·October 1931 RAMAN- THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES, A COLLEONION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NO. 406 सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-'गुरु'पदाभिधेय- प्रभाकरमिश्रविरचिता बृहती॥ Registered according to Act XXV. of 1867. ( All Rights Reserved. ) (शाबरभाष्यव्याख्या) महामहोपाध्यायमिश्रशालिकनाथविरचितया ऋजविमलया विभूषिता श्रीकाशीहिन्दू विश्वविद्यालयप्रधानमीमांसाध्यापकेन "वेदविशारदेन" "मीमांसाकेसरिणा" पं० श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिणा यथामति संशोधिता॥ BRHATI (A COMMENTARY ON SABARABHASHYA) By SARVATANTRASVATANTRA ( CALLED "CURU" ) PRABHAKARA MISRA WITH THE COMMENTARY THE RJUVIMALA MAHA MAHOPADHYAYA SALIKANA THA MISRA Edited by Pandit S. Chinnaswami Sastri FASOIOULUS ]I-२. PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE Vidya Vilas Press, North of Gopal Mandir, Benares. 1932.

·wom परिग्रहण सं.... 8635 अन्याय, की, उ.त. शि. संस्थान सारनाथ, वाराणसी g and * श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबका-४०६ ·चित्राक्षेपग्रन्थः] ऋजुविमलोपेता। इत्यादौ ! काचाऽत्र विद्यमानोपलम्भनता? क्रियानन्तरफलभाविता। दृष्टार्थत्वाच्च वृष्ट्यादेरनन्तरफलभावितया प्रमाणान्तरावगम्यतैवा- स्य वक्तुं शक्यते । सम्भवति च प्रमाणान्तरविषयत्वे को हिनामादृष्टं लोके स्वातन्त्र्यं शब्दस्य कल्पयितुं क्षमः । तस्मानियोगः प्रैषाद्यर्थ ( तुल्य ) एवेति प्रतिपत्तव्यम् । तदिदं 'कुत' इत्येतस्य प्रश्नस्य विद्यमानोपलम्भनत्वादित्युत्तरम् । नन्वेवं ग्रन्थे व्याख्यायमाने पशवो नोपलभ्यन्त इत्यादिरन. थको ग्रन्थः । उपलभ्यता मा वा पशवः । सर्वथा प्रमाणान्तरसा- पेक्षं शान्दमित्येतावदत्र साध्यम् । सत्यमेतावत्साध्यम् । केन चोक्तम- न्यत्साध्यमिति । तदनन्तरफलानुपलब्ध्युपन्यासो न घटते इत्यु- साध्यसाधनभावस्य स विद्यमानोपलम्भनो विषयो यस्य स विद्यमानी. पलम्भनविषय एवोपलभ्यते-चित्रया यजेत पशुकाम इत्यादौ । ततश्च फलसा. धनतानिबन्धना कार्यतैव लिङादिभिरभिधीयत इति । का चात्र विद्य- मानोपलम्भनता ? क्रियानन्तरफलभाविता क्रियानन्तरं फलस्य भवनशील- ता। दृष्टार्थत्वाच्च वृष्ट्यादेः । शुण्यत्सु ब्रीह्यादिषु वृष्ट्यादि काम्यमानम. नन्तरभावितयैव काम्यत इत्यनयापि युक्त्याऽनन्तरभाविता युक्ता । शक्यते चानन्तरफलभावितया कर्मणः प्रमाणान्तरगम्यतास्य साध्यसाधनभा- वात्मकस्य वस्तुनो वक्तुमुक्तेन न्यायेन । सम्भवति च प्रमाणान्तरविषयत्वे फलनिबन्धनयागकर्तव्यताविषयत्वे को हि नामादृष्ट लोके स्वातन्त्र्यं शब्दस्य कल्पयितुं क्षमः ? तस्मानियोगः(१) प्रैषाद्यर्थतुल्य एव यथा प्रैषादिषु लौकिकेषु वैदिकेषु च (यो) नियोगः स च प्रमाणान्तरपूर्वकः तथा विध्युहेशग- तोऽपीति (२)प्रतिपत्तव्यम् । यदिदमुक्तमस्माभिः तदिदं कुत इत्यस्य प्रश्नस्य विद्यमानोपलम्भनत्वादित्युत्तरं दत्तं भाष्ये'। नन्वेवं ग्रन्थे व्याख्यायमाने पशवो नोपलभ्यन्त इत्यादिरनर्थको ग्रन्थः । उपलभ्य- न्तां पशवो मा वोपलभ्यन्ताम् , सर्वथा प्रमाणान्तरसापेक्षं शाब्दमित्येतावदत्र साध्यम् , तच्च सिद्धमेव । किमर्थमपरं फलानुपलब्धिरूपमुपन्यस्यते ? परिहार- माह-सत्यमेतावत्साध्यम् । केन चोक्तमन्यत् साध्यमिति, येन दूषणं स्यात् । अत्रापर आह-(३)तदनन्तरफलानुपलब्ध्युपन्यासो न घटते, अनर्थकत्वादि. १. प्रैषाद्यर्थ एब इति ख. पुस्तके । २. प्रतिवक्तव्यम् इति. ख. पु. ३. तानुपलब्ध्युप इति. ख. पु. १३ ऋ०० ।

·९८ वृहती [ अ.१.पा.१.सू... क्तम् । न घटत एव । प्रमाणान्तरसद्भावपरीक्षया प्रामाण्यं वक्तव्यं, न स्वत इत्येवंपरो ग्रन्थः । तच्चात्र प्रमाणान्तरं दृष्टम् । कथं पुनर- त्र दृष्टावगतिः ? क्रियानन्तरभावित्वात्फलस्य । कथं तर्हि कृष्या. देः ? किं कुष्यादे नन्तरं फलमवगम्यते ? किं क्रियाफलं नाव. गम्यते ? उत प्रयोजनफलम् ? पाटनादि तावत् क्रियाफलमवग- म्यते । ब्रीड्युत्पत्तिस्तु प्रयोजनम् । ? त्युक्तम् । समाधिरुच्यते-न घटते एव, यस्मात् प्रमाणान्तरसद्भावपरीक्षया प्रामाण्यं वक्तव्यं, न स्वत इत्येवंपरो ग्रन्थः । अस्यार्थः-यदेतत्प्रमाणान्तरानुपल- म्भेनाप्रामाण्याभिधानं तत्प्रमाणान्तरसापेक्षत्वप्रतिपादनपरम् । निरपेक्ष. स्य हि प्रमाणान्तरानुपलब्धेऽपि प्रामाण्यं स्वातन्त्र्येणोपपद्यत एव । सापेक्षस्य च प्रमाणान्तरायत्तं प्रामाण्यम् । तच्च प्रमाणान्तरमेवं स्यात् यदि क्रियानन्तरं फलं स्यात् । तदभावे प्रमाणान्तरेणायमर्थः प्रत्येतुं न शक्यत इति तदपेक्षस्याप्रामाण्यं युक्तमेव । तस्मात्प्रमाणा- न्तरसापेक्षत्वप्रदर्शनार्थत्वेऽस्य ग्रन्थस्य न किञ्चिदनुपपन्नम् । ननु प्रमाणान्तरसापेक्षत्वेऽपि किमिति प्रत्यक्षाद्यभावेनाप्रामा- ण्यम् ? तत्राह-तच्चात्र प्रमाणान्तरं दृष्टम् । दृष्टशब्देन चात्र प्रत्यक्षादिकमु. च्यते । कथं पुनरत्र दृष्टावगतिः । दृष्टमेवात्र प्रमाणमिति कथमवगम्यत इ. त्यर्थः । क्रियानन्तरभावित्वात्फलस्य यस्माद्यद्य फलं तत्तक्रियानन्तरमेव भवति । क्रियानन्तरभाविनि च साधनत्वं दृष्टप्रमाणावगम्यमेव । (१)कथं तर्हि कृष्यादेः १ यदि सर्व फलं क्रियानन्तरं तर्हि कृष्यादौ कथं ना. नन्तरं फलम् ? कालान्तरे सस्याधिगतः। अत्रोत्तरम-किं कृष्यादेन नन्तरं (२)फलमुपलभ्यते । येनैवं वदसि । एकग्रन्थनाह-कि क्रियाफल नावगम्यते उत प्रयोजनफलमिति। पुनरप्येकग्रन्थेनाह-पाटन तावद्भूम्यवयवानां क्रियाफलमवग- म्यत इति कृपयादरप्येनन्तरफलता । ब्रीह्युत्पत्तिस्तु प्रयोजनम् । तदर्थत्वात्पु. रुषप्रवृत्तेः । तथा च प्रयोजनलक्षणमक्षपादोक्तम्(३)-'यदधिकृत्य कृतिः प्रवर्त्तते तत्प्रयोजन'मिति । १. कृष्यादि इति मूलपुस्तके। २. फलमवगम्यते इति मूलपाठः । ३. न्याय. सू. १. १. २४. यमर्थमधिकृत्य प्रवर्नते तत्प्रयोजनम्' इतीदानीतनेषु मु. द्रितपुस्तकेषूपलभ्यते पाठः।

·चित्राक्षेपप्रन्थः ] ऋजुविमलोपेता। न च (१)प्रयोजनानवगमाददृष्टतोच्यते । अत्र हि प्रयोजनं फलं च पशव एवावगम्यन्ते, फलान्तरानवगमात् । यच्च किश्चिद्धवि. विकाराघवगम्यते न तत्पाटनादिवत् ब्रीह्याद्युत्पतेः पशोः कार- णतया शक्यते वक्तुम् , अदर्शनात् । तस्मात्प्रमाणान्तरपरीक्षे- चात्र धजिज्ञासुभिः कर्तक्या, न पुनरध्ययनाद्धर्मावगतिः । कथं पुनः स्वर्गकामादिषु विद्यमानोपलम्भनता ? नियोग- स्य तावनियोगत्वं पश्वादावपहृतम् । एकश्चायं नियोगोऽनुबन्धभे. किं च न च प्रयोजनादर्शनाददृष्टतोच्यते । यदि हि प्रयोजनस्यानन्तरादर्श नादस्माभिरष्टता दृष्टप्रमाणशून्यता चित्रादावुच्येत तदा सर्वत्र प्रयो. जन क्रियानन्तरमेव ब्रुवाणा वयमुपालभ्येमहि । कथ तर्हि कृष्यादेरिति यावता वयं फलदर्शनादेव बमहे। तत्र चाव्यभिचार इति। नन्वत्रापि सस्याधि- गमवत्कालान्तरेऽपि पशवो भवेयुः, अत्राह-अत्र हि प्रयोजनं फलं च पशव एवावगम्यन्ते फलान्तरादर्शनात् । नन्वस्ति हविर्विकारादिः, तत्राहयच किञ्चि- द्धविर्विकाराद्यवगम्यते न तत् पाटनादिवत् ब्रीह्याद्युत्पत्तेः पशोः कारणतया शक्यते वक्तुम् , अदर्शनात् । अस्यार्थः-यद्यप्येवं दृश्यते तथापि पशवोऽप्यनन्तरमेव भ. वन्तीति वक्तव्यम् , कालान्तरे तदुत्पत्तेरयोगात । क्रियाया विनष्ठः त्वात, हविर्विकारस्य च तदुत्पत्यननुगुणत्वात् । यथा पाटनं सस्यो. त्पत्ती कारणम्, तत एव तदुत्पत्तेः। तस्मादनन्तरभावित्वात्फलस्य पशूनां च फलत्वादृष्टमत्र प्रमाणान्तरम् । तेन तदभावेऽप्रामाण्यमिति सिद्धम् । साधितमर्थमुपसंहरति-तस्मात्प्रमाणान्तरपरीक्षैवात्र धर्मजिज्ञासुभिः कर्तः व्या । न पुनरध्ययनाद्धर्मावगतिः । कथं पुनः स्वर्गकामादिषु विद्यमानोपलम्भनता ? स्वर्ग प्रति साध्यसाधनभा. वस्यादृष्टप्रमाणसमधिगम्यत्वात् । ततश्च स्वर्गकामादिचोदनानां स्वा. तन्व्येण प्रामाण्यं स्यादिति । अत्रोत्तरम्-नियोगस्य तावनियोगवं पश्वादाव. पहृतम् । एकश्चायं नियोगोऽनुबन्धभेदाद्भिद्यत इति स्थितम् । तस्मात्सर्वत्र सापेक्ष इत्यु. कं भवति। अस्यार्थः-नियोगस्य नियोजकत्वं तावन्नास्ति । प्रमाणान्तरसमा धिगम्या फलसाधनतैय कर्मणां नियोक्त्री। तदनुवादकास्तु लिङादय इति यदा पश्वादावुक्तं तदा स्वर्गादावप्येकत्वात् नियोगस्याधिकारवि. षयानुबन्धमात्रेण भिन्नस्य सर्वत्र नियोजकत्वं नास्ति । तेन तत्रापि ला. १. प्रयोजनादर्शनात् इति व्याख्यानपाठः ।

·बृहती [अ.१.पा.१.सू.५. दाद्भिद्यत इति स्थितम् । तस्मात्सर्वत्र सोपक्ष इत्युक्तं भवति । अ. तो यत्र प्रमाणान्तरमस्ति भवतु तत्र तथा त्वम् , यत्र नास्ति तत्र मा भूत् । तस्मात्सुष्ठुक्तं-शब्दस्तु न प्रमाणमिति । (१)"दृष्टविरुद्धं च किश्चिदैदिकं वचनम् । पात्रचयनं वि. धायाह-'स एष यज्ञायुधी यजमानोऽञ्जसा स्वर्ग लोकं याती'ति प्रत्यक्षं शरीरं व्यपदिशति । न च तत् स्वर्ग: यातीति। प्रत्यक्षं हि तद्दह्यते । न चैष यातीति विधिश- ब्दः । एवंजातीयकं च प्रमाणविरुद्धमप्रमाणम् । कथं पु. नरिदं प्रमाणविरुद्धम् ? अर्थवादोऽयम् , अर्थवादेषु च सर्वे प्रमा- णविरोधा गुणवादेन व्याख्याताः । अथायमभिप्राय:-नाद्याप्यर्थवादा व्याख्याता इति । बालिश. भाषितमेतत् । न ह्युक्तस्योच्यमानस्य वा व्यवस्थितस्याक्षेपो युक्तः, अन्यत्र विशेषाभिधानात् । उक्तोच्यमानताविशेषे विवक्ष्यमाणे पेक्षत्वात् सर्वत्र सापेक्षश्शब्द इत्युक्तं भवति । अतो यत्र प्रमाणान्तरमस्ति भवतु तत्र तथात्व, न पुनः प्रामाण्यमनुवादकत्वात् । यत्र नास्ति प्रमाणान्तरं तत्र तथात्वमपि मा भूत दूरत एव प्रामाण्यम्। तस्मात्सुष्ठुक्तं शब्दस्तु न प्रमाणमिति । सर्वथा प्रमाणत्वाभावात् । अत्र च मूलयुक्तिः पारतन्त्र्यदर्शनात् सापेक्षत्वमिति । विद्यमानोपलम्भनता तु सापेक्षत्व एवाभ्युच्चययु. क्तिरिति स्वर्गकामाधिकारेऽपि सापेक्षत्वादप्रामाण्यमिति स्थितम् । दृष्टविरुद्धञ्च किञ्चिद्वैदिकमित्यादिना एवञ्जातीयकं च प्रमाणविरुद्धं वचनमप्रमाण- मित्यन्तेन भाष्यं पठित्वाऽऽक्षिपति-कथं पुनरिदं प्रमाणविरुद्धम् ? अर्थवादोऽ. यम् । अर्थवादेषु च सर्वे प्रमाणविरोधा गुणवादेन व्याख्याता "गुणवादस्त्वि" ति सूत्रेण । अथायमभिप्रायः-नाद्याप्यर्थवादा गुणवादाश्रयणेन व्याख्याता इति । बालिश- भाषितमेतत् ; न ह्युक्तस्यार्थस्य पूर्व उच्यमानस्य वा संप्रति, एतच्चोपल. क्षणं वक्षमाणस्य वा(२)व्यवस्थितस्य न्यायोपपन्नस्याक्षपो युक्तः। तस्य च स्थितत्वे गुणवादोऽपि स्थित इति भाज्यमनुपपन्नमन्यत्र विशेषाभिधानात् । विशेषाभिधाने तु विशेषाभिधानार्थमेवाक्षेपो युक्तः, इह तन्नास्ति । १. शा. भा. पू. ९, पं. ३. २. स्थितस्य. इति. ख, पु.

·चित्राक्षेपप्रन्थः ] ऋजुविमलोपेता। १०१ . सर्वमनवस्थितं स्यात् । तस्मात् स्थितत्वास्थितत्वमेव वक्तव्या- वक्तव्यकारणम् किं चात्रोपन्यस्तस्य परिहृतस्य तत्र पुनरूपन्यासो न घटते, प्रत्यक्षविरोधादिति। उच्यते-स्थित एवार्थवादानां गुणवादेन व्याख्याने इदं वचनमाक्षिप्यते--अत्र हि तदुक्ता गुणवादतैव न सम्भवति । गुणवादा हि प्रमाणान्तरप्रतिपत्तिबलेनोपजायन्ते । अत्र च प्रमाणान्तरपतिपत्तिः शरीर एव । न शरीरव्यतिरिक्तं कि- श्चिदुपलभामहे । तच्चैष इति व्यपदिष्टं, यातीअनेन विरुद्धम् , दह्य. मानत्वाच्च शरीरस्य । तस्माद्विधितोऽर्थवादतश्चायथार्थताऽवसीयते । किञ्च विधौ हि सति नियोगतोऽपि तावद् स्वातन्त्र्यशङ्का जा. यते । अर्थवादे तदपि नास्तीति प्रकटयति-'न चैष यातीति वि. उक्तोच्यमानताविशेषे हि विवक्ष्यमाणे सर्वमनवस्थितं स्यात् । सर्वत्र सर्वस्य व. क्ष्यमाणस्योपयोगिनोऽभिधानापत्तेः । तस्मास्थितत्वास्थितत्वमेव वक्तव्या. वक्तव्ययोः कारणम् । किश्चात्रोपन्यस्तस्य प्रमाणविरोधस्य गुणवादाश्रयणेन च परिहृतस्य पुनस्त- त्रार्थवादाधिकरणे (१) शास्त्रदृष्टविरोधा'दित्युपन्यासो न घटते। (२)समाधिरुच्यते। स्थित एवार्थवादानां गुणवादेन व्याख्याने इदं वचनमाक्षिप्यते-यस्मादत्र तदुक्ता अ. थवादव्याख्यानोक्ता गुणवादतैव न सम्भवति । यज्ञायुधिशब्देन लक्षणया- ऽऽत्मोच्यते। तस्याधिकाराभिप्रायं स्वर्गयानमिति येयं गुणवादता परत्र परशब्दप्रवृत्त्यभिप्रायेण लक्षणात्मिका सा न सम्भवति, कस्मात् ? गुण- वादा हि प्रमाणान्तर (३)प्रतिपत्तिवशादुपजायन्ते, यथा-गङ्गायां घोष इति । अत्र च प्रमाणान्तरप्रतिपत्तिः शरीर एव । (४)नास्मात् शरीरात् व्यतिरिक्तं किञ्चिद- स्ति, तस्यानुपलब्धः। तच्च शरीरं प्रत्यक्षत्वादेष इति व्यपदिष्ट यातीत्यनेन बि- रुद्धम्, दह्यमानत्वाच्छरीरस्य । तस्माद्विधितो विध्यालोचनयार्थवादतश्चार्थवादालो. चनयाऽयथार्थत्वमेवावसीयत इति । अनेनोदाहरणान्तरप्रयोजनमपि दर्शितम्। किं च विधौ हि नियोगतोऽपि तावत्स्वातन्त्र्यशङ्का जायते । अर्थवादे साऽपि ना- स्तीति प्रकटयति-न चैष यातीति विधिशब्द इति । अस्यार्थः-विधिपक्षे हि नि: १. जै. सू. १-२-२, २. उच्यते इत्येव. ख.पु. ३. प्रतीतिवशात् इति. क. पु. प्रतिपत्तिबलात् इति मूलपुस्तके। ४. यस्मान्न व्यतिरिक्त किश्चिदस्ति । परिग्रहण सं. 8635 प्रन्थालय, क. उ. नि. शि. रहमान सारनाथ दारणमी । ...... .....

·१०२ बृहती [ अ.१.पा.१सू .५. । धिशब्द इति । उच्यते-न प्रमाणान्तरापेक्षशब्दस्यार्थेन स. म्बन्धः । कस्तहि ? औत्पत्तिकः । ननु च लोके प्रमाणान्तरापेक्षितैव सर्वस्य वचसो दृष्टा । स- त्यं व्यवहारे, न त्वभिधाने । यथा लोकेऽप्योत्पत्तिकमेवाभिधा. नं तथा सम्बन्धाक्षेपपरिहारे वक्ष्यामः । ननु सर्व एवायं तत्रार्थो वितृतः पुनरनूदितः । सत्यं, विशे. पाभिधानाय । कः पुनरत्र विशेषोऽभिधीयते ? 'ननु च सम्बन्ध एव नास्तीति पूर्वोक्तमाक्षिप्य पुनस्समाधिः । ननु वाक्यार्थोऽयमाक्षि. योगस्य प्रमाणान्तराविषयत्वात्स्वातन्त्र्यशङ्का स्यादपि । अर्थवादे तु सिद्धार्थत्वासिद्धस्य च प्रमाणान्तरापेक्षायां विवादाभावात् तदपि स्वातन्त्र्यं शङ्कयमानमपि नास्तीति 'न चैष यातीत्यनेन भाष्यकार:प्र. कटयतीति स्थितम । उच्यते-न प्रमाणान्तरापेक्षः शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः । कस्त- हि ? औत्पत्तिकः । अनेन प्रन्थेन पूर्वेक्तमाक्षेपं परिहर्तुमुपक्रमते-यदि हि प्रमाणान्तरापेक्षः शब्दस्याफेन सह वाव्यवाचकभावस्सम्बन्धः स्या- त् तदा चित्रादिवाक्येषु लिङादयः प्रमाणान्तराननुभूतफलसाधनता. निबन्धनां कार्यतां वदन्तीति स्यादेवाप्रामाण्यम् । औत्पपत्तिके स्वा. भाविके निरपेक्षे तु वाचकत्वे स्वातन्त्र्येणार्थपरिच्छेदात्प्रामाण्यं युक्तम् । ननु च लोके प्रमाणान्तरापेक्षितैव सर्वस्य वचसो दृष्टा । यथालोकं च वेदे प्र. तीतिरिति सापेक्षतया प्रामाण्यम् । सत्यं व्यवहारे, न त्वभिधाने । अस्यार्थः- व्यवहारे शब्दप्रयोगलक्षणे सत्यं सापेक्षत्वं, प्रमाणान्तरणार्थ प्रतीत्य लोकः शब्दं प्रयुते यतः, न पुनरभिधाने सापेक्षता। (१)अर्थशक्ती चार्थाभिधानात् । न च व्यवहारे सापेक्षता वेदे दोषमावहाति, अपौरु. षेयत्वात् । पुरुषो हि प्रमाणान्तरप्रतीतिमपेक्षते शब्द प्रयोक्तुम् । तभावे त्वपेक्षा नास्ति । कथं पुनरभिधानेऽपेक्षा, नास्ति ? तत्राह- यथा च लोकेऽप्योत्पत्तिकमभिवानं तथा(२)सम्बन्धाक्षेपपरिहारे वक्ष्यामः । यदि पौरु. यससम्बन्धः स्यात् , स्यात्सापेक्षता । यदा पुनरपौरुषेयत्वं वक्ष्यति तदा सेत्स्यत्यनपेक्षत्वम् । ननु च सर्व एवायं तत्रार्थो विवृतः औत्पत्तिकलूत्र एव, पुनरिहानूदितः । अनेन पौनरुक्त्यमाह । उत्तरम्-सत्यमनूदितो विशेषाभिधानाय । कः पुनरत्र विशेषोऽभिधीयते ? तहर्शयति-ननु च सम्बन्ध एव नास्तीति पूर्वोक्तमेवाक्षिप्य पुनः १. स्वशक्त्यैव. इति ख. पु. २. सम्बन्धपरिहारे इत्येव व्याख्यानपुस्तकपाठः ।

·सम्बन्धाक्षेपग्रन्थः] ऋजुविमलोपेता। सो विद्यमानोपलम्भनत्वादिति । पदविषयं त्वोत्पत्तिकत्वं मन्यन्ते मीमांसकाः । किमनयाऽनुपासितगुरुकथया विकल्पितया । यस्मा- द्धि यः प्रतीयते स तस्यार्थः । न च केवलात्पदाइद्धव्यवहारे कस्यचिदर्थस्थावगतिष्टिा । अनवगम्यमानस्य चार्थस्य केनचि- सम्बन्ध इति दुर्वचं वचः। कथं तर्हि प्रसिद्धिरियम् ? अनु. पासितगुरुत्वादित्युक्तम् । तस्मादौत्पत्तिको वाक्यार्थयोस्सम्बन्धः । (१)"स्यादेतदेवम् , नैव शब्दस्यार्थनास्ति सम्बन्धः। कु. तो ऽस्य पौरुषेयताऽपौरुषेयता वा? कथम् ? स्याच्चेदर्थेन सम्बन्धः क्षुरमोदकशब्दोच्चारणात् मुखस्य पाटन पूरणे स्याताम् संश्लेषसम्बन्धमभिप्रेत्योच्यत भवता । कार्यकारणनिमित्तनैमित्तिकाश्रयाश्रयि(२)यौनादयः स- म्बन्धाः शब्दस्यार्थेनानुपपन्ना एवेति" । स्यादेतदिति । य. समाधिरिति । ननु च वाक्यार्थोऽयमाक्षिप्तो विद्यमानोपलम्भनत्वादिति । पदविषयं त्वौ- त्पत्तिकत्वं मीमांसका मन्यन्ते । तस्माद्भिन्नविषयत्वादाक्षेपपरिहारावसम्ब- द्धावित्यर्थः। किमनयाऽनुपासितगुरोरभिहितान्वयवादिनः कथया विकल्पितया । यस्माद्यः प्रतीयते स तस्यार्थः । न च केवलात्पदादृद्धव्यवहारे कस्य चिदर्थस्यावगति. दृष्टा । अनवगम्यमानस्य चार्थस्य केन चित्सम्बन्ध इति दुर्वचं वचः । अनेन ग्रन्थेन वाक्यविषय आक्षेपः । औत्पत्तिकत्वमपि वाक्यविषयमेवेति परिहारः। यस्मान केवलं पदं क्वचिदर्थप्रतीतिं जनयति वृद्धव्यवहार तथा व्युत्प- त्तिविरहात , अन्वितस्वार्थाभिधानतयैव व्युत्पत्तेः । अर्थान्तरापेक्षत्वा. चान्वयस्य पदान्तराहते तदनवगतः। पदान्तरापेक्षत्वे च सिद्धं वाक्य. स्यैव प्रतिपादकत्वं, न केवलस्य पदस्य । कथं तर्हि प्रसिद्धिरियं पदवि. षयमौत्पत्तिकत्वमिति १ अनुपासितगुरुत्वाभान्तिमूलेत्युक्तम् । तस्मादौत्प- त्तिको वाक्यवाक्यार्थयोस्सम्बन्ध । स्यादेतदेवं नैव शब्दस्याथैनास्ति सम्बन्धः । कुतोऽस्य पौरुषेयताऽपौरुषेयता वेति । कथम् ? स्यांच्चेदर्थेन सम्बन्धः क्षुरमोदकशब्दोच्चारणे मुखस्य पाटनपूरणे स्यातां (यदि) संश्लेषं सम्बन्धमभिप्रेत्य भवता सिद्धान्तवादिना औत्पत्तिकत्वं सम्बन्धस्यो कार्यकारणनिमित्तनैमित्तिकाश्रयाश्रयियौनादयः सम्बन्धाः शब्दस्यार्थेनानुप. पन्ना एवेति भाष्यं पठित्वा भवतेति चार्थलभ्यन शब्देन पूरयित्वा २. यौनादयः इति नास्ति. मुद्रितभाष्यपुस्तके । च्येत । १.शा.भा.पृ. ९. पं. २३.

·१०४ वृहती [अ.१.पा.१.सू.५. दि नित्यस्सम्बन्धः स्यादियथः । इदं किमिति न स्याचो- दनालक्षणोऽर्थो धर्म इति । स्याच्चेदर्थेन सम्बन्ध इति अस्या. भावहेतुं चरमोदकशब्दोचारणग्रन्थेन ब्रुवन सम्बन्धस्याभ्युपगमे दर्शयति-संश्लेष सम्बन्धमभिप्रेत्येति । केनायमभ्युपगतस्सम्ब. न्धः ? येन निराकरणीयतयापन्यस्यते। ननु च शब्दस्वातन्त्रवादिभिः शब्दादर्थोऽवगम्यत इत्य. यमेवाऽभ्युपगतस्सम्बन्धः । अनभ्युपगतस्य निराकरणमन्धपदम्। इदमेवात्र निराक्रियते यदुत शब्दादर्थोऽवगम्यत इति । कथं पुनः व्याचष्टे-स्यादेतदिति । यदि नित्यस्सम्बन्धः स्यादित्यर्थः । अनेन यदि नित्यः सम्बन्धः स्यादित्यध्याहारापेक्षं स्यादेतदिति भाष्यमिति दर्शयति । टीकार्थस्तु-स्यादेतदिति भाष्यस्य यदि नित्यः सम्बन्धः स्यात् स्यादेतदित्येषोऽर्थ इति । पुनरिदानी स्यादेतदिति भा. ज्यमक्षरतो व्याचेष्टे-इदमुपसंहारभाष्योक्तम् । तस्माञ्चोदनाल. क्षणोऽर्थो धर्म इतीदं किमिति न स्यात् यावता स्यादेतदेवं चो. दनालक्षणो धर्म इति । एतच्छब्देन च स्यादेतदिति(१)भाष्योक्तेन पूर्वप्रकृतं चोदनालक्षणो धर्म इत्येतत्प्रत्यवमृश्यत इत्यर्थः। स्याच्चेदर्थेन सम्बन्ध इत्यस्य सम्बन्धस्याभावहेतु क्षुरमोदक (प्राह्य) शब्दोच्चारणग्रन्थन ब्रु. वन् भाष्यकारः सम्बन्धस्य संश्लेषलक्षणस्याभ्युपगम दर्शयति । संश्लेषसम्ब. न्धमभिप्रेत्योच्यत इत्यनेन भाष्येण । तत्र दूषणमाह-केनग्यमभ्युपगतस्सम्ब- न्धः येन निराकरणीयतया मुखस्य पाटनपूरणप्रसक्त्या निराकार्यतयो पन्यस्यते। एकग्रन्थेनाह-ननु च शब्दस्वातन्त्र्यवादिभिर्मीमांसकैशब्दादर्थोऽवगम्यत इत्ययमेव, वाच्यवाचकभाव इति यावत् , सम्बन्धोऽभ्युपगतो न संश्लेषः । अनभ्युपगतस्य संश्लेषस्य निराकरणमन्धपदम् अपर्यालोचनापूर्वकमित्यर्थः । अत्र समाधिमाह-इदमेवात्र निराक्रियते-यदुत शब्दादर्थोऽवगम्यत इति वाच्यवाचक. भाव एवायं निराक्रियते । केन कारणेन निराक्रियत इति । एतन्नोपप. धत इत्यनेन कारणेनेत्यर्थः । कथं पुनस्संश्लेषसम्बन्धनिराकरणेनेदं शब्दा. दर्थोऽवगम्यत इति निराकृतं भवति ? न ह्यन्यस्मिनिराकृते ऽन्यन्निरा- कृतं भवतीत्यभिप्रायः । भवतीत्युत्तरम् । भवति निराकृतमित्यर्थः । १. भाष्यश्रुतेन ·शब्दार्थसम्बन्धविचारः ] ऋजुविमलोपेता। १०२ संश्लेषसम्बन्धनिराकरणेनैतन्निराकृतं भवति ? भवति । शब्दाद थज्ञानं हि कार्य केनचित्कारणेन । शब्दादर्थज्ञानं च न शब्दा- देवेति शक्यते वक्तुं चक्षुरादीनामिव ; प्रथमश्रवणादप्रतीतेः । एवं तर्हि धृमादीनामग्न्याधर्थावगताविव न स्वरूपमेव कारणम् , किं तर्हि ? सहावस्थानादिलक्षणसम्बन्धः । स चायं शब्दे न कश्चिदुपलभ्यते प्रागर्थावगमात् । तस्मात्सम्बन्धान्तरनिराकरणेन वाच्यवाचकता निराकृता भवति । यद्येवं सर्व एव निराकरणीयाः । किमिदमुच्यते ? यौनादयो नैव संभवन्तीति संश्लेषस्यैव सहेतुकं निराकरणम् । अथायमभिप्रायः -यौनादयो नोपलभ्यन्त इति । संश्लेषो वा किमुपलभ्यते ? तथा च 'क्षुरमोदकशब्दोचारण' इत्यनुपलब्धिरे. वोपन्यस्ता । तस्मान्न विद्मः केन विशेषणेदं निराकरणीयतयोपन्यः स्तमिति । न्धः । कुतः ? । शब्दादर्थज्ञान हि कार्य केनचित्कारणेन । तत्र तावन्न शब्दादेव केवला. दिदं कार्यमुत्पद्यत इति शक्यते वक्तु चक्षुरादीनामिव । यथा चक्षुरादीनां कार्य चक्षुरादिभ्य एवोत्पद्यने तथेदमपीति न, कस्मात् ? प्रथमश्रवणादप्रतीतेः । एक- प्रन्थेनाह-एवं तद्देवं च सति स्वरूपमेव शब्दस्यार्थज्ञाने न कारणम् । यथा धूमादीनां न स्वरूपमेवाग्न्याद्यवगतौ कारणम्। कि तर्हि ? सहावस्थानादिलक्षणस्सम्ब. स चायं शब्दे न कश्चिदुपलभ्यते प्रागविगमात् । यथा धूमादिषु सहभा वः प्रागेवानुमानादुपलभ्यते । तस्मात्कारणभूतसम्बन्धान्तरनिराकरणेन कार्य- भूता वाच्यवाचकतैव निराकृता भवति । यदि कारणतया निराकरणं संश्लेषस्य एवं सर्व एव सम्बन्धा निराकरणी- याः । किमिदमुच्यते ? यौनादयो नैव सम्भवन्तीति सिद्धाभावप्रदर्शनमात्र क्रिय माणं निराकरणं न भवतीति । युक्तितो बाधनं निराकरणम् । तच्च यौना देन कृतम् । संश्लेषस्यैव हि सहेतुकं निराकरणं कृतम् । अथायमभिप्रायः-यौनादयो नोपलभ्यन्ते तेनानाशङ्कनीयत्वात् न निरा. क्रियन्ते इति । एतदुषयति-सश्लेषो वा किमुपलभ्यते येन निराक्रियते या. वता सोऽपि नोपलभ्यते । तथा च स्वयमेव भाष्यकारेण क्षुरमोदकशब्दोच्चा- रण इत्यनेन ग्रन्थेनानुपलब्धिरेवोपन्यस्ता । तस्मान विद्मः केन विशेषणायं भाष्यका. १४ बृ० ० ·बृहती [ अ.१.पा.१.सू.५. अथायमभिप्राय:-संश्लिष्टस्यैवार्थस्य गम्यता गमकत्वं चेति । तदयुक्तम् , कार्यकारणयोरसंश्लिष्टयोरपि(१)(गम्यगमकत्वदर्शनात् । तस्मान्नैकान्तेन संश्लेष एव कारणम् । अपि तु कार्यकारण भावादयोऽपि । कार्यकारणमपि तन्त्वादि संश्लिष्टमिति चेत् ! नैतनिमित्त सम्भवति)। (२)गम्यमानमेव गम्यं च(?)। तस्मादिद मन्धपदमिति प्रतिभाति। उच्यते-अत्र ह्यौत्पत्तिकवादिनः केचित् स्वमेव रूपमध्यस्य शब्दोऽर्थ प्रयाययतीति प्रतिपन्नाः । युक्तिश्चोक्ता-स्वमेव रूपं शब्दस्य येयमर्थपरिणतिरिति । अतस्तन्निराकरणायेदमुक्तम् । रेण निराकरणीयतया संश्लेष उपन्यस्तः । अथायमभिप्रायः-गमकत्वं शब्दस्य गम्यत्वं चार्थस्य । तच्चान्यत्र संश्लि टस्यैव दृष्टम । तेनेहापि कदाचित्तदेवाशङ्कयेतेति निराक्रियते; तदयुक्तम् , कार्यकारणयोरसंश्लिष्टयोरपि गम्यगमकत्वदर्शनात् । तस्मात् नैकान्तेन संश्लेष एव कारणम् । अपि तु कार्यकारणभावादयोऽपि । अतस्तेऽपि निराकरणीया इति भावः। अत्र परिचोदयति-कार्यकारणमपि तन्त्वादि सश्लिष्टमिति चेत् ? अस्यार्थः-सर्वत्र सं. श्लेषो व्यापकः। कार्यकारणयोरपि समवायिकारणभूनतन्तुपटयोरसम. वायिकारणात्मकतन्तुसंयोगपटयोश्च संश्लेषदर्शनात् । नैतनिमित्ते संभवति । नैतत्संश्लिष्टत्वं निमित्ते कुविन्दादौ संभवति ! न च कुविन्दादयो न का. रणम् , तद्भावभावाविशेषात् । गम्यं च कार्यदर्शनात् ? । तस्मान्नका न्ततः संश्लेषादवगतिः। किन्तु सम्बन्धान्तरादपीति । तस्मादन्धपदमेवेदं सर्व संश्लेषसम्बन्धमात्रनिराकरणं प्रतिभाति । अत्र परिहारमाह--उच्यते--अत्र ह्यौत्पत्तिकवादिनः केचित्स्वरूपमेवाध्यस्य शब्दोऽर्थ (३)प्रत्याययतीति प्रतिपन्नाः। वैयाकरणाः किल शब्द एवार्थरूपेणाध्य. स्तः शब्दादवगम्यत इति मन्यन्ते । युक्तिश्च तैरेवोक्ता-(४)स्वयमेव रूपं शब्दस्य येयमर्थपरिणतिरिति । योऽयमर्थाकारः स शब्दस्यैव रूपं यस्मात्तस्माच्छ ब्दाध्यासरूपोऽर्थः । अर्थाकारस्य शब्दरूपत्वे च निर्देशतुल्यतैव हे. तुः। अतस्तन्निराकरणायेदमुक्त संश्लेषनिराकरणम् । यस्मात्तस्मिन्पक्षे संश्लेष । १. अत्र ग्रन्थपातः प्रतिभाति । अत ( ) एतत्कुण्डलान्तर्गतो व्याख्यानतोऽनुमितः पाठ इत्यवगन्तव्यम् । २. इदमनन्वित प्रतिभाति । ३. प्रतिपादयत्तीति ख० पु० । ४. स्वमेव इति मूलपुस्तकपाठः।

·शब्दार्थसम्बन्धविचारः ] ऋजुविमलापता । तस्मिन्पक्षे संश्लेष एव शब्दार्थयोस्सम्बन्धः, सोऽयं कार्यानुपलब्ध्या न घटत इति 'क्षुरमोदकशब्दोच्चारणे मुखस्य पाटनपूरणे स्याता'मि. त्युक्तम् । कथं तर्हि गौरयमिति तुल्यो निर्देशश्शब्दार्थयोः ? अस्त्ययं निर्देशः । स तु नाध्यासकृत इत्याकृतिग्रन्थे वक्ष्यामः । यौनादयस्तु सम्बन्धाः शब्दस्यानुपपन्ना एवेत्यनभ्युपगमं दर्शयति । (१)"योऽत्र व्यपदेश्यस्लम्बन्धस्तमेकं न व्यपदिशति भवान् प्रत्या. त्यस्य प्रत्यायकस्य च यस्संज्ञासंज्ञिलक्षणः सम्बन्ध" इत्यनेनौत्पत्तिकत्वं पुनरुपोद्वलयति । (२)"आह-यदि प्रत्यायकश्शब्दः प्रथमश्रुतः किं न प्रत्याययति" । स्वतो हि सर्वभावानां प्रवृत्तिश्चक्षुरादीनामिव रूपग्रहणे। तस्मात्सापेक्षत्वं शब्दस्यार्थप्रतिपत्तावस्तीति प्रथमश्रुतः किं न प्रत्याययतीत्युक्तम् । (३)"सर्वत्र नो दर्शनं प्रमाण. मिति"। स्वाभाविकानां स्वभावत एवं कार्यकारिणां सापेक्षत्वमन- एव तादात्म्यरूपश्शब्दार्थयोस्सम्बन्ध । सोऽय संश्लेषः कार्यानुपलब्ध्या न घटत इति चरमोदकशब्दोचारणे मुखस्य पाटनपूरणे स्यातामित्युक्तम् । यदि तादात्म्यं नास्ति कथ तर्हि गौरयमिति तुल्यो निर्देशः शब्दार्थयोः ? अत्र परिहार:-अस्त्यय निर्देशः। स तु नाध्यासकृत इत्याकृतिग्रन्थे परिहारं वक्ष्यामः । यौनादयस्तु सम्बन्धाः श- ब्दस्यानुपपन्ना एवेत्यनभ्युपगमं दर्शयति । योऽत्र व्यपदेश्यः सम्बन्धस्तमेकं न व्यपदिशति भवान्-प्रत्याय्यस्य प्रत्यायकस्य च यः संज्ञासशिलक्षणः सम्बन्ध इत्यनेनौत्पत्तिकत्व पुन. रुपोद्वलयति राद्धान्ती। आह-यदि प्रत्यायकश्शब्दः, प्रथमश्रुतः किं न प्रत्याययतीति भाग्यम् । तत्राभिप्रायं टीकाकारो व्यनक्ति-स्वतो हि सर्वभावानां प्रवृत्तिश्चक्षुरादीनामि- व रूपग्रहणे । सर्वभावा हि कार्यकरणे प्रवर्तमानाः स्वत एव प्रवर्तन्ते, यथा--चक्षुरादयो रूपग्रहणे । शब्दस्तु प्रथमश्रवणेऽप्रतिपादकत्वात् स्वत एव न प्रवर्तते । (तस्मात्केनचित् सम्बन्धं कृत्वा प्रवर्तित इति ज्ञायते)। तस्मात्सापेक्षत्वं शब्दस्यार्थप्रतिपत्तावस्तीति प्रथमश्रुतः किं न प्रत्याययती- १. शा. भा. पृ. ९. पं २८. । २. शा. भा. पृ. ९. प २९. । ३. शा. भा. पृ. ९. पं ३०.। () एतत्कुण्डलान्तर्गतो भाग. ख. पुस्तके नास्ति ।

·१०८ बृहती [ अ.१.पा.१.सू.५. पेक्षत्वं च दर्शनादेवावगम्यते । दृष्टं हि चक्षुरादेस्स्वाभाविकत्वेऽपि रूपावगतावालोकसापेक्षत्वं दहने चानपेक्षत्वमग्न्यादेः । तदिद मुक्तं "सर्वत्र नो दर्शनं प्रमाण" मिति । दृष्टं हि कार्य पुरुषप्रयत्ना- नपेक्षं पुरुषानुपलब्धेः । सापेक्षं च प्रथमप्रयोगादनवगतेः प्रयोगान्त रे चावगमात् । यदि प्रथमश्रुतो न प्रत्याययति कृतकस्तहीति को- ऽभिप्रायश्चोदकस्य ? यदि तावत्कृतकः कार्यों न सामयिक इत्यभिप्रा. यः, ततस्सिद्धं माध्यते । पुरुषान्तरप्रत्ययान्तरानपेक्षता हि शाब्द प्रमाणमिति वदतोऽभिप्रेता चक्षुरादीनामिव रूपग्रहणे । न पुनरु. त्पत्तिमत्तापि नेष्यते । उत्पद्यत एव हि सम्बन्धः, क्रियागर्भवात्त स्य । क्रियायाश्चोत्पत्तिमत्वात्तदनुवर्ती सम्बन्धोऽप्युत्पत्तिमानेव । अथ कृतको रज्जुघटयोरिव पुरुषपयन जन्य इत्यभिप्रायः, तदयुक्तम् ; चक्षुरादेरालोकाभावे कदाचित्कार्यमकुर्वतः तत्सद्भावे च कार्य कुर्वतोऽपि पुरुषान्तरप्रययान्तरानपेक्षत्वात्सम्बन्धस्य तथा त्यनेन भाग्येणोक्तम् । सर्वत्र नो दर्शनं प्रमाणमिति स्वाभाविकानां स्वभावत एव (१)पुरुषप्रयत्नमनपेक्ष्य कार्यकारिणां सापेक्षत्वं निरपेक्षत्वं च द्वयमपि दर्शनादे. वावगम्यते ।। दृष्टं हि चक्षुरादेः स्वाभाविकत्वेऽपि रूपावगतावालोकसापेक्षत्वं, दहने चा. नपेक्षत्वमग्न्यादेः। तेन सापेक्षत्वमा प्रथमश्रवणेऽर्थाप्रतिपदिकत्वात् स्यात न तु पुरुषप्रयत्नापेक्षित्वम् । तदिदमुक्त-सर्वत्र नो दर्शनं प्रमाणमिति । दृष्टं हि कार्य पुरुषप्रयत्नानपेक्षम्, पुरुषानुपलब्धेः। सापेक्षता च प्रथमश्रवणादनवगतेः; प्रयोगान्तरे चाव- गमात् । यदि प्रथमश्रुतो न प्रत्याययति कृतकस्तहीति कोऽभिप्रायश्चोदकस्येत्यनेन भाष्य. माक्षिपति । एकग्रन्थेनाह-यदि तावत्कृतकः कार्य इत्येतावानभिप्रायः न सामयिकः पुरुषसङ्केतप्रवर्तित इति, ततः सिद्धं साध्यते । कुतः ? पुरुषान्तरप्रत्ययान्त- रानपेक्षता हि शाब्द प्रमाण वदतोऽभिप्रेता चक्षुरादीनामिव रूपग्रहणे। न पुनरुत्पत्तिम. तापि नेष्यते । उत्पद्यत एव हि सम्बन्धः, क्रियागर्भत्वात्तस्य । क्रियायाश्चोत्पत्तिमत्वात् । तदनुवर्ती सम्बन्धोऽप्युत्पत्तिमानेव । स एव पुनरप्येकग्रन्थेनाह-अथ कृतको रज्जुघटयोरिव पुरुषप्रयत्नजन्य इत्यभिप्रायः, तदयुक्तम् , चक्षुरोदेरालोकाभावे कदाचित्कार्यमकुर्वतः तत्सद्भावे च कार्य कुर्वतोऽपि पुरुषान्तरप्रत्ययान्तरानपेक्षत्वात् सम्बन्धस्य तथा शब्दस्यापि सम्बन्धस्स्या- १. पुरुषप्रयत्नानपेक्षकार्यकराणां. इति० ख० पु० ।

·। तथैव शब्दस्वरूपनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपता। १०९ शब्दस्यापि सम्बन्धस्स्यादिति । तस्मादसमर्थमिव सिद्धान्तलङ्घने भाष्यं प्रतिभाति कृतकस्तहीति -नेदमसमर्थम् । अयमस्याभिप्राय:- नेदमुद्योतादितुल्यम् । उद्योतस्याप्यनुग्राहकत्वं कार्यसमधिगम्यमेव । अनवगतिपूर्वकत्वादवगतश्चक्षुरादीनाम् ? (१)शब्देन सामयिकत्वं कृतकता वोक्ता। (२)"अथ गौरित्यत्र करशब्द" इति कोऽयं प्रश्नः ?अय. दिति । तस्मादसमर्थमिवाशक्तमिव सिद्धान्तलङ्घने भाष्यं प्रतिभाति-कृतकस्तहीति । नेदमसमर्थम् । अयमस्याभिप्रायः-नेदमुद्योतादितुल्यं द्वितीयादिश्रवणं, उद्यो. तस्यापि ह्यनुप्राहकत्वमेतत्कार्यसमधिगम्यमेव कार्यदर्शनात् अनवगतिपूर्वकत्वात् अवगतेश्चक्षुरादीनाम् । न च चक्षुरादयोऽवगमकत्वेना वगता अवगमकाः । तेन तत्र युक्तम् । शब्दे पुनस्त्वयैवं वक्तव्यम् अवगतिपू. विकैवार्थावगतिरिति । यस्माद्यवहारेऽयमस्यार्थ इत्यवगम्य ततः शब्दादर्थ प्रतिपद्यते इति। न च प्रतिपत्तावनुत्पन्नायामयमस्यार्थ इति ज्ञानं भवति । तस्मादव. गतिपूर्विकैवार्थावगतिरिति त्वयाऽभ्युपगमनीयम् । न चै नयुक्तम् , अव गतेरेव कारणं चिन्त्यते यतः। न चावगतिरेवावगतः कारणमिति युक्तम् । आत्माश्रयदोषप्रसङ्गात् । तस्मानिमित्तान्तरापेक्षायां देवदत्तादिषु दृष्टः समय एवं गवादिष्वर्थप्रतिपत्तिहेतुरिति साम्प्रतम् । तथा च कीर्तिनोक्तम्- "यजातीयो यतः सिद्धः स तस्मादग्निकाष्ठवत् । अदृष्टहेतुरप्यन्यो विशिष्टस्सम्प्रतीयते" ॥ इति । तदिदमाह-तस्मात्सम्बन्धान्तरपूर्विकैवार्थावगतिरिति सिद्धा सापेक्षता । तदिदं कृतकशब्देन सामायकत्वं कृतकता वोक्ता । यदाऽयमर्थः प्रतिपादयितुम. भिप्रेतः तदा मयाऽयं शब्दः प्रयोज्य इति योऽयं प्रयोगनियमः स समयः। तेन निवृत्तस्सामयिकः शब्दार्थयोस्सम्बन्धः । तस्मिश्च पक्षे शब्दप्रयोगादर्थप्रतिपादनाभिप्रायं प्रतीत्य तत्पुरस्सरमर्थज्ञानम्, अस्य शब्दस्यायमर्य इति यावत् । पुरुषस्य सङ्केतः तेन सम्बन्धः कृतकोऽभिप्रतः। तस्मिस्तु पक्षे शब्दावार्थज्ञानम् । पक्षद्वये चास्मिन् पुरुषप्रयत्नापेक्षत्वात्सम्बन्धस्य तत्पुरस्सरत्वाच्च वेदादर्थावगते. पौरुषेयत्वमेव वेदानाम् । पुरुषाश्च प्रमाणान्तरेणार्थमवगम्यावगमय. न्तीति सापेक्षता । ततश्चाप्रामाण्यं चोदनाया इति स्थितोऽयमाक्षेपः ॥ अथ गौरित्यत्र कश्शब्द इति कोऽय प्रश्नः ? अस्यार्थः-सापेक्षतया शब्द- १. अत्र ग्रन्थस्त्रुटिनो व्याख्यानतोऽनुमेगः । २. शा. भा. पृ. १०. पं. १०. ..

·११० बृहती [ अ.१.पा.१.सू.५. मयं प्रश्नः-यद्यपरिणत्या शब्दोऽर्थ प्रतिपादयति कस्तहि शब्दो. ऽभिप्रेतः ?। यः श्रोत्रणावच्छिद्यते स शब्दः ? । ओमित्युच्यते । (१)"श्रोत्रग्रहणे ह्यर्थे लोके शब्दशब्दः प्रसिद्धः । ते च श्रोत्रग्रहणा" गकारौकारविसर्जनीयाः । नन्वेवमर्थप्रययो नोपपद्यते क्रमवर्तित्वाद्वर्णानाम् । क्षणिकवा. च तदुपलब्धेः । उपलभ्यमानतया च पदादिव्यवस्था, न सन्मा- त्रतया । तस्मादनुपपन्नोऽर्थप्रस्य यः। स्याप्रामाण्ये पूर्वपक्षवादिनाक्ते ऽत्र कोऽयं प्रश्नः ? अयं सिद्धान्तवादि- नः सिद्धान्तं कर्तुमवलरः । न चायं सिद्धान्तोपक्रम एव । तथाहि गका. रौकारविसर्जनीया इनि भगवानुपवर्ष इत्युत्तरं पूर्वपक्षवादिनः स्यात् । तश्चानुपपन्नम्। तस्मादयुक्तोऽयं प्रश्नः । अयमयं प्रश्नः-यद्यपरिणत्या शब्दोऽर्थ- मवगमयति । कस्तर्हि शब्दोऽभिप्रेतः? अत्रेदमर्थतत्वं वैयाकरणः पूर्वपक्षवादिना सिद्धान्तिनि पराजिते सिद्धान्तिनमेव पर्यनुयुङ्क्ते संश्लेषलक्षणसम्ब न्धं परित्यजता भवता प्रत्याय्यप्रत्यायकभावं चाभ्युपगच्छता अपरि णत्या शब्दोऽर्थमवगमयतीत्यभ्युपगन्तव्यम् । एवमभ्युपगच्छतस्ते कः शब्दोऽभिप्रेतः १ न तावद्वर्णात्मकः, तेभ्योऽर्थप्रतिपत्त्ययोगात् । तस्मा. दवर्णात्मकश्शब्दोऽभ्युपेयः । तस्य चार्थतादात्म्यमविरुद्धम् । तेन सं श्लेषलक्षणः सम्बन्धोऽभ्युपगम्यताम् । तथा च स्वाभाविकोऽपि सम्ब. धः सिद्ध इत्यनपेक्षत्वमपि सिद्धम् । तेन विमुच्यतां प्रत्याय्यप्रत्याय- कभावलक्षणसम्बन्ध इति । तेन युक्तोऽयं प्रश्नः । एकग्रन्थेनाह- योऽयं श्रोत्रेणावच्छिद्यते स शब्दो भवतोऽभिमत ? इति । इदानीं सिद्धान्त्याह- ओमित्युच्यते अङ्गीकारे डोमिति । तेनाङ्गीक्रियत इति यावत् । यस्माच्छो त्रग्रहणे ह्यर्थे लोके शब्दशब्दः प्रसिद्धः । ते च श्रोत्रग्रहणाः गकारौकारविसर्जनीयाः । तस्मात्त एव शब्दाः। नन्वेवं सत्यर्थप्रत्ययो नोपपद्यते । कथम् ? क्रमवर्तित्वाद्वर्णानां, क्षणिकत्वाच्च तदु. पलब्धीनामुपलभ्यमानतया च पदादिव्यवस्था, न तु सन्मात्रतया । तस्मादनुपपन्नोऽयमर्थ- प्रत्ययः। अस्यार्थः-वर्णास्तावन्न सन्मात्रतयाऽर्थ प्रतिपादयन्ति । तेषां सर्व- गतत्वान्नित्यत्वाच्च सर्वदा सर्वत्र चार्थप्रतीतेः । उपलब्धिपक्षे तु प्र. त्येकं प्रतिपादकत्वं नास्ति । न च समुदितानाम् , क्रमवर्तित्वात्तदुपल. धीनाम् । न च क्रमोत्पन्नानामुपलब्धीनां स्थेम्नोपलब्धी साहित्यम् । तासां क्षणिकत्वात । न च तत्प्रकारातिरेक प्रकारान्तरमस्तीत्यनुपप- १. शा. भा. पृ. १०. पं. ११.। । - - ।

·शब्दस्वरूपनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता। अथायमभिगायः-उपलब्धिविनाशेऽपि हि तत्स्मृत्यनुग्रहादा- वगम इति । सापि न सर्वविषयिणी। उपलब्धिवत् । उपलब्ध्यनुसा. रिणी हिसा। अतोऽप्यर्थावगतिनं घटते । तस्माच्छब्द तत्वमेवेदमर्थ- रूपतया विपरिवर्तत इत्युक्तं शब्दविद्भिः। किंचाविवर्तपक्षे श्रोत्रादिव्यापारनिरपेक्षव स्वरूपेऽर्थे वाऽवग. तिः शक्यते वक्तुम् । बाढम् , शब्दादयः श्रोत्राद्यवच्छेदेनैकरूपा अ. प्यनेकरूपतया प्रतिभान्ति । मरकतपझरागादिषु मुखमेकमनेकमिव प्रतिभाति तथात्रापि । नोऽर्थप्रत्ययः। अथायमभिप्रायः-उपलब्धिविनाशेऽपि हि तत्स्मृत्यनुग्रहादर्थावगम इति । अस्यार्थः -यद्यपि क्षणिकत्वादुपलब्धयो युगपन्न सम्भवन्ति, तथापित. स्मृत्यनुगृहीता वर्णा अवगमं करिष्यन्तीति । सापि न सर्वविषयिणी, उप- लब्धिवत्। उपलब्ध्य नुसारिण हि सा। अस्यार्थ:-सापि स्मृतिस्सर्ववर्णविषयका नास्ति, यथोपलब्धिः प्रत्येकवर्णविषया तथा सापि। यस्मादुपलब्ध्या संस्कारः क्रियते संस्काराच्च स्मृतिः । तेनोपलब्धिवदेकैकवर्णविषयात् संस्कारात स्मृतिरिति न सर्ववर्णविषयत्वम् । न च प्रत्येकवर्ण(१)विष. याभ्य एव स्मृतिभ्यः संस्कारयोगपद्येन युगपद्भाविनीभ्योऽर्थप्रतीतिः, क्रमविपर्ययोच्चरितेवपि वर्णेषु संस्कारयोगपद्येन स्मृतौ योगपद्यावि शेषात्त(२) प्रसंगात् । अतोऽप्यर्थावगतिर्न घटते । तस्माच्छब्दतत्वमेवेदमर्थरूपतया विवर्तत इत्युक्त शब्दावद्भिः । यस्माद्वर्णातिरेकी शब्दः कार्यगम्यः तस्मात्स विवर्त्ततेऽर्थरूपेणेति प्रतीतिविरुद्धता नास्ति । वर्णात्मके हि शब्दे गवादीनां तद्रूपता प्रत्यक्षेण विरुध्यते । किं चाविवर्त्तपक्षे श्रोत्रादिव्यापारनिरपेक्षैव स्वरूपेऽर्थे वाऽवगतिश्शक्यते वक्तुम् । अस्यार्थः-विवर्त्तवादिनापि हि श्रोत्रादिव्यापारापेक्षा शब्दस्वरूपेऽर्थे वाऽ वगतिर्वाच्या। सा च भिन्नयोरेव शब्दार्थयोराकारं समर्पयति । यदि परं श्रोत्रादिव्यापारानपेक्षा प्रतीतिरभ्युपगम्येत तदा स्थादेव विवर्त्तः, न चासावस्तीति विवर्तपक्षोऽप्यनुपपन्नः। अत्रोत्तरम्-बाढम् , अतिशयेन शक्यते । शब्दादयः श्रोत्राद्यवच्छेदेन ह्येकरूपा अप्यनेकरूपा इव प्रतिभान्ति । अस्या- र्थः-यद्यपि परमार्थतो भेदो नास्ति तथापि श्रोत्राद्युपाधिवशेन भिन्न बुद्धिर्भवति । अत्र दृष्टान्तमाह-मरकतपद्मरागादिषु मुखमेकमप्यनेकरूपमिव १. विषयात्यये इति क० पु.। २. तदर्थसंवित्प्रसङ्गात् इति ख० पु.।

·ते ११२ बृहती [ अ... पा.१.सू .५. ननु च खड्गादिष्वेकं ग्राहकम् । उपाधयो हि खड्गादयः तदे. कग्राहकवशादेकं मुखमिति शक्यते वक्तुम् । भेदाचोपाधिनिबन्ध नाः। अत्र पुनः किमेकं ग्राहकं शब्दादेः ? यशाच्छो. त्राद्युपाधिकृतो भेदः, एकमेवेदं वस्त्विनि वर्ण्यते । कि. मिदं प्रलप्यते- एक ग्राहकवशादेकं वस्त्विति । एकत्वादेव ह्ये कत्वम् । ननु चोक्तमेकत्वमेव न प्रतीयेत इति । श्रोत्रादयो हि प्रतीतेः कारणम् । ते च भेदेनैव प्रतीतिमुत्पादयन्तीति प्रतीति. भेदे सयेकं वस्त्विति दुर्वचः । कथं तर्हि खड्गादिषु तदेवेदं मुख. मिति ? बिम्बाकारप्रत्यभिज्ञानात् तदुपाधिनिबन्धनो भेद इति शक्य- वक्तुम् । उक्तं तर्हि त्वयैवैकत्वं-प्रत्यभिज्ञानादेकत्वमिति। अस्ति चे दमेकत्वं शब्दादावपि-गौरयं, शुक्लोऽयं, सुरभि चन्दनमिति । तस्मा- प्रतिभाति तथात्रापि भविष्यति । ननु खड्गदिष्वेकं ग्राहकं चक्षुरिन्द्रियम् । उपायो हि खड्गादयः तस्यैकस्य वशे- नैक मुखमिति शक्येत वक्तुम् । भेदाश्चोपाधिनिबन्धना इति च शक्यते वक्तुम् । अत्र पुनः किमेकं ग्राहकं शब्दादे. ? यद्वशाच्छोत्रायुपाधिकृतो भेदः, एकमेवेद वस्त्विति वर्ण्यते । एकस्मिन् ग्राहके श्रोत्रादयो भिन्ना उपाधिमात्रतयैवावतिष्ठन्ते । तद्वशाच्च भेद इति युज्येतापि । अत्रोत्तरम-किमिद प्रलप्यते-एकप्राहकवशा- देकं वस्त्विति । अत्रापि नैकग्राहकवशादेकं मुखम् । किंतु एकत्वादेव ह्येकत्वम् । एकत्वेनैव प्रतीतेरेकत्वम् , तेनात्राप्येकत्वेन प्रतीतेः शब्दरूपादानामेक त्वमिति । ननु चोक्तमेकत्वमेव न प्रतीयत इति। कस्मात् ? श्रोत्रादयः प्रतीतेः कार- णम् । तेच भेदेनैव प्रतीतिमुत्पादयन्ति। प्रतीतिभेदे च सत्येकं वस्त्विति दुर्वचः। कथं तर्हि खड्गादिषु तदेवेदं मुखमिति ? बिम्बाकारप्रत्यभिज्ञानानुपाधिनिबन्धनो भेद इति शक्य ते वक्तुम् । अस्यार्थ -कथमुपाधिषु नानावभासे सत्यपि तदेवेदं मुखमिति निश्चयः, यावता भेद एव स्यात् । यदि बिम्बाकारप्रत्यभिज्ञा स्यात्तदोष- निबन्धनो भेद इति शक्यते वक्तुम् , नान्यथा । उत्तरम्-उक्तं तर्हि त्वयैवे. कत्वम् । त्वया हि प्रत्यभिज्ञानादेकत्वं भवेदिति वदता एकत्वमुक्तम् । कुतः प्रत्यभिज्ञानात् ? सर्वत्र तदेवेदं मुखमिति प्रतीतेः । अत्र भेदाभेदयोः प रस्परविरोधित्वे भेदस्योपाधिवशेनाप्युपपत्तेरभेद एव पारमार्थिक इति निश्चीयते। ननु च भवत्वेवं मुखे, शब्दादिषु कथमिति, तत्राह-अस्ति चेदमेकत्वं ? ।

·स्फोटानरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता। ११३ - १ दत्राप्येकतया प्रयभिज्ञानाद श्रोत्राद्युपाधिनिबन्धन एव भेद इत्युपप- नम् । श्रोत्रादिभेदः किंनिबन्धनः ? विषयभेदप्रतिपत्तिनिवन्धन इति वदामः । विषयभेदप्रतिपत्तेः किं निबन्धनम् ? । श्रोत्रादिभेद. इत्युक्तम् । एवं तीतरेतराश्रयतोक्ता भवति । बाढमुक्ता । अविद्यामातृकेयम् । अत एवावियेत्युच्यते बुधैः । तस्माद्विवर्त एवा. श्रयणीयस्तत्वविद्भिरवगतः कारणम् । तस्मादशब्दज्ञो देवानां प्रियः । यो हि युतसिद्धयोश्शब्दार्थयोस्सम्बन्धमर्थावगतौ कारणं मन्यते । पूर्व- वर्णजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णः प्रत्यायक इति कोऽयं संस्कारो नाम ? यदि तावद्वर्णावगतिः, प्रत्युक्ता सा । स्मरणमपि तथैव । शब्दादावपि। गौरयमिति जातिशब्दयोस्तुल्यव्यपदेशादेकत्वावगमः । शुक्लोऽ. यमिति रूपशब्दयोः । सुरभि चन्दनमिति गन्धशब्दयोद्रव्यशब्दयोश्च । तस्मा. दत्राप्येकतया प्रत्यभिज्ञानात् श्रोत्रायुपाधिनिबन्धन एवाय भेद इत्युपपन्नम् । अस्यार्थः- सर्वशब्देषु तावच्छब्द इस्यका बुद्धिः । अभिव्यञ्जकध्वनिवशात् भेदः । शब्दस्य जात्यादीनां तुल्यव्यपदेशादभेदः, श्रोत्राशुपाधिवशेन च भेद इत्युपपन्नम् । अत्र चोदयति-श्रोत्रादेः किंनिबन्धनो भेदः ? अत्राभिप्रायः-स्व. न्मते सर्व जगदेकरूपम् । अतश्श्रोत्रादेरपि कथं भेद इति । विषयभेदप्रतिप- त्तिनिबन्धन इति वदामः । कार्यभेदाच्छ्रोत्रादीनामपि भेद इत्यर्थः । विषयभेद- प्रतिपत्तेः किं निबन्धनम् ? विषयभूतानां शब्दानां भेदप्रतिपत्तेः किं कारण मित्यर्थः। श्रोत्रादिभेदो निबन्धनमित्युक्तमेवानन्तरम्। एवं सतीतरेतराश्रयतोक्ता भवति । सा च न युक्ता । बाढमुक्ता, अविद्यामातृकेयम् । येयमितरेतराश्रयता सेयमविद्या मातृका मातृसदृशी। यदि हि काचिदत्रानुपपत्तिर्न स्यात् विद्यैव स्यात् । न तूपपन्नार्थे चाविद्या। अतएवावियेत्युच्यते बुधैः । यत एवानुपपन्ना तस्मात् विवर्त एवाश्रयणीयस्तत्वविद्भिरवगतेः कारणम्, विवर्तः स्योपपन्नत्वात। एवं वैयाकरणः स्वपक्षं साधयित्वा मीमांसकं पराजित्य पर्यनुयुः -अतो न शब्दज्ञो देवानां प्रियः, यो हि युतसिद्धयोः शब्दार्थयोस्सम्बन्धं अर्था- वगतौ कारण मन्यत इति । पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो वर्ण. प्रत्यायक इति कोऽय संस्कारो नाम ? यदि तावद्वर्णावगति. संस्क्रियतेऽर्थप्रतीतियोग्यात्मा क्रियते. ऽनयेति व्युत्पत्त्या; प्रत्युक्ता सा अर्थोपलब्धौ कारणत्वं तस्या न सम्भ- वति, अयोगपद्यादित्युक्तम् । अथ स्मरणं संस्कारः, अत्राह-स्मरणमपि तथैव यथैवोपलब्धिस्तथैवाकारणम्, अयोगपद्यादेव । १५ ऋ० बृ० । .

·११४ वृहती [ अ.१.पा.१.सू.५. अथ स्मृतिकार्यान्यथानुपपत्या कश्चित्पदार्थः कालान्तराव स्थायी विद्यत इति कल्प्यते, असावपि प्रतिवर्णविषय एवेति शक्यले कल्पयितुम् । एकैकवर्णविषय त्वादुपलब्धेः, तदनुसारित्वाच्च स्मृतेः, तत्कार्यत्वाच्च संस्कारस्य । तस्माद्वर्णोपलब्धिवदसावपि न कारणम् । न च स्मृतिविज्ञानशून्य संस्कारोऽस्तीति प्रमाणमस्ति । दर्शयति च प्रत्येकवर्णविषयमेव संस्कार(१) “पूर्ववर्णजनितविशेषसं. स्कारसहितोऽन्त्यो वर्णो वाचक" इति ब्रुवन् । तस्मादुपलब्धि अथ स्मृतिकार्यान्यथानुपपत्या कश्चित्पदार्थविशेषः कालान्तरावस्थायी विद्यत इति कल्प्यते । अनुभूत एव वस्तुनि स्मरणं भवति, नाननुभूते । तत्र यद्यनुभवः कञ्चिदतिशयमात्मनि नादध्यात् तदानुभूताननुभूतयोरविशेषादुभय- त्रापि स्मृतिस्स्यात् । न चोभयत्रापि । अतश्चेयं व्यवस्थया स्मृतिरुपजा- यमानाऽनुभवाहितसंस्कारं प्रकल्पयति । सोऽपि यद्यनुभववक्षणिक स्स्यात् कालान्तरे स्मृतिनोंपपद्यते । तस्मात्कालान्तरावस्थायी संस्का रोऽस्तीति गम्यते । तेनास्य स्थास्नुतया योगपद्यमुपपद्यत इति । न. त्राह-असावपि प्रतिवर्णविषय एवेति शक्यते कल्पयितुम् । एकैकवर्णविषयत्वादुपलब्धे स्तदनुसारित्वाच्च स्मृतेस्तत्कार्यत्वाच्च संस्कारस्य । अस्यार्थ:--संस्कारो हि वर्ण. स्मृतिजनकतया वर्णान् स्मृतौ युगपदुपलम्भयन् अर्थप्रतीतौ कारणतां यायात् । स चैकैकवर्णविषय एव न सकलवर्णविषयः । कस्मात् ? उ. पलब्धिभिराधीयन्ते संस्काराः। उपलब्धयश्च प्रत्येकवर्णविषया एव । तेन कारणमुखेन तावदेकैकवर्णविषयसंस्कारः। तथा कार्यमपि यत्सं स्कारस्य कल्पकं तदपि प्रत्येकवर्णविषयमेव, उपलब्ध्यनुसारित्वात्स्मृ. तेः। उपलब्धं हि स्मयते, नानुपलब्धम् । न च समुदिता वर्णा उपलब्धा इति न समुदितवर्णविषया स्मृतिः। तत्कार्यत्वाच्च संस्कारस्य सैव स्मृतिः कार्य यस्य स तत्कार्यः, तस्य भाषस्तत्कार्यत्वम् , तस्मात् । एतदुक्तं भवति-स्मृतितः संस्कारः कल्प्यमानः कार्यानुरूप्यात्प्रतिवर्णविषय एव कल्पनीय इति । तस्माद्वर्णोपलब्धिवदसावपि न कारणम् । ननु भवतु स्मृतिहेतुस्संकारः प्रतिवर्णविषयः, अन्य एवापूर्वः प्रतिवर्णजीनतोऽर्थप्रतीतिहेतुरस्तु । तत्राह-न च स्मृतिज्ञानशून्य: संस्कारो- ऽस्तीति प्रमाणमस्ति । अर्थप्रतीतिलक्षणकार्यस्य विवर्तेनाप्युपपत्तेरिति वक्ष्यति । दर्शयति च प्रत्येकवर्णविषयमेव संस्कारं "पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितो. १. शा. भा. पृ. १०. पं. १८. अत्र मुद्रितभाष्यपुस्तके पाठभेदोऽस्ति ·स्फोटनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता । स्मृतिभ्यां किमधिकमस्यार्थपतिपत्तौ सामर्थ्य मन्यते भाष्यकारः ! स्फोटवादिनो वा कथमित्येतदप्यनुत्तरम् । न ह्यभ्युपगतिरर्थसिद्धौ हेतुः । तस्मादुपवर्णनीयोऽयं ग्रन्थः । अथ कालान्तरावस्थायितैव विशेषः, तन्न: परस्परासम्बन्धे हि किमवस्थितिः करिष्यति । अथार्थप्रतिपत्तिरेव सम्बन्धहेतुः । एक- मितरेतराश्रयता प्राप्नोति । भवत्विति चेत् ! न तत्वागमे युक्तोऽयम. भ्युपगमः । कथं तर्हि बीजाङ्कुरादिषु ? दर्शनादिति याच्येत, तदि- हापि दर्शनं शक्यते वक्तुं विवर्तप्रतिपक्षसम्भवात् । अर्थावगतिर्हि का. ऽन्त्यो वर्णः प्रत्यायक” इति ब्रुवन् । पूर्ववर्णास्संस्कारजनका, अन्त्यो नेति । अतो न संभूय वर्णाः संस्कारमारभन्त इति ज्ञायते । उपसंहरति- तस्मादुपलाब्धस्मृतिभ्यां किमभ्यधिकमस्यार्थप्रातपत्तौ सामर्थ्य मन्यते भाष्यकारः। ना. स्याधिक सामर्थ्यमस्तीति भावः । ननु यथार्थप्रतीतिरनुपपन्ना तथा स्फोटाभिव्यक्तिरप्यनुपपन्ना । त. स्मानैकैकेन वर्णन ध्वनिना वा स्फोटोऽभिव्यज्यते। न च नाभिव्यज्यता. मिति वाच्यम् । अनभिव्यक्तादर्थप्रत्ययप्रसङ्गात् । न च समुदितः, स- मुदायासम्भवात् । न च भागशोऽभिव्यक्तिः, भागाभावात् । तस्मादर्थ. प्रतीतिरेव परमस्तु वर्णेभ्यः, किं स्फोटकल्पनयेति । तत्राह-स्फोटवादि. नो वा कथं स्फोटाभिव्यक्तिरित्यनुत्तर सिद्धान्तिनः । नाभ्युपगतिरर्थसिद्धौ हेतुः । यत्खल्वनुपपन्नं तदनुपपन्नमेव । न चाभ्युपगमादुपपन्नता भवति । तस्मादुपवर्णनीयोऽयं ग्रन्थः । अथ कालान्तरावस्थायितैव विशेषः, उपलब्धिस्मृती क्षणिके, संस्कारस्तु कालान्तरावस्थायीति।तस्मादधिकत्वम् । तन्न; परस्परासम्बन्धे किमव- स्थितिः करिष्यति? एकैकवर्णविषयस्मृतिहेतुत्वात्तस्य, स्मृतीनां च यौ. गपद्याभावात स्थायितापि नोपकारिणीति । अथार्थप्रतिपत्तिरेव सम्बन्धहेतुः अर्थप्रतिपत्तिरन्यथानुपपन्ना युगपत्सर्ववर्णविषयां स्मृति कल्पयति, स्मृतिरपि संस्काराणां परस्परं संभृय कारितामित्यर्थप्रतिपत्तिरेव सं. स्काराणामन्योन्यसम्बन्धे हेतुः । उत्तरम्-एवमितरेतराश्रयता प्राप्नोति। व. भ्य एव ह्यर्थप्रतिपत्तौ निश्चितायां परस्परसम्बन्धकल्पना, परस्पर- सम्बन्धाच वर्णेभ्य एवार्थप्रत्ययो वाच्यः। स्फोटादप्यर्थप्रतिपत्युत्पत्तेः । भववितरेतराश्रयता, नच दोषमावहेद्विवर्तवादिन इवेति चेत् ? न तत्वाव. गमे युक्तोऽयमभ्युपगमः । कथं तर्हि बीजाङ्कुरादिषु ? बीजादङ्गेऽङ्कराच बीज- .

·बृहती [अ.१.पा.१.सू.५. रणमात्रस्य हेतुतां प्रतिपद्यते। न संस्कारसम्बन्धस्यैव । बीजाङ्कुरादिषु विशेषदर्शनादुपपन्नम् । इह त्वानुमानिकत्वात्संस्कारस्य विशेषोप- लब्धिर्नोपपद्यते । तस्माद्विवर्तमेवोपपन्नतरं मन्यामहे । अत एवेद. मप्ययुक्तम् । किमयुक्तम् ? सा च शब्दकल्पना चेति । कथमयु. क्तम् ? विवर्तपक्षे हि का नामेयं शब्दकल्पना ? यस्मात् अध्यासि. तोपाधि सर्वप्रमाणावगम्यमेकं वस्त्वित्युक्तम् । तस्मादशब्दज्ञतैवेयं य. दुत मिन्नयोरपि शब्दाथयोरौत्पत्तिकस्सम्बन्धोऽभिधीयते । नन्वेकत्ववादिनोऽपि नैवायं विभागः शक्यतेऽवगन्तुम् -ज्यो. तिष्टोमोऽयं, दर्शपूर्णमासाविमाविति । एकत्वे हि न वाक्यैकत्व ए. वावस्थितिः। सर्ववाक्यानामेकता प्राप्नोति वर्णानामित्र पदे प. दानामिव वाक्ये ; एकत्वावगमादेव । भवति हि सर्ववाक्येषु शब्दः शब्द इत्येका बुद्धिः। सर्ववाक्यार्थेषु च वाक्यार्थ इति । त. मिति । तत्रापि कथमितरेतराश्रयता न भवति ? दर्शनादिति याच्येन ह. श्यते तावद्वीजादङरोऽड्डुराञ्च बीजम् । न च दृष्टेऽनुपपत्तिरिति याच्येत, तदिहापि दर्शनं शक्यते वक्तुम् । अर्थप्रतीतिर्हि वर्णप्रतीत्यनुरोधिनी दृश्य- ते। नैत दर्शनं सिद्धम् , विवर्तस्य प्रतिपक्षस्य सम्भवात् । विवादप्यर्थ. प्रतीतिसम्भवादित्यर्थः । अर्थावगतिर्हि कारणमात्रस्य हेतुतां प्रतिपद्यते कारण- मात्रं गमयति न सस्कारसम्बन्धस्यैव हेतुतां प्रतिपद्यते । बीजाङ्करयोस्तु कारणविशेषदर्शनादुपपन्नं साक्षादेव बीजादडरोत्पत्तिदर्शनादराच्च बीजोत्पत्तेः । इह त्वानुमानिकत्वात्संस्कारस्य वर्णविषयस्य कारणविशेषोपलब्धि।. पपद्यते। तस्माद्विवर्तमेवोपपन्नतरं मन्यामहायतो विवर्त एवोपपन्नतरः अत इदानी. मिदमप्ययुक्तम् । किमयुक्तम् ?सा च शब्दकल्पना चेति । कथमयुक्तम् ? विवर्त्तपक्षे हि का ना- मेयं शब्दकल्पना ? यस्मादध्यासितोपाध्यध्यासितविशेषं सर्वप्रमाणावगम्यमेकं वस्त्वित्यु- कम् । तस्मादशब्दज्ञतैवेयं यदुत भिन्नयोरपि शब्दार्थयोरौत्पत्तिकः सम्बन्धोऽभिधीयते । भिन्नयोहि वाच्यवाचकलक्षणस्लम्बन्धोऽभ्युपगमनीयः । स चोक्तेन न्यायेन नास्तीत्युच्यते पूर्वपक्षवादिना । नन्वेकत्ववादिनोऽपि नैवायं विभागः शक्यते(१)वगन्तु-ज्योतिष्टोमो- ऽयं, दर्शपूर्णमासाविमाविति । कस्मादित्यत्राह-एकत्वे हि न वाक्यैकत्व एवावस्थितिः, किं तु सर्ववाक्यानामेवैकता प्राप्नोति वर्णानामिव पदे पदानामिव १. वक्तु इति ख. पु.। ?

·स्फोटवादः ] ऋजुविमलोपेता । ११७ दिदमभिन्नं सर्वमेव ज्योतिष्टोमादि कर्मजातं प्राप्नोति । दृश्यन्ते चाधिः कारभेदा विरुद्धाश्चाविरुद्धाश्च । विरुद्धा विरुद्धफलाः। अविरुद्धाश्चा. विरुद्धफलाः । तत्र विरुद्धाः कृष्णलचरुसर्वस्वारादयः । अविरुद्धाश्चा. ग्निहोत्रादयः। नचैतदेकत्व उपपद्यते । ससं नैकत्व उपपद्यते । भिन्नार्थानि चैतानि वाक्यानि । एकार्थप्रतिपत्यर्थी चैकता । न चात्रैकार्थताऽवसीयते । तस्मादेकस्मिन् वाक्ये पदवर्णापलापो युक्तः । वाक्यान्तरे तु किंकृतो वाक्यान्तरस्यापलाप इति । तस्मा- नेयं विरुद्धाविरुद्धचोदनोपपद्यते । शब्दप्रामाण्यवादिनो ह्यर्थसम्ब- दः(१) शब्दः शब्देनोच्यते, न काकवाशिताद्यपि श्रोत्रग्राह्यम् । ननु-श्रोत्रादिभेदमुपवर्णयता सर्वमेतदविद्याजातमित्युक्तम् । वाक्ये। कस्मात् ? एकत्वस्यावगमादेव । भवति हि सर्ववाक्येषु शब्द. शब्द इत्येका बुद्धिः । तेन वाक्यानि तावदभिन्नानि । वाक्यवदेव च न वाक्यार्थो भि. द्यते । सर्ववाक्यार्थेषु वाक्यार्थ इत्येका बुद्धिरस्ति। तद्वशादप्येकता प्राप्नोति। तदिदमभिन्नं सर्वमेव ज्योतिष्टोमादि कर्मजातं प्राप्नोति । न चैतदङ्गीकर्तुं शक्यम् । तदाह-दृश्यन्ते चाधिकारभेदा विरुद्धाश्चाविरुद्धाश्च । विरुद्धा विरुद्धफलाः, अविरुद्धाश्चा. विरुद्धफलाः । तत्र विरुद्धाः(२) कृष्णलचरुसर्वस्वारादयः, आयुर्मरणयोः फलयोर्विरोधात् । अविरुद्धाश्चाग्निहोत्रादयः। न चैतदेकत्वे वाक्यानामुपपद्यतेऽनेकार्थत्वम् । समा. धत्ते-सत्यं नैकत्व इदमुपपद्यते । भिन्नार्थानि चैतानि वाक्यानि, साक्षादर्थ- भेदस्यावगम्यमानत्वात् । ननु च वाक्यानामेकत्वेन तदर्थानामप्येकता। तत्राह-अर्थप्रतिपत्यर्था चैकता। एकवाक्यत्वमन्तरेणार्थप्रतिपत्त्यनुपपत्तेरेकं वाक्यमङ्गीक्रियते । न च भिन्नेषु वाक्येषु एकार्थताऽवसीयते । तस्मादेकस्मिन् वा. क्ये पदवर्णापलापो युक्तः । वाक्यान्तरे तु किंकृतो वाक्यान्तरस्यापलाप इति । तस्मान्नेयं विरुद्धाविरुद्धचोदनोपपद्यते । शब्दप्रामाण्यवादिनश्वार्थसम्बद्धः शब्दोऽभिमतः, न काकवाशिताद्यपि श्रोत्रग्राह्यम् । तेनार्थभेदादर्थप्रतिपादकशब्दभेदो युक्तः । ननु च श्रोत्रादिभेदमविद्याकल्पितमित्युपवर्णयता सर्वमेतदविद्याजातमित्युक्तम् । १. शब्दोऽभिमतः इति व्याख्यानसम्मतः पाठः । २. “प्राजापत्यं घृते चहें निर्वपेच्छतकृष्णलमायुष्कामः" इति वाक्येनायूरूपफलमु. द्दिश्य विहितायामायुष्कामेष्टौ विहितः कृष्णलचरुः । कृष्णलः माषाकृतिस्सुवर्णखण्डः ॥ "म- रणकामो यजेत यः कामयेताऽनामयता स्वर्ग लोकमियाम्" (आप:२२.७.२०) इति वि. हितो यागविशेषः सर्वस्वारः ॥

·११८ बृहती [अ.१.पा.१सू .५. किमिदमिदानीमर्द्धजरतीयमुपन्यस्यते-चाक्यवाक्यार्थयोर्भेद एवे. ति । अनभिप्रायज्ञो देवानां प्रियः। ब्रह्मण्यसावभेद उक्तः। तद्रूपतया केन भेदोऽभिधीयते ? शास्त्रार्थावगतौ च केन वा भेदोऽपह्नोतुं श. क्यते श्रोत्रादीनामिव ? ससं नापढ्नूयते । अविद्या तु प्राप्नोति । वि. या चेष्यते वैदिकोऽर्थः । कथमविद्यातोऽभ्युदयः शक्यले वक्तुम् । अविद्या हि प्रत्यवायस्य निमित्तम् । सत्यं यथा भवानाह । प्रत्यवा. यस्त्वापेक्षिकः । सर्व हि क्षयि प्रत्यवायायैव । किन्तु प्रत्यवाय एवैकत्र । स चोपायश्चान्यत्रेति विशेषः । तस्मान्न किञ्चिदत्र पूर्व परेण विरुध्यते । ननु वाक्यवाक्यार्थयोर्भेदेऽपि कर्मोत्पत्तिवाक्यैर्गुणवाक्यानां कथमर्थत एकता शक्यते वक्तुम् ? उक्तं भिन्नत्वेऽप्येकानुष्ठानासिद्धि- किमिदमर्द्धजरतीयम् अर्द्धन जरत्यर्धेन तरुणीवदिदमुपन्यस्यते(१) “समासाच्च तद्विषया"दितीवार्थे छः । अत्र वाक्यवाक्यार्थयोर्भेद एवेति । अत्र समाध. त्ते । अनभिप्रायज्ञो देवानां प्रियः, यतो ब्रह्मणि ब्रह्मावस्थायामासावभेद उक्तः । त. द्रूपतया केन वा भेदोऽभिधीयते(२)शास्त्रार्थावगतौ च केन वा भेदोऽपह्नोतुं शक्यते श्रोत्रा. दीनामिव । अविद्यानिबन्धनो भेदः, परमार्थतस्त्वभेद इत्याशयः । पुनराक्षिपति-सत्यं नापनयेत त्वया भेदः, किन्तु अविद्या प्राप्नोति, विद्या चेष्यते वैदिकोऽर्थः । अन्यथा कथमविद्यातोऽभ्युदयः शक्यते वक्तुम् ? अविद्या हि प्रत्यवायस्य निमित्तम्। परिहरति-सत्यं यथा भवानाह। प्रत्यवायस्त्वापेक्षिकः। किञ्चिदि. ष्टमपि किञ्चिदपेक्ष्य प्रत्यवाय इत्युच्यते, यथा-स्वर्गो मोक्षम,अन्तवत्वात्। तेन सर्व क्षयि कर्मजातं प्रत्यवायायैवान्तवत्वादिदोषात । स च प्रत्यवायो विध्यर्थोऽभ्युदयोपायश्च सिध्यतीत्यनभ्युदयार्थेभ्योऽप्यापातरमणीये. भ्यो विशेषः । तदाह-किन्तु प्रत्यवाय एवैकत्र ब्रह्महत्यादौ । स चोपायश्चान्यत्र वै. दिकोऽर्थ इति विशेषः । तस्मान्न किञ्चिदत्र पूर्वमभेदाभिधानं परमार्थाश्रयं परेणा- विद्यानिबन्धनभेदाभिधानेन विरुध्यते । ननु यदि वाक्यानां वाक्यार्थानां चैक्यं नास्ति तदा वाक्यवाक्यार्थयो- भैदेऽपि कर्मोत्पत्तिवाक्यै "रग्निहोत्रं जुहोती"त्येवमादिभिर्गुणवाक्यानां "दधना जुहोती"त्येवमादीनां कथमर्थत एकत्व शक्यते वक्तुं भिन्नार्थानामिति भावः । । १. पा. सू. ५. ३. १०६.। २. शास्त्रार्थतया इति ख. पु. शास्त्रसत्वार्थतया वा इति क. पु. ।

·स्फोटनिराकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। रिति नित्यकाम्यप्रयोगयोरिव । तस्मात्सर्वमुपपन्नम् ।। स्यादेतदेवं यद्येका बुद्धिः स्यात् । न ह्यत्रैका बुद्धिरस्ति । ननु च सर्वशब्देषु शब्दः शब्द इत्येका बुद्धिरस्ति । असस्यां चैकबुद्धौ शब्दशब्दवाच्यताऽपि न स्यात्सर्वशब्दनाम् । एक निमित्तता ह्ये कशब्दवाच्यता, न पुनरेकत्वकृता । अत्र चैकं नि- मित्तमस्ति श्रोत्रग्राह्यता । श्रोत्रग्रहणे ह्यर्थे लोके शब्दशब्द: प्रसिद्धः। किं पुनः कारणं श्रोत्रग्राह्यतैवात्र गृह्यते ? न पुनर्गो. उक्त भिन्नत्वेऽप्येकानुष्ठानसिद्धिरिति । न हि 'धना जुहोती'त्यादिभिभिन्नमनुः ष्ठानं चोद्यते नित्यकाम्ययोरिव प्रयोगयोः । यथा काम्यस्याग्निहोत्रादिप्रयो गस्य नित्यस्य चैकानुष्ठानसिद्धिः । तस्मात्सर्वमुपपन्नमस्मिन्नपि पक्षे ॥ इदानीं सिद्धान्तमुपक्रमते-स्यादेतदेवं यद्येका बुद्धिः स्यात् । न ह्यत्रैका बुद्धि रस्ति । ननु च सर्वशब्देषु शब्दः शब्द इत्येका बुद्धिरस्ति । यदि चैका बुद्धिन स्यात् असत्यां चैकबुद्धौ शब्दशब्दवाच्यतापि न स्यात्सर्वशब्दानाम् । यथा रूपा. दिषु शब्दशब्दो न प्रवर्तते तथा गकारादिष्वपि न प्रवर्तते । अत्र प्रतिसमाधत्ते-एकनिमित्तता ह्येकशब्दवाच्यता । न पुनरकताकृता । अस्यार्थः-न वर्णेष्वेकाकारा बुद्धिरस्ति । यस्मादेकेन निमित्तन विनैकशब्दप्रवृत्तिन भवति । तच्च निमित्तं क्वचिजातिः क्रिया गुणो द्रव्यं वा गौर्गन्ता शुक्लो विषाणीति यथा । क्वचिद्वस्तुनैवैकत्वं यथा तस्मिन्नेव वस्तुनि पुनः शब्दप्रवृत्तावाकाशमाकाशमिति । न पुनरेकत्वमेवास्या निमित्तम् । अतोऽनैकान्तिकत्वादेकशब्दप्रवृत्तन सिध्यत्येका बुद्धिः । ननु-निमि(१)त्तान्तराभावाद्वस्तुस्वरूपैकतैव निमित्तमेकशब्द. प्रवृत्तरित्याशङ्ख्याह-अत्र च शब्दशब्दप्रवृत्तावेक निमित्तमस्ति श्रोत्रप्राह्यत्वं, यतः श्रोत्रग्रहणे ह्यर्थे लोके शब्दशब्दः प्रसिद्धः । तस्माच्छ्रोत्रग्राह्यतैव शब्द- शब्दप्रवृत्तौ निमित्तम् । न च सत्ववर्णत्वादी व्यभिचारः। सत्वादीनां श्रोत्राग्राह्यत्वात् । न हि सत्ववर्णत्वादि सामान्यमस्तीन्द्रियग्राह्यमिति समनन्तरमेव निवेदयिष्यामः । किं पुनः कारणं केन पुनः कारणेनेत्यर्थः। 'निमित्तकारणहेतुध्विति प्रथमा द्वितीया वा तृतीयार्थे । श्रोत्रप्राह्यतै- वात्र निमित्तं गृह्यते अङ्गीक्रियते न पुनर्गोत्ववच्छन्दत्वमेवाश्रयियते निमित्तम् । १. "निमित्तपर्यायप्रयोगे सर्वासां प्रायदर्शनम्" (का. वा. २. ३. २५) इति कात्या- यनवार्तिकानुसारेणेत्यर्थः ॥

·१२० वृहती [अ.१.पा.१.सू.५. स्ववच्छब्दत्वमाश्रीयते ! सामान्यविशेषविषयमज्ञानमत्रापराध्यत एवं चोदयतः । किं पुनः सामान्य विशेषविषयं ज्ञानम् ? इदं ज्ञान-यस्यिन् पदार्थग्रहणे सति पूर्वदर्शनसम्बन्ध्यवमर्शो भवति, तत्सामान्यम् । न च गकारादिष्वेकवर्णग्रहे सति वर्णान्तरावम- शों भवति पाचकादिवत् । अत्रोत्तरम्-सामान्यविशेषविषयमज्ञानमत्रापराध्यते एवं चोदयतः । एवं चोदयन् भवान्न सामान्यं विशेष वा जानातीति लक्ष्यते । यदि सामान्यं वा वि. शेषं वा जानीयात् नैवं चोदयेत् । किं पुनः सामान्यविशेषविषयं ज्ञानम् ? यन्मम नास्तीति पृच्छति । तत्र प्रतिवदति-यस्मिन् पदार्थग्रहणे सति पूर्वदर्शन- सम्बन्ध्यवमर्शो भवति, तत्सामान्यम् , यथा विलक्षणंशाबलेयादिपदार्थग्रहणे सति गौौरित्यादिपूर्वदृष्टाकारानुसन्धानम् । तत्र यद्विषयं त. सामान्य गोत्वादि । अत्र च समानवर्तिकावर्तिनीषु ज्वालामु ज्वा- लात्वं सामान्यं नास्तीति दर्शयितुं पदार्थग्रहणे सति विशेषणमुपात्तम्। न हि ज्वालानां भेदकं किञ्चिदवबुध्यते । एकबुद्धिरपि तत्र भेदाग्रहण निबन्धनेति(१) शब्दाधिकरणे वक्ष्यामः । न च गकारादिष्वेकवर्णग्रहणे सति वर्णान्तरावमर्शो भवति । वर्णान्तरेऽनुभूतस्यावमर्शो न भवतीत्यर्थः । पाचकादिष्विव । यथा बहुषु पुरुषेषु पाचकेषु नैकाकारा बुद्धिरस्ति, तथे. हापि । एतेन सत्वादिसामान्यानि प्रत्युक्तानि । न हि जातिगुणक्रि- याद्रव्येषु साधारणाकारावमर्शोऽस्ति । सदादिशब्दानां प्रमेयादिश- ब्दवत्प्रवृत्तिसम्भवात् । किं पुनःसच्छब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् ? प्रमा- णसम्बन्धः। नन्वेवं तर्हि प्रमाणसम्बन्धस्यापरिकल्पने अप्रमीयमाणावस्थायां स. च्छब्दानुविद्धा बुद्धिर्न स्यात्-अस्ति घटः, आसीत् घटो, भविष्यति घट,-इति । न खलु पचिक्रियासम्बन्धानवबोधे पाचक इति कश्चिद्यपदिशति । यदि तु प्रमाणोत्तरकालभाव्येव चायं व्यपदेशः स्यात् तथापि त्रिधा भेदो नोपपद्यते । सर्वस्य प्रमाणस्यातिवृत्तत्वादासीदिति भवेत् । सत्ताख्ये तु महासामान्ये तस्य चातीतत्वादासीदित्युच्यते, तथा वर्तमानत्वादस्तीति, आगामित्वाच भविष्यतीति । अत्र प्रतिविधीयते- यस्यापि सामान्य व्यतिरिक्तमस्ति तस्यापि तत्किमिति क्वचिद्विचालि. तमागमिष्यति वा विनष्टत्वादाश्रयभूतस्य द्रव्यस्योत्पद्यमानत्वाच्चेति १.पू. मी. १.१.६.

·स्फोटनिरासः ] ऋजुविमलोपेता। १२१ - तस्मात क्रियानिबन्धनैवेयं शब्दशब्दवाच्यता। कस्यायं वि. वर्तः ? कस्य वा श्रोत्रादय उपाधितामापद्यन्ते ? तस्माद्विडम्बनैषा विवर्ततेऽर्थभावेनेति । तस्मात् कार्यत एव सम्बन्धोऽपि कल्पनीय- संस्काराणाम् , नोपलब्धिस्मृत्योः, अनवस्थितेः। चेत् ? का पुनर्विनाशः ? सत्तापगम एवेति चेत् ! सूक्तमिदं सत्तापग. मात् सत्तापगम इति । अथ स्वरूपापगमो विनाशः, तथा भाविन्यपि स्वरूपस्यैव भावित्वामेति । अङ्गीकृतं तर्हि स्वरूपसत्तापि भावानामस्ति- ति । सा चेदभ्युपगता तदा तस्या एव त्रैकाल्यादासीदस्ति भविष्यती. त्युपपन्नस्त्रेधा व्यपदेशः । महासामान्यं च सत्तामवजानीमहे । न स्व. रूपसत्तामपि । एतेनेदमपि निराकृतम्-यदुच्यते निवृत्तसकलप्रमाण. सम्बन्धे वस्तुनि सत्तासन्देहो न स्यात् । प्रमाणसम्बन्धस्य निरस्त. स्वात् । तल्लक्षणत्वाच्च सत्ताया इति । यतोऽस्तमितसकलप्रमाणव्या. पारे स्वरूपमेव सन्दिह्यते । भिन्नेषु तु पदार्थस्वभावेषु सच्छन्दप्रवृत्ती प्रमाणसम्बन्धयोग्यतैव निमित्तमित्युच्यते, न पुनः प्रमाणसम्बन्ध एव सच्छब्दवाच्यः। यथा बहुषु पुरुषेषु परस्परभिन्नेषु एकपचिक्रियोपाधि- वशेन पाचकशब्दो निविशत इति नानुपपन्नम् । प्रकृतमुपसंहरति- तस्मात् क्रियानिबन्धनैवेय शब्दशब्दवाच्यता । कस्यायं विवर्तः ? कस्य च श्रोत्रादय उपाधितामापद्यन्ते ? येनैकरूपोऽपि श्रोत्राधुपाधिभेदेन भिन्नो भातीति कल्प्यताम् एकस्य वस्तुनोऽभावात् । विडम्बनैषा विवर्ततेऽर्थभावेनेति । मुखादी युक्तम्, आदर्शादिवेकमु. खाकारानुसन्धानेन सर्वप्रतीनीनामुदयात् । यत एवं विवर्तः प्रतिपक्ष. भूतोऽर्थप्रतिपत्तिहेतुर्नास्ति, तस्मादर्थप्रतिपत्तिलक्षणात् कार्यादेवान्यथा- नुपपन्नात् संस्काराणां सम्बन्धोऽप्यभिन्नस्मरणाख्यकार्यजनकत्वरूपः कल्पनीयः । नोपलब्धिस्मृत्योरनवस्थादर्शनात् ॥ अत्रापरे परिचोदयांबभूवुः-यदि प्रत्येकवर्णोपलम्भसम्भूतभाव. नोपजातसकलवर्णविषयस्मृतिनिबन्धनोऽर्थप्रत्ययः, तर्हि विपरीतक. मोच्चारतेष्वपि वर्णेषु प्रत्येकानुभवाहितानां भावनानामविशेषाद्योग- पद्याच्च मिलितसकलवर्णगोचरस्मरणकारणत्वार्थप्रतीतिः किं न भ. वेत् ? तथा नानापुरुषसमुच्चारितेवप्येकैकोपलम्भानामभेदात् । अत्रेदमेव तावदुत्तरं वाच्यम्-कार्यतस्लाहित्ये कल्प्यमाने यथा. कार्यमेव कल्पयितुं न्याय्यामिति । किन्तु क्रमविशेषपरिगृहीता एव व. र्णाः अर्थप्रतीतिहेतवः । १६ बृ० ऋ० तस्मात .

·बृहती ? १२२ [अ.१.पा.१.सू.५. यदप्युक्तम्-अयुक्तं सा च शब्दकल्पना चेति । तत्राप्यर्थापरिज्ञान- मेवापराध्यते । इदं हि तत्रोच्यते-परमार्थस्योपाधिकल्पना, अविद्यः मानस्य च कल्पनेति । तदिदं सा च शब्दकल्पना चेति । सुरभिचन्द- नादीनामाकृतिग्रन्थे परिहारं वक्ष्याम इत्युक्तम् । ननु च शब्दादर्थ प्रतिपद्यामह इत्येतदिदानी लौकिकं वचनं नोपपद्यते । किं गकाराद. यो न शब्दाः १ शब्दास्ते, न शब्दः । शब्दादिति चैकवचनं पदाभिमा- यम् । न चैतत्पदमस्तीत्युपपनैवेयमनुपपत्तिः। तथा च शास्त्रकारैरपि स्यान्मतम्-स्वभावतो नित्यानां विभूनां वर्णानां कालनिबन्धनस्य देशनिबन्धनस्य च पौर्वापर्यस्याभावादुपलब्धिनिबन्धनं तदुपेयम् । एका चेयं सकलस्मरणात्मिका बुद्धिरिति न तन्निबन्धनः क्रम उपपद्यत इति । तदिदमसाम्प्रतम् । उक्तं स्मरणात्मिका धीरियमिति । तेन पूर्वोपलम्भः सम्बन्धसम्भवं पौर्वापर्य पर्यालोचयन्ती जायत इति किमनुपपन्नम् ? नन्वेकक्षणभाविनी स्मृतिः कथं भिन्नमवध्यवधिमद्भाव भासयति ? क्रम वदवगतनानावर्णविषयत्वात्तस्याः स्मृत्तेः । एतेन नदीदीनादिषु पद. भेदवुद्धिाख्याता। क्रमभेदेन तदुपपत्तेः। एवं च विच्छेदोच्चरिते. स्वर्थप्रत्ययो न भवति । युगपत्स्मरणाभावात् । भाग्ये च "पूर्ववर्णजनित संस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णों वाचक" इत्यनास्थावादः। परमार्थतस्तु स वणेषु स्मरणारूढेवेवार्थप्रत्ययः, अन्विवाभिधानस्यान्यथानुपपत्तेरिति वक्ष्यामः । यदप्युक्तमयुक्त सा च शब्दकल्पना चेति, तत्राप्यर्थापरिज्ञानमेवापराध्यते । इद हि तत्रोच्यते--परमार्थस्यैव वर्णजातस्थोपाधिकल्पना अविद्यमानस्यैकस्य वस्तुन- स्सत्वकल्पनेति । तदिदं सा च शब्दकल्पना चेति । एवं तावत्परस्परं शब्दाना मैक्यं नास्तीत्युक्तम् । इदानीं शब्दानामर्थानां च भेदं दर्शयति-सुरभि चन्दनादीनामाकृतिग्रन्थे परिहारं वक्ष्याम इत्युक्तम् । ननु च शब्दादर्थ प्रतिपद्यामहे इत्ये तदिदानी लौकिकं वचनं नोपपद्यते । सिद्धान्ती पृच्छति-किं गकारादयो न शब्दाः ? येनानुपपत्तिः। पूर्वपक्षी ब्रूते-शब्दास्ते बहवः, न शब्द एक ; शब्दादिति चैकवचन पदाभिप्रायम् । न च वर्णव्यतिरिक्तं पदमस्ति । वर्णाश्च बहवः। न तदभिप्रा. येणैकवचनोपपत्तिरित्युपपन्नायुक्तिमतीयमनुपपत्तिलौकिकस्य वचनस्य सिद्धान्त इति। तथा च शास्त्रकारैरपि पदाभिप्रायेणैवोपन्यस्तं-पूर्वापरीभूतं भावमाख्याते. नाचष्ट-इति । कामं मोपपादि, यस्मादनुपपन्नार्थमपि लौकिकं वचनं दृष्ट-दश दाडि. मानि षडपूपा इति। यान्येव दश दाडिमानि तान्येव षडपूपा इत्यर्थः। किंच .

·अर्थस्वरूपनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता। १२३ पदाभिप्रायेणैवोपन्यस्तम्-(१)'पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्ट' इति । काम मोपपादि । अनुपपन्नार्थमपि हि लौकिकं वचनं दृष्टम्-दश दाडिमानि षडपूपा इति । लोके चानुपपन्नार्थमेव किश्चित् दृष्ट्वा शास्त्रं तन्नियमाय प्रवृत्तम् । इह पुन वेयमनुपपत्तिः, समुदा- यस्य निमित्तत्वात् । कार्यक्यानवेकत्वोपचारः । तस्माच्छास्त्रकारव. चनमप्यनयैव युक्त्योपपन्नम् , पदवाक्यनिर्देशश्च । गौः पदं, अश्वः पदं, लौकिकं वाक्यं, वैदिकं वाक्यमिति च । तस्माद्काराद्येव पदं, स एव शब्दो नान्यद्वयतिरिक्तमस्तीति सिद्धम् ॥ (२)"अथ गौरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थ" इति नायं प्रश्न उपपद्यते। अथ गौरित्यत्र कः शब्द इति युक्तम् । वर्णपक्षेऽपि हि वाचकता नोपपद्यते इत्याशङ्कानिराकरणाय | अभिधेये तु न कश्चिः विशेषः । आकृतिव्यक्तिर्गुणो वा भवतु । न द्योत्पत्तिकत्वे कश्चिद्वि- यत एव लौकिकं वचनमानुपपन्नमपि संभवति अत एवव्याकरणादि त. निवृत्यर्थ प्रवृत्तम् । तदाह-लोके चानुपपन्नार्थमेव किंचिदृष्ट्वा प्रयोगं व्याक. णादि शास्त्रं तन्नियमाय प्रवृत्तम् ; अन्यथा अप्रसक्त एवापभ्रंश इति नारब्धव्यं व्याकरणम् । इह पुनर्नैवानुपपत्तिः, समुदायस्य निमित्तत्वान्तस्य चैकत्वादेकवचः नोपपत्तेः। अत्राह-ननु शब्दशब्दः समुदाये वर्तितुं नाहति । न वाचकस. मुदाये वाचकशब्दो वर्तत इति । कुत एतत् ? लोकत एवेति चेत् ! एवं तर्हि वर्तत इत्यवेहि, एकवचनस्यान्यथानुपपत्तेः । निरस्तश्च विवर्तः । अपि च सर्वेषां वर्णानां मिलितानामर्थप्रत्यायकत्वादेकाकारा. वस्थेत्युपपन्नमेकवचनम् । तदाह-कायक्याच्चैकत्वोपचार इति । तस्मात् शा- स्त्रकारवचनमप्यनयैव युक्त्योपपत्रम् । पदवाक्यनिर्देशश्चोपपन्नो गौः पदं, अश्वः पद, लोकिकं वाक्यं, वैदिकं वाक्यमिति चेत्यादिकः । तस्माद्वकारायेव पदम् । स एव शब्दो नान्यद्वादिव्यतिरिक्तमस्तीति सिद्धम् । अथ गौरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थ इति नायं प्रश्न उपपद्यते। ननु शब्दो निरूपितः, संप्रत्यर्थो निरूप्यत इति ; तत्राह-अथ गौरित्यत्र कः शब्द इति युक्तं यत्पृष्टम् । वर्णपक्षे हि वाचकत्वं नोपपद्यते इति वैयाकरणानामाशङ्कानिराकरणाय । अभिधेये तु न कश्चिद्विशेषः। आकृतिवी गुणो वा व्यक्तिर्वाऽभिधेया भवतु तथापि संबन्धस्यौत्पत्तिकत्वे १. निरु. १.१.४. २. शा. भा. पृ. ११. पं. १०.

·१२४ बृहती [अ.१.पा.१.सू.५. रोधः । अस्थायी चायं पक्षः। नायं राद्धान्तो-यदुताऽऽकृतिवचनतंत्र सर्वशब्दानामिति । गुणवचनताऽप्यरुणादिषु दृष्टा, व्यक्तिवचनतो. द्भिदादिषु । तस्मात् प्रश्नस्तावनिष्प्रयोजनः । उत्तरमपि राद्धा. न्तविरुद्धम् । अथायमभिप्राय:-उदाहरणाभिप्रायमिति । अत्रापि प्रश्नस्ता- वनिष्प्रयोजन एव । उत्तरमपि; यदि शब्दस्य व्यक्तिरर्थः, अथा- पि सामान्यम् , सम्बन्धे को विशेषः ? विशेषविवक्षायां च प्रयोजन वक्तव्यम् । न कश्चिद्विरोधोऽस्ति, यतः सम्बन्धोत्पत्तिकत्वापयिकं चात्र प्रदर्शयितुं युक्तम्। अस्थायी चाय पक्षः आकृतिगुणव्यक्तीनामभिधेयतेत्येवंरूपः । नायं मामांस- कराधान्त:-यदुताकृतिवचनतैव सर्वशब्दानामिति । गुणवचनताऽप्यरुणादिषु दृष्टा । गुणे सत्यरुणादीनां प्रयोगादसति चाप्रयोगात् । ननु प्रतिगुण्यरुणादीनां भेदादेकं सामान्यमङ्गीकर्तुमुचितम् । अ. न्यथा शब्दानां प्रवृत्यनुपपत्तेः। अत्राभिधीयते-भिन्नत्वमभिन्नत्वं वा व. स्तुनो भिन्नाभिन्नावभासिबुद्धिनिबन्धनम्। तत्र तावदरुणिमादुिषु नभेद- बुद्धिरस्ति । यापि च पटुमन्दतादिभिर्विशेषैर्विशिष्टबुद्धिः सापि न स्वरूपभेदमावहति, विशेषमानत्वात् । नन्वरुणिमादयः परमाणुषुपा- र्थिवेषु पाकजाः सर्वकार्यद्रव्येषु च कारणगुणपूर्वका इत्युत्पत्तिप- रतवावसीयते । मैवम् ; कस्यायमभ्युपगमः आकृतिवद्रव्येषु गुणस्त- मवैतीति ? वयं प्रतिपद्यामहे-सगुणसमवायः कस्य चित्कथञ्चि दुदेत्यपैति च । न च समवायमपि नित्यमेक (१)मभ्युपैति । तेन सकल. द्रव्येधेकोऽरुणिमाऽरुणमः पदाभिधानीय इति । व्यक्तिवचनता चोद्भिदादिषु । कर्मविशेषनामधेयान्युद्भिदादीनि वक्ष्यति । तस्मात्प्रश्नस्तावनिष्प्रयोजनः । उत्तरमपि राद्धान्तविरुद्धम्-सास्नादिविशिष्टा आकृतिरिति । किन्तु एव वा- च्यम्-आकृत्यादय इति । अथायमभिप्रायः-उदाहरणाभिप्रायमेतदिति । 'अथ गौरित्यस्य शब्दस्य को- ऽर्थ' इत्युदाहृतप्रश्नेनानेन तदीयमेव वाच्यमुपदर्शयितुमाकृतिरित्युक्त. मिति । अत्रापि प्रश्नस्तावनिष्प्रयोजनो विशेषशब्दार्थविषयः। एवमेव प्र- 'टुमुचितं कश्शब्दस्यार्थ इति । न पुनर्गोशब्दमेव विशेषेणाश्रित्य । उत्तरमपि निष्प्रयोजनम् । यस्माद्यदि गोशब्दस्य व्यक्तिरों यदि वा सामान्य. १. अभ्युपगमः । तेन इति ख. पु.

·अर्थस्वरूपनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता । १२५ अथेदमुच्यते-व्यक्तिपक्षे हि सम्बन्धस्य सापेक्षता प्राप्नोती- ति। का कथा पाचकादिषु तत्र क्रियोपलक्षणमिति चेत् ! इहाप्या. कृतिर्भविष्यति । तत्र ह्यभिहिता क्रिया धातुभागेन, इह स्वनभि. हिता जाति लमुपलक्षणायेति चेत् ! कल्प्यतामभिधानम्, न पुन- स्सापेक्षताभिधाने उपयोगमस्य पश्यामो, निरपेक्षताभिधाने वा। तस्मान्मन्दप्रयोजनता प्रश्नोत्तरयोः । अत्रोच्यते-वाचकरूपैव सर्ववाक्येष्यवगतिरिति मन्वानः मर्थः संबन्धे को विशेषः ? औत्पत्तिकत्वानोत्पत्तिकत्वं प्रति तेन विशे. षाभावादुत्तरमेव न दातुमुचितम् । तथार्थविशेषस्याकृतिलक्षणस्य विवक्षायां च प्रयोजन वक्तव्यम् । एवं हि युज्यते वक्तुमाकृत्यादिभिरिति । अथेदमुच्यते-व्यक्तिपक्षे यदि व्यक्तिर्वाच्या स्यात्तदा सम्बन्धस्य सापेक्षता प्राप्नोतीति विशेषणाकृतिवचनतां साधयितुं प्रश्नोत्तरे इति । का कथा पा चकादिषु ? पाचकादिशब्दा व्यक्तिवचनाः। तेषु संबन्धस्यानपेक्षत्वं कथमि. ति । तत्र क्रियोपलक्षणमिति चेत् ! अस्यार्थः-यद्यपि व्यक्तिवचनता तेषां तथापि पाचकादिषु क्रियाया उपलक्षणभूनाया विद्यमानत्वादुपाधिवशेन सम्ब. न्धग्रहणं सुकरमित्यनपेक्षत्वम् । इहापि गवादिष्वपि आकृतिरुपलक्षणं भवि. ध्यति-एवमाकृतिको गौरिति। ननु च पाचकादिषु युक्तमुपलक्षणत्वम् । तत्र ह्यभिहिता क्रिया धातुभागेनेति भवेदुपलक्षणम् । इह त्वखण्डत्वाच्छब्दस्यान. भिहिता जाति लमुपलक्षणायेति । उत्तरम्-कल्प्यतामभिधानं यधुपलक्षणता न संभवति । अयमभिप्रायः-यत्र न्यायानुगतं तद्भवतु वाच्यत्वमुपलक्षणत्वं वा, न पुनस्सम्बन्धस्य सापेक्षताभिधानेनास्योपयोग पश्यामः । तस्मान्मन्दप्रयो. जनता प्रश्नोत्तरयोः ॥ अत्रोच्यते-वाचकरूपैव सर्व(१)वाक्येष्ववगतिरिति मन्वानः शब्दार्थयोर्भेदो नोपपद्यते इति(२)पृष्टवान् पूर्वपक्षवादी । अस्यार्थः-पूर्व गकारादि विसर्जनीयान्तं वर्णा एव पदमित्युपसंहृतम् । तदाचिक्षिप्सुः पृच्छति पूर्वपक्षवादी- अथ गौरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थ इति । अयं च तस्य भावः-वनमिति बहुषु वृक्षेवेकवचनान्तं पदं नोपपद्यते । शब्दरूपे ह्यभिधेये युज्यते । तेन वा. चकरूपैव सर्ववाक्येष्वगतिः । तत्र यदि वर्णात्मकं पदं तदा स्पष्टभेदा. वभासप्रसङ्गः स्यात् । तस्मादन्यदेवेदं शब्दतत्वम् । तेनायं भाष्यस्या. र्थः-गौरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थो भवतोऽभिमतः? किंशब्दाद्यतिरिक्तम् ? १. वाच्येषु इति ख. पु. २. इत्युक्तवान् इति मूलपुस्तके . - ·१२६ वृहती [ अ.१.पा.१.सू.५. शब्दार्थयोर्भेदो नोपपद्यत इति पृष्टवान् पूर्वपक्षवादी । इतरस्तु-अवि. कोऽस्य प्रयोगे अभिधाने च ; प्रायोगिकी बुद्धिमभिधेयेऽध्यवस्य- तीति तदपनुत्तये सानादिविशिष्टा आकृतिः-इत्युक्तवान् । प्रदर्शनार्थ चैतदभिधानवत् । (१)"नन्वाकृतिः साध्याऽस्ति वा न वे"त्यभिधेयतया शब्दरूपतां न जहातीत्युक्तवान् । ननु च तद्रूपापत्तावभावाभिधाने किं प्रयोजनम् ? अभिधेयाभिषाय एवायमभाव उक्तः, न स्वरूपा. येन वर्णा एव पदं ब्रवीषीति । अत्र च न बहिरपह्नवः क्रियते ! स्थापि: तत्त्वात् , किन्तु शब्दाभिधेयं शब्दाद्यतिरिक्तं न भवतीति पूर्वपक्षः क्रियते । इतरस्तु-अविवेकोऽस्य प्रयोगे अभिधाने च । प्रायौगिकी बुद्धिमभिधेयेऽध्यवस्य- ति । तदपनुत्तये सास्नादिविशिष्टा आकृतिः इत्युक्तवान् । अस्यार्थः-अस्य वैयाक- रणस्य पूर्वपक्षिणः प्रयोगसाधौ अभिधाने अर्थसाधौ अविवेकः, नैव विविनक्ति-अभिधानसाधुरर्थसद्भाव एव प्रयुज्यते, प्रयोगसाधुस्तु विनाऽप्यर्थेन प्रयुज्यत-इति । तेन प्रायोगिकी प्रयागे साधुभावात्मि का बुद्धिमभिधेयेऽध्यवस्यति । वस्तु भवतु बाह्यं शब्दव्यतिरिक्तमेवा- व्यपदेश्यम् । अभिधेये तु शब्दात्मकमेवेत्येवं विवेकमपश्यन् शब्दात्मकमा भिधेयं दर्शयितुमितरः सिद्धान्ती सास्नादिविशिष्टा आकृतिरित्युक्तवान् । प्रदर्शनार्थ चैतदाकृतिरिति, अभिधानवत् । यथा अभिधानमुपलक्षणं गौरित्यस्य शब्दस्यत्यत्रान्येऽपि शब्दा द्रष्टव्याः, तथाऽऽकृतिरिति उपलक्षणम् , व्यक्त्यादयोऽपि द्रष्टव्याः। "नन्वाकृतिः साध्याऽस्ति वा न वे"ति भाष्यमाकृतिसद्भावमाक्षि- पति । तच्चानुपपन्नम् , वृत्तिकारग्रन्थे साधितत्वादाकृतरित्यतोऽन्यथा व्याचष्टे-नन्वाकृतिः साध्याऽस्ति वा न वेत्यभिधेयतया शब्दरूपतां न जहातीत्युक्तवान् । अस्यार्थः-नस्वरूपेणाकृतिर्नास्तीत्युच्यते । किं त्वभिधेयतया शब्दरूपा। ननु च तद्रूपापत्तावभावाभिधाने किं प्रयोजनम् ? भाष्ये किला स्ति वा न वेति ग्रन्थे. नाऽऽकृतेरभावः प्रतिपाद्यते। तञ्च न युक्तम्। एवं वक्तव्यम्-शब्दस्वरूपै- वाऽऽकृतिरिति । परिहरति-अभिधेयाभिप्राय एवायमभाव उक्तः, न स्वरूपाभिप्रायः। अस्यार्थः-अभिधेयरूपाजावि:(२) शब्दव्यतिरिक्ताऽस्ति वान वेति भाष्ये- णोक्तम् । न पुनः स्वरूपेणास्ति वा न वेति । अत्र भाष्यम्-'न प्रत्यक्षा सती'- ति स्वरूपसद्भावमेवाकृतेः समर्थयमानमिव दृश्यते । तच्चानुपपन्नम् । १. शा. भा. पू. ११.पं. ११. २. शब्दवत् इति ख. पु.

·अर्थस्वरूपनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता। १२७ भिप्रायः । (१)"न प्रत्यक्षा सती साध्या भवितुमर्हति" इति । यदि परं स्वरूपस्यैवाभावस्साध्यते तदैवानभिधेयता । न चा- भावश्शक्यते वक्तुम्, प्रत्यक्षगम्यत्वात् । (२)"व्यामोह इतिचे" दिति । केन चोक्तं स्वरूपेणास्या अभाव इति । इत्तरस्तु तमेवा. भिप्रायं बुद्धौ कृत्वा (३)"नासति प्रत्ययविपर्यासे व्यामोह" इत्युक्तवान् । (४)"असत्यप्यर्थान्तर एवजातीयके भवति प्रत्ययः-पंक्तियूथं वनामिति यथेति चेदित्यभिधेयतया अ. भावं प्रकटयति । नैवायं प्रत्यक्षविरुद्धोऽर्थोऽभिधीयते आकृतेरभावः। किं तर्हि ? अभिधेयरूपतया अभिधानरूपमवगम्यत इत्युक्तम्, नचेद मविवर्तवादिन उपपद्यते । तस्माद्विवर्तपक्षः श्रेयानित्यभिप्रायः । ()"असम्बद्धमिदं वचनमुपन्यस्त"मिति पंक्त्या. दावपि नैव शब्दरूपाचगतिरस्तीत्यभिप्रायः । कथं तवेंका. अनाक्षिप्तत्वादित्यन्यथा व्याचष्टे-न प्रत्यक्षा सती साध्या भवितुमर्हतीति यदि पर स्वरूपस्यैवाभावस्साध्यते तदैवानभिधेयता बाह्याया आकृतेस्स्यात् । यदा त्वस्ति तदा सैवाभिधेया स्यात् । न चाभावश्शक्यते वक्तुं प्रत्यक्षगम्यत्वात् । व्यामोह इति चदिति भाष्यं पठित्वा व्याचष्टे-केन चोक्तं स्वरूपेणास्या अभाव इति । पूर्वपक्ष्येव ब्रूते-नमया स्वरूपणैवाकृतेरभाव उच्यते। किंतु स्वरूपेणास्त्येव। सैव स्व. भिधीयत इति ब्यामोह एव । इतरस्तु राद्धान्ती तमेवाभिप्रायं स्वरूपापह्नवमन्त. रेणाभिधेयापह्नवो न युक्त इति पूर्वोक्तं बुद्धौ कृत्वा नासति प्रत्ययविपर्यासे व्यामो- होऽवगम्यत इत्युक्तवान्। अपरमपि भाष्य 'मसत्यप्यर्थान्तर' इत्यादि स्वस पापह्नवपरमिव लक्ष्यते इति मत्वाऽऽह-असत्यप्यर्थान्तर एवजातीयके भवति प्र- त्ययः-पतिः, यूथे, वनमिति यथेति चेदित्यभिधेयतया अस्य अभावं प्रकटयति । नैवायं प्रत्यक्षविरुद्धोऽर्थोऽभिधीयते आकृतेरभावः । कितु अभिधेयतयाभिधानरूपमवगम्यते इत्युक्तम् । यद्यदभिधीयते तत्तदभिधानरूपमेव यथा वने वृक्षेज्वेकत्वम् । नचेद(६)मविवर्त्तवादिन उपपद्यते । तस्माद्विवर्त्तपक्ष एव श्रेयानित्यभिप्रायः । 'असंबद्धमिद'मित्यादिभाष्यं पठित्वा व्याचष्टे-असंबद्धमिदं वचनमुप. १. शा. भा. पृ. ११. पं. १२. ३.शा.भा.पृ. ११.प. १३. ५. शा. भा. पृ. ११. १५. २. शा. भा. पृ. ११. पं. १३. ४. शा. भा. पृ. ११. प. १४. ६ अविवर्तमान इति ख० पु.

·१२८ बृहती [अ. १.पा.१.सू.५. बुद्धि - त्ययः ? न च शब्दाते पंक्त्यादिष्वेकमुपलभ्यते किंचि. दन्यत् । अस्ति चायं प्रययः । तस्मादध्यासनिबन्धन एवा. यम् । (१)"किमसति वने वनप्रत्यय" इति असति वृक्षव्य. तिरिक्त एकस्मिन्वनाभिधेयेऽर्थे एकप्रत्ययो नोपपद्यते इति किं प्रत्यक्षगम्या वृक्षा अपि न सन्तीति शक्यते वक्तुम् । कोऽभिप्रायः? वृक्षा एवात्रैकतया प्रतीयन्ते न पुनर्वनशब्दरूपता गम्यते । अथायमभिप्रायः-(२)"वृक्षा अपि नैव सन्ती"ति । तदपि हि शब्दाध्यस्तमेव रूपमिति “प्रत्युक्तः स माहाया. निकः पक्षः" । अर्थविषया हि प्रत्यक्षा संवित् । न बुद्धिविषयेत्युक्तम् । बुद्धिविषयत्वे वा संविदः किं सि. ध्यति शब्दाध्यासः ? अन्यैव वृक्षसंवित् , अन्या. न्यस्तमिति । पंक्त्यादावप्यभिधेये नैव शब्दरूपावगतिरस्तीत्यभिप्रायः । प्रत्यक्ष शब्दाकारविलक्षणा पंक्तिः प्रतीयते । इदानीमाशयमाविस्करोति- कथं तषेकप्रत्ययः ? न च शब्दाड्यतिरिक्त किंचिदन्यतू पंक्त्यादिष्वेकमुपलभ्यते । अ- स्ति चायमेकप्रत्ययः । तस्माच्छब्दाध्यासनिबन्धन एवायं शब्द एवाऽर्थेऽध्य. स्तोऽभिधीयते । तस्यैकत्वादेकवचनमुपपद्यते। किमसति वने वनप्र त्यय इति । असति वृक्षव्यतिरिक्त एकस्मिन्वनाभिधेयेऽर्थे एकप्रत्ययो नोपपद्यते इति । अनेन भाष्यं व्याख्यातम् । वनशब्देन भाष्यगतेन चाभिधेयमुक्त वनप्र. त्यय इत्यनेनाप्येकवचनप्रत्ययः । किं प्रत्यक्षसमधिगम्या वृक्षा अपि न सन्तीते शक्ते वक्तुम् । कोऽभिप्राय एवंवदतो भाज्यकारस्य ? उच्यते-वृक्षा एवात्रै(१) करूपतया प्रतीयन्त न पुनः शब्दरूपतावऽगम्यते । अस्यार्थः-वनशब्दे समु. चरिते वृक्षा एवं प्रतीयन्ते, तत्र भवानेव वदति-शब्दव्यतिरिक्तोऽर्थो नास्तीति । तथा सति प्रत्यक्षा एव संतीति प्राप्तम् । न चेदमुचितम् । शब्दातिरेकिणां तेषां प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । अथायमभिप्रायः-वृक्षा अपि न सन्तीति । तदपि हि शब्दाध्यस्तमेव रूप. मिति । अनेन च यद्येवमिति भायं व्याख्यातम् । प्रत्युक्तोऽयं माहायानिकः पक्षः । अर्थविषया हि प्रत्यक्षा संवित् , न बुद्धिविषयेत्युक्तम् । संविदिति भाग्ये बुद्धिपदं विवृतम् । अन्यथा बुद्धिरनुमेया कथं प्रत्यक्षेत्याशङ्का स्यात् । इदानीमिदमाक्षिपति-बुद्धिविषयत्वे वा संविदः किं सिध्यति शब्दाध्यासः ? १. शा. भा. पृ. ११. पं. १६. २. शा. भा. पृ. ११. पं. १५. ३. एकतया इति ख.पु. " ·आकृतिवादः ] ऋजुविमलोपेता। १२९ वनसंवित् । तस्माद्बुद्धिविषयाचा भवत्वर्थविषया वा, सर्वथा वन- शब्दरूपता नास्तीत्येतावद्वक्तव्यम् । अतः प्रत्यक्षमेवाक्षिप्यत इति लक्ष्यते । मैवम् ; वनशब्दाकारवादिनो हि भिन्नरूपावगतिरेवो. त्तरम् । सा च वृक्षरूपाद्भिन्नैवात्र प्रतीयते । यदि परं तदभावादप्र. तीतिः । स चाभावः प्रत्यक्षे प्रत्यार्थनि नोपपद्यते । ननु विज्ञप्तिप्रत्यक्षपक्षेऽप्येतदुपपद्यत इत्युक्तम् । न, भेदावगतः परिकल्पनापक्षपातित्वात् । तस्मात् मुष्ठूच्यते-प्रत्युक्तस्स माहा. यानिकः पक्ष इति । येन शब्दाध्यासे निराचिकीर्षित बुद्धिविषयता संविदो निराक्रियते । अन्यैव हि वृक्षसंविदन्या च वनसंवित् । अस्यार्थः-यदि वृक्षसंविद्वनसंविधैका स्यात् न तदा बुद्धिविषयत्वे संविदोऽस्यास्सिध्यति शब्दाध्यासः। न चैतदस्ति । तस्माद्बुद्धिविषया वा भवत्वाविषया वा। सर्वथा वनशब्दरूपता नाऽस्ती. त्येतावत् वक्तव्यम् । अतः प्रत्यक्षमेवाक्षिप्यत इत्यादिग्रन्थस्यासम्बन्धव प्रतिभाति । तस्मादाकृतिसद्भाव एवाक्षिप्यते इति लक्ष्यत इति । एकदेशिमतमुपन्यस्तं समर्थयते-मैवम् ; वनशब्दाकारवादिनो हि भिन्नः रूपावगतिरेवोत्तरम्-यो हि वनशब्दाकार एव वनशब्देनोच्यत इति वदति तस्य शब्दाकाव्यतिरिक्ताकारावगतिरेव निराकरणीयतयो. पन्यसनीया। सा च (१)वृक्षस्वरूपात भिन्नैवात्र प्रतीयते । यदि परं तदभावात् वृक्षाभावादप्रतीतिः। स चाभावः प्रत्यक्षे वृक्षविषये प्रत्यार्थनि प्रतिपक्षभूते भावग्राहिणि नोपपद्यते । आत्यन्तिकप्रमाणप्रत्यस्तमय एवाभावो यतः। ननु विज्ञप्तिप्रत्यक्षपक्षेऽप्येतत्प्रत्यक्षं शब्दातिरिक्तवृक्षविषयमुपपद्यत इत्युक्तं बौद्धैः। तेन वृक्षसंवित्प्रत्यक्षाऽस्तु, मा भूवन् वनव्यतिरिक्ता अत्र च विज्ञप्तिशब्दस्य साधुत्वाय क्तिनाबादित्वात्(?) वक्तव्यः । अन्यथा ण्यन्तत्त्वायुजव स्यात् । अत्रोत्तरम्-न; भेदावगतः परिकल्पनापक्षपातित्वात् । अस्यार्थः-ज्ञानादपि भेदेन वृक्षाः प्रतिभान्ति । तत्र त्वया (किं?) वक्तव्यं भेदावगतिरियं कल्पनामात्रमिति । न चेदं युक्तम् । न हि सर्वलोकावगतो ऽर्थः काल्पनिक इति शक्यते वक्तुम्। तस्मात्सुष्टु शोभनमुच्यते-प्र. त्युक्तस्स माहायानिकः पक्ष इति । अत्रेदमभिप्रेतम-यदि वैयाकरणो वृक्षविषयं प्रत्यक्षं बुद्धिविषयं ब्रूयात नदा बाह्यवृक्षाभावे शब्दमात्रमभिधेयमिति १. भिन्नवृक्षस्वरूपात् इति ख. पु. १७० ऋ० वृक्षा इति।

·बृहती [ अ.१.पा.१.सू.५. -- नन्विदानीमेकबुद्धिरनालम्वनैव प्राप्ता । (१)"अथ किमाकृ- तिसद्भाववाद्युपालभ्यते-सिद्धान्तान्तरं ते दुष्यति वनेऽपि तेऽसति वनप्रत्ययः प्रामोतीति"। कः पुनरत्र सिद्धान्तो यो दुष्यति । एकस्मिन्वर्तमानात् मातिपदिकादेकवचनमिति । बहवश्च वृ. क्षाः, तत्रेदं प्रातिपदिकमित्युक्तमायुष्यता। यथैवाकृतिरस्तीति भवतां सिद्धान्तः तथाऽयमपि। तदिदं राद्धान्तान्तरदृषणं भवति। प्रमाणा. न्तरमूलत्वात् स्मृतेः। यदि दूषणं भवति भवतु नाम । न ह्यभ्युपग- ममात्राद्धेतोरदुष्टस्यापि दुष्टता शक्यते वक्तुम् । अदुष्टश्चार्य हेतुः प्रत्यक्षावगतिनाम । तस्माद्यधेकत्वमन्तरेणाप्येकवचनम्, किं कुर्मः क. मुपालभेमहि । न चायमुपलम्भस्य विषयः। 'एकस्मिन्नेकवचन मिति स्यादप्येतत् । न चेदं शक्यम् , भेदप्रतीतेरर्थज्ञानयोरिति । अत्र भाष्यम्-किमाकृतिसद्भाववादी'त्यादि। तेन चेदमाशङ्कितम्- यदि वृक्षा एव वनप्रातिपदिकाभिधेयाः, तदा तेषां बहुत्वादेकत्वामा वे सति कथमेकवचनम् ? अथ बहुत्वेऽप्येकवचनम् , तदै कस्मिन्नेक वचन मिति भवतामभ्युपगमो न युक्तः। एवं चेदाकृतिर्विद्यत इत्ययम पि भवतामभ्युपगमो मृषाभूत एवेति । एतदुपजीव्याह-नन्विदानीमेक- बुद्धिः पिण्डेवनालम्बनैव प्राप्ता, आकृतेरभावात् । इदानीं भाज्याक्षराणि व्याचष्टे-अथ किमाकृतिसद्भाववाशुपालभ्यते-सिद्धान्तान्तर ते दुष्यति वनेऽपि तेऽ. सति वनप्रत्ययः प्राप्नोतीति । कः पुनरत्र सिद्धान्तो यो दुष्यति ? एकस्मिन् वर्तमाना प्रातिपदिकादेकवचनमिति । कथं दुष्यति ? बहवश्च वृक्षाः। तत्र चेदं प्रातिपदिकं वर्तत इत्युक्तमायुष्मता। यथैषाऽऽकृतिरस्तीति भवतां राधान्तः तथाऽयमपि राद्धान्तः। तेन तुल्ययोगित्वादेकाभ्युपगमापायेऽपराभ्युपगमो दुष्ट इति तत्सिद्धान्ता- न्तरदूषणं निग्रहस्थानमसाधकत्वादित्युत्तरभाष्यं व्याचष्टे-तदिदं सिद्धा- न्तान्तरदूषणमुच्यते । न पुनराकृतिसद्भावस्य दूषणमित्यर्थः । कस्मात् ? न हि स्मृतिदूषणात् प्रत्यक्षमपि दूषितं भवति। तेन प्रत्यक्षसिद्धा नाक. तिरपह्रोतुं शक्यते । प्रमाणान्तरमूलत्वात्स्मृतेः । मूलाभावे यदि दूषण भवति भवतु नाम, न पुनरभ्युपगममात्राद्धेतोरदुष्टस्यापि दुष्टता शक्यते वक्तुम् । अदुष्टश्चायं हेतुराक तिसद्भावे प्रत्यक्षावगति म । उपसंहरति-तस्माद्ययेकत्वमन्तरेणाप्येकवचनप्रयोगः किं कुर्मः ? कमुपालभेमहि ? अनादित्वात्प्रयोगस्यैवमवगन्तव्यं-वनादिवस । १. शा. भा. पृ. ११.पं. १८.

·सम्बन्धस्वरूपनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता। प्रायिकमेतत् । दारादिषु व्यभिचारात् । तस्मात् प्रायोगिकमिदमेक- वचनम् , नान्वयिकम् । अतस्सिद्धान्तान्तरापरिज्ञानमेवात्र गर्हणी. यम् । तस्मान्न क्वचिच्छब्दाध्यस्ता वाच्ये बुद्धिरस्तीत्युपपन्नं जै. मिनेर्वचः-आकृतिश्शब्दार्थ इति । आकृतिप्रतिपत्तिमुखेन गोशब्दा. दीनां निमित्ततेति । एतच्चाकृत्यधिकरणे निपुणतरमुपपादयिष्यामः । अथ सम्बन्धः कः ? (१)"यच्छब्दे विज्ञातेऽर्थो विज्ञायते" इति का पुनरयं सम्बन्धः पृष्टाश्वोपन्यस्तश्च ? पूर्वोक्त एवेति वदामः । ननु त्यप्येकत्वे एकवचनं भवतीति । न चायमुपलम्भस्यापि विषयः। यस्मा “देक- स्मिन्नेकवचनं, द्वयोर्द्विवचनं, बहुषु बहुवचन"मिति प्रायिकमेतत् । दारा. दिवसत्यपि बहुत्वे बहुवचनदर्शनायभिचारात् तस्मात्प्रायौगिकमिदमेकव. चनं प्रयोगस्यानादितया प्राप्नोति । नान्वयिक नार्थान्वयाय प्रभवति । अतस्सिद्धान्तापरिज्ञानमेवात्र गहर्णायं भवतः योऽयमस्मदीयं सिद्धान्तं न जाना. ति-किंचित्प्रायोगिकमपि भवति किश्चिदान्वयिकामिति । यत्पुनरत्र कैश्चिहारादिश्ववयवसङ्खयाभिप्रायेण विभक्तिवर्णनं कृतं (२)तदास्त वाघटमानं (१) यत्र हि प्रातिपदिकं वर्तते तत्संख्यायामेव विभक्तयो भवन्ति(३) "समर्थः पदविधि"रिति । न चावयवादिगताः संख्या वाक्यार्थेऽन्वीयन्ते। अनन्वीयमानाश्चाभिधीयन्त इति साहसमे. तत् । एतच नवम एव वक्ष्यामः। तस्मान्न क्वचिच्छब्दाध्यस्ता वाच्ये बुद्धिरस्ति वनादिवपि परिहतत्वादित्युपपन्नं जैमिनेर्वचः-आकृतिश्शब्दार्थ इति । ननु यत्परश्शन्दः स शब्दार्थः । न चाकतिमात्रपरता कस्यचि. च्छब्दस्य; सर्वेषां कार्यपरत्वादित्याशङ्कयाह-आकृतिप्रतिपत्तिमुखेन गोश- ब्दादीनां निमित्ततेति । अस्यार्थः-आकृति कार्यान्वयिनी प्रतिपादयन्तो गवा. दिशब्दाः कार्यपराः। तेनाकृतिश्शब्दार्थ इत्युक्तमिति । एतच्चा(४)कृत्य- धिकरण निपुणतरमुपपादयिष्यामः । अथ सम्बन्धः क इति । यच्छन्दे विज्ञाते सत्यर्थो विज्ञायत इत्यनेन भाग्येण का पुनरय सम्बन्धः पृष्टश्चोपन्यस्तश्च ? पूर्वोक्त एवेति वदामः । य एव प्रत्याय्य. स्य प्रत्यायकस्य च संचासंशिलक्षणस्सम्बन्ध इति पूर्वमुक्तः स एव पृष्ठश्चोऽपन्यस्तश्चेति । इदानी येनाभिप्रायेण भेदं मत्वा प्रश्न उक्तस्तमा- १. शा. भा. पृ. ११.पं. २१. २. वितन्ती वा घटमानां इति ख. प. ३. पा. सू. २.१.१. ४. पू. मी, १.३.१५.

·१३३ बृहती [अ.१.पा.१.सू.५. चासौ संज्ञासंज्ञिलक्षणः सम्बन्धः १ तस्मादन्य एवायं सम्बन्ध इति मन्यते । तदयुक्तम् , तत्रापि प्रत्याय्यस्य प्रयायकस्य च संज्ञासंज्ञि- लक्षणः सम्बन्ध इति । स एवायं ज्ञाप्यज्ञापकलक्षणः सम्बन्ध उक्तः । ननु च प्रत्याय्यस्य प्रत्यायकस्य च संज्ञासंज्ञिलक्षणस्सम्बन्ध इति वदता प्रत्याय्यस्य प्रत्यायकस्येति षष्ठयभिधानेन सम्बन्ध्यन्तर- मुक्तं भवति । मैवम् । तदेवेदं प्रत्याय्यमत्यायकत्वं संज्ञासंज्ञिलक्षण- मिति षष्ठया प्रतिपादितम् । कुद् एतत् ? ननु व्यतिरेकं षष्ठी प्रति. पादयति । अस्त्येवात्र हेतुहेतुमत्तया व्यतिरेकः । प्रत्याय्यप्रत्या. यकत्वं संज्ञासंज्ञिलक्षणसम्बन्धस्याभिधाने निमित्तम् । अन्यथा प्र- विष्करोति-ननु चासौ सज्ञासशिलक्षणस्सम्बन्धः । असाविति दूरस्थः पूर्वो. का, तस्मादन्य एवायं सम्बन्ध इति मन्यते । अयमाशयः-अत्र यच्छब्द उच्चरि- तेऽर्थो विज्ञायत इति वदता ज्ञाप्यज्ञापकलक्षणस्सम्बन्ध उक्तः । शब्दे युच्चरितेऽर्थो विज्ञायत इतीदमेव शब्दस्य ज्ञापकत्वमर्थस्य शाप्यत्वम्। न पुरन्यत् । तत्र पुनः प्रत्याय्यस्य प्रत्यायकस्येति षष्ठ्या प्रत्याय्यप्र. त्यायकभावातिरेकी संज्ञासंशिलक्षणसम्बन्ध उक्त इति; तदयुक्तम् । यस्मात्तत्रापि प्रत्याय्यस्य प्रत्यायकस्य च यः सज्ञासंज्ञिलक्षणः सम्बन्ध इति भाष्ये प्र- त्याय्यप्रत्यायकशब्दप्रयोगात्स एवायं योऽत्रोपन्यस्तो ज्ञाप्यज्ञापकलक्षण. स्सम्बन्ध उक्तः। प्रत्याय्यस्य इदानीमाशयमाविस्करोति-ननु च प्रत्याय्यस्य प्रत्ययाकस्य च यस्संज्ञा- सज्ञिलक्षणस्सम्बन्ध इति वदता प्रत्याय्यकस्येति षष्ट्यभिधानेन सम्बन्धान्तरमुक्तं भवति । मैवं वादीः तदेवेदमत्रत्यं प्रत्याय्यप्रत्यायकत्वं हि संज्ञासंज्ञिलक्षणं इति षष्ठ्या प्रतिपादितम् । अयं भावः-ज्ञाप्यज्ञापकभाव एव प्र. त्याय्यप्रत्यायकयोस्संज्ञासंशिलक्षणस्सम्बन्धो नान्यः। षष्ठी च स. म्बन्धसम्बन्धिनो दादुपपद्यत इति । कुत एतदिति भावमपरिभावयतः प्रशनः । ननु व्यतिरेकं षष्ठी प्रतिपादयतीत्येकग्रन्थेन भावं विवृणोति । अस्त्येवात्र हेतुहेतुमत्तया व्यतिरेकः । प्रत्याय्यप्रत्यायकत्वं हि संज्ञासंझिसम्बन्धस्याभिधाने निमित्तम् । अस्यार्थः-शाप्यज्ञापकाभ्यां सम्बन्धिभ्यामस्त्येव सम्बन्धस्य व्यतिरे- का। हेतुहेतुमत्तयति व्यतिरेकमेव स्पष्टयति । तस्मादयं शब्दार्थ- योस्सम्बन्धः संज्ञासंशिसम्बन्ध इत्युच्यते, यतः प्रत्याय्यप्रत्यायक. यो। तेन प्रत्याय्यप्रत्यायको सम्बन्धिनौ सम्बन्धस्य विशिष्टरूपतामा. पादयन्तौ हेतुभूतौ । सम्बन्धश्च हेतुमान् भवति । न चाव्यतिरेके ·सम्बन्धस्वरूपनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता। त्याय्यप्रत्यायकोपन्यासोऽनर्थकः । तमेकं न व्यपदिशति भवान यः संज्ञासंज्ञिलक्षणस्सम्बन्ध इति वक्तव्यम् । अत एव कृतक इति पूर्वमुपपादितमित्यनेन ग्रन्थेन पूर्वोक्तस्यायमुपन्यास इति प्रकट यति । किं पुनः कारणं पुनः प्रश्नोपन्यासयोः ? इदमत्र कार. णम्-विवर्ताक्षेपे हि युतसिद्धयोरनपेक्षत्वं न शक्यते वक्तुमिति मन्वानस्य प्रश्नः । शक्यते हि दृद्धव्यवहारस्यानादितया ऽनपेक्षता वक्तुमिति तस्यैवोपन्यासः। स तु कृतक इति पूर्वोपवर्णितेनैवाभिप्रा- येणोक्तम् । (१)"तस्मान्मन्यामहे-केनापि पुरुषेण शब्दानामस्सह सम्बन्धं कृत्वा संव्यवहर्तुं वेदाः प्रणीता" इति सापेक्षत्वमुपसंह. हेतुमद्भाव उपपद्यत इति । एवं तावत्साधितमेक एवोभयत्रापि सम्बन्ध इति । यदहित्य एव तत्रापि सम्बन्धो नाभिमतस्स्यात् । अन्यथा हि प्रत्याय्यप्रत्यायकोपन्यासोऽनर्थकस्तत्र स्यात् तमेकं न व्यप. दिशति भवान् यस्संज्ञासंज्ञिलक्षणस्सम्बन्ध इत्येव वक्तव्यम् । यत एवोभयत्रापि स एव सम्बन्धः, अत एव स तु कृतक इति पूर्वमुपपादितमित्यनेन अन्थेन पूर्वोत्तस्यैवा. यमुपन्यास इति प्रकटयति। अन्यथाऽन्यस्सम्बन्धः पूर्वोक्तः, अयमन्य इति नेदं वचनसुपपद्यते । स तु कृतक इति पूर्वमुपपादितमिति । किं पुनः कारणं पुनः प्रश्नोपन्यासयोः ? अस्यार्थः-पूर्व कृतकस्तीत्येवमन्तेन अन्थेन परराक्षेपे कृते तत्समाधानमात्रमेव कर्तव्यम् । न पुनः प्रश्नो- पन्यासाविति । इदमत्र कारणम्-विवर्ताक्षेपे(२)युतसिद्धयोः कथं पुनरनपेक्षत्वं शक्यते वक्तुमिति मन्वानस्य प्रश्नः-निराकृतस्स्वपक्षो विवर्त्तवादी मीमांसकमेव पर्यनु. युड़े। यदि युतसिद्धौ शब्दार्थों अथ सम्बन्धः कः१ मत्पक्षेहि तादात्म्या- देव शब्दार्थयोस्सम्बन्ध उपपद्यते । यदि पृथग्भूतयोरपि प्रत्याय्यप्रत्या- यकलक्षणं सम्बन्धमभ्युपगच्छेत् तदानपेक्षत्वं न सिध्यतीति । अनेन प्रश्नस्तावत्समर्थितः । शक्यते हि वृद्धव्यवहारस्यानादितया वक्ष्यमाणेन मार्गेणान- पेक्षता वक्तुमिति तस्यैव ज्ञाप्यापकलक्षणसम्बन्धस्योपन्यासः, स तु कृतक इति पूर्वोपवर्णितेनैव सम्बन्धाक्षेपवादस्थानोक्तेनैवाभिप्रायेणोक्तं वैयाकरणेनैव । त. १ शा. भा. पृ. १२. पं. १. २. युतसिद्धयोः कथं पुनरपेक्षत्वं इति. ख. पु. युतसिद्धयोरनपेक्षत्वं न शक्यते वक्तुमिति मूलानुयायी पाठः॥

·१३४ वृहती [अ.१.पा.१.सू.५. . ? - . तम् । तदिदानीमुच्यते-अपौरुषेयत्वात्सम्बन्धस्य सिद्धमिति । वृद्ध व्यवहारस्यानादितोपन्यासः । किमिदं तर्हि प्रश्नोत्तरम् ? कथामिति पृष्टे पुरुषस्य सम्बन्धु. रभावादित्युत्तरमयुक्तम् । अनादिताप्रतिपक्षनिरासायेदमुच्यते । कथं पुनरिदं प्रतिपक्षतयाऽऽशङ्कयते ? बाढमा शङ्कयते । अनादिनापि - व्यवहारेण शब्दार्थावगमसिद्धौ यत्र कर्लोपलभ्यते तत्रादिमत्व बलात् प्रामोति, वृद्धिरादैजितिवत् । तस्मात्कर्तुरूपलंभो निराकर- णीयः । कथं पुनस्सम्बन्धा नास्तीत्यस्य प्रश्नस्य किमिदमुत्तरमुप. पद्यते ? प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्याभावात् , तत्पूर्वकत्वाच्चेतरेषामिति । कथं नोपपद्यते ? अनुमानादेरपि प्रमाणत्वाभ्युपगमात् । स्मान्मन्यामहे भवन्मते केनापि पुरुषेण शब्दानामर्थं सह सम्बन्धं कृत्वा संव्यवहर्तु वेदाः प्रणीता इति सापेक्षत्वमुपसंहृतम् । यदि हि सम्बन्धः कृतकः तदा सम्ब. न्धोत्तरकालभाविनो वेदा अपि कृतकाः । अन्यथा हि सङ्केतात्माच्येषु वेदेषु नार्थप्रतीतिस्स्यात् । सम्बन्धकर्तृवेदप्रणेत्रोश्चैकतोपलक्षणमात्रम् । सर्वथा कृतकसम्बन्धानुबन्धिनो वेदा अपि कृतका इति विवक्षितम् । तदिदानीमुच्यते-अपौरुषयत्वात्सम्बन्धस्य सिद्धमिति । भाज्यं व्याचष्टे-वृद्धव्यवहार- स्यानादितोपन्यासोऽयम् । यदि वृद्धव्यवहास्यानादितैवात्रोपन्यस्पते किमिदं तर्हि प्रश्नोतरम् ? तदेव दर्शयति-कथमिति सम्बन्धस्थापौरुषेयत्वहेतौ पृष्टे पुरुषस्य सम्बन्धुरभावादित्युत्तरं न युक्तम् । एवं वक्तव्यम्-वृद्धव्यवहारस्याना- दित्वादिति । वृद्धव्यवहारस्यानादिताप्रतिपक्षनिरासायेदमुपन्यस्तम् । पुरुष. स्य सम्बन्धुस्सद्भावो वृद्धव्यवहारस्यानादितायाः प्रतिपक्ष इति । सोऽ. नेन ग्रन्थेन निराक्रियते । कथं पुनरिदं सम्बन्धुरुपलम्भनं प्रतिपक्षतयाऽऽश- यते ? बाढमाशङ्कयते। अनादिनापि वृद्धव्यवहारेण शब्दादर्थावगमसिद्धौ यत्र सम्बन्ध स्य कर्त्तापलभ्यते तत्रादिमत्तैवोपलब्धिबलात् प्राप्नोति(१)वृद्धिरादैजि" तिवत् । अस्यार्थः-यद्यपि वृद्धव्यवहारानादितयापि शब्दादर्थावगम उपपद्यते, त. थापि साक्षात्सङ्केतकारणदर्शने न शक्यतेऽनादिता वक्तुमिति भवति सम्बन्धृपुरुषोपलम्भने प्रतिपक्षभूतम् । तस्मात्करुपलम्भो निराकरणीयः । कथं सम्बन्धा नास्तीत्यस्य प्रश्नस्य किमिदमुत्तरमुपपद्यते ? प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्याभावत्त- १. पा. सू. १.१.१.।

·सम्बन्धनित्यता] ऋजुविमलोपेता। तत्पूर्वकत्वं चायुक्तं सापेक्षत्वप्रसङ्गात् । क्रियादिषु चाननु. मेयतापत्तः । सापेक्षत्वे च शब्दस्योत्पत्तिकत्वप्रयासोऽनर्थकः । त. दिदमापतितं घोटारूढस्य विस्मृतो घोट इति । अभिप्रायानभिज्ञस्यै. वैतच्चोधम् । केवलानुमानागमप्रमेयता तावन्न सम्भवत्यनादौ वृद्ध. व्यवहारे प्रत्यार्थनि । तस्मात्मत्यक्षं तत्पूर्वकं चागमानुमानं निरसनी. यमिति । तस्मादुपपन्नमुत्तरम् । बहुवचनमिदानी किमर्थ-तत्पूर्व. त्पूर्वकत्वाच्चतरेषामिति । कथं नोपपद्यते ? अनुमानादेरपि प्रमाणत्वाभ्युपगमात् । तेन प्र. त्यक्षमात्रनिराकरणं न सम्बन्धु(१)नास्तितामावहति । ननु प्रमाणप्रत्यक्षे निराकृते तत्पूर्वकत्वाचेतरेषामित्यनेन ग्रन्थेनानुमा. नाद्यपि निराकृतमित्यत आह-तर्वकत्वं चायुक्तं, शब्दस्य सापेक्षत्वप्रसशात् । अस्यार्थः यदि यद्यत् प्रत्यक्षपूर्वकं तत्तत्प्रत्यक्षे निराकृते निराकृतं भव. ति । तदा यत्रैव तर्हि प्रत्यक्षे प्रवर्तते तत्रैव तेन तेन प्रवर्तितव्यमित्या. यातम् । शब्दोऽपि च प्रत्यक्षपूर्वक इति तेनापि प्रत्यक्षविषय पर प्रव. त्तितव्यम् । अतश्चास्य प्रत्यक्षसापेक्षता प्राप्ता । क्रियादिषु च प्रत्यक्षा. विषयेष्वननुमेयतापत्तेः । अनुमानस्यापि प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन तद्विषय एव प्रवृत्तिनियमापत्तेः । सापेक्षत्वे च शब्दस्य सम्बन्धस्यौत्पत्तिकत्वप्रयासो ऽनर्थक एव । अप्रामाण्यस्य दुष्परिहरत्वात् । तदिदमापन्नं यल्लोके शून्य- मनःकथासु श्रूयते-घोटारूढस्य भवतो विस्मृतो घोट इति । विस्मृतश्चित्ताद. पक्रान्तः । स्मरतेः कर्मकर्तृविषयस्येदं रूपम् । अभिप्रायानभिज्ञस्येदं चोद्यम् । केवलानुमानागम(२)गम्यता तावन्न सम्भवत्यनादौ वृद्धव्यवहारे प्रत्यर्थिीन । अस्यार्थः- तौ ताबदनुमानाप्रमौ केवलप्रत्यक्षव्यापारनिरपेक्षौ। तद्गम्यता ता- वत्सम्बन्धुन भवति । यस्मात्कार्यतः कारणानुमानं केवलानुमानम् । शब्दाचार्थप्रतीतिः कार्यभूता । सा च नैकान्तेन सम्बन्धान्तरमेवानुमा. पयितुमलम् , वृद्धव्यवहारानादितयाऽप्युपपत्तेः। तथा-आगमोऽपि स्व. तन्त्रस्तावन्न सम्बन्धृसत्वे प्रमाणम्, कार्यैकविषयत्वात्। यदि परं प्रत्यः क्षानुमानपूर्वको वक्तव्यः। तत्रानुमानपूर्वकोऽप्यनादिवृद्धव्यवहारप्रतिप क्षसम्भवन केवलानुमानाभावात् प्रत्यक्षानपेक्षो न सम्भवतीति। तस्मात्प्रत्य- क्षं तत्पूर्वकं च प्रत्यक्षगृहीतविषयमागमानुमानं निरसनीयमिति । तस्मादुपपन्नमुत्तरम् । बहुवचनमिदानी किमर्थम् ? तत्पूर्वकत्वाच्चेतरेषामिति यदि सम्भवत्प्रमाणनिरसनं तदोपमानस्य निरासोऽनर्थकः, तस्य साहश्यमात्राविषयत्वात् । सम्ब. १. अस्तितां इति क. पु.। २. प्रमेयता इति ख० पु० ।

·बृहती [अ. १.पा.१.सू .५. सर्वेषां प्रमाणानाम्, कत्वाचेतरेषामिति ? इतरयोरिति वक्तव्यम् । द्वयोराशङ्कनीयतयो- पन्यासात् । असम्भवस्तु सर्वेषामेवेत्युपपन्न बहुवचनम् । ननु-चिरवृत्तवादित्यसिद्धतामाह । कथमसिद्धता ? पूर्व जानां प्रत्यक्षविषयतोपपत्तेः । न हि चिरवृत्तस्सन् न स्मर्येतेति न पूर्वजानामपि प्रत्यक्षमत्र सम्भवतीयभिप्रायः । यदि स्यात्पा. णिनिवत्स्मर्यंत । न च हिमवदादिकूपारामादिवदस्मरणं भ. वितुमर्हति । तत्रास्मरणे हेतुरुपपद्यते पुरुषवियोगादिः । “न च पुरुषवियोगः शब्दानामस्ती"ति किमभिप्रेतम् ? कृतकपक्षे हि तत्यमाण्यात् प्रामाण्यं स्यात् , न निष्प्रयोजनतया विच्छेदस्स्मर. णस्योपपद्यते इत्यभिप्रायः । तच पाणिनिपिङ्गलोपन्यासेन प्रक. न्धरि सम्बन्धाभावात् । अर्थांपत्तेस्तु सम्बन्धुः कल्पनया विना कस्य चिदपि विरोधाभावात् असम्भव एवेति । समाधिमाह-द्वयोराशङ्खनीयत. योपन्यासात् । असम्भवस्तु सर्वेषामित्युपपन्नं बहुवचनम् । अस्यार्थ:-अभावस्ताव. तेन युक्तमेवैवं वक्तुमितरेषां चाभावात् सम्बन्धा नास्तीति । तत्र यत्र शङ्का नास्ति तत्र हेतुनिराकणान्नोपन्यस्यते । यत्र तु सम्भावनापि तत्र सहेतुकं निराकरणं क्रियते इति । ननु चिरवृत्तत्वादित्यसिद्धतामाह । अनेन "ननु चिरवृत्तत्वात्प्रक्षस्थागो. चरो भवेदिदानींतनाना" मिति भाष्यस्य तात्पर्यमाह । अनेन भा. प्येण भाष्यकारः प्रत्यक्षाभावस्यासिद्धतामाह । कथमसिद्धता? पूर्वजानां प्रत्यक्षविषयतोषपत्तेः । न हि चिरवृत्तः सन् न स्मयतेति न पूर्व जानामपि प्रत्यक्षमत्र सम्भवतीत्यभिप्रायः । यदि स्यात् प्रत्यक्षं पूर्वजानां पा- णिनिरिव तत् स्मर्येत । न च हिमवदादिकूपारामादिवदस्मरणं भवितुमर्हति । य स्मात्तत्रास्मरणे हेतुरुपपद्यते पुरुषवियोगादिः । आदिशब्देनाभियोगोऽपि ग्राह्यः। न च पुरुषवियोगः शब्दानामस्तीत्यनेन भाग्यमर्थतोऽनुवति । भा. ध्याभिप्रायं पृच्छति-किमभिप्रेतमिति पृच्छतश्चायमभिप्राय:-यद्यपि सम्बन्धा दृष्टः तथापि किमसाववश्यं स्मरणीय इति । इदानीमभि- प्रायमाह-कृतकपक्षे हि तत्प्रामाण्यात्प्रामान्यं स्यात् । तस्मात न निष्प्रयोजनतया विच्छेदः स्मरणस्योपपद्यत इत्यभिप्रायः । अस्यार्थः-यदि सम्बन्धा पुरुषः प्रत्यक्षसमधिग- म्यः स्यात्तदा तत्सङ्केतृसम्प्रतिपत्त्यर्थः प्रतिपत्तव्यः । न हि सङ्केतृवि. प्रतिपत्ती व्यवहारस्थादार्यद्रमिलयोरिव कलिशब्दे । तेन सङ्केतृसंप्रतिः पत्यर्थ पुरुषस्स्मर्तव्यस्स्यात् । यदेतदवश्यं स्मरणीयत्वं तच्च पाणिनि- .

·सम्बन्धनित्यतानिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता। टितम् । (१)"यद्यपि च विस्मरणमुपपद्यते तथापि न प्र. माणमन्तरेण सम्बन्धारे प्रतिपद्यमहि, यथा विद्यमान स्थानुपलम्भो भवतीति नैतावता विना प्रमाणेन शश. विषाणं प्रतिपद्यामहे" इति किंविषयमिदं विस्मरणमुपन्यस्तम् ? यदि तावत्साध्यविषयम् , तदेदमेव प्रमाणं यदुत विस्मरणापपत्तिः। उक्तं च (१)"विस्मरणमुपपद्यते" इति । तथा न प्रमाणमन्तरेण स. म्बन्धारं प्रतिपद्येमही यहेतुः। यदप्युच्यते-यथा विद्यमानस्याप्यनुपलम्भनं भवतीति नैता. बता विना प्रमाणेन शशविषाणं प्रतिपद्यामह इति, तदप्ययुक्तम् । यदि विद्यमानस्यैवानुपलब्धिः केन वा शक्यते वक्तुं शशविषाणं नास्तीति । अथायमभिप्राय:-यद्यप्यन्यत्र विस्मरणोपपत्तिदृष्टा नैतावता न्यत्रापि विस्मरणोपपत्तिः शक्यते वक्तुमिनि, असदभिप्रायोऽयम् । पिङ्गलोपन्यासेन प्रकटितम् । उपन्यासो दृष्टान्तः । यद्यपि चेत्यादि भा. व्यं पठित्वाऽऽक्षप्तुमाह-यद्यपि च विस्मरणमुपपद्यत इति किं. विषय मिदं विस्मरणसुपन्यस्तम् ? यदि तावत् साध्य सम्बन्धृविषयम् , तदा सम्ब• न्धुलत्व इदमेव प्रमाण यदुत विस्मरणोपपत्ति। विस्मरण हि तदुच्यते सद्गृही. तस्यापि वस्तुनः कुतश्चिन्निमित्तादस्मरणम् । न पुनः स्मरणामा. वमात्रम् , अगृहीतेऽपि वस्तुनि यत एव च विस्मरणसिद्धः सिध्यति ग्रहणं सद्भावश्चेति । अतो भवति विस्मरणं प्रमाणम् । उक्तं व स्मृत्यधि. करणे-विस्मरणमुपपद्यत इति । एतद्वेदवाक्यास्तित्वहेतुः । यदप्युच्यते-यथा विद्यमानस्याप्यनुपलम्भन भवतीति नैतावता विना प्रमाणेन शश- विषाणं प्रतिपद्यामह इति, तदप्ययुक्तम् । यदि हि विद्यमानस्यैव शशविषाणस्यानुपल- म्भनं केन वा शक्यते वक्तु शशविषाण (३)नास्तीति । विद्यमानत्वेन निश्चितस्यै- वमनुपलब्धिरिति निश्चये विद्यमानत्वस्यापि निश्चितत्वान्नाभावश्शक्य- ते वक्तुम् । अथायमभिप्रायः--यद्यप्यन्यत्र हिमवत्कृपारामादिषु कर्तृविस्मरणोपपत्तिष्टा, १. शा. भा. पृ. १२ पं. २१ कि विषयमिदं शशविषाण प्रतिपद्यामहे इति मूलपुस्तके। २. शा. भा. पृ. ४५. पं. १५. ३. अस्तीति ख. पु. १८ऋ०० ·२३८ बृहती [ अ.१.पा.१.सू.५. बाढमन्यत्र दृष्टमन्यत्र भवतीत्युच्यते । अयमेव हि सामान्यतो दृष्टस्य विषयः । अत्राभिधीयते-नैवेयं प्रमाणतयोपन्यस्यते विस्मृतिरनुप. लब्धिर्वा । किंतु उपलब्धस्यार्थस्य कारणदोषनिराकरणायेद- (१)मुच्यते । इह पुनर्भवतानुपलब्धाववेदमुपन्यस्तमित्यसंवद्धमि- त्युक्तम् । यथा घटादेरुपलब्धस्यानुपलब्धिरस्तीति नैतावता शश. विषाणस्यास्तित्त्वं शक्यते वक्तुम् । उपलब्धिविषयस्यानुपलब्धिः कारणान्तरमपेक्षते । अनुपलब्धेः पुनरनुपलब्धेरेवानुपलब्धिः । तस्मात्सूक्तमिदम् । नैतावतान्यत्रापि सम्बन्धृविस्मरणोपपात्तः शक्यते वक्तुमिति, असदभिप्रायोऽयम् , यतो बाढमतिशयेनान्यत्र दृष्टमन्यत्र भवतीत्युच्यते । अयमेवान्यत्र दृष्टस्या- न्यत्र सद्भावो हि यस्मात् सामान्यतो दृष्टस्य विषयः । यदि पुनरे. कत्र दृष्टमन्यत्र न भवतीति नियमः सामान्यतो दृष्टमनुमान तर्हि हतम्। अत्राभिधीयते-नैवेयं प्रमाणतयोपन्यस्यते विस्मृतिरनुपलब्धिर्वा; किंतु उपलब्ध. स्यार्थस्य कारणदोषनिराकरणायेदमुपन्यस्यते । अस्यार्थः-न क्वचिदस्माभिर्विस्म- रणमनुपलब्धिर्वा वस्तुसद्भावे प्रमाणतयोपन्यस्यते। किन्तु यदन्यत एवोपलब्धं, यथा स्मृत्यधिकरणे स्मरणान्यथानुपपत्या वेदवाक्यं, तस्य यः कारणदोषः संभाव्यते-यदि वेदवाक्यमस्ति स्मर्येतोपलभ्ये. तैव वा, तम्मान्नेदमनुमानमदुष्टसामग्रीकमिति-स विस्मरणेनानुपल ध्या च निराक्रियते--विस्मरणमप्युपपद्यते(२)अनुपलब्धिरप्युपप. धत इति । इह पुनर्भवतानुपलब्धावेव सर्वैः प्रमाणैरप्यनुपलब्धावेव सम्ब. न्धुरिद विस्मरणमुपन्यस्तमित्यसम्बद्ध कारणदोषनिराकरणेनापि न स. म्बयन इन्युक्तम् । भाज्यार्थमाह-यथा घटादेपलब्धस्यानुपलब्धिरस्तीति नैता- वता शशविषाणस्यास्तित्वं शक्यते वक्तुम् । कस्मान्न शक्यते ? इत्यत्राह-उपल- ब्धिविषयस्यानुपलब्धिः कारणान्तरमपेक्षते । यदि तादृश्येव सामग्री किमिति प्रागिव नोपलभ्यते ? तेन तत्रानुपलब्धौ कारणान्तरं वाच्यम् । अनुपल- ब्धेः पुनः शशविषाणादावनुपलब्धेरेवानुपलब्धिः, न तत्र कारणान्तरकल्पना। एवश्च दृष्टान्तं व्याचक्षणेन दाटन्तिकेऽप्येषा योजना दर्शिता। यद्यपि च विस्मरणमन्यत्रोपलब्धस्याप्यस्ति नैतावता विना प्रमाणेन स्मर पाभावमात्रात्सम्बन्धारं प्रतिपद्येमहीति । तस्मात्सूक्तमिदम् । १. उपन्यस्यते इति व्याख्यानपाठः। २ अनुपलब्धेरप्युपपत्तिबिद्यत इति ख. पु.

·सम्बन्धनित्यता ऋजुविमलोपेता। 'नन्वर्थापत्ये ति किमियं प्रमाणसंज्ञोपन्यस्ता ? ओमित्यु. च्यते । किं पुनरत्र नोपपद्यते इत्यनया परिगृह्यते ? ननु च संबन्धस्य कर्ता । कथं पुनरसौ नोपपद्यने ? प्रथमश्रवणेऽर्थानगतेः । यदि प्रथमश्रवणऽथ न प्रतिपद्यते किमायात सम्बन्धस्य कर्तुः ? एवं तर्हि यदि गृह देवदत्तो नोपलभ्यते किमायातं बहिर्भावस्य ? न बूमो बहिर्भावो नोपपद्यत इति । किन्तर्हि ? विद्यमानता नोपपद्यत इत्युक्तम् । सैवेयं बहिरस्तीति संचित् । इह पुनः प्रथमश्रवणेऽर्था. नवगतेः सम्बन्धस्य की कस्सम्बन्धो दृष्टः । 'नन्वर्थापत्या सम्बन्धारं प्रतिपद्येमही ति भाग्यम् । तदाक्षिपति- नन्वर्थापत्येति किमियं प्रमाणसंज्ञोपन्यस्ता ? ओमित्युच्यत इत्येकदेशी ब्रवीति । राद्धान्ती दूषयति-किं पुनरत्र नोपपद्यत इत्यनया बुद्ध्या परिगृह्यते ? अर्थापत्ती यन्नोपपद्यत इत्यनया बुद्ध्या परिगृह्यते तदेव गम्यम् । तत्र यदीयमा र्थापत्तिः तदाऽत्राऽप्यनुपपद्यमानतया गृह्यमाणेन प्रमेयेन भवितव्यम् । तत्र किं तदिति पृच्छति । एकदेश्यवाह-ननु च सम्बन्धस्य कर्तेति । सि. द्धान्त्याह-कथं पुनरसौ नोपपद्यत इत्येवं परिगृह्यते । पुनरप्येकदेश्येवाह- प्रथमश्रबणेऽर्थानवगतेरिति । सिद्धान्त्याह-यदि प्रथमश्रवणेऽर्थ न प्रतिपद्यते कि. मायातं सम्बन्धस्य कर्तुः ? न तस्यानुपपत्तिः काचिदस्तीति भावः । एक देश्याह-एवं तर्हि प्रसिद्धार्थापत्युदाहरणेऽपि यदि गृहे देवदत्तो नोपलभ्यत किमायातं बहिर्भावस्य ? तत्रापि गम्यस्य बहिर्भावस्यानुपपद्यमानना नास्ती त्यर्थः । सिद्धान्ती विवेकमाह-न ब्रूमो बहिवो बहिर्देशविशिष्टो भावो नोपपद्यते इति । किं तर्हि ? विद्यमानता या आगमतः प्रतिपन्ना जीवति देवदत्त इति, सा नोपपद्यत इत्युक्तमापत्तिलक्षणे । विद्यमानतैव हि गृहादर्शन सत्यनुपपन्नतया गृह्यत इति व्यासेन विवृतमस्माभिः । सैवेयं विद्यमा- नतानुपपद्यमानतया गृह्यमाणा बहिरस्तीति सवित् । तस्मात्तत्रानुपपद्यमा नमेव प्रतीयते । इह पुनः प्रथमश्रवणेऽर्थानवगतेस्सम्बन्धस्य की कः सम्बन्धो दृष्टः ? तत्र हि गृहाभावदर्शनं देवदत्तसत्तासम्बन्ध्येव । तेन तदनुपप- त्तिसत्ताया वितनोति । इह पुनः प्रथमे(१) श्रवणेऽर्थानवगतेः सम्बन्ध्रा सह कश्चिदपि सम्बन्धो नास्तीति नासौ सम्बधुरनुपपत्तिमावहति । (१)श्रवणे प्रमेया इति क.

·बृहती [अ.१.पा.१.सू.. अथेदं मनसि वर्तते-न प्रथमश्रवणात प्रतिपद्यते, प्रतिप- द्यते च द्वितीयादिश्रवणात् । तस्माच्छन्दादन्यत् कारणान्तरं मृग्य. मिति । कार्यतम्तर्हि कारणानुमानमुक्तम् । कथं तार्थापयेति ? अर्थादनुमानादापत्तिरियर्थः । कस्मात् ? अर्थात्कार्यादित्युक्तम् । ननु चानुमानमपि नोपपद्यते, प्रथमश्रवणादप्रतीतेरनैका. न्त्यात् । वेदवाक्यादेव प्रथमश्रुतादर्थावगतेः । ननु च पदगतेयं चिन्ता । किमिदं पदं नाम ? प्रसिद्धा गवा. दयः 'देवदत्त गामभ्याजे' त्येवमादिषु वाक्येषु । किं कार्यान्यतया प्रसिद्धाः ? उत वाक्यार्थावगतिरेव कार्यम् ? बाद कार्यान्यतया . अथेदं मनसि विपरिवर्तत न प्रथमश्रवणात् प्रतिपद्यते । प्रतिपद्यते च द्विती- यादिश्रवणे । तस्मात् शब्दादन्यत्कारण मृग्यमिति । यदि हि शब्द एवात्र कारणं स्यात् तदादौ प्रथमश्रवणेऽपि शब्दमात्रादवगतिर्भवेत् । न च भव. ति । तस्मादन्यदेवार्थावगतेः कारणमस्तीति । दूषयति-कार्यतस्तहीदं कारणानुमानमुपन्यस्तम् । सप्रति निरस्त एकदेश्याह-कथ तयर्थापत्येति भाष्यं त्वत्पक्षेऽपि ? सिद्धान्ती समर्थयते-अादनुमानादापत्तिरित्यर्थः । तेना- दापत्तिरर्थापत्तिरुक्ता । आपत्तिः कल्पना अनुमान चासावापत्तिश्चे. त्यनुमानापत्तिः । कस्मात् ? अर्थात्कार्यादाचगतिलक्षणादित्युक्त सम्बन्धा. क्षेप एव । ननु चानुमानमपि नोपपद्यते, प्रथमश्रवणादप्रतीतेरनैकान्त्यात् । वेदवाक्यात्प्रथम श्रुतादेवार्थावगतेः । अत्र चानैकान्तशब्देन भागासिद्धो वेदितव्यः । वे. दे प्रथमश्रवणेऽर्थप्रतीत्यसिद्धेनं पुनः सव्यभिचारो नैकान्तिकोऽभि- मतः । यदि साध्यसम्बन्धसद्भावव्यतिरेकेणापि वृत्तिस्मिध्येत् स्या- सव्यभिचारता । न च साऽस्ति । वेदवाक्यस्थापि साध्यकोटि- निक्षेपात् । अत्रैकदेशी स्वमतेन परिहरति-ननु च पदगतेयं चिन्तेति । अस्यार्थः- पदपदार्थयारोत्पत्तिकसम्बन्धचिन्तेयम् । तेन पदाभिप्रायणेदमु- च्यते-प्रथमश्रवणेऽर्थानवगमादिति । न च किञ्चन पदं प्रथमश्रवणेऽ. र्थभत्रगमयतीति नास्ति भागासिद्धतेति । सिद्धान्ती दूषयति-किमिदं पद नाम ? यद्विषया चिन्ता भवता क्रियते । एकदेश्याह-प्रसिद्धा गवा- वादयश्शब्दा "देवदत्त गामभ्याजे" त्येवमादिषु वाक्येषु । सिद्धान्त्याह-किं ·सम्बन्धनित्यतावादः ] ऋजुविमलोपेता । १४१ प्रमिद्धाः। कस्मिन् ? व्यवहारे, येन वृद्धा व्यवहरन्ति । केन वृद्धा व्यवहरन्ति ? देवदत्त गामभ्याज शुक्लामित्येवमादिना । एवं तर्हि वाक्येनार्थे व्यवहारः । न हि व्यवहाराप्रसिद्धोऽर्थः कार्यान्तरतया शक्यते वक्तुम् । कथं तयथ गौरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थः, सास्नादिविशिष्टा आ- कृतिरिति चोत्तरमसति कार्यान्यत्वे ? कथं वा वृद्धव्यवहारेणास्यौ- कार्यान्यतया प्रसिद्धाः ? उत वाक्यार्थावगतिरेव कार्यमिति । अयमाशयः -न पदानां वाक्यार्थावगतेरन्यत्कार्यमस्ति । यावत्ला वाक्यार्थावगतिः सा प्रथम श्रवणेऽपि भवति । वाक्याद्धि सा भवति। नैकस्मात् पदात् । न-च वाक्यस्य द्वितीयश्रवणापेक्षा । एकदेश्याह--वाढं कार्यान्यतया प्रसिद्धाः । आवापाद्धाराभ्यां हि पदानां पदार्थमात्रावगम एव कार्यतयाऽवसितः । राद्धान्ती पृच्छति-कस्मिन् ? उत्तरम्-व्यवहारे येन वृद्धा व्यवहन्ति । व्यवहियतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या वाक्यमेव व्यवहारशब्दनोच्यते । तेन यद्यपि वाक्येन व्यवहारः तथापि न वाक्यार्थावगतिरावापोद्धाराभ्यां पदानां कार्यमिति भावः । पुनः पृच्छति-केन वृद्धा व्यवहरन्तीति । अस्या- यमाशयः -वाक्येन वृद्धा व्यवहरन्ति । तत्र च वाक्यार्थावगतिरेव कार्य दृश्यते न शुद्धपदार्थावगनिरिति । पुनरुत्तरं तेनैवाशयेन-देव- दत्त गामभ्याज शुक्लमित्येवमादिना । सिद्धान्त्यापादयति-एव तर्हि वाक्येनार्थे व्यवहारः । न हि व्यवहाराप्रसिद्धोऽर्थः कार्यान्तरतया शक्यतेऽवगन्तुम् । अत्र चार्थे हि- शब्दः, न चेत्यर्थः । यद्यप्यावापोद्धाराभ्यां पदानां शक्तिनिरूपणा (?) तथापि यथाव्यवहारमेव युक्ता । व्यवहारश्च वाक्यार्थविषय एव दृश्यते । तद्विषयैव च शब्दस्यापि शक्तिः कल्पयितुं युक्ता । तन वाक्या. र्थस्य प्रधानभूतस्यानेकार्थानुबन्धत्वात्तदनुबन्धभूतार्थावगतिः कारण तैवावापोद्धाराभ्यामवसीयते । तेन नान्तरीयकी पदार्थावगतिः। कार्य तु सर्वपदानामपि वाक्यार्थावगतिरेवेति । एकदेशी ग्रन्थविरोधमाह-कथं तर्हि "अथ गौरित्यस्य कोऽर्थ” इति सास्नादिविशिष्टा आकृतिरिति चोत्तरमसति कार्यान्य. वे ? यदि पदस्य पृथकार्य नास्ति कथमर्थविशेषावगतिलक्षण. कार्यविषयः प्रश्न:, पदार्थावगतिलक्षणकार्यप्रदर्शनेन चोत. रम् ? राद्धान्त्येवाह-कथं वा वृद्धव्यवहारेणास्योत्पालिकताभिधानम् ? अ. स्यार्थः-यथार्थ ग्रन्थो मन्मते न घटत इति मन्यसे तथा वन्म. शब्द. .

·१४२ बृहती [अ.१.पा.१सू.५. - त्पत्तिकत्वाभिधानम् ? तस्मात्मतिज्ञासाधनयोर्यथैकवाक्यता भवति तथाऽयं ग्रन्थो वर्णनीयः। स तु तद्भूताधिकरणे स्वयमेव भाष्य- कारेण वयेते इत्युपरम्यते । (१)कथं तानकान्तिकपरिहारः ? निमित्ताभिप्रायेणोच्यते अप्रतिपन्ननिमित्तः प्रथमश्रुतान्न प्रतिपद्यते । तस्माच्छब्दान्निमि- तान्तरमस्तीत्यभिप्रायः । का पुनर्वाचकनिमित्तयोर्भेदः ? इदमर्थमेव हि तद्भूताधिकर- णमारभ्यत इसलमतिप्रपञ्चेन । तेऽपि वृद्धव्यवहारेणास्य सम्बन्धस्योत्पत्तिकताभिधानं न घटते। वृद्ध व्यवहारे हि निरुप्यमाणे वाक्यार्थावगतिरेव कार्यनयाऽवभाति, न पदार्थावगतिः । यत एवं श्लिष्टता, तस्मात्प्रतिज्ञासाधनयोर्यथैकवाक्यता भवति तथाऽय ग्रन्थो वर्णनीयः । प्रतिज्ञासम्बन्धस्योत्पत्तिकतालाधनं वृद्धव्यव. हारस्यानादिता । तयोर्यथा साध्यसाधनभावनैकवाक्यता भवति तथाऽयं ग्रन्थो वर्णनीयः । स तु तद्भूताधिकरणे स्वयमेव भाष्यकारेणैव वर्णितः "पदार्थप्रतिपत्तिद्वारणैव पदानां वाक्यार्थप्रतिपादकत्वमिति" दता । तेन निमित्तभूताकृत्यर्थतोक्ता । एतच्चोत्तरमपि टोकाकारे. णोक्तम् । संप्रति निराकृतपक्ष एकदेश्येव सिद्धान्तिनं पर्यनुयुङ्क्ते कस्तयनैकान्तिकपरिहार इति । उत्तरं ददाति-निमित्ताभिप्रायणोच्यते । अप्रति- पन्ननिमित्तः प्रथमश्रुतान्न प्रतिपद्यते । अस्यार्थः-निमित्तं वाक्यार्थप्रतिपादने पदार्थात्मकमभिप्रेत्योच्यते-प्रथमश्रुतः किं न प्रत्याययतीति । एत. दुक्तं भवति-प्रथमश्रुतं पदं निमित्तभूनं पदार्थ न प्रतिपादयति । अप्रतिपन्ननिमित्तश्च प्रथमश्रुतात् पदाद्वाक्यार्थमपि न प्रतिपद्यत इति सिद्धं वेदे. ऽपि प्रथमश्रुतस्याप्रतिपादकत्वम् । तस्माच्छब्दादन्यनिमित्तान्तरं वाक्या. र्थप्रतिपत्तरित्यभिप्रायः । नन्वेवं यदि सर्वपदान्येव वाक्यार्थप्रतिपत्तौ निमित्तभूनानि तदा वैयाकरणदर्शनमङ्गीकृत-सर्व पदजातं मिलित्वा वाक्यार्थ प्रतिपादयः तीति । तत्र च काल्पनिक एव विभाग इति । तदनेनाभिप्रायेणाह-कः पुनर्वाचकनिमित्तयोभैद इति । उत्तरम् इदमर्थमेव भेदकथनार्थमेव हि तद्भू- ताधिकरणमारभ्यते । तत्रेदमुच्यते-निमित्चपक्षे पदानि स्वार्थप्वपि तेषु १. कस्तहि इति व्याख्यानपाठः । - ·सम्बन्धनित्यता] ऋजुविमलोपेता। १४३ स्थस्य (२)"न सिद्धबदुपदेशा"दिति । किमिदं सिद्धवदुपदेशादिति ? इदषिदम्-नात्र कर्ता शक्यते कल्पयितुं वृद्धव्यवहारस्यानादित्वात् । अत औपत्तिकस्सम्बन्ध इति सिद्धम् । व्याप्रियमाणानि वाक्यार्थप्रतिपत्तिमुपजनयन्ति, न पुनः प्रत्यस्तमित. पदविभागमनवयवमेव वाक्यार्थ वक्तीति । एवं च कथ्यमाने कथित एव वाचकनिमित्तयोर्भेद इत्यल प्रपञ्चन । तद्भूताधिकरण एव प्रपञ्चा भविष्यति । न सिद्धवदुपदेशादिति । अत्र च सूत्रे व्यपदेश इति प्रथमान्त पञ्चम्यन्त. तया विपरिणमय्य सिद्धवदिति चाध्याहृत्य भाष्यकारेणेदमुक्तम् । अस्यार्थः-सिद्धवदिदं सम्बन्धस्यापौरुषेयत्वं सिद्धमित्यर्थः । उपदे शात वृद्धोपदेशात् । एकेन वृद्धेनापरस्मै वृद्धायानुष्ठानोपदेशे पार्श्व. सम्बन्धग्रहणसंस्कारमात्रादेवार्थप्रतीत्युपपत्तः सम्बन्धका ल्पनानुपपत्तिः । तमिमस्यार्थमबुध्वा पृच्छति-किमिदं सिद्धवदुपदेशादि. ति । इदमिदम्-नात्र सम्बन्धस्य कर्ता शक्यते कल्पयिनुमिति । अतः वृद्धव्यवहारा. नादित्वादौत्पत्तिकस्सम्बन्ध इति सिद्धम् । यदि वृद्धव्यवहारोऽनादिन स्यात् तदा प्रथमवृद्धयोः सम्बन्धग्रहणोपायाभावाच्छब्दप्रयोगार्थ प्रतीती न स्याताम् । तदभावाच्च वृद्धव्यवहाराप्रवृत्तावपरेषामपि स. म्बन्धग्रहणे तथैव प्रयोगप्रतीती विच्छिद्येयाताम् । अनादिस्तु वृद्ध व्यवहारः, पुरुषान्तरपूर्वकत्वात्पुरुषान्तरोत्पत्तेः । यथा खल्वद्यतनाः पु. रुषाः पुरुषान्तरपूर्वकाः तथा प्राच्या अपीति । अत्र केचिदर्थवादगतमृष्टिप्रलयश्रुन्युपनिपातमात्रोपजातश्रद्धा तिशयविप्रलुब्धबुद्धयः कणभक्षाक्षचरणमतप्रवणचेतसः सर्वस्य तनुभुवनादेरीश्वर कारणमाचक्षाणाः प्रचक्षते-सर्व सावयवमवयव संयोगसमासादितात्मलाभमधुनातनमुदीक्षामहे । सावयवं च तनु- भुवनादिकम् । अवयवसंयोगश्च घणुकपर्यन्तः । द्यणुकोऽप्यवयवी परमाणुद्वयसंयोगारम्भणीयः । परमाण्वोश्च परस्परं कर्मजस्सं गंगः । कर्म चादृष्टवदात्मसंयोगादेव परमाणुषु प्रतिज्ञायते । तदुक्तं (२) अणु- मनसाश्चाद्यं कर्मेत्यष्टकारितानी"ति । अदृष्टं चाचेतनम् । न चाच. तन चेतनानधिष्ठितं क्वचिदपि कार्ये पर्याप्नोति बास्यादिकमिव । न चेदमुचितं (३)य एव ते क्षेत्रज्ञास्त एव तेषामदृष्टानामधिष्ठातारो १. शा. भा. पृ. १२. पं. २८ । २. वै. सू. अ. ५ आ. २ सू. २३, ३. यथैव ते इति क. पु० ।

·१४४ वृहती [अ.१.पा.१.सू .५. . भवेयुरिति । अज्ञत्वात् । ज्ञाता हि पदार्थस्य पदार्थसामर्थ्यस्य बाऽधिष्ठातोपलभ्यते। यथा तक्षा वास्याः । न च क्षेत्रज्ञाः स्वसमवा यनी अपि धर्माधर्मलक्षणे अदृष्टे स्वरूपतः शक्तिलो वा वेदितुमल. मिति तदतिरेकी चेतनः कल्प्यते । तेन चेतनातिशयाऽधिष्ठिता दृश्वशोपजातकनिमित्तसंयोगस्वपरमाण्वारब्धयणुकादिकार्यपरम्परा सम्भूत तनुभुवनादिकमादिमदवगम्यते । तथोत्पत्तिमत् सकलं विना. शयोगीति साधितमिति कथमिदानीमनादिवृद्धव्यवहारपरम्परेति । तदिदं प्रतिपक्षकक्षामपि नारादु क्रमत इत्युपेक्षितं भगवता भाष्य निबन्धनकारेण । तथा हि-यद्यपि सिद्धयदय मनोरथः, तथापि कथ मेकदैव सर्वेऽवयविनो विलीयन्त इति समधिगमनीयम्। अधुनेव कि- मिति कस्यचिदुदयः कस्य चिद्विलय इति नाङ्गीक्रियते दृष्टानुगमादि. ति मन्यामहे । एवं च वृद्धव्यवहारपरम्परां कोऽपहरति ? अपि च यदि क्षेत्रज्ञानाधिष्ठातारः, झानाभावात् । अन्यम्तर्हि कथ. मधिष्ठाता? तस्यापि ज्ञानानुपपत्तेः । आत्ममनःसंयोगाददृष्टापेक्षा- द्विज्ञानानामुत्पत्तेस्तत्तदिन्द्रियानयोगसचिवात् । न चादृष्टेषु सा मग्रीत्वमुपपद्यते । अथ तस्य कारणान्तरमस्तीति, तन्न, दृष्टकारणपरिहारेण वा. ऽदृष्टकारणान्तरानुमानानुपपत्तेः। दृष्टानुसार सर्वत्रानुमानम् । सा. मान्यतो दृष्टमपि न दृष्टोपमर्दैन कचिद्वत्तते । नन्वेतदपि दृष्टं चतनान- धिष्ठितमचेतनं न प्रवर्तत इति, एतत्तर्हि परिहीणं भवति । सत्यमुभयत्र परिहाणे किं परिहीयतामिति तत्र विशेषविषयत्वादस्मदीयमेव ज्ञा. नोदयकारणान्तरानुमानमादरणीयम् , न पुनरीश्वरवादिनामत्यन्त. सामान्यविषयमचेतनं चेतनाधिष्ठितमिति । विशेषानुमानस्य बलीय. स्त्वात् । तदुक्तं भगवता वार्तिककारेण- प्रसिद्धावयवं यस्मादविशेष प्रतिष्ठितम् । तत्साध्यांशकसामान्यदृष्टाच्च बलवत्तरम् ।। बाधः सामान्यशास्त्रस्य विशेषे श्रुतितो यथा । अनुमानान्तरैरेवमनुमानस्य बाधनमिति ॥ एतेनेदमपि पराकृत भवति-नित्यैवेश्वरस्य बुद्धिरिति । यतो या या बुद्धिः सा सा उत्पत्तिमती विनाशिनी च । तेनेश्वरस्यापि धिया तथाविधयैव भवितव्यम् । किं चाधिष्ठानार्थोऽपि वक्तव्यः | यादृशं हि वास्यादिषु करसंयोगादिकमधिष्ठानं दृष्टं तादृशमेवादृष्टेम्वप्यनुमात- व्यम् । न च तत्संभवतीति । तथा प्रवृत्तिरपि काऽन्या स्वरूपलाभाद. .

·सम्बन्धाक्षपपरिहारः] ऋजुविमलोपेता। प्रमाणस्वरूपसिद्ध्यर्थः । प्रमाणान्तराभ्युपगमे को दोषः ? न खलु कश्चिद्दोषः । किन्तु अप्रमाणं प्रमाणमित्युक्तं भवति । लक्षणग्रन्थश्चा. नाहतो भवति । अनपेक्षत्वं च सर्वप्रमाणानां निगकृतं भवति । त. स्मासिद्धं विषयान्तरं शब्दस्य । तत्मसिद्धौ च प्रामाण्यसिद्धिः । किमर्थ तर्हि पश्चग्रहणम् ? व्यवहारपश्चकप्रदर्शनार्थम् । पञ्चग्रहणे - न्यत्वं सम्प्रतिपनं सम्मतमेव । व्यवहारसिभ्यर्थश्चायमुपन्यासः, न प्रमाणस्व- रूपसिध्यर्थः । शब्देनापि व्यवहारः कत्र्तव्य इत्येवमर्थमुपन्यस्तम्- स्यादेत देव यदि पव प्रमाणान्ट भविष्यन्निति । तेनायमर्यो भवति-यदि पञ्चैव प्रमाणव्यवहार साधनान्यभविष्यन् यावता शब्दोऽपि प्रमाण- व्यवहारलाधनमिति न पुनः प्रमाणस्वरूपमेवान साध्यते, येन पञ्च- शब्दात् प्रमाणान्तरमापद्यत । नन्वेवं किमिति व्याख्यायते? यावता प्रमाणशब्दः प्रमाणस्वरूपप- र पास्तु, प्रमाणव्यवहारमाधनाभिप्रायेण मा व्याख्यायि । अभा- वश्च प्रमाणान्तरमभ्युपगम्य ताम् । तदाह-प्रमाणान्तराभ्युपगमे को दोष इति । परिह रति-न खलु कश्चिद्ब्रह्महत्यादिः । किन्तु अप्रमाण यत्प्रमाणमेव न भवनि तत्प्रमाणमित्युक्त भवति । उक्तेन न्यायेनाभावस्य प्रमाणता ना. स्तीति तस्य प्रामाण्यमुक्तं स्यादित्यसदङ्गीकार एव दोष इति । लक्षण- ग्रन्थश्च भाष्यकारीयोऽनाहतो भवति-प्रमाणाभावोऽभाव इत्येवंरूपः । अनपेक्षत्व च सर्वप्रमाणानां निराकृतं भवति । अभावस्य प्रत्यक्षादिसा. पेक्षम्यापि प्रमाणत्वोपगमे अपरमपि प्रमाणं सापेक्षमित्याशयत । तस्मात्प्रमाणान्तराभावात् व्यवहारसाधनाभिप्राय एवायं पञ्चशब्दः कृतः । उपसंहरति-तस्मात्सिद्धं विषयान्तरं शब्दस्य प्रत्यक्षादिविषयाद्विष यान्तरं शब्दस्य सिद्धम् , निरपेक्षकार्यप्रतिपादकत्वात् । तत्सिद्धौ च प्रामा- ण्यसिद्धिः। यदि शब्दप्रामाण्यसिद्धिरेवात्र प्रकृता कर्तव्या, तदा किमर्थ तर्हि पञ्चग्रहणम् ? एवं वक्तव्यम्-यदि चत्वारीति । यदि व्यवहारसाधनता. मात्रं शब्दस्य साध्यं स्यात् तदा तावदिदं युक्तम् । यदा तु प्रामाण्यम- पि साध्यमेव, तदा पञ्चग्रहणेन किम् ? परिहरति-व्यवहारपञ्चकप्रदर्शना- र्थम् : शब्दव्यवहारातिरिक्तव्यवहारपश्चक दर्शयितुं पञ्चग्रहणम् । पञ्चग्रहणे ह्यक्रियमाणे व्यवहारान्तरप्रदर्शनं न यत एव १९ बृ० ऋ० स्यात् ।

·१४६ बृहती [अ.१.पा.१.सू.५. ह्यक्रियमाणे (१)व्यवहारान्तरं प्रदर्शितं न स्यात् । अत एव चाफल. वती शाखेति प्रत्यक्षमेव व्यवहारं मन्यन्ते । प्रमाणविषयावच्छेदजश्चा- यं व्यवहारः । न च प्रमाणविषयावच्छेदोऽपि विषयान्तरतया शक्यते वक्तुम् । . न च विषयमात्रावगमात्पूर्व प्रमाणावच्छेदाहते नास्तीति व्यवहारोऽवकल्पते । तस्मात्सिद्धं व्यवहारान्य त्वम् । अत एव व्यवहारकाल एव पञ्चसंख्योपन्यासो न प्रमाणस्वरूपाभिधानका- ले षट्संख्योपन्यासः । तस्मादत्रैव पञ्चसंख्योपन्यासादवैतु भवान् अभावव्यवहारस्य भेदिका पञ्च संख्या, न स्वरूपस्य । प्रसिद्धिस्तु दत्तोत्तरा। वहारान्तरवृद्धिः प्रयत्नसाध्या, सुखेन सम्भवति, अत एवा- फलवती शाखेति प्रत्यक्षमेव व्यवहारं मन्यन्ते नैयायिकाः । ननु यदि मन्यन्ते मन्यन्तां तर्हि, तत्राह-प्रमाणविषयावच्छेदजश्चायं व्यवहारः । अय- मेति प्रमाणविषयमवच्छिद्य सावधारणज्ञानेन निश्चित्याभावव्यवहार: प्रवर्तत । नन्वेवं तद्यवच्छेदकत्वं प्रमाणान्तरमापद्येत, तत्राह- न च प्रमाणविषयावच्छेदोऽपि विषयान्तरतया शक्यते वक्तुम् । यदा दृश्य- ऽपि वस्त्वन्तरस्वरूपमात्रोपलब्धिर्भवति, तदा वस्त्वन्तरस्य नास्ति त्वमिति प्रमाणस्वरूपविमर्श एवावच्छेदी न पुनर्वस्तुतः स्वरूपान्तरम् । अतो न प्रमाणान्तरापत्तिः । कथं पुनः प्रमाणविषयावच्छेदजोऽयं व्यवहारः ? विषयस्व. रूपावगमादेव किमिति न भवति ? तत्राह-न च विषयमात्रावगमात् पूर्व प्रमाणानामवच्छेदादृते नास्तीतिव्यवहारोऽवकल्पते, नास्तीतिशब्दस्य प्रयोगात्म को निःशडून्गमनलक्षणश्च व्यवहारो न स्वरूपमात्रावगमादेव भवति तस्मात्सिद्ध व्यवहारान्यत्वम्-पञ्च व्यवहारा: स्वरूपावगमतिनिबन्धनाः। एको व्यवहारोऽवच्छेदनिबन्धनः । यत एव व्यवहारपरिज्ञानायेदमुक्तं न पुन रभावाख्यप्रमाणस्वरूपनिरूपणाय, अत एव व्यवहारान्तरसिध्यर्थ व्यव. हारकाल एव पञ्चसंख्योपन्यासो, न प्रमाणस्वरूपाभिधानकाले षट्सख्योपन्यासः । तस्मादत्रेव पञ्चसंख्योपन्यासादवैतु भवान् अभावव्यवहारस्येयं भेदिका पञ्चसंख्या, न स्व रूपस्य । यदि हि स्वरूपस्य भेदोऽभिमतस्स्यात्प्रमाणाभिधानकाल एव षट् संख्योपन्यस्येत । तेन व्यवहारकाले पञ्चसंख्योपन्यालादवगच्छ व्यव. १. मूलव्याख्ययोरत्र पाठभेदो दृश्यते ।

·आत्मवादः ] ऋजुविमलोपेता। १४७ यत्तु प्रत्यक्षविरुद्धं वचनमुपन्यस्तं--'स एष यज्ञायुधी यजमान इति प्रत्यक्षं शरीरकं व्यपदिशतीति' । अत्रापि शरीरकमित्यसिद्धम् । कस्तहि व्यपदिश्यते ? यस्यैतच्छरीरम् । नन्वेष इति व्यपदेशो, न यस्यैष इति । अभेदोपचारनिबन्धनौऽयं व्यपदेशः, मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत् । किमियौपचारिकः शब्दार्थों गृह्यते ? उच्यते-तथा (१)ह्य वगतः । उक्ता बर्थवादानामन्यपरत्वात् गौण्याऽवगतिः। ननु चान्यत्वोपलब्धौ सत्यां गोर्वाहीकस्य च गोण्या निर्देश उपपद्यते-गौर्वाहीक इति । न चात्र शरीरादन्यमुपलभामहे । नोप. हारमात्र एव भेद इति । प्रसिद्धिर्दत्तोत्तरा वटयक्षप्रसिद्धि(२)तुल्यतोपपा. देनन षट् प्रमाणसिद्धिर्निर्मूलेत्युक्तम् ॥ यत्तु प्रत्यक्षविरुद्धं वचनमुपन्यस्तं-स एष यज्ञायुधी यजमान इति प्रत्यक्षं शरीर. कं व्यपदिशतीति, अत्रापि शरीरकमित्यसिद्धम् । कस्तर्हि व्यपदिश्यते ? यस्यैतच्छरीर स व्यपदिश्यत आत्मा । नन्वेष इति व्यपदेशो न यस्यैष इति । यदि हि यस्यैष कायः ‘स यज्ञायुधी यजमानोऽञ्जसा स्वर्ग लोकं याती'ति व्यपदेशः तदा यावदात्माभिप्रायेणापि यज्ञायुधिव्यपदेशो घटते । यदा त्वेष इति यचा. युधिन एव सामानाधिकरण्येन व्यपदेशः तदाऽऽत्मनोऽन्यपुरुषाऽप्रत्य. क्षत्वानोपपन्नमिमात्माभिप्रायेणापि । तत्रैषशब्दानुगुण्यात् यज्ञायुधी. ति शरीरमेव वाच्यम् । तत्र स्पष्टः प्रत्यक्षविरोधः। उत्तरम्-अभेदोपचा- रनिबन्धनोऽयं व्यपदेशो मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत् । अस्यार्थः-एतच्छब्देन वक्तृप्र. त्यक्षोऽर्थोऽभिधीयते । यच्च प्रत्यक्षं तदपि स्पष्टत्वे आत्मापि स्पष्टसद्भाव इति स गौण्या वृत्योच्यते । एष इत्यभेदोपचारशब्दन गौणी वृत्ति- रुक्ता । परशब्देन परो व्यपदिश्यत इत्यत्र दृष्टान्तो मञ्चाः क्रोशन्तीति। लक्षणा त्वेषा न तात्स्येनोच्यते किमित्यौपचारिकः शब्दार्थो गृह्यते ? उत्तरम्- तथावगतेः । अन्विताभिधानव्युत्पत्तेरन्वययोग्यार्थोपस्थापकतया तथाव. गतेः गौणतावगतेः । न हि शरीरं स्वर्गगमनयोग्यं उक्तमर्थवादपदानाम न्यपरत्वात् गौण्यैवावगतिरिति । इतिशब्दश्चात्र द्रष्टव्यः । ननु चान्यत्वोपलब्धौ सत्यां गोर्वाहीकस्य च गोवाहीकयो दोपलब्धौ सत्यां मुख्यत्वानुपपत्या गौणो निर्देश उपपद्यते-गौर्वाहीक इति । न चात्र शरीरादन्यमुप- १. हि शब्दो नास्ति व्याख्यानपुस्तकयोः। २. तुल्यताभिधानेन इति ख. पु. ।

·१४८ बृहती [अ.१.पा.१.सू.५. .. 10 .. लभामह इति कोऽस्थाभिप्रायः? अयमेवाभिप्रायो नापलभामह इति । ननु च कार्यभूतैः प्राणादिमिरुपलभामहे । ननु शरीरमेव प्राणि- त्यपानिति च । शरीरं नाम किमभिप्रेतमायुष्मतः ? योऽयं चातुभी तिकस्सातः । न तर्हि शरीरकाण्येतानि, अयावच्छरी- लभामहे यो गौण्या वृत्त्या व्यपदिश्येत । नोपलयामहे इति कोऽभिगाय उपलब्ध एवेति नत्वा पृच्छति । उत्तरम् अयमेवाभिप्रायो नोपलभामह इति । ननु च कार्यभूतैः प्राणादिभिरेव तमुपलभामहे । कायाचिकं कार्य समवायि कारणमनुमापयति । तेनानुमानेनात्मा प्रतीयते । ननु शरीरमेव प्राणित्यपानि- ति च । प्रत्यक्षकारणसद्भावे न कारणान्तरानुमानमुपपद्यत इति भावः । परिहरति-शरीरं नाम किमभिप्रेतमायुप्मत इत्यनेन शरीरकार्यता प्राणादीनां न सम्भवतीति मन्वानः शरीरस्वरूपं पृच्छाते प्रतिवचनम् -- योऽयं चा- तुभौतिकः सद्धातः चतु भूतानां समूहः । एषा त्वत्र पदार्थविदा स्थितिः-चतुर्णी भूतानां समाहारमात्रं शरीरम्, न चतुर्भूतारब्धम् । किंतु पार्थिवमेव शरीरम् । परतन्त्राग्यन्यानि तेज सानि वायवीयानि च द्रव्याणि संयोगीनि । तदुक्त परैः-संयोगरत्व पिविप्रतिषिद्धा मिथः पश्चानामिति । तथा हि-शरीरामिदं न पश्चभू. तारब्धं, चतुर्भूतारब्ध वा, चाक्षुषाचाक्षुषद्रव्यारब्धस्य चाक्षुषत्वापत्तेः वायुवनस्पतिसयोगदत् । नदाहुः (१)(योगा एव) 'प्रत्यक्षात्रत्यक्षाणां न प्रत्यक्षत्वात्संयोगस्य पश्चात्मकत्व न विद्यत' इति । न च पृथिव्यप्तेजो. भिरपि चाक्षुषैर्यथाक्रममनुष्णाशीतशीतोष्णस्पर्शभाग्भिरारभ्यते; एतत्रयविलक्षस्पर्शापत्तेः । यथा हि सितासिततन्त्वारब्धः पटो विल. क्षणचित्ररूपो भवति तथेदमपि शरीरं विलक्षणस्पर्श स्यात् । अनु. हणाशीतस्पर्श चेदम् । अतः केवल पार्थिवावयवारब्धम् । तदुक्तं तैरेव (२) गुणान्तरप्रादुर्भावाच्च व्यात्मकमपिनेति। अनेन हेतुना यात्मकमपि न भवति। एकपार्थिवाणुगतस्य चैकाकिनो गन्धस्य गन्धान्तरारभ्भक. त्वानुपपत्तेरगन्धं शरीरमापद्येत । गन्धवच्चेदमिति पार्थिवमेव शरी- रम् । तत्संयोगिनः परतन्त्राः परे भूनान्तरारब्धाः कार्यद्रव्यविशेषाश्चक्षु. रादय इति तन्त्रान्तरादनुसरणीयम्, दिङमात्रं तूक्तम् । तेन चातुर्मीति- कस्सङघातः॥ अत्रोच्यते-न तर्हि शरीरकार्याण्येतानि, अयावच्छरीरभावित्वात् । 'अनेन या. घदस्य शरीर'मित्यादेर्भाग्यस्य यथाश्रुर्तोऽर्थों दर्शितः। सचायं नैका. १. वैशे. सू. ४. २. २. कुण्डलान्तर्गतो भागोऽधिकः । २. वै. सू. ४. २, ३.

·सुखादिभिरात्मसाधनम् ] ऋजुविमलोपेता। १४९ रभावित्वादित्यर्थः । सत्यपि भूतत्वे उपात्तानां न रूपादय इवो. पलभ्यन्ते । किं च सुखादयश्च न भूतधर्माश्शक्यन्ते वक्तुम् । परेन्द्रि- यग्राह्या हि भूतधर्मा रूपादयो भूतवदेव, न मुखादयः । न्तेन शरीरकार्यताया असंभवं साधयितुं क्षमते । वैगुण्येनापि यावच्छ. रीरं कार्याभावलम्भवात् । मृत शरीरे वैगुण्यमविवादम् । तस्मादन्यथा व्याख्यायते अयावद्भूतभाविवादित्यर्थः । यदि भूतारब्धद्रव्यलमवा. योन्येतानि स्युः तदा कार्यद्रव्यसमायित्वात् कारणद्रव्येऽपि तदा. पत्तिस्यात् । कारणगुणपूर्वको हि कार्यद्रव्ये वैशेषिकगुणारम्भः, यथा- घटे रूपाद्यारम्भः । वैशेषिकगुणाश्च बुध्यादयः । ननु द्रव्याणामध्यपां कठिनो विकारो दृश्यते करकादिः, अचेतनाच गोमयादेश्चेतनो वृश्चिको जायते इति। तदिदनाकाशभ्रान्तम् । काठिन्यं नाम न गुणान्तरम्। आरे त्वरयवानामविरलस्संयोगः । न च संयोगो वैशेषिकगुणः । अचेतनाञ्चेतनोत्पत्तिरस्ति नास्तीति विवादास्पदीभूत- मिदानीम् । तत्र यदि कारणद्रव्येऽपि बुध्यादयस्स्युः तदारब्धानि घटा- दीनि बुद्ध्यादिभाञ्जि भवेयुः । न च तथाऽस्ति । तथा सत्यपि भूतत्वेना- नुपाताना शरीरत्वेनास्वीकृतानां न रूपादय इव वैशोषकगुणाः प्राणा. दय उपलभ्यन्ते । तदाह भगवान् काश्यपः-(१)कारणाज्ञानात्कार्यतां न कारणज्ञानमिति । कारणभूतस्य पृथिव्यादेरज्ञानात् ज्ञानाभावात्तदा. रब्धस्य शरीरस्याज्ञानं ज्ञानामावः; कारणाशानं कार्यातरस्थ घटादेर- ज्ञानादित्यस्य सूत्रद्वयस्यार्थः । कि च सुखादयश्च न भूतधर्माश्शक्यन्ते वक्तुम् । परेन्द्रियग्राह्या हि भूतधर्मा रूपा. दयो भूतवदेव । ये ये भूतधर्मास्ते ते परेन्द्रियग्राह्या दृष्टाः रूपादयः। भू तानामिवेति षष्ठयर्थ वतिः । न च सुखादयः परेन्द्रियग्राह्याः । तस्मान्न भू. तधर्माः । गुणिनि चागृह्यमाणे गृह्यमाणस्य तहणतेति दुर्भणम्। ये हि गुणाः प्रत्यक्षाः प्रत्यक्षस्य द्रव्यस्य ते सह द्रव्येण गृह्यन्ते यथा रूपाद- यः। न च सुखादयः प्रत्यक्षा अपि द्रव्यविशेषाश्रिता गृह्यन्ते । तेन मन्यामहे-नूनमप्रत्यक्षस्थ द्रव्यस्य गुणा एत इति। शरीरं च प्रत्यक्षम् । अतोऽन्यस्य गुणा एत इति । तस्माद्यस्येदं कार्य सोऽयं गौण्या वृत्त्या व्यपदिश्यते-ल एष यज्ञायुधीति । १. वैशे. सू. ३-१-४, ५. अत्रैवमेव पाठोऽस्ति वैशेषिकसूत्रपुस्तकेषु तु कारणा- ज्ञानातू, कार्येषु ज्ञानात् , अज्ञानाच्च, इतिसूत्रपाठो दृश्बते । तत्वं तु सुधीभिरूह्यम् ।

·१५० बृहती [ अ.१.पा. १.सू.५. मा भूवन भृतधर्मास्मुखादयः। तद्व्यतिरिक्तस्यान्यस्येति किमत्र प्रमाणम् ?। ननु च कार्यमेतत्कारणाहते नोपपद्यत इतीदमेवात्र प्र. माणम् । निरस्ता च भूतानां कारणतेति सिद्धमन्यधर्मत्वम् । नैवं सि- ध्यति, परस्परकार्यतयाऽप्युपपत्तेः । (१)न हि योय उपलभ्यते तस्य तस्य सम्बन्धिना भवितव्यमिति यदुक्तं तदयुक्तमिव प्रतिभाति । यदुत्पत्तिमद्दष्टं तत्कथं सम्बन्ध्यन्तरं नावगमयतीति । हेतुमती ह्युत्पत्तिरिति कोचित् । विसभागहेत्वाभिप्रायमेतत् । न पुनरुत्पत्तिरहतुकैवोक्ता । कथं पुनरिदमवगम्यते-विसभागहेत्वभिः प्रायमेतदिति ? (२)"नहि चन्द्रमसमादित्यं वेत्यत्र सम्बन्ध्य. न्तरमित्यन्तरशब्दश्रवणात् । मा भूवन् भूतधर्मास्सुखादयः । तद्व्यतिरिक्तस्यान्यस्येति किमत्र प्रमाणमि. त्यनेन बौद्धदृष्टयानुमानिकात्मवादिनं वैशेषिकं भूतचैतन्यवाद्येव दू- षयति । इदं च दूषणं भूतधर्मत्त्वासंभवमभ्युपगम्य दीयते । परमार्थतः स्तु-भूतधर्मतैवैषामिति हृदि स्थितम् । अत एव चान्ते भूतचैतन्य मेवोपसंहरिष्यति वेदोपन्यासमुखेन(३) "विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः स्तमुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ती" ति । तदिदं सर्व. माकूतं टीकाकारो वक्ष्यति ।मा भूवन्निति चाभ्युपगम्यवाद। ननु च कार्यमेतत्कारणादृते नोपपद्यत इतीदमेवात्र प्रमाणम् कार्यानुमानाभवात्र प्रमाणम् । निरस्ता च भूतानां समवायिकारणतेति सिद्धमन्यधर्मत्वम्। भूतचैतन्य. वादी दूषयति-नैवं सिध्यति, परस्परकार्यतयाऽप्युपपत्तेः । तत्र भाष्यम्-"न हि योय उपलभ्यते तस्य तस्य सम्बन्धिना भवितव्यमिति शक्यते वक्तु" मिति । तदाक्षिपति-तदयुक्तमिव प्रतिभाति । उत्पत्तिमद्धि प्राणादि दृष्टम् । तत् कथं सम्बन्ध्यन्तरं नावगमयति ? कस्मादवगमयतीत्यत्राह-हेतुमती ह्युत्पत्ति- रिति केचित् । या योत्पत्तिः सा सा हेतुमती, यथा-घटादीनाम् । परिहरति(४)विसभागहेत्वभिप्रायमेतत् । न पुनरुत्पत्तिरहेतुकैवोक्ता । अस्यार्थः-वि. सदशकारणाभिप्रायणेदमुक्तम्-न च सम्बन्ध्यतरेण भवितव्यमिति । समानजातीयं तु भवत्येव हेत्वन्तरम् । तेन बुद्ध्यादयः परस्परं कार्यका रणभूताः । कथं पुनरिदमवगम्यते (५)विसभागहेत्वभिप्रायमेतदिति ? न हि चन्द्र- १.शा.भा.पृ.१४. प.२०। ३. बृह. उ. २-४-१२.। २. शा. भा.पृ. १४. प. २२. । ४. ५. विसदृशहेत्त्व इति क.पु.।

·आत्मवादः ] ऋजुविमलोपत्ता। १५१ नन्वन्यत्वेऽप्यन्तर शब्द उपपद्यत एव । सत्यमुपपद्यते, न तु कार्यमकारणमिति शक्यते वक्तुम् । भवतु दुष्टता ग्रन्थस्य । न पुन: र्दोष एवार्थान्यत्वे हेतुः । न संतानाभ्युपगमात् । सन्ततिर्हि हेतु. हेतुमद्भावनिबन्धना । तस्माद्विसभागहेत्वभिप्रायमित्यवैहि(?)। अत. समानसन्ततिहेतुकमेवेदं कार्यजालं, (२) नात्र विसदृशोपलब्धौ प्रमाणमस्तीत्युपसंहृतम् । यदि च विसभागाहते नोपपतिस्थात् अव्यवस्थैव स्यात् । मसमादित्य वेत्यत्र सम्बन्ध्यन्तरमित्यन्तरशब्दश्रवणात् । अन्तरशब्दश्रवणे हि विल. क्षणसम्बन्धी कारणभूतः प्रतीयते । स एव च प्रतिषिध्यते। नन्वन्यत्वेऽप्यन्तरशब्द उपपद्यत एव समानजातीयानामपि यदन्यत्वमा स्ति तदभिप्रायेणाप्यन्तरशब्द उपपद्यत एव । तेन विजातीयत्वे नेदं लिङ्गम् । सत्यमुपपद्यते, न तु कार्यमकारणमिति शक्यते वक्तुम् । तेन(१)कार्य कारणमेव सम्भवतीति सम्बन्ध्यन्तरनिराकरणे कार्यादन्यस्य कार. णस्य निराकरणमशक्यम् । अपि तु भिन्नजातीयस्य । भवतु दुष्टता ग्रन्थस्य । न पुनर्दोष एवार्था(न्यत्वे) न्तरावगमे हेतुः, यदि कारणमात्रनिषेधोऽनुपप. नो भवति, अनुपपन्नार्थतयैव ग्रन्थोऽप्ययं दुष्टो भवतु । न पुनरन्तर- शब्दोच्चारणमात्रात् विजातीयसम्बन्ध्यतरावगमो युक्तः न सन्तानाभ्यु. पगमात् । समानायां सन्ततावित्यनेन ग्रन्थेन संतानोऽभ्युपगतः। ततः कि. मित्यत्राह-सन्ततिर्हि हेतुहेतुमद्भावनिबन्धना। हेतुहेतुमद्भावावस्थितानि वस्तूनि निरन्तरोत्पन्नानि सन्ततिशब्दाभिधेयानि । तदभ्युपगमे हेत्वङ्गीकारस्ता. बदस्ति, तदङ्गीकारे च सर्वथा हेतुनिषेधो न घटते । तस्माद्विजातीयहे- त्वभिप्रायेण निषेधः । तदाह-तस्माद्विसभागहेत्वभिप्रायमेतदित्यवैहि । उपसं हरति- अतः(२)सभागसन्ततिहेतुजमेवेदं कार्यजाल(त)म् , नात्र विसदृशोपलब्धौ प्र. माणमस्तीत्युपसहृतं भाष्यकारेण । सभागानां प्रत्यक्षसिद्धानां कारणत्वो. पपत्तौ नात्यन्तापरिदृष्टकारणानुमानमुपपद्यत इति । अत्र सभागविस. भागशब्दौ बौद्धानां निकायप्रसिद्ध्या सजातीयविजातीययोर्वर्तते। यदि च विसभागाइते(३)नोपपत्तिः स्यात् ,अव्यवस्थैव स्यात् । अयमभिप्रायः-योऽसा. वात्माऽनुमेयः सोऽपि क्षणिक एव युक्तः, कार्यगम्यस्य कार्यात्प्राग्भावमा- त्रे प्रमाणसम्भवात् । तस्यापि कार्यभूतस्य विजातीयकारणान्तरं क्ष- १. कार्यकारणमवश्यं भावीति, २. समानसन्तति० इति० ख०पु० । ३. नोत्पत्तिः । इति क० पु० मूलपुस्तकेऽप्येवमेव पाठः।

·१५२ बृहती [ अ. १.पा.१.सू .५. अनयैव युक्त्या कर्वशब्दार्थ इच्छा स्मृतिश्च प्रत्युक्ताः। अन्यस्या- दर्शनादिति । न ह्यदृष्टेऽन्यस्मिन्धिसभागे स्मृत्यादयो नोपपद्यन्त -इति शक्यते वक्तुम् । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । तदिदमुक्तं (१.)"अनुपपन्नमिति नः क्व संप्रत्यय" ? इति । किं पुनः कारणं सर्व एवामी प्रतिपत्तिहेतवः आत्मन उपन्यस्य निरस्यन्ते भाष्यकारेण ! एभिरनात्मन्यात्मबुद्धिः प्रा. मोति । सर्वप्रकारं चाज्ञानं निरपनीयम् । यत्ताचदिदमुक्तं प्रा. णादिभिरेनमुपलभामह इति, किमत्रायुक्तम् ? भूतगुणा ह्यमी णिकमेव । तस्याप्यन्यत्तादृशमित्य नवस्था। सजातायकारणकल्पनायां पुनः परस्परकारणकल्पनेति नानुपपन्नं किश्चित् । अनयैव युक्त्या बुद्ध्या- दिभ्योऽन्यस्यानुपलब्धेः परस्परकारणतया चोपपत्तेः, जानातीतिकर्तृश- ब्दार्थ इच्छा स्मृतिश्च प्रत्युक्ताः । अन्यस्य ज्ञानातिरिक्त स्यादर्शनात् । न ह्यदृष्टेऽन्यस्मिन् विसभागे स्मृत्यादयो नोपपद्यन्त इति शक्यते वक्तुम् । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । यदि हि ज्ञानादन्यस्य दर्शनं स्यात् , तदा तत्कारणत्वादेषां तदभावेऽनुपप. त्तिरवगम्येत । अन्यस्य पुनरदर्शने न काचिदनुपपत्तिः । तद्यतिरेकेणै- व दर्शनात् । ननु प्राणादिलिङ्गनिराकरणं भाष्यकारस्य निरर्थकम् । यदि प्राणा. दीन्यात्मानमवगमयितुमीशते ततस्तेभ्योऽप्यात्मप्रतीतिरस्तु । अथ न, तदानादर एव युक्तः । किमर्थमेषां निराकरणमिति, तदाह-कि पुनः का रण सर्व एवामो आत्मप्रतिपत्तिहेतव उपन्यस्य निरस्यन्ते भाष्यकारेणेति । प्रयोजन माह-एभिरनात्मन्यात्मबुद्धिः प्राप्नोति । सर्वप्रकार चाज्ञान निरसनीयमिति । अस्यार्थः-यद्येते हेतवो न निराक्रियेरन् तदा शिष्याणारेश्वपि वैशे. षिकादिदर्शनश्रवणविप्रलब्धबुद्धीनां समीचीनात्महेत्वभिमानस्स्स्यात् । हेम्वायत्ता च हेतुमव्यवस्थेति हेतुसामर्थ्यानुसारेण भून साता एवा. त्मेत्यनात्मन्येवात्माभिमानः स्यात् । सर्वप्रकारं चाज्ञानं शिष्याणामप- नयमित्येषां निराकरणम् । कथं पुनरमी हेतवोऽनात्मन्यात्मबुद्धिमुत्पाद- यन्ति ? एकग्रन्थेनाह-यत्तावदिदमुक्तं प्राणादिभिरेनमुपलभामह इति । किमत्रायु. क्तम् ? भूतगुणा ह्यमी न भवन्ति अयावद्भूतभावित्त्वात् । घटादिष्वदर्शनादिति । एतच्च प्राग्विवृतम् । निरस्ते च भूतधर्मत्वे उत्पत्तिमत्तया च सम १. शा. भा. पृ. १५. प. १६ ।

·सम्बन्धनित्यतानिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता । १५३ किमिदमन्यथैव प्रक्रान्तमन्यथैवोपसंहृतम् ? शब्दादेवार्थाव- गतिरिति प्रक्रान्तम् । वृद्धव्यवहारादित्युपसहतम् । तदिदमन्यत्राहि. तमन्यत्रैव निपतितम् । वृद्धव्यवहारादर्थेऽवगम्यमाने नैव शब्दा. देवगतोऽर्थो भवति हस्तसंज्ञादिभ्य इव । हस्तसंज्ञादयोऽपि वृद्ध व्यवहारप्रसिद्धा एव नार्थेन सम्बद्धा इति । व्युत्पत्तिरेव बर्था- वबोधकारणं न हस्तसंज्ञादयः । व्युत्पत्युपाधयो हि ते । तस्मा. दुपाधिश्शब्दो नार्थावगतः कारणम् । कशाङ्कुशप्रतोदायभिघा. तवत् । अत एव च शब्द स्वभावरुक्तं विवर्त्त एव च भेदवादिभिः राश्रयणीय इति । अत्राभिधीयते-किमनेन विवर्तपक्षपातेन, प्रत्युक्तोऽयम् , एक- दृष्टस्य ? यथा वाम्या क्रियाकाष्ठादि संयोगश्च आत्मलाभश्चादृष्टस्य यागाद्यनुष्ठानसिद्ध एवेति । तस्मादीश्वरवादोऽस्माभिरपि न नि. राकृतः। अत्र चोदयति-किमिदमन्यथव प्रक्रान्तमन्यथैवोपसंहृतम् । शब्दादेवावगति- रित्युपक्रान्त शब्दस्य प्रत्यायकत्वमर्थस्य प्रत्याय्यत्वमिति वता प्रक्रान्तम् वृद्धव्यवहारापक्षार्थावगतिरिति वदताऽन्वयव्यतिरकाभ्यां व्यवहारादे. वार्थावगतिारत्युपसहृतम् । तदिदमन्यत्राहितमन्यत्रैव निपतितमकुशलस्येव ध- न्विनः शरनिकुरुम्बमिति । यस्माद्वृद्धव्यवहारात्पदार्थे गम्यमाने नैव शब्दादर्थो- ऽवगतो भवति हस्तसंज्ञादिभ्य इव । दृष्टान्तं विवृणोति-हस्तसंज्ञादयोऽपि वृद्धव्यवहा- रप्रसिद्धा एव । वृद्धा एव हस्तसंज्ञामपि सङ्केतयन्ति । नचार्थेन हस्तसज्ञाद- यः सम्बद्धाः अर्थप्रतिपादका न भवन्तीत्यर्थः। व्युत्पत्तिरेव ह्यर्थावबोधकारण न हस्तसज्ञादयः व्युत्पत्युपाधयो हि ते । अस्यार्थ:-हस्तसंज्ञा हवं सङ्के. त्यते--यढाऽयमों ममाभिप्रेतः तदाऽयं मया हस्तश्चालयितव्य. इति । स यदा तथैव हस्तं पुनश्चालयति तदा प्राची व्युत्पत्ति स्मृत्वा हस्तसंज्ञातः पुनरभिप्रायविशेषमवसायाऽर्थमवगच्छति । उपाधिमात्रं हस्तसंज्ञा । तस्मादुपाधिश्शब्दो नार्थावगतः कारणम् । कशाङ्कुशप्रतोदायभिघातवत् कशाङ्कशप्रतोदैरश्वेभवृषभाणामभिधातवत् । प्रतोदः प्राजनम् । यत एव मीमांसकपक्षे शब्दार्थयोस्सम्बन्धो न निर्वहति, अत एव शब्दस्वभाव- वैयाकरणैरिदमुक्त-विवर्त एव वेदवादिभिराश्रयणीय इति । अत्र सिद्धान्ती परिहरति-किमनेन विवर्त्तपक्षपातेन,प्रत्युक्तोऽयम् । शब्दा २० ऋ०० ·वृहती [अ.१.पा.१.सू.५. त्वानुपलब्धेः । यद्येवं प्रत्युक्तं नहि बेदस्य प्रामाण्यम् । अत्रोच्यते- वृद्धव्यवहारव्युत्पत्याऽवगम्यमानेऽर्थे शब्दादन्यत् कारणं किं वा मन्यते भवान् । ननु च व्युत्पत्तिमंत्र कारणतया मन्यामहे । भैवम् ; शब्दार्थसम्बन्धविषया हि व्युत्पत्तिः, न व्युत्पत्तेः शब्दार्थावगतिः । व्युत्पत्तिरेव ह्यादिमती न पुनः शब्दार्थयोस्सम्बन्धः । तस्म विषयत्वात् । तस्मा'न सिद्धबदुपदेशा'दिति सम्यगाभिहितम् । ननु कार्येऽपि सम्बन्धे वृद्धव्यवहारव्युत्पनिर्वालानामनुगु णैव । कथमियं प्रतिपक्षतया शङ्कयते ? सत्यं प्रमाणान्तरपरिज्ञेये हि कार्यत्वे व्युत्पत्तिाकरणादिव्युत्पत्तिरिवाविरोधः । अथ च कृत. कः कस्य निरुणद्धि कल्पनाम् । न चात्र प्रमाणान्तरमस्तीत्युक्तम् । नामर्थानां चैकत्वानुपलब्धेः । विवर्तवाद्याह-यद्येवं प्रत्युक्त तर्हि वेदस्य प्रामा' ण्य शब्दार्थावगमकत्वाभावात् । अत्रोच्यते-वृद्धव्यवहारव्युत्पत्यावगम्यमानेऽर्थे श ब्दादन्यत्किं वा कारणं मन्यते भवान् । ननु-व्युत्पत्तिमेव कारणतया मन्यामहे । मै. वम् । शब्दस्यार्थसम्बन्धविषया हि व्युत्पत्तिः, न व्युत्पत्तेश्शब्दार्थावगतिः । अस्यार्थ.-- द्धव्यवहारे ह्यनेन शब्देनायमर्थः प्रतिपाद्यत इति शब्दार्थाच्या चकसम्बन्धाध्यवसानमेव व्युत्पत्तिरित्युच्यते । न पुनरन्यत । ततश्च व्युत्पत्तिस्वरूपमेवेश, यदुत शब्दादर्थोऽवगम्यत इति । तेन व्युत्पत्तिरेव सम्बन्धावगतिरूपा आदिमती। न पुनः शब्दार्थयोस्सम्बन्धः, तस्य विषयत्वात्। य थात्मप्रतीतिरादिमती, नात्मापि। तस्मान्न सिद्धवदुपदेशादिति सम्यगभिहितम् । सम्प्रति यदुक्तं परैर्यज्जातीयो यतः सिद्ध' इति तत् दृषयितुं पू. र्वपक्षमारचयति-ननु च कार्येऽपि सम्बन्धे वृद्धव्यवहारव्युत्पत्तिरनुगुणैब बालानाम् । कथमियं प्रतिपक्षतयोपन्यस्यते ? अस्यार्थः-यथा कृतकलम्बन्धे देवदत्तादिपदे वृद्धव्यवहारे व्युत्पत्तिर्भवति, तथा गवादिष्वपि भवत्विति । दूषयत्ति. सत्यं प्रमाणान्तरप्रतिज्ञेये हि कार्यत्वे ( व्युत्पत्ति ) व्याकरणादिव्युत्पत्तिरिव न विरोधः । अथ च कृतकः कस्य पुनर्निरुणद्धि कल्पनामिति । अस्पार्थः-यत्र प्रमाणान्तरण कार्य एव सम्बन्धोऽवगतः तत्र भवतु कार्यता। यत्र पुनः प्रमा. णान्तरं कार्यत्वे नास्ति, तत्र कार्यत्वं कल्पयितव्यम् । तच्चार्थप्रती- तिलक्षणातू कार्यात् । तश्चेत्कार्य वृद्धव्यवहारव्युत्पत्तेरेव प्रत्य- क्षभूताया उपपन्नं तर्हि न शक्यते कार्यतानुमानम् । न हि प्रत्यक्षहः ष्ट कारणान्तरे सति सर्वत्र तदेव कारणमनुभातुं शक्यते । तेनार्थ- ·सम्बन्धनित्यतानिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता । किञ्च कार्ये हि सम्बन्धे कर्तुर्दुर्गमेषु देशेषु सम्बन्धकरणे न किञ्चत्प्रयोजनमस्तीति। संव्यवहारार्थ हि सम्बन्धकरणम् । न दुर्गमस्थैर्गवहारोपपत्तिः । किञ्च कार्यस्सम्बन्धः सम्बन्धिशब्दा. इते नोपपद्यते । यदि कार्याः सम्बन्धोऽभ्युपगम्यते कृतं कार्येण । ननु च व्युत्पत्तिरपि कार्यतामपेक्षत एव । कथम् ? अयमत्र वा. चक इत्येवमविज्ञातार्थस्य न शब्दार्थावगतिरुपपद्यते । न हि दृष्टेऽनु. पपन्नं नाम । व्यवहारमात्रादेव हि बालानामवगतिर्दृष्टा । तस्मात्पत्य- क्षादृष्ट एवमुपद्यमानेऽर्थे न कर्तुः कल्पनोपपद्यते । प्रतिपत्तिकार्यबलेन तावन्न शक्यते सम्बन्धस्यापौरुषेयता वक्तुम् । यत्र पुनः साक्षादेव दृश्यते तत्र तथैवाङ्गीक्रियते । न चान प्रमाणान्तर मस्तीत्युक्तम् । किञ्च कार्ये हि सम्बन्धे न कर्तुर्दुर्गमेषु देशेषु सम्बन्धकरणे किञ्चित्प्रयोजनमस्ति । स- व्यवहारार्थ हि सम्बन्धकरणम् । न च दुर्गमस्थैः संव्यवहारोपपत्तिः। अस्यार्थः- यद्येक एव पुरुषः शब्दानामः लह सम्बन्धं कृत्वा वेदान् प्रणयेत् तदा तेन वेदव्यवहारिष्वेव सङ्केतः कार्यः । न दुर्गमदेशव्यवस्थितेषु म्ले च्छादिषु । तेषां वेदव्यवहाराभावात् । दृश्यते व म्लेच्छादिदेशेष्यपि सास्लादिमति गोशब्दप्रयोगः । न चेदमुपपन्नं वेदकारादन्य एव सम्ब. न्धकार इति । सम्बन्धकरणस्य निष्प्रयोजनत्वात् । व्यवहा हि पा. णिनिपिङ्गलादयः सङ्केतं कुर्वन्ति । तस्मान्न कश्चिद्दोषः । अनेनाव्यति- रेकश्चैत्यस्य प्रथमा व्याख्या दर्शिता । द्वितीयां वर्णयति-कार्यश्च सम्बन्धिशब्दाते नोपपद्यते । यदि कार्यार्थस्सम्बन्धो- ऽभ्युपगम्यते कृतं कार्येण । अस्थार्थः--अनेन शब्देनाऽयमर्थोऽत्र प्रति. पादयितव्य इतीत्थं सम्बन्धः कर्तव्यः । न च तत् शक्यते कर्तुम् । यदि वृद्धव्यवहार एव व्युत्पन्नाः के चन शब्दा व्युत्पाद्यानामङ्गीक्रियन्ते ते हि पूर्वशब्देन व्युत्पन्नानां सम्बन्धकरणवाक्यार्थमपि बोधुम लम् । यदि वृद्धव्यवहारप्रसिद्धाः केचन व्युत्पाद्यानामङ्गीक्रियन्ते तदा किमपरं सम्बन्धकरणेन ? वृद्धव्यवहार एव व्युत्पत्युपायोऽस्त्विति । सम्प्रति स्थिते राद्धान्ते चोदयति,-ननु च व्युत्पत्तिरपि कार्यतामपेक्षत एव । कथमिति प्रश्नः । उत्तरम्-अयमस्य वाचक इत्येवमविज्ञातार्थस्य न शब्दादविगति- रुपपद्यत इति । एतच्च स्वपक्षतुल्यतापादनार्थ चोद्यम् । परिहारस्तु-न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । व्यवहारमात्रादेव हि बालानामवगतिर्दृष्टा । उपसंहरति- सम्बन्धः - ·१५६ बृहती [अ.१.पा.१.सू .. इदमपरं व्यवहारानौपयिकम् । कृते हि सम्बन्धे अदृश्यमा- नस्यार्थस्य देवतादेः सम्बन्धकरणम् । अशक्तिस्तूपवर्णितैव । न. स्मादौत्पत्तिकस्वात्सिद्धमनपेक्षत्वम् । अथ यदुक्तमनिमित्तं शब्द इति किमिदं चोद्यते ? परिहृतमेत. दौत्पत्तिकत्वाभिधानेन मम्बन्धम्य । कस्य वाऽन्यस्य परिहारोऽव- गम्यते औत्पत्तिकतया? किमिति नैवान्यदुपन्यस्तम् ? विद्यमानो. पलम्भनतयैव हि विषयान्तराभावो नियोगस्य दर्शितः । सत्य तस्यैवायमौत्पत्तिकत्वपरिहार उक्तः, किन्त्वात्पत्तिकत्वे विषया. तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टे शब्दार्थावगीतकारणे व्यवहाराख्य एवमुपपद्यमाने न कर्तुः क. ल्पनमुपपद्यत इति पूर्वमेव व्याख्यातम् । अर्थेऽनुपलब्ध इत्यस्यार्थ व्याचष्टे-इदमपरं व्यवहारानौपयिकम् ; कृते हि स. म्बन्धे तदाऽदृश्यमानस्यार्थस्य देवतादेस्सज्ञाकरणम् । अस्यार्थः-व्यवहारार्थ संज्ञा का र्या, यथा पुत्रस्य पित्रा "चैत्र' इति । न च देवतादिभिर्व्यवहारोऽस्ति । ननु किमिति प्रयोजनाभावमात्रं भाष्योक्तमुक्तं देवतादीनां च प्रत्येतुम शक्तस्तेषु च सम्बन्धकरणमशक्यमित्यांप भाष्येणोक्तं तकिमिति न व्याख्यायत इत्यत्राह-अशाक्तस्तूपवर्णितैवात्र भाष्ये । तेन न व्याख्यायः ते। तेन संज्ञाकर्मत्वमसद्विशिष्टानां लिप्तमिति निराकृतम् । देवतादिषु संज्ञाकरणस्यैवासिद्धेः। तस्मादौत्पत्तिकत्वात् सम्बन्धस्य सिद्धमनपेक्षत्वमिति । अत्र भाष्यकारोऽथ यदुक्तमनिमित्त शब्द" इत्यनेनैव भाष्येणैवं चोदयति मीमांसकः-अथ यदुक्तं पूर्वमनिमित्तं शब्द इत्यस्माभिः तस्य परिहारः कः इति । तदाक्षिपति-अथ यदुक्तमानिमित्तं शब्द इति किमिदं चोद्य ते ? यावता परिहृतमेवैतदनिमित्तत्व सम्बन्धस्योत्पत्तिकत्वाभिधानेन । अथोच्ये- त-औत्पत्तिकसम्बधाभिधानेनान्यदेव परिहृतमिति, अत्राह-कस्य वाऽन्य- स्य परिहारोऽवगम्यते औत्पत्तिकत्वाभिधानेन ? किमिति नैवान्यदुपन्यस्तं यत्परिहिय ते। विद्यमानोपलम्भनतथैव विषयान्तराभावो नियोगस्य दर्शितः "चित्रया यजेत पशुकाम'' इत्यादौ । अस्थार्थः-विद्यमानोपलम्भनत्वात भवत्येवष्टेः पशूनां व साध्यसाधनभावस्य प्रमणान्तारग्राह्यता। अतः प्रमाणान्तरगम्यमे. व साध्यसाधनपूर्वकं कार्यत्वं नियोगस्य लिङादेविषयो, न विषयान्त. रमिति पूर्वदर्शितम्। अतस्तस्यैवौत्पत्तिकत्वेन परिहारो दत्तः । किमपर. मपरिहतमिवोपन्यस्यते? अत्रसमाधिः-सत्य तस्यैवौत्पत्तिकत्वपरिहार उक्तः। किन्तु औपत्तिकेऽपि सम्बन्धे विषयान्तरविवेकोऽनुक्त इव प्रतिभाति । तद्विवेकायेदं पुनरुप • । .

·चित्राक्षेपवादः ] ऋजुविमलापता। १५७ । न्तरविवेको नोक्त इव प्रतिभाति, तद्विवेकायेदं पुनरुपन्यस्यते । "(१)कर्मकाले फलादर्शनात् कालान्तरे च कर्माभावा". दिति । ननु चानेन किं प्रयोजनम् ? विषयान्तराभावात् प्रमाणान्तर- विषयतया च सापेक्षत्वात्तदभावे चाप्रामाण्यं दर्शितम् । इहापि त देव । किं पुनस्तदयुक्तमिव प्रतिभाति ? इदं तत् ; प्रमाणान्तराविष- यत्वे ह्यने नेदमियस्मिन् सति नियोगः । तत्र चानुपलब्धेः स्फुटमेवा. प्रामाण्यम् । न चास्मिन्नर्थे संभवनि नियोगादेव नियोगसिद्धिरिति न्यस्यते । अस्यार्थः-पौरुषेये सम्बन्धे सति बलादापद्यमानं वेदानां पौरुषे. यत्वं सापेक्षत्वापादकमौत्पत्तिकसम्बन्धाभिधानेन निरस्तम् । लोके तु स्वातन्त्र्यदर्शनेन शब्दस्य या प्रमाणान्तरगोचरैकविषयत्वशङ्का सा नि. राक्रियते । औत्पत्तिके सम्बन्धे विषयान्तरं स्वतन्त्रं शब्दस्यत्ययं विवे. कोऽनुक्त इव प्रतिभाति । तद्विवेकायेदं चोद्यं पुनरुपन्यस्यते । कर्मकाले फलादर्शनात् कालान्तरे च कर्माभाबादित्यनेन भाष्यं पठित्वाऽऽक्षि- पति । ननु चानेन विषयान्तरविवेकायोपन्यस्तेन भाष्येण किं प्रयोजनम् ? यस्माद्विषयान्तराभावात्प्रमाणान्तरविषयतया च सापेक्षत्वात् तदभावे चाप्रामाण्यं दर्शितं शब्दस्य प्रमाणान्तरावेद्यविषयत्वाभावात् प्रमाणान्तरग्राह्यार्थ- विषयतया व प्रमाणान्तरसापेक्षत्वात्प्रमाणान्तराभावे चाप्रामाण्यं द. शितं चित्राक्षेपे। इहापि तदेवानेन भाष्येणोक्तमिति । किं पुनस्तद्यदनुक्त मिव प्रतिभाति ? यदनेन भाष्येणोच्यते । समाधत्ते-इदं तत् ; प्रमा णान्तरविषयत्वे ह्यनेनेदमित्यस्मिन्सति नियोगः तत्र चानुपलब्धेः स्फुटमप्रामाण्यमिति प्रागुक्कमेव । न चास्मिन्नर्थे सम्भवति नियोगादेव नियोगसिद्धिरिति शक्यते कल्पयितुम् । इदं तदनुक्तमुक्तमेतेन भाष्येणेति संबन्धः। अस्यार्थः-यद्यपि कानन्तरं फलं न सिध्याते कालान्तरे च नास्ति कर्म, तथापि नियोगादेव कालान्त. रे फलं भविष्यतीति तदनेन पारहियते। यस्मादस्मिन्नर्थे(२)प्रमाणान्तर विषयत्वात्मके सम्भवति नियोगादेव सिद्धिरिति न शक्यते कल्पयितुम् , नियोगस्य तदानीमप्रमाणकत्वात् । नियोगो हि प्रमाणान्तरावेद्यरूपः कथं प्रमाणान्तरसापेक्षशब्दप्रमेयः स्यात् । तस्मात्कर्मानन्तरं फलादर्श नात् कालान्तरे च कम्नाभावात् नास्ति प्रमाणं पशुफलेष्टिरिति । त १ शा० भा० १३-पृ. २८.५०। २. प्रमाणान्तराविषयात्मके इति. ख. पु० ।

·१५८ बृहती [ अ.१.पा.१सू .५. शक्यते (कल्पयितुम् ) वक्तुम् । तदिदानी निराक्रियते-स्यादेतदेवं यद्यौत्पत्तिकता न स्यात् , साधिता चासौ । ततः किम् ? हदं नव-ना. नेनेत्यमुपर्थमपेक्षते नियोगः। प्रमाणान्तरावगम्येऽपि हि लौकिक ऽर्थे नैव नियोगस्य साध्यसाधनसिध्यपेक्षाऽवसीयते । कारणदोष. स्मादनुपलब्धे स्फुटमप्रामाण्य चोदनाया इति । तदिदानी निराक्रियते-स्या देतदेवं यद्योत्पत्तिता न स्यात् । साधिता चासौ । यद्योत्पपत्तिकः सम्बन्धः ततः किम् ? इदं ततः-नानेन कर्मणदं फलं लिध्यतीत्यमुमर्थमपेक्षते नियोगः । अस्याभिप्राय:-यदि हि पौरुषयः सम्बन्धः स्यात् तदा बलात् पौरुषेय. ता बोदनाया आपद्यत । तथा च सति प्रमाणान्तरविषयत्वापत्तेः सा ध्यसाधनभावापेक्ष एक नियोगार्थः स्यात् । साधिते त्वपौरुषेये सम्ब न्धे स्वातन्त्र्याविरोधानाप्रामाण्यं शक्यते वदितुम् । यत्तत लोके स्वातन्त्र्यं न प्रतीयत इति, तत्राह-प्रमाणान्तरावगम्येऽपि हि लौकिकेऽर्थ नैव नियोगस्य साध्यसाधनसिध्यपेक्षाऽवसीयते। अम्यार्थः-प्रवृत्तिदर्श नेन लिङादीनां कार्यार्थप्रतिपाइकत्वं तावदवगम्यते लोके । तथा व्युत्पन्नास्ते स्वार्थाभिधाने न प्रमाणान्तरमपेक्षन्ते । अतो यद्यपि वक्ता प्रमाणान्तरप्रतीतामेव कार्यतां विवक्षति तथापि शब्दस्स्वसामर्थ्य नैव तां प्रतिपादयति । तेन वेदेऽपि न साध्य साधनावगमपूर्वकोऽर्थोऽभि धीयते । लियोग · चात्र लिङादिभिरभिप्रेतः । दर्शितं च भाष्ये-आ. चार्यचोदितः करोमीति हि दृश्यते । नानेनास्य सिद्धिरिति । एतदुक्तं भवति यतः प्रतिपत्ता कार्यमेव प्रतिपद्यानुतिष्ठति न पुनस्लाध्यसा. धनभावम् । अतः कुर्वाण आपृष्ट (१)आचार्यप्रेरितः करोमीति व्यपदि- शति, न साध्यसाधनभावावगमम्। यदि पौरुषेयेऽपि वाक्ये प्रतिपत्ता निरपेक्षत्वमेव कार्य वुध्यते तदा किमिति तर्हि पुरुषापेक्षा सम्बन्धस्य निराक्रियते। भवतु पौरुषेयः सम्बन्धो, वेदाश्च पौरुषेयाः। तथापि निरपेक्षार्थ. प्रतिपादकतया प्रामाण्यं भविष्यति । अत्रोत्तरम्-कारणदोष(२)सम्भाव- नानिराकरणाय निराक्रियते । न पुनरात्मसंवित्तौ । अस्यार्थः-यदि पौरुषेयत्वं न निराक्रियते तदोत्पन्नापि कार्यप्रतीतिः कारणदोषान्मिथ्या स्यात् । प्रामाण्यप्रतीतं हि स्वयमर्थ पुरुषः परस्मै प्रतिपादयति । तत्र च पौरु- षयस्य वचनस्य कार्यस्थ कारणानुमापकता। यदि च वेदानां पौरुषे १. आचार्येण कार्य बोधायत्वा प्रेरितः, इांधकं ख० पु० । २. सद्भावनिराकरणाय इति क० पु० ।

·चित्राक्षेपवादः ] ऋजुविमलोपेता। १५९ , Mer- .. । संभावनानिराकरणाय निराक्रियते । नस्मात्स्वातन्त्र्यं नियोगास्ये- त्यनेन विवेकः प्रदश्यते । पुरुष हि नियुञ्जानः साध्यसिद्धिमवगम- यतीति षष्ठे अनिषादयिष्यति । किमेर सत्य नन्तरानुपलब्धिनिर- स्ता भवति । बाढं निरस्ता। न ह्यस्मिन् पक्षे क्रियाशक्तिनिरूपणा- माध्यसिद्धिः । कथं तर्हि ? नियोगार्थवशात् । सतश्चास्मादस्य सि द्धिरित्येताबदगम्यते, नानन्तरं व्यवहितं वति। तच्चानपेक्षत्वं यत्नतः प्रतिपादितम् । यता स्यान् तदा प्रमाणान्तरेण वेदार्थ प्रतीत्य पुरुषेणोपदेशः कार्यः । न च प्रमाणान्तरमस्तीति कारणदोषलमुत्पन्नापि प्रतीतिर्मथ्या स्या. तु , चैत्यं वन्देल स्वर्गकामः, सवाय भक्त दद्यात्स्वर्गकाम, इति वत् । न पुनरात्मसवित्ती । प्रमातुः स्वयं प्रतिपत्तौ सापेक्षता भवतीत्येवमर्थ निराक्रियते । उपसंहरति-तस्मात्स्वातघ्यं नियोगस्येत्यनेन विवेकः प्रदर्श्यते । यदि स्वातन्त्र्यं नियोगस्य । कथं तर्हि स्वर्गयागयोः साध्य साधनभावाव. गमः प्रतीयते । विषयनियोज्यमात्रावच्छिन्नो हि नियोगः प्रतिपा- घेत नित्याधिकारवदित्यत्राह-पुरुषं हि नियुञ्जानः साध्यसिद्धिमवगमयति । एतच्च षष्ठ सयुक्तिकं वक्ष्यति । तदाह---षष्ठे प्रतिपादयिष्यतीति । यद्यपि स्वातन्त्र्येण कार्य लिङादिरवगमयति किमेव सत्यनन्तरानुपलब्धिर्निरस्ता भव. ति ? कामाधिकारे हि फलसिद्धिपर्यन्तो वाक्यार्थः । फलं चेदनन्तरं न दृश्येत तदा प्रमाणान्तरविपर्ययादप्रामाण्यमापादयन्ती किमनन्त. रानुपलब्धिनिरस्ता भवति ? बाढ निरस्ता, नाप्रामाण्यमापादयितुंक्ष मा। कस्मादित्याह-न ह्येतस्मिन्पक्षे क्रियाशक्तिनिरूपणा साध्यसिद्धिः । कथ त हिं ? नियोगार्थवशात् । अस्यार्थः-यदि क्रियाशक्तिनिरूपणा साध्यसिद्धिः तदानन्तरमेव फलेन भवितव्यमिति शास्त्रार्थः स्यात् । न चास्मिन्प क्षे स्वान्तव्येण कार्याभिधानपक्षे यस्मादियं क्रिया फलं साधयितुं शक्नो ति तस्मात्कार्यात् फलसिद्धिश्चात इत्येवंक्रियाशक्ति निरूपय साध्यलि. द्धिः। किं तर्हि ? यस्मात्कामी काय बोध्यते तस्मात्कार्य फलमिति । न च क्षणभङ्गुरां क्रियां नियतदेहान्तरभोग्यस्वर्गसाधनाशक्तां स्वर्गकामः का. यतया बोद्धमलमित्यपूर्व कालान्तरस्थायि फलसिद्धिसमर्थ लिङादयः कार्यतया बोधयन्तीति तस्य स्थास्तुनया कालान्तरेऽपि फलसाधनत्वा. विरोधात् । ततश्चास्माद्यागादस्यापूर्वस्य सिद्धिय॑वधानेन फलसिद्धिरित्ये. तावदवगम्यते । नानन्तरं, व्यवहितं वेति । तच्चानपेक्षत्वं यत्नतः प्रतिपादितम् । यस्मा. प्रामाण्यापादकमनेनेदं लिध्यतीत्येतदानपेक्षस्वम् । तच्च यत्नतस्सा- .

·Sanatalesed- वृहती। [ अ. १.पा.१सू.५. किमिदं "(१)यदि पश्चैव प्रमाणान्यभविष्यन्नि"ति? इदमे वेदम् । ननूक्तमभावोऽपि प्रमाणाभाव इति । किमतो यद्येवम् ? एतदतो भवति-पञ्च प्रमाणानीति नोपपद्यते । शक्यते वा चतुर्भिर्नास्तीति वक्तुम् ? प्रमाणं तय भावः । प्रमाणं वा प्रमाणाभाव इति शक्यते वक्तुम् ? अभावस्य च प्रामाण्ये प्रत्यक्षादिविषयापक्षिनाविषये । अतः प्रमाणान्तविषयपरिच्छदकतयैवास्य लक्षणाभिधानम् । व्य. वहारान्यत्वं तु संप्रतिपन्नमंच । व्यवहारसिद्ध्यर्थश्चायमुपन्यासः न धितमपौरुषेयत्वप्रतिपादनेन । किमिदं यदि पञ्चैव प्रमाणान्यभविष्यनिति । शब्दातिरेकिप्रमाणपञ्चकोप- न्यासो न युक्तः, प्रमाणपञ्चकाङ्गीकारात् । इदमेवेदमिति न पञ्च सख्या: सङ्कीर्तनमनुपपन्नम् । पुनराक्षेपक आह-ननूक्तमभावोऽपि प्रमाणाभाव इति प्रमाणाभावोऽभाव इत्युक्तम् । तेन पञ्चप्रमाणनियमान्नेदमुपपन्नमिति । सावष्टम्भन समीयताऽऽह-किमतो यद्यवम् । आक्षेप्तेवाह-एतदतो भवति । पञ्च प्रमाणानीति नोपपद्यते । समाधाताऽऽह-शक्यते वा चतुर्भिर्नास्तीति वक्तुम् ? काका न शक्यत इत्याह-शब्दव्यतिरिक्तश्चतुर्भिः प्रमाणनास्तीति श. दप्रयोगात्मको व्यवहारः प्रवत्ताय न शकाने । आक्षेत्रात्वाह-प्रमा. णं तह्यभावः । समाधाता अन्धविरोधं तावदाह-प्रमाणं वा प्र. मापाभाव इति शक्यते वक्तुम् ? अत्रापि काका न शक्यते इत्युक्तम् । यदि प्रमाणान्तरमभावः स्यात् , प्रमाणाभाव इति कथं भाज्यका. कारणोच्यते । युक्ताऽप्यभावस्य प्रमाणान्तरत्वं नास्तीत्याह-अभा- वस्य प्रामाण्ये प्रत्यक्षादिविषयापेक्षिताविषये । अस्यार्थः-यद्यभावः प्रमाणं तदा प्र. त्यक्षादिपरिछिन्नातिरिक्तविषयान्तरानुपपत्तेः सापेक्षताऽभावस्य स्या. त्। तथा हि-न तावत्प्रत्यक्षण भूतलं घटादिसद्भावे सातिरेकि स्व रूपमेवावगम्यं नास्तीति प्रत्येतव्यम् । किन्तु दृश्येऽपि घटादौ स्वरूप मात्रणापलब्ध इति । तेन सापेक्षता विषयेऽप्यपरिच्छेद्ये ऽभावस्य तद तिरिक्तविषयान्तराभावात् । यच्च स्वातन्त्र्यण विषयं नोपस्थापयति, न तत्प्रमाणान्तरम् । अतः प्रमाणान्तरप्रमितविषयावच्छेदकतथैवास्य लक्षणाभि- धानं प्रमाणानां प्रत्यक्षादीनां विषयस्यावच्छेदकतयायमवत्येवं निश्चाय. कतयाऽस्य लक्षणाभिधानम् , न पुनः प्रमाणान्तरतया। अनेन लक्षणग्र. न्थविरोधः परिहृतः। सम्प्रत्याक्षेपं परिहरति-व्यवहारान्यत्वं तु सम्प्रतिपन्न- मेव नास्तीति । व्यपदेशस्य नि:शङ्कगमनादिलक्षणस्य च व्यवहारस्या १. शा. भा. १३. पृ. ३०.4 . .

·आत्मास्तित्वनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता। १६१ न भवन्ति, अयावद्भूतभावित्वादिति निरस्ते भूतधर्मत्वे आश्रयित्वाच्च सम्बन्धितायामवगतायां चित्तचैत्यानां च स्वय. माश्रयित्वादात्मगुणा ह्येत इति युक्तमेवोक्तम् । कथमननाऽनात्म. न्यात्मबुद्धिश्शक्यते वक्तुम् ? तत्सुखादयोऽप्याश्रिततयोपलभ्यमा- ना अयावद्भूतभावितया च सम्यगात्मगुणतयोक्ताः । प्राणादयस्तावदयावद्भूतभावितया नैव शक्यन्ते वक्तुम् । चल. नात्मका घमी । वायोश्चायं धर्मः। सर्वत्र हि श्वसनादिषु चलनात्मक तैवोपलभ्यते। तस्मादयावद्भूतभावित्वमसिद्धम् । सेयमनात्मन्यात्मबु- द्धिः । येऽपि सुखादय उपन्यस्ताः तेऽपि भूतविकारहेतुत्वात् भू. तगुणा एवेति शक्यते वक्तुम् । न ह्यगुणो गुणिनं विकर्तुमुत्सहते । अवस्था हि विकारः । अवस्था चाऽवस्थान्तरोत्पत्तौ हेतुः । न वायिकारणशून्यानामनुत्पादादन्यसम्बन्धितायामवगतायां चित्तस्य ज्ञानस्य चैत्यस्य सुखादेश्च स्वयमप्युत्पत्तिमत्तयाऽश्रितत्वादाश्रयान्तरापेक्षत्वादाश्रया: न्तरकल्पनायां स्थितायामनाश्रितनित्यात्मगुणा ह्येत इति युक्तमेवोक्तम् । कथमनेन हेतुनाऽनात्मन्यात्मबुद्धिः शक्यते वक्तुम् ? तस्मात्सुखादयोऽप्याश्रिततयो- पलभ्यमाना अयावद्भूतभावितया च निरस्तभूताश्रयभावास्सम्यगेवात्मगुणतयोक्ता वैशोषिकादिभिः । अत्रोच्यते-प्राणादयस्तावदयावद्भूतभावितया नैव शक्यन्ते वक्तुम् ।किमिति ? उत्तरम्-चलनात्मका ह्यमी प्राणादयः । वायोश्चायं धर्मश्चलनं नाम । न च श्वसनादिषु ; प्राणादीनामचलनात्मकत्वात् । तदाह-सर्वत्र हि श्व- सनादिषु चलनात्मकतैवोपलभ्यते । तस्मादयावद्भूत(१)भावित्वमसिद्धं प्राणादी- नाम् । सेयमनात्मनि भूते आत्मबुद्धिः । येऽपि सुखादय उपन्यस्ताः तेऽपि भूत(२)विककारहेतुत्वाद्भूतगुणा एवेति शक्यते वक्तुम् । कुतः ? न ह्यगुणो गुणिनं विकर्तुमुत्सहते। यो यस्य गुणो न भवति न स तं गुणिनं विक मुत्सहते । कुतः १ तत्राह-अवस्था हि विकारः । अवस्था चाऽवस्थावतोऽवस्थान्तरोत्पत्तौ हेतुः। समवायिकारणप्रत्यासन्नं ह्यसमवा यिकारणं भवति । यथा तन्नुसंयोगः तन्तुसमवेतस्य पटस्योत्पत्तौ नि. - १ भावित्वमसिद्धम् । इति. क. पु० । २. विकल्पहेतुत्वात् इति. क. पु०। २१ बृ०३० ·वृहती [अ.१.पा.१.सू.५ चावस्थाऽवस्थावतोऽन्येति सिद्धं भूतगुणत्वम् । ननु चैवमेव वक्तव्यम् , किमित्युक्तं कामं सुखादय एव स्युरिति ? अभ्युपगम्याऽप्ययमर्थो न सिद्ध्यतीयभिप्रायः। कामाभिधानात् । किं. पुनरभ्युपगमे कारणम् ? इदमस्ति कारणम् । अत्र केचित्प्रज्ञाभिमानि. नो विप्रतिपन्नाः-केयमाश्रयाश्रयिता नाम ? सङ्घातमात्रमेवेदमुप. लभ्यते । नोकतोपळब्ध्याश्रऽऽयिता भवति भूतानामिव परस्परम् । तस्मात्तेऽपि मुखादयः स्वतन्त्रा वाऽऽश्रयिणो वेत्यभ्युपगमात् म. दर्शितम् । अत्रापरे ब्रह्मविदः कर्तुरभिधानात्स्मृतेरिच्छातश्च महदादिभूतप- मित्तम् । तेन सुखादयोऽपि भूतेषु समवायिषु नयनादिषु प्रसन्नतादिवि. कारं प्रत्यसमवायिकारणभूता भूतसमवायिन एवेति । तदाह-न चावस्था- ऽवस्थावतोऽन्येति । अन्यता चात्रात्यन्तासम्बन्धताऽभिप्रेतेति सिद्धं भूतगुणत्वं सुखादीनाम् । ननु चैवमेव वक्तव्यम् प्राणादिभिरनात्मन्यात्मबुद्धिर्भवतीत्येवमेव व. तव्यम् । किमित्युक्त कामं सुखादय एव स्युरिति । परिहरति-अभ्युपगम्याप्यभू- तधर्मत्वमयमर्थ आत्मधर्मो न सिध्यतीत्यभिप्रायः । कथमभिप्रायोऽवगम्यत इत्यत्राह-कामाभिधानात् । “तावता च परितोयसी" ति कामाभि. धानम् । किं पुनरभ्युपगमे कारणम् ? भूतधर्मा न भवन्तीत्यभ्युपगमे किं कारणम् ? निर्बीजोऽभ्युपगमो न भवतीति । इदमस्ति कारणम् । अत्र केचित्प्रज्ञाभिमानिनो बौद्धा विप्रतिपन्नाः-केयमाश्रयाश्रयिता नाम ? क्ष. णिकत्वात् सर्वपदार्थानाम् । समवायिकारणं न भवतीति कारणस्य कार्येण सह सङ्गमाभावात्तयोरयोगपद्यात्सवातमात्रमेवेदमुपलभ्यते। न ह्मेक- त्रोपलब्ध्याऽऽश्रयाश्रीयता भवति भूतानामिव परस्परम् । तेन स्वतन्त्रा भवन्तीत्यभ्यु पगमः । तस्मादित्युपसंहरति-तेऽपि सुखादयः स्वतन्त्रा भवन्त्वाश्रयाश्रयिणो वा । सर्वथा आत्मसाधका न भवन्तीत्यभ्युपगमात् प्रदर्शितम् । एवं तावदभ्युपगम्यापि प्राणादिसुखादीनामभूतधर्मत्वं नात्मसा. धकत्वमित्युपसंहृतम् । संप्रति प्राणादिषु सुखादिषु च निराकृतेषु के. न विशेषेण जानातीतिशब्दप्रयोग इच्छा स्मृतिश्चोपन्यस्ता इतीमा माशङ्कामपनेतुमाह-अत्रापरे ब्रह्मविदः कर्तुरभिधानात् स्मृतरिच्छातश्च महदादि- भूतपर्यन्ताच्छरीराव्यतिरिक्तमात्मानमुपलभामह इति प्रतिपन्नाः । एषा हि सांख्यानां ·आत्मास्तितानिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता । यन्ताच्छरीरादतिरिक्तमात्मानमुपलभामह इति प्रतिपन्नाः । कथं पुनरभिधानादेहेतु तोक्ता तैः ? ज्ञानात्मकं ह्यन्तःकरणं महदादि । ज्ञेयं च कार्यम् । अतः कार्यकारणव्यतिरेकी जानातीति शक्यते वक्तुम् । ज्ञानेन किमपि ज्ञेयम् । भावयेदिति हि प्रत्ययः। तस्मा. सिद्ध आत्मा कर्तृभूतः । नन्वसौ निष्क्रिय इत्यभ्युपगतम् । प्रत्ययस्य च कर्तरि जाना- तीत्ययं प्रत्ययः । येषां तावदात्मनि ज्ञानं समवैति तेषां तत्कारण. प्रक्रिया-प्रकृतिर्महदादिरूपेण विपरिणमते । तथा हि-प्रकृतिमहच्छन्द. वाच्यबुद्धिरूपतया विपरिणमते । महतोऽप्यहकारो विपरिणामः। अहङ्कारस्य पञ्चतन्मात्राणि गन्धरसरूपस्पर्शशब्दात्मकानि । तथैका. दशेन्द्रियाणि, पञ्च ज्ञानन्द्रियाणि-चक्षुस्त्वग्रसनश्रवणनासिकात्मका. नि । कर्मेन्द्रियाणि च उत्सर्गानन्दादानगत्यालापकारणानि पायूपस्थ- हस्तपादवायूपाणि । साधारणं च मनः । तन्मात्राणि च पृथिव्यादीनि भूतानि । यथाक्रमं पञ्चानामपि पृथिवी, चतुर्णामापः, त्रयाणां तेजो, द्वयोर्वायु, रेकस्य गगनमिति । सुखदुःखमोहात्मिका प्रकृतिरेवंविधप. रिणामा । तद्यतिरिक्तः पुरुषः। तदाहुः- (१) मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयस्सप्त । षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुषः" ॥ इति । शरीरशब्देन प्राकृतः सर्वोऽयं प्रपञ्च उक्तः । कथं पुनरभिधानादेर्हेतुतोक्ता तैः ? एवमुक्ता-ज्ञानात्मकं ह्यन्तःकरणं महदादि । महदहङ्कारमनांसि(२) त्रीण्यन्तर्व्यवस्थितानि ज्ञानशब्दवाच्यानि । शा- यतेऽनेनेति व्युत्पत्या कारणानि । ज्ञेयं च कार्य कमैवेत्यर्थः । अतः कार्यका- रणव्यतिरिक्तः कता जानातीति शक्यते वक्तुम् । ज्ञानेन करणेन किमपि ज्ञेयं भावयेदिति हि प्रत्ययः यस्मात् जानाति शब्दादुत्पद्यते, अतः कारणक. मव्यतिरिक्तकर्तृसिद्धिः । तस्मात्सिद्ध आत्मा कर्तृभूतः । नन्वसौ निष्क्रिय (३)इत्युक्तम् । प्रत्ययस्य हि कर्तरि जानातीति प्रत्ययः । उत्तरम्- येषां तावद्वैशेषिकाणां आत्मनि ज्ञानं समवैति समवायसम्बन्धेन सम्बध्यत इति दर्शनं तेषां समवायिकारणवत्वात् समवायिनो ज्ञानस्य कार्यस्य - १. सां. का. ४. ३.। २. प्राण्यन्तः इति क० पु० । अत्र मूलव्याख्ययोः पाठभेदः ।

·बृहती [अ.१.पा.१.सू.५. त्वात् प्रत्ययकर्तृताऽपि सिदैव । येषां पुनर्बुद्धिधर्मतयैव प्रसिद्धा ज्ञानादयः तेषामपि भोक्तृतयाऽयं हेतुः । कथमिच्छात उपलब्धिरुक्ता ? एवमुक्ता-अनुभूतपूर्व विषयो ह्यभिलाष इच्छा । न च क्षणिकेष्वनुभूतपूर्वाभिमान उपपद्यते । ननु नहि दृष्टे ऽनुपपन्नं नाम । दृष्टे धनुपपत्तिनास्ति । न पुनदृष्ट- स्यान्यथाभावो दृष्टत्वान्नानुपपन्न इति शक्यते वक्तुम् । दृष्टश्चाय. कारणत्वादात्मनः प्रत्ययकर्तृताऽपि सिद्धैव । येषां पुनः सांख्यानां बुद्धिधर्मतयैव ज्ञानादयो ज्ञानधर्मवैराग्यादयः प्रसिद्धाः तेषां यद्यपि साक्षादात्मनो ज्ञानो. त्पत्तौ कारणता नास्ति, तथापि भोक्तृतायां हेतुः । आत्मनो हि भो. क्तृतया बुद्धिर्ज्ञानरूपेण भोग्यतया विपरिणमते । तदाहुः"-वत्सवि. वृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरशस्य । पुरुषविमोक्षानिमित्तं प्रवर्तते तद्वदव्यक्त"मिति । तेन ज्ञानोत्पत्ती निमित्तभावादस्ति त. त्राऽऽत्मनः कर्तृत्वमिति। कथमिच्छात उपलब्धिरुक्ता ? यावता विषयज्ञानादेव कार्यभूतेच्छोपप- धत इति ज्ञानव्यतिरिक्तं स्वकारणमिच्छाऽवगमयितुं न शक्नोति (१) उत्तरम्-एवमुक्का-भुक्तपूर्वविषयो त्यभिलाषः इच्छा । भुक्तपूर्वः यो विषयः तद्विषयो ह्यभिलाष इच्छोच्यते । भवत्येवम् , तथापि किमित्याह-न च क्षणिकेषु स्कन्धेषु(२) भुक्तपूर्वताभिमान उपपद्यते। यस्य बौद्धस्य दर्शने सम बायिकारणं नाम नास्ति न तस्य क्षणिकेषु स्कन्धेषु विज्ञानरूपवेदनासं. संस्कारसंज्ञकेषु भुक्तपूर्वा बुद्धिरुत्पद्यते । पूर्वभोक्तुरधुनातनभोक्तु श्वान्यत्वात् । तस्मादस्ति पूर्वोत्तरकालवर्ती भोगयोगी स्कन्धातिरेकी पुरुष इति। ननु न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । तेन क्षणिकेवपि स्कन्धेवनुपपत्तिस्त. श्राह-दृष्टे ह्यनुपपत्तिर्नास्ति । न पुनदृष्टस्यान्यथाभावो दृष्टत्वानानुपपन्न इति शक्यते वक्तुम् । अस्यार्थः न वयमिच्छालक्षणकार्यान्यथानुपपत्त्याऽऽत्मानं कल्प. यामः । किन्तु उभयभोगसम्बन्ध्यनुभूयत एवेति वदामः । यत्तु खलु दृष्टं तत्रानुपपन्नं नास्ति । दृष्टस्य पुनरुभयभोगसम्बन्धिनोऽन्यथाभा. १. अत्र मूलपुस्तके भुक्तपदस्थानेऽनुभूतशब्दोऽस्ति । व्याख्यापुस्तकयोरुभय. त्रापि प्रकरणेऽस्मिन् भुक्तशब्दपाठमङ्गीकृत्यैव व्याख्या कृतेति भाति । १. नास्ति ख० पु.।

·आत्मसिद्धिनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता। मन्यथाभावः । तस्मादिच्छया कार्यकारणादन्यमुपलभामह इत्युक्तम् । तथा स्मृतेः। स्मृतिरप्यनुभूतविषयैव । न क्षणिकेऽर्थेऽयमनुभू- तानुभव उपपद्यते । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । कथं तर्हि भाष्यका- रेणोक्तं-(१)"अनुपपन्नमिति नः क्व संप्रत्ययः" इति । श्रूयतां यथोक्तम् । किमनुभवस्यानुपपन्नत्वम् ? अनुभव एव यस्या- नुभूयते का तस्याऽनुभूयमानापेक्षा? तस्मात्सुष्ठूच्यते-"अनुपपन्न- मिति नः क्व सम्प्रत्यय" इति । (२)तस्माच्छून्याः स्कन्धा" इत्युपसंहृतम् । तथा ब्राह्मणमिममेवार्थमनुवदति(३) "विज्ञानघन एवैतेभ्यो वः क्षणिकत्वमभिधीयमानं दृष्टत्वेनाऽनुपपन्नं न भवतीति शक्यते व. क्तुम् । तस्मादिच्छया कार्यकारणादन्यमुपलभामह इति । तथा स्मृतेरप्यात्मासिद्धिः। स्मृतिरप्यनुभूतविषयैव । न चानुभवितरि क्षणिक- ऽनुभूतानुभव उपपद्यत इति । ननु नेदमुपपद्यते अनुभूतं पुनरनुभवति क. श्चिदिति । क्षणिकत्वादनुभवितुः । तत्राह-न हि दृष्टेऽनुपपन्न नाम । दृष्टेऽनुभूतानुभवितर्यनुपपन्नता नास्ति । नावश्यं सर्वेण क्षणिकेन भवि- तव्यमिति यावत् । कथ तर्हि भाष्यकारेणानुपपन्नमिति नः क्व संप्रत्यय इत्युक्तम् । यदि यथोक्तेन न्यायेन कार्यकारणव्यतिरेकेणात्मना विना नुपपत्तिः तदा कथं भाष्यकारेणानुपपन्नमिति नः क सम्प्रत्यय इत्यादिना ग्रन्थेनानुप. पन्नता नास्तीत्युक्तम् ? श्रूयतां यथोक्तम्-किमनुभवस्यानुपपनत्व विनापि स्थिरेणात्मना ? नन्वनुभूयमानेन स्थिरेणार्थेन विना स्थिरानु भव एव यथा नोपपद्यते तथा का विना कत्रनुभवः । तत्राह- अनुभव एव यस्यानुभूयते बौद्धस्य दर्शने का तस्याऽनुभूयमानापेक्षा । विज्ञान वादे हि संविदेव तेन तेन रूपेणानुभूयते, न व्यतिरिक्तं किञ्चित् । तस्मा- सुष्टु शोभनमुच्यतेऽनुपपन्नमिति नः क्व सम्प्रत्यय इति । तस्माच्छ्न्याः स्कन्धा इत्युप- संहृतम् । यस्मादेभिर्हेतुभिरात्मा न सिध्यति तस्मादात्मनः शून्यास्स्क- न्धा इत्युपसंहृतम् । तथा च ब्राह्मणमप्यमुमेवार्थमनुवदति 'विज्ञानधन' इत्यादि । १. शा. भा.पृ. १५, प.१६. २. शा. भा. पृ. १५. पं. ३१. स्कन्धधनाः इति मुद्रितभाष्यपुस्तकेषु पाठः । ३. बृहदारण्यको. ४. ४. १४.

·१६६ बृहती [ अ.१.पा.१सू.५. भूतेभ्यःसमुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेस संज्ञास्ती"ति । तस्मा. दनात्मन्यात्मबुद्धिहेतवोऽमी निराकरणीयतयोपन्यस्ता भगवता भाष्यकारेण । (१)"अनोच्यते-नैतदेवम् । अन्येद्युष्टः परारहमि- दमदर्शमिति भवति प्रत्ययः । प्रत्यगात्मनि चैतद्भवति, न परत्र । अपरो ह्यसौ यो ह्यन्येार्दृष्टवान् । तस्मान्न व्यति. रिक्तोऽन्योऽस्ति यत्राऽयमहंशब्दः" । किं पुनः कारणमत्रा. नुमाननिराकरणे? असम्भवादिति ब्रूमः । प्रत्यक्षदृष्टेऽनुमानं न सं- भवतीति साहसमिदम् । स्वयमेव वक्ष्यति(२) "नूनमसावनि- त्यान्नित्यं पश्यती"ति । तस्मान्नात्रासम्भवाभिप्रायो वर्णयितुं शक्यते । अर्थतन्मनसि वर्तते-परोक्तमनुमानं न संभवतीति । प्रत्यक्षो. पन्यासस्ताहि किमर्थः १ न ह्यसति प्रत्यक्षेऽनुमानमुपपद्यत इति चेत- यस्माद्विज्ञानचैतन्यमनन्तरोक्तं परित्यज्य भूचितन्यमुपसंहियते त- स्मादनात्मन्यात्मबुद्धिहेतवो ह्यमी निराकरणीयतयोपन्यस्ता भगवता भाष्यकारेणाभ्यु- पगम्यवादेनेति ज्ञायतेऽत एव भाष्याल्लिङ्गात् । "अत्रोच्यते-नैतदेव"मित्यादिभाष्यमाक्षेप्तुं पठितमाक्षिपति-किं पुनः कारणमत्राऽऽत्मसिद्धौ परकीयानुमाननिराकरणे ? असम्भवादिति ब्रूमः । प्रत्य- क्षेण प्रतीतेऽर्थेऽनुमान न सम्भवतीत्यनुमानं निरस्यन् दूषयति-प्रत्यक्षह- हे ऽर्थेऽनुमान न सम्भवतीति साहसमिदम् । प्रत्यक्षदृष्टेऽप्यर्थेऽनुमानसम्भवोऽनु मानवादस्थान एवोक्तः । सम्बन्धग्रहणसमयावगतेऽप्यनुमानदर्श- नात् । स्वयमेव च वक्ष्यति "नूनमसावनित्यानित्यं पश्यती" ति । तेनानुमानं स्व. यमेव भाष्यकारो वक्ष्यति । तस्मान्नात्रानुमानासम्भवाभिप्रायो वर्णयितु शक्यते। अर्थतन्मनसि भाष्यकारस्य विपरिवर्तते-परोक्तमनुमान न सम्भवति पू- ोक्ताहोपात्। तेन तन्निराकृतमिति । प्रत्यक्षोपन्यासस्तर्हि किमर्थः ? स्वकी. य तहनुमानमदुष्टमिति तदेव वक्तव्यं, किमिति प्रत्यक्षमुपन्यस्तम् प्रत्यक्षोपन्यासप्रयोजनमाशङ्कते-न ह्यसति प्रत्यक्षेऽनुमानमुपपद्यत इति चेदिति । ? १. शा. भा. पृ. १६ पं. २. २. शा. भा. पृ १७. पं. १४.

·वृहती। [अ. १.पा.१सू.५. नम् ? इदमपरमयुक्तम्-(१)"यदि विज्ञानादन्यदस्ति विज्ञान विज्ञानमपास्य तन्निदर्यतामिदं तादृशं चेति" पृष्टे 'अत्रो- च्यते' इत्येवमाद्युत्तरं नोपपद्यते । अत्र विज्ञानाग्रहणे तद्रहणं नास्तीति चोदितम् । स्वसंवेद्यतया कथमस्य निराकरणम् ? न हि स्वसंवेद्यत्व. निबन्धन विज्ञानग्रहणपूर्वकं ग्रहणं वस्तुनः । अथायमभिप्रायः--स्वसंविन्न पृथक्तया व्यपदेष्टुं शक्यने प. रस्मा इति । अत्यल्पीमदमुच्यते । अपृथक्तया वा कथं परेणाऽसंविनो. ऽर्थो व्यपदेष्टुं शक्यते परस्मै ? तस्मादिदमप्यनालोचनापूर्वकामिव प्रतिभाति । प्रत्युक्तस्य चोपन्यासे कि प्रयोजनमिति नैव ज्ञायते न चायमर्थः परित्यक्त एव, विज्ञानग्रहणोपसंहारात् । किमपह्नवीयस्याहंशब्दस्योपन्यासे प्रयोजनम् ? इदमपर नोपपद्यते इत्याह-यदि विज्ञानादन्यदस्ति विज्ञातृ विज्ञानमपास्य तन्निदर्यतामिदं तदीदृशं चेति । प्रत्यभिज्ञा. नेन स्थिरस्याऽऽत्मनः क्षणिकशानव्यतिरेकिणः सिद्धत्वात् । अस्थापि चोद्यस्या "त्रोच्यत” इत्याद्युत्तरं नोपपद्यते । कथं नोपपद्यते ? अत्र हि विज्ञानाग्रह- णे सत्यात्मनो ग्रहणं नास्तीति चोदितम् । स्वसंवेद्यतया कथमस्य निराकरणम् ? यदि स्वसंवेद्य आत्मा किमेतावता चोद्यमिदं निराकृतं भवति ? अथायमभिप्रायः-विज्ञानऽग्रहणे यदात्मनोऽग्रहणं तत्तादात्म्यनिब. न्धनं न भवति, किन्तु स्वसंवेद्यत्वनिबन्धनमित्यन्यथा सिद्धिमुद्भा. वयितुं स्वसंवद्यत्वमुक्तमिति । तन; न हि स्वसंवेद्यत्वनिबन्धनं विज्ञानग्रहण. पूर्वक ग्रहण कस्य चिद्वस्तुनो दृष्टं येनान्यथा सिद्धिः स्यात् । अथायमभिप्रायः-विज्ञानव्यतिरिक्त एवात्मा प्रतीयते, किन्तु स्वसं. वेद्यतया स्वसंविन्न पृथक्तया व्यपदेष्टुं शक्यते परस्मा इति । अत्यल्पमिदमुच्यते । अपृथक्तया वा परेण संविनोऽर्थोव्यपदेष्टुं परस्मै कथ शक्यते । तस्मादिदमप्यनाला चनापूर्वकमिव प्रतिभाति । प्रत्युक्तस्य चोपन्यासे कि प्रयोजनमिति न ज्ञायते । प्रत्यु कोऽयमर्थः-विज्ञानमगृहीत्वा विज्ञेयं नैव ग्रहीतुं शक्यत इति । तेन वि. ज्ञानग्रहण एवात्मा गृह्यत इति विज्ञानवादनिराकरणपर्वण्येतदुक्तमेव घटादिवत् । न चायमर्थः परित्यक्त एव । विज्ञानग्रहणपुरस्सरो विशेय. । । १. शा. भा.पृ.१६.प. २१.

·आत्मास्तित्वनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता। १६९ - त्मनः प्रत्यक्षत्व अथाऽयमभिप्राय:-विज्ञानग्रहणपक्षेऽप्यात्मनः प्रत्यक्षत्वं न शक्यतेऽपतोतुमिति । रूपान्तरं नोपलभामह इत्यनिवारितैवेयं युक्तिः । न च कश्चिद्विशेषोऽभिहितः । उपमानमपि नैयायिकोक्तमभिदधता स्वलक्षणाभिधानवि- रुद्धमुक्तम्। न चाऽहं गच्छामीति चोद्यस्य विस्पष्टं किश्चिदुत्तरमुपल. भ्यते । ब्रह्मविद्विरुद्धं चैतत्-यदुताऽहम्प्रत्ययमेयताऽऽत्मनः । मू - भिषिक्तमिदमनात्मन्यात्मज्ञानमित्युदाहृतम्-यदुताऽहंकृतिर्ममकार- श्चति । निर्मुक्ताहकारममकारमात्मज्ञानमात्मविदो मन्यन्ते । तस्माद. बोध इति सिद्धान्तेऽप्ययमर्यो न परित्यक्तः, विज्ञानग्रहणेनोपसंहारात् । (१)"तस्मा. द्विज्ञानं प्रत्याख्याय न कस्यचिद्रूपं दर्शयितुं शक्य"मित्यनेन भाष्येण विज्ञानग्रहणेनापसंहारः कृतः । अतोनाऽयमों निराकृतस्सिद्धान्तेऽपि अथाऽभ्युपगम्य वादोऽयम्-यद्यपि विज्ञान प्रत्यक्षग्राम तथापि त. द्यतिरिक्तात्मसिद्धिरुच्यते, तदाह--अथायमाभिप्रायः--विज्ञानग्रहणपक्षेऽप्या. न शक्यतेऽपह्नोतुमिति, तदयुक्तम रूपान्तर नोपलभा- मह(२) इत्यनिवारितैवेयं युक्तिः । यदि विज्ञानमपि प्रत्यक्ष स्यात् तदा त. स्याऽपि रूपेण भवितव्यम्। एकं चेदं रूपमुपलभ्यत इति विज्ञानमेव सा. कारं स्यात् । अनुमेये तु विज्ञाने रूपान्तराभावो न दोषः । प्रत्यक्षज्ञाना. भ्युपगमे तु ज्ञेयाकारापह्नवो न शक्यते वारयितुम् । न च कश्चिद्विशेषो. ऽभिहितः येन प्रत्यक्षशानपक्षेऽपि बाह्यार्थसिद्धिः स्यात् । 'उपमानाद्वोपदिश्यत' इत्यत्र भाष्ये उपमानमपि नैयायिकोक्तमाभदधता (३)"या भवान् स्वयमात्मानं पश्यति अनेनोपमाननाऽवगच्छाह- मपि तादृशमेव पश्यामी" त्यनेन ग्रन्थेन स्वलक्षणाभिधानविरुद्धमुक्तम् । अत्र भाष्ये वाक्यजमेव ज्ञानमुपमानमुक्तम् । तच्च नैयायिकानां सम्मतम्, न. भाध्यकारस्य । न चाऽहं गच्छामीति गन्तृशरीरालम्वन एवाप्रत्यय इत्यस्य चाद्यस्य स्फुटमुत्तरं किश्चिदुपलभ्यते । भूतचतन्यनिराकरणमपि न कृतमित्य र्थः । ब्रह्मविद्विरुद्धं चैतत्-यदुताऽहंप्रत्ययप्रमेयताऽऽत्मनः।मूर्द्धाभिषिक्तमिदं प्रधानमिदम. नात्मन्यात्मज्ञानमित्युदाहृतं ब्रह्मविद्भिः । अनात्मभूतशरीरविषय एवाहप्र- त्यय इत्यर्थः । यदुताहङ्कतिर्ममकारश्चेति निर्मुक्ताहंकारममकार यात्मज्ञानमित्यात्मविदो १. शा. भा. पृ. १६. २६. २. अनिराकृतैवेति व्याख्यापुस्तके । ३. शा. भा. १७. १६. २२ बृ० ऋ० ·१७० वृहती [अ.१.पा.१.सू.५ नात्मज्ञानविलसितमिदमहंप्रत्ययप्रमेय आत्मेति । अत्रोच्यते-अन्येर्युष्टेऽपरेयुरहमिदमदर्शमिति भवति प्रत्ययः । प्रत्यगात्मनि चैतद्भवति, न परत्र । किमिदमह. मिदमदर्शमिति ? यदि तावत्प्रत्यभिज्ञा, क्षणिकत्वस्यैतदुत्तरम् , न नैरात्म्यस्य । न चात्र क्षणिकत्वनिराकरणमभिप्रेतम् । किं तर्हि? बुद्धी- न्द्रियशरीरव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मन: सद्भावप्रतिपत्तिः। न च क्षणिकतया नैरात्म्यमुक्तं परैः। किं तर्हि ? स्कन्धातिरि. क्तानुपलब्धेः । नित्यताया हि क्षणिकत्वं विरोधि, नाऽऽत्मस. द्भावस्य । तस्य चाऽत्र सद्भावः परैराक्षिप्तः प्रतिपाद्यते । न पुनरात्मनो विद्यमानस्य नित्यताक्षेपं प्रति समाधिः । न चा. मन्यन्ते । तस्मादनात्मज्ञानविलसितमिदमहप्रत्ययप्रमेय आत्मेति । इदानी समाधत्ते-अत्रोच्यते(१)-अन्यादृष्टेऽपरेयुरहमिदमदमिति ज्ञानं भवति। प्रत्यगात्मनि चैतद्भवति, न परति । समाधातुं भाग्ये पठित एव पुनरपि गलन हणेनाऽऽक्षेपः-किमिदमहमिदमदर्शमिति ? यादे तावत्प्रत्यभिज्ञा-पूर्व दृष्टं स. म्प्रति प्रत्यभिज्ञायत इति यदि वावदनेन ग्रन्थेनोच्यते । क्षणिकत्वस्येदमु- त्तरम् , न नैरात्म्यस्य । तेनाहंप्रत्ययमात्रमेवोपन्यसनीयं न प्रत्यभिज्ञानम् । न चाऽत्र क्षणिकत्वनिराकरणमभिप्रेतम् । किं तर्हि ? बुद्धीन्द्रियशरीरव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मनः सद्भावप्रतिपत्तिरभिप्रेता। ननु च क्षणिकात ज्ञानात् नातुः स्थिरत्वेनैव भेदसिद्धिरिति युक्तः प्रत्यभिज्ञोपन्यासः । मैवम् । असम्भिन्नेदंप्रत्ययाहंप्रत्ययविषयत्वेनापि भेदसिद्धः। अन्यथा स्थिराच्छरीरतः कथं भेदसिद्धिः१ अथ सिद्धोऽपि बुद्धीन्द्रियशरीरव्यतिरिक्त आत्मा परैःक्षणिकन्वेन निराक्रियत इत्यात्म. सियर्थ स्थैर्योपन्यासः, तत्राऽऽह-न च क्षणिकतया नैरात्म्यं परैरुक्तम् ।किं तर्हि ? स्कन्धातिरिक्तानुपलब्धेः । क्षणिकत्वं हि नित्यताया विरोधि, नाऽऽत्मसद्धावस्याननु कि. मित्यत्र नित्यतैवात्मनो न प्रतिपाद्यत इत्यत्राह-आत्मनश्च सद्भावः परैराक्षिप्तोऽत्र प्रतिपाद्यत, न पुनरात्मनो विद्यमानस्य नित्यताक्षेपं प्रति समाधिः प्रतिपाद्यते । ननु यद्यन्यो ह्या; अन्योऽद्य चोपलब्धा स्यात् तदा तयोः परस्परं प. रत्वादात्मत्वानुपपत्तेः नैरात्म्यमेव स्यात् इत्यन्यत्वनिराकरणाय प्रत्य. भिज्ञोपन्यासः। तत्राऽऽह-न चान्य उपलब्धा ह्योऽद्य चान्य इत्येतावता नै रात्म्यम्। १. शा. भा. पृ. १६. २.

·आत्मास्तितानिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता । न्य उपलब्धा ह्यः, अद्य चान्य इत्येतावता नैरात्म्यम् । तस्मा. दहंप्रत्ययग्राह्यः कार्यकरणव्यतिरिक्त आत्माऽस्तीत्येतावद्वक्तव्यम् । ह्योऽयेत्यतिरिच्यते । अथेयं बुद्धिः-क्षणिकत्वात्साधितेऽप्यस्तित्व आत्मतैव हीयत इति । केयं वाचो युक्तिः ? स्कन्धानां स्कन्धता किमिति न हीयते ? भोक्तृत्वं ह्यात्मनः स्वरूपम्, भोग्यता च स्कन्धानाम्। यथा क्षणिकत्वे. ऽपि भोग्यता नापनेतुं शक्यते स्कन्धानाम् , तथा भोक्तृत्वमप्या- स्मनः । तदिदं क्षपाप्रयाणकम् । अनात्मज्ञो भवान् , यस्यैवंविधानि चोद्यानि । वेत्सि भोः किमिति क्षणिकता स्कन्धानामुक्तेति । किमिति चोक्ता ? भोक्तुर- भावात् । भोक्तुरभावे क्षाणिकता स्कन्धानामिति किमियं राजाज्ञा? यद्यपि परापेक्षयाऽनात्मता तथापि सर्वस्योपलन्धुः स्वापेक्षयाऽऽत्म तैव। तस्मादप्रत्ययग्राह्यः कार्यकरणव्यतिरिक्त आत्माऽस्तीत्येतावद्वक्तव्यम् । ह्योऽद्य चेत्यतिरिच्यते। अथेयं बुद्धिः-साधितेप्यस्तित्वे क्षणिकत्वादात्मतैव हीयत इति । भोक्तृता ह्यात्म- ता(१)क्षणिकस्य भोक्तृतैव हीयत इति । केयं युक्तिः क्षणिकत्वं नाम ? यदि चेयं युक्तिः स्यात् तदा स्कन्धानां क्षणिकानां स्कन्धतैव भोग्यत्वरूपा किमिति न हीयत इति । तदिदं विवृणोति-भोक्तृत्वं ह्यात्मनः स्वरूपम्। भोग्यता च स्कन्धानाम् । यथा क्षणिकत्वेऽपि भोग्यताऽपनेतुं न शक्यते स्कन्धानां, तथा भोक्त. त्वमप्यात्मनः । एवमाक्षिप्योपसंहरति-तदिदं भाज्यं क्षपाप्रयाणकम् , व्या. मोहजनकत्वात् । समाधानमुपक्रमते-अनात्मज्ञो भवान् , यस्यैवविधानि चोद्यानि । यो हेि जा. नात्यात्मस्वरूपं-भोक्ता कर्त्ता चात्मेति, स एवं न चोदयति । तस्मात्प्र. त्यभिज्ञानेन सिद्ध स्थिरात्मनि कादाचित्ककार्यान्यथानुपपत्या क्रियाऽनु. मीयेत। सक्रियस्य च कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च स्यात्, न निष्क्रियस्य। तदिद दर्शयितुमाह-वेत्सि भोश्चोदक ! त्वं-किमिति स्कन्धानां क्षणिकतोक्तेति । किमिति क. थमित्यर्थः । किमिति चोक्तेति चोदकः पृच्छति । समाधानवाद्याह-भोक्तुरभा- वादिति ।पुनः पृच्छति-भोक्तुरभाव क्षणिकत्वमिति किमियं राजाज्ञेति । समर्थयिताऽऽह १. अत्र सा भोक्तृत्व क्षणिकस्य हीयत इति केयं युक्तिः । इति ख० पु० ।

·बृहती १७२ [अ.१.पा.१.सू.१. नेयं राजाज्ञा, नयाज्ञा ह्येषा । कथम् ? भोक्तुः सद्भावे कार्यकरणं क्षणिकमिति नास्ति नः प्रमाणम् । कस्मात् ? अनुमेयं हि कारणं कार्यतः । अतश्च क्रियासिद्धिः । क्रियाफलकलापनिबन्धनोऽयं क्ष. णिकत्ववादः । लुप्ताक्रियस्य च कर्तृत्वभोक्तृत्वाक्षेपः । तदाक्षेपे चाऽऽत्माक्षेपः। परिणतिस्वभावमात्रमिदं कार्यकारणमिति कल्पनम्, कर्ता भोक्तति च । तस्मादहंप्रत्ययालम्बनमात्रसिद्धौ सिद्धेऽपि बुद्धीन्द्रियशरीरव्यतिरोकिणि कर्तृत्वे भोक्तृतेति (?) मन्वानः सपत्य- नेयं राजाज्ञा, नयाज्ञा ह्येषेति।कथमिति पुनः पृच्छति। उत्तरम्-भोक्तृसद्भावे ह्यङ्गी क्रियमाणे कार्यकरणं क्षणिकमिति नास्ति नः प्रमाणम् । यदि यावद्भोक्ताङ्गीकि. यते तदा स्थिरं द्रव्यमङ्गकिरणयिम् । स्थिरद्रव्याङ्गीकारे च क्षणिक स्वे प्रमाण नास्ति । कस्मात्पुनरेवमिति पृच्छति-कस्मादिति । उत्तरम्- अनुमेयं हि कारणं कार्यतः । अतश्च क्रियासिद्धिरिति । अस्यार्थः-यो हि भोक्तारम- भ्युपगच्छति अभ्युपगच्छत्यसो भुक्तिरूपां क्रियाम् । तस्य(१)क- दाचित कार्योदयाच्च कारणानुमाने(२)प्रस्तुते ततोऽनुमानाक्रियासि. द्धिर्भवति । क्रिया च क्षणिकस्थ स्थादाफलनिष्पत्तेरित्यनुपपन्नम्। तस्मा भोक्तारमभ्युपगच्छद्भिभुक्तिरूपां क्रियामङ्गीकुर्वाणैः स्थिरं द्रव्यमङ्गी. करणीयम् । स्थिरण्याङ्गकारे च क्षणिकत्वे नास्ति प्रमाणम् । कुतः ? (३)अत्राऽऽह-कियाफलकलाप(४)निबन्धनोऽयं क्षणिकत्ववादः । क्रियायां व लत्यां कादाचित्कं कार्यमागन्तुकस्वभावं कारणमनुमापयत् द्रव्यमेव क्षणिकत्वं नयति । क्रियायां त्वङ्गीकृतायां तत एव कादाचित्ककार्यस्योपपन्नत्वात् क्षणिकता द्रव्याणामवगन्तुं न शक्यते । अथ क्रियाङ्गीकार एव न क्रियते, तदा कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च न सिध्य. ति। तदाह-लुप्तक्रियस्य च कर्तृत्वभोक्तृत्वाक्षेपः, तदाक्षेपे चाऽऽत्माक्षेपः । परिणति- स्वभावमात्रमिदं कार्यकारणमिति कल्पनम् , कर्ता भोति च । अतो भोक्तारमि. च्छताऽवश्याङ्गीकरणीया क्रिया । सा च स्थिरद्रव्याङ्गीकारनिवन्धना। स्थेमा च द्रव्यस्य प्रत्यभिज्ञाधीन इति मन्वानो भाष्यकारः सप्रत्यभिज्ञ प्रत्यक्षमुपदर्शितवानितिातदिदमुपसंहरमाह-तस्मादहप्रत्ययालम्बनमात्रसिद्धौ सिद्धे- ऽपि बुद्धीन्द्रियशरीरव्यतिरोकिणि भोक्तृत्वकर्तत्वे न स्तः। तदात्मकता वाss. । १. कादाचित्क इति ख• पु० । ३. तत्राह- २. प्रसृते इति ख. पु.। ४. क्रियाफलनिब. इति क.पु.। .

·आत्मसिद्धिनिरूपणम् ] ऋजुविमलोपेता। भिज्ञं प्रत्यक्षमुपन्यस्तवान भाष्यकारः । अत एव च नैरात्म्यवा- दिनो मुहुर्मुहुः क्षणिकतामाकश्चित्करतां चाऽऽपादयन्त्यात्मन:- चर्मोपश्चेस्सोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्सम" इति । तस्माद्भोक्तृतैवाऽऽत्मेति । युक्तं भोक्तृतैवात्मेति । कर्तृत्वोपन्यासस्तु विरुध्यते । निष्क्रियत्वादात्मनः। सर्वगतत्वाच्च निष्कियत्वम् । प्रतिपन्नं च सर्वगतत्वम् , सर्वत्र सुखोपलम्भाव । न ह्यसत्यागमने किञ्चिद्विरुद्धमिति चलनात्मिकां क्रियामङ्गीकृत्याऽनिष्क्रिय. तोक्ता, न पुनर्मोंगोत्पत्तावपि। तस्मात्मुष्ठूच्यते-कर्तृभोक्तृत- वात्मेति । तस्मादुपपन्नोऽय ग्रन्थ:-अहमिदमदमिति । स्मनः आत्मता तस्मादविनाशितापुरःसरैव भोक्तृतेति मन्वानो भाष्यकारः सप्रत्यभिज्ञ प्रत्यक्षमुपन्यस्तवान् । यत एव क्षणिकस्य क्रियानुपपत्या भोक्तृता- या अभावेनाऽऽत्मतैव हीयते, अत एव च नैरात्म्यवादिनो मुहुर्मुहुः क्षणिकताम: किञ्चित्करतां चाऽऽपादयन्त्यात्मन:-चर्मोपमश्चेत् सोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्समः, इति । अन्यथा क्षणिकत्वप्रतिपादनमनुपयोगि स्यात् । तस्मात्सर्वेषां सत्या भो. क्तृतैवाऽऽत्मन्यात्मज्ञा व्यवस्थिताः। भोक्तृतायां सत्यामात्मशब्दव्यपदे. शादुपचारेण भोक्तृत्वाऽत्मेत्युक्तम् । युक्तं भोक्तृतैवाऽऽत्मेति, कर्तृत्वोपन्यासस्तु विरुध्यते निष्क्रियत्वादात्मनः । सर्वगतत्वाच्च निष्क्रियत्वम् प्रतिपन्न च सर्वगतत्वम् , सर्वत्र सुखोपल. म्भात् । न चैवं वाच्यमागतस्यैव धर्मोपलम्भ इति । न ह्यसत्यागमने किञ्चिद्वि. रुध्यत इति । सत्ता तावदात्मनः सर्वत्र सुखोपलम्भेन सिद्धा। सेदानी गम. नपूर्विकेति नास्ति प्रमाणम् । विनापि गमनेन न कस्य चिदनुपपत्तिः। शरीरागमने तु या सुखाद्युपलब्धिः सा प्रादेशिकत्वेन सुखादीनामुप. पन्ना । प्रादेशिकत्वं च सुखादीनात्ममनःसन्निकर्षजत्वान्मनलश्च प्रा. देशिकत्वात् आत्मैव यच्छरीरशून्ये देशे नोपलभ्यते तत्रापि प्रादेशिक तैव ज्ञानस्य हेतुः-यत्रैव ज्ञानं तत्रैवोपलभ्यत इति । परिहरति-चलना. त्मिकां क्रियामङ्गीकृत्याऽनिष्क्रियतोक्ता, न पुन गोत्पत्तावपि । भोगोऽनुभवः संवेद- नम् । तदुत्पत्तावपि निष्क्रियता नास्ति । संवेदनमपि क्रिया, धातुवाच्य. त्वात् । धातुवाच्या क्रियेति लौकिकाः । अन्यथा धातुसंज्ञैव न स्या- दिति । यस्मादात्मनः कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च युक्त्या सङ्गच्छते तस्मात्सु. - .

·१७४ बृहती [अ.१.पा.१सू.५. विषयमत्यभिज्ञा चैतन्निबन्धनेति शब्दाधिकरण उपन्यस्यते । "प्रत्यगात्मनि चैतद्भवती"ति कस्याऽर्थस्य सिद्धये ? भोक्तृत्व- स्यैव । कथम् ? प्रत्यगात्मनि भोगदर्शनात् । यदि परोऽप्यप्रत्य- यस्य विषयतामापद्यते, भोक्तृत्वज्ञानं प्राप्नोति । भोक्तृता चाऽऽत्मे त्युक्तम् । न परत्र । परोह्यसौ योऽन्येधुंदृष्टवानिति प्रत्यभिज्ञानुपप. त्तियत्राऽयमहंशब्द इत्यहंशब्दोपन्यासस्तर्हि किमर्थः ? यदि परमपहवाय ? नापह्नवाय, परप्रतिपत्तये । किमिति तोपतयः ? ष्ठु शोभनमुच्यते-कर्तृत्वभोक्तृत्वमेवाऽऽत्मेति कर्तृत्वभोक्तृत्वनिबन्धनाऽऽत्म: शब्दवाच्यतेति । कार्यकरणयोरभेदोपचारादिदमुच्यते-कर्तृत्वभोक्तृत्वे एवात्मेति । यस्मात्कर्तृत्वभोक्तृत्वस्वरूप आत्मा सिद्धः तस्मादात्मस्व. रूपसिध्य प्रत्यभिज्ञोपन्यासपर उपपन्नोऽयं ग्रन्थः-अहमिदमदर्शमिति । अपरमप्यात्मविषयप्रत्यभिज्ञोपन्यासप्रयोजनमाह-विषयप्रत्यभिज्ञा चैतन्निबन्धनेति शब्दाधिकरण उपन्यस्यते। स एवायं गकार इति योयं प्रत्यभिज्ञा सा पूर्वापरानुभवानुवर्तिस्थिरानुभवितृप्रत्यभिज्ञानिमित्तेति शब्दाधिक- रणसमीपे प्रत्यभिनेयमुपन्यस्यते-'स्थिरेऽनुभवितरि सिद्धे विषयप्रत्य- भिज्ञा यथा स्यादिति । ननु चाहमिदमदर्शमित्येतावतैव देहादिव्यतिरिक्तात्मसत्ता सिद्धा। किमिदमुच्यते प्रत्यगात्मनि चैतदहमिति शानं भवतीति ? तदाह-प्रत्यगात्मनि चैतद्भवतीति कस्यार्थस्य सिद्धय इति । उत्तरम्-भोक्तृत्वस्यैव। कथम् ? प्रत्यगात्मनि भोगदर्शनात् । अहमिदमनुभवामीति प्रत्यगात्मनि भो. गो दृश्यते । प्रत्यगात्मविषयश्चाहंप्रत्ययः । तस्माद्भोक्तृविषयत्वात् मोक्तारं साधयति । यदि परोऽप्यस्प्रत्ययस्य विषयतामापद्येत तदा भोक्तृत्वज्ञान प्राप्नोति । न हि तदानीमहंप्रत्ययात् भोक्तृतासिद्धिः । भोक्तृता चाऽऽत्मेत्यु- कम् । तस्माद्युक्तमात्मसिध्यर्थ "प्रत्यगात्मनि चैतद्भवति" इति भाष्यम् । अत्राऽपरं भाष्यम्-न परत्रेति । तस्यार्थः-न परत्राहमिदमदर्शमिति प्रत्य भिज्ञा भवतीति । परो ह्यसौ, योऽन्येद्युईष्टवानिति। परत्वे प्रत्याभिज्ञानुपपत्ति रिति । आह-यत्राऽयमहशब्द इत्यहंशब्दोपन्यासः किमर्थः यत्राऽयमहप्रत्यय इत्येवं प्रथममेव वक्तव्यमिति यावत् । यदि परमपह्नवायैव, 'न वयमहमितीमं शब्द प्रयुज्यमानमस्मिन्नर्थे हेतुत्वेन व्यपदिश्याम' इत्येवमपह्नवमेव कर्तुमहं. शब्द उपन्यस्तः ? । उत्तरम्-नाऽपह्नवाय, किंतु ? परप्रत्ययायैव हि शब्दप्रयोगेण व्यवहारेण प्रतिपद्यते । किमिति तयपहवः ? साक्षाद्धे. - । परो । ..

·आत्मवादः ] ऋजुविमलोपेता। साक्षादेतुत्वाशङ्कानिराकरणाय । (१)(परेण हि) साक्षादेतुतां म- न्वानेनाऽत्मन्यप्यहंशब्दोऽस्तीति प्रदर्शितं परत्राऽप्यहंशब्दो भक्त्या दृश्यत इलेवमादिना । न वयमिति न साक्षाद्धतुतयेदमुपन्यस्तमिति प्रकटितम् । हेत्वर्थप्रदर्शनार्थस्तु शब्दप्रयोगः । ननु चाई गच्छामीति न हेत्वर्थप्रदर्शनमात्रतया शक्यते परि. हर्तुम् । अत्र ह्यहं प्रत्ययोऽपि व्यभिचार्यवोपलभ्यते । अचलनात्म- कत्वादात्मनः। तस्मात् स्कन्ध एवालम्बनतामापद्यत इत्याश- ङ्कनीयमिदम् । किमिति निराशरेव गम्यते ? किमत्राऽऽशजूनी: थम् ? इदंप्रत्यय ग्राह्यं हि कार्यकरणम् । प्रत्ययान्तरग्राधे च वस्तुनि विरुद्धप्रत्ययान्तरालम्बनता नोपपद्यते, गौवाहीक इति यथा। गौण उपपद्यते इति चेत्-परिहृतं त्वयैत्र । तस्मादसंभिन्नेदंप्रयय तुत्वाशङ्कानिराकरणाय । तदेवाऽऽह-परेण हि साक्षाद्धेतुत्वं मन्वानेनाऽनात्मन्यप्य- हंशब्दोऽस्तीति प्रदर्शितं परत्राप्यहशब्दो भक्त्या दृश्यत इत्येवमादिना ग्रन्थेन । न वयमिति न साक्षाद्धेतुतयेदमुपन्यस्तमिति हृदि स्थितं वस्तु प्रकटितम् । यस्तु प्रत्ययो हेत्वर्थः हेतुरूपोऽर्थः तस्य प्रदर्शनार्थः शब्दप्रयोगः। प्रत्यय एव तु साक्षाद्धेतुः। ननु चाऽहं गच्छामीति न हेत्वर्थप्रदर्शनमात्रार्थतया शक्यते परिहत्तम् । अत्र यह प्रत्ययोऽपि व्यभिचार्येवोपलभ्यते । अचलनात्मकत्वादात्मनः। एतस्य च प्रत्ययस्य गन्तृविषयत्वादात्मालम्बनता न शक्यते वक्तुम् । तस्मात्स्कन्ध एवालम्ब. नतामापद्यत इत्याशङ्कनीयमिदम् । किमिति निराशङ्करेव गम्यते ! उत्तरम्-किमत्रा. ऽऽशङ्कनीयम् ? नास्त्येवाऽत्राऽऽशङ्केत्युपेक्षितं भाष्ये । कस्मादित्याह-इदं. प्रत्ययग्राह्यं हि कार्यकरणम् , ज्ञेयं ज्ञानं चेत्यर्थः । ज्ञेयज्ञानरूपाः स्कन्धाः । (२) तस्मानाऽहंप्रत्ययग्राह्याः। प्रत्ययान्तरग्राह्ये च वस्तुनि विरुद्धप्रत्ययालम्बनता नोपप- द्यते, गौर्वाहीक इति यथा । न कदाचिदपि वाहीको गोप्रत्ययविषयता. मापद्यते । ननु सर्वथैवाऽनुपपत्तिरिति नैवाऽस्ति । किन्तु ? मुख्यप्रत्ययालम्ब नता नास्ति । गौणस्तूपपद्यते प्रत्यय इति चेत् ? परिहृतं त्वयैव । गौणे हि शब्दप्र. १. एतत्कुण्डलान्तर्गतो भागः मूलपुस्तकेऽसन्नपि व्याख्यानपुस्तकानुसारेण निवोशतः॥ २. तस्मात्तेऽहप्रत्ययविरुद्धदं प्रत्ययप्राह्याः । इति० ख० पु०। ।

·? वृहती। [अ. १.पा.१सू.५. एवाऽऽहंप्रत्यय आलम्बनम् । ब्राह्मणमप्यमुमवार्थमनुवदति(१)- 'अशीर्थो न हि शीर्यत' इत्यशीयतया भाक्तृत्वमात्मनः । वि. नश्वरं च विज्ञानमिति तद्व्यतिरिक्तालम्बनतामापादयति । व्यामो. होऽयमहङ्कारग्रन्थिरिति न शक्यते वक्तुं-(२)यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्येति भवति प्रत्ययः स एवाऽसमी. चीनः प्रत्ययो नाऽन्य इति । सिद्धत्वादस्यार्थस्य । यदि परं ब्रह्मविदामेष निश्चय:-यदुपलभ्यते तदसत , यन्नोपलभ्यते तत्तत्त्व- मिति, नमस्तेभ्यो, विदुषि नोत्तरं वाच्यमिति । अत्र परिहारः । तस्माद्यथार्थोऽयमर्थवाद:-(३)स एष यज्ञायुधी यजमान इति । (४)आह-यदि विज्ञानादन्यदस्ति विज्ञान विज्ञानमपास्य तनिद. यतामिदं तदीदृशं चेति किमिदं चोधते ? इदमत्र चोद्यते । तदेव न ज्ञायते । कथं न ज्ञायते ?किंवा स विज्ञानस्याऽऽत्मनोऽहंप्रत्ययः प्रमा. योगामात्रं भवति, न पुनः प्रत्यय एव भवति । न हि वाहीको गवाकार प्रत्ययग्राह्यतामश्नुते । उपसंहराति-तस्मादसभिन्नेदप्रत्यय एवाहप्रत्यय आ. स्मन आलम्बनम् । संभिन्नो मिश्रीकृत इदप्रत्ययः येनाऽहंप्रत्ययेन स एवाऽऽत्मन आलम्बनं व्यवस्थिती कारणमित्यर्थः । इदं प्रत्ययविषयेषु स्कन्धेवग- तत्वोदकान्ततोऽयमात्मव्यवस्थितौ हेतुरिति यावत । ब्राह्मणमप्यमुमेवा. थमनुवदति-अशीर्यो न हि शीर्यत इति । अशीयतया भोक्तृतामात्मनः स्थिरता- प्रदर्शनेन । विनश्वरं च विज्ञानामेति तयतिरिक्तालम्बनतामापादयति। स्थिरविषयो ह्यहंप्रत्ययः । क्षणिकं च विज्ञानम् । अतो विज्ञानव्यतिरिक्तालम्बनोऽहं- प्रत्ययः इत्यापादयति । तस्माद्यामोहोऽयमहङ्कारग्रन्थिारति न शक्यते वक्तु-यस्य च दुष्ट करणं यत्र च मिथ्यति प्रत्ययः स एवाऽसमीचीनः प्रत्ययो नान्य इति। सिद्धत्वाद- स्याऽर्थस्य । यदि परं ब्रह्मविदामेष निश्चयः-यदुपलभ्यते भोक्तृत्वं तदसत् । यनोपलभ्यते कैवल्यं तत्तत्वमिति; नमस्तेभ्यः । विदुषि नोत्तरं वाच्यमिति । अत्र परि- हारः । तस्मानाऽयथार्थोऽयमर्थवादः-स एष यज्ञायुधी यजमानोऽजसा स्वर्ग लोकं यातीति । आह-यदि विज्ञानादन्यदस्ति विज्ञातृ विज्ञानमपास्य तन्निदश्यताम् इद तर्दादृशं चेति किमिद चोद्यते ? इदमेव चोद्यते । तदेव न ज्ञायते । कथं न ज्ञायते ? न ज्ञायते १.बृह. उ. २.शा.भा. ३. शा.भा. ४.शा.भा.

·आत्मसाधनोपायः] ऋजुविमलोपेता। १७७ णतयोपन्यस्तः येनेदमुच्यते विज्ञानमपास्य तन्निदर्शयितव्यमिति । अनेकवस्त्वालम्बनं हि यत्र ज्ञानं तत्रेदं युज्यते वक्तुम् इदमपास्येदं निदर्शयितव्यमिति । इह त्वेकात्मरूपैव संवित् । तस्मादिदं व्युदसनी. यमिति तमास पदम् । अत्रोच्यते-अयमस्याऽभिप्राय:-ज्ञेयत्वे ह्यात्मनो ज्ञानज्ञातृणीन व्यतिरिक्त शक्यते वक्तुम् । न चाऽपास्यैव ते सम्बिदस्तीति सिद्धम् । तस्मात् ज्ञानज्ञातृणी व्युदस्य पृथक्ममेयतया निदर्शयितव्यम्(१)। अत्रोच्यते स्वसंवेद्यः स भवति। नाऽसावन्येन शक्यते द्रष्टु मिति किमिदमस्योत्तरमुपपद्यते ? किमिति वा नोपपद्यते ? किं वा स विज्ञानस्यात्मनोऽहंप्रत्ययः प्रमाणतयोपन्यस्तः, येनेदमुच्यते विज्ञानमपास्य तन्नि- दर्शयितव्यमिति । अनेकवस्वालम्बन हि यत्र ज्ञानं तत्रेदं युज्यते वक्तुम् इदमपास्येदं निदर्शयेति । इह त्वेकात्मरूपैवाऽहमिति संवित् । अत आत्मैवाऽत्र केवलोऽवभाति न पुनर्विज्ञानमपि । तेन विज्ञानमपास्यैव प्रतीयते। अतः चोद्यमिदं न घटते-विज्ञानमपास्य तन्निदर्शयितव्यमिति । तस्मादिदं व्युदसनीयमिति तमसि पदम् । असमीक्ष्य प्रवृत्तमित्यर्थः । अनोच्यते-अयमस्याऽभिप्रायः-ज्ञेयत्वे ह्यात्मनो ज्ञानज्ञातृणी व्यतिरिक्ते न शक्यतै वक्तुम् । न चापास्यैव ते संविदस्तीति सिद्धम् । अस्थार्थ:-यो ह्यहप्रत्ययप्रमेय आत्मेति वदति तेनाऽऽत्मना ज्ञेयभूतस्याऽन्यत् ज्ञानं करणरूपं ज्ञाता चान्यो वक्तव्यः कर्तृरूपः । न च शक्यते तदुभयं वक्तुम् । न च करणकर्तृशून्यं कर्म भवति । तेन त्वया व्यतिरिक्तकर्तृकरणाभ्युपगमविमुखेन शेयतां चाऽऽत्मन इच्छतैवमङ्गीकरणीयम्-विज्ञानं करणमपास्याप्याऽऽत्मा दृश्यत इति । एवं चेदस्माकमपि तर्हि विज्ञानमपास्यैव निदर्शयितव्यमिदं तदी. दृशं चेति । तदाह-तस्मात् ज्ञानज्ञातृणी व्युदस्य पृथक्प्रमेयतया निदर्शयितव्यमिति चोद्यार्थः । अत्रोच्यते-स्वसंवेद्यः स भवति। नाऽसावन्येन शक्यते द्रष्टुमिति । किमिदम. स्योत्तरमुपपद्यते ? किमिति वा नोपपद्यते ? एवं नोपपद्यते । सैवेयं पूर्वोक्तकालम्बनाने- काकारता प्रत्ययस्याऽभ्युपगता भवति। अस्यार्थः-'स्वसंवेद्यः स भवतीति वदता एक एवाऽऽत्माहंप्रत्ययेन कर्तृकर्मरूपतयाऽवलम्ब्यत इत्यभ्युपगतं भवति यदुक्तं वृत्तिकारग्रन्थे-पूर्वपक्षदशायामेकालम्बनमनेकाकारसंवेदनं वि- । १ शा. भा. १६. २३ २३ बृ० ऋ० ·१७८ बृहती [अ.१.पा.१.सू.१ सैवेयं पूर्वोक्तैकाळम्बनानेकाकारता प्रत्ययस्याऽभ्युपगता भवति । अविवेकापराधोऽयं, नाऽत्राऽऽयुष्मतो दोषः। ननु चाहंप्रत्ययोऽयमहमिदमदर्शमित्युपन्यस्तः, नाऽहमहा मदर्शमिति । एवं च सति केयमनेकाकारता ? तस्मादविवेकः परमापदां पदम् । यदि ह्यात्मशब्दवाच्यतया ज्ञेयतोपन्यस्ता प्रमे यान्तरशून्यता वा तदैतच्चोद्यमभविष्यत् । इह तु सर्वज्ञेयप्रमातृतयैव संविदुपन्यस्ता । तस्मात्प्रतिपक्षोपन्यास एवायम् । कथं तेनैव वाध्यते ? न हि यद्यस्यैव बाध्य तत्तस्यैव बाधकं भवितुमर्हति। तस्मात्सम्यगु. कल्पमात्रमुदीयते इति अविवेकापराधोऽयं, नाऽत्राऽऽयुष्मतो दोषः । एकग्रन्थेनाऽऽह-ननु चाहंप्रत्ययोऽयमहमिदमदर्शमित्युपन्यस्तः, नाऽहमहमदर्श मिति । एवं च सति केयमनेकाकारता ? तस्मादविवेकः परमापदां पदमिति । इदमत्रा. कूतम्-अर्थान्तरमनुभवनात्मा भासते, न पुनः केवल एव । तत्रान्ति रविषयं यत् विज्ञानं तत्राऽऽत्मा कतैव । अर्थान्तरमेव तु कर्म । तदेव तु ज्ञानमर्थान्तरविषयं संवेदन जनयदात्मानमपि प्रकाशयति । सेयं विषयविषयिणोरेका प्रकाशावस्था। न हि ज्ञानशन्य कदाचिदपि शेयमव भाति । न हि तदैवं स्यात्-मयेदं विदितमिति । इदं विदितामत्येव स्यात् । तदा च स्वपरवेद्ययोरनतिशयः स्यात् । तथा शाताऽपि शेयाप्रति पत्तौ सुषुप्तिमदमूर्छादिषु न प्रकाशेत । तेन नियतसहोपलम्भौ विषयः विषयिणौ । तत्र सत्यपि ज्ञानजन्यप्रकाशलक्षणक्रियाफलयोगित्वे आ स्मा न कर्मतयाऽनुभूतः संयोगफलयोगी गन्तेव । यथा च तत्र परस्थ. क्रियाजन्यफलभागितया देश एव कर्म तथेहाप्यर्थान्तरं कर्मेति । तदिद. माविस्करोति-यदि ह्यात्मशब्दवाच्यतया ज्ञेयताऽप्युपन्यस्ता स्यात् यदि हि कर्तृ. शब्दवाच्यः कर्मभूत इत्युक्तं स्यात्, वस्तुवृत्तन प्रमेयान्तरशून्यता वा तदैत- चोद्यमभविष्यत् । प्रमेयान्तरशून्यत्वे हि कर्मान्राभावादत्मैव कर्म स्यात् । इह तु सर्वज्ञेयप्रमातृतयैव सविदुपन्यस्ता । सर्व शेयं प्रमिण्वन्नात्मा कर्तृतयैव प्र. काशत इति नास्ति कर्मकर्तृभावः ।किन्तु कर्तृव केवला। तस्मादेकालम्बना देकाकारसंवेदनपक्षप्रतिपक्षोपन्यास एवाऽयम् । कथं तेनैव(१) तद्बाध्यते।न हि यद्यस्य बाध्यं तत्तस्य बाधकं भवितुमर्हति । तस्मात्सम्यगुत्तरम्-स्वसंवेद्यस्स भवतीति । अनेका. कारैकालम्बनता ह्यात्मनः कर्मकर्तृत्वाभ्युपगमे भवति । यदा तु विषया १. तद्वायते इति ख. पु.

·आत्मसाधनोपायः ] ऋजुविमलोपेता। त्तरम् । यथा कश्चिञ्चक्षुष्मानित्यनंनाऽपि निदर्शनेन कतकरणान्त. रनिषेध एव स्थिरीकृतः । ननु चाऽत्र कर्नन्तरं करणान्तरं भिन्ने मेयात् । (१)किमिदं निदर्श नम् ? कन्तराभावसामान्यात् । तस्मात् कारणदोषरहिता अविपरी. ताच संविदात्मास्तित्वे हेतुः । भवतु कर्त्तन्तरं, मा वा। उक्तं च यथा. ऽधगम्यन्तेऽर्थास्तथा भवन्ति, न तथा यथा नावगम्यन्त इति । अत्रापि ब्राह्मणं भवति(२) "शान्तायां वाचि" इति । "व्या. पृते ऽन्यत्र कर्तृतया कथं कर्तृकरणान्तरा भावे गृह्यते इति प्रश्नः । वाक्ग्रहणं च करणान्तराभावनिदर्शनार्थम् । 'आत्मज्योतिः सम्राडिति होवाचे'त्य अयमर्थः पूर्वोत्तरपक्षमझ्या प्रदर्शितः । एवं चाऽ'गृह्यो न हि गृह्यत' इति ब्राह्मण(३) मुपपन्नम् । ननुभवे नाऽऽत्मा प्रतिभात्येव केवलः न तदा स्वात्मनि क्रियावृत्तिविरोध इति । यथा कश्चिच्चक्षुष्मानित्यनेनापि निदर्शनेन कर्तृकरणान्तरनिषेध एव स्थिरीकृतः । ननु चात्र कर्नन्तरं पुरुषः करणांतरं चक्षुभिन्नमेव प्रमेयात् रूपात्। अतः कथमिदं निदर्शनम् ? उत्तरमाह-कञन्तराभावसामान्यान्निदर्शनम् । यथा चक्षुष्मति पुरुषे स्वयं रूपमुपलभमाने न कतरमपरमस्ति तथाऽऽत्मन्य- प्यात्मानमुपलभमाने न कतरमस्तीत्येतावता सामान्येन दृष्टान्तः । उपसंहरति-तस्मात्कारणदोषरहिता अविपरीता च संविदात्मास्तित्वे हेतुः । भवतु वा कत्रतरं मा वा । अस्ति चाऽऽत्मन्यपि संवित् । अतोऽस्त्यात्मा यद्यपि कतरं नास्तीति भावः । उक्तं च यथाऽवगम्यन्तेऽर्थास्तथा भवन्ति, यथा नावगम्यन्तेऽर्थास्तथा न भवन्तीति । अत्रापि कत्रन्तरकरणान्तराभावे ब्राह्मणं भवति "शांतायां वाची" ति । इदमेव स्वाभिमतप्रामाणिकार्थानुगुणतया व्याचष्टे-आत्मनि व्या. पुत्रेऽन्यत्र बाह्ये रूपादौ कर्तृतया कर्वन्तरकरणान्तराभावे कथं गृह्यत इति प्रश्नः । वाक्प्रहणं च ब्राह्मणे शान्तशब्दान्वितं करणांतराभावे निदर्शनार्थम् । वाक्शां. त्या करणान्तराभावोऽभिहित इति यावत् । 'आत्मज्योतिस्सम्राडिति होवाचे' त्ययमेवार्थः स्वसंवेद्यरूपः पूर्वीत्तरपक्षभङ्गया प्रद्योतितो ब्राह्मणवाक्ये. नेत्यर्थः । यदात्मा परेण न गृह्यते एवं च कृत्वाऽगृह्यो न गृह्यत इत्येतद. पि ब्राह्मणमुपपन्नम् ॥ १. किमिदं, कथमिदमित्यर्थः। २. बृ. उ. ४. ३. ६.. ३. बृ० उ०४. ५. १५.

·१८० बृहती [अ.१.पा.१.सू.६. ननु चात्राऽग्राह्यतबोपन्यस्ता । ननु न श्रुतं भवता आत्मज्यो- तिस्सम्राडिति ? इदमपि किं न श्रुतम् ? द्वयोः श्रुत्योस्तदनुरोधे. नाऽस्याऽग्रहणश्रुतिरापेक्षिकी । न पुनरात्मग्रहणमन्यथा व्याख्या- यत इति । का युक्तिः ? स्वयंजोतिर्ग्रहणे गुणवादस्याऽसम्भवात् । अग्राह्यत्वे चापेक्षिकतयोपपत्तेः । आत्मा ज्ञातव्यो मन्तव्य इति चाऽविरोधात् । एवं च स्वयंज्योतिष्ट्वमुपपद्यते इति । ननु चैवं सति कथं परस्मै प्रतिपादयितुं शक्यते ? परप्रस. यार्थश्चायमारम्भः शास्त्रकाराणां श्रुतीनां च । स्वसम्विदेवाभ्युपा. यतां प्रतिपद्यते । यत आत्मना सम्बेद्यते न परेणेति । सर्वपुरुषेषु च परासंवेद्या सम्बिदस्तीति सिद्धा। परसम्वित्सतिषेधमुखेन ननु चात्राऽग्राह्यतैव सर्वथोपन्यस्ता । न पुनः पुरुषमात्राग्राह्यता । उत्तर- माह-ननु न श्रुतंभवता 'आत्मज्योतिः सम्राडि'ति । अत्र हि ब्राह्मणे स्व यज्योतिष्ठमुक्तम् । तदनुरोधेनाऽपेक्षितं परग्राह्यत्वमेवोपन्यस्तमिति भा. वः । अत्र चोदयति-इदमपि किं न श्रुतं, अग्राह्यत्वं नाम । द्वयोश्श्रुत्योमध्ये तदनुरोधेन स्वयंज्योतिष्टानुरोधेनाऽस्याऽऽत्मनोऽग्रहणश्रुतिरापेक्षिकी । पर- पुरुषाभिप्रायेण व्याख्यायत इति । न पुनरात्मप्रहणमन्यथा व्याख्यायत इति । का युक्तिः १ समाधत्ते-स्वयंज्योतिर्ग्रहणे गुणवादस्याऽसम्भवात् गौण्या वृत्त्या स्वयं ज्योतिष्टुं व्याख्यातुं न शक्यते। अग्राह्यत्वे चापेक्षिकतयोपपत्तेः । अग्राह्यता हि परपुरुषाभिप्रायेणाऽपि वर्णयितुं शक्या । आत्मा ज्ञातव्यो मन्तः व्य इति चविरोधात् । यदि ह्यप्राह्यताऽऽपेक्षिकी न स्यात् तदा ज्ञात. व्य इत्येतद्विरुध्यते । एवं चाऽऽपेक्षिकेऽग्राह्यत्वे सति स्वयंज्योतिष्वमपि प्रदे. शान्तरोक्तमुपपद्यते यद्यात्मा स्वसंवद्य एव ॥ ननु चैवं सति कथं परस्मै प्रतिपादयितुं शक्यते ? परप्रतिपत्त्यर्थश्चाऽयमारम्भः शास्त्रकाराणां श्रुतीनां च । । न हि केनचिदात्मार्थ शास्त्रं प्रणी. यते । तथा श्रुतीनां च प्रवृत्तिः परप्रतिपत्त्यर्था । उत्तरम्-स्वसंविदे. वाऽत्राऽभ्युपायता प्रतिपद्यते । कस्मात्पुनस्स्वसंविदेवोपायो, नाऽन्यः इत्यत्राह-आत्मना संवेद्यते न परेणेति हेतोस्स्वसंविदेवोपायो नाऽन्य इति । सर्वपुरुषेषु च परासंवेद्याऽऽत्मनस्संविदस्तीति सिद्धा । परसंवित्प्रतिषेध. मुखेनोपदेशानामुपदेशता न पुनरिदं तदीडशमिति शक्यते वक्तुमित्य.

·आत्मसाधनोपायः ] ऋजुविमलोपेता। १८१ चोपदेशानामुपदेशता । तदिदं नेति ने'त्युपन्यस्तम् । ननु च सुखादयोऽपि स्वसम्वेद्या एव । तेऽपि परेण नैव परस्थाः संवेद्यते । कथं तेभ्योऽन्यतया परस्मा उपदिष्ट आत्मा भवति ? तत्र भाष्यकारेण लिङ्गावगम्यतया परेणाऽवगम्यन्त एवेत्युक्तम् । तदयुक्तमिव । आत्मनोऽपि प्रसङ्गात् । तत्रापि चेष्टानुमान स्वयमुप. न्यस्यति । अतः प्रतिपन्नोपघाती कथं विद्वद्भिलिख्यते ? तदिदमनु. पासितगुरोश्चोद्यम् । चेष्टा हि कारणदोषनिराकरणतयोपन्यस्ता । सुखादयस्तु भ्रूभङ्गनेत्रविलासादिगम्याः । कः पुनरनयोर्विशेषः ? अनेनापि परस्यैव सम्बिदनुमीयते । अकार्यतयेति विशेषः। नेऽनाभिप्रायेण । तदिदं 'नेति नेती'त्युपन्यस्तम् । अत्र भाज्यकारेण यत्तु परः पश्यति तत्प्रतिषेधोऽस्योपदेशापाय इत्युक्त्वा परस्थास्सुखादयः परौर्लभैरवगम्यन्ते । तेऽपि नाऽऽत्मान इ. त्युक्तम् । तदाक्षिपति-ननु च सुखादयोऽपि स्वसमवायिनः स्वसंवेद्या एव । तेऽपि परेण परस्थाः नैव संवेद्यन्ते । कथ तेभ्योऽन्यतया आत्मा परस्मा उपदिष्टो भवति । तत्र भाष्यकारेण लिङ्गावगम्यतया परेणाऽवगम्यन्ते एवेत्यु. तं, तदयुक्तं, आत्मनोऽपि प्रसङ्गात् । आत्मनोऽप्यात्मता प्रसज्यते । यतस्त. त्रापि चेष्टानुमानं स्वयमुपन्यस्यते (१)"एतदपि पुरुषप्रवृत्त्याऽवग. म्यते” इत्यादिना भाग्येणार्धकृतसमापनादिचेष्टानुमानेनात्माऽऽवग- म्यत इत्युक्तम् । अतः प्रतिपन्नार्थोपघाती कथं विद्वद्भिलिख्यते ? समाधत्ते- तदिदमनुपासितगुरोश्चोद्यम् । चेष्टा हि कारणदोषनिराकरणतयोपन्यस्ता का. रणदोषा निराक्रियन्ते येन तत्कारणदोषनिराकरणं तद्भावनो- पन्यस्ता सेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-स्वकीयायामात्मसंविदि या कारणदोषाशंका-किमयमात्मा अविद्यमान एव कारणदोषाद- धभाताति, सा चेष्टया परपुरुषवर्तिन्या निराक्रियत इति । सुखादयस्तु भ्रूभङ्गनेत्रविलासादिमम्याः । भ्रूभङ्गादिभिः सुखादय एवाऽवगम्यन्त इत्यर्थः । का पुनरनयोधूभङ्गानुमानचेष्टानुमानयोविशेषः ? अनेनाऽपि हि चेष्टानुमानेन परस्यैवाऽऽत्मनस्संविदनुमीयते। तथा भ्रभङ्गानुमानेन सुखादिसंविदिति। उ. तरम्-अकार्यतयेति विशेषः । चेष्टा हि नाऽऽत्मकार्यम् । तेन चेष्टातो यद- - । १.शा. भा० १७. १२.

·१८२ बृहती [अ.१.पा.१सू.५. कथं पुनरसम्बद्धमुपलक्षयति ? कथं वाऽनुपलक्षितः पुरुषा. तराविपर्ययस्वात्मनि विपर्ययाशङ्कां निरस्यति ? विपर्ययाग्रहणा. दिति ब्रूमः । न चाऽग्रहणे सम्बन्धितोपयुज्यत हत्युक्तम् । तस्मादुप- पन्नामिदं शाबरं वचः । .. अस्यार्थः-यद्य नुमानं न तत्काभ्रभङ्गादीनां सुखादिकार्यत्वादनुमानं कार्यतः । तेन चेष्टातो नाऽऽत्मा प्रतीयते । भ्रूभङ्गादिभिस्तु सुखादयः प्रतीयन्ते । तेन परात्मा नाऽनुमानतोऽपि परेणाऽवगम्यते । सुखादयस्त्ववगम्यन्त इति विशेषः। पुनरपि परश्वोदयति-कथ पुनरसम्बद्धमुपलक्षयति ? कथं वाऽनुपलक्षितः पुरुषान्तराविपर्ययः स्वात्मनि विपर्ययाशङ्कां निरस्यति ? कार्यभूता चेष्टाऽऽत्मनः, तदा कथमात्मना असंबद्धा सती आत्मान- मुपलक्षयति ? सामान्याभिप्रायेणेदमुच्यत इत्यसम्बद्धमिति नपुंसक- निर्देशः। अथ मन्यसे-नाऽस्माकमात्मनोपलक्षितेन प्रयोजनम् । अतः किमने- नोपलक्षितेनेति । तत्राह-कथं चाऽनुपलक्षितः पुरुषान्तराविपर्ययः पुरुषान्त रस्थात्मान्तरस्याऽविपर्ययः अविपरीतरूपता स्वात्मनि स्वकीय आत्मनि विपर्ययाशङ्का निरस्यति । अविपरीते परात्मस्वरूपे प्रतिपन्ने स्वात्मनि विपर्य याशङ्काऽपगच्छति, नान्यथेति मन्यते । विपर्ययाग्रहणादिति ब्रूमः । विपर्य- यग्रहणमात्रेणाऽऽशङ्का निरस्यत इत्यर्थः। प्रयत्नेनाऽप्यन्विष्यमाणो यदा पुरुषान्तरे विपर्ययो नाऽवगम्यते तदा स्वविषये या विपर्ययाशङ्का सा निवर्तते एव । चेष्टानुमानेन हि यादृशी ममाऽऽत्मप्रतिपत्तिः तादृश्येवा. स्यापीति प्रतिपत्तिः सदृशी प्रतीयते । प्रत्येतव्यस्य चाऽऽत्मनो न विप. रीतस्वरूपमवगम्यत इति शङ्कानिवृत्तिः । न चाग्रहणे सम्बन्धितोपयुज्यत इत्युक्तम् । तस्मादुपपन्नं शाबरं वचः । अत्र चोदयति-मा भूच्चेष्टात आत्मनोऽनुमानम् । चेष्टाया आत्मना सह सम्बन्धाभावात् । चेष्टानिमित्ता परात्मप्रतिपत्तिः किमिति परा. स्मानं नाऽनुमापयति ? प्रतिपत्तेः प्रत्येतव्येन सह सम्बन्धादिति । अत्र ब्रूमः-उक्तमेव भोक्तृतया ह्यात्मतेति; अनुभवितृतयेति यावत् । अत. श्वाऽनुभाव्यतयाऽनुमीयमानो नाऽऽत्मतया प्रतीयत इति नाऽऽत्मा परे। णाऽनुमानेनाऽवगम्यते इति । तु ·आत्मसाधनोपायः ] ऋजुविमलोपेता। १८३ कस्य उपमाऽप्यत्र कथनोपायतयैवोपन्यस्ता। कथनं च प्रमाणान्तर. पूर्वकमिति न लक्षणव्यवहारयोर्विरोधः। यदप्युच्यते विज्ञानमापस्य तन्निदर्यतामिति । ननु च दत्तोत्तरमेतत्-स्वसम्वेद्यः स भवतीति । दत्चोत्तरस्य च पुनरुपन्यासो नोपपद्यते । अथाऽयमभिप्राय:- नैवेदमस्योत्तरम् । कस्य तर्हि तदुत्तरम् ? यदि न चिदुत्तरं किमतावता तदुत्तरेण भवितव्यम् ? ननु तदनन्तरा- भिधानात् तदुत्तरमिति गम्यते । पुनः प्रश्नाभिधानात् नोत्त- रमवैहि । लिङ्ग क्रमादलीयः । तदिदमाकाशभ्रान्तम् । उभयं तस्यैवोत्तरम् । 'स्वसंवेद्यः स भवतीतीदमपि लिङ्गादेवोत्तरमवसी- यते । व्याख्यातं चास्य तदपाकरणसामर्थ्यम् । उपमाऽप्यत्र कथनोपायत्वेनोपन्यस्ता(१) 'उपमानाद्वोपदिश्यत' इत्यत्र भाग्ये कथनोपायत्वेनोपमाऽभिमता । कथ्यतेऽनेनेति कथनं वाक्यम् । तदेवो. पमा, सादृश्यप्रतिपादकत्वात् । न पुनरत्रोपमानरूपं प्रमाणमुपमानश. ब्देनोपन्यस्तम् । तत्कथनं तदपि प्रमाणान्तरपूर्वकं नोपमानपूर्वकमिति न तल्लक्षणाभिधानस्य व्यवहारस्य च विरोधः। यदप्युच्यते विज्ञानमपास्य तनिदर्यतामिति इत्यनेन भाष्यमनुभाषते । आक्षि. पति । ननु च-दत्तोत्तरमेतत् स्वसंवेद्यस्स भवतीति । अनेन भाष्येण विज्ञानमपास्य तन्निदर्यतामित्यस्य चोद्यस्योत्तरं दत्तम् । दत्तोत्तरस्य च पुनः प्रश्नोपन्यासो नोपपद्यते । अथाऽयमभिप्रायः-नैतत्पूर्वोक्तस्य चोद्यस्योत्तरम् । इदमेवोत्तरं यानन्तरम्(१)। सम्प्रति दूषयति-कस्य तर्हि तदुत्तरमिति । एकदेशी समाधत्ते. यदि न कस्यचिदुत्तरं किमेतावता तदुत्तरेण भवितव्यम् ? । न ह्यन्यस्य तदुत्तरं न भवतीति किमेतावता तदुत्तरं भवतीति येनैतदुत्तरत्वे युक्तिरित्यर्थः । दूषणवाद्याह-ननु च तदनन्तराभिधानात्तदुत्तरमवगम्यते । एकदेश्याह-पुनः प्रश्नाभिधानान्नोत्तरमित्यवैहि(?) । उत्तरे हि दत्ते पुनः प्रश्नो नोपपद्यते । क. माच्च लिङ्गं बलीयः । तेनाऽऽनन्तर्यरूपाक्रमादुत्तरत्वमवराम्यमानं पुनः प्रश्न- सामर्थ्येन लिङ्गनानुत्तरतावगमात् बाध्यते। तेन तदुत्तरमस्य चोद्यस्य न भवतीति । सम्प्रति परमासिद्धान्त्याह-तदिदमाकाशभ्रान्तम् । उभयं तस्यैवोत्तरम् । १. शा० भा० १७. १६. अवैहीत्येव पाठो मूल पुस्तकेऽपि ।

·१८४ वृहती [अ. १.पा.१सू.५. पुनः प्रश्न इदानीं किमर्थः ? अस्ति किंचिदवलग्नम् । सत्यमिदमहं वेग्रीति संवेद्यते, नाऽऽकारान्तरकल्पना। विज्ञानविविक्तस्य तु ग्रहणं न प्राप्नोति, व्यापृतावगमात् । विज्ञानापगमे च रूपान्तरानुपलब्धेः पुनरपि शून्यता । तस्मात् विकल्प एवायमहङ्कारग्रन्थिरिति पुनरु. पन्यासः। (१) 'यग्रुपायमेव प्रतिषेधसी'ति किमभिप्रेतमुत्तरवादिनः ? इदमभिप्रेतम्-ग्राह्यानुकारता हि ग्रहणस्योक्ता, न ग्राहकानुकारिता। व्यापृतावस्थोनुपायतयैवोपन्यस्ता कथमनुपायमुपेयं शक्यते परम- स्वसंवेद्यः स भवतीति इदमपि लिङ्गादेवोत्तरमित्यवसीयते। व्याख्यातं चास्य तन्नि: राकरणसामर्थ्यम् । तेनोभयत्रापि लिङ्गमेवोत्तरत्वे प्रमाणमिति द्वयमपि तस्यैवोत्तरम् । सम्प्रत्येकदेश्येव निराकृतः सिद्धान्तिनमनुयुंक्ते-पुनः प्रश्न इदानी किमर्थः ? । उत्तरम्-किञ्चिदव- लग्नोत्तरार्थः । किं तदवलग्नम् ? सम्प्रत्यवलग्नं दर्शयति-स. स्यमिदमहं वेद्मीति संवेद्यते। नाकारान्तरकल्पना। विज्ञानविविक्तस्य तु ग्रहणं न प्रा प्नोति । (२) व्यापृतावगमात् । विषयं जाननात्माऽवगम्यते इति विज्ञान रहितस्याऽऽत्मनो ग्रहणं न प्राप्नोतीति विज्ञानस्याऽपि ग्रहणेन भवित व्यम् । विज्ञानापगमे च रूपान्तगनुपलब्धे पुनरपि सैव शून्यता । विज्ञा नं हि गृह्यमाणं केनचिद्रूपेण ग्राह्यम् , रूपरहितस्य ग्रहणाभावात् । तत्र च नीलादिव्यतिरिक्तरूपान्तरानुपलब्धस्तस्यैव नीलादिरूपता प्राप्नोति । ततश्चार्थशून्यता ज्ञानानां प्राप्नोति । तस्माद्विज्ञानग्रहण निबन्धने बाह्यार्थेऽवस्थिते विकल्प एवाऽयमहङ्कारप्रन्थिरिति-इदं तदवलग्नम् । अतः पुनरुपन्यासः। यापायमेव प्रतिषेधसीति किमभिप्रेतमुत्तरवादिनः ? इदमभिप्रतम्-ग्राह्यानुकारिता हि प्रहणस्योक्ता न ग्राहकानुकारिता । ग्राह्याकारं विज्ञानं न ग्राहकभूतविज्ञाना कारमित्युक्तं शून्यवादनिराकरणे । तेन ज्ञानं तावन्न प्रत्यक्षम् । व्यापृता. वस्थोपायतयोपन्यस्ता व्यापृतावस्थोपायत्वेनोक्ता। न पुनर्व्यापृतत्वेन ग्रहणम् । यदाऽऽत्मा विषयाननुभवति तदा तस्यामेव विषयसंबन्धिन्यामनुभूती भातीति कथमनुपायमुपेयं शक्यते कथयितुमिति । तदिदमाह-यापायमेव प्रतिषेधसि, । १. शा. १७. २१. २. व्यावृत्तेति. क. पु.

·आत्मसाधनोपायः] ऋजुविमलोपेत्ता । १८५ - कथयितुमिति । तदिदमाह-(१)"यापायमेव प्रतिषेधसिन श. क्यत उपायमन्तरेणोपेतव्यमुपेतुम् । अयमेवाऽभ्युपायो ज्ञातव्यानामर्थाना"मिति । (२) तद्यथा-कश्शुक्लो ना. म ? यत्र शुक्लत्वमस्ति" इत्यनेन किं समार्थतम् ? इदं समर्थि- तम्-यथा न शुक्लतामन्तरेण शुक्लोऽवगम्यते, तथा न ज्ञानमन्तरेण ज्ञेयमवगम्यते इति । ननु चैत्र शुक्लतापुरस्सरैव शुक्ले बुद्धिः । एवञ्चाऽनभिप्रेतोऽर्थः समर्थितो भवति। नाऽनभिप्रेतः । एतावदनेनोक्तम्-नोपायमन्तरणो. पेयानामुपेयत्वमिति । यस्य यथैवोपायत्वं तथैव तस्य ; ज्ञानस्य तूपायत्वेऽपि तत्पुरःसरा न संविदित्युक्तम् । तस्मात् सर्वविज्ञानानां ज्ञेयताऽऽत्मनःस्थिता भवति 'अहमिदमदर्श'मिति । इयान् विशेष:- अनुमानादिष्वपि प्रत्यक्षता । विषयभेदाद्धि प्रमाणभेदों न प्र. न शक्यमुपायमन्तरेणोपेतव्यमुपेतुम् । अयमेवाऽभ्युपायो ज्ञातव्यानामर्थानामिति । तद्यथा कः शुक्लो नाम ? यत्र शुक्लस्वमस्तीत्यनेन किं समार्थतमिति वक्ष्यमाणेनाss. शयेनाऽऽक्षिपति । इदं समर्थितम्-यथा न शुक्लतामन्तरेण शुक्लोऽवगम्यते, तथा न ज्ञानमन्तरेण ज्ञेयमवगम्यते । शेये चाऽनवगम्यमाने नाऽऽत्माऽवग. म्यत इति । सम्प्रत्याक्षेप्ताऽऽशयमाविष्करोति-ननु चैवं शुक्लतापुरस्सरैव शुक्ले बुद्धि- रुता । अतो दृष्टान्तानुरूप्येण ज्ञानपुरस्सरैव शेयेऽपि बुद्धिः । एवं चाs- नभिप्रेत एवाऽर्थस्समर्थितो भवति । नाऽनभिप्रेतः। एतावदनेनोक्तम्-नोपायमन्तरेणोपेया- नामुपेयत्वमिति । तत्र यथैव यस्योपायत्वं तथैव तस्य; ज्ञानस्य तूपायत्वेऽपि न तत्पुरस्सरा बुद्धिरित्युक्तम् । उपसंहरति-तस्मात्सर्वज्ञानविषयता स्थिताऽऽत्मनः सर्वैरेव प्रमा. णस्मृतिविज्ञानैः शेयताऽऽत्मनः स्थिता 'अहमिदमदर्शमित्यनेन भाष्येण । अत्र ह्येतदुक्तं-न विषयसंविदात्मसंविदा विनाऽस्तीति । ननु चैवमनुमानज्ञानशेयत्वे सत्यनुमेयत्वमपि प्राप्नोतीत्यत्राह- अनुमानादिष्वपि प्रत्यक्षता । साक्षात्कारेण प्रतिभासमानत्वादात्मनोऽनुमा- १. शा. भा. पृ. १५. प. २१. अत्र मुद्रितपुस्तके पाठभेदोऽस्ति । २. शा. भा.१७, २३. २४ बृ० ऋ० ·वृहती [अ.१.पा.१.सू. मातृभेदात् । प्रमातरूपता तु ज्ञानस्याऽनाशङ्कनीयैव, अनाशाति- तत्वात् । युक्तं चेदं यन्नाशङ्कितम् , कर्मप्रवणत्वात् कर्मणः सकर्मक- स्य । यदपि ज्ञातृतव ज्ञानाहते न शक्यतेऽवगन्तुमिति, तदधीन. स्वात्तदवगते।, यदुक्तम् “न च रूपान्तरोपलब्धिः" इति, तदपि प्रत्युक्तम् “कामं विज्ञानमपहनूयेत, नार्थः" इति । तस्मात् सिद्धमात्मतत्वमिति । यत् पुनर्ब्राह्मणम् "न प्रेत्य संज्ञाऽस्ति" इति, तत् पूर्वोत्तरभ. झ्या स्वयमेव ब्राह्मणान्तरेण व्याख्यातम् । एवं चार्थवादार्थता उपपन्नैवेति 'न चैष विधिशब्दः' इत्यपि प्रत्युक्तम् । ननु च "स नादिष्वपि प्रत्यक्षनैव । ननु यदि सर्वत्राऽऽत्मा प्रत्यक्षः तदा सर्व मेव प्रत्यक्षं स्यादित्यत्राऽऽह-विषयभेदाद्धि प्रमाणभेदः, न प्रमातृभेदात् । यदि प्रमातृभेदेन प्रमाणभेदः स्यात् तदा प्रमाणान्तरं न स्यात् ; प्रमातुरा. त्मनः सर्वत्र प्रत्यक्षत्वेनैकरूपत्वात् सर्वत्र सर्व प्रत्यक्षं स्यात् । विषय. भेदे तु प्रमाणभेदः । ननु किमिनि विषयभेदेनैव प्रमाणानां भेदः, या- वता प्रमातृभेदेनाऽपि किमिति न भवतीत्यत्राहि-प्रमातृरूपता तु ज्ञानस्या- नाशङ्कनीयैव, अनाशङ्किनत्वात् कनचिद्वादिना । ननु यद्यपि केनचिन्नाऽऽश- तिम् तथापि किमिति वयमेव नाशङ्कामह इत्यत्राऽऽह-युक्त चेदं य. नाऽऽशङ्कितम् , कर्मप्रवणत्वात् कर्मणः सकर्मकस्य । कर्मप्रधानत्वात् सकर्मि- कायाः क्रियाया इत्यर्थः । ततश्च प्रधानाश्रितकर्मभेदेनैव गुणभूत. स्य ज्ञानस्य कर्मणो भेदो युक्तः । यदपि चोक्तम्-ज्ञातृतैव ज्ञानादृते न श- क्यतेऽवगन्तुमिति, तदधीनत्वात्तदवगतः ज्ञानाधीनत्वाज्ज्ञात्रवगतः। अतो ज्ञा. नमपि ज्ञातव्यम् । यदुक्तम्-न च रूपान्तरोपलब्धिरस्ति; तस्मात् शा. नमेव ज्ञात्राकारमुत्पद्यते; अतो नास्ति ज्ञानातिरिक्तो ज्ञातेति । एतदपि प्रत्युक्तम् "काम विज्ञानमपनयेत, नार्थः" इति । साधितमर्थमुपसंहरति- तस्मात्सिद्धमात्मतत्त्वमिति । यत्पुनर्ब्राह्मणम् "न प्रेत्य संज्ञाऽस्ति" इति भूतचैतन्यप्रतिपादकम् , तत्पूर्वपक्षोत्तरपक्षभङ्गया स्वयमेव ब्राह्मणान्तरेण व्याख्यातम् ; भूत. चैतन्येन पूर्वपक्षं कृत्वा (१)"अविनाशी वा अरे अयमात्मा" इत्यादिना १.बृ. उ. ४. ५.१४.

·आत्मसाधनोपायः ] ऋजुविमलोपेता। १८७ , एषः" इत्युपपन्नार्थम् ; "स्वर्ग लोकं याति" इति कथम् ? अघि कृतकामसिद्धेः सिद्धम् । यदुक्तम् “अहंकारममकारावनात्मन्यात्माभिमानौ" इति, मृदितकषायाणामेवैतत कथनीयम् , न कर्मसङ्गिनामित्युः परम्यते । आह च भगवान् द्वैपायन:-(१)"न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्” इति रहस्याधिकारे। तस्मान्न वि. वृतमत्र भाष्यकारेण भगवता वचनान्तरानुरोधात्, नाऽज्ञानात् इति।। इति पञ्चमं शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वाधिकरणम् ॥ इत्योत्पत्तिकमूत्रम् ॥ । सिद्धान्तितमित्यर्थः । एवं च सिद्ध सत्यात्मन्यर्थवादार्थतोपपनैवेति "न चैष विधिशब्द:' इति यदुषणमुक्तम् , तदपि प्रत्युक्तम् । ननु च "स एषः" इत्युपपन्नार्थम् , "स्वर्ग लोकं याति" इति कथम् ? अत्रोत्तरम्-अधिकृ. तकामसिद्धेः सिद्धम् । एतदपि सिद्धं यस्मादधिकृतस्य कामः स्वर्गादिः सिध्यतीति स्थापितम्। यदुक्तम् "अहङ्कारममकारावनात्मन्यात्माभिमानौ” इति । यावेतावहङ्कारमा भकारी 'अहम्, मम' इति प्रत्ययौ इमावनात्मन्यात्माभिमानभूता- विति । मृदितकषायाणामेवैतत्कथनीयम् । येषां कषायो रागो मुदित: तेषामेवैतत्कथनीयम् । न कर्मसङ्गिनामित्युपरम्यते । आह च भववान् द्वै- पायनः-"न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्" इति रहस्याधिकारे । तस्मान्न विवृतमहङ्कारममकारयोरनात्मविषयत्वं भगवता भाष्यकारेण, द्वैपायन- वचनानुरोधात्, नाऽज्ञानादिति । इति पञ्चमं शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वाधिकरणम् ॥ इत्यात्मवादस्थानकम् । १. श्रीमद्भगवद्गी. ३. २६.

·१८८ बृहती [अ.१.पा.१.सू .६. अथ षष्ठं शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ॥ कमैके तत्र दर्शनात् ॥६॥ (१)"उक्तम्-नित्यः शब्दार्थयोस्सम्बन्धः इति; तदनुपः पन्नम्" इति । केयमनुपपत्तिः । इयमेवाऽनुपपत्ति-अनित्ये शब्दे नि. त्या शब्दार्थयोः सम्बन्धो नोपपद्यत इति । कथं तर्हि समवाये ? युतसि. अथ षष्ठं शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ॥ कमैके तत्र दर्शनात् ॥६॥ "उक्तं नित्यः शब्दार्थयोः सम्बन्ध" इति तदनुपपन्नामिति । केयमनुपपत्तिरित्यनेन भाग्यमाक्षिपति । समादधाति-इयमेवानुपपत्ति, अनित्ये शब्दे नित्यः पुरुषप्रयत्नानभिनिर्वृत्तः सम्बन्धो नोपपद्यते । तथा हि-सम्बन्धो भव. ननित्यस्य शब्दस्याऽर्थेन सह न नित्य उपपद्यते । सम्बन्धिन एवाऽनि. त्यत्वात् । आनित्यस्तु पुरुषप्रयत्नजन्य एव स्यात् । समयादिभिनिर्व. यंत इति यावत् । न हि पुरुषप्रयत्नाभिनिष्पन्नस्य शब्दस्याऽपौरुषेयः सम्बन्ध उपपद्यते । समयादेव हि तदा वाचकता स्यात् । न ह्यत्पुनवि. नाशिनः शब्दस्य वृद्धव्यवहारादौत्पत्तिका सम्बन्धः सिध्यति । यदि ह्मनित्यस्याऽपौरुषेयः सम्बन्धो नोपपद्यते, कथ तर्हि समवाये ? अनित्याया अपि व्यक्तीत्या सह, समवायलक्षणस्सम्बन्धोऽपौरुषेयः । तथा क्रियायाः कारकैस्सह, अवयवैः सहाऽवयविनाम , गुणिभिः सह गुणा. नामिति । अत्रोत्तरम्-युतसिद्धयोरनुपपत्तिः । पृथसिद्धयोः सम्बन्धिनोः सम्बन्धस्याऽपौरुषेयत्वानुपपत्तिः, अयुतसिद्धयश्चैते व्यक्त्यादयः। का पुनर्युतसिद्धिः? पृथगाश्रयाश्रयित्वं पृथग्गतिमत्त्वं च । नार्था हि शब्दे. वाश्रिताः; नाप्यर्थेषु शब्दा, अतस्ते पृथगाश्रयाश्रिताः पृथग्गतिमन्त. श्व । व्यक्त्यादिषु पुनर्जातिक्रियागुणावयविनो व्यक्त्यादिभ्योऽन्यत्रा- ऽनाश्रिताः; व्यक्तिगुणिकारकावयवास्तु यद्यप्यन्यत्राश्रिताः, तथा. प्यपृथग्गतिसन्त इत्ययुतसिद्धाः। का पुनरत्र युक्तिः ? यदयुतसिद्धानाम- नित्यानामप्यपौरुषेयः सम्बन्ध इति । सेयमभिधीयते-तेषां स्वरूपव. स्वकारणेभ्य एव समवायोऽप्युत्पद्यते । न वयं वैशेषिका इव नित्यं समवायमभ्युपेमः । शब्दानां तु न स्वकारणादेवाऽर्थसम्बन्धः, प्रथमश्रः १. शा. भा. १८.११.

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। १८९ ? द्धयोरनुपपत्तिः। शब्दत्वं च निरस्तम् । ननु च गत्वाद्यन्यदनिरस्तम- स्ति । न तत् , गस्य विशेषानुपलब्धेः । कथं तर्हि शुकशारिकामनु- व्येषु ? अत एव स्वतो विशेषो नोपलभ्यते ; शुकशारिकामनुष्या एव हि तत्र विशेषतामापद्यन्ते । तथा च लौकिकाः 'शुकोऽयं प- उति', 'मनुष्योऽयं पठति, इति विशेषानभिदधति, न पुनः 'अमुं गविशेषम् , अमुं गविशेषम्' इति । तस्मान्न नित्यता सिध्यति स. वणेऽर्थानवगतेरिति। ननु च भवत्वनित्यः शब्दः, तथाऽपि सम्बन्धस्या. पौरुषेयत्वमुपपद्यते ; शब्दत्वस्यैव विशेषनिविष्टस्य वाचकत्वमस्तु । तेन नित्यत्वाद्वाचकस्योपपन्नमेवाऽपौरुषयत्वम् । तत्राह-शब्दत्वं च निर. स्तम् स्फोटनिराकरणपर्वणि । ननु च गत्वाद्यन्यदनिरस्तमस्ति । तेन गत्वा. दीन्येव वाचकानि भवन्तु; उपपन्नानि च गत्वादीनि, अनित्यत्वे गव्य. कीनां प्रत्युच्चारणं भिन्नानामैक्यप्रतीतेः गोत्वादिवत् । न तत् । यदि दमुक्तं तन्नेत्यर्थः । कुतः ? गस्य विशेषानुपलब्धेः । अस्यार्थः-तत्र हि सा. मान्यमङ्गीक्रियते यत्र हि मेदग्रहणानुबन्धमभेदग्रहणम् , यथा गवा. दिषु । यत्र पुनर्भेदग्रहो नाऽस्ति, तत्र भेदाग्रहणनिबन्धनोऽभेदावसाय व्यपदेशः शुक्तिरजतवदिति न सामान्यकल्पनोपपत्तिः । अनित्यपक्षे चानुमानिकभेदभाजामपि गकाराणां न विशेषोपलब्धिरस्तीति भेदा. ग्रहण एवायमेकावसाय: स्यात् । एतेन ज्वालादिषु ज्वालात्वादि प्रति. क्षिप्तम् । अत एव ज्वालादिषु तस्वाभिमानी भ्रान्तिरित्युच्यते; अन्यथा सामान्यविषयत्वादभ्रान्तितव स्यात् । तद्यथोक्तम्- "ज्वालादेः क्षाणिकत्वेऽपि प्रत्यभिनेति चेन्न तत् । तत्रापि प्रत्यभिज्ञेयं सामान्य नित्यमेव न ॥ भेदबुद्धिस्तु यत्रांशे स्यात् केनचिदुपाधिना । न तत्र प्रत्यभिज्ञानं भेदबुद्ध्यैव वारितम॥" इति । इह च गस्य विशेषो नोपलभ्यते; तेन भेदाग्रहनिमित्त एवाऽयमेक- ताबोधभ्रम इति न गत्वादिकमस्ति । यदि गस्य विशेषानुपलब्धिः कथं तर्हि शुकशारिकामनुष्येषु भेदप्रतीतिः १ यत एव शुकादिभेदेन भेदप्रतीतिः, अत एव स्वतो विशेषो नोपलभ्यते; शुकशारिकामनुष्या एव हि तत्र विशेषतामापद्यन्ते । वक्तृभेदमात्रनिबन्ध एव तत्र भेदः, न स्वतः । तथा च समाने वकरि न मनागपि विशेष इति । प्रकृतमुपसंहरति-तस्मान्न नित्यता सिध्यति सम्ब- ·१०० बृहती [अ.१.पा.१सू.६. म्बन्धस्य । अतः शब्दस्य नित्यत्वं वक्तव्यम् ; तदिदमाक्षेपपूर्व कमुच्यते-"कमैके तत्र दर्शनात्" इति । ननु चैवं सति कृतकोऽपि सम्बन्धो नोपपद्यते । ततः किम् ? लौकिकव्यवहारोच्छेदः । पुनस्ततः किम् ? अनि. त्यत्वप्रतिज्ञा नोपपद्यते ; लौकिकव्यवहारविरोधात् बलानि त्यता मामोति । (१)लौकिकव्यवहारविरोधादनित्यता मा भूत् ; नित्यतापत्तेः किमायातम् ? इदमायातम्-- लौकिकव्यव- हारानुपपत्तिरेव । सत्यमेवम् ; यदि प्रत्यस्तमितं समयेन ; न ह्यविषयः समयस्याऽस्ति; सर्वानुपपत्यातिहरोऽयं समयः न्धस्य । अतः शब्दस्य नित्यत्वं वक्तव्यम् । तदिदमाक्षेपपूर्वकमुच्यते "कमैके तत्र दर्श. नात्' इति । पूर्वपक्षभावेनाऽधिकरणमाचिक्षिप्सुराह-ननु चैव सति कृतकोऽपि सम्बन्धो नोपपद्यते । उदितमात्रनश्वरस्य सम्बन्धकरणे प्रयोजनामा. वात् । न हि कृतकसम्बन्धेन पुनर्व्यवहर्तव्यम् , तस्य तदानीमेव विनष्टत्वात; अन्यस्य च पुनरुत्पन्नत्वात् इत्यनित्ये शब्दे कृतकोऽपि सम्बन्धो नोपपद्यते । समाधित्सुः पृच्छति-ततः किमिति । आक्षेप्ताऽऽह- लौकिकव्यवहारोच्छेद इति । पुनरपि समाधाताऽऽह--पुनस्ततः किमिति । आक्षे. ताह--अनित्यत्वप्रतिज्ञा नोपपद्यते; लौकिकव्यवहारविरोधात् बलात् नित्यता प्रा- प्नोति । समाधातैकदेश्याह-लौकिकव्यवहारविरोधादनित्यता भूत्; नित्यतापत्तेः किमायातम् ? आक्षेप्ता निराकरोति--इदमायातम् । ननु लौकि- कय्यवहारानुपपत्तिरवायातेति । समाधाताऽऽह-सत्यमेवम् । नित्यताऽऽप. घेतैव, यदि प्रत्यस्तमित समयेन। भावे निष्ठा । समयो लोकव्यवहारहेतुरस्ती. मा त्यर्थः। किविषयः पुनः समयो व्यवहारहेतुः १ न तावच्छब्दविषयः, तस्य भङ्गुरस्य समयव्यवहारानुवृत्त्ययोगात् । तत्राऽऽह--न ह्यविषयः सम, यस्यास्ति ; सर्वानुपपत्यार्तिहरोऽयं समय इति । अस्याऽर्थः-योऽयं प्रत्युच्चारणं भिन्नेष्वपि वर्णेषु भेदाग्रहनिबन्धनोऽभेदभ्रमः, तद्विषयः समयः। न च व्यवहारविसंवादः, अभिप्रायाविसंवादात् । प्रमाणान्तरेण ह्यर्थ प्रती. १. अविरोधादिति क. पु.

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। तस्मात् शब्दप्रमाणकानां न व्यवहारदर्शनमात्रेण प्रामाण्यं सि. ध्यति । तस्मानियत्वे यत्नः कर्तव्योऽभिधानस्य । स चायमार- ब्धः, वृद्धव्यवहारपूर्वकत्वात् सम्बन्धज्ञानस्य सम्बन्धज्ञानपूर्वक- स्वाचाऽर्थावगतः। न च क्षणिकत्वेऽपि चक्षुरादीनमिव प्रामाण्य. सिद्धिः, प्रथमश्रवणानवगमात् । "कमैके तत्र दर्शनात्" इति कृतकत्वं शब्दस्योच्यते; किमिदं कृतकत्वम् ? पुरुषप्रयत्नेनोत्पत्तिः । नन्वप्रयत्न पूर्विकाऽपि शब्दस्योत्पत्तिदृष्टा यथा छलच्छलादेः । नायं दोषः, अभिधानाधिकारात् । न चेदमभिधानमप्रयत्नपूर्वक . .. त्य तत्प्रतिपादनाभिप्रायेण पुरुषा भ्रान्त्यारूढेकत्वान् शब्दान् समयक- रणकालभाविताभिमानेन प्रयुञ्जते । प्रतिपत्ताऽपि तेनैवाऽभिमानेन तद- भिप्रायान्तर्भावमुखेनार्थ प्रतिपद्यत इत्यभिप्रायाव्यभिचारेणाऽर्थसिद्धिः; ततश्च व्यवहार इति । वैदिकस्तु व्यवहारः शब्दैकनिबन्धन इति न समयस्तत्र हेतु, तदाह--तस्माच्छब्दप्रमाणकानां न व्यवहारदर्शनमात्रेण प्रामाण्यं सिध्यति । तस्मानित्यत्वे यत्नः कर्तव्योऽभिधानस्य। स चाऽयमारब्धः । ननु च क्षणिकत्वेऽपि शब्दस्य पुरुषानपेक्षमेवाऽर्थेषु प्रामाण्यं किामति न भवति ? यथा अनित्यानामपि चक्षुरादीनां स्वतःप्रामाण्यमित्यत्राऽऽह- वृद्धव्यवहारपूर्वकत्वात् सम्बन्धज्ञानस्य; सम्बन्धज्ञानपूर्वकत्वाचार्थावगतेः क्षणिकत्वे चक्षु. रादीनामिव न प्रामाण्यसिद्धिः । सम्बन्धज्ञानसापेक्षतेव कुत इत्यत्राऽऽह प्रथमश्रवणेऽर्थानवगमात् । “कमैके तत्र दर्शनात्" इति कृतकत्वं शब्दस्योच्यते किमिदं कृतकत्वम् ? अयमाशयः--यदि सर्वशब्दानधिकृत्य कृतकत्वं कृत्रि. मत्वमुच्यते, तदा प्रयत्नानन्तरदर्शनादिति भागासिद्धो हेतुः, समुद्र घोषादिष्वभावात् । पक्षश्च प्रमाणान्तरविरुद्धः । अथाऽभिधानात्मकानेव पक्षीकृत्य प्रयत्नजत्वं साध्यते, तदाऽनभिधायकानां कृतकता न साधि. ता स्यादिति भावः। उत्तरम्--पुरुषप्रयत्नेनोत्पत्तिः कृतकत्वमुच्यते । अभिधानात्मकाना- मेव प्रयत्नेनोत्पत्तिस्साध्यत इत्याशयः । आशयमबुध्वा चोदयति-नन्वप्रयत्नपूर्विकापि शब्दस्योत्पत्तिदृष्टा यथा छलच्छलादेः । नायं दोषः, अभिधानाधिकारात् । अभिधानस्यैव हि प्रा. माण्यं प्रतिज्ञातम् ; तेन तस्यैवाऽपौरुषेयसम्बन्धप्रतिपादनायेदमुच्य- ते । न चेदमभिधानमप्रयत्नपूर्वकं दृश्यते; अतः क्रियानन्तरोपलब्धेः तथैवो.

·बृहती [अ. १.पा.१सू.६. दृश्यते । अतः क्रियानन्तरोपलब्धेस्तयैवोत्पद्यत इति मन्यामहे । कथं तर्हि मूलोदकादिषु ? अन्यतोऽस्तित्वावगतः ; शब्दे पुनः प्रयत्नानन्तरैवोपलब्धिः । तस्मान्न विद्यमानस्य प्रयनोऽभिव्यञ्जक इति शक्यते वक्तुम् । नन्विदमस्ति प्रयत्नात् पूर्वमस्तित्वे प्रमाणम्। किमिदमस्ति ? समयभिज्ञ प्रत्यक्षम् । कथमत्र प्रत्यभिज्ञानम् अन्यत्वानवगमात् ? अनित्यत्ववादिनो वा किमन्यत्वेनाऽवगतिरस्ति ? किमिति नाति मध्वस्तोत्पन्नयोः ? विशेषाग्रहणात् । किं विशेषाग्रहणनिबन्धनैव त्पयत इति मन्यामहे । आक्षिपति-कथं तर्हि मूलोदकादिषु ? मूलोदकादीनि प्रयत्नानन्तरोपलब्धान्यपि न प्रयत्नजन्यानि । अत्र समाधिः-अन्यतो. ऽस्तित्वावगतेः । प्रमाणान्तरेण मूलोदकादीनि प्रयत्नात्प्रागवगतसत्वानी. ति न तेषां प्रयत्नो जनयिता; शब्दे पुनः प्रयत्नानन्तरैवोपलब्धिः । तस्मान वि. द्यमानस्य प्रयनोऽभिव्यजक इति शक्यते वक्तुम् । ननु शब्दस्यापि प्रयत्नात् पूर्वमास्तित्वे इदमस्ति प्रमाणम् । (१)किमिदमस्ति ? सप्रत्यभिज्ञ प्रत्यक्षम् । प्रत्यभिज्ञानेन शब्दस्यैकतां गृह्णता सिद्धे प्राक् सत्त्वे पूर्वोत्तरयोः प्रयत्नयोरुत्तरः प्रयत्नोऽनुत्पादक इति सिध्यति; सिद्ध चैवं पूर्वोऽप्यभिव्यञ्जक इति सिद्धमुत्तरप्रयत्नवत ; न हि स एव तस्योत्पादकोऽभिव्यञ्जकश्च युज्यते । समर्थयिताऽऽह-कथमत्र प्रत्यभि- ज्ञानम् ? अन्यत्वानवगमात् । अस्यार्थ:-अन्यत्वावगमपूर्वकं हि यत्राऽभेद. ज्ञानम्, तत्र प्रत्यभिज्ञा भवति ; अन्यत्वानवगमे तु भेदाग्रहणनिबन्धन एवैकावसायभ्रमः। आक्षेपक आह-अनित्यत्ववादिनो वा किमन्यत्वेनाऽवगतिरस्ति ? अस्यार्थ:- भेदाग्रहणनिबन्धना तत्रैकतावबोधभ्रान्तिरङ्गीक्रियते, यत्राऽन्यत्वमव. गम्यते ; न चाऽत्रानित्यत्ववादिनोऽपि अन्यत्वप्रतीतिरस्ति । समर्थक आह-किमिति नास्त्यन्यत्वेनाऽवगतिः प्रध्वस्तोत्पन्नयोः ? प्रध्वस्तस्योत्पन्नस्य च व्यक्तमन्यत्वम् । आक्षेपक आह-विशेषाग्रहणादन्यत्वं नाऽवगम्यत इति । समर्थक आह-किं विशेषाग्रहनिबन्धनैव प्रत्यभिज्ञा ? यदि विशेषाग्रह निबन्धनैव प्रत्यभिज्ञा ज्वालादिष्वपि तथा स्यादिति मन्यते । आक्षेपक १. किमस्ति. इति. क. पु.

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। १९० प्रत्यभिज्ञा ? किंवा मन्यते भवान् ? कर्मण्यपि प्रत्यभिज्ञा प्राप्नोति । स्वरूपग्रहणे सतीदमुच्यते ; आनुमानिकं च कर्म-इत्युक्तम् । का चाती ज्वालादिषु ? नियत्वे ज्वालादीनामनुमानविरोध इति चेत् , तुल्यमभिधानेऽप्यस्थानादेः । तस्मात् विशेषाग्रहणेऽप्यन्य- ता ; अन्यले च सिद्धा प्रयत्नानन्तरोपलब्धेः प्रयत्नेनोत्पत्तिः ॥३॥ अस्थानात ॥ ७ ॥ ननु च प्रयवोत्पन्नानामपि कालान्तरावस्थायितया(१) नैव आह-किं वा मन्यते भवान् ? एवमेवेत्यर्थः । समर्थक आह-कर्मण्यपि प्रत्यभिज्ञा प्राप्नोति । तत्रापि विशेषाग्रहणादिति भावः । आक्षेपक आह-स्वरूपाहणे सतीदमुच्यते । विशेषाग्रहणनिबन्धना प्रत्यभिशेति यदिदमुच्यते, तत्स्वरूपग्रहणे सति । आनुमानिक च कर्म । तेन तत्र स्वरूपग्रहणं नास्तीति विशेषाग्रहणऽपि न प्रत्यभिज्ञा । शब्दानां तु स्वरूपग्रहणमस्तीति युक्ता तत्र प्रत्यभिज्ञा। समर्थक आह-का वार्ता ज्वालादिषु ? ज्वालादीनां तु स्वरूप प्रत्यक्षेण गृह्यते ; भेदश्च नाऽवगम्यत; तेन तत्राऽपि तर्हि भवतः प्रत्याभि झाऽभिप्रेता? समर्थक एवाऽऽक्षेपकस्याऽऽशयमाशङ्कत-नित्यत्वे ज्वालादीना मनुमानविरोध इति चेत्, ज्वालादीनां नित्यत्वे स्थिरत्वेऽङ्गीक्रियमाणेऽनुमा. नविरोधः : ज्वालायां प्रभामण्डलवितत्या तेजोऽवयवानां विशरणमा वगम्यते; विशीर्णावयवश्वाऽवयवी विनष्टः, पुनरुपलब्धिश्च ज्वालान्त- रस्योत्पन्नवादित्यनुमानेन ज्वालादीनामन्यत्वमवसीयत इत्यनुमानवि रोधात् भेदाग्रहणनिबन्धन एवैकावगमभ्रमः, न प्रत्यभिशेति चेत् । सम्प्रति दूषयति-तुल्यमभिधानेऽप्यस्थानादेः । अस्थानादिहेतुभिरत्रा प्यनुमानविरोध इति तुल्यम् ; अतः कथमवाऽपि प्रत्यभिज्ञा ? उपसंह रति-तस्माद्विशेषाग्रहणेऽपि प्रत्यक्षतः, अनुमानतोऽन्यता । अन्यत्वे च सति प्रयत्नात्प्रागस्तित्वासिद्धेः सिद्धा प्रयत्नानन्तरोपलब्धेः प्रयत्नेनोत्पत्तिः॥ ७॥ अस्थानात ॥७॥ ननु च प्रयनोत्पन्नानामपि कालान्तरावस्थायितया नैव व्यवहारानुपपत्तिः घटादीनां कारकाणाम् । शापकस्याप्युत्पन्नस्य चक्षुरादेः स्वाभाविक पुरुष. १.न व्याहा. इति. क, पु. २५०० ·१९४ वृहती [अ.१.पा.१.सू.८ व्यवहारानुपपत्तिः, उत्पन्नस्याऽपि चक्षुरादेः स्वाभाविक रूपग्रहण. सामर्थ्य नैव विहन्यते । सत्यम् ; नैतच्छब्दे, अस्थानात् । ननु चक्षुषोऽस्थानत्वेऽपि रूपग्रहणशक्ति व विहन्यते, तद. छन्देऽपीति चेत् , प्रत्युक्तं प्रथमश्रवणानवगतः । तस्मात् 'अस्था- नात्' इत्ययं हेतुरौत्पत्तिकत्वविघाती सम्बन्धस्य । यदि काला. न्तरावस्थायिता स्यात् , स्यादपि व्यवहाराच्छन्दादर्थावगतिः अस्थायित्वे पुनः समय एव शरणं भवितुमईतीत्युक्तम्- नात्" इति ॥ ७॥ करोतिशब्दात् ॥ ८॥ लौकिकमप्यभिधानम(१)मुमेव न्यायमनुवर्तते । काऽत्र न्या- यानुवृत्तिः ? मुख्यार्थता करोते-शब्दं कुरु, शन्दं मा कार्षीः, शब्दकार्ययं माणवक इति ॥ ८ ॥ - अस्था- तस्य रूपग्रहणशक्तिनँव - प्रयत्नानपेक्षं रूपग्रहणसामर्थ्य नैव विहन्यते ; तथा शब्दस्याऽपि प्रयत्नो त्पन्नस्य पुरुषानपेक्षमेव ज्ञापकत्वमस्त्विति । सत्यमेतद्धटादिषु : शब्दे वेतन्नाऽस्ति ; कुतः ? अस्थानात् । (१)उत्पत्तिमात्रविनष्टत्वादित्यर्थः । पुनरपि चोदयति-ननु चक्षुषोऽस्थानत्वेऽप्युन्मीलिततत्क्षणनिमीलि. विहन्यते, तद्वच्छन्देऽपीति चेत् ; उत्तरमू- प्रत्युक्तं प्रथमश्रवणानवगतेरिति । सम्बन्धग्रहणसापेक्षस्य प्रत्यायकत्वम् ; न च तत्क्षणिकस्य भवतीत्यर्थः। तस्मात् 'अस्थानात्' इत्ययं हेतुरात्पत्तिकत्वविघाती सम्बन्धस्य । यदि कालान्तरावस्थायिता स्यात् , स्यादपि व्यवहाराच्छन्दादर्थावगतिः । अस्थायित्वे पुनः समय एव शरणं भवितुमर्हतीत्युक्तम्-अस्थानादिति ॥ ७ ॥ करोतिशब्दात् ॥ ८ ॥ लौकिकमप्यभिधानममुमेव न्यायमनुवर्तते । काऽत्र न्यायानुवृत्तिः ! मुख्यार्थता क. रोते:-शब्दं कुरु, शब्दं मा कार्षीः, शब्दकार्ययं माणवक इति । अभूतप्रादुर्भावनं करोत्यर्थः; स मुख्यो भवत्यनित्यत्वपक्षे। विधिनिषेधसिद्धार्थत्वेनोदा. हरणत्रयम् ॥ १. इममेव. इति. ख. पु. २. उत्पन्नमात्र.इति. क. पु, ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता । १९५ - सत्वान्तरे च योगपद्यात् ॥ ९ ।। (१)"नानादेशेषु च युगपच्छब्दमुपलभामहे; तदेक- स्थ नित्यस्याऽनुपपन्नमिति" केयमनुपपत्तिः ? इयमनुपपत्तिः- युगपदेकस्यानेकत्रोपलब्धि दृष्टा । ततः किम् ? इदं ततो भवति- (२)अन्यत्वम् । ननु च साधितमन्यत्वम् । सत्यं साधितम् ; हेतुपचयस्तु प्रदयते । को लाभः ? न खलु कश्चित् । न चेत् कश्चित् , हेतुपचयेन किम् ? सत्यं यथा भवानाह; किन्त्वयमेवाऽर्थो राद्धान्त- माक्षिपति । तस्मात् तद्भमप्रतिषेधार्थोऽयमारम्भः, न ह्यनुपन्यस्तस्य भ्रान्तिता शक्यते वक्तुम् ; अप्रदर्शिते च भ्रान्तित्वेऽपुनरुक्तोऽयं भवति कस्यचिन्मन्दधियः । सर्वार्थ चदं शास्त्रं "मन्दविषेणापि" इति दर्शितं भाष्यकारेण । सत्वान्तरे च योगपद्यात् ॥ ५ ॥ नानादेशेषु च युगपच्छन्दमुपलभामहे ; तदेकस्य नित्यस्याऽनुपपन्नमिति भाष्य. मनुभाषितम् । आक्षिपति -केयमनुपपत्तिः ? उत्तरम् -इयमनुपपत्ति:- युगपदेकस्य देवदत्तादेरनेकत्रोपलब्धिर्न दृष्टा ; क्रमेण तु दृश्यत एव । यद्येवं ततः किम् ? उत्तरम्-ततोऽन्यत्वम् ; एकस्मात व्यावृत्ता युग- पदनेकत्रोपलब्धिरन्यत्वं साधयति । ननु च साधितमन्यत्वम् । अतः पुन- रुक्तमिति यावत् । उत्तरम् -सत्य साधितम् ; हेतुप्रचयस्तु प्रदर्श्यते । पूर्व हे. त्वन्तरेणान्यत्वमुक्तम् ; सम्प्रति हेत्वन्तरमुच्यते । को लाभः ? हेतुप्रच. यदर्शने सोध्यस्याऽभेदान्न कश्चिल्लाभ इत्यर्थः । उत्तरम्-न खलु कश्चि. दिति । साध्याभेदात । चोदयति-न चेत्कश्चित् , हेतुप्रचयेन किम् ? उत्तरम्-- सत्यं यथा भवानाह ; किन्त्वयमेवार्थो राद्धान्तमाक्षिपत्ति । अनिराकृतोऽयमर्थः सिद्धान्तमाक्षिपतीति कस्यचिद्धान्तिः स्यात् । तस्मात् तद्भमप्रति. षेधार्थोऽयमारम्भ. । तदिदं विवृणोति-न झनुपन्यस्तस्य भ्रान्तिता शक्यते वक्तुम् ; अप्रदर्शिते च भ्रान्तित्वेऽपुनरुतोऽयं भवति कस्यचिन्मन्दाधियः । ननु मन्दधिय एवायं भ्रमो न तीक्ष्णधियः । ततः किमित्यनेनो केनेत्यत्राऽऽह-सर्वार्थ चेदं शास्त्रं "मन्दविशेणापि" इति दर्शित भाष्यकारेण । - १.शा.भा. १४.२७ २. अनित्यत्वं, इति. क. पु.

·बृहती [अ.१.पा.१.स् .९. (१)"असति विशेषे नित्यस्य नाऽनेकत्वम्" इति । किमिदम्-असति विशेष नित्यस्य नानेकत्वमिति ? 'असति वि. शेषे नानात्वं नास्ति' इति शक्यते वक्तुं नित्यस्यानित्यस्य वा; नित्यग्रहणं न विद्यः। यद्यनित्यस्याऽसत्यपि विशेषे नानात्वं स्यात, युक्तं वक्तुम् 'नित्यस्य' इति । तस्माद्वर्णनीयोऽयं ग्रन्थः। वर्ण्यते तर्हि-गवादेरेकस्याऽनेकत्र युगपदुपलब्धिष्टा नित्यस्य सतः ; तस्मात् "सत्त्वान्तरे च योगपद्यात्" इत्यस्याऽनेनाऽन्यथासिद्धिरा शङ्किता; तस्येदमुत्तरम्-'असति विशेष' इति । किं गवादेवि. शेषो विद्यते १ तदपि ह्येकमविशिष्टम् ; न ह्यन्यच्छाबलेये अन्यच्च बाहुलेये । अथाऽयमभिप्राय:-- असत्याश्रयविशेषे-इति । तत्राप्याश्र. . । असति विशेषे नित्यस्य नानेकरामात भाष्यमनुभाषितम् । आक्षिप. ति-किमिदमसति विशेषे नित्स्य नानेकत्वमिति 'असति विशेषे नानात्व नास्ति' इति शक्यते वक्तुं नित्यस्याऽनित्यस्य वा; नित्यग्रहणं न विद्मः । सामान्येनापि शक्यते वक्तुं नित्यग्रहणमफलमिति । यद्यनित्य स्याऽसत्यपि विशेषे नानात्व स्यात् युक्तं नित्यस्येति विशेषणम् ; न त्वेतद. स्ति । तस्माद्वर्णनीयोऽयं प्रन्थः । वर्ण्यते तर्हि-गवादेरेकस्यानेकत्र युगपदुपलब्धिदृष्टा नित्यस्य सतः। तस्मात् "सत्त्वान्तरे च योगपद्यात्" इत्यस्य हेतोरनेन भाष्येणान्यथासिद्धिराशङ्किता-नित्यस्य नानादेशेषु युगपदुपलब्धि रेकस्यापीति । तस्येदमुत्तरम्-'असति विशेष इति । पुनराक्षिपति-किं वा गवादेर्विशेषो विद्यते ? तदपि ह्येकमविशिष्टम् ; धन्यच्छाबलेयेऽन्यच्च बाहुलेये । अस्यार्थ:-हेतुलमर्थनवादिना हि त्वयैवमुच्य. ते, यदिदं नित्यत्वनैकस्यानेकत्र दर्शनम् , तद्विशेषे सति गवादेन च श दस्य विशेषोऽस्ति । तस्मान्न नित्यत्वेनेदमनेकत्र दर्शनम् ; किन्तु तत्र सत्रोत्पन्नत्वेनैवेति । एवं,चवदतस्तवाऽयमभिप्रायो लक्ष्यते-गवादर्विशेषो विद्यत इति । स चायमभिप्रायस्तेऽनुपपन्नः गवादेरपि विशेषाभावात्। अथायमभिप्रायस्ते-असत्याश्रयविशेषे गोत्वस्याऽपि विशेषो नास्ति, सति त्वाश्रयविशेषे गोत्वस्यापि विशेष इति ; अयमपि तवाभिप्रायोऽयु. १. शा.भा. २,१८,२०.

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। १९७ यस्यैवाऽन्यत्वम् ; किमायातमाश्रयिणः ? तस्मान्नित्यस्याऽप्येकस्या- ऽनेकत्र युगपदुपलब्धिष्टा । अतो नाऽन्यस्त्रे युगपद्दर्शनं हेतुः । अथेदं मतम्--नैव गवादेयुगपदर्शनमनेकत्र ; भेदा एव हि त त्रानेकदेशतया गृह्यन्ते, न गोत्वमिति । कथं तर्हि सर्वेषु 'गौः', 'गौः' इति बुद्धिः ? अत एवाऽनेकदेशत्वं गोत्वस्य नाऽस्ति । अन्यथा हि 'इह गोत्वम्', 'इह गोत्वम्' इति स्यात् । कथं तर्हि--इह प्रत्ययात् समवायः ? एकद्रव्यपदार्थाभिमायं तत् , न व्यक्त्यभिप्रायम् । तम्माद्धेतुरन्यत्वे युगपदर्शनम् । 'असति विशेष इति च युक्तं .. .. क्त एव ; यतस्त त्राप्याऽश्रयस्यैवान्यत्वम् ; किमायातमाश्रयिणः ? न ह्याश्रयभेदेना ऽऽश्रयी भिद्यते, अन्यत्वात्तयोः । तस्मान्नित्यस्याप्येकस्याऽनेकत्र युगपदुपलब्धिर्ट- ष्टा । अतो नित्यत्वेनाप्येकस्यानेकत्रोपलब्धिसिद्धर्नान्यत्वे युगपदर्शनं हेतुः। मथेद मतम्--नैव गवादेर्युगपद्दर्शनमनेकत्र , भेदा एव हि तत्रानेकदेशतया गृ- ह्यन्ते, न गोत्वमिति । अनेन समर्थनवादिनोऽभिप्रायान्तरमाशङ्कते पूर्वप. क्षाक्षेपवादी । अर्थस्तु-अथेदं तव समर्थनं समर्थनवादिनो मतम्- येयमन्यथासिद्धिराशङ्किता, सा असिद्धत्वनैव परिहियते; असति वि- शेषे गोत्वादेरनेकत्वं नास्ति । गोत्वादेर्विशषो नास्ति । विशेषाभावे च नानेकत्वम् । यदि चाऽनेकत्र युगपदुपलभ्यते, तदा नियतमनेकत्वं स्यात् : तञ्च नास्ति । तस्मादनेकत्रोपलब्धिरेव गोत्वस्य नास्ति । भेदा एवा. नेकत्रोपलभ्यन्ते, न गोत्वम् । अतो नित्यत्वेनाऽप्येकस्याऽनेकत्रोपलब्धि. र्भवतीति न कचिात्सद्धमिति । सम्प्रति दूषयतिथं तर्हि सर्वेषु गोर्गों- रिति बुद्धिः ? अस्यार्थ:--गोत्वमनकासु व्यक्तिषु प्रतीयमानमनेक- प्रदेशमिव प्रतीयते। अथाऽनेकासु व्यक्तिषु गोत्वं न प्रतीयते, कथं तहि सर्वेषु पिण्डेषु गौौरिति बुद्धिः १ विशेषसमवायपरिकल्पननिष- न्धना हि विशिष्टबुद्धिः। समर्थनवाद्याह-यत एव गौौरिति बुद्धिः अत एवानेकदेशत्वं गोत्वस्य नास्ति । अन्यथा हि यदि व्यक्तिोत्वस्य देशत्वेन प्रतीयते, 'इह गोत्वम्', 'इह गोत्वम्' इति स्यात् । न चैवमस्ति । तस्मान्न दे. शतया व्यक्तिः प्रतीयते । कथं तर्हि "इहप्रत्ययात्समवायः" ? योऽयम "इह प्रत्ययात्समवायः" इति प्रदार्थविदामुद्रारः, स कथमित्याक्षेपः । उत्त. रम्--एकदम्यपदार्थाभिप्रायं तत्, न व्यक्त्यभिप्रायम् । अस्यार्थ:--एकद्- ।

·१०८ बृहती [अ.१.पा.१सू .१०. विशेषग्रहणम् । ननु चाऽनित्यस्याऽप्यसति विशेषे नैवाऽन्यत्वम् । बाढमस्ति ज्वालादिछु; कार्यत्वाचाऽविरोधः । नित्यस्य त्वकार्य: त्वादनेकत्वविरोध इति युक्तो हेतुः ॥ ९ ॥ प्रकृतिविकृत्योश्च ॥ १० ॥ प्रकृतिविकारभावञ्च शब्दस्य शब्दज्ञाः स्मरन्ति; न चायं व्यश्चासौ पदार्थश्चेति ; एकद्रव्यपदार्थशब्देन कर्मपदार्थ उच्यते ; धर्मपदार्थ एवैकद्रव्यः एकद्रव्यमाश्रयभृतं तस्यैव, न द्रव्यपदार्थ. स्य गुणपदार्थस्य वा ; द्रव्यपदार्थों ह्यद्रव्याश्रितो भवति परमा. ज्वाकाशादिः । अनेकद्रव्याश्रितोऽपि भवति घटादिः । गुणपदार्थस्त्व- नेकद्रव्याश्रितः ; यथा संयोगवियोगद्वित्वादिसंख्यात्मकोऽनेकद्रव्याश्रि. तः, रूपादिरेकद्रव्याश्रितः ; कर्मपदार्थस्त्वेकस्मिन्नेव द्रव्ये वर्तते । त. दाह भगवान् काश्यपः--"एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागेम्वनपेक्षं कारणं कर्मलक्षणम्" इति तेनैकपदार्थाभिप्रायेणेदमुच्यते "इहप्रत्ययात्समवा. यः" इति, न व्यक्त्यभिप्रायेण । न व्यक्तावपि इहप्रत्ययो जात्यपेक्षये ति। का पुनरत्र युक्तिः १ यमुच्यते-कर्मपदार्थो हनुमेयः, तेन तदग्रह द्रव्यं गृहीतं सत् पुनस्तदनुमानसमये शक्यमिहप्रत्ययेनालम्बितुम् ; जातिस्तु न भिन्नप्रमाणग्राह्या; धर्मी च गृह्यमाणोऽवश्यं येन केनचि. धर्मेणालिङ्गितो ग्रहीतव्यः; सर्वा हि प्रतीतिः पवम्' इति भवति ; ए. वंशब्दः प्रकारार्थः, प्रकारश्च धर्मः, तत्र जातिः धर्मिप्रतीतावनुप्रविष्टेति न तदपेक्षया धर्मी इहप्रत्ययविमर्शमहंतीति । अतो धर्मधर्मितयैव जा. तिव्यक्त्योः प्रतीतिः, नाधाराधेयतया । तस्मादन्यथासिध्यभावाद्धे. तुरन्यत्वे युगपदर्शनम् । "असति विशेष" इति च युक्तं भाग्यमन्यथा सिद्धिपरिहार्थम् । ननु चानित्यस्याप्यसति विशेषे नैवान्यत्वम् । अतः किमर्थ नित्य- स्येति कृतम् ? बाढम् , अतिशयेनाऽसत्यपि विशेषेऽनेकत्वमनि: त्यस्यास्ति यथा ज्वालादिषु ; तथाऽनेकत्वं ज्वालादीनामविरुद्धम् , कार्यत्वात् ; कार्य हि तत्र तत्र क्रियमाणं युक्तमनेकम् ; तदाह--कार्य स्वाचाविरोध इति । नित्यस्य त्वकार्यत्वादनेकत्वविरोध इति युक्तो हेतुः "सरवान्तरे च योगपद्याव" इति ॥ ९ ॥ प्रकृतिविकृत्योश्च ॥ १० ॥ प्रकृतिविकारभावं व शन्दस्य शब्दज्ञाः स्मरन्ति ; न चायं नित्यस्योपपद्यते; त.

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। नित्यस्योपपद्यते; तस्मात् स्मृतिरपि पूर्वोक्तहेत्वनुगुणैव । सादृश्य. मप्यनुगुणमुपलभामह इत्युपपन्नं कार्यत्वम् ॥ १० ॥ वृद्धिश्च कर्तृभूम्नाऽस्य ॥ ११ ॥ कारणयनुगमाच्च कार्यत्वं मन्यामहे ज्वालादीनामिव । त. स्मादनुपलभ्यमानावयवस्याऽप्यवयववृद्धिरनुपीयते; ज्यालैवात्र निदर्शनम् ॥ समं तु तत्र दर्शनम् ॥ १२ ॥ (सि)। "समं तु तत्र दर्शनम्" । किमिदं समं दर्शनम् ? इदं तत् समं दर्शनम् --कार्ये चाऽकार्ये च तुल्यो हेतुरिति । कथं तुल्यता ? सांन्यासिकतया । किमत्र संन्यस्तम् ? इदमत्र संन्यस्तम् - यदि सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षमाधनां वक्ष्याम इति । ननूक्तं तत् परिहृतं च--ज्वालादिग्विवानुमाने प्रत्यर्थिनि न शक्यत एकतां वक्तु. स्मात्स्मृतिरपि पूर्वोकहेत्वनुगुणैव। सादृश्यमप्यनुगुणमुपलभामह इत्युपपन्न कार्यम् ॥ वृद्धिश्च कर्तृभूम्नाऽस्य ॥११॥ ननु च निरवयवस्य शब्दस्य कथं महत्वम् ? सावयवस्य महत्वं कारणबहुत्वात् कारणविशेषप्रचयाच्च भवतीति । अत्रोपसंहरन्नाह--त. स्मानुपलभ्यमानावयवस्याऽप्यवयववृद्धिरनुमीयते ; ज्वालैवात्र निदर्शनम् ॥ समं तु तत्र दर्शनम् ॥ १२ ॥ (सि) समं तु तत्र दर्शनम् । किमिदं समं दर्शनम् ? इदं तत् सम दर्शनम्- कार्य चाऽकार्ये च तुल्यो हेतुरिति । कथं तुल्यता ? सांन्यासिकतया । किमत्र संन्यस्तम् ? इदमत्र संन्यस्तम्-यदि सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षप्राह्यतां वक्ष्याम इति । यदि सप्रत्याभिशप्रत्यक्षग्राह्यता शब्दस्य स्यात, तदा प्रयत्नानन्तरदर्शनं प्रय. तस्याभिव्यञ्जकतया भविष्यति ; अथ सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षग्राह्यता शब्द. स्य न स्यात, तदा प्रयत्नः शब्दस्य कारक एवेति । ननूक्तं तत्- सप्रत्यभिज्ञं प्रत्यक्षम् । परिहृत च-ज्वालादिष्विवानुमाने प्रत्यर्थिनि न शक्यत एकतां वक्तुमिति । सत्यम् ; यदि भेदारहणनिबन्धनैव प्रत्याभिज्ञोच्येत ; तद्ग्रहणनिब. न्धना सेति प्रतिपादयिष्यते । अस्यार्थ:-यदि भेदाग्रहणमात्र प्रत्यभिक्षा ·२०० बृहती [अ. १.पा.१सू.१३. मिति । सत्यम् , यदि भेदाग्रहणनिबन्धनैव प्रत्यभिज्ञोच्येत; तद्- हणनिबन्धना सा-इति प्रतिपादयिष्यामः । तस्मादुपपन्नम्-'समं तु तत्र दर्शनम्" इति ॥ १२ ॥ सतः परमदर्शनं विषयानागमात् ॥ १३ ॥ "सतः परमदर्शनं विषयानागपात्" इति तद्वदनैकान्तिकम- दर्शनमपीत्युक्तम् । नन्वतन्नोपपद्यते; नित्यस्याऽदर्शने को हेतुः ? यदि परं विषयानागमः, अस्तु तर्हि । स एवाऽत्र दुर्भणः। किमिति ? नित्यपक्षे भिव्यङ्ग्यत्वं शब्दस्य; एक श्वाऽयं शब्द एकविषयश्च, (१)आकाशविषयत्वात् ; ग्राहकं चाऽस्याऽऽकाशमेव केयं विषया नागतिः १ तस्यात् ध्वस्तस्यैवानुपलब्धियायया । केन वोक्तम् - न न्याय्येति ? तद्हणे तु सति सर्वस्यैवाऽस्याऽन्याय्यता न्याय्या। अत एवोक्तम्-'यदि शक्ष्यामः' इति । स्यात् , तदा प्रयत्नानन्तरदर्शनमसत्त्वनैव स्यात् । तद्ग्रहणनिबन्धनायां तु प्रत्यभिज्ञायां तद्वशेनानुपलभ्यमानमप्यावरणादि शक्यं कल्पयितु: मिति । तस्मादुपपन्नम्-'समं तु तत्र दर्शनम्' इति ॥ सतः परमदर्शनं विषयानागमात् ॥ १३ ॥ "सतः परमदर्शनं विषयानागमात्" इति तद्वदनैकान्तिकमदर्शनमपीत्युक्तम् । नन्वे तन्नोपपद्यते सतोऽदर्शनम् । नित्यस्यादर्शने को हेतुः ? यदि परं विषयानागमः । सोऽपि चाऽनुपपन्न इति भावः । समर्थयते -अस्तु तर्हि । आक्षिपति-स एवाऽत्र दुर्भणः । किमिति दुर्भणः ? हेतुमाह-नित्यपक्षे ह्यभिव्यङ्गयत्वं शब्दस्य ; एकश्च शब्द एकविषयश्व, आकाशविषयत्वात् ; ग्राहकं चात्राकाशमेव । कथं विषयाना गतिः ? यदि हि नाना शब्दा भवेयुः, तदा य एव विषयप्राप्तः स एवोप. लभ्येत ; नान्यः । तथा यदि नाना देशाः, तदा देशान्तरे नोपलभ्येत; ग्राहक चाकाशमेव ; अनो नाप्राप्तता शब्दस्येत्युपलम्भः स्यात् । तस्मात् ध्वस्तस्यैवानुपलब्धियाय्या । केन वोक्तम्-न न्याव्येति ? तद्ग्रहणे तु सति सर्वस्यै वास्याऽन्याय्यता न्याय्या ; अत एवोक्तम्-'यदि शश्याम.' इति । १. अकाशदेशत्वात् इति. क. 'पु २. अमुं''अमुं। इति ख. पु.

·६४ व्याप्तिपञ्चकरहस्यम् सिंहव्याघ्रलक्षणरहस्यं च । श्रीमथुरानाथतर्क- वागीशकृतम् । न्यायाचार्य पं. शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिर्झरिणीव्या- ख्यया टिप्पण्यादिविभूषितं च । [ न्या. वि. ८ ] रु००-१२ ६५ सिद्धान्तबिन्दुः । श्रीमधुसूदनसरस्वती विरचितः । श्रीभगवान् शङ्कराचा. ये विरचित दशश्लोकव्याख्यारुपः श्रीगौड ब्रह्मानन्दविरचित न्यायरत्नावली- नारायणतीर्थ विरचित लघुव्याख्या टिप्पणीसहितः । [वेदान्त वि० ८] रु. ४- ६६ अन्त्यकर्मदीपकः आशौचकालनिर्णयसहितः । प्रेतकर्मब्रह्मीभूतयति कर्मनिरूपणात्मकः महामहोपाध्याय पं० श्री नित्यानन्दपन्तपर्वतीय विरचि- [ कर्मकाण्ड वि० ६ ] रु०१-८ ६७ सांख्यदर्शनम् । श्रीमद्विज्ञानभिक्षुकृत सांख्यप्रवचनभाष्यसमलड्कृतम् । [ सांख्य वि० १ ] रु० २-० ६८ अनेकार्थसङ्कहो नाम कोशः । आचार्यश्रीहेमचन्द्रेण विरचितः । [ कोश वि० २ ] रु०२-० ६६ शिशुपालवधम् । श्रीमन्माघकविनिर्मितं श्रीवल्लभदेवकृतया सन्देह विषौ. षधिव्याख्यया महामहोपाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतया सर्वकषाव्याख्यया समेतम् । सजिल्द ग्लेज कागज । सम्पूर्णम् । [काव्य वि. ९] २०३-० [संपूर्णम् ] रफ मोटा कागज ० २-४ ७० जागदीशीपश्चलक्षणी सिंहव्याघ्रलक्षणं च । श्रीजगदीशत कालड़ा- रकृतम् । न्यायाचार्य पं. शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिर्झरिणीव्याख्यया टिप्पण्यादि विभूषितं च । [ न्याय वि० ९ ] रु० ०-८ ७१-१ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । चतुःसूत्यन्त पूर्णानन्दीय व्याख्या सहितया श्रीगोविन्दानन्द प्रणीतया रत्नप्रभया समन्वितम् । द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय. पादान्तो प्रथमोभागः (वेदान्तविभागे ९) रु० २-८ ७१-२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । श्रीगोविन्दानन्द प्रणीतया रत्नप्रभया समन्वितम् । द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादमारभ्य समाप्तिपर्यन्तम् । द्वितीयोभागः । (वेदान्त वि०९) रु० २-८ ७२-१-सिद्धान्तशिरोमाणः। श्रीभास्कराचार्य विरचितः । गणिताध्यायः वासनाभाष्य सहितः ज्योतिषाचार्य म०म० श्रीक्ष्मद्वापूदेवशास्विकृतटिप्प. णी सहितः । [ज्यो० वि० ४ ] रु० २-० ७२-२-सिद्धान्तशिरोमणिः । गोलाध्यायः वासनाभाष्य सहितः । ज्योतिषाचार्य म०म० श्रीमद्वापू. देवशास्त्र कृत टिप्पणी साहतः । [ज्यो० वि० ४] २०२-० ७३ काकचएडीश्वरकल्पतन्त्रम् । पण्डित रामकृष्ण शर्मणा सम्पादितम् । पण्डित बटुकनाथ शर्मा एम. ए. साहित्योपाध्याय इत्येतेन लिखितया प्रस्तावनया सनाथीकृतम् । [ आयुर्वेद शास्त्रविभागे १ ] २० ७४ किरातार्जनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविविरचितम् मल्लिनाथसूरि- कृतया घण्टापथसमाख्यव्याख्यया तथा पं० श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृतया सुधाss. ख्यव्याख्यया समलकृतम् । [ सर्गत्रयमात्रम् ] । [काव्य वि० १०] रु० ०-१२ ७५ चन्द्रालोकः । पीयूषवर्षश्रीजयदेवकवि प्रणीतः । श्रीमत्पद्मनाभमिश्रापरा. भिधान प्रद्योतनभट्टाचार्य विरचितया चन्द्रालोकप्रकाशापराख्य 'शरदागमा टीकया सङ्कलितः । साहित्याचार्येण खिस्ते इत्युपाख्यनारायणशास्त्रिणा भूमिकादिभिः सम्भूष्य सम्पादितः । [ अलङ्कार वि० ३ ] रु००-१० ·- -६ ७६ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविविरचितम् । मल्लिनाथ- सूरिकृतया घण्टापथसमाख्यया तथा पं० श्रीकनकलालशर्मणा कृतया भावा- र्थदीपिनीव्याख्यया समलड्कृतम् । [सर्गत्रयमात्रम् ] [काव्य वि०११ ] रु० ०-६ ७७ शक्तिवादः, श्रीगदाधरभट्टाचार्यप्रणीतः, पण्डितप्रवरश्रीहरिनाथतर्कसिद्धा- न्तभट्टाचार्यविरचितविवृतिसहितः । [ न्यायविभागे १० ] रु० ३-० ७८ माथुरीपञ्चलक्षणी। पं० श्रीउमानाथाालकृतव्याख्या सहिता तथा माथुरीसिंहव्याघ्रलक्षणम् । पं० श्रीहरिरामशुक्ल विरचितया व्याख्यया सहित तथा २० श्रीहरिहरशास्त्रि सङ्कलित माथुरीपञ्चलक्षणी क्रोडपत्रेण [ न्याय वि० ११ ] रु० ० ७६ रसाध्यायः । टीकया संवलितः । [ आयुर्वेदशास्त्र वि० २ ] रु० ०-१० ८० पाणिनिव्याकरणे वादरत्नम् । न्यायव्याकरणाचार्य मीमांसक शिरोमणि पं० सूर्यनारायणशुक्लेन विरचितम् । (तत्र च न्यास परिष्कारपरिशिष्ट भेदेन प्रकरण त्रयम् यत्र पञ्चन्यून सार्धशतसूत्रेषु १४५ महताटोपेन न्यासा- विचारिताः तत्र प्रथम प्रकरणं मुद्रितं द्वितीय प्रकरणमपि मुद्रित प्रायं शिघ्र. मेव भवन्तं दृष्टि पथभधिगमिष्यतीति । ) प्रथमो भागः। (व्या० वि १०)रु०१-८ ८१ गणितकौमुदी । (हिन्दीभाषाटीकासहिता) प्रथमापरीक्षापाठ्यनिर्धा- रितगणितसंग्रहपुस्तकम् । [ गणितविभागे १] रु० ०-६ ८२ छन्दःकौमुदी । (हिन्दीभाषाटीकासहिता ) प्रथमापरीक्षापाव्यनिर्धा- रितछन्दःसंग्रहपुस्तकम् । [छन्दोविभागे ३ ] रु० ०-६ ८३ योगदर्शनम् । महर्षिप्रवरपतञ्जलिप्रणीतम् । तत्र (१) भोजवृत्तिः, (२) भावागणेशवृत्तिः, (३) नागोजीभवृत्तिः, (४) मणिप्रभा, (१) योग- चन्द्रिका, (६) योगसुधाकराख्य टीका पटकसमेतम् । [योग० विभागे१] रु० २-० ८४ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् । म० म० मल्लिनाथकृत सञ्जीविनीटीका तथा पं० ब्रह्मशङ्करमिश्रकृतपरीक्षोपयोगि सुधाऽऽख्यव्याख्यया सहितः । १से ४ सर्गः मू०१-४-०।१से ६सर्गः रु०१-८-० तथा ६ से १० सर्गः १-८ ८५ योगदर्शनम् । पण्डित बलदेवमिश्रकृतया सटिप्पण्यायोगप्रदीपिकाख्य विवृत्त्या समन्वितम् । (योग विभागे २) २० १-० ८६ काव्यमीमांसा । राजशेखरविरचिता । साहित्याचार्य पण्डित श्रीनारायण- शास्त्रीखिस्तेकृत काव्यमीमांसा-चन्द्रिका टीका सहिता । प्रथमाध्याय- मारभ्य पञ्चमाध्यायपर्यन्ता प्रथमो भागः । ( काव्य विभागे १३ ) रु० ८७ नागानन्दनाटकम् । श्रीहर्षदेवप्रणीतम् । काशीविश्वविद्यालयाध्यापकेन एम० ए० साहित्याचार्येति पदवी विभूषितेन पण्डित श्री बलदेव उपाध्यायेन स्वप्रणीतया भावार्थदीपिकाख्यया व्याख्या समलङ्कृत्य बृहत् भूमिका हिन्दीभाषा- नुवादादिभिः सनाथीकृत्य सम्पादितम् । ( नाटक विभागे१) रु०१-४ ८८ मेघदुतकाव्यम् । महाकवि श्री कालीदासविरचितम् । मल्लिनाथकृत सञ्जीविन्या, चारित्रवर्द्धनाचार्य विरचित चारित्रावर्धिन्या तथा साहित्याचार्य पं० श्रीनारायण- शास्त्रि खिस्तेकृत भावप्रबोधिनी व्याख्या टिप्पण्या च सहितम् । (काव्य वि० १४) रु००-८ ८९ जागदीशीव्यधिकरणम् । न्यायाचार्य पं० श्रीशिवदत्तमिश्रविरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्यायविभागे १२) रु०२-० ९० काव्यकल्पलतावृत्तिः । श्रीअमरचन्द्रयतिनिर्मिता अरिसिहकृतसूत्रसहिता । (अलङ्कारविभागे ४ ) ०१-४ सर्वविधपुस्तकप्राप्तिस्थानम्- 869 चौखम्बा संस्कृत सीरिज लय के. उ. ति. शिवचरित्रात प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, - आफिस, रिग्रहण सं.