·Tablished by Pandit Ramchandra Shastri Kinjnundokor, Dikshi,
Gonoral Editor for Tho Mimosa Granthis Prakaslaka Snuiti,
403/2, Sadasliis, l'ooun ), Sodia.
All rights reserved
Price Rs. 6-4-0
Pripted by Ramchandra Yesa Shedge, at the Sirnaga Sagar Press,
"26-28, Kolbhat Street, Bombay 2.

·CONTENTS ... 2 ... . ... . !!! 1. Nivedanam 2. Editorial Note ... 3. Preface *** ... 4. Select Opinions 5. Introduction ... 6. Bhūmikā-vişayānukramah 7. Bhumika 8. Āyatanānām Pramāpāni 9. Mantra-vākya-vişaya-suci 10. Adhāna-Prakarapam 11. Ādhāna-mantra-vākya-sūcī... 12. Punarādhāna-Prakaranam 13. Punarādhāna-mantra-väkya-sūci 14. Engish Translation and notes of Ādhana ... 15. English Translation and notes of Punarādhāna 16. Glossarial Index 3 ... 1-7 ... 1-6 7-8 1-29 ... 30 32 1-44 45-47 1-15 16 *** .. ... ... ... ... 1-31 I-9 1-3 . *** PLATES 1. Late Mr. Yashayanta Vishnu alias Annasaheb Nene of Bombay 2. Adhāna-vihāra to face page to face page HURCHADD B4203AN SETEJA, JAIS LIRIRL. BIKANER. Sirw... +

·No text on this page.

·निवेदनम्। उच्चैर्गतिर्जगति सिध्यति धर्मतश्चेत् तस्य प्रमा च वचनैः कृतकेतरैश्चेत् । तेषां प्रकाशनदशाच महीसुरैश्वेत्तानन्तरेण निपतेत् क नु मत्प्रणामः ॥ --.श्रीभोजराजः । अयि प्रेक्षावत्प्रमुखाः! सनातनवैदिकधर्मजीवातुभूताः ! विदितमेव तत्रभवतां यत्-- सर्वान् द्विजानुद्दिश्य भगवती श्रुतिराज्ञापयामास 'खाध्यायोऽध्येतव्यः' इति । वेदबोधितेष्ट- साधनताकत्वस्यैव धर्मलक्षणत्वात् अर्थज्ञानोपहितं वेदाध्ययनमेव समीहितार्थाय भवति, नान्य- थेति ब्राह्मणेन निष्कारणं पडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च" "योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा" इत्यादिभिर्वचनैः “अथातो धर्मजिज्ञासा” इत्येतदधिकरणोक्त- जैमिनीयन्यायदिशा चैतदेव निश्चप्रचं सिध्यति । अनयैव सरण्या गच्छन्तः सर्वेऽपि प्राचीनाः सनातनधर्मनिष्ठाः वैदिका नित्यनैमि- त्तिकानि कर्माणि समाचरन् । परं प्रबलेन कालहतकेन विपर्यस्तायां लोकव्यवस्थायां, वेदार्थ- ज्ञाननिदानभूतायां च याज्ञिकसरणौ प्रायः इतिहासमात्र विश्रांतायां, वेदार्थज्ञाने क्लिनन्तोऽपि नैव संपूर्णतस्तत्तत्त्वमवगच्छन्ति । तामेतां दुरवस्थां निध्यायमानैर्मीमांसाग्रंथप्रकाशकसमितिप्रचालकैः धर्मजिज्ञासोपयोगिने वेदार्थप्रचाराय खशक्त्या कियानपि प्रयलः कृष्णयजुर्वेदप्रकरणकौमुदी- प्रकाशनरूपेण समनुष्ठीयते । सोऽयं यजुषां वेदो नानाशाखाविभक्तो यज्ञकाण्डीयाध्वर्यवादिसमर्पकः कृतपरिश्रमैरपि दुरवबोध एव भवति । अतोऽत्र सकलेऽपि कृष्णयजुर्वेदे इतस्ततो विप्रकीर्णानां तत्तद्यजियप्रक- रणोपयुक्तानामंशानामुपसंहारपूर्वकमाधानप्रभृतिषु प्रकरणेषु यथायथं विभज्य संग्रहः क्रियते । एतेन कृष्णयजुर्वेदप्रकरणकौमुद्याख्येन कृष्णयजुर्वेदप्रबन्धेन वैदिकाः, यानिकाः, ततत्कर्मानुष्ठानपटवः, श्रद्धालवः, कर्मनिष्ठा अन्ये च विविधफलोद्देशेन कृष्णयजुर्वेदमभ्यस्यन्तः सर्व एव यत्सत्यं परमं प्रमोदमुपयास्यन्तीति मन्यामहे । आधानादिनमविद्यान्तैरेकोनत्रिशैः प्रकरणः समुपेतोऽयं समग्रोऽपि कृष्णयजुर्वेदो विविधाङ्गोपाङ्गसमन्वितः क्रमेण महाजनाधारेण प्रकाश यायात् । संप्रति चाधानपुनराधानात्मकः प्रथमो भागोऽयं भूमिकामाप्यांग्लानुवादटिप्पण्यादिभि- महामूल्यैरलकारैरलहत्य विदुषां पुरतः स्थाप्यते । आधानविपयकाणामवशिष्टानामंशानामेतद्धप्रणेत्रैवाधानपद्धत्याममिहोत्रचंद्रिकायां चाधा- नपद्धतिशेषतया सुचिशदं निरूपितत्वानात्र ते पुनः संगृहीताः । एतद्रंथप्रकाशनकार्थे साहाथ्यमनुतिष्ठतामधन्तनानां पुण्यशीलानां नामन्तरणेनात्मानं पापयामः । ग्रंधकामीहशेऽतिकठिने कर्मणि निनिद्रं साहाय्यं कुर्वतां ब्राधीधानविद्यानी- प्णरामदीक्षित हानगल इत्येतेषां नाम प्राथमिकी श्रेणिमधिरोहति । संप्रति भारते वर्षे इमाने

·No text on this page.

·EDITORIAL NOTE. If the highest state is possible through Dharma and its measurement by words of artificial construction which can only be enlightened by the gods on earth, where also can my obcisance go ? S'rī Bhojarāja. Dear Readers! To you who are the life blood of the Sanatana Vaidika Dharma it is well known that the divine Sruti ordained in so far as the twice born are concerned, the study of the Vedas. But this study of the Vedas becomes fruitſul in the proper sense only if it is accompanied by a true understanding of the inner significance, for the character of Dharma, can only be towards the renlisation of the good implied in the Vedas. This cannot be otherwise, as pointed out by such teachings as: A brahmana should study and understand without any motive the Veda with its six branches', 'He who, forsooth, understands the meaning, enjoys auspicious, reaches to heaven, being purified by knowledge'. This is verily established by such sentences leading up to the study of Dharma according to the Science propounded by Jaimini. Following in this direction our ancestors, who were devoted to Sana. tana Dharma, practised the NITYA and NAIMITTIKA sacrifices. But with a change in tiine which destroyed the Society favourable to the practice of Vedic injunctions, people who study with great difficulty the Vedas and their significance, do not completely attain their object, because of the loss of the true practical sacrificial tradition. It is in order to remedy this state of affairs to some extent that the Mimamsa Grantha Prakashaka Samiti has undertaken to publish according to its means a few books explaining and propagating the Vedic doctrines. The Yajurveda divided into different s'allas and the basic text for all sacrificial activities, is indeed difficult to be understood even by persons who exert a great deal towards this object. It is therefore divided here into proper sections according to the different sacrifices described and rearranged It is hoped that this rearranged text entitled Krona Yajurveda Prakarana Kaumudi will be very useful to all sacrifices and followers of the Karmamimamsa and others who wish to study the Krsya Yajurveda. This work is divided into twenty nine sections beginning with Adhāna and ending with Brahmavidya, with all major and subsidiary branches. May it gradually see the light of the day with the encouragement of the cnlightened readers. We are now presenting here the first part cansisting of Adhana and Punaridhāna with Introduction, English Taanslation and notes and costly illustrations. Since the Adhăna has been properly described by the Editor of this volume in his ADHANAPADHATI we shall not repeat his observations here. In publishing this work we have received instinted and spontaneous help and encouragement from Pandit Ramadikrita Hângal, the very em- 1: 1""- learning and one considered the greatest Vedic scholars. wol it in English and that great Karnatnk Scholar written the Sanskrit Introduction. To ediet? Prith, Nr thanks we also due to helped u: in many ways light of Santana Dharma ter our sincere felicitatiegs. R. D. K.

·PREFACE. The present translation of the Ādhāna and Punarādhāna sections o rearranged Taittiriya Veda (=Samhitā, Brāhmaṇa, Aranyaka and Upan portions) is due to the request of Panạit Vāmanas'astri Kinjavadekar, the er prising General Secretary of the M.G. P. Samiti. Originally it was intende add copious notes to explain the traditional point of view along with mo interpretations suggested by the Western methods of research. But on to the Sanskrit Commentary of Sāyaṇa explaining the traditional point of v only a philological translation has been attempted here. Difficulties linguistic nature are alone dealt with in general in the footnotes. The GK rial Index is designed to explain difficult words of a technical nature. proposed to add a volume of explanatory notes taking into account the vers of other recensions of the Yajurveda when the entire translation of th rearranged chapters is published, so as to avoid unnecessary duplication, success of the plan must necessarily depend upon the amount of encouragen received from Oriental Scholars. It is the hope of the M, G. P. Samiti that English Translation will materially help to promulgate the Mimāmsā Scie among all Oriental Scholars in the world. It now remains for me to express my obligations to the many friends have helped me in this difficult task. Pandit Vāmanas'āstrī hias patiently bc with the many unavoidable delays in the preparation of this work, and courtesy throughout has been a source of inspiration to me. His nepl Rāmacandras'āstri Kinjavadekar has often discussed with me the differ aspects of this work, and as Editor materially helped me with the proof con tion. To my friend Mr. P. K. Gode, M. A., I am deeply indebted for having gone through the entire press copy as well as the final proofs of the w He was, moreover, responsible in persuading me to undertake this work for M. G. P. Samiti. To my brother Mr. R. M. Katre, I am indebted for hav typed out the entire US. for the press. Finally the M. G. P. Samiti Office la collaborated with the Nirnaya Sågar Press in rendering me every assistance carrying out the complicated printing. To all these friends I offer my sinc thanks, I shall consider my labour amply rewarded if the M. G. P. San successfully carries out its programme of publications, which is only possi iſ the scholarly world gives sufficient encouragement. Deccan Gymkhana, SV. KATRE. Poong.

·शुद्धिपत्रम् पृष्टम् पतिः মহাদুঘু शुदम् यनि त्रयोदशादि त्रयोदशाहादि D २३ । अशुदम् मुझम् भूमिका। पित्रणांपा पितृकाणापा कार्यधुर्मदीय कार्यधुरामदीय राष्ट्रधुरं राष्ट्रधुरी (२-४-१०) (बह० २-४-१०) उच्चारणाविषय उच्चारणविपय मोपतिप्टेयुः नोपतिष्ठेरन् विशेपभाओ विशेपभाजो २ ४ ८ " २. पा. २४ ९ -- " २२ সাহা ज्ञादी आधानप्रकरणम्। वसीया वसीया दितत्सु द्वितसु जमान सष्टु स्पष्टुं तृतीय प्र. प्रथम म. मित्तत्वे मित वे १० च्येपा५ च्यैपा५ तृतीय प्र प्रथमम ज्योतिरे ज्योतिरे पडे पञ्चम ण्डे प्रथम निरपवन् निरवपन् यामन्न यान ३ देवर देवर " विभागो ऋचा विभाग ऋचा ज्योतिपाणीति ज्यौतिषाणीति ज्योतिष ज्योति ९ w w " । " " ३ पञ्चम प्रथम २५ ४.४.४॥ नीयस्म नीयास्म भारद्वाज भरद्वाज २४ मनु कास्क २५ वेदधर्मोऽनेनेति वेदधमोऽनयेति २९ सिन्नाम्ते सिन्नास इति यस्मिन्नात ११ सनश्वेच्छासा. सन्नन्तस्येच्छा- ध्यविचार साध्यविचारे राराजते राराज्यते पला पाला. यपतिः यपक्तिः २५ नेवाविद्यक नैवाविधिक वृत्तिः प. ०वृत्तिफलको विधिः १० ०म्पती कम्पति ९ परावपवनाधि परावपनाधि १२ थन्तरम थन्तरम न নং १४ ९ : ३ मास माश्स न्माण न्माए घृतवती घृतवती पाई५ पाकर : ६ १८ " ९ तस्यान्न तस्या अन्न २ ४ यार त्यवदा त्यन्नदा यार ·पृष्ठम् पतिः अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पतिः अशुद्धम् शुदम् स्कार " ६ MY Y or सुय पार्थिवाः पार्थिवा ६ १ १ " पा पा वीरहा वीरहा संभाराः संभाराः प्रथमाष्टके प्रथमकाण्डे विर विर स्वा५ स्वा आह आह संमृत्याः संमृत्यः पा पाय १ ९ ૪૩ " २ रा रा जात লাল २ तास तास रसुव रसुव प्रजापते?, चत्वारि पुनराधान प्रकरणम् । ३ य य पुनरा पुनरा ६ " १४ २ ३ २ २ तेन तेन Correction Slip for English Translation: [ Owing to the complicated diacritical marks indicated above several slips have occurred, and the kind Readers are requested to correct them as they find them. ] For Adhāna real Adhāna Aliavaníya Āhavaniya Bhámi Bhumi Adhāna Translation. P.14, $ 61, for tandlalúh read tundulá), P.24, 128, for pary'payat read paryapasyat. Table of Transliteration. * ल ए ओ औ ai au mh क न्यू ग य द च छ ज । न ट् k kh gh it c ch j jh t th d dh ņ न व म म य र लू र व् र t th d dh n p ph b bh my 5 a a i r ० 1 . , Accents: for látta, as in Agni. fo: independent aurits as in viryàm.

·No text on this page.

·ALLAITANAN, Warmbat 27, 19.7.3. My Dear Shastriji, Many thanks for your notc. I am very glad to hcar that you are making arrangements for a new cdition of the Taittiriya text duly arranged and divided into proper sections. Such an cdition has long been a dcsidcmtum, and one result of this has bcon that scholars of the Mimamsa bave not been able to make that use of the Taittirlya text which they should hare done. It is strange that the older generation of Vedic scholars did not deal with the Taittiriya texts as thoroughly as they did with Rigveda or the Shukla Yajurveda text. Such an cdition as you are contemplating will be very useful to all students of Karmakand in general and our Unirersity students and modern scholars in particular, who have neither the time nor the patience to wade through uparranged text. I hope you will be able to carry out the edition soon. With all good wishes, Yours Sincerely, Sd)- Ganganath Jha. The Mimamsa Grantha Prakasaka Samiti has been doing excellent work. It has not started the much more ambitious scheme of printing and publishing the more important basic texts bearing upon Purra Nimamsa The Purra- Mimamsa has taken for its basis texts from the Krishna-Yajurveda Samhita and Brahmana. These texts are not easily traceable in the Samhita. The per edition that has been planned by the Samiti is calculated to benefit the student of Mimamsa especially as it is bringing out together in one place the tests bearing upon a particular ritual; e. g., all the Mantras and other texts bearing upon the Adhana, i. e., fire installation, have been brought together in one place; and so on with regard to all the more important rituals. The plan resembles to a very large extent that of the Siddhantakaumudi bearing upon Ashtadhyayi sutras of Panini, and has therefore rightly been styled 'Prakaranakaumudi', the ALLAHABAD, 10th February, 1938. Sd)- Gangapath Jha.

·THE UNIVERSITY OF THE PUNJAB,
No. 381/V.C.
University Hall, Lahore,
Dator. thic 921) January, 1934.
From
Dr. A. C. Woolner, C. I. E., M. A., D, LITT., F. A, S. B.,
Vice-Chancellor,
University of the Punjab, Lahore.
Dear Sir,
I am in rcccipt of your letter No, nil dated the 22nd November, 1955 and
am glad to learn that you have divided the Text of the Black Yajurveda into
the Mantra and Brahmana portions. Indeed there was a necd for such a Text.
I am sure thc work will prove highly uscſul to students of the l'edas. The want
of this kind of text was, perhaps, one of the chicf causes why the Yajurveda
is not so widely read in our Universitics as the Rigveda is.
Yours truly,
S-.1. C. Wons,
Vice-Concei''T,
('niversity of th: Pab, Lulzre.

·I have seen some printed pages of The Yajurveda-Prakarana-Kaumudi. The work of this kind is a desideration and will be of great use to scholars who desire to study the Yajurveda and the whole system of sacrifices and rituals followed by the Vedic Sages and Rishis. The authors are treating the Holy Yajurveda in the same manner as Bhattoji Dixit the great Grammarian had treated Ashtadhyayi of Panini in the preparation of his immortal work on Sanskrit Grammar Sidhdhanta Kaumudi. The Mantras in the Yajurfedą are all arranged and collected under appropriate topics and thus this collection of classified Mantras will enable the student to pursue the form and details of the sacrifices very easily and intelligently. Western scholars hare hitherto taken great pains to study Rig Veda. But the Taittriya Samhita of Krishna Yajurveda has not received at their hands the close and scholastic attention it deserved. The sacrificial system is the very essence of Vedic culture. And any attempt, to interpret that culture, without a close and systematic study of the sacrificial literature of which Yajurveda, Taittriya Brahman and Aranyak are the fountain-heads, is bound to prove unsatisfactory iſ not altogether unfructuous. The work therefore undertaken by Pandit Mimamsa Bhushan Waman Shastri and his colleagues is of great national and cultural importance. It deserves to be liberally patronised by all those Hindoos sho feel proud of the rich Heritage left to them by the Ancient seers of the Vedas. I wish this unique and patriotic effort speedy success. 3, FEROZESHAH ROAD, NEW DELHI. Sd - M. S. ANEY. 18-3-1938.

·काशीस्थपंडितानामभिप्रायः । श्रीमद्भिर्मीमांसा-ग्रंथ-प्रकाशक-समितिप्रवर्तकैः पुण्यपत्तनालंकारैर्महनीयकीर्तिभिः वडेकरोपाहवामनशास्त्रिभिः मीमांसाप्रचाराय क्रियमाणानि कार्याणि प्रायो विद्वद्भिः यवादं सर्वदाऽऽद्रियन्त इति नैतदविदितं सहृदयानाम् । कृष्णयजुर्वेदस्य तत्तत्कर्माववोधानुगुणसङ्ग्रहणेन सभाप्यं मुद्रणमस्माकं परमप्रमो. हमभूत् । अस्य हि विशिष्टतेयमेव, यत् सिद्धान्तकौमुदी-निर्णयसिन्धुप्रभृतिग्रंथेषु यथा रणधर्मशास्त्रवाक्यानां प्रकरणानुरोधेन क्रमनिर्मितिर्बोधसौकर्याय भवति, तथैव वेद- यानामपि सङ्ग्रहणं क्रियते । 'सर्वशाखाप्रत्ययमेकं कर्म' इति न्यायेन शाखान्तरीयवा- नामप्युपसंहारस्तत्तत्कर्मणि वर्तते, सूत्रकारैस्तथा कृतश्च, अतोऽस्मिन्नुपसंहारे शाखा- याणामपि वाक्यानां सङ्ग्रहणं यदि कृतं स्यात् तदा चारुतमत्वमस्य मुद्रणस्य भवेदिति पि मनसि भाति, तथापि तैत्तिरीयशाखायामाधानादिपु प्रायः स्वशाखीयवाक्यैरेव पूर्णता दृश्यते, इति समालोचयतां मनस्तोपायैव भवेदेतन्मुद्रणमिति नो निश्चयः । एवंविधसत्कार्यसम्पादनेन धार्मिकजगत उत्तमर्णानां श्रीकिंजवडेकरशास्त्रिमहो- नां सधन्यवादमभिनन्दनमस्माभिः क्रियत इति । । काशी तिः माघ शुक्ल १४ सं. १९९४. श्रीदेवनायक आचार्यः व्याकरणाचार्यः अध्यक्षः गीर्वाणवाग्वर्धिनी सभा श्रीराजेश्वरशास्त्री द्रविडः न्यायाचार्यः हरिराम शुक्लः न्यायाचार्यः ·1 1127 401 41717107 qorintend pills of the Yujnruthafrkar kimli, The work of this kimi is oferoidberation :918 will fun of 12.04 11'??*110 cholira who dito to study tipa Viljillverkad imel the whole titom of mulieres ami tituat: tollowed 1sy thr: Verlic Sains and Kihis. Trinth 1999 fresting tony lloly afurveilt in tlu: s1110 110.1011er a: bilattoji Dixit the great (eri.in had troleil Axtatadhyayi ot linini in the preparation of his mortal works on Sanskrit Grimm. Siellidhanti Kitinidi. The Mantri: in the Yuujueverlit no all arranged and collecteil under appropriate topics and thus this cuillection of clasifica Mantra: will enable the student to pride the command detail: of the sacritice: very' artily and intelligantly, Western scholar: hava liitherto laken great pain to study Rin Vellit. But the Trittriya Samhita of Krishin: Yajurveda las not receiveld at their hand: the clou: and scholastic attention it deserved. The sacrificial system is the vory conce of Vodic culturo. And any attempt, to interpret that culture, without it close and systematic study of the sacrificial literature of which lajurveda, Taittriya Brahman and Aranyak are the fountain-head:, it bound to prove ungati:factory iſ not altogether unfructuous. The work therefore undertaken by Pandit Mimamsa Bhushan Waman Sliastri and his colleagues is of great national and cultural importance. It deserves to be liberally patronized by all those Hindoos who ſecl proud of the rich Heritage teſt to them by the Ancient scors of the Vedas. I wish this unique and patriotic eſfort spccdy success. 3, FROZESHAH ROAD, NEW DELHI. Sd - M. S. ANEY. 18-1-1938.

·काशीस्थपंडितानामभिप्रायः। श्रीमद्भिर्मीमांसा-ग्रंथ-प्रकाशक-समितिप्रवर्तकः पुण्यपत्तनालंकारमहनीयकीर्तिभिः किंजवडेकरोपाहवामनशास्त्रिभिः मीमांसाप्रचाराय क्रियमाणानि कार्याणि प्रायो विद्वद्भिः सधन्यवादं सर्वदाऽऽद्रियन्त इति नैतविदितं सहयानाम् । कृष्णयजुर्वेदस्य तत्तत्कर्मावबोधानुगुणसङ्ग्रहणेन सभाप्यं मुद्रणमस्माकं परमप्रमो. दावहमभून् । अन्य हि विशिष्टतेयमेव, यन् सिद्धान्तकौमुदी-निर्णयसिन्धुप्रभृतिग्रंथेपु यथा व्याकरणधर्मशास्त्रवाक्यानां प्रकरणानुरोधेन क्रमनिर्मितिर्बोधसोकर्याच भवति, तथैव वेद- वाक्यानामपि सङ्ग्रहणं क्रियते । 'सर्वशाखाप्रत्ययमेकं कर्म' इति न्यायेन शाग्यान्तरीचवा- क्यानामप्युपसंहारतत्तत्कर्मणि वर्तते, सूत्रकारलथा कृतश्च, अतोऽन्मिन्नुपसंहारे शान्या- न्तरीयाणामपि चाक्यानां सङ्ग्रहणं यदि कृतं स्यात् तदा चामतमत्वमन्त्र मुद्रणय भवेदिति यद्यपि मनसि भाति, तथापि तैत्तिरीयशाग्यायामाधानादिपु प्रायः न्नमाम्बीयवाक्परेच परिपूर्णता दृश्यते, इति समालोचयता मनसोपर्थिव भवेदनन्मुद्रणनिति नो नियः । एवंविधसत्कार्यसम्पादनेन धार्मिकजगत स्वामीनां श्रीस्चियोकाभिमाको दयानां सधन्यवादमभिनन्दनमम्माभिः नियत :ति । श्रीदेपनापया आचार्यः : काशी अश्या नवीन मितिः माघ रामा ११ श्रीराजेश्वरमानी द्रदिशः सं. १९९४. हरिराम शुहागाई ·म. म. माधवशास्त्रीभाण्डारीइत्येतेषामभिप्रायः प्रसीदति नितरामन्तरङ्गं ममैतत् प्राङिवेदनं कुर्वतः, यत्कृष्णयजुर्वदस्य तत्तद्यज्ञिय- प्रक्रियानुष्टानापेक्षितानां सकलानां मत्राणां मूलसंहितायां यत्र तत्र विप्रकीर्णरूपेण पठितानां तथा मीमांसोपहितन्यायानुसारेणास्य वेदस्यार्थावगमकालेऽपेक्षितानां तत्तद्यक्षियांगोपांग• विधानोपयोगिब्राह्मणवाक्यानां चेतस्ततो विप्रकीर्णानामासीञ्चिराय क्रमिकविन्यासापेक्षा येन यज्ञमनुतिष्ठासूनां तत्तदर्थमधिजिगांसूनां च सौकर्य स्यादिति न तिरोहितं विपश्चिद- पश्चिमानाम् । ‘सा चापेक्षाऽनेन ग्रन्थेन पूरितेति । संदृश्यते ह्येवंरूपेण मूलपाठशम- मविभज्य विभज्य वा तत्तद्वेदेपु वेदाङ्गेपु वा दार्शनिकसूत्रप्रभृतिप्वन्वाख्यानकल्पना ! तथा हि-तत्रभवता शौनकेन महर्पिणा ऋग्वेदे मण्डलानुवाकसूक्तरूपेग दाशतीनां विभागे कृतेऽपि तदीयं मूलपाठक्रममपरिहयैव तत्रभवता कात्यायनेन परमर्षिणा अष्टकाध्याय- वर्गादिरूपेण कृता विभागकल्पना सर्वैराहता विराजत एव; किंबहुना सामवेदीयगृह्यसूत्र- कृतस्तत्रभवतो गोभिलमहर्जामातृभूतेन कात्यायनेन महर्पिणा सामवेदीयानां कृते श्वशुराज्ञया छंदोगपरिशिष्टं निर्माय सकलवेदसंबन्धिनीषु शाखामु सर्वशाखीयानां कृते अनुष्टानसौकर्य संपाच पारस्कर इति महनीयं नाम अलन्मि इति वैदिकतिह्यविदा न तिरोहितम् । तत्रभवता महर्पिणा पतञ्जलिना व्याकरणाम्भोधिपारहवना शब्दानुशासनं व्याच- माणेन वार्तिककृटुङ्कितानि उत्तानुक्तदुरुतानि मनसिकृत्य बहूनामपि व्याकरणानां प्रतिपाद्यविषयस्य पाणिनीचे व्याकरणेऽन्तर्भावं समुद्दिश्य लक्ष्यकचक्षुष्कत्वं पुरस्कृत वेदाङ्गप्रधानभूतायामष्टाध्याय्यां कचित्सूत्राणां पौर्वापर्यव्यत्वासः अन्यत्र च योगविभागः अपरत्र च सूत्रसंहितापाठे पदच्छेदवलक्षण्यादिकं च संपाद्य पाणिनीयच्याकरणस्या- प्रतिमगौरवं शब्दसाधुत्नप्रक्रियासोकयं च संपादितमिति सुप्रथितमेव । तथाहि-किंचि- दिवाव दिशं प्रदर्शयामः । “दीर्वादाचार्याणाम्" इत्यत्र सूत्रव्यत्यासः तदुक्तं शब्दरत्ने "दीर्वादाचार्याणाम्” (पा. सू. ८-४-५२) इत्युत्तरम् "अनुसारत्व ययि" (पा. सू. ८-४-५८), "बा पदान्तस्य" ( पा. सू. ८-४-५९), "तोलि" (पा. सू. ८-४-६०), "उदः स्था” (पा. सू. ८-४-६१), "झयो हो" (पा. सू. ८-४-६२), "शश्छोटि" (पा. सू. ८-४-६३) इति पदसूत्रीपाटोत्तरं "झलां जा झशि' (पा. सू. ८-४-५३), "अभ्यासे चर्च" (पा. सू. ८-४-५४), "खरि च" ( पा. सू. ८-४-५५), "पावसाने" ( पा. सू. ८-४-५६), "अणोऽप्रगृह्यस्य" (पा. सू. ८-४-५७) इति, “पञ्चसूत्र्याः पाठ इति" भाप्यसंमतः पाठः । "इन्तेरत्यूर्वम्य" "शिप आलिङ्गने" इत्यादी अत्पूर्वल आलिङ्गने इत्यादियांग- विभागः "व्यत्ययो बहुलम्" "लिङ्याशिप्यङ्' इति सूत्रयोः पाठमध्ये लकारप्रश्लेपः इति तत्र तत्र वैयाकरणवरेण्यानां मुविज्ञातमेव ।

·२ च एवं प्रक्रियाकीमुदीसिद्धान्तकौमुदीकृद्भ्यां रामचन्द्रसूरिभट्टोजीदीक्षिताभ्यां शब्दसाधु- त्वसाधनप्रक्रियासौकर्यार्थमष्टाध्यायीसूत्राणां मूलक्रम विभज्यापि तत्तत्प्रकरणानुसारेण सूत्राणां कृतो विन्यासः शिष्टैः समाद्रियमाणो विराजत एव । एवं तत्रभवता सर्वतंत्रापर- तंत्रेण विद्वद्वरेण वाचस्पतिमिश्रेण गौतमसूत्रेपु विद्यमानं मूलक्रममपरिहत्यैव कृतः प्रकर- णभेदो विश्वजनीनतामवगाहत एव । एवं कृष्णयजुर्वेद ( यज्ञिय) प्रकरणकौमुदीसंपादकेन मीमांसकशिरोमणिना सर्व- तंत्रविदा वामनशास्त्री किंजवडेकरमहोदयेन अनुष्ठानसौकर्यार्थ मूलपाठक्रमं विभज्यापि क्रियमाणो विन्यासः शिष्टैः समाहतः स्यादिति नास्माकं लेशतोऽपि संदेहः । किंच वैयाकरणमूर्धन्यरामचन्द्रसूरिभट्टोजीदीक्षिताभ्यां सूत्रविभागावसरे स्थान- क्रमं समाहत्य स्वीयविन्यासप्रामाणिकता संपादिता, एवमेव प्रकरणकौमुदीकृतापि स एव मीमांसीयपंचमाध्यायविनिर्णीतः स्थानक्रमः प्रमाणत्वेन समाहत इति अस्यापि विन्यासस्य प्रामाण्यांशे न कोऽपि संदेहावसरः । स्थानप्रमाणस्वरूपं च मीमांसाभिज्ञातृणां परिचितमेव, तदितरैस्तु पूर्वमीमांसापंचमाध्यायत एवावगन्तव्यम् । किं च मूलपाठक्रम विभज्य विन्यासावसरे भट्टोजीदीक्षितादिभिरपि "विप्रतिषेधे परं कार्यम्" । "पूर्वत्रा- सिद्धम्" इत्यादिप्वपेक्षित पूर्वत्व-परत्व-निर्णयार्थमनुवृत्त्यपकर्पादिप्रयोजनार्थं मूलपाठस्थक्रम एव समाद्रियते । एवमेव प्रक्रियाकौमुद्यां मूलकमं विभज्य विन्यासेऽपि आग्नेयाग्नीपोमीययागयोः पौर्वापर्यनिर्णये यो हि याज्यानुवाक्यामंत्रपाठक्रमः नियाम- कत्वेन प्रवलं प्रमाणमिति मीमांसायां सिद्धान्तितं तादृशनानाविधसिद्धान्तसंरक्षणार्थ यथावस्थितो मूलपाठक्रम एव समाश्रयणीय इति वैदिकैर्मूलपाठक्रमपरंपरा अवश्यं संरक्षणीयैव, किंच यागक्रमः, याज्यानुवाक्या मंत्रक्रमः, मंत्रविशेषाणां च तत्तत्काम्येष्टि- संवन्धित्वव्यवस्थापनं मूलपाठक्रमाधीनमेवेति सर्वैरपि स एव शरणीकरणीय इति निर्विवादमेव । किंच "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन, दानेन, तपसा, अनाश- केन" इति श्रुतौ यज्ञानुप्टानदानाद्यतिरिक्तं वेदानुवचनं खातंत्र्येण विविदिपासाधनमित्युक्तम् । तञ्च वेदानुवचनं पारायणाद्यात्मकं भवति, किं च पदक्रमयोः जटापनादिविकृतीनां च पारायणे मूलपाठक्रम एव शरणीकरणीय इत्यलं पल्लवितेन । सर्वान्ते च कृष्णयजुर्वेद- यज्ञिय )प्रकरणकौमुदीसंपादयितॄणां धन्यवादप्रकाशनं कृत्वा विरमति लाहोर-पंजाव फाल्गुन महामहोपाध्यायः माधवशास्त्री भाण्डारी. वदि १३ शके १८५९ व्याकरणवेदान्ताचार्यः साहित्यमीमांसातीर्थः, ता. २९/३१३८. लवपुरीयमाच्यमहाविद्यालय-प्रधानाध्यापकः. .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·4 INTRODUCTION snorificos nnd finally tho Soran is tlio source of all Arnistoinn and Jyotistom typornt highor sacrificos. Thoso difioront kinds of rites enjninord loy the Vorlite may nlo bo classiliolin anothor sonso in four scotions: (n) nily or pormonent, fixed, ritna required to bo porformod throughout ono's lifo on stnte occasions; (b) nimillikes or occasional for spocial purpos03; (c) kimya or oplional rito simod at a spooint desires, and (d) prati şiddha or prohibitory rito. Thus ono should porform thoso ritos nitlior in their main or subsidiary forms with duo rogard to thoir importanco. For tho proper performance of thoso ritog only tho first throo varnas aro nllowod by tho Vodas: 0. 5. "tho briihmane should sot up tho firo in spring, tho rajanya in summer and the caisyre in autumn." Thus tho südra iz prohibitod from thoso nctiritios. Womon too, indopondontiy, cannot porform Vodio ritos, but whoro tho Vodas onjoin tho porformanco of ritos by couplos noithor tho man nor tlo roman can ast separatoly, thoy must not conjointly. In its onrlior part tho Voda doscribes in dolnil tho doctrino of sacrifico, but at tho samo timo points out tho social nspect of Dharma or legal procoduro. Sinco tho ontiro S'ruli toxts point towards tho porformanco of thoso sacrificial ritos it is necessary to undorstand how bost vo con porforin tho ritog onjoinode For this purpose tho roporablo Acarga Jaimini composed in four claptors his impor. tant Dharnaminānish, donling authoritativoly and completely with ovory nspoot of this scienco. On this opool-making sutra, Upavarşa, Bhartymitra, S'abarasrimi, Kumārilabbatta, Prabhākarn, Murārimisra, Pirthasarathimisra, Silikanātha, Khanadora, Somantha S'ambubhatta and othor gront scholars have writton commontarios illumining the many dark cornors of this scionco. The sacrifioinl ritos heroin onjoinod by tho carlior part of tho Vodas nro for the ropnymont of tho divino dobt (deva.rna) and it is prooisoly in that connection that the Science of Mimūnsâ hns como into boing. Tho word ya jin or sacrifico is dorirod from the root yaj in the sonso of devapůjā, sargalikarara nnd dinn, and although it covors proporly jñānayajia, dhyana-, dravya-, tapo-", and brahma-", it is gonoralis oxtended by common usago to śrautayajñas liko Jyotiştomn. This yajña consists of 21 divisions: soven onch for pika-yajña, havir- and soma-, Thio sovon päka-yajñas aro S'ravaņākarma, Sarpabali, Aśrayujtkarth , Pratyavarohaņa, Astakā, Pāryana, Madhya and Varsa. The sovon haviryajñas aro: Adhāna, Agnihotra, Darśapūrņamīsa, Câturmūsya Agriyaņa, Nirūdhapasubandhann and Snutrimani, The sovon Soma saorificos aro; Agniştoma, Atgagnistomın, Ukthya, Sodasi, Vājapoya, Atirītra, and Aptoryāmn, 5. The present work. Three schools of Vodio exogosis have come into being: tho grammatical, tbo historical and the ritual. Tho grammarinns sook to intorprot Vodio toxts by applying gra. pymatical analysis; the historians şook to analyso the historical opisodos liko thoso of ·rony TO 5 Ilmaprongelea, I'samarrar!","js);r risolieteranilo 154 mint en radio <? Ilingssente all thoranthierin pakoot har ting manlinnaliin 16:5jnlija Hirulina I'r... the pitraliin principi Ynjar erta nende po rripitirin. It is divina into tosty nji gramzitiv.1 pallon S'11:17 and linn, Tom s'ulin-Yajro 13 rozmrlnd to Viitatnilyn los Adityn rhodiac and this site of VT, Vlin Taimiyara *** frolitie: tlor Injne whirl lina Bind frontul friin Visr, his ditriples udertook kreren jumping on sith his pamje jogi for noping an unexponerd bilar-lrohan.lntyi. As ora-uilt thing warm Collant Casal:itaryas. Disromarding them youjinsnllyn decided Ingingform thnen nostrritin: lig himarll. Angarril, this inck of Trapant towarde niher Tirahimins on the part of Vujinyakyn ni'nunjiyana sked him to return the Ynjog lournt from liim. Roturning thinn Ynjna liyinns lijñoralkyr, socking others, njernached the lord Savits in worship. Now the other gages in the shape of Tilliri lvirds nto tip thin rajus lismipis returned his ijiinsalkra. This branch was thereforo linown thereafter a Tailliriyn, Tho Branch obtained by Yajfiavalkya from tho lirilliant Sun becamo linown as S'ulla or Tajnsani. This Inat appellation is dan to the fact that tho Sun gnd roronlod it in Yijinvalkyn, having first assumed tho share of a horse. It is also called Vajasaneyi. This branch was taught by Tajiavalkya to fiftocn of his papils boginding with Kinra. In that tho manirn and triihmana portions aro separato in this fil:hi, therefore tho appellation S'ulla is approprinto and this fact difforontintes it from tho Krsna Yajurrods. Tho Voda sludiod by tho Carsh:adhvaryus cimo to bo known as Krsna Yajurvoda. In tho Caranavyuhabbūşga it is mentioned: 'Being revealed during midday by the brilliant Sürya it is callod S'ulla. In tho Vodopakramana it is said that tho Sukla Yajas is to bo studied on the full moon day coinciding partis with the fourteonth day whoreas the BỊşma, Yajus is to bo studiod on tho full moon day coinciding in part with tho ürst day of the dark fortnight, The S'ukla-Iajas is generally found to tho north of Narmada and the Krsna to its Soalk. The damo Krsna points out the mixed nature of the toxt and lack of discrimination between the manira and brahmana portions in the Samhita and also a cortain Jack of order. Thus in the 2nd Kanda and 5-6 Prapāthakas of the Samhiti tre have Darsapūrnomāsa Brāhmana and Mantra portion. In the 1st Kanda and 6th Prapăthaka of the Samhita re have Darsapürnamāsa-Yüjamāna. In the Brābmana the 3rd Kända 7th prapathaka deals with Darsapürnamisādhvaryava and Yājamāna; tho 2nd and 3rd prapāthakas deal with Darsapūrpamāsa-brahmana. Those instances may be maltiplied. This kind of mixture doos pot exist in the S'ukla Yajurveda. In tho Krsna Yajurveda, however, the mantras dealing with any one particular rite are not found in one place; they are scattered all over the work; similarly the brahmana portion explaining these mantras cre not found in their proper places. Thus according to the traditional arrangement the material is scattered all over the Samhita and Brāhmaṇa texts and becomes useless for the ritualist who is not a completo master of this science. In order to obviate the great exertion peoded on the part of:., ·6 INTRODUCTIOY ritualist this new arrangement is being followed. In the present roarrangement all portinent material from the Samhita, Brihrana, Aranyaka and Upanişad sources connected with each ritaal is given at op! place, indicating the sources of those texts, with Sāyaṇa's commentary on them. All quotations are also traced to their sources. It is said: "Whatever sacrifice ho studies, by that his desires are satisfied". It is well-known that all the sacrifices cannot be performed by every person. Moreofor in these difficult times it is not possible to study the Vedas in a proper manner. Eron the understanding of tho toxts is difficult. By an ignorance of the injunctions, lack of Fealth, 1sziness and other causes it is not possiblo for modern Brahmins to perform thoso dutios proporly. But oron if tho practice is impossible vocan deriro similar Lenofit, by at least reading thoso portions of tho Vedas which deal with those individual ritos. Such a study is mado practicable by this division or rearrangemont in proper sections. It may bo contonded that this partial study will not fulfil our caires sincn the Vedic injunction inculcatos the whole study of the ontire Vodas. Put those who study tho wholo Voda will continuo doing so inspite of this rearrange- Lont, whereas, porsons who desiro to read only ono rito will utilizo gladly tho facilities offered by this rearrangomont. Thoro is good anthority for this rearrange- Cant even in ancient times. Thus Saunaka divides the Ryvoda into Blandala, Sukto and Apuvāka wherens Kūtyāyana has Astakas. A parallel instanco can be cited in Panini's Apūlhyart. Thoso studying this great work aro at timog at a loss to ondorstand the proper connection of ideas whorons grammar is made easy by Bhattoji Dikit2 by rearranging the ordor of Pāņini's gulrus in bis Siddhantakaumudi.. $6. The different sections, In this rearrangemont wo have tho following soctions: 1 A152, 16 Karayeşti, caridina. 17 Da'alatra. atra 18 Agnyadi-tad-dovata-karma, 4157.3.n....iyeti. 19 Savaprakaraña. Dar1.3433. 20 Nakzatra prakarana, 21 Puro amedha. Harta. 22 Vrklamblia. 23 V&hearbhadarlinadi. 2: Cavinayana, 25 Hantraprakarana, 2. 29 Baytracayana, 27 Love. 2 Pirmoedha, Brabnam dhe, il 17. 23 Eral.Davidya

·No text on this page.

·8
भूमिकाविषयानुक्रमः।
पू
विषयः
पृष्ठम् विषयः
५१ मीमांसाशास्त्रम्
२२ ५६ प्रकृतग्रन्यस्वरूपम्
५२ यज्ञनिरूपणम्
२३
५७ प्रयोजनम्
५ प्रकृतप्रकरणविमर्शः २३-२९
५८ विभागकल्पनं समुदाचारप्राप्तम्
५३ वैदिकानां प्रवृत्तिः
२३
५९ व्याकरणदृष्टान्तः
५४ यजुर्वेदद्वैविध्यम्
२४
५५ कृष्णयजुर्वेदकर्मणां वि
विप्रकीर्णत्वम्
६० दान्तिकोपपादानम्
मन्त्रवाहाणयोरविविक्तत्वञ्च
२५
६१ सहीत्रभिनन्दनम्
S
SEARCHAS: :::::
MER
::: RY,

·No text on this page.

·.
- ܚ
--
श्रीमंत वदिकानुष्टान गृहीनदी
यशवन्त विष्णु नंन, मुंबई.

·सर्व विजयते हि तत् । भूमिका। ... ? (१) स्वभावनिरूपणम् । -१ सुखाभिलापः-इह हि उच्चावचतमे ब्रह्माण्डगोलके सर्वोऽपि जनुष्मान् स्वभावत एव 'सुखं सुखं' इत्यहर्निशं चिन्तयंस्तदेव कामयतेऽन्विष्यति च तदुपायान् । २ प्रतिपत्तिद्वैविध्यम्-अन्विष्यंश्च द्वे किल प्रतिपत्ती स्वभावतः प्रतिपद्यते, यथा- नानाविधविषयभासुरं दृश्यजालमिदं किमुपादानकम् ? कीडशी चास्य प्रागवस्था ? कथमस्य प्रादुर्भावः ? कथं चास्य परिवृद्धिः ? किमालम्बा चास्यावस्थितिः ? किमवसानश्वास्य प्रत्यव- हारः ? इत्येका, अपरा च “यथा तथा वा भवतु प्रादुर्भावोऽस्याः सृष्टेः, यतः कुतो वा प्रवर्ततामेप प्रवाहः, यत्रकुत्र वा पर्यवसानमुपैतु, क्रिमनया दुरन्तया चिन्तया ? अहं पुनः कतमां सरणिमनुसरेयम् ? कं वाऽऽचारं प्रतिपद्येय ? कथं वा लिप्सितं लभेय ?" इति । इमे च द्वे प्रतिपत्ती प्रतिपद्यमानः पुमानहर्निशं तांस्तानुपायानुपयुञ्जानस्तानि तानि साधनानि जिज्ञासमानस्तानि तानि प्रमाणजातानि सङ्ग्रहानः स्वाभीष्टं सम्पिपादाविपुः साटोपं प्रयतते । ३ श्रेयःप्रेयसी-एवं स्वभावत एव विषयविपयैरिन्द्रियैस्तांस्तान स्वाभीष्टानापातरम- णीयान्विषयानभिधावंस्तदास्वादनगृनुः स्वभावत एव तत्संपादनायाहर्निशमासञ्जयत्यात्मानं । य एते विषयाः स्वाकारवासनोद्भावनेन विसिन्वन्ति पुरुषम् , ते प्रेयःपदेन शास्त्रे व्यपदि- श्यन्ते । यत्पुनरने दुरवगाहमिवोद्वेगकरमिव भासमानं फेनचित्प्रयत्नेन पुनः पुनरनुशील्य- मानं निर्विक्षेपेण चेतसाऽऽखादयितुमुपक्रम्यमाणं क्रमेण विगलितवेद्यान्तरमानन्दमनुभावयदन्ते तादात्म्यमेवापादयति, तदेतद्वस्तु श्रेयःपदेन व्यवहियते उपनिपदि । जनुप्मतां स्वाभाविकी प्रवृत्तिः प्रेयसि, विमर्शाधीना च श्रेयसि । ४ एपणात्रयम्-एवं सुखं कामयमानो जन्तुस्तत्साधनान्यपि नान्तरीचकतया कामयत एव । एव च फामना उपायेच्छाशब्देन व्यपदिश्यतेऽभियुक्तः । इतरेच्छाधीनेच्या पायेच्छा, इतरेच्छानधीनेच्छा दि फलेच्छा । अत एवेतरेच्दानधीनेच्छाविपयत्वं फलत्वनामनन्ति शिष्टाः, तादृशं च फलं सुखमेव । तदिच्छायां सत्यानुपान्छाऽवदयन्भाविनी । आयाय पुनः पुत्राः, वित्तं, कीर्तिः, मानः, गोभूहिरण्यापर्यजातनित्येवमादय पहिकाः, आनुन- विकाः सर्गादिलोपगताच विषयाः । दत्र पुत्रोलाइनाय दारसह हादिविपपिन्टा पुर- ति, गोमूहिरण्यादिवित्तदिपविणीच्या वित्तपति, मानविनवादिविपपिनीच्या टॉप - :

·4 २ भEि- -- । । पेलेवमिमानिस TI प्रोमा निगरानी निरुवियरेकामा अनुगमेन को गुमर इति गरि विमो वर्णन्ति । सातापाया: गाभाविक ५ प्राणनगम (पिनासम्)-- पुनरिधिमंगोगा निमिनल इन्टिगाभिमानभूतेऽम्मिन को शामामालनमा लतानिमितिमा, नसा गुनासरिभणा भयेमेतरामसम्मानिनोऽी गोभिनधिमामिलामोऽभिलान्ति जनाः । निगमकानीयतामानोहे हिनदि ममि गुरु: पुण्येन फर्मणा भूगते, सायदगं मार्ग लो समति" इति धरानुगेभेन पुगोजानिजमेण गुटोत्र. কাহিয়াশা মাগি ফাৰণ গান: স্থান, বা र्शितमार्गानुगामिन्याः प्रजागाः गानटोनाभिलिन मारमः कामयमानाः गंदृश्यन्ते । रागत एव सर्वेषामुपरसादीन्द्रियार्पणे प्रवृतिः । तान यलगत्तवर्तगाना अनायासेनेच सामान्यतः प्रजामनुविन्दन्ति । अवश्यं हि प्रजोत्पादनं गृष्णिाम् । पुत्रपौत्रादिपरम्परया शाश्वतावस्थान अभिकीर्पितं पितृपितामहादीनां, सल्ययं नियोंदव्यं पुंसा । अन्यथा हि राह भीष्टानिर्वहणरूपमृणं बायते । तग्निर्वहणमेव पित्रणीपाकरणं समामनन्त्यभियुक्ताः । (ऋषि- ऋणम्-) एवं निसर्गत एव सर्वः पुम्पः पश्चादिभ्य आत्मनो थैलक्षण्यं झानाचयेनैव भन्यमानोऽहर्निशमधिकाधिकं ज्ञानं सश्चिचीपते । तश मानं बायरिन्द्रियैर्मनसा च जायमान नात्यन्तं दृप्तिमावहतीत्यतीन्द्रियविषयकमपि किश्चिम्यानं म्यादिति सम्भावयति, तन च प्रमाणममि यावच्छक्यमन्यिष्यति, तादृशानसाधनं च बहोः कालादद्ययावत्परम्परया प्रत्र- र्तमानं वेदराशिमेव समाकलयन्स्वपित्रादिपरम्परया स्वयं सम्पादितं प्रमाणभूतं स्वाध्यायं स पुत्रोऽपि यथावदनुवर्ततामित्यनुसन्दधानः सञ्चिकीर्षत्युपनयनादिना पिता पुत्रम् । अतो ज्ञानाभिवृद्धी स्वारसिक्येव प्रवृत्तिदृश्यते लोकानाम् । तत्र ज्ञानसाधनमागमादन्यच्छ्रेयस्तनं प्रमाणं नोपलभन्ते । आगमञ्च तत्प्रवर्तकपिभिः शिष्यप्रशिप्यप्रणाड्याऽद्ययावदविच्छेदेना- नुप्राप्यमाणो "मयाप्यतनी सन्ततिमनुप्रापणीय इत्येपा कार्यधूर्मदीयशिरसि निपतिता इति जानन्तः परम्परामनुपालयन्तीत्येतदार्पमृणमित्याख्यायते । (देवऋणम्-) एवं त्यागस्वभावो '; हि पुमांस्तं तमर्थजातं मनसा त्यजन्नेवास्त इति तादृशमधिकारिणमुपलभ्य देवतोद्देशेन द्रव्य- त्यागरूपं यागं विधत्ते श्रुतिः । प्रत्यहं वचनादानगमनविसर्गानन्दात्मिका लोकयानां निर्वहन भूताभिमानिभिर्देवैरेव तत्तद्विपयसन्निधापनेनोपक्रियमाणः किं बहुना तदनुग्रहाभावे शला- कामपि स्पन्दयितुमशक्तो देवानामुपकारभरं शिरसि वहन्नात्मानं मोचयितुमर्हति । एतद्धि देवऋणमित्याख्यायते । ६ चातुर्वर्ण्यम् -चातुर्वर्ण्य नाम-जन्मान्तरानुशीलितपरिचरण-कृषि-पराक्रम-विज्ञान- वतां चतुर्विधानां पुरुषाणामिहोत्पत्त्यैव शूद्रवैश्यक्षत्रियब्राह्मणभावमुपजग्मुपां स्वभावविभज- नमेव । यत्तु-कैश्चिदुल्लप्यते "अन्यत्राविद्यमानोऽयं चातुर्वर्ण्यविभागो भारतीयैरेव वक-

·No text on this page.

·- [E ९ प्रमाणानियमानुमानानोमानामा Ft. जानि नय। AN १० प्रमाणानां नेकविधत्तम्- नागा नियनिक नि:- (१) प्रत्तामेकमेव माणनिति नागोकाः शिरलो AAI FT- प्रमाणमाम् । ज्ञानेन्द्रमायनिक नगान - सम्प्रयोगे पुगारनिगागा नदिजनमा नमामानिमितण निगमागोलमान- खा" इति सनगागाम मगाजमिनः १ । १।६। (२) प्राभागनुमान बेनि प्रमाणे प्रति शेषिकाः, गावाः, आईताम | अनुमान नानुमितिकरणम् , अनुमिनिय भूमादिरूपागायशानेन पानादी शापमानं यसपाधिमपन्यापमानम । समशेषिताः स प्रमाणपतोरि गानि पदानि मारितार्थसंसर्गपूर्व काणि आमामाश्मिसाकारम्बकत्यामदुधारिरावास्य- वत्" इत्यनुमानवियव प्रामाण्यमानात इति तेऽपि प्रमाणरावादिन इत्या- च्यायन्ते । (३) प्रत्यक्षानुमानशब्दालीणि प्रगाणानीति सामन्यादयः । प्रत्यक्षानुमानोपमानानि त्रीणि प्रमाणानीति नयायिककदेशिनः । (४) प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाश्चत्वारि प्रमाणानीति गौतमीयाः। (५) प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्तयः पश्च प्रमाणानीति प्राभाकराः । (६) प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्धयः पद् प्रमाणानीति भाटा वेदा. न्तिनश्च । (७) सम्भवतिधे इत्यधिके द्वे प्रमाणे इत्यष्टप्रमाणवादिनः पौराणिका ऐतिह्यविदश्च । (८) चेष्टापीति नवप्रमाणवादिनस्तात्रिकाः। उपमानादीनां प्रमाणानां लक्षणानि विस्तरभिया नेह वितन्यन्ते । ११ शब्दप्रमाणप्रावल्यम्-एवं विप्रतिपन्नेप्वपि दार्शनिकेबालिकदार्शनिकाः श. ब्दस्य प्रामाण्ये न केऽपि विवदन्ते । अर्थपां प्रमाणानां कृतायां वलावलचिन्तायां शब्द एव वलवप्रमाणमिति समस्वरमङ्गीक्रियते प्रामाणिकः । यतो हि प्रत्यक्षादिषु प्रमागेपु पुरुषमतिसंस्पर्शाद्धमप्रमादविप्रलिप्सादयो बहवो दोपाः संभवेयुः, सम्भवन्तश्च तत्प्रमाणज- न्यासु ज्ञप्तिषु तदभाववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारकत्वरूपमप्रामाण्यं प्रत्याययेयुः । प्रत्यक्षमपि इन्द्रियदोपात्, प्रमातृदोपात्, प्रमेयहोपात् , कचिदागन्तुकदोपाच याथातथ्येन वस्त्ववोधयितुं न पारयते, प्रत्युत विपर्यस्तमेवावबोधयति, यथा-चन्द्रप्रादेशिकत्व- प्रत्यक्षम्, यथा वा-चन्द्रातपादौ रक्तवत्रस्यापि नीलिमप्रत्यक्षम् । एवमन्यत्रापि यथायथ- मृह्यम् । तदेवं प्रत्यक्षस्यैव विपर्ययजनकत्वे तदुपजीवकानामनुमानादीनां विपर्ययजनकत्व कः संशयः ? यत्र भ्रमप्रमादादीनां पुरुपदोपाणां मनागपि - न . संस्पर्शः, द्विपये ।

·No text on this page.

·६ [.शाखाभेदः भूमिकायाम्- भगवानाम्नायो जैमिनिना । यथा चैतत्तथाऽभिधास्यते । न चात्र शङ्कनीयम्-'अथवा ख्यचतुर्थवेदस्य सत्त्वात्कथं त्रयीति कथ्यत इति । उक्तप्रकारत्रय एव तस्यान्तर्भावात् आथर्वणिका मन्त्राः पादव्यवस्थावन्तो ऋश्वन्तर्भवन्ति, तदितरे यजुःषु । अनन्तानां वे राशीनां साकल्येनाध्येतुमशक्यत्वाध्ययनसौकर्याय दयालुभिर्वादरायणादिभिः पूर्वाचा युर्वेदश्चतुर्घा, तत्र च प्रतिवेदमनेकधा शाखोपशाखादिभिर्व्यभाजि । नैतावता जैमिन्युक्ता- सङ्कीर्णऋगादिलक्षणानुरोधेन त्रयीत्वं व्याहन्यते । 'शासु अनुशिष्टौ' इति धातोः 'हिताहितमनुशास्ति' इति शास्त्रं वेदः । तदनुसारित्वेन चान्येषु शास्त्रशब्द उपचर्यते, धर्मशास्त्रं, न्यायशास्त्रमित्यादौ । अत एव च 'शास्त्रयोनित्वात्' 'तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते' इत्यादौ शास्त्रपदेन वेद एव विवक्षितः । अयं च वेदः शौनककात्यायनप्रभृतिभिराचार्यमण्डलानुवाकादिरूपेणाष्टकाध्यायादिरूपेण चाध्येत्सोकर्याय विभज्य दर्शितः । १३ शाखास्वरूपम् --अपरिच्छेद्यस्य वेदमहावृक्षस्य चातुहोंने यज्ञे विनियोगसौकर्य- मापादयितुमृग्यजुःसामाथवरूपेण विभज्य पैलवैशम्पायनजैमिनिसुमन्तूंश्चतुरः शिष्यान- ध्यापयामास भगवान् बादरायणः । ते चाध्यापिताः स्वं स्वं वेदमनेकधा विभज्य शिष्यान- ध्यापयामासुः । त एव वेदविभागाः संहिताब्राह्मणारण्यकरूपाः शाखाशब्देनोच्यन्ते । १४ शाखाभेदा:--एकविंशतिधा वाच्यम् , एकशतमध्वर्युशाखाः, सहस्रबमा साम- वेदः, नवधाऽथर्वणः इति महाभाप्योदाहृतवचनाचतुर्वपि वेदेषु बहवः शाखाः सन्तीति प्रतीयते । तासु च साम्प्रतमृग्वेदे झाकलबाष्कलादयः, यजुर्वेदे तैत्तिरीयकाण्वमाध्यंदि- नादयः, सामवेदे कौथुमीराणायनीयादयः, अथर्वणवेदे च शौनकीयादय इति कतिपया एवं शालाः समुपलभ्यन्ते, 'भुक्तानि विष्णुवृन्दानि गिलिता रुद्रकोटयः' इत्यादिना तोष्ट्रप्यमान- महामहिमझालिनः क्रिमिव हि नाम दुष्कर कालात्मकस्य परमेशितुः । न केवलं वेदशा- न्मानानेव, अपितु जन्मसंस्कारादीनामप्युच्छेदो दृश्यते, अत एवाहुन्यायकुसुमाञ्जला• बुदयनाचार्या:- जन्ममंकारविद्यादेः झाः स्वाध्यायकर्मणोः । हासदाननो हामः सम्प्रदायस्य मीयताम्" ।। २-३ ॥ पूर्व दि मानन्धः प्रजाः ममभवन , ननोऽपत्यकप्रयोजनमथुनसम्भवाः, ततः कामात्र. नीयमनिवजन्मानः, इदानी देटाकालायव्यवस्थया पशुधर्मादेव भूयिष्टाः । पूर्व चरण- दियुमंकागः मनायाविपत, दतः क्षेत्रप्रभृतियु, नतो गादितः, इदानीन्तु जातेपु लौकि. कव्यवहारमाथिय । पूर्व महालो वेदोऽध्यमाथि, तनो अमः, तनः पटक पक. , ·मत्रानर्थक्यविचारः] वेदविस्तारः । दानीं तु कचिदेका शाखेति । पूर्वमृतवृत्तयो ब्राह्मणाः प्राद्योतिपत, ततोऽमृतवृत्तयः, सम्प्रति प्रभूतसत्यानृतकुसीदपाशुपाल्यश्ववृत्तयो भूयांसः । पूर्व दुःखेन ब्राह्मणैरतिथयोऽलभ्यन्त, ततः क्षत्रियातिथयोऽपि संवृत्ताः । ततो वैश्यावेशिनोऽपि, सम्प्रति शूद्रानभोजिनोऽपि । पूर्वममृतभुजः, ततो विधसभुजः, ततोऽन्नभुजः, सम्प्रत्यभुज एव । पूर्वं चतुष्पाद् धर्म आसीत्, ततस्तनूयमाने तपसि त्रिपात्, ततो म्लायति ज्ञाने द्विपात् , सम्प्रति जीर्यति यज्ञे दानैकपात् । सोऽपि पादो दुरागतादिविपादिकाशतदुःस्थोऽश्रद्धामलकलवितः कामक्रोधा- दिकण्टकशतजर्जरः प्रत्यहमपचीयमानवीयतयेतस्ततः स्खलन्निवोपलभ्यते इति । १५ कर्मणि मन्त्राणामावश्यकता विचारः-मन्त्रबाह्मणोभयात्मके वेदे मत्रत्वप्रकार- काभियुक्तोक्तिविषयीभूता मनाः प्रयोगसमवेतमर्थं स्मारयन्तः कर्मणोऽङ्गभावमुपयान्ति । नतु मनरेव देवादयः प्रयोगसमवेता अर्थाः स्मर्तव्या इति कोऽयमभिनिवेशः । यावता ना- माख्यातोपसर्गनिपातादिभिर्सजगतानुपूर्वीभाग्भिस्तद्विपरीतक्रमभाग्भिर्वाऽर्थाः स्मर्तुं शक्यन्त इति । नैप दोपः । पुरुषाणामनित्यविज्ञानवत्त्वादशिक्षितत्वान्मन्दशिक्षितत्वाद्विस्मरणशील- त्वाद्वा ते यथार्थ देवादीनामाख्यातोपसर्गनिपातादिभिर्नाभिदध्युः । ततश्च देवानामपराध्येयु- रयथावत्प्रयुञ्जानाः । ततश्च सर्वार्धप्रत्यक्षदशो देवाः स्वल्पमप्ययथावदभिधानं न मर्पयेयुः । समर्पयन्तश्च नोपतिष्टेयुः कर्मणि । देवताविहीनं च कर्म न खं फलं प्रसवितुमीष्टे, इत्येवं कर्मफलासम्पत्तिरेव प्रसज्येत । प्रत्युत दुरितमप्युत्पद्येत । तस्मान्मन्त्ररेव मन्त्रार्थः स्मर्तव्यः । एत एव नामाख्यातोपसर्गनिपाताः कयाचित्प्रयोगपरिपाट्या व्यवस्थिता मन्त्रा इति व्यपदि- श्यन्ते । अत एव चाह भगवान् यात्क:-"पुरुपविद्यानित्यत्वात्कर्मसम्पत्तिर्मत्रो वेदे' (निरु. २-७ ) इति । १६ मन्त्रानर्थक्यविचार:-ननु मन्त्राणां नियतानुपूर्वीकत्वाल्लोके चार्थवतां शब्दाना- मानुपूर्वीविभेदेऽपि विशिष्टैकार्थप्रतिपादकत्वादेते मन्त्रा अनर्था एवेति न कर्माङ्गतामावहन्ति । किन्चार्थप्रतिपादकत्वाभ्युपगमेऽपि कचिन्मत्राणां प्रयोगानन्वय्यर्थबोधकत्वं संदृश्यते । यथा-'ओषधे त्रायस्वैनम्', 'स्वधिते मैनं हिंसीः' इत्यादिपु । कचिच मिथो व्याहतार्थवोध- कत्वमपि संलक्ष्यते, यथा-'एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयः,' 'असङ्ख्याताः सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूम्याम् इत्यादौ । तस्मादनका मन्त्राः कर्मकरणतां न प्रतिपद्यन्त इति चेन्मैवम् । लोके हि यादृशाः शब्दा यादृशमर्थ समर्पयितुं प्रामाण्यमुपयान्वि, ताशा एव शब्दा मन्त्रे- प्वानुपूर्वीविशेषभाखो दृश्यन्त इति तत्सामान्यान्मन्त्राणां प्रामाण्यं दुर्निवारम् । केवलं नियतानुपूर्वीकत्वमेव यद्यनर्थत्वे हेतुः स्यात् , “इन्द्राग्नी, पितापुत्रौं” इत्यादिनियतानुपूर्वी- ऋतमुशिलं नेयममृतं स्यादयाचितम् । नृतं तु याचितं भवं प्रमृतं कर्यगं स्मृतम् ॥ सत्लानृतं तु वाणिज्यं तेन चैनापि जीव्यते । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तलात्ता परिवर्जयेत् ।। मनुस्मृतिः ४-५-६. अपं स केवलं भरेयः पचलात्मकारणात्-मनुस्न.३-११८ , ·। भूमिकायाम् [मपिदेवतन्छन्दोविचारः काणां प्रयोगाणामर्थवत्त्वमेव नोपपद्येत । अतो न युज्यते नियतानुपूर्वीकत्वेन मत्राणामनर्थ- त्वशङ्का । नापि विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वेन ताहशी शवा घटते । 'स्वधिते मैनं हिंसीः' इत्यत्र यद्यपि छिदारूपा हिंसाऽऽपाततः प्रतीयते, तथापि यज्ञकर्मोपयोगित्वादभ्युदयार्यत्वेन तन्याः क्रियाया हिंसात्वमेव नास्ति, परमारोग्यसम्पादनाय चिकित्सकस्य रुग्णाङ्गुलिविच्छेदनरूप- क्रियाया इवेति न विरोधः। 'एको रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थे' इत्यत्रापि रुद्रल्ल परमेश्वर्ययोगा- देकरूपधारणं सहस्रधावस्थानं चोपपद्यते इति न काचिदनुपपत्तिः । १७ मन्त्राणां संहिताविचार:-त एते मत्रा आनुपूर्वीविशेपेण समुचिताः संहिता- पदेन व्यपदिश्यन्ते वैदिकैः । तदितरो वेदभागो ब्राह्मणशब्देन व्यवह्रियते । इयं हि संहिता रावणादिभिर्विभज्यमानानां पदानां प्रकृतिः, तद्विकाराश्च पदानीति केचिदाचार्या मन्यन्वे ! अपरे पुनः पदान्येव संहन्यमानानि संहिता भवति, अतः पदान्येव प्रकृतिः, विकृतिः संहि- तेति सङ्गिरन्ते । किम्पुनरत्र साधीयः ? इति भवति वीक्षा, 'संहिता प्रकृतिः पदानि विकृतिः, उताहो पदान्येव प्रकृतिर्विकृतिः संहिते'ति । अत्रैपा समाहितिः मन्त्रशामृपीणां तपः- प्रभावेणाभिव्यज्यमानो मन्त्रः संहितारूपेणैवाभिव्यज्यते न पुनः पदैः, ब्राह्मणा अप्यनूचानाः संहितामेव पूर्वमध्यापयन्ति, अधीयते चाध्येतारः, मन्यते च तावतैवात्मानमवीतस्वाध्या- यम्, यज्ञकर्मस्वपि संहितयैव मन्त्रा विनियुज्यन्ते न पुनः पदैः, यदि पदान्येव प्रकृतितान- विन्दिष्यन् तर्हि पदैरेव ऋपीणां मत्रोऽभिव्यज्येत, पदान्येवाध्यापयिष्यन् ब्राह्मणा अध्य- घ्यन्त चाध्येतारः, पदैरेव विन्ययोक्ष्यन्त मन्त्राः कर्मसु, नत्वेतत्सर्वमस्ति । तस्मादेतहेतुमिः संहितैव प्रकृतिर्विकृतिः पदानीति स्पष्टं प्रतीमः । १८ मन्त्राणामृपिदैवतछन्दोविचारः-मत्राणामृपिः, देवतं, छन्द इत्येतत्रयमवि- दित्वा क्रियमाणं कर्म नैव फलेग्रहितामक्षुत इति सर्वेपामाचार्याणां समयः । श्रुतिश्चैवम- भिधत्ते--"मन्त्राणां ब्राह्मणायछन्दोवतवित् याजनाध्यापनाभ्यां श्रेयोऽधिगच्छतीयेता- भ्यामेवानेवंविदो यातयामानि छन्दांसि भवन्ति, स्थाणुं वर्च्छति, गर्ने वा पात्यते, प्रमीयते वा, पापीयान् भवतीति विज्ञायते" (ऋ. सर्वा.) इति । स्मर्यते च- "अविदित्वा ऋपिं छन्दो देवतं योगमेव च ॥ योऽध्यापयेजपेद्वापि पापीयाञ्जायते तु सः ॥ १॥” इति । (पगुरुभाष्ये.) आपि च-ऋपिच्छन्दो देवतानि ब्राह्मणार्थ स्वराद्यपि । अविदित्वा प्रयुञ्जानो मनकण्टक उच्यते" ॥ इति । (पङ्गुरुभाष्ये.) विनियोगोऽपि मत्राणामवश्यं विज्ञेयो भवति । (ऋपयः-)मत्राणां द्रष्टारः (ल. रिः ) ऋपयः, न पुनः कर्तारः । "कालापर्क काठकं" इति संज्ञा तु "तेन प्रोत" इत्यनुशासनानुरोधेन कलापकठादिऋपिकर्तृकप्रवचनविपयत्वेनाप्युपपद्यते । अत एव भग- वाजैमिनिः- आख्या प्रवचनात्” (जै.-१-१-३०) इति सूत्रयामास । श्रुतिरप्याचष्टे- ·मणलक्षणम् ] वेदविस्तार। अजान्ह वै पृश्रीस्तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयम्भवभ्यानर्पत इति । स्वयम्भु ब्रह्म वेदः, तपः र्वाणानृपीन प्रति, अभ्यानपदाभिमुख्येनागच्छत्, मनसि. प्रतिभातोऽभूदित्यर्थः । अत व भगवान् यास्कोऽपि-ऋपी गौ” इति धातोः "ये गत्यर्थकास्ते ज्ञानार्थकाः" इति यायेन ऋपन्ति-जानन्ति अमुष्मात्कर्मण एवमर्थवता मन्त्रेण संयुक्तादमुना प्रकारेणैवं. क्षणः फलविपरिणामो भवतीति ऋपयः इति । 'यस्य वाक्यं स ऋपिः' इति सर्वानुक्रमण्यां यस्य वाक्यं' इत्यत्र यद्रष्टकं वाक्यमित्यर्थोऽध्यवसेयः । (देवता-) अथ सर्वेपी त्रिाणां तात्पर्येण प्रतिपाद्यमानोऽर्थो देवताशब्देनाभिधीयते । यत्काम ऋपिर्यस्या देव- याः प्रसादेनाहममुप्यार्थस्य पतिर्भविष्यामीत्येतां बुद्धिं पुरोधाय मन्त्रेण स्तौति सा तन्म- अस्य देवता भवति । यथाह भगवान् यास्क:-"यकामऋपिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमि- छन् स्तुतिं प्रयुते, तदैवतः स मन्त्रो भवति" इति । देव एव देवता इति स्वार्थ तल्, वतैव दैवतमिति स्वार्थेऽण् , दीव्यति प्रकाशत इति दैवतम् , अत एव तत्रभवता गुरुणा सर्वानुक्रमणीभाष्ये "दानादिसर्वकल्याणगुणयोगी पचाद्यच्, देवः देवात्तल- तात्स्वार्थेऽण् दैवत"मित्युक्तम् । (छन्दः-) छादयत्ति वक्तारं पापात्कर्मण इति छन्दः । 'छादयति ह वा एनं छन्दांसि पापात्कर्मणः" इति श्रुतेः । तथाऽन्यत्रापि-"यदेभिरा- मानमाच्छादयन् देवा मृत्योविभ्यतः, तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्” इति विज्ञायते । १९ मन्त्राणां त्रैविध्यम्-ते मन्त्राः पुनस्त्रिविधा ऋचः सामानि यजूरपि चेति । तेषा- मृक् यत्रार्थवशेन पाव्यवस्था" (अ.२. वा १. अ.१०) इति जैमिनिसूत्रानुरोधेन पादव्य- वस्थावन्मत्रत्वमृक्त्वम् । गीतित्वे सति मत्रत्वं सामत्वम् । एतदुभयभिन्नत्वे सति मत्रत्वं यजुष्टम् । २० ऋचा त्रैविध्यम्-ता ऋचः पुननिविधाः परोक्षकृताः, प्रत्यक्षकृताः, आध्यात्मि- क्यश्चेति । तथाचोक्तं यास्केन-"तास्त्रिविधा ऋचः परोक्षकृताः प्रत्यक्षकृताः आध्यात्मि- क्यश्चेति' । अयं च त्रैविध्येन विभागो ऋचां गूढार्थत्वेन । अनेन ऋग्विभागेनैव यजूं- प्यपि विज्ञातानि भवन्ति । तत्र परोक्षकृतानां लक्षणं स एवाह-"तत्र परोक्षकृताः सर्वाभिः नामविभक्तिभिर्युज्यन्ते प्रथमपुरुपैश्चाख्यातस्य" यासु परोक्षत्वेन सर्वनामभिः प्रथमपुरुपेण च निर्देशो भवति, ताः परोक्षकृताः । यथा-'इंद्रो दिव इंद्र ईशे पृथिव्याः' इत्यादी । यासां सम्बोध्यमुद्दिश्य त्वमादिपदैनिर्देशः क्रियते ताः प्रत्यक्षकृताः। यथा-"त्वमिंद्रवलादधि, विन इन्द्र मृधो जहि" इत्यादौ । आत्मानमुद्दिश्य याः प्रवृत्ताः, वा आध्यात्मिक्यः । यथा-'अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चरामि' इत्यादौ । एतेषु च मन्त्रेषु निवित्कुन्तापवालखिल्यपरिशिष्टादयोऽन्त- भवन्ति । २१. ब्राह्मणलक्षणम्-निरुक्तमनभिन्नवेदत्वम् बामणत्वम् । आह च जैमिनि:-शेपे प्रामणशब्दः (२-१-८-३२) इति । १ भूमिका • .. - ·.१० भूमिकायाम्- [उपाशानि- २२ आरण्यकम् -बामणगत एव कश्चिद्भागोऽरण्येऽनून्यमानत्वादारण्यकमियान्या- यते । एतचारण्यकमनधीत्य न जातको भवतीति प्रशस्यते । । २३ उपनिपद:-'उप-नितरां सादयति प्रापयति ब्रह्म' इत्युपनिषद्रामविद्या । तत्प्रति- पादके वेदशिरोभागे उपनिपच्छन्द उपचर्यते । ताश्योपनिपद ऐतरेयतैत्तिरीयवृहदारण्यकर- भृतयः श्रूयन्ते । २४ अङ्गानि-वेदात्प्रतीयमानोऽर्थः शिक्षाकल्पसूत्रादिभिः प्रतिनियतस्वरूपेण विना- यत इति वेदवाक्यजन्यशाब्दबोधोपकारकत्वात्तान्यद्गपदव्यपदेशभाजि भवन्ति । परमर- थोपयोगीनि मीमांसान्यायादीन्युपाङ्गपदेन व्यपदिश्यन्ते । तानि चाङ्गानि शिक्षाकल्पसूत्र- व्याकरणनिरुक्तछन्दोज्योतिपाणीति पट् । स्वरव्यञ्जनाद्यभिव्यक्तिसापनत्वेन शिक्षा, शा- खान्तरीयगुणोपसंहारपूर्वकप्रयोगानुपूर्वीविज्ञानहेतुतया कल्पमूत्राणि, विभत्त्यादिपरिज्ञानज- समुचितानां पर्यायशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तप्रकाशनपुरःसरं वैदिकादश- क्तिग्रहहेतुतया निरुक्तम् , अक्षरकोशपादव्यवस्थालक्षणपरिज्ञाननिबंधनत्वेन छन्दोविचितिः, श्रुतिचोदितकर्मोपयोगिकालनिर्णयप्रयोजनत्वेन ज्योतिपं च वेदार्थविज्ञाने तदनुष्ठाने बोप- ननेन व्याकरणम्, कुर्वन्ति । २५ ब्राह्मणकल्पसूत्रविवेकः-न च ब्राह्मणवाक्यैरेव प्रयोगपरिज्ञानस सम्भवेन कल्पसूत्राणामानर्थक्यमिति वाच्यम् , ब्राह्मणवाक्यानामर्थवादजटिलत्वेन विलम्वेन प्रयो- गोपस्थापकत्वात् सर्वेषां प्रयोगानुपूर्वीज्ञानासम्भवाच्च । कल्पसूत्राणि तु शाखान्तरीयगुणो- पसंहारपूर्वकं पौर्वापर्यविशिष्टप्रयोगवोधनायैव प्रवृत्तानीति झटित्यानुपूर्वीविशेषविशिष्टं प्रयोगविधिमुपस्थापयन्ति । कल्पानां सूत्राणां च सूक्ष्म वैलक्षण्यं यत् ऋतुप्रयोग पाठमात्रेण स्पष्टं कल्पयन्ति ये बौधायनीयादयो ग्रंथाः, ते कल्पाः। "ऋचं पादग्रणे" (आव०. श्री.सू. अ.१ खं.१) इत्यादि स्वकृतसंज्ञापरिभापादिभिः प्रयोगस्य सूचकानि सूत्राणि-आ- श्वलायनीयादीनि । तानीमानि कल्पसूत्राणि भूयांसि श्रूयन्ते, तत्र साम्प्रतं प्रायेणोपलभ्यमा- नानि आश्वलायनापस्तम्बबौधायनसत्यापाढभारद्वाजकात्यायनवैखानसवाधूललाट्यायनद्राह्या- यणसाट्यायनमानवकाठककोशिकानां सूत्राणि । । २६ उपाङ्गानि-(स्मृतिः-) स्मर्यते वेदधर्मोऽनेनेति स्मृतिः। करणे तिन् । अथवा वेदार्थानुभवजन्यं योगाभ्याससाध्यं वेदार्थविपयकं मन्वादीनां यत्स्मरणं सा स्मृतिः, तत्प्रयोज्यत्वादन्थेऽपि स्मृतिशब्दः । ताच स्मृतयो मनुयाज्ञवल्क्यपराशरप्रभृतिभिः प्रणीता वय इत्यन्यदेतत् । धर्मशास्त्रं स्मृतिरित्यनन्तरम् । ( इतिहास:-) "इति ह पारम्पर्योपदेशोऽस्मिन्नास्ते"इतीतिहासः।

·देवानामः ] चिनारः। - धमार्थकाममोक्षाणागुपदेशसमन्वितम् । पूर्ववृत्तकथायुत्तमितिहासं प्रचलते" ॥ १॥ उत्तुगलक्षणः पुरावृत्तप्रकाशको भारतादिन्यविशेषः । कचिद्वेदभागविशेषस्यैवेति. हासत्वगुत्तम् । यथाऽऽश्वलायनश्नोतसूत्रे "नवमेशानि ताक्ष्यों वे पश्चितस्तस्य चयासि बिगनानीमायासत इति चयासि नाचारिणः इत्युपसमानीताः सुखानुपदिशतीतिहासो वेदः सोऽयमितीतिहासमाचक्षीत" (उ. प. अ. ४. सं.७) एवन्त्र वेदभागानामितिहासत्वं पुरावृत्तप्रकाशकत्यादेव । ( पुराणम्----) पुराभवं पुराणम्- "सर्गश्र प्रतिसर्गन वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्" ।। १ ।। इत्युक्तलक्षणो ध्यासादिप्रणीतो अन्धविशेपः पुराणम् । तथ महापुराणोपपुराणभेदेन द्विविधम् । प्रत्येकमष्टादशविधं च । (मीमांसा-) "मान पूजायाम्” इति धातोः सनश्चे- च्छासाध्यविचारे लाक्षणिकत्वात्पूज्यविचारो मीमांसा । तत्प्रतिपादको अन्धोऽपि मीमांसा । सा च द्विविधा पूर्वमीमांसोत्तरमीमांसा चेति । (न्याय:-) प्रमाणेरर्थपरीक्षणं न्यायः । गोतमप्रणीतपोडशपदार्थनिरूपकं शास्त्रम् । २७ उपवेदाः-आयुर्वेदधनुर्वेदगान्धर्वार्थशास्त्राणि ऋगाद्यात्मकस्यैव वेदमहाराजस्या- मात्यभूतान्युपवेदत्वेन व्यपदिश्यन्ते । एते चोपवेदाः सर्वेपामपि प्राणिनां व्यवहारान् सा- धिष्टतममुपदिशन्ति । सर्वोऽप्ययं सर्वलोकशिवकरो महामहिमशाली विपुलतमा परिच्छेदो वेदसार्वभौमस्य राराजते भारतवर्ष इत्यहो भाग्यं भारतीयानाम् ! भूयांसो हि नव्यशिक्षिता: साम्प्रतं "भारते वर्षे मृत्तर( मोटर) विमाननिर्माणप्रभृतयः कला नाभूवन् । पूर्व प्राच्याश्च भारतीया भौतिकशास्त्रपाटवं नाध्यगच्छन्" इत्येवमादिकमुपालम्भवचनजातमुदिरन्ति । नून- मिदं विजृम्भितं भारतीयग्रन्थानभिज्ञतायाः । विज्ञायते हि 'अहहारेत्वा शूद्र' इति छान्दो- ग्योपनिपदि (हारेत्वा हारैः सहितः इत्वा वयं गन्ता स्थविशेपः) जानश्रुति प्रति रैकव- चनेनेदानीमिव, तैलविशेपयनविशेपनिरपेक्षा एव इच्छामात्रगामिनो रथा आसन्निति सुरंप- टम् । अत एवाश्वघोपादिकविभिगंत्रीसंज्ञया रथविशेषास्तत्र तत्रोपवर्णिताः । अर्थशास्त्रका- श्यपीयसंहितादिषु कलाः पुनरेवंविधाः समुल्लिखिता इत्याधुनिकैरेव फैश्चन समर्थितमित्य- स्माभिरुपरम्यते। २८ वेदाभ्यासः तदधिकारिणश्व-अयं च साङ्गोपाङ्गो वेदोऽवश्याभ्यसनीयतयाs- मुंशिप्यते "ब्राह्मणेनं निष्कारणः पंडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च" इति । वेदाभ्यासो हि पञ्चधा भवति-अध्ययनं, विचारः, अभ्यसनं, अध्यापनं, जप इति । गुरुच्चारणानूचारणमध्य- यनं, मीमांसान्यायैरुपक्रमादिलिङ्गेश्व वेदतात्पर्यावधारणानुकूलो व्यापारों विचारः, गुरुचा- रणानूचरितस्यैवावर्तनमभ्यसनम् , शिष्येभ्यो दानमध्यापनम् , ब्रह्मयज्ञादौ पारायणं जपः। ॥ ।

·: १२ भूमिकायाम् [श्रेयःप्रेयसोविवेकः- सोऽयं पञ्चविधोऽभ्यासो द्विजेष्वेव व्यवतिष्ठते, अध्ययनपूर्वकत्वादितरेपां चतुर्णामभ्यासा- नाम् । अध्ययनस्योपनयनपूर्वकत्वात , उपनयनविषेश्च त्रैवर्णिकेवेव पर्यवसितत्वात् । अर्था- देव पञ्चविधाभ्यासे निवृत्तिः पञ्जानाम् । 'ब्राह्मणेन निष्कारणः पडङ्गो वेदोऽध्येयो क्षेपश्च' इति श्रुतौ ब्राह्मणपदं क्षत्रियवैश्ययोरुपलक्षकम् । यथा-'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विवि- दिपन्ति' 'ब्राह्मणस्य तु सोमविद्याप्रजम्' इत्यादौ । केचित्तु ब्राह्मणपदं नोपलक्षक, ब्राह्मण-- वाधिकारो वेदाध्ययनादी, मुख्यार्थानुरोधात् , उपलक्षणत्वेऽजहत्स्वार्थलक्षणाश्रयणापत्तेः । अत एव 'विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम' इति निरुतोदाहृतवचने ब्राह्मणपदमाञ्जस्येनोपपद्यत इत्याहुः । तञ्चिन्त्यम्-क्षत्रियवैश्ययोरप्युपनयनानुशासनात् , 'उपनयीत' 'तमध्यापर्यात' इति श्रुतेरध्ययनस्यार्थप्राप्तत्वाब्राह्मणपदमुपलक्षकमेव । विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम' इत्यत्र तु 'न मां ब्रूयाः' इत्यनेनाध्यापनस्यैवानुशिष्टत्वेनाध्यापने ब्राह्मणस्यैवाधिकारः, अध्ययने पुनले. वर्णिकानामेवेति स्वरसतः प्रतीयते । (४) वेदप्रमेयम् । : २९ स्वभावत इष्टफलानामुपायनिरूपणम् -आदित एव समेपां प्राणिनां वरूप न्यरूपयाम, यत्सर्वेऽपि सुखमेव कामयन्त इति । तस्यैव च सुखस्य साधनमुपदिश्य तेन तान् संयोजयितुं प्रववृते भगवानानायः । यथा-'ज्योतिष्ठोमेन स्वर्गकामो यजेत' 'अग्नि- होत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः' 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्येवमादिभिर्वचनैः सुख-: विशेषवर्गसाधनत्वं ज्योतिष्टोमादिपूपायेप्वाचष्टे प्रवर्तयति चेष्टसाधनताद्वारेण श्रेयःसा- घनेयु फर्मसु । स्वर्गो हि नाम- 'यन्न दुःखेन सम्भिनं न च प्रस्तमनन्तरम् । सङ्कल्पोपनतं यच तत्मुखं स्वःपदास्पदम्' ।। १ ।। इत्यादिवचनः मुखात्मक एवाङ्गीक्रियते मीमांसकः । ३० प्रतिपत्तिसमाधानम्-पूर्वोक्तद्विविधप्रतिपत्तिमन्तमधिकारिणमुपलभ्योभवीमपि प्रतिपत्ति समाधित्मभंगवानाम्नायः सर्वज्ञकल्पः सनात्प्रववृते । सम्यग्दर्शने वा तदनुकूले. कर्तव्यानुष्टाने या भ्रमप्रमादादिपुरुपदोपविनाकृतं वेदमपहाय नान्यत्प्रमाणं समामनन्ति कृवधिपणा विद्वांसः । अत एव च श्रूयते भगवती श्रुतिद्विविधा, कर्तव्यं परियोधयन्ती कर्मकाण्डरूपेण, सन्यदर्शनं च सम्पादयन्ती ज्ञानकाण्डरूपेण । अत एव च काण्डद्वयं विवृण्वानी भगवन्ता व्यासमिनी कर्ममीमांसां ब्रह्ममीमांसां च प्राणेष्टाम् । आभ्यां हि न्यायतः माध्यमानो वेदार्थः पुरुपाणां हिततम साधयिष्यति, नान्योऽतः कश्चिटप्याततम इप निश्चचोऽर्थः सर्वेषां वैदिकानाम् । ३१ श्रेयायसोविवेक-एवं समावत एव प्रेयसि वर्तमानान् पुरुषानुपलक्ष्य विकास. ४. १. ३. अ. ११. वहान्दर-भित्रोपदी " इति पायन्तरमुपलभ्य । ।

·चातुर्वासानम् ] वेदप्रमेयम् । १३ गुडजिहिकान्यायेन काम्यकर्माण्यभिधाना श्रुतिस्तात्पर्येण श्रेयस्तमान्येव कर्माणि ब्रुवाणा तत्रैव दयया प्रवर्तयति । स्वयमेव चैतदाचष्टे ध्रुतिः --- "अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुप ५ सिनीतः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ।।" ( इति कठोपनियत् १।२।१) ३२ एपणात्रयानुवाद:--एवं स्वभावसिद्धं पूर्वोक्तसेपणानयमनूयं मंदाधिकारिणां कृते 'पुत्रकामः पुत्रेष्टया यजेत' 'चित्रया यजेत पशुकामः' 'स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेत' क्षेत्रपत्यं च निर्वजनतामागत्येयं वै क्षेत्रस्य पतिरस्यामेव प्रतितिष्ठति' तै० सं० (२।२।१) प्रतितिष्ठन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्ति' 'सायुज्यकामौ राजपुरोहितौ यजेयाताम्' इत्यैहिकामुष्मिकफलसांधनानि कर्माणि विदधाति श्रुतिः । ३३ ऋणत्रयपरिहार:-विवेचितपूर्वसहजप्राप्तमृणत्रयमनूच तत्परिहारोपायांश्चानुशास्ति शालम् । “जायमानो ह वै ब्राह्मणखिभित्रणवा जायते, ब्रह्मचर्येण ऋपिभ्यो, यज्ञेन देवेभ्या, प्रजया पितृभ्यः" इति । तथा-'पुरुपे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेत- स्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतमात्मन्येवात्मानं विभर्ति तथदा स्त्रियां सिञ्चति, अर्थतजन- यति तदस्य प्रथमं जन्म तत्त्यिा आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गम्' 'स यत्कुमारं जन्मनोऽ- ग्रेऽधिभावयति आत्मानमेव, तन्हावयति एपां लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता होमे लोका:' (ऐ०आ०२-५-१) नित्यस्य रायः पतयः स्याम, प्रजया हि मनुष्यः पूर्णः, ऋतौ भार्यामु- पेयात्, खाध्यायोऽध्येतव्यः, खाध्यावमधीयीत, स्वाध्यायान्न प्रमदितव्यम् , स्वाध्यायान्मा प्रमदः, आचार्याधीनो वेदमधीन, सायंप्रातर्भिक्षेथाः, स यत्सर्वमोङ्कुर्याद्रिश्यादात्मा. नम् स कामेभ्यो नालं स्यात् , स यत्सर्व नेति ब्रूयात् , पापिकास्य कीर्तिर्जायेत सैनं तत्रैव हन्यात्' (ऐ० आ० २१३१६) इति, 'सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः' 'सहजं कर्म कौन्तेय एवं परंपराप्राप्तम्' इत्यादिना । तस्यैतस्य ऋणत्रयस्य परिहाराय खा. ध्यायाध्ययनं, देवत्तोद्देशेन द्रव्यत्यागरूपो यज्ञः, प्रजोत्पादनं चेत्युपाया विधीयन्ते । , ३४ चातुर्वान्नानम्-~-यदुपवर्णितम् पूर्व स्वाभाविकगुणानुरोधेन चातुर्वर्ण्यम् , तदे- तद्भगवति वेदे समानायते "ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्वाहू राजन्यः कृतः । उरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ।" 'ब्रह्मसन्धत्तं तन्मे जिन्वतम्' 'यस्य ब्रह्म च क्षनं च उभे भवत ओदनः' 'ब्रह्मवर्चसकामो ब्राह्मणो वृहस्पतिसवेन यजेत' 'स्वाराज्यकामो राजा राजसूयेन यजेत' 'वैश्यो वैश्यस्तोमेन यजेत' 'शूद्रो मनुष्याणामश्वः पशूनाम्' (ते. सं० ७।१।१-) तदेतसक्षत्रं विट्शूद्रस्तदग्निनैव देवेषु ब्रह्मामवत् ब्राह्मणो मनुष्येपु क्षत्रि- येण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यः शूद्रेण शूद्रः (श० प्रा० १४-२-४-२-२७ ) इत्यादिना ।

·१४ भूमिकायाम्- [पुरुषार्थसाधनम्- । - भगवानपि जगी- 'ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवगुणः' । इति । स्वाभाविकानेव गुणानवलम्व्य कर्माणि प्रविभक्कानि, 'वसन्ते ब्राह्मणोऽनीनादीन' ग्रीष्मे राजन्यः, शरदि वैश्यः, वर्षासु रथकारः' इति । अत एव स्वभावप्रभवं गुणं वह नुरूपं च कर्म परीक्षितुं कश्चन विनिर्दिष्टो धार्मिकनिवन्येषु जीविकापरीक्षा नाम संस्कारः। ३५ चातुराश्रम्यादि-अयं च स्वाभाविको गुणो यथा प्रकपं दाढयं चामुयात् वयाँ केचनाचाराः कर्माणि च चोदितानि, ये वर्णधर्माः, आश्रमधर्माः, वर्णाश्रमवाः, गुण धर्माः, निमित्तधर्माः, साधारणधर्मावेति विभक्ताः स्मृतिकारः । तत्र वर्णधर्मोऽध्यय. नादिः, आश्रमधर्मः समिदाधानादिः, वर्णाश्रमधर्मः पलाशो दण्ड इत्यादिः, गुणधर्मोऽ- भिपेकादिगुणयुक्तस्त्र रानो रक्षणादिः, निमित्तधर्मः प्रायश्चित्तादिः, साधारणधर्माऽहिं- सादिः । तेपामेतेषां चानुशीलनेन सूक्ष्मतयात्मनि निगृहः स्वाभाविको गुणस्तत्वरिपन्थि- दोषापनयनेनाभिव्यज्यते । एव चित्तशुद्धिरित्याख्यायते। अपनीतदोपेण चित्तेन परि- मृष्टेनादर्शतलेनेव शुद्धसच्चिदानन्दस्वरूप आत्मा विपर्याक्रियते । तदेव हि ज्ञानं नाम | अत एवोक्तममियुक्तः- "कपायपशिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः । कपाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते" || इति ॥ ३६ पुरुषार्थसाधनम्-पूर्व शूद्रवश्यक्षत्रियब्राह्मणानां स्वभावत एव कामार्यधर्म- मोनाख्याः पुम्पा : प्राधान्येनाभिलपणीया भवन्तीति प्रत्यपीपदाम । तांश्च तेषां पुग. पार्थान सम्पादयितुं निखिलो वेदराशिरुपक्षीणः। तत्र "तरति शोकमात्मवित् , ब्रह्म- विलंब भवति, नेनं सेतुमहोरात्रे तरतः" इत्यादिवचननिरतिशयानन्दरूपं मोमाञ्च पुत्पाथ प्रकृय "म आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो, अयमात्मा ब्रह्म, प्रज्ञानं ब्रह्म, अह. ब्रह्मान्नि, नवं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” इत्यादि वचोजातः कूटस्थं सचिदानंदरूपं ब्रह्म बुबोधयिपु- सहोनेवाविद्यकसकलदृश्योच्छेदं स्वमहिमप्रतिष्टां च प्रतिपादयन् सर्वोपि श्रुतिशिरोमागो जागर्ति । पूर्वकाण्डहिनामुमिकफलप्रसवहेतूनि नेकविधानि कर्मजातानि विदधद्धमास्य पुनपार्थमभियानः सत्वशुद्धिप्रणाल्या मोक्षाययोपकरोति । अर्थकामा पुनर्यद्यपि भुया दापर्वा न प्रतिपिपादयिपिता, तथा युत्तरवर्णपरिचरण-कृषि-वाणिज्य-भूमिजय-धन- नाध्यापन-प्रतिग्रहादिकं चतुणां वर्णानामांत्यपुरुषार्थसायनं, सहधर्मचारिणीसंयोगाति- नंकारान काममुखोयांचामिदवती श्रुनिरर्थकामसन्यादनेनापि पुरुषानुपकरोनि । तत्रार्यकानयोः सूचिकामकानचं निदर्शनायोडाहरिष्यामः । यथा- ·१५ .. विधिविचारः] वेदप्रमेयम् । "अक्षर्मा दीन्यः कृपिमित्कृषख चित्ते रमख बहु मन्यमानः । तत्र गावः कितव तत्र जाया तन्मे विचष्टे सवितायमयः ॥" तां पूंपञ्छिवतमामेश्यस्य यस्यां वीजे मनुष्यावन्ति । या न ऊरू उशती विश्रांते यामुशन्तः गृहराम शेपम् ।। ३७ विधिविचारः-व्याख्यातं मनब्राह्मणात्मके वेदे मन्त्राणां लक्षणं प्रयोजनं च । भषव्याख्यानरूपो ब्राह्मणभागः साम्प्रतं निरूप्यते । द्विविधं ब्राह्मणं विधिरर्थवादश्चेति । तथा च भगवानापस्तंवः "कर्मचोदना ब्राह्मणानि, ब्राह्मणशेपोऽर्धवादः" इति । विधिरपि द्विविधः----अप्रवृत्तप्रवर्तनोऽज्ञातज्ञापनश्चेति । "आग्नावैष्णवं पुरोडाशं निर्वपति दीक्षणीया- याम्" इत्याद्याः कर्मकाण्डगता विधयोऽप्रवृत्तप्रवर्तकाः। "आत्मा वा इदमेक एवान आसीत्" इत्यादयो ज्ञानकाण्डगता विधयोऽज्ञातज्ञापकाः । तत्र ब्रह्मकाण्डगतविधेरवांतरभेदाभावेन कर्मकाण्डगतविधेरेव त्रैविध्यं दर्शितम्-~-अपूर्वविधिः, नियमविधिः परिसंख्याविधिश्चेति ! तत्राप्राप्तप्रापको विधिरपूर्वविधिः, यथा-'अग्निहोत्रं जुहोति" । पक्षे प्राप्तस्याप्राप्तांश- पूरणफलको विधिनियमविधिः, यथा-"नीहीनवहन्ति" । अन्न नखविदलनादिरूपसाधना- स्तरेणापि वैतुष्यसिद्धेः पक्षेऽप्राप्तमवहननं नियम्यतेऽदृष्टार्थम् । युगपदुभयप्राप्तावेकतरविधाने नान्यस्य व्यावृत्तिः परिसंख्याविधिः, यथा-"पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः" इत्यत्र रागतः पञ्चन. खापञ्चनखानामुभयेषां युगपद्भक्षणप्राप्तौ पञ्चैव पञ्चनखा भक्ष्याः इति पञ्चेतरपञ्चनखभ- क्षणव्यावृत्तिः क्रियते । एष परिसंख्याविधिः । प्रकारान्तरेण चायं विधिश्चतुर्धा भवितुमर्हति---- उत्पत्तिविधिः, विनियोगविधिः, अधिकारविधिः, प्रयोगविधिश्चेति । कर्मस्वरूपमानबोधको विधिः प्रथमः, यथा-"अग्निहोत्रं जुहोति” इत्यादिः । उत्पन्नव विनियोगाकाहायां गुणसम्ब. धवोधको विधिर्विनियोगविधिः, यथा-"दना जुहोति” इत्यादिः । फलस्वाम्यबोधकविधि- रधिकारविधिः, यथा-"अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः” इत्यादिः । अंगप्रधानाद्यानुपूर्वीबोधको विधिः प्रयोगविधिः, यथा-"प्रयाजादिभिरुपकृत्यानेयादिभिरपूर्व भावयेत्” इत्यादिः । १. सं. १०-७-८-५-१३ । हे कितव ! बहुमन्यमानो मचने विश्वासं कुर्वन् त्वमक्षा दीव्यो यूतं मा फुरु । कृषिमित् कृपिमेव प्पल फुर । वित्ते कृप्या संपादिते धने रमख रतिं कुरु । तत्र रूपी गावो भवति तत्र जाया भवति तदेव धर्मरहस्य ध्रुतिस्मृतिकर्ता सविता सर्वस प्रेरकोऽयं दृष्टिगोचरोऽर्य ईश्वरो मे मयं विचरे विविधमाख्यातयान् ॥ २ स.सं. १०-८-३-२५-३७। “सापपमाप्यम् । है पूपन् पोषक एतकामदेव शियतमा अत्यन्तमंगलभूतां तां ला एरबन्द सर्वतः प्रेरख । मां जग पीज रेतोलक्षणं मनुप्या पपन्ति आदधते । या नोडला जरा उशती काममनाना विश्वाते, पत्यान उशन्तः कामयमानाः वर्ग शेपं सर्मानयोग्य परप्रजननं प्रहराम करो च्यानन्धं करवानेवः ।। ..

·Ferry ३८ रन नानी TE : rim *- TAmar | HTTP::" मानानियो गुणा, IT IST: " : :- म. Hi-fift" : । कि अगर भूमा, 11: init-: । ३९ अपिनारामा : Hindi, Tamiarter मादिनीया मीनिमाकन नी ।नग काय. मिला। भावनावितो माग गरिमा परालयपहिनाति-वंगा, पानि नामा गायाय नमः पटीति, अन्यथा गगाभ्याग दीप पुत्रोपाने, भोपं यागादियari- दिजनक किमयपूर्व गाम द्वार कल्पनीयम । न कपितय नमेष मगायनायग- म्भवे गागम्य सांसाधनश्रुतिपरयोति समाए । यागम्यायानाव्यापारी समिति कल्यते । तान्यत्वे सति तान्यानकत्वं हि व्यापारलक्षणम , कार्याव्यरलिपाकामानि. खस्यव्यापारान्यताकत्यापकारणत्याभ्युपगमात न यागम्य गमाधनत्यश्रोत्र्यांकोर न [यमननिपतनयोरबान्ताव्यापाग्योः सत्त्वे कुटारम्य विदामाधनत्यगति । यदि व्यापा. रवतो यागम्य नाशे व्यापारोऽपि नश्येदिति कुटारदृष्टान्तेनापद्येन, नदा यागनन्या कादि. च्छक्तिरपूर्वमस्तु, शक्तिव्यवधानेऽपि यागम्य माधनत्वं न विम्यते, औण्यव्यवहिते:- प्यनी दाहकत्वं दृश्यते । यथाऽडारजन्यमोपण्यं शान्तेयष्यनारेषु जलेऽनुवर्तते, तथा यागजन्यमपूर्व नष्टेऽपि यागे कर्तर्यात्मन्यनुवतिप्यत इति साधु लिप्यते । तम्मासिद्धं मीमांसकाभिमतं फलप्रापफमपूर्वमिति । ४० अपूर्वाणामनेकत्वम्-ध्रुयाधिकारविधी कर्मणः फलमाधनता योध्यते 'यागेन स्वर्ग भावयेत्' इति । कथं विनश्वरेण यागेन भावयेदित्याकालायां 'अपूर्व कृत्येति समा- धीयते । कयमपूर्व क्रियेतेति पुनरपेक्षायां यागानुष्टानप्रकारेणेति । तयापूर्व दर्शपूर्णमासयो- रनेकविधम्-फलापूर्व, समुदायापूर्व, उत्पत्त्यपूर्व, अनापूर्व चेति । येन स्वर्ग आरम्यते तत्फलापूर्वम् । अमावास्यायामाग्नेयादीनां त्रयाणां यागानामेकः समुदायः, पार्णमास्यामपर इति तयोभिन्नकालयोः संहत्य फलापूरिम्भकत्यायोगात्तदारम्भाय समुदायद्वयजन्यमपूर्वद्वयं कल्यते, तत्समुदायापूर्वम् । तादृशसमुदायापूर्वनिर्वहणाय समुदायघटकानां त्रयाणां यागानां भिन्नक्षणवर्तित्वेन संहननासम्भवात्, आग्नेयाग्नीपोमीयोपांशुयाजयागैः प्रत्येकं ब्रीण्यपूर्वाः - -- -- ·अलविचारः] वेदप्रमेयम् । १७ . प्रयुत्पद्यन्ते । एवं दर्श आग्नेयादियागत्रयेण पृथगुत्पत्त्यपूर्वाण्युत्पद्यन्ते इति कल्प्यते, तेषां घापूर्वाणामङ्गोपकारमन्तरेणानिष्पत्तेः, अनेकक्षणवर्तिनां चाङ्गानां सङ्घातासम्भवेन तत्तदङ्ग- जन्यान्यनेकान्यपूर्वाणि कल्यन्ते, तानि चाङ्गापूर्वपदेन व्यपदिश्यन्ते । एपाऽपूर्वप्रक्रिया "चोदनापुनरारंम्भः" इत्यधिकरणे भेदलक्षणे तत्तन्मीमांसामन्थेषु साकल्येन समाकलनीया, सुधीभिः । ४१ क्रत्वर्थविचार:-एवंविधापूर्वसाधनानि यानि कर्माणि विधीयन्ते वेदे, तेपु कानिचित्पुरुषार्थानि कानिचिकत्वर्थानि । “यस्मिन् प्रीतिः पुरुपस्य तस्य लिप्साऽर्थलक्षणा- विभक्तत्वात्" इति सूत्रेण शास्त्रानपेक्षेच्छाविपयभाव्यकभावनांशकत्वं पुरुपार्थस्य लक्षणम् । क्रत्वर्थो हि शास्त्रादेव गम्यते, यस्मिन् कृते पुरुपस्य प्रीतिर्भवति स पुरुपार्थः इति तयोः स्वरूपे । पुरुषार्थभिन्नत्वं क्रत्वर्थलक्षणं, क्रत्वर्थो हि ऋतुमुपकरोति, उपकारश्च साद्गुण्य- सम्पादनम् । पुरुपार्थस्तु ऋतुप्रवेशमन्तराऽपि पुरुपमुपकरोति, पुरुपोपकारश्च साक्षात्-अदृष्ट- द्वारा वा पुरुपंप्रीतिसम्पादनम् । दर्शपूर्णमासादयो गोदोहनादयश्च पुरुपार्थाः । न हि दर्श- पूर्णमासाभ्यां कस्यचित्क्रतोरुपकारः सम्पद्यते, तयोरेव ऋतुत्वात् , नापि गोदोहनं ऋतूप- कारकम् , तदभावेऽपि चमसेन ऋतूपकारसिद्धेः । किंतु दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गस्य, गोदो- हनेन पशूनां च सम्पादनात्पुरुपप्रीतिसिद्धिः । प्रयाजादयस्तु क्रत्वाः, न हि प्रयाजादिभिः पुरुपस्य कश्चित्तीतिविशेप उत्पद्यते येनैते पुरुषार्था भवेयुः । किंतु दर्शपूर्णमासरूपक्रतुज- न्यापूर्वसाधकतया क्रतोरेवोपकारकाः । अन्यानि पुनः कानिचित्पुरुपार्थानि च ऋत्वर्थानि च भवन्ति, यथा-अनृतवदननिषेधः । पुरुपेणोद्यमानमनृतं प्रत्यवायमापादयति । दर्श- पूर्णमाससंयुक्तेन पुरुपेण चोच्यमानमनृतं क्रतोरपि वैगुण्यमापादयति, पुरुपमपि प्रत्य- वायभाजं करोति । एतं च क्रत्वर्थपुरुपायोर्विवेकं विज्ञायानुष्ठितानि कर्माणि श्रेयो जन- यन्तीति भगवाझसिनिः प्रयुक्तिलक्षणे आदित एव निर्णिनाय "अथातः क्रत्वर्थपुरुषार्थ- योर्जिज्ञासा" इत्यादिना । ४२ अङ्गविचार:--एवंविधैश्च ऋतुभिः पूर्वोक्तापूर्वे जननीये यानि पुनः साक्षात्पर- म्परया वा सहकारीणि भवन्ति तान्यगानीत्याचक्षते मीमांसकाः । अङ्गत्वं च परोद्देशप्रवृ- तपुरुपकृतिव्याप्यत्वम् । परः स्वर्गादिः, तदुद्देशेनाग्नेयादियागादौ यः प्रवृत्तः पुरुपः तत्क- तिविपयत्वमङ्गानामस्तीति लक्षणसङ्गतिः । न चैतत्प्रधानप्वतिव्याप्तमिति शङ्कयम् , अफ- लत्वेन विशेषणीयत्वात् । प्रधानानि हि फलवन्ति, तत्सन्निधौ पठितानामफलानामेव ह्यग- त्वम् । “फलवत्सन्निधावफलं तदङ्गम्" इति हि न्यायः । न च प्रयाजाद्यङ्गानामपि “धर्म वा एतद्यज्ञस्य क्रियते, यत्प्रयाजानूयाजा इल्यन्ते, वर्म यजमानत्य भ्रातृव्याभिभूत्यै, यदाते चक्षुरेव भ्रातृन्यस्य वृते" इत्यादिना फलसम्बन्धबोधनात्कथमेपामङ्गत्वम् इति वाच्यम् , १. सू. २-१-५। २. सू. ४-१-२। ३जै. सू. ४-१-११ ३ भूमिका. ।

·No text on this page.

·कारानणया पदनामयम् । , । -- मवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् , प्रते स्नायात्, वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपे- ते" इत्यादिवाक्यविहितानि नैमित्तिकानि, गृहदाहग्रहणपुत्रजननादिनिमित्तेषु तेषां त् । यद्यपि नैमित्तिकानामप्यकरणे प्रत्यवायापादकत्वत्याविशेपेण नित्यत्वं प्रसन्यत बापि जीवनादिनियतनिमित्तकानि नित्यानि , गृहदाहाबाकस्मिकनिमित्तकानि नैमित्ति- तयोविवेकः । "चित्रया चजेन पशुकामः, सौर्य चरं निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकामः, r: कारीर्या बजेत" इत्यादिवाक्यविहितानि कान्यानि, तत्तत्फलोद्देदोन विहित- "तस्मान्मलवद्वाससा न संवदेत न सहासीत न तखान्नमद्यात्, न सुरां पिवन् , # भक्षयेन्" इत्यादीनि निषिद्धानि । तत्र काम्बनिपिद्धवर्जनपुरःसरं नियनमित्ति- नानुपङ्गिकं स्वर्गादिफलं सत्त्वशुद्धिद्वारा विविदिपोत्पादनपुरःसरं ब्रह्मज्ञानमपि यत इति सिद्धान्तः कृतधियाम् । तत्र काम्ये कर्मणि सर्वाङ्गान्युपसंहर्तव्यानि, अङ्ग अनुष्टीयमानं काम्यं कर्म न जातु फलं प्रसोप्यति । नित्येषु तु यदा यावन्यज्ञानि युपसंहर्नु तदा तावद्भिरपेतं प्रधानं कुर्वन्नपि फलाय कल्लते । गौणमुख्यविचार:-एवं श्रुत्युक्तेषु कर्मनु प्रधानं वाऽहं वा यन्मुख्यतया श्रूयते, व महत्ता प्रययेनानुष्टेचम् । सर्वथा तदलाभे झान्त्रोक्ताः प्रतिनिधयः ममाह व्याः । मुख्यनुसहशा एव, तथापि मुसहशलाभे मन्यन्नदशं नोपादेयम् । वैकल्लियोमुन्य- प्रकान्ते प्रयोगे चदि तस्यापचारो भवति, तदा कलिक गुम्यान्न नदेनमा समान्तपूर्वद्रव्यस्य सुलशमेव बरनु प्रतिनिधातव्यम् । पत्रिनुमायनम्मदेव लादसामपि प्रतिनिधीयते, यथा "चदि लोमं न बिग पूर्वाधार स्पष्टं चततर्वमधिकारलक्षणे प्राच्यां भीमांनायाम । : कर्माधिकारनिर्णयः-अरिंगटा वैदिवः पर्मणि प्रेक्षणियरम्यान, चाग्निसा यत्वान , अग्नेश्चाधानगरपाचपेनाधागम्य ", राजन्यः, शादि पैदयः" इति प्रयाणामेकाशि देन । जानना यापेनाजान पाध्ययगसम्पायदान : , कार को रा. नप च "वसन्ते काणापगीन. प्राजापार यादोऽधिभियते अपनारादिति का . སྨིས1 '' r '' :: ཡག་ पदमा नया । पानो" : ५.पा. frica: कन, र , .

·२० RANA- "धर्मच, अर्थे च, - यजेतेत्य- भूमिकागाम- [ वेदव्यवहारः याध्ययनोपात्तविद्यास्वर्णिकालभन्ते, तदा तैरेव निराकाजत्वान चतुर्थमा विगामाक्षिपन्ति । तस्मात्रैवर्णिकानामेवाधिकारः कर्मणि । ४९ स्त्रीणामधिकारः-ननु शूद्रस्वाध्ययनाधिकाराभावेन कर्मानशिकारवन लीणामति कर्मखनधिकारः । युक्तं चैतत् , वर्गकामादिवाक्ये पुंलिङ्गनिर्देशान् । कर्मणां द्रव्यसाव्यत्वेन स्त्रीणां 'भार्या पुत्रश्च दासा त्रय पवावनाः स्मृताः" इति स्मृत्वाऽधनत्वाभिधानाति चेन्न, तत्र स्वर्गकामपदेन पुंस्त्वस्याविवक्षितत्वात् । उद्देश्यगतं पुंस्त्वैकत्वादि न विवक्ष्यते । यथा- ग्रहैकत्यादि । न च निर्धनत्वमनधिकारे तन्त्रम् , फलकामनायाः प्रयोजकत्वात् । दानकाले कामे च, नातिचरितव्या” इति संवादकरणाधनेनैवायाधनवत्त्वाच । अथैवं स्त्रिया अधिकारे सिद्धे स्वातन्त्र्येणेव तस्याः कर्मणि प्रवृत्तिः स्यान, कतां निरोद्ध- मीष्टे; इति चेन्मैवम्-"क्षामे वसानो जायापती अग्निमादधीयाताम्" इत्यादिना दम्पत्योः सहैवाधिकारनिरूपणात् । उभयोः पार्थक्येन कर्मानुष्टाने क्रतोगुण्यमापद्येत । तथाहि-तत्र तत्र कर्मणि पन्यवेक्षणं यजमानावेक्षणं चेत्युभयमानायते । तत्र यजमानप्रयोगे पत्र्यवेक्षणं लुप्येत, पत्नीप्रयोगे च यजमानावेक्षणं लुप्येत । अतो द्वयोः सहाधिकारः । न च त्रैकत्वं विरुद्ध्यते इति वाच्यम् , "अग्नीपोमो देवता" इत्यत्र यथा देवतात्वं व्यासज्यवृत्ति, तथा कर्तृत्वमपि दम्पत्योर्व्यासज्यवृत्ति, एकमेवेत्यङ्गीकारात् । आज्यावेक्षणादिकर्मसु पुन- विदुपयुक्तं तावत्तादात्विकमध्ययनं स्त्रीभिः कार्यम् । यथा रथकारेणान्याधाने । “वर्षासु रथकार आदधीत" इत्यत्र त्रैवर्णिकस्य शिल्पोपजीवित्वप्रतियेधादत्रैवर्णिक एव कचन सौधन्वनापरपर्यायो माहिप्येण करण्यां जातः प्रतिलोमसंकरो जातिविशेपो रथजीवी रथ- कारसंज्ञक आधानाधिकृतत्वेन निर्दिश्यते । शब्दवलाच तस्याध्ययनादावनधिकृतस्याप्याधाने- ऽधिकारः प्राप्नोति । तच्च विधीयमानमाधानं स्वमानोपयुक्तमध्ययनमर्यादाक्षिपति । एवमेव "वास्तुमयं रौद्रं चरुं निर्वपेत्” इति प्रकृत्य "एतया निपादस्थपति याजयेत्” इत्यनेन निषा- दस्थपतेर्यजनाधिकारो दृश्यते । तत्र पष्टीसमासे आश्रीयमाणे लक्षणा प्रसज्येतेति निपाद एव स्थपतिरिति सामानाधिकरण्येन व्युत्पत्तिराभिता । ततश्च रौद्रेष्टिमात्रोपयोगिन्यध्ययनेऽ- धिकार आक्षेपालभ्यते । सर्वमेतदधिकारलक्षणे निर्णीतम् । ५० वेदव्यवहार:-सोऽयं मनत्राह्मणात्मको वेदः पूर्वकाण्डे यज्ञमेव सप्रपञ्चमुपव- गंयन्नुपक्षीणः । नैतावताऽन्यानैहिकामुग्मिकव्यवहारगोचरान् विषयान् न प्रतिपादयति, येन स व्यवहारमात्रप्रधान द्रियेत, किन्तु दत्तपुत्रस्वीकारदायविभागसप्तमर्यादापालनान्न- दानप्रपाप्रवर्तनमातुलकन्यापरिणयनप्रभृतीन् सर्वजनोपकारकान् विषयान् विधिमुखेन निषे- धमुखेन वा प्रतिपादयन् भगवान् वेदकल्पद्रुमः कथं नु नाम सचेतसामनादरणीयतामात्र- हेत् ? । तत्र कांश्चिद्विपयान' सहेपत उदाहरिष्यामः ! - ·NAAM हारः] वेदप्रमेयम्। २१ हि प्रभायारणः सुशेवोऽन्योदयों मनसा मन्तया । नाचिदोकः पुनरित्स एत्या नौ वायंभीपाळेतु नव्यः" । (ऋ०५।२१७) ति दत्तके (२) भ्रातेच पुंस एति प्रतीची गांरुर्गिय सनये धनानाम् । जायेव पत्य उगृती सुवासा उपा हुस्रव निरिणीते अप्सः"॥ (२३११८) "अविशेषेण पुत्राणां दायो भवति धर्मतः । मिथुनानां विसर्गादा मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥” (निरुक्ते अ० ३ खं० ५) इति च दायभागे (२) सप्त मर्यादाः कवयस्सतक्षुस्तासामेकामिद यहुरो गोत् । आयोह स्कुम्भ उपमस्यै नीळे पृयां विसर्ग धरुणेपु तस्थौ" (ऋ०७।५।३३।६) ति सुरापानादिसप्तमर्यादापरिपालने । । पूर्वस्यामच्युक्त एवार्थोऽत्र प्रपच्यते-अरणोऽरममाणोऽन्योदयः मुशेवः मुखनमः मन् प्रभाय पुत्रवेन मनसा मन्तवा उ मनमापि मन्तव्यो न भवति । अधा चित् अपि च मोऽन्योदयः ओकइन् स्थानभव प्राप्नोति । अतो बाजी अनवान् अमीपाट शत्रूणामभिभनिता नब्यो नवजातः पुत्रो नमान् आतु " २पत्रातेवानरहितेच पुंसः पित्रादीन प्रतीची म्बकीयग्थानाप्रतिनिनमुन्नी की निगात, कमा मातृरहिता योपिन्खोचितवासोलारादिलाभाय पितृनति मति भारि सोचियावर र, तदभायात्पिनरमेव प्राप्नोति । यहा सति स्वभ्रातरि म एव पितुः पिच्यान यारन्ययमेव तन्य पित्रादीन् गच्छति, नदियगुपा अपि ग्यापित पितृभूतं मर्यमाभिमुस्येन गच्छति, अयमेको दृष्टानः । समानान-:-:-.-'. । रान्तः । गर्न प्रति गृहनाम दरोगन प्रति तमागग पाठाप । मनि पष्टिनं स्थानमुच्यने, नदारोगतीति गारडू । वधा को वापिक लाभाय गर्तमागच्दनि नां तु नभ्या विचार्य पदीय विमान::::: पि धगानां प्रीणनाधनानां प्रदायागां गये जमाव गर्गमाया चाम्गदर्भ कान्तिनम । किन पत्ये समान चाममममा सयाम निगमले गलिगयता सती मानानन्तरं शोभनदयामरण: 1 र प्रीत, लपेपाः अपि दोनापाका ती परिमानान सामान, नि, नानिमाणानि माया : शकिराया मोदित :: For पार माय: माया . Re: [...!", Pr ·Jn २३ भूमिकायाम्- [ मीमांसासनम "मोधमन्ने विन्दते अप्रचेताः सुसं ब्रवीमि वध इत्स तस्य । नार्यमणं पुप्यति नो सायं केवलाघो भवति केवलादी ॥" (ऋ०सं०८२३१) इत्यवदाने (2) "धन्वन्निव प्रपा असि" इति प्रपाप्रवर्तने (2) "आयाहीन्द्र पथिभिरीळितेभिर्यज्ञनिमं नो भागयेयं जुपल । हप्तां जहुर्मातुलस्येव योपा भागते पैतृप्यन्त्रेयी यपामिव ॥" इति मातुलकन्यापरिणये (५) ५१ मीमांसाशास्त्रम्-भगवत्या त्या यागादीनां स्वर्गादिसाधनत्वे प्रमीयमाणे कथं यागोऽनुप्टेयः, कानि च तदङ्गानि, क्रिमत्र प्रधानम् , कर्मणः प्रयोजनं किम् , দুস্রাব্বানি कारी, कथमूहः कार्यः, क वा वाघोऽनुसरणीयः, इत्यादयः शङ्काः समुत्पद्यमानाः प्रति- वघ्नन्ति वैदिकस्य कर्मणोऽनुष्ठानमिति सर्वथा महतीचमनर्थपरम्परा कर्मानुतिष्टासून तरलं च प्रेप्सून वैदिकानहर्निशं बाधत इति निपुणं निभालचन् भगवान सर्वतत्रवतत्रः सर्वज्ञ शिखामणिमिनिराचार्यश्चतुरध्यावात्मकेन सङ्घर्षकाण्डेन समं द्वादशलक्षणी धर्मनीमांसा प्रणिनाय । तत्र नकविधान्त्रिपयान् प्राप्तपूर्वपक्षप्रत्याख्यानपुरःसरं तेस्तरनितरवुद्धिसाधार गैायजालनिर्णीच दयारसवशंवदश्चिराय खल्वधमर्णयांचकार वैदिकवर्गम् । धर्मनीमांसा, कर्ममीमांसा, अध्वरमीमांसा, पूर्वमीमांसा, पूर्वतत्रमित्येतदस्य झाललानन्तरम् । अत्र हि पोडशाध्यायाः । तत्रादिमेपु द्वादशस्वध्यायेपु निर्णीतानेव विषयान् ऋमझो मन्दमतीनां बुद्ध्य- वरोहावेतस्ततो विप्रकीर्णान पुनश्चतुर्लभण्यां विमर्शवाम्बभूव । स एष चतुरध्यायात्मको अन्यः सङ्घर्षकाण्डमित्याख्यायते। तत्र प्रथमं द्वादशाध्यायेषु यथासङ्ख्यं प्रमाणं, भेदः,शेषत्वं, प्रयुक्तिः, क्रमः,अधिकारः,सामान्यातिदेशः,विशेषातिदेशः,उहः,वायः,तन्त्र,प्रसङ्गश्चेति द्वादश पदार्थाः श्वभुः त्यतवन्त इत्यर्थः। तासां मर्यादानां एकामित् एकामेव अंहुरः पापवान् पुरुषः अभिगात अभिगच्छति। चस्त्वेवं करोति स पापवान् भवतीलयः । किंच आयोः तस्य मनुष्यन्य तमः स्तंभयिता निरोधकोऽग्निः उप- मन्य समीपभूतस्य आयोनीले स्थाने पयां आदिलपस सस सनीनां विसर्ने विसर्जनल्यानेऽन्तरिक्षनध्ये वर्तमाने धरुणेषदकेषु तस्थौ विद्युदात्मना तिष्ठति बनेन लोकत्रयवतित्वमिति ।। १ अदातारं दूषयति-अप्रचेताः अप्रकृष्टज्ञानः दाने चेतो ननो यस्य न भवति समोघं व्यर्थमेवानं विन्दते लभते। बिल लाने तोदादिकः 'शे नुवादीनाम्' (पा.सू. ७-१-५९) इति नमागमः। इदं सलं यथार्थनेवति प्रवीमि, ऋपिरहं वदामि। न केवलं व्ययं किंतु तव पुत्यस ववधा इत् वध एव अन्नं परामृशतः तन्छन्दस वधसामानाधिकरण्यात् पुंलिंगता। यथा-'जेरणा' इलन यत्कर्म च एव कर्वेति। अथवा स निरर्थको वध एव यः पुरुषः अर्यमणं उपलक्षणमिदं सर्वान् देवान् अर्यमादीन् न पुप्यति हविःप्रदानेन न पोपयति नो नापि नखायं. समानल्यानमभ्यागतमतिथि मित्रवर्ग व न पोपयति पुप-पुष्टय देवादिकः यच्छन्दाध्याहाराइनिघात: मत एवं केवलादी अदेः सुप्चजाताविति निनिः अत उपचालक्षणा वृदिः केवलमनाक्षिकमन्नं जानः न केवलायो भ- वति केवलपापवान्भवति अघमेव केवलं तव शिष्यते नैहिकं नामुष्मिकामति। तस्माद्ययाम्यविहातव्यनिलमि- प्रायःसायणमाप्यम् ।। २ शास्त्रत्येति पटवा पाचकत्यसंबंधोऽथः) धर्मनीमांसलादि सर्व पदजातमेतछान्नवाचकमनन्तरम् (पर्यायः) इति चोजना।

·यज्ञनिरूपणम् ] प्रकृतप्रकरणविमर्शः। २३ सप्रपञ्च निरूपिताः । तदिदं धर्मशाखं कल्पसूत्राख्यं, प्रयोगशाखं चेत्युभयं कर्मण इतिक- तव्यतां दर्शयति । यथा चोक्तम्- "धर्म प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यताभागं मीमांसा पूरयिष्यति ॥ १॥ इति ।। महर्षिजैमिनिप्रणीतमीमांसाशास्त्रमिदम् श्रीमदुपवर्षाचार्यभर्तृमित्रशवरस्वामिकुमारिलभट्टप्रभा- करमुरारिमिश्रपार्थसारथिमिश्नशालिकनाथखण्डदेवसोमनाथशम्भुभट्टानन्तभट्टप्रभृतिभिः सर्व- दर्शनपारावारपारच्वभिर्वृत्तिभाष्यवार्तिकदीपिकारहस्यप्रभृतिभिरूहापोहविचारपरिप्लुतैः प्रव- न्धरत्नैः परां किल कोर्टि प्रचयस्य समारोपितम् । ५२ यज्ञनिरूपणम्-देवऋणापाकरणाय योऽयं यज्ञः प्राक् प्रत्यपादि, तस्यैव निरूप- णाय साकल्येन प्रवृत्तं पूर्वकाण्डम् । यज्ञमेव च व्यावर्णयितुं मीमांसाशास्त्रं प्रावर्तिष्ट । यज्ञियविपया एवं वेदवाक्यान्युदाहस न्यायेन निर्णीयन्ते मीमांसायाम् । नैतावता मीमांसाया यक्ष एवोपयोगो नान्यत्रेति भ्रमितव्यम् । व्यावहारिकेष्वपि पर शतेपु विपयेपु योजयितुं मीमांसान्यायाः शक्यन्ते । न हि जामात्रयं कृतं मधुरानं पररसनां प्राप्य विपरीतं भवति । लौकिकेष्वपि राजकीयनियमादिपु तत्र तत्र मीमांसान्यायानुपयुवन्ति विचारचातुरीधुरीणाः । स चायं यज्ञशन्दः "यजि देवपूजासङ्गतिकरणदानेपु" इति धातुना न्युत्पाद्यमानो ज्ञानयजध्यानयज्ञद्रव्ययातपोयज़ब्रह्मयज्ञादीनभिदधानोऽपि ज्यो- तिष्टोमादिश्नोतयनेष्वेव रूढतमः । स तायद्यज्ञ एकविंशतिसंस्थः समपाकयज्ञसंस्थाः, सप्तहविज्ञसंस्थाः, सप्तसोमसंस्थाश्चेति । अवणाकर्मसर्पवल्याश्वयुजीकर्मप्रत्यवरोहणा- ष्टकापार्वणमाच्यावर्परूपाः सप्त पाकयज्ञसंस्थाः, आधानाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्माला- अयणनिरूढपशुबन्धसौत्रामणीरूपाः सप्तहविर्यज्ञसंस्थाः, अनिष्टोमात्यनिष्टोमोक्थ्यपोदशि- वाजपेयातिराबाप्तोर्यामरूपाः सप्त सोमसंस्थाः। इमाः सोमसंस्थाः चातिकमर्यादया सात भवन्ति । मीमांसकाः पुनः-अनिष्टोमः, उक्थ्यः, पोडशी, अतिरात्र प्रति चतल एप संखाः सगिरन्ते । अत्यग्निष्टोमनग्निष्टोने, वाजपेयं च पोडशिनि, अप्तोर्यामं चातिरानेऽन्तमायय- न्ति । तदिदं पुनराध्वरिकं कर्म चतुर्विधं-एकाहसाध्य, अहीनं, सत्रं. उनचात्मक चति । तत्र ज्योतिष्टोमादच एकाहसाध्यऋतवः, एकमुत्याकत्वं तेषां लक्षणम् । द्विरामायेफादारावान्ता अहीनसंक्षका गोस्तोमायुधोमपोण्डरीकादयः, लक्षणं च तेषां पजतिचोदनाचोदिदत्व सल- नियतसावाकयजमानकत्वम् । प्रयोदशादि सहस्रवर्षमुत्यावं. रात्रिसनगवानपनापटपाय- यनादिकं सत्रम् , तल्लक्षणन्तु-आसनोपायिचोदनाचोदितत्वे सति पटुपजमानरुत्वम् । वाद- शाहहत्याकं तृभवात्मपाम् । (५) प्रकृतमधारणविमर्शः। ५३ वैदिकानां प्रतिः- सामान्यतो वैदिकं प्रोपाव अनुप्रयन्य १वादालावं सादामुलाय. तु समानामनिलयः, तिदिन दिन। - ·२४ भूमिकायाम्- [ यजुर्वेदद्वैविध्यम् शनप्रयोजनादिकं परामृशामः । तत्र तावद्विदुपां त्रिधा किल प्रवृत्तिश्यते वैदिकग्रंथनि- रीक्षणे । तत्रैके-प्रकृतिप्रत्ययादिसंशोधनपुरःसरमर्थमनुसन्दधाना व्याकरणपरिपूततां वैदि- कान्यानां निश्चेतुं यतन्ते । अन्ये पुनरैतिह्यान्वेपणे प्रणयमावनंतो वैदिकप्रवन्धयु हरि चन्द्रप्रमगन्दादिविषयकान् भूयस इतिहासान् शृण्वन्तः पारिप्लबानि पठन्तः इतिहासमंत्र सूक्ष्मैक्षिकया विमृशन्ति । अपरे तु सामान्यतो विशेषतश्च प्रवृत्तानाचारान् निपेकादिसंस्का- रान् अग्निष्टोमादिसंस्थाः यागहोमदानानि च साध्यसाधनेतिकर्तव्यतानिर्णयपुरःसरं मश्रार्थ- वादादिभिः प्रमिमाणाः वैदिकग्रन्थानालोडयन्तो दृश्यन्ते । त्रिविधांचतान् परीक्षकानुबाज- हार भगवान् यास्काचार्यो निरुक्ते-'तत्र नामाख्यातजानीति झाकटायनो रक्तसमचर्य (१-१२-२) "त्याष्ट्रोऽसुर इत्यैतिहासिकाः" (२-१६-२) "ततद्याज्ञिका बेदयन्ते- निशादुक्थपात्राणि माध्यन्दिने सवन एकदेवतानि तान्येतस्मिन्काले एकेन प्रतिधानेन पिबन्ति तान्यत्र सरांस्युच्यन्ते” इत्यादिना (५-११-१) ५४ यजुर्वेदीविष्यम्-तत्र यज्ञादिकर्मणां वाहुल्येन यजुर्वेद एव वर्णनमुपलभ्यते । म च यजुर्वेदः शुश-कृष्णभेदेन द्विधा विभज्यते । तत्र शुक्लयजुर्वेदो भगवता याज्ञवल्क्येन भगवन्तमादित्यमुपम्याय वाजीरूपधरात्तस्मादध्यगामि । व्यासादधीतं यजुर्वेदं नका. लिच्छप्यानध्यापयति भगवति वैशंपायनेऽकस्मात्प्रसकं बालब्रह्महलादिदोयमपाचिकीर्षवः दिमाया गुरुणाऽनुनाता उग्रं तपश्चमः । अतस्तेषां चरकाध्ययंव इति प्रयाऽऽसीत् । तान. बज्ञाननिय यानबल्लयोऽहमेक एव तपश्चरिष्यामि इति सावष्टम्भमुहलाप । ततो ब्राह्मणा- वधीगणाकुपितेन वैशम्पायनेन "मनोऽधीतं यजुर्विज्यताम्" इत्यामाप्रो याज्ञवल्क्यो गुगे- गधीनं यनुपां गणं चर्दित्वा निष्क्रान्तः सन्नपराणि यजुपि गवेपयन भगवन्तं प्रयीमयं मयि- नारमुपनाथ । अथान्य ऋपयनटर्दितान यजुर्गणानिनिरिपक्षिमपणाजक्षन । सा झाग्या दनियनि पाये। यानबल्क्येन तेजोमयात्सहनगइमेधिगना झाग्या शुभति बानमनीनि व नीयत । वानी अश्वः नपेण सूर्यण, बानेभ्यः कमरेभ्यः बाजन वेगेन या सन्यमा अदिशा वानमनी, वाजसनेयीत्यपि "अन्नं वाजः" इति श्रुतवाजम्यान्नस्य मनिदानं अमि मोऽयं वाजनिः दल्य पुत्री वाजसनेयां यानबल्लयः, तेनाधीना शाखा वाजसनेयी नम्या नागेर बालमधिनः । यायल्यन च कण्वमध्यन्दिनादिभ्यः पञ्चदशमिययो. ध्यावतः मोऽयं शुलो यड्वेदः । मन्नानगोविधिना चास्मिन देवायदा- हमनदा मात्र मायने । चाकाव्यम्यादिभिरधीनो वेदः कृष्णाका दामनव-मध्य बन बैग दनः म शुभयातुर्वेदः परिमानः दोपकमल अनु कामप्रदायालयः कृपक्षनिशुलपाळमामीप्रदशामाया । घटना दर यदी माग्दर्दिया नर्मदाया दीव्य देश बादल्यमापन न. या महामवेदी नालन्यो । -

·No text on this page.

·rܙܢ

·No text on this page.

·२८ भूमिकायाम् [ दान्तिकोपादानम्- म्भवचनं "सूत्रपाठक्रमो विनिमितो भट्टोजीदीक्षितैः" इति । तथाविधामेव सिद्धान्तकौमुदी मधिकृत्य व्यरचिपत प्रौढमनोरमा-शब्देन्दुशेखरप्रभृतयः प्रगल्भतमाः प्रबन्याः श्रीभट्टोडी दीक्षितनागेश भट्टप्रभृतिभिर्व्याकरणारण्यानीविहरणपञ्चास्यैः । सूत्रपाठव्युत्क्रमेण कसुद्धा ग्रकरणविभागः समासतः प्रदर्श्यते, यथा-- दशगण्यन्तर्गते भ्वादिगणे-'झस्य रन् इति ( २।४११०५) 'इटोत्' इति (३।४।१०६) 'आत्मनेपदेवनतः' इति (७११५) समासप्रकरणे बहुब्रीहौ-'अप्पूरणीप्रमाण्योः' इति ( ५।४।११६) केडणः' इति (७४।१३) तद्धितप्रकरणे पीलाया वा इति (४।१।११८) 'वत्प्रत्ययस्य इति (७३।२९) कारके 'सम्बोधने च' इति (२।३।४७) 'कारके' इति (१।४।२३) इति । कृष्णयजुर्वेदप्रकरणकौमुदीविभागाः ६० दार्शन्तिकोपादानम्-एवमत्राप्यनुष्टातॄणामनुष्टानसौकर्यायानुष्टेयक्रममनुरुध- (१) आधानम् (१७) दशहाँत्रप्रकरणम् , (२) पुनराधानम् (१८) अन्यादितत्तद्देवताककर्मसु विनि- (३) अग्निहोत्रम्(प्रवासोपस्थानादिसहितम्), युक्तानां मत्राणां प्रकरणम् , (४) अन्वारम्भणीयेष्टिः, (१९) सबप्रकरणम्, (५) दर्शपूर्णमासी, (२०) नक्षत्रसत्रप्रकरणम्, (६) आग्रंयणम् (२१) पुरुपमेधः, (२२) पालम्भः, (७) पिण्डपिठ्यतः, (२३) वशागर्भदर्शनादि, (८) मात्रामणी, (९) सोमः ( सौमिकब्रह्मत्वसहितः), (२४) गवामयनं (द्वादशाहादि सत्रप्रकरणम् ), (१२) जयादिहोमः, (२५) होत्रप्रकरणम् , (१२) देविकाहबींपि, (२६) सावित्रचयनादि (नाचिकेतं, चा- (१३) वाजपेयम्, तुहौत्रं,वैश्वसृजम्, आरुणकेतुकम्) (२७) उपवीतादिप्रकरणम् (उपर्वानस- न्ध्याकृष्माण्डहोमब्रह्मयज्ञप्रशंसा (१५) अवमेधः, (२८) पितृमेवब्रह्ममेघा, (१६) काम्येष्टयः, (२९) ब्रह्मविद्या। (१०) चयनम् । (१४) गजन्यम्, ·सङ्ग्रहीत्रभिनन्दनम् ] प्रकृतप्रकरणविमर्शः। २९ चेति प्रकरणानि विभज्य यथोचितं मन्त्रा ब्राह्मणवचनानि च विनिवेशितानि । अध्य- यन-पारायण-ब्रह्मयज्ञादा तु पारम्परिकोऽनादिसिद्ध एव क्रमो जागर्तीति न तत्र चोद्यलेशः कश्चिदवतरति । दृश्यन्ते चाद्याप्यर्वाचीनैः पण्डितैरनुष्ठेयकर्मोपयुक्ता मन्त्रा मूलमन्थेभ्यः उद्धृत्य सङ्कलिता अध्येतॄणां सौकर्याय । यथा-ऋग्वेदे-मनसंहिता । ६१ सङ्ग्रहीत्रभिनन्दनम्-तदेवं महता परिश्रमेण मीमांसाविद्यालयाग्निहोत्र- शालामीमांसाग्रन्थप्रकाशकसमित्यादिसंस्थाप्रतिष्ठापकैः संस्कारमीमांसाधानपद्धतिदर्श- पूर्णमासप्रकाशामिहोत्रचन्द्रिकापश्वालम्भमीमांसाप्रभृतिनैकप्रवन्धप्रणेभिर्व्याकरणवेदा- न्तश्रोतविद्यापारदृश्वभिमीमांसाशास्त्रोद्धरणगृहीतदीक्षैरग्निष्टोमाप्तोर्यामप्रभृतिश्रौतकर्मप्र- वर्तकैर्मीमांसाशिरोमणि-सरस्वतीभूपण-प्रभृत्युपाधिसमलङ्कृतैः किञ्जवडेकरोपाह- श्रीवामनशास्त्रिभिः सङ्ग्रहीतोऽयं कृष्णयजुर्वेदप्रकरणकौमुदीप्रबन्ध इति सुबहु किलोपकृतं वैदिकविद्वनिवहेपु । न केवलं श्रौतविद्याप्रवीणैः, न वा मीमांसकैः, नापिः वा वेदार्थविद्भिरीदृशो ग्रन्थः सङ्घहीतुं पार्यत इति सर्वथा समभिनन्दनीयं शास्त्रिमहो- दयानां समुचितं पाण्डित्यम् । प्रशस्थतममिममुद्यमं समभिनन्ध सर्वेऽपि भारतीयाः पण्डिताः प्रवन्धमिममुपयुञ्जानाः सफलयेयुः श्रमं शास्त्रिवणामिति बलवदाशासहे । " १८५९ ईश्वरनामसंवत्तरकार्तिकमुदिप्रतिपत् । श्रीजगहुरुशङ्कराचार्य संस्कृतपाठशाला, ता०४।११।३७. धारवाड नागेशशास्त्री उप्पिनवेदृगिरिः

·No text on this page.

·सङ्ग्रहीत्रभिनन्दनम् ] प्रकृतप्रकरणविमर्शः। २९ rianarma चेति प्रकरणानि विभज्य यथोचितं मन्त्रा ब्राह्मणवचनानि च विनिवेशितानि । अध्य- यन-पारायण-ब्रह्मयज्ञादा तु पारम्परिकोऽनादिसिद्ध एव क्रमो जागर्तीति न तत्र चोद्यलेशः कश्चिदवतरति । दृश्यन्ते चाचाप्यर्वाचीनैः पण्डितैरनुष्ठेयकर्मोपयुक्ता मत्रा मूलमन्थेभ्यः उद्धृत्य सङ्कलिता अध्येतॄणां सौकर्याय । यथा-ऋग्वेदे-मन्त्रसंहिता । ६१ सङ्ग्रहीत्रभिनन्दनम्-तदेवं महता परिश्रमेण मीमांसाविद्यालयाग्निहोत्र- शालामीमांसाग्रन्थप्रकाशकसमित्यादिसंस्थाप्रतिष्ठापकैः संस्कारमीमांसाधानपद्धतिदर्श- पूर्णमासप्रकाशाग्निहोत्रचन्द्रिकापश्वालम्भमीमांसाप्रभृतिनैकप्रवन्धप्रणेभिर्व्याकरणवेदा- न्तश्रौतविद्यापारदृश्वभिर्मीमांसाशास्त्रोद्धरणगृहीतदीक्षैरमिष्टोमाप्तोर्यामप्रभृतिश्रौतकर्मप्र- वर्तकैर्मीमांसाशिरोमणि-सरस्वतीभूपण-प्रभृत्युपाधिसमलङ्कृतैः किजवडेकरोपाहू- श्रीवामनशाखिभिः सङ्ग्रहीतोऽयं कृष्णयजुर्वेदप्रकरणकौमुदीप्रवन्ध इति सुबहु किलोपकृतं वैदिकविद्वनिवहेपु । न केवलं श्रौतविद्याप्रवीणैः, न वा मीमांसकैः, नापिः वा वेदार्थविद्भिरीदृशो ग्रन्थः सङ्ग्रहीतुं पार्यत इति सर्वथा समभिनन्दनीयं शास्त्रिमहो- दयानां समुचितं पाण्डित्यम् । प्रशस्यतममिममुद्यम समभिनन्ध सर्वेऽपि भारतीयाः पण्डिताः प्रबन्धमिममुपयुञ्जानाः सफलयेयुः श्रमं शास्त्रिवर्याणामिति वलवदाशासहे । १८५९ ईश्वरनामसंवत्सरकार्तिकसुदिप्रतिपत् । श्रीजगहुरुशङ्कराचार्य संस्कृतपाठशाला, ता० ४११११३७. धारवाड नागेशशास्त्री उप्पिनवेदृगिरिः

·No text on this page.

·आपस्तंव सूत्रविहिताधानविहारः
सचार
संचार
असः
O
उत्करस्थानम्
मकमः
२७.
श्रीणिः
श्रोणिः
स्केल
२४ अंगुलाः = १इंच
२४ अंगुलाः = प्रक्रमः
प्रक्रमः
-११
अं.
-७६॥
अं.
अग्निः
गाईप
वेदिः

·(१) आधानगतमब्रवाक्यविषयाः। पृष्ठात्राः - با ९-११ १६-१९ २०-२१ २१-२३ २४-२७ २७-२९ ३०-४३ ४४ .... मंत्रा वाक्यानि च १-११ आधानकाल: १२-३१ संभारविधिः ३२-४१ अश्याधानविधिः ४२-५७ आधाने विशेषः पवमानहबीपि च ५८-६७ पवमानह विविस्तारः, हविरन्तराणि दक्षिणाश्च ६८-७४ आधानमत्रा: .७५-९० आधानवाह्मणम् ९१-~११२ ब्रह्मौदनम् ११३---११९ पञ्चाश्याधानपक्ष: १२०-१८५ पूर्वशेपा आधानमंत्राः अग्नेरभिमत्रणम् १८७-१८८ अश्वधारणकाले यजमानजप: (२) पुनराधानगतमन्त्रवाक्यविषयाः। १-१० पुनराधेयस्य द्रव्यदेवतादीनां विधानम् ११-२५ याज्याघगजातम् २६-३६ आधानमत्राः ३७-४८ आधानमत्रव्याख्यानम् .... ४९-६३ पुनराधेवाज्यभागबिशेषः... .... .... .... ४४ १-३ ४-६ ७-१ १०-११ १२-१५ ....

·मीमांसकशिरोमणिसरस्वतीभूषणेत्याधुपाधिविभूषितैः पण्डितप्रवरैः
किंजवडेकरोपाः श्रीवामनशास्त्रिभिः प्रणीता
कृष्णयजुर्वेदप्रकरणकौमुदी
प्रथमो भागः।
आधानपुनराधाने।
.
..

·(१) आधानगतमन्त्रवाक्यविषयाः। १-३ ہا ९-१ " १६-१९ २०-२१ २१-२२ .... .... मंत्रा वाक्यानि च १-११ आधानकाल: १२-३१ संभारविधिः ३२-४१ अश्याधानविधिः ४२-५७ आधाने विशेषः पवमानहवींपि च ५८-६७ पवमानह विविस्तारः, हविरन्तराणि दक्षिणाश्च ६८-७४ आधानमन्त्राः ७५-९० आधानबाह्मणम् ९१-११२ ब्रह्मौदनम् ११३-११९ पश्चाश्याधानपक्ष: १२०-१८५ पूर्वशेषा आधानमंत्राः अग्नेरभिमत्रणम् १८७-१८८ अश्वधारणकाले यजमानजपः (२) पुनराधानगतमन्त्रवाक्यविषयाः । १-१० पुनराधेयस्य द्रव्यदेवतादीनां विधानम् ११-२५ याज्याघगजातम् २६-३६ आधानमन्त्राः ३७-४८ आधानमन्त्रव्याख्यानम् ४९-६३ पुनराधेयाज्यभागविशेष..... २७-२९ ३०-४३ ४४ .... .... ४४ .... ... १०-१ १२-१ २ ....

·कृष्णयजुवदायम् । आधानप्रकरणम् । सभाष्यं तैत्तिरीयब्राह्मणम् । - तत्र प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः । कृत्तिकाखग्निमादधीत । एतद्वा अग्ने क्षेत्रम् । यत्कृत्तिकाः । स्वायमेवैन देवतायामाधाय । ब्रह्मवर्चसी भवति । मुखं वा एतन्नक्षत्राणाम् । यत्कृत्तिकाः। यः कृत्तिकाखग्निमाधत्ते । मुख्य एव भवति । अथो खलु । (१) अग्निनक्षत्र- मित्यपंचायन्ति । गृहान्तु दाहुको भवति ॥ प्रजापती रोहिण्यामग्निमसृजत । तं देवा रोहिण्यामादधत । तो थै ते सर्वानोहानरोहन् । तद्रोहिण्यै रोहि- णित्यम् । यो रोहिण्याममिमांधत्ते । ऋशोत्येव । सर्वानोहानोहति ॥ देवा यै श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाधानब्राह्मणभाष्यम् । (१) अथाऽऽधानप्रकरणमारभ्यतेतत्रान्मिन्ननुवाके कालविशेषं विधत्ते-(कृत्तिकाविति-) अग्नि- चयनकाण्डेऽम्बार्दुलानितनिरिलाद्याः कृत्तिकाता यन्सिन्दिने चन्द्रेण संयुज्यन्ते तलिन्दिने तानु कृत्तिकासु चन्दयोग प्राप्तानु अझिम् आदधीत] अन्याधानं कुर्यात् । यत् एतत् कृत्तिकापातरूपं तत् एतत् [अग्ने] अमिसंवन्धि नक्षत्रम् । अत एवान्यनाऽऽन्नातम्-"त्तिकानक्षत्रमग्निदेवता" इति । अन आधे. यस्याग्नेः कृत्तिकाखाधाने सति [स्वायाम् ] स्वरूपभूतायाम् एव देवतायाम् आधानं कृतं भवति । अमेर्मा- मणाभिमानित्वात्तत्प्रसादेन ब्रह्मवर्चसी भवति] अधीतश्रुताध्ययनम्पनात्मवर्चसपनो भवति ॥ (२) प्रकारान्तरेण प्रशंसति--(भुखं वा इति-) कृत्तिकाः शति यत् तत् एतत् नक्षत्राणांमध्ये मुलं प्रथमं नक्षत्रम् । अत एव नक्षत्रप्रतिपादकेऽप्यनुवाक आदी पट्यते "कृत्तिका नक्षत्रामदेवता" लेस्त्र। "अमः लत्तिकाः । शुक्र परस्तात्" इत्यन्यत्र । “अमिनः पातु कृत्तिकाः । नक्षत्रं देवमन्द्रियम' दलपत्र । तदेतत्सर्व मन्त्रानुवाविष्टिविधायकेऽप्यनुयाक एतदीयवेष्टिरादाबामाता-गिर्वा अकामयन । अपदी देवा- नारस्यामिति । स एतममये कृत्तिकाभ्यः पुरोसमटाकपालं निरवपत्" इति । अतो मुसन्तान तिरा- स्वादधानः पुमान्नधु स्वयं मुख्यो भवति ॥ (३) अन्मिन्पक्षे गुणनुवन्या दोपमपि कंचिद्दर्शयति-(अथो खल्पिति-) र गुनासोतन्य अयो शब्दः । अभिशाः खलु अनिदेवताकमिदं नक्षत्रम् इति एवम् [अपवायन्ति ] निन्दन्ति । तल्मिमधान आदधानस्य यजमानस्य गृदान् सोनिः दाहकः दहनलो भवति । (e) अप गिदॉप नक्षनं दिधत-(प्रजापतिरिति-)[रोहिण्याम्स्टन्ते मापन्न दाति महायाने यस्यां रखन्त सा रोहिणी । भारोत्येव नगलो भयवाद । सचिरेच 'सर्वान्-'इसंग बिरंचना (५) नानान्तरं वियते--( देवा इति) भद्राः धनसंपका भाधिसन्त अनुदान देगा धनताराहिल्यान भन्निः सम्बत् आहितो न मानीन् । [अप] सन्दरं तेन विरमान १२. सं. ४. ४.५ दलन अन्स, दुला, मिना, अनन्तः पन्त, प, सुना कृतिका समानामा २२. सं. ४.४.१०.। २.सं. ४. ४. ५०. ५१... १. ६.1 ६... ३. १.४. ! ६.1 . .

·२ [तेचिरीब- ॥ .. कृष्णयजुर्वेदीयम्- भद्राः सन्तोऽग्निमाधित्सन्त (२) । तेपामनाहितोऽग्निरासीत् । अथैभ्यो वाम वखपाक्रामत् । ते पुनर्वखोरादधत । ततो वै तान्यामं वसूपार्वर्तत । यः पुरा भद्रः सन्पापीयान्त्स्यात् । स पुनर्बखोरग्निमादधीत । पुनरवैन वामं वसूपाव- तते । भद्रो भवति ॥ यः कामयैत दानकामा मे प्र॒जाः स्युरिति । स पूर्वयोः फलान्योरग्निमादधीत (३)। अर्यम्णो वा एतन्नक्षत्रम् । यत्पूर्व फल्गुनी । अर्यमेत तमाहुर्यो ददाति । दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति ॥ यः कामयेत भगी स्यामिति । स उत्तरयोः फल्गुन्योरग्निमादधीत । भर्गस्य वा एतन्नध- त्रम् । यदुत्तरे फल्गुनी। भग्यैव भवति ॥ कालकला वै नामामुरा आसन् (४) । ते सुवर्गाय लोकायाग्निमचिन्वत । पुरुप इष्टकामुपादधात्पुरुष इष्र्ट- वाम वननीयं मणिमुकादिकं [वसु वनं तेभ्योऽपगतम् । ततस्ते देवाः श्रद्धालयो भूत्वा पुनर्वसू नक्षत्राव यवौ तारकाविशेषौ यस्मिन्दिने चन्द्रेण युक्ती तसिन्दिनेऽग्नि सम्यगाथाय तद्धनं पुनर्लब्धवन्तः । ततोऽप्यन्यो ऽपि पूर्व धनिकः सन् केनापि निमित्तेन पश्चात् पापीयान् स्यात् अत्यन्तनिर्धनो भवेत् । स पुनर्वखो रग्निम् आधाय पूर्ववद्धनं प्राप्य सर्वेषां मध्ये भद्रः पूज्यो भवति । पुनः अपि वसु [उपावर्तते] लभ्यते ययोस्ती पुनर्वसू॥ (६) अथ नक्षत्रान्तरं विधत्ते-(यः कामयेतेति-) सर्वाः प्रजाः मे मह्यं धनं दातुमिच्छन्तिति यः यजमानः कामयेत सः अयं पूर्वयोः फल्गुन्योः आधाय प्रजाभिर्दत्तं धनं लभते । एतच्च नक्षत्रमर्य- मदेवताकम् । “फेल्गुनीनक्षत्रमर्यमा देवता” इत्लन्यत्राऽऽन्नानात् । अरीन्यमयति धनदानेन वनीकरोति इति अर्यमा धनस्य दाता ॥ (७) नक्षत्रान्तरं विधत्ते-(यः कामयेतेति-) भगी ऐवादिगुणपटककामः । तथा व सते- "ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः। ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इतीरणा" इति ॥ तत्काम उत्तरयोः फल्गुन्योः आधाय तत्फलं प्राप्नोति । उत्तरघोः फल्गुन्योभगदेवताकत्वमन्यत्राऽऽन्नातम् । “फैल्गुनी नक्षत्रं भगो देवता" इति ॥ (८) अथ नक्षत्रान्तरं विधते-(कालकला इति-) कालकाशब्दोऽसुरविशेषनामयम्। तेच अमुगः यदावार्थम् अग्नि चेतुं प्रारमन्त तदानीकोऽपुर एकैकाम् इष्टकामुपादधात् । तानमुराभेनुकाम इन्द्रो पान्तरं कृत्वा ब्राह्मणः अहमिति बुवाणः तन्मध्ये प्रविदय कांचित् इटकामुपाधत्त । तदानीं मनात एपा मे मदीयेष्टका चित्रा इति नामधेयेन युक्ताऽपेक्षितविचित्रफलप्रदातृत्वात् इति अमन्यत । तेन चाग्नि- चयनेनानुराः स्वर्गमारोढुं प्रारमन्त । तदानीं स इन्द्रः स्वकीयां ताम् इष्टका [आवृहत्] चितेन्दुतवान् । चितित्रंदोन मार्गमध्य एवानुराः [यवाकीर्यन्त] प्रभ्रष्यः। ते चोर्णनाभिनामका लूताः कीटा अमवन् ! तेन कोटेन संदृष्टं तन्तुजालभूर्गशब्दनोच्यते । ऊौं तम्सिपूणे सूत्रजाले स्थिता अभयो भीतिरहिता आसते । ते ह्याधारयोः काष्टयोनध्य आकाशे तन्तुजालं दृष्ट्वा तत्र निर्भयान्तिष्ठन्तीलेनल्स लोकप्रसिद्धम् । कर्णाव भयः इति पदद्वयं मिलितकं नामधेयम् । अपानवादिति पदवयं यकस्यानाम तद्वत् । तेपामराणां मध्ये हो अनुरां श्रद्धातिशयान्वर्ग प्राप्य चितिभ्रंशात्तत्र देवलोके श्वानी अभूताम् यस्मादवेन्द्रश्चिश्रेष्टकापातेन नानमुरा- विनाशितवान् । तम्मायनमानश्चित्रानक्षत्रे यग्निम् आधाय भ्रातृव्यान्विनाश्य सन्मिन्नोजआदिकं स्थापयति । ओजः बलहेतुरटमो थानुः । वलं प्रतिदम् । इन्द्रियं चक्षुरादिकम् । वीर्य तदीयव्यवहारपाटवन् । १ ते. सं.४, ४.१०.। २. सं. ४. ४. १०:। - ..

·॥ ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । काम् । स इन्द्रो ब्राह्मणो ब्राण इष्टकामुपाधत्त । एपा में चित्रा नामेति । ते सुवर्ग लोकमाप्रारॊहन् । स इन्द्र इष्टकामावृहत् । तेऽवाकीर्यन्त । येऽवाकी- र्यन्त । त ऊर्णावभयोऽभवन् । द्वादपतताम् (५)। तौ दिव्यौ श्वानावभ- वताम् । यो भ्रातृव्यवान्त्स्यात् । स चित्राामग्निमादधीत । अवकीयॆव भ्रा- तृव्यान्। ओजो वलमिन्द्रियं वीर्यमात्मन्धत्ते ॥ वसन्ता ब्राह्मणोऽग्निमादधीत । वसन्तो वै ब्राह्मणस्यतुः । ख एवैनमृतावाधार्य । ब्रह्मवर्चसी भवति । मुखं वा एततूनाम् (६)। यसन्तः । यो वसन्ताऽग्निमाधत्ते । मुख्य एव भवति । अयो योनिमन्तमेवैनं प्रजातमाधत्ते ॥ ग्रीष्मे राजन्य आदधीत । ग्रीष्मो वै राजन्यस्य॒तुः ।ख एवैनमृतायाधाय । इन्द्रियावी भवति ॥ शरदि वैश्य आर्द- धीत । शरद्वै वैश्य॑स्य॒तुः (७)। ख एवैनमृतावाधार्य । पशुमान्भवति । न पूर्वयोः फल्गुन्योरग्निमादधीत । एपा वै जघन्या रात्रिः संवत्सरस्य । यत्पूर्व फल्गुनी । पृष्टित ए॒व संवत्सरस्या॒ग्निमाधाय । पापीयान्भवति ॥ उत्तरयोराद- धीत । एपा वै प्रथमा रात्रिः संवत्सरस्य । यदुत्तरे फल्गुनी । मुखत एव संव- त्सरस्याग्निमाधाय । वसीयान्भवति ॥ अथो खलु । यदेवैन वन उपनमैत् अथाऽऽदधीत । सैवास्यर्द्धिः (८)॥ खल्बाधित्सन्त फगुन्योरग्निमादधीतासन्नपततामृतूनां वैश्यस्यतुरत्तरे फल्गुनी पद च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमासणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ (९) इत्यं नक्षत्राणि विधायाधिकारिविशेषान्विधत्ते-(वसन्तति) बसन्तः पसन्दर्नुलस च माह्मणस्य प्राथम्यसाम्यात्खखामिभावात्स्वकीय प्रतावादधानस्य ब्राह्मणस्य च सोचितं प्रत्यवचनमेव फलम् । किंच 'मधुश्च माधवथ दासन्तिकावृत्' इलाम्नानान्मुखत्वं प्राथम्यं वनन्तस्याप्ययगन्तव्यम् । अपि च यया खीणामृतुविशेषे प्रवृत्तः पुरुषः प्रजननसमर्थो भवति तपर्तुविशेषे योनिमन्तं प्रजननसामध्यपन्नं प्रादुर्भूतं प्रजानं चामिनाथत्ते । एवं प्रीप्मारद्वाक्ययोरपि व्याख्येयम् ॥ (१०) पूर्व काम्य भाधाने पूर्वोत्तरफल्गुनीनशनद्वयं विहितम् । इदानी नु नित आपने नाननेनिरि. प्येतरविधत्ते-(न पूर्वयोरिति-) फाल्गुनमासे येयं पूर्णिमा तत्र प्राप्तं यत्पूर्वफगुनीननं नपुरः रायिः पूर्वसंवत्सरस समाप्तिस्थानीया । अतस्त्राऽऽदधानः संवत्सरस्व पृष्टितः पटनागेनुटानादरिदो भाति । उत्सरफल्गुनीनक्षत्रे भाविसंवत्सरादित्यात्तत्राऽऽदधानः संवत्सरप्रारम्भ एकाऽऽधापालन्तनिशे भवति । (११) पक्षान्तर विधत्ते-(अधो खल्पिति) अन्येऽनिता एक्माहुः खलु पनि काल एनं पुरवं सोमयः [उपनमेत्] प्राप्नुयात्सोमयागं करिष्याम्यामिति पुद्धिरस्चिात्तसनीनेय बाधीत । न दु न:- प्रादियं परीक्षितव्यम् । संघ गोमपानतिरेव बस्य पुरपल नभकारिक र विहिपालसरः। उनएदस- कारणोताम्-"सोमेन यायमाणो गर्नु सग मनम्" ॥ चन भीमांसा-गीयाध्यादम्य पापादे चिनिनम्-"आपनं नि माननदादुनन्। मंदामिनारापानमा थिनम् ॥ सदाकारमानदे पिकाना पुतिः । ६.सं. ४.४, ११.। २ आप.भी. ९.५.३.२१.।

·[तत्तिरीय- ४ कृष्णयजुर्वेदीयम्- शानीयेऽस्तु सतन्त्रता” ॥ अनारभ्याधीतं पर्णमयीत्वं यथा जुहमनाया प्रकृती निविष्टम् , तथैवामिनाक तत्संस्काररूपमाधानं प्रकृती निविशत इति चेत् । मैवम् । वैषम्यात् । द्विविधो हि जुहा आकारः । टकिय शास्त्रीयश्च । अनिमात्रदेहंसमुखत्वावाग्विलत्यादिरूपो दृश्यमानो लौकिकः । अपूर्वायत्वाकारस्तु शास्त्रीयः । तयोरपूर्वीयत्वं ऋतुप्रवेशमन्तरेण नास्ति । तच यदि लौकिकाकारमाने पर्यत्रस्येत्तदा पर्णमयीत्वं विफलं भवेत् । काष्टान्तरेणापि तदाकारस्य मुसंपादकत्वात् । अतोऽपूर्वीयत्वाय पर्णता ऋती प्रविष्टा आहवनीयादीनां चेक एर शानीयाकारः। स च विधिबलादाधानेनैव जन्यते नान्यथा। तम्यादाधानस्य ऋनुप्रवेश विनैव शास्त्रीयाहवीश- धाकारसंपादनसमर्थत्वादग्निमात्रेण तत्संयुज्यते । तथा सति पर्णवैषम्यात्मकृतावप्रविश्यानीनुत्पाद्य ऋतुकाला येणावतिष्ठते । ततो लौकिकोपायसंपादितत्सुवर्णत्रीह्यादिवदाधानसंपादितानां खतन्त्राणामेवाऽऽहवनीयायनीन पश्चाद्वाक्यैः क्रतुपु विनियोगोऽस्तु" ॥ नत्रवान्यगिन्तितम्-~-"आधानं पवमानादेरिटेर न वा भवेत् । अनानामिष्टिशेषत्यातदाराऽस्य तदनना । अनारन्य विधानात्तु नाझं कस्यचिदाहितिः। अग्न्यर्थत्वात्तत्समेष्टिरमयस्त्वमिहोत्रगाः" ॥ इदमानायते- "अमये पयमानाय पुरोदाशमष्टाकपालं निर्यपेदग्नये पावकायामये शुचये” इति। "वसन्ता ब्राह्मणोऽभिमादर्थत" इति च । तत्राधानं परमानादीनामिष्टीनामङ्गं भवेत् । कुतः । दर्शपूर्णमासविकृतिषु पवमानादीष्टिषु चोदकमाना- नानाहयनीयायनीनामिष्ट्यत्वे सत्यमिद्वारा तत्संस्काररूपस्याऽऽधानस्यापि तदनाया अनिवार्यत्यादिति चेत् । मनम् । ननिदाधानं कस्यचित्कतोः प्रकरणे पठितं किंत्यनारभ्याधीतम् । अतो न कस्याप्येतदट्सम् । कित्याच नवाधिष्टीनामप्यमिमंस्कारार्थत्वात्परस्परं नास्मानिभावशETTY पवमानेष्यात्याभावेऽमिस्कारवयाशि द्वा तदनन्यं युक्तमिति चेत् । न । संस्कृतानामग्नीनाममिहोनाद्युत्तरकतुपु तत्तद्वाक्यैर्विनियोगायगमात् । तम्मा- माधानमाम् ॥ मिलीयाध्यायम्य तृतीयपादे चिन्तितम् । “वसन्ते विन आदध्यात्तत्रयोपनयीत तम् । अनुवादः प्रार वानुवादः कालगिद्धये ।। अन्तरेणानिविद्याभ्या कर्मानुष्ठित्यसंभवात् । हप्से आधानोपनीती प्राप्ता विप्रादय मनः । नातिकानेः पुम्नकाय तसिद्धनास्ति कल्पनम् । कालविप्रादिसंयुक्तमतोऽप्राप्त विधीयते" "बंगले ग्रामयोऽग्निमाधान । प्राप्मे राजन्यः । शरदि वैदयः” इति श्रूयते । “वसन्ते ब्राह्मणमुपनदीन काम गजन्यं गदि वयम्" इति च । तत्र वगन्नादिकालविशेषं विधातुं ब्राह्मणादयोऽनूयन्ते । न न ते प्रातभावः । ऋचनुष्टानान्यथानुपपत्त्या स्कृप्तन्यात् । न ह्याहुल्याधारभूतमग्निमनुष्टानप्रकारशापिका वियों दिना कम नुवान नमनि । अग्निश्च नास्थानमन्तरेणानीति ब्राह्मणादिकतृकमाधानं कल्पयति, विद्या चार मान्यवनगा न गंभवानि बागायुपनयनं कल्पनाति नामिरिति चेत् । मैत्रम् । लौकिका र पलसानाधिगर्नु च शक्यत्यनारायानोपनयनयोरकल्यनं ब्राह्मणादीनामप्रातः । तस्माद्वगन्नादिरा- ददिक आधानोपनयने अत्र विधीयते ।। अन्य प्रथमपाडे चिन्टिनम-गोरकम्य बाधान अगानापियनो द्वयोः । एप आदि र देशवटा नतः ॥ श्राधाने श्रूयतनाम बगानाप्रिमादधीयालाम" इति । नत्र वगानादि वरदय गोगाने अधिकार टनि चंन । मचम । श्रामण्याप्रामस्य विधयतया पुंद्वियमादि विधान टरबद। नु दंपन्याः गहाधिकार प्राप्त द्विवमनूदन । पति पत्नी यति विश्व पर पटनिवरत वादन । दम्मटायाने धिकारिणः गुंग एकमेय ।। - নয়ে গান अचिदे माय बायंका कृष्णायटीयनिर्गयामणभाय प्रमाणे प्रथमपानीको नुवाकः ॥४॥ दाट' दिपारः । इममंदियातति पाठः। ....... ४.. माली माट' निर: । ३. नर' र 'Marg परः । ११ मा. .............. पारः। १४ मा बता az: 2:47. '... '. 'ट 7 ७'भनय पवमाना. । . १ri ·ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । ॥ . अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ उद्धन्ति । यदेवास्या अमेध्यम् । तदपहन्ति । अपोऽवोक्षति शान्त्यै ॥ "सिकता निवपति । एतद्वा अग्नेर्वैश्वानरस्य रूपम् । रूपेणैव वैश्वानरमवरुन्छे । ऊपान्निवपति । पुष्टि; एपा प्रजननम् । यदूः (१)। पुष्ट्यामेव प्रजनने- ऽग्निमाधचे । अयौ संज्ञान एव । संज्ञान बैतत्पशूनाम् । यदूपाः । चाप- थिवी सहाऽऽस्ताम् । ते विद्युती अवताम् । अस्त्वेव नौ सह यज्ञियमिति । यमुप्या यज्ञियमासीत् । तस्याम॑दधात् । त ऊपो अभवन् (२)। यदस्या यजियमासीत् । तमुयामदधात् । तदश्चन्द्रमसि कृष्णम् । ऊपान्निवपन्नदो (१२) द्वितीयानुवाक आधानार्थ नक्षत्रादिकालोऽभिहितः । तृतीये देवयजनार्थाः संभारा उच्यन्ते । यदुक्तं सूत्रकारेण-"प्राचीनप्रवणं देवयजनमुद्धल" इति तदिदं विधत्ते-(उद्धन्तीति-) भूमेरुप्रभागं खनित्रादिना खनेत् । तेन निष्टीवनादिनिमित्तं यदमेध्यं तत् अपहतं भवति । उद्धननमन्त्रस्तु "उद्धन्यमानम्" इत्यादि। स चोपरितनप्रपाठकादावानातत्वात्तत्रेय व्याख्यास्यते । एवमुत्तरेवपि विधिघु द्रष्टव्यम् । (१३) अथ विधत्ते--(अपो वोक्षतीति-) उद्धननकृता भूमेवेदना जलेन शाम्यति । 'पापो वै शान्ताः' दत्यन्यत्रोपशमहेतुत्वश्रवणात् ॥ (१४) विधत्ते-(सिकता इति-) शिकतानां तद्रूपन्वं 'वैश्वानरम्य रूपम्' इति मन्त्रादवगन्तव्यम् । निक- तादत्रो द्रव्यविशेषा देवयजमानभूमा प्रक्षेपणीयाः संभाराः । अत एव सत्रकारेणोचम्म पार्थिवान्संभा. रानाहरवेवं वानस्पत्यान' इति । तत्र पार्थिवेषु मिकताम्प एकः संभार सः ॥ (१५) द्वितीयं संभारं विधत्ते--(ऊपानिति-) पशयो पक्षेत्रोत्पन्नं नृणादिकं रसान्नाराम्बादादरेग भधायिन्या पुष्टाः गन्तोऽपत्यान्युत्पादयन्ति । तम्मान उपाः लवणाम्भसा मिश्रिता मान्यतया दतियाया। सा पपा पुष्टिःप्रजननं च सन्मादूपनियापेन तदुभयप्राप्तिः । शपि च संसाने प्रगतिमा भनी । एतत् चोपरक्षेत्रं पशूनां संधानम् । परायो याप्राणेन तसंस्थानं जाननिता साधा आधार माने नियपनीयाः॥ (१६) पतभिवपनकाने 'यानपिरोपं विधाने-(पावापृथिवी रति-) मालेमा ताभिव्यवधानरहिने अमृताम् । तदा प्राणिनामवकारागाधराया परवानिको गरे, मिलेन रातिदायात्परम्परमेयम् अवृताम् आक्योयमयोन्यं यागारमनिता सहाय भिम वियोगो मागद पुनारस्य च भूगेवियोगो मा भूरिति । नतः अमुप्पाः वियः पीय र परियार तदरयां पृथिव्यां ना यारल्यापयाः । ते र पुरयगारांगा रते हगामा : र अभवन् । सन्यां पृथिव्यां का यशियं सारम् मासीत् तदमुप्यां नित्य भगारम भदोगानं चन्द्रमति पर सप्णम् । तामाकविका शिल प्यायेत् । गया ही संबन्धिरणे बारे में . . १.! माला- rr:, , , , , पुस

·No text on this page.

·AN । ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । पन्यमन्जत् । स पृथिवीमध आर्छत् । तस्या उपहत्योदमजत् । तत्पुष्करपर्ण- ऽप्रथयत् । यदप्रथयत् (६)। तत्पृथिव्यै पृथिवित्वम् । अभूद्वा इदमिति । तद्भूम्यै भूमित्वम् । तां दिशोऽनु वातः समवहत् । ता शर्कराभिरदृहत् । शं ये नोऽभूदिति। तच्छकैराणा शर्कसत्यम् । यद्वराहविहत संभारो भवति । अस्यामेवाच्छम्बटकारम॒ग्निमाधत्ते । शर्करा भवन्ति धृत्यै (७) । अथौ शंत्वार्य ।। सरेता अग्निराधेय इत्याहुः । आपो वरुणस्य पनय आसन् । ता अग्निरभ्य- ध्यायत् । ताः समभवत् । तस्य रेतः पराऽपतत् । तद्धिरण्यमभवत् । यद्धि- रेण्यमुपास्यति । सरैतसमेयाग्निमाधत्ते । पुरुष इन्वै खाद्रेतसो वीभत्सत इत्याहुः (८)। उत्तरत उपास्य॒त्यवीभत्सायै ॥ अति प्रयच्छति । आतिमेवातिप्रयच्छति। अग्निर्देवेभ्यो निलायत । अश्वौ रूपं कृत्वा । सोऽवत्थे संवत्सरमैतिष्ठत् । तद- श्रुत्यस्यश्चित्यत्वम् । यदाश्चत्यः संभारो भवति । यदेवाय तत्र न्यक्तम् । तदे- वावरुन्द्धे ॥ (९) "देवा वा ऊर्ज व्यभजन्त । तत उदुम्बर उदतिष्ठत् । ऊर्वा भूमिनाम संपन्नम् । ताम् आ भूमिम् अनुलक्ष्य शोपयितुं चतस्रो दिशः अप्यनु प्रजापतिसंकल्पाद्वायुः स प्रवृत्तः । शुप्यन्ती तो भूमि स प्रजापतिः शर्कराभिः क्षुद्रपापाणैः [अहत्] दृढीचकार । कृत्वा च नः अस्माकं शं सुखम् अभूत् इति उवाच । तस्मात्कारणाच्छं मुखं कृतमाभिरिति व्युत्पत्त्या शर्करेति नाम संपन्नम् । यलाद्वराहेणाऽऽनीताया मृद ईदृशो महिमा तस्मात् [वराहविहतम्] वराहेण भूमौ विहतं खनितमस्या मृत्खरूपं संभरणीयम् । तथा सति अस्यां भूम्यामेव वैयर्थ्य यथा न भवति तथाऽमिमाधत्ते। चस्माच्छर्कराभिभूमिदृढीकृता तस्मादत्रापि धृत्यै दाव्य शर्कराः प्रक्षेप्तव्याः, अथो अपि च शंत्वाय मुख- सिद्धये शर्कराः कार्याः॥ (२२) अथ सप्तमं संभार विधत्ते-(सरेता इति-) या अब्देवता वरुणस्य भायाः, ताः कामुकः अग्निः ध्यात्वा [समभवत् ] संभोगं कृतवान् । तदानी व्यग्रस्य तस्य रेतः भूमी पतित्वा हिरण्यम् अभूत् । अतोऽत्र हिरण्ये प्रक्षिप्ते सति सरेतस्कोऽनिराहितो भवति ।। (२३) एतस्य हिरण्यत्य प्रक्षेपस्थान विधत्ते (पुरुष इति-) इन्चा इति निपातनयं मिलित्वा प्रतिदिना- चष्टे । लोके सर्वोऽपि पुरुपः स्वकीयं रेतो हस्तेन सष्टुं जुगुप्सते । तदेतत्प्रसिद्धम् इति अभिशा आहुः। त. लादत्रानिस्थापनप्रदेशं विहायोत्तरस्मिन्पा हिरण्यं प्रक्षिपेत् । तच अवीभत्साय संपयते ।। (२४) यदुक्तं सूत्रकारेण---"द्वेप्याय रजतं प्रयच्छति" इति । तदिदं विधत्ते--(अति प्रयच्छतीति-)देव- यजने प्रक्षिप्तं मुवर्णम् अतिक्रम्यान्यदलतं प्रयच्छेत् । तथा सति खात्मानम् अतिक्रम्यान्चन्त द्वेप्याय वक्रीयाम् तिम् दत्तवान्भवति ।। (२५) तदेवं पार्थिवाः संभारा विहिताः । अथ वानस्पलेषु सप्तमु संभारेषु प्रथम संभारं विधत्ते- (अन्नि- रिति-कदाचित् अनिर्देवेभ्यः अपक्रम्य अश्वः भृत्या तदीयं रूपं खस रुत्या अश्या निष्टः संवत्सरमात्रम् अतिष्ठत् । अवसिलस्मिमिति व्युत्पत्त्या तस्य वृक्षस्यायनान संतमन् । नरसादवन्य- संभारेण सन्न निरुदमतेजः प्रामोति।। (२६) द्वितीयं संभार विधत्ते-(देवा चा अर्जमिति-) देवाः स कदाचिदेवोपविदयाधरन भिनव- न्तस्तदा तस्मिन्रथाने पतिवादबरसात् उदुम्यर उतिष्टत् । तल्लादभरतनोदुम्मरमात मारेगाव से प्राभोलेव॥ आपश्री. सू. ५. १०.४.। २-नु-र्य रतिः।

·८ [ तैत्तिरीय- कृष्णयजुर्वेदीयम्- उदुम्बरः । यदौर्दुम्वरः संभारो भवति। ऊर्जमेवावरन्ढे ॥र्तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत् । तं गायत्र्याहरत् । तस्य पूर्णमच्छिद्यत । तत्पुर्णोऽभवत् । तत्प- र्णस्य पर्णत्वम् । (१०) यस्य पर्णमयः संभारो भवति । सोमपीथमेवावरुन्टे । "देवा वै ब्रसन्नवदन्त । तत्पूर्ण उपशृिणोत् । सुश्रवा वै नाम । यत्पर्णमयः संभारो भवति । ब्रह्मवर्चसमेवावरुन्द्धे ॥ प्रजापतिरग्निमसृजत । सोऽविभेतत्र मा धक्ष्यतीति । त५ शम्याऽशमयत् । (११) तच्छुम्यै शमित्वम् । यर्छ- मीमयः संभारो भवति । शान्त्या अग्रदाहाय ॥ अँग्नेः सृष्टस्य॑ य॒तः । विकत भा आर्चत् । यहङ्कतः संभारो भवति । भा एवावरुन्द्धे ॥ संहृदयोऽमिरा- धेय इत्याहुः । मुरुतोऽद्भिरग्निमतमयन् । तख तान्तस्य हृदयमाच्छिन्दन् । साऽशनिरभवत् । यद्शनिहतस्य वृक्षर्य संभारो भवति । सहृदयमेवाग्निमा- धत्ते (१२) ।। ऊपो अभवदाभयदलमीकोऽश्राम्युदप्रथयमृत्यै बीभत्सत इत्याह रन्टे पर्णत्सम- शमग्रदच्छिन्दु ग्रीणि च ॥ ३ ॥ इनि कृष्णयजुवेदीयनैत्तिरीयमाहाणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ (२७) अथ तृतीयं गंभार विधत्ते (तृतीयस्यामिति-) इतः भुलोकादारभ्य गणनायामन्तरिक्षमतिक म परलो वर्गमाना या योग्तृतीया तम्यां सोमवाही स्थिता न गोगं गायत्री देवता ती गोगरक्ष: पद रदं गला गमाऽऽदरत् । अयं च गृत्तान्तः "कंदूध वै गुपर्णा च" इत्यनुवाके प्रपश्चितः । राहा यमानय तम्य गोमय. पण छिन्नं सद्भूमा पतिल्या पलाशगृक्षः अभवत् । पर्णजन्यत्वात्तस्य गृक्षस पणेनाम पणम् । मामजन्यम्य नाय गंगाणन गोमपानम् पत्र प्राप्नोति ।। (२८) एनपि नमेव गंभार प्रशंगनि--(देवा इति-) देवाः कदानिदेकान्ते पलाशशच्छायायामुपविरत रमन वादं कृतवन्दः । तत् गर्व गर्मापे स्थितः पलायनः अशुणोत् । शोगनं यस्तु शुनपानि या मुश्रयाति नाम गंगनम । तम्मापरं ब्रह्म श्रुनयनो गृक्षय गंभरणेन ब्रामवर्चसमेय प्रायोति । (२५) अ मनुः गभार विथ - (प्रजापनिरिनि प्रजापनिरनिगा मामगाः प्रधानीति * या उदाताम अशमयन् । गमलनात गुपया मानिनाममा अनमार्गभारः पूर्ण पहाय४३परम अदाहाय व गंपयन ।। (३०) र गंगार विपन-(अंग्नरिति-) प्रजापरिना गुटोमिलाया गरम रद अनायनारे गनिमा पय दीलिमेव अवमन्॥ (३९.) अपर मन-(महादय इति-) ममतः कदागिनना महा गतिमा अनिमः दिग्दमयदलमाया हदयम मान्दिन्दन् । दामना । अनिदटम वृक्षम्म गा मा पानी भवति । रमाकानदायमा दाटी दानदार: ॥ ३ ॥ १२... रामानी.

·ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । ९ । अथ प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः। द्वादशसु विक्रामेबग्निमादधीत । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरावै- नमवरुध्याऽऽधत्ते । यद्वादशसु विक्रामेबादधीत। परिमितमरुन्धीत। चक्षु- निमित आदधीत । श्यद्वादशविक्रामा३ इति । परिमितं चैवापरिमितं चाच- रुन्द्रे । अनृतं वै वाचा वदति । अनृतं मनसा ध्यायति । (१) चक्षु सत्यम् । अद्रागिलाह । अदर्शमिति । तत्सत्यम् । यश्चक्षुनिमितेऽग्निमाधत्ते । सत्य एवैनमाधत्ते ॥ तस्मादाहिताग्निर्नानृतं वदेत् । नाय॑ ब्रामणोऽनश्चिान्गृहे सेत् । सत्ये वस्याग्निराहितः ।। आग्नेयी वै रात्रिः । (२) आग्नेयाः पशवः । (३२) तृतीय देवयजनदेशे प्रक्षेप्तव्याः संभारा उकाः । अथ चतुर्थ तः संभातेवायतनयु वल्याधानम- भिधीयते । बदृतं सूत्रकारेग-"प्राचीनवणं देवयजनमुरल तम्मिनुदीचीनवशा शरणं करोति तत्याने मध्यमं वशं गाहपत्यायननं भवति तस्मात्प्राचीनमष्टामु प्रक्रमेषु मामयाऽऽयनीयायननमेकादशन राजन्नस्य द्वादशामु वैदयाल चतुर्विश्शायामपरिमित वा यावना या नुमा मन्यते तन्नामाजिदूरमाधेय इति सवामविशे- पेण श्रूयते" इति । तमेकं पलं विधत्ते--(द्वादशस्विति-) विक्रामः प्रमः । स च हिपदः । तथा चोत्तम्- "मो हिपदरितपदो चा" इति । गाईपत्यान द्वादशन विक्रामे समामेवाहानीयातनं शमा नत्र मग्निम् सादयान् । संख्यानाम्येन भासद्वारा [संवत्सरात्] संवत्सरप्लान पनम् अग्निम् अवरुध्य सापानं एनवान, ॥ (३३) पक्षान्तरं विधते-(यदिति-) द्वादानु विमामेपु वाथाने न पोन सालमपि परिमितमेव भवनि । नरमाद्देशो न पादेन परिमानन्यः । विगु मा. दाविनामः संभवतीनि निधित्य नत्र भादधीत । एवं गनि पादन पनि भविष्यनि । चक्षुषा परिगिलयातदीयगुपच भविष्यति । चापनिशापोला । (३४) मगेय पर्श पुनः मांगति-(भत मिति-) चार गगयोantra पुरोपनियग्नुनो चाधाम्यगय पदयतीति तत्सत्यसपम । अनार लोक मि कि त्वमेव म्याग्न शुलवानीयवं गन्यायमिथयार । विभाग, याने नदा तसत्यमिति निघायल गामि मा " वे. मिरजादिदी, न, काचवागत्यादिदोष निवार. : (३५) मा प्रदाना दिसर्ग दर्शन--(तरमादिनि- १२.५० र Firगात रमादाहिनाशिद पदेत् । गमनम्। पान नियामः सोसारमा नाम । (१६) विधान -nीति-) : मादीmar - 3- " पर" ( : पापा । :- पर, RTI :: ::mirmirit दिय: "पर, ५. ५, ६ । ... ....... •* - 1 ·[ तैत्तिरीय- १० कृष्णयजुर्वेदीयम्- ऐन्द्रमहः । नक्तं गार्हपत्यमादधाति । पशूनेवावरुन्द्धे । दिवाऽऽहवनीयम् । इन्द्रियमेवावरुन्द्धे । अोदिते सूर्य आहवनीयुमादधाति । एतस्मिन्बै लोके प्रजापतिः प्र॒जा असृजत । प्रजा एव तद्यज॑मानः सृजते । अथो भूतं चैव भत्रि- प्यञ्चावरुन्द्धे ॥ (३) इंडा वै मानवी यज्ञानूकाशिन्यासीत् । साऽगुणोत् । असुरा अग्निमादधत इति । तदंगच्छत् । त आहवनीयमग्न आदधत । अथ गार्हपत्यम् । अान्वाहार्यपर्चनम् । साऽब्रवीत् । प्रतीच्येपा५ श्रीरंगात् । भद्रा भूत्वा पराभविष्यन्तीति । (४) यस्यैवमग्निराधीयते । प्रतीय॑स्य श्रीरैति । भद्रो भूत्वा पराभवति ॥ साऽमृणोत् । देवा अग्निमादधत इति । तदंगच्छत् । तेऽन्वाहार्यपचन॒म आदधत । अथ गार्हपत्यम् । अर्थाऽऽहवनीयम् । साऽत्र: वीत् । (५) प्राच्या श्रीरंगात् । भद्रा भूत्वा सुवर्ग लोकमप्यन्ति । प्र॒जां तु न वेत्स्यन्त इति । यस्यैवमग्निराधीयते । प्राच्यस्य श्रीरेति । भद्रो भूत्वा मुंवर्ग लोकमैति । प्र॒जां तु न विन्दते ॥ साऽब्रवीदि मनुम् ॥ तथा वा अहं ताग्निमाधास्यामि । यथा प्रजया पशुभिमिथुनै निप्यसै। (६) प्रत्य॒स्मिलोके (३७) अन्यपि विशेष विधने-(अधादित इति-) लोक्यतेऽवगम्यत इति व्युत्पत्त्या लोकशब्दः कालः परः । अधोदयकाले प्रजानां गष्टव्यात्तत्राऽऽधानं प्रजायं भवति । अपि चोदयस्यासंपूर्णत्वात् भूतम् अतीत रवि भविष्यन् आगाम्यहः च इत्युभयं प्राप्तं भवनि ।। (३८) अथास्थानव्यानामनीनां क्रमं निर्णतुमाहवनीयस्य प्राथम्यं निराचष्टे-(इडान्ममेति-) इडा नाम गोमा कानिदेयता । गा च [मानवी]मनुगंबन्धिनी । तसंवन्धश्च 'मानवी घृतपदी मैत्रावरुणी'इनी डोपादानमा मी ममात्रात:--"मोनीयाह मनुग्यतामप्रेऽपश्यन्” इति । गा चेडा यशानूकाशिनी यज्ञनत्त्याका- नमः आसीत् । मा कटाचिदगुराणामध्याधानवानी श्रुन्या द्रष्टुं गता । दृष्ट्या मनोः पाय गमागीयगु- दार-अनुगः प्रथमं पूर्वदिगस्थितमादयनीयमाधाय ततः पविमदिगम्यिनं गार्हपत्यमाधाय दक्षिणगिर. निनादायाच बात हिदवन्तः । नया चा:म्यानमुकृतन कंचिकालं धनिका भृत्या पवाद्विनाशं प्रामा न्ति (पद पंचमनिमुलवन प्रानयान, पपांधीः अपि प्रतीची प्रतिकूलगमना गती तभ्योऽगुरेन्यो दिक पटन। अमावदिवादिनन्या हिताराप्यन्तं परामयो भवति ।। (३१.) अबाबदारनाम्य प्रायम्यं निगट-(मेनि-) पूर्वप्रयाग्व्येयम । अत्र गाहपत्यादृश्य प्रागः श्रीः अपि प्राची ना । प्रलं पूर्वगिर्वानं वगमन गटनीति प्राची । दम्मामार्ग बाद कि दरवन्य पूर्वमाधानाभावाद प्रजां न लप्पन्न । एवं नागापानी (४०) या प्रयन्न विद-(मावादिति-) गाईपत्यम्प प्रामामिकागम प्रमा न : नाम लिदो मेयमन्यादानन्दम्य मियन वर्तमानमा पमनाना- टरनेट स्टार का दर अंग्राहानयाधानाय प्राग मांग । १........ भन्दा मापदः । 'परः ।

·ब्राह्मणम् ] 'आधानप्रकरणम् । ११ स्थास्यसि । अभि सुवर्ग लोकं जेष्यसीति । गार्हपत्यमग्न आदधात् । गार्हपत्यं वा अनु प्र॒जाः पशवः प्रजायन्ते । गार्हपत्येनैवास्मै पूजां पशून्प्राजनयत् । अथा- न्वाहार्यपर्चनम् । तिर्यड्डिय वा अयं लोकः । अस्मिन्नेव तेन लोके प्रत्यति- छत् । अर्थाऽऽहयुनीयम् । तेनैव संवर्ग लोकमभ्यंजयत् । (७) यस्यैवमग्नि- राधीयते । प्र प्रजया पशुभिमिथुनर्जायते । प्रत्युस्मिल्लोके तिष्ठति । अभि सुवर्ग लोकं जयति ॥ यस्य वा अयथादेवतम॒ग्निराधीयते । आ देवताभ्यो वृश्चयते । पापीयान्भवति । यस्य यथादेवृतम् । न देवताभ्य आ वृश्यते। वसीयान्भ- पति-भृगूणां त्वाऽझिरसां तपते घृतेनाऽऽदधामीति भृग्वङ्गिरसामादध्यात् । आदित्यानी त्वा देवानौ तपते तेनाऽऽदधामीत्युन्यासां ब्राह्मणीनां पूजा- नाम् । वरुणस्य त्या राज्ञौ तपते तेनाऽऽधामीति राज्ञः । इन्द्रस्य त्वेन्द्रि- येणं तपते व्रतेनाऽऽदधामीति राजन्यस्य । मनौस्त्वा ग्रामण्यों व्रतपते ते- नाऽऽदधामीति वैश्यस्य । ऋभूणां त्वा देवानी व्रतपते तेनाऽऽदधामीति रथकारस्य-यथादेवृतमग्निराधीयते । न देवताभ्य आवश्यते । वसीया- न्भवति (८)॥ ध्यायति रात्रिश्नावरन्दे भविप्युन्तीत्यंबवीजनिप्यसैऽजयहीयान्भवति नवं च ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ (४१) अधाधिकारिभेदेनाऽऽधानमन्त्रविशेषान्विधत्ते-(यस्येति-)यस्य पुरुषस्य याऽभिमानिनी देवता तामनतिक्रम्याऽऽधानं तस्य पुरुषस्य यथादेवतम् इत्युच्यते । तदतिक्रमे सति देवतारोहो दारियं च भवति । अनतिकमे तु देवताप्रसादो धनसंपत्तिश्च भवति । ये मनुप्या भूगुगोत्रोत्पना ये चाझिरोगोत्रोत्सवापामुभयेषां तत्प्रतिपादकेन भृगणाम् इति मन्त्रेणाऽऽधानम् । हे बतपते ! कर्मवामिनने ! भृगृणामगिरसां च संव- न्धिना नतेन कर्मविशेषेण निमित्तभूतेन त्वाम् आदधामि इहाऽऽयतने स्थापयानीति मन्त्रार्थः । एवमुत्तर- त्रापि योज्यम् । गोत्रान्तरगतानां ब्राह्मणानामादित्या एव देवताः ॥ अभिपिचास्य राज्ञो वरुणो देवता ॥ इतरस क्षत्रियस्येन्द्रो देवता ।। इन्द्रियेण यतेन इन्द्रियाभिवृद्धिहेतुना कर्मणेत्यर्थः । पैदयन्य ग्रामनिर्वाहको मनु- देवता ।। रथकारोऽनुलोमजः संकीर्णजातिः । तस्य ऋभवो देवता ॥ एतमन्त्रः यथादेवतम् आधानं संपद्यते ।। अत्र मीमांसा । पष्टाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् । “विनादिरेव त्वदन्यो वाऽऽद्योऽस्तु योगतः । वर्णन्तरं तस्याऽऽधाने वर्तुरुच्यते" ॥ आधान धूरते-वाम रथकार आदधीत" इति । तत्र र करो- तीति व्युत्पत्या वर्णिको रथकार इति चेत् । भैयम् । संकीर्णजातिविशेष रूटन्यात् । पायां क्षत्रियानो माहिप्यः । दाहापां वस्यादुरपना कैरिणी तस्यां यारियां माहिप्यादुत्पनो रथकारः । तथा च चालवायदा- "माहिप्येण करियां तु रथकारः प्रजायते' इति । तख च रथकारलाऽऽधानकाली वर्तुः ॥ प्रति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकार जयदीतत्तिरीपादनमा प्रपनाद प्रमनप्रपाटय चनुयोऽनुपाकः ॥ ४ ॥ १. मा. ना. ६. १. १२. । २ 'करणी' रतिपाठः। ४'परल्याम्' हि पाह। ५गचिप'च' इति मानि। । .

·कृष्णयजुर्वेदीयम्-- . [तैत्तिरीय- .. अथ प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः । जापतिर्वाचः सत्यमपश्यत् । तेनामिमाधत्त । तेन वै स आर्भोत् । भूर्भुवः सुवरित्याह । एतद्वै वाचः सत्यम् । य एतेनामिमांधत्ते । ऋभोत्येव । अथों सत्यारेव भवति । अथो य एवं विद्वानभिचरति । स्तृणुत एवैनम् । (१) भूरियाह । प्रजा एव तद्यजमानः सृजते । भुव इत्याह । अस्मिन्नेव लोके प्रति- तिष्ठति । सुवरित्याह । सुवर्ग एवं लोके प्रतितिष्ठति । "त्रिभिरक्षरैर्गार्हपत्य- मादधाति । त्रय इमे लोकाः । एण्येवैनै लोकेषु प्रतिष्ठितमाधत्ते । सर्वैः पृच- भिराहयनीयम् । (२) सुवर्गाय वा एप लोकायाऽधीयते । यदाहवनीयः । सुवर्ग एवासै लोके याचः सत्य सर्वमाप्नोति । "त्रिभिगार्हपत्यमादधाति । पञ्चभिराहवुनीयम् । अष्टौ संपद्यन्ते । अष्टाक्षरा गायत्री । गायत्रोऽभिः । या. पानेवाग्निः । तमाधत्ते । (३) प्र॒जाप॑तिः प्रजा असृजत । ता अस्मात्सृष्टाः पराचीरायन् । ताभ्यो ज्योतिरुद॑गृह्णात् । तं ज्योतिः पश्यन्तीः प्रजा अभि- ममार्यर्तन्त । उपरीवाग्निमुद्गृह्णीयादुद्धरन् । ज्योतिरेव पश्यन्तीः प्रजा वर्ग- (४२) चतुर्थे त्रयाणामाह्वनीयादीनामाधानमुक्तम् । पञ्चमे तत्रैव कंचिद्विशेष पवमानहवींषि चामिर- धानि । तयाऽऽदी व्याहृतिमन्त्रान्विधत्ते--(प्रजापतिरिति-) वाचः संबन्धि यत् सत्यम् अपश्यंभावि- फलगाधनं मनापं तच्छास्त्रमुरोन(ण) दृष्ट्वा प्रजापतिः तेन अग्निमाधाय रामृद्धोऽभूत् । किं तत्रात्यमिति पृच्छयः शिष्यभ्यो भूर्भुवः सुवरिति मन्त्रस्वरूप प्राह । एतस्य वासंबन्धिसत्यत्वात् एतेनाग्निम् आद. धानः समृद्धो भवति । अपि चासी सत्यपासूभवत्येव । प्रकर्षणाश्यते व्याप्यतेऽभिमतमनेनेति प्रायः । परा: अनः गवः । कदाचिदयविसंवादी प्राशः । अपि च एवं व्याहृतिमहिमानं विद्वान् शयु मारयितुममिवरल एनं हिनस्ति पत्र ॥ (४३) सामयंप्रदर्शनेन व्याइतित्रयं प्रशंसति---(भूरिति-) योऽयं भूरिति मन्त्रमुचारययागी तन्म- श्रयानयन प्रजाः पुत्रपौत्रादिका उत्पादयति । एवमुत्तरयोरपि योज्यम् ।। (४८) सामान्येन विहितं व्याहृतित्रयं पुनर्विशेषाकारेण विधत्ते-(विभिरिति-) भूल इलेनानि पक्षी, राधीयमानचित्रसान्यालोकत्रय प्रतिष्टितोऽनिराहितो भवति । भूर्भुवः गुवरिति पचाक्षराणि, राधमानन्याः हवीयस्य स्वर्गाश्रयत्वात्वगं वागंवन्धि कृत रायमस्म प्राप्नोति ॥ (२) अय दाब पवई व मिलित्वा प्रशंगति-(विभिरिति-) अमेर्मुसजवेन गायत्रीबिनितम् । (१६) गर्न सूत्रयरेश---"गाईपले प्रणयनीयमावनिममादीपयति शिकनायोपयमनीगणकापगते ति" इति । दटेडियने (प्रजापतिरिति-) प्रजापतिना मष्टाः प्रजाः परायः पुनरावृत्तिातिर यदा मतदा प्रसनः तान्यो ज्योतिरुदलात् । अन्धकारे पलायमानानां प्रगानां दर्शनार्थ कति दछ । साथ मला ज्योतिः दृष्ट्या में प्रजापतिम अभिनय गमाताः । अनी गाईपादासानी नव गृहायात् न गयो धारदेन । दन गः:प्रज्ञा ज्योतिः पश्यन्यो यजमानं पारनन् । १.भी... १३.३-१.। २.श्य प्रत्याराता: अ पाठः । देते दिवः। - ३et.

·ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । १३ मानमभिसमावर्तन्ते । प्रजापतेरक्ष्यश्वयत् । तत्परोऽपतत् । तदोऽभवत् । तदश्वस्याश्रुत्वम् । (४) एप वै प्रजापतिः । यग्निः। प्राजापत्योऽश्वः । यदश्च पुरस्तान्नयति । खमेव चक्षुः पश्य॑न्प्र॒जाप॑तिरनूदेति । पुँजी वा ए॒पः । यदवः । यदश्च पुरस्तान्नयति । जातानेच भ्रातृव्या॒न्प्रणुदते । पुनरावर्तयति । (५) जनिष्यमाणानेव प्रतिनुदते । न्याहवनीयो गार्हपत्यमकामयत । नि गार्हपत्य आहवनीयम् । तौ विभाजं नाशकोत् । सोऽर्थः पूर्ववाड्भूत्वा । प्राशं पूर्वमु- दैवहत् । तत्पूर्ववाहः पूर्वाट्त्वम् । यदर्थ पुरस्तान्नयति । विभक्तिरेवैनयोः सा । अथो नानावीर्यावेवैनौ कुरुते । (६) यदुपर्युपरि शिरो हरेत् । प्राणा- (४७) यदुक्तं सूत्रकारेण-"प्रचोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति" इति । तदेतद्विधत्ते-(प्रजापतेरिति-) पुरा कदाचित् प्रजापतेः अक्षिगोलकं केनापि व्याधिनोच्छूनं भूत्वा भूमौ पतितं सदश्वरूपेणोदभूत् । अश्व- यदयमिति व्युत्पत्या तस्य अश्वनाम संपन्नम् । अग्निः च प्रजापतिसृष्टत्वात्प्रजापतिरेव । अश्वः चोक्तरीत्या प्राजापत्यः । तस्मादाहवनीयं प्रति गच्छन् अश्वं पुरस्तात् नयेत् । तथा सति [खमेव ] स्वकीयमेव चक्षुः पश्यन् प्रजापतिरूपोऽमिः अनुगच्छति ॥ (४८) एतदेवाश्वस्य पुरोगमनं पुनः प्रशंसति-(वजी वेति-) वैञिवद्युद्धे शत्रुविनाशहेतुत्वात् अश्वः वज्री । स च पुरस्तात् नीयमानो यजमानस्य पूर्वमुत्पन्नान् भातृव्यान् विनाशयति । वज्रसमानदन्तोपेत- वाद्वाऽस्य वजित्वम् । एतदेवाभिप्रेत्यामिव्राह्मणे समान्नातम्-"वैज्री वा एप यदश्वो दद्भिरन्यतोदयो भूयान्" इति ॥ (४९) आहवनीयपर्यन्तं नीतस्याश्वस्य तेनैव पथा पुनरावृत्तिं विधत्ते-(पुनरावर्तयतीति-) आहव- नीयात्पुनरावृत्त्या भविष्यतः शत्रून्प्रतिवनाति ।। (५०) यदुकं सूत्रकारेण-"पूर्ववाडश्वो भवति" इति । तदिदं विधत्ते-(न्याहवनीय इति-) पुरा कदाचित् आहवनीयः गार्हपत्यं नितराम् अकामयत गार्हपत्यधर्म धृतवानित्यर्थः । गार्हपत्यः च नित- राम् आहवनीयधर्म धृतवान् । ततः तो उभावनी संकीर्णधर्मतया प्रजापतिः विभाजं विभक्तुं नाशक्नोत् । ततत्तविभागाय स्वयं पूर्ववाट् अश्वो भूत्वा धर्मसांकर्य परिहत्व प्राञ्चं प्राग्देशनिवासयोग्यमाहवनीयं पूर्व- मुदवहत् पूर्वदेशं प्रत्युद्धल नीतवान् । पूर्ववाडित्यश्वविशेषः । सेनामध्य इतरेभ्योऽश्वेभ्यः पूर्व वहतीति वा पूर्वलिन् वयस्यलन्तवात्य एव वहतीति वा पूर्ववाट । अतस्तादृशम् अश्वम् अत्र पुरस्तात् नयेत् । तस्य च विभागक्षमत्वात् एनयोः अन्योः सैव विभक्तिः विभागः संपद्यते । पूर्वदेशेऽवस्थित आहवनीयः पश्चिमदेशेऽवस्थितो गार्हपत्य इति विभागः । अपि च धर्मसांकर्यपरिहारादेनावुभावनी भिन्नवीर्यावेव करोति । पत्नीसंयाजहोमाधारत्वलक्षणं वीर्य गार्हपत्यस्यैव । आग्नेयादिहविराधारत्वलक्षणमाहवनीयस्यैव ।। (५१) यदुक्तं सूत्रकारेण-"ने कर्णदनमत्युद्हाति" इति । तदिदं विधत्ते-(यदुपर्युपरीति-) हस्तेनोदृत्वाऽऽहवनीयं प्रति नीयमानमनि शिर उपर्युपरि शिरःसमीपवर्तिन्यूज़भागे धृत्वा यदि हरेत् तदा प्राणा विच्छिोरन् । अतः प्राणरक्षणाय शिरसः समीपवर्तिन्यधःप्रदेशे धृत्वा नयेत् ॥ १ आप. श्री. सू. ५. १४.५.। २ वज्रवधु-पाठः। ३ ते. सं. ५. १. २. । सू. ५: १४. १७.। ५ आप. श्री. सू. ५, १४. ८. । ४ आप, श्री. .

·ܕܐ ·ब्राहाणम्] आधानप्रकरणम्। पति । पुनात्येवैनम् । यदुनय पावकार्य । पूत एवास्मिन्नन्नाद्ये दधाति । यद्- नये शुचये । ब्रह्मवर्चसमेवास्मिन्नुपरिष्टाद्दधाति । (१०) एनमाहवनीय धत्तेऽश्वत्वं वर्तपति कुल्त इति रुद्रो दधाति यनये शुचय एकै च ॥ इति कृष्णयजुवेंदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ अत्र मीमांसा-तृतीयाध्याचस्य पष्टपादे चिन्तितम्-.-."संस्कृत पत्रमानेच्या वहीं सेष्टिर्न वेश्यः । वही तत्संस्कृते कार्याधोदकन्यानुरोधतः । बोदकः पवमानेष्टी न तां प्रापयितुं प्रभुः । अनजत्वेष्यतिद्धिम्यामिष्ट- यत्तदहते" ॥ पवनानादीष्टिभिराहवनीयायनयः संस्क्रियन्ते । संस्कृतप्पनिहोनदा पूर्णमासादिक्रतवः प्रव- तन्ते । तथा सति-विमताः पवमानेष्टयन्ताभिरिष्टिभिः संस्कृते वहीं कर्तव्याः, इष्टिन्यात् । इतरेष्टिवन्-! बोदकोऽप्येवं सलनुगृहीतो भवति । एताभिरिटिमिः संस्कृते वहीं प्रत्यनुटानात् इति प्राप्ते ब्रूमः यद्यपि पत्र- मानविंशतितधाऽपि बोदको न तस्यां पत्रमाने तो पत्रमानेष्टिमतिदेठं प्रभवति । प्रकृती प्रथाजादिवत्सव- मानेरजवाभावात् । किं च एतन्याः पत्रमानष्टेः संस्कृतामितियर्थ पत्रमानेष्टयन्तराशीकारेननापि नया इल्लन वस्थायामिष्टिरेव न मिध्येन् । तन्मात्ताभिरिष्टिभिरसंस्कृते वही परमानेष्टयः कर्तव्याः । दाभाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितं.-"लुप्यते पवमानेष्टी नित्रापः क्रियतेऽथवा । लुयने लाधनाभावानेन मुख्यो न लुप्यते ॥ आधानप्रकरणान्नानायां पत्रमानेष्टी निर्यापसाधनं नानि । अग्निहोत्रवणी हि महानी निर्वापसाधनम् । सा चाऽऽधानकाले न संभवति । अग्रिहोत्रयाऽऽयानोनाकाबनवन नहोमनायनमनाया- मन्या अपि नधात्वादिति प्राप्ते झूमः-मुख्यो निवापः । तं प्रति गुणभूताऽमिहोत्री । नदि गुलोरेन मुल्यो लोतुमर्हति । किंचाऽऽधानकाले न्यरूपेणयाविद्यमानाया अग्निहोत्रहवष्याः नापन्न गरे । सार्थनाभावादिल्लनुपन्यासः । तम्मानिकांपा ने लुप्यते । पागाध्यायन्य तृतीयपादे चिन्तिनम--- "आहिते पपमानाष्टांग्यत वामित्रम। लन्माने कर्म नभयर ॥ आधानस्यानपेक्षम्य नात्युत्पादकता मना न्यायमान आन्याधानाहा पिलम्म्य पवमानेथ्यः क्रियन्ते । “हादगा राभिमुगिपेट द्वादामु दिनाममनुष्यम् । साधानमानणाय याची मानशिनिपेक्षेण नारायनीयामिस्त्ययने । अन्यथा पवमाना:- नगरीय ननादुनग्या विधानाग। नताधिभिः समरिना भाममा - पसादमिहोन्नानपानम् ॥ सातिमामायणाचार्यविचित मापन कार प्रथया धनपाल्य प. : ५. ....:. . .। ..... ......। ६ ........! . . . .

·कृष्णयजुर्वेदीयम्- अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके यष्टोऽनुवाकः । दुचामराः संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुपयन्तः । अग्नी वाम क्स सन्दधन । इदमु नो भविष्यति । यदि नो जेप्यन्तीति । तदमित्सहमान- लोन् । तबेधा विन्दधात् । पशुपु तृतीयम् । अप्मु तृतीयम् । आदिले दुनीयम् । (१) तहेवा विजित्य । पुनरागमत्सन्त । तेऽग्नये पर्वमानाय पुग- झामधाकपालं निवपन् । पशवो या अग्निः पर्वमानः । यदेव पशुवासीत् । ननागिन्धान । नेऽमय पायकार्य । आपो वा अग्निः पावकः । यदेवाला मीन । नननागिन्धन । (२) तेऽनये गुर्चये । असो वा आदित्योऽभिः भिः । काउदिन आगीत । तत्तेनागिन्धत । यवादिनी बदन्ति । नो नाका अन्यायग्य । आग्नयो वा अशापालोऽग्न्याधेयमिति । यतं निनानि । यथाऽऽत्मा म्यात् । (३) नामानि । ताव तत। यानि निरयन । न नग । यथाउमानि म्युः । नाऽऽत्मा । तागेव ता । मा निकाणि । यसर्थ मात्मत्वाय । उभयं या एतन्द्रियं वाय. -- ·ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । माप्यते । (४) योऽग्निमाधत्ते। ऐन्द्राममेकादशकपालमनुनिवपेत् । आदित्यं चरुम् । इन्द्राग्नी चै देवानामयातयामानौ । ये एव देवते अर्यातयाम्नी । ताभ्यामेवास्मा इन्द्रियं वीर्यमवरुन्छे । आदियो भवति । इयं वा अदितिः । अस्यामेव प्रतितिष्ठति । धेन्वै वा एतद्रेतः । (५) यदाज्यम् । अनहस्त- ण्डुलाः । मिथुनमे॒वावरुन्छे । घृते भवति । यज्ञस्यालक्षान्तत्वाय । चत्वार आयाः प्राश्नन्ति । दिशामेव ज्योतिपि जुहोति । पशवो वा एतानि हुवीरपि। एप रुद्रः । यग्निः । (६) यत्स॒च एतानि हुवीपि निर्वपेत् । रुद्राय पशू- नर्पि दध्यात् । अपशुर्यज॑मानः स्यात् । यन्नानुनिवपत्। अनवरुद्धा अस्य पशवः स्युः । द्वादशसु रात्रीष्वनुनिर्वपेत् । संवत्सरप्रतिमा वै द्वादश रात्रयः । संव- त्सरेणैवास्मै रुद्र शमयित्वा । पशनवरुन्ढे । यदेकमेकमेतानि हुवीपि निर्व- पैत् । (७) या त्रीण्यावप॑नानि पूरयेत् । ताक्तत् । न प्रजननमुच्छि५- ओषधीप्याजिमयुः । ना इन्द्रामी उदजयताम्” इति । आदित्यचानिर्यापेण भूम्यां प्रतितिष्टति । भूमेरस- नीयन्वेनादितित्वात् ॥ (६६) अन्य चरोः सहकारिद्रव्यं धृन विधने-(धेन्वं वेति-) आज्यन्य धेनुनि सामयाननस्त्रम् । तण्डलानां चानहालटायां भूमी निप्पाद्यन्वात्तदेवस्वम् । अन उभयमेलन नति मिथुनं वन । नायक निष्पत्तये घृते तण्डुलाः प्रक्षेप्तव्याः । एतेन पृनेन यशम्यान्क्षान्तन्वं नंद्यने । लोकल परपः । नपिरीलाबादक्षः । तादृशोऽन्तः समीपवनी द्रव्यविशेषो वमन्य समयमा स्तत्वं तत्सिद्धये घृताकारः ।। (६२) यदुनः मत्र कारेण-"चर्तुधाकरणयाय आदित्यं प्रमाण परिहारविचार .... इति । नदिदं विधत्ते-(चवार इति-) थोऽयमादित्यस्यगायनमाधिपाय :- 1 न न दादा चन्चार प्रायिनः नाभीयुः । तपां श्रुना ययापरवाला । नम्-~-"आयो यः शुधुपान्" इति चतुःसंख्यामागम हिट me (६३) मानां हथियां कालविशेष विधार--(पाय इनि-) माशिनासगिन्दिन किम् पतानि हचीपि निवि का नि ! :::: पागावगायन पापदाद । थालिप का मरदेवल्दारस्य कलार समान पः स्यात् । अनिर्यापपोन पायोग संपादिनाः खः । देगा रात्री गगास पयासीपि निफेर । त्याला मार मार संवत्सरेणय का पान प्राप्नोति ।। (६४) मिलाप मार (देयामेकमेलानीति-) तानि र भागद निपेत् विपतिमा: 1 : पया - ना: लाभ: दिमाग प्रचमम् .. :: निरम :- स। ...र.........! - ·[ नैत्तिरीय- .१८ कृष्णयजुर्वेदीयम्- पेत्। एक निरुप्य । उत्तरे समस्येत्। तृतीय॑मे॒वास्मै लोकमुच्छिश्पति प्र॒जननाय। तं प्र॒जया पशुभिरनुप्रजायते। अथो यज्ञस्यैवैपाऽभिक्रान्तिः।रंथचक्र प्रवर्तयति । मनुष्यरथेनैव देवरथं प्रत्ययरोहति । ब्रह्मवादिनों वदन्ति । होतव्यमग्निहोत्रां३ न होतव्याश्मिति । यद्यर्जुपा जुहुयात् । अयथापूर्वमा ती जुहुयात् । यन्न जुहुयात् । अग्निः पराभवेत् । तूष्णीमेव होतय॑म् । यथापूर्वमाहुती जुहोति। नाग्निः पराभवति । अँग्नीधै ददाति । (९) अग्निमुखानेवहून्त्रीणाति । उपत्र- हैणं ददाति । रूपाणामवरुयै । अधै ब्रह्मणे । इन्द्रियमे॒वावरन्द्वे । धेनु ततस्तं लोकमनु यजमानः प्रजापशुसमृद्धो भवति । अपि च यत्तृतीयलोकावशेषणनेपा यशस्यैपाभिक्रान्तिः अभितो व्याप्तिः । प्रापशुरूपस्य तत्फलस्य निप्पनत्वात् ॥ (६५) यदुक्तं सूत्रकारेण-"पाचोऽश्वप्रथमा अभिप्रवजन्ति दक्षिणतो ब्रह्मा रख रथचक्र वा प्रवर्तयति यावच्चक्रं त्रिः परिवर्तते” इति । तदेतद्विधत्ते--(रथचक्रमिति-) गाईपलादाहवनीयं प्रसनः प्रणयनकाले रथचक्रस्य प्रवर्तनम् । अनेन मनुष्यरथप्रवर्तनेन नीयमानान्यथ देवरथ एव प्रवर्तितो भवति ।। (६६) अथ मीमांसामुखेन होमनिर्णयं करोति-(ब्रह्मवादिन इति-) नेयं नित्यानिहोत्रविषया मीमांसा । तस्य पवमानेष्टिभ्य ऊर्च प्रवर्तयिष्यमाणत्वात् किंवाधानाङ्गमेतत्किंचित्कर्म । “पूर्णाहुतेः मानत्वात् । पूर्णाहुलन्तमन्याधेयम्" इलावलायनेनोक्तम् । अस्य चाऽऽधानाङ्गस्याग्निहोत्रस्य मन्त्रेण होने सलयथापूर्ववं प्रसज्येत । तथा हि । अग्निहोत्रशब्दोऽत्र नित्याग्निहोनधर्मानतिदिशति । नियाग्निहोने च- "सूर्यों ज्योतियातिः सूर्यः स्वाहा" इति । अयमहानि पन्तिो होममन्त्रः सोऽत्र प्रसक्तः । सहन्येव हृवमान- त्वात् । प्रकृतिभूते त्वग्निहोत्रे रानावेवोपक्रमात् । “अग्निज्योतिर्योतिरग्निः साहा" इति मन्त्रस्य रात्रिहोमा- त्वात्तेन मन्त्रेण प्रथममनुष्टाय पश्चात्प्रातःकाले "सूर्यो ज्योतिः" इति मन्द्रेणानुष्टानामलेष क्रमः । इह लादावेव "स्यों ज्योतिः" इति मन्त्रेणानुष्टाने प्रकृतिलक्षण्यादयथापूर्ववम् । अहोमपक्षे वाघानेनोत्पन्नः अग्निः आहाराभावात् पराभूतो भवेत् । अतो दोपद्वयं परिहतुं मन्त्रं परिलज्य तूप्णीमेव होतव्यम् । त्या सति मन्त्रवपरीयाभावादयथापूर्ववदोपो न भवति । होमस्यानुष्टितत्यादनेः पराभवोऽपि न भवति ॥ (६७) यदुक्तं सूत्रकारेण-"आग्नेयस्य दक्षिणाकाले दक्षिणां ददात्मजं पूर्णपात्रमुपवहण सार्वस्त्रमित्य- मीध उपवर्हणं ददायश्वं ब्रह्मणेऽध्वर्यवे वाऽऽहवनीयदेशेऽनवाहमध्वर्यवेऽपरेण गार्हपलं धेनु५ होने वासो गावौं मिथुनी गावी नवं च रथं ददाति तानि साधारणानि सर्वेपामा द्वादशभ्यो ददातीत्युक्त्वाऽऽह काममूर्ख देयमपरिमितस्यावरुझ्या इति विज्ञायते ऊर्ध्वमादिष्टदक्षिणाभ्यो वदति पदेया द्वादश देयाश्चतुर्विंशतिदया इति ता विकल्प्यन्ते” इति । तदेतत्सर्व क्रमेण विधत्ते—(अग्नीध इति-) आनीप्रेण तत्ततावमेरिध्यमानत्वात्तल दत्तेन द्रव्येणाग्निसहितानामृतूनां प्रीतिः तस्मै यद्देयम् उपवहणं शिरसः पृष्टन्य वाऽऽधारभूतं तस्य कापास- शाणोर्णादिमयः शुक्लनीलपीतादिवर्गः सर्वैः सूत्रनिप्पन्नत्वात्तन रूपाणां प्राप्तिः । अश्वस्य प्रजापतिचक्षुर्जन्य- त्वात्तेनेन्द्रियप्राप्तिः । दातव्याया धेनोः कामधेनुरूपत्वादाशिषां प्राप्तिः । अनवाशकटं वहति । अग्निश्च हन्य वहति । अध्वर्युरप्यनुष्टानं वहति । ततः समानत्वालीवर्दरूपेणाश्चर्युरूपेण च वहिनैव यशस्य वड़ियन- १ आप. श्री. सू. ५. १४. ५-६. । २ आश्व. श्री. सू. २. १.। ३ ते. ब्रा. २. १. २. । ४ ते. वा. २. १... ५ ते. बा. २. १. २.. ६ ते. बा. २. १.२.1 ७ आप. श्री. सू. ५. २० । ८ द्रव्यं व इति पाठः। प्रायवर्त- ·१९ 444444 A. माहाणम् ] आधानप्रकरणम् । हो । आशिष पुचारुन्छे । अनवाहमध्यवे । बहिर्वा अनट्वान् । पहिर- ध्वर्युः । (१०) बहिनैव बहिय॒ज्ञस्यावरुन्द्धे । मिथुनौ गावौ ददाति । मिथु- नस्यारुच्चै । वासौ ददाति । सर्वदेवत्यै वै वासः । सर्वा एव देवताः प्रीणा- ति । आ द्वादशभ्यो ददाति । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सर एवं प्रति तिष्ठति । काममूर्व देयम् । अपरिमितस्यावरुदै । (११) आदित्ये तृतीयमुप्स्वासीत्तत्तेनावारन्धत स्यादाप्यते रेतोऽग्निरेकमेतानि हुयी पि निर्वत्प्रत्यर्व- रोहति ददात्यध्वर्युदयमेकं च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमालणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके पष्टोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ । -- संबन्धिहविर्वाहनमनि प्राप्नोति । गोमिथुनेन मनुप्यमिधुनप्राप्तिः । वाससः सर्वदेवत्यत्वं दीक्षाप्रकरणे-"अमे- स्तूपाधानं वायोर्वातपानम्" इत्यादिवाक्येन प्रतिपादितम् । आ द्वादशभ्यो गोभ्य इति शेषः । उक्तदक्षिणाभ्य ऊर्ध्वम्----"पैड् देया द्वादश देयाः" इलादिशाखान्तरोक्तं वहुपक्षानुसारेण खाभिमतं यावत्तावद्देयम् । तेना- परिमितफलप्राप्तिः। अन मीमांसा । एकादशाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्---"पवमानेष्टिहवियां तन्वं भेदोऽथ वाऽग्रिमः। साध्यदेशावभेदेन काम्ये भेदोक्तितोऽन्तिमः ॥ आधानप्रकरणे पठ्यते---"अमये पवमानायाष्टाकपालं निर्व- पेदनये पावकायाग्नये शुचये” इति । तैरेतेहविभिः साध्यस्यामेरेकत्वाद्देशाद्यभेदाचाज्ञानां तन्त्रमिति प्राप्ते ब्रूमः -"यः कामयेतोत्तरं वसीयाश्रेयान्स्यामिति तस्यामये पवमानाय निरुप्याथ पावकाय शुचये चोत्तरे हविपी समानबहिपि निर्वपेत्" इति वचनात्काम्यप्रयोगे प्रथमस्य हविपोऽनभेदः । उत्तरयोस्तन्त्रम् । नित्य- प्रयोगे तु त्रयाणां तन्त्रम्। द्वादशाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्-"एका देया समुच्चेयं विकल्प्यं वाऽऽद्य आनतेः । सौलभ्यादन्तिमो नैरपेत्यात्संख्यान्तरादपि" ॥ आधाने श्रूयते--"एका देया पड़ देया द्वादश देयाः" इत्यादि । तत्र सोम- ऋयन्यायेनाऽऽनतेः सौलभ्यात्समुच्चय इति चेत् । मैवम् । संख्यानां ब्रीह्यादिवत्परस्परनरपेक्ष्यावगमात् । समु- चये तु भ्रूयमाणाभिः संख्याभिः संख्यान्तरस्य दुर्वारत्वाच । तस्माद्विकल्पः ॥ :- इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ १ तै. सं. ६. १.१.। २ आप. श्री. सू. ५. २०. १३. । ३ जे. न्या. मा. ११. ४. ४. ४. । ४ ते. सं. २. २. ४. १. ५ आप. श्री. सू. ५. २१. ७.१ ६. न्या. १२. ४. ६.। ७ आप, श्री. सू. ५, २०. १३.। ८'तु' इति कुत्रचिन्नास्ति ।

·. कृष्णयजुर्वेदीयम्- [नैतिरीय- प्रयमकाण्डे प्रथमप्रगाठ के सप्तमोऽनुवाकः । निम्नहगमग्निः । संप्रियः पशुभिर्भुवत् । लर्दिमोकाय तनयाय पार्नः प्राणनगमग्निः । संप्रियः पशुभिर्भुवत् । मुदितं तोकाय तन- पिन । पानीमने प्रति प्रेटि विद्वान् । अमेरो पुगे अनिर्भयेह । from मीनी विभातिः । ऊज नो धेहि हिपढे गतु पदे ( १ ) औ. मानग्निः । मंप्रिंगः पशुभिर्भुवत् । यत्ते शुक्र शुक्र वर्गः । योनिग्गग । रोने में दीदिहि तेन लाऽऽदधे । अग्नि । माना जाने गमायुगीनगे। ये ते अमे शिवे तनुनी। ": । मा गितां ते मा जिन्नताम् (२) ये ते अप्ने ·ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । २१ । शिवे तनुवौ । सम्राट् चाभिभूश्च । ते मा विशतां ते मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौ । विभूश्च परिभृश्च । ते मा विशतां ते मा जिन्यताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुचौ । प्रभ्वी च प्रभृतिश्च । ते मा विशतां ते मा जिन्वताम्। यास्ते अग्ने शिवास्तनुवः । ताभिस्त्वाऽऽदधे । यास्ते अग्ने घोरास्तनुवः । ताभिरमुं गच्छ (३)॥ चतुप्पदे जिन्वतां तनुवस्त्रीणि च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमाणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः। इमे वा ए॒ते लोका अ॒ग्नयः । ते यदव्यावृत्ता आधीयेरन् । चियेयुर्यज- मानम् । धुर्मः शिर इति गार्हपत्यमादधाति । वातः प्राण इत्यन्वाहार्यपच- नम् । अफैश्चक्षुरित्याहवनीयम् । तेनैवैान्व्यावर्तयति । तथा न शौचयन्ति यजमानम् । रथन्तरमुभिगोयते गार्हपत्य आधीयमाने । रार्थन्तरो वा अयं लोकः । (१) अस्मिन्नेवैनै लोके प्रतिष्ठितमाधत्ते । वामदेव्यमभिगायत उद्धि- याणे । अन्तरिक्षं वै वामदेव्यम् । अन्तरिक्ष एवैनं प्रतिष्ठितमाधत्ते । अथो दिभिः प्रभृतिपर्यन्तैरष्टाभिः शब्दरता अग्नेः शिवाः शान्तान्तनुवः । हेऽने ! ते त्वदीये विराटखराडाख्ये ये शान्ते तनू ते उमे मो प्रविदय प्रीणयताम् । एवमुत्तरत्रापि । विविधं राजत इति विराट् । खयमेव राजत इति स्वराट् । सम्यगाजत इति सम्राट् । वैरिणोऽभिभवति इति अभिभूः । विशिष्टेन रूपेण भवतीति विभूः । परितो भवतीति परिभूः। आज्ञालक्षणेन प्रभुत्वेन युक्ता प्रभ्वी । प्रकृप्टेनैश्वर्येणोपेता प्रभूतिः । हेऽने ! या एतास्ते त्वदीयाः शिवास्तनुवस्ताभिः युक्तं त्वामिह आदघे ॥ (७४) (यास्त इति-) कल्पः-यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुं गच्छ इति यजमानो द्वेष्याय प्रहि- पोति" इति । घोरतनवः धुत्तृष्णादिरूपाः। तथा चाऽऽरण्यकाण्डे समानातम्-"यास्ते अग्ने घोरान्तनुवः धुच तृष्णा च” इत्यादि । ताभिः घोराभिः तनुभिरमुं शत्रु गच्छ प्रामुहि ॥ इति श्रीमत्तायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्धप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ - (७५) आधानमन्त्राः सप्तमेऽभिहिताः । अष्टमे तब्राह्मणमुच्यते । तत्र त्रीनाधानमन्त्रान्विनियुक- (इमे वा इति-) एते त्रयः अग्नयः त्रित्वसाम्यात् इमे त्रयो लोका भवन्ति । ते यदि परस्परम् अव्यावृत्ताः समुदिता आधीयेरन् तदा दाहाधिक्येन यजमान संतापयेयुः । अतनिभिमन्त्रः पृषगाद- ध्यात् । तेन व्यावृत्ताः सन्तस्तापाधिक्याभावाद्यजमानं नव संतापयन्ति ।। (७६) अयाऽऽधानकाले सामगानं विधत्ते--(रथन्तरमिति-) "मि त्वा शूर नोनमः" इत्यस्या- मृच्युत्पन्न 'रथन्तरम्' । “कया नश्चित्र आभुवत्" रत्खन्यामृच्युत्पन्नं 'वामदेव्यम्' । “वानिद्धि हवामहे" १ आप. श्री. सू. ५. १५. ३ । २ आ. श्री. सू. ५. २. ४. । ३.५ ते. सं. २. ४. ११० ४त. सं. २. ४, १४. .

·[तत्तिरीय- २२ कृष्णयजुर्वेदीयम्- शान्तिर्वै वामदेव्यम् । शान्तमेचैनै पशव्यमुद्धरते । वृहदुभिगायत आहवनीय आधीयमाने । वाहतो वा असौ लोकः । अमुम्मिन्नेवैन लोके प्रतिष्टितमाधत्ते । प्रजाप॑तिरग्निमसृजत । (२) सोऽवोऽवारो भूत्वा पराडैत् । तं वावन्ती- येनावारयत । तद्वारयन्तीयस्य चारवन्तीयत्वम् । बैतेन श्येती अकुरुत । तच्छयैतस्य श्यैतत्वम् । यद्वारवन्तीयमभिगार्यते । वारयित्वैवैनं प्रतिष्ठितमा- धत्ते । श्यैतेन श्येती कुरुते । धुर्मः शिर इति गार्हपत्यमादधाति । सशीपण- मेवैनमाधत्ते । (३) उपैनमुत्तरो यज्ञो नमति । रुद्रो वा एपः । यद्यग्निः। स आधीयमान ईश्वरो यजमानस्य पन्हिर्सितोः । संप्रियः पशुभिर्भुवदित्याह । पशुभिबैन संप्रियं करोति । पशूनामहि सायै । कृर्दिस्तोकाय तनयाय यच्छेत्याह । आशियमेवैतामाशास्ते । वातः प्राण इत्य॑न्वाहार्यपर्चनम् । (४) सप्राणमेवैनमाधत्ते । वदितं तोकाय तनयाय पितुं पचेत्याह । अन्नमेवाने खदयति । प्राचीमनु प्रदियं प्रेहि विद्वानियाह । विभक्तिरेवैनयोः सा । अथो नानावीर्यावैनौ कुरुते । ऊज नो धेहि द्विपढ़े चतुप्पद इत्याह । आशिर्षमे- इत्यस्यामृच्युत्पन्नं 'वृहत्' रथन्तरादीनां भूरादिलोकभोगहेतुत्वात्तल्लोकरूपत्वम् । अत एतेषां गाने सति तत. टोकेऽग्निः प्रतिष्टितो भवति । अपि च वामदेव्यस्योपद्रवशान्तिकरत्वा पशुप्राप्तिहेतुत्वाचनमुद्रियमाणमनि शान्तं पशुसाधनं च कृत्वोद्धरति ॥ (७७) पुनरपि सामद्वयं विधत्ते-(प्रजापतिरिति-) यः प्रजापतिना सूटोऽग्निः स वारः भूत्वा पुनरावृत्तिरहितः पलायनमकरोत् । यो हत्तद्वयेन खलिनं गृहीत्वा बलान्निवारणीयः स वारः वारमश्वं पलायमानं वारवन्तीयेन साना प्रजापतिनिवारयामास । “अश्वं नत्वा वारवन्तम्" इलस्यामृच्यु त्पन्नं 'वारवन्तीयम्' । निवारणहेतुत्वात्तस्य वारवन्तीयं नाम संपन्नम् । निवारितमश्वं दयंनसान्ना यंदी- कृतवान्वाधीनं कृतवानियर्थः । “अभि प्र वः मुराधसम्” इत्यस्यामृच्युत्पन्नं इयतम् । साधीनकरगहे . तुत्वात्तस्य इयतनाम संपन्नम् । अतो वारवन्तीयसाना पलायनं निवार्य प्रतिष्टितमग्निमाधाय येतगानेनानि तापीनं करोति ।। (७८) आधानमन्त्रे शिरःशब्दतान्पर्व दर्शयति-(धर्मः शिर इति-) अग्नेः शिरःसहिनाये राति न्यूनत्वामावाटुनरो दर्शपूर्णमासमोमादिरेनं प्राप्नोति ।। (७१) नंप्रियशब्दनात्ययं दर्शयति-(रुद्रो वा एप इति-) आधीयमानम्याग्नेः क्रूरत्वेन पन्हिसितुं समर्थवादहिसायं पशुभिः सह नंप्रीति मवेग करोति ।। (८०) यच्छति पदबाजीरयं दर्शयति-(छदिरिति-) ॥ (८१) मागदादल नावं दर्शयति-(यात इति-) ॥ (८२) वांदनषिद्धादयानापये दर्शयति-(सदितमिति-) ॥ (८३) प्रात्रा प्रति पदव्यय टान्वयं दर्शन–(प्रा मिति-) येयं प्राण्यां दिशि गदिस्यमय- नसहदनं मल्लयोविभागः । अपि च विना गत पूर्वानगन्या द्वयोः पृथगामध्यं भवति ।। (2) ति पदबावन्दं दर्शवत-(ऊज नो घेहीति-) । अन्यो : - ..

·बाह्मणम् 1 आधानप्रकरणम् । तामाशास्ते । अफैश्चक्षुरित्याहयनीयम् । अर्को वै देवानामन्नम् । (५) अन्न- पेवावरन्द्धे । “तेने मे दीविहीत्याह । समिन्ध एवैनम् । आनशे व्यानश इति रुदिङ्गयति । त्रय डुमे लोकाः । एप्पेबैन लोकेषु प्रतिष्ठितमाधत्ते । तत्तथा न कार्यम् । वीडितमप्रतिष्ठितमादधीत । उद्धयैवाऽऽधायाभिमन्यः । अवी- झतमेवैन प्रतिष्ठितुमाधत्ते । "विराट् च खराट् च यास्ते अग्ने शिवारतनुयस्ता- भिस्त्वाऽऽदध इत्याह । एता वा अन्नेः शिवास्तनुः। ताभिरेवैन समध- यति । योस्तै अझे घोरास्तनुवस्ताभिमुं गच्छेति याचं द्विष्यात् । ताभिरे- वैन पराभावयति (६)॥ लोकोऽसृजतेनुमात्तेऽन्याहार्यपर्चनं देवानामन्नमेन प्रतिष्टितमाधत्ते पञ्चं च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयबामणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ (८५) अर्कशब्दस्य तात्पर्य दर्शयति---(अर्क इति-) अर्चनीयत्वब्युत्पत्त्या देवानामनकारित्वादन- प्राप्तिः ॥ (८६) दीदिहिशब्दस्य समिन्धनार्थत्वं दर्शयति-(तेनेति-)॥ (८७) पूर्वपक्षहेतुत्वेन मन्त्रस्य कंचिद्विनियोग दर्शयति-(आनश इति-) हस्ते धृतस्या स्त्रिवारमूर्य- चलनेन लोकत्रयप्रतिष्ठा ॥ (८८) तमेतं दृषयित्वा विनियोगान्तरं दर्शयति-(तत्तथेति-) विरुध्यचलनेन वीङ्गित विविध चालितम् अप्रतिष्टितम् अग्निमाहितवान्भवेत् । तस्मात्तथो+चलनं न कार्यम् । किं तु हुने सकत उद्धृत्यैव आयतने तमग्निम् आधाय पश्चात्सोऽग्निरनेन मन्त्रेण मन्त्रणीयः । तथा सनि विविधचलनरहितं स्थिरत्वेन प्रतिष्टितमग्निमाहितवान्भवति ।। (८९) चिरादादिशब्दाना तात्पर्य दर्शयति-(विराडिति-)॥ (९०) मनान्तरं विनियुके-(यास्ते इति-) यं पुरपमनी यजमानो हिप्यार में प्रो मन भूयात् । तथा सति ताभिरेव घोराभिस्तनुभिः एनं देष्यं विनाशयति ।। धध मीमांसा--दशामाध्यायस्याटमपादे चिन्तितम्-"यो मणगान रियो दिन पितो या शन्योऽपि वपोतद व स्तुतिः ॥ विध्यनन्ययनोऽसोनं प्रायोजनाममा । बिपि स्पोम पोडशिप्रपन्मतः" ॥ आधाने वामदेव्यादिसा गानानि विहिनानि । साधान एवंटनरमाय-- "उपवीला वा एनस्यामयो भवन्ति यस्याम्म्याधेये मामा सामानि गायति' । उपनामवंत । दीता दिसताः कालभिलम्बमन्तरेण परिलमा इत्यर्थः । अनया नियमाप्रमामयीले । निषेध उदातृविहितं वामदेव्यादिसामगानं साति । गगु मामः सामनामनामगरन् । मान- नसंभादिलायाशापाणवन्यः । न हि नमानी का नाधो का संगापनि त । यामी लारोन निषेधेग पार्थ रततिरिति पेन् । पपोन्मेदवति दूमः । स आगो समानुपात रमादिदायन का प्राजापापल्ल परस्याजसमिधिः पाते सति नदेव विधीनां समादितुमहनि। चिनागने पर सपना कासिम ट। का सदस्य पारस्य नापिन् । जसले । पिराभूते । सब भगत सि विधिनिषेधान्यापासकिने । .. -- १. सा. मा. ६०.८.६.! नन् ।

·२४ कृष्णयजुर्वेदीयम्- [तैत्तिरीय- अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः। शमीगर्भादग्निं मन्थति । एषा वा अग्नेय॒ज्ञिया तनूः। तामेवास्मै जनयति । अदितिः पुत्रकामा । साध्येभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मौदनमपचत् । तस्या उच्छेपण- मददुः । तत्प्राऽऽनात् । सा रेतोऽधत्त । तस्यै धाता चार्यमा चाजायताम् । सा द्वितीयमपचत् (१)। तस्या उच्छेपणमददुः । तत्प्राऽऽनात् । सा रेतोऽधत्त । तस्यै मित्रश्च वरुणश्चाजायेताम् । सा तृतीयमपचत् । तस्या उच्छेर्पणमददुः । तत्प्राऽऽनात् । सा रेतोऽधत्त। तस्या अश्शश्च भगवाजाये- ताम् । सा चतुर्थमंपचत् (२)। तस्या उच्छेपणमददुः । तत्प्राऽऽनात् । सा रेतोऽधत्त । तस्या इन्द्रश्च विवस्खाश्चाजायताम् । ब्रह्मौदनं पंचति । रेते एव तद्दधाति । प्राश्नन्ति ब्राह्मणा औदनम् । यदाज्यमुच्छिप्यते । तेन समि- एकादशाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-"प्रतिकर्म पृथक्कार्यमाधानं यदि वा सकृत् । अन्याः- वत्पृथीवं वकालत्वसमत्वतः" ॥ 'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत' इति विहितमाधानं प्रयाजाद्याव- त्प्रतिकर्म पृथकार्यमिति चेत्, मैवम् । आधानस्य स्वातन्त्र्येण वसन्तादिकाले विहिते तत्तत्कर्मकालेयु पृथग- नुष्टानायोगात् । स्वकालेऽनुष्टितस्य सर्वैः कर्मभिः संवन्धः समानः । न च प्रकरणेन विशेषो नियन्तुं शक्तः। आधानस्यानारभ्याधीतत्वात् । “आहवनीये जुहोति” इत्यादिवाक्येन वैष्टिकपाशुकसौमिकदाविकहोने संबन्धः साधारणः प्रतिपाद्यते । तस्मात्तन्त्रेणानुष्टेयम् । यद्यप्याधानं नेष्ट्यादिकर्मणां साक्षादङ्ग तथाऽपि पृथ- क्फलाभावादाहवनीयादिद्वारा कर्मोपकारित्वाच्चाङ्गत्वमभ्युपेत्येयं चिन्ता ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठकेऽटमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ ( ९१ ) अष्टम आधानमन्त्रव्याख्यानमुक्तम् । अथ नवमे ब्रह्मौदनमुच्यते । तत्राऽऽदी तावद्मोदना सराचीनमाधानान्प्राचीनमग्निमन्धनमुच्यते । यदुक्तं सूत्रकारेग-बागादनिका स्मापोह्य तस्मिञ्शनीगर्भ- दग्निं मन्थति" इति । तदिदं विधत्ते-(शमीगर्भादिति-) आधानदिनात्पूर्वेद्युब्रह्मोदनं पक्त्वाऽपरेयुरुदया- सूर्व तम्साहायोदनिकात् अग्नेः भम्मापोह्य तस्मिन्स्थाने शमीवृक्षस्य गर्भगतनाश्वत्थेन निष्पादितामरणिमय- स्थाप्य अग्निं मन्थेत् । तस्मात् शमीगर्भात् उत्पन्ना याऽनेतनूरेपा यज्ञाहीऽतः तामेव जनयति ॥ (९२) अथ ब्रह्मादनं विधत्ते-(अदितिरिति-) ब्रह्माणं देवमुद्दिश्य होनार्थ ब्राह्मणानात्वितां प्रायः नाथं च पत्र्यमान ओदनो ब्रह्मौदनः, तं कदाचित् अदितिः देवी पुत्रकामा सती साध्येभ्यो देवेभ्यः उत्सादनीयधात्रादिदेवाद्यर्थम् अपचत् । तदानीमृत्विनो होम प्राशनं च कन्या शिष्टमोदनं तस्या अदितने प्रायच्छन् । मा च तत् उच्छेपणं प्राइय गर्भम् साधत्त । तम्मा द्वादशादित्यानामादिभूती धाना थायमा चन्नुभावनायताम् । एवमुनरेषु त्रिवपि पर्यायेषु योज्यम् । तस्मादाधिन्नः ब्रह्मोदनं पचेत् । तेन पुत्रीपा- दक रेत एव तयाति ॥ (९३) ऋत्विजां प्रायनं विधते-(प्रामन्तीति-) ॥ (२४) तन्मात् प्रायनायूवं गमिदाधानं विधत-(यदिति-)॥ १दन, आइति पाठः। २"मेपूपयोगः मा' इति पाठः। ४ आर. श्री. म. ५.१०.७.। ३ कारवाया इतिपरः।

·आधानप्रकरणम् । २५ माहाणम् ] धोऽभ्यज्याऽऽदधाति । उच्छेपणाद्वा अदिती रेतोऽधत्त (३) । इच्छेप- णादेव तद्रेतौ धत्ते । अस्थि वा एतत् । यत्स॒मिधः । एतद्रेतः । यदाज्यम् । यदाज्यन समिधोऽभ्यज्याऽऽदधाति । अस्थ्येव तद्रेतसि दधाति । तिर्स आदधाति मिथुनत्वार्य । इयतीर्भवन्ति । प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमिताः (४)। इयंतीभवन्ति । यज्ञपरुपा संमिताः । इयतीर्भवन्ति । एतावद्वै पुरुपे वीर्यम् । वीर्यसमिताः । आगे भवन्ति । आईमिव हि रेतः सिच्यते । 'चित्रियस्याश्रुत्यस्याऽऽदधाति । चित्रमेव भवति। धृतवतीभिरादधाति (५)। एतद्वा अग्नेः प्रियं धाम । यद्धृतम् । प्रियेणैवैनं धाम्ना समर्धयति । अथो तेजसा । गायत्रीमिर्तामणस्याऽऽदध्यात् । गायनछन्दा वै ब्राह्मणः । खस्य छन्दसः प्रत्ययनुस्त्वार्य । त्रिष्टुरभी राजन्य॑स्य । त्रिष्टुप्छन्दा वै राजन्यः । खस्य छन्दसः प्रत्ययनस्त्वार्य (६) । जगतीभिर्वैश्यस्य । जगतीछन्दा चै वैश्यः । स्वस्य छन्दसः प्रत्ययनस्त्वाच । 'त५ संवत्सरं गौपायेत् । संवत्सर (९५) होमोच्छिदं समिदानसाधनमाज्यं प्रशस्य तेनाभ्यक्ताः समिधः प्रशंसति-(अस्थि वा एत- दिति-) काठिन्यसाम्यात्समिधामस्थित्वम् ।। (९६) समित्संख्यां विधत्ते-(तिन इति-) सपुत्रयोर्मातापित्रोर्मिधुनरूपयोत्रित्वसाम्यम् । अत एवान्यनाऽऽनातम्-"माता पिता पुत्रस्तदेव तन्निधुनम्" इति ॥ (९७ ) प्रादेशाभिनयेन समिधां परिमाणं विधत्ते--(इयतीभिरिति-) इयलः प्रादेशमात्राः पारमिताः प्रजापत्यवतारस्य यज्ञपुरुपस्य मुखं मूर्धानमारभ्य चुवुकपर्यन्तं प्रादेशपरिमितं भवति । अतस्तत्तुल्यत्वम् । यजन्य पदः पर्यावयचविशेषः पवित्ररूपः । तस्य च प्रादेशप्रमाणं तन्मन्ने समानातम्-"वियत्पलारी दर्भ दयान्मादेशसंमितः” इति । अतो यजपर्वणा तुल्यत्वम् । किं च पुरुषविशेपे चक्षुःश्रोनादिज्ञानेन्द्रियसामर्थ्य प्रादेशपरिमिते मुखे वर्तते । अतस्तेन वीर्यण तुल्यत्वम् ।। (९८) तासां समिधां शुष्कत्वं वारयितुं विधत्ते-(आति-) इव शब्द एपकारार्थः ।। (९९) समिधा वृक्षविशेष विधत्ते--(चित्रियस्येति-) अश्वत्थग्रामोऽश्वत्यचित्रक इत्युच्यते । योऽन्यो प्रामादेबिहीभूतस्तदीयाः समिध आदध्यात् । तेन विचित्रमेव ऐश्वर्य भवति ॥ (१००) समिदाधानार्या विशेषान्यिथत्ते-(धृतवतीभिरिति-) मृताब्दो चास्पृष्ठ स्थितता पृत- वलः । पुनधियतातिविमित्येवं धृतशब्दसत्र श्रूयते । घृतेन ज्वालाभिद्धरमपुतप्रियत्वम् । अतलेन धृत- युक्तेन मन्त्रेण समिध आदधानः प्रियेण स्थानेन समृद्धो भवति । अपि च तेजसा समृद्धो भवति ॥ (१०१ ) अधिकारिभेदाग्व्यवस्था विधत्ते-~~-(गायत्रीभिरिति-) "सैनिधाऽग्नि दुवयत" इत्लाया गायन्यः । “सनियमानः प्रथमोऽनु धर्मः" इलायात्रिएनः । "लाममे समिधानम्" रसाचा जगलः । एदा- योपरितनप्रपाठक आमास्यन्ते । गायत्रीमाह्मणयोरेकनुसजन्यत्वं संवन्धः । अतः सकीपर गायत्रीचन्दनः प्रलपनल्यान्य पुनःप्राप्तये गायत्रीमिनीलगमाऽऽदयात् । एवमुत्तरदोवियोपोज्यम् ।। (१०२) सनिसस्य वामदनिकामेधिरावस्थानं विधत्ते-(तसंवत्सरमिति-) पसाटो गर्भाये स्थापित रेतः संवत्सरं वर्धते तलादमिरूपत्व गर्भस पर संपलारमनिरक्षेत् ।। ते. मा. १. ६.३.। २ ते. मा. ३. ७. ४. । ३३.प्रा.१.२.१.. १ ४ मा०प्र०

·No text on this page.

·ब्राह्मणम् ] आघानप्रकरणम् । २७ अनाहितस्तस्यागिरित्याहुः । यः समिधोऽनाधायाग्निमाधुत्त इति । ताः संव- सरे पुरस्तादादध्यात् । संवत्सरानमय॒रुध्याऽऽधत्ते । 'यदि संवत्सरे नाऽऽध्यात् । द्वादश्यां पुरस्तादादध्यात् । संवत्सरप्रतिमा वै द्वादश रात्रयः। संवत्सरमेवास्याऽऽहिता भवन्ति । 'यदि द्वाझ्यौ नाऽऽध्यात् । व्यहे पुर- स्तादादध्यात् । आहिता एवार्य भवन्ति (१०)॥ द्वितीयमपचचतुर्थसंपददितीरेोऽधत्त समिता धृतवतीभिरादधाति राजन्यः स्वत्य छन्दसः प्रत्ययनस्वायैयागच्छति मन्यति रायश्चत्वारिं च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ । अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः । प्रजापतिः प्रजा असृजत । स रिरिचानौऽमन्यत । स तपोऽतप्यत । स आत्मन्वीर्यमपश्यत् । तदवर्धत । तदस्मात्सहसोर्ध्वमसृज्यत । सा विराड- भवत् । तां दैवासुरा व्यगृह्णत । सोऽब्रवीत्प्र॒जाप॑तिः । मम वा एपा (१)। दोहो एव युप्माकमिति । सा ततः प्राच्युदनामत्। तत्प्र॒जापतिः पर्यगृह्णात् । अर्थ यितुं मै गोपायेति । सा द्वितीयमुदकामत् । तत्प्रजापतिः पर्यगृह्णात् । (११०) ग्रामोदनिकेऽनौ गायत्र्यादिभिः समिदाधानविधी विधिरक्तस्तमेव पक्षान्तरविधानाय पुनः पराशति-(अनाहित इति-) समिदाधानाभावे कृतमप्याधानमकृतमेव सादिलभिज्ञा आहुः । तत्मा- दाधानात्पुरत्तात्संवत्लरपरिमिते काले समिदाधानं मुख्यः पक्षः ॥ (१११) तनेतं मुख्यं पक्षमनूच तदसंभवेऽनुकल्पं विधत्ते--(यदीति-) आधानदिनमारभ्याधत्तन- तिथिगणनायां या द्वादशसंख्यापूरणी तिथितन्यां ताः सनिध आध्यात् द्वादशानां रात्रीणां मासस्थानीयत्वेन मिलित्वा संवत्सरसादृश्यम् ॥ (११२) पुनरप्यसंभवेऽनुकल्पान्तरं विधत्ते-(यदीति-) पूर्ववव्याख्येयम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवाये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ (१९३) नवमे ब्रह्मौदनोऽभिहितः । अथ दशमे पन्चान्याधानमभिधीयते । पूर्व पदमेऽनुवाके योधाऽग्नि- राधीयत इत्लनित्रयाधानपक्ष एवाभिहितः । इह तु पदाम्याधानं विधातुमाख्यायिकामाह-(प्रजापति- रिति-) प्रजापतिःप्रजाः दृष्ट्वा स्वकीयस्य वीर्यस्योपक्षण रित्तोऽहमिति मत्वा वीर्यलाभाव स तपः तत्त्वा सात्मनि किचिन वीर्यमपश्यत् । तत् च वीर्य कालेन अवर्धत तत्प्रवृद्धं वीर्य धारयितुमशक्यं तच्चीघ्रमेवा- लात्प्रजापतेरुर्घ निर्गल केनचिद्रूपेण सष्टमभूत् । ला सूटा निप्पना विविध राजमाना काचिद्वारभवन् । तामुद्दिश्य देवाः च असुराः च वयमेवैतां गृहीम इलेव परसरं विग्रहमपुर्वन् । तदा विग्रहह्मान्तये प्रजा- पतिः एयम् अब्रवीत् । एपा गौः ममैव इति युप्माकं तु दोहा एव शराप्येवति ॥ (११४ ) अय पदान्युत्पत्तिप्रकारं दर्शयति-(तति-) पेयं गौः प्रजापतिना खानेय वीकता विराट सा प्रजापतः सकाशापायुसी सत्युदनानन् । रादा प्रजापतिरपति नन्ग्रेग त विराज परितो निरद्धवान् । हे अथ! चनुवेदप्रपतकाचार्यरुप ! दक्षिणामे ! पद्वा हिंसारहित ! मे पितुं मयिम गोपाय । एव ·[ वैत्तिरीय- (११६) अथ मन्त्रानां तात्रय कमेण दर्शयति-(अथर्वति-) मने तानिन्द्रियावत इलमिधानादि. २८ कृष्णयजुर्वेदीयम्- नर्य प्र॒जां मै गोपायेति । सा तृतीयमुदक्रामत् । तत्गृजापतिः पर्यगृहात् । शरस्य पशून्मे गोपायेति (२)। सा चतुर्थमुदक्रामत् । तत्प्र॒जाप॑तिः पर्यगृह्णात् । सर्पथ सभा में गोपायेति । सा पञ्चममुदक्रामत् । तत्जापतिः पर्यगृह्णात् । अहे बुनिय मन्नै मे गोपायेति । अग्नीन्त्राव सा तान्यक्रमत । तान्प्रजापतिः पर्यगृह्णात् । अौ पतिमेव । पतिर्वा एपा ब्राह्मणे प्रविष्टा (३)। तामात्मनोऽधि निर्मिमीते। यग्निराधीयते । तस्मादेतायन्तोऽग्नय आधीयन्ते । पात वा इद५ सर्वम् । पाङ्गेनैव पाहू५ स्पृणोति । अथव पितुं में गोपायेत्याह । अन्नमेवैतेन स्पृणोति । नय प्रजां में गोपायेत्याह ! प्रजामेवैतेनं स्पृणोति । शव पशून्म गोपायेत्याह (४)। पशुवैतेन स्पृणोति । सर्पथ सभा में गोपायेत्याह । सभामेतेनेन्द्रिय घृणोति । अहे बुनिय मन्त्र मे गोपायेत्याह । मब्रमेवैतेन श्रिय स्पृणोति । यदन्वाहा. यंपचनेऽन्याहार्य पचन्ति । तेन सौऽस्या॒भीष्टः प्रीतः । यद्गार्हपत्य आज्यमधि- श्रयन्ति संपत्नी_जयन्ति । तेन सौऽस्थाभीष्टः प्रीतः । यदहिवनीये जुह्वति (५)। तेन सौऽस्या॒भीष्टः प्रीतः । यत्सभायां विजयन्ते । तेन सोऽभीष्टः मुत्तरेयु चतुर्यु पर्यायेयु योज्यम् । नरेभ्यो मनुष्येभ्यो हितो नयाँ गाहपलः । ऋत्रिभिः प्रशंसनीयरूपत्वाच्छंस्य आहवनीयः । प्रथया कीया सह वर्तमानत्वात्सप्रयः सभ्यः । अहिंसकत्वाचुने मूले जगदादायुत्पनत्राचाहि वुभित्र आवसथ्यः ऋगादिमन्त्रः । इत्थं सेव विराट् ताननीयवधा विवक्तुं पञ्चवार व्यक्रामत् । तान्नबाद प्रजापतिः परितः खाकृतवान् । अपि च क्रमेणावस्थानापनसंख्यान्वयाहा परिमेव तावदनित्रिपयां गृहीतवान् ॥ (११५) इदानीं विधत्ते-(पङ्किरिति-) पूर्वाधानामथर्वेत्यानां मन्त्राणां ब्राह्मणेनाधीतत्याप्रजापति- प्रतिपाद्यवाद्वा पतिः [ब्राह्मणे] विप्रे प्रविष्टा । तथा सत्सम्याधानेन ताम् पचि तलादुत्पादयति । तस्मादेतावन्तः पञ्चामय आधानव्याः । यत् इदं मनुष्यपदादिक जगत् सर्व पसंख्योपेतत्वात पाहम् । शिरो हन्ली पादी चेलेवं मनुष्याणां पञ्चावयवाः । दिशरसा पुच्छेन वा सह चत्वारः पादाः पशूनां पश्यावयवाः । अतः पसंख्यायुक्तेनवानिना पदसंख्यायुक्तं जगत्प्रीणयति ।। । न्द्रिवीतिः । सा हि धरिलभिधानाच्छ्यिः प्रीतिः। (११७ ) पञ्चानामन्नानां पृथगुपयोगं दर्शयन्प्रशंसति-(यदिति-) दर्शपूर्णमासकमनि ऋविजानन दक्षिनाथ आहियत इत्योदनोऽन्याहार्यः । स च पच्चतं यन्निन्दक्षिणानी सोऽयम् अन्याहार्यपवनः । तेन बोदनपानोपयुक्तवान् सः दक्षिणानिरस्य यजमानन्य अभीष्टः अपि भवति । एतदीयपरिचर्यया प्रीतः च भवति । एवमुनरप्रापि । गार्हपत्ये हि आज्यं बिलापयन्ति । देवपक्षी व संयाजयन्ति । सन पनीसंबन्याद्गृहपतिना संयुक्त इति गाहपत्यः । प्रधानाहुनि जुहोमिनिति बाहयनीयः । अथ सभावां मध्येषिदेवननुलेलादिना विजयः सूत्रेऽभिहितः । तो द्यूतसमानहतीति सभ्यः। "तदन्नं नरम ·- ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । २९ प्रीतः । यदोवस्थेऽन्न हरन्ति । तेन सौऽस्याभीष्टः प्रीतः। तथाऽस्य से प्रीता अभीष्टा आधीयन्ते। वसयमेष्यन्नेवमुपैतिष्ठेतैकमेकम् । या ब्राह्मणार्य गृहेवासिने परिदाय गृहानेति । व तत् । 'पुनरागत्योपतिटते । साभांगेयमेवैपां तत् । सा तते |ऽऽरौहत् । सा रोहिण्यभवत् । तद्रो- हिण्यै रोहिणित्वम् । रोहिण्यामग्निमादधीत । स एवैनं योनौ प्रतिष्ठितमा- धत्ते । ऋतोयनेन (६)॥ गुपा पशून्मै गोपायेति प्रविष्टा पुगुन्म गोपायेाह जुति तिटते सुप्त च। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमानणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ सभासण्य उपहरन्याक्स भुक्षते" इति सूत्रेऽन्नहरणमुक्तम् । तद्गृहमावसथः । तमहतीति आवसथ्यः । तेनोकप्रकारेण सर्वेऽप्यमयोऽस्य यजमानस्य प्रीतिपूर्वकमभीष्टं संपादयन्त आहिता भवन्ति ।। (११८ ) पूक्तिरधर्व पिनुमित्यादिमन्त्ररुपस्थानं विधत्त-(प्रवलथमिति-) आहिनाग्नियंदा देशा- न्तरं गमिप्यति तदा पूर्ववदुपतिप्टेत । पूर्ववत्प्रजापतिविराजः क्रमेणापिनुमिल्लादिमन्त्रविराज परिगृहीत- बानिलर्थवाद उत्तः । तनार्थवादेनाऽऽधानकालीनस्योपस्थानस्य विधिस्नेयः । अत एव सूत्रकार आधानादूर्व पवमानष्टिभ्यः पूर्वमेतदुचाच--"अब विराटकमयजमान उपतिष्टते, अथर्व पितुं में गोपाय” इत्यादि । अत आधानकालीनमुपस्थानं दृष्टान्तीकर्तुमेवमित्युत्तम् । यथा लोके गृहन्वामी कश्चिदन्यं कंचिट्टामगं गृहरक्षार्थ वासयित्वा तसे ब्राह्मणाय गृहान् परिदाय त्वमेवमेवं रक्षेति बुद्धिमदानं कृत्वा नामान्तरे गच्छति ताह- गेव तत् उपस्थानं द्रष्टव्यम् ।। ( १९९) उपस्थानान्तरं विधत्ते--(पुनरिति-) नामान्तरादागत्य पुनरप्याहितानानधर्वपिनुमिवादिन- चरपतिष्टेत ते च प्रत्येकमुपस्थानमन्नाः । संध्योपग्थानमन्त्रस्त पञ्चधाऽमीन्यनामदित्यादिः । ननुसरतमा- रके पठिप्यते--"पंचधाऽनीन्ज्यक्रामन् । विराट सृष्टा प्रजापतः । अारोबोहिणी । योनिरस विधिति" प्रति । एतन्मन्नतात्पर्यस्य प्राजापत्योपाख्यानरपार्थवाद पूर्वमनुसन्यान्दिानी गामागयमित्यादिना तीवतार. यमुच्यते । येयं प्रजापतिसष्टा विराद सेयं तदानीमेपामीनां भागरहिनाइन । अन्याहा पचनधित्रय नतालाघुपयोगो यथाऽमानामभिहितो न तथा विराजः वधिदुपयोग नरमादागावन । न च पर- हिता ततो देशादा भूत्वा दिवम् आरोहत । आरा च वाहिणीनावर पाश्मा । महानगरमागणी नाम संपनम् । एवं च सति रोहिवामान्याधान खकारण वा प्रतिनिकिfm. घर पेणागिकारणयात । तथा च सत्युपशुजन्याविराट गमागा संपद्यगे। आधारावर पूर्वत्र यो रोहिण्यामागमायत्त । मसाले तिमिहिनम् । समान सत्य प्रपारकास्य विनियोगसंग्रा:---- सनुवाका समाजा: प्रा.।। मागिला माता आमा कारः .. !! संभागमाया। त , Tags: ह पताकार: 1. ! this: -- .

·No text on this page.

·AAAAAAL 4 ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । ३१ तत्ते न्यक्तमिह संभरन्तः । शुतं जीवेम शरदः सदीराः । ऊ पृथिव्या रस- माभरन्तः । शतं जीवेम शरदः पुरूचीः (२) । वृत्रीभिरनुवित्तं गुहासु । श्रोत्रै त उर्व्यवधिरा भवामः । प्रजापतिसृष्टानां प्रजानाम् । क्षुधोपहत्यै सुवितं नो अस्तु । उपप्रभिन्नमिपमूजै प्रजाभ्यः । सूदै गृहेभ्यो रसमाभरामि। यस्य रूपं विदिमामविन्दत् । गुहा प्रविष्टा सरिरस्य मध्ये । तस्येदं विह- तमाभरन्तः। अछैचट्कारमयां विधेम (३)। यत्पर्यपश्यत्सरिरस मध्ये । वातं जीवेम शरदः सवोरा इल्यान्युकरीपम्” इति । (ऊतीरिति-) हेऽग्ने त्वम् आखुरूपं मूकम्प लोकल गुहाकारं पर्वतगृहाचा आकारो यथा भवति तथा सती बिलानि कुर्वाणः पृथिवीमवरः भून्यां चरित- वानसीने अत्तन वक्तं निगृई ते त्वदीयं सारम् इह देवयजने संभरन्तः संपादयन्तो वयं सवीराः पुत्रमूलसहिताः :शरदः शतं शतनंख्याकाबन्लरान जीवेस ॥ (१२५) कल:-"ऊन पृश्निन्या रनमाभरन्तः शतं जवम शरदः पुनीवत्रीभिरनुविनं गुहासु श्रोत्रं न उव्यंबधिरा नवाम, दति बनाकरपाम्” इति । (ऊसिति-) पृथिव्याः रसः मानम् अजारादिव- रखनानं वनीकवानपं भरन्तः वयं शतं शरदो जीवेम । कादशीः वारदः? पुरुची: पुननि बनि भोन्यान्यन नपादयनीति पुज्यन्नादनीः । कीडगं नम ? गुहानुभूछिनेषु वत्रीभिः पिालिका सीमिः अनुवित्तम् अनुक्रमेण लब्धम् । हे उवि ! नन् श्रोत्रं त्यावीत्रमानवां वनीकरमामाल परम् अवधिराः अनुपहनोन्नन्द्रियाः भूत्वान्म । (१२६) कला-"प्रजापतिदयानां प्रजानां श्रुधोपहय सुपितं नो अन्तु, उमाभिनिषभूज नजान्य सूदं गृहेभ्यो समानानि, उति मृदम्” इति । (प्रजापनिकृष्टानामिनि-) का प्रजापतिष्टाः प्रजा लाला [क्षुधोपहत्य] अनिवारणाय नः अम्मनबन्धादं कर्दमा पं लुबितं ममम बन्नु । दान या योनमः, उभ प्रजाभ्यः प्रजाश्रम उपप्रभिन्नम् अन्यन्नमामी वया भवति मित्र रसम् मकरसं पर गृहेभ्यः वनामायतनार्थम् [आमरामि] आMini (१२७) :-"न्य पं विदिमागविन्दमहावि, घकामियां विक्षम, पति वराहबिटनम' पनि । (घन्यति-) पुरा प्रमानि बन्य विभाग भाका मा पनि अविन्दन् अदालान ? सरिग्ग्य मध्ये माया पानाप्रविष्टाम् । अयमकामा :::: मलिममानिर्भयान इमामपयन पाया। तब पालम इदं सलम आमरस्तावाला मनपस्यां किया गया.. तथा विधेम कमजनम ।। (१२८) :--::::: जापतिः पाप" समिति-) जगतः पान उप-सरिये प्यन् । मान-..:: Amap . . . -- . H .

·ܟ
ܗܕܡ
܀ t
ܗ
in
܀
ܟ
ܕ ܀
܀

·बाह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । सोमपीथस्यावरुद्धथै । देवानी ब्रह्मादं वदतां यत् । उपाश्णोः सुश्रया वै श्रुतोऽसि । ततो मामाविशतु ब्रह्मवर्चसम् । तत्संभर ५स्तवन्धीय साक्षात् । यया ते सृष्टस्याग्नेः । हेतिमर्शमयत्प्रजापतिः । तामिमामप्रदाहाय ( ६ )। शुमी५ शान्यै हराम्यहम् । यस्तै सृष्टस्य युतः। विकङ्कतंभा आर्छजातवेदः । तयाँ भासा संमितः । उरुं नौ लोकमनुप्राहि । 'यत्ते तान्तस्य हृदयमाच्छि- न्दातवेदः । मरुतोऽद्भिस्तमयित्वा । एतत्ते तदशनेः संभरामि । सामा अग्ने सहृदयो भवेह । चिनियादश्वत्थात्संभृता वृहत्यः (७) । शरीरमुभिस५. स्कृताः स्थ । प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमिताः । तिस्रस्त्रिवृद्भिमिथुनाः चलादाहियमाणस्य ते तव यत्पर्ण भूमौ अपतत् सोऽयं पर्णः पलाशवृक्षः स च सोमपर्णाजात इति पर्णनामधेयेनैव प्रसिद्धः । ततः तस्मात्कारणात सोमपीथस्यावरुद्धयै सोमपानस्य सिद्धये हरामि त्वामि- हाऽऽनयामि । किं च पलाशवृक्षच्छायायामुपविश्य ब्रह्मवाद वदताम् आत्मविषयं संवादं कुर्वतां देवानां संवन्धं ब्रह्मवादं यत् यस्मात्कारणात् त्वम् उपाशृणोः समीपे स्थित्वा श्रुतवानसि । अत एव सुश्रवा इति नान्नैव त्वं श्रुतोऽसि प्रसिद्धोऽति, तत्तस्मात्कारणात्त्वदानयने प्रवृत्तं मां ब्रह्मवर्चसमाविशतु । तत् तादृशं पर्णव्यं संभरन् अहं ब्रह्मवर्चसं साक्षात् अवरुन्धीय विलम्बमन्तरेण प्राप्नुयाम् ।। (१३४ ) कल्प:-"यया ते सृष्टस्यामेहेतिमशमयत्प्रजापतिस्तामिमामप्रदाहाय शमी५ शान्यै हराम्य- हमिति शमीम्" इति । (ययेति-) हे शमीवृक्ष ! ते त्वदीयया यया शाखया प्रजापतिः स्वसृष्टस्याग्ने हेति प्रदाहरूपमायुधम् अशमयत् तामिमां शमी पूर्वस्य दाहस्य शान्ये इत ऊर्ध्वम् अप्रदाहाय च हरामि यशभूमावानयासि ॥ (१३५ ) कल्पा:--"यत्ते सृष्टस्य यतो विकङ्कतं भा आ जातवेदस्तया भासा संमित उरुं नो लोक- मनुप्रभाहीति विकङ्कतम्” इति । (यत्त इति-) हे जातवेदः! प्रजापतिना सृष्टस्य यतः शीघ्रं गच्छतः ते तव भा या दीप्तिः विकतवृक्षम् आर्छत् प्राप्नोत् । तया भासा [संमितः] संयुक्तः सन् अस्म- दर्धम् उरुं विस्तीर्ण लोकं स्थानम्-अनुप्रभाहि अनुक्रमेण प्रकाशय ॥ (१३६) कल्प:- “यत्ते तान्तस्य हृदयमाच्छिन्दसातवेदो मरुतोऽद्भिस्तमयित्वैतत्ते तदशनेः संभरामि सात्मा अमे सहृदयो भवेहेलशनिहतस्य वृक्षस्य शकलानि त्वचो वा” इति । (यत्त इति-) हे सातवेदः! पुरा कदाचित् मरुतः देवा विद्वपात् अद्भिः त्वदीयां तां ज्वालां तमयित्वा शमयित्वा म्लानि प्रापल्य तान्तस्य म्लानिं प्राप्तस्य ते तब यदृदयमाच्छिन्दन तत् एतत् ते हृदयम् अशनेः सकाशादहं संभ- रामि छिन्नस्य हदयस्याशनी प्रविष्टत्वात् । ततः संभरणं युक्तम् । “साऽशानिरभवन्" इति ब्राह्मणं पुरोदाद- तम् । तस्य हृदयस्य मया संभृतत्वात् इह देवयजने हे अग्ने ! त्वं सात्मा सत्वरूपः सहृदयः हृदययुक्तश्च भव । एतेपूक्तेषु सर्वेष्वपि मन्त्रेपूद्धन्तीत्यायनुवाकोक्तं तत्तद्राह्मणमनुसंधेयम् ॥ (१३७ ) कल्प:-" ब्रह्मांदनशेप सस्कृल तल्लिनाज्यशेपमानीय तलिश्चित्रियावत्यस्य तिस- स्तिस्रः समिध आर्द्राः सपलाशाः प्रादेशमाव्यतिभिकवत्यो विवर्तयन्ति-चित्रियादवल्यासंन्ता हल्लः शरीरम- मिस स्कृताः स्थ, प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमितास्तिस्रस्त्रिदृद्धिर्मिधुनाः प्रजात्यै” इति । (चित्रियादिति-) प्रामतयागादिचिहभूतः प्रसिद्धोऽश्वत्यक्षित्रियः । हे समियो ! यूयं चित्रियादश्वत्थात्संभृता नया संपादिताः। १ आप. श्री. सू. ५. २. ४. । २ आप. श्री. स. ५. २. ४.। ३ आप. श्री. सू. ५. २. ४. ४. मा. १. १. ३.१ ५ अन्तीति तृतीयाय रति पा० । ६ आर. श्री. . ५आ.प्र.

·No text on this page.

·माहाणम् ] आधानप्रकरणम् । ३५ हेड्यान् । 'समिधाऽग्नि दुवस्वत (९)। घृतैर्बोधयतातिथिम् । आऽसि- न्हुव्या जुहोतन । उप त्वाऽझे हुविष्मतीः । धृताचीर्यन्तु हर्यत । जुपस समिधो मम । "तं त्वा समिद्भिरङ्गिरः । घृतेनं वर्धयामसि । वृहच्छौचा यविष्ठय । समिध्यमानः प्रथमो नु धर्मः । समक्तुभिरज्यते विश्वधारः (१०)। शोचिष्केशो घृतनिर्णिक्पायकः । सुयज्ञो अग्निजाय देवान् । घृतप्रतीको घृतयोनिरग्निः । घृतैः समिद्धो घृतम॒स्यान्नम् । घृतनुपस्त्वा सुरितो वहन्ति । घृतं पिबन्सुयजा यक्षि देवान् । आयुर्दा अंग्मे हविषो जुपाणः। घृतप्रेतीको घृतयोनिरेधि । घृतं पीत्वा मधु चारुगव्यम् । पितेव पुत्रमुभिरै- १४२ ) यदुक्तं समिदाधानप्रतिपादके ब्राह्मणे-"गायत्रीभिाह्मणस्याऽऽदध्यात्" इति, तन्त्र प्रथम- माह-(समिधाग्निमिति-) हे ऋत्विजोऽनथा प्रक्षिप्यमागया समिधा अनि दुवस्यत प्रीणयत । अतिथि वैश्वदेवान्ते समागतं ब्राह्मणमिव पूजनीयमेनमग्निं धृतर्वोधयत दीपयत । अस्मिन् अग्नौ हव्या हदीपि आजुहोतन सर्वत्र जुहुत ॥ (१४३ ) अथ द्वितीयमाह-(उपेति-) हे हर्यत! भजनीय वह्ने ! हविष्मतीः ब्रह्मौदनाख्यहविष्मयो घृताचीः धृताच्यो घृतसंपृक्ता एताः समिधः त्वामुपयन्तु मम समिधो जुपस्व प्रीत्या सेवख ।। (१४४ ) अब तृतीयमाह--(तमिति-) हे अगिरः! अगसौप्टवयुक्त वह्ने ! तं तादृशं सर्वकर्मसु प्रसिद्ध [त्वा त्वा समिद्भिर्धतेन व वर्धयामसि वयं वर्धयामः । हे यविष्ट्य ! युवतमाग्ने बृहच्छोचा महत्त्वं चचा भवति तथा दीप्यस्त्र । (१४५) यदुक्तं ब्राह्मणे-"त्रिष्टुम्भी राजन्यस्व" इति, तत्र प्रथममाह-(समिध्यमान इति-) अयम् अग्निः देवान्यजथाय यष्टम् अक्तुभिर्घताताभिः समिद्भिः समन्यते सम्यगज्यते दीप्यते। कोह- शोऽग्निः ? सवैयजमानः सर्वत्र समिध्यमानः प्रथमोऽनु सर्वासां देवतानां मध्येऽवश्यं प्रथमभावी । अत एवान्यनाऽऽनातम्-“अग्निर प्रथमो देवतानां" इति । धर्मः विश्वस्य धारयिता । विश्ववारः अनिष्ट सर्व निवारयितुं समर्थः । शोचीपि ज्वालाः केशस्थानीया यस्यासौ शोचिकेशः । घृतेन निणिज्यते निःशेषेण योध्यते धूमरहितज्वालायुक्तः क्रियत इति घृतनिर्णिक् । पावकः सर्वस्य शोधकः । सुयशः शोभनज्योतिष्टोमादियज्ञहेतुः ।। (१४६) अब द्वितीयमाह--(वृतप्रतीक इति-) अयमभिः घृतप्रतीकः, प्रतीकशब्दो मुरायाची "मुखं प्रतीक" इति वाजसनेयध्रुतेः । घृतं प्रतीकं मुखं यस्यासौ घृतप्रतीकः । तत्तदाहुतिषु घृतं पियती- त्वयः । पृतमेव योनि_लोत्पत्तिकारणं यस्येति घृतयोनिः । अत एव घृतैः समिद्धः सम्यक्प्रज्वा- लितः : अन्नम् अपि अस्य वृतम् एव । हेऽग्ने ! धृतमुपः पृतविन्दुयुक्ताः सरिता त्या त्वां वहन्ति । घृतवाहिनीपु नदीपु वायुना घृतविन्दवस्तीरे प्रसरन्ति तादृशीपु नदीयु टबमानस्चे कोडखेलः । तथाविध- स्वमलदत्तं घृतं पियन् सुवजाः शोभनेन यज्ञेन देवान्यक्षि पूजय ॥ (१४७ ) अथ तृतीयमाह- (आयुरिति-) हे अग्ने ! हविषो जुपाणः हवीपि सेपमानो पृता- तोकः धृतयोनिः सन् आयुर्दा एधि, अन्माकमायुप्रदो भव । तया मधु मधुरं चारुगव्यं रमणीयं गोसंवन्धिरलं इतं पीत्वा इन यजमानमनिरक्षतात्सर्वतो रक्ष । पपा पिता पुत्रं रक्षति तद्वत् ॥ -- : -- , १. मा. १. १.६.१२ ते. मा. १. १. ९.१३ स्मगभिव्यज्यते इति पा० १ ४ ते, प्रा. २. ४. ३. ।

·[ तेचिरीय- ३६ कृष्णयजुर्वेदीयम्- क्षतादिमम् (११) वामने समिधानं यविष्ठ । देवा दृतं चक्रिरे हव्यवाहम् । उरुजयसं घृतयोनिमाहृतम् । वेपं चक्षुर्दधिरे चोयन्वति । तामग्ने दिव आहुतं घृतेन । सुम्नायवः सुपमिधा समीधिरे । स वावृधान ओपधीभिर- क्षितः । उरु जया सि पार्थिवा वितिष्ठसे। घृतप्रतीकं व ऋतस्य धूर्पदम् । अग्निं मित्रं न समिधान ऋजते (१२) । इन्धानो अक्रो विदथेषु दीर्घत् । शुक्रवर्णामुटु नो यश्सते धियम् । प्रजा अग्ने संवासय । आशाश्च पशुभिः सह । राष्ट्राण्यस्मा आधैहि । यान्यासन्सवितुः सवे । 'मही विश्पनी सईने ऋतस्य । अर्वाची एतै धरुणे रयीणाम् । अन्तर्वत्नी जन्य जातवेदसम् । अध्व- (१४८) यदुक्तं ब्राह्मणे-"जंगतीभिर्वेदयस्य" इति, तत्र प्रथममाह-(त्यामग्न इति-) हे यविष्ठ ! युवतमाग्ने ! समिध्यमानं सम्यक्प्रकाशमानं त्वां देवाः सर्वे हव्यवाहं हविषां वोढारं दूतं चक्रिरे । अत एवान्यत्राऽऽन्नातम्-"अग्निर्देवानां दूत आसीत्" इति। उरुज्रयसम् उरूणि जयाति वैरिणामभिभवनानि यस्यासावुरुज्रयास्तादृशं घृतयोनि घृतेनोत्पन्नज्वालम् आहुतम् आहुतिभिराराधितं त्वेषं दीप्यमानं तां चोदयन्वति विधायकवाक्ययुक्त कर्मणि चक्षुर्दधिरे चक्षुःस्थानीयं कृतवन्तो देवाः । यथा लोके चनुपा रूपं स्पष्टं प्रकाश्यते तथा लया विधिवाक्योक्तानि कर्माणि संपाद्यन्त इत्यर्थः ॥ (१४९ ) अथ द्वितीयमाह- (वामन इति-) मुन्नं नुखमात्मन इच्छतीति सुन्नायवः ऋत्विजते प्रदिवे प्रकृष्टस्वर्गार्थं यद्वा प्रदिवः प्रकृष्टस्वर्गानिमित्तभूतात् । हे अग्ने ! त्वां घृतेन आहृतं सर्वत आराधित सुपमिधा शोभनया समिधा समीधिरे सम्यगुद्दीपितवन्तः । स त्वमोपधीभिः ओपयुपलक्षि- ताभिः वावृधानः अत्यन्तं वर्धमान उक्षितो घृतेन सिक्तः । पार्थिवाः पार्थिवानि ब्रयांसि वाधकानि उरु वितिष्ठसे अत्यन्तविश्लिष्टानि स्थापय ॥ (१५०) अथ तृतीयमाह-(घृतप्रतीकमिति-) हे ऋत्विग्यजमानाः ! युप्मत्संबन्धिन ऋतस्य यहत्य धूर्पदं धुरि सीदन्तं निर्वाहकमित्यर्थः । तादृशं वृतप्रतीकमग्निं समिधानो दीपयन्नयमवर्युः मित्रं न मित्रमिव ऋजते अलं करोति । इन्धानः स्वयं दीप्यमानः अः केनापि नाकान्तोऽयमग्निः विदयेषु दीद्यत् अस्मान्प्रकाशयन् नः अस्मदीयां शुक्रवर्णी निर्मलरूपां धियं प्रज्ञाम् उदुयंसते अत्यन्तनुय- च्छतेऽभिवर्धयतीलयः ।। (१५१) कल्पः-"ग्रेजा अग्ने संवासयाऽऽशाच पशुभिः सह, राष्ट्राप्यस्मा आधेहि यान्यासन्सवितुः सत्र इन्युत्तरेण गार्हपसायतनं कल्माषमजं वनाति" इति । तत्रानिशब्देनाजः संयोध्यते तस्याग्निसंवन्धिावान् । "आग्नेयी वा एषा यदजा" इति श्रुत्वन्तरादग्निना सह प्रजापतिमुखाद-पन्नन्याय । (प्रजा इति-) हे.अग्ने अजामन् प्रजा अन्मदीयाः पशुभिः सहाऽऽशा दिग्वर्तिनः प्राणिनश्च संवासय संवासनेन पालय । यानि राष्ट्राणि सवितुः सबै परमेश्वरम्याऽऽज्ञायां पूर्वमासंस्तानि राष्ट्रागि असे यजमानाय माघेहि सर्वतः मंपादय॥ (१५२) कल्यः-"मही विपन्नी सदने ऋतस्यावाची एन धरणे रयीणामन्तवत्री जन्यं जातवेदमन- वरागां जनययः पुरोगानिसरणी आहियमाणे यजमानः प्रतीक्षते” इति-(महीति-) रयीणां धनान धरणे धारयिया हेऽरणी ! मही महल्या पूजनीये विश्पती प्रजानां पालयियो अर्वाची अभिमुखे मुख १ते. १. १. ९.। २ ते. नं. २. ५. ११.। ३ भाप. श्री. सू. ५. ५. १७.। ४ ते.प्रा. . ७.३. ५आप. श्री. सू. ५.८.६.।

·आधानप्रकरणम् । ३७ बामणम् ] राणां जनयथः पुरोगाम् (१३) । आरोहतं दशत शकीमम । ऋतनाग्न आयुपा वर्चसा सह । ज्योग्जीवन्त उत्तरामुत्ता५ समाम् । दर्शमहं पूर्णमासं यहं यथा यजै । ऋत्वियवती स्थो अग्निरैतसौ । गर्भ दधाथां ते वामहं दे। तत्सत्यं यद्वीरं विभृथः । चीरं जनयिष्यर्थः । ते मत्ातः प्रजनिष्येथे । ते मा प्रति प्रजनयिष्यर्थः (१४) । प्रजयो पशुभिब्रह्मवर्चसेन सुवर्ग लोके । अनृतात्सत्यमुपैमि । मानुपाद्देव्यमुपैमि । दैवीं वाचै यच्छामि । शल्कैरग्नि- मिन्धानः । उभौ लोकौ सनेमहम् । उभयौर्लोकयोर्ऋद्ध्वा । अति मृत्यु । ऋतस्य सदने यज्ञस्य स्थान एतम् आगच्छतम् । अन्तर्वनी गर्भिण्यो युवां जन्यं जनयितारमग्निं जात- वेदसं जातानां वेदितारम् अध्वराणां पुरोगां यज्ञानामग्रगामिणं जनयथः उत्पादयतम् ॥ (१५३) कल्प:-~-"आरोहतं दशतश्शक्करीमम ऋतेनान आयुषा वर्चसा सह ज्योग्जीवन्त उत्तरा- मुत्तरासमां दर्शमहं पूर्णमासं यज्ञं यथा यजा इति हस्ताभ्यां प्रतिगृह्य” इति । (आरोहतमिति-) हे- ऽरणी ! मम मदीयाः शक्करीः शक्तियुक्ता अजुलयो याः सन्ति तासां दशतं दशसंख्यायुक्तवर्गम् आरोहतम् हे अग्ने ! अरणिगर्भस्थ ! त्वमपि ऋतेन यज्ञेन आयुपा अस्मदीयेन दीर्घायुष्येण वर्चसा वलेन सह दशत- मारोह । वयं ज्योक् दीर्घकालं जीवन्त उत्तरामुत्तरां समाम् उत्तरोत्तरसंवत्सरे विच्छेदमन्तरेण दर्श पूर्णमासं च यज्ञं यथा यजै यथा यजाम तथा त्वमारोहेति पूर्वत्रान्वयः ॥ (१५४) कल्पः-"त्वियवतीस्थो अग्निरेतसौ, गर्भ दधायां ते वामहं ददे, तत्सत्यं यद्वीरं विभृथो वीरं जनयिप्यथस्ते मत्प्रातः प्रजनियेथे ते मा प्रजाते प्रजनयिप्यथः प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन सुवर्ग लोक इति प्रतिगृह्याभिमन्त्रयते यजमानः" इति । (ऋत्विंयवतीति-) हेऽरणी । युवाम् ऋत्वियवती ऋतुः प्राप्तोऽस्ये- त्यत्वियो योनिः स ययोररण्योत्ते ऋत्वियवती प्रजननाभिमुखगर्भवत्यो । अमिरेव रेतोरूपेण गर्ने ययोस्ते अग्निरेतसौ तादृश्यो स्थः भवथः । तादृश्यो युवां गर्भ दधाथां गर्भ पोषयतम् । ते तादृश्यों वां युवाम् अहं ददे आदत्तवानसि । ते युवां वीरं कर्मसु शूरं पुत्रं विभृथः धारयथः । अतो वीरम् एव जन- यिष्यथः इति यत् तत्सत्यं न तु मिथ्या । ते युवां मत् मत्तो निमित्तभूतात् प्रातः प्रजानियेथे परेद्युः प्रातःकाले सर्वथा वहिमुत्पादयिष्यथः प्रजाते वह्निमुत्पादितवत्यो ते युवामपि प्रजनयिष्यथः प्रजनयितारं कारप्यथः । अतः स्वर्गे लोके प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन च युत्तो भविप्यामीति शेपः ।। (१५५) कल्पः--"अथ यजमानो व्रतमुपैति वाचं यच्छति-अमृतात्सल्यमुपैमि मानुपाद्देव्यमुपमि देवी वाचं यच्छामि" इति । (अनृतादिति-) अनृतात् अग्निराहित्यलक्षणात् सत्यम् अग्निमत्त्वलक्षणम् उपैसि प्राप्नोमि । मानुपात् मनुष्याचरणात् दैव्यं देवयोग्यमाचरणम् उपैमि प्राप्नोमि । देवी देवसंवन्धिी वाचं यच्छामि नियतां करोमि । संस्कृतभापयैव व्यवहरानीयर्थः ।। (१५६) कल्प:-"शल्कैरेता रात्रिमेतमग्निमिन्धान आस्ते-शल्करमिसिन्धान उभो लोको सनेमहमुभ- योलॉकयोद्ध्वाऽति मृत्यु तराम्यहमिलेतया” इति । (शल्कैरिति-) अहं शल्कैः काप्टलेशैः अग्निमि- न्धानः प्रज्वालयन् उभौ लोको एताहोकपरलोको सनेम् संजयेयम् । तयोः उभयोलॊकयोद्ध्या समृद्धो भूत्वा मृत्युम् अहम् अति अतिशयेन तरामि ॥ १.आप. श्री. सू. ५. ८.८.। २ आप. श्री. सू. ५. ८. ८.। ३ आप. श्री. स. ५. ८. १. । ४आप. श्री. ५.८.४.। 1 ..

·No text on this page.

·आधानप्रकरणम्। । ब्राह्मणम् ] प्राणो अन्तु वः । " या ः मियानुनुवः । संनिया हृदयानि यः । आत्मा पौ धनु सं त्रियः । स प्रिंयानुनुयो मर्म (१७)। कल्यतां धाथियी । कल्पन्तामाप ओपधीः । कल्पन्तामन्यः पृथक् । मम ज्वैटया बनताः । येऽर्मः समननः । अन्तरा या थियो । शान्तिकायन अभिहस्य- मानाः । इन्द्रमिय देवा अभिमंत्रिचन्नु । द्विवचा बीयत । पृथिव्यै महिम्ना (१८) अन्तरिक्षन्य पोर्पण । पशुमाउँथे । अजीजनमुन मन्यानः। अमेमाणे नरणिं बीजम्यम् । बम बनोगे अनः गर्मात्रीः । पुमाई जातमभिन भन्ताम् । प्रजानन्या नागनाभिणिनि । मयम् । दीर्घायुत्वार्य शनारदाय । जुन मान्य आडे का )। (१२) क" मामा । (समिति-) : पाल नाम की समापिया यानि और कम मम प्रियानत्र : Prime (१६) armirror:- ........ "मा (Mr::::: ययाय ना मरमा...:....: (१६) गामाया ., : -- 17 : HEARTायः ET" दाराना गा -*:- : . । *. "म.... . . । : . . . . . - . र ·५आप. श्री. सू.५.९. ६.1 ६आप. श्री. सू. ५.१०.२.। ३८ [ नैत्तिरीय- । - कृष्णयजुर्वेदीयम्- तराम्यहम् । 'जातवेदो भुवनस्य रेतः । इह सिञ्च तपसो यजनिष्यते (१५)। अग्निमश्चत्वादधि हव्यवाहम् । शमीगर्भाजनयन्यो मयोभुः । अयं ते योनि- अत्वियः । यतो जातो अरोचथाः । तं जाननग्न आरोह । अर्था नो वर्धया रयिम् । अपेत चीत विच सर्पतातः । येऽत्र स्थ पुराणा ये च नूतनाः । अदादिदं यमौ वसानं पृथिव्याः । अन्तिमं पितरों लोकमस्मै (१६)। अग्नेर्भस्मास्युग्नेः पुरीपमसि । संझानमसि कामधरणम् । मयि ते कामधरण भूयात् । "सं वः सृजाम हृदयानि । स५सृष्टं मनो अस्तु यः । सरसृष्टः (१५७ ) कल्पः--"तैत्मिन्नुपव्युपमरणी निष्टपति-जातवेदो भुवनस्य रेत इह निश्च तपसो यजनियते- ऽग्निमश्वत्यादधि हव्यवाहं शमीगर्भाजनयन्यो मयोभुरयं ते योनिलिय इलेताभ्याम्" इति । द्वितीयमत्रः संहितायामपि पठितत्वात्सूत्रकारेण सर्वोऽपि न पठितः । (जातवेद इति-) हे जातवेदः! ब्रागौद- निकाने! भुवनस्य रेतः सर्वलोकस्य कारणभूतमाधातव्याग्निरूपम् इह सिञ्च अनयोररयोनिषिश्च । यत् रेतस्तपसोऽस्मात्संतापनाजनिष्यत उत्पत्स्यते तादृशं रेतः निति पूर्वत्रान्वयः । योऽग्निराधातव्यो मयोभूः सुखस्य भावयिता हव्यवाहं हविषो वोढारं शमीगर्भात् अरणिरूपादश्वत्थात् जनयन् जनयितुकानो निषि- चेति पूर्वत्रान्वयः॥ (१५८) द्वितीयमन्त्रपाठस्तु-(अयमिति-) हे जनवितव्याने ! अयम् अरणिद्वयसंघः ते तवोत्पत्य थम् ऋत्वियः योनिः ऋतुयुक्तमुत्पत्तिस्थानं यतो योनेः जातः त्वम् अरोचथाः लोके दीप्तिमानातीः । योनिमेतदरणिरूपं जाननारोह । अथ अनन्तरं नः अलाकं रयिं धनं वर्षय ॥ (१५९) कल्पः-"अपेत वीतेति गार्हपत्यायतनमुद्धत्य” इति । यमपुरुषाः संबोध्यन्ते । यममेव देव- यजनमस्यै निर्याच्य” इत्येतन्मन्ब्राह्मणे समानानात् । (अपेतेति-) हे यमपुरुपाः! अत्र अलिन्देशे पुराणा ये यूयं स्थ नूतनाः च ये यूयं स्थ ते सर्वेऽप्यतो देशात् अपेत अपगच्छत । अपगम्य च वीत परस्परं वियुक्ता गच्छत । पुनरपि वि दूरं सर्पत । यमो राजेदमवस्थानम् अदात् यजमानाय दत्तवान् । पितरः चेमं लोकं स्थानविशेषम् अस्मै यजमानार्थम् अन् कृतवन्तः ॥ (१६० ) कल्पः- "सिकतानाम द्वैधं विभज्या गार्हपत्यायतने निवपलधं दक्षिणाग्नेरध धं विभन्न पूर्वेप्तेनैव कल्पेन सर्वान्पार्थिवानिवपति। अनेसासीति का निवपति" इति । पाठस्तु-हे चिकते ! अग्नेर्भस भासमानहेतुः त्वम् असि तथा अन्नेः पुरीपं पूरणहेतुस्त्वम् असि ॥ (१६१) कल्पः- "संज्ञानमित्यूपांत्तानिवपन्यददश्चन्द्रमति कृष्णं तदिहास्त्विति मनसा ध्यायति' इति । पाठस्तु--(संज्ञानमिति-) हे ऊप! संशानं सम्यग्ज्ञानहेतुः कामधरणं कामानां धारणहेतुध त्वम् असि । ते त्वदीयं यत् कामधरणं कामधारणसामथ्र्य तत् मयि अपि भूयात् ॥ (१६२) कल्प:-"सं थी वः प्रियान्तनुव इत्येपा । तपः सजामि हृदयानि सपष्टं मनो अस्तु व ससृष्टः प्राणो अस्तु व इत्येताभ्यां वानस्पत्यास सितानिपत" इति । अत्र "सं वः सजाने इति मन्त्रः पूर्वमान्नातः । (सं व इति-) हे वानस्पत्यसंभाराः। वः युप्माकं हृदयानि संसृजामि परत रमनुरक्तानि करोमि । तथा वः युप्माकं मनः वचश्च संसृष्टमस्तु । हृदयवाक्येन परस्परत्नेहोऽपि विवक्षितः। मनोवाक्येन कार्येप्दैकमयम् । तथा वः युप्माकं प्राणः च संसृष्टोऽस्तु । अनेनेकविधा प्रवृत्तिर्विवक्षिता । १ आप. श्री. सू. ५. ८. ५. । २ आप. श्री. सू. ५. ९. १.। ७ वद्विभज्य निवप इति पा० । -- ३ ते. सं. २.५, ११.

·ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । वृत्रतूः । यस्तै देवेषु महिमा सुवर्गः (२१)। यस्तै आत्मा पशुषु प्रविष्टः । पुष्टिा ते मनुष्येषु पनथे । तयां नो अग्ने जुपर्माण एहि । "दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षात् । वातात्पशुभ्यो अध्योपधीभ्यः । यत्र यत्र जातवेदः संवभूध । ततो नो अग्ने जुपर्माण एहि । प्राचीमर्नु प्रदिशं प्रेहि विद्वान् । अग्नेरेग्ने पुरो अग्निवेह । विश्था आशा दीयानो विभाहि (२२) । ऊजै नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे । अन्यग्निरुपसामग्रमख्यत् । अन्वहानि प्रथमो जातवेदाः । अनु सूर्यस्य पुरुत्रा चे. रश्मीन् । अनु द्यावापृथिवी आतंतान । विक्रमख महा असि । वेदिपन्मानुपेभ्यः । त्रिषु लोकेषु जागृहि । 'यदिदं दियो यदः पृथिव्याः। संविदाने रोदसी संवभूवतुः (२३)। तयोः पृष्ठे सीदतु जातवेदाः । हेऽमे त्वं सपनतूरसि वैरिहिंसकोऽसि । तथा वृत्रतूः धर्मबुद्धरावरकाणां पापानां हिंसकोऽसि । सोऽयमेको मन्त्रः । हेऽग्ने देवेषु मध्ये कर्मफलभूतः खर्गरूपो यस्ते महिमा पशुषु क्षीरादिहविःस्वरूपेण प्रविष्टो यस्तव आत्माऽवन्तप्रियः पदार्थो मनुष्येषूदरामिजनिता था ते] त्वदीया पुष्टिः पप्रथे प्रसिद्धा वर्तते । तया पुष्ट्या तदुपलक्षितवर्गक्षीराभ्यां च नः अस्मान् जुपमाण एहि ॥ (१७४) असौ द्वितीयो मन्त्रः (दिव इति-) दिवः पृथिव्या अन्तरिक्षात् वा उपरि वाता- पशुभ्य ओषधिभ्यः चोपरि तथा यत्र यत्र देशविशेषे हे जातवेदः संबभूथ उत्पन्नोऽति । हे भग्ने ततः सर्वस्मात्स्थानात् नः अस्मान् जुपमाणः एहि ॥ (१७५) अनन्तरभाविनत्रयो मन्त्राः प्रणयनकाले गमनार्थाः । तत्र प्रथममाह-(प्राचीमिति-) हे अग्ने! प्राची पूर्वा प्रदिशं प्रकृष्ट दिशमनुलक्ष्य विद्वान मार्गाभिज्ञः प्रेहि प्रकण गच्छ । अग्नेः गाई- पत्लस्येह अग्निव अस्मिन्देवयजने पूर्वदिग्वती वहिर्भव । दीद्यानः स्वयं प्रकाशमानो विध्या माशा विभाहि सर्या दिशः प्रकाशय । नः अस्मदीयाय द्विपदे मनुष्याय चतुप्पदे पाये च ऊज रसं धेहि संपा- दय । अयं मन्त्रो धर्मः शिरः" इत्यनुवाकेऽपि समानातः । प्रयोजनं नु द्विरानातस्य सूत्रान्तरे द्रव्यम् ।। (१७६ ) अब द्वितीयमाह-~~-(अन्वग्निरिति-) अयम् अग्निरुपसामग्रम् प्रातःकालेऽपमम् धन्य- ख्यत् अनुक्रमेण प्रकाशितवान् । प्रथमः देवेषु मुख्योऽयं जातवेदाः अहानि शिवनानन्यस्मन् । किच सूर्यस्य पुरमा सर्वानपि रश्मीन् अन्यख्यत् तथा द्यावापृथिव्यायनु नामेण आनतान गईनो व्यास- वान् । ययययं मन्त्री नाऽऽपस्तम्बेन विनियुफस्तथापि सत्रान्तरानुसारेणात्र पिनियोगो द्रायः ॥ (१७७ ) अथ तृतीयमाह-(विक्रमस्पेति-) हेऽने विक्रमख अनिनिवार पराकनं पर । त्वं महानसि अधिकशक्तियुत्तोऽसि मानुपेभ्यः मनुष्याणाम वेदिपन् पेयानुपवितः गन् निपु लोकेषु जागृहि यजमानं नेतुं सावधानो भव ॥ (१७८ ) कल्प:--"यदिदं दिवो यददः पृथिव्याः, संविदाने रोदसी संबभूवनोः पुरे नंदलु जन- पैदाः, भूः प्रजाभ्यस्तनुवे स्योग इत्यभिगठ्य" रति । (यदिदमिति-) यदिदम् रूपार दिया की पविल्या वर्तते, पत् च अदः प्रणास्यं पृपिव्याः मशिन दिदि चन्द्रमाल पते तेनोनयन पाया महे । रोदसि पापाथियो संविदाने ऐयामलं गते संदभूपतुः । पूर्वनेको भवति तयोः बारी- पापापभिन्योः पृटे उपरि जातवेदाः सीदतु । कीदृशः प्रजाम्या दराभूः प्रगान मास मारिन नुदे स्पोनः सारीराय च मुराकरः ॥ १२. मा. १. १. ५.। २'मम् मा पनि पा. ३... २'प्रम् : ३.२.५.१५.५. । ६भा०प्र० ·AAAMANAN ४२ कृष्णयजुर्वेदीयम्- [तत्तिरीय- शंभूः प्रजाभ्यस्तनुवै स्योनः । प्रणिं त्वाऽमृत आदधामि । अन्नादमुन्नाधाय । गोप्तारं गुत्यै । यत्त शुक्र शुक्रं वर्चः शुक्रा तनूः। शुक्र ज्योतिरजनम् । तेन मे दीदिहि तेन त्वाऽऽदधे । अग्निनाऽग्ने ब्रह्मणा । आनशे यांना सर्व- मायुानशे । (२४) । 'नय प्र॒जां मै गोपाय । अमृतत्वाय जीवसे । जाता निष्यमाणां च । अमृते सले प्रतिष्ठिताम् । अर्थ पितुं में गोपाय । रसमन्न- मिहाऽऽयुपे । अदब्धायोऽशीततनो । अविपं नः पितुं कृणु । शरस पशून्मे गोपाय । द्विपादो ये चतुप्पदः (२५) । अष्टाशफाश्च य इहाग्ने । ये चैक शफा आशुगाः । संथ सभा में गोपाय । ये च सभ्यः सभासदः। तानि- (१७९) अनन्तरमन्त्रा आहवनीयाधाने सूत्रकारेणोदाहृताः । तत्पाठस्तु-(प्राणमिति-) हे ! आह: वनीय प्राणरूपं [त्वा] त्वाम् अमृते स्थाने विनाशरहित मादधामि । अत्माकमन्नाद्यसिद्ध्यर्थम् अन्नाद त्वामादधामि । रक्षणार्थ गोप्तारं त्वामादधामि । सोऽयमेको मन्त्रः॥ हे शुक्र! दीप्यमानाने ति] तब यच्छुकं वर्चः निर्मला कान्तिर्या च शुक्रा तनूः निर्मलो देहो यच अजनं निरन्तरं शुक्र ज्योतिः निर्मलमितरभासकत्वं तेन सर्वेण युक्तो मे मदर्थ दीदिहि प्रकाशवतेन कारणेन हे यग्ने ! अग्निना ब्रह्मगा- मिप्रकाशकेन मन्त्रेण[त्वा] त्वाम् यादथे । अयं द्वितीयो मन्त्रः । अयमग्निः पानशे भोन्देहं व्यारवान् व्यानशे विविधं भोग्यजातं व्याप्तवान् । तथा सर्वमायुः अपनृत्युपरिहारेण व्यानशे व्याप्तवान् । अयं तृतीयो मन्त्रः। तावेतो द्वितीयतृतीयौ “धर्मः शिरः” इलनुवाकेऽप्यानाती। तयोः प्राचीमिति मन्त्रवत्पृथगुपयोगः सूत्रान्तरे द्रष्टव्यः । यद्वाऽस्यानुवाकम्य मन्त्रकाण्डानुरूपत्वाद् धर्मः शिर इलादिकमप्यत्रयमेवेति दर्शवितुं तदे- कदेशोऽत्र पठितः । ब्राह्मणसंवन्धायं तत्राऽऽनानं द्रष्टव्यम् ॥ ( १८०) यदुक्तं सूत्रकारेण-"अब विराट्कमर्यजमान उपतिष्टते" इति, तत्र प्रथमं विराटकमात्र माह-(नर्य इति-) हे नर्य! मनुष्येभ्यो हित गाईपल मे मदीयां प्रजां गोपाय । किमर्थम् अमृत- त्वाय जीवसे अपमृत्युरहितजीवनाय । कीदृशी प्रजाम् ? [जाताम्] पूर्वमु:पन्नाम् [जनिष्यमाणां] इनः परमुत्पत्स्यमानां च । तथा [अमृते] अमृतत्त्वहेती सत्ये प्रतिष्ठितां सर्वदा सत्यवादिनीमित्यर्थः ॥ (१८१) अय द्वितीयमाह-(अथर्व इति-) अथर्च ! पूर्वमयाख्येण महर्षिणा मथितत्वात्तद्रूप त्वम् । तथा चान्यत्राऽऽन्नातम्-"अथर्वा त्वा प्रथमो निरमन्थदग्ने” इति । तादृश हे दक्षिणाप्ने मे पितुं मदीयमन्नं गोपाय । यो रमः श्रीरादिर्ययान्नं बोहियवादिकं तदुभयमिह दारीर आयुपे आयुरर्थ स्थापयेत शेषः । हे अदब्धायः ! केनाप्यहिसितागमन न खलु त्वदीयमागमनं केनदचिदपि निवारयितुं शक्यम् । मशीततनो! उष्णशरीर नः अन्मदीयं पितुम् अन्नम् अविपं विपरहिनं [कृणु] कुरु ।। (१८२) अथ तृतीयमाह-(शश्स्येति-) हे शंस्य ! ऋविग्भिः प्रशस्यमानाऽऽबनीय मे मन पाय ये पशवो द्विपादः मनुष्यरूपाः येऽपि चतुप्पदः गवादिल्यान्तेष्वपि चतुष्पात्सु अष्टाशफाः गोमाह- प्वादय एकशफाः [आगुगाः] आशुगामिनश्शावादयो ये सन्ति तान्सर्वान् इह लोके हे अग्ने ! गोपाय ।। ( १८३) अथ चतुर्धमाह-(सप्रथेति-) प्रथया त्याला सहितः सप्रयः । तादृश हे सभ्य मे समाम् अधिदेवनस्थानं गोपाय । ये च सभ्याः सभायोग्याः सभासदः समायामुपविष्टाः सन्ति तान् सवाद इन्द्रियावतः चक्षुरादीन्द्रियपाध्वयुतान कुरु । ते च सभ्याः सर्वमायुः शतवत्सरमायुः उपासताम् - .. है पशूनगो- १ववृयप्रयोगः सू इति पा. ते.सं.४.१.३.. २आप. श्री. स. ५. १८.२.। ३न्तहे नि पा.

·No text on this page.

·४४ --- कृष्णयजुर्वेदीयमाधानप्रकरणम् । (ते. प्रा. कां. २ प्र. ५ अ. ८) उपावरोह जातवेदः पुनस्त्वम् । दुवेभ्यो हुव्यं वह नः प्रजानन् । आयु: प्रजायिमस्मा घेहि । अर्जली दीदिहि नो दुरोणे ।। (ते. आ. प्र.४ अ. २२) यास्त अग्ने घोरास्तनुवः । शुच तृग्गा च । अनुक्चानाहुतिश्च । अशनया च पिपासा च । मेदिश्वामतिश्च । एताले अग्ने घोरास्तनुवः । ताभिर्नु गच्छ । योऽस्मान्द्वेष्टि । यं च वयं द्विष्मः । (ते. आ. प्र.४ अ. २३) लिंक्च स्लीहितिश्च लिहितिश्च । उष्णा – गीता च । उग्रा चे भीमा च । सदान्नी सेदिरनिरा । एतास्ते अग्ने धोरान्तनुवः । ताभिरमुं गच्छ 1 यौs- स्मान्द्वेष्टि । यं च वयं द्विप्मः ॥ (१८६ ) (उपावरोहेति-) हे जातवेदः! पुनरपि त्वमुपावरोह अरयोः सकाशादमावबर । अवतीर्य व प्रजानन् अन्न देवदं हविरिति प्रकार जानन् नः अन्तदीयं हव्यं देवेन्यो वह मात्र । आयुरादिकमलामु संपादय । अजन्नः निरन्तरं वनानत्वं नो दुरोणे अन्नदाये गृहे दीदिहि दांचन। एतत्व विनियोगमापतन्य आह-"पावरोह जातवंद इति वनाननभिनयते" इति ॥ (१८७ ) कल्यः~"व्याख्याता धारातत्वोऽरन्योऽनुवाक्यो गर तरी चानुवाक" इति । पोरसन्न प्रतिपादकी द्वावनुवाकी, तमोक्षान्तन्त्र आधानप्रतिपादके सूत्रे व्याख्याताः । अरन्योऽनुवाक्यो नबन्दांत हे तत्वेऽभिहितम् । तया द्वयोरनुवाकयो ग उसः । स विकलिनः । तन्य विनियोगी राजव्याधरले स्त्रकारणामिहितः-"मारतानेकविंशतिकपालं निवपति वैश्वदेवीमानिता तारन्येऽनुवाक्यगनः कपालमा दधाति" इति । ब्राह्मग त्रामानन्-"योऽरज्येऽनुवाक्यो नातं नच उपदयाति" इति । तत्र पोष्ट प्रतिपादकं प्रथममनुवारमाह~(यात्त इति-) हे अग्ने ते तव सम्बन्यिन्यो घोराः अनुपाः तनुवः याः सन्ति । कावा इति चेत् उदादिभिरनलन्तरटानिः शब्दः प्रतिपादिताः । हे मन्ने! ते तव संबन्विन्य एता उक्षा बोरान्तनुवः, तामिः तनुभिः सह यः अलाक देता यश्च द्वेभ्यः यमुं द्विवियं पुत्वं गन्छ । इति श्रीमत्वायणाचार्यविरचिते माधवाय वेदायप्रकाशे कृष्णपयत्तिरीयारण्यकमाये चतुर्थप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ १२॥ - । (१८८) अय घोरतनुप्रतिपादकं द्वितीयमनुवाकमाह-निगादीन्यनिगन्तान तनुनामानि 1; अन्द पूर्ववत् ॥ इति श्रीनल्लावणाचार्यविरचित नावावे वेदार्यप्रकाशे कृष्ायायनिवारण्यकमाये अनुयंप्रपाठक प्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयमाधानप्रकरणं समाप्तम् ।। १ बाप. श्री. रू. ५. १०. १२.। २आप. श्री. न. १८, ११. १२.। ३ते. प्रा. १, ७. ७. !

·आधानमन्त्रवाक्यसूची। .. ७ मन्त्राः. अग्नये पर्वमानाय अग्निर्देवेभ्यो निलायत. अग्नीधै ददाति अग्नेसास्यग्नेः पुरीपमसि अग्नेः सृष्टत्यं यतः अग्नेरेतश्चन्द्र हिरण्यम् अजीजनलमृतं सत्यासः अति प्रयच्छति अर्थर्व पितुं मैं गोपाय अथवे पितुं मै गोपायेत्याह अयो खर्च अदितिः पुत्रकामा अधोदिते सूर्य आहवनीयमादधाति अनाहितस्तस्याप्तिरित्याहुः अनृतात्सत्यमुपैमि अनूतं वै वाचा वदति अन्वग्निरुपसामप्रमख्यत् अपैत बीत दि च सर्पतातः अपोदा भन्सानि मन्धति अपोऽवोक्षति शान्त्यै अधिरो भवति अयं ते योनिऋत्वियः अकश्चक्षुरित्याहवनीयम् अश्चक्षुस्तदसौ सूर्यस्तयमग्निः भहै धुधिय मन्त्र मे गोपाय अहं त्वदसि मदसि त्वमेतत् अश्वत्थाढव्यवाहादि जाताम् अधौ स्पं कृत्वा यदभत्येऽतिधः - पृष्ठम् मन्त्राः पृष्ठम् १५ । आरोहतं दशत५ शारीर्मम ३५ ६-७ इंडा वै मानवी यज्ञानकाशिन्यासीत् १८ इमा उ मामुप॑तिष्ठन्तु रायः ३८ ' इमे वा एते लोका अग्नयः ८ इयंतीर्भवन्ति ३२ इयत्यये हरति ३९ । उर्द्धन्ति उद्धन्यमानमस्या अमेध्यम् ४२ उप स्वाऽग्ने हुविष्म॑तीः २८ भयं वा एतस्यैन्द्रियं वीर्यमाप्यते १-३ उपावरोह जातवेदः पुनस्त्वम् , २४ ऊजै नो धेहि द्विपदे चतुप्पटु इत्याह २२ १. ऊर्जः पृथिव्या अध्युस्थितोऽसि २७ ' अजै पृथिव्या रसमाभरन्तः ३७ : अर्ज वा एत५ रसै पृधिव्या उपदी का उदिहन्ति ६ ९, ऊतीः कुर्वाणो यत्पृथिवीमचरः ४. ऊपानिवपति ३८ ऋत्वियवती स्यो अग्निरैतसौ २६ ओजसे बलाय चोच्छे ५ कल्पेतां द्यावापृथिवी ३९ ६ कालका व नामासुंरा आसन् ३८ कृत्तिकास्वग्निमादधीत २३ गायत्रीभिर्माणस्याऽऽध्यात् २० · गायत्रिया हियर्माणस्य यत्त ५३ धर्मः शिर इति गाहपरमादधाति ४० धर्मः शिरस्तद्वयमग्निः ३४ घृतप्रेतीको घृतयोनिग्निः ३२ घृतप्रतीकं व ऋतस्य॑ धृपदम् २५ घृतवतीभिराधाति ९ चत्वार आयाःप्रासंन्ति २५ चित्रियस्तावत्ययाऽऽदधानि २३ चित्रिपादश्वरधामनना हात २० दिनोकाय तनयाय पदत्यह ६ जातपंटो मुनक रेतः १५, तर संदरं मान् -- अस्थि वा एतत् आमेयी रात्रिः भार्दा भवन्ति आनशे यांना इति निरशियति आनशे यांनी सर्यमायुप्पोनशे आपो या इदम सलिनमासी आपदा अमेदिदी उपाणः ·आधानमत्रवाक्यसूची। मन्त्राः मन्त्राः १५ नत्तया न कार्यन ननावाहितानिनांगूनं वदेत् निन आदधाति मिथुनन्याय ग्गीमाभितो विवि सोम आसीत् नने में श्रीविहीन्याह मंथिया प्रासमुन्दरति ममिनिरनिरः সময়মাখানি विभिागांमयमा धागि मपि निपति प्रति आदन पुगेन रानं यविध या पारिभान १६-16-२१ -- नगमान्न अनाना जा मावत: सन्नीलिमागिन En: पना प्राप्त Tri मिनिमादधीन + पृष्टम् २३ प्रजापनियांचः सत्यमपश्यत् ९ प्रजापतिसृष्टानां प्रजानाम् २५ प्रजापतेरक्ष्यश्वयत् ८ प्रवसयमेष्यनेवमुप॑तिष्टेतकमेकम् २३ प्र वेधसे कवये मेध्याय २६ प्राचीमर्नु प्रदिरा प्रेहि बिद्वान् ३५ ' प्राचीमर्नु प्रदिशं प्रेहि विद्वानित्योह १२ · प्राणे त्याऽमृतमादधामि १२ प्राणं ग्याऽमृत आदधामि १४ ' प्रान्ति प्राहाणा आदनम् ३६ पहायादिनौ वदन्ति ३१ । भूरित्योह ४१ , मही विझली सर्दने ऋनर्म ३९ मुवं वा एतनसंग्राणाम् ७ यश तान्नग्य हृदयमारिन्दातवेदः ८. यत्तं गृष्टम्यं यतः ..यापर्यपश्यपरिरम्य मध्ये १६ यहादशम विक्रा मेप्यादीन ' यदन्याहायपर्यन म्यादाय पनि १. ययन, मंयारे नोपनमैन १७ यदाज्य मुनिमायने ३ यदिदं दिया यतः गिव्याः १५. यदि हादस्यों नाण्यान १२ यदि पंवार नाण्याग १३ यदरयुगर निगहन १. यदमकममानि वीपि नियन १४ ' यमायामश्रीपाद १ ययों ने मृणानः २८ यर्थ पिनदिमान्दिन या या प्रवाशावर -:: जिगराम, गमः Taarat rity imegiri ki Hi frre x marati 1 *Miram; amar - योनिमादीत द} Pाद नागर rat : T ट 7 ----- - भादगार प्रार ·आधानमन्त्रवाक्यसूची। मन्त्राः मन्त्राः पृष्ठम् ४३ रुद्रो वा एपः बुज्री वा एषः ८ पृष्ठम् ये ते अग्ने शिये तनुवौ शं नो देवीरभिष्टये यं त्वां समभरातवेदः ३४ | श्व आधास्यमानो ब्रह्मौदनं पंचति यः कामयत दानकामा मे प्र॒जाः स्युरिति २| सप्रेथ सभा में गोपाय यः कामयैत भगी स्यामिति २ समिधाऽग्निं दुवस्सत रर्थचक्र प्रवर्तयति १८ समिध्यमानः प्रथमो नु धर्मः य॑न्तरमभिगोयते गार्हपत्य आधीयमाने २३ सरैता अग्निराधेय इत्याहुः सहृदयोऽग्निराधेय इत्याहुः वसन्ता ब्राह्मणोऽग्निमादधीत साऽवीदिड़ा मनुम् वातः प्राण इत्य॑न्वाहार्यपर्चनम् २२ साऽशृणोत् वातः प्राणस्तयमग्निः सा ततः प्राच्युदंक्रामत् विक्रमस्व महा असि ४३ सिकतानिवपति विराट् च स्वराद च यास्तै अग्ने शिवास्तुनुव सुगार्हपत्यो विदहुन्नरातीः स्ताभिस्वादध इत्याह २३, सं या वः प्रियास्तनुवः वैश्वानरय रूपम् सं वः सृजामि हृदयानि शस्य पशून्म गोपाय ४२ संज्ञानमसि कामधरणम् शुमीगर्भादग्निं मन्धति २४ स्वदितं तोकायु तनयाय पितुं पचेत्याह शल्कैग्निमिन्धानः ३७ निक्य नीहितिश्च ३ . २७ ४० ३९ ४ इत्याधानमन्त्रवाक्यसूची समाप्ता । ch

·by
MIGUECEK. In: Sarung
Ji
RR
in.
in
;
DESERUBAED BAHROJAK SEMEA
JAIN LIBRARY.
AMS

·कृष्णयजुवदीयं पुनराधानप्रकरणम् । पदभाष्यलहिता पुनराधेयसंहिता ॥ . . - ना प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाटके प्रथमोऽनुवाकः । हरिः ॐ। देवासुराः संयत्ता आसन्ते देवा विजयमुपयन्तोऽसौ वामं वसु सं न्यदध- तेदम नो भविष्यति यदि नो जेप्यन्तीति तदग्मियकामयत तेनापाकामुत्त- हेवा विजिलाचररुत्समाना अन्याय॒न्तदस्य सहसाऽदित्सन्तु सोऽरोदीद्यदरो- देवामुरा नि देव-असुराः । संयंता इति सं-यत्ताः । आसन् । ते । देवाः । विजयमिति वि-जयम् । उपपन्त न्युप-यन्तः । अग्नौ । पामम् । बमुं । सम् । नीति । अद्धत । दम् । छ । नः । भविष्यति । पर्दिनः । जप्यन्ति । पति । तत् । अग्निः । नीति ! अकामयत । तेन । सपेति अमामत् । तत् । देवाः। सायणाचार्यविरचितं पुनराधेयभाप्यम् । यस निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ [अध्वर्योः प्रकृती मन्त्राः प्रपाठकचतुष्टये । वर्णिताः पुनराधेयं पचमाये प्रवक्ष्यते ॥ २ ॥ आधानादूर्वमेवपा वक्तव्या पुनराहितिः । तथाऽप्यध्ययनस्यायं कमो वरवृतत्वतः ॥३॥ सरखती वपुत्राय तबुद्धिस्थे क्रमे वरम् । ददी तेन कमेणैव पठन्त्यन्येऽपि पाठकाः ॥ ४ ॥ एकादशानुवाकाः स्युः पञ्चमेलिन्प्रपाठके। तत्रादी पुनराधेयमनुवाकचतुष्टये ॥ ५ ॥ ततः पट्केऽम्युपस्थानं काम्ययाव्यात्तथाऽन्तिमे । विधीयतेऽनुवाकेऽसिन्नादिमे पुनराहितिः ॥ ६॥] उद्वास्य पुनरादधीतेति विधास्यति । तत्र पुनराधेयस्याग्निदेवतां विधातुमग्निविषयमुपाख्यानमुदाहरन्प्रसना- दजतस्य यज्ञे दक्षिणात्वं निषेधति- (१) (देवासुरा इति-) देवाः च असुराः च संयत्ता युयुक्ताः । विजयम्। [उपयन्तः] प्राप्नु- वन्तो देवाः तदा तेभ्यः असुरेभ्यः अपहृतं मणिमुक्षादिकं श्रेष्टं वसु रक्षणायामौ [ संन्यदधत ] निक्षिप्त- वन्तः । कथंचिदसुराणां विजये सत्वेतद्धनमस्माकमापधुपयुज्यतेति देवानामाशयः। तत् धनम् अग्निन्यकामयत इच्छां कृतवान् । तेन धनेन सह अपाकामत् पलायनमकुरुत। देवाः पुण्यवशेनासुरान् विजित्य तत् धनम् अवररुत्समानाः अवरोद्धमिच्छावन्त अनु अग्नेः पश्चात् आयन् तत् धनं वलात्कारेणाऽऽदातुमिच्छावन्तः। ..

·२ - - - - । कृष्णयजुर्वेदीयं [पुनराधान- दीत्तद्रुद्रस रुद्रुत्वं यदवशीयत तत् (१) रजत हिरण्यमभवृत्तस्माद्रजत हिरण्यमदक्षिण्यमश्रुज हि यो बर्हिपि ददाति पुराज्य संवत्सरागृहे रुदन्ति तस्माद्वर्हिषि न देय सोऽग्निरब्रवीद्भाग्यसान्यर्थ व इदमिति पुनरा- धेय ते केवलमित्यत्रुवन्ननवृत्खलु स इत्यत्रबीद्यो मद्देवत्यमग्निमादाता इति तं पूषाऽधत्त तेन (३) पूपाऽऽत्तिस्मात्पौष्णाः पशव उच्यन्ते तं त्वष्टाऽधत तेन त्वष्टाऽऽर्धात्तस्मात्त्वाष्ट्राः पशव उच्यन्ते तं मनुराऽचत्त तेन मनुरानीत- स्मान्मानव्यः प्रजा उच्यन्ते तं धाताऽधत्त तेन धाताऽऽौत्संवत्सरो वै धाता तस्मात्संवत्सरं प्र॒जाः पशवोऽनु प्र जायन्ते य एवं पुनराधेयसद्धि (३) ऋश्नोत्येव योऽस्यैवं वन्धुतां वेद वन्धुमान्भवति भागधेयं वा अग्निराहित विजित्येति बि-जित्यं । अवरुरुसमाना इत्यव-रुसमानाः। अन्विति । आयन् । तत् । अस्य । सहसा। पुति। अदित्सन्त । सः । अरोदीत् । यत् । अरेदीत् । तत् । रुद्रस्य । रुट्टत्वमिति रुद्र-त्वम् । यत् । अर्बु । अशीयत तत् । (१) रजतम् । हिरण्यम् । अभवत् । तात् । रजतम् । हिरण्यम् । अदक्षिण्यम् । अश्रुजमित्यत्रु- जम् । हि । यः । बहिर्षि । ददाति । पुरा । अस्य । संवत्सरादिति सं-बत्तरात् । गृहे । टन्ति । तस्मान् । हिपि । न । देयम् । सः । अ॒ग्निः । अत्रवीत् । भागी । असानि । अर्थ । वः । इदम् । इति । पुनराधेयमिति पुनः-आधेयम् । ते । केवलम् । इति । अत्रुवन् । अन्नवत् । खलु । सः । इति । अत्रवीत् । यः । मद्देवत्यं- मिति मत्-ट्यत्यम् । अग्निम् । आदर्धाता इत्या-दति । इति । तम् । पूपा । एति । अधुत्त । तेन । (२) पूपा । आमीत् । तस्मात् । पौष्णाः । पुशवः । उच्यन्ते । तम् । त्वष्टा । एति । अधत्त । तेन । स्वष्टा । आप्नोत् । तस्मान् । त्याष्ट्राः । परावः । उच्यन्ते । तम् । मनुः । एति । अधत्त । तेन । मर्नुः । आप्नोत् । तस्मात् । मानव्यः । प्रजा इति प्र-जाः । उच्यन्ते । तम् । धाता । एति । अधत्त । तेन । धाता । आप्नोत् । संवत्सर इति सं-चन्मरः । वै। धाता । तस्मात् । संवत्सरमिति सं-वत्सुरम् । प्रजा इति प्र-जाः । पशवः । अनु । प्रेति । जायन्ते । यः। एवम् । पुनराधेयस्येति पुनः-आधेयस्य । ऋर्दिम् । वेद । (३) ऋग्नोति । एव । सः अग्निः अरोदीत् रोदनं कृतवान् । प्रसंगाद्रशब्दम्य प्रवृत्तिनिमित्तं विधत्ते यतो रोदनं कृतवांस्ततो रहस्य रुद्रत्वं यदश्रु नेत्रात्मकाशाद्विन्दुः अशीयत भूमावपतन् तद्वजतं हिरण्यम् अभवत् रजतरूपं धनम् अभवन् । अत्र हिरण्याब्दस्य धनमामान्यबाचित्वात् रजतं हिरण्यम् इलविरुद्धम् । तस्याश्रुजत्येन दक्षिण प्रत्ययोग्यत्वात्तहान संवत्सरात् अर्वागतगृहे किंचिद्रोदननिमित्तं भवति तस्मादहिपि यज्ञे तत् न दद्यात् ।। (२) अग्निदेवतां पुनराधेये विदधाति-(स इति-) आदायसाधारणेन भागेन युको भवानि, पश्यादि वम् युनन्यं दास्यानीलग्निनोक्ता देवास्तवन पुनराधेयमिति भागं ददुः । तेन तुष्टोऽग्निरिदमत्रवीत् यो मद्देवत्यं हविः ऋन्या अग्निं पुनरादध्यात्म खलु समृद्धिमानिति । तस्मात्समृद्धयर्थ पुनराधेयं हविरमिदवतं कुत्यादिल्यर्थः ।। (३) नामेव मदिमुदाहरणेन स्पष्टयति-(तमिति-) पूपत्वष्टमनुसंवत्सराभिमानिधानृभिः पश्यादि- समृदिलव्या॥ (2) मदिवदनं प्रमति-(य इति-)॥ (५) पूपादिम्पयाग्निबन्धुममृदम्य वेदनं प्रमति-(य इति-) (६) पुनगयेयं विधने-(भागधेयमिति-) प्रथमाधानेनाऽहिनोऽग्निसाधारणभागवान्छयाऽधितोमर चकार, दयान्टिरनेन भवति । तन्मादामनेच्या पूर्वाभिम् उद्धास्य पुनः अग्निमादत्र्यान् । दटिमुद्राउन र भूत्रका दीपति-"आमयमाकपालं निपैश्वान द्वादशसाल बाम दामपालमा मुमते मामा नत्रं चदनिन्द्रामनियन" इति । "पामामीनिष्ठा ज्वलतोऽमीनुत्सृजति" इति च ।। - - । - - - ·संहिता ] पुनराधानप्रकरणम् । ३ AAAAAAAIHANIAmAhan. इन्छमानः प्र॒जां प्रशन्यजमानस्योपं दोद्रावोहास्य पुनरा दधीत भागधेयेनैवै- न५ समधयत्यथो शान्तिरेवास्यैपा पुनर्वखोरा दधीतेतद्वै पुनराधेयस्य नक्षत्रं यत्पुनर्वसू खायामेवैनै देवर्तायामाधार्य ब्रह्मवर्चसी भवति भैरा दधात्ययात- यामत्वाय दुभैरा द॑धात्यच्च एचैनमोपंधीभ्योऽवरुध्याऽऽ धत्ते पैञ्चकपालः पु- रोडाशौ भवति पञ्च वा ऋतर्व ऋतुभ्य एवैनमव॒रुध्याऽऽ धत्ते (४)॥ (अशीयत सत्तेन वेद भैः पञ्चविशतिश्च ।) - - यः । अस्य । एवम् । बन्धुताम् । वेद । वन्धुमानिति वन्धु-मान् । भवति । भागधेयमिति भाग-धेयम् । वै । अग्निः । आहित इत्या-हितः । इच्छमानः । प्रजामिति प्र-जाम् । पशुन् । यजमानस्य । उपेति । दोहाव । उदास्येत्युत्-वास्य । पुनः। एति । द्धीत । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । एव । एनम् । समिति अर्धयति । अथो इति । शान्तिः । एव । अत्यु । एपा । पुनर्वस्वोरिति पुनः-वस्त्रोः । एति । दुधीत । एतत् । वै । पुनराधेयस्येति पुनः-आधेयस्य । नक्षत्रम् । यत् । पुनर्वसू इति पुनः-वसू । स्वायाम् । एव । गुनम् । देवतायाम् । आधायेत्यां-धार्य । ब्रह्मवर्चसीर्ति ब्रह्म-वर्चसी । भवति । दुर्भः । एति । दुधाति । अयातयामस्वायेत्ययातयाम-त्वाय । दुभैः । एति । द्धाति । अन्य इत्यत्-भ्यः । एव । एनम् । ओपंधीभ्य इत्योपंधि-भ्यः । अवरुध्येत्येव-हस्य । एति । धत्ते । पञ्चकपाल इति पञ्च-कपालः । पुरोडाशः । भवति । ऋतवः । अतुभ्य इत्युतु-भ्यः । एव । एनम् । अवरुध्येत्यव-रुध्य । एति । धत्ते (४) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाटे प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ - (७) कालं विधत्ते-(पुनरिति-) पुनरावर्तते वामं वखनयोरिति पुनर्वसु । ततो नक्षत्रात्मिका देवता स्वकीया । (८) पुनराधेयस्य प्रथमाधानविकृतित्वात्काष्ठेराधानप्राप्तावपोद्य दर्भान्विधत्ते-~(दभैरिति-) अत्रापि काप्टे- राधाने गतसारत्वं त्यात् । अत एव सूत्रकार आह-आयतनेषु पुराणान्दर्भान्सत्तीर्य भूमि नेति सर्प- रानीभिर्गाहपसमादधाति" इति ॥ (९) दविधिमनूय प्रशंसति-(दभैरिति-) इन्द्रो वृत्रमहनियादी दार्शिकब्राह्मणे च दर्भाणामकार्यवा- भिधानादत्रूपत्वमोषधिरूपत्वं च विस्पष्टम् ॥ (१०) अस्मिन्पुनराहितेऽनो कर्तव्याया इष्टेरग्निदेवता पूर्व विहिता । अथ द्रव्यं विधते-(पञ्चकपाल इति-) यहचब्राह्मणे द्वादश मासाः पञ्चतंवो हेमन्तशिशिरयोः समासेनेलान्नानादृतूनां पञ्चसंख्या ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिताभाप्ये प्रथमकाण्डे पथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ १ आप. श्री. स. ५. २७, ६ । २. सं. २.५. २.1 ·कृष्णयजुर्वेदीयं [पुनरावान- - न। वै - - - अथ प्रथमकाण्डे पन्द्रमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः । पैरा वा एप युनं पशून्पति यौऽग्निमुद्वासयते पञ्चकपालः पुरोडाशौ भ- वति पाङ्गो यज्ञः पाशाः पशवो यज्ञमेव पशूनव रुन्धे वीरहा वा एप देवानां योऽग्निर्मुद्वासयते न वा एतस्य ब्राह्मणा ऋतायवः पुराऽनमक्षन्पतयो याज्या- नुवाक्या भवन्ति पाडो यज्ञः पाङ्गः पुरुषो देवानेव वीरं निरवदायामिं पुनरा (१) धत्ते शैताक्षरा भवन्ति शतायुः पुरुषः शतेन्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठति यद्वा अग्निराहितो नयते ज्यायों भागधेय निकामय॑मानो यदग्नेिय सर्व भवति सैवास्यर्द्धिः "सं या एतख गृहे वास॒ज्यते योऽग्निमुद्वासयंते स परेति । वै । एषः । यज्ञम् । पशुन् । वपति । यः। अग्निम् । उदासयत इत्युत्-वासर्यते । पर- पाल इति पञ्च-कपालः । पुरोडाशः । भवति । पारः । यज्ञः । पासोः । पशवः । यज्ञम् । एव । परन् । भवेति । गन्धे । वीरहेति वीर-हा । वै । एषः । देवानाम् । यः । अग्निम् । दृद्वासयत इत्युत्-वासर्यते । । मृतस्य । ब्राह्मणाः । ऋताय इत्य॒त-ययः । पुरा । अन्नम् । अअन् । पयः । याज्यानुवाक्या इति याज्या-अनुवाफ्याः । भवन्ति । पारः । यज्ञः । पारः । पुरुषः । देवान् । एव । वीरम् । निरबदा- येति निः-अबदार्य । अग्निम् । पुनः । एति । (१) धत्ते । शताक्षरा इति शत-अक्षराः । मयन्ति । मृताः युरिति शत-आयुः । पुरुषः । यतेन्द्रिय इति शत-इन्द्रियः । आयुपि । एव । इन्द्रिये । प्रतीति । तिष्ठति । यत् । वै । अग्निः । आहित इत्या-हितः । न । ऋध्यते । ज्यायः। भागधेयमिति भाग-धेयम् । निका- (११) द्वितीयानुवाके यायायगजातं विधित्मुः पूर्वोक्तं द्रव्यविधिमन्द्य प्रशंसति-(परा या इति-) परावपति विनाशयति । थानादिमिहविभिर्यज्ञः पाङ्गः । पहिच्छन्दसः पशुहेतुत्वात्पशवोऽपि पाहाः ।। (१२) याज्यानुवाक्ये विधत्ते-(वीरहेति-) देवानां मध्ये वीरोऽमिः। तद्वयकारिणो यजमानस्यानन ऋताययः मत्समिच्छन्तो ब्राह्मणाः पुरान एव अक्षन् नेव भुक्तवन्तः। “देश भोजने" इत्यस्य रूपम् । तमद्यायं न इत्यादयश्चतन्त्र ऋचः पदयः । तामु प्रधानहविषो दे स्विटतो दे। ताश्चाग्निकाण्डे-अमियर नुवाक दृष्टकोपधानार्थत्वेनाऽऽत्राताः । इह तु वाचनिकतद्विधिः । शाखान्तरे तु याज्याप्रसाचे समानताः । पुल्पस्य हन्तद्वयपादद्वयशिरोनिः पञ्चभिः पादत्वम् । देवानेव देवानामेय मध्ये पाराग्नि निरवदाय दाम- उनलक्षगवधभयान्दिाकृष्य ।। (१३) चदमा विद्यमानाक्षरमंच्या प्रदर्शगति-(शताक्षरा इति-) अग्ने तमोत्येषा प्रथमा चतुर लक्षरा । अवा मे ऋतोः, आमिष्टे अद्यन्युभयोरेका पञ्चविशलक्षरा । एमिनों अरियन्या पशिलम रनि नभ्य इतमान। अढाभिमानिनी ब्रह्मणः म्यप्रमाणन शुदमंवत्सरायुधानमंततिपतिदम्यापि मान न्यन शुदबुझं, बनायनान्यां दन्वयया भवतः। शदनाहीयु संचाराइन्द्रियेषु शतरंज्या ।। (११) प्रथानमंग ट्व प्रधानाध्यभागाद्यहानामप्यांमयन्त्र वित-(यद्वेति-) यजमानस्य सरसमान दनः मन्दपनवीनुनयः॥ (१.) मर्मयों आम व्यय प्रियवादिषु चदुषु प्रयानमग्रेषु मंचन्दादग्निशब्दापूर्व मंदिनी दुर्वी वाजायन्तानवादानं जग प्रयोग वियत सं या इति-अभिमुद्रागविद्धः पतय १. श्या...। २२.नं. ४.४.३.१ ३२... ३.५...। ।

·संहिता] पुनराधानप्रकरणम् । । - चाच सरसृष्टां यजमान ईश्वरोऽनु परभवितोविभक्तयो भवन्ति वाचो वि- धृत्यै यजमानस्यापराभावाय (२) "विभक्ति करोति ब्रह्मैव तदकरुपाशु यजति यो वाम वसु विचिदानो गृहति तागेव तनि प्रति खिष्टकृतं नि- रोह या धामं वसु विविदानः प्रकाशं जिगमिपति ताडगेय तद्विभक्तिमुक्त्वा प्रयाजेन वपटकरोत्यायतनादेव नैति यजमानो वै पुरोडाशः पुशर्व एते आहुती यभितः पुरोडाशमते आहुती (३) जुहोति यजमानमेवोभयतः पशुभिः परि गृह्णाति कृतयजुः संभृतसंभार इत्याहुर्न संभृत्याः संभारा न यर्जुः कर्त- मर्यमान इति नि-कामर्थमानः । यत् । आग्नेयम् । सर्वम् । भवति । सा । एव । अस्य । कहिः । समिति । वै। एतस्त्र । गृहे । वाफ् । सुज्यते । यः । अग्निम् । उद्बासयंत इत्युत्-वासयते । सः । वार्थम् । ससृष्टामिति सं-सृष्टाम् । यजमानः । ईश्वरः । अन्विति । पराभवितोरिति परा-भवितोः । विभकय इति वि-भक्तयः । भवन्ति । वाचः । विश्त्या इति वि-धृत्यै । यज॑मानस्य । अपराभावायेत्यप- -भावाय । (२) विभक्तिमित्ति वि-भक्तिम् । करोति । ब्रह्म । एव । तत् । अकः । उपाश्वियुप- अश्शु । यजति । यर्था । वामम् । वसु । विविदानः । गृहति । तादृक् । एव । तत् । अग्निम् । प्रतीति । स्विष्टकृतमिति स्विष्ट-कृतम् । निरिति । आह । यो । वामम् । बसु । विविद्वानः । प्रकाश मिति प्र-काशम् । जिगमिपति । तादृक् । एव । तत् । विभक्तिमिति वि-भक्तिम् । उक्त्वा । प्रयाजेनेति प्र-याजेन । वपद । फरोति । आयतनादित्या-यतनात् । एवं । न । एति । यजमानः । वै । पुरोडाशः । पशयः । एते इति । आहुती इत्या-हुती । यत् । अभितः । पुरोडाशम् । एते इति । आहुती इत्या-हुती । (३) जुहोति । यजमानम् । एव । उभयतः । पशुभिरिति पशु-भिः । परीति । गृहाति । कृतयजुरिति कृत-यजुः । संभृ- वाग्गृहे अवस्थितानां त्रीशुदादीनां वाग्भिः संसृज्यते तत्समा भवति तां वाचमनु यजमानः अपीतरखें- लक्षण्यरूपस्योत्कर्पस्याभावात्पराभूतो भवति । एताभिस्तु विभक्तिभिः पुनराधेयस्याम्याधेया लक्षण्य सति यजमानस्य विलक्षणत्वेन वाग्विधृती सत्यां पराभवः शाम्यति। विभक्तयः सूत्रे दर्शिता:-अमेऽऽना. चमेऽग्निनाऽग्नेऽग्निमम इति चतुर्पु प्रयाजेपु चतस्रो विभक्तीर्दधाति" इति । तथा चैवं मन्त्रपाठः संपद्यत- “समिधोऽग्नेऽन आज्यस्य वियन्तु । तनूनपादनावग्न आज्यस्य वेतु। इडो अमिनाऽम आज्यस्य वियन्तु । बहिरमिमग्न आज्यस्य वेतु" इति ॥ (१६) यथोविभक्तिविधिमनूद्य प्रशंसति-(विभक्तिमिति-) तत् पुनराधेयं ब्रह्मैव भन्याधेयात्सरि- बृढमेव करोति ॥ (१७) अत्र मन्त्राणां नीच धनि विधत्ते-(उपांश्चिति-) यथा लोके श्रेष्ठं वसु लब्धवान्पुरुषों (१८) विष्टकृत्युच्चध्वनि विधत्ते-(अग्निमिति-) निराह निःशेषध्वनिं कुर्यात् यथा लोके श्रेष्ठं वसु लव्धवान्द्रव्यपतिः प्रसिद्धिं गन्तुमिच्छति तद्वत् ॥ (१९) पूर्व विहितानां विभक्तीनां प्रयाजमन्नतंयन्धं विधत्त-(विभक्तिमिति-) रिभक्तिचनप्रकारो दर्शितः । तदुक्तिसहितन प्रयाजमन्त्रेण वपट्कारपूर्व यजेत । तथा सति पूर्वोत्तवाक्संसर्गलपराभवरहित मायतनात् स्वगृहान् नैति न निर्गच्छति, किंतु स्नहे प्रतितिष्ठति ।। (२०) पुनर्जा निवर्तख, सह रव्या निवर्तखेत्याभ्यां मन्त्राभ्यामामेवपुरोडाशयाधतादुपरिष्टाचाऽऽहुतिद्वयं विधत्ते (यजमान इति-) (२१) अत्र चोदकप्राप्तान्तंभारानाधानमन्त्रांच पाजसनेयादिशालान्तरमनुल पूर्वपक्षरूपेण निराचष्टे-- १ आप. श्री. सू. ५. २८. ६.। गोपायति तद्वत् ॥

·एणयजुवदाय ।पुनराधान- । । । -- - व्यमित्यथो खलु संभृत्या एव संभाराः कर्तव्य यजुर्यनस्य समृद्धये पुनर्निष्कृतो रयो दक्षिणा पुनरुत्स्यूतं वासः पुनरुत्सृष्टोऽनड्डान्पुनराधेयस्य समृद्धय सप्त ते अग्ने सुमिधः सप्त जिह्वा इत्यग्निहोत्रं जुहोति यत्रयन्त्रैवास्य न्यक्तं ततः (४) एवैनमर्व रुन्धे "वीरहा वा एप देवानां योऽग्निमुहासयते तस्य वरुण एवर्ण- यादाग्निवारुणमेकादशकपालमनु निर्यपद्यं चैव हन्ति यश्चास्वर्णयात्तौ भागधे- येन प्रीणाति नाऽऽर्तिमाछंति यज॑मानः (५)॥ (आऽपराभावाय पुरोडार्शमते आहुती ततः पत्रिशच ।) तसंभार इति संभृत-संभारः । इति । आहुः । न । संभृत्या इति सं-मृत्याः। संभारा इति सं-भाराः । न । यर्जुः । कर्तव्यम् । इति । अथो इति । खलु । संनृत्या इति सं-नृत्याः । एव । संभारा इति संभाराः । कर्तव्यम् । यर्जुः । यज्ञस्य । समृदया इति सम्-ऋन्द्रयै । पुनर्निष्कृत इति पुनः-निष्कृतः । रयः । दझिंगा। पुनरुत्स्युतमिति पुनः-उत्स्यूतम् । वार्सः । पुनरुत्सृष्ट इति पुनः-उत्सृष्टः । अनुहवान् । पुनराधेयोति पुनः-आधेयस्य । समृदया इति सम्-ऋदये । सप्त । ते । अन्न । समिध इति सन्-इधः । सत। जिताः । इति । अग्निहोत्रमिस्त्रग्नि-होत्रम् । जुहोति । यज्रयोति यत्र-यत्र । एव । अस्य । न्यतामिति नि-अक्तम् । ततः । (e) एव । एनम् । अवेति । सन्धे । वीरहेति वीर-हा । वै । एषः । देवानाम् । यः । अग्निम् । उढासयत इत्युन्-वासयते । तस्य । बरुगः । एव । ऋणयादित्यूण-यात् । आग्निवालग- मियाग्नि-वारुणम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । अनु । निरिति । वपैन् । यम् । यु । एव । हृन्ति । यः । च । अस्य । ऋणयादित्य॒ण-यात् । ती । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । प्रागाति । न । आतिम् । पति । अनि । यजमानः (4)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहितापदपाटे प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ (कृतयजुरिति-) यजुःशब्दन सर्परानीप्रभृतय आधानमन्ना विवक्षिताः । संभार शब्देन विकतोपादिसतात. शंपाः विवक्षिताः । प्रथमाधाने यनुपामुच्चारितत्वात्संभाराणां च संपादित वादग्यापि कर्मविशेषम्याऽऽधाना- दल्लन्नभेदाभावेन यजुःसंभारयोः नित्वात्तदुभयं पुनः न कर्तव्यम् इति पूर्वः पक्षः । प्रथमाधाने याजमने- बिनतं मूत्रकार उदाजहार--- सप्त पार्थिवान्संभारानाहरलेवं वानसलान्पच पच वा भूयसो वा पार्थिवा- न्मभारान्मभरदिति वाजसनेयकम्" इति ॥ (२२) निद्धान्तमाह-(अथो खल्बिति-) अथोशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । अत्र मुत्रकारः पक्षद्वय नुदानदार-"हैटाला: मभाग अपि च भवन्त्यषि वा पर पार्थिवान्नंभारानाहरोत्रं वानस्सन्यान" इति ।। (२३) दक्षिणां विधन-(पुनरिति-) भग्नः मन्ढीग्नः पुननिष्कृतः । छिन्नं सत्सूचीनन्नुभ्यां स्यूतं पुनरुत्स्यूतम् । बञ्चन भार वाद्यमशक्ततया परिन्यतः मकथंचियोपणन शतः पुनरूसृष्टः ॥ (२५) गन्त्रि होटव्यमिति प्रबमाधानन्यानन्त्रवन बदग्निहोत्रं विहित नदन चोदकमानं नवोद्य गम विने (मत त इनि-) मअन्तूरिष्टायाख्याम्यते । अस्य पुनायटेवयामधदर यस्मिन्याम्मद न्यनं. निननं दिन्नतं तत एव पदयात्मानन एनम् अनि मंगादयति ।। (२) अनुनद विवियन--(वीरदेति-) ऋगिननिय यादनि पीडयति ऋणयात् । ती यया निमोजिनुदा पनि १ अरश्रम... 1. ४-५-१.२ आर. श्री.स .२७. ७-८।३१. १, १.६.।

·संहिता] पुनराधानप्रकरणम् । Anh AAAAAAAAAAAAAAAAA -- (अथ प्रथमाष्टके परामप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ।) 'भूमिभूम्ना द्यौर्वरिणाऽन्तरिक्षं महित्वा । उपस्थे ते देव्यदितेऽग्निमन्नादम- न्नाधायाऽऽदधे । आऽयं गौः पृश्निरक्रमीदसनन्मातरं पुनः । पितरं च प्रय- न्त्सुवः । “त्रिशद्धाम वि राजति वाक्पतङ्गार्य शिश्रिये । प्रत्य॑स्य वह घुभिः । भूमिः । भूमा । धौः । वरिणा । अन्तरिक्षम् । महित्येति महि-स्वा । उपस्थ इत्युप-स्थे । ते । देवि । अदिते । अग्निम् । अनादमित्यन-अदम् । अन्नाधायेत्यन-अधोय । एति । दुधे । एति । अयम् । पृश्निः । अक्रमीत् । असनत् । मातरम् । पुनः । पितरम् । च । प्रयन्निति प्र-चन् । सुर्वः । विशात् । धार्म । वीति । राजति । वाक् । पतझार्य । शिश्रिये । प्रतीति । अस्य । वह । घुभिरिति धु-भिः । अस्य । अथ मीमांसा दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-“एकादिना समुच्चेयं पुननिकृत इत्यदः। वाधकं वा समुञ्चेयमुभयीरित्युदीरणात् ॥ आधानदक्षिणोपेतमुभयीरियनूयत्ते। ददातीलविधायित्वात्कायैक्याद्वाधकं भवेत्" इति ॥ आधाने विकल्पिता गोद्रव्यदक्षिणा द्रव्यान्तरदक्षिणाश्च वयः श्रूयन्ते-“ऐका देया पड् देया द्वादश देयाः” इत्यादिना । पुनराधाने पुनर्निप्कृतो रथो दक्षिणा इत्यादि श्रुतम् । भन्मः सन्पुनः समाहितः पुनर्निष्कृतः । सेयं पुननिष्कृतादिदक्षिणा किमतिदिष्टयकादिसंख्यया दक्षिणया समुच्चीयत उत तां बाधत इति संशयः। उभयर्दिक्षिणा ददात्याम्यधेिषिकीः पौनराधेयिकीश्चत्युत्तात्वात्समुच्चय इति पूर्वः पक्षः । ददातीति वर्तमाननिर्दे- शस्य विधित्वाभावादाधानकाले पूर्व दत्तं पुनराधानकाले दीयमानं च मिलित्वोभयीरित्यनूयते । दक्षिणात्वरूपस्य कार्यस्यैकत्वादुपदिष्टमतिदिष्टस्य बाधकम् ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ (२६) प्रथमद्वितीययोः पुनराधेयस्य प्रधानविधिस्तदनानि च निरूपितानि । तृतीये त्वाधानमन्त्रा आना- यन्ते । कल्प:--"भूमिभूनेति सर्पराजीभिर्गार्हपलमादधाति यत्त्वा क्रुद्धः परोवपेति दक्षिणाग्निं यत्ते मन्युपरो- तस्येतीतरान्” इति । आहवनीयसभ्यावसथ्यानित्यर्थः । त एते पण्मन्त्राः ॥ तत्र प्रथम एवं पठ्यते--(भूमि- रिति-) हे गार्हपत्यप्रदेश ! त्वं लोकत्रयात्मकोऽति । तत्र भूम्ना बाहुल्येन भूमिः असि । वरिणा वरिम्णा श्रेष्टत्वेन द्यौः असि । महित्वा महत्त्वेन अन्तरिक्षम् असि । हे अदिते भूमे तत्मदेशरूपे देवि! तवो- सझे [अन्नादम् ] अन्नभोक्तारं गार्हपत्याग्निं यजमानस्यादनयोग्यानसिद्धयर्थम् आदधे ।। (२७) अथ द्वितीयः-(आयमिति-) अयं गार्हपत्य आदित्यरूपेण गौः गमनशीलः पृश्निः श्वेतवर्णी जगत् आझमीत् । आक्रमणप्रकार एव स्पष्टीक्रियते--पुनर्मातरं पृथिवीम् असनत् आसीदत्याप्नोदित्यर्थः । सुवः : स्वर्गरूपं पितरं च प्रयन् प्रकर्षण गच्छन्नवस्थितः । यौः पिता पृथिवी मातेति शुलन्तरात्तयोर्माता- पितृत्वम् ।। (२८) अथ तृतीयः--(त्रिंशदिति-) आदित्यरूपस्य मार्हपत्यन्य संबन्धि विंशत्संख्याकं धाम मुहूर्त- रूपं तेजः विशेषेण राजते । अहः पञ्चदश मुहर्ता रात्रेः पञ्चदश। किंच वैदिकस्तुतिरूपा वापतमाय पक्षि- पदाकाशसंचारिणमादित्वं शिधिये आश्रितवतीत्यर्थः । अत एवान्यनाऽऽनायते--"अग्भिः पूर्वाहे दिवि देव ईयते" इत्यादि । हे नाहग्गाहपत्य ! त्वां प्रति यदस्माभिरद्वासनरूपं प्रतिकूलमाचरितं तत्सर्वम् अस्य प्रति- क्षिप मनसि मा कृथाः । चुभिः ज्वालारूपानिः वह अल्मदीयं हविर्देवेषु प्रापच ।। * भूमिभूमिलादिचत्वारोमन्त्रा आधानेऽपि विनियुत्ताः । १. न्या. मा. १०.३. ५. । २ आप. श्री. स. ५. २०.१३.। ३ पुनराध्ये तु पु रनि पाठः । ४'दक्षिणा' इति चिन्नास्ति । ५ संख्यया' इति शचित्रान्ति । ६'उभयर्दिदाति' इति पाठः ७'ददात्याधेरिकीः' इति पाठः । ८ आप, श्री.स. ५. २८. ९-१२। ९ नं. वा... १२. ९.। ..

·-- स्फुलिगिनी विधरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः" ॥ इति । ऋपयः मन्त्राः। ते च योजसल. न्याहवनीयगाईपलदक्षिणामिसभ्यावसय्यप्राजहितानीधीयाख्यानि(गि)सोमयागे वहिधारकागि सतसंग्याचानि । होना होतृप्रमुन्दा वषट्कलारो होता प्रशान्ता ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टाऽऽमोधोऽच्छावायश्चेिति सप्तख्यायः कृष्णयजुर्वेदीय [पुनराधान- अस्य प्राणादयानत्यन्तश्चरति रोचना। व्यस्यन्महिपः मुवः। यत्त्वा (१) क्रुद्धः परोवप मन्युना यदवा । सुकल्पमग्ने तत्तव पुनस्त्वोद्दीपयामसि । यत्त मन्युपरोप्तस्य पृथिवीमर्नु दध्वसे । आदित्या विश्वे तहेवा वसंवश्च समाभैरन् । मनो ज्योतिर्जुपतामाज्यं विच्छिन्नं यज्ञ समिमं दधातु । बृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विश्वे देवा इह मादयन्ताम् । मॅप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वाः सुप्त (२) ऋषयः सप्त धाम प्रियाणि । सप्त होत्राः सप्तधा त्या यजन्ति सुप्त योनीरा प्राणादिति प्र-अनात् । अपानतीत्यप-अनती । अन्तः । चरति । रोचना । वीति । अख्यत् । महिषः । सुवः । यत् । त्वा । (१)कुन्दः । परोस्पेति परा-उवर्प । मन्युः । यत् । अबवी । सुकल्पमिति - ल्पम् । अग्ने । तत् । तव । पुनः । त्वा । उदिति । दीपयामसि । यत् । ते । मन्युपरोप्न्येति मन्यु-पर . सस्य । पृथिवीन् । अन्विति । वसे । आदिल्याः । विश्व । तत् । देवाः । यसवः । च । समानरनिर्वि सम्-आभरन् । मनः । ज्योतिः । जुपताम् । आज्यम् । विच्छिन्न मिति वि-छिन्नम् । यज्ञम् । समिति इमम् । धातु । वृहस्पतिः । तनुताम् । इमम् । नः । विश्व । देवाः । इह । मादयन्ताम् । मृत । ते । अग्ने । समिध इति सम्-इधः । सप्त । जिह्वाः । नत । (२) ऋषयः । सप्त । धार्म । प्रियाणि । सुत । (२९)अथ चतुधः-(अस्येति-) अस्य आदिलस्य रोचना दीप्तिःप्राणात् उच्वाससदृशादुदयात् अपा- नती निःश्वासतुल्यमस्तमयं गच्छन्ती द्यावापृथिव्योः अन्तश्चरति। महति मण्डले नीदतीति महिपः आदिवः सुवः सर्ग व्यख्यत् यजमानेभ्यः प्रकाशितवान् । आदिलरूपेण स्तूयमान हे गार्हपत्य त्यामादधानीसभिप्रायः ।। (३०) अथ पञ्चमः (यस्वेति-) हे दक्षिणाग्ने ! क्रुद्धः कोपपराधीनोऽहं तेन मन्युना [त्वात परोवप । उपपेति लिहत्तमपुरुषः । परोप्तवानुदानितवानलीति यत् यय यवा समृद्धपभावदोन दारिद्येणोद्वासितवानस्मीति हे अग्ने तव प्रसादात् तत् सुकल्पं मुष्टु कृतमस्तु पुनः अपि त्वां वयमुद्दीपयानः । (३१) अथ पष्टः-(यत्त इति-) हे आहवनीय ! मदीयकोपेनोद्वासितस्य तव यत् तेजः पृथिवीमनु प्रविश्य ध्वन्तं तत्तज आदिवादयः समाहरन्तु ।। (३२) कल्प:-"मनोज्योतिर्जुपतामिति बृहस्पतिवत्वचापतिष्टते" इति। पाठस्तु-(मन इति-)उदामना पराधपरिहाराय मनो माननीयमग्नेः ज्योतिः हव्यम् आज्यं सेवताम् । विच्छिन्नमिमं यज्ञ संदधातु । बृहस्पतिः [नः] अस्माकम् इमं यज्ञं [तनुताम् ] विस्तीर्ण करोतु। [विश्व सर्वेऽपि देवा इह मादयन्तां तृप्तियुक्ता भवन्तु ॥ (३३) कल्पः- सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिहा इत्यग्निहोत्रं जुहोति” इति । पाठस्तु-(सतेति-) हे अग्ने ! [ते] तव समिधः सप्तसंख्याका अश्वत्योदुम्बरपलाशशीविकताशनिहतवृक्षपुष्करपर्णपाः । अत एव सूत्रकारो यथोक्तान्संभारान्समकान कम्य, इति वानस्पला इत्युपसंजहार । ज्वालारूपा जिमः च सप्त । तथा चाऽऽथर्वशिका आमनन्ति-"काली कराली च मनोजवा च मुलोहिता या च संपादनार्याः सप्तसंख्याका "अश्वो रूपं कृत्वा यदश्वत्येऽतिष्टः" इत्यादयः समानाताः। प्रियाणि धाम स्थान कमत १ आप. श्री. सू. ५. २८. १३.। २आप, श्री. सू. ५. २८. १४. । ३ आप. श्री. सु. ५. २.४।

·संहिता] पुनराधानप्रकरणम् । or घृणखा घृतेन । पुनरुर्जा नि वर्तख पुनरम इपाऽऽयुपा। पुनर्नः पाहि वि- श्वतः । संह रव्या नि वर्तखाग्ने पिन्वख धारया । विश्वप्निया विश्वतस्परि। "लेकः सलेकः सुलेकस्ते ने आदित्या आज्यै जुाणा वियन्तु केतः सकैतः सुकेतस्ते ने आदित्या आज्यै जुाणा वियन्तु विखा अदितिर्देवजृतिस्ते न आदित्या आज्य जुाणा वियन्तु (३)॥ (स्वा जिल्लाः सप्त सुफेतरते नत्रयोदश च ।) - होनाः । सप्तधेति सप्त-धा । त्वा । यजन्ति । सप्त । योनीः । एति । पुणख । घृतेन । पुनः । ऊर्जा । नीति । वर्तस्व । पुनः । अग्ने । हुपा । आयुपा । पुनः । नः । पाहि । विश्वतः । सह । रय्या । नीति । वर्तस्व । अनै। पिन्बस्व । धारया । विश्वप्तियेति विश्व-निया । विश्वतः । परि । लेकः । सलेक इति स-लेकः । सुलेक इति सु-लेकः । ते । नः । आदित्याः । आज्यम् । जुपाणाः । वियन्तु । केतः । सकेत इति स-केतः । सुकेत इति सु-केतः । ते । नः । आदित्याः । आज्यम् । जुपाणाः । वियन्तु । विवस्वान् । अदितिः । देवऋतिरिति देव-जूतिः । ते । नः । आदित्याः । आज्यम् । जुपाणाः । वियन्तु (३) ॥ इति कृष्णयजुवेंदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥ त्वां यजमानाः सप्तधा यजन्ति । अमिष्टोमोऽसग्निष्टोम उक्थ्यः पोडश्यतिरानोऽप्तोर्यामो वाजपेयश्चेति सप्त प्रकाराः । तादृशस्त्वं सप्त योनीः आहवनीचादिस्थानानि घृतेन सर्वतः पूरय ॥ (३४) कल्प:-"पुनर्जा सह रख्येलभितः पुरोडाशमाहुती जुहोति पुनरुजेति वा पुरस्तात्प्रयाजानां सह रयेत्युपरिष्टादनूयाजानाम्” इति । प्रथममन्त्रपाठस्तु-(पुनरूजेति-) हे अग्ने! त्वं मयोद्वासितोऽपि ऊर्जा क्षीरादिरसेन सह पुननिवर्तस्व अत्रागच्छ । इपा अनेन आयुपा च सह पुनरागच्छ । [नः] अस्मान् पुनः पुनः कृतात् विश्वतः सर्वलादपराधात् पाहि॥ (३५) द्वितीयमन्त्रपाठस्तु [सहेति] हे अन्ने!रय्या धनेन सह निवर्तस्व [विश्वप्निया ] 'प्सा भक्षणे' इति धातुः । विश्वेन प्सायते भक्ष्यते पीयत इति विश्वप्नी तादृश्या वृष्टिधारया विश्वतस्परि सर्वेषां तृणधान्चलतापादपानामुपारे पिन्वख लिञ्च ॥ (३६) कल्पः-“यस्तृतीयमादधीत स एतान्होमाजुहुयाहेकः सलेक इति । नन्नत्रयपाठस्तु-(लेक इति-) नवसंख्याका लेकादिनामका य आदित्यास्ते सर्वे उपाणाः प्रीयमाणा [नः] अन्माकम् भाज्यं वियन्तु पिवन्तु ॥ अत्र विनियोगसंग्रह:--"चतुर्भिमिरिलायेरादध्यात्पश्चिमानलम् । दक्षिणानि तु यत्त्वति यदित्याहवनीय- कम् ॥ १॥ मनस्तूपस्थितिः सप्त जुहुयादग्निहोत्रकम् । पुनाभ्यां पुरोटाशमभितो जुहुयादय ॥ २ ॥ तृतीय- नादधानस्य लेकाद्या होममन्त्रकाः ॥” इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्टे पसमप्रपाटके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ १ आप. ५. २८. १६-१७.। २ अदा. प. अ.। ३ आप. श्री. सू. ५. २९. १९. ।

·१० कृष्णयजुर्वेदीयं [पुनराधान- । । । । । - अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः । भूमिभुम्ना द्यौर्वरिणेत्याहाऽऽशिपैवैनुमाधत्ते स वै जीर्यन्तोऽमन्यन्तु स एतं कसीरः काद्रव्यो मन्त्रमपश्यत्ततो वै ते जीर्णास्तनूरपन्नित सर्पराज्ञिया ऋग्भिर्हिपत्यमादधाति पुनर्नवमेवैनमजरै कृत्वाऽऽधृत्तेऽथो पूतमेव "पृथि- वीमन्नाद्यं नोपानमत्सैतम् (१) मब्रमपश्यत्ततो पै तामन्नाद्यमुपानमुद्यसर्प- राज्ञिया ऋग्भिर्गार्हपत्यमादधात्यन्नाद्यस्यावरुद्ध्या अर्थो अस्यामेवैनं प्रतिष्ठि- तमा धत्ते यत्वा क्रुद्धः परोवपेत्याहापहृत ए॒वाम्मै तत्पुनस्त्वोहीपयामसीत्याह समिन्ध एवैनं यत्तै मन्युपरोप्तस्येत्यौह देवताभिरेव (२) एन५ सं भरति वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते योऽग्निवासयते बृहस्पतिवत्यु!प तिष्ठते ब्रह्म वै भूमिः । भूना । द्यौः । वरिणा । इति । आहु । आशिपेत्या-शिपा । एव । एनम् । एति । धत्ते । सर्पाः । वै । जीर्यन्तः । अमन्यन्त । सः । एतम् । कसीरः । कादयः । मन्त्रम् । अपश्यत् । ततः चै । ते । जीर्णाः । तनूः । अपेति । अभत । सर्पराज्ञिया इति सर्प-राज्ञियाः । अग्भिरित्यृक्-भिः । गाईप- त्यमिति गार्ह-पत्यम् । एति । दुधात । पुनर्नवमिति पुनः-नवम् । एव । एनम् । अजरम् । कृत्वा । एति। धत्ते । अथो इति । पूतम् । एव । पृथिवीम् । अन्नाद्यमित्यन्न-अद्यम् । न । उपेति । अनमत् । सा। ए॒तम् । (१) मनम् । अपश्यत् । ततः । वै। ताम् । अन्नाद्यमित्यन्न-अद्यम् । उपेति । अनमत् । यत् । सर्प- राज्ञिया इति सर्प-राज्ञियाः । ऋग्भिरित्यृक्-भिः । गार्हपत्यमिति गाह-पत्यम् । आदधातीत्या-दधाति । अन्नाद्यस्येत्यन्न-अधस्य । अवरुद्धया इत्यवरुद्धयै । अथो इति । अस्याम् । एव । एनम् । प्रतिष्ठितमिति प्रति-स्थितम् । एति । धत्ते । यत् । त्या । कुन्दः । परोवपेति परा-जवप । इति । आह । अपेति । मुते । गुय । अस्मै । तत् । पुनः । त्वा । उदिति । दीपयामसि । इति । आह । समिति । इन्धे । एव । एनम् । यत् । ते । मन्युपरोसस्येति मन्यु-परोप्तस्य । इति । आह । देवताभिः । एव । (२) एनम् । समिति । भरति । वीति । थे । एतस्य । यज्ञः । विद्यते । यः । अग्निम् । उदासयत इत्युत्-वासयते । युद्धस्पतिय॒त्यैति भृह (३७) चतुर्थानुवाके पूर्वेक्ता मन्त्रा व्याख्यायन्ते । तत्र अन्नाद्याय इत्येतस्य मन्त्रपदस्याभिप्रायमाह- (भूमिरिति-) आशिपा अन्नं प्राप्तुमिच्छया ॥ (३८) चतसृभिऋग्भिराधानं विधत्ते-(सर्पा इति-) जीर्यन्तो जरां प्राप्नुवन्तः अमन्यन्त कोऽम्या जरायाः प्रतीकार इति विचारितवन्तः । तदा कसीरनामकः (कादयः) कद्रूपुत्रो भूमिरियादिक मन्त्रसंघम् अपश्यत् । तन्मन्त्रसामर्थ्यात् ते सर्पाः जीर्णाः शरीरत्वचोऽपहत्य कोमलास्त्वचः प्राप्नुवन् । गाणां राज्ञी भूमिः । इयं व सर्पतो राज्ञीयन्यत्राऽऽन्नानात् । तस्या ऋचो भूमिभूम्नेत्यादयस्वाभिराहिती यतिरां परित्यज्य नूतनः पूतश्च भवति ।। (३९) तमेव विधिमनूद्य प्रशंसति-(पृथिवीमिति-) अन्नाद्यायेत्युक्तत्वातत्प्राप्तिः । उपस्थे ते देवी- सत्वान्नां प्रतिष्टितत्वम् ॥ (20) यदाह (दद) परोवप तत्सुकल्पमित्युक्तिीलस्येवाग्नेः सान्त्वनायापलाप इलाह-(यत्येति-) । (४१) उद्दीपयानसीलस्याभिप्रायमाह--(पुनस्वेति-)॥ (४२) आदिल्या विश्व तदित्यादेरभिप्रायमाह-(यत्त इति-)॥ (८३) उपस्थानं विधत्ते--(विवेति-) वृहस्पतिशब्दोऽस्यामस्तीति मृहस्पतिवती ।।

·संहिता] पुनराधानप्रकरणम् । ११ देवानां बृहस्पतिर्गमणव यज्ञ सं दधाति "विच्छिन्नं यज्ञ समिमं दधात्वि- सोह संतत्यै "विश्वे देवा इह मादयन्तामित्याह संतत्यैव युझं देवेभ्योऽनु दि- शति सँस ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वाः (३) इत्याह सप्तसप्त वै संसधाऽ प्रियास्तनुवरता एवार्य रुन्धे पुनर्जा सह रय्येत्यभितः पुरोडाशमाहुती जुहोति यजमानमेवोर्जा च रय्या चौभयतः परि गृह्णााँदित्या वा अस्माल्लोकादमुं लोकायन्तेऽमुस्मिल्लोके व्यतृप्यन्त इमं लोकं पुनरभ्यवेत्याभिमाधायैतान्हो- मौनजुहवुस्त आर्भुवन्ते सुवर्ग लोकायन्यः पराचीन पुनराधेोदग्निमादधीत स एतान्होमा हुयाद्यामेवाऽऽदित्या ऋद्धिमा चन्तामेवौति (४)। (सैतं देवताभिरेव जिहा एतान्पन्न विश्शतिश्च ।) -- । - । स्पति-पत्या । अचा। उपेति । तिष्ठते । वार्म । वै । देवानाम् । गृहस्पतिः । ब्रह्मणा । एव । यज्ञम् । समिति । धाति । विच्छिन्नमिति वि-छिन्नम् । यज्ञम् । समिति । इमम् । दधातु । इति । आहु । संतत्या इति सं-तत्यै । विश्वे । देवाः । इह । मादयन्ताम् । इति । आहे । संतति सं-तत्यै । एव । यज्ञम् । देवेभ्यः । अन्विति । दिशति । सप्त । ते । अग्ने । समिध इति सम्-इधः । सप्त । जिह्वाः । (३) इति । आह । सप्तसप्तेति सप्त-सुप्त । वै। सप्तधेति सम-धा । अग्नेः । प्रियाः । तनुवः । ताः । एव । अवेति उन्धे । पुनः । ऊर्जा । सह । यया । इति । अभितः । पुरोडाशम् । आहुती इत्या-हुती । जुहोति । यजमानम् । एव । ऊर्जा । च । या । च । उभयतः । परीति । गृह्णाति । आदित्याः । वै । अस्मात् । लोकात् । अमुम् । लोकम् । आयन् । ते । अमुप्मिन् । लोके । वीति । अतृप्यन् । ते । इमम् । लोकम् । पुनः । अभ्यवेत्येत्यभि-अवेत्य । अग्निम् । आधायेत्या-धार्य । एतान् । होमान् । अजुहवुः । ते । आर्द्ध- पन् । ते । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । आयुन् । यः । पराचीनम् । पुनराधेयादिति पुन:-आधे- यात् । अग्निम् । आदधीतेत्या-दीत । सः । एतान् । होमान् । जुहुयात् । याम् । एव । आदित्याः । अद्धिम् । आधुवन् । ताम् । एव । अमोति (e) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ १ ॥ () तं शब्दं प्रशस्य संधात्विति शब्दस्याभिनायमाह-(विच्छिन्नमिति-)॥ (४५) देवसंवोधनस्योपयोगमाह-(विश्वेदेवा इति-)यझं सततं कृत्वा देवेभ्यः तत्कथनाय संयोधनम् ॥ (४६) समिदादिषु सप्तसंख्यामा उपयोगमाह-(सप्त त इति-) समिदादयः सर्वे पदार्थाः प्रत्येक सप्त सप्त विनिर्दिश्यन्ते । यस्मात् सप्तधा अवस्थिताः पदार्था अग्नेः प्रियास्तनुवः तस्मात्तदवरोधाय सप्तसंख्या (२७) द्वितीयानुवाके विहितयोराहुलोमन्त्री विनियुके-(पुनरूजेति-)। (४८) तृतीयाधाने होमान्विधत्ते-(आदित्या वाइति-) आदित्याः आधानपुनराधाने अनुष्टाय सुवर्ग गत्वा तत्र व्यतृप्यन्त विशेषेण तृपां प्राप्ताः । समृद्धिर्न पर्याप्तति मत्वा भूमावागत्य लेकादिमन्त्रैर्तुत्वाऽतिशयेन समृद्धिं गताः । ततः पुनराधेयात् ऊर्ध्वम् अग्निम् आधाय लेकादिभिः जुहुयात् ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे परमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ * ·१२ कृष्णयजुर्वेदीयं [पुनराधान- सभाष्यं पुनराधेयवाह्मणम् । तत्र प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाटके प्रथमोऽनुदाकः। देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा बिजयमुप्यन्तः । अग्नीपोमयोनेज़- खिनीस्तनूः संन्यदधत । इदमु नो भविष्यति । यदि नो जेप्यन्तीति । तेना- नीपोमावाक्रामताम् । ते देवा विजिलै । अग्नीपोमावन्वैच्छन् । तेऽग्निम- बत्रिन्दन्नतुपूत्सन्नम् । तस्य विभक्तीभिस्तेजस्विनीस्तन्वारन्धत (१)। ते सोममन्वविन्दन् । तमन्नन् । तस्य यथाभिज्ञाय तयगृहत । ते ग्रहां अभ- वन् । तद्राणां ग्रहत्वम् । यस्यैवंविदुपो ग्रहां गृह्यन्तै । तस्य त्वैव गृहीताः । नानाग्नेयं पुनराधेय कुर्यात् । यदनाग्नेयं पुनराधेये कुर्यात् । युद्धमेव तत् । (४९) यस्य निःश्वनितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेयरंम् ॥ १॥ तत्राऽऽद्यऽनुवाके पुनराधेयगतयोराज्यभागयोविशेष विधानुमादावुपाख्यायिकामाह-यदा देवाःच अनुराः व युद्धोद्युक्तास्तदा देवा विजयम् प्राप्तुकामाः स्वकीयाः तेजस्विनीस्तनूरानीपोमयोःस्थापितबन्नः। तद शब्दन शारीरवप्रियभूतधनमुपलक्ष्यते । तयोधनं स्थापयतां देवानामयभिप्रायः । यदि कथंचित् [नः] अन्मान्यदाऽमुग़ जेप्यन्ति तदानीम् इदम् एव धनम् [नः] अन्माकं जीवनाय भविष्यति इति । तनः स्थापितेन तेन धनेन सह ती अग्नीपोमो पलायनमकुरुताम् । देवाः पुष्यवशेन विजय प्राप्य सर्वत्र सन्नी पोमी अन्विष्य क्वचित् ऋतुपु वेपमाच्छाद्यावस्थितम् अग्निम् अलभन्त। ऋतूनां बलमवष्टभ्यावस्थितत्या लाद्रहीनुमाता देवाः तस्य अमेगकोचरूपेण चतन्नो विभत्कीर्दत्त्वा वकीयाः तनः धनरूपाः स्वस्तियन्तः। ताथ विभक्तयः सुत्रे स्पष्टमुदाहृताः-"अंग्नेऽनेऽनावग्नेऽग्निनाऽनेऽग्निमग्ने” इति "चतुयु प्रयाजेषु चतर विभक्काददात" इति । “समियोऽन आज्यस्य वियन्तु तनूनपादन आज्यन्य बेनु” इत्याद्यानु प्रयाजयाज्या मंबुद्धयन्ना अग्निशब्दा आन्नानाः । तेभ्यः पुरन्ताक्रमेण संबुद्धि-सप्तमी-नृतीया-द्वितीयाविभक्त्वन्ना अभि- शब्दाः प्रयुताः । तेन तृप्तोऽग्निन्तदीयान्ननूर्दत्तवान् । अथ ते देवाः सोमम अन्विय लब्या नं नायिका तन्य माद्यान्वकीयाः तनूः तनक्षणेन सम्यगभिज्ञाय यथाययं गृहीतबन्नः। ते च ननुसमाना द्रव्यविक पन्द्रबायबादिग्रहा अभवन् । देवगृह्यन्त इति व्युत्पत्त्या ग्रनाम संपन्नम् । यो यजमानतादृशं महिमान विद्वानहानि तम्यैव ग्रहा यथाशानं गृहीताः भवन्ति ।। (१०) अय यथोकविमतिविधि मनान निधाय तं विधिमुन्नतुमुपोद्धानमाह-(नानाग्नेयमिति-) पर गययन नन्मिन अनाग्नयं न कुर्यात् । अन एवं सत्रकारणोताम्-मनाम भवान" इति । अनामय कर पुनरावन्य मदहेतुत्वं न म्यान । क्रियते चात्र ममिदादिषु चतुषु प्रयाजेवनाग्नेयम् । नन्नन्वेषु देवनान्दन मनिदादीनां श्रूयमाणवान् । सोबमाक्षेपम्प पोशातः । अयाजानां बनुमानन्यायसंपादनाय यो विमनीः कुत्रादिति विचिन्मयः । प्रन्यविधिश्च महिनायामा भयो भन्न बाची विन्य" हुन । कामयनमायादं द्वितीय हि प्रपाठक । यदनु महिनायां तन्ममिह वनितम् ॥ २ ॥ नृतीय कार पवन्य प्रदान नभुव । मदतः ॥ ३॥ यदि तावामान्याने पुनराधानमत्र न । नानाम्यानुवादन विशेषः कोऽपि यान्यने ।। । दशानुवाचालंपु म्युः पुनगवानमादिन ॥ स्यानिटपिटवनोऽन्त बाजपेयन्त होम नत्रन्तु नदिदाबान टि । मध्ययनुवाक दायानामहवः ॥ ॥ द्वितीय कारवाय चिन्तन्त्र पर। चटु पत्र का प रयोजनामवंदा पानी बगदान । " भित्र सात बन्दर ॥ ॥ नमान्दा द्वितीयाया कालपेयायोधिनः । यpिire मदन मन्दः ।। ८ ॥ दृढ वयानुकावा दवं गनुदीरटाः । वाजपेयकामयाममा - अददायक * व्याययंट हमाद ॥ ॥ दयनिरिनी भावग्रन्थः । २मार, ५.२८, ३.१ ३. द्र........। ४ अप..म... १८.३.। ५२.म. १.५.१. - ८ ·AAAAAM. .. .. मामणम् ] पुनराधानप्रकरणम् । १३ (२) अनग्नेियं वा एतक्रियते । यत्समिधस्तनूनपातमिडो चुहियजति । उभाग्नेयावाज्यभागौ स्याताम् । अनाज्यभागौ भवत इत्याहुः । यदुभावा- मेयान्वचाविति । अग्नये पर्वमान्योत्तरः स्यात् । यत्पव॑मानाय । तेनाऽऽ- ज्यभागः । तेन सौम्यः। बुधन्वत्याग्नेयस्याऽऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवति । (३) या सुप्तं बोधयति । ताव तत् । अग्मिन्यक्ताः पत्नीसंयाजाना- मृचः स्युः । तेनाऽऽग्नेय सर्वं भवति । एकधा तेजस्विनी देवतामुपैतीत्याहुः। सैनमीश्वरा प्रदह इति । "नेति ब्रूयात् । प्रजननं वा अग्निः । प्रजननमेवोपै- तीति । कृतयजुः संभृतसंभार इत्याहुः। (४) न संभृत्याः संभाराः । न यजुः (५१) इदानीमाज्यभागयोर्विशेष विधत्ते-(उभाविति-) प्रकृतावाद्य आज्यभाग आग्नेयः द्वितीयः सौम्यः । अत्र तु द्वितीयोऽप्याग्नेयः कर्तव्यः ।। (५२) अत्रैवापरं विशेष विधत्ते--(अनाज्यभागाविति-) अत्र केचिदभिज्ञा एवमाक्षिपन्ति । यदि उभौ अप्याज्यभागी अन्वञ्चौ अव्यवहितों आग्नेयौ एव कुर्यात्तदानीमेतावाज्यभागावेव न भवतः । सौम्यस्या- ननुष्टितत्वात् । सौम्यो हि सोपपत्तिकः प्रकृतावेवं विहितः- "देवलोकं वा अग्निना यजमानोऽनुपश्यति पितृलोक५ सोमेनोत्तरार्धेऽग्नये जुहोति दक्षिणार्धं सोमाय" इति तस्मादुत्तरः सौम्यः कर्तव्य इति । अस्मिन्पक्षेऽभिज्ञस्यै- वमुत्तरम् । अनामेयत्वमसौम्यत्वं चेति दोपद्वयं वारयितुं पवमानायानय उत्तरः आज्यभागः कर्तव्यः । तत्राग्निः प्रत्यक्षमेव श्रूयते । पवमानविशेषणेन तु केवलानेयत्वदोषवारणादाज्यभागत्वं सिध्यति । तावता सौम्यत्वमुपचरणीयम् । “अग्न आयूपि पवसे" इत्यस्यां पुरोनुवाक्यायां कृतायामग्नये पवमानायायमुत्तर आज्यभागः स्यादिति तात्पर्याधः ॥ (५३) प्रथमस्याऽऽज्यभागस्य प्राकृती पुरोनुवाक्यां बाधितुमन्यां विधत्ते-(वुधन्वतीति-) बुधिधातु- यस्यामृच्यस्ति सेयं वुधन्वती तस्यां क्रियमाणायां यथा लोके सुप्तं पुरुषं वोधयति तादृश एव तत् भवति । अत्र सूत्रम्-"अग्नि५ स्तोमेन वोधयेलामेयस्माऽऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवत्पन्न आयूपि पवस इति सौम्यस्य" इति ॥ (५४) पत्नीप्याजमन्त्रेषु विशेपं विधत्ते (अग्निन्यक्ता इति-) अग्निपदेन युक्ता अग्निन्यता: "आप्यायख समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम्" इत्येषा प्रथमस्य पत्नीसंयाजस्य पुरोनुवाक्या । तत्र सोमाने वृष्णियमिलग्निपदप्रक्षेपोऽग्मियुक्तत्वम् । यथा समिदादिप्रयाजेवग्निशब्दगतविभक्तिप्रयोगेणाऽऽग्नेयत्वमेवं पलीसंयाजानाम् अग्नेयत्वं संपद्यते ॥ (५५) अत्र चोद्यवादिनामाक्षेपं दर्शयति-(एकधेति-) तेजोधिकां देवतां यः पुमान् एकघोपैति नैरन्तर्येण सेवते सा देवता तम् एनं प्रदग्धं समर्था भवति । तस्मात्पूर्वोक्तमग्निन्यक्तत्वं न कार्यमिलाक्षेपः। (५६) तस्योत्तरं दर्शयति-(नेतीति-) न अस्ति प्रदाह इति एवमुत्तरं ब्रूयात् अग्नेविरोधिदाह- करवेऽपि खकीयसेवकं प्रति प्रजननेनानुग्राहकत्वान्निरन्तरमनि सेवमानः प्रजोत्पत्तिम् एव प्राप्नोति इति ॥ (५७) अन चोदकप्राप्तान्संभारानाधानमन्त्रांश्च पूर्वपक्षरूपेण निराचष्टे--(कृतयजुरिति-) यजु:- शब्देन घेर्मः शिर इत्याद्या आधानमन्त्रा विवक्षिताः । संभारशब्देन सिकतादिसप्त मृद्विशेषा अश्वत्योदुम्ब- रादिसप्त वानस्पत्यविशेपाश्च विवक्षिताः । प्रथमाधाने यजुषामुञ्चरितत्वात्संभाराणां च संपादितत्वादस्यापि पुन- राधेयस्याऽऽधानादयन्तभेदाभावेन यजुःसंभारयोः सिद्धत्वात्तदुभयं पुनः न कर्तव्यम् इति पूर्वः पक्षः ॥ १ ते. सं. २. ६. २. । २ ते. सं. १. ३. १४.। ३ आप. श्री. सू. ५. २८.१०.। ५ ते. ना. १. १. ७. ते, सं. ४, २.७.। - ·१२ कृष्णगजुर्वेदीनं [पुनराधान- सभाप्यं पुनराधेयवाह्मणम् । - तत्र प्रथमकाण्डे एतीयमपाठके प्रथमोऽनुवाकः। देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुपयन्तः । अग्नीपोर्मयोनेज़- खिनीस्तनः संन्यदधत । इदमु नो भविष्यति । यदि नो जेप्यन्तीति । तेना- नीपोमावपाक्रामताम् । ते देवा विजिरी । अग्नीपोमावन्वैच्छन् । तेऽग्निम- वविन्दन्नुतुपूत्सन्नम् । तस्य विभक्तीभिस्तेजविनीत नूरानन्धत (१)। ते सोममन्त्रविन्दन् । तमन्नन् । तस्य यथाभिज्ञाय नव्यग्रहत । ते ग्रहां अभ- वन् । तद्राणां ग्रहत्वम् । यस्यैवंविदुपो ग्रहां गृयन्ते । तस्य त्वैव गृहीताः नौनामेयं पुनराधेयै कुर्यात् । यदग्नेियं पुनराधेय कुर्यात् । व्युद्धमेव तत् । (४९) यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽलिलं जगन् । निर्ममे तमहं वन्द विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ तत्राऽऽद्येऽनुवाके पुनराधेयगतयोराज्यभागयोविंशपं विधानुमादाचाळ्यायिकानाह-यदा देवाः च अमुराः च युद्धोद्युक्तास्तदा देवा विजयम् प्राप्तुकामाः स्वकीयाः तेजस्विनीस्तनूरग्नीपोमयोःस्थापितबन्नः। तनु शब्देन शरीरवत्प्रियभूतधनमुपलक्ष्यते । तयोधनं स्थापयतां देवानामयमभिप्रायः । यदि कथंचिन् [नः] असान्यदाऽसुरा जेप्यन्ति तदानीम् इदम् एव धनम् [नः] अन्माकं जीवनाय भविष्यति इति । ततः स्थापितेन तेन धनेन सह तो अग्नीपोमो पलायनमकुरुताम् । देवाः पुष्यवशेन विजय प्राप्य सर्वत्र अग्नी पोमो अन्विष्य. क्वचित् ऋतुपु वेपमाच्छाद्यावस्थितम् अग्निम् अलभन्त। ऋतूनां बलमवष्टभ्यावस्थितत्वाद- लाद्रहीतुमशक्का देवाः तस्य अग्नरुत्कोचरूपेण चतस्रो विभक्तीर्दत्त्वा स्वकीयाः तनुः धनपाः बीकापन्न। ताश्च विभक्तयः सूत्रे स्पष्टमुदाहृताः-"अंग्नेऽनेऽनावग्नेऽग्निनाऽग्नेऽग्निमग्ने” इति "चतुपु प्रयाजेषु चतस्त्रो विभक्तीर्ददाति" इति । "समियोऽन आज्यस्य वियन्तु तनूनपादग्न आज्यस्य वेतु" इत्याद्यानु प्रयाजयाचा संयुयन्ता अग्निशब्दा आन्नाताः । तेभ्यः पुरस्तात्कमेण संबुद्धि-सप्तनी-तृतीया-द्वितीयाविभक्त्यन्ता अग्नि- शब्दाः प्रयुक्ताः । तेन तृप्तोऽमित्तदीयात्तन्र्दत्तवान् । अथ ते देवाः सोमम् अन्विष्य लब्ध्वा तं ताडयित्वा तस्य सकाशात्स्वकीयाः तनूः तत्तलक्षणेन सम्यगभिज्ञाय यथायथं गृहीतवन्तः। ते च तनुसमाना द्रव्यविशेषा ऐन्द्रवायवादिग्रहा अभवन् । देवह्यन्त इति व्युत्पत्त्या ग्रहनाम संपन्नम् । यो अजमानतादृशं महिमानं विद्वान्गृह्णाति तस्यैव ग्रहा यथाशास्त्रं गृहीताः भवन्ति ॥ (५०) अथ यथोक्तविभक्तिविधि मनति निधाय तं विधिमुन्नेतुमुपोद्घातमाह-(नानाग्नेयमिति-) यवन राधेयम् तस्मिन् अनाग्नेयं न कुर्यात् । अत एव सूत्रकारेणोक्तम्- "सैमाग्नेयं भवति" इति । अनग्नेियकरण पुनराधेयस्य समृद्धिहेतुत्वं न स्यात् । क्रियते चाव समिदादिषु चतुर्यु प्रयाजेप्वनाग्नेयम् । तन्नब्रेषु देवतान्तरान समिदादीनां श्रूयमाणत्वात् । सोयमाक्षेपरूप उपोद्धातः । अत्र प्रयाजानां चतुर्णामानेवत्वसंपादनाय ययोज- विभक्तीः कुर्यादिति विधिरुन्नेयः । प्रत्यक्षविधिश्च संहितायामानातः-विभक्तयो भवन्ति वाचो विधृत्य" इति । १ गवामयनमाख्यातं द्वितीये हि प्रपाठके । यदनुक्तं संहितायां तत्सर्वमिह वर्णितम् ॥ २॥ तृतीय वाज- पेयस्य ब्राह्मणं समुदीर्यते । दशानुवाकारतेषु स्युः पुनराधानमादिमे ॥ स्यापिण्डपितृयज्ञोऽन्ते वाजपेयत मध्यतः ॥ ३ ॥ यत्संहितायामाख्यातं पुनराधानमत्र तु । तस्योक्तस्थानुवादेन विशेषः कोऽपि वर्ण्यते ॥ ४ ॥ वाजपेयस्य मन्त्रास्तु संहितायामुदीरिताः । मध्यवर्लनुवाकेषु तद्याख्यानामिहेर्यते ॥ ५॥ द्वितीये बाजपेयस्य विधिस्तस्य ग्रहाः परे । चतुर्थे पशवः प्रोक्ताः पञ्चमे रथयोजनम् ॥ ६॥ मर्यादा धावनं पष्ठे यूपारोहणमुत्तरे। अष्टमे त्वभिपेकः स्यादतिग्राह्याल्वनन्तरे ॥ ७॥ नवमान्ता द्वितीयाद्या वाजपेयावयोधिनः । यः पिण्डपित्र- यज्ञोऽसौ दशमे स्पष्टनीरितः ॥ ८॥ तृतीयस्यानुवाकार्या इलेवं समुदीरिताः । वाजपेवब्राह्मणार्या मन्त्रः सह पुरेरिताः । आद्यन्तावनुवाको ती व्याख्यास्यते इह क्रमात् ॥ ॥ इत्यातरत्तो भाष्यग्रन्थः । २ आप. श्री. सू. ५. २८.६.। ३ते. वा. ३. ५. ५. । . आप, श्री. सू. ५. ३८. ३.। ५ते. सं. १. ५. २. 1 ---- .

·.. ब्राह्मणम् ] पुनराधानप्रकरणम् । १३ (२) अनग्नेियं वा एतक्रियते । यत्सुमिधस्तनूनपातमिडो वर्हियजति । उभावा यावाज्यभागौ स्याताम् । अनाज्यभागौ भवत इत्याहुः । यदुभावा- नेयान्वञ्चाविति । अग्नये पर्वमानायोत्तरः स्यात् । यत्पव॑मानाय । तेनाss- ज्यभागः । तेन सौम्यः। बुधन्वत्याग्नेयस्याऽऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवति । ३) या सुप्तं बोधयति । ताव तत् । अग्निन्यक्ताः पत्नीसंग़जाना- मृचः स्युः । तेनाऽऽग्नेय सवै भवति । एकधा तेजखिनी देवतामुपैतीत्याहुः। सैनमीश्वरा प्रदह इति । "नेति ब्रूयात् । प्रजनन वा अग्निः । प्रजननमेवोपै- तीति । कृतयजुः संभृतसंभार इत्याहुः।(४) न संभृत्याः संभाराः । न यजुः (५१) इदानीमाञ्चभागयोविशेष विधत्ते-(उभाविति-) प्रकृतावाद्य आज्यभाग आनेयः द्वितीयः सौम्यः । अत्र तु द्वितीयोऽप्यानेयः कर्तव्यः ॥ (५२) अत्रैवापरं विशेषं विधत्ते- (अनाज्यभागाविति-) अत्र केचिदभिज्ञा एवमाक्षिपन्ति । यदि उभौ अप्पाज्यभागी अन्यचौ अव्यवहितों आग्नेयौ एव कुर्यात्तदानीमेतावाज्यभागवेव न भवतः । सौम्यस्या- ननुष्टितत्वात् । सौम्यो हि सोपपत्तिकः प्रकृतावेवं विहितः-"देवलोकं वा अग्निना यजमानोऽनुपश्यति पितृलोकर सोमेनोत्तरार्धेऽनये जुहोति दक्षिणार्धे सोमाय" इति तस्मादुत्तरः सौम्यः कर्तव्य इति । अस्मिन्पक्षेऽभिज्ञस्य- वमुत्तरम् । अनामेयत्वमसौम्यत्वं चेति दोषद्वयं वारयितुं पवमानायालय उत्तरः आज्यभागः कर्तव्यः । तत्रानिः प्रत्यक्षमेव श्रूयते । पवमानविशेषणेन तु केवलाग्नेयत्वदोषवारणादाज्यभागत्वं सिध्यति । तावता सौम्यत्वमुपचरणीयम् । “अग्न आयूषि पवते” इत्यस्यां पुरोनुवाक्यायां कृतायामग्नये पवमानायायमुत्तर आज्यभागः स्यादिति तात्पर्यायः ॥ (५३) प्रथमस्याऽऽज्यभागस्य प्राकृती पुरोनुवाक्यां वाधितुमन्यां विधत्ते--(वुधन्वतीति-) युधिधातु- स्याच्यस्ति सेयं बुधन्वती तस्यां क्रियमाणायां यथा लोके सुप्तं पुरुषं चोधयति तादृश एव तत् भवति । अत्र सूत्रम्-"अग्नि स्तोमेन वोधयेत्याग्नेयस्साऽऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवत्पन्न आयूपि पवस इति सौम्यस्य” इति ॥ (५४) पत्नीसंयाजमन्त्रेषु विशेषं विधत्ते-(अग्निन्यक्ता इति-) अमिपदेन युक्ता अग्निन्यक्ताः "आप्यायख समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम्" इत्येषा प्रथमस्य पत्नीसंयाजस्य पुरोनुवाक्या । तत्र सोमाने वृष्णियमित्लग्निपदप्रक्षेपोऽनियुक्तत्वम् । यथा समिदादिप्रयाजेप्वमिशब्दगतविभक्तिप्रयोगेणाऽऽमेयत्वमेवं पत्नीसंयाजानाम् अप्यानेयत्वं संपद्यते ॥ (५५) अत्र चोद्यवादिनामाक्षेपं दर्शयति-(एकधेति-) तेजोधिकां देवतां यः पुमान् एकधोपैति नैरन्तर्येण सेवते सा देवता तम् एनं प्रदग्धुं समर्था भवति । तस्मारपूर्वोक्तममिन्यक्तत्वं न कार्यमिलाक्षेपः । ५६) तस्योत्तरं दर्शयति-(नेतीति-) न अस्ति प्रदाह इति एवमुत्तरं ब्रूयात् अमेर्विरोधिदाह- कत्वेऽपि खकीयसेवकं प्रति प्रजननेनानुग्राहकत्वान्निरन्तरमनि सेवमानः प्रजोत्पत्तिम् एव प्राप्नोति इति ॥ (५७ ) अत्र चोदकप्राप्तान्संभारानाधानमन्त्रांश्च पूर्वपक्षरूपेण निराच-(कृतयजुरिति-) पद्धः- शब्देन घेर्मः शिर इलाचा आधानमन्द्रा विवक्षिताः । संभारमोन निकतादिसप्त ऋद्धिोपा अवयोदुम्ब- रादिसप्त वानस्पत्यविशेषाश्च विवक्षिताः । प्रथमाधाने यजुपानुचरितत्वात्संभाराणां च संपादितावादस्यापि पुन- राधेयस्याऽऽधानादत्यन्तभेदाभावेन यजुःसंभारयोः सिद्धत्वात्तदुभयं पुनः न कर्तव्यम् इति पूर्वः परः ।। १ ते. सं. २. ६. २.। २ ते. सं. १. ३. १४.। ३ बाप. श्री. सू. ५. २८. १..। ५ ते. प्रा. १. १. ७.. टत. सं. ४. २. ७.।

·[पुनगवान- फष्णाजुदीग सभाप्यं पुनराधेयब्राह्मणम् । - तन प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः। देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुप्यन्तः । अग्नीपोमयोनेज़- स्विनीस्तनः संन्यदधत । इदमु नो भविष्यति । यदि नो जेप्यन्तीति । तेना- नीपोमावाक्रामताम् । ते देवा विजिले । अग्नीपोमावन्यैच्छन् । तेऽग्निम- न्यविन्दन्नुतुपृत्सन्नम् । तस्य विभक्तीभिस्तेजस्विनीम्नानानन्धन (१)। ते सोममन्त्रविन्दन् । तमन्नन् । तख यथाभिनाय तव्यगृहत । ते ग्रहो अभ- वन् । तद्ब्राणां ग्रहत्वम् । यस्यैवंवृिद्धपो ग्रहां गृत्यन्तै । तस्य त्वैव गृहीताः । नानाग्नेयं पुनराधेय कुर्यात् । यदनाग्नेयं पुनराधेय कुर्यात् । व्युद्धमेव तत् । (४९) यस्य निःश्वलितं वेदा यो वेदभ्योऽनिलं जगन् । निर्ममे नमः बन्ले विद्यातीर्थमहेयरंम् ।। १ ॥ तत्राऽऽ।ऽनुवाके पुनराधेयगनयोराज्यभागयोविशेष विधानुमादानुसान्यायिकामाह-यदा देवाःच अनुराः च युद्धोद्युक्तास्तदा देवा विजयम् प्राप्नुकामाः स्वकीयाः तेजस्विनीस्तनूरग्नीपोमयोःशापितयन्तः। तदु- शब्देन शरीरवत्प्रियभूतधनमुपलक्ष्यते । तयोधनं स्थापयनां देवानामयमभिप्रायः । यदि कथंचित् [नः] अस्मान्यदाऽमुरा जेप्यन्ति तदानीम् इदम् एव धनम् [नः] अन्साकं जीवनाय भविष्यति इति । ततः स्थापितेन तेन धनेन सह तो अग्नीषोमा पलायनमकुरुताम् । देवाः पुष्यवशेन विजय प्राप्य सर्वत्र अग्नी पोमो अन्विप्य क्वचित् ऋतुपु वेषमाच्छाद्यावस्थितम् अग्निम् अलभन्त । ऋतूनां यलमवष्टभ्यावस्थितत्वाद लाद्रहीतुमशक्का देवाः तस्य अनेरुत्कोचरूपेण चतस्रो विभतीदत्त्या न्यकीयाः तनः धनरूपाः न्वीकृतवन्तः । ताश्च विभक्तयः सूत्रे स्टमुदाहृताः-"अग्नेऽमेऽनावग्नेऽग्निनाऽग्नेऽग्निमने” इति वर्ष प्रयाजेषु चतुलो विभक्तीर्ददाति" इति । "सेमियोऽन आज्यस्य वियन्तु तनूनपादन आज्यन्य वेतु" इलाद्यानु प्रथाजयाचाड संबुद्धयन्ता अमिशव्दा आन्नाताः । तेभ्यः पुरस्तात्क्रमेण संघुद्धि-सप्तनी-तृतीया-द्वितीयाविभक्त्यन्ता अभि- शब्दाः प्रयुक्ताः । तेन तृप्तोऽमित्तदीयान्तन्र्दत्तवान् । अथ ते देवाः सोमम् अन्विष्य लब्ध्वा तं ताडयिता तस्य सकाशात्वकीयाः तनूः तत्तलक्षणेन सम्यगभिज्ञाय ययाययं गृहीतवन्तः। तनुसमाना द्रव्यविया ऐन्द्रवायवादिग्रहा अभवन् । देवान्त इति व्युत्पत्त्या ग्रहनाम संपन्नम् । यो जनानन्तादृशं महिनानं विद्वान्गृहाति तस्यैव ग्रहा यथाशास्त्रं गृहीताः भवन्ति । (५०) अथ यथोक्तविभक्तिविधि मनसि निधाय तं विधिमुन्नेतुमुपोद्घातमाह-(नानाग्नेयमिति-) यन- राधेयम् तस्मिन् अनाग्नेयं न कुर्यात् । अत एव सूत्रकारेणोक्तम्-"तैमाग्नेयं भवति" इति । अनाग्नेय करने पुनराधेयस्य समृद्धिहेतुत्वं न स्यात् । क्रियते चात्र समिदादिषु चतुर्पु प्रयाजेवनाग्नेयम् । तन्नन्त्रेषु देवतान्तराज समिदादीनां श्रूयमाणत्वात् । सोयमाक्षेपल्प उपोद्धातः । अत्र प्रयाजानां चतुर्णामानेयत्वसंपादनाय ययोज- विभक्तीः कुर्यादिति विधिरुनेयः । प्रत्यक्षविधिश्च संहितायामानातः-"विभक्तयो भवन्ति वाचो विधृले” इति । १ गवामयनमाख्यातं द्वितीये हि प्रपाठके । यदनुक्तं संहितायां तत्सर्वमिह वर्णितम् ॥ १॥ तृतीय वान पेयस्य ब्राह्मणं समुदीर्यते । दशानुवाकान्तेषु स्युः पुनराधानमादिमे ॥ सात्पिण्डपितृयज्ञोऽन्ते वाजपेयन्तु मध्यतः ॥ ३ ॥ यत्संहितायामाख्यातं पुनराधानमत्र तु । तस्योक्तस्यानुवादेन विशेषः कोऽपि वर्ण्यते ॥ ४ ॥ वाजपेयस्य मन्त्रास्तु संहितायामुदीरिताः । मध्यवर्त्यनुवाकेषु तद्याल्यानामहेर्यते ॥ ५॥ द्वितीये वाजपेयस विधित्तस्य ग्रहाः परे । चतुर्थे पशवः प्रोक्ताः पञ्चमे रथयोजनम् ॥ ६॥ मर्यादा धावनं पष्टे यूपारोहणनुत्तरे । अटमे त्वभिषेकः स्यादतिग्राह्यात्वनन्तरे ॥ ७ ॥ नवनान्ता द्वितीयाद्या वाजपेयावयोधिनः । यः पिपिट यज्ञोऽसौ दशमे स्पष्टमीरितः ॥ तृतीयस्यानुवाकाा इलेवं समुदीरिताः । वाजपेयब्राह्मणार्या मन्त्रः सह पुररिताः । आयन्तावनुवाकी तो व्याख्यास्यते इह क्रमात ॥९॥ इत्यातरक्तो भाप्यग्रन्थः । २ आप. श्री. सू. ५. २८. ६.। ३ ते. वा. ३.५.५.) आप. श्री. स. ५.२८.३.। ५ ते. सं. १. ५. २. ! ..

·नात्मणम् ] पुनराधानप्रकरणम् । (२) अग्नेियं वा ए॒तक्रियते । यत्समिधस्तनूनतिमिडो वृहियजति । उभावनियावाज्यभागौ स्याताम् । अनाज्यभागौ भवत इत्याहुः । यदुभावा- ग्नेयान्वञ्चाविति । अग्नये पर्वमानायोत्तरः स्यात् । यत्पर्वमानाय । तेनाss- ज्यभागः । तेन सौम्यः। बुधन्वत्याग्नेयस्याऽऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवति । (३) या सुप्त बोधयति । ताव तत् । अग्निन्यक्ताः पत्नीसंयाजाना- मृचः स्युः । तेनाऽऽग्नेय सर्वं भवति। ऐकधा तेजखिनी देवतामुपैतीत्याहुः। सैनमीश्वरा प्रदह इति । "नेति ब्रूयात् । प्रजननं वा अग्निः । प्रजननमेवोपै- तीति । तयजुः संभृतसंभार इत्याहुः। (४) न संभृत्याः संभाराः । न यजुः (५१) इदानीमाज्यभागयोर्विशेष विधत्ते-(उभाविति-) प्रकृतावाद्य आज्यभाग आग्नेयः द्वितीयः सौम्यः । अन्न तु द्वितीयोऽप्यानेयः कर्तव्यः ।। (५२) अत्रैवापरं विशेपं विधत्ते-(अनाज्यभागाविति-) अन केचिदभिज्ञा एवमाक्षिपन्ति । यदि उभौ अप्याज्यभागी अन्वञ्चौ अव्यवहितो आग्नेयौ एव कुर्यात्तदानीमेतावाज्यभागावेव न भवतः । सौम्यस्या- ननुष्टितत्वात् । सौम्यो हि सोपपत्तिकः प्रकृतावेवं विहितः-"देवलोकं वा अग्निना यजमानोऽनुपश्यति पितृलोक सोमेनोत्तरार्धेऽग्नये जुहोति दक्षिणार्धे सोमाय” इति तस्मादुत्तरः सौम्यः कर्तव्य इति । अस्मिन्पक्षेऽभिज्ञस्यै- यमुत्तरम् । अनाग्नेयत्वमसौम्यत्वं चेति दोपद्वयं वारयितुं पवमानायाग्नय उत्तरः आज्यभागः कर्तव्यः । तत्रामिः प्रत्यक्षमेव श्रूयते । पवमानविशेषणेन तु केवलानेयत्वदोषवारणादाज्यभागत्वं सिध्यति । तावता सौम्यत्वमुपचरणीयम् । “अन्न आयूपि पवसे" इत्यस्यां पुरोनुवाक्यायां कृतायामग्नये पवमानायायमुत्तर आज्यभागः स्यादिति तात्पर्याधः ॥ (५३) प्रथमस्याऽऽज्यभागस्य प्राकृती पुरोनुवाक्यां वाधितुमन्यां विधत्ते--(बुधन्वतीति-) बुधिधातु- यस्थामृच्यस्ति सेयं वुधन्वती तस्यां क्रियमाणायां यथा लोके सुप्तं पुरुषं वोधयति तादृश एव तत् भवति । अत्र सूत्रम्--"अग्नि५ स्तोमेन वोधयेलाग्नेयस्याऽऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवत्लग्न आयूपि पवस इति सौम्यस्य" इति ॥ (५४) पत्नीसंयाजमन्त्रेपु विशेपं विधत्ते-(अग्निन्यक्ता इति-) अग्निपदेन युक्ता अग्निन्यक्ताः "आप्यायख समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम्" इत्येषा प्रथमस्य पत्नीसंयाजस्य पुरोनुवाक्या । तत्र सोमाग्ने वृष्णियमित्यग्निपदप्रक्षेपोऽग्निमयुक्तत्वम् । यथा समिदादिप्रयाजेप्वमिशब्दगतविभक्तिप्रयोगेणाऽऽग्नेयत्वमेवं पलीसंयाजानाम् अप्याग्नेयत्वं संपद्यते ॥ (५५) अत्र चोद्यवादिनामाक्षेपं दर्शयति-(एकधेति-) तेजोधिकां देवतां यः पुमान् एकघोपैति नरन्तर्येण सेवते सा देवता तम् एनं प्रदग्धुं समर्या भवति । तस्मात्पूर्वोत्तमग्निन्वतन्यं न कार्यमित्याक्षेपः । (५६) तस्योत्तरं दर्शयति-(नेतीति-) न अस्ति प्रदाह इति एवमुत्तरं ब्रूयात् अमेविरोधिदाह- कत्वेऽपि खकीयसेवकं प्रति प्रजननेनानुग्राहकत्वान्निरन्तरमग्नि सेवमानः प्रजोत्पत्तिम् एव प्रामोति इति ॥ (५७ ) अत्र चोदकप्राप्तान्संभारानाधानमन्त्रांच पूर्वपक्षरूपेण निराचष्टे-(कृतयजुरिति-) यजु:- शब्देन धर्मः शिर इत्याद्या आधानमन्त्रा विवक्षिताः । संभारशब्देन सिकतादिसप्त मृदिशेपा अश्वत्योदुम्य- रादिसप्त वानस्पत्यविशेपाश्च विवक्षिताः । प्रथमाधाने यजुपामुचरितत्वात्संभाराणं च संपादितत्वादसापि पुन- राधेयस्याऽऽधानादत्यन्तभेदाभावेन यजःसंभारयोः सिद्धत्यात्तदुभयं पुनः न कर्तव्यम् इति पूर्वः पक्षः ॥ १. सं. २. ६.२.। २ तै. सं. १.३. १४.। ३ आप. श्री. सू. ५. २८. १..। ५ ते. प्रा. १. १. ७.. ति.सं. ४. २. ७..

·१२ फागगजुर्वेदीगं [पुनराधान- MAIN सभाप्यं पुनरावेयब्राह्मणम् । तन प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः। देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुप्यन्तः । अग्नीपोमयोनेज़- सिनीस्तनूः संन्यदधत । इदमु नो भविष्यति । यदि नो जेन्यन्तीति । नेना- नीपोमावाक्रामताम् । ते देवा विजिस । अग्नीपोमावच्छन् । तेऽग्निम- बविन्दन्नतपूसन्नम् । तस्य विभक्तीभिस्तेजस्विनीनन्गन्धत (१)। ते सोममन्त्रविन्दन् । तमन्नन् । तस्य यथाभिज्ञाय तव्यगृहत । ते ग्रहां अभ- वन् । तद्राणां ग्रहत्वम् । यस्यैवंविदुपो ग्रहां गृयन्तै । तस्य त्वैव गृहीताः । नाग्नेियं पुनराधेयै कुर्यात् । यदग्नेियं पुनराधेय कुर्यात् । व्यूद्धमेव तत् । (४९) यस्य निःश्वतिनं चेदा यो वेदभ्योऽनिलं जगत् । निर्ममे तमा बन्दै विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ तत्राऽऽद्येऽनुवाके पुनराधेयगतयोराज्यभागोविशवं विधातुमादानुपान्यायिकानाद-यदा देवाः च अमुराः च युद्धोद्युक्तान्तदा देवा विजयम् प्रासुकामाः न्वकीयाः तेजस्विनीस्तनूरग्नीपोमयोःस्थापितयन्नः। वन शब्देन शरीरवत्प्रियभूतधनमुपलक्ष्यते । तयोधनं स्थापयनां देवानामयभिप्रायः । यदि कथंचित् [नः] अस्मान्यदाऽसुरा जेप्यन्ति तदानीम् इदम् एव धनम् [नः] अन्माकं जीवनाय भविष्यति इति । नदः स्थापितेन तेन धनेन सह तो अनीपोमो पलायनमकुरुताम् । देवाः पुण्यवान विजयं प्राप्य सर्वत्र अन्नी- पोमौ अन्विप्य. क्वचित् ऋतुपु वेपमाच्छाद्यावस्थितम् अग्निम् अलभन्त । ऋतूनां बलमवष्टभ्यावस्थितत्वाः लाग्रहीतुमशता देवाः तस्य अग्नेरुत्कोचरूपेण चतस्रो विभकीर्दत्त्वा स्वकीयाः तनः धनरूपाः स्वीकृतवन्तः । ताश्च विभक्तयः सूत्रे स्पष्टमुदाहृताः-"अंग्नेऽग्नेऽनावग्नेऽग्निनाऽनेऽग्निमने” इति "चतुपु प्रयाजेयु चलो विभक्तीर्ददाति" इति । “समिधोऽन आज्यन्य वियन्तु तनूनपादन आज्यस्य वेनु” इत्याद्यानु प्रयाजयान्या संबुद्धयन्ता अग्निशब्दा आनाताः । तेभ्यः पुरस्तात्क्रमेण संबुद्धि-सप्तनी-तृतीया-द्वितीयाविभक्त्यन्ता अग्नि- शब्दाः प्रयुक्ताः । तेन तृप्तोऽमित्तदीयान्तभूर्दत्तवान् । अथ ते देवाः सोमम अन्विण्य लब्या तं ताइयित्वा तस्य सकाशात्सकीयाः तनः तत्तदक्षणेन सम्यगभिज्ञाय यथाययं गृहीतवन्तः। ते चतनुसमाना द्रव्यविशेषा ऐन्द्रवायवादिग्रहा अभवन् । देवगृह्यन्त इति व्युत्पत्त्या ग्रहनाम संपन्नम् । यो यजमानतादृशं महिमान विद्वान्गृह्णाति तस्यैव ग्रहा यथाशास्त्रं गृहीताः भवन्ति ॥ (५०) अथ यथोक्तविभक्तिविधि मनति निधाय तं विधिमुन्नेतुमुपोद्घातमाह-(नानाग्नेयमिति-) यन राधेयम् तस्मिन् अनाग्नेयं न कुर्यात् । अत एव सूत्रकारेणोक्तम्-"सर्वमाग्नेयं भवति" इति । अनाग्नेवर पुनराधेयस्य समृद्धिहेतुत्वं न स्यात् । क्रियते चात्र समिदादिषु चतुर्यु प्रयाजेवनाग्नेयम् । तन्मन्त्रेषु देवतान्तरान समिदादीनां श्रूयमाणत्वात् । सोयमाक्षेपरूप उपोद्धातः । अत्र प्रयाजानां चतुर्णामाग्नेयत्वयंपादनाय ययोर- विभक्तीः कुर्यादिति विधिरुनेयः । प्रत्यक्षविधिश्च संहितायामानातः-"विभक्तयो भवन्ति वाचो विकृल” इति । १ गवामयनमाख्यातं द्वितीये हि प्रपाठके । यदनुक्तं संहितायां तत्सर्वमिह वर्णितम् ॥ २ ॥ तृतीये वाज- पेयस्य ब्राह्मणं समुदीर्यते । दशानुवाकास्तेपु स्युः पुनराधानमादिमे ॥ यात्पिण्डपितृयज्ञोऽन्ते वाजपेयत्त मध्यतः ॥ ३॥ यत्संहितायामाख्यातं पुनराधानमत्र तु । तस्योक्तस्यानुवादेन विशेषः कोऽपि वर्ण्यते ॥ ४॥ वाजपेयस्य मन्त्रास्तु संहितायामुदीरिताः । मध्यवर्खनुवाकेषु तद्याख्यानमिहेर्यते ॥ ५॥ द्वितीये वाजपेयन्य विधिस्तस्य ग्रहाः परे । चतुर्थे पशवः प्रोक्ताः पञ्चमे रथयोजनम् ॥ ॥ मर्यादा धावनं पष्टे यूपारोहणमुत्तरे। अष्टमे त्वभिषेकः स्यादतिग्राह्यात्वनन्तरे ॥ ७ ॥ नवमान्ता द्वितीयाद्या वाजपेयावयोधिनः । यः पिण्डपिट यज्ञोऽसौ दशमे स्पष्टमीरितः ॥ ८॥ तृतीयस्यानुवाकार्या इत्येवं समुदीरिताः । वाजपेयब्राह्मणार्था मन्त्रः सह पुरेरिताः । आद्यन्तावनुवाकी तो व्याख्यास्येते इह क्रमात् ॥ ९ ॥ इत्यतिरित्तो भाप्यग्रन्थः । २ आप. सू. ५. २८, ६.। ३ते. ना. ३. ५. ५.। ४ आप. श्री. स. ५. २८.३.। ५ ते. सं. १. ५. २. । - । श्री.

·: - . राह्मणम् ] पुनराधानप्रकरणम् । १३ २) अनग्नेियं वा एतक्रियते । यत्स॒मिधस्तनूनपातमिडो वर्हियजति । भावग्नेियावाज्यभागौ स्याताम् । अनाज्यभागौ भवत इत्याहुः । यदुभावा- यावन्वञ्चाविति । अग्नये पर्वमानायोत्तरः स्यात् । यत्पव॑मानाय । तेनाऽऽ- यभागः । तेन सौम्यः। बुधन्वत्याग्नेयस्याऽऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवति । ३) या सुप्तं वोधयति । ताहगुव तत् । अग्निन्यक्ताः पत्नीसंग़जाना- पुचः स्युः । तेनाऽऽग्नेय सर्वं भवति । एकधा तेजखिनी देवतामुपैतीत्याहुः । नमीश्वरा प्रदह इति । “नेति ब्रूयात् । प्रजननं वा अग्निः । प्रजननमेवोपै- गीति कृतयजुः संभृतसंभार इत्याहुः। (४) न संभृत्याः संभाराः । न यर्जुः (५१) इदानीमाज्यभागयोर्विशेषं विधत्ते-(उभाविति-) प्रकृतावाद्य आज्यभाग आमेयः द्वितीयः सौम्यः । अत्र तु द्वितीयोऽप्यानेयः कर्तव्यः ।। (५२) अत्रैवापरं विशेष विधत्ते-(अनाज्यभागाविति-) अत्र केचिदभिज्ञा एवमाक्षिपन्ति । यदि उभौ अप्याज्यभागी अन्वञ्चौ अव्यवहितों आग्नेयौ एव कुर्यात्तदानीमेतावाज्यभागावेव न भवतः । सौम्यस्या- मनुष्टितत्वात् । सौम्यो हि सोपपत्तिकः प्रकृतावेवं विहितः- "देवलोकं वा अग्निना यजमानोऽनुपश्यति पितृलोक सोमेनोत्तरार्धेऽग्नये जुहोति दक्षिणार्धे सोमाय” इति तस्मादुत्तरः सौम्यः कर्तव्य इति । अस्मिन्पक्षेऽभिज्ञस्यै- वमुत्तरम् । अनामेयत्वमसौम्यत्वं चेति दोषद्वयं वारयितुं पवमानायानय उत्तरः आज्यभागः कर्तव्यः । तत्राग्निः प्रत्यक्षमेव श्रूयते । पवमानविशेषणेन तु केवलाग्नेयत्वदोषवारणादाज्यभागत्वं सिध्यति । तावता सौम्यत्वमुपचरणीयम् । “अन्न आयूषि पवसे” इत्यस्यां पुरोनुवाक्यायां कृतायामग्नये पवमानायायमुत्तर आज्यभागः स्यादिति तात्पर्याधः ॥ (५३) प्रथमस्याऽऽऽयभागस्य प्राकृती पुरोनुवाक्यां वाधितुमन्यां विधत्ते-(बुधन्वतीति-) बुधिधातु- यस्यामृच्यस्ति सेयं बुधन्वती तस्यां क्रियमाणायां यथा लोके सुप्तं पुरुषं वोधयति तादृश एव तत् भवति । अत्र सूत्रम्-"अग्नि स्तोमेन बोधयेत्याग्नेयस्माऽऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवत्यन्न आयू पि पवस इति सौम्यस्य" इति ॥ (५४) पत्नीसंयाजमन्त्रेषु विशेषं विधत्ते-(अग्निन्यक्का इति-) अमिपदेन युक्ता अग्निन्यक्ताः "आप्यायख समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम्" इत्येषा प्रथमस्य पत्नीसंयाजस्य पुरोनुवाक्या । तत्र सोमाने वृष्णियमित्यग्निपदप्रक्षेपोऽग्नियुक्तत्वम् । यथा समिदादिप्रयाजेप्वग्निशब्दगतविभत्तिप्रयोगेणाऽऽग्नेयत्वमेवं पत्नीसंयाजानाम् अप्याग्नेियत्वं संपद्यते ॥ (५५) अत्र चोद्यवादिनामाक्षेपं दर्शयति-(एकधेति-) तेजोधिका देवतां यः पुमान् एकघोपैति नरन्तर्येण सेवते सा देवता तम् एनं प्रदग्धं समर्था भवति । तस्मात्पूर्वोक्तममिन्यक्तन्यं न कार्यनिलाक्षेपः । (५६) तस्योत्तरं दर्शयति-(नेतीति-) न अस्ति प्रदाह इति एवमुत्तरं ब्रूयात् अमेविरोधिदाह- कत्वेऽपि खकीयसेवकं प्रति प्रजननेनानुग्राहकत्वान्निरन्तरमनि सेवनानः प्रजोत्पत्तिम् एव प्राप्नोति इति ।। (५७) अन्न चोदकप्राप्तान्संभारानाधानमन्त्रांश्च पूर्वपक्षरूपेण निराचष्टे-(कृतयजुरिति-) यजु:- शब्देन घेर्मः शिर इत्याद्या आधानमन्त्रा विवक्षिताः । संभारशब्देन सिकतादिसप्त ऋद्विदशेपा अन्योदुम्ब- रादिसप्त वानस्पत्यविशेषाश्च विवक्षिताः । प्रथमाधाने यजुपामुचरितत्वात्संभाराणां च संपादितन्वादस्यापि पुन- राधेयस्याऽऽधानादयन्तभेदाभावेन यजुःसंभारयोः सिद्धत्वात्तदुभयं पुनः न कर्तव्यम् इति पूर्वः पक्षः ॥ १. सं. २. ६. २. । २ते.सं. १.३. १४.। ३ आप. श्री. सू. ५. २८. १..1 ते, २.४.२.७.। ५ ते. मा. १. १. ७..

·१२ कृष्णयजुर्वेदीयं [पुनगयान- JAMAA सभाप्यं पुनराधेयवाह्मणम् । तत्र प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाटके प्रथमोऽनुवाकः। देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा बिजयमुपयन्तः । अग्नीपोर्मयोनेज- खिनीस्तनूः संन्यदधत । इदमु नो भविष्यति । यदि नो जेन्यन्तीति । तेना- मीपोमावाक्रामताम् । ते देवा विजिलै । अग्नीपोमायन्यैच्छन् । तेऽग्निम- बविन्दन्ननुप्त्सन्नम् । तस्य विभक्तीभितेजस्विनीननरानन्धत (१)। ते सोममन्त्रविन्दन् । तमन्नन् । तख यथाभिज्ञाय तन्यगृहत । ते ग्रहा अभ- बन् । तद्राणां ग्रहत्वम् । यस्यैवंविटुपो ग्रहां गृह्यन्ते । तस्य त्वैव गृहीताः। नानानेयं पुनराधेये कुर्यात् । यदग्नेियं पुनराधेय कुर्यात् । ब्युद्धमेव तत् । (१९) यन्य निःश्वनितं वेदा यो वैदेभ्योऽग्विलं जगत् । निर्मन ननदं बले विद्यातीर्थनग्न ॥ १॥ तत्राऽऽऽनुवाके पुनराधेयगतयोराज्यभागयोविशप विधानुनादानुपान्यायिकानाह-यदा देवाःच असुराः च युद्धोद्युक्तात्तदा देवा विजयम् प्राप्तुकामाः न्वकीयाः तेजस्विनीस्तनूरनीयोमयोःस्थापितवन्तः। शब्देन शरीरवत्प्रियभूतधननुपलक्ष्यते । तयोधनं यापयनां देवानामयभिप्रायः । यदि कयंत्रित [नः] अन्सान्यदाऽसुरा जेप्यन्ति तदानीम् इदम् एव धनम् [नः] अन्ना जीवनाय भविष्यति इति । न स्थापितेन तेन धनेन नह तो अग्नीपोमो पलायनमकुन्ताम् । देवाः पुप्यवशेन विजय प्राप्य सर्वत्र अग्नी पोमौ अन्विप्य क्वचित् ऋतुपु वेपमाच्छाद्यावस्थितम् अग्निम् अलभन्त। ऋतूनां बलमवटन्यावस्थितत्वाद्र- लाग्रहीतुमशता देवाः तस्य अग्नेस्कोचपेण चतस्रो विभतीदत्त्वा स्वकीयाः तनुः धनपाः वोचतवनः । ताश्च विमचायः सूत्रे समुदाहृताः-"अग्नेऽनेऽनावन्नेऽग्निनाऽग्नेऽनिमग्ने” इति “चतुर्यु प्रयाजेषु बदयो विभकीददाति" इति । “मियोऽन आज्यन्य वियन्तु तनूनपादन आज्यस्य वैतु' इलाद्यासु प्रयाजयाम्याड संबुद्धयन्ता अनिशब्दा आन्नाताः । तेभ्यः पुरन्बाकण बुद्धि-साना-नृतीया-द्वितीयाविनत्यन्त अनि- शब्दाः प्रयुक्ताः । तेन तृप्तोऽग्निन्तदीयान्तन्र्दत्तवान् । अथ ते देवाः सोमम अन्विष्य लब्या नं नाइयित्वा तस्य सकादान्वकीयाः तनूः तत्तलक्षणेन सन्यगभिन्नाय यथाययं गृहीतवन्तः । ते बननुमनाना द्रव्यांवरया ऐन्द्रवायवादिग्रहा अभवन् । देवगृह्यन्त इति व्युत्पत्त्या ग्रनाम संपन्नम् । यो यजमानतादृशं नाहमान विद्वान्गृहाति तस्यैव ग्रहा ययाशानं गृहीताः भवन्ति । (५०) अथ यथोक्ताविभक्तिविधि मनसि निधाय तं विधिमुन्नेतुमुपोद्घातमाह-(नानाग्नेयमिति-) यमुन राधेयम् तन्मिन् अनाग्नेयं न कुर्यात् । अत एव सूत्रकारणोत्तम्-"मामयं भवति" इति । अनामयका पुनराधेयन्य समृद्धिहेतुत्वं न स्यात् । क्रियते चात्र समिदादिषु चनुर्पु प्रयाजेवनानेयम् । तन्नन्त्रेषु देवनान्तर समिदादीनां श्रूयमाणत्वात् । नोयमाक्षेपल्प उपोद्घातः । अत्र प्रयाजानां चतुर्णानामवत्वपादनाय ययो. विभक्तीः कुर्यादिति विधिस्नेयः । प्रलक्षविषिश्च संहितायामानातःविभक्तयों भवन्ति वाचो विवृत्त" इति । १ गवामयननाख्यातं द्वितीये हि प्रपाठक । यदनु संहितायां तलमिह वर्णितम् ॥ २॥ तृतीय वाम पेयन्य ब्राह्मगं समुदीर्यते । दशानुवाकालेषु न्युः पुनराधानमादिन ॥ न्यायिण्डपितृयज्ञोऽन्ते वाजपेयर मप्यतः ॥ ३॥ यत्नहितायामाख्यातं पुनराधानमत्र तु । तस्योतन्यानुवादेन विशेषः कोऽपि वर्म्यते ॥ ४ ॥ वाजपेयम्य मन्त्रास्तु नंहिताबामुदीरिताः । मध्ययलनुवाकयु तथाल्यानमिहेयत ॥ ५॥ द्वितीये वाजपेयत्न विधिजन्य ग्रहाः परे। चतुर्थे पशवः प्रोक्षाः पञ्चने रथयोजनम् ॥ ६॥ मर्यादा धावन पटे पारोहनरे। अष्टमे खभिषेकः स्यादतिग्राह्याल्वनन्तरे ॥ ७ ॥ नवमान्ता द्वितीयाद्या वाजपेयाबोधिनः । यः पिपिट यज्ञोऽसी दशने स्पष्टनारितः ॥ ८॥ तृतीयवानुवाकाथा इलेवं अनुदारताः । वाजपेयवादगाया मन्त्रः मह पुरेरिताः । आयन्तावनुवाको ती व्याख्यान्येत इह ऋमात् ॥ ९ ॥ इत्यतिरितो भाष्यग्रन्यः । २ आर, श्री. सू. ५. २८. ६.। ३ते. ना. ३. ५. ५. । आप. श्री. सू. ५. २८. ३.। ६त. सं. १. ५. १. ।

·ब्राह्मणम् ] पुनराधानप्रकरणम् । १३ (२) अनग्नेियं वा एतक्रियते । यत्स॒मिधस्तनुनपातमिडो वहिर्यजति । उभावनियावाज्यभागौ स्याताम् । अनाज्यभागौ भवत इत्याहुः । यदुभावा- ग्यावन्वञ्चाविति । अग्नये पर्वमानायोत्तरः स्यात् । यत्पव॑मानाय । तेनाऽऽ- ज्यभागः । तेन सौम्यः। बुधन्वत्याग्नेयस्याऽऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवति । (३) या सुप्तं बोधयति । ताहव तत् । अग्निन्यक्ताः पत्नीसंयाजाना- मृचः स्युः । तेनाऽऽग्नेय सबै भवति । एकधा तेजखिनी देवतामुपैतीत्याहुः। सैनमीश्वरा प्रदह इति । "नेति त्रूयात् । प्रजनन वा अग्निः । प्रजननमेवोपै- तीति । कृतयजुः संभृतसंभार इत्याहुः। (४) न संभृत्याः संभाराः । न यजुः (५१) इदानीमाज्यभागयोविंशेयं विधत्ते-(उभाविति-) प्रकृतावाद्य आज्यभाग आग्नेयः द्वितीयः सौम्यः । अत्र तु द्वितीयोऽप्याग्नेयः कर्तव्यः । (५२) अत्रैवापरं विशेष विधत्ते-(अनाज्यभागाविति-) अत्र केचिदभिज्ञा एवमाक्षिपन्ति । यदि उभौ सप्याज्यभागी अन्वञ्चौ अव्यवहितो आग्नेयौ एव कुर्यात्तदानीमेतावाज्यभागावेव न भवतः । सौम्यस्या- ननुष्टितत्वात् । सौम्यो हि सोपपत्तिकः प्रकृतावेवं विहितः- "देवलोकं वा अग्निना यजमानोऽनुपश्यति पितृलोक५ सोमेनोत्तरार्धेऽग्नये जुहोति दक्षिणार्धे सोमाय" इति तस्मादुत्तरः सौम्यः कर्तव्य इति । अस्मिन्पक्षेऽभिज्ञस्य- वमुत्तरम् । अनाग्नेयत्वमसौम्यत्वं चेति दोपद्वयं वारयितुं पवमानायानय उत्तरः आज्यभागः कर्तव्यः । तत्राग्निः प्रलक्षमेव श्रूयते । पवमानविशेषणेन तु केवलामेयत्वदोषवारणादाज्यभागत्वं सिध्यति । तावता सौन्यत्वमुपचरणीयम् । “अन्न आयूपि पवसे” इत्यस्यां पुरोनुवाक्यायां कृतायामग्नये पवमानायायमुत्तर आज्यभागः स्यादिति तात्पर्यार्थः ।। (५३) प्रथमस्याऽऽज्यभागस्य प्राकृती पुरोनुवाक्यां वाधितुमन्यां विधत्ते-(बुधन्वतीति-) बुधिधानु- बयानच्यत्ति सेयं युधन्वती तस्यां क्रियमाणायां यथा लोके सुप्तं पुरुषं चोधयति तादृश एय तत् भवति । अत्र सूत्रम्-“अग्नि स्तोमेन वोधयेत्याग्नेयस्याऽऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवत्यम आयूपि पवस इति सौम्यस्य" इति ॥ (५४) पत्नीसंयाजमन्त्रेषु विशेपं विधत्ते-(अग्निन्यक्ता इति-) अमिपदेन युक्ता अग्निन्यक्ताः "आप्यायख समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम्" इलेपा प्रथमस्य पत्नीसंयाजस्य पुरोनुवाक्या । तत्र सोमामे वृष्णियमित्यग्निपदप्रक्षेपोऽमियुक्तत्वम् । यथा समिदादिप्रयाजेप्वग्निशब्दगतविभक्तिप्रयोगेणाऽऽग्नेयत्यमेव पलीसंयाजानाम् अप्याग्नेयत्वं संपद्यते ॥ (५५) अत्र चोद्यवादिनामाक्षेपं दर्शयति-(एकति-) तेजोधिकां देवतां यः पुनान् एकयोपैति नैरन्तर्येण सेवते सा देवता तम् एनं प्रदग्धुं समर्था भवति । तस्मात्पूर्वोक्तमग्मिन्यक्तत्वं न कामिलाक्षेपः । (५६) तस्योत्तरं दर्शयति-(नेतीति-) न अस्ति प्रदाह इति एवमुत्तरं ब्रूयात् अमेविरोधिदाह- कत्वेऽपि खकीयसेवकं प्रति प्रजननेनानुग्राहकत्वान्निरन्तरमग्निं सेवमानः प्रजोत्पत्तिम् एव प्राप्नोति इति ॥ (५७) अत्र चोदकप्राप्तान्संभारानाधानमन्त्रांश्च पूर्वपक्षरूपेण निराचरे-(कृतयजुरिति-) यजु:- शब्देन घेर्मः शिर इलाद्या आधानमन्त्रा विवक्षिताः । संभारशब्देन सिकतादिसप्त मृविशेषा अश्वत्योदुम्ब- रादित्तप्त वानस्पत्यविशेषाश्च विवक्षिताः । प्रथमाधाने यजुषानुचरितत्यासंभाराणां च संपादितन्वादन्यापि पुन- राधेयस्याऽऽधानादत्यन्तभेदाभावेन यजुःसंभारयोः सिद्धत्वात्तदुभयं पुनः न कर्तब्वम् इति पूर्वः पक्षः ।। १ ते. सं. २. ६. २. । २ते. सं. १.३. १४.। ३ आप. श्री. सू. ५. २८. . ते.सं. ४, २. ७.। ५ ते. प्रा. १. १. ५.1 - .

·पुनराधानमन्त्रसूची। पृष्टम् ९ ११ ३ १० १३ : ७,१० n. ८,१० मन्त्राः अग्निन्यक्ताः पनीसंयाजानामृचः स्युः अग्निं प्रति स्विष्टकृतम् अथो खलु संभृत्याः अथो खलु । संभृत्या एव अनाज्यभागौ भवतः अस्य प्राणादपानत्यन्तः आऽयं गौः पृश्निः आदित्या वा अमाल्लोकाद् उच्चैः स्विष्टकृतमुत्सृजति उपांशु यजति यथा वामम् उभावग्नेियावाज्यभागी एकधा तेजस्विनी देवताम् कृतयजुः संभृतसंभारः सत्पुनस्त्वोद्दीपयामसि तदाहुः । व्युद्धं वा एतत् तं पूपाऽधत्त तेन तेनोपाशु प्रचरति तस्य विभक्तीभिस्तेज़खिनीः त्रिशद्धाम विराजति भैरा दधात्यय एवैनम् भैरा दधात्ययातया० देवासुराः संयत्ताः नानाग्नेयं पुनराधेय कुर्यात् नेति घूयात् । प्रजनन नेत घूयात् । अग्निं प्रथमम् पञ्चकपालः पुरोडाशौ भवति परा वा एप यज्ञ पशून् पुनर्निप्कृतो रथो दक्षिणा पृष्ठम् मन्त्राः १३ | पुनर्जा नि वर्तस्वादम् ५ पुनरुजां सह रय्येत्यभितः ६ | पुनर्वस्योरा दधीततद्वै १४ | पृथिवीमन्नायूं नोपानमत् १३ | बुधन्वत्याग्नेयस्याऽऽज्यभागस्य ८ भागधेयं वा अग्निराहितः ७ भूमिभूम्ना द्यौरिणा ११ | मनो ज्योति पतामाज्य य एवं पुनराधेयस्यर्दिम् ५ यजमानो वै पुरोडाशः १३ यतै मन्युपरोप्तस्य १३,१४ ५,१३ यद्वा अग्निराहितः योऽस्यैवं बन्धुतां वेद लेकः सलेकः सुलेकस्ते विच्छिन्नं यज्ञ समिमं विभक्तिं करोति ब्रह्मेव विभक्तिमुक्त्वा प्रयाजेन ३ विवा एतस्य यज्ञश्छिद्यते विश्वे देवा इह मादयन्ताम् १,१२ / वीरहा वा एप देवानाम् शताक्षरा भवन्ति ते अग्ने समिधः सप्त १३ १५ सर्पा वै जीर्यन्तोऽमन्यन्त ३ सह या निवर्तस्वाने सं वा ए॒तस्य॑ गृहे ६. सोऽग्निरब्रवीद्भाग्यसानि २ २ १२ ७ 1 ३ ४ ६,८,१ ९ ४ २

·THE ADHANA SECTION
OF
KRSNA-VAJURVEDA

·No text on this page.

·THE ADHANA SECTION OF KRSNA-YAJURVEDA TAITTIRIYA BRAHMANA KĀŅDA I--PRAPATHAKA I 1-3 i. 1. 2. ' He should place Agni under (the constellation of) Kịttika," (for) Kýttikä verily is the constellation of Agni. Haying placed him in his own divinity he becomes endowed with divine splendour (brahmavarcast). Kéttikā is verily the mouth*(mukhan) of the constellations. He becomes prominent (mukhyalı) who places Agní under Kţttikā. Or else [1] they do not render due respect by calling it the constellation of Agni, for verily does he burn the houses. 4 Prajápati discharged Agni in Rohiní;him the gods placed under Rohint; therefore did they rise to all prosperity; that is why she is called Rohin' He alone thrives who places Agní under Rohini ; he rises to all prosperity. $ Hero boging tho Adhana section or respoct- nindanti (Sir. & Bhās.), na the laying or placing of the sacred lire pujayanti (Bhīs.). according to Vodic injunction. In this 8 i. O., tho Agni kindlod under kr. anuvāka or subsection the timo for ttikā las tho qualits of burning or placing the sacred firo is discussod. dostroying the houso of tho sája. For oxplanation of tho torms used in mina. the above translation soo tho Glossarinl This word is accented on tho firs: Index. syllable in NV.: Nukini; la cery. 1 Tho timo indicated according to loro in TS, and TBr. tho accent is the constellation (usod in tho locntire) on tho final syllablo. Haring home with which tho moon is in conjunction ono period ispishälu with its fault, at tho momont. Thus Kittikūsu in another period is town for the layic; dicatos that poriod during which tho domn of the sacred fre. moon is in conjunction with tho con r rihan laman (Sás, Blis.) CIstollation Kittikī. ue-chranin (16), * 1. o. most prominent, the first, c This is a gocclia: mode Cero i apacãganti; this is a peculiar form, pression in the Drilmasa: 8:71:?:- haring ito opposito sobres: to fear, tiyri rulirtirir, readere Lore ed rosport, honour or not to render due o!sewlcre as ante ci vill tio sar!

·(17.):-!imiddhi (Pbas.). As two indepeodos! yords 6 be 3 Another period suggosted, will jõūna and cairūgya (Sáy. and B51.). & or "India calling himsoll a tra drah 2: applied to derth Chancianº (Bbis.); both fig.& Bhay. Liko 161 4 KRSNA TAJURVEDA [ Taittirija 5 Truly the gods, being prosperous, desired to kindle Agui [2]; their Agnf had not been kindled; then from them their desirable wealth passed away; they placed (Agni) uoder the two Púnarvasū”; then their desirable wealth returned to them. He who being prosperous first should become poorer, should place Agni under the two Púnaryasū; then only does the de sirable wealth come back to him (and) he becomes prosperous Whosoever should desire, "May the progeny be disposed to give me gifts," should place Agoí under the two Púrra Phálguni [3]*; the Púrva Phálguni are indeed the constellation of Aryamán. Him they call Aryamán who gives; to bim the progeny desires to give. 7 Whosoever should desire, "Let me be prosperous," should place Agni in the two Úttara Phálguni (constellations); the Uttara Phálguni are indeed the constellation of Bbága; alone becomes prosperous*. 8 There were Asuras by naine Kalakañjá [4]. Desirous of the heavenly world they built a Fire Altar. Each Asura placed a brick (on the Fire Altar). So Indra saying, "(I am) a brah . mana', this is mine called Citrá", placed a brick. They ascended the heavenly world. So Índra pulled off the brick (Citrá); they fell down. Those who fell down became spiders (úrnāvábhayaḥ)". Two (Asuras) ascended [5]; they became tense "was called", depending apon the following sentence. special fruit attached. ruhndly era; tbe root Vidh-is semantically connected with the root qualities: ais varya, tirya, yas'as , sri 4 bhart, posgegsed of the six 574 Wruhand . · The word Púnarrasu means "res. toring goods or wealth". The dual stands for the fifth and seventh lapar mañá (and saying) "This mica cs!!a! mansions, see Index. This is an al- Citra". tercatire period recommended for e érnātábhayal isi padalcoyang Adbana. militcaikam nūmadheyam (Say.); Ekolraḥ- pujya (Sáy.); kat dia. mastamera padatrayam digcriterary ' .:

·Prāhmanc] ĀDuĀNA SECTION: 5 9 two heavenly dogs. Whosoever should have rivals (Ohrátr. tyavan), should place Agni under the constellation of) Citrá, having just scattered (his) rivals he bears within himself (ātmán-dhatte) energy (ójas), strength (Vilam), power (indriyám) (and) manliness (viryam). A brāhmand should place Agni in spring (vascinta)'; the spring is verily the season of the brālmaná; having placed him in his own season he becomes endowed with divine splendour. It is verily the mouth (mukham) of the seasons [6], which is spring. He alone who places Agni in spring becomes promi. nent. Moreover he places him as born (príjūtam) from the Womb (yúnimantam). 9 A răjanya should place ( Agni) in summer; summer is : indeed the season of the rājanyà; having placed (Agni) in his olyn season he becomes endowed with power (indriyārí). A valśya should place (Agni) in autumn; autumn is truly the season of the yaiśya [7]; having kindled (Agni) in his own season he becomes endowed with cattle (pas'umán). 10 He should not place Agni under the two Púrra Phil. guni'; this is truly the hindmost (jaghanyá) night of the year which is Púrva Phálguni. Having placed Agni just at the end (prstitál) of the year lie becomes destitutc (rápiyaii). He should place (Agní) under the two Uttara (Phálguni); this is truly the first night of the year which is Úttara Phil. Iguni. Having placed Agni just at the beginning (mullatuil) of the year he becomes more wealthy (rostycūsi). 11 Or else, indeed, whien the sacrifice just conies to his mind, then should he place (Agni); that alone is his prosperity [8]. 9 10 thayah spiders, or firnantibhayal. Sis. qilin, s'inal-s 19-datingi further dirides it into ir ar ddbla. Nor legins a discusing for the yah - (Ulitirahitül). The word has dotermination of the proper reason for not so far bocn rocortiod cither in l\l Ichina, or w. lccording to Sar, irriones *llarins siica accica bemens tarminn 1976. But we have licro tho L'árra a.. tiara l'IESI cloarly the two clements irra-and the relations with reference to tãrisz obsolete roof rall, O11G., ez?? «?.. l'ur Idliba, ile Párra is gratis f:. the double accent compare lrum? Iching," Sisi ·6 e äkktu rūpam krita; bero tesi dhe 71!C: vooded materials: es'ca!ths, quotes 15. y. l. 3.2 yajro de (i. 1 3. (a)) ago!r deréthyo mlizm' KRSNA YAJURVEDA [ Taittiriya 12-14 i. 1. 3. He throws open the earth; thatever of it is just impure, that he destroys. He sprinkles water for alleviation (s'ántyai). He throws down gravel; this is verily the form of Vaišvánará Agni; by form alone he gains Vaišvänară. 15 He throws down soil impregnated with saline particles (işūn); the saline soil is verily nourishment (pústih) (and) procreation (majándnam) (1). In this nourishment alone (and) procreation he places Agni; or in consciousness (saññára) alone, for it is the consciousness of cattle which is saline soil. 16 Heaven and Earth were together. Being separated they spoke, “May the sacrificial (yajñiyam) be common to us" That which was her sacrificial she placed in this* (asyán); it became the saline soil (işāh) [2]. That ishich was ber® sacrificial she placed in that. That is the darkness in the moon'. While throwing the saline soil he should meditate on that. He just places Agni in the sacrificial of Heaven and Earth. 17 Agni disappeared from the gods. Taking the form of a mole he entered the Earth; making mole boles-(utih) ke entered inside the Earth; that became a mole-bill (ūkhurkaritám [3]. When the mole-hill becomes the provision, he just gaics that which is imbued with his (Agni's) nature. 12-19 The Upadika ants verily pile up this powerful essence of the Earth which is an ant-hill (ruulmíkam). When the apt-bül 1o this section are mentioned tho 2 i. e., in Earth, Egmbhira or the necessary materials zi, e., of Earth. for the worsbip of the gods. These i. ., in Heaven, 217 lira are: alkalá gravel, ázah calit, • This kimná is referred to aglia in Egil, akhu-karia mole-bill, talmíka ant. i. 2. 1. bill, bla a ell, varalárikala the earth targon op a tear azd hiranya riipki kirtete govercics táo Nails wid. Ticle are te earthly c. pár. tive is worthy of noies. DzLs2OX Chica materials . sezt come the tinar in Allinulieche Syrear, 64 (f. 1:57 asturbira. farzá, tami, eikaikataand nilayala tinü rügamkarí, 2016 c'esibainetikra egy tree strack doue tes rúpim kreat with thresh. Salam by E IL EN 6. Her ·Brahmana] ADHĀNA SECTION, 7 (valmíkavapai) becomes the provision he just obtains the powerful essence of the Earth, and also the ear (sritram), for it is verily the ear of Earth which is an ant-hill [4]. He becomes free from deafness who knows thus. 20 Prajápati created progeny. Their food decreased; for them he pierced open a well (súdan); from that time indeed their food did not decrease. In whose (house) there is provi. sion of a well, in his house food does not decrease. 21 This rater was indeed in the beginning a surge (salilám). As a result (tina) Prajápati became weary [5]. "How can this be?" (he said). He saw a lotus petal standing. He thought, "That verily exists in which this stands upon"Having become a Boar in shape he dived near; he reached the Earth belovy. Haring ramined it he emerged; he spread it on the lotus petal. In that he spread (áprathayat) [6] that is why Pithivi was her name. "It verily became (abhūt)" (he said); that is why Ehámi was her name. Váta carried her in every quarter; he strengthened her with pebbles (surlarābhil). "TO us verily it has become pleasant", thus (he said); therefore Sarkară became their name. When that which is thrown up by the boar becomes the provision, in that alone he places Agni so as not to make a failure (acchambatkāram). The pebbles are for strength (dhityai) [7] and also for auspiciousness (s'antrála). They say, "Agni possessed of seed (svirdal) should be placed". The raters (úpal) were the wires of Vöruna. Agni desired them; he united with them; his seed fell aside Qura); that became gold (hiranyam). When he throws down gold he just places Agni possessed of seed. They say, "Noir especially man shrinks from his own seed". [8]. He throirs (it) down northwards for non-disgust (álilihatsuyai). He hands (it) over; lie just gives over afiliction. 25 Agní disappcared from the gods. Taking the form of a horse he remained for a year in the Aśratthi; that is why it was called As’ratth. When the As'vatthi becomes the provision he just gains that which is imbued with his (Agni's) nature [9] 22-24 1 Tor the idiom cs'e sindrs 2:7rt 30 foizdte fabore. .

·KRSNA YAJURVEDA [ Taittiriya 26 Verily the gods divided the sap (trjam); thence arose the Udumbára; the Udumbára is indeed the sap. When the Udumbára becomes the provision he just gains vigour. 27-28 In the third Heaven from here was Sóma; him Gayatri took away? Of him a leaf was cut; that became the Parpá; that is why it was called Parņá [10]. He whose provision consists of Parná especially gains a draught of Sóma. Verils the gods spoke of Bráhman; this the Parná listened to; Sus'ráyas indeed (became) the name. If the provision happens to be of Parná he just gains divine splendour. Prajápati created Agni; he feared, "He will consume me”: Him he extinguished (asamayat) vith the S'amí [11]; that was why S'amí was its name. If the provision happens to be of S'amí, (it is) for extinction (s'intyai) (and) for not consuming by fire (ápradāhūya). The splendour of Agni (who was) created' (and sas) 29 30 2. 1 The story of the bringing down rich in cattlo. The Tristabh fler up of Sóma from the third Heaven from of thirteen syllables, but retarned with. here is narrated in TS. vi. 1. 6 as out obtaining it; it lost two syllable!, follows: Kadrū and Saparni had a but roturned with tho (sacrificial) gifts dispate (for the sake of) each other's (2] and penance. Therefore in the form. Kadrū defeated Suparni. She world of the Tristabh, tho middag said, 'In the third heaven from hero oblation, the gifts are brought. That is the Súma, fetch it, and by it huy in truth is ponance' , they say, 'if a Dean your release'. Kadru is this (oarti), gives his wealth': The Gayatrt fex Suparņi yonder (heaven), the des. up, of four syllables, together with s cendants of Suparni the metres. She female goat with light. Then tba ga said, “For this do parents rear children; ron (sima) for bor, and so the gree "in the third heaven from hero is tho has the name. has the name. The Cayatri hrcelt Sima; fetch it and by it buy your back the Elma and the four syllalla, release" (1) , so has Kadrũ said to me', and so became of eight syllables. [F¢? The Jagati few up, of fourteen sylla- further details seo KEITII ja BIOS, 19. bles, bat returned without obtaining 492 f., an extract from which ha: 12** it; it lost two syllables, but returned giren aborc.] with the (sacrificial) animals and con. Yote the absolate genitivo corsian secration. Therefore the Jagati is the This example is gooded kj riches: in 'cattle of the metres , and OEHTEL, 248 2) The Comerring Vers conseera:icon maits acon a man who is is not a Verb of Separation. Ezi.: ction.

·Brikmann) ADHĀNA SECTION, 9 moving, reached the Víkaňkata; if the provision happens to be of Vikaňkata he just gains splendour. 31 They say, "(That) Agni possessed of a heart should be kindled". The Marúts suffocated Agni with the waters (adbhih); while he was being suffocated they cut out liis heart”; that became the Thunder-bolt (asánih). When the provision happens to be of a tree struck by lightning, he just kindles Agni posse. ssed of a heart [12]. 32-35 i. 1-4,* Agni should be placed within twelve steps: (vikrānésu). The year consists of tirelve months. Through the year alone, having gained him, he kindles him. If he were to place (Agni) within twelve steps, he would gain only a moderate (fruit). He should place (Agni) (within the measure) fixed by the eye (cákşurnimite); "So much is (the measure of) twelve steps"; he gains (both) moderate and unlimited (fruit). Verily he speaks false with the speech (and) thinks false with the mind [1]. The eye indeed is truth. "I have seen”, he says; "I have seen," that is the truth. He who kindles (Agni) (within the measure) fixed by the eye kindles truth itself. Therefore one who has placed Agní should not speak untruth; a brāhmaná should not remain in his house without eating (anās'rān), for in truth is his Agni placed. 36-37 The night verily is of Agni [2]; the cattle of Agni, the day of fndra. He kindles the Gárhapatya in the night; le just gains cattle. (He kindles) the Ahavanfya during day; he just "Of Agni then he had been croatod of the throo fros Gárbapatya, Aha. (and) was going (forth) the light rantya and Anfähiryapácsos. 8 i. 6., trolre steps from the Gárhareached the Vikankata tree.” For tho genitire absolute phraso agnth spitasya patya-fire, so the coloured diagram. Soo MS. 1. 6.7; ES. 21. 9; MS. 1.6.6. Sas, construos the Locatire as: cat the ond of twolre steps" which is the samo i Seo OERTEL, $49, Ex. 31. “Of this as abore. The temporal use of the (Agni) when he had fainted thor cut locatire, more commonly than the speout tho hoart." Tho genitiro absolute cial one, comes to mesa that something hero comos under the Soction b) The happens or is to happen at the end of Governing Verb is a Verb of Separa. the period. Soo MACDOSELL, fel. Gr. tion. for Students $203 32 (p. 324) and • Foro begins the detormination of DELELOCK, cit. p. 117. tho placo and time for the setting op , CI 7. Dr. ii, 1.2 for connectics of the sacred-firos as well as the order Ageſ with Aditráard the right ·10 // NT, Per-A. -- there 38-41 gode € vill propagate progeny and pairs of cattle [6]; you mil KPSEA YAJTRTEDA [ Tail'iron gains power. While the sun has half risen he kindles the Ara. vaníya'. Verily in this world Prajápati created proget; fore the sacrificer just creates progeny and moreorer gains th: past (Uhūtám) and the future (blarizyút) (3). Verily (the goddess) İda Vanavé tras inspecting sacrifices (yanānūkāćini); she heard; "The Asuras are setting up Aguf'. So she went (there). They first set up the Āharaniya, then the Gáthapatya (and) then the Anrähāryapácana. She said: "Teer fortune has gone westward”; having become prosperous the till perish” [4]. Whose Agní is thus set up his fortune goes vestiard; having become prosperous he perishes. She hezre: "The gods are kindling Agni". So she went (there). The first kindled the Anrăhăryapácana, then the Gárhapatya (ac) then the Ābaraníya. She said, [5] "Their fortune has vard“; having become prosperous they will go to the bezretly world, but will not gain progeny. "Those Agni is thus set op his fortune goes eastward; haring become prosperous be 906 to the heavenly world but does not gain progeny. So ſaa spola to Mánu: "I shall rerily set up your Agni in such a 725 you prosper in this world and gain the hearenly world". She fir! set up the Gárhapatya; it is serily through the Gáshapatra tika: progeny and cattle are propagated; through the Gériapa:52 alope did she beget progeny and cattle for bim. Then (sbes up) the Anrāhāryapácana; this world is as it vere below; in to world alone he prospered through that. Then (she set op) Āharapísa; through that alone he gained the hearenly Forid [7]. He whose Agni is thus set up, becomes eadoved siis progeny and pairs of cattle; he prospers in this world and gaiss the heavenly world. He whose Agni is kindled without cca regard to the (proper) deity (iyathăderatam), is cat off from the gods; he becomes poorer. He (shose Agni is kindled) with dee z pratici-pratili/a-216.cn (esigns the Eap has ball risen be sets up prossing-gamani (Buks) i. e. trash Abayaníga-fire" as an illustration of darline, setting, going down. Absolute Locatite. is tąi nācis - geraçã kācid derzļā, going eastward to beaten (S.), i, e rising op, prospering. 1 See OzeTze, 259, Ex. 17. "Then s prázisbaring the energistics ·Brahmana) ADHĀXA SECTIOX. 11 regard to the (proper) deity (yathāderatum) is not cut off from the gods; he becomes more prosperous. "I kindle thee, lord of vows (Agni), by the rule of the Bhřgus and the Angiras.” Thus should be kindle (Agni) for the Bhýgus and Angiras. "I kindle thee, lord of vows, by the rule of the Adityua gods" thus should he kindle (Agni) for other brálmana progeny. "I kindle thee, lord of voirs, by the rule of Vårupa'' thus should he kindle Agni for the king. "I kindle thee, lord of vows, by the powerful rule of Indra” thus should he kindle Agní for the royal personage. "I kindle thee, lord of voies, by the rule of Mánu, lord of the Manor" thus should he kindle Agni for the Vaiſya. "I kindle thee, lord of voirs, by the rule of ħbhú gods" thus should lie kindle Agni for the chariot-maker (rathakārá-). Thus should Agni be kindled with due regard to the (proper) deity; he is not cut off from the gods; he becomes more prosperous [8]. 42 i. 1.5. Prajápati saw the truth of speech; by that he kindled Agní; therefore verily he prospered. "Bhúr Bhúvab Súvar" thus he said. This rcrily is the truth of Speech. He who kindles Agni with this prospers; moreorer he becomes brave. And indeed, he xho linorring thus, enchants, overthrows (strate) lim' [1]. "Bhal”, le says; the sacrificer iu«t «rcatc: :07.673 "Bhúvah", he says; he prospers in this very wil. Iste says; he prospers in heaven. Wirli dhe Nr:'Istria the Gírhapatya; three are these woulus: in :: :!<:' Titsi kindles the abiding Agní. With all liv? (1:1}{:;;.rs the) Ābaraniya. [2]. Ferily is this ima!?!?!?! world, which is (calledl) Ālayanítio Sir!! kicsit thic cntire truth of Speechi. 402 43-44 $ ; · For those bu iti tkie moi ! Hinn Sigras, l'or those liri iri- *'? n11a: Trasa rin Bilgi ! :* ! Aditya Find are the firmei ir vie. 32 ·1 1 rises up. 1 17. He divided (nyrinthat) his energy threefold for pacification 11. e. rezohin po trz, *': G:sed her 10: 1.kor) .urel anid tk., th:08. Ins; .. 12 KRSNA YAJURVEDA [ Taittiriya 45 With three (syllables) he kindles Gárhapatya (and) with five Āhavaniya. They amount to eight. Gayatrí is of eight syllables; Agoí is of Gäyatrí. Whatever there is of Agnl, that he kindles [3]. 46 Prajápati created progeny; being created from him they turned away. For them he kept above a light; seeing that light the progeny returned home. He should elevate Agni uptrards as it were, lifting up. Just seeing the light the progeny return home to the sacrificer. 47 The eye of Prajápati swelled', it fell down; it became a horse; tbat is why it is called a horse [4]. 47 Agní verily is Prajápati; the horse is of Prajápati. Il he leads the horse in front, Prajápati seeing his own eye, 48-49 The horse is verily Vajrin (thunderer); if he leads the horse in front he scares away his rivals who are born; he repeats again [5]; he repulses just those who will be born. Āhavaniya longed for Gárbapatya, and Gárhapatya (desi. red) Ahavaniya. He was unable to divide them. Becoming the first horse, he carried first the easterly (Agni-Aharantya); that is why he is called "Purvavát.” If he should lead the horse hc in front, that indeed is the separation of these two; moreover endows them with different powers (6]. 51-52 If he should carry (Agni) above the head, he would destroy bis vital organs (prūņán); (if he should carry below the head (it is) for the protection of (his) vital airs. He carries (it) so high and so high and so high? Three are these worlds; in just these three worlds he kindles the abiding (Agos) Prajápati created Agni; he feared: she will consume Tic. and sonburning. If Ayní is kindled thrice it just divides his energy threefold, for purification and non-hurning. He repea? 1 sscajal, becca di'en Fecame the lwch, p. 412, s. v. 274145. rect & borie. To táig Tord correz. -- Prajipati. foar AT903 90;1-, Persia117- : dick pircach! LOLA, (4.2:6100); roer Peri. asp, 50 Agnl) 53-54 2 Leib ?**, c. AZ-II'YANY: Laviniront Esgovinzirhes spiede la 17abye 2.0! 2000!ico bio • Tokia 16472 !':'*** ·Brāhmaṇa ] ADHAXA SECTION. 18 again; lie just restores his energy. 55 He is verily a (sacrificial) animal in that he is a horse (ásvah); he is Rudrá [8] in that he is Agní. If he should kindle Agoí at the foot of the horse he would offer (sacrificial) animals to Rudră, and the Sacrificer become deprived of cattle. If he should not cause (Agni) to be set up near (him = asva) his cattle would not be checked. He should cause (Agni) to be set up near (him) from the side so that the charcoal of the fire set up turns itself away from (it)*; his cattle become checked; he does not offer (them) to Rudri [9]. 56 He offers three oblations; he just advances to the power of the shining one. 57 (a) To Agní Pávamāna (=who is being purified) (b) To Agni Payaki (=the purifier) (c) To Agni S'úci (=the pure) If he offers (oblation) to Agni Pávamāna, he just purifies; iſ to Agni Pāvaká, being just purified, he places the proper food in him; it to Agni S'úci, he places only divine splendour in him from above [10]. i. 1. 6. The gods and Asuras were in conflict; the gods 58 bcing near to (upayántal) victory deposited in Agni their desi. rable wealth, (thinking) "This will still be ours if they defcat us." That (realth) Agni was not able to endure; he distributed it in three places; a third in cattle, a third in the waters, a third in Āditya [1]. That (wealth), the gods having son, desired to gain; they offered to Agní Pávamana the sacrificial cakcon cight potsherds; the cattle verily are Agni Pávamīna; whatever was (deposited) in the cattle, that they obtained through lim". Thucy (offered) to Agni Paraki (the sacrificial cake on cight potsherds); the raters verily are Agni Pavakí; whatever was (deposited) in Dakşinigni (Say.) or Anvähirrarácana. as to cause the bernios cua!' to turn • Tho onorgs of Agni which is won. tomards it. l. this case there is n2 koned by the dividing of tho Gérdia- conscious etur: q: the part ch this paisa-fire is rostorod again when the Yájania i od sacrificia! Aicals Xheranfra-fire is set up (Sas.). tu Tudi * Agni slould sint be set up in the place markeri liveboliorse's licors (Sis), 0.3ria, in, Wyoles it in the sease in Sici.f.r.l. bat the horse should lip sa indungi approach the fire-place from the 1.c.c: I've ·- 4/2npa: cá stic ret: no + 3+ which oby. has njyutsya dhewenispot 14 KRSNA TAJURVEDA [ Taittiriya the waters, that they obtained through him? [2]. They (offered) to Agní S'úci (the sacrificial cake on eight potsherds). This Aditya verily is Agni S'úci; whatever was (deposited) in Aditya, that they obtained through him.” 59 The expounders of Vedic texts explain:—these verily are the bodies of Agnyādhéya. The offering to Agní (āgnéya) indeed on eight potsherds is Agnyadhéya; if he should offer this', not these, just as the body (līlmán) would be [3] not the limbs, such a one indeed is it. If he should offer these”, not that, just they would be limbs, not the body(lītmán), such a one indeed is it. Both are to be offered to-gether for the purpose of embodying the sacrifice (yajna-). 60 Both, verily, power (indriyám) and manliness (riryım) are gained for him [4], who kindles Agní. He should offer again (anu-nirvapet) the sacrificial cake for fndra and Agni (aindrūgnám) on eleven potsherds (and) oblation (carim) for Āditya. Indra and Agní are verily ever-fresh (áyāta.yīmīnu) among the gods. These two who alone are the ever-fresh gods, by them alone he gains for him power (inriyam) and manliness (riryam); he becomes an Aditya. This verily is Aditi; in hier alone he becomes firmly settled. This verily is the seed of the cowº [5] which is clarified butter (újyam); (and) of the bull the grains of rice(taņoluláh). ii, e. Agni Páraká. 1 1. o, the individual offorings to 3 1. 9. Anni Suci. Pávainảna, l'ivaká nad Srici at walls 8 The three presiding sods Pava the single offoring to Agni (a dyn'y}; Tia, Pinaka and Suci. this would then offect tho union of thn • i. e. the presiding doity of the limbs with the body and thus anhely estire sirrifice. tha sacrifice. & I! the offering is to unl and not + The Yájamana. U Pirimana, Piyakii ani f'úci indivialit 20.00's in the game thing as genitive singuline from hentai one im Cere the embodied soul, If de cerings arm to Pivamiana, dyneritegelebux.cami , and har ligas Form and Strand oth Auni , the cikarah djyam ---Por tlin yan. *** reda: 4:3 : 4 er::: 14 ice, điện: for link sau va: 31:34 1:35. mennifer Dasses, Aliinilisihe 6;74 tiket Hooned, mis admon 111, 75.-;(p. 150); 4.7.3.14 1.0 %* 29. Fizys T, K,1,1,1,

·No text on this page.

·65 16 KRSNA YAJURVEDA [ Taitlirtyi (=sacrificer or yájamina) propogates offspring with progeny (prajayā) and cattle (pusúbhih). Moreover this is just the bringing into one's possession of the yajná. He sets in motion the chariot-wheel. He just alights upon the divine chariot (clevarathám) through the chariot of men (manusyarathéna) [8]. 66-67 The Brahmavadins say; "Is the Agnihotril to be worshi. pped with sacrifices (hotavyàm) or not to be worshipped". If he should sacrifice with yájuş (sacrifice) he would not sacrifice the two offerings in their regular order. If he should not sacrifice, Agní would disappear. He should be worshipped with sacrifice silently; he sacrifices the two offerings in regular order (and) Agni does not disappear. To Agnídh hic gives [9); lc propi. tiates the seasons themselves (rtin) having Agni for their mouth He gives a cushion (upabúrhanam ) for gaining handsome forni (rūptiņam). (He gives) a horse to the Brahmin priest and just gains power (indriyam). (He gives) a cow to the Hotř (priest and) just gains wishes (āśisah). To the Adhyary" (priest liv gives) an ox (anadváham). The ox verily is Váhni (and) Viihni the Adhyaryú (10]. Through Váhni alone he gains the (fruit of) Váhniyajña. He gives a pair of cattle for the gaining of copulation (mirhanum). He gives a garment (vtsalı): the garment verily is sacred to all gods (sarvailevatyám); all the gods verily become pleased. Up to twelve (dwūdasáhlhyalt) he gives. The year consists of twelve months; verily is hic established in the year. Willingly (Aman) more (than twelve) should be given for the obtainment of unlimited (áparimitasya) (fruit) [11]. i. 1. 7.' Gharma is the head; that is this Agni*. May be pleased with the cattlc. Give unto the offspring and (their) family a safe place of residence (churdir). Váta is the breath of life (prūnsils); that is this Agni* May be bo pleased with the cattle. Cook well-seasoned (suvlilim) fcd (pritim; for the offspring and (their) family. Iava in the pr47102% · Clarine woliprie jaar (1) Imobil: 2.4674674664113 all'eucargah (Phasia 1,5m! 11 219 (iteraty. * 4:7za-1,33-14 ·* M ::!:,:15 15,1;+4477)!;ij shrcctic' (200m), ... 11; Pir, 1977, Repremo. 7r; the sacrificial firc (all) in 17:**** !!!!.1. 111.717. (mchi) :11 directions (1+ribal), shining birintln (olidarin, nl); rely 1144047 vişour (rum) on us human beings (rlripide) ? this. {"scrrionsequerido) [1]. Ark' i: tlic ego frílou!) int is this Surya; that is this Arnf. Vax lx; bor. pleased with the cattlc. That which is, o S'ul:sa, 1hr : potless brilliance (fabrum circah) and pure body andis polles" light which is perpeim (jaran), by that illuminc inc; hy that I kindla llice, ( Agni, with the Agni hymn (agninū Tirilmani). 72-74 llo has pervades (), hic bas taken possession (vyanai. re); fic bras interpenctrated all lifc (strvan áyul). Those which are, o agni, thy two gracious forms Virts and Svarát, let them pervade me and refresh me (jinvalīm) [2]. Those wbich are, O Agni, thy lwo auspicious forms, Samrűt and Ablibhú, let tlıcm pervade me and refresh me. Those which are, O Agni, thy two benevolent forms Vibhú and Paribhú, let them pervade me and animate mc. Those which are, O Agni, thy two benignent forms Prabhvi and Präbhūti, let them pervade me and animate mc. Those which arc, O Agni, thy gracious bodies, through them I kindle thee. Those which are, O Agni, thy frightful (ghorós tanúval) through them do thou reach him* [3]. 75 i. 1. 8. These 'sacrificial fires are verily the (three) worlds. If they should be kindled, simultaneously they would burn the Yájamāna. "Gharmá is the head", thus he kindles the Górhapatya, "Váta is the breath", thus (he kindles) Anvähärya. $ This section is the Brāhmaṇa corro- This manira is with reforonco to movement towards the place where sponding to the mantras of the precethe Alavaniga-fire is to be set up (Say.): ding section (Sãy and Bbās); the next , This mántra is with reference to two with this anuvāka form the tho Abarantya-fire. Ādhāna-Brāhmana (Bhis). & Abovanfga-fire. amúm -d'atrum (Sãy) and asmad- & viz. Gárhapatya, Antābāryapacaba doesyam (Bbās). and Aharantya-firos. 3 ·15 76 - minsHe says: ". KRSYA YAJCRVEDA [ Taitiriwa pácana. “Arki is the cyc", thus (he kindles) Āhavaniya, B; that alone he separates these. Thus do they not burn the Yájamāna. 76 When the Gárhapatya is being kindled hic sings the Rathantara (hymn). Verily is this world related to Rathantar: (= Ráthantara) [1]. In this world alone he kindles it securely (pritisthitam). While (the Gárhapatya) is being taken away hin . sings the Vámadevyá (hymn). The Antárikșa verily is relater! to Vimadevya. In Antariksa alone he kindles it securely. And moreover tranquillity (sāntil) is of Vámaderya. He choose; only gentle (srintam) cattle (pašaryam). While the Āhavaniya is being kindled he sings the BỊhit . This world is verily related to BỊhát (=lúrhulal). In this world only he kindles it securely. l'rajapati created Agni [2]. Having become an irresis. tible (ariiro') horse he turned away; him he restrains! (*virzynn) with Viravantiya (hymn); therefore is it called Virasantíya. With the Syaitá (hymn) he made him redole :) white fimtime); therefore is it called Syaití. If he sings thus Vanzantiya (Hymn) he just kindles him securely, tuvinis 10.4.21 him. With the S'yaitá he makes (lim) reddish whips. "Gilarmá is the livad", thus lie kindles the Gárlıupat;*; nur!.. bu lindle hisn having a head (zi.tipriimam) (3). 7). 11.11.2016 (úboro yojales comes to buis star. 7.; i. Piriri. Biny, kindlod hic is capable of 1:400* 1:37.4. . ** catilo." Ile just make him fro:.". :... 47: for the 10.0rcticii of cattle. 11:72:"15,71646 the grinn, 10-! !!!:: friigis ..." !!ja: nok thizto; esto, 4:42mie...; tipogovor > 3 + 7.2.11,26. pero si rahisi. + ·Brahmong] ] ĀDuĀxA SCOTION. 19 ---- 1 "Cook well-scasoned food for the offspring and (their family)" tlus he says. He just scasons thic food. "Proceed in the castern direction, knowing", thus he says. This verily is tlıc division (vibhaktih) between the two'. Morcover he just makes them both endowed with different powers (nánāvīryau). "Bestow rigour on us human beings and cattle", thus he says. He just invokes this blessing. 85-88 "Arká is the cye" (thus lic kindles) the Āhavaníya. Arká verily is tlic food of the gods [5). He just gains food. "By that illuminc mc", he says. He verily kindles (simindhe) him. "He has pervaded, he has taken possession", thus (he says and) waves it (údirgayali) three times. Three are these worlds. In these worlds verily does hie kindle him securely. This should not be done that way® Moved to and fro (vtngitam) he would kindle it insecurely. He is to be addressed after being lifted up and placed. Not moved to and fro (ávirigitam) he kindles him securely. 89-90 “Those which are, O Agni, thy gracious forms Virát and Svarát, through them I kindle thee", thus he says. These verily are the gracious forms of Agní. With them, indeed, he causes him to be abundantly furnished (sámardhayati). "Those which are, O Agní, tly frightful forms, through them reach him”, thus he should say to him whom be should bate. By them verily lie will cause him to be overcome [6]. 91 i. 1. 9. He produces (manthati) Agní from the interior of the S'ami (samīgarbhát). This verily is the sacred (yajñiya) form (tānúh) of Agní. That indeed he produces for Agni. Aditi (being) desirous of sons cooked Brahmaudaná for the Sadhyá gods. To her they gave the remainder; that she ate; she bore (adhatta) the seed (rétah). To her were born Dhatá and Aryamán. She cooked a second time [1]. To her they gave the remainder; that she ate; she bore the seed. To her were born Mitra and Våruņa. She cooked a third time. To her they gave the remainder; she bore the seed. To her were born Áńs'a and Blága. She cooked a fourth time [2]. To her they gave 92 · The moremont in the eastern direction realizes the difforonliation of Abaranira and Gárhapatya firos. - i. , maying Agni thros apwards. i. e. to and from, pingilan,

·No text on this page.

·Brilno ĀDNĀXA SECTION. 21 MW PM sexually [7). If he should cat mcat (and) approach a woman sexually he would become destitute of cncrgy (nimiryah). He will not gain the favour of Agni. 106 He cooks brahmaudaná, kindling on the morrow'. The higliest Adityis verily reached the heavenly world from here. They repulse liin who is going from here. The brālimanás verily are just Ādityás. Through them alone hc gains equality [8]. They do not repulse him. 107 The Bralımavädins say: "When should this Agni be made, who produces for him progeny and cattle?" With chips (sdl. kail) he should kindle Agni on that night. In that, towards dawn (uparyuşcm), he must purify (risthapet) the two Aránis. Just as a cow desiring the bull (vūsitá) regularly goes to the bull (nyavicchāyúti)-so is this*. 108-109 Having stripped of the ash he produces (manthati) Agni [9]. That indeed is the continuity (sántatih) of Agni. Having produced him he lifts him up in the east. Placed for just one year that seed propagates off-spring. 110-112 They say: his Agni is not kindled who kindles Agri, vithout placing firewood. He should deposit firewood in the preceding part of the year. Obtaining (him) from the year alone he kindles him. If he should not deposit within a year, he should deposit within the preceding twelfth day The twelve nights really are the image of the year. They just become deposited for a year. If he should not deposit within the twelfth day be should deposit before the third preceding day. They just become kindled for him [10). 113 i. 1. 10. Prajápati created progeny. Desirous of discha. 1 If the setting up of tho fire is on ccbaráti and comments: Täs’ıtupasathe morrow he cooks brahmaudaná rye să hi s'abdayanti garis garbhatoday. gahaņa-käle puiskāmā gaur tās'itū sű Say, dirides the words rås'ittoya- xabhára pátkā ngāvicchāyáti niyamenuvicchägáti as tāsitány-ūricchāyúti and agacchati yadrāmriyatam ūlmānam explains: yathā loke kasmai-cid ?şabhū- rşabhāya gamayati nibhşlamcā ātmānam ya priyazi düs'itāni kikkiţādis'abdajā- arpayati, tāni tadagamanāya vis'esena sampa- 8 i 0., The purification of the Arápis dyanti etc. Bhãs, on the other hand is like the approaching of a bull by a richtig diridos them as tās'itá-pfäri. COTY YI ·22 AV KRSNA YAJURVEDA [ Taittiriya rging (riricāndh) he underwent austerities. Within himself he saw manliness (vīryam). It grew up; it was forcibly (sáhasa) thrown upwards from him. She became Virát. Her the gods and Asuras fought for. Prajápati said: "Verily is she mine[1]. only the milk (dóhā) is yours. She ascended (tidakrāmal) thence eastwards; then Prajápati hedged (her) round (páryagrahna:), saying: “O Atharva, protect my food.” She ascended a second time; then Prajapati obstructed her, saying: "Nárya, protect my progeny.” She ascended a third time; then Prajápati surrounded her, saying: “S'ářsya, protect my cattle" [2]. She ascended a fourth time; then Prajápati enfolded her saying: "Sapratha, protect my Society (sabhám). She ascended a fifth time; then Prajápati enveloped her, saying: “Ahe Budhniya, protect my mantra,” Verily she traversed these very Agnís; them Prajápati enfolded, and moreover Pańkti. This Pankti verily has entered the Brāhmaṇás [3]. Her he produces from himself (ūtmungılhi) when Agní is kindled. Therefore so many fires are kindled. All this verily is fivefold. He just wins (sprnoti) the fivefold srith the fivefold. He says: "Atharya, protect my food". He just gains food with this. He says: "Nárya, protect my progeny." He just gainz progeny with this, He says: “S'arsya, protect my cattle”[4]. He just gainz cattle with this. He says: “Sápratha, protect my Society”. He just gains society (and) power indriyhr) with this. He says: "Ahe Budhniya, protect my mantro", lle jui! gains the mindre and beauty (ériyam). When they cook anväharya in Anvähäryapácana, then in (c-comes, dear to (ablistals) and delighted with him. When they put clarified butter into the fire (olhidridyren?') (22; cause to sacrifice together to the wives of the yods (fA!), ty that is* (becomes) dear to and delighted with hiro. 117 and ins RO Ix-'ap.....3 1 1 1.711.37715393-*!%. 31, 6., 74:7,11,2,

·--
4
1
4
--
4、
土
午
itch.tt.{:. ... 1 2 { it,

·24 KEŞYA YAJTOWNIA [ Taittiriyo A (pornitur) in the shape of a mouse, therefore collecting (samhlircrilml) that imbued with your csscncc (tr nyahtum) may wc live for a hundred ycars (snridinh) with retainers (siivirah). 195 Carrying (ihhirrıntıh) the sup (írjem), the essence of the carth, may rc live for a full (pourücih) hundred years [2]. That car of thinc was found (vinuriltam) by the ants (ronmríbhil) in secret places (grihtī.s?). O Earth (11rvi); wc do not become deaf (brilhirū bhnuimal.). 126 May there be prosperity (seritim) for us for removing hunger of the progeny created by Prajipati. I bring towards the residence (grhithyah) the essence of the mud of a dried up pool (stilam rcisam), crumbled (upapráthinnam) refreshment (işçim), strength (írjam). 127 Bearing whose form' he obtained her (who had entered in a sccret place (griha) in the midst of the waters (sarirá) carrying his furrowed (rihatam) (matter), may ve prepare (vidhema) in her so as not to make a failure (cchambaškiiram) [3]. That which he perceived (paryápayat) in the midst of the frater (and) saw Urrí the base of the world (júgataḥ pratisthám), that indeed became a petal from the abode of a lotus. I take (that petal), the place for spreading (prúthanam) of the earth. Those by which he strengthened the base of the earth, this Urví, the bearer (bhartıtm) of all people (visvajanúsya) may all those pebbles be auspicious to us. The seed of Agní is glittering (candrúm) gold (híranyam), born of the waters, ambrosia among the progeny; collecting and having placed that northwards [4] may I cross over evil, handing (it) over. Taking the form of a horse as thou didst remain for a year in As'vattha, having disappeared from the gods, collecting that imbued with thy nature, may we live for a hundred years with retainers. 132 Thou hast arisen as the Sap of the Earth, O Vánaspati; do thou grow up with a hundred branches (Satávalsaḥ); through 128 129 130 191 1 The form of the boar. . The Earth submergod in the waters, 8 Tho lotus patal. Of. T.Br. I. i. 1. 3. 8.

·Brihmana 1 DRAMA SEOTION. 25 . VA . Anar lhec rejoicing refreshing vigour, may we cxult (surmaduma) in the incrcase of prosperity (rāyespóşcna) and refrcshment (işá). 183 While being taken away by Gayatrí' [5], thy leaf fell from the third heaven; that Icaf verily came from Somaparrd. Thereforc do I take (thce) for the winning of tlie Soma draught (Somapithd-). In that the gods spoke of Bráliman, thou didst bear, and verily art known as Sus'saras, therefore pay the divine splendour enter me and may I tvin that with my own eyes (stiksát) while collecting it. 134 That by which Prajópati extinguished the flame (het?) of created Agni (srstaisyägnih), that for not consuming by fire [6], I take, that Samí, for extinction. 195 The splendour of thine, o Jätavedas, which while thou trert created and moving reached the Vikankata, by that splendour .endowed, do thou enlighten our extensive (urim) world. 196 That heart of thine, O Jatapedas, which, the Marút-gods having suffocated cut out, that I collect from the thunderbolt; do thou, O Agai become endowed with soul and heart. 137 Collected from the Citriya As'vatthá, full groin (brhatyah) [7], may you be sanctified (samskrtáh) in body (abhfsáriram); measured out by Prajápati, the mouth of the sacrifice, the three' are for progeny, joined with the three. 138 I collect the sacrificial body of Agni, verily born from the As'vattha fire, of auspicious birth, born in the S'amí, for the purpose of generatiog Agoí. 139 That As'vattha S'amigarbhá which has arisen together with thee, such (a one) as thou art I carry srith song (urdhmana) [8] (and) with sacrificial flames. 140 O Játapedas, do thou, whom they collected inherent in all creatures (Whüléçu) according to their bodies (yäthätariram), being collected, sit (bere, being) auspicious to the progeny; knoring mayest thou lead our mide sorld. i Cf. p. 8 abore. & , athe Parna. & Tho S'amt. turca sacricial ickesamithal & The threo GÉrhapatya, Agrilir. Fapácana And Abasanta fres. & Tho ·26 KIFAA YAJCRIEDA ( Taittiriya Am. 141 1 142 143 To the brave (rcdhuisc), visc (kariye), pure (médhyays), chicf (rrsabhyc) (and) great (rrane) praising scords (ráce vaniláru). May that from which (there is) dread, be free from danger to us. I am getting rid of (c rayaje) angry gods (hidyar dczın) by sacrifice. With the sacrificial srood do ye honour (durasyata) Agni [9]; do ye arouse (Udhaynta) the guest (átithim) sith clarified butter (ghrtail) (and) in this offer oblations with sacrificial food (havyá). O Haryata, may (these) possessed of sacrificial oblations (havişmalih) abounding in ghee (ghrtúcih) approach thee. Do thou delight in my sacrificial rood. 144 O Angiras, vith the sacrificial Food (and) clarified butter te strengthen thee such as thou art (rám trā); O youngest one (yaristhya), do thou glot (socák) brightly (brhdy). 145 Agní, being kindled, verily the first, the bearer (dhármal) bestoving all treasures (viérátārah) (10), flame-haired (socí:le- $ah), .corered rrith clarified butter (ghrtánirnil), the shining (pārakúł), sacrificing well (suyjīúk), is honoured with razs (aktílhih) for the sacrifice of gods (yajá hāya devān). 146 Agni (is endowed) with a face brilliant srith ghee (gterié. pratikaḥ); (he is) abiding in ghee (ghrtáyvnill); he is kindled with ghee, gbee is his food. The streams sprinkling ghee bear thee; drinking ghee, do thou sacrifice to the gods with a sacrifice (szycjā). 147 Do thou, O Agni, delighting in the sacrificial oblations, with a face brilliant with ghee, abiding in ghee, be the girer of life (āyurdá); having drunk the sweet ghee, the agreeable product of cours (cārugbvyam) do thou protect bim (imam) as a ; -father (his) son [11]. .148 O Youngest One (Yovistha), thee being kindled the gods - appointed (calrire) (their) messenger (dütám), -carrier of the sacrificial oblations (havyaráham); moving over-a:wride space (urujráyasam), abiding in ghee, the brilliant, thee they fixed -1 For the accusative largely ased fi) and DELDRĪCE, op. cit. $193 (pp. Eith Terbal nonos, :808 MACDOWELL, Ved. Gr. for etudents, $197 B (pp:-301 good ie .*. . 181 ft).

·Jinni inn:"!!75119 27 PP-71* friredbior) a. the eye, promoting devotion (codayonucli).' Thes, O Agni, sacrificed with glice, the devoted (sumind. qurub} bare lindled with good fuel (susamitha) for the highest licaren (prmirc); Uus growing greatly (rii ridhūnul) (thou wert) sprinkled with herbs (xarihibhil) thous dost spread over (ritisphase) widely (nrí) the carthly expanses (jráyamsi púrthira). 150 Kindling Agni, whose face is brilliant with ghee, tlic guide of your divine law ('lusya ilhirsilon) lic propitiates (him) like Mitri (12]. Kindled, a banner (ahrál) shining in the assembly (zirlithesu), may be clevate (cilyansate) our intellect (which is) white in colour (sukreirarnam (hiyam). 151 O Agni, do thou cause the progeny (and) the regions to live together with the catile. Do tlou add kingdoms for him which were at the command of Savití (savituh save). 152 Do yo both, great mistresses of the house, come to the abode of Rtá, turning hitherward, supporters of wealth (rayinám). Do ye both, being pregnent generate the leader (purogán) of tlie sacrifices, Jātáredas, who is to be produced (jányan) [13]. 153 Do ye both ascend my tenfold fingers (dasátum sákvarih); (do thou also) O Agni vith Rtå, with life (áyusa) (and) luster (vércasă), so that we may offer the sacrifices of Dars'a (and) Pūrpamasa year after year (úttarīm utlarām somām), living for a long time. 154 Do ye both, being fit for generation (ttviyavati), bear the seed of Agni (Agnirctasau sthah); do ye both conceive (górbham dadhālām); such as ye are, I accept. It is true (ret satyum) that ye are both bearing a hero (and) generating a hero; such as ye · The RY, records the variant: allowing it the v form required after codayánmali. See M. BLOQUFICLD and an a vowel. TB. com accordingly, ti- FEDGERTOS, Vedic Yarionts II $239, p. dhūyakavākya yukte (karmani)". This 123 "Psychologically, though not for. last sentence is quoted from Sãy. by mally, this variant belongs bors (i. e. the authors: Bhāsobserres codayánrati under the section: cand min Donn. codakaḥ vidhiḥ tadrali codite karmani saffixes); codagán-mati in R, V. codayada: ki taktarge nakaraí chancompound with the noun mati: they dasah. Later on he divides the sord made (thee, Agai) a bright ere that into ea + 15dayanrali udlayarati phainspires derotion'. Later toxts conceiro lacrti karmani, the Trord 119 containing is a a endix ·28 KRSNA YAJURVEDA [ Taittiriyo : are, ye will both generate in the morning for me; such as ye are having borne a child (prájāte), ye will both cause me to propa. gate (prájanisyathah) [14] offspring, cattle and divinė splendour in the heavenly world. Through falsehood I approach truth; through the human I approach the divine. I sustain the divine speech. -156 With shavings (sálkaih) kindling Agni, may I gain (sanem) both worlds; having gained both worlds I (will) overcome :: ;; 155 death. 158 :. 157 O Jātavedas, do thou pour here the seed of the universe which through heat (tápaso) will be produced [15], delighting (in) producing Agni the carrier of sacrificial offerings (Havyaváham) from within the S'amīgarbha As'vattha. This is thy wonib, fit for generation, whence born thou didst shine; knowing that, О Agni, do thou ascend and also inci ease our wealth. 159 Go ye hence (apeta), go ye apart (vtta) steel atray (etsarpata) (those of you) who are old and who are new here. Yamá has given this earthly residence; the Pitýs have prepared this world for him [16]. 160 Thou art the ashes (uhásma) of Agni; thou 'art the excrc. ment (plirīgam) of Agni. 161 Thou art harmony (samjñānam), fulfilment of all desires; mayest there be thy fulfilment of desires. I unite your hearts; may your mind be united; may your spirit (prāņáh) be united. May your own (priyán) bodies be united; may your own hearts be together; may your own life (atmt) be harmonious ; may my own bodies be united (17). May heaven and earth effect my seniority; may the 164 waters and herbs effect (it); may the fires singly (erthak) effect (it), having common duties (sávratūl). May those fires which are united in mind within heaven and earth, being in accordance with the two vernal months (eksantika rtě), surround you as the gods surround Indra. With the strength (tiryena) of the heaven, with the majesty (mahimni) of the earth (18), with the support of the firmament I place thee (who art) fit for all animals, 162 163 165 166 ·29 Brahmana] ADRĀXA SECTION, 167 The mortals caused the immortal (Agni) to be produced the faultless (asremánam), the benevolent (tarúnin). the strong- . jawed (vidujambhane); may the ten sisters, the fingers combined, take hold of thec, born as man, 168 With the breath of Prajípati I breathe forth toirards thee, tith the support of Püşán (I breathe forth towards thee) for my longerity lasting a hundred atumas, for life and splendour for a hundred autumos (19), for life-giving drugs (jivátrai) and for merit. 169 I am from thee, thou art from me, that is to say (etdt) thou art my source (yónin) (and) I am thy source. Beibg my omn (mendiva), o Agol Jatavedas, do thou carry the sacrificial offerings, like a son setting free' his father. 170 I place thee, O Agni, the immortal for breathing (prāne), the eater of food for proper food (annádyaya), the protector for protection (príptyal). 171 The good Gärhapatya, buroing array the enemies, kas made the daros brighter and brighter (fréyasih-sreyasih), [20]. O Agal, driving away the rivals do thou place in us increasing prosperity, strength and vigour. 172- . May these gods verily approach me; may I stay here trith these progeny; here only mag Idå remain, prossessing universal form (viétarupt); Jatavedas, do thou shinc amidst our sealth. 173 I carry thee uptrards for vigour (ojase) and strength (bdiāya), for manliness (crşınc) and courage (stişmāya) for life (úyuşc) and splendour (várcase). Thou art the conqueror of rivals (sapatnatuh) and of Vștrå. 173 That majesty of thine which (is) heavenly among the gods [21], that spirit (ätmá) of thine which has entered amidst the animals, that prosperity of thine which has spread among men, by that O Agni, farouring us, come. 164 From heaven or from the earth, from the firmament or from the prind, from cattle or from the herbs, whererer. O Jataredas, thou wert born, thence, O Agni favouring us, conc. 115 Proceed in the eastern directior knoring; O Agni, be. 11 lokaltpunya' atamdak! (Sis).

·30 እ KRS TAJUEVEDA [ Taittiriya .: : conic here the sacrificiul fire in front of Agni, illumine all directions, shining briglitly [22]. Bestow vigour on human beings and cattle. 178 Agní has lightened up (inrakhyan) the beginning (égram) of the dawns; Jatáredas, the foremost, las lightened up the days and the rays of the sun in all directions; he has over-spread Heaven and Earth. 177 O Agni, do thou traverse (for) thou art majestic; scated within the sacrificial altar (rcdisku), do thou watch over the three worlds for humanity. 178 This which is of heaven and that which is of earth, uniting (saticidūné) together, became Heaven and Eeath [23). May Jatávedas seat himself on their back, beneficené towards the progeny and pleasant (syonáh) to the body (tantire). 179 I place thee, the breath (prünám) for the immortal (amrte), the eater of food for proper food, the protector for protection. O S'ukra, that thich is thy spotless brilliance, those which are thy pure bodies (and) that spotless light which is perpetual, by that do thou illumine me; by that I place thees O Aggi, rith the hymo (briihmanā) of Agni. He bas.perraded; he has taken possession ; he bas interpepatrated all life [24]. 180 Nárya, do thou protect my progeny, for immortal life (amstatráya jirése), those which are born and thich will be born, securely placed in immortal truth (amſte satye). 181 O Atharva, do thou protect my nourishment (pitum) essence (rúsam), and food (ánna) for longeritj (āyuşe). Do tbou, of unimpaired rigour (and) hot body, make our nourishment free from poison. 132 O S'ámsya, do thou protect my cattle, those which are two footed(and) those which are four footed [25], those which are eight footed (astáé aphāṁ) here, O Agni, and those which are one hoofed (ékasaplāk) and fast moring (āšugáh). 183 O Sápratha, do thou protect my assembly and those refined (sábhyāh) occupants of the assembly. Do thou make them possessed of power; may. they obtain full longerity (sérvam üyuh). 184 o Ahe Budhnija, do thou protect.my Mantra rhich the i palán dripálo Emanusya-rápan (Sār.).

·Brikmann ] ĀDUĀSA STOTION, 31 AVARAN VANA sages, tlic knowers of tlic tlurcefold, know (as) the šks, sāmans and yájus; she is verily the immortal beauty of the true [26]. 185 Virit, created by Prajá pati, stopped beyond the fires five times ; Rohiní climbed upards, the source of Agni the base (protisthiti!) [27]. Kānda II. Prapāthaka 5 Adhyāya 8. 186 O Jātávedas, do thou come out (upáraroha) again; knowing well (prajārón), do tlou carry our sacrificial offerings to the gods; do thou bestow on us offsprings and wealth. Taittriya Aranyaka. Prapātshakā 4. Adhyāya 22 187 Those which are, O Agni, ily frightful forms, bunger (Işılt) and thirst (tronn), Åsnuk and Anahuti, As'apayé and Pipāsá, Sedi (weariness) and Ámati (want, indigence) these verily are thy frightful forms, O Agni; through them do thou reach him who hates us and whom tre hate. Prapāthaka 4 Adhyāya 23 188 Snik (tretness, moisture) and Sníbiti (itetness, mois. ture) and Snihiti (moisture ) Uşná (hot) and S'itá (cold) and Ugrá (terrible) and Bhicá (fearful), Sadámni (binding), Sedi (Treariness) and Anirā (langour), these verily are thy frightful forms, O Agni; through them do thou reach him who hates us and whom we hate. Thus eads the chapter on the Settiog up of the Fire Ādhana-Prakarapa.

·No text on this page.

·THE PUNARĀDHANA SECTION
OF
KRSNA-YAJURVEDA
5
***
.

·No text on this page.

·THE PUNARĀDHANA SECTION OT KRSNA-YAJURVEDA TAUTTIRĪYA SANIHITĀ KĀNDA I-PRAPATHAKA V 1 i. 5. 1'. The gods and the Asuras were in conflict; the gods being ncar 10 (payunta!*) victory deposited in Agni their desirable wcalth, (thinking), “This will still be ours if they defcat us." That wcalth Agni desired and he went away with it. The gods having conquered (the Asuras) pursued (Agni), desirous of getting it back. They sought to take it from him violently. He wept (crodit); in that he wept, he was called Rudri. The tear that was shed [1] became silver; therefore silver is not a suitable gift, for it is born of tears. He who gives on the strew (barhiși), in his house they weep before a year is out; therefore one should not give on the strew. 2 Agni said, "Let me become a sharer; then this will be yours." They replied, "The re-establishing (punarādhéyam) shall be thine alone." "He shall certainly prosper," he said, "who shall set up the fire with me as its divinity (maddevatyám). Pūşán established it; therefore [2] Pūşán porspered; therefore the cattle are said to be Pūşán's. Tváştr set it up; therefore Tváştr prospered; therefore the cattle are said to be Tváştr's. Mánu established it; therefore Mánu prospered; there. fore the cattle are said to be Mánu's. Dhatý established it; therefore did Dhātí prosper. . Dhātý verily is the year; therefore offspring and cattle are born in course of the year. 7) 3 sche Syntax, p. 505, 8 Cl. KEITI, op. cit. p. 69, fn. 2 on tion of," TIOS. 18. G8, and for vijaydm the prosent sense of this form. woontost", quoting DELORUCE, Altindi. 1 Cf. T. Br. i. 1. 6. . KEITI takes this as-"in anticipa- ·4 6 7 KRSNA YAJURVEDA [ Taittiriya He who knows the prosperity of the re-setting up [3] verily prospers. He who knoirs thus his relationship becomes himself possessed of relations. Agní who was established, desiring a share, attacked (upa.dodrāvd) the offspring and cattle of the sacrificer (yájamā. nasya'). Having removed (Agni) he should rekindle (him); thus he unites him with his own share, and moreover this (is) his own appeasement, He should set (him) up under the two Púnarvasű; the Púnarvasú verily is the Nákşatra for the re-establishing; verily, having established him under its own deity he becomes endoted with divine splendour. 8-9 He de sets (him) up with the Darbhá grass for untreakened strength (áyutayāmatriya). He establishes (him) with the Darbhá; verily does he establish him, having won him over from the waters and the plants. 10 The sacrificial cake is offered on five potsherds; five are indeed the seasons; verily, having won him from the seasons he establishes him [4]. i. 5. 2. He who removes Agni casts assay the sacrifice and the cattle. The sacrificial cake is offered of five potsherds; the sacrifice is five-fold, the cattle are five-fold; rerily does be win the sacrifice and the cattle. Now he who removes Agni is verily the slayer of the hero among the Brāhmaṇás did not of yore eat his food, desirous of truth. The Yajyās and Anuvākyảs are in the Pankti metre; the sacrifice is five-fold; man is five-fold; having verily recompensed the gods for the hero, he re-sets up Agni [1]. They are of bundred syllables"; man lives for a hundred years and is possessed of hundred powers; verily is he established in life and pover. 11 12 the gods; 13 1 Keiti, op. cit. p. 69 tongly Kairu, op. cit. p. 69, fn. 5. translates yájamānasya as "of the 3 For these verses see TS.iv. 4. 4. sacrifice" (!) 7. Sás. gets this number as 24+25+ For the aorist aksan with purk, 25+ 26 = 100 syllables, See DELBRÜCK, op. cit. p. 286, 490 ·mitä ] PUNARĀDNĀNA SECTION, 1 VALVOLIMIVVvumu wwww wwwvvwvvwvvw 17 14 When Agní being set up does not prosper, (it is because ke is) desiring a greater sliare; when cverything is Agni's, that alone is his prosperity. 15 Speech verily is uttered together in his house who removes Agni; the sacrificer is liable to perish on account of tle uttering together of speech'. There are the discriminations (ríbhaltayah) for the separation of speech and for the non. perisbing of the sacrificer [2]. 16 He snakes a discrimination ; verily lie makes the divine power (brúhma). He sings the Yájus softly (upánšu); it is as if one who has found a desirable treasure hides it. 18 To Agni Sviştakýt he speaks aloud; it is as if one who has found a desirable treasure Tould fain go openly. 19 Uttering the discrimination he makes the Váşat cry with the Prayājíı ; verily he does not leave his abode. 20 The sacrificer is verily the sacrificial cake and the cattle are the oblations; in that he offers these oblations on either side of the cake [3] he just surrounds the sacrificer on either side with cattle. "After performing the Vájus and collecting the parapher . nalia" they say; "the paraphernalia should not be collected, the Yájus should not be performed" they say, they say. But certainly (atho khálu) the paraphernalia should be collected and the Vájus performed for the prosperity of the sacrifice. 23 The sacrificial fee is a renovated chariot, : newly-sewn garment, a drought-ox let loose again, for the prosperity of the re-setting up. 24 “Seven are thy kindling-sticks, O Agni, seren thy tongues," thus lie offers the Agnihotri. Wherever there is anything imbued with his nature, thence [4] does he wrin him. 25 Now he who rcmorcs Agní is verily the slayer of the licro among the gods. Viruna alonc is the exactor of the recopi. pense; he should make a secondary offering on eleven sotsherds to Agni and Väruna; he delights him whoni lie slays and bim 21-22 a üraróry guitüllerint. Torb... iiuri-Sce "ACHIref. . L. Gen, Iuficitiro Forcraina logu the word Stonereti,1,257, 911, 11 d.

·8.4.11*T17.4 111.77.36:: Pertens ir miti brir oss; the sacrificer dari 11,76 porni prito..1711: firmtion (51. AC 1.5.3. (Thompra) tin, curtis in iis 2143", tire heaven in exerllence, the skin suprasti ir play 1.999,0) goddess Aditi, I plies ini, ter mulier est few list there cating of forel. 111: sprintteri bilik.1: {*(!!!!!* 2nd rechirad in the mother and the filthier Purina fertittis alie lucaven. Thirty places de rule: ; spicche bass resorted to the bird; do thou toer it with the music. Breitling out with his inspiration suc luminous sphere mnoses between the world! :); the bullillained the leaven. 30 If thee (1), being angry, I have scattered, (or) through rage or misfortune (rivertyrij, 11:1y that be of good order for thee, O Agni, again at rekindle thee. 31 Whatever of thee, scattered in rage, was spread over the tarth, that the Adityas and the Vis've Derás and the Vásus gathered together. 32 Jlay the mind, (and) the light, rejoice in the oblation; may he unite this scattered sacrifice. Vay Bihaspiti extend this for us; may the Vis've Derás rejoice herein. 33 Seven are thy kindling-sticks, o Agni, seren (thy) tongues, seven [2] seers, soyen dear abodes; seven priesthoods sacrifice to the sevenfold; do thou fill the seven sources with glice. Return with renewed strength, return 0 Agni, sith food and liſe; guard us again on all sides. 35 Return with wealth, 0 Agni, (and) fatten with the allnourishing stream on all sides. 36 Léka, Sáleka, Suléka, may these Ādityas, rejoicing, partake of our oblation; Kéta, Sikcta, Sukéta, may these Adityás, rejoicing, partake of our oblations. Vivasvan, Aditi , Dévajūti, may these Ādityás rejoicing, partake of our oblation[3]. 37 i. 5. 4. "The earth in greatness, the heaven in excellence" he says; he just establishes it with benedictions. The serpents thought that they were growing worn out; (then) Kasarņíra Kadraveya beheld this Mantra ; then did this strike off their worn out bodies. 39. With the Sarparājīí hymns he sets up the Gárhapatya ; 34 .....38 ·Sunlita] PUXARĀDIANA SECTION, 7 39 44 laring renewed him and made him immortal he establislics lim, and morcover (he establishes his as) pure (pitum exci'). Food did not come to the carth; she [1] belield this Mántra; then did food come to her. In that lic establishes the Gárhapatya with thic Sarparājní hynins, it (just serves) for the winning of food; morcorer hic just establishes (thic Gérhapatya) family in hier. 40 "If thee, being angry, I have scattered" le says; he just concenls it from him. "Again wc rekindle thee" he says; lie just kindles him together. 42 "Whatever of thee, scattered in rage" lie says; just by means of the deities [2] he collects him together. Verily is his sacrifice split who removes Agní. He pays reverence (upa-tisthote) with a lymn containing (the word) Bșhaspati; Bihaspati is rerily the divine power (brahma) of the gods; just by means of the divine power he unites the sacrifice. "Day le unite this scattered sacrifice" he says, for continuity: 45 "May the Viśve Devás rejoice, herein" he says; just by continuity lie points out the sacrifice to the gods. "Seren are thy kindling-sticks, seven (thy) tongues" [3] he says; for seren-fold in seven-wise are the dear forms of Agni; he just gains them. "(Return) with renewed strengtls, (return) with wealth,' (thus saying) he offers oblations on either sids of the sacrificial cake; he just surrounds the sacrificer on both sides with strength and wealth. The Ādityás verily went from this world to the yonder world; they felt very thirsty in the yonder world. Having returned to this world and established Agni, they offered these oblations. They prospered; they went to the hearenly world. He, who sets up Agni after the second establishment, should FLITE, op. cit. p. 72 wrongis takes preceding punarnaram crainam ajuthis with the next live and trapsintes ran lpirá’dhalle and not tbo following Le establishes it as immortal. Puro pipikirim annidyan súpūnamatraiteira food did not come to the earth." The Sky, has correctis divided the sentoforco of átho pilám erii goreros the 47 48 r.ces.

·8 KPSNA YAJURFEDA [ Toittiriya -orrrrrr VA offer these oblations ; he verily prospers with the prosperity with which the Ādityás prospered [4]. Taittirīya-Brāhmana Kānda I- Prapāthaka III 50 49 i. 3. 1. The gods and the Asuras were in conflict; the gods being near to victory, deposited their brilliant bodies in Agni and Sóma, (thinking), "This will still be ours if they defeat us. Then Agni and Sóma ran away. The gods haring won, sought Agni and Sóma. They discovered Agní hiding in the seasons. Through his discriminations they gained their brilliant bodies [1]. They discovered Sóma; they struck bim; they separated from him (vyágyhnata) (their) bodies as properly perceived; they became the planets (gráhā); that is why they are called Gráhas. Of him who knows thus the planets are secured-of him alone are they properly secured. In the re-establishing he should not offer anything not meant for Agni (únīgnsyam); if one should offer an (anageya) in the re-establishing it would just be unsuccessful [2]. It is made an offering not meant for Agní if he sacrifices the kindling-sticks (samidhah), Tanūnápāt, Idas and the stres (barhís). 51-53 The tiro portions of clarified butter (belonging to Agnſ and Sóma) should be offerings to Agni (āgneyáu). (Some) saj; "They are not the two portions of clarified butter (belonging to Agni and Sóma); if both are offerings to Agni (they should be) following (one another).” The top-most should be for Agni Pávamāna. In that it is for Páramāna, therefore is it a portion of the clarified butter (belonging to Agni and Sóma), and therefore (is it) an offering to sóma (saumyah). For the agneya portion of the clarified butter the introductory Ferse (puronurākyà) contains the root budh [3]. It is as if one rales up a sleeping person. 54 The hymns for the Patpisaryājás should contain the word Agni (agninyaktāk); through this everything becomes an offering to Agai. "Once does he approach the brilliant divinity" they say 55 ·onhita] POKARĀDNĀNA SEOTION. 9 59, "she is capable of destroying him.' 56 One should say: "No! Agní is verily procreation; he just approaches procreation." 57-58 "After performing the Yájus and collecting the paraphernalia," they say [4]. "The paraphernalia should not.be collected, Yájus should not be performed," they say. But certainly the paraphernalia should be collected and the. Yájus performed for the prosperity of the Punradhéya. He proceeds softly (upünáu); verily this Punarādhéya is to be sought out (ésyah). Just as one seeks out in secret what is lost [5], so is this. 60 He speaks out loudly (uccaiḥ útsrjati) to Agni Sviştakýt. Just as one, having gained what is lost, says: "This (is mine)," so is this. 61 "Once he approaches the brilliant divinity' they sày; "she is capable of destroying him." "He does not approach that way. Discriminations should be made in the Prayājás and Anūpājas themselves. The two portions of clarified butter (belonging to Agol and Sóma) should be in their due order, (and) similarly the Patrisaſyājás [6]. Being possessed of Vaišvănard he approaches the higher procreation" thus (they say). They say: "Verily is this unsuccessful, verily is this made as a non-offering to Agni.” One should say: "No! He sacrifices to Agni the first of the discriminations ; (he sacrifices) to Agni, the bighest of the Patnisamyajás; therefore is it an offering to Agni; therefore does be make him prosperous." [7]. 62-63 Thus ends the chapter of the Re-setting up of the Fire Punarādhāna = Prakarapa For gen-abl. inf. governed by Slidente, p. 337, 8211, 3. & d. isrará-cf MACDOXELL, Med. Gr. for 6 ·GLOSSARIAL INDEX [ Only some difficult technical words are given here. I hate made use of Srautapadárthanirracanam (abbr. Spn.) edited by Vishwanath Shastri, 2nd ed. 1919, rerised by Pt. Probhudatt Agnihotri, Benares. I have also utilized Monier-William's Sanskrit Dictionary. For other words reference may be made to this Dictionary. The figure indicates paragraph number in Ādbāna. ] Agní 1. The fire-divinity.-2. The Antáriksa 76. The intermediate space sacrificial fires Gárhapatya, Abavantga between hearon and earth, identified & Anvābāryapácans, q.2.-3. Applied with the Vamadorja hymd. to Paramins, Pāraka and S'aci, q.t.- Angāhāryapácana 36-41. . The son- 4. Applied to Atharva, Narya, S'amsya, Sapratha and Abir-Budhniya, 114. thern sacrificial fire. S'pp. 5. 24: Ion madhye sthapitaḥ Agnir daksiņāgnir Agnían 67. The priest who kindles the Antäharya.pacana iti cocyate: sacred fire.-c£ S'pn. 1. 6: Taś ca Abhibhá 73. Saperior, excellent. One ürdhrāgram asirat sphyam dakşiņaof the beneficent forms of Agni. haste dhūrayan utkaradeie ca dakşiņā- As'vatttá 25. The holy fig tree, Picas mukhas listati, adhraryuņā āśrarana Religiosa. kȚte astu-sabda-pārraka-śrausap-cabdo: Áhir-Budhniya 114. Say: ahimsakalccarana-rūpa-pratyā-éravanam karoli rūd budhne müle jagadadão utpannat. 8a Agnidhra iti Agnidh iti cocyate. tāc cāhirbudhniya arasathyah tgādir Árgiras 41. Name of a rşi who is the montrah.- = the serpent of the deep, seer of certain ligmas in the Rgreda; allegorically identified with the Gárhs. he is considered as a Prājápati, the patya fire. chief of whose sons is Agni. Adhāna The setting up of the sacred -Name of Agní. fire. S'pn. 42. 354: uklányaiştika- Atharvan 114. Sāy.. caturtha-redapadārthānām nămüni idānīm ādhāna. pratartakācārya-rapah daksiņāgnih. sambandhinám padārthūnám năminy = the eastern-sacrificial fire. ucyante talra Gárhapatya-Dakšiņāgny- Adhvaryu 67. A priest who institutes dhavaniya-nūmakānām trayānām age (Soma) sacrifice, differentiated from ninani tatladāyatanes16 sra-sra-sůlro- Hotr, Udgătſ and Brabman. He has kta-ridhinā sthāpanam Agnyādhānam to measure the ground, build the altar, Ādhanam iti cocyate. prepare the sacrificial vessels , fotch Ahavaníga 36-37. The eastern of the Food and water, light the fire, bring three fires barning at a sacrifice. S'pn. the animal and immolato it, and whilst 4.21: tanmadhye ethūpilo'gnih āhūyale engaged in these daties repeat the hs asminniti ryutpattyä mukhya-homā. mns of the Yajurveda.--cf. S'pn. 1. 3.: dhāratrād Abavaniya-padlarācyah. piviri-madhye yajamāno yam purtari úttara Phálguni Kame of a lunar epnite karmaņa ārambha-samúpti ca mansion. yaḥ karoti adhtaram yajñam yunckli Udumbára 26. The tree Picus Glo. ili rigrahena so'dhraryur ity nicyale. merata. :

·( 2 ) Ursi 121, the ride orth. Pávamāna 57. Nome of a particular Kittiká Name of a constellation (tho firo and brothor of Pärnkr and Suci I'Icinds), originally the first, hat in 7.7'. later times thic third lunar mansion, Pāvaká 67. Namo of a particular firo haring Agni as its rogent, TS. ir. 4. and brothor of Paraming and Suci 5. mcntions this astorism as consisting 2.2. of Ambi, Dula, Nitatni, Abhrarnati, Punarādhāna Tho rosotting up of tho Mechaganti, Varrayanti and Capunili. sacrod firo. Gárhapatya 36-37. The honso-holdor's Púnarvasū Name of tho oth and 7th fire. S'yn. 4. 16: grhapatyayalanc Innar mansions. ethūpito'qnih Gürhapntyn-nimako oha- Pūrnámāsa 153. A coromony porfor.. patinī samiyukta ili ryutpattyi, otc. mod on tho full moon dny. Cf. Spr. 1. Ohrtárati 100. Sär.: Ohrtašavın 124: paurņamisyan anvärlhāya pra. trku sthilah tu ghşlaratyah. A hymn tipadi kriyamono yanah paurnamāsc. contribing within it tho word ghria-, nospapréusoma wpadista iti sutrūt pär. Dars'a 153. A half-monthis sacrifico nomāse bhnra ili vyutpattyā pourņaperformed on tho now moon dns; cf. masa-talda-pratipadyaḥ darsasaldavad Spn. 1. 240: larins ca pirņamisas ca laksanaya purnamāsn-sabila-pralipapagan paksaintnyok pisthak ili lošcil uyaś ca bharali. Usually in combination with darían amarisyāyrim antirlhānan kiri praripadi yūgah kriyale sa yago daria ity Párva Phálguni Namo of a logar msnroyale. Uspalls in combination trith sion. -pürnamāra. Prabhūti 73: Bbás.: prabhúyale vis Nakşatra An asterism or lapar mansion tam anaya = prabhūti.-Source, orior constellation through which the moon gin, ruling power. One of the boneficent forms of Agni. passes. The following are the differont rakyatrae: Asring, Bharari , Ešttikā, Prabhví 73. Mighty, excelling. Ono Robiņt (or Bråbmi), Mrgasiras (or of the auspicious forms of Agni. Āgrabāsaņi), Árdrá, Paparrasú {OF Phálguni Namo of a double lunar man- Pāmakau), Fuşya (or Sidhya), disleçã, sion (párra-' and itlara-"). Dagha, Púrra-phalgani, Uttarapbalguni , Hasta, Citrä , Srāti, Visakha (or Brihád 79: Name of a saman. Sāp.: strâu iddhi karāmahe" ilyasyām pcy Radha), Anträdhä, Jsestha, Múla, nipannam Brhat, Púrrāşadha, Uttarásādha, Abhijit, S'rarana, S'raviştbā (or Dhanişthā ), S'ata. Brahmán 67. One of the four priosty ofiiciating at i sacrifico; he is the most bhişaj, Púrrabhadrapāda, Uttarabhâlearned of thom, knowing all tho Vedas, drapada and Rerati. and has to suporriso the sacrifico and Nárya 114. Sãy.: narebhyo ananasye- Ect right the mistakes. Tho other thrco bkyo hito naryo Gárhapatyaḥ. are Adhrarga. [dgātę and Hotr.-- Gérbapatya-fire. The S'pn. defines Brabman as: larma. Paäkti 114, 115. 1. A colloction of lale yajanima dharaniyasyn rakyfire; 2. A kind of metre. nnta uda-muka uparinti, neyn piir. Parbhí 73. Perradios, enrrounding. pneyān diri latrairn urasimulin dala One of the beneficent forms of Agni. inotlarinnparthena dalsin, aile ut Parná 27-25. Batea Frondosa, a large- +237 sarynia panin pray grainillay leared sacred tree rhoso rood is used Indripari intinira naninigarria dalsinara nidhäucy urlo errades larmari tho to make sacrificial ressels, ·( ) + * ، م ، ، ، ۱۲:۰۰ م . م . م . . . 0.3 . Suci 67. ;**viporo primanteny Akcmyre, "Art.nr.; } .embre Trendyofirn them anstrar seri- *polysoins, nupinyon firingi linn, por simi 9, Perpia Spínania or Himana ? Tiete: -7.4 m2; Sme, portuairiy toza hasil on Brahman130. 01. *!iffwtool to Coulisin lira, In! to thin brale**1, aril miparinly plooyent to kirtin tiya son firem for thin this point', ! * *borili, arbha AX!!nor Ficny Brilmes porno fimlosing to fine 1971. prir:"15 r18::. 57. Van of a partirular fira, ? Bhgu 11. Virin of it mythias rren ook son of .001 abliminin and Svili, or min: (rosely continetelt with Arni A 2011 of Antiridhani ani! S'iklar lin! 11 tiny firul), anntlesin! tothor 2011 lirothing of l'avamins and Parka. with the Advants, Achurrant, fibhus, Syaitz 77. Some of u hymn of Siman. Maruta, Deulys, m. -Siy. "abhi pra val uradhasam" ilyrs- Rathintaro. Varnm of r Siman wym ry nepanaan Syaitan.This: Siy.; "abli tvá S'urnonamal" ilya Systems x 2. nyrir rey Hepsie recents Bathantaram. Siprath2 111. Siya: prathnyt kirbyt Rajanyål o porson belonging to the withus mortaminatril saprathe abhyah. second or ruling 2017!!!!. Samo of one of tho livo sacrod firor. Rohini Xame of the ninth noktra or Samrát 73. Universal relor, paramolunar astorism. unt soyoroiyn. One of the auspicious Vámadesyú 76. Samo of Simin. forms of ilgni. Say.: "kaya na citra abhuyat" ityasyum Svarat 75 Self-ruliny, One of tho Toy upandem Vimadevyam. boneficont forins of algni. Väravantiya 77. Same of a Siman. Haryata 143. = thajaniya Pahni(Sas.), Sáy.: "Aśram natri väravantam" tyr. charya, bhajanira (Elās.).-mfn. plea- #ycin scy ntpennam Virayantiyam. sant, dear, as applied to Aydi. As m. Víkarikata 135 m. Flacourita Sapida signifios a horso or stood fit for the from which tho sacrifioial vessels aro Asramodha-sacrifice. mado. Hotr 67. A priest rho ofiors oblations Vibhá 73. Mighty, powerful. One of and burnt-offerings at a sacrifice, inthe auspicious forms of Agni. voking the gods by reciting hymus Virát 73. 1. Pro-ominont form. One from the Ryroda.--Ci. S'pn. 1.5: yas of the auspicious forms of Ayni. 114 vedyutlara-śronyultaralah prān-in- 113, Sāy.: "S sistī nişpannu kho lakšiņottarinopasthena uporišnti viridham rājamani kācid gaur abha. arakaśarad ariguli sanihitara pani hşıla- Tat", but Bhās.: "35 Virīt yū Agnos yadleść arike i'u dhurayali samisheni tanūli-abhavat'. The first progony of prayājān ajyabhaga-yājyā-puronusra. kyūh sūklarākam saniyurākan' on par. Prajapati. hati ca eit Hotr-pada-rácyah. Is diffo- Vaís'ya Tho third class or varna. ronţiatod from Adhvarya, - Udgâtſ and sámsya 114. Sās.: strigbhiḥ prciani Brahman. FRARCHAEL SHARON SETS .??.

·No text on this page.