·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184330
LIBRARY
UNIVERSAL

·आनन्दाश्रमसस्स्वान्थावठिः।
ग्रन्थाङक:
(४२)
उष्णयजुर्वेदीयवैचिरीयसंहिता।
तत्र षष्ठसप्तमाष्टकद्वयरूपोऽठमो भागः (८)
नयम-पकपटू कम [६]

·No text on this page.

·OUP-49-30-1-71-5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
52305
VAlk
Call No S294.J
Accession No.
कृष्णयपेदीय वैतिरीयसंहिता
Author
Title
अयमो भागः25] :
This book should be returned on or before the date last marked below

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलि
ग्रन्याङ्कः ४२ ।
श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।
तत्र पष्ठसप्तमाष्टकद्वयरूपोऽष्टमो भागः (८)।
एतत्पुस्तकं
वे. शा. सं. रा. काशीनाथशास्त्री आगाशे, इत्येतैः संशोधितम् ।
रावबहादुर इत्युपपदधारिभिः
'गंगाधर वापूराव काळे '
इत्येतेः
पुण्याख्यपत्तने
श्रीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे'
इत्यभिधेयमहाभागप्रतिष्ठापिते
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
द्वितीयेयमकन्नावृत्तिः।
शालिवाहनशकाल्दाः १८७३ ।
ख्रिस्ताब्दाः १९५१ ।
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकताः )।
मूल्यं रूपकषट्कम् (६)।

·No text on this page.

·(कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठोऽष्टकः )। (तत्र प्रथभप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः)। हरिः ॐ। *प्राचीनवशं करोति देवमनुष्या दिशो व्यंभ- जन्त प्राची देवा दक्षिणा पितरः प्रतीची मनुष्या उदीची रुद्रा यत्प्राचीनव शं करोति देवलोकमेव तद्यजमान उपार्वर्तते परि श्रयत्यन्तहिता हि देव- लोको मनुष्यलोकानास्माल्लोकात्स्वतव्यमिवेत्याहः को हि तद्वेद यद्यमुष्मिल्ोकेऽस्ति वा न वेति विश्वतीकाशाकरोति ( १ ) उभयोलाकारभि- जित्यै केशश्मश्रु वपते नखानि नि हैन्तते मृता वा एषा त्वगंमेध्या यत्केशश्मश्रु मृतामेव त्वच. ममेध्यामपहत्य यज्ञियो भत्वा मेधमपैत्यङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्तोऽप्सु दीक्षातपसी प्रोवंशयन्नप्स नाति साक्षादेव दीक्षातपसी अब झन्धे ही स्नाति तीर्थे हि ते तां प्रावसयन्ती नाति (२ तीर्थमेव समानानां भवत्यपेाऽनात्यन्तरत एव मेध्यो भवति वाससा दीक्षांत सौम्यं पे क्षौम देवतया सोममेष देवतामुपैति या दीक्षते सोमस्य तमूरसि तवं मे पाहीत्याह स्वामेव देवतामुपै. * एतत्काण्डव्याख्यानं भाष्यकता प्रथमकाण्डव्याख्यानेन सहैव कृतमिति तत्तत्रव प्रष्टव्यम् । तत्रैतदनुवाकस्य भाष्यम् १९५ पृष्ठे द्रष्टव्यम् । २९८-१ ·- २६७८-१ श्रीमत्सायणाचार्शविरचितभाष्यसमेता- [६ षष्ठकाण्डे- (क्षुरक दिसस्कृतस्य प्राग्वंशप्रवेशाभिधानम् ) त्यों आशिर्षमेवैतामा शास्तेऽनेस्तूंपाधान वायोतिपान पितृणां नीविरोषधीनां प्रघातः ( ३ ) आदित्यानां प्राचीनतानो विश्वेषां देवानामोतुर्नक्षत्राणामतीकाशास्तद्वा एतत्सर्वदे- वत्य यहासा यहासमा दीक्षयति सर्वाभिरेवैन देवताभिदीक्षयति बहिःप्राणो वै मनुष्यस्तस्या- शनं प्राणोऽश्नाति सप्राण एव दीक्षत आर्शितो भवति यावानेवास्य प्राणस्तेन सह मेधमुपैति घृतं देवानां मस्तु पितॄणां निष्पक्वं मनुष्याणां तद्वै ( ४ ) एतत्सर्वदेवत्यं यन्नवनीतं यन्नवनीतेना. भ्यते सर्वां एव देवताः प्रीणाति प्रच्यतो वा एषोऽस्माल्लोकादर्गता देवलोकं यो दीक्षितोड न्तरेव नवनीतं तस्मान्नवनीतेनाभ्यङ्क्तेऽनुलोमं यजुषा व्यावृत्त्या इन्द्रो वृत्रमहन्तस्य कनीनिका पराऽपतत्तदाञ्जनमभवद्यदाङ्क्ते चक्षुरव भ्रातृ- व्यस्य वृङक्ते दक्षिणं पूर्वमाऽङ्क्ते ( ५ ) सव्य- हि पूर्व मनुष्या आअते न नि धावने नीव हि मनुष्या धावन्ते पञ्च कृत्व आऽङ्क्ते पश्चाक्षरा पङक्तिः पाङ्क्तों यज्ञो यज्ञमेवा रुन्धे परि. मितमाऽउक्त परिमित हि मनुष्यों आञ्जते सलयाऽऽ ऽपतूलथा हि मनुष्या आअने व्यावृत्त्यै यदस्तूलयाऽऽधीत वन इव स्यात्मतू. लयाऽङ्क्त मित्रत्वाय ( ६ ) इन्द्रो वृत्रमह. रसोऽपो भ्यनियत तासां यन्मेध्यं यज्ञिय"

·-
मा
)
ऋतव ऋतु.
4%ा. अनु.१) कृष्णयजुबदीयतात्तिरायमाहिता ।
२३७९
(क्षुरकर्मादिसंस्कृतस्य प्राग्वंशप्रवेशाभिधानम् )
सर्देवमासीत्तदपोदकामत्ते दुर्भा अभवन्यदर्भपु.
जीलैः पवयंति या एव मेध्यां यज्ञियाः सदेवा
आपस्ताभिरेवनं पवयनि द्वाभ्यां पश्यत्यहोरात्रा-
भ्यमिवैन पवयति त्रिभिः पवयति त्रय इमे
लोका एभिरेवैन लोकेः पवयति पञ्चभिः ( ७
पवयति पश्चाक्षरा पङ्क्तिः पातो यज्ञो यज्ञा.
यैवैन पवयति षड्भिः पवयति षड्वा
मिरवैन पवयति सप्तभिः पश्यति सप्त छन्दाशस
छन्दोभिरेवैन पवयति नवभिः पवयति नव वे
पुरुष प्राणाः सप्राणमेवैनं पश्यत्येकविशत्या
पवयति दश हस्त्या अगुलयो दश पद्य
आत्मैकवि शो यावानेव पुरुषस्तमपरिवर्गम्
( ८ ) पवयति चित्पतिस्त्वा पुनावित्याह
मनो वै चित्पतिर्मनसैवैन पवयति वाक्पतिस्त्वा
पुनात्वियाह वाचैवन पवयति देवस्त्वा सविता
पुनावित्याह सवितृप्रमृत एवैन पवयति तस्य ते
पवित्रपते पवित्रैण यस्मै कं पुने तच्छंकेयमित्या
हाऽऽशिषमेवैतामा शास्ते (९)॥
( अतीकाशान्करोत्यवंशयन्तीर्थे स्नाति पघातो मनुष्याणां तवा आङ्क्ति
मित्रत्वाय पञ्चभिरपरिवर्गमष्टाचत्वारिशच्च ॥ १ ॥ )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टकं प्रथम-
प्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

·२३८. श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमक्षा- [पकाणे- ( दीक्षा हुत्यनिवास) ( अथ षष्ठाष्टके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)। AUSA यावन्तो वै देवा यज्ञायापुनत त एवाभवन्ध एवं विद्वान्यज्ञाय पुनीते भवत्येव बहिः पाय- स्वाऽन्तः प्र पादयति मनुष्यलोक एवैनं पवयित्वा पूर्त देवलोक प णयस्यदीक्षित एकयाऽऽहत्येत्याहः वेण चतस्रो जुहोति दीक्षितत्वार्य घुचा पश्चमी पश्चाक्षरा पक्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्ध आकूत्यै प्रयुजेऽग्नथें (१) स्वाहेत्याहाऽऽकूत्या हि पुरुषो यज्ञमभि प्रयङ्क्ते यजेयेति मेधायै मन- सेऽग्नये स्वाहेत्याह मेधया हि मनसा पुरुषो यज्ञममिगच्छति सरस्वत्यै पूष्णेऽनये स्वाहे- त्याह वाग्वै सरस्वती पृथिवी पूषा वाचैव पृथिव्या यज्ञं प्रयुक्त आपो देवीव्हतीविश्वशंभु । इत्याह या वै वास्ताः ( २ ) आपों देवीबृहती- विश्वशैभुवो यदेतद्यजुनं बयादिव्या आपोऽशान्ता इमं लोकमागच्छे युरापो देवीहतीविश्वशंभुव इत्या हास्मा एवैना लोकाय शमयति तस्माच्छान्ता इमं लोकमा गच्छन्ति द्यावापृथिवी इत्याह यावापृथि- व्योर्हि यज्ञ उर्वन्तरिक्षमित्याहान्तरिक्षे हि यज्ञो बृहस्पतिर्नो हविषा वृधातु ( ३ ) इत्याह ब्रह्म देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवास्मै यज्ञमव॑ रुन्धे यब्रूया. द्विधेरित यज्ञस्थाणुमृच्छेदृधात्वित्याह यज्ञस्थाणुमे परि बृणक्ति प्रजापतिर्यज्ञमसृजत सोऽस्मात्सृष्टः पर D - वै ·मनु०२] - कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता। ૨૮) (दीक्षाहुत्यभिधानम् ) हेन्त्स प्र यजुरलीनात्य साम तमृगुर्दयच्छग्रहगुदर्य च्छत्तदौग्रहणस्यौद्ग्रहणत्वमृचा( ४ )जहोति यज्ञ- स्योद्यत्या अनुष्टुप्छन्दसामुदयच्छदित्याहुस्तस्मादन- ष्टुभा जुहोति यज्ञस्योद्यत्यै द्वादश वात्सबन्धान्युद- यच्छन्नित्याहुस्तावादशभिर्वात्सबन्धविदो दीक्ष- यन्ति सा वा एपगनुष्टुग्यागनुष्टुग्यदेतया दीक्ष- यति वाचैवैन सर्वया दीक्षयति विश्वे देवस्य नेतु- रित्याह सावित्र्येतेन मा वृणीत सख्यम्(५)इत्याह पितृदेवत्यैतेन विश्व राय ईषुध्यसीस्याह वैश्वदेव्यैतेन द्युम्नं वृणीत पुष्यस इत्याह पौष्ण्यतेन सा वा एष. सर्वदेवत्या यदेतयर्चा दीक्षयंति सर्वाभिरेवैनं देवता- भिदक्षियति सप्ताक्षरं प्रथमं पदमष्टाक्षराणि त्रीणि यानि त्रीणि तान्यष्टावुपयन्ति यानि चत्वारि तान्यष्टौ यदष्टाक्षरा तेन (६) गायत्री यदेकादशा- क्षरा तेन त्रिष्ष्टुग्यद्वादशाक्षरा तेन जगती सा वा एषर्क्सवीणि छन्दासि यदेतया दीक्षयति सर्वेभिरेवैनं छन्दौभिर्दीक्षयति सप्ताक्षरं प्रथमं पद सप्तपदा शक्वरी पशवः शक्वरी पशूनेवाव॑ रुन्ध एकस्मादक्षरादनाप्तं प्रथमं पदं तस्माद्यद्वाचोऽनाप्तं तन्मनुष्या उप जीवन्ति पूर्णया जुहोति पूर्ण ईव हि प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै न्यूनया जुहोति न्यू- नाद्धि प्रजापतिः प्रजा असृजत प्रजाना सृष्टय (७)। ( अग्नये ता वृधात्वचा सख्यं तेन जुहोति पञ्चदश च ) ॥२॥ - - ·२३०१ श्रीमत्सायणाचार्यविरचित्तभाष्यसमेता- [६षठकाणे (कृष्णाजिनादिभिदक्षिाकरणाभिधानम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहितायां पठाटके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ ( अथ षष्ठाष्टके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)। - ऋक्सामे वै देवेभ्यो यज्ञायाऽतिष्ठमाने कृष्णों रूपं कृत्वाऽपक्रम्यातिष्ठतां तेऽमन्यन्त यं वा इमे उपावय॑तः स इदं भविष्यतीति ते उपमन्त्रयन्त ते अहोरात्रयोमहिमानमपनिधाय देवानुपावर्ते- तामेष वा ऋचो वर्णो यच्छुक्लं कृष्णाजिनस्यैष सानो यत्कृष्णऍक्सामयोः शिल्पे स्थ इत्याह- पर्सामे एवार्य रुन्ध एषः (१) वा अह्नो वणों यच्छुक्लं कृष्णाजिनस्यैष रात्रिया यत्कृष्णं यदे- वैनयोस्तत्र न्यक्तं तदे॒वाव॑ रुन्धे कृष्णाजिनेन दीक्षयति ब्रह्मणो वा एतद्रूपं यत्कृष्णाजिनं ब्रह्म- वैन दीक्षयतीमां पियर शिक्षमाणस्य देवेत्याह यथायजरेवैतदर्भो वा एष यहीक्षित उल्वं वासः प्रोणते तस्मात् ( २ ) गर्भाः प्रावृता जायन्ते न पुरा सोमस्य कयादपोवति यत्पुरा सोमस्य कयादपोवीत गर्भाः प्रजानां परापा- तुकाः स्युः कीते मोमेऽपोर्गुते जायत एव तदथो यथा वसीयासं प्रत्यपोर्गुते तागेव तदङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्त ऊर्ज व्यभजन्त ततो यदत्य. शिष्यत ते शरा अभवन्नूगर्वै शरा यच्छरमयी (३) मेखला भवत्यूर्जमेवावं रुन्धे मध्यतः सं ·पा० भनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (कृष्णाजिनादिभिदीक्षाकरणाभिवानम् । नाति मध्यत एवास्मा ऊजै दधाति तस्मान्म- ध्यत ऊर्जा भञ्जत ऊध वै पुरुषस्य नाभ्यै मेध्य- मवाचीनममेध्यं यन्मध्यतः संनयति मेध्य चै- वास्यामध्यं च व्यावर्तयतीन्द्रो वृत्राय वजं प्राह- रस्स त्रेधा व्यभवत्स्फ्यस्तृतीय रथस्तृतीयं यूप- स्तृतीयम् ( ४ ) येऽन्तः शरा अशीयन्त ते शरा अभवन्तच्छराण शरत्वं वजो वै शराः क्षुत्खलु वै मनुष्यस्य भ्रातव्यो यच्छरमयी मेखला भवति वजेणेव साक्षात्क्षधं भ्रातव्यं मध्यतोऽ हते त्रिव- द्भवति त्रिबुद्धे प्राणनिवृतमेव प्राणं मध्यतो यज. माने दधाति पृथ्वी भवति रन्जना व्यावत्यै मेखलया यजमानं दीक्षयात योक्त्रैण पत्नी मिथनत्वाय (५) यज्ञो दक्षिणामभ्यध्यायत्ता समभवत्तदिन्द्रोऽचायत्सोऽमन्यत यो वा इतो जनिष्यते स इदं भविष्यतीति तो प्राविंशचस्या इन्द्र एवाजायत सोऽमन्यत यो वै मदितोऽपरो जनिष्यते स इदं भविष्यतीति तस्यां अनुमृश्य योनिमाऽच्छिनत्सा सूतवंशाऽभवत्तत्सूतवंशायै जन्म (६) ता. हस्ते न्यवेष्टयत तां मृगेषु न्यदधात्सा ॐष्णविषाणाऽभवदिन्द्रस्य योनिरस मा मा हिसीरिति कृष्णविषाणां प्र यच्छति सोनिमेव यज्ञं करोति सयौनि दक्षिणा सोनिमिन्द्र सयोनिस्वायं कृष्य त्वा सुस- स्याया इत्याह तस्मादकृष्टपच्या ओषधयः पच्यन्ते ·४ श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [६षष्ठकाण्डे- (दण्डादानादिकरणपूर्वकनियमानुष्ठानविधिः) सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इत्याह तस्मादोषधयः फले गृह्णन्ति यद्धस्तेन (७) कण्डूयेत पाम- नंभावुकाः प्रजाः स्युर्यत्स्मयेत नमंभावुकाः कृष्ण- विषाणयां कण्डूयतेऽपिगृह्य स्मयते प्रजानी गोपी- थाय न पुरा दक्षिणाभ्यो नेतोः कृष्णविषाणाम चुतद्यत्पुरा दक्षिणाभ्यो नेतोः कृष्णविषाणार्मव- चलेद्योनिः प्रजानां परापातुका स्यानीतासु दक्षि- णासु चावाले कृष्णविषाणां प्रास्यति योनि यज्ञस्य चात्वालं योनिः कृष्णविषाणा योनविव योनि दधाति यज्ञस्य सयोनित्वाय (८)॥ ( रुन्ध एष तस्माच्छरमयी यूपस्तृतीयं मिथुनत्वाय जन्म हस्तेनाष्टाचत्वारिशच्च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके प्रथम- प्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥ - ( अथ षष्ठाष्टके प्रथमपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)। वाग्वै देवेभ्योऽपाकामयज्ञायातिष्ठमाना सा धन- स्पतीन्प्राविशत्सैपा वाग्वनस्पति वदति या दुन्दुभी या तूर्णवे या वीणायां यद्दीक्षितदण्डं प्रयच्छति पाचमेवा रुन्ध औदुम्बरो भवत्यूगा उदुम्बर ऊर्जमवाय रुन्ये मुखैन मंमितो भवति मुखत एवास्मा ऊर्ज दधाति तस्मान्मुखत ऊर्जा भुअते (१) कीते सोम मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति मैषावरुणो हि पुरस्तादृत्विग्भ्यो वाचं विभजात -

·२३८५
"मनु०४]
कृष्णयजुर्वीयतैत्तिरीयसंहिता ।
(दण्डादानादिकरणपूर्वकनियमानुष्ठानविधिः)
तामृविजो यजमाने प्रति ष्ठापयन्ति स्वाहा यज्ञं
मनसेत्याह मनसा हि पुरुषो यज्ञमभिगच्छति स्वाहा
द्यावापृथिवीभ्यामित्याह द्यावापृथिव्योहि यज्ञः स्वा-
होरोरन्तरिक्षादित्याहान्तरित हि यज्ञः स्वाहा यज्ञं
वातादा रंभ इत्या हायम् ( २ ) वाव यः पर्वते स
यज्ञस्तमेव साक्षादा भतं मुष्टी पति वाचं य.
च्छति यज्ञस्य धरया अदीक्षिया ब्राह्मण इति
त्रिरुपायाह वन्य पैनं प्राऽऽह त्रिरुचैरुभयेभ्य
एवैन दवा नुकः ह न पुरा ननिभ्यो वाचं
वि सृजयाप। नक्षत्रेता या पितृज शं विच्छि.
न्यात् (६)उदित नक्षत्रपु वृतं तेति वा वि
सृजति यज्ञवतो पै दीक्षितो यज्ञमेवाभि वाचं वि
संजति यदि विसृजेद्वैष्णवी मृचमन याद्यज्ञो वे
विष्णुर्यज्ञेनैव यज्ञ: सं तनोति दैवी वियं मनामह
इत्याह यज्ञमेव तन्म्रदयति सुपारा नो असद्वश
इत्याह व्यष्टिमेवाव॑ रुन्धे(४) ब्रह्मवादिनों वदन्ति
होतव्यं दीक्षितस्य गृहा३३ न होतव्यामिति
हवि दीक्षितो यज्जयाद्यजमानस्याबदार्य जुहुया-
यन्न जुहुयाद्यज्ञपरन्तरियाये देवा मनोजाता मनो-
युज इत्याह प्राणा वै देवा मौजाता मनोयजस्ते-
वेव परोक्षं जुहोति तन्नेव हुतं नेवा तश्स्वपन्तं वै
दीक्षित रक्षाशस जिघासन्त्यग्निः (५)खलु वै
रक्षोहाऽमे त्वसु जागृहि वयस मन्दिशीमहीत्या
२६९

·-
३५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितंभाष्यसमेता- [६षष्ठकाण्डे-
(दण्डादानादिकरणपूर्वक नियमानुष्ठानविधिः)
हामिमेवाधिपां कृत्वा स्वपिति रक्षसामपंहत्या अव-
त्यमिव वा एष करोति यो दीक्षितः स्वपिति त्वममे
बतपा असीत्याहाग्नि देवानी व्रतपतिः स एवैन
व्रतमा लम्भयति देव आ मर्येष्वेत्याह देवः (३)
ह्येष सन्मत्येष त्वं यज्ञेष्वीड्य इत्याहैत हि यज्ञे
ध्वीडतेऽप वै दीक्षितासषुपुष इन्द्रियं देवताः काम-
न्ति विश्व देवा अभि मामाऽववृत्रन्नित्याहन्द्रियणै-
वैन देवताभि. सं नयति यदेतद्यजुर्न ब्रूयाद्यावत एव
पशूनभि दीक्षेत तावन्तोऽस्य पशवः स्यू रास्वेयंत्
(७, सोमाऽऽभयो भरेत्याहापरिमितानेव पशनव
रुन्धे चन्द्रमसि मम भोगाय भवेत्याह यथादे-
वतमेवनाः प्रति गृह्णाति वायवे त्वा वरुणाय स्वेति
यदेवमेता नानुदिशेदयथादेवतं दक्षिणा गमयदा
देवताभ्यो वश्च्येत यदेवमेता अनुदिशति यथादेव-
तमेव दक्षिणा गमयति न देवताभ्य आ(८)वृश्च्य-
ते देवारापो अपां नपादित्याह यद्वो मेध्यं यज्ञिय
सदेवं तद्वो माऽवं क्रमिपमिति बाबतदाहाच्छिन्नं
तन्तुं पृथिव्या अनु गेपमित्याह सेतुमेव कृत्वाऽ-
त्यति ( ९)॥
( भुतेऽयं छिन्याद्रुम्धेऽमिराह देव इयं देवताभ्य आ त्रयस्त्रिशच्चे )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पष्ठाष्टके
प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

·- मा.अनु०५१ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (प्रायणीयाविधानम् ) अथ षष्ठाष्टके प्रथमप्रपाटके पश्चमोऽमुवाकः)। देवा चै देवयजनमध्यवसाय दिशो न प्राजान- न्तै १ऽन्योन्यमुपोधावन्वया प्र जानाम स्वयेति तेऽदित्या५ समध्रियन्त त्वया प्रजानामेति साऽब- वीवर वृणै प्रत्यायणा एवं वो यज्ञा मदुदयना असन्निति तस्मादादित्यः प्रायणीयो यज्ञानामा- दित्य उदयनीयः पश्च देवतां यजति पश्च दिशो दिशां प्रज्ञात्यै ( १ ) अथो पञ्चाक्षरा पक्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्धे पथ्या स्वस्तिम- यजन्प्राचीमेव तया दिशं प्राजाननग्निना दक्षिणा सोमैन प्रतीची सवित्रोदींचीमदित्योवा पथ्या स्वस्ति यजति प्राचीमेव तया दिशं प्रजानाति पथ्या स्वस्तिमिष्वाऽमीषोमौ यजति चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यदनीषोमौ ताभ्यामेवान पश्यति ( २ ) अग्नीषोमाविष्ट्वा सवितार यजति सवितृप्र- मूत एवानु पश्यति सवितारमिष्ट्वाऽदिति यजतीयं वा अदितिरस्यामेव प्रतिष्ठायान पश्यत्यदितिमिष्ट्वा मारुतीमचमन्वाह मरुतो वै देवानां विशो देव- विशं खलु वै कल्पमानं मनुष्यविशमर्नु कल्पते यन्मारुतीमर्चमन्वाह विशां क्लृप्त्यै ब्रह्मवादिनों वदन्ति प्रयाजवंदननूयाज प्रायणीयं कार्यमनूया- जवत ( ३ अप्रयाजमुदयनीयमितीमे वै प्रयाजा अमी अनूयाजाः सैव सा यज्ञम्य संततिस्तत्तथा न कार्यमात्मा वै प्रयाजाः प्रजाऽयाजा परम. - - - - - ·- श्रीमत्सायणाचायविरचितभाष्यसमेता- [६ काणे- (अरुणया सोमक्रयाभिधानम् ) याजानन्तरियादात्मानमन्तरियाद्यदनूयाजानन्त- रियात्प्रजामन्तरियायतः खलु वै यज्ञस्य वित- तस्य न कियते तदनु यज्ञः परी भवति यज्ञ पराभवन्तं यजमानोऽनु ( ४ ) परा भवति प्रयाजवदेवा याजवत्प्रायणीय कार्य प्रयाजवंद. नूयाजवदुदयनीयं नाऽऽत्मानमन्तरेति न प्रजां न यज्ञः पराभवति न यजमानः प्रायणीयस्य निष्कास उदयनीयमभि निवपति सेव सा यज्ञस्य संततिः प्रायणीयस्य याज्या यत्ता उदयनीयस्य- याज्याः कर्थात्पराङमु लोकमा रोहेप्रमायुकः स्याद्याः प्रायणीयस्य पुरोनुवाक्यास्ता उदयनी- यस्य यायाः करोतस्मिन्नव लोके प्रति तिष्ठति ( 1 ) ( प्रज्ञायै सत्य ।। ३. अद्यमानोऽ पुगेनरक या अष्टौ ।) इति कृष्णयज दीयतात्तरीयमंहितायां पष्ठाष्टके प्रथम- प्रपाट के पश्चमोऽनुवाक. ।।५।। ( अथ षष्ठ'' क ' थमप्रपाठके षष्ठे ऽनुवाकः)। कश्च वै मपर्णी चाऽऽत्म-पोरस्पर्धेना.' सा कदः संपर्णीमजयत्साऽब्रवीत्तगीयस्यामितो दिवि सोमस्तमा हर तेनाऽऽत्मानं निष्कीणीष्वतीयं वै कदूरसौ सुपर्णी छन्दास सौपणेयाः साऽब्रवीद- स्मै वै पितरौ पुत्राविभूतस्तृतीयस्यामितो दिवि सो- मस्तमा हर तेनाऽऽरमानं निष्कोणीष्व (१) इति - ·- MOM.६] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयप्तहिता । (अरुणया सोमक्रयाभिधानम् ) मा कदूरवोचदिति जगत्युदंपतच्चतुर्दशाक्षरा सती सामाप्य न्यवर्तत तस्यै द्वे अक्षरे अमीयता सा पशुभिश्च दीक्षया चाऽगच्छत्तस्माज्जगती छन्दसा पशव्यतमा तस्मात्पशुमन्तं दक्षिोप नमति त्रिष्टुगुर्द पतत्त्रयोदशाक्षरा सती साऽप्राप्य न्यवर्तत तस्यै द्वे अक्षरे अमीयता सा दक्षिणाभिश्च ( २ ) तपमा चाऽगच्छत्तस्मात्रिष्टुभो लोके माध्यंदिने मर्वने दक्षिणा नीयन्त एतत्खलु वाव नप इत्याहुर्यः स्वं ददातीत गायत्र्यदंपतच्चतरक्षरा सत्यंजया ज्योतिष तमस्या अजाऽभ्यरुन्ध तदजायो अजत्व' सा सो चाऽहरच्चत्वारि चाक्षराणि साऽष्टाक्षरा समप- द्यत ब्रह्मवादिनों वदन्ति (३) कस्मात्सत्यागायत्री कनिष्ठा छन्दसा सती यज्ञमुखं परीयायेति यदे- वादः सोममाऽहरत्तस्माद्यज्ञमुख पर्यचस्मात्तेजस्वि- नीतमा पद्भ्यां द्वे सर्वने समगृहणान्मुखेनैकं यन्मु- खेन समगृहणानदधयत्तस्पावे मवने शुक्रवती प्रा. तःसवनं च माध्यदिनं च तस्मात्तृतीयसवन ऋजी- षमान पुण्वन्ति धीतमिव हि मन्यन्ते (४)आशि- रमर्व नयति सशुक्रत्वायाथो सं भरत्येवैनत्त५ सो. ममाहियमाणं गन्धर्वो विश्वावसः पर्यंमुष्णात्स तिम्रो रात्रीः परिमपितोऽवसत्तस्मातिम्रो रात्रीः कीतः सोमो वसति ते देवा अब्रुवन्त्रीकामा वै गन्धर्वाः स्त्रिया निष्क्रीणामति ते वाच५ स्त्रियमे- कहायनीं कृत्वा तया निरकीण-त्सा रोहिदूपं ·भामरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [६षठकाणे- ( अरुणया सोमजयप्रकाराभिधानम् ) कृत्वा गन्धर्वेभ्यः ( ५ ) अपक्रम्यातिष्ठत्तद्रोहितो जन्म ते देवा अब्रुवन्नप युष्मदक्रमीनास्मानुपाव- तते वि हयामहा इति ब्रह्म गन्धर्वा अवदन्नगोय. न्देवाः सा देवान्गायत उपावर्तत तस्मागायन्तर स्त्रियः कामयन्ते कामका एन स्त्रियों भवन्ति य एवं वेदाथो य एवं विद्वानपि जन्येषु भवति तेभ्य एव ददत्युत यबहुतयाः (६) भवन्त्येकहायन्या कीणाति वाचैवैन सर्वया कीणाति तस्मादेक- हायना मनुष्यां वाचं बदन्त्यकूटयाऽकर्णयाऽका- णयाऽश्लोणयाऽसप्तशफया क्रीणाति सर्वयवनं' क्रीणाति यच्छ्तयां कीणीयाद्दश्चर्मा यजमानः स्थायत्कृष्णयाऽनुस्तरैणी स्यात्प्रमायुको यजमानः स्यायद्धिरूपया वात्रघ्नी स्यात्म वाऽन्यं जिनी- यात्तं वाऽन्यो जिनीयादरुणया पिङ्गाक्ष्या कीणा- त्येतद्वे सोमस्य रूप स्वयैवैनं देवतया की- णाति (७)॥ ( निष्कीणीष्व दक्षिणामिश्च वदन्ति मन्यन्ते गन्धर्वेभ्यो बहुतयाः पिङ्गाक्ष्या दर्श च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके प्रथम- प्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ - - - ( अथ षष्ठाष्टके प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः )। तद्धिरण्यमभवत्तस्मादयो हिरण्यं पुनन्ति ब्रह्म- बादिनों वदन्ति कस्मात्सत्यादनास्थकेंन प्र॒जाः ·- पा०१अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (अरुणया सोमक्रयप्रकाराभिधानम् ) प्रवीयन्तेऽस्थन्वतीर्जायन्त इति यद्धिरण्यं घृतेऽव- धाय॑ जुहोति तस्मादनस्थिकेन प्रजाः प्र वीयन्तेऽ- स्थन्वतीर्जायन्त ए॒तद्वा अग्नेः प्रियं धाम यद्धृतं तेजो हिरण्यभियं ते शुक्र तनूरिदं वर्च इत्याह सतेजसमेवैन सतन ( 1 ) करोत्यथो सं भर. त्येवैनं यदवद्धमवद्ध्याद्गर्भाः प्रजानां परापातुकाः स्यबद्धमत्रं दधाति गीणां धृत्य निष्टक्यं बध्नाति प्रजानी प्रजननाय वाग्वा एषा यत्सोमक्रयणी जूरमीत्याह यद्धि मनसा जवते तद्वाचा वदति धृता मनसेत्याह मनमा हि वाग्धृता जष्टा विष्णव इत्याह ( २ ) यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञायैवैनां जुष्टां करोति तस्यास्ते सत्यसंवसः प्रसव इत्याह सवितृप्रसूतामेव वाचम रुन्धे काण्डकाण्डे वै क्रियमाणे यज्ञ५ रक्षासि जिघासन्त्येष खलु पा अरक्षोहतः पन्था योऽग्नेश्च सूर्यस्य च सूर्यस्य चक्षुराऽहमनेरक्ष्णः कनीनिकामित्याह य एवा- रोहतः पन्थास्त समारोहति ( ३ ) वाग्वा एषा यत्सोमक्रयणी चिदसि मनाऽसीत्याह शास्त्येवैनामेतत्तस्माच्छिष्टाः प्रजा जायन्ते चिद- मीत्याह यद्धि मनसा चेतयते तदाचा वदति मनाऽसीत्यहि यद्धि मनसाऽभिगच्छति तस्करोति धीरसीत्याह यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा ( ४ ) वदति दक्षिणाऽसीत्यहि दक्षिणा ह्येषा यज्ञियाऽसीत्याह यज्ञियामेवनी करोति क्षत्रि- - - -

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमा यसमेता- [६५डका -
( अरुणया सोमक्रयप्रकाराभिधानम् )
याऽसीत्याह क्षत्रिया बैषाऽदितिरस्युभयतः शीष्म
त्याह यदेवाऽऽदित्यः प्रायणीयो यज्ञानामादित्य
उदयनीयस्तस्मादेवाह यदवद्धा स्यादयता
स्याद्यत्पदिबद्धाऽनुस्तरणी स्यात्प्रमायुको यज.
मानः स्यात् ( ५ ) यत्कर्णगृहीता वाधी स्यात्स
वाऽन्यं जिनीयात्तं वाऽन्यो जिनीयान्मित्रस्त्वा
पदि बध्नात्वित्याह मित्रो वै शिवो देवानां तेनै-
वैनी पदि बध्नाति पूषाऽध्यनः पात्वित्योहेयं वै
पुषेमामेवास्या अधिपाकः समंध्या इन्द्रायाध्य-
क्षायेत्याहेन्द्र मेवास्था अध्यक्षं करोति ( ६ )
अन् त्वा माता मन्यतामन पितेत्याहानुमतयैवै.
नया क्रीणाति सा देवि देवमच्छेहीत्याह देवी
ह्येषा देवः सोम इन्द्राय सोममित्याहेन्द्राय हि
सोम आहियते यदेतद्यजुर्न ब्रूयात्परांच्येव सौ.
मक्रयणीयाद्रस्त्वाऽऽ वर्तयत्वित्याह रुद्रो वै
कूरः ( ७ ) देवानां तमेवास्य परस्ताहधात्यावृत्त्यै
क्रूरमिव वा एतत्करोति यदस्य कीर्तयति
मित्रस्य पथेत्याह शान्त्य वाचा वा एष वि
कोणीते यः सोमक्रयण्या स्वस्ति सोमसखा पुन-
रेहि सह रय्येत्याह वाचैव विकीय पुनरात्मन्याचं
धत्तेऽनपदासकाऽस्य वाग्भवति य एवं वेद (८)
( सानु विष्णव इत्याह समारोहति ध्यायति तद्वाचा
यजमानः स्यात्करोति कुरो वेद )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताया षडाष्टके
प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनवाकः ॥ ७ ॥

·२३९३ - - अपा. जनुका कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता। (पदसंग्रहणाभिधानम् ) ( अथ षष्ठाष्टके प्रथमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)। पट्पदान्धननिष्कामति पडह बाङ्नाति बद- त्युत संवत्सरस्यायने यावत्येव वाक्तामव॑ रुन्धे स- समे पदे जुहोति सप्तपदा शक्करी पशवः शक्करी पशूनेवाव॑ रुन्धे सप्त ग्राम्याः पशवः सप्ताऽऽरण्याः सप्त छन्दास्यभयस्यावरुद्धयै वस्न्यसि रुद्राऽसी- त्यहि रूपमेवास्था एतन्महिमानम् (१) व्याडे बृहस्पतिस्त्वा सुम्न रण्वत्वित्याह ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणेवास्म पशनव' रुन्धे रुद्रो वसुभिरा चिकत्वित्याहाऽऽवृत्त्यै पृथिव्यास्त्वा मूर्धनाजिघर्मि देवयजन इत्याह पृथिव्या ह्येष मूर्धा यद्देवयजनमि- डायाः पद इत्याहेडा खेतत्पदं यत्सोमक्रयण्यै घृत- वति स्वाहा (२)इत्याह यदेवास्यै पदाघुतमपीड्यत तस्मादेवमाह यध्वर्यरनमावाहुति जुहुयादन्धोंड- धर्यः स्याद्रक्षाशसि यज्ञर ह-यहिरण्यमुपास्य जुहो- त्यभिवत्येव जहोति नान्धोऽध्वर्यभवति न यज्ञ रक्षासि घन्ति काण्डकाण्डे वै क्रियमाणे यज्ञ रक्षासि जिघा सन्ति परिलिखित रक्षः परिलि- खिता अरांतय इत्याह रक्षसामपहत्यै(३)इदमह५ रक्षसो गीवा अपि कन्तामि योऽस्मान्दृष्टि यं च क्यं द्विष्म इत्याह द्वौ वाव पुरुषो यं चैव दृष्टि य. श्र्न वेष्टि तयोरेवानन्तरायं मीवाः केन्तति पशवो थै सोमक्रयण्यै पदं यावत्मूत सं वपति पशनेवाव रुन्धेऽस्मे राय इति सं वपत्यात्मानमेवाध्वर्गः (४) ·श्रीमत्सायणाचार्यविरक्तिमाष्यसमेता- काडे- ( सोमोन्मानाभिधानम्) पशभ्यो नान्तरैति खे राय इति यजमानाय प्रय- च्छति यजमान एव रयिं दधाति तोते राय इति पत्निया अ| वा एष आत्मनो यत्पत्नी यथा गृहेषु निधत्ते तागेव तत्त्वष्टीमती ते मपेयेस्याह त्वष्टा वै पशूनां मिथुनाना रूपकद्रूपमेव पशुधु दधात्य- स्मै वै लोकाय गार्हपत्य आ धीयतेऽमुष्मा आह. वनीयो यद्गार्हपत्य उपवदस्मिोके पशुमारस्या- यदाहवनीयेऽमामल्लाके पशुमान्स्यादुभयोरुप बपत्युभयोरेवनं लोकयोः पशमन्तं करोति (५) ॥ ( महिमानः स्वाहाऽपहत्या अवधीयते चतुर्विशतिश्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पष्ठाष्टके प्रथमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥८॥ ( अथ षष्ठाष्टके प्रथमप्रपाके नवमोऽनुवाकः)। ब्रह्मवादिनों पदन्ति विचित्यः सोमा इन विचित्या ३ इति सोमो वा ओषधीना राजा तस्मिन्यदापनं ग्रसितमेवास्य तयर्दिचिनुयाय. थाऽऽस्याग्रसितं निखिदति तारगेव तयत्र विचि. नुयाद्यथाऽक्षनापन्नं विधाति ताहव तरक्षो)- कोऽध्वर्युः स्यात्क्षोधुको यजमानः सोमविकयि- सोम शोधयेत्येव ब्रूयाद्यदीतरम् ( १ ) यदी. तरमभयेनैव सौमविक्रयिणमपंयति तस्मात्सोम. बिक्री सोधकोऽरुणो म्मादोपवेशि बोर

·-
ming.यजुषदीयतेत्तिरीयसंहिता।
(सोमोन्मानाभिधामम् )
कर्यण एवाहं तृतीयसवनमय रुन्ध इति पशूना
पर्मम्मिमीते पशूनेवार्य रुन्धे पशवो हि तृतीय
सबनं यं कामयेतापशः स्यादिरयक्षतस्तस्य मिती
तर्क वा अपशग्यमपशरेव भवति यं कामयेत
पशुमारस्यात् ( २ ) इति लोमतस्तस्य मिमीत.
तदै पशूना रूप५ रूपेणैवास्मै पशूनवं रुन्धे
पशुमानेव भवत्यपामन्ते क्रीणाति सरंसमेनं
कीणात्यमात्योऽसीत्याहामैवैनं कुरुते शुक्रस्ते ग्रह
इत्याह शुको घस्य ग्रहो न साऽच्छे याति महि
मानमेवास्याच्छ यारयनसा ( ३) अच्छ याति
तस्मादनोवामु समे जीवनं यत्र खलु वा एतर
शीर्णा हरन्ति तस्माच्छोपहार्य गिरी जीवनमाभ
त्वं देव सवितारमित्यतिच्छन्दमा मिमीतेऽति-
च्छन्दा वै सर्वाणि छन्दाशस सर्वेभिरेवैनं छन्दो-
मिर्मिमीते वर्म वा एषा छन्दसां यदतच्छन्दा
यदतिच्छन्दमर्चा मिमीते वर्षेवैन समानाना
करोत्येकयैकयोत्सर्गम् ( ४ ) मिमीतेऽयातयाम्नि-
यायातयाग्नियैवैनं मिमीते तस्मान्नानावीर्या अङगु-
लयः सस्विगुष्ठभूप नि गृह्णाति तस्मात्समा-
वीर्योन्याभिरङ्गुलिंमिस्तस्मात्सर्वा अनु संचरति
यत्सह सर्वाभिमिमीत सश्लिष्टा अगुलया
जायेरनेकयैकयोत्सगै मिमीते तस्माद्विभक्ता जायन्ते
पश्च कृत्वो पर्जुषा मिमीते पश्चाक्षरा पक्तिः
पालको यज्ञो यज्ञमेवा रुन्धे पश्च कृत्वस्तूष्णीम

·भीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [६काणे- ( अन्यैः सोमक्रयाभिधानम् ) (५) दश सं पंद्यन्ते दशाक्षरा विराडनं विराइ- विराजैवान्नाद्यमव॑ रुन्धे यद्यर्जा मिमीते भूतमे वाव॑ रुन्धे यनूष्णीं भविष्यद्यद्वै तानिव सोमः स्याद्यावन्तं मिति यजमानस्यैव स्यान्नापि सदः स्यानां प्रजाभ्यस्त्वेत्युप समूहति सदस्यानेवान्वा. भजति वाससोपं नाति सर्वदेवत्यै वै ( ६ ) वासः सर्वाभिरेवैन देवताभिः समर्धयति पशवो वै सोमः प्राणाय त्वेत्युप॑ नह्यति प्राणमेव पशुषं दधाति व्यानाय त्वेत्यर्नु शुन्थति व्यानमेव पशुधू दधाति तस्मात्स्वपन्त प्राणा न जहति ( ७ ) ॥ ( इतरं पशुपान्त्स्योद्यात्यनसात्सर्गं तूष्णी सर्वदेवत्यं वै त्रयस्त्रिशच्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ ( अथ षष्ठाष्टके प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)। यत्कला ते शुफेन ते क्रीणानीति पणेतागो- अर्घ सोम कर्यादगोअर्ध यजमानमगोअर्घमध्वर्य गोस्तु महिमानं नाव तिरेवा ते कोणानीत्येव ब्रूयादोअर्घमेव सोमै करोति गोअर्घ यजमानं गोअर्घमध्वर्य न गोमहिमानमर्व तिरत्यजया कीणाति सतपसमेवैनं क्रीणाति हिरण्येन क्रीणाति सशुक्रमेव (१ एनं कीणाति धेन्वा क्रीणाति सा- शिरमेवैन कीणात्य॒षभेण क्रीणाति सेन्द्रमेवैन ·१. अनु.१०] कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता। ( अन्यैः सोमक्रयाभिधानम् ) कीणात्यनडुहा क्रीणाति वह्निा अनडान्वहिनैव पह्नि यज्ञस्य क्रीणाति मिथुनाभ्यो क्रीणाति मिथु- नस्यावरुद्धयै वाससा क्रीणाति सर्वदेवत्यं वै वासः सवभ्यि एवैन देवताभ्यः क्रीणाति दश सं पद्यन्ते दशाक्षरा विराडने विराइविराजैवानाधम रुन्धे (२) तर्पसस्तनूरसि प्रजापतेर्वर्ण इत्याह पशु-य एव तर्दध्वर्युनि ह त आत्मनोऽनावस्काय गच्छ- ति श्रियं प्र पशूनाप्रोति य एवं वेद शुक्र ते शु- केण क्रीणामीयाह यथायजरेवेतद्देवा वै येन हि- रण्येन सोममक्रीणन्तदीपहा पुनराऽदत को हि तेजसा विशेष्यत इति येन हिरण्येन (३) सोम परीणीयात्तदभीषहा पुनरा ददीत तेज एवाऽऽत्म- धत्तेऽस्मे ज्योतिः सोमविक्रयिणि तम इत्याह ज्योतिरेव यजमाने दधाति तमसा सोमविकरयि. मर्पयति यदनुपयथ्य हुन्याईन्दशकास्तार समा सर्पाः स्युरिदमह सर्पाणी दन्दशकानां ग्रीवा उप अनामीत्याहार्दन्दशकास्ता समोर सपा भवन्ति तमसा सोमविक्रयिण विध्यति स्वान (४) भाजल्याहते षा अमुष्मिलोके सोममरक्षन्ते- भ्योऽधि सोममाऽहरन्यदेतेभ्यः सोमक्रयणाभानु- दिशेदकरीतोऽस्य सोमः स्यानास्यतेऽमुष्मिील्लोके सोम रक्षेयुर्यदेतेभ्यः सोमकरवणानमुदिशति ·भीमात्सायणाचार्यविरचितमा यसमेता- [-] (क्रीतसोमस्य शकठन नयनाभिधानम् ) परीतोऽस्थ सोमो भवत्येतेऽस्यामिल्लोके सोमर रक्षन्ति (५) ( सगुक्रमेव रुन्ध इति पेन हिरण्येन स्वान चतुश्चत्वारिश्शश्च )। पति कृष्णयजुर्वेदीयतैसिरीयसंहितायां पष्ठाष्टके प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ . - ( अथ षष्ठाष्टके प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः)। वारुणो वै कीतः सोम उपनद्धो मित्रो न एहि मुमित्रधाइत्याह श न्या इन्द्रस्योरुमा विश दक्षि- णमित्याह देवा वै य सोममकीणन्तमिन्द्रस्योरौ दक्षिण आऽसादयप खल वा एतहीन्द्रा यो पर्जते तस्मादेवमाहोदायुषा स्वायुषत्याह देवता एवाम्बारभ्योत् (१) तिष्ठस्यर्वन्तरिक्षमन्विहीत्या- हाम्तरिक्षदेवत्यो १ खेतर्हि सोमोऽदित्याः सदोऽ- स्यदित्याः सद आ सीदेत्याह यथायजुरेवैतद्वि वा एनमेतदर्धयति यद्वारुण सन्त मैत्रं करोति वारु- ण्याऽऽ सादयति स्वथैवैनं देवतया समंधंयति वाससा पानाति सर्वदेवत्यं वै वासः सर्वामिल रेव ( २ ) एनं देवताभिः समधयत्यथो रक्षसा. महत्यै वनेषु श्यन्तरिक्षं ततानेत्याह वनेषु हि व्यतारिखं ततान वाजमर्वस्विरयाह वाजर परिस पयो अनिमावियाह पयो सत्रियासु इस्म कतु- मित्याह हत्सडि ऋतं वरूणो विश्वमिमित्याह ·११० १अनु.११] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता। (कीतसोमस्य शकटेन नयनाभिधानम् ) वरुणो हि विश्वमिं दिवि सूर्यम् ( ३ ) इत्याह दिवि हि सूर्य५ सोममहावियाह प्राणिो वा अद्रयस्तेषु वा एप सोमं दधाति यो यजसे तस्मा- देवमाहोदु स्यं जातवेदसमिति सौर्या कृष्णाजिनं प्रत्यानह्यति रक्षसामपहत्या उसावेत धूहा- वित्याह यथायजुरेवैतत्प्र च्यवस्व भुवस्पत इत्योह भूताना हि ( ४ ) एष पतिर्विश्वान्यभि धामा- नीत्याह विश्वानि यै १ षोऽभि धामानि प्रच्यवते मा त्यो परिपरी विददित्याह यदेवादः सोममा- ह्रियमाणं गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुष्णात्तस्माद- पमाहापरिमोपाय यजमानस्य स्वस्त्ययग्यसीत्याह यजमानस्यैवेष यज्ञस्यान्वारम्भोऽनवच्छित्य वरु- णो वा एष यजमानमभ्येति यत् (५' कीतः सोम उपनद्धो नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षस इत्याह शान्त्या आ सोमं वहन्त्यमिना प्रति तिष्ठते तो संभवन्तौ यजमानमामि संभवतः परा खलु वावैष मेधायाऽऽत्मानमारभ्य चरति यो दौक्षितो यद- भीषोमीय पशुमालभत आत्मनिष्क्रयण एवास्य स तस्मात्तस्य नाऽऽयं पुरुषनिष्करण इव पथो साहुरमीपोमाभ्यां वा इन्द्रो वृत्रमन्निति पदनीषोमीयं पशुमालभते वान एवास्य स तस्माद्वाश्य वारुण्यर्चा परि चरति स्वयौन देवतया पर चरति (६) ॥

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमा यसमैता- [पचका- ( आतिथ्येष्ठ्यभिधानम् ) ( अन्वारभ्योत्सर्वामिरेव सूर्य भूताना होति यदाहुः समविशतिश्च )। ति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पष्ठाष्ट प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥११॥ पापीनवर यान्त ऋक्सामे वै वाग्वै देवेभ्यो देवा वै देवयजनं कध दरिया पट्पदानि बलवादिना विचित्यो यत्कलो ते वारुणो वै कीतः सोप कादश ॥ ११॥ पानीनवश स्वाहेत्याह यऽन्तः शरा सेष संतपसा चयकर्णगृहीतेत लोमतो वारुणः पसप्ततिः ।। ७६ ॥ - हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षडाष्टके प्रथमः प्रपाठकः॥ १ ॥ । ( अथ पठाटके द्वितीयः प्रपाठकः)। (तत्र प्रथमोऽनुवाकः) हरिः ॐ। यदुभी विमुच्याऽऽतिथ्यं गृहणीयाद्यहं विच्छि- ग्यायभावविमुच्य यथाऽऽनांगतायाऽऽतिथ्य किया ताहगेव तद्विभुक्ताऽन्योऽनड्वान्भवत्यविमुक्तोऽ- न्योऽथाऽऽतिथ्यं गृह्णाति यज्ञस्य संतत्यै पल्य- चारभते पत्नी हि पारीणह्यस्येशे पत्नियैवानमतं ·२४०१ वै १०अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( आतिथ्येष्ट्यभिधानम् ) निवप्रति यदै पत्नी यज्ञस्य करोति मिथुनं तदो पलिया एव (१) एष यज्ञस्या वारम्भोऽनव- च्छित्त्यै यावद्भि. राजाऽनुचरैरागच्छति सर्वेभ्यो वै तेभ्य आतिथ्य क्रियते छन्दासि खलु सोमस्य राज्ञोऽनुचराण्यग्नेरातिथ्यमास विष्णवे वेत्याह गायत्रिया एवैतेनं करोति सोमस्याऽऽति- थ्यमसि विष्णवे त्वेत्यांह त्रिष्टुभ एवैतेन करोत्य. तिथेरातिथ्यमसि विष्णवे त्वेत्याह जगत्यै (२) एवैतेन करोत्यमय त्वा रायस्पोषदान्ने विष्णवे स्वेत्याहानष्टम' एवैतेन करोति श्येनाय त्वा सोम- भृते विष्णवे खेत्याह गायत्रिया एवैतेन करोति पञ्च कृत्वा गृह्णाति पश्चाक्षरा पतिः पातों यज्ञो यज्ञमेवार्य रुन्ध ब्रह्मवादिनों वदन्ति कस्मात्सत्या- द्वायत्रिया उभयत आतिथ्यस्य क्रियत इति यदे- वादः सोममा ( ३) अहरत्तस्मादायत्रिया उभ- यतं आतिथ्यस्य क्रियते पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च शिरो वा एतय॒ज्ञस्य यदातिथ्यं नवकपालः पुरो- धाशीभवति तस्मान्नवधा शिरो विष्णूतं नवकपालः पुरोडाशों भवति ते त्रयस्त्रिकपालास्खिवता स्तोमैन संमितास्तेजसिवृत्तेज एवं यज्ञस्य॑ शीर्षन्दधाति नव- कपालः पुरोडाशों भवति ते त्रयविकालासिवृता प्राणेन संमितानिवृद्वै(४)प्राणस्त्रिवृतमेव प्राणमभि- पूर्व यज्ञस्य शीपन्दधाति प्रजापतेर्वा एतानि प. - - ·) २४०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभा बसमेता- [६षष्ठकाण्डै- ( आतिथ्येष्ट्याभिधानम् ) माणि यदश्वव ला ऍक्षवी तिरश्ची यदाववालः प्रस्तरो भवत्यैक्षवी तिरश्ची प्रजापतेरेव तच्चक्षुः संभरति देवा वै या आहुतीरहिवुम्ता असुरा निष्कामादन्ते देवाः कामयमपश्यन्कर्मण्यो वे भनेन कुर्वीतेति ते कार्मर्यमयान्परिधीन ( ५ अकुर्वत तैवं ते रक्षाश्स्यपांघ्नत यत्कार्मयमयाः परिधा भवन्ति रक्षसामपहत्यै स५ स्पर्शयति रक्षांसामनन्ववचाराय न पुरस्तात्परि दधात्यादित्यो होवोयम्पुरस्ताद्राश्स्यपहन्त्यूय समिधावा दधात्यु-. परिधादव रक्षाश्स्यपं हन्ति यजुषाऽन्यां तूष्णीमन्यां मिथनत्वाय दे आ दधाति द्विपाद्यज॑मानः प्रति- हित्यै ब्रह्मवादिनी वदन्ति (६) अग्निश्च वा एतौ सोमश्च कथा सोमायाऽऽतिथ्यं क्रियते नामय इति यदद्मावा, मथित्वा प्रहरति तेनैवाग्मय आतिथ्यं कियतेऽयो खल्वाहुरग्निः सर्वी देवता इति यद्ध- विरासायाम मन्थति हव्यायैवाऽऽसन्नाय सी देवता जनयति ( ७ ) ॥ ( पत्निया एव जगत्या आ विवृद्वै परिधीवंदनये. चत्वारि शच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदान्यतैचिरीयसंहितायां पठाटक द्वितीय- प्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः। ॥

·- - - ममअनु:२] कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता । ( तानूनपत्रेष्ट्यभिधानम् ) ( अथ षष्ठाष्टके द्वितीयपपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)। देवासुराः संयत्ता आसन्ते देवा मिथो विप्रिया आसन्ते । ऽन्योऽन्यस्मै ज्येष्ठ्यायातिष्ठमानाः पश्चधा व्यंक्रामन्नमिवमुभिः सोमो रुद्रेरिन्द्रो मह. द्भिवरुण आदित्यबृहस्पतिर्विश्ववैस्तेऽमन्यन्तासु- रेभ्यो वा इदं भ्रातृव्येभ्यो रध्यामो यन्मियो विप्रियाः स्मो या न इमाः प्रियास्तनुवस्ताः सम- वद्यामहै ताभ्यः म निच्छाद्यः ( १ ) नः प्रथम १ ऽन्योन्यम्मै द्रुह्यादिति तस्माद्यः सतानूनपत्रिणां प्रथमो द्रुह्यति स आर्तिमाछति यत्तानूनपत्र समवद्यति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृ यो भवति पश्च कृत्वोऽव द्यति पश्चधा हि ते तत्समवाद्यन्ताथो पश्चाक्षरा पक्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवा रुन्ध आपतये त्वा गलामीत्याह प्राणो वै ( २ ) आपतिः प्राणमेव प्रीणाति परि- पतय इत्याह मनो वै परिपतिर्मन एव प्रीणाति तनूनपत्र इत्याह तनुवो हि ते ताः ममवार्यन्त शाकरायेत्याह शक्त्यै हि ते ताः समवायन्त शक्मन्नोजिष्ठायेत्याहौजिष्ठ५ हि ते तदात्मनः सम- वाद्यन्तानाधृष्टमस्यनाधृष्यमित्याहानाधृष्ट ह्येतद- नाधृष्यं देवानामोजः (३) इत्याह देवाना ह्येतदोजोऽभिशस्तिपा अनभिसस्तेन्यमित्याहाभि- शस्तिपा ह्येतदनभिशस्तन्यमनु मे दीक्षा दीक्षा- ·२४०४ -- भीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- पहाणे- ( तानूनप्त्रेष्ठयभिधानम् ) पतिर्मन्यतामित्याह यथायजुरेवैतघृतं वै देवा वजे कृत्वा सोममननन्तिकमिव खल वा अस्यै- तञ्चरन्ति यत्तानूनपत्रेण प्रचरन्त्यश्शुरैश्शुस्ते देव सोमाऽऽप्यायतामित्याह यत् (४) एवास्यापु-' वायते यन्मीयते तदेवास्यैतेनाऽऽप्याययत्या तुभ्व. मिन्द्रः प्यायतामा स्वमिन्द्राय प्यायस्वेत्याहोमा- घेवेन्द्र च सोमं चाऽऽप्याययत्या व्यायय सखी- मन्या मेधयेत्याहत्विंजो वा अस्य सखीयस्ता- नेवाऽऽप्याययति स्वस्ति ते देव सोम सुत्याम- शीय (५) इत्याहाऽऽशियमेवैतामा शास्ते प्र वा एतेऽस्माल्लोकाच्च्यवन्ते ये सोममाप्याययन्त्य- न्तरिक्षदेवत्यो हि सोम आप्यायित एष्टा रायः प्रेषे भगायेत्याह द्यावापृथिवाभ्यामेव नमस्कृत्या- स्मिल्ली के प्रतितिष्ठन्ति देवासुराः संयत्ता आसन्ते देवा बिभ्यतोऽमिं प्राविशन्तस्मादाहुरामिः सर्वा देवता इति ते (६) अभिमेव वरूथं कृत्वाऽसु. रानभ्यभवनभिमिव खलु वा एष प्रविशति योऽवान्तरदीक्षामुपैति भातृव्याभिभूत्यै भवत्या- त्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भवत्यात्मानमेव दीक्षया पाति प्रजामवान्तरदीक्षया संतरां मेखला समा- यच्छते प्रजा ह्यात्मनोऽन्तरतरा तप्तवतो भवति मदन्तीभिर्जियते नियमिः शीतेन वायति समिद्ध्यै या ते अग्ने रुद्रिया तनूरित्याह स्वयैवै. नद्देवतया व्रतयति सयोनित्वाय शान्त्य (७ ) ॥ - - - ·पा.अनु.३० कृष्णा यजुवदीयतेत्तिरीयसंहिता (उपसद्धोमाभिधानम् ) (यो वा ओज आह यदशीयेति तेऽग्न एकादश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पठाष्टके द्वितीयप्रपाठक द्वितीयोऽनुवाकः ।। २ ॥ अथ षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)। तेषामसुराणां तिनः पुरै आसनयस्मय्यवमाऽर्थ रजताऽथ हरिणी ता देवा जेतुं नाशक्नवन्ता उपस- देवाजिंगीपन्तस्मादाहुयश्चैवं वेद यश्च नोपसदा वै महापुरं जयन्तीति त इषु समस्कुर्वतामिमनीकर सोमर शल्यं विष्णं तेजनं तेऽब्रवन्क इमामसिष्यतीति (१) रुद्र इत्यब्रुवन्रुद्रो वै क्रूरः सोऽस्यविति सोऽब्रवीदर वृणा अहमेव पशूनामधिपतिरसानीति तस्माद्रः पशूनामधिपतिस्तारुद्रोऽवासृजत्स तिस्रः पुरों मित्त्वैभ्यो लोकेभ्योऽसरान्प्राणदत यदुपसद उपसंयन्ते भ्रावृव्यपराणुत्त्यै नान्यामाहुर्ति पुरस्ताज्जु- हुयायवन्यामा ति पुरस्तान्जुहुयात(२)अन्यन्मुस कुर्यात्स्रवेणोऽऽघारमा धारयति यज्ञस्य प्रज्ञात्यै पराङतिक्रम्य जुहोति परीच एवैभ्यो लोकेभ्यो यज- मानो भ्रातृव्यान्न ढ़ते पुनरत्याक्रम्योपसदं जुहोति प्रणयेवेभ्यो लोकेभ्यो भ्रातव्याञ्जित्वा भ्रातृव्यलोक- मभ्यारोंहति देवा वै याः प्रातरुपसदं उपासींदन- प्रस्ताभिरसरान्प्राणदन्त याः साय रात्रियै तामि- यंत्सायंप्रतिरुपसदः (३) उपसयन्तेऽहोरात्राभ्यामेव तयजमानो भातव्यान्प्र गुंदते याः प्रातर्याज्याः - ·- - श्रीमस्सायणाचार्यविचितमाष्यसमेता- [पठाणे- (वेद्यभिधानम्) स्थुस्ताः सायं पुरोनुवाक्याः कांदयातयामस्वाय तिन उपसद उपति त्रय इमे लोका इमानेव लोका. प्रीणाति षट्स पद्यन्ते षड्वा ऋतव ऋतूनेव प्री- णाति द्वादशाहीने सोम उपैति द्वादश मामाः संवत्सरः संवत्सरमेव प्रौणाति चतर्विशतिः सम् (४) पद्यन्ते चतुर्विशतिरर्धमामा अर्धमासानेव प्रीणात्याराग्रामवान्तरदीक्षामयाद्यः कामयेता- स्मिन्मै लोकेऽधुक५ स्यादित्येकमग्रेऽथ द्वावथ त्रीनर्थ चतुर एषा वा आराग्गऽवान्तरदीक्षाऽ- स्मिन्नेवास्मै लोकेऽधकं भवति परोवरीयसीमवा- न्तरदीक्षामपैयाद्यः कामयेतामुष्मिन्मे लोकेऽ- धुक स्यादिति चतुरोऽग्रेऽथ त्रीनथ द्वावयकमेषा वै परोवरीयस्यवान्तरदीक्षाऽमुष्मिन्नेवास्मै लोकेऽ. धुकं भवति (५)॥ ( असिष्यतीति जापात्सायतिरूपसदश्चतुर्विंशतिः सं चतुरोऽग्रे षोडश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतसिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठ के तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥ - ( अथ षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाक, )। सुवर्ग वा एते लोकं यन्ति य उपसद उपयन्ति तेषां य उन्नयंत हीयत एव स नोदनेफीति सून्नी यमिव यो वै स्वार्थतां यताश्श्रान्तो हीयत उत स निष्टयाय सह वसति तस्मात्सकदनीय नापरमन्न.

·२४७ "मपा०५अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता। (वेअभिधानम) येत दध्नोनयेतैतद्वै पशूना रूप रूपेणैव पशूनर्व रुन्धे ( ५ ) यज्ञो देवेभ्यो निलायत विष्णू रूपं कृत्वा स पृथिवीं प्राविशत्तं देवा हस्तान्त्सरभ्यै- च्छन्तमिन्द्र उपर्युपर्यत्यकामत्सोऽब्रवीत्को माऽय. मुपर्युपर्यत्यक्रमादित्यहं दुर्गे हन्तेत्यथ कस्त्वमित्यह दुर्गादाहर्तेति सोऽब्रवीदुर्गे वै हन्ताऽवोचथा वरा. होऽयं वाममोषः (२) सप्तानां गिरीणां परस्ताद्वित्तं वेद्यममुराणां बिभर्ति तं जहि यदि दुर्गे हन्ताऽ- सीति स दर्भपुञ्जीलमद्रय सप्त गिरीभित्त्वा तमह- न्सोऽब्रवीदुर्गाद्वा आहाऽयो चथा पुतमा हरेति तमेभ्यो यज्ञ एव यज्ञमाऽहरबत्तद्वित्तं वेद्यमसुराणा- मविन्दन्त तदेकं वेधै वेदित्वमसराणाम्(३)वा इय. म आसीयावदासीनः परापश्यति तावदेवानां ते देषा अनवन्नस्त्वेव नोऽस्यामपीति किदो दा- स्थाम इति यादिय सलावकी त्रिः परिकामति तावनो दत्तेति स इन्द्रः सल वृकी रूपं कृत्वमा त्रिः सर्वतः पयकामचदिमा विन्दन्त यदिमामबि- म्दन्त तद्वेध वेदित्व । (४)सा वा इय सर्वैव वेदि- रिपति शक्ष्यामीति त्वा अवमार्य यजन्ते त्रिश- पदानि पश्चातिरची भवति षटत्रिशत्प्राची चत- विशतिः पुरस्तात्तिरश्ची दर्शदश सं पद्यन्ते दशा- क्षरा विराडनं विराडविराजैवान्नाद्यमव' रुन्ध उ- ईन्ति यदेवास्यां अमेध्यं तदप हन्त्यद्धन्ति सस्मा. दोषधयः पर भवन्ति बर्हिः स्तुणाति तस्मादोष- .

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- ६षठकाणे- (व्रतनिरूपणम्) धयः पुनरा भवन्त्युत्तरं बहिष उत्तरवर्हिः स्तृणा- ति प्रजा वै बहिर्यजमान उत्तरहियजमानमेवा. यजमानादुत्तरं करोति तस्माद्यजमानोऽयजमाना. दुत्तरः (५) ( रुन्धे वाममोषो पैदित्वमसुराणां दिवं भवन्ति पञ्चविशतिश्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाटके द्वितीय- प्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ( अथ षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः)। यद्वा अनीशानो भारमादत्ते वि वै स लिंशते यहादश साहनस्योपसदः स्युस्तिस्रोहीनस्थ ज्ञस्य विलोम क्रियेत तिम्र एव साह्नस्योपसदो द्वादशाहीनस्य यज्ञस्य॑ सवीर्यत्वायाथो सलाम क्रियते वत्सस्यैकः स्तनो भागी हि सोऽथैक स्तनं व्रतमुत्यय द्वावथ त्रीनर्थ चतुर एतदै (१) क्षुरपवि नाम व्रतं येन प्रजातान्भ्रातृव्याजदते प्रति जमिष्यमाणानथो कनीयसैव भूय उपैति चतुरोऽग्रे स्तनान्बतमपैत्यथ त्रीनथ द्वावथैकमे- तद्वै संजघनं नाम व्रतं तपस्य५ सुवर्यमथो प्रेव जायते प्रजया' पशुभिर्यवागू राजन्यस्य व्रतं कुरेव वै यवागूः करूर इव (२) राजन्यौ वरस्य रूप समद्ध्या आमिक्षा वैश्यस्य पाकयज्ञस्य रूपं पष्टये पयो ब्राह्मणस्य तेजो वै ब्राह्मणस्लेजः पय. - ·- पा०२अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २४०९ ( व्रतनिरूपणम् ) स्तेजसैव तेजः पर्य आत्मन्धत्तेऽथो पय॑सा वै गी वर्धन्ते गर्भ इव खल वा एष यद्दीक्षितो यदस्य पयो व्रतं भवत्यात्मानमेव तद्वर्धयति त्रिवतो वै मनरासीहिवता असुर। एकवताः (३) देवाः प्रातमध्यंदिने सायं तन्मनेबितमासीत्पाकयज्ञस्य रूपं पुष्टय प्रातच सायं चासराणां निर्मध्यं क्षुधो रूपं ततस्ते पराऽभवन्मध्यदिने मध्यरात्रे देवानां ततस्तेऽभवन्सवर्ग लोकमायन्यदस्य मध्यंदिन मध्यरात्रे व्रतं भवति मध्यतो वा अन्नेन भुञ्जते मध्यत एव तदूज धत्ते भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना (४) पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति गर्भो वा एष यदीक्षितो योनिदीक्षितविमितं यहीक्षितो दीक्षित- विभितात्प्रवसेद्यथा योनेगर्भः स्कन्दति ताहगेव तन्न वस्तव्यमात्मनों गोपीथायैप वै व्याघ्रः कलगोपो यदभिस्तस्माद्यद्दीक्षितः प्रवतेत्स एन- मीश्वरोऽनूत्थाय हन्तोन प्रवस्तव्यमात्मनो गुप्त्य दक्षिणतः शय एतदै यजमानस्याऽऽयतन५ स्व एवाऽऽयतने शऽनिमभ्यावृत्य शये देवता एव यज्ञमभ्यावृत्य शये ॥ ५॥ ( एतद्वै क्रूर इवैकवता आत्मना यजमानस्य त्रयोदश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पटाष्टके द्वितीय- प्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ Cibeams- ·२४१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- षष्ठकाण्डे- ( काम्ययागभूम्यभिधानम् ) ( अथ षष्ठाष्टके द्विर्त यप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)। पुरोहविषि देवयजने याजयेद्यं कामयेतोपैन- मुत्तरो यज्ञो नमेदभि सुवर्ग लोकं जयेदित्येतद्वै परोहविर्देवयजनं यस्य होता प्रातरनाकमनव- वनग्निमप आदित्यमभि विपश्यत्युपैनमुत्तरो यज्ञो नमत्यभि सुवर्ग लोकं जयत्याप्ते देवयजने याज- येद्भातृव्यवन्तं पन्या वाऽधिस्पर्शयेत्कृत वा याव- नानसे यातवै ( १ ) न रायैतद्वा आप्तं देव- यजनमामोत्येव भ्रातृव्यं नैनं भ्रातृव्य आमोत्येको. नते देवयजने याजयेत्पशुकाममेकोन्नताद्वै देवय- जनादङ्गिरसः पशूनसृजन्तान्तरा संदोहविर्धाने उन्नत" स्यादेतद्वा एकोन्नत देवयजन पशुमानेव भवति व्यन्नते देवयजने याजयेत्सुवर्गकाम ध्यन्न- ताई देवयजनादङ्गिरसः सवर्ग लोकमायन्नन्त- राऽऽहवनीयं च हविर्धान च (२) उन्नत स्याद- न्तरा हैविधान च सदश्चान्तरा सदश्च गार्हपत्यं चैतद्वै न्युनत दवयनन मुवर्गमेव लोकमेति प्रति. ष्ठिते देवयजने याजयेत्प्रतिष्ठाकाममेतद्वै प्रतिष्ठित देवयजनं यत्सर्वतः समं प्रत्येव तिष्ठति यत्रान्याअन्या ओषधयो व्यतिषक्ताः स्यस्तद्योजयेत्पशुकाममेतद्वै पशूना रूप रूपेणैवास्मै पशन (३) अब रुन्धे पशमानव भवति नितिगृहीते देवयजने याजयेद्यं कामयत नित्याऽस्य यज्ञ ग्राहयेयमि. त्येतद्वै नितिगृहीतं देवयजनं यत्सदृय सत्या ·२४११ प्रपा-०२.७० कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता। ( उत्तरवदिनिरूपनम् ) ऋक्ष नित्यैवास्य यज्ञं ग्राहयति व्यावृत्ते देवयजने याजयेझ्यावृत्काम यं पात्रे वा तल्पे वा मीमा५. सेरन्प्राचीनमाहवनीयात्प्रवण' स्यात्प्रतीचीनं गाह- परपावेतद्वै व्यावृत्तं देवयजनं वि प्राप्मना भ्रातृ- व्येणाऽऽ वर्तते नैनं पात्रे न तल्प मीमा सन्ते काय देवयजने याजयेद्धतिकामं कार्यो वे पुरुषो भवत्येव (४)॥ ( यात हविर्धा च पशूपाप्मनाऽष्टादश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ ( अथ षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठफे सप्तमाऽनुवाकः )। तेभ्यं उत्तरवेदिः सि ही रूपं कृत्वोभयानन्त- राऽपक्रम्यातिष्ठत्ते देवा अंमन्यन्त यनरान्वा इयम- पावस्यति त इदं भविष्यन्तीति तामुपामन्त्रयन्त साऽब्रवीरं वणे सर्वान्मया कामान्व्यश्नवथ पूर्वा तु माऽमेरा तिरश्नवता इति तस्मादुत्तरवेदि पूर्वा- माघारयन्ति वारेवृतर ह्यस्ये शय॑या परि मिमीते ( १ ) मात्रैवास्यै साऽथों युक्तेनैव युक्त- म रुन्धे वित्तायनी मेऽसीत्याह वित्ता येनाना- त्तिक्तायनी मेऽसीत्याह तिक्तान्येनानावदवतान्मा नाथितमित्याह नाथितान्येनानावदवतान्मा व्यथि- तमित्याह व्यथितान्नानाद्विदेरग्निर्नभो नाम (२) अमे अङ्गिर इति त्रिहरति य एवैषु लोके- ·२४१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [षष्ठकाडे- व्याधारणविधिः) प्वग्नयस्तावाव॑ रुन्धे तूष्णीं चतुर्थ हरत्यनि- रुक्तमेवार्य रुन्धे मिहीरसि महिषीरसीयांह सिहााषा रूपं कृत्वोभयानन्तराऽपक्रम्यातिष्ठ- दुरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामियाह यजमा- नमेव प्रजयां पशुभिः प्रथयति धरुवा ( ३ ) असीति स५ हन्ति धृत्य देवेभ्यः शुन्धस्व देवेभ्यः शम्भस्वेत्यवं चोक्षति प्र च किरति शुद्ध्या इन्द्रघोषस्त्वा वसुभिः पुरस्तात्पात्वियाह दिग्भ्य एवेना प्रोति देवाश्चदुत्तरवेदिपावहिब वि जयामहा इत्यसंग वमुद्यत्य देवानभ्यायन्त तानिन्द्रघोषो वमुभिः पुरस्तादप ( ४ ) अनुदत मनोजवाः पितृभिर्दक्षिणतः प्रचैता रुद्रैः पश्चा- विश्वकर्माऽऽदित्यैरुत्तरतो यदेवमुत्तरवेदिं प्रोक्षति दिग्भ्य एव तद्यजमानो भ्रातृव्यान्प्र णुदत इन्द्रो यतीन्सालावुके यः प्रायच्छतान्दक्षिणत उत्तर- वेद्या आदन्यत्प्रोक्षणीनामुच्छिष्यत तद्दक्षिणत उत्तरवेद्यै नि नयेद्यदेव तत्रं क्रूरं तत्तेनं शमयति यं द्विष्यात्तं ध्यायेच्छुचेवैनमर्पयति ( ५ ) ॥ मिमीते नाम ध्रुवाऽपं शुचा त्रीणि च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ -- - ( अथ षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः )। सोतरवेदिरब्रवीत्सर्वान्मया कामान्व्यश्नवथेति ·प्रमा०२अनु०८) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता २४१३ (व्याघारणविधिः) ते देवा अंकामयन्तासराम्भ्रातृम्यानभि भवेमेति तेऽजहवुः सिपहीरसि सपत्नसाही स्वाहेति तेऽसु- रान्भ्रातृव्यानभ्यभवन्तेऽसुरान्भ्रातृव्यानभिभूयाका- मयन्त प्रजां विन्देमहीति तेऽजुहवुः सिहीरसि सुप्रजावनिः स्वाहेति ते प्रजामविन्दन्त ते प्रजा वित्त्वा ( १ ) अकामयन्त पशुन्विन्देमहीति तेऽजहबुः सिरहीरासि रायस्पोपवनिः स्वाहेति ते पशनविन्दन्त ते पशून्वित्त्वाऽकामयन्त प्रतिष्ठा विन्देमहीति तेऽजुहवुः सि हीरस्यादित्यवनिः स्वा. हेति त इमां प्रतिष्ठामविन्दन्त त इमां प्रतिष्ठां वित्त्वाऽकामयन्त देवता आशिष उपेयामेति तेऽजुहवुः सिरहीरस्या वह देवान्देवयते (२) यजमानाय स्वाहेति ते देवता आशिष उपाऽऽय- पश्च कृत्वो व्यापारयति पञ्चाक्षरा पक्तिः पाक्तों यज्ञो यज्ञमेवार्य रुन्धेऽक्ष्णया व्यापारयति तस्मादक्ष्णया पशवोऽङ्गानि प्रहरन्ति प्रतिष्ठित्यै भूतेभ्यस्त्वेति सचमुद्गृह्णाति य एव देवा भूता- स्तेषां तद्भागधेयं तानेव तेन प्रीणाति पौद्रवान्प- रिधीपरि दधात्येषाम् ( ३ ) लोकानां विधृत्या अमेस्त्रयो ज्यायर्याश्सो भ्रातर आसन्ते देवेभ्यो हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त सोऽग्निरविभेदित्थं वाव स्य आर्तिमाऽरिष्यतीति स निलायत स यां वन- स्पतिष्ववसत्ता पूर्तुद्रौ यामोषधीषु ता सुगन्धि- तेजने यां पशषु तां पेत्वस्यान्तरा शृङ्ग तं देवताः - ·२४१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमा यसमेता- [६षष्ठकाणे- (व्याघारणविधिः) औषमैच्छन्तमन्वविन्दन्तमबुवन ( ४ ) उप न आ वर्तस्व हव्यं नो वहति सोऽब्रवीद्वरं वृणै यदेव गृहीतस्याहृतस्य बहिःपरिधि स्कन्दात्तन्मे भ्रातॄणी भागधेय॑मसदितितस्माद्यद्गृहीतस्याहृतस्य बहिः- परिधिस्कन्दति तेषां तद्भांगधेयं तानेव तेन प्रीणाति सोऽमन्यतास्थन्वन्तो मे पूर्व भ्रातरः प्रामपतास्थानि शातया इति स यानि ( ५) अस्थायशातयत तत्पूर्तुद्रवभवद्यन्माणसममृतं तद्गुल्गुलु यदेतान्सभारान्सं भरत्यग्निमेव तत्सं भरत्यग्निमेव तत्सं भरत्यग्नेः पुरीषमसीत्याहाने_त- पुरीषं यत्मभारा अथो खल्वाहुरेते वावैनं ते भ्रातरः परि शेरे यत्पौतुद्रवाः परिचय इति (६)॥ ( वित्त्वा देवयत एषामब्रुवन्यानि चतुश्चत्वारिशञ्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ - ( अश्र षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनवाक )। बद्धम स्यति वरुणपाशादेवैनै मुश्चति प्र गैनेक्ति मेध्ये एवैने करोति सावित्रियर्चा हुत्वा हविर्धाने प्रवर्तयति सवितृप्रसूत एवैने प्रवर्तयति वरुणो वा एष दुर्वागुभयौ बद्धो यदक्षः स यदु- त्सर्जेयजमानस्य गृहानभ्युत्सर्जेत्सुवाग्देव दुर्या आ वदेत्याह गहा वै दुर्याः शान्त्यै पत्नी ( १ ) ·- - पपा०२अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता। (व्याघारणविधिः) उपानक्ति पत्नी हि सर्वस्य मित्रं मित्रत्वाय यद्वै पत्नी यज्ञस्य करोति मिथनं तदथो पत्निया एवैष यज्ञस्यान्वारम्भोऽनवच्छित्त्यै वमना वा अन्वित्य यज्ञ रक्षासि जिघासन्ति वैष्णवी- भ्यामुग्भ्यां वमनोजुहोति यज्ञो वै विष्णर्यज्ञादेव रक्षास्यप हन्ति यद॑ध्वर्यरन नावाहुतिं जुहुयाद्- न्धोऽध्वर्यः स्याद्रक्षासि यज्ञ हन्यः ( २ ) हिरण्यमुपास्य जहोत्यग्निवत्येव जुहोति नान्धोऽ- ध्वर्युर्भवति न यज्ञ रक्षासि नन्ति प्राची प्रेमध्वरं कल्पयन्ती इत्याह सुवर्गमेवेने लोकं गमयत्यत्रं रमेथां वष्र्मन्पृथिव्या इत्याह वर्म ह्येतत्पृथिव्या यद्देवयजन शिरो वा एतद्यज्ञस्य यद्धविर्धानं दिवो वा विष्णवुत वा पृथिव्याः (३) इत्याशीपंदयर्चा दक्षिणस्य हविर्धानस्य मेथीं नि हन्ति शीर्षत एव यज्ञस्य यजमान आशिषोऽव॑ रुन्धे दण्डो वा औपरस्तृतीयस्य हविर्धानस्य वषटकारेणाक्षमच्छिनद्यतृतीय छदि- हविर्धानयोरुदाह्रियते तृतीयस्य हविर्धानस्याव- रुद्ध्यै शिरो वा एतद्यज्ञस्य यद्धविर्धानं विष्णो रराटमसि विष्णोः पृष्ठमसीत्याह तस्मादेतावद्धा शिरो वियूतं विष्णोः स्यूरसि विष्णों(वमसी- त्यहि वैष्णव हि देवतया हविर्धानं यं प्रथम अन्थि प्रश्नीयायत्तं न विस्रश्सयेदमेहेनाध्वर्यः प्रमीयेत तस्मात्स विस्रस्यः (४) ।

·२४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- षटकाण्डे- ( सदाभिधानम् ) ( पत्नी हन्युर्वा पृथिव्या विष्यूतं विष्णोः पर्दुिश्शतिश्च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ - ( अथ षष्ठाष्टके द्वितीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)। देवस्य त्वा सवितः प्रसव इत्यभिरमा दत्ते प्रस॒त्या अश्विनॉर्बाहुभ्यामित्याहाश्विनौ हि देवा- नामध्व' आस्तो पृष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै वन इव वा एषा यदाभिरभिररस नारिरसीत्याह शान्त्यै काण्डेकाण्डे वै क्रियमाणे यज्ञ रक्षा सि जिघाश्सन्ति परिलिखित रक्षः परिलि- खिता अरोतय इत्याह रक्षसामपहत्यै ( १) इदमहरासो ग्रीवा अपि कन्तामि योऽस्मान्तुष्टि यं च वयं द्विष्म इत्याह द्वौ वाव पुरुषौ यं चैव द्वेष्टि यचैनं द्वेष्टि तयोरेवानन्तरायं ग्रीवाः कन्वति दिवे त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै खेत्यांहेभ्य एवैनी लोकेभ्यः प्रोक्षति परस्तादर्वाची प्रोक्षति तस्मात् (२) परस्तादवाची मनुष्या ऊर्जमुपं जीवन्ति क्रूरमिव वा एतत्करोति यत्खनत्यपोऽव नयति शान्त्यै यवमतीरव नय॒त्यूगर्वै यव ऊगुदम्बर ऊर्जेवो समर्धयति यजमानेन संमितौदम्बरी भवति यावानेव यजमानस्तावतीमेवास्मिर्ज दधाति पितृणा सदनमसीति बहिरवं स्तृणाति - ·२४१७ - सामनु.१०] छष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (सदोभिधानम् ) पितृदेवत्यम् ( ३ ) होतयनिखातं यदहिरन. वस्तीर्य मिनुयापितृदेवत्या निखांता स्यावहिर- वस्तीर्य मिनोत्यस्यामेवैनी मिनोत्ययों स्वारुह- मेवैनी करोत्युदिव स्तभानाऽन्तरिक्ष पृणेत्यहिषां लोकानां वित्यै युतानस्त्वा मारुतो मिनोत्वित्याह द्युतानो है स्म वै मारुतो देवानामौदुम्बरी मिनोति तेनैव (४) एना मिनोति ब्रह्मवनि' त्वा क्षत्रवनिमित्याह यथायजरेवेतदधृतेन द्यावापृ- थिवी आ पृणेयामित्यौदुम्बयों जहोति द्यावापृ. थिवी एव रतनानक्त्यान्तमन्ववनावयत्यान्तमेव यजमानं तेजसाऽनक्त्येन्द्रमसीति छदिरधि नि दधात्यैन्द्र' हि देवतया सदों विश्वजनस्य छाये- त्याह विश्वजनस्य होंषा छाया यत्सदो नवछदि (५) तेजस्कामस्य मिनयाधिवता स्तोमेन संमित तेजस्त्रिवत्तेजस्थेव भवत्येकदिशकदीन्द्रिय- कामस्यैकादशाक्षरा त्रिष्टुगन्द्रियं त्रिष्टगिन्द्रि- यान्येव भवति पञ्चदशछदि भरातव्यवतः पञ्चदशो वो भातम्याभिभूत्यै सप्तर्वशदि प्रजाकामस्य समशः प्रजापतिः प्रजापतेराप्रया एकविश्शति- दि प्रतिष्ठाकामस्यैकशिः स्तोमानां प्रतिष्ठा प्रतिलिस्या उदरं वै सद अर्गदुम्बरों मध्यत औद्- म्बरी मिनोति मत एव प्रजानामूर्ज दधाति त- स्मात् (१) मध्यत कर्जा मुअते अजमानलोके ·२४१८ श्रीमत्मायणाचामावरातभाष्यसमता [६षष्ठकाण्ड- ( उपरवाभिधानम् ) वै दक्षिणानि छदी पि भरातृव्वलोक उत्तराणि दक्षिणान्युत्तराणि करोति यजमानमेवायजमाना- दुत्तरं करोति तस्माद्यजमानोऽयजमानादुत्तरोऽन्त- वन्किराति व्यावृत्त्यै तस्मादरण्य प्रजा उप जी- वन्ति परि त्वा गिर्वणा गिर इत्याह यथायजरवै. तदिन्द्रस्य स्यूरसीन्द्रस्य वमसीत्याहेन्द्र हि देवतया सदो यं प्रथमं ग्रन्थिं प्रश्नीयाद्यत्तं न विसमायेदमहेनाध्वर्यः प्र मीयत तस्मात्स वि- सस्यः ( ७ ॥ ( अपहत्य तस्मापिन वत्य नेनैव नव'उदि तस्मा सदः पञ्चदश च ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहितायां पठाष्टके द्वितीयप्रपाठकं दशमोऽनवाकः ॥ १० ॥ ( अर्थ षष्ठा द्वितीयप्रपाठक (जाइन । ) शिरो वा एतद्यज्ञस्य यद्धविर्धान प्राणा उप- रवा हविन खायन्त तस्मान्छीर्षन्प्राणा अध- स्तोत्खायन्त तस्मादधस्ताच्छीर्णः प्राणा रक्षो- हणो वलगहनों वैष्णवा-खनामीत्याह वैष्णवा हि वतयोपग्वा अमुना वै नियन्ती देवानां प्राणेषु बलगानचखनन्तान्याहुमात्रेऽम्यविन्दन्तस्माद्वाहमा त्राः ग्वायन्त इदमहं तं बलगमुपामि ( १ ) यं नः समानो यमनमानो निचवानेत्याह द्वौ वाव पुरुषो यश्चैव समाना यश्चाममानो यमेवास्मै तो

·२४१९
यपा०२अनु०११) कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता ।
(उपरवाभिधानम् )
वलग निख तस्तवाहपति मंतृणत्ति तस्मात्म.
तृण्णा अन्तरतः प्राणा न मं भिनत्ति तस्मादस-
भिन्नाः प्राणा अपोऽव नयति तस्मादाा अन्तरतः
प्राणा यवमतीरव नयति ( २ ) ऊग्ई यवः प्राणा
उपरवाः प्राणेष्वेवाण दधाति बहिरवं स्तृणाति
तस्माल्लोमशा अन्तरतः प्राणा आज्यन व्याघी-
रयति तेजो वा आज्य प्राणा उपरवाः प्राणेष्वव
तो दधाति हनू वा एते यज्ञम्य यद॑धिषण न
सं तूंणत्यसंतृण्ण हि हुन अयो खलु दीर्घमोमे
संतृये धृत्यै शिरो वा एतद्यज्ञस्य यद्धविर्धानम्
(३) प्राणा उपरवा हन अधिषवणे जिह्वा चर्म
ग्रावाणो दन्ता मुबमाहवनीयो नामिकोनरव-
विरुदर मदो यदा ग्बल वै जिह्वयां दवधि
खादत्यय मुखं गच्छति यदा मुवं गच्छत्ययो-
दरं गच्छति तस्माद्धविर्धाने चर्मन्नधि ग्राभिर.
भिषुत्याऽऽहवनीय हुत्वा प्रत्यश्चः परेत्य मदसि
भक्षयन्ति यो धै विगजो यज्ञमुखे रोहं वेद दुह
एवैनामियं वै विरादनस्यै त्वक्चौधोऽधिपर्वमे
स्तना उरवा ग्रााणो वत्मा ऋत्विजो दुहन्ति
मोमः पयो य एवं वद दुह एवैनाम् ( ४ ) ।
( वपामि यवमतीरवं नयति हविधानमेव
क्योविशतिश्च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके
द्वितीयपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥

·[Amar २४२० भीमरसायणाचार्यविरचित (विष्णयाविधानम) यवुभौ देवासुरा मिथस्तेषार सुवर्ग यहा भनीशामः पुरोहविति वेभ्य उत्स. वेदिः सोत्तर दिलं देवस्याभिर शिरो वा एकादश ॥ ११ ॥ यदुभावियाह देवानी यज्ञो देवेभ्यो न रथाय यजमानाय परस्तादांची नवपशाशत् ॥ ५९ ॥ हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पठाष्टके द्वितीयः प्रपाठकः ॥ २॥ - ( अथ षष्ठाष्टके तृतीयः पपाठकः )। (तत्र प्रथमोऽ ऽनुवाकः)। हरिः ॐ। चात्वालाद्धिणियानुप वपति योनि यज्ञस्य चात्वालं यज्ञस्य मयोनित्वार्य देवा वै यहं परा- ऽजयन्त तमामीधात्पुनराजयनेतदै यज्ञस्यापरा- जितं यदामधिं यदामीधादिष्णियान्विहरति यदेव यज्ञस्यापराजितं तत एवैनं पुनस्तनुते पराजि- त्यैव खलु वा एते यन्ति ये बहिष्पवमान सर्पन्ति बहिष्पवमाने स्तुते ( १ ) आहामीदमी- न्वि हर बर्हिः स्तृणाहि पुरोडाशार अलं कुर्विति यज्ञमेवापजित्य पुनस्तन्वाना यन्त्यनारेढे सर्वने वि हरति शलाकाभिस्तृतीय सशकत्वायाथो सं भरत्येवैनद्धिणिया वा अमुष्मिल्लोके सोममरक्षन्ते- भ्योऽधि सोममाऽहरन्तमन्ववायन्तं पर्यविशन्य एवं - ·4. मनु.] कृष्णयजुर्वेदीयतेतिरीवसंहिता । (विष्णियामिधानम) घेद विदन्ते ( २ ) परिवेष्ठारं ते सोमपीथेन व्याव॑न्त ते देवेषु सोमपीयमैच्छन्त तान्देवा अनु. पन्देहे नामनी कुरुध्वमथ प्र वाऽऽप्स्यथ न घस्यमयो वा अथ धिष्णियास्तस्मादिनामा ब्राह्म- णोऽधकस्तेषां ये नेदिष्ट पर्यविशन्ते सोमपीर्थ प्राऽऽप्नुवन्नाहवनीय आमीधीयो होत्रीयो माजाली- यस्तस्मानेषु जुह्वत्यातहाय वर्षट्करोति वि हि (३) एते सोमपीथेनाऽऽध्यन्त देवा वै याः प्राची- राहुतीरजुहबुर्ये पुरस्तादसरा आसन्तास्ताभिः प्राणुदन्त याःप्रतीचीर्ये पश्चादसुरा आसन्ताश्स्ता- भिरपानुदन्त प्राचीरन्या आहेतयो हूयन्ते प्रत्या- सीनो धिणियान्व्यापारयति पश्चाञ्चैव पुरस्ताच्च यजमानो भ्रातृव्यान्प्रणुदते तस्मात्पराचीः प्रजाः प्र वीयन्ते प्रतीचीः ( ४ ) जायन्ते प्राणा वा एते यद्धिणिया यदध्वर्युः प्रत्यधिष्णियानति- संपत्प्राणान्स कर्पत्प्रमायुकः स्यानाभिर्वा एषा यज्ञस्य यद्धोतोयः खेल वै नाभ्यै प्राणोऽवापानो यदध्वर्यः प्रत्यङ्होतारमतिसेपैदपाने प्राणं दध्यात्य- मायुकःस्यानाध्वर्युरुप गायेद्वाग्वीर्यो वा अध्वर्यु. यंदध्वर्यरुपगायेद्वात्रे ( ५) वाच सं प्रयच्छे- दुपदासकाऽस्य वाक्याब्रह्मवादिनों वदन्ति नास५ स्थिते सोमेऽध्वर्यः प्रत्यङ्सदोऽतीयादर्थ कथा दाक्षिणानि होतुमेति यामो हि स तेषां कस्मा - - ·६४२२ - श्रीमरसायणाविचितभा' यसमेता- [६षष्ठकाण्डे- ( अग्नीषोमप्रणयनाभिधानम् ) अहं देवा याम वाऽयामं वाऽनु ज्ञास्यन्तीत्युत्तरे- णाऽऽमी, परीन्य जुहोति दाक्षिणानि न प्राणा न्सं कर्षति न्यन्ये धिष्णिया उप्यन्ते नान्ये यान्नि- वपति तेन तान्त्रीणाति यान्न निवपति यदनुदि- शति तेन तान् ( ६ )॥ ( स्तुते विन्दते हि वीयन्ने प्रतीची रुद्गात्र उप्यन्ते चतुर्दश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहितायां षष्ठाष्टके तृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ - - - -- अथ षष्ठाष्टके तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाक')। सुवर्गाय वा एतानि लोकाय हृयन्ते यद्वैसर्ज- नानि द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति द्विपाद्यजमानः प्रति ष्ठित्या आमीधे जुहोत्यन्तरिक्ष एवाऽऽक्रमत आह- वनीये जुहोति सुवर्गमवैनं लोकं गमयति देवान्च मुंवर्ग लोकं यतो रक्षास्यजिघासन्ते सोमैन राज्ञा रक्षास्यपहत्याप्तमात्मानं कृत्वा संवर्ग लोकायन्रक्षसाम पलाभायाऽऽत्तः सोमो भव- त्यर्थ (१) वैसर्जनानि जुहोति रक्षमामपहत्यै त्वर सोम तनूकद्भय इत्याह तनूद्धयेष द्वेषोभ्योऽन्यक- तेभ्य इत्योहान्यर्कतानि हि रक्षा स्युरु यन्ताऽमि वरूथमित्याहोरु जस्कृधीति घावैताह जुषाणो अन्तुराज्यस्य वेत्वित्योहाप्तुमेव यजमानं कृत्वा संवर्ग लोकं गमयति रक्षसामनुपलाभायाऽऽ ·२४२३ पपा०३अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता । ( अग्नीषोमप्रणयनाभिधानम् ) सोम ददते (२आ ग्राव्ण आ वायव्योन्या द्रोणकलशमुत्पनीमा नयन्त्यन्वनारसि प्रवर्त- यन्ति यावदेवास्यास्ति तेन सह सुवर्ग लोकमैति नयंवत्यर्चाऽऽनी जहोति सवर्गस्य लोकस्या- भिनीत्ये ग्राव्णों वायव्यानि ब्राणकलशमानी उप वासयति वि ह्येनं तैाहते यत्महोपवासयेदपु- वायेत सौम्यर्चा प्र पादयति स्वय। (३) एवैनं देवतया प्र पादयत्यदित्याः मदोऽस्यादित्याः सद आ सीदे याह यथाय जयंत यजमानो वा एतस्य पुरा गोता भवत्येष वो देव सवितः सोम इत्याह सवितृमृत एवन देवताभ्यः सं प्रयच्छत्येतत्त्वर सेमि देवो देवानुपांगा इत्याह दवा ह्येष सन् (४) देवानुपैतीदमहं मनुष्या मनुष्यानित्याह मनुष्ये। १ ोप मन्मनुष्यानपति यदेतद्यजन ब्रूयादग्रंजा अप- शर्यज॑मानः स्यात्सह प्रजया सह रायस्पोषेणेत्याह प्रजयैव पशुभिः सहेमं लोकमपावर्तते नमो देवेभ्य इत्याह नमस्कारो हि देवाना स्वधा पितृभ्य इत्याह स्वधाकारो हि (५) पितृणामिदमह निर्व- रुणस्य पाशादित्याह वरुणपाशादेव निर्मच्यतेऽमें बतपत आत्मनः पूर्वा तनूरादेयेत्याहुः को हि तद्वेद यद्वसीयान्स्वे वशे मूते पुनर्वा ददाति न वेति ग्रााणो वै सोमस्य राज्ञो मलिम्लसेना य एवं विक्षन्याष्ण आत्रीध उफायति नैन मलि- म्लसेना विन्दति (६)॥ - - - - ·२४२४ श्रीमत्सायणाचार्यावरचितमाष्यसमेता- काग्दै- (यूपखण्डनाभिधानम् ) ( अर्थ ददते स्वया सन्स्वधाकारो हि विन्दवि )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पठाष्टके तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥ ( अथ षष्ठाष्टके तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)। वैष्णव्यर्चा हुत्वा यूपमच्छेति वैष्णवो वै वतया यूपः स्वयैवन देवतयाऽच्छैत्यत्यन्यानगां नान्यानपांगामित्याहाति बन्यानेति नान्यानुपै- त्याक्त्वा परैरविदं परोऽवरित्याहार्वाग्ध्येनं परै- विन्दति परोऽवरैस्तं त्वां जुषे (१) वैष्णवं देवय- ज्याया इत्याह देवयज्याय येनं जुषते देवस्त्वां सविता मध्वोऽनक्त्वित्यहि तेजसेवैनमनत्योषधे प्रायस्वैन र स्वधिते भैनर हि सीरित्याह वज्रो वै स्वधितिः शान्त्यै स्वर्धितेवृक्षस्य बिभ्यतः प्रथमेन शकलेन सह तेजः पर पतति यः प्रथमः शकल: परापतेत्तमप्या हरेत्सतेजसम् (२) एवैनमा हरतीमे बैलोका यूपात्प्रयतो बिभ्यति दिवमग्रैण मा लेखीरन्तरिक्ष मध्येन मा हिसीरित्याभ्य एवैन लोकेभ्यः शमयति वनस्पते शतवल्शो वि रोहेत्यावश्चने जुहोति तस्मादावचनावृक्षाणाभू- पारस उत्तिष्ठन्ति सहस्रवल्शा वि वयः रहेमे. स्याहाऽऽशिवतामा शास्तेऽनक्षसम ( पर्वक्षसा भेदध(पं यजमानस्य प्रमारकर स्यायें कामयेताप्रतिक्षितः स्यादिस्यारोह तस्मै ·अपान अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसहिता । २४२५ (यूपखण्डनाभिधानम् ) वृश्चेदेष वै वनस्पतीनामप्रतिष्ठितोऽप्रतिष्ठित एवं भवति यं कामयैतापशः स्यादित्यपर्ण तम्मै शुष्कीय वृश्चेदेष वै वनस्पतींनामपशव्योऽपशुरेव भवति यं कामयत पशुमारस्यादिति बहुपर्ण तस्मै बहुशाखं वश्चेदेप वै (४) वनस्पतीनां पशव्यः पशुमानेव भवति प्रतिष्ठितं वृश्चत्प्रतिष्ठाकामस्यैष वै वनस्पतीनां प्रतिष्ठितो यः समे भूम्यै स्वाधोने रूढः प्रत्येव तिष्ठति यः प्रत्यड्डुपनतस्त वृश्चेत्म हि मेध- मभ्युपनतः पश्चारनिं तर वृशेयं कामयेतापनमु तरो यज्ञो नमेदिति पश्चाक्षरा पङ्क्तिः पाक्तों यज्ञ उपैनमुत्तरो यज्ञः (५) नमति षडरनिं प्रति- छाकामस्य षडवा ऋत ऋतुष्वेव प्रति तिष्ठति पप्तारनि पशकामस्य मतपदा शक्करी पशवः शक्वरी पशनवार्य रुन्धे नवारनिं तेजस्कामस्य त्रिवता स्तोमन संर्मितं तेजस्विवृत्तेजस्यैव भवत्ये- कादशारनिमिन्द्रियकामस्यैकादशाक्षरा त्रिष्टुर्गि- न्द्रियं त्रिष्टुमिन्द्रियाव्येव भवति पञ्चदशाररिन भरातॄन्यवतः पञ्चदशो परो भातग्याभिभूत्यै सप्त- देशारनि प्रजाकामस्य सप्तदशः प्रजापतिः प्रजा- पतेरप्या एकविश्शत्यरलिं प्रतिष्ठाकामस्यैक- विश्शः स्तोमानां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठित्या अष्टाश्रिर्भ- वयुटाक्षरा गायत्री तेजो गायत्री गायत्री यज्ञ- मुखं तेजसैब गायत्रिया यज्ञमुखेन संमितः (६)॥

·२४२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- डे- (यूपस्थापनाभिधानम् ) ( जुषे सतेनसमक्षसङ्ग बहुशाख वृश्चदेष वै पज्ञ उपैनमुत्तरो यज्ञ आप्त्या एकानविशतिश्च ) । इति कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पठाटके तृतीय- प्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥ - ( अथ षष्ठाष्टके तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)। पृथिव्यै त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वेत्यहिभ्य एवैन लोकेभ्यः प्रोक्षति पराश्चं प्रोक्षति पराडिव हि सुंवर्गो लोकः क्रूरमिव वा एतत्करोति यत्खन- त्यपोऽवं नयति शान्त्यै यवमतीरव नयत्यूग्वै यवो यजमानेन यूपः संमितो यावानेव यजमानस्तावती- मेवास्मिन्नूज दधाति (१) पितॄणा सदनमसीति बर्हिरवं स्तृणाति पितृदेवत्या १५ ह्येतद्यभिखात यबहिरनवस्तीर्य मिनुयास्पितृदेवत्यो निसातः स्यादर्हिरवस्तीर्य मिनोत्यस्यामेवैनं मिनोति यूप- शकलमास्यति सतेजसमेवैनं मिनोति देवस्या सविता मध्वाऽनक्त्वित्याह तेजसधैन मनक्ति सुपि- प्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इति चपालं प्रति (२) मुश्चति तस्माच्छीर्षत ओषधयः फलं गृहस्यनक्ति तेजो वा आज्यं यजमानेनामिष्ठाऽभिः समिता यदमिष्ठामश्रिमनक्ति यजमानमेव तेजसाऽनस्स्या- तमनक्त्यान्तमेव यजमानं तेजसाऽनक्ति सर्वतः परि मृशत्यपरिवर्गमेवास्मिन्तेजो वधारयुनियर स्तभानाऽन्तरिक्षं पृणेत्यहिपां लोकानां वित्यै - ·कृष्णयजुर्वेदीयतेसिरीयसंहिता । (यूपस्थापनाभिधानम् ) वैष्णव्यर्चा (३) कल्पयति वैष्णवो वै देवतया यूपः स्पयन देवतया कल्पयति द्वाभ्यां कल्पयति द्विपापजमानः प्रतिष्ठित्य यं कामयेत तेजसन देवताभिरिन्द्रियेण व्यर्धयेयमित्यनिष्ठां तस्यानि- माहवनीयोदित्थं वेत्थं वाऽति नावयेत्तेजसैवैन देवताभिरिन्द्रियेण व्यर्धयति यं कामयत तेजसैनं देवताभिरिन्द्रियेण समधयेयमिति ( ४ ) अमिष्ठां तस्याश्रिमाहवनीयेन सं मिनुयात्तेजसैवैनं देव- ताभिरिन्द्रियेण समर्धयति ब्रह्मवनि त्वा क्षत्र- वनिमित्याह यथायजुरेवैतत्परि व्ययस्यूगर्वे रंशना यजमानेन यूपः संमितो यज॑मानमेवोजा सम- धंयति नाभिदने पर व्ययति नाभिन्न एवास्मा उर्ज दधाति तस्मान्नाभिन्न उर्जा भुञ्जते यं कामयेतोजैनम् (५) व्यधंयेयमित्यूर्वा वा तस्या- वाची वाऽवेहिदुर्जेवैनं व्यर्धयति यदि कामयत वर्षकः पर्जन्यः स्यादित्यवाचीमाहेदृष्टिमेव नि यच्छति यदि कामयेतावर्षुकः स्यादित्यू/मुद्हे- दृषिमेवोयच्छति पितृणां निखातं मनुष्याणामूर्य निखातादा रशनाया ओषधीना रशना विश्वे- पाम् (१) देवानामूर्ध्व रशनाया आ चपालादि- न्द्रस्य चपाल साध्यानामतिरिक्त स वा एष सर्वदेवत्वों ययूपो यरूपं मिनोति सर्वा एव देवताः प्रीणाति यज्ञेन वै देवाः सुवर्ग लोकायन्तेऽमन्यन्त ·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [-] अग्रिमन्यमाभिधानम् ) मनुष्या नोऽन्वाभविष्यन्तीति ते यूपैन योपयित्वा सुवर्ग लोकायन्तमृषयो यूपैनैवानु प्राजानन्तयू- पस्य यूपत्वम् (७) ययूपं मिनोति सुवर्गस्य लोकस्य प्रात्य पुरस्ताम्मिनोति पुरस्ताद्धि यज्ञस्य प्रज्ञायते प्रज्ञात हि तद्यदर्तिपन्न आहुरिद कार्य- मासीदिति साध्या वै देवा यज्ञमत्यमन्यन्त तान्यज्ञो नास्पृशत्तान्यद्यज्ञस्यातिरिक्तमासीत्तदस्पृशदतिरिक्त वा एतद्यज्ञस्य यदनावनिं मयित्वा प्रहरत्यतिरिक्त- मेतत् (८) यूपस्य यदूर्ध्वं चषालातेषां तद्भा- गधेयं तानेव तेन प्रीणाति देवा वै सस्थिते सोमे प्रचोऽहरन्प्र यूपं तेऽमन्यन्त यज्ञवेशमं वा इदं कर्म इति ते प्रस्तर ग्रुचां निष्क्रयणमपश्यन्तस्वर यूपस्य सरस्थिते सोमे प्र प्रस्तर हरति जहोति स्वरुमयज्ञवेशसाय ( ५ )॥ ( दधाति पत्यूचा सम॑र्धयेयमित्यूर्जन विश्वेषां यूपत्वमतिरिक्तमेतद्वि- चत्वारिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके तृतीय- प्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥ - ( अथ षष्ठाष्टके तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः )। साध्या वै देवा अस्मिल्लोक आसन्नान्यत्किंचन मिषतेऽग्निमेवामये मेधायाऽलभन्त न ह्यन्यदा- लम्भ्यमविन्दन्ततो वा इमाः प्रजाः प्राजायन्त ·- मममममु.५] कृष्णयडीयतेत्तिरीयसंहिता। ( अनिमन्धनाभिधानम्) यदमावमिं मयिस्ता प्रातिप्रजानां प्रजननाय रुडो वा एष यहमियजमानः पशुपस्पशुमालम्यामि मन्थेद्राय यजमानम् (1) अपिंदध्यारममायुका स्थादयो सल्लाहुरभिः सा देवता हविरेतपत्पशु रिति यत्पशमालभ्याग्नि मन्थति हत्यायेवाऽऽस- माय सी देवता जनयत्युपारत्यैव मन्थ्यस्तन्ने- वाऽऽलब्धं नेवानालब्धमग्नेर्जनित्रमसीत्याहानिये- तज्जनित्रं वृषणौ स्थ इत्याह वृषणौ ( २) येता- वर्वश्यस्यायुरसीत्याह मिथुनत्वायं घृतेनातं वृषणं दधाथामित्याह वृषण५ बैते दर्धाते ये अग्नि गायत्रं छन्दोऽन प्र जायस्वेत्याह छन्दोभिरवैनं प्र जनयत्यग्नये मथ्यमानाया बहीत्यहि सावित्री- मृचमन्वाह सवितृप्रमूत एवैन मन्थति जातायार्नु ब्रूहि (३) प्रह्रियमाणायानु ब्रूहीत्याह काण्डकाण्ड एवैन क्रियमाणे समधंयति गायत्रीः सर्वा अन्वाह गायत्रर्छन्दा वा अग्निः स्वेनैवैनं छन्दसा समर्ध- यत्यग्निः परा भवत्यग्नि मथित्वा प्र हरति तो संभवन्तौ यजमानमभि सं भवतो भवतं नः समनसावित्याह शान्त्यै प्रहृत्य जुहोति जातायै- वास्मा अन्नमपि दधात्याज्येन जुहोत्येतद्वा अग्नेः प्रियं धाम यदाज्यं प्रियेणैवैनं धाम्ना समर्धयत्यथो तेजसा (४)॥ ( यजमानमाह वृषणौ जातायानु ब्रह्मप्य- ष्टादश च )। - ·भीमत्सायणाचार्यविरचितमानसमेता- विकास (पशुनियोजना) झमिकामयजुर्वेदीयलैत्तिरीयसंहितायां पाठक तृतीनपपलके पञ्चमोऽनुवाकः॥ ५॥, - - - ( अथ षष्ठाष्टक तृतीयप्तपाठके षछोऽनुवाकः )। इषे खेत बर्हिरा दत्त इच्छत इव द्वेष यो यजेत उपवीरसीत्याहोप येनानाकरोत्युपों देवान्दै- वीविंशः प्रागुरित्याह दैवीर्येता विशः सतीदेवानुप- यन्ति वह्नीरुशिज इत्याहविजो वै वह्नय उशिजस्त- स्मादेवाह बृहस्पते धारया वसूनीति ( १) आह ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिब्रह्मणैवास्मै पशूनव- रुन्धे हव्या ते स्वदन्तामित्याह स्वदयत्येवनान्देव त्ववसु रण्वत्याह त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानार रूप<पमेव पशुपुं दधाति रेवती रमध्वमित्याह पशवो वै रेवतीः पशनेवास्मै रमयति देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति ( २ ) रशनामा दत्ते प्रस॒त्या अश्विनोबाहुभ्यामिाहाश्विनौ हि देवानामध्व! आस्तां पूष्णो हस्ताभ्यामिाह यत्या ऋतस्य त्वा देवहविः पाशेनाऽऽरंभ इत्याह सत्यं वा ऋत सत्येनैवैनमृतेनाऽऽ रंभतेऽक्ष्णया परि हरति वध्य हि प्रत्यञ्च प्रतिमुश्चन्ति व्यावत्यै धां मानुपानिति नि युनक्ति धृत्या अभ्यः (३) त्वौषधीम्यः प्रोक्षामीत्याहाट्यो खैष ओषधीभ्यः संभवति यत्पशरपां पेरुरसीत्याहैप ह्यषां पाता यो मेधा- याऽऽ रभ्यते स्वात्तं चित्सदेव हव्यमापो देवीः -

·२४३१
मनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।
(सामिधेन्यायभिधानम् )
स्वदंतैनमित्याह स्वश्यत्येवैनमुपरिटात्प्रोक्षत्युपरि-
टादेवैनं मेध्यं करोति पाययंत्यन्तरत एवैनं मेध्यं
करोत्यधस्तादुपोक्षति सर्वत एवेनं मेध्यं करोति
(४)॥
( वसूनीति पसव इत्ययोऽन्तरत
एवैनं दर्श च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहितायां पष्ठाटके
तृतीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ।। ६॥
-
( अथ षष्ठाष्टके तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः )।
अमिना वै होना देवा असुरानभ्यभवन्नमय
समिध्यमानायार्नु बृहीत्यहि भ्रातृव्याभिभूत्यै
सप्तदश सामिधेनीरवाह सप्तदशः प्रजापतिः
प्रजापतेराप्यै सप्तदशाबाह द्वादश मासाः
पश्चर्तवः स संवत्सरः संवत्सरं प्रजा अनु प्र जा-
यन्ते प्रजानां प्रजननाय देवा वै सामिधेनीरनूच्य
यहं नान्यपश्यम्स प्रजापतिस्तूष्णीमापारम् (१)
आऽचारयत्नतो वै वा यज्ञमन्वपश्यन्यतूष्णी-
माघारमापारयति यज्ञस्यानुख्यात्या असुरेषु वै
यह आसीत्तं देवास्तूष्णी होमेनावृत यत्तूष्णी-
माधारमाधारयति धातव्यस्यैव तयॉ वरके परि-
धीस मार्टि पुनात्येवैनान्त्रिविः सं मादि म्या-
वृद्धि यज्ञोऽथो रक्षंसानपत्यै द्वादश सं पंचने
द्वादश(२)मासाः संवत्सरः संवत्सरमेव प्रीणात्यथों

·२४३३ - श्रीमरसायणाचार्यविरचितमायसमेता- [६षष्ठकाण्ड- ( सामिधेन्यायभिधानम् ) संवत्सरमेवास्मा उप दधाति सवर्गस्य लोकस्य समष्टयै शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदाघारोऽग्निः सर्वां देवता यदाघारमाघारयति शीर्षत एव यज्ञस्य यजमानः सर्वां देवता अव॑ रुन्धे शिरो वा एतयज्ञस्य यदाघार आत्मा पशुराधारमाधार्य' पश५ सभनक्त्यात्मन्नेव यज्ञस्य ( ३ ) शिरः प्रति दधाति स ते प्राणो वायनां गच्छतामित्याह वायदेवत्यों वै प्राणो वायावेवास्य' प्राणं जुहोति सं यजत्रैरङ्गानि सं यज्ञपतिराशिषेत्यांह यज्ञपति- मेवास्याऽऽशिष गमयति विश्वरूपो वै त्वाष्ट्र उप- रिंधात्पशमम्यवमीत्तस्मादपरिटात्पशोना , द्यन्ति यदुपरिष्टात्पशु समनक्ति मेध्यमेव (४) एनं करोत्य॒त्विगों वृणीते छन्दास्येव बृणीते सन्न वृणीते सप्त याम्याः पशवः सप्ताऽऽरण्याः सप्त छन्दारस्युभयस्यावरुद्ध्या एकादश प्रयाजान्यजति दश वै पशोः प्राणा भात्मैकादशो याानेव पशस्तं प्र यजति पामेकः परि शय आरमैवाऽऽ- स्मान परि शये पारो स्वचितिर्वमों यूपशकलो घृतं सल रे देवा व त्या सोममबन्धृतेनाक्ती पर्श प्रायथामित्याह पवन वशे करवा लमते (५)॥ ( आधार पद्यन्ते दादशा स्पष पास्य मेध्यमेव खल वा अष्टादश च ।

·पा.३अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (पशुहिंसनाभिधानम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः॥ ७ ॥ अथ षष्ठाष्टके तृतीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)। पर्यनि करोति सर्वहुतमेवैनं करोत्यस्कन्दाया- स्कैन हि तद्यधुतस्य स्कन्दति त्रिः पर्यग्नि क- रोति व्यावृद्धि यज्ञोऽथो रक्षसामपहत्यै ब्रह्मवादिनों वदन्त्यन्वारभ्यः पशूधर्नान्वारभ्या३ इति मृत्यवे वा एष नीयते यत्पशुस्तं यदन्वारभैत प्रमाएको यजमानः स्यादथो खल्वाहुः सुवर्गाय वा एष लोकाय नीयते यत् (१) पशुरिति यन्नान्वारभेत सुवर्गाल्लोकायजमानो हीयेत वपाश्रर्पणीभ्याम- न्वारभते तन्नेवान्बारब्धं नेवानन्वारब्धमुप प्रेय होतहव्या देवेभ्य इत्यहेिषित हि कर्म क्रियते रेवतीयज्ञपति प्रियधाऽऽ विंशत्याह यथायजरेवेत- दग्निना पुरस्तदिति रक्षसामप॑हत्यै पृथिव्याः संपृचः पाहीति बर्हिः (२) उपास्यत्यस्कन्दायास्कन्न हि तयदर्हिषि स्कन्दत्यथों बर्हिषदमेवन करोति पराका वर्ततेऽध्वर्यः पशोः संज्ञप्यमानारपशभ्य एव तनि हनुत आत्मनोऽनावस्काय गच्छति श्रियं प्रपशूना- मोति य एवं वेद पश्चाल्लोका वा एपा प्राध्यदानी- यते यत्पत्नी नमस्त आतानेत्याहाऽऽदित्यस्य वै रश्मयः (३) आतानास्तेभ्य एव नमस्करोल्पना प्रेहत्यिाह भरातॄन्यो वा अर्वा भातृव्यापनुत्त्ये घृतस्व ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- काणे- ( वपाहोमाभिधानम् ) कल्पामर्नु मह प्रजया सह रायस्पोषेणेत्याहाss- शिषमेवैतामा शास्त आपों देवीः शुद्धायुव इत्या- ह यथायजरेवैतत् ( ४ )॥ ( लोकार्य नीयते यहीं रश्मयः सप्तत्रिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके तृतीय- प्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ ( अथ षष्मष्ठके तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाक.)। पशोर्वा आलब्धस्य प्राणाञ्छगृच्छति वाक्त आ प्यायतां प्राणस्त आ प्योयतामित्याह प्राणेभ्य एवास्य शुच शमयनि सा प्राणेभ्योऽधि पृथिवी शुक्म विशति शमहोभ्यामिति नि नयत्यहोरात्रा- भ्यामेव पृथिव्यै शुचर शमयत्योपंधे प्रायस्वैन स्वधिते मैन५ हिसीरित्याह वो वै स्वधितिः ( १ ) शान्त्यै पार्श्वत आ च्छचति मध्यतो हि मनुष्या आ च्छयन्ति तिरश्चीनमा च्छयंत्यनूची- न हि मनुष्या आच्छचन्ति ब्यावृत्त्यै रक्षसां भागोऽसीति स्थविमतो पहिरक्त्वाऽपस्थित्यस्नैव रक्षारसि निरवदयत इदमहर रक्षाऽधर्म तमो नयामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्याह दी वाव पुरुषौ यं चैव (२) द्वेष्टि यश्चैनं देष्टि ताबु- भावधर्म तमो नयतीने त्वति वपामुखिदतीच्छत - ·२४३५ पा०३अनु०९० कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता। ( पोहाभाभिधानम् ) इव पेष यो यजते यईपतृन्याद्रोऽस्य पशूधातुकः स्यायनोपतॄन्यादयता स्यादन्ययोपतुणत्त्यन्यया न अत्यै घृतेन द्यावापृथिवी प्रोण्याथामित्याह द्यावापृ. थिवी एव रसैनानकस्यच्छिन्नः (३) रायः सुवीर इत्याह यथायजुरेवैतत्कूरमिव वा एतत्करोति यद्- पामरिखदत्यवन्तरिक्षमान्विहीत्याह शान्य प्र वा एषोऽस्माल्लोकाच्च्यवते यः पशु मृत्यवे नीयमान- मन्वारभते वपाश्रर्पणी पुनरन्वारभतेऽस्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठत्यमिना पुरस्तादेति रक्षसामपहत्या अर्था देवा एव हव्येन ( ४ ) अन्वति नान्तममगा- रमति हरेघदन्तममारमतिहरेद्देवता अति मन्येत वायो वीहिस्तोकानामित्यांह तस्माद्विभक्ताःस्तोका अवं पद्यन्तेऽयं वा एतत्पशूनां यद्वपाऽयमोषधीनां बर्हिरग्रेणैवाग्र५ समर्धयत्यथो ओषधीष्वेव पशु- प्रतिष्ठापयति स्वाहांकृतीभ्यः प्रेष्यत्याह ( ५) यज्ञस्य समिष्ठ्य प्राणापानौ वा ए॒तौ पशूनां यत्पृ- पदाज्यमात्मा वपा पृषदाज्यमभिधार्य वपामाभि घोरयस्यात्मन्नेव पशनां प्राणापानौ धाति स्वाहो- ध्वंनभसं मारुतं गच्छतमित्याहोवनमा ह स्म वै मारुतो देवानां वपाश्रपणी प्र हरति तेनैवैने प्र हरति विपूची प्र हरति तस्माद्विष्वश्चौ प्राणा- पानौ ( ६)॥ - - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमा यसमेता- [पहाणे- ( अवदानाभिधानम् ) ( स्वधितिश्चैवाच्छिन्नो हन्येनेष्येत्याह षट्चत्वारिशच्च ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहितायां पठाटके तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ ( अथ षष्ठाष्टके तृतीयप्रपाठके दशमोऽनवाक )। पशुमालभ्य पुरोडाशं निर्वपति समेधमेवेनमा लभते वपयाँ प्रचर्य पुरोडाशैन न चरत्यूग्वें पुरोडाश ऊर्जमेव पशूनां मध्यतो दधात्यो पशोरेव छिद्रमपिं दधाति पृषदाज्यस्योपहत्य त्रिः पृच्छति शतरहवी शमितरिति त्रिपत्या हि देवा योऽतशतमाह स एनसा प्राणापानौं वा एतो पशूनाम् (१) यत्पृषदाज्यं पशोः खलु वा आलब्धस्य हृदयमात्माऽभि समेति यत्पृपदाज्येन हृदयमभिधारयंत्यात्मन्नेव पशूनां पाणापानौ दधाति पशुना वै देवाः सुवर्ग लोकायन्तेऽमन्यन्त मनु- यो नोऽन्वाभविष्यन्तीति तस्य शिरच्छित्त्वा मेधं प्राक्षारयन्स प्रक्षोऽभवत्तत्प्रक्षस्य प्रक्षत्वं यत्प्लक्ष- शाखोरबर्हिर्भवति समेधस्यैव (२) पशोरव यति पशं वै डियर्माण रक्षास्य सचन्तेऽन्तरा यूपं चाऽऽहवनीय च हरति रक्षसामहित्यै पशोर्वा आलब्धस्य मनोऽप कामति मनोयै हविषोऽव- दीयमानस्यानु बृहीत्याह मन एवास्याव॑ रुन्ध ए- कादशावदानान्यव यति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावानेव पशुस्तस्याव ( ३) यति - ·पा.३मनु.१०) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ( अवदानाभिधानम् ) हृदयस्याग्रेऽव द्यत्यर्थ जिह्वाया अथ वक्षसो यदै हृदयेनाभिगच्छति तज्जिह्वया वदति यजिह्वया वदति तदुरसोऽधि निर्वदत्येतद्वै पशोर्यथापूर्व यस्यैवमवदार्य यथाकामभुत्तरेषामवद्यति यथापूर्व- मेवास्य पशोरवत्तं भवति मध्यतो गुदस्याव यति मध्यतो हि प्राण उत्तमस्या द्यति (४) उत्तमो हि प्राणो यदीतरं यदीतरमभयमेवाजामि जायमा- नो वै ब्राह्मणस्त्रिभिणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषि- म्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारिवासी तवदानैरेवावं दय- ते तदेवदानानामवदानत्वं देवासराः संयत्ता आस- म्ते देवा अग्निमब्रुवन्त्वयां वीरेणासुरानभि भवामे- ति (५) सोऽब्रवीद्वरै वृणे पशोरुद्धारमुद्धरा इति स एतमुद्धारमुदहरत दोः पूर्वार्धस्य गुदं मध्यतः श्रोणिं जघनार्धस्य ततो देवा अभवन्पराऽसुरा यव्यङ्गाणा समद्यति भातृव्याभिभूत्यै भवत्या. त्मना पराऽस्य भरातृव्यो भवत्यक्ष्णयाऽव' यति तस्मादक्ष्णया पशवोऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै (६)॥ ( एतौ पशूना समेधस्यैव तस्यावोत्तमस्या द्यतीति पञ्चचत्वारिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीतैत्तिरीयसंहितायां पष्ठाष्टके तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ - ·श्रीमत्तागणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- माणे ( अनुयाजकर्थनम् ) (अथ पठाष्टके तृतीयप्रपाठक एकादशोऽनुषाकः । मेसा अची प्रोणीति मेदोंरूपा वै पशवों रूपमेव पराएं दधाति यूषन्नवधाय प्रोणाति रसो वा एष पशूनां या रसमेव पशुषु दधाति पार्श्वेन वसाहोम प्रयोति मध्यं वा एतत्पशूनां यत्पार्चर रखं एष पशूनां यहसा यत्पार्श्वन वमा होम प्रयोति मध्यत एव पशूना रसं दधाति मन्ति ( १ ) वा एतत्पशं यत्संज्ञपयन्त्यैन्द्रः खलु वै देवतया प्राण ऐन्द्रोऽपान ऐन्द्रः प्राणो अङ्गेअङ्गे नि देध्यदि त्याह प्राणापानावेव पशुधू दधाति देव त्वष्टभूनि ते सर समेत्वित्याह त्वाष्ट्रा हि देवतया पशवो विषु रूपा यत्सलक्ष्माणो भवत्याह विघुरूपा ते सन्त सलक्ष्माण एतर्हि भवन्ति देवत्रा यन्तम् ( २ ) अवसे सखायोऽनु त्वा माता पितरों मदन्त्वित्या. हानुमतमेवैनं मात्रा पित्रा संवर्ग लोकं गमयत्य. धुर्च वसाहोमं जुहोत्यसो वा अर्धचं इयमधर्च इमे एव रसेनानक्ति दिशो जुहोति दिश एव सेनान- क्त्ययों विग्भ्य एवो रसम रुन्धे प्राणापानी वा एतौ पशूनां यत्पृदाज्यं वानस्प॒त्याः खलु (३ वे देवतया पशवो यत्पृषदाज्यस्योपहत्याऽऽह वन स्पतयेऽनु ब्रूहि वनस्पतये प्रेष्येतिं प्राणापानावेव पशष दधात्यन्यस्यान्यस्य समवत्त५ समवयति तस्मानानारूपाः पशवों यूष्णोप सिञ्चति रसो वा एष पशूनां या रसमेव पशुषु दधालीडामुप ह्रयते - - ·पा०३अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतचिरीयसंहिता । (अनूयानकथनम् ) पशवो वा इडा पशनेवोपं ह्वयते चतुरुप ह्वयते (४) चतुष्पादो हि पशवो यं कामयैतापशः स्यादि- त्यमेदस्कं तस्मा अ दध्यान्मेदोरूपा वै पशवो रूपेणैवैनं फसभ्यो निर्भजत्यपशुरेव भवति यं काम- येत पशुमान्स्यादिति मेदस्वत्तस्मा आ दध्यान्मे- दौरूपा वै पशवों रूपेणैवास्मै पशूनवं रुन्धे पशुमा. नेव भवति प्रजापतिर्यज्ञमसृजत स आज्यम् (५) पुरस्तादसृजत कां मध्यतः पृषदाज्यं पश्चात्तस्मा- दाज्येन प्रयाजा इज्यन्ते पशुना मध्यतः पृषदाज्ये- नानूयाजास्तस्मादेतन्मिश्रमिव पश्चात्सृष्ट होकाद- शानूयाजानयजति दश वैभशोः प्राणा आत्मैका- दशो यावानेव पशुस्तमनु यजति धन्ति वा एतरपy यत्संज्ञपयन्ति प्राणापानौ खलु वा एतौ पशूनां यत्पृषदाज्यं यत्पृषदाज्येनानूयाजान्यजति प्राणापा- नावेव पूढाप दधाति ( ६ ) ॥ ( घन्ति यन्तं खलु चतुरुप ह्वयत आज्यं पत्यू- षदाज्येन षट् च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पष्ठाटके तृतीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः॥१॥ - - चानालारसुवा वैसर्जनानि वैष्णव्यर्चा पृथिव्यै साध्या इसे खेत्वमिना पनि पशोः पशुमाल-प मेदसा सुचावेकादश ॥ ११ ॥ वात्वालाद्देवानुपैति मुश्चति पहियापाप पनि पशमा- लभ्य चतुष्पादो द्विषष्टिः ॥ ६२ ।।

·२४४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [६षष्ठकाण्डे- (गुदयागकथनम् ) हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके तृतीयः प्रपाठकः ॥ ३॥ ( अथ षष्ठाष्टके चतुर्थः प्रपाठकः) ( तत्र प्रथमोऽनुवाकः)। हरिः ॐ। यज्ञेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत ता उपयभि- रेवासृजत यदुपयज उपयजति प्रजा एव तद्यज- मानः सृजते जघनार्धादव द्यति जघनार्धाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते स्थविमतोऽवं यति स्थविमतो हि प्रजाः प्रजायन्तेऽसमिन्दन्नव यति प्राणानामसंभेदाय न पर्यावर्तयति यत्पर्यावर्तयेदावर्तः प्रजा ग्राहुकः स्यात्समुद्रं गच्छ स्वाहेत्याह रेतः (१) एव तबंधात्यन्तरिक्ष गच्छ स्वाहेत्यौहान्तरिक्षेणैवास्मै प्रजाः प्र जनयत्यन्तरिक्ष ह्यन प्रजाः प्रजायन्ते देवर सवितारं गच्छ स्वाहेत्याह सवितृप्रसूत ए- वास्मै प्रजाः प्र जनयत्यहोरात्रे गच्छ स्वाहेत्या- हाहोरात्राभ्यामेवास्म प्रजाः प्रजनयत्यहोरात्रे ह्यनु प्रजाः प्रजायन्ते मित्रावरुणौ गच्छ स्वाहा (२) इत्याह प्रजास्वेव प्रजातासु प्राणापानौ दधाति सोम गच्छ स्वाहेत्याह सौम्या हि देवतया प्रजा यहं गच्छ स्वाहेत्यांह प्रजा एव यज्ञियाः करोति छपाशस गच्छ स्वाहेत्याह पशवो वै छन्दांसि - - - ·२४४१ पा०४०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (वसतीवयंभिधानम् ) पशूनेवार्य रुन्धे यावापृथिवी गच्छ स्वाहेत्याह प्रजा एवं प्रजाता द्यावापृथिवीभ्यामुभयतः परि गृह्णाति नमः (३) दिव्यं गच्छ स्वाहेत्याह प्रजाभ्य एवं प्रजाताभ्यो वाष्ठं नियच्छत्स्यामि वै- श्वानरं गच्छ स्वाहेत्याह प्रजा एवं प्रजाता अस्यां प्रतिष्ठापयति प्राणानां वा एषोऽव द्यति योऽवद्यति गुदस्य मनो मे हार्दि यच्छेत्याह प्राणानेव यथास्थानमुप' जयते पशोर्वा आलब्धस्य हृदय५ शगुच्छति सा हृदयशलम् ( ४ ) अभि समेति यत्पृथिव्या हृदयशूलभुदासयत्पृथिवी शुचाऽपयेद्यदप्स्वपः शुचाऽर्पयेच्छुष्कस्य चाss- द्रस्य च संधासियत्यभयस्य शान्त्य यं द्विष्या ध्यायेक्छुचैवैनमर्पयति (५)॥ ( रेतो मित्रावरुणो गच्छ स्वाहा नमो' हृदयशूलं द्वाविशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ ( अथ षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)। देवा वै यज्ञमामीधे व्यभजन्त ततो यदत्य- शिष्यत तदनुवन्धसत नु + इदामिति तसती- परीणां वसतीवरित्वं तस्मिन्प्रातर्न समशक्नुवन्त- दुप्समावेशयन्ता वसतीवरीरभवन्वसतीवरीगलाति ·- - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [६षष्ठकाण्डे- (वसतीवर्यभिधानम्) यज्ञो वै वसतीवरी यज्ञमेवाऽऽरभ्य गृहीत्वोप वसति यस्यागृहीता अभि निम्रोचेदनारब्धोऽस्य यज्ञः स्यात् (१) यज्ञं विच्छिन्द्याज्ज्योतिष्या वा गृह्णी- याद्धिरण्यं वाऽवधाय सशक्राणामेव गृह्णाति यो वा ब्राह्मणो बहुयाजी तस्य कुम्भ्यानां गृह्णीयात्स हि गृहीतवसतीवरीको वसतीवरीगंहाति पशवो वै वमतीवरीः पशूनेवाऽऽरय गृहीत्वो बमति यद- बीपं तिष्ठन्गृह्णीयानिर्मागुका अस्मात्पशवः स्युः प्रतीपं तिष्ठन्गृहणाति प्रतिरुध्यैवास्मै पशूगृहणा- तीन्द्रः (२) वृत्रमहन्त्सों १ऽपौ १ऽभ्यनियत तासां यन्मेध्यं यज्ञियः सदेवमासीत्तदत्यमुच्यत ता वह- न्तीरभवन्वन्तीनां गृहणाति या एव मेध्या यज्ञियाः सदेवा आपस्तासामेव गृहगाति नान्तमा वहन्ती- रतीयायदन्तमा वहन्तीरतीयाद्यज्ञमति मन्येत न स्थावराणां गहणीयावरुणगृहीता ६ स्थावरा यरस्थावराणी गृहणीयात् (३) वरुणेनास्य यज्ञ ग्राहयेघदै दिवा भवत्यपो रात्रिः प्र विंशति तस्मात्ताम्रा आपो दिवा दहने यन्नक्तं भवत्यपोऽहः प्रविशति तस्माञ्चन्द्रा आपो नक्तं ददृश्रे छायायै चाऽऽतपतश्च संधौ ग्रहणात्यहोरात्रयोरेवास्मै वर्ण ग्रहणाति हविष्म॑तीरिमा आप इत्याह हविष्कृता- नामेव गृहणाति हविष्मा अस्तु (४) सूर्य इत्याह सशकाणामेव गृह्णात्यनुष्टुभा गृह्णाति वाग्वा अनुष्टुम्वाचैवैनाः सर्वया गृहणाति चतुष्पदयर्चा . - ·२४४३ पंपा.४अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता। ( सोमोपाधहरणकथनम् ) गृह्णाति त्रिः सादयति सप्त सं पद्यन्ते सप्तपदा शकरी पशवः शक्करी पशनेवाव रुन्धेऽस्मै वै लोकाय गार्हपत्य आ धीयतेऽमुष्मा आहवनीयो यदाहपत्य उपसादयेदस्मिल्लोके पशुमान्त्स्याद्यदा- हवनीयऽमुष्मिन् (५) लोके पशुमारस्यादुभ- योरुप सादयत्युभयों रेवैनं लोकयोंः पशमन्तै करोति सर्वतः परि हरति रक्षसामपहत्या इन्द्रामि- योभागधेयीः स्थेत्याह यथायजरवैतदामी, उप वासयत्येतद्वै यज्ञस्यापराजितं यदानीधं यदेव यज्ञस्यापराजितं तदेवैना उप वासयति यतः खल वै यज्ञस्य विततस्य न क्रियते तदनु यज्ञ रक्षास्यवं चरन्ति यद्वहन्तीनां गृहणात क्रिया- णमेव तद्यज्ञस्य शये रक्षमामनन्ववचाराय न येता ईलयन्या तृतीयमवनात्परि शेरे संतत्यै (६) ( स्यादिन्द्रौ गृह्णीयादेस्त्वमुष्मिक्रियते पविशतिश्च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ - यज्ञस्य अथ षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)। ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वा अध्वर्युः स्याद्यः सोमम्पावहरन्सवर्वीभ्यो देवताभ्य उपायहरेदिति हदे स्वेत्याह मनुष्येभ्य एवैतेन करोति मनसे त्वेत्याह ·- २४४४ भीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- क्षिाकाणे- ( सोमापावहरणकथनम् ) पितृभ्य एवैतेन करोति दिवे त्या सूर्याय त्वेत्याह देवेभ्य एवैतेन करोत्येतावती देवतास्ता-य एवैन सीभ्य उपावहरति पुरा वाचः (१) प्रवदितोः प्रातरनुवाकमुपाकरोति यावत्येव वाक्तामय रुन्धेऽ- पोऽग्रेऽभिव्याहरति यज्ञो वा आपो यज्ञमेवाभि वाचं वि सृजति सर्वाणि छन्दाश्स्यन्वाह पशवो वै छन्दासि पशूनेवाव॑ रुन्धे गायत्रिया तेजस्कामस्य परि दध्यात्रिष्टुभेन्द्रियकामस्य जगत्या पशुकामस्था- नुष्टुभा प्रतिष्ठाकामस्य पङ्क्त्या यज्ञकामस्य विरा- जाऽनकामस्यं शृणोत्वग्निः समिधा हव॑म् (२) म इत्याह सवितृप्रसूत एव देवताभ्यो निवेद्यापोऽन्छ- त्यप ईष्य होतरित्यहिषित हि कर्म क्रियते मैत्रा- वरुणस्य चमसाध्वर्यवा द्रवेत्याह मित्रावरुणो वा अपां नेतारौ ताभ्यामेवैना अच्छति देवीरापो अपां नपादित्याहाऽऽहुँत्यैवैना निष्कीय गृहात्यो हवि- एकतानामेवाभिधूतानां गृहणाति ( ३) कापिरसी- त्याह शमलमेवाऽऽसामपं प्लावयति समुद्रस्य वोऽक्षित्या उन्नय इत्याह तस्माद्यमानाः पीयाना आपो न क्षीयन्ते योनिर्वै यज्ञस्य चात्वालं यज्ञो वसतीवरी)तृचमसं च मैत्रावरुणचमसं च स- स्पश्य वसतीवरीप्नयति यज्ञस्य सयोनित्वा- याथो स्वादेवैना योनेः प्र जनयस्यध्वर्योऽवेरपा इत्याहोतेमननमुरुतेमाः पश्येति वावैताह यय- मिष्टोमो जुहोति यग्रक्थ्यः परिधौ नि मार्टि - - - ·२४४५ ' पभूतु०४] छष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता । (सोमोन्मानकथनम् ) यतिरात्रो यजुवंदन्प्र पद्यते यज्ञक्रतूनी व्यावृत्त्यै (४)। ( वाचो हबमभिधृतानां गृह्णात्युत पञ्चविश्शतिश्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ - ( अथ षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)। देवस्य वा सवितुः प्रमव इति ग्राणिमा दत्ते प्रसत्या अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याहाश्विनौ हि देवाना- मध्वर्य आस्तां पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै प- शवो वे सोमों व्यान उपाशुसवनो यदुपाशुस- बनमभि मिमीत व्यानमेव पशुषं दधातीन्द्रीय वेन्द्रीय त्वेति मिमीत इन्द्राय हि सोम आह्रियते पश्च कृत्वो यज॑षा मिमीते (१) पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्धे पञ्च कृत्वस्तूष्णीं दश सं पद्यन्ते दशाक्षरा विराउन्नै विराड्विराज- पानायम रुन्धे श्वात्राः स्थं वृत्रतुर इत्याहैष वा अपार सोमपीथो य एवं वेद नाप्स्वार्तिमाच्छति बसे सोम दिवि ज्योतिरित्यहि य एवैनम् (२) लोकेभ्यः सं भरति सोमो वै राजा दिशोऽभ्य- ध्यायरस दिशोऽन प्राविंशत्प्रागपागुदगधरागित्याह दिग्भ्य एवेन सं भरत्यथो दिर्श एवास्मा अब रुन्धेऽम्ब नि 'वरेत्याह कामुका एन५ खियो भ- वन्ति य एवं वेद यस सोमादाभ्यं नाम जागवीति - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [हकाणे- ( उपांशुग्रहकथनम् ) (३) आहेष वै सोमस्य सोमपीथो य एवं वेद न सौम्यामार्तिमाच्छति घ्नन्ति वा एतत्सोमं यद- भिषण्वन्त्य शूनपं गृह्णाति त्रायत एवैनं प्राणा वा अश्शवः पशवः सोमोऽश्शून्पनरपि सृजति प्राणानेव पशु दधाति द्वौदावपि सृजति तस्मा- वौद्वौ प्राणाः (४) ( यजुषा मिमीत एनं जागृवीति चश्चत्वारिशच्च)। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठयष्टके चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४॥ - ( अथ षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः)। प्राणो वा एष यदुपाश्शुर्यदुपारश्वग्रा ग्रहा गृह्यन्ते प्राणमेवानु प्र यन्त्यरुणो है स्माऽऽहौपवेशिः प्रातःसर्वन एवाहं यज्ञ स५ स्थापयामि तेन ततः सस्थितेन चरामीत्यष्टौ कृत्वोऽग्रेऽभि पुणेोत्या. क्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं प्रातःसवनमेव तेनाऽऽमोत्येकादश कृत्वो द्वितीयमेकादशाक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यदिनं ( १ ) सर्वनं माध्यदिनमेव सर्वनं तेनाऽऽमोति द्वादश कृत्वस्तृतीयं द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तृतीयसवनमेव तेना- ऽऽमोत्येताह वाव स यज्ञस्य सस्थितिमुवाचा- स्कन्दायास्कत्र हि तययनस्य सस्थितस्य -

·प्रपा ४अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २४४७
( उपांशुग्रहकथनम् )
स्कन्दत्यथो खल्वाहुर्गायत्री वाव प्रातःसवने
नातिवाद इत्यनतिवादुक एनं भ्रातृ यो भवति य
एवं वेद तस्मादष्टावष्टौ ( २ ) कृत्वोऽभिषुत्य
ब्रह्मवादिनों वदन्ति पवित्रवन्तोऽन्ये ग्रहां
गृह्यन्ते किंपवित्र उपा शरिति वाक्पवित्र इति
ब्रूयावाचस्पतये पवस्व वाजिन्नित्याह वाचैवैन
पवयति वृष्णो अशुभ्यामित्याह वृष्णो ह्येतावश्शू
यौ सोमस्य गर्भस्तिपूत इत्याह गर्भस्तिना
ह्येनं पश्यति देवो देवानी पवित्रमसीत्याह
देवो ोपः (३) सन्देवानी पवित्रं येषां भागोऽमि
तेभ्यस्त्वेत्याह येषार देष भागस्तेभ्य एनं
गृह्णाति स्वांकृतोऽसीत्याह प्राणमेव स्वकृत
मधुमतीन इषस्कृधीत्याह सर्वमेवास्मा इद५
स्वदयति विश्वभ्यस्त्वेन्द्रियेभ्यों दिव्येभ्यः पाथि-
वेभ्य इत्याहोभयेष्वेव देवमनुष्येषु प्राणान्दधाति
मनस्त्वा ( ४ ) अश्वित्याह मनं एवाश्नुत
उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्याहान्तरिक्षदेवत्यौ हि प्राणः
स्वाहा स्वा सुभवः सूर्यायेत्यहि प्राणा वै स्वभ.
वसो देवास्तेष्वेव परोक्ष जुहोति देवेभ्यस्त्वा
मरीचिपेभ्य इत्याहाऽऽदित्यस्य वै रश्मयों देवा
मरीचिपास्तेषां तद्भागधेयं तानेव तेन, प्रीणाति
यदि कामयेत वकः पर्जन्यः (५)स्यादिति नीचा
हस्तेन नि मुंज्यावृष्टिमेव नि यच्छबि यदि

·२४४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- पिठकाणे- (अन्तर्याममहकथनम् ) कामयेतावपुकः स्यादित्युत्तानेन नि मृज्यावृष्टि- मेवोपच्छति यद्यभिचरेदमुं जपथ त्वा होण्यामीति यादाहुतिमेवैन प्रेप्सम्हन्ति यदि दूरे स्यादा त- मितोस्तिष्ठेत्प्राणमेवास्यानुगत्य हन्ति ययभिचरें- दमुष्य ( ६) त्वा प्राणे सादयामीनि सादयेदसनो वै प्राणः प्राणमेवास्य सादयति पभिर शर्मिः पवयति पढवा ऋतर्व ऋतुभिरेवैन पवयति त्रि: पवयति त्रयं इमे लोका एभिरेवैन लोकैः पवयति ब्रह्मवादिनों वदन्ति कस्मात्सत्यात्रयः पशूना हस्तादाना इति यत्रिरुपा शु५ हस्तेन विगृह्णाति तस्मात्रयः पशूना हस्तादानाः पुरुषो हस्ती मर्कटः (७)॥ ( माध्यदिनमष्टावष्टावेष मनस्त्वा पर्जन्योऽमुष्य पुरुषो हे च)। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पठाटके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ - ( अथ षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः )। देवा वै यद्यज्ञेऽकर्वत तदसुरा अकुर्षत ते देवा उपाशी यज्ञ सश्स्थाप्यमपश्यन्तमपाशी सम- स्थापयन्तेऽसुरा वजमुद्यत्य देवानभ्यायात ते देवा बिम्यत इन्द्रमुाधावन्तानिन्द्रोऽम्तयामेणान्तरघत्त तदन्तर्यामस्यान्तर्यामा यदन्तामो गुसते प्रातॄ. व्यानेव तयजमानोऽन्तुर्धतेऽन्तस्ते (१) धामि बावापृथिवी अन्तरुवन्तरिक्षमित्यहिभिरेव लोकैर्य.

·२४४९ - मानु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (ऐन्द्रवायवग्रहकथनम् ) जमानो भ्रातृव्यानन्तर्धत्ते ते देवा अमन्यन्तेन्द्रो वा इदमभूयद्वयर स्म इति तेऽब्रुवन्मघवन न आ भजेति सजोषा देवरवरः परैश्चेत्य॑जवीये चैव देवाः परे ये चावरे तानुभयान (२) अन्याम- उत्सजोषा देवैरवरैः परैश्चेत्याह ये चैव देवाः परे ये चावरे तानुभयानन्वाजत्यन्तयांमे मघवन्मा- दयस्वेत्यांह यज्ञादेव यजमानं नान्तरेत्युपयामा. होतोऽसीत्याहापानस्य धृत्यै यदुभावपवित्रौ गृह्ये- यांना प्राणमपानोऽनु न्यूच्छेत्प्रमायुकः स्यात्पवि- वानन्तर्यामो गृह्यते (३) प्राणापानयोर्विधृत्यै प्राणापानौ वा एतौ यदुपाश्श्वन्तर्यामी व्यान उपाश्शुसवनो यं कामयेत प्रमायुकः स्यादित्य- संश्स्पृष्टौ तस्य॑ सादयेव्यानेनैवास्य प्राणापानौ वि छिनत्ति ताजा मीयते यं कामयेत सर्वमार्य- रियादिति सस्पृष्टो तस्य॑ सादयेद्व्यानेनैवास्य प्राणापानौ सं तनोति सर्वमायुरेति ( ४ ) ॥ ( त उभयान्गृह्यते चतुश्चत्वारिशञ्च ) । इति कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहितायां पेष्ठांटके चतुर्थप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ - (अथ षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाक.)। वाग्वा एषा यदैन्द्रवायवो यदैन्द्रवायवाया ग्रहां गृह्यन्ते पार्चमेवानु प्र यन्ति वायुं देवा अब्रुवन्सोम राजान हनामेति सोऽब्रवीदर वृणे

·२४५०
-
-
-
-
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [६ठकाणे-
(ऐन्द्रवायवग्रहकथनम् )
मदया एव वो ग्रहां गृह्यान्ता इति तस्मादैन्द्रवा.
यवाना ग्रहां गृह्यन्ते तमनन्सोऽपूयत्वं देवा नोपा
धृष्णवन्ते वायुमंबुवनिमं नः स्वदय (१) इति
मोऽब्रवीद्वरं वृणै मद्देवत्यान्येव वः पात्राण्युच्याम्ता
इति तस्मानानादेवत्यानि सन्ति वायव्यान्यच्यन्ते
तमभ्यो वायुरेवास्वदयत्तस्मायत्पूर्यति तत्प्रवाते वि
बजन्ति वायर्हि तस्य पवयिता स्वदयिता तस्य
विग्रहणं नाविन्दन्त्साऽदितिरब्रवीद्वरं वृणा अथ
मया वि गणीध्वं मद्देवत्या एव वः सोमाः (२
सन्ना असनित्युपयामगृहीतोऽसीत्याहादितिदवे.
स्यास्तेन यानि हि दारुमयाणि पाण्यस्यैतानि
योनेः संभूतानि यानि मृन्मयांनि साक्षात्तान्यस्यै
तस्मादेवाह वाग्वै पराच्यव्याकृताऽवदत्ते देवा
इन्द्रमब्रुवनिमां नो वाचं व्याकृर्विति सोऽब्रवीद्वर
वृणै मां चैवैष वायवे च सह गृह्याता इति तस्मा-
देन्द्रवायवः सह गृह्यते तामिन्द्रो मध्यतोऽवक्रम्य
व्याकरोत्तस्मादियं व्यारीता वागुद्यते तस्मात्सक-
दिन्द्राय मध्यतो गुह्यते द्विायवे द्वौ हि स वरा-
धवृणीत (३)।
( स्वदय सोमाः सहाष्टाविशतिश्च ) ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके
चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७॥

·२४१ - पुरा खलु पा०४अनु०८) कृष्णयजुर्वेदीयतैसिरीयसंहिता । (मैत्रावरुणमहकथनगू ) अथ षडाष्टके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)। मित्रं देवा अब्रुवन्सोम५ राजानर हनामेति सोऽब्रवीत्राह५ सर्वस्य वा अहं मित्रमस्मीति तम- अवन् हनामति सोऽब्रवीवर वर्ण पयसैव मे सोम श्रीणनिति तस्मान्मत्रावरुणं पयसा श्रीणन्ति त. स्मात्पशवोऽपांकाममित्रः सम्फरमकरित दूर- मिव खलु वा एषः (१) करोति यः सोमेन य- जते तस्मात्पशवोऽप कामन्ति यन्मैत्रावरुणं पर्य- सा श्रीणाति पशुभिरेव तन्मित्र समर्धयति पशु भियंजमानं वावैवं मित्रोंऽवेदप मत्करूरं चक्रुषः पशवः ऋमिष्यन्तीति तस्मादेवमवृणीत वरुणं देवा अंब्रवन्वयाऽशभुवा साम राजान' हनामेति सोऽब्रवीद्वर वृणै मह्यं च ( २ ) एवैष मित्राय च सह ग़ह्याता इति तस्मान्मत्रावरुणः सह गुह्यते तस्माद्राज्ञा राजानमशभुवा घन्ति वैश्येन वैश्य शूद्रेणं शूद्रं न वा इदं दिवा न नक्तमासीदन्यावृत्तं ते देवा मित्रावरुणावबुवन्निदं नो वि वासयतमिति तावबूतां वर वृणावहा एक एवाऽऽवत्पूर्वो ग्रहों गृह्याता इति तस्मादैन्द्रवायवः पूर्वो मैत्रावरुणाद्ग़यते प्राणापानी होती यदुपात- श्चन्तयांमौ मित्रोऽहरजनयवरुणो रात्रि सतो वा इदं व्यौच्छद्यन्मत्रावरुणो गृह्यते ब्युष्टयै (३)॥ (एष चन्द्रवायवो द्वाविंशतिश्च ) - - ·२४५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- डिणे- (आश्विनग्रहकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैसिरीयसंहितायां पठाष्टके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ - - - ( अथ षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः) यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत ते देवा अश्विनावब्रुव. भिषजौ वै स्थ इदं यज्ञस्य शिरः प्रति धत्तमिति तावजूतां वर वृणावहे ग्रह एवं नावत्रापि गृह्यता- मिति ताभ्यामेतमाश्विनम॑गृह्णन्ततो वै तौ यज्ञस्य शिरः प्रत्यवत्ता योश्विनो गृह्यते यज्ञस्य निष्कृत्यै तौ देवा अब्रुवन्नपूतौ वा इमौ मनुष्यचरौ (१) भिषजाविति तस्माद्वाह्मणेन भेषजं न कायमपूतो हो १ षोऽमेध्यो यो भिषक्तौ बहिष्पवमानेन पव- यित्वा ताभ्यामेतमाश्विनमगृह्णन्तस्मादहिष्पमाने स्तुत आश्विनो गृह्यते तस्मादेवं विदुषां बहिष्प- वमान उपसद्यः पवित्रं वै बहिष्पवमान आत्मान- मेव पवयते तयोस्त्रेधा भैषज्यं वि न्यदधुरनौ तृती- यमप्सु तृतीयं ब्राह्मणे तृतीयं तस्मादुदपात्रम् (२) उपनिधार्य ब्राह्मणं दक्षिणतो निषाय भेषजं कुर्या- पार्वदेव भेषजं तेने करोति समधुकमस्य कृतं भवति ब्रह्मवादिनौ वदन्ति कस्मात्सत्यादेकपात्रा द्विदेवत्या गृह्यन्ते द्विपात्रा हूयन्त इति यदेकपात्रा गृह्यन्ते तस्मादेकोऽन्तरतः प्राणो द्विपात्रो हूयन्ते तस्माहोद्दी पहिष्ठात्प्राणाः प्राणा वा एते यहिद- वयोः पशव इडा यदिड पूर्वा द्विदेवत्येभ्य उप- ·सामग..] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता) (शुक्रामान्यग्रहकथनम् ) येत (३) पाभिः प्राणानन्नदधीत प्रमाका स्पादिदेवस्यान्मक्षायित्वेडगमुपं यते प्राणानेवाई- मन्धित्वा पशूनुप ह्रयते वाग्वा ऐन्द्रवायवश्चक्षुमैं- त्रावरुणः श्रोत्रमाश्चिमः पुरस्तदिन्द्रवायवं भक्ष- क्षति तस्मारपुस्ताहाचा वदति पुस्स्ताग्मत्रावरुणं तस्मात्पुरस्ताचक्षुषा पश्यति सर्वतः परिहारमा- श्विनं तस्मात्सर्वतः श्रोत्रेण शृणोति प्राणा वा एते यद्विदेवत्याः ( ४ ) अरिक्तानि पात्राणि सादयति तस्मादरिक्ता अन्तरतःप्राणा यतः खलु यज्ञस्य विततस्य न क्रियते तदनु यज्ञ रक्षा- श्स्यवं चरन्ति यदरितानि पात्राणि सादयति क्रियमाणमेव तयज्ञस्य शये रक्षसामनन्ववचाराय दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तरस्यां वर्तन्या सादयति वाच्यैव वाचे दधात्या तृतीयसवनात्परि शेरे यज्ञस्य संतत्यै (५)॥ ( मनुष्पचरापावमुपायेत दिदेवत्याः षट्चत्वारिशच )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः॥ ९ ॥ वै अथ षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)। बुहस्पतिर्देवानी पुरोहित आसीच्छण्डामाव- मराणां ब्रह्मण्वन्तो देवा आसन्ब्रह्मण्वन्तोऽसुरास्ते , इन्योऽन्य नाशक्नुवनमिभवित ते देवाः शण्डा-

·-
भीमसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- क्षिाकाणे-
(शुकामन्थिग्रहकथनम् )
म पवित्रयन्त ताम्ता परै वृणावहै प्रहा-
देव नाववापि गृह्यतामिति ताभ्यामेतौ शुक्रामन्थि-
नावग्रहन्ततो देवा अभवन्पराऽसरा यस्यैवं विदुषः
शुक्रामन्थिनौ गृह्यते मवत्यात्मना परी ( १ )
अस्य भ्रातृग्यो भवति तो देवा अपनुयाऽऽत्मन
इन्द्रायाजावुरपनुचौ शण्डामको सहामनेति -
यायं द्विष्यायमेव द्वेष्टि तेनैनी सहापं नुदते स
प्रथमः संकृतिर्विश्वकर्मेत्यवैनावात्मन इन्द्रायाजु-
हचुरिन्द्रो पैतानि रूपाणि करिकरदचरदसौ वा
आदित्यः शुक्रश्चन्द्रमा मन्थ्यंपिगृह्य प्राञ्चौ निः
( २ ) करामतस्तस्मात्याची यन्ती न पश्यन्ति
प्रत्यञ्चावावृत्य जुइतस्तस्मात्प्रत्यश्ची यन्तौ पश्यन्ति
चक्षुपी वा एते यज्ञस्य यच्छुकरामन्थिनौ नार्सि-
कोत्तरवेदिरभितः परिक्रम्य जुहुतस्तस्मादमितो
नासिकां चक्षुषी तस्मानासिकया चक्षुषी विधते
सर्वतः परि करामतो रक्षसामपहत्यै देवा वै याः
प्राचीराहुतीरजहघुर्ये पुरस्तादसरा आसन्ताश्स्ता
भिः प्र (३) अनुदन्त याः प्रतीचीर्ये पश्चादसुरा
आसन्ताश्स्ताभिरपानुदन्त प्राचीरन्या आईतयो
हूयन्त' प्रत्यचौ शुक्रामन्थिनौ पश्चाचेव पुरस्ताच
यजमानो भ्रातव्यान्न णुदते तस्मात्परांचीः प्रजाः
प्रवीयन्ते प्रतीचीर्जायन्ते शुक्रामन्थिनौ वा अनु
प्रजाः प्र जायन्तेऽत्रीश्चाऽऽयाश्च सवीराः प्रजाः
-
-

·पमा०४ अनु.१५० रुष्णयजुर्वेदीयतसिरीयसंहिता ।
(आग्रयणग्रहकथनम् )
प्रजनयापरीहि शक्रः शुक्रशोचिषा (४)
सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहि मन्थी मन्थिशो-
चिषेत्याहिता वै सुवीरा या अत्रीरेताः सुप्रजा
या आया य एवं वेदान्यस्य प्रजा जायते ना-
ऽऽयो प्रजापतेरक्ष्यश्वयत्तत्पराऽपतत्तद्विकङ्कतं
प्राविशत्तद्विकन्ते नारमत तयवं प्राविशत्तयर्वेऽ.
रमत तवस्य ( ५) यवत्वं यद्वैककतं मन्थि-
पात्रं भवति सक्तुभिः श्रीणाति प्रजापतेरेव तच्चक्षुः
सं भरति ब्रह्मवादिनों वदन्ति कस्मात्सत्या.
मन्थिपात्र५ सदो नाश्नुत इत्यतिपात्र हीति
ब्रूयायदंश्नुवीतान्धोऽध्वर्युः स्यादार्तिमाईत्तस्माना-
श्नुते (६)॥
( आत्मना परा निष्प शुक्रोचिषा यस्य सप्तशिच्च )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पष्ठाटके
चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥
(अथ षष्ठाष्टके चतुर्थप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः )।
देवा वै ययझेऽकृर्षत तदसरा अकुर्वत ते देवा
आग्रयणायान्ग्रहानपश्यन्तानगृहत ततो वै तेऽयं
पर्यायन्यस्यैवं विदुष आग्रयणाग्रा ग्रहां गृह्यन्तेऽ.
मेव समानानां पयति रुग्णवस्या भ्रातृग्यवती
गहणीयाञातव्यस्यैव रुक्त्वाऽबर समानानां पर
ये देवा दिव्येकादश स्थेत्याह (१) एतावती
देवतास्ताभ्य एवैन५ सर्वान्यो गृहणात्येष ते योनि-

·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता-- ( आग्रयणग्रहकपनम् ) विश्वभ्यस्त्वा देवभ्य इत्याह वैश्वदेवो ोष देवतया वाग्वै देवेभ्योऽपाकामयज्ञायातिष्ठमाना ते देवा वाच्यपकान्तायां तूष्णीं ग्रहानगृह्णत साऽमन्यत वागम्तयन्ति ये मेति साऽऽयणं प्रत्याऽगच्छत्तदा- प्रयणस्याऽऽप्रयणस्वम् (२) तस्मादाग्रयणे वाग्वि संज्यते यत्तूष्णीं पूर्वे ग्रहा गृह्यन्ते या सारीयंति म आख इयति नापं रात्स्यामीत्युपावसृजत्येवमेव तर्दध्वर्युराप्रयणं गृहीत्वा यज्ञमारभ्य वाचं वि सजते त्रिर्हि करोत्युदातृनेव तदृणीते प्रजापतिवा एष योग्रयणो योग्रयणं गृहीत्वा हि करोति प्रजापतिरेव (३) तत्प्रजा अभि जिंघति तस्माद्वत्सं जातं गौरभि जिंघत्यात्मा वा एष यज्ञस्य यदा- अथणः सर्वनेसवनेऽभि गृह्णात्यात्मनेव यज्ञ सं तनोत्यपरिठादा नयति रेत एव तद्दधात्यधस्तादुप गणाति प्रजनयत्येव तद्ब्रह्मवादिनौ वदन्ति कस्मा- सत्याद्वायत्री कनिटा छन्दसार सती सर्वाणि सबनानि बहतीत्येष वै गायत्रिय वत्सो याप्रय- णस्तमेव तदभिनिवर्त सर्वाणि सर्वनानि वहति तस्माद्वत्समपाकृतं गौरभि नि वर्तते (४)॥ (आहाऽऽययणत्वं प्रजापतिरेवेति विस्शतिश्च ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसहितायां पठाडके चतुर्थप्रपाठक एकादशोऽनुकः॥१३॥ - - - - ·1.५अनु.१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता। (उक्थ्यग्रहकथनम् ) यशेन वा उपयभिर्देवा वै यज्ञमानी, बलवादिनः स वै देवस्य प्रावण पाणो वा उपाश्वमा देवा वा उपाइशौ वाग्दै पित्रं यज्ञस्य शिरो बृहस्पति- वा वा आमयणामानेकादश ॥ ११ ॥ यज्ञेन लोके पशुमारस्यात्सर्वनं माध्यंदिन वाग्वा अरिक्तानि तत्पजा एकपश्चाशत् ॥ ५१ ॥ हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पठाष्टके चतुर्थः प्रपाठकः ॥४॥ - ( अथ षठाष्टके पञ्चमः प्रपाठकः)। (तत्र प्रथमोऽनवाकः । हरिः ॐ । - इन्द्रो वृत्राय वज्रमुंदैयच्छत्स वेत्रो वजादुद्यता. दविभेत्सोऽबवीन्मा मे प्र हारस्ति वा इदं मर्यि वीर्य तत्ते प्रदास्यामीति तस्मा उक्थ्यं प्रायच्छ- तस्मै द्वितीयमुदयच्छत्सोऽब्रवन्मिा मे प्र हारस्ति वा इदं मयिं वीर्य तत्ते प्रदास्यामीति (१) तस्मा उक्थ्यमेव प्रायच्छत्तस्मै तृतीयमदयच्छत्तं विष्णुर- न्वतिष्ठत जहीति सोऽभवीमा मे प्र हारस्ति या इदं मयि वीर्य तत्ते प्रदास्यामीति तस्मा उक्थ्य- मेव प्रायचात्तं निमीयं भूतमहन्यज्ञो हि तस्य माधाऽऽसीयदक्थ्यो गृह्यत इन्द्रियमेव ( २ ) तडीय यजमानो मा व्यस्य वृद्धक्त इन्द्राय स्वा ·२४५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [६षष्ठकाण्डे- (ध्रुवग्रहकथनम् ) वृहते वयस्वत इत्याहेन्द्राय हि स तं प्रायच्छ- तस्मै त्वा विणवे त्वेत्याह यदेव विष्णरम्वतिष्ठत जहीति तस्माद्विष्णमन्वाभजति त्रिनिग्रहणाति त्रिहि सतं तस्मै प्रायच्छदेष ते योनिः पुनर्हविरसीत्याह पुनः पुनः ( ३) ह्यस्मानिर्ग्रहणाति चक्षुर्वा एत- यज्ञस्य यदुक्थ्यस्तस्मादृक्थ्य५ हुतर सोमा अन्वायम्ति तस्मादात्मा चक्षुरन्वेति तस्मादेकं यन्तै बहवोऽनु यन्ति तस्मादेको बहूनां भद्रो भवति तस्मादेको बहीर्जाया विन्दते यदि कामयैताध्वर्य- रात्मानं यज्ञयशसेनाप्येयमित्यन्तराऽऽहवनीय च हविर्धान च तिष्ठन्न नयेत् ( ४ ) आत्मानमेव यज्ञयशसेनापयति यदि कामयेत यज॑मानं यज्ञ- यशसेनाप्येयमित्यन्तरासंदोहविधीने तिष्ठन नये. पजमानमेव यज्ञयशसेनापयति यदि कामयेंत सदस्यान्यज्ञयशसेनाप्येयमिति सद आलभ्या नयेत्सदस्यानेव यज्ञयशसेनापयति (५)॥ इतीन्द्रियमेव पुनःपुनर्नत्रयस्त्रिशच्च ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतसिरीयसंहितायां पाठक पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥१॥ ( अथ षष्ठाष्टके परमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाका )। आयुर्वा एतयज्ञस्य यरुव उत्तमो प्रहाणां गह्यते तस्मादायः प्राणानामत्तम मर्धान दिवो ·मपा०५अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीरसंहिता । २४५९ (ऋतुग्रहकथनम् ) अरर्ति पृथिव्या इत्याह मूर्धानमेवैन समानानी करोति वैश्वानरमृताय जातममिमित्याह वैश्या. नर हि देवतयाऽऽयुरुभयतोवैश्वानरो गृपते त. स्मावुभ्यतः प्राणा अधस्ताच्चोपरिधाच्चाधि- नोऽन्ये ग्रहां गृह्यन्तेऽर्धी ध्वस्तस्मात् (१) अग्रवाशाणोऽन्येषां प्राणानामुपोनेऽन्ये महाः सायन्तेऽनुपोने धरुवस्मादस्थ्नाऽन्याः प्रजाः प्रति. तिष्ठन्ति माश्सेनान्या असुरा वा उत्तरतः पृथिवीं पर्याचिकीर्षन्तां देवा श्वेणा हन्तवस्य ध्रुवत्वं यद्ध्व उत्तरतः साधते धृत्या आयुर्वा एतद्यज्ञस्य यद्धव आत्मा होता यौतृचमसे ध्रुवमेवनयंत्यात्मन्नेव यज्ञस्य (२) आयुदधाति पुरस्तादुक्यस्यविनीय इत्याहुः पुरस्ताद्ध्यायुषी भुङ्क्ते मभ्यतोऽवनीय इत्याहुर्मध्यमेन ह्यायुषो भुङ्क्त उत्तरार्धेऽवनीय इत्याहुरुत्तमेन यायुषो भृक्ते वैश्वदेव्यामृचि शस्यमानायाम नयति वैश्वदेव्यों वै प्रजाः प्रजास्वेवाऽऽर्दधाति ३) ॥ ( अर्धी स्वस्तस्मादेव यज्ञस्यैकानचत्वारिशच्च )। इति कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पष्ठाटके पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ - ( अथ षष्ठाष्टके पश्चमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः )। यज्ञेन के देवाः सुवर्ग लोकायन्नेऽमन्यन्त मनुष्या नोऽन्वामविष्यन्तीति ते संवस्तरेण योप ·भीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- सहकाणे- (तुमहकथनम् ) यित्वा संवर्ग लोकायन्तमृषय ऋतुमहेरेवानु प्राजानन्यस्तुहा गृह्यन्ते सुवर्गस्य लोकस्प प्रज्ञास्यै हावश गृपन्ते द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरस्य प्रज्ञास्य सह प्रथमो गृह्यते सहोत्तमौ तस्माहौावतू उभवतोमुखमृत्पात्रं भवति का (१) हि तद्वेद यत ऋतूनां मुखमृतुना प्रेष्यति षट्कृत्व आह पड़वा ऋतव ऋतूनेव प्रीणात्य॒तुभि- रिति चतुश्चतुष्पद एव पशून्त्रीणाति द्विः पुनतु. नाऽऽह द्विपद एव प्रीणात्युतुना प्रेष्येति षट्चस्व आहतुभिरिति चतुस्तस्माच्चतुष्पादः पशव ऋतूनुप जीवन्ति द्विः (२) पुनकंतुनाऽऽह तस्माहिपादश्च- तुष्पदः पशुनप जीवन्त्यतुना प्रेष्योत षट्कृत्व आ- हर्तुभिरिति चतुर्द्विः पुनऋतुनाऽऽहाऽऽक्रमणमेव तत्सेतुं यजमानः कुरुते सुवर्गस्य लोकस्य सम- ट्य नान्योऽन्यमनु प्रपंद्येत यदन्योऽन्यमनुप्रपयेत- तुर्ऋतुमनु प्र पोर्तवो मोहुकाः स्युः (३) प्र. सिद्धमेवाध्ययुदक्षिणेन प्र पद्यते प्रसिद्ध प्रति- प्रस्थातोतरेण तस्मादादित्यः षण्मासो दक्षिणेनैति पडुत्तरेणोपयामगृहीतोऽसि सरसोऽस्यहस्पत्याय त्वेत्याहास्ति त्रयोदशो मास इत्याहुस्तमेव तत्पी. णाति (४)॥ ( को जीवन्ति दिः स्पषतलिश्शच )।

·पा०५अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता ( मरुत्वतीयमाहेन्द्रग्रहकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पठाटके पत्रमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ - (अथ षष्ठाष्टके पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः) सुवर्गाय वा एते लोकार्य गृह्यन्ते यहतुग्रहा ज्योतिरिन्द्राभी यदैन्द्राममृत्पात्रेण गृहणाति ज्योतिरेवास्मा उपरिष्टाहधाति सुवर्गस्य लोकस्या- नुख्यात्या ओजोभृतौ वा एतौ देवानां यदिन्द्रामी यदैन्द्रामो गृह्यत ओज एवाव॑ रुन्धे वैश्वदेव शुक्रपात्रेण गृहणाति वैश्वदेव्यों वै प्रजा असावा. दित्यः शुक्रो यदेश्वदेव गुंकरपात्रेणं गृह्णाति तस्मादसावादित्यः (१) सर्वाः प्रजाः प्रत्यङ्देति तस्मात्सर्व एव मन्यते मां प्रत्युदगादिति वैश्वदेव शकरपात्रेण गहणाति वैश्वदेव्यो वै प्रजास्तेजः शुक्रो यद्वैश्वदेव शंकरपात्रेणं गुणाति प्रजा. स्वेव तेजो दधाति (२) ॥ ( तस्मादसावादित्यालिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीतत्तिरीयसंहितायां पष्ठाष्टके पश्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ अथ षष्ठाष्टके पश्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)। इन्द्रो मरुद्भिः सावियेन माध्यदिने सर्वने वृत्र- मेहन्यन्माध्यदिने सर्वन मारुत्वतीयां गुपन्ते वामा एव ते यजमानस्य गृह्यन्ते तस्य वृत्रं ·श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [६षटकाणे- ( मरुत्वतीयमाहेन्द्रग्रहकथनम् ) जनुष ऋतधोऽमुह्यन्त्स ऋतुपात्रेण मरुत्वतीयानग- हणात्ततो वै स ऋतून्प्राजानाधहतुपात्रेण मरुत्व तीया गृह्यन्त ऋतूनां प्रज्ञात्यै वनं वा एतं यज. मानो भ्रातृव्याय प्र हरति यन्मरुत्वतीया उदेव प्रथमेन ( १ ) यच्छति प्र हरति द्वितीयेन स्तृणुते तृतीयेनाऽऽधं वा एतद्यज॑मानः सर स्कुरुते यन्मरुत्वतीया धरेव प्रथमो ज्या द्वितीय इपुंस्तृतीयः प्रत्येव प्रथमेन धत्ते वि सृजति द्विती- येन विध्यति तृतीयेनेन्द्रो वृत्र हत्वा परी परावत- मगच्छदाराधमिति मन्यमानः स हरितोऽभवत्स एतान्मरुत्वतीयानात्मस्परंणानपत्यत्तानगृहीत(२) प्राणमेव प्रथमेनास्पृणुतापानं द्वितीयेनाऽऽत्मानं तृतीयेनाऽऽत्मस्परणा वा ए॒ते यजमानस्य गृह्यन्ते यन्मरुत्वतीयाः प्राणमेष प्रथमेन स्पृणुतेऽपानं द्वितीयेनाऽऽत्मानं तृतीयेनेन्द्रों पुत्रमहन्तं देवा अंब्रुवन्महान्वा अयमभूयो वृत्रमधीदिति तन्म- हेन्द्रस्य महेन्द्रत्व५ स एतं महिन्द्रमद्धारमुर्दहरत वृत्र हत्वाऽन्यास देवतास्वधि यन्माहेन्द्रो गृह्यत उद्धारमेव तं यजमान उद्धरतेऽन्यास प्रजास्वधि शुकपात्रेण ग्रहणाति यजमानदेवत्यों वै माहेन्द्र- स्तेजः शुको यमाहेन्द्र शकपात्रेण गृणाति यजमान एव तेजो दधाति (३)॥ ( पथमेनागृहणीत देवतास्वष्टाविशतिश्च )। - ·पंपा.५अनु०६] २१६३ कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता । ( आदित्य ग्रहकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके पश्चमप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ - - - ( अथ षष्ठाष्टके पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)। अदितिः पुत्रकामा साध्येभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मौदन- मपचत्तस्या उच्छेषणमददुस्तत्प्राश्नात्सा रेतोऽधत्त तस्यै चत्वार आदित्या अजायन्त सा द्वितीयमप- चत्साऽमन्यतोच्छेपणान्म इमेऽज्ञत यदने प्राशि- ध्यामीतो मे वसीयासो जनिष्यन्त इति साऽग्रे प्राश्नारसा रेतोऽधत्त तस्ये न्यूद्धमाण्डमजायत साऽऽदित्येभ्य एव (१) तृतीयमपचद्भोगाय म इद श्रान्तमस्त्विति तेऽब्रुवन्वर वणामहै योऽतो जायाता अस्माक५ स एकोऽसयोऽस्य प्रजायामृ- ध्यांता अस्माकं भोगाय भवादिति ततो विवस्वा- नादित्योऽजायत तस्य वा इयं प्रजा यन्मनुष्या- स्तास्वेक एव| यो यजते स देवानां भोगाय भवति देवा वै यज्ञात् ( २ ) रुद्रमन्तरायन्स आदित्यानन्वामत ते विदेवत्यान्प्रापद्यन्त तान्न प्रति प्रायच्छन्तस्मादपि वध्यं प्रपन्नं न प्रति प्र यच्छन्ति तस्माद्विदेवत्येभ्य आदित्यो निगहते यदृच्छेषणादजायन्त तस्मादुच्छेपणादगृह्यते ति. सर्भिग्मिनहाति माता पिता पुत्रस्तदेव तम्मिथु. नमुल्वं गी जरायु तदेव तत् (३) मिथुन पशवो वा एते यदादित्य उग्दर्षि दधा मध्यतः ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [राकाण्डे- '( सावित्रवैश्वदेवमहकथनम् ) श्रीणात्यूर्जमेव पशूनां मध्यतो दधाति शृतात- येन मेध्यत्वाय तस्मादामा पक्कं दुहे पशवो वा एते यदादित्यः परिश्रित्य गृह्णाति प्रतिरुध्यैवास्मै पशून्गृह्णाति पशवो वा एवे यदादित्य एष रुद्रो यदामिः परिश्रित्य गृह्णाति रुद्रादेव पशनन्तर्दधाति ४) एष वै विवस्वानादित्यो यदुपाशुसवनः स एतमेव सोमपीथं परि शय आ तृतीयसवना- द्विवस्व आदित्यैष ते सोमपीथ हत्याह विवस्वन्त- मेवाऽऽदित्य सोमपीथेन समर्धयति या दिव्या वृष्टिस्तया त्या श्रीणामीति वृष्टिंकामस्य श्रीणी- यावृष्टिमेवाव॑ रुन्धे यदि ताजकास्कन्देद्वर्षक: पर्जन्यः स्यायदि चिरमवर्षको न सादयत्यसमाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते नानु वर्षट्करोति यदनुवषदकु. याद्रं प्रजा अन्ववंसजेन हुत्वाऽन्वीक्षेत यदन्धी. क्षेत चक्षुरस्य प्रमायक५ स्यात्तस्मानान्वीक्ष्यः (५)॥ ( एव यज्ञाज्जरायु तदेव तदन्तर्दधाति न বৰিংখ)। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पठाष्टके पश्चमप्रपाठके पोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ (अथ पाके पश्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)। अन्तर्यामपात्रेण सावित्रमाश्रयणालाति प्र- जापतियों एष याप्रयणः प्रजानां प्रजननाय न सादयत्यसमाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते नानु वर्षदक.

·२४६५ अपा०५अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता । ( सावित्रवैश्वदेवग्रहकथनम् ) रोति यदनुवषट्कुर्याद्रं प्रजा अन्ववसृजेदेष वै गायत्रो देवानां यत्सवितैष गायत्रियै लोके गृह्यते यग्रियणो यदन्तर्यामपात्रेण सावित्रायणाद्गु- ह्राति स्वादेवैनं योनेनिगुहाति विश्व ( १ ) देवा- स्तृतीय सवनं नोदयच्छन्ते सवितारं प्रातःसवन- भाग सन्तै तृतीयसवनमभि पर्यणयन्ततो वै ते तृतीय सर्वनमुदयच्छन्यत्र्तृतीयसवने सावित्रो गृह्यते तृतीयस्य सर्वनस्योद्यत्यै सवितृपात्रेण वैश्व- देवं कलशाद्गृह्णाति वैश्वदेव्यों वै प्रजा वैश्वदेवः कलशः सविता प्रेसवानामीशे यसवितृपात्रेण वैश्वदेवं कलशाद्गृहणाति सवितृप्रसूत एवास्मै प्रजाः प्र ( २) जनयति सोमे सोममभि गणाति रेत एव तद्दधाति सुशर्माऽसि सुप्रतिष्ठान इत्याह सोमे हि सोममभिगृहणाति प्रतिष्ठित्या एतस्मिन्बा अपि ग्रहे मनुष्येभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः क्रियते सश- मऽिसि सुप्रतिष्ठान इत्याह मनुष्येभ्य एवैतेन करोति बृहदित्याह देवेभ्य एवैतेन करोति नम इत्याह पितृभ्य एवैतेनं करोत्येतावती देवता- स्ताभ्य एवैन सर्वाभ्यो गृणात्येष योनिर्विश्वे- भ्यस्त्वा देवेभ्य इत्याह वैश्वदेवो ह्येपः (३) ॥ (विश्वे म पितृम्य एवैतेन करोत्येकानविशतिश्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पष्ठाष्टके पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ - ३०१ ·. - - भीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- पिठकाण्ड । (पात्नीवतग्रहकथनम् ) ( अथ षष्ठाष्टके पश्चमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)। प्राणो वा एष यदुपाश्शर्यदुपाशुपात्रेण प्रथ- मश्चोत्तमश्च ग्रहौ गोते प्राणमेवाने प्रयन्ति प्राण मनूय॑न्ति प्रजापतिर्वा एष यदाग्रयणः प्राण उपा- *शुः पत्नीः प्रजाः प्रजनयन्ति यपाशुपात्रेण पानीवतमाश्रयणाद्गृहणाति प्रजाना प्रजननाय तस्मात्प्राणं प्रजा अनु प्र जायन्ते देवा वा इतईतः पत्नीः सवर्गम् ( १) लोकमजिगासन्ते सुवर्ग लोकं न प्राजानन्त एतं पत्निीवतमपश्यन्त- भगृहणत ततो वै संवर्ग लोकं प्राजानन्यत्पाली- वतो गृह्यते सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञास्यै स सोमो नातिष्ठत स्त्रीभ्यो स्त्रीभ्यो गृह्यमाणस्तं घृतं वत्रं कृत्वाऽनन्तं निरिन्द्रियं भूतभंगहणन्तस्मास्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादीरपिं पापात्पुस उपस्ति- तरम् ( २) वदन्ति यदघृतेन पात्नीवत श्रीणाति वजेणैवैनं वशे कृत्वा गृहणात्युपयामाहीतोऽती- त्यहियं वा उपयामस्तस्मादिमा प्रजा अनु प्र जायन्ते बृहस्पतिसतस्य त इत्याह ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवास्मै प्रजाः प्र जनयतीन्दो इरयाह रेतो वा इन्दू रेत एव तद्दधातीन्द्रियाव इति (३) आह प्रजा वा इन्द्रियं प्रजा एषास्मै प्र जनयत्यमा ३ इत्याहामि रेतोधाः पत्नीव इत्याह मिथ त्वाय सजदेवेन त्वष्टा सोम पिबेत्याह त्वष्टा वै पशनां मिथनाना रुपकद्रपमेव पशष दधाति देवा वै - ·पा०५अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतौनिरीयसंहिता । २४६७ (हारियोजनग्रहकथनम् ) स्वष्टारमजिघाश्सन्स परनीः प्रापद्यत तं न प्रति प्रार्यच्छन्तस्मादपि (४) वध्यं प्रपन्नं न प्रति प्र यच्छन्ति तस्मात्पात्नीवते स्वष्ट्रेऽपि गृह्यते न सदियस्यासनाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते नान वर्षट्क- सोति यदनुवपदकुर्याद्वदं प्रजा अन्ववसूजेबनान वषटकर्यादान्तमग्नीत्लोमै भक्षयदुपा श्वनु वर्ष- करोति न रुद्रं प्रजा अन्ववसृजति शान्तममी- सोमै भक्षयत्यमानेष्टुरुपस्थमा सीद (५) नेष्टः पत्नीमुदान येत्याहामोदेव नेवार रेतो दधाति नष्टा पत्नियामुद्द्वात्रा सं ख्यापयति प्रजापति एष यदुद्वाता प्रजानी प्रजननायाप उप प्र वर्त. यति रेत एव तसिंञ्चत्यूरुणाप प्र वतंपत्यूरुण हि रेतः सिच्यते नम्रकोरुमुप प्र वर्तयति यदा हि नम ऊरुभंवत्यथं मिथुनी भवतोऽथ रेतः सिच्यतेऽथं प्रजाः प्रजायन्ते (६) ॥ ( पत्नीः सुवर्गमुपस्तितरमिन्द्रियाव इत्यपि सीद मिथु-यष्टौ च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके पश्चमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ ( अथ षष्ठाष्टके पश्चमप्रपाठके नवमोऽनुवाक.)। इन्द्रो वृत्रमहन्तस्य शीर्षकपालमदोन्जत्स द्रौणकलशोऽभवत्तस्मात्मोमः समस्रवत्स हारियो. जनोऽभवत्तं व्यचिकित्सज्जहवानी ३ मा होषा३- मिति सोऽमन्यत यद्धोष्याम्याम होण्यामि यन्न ·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- काणे- (हारियोजनमहकथनम्) होण्यामि यज्ञवेशसं करिष्यामीति तमधियत होतु सोऽग्निरबवीन मय्याम होण्यसीति तं धानाभिरश्रीणात् (१) त५ शृतं भूतमजुहो- यद्धानाभिारियोजन श्रीणाति तत्वाय शत- मेवैन भूतं नुहोति बहीभिः श्रीणात्येवावतीरेवा- स्यामुष्मिल्लोके कामदुर्घा भवन्त्यथो खल्वाहुरेता वा इन्द्रस्य पृश्नयः कामदुधा यद्धारियोजनीरिति तस्माद्राभिः श्रीणीयारक्सामे वा इन्डस्य हरी सोमपानौ तयोः परिधयं आधानं यदप्रहृत्य परिधीजुहुयादन्तराधानाभ्याम् (२) घासं प्रय- च्छेत्प्रहत्य परिधीजुहोति निराधानाभ्यामेव घासं प्र यच्छत्युन्नेता जुहोति यातयामेव यैतीध्वर्यः स्वगाकृतो यध्वर्युर्जुहुयायथा विमुक्तं पुनर्यनक्ति ताहगेव तच्छीर्षनधिनिधाय जुहोति शीर्षतो हि स समभवद्विक्रम्य जुहोति विक्रम्य हीन्द्रो वृत्र- महन्समृद्धचै पशवो वै हारियोजनीयसभि- म्यादल्पाः ( ३) एनं पशवो भुञ्जन्त उप तिष्ठे. रन्यन्न सभिन्द्यावह एनं पशवोऽभुञ्जन्त उप तिष्ठेरन्मनसा सं बांधत उभय करोति बहवं एवैन पशवो भुअन्त उप तिष्ठन्त उन्नेतर्युपहवच्छिन्ते य एव तत्र सोमपीथस्तमेवाव॑ रुन्धत उत्तरवेद्यां नि पति पशवो वा उत्तरवेदिः पशवो हारियोजनीः पशुष्वेव पशून्प्रति छापयन्ति (४) ॥ ( अश्रीणादन्तसंधाना पामल्पाः स्थापयन्ति ) ।

·११०५अनु.१०] कृष्णयजुषदीयतेसिरीयसंहिता। ( आग्रयणादीनां पुनर्यहकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पशष्टके पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः॥ १ ॥ ( अथ षष्ठाष्टके पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः )। ग्रहान्वा अनु प्रजाः पशवः प्रजायन्त उपाश्व. न्तर्यामार्वजावयः शुक्रामन्थिनौ पुरुषा ऋतुग्रहा नेकशफा आदित्यग्रहं गावं आदित्यग्रहो भूयि- ठाभिग्भिगृह्यते तस्मादावः पशूनां भूयिष्ठा यनिरुपान्शु हस्तेन विगृह्णाति तस्मादौ त्रीनजा जनयत्यथायो भूयसीः पिता वा एष य. दोग्रयणः पुत्रः कलशो यदाग्रयण उपदस्यत्कल- शाद्गृहणीयाद्या पिता (१) पुत्रं क्षित उपधावति तागेव तद्यत्कलश उपदस्यैदाग्रयणा• द्गृहणीयायथा पुत्रः पितर क्षित उपधावति ताहगेव तदात्मा वा एष यज्ञस्य यदाग्रयणो य- ग्रहो वा कलशो वोपदस्यदायणाद्गृणी- यादात्मन एवाधिं यज्ञं निष्करोत्यविज्ञातो वा एष ग़पते यदग्रियणः स्थाल्या गृणाति वाय- व्यैन जुहोति तस्मात् (२) गर्भणाविज्ञान ब्रह्महाऽवभृथम यन्ति परा स्थालीरस्यन्त्युद्वाय- व्यानि हरन्ति तस्मास्त्रिय जातां परोऽस्यन्रयु- पुास हरन्ति यत्पुरोरुचमाह यथा वस्यस आहरति ताहगेव तद्यग्रहं गृह्णाति यथा वस्यस आहृत्य प्राऽऽहं ताहगेव तद्यत्सादयति - ·२४७. भीमरसायणाचार्यविरचितमा यसमेता- [६षष्ठकाणी- ( सोमपात्रस्तुति) यथा वस्यस उपनिधायापकामति तादृगेव तद्यद्वै यज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तद्यदृचा तझुढं पुरस्तादुपयामा यर्जुषा गृह्यन्त उपरियादुप- यामा ऋचा यज्ञस्य धृत्यै ( ३)॥ ( या पिता तस्माइपकामति ताहगेव तद्यष्टादश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहितायां षष्ठाष्टके पश्चमप्रपाठके दशमोऽनवाकः ॥ १० ॥ -- - (अथ षष्ठाष्टके पश्चमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः )। प्रान्यानि पात्राणि युज्यन्ते नान्यानि यानि पराचीनानि प्रयुज्यन्तेऽमुमेव तैर्लोकमा जयति परांडिव ह्यमौ लोको यानि पुनः प्रयुज्यन्त इममेव तैलोकममि जयति पुनः पुनरिव हवयं लोकः प्रान्यानि पात्राणि युज्यन्ते नान्यानि यानि पराचीनानि प्रयज्यन्ते तान्यन्वोषधयः परा भवन्ति यानि पुनः ( १ ) प्रयज्यन्ते तान्यन्वोषधयः पुनरा भवन्ति प्रान्यानि पात्राणि युज्यन्ते नान्यानि यानि पराचीनानि प्रयुज्यन्ते तान्यन्वारण्याः पश- वोऽरण्यमप यन्ति यानि पुनः प्रयुज्यन्ते तान्यनु ग्राम्याः पशवो ग्राममुपायन्ति यो वै ग्राणां निदानं वेद निदानवान्भवत्याज्यमित्युक्थं तद्वै ग्रहाणां निदानं यदुपाशु शसति तत् (२) उपाश्चन्तयांमयोर्यवच्चैस्तदितरपा प्रहाणामेतद्वै

·-
पपा०५अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( सोमपात्रस्तुतिः)
ग्राणां निदानं य एवं वेद निदानवान्भवति यो
वै ग्रहाणां मिथुनं वेद प्र प्रजयां पशुभिर्मिथुन-
जायते स्थालीभिरन्ये ग्रहां गृह्यन्ते वायव्यैरन्य
एतद्वै ग्रहाणां मिथुनं य एवं वेद प्र प्रजया
पशुभिर्मिथनेजीयत इन्द्रस्त्वष्टुः सोममभीषहा-
ऽपिवत्स विष्वन ( ३) व्याछेत्स आत्मन्नारमणं
नाविन्दुत्स एताननु सवनं पुरोडाशानपश्यत्तान्निर-
वपत्तः स आत्मन्नारमणमकुरुत तस्मादनसवनं
पुरोडाशा निरुप्यन्ते तस्मादनसवनं पुरोडाशानां
प्राश्नीयादात्मन्नेवाऽऽरमणं कुरुते नैन सोमोऽति
पवते ब्रह्मवादिनों वदन्ति नर्चा न यजुषा पङ्-
क्तिराप्यतेऽथ किं यज्ञस्य पातत्वमिति धानाः
करम्भः परिवाप. परोडाशः पयस्यां तेन पङक्ति-
राप्यते तयज्ञस्य पाङक्तत्वम् ( ४ ) ॥
( भवन्ति यानि पुनः शसति तद्विष्वति चतुर्दश च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके
पश्चमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
इन्दौ वृवायाऽऽयुर्वं यशेन सुवर्गाय द्रो मरुद्भिरवितिरन्तमिपावण पाण उपा-
शुपावणेन्द्रो वृत्रहन्तस्य ग्रहान्नै पान्यानि पात्राण्येकादश ॥ ११ ॥
इन्दो वृत्राय पुन:तुनाऽऽह मिथुनं पशवो नेष्टः पत्नी सुपाश्व-
न्तर्यामयोचित्वारिंशत् ॥ ४२ ॥
-
-
हरिः ॐ
।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके
पश्चमः प्रपाठकः॥५॥

·२४७२ - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- षष्ठकाणे- ( दक्षिणाहोमकथनम् ) (अथ षष्ठाष्टके षष्टः प्रपाठकः)। (तत्र प्रथमोऽनुवाकः)। हरिः ॐ। सुवर्गाय वा एतानि लोकार्य हूयन्ते यहाक्षि. णानि द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति द्विपायजमानः प्रतिष्ठित्या आगीधे जुहोत्यन्तरिक्ष एवाऽऽकमते सदोऽभ्यति सुवर्गमेवैनं लोकं गमयति सौरीभ्या- मृग्भ्यां गार्हपत्ये जुहोत्यममेवैनं लोक समारो- हयति नर्यवत्यर्चाऽऽग्रीधे जुहोति सवर्गस्य लोक- स्याभिनीत्यै दिवं गच्छ सुवः पतेति हिरण्यम् (१) हुत्वोद्ग़हणाति सुवर्गमेवैन लोकं गमयति रूपेण वो रूपमभ्यमीत्याह रूपेण यांसा रूपमभ्यैति यद्धिरण्येन तुथोवो विश्ववेदा वि भजत्वित्याह तुथो है स्म वै विश्ववेदा देवानां दक्षिणा वि भजति तेनैवैना वि भजत्येतत्तै अमे राधः (२) ऐति सोच्युतमित्याह सोमच्युतर ह्यस्य राध ऐति तन्मित्रस्य पथा नयेत्याह शान्त्या ऋतस्य पथा प्रेत चन्द्रदक्षिणा इत्यहि सत्यं वा ऋत स. त्येनैवैना ऋतेन वि भजति यज्ञस्य पथा संविता नयन्तीरित्याह यज्ञस्य येताः पथा यन्ति यदक्षिणा भामणमय राध्यासम् ( ३) ऋषिमायमित्या- हैप ये ब्राह्मण ऋषिराीयो यः शुश्रुवान्तस्माद- वाह वि सुवः पश्य न्यन्तरिक्षामित्याह सवर्ग- मेवैन लोकं गमयहि यतस्व सदस्यरित्यहि मित्र. - ·पपा ०६अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २४७३ ( समिष्टय जुमिकथनम् ) स्वायास्मदात्रा देवत्रा गच्छत मधुमतीः प्रदाता- रमा विशतेत्याह वयमिह प्रदातारः स्मोऽम्मा- नमत्र मधुमतीरा विशतेति ( ४ ) वातदाह हिरण्यं ददाति ज्योति हिरण्यं ज्योति रेव पुर- स्तौद्धत्ते सुवर्गस्य लोकस्या ख्यात्या अमीधेद- दात्यमिखानेवर्तृन्त्रीणाति ब्रह्मणे ददाति प्रसूत्यै होत्रे ददात्यात्मा वा एष यज्ञस्य यद्धोताऽऽत्मान- मेव यज्ञस्य दक्षिणाभिः समर्धयति (५)॥ [ हिरण्य राधों राध्यासं मधुमतीरा विशतेत्यष्टाशिच ] । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पठाष्टके षष्ठप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ ( अथ षष्ठाटके षष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुषाकः) समिष्टयजूर्षि जहोति यज्ञस्य समिध्ये यदै यज्ञस्य क्रूरं यद्विलिष्टं यदत्येति यन्नात्येति यद- तिकरोति यन्नापि करोति तदेव तैः प्रीणाति नव जुहोति नव वै पुरुषे प्राणाः परुषेण यज्ञः संमितो यावानेव यज्ञस्तं प्रीणाति पक्रम्नियाणि जहोति षड्वा ऋतर्व ऋतूनेव प्रीणाति त्रीणि यपि ( १ त्रयं इमे लोका इमानेव लोका. प्रीणाति यह यज्ञं गच्छ यज्ञपति गच्छेत्याह यज्ञपतिमेवैनं गमयात स्वां योनि गच्छेत्याह स्वामेवेनं योनि गमयत्येष ते यज्ञो यज्ञपते सह- सूक्तवाकः सवीर इत्याह यजमान एव वीर्य ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [६षष्ठकाण्डे- (अवभृथयजमकथनम् ) दधाति वासिष्ठो है सात्यहन्यो देवभागं पप्रच्छ यत्सर्जयाम्बहुयाजिनोऽयीयजो यज्ञे (२) यज्ञं प्रत्यंतिष्ठिपा ३ यज्ञपता ३ विति स होवाच यज्ञ पंताविति सत्याद्वे सञ्जयाः परा करित होवाच यज्ञे वाव यज्ञः प्रतिष्ठाप्य आसीयजमानस्यापरा. मावायेति देवा गातुविदो गातं वित्त्वा गातु मित्याह यज्ञ एव यज्ञं प्रति छापयति यजमान- स्थापरामावाय (३)॥ ( यज षि यज्ञ एकचत्वारिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टक षष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ - - - ( अथ षष्ठ.ष्ट के षष्ठ प्रपाठके तृतीयोऽनुवाक. )। अवभृययपि जहोति यद्देवावांचीनमेकहा- यनादेनः करोति तदेव तेरव यजतेऽपोऽवभथमवे. त्यप्स वै वरुणः साक्षादेव वरुणमय यजते वमना वा भन्वित्य यज्ञ रक्षासि जिघासन्ति साम्ना प्रस्तोताsववैति माम वे रक्षोहा रक्षसाम्पहत्य त्रिनिधनमपैति त्रय इमे लोका एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षासि ( १ ) अप हान्त पुरुषः पुरुषो निधन- मुपैति पुरुषःपुरुषो हि रक्षस्वी रक्षसामपहत्या उरु हि राजा वरुणश्चकारेत्याह प्रतिष्ठित्यै शतं ते राजन्भिवजः सहस्रमित्याह भेषजमेवार कराय भिष्टितो वरुणस्य पाश इत्याह वरुणप.लाभि - - ·२४७५ - प्रपा०६अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयनैतिरीयसंहिता । (अवभृथयजोमकथनम् ) तिष्ठति बर्हिरभि जुहोत्याहुतीनां प्रतिष्ठित्या अथों अभिवत्येव जुहोत्यपबर्हिषः प्रयाजान् ( २ ) यजति प्रजा वै बर्हिः प्रजा एव वरुणपाशान्म. श्चत्याज्यभागौ यजति यज्ञस्यैव चक्षुषी नान्तरैति घणं यजति वरुणपाशादेवन मुञ्चत्यग्नीवरुणी यजति साक्षादेवैनं वरुणपाशान्मुश्चत्यपबर्हिषावनू- याजो यजति प्रजा वै बर्हिः प्रजा एवं वरुणपाशा- मुंश्चति चतुरैः प्रयाजान्यजाते द्वावनूयाजौ षट्स पद्यन्ते षड्वा ऋतवः ( ३) ऋतुष्वेव प्रति तिष्ठ- त्यवभृथ निचङ्कुत्याह यथोदितमेव वरुणमय यजते समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तरित्याह समुद्रे ह्यन्न- वरुणः सं त्वा विशन्त्वोषधीरुताऽऽप इत्याहाद्भि- रेबैनमोषधीभिः मम्यश्चं दधाति देवीराप एष वो गर्भ इत्याह यथायजुरवैतत्पशवो वे ( ४ ) सोमो यद्भिन्दुना भक्षयेत्पशुमान्स्यावरुणस्त्वेनं गृह्णीया- धन्न भक्षयैदपशुः स्यान्नैनं वरुणो गृह्णीयादुपस्पृ- श्यमेव पंशुमान्भवति ननं वरुणो गृह्णाति प्रति युतो वरुणस्य पाश इत्याह वरुणपाशादेव निर्मू- च्यतेऽप्रतीक्षमा यन्ति वरुणस्यान्तर्हित्या एधोऽस्ये. धिषीमहीत्योह समिधैवाग्निं नमस्यन्त उपायन्ति तेजोऽसि तेजो मयि धेहीत्याह तेज एवाऽऽत्म- न्धत्ते ( ५)॥ ( रक्षासि प्रयाजानृतवो वे नमस्यन्तो द्वादश च ) . - - - ·२४७६ भीमस्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- काणे- (यूपैकादशिनीकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतेचिरीयसंहितायां पठाटके षष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ - ( अथ षष्ठाष्टके षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः) स्मयेन वेदिमदान्त रथाक्षेण वि मिमीने यूप मिनोति त्रिवृतमेव वन संभरय भ्रातृव्याय प्र हरति स्तुत्यै यदन्तर्वेदि मिनुयादेवलोकमभि जये. यहिदि मनुष्यलोकं वैद्यन्तस्य संधौ मिनात्युभ- योलोकयोरभिजित्या उपरसमिता मिनुयापितलो ककामस्य रशनसमिता मनुष्यलोककामस्य च. पालसमितामिन्द्रियकामस्य सर्वान्समा प्रतिष्ठा- कामस्य ये अयो मध्यमास्तान्समा पशुकामस्यै- तान्दै (१) अर्नु पशव उपतिष्ठन्ते पशुमानेव भवति व्यतिपजेदितरान्प्रजयवैन पशुभिर्व्यतिपजति यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति गतमितं तस्य मिनुयादुत्तराध्य वर्षिष्ठमथ हसीयासमेषा वे गतमिद्यस्यैवं मिनोति ताजा मीयते दक्षि- णाध्य वर्षिष्ठं मिनुयात्सुवर्गकामस्याथ हसीया. ममाक्रमणमेव तत्सेतुं यजमानः कुरुते सुवर्गस्य लोकस्य समष्टयै ( २ ) यदेकस्मिन्यूपे द्वे रशने परिव्ययति तस्मादेको द्वे जाये विन्दते यनैकार ग्शनां द्वयोयूपयोः परिव्ययति तस्मान्नैका द्वौ पती विन्दते यं कामयैत स्न्यस्य जायतेत्यपान्ते तस्य व्यतिषजेत्स्येवास्य जायते यं कामयेन - ·२४७७ पपा०६अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीय चैतिरीयसंहिता। ( पश्वकादागिनीकथनम् ) पुमानस्य जायतेत्यान्तं तस्य प्र वैष्टयेत्पुमानेवास्य (३) जायतेऽसुरा थे देवान्दक्षिणत उपनियन्ता- देवा उपशयेनैवापानुदम्त तपशयस्योपशयत्वं यहक्षिणत उपशय उपशये भ्रातृव्यापनुत्त्य सर्वे वा अन्ये यूपाः पशमन्तोऽयोंपशय एवापशस्त- स्य यजमानः पर्यन निर्दिशेदार्तिमार्छ यजमा- नोऽसौ ते पशुरिति निर्दिशेयं द्विण्याद्यमेव ( ४ ) दृष्टि तमस्मै पशं निर्दिशति यदि न द्विष्यादाखुस्तै पशरिति बूयान ग्राम्यान्पशन्हिनस्ति नाऽऽरण्या- प्रजापतिः प्रजा असृजत सोऽन्नायेन व्यायंत स एतामेकादशिनीमपश्यत्तया वै सोऽन्नाद्यमारुन्ध यद्दश यूपा भवन्ति दशाक्षरा विराडन्ने विरावि राजैवान्नाद्यम रन्धे ( " ) य एकादशः स्तन एवास्यै स दुह एवैनां तेन वज्रो वा एषा सं मी- यते यदेकादशिनी सेश्वरा पुरस्तात्प्रत्यश्च यज्ञ संमंदितोर्यत्पत्निीवतं मिनोति यज्ञस्य प्रत्य नबध्ये सयत्वार्य (६)॥ (वै समष्टय पुनेिवास्य यमेव सन्धे विश्शच ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयमंहितायां षष्ठाष्टके षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ( अथ षष्ठाष्टके षष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)। प्रजापतिः प्रजा असृजत स रिरिचानोऽमन्यत स एतामेकादशिनीमपश्यत्नया वै स आयुरिन्द्रिय वीर्यमात्मन्नधत्त प्रजा इव खलु वा एष सृजते यो ·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [६षष्ठकाणे- ( पश्वेकादशिनीकथनम् ) यते स एतर्हि रिरिचान इव यदेकादशिनी भवत्यायुरेव तपेन्द्रियं वीर्य यजमान आत्मन्धत्ते प्रैषाऽऽमेयेन वापयति मिथुन सारस्वत्या करांति रेतः ( १ ) सौम्यन दधाति प्र जनयति पौष्णेन बार्हस्पत्यो भवति ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्म वास्मै प्रजाः प्र जनयति वैश्वदेवो भवति वैश्व- देव्यों वै प्रजाः प्रजा एवास्मै प्र जनयतीन्द्रिय- मेवेन्द्रेणाव रुन्धे विंश मारुतेनाजो बलमैन्द्राग्नेन प्रसवार्य मावित्रो निवरुणत्वाय वारुणो मध्यत ऐन्द्रण लभते मध्यत एवेन्द्रियं यजमाने दधाति (२) पुरस्तादिन्द्रस्य वैश्वदेवमा लभते वैश्वदेवं वा अन्नमन्नमेव पुरस्ताद्धत्तं तस्मात्परस्तादन्नमद्यत ऐन्द्रमालभ्यं मारुतमा लभते विड्वै मरुतो विशं. मेवास्मा अनु वधाति यदि कामयेत योऽवगतः सोऽ५ रुध्यतां योऽपरुद्धः सोऽवं गच्छत्वित्यैन्द्रस्य लोके वारुणमा लभेत वारुणस्य लोक ऐन्द्रम् ( ३ ) य एवावंगतः सोऽप रुध्यते योऽपरुद्धः सोऽव गच्छति यदि कामयैत पूजा मुह्येयुरिति पशव्यतिषजेत्प्रजा एव मोहयति यदभिवाहतोऽपां वारुणमालभैत प्रजा वरुणो गृह्णीयादक्षिणत उदश्वमा लभतेऽपवाहतोऽपा प्रजानामवरुणग्रा- हाय (४)॥ ( रेतो यजमाने दधाति लोक ऐन्द५ सप्तत्रिशच्च ) । - - ·मपा०६अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता। ( सौम्यचरुकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीतत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके षष्ठप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ ( अथ षष्ठाष्टके षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)। इन्द्रः पत्निया मनुमयाजयत्तां पमिकतामुद- सृजत्तया मनुराोयत्पर्यमिकृतं पानीवतमत्सृजति यामेव मनुद्धिमान तामेव यजमान धोति यज्ञस्य वा अप्रतिष्ठिताद्यज्ञः परा भवति यज्ञ पराभवन्तं यजमानोऽनु परो भवति यदाज्यन पानीवतः संस्थापयति यज्ञस्य प्रतिष्ठित्यै यज्ञ प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनु प्रति तिष्ठतीष्टं वपया ( १ ) भवत्यनिष्टं वशयाऽयं पानीवतेन प्र चरति तीर्थ एव प्र चरत्ययों एतीवास्य याम- स्त्वाष्ट्रो भवति त्वष्टा वै रेतसः सिक्तस्य रूपाणि वि करोति तमेव वृषाणं पत्नीष्वपि सृजति सोऽस्मै रूपाणि वि करोति (२)॥ ( वपया परिशच्च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पठाष्टके षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ - (अथ षष्ठाष्टके षष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)। घन्ति वा एतत्सोमं यदभिपुण्वन्ति यत्सौम्यो भवति यया मृतायानुस्तरैणी मन्ति तागेव तद्यदुत्तरार्धे वा मध्ये वा जुहुयाद्देवताभ्यः समंद दध्याइक्षिणार्धे जुहोत्यंषा वे पितॄणां दिक्स्वाया. मेव दिशि पितन्निरवदयत इ.. तुभ्यों हरन्ति साम- ·२४८० । - श्रीमत्तायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [६षष्ठका है- ( सौम्यचरुकथनम् ) देवत्यों वै सौम्यो यदेव साम्नश्छम्बट्कुर्वन्ति तस्यैव स शान्तिरव (१) ईक्षन्ते पवित्रं वै सौम्य आत्मानमेव पवयन्ते य आत्मानं न परिपश्यदि- तासः स्यादभिददिं कृत्वाऽवेक्षत तस्मिन्यात्मान परिपश्यत्ययों आत्मा मेव पवयते यो गतमनाः स्यात्माऽवेक्षेत यन्मे मनः परागतं यद्वा मे अपरा. गतम् । राज्ञा सोमन तद्वयमस्मासु धारयामसीति मन एवाऽऽत्मन्दाधार २) न गतमंना भवत्यप वैततीयसबने यज्ञः कामतीजानादनीजानमभ्या- मावैष्णव्यर्चा घृतस्य यजत्यमिः सी देवता विष्णयज्ञो देवताश्चैव यज्ञं च दाधारोपाशु यं- जति मिथुनत्वाय ब्रह्मवादिनों वदन्ति मित्रो यज्ञस्य स्विष्टं युवते वरुणो दरिष्टं के तर्हि' यज्ञः के यजमानो भवतीति यन्मत्रावरुणीं वशामाल- मते मित्रेणैव ( ३ ) यज्ञस्य विष्ट शमयति व- रुणेन दुरिष्टं नाऽऽर्तिमाछति यजमानो यथा वै लालेनोवरी प्रभिन्दन्त्येवमुक्सामे यज्ञ प्र भिन्तो यन्मैत्रावरुणीं वशामालभते यज्ञादेव अभिमाय मत्यमन्ववास्यति शान्य यातयांमानि वा एतस्य छन्दांसि य ईजानश्छन्दसामेष रसो यदशा यन्मत्रावरुणी वशामालभते छन्दास्येष पुनरा प्रीणात्ययातयामस्वायायो छन्दःस्वेव रस दधाति (४)॥ ( अब दाधार मिषेणैव पीणाति पटच । - ·कृपयजुर्वेदीयतेसिरीयसंहिता। (मतिमायग्रहकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पठाष्टके षष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ (भथ षष्ठाष्टके षष्ठप्रपाठकेऽष्ठमोऽनुवाकः)। देवा वा इन्द्रियं वीर्य व्यभजन्त ततो यद- त्य शिष्यत तदतिमाया अभवन्तदतिमायाणाम- तिग्राह्यत्वं यदतिग्राह्या गृह्यन्त इन्द्रियमेव तीर्य यजमान आत्मन्धत्ते तेज आमेयेनेन्द्रियमन्द्रेण प्रमास सौर्येणोपस्तम्भनं वा एतयज्ञस्य यद- तिप्रायश्चिके पृष्ठानि यत्पृष्टयन गलीयात्रा यहं पृष्ठानि स शृणीयुर्यदुक्थ्य (१) गुही- यात्प्रत्यश्च यज्ञमतिग्राह्यः स शृणीयुर्विश्वजिति संवैपृष्ठे ग्रहीतव्या यज्ञस्य सवीर्यत्वार्य प्रजापति देवेभ्यों यज्ञान्व्यादिशत्स प्रियास्तनूरप पंधत्त तदतियाह्या अभवन्धितनुस्तस्य यज्ञ इत्याहुर्यस्या- तिवाया न गृह्यन्त इत्यप्यग्निष्टोमे ब्रहीतव्या यज्ञस्यं सतनुत्वाय देवता वै सर्वा. सहशीरासन्ता न व्यावृतमगच्छन्ते देवाः (२) एत एतान्ग्रहा. नपश्यन्तानगहणताऽऽग्नेयमग्निरैम्ब्रमिन्द्रः सौर्थ १. सूर्यस्ततो वै तेऽन्यामिदेवतामियावतमगन्य- स्यैवं विवर्ष एते ग्रहां गुह्यन्त व्याकृतमेष पाप्मना मातृव्यण गच्छतीमे लोका ज्योतिष्मन्तः समा. बहीर्याः कार्यों इत्याहुराग्नेयेनास्मिल्होके ज्योति- धत्त ऐन्द्रेणान्तरिक्ष इन्द्रवायू हि सगुजौ सौर्येणा- - ·२४८२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [६षष्ठकाण्डन ( अदाभ्यग्रहकथनम् ) मुष्मिल्लोके ( ३ ) ज्योतिधत्ते ज्योतिष्मन्तोऽस्मा इमे लोका भवन्ति समावदीर्यानेनान्कुरुत एतान्दै ग्रहान्बम्बाविश्ववयसाववित्तां ताभ्यामिमे लोकाः परांश्चश्चार्वाञ्चश्च प्राभुर्यस्यैवं विदुष एते ग्रहां गृह्यन्ते प्रास्मा इमे लोका. परीश्चश्चार्वाञ्चश्च भान्ति (४)॥ ( उक्टेयं देवा अमुर्खािल्लोक एकान्नचत्वारिशच ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां षष्ठाष्टके षष्ठप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥८॥ - - - अथ षष्ठाटके षष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाक.)। देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसरा अकुर्वत ते देवा अदाभ्ये छन्दांसि सव॑नानि समस्थापयन्ततो देवा अभवन्पराऽसरा यस्यैवं विदुषोऽदाभ्यो गृह्यते भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातव्यो भवति यद्वै देवा असरानदा येनाव-नवन्तददाभ्यस्यादाम्यत्वं य एवं वेद दभ्नोत्येव भ्रातव्यं नैनं भ्रातव्यो दम्नोति (१) एपा वै प्रजापतेरतिमोक्षिणी नाम तनूर्यददाभ्य उपनद्धस्य गृहणात्यतिमुक्त्या अति पाप्मानं माढव्य मुच्यते य एवं वेद घन्ति वा एतस्सोमं यदभिषण्वन्ति सोमें हन्यमाने यज्ञो हन्यते यज्ञे यजमानो ब्रह्मवादिनों वदन्ति किं तयज्ञे यजमानः कुरुते येन जीवनसवर्ग लोकमेतीति जीवग्रहो ·(२४८३ वजनु०१.] कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता। (अशुमहकथनम् ) वा एष यददाभ्योऽनमित्तस्य गृह्णाति जीवन्त- मेवैन सुवर्ग लोकं गमयति वि पा एतयज्ञ छिन्दन्ति यददाभ्ये सरस्थापयन्स्यश्शूनपि सृजति यज्ञस्य संतत्यै (२)॥ ( दनोत्यनभिषुतस्य गृह्णात्येकानविंशतिश्च ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां पहाटके षष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ - - ( अथ षष्ठाष्टके षष्ठप्रपाठक दशमोऽनुवाकः )। देवा वै प्रबाहुम्महानगृह्णत स एतं प्रजाप- तिरशमं पश्यत्तमंगृहीत तेन वै स आनोंयस्यैवं विदुषोऽश्शयत अध्नोत्यव सकृदभिभूतस्य हणाति सकृद्धि स तेनाऽऽर्नोन्मनमा गृह्णाति मन इव हि प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्या औदुम्बरेण गृणात्यूर्वा उदुम्बर ऊजमेवाव॑ रुन्धे चतुः सक्ति भवति दिक्षु (१) एव प्रति तिष्ठति यो वा अशोरायतनं वेदाऽऽयतनवान्भवति वामदे- व्यमिति साम तद्वा अस्याऽऽयतनं मनसा गाय- मानो ग्रहणात्यायतनवानेव भवति यदध्वपुर शं गृहणनार्धयेदुभाभ्यां नयंताध्वर्यवे च यजमानाय च यर्धयेंदुभाभ्यांमध्येतानवानं गृह्णाति सेवा स्पधिहिरण्यममि व्यनित्यमृतं वे हिरण्यमायः प्राण आयुषैवामृतमाभि धिनोति शतमानं भवति - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- ( (षोडशिग्रह) शतायः पुरुष. शतेन्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिये प्रति तिधति ( २)॥ ( विश्वनिति विश्गतिश्च ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहितायां पठायो षष्ठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥१०॥ अथ षष्ठाटके षष्ठप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः)। प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान्न्यादिशत्स रिरिचा. नोऽन्यत स यज्ञानार पोडशधेन्द्रियं वीर्यमात्मा. नमभि समक्खिदत्तपोडश्यभवन वै पौडशी नाम यज्ञोऽस्ति यद्वाव पौडश स्तोत्र षोडश शर्व तेन षोडशी तस्पोडशिनः षोडशित्वं यषोडशी गृह्यत इन्द्रियमेव तद्वीय यजमान आत्मन्धले देवेभ्यो वै संवर्गो लोकः ( १ ) न प्राभवत्त एतर पौडशिनमपश्यन्तम॑गृह्णत ततो वै तेभ्यः सुवर्गों लोकः प्राभवद्यत्षोडशी गृह्यतै सुवर्गस्य लोक- स्याभिजिया इन्द्रो वै देवानामानुजावर आसीत्स प्रजापतिमुपांधावत्तस्मा एत५ पौडशिनं प्रायच्छ- त्तमंगणीत ततो वै सोऽय देवतानां पर्यैद्यस्यैवं विदुषः षोडशी गृह्यते ( २ ) अयमेव समानानां पति प्रातःसवने गृह्णाति वजो वै षोडशी वजः प्रातःसवनर स्वादेवनं योनेनिग्रहणाति सर्वनेसब- नेऽभि ग्रहणाति सर्वनात्मवनादेवैनं प्र जनयति तृतीयसवने पशुकामस्य ग्रहणीयादवो वै पौडशी - ·my परीचिपलहित्य। । हतार- मधे नोक्ये पाणीयात्प्रजा दे पुशव लानि (३) एणीमामा परस्य निहिदतिराने पशुकामरूप हनीपाइलो ये पौडशी वणैवास्मै पशूनवरुध्य रात्रियोपरिधा- कामयत्ययमिष्टोमे राजन्यस्य 'राहणीमाव- कामो हि राजन्यो यजते साह एवास्मै बजे गणाति स एनं बजो भूख्यो इन्धे निवी दहत्ये- कविश्र स्तोत्रं भवति प्रतिष्ठिस्य हरिबच्छस्यत्त इन्द्रस्य प्रियं धाम (४) उपाऽऽमोवि कनीया- रति वै देवेषु छन्झरस्मसारासस ते देवाः कनीयमा छन्दमा ज्वायत्छन्दोऽभि व्यंश- सन्ततो वै तेऽसुराणां लोकमवृक्षत यकीयसा छन्दसा न्यायधन्दोऽमि विशरसति भातम्य- स्पैर तल्लोकं ते पडक्षराण्यति रेचयन्ति पाया शत ऋतूसव पीणाति चयारि पूर्वाण्या कल्प. यन्ति (५) चतुष्पद एव पशून रुन्धे दे उतरे द्विपद एवार्य रुन्धेऽनुष्टुभममि सं पादयन्ति वाग्वा अनुष्टुप्तस्मात्प्राणानां वागुनमा समयावि- पिते मूर्य षोडशिनः स्तोत्रमुपाकरोत्येतस्मिन्वे लोक इन्द्रो वृत्रमहरसाक्षादेव वनं प्रातृव्याप प्र हरत्यरुणपिशङ्गोऽश्वो दक्षिणेतद्वै वर्षस्य रूपर प्रयाय (4)॥

·भीवत्सायणाचार्यविरचितमानसमेवा- - (पोडशिमहकपनम्) (लोको विदुषः षोडशी गृह्यते यदुक्थ्ये धाम कल्पपति सप्तचत्वारिशच) इति कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहितायां पठाष्टके षष्ठप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ - सुवर्गाप्र यदाक्षिणानि समिष्टयरष्यवभथयपि स्फ्पेन वेदैि पूजा- पतिरिन्द्रो नन्ति देवा वा इन्द्रियं देवा वा अदापे देवा वै प्रबाहुक्प्रजापतिः त रिरिचानः स यज्ञाना पेडशधैकादश ॥ ११ ॥ सुवर्य यजति प्रजाः सौम्येन गृहणीया प्रत्यर्थ गृणीयात्मजां पशुन्त्रिचत्वारि शत् ॥ ४३ ॥ हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहितायां यहाटके षष्ठः प्रपाठकः॥ ६॥ - मूलक्रमेण षष्ठाष्टके-प्र. ६ अ• ६६ भाष्पक्रमेण षष्ठकाण्डे-प० ६ अ० ६६ मूळक्रमेणाऽऽदितः समष्टयङ्काः-अष्ट० ६५० ३९ अ० ५३४ भाष्यकमेणाऽऽदितः समष्टयडूकाः-का० ६ ५० ३९ अ० ५२९ समाप्तोऽयं कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायाः षष्ठः काण्डः।

·अथ सभाष्यकृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां
सप्तमं काण्डम् ।
( तत्र प्रथमपाठके प्रथमोऽनुवाकः )।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं बन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
चयनबालणं काण्डे पश्चमे स्फुटमीरितम् ।
षष्ठे तु काण्डे सोमस्य मन्त्राणां ब्रालणं कमात् ॥ २ ॥
उक्तं मन्त्रास्त्वाद्यकाण्डे द्वितीयादिपपाठकैः।
विमिरुक्ता ब्राह्मणं च व्याख्यातं तत्र तैः सह ॥ ३ ॥
षट्स्युः प्रपाठकाः षष्ठे काण्डे प्रत्येकमेषु च।
एकादशानुवाकाः स्युस्वदर्थानम्पनुक्रमात् ॥ ४ ॥
पाग्वशं क्षुरकर्मादिसंस्कृतः पविशेदिति ।
आये. मोक्तं द्वितीये तु दीक्षाहुतय हरिताः ॥ ५॥
कृष्णाजिनेन वस्त्रेण दीक्षा मेखलया तथा ।
कुर्यात्तृतीये तत्मोक्तं तथा कृष्णविषाणया ॥ ६ ॥
चतुर्थे दण्डमादाय मुष्टीकरणवाग्यो ।
रुत्वाऽसौ दीक्षितो भूत्वा नियमान तिष्ठति ।। ७ ।।
पश्चमे पापणीया त्पाषष्ठे त्वरुणया कपः।
सप्तमे तत्मकारः स्यादृष्टमे पदसंग्रहः ॥ ८॥
सोमोन्मानं तु नवमे दशमेऽन्यैश्च तत्कयः ।
एकादशे कीतसोमं शकंटेन नयेरिति ॥ ९ ॥
मपाठकेस्मिन्पथमेऽनुवाकार्थाः समीरिताः।
पाठके द्वितीयेऽवानुवाकान्क्रिपाबुवे ॥१०॥
भातिथ्येष्टिरिहाऽऽधे स्वात्तानूनवं द्वितीयके ।
पथावान्तरदीक्षा च तृतीये तूपसद्भवेत् ॥१५॥
वैदिरुका चतुर्थेऽथ पचमे व्रतनिर्णयः।
षष्ठे काम्या पागभूमिः संतमे वेदिरुतरा ॥ १२ ॥

·श्रीमत्स्क्ष्यणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [सामानी- (ज्योतिष्टोमतदायसंस्थारूपामिष्टोमयोविधानस) व्यापारणं वट स्वादविर्धानमनन्तरे । दशमे तु सदा भोकं पोक्ता उपरवाः परे ॥ १३॥ पपाठकेऽनुवाकार्या दिवीय अस्मिनुदीरिताः । तृतीपस्याऽदिवे त विष्णियाः स्युदिपीपके ॥ १४॥ अग्नीषोमप्रणयनं तृतीये यूपखण्डनम् । चतुर्थे स्थापयेधूपं वह्नि मनावि पश्चमे ॥ १५॥ नियुनक्कि पशुं पठे सामिधेन्यस्तु सममे । भापारी र प्रमाणाय सटी हिंसनं पोः ॥१६॥ मरमे स्याहसाझेपोऽवदानानि स्वनन्तरे । एकादसे वनगाणास्तीयोऽयं पाठक १७ ॥ गुइयागचतुर्थाये बसतीकर्म ईरिताः । दिवायेज्य तदीये सामोपायहरणं श्रुषम् ॥ १८ ॥ सोमोन्मानं चतुर्थे स्थापत्रमादिषु सातु । उपांशुममुला आयपणानता हि ग्रहाः भूताः ॥ ९॥ उपांशुरन्तर्यामच तुवीयश्चन्द्रवातः । मेषावरुणनामा स्पादाचिनारुपमहस्वथा ॥ २० ॥ शुकामन्थिमहावामपणस्तुर्यः प्रपाठकः । उक्थ्यमहः पचपाये दितीये ध्रुव रितः ॥ २१॥ मनुमहास्तृवीपे स्युरेन्बाग्रस्तु चतुर्धके । महत्वतीया माहेन्ववेत्येते परमे भुवाः ।। २२ ॥ स्थादादित्यमहः षष्ठे सावित्रः सतमे तथा । बनदेवोऽथाष्टमे हि भुवः पानीववो ग्रहः ॥ २३ ॥ हारियोजनसंमस्तु नवमे यह ईरिवः । क्षये त्वाप्रपणा दशमे स्यात्पुनर्वहः ।। २४ । *सोमपत्रिस्तुनिस्वन्त्ये पचमोऽयं प्रपाठकः । पडाचे दक्षिणमा समिटपनुरुधर ॥ १५ ॥ * प्रतवर्धस्थाने स. च. पुस्तकयो: 'वनीयपुरोडाशविरकाव का प्रयाको मेऽनुवाका एवमीरिताः' एतादृशालीको ति।

·अप०अनु०१७ कृष्णयजुर्वेरीयतैतिरीयसंहिता । २४८९ (ज्योतिष्टोमतदायसंस्थारुपामिष्टोमयोर्विधानम् ) तृतीपेज भृथस्तुयें यूपैकादशिनी स्मृता । पश्वेकादशिनी तू षष्ठे पानीवतः पशुः ॥ २६ ॥ सौम्यश्वरुः सप्तमे स्यादतिग्राह्यास्तथाऽष्टमे । अदाभ्यो नवमे तद्वदंशुस्तु दशमे श्रुतः ॥ २७ ॥ षोडश्यकादशे पोक्त एवं षष्ठः सभापितः । एकाहाहीनसत्राणि सोमभेदा इमे वयः ।। २८ ॥ वर्यन्ते सप्तमे काण्डे मन्त्राः केऽप्यश्वमेधगाः । ज्योतिष्टोमः सोमयागमतिः स तु सप्तधा ॥ २० ॥ अमिष्टोमो ज्योतिर्भदैमूलपकातिरादिमः । स्तोमा ज्योतींषि यस्पासौ ज्योतिष्टोमः स ईरितः ॥ ३० ॥ त्रिवृत्पश्चदशः सप्तदशः स्तोमास्त्रयो मताः । तथैकशि एतानि ज्योतीषीत्यभ्यधाच्छ्रुतिः ॥ ३१ ॥ सोऽयपेतादृशो ज्योतिष्टोप आदौ विधीयते । (इति भाष्यकारोपोदधातः)। ( अथ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमोऽष्टकः) । (तत्र प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः)। हरिः ॐ प्रजननं ज्योतिरमिर्देवानां ज्योतिर्विराद्छ- दसा ज्योतिर्विराइवाचोऽमौ सं तिष्ठते विराज- माभि सं पद्यते तस्मात्तज्ज्योतिरुच्यते द्वौ स्तोमौं प्रातःसवनं वहतो या प्राणश्चापानश्च द्वौ माध्य- दिन सर्वनं यथा चक्षुश्च श्रोत्रं च दौ तृतीयस. पनं यथा वाक्च प्रतिष्ठा च पुरुषसंमितो वा एष यज्ञोऽस्थूरिः (१) यं कामं कामयते तमेतेना- भ्यश्नुते सर्व' ह्यस्थूरिणाऽभ्यश्नुतेऽमिष्टोमेन वै ·२४९० - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाध्यसमेता-७ समकाण्डे- (ज्योतिष्टोमतदायसंस्थारूपामिष्टोमयोर्विधानम् ) प्रजापतिः प्रजा असजत ता अमिष्टोमेनैव पर्यग- हाचासां परिगृहीतानामश्वतरोऽत्यप्रवत तस्यान- हाय रेत आऽदत्त तद्र्दभे न्यमातस्मादर्दभो द्विरेता अथों आहुडबायां न्यमार्डिति तस्मादडवा द्विरेता अर्थों आहुरोषधीष ( २ ) न्यमाडिति तस्मादोषधयोऽनभ्यक्ता रेभन्त्ययों आहुः प्रजासु न्यमार्डिति तस्मायमौ जायेते तस्मादश्व- तरो न प्रजायत आतरेता हि तस्मादर्हिष्यन- वक्तृप्तः सर्ववेदसे वा सहस्त्रे पाऽवक्लुप्तोऽति ह्यप्रं- वत य एवं विद्वानमिष्टोमेन यजते प्राजाताः प्रजा जनयति परि प्रजाता गृह्णाति तस्मादाहु- ज्येष्ठयज्ञ इति (३ प्रजापतिर्वाव ज्येष्ठः सत्यते- नाग्रेऽययत प्रजापतिरकामयत प्र जायेयेति स मुखतस्त्रिवतं निरभिमीत तमग्निर्देवताऽन्वसृज्यत गायत्री छन्दों रथंतर साम बामणो मनुष्याणा- मजः पशूनां तस्माचे मुख्या मखतो बसंज्यन्तो- रसो बाहुभ्यां पञ्चदशं निरमिमीत तमिन्द्रों देव- ताऽन्वसृज्यत त्रिष्टुप्छन्दों बृहत् ( ४ ) साम राजन्यों मनुष्याणामविः पशूनां तस्मात्ते वीर्या. वन्तो वीयाध्यसूज्यन्त मध्यतः संनदर्श निर- मिमीत तं विश्वे देवा देवता अन्वसज्यन्त जगती उन्दो वैरूपः साम वैश्यों मनुष्याणां गाव: पशूनां तस्मान आयो अन्नधानाध्यसूज्यन्त - - ·२४९१ 401 मनु.] कृष्णयजुसयतत्तिरीयसंहिता । (ज्योतिष्ठोमतदायसंस्थारूपामिष्टोमयोर्विधानम् ) तस्मायारसोऽन्येभ्यो भूयिष्ठा हि देवता अन्व- मज्यन्त पत्र एकविरशं निरमिमीत वमनुष्टुप्छन्दः (५) अन्वमन्यत वैराज साम शुद्रों मनुष्या- णामश्वं. पशूनां तस्मात्तौ भूतसंकामिणावश्वश्व शुद्रश्च तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनवक्लुप्तो न हि देवता अन्वम॑ज्यत तस्मात्पादावुप जीवतः पत्तो ह्यम- ज्येतां प्राणा वै त्रिवृदधमासाः पञ्चदशः प्रजा- पतिः सप्तदशस्त्रय इमे लोका असावादित्य एक- विश्व एतस्मिन्या एते श्रिता एतस्मिन्प्रतिष्ठिता य एवं वेदैतस्मिन्नेव श्रेयत एतस्मिन्प्रति तिष्ठति (६)॥ ( अस्थूरिरोषधीषु ज्येष्ठयज्ञ इति वृहदनुष्टुप्छन्दः प्रतिष्ठिता न च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सामाष्टके प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ - - -- -- ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमपाठक प्रथमोऽनुवाकः)। वपेतं ज्योतिष्टोपं विधातुं दृष्टान्तत्रयेण ज्योतिष्ट्वं तावद्दर्शयति- प्रजननमिति । मनुष्याणां मध्ये पजोत्पादनं ज्योतिः । अपत्यरहितास्तु म्लानमुखास्तमःसदृशा भवन्ति । देवतानां मध्ये ज्योतिरनिः । अन्यातां देव. वानां गृहमध्ये यथा दीपापेक्षा नैवमनेरन्यापेक्षाऽस्ति । छन्दसां मध्ये विरा. हन्दो ज्योतिः । दीप्तिवाचकेन राजतिधातुना व्यवह्रियमाणत्वात् । वदेव- त्रिविधमपि लोकपसिद्धं ज्योतिः सोमयागे संपादयितुं शक्यते । प्रजोत्पचिता. धनरूपत्वं तावद्वक्ष्पते-" अमिष्टोमेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत ॥ इति । अभिरूपत्वं विराडूपत्वं चावैव संपाद्यते । या वाचो विराट्तदुपलक्षिवा दश- १ स. प. च. °दनत्वं ज्यो ।

·(का- २४९२ श्रीमात्सायणाचारविरचितमा यसमेता- (ज्योतिष्टोमतदायसंस्थारूपामिष्टोमयोर्विधानम् ) संख्या दशाक्षरा विराडिति श्रुतेः, सेयं संख्याऽनो समाप्यते। तथा हि-पात:- सवने बहिष्पवमानाख्यस्तोत्रस्य त्रिवृत्स्तोमः । तत्र विषु सूक्तेष्वे कैकस्मिस्तिस्त्र कर इत्येषं नव स्तोत्रियाः । तथा तस्मिन्नेव सवने चतुर्बाज्यस्तोत्रेषु पञ्चद- शस्वोमे सति षष्टिः स्तोत्रीयाः संपद्यन्ते । तथा माध्यंदिनसक्ने माध्यंदिनपवमा- नाख्यस्तोषम्य पञ्चदशस्तोमे सति पश्चदश स्तोत्रीयाः संपद्यन्ते । तथाऽस्मि- नेव सर्वन चतुर्ष पृष्ठस्तोत्रेषु सप्तदशस्तोमे सत्यष्टषष्टिः स्तोत्रीयाः संपद्यन्ते । तथा तृतीयसक्न आर्भवपवमानाख्यस्तोत्रस्य सप्तदशस्तोत्रे सति सप्तदश स्तोत्री- याः संपद्यन्ते । यद्यपि माध्यंदिनपवमानार्भवपवमानयोः सूतभेदाचोऽत्यन्तं बहवः सन्ति तथाऽपि स्तोत्रगतस्तोमपयुक्त्या गणनेपमित्यविरोधः । तथा तस्मिन्नेव सवने यज्ञायज्ञियस्तोत्रस्यैकविंशस्तोपे सत्येकविंशतिसंख्याकाः स्तोत्रीयाः, संपद्यन्ते । तदेवं प्रातः सवन एकोनसप्ततिर्माध्यंदिनसक्ने व्यशीविस्तृतीयसव- नेऽष्टाविंशदिति मिलित्वा नवत्यधिकाः शतसख्याकाः स्तोत्रीया भवन्ति । ताश्च दशभिर्विभक्ताः सत्य एकोनविंशतिविराड्रपाः संपद्यन्ते । सेयं संपद्यमाना स्तोत्रीयाख्या वाचः संबन्धिनी विराडुपलक्षिता दशसंख्याऽमो समाप्यते । अन्तिमस्य यज्ञायज्ञियस्तोत्रस्याऽऽग्नेयत्वात् । अमिर्हि तत्र प्रतिपाद्यते । पज्ञा- यज्ञा वो अमय इत्यान्नानात् । अतोऽग्निरूपत्वं विरारूपत्वं च सोमयागस्य सिद्धम् । यस्मादयं सोमयागो विरापमभिसंपद्यते तस्माद्विराङ्रूपत्वात्मजो- त्पत्तिहेतुत्वाच सोमयागस्वरूपं ज्योतिरित्युच्यते । तदेवं विधेयस्य सोमयागस्य सवन्धिनि ज्योतिष्टोमनानि ज्योतिरित्यय- मंशः प्रतिपादितः । अयावशिष्टमंशं प्रतिपादयति-- द्वाविति । तत्र विवृत्स्तोमो बहिष्पवमानाख्यं स्तोमं वहति निष्पादयति । पञ्चदशस्तोमश्चत्वार्याज्यस्तोत्राणि वहति । एवं द्वौ स्तोमो मातःसवनं निर्वहतः । यथा लोफे पुरुषस्य पाणापानौ जीवनं निर्वहनस्तद्वत् । ततः पश्चदशस्तोमो माध्यंदिन पवमानस्तोत्रं वहति । सप्तदशस्तोमश्चत्वारि पृष्ठस्तोत्राणि वहति । एवं दौस्तोमो माध्यंदिनसवनं वहतः । यथा पुरुषस्य चक्षुश्नोत्रे रुददर्शनशन्द. श्रवणव्यवहारं वहतस्तद्वत् । सनदशस्तोम आर्मवपवमानं वहति । एकविंश- स्वोमो यज्ञायज्ञियस्तो वहति । एवं दो स्वोपौ तृतीयत्तवनं वहतः । यथा पुरुषस्य बागिन्द्रियं पादेन्द्रियं चाभिवदनगमनव्यवहारं वहतस्तद्वत् । पति ·पपा. अनु.] कृष्णयजुवेदीयतैत्तिरीयसंहिता (ज्योतिष्टोमतदायसंस्थारूपाग्नष्टोमयोर्विधानम् ) तिष्ठन्ति मार्गे यया पादेन्द्रियप्रवृत्त्या सेयं प्रतिष्ठा । तदेवं स्तोमैनिष्पन्नोऽयं सोमयागः पुरुषसहशो नतु स्थूरिः, केनाप्यङ्गेन न्यूनः स्थरिरित्युच्यते, नत्वयं न्यूनः, पाणापानादिछत्स्नपुरुषावयवसाम्यस्य प्रतिपादितत्वात् । एवं स्तोम- रूपत्वे सिद्धे सति ज्योतीरूपाः स्तोपा अवेति व्युत्पत्त्या ज्योतिष्टोम इत्यु- ध्यते । एतदेवाभिमेत्यान्यवाऽऽम्नातम्--" तबाहुः । कतमानि वाव तानि ज्योतीशष। य एतस्य स्तोमा इति। त्रिवृत्पश्चदशः सप्तदश एकविशः। एतानि वाव तानि ज्योतीशष । य एतस्य स्तोमाः" इति । स्तोमानां च स्वरूपविशेषः प्रथमकाण्डे राजमयपकरणे समिधमातिष्ठेत्यनुवाके तामबाह्मणोदाहरणेन विस्पष्टः प्रतिपादितः। तदेवं ज्योतिष्टोमनामव्युत्पादनमुखेन विधेयार्थपशता संपादिता । इदानी सद्विधिमुन्नयनि-- यमिति। एतेन ज्योतिष्टोमेन सर्वकामानां(गां)पाप्तुं शक्यत्वादिमं ज्योतिष्टोम कुर्यादित्याभेप्रायः । यस्माल्लोकेऽप्यस्थूरिणा सर्वावयवसंपूर्णेन साधनेन तत्कलं सर्वमप्यनुते तस्मादत्रापि स्तोमसपर्णेनानेन सर्वकामपाप्तियुक्ता । इत्थं ज्योतिष्टोम सर्वसोमयागपठतिभूतं विधाय तदीयासु सप्तसंस्थासु मध्ये प्रथमसंस्थारूपममिष्टोमं विधातुं प्रस्तौति-- अमिष्टोमेति । पुरा सिसक्षुः प्रजापतिरनिष्टोमेन साधनेन प्रजाः सृष्ट्वा तेनैव स्वाधीनतया परिगृहीतवान् । तासां परिगृहीतानां प्रजानां मध्ये गर्दभा- श्वाभ्यामुत्पादितः संकीर्णजातिरश्वतरः । सोऽय पजापतिपरिग्रहमुल्लध्यात्यन्तरे गतः । स च प्रजापतिस्तस्याश्वस्य पृष्ठतो गत्वा तदीयं शरीरगतं सारभूतं रेत आदाय गर्दभशरीरे न्यमार्ट नितरां मृष्टवान् । अत एत गर्दभो विविधरेतो- युक्तः । गर्दभजातेरश्वतरजानेश्चोत्गदनेन द्विविधत्वम् । अपि चान्ये केचिदभिज्ञा एवमाहु:-वडवायामश्वयोषिति नितरां मृष्टवानेति । तस्मादियं वडवा रेवोदय- युक्ता । साऽप्यश्वजातिमश्चतरजाति चोत्पादयति । अपि चान्येऽभिज्ञा एव- माहुः-ओषधीषु नितरां मृष्टवानिति । अत एवौषधयो मनुष्याणामिव घृत- तैलाभ्यङ्गाभावेऽपि साराविक्पेन वर्धन्ते स्निग्धवदृश्यन्त इत्यर्थः । अपि १ घ. . च के सोम। --- ·२४९५ भीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- काण- (ज्योतिष्टोमतदायसंख्यारूपामिष्टोमयोर्विधानम् ) चान्येऽभिज्ञा एवमाहुः-प्रजासु मनुष्यजातिषु नितरां मृष्टानिति । अत एव कचिदेकस्मिन्गर्भे शरीरद्वयमुत्पद्यते । यस्मादयमश्वतरः प्रजापत्यपहतरेतस्कस्त- मानपुंसकवदयं पजामुत्पादयितुमसमर्थः । यस्माञ्चायं निःसारस्तस्मादेव यज्ञेऽप्ययोग्यः । यस्तु यज्ञविशेषः सर्वस्वदक्षिणाकः सहस्रदक्षिणाको वा तथा नियमेन दानयोग्यः । रेतोराहित्येऽप्यतिलय गन्तुं समर्थत्वादति- लक्षितपारुतदक्षिणाके यज्ञे योग्यो भवति । 'अश्वतरं साहले संर्ववेदसे च ददाति ' इति सूत्रकारवचनात् । इदानीं विधत्ते--- य एवमिति । अनिष्टोमपाजी पूर्वमनुत्पन्नाः पजा उत्पादयितुमुत्पन्नाश्च स्वाधीनत्वेन परिग्रहीतुं समर्थो भवति । यस्मात्सर्वेषां देवानां मध्ये ज्येष्ठः मजापतिः सृष्टिसाधनत्वेनाय एतेनायजत तस्माज्ज्येष्ठेनेष्टत्वात्पथममिष्टत्वाचा- पनिष्टोमो ज्येष्ठयज्ञः सर्वेषामुक्थ्यादीनां मूलपकृतिभूत इत्यर्थः । अनिवि- पयेण यज्ञायज्ञा वो अनय इति मन्त्रेण संपाद्यमानो योऽयमेकविंशः स्तोमस्तेन समाप्यमानत्वादयमग्निष्ठोम इत्युच्यते । तस्य च प्रजोत्पादनसाधनत्वं यत्पूर्वमुक्तम्--" अनिष्टोमेन वै प्रजापतिः मजा असृजत " इति, तदिदं मुखादिस्थानचतुष्टयन पपश्चयितुं मुखजन्यां साष्टिं दर्शयति-- प्रजापतिरिति । सिसक्षुः प्रजापतिस्पत्साधनत्वेनाग्निष्टोममनुष्ठाय तत्साम- ध्न सत्यसंकल्पः सन्स्वकीयान्मुखात्रिवृदादय उत्पद्यन्तामिति संकल्प्य तथैव निर्मितः सन्नादौ त्रिवृत्स्तोमः सृष्टः । तमनु देवतानां मध्येऽमिः । तमप्यनु च्छन्दसां मध्ये गायत्री सृष्टा । तामप्यमनु साम्नां मध्ये रथंतरं सृष्टम् । तद- प्पनु मनुष्याणां मध्ये बालणः सृष्टः । तमप्यनु पशूनां मध्येऽजः सृष्टः । यस्मादेते मुखतः सृष्टास्तस्मान्मुख्या वक्ष्यमाणेभ्यः श्रेष्ठाः । अथ द्वितीयस्थानादुत्पत्तिं दर्शयति-- उरसो बाहुभ्यामिति । पूर्ववद्यारव्येयम् । वीर्ययुक्तादाहुदेशानुत्पन्नत्वाते- षामपि सामथ्याधिक्यम् । अथ तृतीयस्थानादुत्पत्ति दर्शयति-- मध्यत इति । मध्यत उदरपदेशात् । यस्मादन्नाधारादुदरादसृज्यन्त तस्मा- १ ख. घ, च. नुप्यादिजा । २ ख. प. इ. च उत्पाय । -- ·-- पा.१अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २४९५ (ज्योतिष्टॉमउदाद्यसंस्थारूपामिष्टोमयोविधानम् ) दाद्या भोग्याः। वैश्या वाणिज्येन धनसंपादकत्वाद्भोग्याः। गावश्च क्षीर दिसं- पादनेन भोग्याः । यस्मादतिवहून्विश्वान्देवानन्वते वैश्याः सृष्टास्तस्माद्वाणिज्यक- तारो लोके भूयांसः । अथ चतुर्थस्थानादुत्पत्तिं दर्शयति-- पत्त एकविश्शमिति । पत्तः पादतः । भूतानां पूर्वोत्पन्नानां ब्राह्मणादीनां संकामः सम्यगाक्रमणं तदधीनत्वेनावस्थानमित्यर्थः । सोऽयं भृतसंकामो पयो- रश्वशूद्रयोस्तावुभौ भूतसंक्रामिणौ । शूद्राणां वर्णत्रयपरिचर्यामुख्यत्वेन तदधीन- त्वम् । अश्वीनां च वहनेन तद्धीनत्वम् । अत्र पूर्वस्थानभ्य इव पादतो न काचिद्देवता सृष्टा, तस्माद्देवतामनु सृज्यत्वाभावाच्छूद्रो यज्ञे पवर्तितुं न योग्यः । यस्माइश्वशद्रो पादत उत्पन्नौ तस्मात्पादावेव तयोर्जीवनसाधनम् । शूद्रो हि बालणाद्याज्ञया पद्भ्यां यत्र क्वापि गमनागमने कुर्वञ्जीवति । अश्वश्च बाल- णादिवाहिपादेयंत्र क्वापि गच्छन्खाद्यं लभते । एवं सृष्टिसावनममिष्टोमं प्रशंसितुं सृष्टिं प्रपञ्च्य तब प्रकृतोपयुक्तास्तोमा- विशेषतः प्रशंसति-- प्राणा इति । बहिष्पवमानस्तोत्रे सूक्तानां विवादकैकस्मिन्सूक्ते भकीनां त्रित्वाच्च तदीयस्य स्तोमस्य विवृत्त्वम् । प्राणापानव्यानानां चोधिोमध्यवर्तिनां त्रित्वात्तत्साम्यम् । अर्वमासगतानां रात्रीणा संख्यया पश्चदशस्तोपसाम्यम् । प्रजापतिरूपाणामाश्रावयेत्यादीनामक्षराणा संख्यया सप्तदशस्तोमसाम्यम् । आदि- त्यस्य संख्ययकावंशस्तोमसाम्यं वक्तुं त्रय इमे लोका इत्यनेन बालणान्वरं प्रत्यभिज्ञाप्यते । तच्च बालणान्तरमेवमाम्नातम्-" द्वादश मासाः पञ्चवलप हमे लोका असावादित्य एकविश्शः" इति । एतस्मिन्नेकशिस्तोमे पूर्वोक्ता. स्त्रिवादय आश्रिताः । अधिकसंख्यायामल्पसंख्यान्तर्भावात् । किंतस्मिन्नेव स्तोमाः प्रविष्ठिताः समाधाः नोकविंशादूर्ध्वममिष्टोमे कश्चिदधिकः स्तोमो विद्यते । य एवमेतस्य महिमानं वेद स एतस्मिन्नाश्रितः प्रतिष्ठितो भवति । अमिष्टोममनुष्धातुं फलं प्राप्तुं च योग्यो भवतीत्यर्थः। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ . १ ख. घ ङ च चादीना ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [षकाटे- (स्तोमानां संभूयकारित्वकथनम) ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)। प्रातःसवने बै गायत्रेण छन्दसा त्रिवृते स्तोमाय ज्योतिर्दधदेति त्रिवृतो ब्रह्मवर्चसेन पञ्चदशाय ज्योतिर्दधति पञ्चदशेनौजसा वीर्य सप्तदशाय ज्योतिर्दधदेति सप्तदशेने प्राजापर प्रजननेनैकविश्शाय ज्योतिर्दधदेति स्तोम तत्स्तोमाय ज्योतिर्दधदेत्यथो स्तोम एव स्तो मभि प्रणयति यावन्तो वै स्तोमास्तावन्तः काम स्तावन्तो लोकास्तान्ति ज्योतीष्येतावत एव स्तोमानेतावतः कार्मानतातो लोकानेतान्ति ज्योतीष्य रुन्धे (१)॥ ( तावन्तो लोकास्त्रयोदश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ : -- ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमपपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)। प्रथमेऽनुवाके सोमयागानामाद्यो ज्योतिष्टोमस्तदीयसतसंस्थानामाद्यसंस्था. रूपोऽमिष्टोमश्वेत्युभयं विहितम् । अथ तत्र स्तोमानां मुख्यत्वं दर्शपितुं द्वितीयेऽनुवाके स्तोमानां संभूषकारिख वावदादौ दर्शयति-- प्रातःसवन इति । आदौ प्रजापतिरमिष्टोममनुतिष्ठन्पातःसवनकाल उपास्मै गायता नर * इत्येतन्मन्त्रगतेन गायत्रेण च्छन्दसा युक्तस्तावता परितोष प्राप्प त्रिवृत्स्तोमसिक्य) ज्योतिर्दधद्विषयप्रसारितां मनोवृनि धारयनेति प्रवर्तते, त्रिवृत्स्तोम इत्थं प्रयोक्तव्य इति विचारयन्नेवाऽऽस्त इत्यर्थः । स च स्वोमो ब्रह्म- वर्चसपदत्वात्तद्रूपः । तेन बलवर्चसरूपेण विवृत्स्तोमेन तुष्टोऽप्यपरितुष्टः पश्च- सर्वपुस्तकेषु ' इत्येतस्मिन्मन्त्रगतेन ' इति धर्तते तदयुक्तमिनि प्रतिभाति । १क.नष्ठितवान्मा।

·२४ -- प्रपी०१अनु०३] कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( अतिरात्रविध्युनयनम् ) दशस्तोमाय मनोवृत्ति धारयन्नास्ते । स च पश्चःशः शारीरबलस्पेन्द्रियसाम- यस्य च हेतुत्वात्तदुभयात्मकः । तेनापि युक्तः पुनः सप्तदशस्तोमानुष्ठानाय मनोवृत्तिं धारयन्प्रवर्तते । स च स्तोमः संख्ययाऽऽावयेत्याद्यक्षरसाम्यातदक्ष- रात्मकप्रजापति सबन्धि(न्धी) प्रजोत्पत्तिहेतुश्च । तादृशे। सोमेन यतोऽपि पुनरेकविंशतोपानुष्ठानाय मनोवृति धारधन्मवर्तते । तदे। स्तोम एव पूर्वोक्त- स्तोमरूप एव सनु नरस्तोमाय तज्ज्योतिर्मनोवृत्ति चारय वर्तत । अपि च तथा प्रवृत्तः सनुत्तरस्तोमनाभिमुख्येन प्रणयति । इत्थं स्तोमाना संभूनकारित्वं दासतम् । अथ स्तोमान्प्रशंसति-- यावन्त इति । स्तोमा यावन्तो यावर ख्याकास्तावन्त एव कामाः काम्पानि फलानि तैर्निष्पाद्यानि । तच्च पूर्वमेव सूचितम् । विवृता ब्रह्मवर्चसं निष्पद्यते । पञ्चदशेनौजो वीर्य च । सप्तदशेन पजास्वामित्वं प्रजोत्पादकत्वं च । तत्रयम- चैव सूचितम् । एकविंशेन प्रतिष्ठोत्साद्यते । तच्च पूर्वानुवाक एतस्मिन्मतिति- ष्ठतीति सूचितम् । एवं सति यावन्तः स्वोमास्तावन्तः कामाः संनाः । तत्क. लभोगाधारभूता देहा लोकारोऽपि तावन्त एव । तेषु देहेषु तत्फलानुभवा एव ज्योतींषि । तान्यपि तावत्येव । इत्थं स्तोमान्प्रशस्य योऽग्निष्टोमेन यजते तस्य फलं प्रशसति-एतावत इति। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते मारपीचे वदार्थमका कृष्णयजुर्वेदीयत- त्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पथपप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके तृतीयाऽनुवाक.)। ब्रह्मवादिनों वदन्ति सत्वे यजेत योऽग्निष्टोमेन यजमानोऽथ सर्वस्तोमेन यजेतेति यस्य त्रिवृ. तमन्तर्यन्ति प्राणा स्तस्यायन्ति प्राणेषु मेऽप्य- सदिति खलु वै यज्ञेन यजमानो यजते यस्य पश्चदशमन्तयन्ति वीर्य तस्यान्तयन्ति वीर्य मेऽप्य- १ ख. घ च. वृत्तिरूप धा । २ स. निष्पायौं । ३ ख. च कत्वम् । एतौं । ४ क. घ. ड.च, भव ए। - ·२४९८ - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [सक्षमकाण्डे. ( अतिरात्रविध्युन्नयम् ) सदिति खलु वै यज्ञेन यजमानो यजते यस्य सप्तदशमन्तयन्ति ( १ ) प्रजां तस्यान्तयन्ति प्रजायां मेऽप्यसदिति खलु वै यज्ञेन यजमानो यजते यस्यैकविशमन्तर्यन्ति प्रतिष्ठां तस्या- न्तयन्ति प्रतिष्ठायां मेऽप्यसदिति खल वै यज्ञेन यजमानो यजते यस्य त्रिणवमन्तर्यन्त्यत् ५श्च तस्य नक्षत्रियां च विराजमन्तयन्स्यूतषु मेऽप्यस- नक्षत्रियायां च विराजीति ( २ ) खलु वै यज्ञेन यजमानो यजते यस्य त्रयस्त्रिशमन्तयन्ति देव- तास्तस्यान्तयन्ति देवतांस मेऽप्यसदिति खलु वै यज्ञेन यजमानो यजते यो वै स्तोमानामवमं परमतां गच्छन्तं वेद परमतामेव गच्छति विवृद्वै स्तोमानामवमनिवृत्परमो य एवं वे परमतामेव गच्छति (६) ( सप्तदशमन्तर्यन्ति विराजीति चतुश्चत्वारिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमपाठ के तृतीयोऽनुवाकः )। पथमानुवाकविहित ज्योतिष्टोमे पुरुषं परोचयितुं द्वितीयेऽनुवाके स्तोमम- शंसा कता । अग्निष्टोमस्य तु पाथम्यं "तस्मादाहुज्येष्ठयज्ञः" इतिवाक्येनोक्तम् । तत्पाथम्यवत्माथम्यमविरावस्यापि वैकल्पिकमस्ति । अत एव सूत्रकारेणी- तम्--'अमिष्टोमः प्रथमयज्ञोऽतिरात्रभेके पूर्व समामनन्ति । इति । तस्यैतस्याविरावस्य तृतीयानुवाके विधिमुनयति- ब्रह्मवादिन इति । यः पुरुषोऽग्निष्टोममनुतिष्ठति स पुनः सर्वस्तोमेन चेद्य- जेत तटास एभरख्यो यष्टेति ब्रह्मवादिन आहः | तस्मात्मस्तीममनतिरेटिति -- ·। -- -- -- -- मा० १ अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता २४९९ ( अतिरात्रविध्युन्नयमम् ) विधिरुनेयः । अग्निष्टोमे चत्वार एव स्तोमास्त्रिवृदादयः । अतिरावे तु विण- वत्रयस्त्रिंशावपि स्तोमो विद्यते । तस्मादयं सर्वस्तोमः । सघान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रथमस्तोमं प्रशंसति-- यस्य त्रिवृतमिति । यस्य यजमानस्य पागे वर्तमाना ऋत्विजस्त्रिवृत्स्तोमम- न्तरितं कुर्यस्तस्य स्तोमस्य पाणरूपत्वात्त ऋत्विजस्तस्य यजमानस्य पाणाने. पान्तरितान्कुर्वन्ति । न त्वेतद्युक्तम् । अयं यजमानो हि पाणेष्वपि मे भागि- त्वमस्त्वित्यभिप्रेत्य यज्ञमनुतिष्ठति । तस्मात्रिवृत्स्तोमोऽवश्यंभावी । अथ द्वितीयस्तोमं प्रशंसति-- यस्य पञ्चदशमिति । पञ्चदशस्य वीर्यसाधनत्वात्तदन्तराये वीर्यस्या- न्तरायः । अन्यत्पूर्ववत् । अथ तृतीयस्तोमं पशंसति-- यस्य सप्तदशमिति । पूर्ववत् । अथ चतुर्थस्तोमं प्रशंसाते-- यस्यैकविश्शमिति । पूर्ववत् । अथ पञ्चमं स्तोमं प्रशंसति-- यस्य त्रिणवमिति । ऋतुत्वेन विणवस्य -स्तुतिः शाखान्तरे द्रष्टव्या । अतस्त्रिणवस्यान्तराय अनूनामेवान्तरायो भवति । त्रिणवस्तोमे सप्तविंशतिसं. ख्याकाः स्तोत्रीया नक्षत्राणि च कृत्तिकादीनि सप्तविंशतिसंख्याकानि । विरा- दशब्दोऽपि विविधराज्यवाची नक्षत्रेष्टिषु श्रूयमाणं फलसमूहमुपलक्षयति । तथा सति त्रिणवान्तरायेण नक्षत्रसंबन्धिन्या विराजोऽन्तरायः । शेषं पूर्ववत् । अथ षष्ठं स्तोमं प्रशंसति-- यस्य त्रयस्त्रिशमिति । विष्वपि लोकेषु प्रत्येकमेकादशसंख्याका देवताः। ताश्च “ ये देवा दिव्येकादश स्थ " इति मन्त्रे समाम्नाताः । तथा सति त्रयस्त्रिंशस्तोमान्तराये प्रयस्त्रिंशस्तोमाख्य ( ख्या ) साम्यात्तासां देवतानाम- न्तरायो भवति । सोऽयमन्तरायोऽनुपपन्नः । देवतासु यत्फलं तदपि मे भूषा- दित्यभिपेत्य यजमानेन यष्टुं प्रवृत्तत्वात् । तदेवमतिराबविवक्षया सर्व स्तोपाः प्रशस्ताः । सन्ति हि कस्मिंश्चिदतिरावे सर्व स्तोमाः । अत एव अपरिष्टावि. धास्पति-' सर्वस्तोमोऽविरात्र उत्तरम् । इति । तथाऽन्यमतिरावगतं विशेष विधित्सया पशसति-- -- ·२५.. श्रीमत्मायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [सप्तमकाण्ड- ( आङ्गिरसाद्वरात्राहनिावीधकथनम् ) यो वा इति । स्तोमानां मध्ये यूनसंख्याकरतोत्रियोपेतस्त्रिवृत्स्तोमोऽवमः स एवोत्तमः तस्य च परमत्वादन्ते प्रयोगः । अतिरावे हि तथा प्रयुज्यते । विवृद्रातरः संधिरिति चरमे संधिस्तोत्रे त्रिवृतो विधानात् । य एव वेदेति पुनर्वचनमुपसंहारार्थम् । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदी यतैत्तिरीयसहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमपपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ ( अथ स्प्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः।) अङ्गिरसो वै सत्रासत ते सुवर्ग लोकाय- नेपाः हविष्माश्च हविष्कृच्चाहीयेतां तावकाम यता सवगै लोकर्मियावेति तावेतं द्विरात्रमप- श्यतां तमाऽहरतां तेनायजेतां ततो वै तौ सुवर्ग लोकमैतां य एवं विद्वान्दे॒िरात्रेण यजते सुवर्गमेव लोकमैति तावैतां पूर्वेणाह्नाऽगच्छतामुत्तरेण ( १ ) अभिप्लषः पूर्वमहर्भवति गतिरुत्तरं ज्योतिष्टोमोऽमि- टोमः पूर्वमहर्भवति तेजस्तेनाव रुन्धे सवैस्तोमोऽ तिरात्र उत्तर” सर्वस्याऽऽप्त्यै सर्वस्यविरुद्ध्ये गायत्रं पूर्वेऽहन्त्माम भवति तेजो वै गायत्री गायत्री ब्रह्मवर्चसं तज व ब्रह्मवर्चसमात्मन्धत्ते त्रैष्टुभमनर ओजो वे वीर्य त्रिष्टुगोज एव वीय- मात्मन्धने रथंतरं पूर्व ( २ ) अहन्माम भवतीयं वै स्थतरमस्यामेव प्रति तिष्ठति बृहदुनरेऽसौ वै बृहमुष्यामेव प्रति तिष्ठति तदाहुः के जगती चानुष्टप्चेति वैखानमं पूर्वेऽहन्साम भवति तेन १ क. मः । त। २ ख. तरस .

·२५०१ क- प्रपा १अनु०४] कृष्णयजुदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( आङ्गिरसद्विरात्राहीनविधिकथनम् ) अगत्यै नैतिं पोडश्यतरे तेनानष्ठभोऽाऽऽहुर्य- ममानेऽर्धमासे स्यातामन्यतरस्याह्नौ वयिमर्नु पद्ये. तेत्यमावास्यायां पूर्वमहर्भवत्युत्तरस्मिन्नुत्तरं नान- वाधमासयोर्भवतो नानावीर्ये भवतो हविष्म- निधनं पूर्वमहर्भवति हविष्कृनिधनभुत्तरं प्रति. ठित्यै (३)। ( उत्तरेण रथंतरं पूर्वेऽन्वेकविश्शतिश्च ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ -- ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमपपाठके चतुर्थोऽनुवाकः )। तृतीयानुवाके सर्वस्तोमोऽतिरात्र उक्तः । सचैकाह इति सर्वेऽप्येकाहा रते- नोपलक्षिताः। अथाहीना द्विरावादयः कणोच्यन्ते । चत्वारो हि द्विरात्र- भेदाः । तत्र व्युष्टिद्विरात्रो राज्ञां विहितः । अथाङ्गिरसां द्विरात्रो विधीयते-- अङ्गिरसो वा इति । अङ्गिरसो महर्षयो यदा सत्रमनुष्ठाय स्वर्ग पातास्त. दानी तेषां मध्ये हविष्मान्हविष्कदित्यतौ पुरुषावनुष्ठानेन स्वर्गतावपि हीनौ स्या ( नावभव )ताम् । तौ पुनः स्वर्गपाप्तिं कामयमानौ द्विरावाख्यं यागं तत्साध- नत्वेन निश्चिन्य तृतीयां सापों संपाद्य तदनुष्ठानेन स्वर्ग पाप्तौ । अतोऽन्योऽपि स्वर्गपाप्तये द्विरात्रेण यजेत । अथाहविशेषं विधत्ते-- तावैतामिति । तो हविष्पद्धविष्क नामानावृषी द्विरात्रगतेन पूर्वेणाबा स्वर्ग पविष्टौ। अत्र सर्ववाहःशब्देनकदिनसाध्यस्तोमपयोग उपलक्ष्यते । अभिप्ल. वाख्यः कश्चित्षडहयागविशेषः । तस्य च प्रथमदिने ज्योतिष्टोमप्रथमसंस्थारूपो मिष्टोपो विहितोऽस्ति । स एवात्राभिप्लवशब्देनोपलक्ष्यते । सोऽत्र पूर्वमहर्भ- १ क. ख 5. च होमः प्र।

·२५०२ आमरसायणाचायविरचितभाष्यसमेता- [सप्तमकाहे- (अगिरसद्विरालाहीनविधिकथनम् ) पति, पूर्वदिनेऽनुष्ठेय इत्यर्थः । गम्यते स्वर्गो पेनातिरात्रेण सोऽयमतिराबविशेषो गतिः । स च गतिरुत्तरमहर्भववि, द्वितीयदिने सोऽतिरात्रोऽनुष्ठेय इत्यर्थः । उक्तार्थस्पष्टीकरणद्वारेण स्तोमविशेषान्विधत्ते- ज्योतिष्टाम इति । अभिप्लव इत्यस्य व्याख्यानं ज्योतिष्टोन इति । तत्र हि ज्योतिष्टोमे निरूपितास्त्रिवृदादयश्चत्वारः स्तोमाः क्रियन्ते । तदनुष्ठानेन तेजः मामोति । सर्वस्तोमैरुपेतोऽतिरात्र इत्यनेन विणवत्रयस्त्रिंशस्तामाभ्यां सहिता अशेषस्तोमा उक्ताः । तेन च सर्वमप्यपाप्यं प्राप्यते, स्वाधीनं च भवति । द्वादशभिः स्तोत्ररूपेतोऽमिष्टोम एकोनविंशद्भिः( ता )स्तोत्रैरुपेतोपतिरात्र इति तयोर्मेदः। अथ होतारं प्रति प्रयोक्तव्ये स्तोत्रे दिनभेदेन सामविशेषं विधत्ते- गायत्रमिति । गायत्रीछन्दस्कायामृच्युत्पन्न गायत्रमेतन्नामै( म )कं साम, तदेतद्धोतुराभिमुख्येन पठनीये स्तोत्रे गायेत् । तदेतत्पूर्वेऽनि द्रष्टव्यम् । गाय- या अग्निना सहोत्पन्नत्वात्तेजस्त्वं, ब्राह्मणरनुष्ठेयत्वाद्ब्रह्मवर्चसत्वं, तदुभयम- नेन साम्ना स्वस्मिन्समापयन्ति । यद्यपि त्रैष्टुभाख्यं किंचित्साम नास्ति तथापि विष्टुप्छन्दस्कायामुत्पन्नत्वात्यैष्टुभमित्युच्यते । तदेतदुत्तरदिने गायेत् । तेन शारीरं बलमिन्द्रिय सामर्थ्य च पामोति ॥ अथ पृष्ठस्तोत्रसामविशेष चोदकपातविकल्पनिवारणाय नियमयति- रथंतरमिति । प्रकृतौ तु बृहद्रथतरयोरौच्छिको विकल्पः । इह तु दिन- भेदेन व्यवस्था ॥ पुनरपि दिनभेदेन व्यवस्थितं सामान्तर विधत्ते- तदाहुरिति । अत्र ब्रह्मवादिनश्चोदयन्ति-अब विद्यमाने द्वे एवाहनी, तयोः पूर्वस्मिन्गायत्र्यामुत्पन्नं साम गीतं, तदुत्तर मस्तु त्रिष्टुभ्युत्पन्न साम गीतं, यत्र तृतीयचतुर्थे अहनी विद्यते । तनो जगत्यनुष्टुभौ द्वाववतिष्ठते इति । तत्राभिज्ञाः सामान्तरविधानमुखेनोत्तरमाहुः--यबृहत्यामृच्युत्पन्नं वैखानसाख्पं साम तत्पूर्वदिने गायेत् । बृहती च विशदक्षरा सती चतुर्वारमावर्त्यमाना जगती- वयं संपद्यते । अष्टाचत्वारिंशदक्षराणां जगतीनां तिसृणामक्षरसंख्यया बृहती- चतुष्टयसमानत्वात् । तेन वैखानससाम्नाऽयं द्विरावयागो जगत्याः सकाशाना- पैति । षोडशिशब्देन षोडशस्तोत्रे गीयमानं गौरिवीताख्यं सामोच्यते । तच्चो- - न १ ख. घ. ड. च. मेन नि ।

·प्रपा०१अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता । २५०३ (आङ्गिरसद्विरात्राहीनविधिकथनम् ) तरेऽहनि गायेत् । तदाधारभूनामचमवलम्ब्य पूर्ववदनुष्टुभं संपादयेत् तेन षोड- शी( शि ) साम्नाऽयं द्विरात्रोऽनुष्टुभः सकाशानापैति ॥ अथ दिनद्वयस्य पशव्यवस्थां विधत्ते- अथाऽऽहुरिति । शुक्लः कृष्णो वैक एव पक्षः समानोर्बमासः । तस्मिन्नेव याभे अहनी स्यातां तदानीमेकपक्षगतत्वादेकस्याह्नो यावदीयं तावदेव भवेत् । इतरस्य वीर्य तु लुप्येत । अतः कृष्णपक्षस्यान्तिमदिने प्रथममहः कर्तव्यम् । शुक्लपक्षस्य प्रथमदिने द्वितीयमहः । एवं सति भिन्नार्धमासवर्तित्वाद्विवीर्य भवतः ॥ अथ दिनभेदेन निधनविशेष वियत्ते- हविष्मन्निति । पञ्चधा विभक्तस्य सान्नः पञ्चमभागो निधनम् । हविष्म- च्छब्दरूपं निधनं यस्मिन्नहनि तद्धविष्मन्निधनं, पूर्वदिने हविष्मदितिशब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः । एवमितरवापि । उत्तरस्मिन्नहनि हविष्कृच्छब्द इत्यर्थः । निवनयोदित्वात्पादसदृशत्वेन प्रतिष्ठित्य संपद्यते । अत्र मीमांसा--- दशमाध्यायस्य पञ्चमपादे चतुर्थापिकरणे चिन्तितम्--- द्विराबादौ द्वादशाहपायणीयादिकः कमः । आद्यन्तौ वर्जयित्वा वा विशेषाभावतोऽग्रिमः॥ द्वादशाहे द्वितीयस्य द्विराने प्रथमत्वतः । जागनस्यान्तरायाच्च विध्यन्तो दशरावगः ।। अहीनरूपस्य द्वादशाहस्य विकृतयो द्विरावविराबादयः। तेषु किं द्वादशाहस्य प्रथममहः पायणीय संज्ञकमारभ्य कमेण विध्यन्तः प्रवर्तते, किंवा पायणीयोदय- नीयावाद्यन्तौ वर्जयित्वा तन्मध्यगतस्य विध्यन्तः प्रवर्तत इति संशयः । ई- शमहरुपादेयमीशं वर्जनीयमिति विशेषनियामकाभावादादित आरभ्य प्रवर्तत इति पूर्वः पक्षः। द्विरात्रं प्रकृत्यैवमानायते-- यत्पथमं तद्वितीयं यद्वि- तीयं तत्तृतीयम् । इति । अयमर्थः--द्विरात्रस्य यत्पथममहरनुष्ठेयं तद्द्वादशा- हस्य द्वितीयमिति । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । तदेतत्मायणीयवर्जने लिङ्गम् तथा जगतीमन्तयन्तीति जागतस्यानोऽन्तराय आम्नायते । तच्च वर्जने लि- ङ्गम् । एवमादिभिर्लिङ्ग भयं वर्जयित्वाऽवशिष्टो वियन्तो यत्र यावानपेक्षित स्तत्र तावान्प्रवतथितव्य इत्यवगन्तव्यम् ॥

·- -- ३५०४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [७ सप्तमकाण्डे- (गात्रिरात्राभिधानम् ) तत्रैव त्रयोदशाधिकरणेऽन्यच्चिन्तितम् -- द्विरागिरसां षोडश्यमाप्तः किं विधीयते । परिसंख्यायते वाऽऽद्यश्चोदकाच्छीघबुद्धितः ।। अनारभ्यविधेः पाप्तौ परिसंख्यातिदेशतः । विकल्पोऽन्यद्विरात्रेषु पोक्तं वृत्तिकतो मतम् ॥ सन्ति बहवो द्विरात्राः । तेष्वाङ्गिरसां द्विराः श्रूयते--' वैखानस पूर्वेऽह- नसाम भवति, षोडश्युतरे ' इति । सोऽयं पोडश्यप्राप्तः सन्विधीयते । न च चोदकात्माप्तिः शङ्कनीया, प्रत्यक्षवचनस्य शीघपवृत्तेः। चोदको सानुमानिक- त्वेन विलम्बित इति पाते ब्म:--पा भूच्चोदकः । अस्ति बनारभ्याधीत प्रत्यक्षं विध्यन्तरम् --' उत्तरेऽहन्दिर रावस्य गृह्यते ' इति । तेषु( न ) सर्वेषु द्विरावेषु प्राप्तः सन्नङ्गिरसा द्विरात्र एव नान्येषु द्विरावेष्विति परिसंख्यायते । ततोङ्गिरसा द्विरावे नियमेन षोडशी गृह्यत इतरेष्वतिरात्रविकृतित्वनाति- देशाद्विकल्प्यते । तदेतद्वत्तिकारमतम् ।। तत्रैव भाष्यकारमतेनाऽऽरच पति- परिसंख्या पूर्वपक्षे( क्षो ) न सा युक्ता त्रिदोषतः । प्राप्तस्यान्या( स्थैवा )नुवादेन विधेये सा न शक्यते ।। वृत्तिकारस्य सिद्धान्तरूपा या परिसंख्या व भाष्यकारमते पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु षोडश्युत्तर इत्ययं विधिरेव न भवति । वियित्सितवैखानससामवा- क्यशेषत्वेनार्थत्वात् । अतः परिसंख्या दोषत्रयोपेता नात्र कल्पनीया । प्राप्तस्य विध्यर्थस्य परित्यागः । अपाप्तस्य निषेधार्थस्य स्वीकारः। अन्यत्र माप्तस्य वाव इति दोषत्रयम् ।। इति श्रीमत्सायणाचा विरपिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीप- त्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमपाठक चतुर्थोऽनुवाकः ।। ४ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः)। आफो वा इदमने सलिलमासीत्तस्मिन्प्रजाप- १ क, ख. घ. ड. च. स्तु नैव षो । २ च. °र्थवादत्वात् ।

·२५०५ - पा०१अनु०५) कृष्णयजुर्वदायतचिरायसाहता। ( गर्गत्रिरात्राभिधानम् ) तिर्वायभूत्वाऽचरत्स इमामपश्यत्तां वराहो भूत्वाऽ- हरत्ता विश्वकर्मा भूत्वा व्यमालसाऽथत सा पृथिव्यभवत्तत्पृथिव्यै पृथिवित्वं तस्यामश्राम्यत्प्र- जापतिः स देवानसृजत व रुद्रानादित्यान्ते देवाः प्रजापतिमब्रुवन्ध जायामहा इति सोऽब्रवीत् (१) यथाऽहं युष्मारस्तपसाऽसृश्येवं तपसि प्रजनन- मिच्छध्वमिति तेभ्योऽभिमायतनं प्रार्थच्छदेतेना- ऽऽयतनेन श्राम्यतेति तेऽनिनाऽऽयतनेनाश्राम्यन्ते सवत्सर एका गाम सृजन्त ता वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यः प्रायच्छन्नेता रक्षध्वभिति ता वसवो रुद्रा आदित्या अंरक्षन्त सा वसुभ्यो रु- द्रेभ्य आदित्येभ्यः प्राजायत त्रीणि च ( २ ) शतानि त्रयस्त्रिशतं चाथ सैव संहस्रतम्यभवत्ते देवाः प्रजापतिमब्रवन्त्सहस्रेण नो याजयेति सोऽ- मिष्टोमेन वस्नयाजयत्त इमं लोकमजयन्तच्चा- ददुः स उक्थ्येन रुद्रानंयाजयन्तेऽन्तरिक्षमजय- न्तच्चाददुः सोऽतिरात्रेणाऽऽवित्यानयाजयतेऽम लोकमजयन्तच्चाददुस्तदन्तरिक्षम् (३) व्यवै- यंत तस्माद्रा घातका अनायतना हि तस्मादाहुः शिथिलं वै मध्यममहस्विरात्रस्य वि हि तवैर्य- तेति त्रैष्टुभं मध्यमस्याहू आज्य भवति संयाना- नि सूक्तानि शसति षोडशिनर शसत्यह्नो धत्या अशिथिलंभावाय तस्मात्रिरात्रस्यामिष्टोम एव प्रथममहः स्यादथोक्थ्योऽथातिरात्र एषां - ·२५०६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सप्तमकाण्डे- ( गर्गत्रिरात्राभिधानम् ) लोकानां विधृत्यै त्रीणित्रीणि शतान्यनूचीनाह- मव्यवच्छिन्नानि ददाति ( ४ ) एषां लोकानामनु संतत्यै दशत न वि छिन्याद्विराज नेविच्छिन दानीत्यथ या संहसतम्यासीत्तस्यामिन्द्रश्च वि- ष्णश्च व्यायच्छेता स इन्द्रोऽमन्यतानया वा इदं विष्णुः सही वर्षात इति तस्यामकल्पेतां द्विभाग इन्द्रस्तृतीये विष्णस्तद्वा एषाऽभ्यनूंच्यत उभा जिग्यथुरिति तां वा एतामच्छावाकः (५) एव शसत्यथ या सहस्रातमी सा होने देयेति होतारं वा अभ्यतिरिच्यते यदतिरिच्यते होताऽ- नातस्याऽऽपयिताऽथाऽऽहुरुन्नेत्रे देयेत्यतिरिक्ता वा एषा सहस्रस्यातिरिक्त उन्नतर्पिजामाऽऽहुः सर्वेभ्यः सदस्थेभ्यो देयेत्यथाऽऽहरुदाकृत्या सा वर्श चरेदित्यथाऽऽहुब्रह्मणे चामीधे च देयेति (६) द्विभागं ब्रह्मणे तृतीयममीध ऐन्द्रो वे ब्रह्मा वैष्णवोऽग्नीद्यथैव तावकल्पेतामित्याऽऽ. हर्या कल्याणी बहरूपा सा देयेत्यालयां दि रूपोभयतएनी सा देयति सहस्रस्य परिगृहीत्यै तद्वा एतत्सहसास्यायन५ सहस्र५ स्तोत्रीय सहमं दक्षिणाः सहस्रसंमितः सुवर्गो लोकः संव गस्य लोकस्याभिर्जित्यै (७)॥ ( अब्रवीच्च सदन्तरिक्षं ददात्यच्छावाकश्च देयेति सप्तचत्वारिष शच्च )।

·२५०७ प्रपा० अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता। (गर्गबिरात्राभिधानम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहितायां सप्तमायके प्रथमप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथममपाठ के पञ्चमोऽनुवाकः)। चतुर्थे द्विरात्रोऽभिहितः। अथ त्रिरात्रं विधातुं काचिदारन्यायिकोच्यते । तस्यां चाऽऽख्यायिकायामादौ पृथिव्युत्पत्ति दर्शयति-- आपो वा इति । इदमितीदानी दृश्यमानं गिरिनदीसमुद्रादिकं जगत्पृथि- व्युत्पत्तेः पूर्व सलिलमासीत् । तस्मिन्नेव सलिले केवला आप एव नतु भूतान्तरं वत्कार्य वा किंचिदपि नाऽऽसीत् । तदानीं प्रजापतिमूतस्य शरीरस्यावस्थातुं स्थानाभावाद्वायुरूपो भूत्वा तस्मिन्सलिले सर्वत्राचरत् । चरित्वा च सलिले निममा भूमिं दृष्ट्वा स्वयं वराहो भूत्वा दंष्ट्राग्रेण तां भूमि जलस्योपर्याहरत् । आहत्य च वराहरूपमुत्सृज्य विश्वकर्मा भूत्वा विशेषेण मार्जनं कृत्वा तवत्यं वमपनीय तां विस्तारितवान् । तत इयं दृश्यमाना सर्वपाण्याधारभूता पृथि- व्यभवत् । पथनादेव पृथिवी नाम संपन्नम् ॥ अथ देवसृष्टिं गोसृष्टिं च क्रमेण दर्शयति- तस्यामिति । तस्यां भूमौ स प्रजापतिः स्वेनैव शरीरेणावस्थाय सिसृक्षु. श्राम्यत्तपः कृतवान् । तस्माञ्च तपःसामर्थ्यात्रीन्वस्वादिदेवगणानसृजत । ते च वस्वादयः प्रजापति पति प्रजोत्पादनोपायं पप्रच्छुः । स च प्रजापतिर्मदत्तपसि छवे सति पश्चाद्यूयमुत्पादनमिच्छतेत्युक्त्वा होमाख्यस्य तपेस आधारभूतमाम दत्त्वा तेनामिना होमलक्षणं तपः कुरुतेत्युक्तवान् । ते च संवत्सरं तथा कृत्वा तदन्ते सर्वेऽप्येकां गामसृजन्त । तां च गां स प्रजापतिर्वसुभ्यो रक्षणार्थ दत्त. पान् । सा च रक्षिता सती वस्वर्थं गवां शतत्रयं वयस्त्रिंशतं चोत्पादयामास । ततः प्रजापतिस्तामेव गां रुद्रेभ्यो दत्तवान् । रुद्रार्थमपि सा तथैवोत्पादयामास । एवमादित्यार्थमप्युत्पादयामास । तमिमं ( दिदं ) पर्यायत्रयं संगृह्य श्रुतिरेकेनैव वाक्येनोदाजहार । तब वेधा वाक्यं विभज्य योजयितव्यम् । एवं सत्येकोन- सहसं गवां संपन्नम् । येयं सहस्रतमी गौः सेयं सहस्र संख्यापूरण्यभवत् ॥ अतः सहस्रदक्षिणाकेन विरात्रयागेन( ण ) याजनं दर्शयति- ते देवा इति । वसुरुद्रादित्याः सर्वे मिलित्वा गोसहस्रदक्षिणाकयज्ञार्थं ·२५०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्येसमेता- [सप्तमकाण्डे- (गत्रिरात्राभिधानम् ) प्रजापति पार्थयामासुः । स च प्रजापतिर्देवगणत्रयं विभज्य त्रिषु दिनेषु क्रमाद- मिष्टोमोक्थ्यातिरायोजितवान् । द्वादशस्तोत्रोऽमिष्टोमः । पञ्चदशस्तोत्र उक्थ्यः । एकोनविंशत्स्तोत्रोऽतिरात्रः । ते च तैर्लोकत्रयमजयन् । स्वकीयं स्वकीयं तत्तद्गोधनं च दक्षिणार्थमृत्विग्भ्यो दसवन्तः ॥ अथोक्थ्यरूपे मध्यमेऽहनि कांचिच्छसनविशेषान्विधत्ते- तदन्तरिक्षमिति । यदन्तरिक्षं रुद्रजितं तदन्तरिक्ष व्यवैयंत विशीर्णमभूत् । गृहरूपं लोकसंस्थान भग्नमभूदित्यर्थः । तस्माद्रुद्राणामायतनमन्तरिक्षलोकस्थानं विशीर्णमभूत्तस्मादायतनाभावाद्रुद्राः कोपाविष्टाः सन्तः सर्वत्र पाणिघातिनोऽ- भवन् । यस्मात्फलभूतमन्तरिक्षं विशीर्णमभूत्तस्मात्तत्साधनमात्र विरावयागस्य मध्यममहः केनापि वैकल्येन शिथिलमित्येवमाभिज्ञा आहुः। तस्मान्मध्यमस्याह्नो दाढXन शैथिल्यपरिहाराय कानिचिच्छस्त्र ण्यनुष्ठेयानि । त्रिष्टुप्छन्दस्कायामृ- ध्युत्पन्नं त्रैष्टुभं होतुराज्य शस्त्र शंसनीयम् । तथा संयानाख्यानि दाशतय्यां पसिद्धानि सूक्तानि शंसेत् । तथा षोडश्याख्यमपि शस्त्रं शंसेत् ॥ इत्थमाख्यायिका प्रस्तुत्य मध्यमे विशेषांश्च विधाय विरात्रयागस्याहर्विशे- पान्विधत्ते-- तस्मादिति । यस्माद्वस्वादिभिरहस्रयेण लोकत्रयजयायाहस्त्रयसघातरूप- मनुष्ठितं तस्मात्रिरावयागमनुतिष्ठेदित्यर्थः ।। यदुक्तं सूत्रकारेण--' सहस्र दक्षिणास्त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशन च पथ- मेऽहनि ददात्येवं द्वितीये तृतीये च साहस्यतिरिच्यते । इति, तदिदं विधत्ते- त्रीणित्रीणीति । अनुक्रमेणाश्चति प्रवर्तत इत्यनूचीनं, तादृश च तदहश्चा- नूचीनाहं प्रतिदिनमित्यर्थः । प्रतिदिनमावीच्छ नानि यथा भवन्ति तथा त्रीणि त्रीणि शतानि ददाति । त्रयस्त्रिंशसंख्यापा अप्येतदुपलक्षणम् । तथा सत्ये- कैकस्मिन्दिने त्रयस्त्रिंशदधिकं गवां शतत्रयं दद्यादित्यर्थो भवति । एतच्च लोकानां भूरादीनां संतत्यै भवति ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण--' दक्षिणानयने न्यूना दशवा नयेत् । इति, तदेतद्वि- धत्ते-- दशतं नेति । दशानां वर्गो दशत्तस्य वर्गस्य विच्छेई न कुर्यात् । वेदे- १ ख. च. °त् यहारू।

·पपा ०१अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसहिता । २५.९ गर्गत्रिरात्राभिधानम् ) क्षिणस्यां दिश्यवस्थिता गाः माग्वंशसदसोमध्येन यदोत्तरस्यां दिशि दक्षिणार्थ नयति तदानीमेकैकं दशकं सहेव नयेत् । न तु दशतो न्यून नयेत् । दशसं- ख्याया विरापत्वात् विराज नैव विच्छिन्नां करोमीते नेतुरभिपापः। यत्तु विंशत उपरि त्रयमधिकं तदपि चरमण दशकेन सह नयेत् । न्यूनत्वस्यैवात्र [ दशधेति में विधानान् एवमेकोनसहस्र विषु दिनेषु दत्ते सति सहस्रतमी परिशिष्यते । तद्दानं तु बहुधा विकल्पित पदयितुं पस्तौति- अथ येति । क्लूप्तिः कल्पनं, तयैव क्लुप्त्या तस्यां सहस्रतम्यां गवि निमित्तभूतायां ममैवेयं भूयादित्येवमिन्द्रश्च विष्णश्च परस्पर कलह कुरुतः । तदानीमिन्द्रो मनस्येवमचिन्तयत्-तां गां गृहीत्वा विष्णुरनया गवा सहस्रमिदं सर्वं मां वर्जयित्वा स्वाधीन कारष्यति, तस्मान्मय( य्ये )वाधिकेन भागेन भवि- तव्यमिति । ततस्तावुभौ तस्यां गव्यकल्पना व्यवस्थां कृतवन्तौ । इन्द्रो द्विभागे व्यवस्थित । विष्णुस्तृतीये भागे व्यवस्थितः । तदेतमर्थमभिलक्ष्य काचिदृग्वेदे - ऽप्युगनूच्यते । सा च भागत्रयपतिपादिका । तम्याश्च प्रतीकम् ' उभा जिग्य. थुः । इत्येतत् । इय चोपरितनेऽनुवाक समानास्यते ॥ अर्थतस्या ऋचः शंसननियमं विधत्ते-- तां वेति । विकल्पितेषु दानपक्षेषु प्रथमं पक्षमाह- अथ येति । प्रतिदिन त्रयस्त्रिंशदधिकशतत्रये साम्येन दत्ते सति सेयं सहस्रतम्यतिरिच्यते । यत्तु द्रव्यं यागेतिरिक्त भवति तत्सर्वं होतारमभिलक्ष्यै- वातिरिच्यते । होता बनाप्तस्य सर्वस्य फलस्य पापयिता । तस्माद्धोत्रे सहस्र. तमी देयेत्याद्यः पक्षः ॥ द्वितीयं पक्षं दर्शयति-- अथाऽऽहुरिति । एषा गौः सहस्रस्य मध्येऽतिरिक्तवीर्या । उन्नेताऽप्यू- विजां मध्येऽतिरिक्तवीर्यः । अत एव हि हारियोजनभक्षे श्रूयते--' उन्नेत- युपहवमिच्छन्ते ' इति । तस्मादियमुन्नेत्रे देयेत्येवं केचिदाहुः ॥ तृतीयं पक्षं दर्शयति-- अथाऽऽहुः सर्वेभ्य इति । अत्रोपपत्तिर्वहिरेव दृष्टव्या । 'यावन्तो वै सदम्यास्ते सबै दक्षिण्याः । इत्यन्यत्राऽऽम्नातम् । तस्मात्सदस्येभ्यो देया ॥ १ क. इ. तथेव।

·- .२५१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता.. [समकाण्डे- (सहस्रतम्यभिधानम् ) चतुर्थं पक्षं दर्शयति-- अथेति । अत्राप्युपपत्तिः पूर्ववत् । दिनत्रये विभागसांम्येन दक्षिणा दत्ता। इयं चैका भागवैषम्यं च न युक्तम् । अतो यज्ञभूमेरुद्गतां कृत्वा स्ववशत्वेन पथा चरति तथा कुर्यात् ॥ पश्चमं पक्षं दर्शयति-- अथाऽऽहुब्रह्मण इति । इन्द्रस्य विष्णोश्च या भागक्लप्तिस्तद्वत्तदीययो- बलाग्नीध्रयोया ॥ षष्ठं पक्षं दर्शयति-- अथाऽऽहुयेति । इथं वै सहस्रतमी न कस्मैचिद्देया । किं त्वेतपतिनि- धिरूपा या काचित्कल्याणी बहुक्षीरादिगुणवती विचित्रवर्णा मा दातव्या ॥ सप्तमं पक्षं दर्शयति-- अथाऽऽहुर्येति । या गौः शुक्लकृष्णवर्णाभ्यामुपेतत्वेन द्विरूपा, पार्श्वद्वये शुक्लकेशोपेतत्वादुभयन एनी, सहस्रसंख्यापूर्त्यर्थं तादृशी काचिद्देया ॥ तदिदं सहस्रदानोपेतं कर्म प्रशंसति-- तद्वा एतदिति । विराबाख्यं यत्कर्मोक्तं तदेतत्सहस्र संख्याकफलस्य प्राप्ति- हेतुः । यस्मादत्र त्रिषु दिनेषु मिलित्वा स्तोत्रीया ऋचः सहस्रं विद्यन्ते, दक्षि- णाश्चोक्तरीत्या सहस्र गावः, स्वर्गलोकश्च सुखाधिक्याद्भूलोकसहस्रेण समानः, [ तस्मात् ] तादृशस्य स्वर्गस्याभिजयाये कर्भ योग्यम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ -- ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)। सोमो वै सहस्रमविन्दत्तमिन्द्रोऽन्वविन्दत्तौ यमो न्यागच्छत्तावबवीदस्तु मेऽत्रापीत्यस्तु ही ३ इत्य- ब्रूता स यम एकस्यां वीर्य' पर्यपश्यदियं वा अस्य सहस्रस्य वीर्य' बिभर्तीति ताब्रवीदियं ममास्त्वेतयुवयोरिति ताबवता सर्वे वा एतदे-

·1
२५११
-
प्रपा० अनु६] कृष्णयजुर्वेदीयतौत्तरीयमाहिता।
( सहस्रतम्यभिधानम् )
तस्या वीर्यम् (१) परिं पश्यामोऽराना ह.
महा इति तस्यामशमाऽहरन्त तामप्सु प्रावेशय.
न्सोमायोदेहीति सा रोहिणी पिङ्गलैकहायनी
रूपं कृत्वा त्रयस्लिाशता च त्रिभिश्च शतैः सहो-
देत्तस्माद्रोहिण्या पिङ्गलयैकहायन्या सोम की-
णीयाय एवं विक्षारोहिण्या पिङ्गलयैकहायन्या
सोम कीणाति त्रयस्त्रिशता चैवास्य त्रिभिश्च
( २ ) शतैः सोमः क्रीतो भवति सक्रीतेन यजते
तामप्सु प्रावेशयन्निन्द्रायोदेहीति सा रोहिणी
लक्ष्मणा पष्ठीही वानी रूपं कृत्वा त्रयनिशता
च त्रिभिश्च शतैः सहोदैत्तस्माद्रोहिणी लक्ष्मणां
पठौहीं वात्रनों दद्याद्य एवं विद्वान्रोहिणी लक्ष्मणा
पष्ठीही वानों ददाति त्रयस्त्रि सञ्चैवास्य त्रीणि
च शतानि सा दत्ता ( ३ ) भवति तामप्सु प्रावै-
शयन्यमायोदेहीति सा जरंती मूर्खा तज्जघन्या
रूपं कृत्वा त्रयस्त्रिशता च त्रिभिश्च शतैः सहो-
दैत्तस्माज्जरती मूसा तज्जघन्यामनुस्तरणी कुर्वीत
य एवं विद्वाजरती मूखी तज्जघन्यामनुस्तरणी
कुरुते त्रयस्त्रिशच्चैवास्य त्रीणि च शतानि
साऽमुष्मिश्लोके भवति वागेव संहस्वतमी त.
स्मात् (४) वरो देयः सा हि वरः सहस्रमस्य
सा दत्ता भवति तस्माद्वरो न प्रतिगृह्यः सा हि
वरः सहसोमस्य प्रतिगृहीतं भवतीयं वर इति
ब्रयादथान्यां ब्रयादियं ममेति तथाऽस्य तरसहस्र.
)

·२५१२ - श्रामत्सायणाचायावराचतभाष्यसमता- [७सप्तमकाण्ड- ( सहस्रतम्यभिधानम् ) मप्रतिगृहीतं भवत्युभयतएनी स्यात्तदाहुरन्यतएनी स्यात्सहन परस्तादेतमिति यैव वरः ( ५ ) क- ल्याणी रूपसमृद्धा सा स्यात्सा हि वरः समृद्ध्यै तामुत्तरेणाऽऽमी, पर्याणीयोऽऽहवनीयस्यान्त द्रोणकलशम रापयेदा जिंघा कलश मा रुधा- रा पय॑स्वत्या त्या विशन्त्विन्दवः मन्द्रवि सि. न्धवः सा मां सहस्र आ भज प्रजया पशुभिः सह पुनर्माऽऽविशतादायरिति प्रजयवैनं पशभी रय्या सम् (६) अर्धयति प्रजावान्पशमारयि- मान्भवति य एवं वेद तयाँ सहाऽभी, परेत्य पुरस्तात्पतीच्या तिष्ठन्त्यां जहयाभा जिग्यथर्न परी जयथे न परा जिग्ये कतरश्चनेनोः । इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधंथां त्रेधा सहर वि तदैरयेया. मिति त्रेधाविभक्तं वै त्रिराने सहस्र र साहसीमे- वैनी करोति सहसास्यैवैना मात्राम् (७) क रोति रूपाणि जुहोति रूपैरेवनार समर्धयति तस्या उपोत्याय कर्णमा जपेदिडे रन्तेऽदिते सर- स्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ते अग्निये नामानि सुकृत मा देवेष वृतादिति देवेभ्य एवं- नमा पैदयत्यन्यैनं देवा बुध्यन्ते (८)॥ एतदेतस्यां वीर्यमस्य विभिश्च दत्ता सहस्रतमी तस्मादेव वरः মাদালন।হিম )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ - ·पपा अनु६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहिता । २५१३ (सहस्रतम्यभिधानम् ) ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमपपाठके षष्ठोऽनुवाकः)। पश्चमेऽनुवाके त्रिरात्रोऽभिहितः । अथ षष्ठे तवत्यां सहस्रतमी प्रपञ्चयितु- मुपाख्यानं दर्शयति- सोमो वा इति । पुरी कदाचित्सपो गोसहस्रमलभत । तमनुगम्येन्द्रोऽपि तदेव गोसहसमलभत । तो सोमेन्दो प्रति यमोऽपि भागं निकामय पान आग. च्छत् । आगत्य चात्र गोसहले ममापि कश्चिद्भागोऽस्त्वित्यब्रवीत् । तावपि तथास्त्वित्यङ्गी कुरुतः । आदरार्थः प्लुतः । ततः स यमः परीक्ष्य तस्मि. न्सहस्र एकस्पामुत्तमायां गवि सामथ्र्यमपश्यत् । तत इयमेकैवास्य गोतहस्रस्य वीर्य विभीति मनसा निश्चित्येयमेव ममास्तु यवयोरितरत्सहरूामिन्यबवीत् ततस्तौ सोमेन्द्रावेवमुक्तवन्तो सर्वऽपि वयं मिलियतस्यामुत्तमायां गवि वीर्य परीक्ष्य तस्यामं शोकैकं स्वी कुर्य इति विचार्य तथैव कृतवन्तः । तत्र सोमस्य प्रथममंशहरणप्रकारं दर्शयति- तामपिस्वति । ते वयोऽपि मिलित्वा तामुत्तमा गां सोमायोदेहीत्येवं ब्रुव- न्तोऽप्सु पावेशयन् । सोमस्य पद्यावद्रूपं योग्यं तत्तावद्रूपं गृहीत्वा जलादुद्ग- च्छेत्यर्थः । ततः सा गौरप्सु प्रविष्टा जलादुद्गमनवेलाया तत्मार्थितं रूप छत्वोद्गच्छत् । तदेव रूपं स्पष्टी किषते-रोहिणी शरीरे लोहितवर्णा पिङ्गला पिङ्गलाक्ष्येकहायन्येक संवत्सरवयस्का, ईदृशी सती लावण्यापेतं रूपं च कृत्वा गवामन्यासा त्रयस्त्रिंशत्संख्यया शतवयसंख्यया च सह जलादुद्गच्छत् । यस्मात्सोमा) रोहिण्यादिरूपं धृतवती तस्माद्रोहिण्यैकहायन्या पिङ्गलाक्ष्या सोमं क्रीणीयात् । तया क्रीतः सोमस्त्रयस्त्रिंशदधिकेन शतत्रयेण क्रीतो भवति । ततः सुमीतेन सोमेनासौ यजते ।। अथेन्द्रस्य तदीयांशहरणपकारं दर्शयति- तामिति । पूर्ववद्व्यारूपेयम् । लक्ष्मणा शृङ्गापुच्छाद्यवयवसौष्ठवपोग्यलक्ष. णोपेता । पोही चतुर्वर्षा । वानी दर्शनमात्रेण मानसक्लेशापहन्त्री । पस्मादिन्द्रस्यदृशी पियोदैत्तस्मादीदृशीमेव दक्षिणात्वेन दद्यात् । अथ यमस्य तदीयांशहरणपकारं दर्शयति- सामप्सु प्रावेशयन्निति । जरती वृद्धा । मूखी रोषणशीला । सेव ज. १ क प ड च. लक्षपणो । - ।

·- - २५१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सप्तमकाण्डे- ( सहस्रतम्यभिधानम् ) घन्या तज्जघन्या, इयमेवात्यन्त कुरूपा नान्येत्यर्थः । अनुस्वरेणी मृतं पुरुषमनु यां गां हत्वा तदवयवान्त पुरुषावयवेष्वास्तृणन्ति सेयमनुस्तरणी । सा च जरादिगुणयुक्ता कार्या । *( अ )स्याऽऽस्तरणेन परलोके त्रयस्त्रिंशदधिकगो. शतवयं संपद्यते । शेषं पूर्ववत् । अत्र कयदानानुस्तरणी विधयः पासङ्गिकाः ॥ एवमाख्यायिकया सहस्रतमी प्रशस्याथ प्रकारान्तरेण प्रशंसति- वागेवेति । येयं सहस्रतमी सोमाद्यर्थ रूपवयं स्वीकृत्य जलादुद्गता सा वाग्देवतैव । यस्मादस्या वाग्देवतैव( ता )रूपं( पत्वं ) तस्मात्सहस्रदक्षिणे यागे वाग्देवतात्वसंपादनाय श्रेष्ठ एव गोविशेषो देयः । यस्मात्सहस्रतमी श्रेष्ठो गोविशेषस्तस्माच्छृष्ठे दत्ते सत्यस्य यजमानस्य सहस्रस्वरूपा सा सहस्रतमी दत्ता भवति । यस्माच्छ्रेष्ठो गोविशेषः सहसासदृशस्तस्माच्छ्ष्ठं गोविशेष न पतिगृहणीयात् । तत्मतिग्रहे सति गोसहरूापतिग्रहदोषो भवेत् । अथ कथंचि. स्पतिगृहणीयातदानीमेवं निर्दिशेत्-घोऽयं वरः सेयं सहस्रतमीति । एवं निर्दि- श्याथान्या प्रत्येवं बूपात्-इयं वरव्यतिरिक्ता ममति । एवं निर्देशे सति वर- प्रतिग्रहेऽपि सहस्र प्रतिग्रहदोषो न भवति ॥ इत्थं तहसतमी वहुवा प्रशस्य तस्या दातव्याया लक्षणं विधत्ते- उभयतएनीति । उभयोः पार्श्वयोः शक्कुरेखा यस्याः सेयमुभयवएनी ॥ अथ प्रकारान्तरेण लक्षणं विधत्ते- तदाहुरिति । तस्मिन्सहस्रतभीविषयेऽभिज्ञा एवमाहुः-अन्यतरस्मिन्नेव पार्चे शुक्लरेखा पर्याप्ता । तोपपनि चैवमाहुः-एतं परस्तात्तहस्रमेनस्य गोविशेषस्य परभागे गोसहसं तिष्ठत्यतो न तत्र शुक्लरेखाऽपोक्षतेति ।। अथ सहस्रतमीप्रतिनिवित्वेन पक्षान्तरं विधते- यैवेति । या गैः कल्याणी बहुक्षीरादिगुणवती रूपसमृद्ध्यै( दा )समी- चीनशृङ्गपच्छाधुपेता सैवात्र वरो दातव्यो गोविशेषः स्यात् । तहानेनैव समृ- द्धिर्भवति ॥ दातव्यायास्तस्या गोराघापणं विधत्ते. . सर्वपस्तकेषु 'तस्यास्तरणेन ' इति वर्तते, पर त्वत्र पदच्छेदविषये सदेहः । अनः श्रृंत्यनुकूलतया ' अस्याऽऽस्तरेणेन' इति स्थापितम् ' अस्यापि शेषपूरणेनार्थो ज्ञेयः । १ स. रणी मृ । २ ख च. • स्माद्वाग्दे । ३ ख. या तामे ।

·- पा० १अनु०६ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ३५१५ ( सहस्रतम्याभिधानम् ) तामुत्तरेणेति । अमीधः शरणमामीधं तस्योत्तरभागे तो दातव्यां गां पर- क्षिणवेनाऽऽनयिाऽऽहवनीयस्य समीपे दोणकलशस्थितं सोममवध्रापयेत् ॥ तस्मिन्नाघापणे मन्त्र पादयति- आ जिघ्र कलशामिति । महीति गोनाम ल( व पते । हे महि त्वं द्रोणकलशं सर्वतो जिटर । कीदृशी त्वम्, उरुधारा दीर्घशारधारोपेना । पय- स्वती बहुलक्षारोपेता। तादृशीं त्वामिन्दवः सोमविन्दव आविशन्तु । यथा समुद्रं सिन्धवः प्रविशन्ति तद्वत् । सा वं मामस्मिन्गोसहल आभज सर्वतः पापय । तथा रायधनं प्रजया पशभिश्च सह मां पुनराविशतु ॥ आघ्रापणस्य फलं दर्शयति- प्रजयैवैनमिति । वेदनं प्रशसति- प्रजावानिति । अथ तदङ्गभूतं कचिोमं विधत्ते - तयति । आहवनीयसमीपे स्थितया तया गवा सह पुनराग्नीध्रममा पत्यागत्य तस्याऽऽग्नीरस्य पूर्वभागे प्रत्यङ्मुखत्वेन गवि स्थितायां जुहुयात् ।। होमागमतं मन्त्रं दर्शयात- उभा जिग्यथुरिति । हे इन्दाविष्णू युवामुभाभौ जिग्यथः सर्वत्र जित- वन्ती, न पराजयेथे क्वापि पराजयं न प्राप्नुथः । एमोरेनयोरुभयोर्मध्ये कतर- शनैकोऽपि न पराजिग्ये पराजयं न प्राप्तवान् । हे विष्णो त्वमिन्द्रश्चोभौ यद- पस्पृधयां यदा परस्परं स्पर्धितवन्तौ तरादा गोसहस्रं वेवा विभज्यरथामिन्द्रस्य दो भागौ विष्णोरेको भाग इत्येवं प्राप्तवन्ती । वेधा सहस्रमिति मन्त्रभागस्य तात्पर्य दर्शयति- त्रेधाविभक्तमिति । विराबाख्षे यागे गोसहस्र दिनत्रया) वेधा विभक्त. व्यमिति यत्तेनैनां सहस्रतमीमेव गां साहसी सहस्रोपेतां करोति, न केवलं सहस्रोपेता किंतु तस्य सहलस्य यावती मात्रा तावन्मात्रामवनां करोति ॥ अथैतदङ्गभूतं होमान्तरं विधत्ते- रूपाणीति । रोहिणी पिङ्गलैकहायनीत्यादीनि यानि रूपाण्युक्तानि तानि जुहुयात् । रोहिण्यै स्वाहेत्यादयो मन्त्रास्तत्रोनेयाः । एतस्मिन्होंमे कते सत्य- पोक्ष रुपैरैवैनां गां समृद्धों करोति ॥ अथैतदङ्गभूतं जपं विधत्ते- ·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सममकाण्डे- ( सहनतमीदानविधिः) तस्या उपोत्थायेति । तस्या गोः कर्णसमीपं प्रत्युपस्थितो भूत्वा वक्ष्य माणं मन्त्र जपेत् ॥ तमिम मन्वं दर्शयति- इडे रन्तेऽदित इति । केनापि न हन्यत इत्यनिया गौः। हेऽघिलये, इडा- दीनि तव नामानि । अतस्तै मभिरिह संयोध्यते । एतादृशी त्वं देवेषु मध्ये मां यजमानं सुरूत पुण्यकृतं ब्रूहि ॥ मन्त्रस्य तात्पर्य दर्शयनि- देवेभ्य इति । एतन्मन्त्रपाठेनेयं गौवध रवैनं यजमानमा यति । ते प देवा एनं यजमानं पुण्यकारिणं जानन्ति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमपाके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः) सहस्रतम्या वै यज॑मानः सवर्ग लोकमेति सैन सुवगै लोकं गमयति सा मां सवर्ग लोकं गमये- त्यहि सुवर्गमेवैनं लोकं गमयति सा मा ज्योति- मन्तं लोकं गमयेत्याह ज्योतिष्मन्तमेवैनं लोकं गमयति सा मा सर्वान्पुण्याल्लोकान्गमयेत्याह स- वानेवैनं पुण्याल्लोकान्गमयति सा (१) मा प्रतिष्ठा गंमय प्रजया पशुभिः सह पुनर्माऽऽ विशतायि. रिति प्रजयैवैन पशुभी रय्यां प्रति छापयति प्रजान्पिशमारयिमान्भवति य एवं वेद तामग्रीधे वा ब्रह्मणे वा होत्रै वोदात्रे वाऽध्वर्यवे वा दया. त्महस्रामस्य सा दत्ता भवति सहस्रामस्य प्रति- गृहीतं भवति यस्तामविद्वान् (२) प्रतिगृह्णाति ·मागमा कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २५७ ( सहमतमीदानविधिः) तां प्रति गृहणीयादेकोऽसि न सहसामेको त्वा भूनां प्रति गृणामि न सहस्रामेका मा भूताऽऽ विश मा सहसमित्येकामिनी भूतां प्रति गृह्णाति न सहली य एवं वेद स्योनाऽसि सुपदा सुशेवा स्योना माऽऽ विश सुपदा माऽऽ विंश सुशेवा माऽऽ विश'३) इत्याह स्योनैवैन५ सुपदा सु- शेषो भूताऽऽ विशति नैन हिनस्ति ब्रह्मवादिनो वदन्ति सहस्र सहसातम्यन्वेती३ सहस्रतमी सहस्राइमिति यत्प्राचीमुत्सुजेत्सहस्र सहस्रतम्य- म्वियात्तत्सहस्रमप्रज्ञात्र सुवर्ग लोकं न प्रजानी- यात्प्रतीचीमरमृजति ता सहस्रमर्नु पर्यावर्तते सा प्रजानती सुवर्ग लोकमेंति यजमानमभ्यस्सृजति क्षिप्रे सहस्रं प्र जायत उत्तमा नीयते प्रथमा देवा- नगच्छति ( ४ ॥ ( लोकान्गमयति साऽविद्वान्सशेवा पाss विश यजमान द्वादश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमपपाठके सप्तमोऽनुवाकः)। पष्ठेऽनुवाके सहसवमीं प्रशस्य तरङ्गभूतं होमादिकमुक्तम् । अथ सप्तमे तदानं विधीयते ॥ तत्र यदुकं सूचकारेण 'तां यजमानोभिमन्वयते सा मा सुवर्ग लोक गमयेति । इति, तानेतान्तहसतम्या अनुमन्त्रणमन्त्रांश्चतुरो खुत्पाद्य व्याचि- ख्यातुः प्रथमपन्वतात्पर्य दर्शयति- १ ख. व्युत्पाय। - ·२५१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सामकाण्डे- ( सहस्रतमीदानावधिः) सहस्रतम्येति । यजमानोऽयं सहस्रतम्या गवा स्वर्ग लोकं पामोति । सा वनं पापयति । तस्माता मेत्यादिमन्त्रं पठेत् । हे सहस्रतमि सा त्वं मां स्वर्ग लोकं प्रापयेति तस्यार्थः । तेन सा स्वर्ग प्रापयत्येव ।। एवमुत्तरेषां त्रयाणामपि मन्त्राणां क्रमेण तात्पर्य दर्शयति- सा मेति । ज्योतिष्मानादित्यलोकः । इन्द्रलोकादयः पुण्याः । प्रतिष्ठा स्थिरावस्थानम् । प्रजया पशुभिश्च सह रायर्धनं पुनर्मा प्रविशतु ॥ वेदनं प्रशंसति-- प्रजावानिति । तस्याः सहसतम्या दानं विधत्ते--- तामग्रीध इति । अथ प्रतिग्रहदोषपरिहाराय तत्पतिग्रहमन्वं विधत्ते- सहस्रमस्येति । यो मन्त्रमविद्वान्सहस्रतमी पतिगृह्णीयादस्य गोसहस्र प्रतिगृहीतं भवति, तावान्प्रत्यवाय इत्यर्थः । अत एकाऽसीत्यादिमन्त्रेण तां सह- स्रतमी प्रतिगृह्णीयात् । मन्त्रार्थस्तु-सहस्रतमी त्वमेकैव गोरसि नतु सहस्रम् । अतस्त्वामेकामेवं भूतां प्रतिगृह्णामि न नु सहस्र, त्वमप्येकैव भूता मां पविश, सहस्र भूत्वा मा पविश । इति शब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः ।। मन्त्रवेदनं प्रशसति-- एकामेवैनामिति । अथ प्रतिग्रहादूर्ध्व जप्य मन्त्रमुत्पाद्य तात्पर्य दर्शयति-- स्योनाऽमीति । हे महस्रतमि त्व स्योना सुखपदा सुषदा दोहनादिकाले सुखेन पाप्तुं शक्या मुशेवा कण्डूयनादिना सुखेन सवितुं शक्या चासि । अतस्तथाविधैव भूत्वा मां पविश । एतन्मन्त्रपाठन तथैव भूत्वा प्रविश्य सर्व- प्रकारेणाप्येनं न हिनस्ति ॥ अथान्वयव्यातरेकाभ्यां प्रत्यङ्मुखत्वेनोत्सर्जन विधत्ते-- ब्रह्मवादिन इति । कि गोसहस्रस्य पुरगे गमनं किं वा सहस्रतम्याः पुरतो गमनमिति ब्रह्मवादिनां विचारः । तत्र यदि पाङमुखीमेनामुत्सृजेत्तदानी पुरतो गोसहस्रं गच्छति सति पश्चादियं गच्छेत् । तदानीं प्रज्ञानरहित गोसहसं स्वर्ग न जानीयात् । तस्मात्तत्परिहाराय पत्यङ्मुखीमेनामुत्सृजेत् । तदानीं पुरतो गच्छन्नी तां सहस्रनमीमनु पृष्ठतो गोसहस्र गच्छति । सा च सहस्रतमी मा. गाभिज्ञा सती स्वर्ग प्राप्नोति ॥ -- -- ·पा०१अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २५१९ ( आत्रेयच्तूरात्राभिधानम् ) यदुक्तं सूत्रकारेण- तां शतमानेन हिरण्येन निष्क्रीय यजमानस्य गोष्ठे विसृजति ' इति, तदेतद्विवत्ते-- यजमानमिति । ऋत्विग्भ्यो निष्क्रीन तां सहस्रतमी यजमानगृहाभि- मुरुषेनोत्सृजेत् । तथा सति यजपानगृहे दल एव काले सहस्र मुत्पश्वते । इयं च सहरूातमी दक्षिणानयनकाले चरमा सी नीयते । स्वर्गमाप्तिकाले प्रथमा सती यजमानेन सह देवान्गच्छति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माववीये वेदार्थप्रकाशे कृष्ण यजुर्वेदी. यतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७॥ - अथ सप्तमाप्टके प्रथमप्रपाठकेऽष्टमाऽनुवाद.)। अत्रिरददादौयि प्रजां पुत्रकामाय स रिरिचा. नोऽमन्यत निवार्थः शिथिलो यातयामा स एतं चतूरात्रमपश्यत्तमाऽहरतेनायजत ततो वै तस्य चत्वारो वीरा आउजायन्त सहोता मृदाता स्वध्वर्युः सुसभेयो य एवं विद्वारश्चतूरात्रेण यर्जत आऽस्य चत्वारों वीरा जायन्ते मुहाता सूदाता स्वध्वर्यः सुमभेयो ये चतुर्विरशाः पर्वमाना ब्रह्मवर्चसं तत् ( 1 ) य उद्यन्तः स्तोमाः श्रीः सात्रि श्रद्धादेवं यजमानं चत्वारि वीर्याणि नोपानमन्तेज इन्द्रियं ब्रह्मवर्चसमन्नाद्य स एता. श्चतुरश्चतुष्टोमान्सोमानपश्यत्नानाऽहरनैरयजत तेज एवं प्रयमेनावारुन्धेन्द्रियं द्वितीयेन ब्रह्मवर्चसं तु- तीयेनानायं चतुर्थन य एवं विद्वाश्चतुरश्चतुष्टो- माम्सोमानाहरति तैर्यजते तेज एव प्रथमेनाव रुन्ध इन्त्र्यिं द्वितीयेन ब्रह्मपर्चस तुनीयेनानाय - ·२५२० श्रीमत्सायणाचायविरचितभाष्येसमेता- [अक्षयकाण्हे- ( आत्रेयचतूरात्राभिधानम् ) चतुर्थेन यामेवात्रिऋडिमा चामेव यजमान ऋध्नोति (२)॥ ( तत्तेज एवाष्टादश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयबैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाटके प्रथमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ -- ( अथ सप्तमकाण्डे पथममपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)। सप्तमे सहस्रतमीदानमुक्तम् । तावता पश्चममारभ्य विष्वनुवाकेषु गर्गत्रिरात्रः समापितः । अथाष्टमनवम गोद्वौ चतूरात्रावुच्यते ॥ ववावेश्चतूरावमष्टमेऽभिधत्ते-- अत्रिरददादिति । वस्य पुत्र और्वः । स च पुत्रकामोश पाचित- वान् । तस्मै सोऽत्रिः स्वकीया प्रजां ददौ । ततः पजाराहित्येन रिक्तः सन्म. नस्येवममन्यत--अहं निर्षिः प्रजोत्पादनसामथ्परहितः, शिथिलः कार्येच. क्षमः, यातयामा गत सारश्चास्मीति विचार्य पजोत्पादनसाधनं चतूरा निश्चित्य तत्सामग्रीमाहत्य तेनायजत । तस्य सुहोवादयश्चत्वारः पुषा उत्पनाः । ते च हौत्र औद्गात्र आवर्यवे यज्ञपयोगोपदेशे च कुशलाः । अतोऽन्येऽपि चतूरा- घेणेष्ट्वा तादृशान्पुवाल्लभन्ते ॥ अत्र बहिष्पवमानमाध्यंदिनपवमानाभवश्वपानेषु विष्वपि स्तोमविशेष विथत्ते--- ये चतुर्वि शा इति । चतुर्विंशतिसंख्पया यत्र स्वोत्रिया च आवृत्ताः स स्तोमश्चतुर्विशः । तादृशेन स्तोमेन युक्ता ये पवमानास्ते कम्पाः । तथा सति तत्पवमानत्रयं सर्व ब्रह्मवर्चसस्वरूपं भवति । चतुर्विंशतिसंख्यापा गायत्री- जपादिना ब्रह्मवर्चसहेतुत्वात् ॥ अथ पवमानव्यतिरिक्तस्तोवेषूतरोत्तरस्तोमवृद्धि विधत्ते- य उद्यन्त इति । उत्तरोत्तरमुत्कर्ष मच्छन्तः स्वोमा उपस्तोमाः । ता- दृशा ये सन्ति सैव श्रीः । ततस्वेन तेषां श्रीत्वम् । अभिवृद्धिषकारः सूप- ते--सन्ति त्रिवृत्पञ्चदशसप्तशैकविंशत्रिणवत्रपतिशाख्याः षट्स्तोमाः । बब १ च. सख्यया गायत्रीछन्दसा च १२ स. 'यच्या '।३...मवि. शेष शि!

·पपा.१ अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २५२१ (जामदग्न्यच रात्राभिधानम् ) प्रथमेऽह्नि भातःसवनं त्रिवृत्स्तोमयुक्तम् । माध्यदिनं सवनं पञ्चदशस्तोमयुक्तम् । तृतीयसवनं सप्तद् स्तोमयुक्तम् । अथ द्वितीयेऽ'ह्न त्रिवृतं परित्यज्यकविशं स्तोमं स्वीकृत्य पञ्चदशसतदशैकशैिः सवनत्रयं निष्पाद्यम् । तृतीयेऽनि सप्तदर्शकविंशविणः । चतुर्थे वहनि एकविंशविणवत्रयस्त्रिंशैः । तदिदमुद्य- स्तोमत्वम् ।। तमिमं चतूरात्रविकारं प्रशंसति-- अत्रि श्रद्धादेवामीति। श्रद्धादेवो यस्यासौ श्रद्धादेवः। यथा देवताया- मादरस्तथा श्रद्धायामित्यर्थः । तादृशोऽवियजमानः सर्वदा यागाकरोति । तथाविधं यजमानं तेज आदीनि न पाप्नुवन् । तेजः शरीरकान्तिः। इन्द्रियं चक्षुरादिसामथ्र्यम् । ब्रह्मवर्चतं श्रुताध्ययनसपत्तिः। अन्नाद्यं सादनसंपत्तिः एकैकस्मिन्नलि पवमानेषु चतुर्विशस्तोमः । पवमानत्रयार्थमुक्तरीत्या विवृदाद- यस्त्रयः स्तोमाः । एवं चतुर्वपि दिनेषु चतुष्टोमाश्चत्वारः सोमयागास्तदनुष्ठाने- नाविस्तजआदिकमलभत ।। पूर्व चतूरात्रेणायजतेति कृत्स्नः क्रतुर्विरितः। इमानी कत्ववयवांश्चतुरहाव- शेषाधिवत्ते-- य एवमिति । तेज एव प्रथमेनेत्यादेरुक्तस्यैव संग्रहार्थ यामेवेत्यादिपुनर्व- चनम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचा विरपिते माधवी वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- त्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथम पाठक- ष्टमोऽनवाकः ॥ ८ ॥ । ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमपीठके नवमोऽनुवादः)। जमदग्निः पुष्टिंकामश्चतूरात्रेणायजत स एता. म्पोषार अपष्यत्तस्मात्पलितो जामदमियौ न सं जोनाते एतानेव पोषान्पुष्यति य एवं विद्वा च. तूरात्रेण यजते पुरोडाशिन्य उपसदों भवन्ति १च. त्रका।

·- २५२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [समकाण्ड- ( जामदग्न्यचतूरात्राभिधानम् ) पशवो वै पुरोडाशः पशूनेवार्य रुन्धेऽन्नं वै पुरो- डाशोऽनमेवाव॑ रुन्धेऽन्नादः पशुमान्भवति य एवं विद्वारश्चतूरात्रेण यजते ( १)॥ ( जमदग्निरष्टाचत्वारि शत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः)। अष्टमेऽनुवाके चतूरात्र आत्रेयो निरूपितः । अथ नवमे जामदग्न्यश्चतूरायो निरूप्यते ॥ तमिमं विधातुं पस्तौति-- जमदनिरिति । एता लोकपसिद्धान्प्रजापशुचनपोषानपुष्पसंपादितवान् । यस्मादेव जमदमिः पुष्टि हेतुयागप्रवर्तकस्तस्माज्जामदग्मियौ तद्वंशोत्पन्नौ दौ पितृपुत्रौ पुष्टिमन्तरेण वृथैव पलितौ दरिद्रौ न जानाते नोत्पद्यते । यद्वा वृथैव पलितं स्वकीय देहं न जानाते । अयमर्यः--पुष्टिसंपदायस्य जमदमिना प्रव- तितत्वात्तद्वंशे कोऽपि दरिद्रो नास्ति । यदि कश्चित्पमादात्स्यात्तथापि नरन्त- यण द्वौ पुरुषो पुष्टिमन्तरेण वृथा पलितौ न त एवेति ॥ अथ विधत्ते-- -- एतानेवेति । अवोपसत्स कांचविशेष विधत्ते-- पुरोडाशिन्य इति। पुरोडाश आसूपसत्स्वस्तीति पुरोडाशिन्यः । द्वादश- सूपसत्स द्वादश पुरोडाशविशेषान्सूत्रकारो दर्शयति--' आनेय एककपाल आश्विनो दिकपालो वैष्णवस्त्रिकपालः सौर्यश्चतुष्कपालः सावित्रः पश्चकपालो धात्रः षट्कपालो मारुतः सप्तकमालो बार्हस्पत्योऽष्टाकपालो मैत्रो नवकपालो वारुणो दशकपाल ऐन्द्र एकादशकपालो वैश्वदेवो द्वादशकपालो दपिहोमा भवन्ति । इति । पुरोडाशानां पशुतुत्वादनहेतुत्वादन्नरूपत्वाच्च तदुभयपाप्तिः। एतदेदनपूर्वकमनुष्ठानं प्रशंसति--अन्नाद इति ।

·मा.अनु.१०] कृष्णयजुर्वेदीयतिरीयसंहिता। २५२३ (पञ्चरात्राभिधानम् ) इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतै त्तिरीयसहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः !॥ ९ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठ के दशमोऽनुवाकः)। संवत्सरो वा इदमेक आसीत्सोऽकामयतत- सृजेयेति स एतं पञ्चरात्रमपश्यत्तमाऽहरत्तेनाय- जत तता वै स ऋतूनसृजत य एवं विद्वान्पश्चरा- त्रेण यर्जते प्रैव जायते त ऋतवः सृष्टा न व्यावं. र्तन्त त एतं पश्चरात्रमपश्यन्तमाऽहरन्तेनायजन्त ततो व ते व्यावर्तन्त ( १ ) य एवं विद्वान्पश्चरा. त्रेण यजते वि पाप्मना भ्रातृव्येणाऽऽ वर्तते सा- वसेनिः शौचेयोऽकामयत पशुमान्त्स्यामिति स एतं पञ्चरात्रमाऽहरत्तेनायजत ततो वै स सहन पशन्प्राऽऽनोद्य एवं विद्वान्पश्चरात्रेण यजते प्र सहस्र पशूनाप्नोति बबरः प्रावाहाणरकामयत वाचः प्रवदिता स्यामिति स एतं पश्चरात्रमा (२) अहरत्तेनायजत ततो वै स वाचः प्रवदिताऽभवद्य एवं विद्वान्पश्चरात्रेण यजते प्रवदितैव वाचो भव- त्यों एनं वाचस्पतिरित्याहुराप्तश्चतूरात्रोऽति- रिक्तः षड्रात्रोऽथ वा एष संप्रति यज्ञो यत्पश्चरात्रो य एवं विद्वान्पश्चरात्रेण यजते संप्रत्येव यज्ञेन यजते पश्चरात्रो भवति पश्च वा ऋतर्वः संवत्सरः (३) ऋतुष्वेव संवत्सरे प्रति तिष्ठत्यथो पञ्चा- ·२५२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सप्तमकाण्डे. (पश्चरात्राभिधानम् ) क्षरा पङ्क्तिः पाक्तो यज्ञो यज्ञमेवाव॑ रुन्धे त्रिवृदमिष्टोमो भवति तेज एवाव॑ रुन्धे पञ्चदशो भवतीन्द्रियमेवार्य रुन्धे सप्तदशो भवत्यन्नायस्या- वरुद्ध्या अथो प्रैव तेन जायते पञ्चविशोऽमि- टोमो भवति प्रजापतेराप्त्यै महाव्रतवानन्नाद्यस्या- वरुद्ध्यै विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रो भवति मर्वस्या- भिजित्यै (४)। ( ते ब्यावर्तन्त प्रवदिता स्यामिति स एतं पश्चरात्रमा संवत्सरोऽभिजित्यै ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ) नवमेऽनुवाके जामदग्न्यचत्ररात्र उकः । अथ दशमे पञ्चरात्रोऽभिधीयते ॥ तमिमं विधत्ते-- संवत्मरो वा इति । इदं वसन्तायतुभेदोपेतं कालस्वरूपमृतूपत्तेः पूर्व संवत्सरात्मक एफ एवं प्रजापतिरासीत् । स ऋतन्सिसक्षुम्तत्साधनत्वेन पञ्चरा- वयागमनुष्ठाय सृष्टवान् । एवमन्योऽपि प्रजाकामस्तेन यागेन पजामुत्पादयति । अथ व्यावृत्तिकामस्य तमेव विधत्ते-- त ऋतव इति । प्रजापतिना सृष्टा वसन्तातुदेवास्तत्तदृतुलिङ्गविशेष. यावृत्तिमलभमानास्तत्साधनत्वेन पश्चराधमनुठाय तत्तदृतुलिङ्गावृत्ति प्राप्ताः । एवमन्योऽप्यनुष्ठाय पाप्मना भ्रातृव्येण च वियोगं पामोति ॥ अथ पशुप्राप्त्यर्थं तमेव विद्यते-- सार्वमेनिरिति । सर्वसेनापस्य पुरुषस्यापत्यं सार्वसेनिः । शुध्यारुपायाः स्त्रिया अत्य शौचेयः ॥ अथ समायां वक्तृत्वविशेष कामयमानस्य तमेव पञ्चरात्रं विधत्ते-- ·पपो - १अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २५२५ (पश्चरात्राभिधानम् ) षषर इति । ववरो नामतः, प्रवाहणस्थापत्य प्रावाहणिः। ववरवदन्योऽपि पञ्चरात्रेण सभायां प्रकर्षेण वक्ता भवति । तदीयं वकृत्वमनुमोदमानाः सर्वे सभ्यास्तं वाचम्पतिरित्येवं व्यवहरन्ति ।। एवं बहुविधफलसाधनत्वेन पञ्चरावं विधाय न्यूनातिरेकाभावेन तं पशंसति- अनाप्त इति । एकनाना न्यूनत्वाच्चतरावो नोक्तेभ्यः फलेभ्यः पर्याप्तः । पश्चभिरेकाहोभिस्तत्फलनिवृत्तरेकेनाहना षड्रावोऽतिरिक्तः । एष पश्चरात्रः संपति समीचीना न्यूनातिरेकाभावेन योग्यः । अन एनदनुष्ठायी योग्यनैव यज्ञेनेष्टवान्भ- पति ॥ अथाहर्गतां पञ्चसंख्यां पशसति--- पञ्चरात्र इति । हेमन्तशिशिरयोः समासातूनां पञ्चत्वम् ॥ अथ पश्चरात्रावयवभतानि पञ्चाहानि विधत्ते- त्रिवदग्निष्टोम इति । प्रकृतौ हि विवृत्पञ्चदशसप्नदर्शकविंशैश्चतुर्भिः स्तोमैरग्निष्टोमगतानि द्वादश स्तोत्राणि निष्पाद्यने । अब त्वेकेनैव विवृत्स्तोमेन सर्वस्तोत्रनिष्पत्तिः । तादृशोऽग्निष्टोमः प्रथममहः । त्रिवृदग्न्योरुभयोर्मुखेन सहो- त्पन्नत्वात्रिवृता तेजःप्राप्तिः। पञ्चदशेनैकेनैव स्तोमेन युक्त उक्थ्यो द्वितीयमहः। पश्चदशस्तोमस्येन्द्रस्य चोरौ बाहुषु सहोत्पन्नत्वात्पञ्चदशेनेन्द्रिय प्राप्निः । सा- दशेनैकन स्तोमेन युक्त उक्थ्यस्तृतीयमहः । सप्नदश स्वान्नावारे मध्यपदेश उत्पन्नत्वात्तेनानप्राप्तिः । अपि च सप्नदशस्य प्राजापत्यत्वात्तेन प्रजोत्पादक- त्वमपि भवति । यद्यप्यत्रोभयत्रोक्थ्यो न श्रुतस्तथाऽप्यहीनानामतेषां द्वादशाह- विकृतित्वावादशाहे च प्रायणीयानन्तरभाविनः पृष्ठ्याडहस्य पञ्चरावपति- त्वात्पृष्ठयषडहे च द्वितीयतृतीययोरुभयोरुक्ट पत्वाताद्वितिरूपयोरनयोरप्यह्नो- रुक्थ्यत्वं लभ्यते । एतदेवाभिमेत्य बौधायनेनोक्तम्- तस्याहानि विवृदागेष्टोमः पश्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्यः पञ्चविंशोऽग्निष्टोमो महावनवान्विश्वजित्सर्व- पृष्ठोऽतिरात्रः । इति । चोदकपाप्तानामपि त्रयाणामेनषामह्नां विस्पष्टार्थं पुन- विधानम् । पञ्चविंशेनैकैनैव स्तोमेन युक्तोऽग्निष्टोमश्चतुर्थमहः । यद्यपि त्रिवृदा. दिस्तोपवत्सामवालणे पश्चविं गस्तोमो नाऽऽम्नातस्तथापि सूत्रकारोक्तप्रकारेण स स्तोम उन्नेयः । अस्य च स्तोमस्य प्रजापतिदेवताकत्वात्तेन तत्पाप्तिः । स चाग्निष्टोमो महाव्रतधर्मवान् गवामयने महाव्रताख्यमेकमहः । तस्मिन्नहनि यानि स्तोत्राणि तान्यत्र प्रयोक्तव्यानीत्यर्थः । महावतस्यानसाधनत्वात्तेनान्नमाप्तिः ।

·२५२६ श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [७ सममकाण्डे- (पञ्चरात्राभिधानम) विश्वजिन्नामाऽग्निष्टोमविकारः कश्चिदेकाहः । सोऽत्रातिरात्रविरुतित्वमापादित: पञ्चममहर्भवति । स पुनः सर्वपृष्ठो रथंतरबृहद्वैरूपवैराज शाक्वरैरैवताख्यानि पृष्ठ- स्तोत्रगतानि सामानि सर्वाण्यपि यस्यासो सर्वपृष्ठः । स च सर्वस्य फलस्याभि- जित्य संपद्यते ॥ अथ मीमांसा। अष्टमाध्यायस्य प्रथमपादे दशमाधिकरणे चिन्तितम्- अहर्मणेषु सोमस्य द्वादशाहस्य वाऽग्रिमः । पूर्ववद्दिनसंघादिविशेषैरन्तिमो भवेत् ।। द्विरात्रमारभ्य शतरावायन्तेषु अहर्गणेषु गवामयने च पूर्ववदव्यक्तलिङ्गेन सोमस्य धर्मा इति चेन्न । विशलिङ्ग-सद्भावात् । द्वादशाहपदान्तर्गतोऽहःशब्दः षष्टिघाटकात्मकदिनपरः । द्विरात्रादिपदान्तरगतो रात्रिशब्दश्च तादृशः । एत- देक विशेषलिङ्गम् । अहःसंघो द्वितीय, दादश दीक्षास्तृतीयं, तच्च गवामयने विद्यते । तत्र बभीन्धत एव दीक्षाभिरित्युक्त्वा दीक्षायुग्मानि( णि ) षडुपन्य- स्तानि--'द्वाभ्यां लोमावद्यन्ति द्वाभ्यां त्वच द्वाभ्यामस ग्वाम्यां मासं द्वा- भ्यामस्थि द्वाभ्यां मज्जानमात्मदक्षिणं वे सत्रम् ' इति । तस्मादहगणेषु द्वाद- शाहस्य धर्माः॥ पथमाध्यायस्य तृतीयपादे पश्चमाधिकरणे चिन्तितम्- लौकिको वाक्यगो वाऽस्त्रिवृदादेः समत्वतः । उभौ विध्यर्थवादेकवाक्यत्वादस्त्विहान्तिमः ।। त्रिवृद्धहिष्पवमानमिति श्रुती त्रिवृच्छब्दस्य वैगुण्यं लोके प्रसिद्धोऽर्थः । वाक्यशेषादृक्वयात्मकेषु त्रिषु सक्तेष्ववस्थितानां बहिष्पवमानस्तोत्रनिष्पादन. क्षमाणामुपास्मै गायता नर इत्यादीनामृचां नवकमर्थः । तत्र धर्मनिर्णये वेदस्य प्रबलत्वेऽपि पदपदार्थनिर्णये लोकवेदयोः समानबलत्वादुभावौँ विकलन ग्रही- तव्याविति चेन्मैवम् । लौकिकार्थस्वीकारपक्षे विधिवाक्येऽर्थस्वैगुण्यम, अर्थ. वादवाक्ये स्तोत्रियाणामृचां नवकमित्येव विध्यर्थवादवाक्पयोवैयधिकरण्या- देकवाक्यत्वं न स्यादत एकवाक्यत्वाय स्तोत्रियाणां नवकर्मव विधिवाक्ये नियतोऽर्थः ।। दशमाध्यायस्य षष्ठपादे सप्तमाधिकरणे चिन्तितम्- - ·मपा० १ अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २५२७ (पञ्चरात्राभिधानम् ) विवृदग्निष्टुदित्येतत्सर्वत्र स्तोम एव वा । आद्यस्वैगुण्यवाचित्वादन्त्यः स्तोमेऽस्य रूढितः ॥ एवं भूयते-'त्रिवृदमिष्टुदग्निष्टोमः । इति । किं त्रिवृत्त्वमग्निष्टुति कती सर्वेषु सायनेषु संपद्यते, किं वा स्तोममात्रसंबन्धि । तत्र विवृद्रज्जरित्यादौ त्रिवृच्छब्दस्य वैगुण्यवाचित्वदर्शनादत्रापि तुसायनेषु या या संख्या श्रूयते सा सर्वा वित्वेन विक्रियत इति प्राप्ते ब्रून:--पद्यपि विवृच्छन्दोऽवयवम- सिझ्या लोके वैगुण्यं ब्रूते तथाऽपि वेदे रूढया स्तोनवाची । विवृहिण- वमानमित्युक्त्वा स्तोत्रियाणां नवाना चामनुक्रमणादत्र स्तोमविषयमेव त्रि- वृत्त्वम् ॥ सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे तृतीयाविकरणे चिन्तितम्- विश्वजित्सर्वपृष्ठः किमनुवादो रथंतरम् । बृहता वा समुच्चेयं यद्वा षाडहिकानि षट् ॥ अतिदेयानि तवाऽऽद्यो माहेन्द्रादिचतुष्टये । पृष्ठशब्दाचोदकेन सर्वेषामिह संभवात् ॥ समुच्चयो वा विधये सर्वत्वं बह्वपेक्षया । न तु योरतः षण्णां पृष्ठानामतिदेशनम् ।। " विश्वमित्सर्वपृष्ठो भवति ॥ इति भूयते । तत्र सर्वपृष्ठशब्दोऽनुवादः । कुतः, पाप्यत्वात् । तथा हि ज्योतिष्ठोमे माध्यंदिनपवमानानन्तरभावीन माहे. न्द्रादीनि चत्वारि स्तोत्राणि सन्ति । 'अभि त्वा शूर नोनुमः । 'कया नश्चित्र आभुवत् । 'तं वो दस्ममृतीषहं , तरोभिवा विदव सु५ ' इत्येतेषु चतुर्ष सूक्तेषु तानि स्तोत्राणि सप्तदशस्तोमतामापाद्य गीयन्ते । एकस्मिन्सूक्ते विद्य. मानानां तिसृणामृचां ब्राह्मणोक्तविधानेन सप्तदशवाऽभ्यासः सप्तदशस्तोमः । सादृशेषु स्तोत्रेषु पृष्ठ शब्दः श्रूयते- सप्तदशानि पृष्ठानि' इति । तानि चत्वारि पृष्ठानि' विश्वजिति चोदकपाप्तत्वात्सर्वपृष्ठ शब्देनानूयन्त इत्याद्यः पक्षः। रथं- तरपृष्ठबृहत्पृष्ठयोयोतिष्टोमे विकल्पितयोरिहापि चोदन विकल्पमाप्तौ सर्वश- देन समुच्चयो विधीयते । तथा सर" नुवादरुतं वैयर्थ न भविष्यतीति द्वितीयः पक्षः । सर्वत्वं बहुषु मुख्यं न तु द्वयोः । तस्मादनेन सर्वपृष्ठ शब्देन षट्संख्या- १ च. °न इत्यु । २ क. घ. ड च. स्तोत्रवि । ३ क. घ. ड नि चो। ४ क. घ. इ. च. °दकत्वेन । ५ ख. च, भवती । - ·२५२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सप्तमका:- ( अश्वमेघमन्त्रकथनम् ) कानि पृष्ठान्यतिदिश्यन्ते । षडहे प्रतिदिनमेकैकं पृष्ठं विहितम् । तानि च षट्- पृष्ठानि रथतरबहरूपवैराजशाक्वररैवत सामभिनिगाद्यानि । यद्यपि विश्वजित एकाहत्वाज्ज्योतिष्टोमविकृतित्वमेव नतु षडहविकृतित्वं, तथापि सर्वपृष्ठोक्तिव- लात्तानि षट्पृष्ठान्यतिदिश्यन्ते ॥ दशमाध्यायस्य षष्ठे पादे पञ्चमाधिकरणे चिन्तितम्- किं सपृष्ठे सर्वाणि पृष्ठदेशे यथोक्ति वा । पृष्ठ शब्दात्पृष्ठदेशे वचनात्तु व्यवस्थितिः॥ इदमानायते--- विश्वजित्सर्वपृष्ठः । इति । षडहे षट्स्वहःसु क्रमेण रथं- तरबृहद्वै रूपमित्यादिमिः पड्भिः सामभिः पृष्ठस्तो निष्पादितम् । तानि सर्वाणि पृष्ठ सामानि यस्मिन्विश्वजिति सोऽयं सर्वपृष्ठः। तत्र माध्यंदिनपवमानमैत्रावरुण- साम्नोरन्तराल रूपे पृष्ठस्तोत्रदेशे किं सर्वाणि पृष्ठ सामानि कार्याणि, किंवा यथा- वचनं देशव्यवस्थति संशयः । पृष्ठकार्यगमकेन( ण )पृष्ठ ।ब्देन पृष्ठदेशे प्राप्ते वचनेन देशविशेषो व्यवस्थाप्यते । वचन चैवमाम्नायते-- पवमाने रथंतर करोत्याभवे बृहन्मध्यत इतरण पैरूप होतः पृष्ठं पैराज ब्रह्म साम शाक्वरं भैवावरुणसाम रेवतमच्छावाकसाम । इति । वचनं हि न्यायादलीयः। तस्मा. देशविशेषा व्यवस्थिताः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरपिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ ( अथ सप्तमाटके प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुयाकः )। देवस्य॑ त्वा सवितः प्रसर्वेऽश्विनॉर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामा दद इमामगृभ्णरशनामृतस्य पूर्व आयुषि विदथेषु कव्या । तया देवाः सुतमा बभूवक्रतस्य सामन्त्सरमारपती । अभिधा असि भुवनमसि यन्ताऽसि धर्ताऽसि सोऽग्निं वैश्वानर सपथसं गच्छ स्वाहाकतः पृथिव्यां यन्ता राड्य- १ क. ख. शेषे व्य । २ ख, व्यवस्थितिः।

·- पेपा.१ अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता । २५२९ ( अश्वमेधमन्त्रकथनम् ) न्ताऽसि यमनो धर्ताऽमि धरुणः कृष्य त्वा क्षेाय त्वा रय्ये त्वा पोपीय त्वा पृथिव्यै खाऽन्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वा सते त्वाऽ- सते त्वाऽद्भ्यस्त्वौषधीभ्यस्त्वा विश्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः (१) ( धरुणः पञ्चविशतिश्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे पथपप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः )। दशमेऽनुवाके पश्चरात्रो वर्णितः। अथावाहीनविशेषानवस्थाप्पैकादशमा. रम्प प्रपाठकसमाप्तिपर्यन्नमश्वमेधमन्त्रा उच्यन्ते । तेषा यथासंभवं बालण. ग्रन्थोक्ता विनियोगा उदाहियन्ते । तत्र ब्राह्मणवाक्यमेवं पठ्यते- देवस्य वा सवितुः प्रसव इति रशनामादत्ते पसूत्यै' । अश्विनो हु-मापित्याह । अश्विनी हि देवानामचर्य अस्ताम् । पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै । व्यूदं वा एतद्य. ज्ञस्य । यदयजुष्केण क्रियते । इनि ॥ मन्त्रपाठस्तु-- देवस्य त्वति । हे रशने सवितुर्दैवस्प पेरणे सत्यश्विसंबन्वि-पां बाहुम. लाभ्यां पूषसंवन्धिभ्यां हस्तायाभ्यां त्वामाददे ॥ अथ ब्राह्मणम्-' इमामगृभ्णरशनामृतस्येत्यधिवदति यजुष्कृत्यै । इति ॥ पाठस्तु-- इमामगृभ्णनिति । विदथेषु यज्ञेषु आयुषि यजमानायुनिमित्ने पूर्व कव्या कवयो विद्वांस ऋत्विज ऋतस्स यज्ञस्य संवन्धिनीमिमां रशनामगृभ्ण- स्वीकृतवन्तः । तया रशनया देवाः सर्वे सुतमाबभूवुरश्ववन्यनद्वारा तस्मिन्म- धमेधे प्रधानभूतं विराबाख्यं सोमयागपभितः पानाः । कीदृशी रशना, मतस्य यज्ञस्य सामन्सामनि समाप्ती निमित्तभूतायां सत्या सरं मरणं प्रवृत्ति- मारपन्ती कथयन्ती । हे ऋत्विग्यजमानाः शीघ्रं यज्ञं समापयतेति वदन्ती सेयं रशना उक्ष्यते, स्वकीयदीर्घत्वेनाश्ववन्धनयोग्यत्वदर्शनात् ॥ १ ख. घ. च. त्यै 'इ। २ व. चेयं । ३१७ ·- २५३. श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता.. [सप्तमकाण्डे- ( अश्वमेवमन्त्रकथनम् ) कल्प:- अभिधा असीत्यश्वमभि दधाति । इति ।। पाठस्तु-- अभिधा इति । अभिधीयते धार्यते बध्यत इत्यभिधा हेऽश्व त्वं तादृशो बध्यमानोऽसि । तथा भुवनादिरूपोऽसि । तव माजापत्यत्वात्पजापतिगुणाः सर्वेऽपि त्वय्यवस्थिताः । प्रजापतिश्च भुवनकारणत्वाद्भुवनरूपः । अन्तर्यामि- त्वाच्च यन्ता । शेषकत्वाच्च धर्ता । तद्वारा त्वमपि तथाविधोऽसि । स तादृश- स्त्वं वैश्वानरं सर्व पुरुषहितकारिणं सपथसं विस्तारेण सहितमग्निमाहवनीयं गच्छ । आहवनीये ह्यश्वाङ्गानि हूयन्ते । तत्र गत्वा च स्वाहाकृतः स्वाहाकारे- णास्माभिर्देवेभ्यो दत्तो भव । ततो हुतः सन्नृपो भूत्वा पृथिव्यां यन्ता राड्भव नियामको राजा भव । ततोऽनन्तरभाविन्यन्तरिक्षे च ग्रहनक्षत्रादीनां यन्ता यमनश्चापि, नियन्तुमुद्यक्तो यन्ता, नियन्तुं समर्थों यमनस्वादृशो भव । ततोऽ- प्युपरिनने धुलोके धर्ता धरुणोऽसि, स्वर्गस्थितानां पुरुषाणा धर्मा पोषयितुमु. धुक्तः, धरुणः पोषयितुं समर्थः, तादृशो भव । तथाविधं त्वां कृष्य सर्व(स्य)नि- पत्तये बघ्नामीति शेषः । एवमुत्तरवापि योज्यम् । क्षेमः पाप्नस्य धनस्य रक्ष- णम् । रपिः पापणीयं धनम् । पोषस्तजन्या भोगपुष्टिः । पृथिव्यादयस्त्रयः माप्तव्या लोकाः । तेषु लोकेषु पूर्व विद्यमानं द्रव्यं सत् । इतः परं संपादनीयं द्रव्यमसत् । एतत्सव भाविजन्मविषयम् । अस्मिजन्मन्यपेक्षिता आप ओषधयः सर्वमाणिनश्च । तस्य सर्वस्य सिद्धयर्थ त्वामिह बध्नामि । एतच्च सर्व याग- द्वारेणोपपद्यते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माववीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णय यजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः) विभूमात्रा प्रभः पित्राऽश्वोऽसि हयोऽस्यत्योऽसि नरोऽस्यर्वाऽसि सप्तिरसि वाज्यसि वृषाऽसि नुमणां असि ययर्नामास्यादित्यानां पत्वान्वि- ह्यमये स्वाहा स्वाहेन्द्राग्निभ्यार स्वाहाँ प्रजापतये ·२५३१ पपा० अनु०१२] कृष्णयजुवदीयतैत्तिरीयसंहिता। (अश्वमेघमन्त्रकथनम् ) स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वाभ्यो देवताभ्य इह धृतिः स्वाहेह विधृतिः स्वाहेह रन्तिः स्वाहेह रमतिः स्वाहा भूरसि भुवे त्वा भन्याय त्वा भविष्यवे त्वा विश्वभ्यस्त्वा भूतेभ्यो देवा आशापाला एतं देवेभ्योऽश्वं मेधाय प्रोक्षितं गोपायत (१)॥ ( रन्तिः स्वाहा द्वाविशतिश्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे पथमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ) । कल:-'दिभूर्मावा प्रभूः पित्रेत्यश्वस्य दक्षिणे कर्णे यजमानं वाचयित्वा । इति ॥ पाठस्तु- विभूमात्रेति । हेऽश्व त्वं मात्रा त्वदीयया पृथिवीरूपया विभूरसि व्याप्ति- मानसि । पित्रा द्युलोकरूपेण प्रभूः प्रभुत्वशक्तिमानसि । ' इयं वै माता । असौ पिता । इति हि ब्राह्मणम् । पृथिव्या विभुत्वाद्युलोकस्य भोगेमभुत्वाच्च तदुभयमस्मिन्नपचर्यते । तथा त्वमश्वोऽसि मुख्याश्वजातिपानसि, न तु तव गर्द- भसांकर्यम् । हिधातोः कमणार्थकादुत्पन्नो हयशब्दः । अतो हयोऽसि समी- चीनकमणवानसि । खुरसौकर्येण भूमावाक्रमणं त्वदीयं स्थिरमित्यर्थः । अत्यो. सि सततगमनशीलोसि । नरोऽस्युपर्यारूढानां नेताऽसि । अर्वास समीची- नगतिमानसि । सप्तिरसि सर्वेष्वपि युद्धादिकार्येषु संबद्धोऽसि । वाजी वेगवा- नसि । वृषा पुंस्त्व सामर्थवानसि । नुमणा नृभिर्मननीयोऽसि । ययुर्नामासि स्वर्गपापक इत्येतदेव तब मियं नाम । अत एव ब्रालणं 'ययुनीमासीत्याह । एतद्वा अश्वस्य पियं नामधेयम् । इति । ईदृशस्त्वमादित्यानां पतिमासवर्तिनां द्वादशसंख्यानां पत्वं पतनं यदन्तरिक्षगमनं तदन्धन्तारेक्षमार्गेणेहि गछ । कल्प:- अग्नये स्वाह। स्वाहेन्द्रामि-यामिति पूर्वहोमान्हुत्वा । इति ॥ पाठस्तु- १च. भाग्य । २ ख. प्रदत्त्वा ।

·- २५३२ भीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [७सतमकाण्डे- ( अश्वमेधमन्त्रकथनम् ) अमये स्वाहेति । अत्र प्रथममन्त्रः स्वाहान्त उत्तरे चत्वारो मन्त्राः स्वाहादयः॥ कल्प:-' रथकारगृहे बसतिर्भवतीह धृतिरिति सायमश्वस्य चतुर्यु पत्सु चतसो धृतीर्जुहोति ' इति ॥ पाठस्तु- इह तिरिति । इहास्मिन्दक्षिणपूर्वपदे धृतिधरणं स्थैर्य भवतु । तदर्थ- मिदं स्वाहुतमस्तु । इहास्मिन्दक्षिणपृष्ठपादे विधृतिविशेषेण स्थैर्यमस्तु । इहा- स्मिन्नुत्तरपृष्ठपादे रन्तिः स्थैर्येण रमणमस्तु । इहास्मिनुत्तरपूर्वपादे रमतिरत्पन्वं स्थिरं रमणमस्तु ॥ भूरसि भुवे त्वेति । कल्प:- भूरसि भुवे वा भव्याय त्वा भविष्यते वेत्यश्वमुत्सृज्य ' इति । विश्वेभ्यस्त्वा भतेभ्ध इति मन्त्रशेषपाठः। हेऽश्व त्वं भूरस्यतीतानामनागतानां वर्तमानानां भावपिताऽसि । भूशब्दोऽनीतमाचष्टे, भव्य शब्दो वर्तमानं, भविष्य. छब्द आगामि, तस्य विविधस्य श्रेयसः सिद्ध्यर्थं त्वामुत्सृजामि । तथा विश्वेभ्यो भूतेभ्यः सर्वपाणिस्वाधीनत्वार्थं त्वामुत्सृजामि ॥ कल्पः- देवा आशापाला इति रनिभ्यः परिददाति । इति ॥ पाठस्तु- देवा आशापाला इति । आशापाला दिक्षु पालकाः। हे देवा देवमू. तिधारिणो रत्नाद्याभरणभूषिताः शतसंख्याका राजपुत्रा मेधाय यज्ञाय मोक्षि- तमेतमश्च देवेभ्यो देवार्थ गोपायत रक्षत ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदी. यतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पथमपपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ ( अथ स्प्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः )। आयनाय स्वाहा प्रायणाय स्वाहोद्रावाय स्वाहोर्युताय स्वाहा शुकाराय स्वाहा शताय स्वाहा पलाषिताय स्वाहाऽऽपलायिताय स्वाहाss- वल्गते स्वाहा परावलगते स्वाहाऽऽयने स्वाहाँ प्रयते स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (१)॥ .. . -- १ क. प. उ. च. शेषेण पा।

·२५३३ 4 पा० १ अनु०१३-१४] कृष्णयजुर्वेदीयतीसरीयसंहिता । ( अश्वमेधमन्त्रकथनम्) (आयनायोत्तरपापलायनाय षड्विशतिः)। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठक त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे पथमपपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)। कल्प:-' आयनाय स्वाहा पायणाय स्वाहेत्युदावान् । इति ॥ पाठस्तु- आयनाय स्वाहेति । आभिमुख्येनायनं गमनं यस्यासावायनस्तस्मा अश्वाय, तत्पीत्यर्थमिदं स्वाहुतम् । आभिमुख्यगमनमपि द्विविध-मन्दगमनं तीव्रगमनं च । तवाऽऽद्य पूर्वमन्त्रेऽभिहितं, द्वितीयं पायणमन्त्रेऽभिधीयते । केचन धूर्ता अश्वा गन्तुमानिच्छन्तस्ताडिताः सन्तः पूर्वपादावुन्नमयन्ति, अन्ये चापरौ पादाउन्नमयन्ति, तदुभयमुद्दावोद्रुतशब्दाभ्यामभिधीयते । कशया घातितेनो- व्वार्थ क्रियमाणस्य शब्दविशेषस्यानुकरणार्थं शूकार इति प्रयुक्तम् । शल. तमेतदेव । पूर्वापरपादविषयत्वेन द्वेधाऽभिधानम् । पुरतो वेगेन धावनं पलाय- नम् ! आभिमुख्येन धावनमापलायनम् । चतुर्णामपि पादानां सकदुन्नमनमा. भिमुख्यविषयमावल्गनम् । पराङ्मुखत्वविषयं परावरगनम । पूर्वमायनपायणश- ब्दाभ्यां योऽर्थोऽभिहितः सोऽतीतविषयः । इह त्वायत्मयच्छब्दाभ्यां वर्तमान- विषयः स एवार्थोऽभिधीयते । अतो यथोक्ततत्तदगुणयुक्तांगाश्वाय तत्पीत्यर्थं स्वाहा हुतमिदमस्तु । किं बहुना सर्वस्मै सर्वप्रकारगमनविशेषयुक्ताश्वप्रीत्यर्थ- मिदं स्वाहा हुतम तु । उत्कृष्टगमनविषयत्वादेतेषां होमानामुवावा इति नामधेयम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीवे वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमपपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३॥ ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः )। अनये स्वाहा सोमाय स्वाहा वायवे स्वाहाऽपां मोदीय स्वाहा सविने स्वाही सरस्वत्यै स्वाहे-

·२५३४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्येसमेता- [सबमकाण्डे-
(अश्वमेधमन्त्रकथनम् )
न्द्रीय स्वाहा बृहस्पतये स्वाही मित्राय स्वाहा
वरुणाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ( १ )॥
( अग्नये वायवेऽपां मोदायेन्द्राय त्रयोविशतिः )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके
प्रथमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥
--
( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमपपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)।
कल्पः- अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति पूर्वहोमान् । इति ॥ पाठस्तु-
अमये स्वाहेति। अ मोदः पर्जन्यः। अनुक्तानां पूर्वहोमाङ्गानां देवानां
संग्रहार्थं सर्वशब्दः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-
दीयतत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके
चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥
( अथ सप्तमाष्टक प्रथमप्रपाठके पश्चदशोऽनुवाक')
पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहां दिवे स्वाहा
सूर्याय स्वाहा चन्द्रमसे स्वाहा नक्षत्रेभ्यः स्वाहा
प्राच्य दिशे स्वाहा दक्षिणायै दिशे स्वाहा प्रतीच्यै
दिशे स्वाहोदीच्यै दिशे स्वाहोवाय दिशे स्वाहा
दिग्भ्यः स्वाहाऽवान्तरदिशाभ्यः स्वाहा समाभ्यः
स्वाहा शरद्भ्यः स्वाहाऽहोरात्रेभ्यः स्वाहाऽर्धमा.
सेभ्यः स्वाहा मासेभ्यः स्वाहतुभ्यः स्वाहा संवत्स-
राय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ( १ ) ।।
( पृथिव्ये सूर्याय नक्षत्रेभ्यः पाच्य सप्तचत्वारिशत् ) ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके
प्रथमप्रपाठके पश्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥

·पपा०१अनु०१५.१७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २५३५ ( अश्वमेधमन्त्रकथनम् ) ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमपपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः )। कल्प:-' पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहेत्येतं हुत्वा । इति ॥ एतमनुवाकं पूर्वनामकहोमान्तःपातित्वेनैव हुत्वेत्यर्थः ॥ पाठस्तु- पृथिव्यै स्वाहेति । प्राच्यादिशब्दा विशेषाचिनः । दिक्शन: सामा- न्यवाची । समाशरत्संवत्सरशब्दाः सौरचान्द्रनाक्षत्रविषयाः। सर्व शब्दोऽनुक्त- कालविषयः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माववीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु. दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमपपाठके पश्चदशोऽनुवाकः ॥ १५॥ ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठो षोडशोऽनुवाकः )। अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा सवित्रे स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहां पूष्णे स्वाहा बृहस्पतये स्वाहाऽर्षा मोदीय स्वाहा वायवे स्वाहा मित्राय स्वाहा वरु- णाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ( १ ) ( अग्नये सवित्रे पूष्णेऽपा मोदीय वायवे वयौविशतिः )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः )। कल्प:- अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति पूर्वदीक्षाम् ' इति ॥ पाठस्तु- अमये स्वाहेति । पूर्वहोमानुवाकवदयमनुवाको व्याख्येयः ॥ इति श्रीमत्सायणाचा विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमपपाठके षोडशोऽनुवाकः ।। १ ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः) पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाही दिवे स्वाहाऽ- ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सप्तमकाण्डे- ( अश्वमेघमन्त्रकथनम्) मये स्वाहा सोमाय स्वाहा सूर्याय स्वाहा चन्द्र- मसे स्वाहाऽह्ने स्वाहा रात्रियै स्वाहर्जवे स्वाहा साधवे स्वाहा सुक्षित्यै स्वाहा क्षुधे स्वाहाऽऽशि- तिने स्वाहा रोगाय स्वाहा हिमाय स्वाहा शी- ताय स्वाहाऽऽतपाय स्वाहाऽरण्याय स्वाहा सुव- गाय स्वाहा लोकाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (१)॥ (पृथिव्या अमयेऽढे चतुश्चत्वारिश्शन् ) । इति कृष्णयजुर्वेदीयनैत्तिरीयसंहितायां सत्रमाष्टके प्रथमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ - (अथ सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः) कल्पः-'पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहेत्येकविशिनी दीक्षाम् । इति ॥ पाठस्तु- पृथिव्यै स्वाहेति । अत्र ऋज्वादयस्त्रयः पृथिव्यादिलोकाः। तथा च बालणम्-' इयं वा ऋजुः । अन्तरिक्ष साधु । असौ सुक्षितिः । इति । अशितिमशब्देन क्षनिवारकमाशितृत्व+पभिधीयते । स्वर्गः पुण्यफलभूतः । लोकशब्दः सामान्यवाची । अत्रातीत वग्नये स्वाहा पृथिव्यै स्वाहेत्यनुवाको पूर्वहोमविषयौ । तथा च ब्राह्मणम्-' अनये स्वाहा सोमाय स्वाहेति पूर्वहो. मांजुहोति । पूर्व एव द्विषन्तं भ्रातृव्यमतिकामति । पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाप स्वाहेत्याह । यथायजरेवैनत् ।। इति । उत्तरी त्वनुवाकौ दीक्षाविषयौ । तत्रापि घालणम्- अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति पूर्वदीक्षां जुहोति । पूर्व एव द्वि- पन्तं भातृव्यमतिकामति । पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहेत्येकविशिनी दीक्षा जुहोति ' इति ॥ + अत्र कस्मिश्चित्यस्तके 'आशितशब्दत्वम् ' इति, कस्मिश्चित्पुस्तके तु ' अशि. तशब्दत्वम् ' इति विद्यत्ते तत्प्रामादिकमिति ज्ञेयम् । १ क. ख. ड. शितशब्दत्व । २ ग. च. "तृशब्दत्व । 1- ·पा० अनु०१८) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २५३७ ( অমঘমকথন) इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयते- तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्हे प्रथम पाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ - - ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः)। भुवो देवानां कर्मणाऽपसर्तस्य पथ्याऽसि वसु- भिर्देवभिदेवतया गायत्रेण त्या छन्दसा युनज्मि वसन्तेन त्वर्तुना हविषा दीक्षयामि रुद्रेभिर्देवेभिर्दे- वतया त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा युनज्मि ग्रीष्मेण त्व- तुना हविषा कीयाम्यादित्येभिर्देवेभिर्देवतया जा- गतेन त्वा छन्दसा युनज्मि वाभिस्त्वर्तुना हविषा दक्षियामि विश्वेभिर्देवेभिर्देवताऽऽनुष्टुभेन त्वा छन्दसा युनज्मि ( १ ) शरदा त्वर्तुना हविषा दीक्षयाम्यङ्गिरोभिदेवेभिर्देवतया पातेन त्वा छ. दसा युनज्मि हेमन्तशिशिराभ्यां त्वना हवित्र दीक्षयाम्याऽहं दीक्षामरुहमृतस्य पत्नी गायत्रेण छन्द सा ब्रह्मणा चर्त सत्येऽधा* सत्यमृतेऽधाम् । महीपू षु सत्रामाणमिह धृतिः स्वाहेह विधुतिः स्वाहेह रन्तिः स्वाहेह रम॑तिः स्वाही ( २ ) ॥ ( आनुष्टुपेन त्वा छन्दसा युनज्म्कानपश्चाशच ) । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनवाकः ॥ १८ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः )। कल्प:- भुवो देवानां कर्मणेत्युतुदीक्षाभिः कृष्णाजिनपाराहन्तमभिमन्व- बवे ' इति ॥ तत्र प्रथममन्त्रमाह-: ३१८ ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [ससमकाणे- ( अश्वमेधमन्त्रकथनम् ) भुवो देवानामिति । हे दीक्षे त्वं देवानां संबन्धिना कर्मणस्प यज्ञस्प संबम्धिनाऽपसा व्यापारण भुवो युक्ता भव । त्वं पथ्यासि देवानां यज्ञस्य च हितास । अहं वसुभिर्देवेभिर्वसुसंज्ञकैर्देवदेववया दीक्षाभिमानिन्या गायत्रेण छन्दसा च त्वां युनमि त्वां युकां करोमि । वथा वसन्तेनतुना तहिवोऽहं स्वां हविषा दीक्षयामि संस्कृतां करोमि ।। अथोत्तरांश्चतुरो मन्त्रानाह- रुद्रेभिर्देवेभिरिति । एतेषु चतुर्वपि मन्वेषु भुवो देवानामित्यादिमागमनु- षज्य पूर्ववव्याख्येपम् ॥ अथ पष्ठमन्त्रमाह- आऽहं दीक्षामिति । अहं यजमानो गायत्रेण च्छन्दसा ब्रह्मणा छन्दो- रहितेन मन्त्रेण चानुगृहीतः सन्नृतस्प पत्नी यज्ञस्य पालयित्रीं दीक्षा नियम- विशेषरूपामारुहमारूढाऽस्मि । पदीयमृतं सत्ये स्थापयामि सत्पमप्यते स्थाप- यामि । चिन्त्यमानं वस्तुतत्त्वमृतम् । उच्यमानं वस्तुतत्वं सत्पम् । अहं सर्वदा मनसा वस्तुतत्त्वं विचार्य पश्चाक्ष्यामि । वाचाऽपि वस्तुतत्त्वमुच्चार्य पश्चादन्य- इस्तुतत्त्वं चिन्तयामीत्यर्थः । अथ सप्तमाष्टमयोर्मन्वयोः प्रतीके दर्शयति- महीमू विति । महीमू षु मातरमित्येको मन्त्रः । सत्रामाणं पृथिवीं चामि- स्पपरो मन्त्रः । तौ च मन्त्री वैश्वानरो न उत्येत्यनुवाके व्याख्यावी ॥ कल:- सायं धृतिषु इपमानासु राजन्यो वीणागाथी मापति । इति ॥ वानेतान्धतिमन्धानाह- इह धृतिरिति । एतच्चतुष्टयं पूर्ववव्याख्येयम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णपर्व- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पथमपाठकेऽ. टादशोऽनुवाकः ॥ १८॥ - ( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः )। ईकाराय स्वाहेकताय स्वाहा क्रन्दते स्वाहाs- वक्रन्दते स्वाहा प्रोथते स्वाहाँ प्रपोथते स्वाहा गन्धाय स्वाहां प्राताय स्वाही प्राणाय स्वाहा ·पा-१ अनु०१९] छष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (अश्वमेधमन्त्रकथनम् ) व्यानाय स्वाहापानाय स्वाहा संदयिमानाय स्वाहा संदिताय स्वाहा विन्त्यमानाय स्वाहा विनाय स्वाहा पलायिष्यमाणाय स्वाहा पलायिताय स्वाहोपरश्स्यते स्वाहोपरताय स्वाहा निवेक्ष्यते स्थाहा निविशानाय स्वाहा निविष्टाय स्वाहा निषत्स्यते स्वाही निषादते स्वाहा निषण्णाय स्वाही ( १ ) आसिष्यते स्वाहाऽऽसीनाय स्वाहाऽऽसिताय स्वाहां निपरस्यते स्वाहाँ निप- मानाय स्वाहा निभाय स्वाहा शयिष्यते स्वाहा शयानाय स्वाहा शयिताय स्वाहा संमी- लिष्यते स्वाहा संमीलते स्वाहा संमीलिताय स्वाहा स्वम्यते स्वाहा स्वपते स्वाहां सुनाय स्वाहा प्रभो- त्स्यते स्वाहा प्रवुध्यमानाय स्वाहा प्रबुद्धाय स्वाहा जागरिष्यते स्वाहा जाग्रते स्वाहा जागरिताय स्वाहा शुश्रूषमाणाय स्वाहां शृण्वते स्वाहा श्रुताय स्वाहा वीक्षिष्यते स्वाहा ( २ ) वीक्षमाणाय स्वाहा वीक्षिताय स्वाही सहास्यते स्वाहां संजि- हानाय स्वाहोज्जिहानाय स्वाहा विवपते स्वाहा विवर्तमानाय स्वाहा विवृत्ताय स्वाहास्थास्यते स्वाहोत्तिष्ठते स्वाहोत्थिताय स्वाहा विधविष्यते स्वाहा विधूवानाय स्वाहा विधूताय स्वाहो- कश्स्यते स्वाहोत्क्रामते स्वाहोकान्ताय स्वाहा चङ्क्रमिष्यते स्वाही चकम्यमाणाय स्वाहा चस्क्रमिताय स्वाहा कण्डूयिष्यते स्वाहा कण्ड्य- - ·- २५४. भीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [समकाण्डे- ( अश्वमेधमन्त्रकथनम् ) मानाय स्वाहा कण्डूयिताय स्वाहाँ निकषिष्यते स्वाहा निकर्षमाणाय स्वाहा निकषिताय स्वाहा यदात्त तस्मै स्वाहा यत्पिबति तस्मै स्वाहा यन्मे- हति तस्मै स्वाहा यच्छकृत्करोति तस्मै स्वाहा रेतसे स्वाही प्रजाभ्यः स्वाहां प्रजननाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (३)॥ ( निषण्णाय स्वाहा वीक्षिष्यते स्वाहा निकर्षमाणाय स्वाहा सप्तविशतिश्च ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथममपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः )। कल्प:-'ईकाराय स्वाहेकताय स्वाहेत्यश्वचरितानि । इति ॥ पाठस्तु- ईकाराय स्वाहेति' । खाद्यं दृष्ट्वा यातुं यो( 1 ) मन्दशब्द करोति तदनुकरणं तदीमित्यनेनोच्यते। स च शब्दो वर्तमान ईकारः। अतीतस्त्वींसतः। वडयं दृष्ट्वाच्चैषिणोत्साहजानितं कन्दनम् । विरोधिनपश्चं दृष्ट्वा क्रोधेनोच्चै- ?षणमवकन्दनम् । गमनकाले नासापुटयोः श्वास शब्दः पोथनम् । स एवानुव- र्तमानः प्रपोधनम् । तृणभक्षणे वा श्वासशब्दः पपोथनम् । अश्वान्तराघराणं गन्धः । स एवातीतो रातः । पाणापानव्याना ऊर्धाधोमध्यवृत्तयः। संदीय- मानो वध्यमानः । संदिनो बद्धः । विचत्यमानो मुच्यमानः । विचूत्तो मुक्तः । पलायितुमुद्यतः पलायिष्यमाणः। निवर्तितपलायनः पलायितः। पलायनपरि- त्याग उपरमः । स च भावी भूतश्च । शालापवेशो मिवेशनम् । तच्च मावि वर्तमानमतीतं चेति विविधम् । पविश्य शालायां स्थितिर्निषदनम् । तदपि पूर्व- वत्रिविधम् । एतच्च विध्यं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । क्षणमात्र पादसंकोच आसनम् । पाचस्प भूमिस्पर्शी निपतनम् । पादपसारणं शपनम् । चक्षुषोनिमीलनं समी- लनम् । स्वापो निद्रा । तत्परित्यागः प्रबोधः । बाह्यावलोकनं जागरणम् । १ ख. च. “ति । स्वादम्बु दृष्ट्वा पातु ।

·मा० .अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहिता । २५४१
(अश्वमेषमन्त्रकथनम् )
अश्वपासकानामुत्थापनशब्दानुसंधानं श्रवणम् । तृणखाद्यान्वेषणं वीक्षणम् ।
शालामा पहिनिर्गमनं संहानम् । निर्गत्य भूमौ विलुण्ठनं विवर्तनम् । तदनन्तर-
मूर्व स्थितिरुत्थानम् । उस्थितस्य धूलिमपनेतुं शरीरचालनं विधूननम् । पाद-
स्पोनपनमुल्कमणम् । मन्दगपनं चक्रमणम् । दन्तपति-पा पृष्ठभागे दंशनं
कण्डूपनम् । कुडयस्तम्भादौ शरीरघर्षणं निकषणम् । अदनादयः पसिद्धाः ।
पजा अवस्यापत्यानि । प्रजननं तदुत्पादनम् । सर्वशब्देनावशिष्टान्पधचरि-
तानि संगूपन्ते ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथममपाठक
एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
( अथ सप्तमाष्टके प्रथमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः)।
अभये स्वाहा वायवे स्वाहा सूर्याय स्वाहर्त-
मस्तस्यतमसि सत्यमसि सत्यस्य सत्यमस्त-
स्य पन्था असि देवानी छायाऽमृतस्य नाम त-
त्सत्यं यत्त्वं प्रजापतिरस्याधि यस्मिन्बार्जिनीव
शुभः स्पधन्ते दिवः सूर्येण विशोऽपो वृणानः
पवते कन्यपशुं न गोपी इर्यः परिज्मा '१) ॥
( अग्नेय वायवेऽष्टाचत्वारिंशत् )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतसिरीयसंहितायां समाष्टके
प्रथमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥
प्रजननं पावःसवने वै बलवादिनः स त्वाङ्गिरस आपो वे सोपो वै
सहसतम्पाविर्जमदमिः संवत्सरो देवस्य विभूसर्यनायाम
पृथिव्या अभय पृथिव्यै भुव ईकारायामय अयवें
विश्शतिः ॥ २० ॥

·२५४२, श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता. [७तममकाण्डे- ( अश्वमेघमन्त्रकथनम् ) पजननमङ्गिरसः सोमो वै प्रतिगृह्णाति विभूक्षि- माणाय द्विपञ्चाशत् ॥ ५२ ॥ हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके प्रथमः प्रपाठकः॥ १ ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे प्रथमपपाठके विंशोऽनुवाकः ) कल्प:-'अग्नये स्वाहा वायवे स्वाहेत्येतं हुवा ' इति ॥ एतस्मिन्ननुवाके वीन्मन्त्रानाह- अमये स्वाहेति । अथ चतुर्थपश्चममन्त्रावाह- ऋतमसीति । हेऽश्व त्वमृतं यन्मानसं सत्यं तदसि । यागरहितानां पुरु. पाणां यदृतं तस्याप्युत्तमं त्वमृतं सत्यमसि । तव यागसाधनत्वात् । एवं सत्य- वाक्यमपि वाच(चि )कविषयत्वेन व्याख्येपम् ॥ अथ षष्ठमन्त्रमाह- ऋतस्य पन्था इति । तस्य यज्ञस्य पन्था मार्गोऽसि । त्ववारेण हि यागो निर्वय॑ते । तथा देवानी छायाऽसि । यथा धर्मकाले वृक्षस्य छाया सुखपदा तथा त्वं सुखपदोसि । अत एव त्वममृतस्य नामासि । देवा हि त्वदीयं हविः पीयूषमित्येव स्वी कुर्वन्ति । त्वं प्रजापतिरूपोऽसीति यत्तत्सत्यं नात्र कश्चिदुपचारोऽस्ति । प्रजापतेरपेव हि त्वदाकारेण निष्पन्नम् ॥ अथ सप्तममन्त्रमाह- अधि यदस्मिन्निति । यद्यस्मात्कारणाद्वाजिन्यस्मिन्नश्वे शुभः शोभनो गुणसंघोऽधीव देवेभ्योऽप्यधिक इव दृश्यते तस्मात्कारणाद्दिवः संवन्धिनो विशो मरुद्गणाः सूर्येण सूर्यसमानेनाश्वेन सार्धं स्पर्धन्ते वयं गुणाधिका अश्वो न गुणाधिक इत्येवं स्पर्धा कुर्वन्ति । तादृशोऽयमश्वः । किंचायमपो वृणान इदं कर्म प्रवर्तयितुमिच्छन्पवते विश्वं पुनाति । तत्र दृष्टान्तः-कम्यम्पशुं न । यथा यागेषु स्तुतिमिच्छन्देवः पशुं वृणीते तथाऽयमश्वः कर्मेदं वृणीवे । देवो हि नानाविधाभिः स्तुतिभिः स्तूयमानः पशुरूप हविरतिप्रीतिपूर्वकमिच्छति । एव- मश्वोऽप्यनेकोंमः स्तावकैमन्त्रैश्च परितुष्टः कर्मेदं समापयिनुमिच्छतीत्यर्थः । कीदृशोऽश्वः, गोपा ऋत्विग्यजमानानां रक्षकः । हर्यः कमंताराऽनतः । -

·५१.१अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता।
२५४३
(अश्वमेधमत्त्रकथनम् )
परिज्मा परितः स्वर्गलोकादौ गन्तुं समर्थः । एतैः सप्तभिर्मोमो बौधायने.
नापि दर्शित:-' सावित्राणि जुहोत्यग्नये स्वाहा वायवे स्वाहेति सप्त ' इति ॥
अब विनियोगसंग्रहः-
उच्यन्ते ह्यनुवाकार्थाः सप्तमाद्यपपाठके ।
अमिष्टोमविधिस्त्वाचे द्वितीये स्तोमसंस्तवः ।।
सर्वस्तोमस्तृतीये स्याच्चतुर्थे तु द्विरात्रकः ।
त्रिरात्रः पवमे षष्ठे स्युः सहस्रतमीगताः ॥
होमाद्याः सप्तमे दानं चतूरात्रोऽग्रिमोऽष्टमे ।
द्वितीयो नवमे पञ्चरात्रो दशम ईरितः ।।
अत ऊर्ध्वं त्वश्वमेधमन्त्राणां विनियोजनम् ।
उच्यते रशना देव गृहीत्वा मधयेदिमाम् ॥
अभिवेत्यश्वमावध्य(श्वं वध्नीयात् त्रयो मन्त्रा इहरिताः ।
विभूः कर्णे वाचीत अग्नये पूर्वहोमकान् ॥
पश्चह परसु जुहुयाच्चतुभिर्भूरसीत्यतः ।
अश्वमुत्सृजते देवा रनिभ्योऽश्वं प्रयच्छति ॥
अनुवाके द्वादशेऽस्मिन्मन्त्रा द्वादश वर्णिताः ।
आयनोद्रावहोमस्तु तत्र मन्त्रास्त्रयोदश ॥
अग्नये पूर्वहोमाः स्युमन्त्रा एकादश स्मृताः।
पृथिव्या इति ते होमा मन्त्रा अत्रैकविंशतिः ॥
अग्नये पूर्वदीक्षार्था होमा एकादश स्मृताः ।
पृथ्वी(थी)त्यपि तथा होमा द्वाविंशतिरुदीरिताः ।।
भुव इत्युतुदीक्षाख्यमन्त्रैश्चर्माधिरोहणे ।
मन्त्रयेदष्टभिः पत्सु जुहुयादिह पूर्ववत् ॥
अष्टादशानुवाकेऽस्मिन्मन्त्रा द्वादश वर्णिताः ।
ईमश्वचरितहोमाश्चतुरशीतिरीरिताः ॥
अमये सप्वभिर्मन्त्रैर्होमः सावित्र ईरितः ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णपजुर्वेदीय.
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पथमपपाठके
विशोऽनुवाकः ॥ २० ॥

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचिवभाष्यसमेता- [समकाण्डे- (पात्रकथनम् ) वेदार्थस्य पकाशेष तमो हार्दै निवारयन् । पुमर्थाश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्विधातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमहाजाधिराजपरमेश्वरस्प श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर- चिते वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः ॥ १ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके द्वितीयः पपाठकः) तत्र प्रथमोऽनुनाकः। - हरिः ॐ। साध्या वै देवाः सुवर्गकामा एत पात्रमपश्य- न्तमाऽहरन्तेनायजन्त ततो वे ते सुवर्ग लोकमा यन्य एवं विद्वासः षड्रात्रमासते सवर्गमेव लोकं यन्ति देवसत्रं वै पात्रः प्रत्यक्ष ह्येतानि पृष्ठान य एवं विद्वासः पात्रमासने साक्षादेव देवता अभ्यारोहन्ति षडात्रो भवति पडवा ऋतवः पटपृष्ठानि (१) पृष्ठैरेवत॒नन्वारॊहन्त्यतुभिः संव- सरं ते संवत्सर एवं प्रति तिन्ति बृहद्रथंतराभ्यां यन्तीयं वाव स्थंतरमसौ बृहदाभ्यामेष यन्स्यो अनन्योरेव प्रति तिष्ठन्त्येते वै यज्ञस्याञ्जसायनी स्वती ताभ्यामेव संवर्ग लोकं यन्ति त्रिवृमिष्ठामो भवति तेज एवार्य रुन्धते पञ्चदशो भवतीन्द्रियमे. पा रुन्धते सप्तशः (२) भवत्यनायस्यावरु- इभ्या अयो प्रेव बेन जायन्त एकविश्शो भवति ·२५१५ - पपा०२अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( षड्रावकथनम् ) प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवाऽऽत्मन्दधते त्रिणवो भवति विर्जित्यै त्रयनिश्शो भवति प्रतिष्ठित्यै सदोहविर्धानिन एतेन षड्रात्रेण यजेरनाश्वत्थी हविर्धानं चाऽऽमीरं च भवतस्तद्धि सुवग्य चक्रीवती भवतः सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्या उलू- खलबुध्नो यूपो भवति प्रतिष्ठित्यै प्राचों यान्ति प्रावि हि संवर्गः (३) लोकः सरस्वत्या यान्त्येष वै देवयानः पन्थास्तमेवान्वारोहन्त्यां- कोशन्तो यान्त्यवर्तिमेवान्यस्मिन्प्रतिषज्ज्य प्रतिष्ठा गच्छन्ति यदा दर्श शतं कुर्वन्त्यथैकमुत्यानर शतायः पुरुषः शतेन्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिये पनि तिष्ठन्ति यदा शतर सहनै कुर्वन्त्यथैकमुत्थानर सहस्रसंमितो वा असौ लोकोऽममेव लोकमभि जयन्ति यदैषी प्रमीयत यदा वा जीयेरनर्थक मुत्थानं तद्धि तीर्थम् (४)॥ ( पृष्ठानि सप्तदशः सुवर्गो जपन्ति पदैकादश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ - BA ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयः प्रपाठक: ) ( तत्र प्रथमोऽनुवाकः )। पस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ अहीनाः पश्चराबान्ताः पथमे समुदीरिताः । षडानाचा द्वितीयेऽय वक्ष्यन्तेजस्मिन्प्रपाठके ॥

·- २५४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (तक्षमकाण्डे- (षड्रारकथनम् ) तत्र प्रथमेऽनुवाके पात्रं विधत्ते- साध्या वा इति । साम्पशब्दो देवगणविशेषवाची । अत्र सर्वत्र दर्शन शास्त्रीयनिश्चयः। आहरणं सामग्रीसंपादनम् । यजनमनुष्ठानम् । यद्यप्ययं पड़ावोऽहीनत्वाद्यजतिचोदनाविधेयस्तथाऽप्यत्र केषाचिस्तारस्वतसत्रधर्माणां स- भावमभिमेत्य बिदास आसत इत्यासिचोदनया विहितः । ते च धर्मा आवत्थी हविर्धान चेत्यादिना वक्ष्यन्ते ॥ एवमेव सत्रत्वोपचारमभिपेत्य प्रशंसवि - देषसत्रं वा इति । देवानां सत्रवत्मियत्वादिदं देवसत्रम् । तदेव सत्रव- त्मियत्वं स्पष्टी क्रियते-सत्ररूपे द्वादशाहे यः पृष्ठयः षडहस्तस्मिन्पढ्तु दिनेषु यानि पृष्ठस्तोत्राणि रतरबृहद रूपवैराजशाक्वररैवतारूपैः तामभिनिष्पापानि एवान्यत्रापि षट्स दिनेषु को प्रत्यक्षमुपलभ्यन्तो यस्मादेवं तस्माद्देवानां सत्र- वरिपयत्वमुचितम् । एवं देवपिर्वस्वं विदित्वाऽनशानेन बहुकालव्यवधानमन्तरेणैव देवताः पामोति ॥ अघाहर्गतां षट्संख्यां पशंसति- पात्रो भवतीति । ऋतवो यथा षट्संख्याका एवं पृष्ठा-यपि षट्संख्या- कानि । अतः पृष्ठैतुद्वारा संवत्सरं पाप्य तत्र प्रतितिष्ठन्ति ।। एतेषु षट्स पृष्ठस्तोत्रेषु पथद्वितीययोरनोरनुष्ठेये रथंतरबृहत्तृष्ठे ये स्तोत्रे ते विशेषेण प्रशंसति- बृहद्रथंतराम्यामिति । शम्दशास्त्रोक्त एवात्र बृहन्छन्दस्प पूर्वनिपतः। अनुष्ठानं तु रथंतरस्यैव प्रथमम् । पन्ति स्तोत्रमनुतिष्ठेयुरित्यर्थः । अनयोः साम्नोर्लोकद्वयरूपत्वालोकाभ्यामेव तदनुष्ठितं भवति । अपि पानुष्ठावारो टो- कयोईयोः पतितिष्ठन्त्येव । किंते सामनी यशस्थान समाप्तिमापको मार्गावतस्ताभ्यामेव स्वर्ग प्राप्नुवन्ति ।। अथ षट् संख्याकान्यहानि चोदकपातानि विस्पष्टं दर्शयति- त्रिवृदमिष्टोम इति । त्रिवृदादयः शम्दाः पूर्वोतपश्चरावानुवाक इवात्रापि व्याख्येयाः । तत्र सवधर्मातिदेशाभावेन बहुयजमानकरवनियमाभावादेकवचनेन निर्देशः । इह तु तन्नियमसद्भावाहुबपनेन निर्देशः । प्रकृतिरूपे पृष्ठयषडहे विवृदमिष्टोपो रथंतरसामा प्रथममहः । पञ्चदश उक्थ्यो बृहत्सामा द्वितीयः । १५. च. नया वि । २ स. नाया विषय । ३ स्व. ध च. °ण विशिष्ट ।

·- पपा २अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता २५४७ (षड्रात्रकथनम् ) सप्नदश उक्थ्यो वैरूप सामा तृतीयः । एकविंशः षोडशी वैराजसामा चतुर्थः । त्रिणव उक्थ्यः शाकारमामा पञ्चमः । त्रयस्त्रिंश उक्थ्यो रैवतसामा षष्ठः। तदिदं द्वादशाहान्तर्गतस्य पृष्ठयाडहस्प स्वरूपम् । तद्वितिसादवापि तथावि- धान्येवाहानि इष्टव्यानि ॥ अथ सारस्वतसवधर्माननुवाकसमाप्तिपर्यन्तमतिदिदिक्षुस्तावदेके धर्म विधवे- सदोहविरिति । ये पजमानाः सदोहविर्धानाम्यां मण्डपाभ्यां युक्ताः पडावे प्रवर्तन्ते तेषां हविर्धानमामीधं चेति मण्डपद्यमावत्थी भवतोश्वत्थका- धनिर्मिते उभे कार्ये । तत्राश्वत्थकाष्ठं स्वर्गसाधनम् ॥ धर्मान्तरं विधत्ते- चक्रीवती इति । यथा रथस्प शकटस्य वा चक्र तथा चक्र ययोरानी- धहविर्धानमण्डपयोस्ते चक्रीवती । अयमर्थः-चक्रयोरक्षं पक्षिप्य शकटाकार रुत्वा तस्योपरि फलकान्यास्तीय वेषामुपरि भूमाविव मण्डपं निर्मातव्यमिति । ईदृशं च स्वर्गपाप्त्यै भवति । रथेनेव चक्रयुक्तेन मण्डपेन गनुं शक्यत्वात् ।। धर्मान्तरं विधत्ते- उलूखलेति । यथा काष्ठमयस्पोलूखलस्म मूलमतिस्थूलं समतलं भवति तथा यूपमूलं कर्तव्यम् । एतच यत्र यत्र यूपो नीयते तत्र तत्र भूमौ खननमन्व- रेणैव प्रतिष्ठापनार्थम् ॥ धर्मान्तर विवत्ते- प्राश्चो यान्तीति । एकयुकानीमादिभिः सह पाङ्मुखा गच्छेयुः । स्वर्ग- लोकस्य पावर्तित्वेन पतिभानात् । एतच्चोक्तं सूत्रकारेण-वस्मिन्सस्थिते. ध्वर्यः शम्या पाचः पास्यति स यत्र निपतति तद्गार्हपत्यं तस्मिन्पत्रिंशतं पाचः पक्रपापकामति तदाहवनीयः, चक्रीवन्ति सदोहविर्धानान्यानीधं चाऽऽश्वरथी हविर्धानपानीरं चोलूखलबुध्नो यूपः प्रकृष्येदुषोप्त एष नोपरवान्सनस्ति ' इति । एकस्मिन्ननि समाप्ते सति परेगुः पातः शम्याक्षेपपात्रं गत्वा तत्राहर- न्तरमैनुष्ठाप तस्मिन्नपि समाप्ने ततः परारपि तथेत्यर्थः ।। धर्मान्तरं विधत्ते- सरस्वत्येति । या सरस्वत्याख्या नदी तपा तह तत्तीरे पतिदिनं गच्छे- युः । एष सरस्वतीतीरगतो मार्गो देवयानो देवान्म.सापित क्षमोऽतस्वमेव पाप्न- पन्ति ॥ धर्मान्तरं विधचे-- आक्रोशन्त इति । उत्ताहातिशपेन क्रियमाण उच्चतमो ध्वनिराको. १६. घ. इ. मीयते । २ च. न्तमनु । ३ स "नुष्ठेयं त । ।

·२५२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [७ सनमकाण्डे- ( सप्तरात्रकथनम् ) शस्तं कुर्वन्तो गच्छेयुः । धनसंकोचमन्तरेण जीवनं वर्तिः । तद्वैपरीत्येन दारि- ध्यमवर्तिः । अवृत्तिरेवावर्तिः । तां चावर्तिमन्यस्मिन्वैरिणि पतिषज्ज्य प्रतिष्ठित. खेन संयुक्तां कृत्वा स्वयं धनसंपन्नां पतिष्ठां गच्छन्ति । एवमनुतिष्ठतः कालावधिरूपं धर्मान्तरं विधत्ते- यदा दश शतमिति । एकेन वृषभेण सहिता दश गावो यावति का- लेऽपत्यपसवेन गवां शतं संपादयन्ति तावन्तं कालं पौनःपुन्येनानुष्ठाय तदनुष्ठा- नादुस्थानं कर्तव्यमनुष्ठानं समापयेदित्यर्थः । सोऽयमेकः समाप्तिकालः । गोशते सात पुरुषस्य शतसंवत्सरायुष्टवान्नाडीशतकसंचारेण शतेन्द्रियत्वादा( चाऽऽ ) युषीन्द्रिये च पतितिष्ठन्ति ॥ कालावधी पक्षान्तरं विधत्ते- यदा शतमिति । शवं गावो यदा पूर्ववत्सहस्र संपादयन्ति सोऽयमेक उत्थानकालः । न चातीतपक्षेण सांकर्य शङ्कनीयम् । प्रसववैचित्र्येण न्यूना- धिककालसंभवात् । गवां सहस्रसंपत्तौ सत्यां सहस्रसंख्याकै ग्यजातैः समृद्धः स्वर्गः पाप्नो भवति ॥ कालावधावेवापरं पक्षद्वयं विधत्ते- यदेषामिति । एषां यजमानानां मध्ये कश्चिद्यदा प्रमीयेत, सोऽयमेक उत्थानकालः । यदा वा राष्ट्रक्षोभादिना शत्रुभिरेते यजमाना जिता अपहत- सर्वस्वा भवन्ति, सोऽयमेक उत्थानकालः। उक्तविचं यदुत्थानं ततीर्थ पापे- भ्यस्तारकम् । तस्मात्तत्पर्यन्तं षड्राव आवर्तनीयः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीय पाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः) कुसुरुबिन्द औहालकिरकामयत पशुमान्स्या- मिति स एत सप्तरात्रमाऽहरत्तेनायजत तेन वै स यावन्तो ग्राम्याः पशवस्तानारुन्ध य एवं वि. द्वान्सप्रात्रेण यजते यावन्त एव ग्राम्याः पश- - ·पपा ०२अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता २५४९ (सप्तरात्रकथनम् ) वस्तानेवार्य रुन्धे सप्तरात्रो भवति सप्त ग्राम्याः पशवः सप्ताऽऽरण्या' सप्त छन्दास्युभयस्याव- रुद्ध्यै त्रिवृदामिष्टोमो भवति तेजः ( १ ) एवावं रुन्धे पञ्चदशा भवतीन्द्रियमेवाचे रुन्धे सप्तदशी भवस्यन्नाद्यस्यावरुद्ध्या अथो प्रैव तेन जायत एकविश्शा भवाते प्रतिष्ठित्या अथो रुचमवाss- स्मन्धत्ते त्रिणवा भवति विजित्यै पञ्चविश्शोऽ- मिष्टोगे भवति प्रजापतेराप्त्यै महाव्रतवानन्नाद्य- स्यावरुद्ध्ये विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रा भवति सर्व- स्याभिर्जित्यै यत्प्रत्यक्षं पूर्वेष्वहःस पृष्ठान्यंपेयुः प्रत्यक्षम् ( २ ) विश्वजिति या दग्धामपसीदत्ये. वत्तममहः स्यान्नकरात्रश्चन स्याबृहद्रथंतरे पूर्वेष्वहःमुप॑ यन्तीयं वाव रथंतरमसौ बृहदाभ्या- मेव न यन्त्ययो अनयोरेव प्रति तिष्ठन्ति यत्प्र- त्यक्ष विश्वजिति पृष्ठान्युप्यन्ति यथा प्रची दुहे ताहगंव तत् (३)॥ ( तेज उपेयुः प्रत्यक्षं द्विचत्वारिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टक द्वितीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ (अथ सधमकाण्डे द्वितीपप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)। प्रथमेऽनुवाके षड्रावोऽभिहितः। अथ द्वितीये सप्तरात्रोऽभिधीयते ॥ तमिमं विधत्ते- कुसुरुबिन्द इति । कुसुरुविन्दो नामबः । स चोद्दालकस्य पुत्रः । पशु- मान्बहुपयुक्तः। गोछागाश्वाविपुरुषगर्दभोष्ट्राः सप्न ग्राम्याः ॥ - ·२५५. भीमरसायणाचार्यविरचितमामा-MINS (सतरात्रकथनम् ) अथाहःसंख्यां प्रशंसति- सप्तरात्री भवतीति । ग्राम्पा उक्ताः। विखुरश्वापदपक्षिसरीसृपहस्ति- मर्कटनादेपाः सप्ताऽऽरण्याः । गायत्र्युष्णिगनुष्टुब्बहतीपहित्रिष्टुब्जगत्य इति सप्त छन्दांसि । उभयस्य पशुसमूहस्य छन्दसः समूहस्य च ॥ अथाहविशेषाविधते- त्रिवृदिति । यथासंभवं पञ्चरात्राहात्रवञ्च व्याख्येयम् । श्लोकेन पुरस्ता- सदसः सुवन्त्यनुश्लोकेन पश्चादित्यादयो महानवधर्माः । तखोपेतत्वं पहायत- बत्त्वम् ॥ अव कंचिदिशेषं विधत्ते- यस्प्रत्यक्षमिति । सप्तमादनः पूर्वाण्यहानि पानि सन्ति तेवहातु रथं- तरवृहदरूपवैराजशाक्वररैवतानि पृष्ठानि यहि परपक्षमुपेयुः, अविकतानि तथैव प्रयुज्यन्त इत्यर्थः । तथा सति सर्वपृष्ठ इवि विधानाद्विश्वजित्यपि सप्तपेऽनि पत्मत्यक्षमविकृतं यथा भवति तथा पृष्ठस्तोशाणि प्रयोक्तव्यानि । एममुभयवापि (वि कतपयोगे सति पथा लोके सकदुग्धां गां पुनरपि दोग्धं प्रान्तः पुरुष उपासीदत्येवमिदमुत्तमं सप्तममहः स्यात् । तथा सत्ययं विश्वजिदुग्धगोवनिः सारत्वेन कश्चिदेकरावयागोऽपि न भवेत्, सप्तरात्रपागान्वीवोऽपि न संभवतीति किमु वक्तव्यम् । तस्माद्विश्वजितः सारत्वाय वैरूपादीनि पृष्ठान्यवस्थाप्य पूर्वेषु षट्स्वहःसु बृहद्रथतरे उभे एव पृष्ठे पर्यायेणाऽऽवर्तनीये । इयं वावत्यादि पूर्व- वत् । पूर्वानुवाके निषेधकस्य नकारस्याभावादाभ्यामेव यन्तीत्यत्र लोका-मनु- ठानं निवर्तयन्तीति व्याख्यातम् । इह तु नकारस्य सद्भावादाभ्यां लोकाया नापगच्छन्तीति व्याख्येयम् । पूर्वेष्वहःस. बृहदयंतरे द्वे एवानुष्ठाप,विवजित्य. विरुवानां सर्वेषां पृष्ठानामनुष्ठाने सति तथा लोके प्रनां क्षीरं दातुं प्रवृत्ता मसूतां गां पुरुषो दुग्वे तादृगेवं तद्भवति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिव माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयज़ुर्वेदीप- तैत्तिरीयसंहितामाध्ये सप्तमकाण्डे द्विवीषमपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ . १ क. ङ. "पि प्रकृ । २ ख. कदाचित् । ३ ख घ. च. तु न, न । ४ क. घ. ड. च. 'गेत।

·भपा ०२ अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २५५१ (अष्टरात्रकथनम् ) ( अथ सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)। बृहस्पतिरकामयत ब्रह्मवर्चमी स्यामिति स एतमापश्यसमाहरनेवायजत ततो वैस ब्रह्मवर्चस्यमवद्य एवं विद्वानटरात्रेण यजते ब्रह्मवर्चस्येव भवत्यष्टरात्रो भवत्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्री ब्रह्मवर्चसं गायत्रियैव ब्रह्मवर्चसमर्व रुन्धेऽ- टरात्रो भवति चतम्रो वे दिशश्चतस्रोऽवान्तर- दिशा दिग्भ्य एव ब्रह्मवर्चसमर्व रुन्धे (१) त्रिवृदमिष्टोमो भवति तेज एवार्य रुन्धे पञ्चदशो भवतीन्द्रियमेवाव रुन्धे सप्तदशो भवत्यनाद्यस्या- रुद्ध्या अथो प्रैव तेन जायत एकविश्शो भवति प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवाऽऽत्मन्धत्ते त्रिणवो मपति विजित्यै प्रयलिश्शो मवति प्रतिष्ठित्यै पञ्चविर- शोऽमिष्टोमो भवति प्रजापतेराप्य महावतवानमा- यस्यावरुद्ध्यै विश्वमित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रो भवति सर्वस्याभिनित्ये (२)॥ (दिग्म्य एव ब्रह्मवर्चसमय रुन्धेऽभिजित्यै ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठके तृतीयोऽनुवाकः ) द्वितीये सप्तरात्रोऽभिहितः । अथ तृतीयेऽष्टरावोऽभिधीयते- बृहस्पतिरिति । पूर्वत्र कुसुरुपिन्देन बाल्य एवाध्ययनकाले सप्तरावर ये गुरुमुखेन( ण ) निश्चितत्वात्कामनाया उ दर्शनं नापेक्षितमिति नोक्तम् । १ क. घ. ङ, च. °स्थ साश्रुमु ।

·२५५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सप्तमका - (नवरात्रकथनम् ) इह तु तदभावादपश्यदित्युक्तम् । गायच्या अष्टाक्षरत्वादिशामवान्तरदिशां च मिलित्वाऽष्टसंख्योपेतत्वात्संख्याद्वारा तदुभय मुखेन ब्रह्मवर्चसमाप्तिः ॥ अथाहर्विशेषान्विधत्ते- त्रिवदमिष्टोम इति । पूर्वत्र पश्चैव पृष्ठयषडहगतान्यहानि । षष्ठः पञ्च- विशोऽमिष्टोमः । इह तु तस्य सप्तमत्वात्पाडहिकानि सर्वाण्यप्यहानि क्रमेणे- वानुष्ठेयानि । अतिरात्रोऽष्टमः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरपिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ - ( अथ सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाक.)। प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टाः क्षुधं न्यायन्स एतं नवरात्रमपश्यत्तमाऽहरत्तेनायजत ततो वै प्रजाभ्योऽकल्पत यहि प्रजाः क्षुधं निग. च्छे युस्तीह नवरात्रेण यजेतेमे हि वा ए॒तासो लोका अक्लुप्ता अर्थताः क्षुधं नि गच्छन्तीमा- नेवाऽऽभ्यों लोकान्कल्पयति तान्कल्पमानान्प्रजा. भ्योऽनु कल्पते कल्पन्ते (१ ) अस्मा इमे लोका ऊर्जा प्रजास दधाति त्रिरात्रेणैवेमं लोकं कल्पयति त्रिरात्रेणान्तरिक्षं त्रिरात्रेणाम गुणमन्वस्थत्येवमेव तल्लोके लोकमन्वस्यति धृत्या अशिथिलंभावाय ज्योतिर्गौरायरितिं ज्ञाताः स्तोमा भवन्तीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्षं गौरसा- वायरवेव लोकेप प्रति तिष्ठन्ति ज्ञान प्रजानाम (२) गच्छति नवरात्रो भवत्यभिपूर्वमेवास्मिन्ते- या गुणे - १ क. घ. ड. सर्वत्र।

·२५५३ पा ०२अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( नवरात्रकथनम् ) जो दधाति यो ज्योगामयावी स्यारस नवरा. त्रेण यजेत प्राणा हि वा एतस्याभृता अर्थतस्य ज्योगामयति प्राणानेवास्मिन्दाधारोत यदीतास- र्भवति जीवत्येव (३)॥ ( कल्पन्ते पजानां त्रयलिश्शश्च ) इति कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाठ के चतुर्थोऽनुवाकः )। तृतीयेऽनुवाकेऽष्टरावोऽभिहिनः । अथ चतुर्थे नवरात्रोऽभिधीयते ॥ तमेतं विधत्ते- प्रजापतिः प्रजा इति । न्यायनितरां पाप्नुन् । पजाभ्योऽकल्पत पजा- नां क्षुन्निवारणाय समर्थोऽभूत् । अतो यस्मिन्काले प्रजा अनाभावेन क्ष नितरां प्राप्नुवन्ति तदा नवरात्रेण यजेत । इमे भम्पादयो लोकः: सस्यनिष. त्यभावेनतासा पजाना क्षुन्निवारणार्थमसमर्था यदा भवन्ति तदानीपेताः क्षुवं नितरां प्राप्नुवन्ति । नव रावयागेने( णे )पालोकानेतासा प्रजानां क्षनिवारण- समर्थान्करोति लोकेषु सस्पं बहु निष्पद्यत इत्यर्थः । तान्समल्लिोकाननु पज- मानोऽपि प्रजानां रक्षणे समर्थो भवति । ते च लोका यजमामार्थ समर्था भवनि यजम नस्येच्छानुसारेण सर निषादयन्तीत्यर्थः । ततो यजमानः प्रजास्वन्नरसं स्थापयति ॥ अथ नवरात्रं विभज्य तदवयवैत्रि भिलोकत्रयसामर्थं दर्शय दृष्टान्तपुरःसरं प्रशंसति-- त्रिरात्रेणेवेममिति । नवरात्रमध्ये योऽयमाद्यस्त्रिरावस्तेन भूलोकं झुनि- पारण समर्थं करोति । स एव पिरात्रो यदा द्वितीयधारमावत्यते तदा तेनात. रिक्षं समर्थ करोति । यदा तृतीयवारमाव यंते तेन तदा स्वर्ग समर्थं करोति । तब शान्त:-पथा लोके त्रिवृदज्जु सिसक्षः पुरुष एकस्मिन्सूत्र द्वितीय सूत्र योजपति ततस्तृतीयमपि योजपति एवमतेन विरावेण पुनः पुनर-पस्तेनेतस्मि- २२० ·२५५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [७सप्तमकाण्डे- ( नवरात्रकथनम् ) लोके प्रथम समर्थे सति ततो द्वितीयं तृतीयं च लोकं समर्थ करोति । एतच्च सर्वासां प्रजानां धारणाय लोकानामशैथिल्याय च संपद्यते ॥ इदानीमावय॑मानस्य गिरावस्यावयवभूतान्यहानि विधत्ते- ज्योतिर्गौरायुरिति । ज्योतिरादिशब्दवयपूर्वकाः स्तोमशब्दनाभिधीय- मानाः सामगैः सर्वैज्ञातास्त्रयोऽहविशेषा विद्यन्ते । त एवात्राहर्विशेषाः कर्तव्याः। ज्योतिष्टोमः प्रथममहः, गोष्टोमो द्वितीयमहः, आयुष्टोमस्तृतीयमहः । एते चाह- विशेषा अवापि गवामयनप्रसङ्गे स्पष्टी भविष्यन्ति । ज्योतिष्टो पथममुपयन्ति गोष्टो द्वितीयमुपयन्त्यायुष्टो तृतीयमुपपन्तीति समिधास्यते । एतेषां च स्तो. त्रियापैषम्येण भेदः । अत एतस्मिन्पसङ्ग आम्नास्यते-' एकया गोरतिरिक्तः । एकयाऽऽयुरूनः ।। इति । ज्योतिष्टोमे यावत्यः सोविया गोष्टे मे तावतीभ्यो- ऽप्येकाऽधिका । आयुष्टोमेऽप्येका न्यूना । एवमस्यामपि शाखायां ज्ञाताः प्रसिद्धाः । समगाखायां तु विकद्रुका इति ज्ञाताः प्रसिद्धाः । त एतेऽत्रानु- ठेयाः । ज्योतिरादीना लोकत्रयरूपत्वा तेष्वयं पतितिष्ठति । किंत्र प्रजाना मध्ये ज्ञा गच्छति क्षुन्निवर्तकोऽयमित्येव सतित्वं ज्ञा रूपात पाप्नोतीत्यर्थः । ज्योतिर्गौरायुरित्ययमेव विरात्र आवयंमानो नवरा नः संसद्यो । अत एव सूत्र- कारेणोक्तम्--' शललीपिशङ्गे ना न द्यकामा ज्योतिर्गौरायुगौ ज्योतिरारावः । इति । चतुर्विधेषु नवरात्रयागेनिदानी मुच्यमानस्य शरतपिशङ्ग इत्येतनाम ॥ नवरात्रक प्रशसति-- नवरात्र इति । योऽयं ज्योतिरादिकस्त्रिरावः स एवाऽऽवय॑मानो नवरात्रो भवति । तद्नुष्ठानेनाभिपूर्व मेवानुक्रमेणेव यजमाने वेजः संपादयति । सरुदनुष्ठि- वस्त्रिरात्रो दिरनुष्ठितः षड्रास्त्रिरनहितो नवराः । एवं तेजोऽप्युत्तरोत्तरं वर्धत इत्यर्थः ॥ तदेवमानसंपादनद्वारा क्षुनिवारणार्थ नवरात्रो विहितः । अथ दीर्घरोग- निवृत्त्यर्थमपि १६ विवा- यो योगामयावीति । ज्योगामयावी चिरकाले । नरोगयुक्तः । तस्य पुरु- पस्य पाणा यदा ध. वैषम्यादधृता धारयितुम शक्या भवन्ति तदानीमेतस्य पुरु. षस्य ज्योगामपति दी। । । नवरात्रानुष्ठानेन पाणानस्मिन्धारयत्येव भपि च रोगाधिक्यान्मू. या पू+ मुहूर्तमा पाममात्र वा गतप्राणो भाति, बदाऽप्येतत्कतुसामी दयं पुनीवत्येव ।। , ·पा०२अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २५५५ (दशरात्रकथनम् ) इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयते- तिरीयसहिनाभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीय पाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके एश्चमोऽनुवाकः )। प्रजापतिरकामयत प्र जायेयेति म एतं दर्श होतारमपश्यत्तमंजुहोत्तेनं दशरात्रमंसृजत तेन दश- रात्रेण प्राजायत दशरात्राय दीक्षिष्यमाणो दश होतारं जुहुयादशहात्रेच देशराबर सृजते तन दशरात्रेण प्र जायते वेराजो वा एष यज्ञो यदशरात्रो य एवं विद्वान्दशरात्रेण यजते विरा- जमेघ गच्छति प्राजापरयो वा एष यज्ञो यइंशरात्रः (१) य एवं विद्वान्दशरात्रेण यजते प्रैव जायत इन्द्रो वै सदृदवाभिरासीत्स न व्यावृतमगच्छत्स प्रजापतिमाधावत्तस्मा एतं दशरात्रं प्रायच्छत्त. तमाऽहंरत्तेनायजत तता वै सोऽन्याभिर्देवताभि- व्यांवृतमगच्छद्य एवं विद्वान्दशरात्रेण यजते व्याव- समेव पाप्मना भ्रातृव्येण गच्छति त्रिकद्वै (२) एष यज्ञो यशरात्रः ककुत्पञ्चदशः ककृदेकवि- श्शः ककुत्रयस्त्रिशो य एवं विद्वान्दशरात्रेण यजते त्रिककदेव समानानां भवति यजमानः पञ्चदशो यजमान एकविश्शो यजमानत्रयस्त्रिशः पुर इतरा अभिचर्यमाणो दशरात्रेण यजेत देव- पुरा एव पहते तस्य न कुतश्चनोपाज्याधो भवति - - ·२५५६ भीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सप्तम काण्डे- (दशरात्रकथनम् ) नैनमभिचरनस्तणुते देवासुराः संयंचा आसस्ते देवा एताः (३) देवपरा अपश्यन्यदशरात्रस्ताः पर्योहन्त तेषां न कुर्तश्चनोपाग्याधोऽभवत्ततो देवा अमवन्पराऽसुरा यो भ्रातृव्यवान्तस्यात्स देशरात्रेण यजेत देवपुरा एव पहते तस्य न कुतश्चनोपा- व्याधो भवति भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति स्तोमः स्तोमस्योपस्तिर्भवति भ्रातृव्यमेवो. वोपस्तिं कुरुते जामि वै ( ४ ) एतत्कृर्वन्ति यज्ज्यागासर स्तोममपेत्य कनीयासमुपयन्ति यदेमिष्टोमसामान्यवस्ताञ्च परस्ताच्च भवन्त्या. मिस्वाय त्रिवृदमिष्टोमोऽमिष्टदामयीपुं भवति तेज एवार्य रुन्धे पञ्चदश उक्थ्य ऐन्द्रीष्विन्द्रियमेवाव रुन्धे त्रिवृमिष्टोमो वैश्वदेवीषु पुष्टिमेवाव॑ रुन्धे सप्तदशोऽमिष्टोमः प्राजापत्यास तीवसोमोऽन्नाद्य- स्थावरुद्ध्या अथो प्रैव तेन जायते ( ५ ) एक- विश्श उक्थ्यः सौरीपु प्रतिष्ठित्या अथो रुचमे- वाऽऽस्मन्धत्ते सप्तदशोऽमिष्टोमः प्राजापत्यासूप- हग्य उपहवमेव गच्छति त्रिणवाव मिष्टोमावमित ऐन्द्रीषु विजित्यै त्रयनिश्श उक्थ्यो वैश्वदेवीषु प्रतिष्ठित्यै विश्वजित्सवपृष्ठोऽतिरात्रो भवति सर्व- स्यामिजित्यै ( ६ )॥ ( पाजापत्यो वा एष यज्ञो यह शराबस्तिककुद्वा एता वैजायत एकत्रिशच) - ·पा०२ अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता। २५५७ (दशरात्रश्चनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयनैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके पश्चमोऽनवाकः ॥ ५॥ ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाठके पश्चमोऽनुवाक' )। चतुर्थेऽनुवाके नवरात्रोऽभिहितः । अथ पश्चमे दशरावोऽभिधीयते ॥ समेत विधित्सुरादौ तदङ्गभूत होमं विधत्ते- प्रजापतिरिति । पजाः सिसक्षुः प्रजापतिरादौ तत्साधनभूतं दशरात्रक- तुमुत्पादयितुं तस्यापि साधनभूनं दशहोत्राख्यं चित्नि स्रक । चित्तमाज्यम् ।। इत्यादिकं मन्त्रमारण्यकाण्डोक्तं निश्चित्य तेन मन्त्रण हुत्वा कतुं च सृष्ट्वा पजा असजत । नस्मिन्मन्त्रे चित्तिः लगिपारभ्य सामाध्वर्युरित्यन्तेवोक्योम- निष्पादकानां लगादीनां दशानामभिधानादय मन्त्री दशहोना । यद्वा तेन्मन्त्रा. भिमानी पुरुषो दावारमाहूतः प्रत्यशृणोत् । तस्मादय दशहोता । तथा च होतृब्राह्मणे समाम्नापते--' आत्मनात्मन्नित्यामन्त्रयत । तस्यै दशम५ हूतः पत्यशणोत् । स दशहूतोऽभवत् । दशहूतो ह वै नामेषः । तं वा एतं दशहू. वर सन्तम् । दशहोतेत्याचक्षने परोक्षेण । परोक्षपिया इव हि देवाः । इति । तमेत मन्वं दशरावदीक्षार्थे जहुयात् । तेन होमेन दशरावकतु सष्ट्वा तेन दशरात्रेण पजामुत्पादयति ॥ अथ दशमंख्यामुपजीव्य का पशंसति - वैराजो वा इति । दशमरूपाया विराट् संबन्धित्वाविराटछन्दःसाध्यम पामोतीत्यर्थः ॥ पजापतिसृष्टत्वेन कतोस्तत्सबन्ध मुपजीव्य पशंसति- प्राजापत्या वा इति । प्रजोत्पादनलक्षणं फलमभिवाय पापक्षयलक्षणं फसमभिधातुं विधत्ते- इन्द्रो वा इति । पुरा कदाचिदिन्द्रोऽन्याभिर्देवताभिः समान एवाऽऽसीत्, न तु व्यावृत्ति माप्तवान् । भो इन्द्र गच्छ गच्होत्येवमेव सर्वे देवा व्यवहरन्ति, न तु कश्चिदाजनस्वामिनिति व्यवहरति । ततः प्रजापतिमुपसेव्य तन्मुखाद्दश. रावं फतुमवगत्य तदनुष्ठानेन व्यावृत्ति प्राप्तवान्। एवमन्योऽप्येतदनुष्ठाय पाप्मना भ्रातृव्येण च वियोग गच्छति ॥ विधास्यमानेषु दशस्वहःस त्रयाणामनां वृषभसंबन्धिककुत्साम्येनौनस्पं संपाद्य प्रशंसति- १ ख. प. ऊ.च. तस्मिन्म। २ ख. च. भिधत्ते। - .

·२५५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता.. [सप्तमकाण्डे- (दशरात्रकथनम् ) त्रिक कुद्वा इति । त्रीणि ककुत्सदृशान्युनतस्तोमयुक्ताहानि यस्य दशरावस्य सोऽय विककुत् । किं तदुननमहस्त्रयमिति, तदुच्यते-प: पञ्चदश उक्थ्यो द्वितीयमहस्तदेकं ककुत्स्थानीयम । पथमतृतीपयोस्त्रिवृमिष्टेमियोरह्नो- नीचस्तोपयुक्तत्वात् । यथा वृषसंन्धिककुदः पुरोवर्ती गलभागः पश्चाद्वर्ती पृष्ठ- भागश्चेत्युभो निम्नौ तद्वत् । तथैकविंश उक्टपः पश्चममहः । तदेकं ककुत्स्था- नीयं, चनुर्थषष्ठयोः सप्तदशे क्थ्यरूपयोरनोनिम्नस्थानीयत्वात् । तथा त्रय- स्त्रिंश उक्थ्योऽष्टममहः । तदप्येकं ककुत्स्थानीय, त्रिपायाग्निष्टोमरूपयोः सण- मनवमयोरनोनिम्नस्थानीयत्वात् । एत माहेमानमभिज्ञायानुष्ठाने यजमानः समानानां मध्ये विगुणेनौन्नत्येन प्रजापशुधनादिकृतेन युक्तो भवति । य एते पञ्चदर्शकविंशत्रयस्त्रिं शास्तत्स्थानीयो यजमान इतरा अहस्थानीयाः प्रजा एज- मानस्य पुरस्थानीया भवन्ति । यथा पुरां सीसां राजा स्वामी, एवमन्यासां प्रजानां पजमानः स्वामी भवतीत्यर्थः ।। पूर्व दशरात्रस्यानपाप्तिः पापव्यावृत्तिश्चेति फलद्वप दर्जितम् । अथाभि चारबाधनिवृत्तिरूप फलं दर्शयितुं विधत्ते- अभिचर्यमाण इति । यमुद्दिश्य शत्रुराभिचारं करोति सोऽयमभिचर्य- माणः । स चाभिच या पारहाराय दशरात्रेण पजेन । तस्मिन्ननुष्ठिने सति देवानां यानि पुराणि बहावधशरभटभृत्यपरिपूणानि तानि सर्वाणि स्वरक्षार्थं परितः स्थापयति । यः शतुरभिचरति सोऽप्येनं न हिनस्ति, तस्य हिंसितुमक्ष • मत्वात् । न कुतोऽप्यभिचारादेबोध एतस्य यजमानस्य संभवति ॥ अभिचारनाधनिवृत्तिफलमुक्त्वा शत्रुजयरूपं फलमभिधातुं विधत्ते- देवासराः संयत्ता इति । देवाश्चासुराश्च यदा युद्धोद्यतास्तदानी देवा विजयोपायं विचार्य यो दशरावस्तद्रूपाणि देवपुराण्युपायत्वेन निश्चित्य परित. स्तानि स्थापितवन्तः । तेषां वैरिणां कुतोऽपि भ्राज्याभिवाधो न भवति । ततो देवा विजय प्राप्ता असुराश्च पराजिताः । ततो भातृष्यवान्यजमानोऽपि दश- रात्रेण विजयी भवति । तदीयो भ्रातृव्यश्च पराभवति । किं पात्र ककुदूपस्य पश्चदशस्तोमस्य समीपवता विवृदादिस्तोम उपस्तिः क्षीणो भवति । तेन प्रातृ- व्यमेव भीणं करोति ॥ अथास्मिन्दशराधे कंचिद्विशेष विधत्ते- १ क. घ. इ च. वैरिण.। ।

·पा - 1 अनु०५) कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयसंहिता। २५५९ (दशरात्रकथनम् ) जामि वा इति । यथा लोके कश्चिद्राजामात्यादिमहती सादमनुभूप प- श्वाहारिधमनुभवन्नः । तमल सः क्लिो भवति तथाऽत्रापि द्वितीयेऽहनि ज्यायांस पश्चदशस्तोमं ककद्रूपमनुष्ठाय ततस्तृतीयेऽहनि कनीयासं निम्नभागस्थानीयं त्रि- वृत्तोममनतिष्ठ-तीति यत्तदेतज्जामि कुन्ति आलस्ययुक्तं कुर्वन्ती यर्थः । आ आलस्यपरिहाराय पञ्चदशोक्थ्यरूपाद्वितीयस्मादहनोऽवस्त पथमेऽहन्युपरि- टाञ्च तृतीयेऽहन्यभिटोमसामानि यज्ञायशीयाख्यानि कुर्यात् । तेनाऽऽलस्यं परि- हतं भवति । एवमेकविंशोक्थ्यरूपात्पश्चादहूनः पूर्ततरदिनयोः। वयस्त्रिंशो- क्थ्यरूपादष्ट मादह्नः पूर्वोत्तरदिनयोरप्यामिष्टोमतस्थापयोजि( ज )कानि यज्ञ • ज्ञीय सामानि कर्यात । तेन सत्राऽऽलस्य परिह। भवति । अथास्य दशरात्रस्य प्रथममहविधत्ते-त्रिवृदग्निष्टोन इति । अभिविषयो यज्ञायज्ञीय सामसाध्योऽन्तिमसोवगतः -नो यस्य सोऽयम- निष्टोमः । तस्यैवावान्तरवि शेषः कश्चिदभिष्टदित्युच्यते । । सर्वष्वपि स्तोत्रे- ध्वग्निरेव स्तूयते । च सर्वोऽपि विवृत्स्तोमनैव युक्तः । सर्वत्रामरेव स्तुत्यत्वा- दानेयोऽवृक्ष सोऽभिष्टद्भवति । तदिदं प्रथममहः । तेन तेजः प्राप्नोति ॥ अथ द्वितीयमहर्विवत्ते- पञ्चदश इति । सर्वासामृचाभिन्द्रविषमतादिन्द्रियपातिः । अथ तृतीयमहर्पियो- त्रिवमिष्टोम इति । सर्वासामचा पैश्वदेवत्वेन पुटिमाप्तिः। अथ चतुर्थमहर्षियत्ते- सप्तदश इति । तीवसीमो नाम कश्चिदक्पावान्तरविशेषः । पस्मिन्ना- शीर) गवा शतं दहन्ति तमुक्८३ भिटोमरूपतामापाद्यानुनिष्ठेन् । पञ्चदशतु स्तोवेष्वन्तिमस्तोत्रत्रये परित्यक्ते सति द्वादशस्तोत्रेयेनानिटोपता संपद्यते । स्तोत्राणि च सर्वा। प्राजापत्या वृक्ष प्रयोक्तव्यानि । तीवसोपत्वादन्नपानि- भचा प्राजापत्यत्वात्मजोत्पतिश्च भवति । अथ पञ्चममहर्षियत्ते- एकविश्श इति । स्तो कार्य गत्वेन प्रतिष्ठापाप्तिः। कवां सौरीत्या- हीतिधारणम् । अथ षष्ठमह ... सप्तदशोऽग्निष्टोम इको नाम कश्चिदेकाहविशेषः। तदन- छानेनात्रोपहवं सर्वेषामनुज्ञा ५५ .५५। पामोति । १ च दन्नाया।

·- श्रीमत्सायणाचार्यावरचितमाष्यसमेता- [सक्षमका (एकादशरात्रकथनम् ) अथ सप्तमनवमे अहनी विधत्ते- त्रिणवाविति । वक्ष्यमाणस्य त्रयस्त्रिंशाख्यस्याह्नः पूर्वोत्तरदिनयोक्षिण- वस्तोमयुक्तावग्निष्टोमो कार्यो । तत्र सर्वा अप्यूच ऐन्यस्वेन विजयो भवति । तयोरनोमध्यमपष्टममहर्विधत्ते- त्रयसिश इति । ऋचा सर्वासा वैश्वदेवत्वेन प्रतिष्ठासिद्धिः । अथ दशममहविधत्ते- विश्वजिदिति । गतम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीय पाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ - - ( अथ सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः )। ऋतवो वै प्रजाकामाःप्रजां नाविन्दन्त तेऽका. मयन्त प्रजा सृजमहि प्रजामव॑ रुन्धीमहि प्रजा विन्देमहि प्रजावन्तः स्यामेति त एतमैकादशरात्रम- पश्यन्तमाऽहरन्तेनाय जन्त ततो वै ते प्रजामवारु- न्धत प्रजामविन्दन्त प्रजावन्तोऽभवन्त ऋतवोऽभ- बन्ततिवानांमार्तवत्वमृतूनां वा एते पुत्रास्तस्मात् (१) आर्तवा उच्यन्ते य एवं विद्वास एकाद- शरात्रमासते प्रजामेव सृजन्ते प्रजामव॑ रुन्धते प्रजां विन्दन्ते प्रजायन्ता भवन्ति ज्योतिरतिरात्रो भवति ज्योतिरेव पुरस्ताद्दधते सुवर्गस्य लोकस्या- मुख्यात्यै पृष्ठयः षडहो भवति षड्वा ऋतव. पट्- पृष्ठानि पृष्ठैरेवर्तनन्वारॊहन्त्य॒तुभिः संवत्सरं ते संवत्सर एवं प्रति तिष्ठन्ति चतुर्विशो भवति चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री ( २ ) गायत्रं ब्रह्मव- ·पी मनु०६] उष्णयजुर्वेदीयतेतिरीयसंहिता। २५६१ (एकादशरात्रकथनम् ) चंसं गायत्रियामेव ब्रह्मवर्चसे प्रति तिष्ठन्ति चतुश्चत्वारिश्शो भवति चतुश्चत्वारिश्शदक्षरा त्रिष्टुगिन्द्रियं विधुत्रिष्टुभ्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठस्य- हाचत्वारि शो भवत्यष्टाचत्वारि शदक्षरा जगती जागताः पशवो जगत्यामेव पशुषु प्रति तिष्ठन्त्ये- कादशरात्रो भवति पश्च वा ऋतवं आर्तवाः पञ्चत॒ष्वेवाऽऽतवे' मंवत्मरे प्रतिष्ठाय प्रजाम रुन्धतेऽतिराबावमितों भवतः प्रजायै परिंग- हीत्यै (३)। ( एते पुत्रास्तस्मादायव्येकान पश्चाशछ । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयमंहितायां सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठके षष्ठे ऽनुवाकः )। पशमे दशराघोऽभिहितः । अथ षष्ठ एकादशरात्रोऽभिधीयते । वयेतं विधने- ऋतको वा इति । वसन्ताबृत्वभिमानिनो देवाः पुरा प्रजामिच्छन्तोऽपि नारमन्त । ते चतुर्वियां कामनामकुर्वत । प्रजा स्रष्टुं समर्थाः स्यामेत्येका कामना । ततोऽवरोष्टुं नियन्तुं समर्थाः स्यामेति द्वितीया कागना । तत उत्पाद- नेन पां लभेमहीति तृतीया कामन। । वतो बह्वीभिः प्रशस्लाभिश्च पजाभि. युका अपविष्टमेति चतुर्थी कामना । तेषामृतूनामेकादशरात्रेण तत्सर्व सिद्धम् । ववस्वे वसन्ताया तवोऽभवन् । पजारूपां भूतिमेश्वः पाताः । यस्मादेते सर्वे पाणिन ऋतूनां पुत्रास्तस्मादातवा इत्युच्यन्ते । कवदन्येषामपि यजमानानामे- पसर्व सिम्पति । अस्य पैकादशरात्रस्य सत्र लक्षणभूतयाऽपि चोदनया विधाना- समत्वं द्रष्टव्यम् । नसा सपाना पड़ा। इव धर्मातिदेशार्थयमासिचोदना । सामाविदेश्यानां धर्मविशेषाणापश्रवणात् । तस्मादयमृतूनामे कादशरवः सत्रम् । हवीऽन्ये शाखान्तरविहिता एकादशरात्रा महीनाः । - ·- ३५६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमंता- [७ सममकाण्डे- ( एकादशरात्रकथनम् ) एतस्मिन्नूतूनामेकादशरात्रे प्रथममहर्विधत्ते- ज्योतिरतिरात्र इति । पूर्व ज्योतिर्गौरायुरितिज्योतिःशब्दाभिधेयो य एकाह उक्तस्तमेकाहमातिात्रसंस्थारूपं कुर्यात् । तथा सति प्रथममेव ज्योति- विधानात्स्वर्ग जिगमिषोर्यजमानस्य पुरस्तादेव प्रकाशः कृतो भवति । तच्च स्वर्गलोकपकाशनाय भवति ।। अथ द्वितीयादिसप्तमानतान्यहानि विधत्ते- पृष्ठ्यः षडह इति । द्वादशाहे द्वितीयदिनपारभ्य सप्वमान्तेषु दिनेषु रथंतरादिभिः षड्भिः पृष्ठेयुक्तानि षडहानि विहितावि । तानि चास्माभिः साध्यानां षड्रात्रप्रसङ्गेनोदाहतानि । नपा संघः पृष्ठयः पहहः, सोऽत्र कर्तव्यः । तथा सति षटूसंख्याद्वारेण पाप्तिः । तद्वारा संवत्सरमाप्तिः ॥ अथाष्टममहर्पियत्त- चतुर्विश इति । चतुर्विशस्तोमयुक्तो रथंतरसामा य उक्थ्यः सोऽयम- वाप्रमहः । तथा सति चतुर्पिशतिसंख्याद्वारा गायत्रीमाप्तिः । तद्द्वारा च ब्रह्मवर्चसमाप्तिः भय नवमहर्षियत्ते- चतुश्चत्वारिश इति । चतुश्चत्वारिंशस्तोमयुक्तो बृहद्रथंतरसामा य उक्थ्यः सोऽयमत्र नवममहः । तदनुष्ठानेन संख्याद्वारा त्रिष्टुप्पाप्तिः । तद्द्वारा चेन्द्रियप्राप्तिः॥ अथ दशममहविधने - अष्टाचत्वारिश इति । अष्टाचत्वारिंशस्तोमयुक्तो बृहत्सामा य उक्थ्य: सोऽयमत्र दशममहः । तेन संख्याद्वारा जगतीं प्राप्य तदारा पशुष प्रतिति- ठन्ति । तान्येतानि वीण्य हानि सूत्रकारेण स्पष्टमुराहतानि- ततस्त्रीश्छन्दोमा- नुक्थ्यानम्बहमुपयन्ति चतुर्दिश चतुश्चत्वारिंशषष्टाचत्वारिंशमिति, रथंतरसामा प्रथमो बृहद्धतरसामा द्वितीयो बृहत्सामा तृतीयः, इति । छन्दोभियत्रीत्रि- ष्टुब्जगतीभिरक्षरसख्याद्वारा मीयन्ते परिच्छिद्यन्त इति चतुर्विशादिस्तोमाश्छ- न्दोमाः । तत्र चतुर्विंशस्तोमस्य विष्टुतिः सामब्राह्मण एवमाम्नायते-'अष्टाभ्यो हिं करोति स तिसुभिः स चतसृभिः स एकपा, अष्टाभ्यो हिं करोति स एकया स तिसाभिः स चत सामिः, अष्टाम्पो हिं करोति स चतसभिः स एकया स सिलि, परन्दोमा यदष्टा-पो हिं करोत्याशफाः पशवः' इति !

·पपा०२अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहिता । ( एकादशरात्रकथनम् ) स एकस्मिस्तचे पथमपर्याये प्रथमामृचं त्रिः पठेत् । द्वितीयां चतुः पठेत् । तृतीयां सकल्पठेत् । द्वितीयपर्याये सकस्त्रिश्चतुश्चेति कमः । तृतीयपीये चतु: सरुनिश्चेति कमः । चतुश्चत्वारिंशस्लोमस्य विष्टुतिरेवमानायते- पञ्चदशम्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकादशभिः स एकया, चतुर्दशभ्यो हिं करोति स एकपा स तिहाभिः स दशभिः, पञ्चदशम्पो हिं कंगेति स एकादशभिः स एकया स तिसाभिः । इति । अत्र प्रथमपर्याये त्रिरेकादशकृत्वः सरुदितिकमः। द्वितीयपयोये सकृत्रिदशरुत्वः । तृतीयपर्याय एकादश कृत्वः सकृत्रिः । अष्टाच- स्वारिंशस्तोमस्य विष्टुतिरेवमाम्नायते-'षोडशभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स द्वादशभिः स एकया, षोडशभ्यो हिं करोनि स एकपा स तिसृभिः स द्वाद- शभिः, षोडशभ्यो हिं करोति स द्वादशभिः स एकपा स तिसभिः, अन्नो वा अष्टाचत्वारिंशः पशवच्छन्दोमाः' इति । अत्र प्रथमपर्याये विद्वादशकृत्वः सकृत् । द्वितीयपपीये सकृत्रिदिशकृत्वः । तृतीयपर्याये द्वादश कृपः सन्त्रिः । एवं विधैश्छन्दोपैरष्टमनवमहशमान्यहानि निष्पाद्यानि । वक्ष्यमाणमेकादशमप्यहहदि निधाय तेन सहितमेकाद शरावं प्रशंसति- एकादशरात्र इति । अस्य कनोईष्टारो वसन्नातदेवताः( वाः ) पश्च- संख्याकास्तैदेवः संपादिताः पुष्पोद्गमादय ऋतुसंबन्धिनः स्वभावाः पञ्चसंख्याकाः। एवं मिलित्वा दश संपन्नाः । संवत्सर एकादशः। एतेन मर्वेष्वेकादशरात्रानु- ठानेन प्रतिष्ठा पाप्य पश्चात्मजां प्राप्नुवन्ति । अथैकादशमहर्विधत्ते- अतिरात्राविति । एकोनविंशस्तोमयुक्तो योऽयमतिरात्र एकाहविशेषः सोऽयमत्रैकादशमहः । ज्योतिरतिरावो भवतीत्युक्तेन प्रथमेनाहना सह निर्दे- शादतिरात्राविति द्विवचननिर्देशः। सबलिङ्गस्योभयतोऽतिरात्रत्वस्य ख्ययापनाय प्रजासाधनस्य तोरुभयतोऽतिरात्रत्वे सति फलभूनायाः पजाया उभयतो रक्षा परिगृहीता भवति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे. दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ १ क.क.च, एता । २ क. घ ङ. च 'रिशाः ।

·यज्ञस्य - श्रीम.सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सामा- (द्वादशगत्रकथनम) ( अथ सप्तमात्र के द्वितीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)। एन्द्रवायवाग्रान्गृह्णीयायः कामयेत यथापूर्व प्रजाः कल्पेरनिति के क्लुप्तिमनु प्रजाः कल्पन्त यज्ञम्याक्लृप्तिमन न कल्पन्ते यथापूर्वमेव प्रजाः कल्पयति न ज्यायोश्सं कनीयानति काम- त्यैन्द्रवायवानान्गृह्णीयादामयाविनः प्राणेन वा एष न्यध्यते यम्याऽऽमयति प्राण ऐन्द्रवायवः प्राणेनवैन समर्धयति मन्त्रावरुणानिगाह्वीर- न्येषां दीक्षितानी प्रमीयत (१) प्राणापानाभ्यां घा एते व्यध्यन्ते येषी दीक्षितानां प्रमीयते प्राणा- पाना मित्रावरुणौ प्राणापानावेव मुखतः परि हरन्त आश्विनान्गिहीताऽऽनुजावरोऽश्विनी वै देवानामानुजावरो पश्चेवाग्रं पर्यंतामश्विनावतस्य देवता य आनुजावरस्तावेनमयं परि णस्तः शुकामान्याहीत गतश्रीः प्रतिष्ठाकामोऽसौ पा आदित्यः शुक एषोऽन्तोऽन्त मनुष्यः ( २ ) श्रियै गत्वा नि वर्ततेऽन्तादेवान्तमा रमते न ततः पापी- यान्भवति मध्यप्राग्रहीताभिचरवातंपानं वा एत- धन्मन्थिपात्रं मृत्यनैवैन ग्राहयति ताजगार्तिमा- छैत्याप्रयणायान्गृह्णात यस्य पिता पितामहः पुण्यः स्यादथ तन्न प्राप्नुयाद्वाचा वा एष ईन्द्रिग्रेण व्यध्यते यस्य पिता पितामहः पुण्यः ( ३ ) भव- त्यथ तन्त्र प्राप्नोत्युर इवेतयज्ञस्य नानिव मान- यणा वाचैमिन्द्रियेण समधयति न ततः पापी- - ·- पा०अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहिता । २५६५ (शारशरामधनम् ) यान्भवत्युक्थ्यांग्रागृहीताभिचर्यमाणः सर्वेषां वा एतस्पात्रोणामिन्द्रियं यदक्-यपात्र सणवैनमि- न्द्रियेणाति प्र यत सरस्वत्यभि नो नेषि वस्य इति पुरोरुच कुर्याद्वाग्वै ( ५ ) सरस्वती वाचैवै- नमति प्र युके मा त्वत्क्षेत्र ण्यरणानि गन्मेत्यहि मृत्या क्षेत्राण्यरणानि नेनैव मृत्योः क्षेत्राणि न गच्छति पूर्णान्ग्रहानाहीयादामयाविनः प्राणान्वा एतस्य शगृच्छति यस्याऽऽमयति प्राणा ग्रहा: प्राणानेवास्य शुचो मुश्चत्युत यदीतामुर्भवति जीव- स्येव पूर्णान्ग्रहान्गृह्णीयाहि पर्जन्यो न वर्षेत्प्रा. णान्वा एतहि प्रजाना शुगच्छति यहि पर्जन्यो न वर्षति प्राणा ग्रहाः प्राणानेव प्रजाना शुचो मुश्चति ताजक्स वपति ( ५ ) ॥ ( प्रमीयेत मनष्य ऋध्यते यस्य पिता पितामहः पुण्यो वाम्बा एव पूर्णान्यहान्पञ्चवि: शतिश्च ) ॥ ७ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ - - - - ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाठके समोऽनुवाकः )। पठेऽनुवाक एकादशरात्रोऽभिहितः। अथ सप्तममारभ्य दशमान्वेषु पत्तु- अनुषाको दादशरात्रोऽभिधीयते । तत्रास्मिन्सप्तमे काम्यग्रहानुहानपकारा उज्यन्ते । व प्रथममेकं प्रकारं विधत्ते- ऐन्द्रवायवाणानिति । पूर्वे पितृपितामहादयो यादृश आचारे प्रवृत्ता- साहश एवाऽऽचारे पुत्रपौत्रादीनां पजानां च प्रवृत्तिर्यथापूर्वत्यम् । एतत्कामप- - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- सप्तमकाणे- (द्वादशरात्रकथनम्) मानो दिदेवत्यग्रहेष्वादावैन्द्रवायवग्रहं गृहगीयात् । यद्यपि नित्यायोगेऽपि तदनत्वमस्ति तथाऽपि कामसंयोगार्थे पुनर्विधानम् । यथाऽमिहोत्रे दना जुहे. तीति सत्यपि नित्यविधा दध्नेन्द्रिपकापस्यति पुनर्विवानं तद्वत् । यज्ञस्य सम्प- क्पवृत्त्या तत्फलभूतानां पजानां प्रवृत्तिः समीचीना भवति । यज्ञस्य विपर्यये प्रजानामपि विपर्ययो भवति । तस्मादैन्द्रवाचवायत्वे प्रजा यथापूर्वमेव प्रवर्तन्ते । न तु ज्यायांसं पितरं पितामहं वा कनीयान्कश्चिदप्यतिकामति । उक्तमेव प्रकारं रोगनिवृत्त्यर्थं विधत्ते- ऐन्द्रवायवाग्रान्गृहणीयादिति । यस्य पुरुषस्य रोगो भवति स पाणेन वियुक्तो भवति, पाणस्य निर्गन्तुमुयुक्तत्वात् । ऐन्द्रवायत्रस्प पाणरूपत्वं माण ऐन्द्रवायव इत्यादिश्रुतिवलादेवगन्तव्यम् । वामपि हि पाणीवशेष एव । अत ऐन्द्रवायवस्य प्राथम्येन पाणस्य समृखौ सत्यां रोगो निवर्तते । अथ नैमित्तिकं कंचिग्रहपकार विधत्ते- मैत्रावरुणायानिति । सत्ररूपे द्वादशाहे दीक्षितानां मध्ये यदि कश्चि- रियेत तदा तस्मिन्मरणं निमित्तीकृत्येतरे दीक्षिताः प्रथमं मैत्रावरुणं गृहीत्वा पश्चादैन्दवायवं प्रयुञ्जीरन् । सर्वैः सहानुष्ठातुमुपक्रान्नत्वादेकस्मिन्नपि मृते सत्य- न्येषां पाणापानौ शिथिलाविव भवतः। मित्रावरुणयोः प्राणापानाभि मानि- त्वात्तदीयग्रहस्य प्राथम्ये सत्यादित एव पाणापानौ परितः समादधते । अथापकर्षपरिहारार्थ प्रकारान्तरं विधत्ते- आश्विनामानिति । स्वयं सर्वेषामग्रजत्वेन पूज्यः समप्यनुज वदवरो भूत्वा यः सर्वस्तिरस्क्रियते . सोऽयमानुजावरः । स चाऽऽधिनं ग्रहं प्रथम पयुज्य पश्चादैन्दवायवादीन्प्रयुञ्जीत। देवानां मध्येऽश्विनावानुजावरौ स्वयं देव- त्वेन पूज्यौ सन्तावपि भिषक्वेनावरत्वमापनौ । अत एवान्यत्राऽऽम्नातम् । अपूतौ वा इमौ मनुष्यचरौ भिषजाविति । इति । तथाविधावश्विनौ पश्चा. कालान्तरेऽयमिव पर्यैतां श्रेष्ठयमेव पाप्तवन्तौ । एतदपि तत्रैवाऽऽम्नातम्-'तौ बहिष्पवमानेन पवायत्वा ताभ्यामेनमाश्विनपगृह गन् ' इति । एवं सति य आनु.. जावरोऽस्त्येतस्प समानस्वभावत्वादश्विनौ देवता । तदीयग्रहस्पामत्वे सन्यश्व- नावेवैनं यजमान श्रेष्ठयं पापयतः ॥ अथ पतिष्ठा) प्रकारान्तरं विधत्ते- शकामानिति । यो नष्टश्रीकः सन्पनः प्रतिष्ठां कामयते सोऽयं शक्रमादौ ·47 ० २ अनु०७) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २५६७ (द्वादशरात्रकथनम् ) गृहणीयादिति । दीतिमत्त्वादसावादित्यः शुकः । एष एव प्रकाशानामन्तः काष्ठान्तिमः । न यादित्यादधिकः प्रकाशोऽस्ति । अतः शकाग्रत्वेन मनुष्य- श्रिया अन्तं काष्ठां प्राप्य पूर्वस्माद्दारिद्यानिवर्तते । प्रकाशपरमकाष्ठातपादादि- त्यादेव संपत्परमकाष्ठां पाप्नोति । तत ऊ कदाचिदपि दरिद्रो न भवति ॥ अभिचारहेतुं प्रकार विधत्ते- मन्थ्यमानिति । अभिचरन्मन्धिनमादौ गृहणीयात् । परस्याऽऽतत्वपाप- णादिदमातपात्रम् । तदनत्वेन वैरिणं मृत्युगृहीतं करोति । स च वैरी तदानी- मेव मृत्यं प्राप्नोति ॥ स्वकीयपित्रादिसमानोत्कर्षपाप्त्यर्थं प्रकारान्तरं विधत्ते-- आग्रयणापानिति । यस्य यजमानस्य पितृपितामही धनविद्यादिभिर्गु- गैरुत्कृष्टौ, स्वयं तु तमुत्कयं यदि नाऽऽमोति, तादृश आग्रयणं प्रथमं गृहणी. यात् । पित्रादेरुत्कर्षे सति स्वयमुत्कर्षहीनः सभामध्ये वाक्पापिण्डत्येनेतरव्य- वहारेष्विन्द्रिय सामर्थेन वियुक्तः, आग्रयणस्तु यज्ञस्योरःप्रदेशवत्सामाधारो वागिन्द्रियवदुत्कर्षहेतुश्च । अतस्तदनत्वेनैनं यजमानं सदा पाण्डित्यरूपपा वाचा व्यवहारान्तरसामथ्र्यरूपेणेन्द्रियण च समृदं करोति । तत ऊ कदाचिदपि तदुभयहीनो न भवति ॥ परकीयाभिचारनिवृत्यर्थं प्रकान्तरं विधत्ते- उपथ्यानानिति । पान्येतानि सोमपात्राणि सन्ति तेषां मध्ये यदुक्थ्य. पात्र तदिन्दियसामोपेतम् । अतस्तस्यायत्वं सत्यभिचारकारमेनं सर्वेणापि सामनाविकम्य स्वयमनुतिष्ठति ॥ अवे मन्त्र विशेष विधत्ते- सरस्वत्यभि न इति । सोमरसग्रहणात्पूर्व पठितव्या पुरोरुक्तां च पुरो- रुचमत्र सरस्वतीत्यादिकां पठेत् । मन्त्रोक्ता सरस्वती वाग्देवता । अतो वाचे. वैनमभिचरितारमतिकम्पानुतिष्ठति । इयमृग्बालण ग्रन्ये द्वितीयकाण्ड उपहो- माख्ये प्रपाठक एवमाम्नाना- सरस्वत्यभि नो नेवि वस्यः । मा पस्फरीः पयसा मा न आधक् । जुषस्व नः सख्या वेश्या च । मा त्वक्षेत्राण्यरणानि गन्म ।। इति ॥ अस्थायमर्थ:-हे सरस्वति नोऽस्मान्वस्यो बरिष्ठं पाणधारणरूपं जीवनम- भिनेष्यामिमुरूपेन मापय । मा पस्फरीरस्मान्मा हिंसीः । मा न आधकू, अ. - ·२५६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [तममकाण्डे. (द्वादशरात्रकथनम् ) स्मान्मा पाक्षीः । अपि तु सरूपा सहीन वेशा च प्रवेशनि( नी )पक्षा च ने ऽस्मानस्वास्मासु प्रविश्य सख्यं कुरित्यर्थः । किंच त्वत्मसाइादरणावि क्षेत्राणि अरमणीयानि स्थलानि मा गन्म मा पाप्नुयामेति ॥ तमिमं चतुर्थपादपनूध व्याचष्टे- मा स्वरक्षेत्राणीति । तेन मन्त्रपाठेन मृत्युसंबन्धीन्यरणानि पानि स्था. नानि तानि न पामोति न प्रमीयत इत्यर्थः ।। अथ रोगपरिहाराय प्रकारान्तरं विधते- पूर्णान्ग्रहानिति । यान्येन्द्रवायवादीनि पात्राणि तानि सोपरसेन पूर्णानि पथा भवन्ति तथा रोगनिवृत्त्यर्थ गृहणीयात् । यस्य रोगो वर्तते तस्प पाणा. शुक्शोक उपद्रवः प्राप्नोति । ततः पूर्णानां ग्रहाणां पाणरूपत्वादस्य यजमा- नस्य माणान्पूर्ण हैः शोका-मोचयति । तथा सति यद्यपि मुहूर्तमा गवमाण. स्तथापि पुनर्जीवत्येव । एतमेष प्रकारं पुनरपि वृष्टयर्थं विधत्ते- पूर्णान्ग्रहान्गृणीयादिति । यदा स्वकाले वृष्टिर्न भवेत्तदा वृष्टयर्थमैन्द्र. पापयादिपात्राणि सोमरसेन पूरणीयानि । यदा वृष्टयभावस्तदा प्रजानां पाषा अनाभावाच्छोकेन पाप्यन्ते । ग्रहपूरणेन शोको निवर्तते । तदानीमेव पण वर्षणात् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय. तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७॥ - ( अथ सप्तमाष्टम द्वितीयपाठ ऽभोऽनवा.)। गायत्रो वा ऐन्द्रवायवो गायत्रं प्रायणीयमह- स्तस्मात्प्रायणीयेऽहन्नन्द्रवायवो ह्यते स्व एवैन- मायतने गृह्णाति श्रेप्नुभो वै शकस्नेष्टभं द्वितीयमह- स्तम्माहितीयेऽहन्छुको गृह्यते स्व एवैनमायतने - १ स्व, व्यथ्यन्ते ।

·पा०२अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (द्वादशरात्रकयनम् ) गृह्णाति जागतो वा आग्रयणो जागतं तृतीयमह स्तस्मात्तुतीयेऽहन्नाग्रयणो गृह्यते स्व एवैनमाय- तने गहास्येतद्वै (१) यज्ञमापद्यच्छन्दारस्याप्नोति यदाग्रयणः श्वो गृह्यते यत्रैव यज्ञमशन्तत एवेनं पुनः प्र य॑ङ्क्ते जगन्मखो वे द्वितीयस्त्रिरात्रो जागत आग्रयणो यच्चतुर्थेऽहन्नारयणो गृह्यते स्व एवैनमायतन गहात्यथो स्वमेव छन्दोऽन' पर्याव- तन्ते रार्थतरो वा ऐन्द्रवायवो रायतरं पश्चममह. स्तस्मात्पञ्चमेऽहन (२) ऐन्द्रवायवा ह्यते स्व एवैनमायतने गृह्णाति बाहता 4 शुका बाहतर पष्ठम हस्तस्मात्पष्ठेऽहन्छको गह्यते स्व एवैनमाय- तने गहणात्येतद्वै द्वितीय यज्ञमापद्यच्छन्दार स्या- मोति यच्छुकः श्वो गृह्यते यत्रैव यज्ञमश तत एवैनं पुनः प्र य॑ङक्ते त्रिष्टङ खो वै तृतीयस्विरा- त्रस्ने टमः ( ३) शुक्रो यत्सप्तमऽहन्छुको गृह्यते स्व एवैनमायतने गहणात्यया स्वमेव छन्दोऽन पर्यावर्तन्ते वाग्वा आग्रयणा वागहममहस्तस्मा- दष्टमेऽहन्नाग्रयणा ह्यते स्व एवैनमायतने गहणाति प्राणो वा ऐन्द्रवायवः प्राणो नवममहसास्मानव- मेऽहन्नन्द्रवायवो गह्यते स्व एवनमायतन गहणा- त्यतत् ( ४ ) वे तुतीय यज्ञमापद्यच्छन्दा स्या मोति यदैन्द्रबायवः श्वो गुह्यते यत्रैव यज्ञमद्देश- न्तत एवैनं पुनः प्र युक्तेऽयो स्वमेव छन्दोऽन ३२२ ·- भीमा चायावतभाष्यममता- संतम (२.शर कयनम् ) पर्यावर्तन्ते पथो वा एतेऽध्यपंथेन यन्ति येऽम्नै- न्द्रवायवात्प्रतिपयन्तेऽन्तः खलु वा एष यहस्य यशममहर्दशमेऽहन्नन्द्रवायवो गृह्यते यज्ञस्य ५) एवान्तं गत्वा पंथात्पन्थामपि यन्त्यथो यथा वहीं- यसा प्रतिसारं वहन्ति ताहर्गव तच्छन्दारस्यन्योs- न्यस्य लोकमभ्यध्यायन्तान्यतेनैव देवा व्यथा- हयनैन्द्रवायवस्य वा एतदायतनं यतर्थमह- तस्मिन्नाग्रयणो गृह्यते तम्मादाग्रयणस्याऽऽयतने नवमेऽहन्नेन्द्रवायवो गृह्यत शुक्रस्य वा एतदायतन यत्पश्चमम् (६) अहस्तस्मिन्नन्द्रवायपो गृह्यते तस्मादेन्द्रवायवस्याऽऽयतने सप्तमेऽहसकोगयत आभयणस्य वा एतायतनं यत्पष्ठमहस्तस्मिञ्छुको ग़पते तस्मच्छुिकस्याऽऽयतनेऽत्रमेऽचायणो गॅसते छन्दाश्स्येवताविवाहयवि श वस्वसो विवा- हमांमोति य एवं वेदायों देवताभ्य एव यज्ञे मविद धाति तस्मादिदमन्योऽन्यस्मै ददाति (७)॥ ( एतदै एश्चमेऽत्रैष्टुभ एतद्द्वयते यज्ञस्य पञ्चमन्यस्मा एक च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सलमाटके द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठकेऽष्टमोऽनुवाका )। सप्तमेऽनुवाके दादशाहमताः काम्यग्रहणकारा उक्ताः। स च द्वादशाहो विविध:-समूठो व्यूढश्च । 'तत्र समूढपकारः सूत्रकारेण दर्शित:- ज्यनीका पाख्यास्याम ऐन्द्रवायवामी प्रायणीयोदयनीयो दशमं चाहः । अथेतरेषां नवा. नापन्छवापपाय पथममह । अथ शुकामयाऽऽप्रयणाममेवं विहिता त्रिरूप . .

·पा. मनु.८] कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता। २५७१ ( द्वादशगत्रकथनम) नीका परिवर्तते यद्यव्यूढः ' इति । एवं समूहकारमुक्त्वा न्यूडपकारोऽपि तेमैव दर्शित:- न्यूड स्वैन्द्रवायघायौ प्रायणीयोदयनीपावथेतरेषां दशानामेन्द्र- वायवाय पथममहः । अब शुक्राग्रपथ वे अ अषगाये अथैन्द्रवायवाग्रमथ दे शुक्रामे अथाऽऽधायणाप्रमथ वे ऐन्द्रवापवाटगे । इति । तत्रास्मिनष्टपेऽनुवाके न्यूढपकारोऽभिधीयते । सत्र पायर्णयाइयायी परित्यज्य यानीतराग्यहानि मध्यवर्तीनि दशतं. माकानि सेष प्रक्षे न्यन्द्रवाययामत्वं विधत्ते--- गायत्रो षा इति । यानि मुख्यानि उहाति ग पत्रोत्रिष्टुजगताखाणि तेषां मध्ये गापधी प्रथमा । अपवन बांधायघशुक्राणपणा विकलन् । पोप मध्य ऐन्द्रपाषः प्राथम्बेन प्रकमाषाम्नायः । नतः प्राथम्पसाम्यादै- भवाययो गावः । निरूपमीयामां दशानामहा मध्धे यत्मायणीयं प्रथममा. पहस्तदपि प्राथम्बस्म साम्पाद्गायत्रम् । एव च सति तस्मिन्मायणीये दशाना मध्ये प्रथमेऽहन्यै म्यापप आदौ ग्रहीतव्यः । ऐन्द्रवायवस्थ गायत्रत्वसाम्यात् । एवं च सति स्वसंबन्मिन्येवाऽऽयनने प्रथमाह:स्वरूपस्थाने समन्द्रवामवं गृहणाति । 'अथ देशवहम द्वितीयऽहनि शकाग्र वित्ते-- त्रैष्टुमो वा इति । त्रिष्टुप्छन्दसः शकस्य दिनीयस्यानश्च पूर्वन्यायेन द्वितीयत्वमाम्यं योजयित्वः व्याख्येयम् । अथ तृतीयेऽहमारयणानत्वं विधत्ते - जागतो वा इति । पूर्ववद्योजनीयम । एतदेवाऽऽग्रयण हात्वं पशंसति- एतद्वै यहमिति । यदायणा छन्दास्थाप्नोति गायत्र्यादिच्छन्दो. रूपाणि त्रीण्यहानि व्याप्नोति प्रयाणामनामनेनाऽऽधारणामत्वेन समाप्तत्वात देतदेवाऽऽप्रयणाशास्वं यजमापत्पथमत्र्यनीकारूपं विरात्रं यज्ञं पाप्नोति । त्री- प्पनीकान्यमत्वान्यन्त्रवायवागत्व शुक्रवग्रवामपणामस्वरूपाणि यस्यां कियायां सा क्रिया व्यनीका । तद्रूप रावयज्ञोऽनेनाऽमायणाग्रत्वेन समाप्यते। कि चोत्तरस्मिंश्चतुर्थेऽहन्याषण एवाऽऽसौ गृह्यते । यस्मादेवं तस्मायवैवाऽऽायणा- M १ बकायन्ते ·२५७२ श्रीममारणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- (सममका.. (एकादशरात्रकथनम् ) मात्वे यज्ञमदृशंस्त्रिरावसमामि दृटवन्तसन एवाऽऽायणाग्रत्वादेनं यज्ञं पुनः मयुक्तवान्भवति तम्मादिदं प्रशस्तम् । अथ चतुर्थेऽहन्याग्रयणाग्रत्वमेव विधत्ते- जगन्मुखो वा इति । समूढे द्वादशाह व्यनीका विरावृत्ता । तत्रैकाऽऽ. वृत्तिः प्रथमस्त्रिरात्रो द्वितीयाऽऽवृनिर्द्वितीयास्त्रिरावः । स च यद्यपि समूढे द्वाद- शाह ऐन्दवायवोरकास्वादन्द्रवायवस्य च गायत्रत्वाद्गायत्रीमुखो भवति, तथाऽ. प्यत्र जगन्मुखो जगत्यु क्रमः कर्तव्यः । अग्रायणाग्रश्च जागत इति पूर्वमेवोप- पादितम् । तस्माच्चतुर्थेऽहन्याग्रयणागात्वे गृहीते सति स्वकीय एव स्थाने तद्गृहीतं भवति । अपि चाऽऽग्रयणाग्रत्वं स्वकीयमेव जगतीछन्दोऽनुसृत्य पुन- रावृत्तं भवति । अथ पश्चमेऽहन्यैन्द्रवायवाग्रत्वं विधत्ते- राथंतरो वा इति । प्रकृतिरूपे ज्योतिष्टोमे यदि रथंतरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान्गृहयिादित्यैन्द्रयायवायत्वं पति रथंतरसाम्नो निमित्तस्वश्र- घणादैन्द्रवायवस्य रायतरत्वम् । पञ्चमस्याह्नो रथंतरसंबन्धस्य शाखान्तरे प्रसिद्धत्वाद्राथंतरत्वम् । तस्मादैन्द्रवायवस्याह्नश्च रार्थतरत्वसाम्यात्पश्चमेऽह- न्यैन्द्रवायवः प्रथम गृह्यते । तथा सत्येनमैन्द्रवायवं स्वकीय एवं स्थाने गृह्णात। अथ षष्ठेऽहनि शुकाग्रत्वं विधत्ते- बाहतो वा इति । शुक्रग्राहस्य षष्ठस्याह्नश्च बृहत्सामसंबन्धः शाखा- न्तरे पसिद्धः । शेषं पूर्ववद्यारव्येयम् ॥ नदेतच्छुकानात्वं प्रशंसति- एतद्वै द्वितीयमिति । व्यनीक या द्वितीयावृत्तिरूपस्विराधो द्वितीयो यज्ञः। शेषमामायणवाक्यवद्यारव्येयम् । अथ सप्तमेऽहन्यपि शुकाग्रत्वमेव विधत्ते- त्रिष्टुङ्मुखो वा इति । यद्यपि समूढे तृतीयस्य त्रिरात्रस्याऽऽऽऽहन्यैः न्द्रवायवारत्वाद्गायत्रीमुख एवायं विरावस्तथाऽप्यत्र विष्टुङ्मुखः कर्तव्यः । शुक्रश्च त्रैष्ठुभ इति पूर्वमेवोपपादितम् । तस्मात्सप्तमेऽहनि शकः प्रथमो गृह्यते । शेषं पूर्ववद्वयारव्येयम् । अथाष्टपेऽहन्याग्रयगायत्वं विवत्ते- ·अपा०२अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २५७ (द्वादशरात्रकथन) वास्वा आयाण इति । षष्ठकाण्ड आग्रयण महब्राह्मणे वाव देवे- भ्योआकामदित्युकम्प साऽऽयपणं प यागच्छदित्युक्तवादामायणस्य वायूपत्व- मर्थवादान्तरे द्रष्टव्यम । अतो वायूपत्व सामान्यादष्टपेऽहन्यानपणः प्रथमं प्रयो- क्तव्यः। । - . अथ नवमेऽहन्पैन्दवा ग्यवायत्वं विधत्ते- प्राणो वा इति । प्ररुतो ग्रहवालणे वाग्वा एषा यदैन्द्रवायव इत्युक्त. वादागिन्द्रियस्य च प्राणावान्तरभेदत्वादैन्यावन्ध पागत्वम् । नवमस्या- हनोऽपि पाणत्वेन स्तुतिरन्यत्र द्रव्या । अत. पाण-वसाम्यान्नवमेऽहन्यैन्द्रवा- यवः प्रथमं ग्रहीत यः। तदेतदैन्द्रवायवामान्य प्रशंसधि-- एतद्वै तृतीयमिति । व्यनीकायास्तृतीयावृत्तिरूपस्त्रिरात्रस्तुतीयो यज्ञः। शेषमाग्रयणवाक्यवद्वयारव्येयम् । अथ दशमेऽहन्येन्द्रवायवाग्रत्वं विधत्ते- पथो वा एत इति । द्वादशाहस्य प्रायणीयोदयनीययोमध्यवर्ती योऽयं दशरावस्तं दशरा ये यजमाना ऐन्द्रवायवाग्रत्वादन्येन शुकाग्रत्वादिना पति. पद्यन्ते पारभन्ने त एते यजमानाः पथः सकाशाद्भ्रष्टा अचिकनापथा कुमार्गेण गच्छन्ति । तम्पादैन्दवायवाग्रात्वनैव दशरात्र उपक्रान्तव्यः । तथैव ह्यनुवाकादौ वर्णितम् । यदेतद्दशममहरस्ति स एष ऐन्द्रवायवायत्वेनोपकान्तस्य दशरात्रा- रूपस्य यज्ञस्यान्तः खलु वै समाप्तिभूमिरेव । ततः प्रथमदिनवदन्तिमदिनेऽप्यैन्द्र- वायव एव प्रथमं ग्रहीतव्यः । तथा सति यज्ञस्य परिसमाप्तिपर्यन्तं कुमार्ग परित्यज्य सम्यमार्गमेव प्राप्नुवन्ति । अपि च पथा लोके वहीयसा प्रौढभा- रवाहिना बलीवर्दसमूहेन युक्ता वणिजः पतिमारं वहन्ति पर्वद्वयगतान्क्षुद्रमा- गोन्परित्यज्य प्रसिद्ध एव राजमार्ग बलीवर्दः पङ्खयाकारो यथा भवति तथा नयन्ति तद्वदत्राप्यन्द्रवायवोपक्रमापसंहारौ द्रष्टव्यौ । तमिममैन्द्रवायवाग्रात्वादिरूपं व्यूढ प्रकारं लोकप्रसिद्धविवाहसाम्येन पशं. - सकि- छन्दाश्सीति । यथा लोके काश्यपगोत्रोत्पन्नाः पुरुषा विवाहाथै भार- द्वाजगोवोत्पन्नां कन्यकामभितो विचारयनि, भारद्वाजगोत्रोत्पन्नाश्चेतरां विचार्य तद्वदेव विवाहं कुर्वन्ति, एवमवापि च्छन्दोभिमानिनो देवाः स्वकीयानामैन्द्रवा.

·१५७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभावसमेता- [समकाण्ड- (बादशरात्रकथनम् ) पवादात्यादीनामन्योन्यस्य स्थानमभिध्यापन्तस्वानि सर्वाण्यैन्धवायवत्वादीन्ये. तेनैव पूर्वोक्तपकारेण विवाहयन्ति विवाहं कारपन्ति स्थानविपर्यासन पापप- भीत्यर्थः। । तथैन्द्रवायवाययगयोरन्योन्यस्थानविपयांत दर्शपति- ऐन्द्रवायवस्येति । समूढो हि द्वादशाहो न्यूरस्थ प्रतिः । समूढे हि पायणीयोदयनीयदशमाहानि परिन्यज्यावशिष्टेषु नासु दिनेषु पनीका विरा• वृत्ता । तब विनीयायास्पनीकाया मध्यवर्निना नवरात्रस्य चतुर्थेहन्युराकान्त - व्यत्वात्तदहरेन्दघायवस्याऽऽयतनं, तस्मिन्नहनि पूर्वोकव्यूढपकारेण द्वितीय आगयणो गृहीतः । नवमं चाहः समूह आप्रयणस्थाऽऽयसनम् । तत्र व्यूढप. कारेण द्वितीय ऐन्द्रवायवो गृहीतः । सोऽयमैन्द्रवायवारयणयोः परस्परं विवाहः। अथ शुन्द्रवायवयोः परस्परं विगई दर्शपति- शक्रस्य वा इति । समूहगते नवरात्रे यत्म अपमहस्तदेवविताियारूष. नीकाया मध्यवर्तित्वाच्छकस्पाऽऽयतनम् । बस्मिन्नहनि व्यूढपकारेणैन्द्रपायको गृहीतः । यत्तु सप्तपमहस्तदेतत्तृतीयापास्पनीकायाः पथपदिनत्वादेन्द्रवाय. वस्याऽऽयतनम् । तस्मिन्नहनि द्वितीयवारमावत्यमानः शको गृहीतः। सोय शुन्द्रवायवपोर्विवाहः । अथ शुक्रामयणाप्रयोः परस्परं विवाहं दशंपति- आग्रयणस्येति । यदेतषष्ठमहस्वदेवाद्विवीयायारूपनीकाया अन्तिम. स्वादामयणस्याऽऽयतनं, तस्मिनहनि व्यूढपकारेणाऽऽवत्यमानः पथमः शुक्रो गृहीतः । यत्त्वष्टमपहस्तदेतत्तृतीयापास्त्र्यनीकाया मध्यवर्तिस्वाच्छुक्रस्पाss. पतनं, तस्मिनहनि व्यूढमकारेणाऽऽग्रयणो गृहीतः । सोऽयं शुक्रायणयो. विवाहः । एतवेदनं प्रशंसति- छन्दास्येवेति । यः पुमानेवमेन्द्रवायथागस्वादीनां विवाहं जानातित सेन वेदनेन च्छन्दोदेवतानामेव विवाहं कृतवान्भवति । स्वयं च धनिकतमा- स्कुलविवाहं प्राप्नोति । अपि च यज्ञानुष्ठानकाले देवताविषयमभिज्ञानं दवाति धारपति । यस्मादेवं छन्दसां विवाहः प्रवृत्तस्तस्मालोकेऽपीदं कन्यकारूपमपत्य- मन्यः पिनाऽन्यस्मै जामात्रे इहाति । - ·पा अनु०८) रुष्ण यजुर्धेडायतनिरीयसंहिता । (दावरात्रकथन) अथ पीमांसा - दशमाध्यायस्य पश्चमपादे अपोषिशारिकरणे चिन्तितम्- यनी कायांमैन्द्रवायवशकामानुवाइवा । परिसंख्या वाऽर्थवादो वा विधिर्वा न हि वयम् ॥ वैयन त्रिदोषत्वाल्लक्षणापतितस्तथा । विधिरामयणामत्व इवानमित्तिको हि सः॥ अस्ति द्वादशाहे धनीका । ऐन्द्रवायवायौ मायणीयोदयनीयौ दशमं चाहः । अथेतरेषां नवानामहनामैन्द्रवायगामं पथममहः । अथ शुक्राममथा- ऽऽअयणाममथैन्द्रवायवाग्रामथ शुक्सासमधाऽऽअयणाग्रामथैन्द्रवायवाग्रमथ शुक्रा- गमथाऽऽस्यणायामिति । वन दादशाहगोषु द्वितीयतृतीय चतुर्थेषु विषहास क्रमेणेन्द्रवायवायत्व शकामवायपणामत्वानि विहितानि । तेष्वाय रथंवरनि- मितम् । द्वितीयं बृहनिमित्तम् । वच्च पछतौ व्यवस्थितम् । तदुभयमत्र चो- दको माप्तम् । तत्र चतुर्धा संशप:--अनुवादो वा परिसंख्या वाऽर्थवादो वा विर्षिति । वत्र प्राप्तस्वादनुवाद इति चेत् । न, वैयरित्तेः। तर्हि गु- णान्तरपरिसंख्यास्त्वति चेत् । न, शेषप्रयापतेः । चतुर्थेऽहन्यपाप्तस्याऽऽ- परवायत्वस्य विधिस्तितस्प पशंखार्थोम्पमर्थवाद इति चेन । लक्षगावृत्ति- पसङ्गात् । तस्मादाययणायत्वे यथा लिविस्तथेतरपोरपि द्रष्टव्यः । न च आप्त- स्वादविधिरिति वाच्यम् । तस्य विवेरनैमित्तिकत्वाभ्युपगमात् । रथंतरादिनिमि- तकयोरेव हि चोदकेन प्राधिः । प्रयोजनं तु द्वादशाहविकृतिषु यत्र वापि रथं- तरादिनिमित्चत्वाभावेऽप्येन्द्रनायबामवासिद्धिः । तत्रैवान्यचिन्तितम्- म्यूढोगी पतिः किं वा विकविः स्यादि पृवत् । विधिसाम्पादादिमोऽन्त्यो लिङ्गाको विवेरपि । दिविधो हि द्वादशाह:-समूठो न्यूठश्च । ता समूढः पूर्वमुदाहतः । अथ म्यूठ उदाहिपते-रेन्द्रवायवायो पापणीयोदयनीयौ । अयेतरेषा दशानामह्ना- भन्नवायवा प्रथममहः । अथ कामपथ दे आमपणामे । अथैन्द्रवाया प्रमच हे शकाग्रे अथाऽऽमयणाममथ दे ऐन्द्रवायवा इति । तत्र समूढस्य वानस्पतित्वमविवादम् । वदयूपि किं प्रकृतिः किं वा विकृतिरिति संशये १ ख. कामवि ·२५७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सबमकाण्डे- (द्वादशरात्रकथनम् ) मरुतिरिवि पाप्तम् । कुतः । विधि साम्यात् । यथ समूढपकारः क्रत्वों विहितस्तथा व्यूढ प्रकारोऽपि । न चात्र कश्चिद्विशेषोऽस्ति, येन तयोः प्रकृति- विकृतिभावो निश्चीयेत । न च प्रकारदयस्य प्रकृतित्वमदृष्टचरम् । रथंतरबृह- पृष्टयोर्कोतिष्टोमप्रकारयोस्तद्दर्शनादिति पूर्व: पक्षः । व्यूढः समूढस्य विकृतिः । कुतः । लिङ्गदर्शनात् । ' ऐन्दवायवस्य वा एतदायतनं यच्चतुर्थपहः । इनि व्यूढे श्रयते । एतच्च विकृतित्वे सति भवति नान्यथा । तथा हि व्यूढे पाय- जीयोदयनीयव्यतिरिक्तेषु दशस्वहःसु यच्चतुर्थं तदारयगायत्वान्द्रवायवस्थाऽऽ. यतनम् । समूढे तु तदहनवानामना मध्ये द्वितीयनिकादित्वादन्द्रवायवायम् । तच्च व्यूढस्य विकृतिता । चोदकेन भाप्रमाणं विधिसितारयणायत्तस्तुतयेऽ. नद्यत इति युकम् । किं च यः कात बहु या पजायेयेति कामाय व्यूढो विधीयते । तथा च सति समूढवत्करवर्थे विध्यभावार्थतरबृह पृष्टवैषम्पेण विकल्पितमका नाति । ततः समूढस्य द्वादशाहस्य रितिः । अहणे- वनयोरन्यतरस्यातिदेशः पूर्वपक्षिणः प्रयोजनम्.। समूढस्यैवातिदेशः सिद्धान्तः। तत्रैवान्यचिन्तितम्- व्यूढे भक्षादिमन्त्राणामांना च व्यतिकमः । मन्त्राणामेव वाऽऽद्यः स्यादविशेषण कीर्तनात् ॥ छन्दसा व्यत्ययः पोको, नार्थाना तेन मन्त्रगाः । गाय याद्या विपर्यास्या अर्थपूक्तिः प्रशस्तये ॥ व्यूढे द्वादशाहे भक्षपवमानतमयम वारिधिकालानि चोकमातानि । तत्र भक्षमन्त्रेषु सवनत्रय गतेषु गायत्री छन्दसस्त्रिा दिसो जगतीछन्दस इति पदत्रयं श्रुतम् । तथा पापविपमन्यारोहमन्त्रेषु गायत्रीछन्दास्त्रिष्टु- प्छन्दा जगतीछन्दा इति श्रतम् । तथा निविदा मादे पठ्यते-'गायत्रो मध्यमः परिधिस्त्रैष्टुभो दक्षिणो जागत उत्त: । इति । तथा कपालविषयं वाक पठ्यते-- अटाकपाल: पासानी एकादशगामे माध्यंदिनीयो द्वादशकपालस्तती( स्तात ) प्रसवनिकः । इति । अधिकादिमिस्त्रिभिः' सं- ख्यामियन्यादिच्छन्दसि तत्तत्सादाक्षरस्मृदिरणोपरयन्ते । एवं स्थिते " + न्यायमालायां मन्त्रेतिपद न विद्यत । १ ख. च. कृतिषु अ । २ क. घ ड. यत्रच्छ । ३२. घ. ड. 'यत्रच्छ ।

·, पा०२ अनु.] छष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ३५७७ (द्वादशरात्रकथनम् ) साति न्यूढपकरणे छन्दोव्यतिकमा पठ्यते- 'छन्दांसि वा अन्योन्यस्प लो. कपम्पध्यायन् , गायत्री त्रिष्टुमलिटुजगत्या जगती गायव्याः' इति । तत्र संशयः-सोऽयं छन्दोम्यतिकमो मक्षपवमानपरिविकपालरूणामर्यानामुमय- विधमत्रगतच्छन्दोवाचिशदानां च कर्तव्यः, किंवा तेषां शम्दानामेवेति । तत्र बवगतानामेवेति विशेषाभवणात्सर्वन व्यतिकम इत्याधः पक्षः। तेन गायत्री. चन्दनिर्दिष्टः पात:मवनीपो भक्षत्रिष्टुप्शन्दितस्य माध्यंदिनीयस्य भक्षस्य स्थाने । स च तृतीयसवनीयस्य सोऽपि पातःसवनीयस्य स्थाने । तथा बहिष्पवमानो माध्यंदिनपवमान, ध्यंदिनपवपानस्तृतीयसबने । आर्मव. पवमानः पातःसरने। तथा मध्यमः स्थविष्ठः परिधिदक्षिणतः, अणीयान्द्रा. धीपानुत्तरतः, आणिष्ठे। हसिष्ठो मध्यतः । तथाऽष्टाकपालो माध्यदिने सबने, एकादशकपालस्तृतीयसबने, द्वादशकातः पातःसबने । सोऽयमर्थव्यतिकमः । मन्त्रपशन्देष्वप्येवं योजनीयमिति पासे झूमः-छन्दांतीति वाक्येानां व्यति- कमो नोक्तः। अतो मन्त्रगतगायच्यादिशब्दानामेव व्यतिकरः । यस्त्वर्येषु गायपादिशब्दप्रयोगः स प्रशंसार्थः । भक्षाद्यांना पुरूपच्छन्दस्वाभावा- दिति रावान्तः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते पायवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयसीहताभाष्ये सधमकाण्ड द्वितीयपपाठकेऽ. टपोऽनुवाकः ॥ ८॥ - अथ सप्तमा के द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः । प्रजापतिरकामयत प्र जायेयेति स एतं द्वाद. शरात्रमपश्यत्तमाऽहरत्तेनायजत ततो वै स प्राजां- यत यः कामयेत प्र जायेयेति स द्वादशराण यजेत प्रैव जायते ब्रह्मवादिनों वदन्त्यमिष्टोमायणा महा अथ कस्मादतिरात्रः पूर्वः प्र गुम्यत इति १ क. स. . यत्रश° । २ स. च "ने । माध्यंदिनीयो जागतस्य स्थाने, मागतो मायत्रस्य प्रातःसवानकस्य स्थाने त १२३ ·- - २५७८ श्रीमरसायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- समका*. (द्वादशरात्रकथनम् ) चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यदतिरात्रौ कनीनिके अमिष्टोमौ यत् ( १ ) अमिष्टोमं पूर्व प्रयुजीरन्ब. हिर्ग कनीनिके दध्युस्तस्मादतिरात्रः पूर्वः प्र युज्यते चक्षुषी एव यज्ञे धित्वा मध्यतः कनीनिके प्रति दधति यो वे गायत्री ज्योति पक्षां वेद ज्योतिषा भासा संवर्ग लोक मेंति यावमिष्टोमो तो पक्षौ येऽन्तरेऽष्टावक्थ्योः स आत्मैषा वै गायत्री ज्योतिःपक्षा य एवं वेद ज्योतिषा भासा मुंवर्ग लोकम् २) एति प्रजापतिर्वा एष द्वादशधा विहितो यद्वादशरात्रो यार्वतिरात्रौ तौ पक्षौ येऽन्त- रेऽष्टावक्थ्योः स आत्मा प्रजापतिविष सन्सद्ध वै सत्रेण स्पृणोति प्राणा वै सत्प्राणानेव स्पृणोति सर्वासां वा एते प्रजानां प्राणेरासते ये सत्रमासते तस्मात्पृच्छन्ति किमेते सत्रिण इति प्रियः प्रजा- नामुत्थितो भवति य एवं वेद ( ३) ॥ ( अनिष्टोमो यत्सुवर्ग लोक प्रियः प्रजानां पश्च च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके तिीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठके नवमोऽनुवाकः )। अष्टमेऽनुवाके द्वादशाहस्य व्यूढ रकारो निरूपितः । अथ नवमे द्वादशा- हस्याहर्विशेषा उच्यन्ते । तघाऽऽदौ द्वादशाहं वियते- प्रजापतिरिति । अथ प्रश्नोत्तरमुखेन( ण ) पथममहर्विधत्ते- ब्रह्मवादिनो वदन्तीति । अनिष्टोमः पायणं प्रथमभाषी येषां सोमपा- १ ख च भावि ये।

·म १४९- कष्णयजुवेंदीयतचिरीयसंहिता । २५७१ (दादशरात्रकथनम् ) गानां तेऽग्निष्टोमपायणाः । अत एवास्य काण्डस्याऽऽद्यानुवाकेऽभिहितम्-त. स्मादाहुयेष्ठयज्ञ इति । इति । एवं सति तमग्निष्टोमं परित्यज्य द्वादशाहस्य प्रथमेऽहनि कस्मारकारणादतिरात्र. प्रयुज्यत इति ब्रह्मवादिना पनः । वा. भिज्ञा उत्तरमेवमाहुः-पुरुषस्थानीयस्य द्वादशाहयज्ञस्स चक्षुर्गोलकस्थानीयाव- विरात्रौ। कर्न निकास्थानीयावनिष्टोमौ । कृष्णमण्डलस्य मध्ये यदवान्तर पृथ मण्डलमतिकृष्णं तद्दर्शनशक्तिस्थानं, सेयं कनीनिकेत्युच्यते । एवं सति यदि यजमानाः प्रथममाग्नष्टोमं प्रयुञ्जीरंतदानीमाध रभूतं गोलकं विना बहि- रेवाऽऽकाशप्रदेशे कनीनिके स्थापयेयुः । तस्मात्कारणादतिरात्र एव पथमेऽहनि प्रयोक्तव्यः । तया सति पुरुषरूपे द्वादशाह यज्ञे गोलकद्वयं प्रथमं स्थापयित्वा तन्मध्ये कनीनिकाद्वयं स्थापयन्ति । तदेवं प्रथमहविधायानन्तरभातीनि दशाहानि पेक्षित परिकल्प विधत्ते-- यो वै गायत्रीमिति । अष्टाक्षरपादां गायत्रीमष्टसंख्योपेतमुक्थ्यरूपमह. रष्टकं पक्षिरूपत्वं परिकल्प्य तद्रूपी गायत्रीत्युच्यते ज्योतीरूपी पक्षौ यस्या गायच्याः सा ज्योतिःपक्षा । तादृशीं यो यजमानो वेद स यजमानः पक्ष ज्योतिरेव स्वर्गमार्गपदर्शनाय भासकं दीपकं कृत्वा तेनानुष्ठितज्योतिरारव्येन प्रकाशेन स्वर्ग पाप्नोति । कौ तौ पक्षौ कि तम्याः पक्षिरूपाया गायच्याः स्वरूपमिति तदुभयमुच्यते--द्वादशाहस्य मायणीयोदयनीयाख्ये प्रथमोत्तमे अहनी विहाय मध्यवर्तिनो दशरावस्याऽऽद्यन्तयोरनोरनुष्ठेयौ यावमिष्टोमो तौ पक्षस्थानीयौ । ये च तयोरग्निष्ठोमयोरम्यन्तरेष्षष्टमख्याकेबहःस्वनुष्ठेया अष्टा- बुक्थ्याः सोऽयमुक्थ्यसंघः पक्षिरूपाया गायच्या आत्मा शरीरम् । एतादृशानि दशाहानि कुर्यादित्यर्थः । एषा वा इत्यादिः प्रतिपादितस्पार्थस्योपसंहारः । सोऽयं द्वादशरात्रो द्विविधः-वरूपोऽहीनरूपश्च । तत्र सधरूपं तावद्वि. धातुं पस्तौति- प्रजापति इति । योऽयं द्वादशरात्रोऽस्ति सोऽयं द्वादशभिः प्रकारैरा. विर्भूतः प्रजापतिरेव । तस्य च प्रजापतेः पक्षिरूपत्वं परिकल्प्यते । पूर्व पक्ष. स्वेन निरूपितयोरमिष्टामयोः समीपवर्तिनो प्रथमहादशयोरनोरनुष्ठेयौ पायणी- १ख. घ, क. च. पक्षरू । २ ख पत्वेन प'। ३ क. ध. ड. च पाहाय।

·श्रीमत्साषणाचार्यविरचितभाम्पसमेवा- [समकाले- (दादशरात्रकथनम्) योदयनीपाख्यौ पावतिरात्री तावपि पक्षाग्रस्थानीयस्थापक्षादेव । आमिष्ठोषत. हिवयोरतिरात्रयोः पक्षयोर्मध्धे येऽष्टावुक्याः सोऽपमुक्थ्यसंघः पशिस्तस्य प्रजापतेः शरीरम् । एष एवंविषो द्वादशरात्रो यथोक्तकल्पनया दादशविधः । पजापविरेव स्वकीयेन सवरूपपयोगेण सह स्पृणोति सच्छन्दवाच्यं पदस्ति तत्पीणपत्येव । किं तदाच्यमिति तदुच्यते--प्रजानां पाणा एव सच्छन्दवा- ज्याः। जन्मान्तरेऽम्पनपायेन सद्भावात् । अतः सच्छन्दवाध्यान्पाणानेव पीणयति । अथ प्रस्तुतं सत्ररूपं विधने-- सपांसा वा इति । ये यजमाना द्वादशाहरूपं सत्रमाततेऽनुतिष्ठन्ति । आसिधातुः तत्रपिपयेऽनुष्ठानमुपलभ गति । ते यजमानाः सर्वासा प्रणानां पाणे- रेष निमिनभौरनुतिष्ठन्ति । एतदनुष्टानेनैव जगन्निवाहहेतुना पाणाः पीवा भवन्तीत्यर्थः । यस्मात्सत्रानुष्ठानं माणानां पीतिहेतुस्तस्मात्सर्वे जना अनुष्ठा- तृन्दृष्ट्वा किमेते सविण इत्येवमादरेण साश्चर्याः पृच्छन्ति । अतः पशस्तमिई सत्रमनुष्ठेयमित्यर्थः । अथ वेदनं प्रशंसति- प्रियः प्रजानामिति । तत्रस्य वेदिता सर्वासां पजानां पियो भूत्वा जगत्युत्कृष्टोऽवतिष्ठते ॥ इति श्रीमत्तायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तेनिरीयसंहिताभाष्ये सत क ण्डे द्वितीयमपाठके नवपोऽनुवाकः ॥ ९॥ ( अथ सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)। न वा एषोऽन्यतोवैश्वानरः समगांय लोकाय प्राविध्वो ह वा एप आतंत आसीने देवा एतं वैश्वानरं पहनसुवर्गस्य लोकस्य प्रभूत्या ऋतवो पा एतेन प्रजापतिमयाजयन्तेवाोदधि वमोति हवा ऋविक्षु य एवं विद्वान्द्वादशाहेन यजत ·- - पा-अनु.१०) कृष्णयजुषदीयतैत्तिरीयसहिता। (हायशरात्रकथनम् ) तेऽस्मिनेच्छम्त स रसमहं वसन्ताय प्रायच्छत् ( 1 ) यवं ग्रीष्मायौषधीयंपाभ्यो बीहीञ्छरदे मापतिलौ हेमन्तशिशिराभ्यां तेनेन्द्र प्रजापति- रयाजयत्ततो वा इन्द्र इन्द्रोऽभवत्तस्मादाहरानुजा- वरस्य यज्ञ इति स येतेनाग्रेऽयंजतेष ह पै कुणप- मत्ति य' मत्रे प्रतिगृह्णाति पुरुषकुणपमश्चकणपं गौळ अन्नं येन पात्रेणानं बिभ्रति यत्तन्न निणे. निजति ततोऽधि ( २ ) मलं जायत एक एव यजेतैको हि प्रजापतिरा!दद्वादश रात्रीक्षितः स्याद्वादश मसाः संवत्सर. मैवत्सरः प्रजापतिः प्रजापति वैष एष ह त्वै जायते यस्तपसोऽधि जायते चतुर्धा वा एतास्तिस्रस्तिस्रो रात्रया यद्वा दशोपसदो याः प्रथमा यज्ञं ताभिः सं भरति या द्वितीया यज्ञं ताभिरा रभते ( ३ ) यास्तृतीयाः पात्राणि ताभिनिर्णेनिक्त याश्चतुरिपि ताभिरा स्मानमन्तरतः शन्धते यो वा अस्य पशुमति माश्स५ सोऽत्ति यः पुरोडाशे मस्तिष्क स यः परिवापं पुरीष स य आज्य मज्जान स यः सोम स्वेद सोऽपि ह वा अस्य शीर्षण्या निष्पदः प्रति गृह्णाति यो द्वादशाहे प्रतिगृह्णाति तस्माद्दादशाहेन न याज्यं पाप्मनो व्यावृत्त्यै (४) ।। ( अच्छदर्षि रमते द्वादशाहने चत्वारिं च )। - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [७सप्तमकाण्डे- (द्वादशरोत्रकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठक दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ । ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयप्रपाठक दशमे ऽनुवाकः )। नवमेऽनुषाके द्वादशाहगतान्येकादशाहानि विहितानि । अथ दशमे द्वाद- शमहविधत्ते- न वा एष इति । वैश्वानराख्येनाग्निना दृष्टत्वादतिरात्रो वैश्वानरः । अन्यत एकस्मिन्नेव भागे वैश्वानरशब्दवाच्योऽतिरात्रो यस्य द्वादशाहस्य सोऽ. यमन्यतोवैश्वानरः । आदावेवातिरात्रयुक्तो न त्ववसान इत्यर्थः । एतादृश एष द्वादशाहः स्वर्गलोकं संपादयितुं न समर्थः । कुतो न समर्थ इति तदुच्यते- एष द्वादशाह उर्वाभिमुखोऽतिविस्तृत आसीत् । तस्यावसाननियामकाभावात् । अतोऽयमपर्ययसितः सन्स्वर्गस्य पभुर्नाऽऽसीत् । तदानीं देवा एतं वैश्वानर शब्द- पाच्यमतिरा पौहन्परितोऽवसानस्थाने नियामकत्वेन स्थापितवन्तः । अतोऽ. तिरात्रेण नियमितत्वादेनावानयं द्वादशाह इति तत्परिमाणस्य पर्यवसितत्वा. स्वर्गलोकं संपादयितुमयं मादुर्भवति । तस्मादुपरिष्टादतिरात्रः कर्तव्य इति विध्युनयः। अथैतस्य द्वादशाहस्याहीनरूपतां विधत्ते- ऋतवो वा इति । पुरा कदाचित सन्तायतवो देवा ऋत्यिजो भूत्वा पजा- पति पजमानमेतेन द्वादशाहेनाथाजयन् । तेन द्वादशाहेन स प्रजापतिस्तेष्वृतुष मध्येऽधिको समृद्धि पामोत् । तद्वदन्योऽप्यविक्षु मध्ये द्वादशाहयागेन समृद्धि पाप्नोति । पूर्वत्र यजमानबहुत्वादासिचोदनया विधानाच्च द्वादशाहस्य सत्रत्वम् । इह तु यजमानकत्वाद्यजतिचोदनया विधानाचाहीनत्वमिति विशेषः । तमिमं द्वादशाहं प्रशंसितुं पूर्वोक्तामेव प्रजापतेः समृदि पपश्चयति- तेऽस्मिन्नैच्छन्तति । ते वसन्ताद्या ऋतवोऽस्मिन्समृद्ध प्रजापतौ भागमै- च्छन् । स च प्रजापतिर्वसन्ताय रसमह सर्वमपि भोग्यवस्तुगतं सारं दत्तवान् । वसन्तकाले हि भोगातिशयः प्रसिद्धः । तथा यवादीन्वान्पविशेषान्ग्रीष्मादिभ्यः पायच्छत् । ते हि तत्तत्काले प्रभूगा भवन्ति । एवमुत्कर्षहेतुत्वेम द्वादशाहः पशस्तः । अथापकर्षनिवारकत्वेन द्वादशाह प्रशंसति-- - ·पा०२अनु०१० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २५.३ (द्वादशरात्रकथनम् ) तेनेन्द्र प्रजापतिरित । इन्द्र उत्तमत्वेनाग्रजभ्रातृवत्पूज्योऽपि सन्पुरा कदाजिदनुजवदवरः सैवर्दै वैस्तिरस्कियमाणो भूला तत्परिहारोपायं वोदतुं पजापतिमुपसेवितवानित्येतावत्र बहिरेव दृष्टव्यम् । अत एवान्यत्राऽऽम्नानम् 'इन्द्रो वै देवानामानुजावर आसीत्स पजापतिमुपाधावत् । इति । स च प्रजापतिस्तेन द्वादशाहेनेन्द्रमयाजयत् । ततो द्वादशाहप्रभावादयमिन्द्रस्तदानी- मिन्द्रोऽभवत्स्वकीयपरमैश्वर्यलक्षणमिन्द्रत्वं प्राप्तवान् । तस्माद्याज्ञिका आनुजा. वरस्य यज्ञ इति द्वादशाहमाचक्षते । यस्मादिन्द्र आनुजावरो भूत्वा वन्निवृत्तये प्रथममेतेन द्वादशाहेनायजत तसादानुजावरपज्ञत्वमस्योपपन्नम् । इदानी सत्ररूपे द्वादशाहपयोगे दक्षिणानिषेवं निन्दयोनपति- एष ह वा इति । स हि ये यजमानास्त ऋत्विज इत्येवं यजमानत्व- व्यवहारबत्विक्त्वव्यवहारोऽप्यस्ति । अत एव शाखान्तरे 'अधर्यगृहपति दीक्षयित्वा बलाणं दीक्षपति । इत्यादावध्वर्युब्रह्मादिशब्दैर्व्यवह्रियन्ते । एवं सति कत्विक्त्वबुद्ध्या यागान्तरवदन यो दक्षिणां प्रतिगृह गाति स प्रविग्रहीता शवभक्षणेन यः प्रत्यवाय प्राप्नोति । नाव पश्चनख शवो विवक्षितः, किंतु पुरुषाश्चादिशवः । किंचानेन यदन्नं भक्ष्यते तद्गौरेव भवति गोमांसभक्षणसमः प्रत्यवायो भवतीत्यर्थः । किंचैनं पतिग्रहीतारमुद्दिश्य पस्मिन्कांस्यपात्रे भाण्डे वाउन धारपन्ति तत्पात्रं यदि शास्त्रोकमार्गेग शोधितं न भवेत्ततः शोधनाभा- पानयुक्तगृहेऽधिकं मलं जायते, तेन पात्रेण व्यवहर्तृणामधिकः पत्यवायो भव- तीत्यर्थः। एवं दक्षिणानिषेधेन सत्रमयोग दृढीकृत्य यजमानक्येनाहीनमयोगमपि ही करोति- एक एव यजेतेति । पजापतेरेकस्यैव समृद्धिरभूत्, न तु याजकानाम- सूनाम् । तस्मादेकस्य कर्तृत्वात्फलभाक्त्वाच्चाहीनत्वं सिद्धम् । अथ दीक्षाविशेष विधत्ते- दादश रात्रीरिति । द्वादशसंख्योपेताना मासानां संवत्सररूपत्वात्संव. सरस्य च प्रजापतिसृष्टत्वेन प्रजापतिरूपत्वादेष यजमानो द्वादशदीक्षापोगात्म- जापतिरेव भवति । किंच यत्पूर्व मातापितृभ्यां जननं तन मुख्यम् । किंतु यो बजमानो दीक्षारूपातपसोऽपिजायत एष एव हि जायते मुरूपजन्मवानित्यर्थः । .

·२५८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता. काणे- (द्वादशरात्रकथनम् ) अथोपसहिशेष विधत्ते- चतुर्धा वा इति । अत्रानुष्ठेया द्वादशदिनसाध्या उपसदो याः सन्ति तास्तिमस्तिस एकैकराशिरूपेण चतुर्धा विभज्यन्ते । तब प्रथपराशिगतामि- स्विसमियज्ञसाधनसंपादनं भवति । द्वितीयराशिगताभिस्ति सृभिपंज्ञमुपकमले । तृतीपराशिगताभिस्तिसभिर्यज्ञपात्राणि शोधयति । चतुर्थराशिगतामिस्तिमिः स्वात्मनोऽन्तः शुद्धिं करोति । पुनरपि सवे दक्षिणापतिमहलोभातिशयेन प्रसक्ति निन्दति- यो वा अस्येति । य: पुमान्द्वादशाहसो दक्षिणा इतिगृह्णाति सोऽयं यदा स्वयं सोमयागं करोति तदा तदीययागे योऽन्य ऋत्विग्भूत्वा वस्य पति- ग्रहीतुः संबन्धिनमनीषोमीयादिपशुहविःशेषपत्ति स, ऋत्विक्पुरुषादिमातभक्ष. णसमं प्रत्यवायं प्राप्नुयात् । यस्तदीययागे पुरोडाशशेषमति स मस्तिष्कं पुरु- पादिशिरागतं मासं भक्षितवान्भवति । यः परिवावं लाजरूपहविःशेषमत्ति त पुरीषमेव भक्षितवान्भवति । यस्तदीययाग आज्येडामागं भक्षयति स मज्जानं भक्षितवान्भवति । यस्तदीययागे सोमशेष भक्षयति स स्वेदं भक्षित- वान् भवति । किं च स प्रतिग्रहीता स्वयमप्यस्य द्वादशाहकर्तुः शार्पण्या: शिरस्युत्पन्ना निष्पदो द्वारैनिर्गच्छन्तीमलिनजातीः प्रतिगृह्णाति । अथ वैत- द्वाक्यं सर्वमहीनद्वादशाहविषयं व्याख्येवम् । तदानीं यो वा अस्प पशमि- त्यादेरयमर्थः-पः कश्चिदृस्विरभूत्वाहीनरूपबादशाहे पशुहविःशेषमत्ति तोऽय. मस्य यजमानस्यैव मांसभत्ति । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । यस्मादहीनदादशाहे दक्षिणापतिग्रहो निषिद्धस्तस्मात्कारणादृस्विग्भूत्वा द्वादशाहेन यजमानं न पाज- येत् । तदेतदयाजनं पाप्मनो व्यावृत्त्य संपद्यते । याजने तु शास्त्रोक्तं पायधि- तं कर्तव्यम् । सत्राहीनयोरेतावान्विशेष:-सवे ! स्वयम( स्या )पि यजमान- स्वास्मतिग्रह एव न स्ति । अहीने तु विद्या । पतिग्रहस्य दुष्टत्वात्पतिगृत प्रायश्चित्तं कर्तव्यमिति । अव भीमासा ॥ दशमाध्यायस्य षष्ठादे षोडश,धिकरणे चिन्तितम्- अहीनसत्र योर्लक्ष्मभिदा नास्त्यस्ति बा न हि । भावृत्तिसाम्पादायः स्यादिग्यासिम्यां तयोमिदा ॥ अस्ति दादशाहस्याहीनत्वं सत्रत्वं च । तत्रैत दस्यते-किमहीनसावी. १ ख. च, पदो ना । २ ख. च. त्रैव चिन्त्य । 6- ·१०२अनु०१० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २५८५ (द्वादशरात्रकथनम् ) लक्षणभेदो नास्त्युतास्तीति । तत्र नास्तीनि तावत्पाप्नम् । कुनः, ज्योविटोमा- वृत्तित्पस्य समानत्वर । यथा द्विरात्रादीनामेकादशरात्रान्तानामहीनानामा- वृत्तौ ज्योतिष्टोमस्वरूप त त्रयोदशराबादीनां सत्राणामिति माने जूम:-मा- सीरन्नुपेयुरिति चोदना यं (जपानयहुत्वं च सत्रलक्षणं, यजतिचोदना यज- मानबहुवैचोदनामा५श्च न .. । वैदिकपयोगेषु तयोरव्यभिचारादिति राधान्तः। तत्रैवान्यचिन्तित:- सत्रमेकः करा हे बहवः प्रस्ताविव । एकः कुयादि। इसीरन्नित्युक्त्या बहवो मताः ॥ दादशाहादिसवस्य ज्योतिष्टाम. प्रकृतिः । तत्र क.क्याच्चोदकेन सवेऽपि क.क्ये पारे प्रत्यक्षवचनादहवोऽभुपेयाः । तत्रैवान्पच्चिन्तितम्- ऋत्विजोऽन्येऽत्र यष्ट्र-पः स्युस्त रखोत चोदकात् । अन्ये यष्टार एवं स्युः प्रत्यक्षवचनादिभिः ॥ अव सत्रे किं यजमानेभ्यो व्यतिरिक्ता ऋत्विजः कर्तव्याः किं वा यज- मोना एवविजः । ज्योतिष्टोमो यजमानादन्येषामृस्विक्त्वादवाप्यन्ये स्युरिवि प्राधे धूम:-ये यजमानास्त ऋत्विज इति म पक्षवच नाइदक्षिणानि सत्राणीत्पाहु- रिति दक्षिणाराहित्यश्रवणादभयुहपर्ति दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति तत उद्गातारमित्यादिना ब्रह्मोद्गात्रादिसमाख्यासंयोगदीक्षासंयोमपोराविज्यपा. जमानधोतकयोः प्रतिमानाच्च यजमाना एवविजः। वत्रैव द्वितीयपादे दशमाधिकरणे चिन्तितम्- विजां वरणं सत्रे कार्य नो वास्त्र सोमवत् । कार्य मैव स्वकर्मत्वाकमार्था पकनौ वृतिः ।। अमिहोतेत्यादिमन्त्रैः सोमे वरण मृत्विजामाम्नातम् । सोमवत्सत्रेऽपि तत्का. पम् । अन्यथा वरणरहितानामृविक पाभावात्सवं न सिधयेत् । अत एव त. तिरपे सरप्रकरणे ये यजमानास्त ऋत्विज इति स्वतः प्रवृत्तानपि यजमाना. ननूप वरण तापमुखिक्वं देवाधातगामिति विदधाति । तस्माइस्विम्पारणं तो कार्यम् । मैवम् । सबै सकुष्टातॄणां सर्वेषां स्वकर्म । न हि स्कर्षणि कपा) १ ख. च. त्वनियमाभा । २ क. ख. मिर्भ होते । ३ ख. च. गराहताना। . - ·३७८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [समका (द्वादशरात्रकथनम् ) वरणमपेक्ष्यते । क्रया हि प्रकृती वरगम् । दानमेव कयाथै वरणं त्वष्टार्थ- मिति चेन । वरणस्य भविष्यहानसूचनेनोत्साहजननार्थत्वात् । अन्यथा वरण- काले कच्चित्कल्याण्यो दक्षिणा इत्यत्विजां पश्नः कथं संगच्छेत । न च ऋत्विक्त्वासिद्धिः शङ्कनीया । तत्र वक्तव्यमृत्विक्त्वं नाम किं कर्मकरत्वमुत यागकर्तृत्वमिति । आये कर्मकराणां स्वामित्वाभावेन ये यजमानास्त ऋषिज इति वचन विरुध्येत । द्वितीये तु स्वत एव यागं कर्तुं प्रवृत्तत्वावरणमन्तरे- णाप्युत्विक्त्वं सिध्यति । ईदृशमेवाऽऽविज्यं व वनेन विधीयते । तस्माद्दानव- वरणं सत्रे लुप्यते । तत्रैवान्यचिन्तितम्- कपः कार्यों न वा सत्रे निषेधात्कीतिकल्पनम् । नित्यानुवादेनाक्लुप्तेन क्रयो वरणं यथा ॥ सत्कारपुरःसरममिहोतत्यादिमन्त्रेण प्रार्थना वरणम् । तच्च वरणं चिकीर्षु. यजमानो वरणीयेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सोम बूयात् । तेभ्यः सोमं पाहेत्यापरा. रवचनात् । सोमाभिधानमकारस्त्वत्र कल्पे दर्शित:- ज्योतिष्टोमेनानिष्टोमसं- स्थेन रथंतरपृष्ठेन गग द्वादश शतदक्षिणेनाहं यक्ष्थे । तत्र मे स्वमुद्गाता भव । इति । तत्र देवदक्षिणाव्यनिश्चयेन ब्राह्मणाः स्वकीयाः कर्मविशेषे नियोक्तुं योग्या भवन्ति । सोऽयं यः । स च प्रस्ताविव सो कार्यः । न च दक्षि- णादानस्प निराकृतत्वेन देयव्यनिश्चये लुप्ते सति तत्साध्यः कयोऽपि,लुप्पे- नेवि शङ्कनीयम् । निषेधमुपजीव्य कयानुष्ठानस्य कल्पयितुं शक्यत्वात् । तथाहि-' न सत्र गौदीयते । न वासो न हिरण्यम् । इलि सो गवादिदानं निषिध्यते । स च निषेधोऽसत्यां प्रतक्तौ न संभवति । ततः सोमे देवव्याणा सत्रे दानपसक्तिरम्युपेया । सोपे च देयदव्याण्येवं श्रयन्ते- गौश्चाश्वश्चाश्वतरश्च गर्दभश्चाजाश्चावयश्च बीहयश्च यवाश्च तिलाश्च माषाश्च तस्य द्वादशशतं दक्षिमा' इति । तत्र गोवासोहिरण्यादीनां विशेषतो निषेधेन ब्रयान्तराणां चोदकमाता- नाम पनुज्ञा पतीयते । ततो देवव्यसद्भावारकपः काव्य इति पूर्वः पक्षः । 'नत्र गौीयते' इत्पनेन निषेधो न विधीयते, किंतु पूर्वोकेन निर्णयेन पाप्त एवं दानाभावोऽन्यते । ' अदक्षिणानि सत्राणीत्याहुन पर गौदीयते । इति १ क ख, षेध' स । २ क. ख. तो स ·अनु०१० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १५६७ (द्वादशरात्रकथनम् ) श्रुती परोक्त्युपन्यासस्य प्रसिद्धिवाचकहिशब्दस्य [च ] पाप्तिगमकत्वात् । तस्मानित्यानुवादस्य कल्पकत्वाभावावरणवत्तदविनाभूतः कयोऽपि न कर्तव्यः । तत्रैवान्यांच्चन्तितम्- आत्रेयदानर्तुयाज्यावृती सत्रेषु नाऽऽचरेत् । कुर्याद्वाऽऽनतिलोपाने धार्थ क्रियता द्वयम् ।। परुतौ हिरण्यमात्रेयाय ददातीति श्रुतम् । अत्याज्यावरणं चास्ति । सदु- भयं सत्रेषु न कर्तव्यम् । द्वारभूताया आनतेलुप्तत्वात् । यद्यप्पात्रेयः कर्मक- रेभ्यो बहिर्भूतस्तयाऽपि तद्दानेन यजमानस्यौदार्य पश्यन्तो धनकामा ऋविज आनता भवन्ति । वरणस्य चाऽऽनत्यर्थत्वमृत्विग्वरणे पारम्भकालीने पसिद्धम् । तस्मादानन्यर्थमुभयं नाऽऽचरेदिति पूर्वः पक्षः । प्रथमवरणेनैवाऽऽनतिसिद्धेः कालान्तरे वरणमदृष्टार्थम् । धनकामानामपि कर्मकराणां पारम्भकाले स्वयमङ्गी- कृताया भतेरधिकं धन न लभ्यत इत्यात्रेयमानदर्शनं नाऽऽनतिकरम् । तस्माद. दृष्टार्थमुभय कर्तव्यम् । पष्ठाध्यापस्य षष्ठपादे तृतीयाधिकरणे चिन्नितम्- सत्र वर्णत्रयस्योत विपस्यैवाविशेषतः । वयस्य मैवं स्वामित्वं विपाणामृत्विजां यतः ॥ ऋद्धिकामाः सामासीरनित्पत्र विमा इति विशेषो न श्रूयते । तस्मावर्ण. अयस्प सत्राधिकार इति चेन्मपैम् । विषाणामेवाऽऽविज्यमिति द्वादशे वक्ष्यते । स्विकार्ये यजमानाः सवे समाम्नाता:-'ये यजमानास्त ऋत्विजः' इति । तस्मादिषाणामेव सत्रम् । तत्रैवान्यचिन्तितम्- भिन्नपयाजादिकल्पा अपि सवेऽधिकारिणः । तुल्यकल्पा एव वाऽऽद्यो वसिष्ठादिविधानतः ॥ नाराशंसाद्यगन्तायां स्वामित्वोद्देशपूर्वकम् । नाराशंसविधौ संनिकर्षांत्साद्गुण्यतोऽन्तिमः ॥ प्रयाजेषु पुरुषभेदेनानुष्ठानप्रकारो भिद्यते राजन्यवसिष्ठादीनां न( ना )- राशंसो द्वितीयः प्रयाजः । तनूनपादन्येषाम् । तत्र वसिष्ठात्रिवध्यध शुनकक. प्रवकश्यपसंकतिगोत्रोत्पन्ना ये न( ना )राशंसप गाजवन्तः, येवान्ये तनुनपात्य. १क. ऊ. च. तः नरा । २ क. घ. °म् । नरा : ३ क. घ. क. छाना। - ·- श्रीमस्सायणाचार्यविरचितभासमेता-काणे- (झादशसवकथनम् ) मायन, म एते मिनकल्या अपि मिलित्वा सप्तदशावराः सोऽधिकारिणः स्युः । कुतः, न(ना )राशंसमुद्दिश्य तदङ्गत्वेन वसिष्ठादिविधानात् । तथा सति सविणां मध्ये केषांचिद्वसिष्ठादिगोत्रजत्वेऽपि तदङ्गत्वं सिध्यतीति माथे धूमः-वासिष्ठादीन्यजमानानुद्दिश्य न ( ना )राशंसो विधीयते । तथा सवि विधायकादगतस्य धात्वर्थस्य विधेयत्वात्संनिकर्षः । वसिष्ठादिविवौ तु पदान्त- रोपात्तत्वाद्विपकाः । अतो वसिष्ठायुद्देशेन नाराशंसविधौ न( ना राशंसानुष्ठाने वसिष्ठादीनां साद्गुण्पमिनरेषां तु वैगुण्यं, तनूनगदनुष्ठाने तु वैपरीत्यम् । सर्वथा भिन्नकल्पाना सर्वेषां सादगुण्यं न सिध्यति । अतः-साद्गुण्याय तुल्पकल्पा एवाधिकारिणः। तत्रैवान्यच्चिन्तितम्- विपस्य सत्रं सर्वस्य वासिष्ठस्यैव वा भवेत् । वैश्वामित्रस्यैव वाऽऽद्य ऋद्धीच्छुत्वेन मध्यमः ॥ बलत्वाय वासिष्ठो ब्रह्मा वा स्तोमभागतः। वैश्वामिनासमानानामेव होतृत्वसिद्धये ॥ ऋदिकामस्य सर्व विहितम् । ब्राह्मणाश्च सर्वे ऋद्धिं वाञ्छन्ति । तस्मा- दिपस्य सर्वस्य सत्राधिकार इत्याधः पक्षः । वासिष्ठो ब्रला भवतीति वचनाद- पासिहस्प ब्रह्मत्वासभवाद्ब्रह्मत्वाय वासिष्ठस्याधिकारो वाच्यः। तथा सति मिनकल्पत्ववारणाय तत्तुल्यकला एवाधिक्रियन्त इति द्वितीयः पक्षः । वा- सिष्ठो ब्रह्मोति वाक्यान्न वासिष्ठस्य ब्रह्मता । र शरसि क्षयाय वेत्यादयो मन्त्राः स्तोमभागास्तानधीयानः स्वयमवासिष्टाऽपि बलतामहंतीति स्तोमभाग- प्रशंसाकोऽर्थवादे वासिष्ठो ब्रह्मेति पठितत्वात स्माविश्वामित्रो होतेति विहि- तस्प होतृत्वसिद्धये वैश्वामित्रस्य तत्समानका गं चा कारो नान्येषाम् । तत्रैवान्यचिन्तिनम्- अनाधातुश्च तत्कि वाऽऽधातुरेवाग्रिमो मतः । एकस्याग्निषु तसिद्धिर्न स्वामिष्वात्मनेपदात् ॥ तरसवनयाधानरहितस्यापि संभवति । कुतः, सत्रिणां मध्ये कस्यचिदा- हितामित्वे तदीयेष्वनिषु तेन सह प्रवृत्तैरनाहितामिभिरपि नस्य सत्रस्य साध- पितुं शक्यत्वादिति चेन्मैवम् । आदधीतेल्यात्मनेपदमाधानफलस्य कर्तृगामिका १ स घ. ब्र. °न नरा । २ क. न्त्राः सोमगताः स्तो। ३ ख. घ, ङ. च. °धृत्तेर ।

·HT..] कृष्णयजुर्वेदीयतीतरीयसंहिता । २५८९ (बावरात्रकथनम् ) अर्शयति । तत्फलं वानीनां कर्मयोग्यता । ततो येऽनाहितामयो न अधिका- रिणः । बचाऽऽहनामिस्तस्यैव कर्मयोग्यता नान्यस्य । किं च तोपविकती. मामिष्टिपूक्रित्वं निर्णीतम् । इष्टिश्चाऽऽधानपूर्विका । तस्मादावातुरेष सत्राधि- बवायचिन्तितम- जुखादयो यस कम्य कार्याः स धारणा उत । अविरोधादयिमाऽत्यो मृतदाहे पर नः ।। सविणां मध्ये यस्य कस्यचित्संबन्धिभिर्जुह्वादिपावैः सर्व प्रयोकम्पम् । कुता, भविरोधात् । अन्यदीयेष्वमिष्वात्मनेपदं यथा विरुभ्यते नैवमत्र विरोधः कविटुपलभ्यत इति प्राप्ते ब्मः-यस्य जुलादयः स चेत्सवमध्ये मिरयते वदा मृतेन सह जुवादयो दयन्ते । 'आहिताग्निमग्निभिर्दहन्ति यज्ञपावैश्व दक्षिण- हस्ते जहूमासादयति । इत्यादिवचनैस्तदवगमात् । पात्रदाहे चावशिष्टः सत्र. प्रयोगो विगुणः स्यात् । तस्मात्साधारणा भिन्ना एव जुह्वादयः सो संपाद- नीयाः। एकादशाध्यायस्प चतुर्थपादे पश्चमाधिकरणे चिन्तितम्- द्वादशाहे सदीक्षापसदेहःसु दिनानि किम् । शतायं द्वादश वा पत्रिंशद्वाऽग्रिमो यतः ॥ एकैककर्मणोऽहोऽम्य ज्योतिष्टोमविकारता । एकैकं तदनुष्ठानु दिनानां पश्चविंशतिः ॥ अहनां द्वादशताश्रु या मध्यपक्षस्तदापि किम् । कार्या द्वादश सायस्क्राश्चतुष्काणामुत विकम् ॥ एकैकस्पैव यागस्य विकृतित्वादिहाऽऽदिमः । अमुख्यकालानन्याधाच्चतुष्ट्वं( क )भिद्यते विधा । दीक्षा उपसदः सुत्याः प्रत्येकं द्वादश स्तोः । वतः साङ्गस्य मुरुषस्य षटविंशदिवसा मताः॥ बादशाहस्यैकैकमहः पृथक्कर्म । तस्मिंश्च सदीक्षस्य सोपसत्कस्य सत्यस्प १ ख. प.हति य । २च. 'दहे विनमानकम् । ख. च. 'डान दि.४ क- प... 'स्तथाऽपि । ५ व.अ. च. 'पाकाच' । ६क. प. उ. 'मियतीं। ७. उ. श्रुताः। ८ ख. घ. 'ताः । सादस्य द्वादशाहस्य ।

·- भीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसो हार (समकाणे- (द्वादशरात्रकथनम) ज्योतिष्टोमस्य विध्यन्तोऽतिदिष्टः । आवदिष्टानां शणपसदां च पाहतस- रूपाबाधनाय पृथग्द्वादशवं श्रुतम् । ततो दोश पपदर्थं चतुर्विंशतिदिनानि सुस्पार्थमेकं दिनमिति पञ्चविंशतिः । ईदृशस्य कमविशेषस्यानां द्वादशभिरावृ- निभिः शतत्रयं स्यादित्यायः पक्षः । तथा सत्यनां द्वादशत्वं भूयमाणं पाध्येत । तस्माद्वादशैव दिवसा इति मध्यमः पक्षः। तदाऽपि दीक्षापसद्भया - मङ्गाभ्यामुपेतस्यैकैकस्याह्नः साङ्गज्योतिष्टोमावकार वात्तत्सर्वं सद्य एव कर्त- व्यमित्येकः पक्षः । प्रकृतौ दीक्षोपसदोमुरव्यकायात्मागवानष्ठितत्वादिहापि तदेवानुष्ठान प्राप्तम् । तच्च मुख्यकाले तदनुष्ठाने बाध्यत । तस्मादगन्द्रयस्प प्रधानस्य च द्वादश दिनानि विभज्यानुष्ठानमिति पक्षान्तरम् । द्वादशाहस्य द्वादश दीक्षा द्वादशोपसंद इत्यङ्गन्याखग च पृ’ ख्यवत्यू )थग्द्वादशत्वश्रुत्या पदिशदिति राधान्तः । नवमाध्यायस्य प्रथमपादे नवमाधिकरण चिन्तितम्- पत्नीसंपाजसंस्था किं सर्वेष्वन्त्येतरेषु वा ! अविशेषादादिमोऽन्त्योऽसंस्थितत्वोक्तिलिङ्गतः ॥ द्वादशाहे श्रूयते ' पत्नीसंयाजान्तान्यहानि सतिष्ठन्ते ' इति । तत्र दाद- शसंख्येषु सर्वेष्वप्यहःसु पत्नीसंयाजान्त कर्मानुष्ठायावशिष्टं पिष्टलेपादिक न कार्यम् । कुतः, एताव-सु पत्नीसयाजैः समाप्तिर्नेतरेष्विति विशेषनियामका- भावादिति चन्मैवम् । असंस्थितत्ववाक्योक्तलिङ्गन गुत्तमादनो पानीतराण्य- हानि तेषु पत्नीसयाजान्तत्वं व्यवतिष्ठते । तथाहि पत्नीसंयाजान्तान्यहनि संविष्ठन्त इत्यस्य विधेः शेष एवमाम्नायते-'न बर्हिरनुपहरति असंस्थितो हि तर्हि पहः इति । तत्र पत्नीसंयाजेः सर्वेषामह्नां समाप्नावसस्थितस्वं व्याहन्येव । वस्मात्सक्छिन्त इति शब्दो न समाप्तिवचनः, किं तर्हि सत्येव तदहः संब- धिकर्तव्यशेषे व्यापारोपरममावं ब्रूते । अयं च कर्तव्यशेपश्चरमेऽहन्यनुष्ठातव्यः। तथा सवि द्वादशानामनां विहितः सहपयोगोऽनुगृहीतो भवति । तथा हि द्वादशाहेन यजेतेति सहपयोगो विहितः । अत एव दीक्षोपसदादिकं बन्त्रेणा- १ ख. तत्रापि । घ. ड च तथाऽपि । २ ख तथैवा । ३ ख. च. 'सदो द्वादश सुत्या ई। ४ च. मुख्यत्य च । ५ क. घ ड. संस्थत्व स' । ६ ख. च ट हारि- योजनादिकं त्याज्यम् ।

·। माथि अनु.११) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (अश्वमेघमन्त्रकथनम् ) नुष्ठीयते । तत्र पथममहः पत्नीसंपाजान्तमनुष्ठाय पिटलेपादिकं बहिष्पहरणान्तं कर्तव्यत्वेनावस्थाप्य द्वितीयमहः प्रक्रमते । एवमुत्तरत्रापि । तत्र सर्वत्रावशिष्टं कर्तव्यमुत्तमेऽहन्यनुष्ठातब्धम् । वथा सत्वपकमक्यवदुपसंहारस्याप्येकत्वादिहितः सहमयोगः सिध्यति । एकैकस्याह्नः पत्नीसंपाजैः समाप्ती भिन्नाः प्रयोगाः प्रसज्येरन् । यत्तु दशमस्यानो मानसग्रहेण समापनं तदाचनिकम् । तस्मादुत्त- मन्यतिरिक्तानामेवानां पत्नीसंयाजानन्तरं व्यापारोपरमः । षष्ठाध्यायस्प द्वितीयपादे प्रथमाधिकरणे चिन्तितम्- सत्रे फलांश: प्रत्येकं सर्व वाऽऽद्यः समूहके । कर्तृत्वादन्त्य एकैकस्यापि तत्त्वानहुत्वतः ॥ इदम म्नायते-' ऋद्धिकामाः सवमासीरन् । इति । तत्र सवे बहूनां समु- दायस्य कर्तृत्वमवगतम् । सप्तदशावराः सत्रमासीरनिति श्रवणात् कर्तृत्वेन समुदायस्यैव फलित्वात्पुरु षणा प्रत्येक फलांश एव न तु सर्व फलमेकैक. स्पेति चेन्मैवम् । एकैकस्यापि सनुदायान्तःपातिनः कर्तृत्वसद्भावात् । अन्यथा समुदायस्यैकत्वेन सत्रमासीरनिति अतं कर्तृबहुत्वं नोपपद्येत । तस्मादेकैकस्य कर्तुः सर्वफल सद्भावात्सफिल का वाधिकारो नत्वंशफलकामिनाम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यावर. ॥वीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसहितामा समकाण्डे द्वितीयमपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १०॥ - ( अथ सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ।। एकस्मै स्वाहा द्वाभ्या५ स्वाहा त्रिभ्यः स्वाहा चतुर्थः स्वाहां पञ्चभ्यः स्वाहा षड्भ्यः स्वाहा सप्तभ्यः स्वाहाऽष्टाभ्यः स्वाहां नषभ्यः स्वाहा दृशभ्यः स्वाहैलाशभ्यः स्वाहा द्वादशभ्यः स्वाहा प्रयोदशम्यवाही चतुर्दशभ्यः स्वाहा पञ्चदशभ्यः स्वाहा पोडशभ्यः स्वाहा सप्तदशभ्यः स्वाहाऽष्टाद- १ ख. च. हारियोजनादिकं । २ ५. ऊ. शका। - ·२५९२ श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [समकाण्डे- ( अश्वमेधमन्त्रकथनम् ) शभ्यः स्वाहेकाम्नविंशत्यै स्वाहा नवविश्शत्यै स्वाहैक नचत्वारिशते स्वाहा नवचत्वारिशते स्वाहैकान्नषष्ट्यै स्वाहा नषष्ट्यै स्वाहैकाना- शारद स्वाहा नवांशीत्यै स्वाहकानशताय स्वाहा शताय स्वाहा द्वाभ्यार शतारि स्वाहा सर्वस्मै स्वाही ( १)॥ ( नवचत्वारिशत सहिकानपिशातिश्च )। इति कृष्णयजर्वेदीयतत्तिरीयसहितानां सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाठक एकादशोऽनुवाकः )। दशमेऽनुवाके द्वादशाहस्यान्तिममहदक्षिाविशेषश्चोक्तः । अथ शिष्टेषु दश- स्वनुवाकेष्वश्वमेधगता मन्त्र। उच्यन्ते । कल्पः- संस्थितेऽदन्यमित आहवनीयं षट्त्रिंशतमाश्वत्थानुपौल्पान्विमि- न्वन्त्यस्तमित आदित्ये षट्त्रिंशतमध्वयंव उपतल्पानविरुह्य खादिरैः सौः सर्वा रात्रिमन्नहोपाज्जह्वत्याज्यं मधुतण्डुलान्पृथकाल्ला जान्करम्बान्धानाः सक्तू- न्मसूस्यानि प्रियागतण्डल... कस्मै स्वारे सामनवाकानामयुज आज्येन युजोऽन्नेनाऽऽज्येनान्तः ।। तत्रादौ युजामयजा ५ जना बार- ए.. न स्वाहेति । अत्र कशब्देन स नापतिरुच्यते । अब एव ब्राह्मणे समाम्नास्यते--एकस्मै स्वाहेत्याह । पजापतिवां एकः । तमे. बाऽऽप्नोति । इति । अस्य च सर्वात्मकत्वाद्ये ये द्वित्वादिसरु गविशिष्टाः पदा. थास्ते सर्वेऽपि प्रजापतिरूपाः तस्मारवजापति पाने ::- दा पनुिदित्य स्वाहतमस्त्वित्येवं थथाम्नातं विशदाह जिहा। । मनताराथमिहार्थं सर्वशम्दः ॥ १च. तल्ल्यान्वि। २ ख. तत्प्यान ।

·२ अन९१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता । ( अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् ) इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयः- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥११॥ अय सप्तमाष्ट के द्वितीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः । .एकस्मै स्वाही त्रिभ्यः स्वाहा पञ्चभ्यः स्वाहा सप्तभ्यः स्वाहा नवभ्यः स्वाहैकादशभ्यः स्वाहा त्रयोदशभ्यः स्वाहाँ पश्चदशभ्यः स्वाहा सप्तद्- सभ्यः स्वाहैकान्न विशत्यै स्वाहा नवविश्शत्यै स्वाहैकान चत्वारिशते स्वाहा नवचत्वारिशते स्वाहैकान षष्टये स्वाहा नवषष्ट्यै स्वाहैकानाशीत्यै स्वाहा नवाशीत्यै स्वाहकान शताय स्वाहा शताय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (१)॥ ( एकस्मै पश्चाशत् )। इति उष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सममाष्टके द्वितीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठके द्वादशोऽनुवाकः)। अथायजामेकाधिकानां संघमाह- एकस्मै स्वाहेति । एतैरयुक्संख्य मन्त्रविशत्याहुतीर्जुहुयात् । न पात्र पूर्वानुवाकेन सह पुनरुक्तिः शङ्कनीया । यथावचनमनुष्ठेयत्वात् । अथवाऽनन्तेषु प्रजापत्यवयवेषु यथामति विषयभेदः कल्पनीयः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे रुष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ १२५ ·२५९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता. [vatकाणे- (अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् ) अथ सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके बयोदशोऽनुवाकः) द्वाभ्यार स्वाहा चतुभ्यः स्वाहा पड़भ्यः स्वाहा- ऽष्टाभ्यः स्वाहा दशभ्यः स्वाहा द्वादशभ्यः स्वाहा चतुर्दशभ्यः स्वाहा षोडशभ्यः स्वाहाऽष्टादशभ्यः स्वाहा विश्शत्यै स्वाहाऽधानवत्यै स्वाहां शताय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (१)॥ ( द्वाभ्यामष्टानवत्यै षड्विशतिः) । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सममाष्टके द्वितीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठके प्रयोदशोऽनुवाकः )। अथ विसंख्यापारभ्य युग्मसंख्यानां संघमाह- द्वाभ्यास्वाहेति । तैरेतैर्मन्त्रैखयोदशाऽऽज्याहुतीर्जुहुयात् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयत. त्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठके प्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ - ( अथ गप्तमावके द्वितीयमपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)। त्रिभ्यः स्वाही अश्वभ्यः स्वाहा सप्तभ्यः स्वाहा नवभ्यः स्वाहकादशभ्यः स्वाहाँ त्रयोदशभ्यः स्वाहा पञ्चदशभ्यः स्वाहा सप्तदशभ्यः स्वाहै- कान विशत्यै स्वाहा नवविश्शत्यै स्वाहकाम चत्वारिशते स्वाहा नवचत्वारिशते स्वाहकान पष्टयै स्वाहा नषष्ट्यै स्वाहकानाशीत्यै स्वाहा जाशीत्यै स्वाहैकाम शताय स्वाहां सताय स्वाहा मर्वस्मै म्वाहा ( ३ )॥

·२५९५ सामनु.१४-१५१ रुष्णयजुवेदीपतैचिरीयसंहिता। (अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् ) (विभ्योऽष्टाचत्वारिश्शत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीय पाठके चतुर्दशोनुवाकः)। अथ त्रिसंख्यामारभ्य विषमसंख्यानां संघमाह- त्रिभ्य स्वाहेति । तैरेतर्मन्त्रैरेकोनविंशतिसंख्याका आहुनीर्जुहुयात् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय. तैत्तिरीयसंहितामाध्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ स्वाहा सर्वस्मै ( अथ सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाक' )। चतुर्व्यः स्वाहोऽष्टाभ्यः स्वाही द्वादशभ्यः स्वाहा पोडशभ्य. स्वाहा विशत्यै स्वाहा पण्णवत्यै स्वाहा शताय स्वाहा (१)॥ ( चतुर्यः षण्णवत्यै पोईश )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके पश्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥ (अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाठके पश्चदशोऽनुवाकः)। अथ चतुःसंख्यामारभ्य चतुरुत्तराणां समसंरूपानां संघमाह- चतुर्म्यः स्वाहेति । एतैर्मन्रष्टावाहुतीगँहुयात् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीरे वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे- दीपतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाइके पचदशोऽनुवाकः ॥ १५॥ (अध सप्तमाटके द्वितीयप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः)। पश्चभ्यः स्वाहा दशभ्यः स्वाहा पश्चदशभ्यः ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचिवमाप्यसमेत f- ( अश्वमेधमन्त्रकन ) स्वाहा विश्शत्यै स्वाहा पश्चनवत्यै स्वाहा शताय स्वाहा संवैस्मै स्वाही ( १ ) ॥ (पशम्पः पचनात्यै चतुर्दश )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतसिरीयसंहितायो सप्तमाके द्वितीयप्रपाठके षोडशोऽनवाकः ॥ १६ ॥ - (अथ समकाण्डे द्वितीयपपाठके षोडशोऽनुवाकः )। अथ पसंख्यामारभ्य पश्चोत्तराणां समविषमसंख्यानां संघमाह- पत्रभ्यः स्वाहेति । एतैर्मन्त्रैः सप्ताऽऽहुतीर्जुहुयात् ॥ इति भीमत्तायणाचार्यविरचित मधिषीय वेदार्थपकाशे उष्णयजुर्वेदीय- वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्नर्मकाण्डे द्वितीयपंपाठक षोडशोऽनुवाकः ॥ १६॥ ( अथ सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके सप्तदशोऽनवाका)। दशभ्यः स्वाहा विश्शत्यै स्वाहा विश्शते स्वाहां चत्वारिशते स्वाहा पचाशते स्वाहा पष्टयै स्वाहा सप्तस्यै स्वाहाऽशीत्यै स्वाहा न- वत्यै स्वाहा शताय स्वाहा मव॑स्मै स्वाहा (१)॥ (दशम्यो द्वाविंशतिः)। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां समाष्टके द्वितीयमपाठके सादशोऽनुवाकः॥ १७ ॥ (अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाठके सप्तदशोऽनुवाकः )। अथ दशसंख्यामारम्प दंशौचराणा संघ दर्शपति- दस साइति । वमन्वेरकादर्शवहिपनि ।

·रगन १८-१९ यजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । भावमवगतमन्त्रकथनम् ) इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे लमयजुर्वे. दीवलैचिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाहे द्वितीयमपाळके सप्तदशोऽनुवाकः ॥१७॥ ( अथ सप्ताष्टके द्वितीयप्रपाठके ऽष्टादशोऽनुवाकः)। विश्शत्यै स्वा. चत्वारिश्शत स्वाहा षष्ट्ये स्वाहाशीत्यै स्वाहा शताय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (१॥ ( विश्शत्पै द्वादश )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८॥ - - (अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः)। अथ विंशतिसंख्यामारभ्य विंशत्युत्तराणां संख्यानां संघमाह- विश्शत्यै स्वाहेति । एतैमन्त्रैः षडाहुतीर्जुहुयात् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिने मा स्वीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु. बेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाउकेड- टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ अय सप्तभाष्टके द्वितीयप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः । पश्चाशते स्वाहा शताय स्वाहा द्वाभ्यार शताभ्यार स्वाहाँ त्रिभ्यः शतेभ्यः स्वाहाँ चतुभ्यः शतेभ्यः स्वाहा पश्चभ्यः शतेभ्यः स्वाहा षड्भ्यः शतभ्यः स्वाहा सप्तभ्यः शतेभ्यः स्वाहाऽष्टाभ्यः शतेभ्यः स्वाहा नवभ्यः शतेभ्यः स्वाहा सहचाय 'स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (१)॥ ( पश्चाशते द्वात्रिंशत् )।

·२५९८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सममकाण्डे-
( अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् )
इति कृष्णयजुर्वेदीतत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके
द्वितीयप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥१९॥
( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः)
अथ पञ्चाशत्संख्यामारभ्य पश्चाशदुत्तराणां शतोत्तरग्णां च संघ दर्शयनि-
पश्चाशते स्वाहेति । एतैर्मन्वैदिमा हुनी हयात् ।।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते मावी- वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे-
दीयतैत्तिरीय संहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीय पाठक
एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
-
( अथ सप्तमाष्टके द्वितीयप्रपाठके विशोऽनुवाकः)।
शताय स्वाहा सहस्राय स्वाहाऽयुताय स्वाहा
नियुताय स्वाहां प्रयुताय
स्वाहाऽबंदाय स्वाहा
न्यबुदाय स्वाहा समुद्राय स्वाहा मध्याय स्वाहाऽ-
न्ताय स्वाहा परार्धाय स्वाहोपसे स्वाहा न्युष्टयै
स्वाहोंदेष्यते स्वाहोद्यते स्वाहोदिताय स्वाहा
सुवर्गाय स्वाहा लोकाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा
(१)॥
( शतायाष्टाविशत)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टक
द्वितीयप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥
-
साध्याः पडावं कुसुरूबिन्दः सप्तरावं बृहस्पविरष्टरावं प्रजापतिः क्षुध
नवरात्र प्रजापतिर्दशहोतारमृत ऐन्द्रदायवाान्गायत्रो वै प्रजापतिः स द्वाद-
शराब न वा एकस्मा एकस्मै दाम्यां त्रिभ्यश्चतुभ्यः पञ्चभ्यो दशभ्यो विश्शत्यै
पश्चाशते शताय विश्शतिः ॥२०॥

·३५९९ पा ० २ अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयतैसिरीयसंहिता । ( अश्वमेधगतभन्त्रकथनम् ) साध्या अस्मा इमे लोका गायत्रं वै तृतीयसेकस्मै पश्चाशत् ॥ ५० ॥ हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहितायां सप्तमाष्टके द्वितीयः प्रपाठकः ॥ २ ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे द्वितीय प्रपाठके विंशोऽनुवाकः )। अथ शतसंख्यामारभ्योत्तरोत्तरदशगुणवृद्धियुक्तानां संख्यानां संघमाह- शताय स्वाहेति । अत्र समुद्रादिशब्दाः सर्वे शतसहस्रादिशब्दवदुत्तरो- तरदशगुगसंख्यावाचिन एव । परार्धे ब्रह्मण आयुष्यार्धस्याऽऽवृत्तानां मानुषसं- वत्सराणामवधिभू।। चरमसंख्या । न यतोऽधिका काचित्संख्या काचिद्विद्यते । पराधस्य द्वैगुण्ये तु परार्धद्वयमित्येव व्यवहरन्ति । तस्मात्संख्यावृद्धिविश्रान्ति- स्तत्र द्रष्टव्या । कल्प:- एताननुवाका पुनः पुनरभ्यासं रात्रिशेषं हुत्वोषसे स्वारत्युषासि व्युच्छन्त्यै स्वाहेति व्युच्छन्त्या व्युष्टथै स्वाहेति व्युष्टायामुद्देष्यते स्वाहेत्युपो- दयमुद्यते स्वाहेत्युद्यति उदिताय स्वाहा सुवर्गाय स्वाहा लोकाय स्वाहेत्युदिते हुवा ' इति । अत्र व्युत्य स्वाहति शाखान्तरमन्त्रः । इतरे त्वत्रत्या एव । अत्र ब्रह्मणो राज्यवसाने भर पा उपःकालादयोऽना विवक्षिताः। यदा मनुष्यपसिद्धाः । एवं सत्य.: : वोपक्रम उक्तः। व्यष्टि शब्देन सम्य. प्रभातदशोक्ता । उदेयच्छ १ २... यात्माचीनसमीपदशा। उद्यच्छन्देनो- दयकालीनदशा । उदि शनोदयादूर्वभाविनी दशा । स्वर्गशब्देन धुलोको विवक्षितः । लोक - शयुक्तो भू दिः । अत्रानुक्तसविशेषसंग्रहार्थे सर्वस्मै स्वाहेत्यन्ते न् । अग प्रपाठकस्य विनियोगसंग्रहः- षडानः स्थाद्वितीयाद्ये द्वितीये सप्तराधकः । अष्टराजस्तृतीये स्थाच्चतुर्थे नवरात्रकः ॥ १ ॥ दशराज पचय स्यादेकादशरामकः । ''... -तमे स-ढोऽधी श्रुतः ॥ २ ॥ ॥

·श्रीमत्मायणाचार्यविरचितमा यसमेता- Metanya- ( पूर्वेक्तद्वादशाहशेणविशेषकमना) द्वादशाहगतानि स्युरहान्यकादशानि तु । नवमे दशमे तस्य शेषः सर्व उदीरितः ॥ ३ ॥ अथाश्वमेधशेषाः स्युमन्त्राः सर्वान्नहोमगाः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीथे वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीय त्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयपपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥ वेदार्थम्म प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमर्थाश्चतुरो देयाद्विद्य नीर्थहेश्वरः ॥ 'इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वगपरावतारस्य श्री द्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरवाणामहाराजस्याऽऽज्ञापरिपाल केन माधवाचार्येण घिर- चिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयः प्रपाठकः ॥ २ ॥ (अथ सप्तमाष्टके तृतीयः प्रपाठकः) -- शणु हन्ति तत्र प्रथमोऽनुषाकः। हरिः ॐ। प्रजवं वा एतेन यन्ति यदशममहः पापा- वहीयं वा एरेन भवन्ति रशममहर्यो वे प्रजर्व यताम५.. । तिपद्य यो द्वेष न्यति स यते मेऽहनवि- वाक्य उपहन्यते स हीयते तर उपहताय व्याह तमेवान्वारभ्य समश्नुतेऽथ यो व्याह सः (१) हीयते तस्मादशमेऽहननिवाक्य न व्युच्यमथो खल्वाहुयज्ञस्य व सामाः संवर्ग लोकमायन्यज्ञस्य व्द्धनारसम्पराऽभाव- ·पाOAD प्रणय वदीयतैत्तिरीयसंहिता । २६०१ (ोकशालाहशेषवि कथनन् ) समिति यत्खलु वै यज्ञस्य समु समाजमावस्य यमदं तद्भाव्यस्य स यो वै दशमेऽइवि- वाक्य उपहन्यते स एवोति रेचयति ते ये पायो सीकर ( २ ) स्युस्ते वियदि तब न वि. मदरस्ता सबसाइम्युष्यं पदि सत्र न विन्देयमह पतिना युज्यं तद्व्ययमेवाथ वा एतरसपरासिया अशीयः विन्तीय वे सपतो राधी या अस्या किं चान्ति प्रदानुचस्व पर अपसाही ते यदेव किं च मायाऽऽनृचुर्यदतोऽव्यर्षिताः (१) सनुभयमाप्त्वाऽवरुध्योतिष्ठामेति तामिमनसा स्तुवते न वा इमामश्वरथो नाश्वतरीरथः समः पर्याप्तुमर्हति मनो वा इमा५ सयः पर्याप्तुमर्हति मनः परिभक्तिमय ब्रह्म बदन्ति परिमिता वा ऋचः परिमितानि सामानि परिमितानि यजुश्य- थैतस्यैवान्तो नास्ति यद्ब्रह्म तत्प्रतिग़णत आ चक्षीत स प्रतिगरः ( ४ ) ॥ ( न्याह स दृशीकोतारः स एक च )। शति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामं सप्तमा तृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥१॥ - - (अथ सप्तमकाण्डे तृतीयः प्रपाठकः)। ( तत्र प्रथमोऽनुवाकः)। पस्य मिश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योखितं जगत् । निर्भमे तमहं वन्दे विद्यांतीर्थमहेश्वरम् ॥ षड्रामाचा बादशाहपर्यन्ता वर्णिताः कवात् । द्वितीयेऽथ तृतीयेऽस्मिन्तवणावमुदीर्यते । १२६ ·श्रीमत्सायणाचार्यविगतमाष्यसमेता- [सपकाई- (पूर्वोक्तद्वादशाह पविशेषकथनम् ) ताच मयमेनानुषाकेन पूर्वोक्तद्वादशान शेषत्वेन दशमेऽहनि कियानपि विशे. षोऽभिधीयते । प्रथमं तावत्पमादाद्विस्मृता कस्यविदाम्य स्मारणायान्न म नति. वनि-- प्रजवं वा इति । यदि दशममहस्ति एतेन मजवं यन्ति अत्रानुष्ठेयाङ्ग- बाहुल्यात्तस्मिन्नेवानि कृत्स्नसमाप्त प्रकृष्टो जवां वेगो यथा भववि तथैवा- नुतिष्ठन्ति । इयता प्रयासे नेतदनुष्ठाने कारणमुच्यते-घदशममहरस्त्येतेन पापा. वहीयं भवन्ति पापस्थावहीयं हानिः पापक्ष यमते नाना भवन्ति पाप्नुवनि । तस्मात्पयासं सानापि लग्या तदहरनुष्ठेयम् । त्वयाऽनुष्ठातुः स्खलने लौकि- को दृष्टान्त उच्यते-दोरम्यारादिभयाकुलमहारण्ये पजवं यतां प्रकर्षण वेगो यथा भवति तथा गच्छता सुरुषाणा मध्ये यः कोऽपि मन्दबुदिः पुरुषः पण्डि. तमन्यः सन्सर्वा पुरतस्त्वरया गच्छन्बुध्यपरावादाजमार्ग परित्यज्य केमाप्प- मार्गेण गच्छति । यथा-यः पुरुषः सहसा गच्छन्पुरोवर्तिनं स्थाणुमदृष्ट्वा पादेन तं स्थाणु हन्ति । योऽप्यायः पुरुषः कण्टकादिना रोगेण वा पीडितः सन्ध्रेषं न्येति गन्तुमातो गमननशं नितरा पामोति, स विविधोऽपि पुरुषो हीयते रक्षाहेतोः सहायताद्छतो जनवादीनो भवति । यथाऽयं विवियः पुरुषो हीनस्तथा दशमऽहन्यपि विस्मृताङ्गानुष्ठानः पुरुष ऋषिक्संघावादीयते। सोऽय दान्तिक इहाभिवीयते । न यो वा एतेषा मध्ये यः कोऽप्यविन्द- शमेऽहन्यपहन्यतेऽस्मिन्नहबङ्गानुष्ठानविस्मृतिलक्षणमुघातं प्राप्नोति । सोऽय- मृत्तिकसम्यगनुष्ठातृभ्य ऋविन्या हीना भवति । भक्विाक्प इत्यतेन दशम- महविशेष्यते । अन्यप यागषु यत्मसादादेकेन विस्मृतमङ्गं तदन्येन स्मारयितुं वक्त भवति । विकल च तदाक्यं वक्तव्यं चेति विवाक्यं, न विद्यते विवा- कामस्मिन्नहानि तदहरविवाक्यम्, केन विस्मृतपङ्गं जानताऽप्यन्येनास्मिनहनि न वक्तव्यमित्यर्थः । एवं सत्यपहताय स्खलितानुष्ठानाय तस्मा ऋत्विजे योऽन्यः कश्चित्वयाह विस्मृत त्वदमिति बूते तमेव वकारमन्वार-पाच- लम्ब्य स्खलिनानुठानः स ऋषिक्तमश्नुले सम्यगनुतिष्ठति । अथानन्तरं योऽन्यो ब्याह विकलं ब्रूते सोऽयं विवचनेनापरावेन सम्पगनुष्ठातृभ्य ऋत्वि- उभ्यो हीयत । तस्मात्कारणादविवाक्येऽस्मिन्दशोऽहन्यपहताय स्खलितानुष्ठानाय न व्युच्यं विकलमन न वक्तव्यम् । पक्षासह :

·पी.अनु.] कृष्णयजुर्वेदीयतामरीयमंहिता। २६०३ ( पूर्वोक्तद्वादशाहशेषावशेषडानम् अथो खल्वायरिति । अभिशाम्त्वेवमाहुः - यज्ञस्प यांपूर्ण मनुष्ठानं तेन देवाः स्वर्गं गताः। यज्ञस्य यदनुष्ठानं विकल नेनासुगम्भावयन्पगभवं पा- पितवन्तः ।। संपूर्णफलं यजमानगामि विकलं तु भा पगामि । एवं सनि दशमेऽहनि यो यजमान उपहन्यते स्वस्लिन नुष्ठानो भगति म एव यजमानाऽ. तिरेचति शास्त्रीयमनुष्ठानमतिलवयति । नया मत्यनुष्ठ नाय विकलत्वेन न्यूनफलत्वात्तत्फलं भ्रातृव्यगापि स्यात् । अतस्तत्परिहाराय विरुद्ध वक्तव्य मेव । तदाऽप्यत्विजो वक्तुः पूर्वोनरी या पत्यवायो भगिनीति सत्परिहाराय यज्ञाङ्गभूनेभ्य कन्विरभ्यो वहिर्भूता यज्ञ दयुमागता म केचि पुरुषाः सन्ति तेऽत्र विकलमङ्ग बृयः । एवं सत्यत्विजः प्रत्यवायो न भविष्यति, विकलमङ्ग स समाहितं भवति । - . अथ पक्षान्तरमाह- बहुना द्रष्टुमागतैः यदि तत्रेति । तत्र तेषु द्रष्टुमागतेषु पुरुषषु स्खलितपयांगाभिज्ञानृत्त्विग्य- जमाना यदि न उभेरस्तदानीमन्न.नदमात्मदसा यज्ञभूमेरन्तमध्ये वर्तमानैरेव. विग्भिस्तविक उमङ्गं वनयम । पुनरपि पक्षान्तरमाह-- यदि तत्रेति । तत्र तेष्वृन्विक्ष वेकन्याभिज्ञानपुर पायनि न लभेरस्तदानीं यजमानेन तद्विकलाङ्गं वक्तव्यम् । सर्वेषां पक्षाणां तात्पर्य निगमयति-- तद्व्युच्यमेवेति । किं : पुरुषवा तत्रत्य ऋविम्भिवा यज- मानेन वा सर्वथापि तद्रिकलपङ्ग वक्तव्यमेव । एव तार्ह विकलस्यावश्यव. कन्यवादविवाक्यत्वनि शेषाणमय कृमिति नन्दम् । अन्यथा योजयितुं शक्य- त्वात । दिवाक्यं विकलाङ्गवचनं यथा यस न भवति तथा सावधानैरनु. ठेयस्यादि महरविवाक्यम् । इतरेष्वह.म यांचद्वैकल्येऽप्यनायासेन समाधातुं शक्यम् । असमाधानं दुःपाकणिस्यवश्यमपमत्तैभवितव्यमित्यर्थः । भस्पिनहानि मानसग्रहकाले स्तोगविशेष विधने- अथवा एतदिति । अ' का अनन्त, रमेव मानसग्रहकाल इत्यर्थः । गनस्मिनहनि सर्पराज्ञियाः सर्पस्वामिन्या भूमेः संवन्धिनाभिकग्भिभूमेः स्तुति कुर्यः । का सा सर्पराज्ञी कथं वा तस्याः सर्पराजीत्वमिति तदुषामन्यने- इसमेव, भूमिः सर्पतः संचारं कुर्वनः सर्वस्य प्राणिनो राशी। एतेन का संस्था ·भीमालपणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- Merit- (पूर्वोक्तद्वादशाहशेषविशेषकर्मम ) त्योत्तर संवचम् । मध कथं सर्पराज्ञीस्वमित्यस्योसरमुच्यते-पाणिनां मध्ये परस्परोपकापिकारिस्वत सनावात्केचिदर्चकाः [ अर्थमीवाश्च ] । यस्किचित्माणिजातमन्ये पुरुषा अन्ति, यदानृचुर्येऽपि पुरुषा भथितारः, पदुभयमप्यनावाविमाणिस्वत्पमस्यां पृथिव्यामेव वसते । तस्मात्सवो. नादिव्यवहार प्रामाणिनातस्याऽऽवार इति भूमिरिषं सराशीत्युपते । तस्याः सर्पराशिका संबन्धिन्य कचो भूमिभूम्नेत्यादयः । ते च मन्बार पचम- काण्डे पुनराधानपकरणे संपाम्नाताः। ताश्च तत्रत्ये लाक्षण एतनाम्मा यार. ता:- सर्पराज्ञिया कग्भिहिपत्यमादधाति । इति । तस्मामि नेत्यानिभिरत्र स्तुतिं कुर्यः । स्तोतृणापत्र कोभिपाय इति सोऽयमुमते-घदेव किया. जातमन्ये पुरुषा अस्या भूमौ वाचा पूजितवन्तः, ये चास्या भूमेरुपनार- स्तदुभयस्वरूपमपि स्तोतारो वयं पाप्य तञ्च स्वाधीनं कृत्वा पश्चादुनियसमेत्येर- मेनाभिकग्भिः स्तोतृणाभयमभिपायः । स्तोत्रान्तरेभ्यः कचिद्विशेष विधत्ते- तामिमनसेति । इवरैः स्तोत्रैर्वाचिकी स्तुतिः क्रियते । तापितु सर्प- राज्ञीभिरत्र माननमहस्व प्रवर्तमानत्वान्मनसा स्तुतिं कुर्यः । तवार्य हेतुच्यते- बलवद्भिरधैर्युक्तो घोडभरयः । अश्वतर्यस्तु संकीर्ण जावयोऽत्पन्तलाकास्ता. भियुक्तोऽश्वतरीरथः । तयोरन्पतरोऽप्पेकस्मिन्नेव दिने भूमिमिमा उत्स्ना मार्नु नाहति । मनस्त्वेकस्मिमेव क्षगे सवा भूमि व्याप्तुमईलि । मनिह पर तिर- स्कर्तुमर्हति । वस्माभिविषपानिमिर्मनसैव स्वोतन्पम् । यदुक्तं सूत्रकारेण-' होता पक्रेनम्याच' पति, बदिई विपने- अथ ब्रह्मति । पूर्वोक्ताभिकीमा हंसनकाले पत्र प्रसाई भीमर प्रयुले वत्र तत्र पविगरकाले होला बलशन्दामिरे परिवं ह । ब्रह्म वै चतु:सारः । वि श्रुत्पन्सवस्य पन्नस नसत्वा । होता। पौरमः । इत्यादिक भारण्यकाण्डा नाववतुहोमकान सर्वेऽपि होतृगन्धा उपलक्षिताः । अत एव सर्वेषा होतृमन्दामा परवतिगरं सूत्रकारो दर्शपति- भोमिति दशहोः प्रतिगरी चतुरोभित पश- होतुस्तथेवि पहंदोतरसरस्म हरिवि संमतः । शसिः बोलाइ जननं पोगरः । बरपतिंगरविषयवेनारपाण्डका. सो दलहोवामान्या १ प. चीयता ।

·कामदु.१] व्यवसवोचियसहिता।
(पूर्वोक्तदादशाहशेषविशेषकथनम् )
होत्रा वक्तव्याः । तमत्र संगृस ब्रस वदन्तीत्यनेन वाक्येन विधीयते । मन्त्रा.
तरपरित्यागेन अलग प धमे हेतुरुच्यते-4 मयूश मन्त्रास्ते परिमिता:
कचित्क्रषिदेव सोमवात् । एवं षजुषां साधं च परिमितम् । यत्तु ब्रह्म-
शम्दाभिषेमं होतमन्बजात तस्यैवान्तः परिमिवस्व शास्ति बहा प्रदेशेषु पपो-
कव्यत्वात् । बदमाशदाभिधेयं होतूमन्त्रणानं प्रतिमणते प्रतिगरार्थमुपुक्का-
पाध्यपवे होत. 5 । मोऽयं होतभन्त्रसंघः पतिगीर्यत इति प्रतिगरः, अभ.
कर्तृकापा. मिथायाः कर्मभूत इत्यर्थः ।
अन मीमांसा ।
दशमाभ्यायस्य षष्ठपादे प्रयोदशाधिकरणे चिन्तितम्-
माणसं किमहभिषपङ्गं पा दशमेऽहनि ।
भिवं स्तुर निमार्ण तहिसोक्त्वादिभिर्भवेत् ।।
हादसा मानसमहणं धन--' अन वा पृथिव्या पात्रेण समुद्र
रसया पापणे उष्टं गृहण सात मानस पाजार य गृहणादि । इति । अय-
पर्थ:-पृथियी पात्रं समुद्र सोपस्तद्रसः प्रजापतिर्देवता । एवं विशिष्टस्य ग्रहस्प
महणे मनः साधनम् । तदिई नामसामिति । एष द्वादसम्मोहोम्यो भिम.
महसपोदशेऽहनि कर्तव्यो पागरिशेपः । कुतः, स्तुत्यादिन्यः । मानतेन
हादशाहस्प स्तुतिरेक्याम्नायने-'हासमास इतस्सानि धन्दाति तानि
मानसेनाऽऽप्यायपन्ति । इति । स्तुतिसाधनं च मानसं स्तोम्पादिनं भषित
पुकम् । तथा उपपदेशमेदीले भूषवे-वाव द्वादशाहो मनो मानतम् ।
इति । एषमायुपचिनिमिनमारिति पाने मः-दशमस्याहोऽङ्ग वत्स्यादि-
सोक्त्यादिभ्यः । एष वै दशमस्याह्नो विसर्गो एन्मानसम् , इति वित-
मोक्तिः। इयं च दशमाहाङ्गत्वं गमयति । अहरारत्वे द्वादशाहसपारख्या
र विभपते । अङ्गमतेनापि मान न स्तुतिव्यपदे पदादिकमुपपद्यते । वस्मा-
हति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदापने-
चिरीपसहिनाभाष्ये सप्तमकाहे तृतीयम ठके
प्रथमोऽन्वाकः ॥ १॥

·- - भीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेगा.. समकाण्डे- ( अहानद्वादशाहकथनम् ) ( अथ सप्तमाष्टक तृतीय५८ठक द्वितायोऽनवार. ब्रह्मवादिनौ पदन्ति किं दादर हस्य प्रथमे. नाहर्विजां यजमानो वृद्ध कि तेज इन्द्रिय मिति किं द्वितीयेनेत प्रार, नापति किं तृ तीऐनति त्रीनिमाल्लोकानिात कि फैनेनि च- तुष्पदः पशुनिति किं पञ्चमनति पञ्चाक्षर्ग प. तिमिति कि५ षष्ठेनेति षडऋतानेति. कि सप्तमेनेति सप्तपदा शक्कंगमिति ( 1 ) किम- ष्टमेनेत्यष्टाक्षरां गायत्रीमिति किं नवमेनेति त्रि वृत५ स्तोममिति किं दशमनति साक्षर घि गजमिति किमेकादशेनेत्यकादशाक्षरां त्रिष्टुभ- मिति किं द्वादशेनेति द्वाशाक्षरां जगतीमित्ये तावद्धा अस्ति यावदेतद्यावदेवास्ति तदेषां वक्त (२)॥ ( शक्वरीमित्येकचत्वारिशच्च ) । इति कृष्ण यजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनवाकः ॥२॥ -- ( अथ सप्तमकाण्डे तृतीयपपार विनीयोऽनुवाकः )। पथमेऽनुवाके द्वादशाहगतमवियाक५३ः प्रप्रश्चितम् । अर्थ द्वितीये प्रश्नो. सराम्यामहीनद्वादशाह आत्विज्यनिन्दा मुखेन सद्याजिन यजमानं प्रशंसति- अमवादिने इति । अहीनस्य द्वादशाहस्णनुष्ठाना यजमान विजा संबन्धि पच्छ्रेयोऽस्ति तत्सर्वं तैर्वर्जितं यथा भवति तथा सर्वमादत्त इत्य- वमर्थ( +सिद्धबलत्य केनाहविशेषेण कं फलविशेष इन इत्येवं ) बलवा. दिमः पप छुः । तत्राभिज्ञः कश्चित्तेजआदिकं रमेणादा, दरयुत्तरं बसे । + धनुश्चिानान्तर्गत व पुस्तक एव ।

·पा०३अनु०६! मष्णयजुर्वदीयतत्तिरीयसंहिता। २६०७ (त्रयोदशर नम्) पञ्चाक्षरपादान्वितं यत्पतिस्तेन साध्य फलं वृढे । एवं तत्र तत्र यथा- योगमुनेयम् । एतैदी दशभिववियर्यावनिच्छेष उक्ततावदेवरियां विद्य. मान श्रेयः। अनो यावदेषामस्ति ताजमान आइत्ते । इति श्रीमत्सायणाचारवि, वरी बेशर्यप्रकाशे कृष्णयजदीय- तैत्तिरीयमहिनामा सनका 'डे तृतीयमारके द्वितीयोऽनुवाकः ।। २ ॥ - - ( अथ सप्तमाष्टके द्वितीय के तीयोऽनवा क.)। एष वा आप्तो बादशाहो यत्रयादशरात्रः समानर येतदहर्यत्प्रायणीयश्चोदयनी श्च व्यति. रात्रो भवति त्रयं इमे लोका एषां लोकानामा- प्त्यै प्राणो ये प्रथमोऽतिरात्रो व्यानो द्वितीयोऽ. पानस्तृतीयः वाणापानोदानेष्वेवान्नाये प्रति तिष्ठ- न्ति पर्वमा चन्ति य एवं विदासस्त्रयोदशरात्र. मासते तदाहु ग्वा ए॒षा वितता (१) यवादशा- हस्तां विच्छिन् यन्मध्येऽतिरात्रं कुरुंपदासुका गृहपतवां दुन्धिाच्छन्दोमानी महावतं क- वन्ति मंततामय वा वव रुन्धतेऽनपदासुका गृह- पतेवाग्भवति १२ । छन्दोमा छन्दोमा अन्नं महावृतं यदुपरिधाच्छन्दामा । महावतं कुर्वन्ति पशुप चैवान्नाये च प्रति तान्त ( २)॥ (विता विवारिशच्च )। इति कर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके ततायसाठक तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥ - ·२५०० श्रीमस्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- ( त्रयोदारानकानम) (अथ सप्तमकाण्डे नूनीग्रपाठके नसीयोऽनुशाकः)। द्वितीय बादशाहपाजिनः प्रसंशाऽभिहिता । अथ तृतीय कपोरन मिधीयते- एप का आप्त इति । थोऽयं बयोद गरायो विधास्थान एप सों हादशाहः। पूर्वस्माद्द्वादशाहादेऋदिनाधिक्पेन फलाधिस्मारिवाधिक सावि केन साम्पेन द्वादशाहत्वमिति चेत् । तदुग्यो-मायणीप उदयनीयमेषभ बादशाहे पादृशं तादृशमेवाबापीति विविधस्याह्नः समानत्वाद्वादशाहतो- पचारः। अथ विशेष विधचे- व्यतिराव इति। बादशाहे पाणीवोदयनायो दर्षियादिरावो । अग तु मध्येऽपि कश्चिाइविरामः । मेनकाशित । अहसान तत्रकारो दर्शयति--' भनिराज प्राय: REE सर्वस्वोमोऽतिरालालासोमा अति. राषः । इति । यद्यपि चतुविधचतुश्चत्वारिंशाष्ट्राचत्वारिंशारूपास्नत्र म छ. म्दोमा विद्यमानास्तथाऽप्यार में वृद्धिा , नाष्टाचत्वारिंशस्याऽऽवृत्त्या चतुःसंख्या पूरणीया। अथ त्रयोदशरानं विवत्ते- प्राणो वै प्रथम इति । व्याननोदानादीनामप्युपक्षियत्वादानेनोपसंहारो न विरुद्धः । पोऽयं ममोजीमतस्य छन्दोमानामधस्तात्सबकार वाखान्दरानुसा. रेण स्थानं निधेिश सदिदं दूपमिला छन्दोमानानुपरि र ने- तदाहर्वाग्वा इति । योऽयं द्वादशाहोऽस्ति र विस्वरूपः। वप्रत्येबहःसु विद्यमानानां स्तोत्र शस्त्राणामविच्छेदस्य भूते पस्मिन्दाद- शाहे क्लप्तत्वात् । एवं सति पदहस्य छन्दोमानां च मध्ये यदि कथि- दन्यः सर्वस्तोमोतिरावोऽनुष्येत वदानी द्वादशाहतां क्समा संलता वाच- मनुष्ठातारो विच्छिन्द्यः । तथा सति यजमानस्य वागुप्तमपीछा स्यात् । अतस्तत्परिहाराय छन्दोमानामुपरि यदविवारपमहादशाहगतं तदेवाहः सर्व- स्तोमातिरानारूपं कुर्यात् । तस्मिंश्च महावतधर्मातिदेशाभिपापेण महाबवशब्द- पपोगः । एवमुपस्टिाइनुष्ठाने सति संवदामेव वा पाप्नोति । न तु पणमा- नस्प बागुपक्षीयके । १ क, प. अ. क्यादिना । - ·२६.९ पा०२अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहिता । (चतुर्दशरात्रकथनम् ) वदेवोपरिष्टादनुष्ठान प्रकारान्तरेण प्रशंसति-- पशवो वा इति । माप, यद्धृतक्षीरादिरूपमन्नायं युक्तम् । तस्मादन्नरूपस्य महाबायर्मकस्पातिरा। टादेवानुष्ठानं न्याय्यम् । इति श्रीमत्सागणाचार्यविरचिते माधर्माय वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठके तीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ . ( अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुपाकः । आदित्या अंकामयन्तोभयोलोकयोध्नुयामेति त एतं चतुर्दशरात्रमपश्यन्तमाऽहरन्तेनायजन्त ततो वैत उभयो.कयोराध्नुवनस्मि श्वामुमिश्च य एव विद्वा संश्चतुर्दशरात्रमारात उभयौरव लोक. योध्नुवन्त्यस्मियामुष्मिश्च चतुर्दशरात्रो भवति सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्ताऽऽरण्या उभयींपामवं रुद्ध्यै यत्पराचीनानि पृष्ठानि ( १ ) भवन्यमुमेव तैर्लोकमभि जयन्ति यत्प्रतीचीनानि पृष्ठानि भव. न्तीममेव तैर्लोकमभि जयन्ति त्रयस्त्रिश्शौ मध्यतः स्तोमौ भवतः साम्राज्यमेव गच्छन्त्यधिराजौ भव. तोऽधिराजा एव समानानी भवस्यलिरात्रावमितों भवतः परिगृहीत्यै (२)॥ ( पृष्ठानि च स्त्रिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनयाकः ॥ ४॥ - २२७ ·१६: श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्य समेता- [सप्तमका- ( अन्यच्चतुर्दशरात्रकथनम् ) ( अथ सप्तमकाण्डे तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः )। तृतीयेऽनुवाके त्रयोदशरात्रोऽभिहितः । अथ चतुर्थे चतुर्दशरात्रोभिधी- यते । तमेतं विधत्ते- आदित्या इति। तबाहनां संख्या प्रशंसति- चतुर्दशरात्र इति । ग्राम्याश्चाऽऽरण्याचामरुपाख्याताः । पायणीयोदयनीय गोमध्यवर्तीनि द्वादश संख्याका-हानि विधत्ते- यत्पराीनानीति । रथतरवृहद्वै रूपराज काररैवत सामसाध्यैः पृष्ठ . स्तोत्ररुक्तान्यहानि पृष्ठानीत्युच्यन्ते । तेषामु * : पराचीनत्वं, विपरीत- क्रमः प्रतीचीनत्वम् । तेन द्वैविध्येन लोक यति । एनमेवाऽऽरोहावरोहप्रकारं पुनः प्रशंस- प्रयस्विशाविति । त्रिवृत्पश्चद।. .... गस्त्रिणवस्त्रयसिंग इत्येष स्तोमानां विहाऽऽरोहकमः। वयस्त्रिंशस्ति । एकविंशः सप्तदशः पञ्चदशस्त्रिवृदित्य यमवरोहकमः । एवं च सत्येपु द्वाद :सु मध्ये षष्ठसप्त. मपोरोनॆरन्तर्येण वयस्त्रिंशस्तोमो संपद्यते । तेन च यजमानाः साम्राज्यं गच्छन्ति । किंचनाव-येषां सोमानामधिराज वर्वाचीनानां तवानांवात् । अतो पणपानाः सर्वेषामन्येषामविराजा भवन्ति । अथ प्रायणीयोदयनीयावहर्षिशेषौ विपत्ते- अतिरात्राविति । इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे रुष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)। प्रजापतिः सुवर्ग लोकमैत्तं देवा अन्वायन्ता- मादित्याच पशवश्चान्वायम्त देवा अब्रुवन्यान्पशू- मुपानीविष्म त इमेऽन्वाग्मनिति तेभ्य॑ एतं चतु- ६.रात्रं प्रत्यौहन्त आदित्याः पृष्ठैः संवर्ग लोक- ·१. अनु.५] कृष्णयजुवदीयतैत्तिरीयमंहिता । ( अम्यञ्चतुर्दशरात्रकथनम् ) माऽनुहन्थ्यहाभ्यामस्मिल्लोके पशम्प्रत्यौहन्पृष्ठेरो• दित्या अमुष्मिीलोक आधनवन्न्यहाभ्यामस्मिन् (१) लोके पशवो य एवं विद्वारसंश्चतुर्दशरात्रमामन उभयोरेव लोकयोध्नुवन्त्यस्मिश्चामुनिश्च पृष्ठैरवामुष्मिल्लोक धुनुवन्ति व्यहाभ्यामस्मिल्लोके ज्योतिर्गौरायरिति व्यहो भवतीयं वाव ज्योति- रन्तरिक्षं गौरसावायरिमानेव लोकानभ्यारोहन्ति यदन्यतः पृष्ठानि स्युर्विविवध स्यान्मध्ये पृष्ठानि भवन्ति सविवधत्वार्य ( २ ) ओजो वै वीर्यं पृष्ठा. म्योज एव वीर्य मध्यतो दधते .बृहद्रथंतराभ्यां यन्तीयं वार स्तरममो बृहदाभ्यामेव यन्यथों अनयोग्य प्रति तिष्ठन्त्येते वै यज्ञस्यांअसायनी सुती ताः' - संग लकं यन्ति पराञ्चो वा एते सुवर्ग लोकसभ्यारोहन्ति ये पराचीनानि पृष्ठान्यपश्यन्ति प्रत्यङयहो भवति प्रत्यवरुदया अथो प्रतिष्ठित्या उभयौर्लोकयोक्रंद्ध्वोतिष्ठन्ति चतु- दशैतास्तासां या दश दशाक्षरा विराडनं विराड्- विराजैवान्नाद्यमव॑ रुन्धते याश्चतस्रश्चतस्रो दिशों दिक्ष्वेव प्रति तिष्ठन्त्यतिरात्रावभितो भवतः परि- गृहीत्यै ( ३)॥ ( आनुवन्यहाभ्यामस्मिन्सविवधत्वाय पतिष्ठित्या एकत्रिश्च )। इति कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ - - ·ते .. भीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (सममाणे- ( अन्यश्चतुर्दशरात्रकचनम् ) (अथ सनमकाण्डे तृतीयप ठके पश्चमोऽनुशकः) चतुर्थेऽनुवाक एकश्चतुर्दशरामो भिहितः । अथ पचपेऽन्पश्चतुर्दशरावोऽ- भिधीयते । तमेव विधातुं पस्तौति- प्रजापतिः सुवर्गमिति । यदा पजापतिः स्वर्ग गवस्तदा प्रजापतिमनु सर्वेऽपि देवा गताः । तान्देवाननु पश्चादादित्याः पशवश्च गताः । वामादित्या- पशनुभयविधान्दृष्ट्वा ते देवाः परस्परमिदमब्रुवन्-यान्पशूनुपेत्य मनुष्पैः सहि- ताः सर्वे वयभणीविष्म ते पशवः सर्वेऽप्यस्माकं पृष्ठत एव समागताः । आग- तानामादि ।नां पानां च मध्य आदित्याः स्वर्गमारोहन्तु, पशवः प्रतिनिवृत्प भूमौ , त उपाय इति विचार्यंत चतुर्दशरात्रं प्रत्यावृत्तिगुणयुक्त- पष्ठितवन्तः । तत्रयम हःक्लनिः-आदावेकोऽतिरावः । ततो ज्योतिर्गौरायु- रित्यारोहरूपत्रिरात्र. । ततः पृष्ठ्यः षडहः । तत आयुगौंयोतिरित्यवरोहरूप- लिरात्रः । ततोऽतिराव इति । तस्मिन्ननुष्ठिने सति पृष्ठ शब्दाभिधेरैः षड्भिर- होभिरादित्याः स्वर्गमारोहन् । प्रत्यावृत्तियुक्ताभ्यां व्यहाभ्यां देवाः पशूनस्मि- लोके पतिनिवर्तितवन्तः । तत्राऽऽदित्याः पृष्ठै. स्वर्ग पाप्य तत्र समृद्धिं गताः । पशवस्तु यह भ्यामस्मिल्लोके समृद्धिं गताः । तदिदानीं विधत्ते- य एवं विद्वानिति । अथाऽऽरोहरूपं प्रथमं व्यहं विधत्ते- ज्योतिर्गौरायुरिति । ज्योतिष्टोमगोष्टोमायुष्टोमरूपा अहर्विशेषा मिलिखा त्र्यहः । तेन च त्रित्वसाम्याल्लोकरायपाप्तिर्भवति । अथ डहगतान्यहानि विधत्ते - यदन्यतः पृष्ठानीति । विवध नदेनोभयतः शिवोपेनः क्षीराज्यादिवाही काष्ठविशेष उच्यते । तस्य लोभ पर समानः । एवं सत्यसायं पृष्ठयः पहह आदावन्ते वा यद्येकम्मिन्पाय रसाम्य भावाविवध लक्षण- मिदं कर्म स्यात् । अतो विवधमहशत्या । ख्यान्पहानि मध्धे कत पानि । किंचतानि पृष्ठानि शरीग्वलस्येन्द्रिय साम । पच हेतुत्वातनाग । तस्मात्तेषां पपदोऽनुष्ठाने सत्योजो वीर्य व मध्ये धृतं भाति । अथ तेष्पहास चोदकपाप्तानि वेरूवराज पामान्यपवादित विषने- प्रहदयंतराभ्यामिति । पयमतृतीयपञ्चमेवहःसु रथंतर साम्ना पृष्ठस्तोत्र ·०४ अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता । (पश्चदशरात्रकथनम् ) निष्पादनीयम् । द्वितीय नतुर्थषष्ठेबहःसु बृहत्साम्नेति विवेकः । अवशिष्ट वाक्यम् ' साध्या व देवाः सुवर्गकाम : ' इ यस्मिन्न नुवाके व्याख्यातम् । अथ प्रत्यवरोहरूप हं विधत्ते - पराचो वा इति । ये यजमाना अनुकमगतानि पृष्ठाख्यान्यहान्पनुति- छन्स्पेते यजमानाः पत्यावृत्तिरहिताः सर्गमारोहान्त । अतः स्वर्गात्पत्यवरोहाय प्रत्यावृत्त आयुगौयोतिरित्येवंगितलाहः कर्तव्यः । अपि चायं व्यहोस्मिल्लोके पतिष्ठायै संपद्यते । तस्मादुर्भमारापे लोकयोः समृद्धि पाप्योत्कर्षेण तिष्ठन्ति । अहर्गतां संख्शं प्रशंसनि चतुर्दशैतास्तामामिति । चतुर्दशरावक्रतुगता या राशय एताश्चतुर्दश- संख्याकास्तासाम या रावया दशसंरूपाकास्ताभिः संख्यासाम्याद्विराड्दा. राऽनमाप्तिः । यातूपारेष्टाञ्चतस्रो रात्रयस्ताभिः संख्यासाम्पाच्चतुर्दिक्ष पति- । तिष्ठन्ति । अथ पायणीयोदयनीयो विधते- अतिरात्राविति। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते मारबीरे वेदार्थपका कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे रती पाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ - ( अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके षष्ठ ऽनु । इन्द्रो वै सदृदेवताभिरासी ग न ६. व 'म। कछत्म प्रजापति भुपाधावनस्मा ए: 'श्चदशरात्रं प्रायच्छत्तमारत्तनाय जन तां च सोऽन्याभि- देवताभिव्या गच्छद्य एव विहारसः पञ्च- दशरात्रमामा माइतमा पाप्मना भ्रातृव्येण गच्छन्ति ज्योतिगारावारति ग्रहो भवतीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्षम् ( १ ) गौरसावायरेष्वव लो- केषु प्रतितिष्ठन्त्य वा एतयदछन्दामं यच्छ- ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सामाणे, पश्चदशरात्रकथनब) न्होमा भवन्ति तेन सत्रं देवता एव पृष्ठेर रुन्धते पशूभन्दोमरोजो वैवीर पृष्ठानि पशवश्छन्दोमा ओजस्येव वीर्ये पशुध प्रति तिष्ठन्ति पश्चदशरात्रो भवति पञ्चदशो वजो वर्षमेव भ्रातृव्येभ्यः प्र हरयतिरात्रावभितो भवत इन्द्रियस्य परिगही- स्यै (२)॥ ( अन्तरिक्षमिन्द्रियस्यैकै च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके षष्ठाऽनुवाकः ॥ ६ ॥ इन्दो प ~ ( अथ सप्तमकाण्डे तृतीय पाठके ठोऽनवाकः )। पश्चमे द्विपश्चतुर्दशरात्रोअभिहित • श्वदशरात्रोऽभिधीयते । नमेतं विव.. "डति । देवस्वामि • स्वामित्वमलभमानोऽन्या- भिर्देवताभिः म । ऽऽसीन तु ८. न्। नतः पजापतिं गत्वा प्रजापत्युपदेशात् श्च समनुष्ठाय पा. पमा । दद ऽपि तमनुष्ठाय पाप्मना भातृव्येन प यावृत्ता भान्ति । सकं यह कि - ज्योतिौरायी। च ९२२-छन्दो-नष्ठयं षडहं च विवचे- अमत्रं वा ।।। च्छन्दोगरहिनस्थ सत्रत्वनिषेधे तात्पर्य, किंतु छन्दोमवतः :शंस न. । अत एतस्य च्छन्दोमवत्त्वे सति प्रशस्त सत्रं भवति । किंच पृष्ठम रहोमिदेवताः पाप्नुवन्ति । छन्दोमैश्चतुर्भिः पशू- न्माप्नुवन्ति । किंच पृष्ठाना षण्णामनामोजोवीर्यरूपत्वाच्छन्दोमानां चतुर्णा- मनां पशुरूपत्वाच्च तदनुष्ठाननोमे( भय )ओजआदिषु प्रतितिष्ठन्ति । तस्मात्पृ. हषः परहनस्वारस्छन्दोमा इत्येतानि दशाहान्यनुष्ठेयानीत्यर्थः । भथ कतुगतामहःसंख्यां प्रशंसति- पञ्चदशरात्र इति । पश्चदशस्तोमस्य हिंसाहेनुत्वाइजत्वम् । तद्धेतुत्वं च होतवालणे समाम्नातम् ‘तं पश्चदशः स्तोमो मध्यत उदतृणन् । इति । एव- ·पपा०३अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (द्वितीयपश्चदशरात्रकथनम् ) संख्यासाम्येन पञ्चदशरावस्यापि वजरूपत्वात्तदनुष्ठातारो भातृव्येभ्यो वर्ग पहरन्त्येव । अथ प्रायणीयोदयनीयौ विवत्ते- अतिरात्राविति । अन्य क्रतोरिन्द्रेणानुष्ठि । दन्द्रयपग्ग्रिहः । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरविते मानवीये ५ ५. कृष्णयजुर्व- दीयतैत्तिरीयसंहितामा ६८ ९, J. तृ? । ठके षष्ठेनाक. ६ ॥ । - 11 . अप सप्तम .. ।।3 तोऽनघा श्री वै। . . .. तिष्ठित . स- रेभ्याऽबिभत्र, ज पावायत्तस्मा रात्रं वजं * । सरान्पराभाब्य पंगत्य श्रियमगच्: मानं निरदहः । दश- रात्रेणौजा मलमन्द्रियं वीर्यमात्मन्नधत्त य एवं विद्वासः पञ्चदशरात्रमासते भ्रातृव्यानेव परा- भाव्य विजित्य श्रियं गच्छन्त्यनिष्टुता पाप्मानं निः (1) दहन्ते पञ्चदशरात्रेणीजो बलमिन्द्रिय पीयमात्मन्दधत एता एव पशन्याः पञ्चदश वा अधमासस्य रात्रयोऽर्धमासशः संवत्सर आप्यते संवत्सरं पशवोऽनुप्र जायन्ते तस्मात्पशव्या एता एव संवन्या. पञ्चदश वा अर्धमासस्य रायोऽधं. सर आप्यते संवत्सरः सुवर्गों ला... त्वचा ज्योतिर्गौरायुरिति व्यहोमव. सीय पाव ज्योतिरन्तरिक्षम् (२ गौरसावायरिमा- नेष लोकानभ्यारोहन्ति यदन्यतः पृष्ठानि स्यार्ववि. षध स्या... पाने भवन्ति सविवधत्वायौजी ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्य ममेता- [सामाण्डे- (द्वितीयपञ्चदशरात्रकथनम् ) वैवीय पृष्ठान्योज एव वीर्य मध्यतो दधते बह- द्रयतराभ्यां यन्तीयं वाव रयंतरभमा बहदाभ्या- मेव यन्त्यथों अनयोरेव प्रति तिष्ठन्त्येते वै यज्ञ- स्यांनी सीताभ्यामेव संवर्ग लाकम् (३) यन्ति परांचो ५॥ एते सुवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति ये पराचीनानि पृष्ठान्युपयन्ति प्रत्यङ्ग्यहो भवति प्रत्यरूपमा अथो प्रतिष्ठित्या उभयोलोकयोक- वोरिन पञ्चदशैतास्तास या दश दशाक्षरा विराडन विराविराजैवान्नाद्यम रुन्वते याः पश्च पञ्च दिशौ दिवेव प्रति तिष्ठन्त्यतिरात्रावभितो भवत इन्द्रियस्य वीर्यस्य प्रजायै पशूनां परि- गृहीत्यै ( ४ ) ॥ ( गच्छन्त्यनिष्टुता पाप्मानं निरन्तरिक्षं लोक प्रजायै वे च इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सतनाटक तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ - - ( अथ सप्तमकाण्डे तृतीयमपाठके सत 15 पाकः)। षष्ठेऽनुषाके प्रथमः पञ्चदशरावोऽमिहितः । अय सप्तमे द्वितीयः पश्चदश- रात्रोऽभिधीयते । तमेत विधत्ते- इन्दो वै शिथिल इति । इन्दः कदाचित्रित के योद्धुमसमर्थः सेना. रहित एकाकी दरिछ- इवैकवावस्थातुमसुरोपद्रवरहि स्थानमलभमान आसीत् । सोऽसुरेम्पो भीतः मन्प्रजापत्युपदेशाद्वरस नं वक्ष्यमाणं पश्चदशरावक्रतुम. नुष्ठाय वेन तानसुरान्पराभूतान्कृत्वा न वजि । श्रियमामोत् । वस्मिकती पदिदममिटुदाख्यं द्वितीयमहस्तेन सगै हेानं निर्दग्धवान् । अवशिष्टेन 4 ·-- - पंपा०३अनः७] कृष्ण': प्रीयसंहिता २६७ (द्वितीयपञ्चदशरात्रकथनम् ) पञ्चदशरात्रकतुभागेन बलहेनुमजोर नचातुं गारीरं बलमिन्द्रियपाटवं युद्धे विजयोत्साहं च स्वस्मिन्सपपदेतवान् । वेदनं प्रशंसति- य एवं विद्वास इति । इन्द्रवदनोऽपि यजमानाः फलं पाप्नुवन्ति । एतस्मिन्क्रती विद्यमानाः पञ्चदशसंख्याका रात्रीः प्रशंसति- एता एव पशव्या इति । अस्मिन्कतो या राशप एवाः पराम्पो हिवा- स्वस्माप्तिहेतुत्वात् । कथमिति तदुम्यते--एकस्पापासस्प पशाश रात्रयः सन्ति । स चार्धमासः कमेण वर्तमानः संवत्सरत्वमापद्यते । पशवथ संवत्सर- मा गर्भे स्थित्वा पजायन्ते । तस्माता रात्रपः संख्याद्वारा पशुहेतुभूवाः । पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति- एता एव सुवर्या इति । पूर्वोक्तरीत्या संख्याद्वारा संवत्सरसंपचौ तस्या त संवत्सरो वसन्तकालीनज्योतिष्टोमानुष्ठानद्वारा स्वर्गगाप्तिहेतुः । वस्मादेता रायः स्वर्गाय हिताः। अथाहविशेषा विधातव्याः । तत्राभिष्टुदायमेकमहः स्तुत्यैवोनीतविधिक. मिति द्रष्टव्यम् । आमिष्टुता पाप्मानं निरदहति स्तुतिः पूर्वमुदाहता । अत उर्म म्यहं विधत्ते- ज्योतिौरायरिति । पूर्ववयाख्येयम् । अथ पृष्ठयषडहगतान्यहानि विवत्ते- पदन्यतः पृष्ठानीति । एतदपि पूर्ववव्याख्येयम् । भारोहरूपस्यहः पूर्व विहितः । इदानीमवरोहरूपं व्यहं विधत्ते- पराशो वा इति । एतदपि पूर्ववद्व्याख्येयम् । भथ कतुगतां रात्रिसंख्यां प्रशंसति- पञ्चदशैतास्तासामिति । ऊर्बया सह दिशा पश्चत्वम् । अम्पत्पूर्वक. दृव्याख्येयम् । प्रायणीयोदयनीयौ विधत्ते- अतिराशाविति । इन्देानुष्ठि तत्वादिन्द्रियहेतुत्वं, वरूपत्वाञ्च वीर्षहे. तुस्वं, पशव्यत्वस्य च पूर्वमुक्तत्वातस्य चोपलक्षणत्वात्मजा शुहेतुत्वम् । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे- दीपतैसिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीयमपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७॥ १ ख. निर्वहन्त इति । २ ख. प. ङ. च. तत । १२८ - - .

·- - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [७सक्षमकाण्डे- ( सप्तदशरात्रकथनम् ) ( अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके ऽष्टमोऽनुवाकः)। प्रजापतिरकामयतान्नादः स्यामिति स एत सप्तदशरात्रमपश्यत्तमाऽहरत्तेनायजत ततो वै सोऽ. नादोऽभवद्य एवं विद्वाश्मः सप्तदशरात्रमासतेऽ- नादा एव भवन्ति पश्चाहो भवति पश्च वा ऋतवः संवत्सर ऋतुष्वेव संवत्सरे प्रति तिष्ठन्त्यथा पश्चा. क्षरा पङ्क्तिः पाक्तों यज्ञो यज्ञमेवा रुन्धतेऽसत्रं वा एतत् ( १ ) यदछन्दोमं यच्छन्दोमा भवन्ति तेन सत्रं देवता एव पृष्ठैरव रुन्धते पशुञ्छन्दोमै- रोजो वै वीर्य पृष्ठानि पशवश्छन्दोमा ओजस्येव वीय पशषु प्रति तिष्ठन्ति सप्तदशरात्रो भवति सप्तदशः । प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्या अतिरावा. वभितो भवतोऽन्नाद्यस्य परिगृहीत्यै ( २ ) ॥ ( एतत्सप्तविशञ्च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ - - ( अथ सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)। सप्तमे द्वितीयः पञ्चदशराबोऽभिहितः । अथाष्टमे सप्तदशरात्रोऽभिधीयते । तमेत विधत्ते- प्रजापतिरिति । अथैतदीयेष्वहःसु ज्योतिर्गौरायुरित्येवंविधमह्नां पञ्चक विधत्ते- पञ्चाहो भवतीति । द्विरावृत्ते यहे द्वितीयज्योतिर्जितोऽवशिष्ठः पश्चाहः । हेमन्तशिशिरयोरेकीभावातूनां पञ्चत्वम् । अथ पृष्ठयं षडहं चतुरस्छन्दोमांच विधत्ते- असत्रं वा इति । पूर्ववद्यारूपेयम् ।

·पपा ०३ अनु०९) कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयसंहिता। - (विशतिरात्रकथनम् ) मतुगतां रात्रिसंख्यां प्रशंसति- सप्तदशरात्र इति । आश्रावयेत्यादिसप्तदशाक्षरात्मकत्वात्पजापतेः सप्त- दशत्वम् । पायणीयोदयनीयौ विधत्ते- अतिरात्राविति । अन्नाद्यस्य फलत्व विविवाक्ये स्पष्ट । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते मायवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु. र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठकेड- टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ - ( अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके नवमोऽनवाकः )। सा विराइविक्रम्यातिष्ठद्बह्मणा देवेष्वन्नेनामरेषु ते देवा अंकामयन्तोभय५ सं वृञ्जीमहि ब्रह्म चान्नं चेति त एता विशति रात्रीरपश्यन्ततो त उभयर समवृञ्जत ब्रह्म चानं च ब्रह्मवर्च- सिनोऽन्नादा अभवन्य एवं विद्वास एता आमत उभयमेव मं वृअते ब्रह्म चान्नै च ( १ ) ब्रह्मव- चसिनोऽनादा भवन्ति द्वे वा एते विराजो तो रेव नाना प्रति तिष्ठन्ति विशो वै पुरुषो दश हस्त्या अगुलयो दश पद्या यावानेव पुरुषस्त. माप्त्वोत्तिष्ठन्ति ज्योतिर्गौरायुरिति व्यहा भवन्तीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्षं गौरसावायरिमानेव लोकान- भ्यारोहन्त्यभिपूर्व त्र्यहा भवन्त्यभिपूर्वमेव मुंवर्ग (२) लोकमभ्यारोहम्ति यदन्यतः पृष्ठानि स्युषि- विवध स्यान्मध्ये पृष्ठानि भवन्ति सविवधवा- यौजो वै वीर्य पृष्ठान्योज एव वीर्य मध्यतो दधते - - ·- भीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सक्षमकाणे- (विंशतिरात्रकथनम् ) प्रहद्रथंतराभ्यां यन्तीयं वाव रथंतरमसौ बृहदा- भ्यामेष यन्त्यथो अनयोरेव प्रति तिष्ठ- मयेते वै यज्ञस्याजसायनी म्रती ताभ्यामेव संवर्ग लोकं यन्ति पराश्चो पा एते सुवर्ग लोकमभ्यारों: हन्ति ये पराचीनानि पृष्ठान्पयन्ति प्रत्यङ्ग्यहो भवति प्रत्यवरूढया अथो प्रतिष्ठित्या उभयोलो. कयोर्कद्ध्वोत्तिष्ठन्त्यतिरात्रावमितो भवतो ब्रह्मव- चंसस्यानास्य परिंगहीत्यै ( ३)॥ (वृञ्जते बाल पाने च सुवर्गभेवे सुवमै प्रयोविशतिश्च ) इति कृष्णयजुर्वेदीतत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठके नवमोऽनुवाकः )। अहमे सप्तदशरापोऽभिहितः । अथ नवमे विंशतिराषोऽभिधीयते । पेतं विधत्ते- सा विराडिति । दशरात्र भिमानिनी काचिद्विराङ्देवता पदयेन विभ- पावित्-देवेषु बलवर्चतरूपेणासुरेषु वानरूपेण । तदानीं देवा असुरेभ्योऽ- घमानीय तदेतदुभयं वयमेव लभेमहीत्यकामयन्त । ततस्तत्साधनत्वेन वक्ष्पमाणा विविसंल्पाका रात्रीनिश्चित्य तदनुष्ठानेनासुरेभ्यस्तदपनीय स्वयमेवाधिकेन बलवनानेन च संपन्ना अभवन् । एवमन्येऽपि तदनुष्ठानेन तत्फलं पाप्नु- बन्धि । पूर्ववाहःसंघपाधान्येन सप्तद त्रिपञ्च दशर नादीनामेकवचनेन नि- देशः । नत्र तु क्रत्ववयवभूतगनिमाया .f बहुवचनात शः । ऋतुगतां विंशतिरात्रिम - द्वे वा एते इति । दशतं. 25 मारे द्वे । ।जा येते । तयोश्च मलव सानसाधनभूतयो: ५ पेक्षतेनैव संपूर्ण उभत इत्यर्थः । १५ द. 14n 12+यु ब्रह्मवर्चसम् । माननिष्ठा . फलामारनिर- ·, पा.३अनु०९] कृष्णयजुर्वदीयतोत्तरीयसंहिता । (विंशतिरात्रकथनम् ) धनिकसभायामुपयुक्ताऽन्न समृद्धिः । एवं नानाविधा प्रतिष्ठा । किंत्र पुरुषस्य हस्तपादगताङ्गलिसंख्यासाम्पाद्यावान्गुण संघः पुरुषे मंभावितस्तं सर्वं पामोति। अथात्र नवाहानि वियते- ज्योतिर्गौरायुरिति । यथा प्रथमरूपहो ज्योतिरादिक एवं द्वितीयतृतीया- बपि ज्योतिरादिको न खत्र कश्चिदप्यायुरादिकोऽस्ति । एवं सत्यनुक्रमेणैव स्वर्गपभ्यारोहन्ति । एतेषां यहाणां वक्ष्यमाणव्यहस्य च मध्ये पृष्ठ विधत्ते यदन्यतः पृष्ठानि स्युरिति । पूर्वोक्तेषु पहेषु योऽयमन्त्यरूपहो यश्च भावी व्यहस्तयोरुभयोर्मध्यवर्तित्वेन विवध साम्यम् । अन्यत्पूर्ववद्व्याख्ययम् । अथ प्रत्यवरोहरूपं यहं विधत्ते . पराञ्चो वा इति । पूर्ववव्याख्येयम् । पायणीयोदयनीयौ विधत्ते- अतिरात्राविति । फलद्वयं विविवाक्य एव विस्पष्ट म । अत्र मीमांमा। चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादेऽष्टमाधिकरणे चिन्तितम्- स्वर्गाय वा प्रतिष्ठायै रात्रिसत्रमिहानिमः । पूर्ववत्स्यात्पतिष्ठाऽत्र श्रुतां तेनाश्रुताद्वरम् ॥ सत्रकाण्डे श्रूयते-' पतितिष्ठन्ति ह वा एता रात्रीरुपन्ति । इति, 'बल. पर्चसिनोऽन्नादा भवन्ति ' इति, ' य एता उपयनि । इति च । द्वादशाहा. दूर्धभाविनत्रयोदश चतुर्दशराबादयः सर्व सत्रविशेषाः । त्रयोदशसंख्याक रात्रयो यस्मिन्सत्रवि शेषे सोऽयं पोदशरात्र इति समुदाय प्राधान्येनैकवचनान्त- वया पायेण निर्देशो भवति । क्वचित्तु समुदायिना रात्रिविशेषाणा प्राधान्य- मभ्युपेत्यैक एव सत्रविशेषा बहुव बनानन रात्रिशब्देनाऽऽन्नायते । तद्यथा- त एता विशतिर राबवीरप२ :न् ' इति । तादृ, राविनवे विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गः फलत्वेन कल्पनीय दाी पाप्त ब्रूम:-अस्य रात्रिमविभावदर्थवादे प्रतिष्ठा श्रुता । सा चास्मिन्याऽत्यन्ताश्रुतात्स्यामित्य सन्न।। तस्मात्पतिष्ठा. कामो रात्रिसत्रं कुर्षदित्यवं प्रतिष्ठेव फलत्वन कल्पनी १ वत्स। प्रति। २ क. घ. ड. ‘ता नहातात्पर । ३ व 'नां प्रत्येक प्रा। ४ ख. 'विधेः स्तावकेऽर्थ । 3- ·२६२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सममकाणे- (एकविशतिरात्रकथनम्) इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठके मवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ - ( अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः )। असावादित्योऽस्मिल्लोक आसीत्तं देवाः पृष्ठैः परिगय सुवर्ग लोकमंगमयन्परैरवस्तात्पर्यगृह्य- न्दियाकीत्येन सुवर्गे लोके प्रत्य॑स्थापयन्परैः पर- स्तात्पर्यगृह्णन्पृष्ठेरुपाारोहन्स वा असावादित्या- ऽमुष्मिल्लोके परैरुभयतः परिगृहीतो यत्पृष्ठानि भवन्ति सवर्गमेव तैलोकं यजमाना यन्ति परैर- वस्तात्परिगृह्णन्ति दिवाकीत्यैन ( १ ) मुवर्गे लोके प्रति तिष्ठन्ति परैः पुरस्तात्पर गृहन्ति पृष्ठ- रुपावरोहन्ति यत्परै परस्तान्न स्युः पश्चिः सुव- गाल्लोकानिष्पोरन्यदवस्तान स्युः प्रजा निदेहे युरभितो दिवाकीत्यै पर सामानो भवन्ति सुवर्ग एवैनालोक उभयतः परि गृह्णन्ति यजमाना वै दिवाकीत्य र संवत्सरः परःसामानोऽभितो दिवा- कीत्यै परःसामानो भवन्ति संवत्मर एवोभयतः (२) प्रति तिष्ठन्ति पृष्ठ वे दिवाकीत्यै पार्श्वे पर- सामानोऽभितो दिवाकीत्यै परःसामानो भवन्ति तस्मादभितः पृष्ठं पार्श्वे भूयिष्ठा ग्रहां गृह्यन्ते भूयि- ४५ शस्यते यज्ञस्यैव तन्मध्यतो ग्रन्थि ग्रंथ्नन्त्य- विनश्साय सप्त गृह्यन्ते सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः प्राणानेव यजमानेष दधति यत्पराचीनानि प्रष्ठानि - - - ·- -- पा०३अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसहिता। ( एकविंशतिरात्रकथनम् ) भवन्त्यमुमेव तैर्लोकमभ्यारोहन्ति यदिमं लोकं न (३) प्रत्यवरोहे युरुवा मायेयुर्यज॑माना. प्र वा मीयेर यत्प्रतीचीनानि पृष्ठानि भवन्तीममेव तैलोकं प्रत्यवरोहन्त्यों अस्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठन्त्य - मादायेन्द्रो वा अप्रतिष्ठित आसीत्स प्रजापति- मपाधावत्तस्मा एतमेकविशतिरात्रं प्रायच्छत्त- माऽहरत्तेनायजत ततो वै म प्रत्यतिष्ठये बहुयाजि- नोऽप्रतिष्ठिताः (४) स्यस्त एकविश्शतिरात्रमा सीरन्द्वादश मासाः पश्चर्तवस्त्रयं इमे लोका असा- वादित्य एकविश एतावन्तो वै देवलोकास्तेष्वेष यथापूर्व प्रति तिष्ठन्त्यसावादित्यो न व्यरोचत स प्रजापतिमुपांधावत्तस्मा एतमेकविश्शतिरात्रं प्राय- च्छत्तमाऽहरत्तेनायजत ततो वै सोऽरोचत य एवं विद्वास एकविशतिगत्रमासते रोचन्त एवैक- विशतिरात्रो भवति रुम्बा एकवि शो रुचमेव गच्छन्त्यो प्रतिष्ठामेव प्रतिष्ठा कविशोऽति- रात्राव भितो भवतो ब्रह्मवर्चसस्य परिगृ. हीत्यै (५). [ गृहन्ति दिवाकीत्यनेवोभयतो नातिष्ठिता आसत एकविश्श तश्च ] इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताया सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठके दशमोऽनुवाकः)। मवमेऽनुवाके विंशतिरात्रोऽभिहितः । अथ दशम एकविंशतिरात्रोऽभिधी- पते । तत्र तावदियमहाक्लूप्तिः-आदावतिरात्रः। ततः पृष्ठयः षडहः । वना ·श्रीमायणाचार्यविरचितमा यममेता- (सप्तमकाण्डे- ( एकविंशतिरात्रकथनम् ) स्वरसामानस्त्रयोऽहविशेषाः। ततो दिवाकीर्यमेकमहः। पुनरपि वपः स्वरसामानः। पुनरपि पृष्ठ यः षडह. । ततोऽतिरावः, इनि । तमिमं विधातुं प्रस्तोनि- असावादित्य इति । जो वर्ग दृश्यमान आदित्यः पुरा भूलोक एव तिष्ठति स्म । तमादित्यं देवाः परिगृह्य पृष्ठाः षड्भिरहोभिः स्वर्ग प्रापित- वन्तः । तत्र च परशब्देन स्वरसाम शब्देन च तत्र तत्र व्यवहियमागैस्त्रिभिरहो. मिरवस्तात्पर्यगृहा, आदित्यो यथाऽवसान्नाऽऽगच्छति तथा व्यवधानं कृत- वन्तः । परशब्द मिवयं चित्साम, तेन साम्मा निष्पाद्यमाना अहर्विशेषाः परा इत्युच्यन्ते । तथा दिवैव कीर्तनीय किंचित्साम, तेन च निष्पाद्यमहरपि दिवाकीत्यमित्युच्यते । तेन चाना तमादित्यं स्वर्गे प्रतिष्ठापितवन्तः । पुनर. प्पनुष्ठापमानः परशब्दाभिवेयरहोमिः परस्सादादित्यं पर्यगृह्णन्, यथा तव ऊर्ध्वमादित्यो न गच्छति तथा प्रतिबन्धं कृतवन्तः। एवं कृत्वा पुनरनुष्ठी. यमानः पृष्ठासः पड्भिरहोभिः स्वर्गादावारोहन् । सोऽनो दिवि दृश्यमान आदित्यः स्वर्गे लोके ५राख्यैरहोभिरुभयतो नियमितत्वानो गच्छति नाप्प- धस्तदागच्छति। तान्येतान्यहानि विधने- यत्पृष्ठानीति । आदित्यवाक्यवद्य जमानवाक्यं व्याख्येयम् । दिवाकीय॑स्योभयतोऽनुष्ठेयान्पराख्यानहविशेषाव्यतिरेक मुखेन( ण ) पशं. सति- यत्परे परस्तादिति । यद्यपरितनाः परारूपा अहविशेषा न स्युस्तदानीं स्वर्ग गता यजमानास्ततोऽप्यू गमनस्य निवारकाभावात्स्वर्गाह्म निर्गच्छेयुः। पदि चाबस्तनाः पराख्या नानुष्ठीयेरंस्तदानीं व्यवधायकाभावादादित्यात्मका: सर्व यजमाना भूमिवर्तिनः प्रजाः सर्वा निमिषेण दहेयुः । तस्मादिवाकीयस्थ पुरस्ताचोपरिष्टाच्च पर सामानोऽनुष्ठेयाः । ते चैनान्यजमानान्स्वर्गमिवाधस्ता- दुपरिष्टाच्च निरुध्य स्थापयन्ति । प्रकारान्तरेण दिशाकीय परःसामाख्यान्पहानि प्रशंसति- यजमाना इति । दिवाकीयस्य यजमानस्थानीयत्वात्परःसाम्नां च संवत्सरस्थानीयवादुभयतस्तदनुष्ठाने यजमाना अबस्ताचोपरिष्टाच संवत्सरदेवता- यामेव पतितिष्ठन्ति । A १ क. घ. इ.च. भय ।

·पंप ०३ अनु.१०. यसंहिता २६२५ (एकविंशतिरात्रकयनम् ) पुनरपि प्रकारान्तरेण पर्श मनि- पृष्ठं वै दिवाकीत्यमिति । मया पुरुषस्य पृष्ठभागो मध्यवर्ती पार्श्वभागावभयवो वतिनावमति दि. २ पृष्ठश्यानयिं परःसामानस्तूमय- पार्थस्थानीयाः । कि चेसिसन्दिया की सामाननु चातिमाया महा अपि भूयिष्ठा गृह्यन्ते । तथा हि दिवाकी पर मामानश्च गवामयन उत्पन्नाः । तत्र हि चोदकपालेभ्योऽतिग्राभ्याऽपिकास्त्र पोऽतिग्राह्यास्तृतीयकाण्डोक्ता अद्य- स्त्वौषधीभ्य इत्यादिमन्त्रसाध्या हि-1: सन्ति । तद्विकृतित्वादत्रापि तेऽधिका महा गृह्यन्ते । अत ९६ शस्त्रनप्याय गते । तत्तेनाविकानुष्ठानेन यज्ञस्पै- कविंशतिरावरूपस्थ ग्रन्थि ग्रननि। दृढच-वनं कुर्वन्ति । तच्च यज्ञस्य विसं. सनपरिहाराय भवति । पुनरपि दिवाकीत्ये विशेष दर्शयति- सप्त गृह्यन्त इति । दिवाकीयात्पतीचीनेषु दिनेष्वेककस्मिकैकोऽति- पास इत्यनुकोण यो गृह्यन्ते । उत्तरेषु दिनेषु त एवावरोहकमेण गृह्यन्ते । त एते षडपि दिवाकाय॑दिने तथैव गृह्यन्ते । तेषा - सौर्य उदुत्यं जातवेद- समिति मन्त्र साध्यः सप्तमो गृह्यते । तदेवं तसिदिने सप्ताधिका ग्रहाः । वे च संरूपायामूर्धगत सप्तच्छिद्रवर्तिमागतमाः। अतस्तदनुठानेन यजमानेषु पा. णानस्थापयन्ति । तदेवं दिवाकीर्वमहः प्रशस्तम् । यदा भूयिष्ठा ग्रहा इत्यादि गवामयनगतानामवत्यानां चाहना पतिविकृतिभावद्योतनाप तल्लिङ्ग दर्शयितुं विधिरेवास्तु । अथावरोहरू पृष्ठयबडहं विवत्ते- यसराचीनानीति । दिवाकीयसदृशेभ्यः परःतामभ्यः पूर्वमनष्ठितानि पराचीनान्यारोहरूपाणि यानि पृष्ठसामान्यहानि सन्ति यजमानाः स्वर्ग लोक- मारोहन्त्येव । अत ऊर्धमिमं लोक पति यद्यवरोहसाधनानि कानिषिदहानि नानुतिष्ठेयुस्तदान ते यजमाना .तं लोकव्यवहारक्रमं विस्मृत्योन्मत्ता मृता वा भवेयुः । तरमात्मतीपीनाबरोहरूपाणि पृष्टान्न न • तैरहोमि- रिमं लोकं प्रत्यवरोहनि । अपि चामिल के पति, अनिताच भवन्ति । पूर्व सुवर्गमेव तैलोकं यजमाना मीत्पादिना कत्ववानामहर्विशेषाए । फलोपन्यातमुखेम स्वयमयं कपिनः । अथ पछामिमं कतुं विधत्ते- १६..... नीयो. नामयना अ। १ ३२९ ·२६२६ श्रीमत्सायणाचार्यविररितमाष्यसमेता- [सतमकाण्हे- ( अश्वमेधगतभन्त्रकथनम् ) इन्द्रो वा इति । पुरा यथेन्द्रः प्रजापत्युपदेशादिमं ऋतुमनुष्ठाय प्रत्यति. हत्, एवं बहुयागा कृत्वाऽप्यतिष्ठिता यजमाना एतं ऋतुमनुष्ठायाहर्गतैकविंश- तिसंख्यासाम्यावादशमासाभिमानिदेवस्थानेषु पश्चम्वृत्वभिमानिदेवस्थानेषु त्रिषु पृथिव्यादिलोकेष्वेकस्मिन्नादित्यलोके च सेवेकविंशतिस्थानेषु यथापूर्व पति- तिष्ठन्ति तल्लोकवासिनः सर्वे प्राणिनो यथामतिष्ठितास्तद्वत्पतितिष्ठन्तीत्यर्थः । एवं प्रतिष्ठा) कतुं विधाय फलान्तरार्थं पुनर्विधत्ते- असावादित्यो नेति । पुरा कदाचिदादित्य. स्वभीन्वाख्येनासुरेण तमसा विद्धोऽन्येन वा मेघहिमादिना निरन्तरमावृतः सवोपेग नादीप्यत । ततः प्रजापत्युपदेशादेतं ऋतुमनुष्ठायादीप्यत । तर, जमानाः पूर्व विद्याध- नादिभिर्मनुष्येष्वप्रकाशमाना एतं ऋतुमनुष्ठ ६ १श्वा । का गन्ते । किंचाबाह्ना- मेकविंशतिसंख्यासद्भावात्तेनैकविंशतिस्तोमन क्र. हमला हतुवाद्ब्रह्मवर्चस परि- गृहीतम् । स च चिवृदाद्यपेक्षया प्रौढत्वाई प्यमान अतस्तत्सम्यादेतदनु- ठायिनोऽपि प्रकाशं प्राप्नुवन्ति, एकविंशविरत न५.रतिष्ठाधारत्वात् । अथ पाथणीयोदयनीयौ विधत्ते- अतिरात्राविति । अस्य विद्यादिप्रकार हेत्वावलवर्चसमत्र परिगृहीत । भवति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिने माघवीये वेदार्थपका कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीय-पाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ ( अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठक एकादशोऽनुव'क.)। अङियज्ञः सं कौमत्वमवादधि भाभाभि । ऋषीणां यः पुरोहितः । निर्देवं निवीर कृत्वा विष्कन्धं सस्मिन्हीयतां योऽस्मान्द्वेष्टिं । शरीरं यज्ञशमलं कुसौंदं तस्मिन्सीदतु योऽस्मान्दृष्टि । यज्ञ यज्ञस्य यत्तेजस्तेन सं काममामाभ । ब्राह्म- णानुत्विज देवान्यज्ञस्य तपसा ते सवाहमा हुँधे । इष्टेन पक्क ५ (१) ते हुवे सवाहम् । सं ले वृक्ष ·२६२७ - 48.३अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् ) सुकृतर सं प्रजा पशुन । प्रेपानमामिनीराधारा- वाज्यभागावाश्रत प्रत्याश्रृंतमा गणामि ते । प्रया- जान्याजान्तिस्वष्टकृतमिडामाशिष आ वृज सुवः । अमिनेन्द्रेण मोमेन सरस्वत्या विष्णुना देवताभिः। याज्यानुवाक्याभ्यामुप ते हुवे सवाहं यज्ञमा देदे ते वर्षदता । स्तुत शस्त्रं प्रतिगरं ग्रहमिडा- माशिषः ( २ ) आ वृक्ष सुरः । पत्नीसंयाजानुप ते हुवे सवाहर समित्यजुरा दंदे तव । पशून्त्सुतं पुरोडाशा गवनान्योत यज्ञम् । देवान्त्सेन्द्रानुप ते हुवं सवाध्यमिखान्मोमवतो ये च विश्व (३)॥ ( उप ग्रहडिौमाशिषो द्वात्रिशञ्च ) । इति कृष्णय दीयत त्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ - ( अथ सप्तरकाण्डे ततीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः )। दशमेऽनुवाक एकविंशतिरावोऽ भहितः । अथावशिष्टेष्वनुवाकेष्वश्वमेध. गवा मन्त्रा उच्यन्ते । तवास्मि ननुबाक अप्त्याख्यानामष्टाहुतीनां मन्या उ. ज्यन्ते । अत एव ब्राह्मगे विनियोगः पठयो--' अर्वाङ्यज्ञः संक्रामवि- त्याप्तीजुहोति । इति । तत्र प्रथमामाह- अर्वाडयज्ञ इति । योऽश्वमेधारो यज्ञः स मीणां ज्ञानवर्ता पूर्वसि- खाना यजमानानां पुरोहितः सर्वार्थसाधन रावेन पुरस्तादषस्थापितः । स यज्ञो- मुष्मान्मन्यतिरिक्त देवदत्तादेर्यजमानाद (कम्प माममि मामुद्दिश्याङिभिमुखः समधिसंक्रामतु आविपेनाऽऽदराति शयेन सम्यगागच्छतु । अथ द्वितीयामाह- निर्देवं निरािमिनि । यः पुरुषोऽस्मान्देटि नस्य शरीरं निर्देवादिविशे.

·श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [vamमकाण्डे- ( अश्वमेघगतमन्त्रकथनम् ) पणविशिष्टं का तस्मिन्दगि पुरुषे हीपता हीमत्वेनावस्थाप्यताम् । कीदृशं शारीरम् , निदेव निर्गता पज्ञाङ्गभूता देवा यस्मानाभिर्देवं देवताभक्तिरहितमि- स्पर्थः । निर्गता वीराः पुत्रा भत्याश्च यस्मारनिरिम् । विरूपाः स्कन्धाधव. यवा यस्य तद्विष्कन्धम् । किं च योऽस्मान्दष्टि तस्मिन्वेषिणि पुरुष यज्ञशमलं यज्ञानुष्ठाने मलिनं कदाचिदप्यनुष्ठानरहितमित्यर्थः । तादृशं यत्कुसीदं निरन्तरं धनवृद्ध्याघर्जनेन यज्जीवनं तत्सीदतु द्वेषी पुमान्यज्ञे विमुखः केवलो वणि- ग्भूत्वा यथाकथंचित्तिष्ठस्वित्यर्थः। अथ तृतीयामाह- यज्ञ यज्ञस्येति । हेश्वमेधाख्य यज्ञ सम्यगनुष्ठितस्य यज्ञस्प व यचेजः फलं तेन फलेन सह - म भ संकामाभिमुखा भूत्वा मां प्रविश । सूयतेऽभिषि- व्य त्यभिषेकयुक्ता यज्ञः नवः। हे सव सम्यगनुष्ठितस्य यज्ञस्य ते तव तपसा सामध्येनानुनहरू रोणानगृहीतोऽहं ब्राह्मणान्सदस्यानृविजोऽध्वर्युपतीन्दे- बान्यष्टव्यानाहुव इहकर्मण्याह्वयामि । अथ चतुर्थीमाह- इष्टेन पक्कमिति । हे सव यज्ञ त इष्टेन त्वदीयेन यजनेनाहं पक्वमन्नमु- पहुवे समीप आह्वयामि । ते तवानुमहात्कृतं संबजे सम्पगावर्जितं कुर्वे पुण्यं संपादयामीत्यर्थः । तथा पजां पशूसंपादयामि । अथ पश्चमीमाह- प्रैषाम्सामिधेनीरिति । मेषा यज्ञङ्गानि बसिखानि, तानि सर्वाणि तदसिद्ध्यर्थमाशृणामि सर्वनः शास्त्र ल उ.मा संपादयामि । तथा प्रथाजा. दीनि यज्ञाङ्गानि सुवः फलरूपं स्वर्ग काऽऽखे सर्वतः संपादयामि । अथ षष्ठीमाह- अमिनेन्द्रणेति । हे सर गार नदी देवा उका याश्चानुक्ता अन्याः सर्वा देवताः, ये च तद्देवत किये 3 को, : स: हितोऽहं ते त्व- सिद्ध्यर्थमुपहवे समीप एवाध्वर्यु - 3 तृन'याति । तथा ते त्वसिद्ध्यर्थे बष वषटकारसहितं यज्ञं रु, य ग स्त्री करोमि अथ सप्तमीसह- स्तुत शस्त्रमिति । मोत्र श यादोति पनाङ्गानि सबः फडकप स्वर्ग पामा त. यादि । वर्गस्स पावसापुरपिकात । हे ख. ।

·1 पा.मनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहिता। (अश्वमेघगतमन्त्रकथनम ) तिमर्थ परमीसयाजानुद्दिश्योपहुव ऋत्विजः समीपमोह्वयामि । तथा तब सिमर्थ समिष्टयजुः स्वी करोमि । भधाष्टमीमाह- पारसुतमिति । येऽग्नीषोमीयादयः पशवा, यश्चाभिषुतः सोमो पेर सवनीयपुरोडाशा पानि च पातःसवनादीनि, यश्च तैनिष्पाद्यः कृत्स्नो यस्ता सवांनावृञ्ज इत्यनुवर्तते । हे सब ते त्वसिद्ध्यर्थमहं देवानुपहुवें समा आ. हापानि । किदृशान्देवान्, इन्देण सह वर्तन्त इति से बान् । अमिनुल येषा पिनुलास्तान् । सोमो येषामस्ति ते सोमवन्तस्तान् । अपि च मेऽन्य दिल सालासनिप्पुरहुवे ॥ इवि श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माववीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ रस्वाहा' नमः ( अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः )। भूतं भव्य भविष्यद्वषट्रस्वाहा नम ऋक्साम यजुर्वषत्स्वाहा नो गायत्री त्रिष्टुब्जगती वषट्- पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्वपट्त्स्वाहा नमोऽग्निर्वाय मर्यो वषट्स्वाहा नर्मः प्राणो व्यानोऽशाना सहालाहा नमोऽनै कारोवृष्टि वषट्स्वाहा नमः पिता पुत्रः पोत्रो वषट्स्वाहा नमो भूर्भुव मारमाहा नर्म. ( १) ॥ ( भुश च ). इति छष्णाजर्षदीय तेशीयसंहितायां सप्तमाष्टके तृतीसाठक द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ 20 ·श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सप्तमका- ( अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् ) ( अथ सप्तमकाण्डे तृतीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः )। एकादश आप्त्याख्या मन्त्रा उक्ताः। अथ द्वादशे पर्याप्त्याख्या मन्त्रा उपन्वे । स्था च बामणे विनियोगः श्रूयते--' भूतं भव्यं भविष्यदिति पर्याप्ती । होवि इति । वर प्रथममन्चमाह- भूतं भव्यं भविष्यदिति । वषट्कारादीनि त्रीणि ब्रह्मणो नामानि । रमिष सत्यत्वमाख्यायते । तथा सति कालत्रयवर्तीनि सत्यानीति वाक्यार्थो भवति । भादरार्थमेकार्थवाचिनां वषडादीनां त्रयाणां प्रयोगः। एतेभ्यः स्वाहेति. शेषः । एवमुत्तरेष्वपि योजनीयम् । पानेतानुत्तरान्मन्बानाह- ऋक्साम यजुरिति । वेदच्छन्दोलोकदेवपाणान्नपितृव्याहतिविषया रवेऽष्टो मन्त्राः पूर्वेण मन्त्रेण सहैतैर्मन्त्रैर्नवाभिः पर्याप्त्याख्या आहुतयो होवपाः। इवि भीमत्सायणाचार्यविरचिते मावई ये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैतिरीयसंहिताभाष्ये स; काण्डे तृतीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ - ( अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रप ठके त्रयोदशोऽनुवाकः )। आ में गृहा भवन्त्वा प्रजा म आ मा यज्ञो विशतु वीर्यावान् । आपो देवीर्यज्ञिया माऽऽ विशन्तु सहस्य मा भूपा मा प्र हासीत् । आ मे ग्रहो भवत्वा पुरोरुक्स्तृतशस्त्रे माऽऽविश- ता समीची ' आदित्या रुद्रा वसवो मे सद- स्याः सहस्रस्व भूमा मीत् । आ मोऽमिष्टोमो विस्तूभ्यश्चात त्रः माऽऽविंश खापिशवरः। तिरोलिया मा मना आ वि. - १ ·२६) पा०२अनु०१३] यत्तिर. महिना। ( अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् ) शन्तु सहस्रस्य मा भूना मा प्रहासीत् ( १ ) ॥ ( अग्निष्टोमो विशत्वष्टादश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठकं त्रयादशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ ( अथ सप्तमः ण्ड तृतीय पाठ के योद नुवाकः ) । पर्याप्तिनामका मन्त्रा दोऽह अनूनामका होममन्त्रालयो. दशेऽभिधीयन्ते । तथाच ब ला लिान 4.--' आ मे गृहा भवन्वित्पाभू. जुहोति ' इति । ता प्रथममाह- आमे गृहा इति । मे मदर्य ग्रह : ममीच ना आभवन्तु सर्ववः संपप- न्ताम् । तथा प्रजा पुत्रादिरूपाऽपि मे मदर्थमाभवतु । तथा वीर्यावान्फलोपेवो पज्ञश्च मामाविशतु । तथा यज्ञिया यज्ञाही आपो देवीर्जलदेवता मामाविशन्तु । सहसस्य भूमा सहस्र संख्याकस्य धनस्य बाहुल्यं मा कदाचिदपि मा महासी. मा परित्यजतु । अथ द्वितीयमाह-- आ मे ग्रहो भवत्विति । मे मदर्थं ग्रहोऽप्यैन्दवायवादिकः स आमवतु सर्वतः संपद्यताम् । तथा पुरोरुग्ग्रहं ग्रहीतुं पुरतः पठयमानो मन्त्रोऽप्याववतु । तथा स्तोत्र शस्त्रे अपि समीची अनुकूले मामाविशताम् । तथाऽऽदित्याया देवाः सदस्या ब्राह्मणाश्च मामाविशन्तु । सहस्रस्येत्यादि पूर्ववत् । अथ तृतीयमाह- आ माऽमिष्टोम इति । सोमयागेषु प्रथमसंस्थारूपो योऽयममिष्टोपः स मामाविशतु । यश्च द्वितीय संस्थारूप उक्थः सोऽयं मामाविशतु । पचतुर्थसं- स्थारूपोऽतिरावः सोऽमि मामाविशतु । कीदृशोऽतिरात्रः, अपिशवरः, अपि गवानि प्राप्तानि शवयों पठितव्यानि स्तोत्राणि यस्यासावापिशवरः । तथा तिरो अनिया अह्न[हस्तिरस्कृत्य रात्रौ प्रयोक्तव्या अतिरावगताः सोपवि. कोषाः। ते च सुष्ठ हुताः सन्तो मामाविशन्तु । सहलस्येत्यादि पूर्ववत् ।

·२६११. श्रीमन्मायणाचार्यविररिया [तसमका ( अश्वमयातमन्त्रकथनम् ) इति श्रीमत्सायणाचा रिपते ... वेदाप ।। कृष्णयजुर्वेदीप- तैत्तिरीयसंहितामा', 'मक ण्डे 2014पाठके त्रयोदशोऽनुमा । . ३ ॥ - ( अथ सतमाष्टक तृतीयप्रपाठ चतुर्दशोऽनुवाकः)। अग्निमा तपोऽन्वभवहाचा ब्रह्म मणिना रूपाणीन्द्रेण देवान्वातेन प्राणान्सूण यां चन्द्र- मंसा नक्षत्राणि रमन पितृन्राज्ञा मनुष्यन्फिलेन मादेयानजगर पा सपाध्यामेणाऽऽरण्यापराये- नेन पत्रिणो वृष्णाऽश्वानृषभेण गा चस्तेनाजा वृष्णिनाऽवीं वाहिणाऽन्नानि यवनौषधीय॑ग्रोधेन वनस्पतींनुदुम्बरेणोज गायत्रिया छन्दा सि त्रि. पता स्तोमान्ब्राह्मणेन वाचम् (१) ॥ ( बालणेन च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)। आभूनामका मन्त्रालयोदशेअभिहिताः । अथानुभूनामकाश्चतुविधी- पन्ते तथा च ब्राह्मणे विनियोग:--' अभिना तपोऽन्वभवदित्यनुभूहोमि। अधिना तपोऽन्वभवदिति । अयं यजमानोऽमिना तपोऽन्वभवदपिरलो भूत्वा तत्सामथ्पेन सर्व तपो व्यामोति । एवमुत्तरेष्यति त्रयोविंशतिमोड़ पा- रूपेयम् । तृतीयान्तैस्तत्तदात्मकत्वं यजमानस्येत्युच्यो । दिनीयान्तैर्याप्पं वन्नु । अन्नमवदिति सर्वत्रानुषज्यत । ब्रह्म म जानम । रूपाणि पविनिम्बासकानि । फलेन वृक्षमतेन पकेन । नादेयानदीवत्सं न सान् । मण्डूकादीनामिव मु.

·११.०३ अनु०१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् ) याणां निगरणे समर्थः प्रौढः सोऽजगरः । वृषा प्रौढोऽश्वः । वारं वेदारिम- काम् । सष्टमन्यत् । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते मावलीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजु. र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ - ( अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके पश्चदशोऽनवाकः)। स्वाहाऽऽधिमाधीताय स्वाहा स्वाहाऽऽधीत म. नसे स्वाहा स्वाहा मनः प्रजापतये स्वाहा काय स्वाहा कस्मै स्वाही' कतमस्मै स्वाहादित्यै स्वाहाऽदित्यै मयै स्वाहाऽदित्यै : सुमीकायै स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहा सरस्वत्यै बृहत्य स्वाहा सरस्वत्यै पावकायै स्वाहा पूष्णे स्वाही पूष्णे प्रपथ्याय स्वाहा पूष्णे नरधिषाय स्वाहा वट्टे स्वाहा त्वष्ट्रे तुरीपाय स्वाहा स्वष्ट्रे पुरुरूपाय स्वाहा विष्णवे स्वाहा विष्णवे निखर्यपाय स्वाहा विष्णवे निभूयपाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (0) ॥ ( पुरुरूपाय स्वाहा दर्श च )।. इति कृष्णयजुर्वेदीतैत्तिरीयसंहितायां सममायके तृतीयप्रपाठके पश्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥ ( अय सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठके पश्चदशोऽनुवाक: )। अनुभूनामका मन्त्राश्चतुर्दशेऽभिहिताः । अथ, पञ्चदशे वैश्वदेवरिया मा . तिमन्त्रा उच्यन्ते । कल्प:- आकृत्यै प्रयुजेऽमये स्वाहेति चत्वायौ ग्रहणानि जुहोवि ससा- ·श्रीमत चितभासमेता- Pawards- (अश्वमेषमवसन्त्रका) हाविधीवाय स्वाहेति श्रीणि वैश्वदेवानि, सोऽयं दीसाइतिकालो लिक सप्ताहमन्बहनौद्महणैश्वदेवमोत्तरीतरैः पचरति षडुत्तमेऽहन्यौद्मदान कर होति सर्वस्मै स्वाहेति पूर्णावति तमाम् , इति । बौद्महणमन्त्राः प्रथमकाण्डे सामाम्नाताः । वैश्वदेवमन्त्रा हाऽम्नायन्ते । तेषु प्रथमदिनमवानाह- स्वाहाऽऽधिमाधीतागति। एते च का उभयतः स्वाहाकाराः । तत्रा- तिमलाहाकारो हविपदाने वर्तते । पथपस्तु स्वाहाकारो निपाता अनेकार्थी शादि बानोनिवार्थ पीना आ समन्तदीयवे स्थाप्यते मन्त्रायनुष्टान- नियोऽस्या परलो बुद्धिं 'साहा संपादनामीत्यवोचितार्थः । जीवाव तक स्थाभिमानिने देकार वाहनामिदमस्तु । MAITी सानिमरणकपरक भास्पापि । माले तदारण- सोपान्तरणास थालिन । तथा मनस्तथाविधमन्वकारणं साहा संपादितवानस्ति । एषापये वस्य पनसः परकाय स्वाहुतमिदमस्तु । अप हिनदिनवालाह- कापसाहितिसरता सदा वितिको हरे माग मजाविमिति र हिमस्तु कसद समित्वात्पश. स्पाती। केले विजावं हापदे । इरोऽयमिति केनानि जातुपशप इत्पर्यः । शन्दी पानी पर निर्भरणपों वर्तते । तेन च सर्वेषु देव मध्ये शासकिरणनिधारकायसरप इस्पन भवति । अथ तृतीय दिनानवाह- अदित्यै स्वाहाऽदित्या मदिति मिः । “मही विस्तीणों । म. हीका लपक्ष। पदिनगवान्मन्त्रानाह- सरस्वत्यै स्वाहेति । पापकाप शोधयियै । অথ মৰিগৰামনা- पृष्णे स्वाहेति । स भातस्मातमाय हितः पपथ्यः। नरागा धारोवता निषिः। अप पछदिनगवान्मन्बानाइ- १ क. प. है."बनिीति । सो । २ स. 'क्विारेण नि । - ·समयमुपदीयनिसैवसरिन। १५ (अपनवगतमन्त्रकचमम) स्वते स्वाहेति । तूर्ण भातस्तु । बभूतिक्किन पुरुतपः । পথ কালা विष्णके स्वाति । विसं सेबादिवस निर्माः । वेषां पावा निवर्पणः । विश्वकिसहित्येन न्याभायोग्या विभूयास्वेषां पावा निभूयपः। अथ पूफीडतिमाह- सर्वस्मै स्वाहेति । सर्वप्रकारमालकाय इति श्रीमत्तापनाचाविषय समावेश अमाप पश्योपुर (ब सामने ही शेष, भ्य स्वाहा कर्णाभ्यार स्वाहा पार सरोऽ. कामः पक्ष्मभ्यः स्वाsar Bet: यस्या पाथः स्वाही किः स्वाहा लेलाटीय स्वाहा मुंडे स्वर कार स्वाहा केशेभ्यः स्वाहा वहींय साह श्रीवाभ्यः बहा स्कन्धेभ्यः स्वाहा कोकाभ्यः स्वाहा पुतियः स्वाहा पाजस्ताव मा पाया स्वाहा । १) सरसन स्याहा बोचार स्वाहा बाहुभ्या१ स्वाहा जक्याम्या स्वाहा श्रोणीभ्या र स्वाहोरुभ्या स्वाहाशीव-पार स्वाहा जल्याभ्यार स्वाहा भसके स्वाहां शि- खण्डेभ्यः स्वाहां वालधानाप स्मा रामा ·- म भीमरसायणाचार्यविरचिवभाष्यसमेता- (समकाणे.. ( अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् ). स्वाहा - शेपाय स्वाहा रेतसे स्वाहाँ प्रजाभ्यः स्वाहा प्रजननाय स्वाहा पद्भ्यः स्वाहा शफेभ्यः स्वाहा लोमभ्यः स्वाहा त्वचे स्वाहा लोहिताय स्वाहा माश्साय स्वाहा स्नाभ्यः स्वाहाऽस्थभ्यः स्वाहा मज्जभ्यः स्वाहाऽङ्गेभ्यः स्वाहाऽऽत्मने स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (२)॥ [पाश्चाभ्या१ स्वाहा मज्जम्पः स्ताहा षट्वं ] इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके पोडशोऽनुवाकः॥ १६ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे तृतीयमपाठके षोडशोऽनुवाकः)। महादशे वैश्वदेवाहुतिमन्त्रा उक्ताः । षोडशे पश्वङ्ग होममन्त्रा रच्यन्ते । पा र बालणम्-'दद्यः स्वाहा हन्भ्याय स्वाहेत्यङ्गन्होमाञ्जुहोति' इति । पाउस्तु- रदन्यः स्वाहेति । अत्र दन्तहन्वादयोऽश्वस्यावयवाः पसिद्धाः । इक्ष. पोशिरोमाणि । ते च पार उपरिभागे वर्तन्ते । कस्मात्पार इति तदुच्यते- भवाम्पः पक्ष्मभ्योऽधोभागवर्ति यो रोमम्प उगरि वर्तन्ते । एतादृण ये सन्ति पेभ्यः स्वाहेति पोजनीयम् । एवं पार्येभ्यः पक्ष्मभ्योऽवारेऽधोभागे ये केचिदि. क्षयो पर्यन्ते । अत्र शिरःशब्देन ललाटादधोभागो विवक्षितः । मशिन्देन सोपरिभागः । तत्रत्यं मांस मस्तिष्क । वहशब्देन रथयुगस्य वाहकः प्रदेश उच्यते । ग्रीवाशन्देन गलगता नाइयः । स्कन्धशब्देन गलस्योपरिभागाव. पवाः । कीकसाशब्देन पृष्ठास्थिगता गुलिकाः । पृष्टि शब्देनोभयपार्श्वगता अ. स्थिविशेषाः । पाजो बलं तत्स्थानं हृदयं पाजस्यम् । दोःशब्देन बाहुशब्देन व पूर्वपदपोरुत्तराधरभागावुध्येते । जङ्घा शब्देन मध्यभागः । श्रोण्यादिशन्दै- मतुभिः पठगवयोः पादयोश्चत्वार ऊधीयोभागा उच्यन्ते । भसच्छब्देनापान- पदेशः । शिखण्डा ऊर्ध्वकेशाः । वालधानं पुच्छदण्डः। प्रजननमुत्सादनसा- पर्यम् । अङ्गान्यनुक्कावयवाः । आत्मा तवत्यो जीवः । सर्वं लत्स्नशरीरम् । एक पनाशपत्रेरणाहोमान्कुर्यात् ॥

·मनु०१७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् ). इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे- दीपतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीयप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ - अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः । अन्येताय स्वाहाऽजिसक्थाय स्वाहा शि- तिपदे स्वाहा शितिककुदे स्वाही शितिरन्धराय स्वाहा शितिपृष्ठाय स्वाहाँ शित्यश्साय स्वाहा पुष्पकर्णाय स्वाहा शित्योष्ठीय स्वाहा शितिम्रवे स्वाहा शितिभसदे स्वाहा श्वेताकाशाय स्वा. हाऽअये स्वाहा ललामाय स्वाहाऽसितज्ञवे स्वाहा कृष्णताय स्वाही रोहितताय स्वाहाs. रुणैताय स्वाहेदृशाय - स्वाहा कीदृशाय स्वाहा तादृशाय स्वाहां सदृशाय स्वाहा विसदृशाय स्वाहा सुसदृशाय स्वाहाँ रूपाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (१)॥ ( रूपाय स्वाहा द्वे च )। इति कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयमंहितायां सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठक मतदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ ( अथ सप्तम काण्डे तृतीयपाठ के मतदशोऽनुवाकः )। पोडशेऽनुवाकेऽङ्गहोममन्त्रः उका. । अथ सप्तदशाष्टादशयो रूपहोम- मन्या उच्यन्ते । तथाच बालणम्--' अज्येताय स्वाहा कृष्णाय स्वाहा वेवाय स्वाहेत्पश्वरूपाणि जुहोति ' इति । बकानुषाकगतानाह- अजयेताय स्वाहेति । अञ्जिः शुक्लः। एतः सांध्यो वर्णः । अअि. भातादेवपञ्जतः । मिश्रवर्ण इत्यर्थः । अश्चिसक्यः श्वेतारुणः। शितिः

·भीमावाचायावर
(अश्वगतमन्त्रक)
वस्वादृशादकः शितिपात् । ककुदादयोऽपि श्वेता यति पोयम् ।
एमाण कर्णादिछिद्राण । पुष्पाकारलक्षणं कर्णपोस्पाती पुष्पकर्णः ।
साभ्यां मन्यां युक्तः शितिभ्रुः । तेनापानेन युक्तः शितिभसत् । अनू.
काशश्चक्षुष्पदेशः। अधिः घेतकरस्नशरीरः । ललाटश्चैत्ययुक्तो ललामः ।
कृष्णजानयुकोअसिन जुः । कृष्णमिश्रसांध्यवर्णयुक्तः कृष्णेयः । जपाकुसुमवद.
त्पन्चरागयुक्तः सं यावर्णो लोहितेतः । इषदारुण्यपुक्तः संध्मावणेऽरुणैवः ।
पदमिति स्पष्टवनावधसमानाकार ईदृशः । किमित्यनाथकानोबमासमामः
कीदृशः । सानोपनीययनेस्ताइ ।
सीपीमीयमानः
सरशः । इस विमः । सुखेनोलतुं
सामान्य रूपम् . अनुक्तसंग्रहार्थः सर्वशः ५
इति भी सापशाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थमका सम्परेदीप-
तैत्तिरीयसंहितामाध्ये सप्तमकाणे तृतीयपपाठक
सोऽनुवाकः ॥ १७॥
आकार.
(अथ सममाष्टके तृतीयप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः)।
कृष्णाय स्वाहा श्वेवाय स्वाही पिक
महा साराय स्वाहाऽरुणाय स्वाही गौराय
स्वाहा बभ्रवे स्वाय नकुलाय स्वाहो रोहिता
स्वाहा शोणाय स्वाहा श्यावाय स्वाहा श्यामाय
स्वाहाँ पाकलाय स्वाहा मुरूमा स्वाहावरू-
पाय स्वाहा विरूपाय स्वाहा सरूपाय स्वाहा प्र.
तिखपाय स्वाहा शबलीय स्वाहा कमलाय स्वाहा
पनये म्वाहां पृश्निमक्याय स्वाहा सर्वस्मै
स्वाहा (: ॥
( क गाय पटवारिशत् ) ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सम्बालके
तृतीयप्रपाठकेऽयादशोऽनुवाकः॥१८॥

·4.१९कृष्णाजुबैरीयतैत्तिरीयमहिना ।
(अयोधनम् )
(सामग्रण्डे सीमापाठ के दावोऽमुकाकः) 4
काः । बहादशे सनयमित
बिसकोमा
पाठस्तु--
कृष्णाय स्वाहेति । कृत्स्नेपि शरीरे काष्पयुक्तः कष्षा.
एक मिनाले गोरोबाप | मालवण मोरो
एक कमिटः । नाम्लो स्कुलबर्ग। रोहियोध्या
श्रीवहितः । पासा पविष्णवर्ण: । पापो नीलः । अत्यन्तकष्णः पाया
सोमनलाः कपः । अनुलिपोऽनुरूपः । विविधरूपो विरुषः । समान
TAYE, नात्यवं सुत्को मारपन्त रूप इत्यर्थः । पतिकूलरूपः पतिता।
मिमपर्ण: शबलः । कपलवर्णः कमलः । चित्रवर्णः पृभिः । क्यापियाम्यो
तषियानुक पनियः। अभुक्तसंग्रहार्थः सर्वशब्दः। पूर्वानुवाको
पहविंशतिमन्न স্বাদ মঘৰৰক্ষণৰখালাল
जुहुयात् ॥
इवि भीमरसायणाचार्यविरचिव माधवीये वेदार्थप्रकाशे छष्णयजुर्वेदीप-
मैचिमदिवाकाष्ो सप्तमकाण्डे तृतीयमपाठकेs-
टादशोऽनुवाकः ।। १८॥
(भथ सामाष्टके तृतीयमपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः)।
हा मूलभ्यः स्वाहा लेपः
स्वाहाकाय स्वाहा बलशेभ्यः स्वाहा पुष्पेभ्यः
स्थाहा पालेभ्यः स्याहा गृहीतेभ्यः स्वाहाशाही
यस्वाहामेभ्यः स्वाहा शोमेश्यः स्वाहा
संस्मै स्वाहा (१)॥
( औषधाम्यश्चतुर्विशतिः)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सममारके
तृतीयप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [समका- ( अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् ) (अथ सप्तमकाण्डे तृतीय प्रपाठक एकोनविंगोऽनुवाकः )। अवयविरूपमन्त्रा अष्टादशे पोक्ताः। अथोषाधमन्त्रा एकोनविंशेऽभिषी- पन्ते । तथा च ब्राह्मगम्- ओष वीभ्यः स्वाहा मूलेभ्य: स्वाहेत्योपपिहोना. जहोति । इति . पाठस्तु-- ओषधीभ्यः स्वाहेति । तूलान्याणि काण्डानि दण्डसदृश भागाः । बल्शानि देधीभावसंधयः । गृहीतानि पाणिमिरुपयुक्तानि । अगृहीतानि माणि- मिरनुपयुक्तानि । अबपन्नानि स्तम्बेभ्यो वियुज्य भूमौ पतितानि । शयानानि स्वम्बेः सह भूमौ पतितानि । अनुरूसंग्रहार्थः सर्वशब्दः । एतैदिशामिर्मवे. रोषधिहोमाञ्जुहुयात् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीयमपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥ - - ( अथ सप्तमाष्टके तृतीयप्रपाठके विशोऽनुवाकः)। घनरूपतिभ्यः स्वाहा मूलभ्यः स्वाहा तूलेभ्यः स्वाहा स्कन्धौभ्यः स्वाहा शाखाभ्यः स्वाही पर्णेभ्यः स्वाहा पुष्पेभ्यः स्वाहा फलेभ्यः स्वाहा गृहीतेभ्यः स्वाहाऽगृहीतेभ्यः स्वाहाऽवपन्नेभ्यः स्वाहा शयानेभ्यः स्वाहा शिष्टाय स्वाहाऽतिशि. टाय स्वाहा परिशिष्टाय स्वाहा सशिष्टाय स्वाहोच्छिष्टाय स्वाहा रिक्ताय स्वाहाऽरिक्ताय स्वाहा प्ररिक्ताय स्वाहा सरिक्ताय स्वाहोदि- काय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ( १ ) ॥ ( वनस्पतिभ्यः षट्चत्वारि शत् )। - ·पपा०६अनु.६०) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमाहिता (अश्वमेधगतमन्त्रकथनम् ) इति कृष्णयज़र्षदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तपाष्टके मृतीयप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥ पण बसपादिनः किमेष वा अ' 'दि... उभयोः प्रजापतिरन्यापलि. न्छो वै सहडिन्द्रो ये प. ' . नादः सा विराडसावादि- पोऽवांभूतमा मेऽ मनात. स्याऽज्येताय कृष्णायौषधीम्पो बनस्पतिभ्यो विशतिः ।। २० । प्रज' एजापति छो' हुवे सवाहमोविीभ्यो 'देचत्वारिंशत् ॥ ४२ ॥ हरिः ॐ। इति कृष्णवजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्माष्टके तृतीयः प्रपाठकः॥३॥ . - ( अथ सप्तमकाण्डे तृतीयपपाठके विंशोऽनुकः )। ओषधिहोममन्त्रा एकोनविंशेऽभिहिताः। वृक्षमन्त्रा विशेअभधीयन् । तथा च बालणम्-' वनस्पतिभ्यः स्वाहेति वनस्पतिहोपाजहाति । इति ! पाठस्तु- वनस्पतिभ्य इति । स्कधासि द्वैधीभावसंधयः। एकम्मिका गीदानी- मुपयुक्तादन्यः कालान्तर उपयोक्ष्यमाणः शिष्टः । का नसी नकोपयुक्ता- दन्योऽतिशिष्टः । कर्मान्तरेण्वप्युपयुक्तादन्यः परिशिष्टः। लकव्याहारेऽप्युपयु- कादन्यः संशिष्टः । उपयुज्य त्यक्त उच्छिएः । इरानी पूर्वः फलैजितो रिक्तः । तद्युतस्त्वरिक्तः । सर्वदा तद्दर्जितः परितः। पर्णैरपि वजिनः सरितः। सर्वैः सर्वदा समृद्ध उद्विक्तः । अनुक्तसंग्रहार्थः सर्वशन्दः। एतैनयोविंशति- मन्त्रैर्वनस्पतिहोमाजुहुयात् । अवास्प प्रपाठकस्य विनियोगसंग्रहः- अविवाक्यं तृतीपाये विवीये तु तस्सवः । पलपोदशरात्रोऽसो तृतीयेऽय वर्षके ॥ १॥ १ ख. च सव।

·२६५२,
श्रीममायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- खाणे-
( अश्वमेधगतमन्त्रकपनम् )
स्पाश्चतुर्दशरात्रोऽथ पश्चमेऽयश्च तादशः।
षष्ठसप्तमयोः स्याता दौ पञ्चदशरात्रकौ ॥ ॥
यः सप्तदशरात्रोऽवमष्टमे नवणे पुनः ।
भवेविंशतिरात्रोऽथ दशमे समुदीरितः ॥ ३ ॥
एकविंशतिरावोऽथ मन्त्राः सर्वेऽश्वमेवगाः ।
अवडिष्टावाप्तिमन्त्रा भूतं पर्याप्नयो 11 ॥ ४ ॥
आभूमन्त्रालयो या मे सनुभून-वकाः पुनः ।
चतुर्विंशतिसंख्याः स्युरनिनेत्येवमादयः ॥ ५ ॥
दीक्षाहोमार्थमन्त्रास्तु स्वाहा द्वाविंशनिमः ।
दभ्योऽङ्गमन्त्राः पश्चाशदजि षड्विंशतिस्तथा ॥ ६ ॥
कृष्णा त्रयोविंशतिः स्युमिलित्वा रूपमकाः ।
द्वादशौषधिमन्त्राः स्युस्त्रयोविंशतिरीरिता ॥ ७ ॥
वनस्पतिभ्यो वृक्षाख्यमन्त्रा उक्ताः पपाठके ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माववीरे वेदार्थपकाशे कष्णयजुः-
दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीयप्रपाठके
विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् ।
पुपर्धाश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥
इति श्रीमदिद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य
भीवीरवक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर-
चिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदी नेत्तिरीयसंहिताभाष्ये
सप्तमकाण्डे तृतीयः पपाठकः ॥ ३ ॥

·१.॥ कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता (प्रथमचतुर्विशतिरात्रकथनम् ) (अथ सप्तमाष्टके चतुर्थः पपाठकः) - तत्र प्रथमोऽनुवाकः। हरिः ॐ। गृहस्पतिरकामयत श्रन्में देवा दधीरम्गकोयं पुरोधामिति स एतं चतुर्विशतिरात्रमपश्यत्तमाऽह- रत्तेनायजत ततो वै तस्मै श्रद्देवा अदधतागच्छ- स्परोधां य एवं विद्वासश्चतुर्विशतिराप्रमासते श्रदेभ्यो मनुष्या दधते गच्छन्ति पुरोधा ज्योतिौं- रायारेति व्यहा भवन्तीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्ष गौरमावायु: ( १ ) इमानव लोकानभ्यारोहन्य- भिपूर्व यहा भषन्त्यभिपूर्वमेव संवर्ग लोकमभ्या- रोहन्त्यमत्रं वा एतद्यदछन्दोमं यच्छन्दोमा भवन्ति तेन सत्रं दवा एव पृष्ठरवं रुन्धते पशुञ्छन्दोमै. रोजो व वीर्य' पृष्ठानि पशवश्छन्दोमा ओजस्येष वीय पशुष प्रति तिष्ठन्ति बृहद्रथंतराभ्यां बन्तीयं बाव स्थतरममा बृहदाभ्यामेव । २ अन्त्यों अनयोरेव प्रति तिष्ठन्त्येते वै यज्ञस्योञ्जमायनी सुती ताभ्यामेष सुवर्ग लोकं यन्ति चतुर्विशति- रात्रो मेचति चतुर्विश्शतिग्धमामाः संवत्सरः संवत्सरः मुंवर्गो लोकः संवत्सर एव सुवर्गे लोके प्रति तिष्ठन्त्यथो चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री गायत्री अमवर्चसं गायत्रियैव ब्रह्मवर्चसम रुन्धतेऽति- रात्रावभितो भवतो ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै (३) ।

·श्रीमस्सायणाचार्यविरचितमाम्पसमेता- (माय- (प्रथमचतुर्विशतिराजकपनम् ) (अन्तरिक्षं गौरसागायुरा मामेव पचचत्वारिश्शश्च )। इतिहणवदीयतेसिरीयमंहितायां सप्तमायके चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ ( अथ सप्तमकाण्हे चतुर्थः प्रपाठकः )। ( तत्र प्रथमोऽनुवाकः )। घस्य निश्चसिन वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । नियमे तमह वन्द विद्यातीर्थमहश्वरम् ।। एकविंशतिरावान्तं मामुक्तं तृतीयके । चतुर्विंशतिरावादि चतुर्थेऽथ प्रवक्ष्यते ॥ दौ चतुर्विंशातररात्रौ तयोरायं प्रथमेऽनुशके विधत्ते- बृहस्पतिरिति । । उग कदाचिबृहस्पतिर्देवरिन्दादिभिरविश्वसनीयः सन्म- नस्येवमकामयन-ने देवा मे मदर्थ श्रद्दधीरनयं बृहस्पतिरस्मभ्यं हित इति विश्वास धारयन्तु । ननोऽहं पुरोधां पौरोहित्यमाचार्यत्वरूपं मुख्यत्वं वा गच्छे- पमिनि । ततस्तदुपायं विचार्य शास्त्रमुखन( ण ) चतुर्विंशतिरात्रं निश्चित्य तमनुष्ठाप देवविश्वसनीयः सन्पुरोधां पाप्तवान् । ज्वमन्येऽपि यजमाना एतद- मुष्ठानेन मनुष्यविश्वसनीयाः सन्न, एन प्राप्नन्ति । में कानिचिनहानि विधी ज्यातिौरायुरिति । १२ १२.) । विज्ञया । तावता विवक्षितसं. रूयायाः पूरणात्। तत्र चतुणों व्यहानापानुपू०५ ।। त अभिपूर्वमिति । इतो निर्गनानामामुपजीव सदन्ट्रिोकारोहणम् : अथ पृष्ठपः पडहश्च वा छ-को। पर गाहगतानि दशाहानि विवचे- असत्रं वा इति । पूर्व-द से श्रयताकतुगतामहरू तति- चतुर्विशतिरात्र इति । संख्यासाम्पादधमासदारा संवत्तरं पाप तत्कालीनकर्मानुष्ठानद्वारा स्वर्गे पविनिहन्ति । तथा गायत्रीद्वारा प्रभाव पाप्नुवन्ति । -- ·हो.४अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैनिरीयसंहिता । ( द्वितीयचतुर्विशातिरत्रकथनम् ) अथ पायणीयोदयनीयो विधत्ते- अतिरात्राविति । गाय दारा अलपरसपाप्रुतत्वानपरिपहः । इति श्रीमत्तायणाचार्यविर -- • पीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसहितामाध्ये काण्डे तृतीयपपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ - - -- (अथ सप्तमाष्टक चतुर्भप्रपाठके द्वितीयाऽनुना.) । यथा वै मनुष्या एवं देवा अग्र आसन्तेऽकाम- यन्तावात पाप्मानं मृत्यमपहत्य दैवी सरसद गामेति त एतं चतुर्विश्शतिराप्रपश्यन्तमाऽह- रन्तेनायजन्त ततो वै नेऽवति पाप्मानं मृत्युमप- हत्य दैवी मसदमगच्छन्य एवं विद्वामश्चतु- विशतिरात्रमासतेऽर्तिमेव पाप्मानमाहग्य श्रियं गच्छन्ति श्रीहि मनुष्यस्य १) दैवी मरमज्यो तिरतिरात्रो भवति सुवर्गस्य लोकम्पानख्यास्ये पृष्ठचः पडहो भवति षट्वा तवः मंवत्मरस्तं मासा अधमामा ऋतः प्रविश्य देवी म मदमग- उछन्य एवं विद्वा मश्चतुर्वि तिरात्रमासंते संव- स्सरमेव प्रविश्य वामी समदं गच्छन्ति त्रय- नयमि"शा अवस्वाभान्ति त्रयस्त्रयविशाः परस्तात्रयस्त्रिशरवाभयतोऽवति पाप्मानमपहत्य देवी समद मध्यतः ( २ ) गच्छन्ति पृष्ठानि हिंदेवीस सज्जामि वा एनत्कुर्वन्ति यत्रयस्त्रयस्त्रि- श्शा अन्वश्ची मध्येऽनिरुक्तो भवति तेनालाम्यू- भवानि प्रधान भवनस्याश्छन्दोमा उमाल्यार

·-
-
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमपसमेता- (UARमकाणे-
( द्वितीयचतुविंशतिरात्रकथनम् )
रूपाभ्यां सुवर्ग लोक यभ्यमंत्रं या एतद्यदछन्दोमं
यच्छन्दोमा भवन्ति तेन सत्रं देवता एव पृष्ठेरवं
रुन्धते पशूछन्दोमेरोजो वै वीर्यं पृष्ठानि पशषः
(३) छन्दोमा ओजस्येव वीय पशुषु प्रति
तिष्ठन्ति त्रयंस्त्रयस्त्रिशा अवस्ताद्भवन्ति त्रयस्वय.
निशाः परस्तान्मध्ये पृष्ठान्युरो वै त्रयस्त्रिश्शा
आत्मा पृष्ठान्यात्मनं एव तयजमानाः शर्म नप-
न्तेऽनात्य बृहद्रथंतराभ्यां यन्तीयं वाव रयतरमसौ
बृहदाभ्यामेव यन्त्यों अनयोरेव प्रति तिष्ठन्त्येते
यज्ञस्याअसायंनी स्मृती ताभ्यामेव ( ४ )
सवर्ग लोकं यन्ति पराश्चो वा एते सुवर्ग लोक-
मभ्यारोहन्ति ये पराचानानि पृष्ठान्यपयन्ति प्रत्य-
झडहो भवति प्रत्यवरूढया अथो प्रतिष्ठित्या
उभयोलोकयोद्ध्वात्तिष्ठन्ति त्रिवृतोऽधि त्रिवृ-
तमुप यन्ति स्तोमाना संपत्त्ये प्रभवाय ज्योतिर-
मिष्टोमा भवत्ययं वाव सक्षयोऽस्मादेव तन क्षयान
यन्ति चतुर्विशतिरावो भवति चतुर्विशतिरध-
मासाः मैवस्मर' गप-रः संवर्गो लोकः संवत्सर
एव संवर्ग लोक प्राने तिष्ठन्यथो चतुर्विशत्यक्षरा
गायत्री गायनी ब्रह्मवर्चमं गायत्रियैव ब्रह्मवर्च-
समर्व र.न्धतेऽतिरावावभितो भवतो ब्रह्मवर्चसस्य
परिगृहीत्ये (५) ॥
( मनुष्यस्य मध्यतः पशवस्ताभ्यामेव संवत्सरश्चतुर्विशतिश्च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहितायां सप्तमाटके
चतुर्थप्रपातके दिवायोऽनुवाकः ॥ २ ॥

·प.अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (द्वितीयचतुर्विशतिरात्रकथनम् ) ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठ के द्वितीयोऽनुवाकः)। पथमेऽनुवाके कश्चिञ्चतुर्विशतिरात्रोऽभिहितः । अथ द्वितीयेऽन्यश्चतुर्विश. विरात्रोऽभिधीयते । तमेतं विधत्ते- यथा वै मनुष्या इति । यथा मनु० ॥ हरिद हेतु भूतपापयुक्ता एवं देवा अपि पूर्वमासन् । ते च देवाः कदा १० कामयन्त । पतित्तिर्जीवनोपायो धनसंपत । तदभावोऽवतिः । ता हेतु: पा॥ दारिद्न्यहेतुर्जन्मान्तरकतः पाप- विशेषः । स एव क्ले शहेतुत्वान्मृत्युः । तमेनादृशमवति पाप्मानं मृत्यु केनापि सुकतानुष्ठानेनापहत्य देवसंबन्बिनी संपात पाप्मुयामेति विचार्य चतुर्विशविरा तदुपायं शास्त्रमुखानिश्चित्य त नुष्ठाने। तकलं पाप्ताः। एवं मनुष्या अपि बदनुष्ठानेन दारिद्न्यहेतुपापनिवृत्ति द्वारा देव संवन्धिनी संसद प्राप्नुवन्ति । देवाः सम्पक्सीदन्ति सुखेनावतिष्ठते या निया सा श्रीरेव देवी संसत् । मनुष्या हि श्रियमेव देवसमां मन्यन्ते । वत्र प्रथममहर्षियते- ज्योतिरतिरात्र इति । ज्योतिछामविशेषो योऽयमतिरांवः स एवं प्रथम- महरवेन ज्योतिषा स्वर्गः प्रकाश्यते । अनन्तरभावी नि षडहानि विधत्ते- पृष्ठयः षडह इति । षड्विवैः पृष्ठस्तोनियाद्यः पृष्ठ्यः षडहः स्तोत्री- मुष्ठेयः । षट्संख्याका वस्ने च संभूष संवत्सरी भवन्ति । तं च संवत्सरं बादश मासाश्चतुर्वितिरक्षमासाः षड़तवश्चावयवत्वेन प्रविश्यातिशयेन धनसमृदा सभा पाप्नुवन्ति । मनुष्या अपि तथैव पृष्ठयपडहयुफेन चतुर्विशतिरावण फलं प्राप्नुवन्ति । अथान्यान्यपि षटहानि वियत्ते- त्रयस्रयस्त्रिशा इति । वयमहःक्तृप्तिः सूत्रकारेग - दर्शिता-'सं. सदा चतुर्विशतिरात्रेण स्वर्ग लोके तदन्त्यतिरात्रश्च पिश उक्थ्य आरम्भणी. पत्रिवृद्वा पृष्ठयस्तोमा षडहस्त्रयस्त्रिं शमहरनिरुक्तं यस्त्रिंशं [ निरुक] विणवं दे एकविंशे विणवं त्रयस्त्रिं निह नरुक्तं वयस्त्रिं शमनिरुक्तं पृष्ठयसोमः षडहः प्रत्यतिवृधहरनिरुक्तं ज्योतिटोमो वैश्वानरोऽतिराः। इति । यदिदमतिरामपं प्रथममहः सूत्रेअभिहित तज्ज्योतिरतिरामो भवतीति वाक्येनाऽऽम्नातम् । यता ·२६४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [मिका- (द्वित्यचतर्विशतिरात्रकथनम्) रम्भणीयरूपं द्वितीयमहस्तच्छाखान्तरगतम् । तृतीयमहरारम्पाष्टमान्तः परापः पृष्ठयः पडहः । तत्र षष्ठमहरूायसिंशरूपम् । यश्चाऽऽ( चाऽऽ)दित आरम्प गपनायामष्टममहः । ततो नवपमहरनिरुक्तं जयलिश, पटलिङ्गमन्त्रगान निरुक्तं, वद्विपरीतमनिरुक्तम् । ततो दशममहानरुक्तं प्रयस्त्रिंशम् । त एतेऽष्ट- मनवमदशमा अहविशेष लायोऽस्तावोमागे पतम स्त्र स्त्रिंशाः। तत एका- दशद्वादशत्रयोदशचतुर्द शारू यानि णिक ५ दयात्रिणवरूपाणि मध्य- वनि पृष्ठानी युच्यन्त । तर: डिश १२२॥ अहविशेषालिसंख्पाका: परस्तादू भागे वर्तमान स्त्र विंसा: : : वपु म ( ५ ! ) निरुक्तं तपः। शिम् । तस्मादपरितन नापत्रिंशस्थायुक्तकम् निरुक्तम् ] । सप्तदशसंख्पा- पूरकं दिनमारभ्य वार्षि..दिनपर्यन्तैमावृत्तः पृष्ठयः षडहः । अत एवायं प्रत्य- किति निर्दिश्यते । - ऊपमुन्तिममहलिवृदनिरुक्त ज्योतिरमिष्टोमरूपम् । बत ऊर्ध्वमतिरानान । एव स्थिते सत्येकादशादिचतुर्दशान्तान ध्यवर्तिनोs. हश्चतुष्टपादध, उच्च पे विसंख्याकासायलिशास्तैरुभयतोऽवस्थितैदारि- द्न्यहेतुं पाप्मानमपहत्य देवी मा मध्य : "नी गच्छन्ति । यानि मध्यवर्तीनि चत्वारि पृष्ठारव्यान्यहान्येतान्येवाब देवी संसदित्युच्यते । तस्माकुभयवसायलि. शयुक्तान्यहानि कुर्यादिति विध्युनयः । अथाधोवातषु विष त्रयस्त्रिंशेषु यो मध्यमो यश्चोभ्ववर्तिषु त्रिषु मध्यम- स्तस्योभयविधस्य मध्यमस्यानिरुक्तं विवत्ते- जामि वा इति । य गनुक्रमवानिः सर्वेऽपि रायलिंशा एकविधाः स्युस्त- दानीमनुष्ठातार आलस्यं कुर्वन्ति । तस्मान्मध्ये वर्तमानमहर्विशेषमनिरुतत्वेने- तरस्मानिरुक्तादिलक्षणं कुर्युः । तेन वैलक्षण्येनाऽऽलस्यं परिहनं भवेत् । उभयलोऽवस्थिताना त्रयस्त्रिंशाना मध्यवर्ति चतुर्वहःसु कंचिदिशेष विधत्ते- ऊयानि पृष्ठानीति । रयंतरहदाय कम गतानि पृष्ठस्तोत्राणि निष्पा. दनीयानि तथा चतुशिचतुश्चत्वारिंशाधनकमगवार-उन्दोमा निष्पादनीयाः । यद्यपि विणवैकविंशदपत्रिणवस्वास्वाम्पहानि निष्पाद्यानीति शाखान्तरानुसा. रेण सूत्रेनिहितं, तथाऽप्यत्र वचनबगतपमानादिष के चित्स्तोत्रेषु चतुर्वि- शादयश्छन्दोमा अनुक्रमेण पयोतयाः । एवं साय, | पृष्ठयच्छन्दोमरुक. पाभ्यां स्वर्ग प्राप्नुवन्ति । १ ख. ममनि । २६... च. "स आव। -

·-
तु.२०
उष्णयजुर्वेदीयतैनिरीयसंहिता।
(द्वितीयचतुर्विशतिरामकथनम् )
तमेत पृष्ठप छन्दोमविधि प्रशंसति-
असत्र वा इति । पूर्ववद्यारूपेयम् ।
तान्येतानि मध्यवर्तीनि पृष्ठान्युभयतोऽवस्थितांलयस्त्रिंशांश्च प्रकारान्तरेण
प्रशंसवि-.
त्रयसबनिरक्षा इति । य एतेधोवर्तिनस्त्रयस्त्रिंशा ये चौपरिवर्तिनस्ते
सर्वेऽपि पुसावरतपस्पोरोदेशस्थानीयाः । यानि तु मध्यवर्तीनि पृष्ठानि तानि
जीवात्मस्थानीयानि । ततेोभयविधानुशनेन यजमानाः स्वार्थ शर्म नबन्ते
सुर्ख बन्नन्ति संपादयन्तीत्यर्थः । तच्चानात्य दुःखविनाशार्य भवति ।
उकेषु पृष्ठस्तोत्रेषु पर्यायण सामवयमेव विधत्ते-
बृहद्वयतराभ्यामिति । पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
अथोपाय त्रयोविंशमहविपत्ते--
त्रिवृतोऽधीति । आवृत्तः पृष्ठयः षडहस्त्रयस्त्रिं शादिस्त्रिवृदन्तः । तथा
सवि दाविंशे दिने निवृत्स्तोमः प्राप्नोति । तस्मात्रिवृत्स्तोमयुक्तादोऽप्यध्यूर्व
बयोविंशदिने विवृतमेवानुतिष्ठेयुः । तथा सति त्रिवृत्स्तोमस्य सातत्यादेषां स्तो.
मानां संपत्तिर्भवति । सा च सपत्तिर्यजमानम्य पुत्रादिपभवाय संपद्यते । स च
विवृत्स्तोमयुक्तपिशेषो ज्योतिष्टोमः कार्यः, सप्तसंस्थारूपेऽमिष्टोमे पथपसंस्था-
रूपं कुर्यानिवः ।। अयमेक मनुष्यलोकः सोऽमिष्टोमरूपः क्षपो निशतार्थो
गृहविशेषः । तेनामिष्टोमामुडानेनास्माद्भूलोकवर्तिनः क्षपाद्गृहासयन्ति न वि-
नश्यन्तीत्यर्थः ।
अथ ऋतुगतामहःसंख्यां पशंसति-
चतुर्विशतिरात्र इति । पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
अथोदमनीयमहर्विधते-
भतिरामाविति । पूर्व विहितेन ज्योतिरनिगती भवतीत्यनेन पापणीयेन
सह निर्देषु विवचनम् । वर्णसंख्माया गायत्री साम्याबलवर्षसफलत्वेन वत.
रिग्रहः ।।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयज़र्वे-
दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सनमकाण्डे चतुर्थपपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

·- भीमरसायणाचार्यविरचितमा यसमेता- [सा ( নিহাঙ্গামকথন) अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः । ऋक्षा वा इयमलोमकाऽऽसीरसाऽकामयतोष- धीभिर्वनस्पतिभिः प्र जायेयेति सैतानिश्शतर रात्रीरपश्यत्ततो वा इयमोषधीभिर्वनस्पतिभिः प्रा- जायत ये प्रजाकामाः पशुकामाः स्युस्त एता आसीरन्प्रैव जायन्ते प्रजयां पशुभिरिवं वा अंच. ध्यत्सतां विराजमपश्यत्तामात्मन्धित्वाचायमारु- न्धौषधीः (१) वनस्पतीन्प्रजा पशन्तेनावर्धत स जेमान महिमानमगच्छद्य एवं विद्यारस पता आसते विराजमेवाऽऽत्मन्धित्वाऽनाधम रुन्धते वर्धन्ते प्रजयां पशमिर्जेमान महिमान' गच्छन्ति ज्योतिरतिरात्रो भवति स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै पृष्ठयः षडहो भवति षड्वा ऋतवः पपृष्ठानि पृष्ठैरेवर्तनन्वारोहन्त्यतभिः संवत्सरं ते संवत्सर एव (२) प्रति तिष्ठन्ति त्रयस्त्रिश्शात्रयस्तिश्शमुप यन्ति यज्ञस्य संतत्या अथों प्रजापति त्रयनिसा प्रजापतिमेवाऽऽरभन्ते प्रतिष्ठित्यै त्रिणवो भवति विजित्या एकविसो भवति प्रतिष्ठित्या अयो रुचमेवाऽऽत्मन्दधते त्रिवभिद्भवति पाप्मानमेव तेन निर्दहन्तेऽथो तेजो वै त्रिवृत्तेज एवाऽऽस्मन्द- धते पञ्चदश ईन्द्रस्तोमो भवतीन्द्रियमेवा (३) रुन्धत सप्तदशो भवस्यन्नायस्यावरुद्ध्या अथो प्रैव तेनं जायन्न एकविश्शो भवति प्रतिष्ठिरया अयो रुचमेवाऽऽत्मन्दधते चतुर्षि शो भवति चर्षिगा- - ·- - कामनु.] कमायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २६५१ (त्रिंशद्धात्रकपनम् ) तिरधमासाः संवत्सरः संवत्सरः सुवर्गो लोकः सवरनर एव संवर्गे लोके प्रति तिष्ठन्त्यथों एष वै विवान्निपूवन्तो भवन्ति य एवं विद्वास एता आसते चतुर्विशास्पृष्ठान्यप यन्ति संवत्सर एवं प्रतिष्ठाय (४) देवता अभ्यारोहन्ति त्रयविशा. यनिश्शमुप यन्ति त्रयस्त्रि"शद्वैव देवता देवता- सेब प्रति तिष्ठन्ति त्रिणवो भवतीमे वै लोकास्त्रि- णव एष्वेव लोकेषु प्रति तिष्ठन्ति द्वाकवि शौ भवतः प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवाऽऽत्मन्दधते बहवः पोडशिनों भवन्ति तस्माद्रहवः प्रनास वृषाणो पदेते स्तोमा व्यतिपक्का भवन्ति तस्मादियमांधी- मिर्वनस्पतिमिय॑तिपक्ता (५) व्यतिपज्यन्ते प्रजयां पशमियं एवं विद्वास एता आसतेऽक्लमा वा एते सुवर्ग लोकं यन्त्युच्चावचाह्नि स्तोमानुपयन्ति यदेत ऊर्ध्वाः क्लुप्ताः स्तोमा भवन्ति क्लुप्मा एव सुवर्ग लोकं यन्त्युभयोरेभ्यो लोकयोः कल्पते त्रिश्शदेतानिशदक्षरा विराडने विराइविराजेवा- मायमर्व रुन्धतेऽतिरात्रावभितो भवतोऽमायस्य परिगृहीत्यै (६)॥ (भोपीः संवत्सर एवा प्रतिष्ठाय व्यक्तिकान पश्चाशच ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाटके चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ - - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्पसमेता. [सणे- (त्रिंशदात्रकथनम् ) ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ).. हितीये द्वितीयश्चतुर्विंशतिरावोऽभिहितः । अथ तृतीये विशदात्रोभिधीयते । समेत विधत्ते-- ऋक्षा पा इयमिति । ओषधयो वनस्पतयश्च पृथिव्या लोमानि, तदहित- स्वात्कदाचिदियमक्षा परुषाऽऽसीत् । तत ओषधिवमस्मत्युत्पादन कामयित्वा শিহাগাসাসুদ্যাপামায। কম বয়ান : যমুখী पादयन्ति । समुझपप्राधान्यं परिपन्य प्रत्येकमावास्यविक्षया रात्रीरिति बहु- बचननिर्देशः । अधानप्राप्त्यर्थं तमेव कतुं विधत्ते- इयं वा अक्षुध्यदिति । इयं भूमिरन्नाभावास्कदाचिक्षुधिताऽभूत् । ततस्व- परिहारं विचायतां विशद्रात्रिरूपा विराजपपश्यत् । विशदक्षरताम्याविराट- स्वम् । तां च विराजं स्वमनसि स्थापयित्वा तदनुष्ठानेनानं पाप्मवती । तच्चान, मुदकतृणोदनरूपेण बहुविधम् । तेनौषध्यादीनवर्धयत् । वर्धयित्वा च सर्वत्र पूज्यत्वलक्षणं महित्व च पामोत् । एवमन्येऽपि तदनुष्ठानेन तत्फलं पाप्नुवन्ति । तत्र प्रथममहविधत्ते- ज्योतिरतिरात्र इति । अथानन्तरभावीनि षट्संख्याकान्यहानि विधत्त- पृष्ठयः पडत इति । गतम् । अथाष्टममइविधत्ते- त्रयस्त्रिशादिति । पृष्ठ्यषडहे यदन्तिममहस्तदेतत्रयस्त्रिंशम् ।। तस्मादूर्व पुनस्त्रयस्त्रिंशानुष्ठानेन सजातीयत्वेन यज्ञस्य सा च भवति । अपि च वयनि- शस्य पजापतिना सष्टन्धानपत्वं, तेम नदनुष्ठ निस्तेन प्रजापतिपेवानुतिष्ठन्ति। तच प्रतिष्ठाथै भवति । अथ नवममहर्विधत्ते- त्रिणव इति । अन्यत्र ‘विणवेन स्तोमेन यो लोकेभ्योऽतरान्माणुदन्त । इति भवणात्रिणवो जयहेतुः । अथ दशमहाविधत्ते- एकविश्श इति । अन्यत्र 'प्रतिष्ठा वा एकविरा | विशः । इति श्रवणादुमयमाप्तिः । १५. घ. "ने स। २ न. 'यिनः । रुग्वा एक- ·-- पा मनु०३० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमाहिता । (शिडात्रकथनम् ) मथैकादशमहर्षिधत्ते- भिवृदमिष्टुदिति । अविरेव यत्र स्तूयते सीमिछन् । अतोऽमितामया. सापदाहः । गिवत्सामोत्कान्तिमाप्तिः । अथ द्वादशमहर्विधने- पञ्चदश इति । इन्द्र एव या स्पर्व सोऽयक्तिस्वीपत्तनन्दिपमा अथ प्रयोदशमहर्षियने - सनदश इति । सप्तर लोभस्यानपणाहतुस्वादुमयपीतिः । अथ चतुर्दशमही - एकविश्श हात । पूर्ववव्याख्येयम् । अथ पञ्चदशमहविधत्ते--- चतुर्विश्श इति । संख्यासाम्याइर्धमाससंवत्सरद्वारा स्वर्ग प्रतिष्ठा। अपि चायमहर्विशेषो विषूवान्विविधा सतिः फलोत्पत्तिरिति विस्तद्वानयम् । तस्मा- देव विदित्वाऽनुष्ठातारोऽपि विविधफलोत्पत्तिमन्तो भवन्ति । अथ षोडशमारभ्यैकविंशतिपर्यन्तानि षट्संख्याकान्यहानि विधते- चतुर्विशादिति । प्रतिष्ठाहेतुसंवत्सरात्मकचनुर्विशस्तोमयुक्ताइन में पृष्ठयषडहानुष्ठाने सति पथमसंवत्सरे पतिष्ठा पाण्य यात्वामेरहोमिरारम्प देवताः पामोति । अथ द्वाविंशं दिनं विधत्ते- त्रयलिशादिति । पृष्ठये षडहेऽन्तिम प्रयसिंशपहनस्मादू पुनरपि अपत्रिंशानुष्ठाने ये देवा दिव्येकादश स्थेत्यादिमन्त्रोतास त्रयसिंशसंख्याकास देवतास्वेव प्रतिष्ठिता भवन्ति । अथ प्रयोविंश दिन विधत्ते- त्रिणवो भवतीति । नवसंख्याविषयया वितख्यया तमानत्वालोकत्रये प्रविष्ठा। अथ प्रयोविंशचतुर्विशदिने विधत्ते- द्वावेकविश्शाविति । पूर्ववव्याख्पेयम् । अथ पश्चविंशदिनमारभ्यैकोनविंशपर्यन्तानि पश्चाहानि विधत्ते- पहवः पाशिन- इति । षोडशस्तोत्रयुताः अहविशेषाः पोहशिनः । प बहवो नैरन्तर्येणात्र पश्चैवानुष्ठेयाः । वास्तवापेक्षितसंख्यायाः परिवत्वात् ।

·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [तक्षमाणे- (द्वात्रिंशवात्राभिधानम् ) पस्मात्मजोत्पनिहेतवः षोडशिनोऽत्र बहवोऽनुष्ठितास्तस्मालोके पगातु मध्ये माणः पुंस्वधर्मयुक्ता बहवो दृश्यन्ते । स्वेभ्यः पोडशिभ्य ऊर्ध्वदिनेष्वनुष्ठिना-परस्परविलक्षणान्स्तोमान्पशंतति- यदेते स्तोमा इति। यस्मादेते स्तोमा न्यूनाविकभावेन संकीर्णास्तस्मा- इपिरपि व्यवस्थामन्तरेणौषधीभिर्वनस्पतिभित्र सर्वत्र संकीर्णा दृश्यते । स्तोषम्पविषण वेदनं प्रघंसति- व्यतिपज्यन्त इति । एतास्त्रिंशदात्रीर्येऽनुतिष्ठन्ति तेषां मध्य एकस्प पना अपरस्प पशव एवेति व्यवस्था नास्ति, किंतु सर्वेऽपि प्रजया पशुभिम संकीमा भवन्ति । भर पोहशिष्वहःस्वेकविधस्तोमान्पशंतति- अक्लता वा इति । ये यजमानाः पूर्वेषु दिनेषच्चावचान्परस्परविलक्षणा- स्वोमाननुतिष्ठन्ति ते यजमाना अक्लुप्ता वा इद तावत्तव भोग्यमित्येवं निभ. परहिवा एव स्वर्ग प्राप्नुवन्ति । तस्मात्क्लप्नाः क्लुप्तोभयविधस्तोमानुष्ठानादे- वपजमानार्थ योर्लोकयोोग्यं क्लुप्तं भवति । अथ कतुगतामहःसंख्यां प्रशंसति- त्रिशदेता इति । गतम् । मथान्तिममहविधत्ते- अतिराधाविति । पायणीयेन सह निर्देशाद्विवचनम् । अमापक विधिवाक्ये स्पष्टत्वात्तत्परिग्रह' ! इवि भीमत्सायणाचार्यविरत विवीरे वेदार्थप्रकाशे कृष्णय यजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंक्षित मध्य .मक ण्डे चतुर्थपपाठकेs. तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)। प्रजापतिः सवर्ग लोकमचं देवा येनयेन छन्- साऽनु प्रायुअत तेन नाऽऽप्नुवन्त एता द्वात्रिश्शत रात्रीरपश्यन्वात्रिंशदक्षराऽनुष्टुगानुष्टुभः प्रजा- पतिः स्वेने छन्दसा प्रजापतिमाप्याऽभ्याकर ·- पा०४अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता । (दात्रिंशद्रात्राभिधानम् ) सुवर्ग लोकमायन्य एवं विद्वास एता आसते द्वात्रिंशदेता द्वात्रिंशदक्षराऽनुगा टुभः प्रजा- पतिः स्वनैव छन्दसा प्रजापतिमाप्त्वा श्रियं गच्छन्ति ( १ ) श्रीहि मनष्यस्य सुवर्गो लोको द्वात्रिशदेता द्वात्रिशदक्षराऽनुष्टुग्वागनुष्टुप्स- वमेव वाचमाप्नुवन्ति त वाचो पंदितारों भवन्ति सर्वे हि श्रिय गच्छन्ति ज्योतिगौरायरिति ध्यहा भवन्तीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्षं गोरसावाय- रिमानेव लोकानम्पारोह त्यभिपूर्व व्यहा भवन्त्य- मिपूर्वमेव संवर्ग लांकमभ्यारॊहन्ति बहद्रथंतरामी यन्ति ( २ ) इयं वाव स्थंतरमसौ बृहदाभ्यामेव यन्त्यों अनयोरेव प्रति तिष्ठन्त्येते वै यज्ञस्याज- सायनी ती ताभ्यामेव संवर्ग लोकं यन्ति पराधी वा एते सवगै लोकमभ्यारोहन्ति ये पराचस्व्यहा- पयन्ति प्रत्ययो भवति प्रत्यवरुदया अथो प्रतिष्ठित्या उभयोलोकयोध्योतिधन्ति द्वात्रि शदेतास्तासां यानिशत्रिशदक्षरा विराज विराविराजेवामायमर्थ रुन्धते ये द्वे अहोराने एव ते उभाभ्या रूपाभ्यार सवर्ग लोकं यन्स्य. तिरात्रावमितों भवतः परिगृहीत्यै ( ३)॥ [गच्छन्ति यन्ति विशारा दापिशविश्व ] । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितार्या सप्तमाष्ठक चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४॥ - - ·- भीमायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [वयमाणे- (द्वात्रिशद्रात्राभिधानम्) (अप सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)। तृतीयेऽनुवाके विशदात्रोऽभिहितः । अथ चतुर्थे द्वात्रिंशदावोऽभिधीयते । वमिम विधते- प्रजापतिः सुवर्गमिति । यदा मजापतिः स्वर्ग पामोत्तदा प्रजापति स्वर्ग गच्छन्तं क्यमप्यनु पाप्नुम इवि पन्यमाना देवा येन येन च्छन्दसा युकं यज्ञ. मन्वतिहस्तेन सर्वेणापि नाऽऽन्वन् । ततस्ते देवा द्वात्रिंशदानं तत्सावनवेनानु. ठितवन्तः । तत्संरूपाया अनुष्टभि विद्यमानत्वात्मजापतेश्च मन्त्र जानुष्टुभा सर्व. मदृत्वस्य वापनीने भुवानमानुष्टुभं प्रजापति तदीयेनैव द्वात्रिंशदक्षरेण छ. न्दसा पाप्य स्वर्ग मास्स तत्र भोगान्माप्नुवन्तः । एवमन्येऽपि यजमानास्वद- नुष्ठानेन प्रजापति माप्य तदनुग्रहाच्छिय गच्छन्ति । न चात्र स्वर्गोऽनुक्त इवि शनीयम् । यस्मा मनुष्यस्य श्रीदेवता स्वर्गः । कतुगतामहःसंख्या प्रशंसति- द्वाभिशदेता इति । एताः क्रतुगता रात्रयो द्वात्रिंशत्संख्याकाः । अनु- टुपक्षरसंख्याभी दावनी । अनुष्टुप्च वाग्विशेषरूरत्वादामेव । तस्मादेतदनुष्ठा. नेन वाचं वेदशास्त्रादिरूपां सर्वामपि प्राप्नुवन्ति । सर्वेष्वपि यजमानाः समार- अनाय वाचं वदितुं समर्था भवन्ति । तेन वक्तृत्वेन पूज्यत्वलक्षणां श्रियमपि माप्नुवन्ति । अथाहालि विधत्ते- ज्योतिमौरारिति । यहा इति बहुवचना-बांद्रापेक्षितसंख्यापू. तिस्तावन्तोऽनुष्ठेपाः । भव व नवतरूपया त५॥ 14 याः । ते सर्वेऽध्यानु- लोम्येनानुष्ठेवाः । तथा सत्यनुकमेणैव स्वर्ग प्राप्नुपन्ति । अर्थतेषु सम्वशितिदिनेषु पृष्ठस्तोवार्य सामद्वयमेव पर्यायेण विधते- पृहयंतसभ्यामिति । अथ पातिलोम्येनानुष्ठेयमेकं व्यहं विधत्ते- पराओका सहि। पुषव्याख्येयम् कतुगतदिनसंख्या पूर्व समूहरूपेण प्रशस्वा । इदानी विमज्यः प्रशंसति- द्वात्रिशदेता इति । अब त्रिंशत्संख्यया विराड्सा रानपातिः। उप- रिवनया दिसंख्ययाऽहोरात्ररूपाभ्यां स्वर्गपातिः। अथ प्रत्याशीयोदयनायो विधत्ते- अतिराशाविति । १ख. श्रीरव द। - - ·पा०४ अनु. ५, नरामहिता। (त्रयस्त्रिशद्र कथनम् ) इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते विवीये पदार्थ न क.दो कृष्णयजुर्वे तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये तप्तरकाण्डे चतुर्थ पाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ साथ- - ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके षञ्चमोऽनुपाकः)। द्वे वाव द्वेवसत्रे द्वादशाहश्चैव त्रयस्त्रिशदहश्च य एवं विद्वासनयखिश्शदहमासत साक्षादेव देवता अभ्यारोहन्ति यथा खलु वै श्रेयांनभ्यारूढः कामयते तथा करोति यद्यवविध्यति पापीयान्भ- वति यदि नावविध्यति सदृङ्य एवं विद्वा स- स्वयस्त्रिशदहमासते वि पाप्मना भ्रातृव्येणाऽऽव- तन्तेऽह जो वा एता देवा अग्र आऽहरन् (१) अहरेकोऽभजताहरेकस्ताभिर्वते प्रवाहगावन्य एवं विद्वासंस्त्रयस्त्रिशबहमासते सर्व एवं प्रबाहु- गृध्नुपन्ति सर्व ग्रामणीयं प्राऽऽप्नुवन्ति पश्चाहा भवन्ति पश्च वा ऋतवः संवत्सर ऋतुम्वेव संवत्सरे प्रति तिष्ठन्त्यथा पञ्चाक्षरा पक्तिः पान्तो यज्ञो यज्ञमेवार्य रुन्धते त्रिण्याश्विनानि भवन्ति त्रय इमे लोका एषु (२) एव लोकेषु प्रति तिष्ठ- त्यथो त्रीणि वै यज्ञस्यन्द्रियाणि तान्येवावै रुन्धने विश्वजिद्भवत्यनाथस्यावरुद्ध सर्वपृष्ठो भवति सर्वस्याभिजित्य या द्वादशाहो यत्पुरस्तादवाद- शाह पेयु ना याच मयुरुपदासकैषां वाक् दुपरि दशाहमप यन्त्याप्तामेव वाचमुप यन्ति तस्मादपनि बाचा मावान्तरम् ( ६ : - - ·२६५८ - श्रीमत्सायणाचायविरचितभाष्यसमेता- [समकाण- ( त्रयस्त्रिंशद्रात्रकथनम् ) दशरात्रेण प्रजापतिः प्रजा असृजत यद्दशरात्री भवति प्रजा एव तयजमानाः सृजन्त एता ह वा उडकः शौल्बायनः सत्रस्यधिमुवाच यई- शरात्रो यद्देशरात्रो भवति सत्रस्या अथो यदेव पूर्वेष्वहःस विलोम क्रियते तस्यैवैषा शान्ति- द्वनीका वा एता रात्रयो यजमाना विश्वजित्स- हातिरात्रेण पूर्वाः षोडश सहातिरात्रेणोत्तराः षोडश य एवं विद्वात्रियस्त्रि शदहमासत ऐषा द्वयनीका प्रजा जायतेऽतिरात्रावभितो भवतः परिगृहीत्य (४)॥ ( अहरन्नेष्ववान्तर५ षोडश सह सप्तश च ।। ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां मप्तमाटके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ - - - ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके पञ्चमोऽनुवाकः )। चतुर्थेऽनुवाके द्वात्रिंशदावोऽभिहितः। अथ पश्चमे त्रयस्त्रिंशदात्रोऽभिधीयते । तमिमं विधत्ते- द्वे वाव देवसः इति । देवाना पिये सो दे एय योऽयं द्वादशाहो यश्चायं प्रयस्त्रिंशदहः, एतयोरुभयोरतिपीतिः । एता प्रीति ज्ञात्वा येऽनुतिष्ठन्ति ते वि- लम्बमन्तरेणैव देवताः पाप्नुवन्ति । न केवलं देवतापाप्तिः किंतु पापव्यावृत्ति- रपि । तत्र कश्चिद्व्यतिरेकदृष्टान्तः-पथा लोके श्रेयाराजामात्यादिः प्रशस्तः पुरुषो राज्यमभ्यारूढः पुनरप्याधिक राज्यं कामयमानस्तथा कसैवि यादृशेन सामभेदाधुपायेन तद्राज्यान्तरं प्रसिध्यति तादृशं करोति । यधवविध्यति तस्मि- नुपाये प्रमाद्यति तदानीं पापीयान्भवति पूर्व विद्यमानमपि श्रेष्ठयमपगच्छतीत्यर्थः। पदि नावविध्यति न ममायति तदापि सदृङ्भवति पुर। यादशः श्रेयान्पश्चा- दपि नादृश एव भवति । पूर्व राजति व्यवहरन्तः पाणिनः पश्चादपि राजेत्येव ·- ११.४ अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता। (प्रयाशद्रोत्रकथनम् ) व्यवहरन्ति न तु तस्मादुत्कृष्टः कश्चिद्व्यवहारस्तास्मिन्विद्यते । सोऽयं व्यतिरे- कदृष्टान्तः । इह तु पूर्व विद्यैश्वर्यादिसंपन्मा अपि मनुष्या यजमानास्त्रयस्त्रिं- शहात्रस्य महिमानं जानन्तोऽनुष्ठाय देवस्वपानिपतिबन्धकपापरूपेण भ्रातृव्येण वियुक्ताः सन्तः पूर्वसिद्धान्मनुष्यत्वादप्पधिकं देवत्वं प्राप्नुवन्तीति विशेषः । पुनरपि प्रकारान्तरेण पशंसति- अह जो वा इति । अहानि भजन्तेऽनुतिष्ठन्तीत्यहांजः। तादृशा देवा एतास्त्रयाशिसंख्याका रात्रीः संपादितवन्तः । कथमिति तदुच्यते-एको देव एकमहरन्वतिष्ठत् । पुनरप्येको देवोऽन्यदहरन्वतिष्ठन् । एवं त्रयस्त्रिंशत्संख्याका देवास्तत्संख्याकान्यहान्यन्वतिष्ठन् , ताभिरनुष्ठिताभी रात्रिभिरेव ते सर्वेऽपि देवाः प्रबाहुगा वन्समं यथा भवति तथा समृद्धि प्राप्नुवन्, न त्वेकोऽपि तन्मध्ये समृद्धिविकलः । एवं यजमाना अपि मर्वे साम्येन समृद्धि प्राप्नुवन्ति । सैव समृद्धिः स्पष्टी क्रियते-पर्व ग्रामणीय ग्रामस्वामित्वं प्राप्नुवन्ति । अथाहानि विधत्ते- पश्चाहा भवन्तीति । ज्योतिर्गौरा युरिन्येवंविधो द्विरावृत्तस्यहो द्वितीय- ज्योतिक्विर्जितः पश्चाहः । तादृशाश्च पश्चाहा यावन्तोऽपेक्षितास्तावन्तोऽनुष्ठेया। इह तु चतुभिरक्षित संख्यापूरणाच्चत्वारो विधीयन्ते । हेमन्तशिशिरयोरैक्यात्प. श्वसंख्याका मतवस्तवारेण संवत्सरे प्रतितिष्ठनि । किंच पश्चसंख्यया पङ्कि. द्वारेण पझं प्राप्नुवन्ति । पायणीयोदयनीययोरतिरात्रयोर्मध्यमे चातिरावे शस्त्राणि विवत्ते - भीण्याश्विनानीति । आश्विनेन शस्त्रेणोपलक्षितान्यहानि बीण्यनुष्ठेयानि । तेन लोकत्रये प्रतिष्ठिता भवन्ति । किंच यज्ञस्येन्द्रियस्थानानि सवनानि त्रीणि, तान्यपि प्राप्नुवन्ति । अन्यदहर्विधत्ते- विश्वजिादीत । विश्वजयहेतोरनहेतुत्वं सुलभम् । तमेव विश्वजित विशिनष्टि- सर्वपृष्ठ इति । रथंतरवृहदानीनि पटसंख्याकानि पृष्ठानि सर्वांण्यपि य. स्पासौ सर्वपृष्ठः । तेन सर्वमपि फलं भवति । अथान्यान्यहानि विधत्ते- वाग्वै द्वादशाह इति । बहुविधस्तोत्रशस्त्रोपेतत्वावादशाहो वारूपः । - । - - ·- - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [७सक्षमकाण्डे- ( त्यानेशदात्रकथनम् ) तथाविधं द्वादशाहं पद्युक्तेभ्योऽहो-पः पूर्वमनुतिष्ठेयुस्तदानीं तवत्यानां स्तोत्र- शस्त्राणामनुक्तत्वादनाप्नामसंपूर्णी वाचमुपेयुः प्राप्नुयुः । तेषां यजमानानां वागु- पक्षयशीला स्यात् । तस्मादुक्तेभ्योऽहोभ्य ऊर्य द्वादशाहमनुतिष्ठेयुः। तस्मादाप्ता संपूर्नामेव वाच प्राप्नुवन्ति । यस्मादूर्वभागे वाररूपस्य द्वादशाहस्यानुष्ठान तस्मात्कारणान्नाभेरुपरिष्टान्मुखेन वयं वाचा वदामः । अब द्वादशाह शब्देन प्रायणीयोदयनीयौ वर्जयित्वाऽवशिष्टस्य दशरात्रस्य विषक्षा दर्शयति- अवान्तरं वा इति । अवान्तरं वै द्वादशाहस्यावयवभूतेनैव दशरात्रेण पुरा कदाचित्पजापतिः पजा असृजत । अतो यद्यत्र दशरात्रो भवेचदा तेन यजमानाः पजाः सृजन्ते । तमेव दशरावं पुनः प्रशंसति- एता ह वा इति । उदको नामतः, स च शुल्बस्यापत्यभूतः। एतस्य सत्रस्याङ्गभूतो योऽयं दशरात्रोऽस्त्येतेन कृत्स्नस्य सत्रस्यैतामृद्धिं फलमुदत उवाच । अतो यदि दशरात्रोऽनुष्ठीयते तर्हि कृत्स्नसमृद्धिस्तेन भवति । अपि च पूर्वेष्वह.सु यदेवाङ्ग विकलमनुष्ठीयते तस्य सर्वस्यैषा दशरानानुष्ठितिरुपश- महेतुर्भवति । इदानीं योऽयं विश्वजित्सर्वपृष्ठो विहितस्तस्य स्थानविशेष विधत्ते- व्यनीका वा इति । अनीकं सेना, द्वे अनीके सेनारूपे यासां रात्रीणां ता दयनीकाः, सेनाद्वयसमाना इत्यर्थः । तत्र प्रायणीयातिरावेग सह पयः पश्चाहाः षोडश पूर्वभाविन्यो रात्रय एका सेना। उदयनीयेनातिरात्रेण सहैक: पश्चाहो दशरावं चेत्युत्तरभाविन्यः, एताः षोड ग रात्रयो द्वितीया सेना । विश्वजियजमानस्थानीयत्वादुभयपार्श्ववर्तिन्योः सेनयोर्मध्येऽवस्थितो राजेव सप्त. दशसंख्यापूरके मध्यमदिने पयोक्तव्यः । एवं विदित्वा तुमनुतिष्ठतां यजमानानां बहुपुत्ररूपा बहुकन्यकारूपा च द्विविधा पजा सर्वतो जायते । अथ मायणीयोदशनीयौ विव-- अतिरावाविति इति श्रीमत्सायणाचा पर नते पावर धपकाशे कृष्णयजुर्वे- दीय तिरी महिन "प्न4 105 चतुर्थप्रपाठक - वाकः ॥ ५॥ -- १ सं. घ च दाऽनन ।

·२६३१ पा.१ अनु.६] कृष्ण यजुर्वदीयतैत्तिरीयसचिता । (पत्रिंशद्वात्रकथनम् ) ( अथ सप्तमाष्ट के चतुर्थप्रपाठके षष्ठेऽनुवाकः )। आदित्या अंकामयन्त सुवर्ग लोकर्मियामेति ते संवगै लोकं न प्राजानन्न सुवर्ग लोकायन्त एत पत्रिशदात्रमपश्यन्तमाऽहरन्तेनायजन्त ततो वै ते सुवर्ग लोकं प्राजानन्त्सुवर्ग लोका- यम्य एवं विद्वासः पत्रिशदात्रमासते सुवर्गमेव लोकं प्र जानान्ति सुवर्ग लोकं यन्ति ज्योतिरति- रात्र' ( १ ) भवति ज्योतिरेव पुरस्तादधते सुव- गस्य लोकस्यानख्यात्यै षडहा भवन्ति षड्वा ऋतर्व ऋतुष्वेव प्रति तिष्ठन्ति चत्वारों भवन्ति चतम्रो दिशो दिक्ष्वेव प्रति तिष्ठन्त्यसंत्रं वा एत- यदछन्दोमं यच्छन्दमा भवन्ति तेन सत्रं देवता एव पृष्ठेरव॑ रुन्धते पशून्छन्दोमैरोजो वै वीर्य पृष्ठानि पशवश्छन्दोमा ओजस्येव ( २ ) वीर्य पशुष प्रति तिष्ठन्ति षट्त्रिशदात्रो भवति षट्- त्रिश्शदक्षरा बृहती बार्हताः पशवो बृहत्यैव पशु- नव रुग्धते बहती छन्दमा स्वाराज्यमाश्नुता- श्नुवते स्वाराज्य य एवं विद्वाश्मः षट्तिश्शदात्र- मासते सुवर्गमेव लोकं यन्त्यतिरात्रावमितो भवतः सुवर्ग लोकस्य परिगृहीत्य ( ३) ॥ ( अतिरात्र ओजस्येव षट्तिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहितायां सप्तमाष्टक चतुर्थप्रपाठक षष्ठोऽवाकः ॥ ६॥ - - -- ·श्रीमस्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सप्तमकाणे- ( एकोनपश्चाशनावकथनम् ) ( अथ सप्तमाटके चतुर्थपपाडके षष्ठोऽनुवा)। पश्चमेऽनुवाके त्रयलिंशदावोऽभिहितः । अथ षष्ठे षट्त्रिंशदावोऽभिधीयते । । तमेतं विधते. भादित्या अकामयन्तेति । पुरा कदाचि सदित्याः स्वर्ग लोकं गन्तुकामा मार्गमप्यज्ञात्वा स्वर्ग न प्राप्ताः । ततस्सदुपाय विचार्य षट्त्रिंशदान निश्चित्य वदनुष्ठानेन मार्गमवगत्य स्वर्ग प्राप्ताः । ९ मन्येऽपि यजमानाः स्वर्ग माप्नुवन्ति । पायणीयमहधिचे- ज्योतिरतिरात्र इति । अथोत्तराणि कानिचिदहानि विवचे- षडहा भवन्तीति । ज्योतिर्गोंगयुरायुगौ ज्योतिरिक्ष वमेको अभिप्लवः षडहः। वादशाः षहहा यावन्तोऽपेक्षितास्ताव-तोऽनटेयाः । तेषां संख्यां विधत्ते- चत्वार इति । चतुर्भिः षडहैरत्रापेक्षिता संख् । पूर्यते । अथ पृष्ठयः षडहश्चत्वारश्छन्दोमा इत्येवंविधं द्वादशाहस्य दशरात्रं विधत्ते- असत्रं वा इति । पूर्ववद्व्याख्पेयम् । ऋतुगतामहःसंरूषां प्रशंसति- पत्रिशद्रात्र इति । पशूनां वाहतत्वं चयनब्राह्मणे स्पष्टपाम्नातम्- 'छन्दासि पशुष्वाजिमयुस्तान्बृहत्युदजयत्तस्मादार्हताः पशव उच्यन्ते' इति । किंच, छन्दसां मध्ये बृहती स्वाराज्यं पाप्तवती । तस्मादेतदनुष्ठायिन इह स्वाराज्यं पाप्य परत्र स्वर्ग पाप्मुवन्ति ॥ अयोदयनीयं विधत्ते- अविरात्राविति । पायणीयेन सह निर्देष्टु द्विवचनम् । स्वर्गहेतुत्वस्य वि- धिवाक्ये स्पष्टत्वात्तत्परिग्रहः ॥ इवि भीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे छष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाटके षष्ठोऽनुवाकः॥ ६ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः । वसिष्ठो हतपत्रोऽकामयत विन्देय प्रजामभि ·- - भपा. अनु०७) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( एकोनपश्चाशदात्रकथनम् .) सौदासान्मवेयमिति स एतमेकस्मानपञ्चाशर्मपश्य- समाऽहरायजत ततो वै सोऽविन्दत प्रजामभि सौदासानभवन एवं विद्धाश्र्स एकस्मानपञ्चाशमा- संते विन्दन्ते प्रजाममि भ्रातृव्यान्भवन्ति त्रयस्त्रि. वृतोऽमिष्टोमा भवन्ति वस्यैव मुख५ सर श्यन्ति दर्श पञ्चदशा भवन्ति पश्चदशो वज्रः ( १ ) वज्र- मेव भ्रातृव्येभ्यः प्र हरन्ति पोडशिमदशममहभ- वति वर्ज एव वीयं दधति द्वादश सप्तदशा भव- म्स्यन्नाद्यस्थावरुद्ध्या अथो प्रेव जीयन्ते पृष्ठयः पडहो भवति षड्वा ऋतवः षट्पृष्ठानि पृष्ठेरेवर्तन- न्वारोहन्स्यूमिः संवत्सरं ते संवत्सर एव प्रति तिष्ठन्ति द्वादशैकवि'शा भवन्ति प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवाऽऽत्मन् ( २ ) धते बहवः षोडशिनों भवन्ति विजित्यै षडाश्विनानि भवन्ति षड्वा ऋत ऋतुम प्रति तिष्ठन्त्यूनातिरिक्ता वा एता रात्रय ऊनास्तर न पश्चाशदतिरिक्तास्तद्य- यसीरष्टाचत्वारि शत ऊनाच्च खलु वा अति- रिक्ताच्च प्रजापतिः प्राजायत ये प्रजाकामाः पशुकोमाः “युस्त एता आसीरन्प्रैव जायन्ते प्रजया पशुभिर्वैराजो वा एष यज्ञो यदॆकस्मानपश्चाशो य एवं विद्वा स एकस्मानपञ्चाशमासते विराज- मेव गच्छन्त्यन्नादा भवस्यतिरावामितो भवतोऽ. नार्यस्य परिगृहीत्यै (३)॥ - - ·श्रीमरसायणाचायविरचितभाष्यसमेता- [सप्तमकाण:- ( एकोनपश्चादशद्रात्रकथनम् ) ( वजे आत्मन्जया द्वाविशतश्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताया सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः )। पष्ठे षट्त्रिंशद्रात्रोऽभिहितः । अथ सप्तम एकोनपश्चाशदात्रोऽभिधीयते । समेत विधचे- वसिष्ठो हतपुत्र इति । विश्वामित्राशापेन हतेषु पुत्रेषु पजां शत्रुक्षयं च कामयमानो वसिष्ठस्तदुपायत्वेनैकस्मानपश्चाशं निश्चित्य तदनुष्ठानेन प्रजा लब्ध्वा सौदासानभ्यभवत् । सुदासस्य पुत्राः सौदासास्ते च वसिष्ठस्य शत्रवः। वसिष्ठवद्यजमाना अपि तदा व प्रजा लन; भ्रातृव्यानभिभवन्ति । अथाहानि विधत्ते- त्रयस्त्रिवत इति । विवृत्म्तोमयुक्ता अमिष्टोमरूपा अहर्विशेषात्रयः कर्तव्याः । 'त्रिवृतमेव वज्र संभत्य भ्रातृव्याय प्रहरनि । इति श्रुत्यन्वरात्रि. धूपन्य वजस्य मुखमनेम तीक्ष्णी कुर्वन्ति । अथान्यानि कानिचिदहानि विधते- दश पञ्चदशा इति । पञ्चदशस्तोमयुक्ता अहरिशंषा दशसंख्याकाः फरव्याः। ' त पञ्चदशस्तोपो मध्या उतृणत् ' . । ।। हिंसाहेतुत्वश्र. पणात्पश्चदशस्य वज्रत्वम् । अथान्यदहविधत्ते-- पोडशिमदिति । षोडेशिस्तोशयुक्तं दशराजस्य दशमविवाक्पमेकमहः कार्यम् । तेन पूर्वोते वज्रे वीर्य स्थापयन्ति । भधान्यानि कानिचिदहानि विधत्ते-- द्वादश सप्तदशा इति । सप्तदशस्तोमयुक्ता अहर्विशेषा द्वादशसंख्याका: कार्याः । सप्तदशस्ता स्योदरभागजन्यत्वादन्नहेतुत्वम् । सप्तदशाक्षरस्य पजा- पतिरूपत्वाच्च प्रजाहेतृत्वम् । अथ षट्सख्याकान्यहानि विधत्ते-- पृष्ठयः षडह इति अथान्यानि कानिचिद न यत्ते- - १. घड च ·। पा०४अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २६६५ ( सवत्सरसत्रदीक्षाकालः) द्वादशैकविश इति एकविंशस्तोमयुक्ता अहर्विशेषा द्वादश कर्त- व्याः। एकविंश नं १ ष्ठाहेतुत्वं कान्तिहेतुत्वं चासकदुक्तम् । अथान्यानि कानिाच हानि विनते- बहवः पोडाशिन इति । पोडेशिस्तोत्रयुक्ता अहविशेषा यावन्तामसिना- स्तावन्तः कार्याः । अब विभिरपेक्षितसंख्यायाः पूरणात्रयः कार्याः । एतत्क्रतुगतेषु षट्स्वहःस्वाश्विनशस्त्रं विधत्ते- षडाश्विनानीति । एकोनपश्चाशद्रूपं स्तौति- ऊनातिरिक्ता वा इति । अस्मिन्क्रती विद्यमाना एता रात्रय ऊनाश्चा- तिरिक्ताश्च भवन्ति । कथमिति तदुच्यते--यद्यस्मात्कारणादेकानपश्चाशदेकया राव्या वर्जिता पश्चाशत्संख्या तस्मादेता ऊनाः। यद्यस्मात्कारणादष्टाचत्वारिं- शत्संख्याया अधिकास्तस्मादतिरिक्ताः । पजापतिः पुरा क्वचिदूनादल्पावीर्या- स्मौढशरीररूपाः पजा अजत । क्वचिच्चातिरिक्तादधिकादाकाशादेरुत्तरोत्तर- न्यूनान्वाय्वादीनसजत । तस्मादूनातिरिक्तरूपोऽयं कतुः पशस्तः । पूर्व विधिवाक्येभिहितं फलमुपसंहरति- ये प्रजाकामा इति । कतुगतामहःसंख्यां प्रशंसति- पैराजो वा इति । चतुष्व॑हर्दशकेषु, दशसंख्यासद्भावामुख्यं वैराजस्वम् । पश्चमस्य दशकस्यैकेन न्यूनत्वेऽपि वैराजस्वमुपचरितुं शक्यम् । न वा एके. माक्षरेण च्छन्दासि वियन्ति न द्वाभ्याम् ' इति श्रुत्यन्तरात् । ओ वैराज- स्वादनपाप्तिः। पायणीयोदयनीयौ विधत्ते- अतिरात्राषिति । उक्तन्यायेनानहेतुत्वादनपरिग्रहः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तृतीयमपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥ - - ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठकेऽटमोऽनुवाकः) संवत्सराय दीक्षिष्यमाणा एकाष्टकायाँ दीक्षे. १ क. घ. ड. च. डशीस्तो। ३३४ ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता.. [७सप्तमकाण्डे - ( सवत्सरसत्रदीक्षाकाउ.) रनेपा वै संवत्सरस्य पत्नी यदेकाष्टकैतस्यां वा एष एता रात्रि वसति साक्षादेव संवत्सरमारभ्य दीक्षन्त आतै वा एते संवत्मरस्याभि दीक्षन्ते य एकाप्टकायां दीक्षन्तेऽन्तनामानाबूतू भवतो व्यस्त वा एत संवत्मरस्याभि दीक्षन्ते य एकाष्टकायां दीक्षन्तेऽन्तनामानावत् भवतः फल्गुनीपूर्णमासे दीक्षेरन्मुखं वा एतत् ( १ ) संवत्सरस्य यत्फ- ल्गुनीपूर्णमासो मुखत एव संवत्सरमारभ्य दीक्षन्ते तस्यैकैव निर्या यत्सांमध्ये विध्वान्त्सपद्यते चित्रा. पूर्णमामे दीक्षेरन्मुखं वा एतत्संवत्सरस्य यच्चि- त्रापूर्णमामो मुखत एव मंवत्सरमारभ्य दीक्षन्ते तस्य न का चन निर्या भवति चतुरहे पुरस्ता- पौर्णमास्यै दीक्षेरन्तेषामेकाष्टकायाँ क्रयः सं पद्यते तेनैकाष्टकां न छम्बटकर्वन्ति तेषाम् (२) पूर्वपक्षे सुत्या मं पद्यते पूर्वपक्षं मासा अभि मं पद्यन्ते ते पूर्वपक्ष उर्त्तिष्ठन्ति नानुत्तिष्ठत ओषधयो वनस्प- तयोऽनूतिष्ठन्ति तान्कल्याणी कीर्तिरत्तिष्ठत्यरा- त्सुरिमे यजमाना इति तद्नु सबै राध्नुवन्ति (३)॥ ( एतच्छम्पटवन्ति तेषा चतुषिशच्च ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाटके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठ केऽष्टमोऽनुवाकः )। सप्तमेऽनुवाक एकोनपश्चाशदावोऽभिहितः । अथाष्टमादिषु चतुष्यनुवाकेषु संवत्सरसत्रमभिधीयते ।

·। 211०४ अनु०.] कृष्णयजुर्वनीयतैत्तिरीयमंहिता। ( संवत्सरसत्रदीक्षाकालः) तत्राष्टमेऽनुवाके संवत्सरसत्रस्य दीक्षाकालं विधत्ते-- संवत्सरायेति । ये यजमानाः संवत्सरसत्रार्थ दीक्षिष्यन्ते ते यजमाना एका- एकायां माघकृष्णाष्टम्यां दीक्षां कुर्यः । येयमेकाष्टकाभिमानिनी देवता सेयं संवत्सराभिमानिनो देवस्य पत्नी । एकाष्टकाया अभिमानिदेवतारूपत्वं गर्भधार- णादवगम्यते । तथा चाग्निकाण्डे मन्त्र आम्नायते-' एकाष्टका तपसा तप्य- माना जजान गर्भ महिमानपिन्द्रम् । इति । संवत्सरस्य पतित्वं चान्यत्र मन्त्रा. न्तरेणाऽऽस्नातम्- 'एकाष्टका तपसा तप्यमाना संवत्सरस्य या पत्नी दुदहे पपीना। इनि । एष संवत्सराभिमानी देव एतां माघाणाष्टमी रात्रि समिप्येतस्यामेकाष्टका देवतायामेव वति । अतस्तत्र दीक्षा कुर्वन्तो यजमाना मुख्यमेव संवत्सरमारभ्य दीक्षितवन्तो भवन्ति समेतं पक्षं दयित्वा पक्षानरं विधत्ते-- आतै वा एत इति । ये यजमाना पाटकायां दीक्षन्ते ते यजमानाः संव- स्तरसत्रस्याऽऽर्तमभि विनाशमभिदय दीक्षन्ते । तत्रायं हेतु:--पुष्य ( पौष ) माघरूपावृत्ववयवी संवत्सरस्यान्त इत्येत नामधारिणौ । तयोः शिशिरतुरूपत्यात् । तेन चर्तुना पूर्वसंवत्मरस्य समाप्त मात्पौषपौर्णमासीमारभ्य फाल्गुनपौर्णमास्याः पाचीनः कालः संवत्सरस्यान्तः । किं चै काष्टकायां दीक्षमाणाः संवत्सरस्य व्यस्त- मभि विपर्यासमभिलक्ष्य दीक्षन्ते । आदी हि दीक्षा कर्तव्या । अयं च संवत्स- रस्थानः कालः । ऋत्ववयवयारेकयोरुक्तन्यायेनान्न नामोपेनत्वान् । तस्मादुत्त- रफल्गुनीयुक्ते पूर्णमासे दीक्षां कुर्युः । तस्य च भाविसंवत्सरोपकादिनत्वात् । एतदेवाभिमेत्याऽऽधानब्राह्मणे समाम्नातम् ---' उत्तरयोरादवीत । एषा वै पथमा रात्रिः संवत्सरस्य । यदुत्तरे । फल्गुनी । ' इति । एतमपि पक्षं दूषयित्वा पक्षान्तर विधत्ते--- तस्यैकैव निर्येति । तस्य फल्गुनीपूर्णमासदीक्षापक्ष स्यैकैव निर्या वक्ष्यमाण एक एव दोषः, न तु पूर्वोक्तातत्वव्यस्तत्वदोषौ । कोऽसावेको दोष इति स उच्य- ते-समीचीना अतिवर्षणक्षमा मेघा यस्मिन्वर्षौ सोऽयं संमेघः । तस्य संबन्धी पत्यासन्नः कालः सांमध्यः अस्मिन्काले विषवानहः(?) संपद्यते । तथा हि विष्. वानिति संवत्सरस्य मध्यवर्ती मुख्योऽहविशेषः । ततः पूर्वे षण्मासाः । उत्तरे च ष- मासाः। तयोरुभयोर्मासषट्कयोर्मध्ये सोऽहर्विशेषः कर्तव्यः। अत्र च फल्गुनीपूर्ण- -- ·२६६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- समकापडे- ( संवत्तरसत्रदीक्षाकाला) मासमारभ्य द्वादश दक्षिा द्वादशोपसदश्चानुष्ठायोत्तरदिने प्रथममासोपक्रमः कार्यः। सक्ष सति चैत्रशुद्धनवम्यामुपकमो भववि । आश्वयुजशुखाष्ठम्यां मासषद्कं समान्य नवम्यां विष्वान्कार्यः। स च वर्षों: प्रत्यासन्नः। भाद्रपदपौर्ण- मास्यां वर्षों समाप्ते सत्यनन्तरमासवर्तित्वात् । अवो वर्षतुसमीपे विषुवद्दि - मसंपत्तिपरिहाराय चित्रानक्षत्रयुक्तायां पौर्णमास्पां दीक्षा कर्तव्या । सोऽपि वसन्तर्तुमध्यपातित्वात्संवत्सरस्य मुखमेव । अतो मुखत एवाऽऽरम्भः छतो भवति । एवं सति कार्तिकशुद्धनवम्यां विषूवान्संपद्यते । तच्च दिनं वर्षोंर्दूर- वति । अतो वृष्टि शङ्काया अभावाद्विसम्मेणानुष्ठातुं शक्यत इति तस्य पक्षस्य न कोऽपि दोषोऽस्ति । अथ गुणविशेषमवलोक्य पक्षान्तरं विधत्ते-- चतुरहे पुरस्तादिति । माघपौर्णमास्याः पुरस्ताच्चतुरहे शुक्लैकादश्यां दीक्षे. रन् । तथा सति माघकृष्णसप्तम्यां द्वादशदीक्षाणां समाप्तत्वात्तदनन्तरवर्तिन्या- मेकाष्टकायां सोपक्रयः संपद्यते । तथा सत्येकाष्टकाया अप्युपयुक्तत्वात्संवत्सर- पत्नीत्वेन मुख्यामेतां न च्छम्बट्कुर्वन्ति निष्पयोजनां न कुर्वन्ति । ततः संव- सरपल्याः सत्कार एको गुणः । अथ गुणान्तरं दर्शयति-- तेषां पूर्वपक्ष इति । तेषामेकाष्टकायां कयमनुतिष्ठतां यजमानानां तद्दिनमा- रभ्यानुष्ठीयमाना उपसदश्चैत्र शुद्ध चतुथ्यों संपद्यन्ते । तत उत्तरदिने क्रियमाणा सुत्या शुक्लपक्ष एवो कान्ता भवति । तत आरभ्य सर्वेऽपि पासाः शुक्लपक्षमेवा- भिलक्ष्य समाप्यन्ते । तेषु समाप्तेषु ते रुविणोऽपि पूर्वपक्ष एवं सत्रादुत्तिष्ठन्ति । उत्तिष्ठनम्तान्यजनानाननु भूम्यामोषधयो वनस्पतयश्च सत्कर्मानुष्ठानसामा- दुद्भवं गच्छति । तदुद्भवे सति तान्यजमानाननु पुरा कीर्तिमत्तिष्ठति । कीदृशी कीर्तिरिति सोच्यते--इमे यजमाना अरात्सुः ममृति न येतादृशी कीर्तिः । सरकय पानमनु सर्वे पाणिनः समृदा भव । न सत्कर्मानुष्ठानेन भूमौ सर्वसस्याभिवर्धनात् । तस्मादी । गुण घि १६ पाप सक्कादश्यां दीक्षे- त्ययमेव मुख्यः पक्षः। अत्र मीमांसा ॥ पठाध्यायस्य पश्चमपादे दशमाधिकरणे चिन्तितम्- ·अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( दीक्षोपसत्कथनम् ) गवामयन उक्ता तु या काचित्पूर्णिमाऽधवा । चैत्री माध्युन काचित्स्यादविशेषात्मशंसया ॥ चैत्री स्यात्कय एकाष्टकायामित्युपवर्णितम् । माघकृष्णाष्टमी वेकाष्टकाऽनो माघपूर्णिमा ॥ गवामयने भूयते-' चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दीक्षेरन्तेषामकाष्टकायां क्रयः तपद्यते । इति । पौर्णमास्याः पूर्वस्मिश्चतुरहे दीक्षेरन्नेकादश्यां दीक्षामारभेत । तथा सति पौर्णमास्या उपरितने सप्तमे दिने द्वादश दीक्षाः पूर्यन्ते । तत उप. रितन्यामष्टम्यां सोमाय इत्यर्थः । तत्र विशेषस्यादृष्टत्वाद्या काचित्पूर्णिमेत्येक: पक्षः । 'चिधापूर्णमासे दीक्षेरन्मुखं वा एतत्संवत्सरस्य पच्चित्रापूर्णमासः । इति प्रशस्यमानतया चैत्री पौर्णमासीति द्वितीयः पक्षः । याज्ञिकसमाख्यया माघकृष्णाष्टम्येकाष्टका । तत्र सोमायसंपत्तये माध्याः पौर्णमास्याः पूर्वस्यामे- कादश्यां दीक्षाऽऽरब्धव्या ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठकेs- टमोऽनुवाकः ।। ८ ॥ - ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः)। सुवर्ग वा एते, लोकं यन्ति ये सत्रमुपयन्त्य- भीन्धत एव दीक्षाभिरात्मानर अपयन्त उपसद्भि भ्यिां लोमा द्यन्ति द्वाभ्यां त्वचं द्वाभ्यामस. वाभ्यां मासं द्वाभ्यामस्थि द्वाभ्यां मज्जानमा- त्मदक्षिणं वै सत्रमात्मानमेव दक्षिणां नीत्वा सु- वर्ग लोकं यन्ति शिवामनु प्र वपन्त ऋद्ध्या अथो रघीयामः सवर्ग लोकमयामेति (१) ॥ ( सुवर्ग पश्चाशत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ - ·भीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसो- (समका- (प्रायणायामप्रथमाहाभिधानम् ) (अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके नवमोऽनुवाकः)। भष्टमे संवत्सरसत्रस्य दीक्षाकाल उक्तः । अथ नवमे दीक्षा उपसदमो. ज्यन्ते । वा उभयी विधत्ते- सुवर्ग वा एत इति । सत्रानुष्ठायिन. वर्ग गच्छन्ति । अतस्तयोग्यतायै स्वदीक्षामिरात्मानं स्वदेहमभीन्धत एव सर्वतो ज्वलयन्त्येव । उपसद्भिस्तु अप- पन्चे स्वदेहं पचन्ति । तस्माद्दीक्षा उपसदश्चानुष्ठेया इति विध्युनयः । यद्यपि दादशाहविकृतित्वेन पाप्तास्तथापि विकृतिलिङ्गत्वाय स्तुतये वा तदनु- बादोऽस्तु । अथ विभज्य प्रशंसां कुर्वस्तासामुभम विधानां द्वादशत्वं पकटयति- द्वाभ्यां लोमेति । द्वाभ्यां दिनद्वयानुष्ठेयाभ्यां दीक्षाभ्यामुपसद्भयां च स्व- कीयं लोग हविरर्थमवद्यन्ति । अनन्तरभाविनीभ्यां द्वाभ्यां त्वचमवद्यन्ति । एवं रकमांसास्थिमजसु योजनीयम् । यदेतत्सत्र तदेतदात्मदाक्षिणं वै स्वशरीरमेव वर दक्षिणा, नत्वन्या गवादिरूपाऽस्ति । तस्मात्स्व शरीरमेव दक्षिणारूपेण नीत्वा स्वर्ग प्राप्नुवन्ति पदुक्तं सूत्रकारेण- सर्व चेद्वपनकाले सशिखानि वपन्ते ' इति, तदेत. हिषने- शिखामनु शखामनुलक्ष्य प्रकर्षण वपन कुर्युः । तत्र मृतत्वमू- पाणां केशानामपर ध्यै भवति । अपि च के भाररहिता रघीयांसो लघुवराः सन्नः ५१ .प्नुयामेयनेनाभिप्रायेण सशिखं पनं कुर्युः ॥ इति श्रीमत्सा । ग! वार्यविरचिने पारबीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्टे चतुर्थपपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ - ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाक )। ब्रह्मवादिनों वदन्त्यतिरात्रः परमो बनकतूनां कस्मात्तं प्रथममप यन्तीत्येतद्वा अमिष्टामं प्रथम. मुप॑ यन्त्यथोक्थ्यमर्थ पोड िनमपितामनुपू- ·२६७१ - पा०४अनु०१० कृष्णयजुर्वेदीयतेचिरीयसंहिता । ( प्रायणीयान्या हाभिधानम् ) वमेवैतद्यज्ञऋतूनुपेत्य तानालभ्यं परिगृह्य सोममे- बैतन्ति आसते ज्योतिष्टोमं प्रथममुप यन्ति ज्योतिष्टोमो वै स्तोमानां मुखै मुखत एवं स्तोमान्न युञ्जते ते ( १ ) सश्स्तता विराजमभि सं पद्यन्ते द्वे चर्चावति रिच्यते एकया गौरतिरिक्त एकयाऽऽयुरूनः मुंवर्गा वै लोको .. रूवि. रासवर्गमेव तेनं लोकं यन्ति पं.र दिवा भवति रथंतरं नक्तमित्यहिब्रह्मवादिनः केन तद- जामीति सौभरं तृतीयमवने ब्रह्मसान बृहत्तन्म- ध्यतो दधति विधत्ये तेनाजामि (२)॥ ( त एकान पश्चाशच )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैनिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ - 1 ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाकः )। नवमे दीक्षा उपसदश्चताः । अथ दशमे पायणीयाख्यं प्रथममहरुच्यते । तदेतद्विधत्ते- ब्रह्मवादिनो वदन्तीति। गावाख्यः कः सोऽयं यज्ञक्रतूनां परमः सोमयागरूपा ये कावस्तेष । अग्निष्टोम उक्थ्यः षोडश्य- तिरात्र इत्येतस्य तदीयक्रम । 'स्य च प्राथम्यम् । प्रजननं ज्योति- रित्यनुवाके तस्मादाहप॑४ यज्ञः इत्याम्नातम् । एवं सत्यनिष्टोम परित्यज्य चरमभाविनमतिरावं कस्मात्कारणात्सो प्रथमममनुतिष्ठन्तीति ब्रह्मवा- दिनां मनः । तत्राभिज्ञ पन मुत्तरमाहुः--नात्राग्निष्टोमः परित्यक्तः । अत्रानि- टोमोक्थ्यषोडश्यतिर मुत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वगमितत्वात् । द्वादशस्तोत्रपग्निष्टो- ममन्तर्भाव्य पुनः स्तोत्रत्रयाधिक्येनोक्थ्यः संपद्यते । समन्तर्भाव्य पुनरेकस्तो- बाधिक्येन षोडशी संपद्यते । तमन्तव्य पुनस्त्रयोदशस्तोत्राधिक्येनातिराधा ·. - २६७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [समकाण्डे- ( मासगताहकथन) संपद्यते । अतः सत्रिणोऽतिरावमनुतिष्ठन्तीनि यदेतद्वा एतस्मिन्सोमानुष्ठानेऽग्नि- टॉम प्रथममनुतिष्ठन्ति, अथोक्थ्यषोडश्यतिरावान्, जदतदनुपूर्वमेवानुक्रमेणैव यज्ञक्रतुनुपेत्यानुष्ठात निश्चित्य तान्क्रतू नुकम्, परितः स्वीकृत्य ततः सर्वत्र सोममेव पिवन्तः सत्रिण आसते । र । निष्टोमपरित्यागाभावादतिरावरूपं ज्योविष्टोम प्रथममनुतिष्ठेयुः । स हि ज्योतिष्टाको ज्योतिर्गौरायरित्येतनामकानां स्तोमानां ऋतूनां मुख सदृशः । तस्मान्मुखत एवाऽऽरभ्य स्तोमान्क्रतून्सत्रिणः प्रयुञ्जते । गोष्टोमायुष्टोमाभ्यां पूर्वभावित्वं ज्योतिष्टोमस्य प्रकारान्तरेण पुनः प्रशंसति- ते सश्स्तुता इति । ज्योतिष्टोमे स्तोत्रगता य ऋग्विशेषाः सन्ति ते संस्तुताः सन्तो विराजं दशसंख्यामेव पाप्नुवन्ति न तु न्यूना नाप्पधिकाः । इतरयोस्तु गोष्टोमायुष्टोमयोर्दै ऋचावतिरिच्यते, दशसंख्या न पाप्नुतः । तत्क- थमिति तदुच्यते-एकपर्चा गोष्टोमो दशसंख्याया अतिरिक्तः आयुष्टोमस्त्वेकया न्यूनः । तस्माद्विरारूपत्व ज्योतिष्टोमस्य पाशस्त्ये हेतुः । किंच भासकत्वा- ज्ज्योतिष्टोमः स्वर्गलोकात्मको विराङ्पः । तस्मादुभयथा पशस्तेन तेन ज्योति. टोमेन स्वर्ग लोकं प्राप्नुवन्ति । अथास्मिन्नतिरात्रसंस्थे ज्योतिष्टोमे सामविशेष विधत्ते-- रथंतरं दिवति । दिवा पृष्ठस्तोत्रं रथतरं गीयते, नक्तमपि राधिपर्यायेषु रथंतरं गीयते, तत्तदानीमालस्य भवति । तादृशालस्यपरिहारः केनान्येन साम्ना भवतीति ब्रह्मवादिनां प्रश्नः । तत्राभिज्ञा उत्तरमाहुः--सौभराख्यं यदम्पत्ता- मास्ति तत्ततीयसवने बलसामत्वेन गेयम् । तच्च बृहत्पौढं, तदेतद्ब्रहबर्थतरयो- रुभयोर्मध्ये स्थापयन्ति । तच्च यज्ञस्य धृत्यै सं द्यते । नेन विजातीयसाम्नाऽ. लस्यपरिहारो भवति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थ - पाठक दशमोऽनुवाकः ।। १०॥ (अथ सप्तमायके चतुर्थप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः )। ज्योतिष्टोमं प्रथममुप यन्त्यस्मिन्नेव तेन लोके प्रति तिष्ठन्ति गोष्टोमं द्वितीयमप यन्त्यन्तरिक्ष एव ·पपी० अनु०११) कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसहिता । (मासगताहकथनम् ) तेन पनि तिष्ठन्त्यायटोनं तती यमप यन्त्यनुमिन्नेव तेन लाके प्रति तिष्ठन्तार्थ चाव ज्योतिरन्तरिक गौरसावायुर्यदेतान्त्स्तामानुपयन्त्येष्वेव तल्लोके। सत्रिणः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति ते सस्तता विराजम् (१) अभि सं पंद्यन्ते द्वे चर्चावति रिच्येते एकया गौरतिरिक्त एकयाऽऽयरूनः संवर्गों वै लोको ज्योतिरूविराजमेवा रुन्धते ते न क्षुधाऽऽति- माउंन्याधुका भवन्ति क्षुत्संबाधा इव हि सत्रि. गोऽभिटोमावभितः प्रधी तावुक्थ्यो मध्ये नभ्यं तत्तदेतत्परियविचकं यदेतेन ( २ ),षडहेन यन्ति देवचक्रमेव समारोहन्त्यरिश्चै ते स्वस्ति समश्नुवते पडहेने यन्ति षडवा ऋत ऋतष्वेव प्रति तिष्ठ- न्स्यभयतोज्योतिषा यन्त्यमयत एव संवर्ग लोके प्रतितिष्ठन्तो यन्ति द्वौ पडहाँ भवतस्तानि द्वादशा. हानि सं पंद्यन्ते द्वादशो वै पुरुषो दे सक्थ्यौ द्वौ पाइ आत्मा च शिरं चत्वार्यानि स्तनों द्वादशौ (३) तत्पुरुषमन पर्यावर्तन्ते त्रयः षडहा भवन्ति तान्यष्टादशाहानि सं पद्यन्ते नवान्यानि नवान्यानि नव वै पुरुषे प्राणास्तत्प्राणाननु पर्या- बर्तन्ते चत्वारः षडहा भवन्ति तानि चतुर्विशति- रहानि सं पंद्यन्ते चतुर्वि शतिरर्धमासाः संवत्सर- स्तस्संवत्सरमर्नु पर्यावर्तन्तेऽप्रतिष्ठितः संवत्सर इति खल वा आवैषीयान्प्रतिष्ठाया इत्येतावद्वै संवत्स- ·२०७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [६षटकाडे- (मासगताहकथनम् ) रस्य प्रारमणं यावन्मासो मासिमास्येव प्रतिति- हन्तो यन्ति (४)॥ ( विराजमेतेन द्वादशावतावद्वा अष्टौ च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः॥ ११ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः )। दशमे पायणीयमहरुक्तम् । अथैकादशे मासगतान्युच्यन्ते । सत्रादौ तावत्रीण्यहानि विधत्ते- ज्योतिष्टोमामिति । ज्योतिष्टोमगोष्टोमायुष्टोमा एकाहविशेषाः । एतरेवा- नुलोमप्रतिलोमगौरभिप्लवः षडहः संपद्यते । तस्मिन्षडहे पूर्वभागवर्तिनोऽनुलो. मगवा एतेऽनुष्ठेपाः । क्रमेणैतैर्लोकत्रये प्रतिष्ठा भवति । ज्योतिरादीनां भूरादि- रूपत्वादेतेषां त्रयाणामनुष्ठानेन सत्रिणो लोकत्रये प्रतिष्ठिताः सुखेन व्यवहरन्ति। पूर्वस्मिन्ननुवाके प्रथमदिनेऽनुष्ठेयः पायणीयाख्योतिरावरूपो ज्योतिष्टामो विहितः । इह तु तृतीयदिनेऽनुष्ठेयोऽग्निष्टोमात्मको ज्योतिष्टोम इति विशेषः । तस्पैवस्यामिष्टोमरूपस्य ज्योतिष्टोमस्य प्राथम्यं पूर्वोक्तातिरात्रवत्पशंसति- ते सश्स्तुता इति । ज्योतिष्टोमस्य स्तोत्रियागतसंख्यया विराट् संपत्ती विराण ऊपत्वात्ते सत्रिणः क्षुधा संपादितामात न प्राप्नुवन्ति । किं त्वक्षो- धुकाः सर्वदा क्षुद्रहिता भवन्ति । सत्रिणामनुष्ठानप्रयासबाहुल्यात्मायेण ते क्षु- संपादितनावयुका इव भवन्ति । तस्मातवां क्षसरिहारयोगविराट्संपत्नियको ज्योतिटोम एव पथममनुष्ठेयः । इदानीमुक्कैयोतिरादिभिरनुलोमपतिलोमगौनिष्पन्नमभिउब पडहं रथ वक- रूपक्लप्त्या विषचे- अमिष्टोमावभित इति । लोके रथचक्र फलकत्रयेण निष्पाद्यते । तत्र पावर्तिनी फलके प्रधीइत्युच्यते । प्रकर्षेण धीयो धार्यो मध्यालकमा पा- मिति प्रधी । मध्यफलकं तु नभ्यमित्युच्यते नाभिस्थानीयत्वात् । एवं च सत्पत्र चक्ररूपस्याभिष्टवषडहस्पाभितो वर्तमानावाद्यन्वदिनयोरनुष्ठेयो ज्योतिःशमामि. धेयौ यावमिष्टोमो तावुभौ प्रधी । ये च मध्यतिनो गौरायगौरित्येतनामान उक्थ्यरूपाचत्वारः कववस्वे सर्व मिलित्वा मध्ये स्थिवं नभ्यं वद्भवति । तदेत- ·पा.४अनु.११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( मासगताहकथनम् ) इभिप्लबपडहरूपं परियत्पुनः पवर्तमानं देवचक्रमित्युच्यते । यतेन देवचक- रूपेण पडहेन यजमाना अनुष्ठानं निष्पादयेयुस्तर्हि ते पजमाना देवचकमेव समारोहन्ति । तच्चाऽऽरोहणमरिष्टयै हिंसारहित्याय भवति । हिंसारहिताच वे स्वस्ति समश्नुवते क्षेमं पाप्नुवन्ति । पुनरपि पढहं प्रशंसति- पहहेनेति । तस्य षडहस्यानुलोमपतिलोमरूपत्र्यहात्मकत्वं विधचे- उभयतोज्योतिषेति । ज्योतिर्गौरायुरित्येवमानुलोम्ये सत्यादौ ज्योतिः, आयुरॊज्योतिरित्येवं प्रातिलोम्पे सत्यन्ते ज्योतिः । एवमुभयतोज्योतिषा षडहे-- मानुष्ठाने सति स्वर्गपवेशकाले फलावसानकाले च प्रतितिष्ठन्तोऽवज्ञारहिताः सन्तः संचरन्तिः। तस्य च षडहस्य द्विरावृत्ति विधत्ते- द्वौ पडहाविति । सक्थिशब्देन श्रोणीद्वयमुच्यते । बाहुशन्देनांसदयम् । आत्मा मध्यदेहः । शिर. प्रसिद्धम् । हस्तौ पादौ च मिलित्वा चत्वार्यङ्गानि । ववो दौ स्तनौ द्वादशसंख्यापूरको । तथा सत्येवं द्वादशाहानि पुरुषमनुसृत्य पर्यावृत्तानि भवन्ति । तस्प च पडहस्प तृतीयामावृत्ति विधत्ते- प्रयः षडहा इति । पूर्वाभ्यां द्विरावृत्ताभ्यां सह वित्वम् । अष्टादशाना- मना देधा विभागे सति नवसंख्यया नवच्छिद्रगतपाणाननुसृत्य पडहास्त्रयः पर्यावृचा भवन्ति । अवाऽऽक्षेपसमाधानमुखेन सर्वमासानुष्ठानं विधत्ते- चत्वारः पडहा इति । संख्याद्वारेणार्धमासद्वारा संवत्सरमनुसत्य चत्वारः पडहाः पर्यापत्ता भवन्ति । अत्र मासपूरणाय पृष्ठयः षडहोऽध्याहर्तव्यः । अत एवं छन्दोगा आपनम्ति-'यदेष पृष्ठयः षडहो भवति वीर्य एवान्ततः पति- विष्ठन्ति । इति । अथ पूर्वाभिस्तिसभिरावृत्तिमिः सह चतुर्थीमावृत्ति विधत्ते- प्रतिष्ठितः संवत्सर इति । पूर्वोक्तन्यायेन मास एकः प्रतिष्ठितो न संव. स्तरः, वस्योकप्रतिष्ठाहेतोर्मासायिस्त्वादत्यन्ताधिकरवादित्येव केपिच्चोद्यवा- दिन आहुः। अबैतदुत्तर-मासो ब्राह्मणं पूर्वोक्तरीत्या मासस्य प्रतिपादक मालवावं यावदस्ति एतावदेव संवत्सरस्य पतिपादकं बालणं, नवितोधक ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेवा- काहे- ( अश्वमेघाङ्गमम्बकथनम् ) किरिभवनमस्ति । अनेनैव प्रकारेण प्रतिमासमनुतिष्ठम्तो पपमानास्वस्लिस्व. स्सिन्मासि प्रतितिष्ठन्तः कमेण संवत्सरं यन्ति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णय. र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वादशोऽनवाकः)। मेषस्त्वा पचतैरवतु लोहितग्रीवश्छागैः शल्म. लिवृद्ध्या पर्पो ब्रह्मणा प्लक्षो मेधैन न्यग्रोधश्च- मसैरुदम्बर ऊर्जा गायत्री छन्दोभिनिवृत्स्तोमैर- वन्तीः स्थावन्तीस्त्वाऽवन्तु प्रियं त्वा प्रियाणां पर्षिष्ठमाप्यांना निधीनां त्वा निधिपतिर हवामहे वसो मम (१)॥ ( मेषः षट् िशत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहितायां सप्तमारके चतुर्थप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके द्वादशोऽनुवाकः )। एकादशे संवत्सरगतेषु सर्वमासेष्वहानि विहितानि । अथावशिष्ठमनुवाके. बश्वमेधाङ्गमन्त्रा उच्यन्ते । क :- मेल प्त्वा पचरवत्विति पर्यनो क्रियमाणे पाव्यानि जुहोतिपदि । मेपम्वा पचतरिते । अविजानौ मुख्यः पुमान्यो मेषोऽस्ति सोय पचतेहविष्टवन पचन : क्षुद्रर्गवा नैः सह हेऽश्व (प? । एवमुत्तरेणापि मन्त्रेषु त्वामवस्वित्यनुषञ्जनीयम् । अजज नो योऽयं मुख्यो बस्तो गहिवपीप: सोऽयमन्यश्छागैः सह त्वामवतु । शल्मलिरत्युन्नतो वृक्षविशेषः । स च सकी- यया वृक्या सह त्वामवतु । पर्णः पलाशवृक्षः । स च स्वाभिमानिना असणा ·•मनु.] कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसहिता। (मधमेधानमन्त्रकथनम् ) जम्मेवा सह स्वामवतु । प्लक्षो पजियेषु मुख्यो वृक्षः । स प मेधेन पर्छन बहलामातु । पयोधश्मसहेतुक्षः । स च स्वकाशमसैः सह स्वामवतु । पदुम्बरः पतियः । स बोजा स्वकीयफलेन स्वामवतु । गायत्री चाम्पैसिटुना- विपन्दोमिः तह स्वामवतु। विवृत्स्तोमश्चान्पैः पञ्चदशादिस्वोमैः सह त्वाववतु। वनामिग्वैरपाम्पाख्या आहुतीर्जुहुयात् । कस:-'वा दक्षिणाम्केशपक्षानुद्मथ्य सयोन्मसस्य दक्षिणानत्नाना ना: सिम्मिरमिधूम्बत्पतिः प्रदक्षिणमश्वं धुवन्त्यः परियन्त्यवन्तीः स्पेवि । इति । भर वाम्देन राजपल्पः परामृश्यन्ते, वासां मरुतत्वात् । मृतमय पवि पलामिः क्रियमाण एष उपचारः। अवन्तीः स्थति। ताः पत्न्यः परस्परं संबोध्य वदन्ति-हे राजपरम्पो भूपावन्दीः स्थावस्य पालयियः स्थ । हेऽश्व त्वापवन्तीः पालपिम्पः पल्यो:- पातु रक्षन्तु । मम वसो वासयितस्तादृश हेऽश्व प्रियाणां मध्ये विषियं तो हवाइ भाडयामः । आप्यानां कामपाप्तिहेतूनां मध्ये वर्षिष्ठमविशयेन पूर्व तां हवामहे । वथा निधीनां शङ्खपद्मादीनां मध्ये निधिपतिमत्यन्तपकिस्म निधः पाउपितारं त्वां हवामहे ॥ इति श्रीपरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे. दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२॥ ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः )। कूप्याभ्यः स्वाहा कूल्याभ्यः स्वाहा विक. यभ्यिः स्वाहाऽवट्याभ्यः स्वाहा खन्याभ्यः स्वाहा इरयाभ्यः स्वाहा सूधाभ्यः स्वाहा सरस्याभ्यः स्वाहा वशन्तीभ्यः स्वाहा पल्वाभ्यः स्वाहा वष्याभ्यः स्वाहाऽवष्याभ्यः स्वाहा हानीभ्यः स्वाहा पृष्पाभ्यः स्वाहा स्यन्दमानाभ्यः स्वाहा १ख च. स्वकीयैश्च । २ ख. व्यान्वित । - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [varमकाहे- ( সদাক্বাথৰৰ) स्थावराभ्यः स्वाहा नादेयीभ्यः स्वाहा सैन्य वीभ्यः स्वाहा समुद्रियाभ्यः स्वाहा सर्वाभ्यः स्वाहा (१)॥ (कुप्पोम्यश्चत्वारिश्शत् )। पति कृष्णयजुर्वेदीतत्तिरीयसंहितायां सप्तमाडके चतुर्थप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः॥१३॥ . ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके प्रयदशोऽनुवाकः )। अपाम्यहोममन्त्रा द्वादशेऽभिहिताः । अथानुवाकद्वयेनापी होमा उज्यन्ते । वथा च बायणम्---' कूप्याभ्यः स्वाहादयः स्वाहेत्यपाइ होपारजु- होति... इवि। तब प्रथमानुवाकमन्त्रानाह- कृप्याभ्यः स्वाहेति । कूपे भवाः क्या आपः। नदीपूरणेन कूले वीरे भवाः कूल्याः। विकरे भूविवरे भवा विकयाः । अवटे गर्ने भवा अवस्याः। खननेन निष्पन्नाः खन्याः। हृदे भवा हयाः । सूदे पङ्के भवाः सूयाः । तरति भवाः सरस्पाः । वेशन्ते भवा वैशन्त्यः । पत्र कूल्यादौ पुनः पुनरापो विशन्ति तरत्या इत्यर्थः । पल्वलेऽत्यल्पजलाशये भवाः पल्वल्याः। वर्षे भवा बप्पाः । वर्षनरपेक्ष्यण भूमाववस्थिता अवाः । प्रवाहम्वनिसहिता हादुन्यः । भवरपापजन्याः पृष्वाः । प्रवाहरूपाः स्पन्दमानाः । एकवावस्थिताः स्थावरा। मां भवा नादेव्यः । सिन्धौ पुनदे भवाः सैन्धव्यः । समुद्रे भवाः समुदिया। अनुकसंग्रहार्थः सर्वशब्दः ॥ इति भीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे रुष्णयजुर्वेदीय- वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सममकाण्डे चतुर्थपपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ - ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)। अभ्यः स्वाहा वहन्तीभ्यः स्वाहाँ परिवह- म्तीभ्यः स्वाहा समन्तं वहन्तीभ्यः स्वाहा शीघ्र ·३६७५ पा.४अनु०१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (अश्वमेघाहमन्त्रकथनम् ) वहन्तीभ्यः स्वाहा शीमें वहन्तीभ्यः स्वाहोत्रं वहन्तीभ्यः स्वाहा भीमं वहन्तीभ्यः स्वाहाऽम्भौ- भ्यः स्वाहा नभौभ्यः स्वाहा महोभ्यः स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (१)॥ ( अन्य एकान विश्शत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके चतर्थप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः )। तस्मिन्नेवापां होमे द्वितीयानुवाकगतान्मन्त्रानाह- अभ्यः स्वाहेति । उदकजातिमात्रयुक्का आपः। प्रवाहरूपा वहन्यः । परिमण्डलरूपा आवर्तगताः परिवहन्त्यः । भूमेः समतलत्वेन सर्वतो गच्छन्त्या समन्तं वहन्यः। निम्नाधिक्येन शीघं वहन्त्यः । ईषनिम्नत्वेन शीम शोभनं पथा भवति तथा वहन्त्यः । पर्वतावादध उग्रं वहन्त्यः । दृश्यमानमकरादिजी. बोपेता भीमं वहन्त्यः । अम्भोनभोमहः शन्दैलोकत्रयगता आप उच्यन्ते । 'अब वै लोकोऽम्भाशसि । 'अन्तरिक्ष वै नभास' ' असौ वै लोको महाशंस ' इति ब्राह्मणेनोक्तत्वात् । पूर्वानुवाकोतपिशतिमन्त्रैरेतदनुवाकोकैहा- दशमन्वैध राबावन्नहोमाः कर्तव्याः । तेषामेव मन्त्रविशेषपयुको होम इति व्यवहारः॥ इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवी वेदार्थपकाशे कृष्णयावे. दीयवैचिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ (अथ सप्तमाष्ट के चतुर्थप्रपाठके पञ्चदशे ऽनुवाकः )। यो भन्न जिघारसति तमभ्यमीति वरुणः । परी मन परः श्वा । अहं च स्वं च वृत्रहन्स भूव सनि । आ । अरातीवा चिदद्रियोऽने नौ ·भीमस्सायणाचार्यविरचिनभाष्यसमेता- [काणे- ( अश्वमेघाङ्गमन्त्रकथनम् ) शूर मसतै भद्रा इन्द्रस्य रातयः । अभि क्रत्वेन्द्र भूरध ज्मन्न ते विव्यङ्महिमान रजासि । स्वेना हि वृत्र शवसा जघन्थ न शत्ररम्त वि. विधा । (१) (विविवे च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके चतर्थप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥ १ ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः)। पूर्वयोरनुवाकयोरपा होममन्त्रा उकाः । अथास्मिञ्चपहारोऽभिधीयते । कल्प:--'यो अन्तिमिति सैधकेण मुसलेन पोश्चलेपः शुनः महरवि इति । पाठस्तु-- यो अर्वन्तमिति । योऽयं धा जले स्नप्यमानमर्वन्त स्वयमपि जले प्र- विश्य हन्तुमिच्छति । धान जलाधिपतिरुणोऽभ्यमीवि सर्वतो रोममत्वं करोवि। परो मत इति । कल्प:-'तमश्वस्पायस्पद पास्यति परो मतः परवि' इति । परः वा प्रबलोऽयं वा परो मोऽस्तु परस्ताद्गत्वा मृतो भवतु । कल्प:-'अहं च त्वं च वृत्रहनिति ब्रह्मा यजमानस्य हस्वं गृहावि, पवि। पाठस्तु- अहं च त्वं चेति । हे वृत्रहन्वैरिहन्तृत्पनेन्द्रसमान पजमान वंगाई मला च सनिभ्यो बहुभ्यो अभेम्पो बहुविधद्रव्पलामसिदप आ गभूब सवः समुत्को भवाव । हेद्रिवः पर्वतसदृशो वोऽस्यास्तीत्पादिमानिन्धःन साविवस्तिद्रूप है यजमान शूर शैपितेन्द्रस्य देवाविपर्भद्रा रावणः कल्या- गानि फलदानानि नावावामुभावनुमसते, अनुमन्यन्वामङ्गी कुर्वन्तु । कारणे नौ, अरानीवा, रातिहपिदनि वद्युको रातिमन्तौ तबहिनावरातिमन्ती, वावेवा. रावीवा, चिद्यद्यप्पावा हविदानरहिवी तथापीन्द्रदचानि फलान्यावां स्या- गच्छन्वित्पर्थः ·पा०४अनु०१६] कृष्णयजुवेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) कल्प:-' आभि कत्वेन्द्र भूरध मनित्यध्धयुर्यजमानं वाचयति । इति । पाठस्तु-- अभि कत्वेन्द्रेति । हे इन्द्र परमैश्वर्ययुक्त यजमान क्रत्वाऽनेन कतुनाs. भिभूः शत्रुमाभिभूतवानसि । अधानन्तरं ज्मन्नस्या भूमौ, नकारान्तस्य ज्मन्श- म्दस्प भूभिनामसु पठितत्वात् । तस्या भूमौ ते त्वदीयं महिमानं रजांसि जगह- अकानि चरितानि च न विव्यक्कश्चिदपि विवेक्तुं न समर्थः । त्वं तु स्वेन शवसा स्वकीयेन बलेन वृवं जघन्थ शत्रु हतवानसि । स तु शयंधा युद्धेन तेऽन्तं त्वदीयं नाशं न विविदन्नैव लन्धवान् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थमपाठकेऽ- पश्चदशोऽनुवाकः ।। १५ ॥ - - ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठक घोडशोऽनुवाकः । नमो राक्षे नमो वरुणाय नमोऽश्वाय नमः प्रजापतये नमोऽधिपतयेऽधिपतिरस्यधिपतिं मा कुर्वधिपतिरहं प्रजानां भूयासं मां धेहि मयि धे- मुपाहताय स्वाहाऽऽलब्धाय स्वाहा हुताय स्वाहा (१)॥ ( नम एकानविगत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके पाडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ -- ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठ के षोडशोऽनुवाकः )। पश्चदशे शुनः प्रहारोऽभिहितः । षोडशे यव्याख्यो होमोऽभिधीयते । तथा च ब्राह्मणम्-'नमो राज्ञे नमो वरुणायेति ययानि जुहोति । इति । पारस्तु- नमो राज्ञ इति । राजां सोमः । इतरे पसिद्धाः । अधिपतिशम्देन धर्म ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- (सप्तमकाण्डे- ( अश्वमेघाङ्गमन्त्रकथनम् ) देवतोच्यते । 'धर्मो वा अधिपतिः । इति ब्राह्मणेनोक्तत्वात् । हे धर्मदेव त्व- मधिपतिरसि मामप्यधिपति कुरु । त्वत्प्रसादादहं प्रजानामधिपतिर्भूयासम् । मां धेहि प्रजानामाधिपत्ये स्थापय । मयि च ताः प्रजाः पालनीयत्वेन स्थापय । तैरेतैः षड्भिर्यव्यनामकैरन्नहोमाञ्जहुयात् । उपासतायेत्यादिमन्त्राणां त्रयाणां कालविशेषे होमो ब्राह्मणे श्रूयते----' उपाहताय स्वाहेत्युपारुते जुहोति । आलब्धाय स्वाहेति नियुक्ते जुहोति । हुताय स्व.हेति हुते जुहोति ' इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माववीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप पाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठक सप्तदशोऽनुवाकः)। मयोभूतो अभि वांतूम्रा ऊजैस्वतीरोषधीरा रिंशन्ताम् । पीवस्वतीजीवधन्याः पिबन्त्ववसाय पद्धते रुद्र मृड । याः सरूपा विरूपा एकरूपा यासाममिरिष्ट्या नामानि वेद । या अङ्गिरस- स्तपसेह चकुस्ताभ्यः पर्जन्य महि शमै यच्छ । या देवेषु तनुवमैरयन्त यासा" मोमो विश्वा रूपाणि वेद । ता अस्मभ्यं पय॑सा पिन्व॑मानाः प्रजावतीरिन्द्र ( 1 ) गोठे रिरीहि । प्रजापतिर्म- छमेता रराणो विश्वदेवैः पितृभिः संविदानः । शिवाः सतीरुप नो गोष्ठमाऽकस्तासां वयं प्रजया स५ संदेम । इह धृति. स्वाहेह विधुतिः स्वाहेह रन्तिः स्वाहेह रम॑तिः स्वाहा महीमू षु सुत्रामा. णम् (२)॥ ( इन्द्राष्टाविशच )। - ·पा.४ अनु०१७] कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयमंहिता। (अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ (अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके सप्तदशोऽनुवाकः)। षोडशे यव्याख्यो होमोऽभिहितः । सप्तदशे गव्याख्यमन्त्रोमोऽभिधीयते । तथाच ब्राह्मणम्-- मयोभूर्वा तो अभि वातूला इति गव्यानि जुहोति इति । तब प्रथमामाह- मयोभूति इति । मयोभूः सुखस्य भावयिता वातो वायुरुला अभि- सर्वा गा अभिलक्ष्य वातु नसरतु, अतिवातेनोपद्रवं मा करोतु, किंतु मन्दवा- तेन गवां सुखं यथा भवति तथा वातु । एताश्च गाव ऊर्जस्वती रसयुक्ता ओषधीरारिशन्तामा स्वादयन्तु । जीवरूप धनं जीवधनं प्राणिजातमित्यर्थः । तदहन्तीति जीवधन्याः पातु योग्या आपस्ताश्च पीवस्वत्यः पानेन षुष्टिरूपस्य स्थौल्पस्य पापणानादृशीरपो गावः पिबन्तु । हे रुद्रावसायावितुं रक्षितुं यो- ग्याय पद्धते पादसंचारिणे पगवे मृड सुखं कुरु । अथ द्वितीयामाह-- याः सरूपा इति । या गावः सरूपाः ममानपमाणदेहा विरूपा विविध- वर्णा एकरूपा एकजातियुक्ताः, अग्निराहवनीयादिरूप इष्टया यागेन निमित्त- भूतेन यासां गवां नामानि सा विश्वायुः सा विश्वव्यचाः सा विश्वकर्मेत्यादीनि, इडे रन्तेऽदित इत्यादीनि वा श्रुत्युक्तानि वेद जानाति, अङ्गिरसो महर्षयस्तपसा स्वकीयेन तपःसामर्थेन या गा इह भूमौ चक्रुः स्थापितवन्तः, हे पर्जन्य जल. देवताभ्यो गोभ्यो महि शर्म यच्छ महत्सुखं देहि । अथ तृतीयामाह- या देवेष्विति । या गावो देवेषु निमित्त भूतेषु तनुवं शरीरमैरयन्त भूमौ प्रवर्तितवत्यः, सोमो देवो यासां गवां विधा रूपाणि शुक्लकृष्णादीनि बहुक्षी. राल्पक्षीरादीनि च सर्वाणि रूपाणि वेद जानाति, हे इन्द्र पयसा पिन्वमानाः स्वकीयेन क्षीरेण माणिजातं पीणयन्तीः पजावत बहुवत्सोपेतास्ता गा अस्मभ्य- मस्मदर्थं गोष्ठे रिरीहि गोशीलीयां प्रापय । - ·२६८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता.. [तममकाणे- ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) भथ चतुर्थीमाह-- प्रजापतिरिति । यः प्रजापतिः सोऽयं मह्यं यजमानायता उक्तलक्षणा गा रराणः प्रयच्छन्विश्वैः सदै देवैः पितृभिश्च संविदान ऐकमत्यं गतम्ता: शिवाः सतीबहुक्षीरादिप्रदानेन कल्याणरूपाः सतीरेता गा नो गोष्ठमस्मदी. यगोशालामुपाकरुपाकरोतु पापयत्वित्यथैः । वयं तासां गवां मजया पत्तक- पपा संसदेम संगतास्तिष्ठामः (ठेम ) । अथ चत्वारि यजुष्याह-- इह धृतिः स्वाहेति । एतानि च विभूर्मावेत्यनुवाकेऽवस्य पादचतुष्टयस्था- नविषयखेन व्याख्यातानि । अथ योचोः प्रतीके दर्शयति- महीमिति । एतच्चोभयं वैश्वानरो न ऊत्येत्यत्र व्याख्यानम् । एतैर्दशमि- गव्याख्यमन्त्रैरन्नहोमाजुहुयात् ॥ इति श्रीपत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकारी कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाक.)। कि स्विदासीत्पूर्वचित्तिः कि५ स्विदासी. बहादयः । कि विदासीपिशङ्गिला कि स्विदासीपिलिप्पिला । घोरासीत्पूर्वचित्तिरश्व आसीदबृहद्वर्यः । रात्रिरासीत्पिशङ्गिलाऽविरासी- पिलिप्पिला । कः स्विदेकाकी चरति क उ स्विज्जायते पुनः। कि स्विद्धिमस्य भेषजं कि स्विदावपनं महत् । सूर्य एकाकी चरति (" चन्द्रमा जायते पुनः । अमिर्हिमस्य॑ भेषजं भूमि- रावपनं महत् । पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृच्छामि त्वा भुवनस्य नाभिम् । पृच्छामि त्वा ·२६८५ पा०४अनु०१८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (अश्वमेधाइमन्त्रकथनम् ) वृष्णो अश्वम्य रेतः पृच्छामि वाचः परमं व्योम। दिमाइः परमन्तं पृथिव्या यज्ञमाहुभुवनस्य माभिम् । सोममाहुवृष्णो अश्वस्य रेतो ब्रह्मैव पाचः परमं व्योम (२)॥ ( सूर्य एकाकी चरति षट्चत्वारिशच्च ) । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः) सप्तदशे गव्याख्यहोम उक्तः । अष्टादशे ब्रह्मोद्यमुच्यते । कल्प:-' अभितोगनिष्ठं ब्रह्मोद्याय पर्युपविशेते दक्षिणो ब्रह्मोत्तरो होता कि स्विदासीत्पूर्वचित्तिरित्येतस्यानवाकस्य पृष्टानि होतुः प्रतिज्ञातानि ब्रह्मणः' इति । एकविंशतियूपेषु मध्यवर्ती यूपोऽग्निष्ठः । ब्राह्मणयोरुक्तिपत्युक्तिरूपेण संवादो प्रलोयम् । पृष्टानि प्रश्नवाक्यानि । पतिज्ञातानि प्रत्युत्तरवाक्यानि( णि )। तस्मिन्ब्रह्मोद्ये पृष्टामृचमाह- कि स्विदासीदिति । हे ब्रह्मन्पूर्वचित्तिः किं स्विदासीत् । चित्तिज्ञां- मम् । पूर्व( 4 ) चित्तिर्जन्मपभूति ज्ञानमुत्पन्नानां यस्यां विद्यते सा पूर्वचित्तिः । तादृशं( श )ज्ञानं कि नामाऽऽसीदित्यर्थः । सोऽयमेको होतः प्रश्नः। कान्त्य- थांदीधातोय( यः )शब्दनिपत्तिः । अत्यन्न कमनीयं यस्तु किं नामाऽऽसी. दिति द्वितीयः प्रश्नः । पिशाङ्गला मिश्रवर्णा किं नामाऽऽसीदिति तृतीयः प्रश्नः । पिलिप्पिलात्यन्त प्रकाशमाना श्वेता किं नामाऽऽसीदिति चतुर्थः पश्नः। सामान्याभिप्रायेण किमिति नपुंसकनिर्देशः । अथ दितीयामाह- यौरासीदिति । तान्येतानि ब्रह्मण उत्तराणि । येयं द्यौः सैव पूर्वचित्तिः। पूर्वप्रवृत्त हि ज्ञान तवास्ति, तत्रत्यानां देवाना जन्मप्रतिज्ञानोपेतत्वात् । तदिदं प्रथममुत्तरम् । अश्वोऽत्यना कमनीयं वस्तु । अत एव हि राजानः सर्वप्रयत्ने- नाप्पश्चान्संपादयन्ति । तदिद द्वितीयमुत्तरम् । राविमिश्रवर्णान्धकारस्य नक्षत्र-

·-
२६८६ श्रीमरसायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [सप्तमकाण्डे-
( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् )
पन्दपकाशस्य च विद्यमानत्वात् । तदिदं तृतीयमुत्तरम् । अवति सर्व पाणि-
नावमिति श्रीरविः । सैवातिप्रकाशा । अत एव ब्राह्मणे 'श्री पिलिपिला ।
इत्याख्यातम् ।
अम तृतीयामाह-
व रवे होतुः प्रश्नाः। को नामात्र लोके सहायान्तरनिरपेक्ष आलस्यरहितः
सर्वदा परवि । को नाम पुनः पुनः शुक्लपक्षे जायते । किं नाम वस्तु शैत्यक.
पस्योपश्वस्यौषधम्। किं नाम । न बहूनां वीजानामावापायोपयुक्तं विशालम्।
भय चतुर्थीमाह-
सूर्य एकाकीति । तान्येतानि ब्रह्मण उत्तराणि स्पष्टार्थानि
अथ पञ्चमीमाह-
पृच्छामि त्वति । होतुः प्रश्नाः । हे ब्रह्मस्त्वां पृथिव्याः परमन्तं पृच्छा-
मि । यतः परमुत्कृष्टपदेशोऽन्यो नास्ति सोऽयं परोऽन्तः । तथा चक्रस्य नाभि-
रिव सर्वस्य भुवनस्य नाभिस्थानीयं वस्तु पृच्छामि । तथा वृष्णः पुंस्त्वाधिक-
स्वाधस्य रेतस्थानीयं सारं वस्तु पृच्छामि । तथेवाक्षरात्मिकाया वाचः परमं
म्योप विशेषेण रक्षक स्वरूपं वस्तु पुच्छामि ।
अथ षष्ठीमाह-
दिमाहारेति । तान्येतानि ब्रह्मण उत्तराणि । येयं यागे वेदिस्तामेव
पधिपाः परमन्तं याज्ञिका आहुः । नहि वेद्या अधिकः कश्चिद्भूप्रदेशोऽस्ति ।
भव एव हि सोमपकरणे श्रुतम्--' एतावती वै पृथिवी । यावती वेदिः ।।
पवि । वथा यज्ञं सर्वस्य लोकस्य नाभिस्थानीयमाहुः । यथा नाभिमाश्रित्य
सर्व चकं परिवर्तते तथा यज्ञाधीनः सर्वेषां पाणिनामिहलोकपरलोकसंचारः ।
पथावस्प रेतोवदत्यन्तं सारभूतः सोमः। अश्वमेधेन हि त्रिरात्रेण यागेन ब्रह्म-
इस्पादिकं सर्वं निवर्तते । यदेतन्मन्ध सघातरूपं ब्रह्म तदेतदक्षरात्मिकाया वाचः
परम व्योम । तेन हि मन्त्रजातेन पाणिनो विशेषेण रक्ष्यन्ते ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु.
र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके.
टादशोऽनुवाकः ॥ १० ॥

·मा०४अनु० १९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठक एकोनावशोऽनुवाकः । अम्बे अम्बाल्याम्बिक न म नयति कश्चन । ससस्त्यश्वकः । सभंगे काम्पीलवासिनि सुवर्ग लोके सं प्रोवायाम । आऽहमजानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भधम । तो सह चतुरः पदः संप्र सारयावहै । वृषा वार रतोधा तो दधातूत्सक्थ्यो- गुंदं घाजिमदजिमन्वज । यः स्त्रीणा जीवभो. जनो य आसाम् (१ ) बिलधावनः । प्रियः स्त्रीणामपीच्यः । य आसा प्णे लक्ष्मणि सदि- गदि परावीत् । अम्बे अम्बाल्यल्केि न मा यभति कश्चन । ससम्त्यश्वकः। उवामनानच्छ- यताद्वेणारं गिराषिव । अर्थास्या मध्यमेधता शीते वाते पुननिव । अम्बे अम्बाल्यम्बिके न मा यति कश्चन । ससस्त्यश्वकः। यद्धरिणी यवमात्ति न ( २ ) पुः पशु मन्यते । शुद्रा यदय- जारा न पोपाय धनायति । अम्बे अम्बाल्यम्बि. मा यमति केश्चन । ससस्त्यश्वकः । इयं यका शंकान्तिकाऽऽहलमिति सपंति । आहेत गभे पसो नि जल्गुलीीते धार्णिका । अम्बे अ- बाल्यम्बिके न मां यमति कश्चन । ससस्त्य- श्वकः । माता च ते पिता च तऽयं वृक्षस्य रो. हतः ( ३ ) । प्र सलामीति ते पिता गभे मुष्टि- मंतश्सयत् । वृधिकाणों अकारिषं जिष्णोर- श्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्र ण - के न - ·श्रीमस्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [७सममकाण्डे- ( अश्वने बाग मन्त्रक्थनम् ) आयूष तारिषत् । आपो हि ष्ठा मयोभवस्ता न उर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे । यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतह नः । उशतीरिव मातरः । तस्मा अर गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः ( ४ ) ॥ ( आसामत्ति न राहतो जिन्वथ चत्वारिं च )। इति कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥ ( अथ सप्तम काण्डे चतुर्थप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः )। अष्टादशे ब्रह्मोद्यमुक्तम् । अथैकोनविंशे राजपत्नीना विलापरूपो मृताधो- पचारोऽभिधीयते । कल्पः- अम्बे अम्बाल्यम्बिक इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीरुदानयति ' इति । तत्र पाठस्तु- अम्बे अम्बालीति । उत्तमा मध्यमाऽचमा चेत्यय विविधा राजपत्म्यः । वास्तिसखिभिर्मातृवाचकैः पदैः पतिप्रस्थात्रा संबोच्यन्ते । एवं संबोध्या- तानां तिसृणा मध्ये प्रवानभुता महिष्युत्तरं पक्ति-कश्चिदपि पुमान्मां भोगार्थ रहसि नैव नयति । एषोऽश्वकः ससस्ति निदां करोति । भोगाभावदुःखेनैवेनं गहते । गर्थोिऽयं कपत्ययः । कृत्सितोऽश्व इत्यर्थः । कल्प:- सुभगे काम्पीलवासिनीति क्षोमेण बाससाऽवयुमहिषीमश्वं च मध्छाद्य ' इति । पाठस्तु- सुभगे काम्पीलेति । हे सुभगे शोभनभगे महिषि हे काम्पीलवासिनि, काम्पील शब्देन श्लाघ्यो वस्त्रविशेष उच्यते । तं वस्त आच्छादयतीति काम्पी- लवासिनी तादृशे, त्वमयमश्वश्चोभी सुवर्गे लोके स्वर्गसहशेअस्मिन्स्थाने संमो. प्राथामिदं क्षोभ वस्त्र सम्यगाच्छादयतम् । आच्छाद्यमाना च तेनाधेन सहैवं हि-हेश्व गर्म गर्भधारिणं त्वामहं महिष्याजान्याभिमुख्येन प्रामवानि । त्वमपि गर्म गर्भधात्री मामाजास्याभिमुख्येन पाप्नुहि ।

·गणनु.१५० कष्णयजुर्वेदीयतैपिरीयसंहिता । अधमेधानमन्त्रकथनम् ) तो सहेति । कल्प:- तो सह चतुरः पदः संपसारयावहा इवि पदः संबधारयते । इति । हेच यस्त्वं या चाहं महिषी तावावामुभौ पदीयं पाश समादागवर्षि पादयमित्येवं चतुरः पादान्तमसारयावहै संगाः परसरं भिता था भवन्ति तथा पसतान्करवाव । कल्प:- वृषा वामित्यभिमन्वयते । इति । सायामिति । वो मुवयोमध्ये वृषा सेवकोऽश्वः तिबवित्पपासरः । रेखामा पोषधारिणी त्वदीयं तो धारयतु । कल्ला- उस्सक्थ्यो होति प्रजनने पजनन संनिधाय । इति । पारस्तु- उत्सायोरिति । हेऽश्व गृदं त्वदीय गुदसमीपवर्तिनं पाश्चात्य भागं सक्थ्यो- माहितीसंवधिनायो रुचहि ऊर्थ स्थापय । अज्यते स्त्रीत्वाभिव्यज्यते स्व- लियोनिः । वथा पुरस्वमिव्यज्यतेऽनेनेति मेढोऽप्यञ्जिः । सर्वोन्नतवासापति अत्युतिः । हेऽश्व महिषासंबन्धमञ्जिभनुलक्ष्य त्वदीयमुञ्जिमज प्रेरय । की- दश उदक्षिा, जीवात्मना भन्यते भीतिपूर्वकमनुभूयत इति जीवभोजनो य उदक्षिः वीणा जीवमोजनः, स्त्रीजीयो यस्मिन्नरजौ प्रीतिमनभवति । पश्री. दधिरासां स्त्रीणा बिल बावनो पिलं योनि पति वावति सहसा पविशवीवि पिलधावनः । किंचायमुञ्जिः स्त्रीणा नियः समपीच्यो भवति, पीच्यवेऽ- त्यादरेण प्राप्यत इत्यपांच्यः । यचोदजिरासा स्त्रीणा कृष्ण लक्ष्मणि पत्क- ष्णवर्णमसावारणं लक्षणभूतं सीव्यञ्जन तस्मिन्सगिदि शुक्रातस्थानविशेष परावधीदेगेन नाडयामास । येन ताडनेन शुक्रपातो भवति तत्करोति । अन्त- बहिःपदेशभेदेन स्थानत्रयं त्रीव्यञ्जनं विद्यते । अत एवान्पत्राऽऽम्नातम्- 'विवृत्पजननम् । उपस्थो योनि व्यमा । इति । तत्र ये मपमा गर्भधारिणी सा सर्दिगदिः। कल्प:- अम्बे अम्बाल्पम्बिक इति महिएवं गहते । इति । पास्तु- भी अम्बालीति । सा महिषी भोगाभावःखेन विलपन्ती स्वातरंगा- माय स्वकीयां पावरं विः संबोध्य स्वःसं कधपति । लोकेससनिश्यिा मावा सकीवाटेगमा संबोध्यते । गत्ये मारेष सापनिवारकपेन वर ११७ ·-- २६९० श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (सधमकाण्डे- ( अश्वमेघाङ्गमन्त्रकथनम् ) वोधनस्य पठितत्वादन्यदापि तत्संबोधनमेव सहसा जिह्वायामायाति । 'ता संबोध्यैवं ब्रूते-रिरंसुं मां कोऽपि न यमति । अयमश्वकस्तु निदाति । कल्प:- ऊवीमेनामुच्छ्रयतादिति पत्नयोऽभिमेधन्ते । इति । पाठस्तु- उामेनामिति । स्वदुःखख्यापनार्थमम्बादिशब्दैमावरं संबोधयन्ती मनां महिषीं पति वस्त्राच्छादनाबहिरेव स्थिता इतरा राजपल्पो बुद्धिपदानं कुर्वन्ति- हे महिषि एनां त्वदीया योनिमूर्धामुच्छ्रयतादूर्वाभिमुखं कृत्वोचतामवस्थापय । तत्र दृष्टान्तः-पथा लोके कस्मिंश्चिगिरी वेणूनखण्डयित्वा स्वगृहे नेतु पौढभा- रमावध्य प्रथमं भूपावूर्ध्वमुच्छ्रपति तद्वदनामुच्छ्रय । अथोच्छ्रयणानन्तरमस्या योनमध्यस्थानमेधता स्वाभिमतप्राप्त्याऽभिवर्धताम् । वृद्धिरत्र हर्षविशेषः । तत्र हर्षे दृष्टान्त:- शीते वाते पुननिव' । पथा लोके कश्चित्खलपूरुद्धृतेन शर्पण धान्यं पुनन्न्यापारवाहल्येन श्रान्तः विनगावः शीते वाते प्रवृत्ते सति हृष्यति तद्वत् । कल्पः-'विमहिष्यश्वं गहते कि पत्नयो भिमेवन्त उत्तरोत्तरया । इति । तत्र प्रथमां गहर्थािमृचमाह- अम्बे अम्बालीति । अथ प्रथमामाभिमेधनार्थामृचमाह- यद्धरिणीति । यद्यदा कदाचिद्धरिणी मुगी रात्रौ समागत्य क्षेत्रे फलित यवं भक्षयति, तत्र क्षेत्रे भक्षपित्वा पुनरप्परण्ये गतं पशं पुष्टमपि न मन्यते न जानाति । हे महिषि तथा वमी देवतालोण वामनभूमावहितमश्वं न जाना- सि । भोगस्तु तव जात एवेति पत्नीनाममिपायः । किं च यद्यदा शूद्रा का- चिदासी कदाचिदर्यः स्वकीय: स्वाती जारो यस्याः सेपमजारा भवति, तदानीं सा दासी स्वामित्वीकारमात्रेणात्यन्तं हृष्यति, न तु ससकीयकुटुम्बो- पाय नायवि धनमात्मन इच्छवि । नहि स्वामिस्वीकारादनमधिकं मन्यते । तथा मनुष्यशरीरा त्वमपि देवतारूपस्याश्वस्य स्वीकारादेव परितुष्टा भव, नतु तुच्छमिमं मानुषं भोगमपेक्षस्वेत्यभिषायः । अथ द्वितीया गहर्थािमचमाह- अम्बे अम्बालीति । अथाभिमेवनार्थी द्वितीयामृचमाह- इयं यकेति । इयं प्रत्यक्षतो दृश्यमाना यका शकुन्तिका पा, कापिर- शिस्त्री विद्यते । साहलशब्दः पक्षिश्वनेरनुकरणम् । इत्येतादृशं शब्दं कुर्ववी. - ·पा०४अनु०१९] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसहिता । -२६९० (अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) सा शकुन्तिका सर्पति पुमांसं पक्षिणं पृष्ठतो गच्छति, न तृप्ता क्वचिदवतिष्ठते । हे महिषि एवं त्वमपि न तृप्पसि, तदेतदयुक्तमित्यभिपायः । किंच धाणिका गर्मस्य धारयित्री योषिभ आहतं पसो निजल्गुलीति । गभशन्दे पसशन्दे च वर्णव्यत्ययो द्रष्टव्यः तथा सति योनि सपजन्यं रेतश्च शब्दद्वयेनाभिधीयते । निजल्गुलीति निगिरवि । यथा लोके गर्भधारिणी स्त्री योनावाहित रेतो निगि- रवि गर्भरूपेणान्तर्धृत्वा संतुष्यति एवं त्वमपि देवतारूपाश्वस्वीकारेण संतोटुम, हंसीत्यभिपापः। अथ गर्थीि तृतीयामुचमाह- अम्बे अम्बालीति । अथाभिमेधनार्थी तृतीयामृचमाह- माता च ते पितेति । हे पहिषि ते तव या पाता तथा तव यः पिता तावुभावपि वृक्षस्यायं वृक्षस्य कस्यचिच्छाखया निर्मितं तल्पं रोहत आरुस शपावे तदानीं ते पिता प्रसुलामि प्रवेशयामीत्येवमुक्त्वा गभे योनौ मुष्टिं मुष्टि- सदृशं मेट्मतसयमावेशयत् । एवमयमप्यश्वश्चकार । अतो हे महिषि त्वमुत्ति. ठेत्यभिप्रायः । कल्प:- दधिकाव्णो अकारिषमिति सर्वाः सुरभिमतीमृचपन्ततो जपित्वा । इति । - पाठस्तु- दधिकाव्य इति । दधि कामति प्रामोतीति दधिकावा । एतनामको दधिपियः कश्चिदेवविशेषः । अमिरित्यन्ये । तस्य देवस्याकारिषमहं कर्म कृत. पानस्मि । कीदृशस्य, जिष्णोर्जयशीलस्याश्वस्य व्यापिनो वाजिनोऽनवतः । स देवो नोऽस्माकं मुखं सुरभि करस्कर्पूरादिद्रव्यसमृद्धिपदानेन सुगन्धोपेतं करो- त्वस्माकमायूंषि च प्रतारिषत्पवर्धयतु । कल्प:-' आपो हि छा मयोभुव इति तिसृभिजियित्वा ' इति । तत्र प्रथमामाह- आपो हि छेति । हिशब्द एवकारार्थः प्रसिद्ध्यर्थो वा । हे आपो यूप. मव मयोभुवः स्थ, सुखस्य भावपित्र्यो भवत । स्नानपानादिहेतुत्वेन सुखोत्पाद- कत्वं प्रसिद्धम् । तास्वादृश्यो व्यं नोऽस्मानजे रसाय भवदीयरसानुभवाथै दधा- तन स्थापयत । किंच महे महते रणाय रमणीयाय चक्षसे दर्शनाय दधातन, अस्मान्परतत्त्वसाक्षात्कारयोग्यान्कुरुतेत्यर्थः । - ·भीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सामाणे- ( अश्वमेधाडमम्मकथमम् ) अथ दितीयामाह- यो वः शिवतम इति । वो युष्माकं शिवतमः शान्ततमः सुखैकहे- तुर्षो रसोऽस्ति, इहास्मिन्कर्मणि नोऽस्मांस्तस्य भाजपत तं रसं पापयत । वन इधान्तः-उशतीरिव मातरः कामयमानाः पीतियुक्ता मातरो पथा स्वकीय स्वम्परतं पापयन्ति तद्वदित्यर्थः । अथ तृतीयामाह- तस्मा अरमिति । यस्य रसस्य क्षयाय क्षयेण निवासेन जिन्वथ पूर्य पीता भवथ, तस्मै रसाय वो युष्मानलं भृशं प्राप्नुमः । किंच हे आपो पूर्व मोऽस्माजनपथ प्रजोत्पादकान्कुरुथ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माववीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके विंशोऽनुवाकः)। मूर्मुवः सवर्वसंवस्त्वाऽनन्तु गायत्रेण छन्दसा रुद्रास्त्वाऽनन्त त्रैष्टुभेन छन्दसाऽऽदित्यास्त्वाऽअन्तु जागतेन छन्दसा यदातो अपो अगमदिन्द्रस्य तनुवै प्रियाम् । एत स्तोतरेतेन पथा पुनरश्वमा वर्तयासि नः। लाजीइञ्छाचीश्यशो ममाम् । यग्या गव्याया एतद्देवा अन्नमत्ततदनमदि प्र. जापते । यान्ति अध्नमरुषं चरन्तं परि तस्थुषः। रोरन्ते रोचना दिवि । अन्त्यस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे । शोणी धृष्ण नृवाहसा । केतुं कण्वनकेतवे पेशो मर्या अपेशसे । समपहिर- जापथाः (१)॥ (अप्नं पपिर शनिब)। - - ·सा.अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता। (अश्वमेघाङ्गमन्त्रकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमायके चतुर्थप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥ तु ( अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके विंशोऽनुवाकः )। एकोनविंशेऽश्वस्य मरणोत्तरकालीन उपचारोभिहितः । विशे तु पूर्वका. तीन उपारोऽभिधीयते । भूर्भुवः सुवरिति । कल्प:- पत्नयोऽश्वमलंकुर्वन्ति महिषी वावावा परि- दीवि शत५ शवमेकैकस्याः सचिवा राजपुत्रीधर्धात्रीश्चोयाणामराज्ञां सूतमाम- ज्या वि सहसं तहसं मणयः सु( सौ )वर्णर( रा )जतसामुद्रो वालेषु मणी- नापबन्ति भरिति सौवर्णान्महिषी पोग्वहाद्भुव इति राजतान्वावाता प्रत्यग्व. हास्पास्मोणेः सुवरिति सामुदान्परिवृती प्रत्यक्श्रोणेः । इति । भोका भूर्भुवः सुवरित्येतास्तिस्रो व्याहतयो लोकत्रयवाचिन्यः । तथा वि सौपर्णराजतशङ्खमणयः क्रमेण भूम्पादिलोकत्रयरूपा इति सूत्राणासर्थः। रेषन् मुखमध्यपाश्चात्यभागेषु महिषी वावाता परिवृक्त्याख्या उत्तममध्यमा: पमा राजपल्योऽश्वस्य केशेषु मणीन्योजयेयुः । कल:--' अथास्य स्वदेशानाज्येनाभ्यञ्जन्ति वसवस्त्वाऽजन्तु मायवेष छन्दसेवि गोल्गुलवेन महिषी रुद्रा इति कौसुम्भेन वावाताऽदित्या दवि मु. स्वास्वेन परिवृती । इति । पाठस्तु- वसवस्वोत । हेऽश्वाष्टौ वसवो गायत्रेण छन्दसा पुका गुग्गुलुजन्पेन वेगेन मुखमागे त्वापञ्जनु । एकादश रुवाः कुसुम्भजन्येन तैलेन त्वां मध्यभागे बिहुम्छन्दोयुका अञ्जन्तु । द्वादशाऽऽदित्या जागवच्छन्दोयुका मुस्तामूलजन्दैन वैसेन पावास्यभागे स्वामञ्जन्तु । एतदेव तैल सूत्र आम्पशब्देन पाहतम् । त:-' पदावो अपो अगमदिति पदक्षिणमावतवे यतः पयाति तदवति- दि। १ खं. 'त्रीदाराची । २ च. अर्धाग्यश्च । ३ ख. पाणां रा । ४ ख. "द्रान्वा । ५स प्राग्वाहा' । ५ स. त्यग्वाहा । ७ ख. °थाश्वस्य देहाना. । ८ स्व. "तयते ।

·भीमरसायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- (सममकाणे- (अश्वमेघानमन्त्रकथनम् ) रथयुकोऽयमचो यतो रथशालायाः पयातः पुनः पादक्षिण्पेनाऽऽवृत्तस्वस्या- मेष रथशायामवतिष्ठते । पाठस्तु- यहातो अप इति । यद्येन पथा पुरा वातो वायुरपो जलानीन्द्रस्य पियां धनु पर्जन्यरूपामगमत्मापयत् । हे स्तोतः स्तुतिकर्तस्त्वमश्वप्रेरणार्थ शन्द पुरमेवेन पूसिवेन पथा मार्गेणैतमश्वं नोऽस्मान्पत्यावर्तयास्पावृत्तं कुरु । कल्प:-' लाजी३न्छाचीन्यशो ममा३मिति पत्नयोभायानपरिशेषानु- पन्ति इति । पाठस्तु- लाजीञ्छाची निति । रात्रौ पैर्दशभिरापाः कृतास्तदनशेषेषु गजा अपि विद्यन्ते, तानयमधो भक्षयति । अतो लाजा अस्य सन्तीति आजी । भक्षयितुं शक्या अनविशेषाः शाचाला अस्य सन्तीति शाची । भयो हि स्वामिनो यशः कीर्ति संपादयति, तद्विवक्षया यशो ममेति वाक्यमे- तमामलेन मयुज्यते । तैरेतैलोज्यादिभित्रिमिनामभिरवं संबोध्य तिस्रः पल्य भापन्ति । दूरादाह्वातुमेते प्लुताः । एवं सबोध्याश्वशरीगतान्दवाम्पत्येवं गुरवे ने देवा एतदन्नमस्माभिर्दीयमानमश्वरूपेणात्त भक्षयत । हे प्रजापते देव- सामिस्वपप्येतदनमाछि भक्षय । कल्पः- युञ्जन्ति अध्नमिति दक्षिणस्यां युगधुर्य तमश्वं पुनक्ति । इति । पाठस्तु-- युञ्जन्ति बध्नमिति । अध्नमादित्यरूपमरुषमामरूपं चरन्तं वायुरूपमिम- पचं तथा परितस्थुषः परितोऽवस्थितांस्त्रील्लोकानेतदश्वस्य( स्व )रूपान्युञ्जन्ति देसा सर्वे रथे योजयन्ति । तथा दिवि द्युलोके वर्तमानानि रोचना प्रकाश- पाणि नक्षत्राणि रोचन्तेऽश्वमेत प्रकाशयन्ति । अयपर्थः सर्वोऽपि बालणे समुच्यते-' असो वा आदित्यो बध्नः। अमिव अषः। वायु चरन् । इले गेकाः परितस्थुषः । नक्षत्राणि वै रोचना दिवि । इति । कल्प:- युञ्जन्त्यस्य काम्यनि प्रष्टी । इति । वस्याश्वस्य सहायभूतावितरौ दावश्वौ युनक्ति । पाठस्तु- मुखपत्येति । अस्याश्वस्य सहायभूतौ हरी दावौ युञ्जन्ति देवा रथे ·पा०४अनु०२१] कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयसहिता। ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) योजयन्ति । कीदृशा हरी, काम्या कमनीयौ, विपक्षसा विशेषेण पक्षे रथस्प पाः वर्तमानौ, शोणेष लोहितो, धृष्ण शत्रुधर्षणक्षमो, नृवाहसा मनुष्यवाहिनी। कल्प:- केतुं कण्वन्नकेतव इति रथे नजमुपगृहति ' इति । पाठस्तु- केतुं कृण्वन्निति । पर्या मनुष्या अकेतवे पूर्व ध्वजरहिताय रथाप के छण्वन्ध्वज कुर्वन्तु । अपेशसे सुवर्णालंकाररहिताय रथाय पेशः सुवर्णालंकार कुर्वन्तु । हे रथ स्वमुषद्भिालासदृशैः सुवर्णरश्मिभिः समजायथाः संगवो जातोऽसि ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयज़. वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके विशोऽनुवाकः ॥ २० ॥ - ( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठक एकविशोऽनुवाकः )। प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहाऽपानाय स्वाहा मावभ्यः स्वाहा संतानेभ्यः स्वाहा परिसंतानेभ्यः स्वाहा पर्वभ्यः स्वाहां संधानेभ्यः स्वाहा शरी. रेभ्यः स्वाहा यज्ञाय स्वाहा दक्षिणाभ्यः स्वाहा सुवर्गाय स्वाहा लोकाय स्वाहा संवस्मै स्वाहा (१)॥ ( पाणायाष्टाविंशतिः )। इति कृष्णयजुर्वेदीतत्तिरीयसंहितायां सप्तमायके चतुर्थप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ॥२१॥ (अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठक एकविंशोऽनुवाकः )। विशेऽनुवाके जीवतोऽश्वस्योपचार उक्त । एकविंशे वनहोपशेपोनिधी- यते । वथा च बालणम्-' पाणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति संततिहोवाच. होति । इति । पाठस्तु-

·श्रीमत्सार्यणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [काणे-
( अश्वमेधानमन्त्रकथन)
प्राणाय स्वाहेति । स्नावसूत्पनाः शाखा नाडयः संवानाः । पासूत्पमा
उपशाला नाडयः परिसंवानाः। एतैश्चतुर्दशभिर्मन्त्रैरनहोमेषु संवत्वात हो
कषात ॥
इवि भीमत्तायणाचार्यविरचिते माधवी वेदार्थपकाशे रुग्णयः-
दीयतेचिरीयसंहिताभाष्ये सक्षमकाण्डे चतुर्थपपाठक
एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥
( अथ सप्तमाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाका)।
सिताय स्वाहाऽसिताय स्वाहाऽभिहिताय स्वा.
हाऽनमिहिताय स्वाहा युक्ताय स्वाहाऽयुक्ताय
स्वाहा सुयक्ताय स्वाहोयुक्ताय स्वाहा विभुक्ताय
स्वाहा प्रमुक्ताय स्वाहा वश्चते स्वाहां परिवञ्चते
स्थाही संवश्वते स्वाहाऽनुवश्चते स्वाहोदते
स्वाहा यते स्वाहा धावते स्वाहा तिष्ठते स्वाहा
सर्वस्मै स्वाहा (३)॥
(सितायाष्टाविश्छत् )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमायके
चतर्थप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥
-
पृहस्पतिः भद्यथा वा अक्षा के प्रजापतियनयेन द्वे वावाऽऽदित्या पति:
संवत्सराय सवर्ग ब्रह्मवादिनो ज्योतिष्टोम मेषः कूप्याम्पोऽपो यो जान्न
नमो राशें मयोभूः कि विदम्बे भूः प्राणाय सिताय दाविशतिः ॥ २२ ॥
बृहस्पति पति विष्ठन्ति वै दशरात्रेण सुवर्ग यो
अर्वन्तं भूस्लिपश्चाशत् ॥ ५३॥

·२६९७
०४अनु०२०]
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।
(अश्वमेधाङ्गमन्त्रकथनम्)
हरिः ॐ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके
चतुर्थः प्रपाठक ॥४॥
(अथ सप्तमकाण्डे चतुर्थप पाठके द्वाविंगोऽनुवाकः )।
अथ द्वाविंशेऽन्नहोमेमेव प्रमुक्त्याख्या होमा उच्गन्ते । तथा च बालणम्-
सिताय स्वाहा सिताय स्वाहेति प्रमुक्ती जुहोति । इति ।
पाठस्तु--
सिताय स्वाहेति । सितादीन्यश्वविशेषणानि । नितासित गन्दाभ्यामारो-
हणकालीनबन्धावन्धौ विरक्षितौ । अमिहानमिहिन शब्दाभ्यां रशनायुगले
बन्धावन्धौ । युक्तादिचतुष्टयेन र पोजनविशेः । विमुक्तपमुक्त शब्दाभ्यां मो.
चनविशेषौ । वञ्चनादिशब्दपञ्चकेन गमन कारविशेषाः। उपर्यास्ढेन प्रेरिता
पश्चनादयः । यतादिशब्देस्तु स्वेच्छाकता इति विशेषः। एतैरेकोनविंशति-
मन्त्रैः पमुक्त्याख्यहोमः कार्यः।
अत्रास्य प्रपाठकस्य विनियोगसंग्रहः--
चतुर्विंशतिरात्रौ द्वौ चतुर्थीद्यद्वितीययोः ।
विशद्रावस्तृतीये स्याद्वात्रिंशदार उत्तरे ॥ १ ॥
त्रयस्त्रिंशदहोऽन्पस्मिन् दर्षि गद्रात्र उत्तरे ।
एकोनपश्चागदह. सप्तमे समुदीरितः ॥ २ ॥
संवत्सराख्यसत्रस्य दीक्षाकालोऽष्टमे श्रुतः ।
दीक्षाश्चोपसदाऽन्यस्मिन्दशमे प्रावणीयक! ॥ ३ ॥
मासा एकादशेऽथाश्वमेधमन्या उदीरिताः ।
मेषो नगपाव्यहोमा अवन्ती: परिवान्त हि ॥ ४ ॥
कूप्याभ्यो विंशतिश्चाद्भयो द्वादशापां तु होमकाः ।
यो अर्व श्वप्रहारः स्यात्सरोऽवस्पसंस्थितिः ॥ ५ ॥
अहं ब्रह्मा स्वामिहस्ते धृत्वाऽभकेति वाचयेत् ।
एते मन्त्रास्तु चत्वारो व्यहोमा नमो नव ॥ ६ ॥

·श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- - ( অমঘালক) पयोऽष्टौ स्युर्गव्यहोमाः किं ब्रह्मोघे षडीरिताः । पत्नीमुदानयेदम्चे सुभेत्याच्छादयेदुभौ ॥ ७ ॥ तौ संपसारयेत्पादान्वृषेत्यध्वमन्वयेत् । उत्सदधाति गुह्ये द्वे ह्यम्बे अश्वं विगर्हयेत् ॥८॥ ऊर्धामन्या बोधयेयुस्विरेवं स्यात्पुनः पुनः। दधि सर्वा जपित्वा हि मार्जयन्ते विमिर्जलात् ॥ ९ ॥ अम्ब इत्यनुवाकेऽस्मिन्मन्त्रा अष्टादशेरिताः । भूस्त्रि पन्योऽश्ववालेषु कीलेयुत्रिविधानमणीन् ॥ १॥ वसाम्यञ्जन्ति पन्योऽश्वमेतमा(वं यद्वेश्या)वर्वयेद्गुणा(द्गृहा)न् । लायनशेष आहार्यो युञ्जन्युञ्ज्यादथेऽश्वकम् ॥ ११॥ युञ्जान्यौ योजयित्वाऽथ केतुं वन्ध्यो रथे ध्वजः। भूर्भुवः सुपरित्यस्मिन्मन्त्रा एकादशेरिताः ॥ १२ ॥ पाणा संततिहोमाः स्युस्तत्र मन्त्राश्चतुर्दश । सितापमुक्तिहोमाः स्युर्मन्त्रा एकोनविंशतिः ॥ १३ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णवणु- पदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थपपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥ वंदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमर्थाश्चतुरो देयादिद्यातीर्थमहेश्वरः इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्प श्रीवीरबुक्कमहारराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर- चिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिवामाध्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थः प्रपाठकः ॥ ४ ॥ १ ख. जलैः । ।

·- - १.५अनु.११ कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता। (संवत्सरसञकथनम् ) (अथ सप्तमाष्टके पशमः पपाठकः)। (तत्र प्रथमोऽनुवाकः)। हरिः ॐ। गावो वा एतत्सत्रमासताशृङ्गाः सतीः शङ्गा. णि मो जायन्ता इति कामैन तासां दश मासा निषण्णा आसन्नथ शृङ्गाण्यजायन्त ता उदति. छपरांस्स्मेत्यथ यासां नाजायन्त ताः संवत्सर- माप्स्वोदतिष्ठन्नरात्स्मेति यासां चाजायन्त यासी च न ता उभयीरुदतिष्ठन्नरात्स्मेति गोसत्रं वै (1) संवत्सरो य एवं विद्वासः संवत्सरमपय- मध्नुवन्येच तस्मानपरा वार्षिकी मामौ पवा चरति सत्राभिजित पस्ये तस्मात्संवत्सरसदो यत्किं च गृहे क्रियते तदाप्तमवरुद्धमभिर्जित क्रियते समुद्रं वा एते प्र प्लवन्ते ये संवत्सरमुप- यन्ति यो वै समुद्रस्य पारं न पश्यति न वै स तत उदेति संवत्सरः ( २ ) वै समुद्रस्तस्यैतत्पारं यदतिरात्री य एवं विद्वासः संवत्सरमपयन्त्य- माता एवोचं गच्छन्तीयं वै पूर्वोऽतिरात्रोऽसा- युतरो मनः पूर्वो वागुत्तरः प्राणः पूर्वोऽपान उ. तरः प्ररोधनं पूर्व उदयनमुत्तरो ज्योतिष्टोमो वै- श्वानरोऽतिरात्रो भवति ज्योतिरेव पुरस्तादधते सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै चतुर्विशः प्रायणी- यो भवति चतुर्विशतिरर्धमासाः (३ ) संवत्सरः ·२७०० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सक्षमकाण्डे- ( सवत्सरत्तत्रकथनम् ) प्रयन्त एव संवत्मरे प्रति तिष्ठन्ति तस्य त्रीणि च शतानि षष्टिश्च स्तोत्रीयास्ताव॑तीः संवत्सरस्य रात्रय उभे एव मंवत्मरस्य॑ रूपे आप्नुवन्ति ते सस्थित्या अरिया उत्तरैरहोभिश्चरन्ति षडहा भवन्ति पड़वा ऋतवः संवत्मर ऋतुष्वेव संवत्सरे प्रति तिष्ठन्ति गौश्चाऽऽयुश्च मध्यतः स्तोमौ भवतः संवत्सरस्यैव तन्मिथनं मध्यतः (४) दधति प्र. जननाय ज्योतिरभितो भवति विमोचनमेव त. च्छन्दा स्येव तद्विमोकं यन्त्यथा उभयतोज्यो. तिषैव पडहन सुवर्ग लोकं यन्ति ब्रह्मवादिनों व- दन्त्यामते केन यन्तीवि देवयानेन पथेति ब्रूया. च्छन्दामि वै देवयानः पन्था गायत्री त्रिष्टुब्ज. गती ज्योतिर्वै गायत्री गौस्त्रिष्टुगायुर्जगती यदेते स्तोमा भवन्ति देवयानैनव ( ५) तत्पथा यन्ति समान माम भवति देवलोको व साम देवलो. कादेव न यन्त्यन्याश्रन्या ऋचौ भवन्ति मनुष्य- लोको वा ऋचौ मनुष्यलोकादेवान्यमन्यं देवलो. कर्मभ्यारोहन्तो यन्त्यभिवता ब्रह्ममामं भवति सर्वर्गस्य लोकस्याभिवृत्त्या अभिजिद्भवति सुव. र्गस्य लोकस्याभिजित्यै विश्वजिद्भवति विश्वस्य जित्यै मानिर्मामि पृष्ठान्युप पन्ति मासिमाम्य- तिग्राह्या गृह्यन्त मामिमास्येव वीर्य दधति मासां प्रतिष्ठित्या उपरिधान्मामां पृगन्युपं यनि तस्मा- दुपरिष्टादोषवयः फलं गृह्णन्ति ( ६ ) ॥ - ·६७० पा०५भनु०१] कृष्णयजुषदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( सवत्सरसत्रकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहितायां सप्तमाटके पश्चमप्रपाठके प्रथमोऽमुवाकः ॥ १ ॥ । ( अथ सप्तमकाण्डे पश्चमः प्रपाठकः )। ( तत्र प्रथमोऽनुवाकः )। यत्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निमे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ सत्र संवत्सरान्तं यत्तच्चतुर्थे समीरितम् । विशेषः पञ्चमे तस्य वत्सराख्यस्य वार्यते ॥ तबादौ तावत्संवत्सरसा विधत्ते- गाचो वा एतदिति । यद्यपि गावस्तिर्यकत्वान्न कमाविकारिण(ण्य)स्तथापि तदभि पानिदेक्सान गोशब्देन विवक्षिता । अभिपन्तव्यानां शङ्गभावाभावी स्वस्मिन्नारोप्य गोभिः सह तादृशबुद्ध्या व्यवहरन्ति । पुरा शृङ्गरहिताः सत्यो गावः शृङ्गोत्पत्ति कामयित्वैतत्सवत्सराय दीक्षिष्यमाणा इत्याद्यनुवाकाक्त सत्रमन्वतिष्ठन् । तामां शृङ्गकामापेतानामनुष्ठाने प्रवृत्तानां गवां दश मासा निर्गता अभूकम् । अथ मास दशकादू शङ्गाण्युत्पन्नानि । तदानीं ता गावोs- पेक्षितेन फलेन समृद्धाः स्म इति मत्वा तस्मात्सत्रादुत्थिताः । अथैतस्मिन्काले कासांचिद्गवां शृङ्गाणि नोत्पन्नानि, ताः पुनरपि मासवयपनुष्ठाय संवत्सरसंपूर्ति कृत्वा समृद्धाः स्म इत्येवं मत्वा तस्मात्सत्रादुत्थिताः । तदेवं यासां शृङ्गाण्यु- त्पन्नानि यासां न नोत्पन्नानि ता उभयविधा अपि गावो वयं समृद्धा इत्येवं मत्वोत्थिताः । यस्माद्गोभिरनुष्ठितं तस्माद्गोसवमित्येवायं संवत्सराख्यः कर्म- विशेषोऽभिधीयते । ये यजमाना एवं विद्वांसः संवत्सराख्यं कर्मविशेषमनुति. छन्ति ते समृद्धि प्राप्नुवन्त्येव । यदुक्तमर्थवादे यासां गवां शृङ्गापजायन्त, यामां च नाजायन्त ता उभ- ग्योऽप्यूदि गता इति, तत्र जातशहाणां शङ्गजन्मेवाः। इतरासां तु कथं सा समृद्धिरित्याशङ्कय तां दर्शयति- तस्मात्तपरा इति । यस्मादजात शङ्गास्सूपराः सत्रेण समृद्धिं गतास्त- सादियं वर्षर्तुसंवन्धिनौ मासौ पवा पीति प्राप्यारण्ये चरति । वार्षिकयोहि - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [समकाण्डे- ( संवत्सरसत्रकथनम् ) मासपोररण्ये संचरन्तीनां दीर्घशङ्गन्युक्तानां गा महान्ले शो जायते । प्रबल- धायूपेतया तीववृष्टया मुखे पतिहताः सत्यो मुखमाग्भूतं कृत्वा शङ्गभारेण पीडयन्ते । तूपरायास्तु नास्त्ययं क्लेशः । यथा केशश्मश्रुपूर्णशिरस्कानां पुरु. पाणां सत्यपि सौन्दर्याभिमानकते सुखे नदीस्नानघृतभोजनादौ महान्क्लेशस्तद्वत् । यदेतदस्यै तूपराया गोवर्षासु प्रीतिसंपादनं तदेतत्सवाभिजितं सत्रानुष्ठानल- ब्धम् । अथ प्रकारान्तरेण सत्रानुष्ठानं प्रशंसति- तस्मात्संवत्सरेति । यस्मात्सर्व प्रशस्तं तस्मात्संवत्सरसदः संवत्सरसत्रमनु- ठितवतो यजमानस्य गृहे यत्किच क्रियते यत्किमप्यनिह बादिकमङ्गविकल. मप्यनष्ठीयते तदाप्तमङ्गसंपूर्णमेव भवति । तथाऽवरुदमकाले छतमपि स्वकाले छतं भवति । अभिजितं फलापेक्षाराहित्येऽपि संपादितफलं भवति । अत एवं शास्त्रन्यायाभिज्ञा आहुः--' तेषां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते । इति । अथैतस्य सत्रस्य प्रायणीयोदयनीयावहर्विशेषौ विधत्ते- समुद्रं वा एत इति । ये यजमानाः संवत्सरसत्रमुपपन्त एते यजमाना: समुद्रमेव बाहुभ्यां तरितुमुद्युञ्जते । सत्रस्य समुद्रवदतिप्रभूतत्वात् । एवं सति यः पुरुषः समुद्रस्य पारं परतीरं न पश्यति स पुरुषः समुद्रादुद्गन्तुं न शक्नोति । अयं च संवत्सरस्तेन समुद्रेण समानः । तस्मादस्य समाप्तिपरिज्ञानाभावे वत उत्थातुमुत्साहो न भवेत् । तस्मात्समाप्तिरूपमहर्विशेयम् । तस्य च समुद्रसमस्य संवत्सरस्य पारावारतीरभूतावतिरावौ । एतदभिज्ञाय यजमाना अनार्ता मनस्यु. इंगरहिता एवोदृचमुत्तमा समाप्तिसबन्धिनीमृचं गच्छन्ति । तस्मादतिरावावुभा- वनुष्ठेयावित्यर्थः । यदि ब्रह्मवादिनो वदन्त्यतिरावः परम इत्यनुवाक एव पाय- गीयोऽतिरावो विहितः, तर्युदयनीयातिरात्रेण सह निर्देष्टुपत्र पुनरुपन्यासः । तावेतावतिरावौ बहुधा प्रशंसति - इयं वै पूर्व इति । पूर्वः प्रायणीयोऽतिरावः पाथम्यसाम्येन पृथिव्यादि- रूपः । उदयनीयस्तु पश्चाद्भावित्वेन धुलोकादिरूपः । पोधनं लौकिकस्य वैदिकस्य वा व्यापारस्य पारम्भः । यावेतावतिरात्री सामान्येनोक्तो तयोविशेषाकारेण स्वरूपं विधत्ते- ज्योतिष्टोम इति । योऽयमतिरात्रः स ज्योतिष्टोमरूपः। स च वैश्वानरेण - ·पी०५अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २७०३ ( संवत्सरसत्रकथनम् ) दृष्टः । तदनुष्ठानेन स्वर्गमार्गे पुरस्ताज्ज्योतिर्दधते । तच्च स्वर्गपकाशनाप भवति । यदुक्तं सूत्रकारेण- मायणीयमतिरात्रमुपेत्य चतुर्विरशमुक्थ्यमारम्भणीय- मुपयन्ति । इवि, तदिदं विवत्ते- चतुर्विश इति । यदेतदारम्भणीयमहस्तदेतत्पूर्वोक्तादतिरावादुत्तरभावि- त्वेऽपि वक्ष्यमाणेभ्योऽभिप्लवषडहावृत्तिभ्यो मासेभ्यः पथमभावित्व त्मायणीय इत्युच्यते । स चाहपि शेषश्चतपिश स्तोमयुक्त. कार्यः । तथा सति संख्यासा- म्याद भासद्वारा संवत्सरः संपद्यते । तत्संरचौ स या पारममाणा एव यजमाना: संवत्सरसत्रानुष्ठाने स्थिरा भवन्ति ! किंचैतस्याह्न उक्थ्यरूपत्वादुक्थ्यस्य च पश्चदशस्तो यकत्वाककस्सिस्तो चपिशति संस्पाका स्वक्ष सोनीयासु सतीष मिलित्वा पश्यत्तर शतवयपरिमिताः स्तोतया भवन्ति । एवं सति संव. सरस्य यदि चासत्यासात्मक रूप यच्च षष्टयुत्तरशतवापराव्यात्मकं रूपं ते उभे अपि सो रूपाताम्येन पाप्नुवन्ति । अनन्तरभावीन्यहानि पिपत्ते- तेस स्थित्येति । अनुष्ठितप्रायणीयारम्भणीयास्ते पजमानास्तत ऊर्भ संस्थित्या रिश्य सत्र समारबिना शायोत्तरेज्योतिर्गौरायरित्यादिभिरहोमि- स्नुनिष्ठेयः । अत्र यानि पूर्वमपाठकपिहितानि तेषा स्तुत्यर्थोऽनुवादः । पानि त्वपिहितानि तेषामत्र विविरिति विवेकः । ज्योतिरादीनामभिप्लबषडहता वियो- षडहा भवतीति । ज्योतिगौरायुरायुगोज्योतिरित्येवं षडहत्वम् । उप षडहे म. पर्यह६५ प स सति- गौश्चाऽऽयश्चेति । याज्य गोधोमो पश्चाऽऽयष्टोमस्तावुभौ षडहस्य मध्ये कतव्यो । ततेन संवत्सरसस्य मिथुनं सादयन्ति । तच्च प्रजननाय भवति । षडहस्याऽऽद्यन्तावहासिनी प्रशंसति- ज्योतिराभित इति । षडहस्याऽऽद्यन्तयोज्योतिष्टोमः कार्यः । तदेतदादा ज्योतिष्टममनुष्ठाय पुनरप्यन्ते ज्योतिष्ठोमस्यानुष्ठानमुपको निरुद्धस्प विमोचन- समान भवति । येन ज्योतिगौरायरित्यवेत्रयरूपाणि च्छन्दासि गायत्र्यादन्पेि ·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेना- [सममकाण्डे- ( सवत्सरसक्थनम् ) विमोकं प्राप्नुवन्ति । अपि च पार्थद्वये ज्योतिर्युक्तेन द्वीपद्वयसमानेन षडहेन प्रकाशितं स्वर्ग सुखेन प्राप्नुवन्ति । अथ प्रश्नोत्तराभ्या ज्योतिरादिकं प्रशंसति-- ब्रह्मवादिन इति । ये यजमाना आसते सत्रममुनिष्ठन्ति ते यजमाना: केन पथा स्वर्ग गच्छन्तीति ब्रह्मवादिना प्रश्नः । तत्राभिज्ञो देवयानेन पथा गच्छन्तीत्युत्तरं ब्रूयात् । येन देवा यानि सोऽयं देवयानः पन्थाः। सोऽपि कीदृश इति चेच्छ्रयताम्-गायत्र्यादीनि च्छन्दास्येव मार्गसाधनत्वाद्देवयानः पन्था इत्युच्यन्ते । इह तु ज्योतिष्टोमादीन्यब गायत्र्यादीनि । तस्मादेषामनुष्ठा. नेन तत्तेनैव पथा गच्छन्ति । अत्र सर्वेष्वहःसु पृष्ठस्तोत्रे सामैक्यं वियत्ते- समान सामेति । बृहदेव वा रयंतरमेव वा सर्वेष्वहःस्वेकमेव साम पृष्ठस्तोत्रे गायेत् । देवलोको, हि पक्षपातरहित्येन सर्वसमत्वात्सामरूपः । अत एकविधेन साम्ना कदाचिदपि देवलोकान निर्गच्छति । तस्य साम्न आधारभूनानामृचामेते वहःस भेदं विधत्ते- अभ्याअन्या इति । यो हि मनुष्यलोकस्वरूपाः । साम्न आधारभूत- स्वात् । यथा कर्मानुष्ठानद्वारा देवलोकस्याऽऽपारभूतो मनुष्यलोकस्तद्वत् । अन्य. मम्पमिति मञ्चम्पर्थे द्वितीया । वामन्यत्वे सत्यूपादन्यस्मादन्यमान्मनुष्पलो- कापिलोकमभ्यारोह-तो यजमानाः सुप प्राप्नुवनि । नानाविधकर्माधारवान्म. नुष्यलोकस्य नानाविधत्वम् । यद्वाऽन्यमन्यं देवलोकं कर्मवाचव्येण फलवैचि. ध्यमित्यर्थः । पारुतं साम बाधितुं सामान्तरं विधत्ते- अभिवत इति । ब्रह्मणः संबन्धि यत्साम तदभिवर्तनामकं कार्यम् । तत्र स्वर्गलोकस्याभितः पाप्यै भवति । भहरन्तरं विधत्ते- अभिजिद्भवतीति । विषुवदाख्यं यत्पथममहस्तस्मात्पू स्वरसामाख्यान. पोऽहर्षि शेषाः तेभ्योऽपि पूर्वमभिजिदाख्यमेकमहः कर्तव्यम् । तच्च स्वर्गाभिज- पाय भवति । पुनरम्यन्यदहापंचचे- - - ·पसा०५अनु०१॥ कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयसंहिता । २७०५ ( संवत्सरसक्थनम् ) विश्वजिद्भवतीति । विषुवदाख्यादह्न ऊर्धभाविनो ये त्रयः स्वरसामा. नोऽहर्विशेषास्तेभ्य ऊर्ध्वं विश्वजिदाख्यमहः कर्नव्यम् । तच्च विश्वस्य जपाय भवति । प्रतिमासमभिप्लवषडहेभ्य ऊ पृष्ठयं षडहमतिग्राह्यनियमं च विधत्ते- मासिमामि पृष्ठानीति । प्रतिमासानुष्ठानेन तस्मिंस्तस्मिन्माति वीर्य संपद्यते । : पृष्ठयस्य षडहस्य मासेपूर्वभागं स्थानत्वेन वियत्ते- उपरिष्टादिति । अत्र मीमांसा ॥ सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे द्वितीयाधिकरणे चिन्तितम्- गवामयन आयेऽह्नि मायणीयेति नाम यत् । तवादशाहिकादह्नो धर्माननिदिशेन वा ।' पूर्वन्यायनातिदेशो मैवं प्रथमता द्वयोः । अह्नोस्तुल्येति मुख्यत्वं समं नाविदिशेदतः ॥ द्वादशाहे प्रथमस्याह्नः प्रायणीयमिति नाम । तथा गवामयनेऽपि वाग्नि- होत्रनामन्यायेनातिदेश इति चेन्मैवम् । प्रायणीय शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य पाथ- म्यस्य द्वयोस्तुल्यत्वेनोभयत्र मुख्यत्वेऽप्पनेकार्थत्वापसङ्गात् । पारम्पायवि गच्छति प्रवर्तते कर्मानेनोत पापणीयम् । अतो नैतनाम धर्मानतिदिशति । तत्रैव चतुर्थपादे तृतीयाधिकरणेऽन्यचिन्तितम्- गावामयनिके ज्योतिरादौ किं द्वादशाहिकी। ऐकाहिकी वाऽनुमानादाद्योऽन्त्यो नामबाधनात् ॥ गवामयने ज्योतिर्गौरायरि गोतिरादिनामकास्त्रयो पागा विहिताः । तेषु दादगाहिकीतिकर्तव्यता युक्ता २.: । अनुमित वाक्येन तत्पापणात् । गवाम- पनं हि द्वादशाहविकृतिरिति व. ।। अतस्तत्संबन्धिलिङ्गन तदीयधर्मपाप- कश्चोदकोऽनुमीयत इति प्रा । -- --मन्ति ज्योतिरादिनामकास्त्रप एकाहाः। तदीयधर्मा गाव मनिकेषु राषुि ज्योतिरादिभिलिमिखिभिनामभिः माप्ताः । नाम चाऽऽनुमानिक ५ कात्मवलं, प्रत्यक्षतत्वात् । अतश्बोदकस्म बाधितत्वादेतेष्वैकाहिकीतिकर्तः । ग्राह्या ॥ १ क. स. ड. शेत्ततः । २ स "भिर्ना । ३ क. स. प. ड. श्रुतित्वा ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- समर्मकाण्डे- ( संवत्सरसत्रस्य दशमाससाध्यप्रयोगेण सह विकल्पकथनम् ) इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमपपाठके पथमोऽनुवाकः ॥ १॥ ( अथ सप्तमाष्टके पश्चभप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)। मानो वा एतत्सत्रमासताशुङ्गाः सतीः शृङ्गाणि सिपासन्तीस्तासां दश मासा निषण्णा आसमथ शृङ्गाण्यजायन्त ता अब्रुवन्नरात्स्मोतिष्ठामाव तं कार्ममरुत्स्महि येन कामैन न्यपदामेति तासामु त्वा अजवर्धा वा यावतीर्वाऽऽसामहा एवेमौ द्वादशी मासौ संवत्सर संपाद्योतिष्ठामेति तासाम् (१) द्वादशे मासि शृङ्गाणि प्रावर्तन्त श्रद्धया वाऽश्रद्धया वा ता इमा यास्तूंपरा उभय्यो वाव ता आनुवन्याश्च शगाण्यसंन्वन्याश्चोमवार- ग्धतनोंति दशस मासूतिष्ठनधोति द्वादशसु य एवं वेद पदेन खलु वा एते यन्ति विन्दति खलु वै पदेन यन्तहा एतद्धमयनं तस्मादेतद्वोसनि (२)॥ (तिष्ठामेति तासां तस्माद्धे ५ )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाटके पश्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे पश्चमपाठके द्वितीय ऽनुवाकः )। प्रथमेऽनुवाके गवामयननामकं संवत्सरसा कैश्चिद्विशेषैः सह विहितम् । सोमयागा द्विविधा:-आवृत्ता अनावृत्ताश्च । ते चानावृत्ता एकाहाः । आवृत्ता ·०५अनु०२] कृष्णयजुर्वदीयतत्तिरीयसंहिता । २७०७ ( सवत्सरसत्रस्य दशमास साध्यप्रयोगेण सह विकल्पकथनम् ) अपि विविधाः--अहानरूपाः सत्ररूपाश्च । द्विरात्रमारभ्यैकादशरात्रपर्यन्ता अहीनाः । एकादशराबद्वादशरात्रौ तु द्विविधो--अहीनरूपी सत्ररूपौ च । प्रयोदशरात्रमारभ्योपरितनानि सत्राण्येव । तान्यपि द्विविधानि-रात्रिसत्राण्पय- नात्मकसत्राणि च । तत्र शतरावपर्यन्तानि रात्रिसत्राणि । संवत्सरेसत्रमार-पो. परितनान्ययनरूपाणि । तेषां च सर्वेषां प्रकृतिभूतमिदं गवामपनम् । तस्य र संवत्सरकालसाध्यः प्रयोगः पूर्वानुवाकेअभिहितः । अथ द्वितीये दशमातताभ्येन भयोगेण सह विकल्पोऽभिधीयते । तमेतं विधातुं पूर्वोक्तपेवार्थवादं कस्यचिद्विशेषस्य विवक्षया पुनः पठति- गावो वा एतदिति । पुरा शृङ्गारहिताः सत्यो गावः शङ्गाणि सिवा. सन्तीः सनितुं लब्धुमिच्छन्त्य एतदुच्यमानं सत्रमन्वतिष्ठन् । वातां गवां दश মামা অনুষ্ঠিন। অব। অথাকিকাত বাঙ্গালাৰি। লাখীলঙ্গা परस्परमिदमब्रुवन्-येन शङ्गविषयेण कामेन म्पपदाम समानुष्ठानार्थं वयमेकत्र स्थाने निषण्णास्तं शङ्गाविषयं कामपरुत्स्महि वर्य संपादितवत्यः । एवमुक्त्वा काश्चिद्गावः कृतार्थबुद्धया सत्रादुत्थिताः । ता उदतिष्ठन्निति पूर्वस्मिन्नर्थवादे श्रवणात् । तत्रैव यदन्यदुक्तम्-' अथ यासां नाजायन ताः संवस्तरमाप्त्योदतिष्ठन् । इति, तब विवक्षितं विशेष दर्शयति- तासामु त्वेति । या गावः सामनुतिष्ठन्ति तासामु त्वै तातामेर मध्ये जातशणासूत्थाय गतास्ववशिष्टा अर्धा वा काश्चिदेव गावः परस्परमेवमनुवन् । एतास्वरूपासु गोषु मध्ये राशिद्वयम् । तत्र काश्चिच्छ्रङ्गकामाः । अपरास्तु किमभिः शङ्गैरूजमेवोदरपूरणक्षमां संपादयाम इति मन्यन्ते । एवं सवि शङ्ग. कापा अशङ्गकामाश्च यावतीर्वा यावत्यः सन्ति ताः सर्वा अपि मिलित्वा पर- परमेवपब्रुवन् । किमब्रुवनि ते तदुच्यते-इपौ संवत्सरावशिष्टौ द्वादशसंख्या- पूरणो मातावासामहा एव सर्वदाऽप्यनुतिष्ठाम । ततः संवत्सरं प्रयित्वा पश्चा. दुत्तिष्ठामेति । तासां संवत्सरं पूरयन्तीनां गवां मध्ये यासां राणश्रवास्ति वातां तथैव श्रद्धया द्वादशे मासि शृङ्गाण्युत्पन्नानि । यासां तु श्रद्धा नास्ति ता अश्रद्धपैवेमाः संपन्ना असंपन्न शृङ्गाः । या लोके तूपराः शङ्गरहिता १ ख. रमा।

·- श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सबमकाणे (पृष्ठ्यषडहविषयविकल्पाभिधानम् ) पन्ते । एवं सति या गावः शङ्गाण्यलभन, याश्चान्यास्तच्छ्रवारहिताः सापेक्षिवामूमेवालभन्त, ता उभयविधा अपि स्वस्वपयोजनसिद्ध्या समृद्धि मताः । अब दशमासानुष्ठानेन गङ्गमागम् । द्वादशमासानुष्ठानेन रमणीय. सं, कर्मभ्यस्त्वात्कलभूपस्त्वमिति न्यायात् । तदेवमर्थवादेन दशमासानुष्ठान द्वादशमासानुष्ठानं च पशस्य विकल्पिर्व पक्षयं विधत्ते- ऋध्नोतीति। यो यजमानः पकारद्वयं वेत्ति सोऽयं स्वेच्छयाऽन्यतरं पका- रमनुतिडन्समृद्धि प्राप्नोति । मनु बादशसु मासेषु संपूर्णानुष्ठानत्वादस्तु फलम् । दशमासपक्षे तु कथमि- साशमयोपपादयति- पदेन खल्विति । एते दशमासानुष्ठायिनो यजमानाः कालाल्पत्वेऽपि पदेन खलु वै यन्ति शालीवेण मार्गेणानुतिष्ठन्ति । लोकेऽपि पदेन यनराजेमा- मैण गच्छन्पुरुषः स्वल्पस्खलनेऽपि ग्रामप्राप्तिं लभत एव । तत्रापि फलमा. लियुंका। उपपादितं पक्षद्वयमुपसंहरति- तद्वा एतदिति । यदेतद्गवामयनं यद्यदि दशसु मासेषु समाप्यते, यदि वा द्वादशसु, सर्वथाऽप्यूद्धं फलप्रदमेव । यस्मादयनस्य महिमा भूयास्तस्मादे- पदपनं गोसनि गवां तिर्यग्जातीनामप्यभिमनलाभहेतुः । किमु वक्तव्यं विशिष्ट- भालणानामित्यभिपायः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीरे वेशार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये सप्तमकाण्डे पञ्चममपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ - ( अथ सप्तमाष्ट के पश्चमंत्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः )। प्रथमे मासि पृष्ठान्युपं यन्ति मध्यम उप यष्यत्तम उप यन्ति तदाहुणे वै त्रिरेकस्याह्न उपसीदन्ति दई वै माऽपराभ्यां दोहाभ्यां दुहेऽथ ·पा०५अनु. ३] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता । (पृश्यषडहविषयविकल्पाभिधानम् ) कुतः सा धोक्ष्यते यां द्वादश कृत्वं उपसीदन्तीति संवत्सर" संपायोत्तमे मासि सकन्पृष्ठान्युपेयुस्त- यजमाना यज्ञ पशूनव रुन्धते समुद्रं वै ( १) एतेऽनवारमंपारं प्र प्लवन्ते संवत्सरमुपयन्ति यद्धृहद्रथंतरे अन्वर्जेयुर्यथा मध्ये समुद्रस्य॑ प्व- मन्वर्जेयुस्ताक्तदनुत्सर्ग बृहद्रथंतराभ्यामित्वा प्रतिष्ठां गच्छन्ति सर्वेभ्यो वै कामेभ्यः संधिर्दुहे तद्यजमानाः सर्वान्कामानव रुन्धते (२)॥ ( समुदं वै चतुस्लिशञ्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ ( अथ सप्तमकाण्डे पञ्चमपपाठके तृतीयोऽनुवाकः )। द्वितीये दशमासद्वादशमासविकल्पोऽभिहितः । अथ तृतीये पृष्ठयषडहवि. पयो विकल्पोऽभिधीयते । यत्पूर्व “ विहित मासिमासि पृष्ठान्युपयन्ति " इति, तत्र पक्षान्तरं विधत्ते- प्रथमे मासीति । सर्वेषु मासेषु पृष्ठयः षडहो नानुष्ठेयः, किंतु प्रथममध्य. मोत्तमेषु विष्वेव मासेष्वित्ययमेकः पक्षः । पुनरपि पक्षान्तरं विधत्ते- तदाहुर्यामिति । लोके दोग्धारः पुरुषा एकस्पाह्नो मध्ये यां गा दोग विवार प्राप्नुवन्ति सा गौः प्रथमपर्याये प्रभूतं क्षीरं प्रयच्छति । अपराम्य द्वितीयतृतीयदोहनपर्यायाभ्यां दह्र वै दुहेऽल्पमेव क्षीर दोग्धि । एवं सति या गामकस्मिन्दिने द्वादशकृत्वो दोग्धुमुपयन्ति सा गौः कुतो धोयते । नहि क्षीराभाषे दोहनमुचितम् । तस्माद्दासमानस्य पृष्ठयषड हस्यापि मासत्रयानुष्ठान- मनुचितम् । किमु वक्तव्यं द्वादशमासानुष्ठानेऽप्यनुचितत्वमित्येवम् । वदाहुस्त- स्मिन्पष्ठयषडहविषये अभिज्ञाः कथयन्ति । तस्मात्संवत्सरमनुष्ठापान्ने मासि तह- ·५. भीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सक्षमकाण्ड- ( उत्तरपक्षःप्रकारविशेषाभिधानम् ) पापा पाहोऽमुठेयः । इतरेषु तु मासेषु पञ्चमेनामिप्ठवषडहेनैव मातपूरणं नन् । तथा सति यजमानाः पृष्टयषडहस्य ससारत्वाद्यज्ञ संपूर्ण पाप्नु. पपूर्व विहितं " समान साम भवति " इति तदेतदेवात्र विशेषाकारण समर वा एत इति । पारावारे परावांची तीरे । ये यजमानाः संवत्स. रतवमनविष्ठन्ति एते तीरद्वयरहितं समुद्रं बाहुभ्यां तरितुमिच्छन्ति, तचाशक्य. म् । यदि वा बृहद्रथतरे सामनी अनुक्रमेण पृष्ठस्तोत्रे संपादयेयुस्तदानीं यथा पास मध्ये तरण साधनं प्लव संपादयेयुस्तादृक्त द्वावि । तस्मादनुत्सर्ग कदा. शिवपारित्यज्य बृहद्रथंतराभ्यामित्वा स्तोत्र पाध्य प्रतिष्ठां यज्ञसमाधि गच्छ- दि । भन्यदीयेनापि वत्सेन दोग्धु शक्या गोः संधिरित्युच्यते । सा च तं. वि सम्पः कामेम्पो दुहे पथा यथा क्षीरमपक्षित तथा तथा यं कांद्वत्त- मादाय दोग्धुं शक्यते । तत्तथा सत्यत्रापि यजमाना अन्यदीयाभ्यां पति- गवामा बहदयंतराभ्यां तत्चदिने प्रयुज्यमानाभ्यां सर्वान्कामान्माप्नुवन्ति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीप- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ ( अथ सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः । समान्य कचौ भवन्ति मनुष्यलोको वा ऋचौ मनुष्यलोकादेव न यन्त्यन्यदन्यत्साम भवति देव. लोको वै साम देवलोकादेवान्यमन्यं मनुष्यलोकं प्रत्यवरोहन्तो यन्ति जगतीमग्र उप यन्ति ज. गतीं वै छन्दा सि प्रत्यवरोहन्त्याग्रयणं ग्रहा बृ. हरपृष्ठानि प्रयनिश्श स्तोमास्तस्माज्ज्याश्मि कनीयान्प्रत्यवरोहति वैश्वकर्मणो गृह्यते विश्वा. न्येव तेन कमीणि यजमाना अव॑ रुन्धत आदि.

·पपा०५अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (उत्तरपक्ष.प्रकारविशेषाभिधानम् ) त्यः (१) गृह्यत इयं वा अदितिरस्यामेव प्रति तिष्ठन्त्यन्योन्यो गृह्येते मिथुनत्वाय प्रजोत्या अ- वान्तरं व दशरात्रेण प्रजापतिः प्रजा असृजत यशरात्रो भवति प्रजा एव तयजमानाः सृजन्त एतार ह वा उदङ्कः शौल्बायनः सत्रस्थाधिम- वाच यद्दशरात्रो यदशरात्रो भवति सत्रस्यध्या अथो यदेव पूर्वेष्वहःसु विलोम क्रियते तस्यैवैषा शान्ति. ( २)॥ ( आदित्यस्तस्यैव द्वे )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाटके पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥ (अथ सप्तमकाण्डे पञ्चमंप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)। तृतीये पृष्ठयषडहविषयमकारविशेषोऽभिहितः । अथ चतुर्थं उत्तरे पक्षात प्रकारविशेषाऽभिधीयते । देहि संमत्सरसवस्य पक्षसी । एतच्चान्यत्र समामा- तम्-' यथा शालाथै पक्षसी । एवर संवत्सरस्य पक्षसी । इति । वब प्रथम षण्मासात्मके पूर्वस्मिन्पक्षास साक्यमृचा नानात्वं [च ] पूर्वममिहिवम् । इदानी द्वितीयषण्मासात्मक उत्तरस्मिन्पक्षात पूर्वपरीत्येन गैक्यं तापमानात पाभिधीयते । तबाऽऽदावगैक्यं विधत्ते- समान्य ऋच इति। मनुष्यलोके हि कर्भ हवा पश्चाइमा पाप न्ति । एवमाधारभूतामृचमभ्यस्य पश्चात्तस्या साम गापन्ति । तस्मात्सोम पोकस्वरूपाः । ताश्च समान्य एकरूपाः कर्तव्याः । एकस्मिनहनियाभर स्वा एवान्यस्मिन्प्रयोक्तव्याः । एवं सति कगार काम्मनुष्यलोकात्यापित मापगच्छन्ति । अपत्यादिसंतानाविझेदात् । अथ सामनानावं विधत्ते - ·श्रीमती यणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [समकाण्डे- ( उत्तरपक्षःप्रकारविशेषाभिधानम् ) अन्यदन्यदिति । साम्नः पश्चाद्भावित्व साम्येन देवलोकत्वम् । तादृशं च साम पूर्वस्मिन्दिने यद्भवति ततोऽन्यदुत्तरस्मिन्नहनि कर्तव्यम् । लोकेऽपि देव- नोकानिगच्छन्तः पुरुषा अन्यमन्यं मनुष्यलोकपदेश गच्छन्ति । यद्वाऽन्यम- पमिति पश्चम्पर्थे द्वितीया । अन्यस्मादन्यस्माद्देवलोकात्कर्मफलानां तारतम्यो. पेवत्वेन विविधत्वात्तदा तदा विलक्षणाद्देश्लोकात्मत्यवरोहन्तो यजमाना मनुष्य- डोकं पाप्नुवन्तीत्यर्थः। विशेषान्तरं विधते- जगतीमग्र इति । पूर्वस्मिन्पक्षसि गायत्री प्रथमपनुष्ठिता । उत्तरस्मिस्तु जगती प्रथममनुष्ठेपा । तथा सति जगतीं प्रत्ययानि सर्वाणि च्छन्दांस्यवरोह पाप्तानि भवन्ति । पुनरपि विशेषत्रयं कमेण विपने- आग्रयणमिति । यथा गायत्र्यादिच्छन्दःसु पूर्वस्मात्पक्षसो विपर्ययेणो- परस्य पक्षसोऽनुष्ठानमेवं ग्रहसामस्वोमेष्वपि द्रष्टव्यम् । तदाऽऽअयणोऽनो गृहीत इह स्वादौ । तथा सी ग्रहाः पत्यवरूढा भवन्ति । तथा तत्र रथंतरं पृष्ठ पूर्वदिनेऽनुष्ठितम् । इह तु बृहत्पृष्ठं पूर्वमनुष्ठेयम् । तथा सति सर्वाणि पृष्ठतो. पाणि प्रत्यवरूढानि भवन्ति । तथा तत्र वयस्त्रिंशस्तोमोऽन्तेऽनुष्ठितः । इह तु भारावनुष्ठेयः । तथा सति सर्व स्तोनाः प्रत्यवरूढा भवन्ति । यस्मादन प्रौढ- लायलिशः प्रथमभाव्यश्चित्रि गवैकषिशादयः पश्चाद्भाविनस्तस्माल्लोकेऽपि ज्यायांसं पितरं पितामह वा पति कनीयान्वः पौगो वा वाहनावादरव- रोहति । : अथाविग्रासदेयं विधत्ते- पैश्वकर्मण इति । वाचस्पति विश्वकर्माणपित्यनेन गृह्यमाणोऽतिमायो वैध कर्मणः । तेनातिग्राह्येण सर्वाण्यपि कर्माणि पजमानाः पाप्नुवन्ति । महीमूषु मातरमित्यनेन गृह्यमाणोऽतियाय आदित्यः। भूमेरदितित्वात् । तेनातिप्राोण भूमौ प्रतितिष्ठन्ति । अत्र सूत्रकार:--' वैश्वकर्मणमतिमाह्याणामष्टमं गृह्णाति वाचस्पति विश्वक- माणभूतय इति श्रोभूत आदित्यं महीमू षु मातरमिति तोवेवमेव व्यत्यासं गृ- हात्मा महावनात् । इत, तमिमं यत्यासं विधचे- १ ख. °य कमेण वि। - ·411०५अनु.५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (मात्सर्यप्रवृत्तगवामयनद्वयविशेषाभिधानम् ) अन्योन्य इति । अन्योन्य एकैकः । यस्मिन्दिने वैश्वकर्मणो गृह्यते ततः परेपुरादित्यः । ततोऽपि परेधुर्वैश्वकर्मणः । पुनरपि परेधुरादित्यः। एवं सवि दिवेन मिथभवत्वात्पजोत्पत्तये संपद्यते । अथ दावशाहीयं दशरात्र वियते- भवान्तरमिति । एतच्च वाक्यं “व वाव देवसत्रे " इस्पत्र व्याल्या- पम्॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे इष्मयषु- बेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पक्षमप्रपाठक चतुर्थोऽजनाकः ॥ ४ ॥ ( अथ सप्तम + पथमप्रपाठके पचमोऽनुवाकः)। यदि सोमो भसतो स्याती महति रात्रि प्रातरणवाकमुपायांपूर्वो वाच पूर्षों देवताः पूर्व- श्छन्दामि बुङ्क्ते वृषण्वतीं प्रतिपदं कुर्यात्प्रात:- सबनादेवपामिन्द्रं वृक्तेऽथो खल्बाहुः सवनमुं. सेसवनमुख कार्यति सवनमखासवनमुखादवे- पामिन्द्रं वक्ते संवेशायोपवेशाचं गायत्रिवास्त्रि- हुभो जात्या अनुष्टुभः पङ्कया अभिभूत्यै स्वा. हा छन्दास वै संवेश उपवेशश्छन्दोभिरेवेषाम (1) छन्दांसि वक्ते सजनीय शस्य विह ज्य शस्यमगस्त्यस्य क गशुभीयर शस्यमेता. पदा अस्ति यावदेतयावदेवास्ति तदेषां वक्ते यदि प्रातःसबने कलशो दीयंत वैष्णवीषु शिपि- विसतीषु स्तुवीरन्यद यनः स्यातिरिच्यते विष्ण तछिपिविष्ठमभ्यति रिच्यते तद्विष्णुः शिपिवि.

·६७१४ श्रीमत्सायणाचायविरचितभाष्यसमेता- [सक्षमकाण्डे- (मात्सर्यप्रवृत्तगवामयनद्वयविशेषाभिधानम् ) टोऽतिरिक्त एवातिरिक्तं दधात्यथो अतिरिक्तनै- पातिरिक्तमाप्त्वाऽव॑ रुन्धते यदि मध्यदिने दीर्यंत वषट्कारनिधन सामं कुर्वषट्कारो वे यज्ञस्य प्रतिष्ठा प्रतिष्ठामेवैनगमयन्ति यदि तृतीयसवन एतदेव (२)॥ ( छन्दौभिरेवैषामवैकानविशतिश्च ) । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे पश्चमप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः )। चतुर्थेऽनुवाक उत्तरे पक्षसि विशेषोऽभिहितः। अथ पञ्चमे मात्सर्येण पतू. तयोर्दयोर्गवामयनयोविशेषोऽभिधीयते' । तमिमं विधते- यदि सोमाविति । यदि कदाचिद्यजमानसंघयोरुभयोः परस्परमात्सर्येण गवामयनगतौ सोनी संभूयाभिषतौ स्यातां तदानीं महाराने बुद्ध्वा प्रातरनुवा- कनामकस्य शस्त्रस्योपाकरणं कुर्यात् । पातविभ्यो देवेभ्य इत्यादिसपेषमध्वर्युः पठोदित्यर्थः । यो यजमानसंघः पूर्व प्रवृत्तः सनुपाकरोति सोऽन्यस्य संघस्य बागांदीन्वत आदत्ते । तस्मिश्च पातरनुवाक ऋविशेष विधत्ते- वृषण्वतीमिति । पछतावापो रेवतीः क्षयथा हि वरव इत्येषा प्रथमा । इह तु तां परित्यज्य वृषन्शब्दवतीमन्यामृचं पथमा कुर्यात् । तथा सति स एवान्येषां यजमानानां देवतारूपमिन्द्रं पातःसवनाइपनयति । पक्षान्तरमाह- अथो खल्वाहुरिति । त्राणामपि सवनानां पारम्भे से वृषण्वती पठ- नीयेत्येवं केचिदाहुः । तथा सति परेषां सर्व सवनारम्भादिन्द्रमपसारयति । अथ तत्रामिभूतिहोममन्धानपञ्च पठति- - १ क, तेन्य।

·पा०५अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता। ( मात्सर्यप्रवृत्तगवामयनद्वयविशेषाभिधानम् ) संवेशायेति । संवेशाय गायत्र्यादीनां छन्दसा स्वकीययज्ञ सम्पपवे. शाय । उपवेशाय प्रविष्ठानां चात्र स्थिरावस्थितये। गायल्पा अभिभूत्यै पर- कीयस्य गायत्रीछन्दसोऽभिभवाय स्वाहुतामिदमस्तु । त्रिष्टुभ इत्यादिभिश्चतुभिः पदैरुत्तरे चत्वारी मन्त्रा भिद्यन्ते । तेषु संवेशायोपवेशायेत्येतदनुपञ्जनीयम् । पथममचे स्वमिभूत्यै स्वाहेत्येतदनुषज्यते । मन्त्राणां वात्पर्य ध्याचष्टे- छन्दासि वा इति । योऽयं संवेो यश्चोपवेशस्तावुभौ छन्दोविषयत्वा. ध्छन्दास्येव तथा सति स्वकीयैच्छन्दोभिरितरेषां छन्दांसि विनाशयति । अथ शलविशेषान्विधत्ते-- सजनीयमिति । यो जात एव पथमो मनस्वानिति मुक्त स जनास इन्द्र इत्येवं सजनशब्दस्य विद्यमानत्वात्तत्सूक्तं सजनीयम् । निष्केवल्यशल इन्द्रस्य नु वीर्याणीत्यस्य स्थान सजनीयसूक्तं शंसनीयम् । ममाने व! विहवेष्वस्विति सक्ते विहबशन्दसद्भावात्तद्विहव्यम्। तच्च महावैश्वदेवशस्त्र आ नो भवा इत्यस्य स्थाने शंसनीयम् । कया शुभा सवयम इत्येतत्सूक्त गस्पेन दृष्टवादगस्त्यस्य कयाशुभीयं मरुत्वतीयशस्ने जनिष्ठा उग्र इत्यस्य स्थाने शंसनीयम् । यदा तत्तच्छलादौ शलात्पुरा यथोक्तं सूक्तजात पठनीयम् । एतदुक्तं सूक्तवयं यावदस्त्येतावदेव सारम् । एतत्पाठे तु परेषां यावरसारमस्ति तत्सर्वं विना- शयति । अथ नैमित्तिकं स्तोगविशेष विधत्ते- यदि प्रातःसवन इति । यदि पातःसवनकाले द्रोणकलशो दीर्यंत वि. दीर्णो भवेत्तदानीं स्तोतारः सामगा विष्णुदेवताकासु शिपिविष्ट शन्दयुक्तास्वृक्षु स्तुति कुर्यः । यज्ञस्य संरन्धि यदङ्गन्मतिरिच्यते शास्त्रीयं क्रममुलध्य वर्तते तदङ्ग शिपिविष्टगुणविशिष्टं विष्णुमभिलक्ष्यातिरिक्तं भवति । पशवः शिपिरिति श्रुत्पन्तराच्छिपिशब्दः पशुधाची । तेषु स्वामित्वेन पविष्टः शिपिविष्टः । तचा तिरिक्तमङ्ग शिपिविष्टो विष्णुरेव । तत्स्वामिकत्वात् । ततो वैष्णवीषु स्तुती' सत्पामतिरिक्तस्वामिन्येव विष्णावतिरिक्तपङ्ग स्थापयति । अपि चातिरिक्तस्वा- मिनैव विष्णुनाऽतिरिक्तमपथाशालामङ्गमाप्त्वा शासीयं कृत्वा सत्रफलं लभते । १ क. घ. इ. च. तो तस्याम ।

·भीमस्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [vaif- ( गवामयनगुणविकाररूपोत्साभिधानम् ) भष दितीयतृतीयतवनयोविशेष विधत्ते- गदि मध्यंदिन इति । द्वितीयतृतीयसवनयोणिकलशे दिन सकि संस्कारानधनं साम कुर्युः । निधनं साम्नः पञ्चमो भागः। बादादो सिल सामकिविशेषो पस्य साम्नस्तादशं साम कर्पः । वषट्कारो हि हस्पिक्षन- अपनायास्प समाप्तिस्थानम् । तणुकसामगानेनैव पतिभवनरस गर. वि भवत्पेन समापयन्ति । परि तृतीयसबने कलशो मित वदाम्बरदेव । भा बसाय तस्यैतदेव वषट्कारनिधनमेव साम कुर्यः । इवि भीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे रुष्णपणु. बेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्नमकाणे पञ्चममपाठक पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ ( अथ सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके पठोऽनुवाक )। पडहेमासान्सपायाहरुरजन्ति पहर्हि मासा. संपश्यन्त्यर्धमामैर्मामान्सपायाहरुन्मजन्यमा. सैहि मासान्सपश्यन्त्यमावास्यया मामान्सपाया- हुनस्सृजन्त्यमावास्यया हि मासान् पश्यन्ति पौ. णमास्या मासान्त्संपायाहरुसंजन्ति पोर्णमास्या हि मासान्मपश्यन्ति यो वे पूर्ण आसिञ्चति परा स सिंञ्चति यः पूर्णाददति ( १) प्राणमस्मिनस दधाति यरपौर्णमास्या मासान्मपाद्याहरुत्सृजन्ति संवत्सरायैव तत्प्राणं दधति तदर्न मत्रिणः प्रा. पन्ति यदह!त्सृजेयुर्यथा दृतिरुपनद्धो विपतत्ये- १ संवत्सरो वि पतदार्तिमा युर्यत्पौर्णमास्या मानासंपायाहरुमजाम्ति संवत्सरायैव तदान धति तदर्नु मत्रिण उत्. (२) अनन्ति नाss तिमान्ति पूर्णमासे वे देवानार मतो यत्पौणं- ·- मानु.५३. कम्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता । (गवामयनगुणविकाररूपोत्सर्गाभिवानम् ) मास्था मासान्सपायाहारसजन्ति देवानामेष तयझेन यहं प्रत्यवरोहन्ति विघा एतयई विं. मन्ति यतमहसतत सन्तमथाहरूमजन्ति - जापरयं पशुमा लभन्ते प्रजापतिः सवी देवता देवतामिरेव यज्ञ में न्यन्ति यन्ति वा एतें सर्व- नावे: (३) उत्सजन्ति तुरीयं खल वा पत. सिवनं यत्सीनाव्य यासानाय्यं भवति तेनैक सर्व- मात्र यन्ति समुपहूर्य मशयन्स्येतत्सोमपीथा में- सहि यथायतनं वा एतंषा सवनमाजों देवता गच्छन्ति येऽहरुस्मृजन्यनुमवन पुरोडाशाभिर्वप न्ति यथायतनादेव मवनभाजो देवता अब रुन्ध. तेऽडाकपालान्प्रातःमवन एकादशकपालाम्मा- ध्यदिने मर्वने द्वादशकपाला तृतीयसवने छ. म्दाश्स्येवाऽऽस्वाऽव रुन्धते वैश्वदेवं चरं तृती. यसवने निवपनि वैश्वदेवं तृतीयसवनं तेनैव तृतीयसवनाम यन्ति ( ४ ) ॥ ( उदचत्युधेऽहंराप्त्वा पञ्चदश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाटके पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ (अथ सप्तमकाण्डे पश्चममपाठके पठोऽनुवाकः)। पशानुगाके गवामपनपसङ्गेन सत्रविषये मात्सर्यविशेषोभिहित अप समापनस्प गुणविकाररूप उत्सर्गोऽभिधीयते- पमासानिति । येऽभिप्ठवषडहास्तैः पश्चकत्व आवृत्रे मामा- मन्दर मात पथमदिने कर्तव्य ज्योतिराख्यमहरुत्सृजेयुः । यदा पनि ·श्रीमस्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेताः [सममकाणे- ( गवामयनगुणविकाररूपोत्सर्गाभिधानम् ) बैरेकेन पृष्टयन र मासं समाप्योत्तरमहरुमाष्टव्यम् । यस्माल्लोकेऽपि पञ्चभिः पहलिशाहनानि गणयित्वा सावनमासोऽयमिति निश्चिन्वन्ति । पक्षान्तरं विधत्ते- अर्धमासैरिति । पूर्वस्मिन्पक्षे पायणीयारम्भणीयावहर्विशेषौ द्वौ परि. त्यज्य तृतीयदिने षडहस्याऽऽरम्भः । तदाऽऽरभ्य शिद्दिनात्मके सावनमासे गते सति तव ऊर्ध्वमहरुत्स्रष्टव्यम् । इदानों पायणीयदिनमारम्य पश्चदशदिना- मकाभ्यां द्वाभ्यामधंमासा-पामेकं मासं समाप्य तदनन्तरभाव्यहरुलष्टव्यम् । डोके हि द्वाभ्यामर्धमासाभ्यापेको मासो निष्पद्यत इत्येवमर्वमासैरेव मासस्वरूपं निम्मिन्वन्ति । तदिदं पक्षद्वयं सावनमासाभिप्रायम् । अथ चान्द्रमासाभिपायेण पक्षद्वयम् । सवेकं पक्षमाह- अमावास्ययेति । चान्द्रमसदर्शिन• केचिदमावास्यया माससमाप्ति निश्चि- न्वन्ति । अतोऽवापि तथैव मास समाप्य शुक्लपतिपदि पदहरनुष्ठेयं तत्परि- त्याज्यम् । चान्द्रमसमाश्रित्यैव पक्षान्तरमाह- पौर्णमास्यति । शुक्लपतिपदमारभ्पामावास्यान्तश्चान्द्रो मास इत्यतीतः पक्षः । कृष्णपतिपदमारभ्य पौर्णमास्यन्त इत्ययं पक्षः। एतस्मिन्पक्षे कृष्णप- तिपदि यदहः पाप्तं तदुरलष्टव्यम् । एवमेव पक्ष प्रशंसति- यो वै पूर्ण इति । लोके हि यः कोऽपि पुरुषो धृतक्षीरादिना पूर्णे पात्रे पुनरप्युपरि तद्व्पमासिश्चति, स भूमौ पातयित्वा तद्व्यं विनाशयति । पस्तु धीमान्पूर्णात्पात्रादुदचति स्वल्पमुखरति सोऽस्मिन्पाचे पाणरूपं वायु दधाति । सति सवकाशे वायुः संचरति । एवं सति यदि यजमानास्तत्तत्पौर्णमास्या तं तं पास पूरयित्वा कृष्णपतिपदि कर्तव्यमहरुत्सजेयुः, तदानीं संवत्सरसवरूपपुरु. पार्थे पाणवायुं तस्मिन्दिने स्थापयन्ति । तत्संवत्सरमाणस्थापनमनु सविणो पजमाना अपि वासनिरोधाभावेन जीवन्ति । अथ व्यतिरेकमुखेन( णै तमेव पक्षं प्रशंसति- यदहरिति । उक्तन्यायेनाहन्यनुत्सष्टे सत्युदकपूर्णो दृतिदृढं बध्यमानोऽपि पथा दैधीभावेन नस्पति, एवं संवत्सरात्मकः क्रतुविनश्येत्, यजमानाश्च मरणं पाप्नयः । वसरिहारार्थमहन्युत्सृष्टे सति तेनोत्सर्गण संवत्सरसत्रस्पाविनाशार्थ ·- पी०५अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयनैतिरीयसहिता। २७१९ (गवामयनगुणविकाररूपोत्सर्गाभिधानम् ) माणसंचारस्थानीयमुदानं संपादयन्ति । तत्संपादनमनु सविणोऽप्युइनन्ति उ- च्छ्वसन्ति ततो नाऽऽति गच्छन्ति । पुनः प्रकारान्तरेणैतमेव पक्षं प्रशंसति- पूर्णमास इति । पौर्णमास्यामेव परुतौ देवानां संबन्धी सोमोअभिषुतो भवति । अतः पौर्णमास्यां मासं पूरयित्वा पश्चादहरुत्सर्गे सति देवानां संव. न्धिना तेन पूर्वयागेन( ण ) संयोजयितुमिमं यज्ञं यजमानाः प्रत्यवरोहन्ति । यस्मिन्दिने कर्तव्यमहरुत्सृज्यते तस्मिन्दिने कर्तव्यमम्पद्विषत्ते- वि वा एतयज्ञमिति । षडहैरभिप्ठवपृष्ठयरूपैः सातत्येन वर्तमानं यज्ञमु- पेत्य यद्यहरुत्सृजेयरेतेन यज्ञं विच्छिन्दन्त्येव, तत्परिहाराय पाजापत्यं मशुमाल- भेरन् । पजापतिश्च लष्कृत्वात्सर्वदेवतात्मकः । अतो देवताभिरेव यज्ञ संवतं कुर्वन्ति । अथ तत्र कर्तव्यान्तरं विधत्ते- यन्ति वा एत इति । ये यजमाना अहरुत्सृजन्ति ते सवनाइपगच्छन्ति । मातःसवनादेरनुष्ठानाभावात् । तत्र क उपाय इति तदुच्यते-पत्सांनाय्यमस्ति तत्मातःसवनादिभस्त्रिभ्योऽप्यतिरिक्त चतुर्थसवनस्थानीयम् । अतः सांनाप्पे- नुष्ठिते सवनान्नापगच्छन्ति । तस्य सानाय्य शेषस्य सोमवदुपाह्वानपूर्वकं भक्षणं विधत्ते- समुपहूयेति । उत्सृष्टेऽह्नि मुख्य सोमाभावादेतस्मिन्काले यजमाना एतरसो. मगीथा एतदेव सानाय्य शेषभक्षणं सोमपीथः सोमपानं येषां ते तादृशाः । तस्मात्सोमवत्परस्परमभिज्ञाप्य भक्षयेयुः । पुनरपि कर्तव्यान्तरं विधत्ते- यथायतनमिति । ये यजमाना अहरुत्सृजन्ति, एतेषां संवन्धिन्यः सव. मभाजो देवताः सवनाभावानिराशाः सत्यः स्वस्वस्थानं गच्छन्ति । अतस्त- मा भदिति तत्तत्सवनस्थाने पुरोडाशानिपेयुः । तेन तसस्थानासास्वा देवताः पाप्नुवन्ति । वेषु पुरोडाशेषु विशेष विधशे- अष्टाकपालांनिति । अष्टत्वादिसंख्यासाम्पाद्गायपादिच्छन्दःपातिः । पुनरपि कर्तन्मान्तरं विधत्ते- - - ·१७२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (काणे- ( अहरुत्सर्गविशेषाभिधानम् ) देशदेव-चरमिति । तृतीयसवनस्य वैश्वदेवस्वमन्यत्र सरमाम्नाव- सूनां पावःसपनर रुद्राणां माध्यंदिन सवनं विधेषां देवानां तृतीय इति । अवो वैश्वदेवचरुणा तृतीयसवनानापगच्छन्ति । अवि भीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे रुष्पायरेदीब- वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाणे पश्चमपपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ ( अथ सप्तमाष्टक पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)। उत्सृज्या ३ नोत्सज्यामिति मीमाश्सन्चे मामादिनस्तदाहरुसज्यमेवेत्यमावास्यायो र पौर्णमास्यां चोत्सृज्यमित्याहरेते हि यज्ञं वहत इति ते त्वाव नोत्सज्ये इत्योहये अवान्तरं यज्ञ मेजाते इति या प्रथमा म्यंका तस्यामत्सृज्य- मिस्याहुरेष वै मासो विशर इति नाऽऽदिष्टम् (,) उसजेयर्यदादिष्टमत्सृजेयारशे पुनः पर्याप्लाये मध्ये पडहस्य संपर्यंत पहामान्सं- पाए यसप्तममहन्तस्मिन्नसंजयस्तमये बसु. मते पराडार्शमष्टाकपालं निवपेयरेन्द्रं दधीन्द्रीय महत्वते पुराबाशमक दशकपाल पश्चंदव द्वादेश- कपालममे व मतः प्रातः पचनं धदभये वसमते पुरोडाशमाकपालं निवपंन्ति देवतामेव वड़ा- मिनीं कुर्वन्ति ( २) सर्वनमष्टाभिरुप यन्ति व. देन्द्र दधि भवतीन्द्रमेव तद्भागधेयान व्यापक तीन्द्रस्य थे मरुत्वतो माध्यदिन५ सर्वन मावि द्राय मरुत्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निम्ति ·१०५अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसाहिता। (अहरुत्सर्गविशेषाभिधानम् ) देवतामेव तागिनी' कुर्वन्ति सर्वनमेकादशमि. रुप यन्ति विश्वेषां वे देवानामभुमतां तृतीयस. बन योश्वदेवं दाशकपालं निवपन्ति देवता एवं तमागिनी कुर्वन्ति सवनं दादशभिः (१) उप यन्ति प्राजापत्यं पशुमा लभन्ते यहो के प्रजापतिर्यज्ञस्थाननुसर्गायाभिवर्त इतः पण्मासो ब्रह्मसामं भवति ब्रह्म वा अभिवतः ब्रह्मणैव त. संवर्ग लोकमभिवर्तयन्तो यन्ति प्रतिकूलमिव हीतः संवर्गो लोक इन्द्र कतुं न आ भर पिता पुत्रेभ्यो यथा । शिक्षा नो अस्मिन्पुरुहूत गामनि जीवा ज्योतिरशमिहीत्यमत आयता पण्मासो ब्रह्मसामं भवत्ययं वै लोको ज्योतिः प्रजा ज्यो- तिरिममेव तल्लोकं पश्यन्तोऽभिवदन्त आ यन्ति (४)॥ ( नाऽदिष्टं कुर्वन्ति दादशमिरिति विश्शविर्थ )। इति रुष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमारके पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ १ (अथ सक्षमकाण्डे १ञ्चमपपाठ के सप्तमोऽनुवाका )। पहेऽनुवाकऽहरुत्स डकः । तमे तवैव विशेषोऽभिधीयते । वन निर्णयाय कंपिदिपार दमाव- उत्सम्यामिति । उ सरले यज्ञपिच्छदः, अनुत्सर्गपो बीचनिरोष पनि पोहो मनसि निधाय बलमारिनो पिचारयनि । प्लुविपिचारार्था । वत्रा- विज्ञाः पाजापत्यपश्चादिभिरिछेदस्य सनातुं शक्यत्वाछवातनिरोपपरिहा. पोत्सर्जनपक्षवाव निश्रितवन्तः ।

·६७२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सक्षमकाणे- ( अहरुत्सगीवशेषाभिधानम्) वमेव दिनविशेष दर्शयति- अमावास्यामिति । एतयोरमावास्पापौर्णमास्पोषज्ञवाहित्वं मसिबम् । तथाचान्यत्र स्पष्टमाम्नायते- 'ते अबूतां वरं बगावंहा आवं देवानां भागधे असाव । इति । अतस्तयोस्तिथ्यो/दहर्यदहः पाप्तं तदुरसज्यमित्येषां निर्णयः। अथान्येषां पक्षमाह- ते स्वावति । ये पौर्णमास्यमावास्ये अवान्तरं यज्ञं भेजाते ते, सर्वथैव नोत्सृज्ये । न केवलमेने परुतिरूपं दर्शपूर्णमासकरौं निभादयतः, किं त्वप. नादिगतमवान्तरं कर्मापि । तस्मात्तयोरुत्सर्गो न युक्त इति । वहि कस्मिन्दिनेहरुत्सर्ग इत्याशक्य तेषा वचनं दर्शयति- या प्रथमेति । व्यष्टकाराशन कृष्णपतिपदच्यो, राजसूपपकरणे व्युटि. दिराचे पौर्णमास्या सह निर्देशात् । तथा चाऽऽम्नायते- पौर्णमास्यां पूर्वमह. भवति । पटकाया मुत्तरम् । इति । त.या मष्टकाया पत्याप्तमहस्तदुत्सृज्यम् । एष दिनविशेषो विशरो विशीणों मासः, पौर्णमास्यामेव पूर्वमासस्प समाप्त- त्वात् । अतो मासपिच्छेदाभावात्र ५० उत । तस्यास्तु व्यष्टकायाः पाथम कृष्णमतिपदारवादपपद्यते । कचिदुत्सर्गमपवदति- नाऽऽदिष्टमिति इति । विषुवानमा निति नामग्रहणपुरःसरं विशेषाका- रेण यदुच्यते वादिष्टम् । तनोनयन । यत्तु षडहादिद्वारा सामान्यतः पारं वदेवोलाष्टव्यम् । यदाऽनुत्सर्गपक्ष पै पास इत्यादिना स्त्री करोति । योऽप- मुत्सर्गः स एष पिशरो मासो भवति । अहरुत्सर्ग सति माससंप्रभावान्मा- सस्य विशीणत । । इतिशयो हेत्वर्थः । यस्मान्मासर्वकल्प पामोति तस्मादा- दिष्टं शास्त्रगोपदिष्टमहरेकमपि नोत्सजेयुरितिपक्षान्तरस्वीकारः। अत एव सूत्र- कारः पक्षद्यस्वीकारमपन्यस्योत्सर्गपोऽनुष्ठेविशेषमुदाजहार- उत्सृज्या ३ नोत्सृज्यामित्युक्तं यद्यहान्यत्सजेयुः पथमं पृष्ठं संस्थाप्य । इत्यादिना । तमि विशेष वनवाप्यत्स पाक्षिकं पुनर्पिशपति- यदाविधमिति । यदि शास्त्रोपदिष्टस्याप्पुत्सगांपेक्षा सदानीमपि मारणे पादशमहज्योतिरादिक पुनः पुनः पर्यावर्तमाने षडहस्प मध्ये संपद्यते, वादश भवोत्सृजेत् । न्तु पतिपदोक पिपुवादिकमित्य याहरणीपम् । वस्मादभिप्लवः ·- - - । T५अनु.] कष्णयजुबदायतैत्तिरीयसंहिता ।। १७५३ (भहरुत्सर्गविशेषाभिधानम् ) पृष्ठयारूपैः पाहैमास पूरयित्वा पृष्ठयषडहादूर्ध्वभावि यत्सतममहस्तास्मनहनि पा ज्योषिर्यागमुरसजेत् । इत्यमुत्सगै विशदीकस्य तत्रानुष्ठेयं विशेष विशदयति- तंदमये वसुमत इति । तत्तस्मिन्नत्सादने चत्वारि हवींषि निवपेयुः । तब प्रथमं हविः प्रशंसति- अमेवां इति । देवतां वसुमन्तमग्निं, कपालगताष्टत्वसंरूपया गायत्रीद्वारा तवनमाप्तिः। द्वितीयं हविः प्रशंसति- यदेन्द्रं दधीति । अथ तृतीयं हविः पशंसति- इन्द्रस्येति । यथा वसुमानग्निः पातःसवनस्य स्वामी तथा परुत्वानि. म्यो माध्यंदिनस्य सवनस्य यामी । वसुमतोऽग्नेस्तत्स्वामित्वं अत्यन्तरद्वयादव गन्तव्यम् - त५ स्तुतं देवनानं ।। व्यगृह्णन, आमिः पातःसवनम्, इन्द्रो माध्य दिन सवनं, विश्वे देवास्तृतीयमवनम् ' इत्येका श्रुतिः । 'यदसूनां पावस. पनम् । इत्यपरा श्रुतिः । 'यस्विन्द्रो माध्यंदिन सवनस्वामी स तु महत्वान् । इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोमम् ' इति श्रुत्यन्तरात् । तगामेर्यथा प्रथमेन हविषा भागित्वमेवमिन्द्रस्याप्यनेन हविषा भागित्वम् । कपालगते कादशसंरूपया विष्टुम्दारा सवनपाप्तिः। अथ चतुर्थं हविः प्रशंसति- विश्वेषां वा इति । विश्वेषां देवानां तृतीयसबनस्वामित्वं पुरोदाहतम् । कभुमत्त्वमप्यूभूगां तृतीयसवनदेवत्वादवगनव्यम् । तच्च तृतीयस्थ सवनस्य मतो विभुमत इत्यादिमन्त्रावगम्यते । ताश्च देवता अनेन हविषा भागिन्यः कपालगतदादशसंख्यया जगतीद्वारा सवनमाप्तिः । अथ पूर्वानुवाकोक पाजापत्यं प्रशंसति- प्राजापत्यामिति । यज्ञस्य प्रजापतिसृष्टत्वात्तद्रूपत्वम् । अननुसगोपरित्या- गः । उत्सृष्टेऽप्यहान पाजापत्येन यज्ञोऽपरित्यक्तो भवति । अथ पूर्वस्मिन्पक्षसि बलसाम विधत्ते- अभिवर्त इत इति । गवामयनविकवित्वादस्पाप्यत्सार्गणामयनस्य हे पक्ष- सी। वत्र प्रथमेन पक्षसा स्वर्गपामिः । द्वितीयेन पक्षसा पुनर्भूलोकमामिः । .

·भीमरसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सामकाणे- ( सामविशेषकपनम् ) संपरस्थाषा सस्यामिवो भूलोकाभिर्गस्य स्वर्ग गच्छतां यजमानानामानुकू. स्वेन पूर्वे क्षति पहपि मासानैरन्नर्येण प्रतिदिनपभिवाख्यं बससामं भवेत् । पपा प्रत्यभिपताम्लो बलरूपत्वाबलसामर्थेन च स्वाभिमुरूपं गान्वः स्वर्ग पाप्नुवन्ति । अबोचरस्मिन्पक्षस्यन्पबलताम विधने- इन्द्र कतुं न इति । अमुवः स्वर्गलोकादायतां भूतोके पत्यागच्छवा पलपानानामानुकल्पेनोचरस्मिन्पक्षसि पडपि मासानैरन्तर्येण पतिदिनपिन्द्र कतुं न इस्पस्खामुचि पदुत्पनं तबलसामं भवेत् । तस्या कचोऽपमर्थ:--रे एम नोऽस्मदर्थमिमं कतुमाहर । तब दृष्टान्तः-पथा लोके पिता पुवेम्पो माग- माहत्य पपच्छवि तदत् । हे पुरुहूतेन्वास्पिन्ननुष्ठीयमाने यामनि कतुषिशेषतो निष शिक्ष हितोपदेशं कुरु । वयं त्वत्मसादाजीवा जीवन्तो ज्योति प्रका. शव मनुष्पनोकमशीपहि माप्नुयामेति । अस्पामृचि ज्योतिःशब्देन भूगेक- वनस्पषनावविवक्षिताः । तथा सत्येतदीयसामपयोगेणेमं भूगेकं ज्योविता परन्तः पाप्नुयामेति वाचा वदन्तवाऽऽपच्छन्ति । इति श्रीमत्तापणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे रुष्णपदीय- वैतिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पचममपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७॥ (अथ सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)। देवानां वा अन्त जग्मपामिन्द्रियं वीर्यमपा- कामनरकोशेनाबाहन्धत तरकोशस्य कोशवं यस्कोशेन चावालस्यान्ते स्तुवन्ति यज्ञस्यैवान्त गनेन्द्रियं वीर्यमय रुन्धते सत्रस्ययाऽऽहनीय- स्यान्ते स्तुवनयमिमेवोपहार कवर्षिमुप यन्ति प्रजापतईदयेन हविधानेऽन्तः स्तुवन्ति प्रेमाणमे. पास्य गच्छन्ति श्लोकेन पुरस्तारसदसः (1) स्तुवनयनुश्लोकेन पश्चाद्यज्ञस्पैवात गत्वा श्लो- ·- 1.अनु.] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (सामविशेषकथनम् ) कमाणों भवन्ति नवभिरश्वर्यदायति नव दे पुरो प्राणाः प्राणानेव यजमानेषु दधाति सर्वा पेन्द्रियों भवन्ति प्राणेष्वेवेन्द्रियं दधत्यप्रतिहता. मिरुतोगति तस्मात्पुरुषः माण्यन्यानि शीणोंs- अनि प्रत्यंचति शिर एव न पञ्चदश स्थंतरं भवतीन्द्रियमेवार्य रुन्धते सप्तदशम् ( २) बृहद- भायस्यावरुद्ध्या अथो प्रैव तेन जायन्त एक- विश्शं भद्रं द्विपदामु प्रतिष्ठित्यै पत्नय उप गाय. न्ति मिथनत्वाय प्रजात्यै प्रजापतिः प्रजा अम- जत सोऽकामयताऽऽमामह राज्यं परीयामिति तासो राजनेनव राज्यं पर्यंतद्राजनस्य राजन- त्वं यद्राजनं भवति प्रजानामेव तथजमाना राज्य परि यन्ति पञ्चवि शं भवति प्रजापतेः (३) आप्य पश्चाभस्तिष्ठन्तः स्तुवन्ति देवलोकमेवाभि जयन्ति पञ्चभिरासीना मनुष्यलोकमेवामि जय- न्ति दश सं पद्यन्ते दशाक्षरा विराडमै विराड्. विराजैवान्नायम ग्धते पञ्चधा विनिषय स्तु. बन्ति पत्र दिशो दिवेव प्रति तिष्ठम्त्येकैकयाऽ. स्तुतया समायन्ति दिग्भ्य एवानाय सं भरन्ति तामिडातोद्वांयति दिग्भ्य एवामार्यम् (४) समाय तेज आत्मदधन तस्मादेकः प्राणः सर्वा- ज्यङ्गान्यपत्यथो यथा सुपर्ण उत्पतिष्यञ्छिर उत्तमं कुरुत एवमेव तयजमानाः प्रजानामु. - ·+- , भीमामायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- (प्रणय ( सामाविशेषकथनम्) मा भवन्त्यासन्दीपदाताऽऽरोहति साम्राज्यमेव शस्ति प्लेस होता नाकस्यैव पृष्ठर रोड- ति कुविध्वयुबध्नस्यैव विष्ठपं गच्छन्त्येता. बन्दो वे देवलोकास्तेष्वेव यथापूर्वं प्रति तिष्ठन्स्य- यो आक्रमणमेव तत्सेतुं यजमानाः कुर्वते सव- मस्य लोकस्य समेष्ट्यै (५)॥ ( सदसः सप्तदशं प्रजातिगायति दिग्भ्य एवाना प्रत्येकादश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥८॥ (अथ सप्नमाष्टके पश्चममपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)। उत्तनियामपनं सप्तमे भीमांसया नितम् । तावता विकृति समाप्याथ पहनावेव गवामयने यन्महावतमस्ति तस्मिन्नननानुवाकत्रयेण विशेषाः केचिदु- अन्वे । वास्मिनष्टमे सामविशेषाः केचिदुग्यन्ते । प्रथमं तावकोशाख्यं साम विधत्ते- देवाना वा अन्तमिति । पुरा कदाचिद्देवानां सबसमाप्ति प्राप्तववामि. श्रियं तत्साध्य बापकान्तम् । तच्च देवाः कोशाख्येन साम्ना पुनः पाप्तवन्तः । कुश आह्वान इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नः कोश शब्द आह्वानसाधनमाचष्टे । तस्माद. पगतनीस्वाऽऽह्वानसाधनत्वादेतस्प साम्नः कोश इति नामवेयम् । वेन को- पारुषेन ताम्ना चावालसपीपे स्तुति कुर्यः । तेन यज्ञसपानि पाप्पेन्द्रिय- सामध्ये पानुवन्ति । अथ अवस्य ऋद्धिनामकं सामान्तरं विधत्ते- सत्रस्यध्योति । यत्सत्रस्पर्धिनामकं साम तेनाऽऽहवनीयसमीपे 'स्तुति था तत्पग्रिमेव स्तुतेः साक्षिणं कृत्वा समृद्धिमेव प्राप्नुवन्ति । सामावर विपत्ते- प्रजापतेरिति । प्रजापतेईदयानिवि कस्पचित्साम्नो नामयम् । तेन हवि.

·२७३७ - पा.५अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता। ( सामविशेषकथनम् ) धानस्पान्तः स्थित्वा स्तुति कुर्यः । तेन च स्तोत्रेणास्प प्रजापतेः प्रीति मछन्ति । अन्यत्सामदयं विवत्ते- श्लोकेन पुरस्तादिति । लोकानुश्लोक शन्दौ सापविशेषनामनी । ताभ्यां तदस उभयतः स्तुति कुर्युः । तेन च यज्ञ समाप्ति प्राप्य कीनिमाजी मन्ति बानुश्लोके कंचिदिशेष विवत्ते- नवमिरिति । अस्य साम्न आधारभूताः सोविया ऋची नवसंख्यांकाः। गानका चाध्वर्युन तुद्गाता । पुरुषशरीरे नवच्छिदवात्वेिन पाणानां नरसं. ख्याकत्वाचान्सर्वान्यजमानेषु स्थापयति । तास्वृक्ष कंचिद्विशेष विवत्ते- सर्वा ऐन्द्रिय इति । इन्द्रो देवता यासां ता ऐन्द्रियः । तथाविधा एष नवसंख्याकाः सर्वा अपि कार्याः । तेन प्राणेषु सापय स्थापयन्ति । तास्वृक्ष प्रतिहारभार्ग निषेवति- अप्रतिद्वताभिरिति । ऋवि गायमानस्य साम्नः पञ्च भागा रिकारपस्ता- बोद्गीथप्रतिहारनिवनारूपाः । तेषु प्रतिहारभागं वयित्वा 'तबाहनाभिरेष पूर्वोक्ताभिर्नवभिगीयेत् । यस्मादत्र प्रतिहारो वर्जितस्तस्मा केपि पुरुषः । रोव्यतिरिक्तानि हस्तपादादीन्यङ्गानि प्रत्यचति प्रत्याहतानि संचितानि क. रोति । शिर एष वेकं संकुचित न करोति । न हि हस्तपदिदगार शिरः पतिहीं शक्यते । तस्माच्छिरस्थान यावर्षगाने प्रतिहारो बजना अथ तस्य गानस्याभितः स्तोमद्यविशिष्ट सापवयं विधचे- पश्चदशमिति । पञ्चदशस्तो रयंतरं सापैकवो गायेयुः। वन पंचदेश- स्पेन्द्रेण सहोत्पनत्वादिन्द्रियमाप्तिर्भवति । तथा सप्तदशसोमयुकं वृहदम्पको गायेयुः । सप्तदशस्पानमजाहेतृत्वाचमाप्तिः। पथा पक्षिणो दो पंक्षा- बद्गानदयं दृष्टव्यम् । अत एवा-यवाऽऽम्नातम- पादशोऽन्यः पक्षो मति सप्तदशोऽन्यः । इति । अथ स्तोमसामविशेषमुग्विशेषेषु विधत्ते- एकविश्शं भद्रामिति । एकत्रिंशः स्तोमविशेषा। भवशः तामविशे. पस्प नामयम् । पादयोपेता ऋचो विपदाः । तेन पाहिलेन पविण भवति ।

·२७२८ श्रीमत्मायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [ताबकाणे- ( सामविशेषकपनम् ) एतस्य भदसाम्नः समीपे पत्नीगानं वियते- पत्नय उपेति । यजमानाना पाः पत्नयस्त : मर्म भद्रारूपसाबमानस्थ समीपे स्वयमपि गायेयुः । पुरुषाणा पनीनां च गाोन मिथुन( नवे ) पल्पा: पजोत्पत्तिभवति । अथ सामान्तर विधत्ते- प्रजापतिरिति । राजनमिति सामविशेषस्य नामधेयम् । रापसाधनत्या. चस्प राजनत्यम् । तत्साममयोगेण यजमाना राज्यं प्राप्नुवन्ति । तत्रैव स्तोमविशेष विधत्ते- पञ्चविश्शमिति। प्रजापतेः पञ्चविंशस्तोपत्रष्टुत्व तेन तत्माप्तिः। तस्मिन्नेव पश्चविंशस्तोमे कंचिद्विशेष वियत्ते- पञ्चमिरिति । पञ्चविंशाख्यस्तोमे या आद्याः पश्च स्तोनियास्ता कति मिरुस्थितैः पठनीयाः । याश्चानन्तरभाविन्य श्वसंख्यास्ता आसीनातम्याः । तेन लोकदयमाप्तिः । दशसंख्यया विर'ड्राऽनपाप्तिः । आसीनगाने कंचिद्विशेष विधत्ते- पञ्चधेति । पञ्चभिः प्रकारैः स्थानविशेषेषूपविश्श स्तुवन्ति । या तर दिशा पश्चत्वादिक्ष प्रविष्ठा। तत्रवान्यं विशेष विधते- एकैकयेति । पञ्चसु स्थानेषूप शनकाले कचिदुद्गाता पथपपविशति । सदानीपितरे सर्वेऽप्पस्तुतया स्तोत्रियया समुद्गातारं समागत्योपविशन्ति । एवं बसस्थानेषु प्रथममेवोद्गातयंपविष्टे सति वत्तदा स्तुतेः पागेव सर्वेऽद्गा- वारमुपगच्छेयुः । तथा सति सर्वाभ्यो दिगम्पोऽनं संपादयन्ति । इतरेष्वागतेषगातृकत्यं विधत्ते- तामिरुद्गातेति । यो स्तोनियां पुरस्क योद्गातारमागच्छन्ति वयास रद्गावा गायेत् । तथा सति दिग्भ्य: संहितमन वेजोरूपं सर्वेऽपि साल. येव स्थापयन्ति । यस्मादव सप रियो एवोद्गाता गापति वत्साह. रीरमध्येऽपक एव पाणः सर्वाङ्गमा क्षति । अपि च यथा कवितक्षि. विशेष भाकाश उत्पतिष्यन्सकीय नि ऊ कुले, एवमेव तेनोद्गातुंगानेन प्रजानां मध्ये यजमामा उसमा भवन्ति । अथ प्रयाणामृस्विजामाधारविशेषाविधने- ·पा.५४०८) कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता । २७३९ (सामविशेषकथनम् ) आसन्दीमिति । आसन्दी चतुर्मिः पादैरुनतैरुपेता खट्वाकारा । उदगा- पुस्खदारोहणेन सई यजमानाः साम्राज्य देशाधिपत्यं गच्छनि । प्लेखो दोग, वा होवा समारोहवि । तेन सर्वेऽपि स्वर्गमारोहन्ति । कौँ दर्भविशेषा, वाषणयुरारोहवि । देन अध्नस्याऽऽदित्यस्य पिटपं स्थानं गच्छन्ति । साम्रा. उपस्वादिपस्थानरूपा पे लोका रतावन्त एवापेक्षिता देवलोकास्तेष्वनुक्रमेण पविविठन्ति । अपि च वेनाऽऽरोहगेन स्वर्गसमुद्रस्याऽऽकमगसावन सेतुं यज- बानाः कुवे । वह स्वर्गमाप्त्यै भवति। अब मीमांसा । दशमा वापस चतुर्थ पठाधिकरणे चिन्तितम्- भनीनामुपगानं किमविनां तनिवर्तयेत् । संमृश्चितं वा गानस्य शारीरत्वानिवर्तनम् ॥ स्वराभिव्यञ्जनं गानं ग्रहवत्तद्विवीयते । वादिनोपचयः साम्यात्सानिध्याच्च समुच्चयः ।। महावते भूयते-पत्नय उपगायन्ति ' इति । पछतो भूपते-ऋत्विज उपगापन्ति ' इति । तदेतहत्विगुणगान पन्युपमानेन निवर्तते । ननु मरुता- बुद्गात्रा साम्नि गीयमाने सत्यविजोऽन्ये सामीप गायन्ति । इह तु पत्नयो बादिवं वादयन्तीति भिन्नविषयत्वानास्ति निवृत्तिः । , गान शब्दस्य शा- रीरे प्रसिदत्वात् । तस्मादृषिजो निवर्त्य पत्नयः सानोपगायेयरिति भावे बभः- मानशब्दस्य नाक्षरोच्चारणमर्थः, किंतु स्वरराभिव्यञ्जन, पच्च शरीरेण वादि- श्रेण वा सिध्यति । अत एव गानतत्वज्ञा आहुः- दापी गावीगा च दे वीगे गानजातिषु । इति । तच्न गानं ग्रहन्यापेनापूर्वकियाविधानान परु- विलिङ्ग स्यात् । एवं तार्ह गानोपचयवाचिन उप शब्दस्य वैयमिति चेन । पादिवोपचपसंभवात् । अस्ति हि तत्र वादिानादः, 'दिक्ष दन्दभयो नद- न्ति ' इति श्रुतेः । पल्यपगानं च वादिचनादः । 'काण्डवीणाभिरुपगायन्ति । इति । अतः सादृश्यात्सनिवानाच्च तदुप्चयो युक्तः । तस्मादनिवृत्ते. पमानयोः समुच्चयः। क्वान्यचिन्तितम्- पा श्लोकादिनाऽऽज्यादि न वाऽऽद्यः स्तुतिलिङ्गतः । देशसाम्नौविधौ भेदो वैशिष्टयात्स्यासमुच्चयः ।। न्यायमालावितिरे त्वेतादृश्यानुपूर्वी न मिलति ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता.. [७मकाडे- ( शततन्तुवीणादिकथनम् ) महावते श्रूयते- श्लोकेन पुरस्तात्सदसः स्तुवन्त्यनुश्लोकेन पश्चात् ' इत्या- दि । तत्र श्लोकानुश्लोकनामकैः सामभिः पाकतान्याज्यपृष्ठादिस्वोजगवानि रथंतरवामदेव्यादिना पकानि सामानि बाध्यानि । कुाः, स्तुवत इति प्रकृति- लिङ्गदर्शनात् । प्रस्तावाज्येः स्तुको पृष्टः स्वत इति हि श्रुतम् । नैतत्सारम् । किमत्र स्तुतिमन्द्य देशसामगुणो विधीयते, किया गणद्वयविशिष्टा स्तुतिः । नाऽऽद्यो वाक्य भेदापत्तेः । द्वितीये तु काभेदेन बोधाभावात्समुच्चयः स्यात् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिं। माधवीय वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्ड पश्चममपाठकेड- टमोऽनुवाकः ॥८॥ ( अथ सप्तमाट के पश्चम पाठके नवमोऽनवाकः)। अयण वै हिसाशः प्रजापति. प्रजा असृजत ताभ्य इवन्देनेरा लूतामा रुन्ध यदक्यं भवति प्रजा एव यद्यजमानाः सृजन्त इलॉन्दं भवति प्रजाभ्य एव सृष्टाभ्य इरां लतामव॑ रुन्धते तस्मा. द्या समोर सत्र समृद्धं क्षोधुकास्ता समी प्रजा इप, पूर्जमाददते या समां ब्यूद्ध- मक्षोधुकास्तार समाँ प्रजाः (१) न ह्यासा. मिषमूर्जमाददत उकादं कवते या बन्धाममु- चाना उत्कोदं कुर्वत एवमेव तद्यजमानादेवबन्धा. न्मुमुचाना उत्कोदं कर्वत इषमूर्जमात्मन्दधाना बाणः शततन्तुर्भवति शतायः पुरुषः शतेन्द्रिय आयु येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठन्त्याजि धावन्यनभि. R १ ख. बाध्यामा ।

·1.५अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयनैत्तिरीयसंहिता। २७३१ ( शततन्तुर्वाणादिकथनम् ) जितस्याभिर्जित्ये दुन्दुभीन्रममाघ्ननि परमा वा एषा वाग्या दुन्दुभी परमामेव ( २ ) वाचमवं रुन्धते भूमिदन्दभिमा पनि यवमा वाकप्रविध तामेवा रुन्धतेऽथों इमामेव जयन्ति सर्वा वाचा पदन्ति सर्वामां वाचामवरुद्ध्या आई च मन्व्या यच्छेते इन्द्रियस्यावरुद्ध्या आऽन्यः क्रोशति प्रान्यः शसति य आक्रोशंति पनात्यैवैनान्स यः प्रशश्मति पूतेष्वेवान्नाय दधात्यर्षिकृतं च (३) वा एते देवछतं च पर्वैर्मामेरव रुन्धते यद्भुतच्छदा मामानि भवन् गुभयम्यावरुद्ध यन्ति वा एत मिथुनाये मंवत्मरमपयन्त्यन्तर्वेदि मिथुनो सं भवतस्तेनैव मिथनान्न यन्ति (४) ॥ ( युद्धमाधुकास्ता सपा प्रजाः परमामेव । विशच्च )। इति कृष्णयजर्वेदीयत.निरीयसंहितायां सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे पञ्चमपाठके नवगोऽनुवाकः )। अष्टमे कोशसामादीन्युक्तानि । नवमे शततन्तुवीणादिकमुच्यते । तबाऽऽदौ तावत्सामद्वयं विधत्ते- अक्र्येण वा इति । अपमिति कस्यचित्साम्नो नामधेयं तेन प्रजापतिः पुरा बहुविधाः सहस्रसंघरूपाः पजा असृजत । इलान्दमिति सामान्तरस्य नाम- धेयम् । वेन साम्ना स्वसृष्टपजार्थं लूतामिरां पूर्व विच्छिन्नमन्नमवारुन्ध पुनर- प्पविच्छेदेन संपादितवान् । तद्वद्यजमाना अपि सामद्वयेन प्रजाः सृष्ट्वा तद्- धमन संपादयन्ति । यरमादस्मिन्सवे साम्नाऽन्न संपाद्यते तस्माद्यां समां सत्र समदं यस्मिन्संवत्सरे नैरनर्येण सत्रं समृद्धं प्रवृत्त तां समां पजाः क्षोधुकास्त- ·भीमरसायणाचार्यविरचितमाण्यममेता- [काणे-- ( शततन्तुवीणादिकथनम् ) स्मिन्संवत्सरे नैरन्तर्येण क्षुषिताः प्रजा. सत्रिणां समीपे सर्वदिग्भ्यः समागच्छ. न्ति । समिणो खासा प्रजानां नानाविधपन्नं रसं च समादाय प्रयच्छन्ति । यस्मिंस्तु संवत्सरे सत्रं व्युद्धं न प्रवृत्तं वस्मिन्सवत्सरे पजा अक्षोधुकाः क्षुषि- साः काश्चिदपि नाऽऽगच्छन्ति । यस्मादाम प्रजानां बीयाद्यन्नं क्षीरादिरसंच नेवाऽऽदाय प्रयच्छन्ति तस्मादनागमनम् । अथान्यदनुष्ठेयं विधत्ते- उत्कोदं कुर्वत इति । हर्षनिमित्तो अत्युच्चभ्वनिरुत्कोदः । सर्वे यजमा- नाः संत्रसमाप्त्या सतुष्टा उत्कोदं कुर्युः । यथा लोके चिरं शङ्खलाबद्धाः पुरुषास्तद्विमोक गच्छन्तो हर्षेणोत्कोद कुर्वन्ति, एवमेव यजपानाचिरकालानु- ष्ठेयसवरूपाद्देववन्धाद्विमोक पाप्नुवन्तः सासामर्थनानं रसं च स्वात्मनि सफा. दन्ति । अत उत्कोदं कुर्वने यदुक्तं सूत्रकारेण- औदुम्बरस्य वीणादण्डस्य दशातिमथितान्येकैकस्मि- नतिमथिते दश दश मौऑस्तन्तून्पवयति स वाणः शततन्तुः' इति, वदेव. विधत्ते- वाणः शततन्तुरिति । दशेन्द्रिाणां दशसंख्पाकासु नाडी इनिभेदेन शवसंख्या। उत्साहोपेतानां यजमानानां कांचिन्मर्यादां कृत्वा तत्पर्यन्तं पावनं विषने- आणि धावन्तीति । यत्पूर्वमनभिजितमसंपादितं फलं वस्प संपादनावे धावनम् । उत्साहद्योतकमन्पविधत्ते- दुन्दुभीनिति । दिक्षु स्थापिता ये दुन्दुभपस्वान्तम्पगाइयः। सोम दुन्दुभिध्वनिः सर्वध्वनीनामुत्तमोऽत्युच्चस्वात् । तदादनेन समारचममा परमा बाचं प्राप्नुवन्ति । यदुक्तं सूत्रकारेण-'अपरेणाऽऽनीधमण्डपं भूमिदन्दुभिमवर्ट सनवर्षका न्तर्वेध बहिर्वेदि तमाईण चर्मणोचरलोना वितत्प शकृभिः परिनिहत्या. तत्पुच्छकाण्डमाहननार्थ निदधाति । इति । वत्र वेन पुण्यकाणेनाम्मान विधते- - १ . सत्र समाप्य सं। २ म. स्तस्माइन्धादि।

·करुणा यजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( शततन्तुणादिकथनम् ) भूमिदुन्दुभिमिति । भूमिदुन्दुभ्याध तेन पार्थिवेषु द्रव्येषु परस्परसंघटनेन जन्याः शन्दविशेषाः स्वाधीना भवान्त । पदुकं सूत्रकारेण- उ"को पाहेन्द्रस्य स्तोत्रे सर्वा वाचो वदन्युत्कोई वनमानाः कुर्वतेऽपाघाट लकास्टुम्बुरु गा पिच्छाला इति पत्नयो वादयन्ति वीणाः शीवा नालोपाहिता: ' इात, नंदताद्वधत्ते - सर्वा वाच इति । अपाघाटोद याद्यविशषजन्या मनुष्यगवाचादिश- दम्याथ ये शब्दविशेषास्ते भवऽपि प्राप्यन्न इत्यर्थः । अथ ब्राह्मण शूदयोश्चमनिमित्तं कलहं विधत्ते - आर्दै चमंनिति । तेनाऽऽदचनिमित्तन कलहेन सामर्थ्यसंपत्तिवादि । कलहमकारस्तु सूत्रे विस्पष्टमुक्त:-' शूदा? चर्मकर्ने व्यायच्छेते आर्दै वे परिमण्डलेऽन्तर्वेदि ब्राह्मणो बहिर्वेदि शद्र आक्रोशति शूद्रः प्रशंसवि बालम मरास्तरिमे सुभूतमकनिति ब्राह्मण इम उद्वासीकारिण इमे दुभूतमकनिषि पवं बालणः सजित्याऽऽनोधे चर्माध्यस्यति । इति । बमाकोशं प्रशंसांप क्रमेण विधचे- भाऽन्यः कोशतीति । इमे समानुष्ठापिनो यजपाना द्रव्यम्पयं सत्ता सम्यकारिणोऽतो दुर्गापारमकुर्वन्नित्येवमन्य एकः शूद्र आकोशति निन्देन् । ये पगमानाः समृर्षि गताः सद्व्यापारमकुर्वनित्येवमन्य एको नाममः पर्ष. न् । वयोर्मध्ये शाह नाकोशति स एनायजमानाम्योधपित्वा निमाताक रोपि । यो नाबणः पतति त र पूर्वेषु षषमानेपवार्य संपारवति । पाविस्तापविशेषाविषचे- हरितं रेति । योऽयवृषिनिर्मनुपः कत उपकारो पब देवः व स. भारदुषणपत्लापहाववाद्गवामयमगतादुपान्त्यादयः पूर्वमनी तिचना- पार पावन्ति । नतो महाप्रवेगी बदुभपपापयर्थ भूतेच्छ भापकानाशीची सम्पनिहानि नामानि गाववानि । अपवावारिश्चल्योमिथुनीभावाने- पन्ति पा एत इति । ये पजपाना भवत्सरसत्रमनुतिष्ठन्ति ते चिरकाउ. - १. 'तेऽपा । २ स. वीणा पि° । ३ ख. 'खावली । ४ स्व. पहि।" ..अपमा।

·२७६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सक्षमकाण्डे- (दासीनृत्यकथनम् ) मसोम्यासानिमथुन शक्तेरपगच्छन्ति । अतः पुनस्तच्छक्तिपाप्त्यर्थं वेदिमध्ये बसचारिपुबलीरूपौ पिथनावयवौ संभवं कुर्याता, तेन संभवेन यजमाना मिथ- मशकेनापमच्छन्ति । अन्त िदेशश्च सूत्रकारेण दर्शितः--' उत्तरस्यां वेदि- मोण्या धुमल्यै मागधाय च परिश्रमन्ति ' इति । मगधदेशोत्पन्नो ब्रह्मचारी पागधः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधये वेदार्थपकाशे कृष्णयजु- र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमपपाठके नवमोऽन वाकः ॥ ९॥ ( अथ सप्तम ष्टक पञ्च प्रपाठ के दशमोऽनुवा+ )। चर्माव भिन्दन्ति पाप्मानमवैषाम भिन्दन्ति माऽयं रात्सीर्माऽति व्यात्मीरित्याह मंप्रत्येवैया पाप्मानमव भिन्दन्यदकम्भानधिनिधाय दास्यों माजालीयं परि नृत्यन्ति पदो निघ्नतीरिदमधं गायन्स्यो मधु वै देवानां परममन्नायं परममेवान्ना- धम रुन्धते पदो नि नन्ति महीयामेवैषु दधति (१॥ ( चमैकानपश्चाशत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहितायां सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे पञ्चमपपाठके दशमोऽनुवाकः )। नवमेऽनुवाक उत्कोदादिकमुक्तम् । अथ दशमे दासीनत्यमुच्यते । तबाऽऽदौ तावच्चमवेधन विधत्ते- चर्माव भिन्दन्तीति । अत्र भेद्यं चर्म सूत्रकारेण विस्पष्टमुक्तम्- उत्तरे- गाऽऽमीर कट संघाते तेजनसंघांत वाऽऽ, चर्म वैधनाथै वितत्योच्छ्रयन्ति ' १ क... च ते-च। २ ख वेध्य । ३ क. म व्यथ । घ. चम व्यवना।

·पा०५अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ३७३५ ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) इति । वेधनपकारश्च तेनैव स्पष्टमुक्तः-' विपरियान्त्येतच्चर्म कवचिनस्तेषामे. कै संगास्ति माऽपरात्सीभितिव्यासीरिति तत्ते विद्धा नातिपादयन्ति । इति । तेन चर्मवेयनेनैषां यजमानानां पाप्पानमेव भिन्दन्ति । अथ वेधनात्पूर्व कवचिष्वध्वयों: शा.नं विवत्ते- माऽप रात्सीरिति । हे काश्चिमवेधन य प्रवृत्तस्य बाणस्य स्खलनत- पमपराधं मा कार्षी. ! अस्वलन्नपि च भित्या परतो बाण गमनरूपमतिव्यथनं मा कारित्येवमध्वर्युबूयात् । एवं सत्येषां यजमानानां पाप्मानं सम्पगेष मिन्दन्ति । अथ नृत्यं वियते- उदकुम्भानिति । अब दासी संख्या सूत्र कारो दर्शयति--' मार्जालीप- स्यान्तेऽष्टौ दासका उ. कुम्भैविकम्पन्न इ।।। ता एतास्तान्कुम्भाशिराति धृत्वा मार्जालीयस्य विष्ायस्य परितो न पनि न यं कुर्वन्ति । कीहरयो दास्यः, पदो निनादिक्षि गान्यादान्भूनो ताइ यन्त्यः । इदं मध्वित्येतं शन्द गायन्त्यः । अथवा इ. सारव मध्धित्यादिमन गायन्त्यः । मधु च देवाना- मत्यन्त पियमन्नन् । नागानेन परममन्न प्राप्नुवन्ति । योऽयं पादधावस्ते. नेषु यजमानेषु म. 4। पूजा संपादयन्ति । इति श्री. पणाचार्यविरचिते माय वेदार्थप्रकाशे कृष्णपजु- पदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके दशमोऽवाकः ॥ १० ॥ -- ( अथ सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठक एकादश.ऽनुवाक.)। पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहां दिवे स्वाहा संप्लोष्यते स्वाहां संप्लवमानाय स्वाहा संप्लु. ताय स्वाहाँ मेघायिष्यते स्वाहाँ मेघायते स्वाहा मेघिताय स्वाहा मेघाय स्वाहा नीहाराय स्वाहा निहाकायै स्वाहाँ प्रासचाय स्वाहाँ प्रचलाकाये १ ख. ग्यिन्त्ये । २ ख. कैशः स । ३ क. विधाना । ४ ख. "न्यपन ।

·श्रीमत्सायनाचार्यविरचितभाष्यसमेता- शा. ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) स्वाहा वियोतिष्यते स्वाहा वियोतमानाय स्वाहा संविद्योतमानाय स्वाहा स्तनयिष्यते स्वाहा स्तन. यते स्वाहोपर स्तनयंते स्वाही वर्षियते स्वाहा वाते स्वाहाऽभिवर्षते स्वाहां परिवपते स्वाहा संव. पते (1) स्वाहाऽनुवर्षते स्वाहाँ शीकायिष्यते स्वाहा शीकायते स्वाहां शीकिताय स्वाहाँ प्रो. विष्यते स्वाहाँ प्रष्णते स्वाहाँ परिपुष्णते स्वाहो- ग्रहीष्यते स्वार्होद्गृह्णते स्वाहोद्गृहीताय स्वाहा विप्लोष्यते स्वाहा विप्लवमानाय स्वाहा विप्लु- ताय स्वाहाऽऽतप्स्यते स्वाहाऽऽतपते स्वाहोरमा- तपते स्वाहरभ्यः स्वाहा यज॑भ्यः स्वाहा साम- भ्यः स्वाहाऽङ्गि-रोम्यः स्वाहा वेदेभ्यः स्वाहा गााभ्यः स्वाहा नाराशीभ्यः स्वाहा रैमीभ्यः स्वाहा सर्वस्मै स्वाहाँ ( २ ) ॥ ( संवर्षत महा च')। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहितायां सतमाष्टके पश्चमप्रपाठक एकादशोऽनवाकः ॥ ११ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे पश्च५।ठक का गोऽनुवाकः )। दशमे दासीनृत्यमुक्तम् । तावता महाव्रतं स 12 1. अथोत्तरेष्वनुवाकपा अमेषाङ्गमन्त्रा उच्यन्ते । तत्रापि द्वयोरनुपाकशोर कीपमन्त्राः । तन्मध्ये प्रथमानुवाकगतान्मन्त्रानाह- पृथिव्यै स्वाहेति । पृथिव्यादयस्त्रयो लोकाः। मेषोत्पादनाय धूमज्योत सलिलमरुतां संनिपातः संप्लवः । स च विविधः-आगामी वर्तमानो भूवयं । अध एव सात्मकपजापत्यभिन्नत्वातत्तद्रूपेण निर्दिश्यते । भूमादिमापूर्ण भविष्पर्तमानातीतदशापना मेघोता निस्त्रिविया । शिवप्यनुगताकारों के ·Ma.12 छष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २७५ (ঘঘাথন ) मेषनिष्परोल प्तपतनं नीहारः । व्रप्सानां बाहुल्येनेषइन्धकारापाइन नि. हाका । नदीयशोनावपवसंकोचः पासचः । संकोचादूर्भ पलायनं प्रगका । पव जर्ष भविष्यदादिरूपेण विविधा विद्युत् । तथा गर्जनस्याप्यवस्थात्रयम् । इटेरपि तदवस्थात्रयम् । तत्र तृतीयस्यामवस्थायां चत्वारो भेदा:-बायुषशा- दाभिनुरुपेन वर्षणमभिवर्षग, परितो मण्डलाकारेण वर्षण परिवर्षणम्, अज- पारारूपं संवर्षणम्, गच्छतः पुरुषस्य पृष्ठनो वर्षणमनुवर्षणं चेति दृष्टिक्लिनस्प पुरुषस्य त्रिविधा शल्यावस्था शीकायनम् । धर्मकाले संतप्तायां भूमो पक्षमा पटेरवताने समुस्थित ईष्पा पोषः । सोऽपि दशावयापनः । वृष्ठेरुपरम उम. हम, तदपि विविधम् । तत उर्ध्वं मेघलेशानापपगमनं विष्ठतः । तोऽपि भि- विषः । मेघलेशेष्वपगतेषु सूर्यपका शसंचार आतपः । सोऽपि विविधः । पाद- पला मन्त्री ऋचः । पश्लिष्टेपठितानि यषि । गीन्यात्मकानि सामानि । अ. गिरोभिर्मुनिभिदृष्टाश्चतुर्थवेदोत्पन्ना अङ्गिरसः । विधिभागः सहितास्ते सर्षे वेदाः । देवताविषयाख्यानपरा मन्त्रा गाथाः । मनुष्यविषयारूपानपरा को नाराशंस्यः । रेभः शब्दकदग्निस्तद्विषया ऋचो रैम्यः । अनुक्तसंग्रहार्थः सर्व. चमः । एतः पश्चाशन्मन्नौ रात्रावन होमाः कार्याः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीरे वेदार्थपकाशे कृष्णयज;. दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमपपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ । ( अथ सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः )। दत्वते स्वाहाऽवन्तकाय स्वाहा प्राणिने स्वाहाऽप्राणाय स्वाहा मुखषते स्वाहाऽमुखाय स्वाहा नामिकवते स्वाहाऽनामिकाय स्वाहाऽक्ष- बते स्वाहाऽनक्षिकाय स्वाहा कर्णिने स्वाहाs- फर्णकार्य स्वाहा शीर्षण्वते स्वाहाऽशीर्षकीय स्वाहाँ पढ़ते स्वाहाऽपादकाय स्वाहाँ प्राणते १ क. ध ड च प्रणीता।

·२७३० । श्रीमरसायणाचार्यविरचितमाग्यसमेता- (Aणे- (अश्वमेघागमन्त्रावन) म्बाहाऽप्राणते स्वाहा वर्दते स्वाहाऽवदते स्वाहा पश्यते स्वाहाऽपश्यते स्वाहा शण्वते स्वाहाऽश- ण्वते स्वाहा मनस्विने स्वाहा (1) अमनसे स्वाहा रेतस्विने स्वाहाऽरतस्काय स्वाही प्रजा. भ्यः स्वाहा प्रजननाय स्वाहा लोमवते स्वाहाड- लोमकाय स्वाहा त्वचे स्वाहाऽत्वकाय स्वाहा चर्मण्वते स्वाहाऽचमकाय स्वाहा लोहितवते स्वाहाऽलोहिताय स्वाहा माश्सन्वते स्वाहोऽमा- सकाय स्वाहा स्वाभ्यः स्वाहाऽस्नावकाय स्वाहाऽस्थन्वते स्वाहाऽनस्थिकाय स्वाहा मन- न्वते स्वाहाऽमज्जकाय स्वाहाऽङ्गिन्ने स्वाहांडन- काय स्वाहाऽऽत्मने स्वाहाऽनात्मने स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा (२)॥ ( मनस्विने स्वाहानात्मने स्वाहा द्वे च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमा के पश्चमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ (अथ सप्तमकाण्डे पश्चमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः )। अथ शरीरहोमम-त्रा उज्यन्ते । तथा च वालणम्- दत्वते साहायला काय स्वाहेवि शरीरहोपाजहोति । इति । पाठस्तु- दत्वते स्वाहेति । दन्ता अस्प सन्तीति दत्वान् । न विद्यन्ते दया . स्पासावदन्तकः । एवं सर्वत्र निधिनिषेधौ पोजमीयौ । जगति हि बीमार विषा:-बचदवयवोपतास्तत्तद्विकलाश्चेति । अश्वस्य पाजापत्यत्वेन सस्मिन्या. मभित्पेवानि विशेषगान्युच्यन्ते । तत्र दन्तयुक्ता जीवाः पसिनाः। अत्पन्न बाग वृद्धास्वहिताः । पाणिनो जङ्गमा अपाणिनः स्थावराः । बापमाणा ·१.५अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहिता । (अश्वमेघाङ्गमन्त्रकथनम् ) निरोपावनदवयवराहित्येन वा सत्यप्यवयवे तदसौकर्येण वोदाहरणीयम् । ल. मिन्दिष, पर्म तदाधारभूतं गोलकम् । पवि भीपत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे रुग्णयजुर्वेदीष- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पश्चममपाठके. द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२॥ ( अथ सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुगकः)। कस्वा युनक्ति स त्वा गुनक्त विष्णुस्त्वा युनक्त्वस्य यज्ञस्यध्य मह्य संनत्या अमुष्मै कामायाऽऽयुष स्वा प्राणायं त्वाऽपानार्य त्वा ध्यानाय स्वा व्युट्य स्वा रव्ये त्वा रास स्वा घोषीय त्वा पोपीय त्वाऽऽरायोपाय त्व. प्रच्यु- स्यै स्वा (१)॥ ( कोऽष्टाविशत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहितायां सप्तमाटके पश्चमप्रपाठक त्रयोदशोऽनुवाकः॥१३॥ अथ सप्तमकाण्डे पञ्चमपपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)। भवीवपोरनुवाकयोः पञ्चाशन्मन्बैरेकपश्चाशन्मन्त्रैश्च सहामहोमा उकाः। भष परिधिमन्त्रा उच्यन्ते । कस:-'कस्वा युनक्ति स त्वा युनक्विति परिधMareneu बहर नित्या इति सर्वत्रानुषजति । इति । करवा गुनक्तीति । हे मध्यमपरिधे कः प्रजापतिस्त्वां युनकि पति- समीपे योगपति । हे दक्षिणपरिये स प्रजापतिस्त्वां युनक्तु । हे उचरपरिष विष्णस्ता युनतु । किमर्थम्, अस्य यज्ञस्य समृद्ध्यर्थम् । तथा पर्स सनत्वे की पवि सर्वेषी पाणिनां संनमनाय, अमुष्मै पजादिरूपाय कापाव, माया ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- सरकाणे- ( अश्वप्रधानमन्त्रकथनम् ) आयुर्वखये त्वामहं युनज्मि । एवं सर्वत्राध्याहारः । पाणापानव्यानाः मंसिर । मुष्टिः पभावम् । रयिर्धनम । राघोऽन्नम् । घोषः कीतिः । पोषः पश्चादितिः। भारापानी दूरशन्दवाचिस्वम् । पच्युतिः सर्वदुःखनिवृत्तिः ।। हवि भीपरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्ने। दीयतैतिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पश्चमपपाठके प्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३॥ ( अथ सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)। अमय गायत्राय त्रिवृते रार्थतराय वासन्तायो। डाकपाल इन्द्राय त्रैष्टुभाय पञ्चदशाय बाहताय प्रैष्मायोदशकपालो विश्वेभ्यो देवेभ्यो जागते. भ्यः सप्तदशेभ्यो वैरूपेभ्यो वार्षिकेभ्यो द्वादशक- पालो मित्रावरुणाभ्यामानुष्टुभाभ्यामेकविश्शाभ्यां राजाभ्यां शारदाभ्यो पयस्या बृहस्पतये पा- भक्ताय त्रिणवाय शाकराय हैमन्तिकाय चरुः संवित्र आतिच्छन्दसाय त्रयस्त्रिश्शाय रैवताय शैशिराय द्वादशकपालोऽदित्यै विष्णुपल्यै चरु- रमये वैश्वानराय द्वादशकपालोऽनुमत्यै चरुः काय एककपालः ( १ ) ॥ (अग्नये गायवायादित्या अपत्यै चरुः सप्तचत्वारिश्शत् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमायके पञ्चमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ १ स्व. दोष आगच्छन्न इह दूसशब्दवाची । प्र । २ च.नमाहित्य ·अनु०१५] कृष्णपदीयतैत्तिरीयसंहिता। (अयमेधामन्त्रकथनम् ) ( अथ सप्तमकाण्डे पश्चमपपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)। पदुक्तं सूत्रकारेण-'अग्नये गायबायेति दशहविषय सर्वपठां निर्वादि। इति, तदिदं विधत्ते- अपये गायत्रायेति । अब षट्सु हविःषु च्छन्दसा स्तोमेन ताम्नतुना र देवता विशेष्यंत । पयसि भवाऽऽमिक्षा पयस्या ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीपे वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे. दीयतैत्तिरीयसंहितामा ये सप्तमकाण्हे पश्चममाडके ननर्दगोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ अथ सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठके पश्चदशोऽनुवाकः)। यो वा अमावमिः प्रह्रियते यश्च सोमो राजा तयोरेष आतिथ्यं यदग्नीषामीयोऽथैष रुद्रो यश्री. यते यत्संचितेऽनावेतानि हवीषि न निर्व- देष एव रुद्रोऽशान्त उपोत्थाय प्र॒जां पशून्यज- मानस्याभि मन्येत यत्संचितेऽमावेतानि हवीशी निर्वपति भागधेनेनैवैन शमयति नास्य कलो- ऽशान्तः (१) उपोत्थाय प्रजा पशनभि मन्यते दर्श हवीषि भवन्ति नव वै पुरुषे प्राणा नानि- दशमी प्राणानेव यजमाने दधात्यथो दशाक्षरा विराड विराड्विराज्येवान्नाये प्रति तिष्ठतु. भिर्वा एष छन्दोभिः स्तोमैः पृष्ठेश्चैतव्य इत्याची देतानि हवीर्ष 'निर्वपत्यतुभिरेवैनं छन्बोटी स्तोमः पृष्ठश्चिनुते दिशः सपवाणेन (२) अभि- जिरया इत्योहुर्यदेतानि हवी-षि निर्वपति दि. शामभिजित्या एतया वा इन्द्र देवा अयाजयस्त- ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (तमकाणे- ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम्) स्मादिन्द्रसव एतया मने मनुष्यास्तस्मान्मनुसयो अयेन्द्रों देवानां यथा मनुमनुष्याणामेवं भवति य एवं विद्वानेतयेष्ट्या यजते दिग्वतीः पुरोनुवा- क्या भवन्ति सर्वांसां दिशामभिजित्यै (३) ॥ ( अशान्तः सुषुवाणेनैकचत्वारिश्शश्च )। इति कृष्णयज़र्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठके पश्चदशोऽनुवाकः ॥ १५॥ ॥ ( अथ- सप्तमकाण्डे पश्चमपपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः)। वेषां हविषामुत्पत्तिमभिधीय प्रयोग विधत्ते- गोपा इति । आधानसिद्धेऽनौ योऽन्योऽग्निर्मथित्वा पहियते, पोशी सोमो राजा वल्लीरूपः स्थापितस्तयोरुभगोर्योऽयमग्नीपोपीयः पशुरेष एवाऽवि. मम् । तेम सत्कारेण तावुभौ तुष्टौ । अथ योऽयमग्निश्चयनेन निष्पापोत प हमारो वर्तते । यदि तस्मिन्संचितेऽग्नावतानि यथोक्तानि हवींविन निविदानीव रोऽतिकुद्धः सन्समीपमागत्य यजमानस्य पणां पहिस्सात् । पत्रिकाले तु स्वकीयभागेन तुष्टो न हिनस्ति । पापाप्तां हविःसंख्या प्रशंसति- दश हवीश्पीति । देवताविशेषणानि पशंसति- प्रतुभिवां एष छन्दोभिरिति । तवो वसन्ताद्याः। छन्दांसि गाप- मादीनि । स्तोमास्त्रिवृदादयः । पृष्ठानि रथंतरादीनि । एतेषां देवताविशेषण- नोपावस्याहत्वादिभिरेवानिश्चितो भवति । भय हीवि पशंसति- दिशः सुपवाणेनेति । सुषवाणेन सोमं सुषवाणेन दिशो जेतम्याः । पा. मादीनां चतुर्दिशामाग्नेय्यादीनां चतुर्दिशामाधोदिशोश्च मिलित्वा दशतं. पोवस्वामिहविर्मिस्तासामभिजयः । भय देशहविःसंघातरूपामेतां सर्वपृष्ठष्टिं प्रशंसति- एतया वा. इति । सूयत ऐश्वर्यं पाप्यते येनासौ सवः । इन्द्रस्पैथैर्यहेतु - ·सा०५अनु०१६) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । २७४५ ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) रिन्द्रयः । एवं मनुसवोऽप्पयं यज्ञः । तेन यजमानस्ताभ्यामुभाम्पा ता. धर्म पामोति । एतेषु दशसु हविष्णु समिद्दिशामाशपा न इत्यनुवाकांक्ता दिवसमाश पाण्यानुवाक्पा विधत्ते- दिग्वतीरिति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माववीये वेदार्थपकाशे कृष्णप. वैदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पश्चम. पपाठके पश्चदशोऽनुवाकः ॥ १५॥ - - ( अथ सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः । यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक इद्राजा ज- गतो बभूव । य ईशै अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवार्य हविषा विधेम । उपयामगृहीतोऽसि प्र- जापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि तस्य ते द्यौमहिमा नक्षत्राणि रूपमादित्यस्ते तेजस्तस्मै त्वा महिने प्रजापतये स्वाहाँ ( १)॥ ( यः पाणतो द्यौरीदित्योऽष्टाविशत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमायके पञ्चमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः॥ १६ ॥ ( अथ सप्तमकाण्ठे पश्चममपाठ के षोडशोऽनुवाकः) कप:- यः पाणतो य आत्मदा इति महिमानौ जुहोति राजवेन पूर्वर सोषणेनोत्तरम् । इनि । तक पूर्वस्य महिमारूपग्रहस्य मन्त्र दर्शयति- यः प्राणत इति । यः प्रजापतिरेक इत्स्वपमेक एवं प्राणतः प्रतियुकस निमिषतचक्षुनिमेषयुक्तस्य च जगतो महित्वा स्वमहिम्ना राणा बभूग, पब सृषापविरस्य विपदो मनुष्यादेश्चतुष्पदो गवादेश्वेशे स्वामी भवति, काय देवार ·भौमसायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (Unit- ( অমধরুন) ANमातमाणिभिरनिश्चितरूपाय तादृशाय प्रजापतित्साय - मेन इविना परिचरेम । हे प्रजापते तस्य ते तादृशस्य तव द्योमहिना पुणे रिलाल्पग्रहो दृश्यमानानि नक्षत्राणि तव रूपम् । आदिवासी पः। यह लो तस्मै तादृशाय महिम्ने महिमयुक्ताय प्रजापा प्रोवि। वि भीमासायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्ण यजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पश्चम- प्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः)। य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्र. शिर्ष यस्य देवाः । यस्य छायाऽमृतं यस्य॑ मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधम । उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि तस्य ते पृथिवी में- हिनाधियो वनस्पतयो रूपमग्निस्ते तेजस्तस्मै स्वा महिम्ने प्रजापतये स्वाहा । । । । ( य आत्मदा यः पृथिव्यामिरेकानचत्वारि शत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाटके पञ्चमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ ( भथ सप्तमकाण्डे पश्चपप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः)। मथ द्वितीयग्रहमन्त्रं पठति- य आत्मदा इति । यः प्रजापतिरात्मदाः सर्वेषां शरीरपदः, परिस शरीरे बलमदः, यस्य पज.पतेः पशिषं प्रकृष्टं शासन विधे समावे पर देवा अपि यस्य पशिषमुपाने, ययामृत छायेव स्वामीन, तथा सानिमा पुरपि अस्प ह्यधीनस्ताद।.५ मै केनाप्याविज्ञानस्वरूपाचार प्रभावी हविषा परिचरेम । हे ग्रह स्वमुपयामेन पार्थिवपात्रेण गृहीतोपनि, ·पपा ०५अनु०१८] कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयसंहिता । २७४५ ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) प्रजापत्यर्थं त्वां गृह्णामि । हे पजापते तादृशस्य ते तव पृथिवीरूपो महि माख्यो ग्रहः । ओषधयो वनस्पतयश्च तब विचित्रं रूपम्। अग्निस्त्वदीयं तेजः। हे ग्रह त्वां तस्मै महिमयुक्ताय प्रजापतये जुहोमि ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माववीये वेदार्थप्रकाशे कृष्ण यजु- र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पश्चम प्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ अथ सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठके ऽष्टादशोऽनुवाद । आ ब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जोयतामाऽस्मि- राष्ट्र राजन्य इषव्यः शूरॊ महारथो जायतां दोग्धरी धेनुर्वोढोऽनड्वानाशुः सप्तिः पुरन्धिर्योषा जिष्णू रथेष्ठाः सभेयो युवाऽस्य यजमानस्य वीरो जायतां निकामेनिकामे न. पर्जन्याँ वर्षतु फ- लिन्यों न ओषधयः पच्यन्तां योगक्षेमो नः क. रूपताम् (१)॥ ( आ ब्रह्मनेकचत्वारि शत् )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ - ( अथ सप्तमकाण्डे पश्चममपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः )। भथानहोममन्त्राः। तथा च ब्राह्मणम्-'आ ब्रह्मन्बाह्मणो बेलवर्षसी जायतामिति समस्तानि ब्रह्मवर्चसानि जुहोति । इति । पाठस्तु- भा ब्रह्मन्ब्राह्मण इति । ब्रह्मन्त्रालगजातौ ब्रह्मवर्चसी भुताध्ययनतं. पनो बालण आजायता सर्वत उत्पद्यताम् । एतदेकं वाक्यमेको मन्त्रः । एव. मुत्सरचापि । इषव्यो बाणाद्यायुधेषु कुशलः । धेनुरित्यादिष्वाजायवामिरपनु- ·२७४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सक्षमकाण्डे- ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) वर्तते । सप्तिरश्वः । आशुः गीघ्रगामी । पुरवासिभिध्यायत इति पुरन्धिः, रूपवतीत्यर्थः । अस्य यजमानस्य जिष्णुत्वादिगुणविशिष्टः पुत्र आजायताम् । नोऽस्माकं यदा यदापेक्षा तदा तदा पर्जन्यो वर्षतु । ओषधयश्च बहुफलयुक्ताः पच्यन्ताम् । अलब्धस्य लाभो योगः । लब्धस्य परिपालनं क्षेमः । योगस. हितः क्षेमो योगक्षेमः । सोऽस्माकं संपद्यताम् । एतैर्दशभिर्मन्त्रैर्बलवचंसनामक होमं कुर्यात् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्ण- यजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पश्चम- प्रपाठकेष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ ( अथ सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठक एकोनविशोऽनुवाकः )। आऽकान्वाजी पृथिवीमग्निं युजमकृत वाज्य- ऽकान्वाज्यन्तरिक्षं वायं युजमकृत वाज्या यां वाज्याऽरस्त सूर्य युजमकृत वाज्यर्वाऽमिस्ते वाजिन्यङनु त्वाऽऽरंभे स्वस्ति मा सं पारय वायस्तै वाजिन्यङनु त्वाऽऽ रंभे स्वस्ति मा सम् (१) पारयाऽऽदित्यस्तै वाजिन्यङ्ङनु स्वाऽऽ रंभे स्वस्ति मा सं पारय प्राणधृगास प्राणं मे दृरह व्यानधृगसि व्यानं मे दृरहापानधर्गस्यपानं मे दृह चक्षुरसि चक्षुमयि धेहि श्रोत्रमसि श्रोत्रं मयि धेद्याय॒रस्यायु यि धेहि ( २ )। ( वायुस्त वाजिन्युनु त्वाऽऽ रंभे स्वस्ति मा विचत्वारिशच्च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥१९॥ - -

·प०ि५अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहिता । २७४७
( সঘনঘামকথন )
( अथ सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः)
अथावानुमन्त्रणम् । तथा च ब्राह्मणम्-' आकान्याजी करत्यकभी-
हाणी द्यौस्ते पृष्ठं पृथिवी सधस्थमित्यश्वमनुमन्त्र यते ' इति ।
एतेषु विषु पन्धेषु पथमं मन्त्रं पठति-
आऽकान्वाजीति । वाजी वेगवानयमश्वः पृथिवीमाक्रानाक्रान्तवान् ।
सोऽवां तस्यां पृथिव्यामानं युजं योजयितारं व्यवहारनिर्वाहकमकृत । एवमुत्तर-
पापि योज्यम् । हे वाजिन्नग्निस्ते युङ्तव योजयिता सहायभूतः । तस्मात्त्वा
मन्दारमे । त्वं स्वस्ति विनाशराहित्येन मां संपारय सम्यकर्मसमाप्ति पापय ।
एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । पाण हूंहति दृढी करोतीति पाणधृक् । हेऽश्व त्वं
वादशोऽस्यतो मे पाणं दृढी कुरु । एवमुत्तरवापि । हेऽश्व त्वं चक्षुरस्यतो
मयि चक्षुः स्थापय । एवमुत्तरत्रापि ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वे-
दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमपपाठक
एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥
.
( अथ सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके विशोऽनुवाकः)।
जज्ञि बीजं वटी पर्जन्यः पक्ता सस्य सुपि.
प्पला ओषधयः स्वधिचरणेय सूपसदनोऽमिः
स्वध्यक्षमन्तरिक्षर सुपावः पवमानः मुपस्थाना
यौः शिवमसी तपन्यथापूर्वमहोरात्र पश्चदशिनों
ऽर्धमासास्त्रिशशिनो मासाः क्लुप्ता ऋतवः
शान्तः संवत्सरः ( १ ) ॥
( जत्येकत्रिशत् )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके
पञ्चमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥

·- ६७४८ भीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सममाणे- ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) ( अथ सप्तमकाण्ढे पञ्चमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ) अथान्येऽम्नहोममन्त्र। उच्यन्ते । तथा च बालणम्-' जज्ञि वीजमिति जुहोत्यनन्तरित्यै ' इति । पाठस्तु- जज्ञि बीजमिति । यदतबीयादि बीजं तज्जाज्ञ जननस्वभावमस्तु । अन्विति सर्वत्राध्याहारः । पर्जन्यो वर्टी वृष्टि कारोऽस्तु । सस्यं पक्का पाकशी- लम् । ओषधयश्च सुपिप्पलाः शोभनफलाः । इयं पृथिवी स्वधिचरणा सुखे. नाधिष्ठाय चरितुं शक्या । अग्निः सूपसदनः सुखेनोपसत्तुं परिवरितुं शक्यः । अन्तरिक्ष स्वध्यक्षं सुखेनाध्यक्षितव्यं धूमकेत्वाद्युत्पातरहितमित्यर्थः । पवमानो वायुः सुपावोऽनुपद्वकोरिसंचारयुक्तः । द्यौः सूपस्थाना सुखेनावस्थातुं शक्या, दैविकोपवरहितेत्यर्थः । असावादित्यः शिवमुपदवराहित्यं यथा भवति तथा तपवर्तताम् । अहोरात्रे यथापूर्वं कल्पादेवाऽऽर-ष येन क्रमेण प्रवृत्ते तथैवा- चापि प्रवर्तेताम् । अर्धमासा न्यूनाधिकराहित्येन पश्चदशदिनयुक्ताः। तथा मासाविंशदिनयुक्ताः । ऋतवः क्लुप्तास्तत्तल्लक्षणोपेताः । संवत्सरः शान्तः पजापीहारहितः । एतैः पञ्चदशभिर्मन्त्रैरनहोमाः कर्तव्याः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्ण यजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥ -- ( अथ सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठक एकविशोऽनुवाकः )। आग्नेयोऽष्टाकपालः सौम्यश्चरुः सावित्रोऽष्टा कपालः पोष्टपश्चरू रोद्रश्चारग्नये वैश्वानराध द्वादशकपालो मगाखरे यदि नाऽऽगच्छेदमयेऽ होमुचेऽष्टाकपालः सौर्य पयो वायव्य आय- भागः (१)॥ ( आग्नेयश्चतुर्विशतिः) - १ ख. घ ड च कारी स।

·१७४९
पपी०५अनु०१७ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अश्वमेधानमन्त्रकथनम् )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके
पश्चमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः॥ २१॥
( अथ सप्तमकाण्डे पञ्चमपाठक एकविंशोऽनुवाकः)।
पथावस्य रोगादिनिमिचे पाप्ते पायश्चित्तेष्टय उच्यन्ते । तथा च वालण.
म्-' यद्यश्वमुपतपद्विन्देत् । आग्नेयमष्टाकपालं निपेत् । इत्यादि ।
इष्टीनां पाठस्तु-
आमेयोऽष्टाकपाल इति । मृगारवरेऽधनिवासस्थाने यदि नाऽऽगच्छेत् ,
तत्रानागमनमेकं निमित्तम् । निमित्तान्तराणि तु ब्राह्मणे द्रष्टव्यानि । वान्येतानि
नव हवींषि प्रायश्चित्तरूपाणि ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे रुष्णयजुर्वे.
दीयतैत्तिरीयसंहिताभ ष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमपपाठक
एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥
.
-
( अथ सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके द्वाविश ऽनुवाक. )।
अमयेऽहोमुचेऽष्टाकपाल इन्द्राया होमुच
एकदिशकपालो मित्रावरुणाभ्यामागोमुग्भ्यां
पयस्या वायोसावित्र आगोमुग्भ्यो चररश्विभ्या-
मागोभुरभ्यो धाना मरुद्भ्य॑ एनोमुग्भ्यः सप्तक-
पालो विश्वेभ्यो देवेभ्य एनोमुग्भ्यो द्वादशकपा-
लोऽनुमत्यै चरुरमये वैश्वानराय द्वादशकपालो
द्यावापृथिवीभ्यामशहोमुग्भ्यां दिकपालः (१) ।
( अमयेऽहोमुचे विशत् )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके
पश्चमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥२२॥

·भीमत्सायणाचार्यविरक्तिभाष्यसमेता- [सक्षमणे- ( अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) (अथ सप्तमकाण्डे पञ्चमपपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः)। पदुकं सूत्रकारेण-'अग्नयेऽहोमचेऽष्टाकपाल इति दशहविर्ष मृगारति. मनुनिपति । इति, तदेतद्विधत्ते- अमय इति । अंहसो मोचयतीत्यंहोमुक् । आगसो मोचयत इत्यागोमुचौ । वायुश्च सविता च वायोसावित्रः, वायुसवितृभ्यामित्यर्थः । धाना भृष्टयवाः । एनसो मोचयन्तीत्येनोमुचः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२॥ ( अथ सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठके त्रयोविशोऽनुवाकः । अनये समनमत्पृथिव्यै समनमद्यथाऽग्निः पृथिव्या समनमदेवं मह्यं भद्राः संनतयः सं नमन्त वायवे समनमदन्तरिक्षाय समनमद्या वायुरन्तरिक्षण सूर्याय समनमदिवे समनमद्यथा सूर्यो दिवा चन्द्रमस समनमन्नक्षत्रेभ्यः समनमद्य- था चन्द्रमा नक्षत्रैवरुणाय सम॑नमयः समन- मद्या ( १ ) वरुणोऽद्भिः साम्ने समनमचे समनमद्यथा सामर्चा ब्रह्मणे समनमत्क्षत्राय समनमद्यथा ब्रह्म क्षत्त्रेण राजे सर्पनमविश समनमद्यथा राजा विशा राय समनमदश्वेभ्यः समनमद्यथा रथोऽश्वैः प्र॒जाप॑तये समनमद्भुतेभ्यः समनमग्रथा प्रजापतिर्भूतैः समनमदेवं मयै भद्राः संनतयः सं नमन्तु (२)॥ ( अद्भ्यः समनमद्यथा मरं चत्वारिं च )।

·३७५ पा०५अनु०२४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( अश्वमेधाङ्गमन्त्रकथनम् ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहितायां सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥२३॥ ---- ( अथ सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठक त्रयोविंशोऽनुवाकः )। अथ संनतिहोमा उच्यन्ते । तथा च ब्राह्मणम्- अग्नये समनमत्पृथिव्यै समनमदिति संनतिहोमाञ्जुहोति ' इति । पाठस्तु- अमये समिति । सर्वोऽपि यजमानोऽग्नये सपनमत्संनात परिचर्यामकरोत् । तथा पृथिव्यै समनपपरिचर्यामकरोत् । स च पृथिव्या सहिनोऽनिर्वथा तम. नमद्येन प्रकारेण तस्मै यजमानाय संनतिमुकारमकरोत्, एवमनेन प्रकारेण मसं मदर्थ भद्राः संनतयः कल्याणा उपकारा देवकताः संनभन्नु पाप्नुवन्तु । एवमुत्तरेष्वपि मन्वेष योजनीयम् । समनभदेव मयमि यादिकं सर्वत्रानुषज्पते । तदर्थमेवान्ते पुनः पाठः । एतैर्दशभिर्मन्त्रैरनहोमेष संनतिनामका होमा: कर्तव्याः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते मायवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु- र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमपपाठ के त्रयोविंशोऽनवाकः ॥ २३ ॥ अथ सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके चतुर्विशोऽनुवाकः)। ये ते पन्थानः सवितः पूर्व्यासोऽरेणवो वितता अन्तरिक्षे । तेभिर्नो अद्य पृथिभिः सुगेभी रक्षा च नो अधि च देव ब्रूहि । नमोऽनये पृथिवि. क्षिते लोकस्पृत लोकमस्मै यजमानाय देहि नमा वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमा- नाय देहि नमः सूर्याय दिविक्षिते लोकस्पृते लोकमस्मै यजमानाय देहि (.)॥ (ये ते चतुश्चत्वारिंशत् )।

·२७५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (सपकाण्डे- ( अश्वमेधाङ्गमन्त्रकथनम्.) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके चतुर्विशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥ ( अथ सप्तमकाण्डे पश्चमपपाठके चतुर्विंशोऽनुवाकः )। कल:- ये ते पन्थानः सवितः पूर्व्यास इत्यध्वर्युर्पजमानं वाचयति' इति । पाठस्तु- ये ते पन्थान इति । हे सवितर्देव ते तव संबन्धिनः पूर्यासः पूर्वसिवा अन्तरिक्षे वितता विस्तृता अरेणवो धूलिरहिता ये मार्गाः सन्नि, सुगेभिः सुष्ट गन्तुं शक्पेस्तेभिस्तैर्मागराँग याद्यास्मिन्कर्माण नोऽस्मारक्ष । तथा नोऽस्मान- विहि चाधिकोऽयं यजमान इति देवानामग्रे कथय च । कल्पा- नमोऽनये पृथिविक्षित इत्येतेश्च यथालिङ्गम् । इति । उपतिष्ठत इस्पनुवर्तते । पाठस्तु- नमोऽमय इति । पृथिविक्षिते भूनिवासिने लोकस्पृते लोकस्य पीणपि. बेऽनये नमोऽस्तु । अस्मै यजमानाय लोकमुत्तमस्थानं देहि । एवमुत्तरयोरपि बोज्यम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु- वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पश्चमप्रपाठके चतुर्विशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥ - - ( अथ सप्तमाष्टके पश्चमप्रपाठके पश्चविशोऽनुवाकः)। यो था अश्वस्य मेध्यस्य शिरो वेद शीर्षण्वा. मेध्यो भवत्युषा षा अवस्य मेध्यस्य शिरः सूर्यश्चक्षुवतिः प्राणश्चन्द्रमाः श्रोत्रं दिशः पादा अवान्तरदिशाः पशवोऽहोरात्रे निमेपोऽधमासा पीणि मासाः संधानान्यतवोऽङ्गानि संवत्सर आत्मा रश्मयः केशा नक्षत्राणि रूपं तारका ·२७५३ पता: ५अनु०२५] कृष्णयजुर्वेदीयतोत्तरीयसंहिता। ( अश्वमेघाङ्गमन्त्रकथनम् ) अस्थानि नो मासान्योषधयो लोमानि वन- स्पतयो वाला अमिर्मुख वैश्वानरो व्यात्तम् (१) समुद्र उदरमन्तरिक्षं पायुद्यावापृथिवी आण्डौ मावा शेषः सोमो रेतो यज्जजभ्यते ताई द्योतते यविनुते तस्तनयति यन्मेहति तद्वषति वागे- बास्य वागहवां अश्वस्य जायमानस्य महिमा पुरस्ताज्जायते रात्रिरनं महिमा पश्चादन जायत एतौ महिमानावश्चमभितः सं बभूवतृहयों दे- पानवहदाऽसुरावाजी गन्धर्वानश्वों मनुष्या समुद्रो वा अवस्य योनिः समुद्रो बन्धुः (२)॥ ( ग्यात्मवहद्वादश च )। इति कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहितायां सप्तमाष्टके पञ्चमप्रपाठके पश्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५॥ गावो गारः तिवासन्तीः पथमे माति समान्यो यदि सोमौ षडहै - कस्तष्पा३ देवानामर्पण चाव पृथिव्यै दत्वते कस्त्वाऽग्नये यो वै यः पाणतो मालदा आ बलमाऽकाम्बाजी जजिवीजमा पोऽष्टाकपालोऽग्नयेऽहोमुचे:- मागेऽपये तमनमये ते पन्यानो पो वा अवस्य मध्यस्य शिरः पञ्च- विश्वविः ॥ २५॥ पाई। समान्यः सवनमष्टाभिर्वा एते देवळतं चाभिजित्या इत्या- हुवरुणोद्भः साम्ने चतुःपश्चाशत् ॥ ५४ ॥ याप्पत्र सहितायां पदपाठ च बन्धुरिति पद वैदिका न पठन्ति तथाऽपि भाष्य- कारसंमतत्वात् 'व्यात्तमवहद्वादश च ' इतिवैदिकसप्रदायानुरोधिप्रतीकवाक्योक्तद्वादश- संरम्सापूरणार्थमावश्यकत्वाच्च स्थापितम् ।

·१७५४ भीमरसायणाचार्यविरचितमाम्यसमेगा- (शाकाणे- (अश्वमेषाङ्गमन्त्रकपमम) हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहितायां सप्तमा के पश्चमः प्रपाठकः ॥५॥ ( अथ सप्तमकाण्डे पनामपपाठके पचविंशोऽनुवाकः)। अथान्तिपेऽनुगाके सजगदात्मकत्वेनाधः स्तूयते । अथवा चिराइतपेना- वोपासनपतिपादकोऽयमनुवाकः प्रकरणादुकम्योपनिषददौ इष्टव्यः । अव एर वाजसमेयिन एतदर्थपतिपादकं मालणमुपनिषदादावामनास्ति । पाठस्तु- यो वा अश्वस्येति । यः पुमान्मध्यस्य यागयोग्यस्पाचस्प शिरो वेद शिरःपभूतीनवयवान्विराडवयवभूतोषःकालादिरूपेणोपास्ते सोऽयं शीर्षण्वानुष:- कालादिरूपः शिरमभूतिभिर्विराडवयवैयुक्तो मेभ्यो पागफलयोग्पो भवति । कत्खनुष्ठानस्य चोपासनस्य र समान फलम् । तथा च पत्रमकाणे समाना. तम्- सर्व पाप्मानं तरति तरति अलहत्यां योऽश्वमेधेन पणवे परेन वेद । इति । तत्र कस्मिनधावपये को विराडवयवो ध्यातव्य इवि वरसगु. ध्यते-मेध्यस्याचस्प पच्छिरस्वदुषा उषःकालरूपम् । पदश्वस्य पक्षस्वत्सूपः । पस्तदीयः पाणः सोऽयं बायो वायुः । यचदीयं भोत्रं सोऽयं चन्द्रमाः । तदीयाः पादास्ताः पाच्या दिशः। ये पर्शवः पार्थास्थिविशेषास्ता इमा भागे. प्याद्यवान्तरदिशाः । यस्तदीयो निमेष उन्मेषसहितस्ते उमे अहोरात्र । पानि वदीयहस्तपादगतपाणि ते शुक्लकष्णपक्षरूपा अर्धपासाः। पानि व पणा संधानानि ते चैत्राद्या मासाः । यानि चानुक्तविशेषाणि खराधङ्गानि के वस- न्ताधा शववः । प आत्मा मध्यदेहः स संवत्सरकालः। ये नदीपाः शास्वे सूर्यररमयः । यदश्वस्य भास्वररूपं वानि कनिकादिनक्षत्राणि । पान्पनुकान्प- स्थानि वानि वृहस्पतिशुक्ररुवायाः पौढतारकाः । यानि वा वर स्थिवानि मांसखण्ड नि तदेतनमः । यानि क्षुदलोपानि वा ओषधयः । ये बागा पुच्छगता दीर्घकेशास्ते वनस्पतपः ! यदेवन्मुखं संपद्यवेऽयं लोकपतियोमिः । पद्व्यानं मुखविदारणं सोऽयं वैधानरनामको देवताविशेषः। परं सोऽयं समुद्रः । य: पाय तदन्तरिक्षम् । पावाण्डौ वे द्यावापृथियो । ः शेषः ·पा०५अनु०२५] उष्णयजुवीयतसिरीयसंहिता । ( अश्वमेघाङ्गमन्त्रकथमम् ) सोऽयमविपदाथों पावा । पंद्रवः स सोपरतः । पजजभ्य गावाण विना. पति संयं विद्युत् । यावधनवे तशन्दं शरारं कम्पपति वदेवदर्जनम् । पंदेव- महमं संघ बांटः । अस्य ईशाशम्दरूपा पा वास्तेयं वेदरूपा वागेन । पाप- मानस्य कती पयुज्यमानस्यावस्य यः संज्ञपमात्पुरस्वाम्महिमाख्यो राणवमह. स्वाददमहरेव । एनं पश्चादतस्पायस्य संज्ञपनाय पो पाहमायः सौवर्णमहः संयं रावः। एतावामी महिमानी ग्रहावश्वमामतः संबभूवतुरवस्य संज्ञाना- पूर्व पचाच व्यवस्थितौ । हयावास्या अवान्तरजातिविशेषास्वत्तद्रूपेण देवा- दोन्वहन्ति । एवंविधस्य विरारूपस्याधस्य समुद्र एव योनिः कारणम् । तम्ब- गुदबत्युत्पद्यते जगदस्मादिति समुद्रः परमात्मा । नान्यस्मादयं विराडुत्पत्तुम- हति । स एवास्य बन्धुः स्तम्भः स्थितिहतुरित्यर्थः । एवमुपासिवा पापक्षपद्वारा विरारूप पामोति । 'तं यथा पथोपासते तथैव भवति । इति श्रुत्पन्तरात् । विराट्माप्तिश्च कममुक्तिहेतुः । तत्र ज्ञानोत्पत्तौ सस्यां तेन विराजा सह मुग्प. मानत्वात् । तथा व स्मृति:- ब्रह्मणा सह ते सर्व संपात पतितंचरे । परस्पान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् । इति ॥ एतच भगवान्व्यासः 'कार्यात्यये तदध्यक्षणातः परमभिधानाव् ' इत्यस्मि- बधिकरणे महता प्रबन्धेन प्रतिपादयामासत्यशेषमतिमङ्गलम् । अथास्य पपाठकस्य विनियोगसंग्रह:- विहितं पशमस्याऽऽधे गवामयनसत्रकम् । तवैविध्यं द्वितीये स्यात्ततीये पृष्ठनिर्णयः ॥ चतुर्थे व्यत्ययः पूर्वपक्षस्यान्न्यस्य पक्षसि । पामे संसवः षष्ठे भवेत्सर्गसत्रकम् ॥ तन्मीमांसा सप्तमे स्यादष्टमे तु महानतम् । सामानि नबमे पोका बीणाया दशमे पुनः॥ दासीनृत्यं ततस्तूर्व मन्त्राचैवाश्चमेषगाः। पृथ्प(व्य)नहोमाः पश्चाशदेकपाशदीरिवाः ॥ दस्वते परिधीनां तु कस्त्वामन्त्रयं भवेत् । अनपे सर्वपृष्ठोष्टिः पयोगोऽनन्तरे श्रुवः ॥

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [सक्षमकाणे- (अश्वमेधानमन्त्रकथनम् ) पाणवो य आस्पति तावुभौ महिममहो । जा मसन्दशभिर्मवैवलपर्चसहोमकः । भाष्कान मन्येन अशीति(पत्र)दशभिर्हतिः । भामे नैमितिका यामा मगारेष्टिरथामये ॥ माम जनतिहोमाः स्युदंश ये स्वामिवाचनम् । * नमलिमिषस्थानं यो वै विधिरुपासने ॥ कतुराडश्वमेधोऽयं विराध्यानमुपास्तिराद । साभ्यामुत्पद्यते ज्ञानं कृतकृत्यो भवत्यतः । रवि भीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तेपिरीयसंहिताभाष्ये सममकाण्डे पञ्चमपपाठके पश्चविंशोऽनुवाकः ॥ २५॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमर्थाश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराज- परमेश्वरस्य श्रीवीरबुकमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन सायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमः प्रपाठकः॥ ५॥ . इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराज. परमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपाल. केन सायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता भाष्ये सप्तमः काण्डः ॥ ७॥ * धनुचिनान्तर्गतस्याने क. पुस्तके 'यो वा अश्वोपास्तिरित्थं कर्मविये प्राचिते इयर्वमेव वियते।

·#
मूलक्रमेण सप्तमाष्टके -प्र० ५ अ० ९७
भाष्पकमेण सप्तमकाण्डे -भ० ५ अ० ९७
मूलकमेणाऽऽदितः समष्टयङ्काः-अष्ट० ७ प्र. ४४ अ० ६३१
भाष्यक्रमणाऽऽदितः समष्टयङ्का:-का० ७ प्र० ४४ अ० ३२६
.
समानेयं श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ॥
*

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.