·BHAR SN....... LIBRARY श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनपक्षभाय नमः। प्रस्थानरत्नाकरः गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजविरचितः । सोऽस्मानानन्दयत्वाच यः स्वभक्तानुकम्पया । दाम्ना बदः स्वनाम्ना तु पोचपसातुराजनान् ॥१॥ यत् प्रमेयपुरुषाऽऽकरे स्थितं नोपपादितमुतोपपादितम् ॥ विपकीणमिति तन्मनीषपोझ युक्तिभिरिहोपवपते ॥२॥ तत्र तावद् भगवता ध्यासेन शन्दस्यानपेक्ष मामाण्यं स्वीफस चतुर्लक्षण्या प्रथमे पन्दबलविचारेणैव प्रमेयनिर्णयः कृतः । ततः प्रमेयसाधनफलानि विचारितानीत्याचारपि तथैव मुघोधिन्पादौ निरूप्यते । उचितं चैतत् । मानाधीना मेयसिद्धिरियन्यत्रापि तथाऽङ्गीकारेणाषिप्रतिपनत्वात् । अतस्तदेवात्रापि पूर्व निरूपणी- पम् । तत्र मेमाणाम्दो भावव्युत्पन्नो दो पा अयाभितमाने मसते, पाययोग्यष्यतिरिक्ते घ । करणव्युत्पमस्तु तामाशानकर- णे । अतः प्रपाद्वैविध्याद तस्करणस्यापि वैविध्यमिति सद्विशदी. कर्तु प्रथमतः सपरिकरं ज्ञानं निरूप्यते । सघ ससं ज्ञानमनन्तं प्रति अनेबलस्वरूपमेव तत । बदा भगवान् सिमृक्षति तदा तदाविर्भावोऽनेकधा भवति । एवमानन्सेऽपि तदशधा भवतीति व्युत्पादितं तृतीयस्कन्पमुषोधिन्याम, अप ते तदनुशाता इसत्र । तर निसं चतुर्धा । तेषु स आत्मा स्वाश्रयाश्रय इसाश्रयलक्षणे य आत्मा उक्तः, अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थित इति गीतायां ·घोक्तः संत सर्वात्मभूतं.सर्वोपास्पं मुख्पमविकृतं स्वस्वरूपारम. कमेकम् । तच्च श्रोतोपासनादिरूपया दृश्याऽभिव्यज्यते । ज्ञान- प्रसादेन विशुद्धमत्तस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यापमान इसादि- श्रुतः । सस्वादधर्थमुपासनादीसेंकदेशिनः । सिद्धान्ते मकारस्तु साधनप्रकरणे यक्ष्यते। जीवानामपि मनातीयत्वादत्रैव निशः। ते प.पोगसाधितेन मनसा भगतदृदृष्टया दिग्पष्टपा व प्रकाशन्ते । तपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविधे- शेति श्रुतेर्मनसो द्रष्तृतम् । तच्च, पोगेन साधितमेष पश्पअन्तरेष घ पश्यतीति श्रुसन्तराद्, अयं हि परमो धर्मों यद् पोगेनात्मदर्श- नमित्यादिस्मतेधावप्तीयते ।। दिव्यदृष्टया भगवदीक्षणतमष्टपा घ पहिः । त्रस्य देहानिष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम - पश्पता सर्वलोकानामलोकं समपद्यतेति वाक्ये देवाऽसुरसंग्रामसामपिक. देवादीनां दिव्यदृष्टिवनामेव सर्वलोकपदेन परामवतया, चैध- देहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् * पश्यतां सर्वलोकानामुल्केष मुवि स्वारच्युतेति वाक्ये सभास्थानां भगवन्तं पश्यतामेव सर्व. छोकपदेनोक्तत्वात । ज्योतिःपदवाच्यतं च मकाशकत्वादेव । जीवस्य चैतन्यगुणोऽपि जीवाऽविनाभूतत्वात तत्रैव निविशते । तत्स्वरूपं दप्तरार्दै, जीवस्यानुस्मृतिः सतीसत्र वितम् । पूर्वा- परानुसन्धानरूपा स्मतिर्या सा तदिति । घ्युचरणाव पूर्वमभेदेन युचरणोत्तरमविधासम्पन्धात मारकालवर्तिनो ज्ञानस्य सोऽह. मितिपूर्वापरानुमन्धानरूपस्पैव सिद्धवात् । तत्त्वमस्यागुपदेशो. सरमपि तथैव प्रतिसन्धानादनपायामपि तथालाद ताहशतस्यैव निधेयत्वात् । विद्यया स्वरूपलाभोऽपि पूर्वोक्तरूप एव । विस्मत- कण्ठपणियापेन तस्पर पुनः मनिमयानात, सधशुद्धी धुवास्पृ. तिरिति तीव्यस्यैव श्रावणाच । एतस्य पूर्वाऽनुभवजन्यले.

·प्रमाणपरिच्छेदः। ऽप्याकारमात्रस्यैव भेदात स्वरुपको निसत्तम् ।। पूर्वोक्तपेव मानं यदा प्रकाशरूपेणाविर्भवति, पया मूर्य- काशस्तदा भगवद्गुणत्वेनोच्यते । ज्ञानवैराग्योश्चैव पण्णा भग इतीरणेत्यादी, तद्-भगवति नियं, जीवेषु पार्षदादेषु सु तहस समायाति ।युक्तं भगः स्वैरितरत्र चाधुवैः, तथैव तत्त्वावशानमस्तु से मदनुग्रहादिसादिवाक्पेभ्यो जीवगुणरूपं ज्ञानमत्रैव वा निविशन इति द्वितीयम् । इदमेव सृष्ट्यर्थ पदा भगवन्मनोपपादिपनाइपा वेदारीरं गृह्णाति तदा तृतीयम्। तच्च, स एष जीवो विवरणमाति- रिसादिनैकादशो स्कन्ध उच्यते । ततः साश्व शब्द इति चेमातः प्रमवाद प्रयक्षाऽनुमानाभ्यामिति सूत्रे स्फुटा । तदने घ्युत्यायम् । साहशशरीरविशिष्टमपि रूपं विराडिव अनन्तम् । सपि तेजरीपग्रामणे इन्द्रभरद्वाजसंवादे स्फुटम् । अनन्ता. घेदा इति तत्र श्रुतेः। तदेव-दारीरविषिष्टं पश्चाद् बीजनामापय. ते । तदा व्यष्टय इव विकृताः सर्वे शब्दास्तत्वासकरवालेखा- दिपदरूपा-आदिसृष्टौ भवन्ति । तदने स्फुटीभविष्यति । एक गवदाश्रितमेव तुरीयम् । एतचतुर्विध नित्यम् । ततस्तारादिविषः शब्दाचात्मकशरीरविशिष्टमेव वत् लोके प्रकटीभवितुं लौकिक प्रमातारं प्रमेयं चाश्रयते । तत्र शब्दशरीरविशिष्टस्प प्रमाणाप. णं पश्यन्याख्यया वादावस्थपा तद्बोधकश्रुसा चावमीपते । तथाचानुभाषकोक्तिः । न सोऽस्ति मसयो लोके यः शन्दानुग. माह अनुविद्धमिल झानं सत्र शब्देन भासत इति । तत्र प्रये. पाश्रयं प्रमेयानन्यादनन्तमेव, परं प्रमेयरूपतया एकविधामयेक- मिरपुष्यते । पूर्वोत्तरीया मानस्य शन्दानुविद्धतासन्दम्य च निसमधसम्बद्धत्वाच्छन्दविशिष्टस्यैव तस्य प्रपेयाऽऽअपलम् । इद- मप्पनुव्यवसायाकारादेव निश्चीयते। परपत्र शन्दोऽर्यश्च न्याभूतो ·प्रश्यामररमाकरे। - भासते । पूर्वप तु धानं न्यग्भुतमिति विशेषः । नवाऽनेडमूकीय- ज्ञानस्प शम्दावैशिष्टयं शङ्मयम् । अमिनपस्यैव तत्र शब्दस्थानाप- भवात् । शन्दविशेषमनुसन्पापैर धोधनामिनपप्रदर्शनाव पर- म्परपा शम्दवैशिष्टयस्य तत्रापि सत्वात् । इदं पश्चमम । ममात. रि सन्तःकरणेन्द्रियाश्रयणात् पश्चषा । तपेन्द्रियेप्वकथा । तदने ग्युत्पाथम् । अन्तःकरणे चतुर्धा । सत्र मनसा जाने संशयात्म- कम् । तस्य सङ्कल्पविकरपात्मकत्वात् । सच सदाश्रितमेव । अस एव शङ्का पिशाध्या अनिष्चतिः । आत्मानं तु दौरारम्पनिहती प्रमिणोतीसदोषः । शारीराभियक्तिस्वकारेण कृता युदपाश्रया ! पवमन्पेऽपि विपर्यासनिवपस्मृतिरूपा युद्धितिरूपलाद बुदधा- अपाः। मोक्षशास्त्रीयसाधनैः शरीराभिमतिः शिथिलीभवन्ती पदा नश्यति तदा तन्मूलास्तेऽपि तथा भवन्ति । ज्योतिधामणे आत्म- ज्योतिष्ट्वमुपाकम्प, स समानः सनिसहङ्कारसाहश्यमुषत्का, सधीः स्वमो भूत्वेमं लोकमतिकमतीति श्रुसाहारसमानत्वेन सधियः स्वमारमकयुद्धपवभासकतया स्वप्नात्मकत्वादहङ्कारो युद्धपा माहितः स्वापं पश्यतीति स्वप्नाानमहाराश्रयम् । चि वात्मानमेव सुपुती पश्ययैवपेन । अन्यदा तु लीनमिति निविषयं ज्ञानं पि. चापम । एवं दशधा । तृतीयस्कन्थे, एतल्लीलातिदेशेन निक- पर्ण ज्ञानस्य पृष्टिस्थितिमलयोपयोगितया भगपल्लाणवज्ञापना- र्थम् । तत्रानुपदोक्तं षविधमपि ज्ञान कार्परूपमन्तःकरणधर्मः । कामः सपो विचिकित्सा प्रदाऽश्रदा धृतिरकृतिहींधाभारिसे. तत्म मन एपेति श्रुतेः । शाण्डिल्यभाष्ये त्वनुपानं दर्शितम । मुखादयः करणसमयेताः । घाणादीन्द्रियाग्राह्यगुणत्वात् । स्पर्श शून्यप्राशगुणत्वादा । शब्दवदिति । जन्यज्ञान व स्थिरं घटादि. पण तु त्रिमणावस्थाय्यदेति-नियमः । प्रसनचेतसो बाशु बुद्धिः ·प्रमाणपरिस्छेदः। . पर्यवतिष्ठते * स्थिरबुदिरसमूढ'इसादिशात्रात् । नव स्थिरत्वे सर्वदैकज्ञानापत्तिरिति पाश्माम् । विषयान्तरङ्गानसामग्या जातेन शानान्तरेण तस्य तिरस्कारे संस्काराऽऽख्यसूक्ष्मरूपेण तस्याव- स्थानोपगमावानच योग्यस्य तस्य स्थितावनुव्यवसापापत्तिरिति नाम् । -गृहादी व्याप्तस्यापि गन्धस्य घ्राणेन ग्रहण एव स्फुर- णवन्मनसा तस्य ग्रहण एव स्फुरणमिति कार्यवलादेव सिदेः । नच गन्धस्याऽऽगन्तुकत्वेन कदाचिद प्राणमुचितम् । मानस्प तु मनोधर्मस्प स्थिरत्वे कथं कदाचिद प्रहणमिति पापम् । रनसा पापारान्तरावेशनोपपत्तेः । तमसा तदावरणाप तथा । नचैवं स्मृयजनकबुद्धरपि स्थिरत्वापत्तिः । इन्द्रिपैर्बुद्धिजननोत्तरं पौनः पुन्पायभावेन दााभावात् । शरीरस्यामवल्लोकशास्त्रा निस्य पोपे अभ्यासेन च दायें तस्य स्थिरत्वसिदेः । नच स्थापकस्याधारस्य चानिर्वाच्यत्वेन स्थितिरशक्यवचनेतिषाध्यमा जीवापलेन व्यापारेणान्तःकरणे स्थापितत्वात् । न सति तनाशानुपपतिः शमा । विहिताना देशकालादीनां तत्पोषक- स्वरभिषिद्धानों तेषां नाशकत्वात् तस्यापि सिदे । नचात्र वि. निगमकामाकः । मापांया झानातिरस्करिणीत्वाचदाश्रयभूतानों कलिमगधमपदैवशाक्तानपिद्धक्रियाणां तथात्वस्यौचित्यातू । त- प्रापि पयापर्य द्वाभ्यो द्वाभ्यां स्वरूपतः स्थानतो गुणतश्वनाशः। तासकपतो नाशे पुनरस्मरणम् । स्थानतो नाशे विपर्पपरूपता । गुणतो नाशे ततः सत्फलाभाव इति कापि न पाकालेशा ॥ अस्प मानस्य जनिवस्य शन्दा विपयाचोद्दीपकाः । अज- नितस्य तु जनन एव सामग्रीरूपाः । एतदेव कोशेषु बुद्धिचेतना- दिशब्दरभिधीयते । इदं व सात्विकादिभेदेन त्रिविधम् । तत्र साविकं ज्ञानं प्रमारूपमेव । सत्वगुणहेतुसामन्या सवरदाव.

·६ प्रम्यानरत्नाकरे। न्तःकरणेन प्रमितेरेव जननात् । सत्यलये तयैव सामग्न्या भ्रम- जननात् । अतोऽन्वयष्यतिरेकाभ्यां ससस्त्र प्रमाणवनिमयात् तजन्यमेव ज्ञानं प्रमाणम् । भवाधिनतानत्वं, पायोग्यव्यतिरि. तलं वा तलक्षणम् । गुणहेतुमामग्री तु, आगमोऽर्थः मजा देशः कालः कर्म च जन्म घ* ध्यानं मन्नोऽयं संस्कारो दशैके गुण. हेतपः ॥ तत्तत साविकमवेषां पधद् सुद्धाः प्रचक्षते । निन्दन्ति तापमं तत्सद्दाममं तदुपेक्षितमिसेकादशस्कन्ने सक्ताः। तच्चकार- धमेन । अव्यपैकभावावगादित्वात् । तदुक्तं गीतापामेकादास्कन्धे • सर्वभूतेषु पेनैकं भावमव्ययमीक्षते - भविभक्तं विभक्तेषु तमान सात्तिकं मतामिति । कैवल्यं साविकं ज्ञानमिति भगा. द्वारपेषु । गीतापायये ज्ञानमिति करणे रपुर । तेनाऽत्र मनःपरि- णामविशेषः सारिखको मानपदेनाध्यते । ततस्तजन्यानमपि तये- नि सिदपति । इदश्चानुमितिशान्दादिरूपं विकल्पाल्परकृयेनार- गेव भवति ।एकादशस्कन्धे, आदायन्ते च मध्ये च दृश्यात् मृश्पं पदन्धिपात् * पुनश्च प्रतिसंक्रामे पच्छिष्येत तदेव सदिति दि. पपाकारानुमानप्रकारयोरुतत्वात् । प्रयोगस्तु---विमता भावाः सदभिन्नाः, आधन्तमध्येषु सदनुगतवार । यदेवं पदनुगतं तत्त. दभिन्नम् । सौवर्णकुण्डलकटकादिवत् । सदवशेषत्वाच्च तथेति द्विधा मिद्धपति । इदमेव च भावाद्वैनम् । कार्यकारणवस्वक्यम- चीनं पटतन्तुवद * अवस्तुत्वाद्विकल्पस्य भावद्वितं तदुग्यत इति समस्कन्धात् । तत्त्वममीसादौ, सदेव सौम्येत्युपक्रमेण ऐतदा- स्पमिदं सर, तत्ससं, स भात्मेत्युपसंहारेण च सदात्मकस्य श्रा- वणाच्च । राजमं तु पूर्वोक्तया राजमसामग्या नानाकारं भव. नि। पृथक्वेन तु यज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान * पेत्ति सर्वेषु भूतेषु ताज्ञानं विदि राजसमिति, रजो वैकल्पिक स्मृतमिति - ·प्रमाणपरिच्छेदः। च भगवद्वाक्पात् । इदं-प व्यवहारोपयोगि । व्यवहारस्तु- अ. इम्पमाभिमानात्मकमानससन्निपातजन्यो- देहेन्द्रियादिस्वाभाविक व्यापारात्मकः सनिपातः । मामो दमस्तितिक्षेसादिभिः सत्वा- । दिगुणत्रयहत्तीरुक्रवा, सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मतिः व्यवहारः सनिपावो मनोमात्रेन्द्रियामुभिरिति भगवद्वाक्यात् । मोक्षशास्त्रीयस्तु न तया । शास्त्रात पुरुपस्याऽहम्ममेतियुद्धिनिवृत्ती रजस्तमसो क्षीयमाणतया अमावल्येन मिश्रणामावे केवलसास्त्रि- कवावं औषधाज्जायमानस्य भावस्य सन्निपातनिवर्तकत्वात् । तत्र पृथबुद्धेविद्यमानषेऽपि भवलेन सत्त्वेन तस्याग्रस्यमानतपा अकिश्चित्करत्वात् । अतो लौकिक एक तथा । अत एव राज- स्थाः ममाया अपि परमार्थतो न मामाण्यम् । तामसं लममाण- मेव । यंतु फरस्नवदेकस्मिन कार्य सक्तमहेतुकम् - अतवार्यव- दल्पं च तत्तामसमुदाहृतमिति । भातं तामसं ज्ञानमिति च भग- वंद्वाक्यात् । तच्च पायराणां घामानां च तामससामग्या भवति। शिष्टोनन्दितत्त्वाच्च तद्धेयम् । लोकव्यवहारेऽपि भ्रमबहुलं राज- सभेदज्ञानेनैव गतार्य घ । अतो व्यवहारोपयोगाप साम्प्रतम् - राजसभेदानेव प्रदर्शयामः । तब राजसं ज्ञानं सविकल्पकमेव । सतः पूर्वं चेन्द्रियेषु सात्त्विकमुत्पद्यते निर्विकल्पकम् । तच्च सन्मात्रावगायेकविधमेव । जाग्रत्तेः सात्विकत्वेन प्रथमत एवं सत्तानुग्रहे इन्द्रियैः प्रथमं तस्यैवोत्पादनात् । नच सविकल्पक- स्थापीन्द्रियजन्यत्वात् कथमेकवेत्युच्यते इति शङ्कयम् । तस्य तयात्वेऽप्यन्तःकरणाश्रितत्वात् । कामः सङ्कल्प इति श्रुतौ कामा- दीनां विशेषत्तीनामुल्लेखन तथा निश्चयात् । शाण्डिल्यमाप्यो- तानुमानाभ्यां सिद्ध करणसमवेतत्वे सविकल्पकव्यतिरिक्तस्य इन्द्रियसमवेतवाङ्गीकारे वायकाभावात् । तस्य सन्मात्रागाहि. .

·८ प्रसानरत्नाकरे। त्वं च वस्तुपावविषयकत्वात् । विकल्पयक्कारे सलेव वस्तुन्वपर्ष- वसानात् । अत एव च सात्त्विकत्वम् । यद्यपि सत्वात् संजापते शानमिति वाक्याटेतुविचारेण ज्ञानमात्रस्य सारिखकलमायाति, तथापि विभाजकवाक्येषु विषयविचारेण विध्यकथनादन वि. पयविचारेणैव तयावं सातव्यम् । तत्सत्वे चेन्द्रियमेव प्रमाणम् । रजोऽननुवेथे अस्तीत्युपलम्भस्य सर्वजनीनत्वात् । तदनुवैथे तु बुद्धधनुग्रहादिकल्पस्फूर्तिवौच्यातदनुपलम्भ इति न किश्चिदनु। पपनम् । एतस्य सविकल्पकात् पूर्वभावेऽपि न तत्कारणलं, प्रमाणाभावादिति ।। भवास्तु- अक्षिसनिपातानन्तरमविविक्तसामान्पविशेषभागं संमुग्धवस्तुमानगोचरमालोचनशानं तत् । तदभावे विकल्पसंमोह एव न जायेत । विकल्पपता हि पूर्वानुभूतं जातिविशेष संझावि. शेष वाऽनुस्मस तेन तेन पुरः स्थितं वस्तु विकल्पयितव्यम् । न चार्यमाष्टवतस्तत्स्मरणमुपपद्यते । तस्मादस्ति निर्विकल्पकमपि मान- मिसाहुः । सिद्धान्ते विदं मानसं सामान्यसंशयात्मकं वस्तुमात्र. विषयकन्नानानन्तरभावित्वेन पर्यवस्यति ॥ वाशास्तु- स्वलक्षणमात्रगोचरं निर्विकल्पकमिच्छन्ति । तन्मीर्मासका न क्षमन्ते । तथाहि । प्रतीयते हि संमुग्धाकारं पस्तु सहसैर, यत् पश्चाच जातिद्रव्यगुणक्रियानामभिः पञ्चधा विकल्पेन विकल्प्यंत गौरयं,दण्ड्ययं, शुक्लोऽयं, गच्छययं, हित्योऽयमिति । तत्र निर्विकल्पकमनेकाकारं वस्तु संमुग्धं गृहाति। सविकल्पकत्व- कैकाकारंजासादिकं विविख्य विपपीकरोति। स्वलक्षणमात्रविषयत्वे तु विवेकस्यानन्तर्य न स्यात् । वन्मते जातिद्रव्यादेरभावादिति। वेदान्तपरिभाषाकारस्तु-संसर्गानवगाहि झानं निर्विकल्प- कम । सच सोऽयं देवदत्त इति वाक्पादपि भवति । नत्र वाक्य. . . Ja ·प्रमाणपरिच्छेदः। -- जन्यज्ञानस्प कयं निर्विकल्पकत्वमिति शशम् । वाक्यजन्य- ज्ञानविषयले पदार्थसंमर्गस्पातन्त्रत्वात् । तन्त्रले अनभिमतस्यापि संसर्गस्प विषयलापत्तेः । किन्तु तात्पर्यविषयत्वमेव तथा । तथाच तत्र संसगत्वेन संसर्गानवगाहान तस्य तथात्वं दुर्घटमिसाह । तन्त्र रोचते । अनेकार्यशन्दके, सुरभि मांसं भुङ्क्त इसादिवाक्ये तात्प- पाऽनिषपस्पाप गोसंसर्गस्य संसर्गलेनैव शब्दाज्ञानदर्शनेन तत्य विपपताया दुरित्वात् । तत्त्वमसीसादिवास्यजन्यस्प स. न्मानविपकत्वेन निर्विकल्पकत्वसिद्देश्य । नैय्यापिकास्तु- वैशिष्ट्यानवगाहि निष्पकारकं वा ज्ञान निर्विकल्पकम् । यद्यपि तत्सत्वे नेन्द्रियं ममाणं, तथाप्ययं घटइति विशिष्टज्ञानरूपकानुमेयम् । तयाहि । अयं घट हात मान विशे- पणज्ञानपूर्वकं, विशिष्टज्ञानत्वात् । यद्यविशिष्टज्ञानं तद्विशेषणान- पूर्वकम् । यथा दण्डी पुरुष इति ज्ञानमिति। तच्चात्र जन्मान्तरीय- भगवदीपविशिष्टज्ञानयोर्व्यवहितत्ववै पधिकरण्याभ्यां विशेपणमान- स्वासम्भवात घट इति ज्ञानात पूर्व वैशिष्टयानवगादिजापत इति मन्तव्यम् । तदेव निर्विकल्पकमिति दिगियाहुः ॥ माभाकरास्तु-निर्विकल्पकं ज्ञानमेव न । विशेषणविशे- प्ययोः समानसंविसंवेधत्वादित्याहः । वयं तु-विशिष्टतानं मति पद्वियोपणज्ञानस्य कारण नियतं तदिन्द्रिपेण गृह्ममाणस्यैव तप । अन्यथा दण्डनिर्विकल्प कानन्तरं दण्डीति बुद्धिः स्यात् । नच विशिष्टयैशिष्ट्यबुदि मति गृतपाणविशेषणज्ञानत्वेन कारणता, केवलविशिष्टबुद्धि प्रति व- ऽयमाणेनापि तेन सेति वाच्यम् । शन्ताभावेन साहनियमे प्रामाणाभावात् । साहं पायमि घट इति जान कमिति चेद, इन्ट्रियार्थसनिक द्रागेर रजोऽनुनधेन तवाचकरादरफुरणादिनि २ ·१० . मवानररनाफरे। - बुद्धयस्व । नचैवं, विशिष्टबुद्धि प्रति विशेषणज्ञानत्वेन कारण- स्वनियमच्याहतिः । विशिष्टवुद्धिपदेन विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धातव्य- त्वात् । नच रजनमहटवता शुक्तिदर्शनेऽपीदं रजतमिति रजतत्व. मकारकभ्रमो नोत्पद्यत इति विशिष्टबुद्धावपि विशेषणज्ञानस्य है- तुता मन्तपैवेतिवाच्यमावाचकशब्दाऽस्फूर्तिस्फूर्तिभ्यामेवोपपत्ते. स्तस्पा अनावश्यकत्वात् । घटो द्रव्यमितिवाददं रजतामिसस्यापि एकविशिष्टे परवैशिष्ट्यमितिविपयताकविशिष्टवैशिष्टयबुद्धित्वात । तत्र विशेषणज्ञानस्य गृह्यमाणस्यैव. हेतुत्वेन भ्रमोपपत्तेः सुवच- स्वाच्च । ततोऽनुमानस्यार्थान्तरपर्यवसभत्वा यायिकोक्तरीत्या न ताहानिर्विकल्पकासिद्धिरिति दिक् ॥ नास्तिवास्तु, वैशिष्टमानवगाहिज्ञानं साक्षात्कार इति स्वीकृस तदेव, परमार्थसत । सविकल्पकं खलीकघटत्वादिसामान्य विषपकत्वाद् भ्रान्तमियाहुः ।। ते तु घटत्वादिसामान्यसत्वस्याग्रे पक्ष्यमाणत्वात् प्रक्रियाजन्यज्ञानस्य तामसत्वाच्च निरसनीयाः॥ तस्मादुभयविधमपि ज्ञानं निर्याधम् । तत्रेन्द्रियाश्रितं निर्वि. कल्पकं सात्त्विकमामि द्रागेव रजसा. ग्रस्यत इति राजप्तकोटी. निवेश्यते । तस्मात् सविकल्पकमेव राजसं ज्ञानम् । तरच पृथक्त्वेने- सादिभगवद्वाक्यात् सद्विकल्पावगाहे । विकल्पाः सतोऽवान्तर विशेपास्तद्विषयमित्यर्थः। नैय्यापिकास्तु- वैशिष्टगावगाहि समकारकं सविशेष्यक वा ज्ञानं सविकल्पकामेत्यानुः । तदप्युक्तानातिरिच्यते । प्रकार- ताविशेष्यते चायं यद इत्यादिक्षाने विशेषणविशेप्ययोपरत्तयटयो- विशेषणत्वाधारवापरनामानौ विषयताविशेषौ । विषपताच ज्ञाना- योः स्वरूपमम्बन्धविशेषः। स च स्वरूपसम्बन्धो ज्ञाने विपयिता- पदवाच्यः, अर्थे विषयतापद्वाच्यः । एवं मकारतायापे पोध्यम् ॥ .

·प्रमाणपरिच्छेदः। . अपरे तु भासमानवैशिष्टयप्रतियोगित्व प्रकारत्वमिति लक्ष. यित्वा भासमानं यज्ञशिष्टयं तमतियोगिले मकारत्वम् । पयोऽय घट इति ज्ञाने घटत्वस्य वैशिष्टयं समवायो भासते। तत्मतियोगि च घटत्वमित्याहुः । तत्र । दण्डपुरुषसंयोगा इति समूहालम्बने, दण्डी पुरुष इतिवद्दण्डस्य प्रकारतापत्तः । संपोगो हि दण्डस्प वैशिष्टय भासते । तत्मतियोगी च दण्ड इति मजरकार । अन्ये तु- भासमाने यद्वैशिष्टयमातयोगित्वं तहलकारत्व- मिसेवं समासोऽत्र विवक्षितः । एवञ्चोक्तसमूहालम्बने प्रतियोगि. लस्पाभानान्न तत्साधारण्यम् । नन्नेवमपि दण्डपुंरुपसंयोगतत्म- नियोगिस्वानुयोगित्वानीति समूहालम्बनसाधारणपानेदं संगछते. इति चेन्न । स्वरूपतो भासमानस्य वैशिष्टयपतियोगितानुगोगि- त्वस्य प्रकारत्वविशेष्यत्वस्य वाच्यत्वात् । समूहालम्बने है. तत्मतियोगिलानुयोगित्वमतिरिक्त भासते; न स्वरूपतः । विशि- बुद्धौ तु तथेति न दोप इसाहुः । तदपि ने । मतियोगिलादेः स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेनातिरिक्तत्वे मानामावाद । तधात्वे विशिष्ट- बुद्धावपि स्वरूपतो भानासम्भवादिति प्रकारत्वविशेष्यत्वे विषय- ताविशेषावेवेत्येव पुक्तम् । सत्र विशेषणेत्त्वोपलक्षणत्वमेदार प्रकारता द्विधा । तत्र विशेष्यतावच्छेदकारवे साते ध्यावर्तकते विशेषणत्वम् । यथा, दण्डी पुरुष इसत्र दण्डित्वम् । तदनवच्छेदकले सति व्यावर्तकत्वमुपलक्षणत्वम् । यया जटामिलापसे। काका- देवदत्तस्य राहमियत्र जटाकाको । प्रत्याय्य घ्यायधिकरणले व विशेष्यत्वमिति नैयापिकाः । कार्यान्वपित्वं विशेषणलं, तदनन्वयित्वमुपापित्वमातदेव चोपलक्षणसमिति मायांवादिनः।। भटास्तु-सातो घट इति प्रतीतीनजन्यो विषयानेटः माक- व्यापरनामा पदार्थो शातता । सैव च विषयता विपतिपयिणोः ·प्रस्थानरत्नाकरे। सम्बन्धस्वरूपा! अवश्यमन्तव्या चेयम् । कथमन्यथा ज्ञानकर्मवं, घटादेः क्रियाजन्यफलशालिवाभावादियाहुः ॥ अत्र केचित्- नैतद् युक्तम् । विनटे घटे ज्ञात इति प्रती- सेः । न हि तत्र ज्ञानं किञ्चिजनयितुं शक्नोति । तस्यैवासत्त्वात्। नच समवायिकारणं विना भावकार्योत्पत्तिः सम्भवति । सत्र स्वरूपसम्बन्धविशेष एव प्रतीतेविषय इति चेत् । अन्यत्राऽपि स एवास्तु, फतमधिकेन । कर्मत्वस्यापि तद्वदेवोपपत्तेरियाहुः ॥ तत्तुच्छम् । विपयविपयिणाविषयविपयिभावात्मकः स्वरूपमेव सम्बन्ध इति वादियतेऽपि विनष्टघटस्थासत्वात् स्वरूपसम्बन्ध स्थाभावेन ज्ञानविपयवाभावापत्तेः । नच शशशृङ्गमितिवदसम्मपि भवति ज्ञानविपय इति वाच्यम् । शशशृङ्गमिति ज्ञानस्प भ्रमत्त्वा- दस्यापि तुल्यविषयतया भ्रमत्वापत्तेः। किच, भ्रमे हि यावन्तः पदार्था भासन्ते ते अन्यत्र प्रसिद्धा एव । अन्यथाऽसिद्धस्पापि भ्रमः स्यात् । तथाच न भ्रमोऽप्यसद्विषयक इति फलति । तथा सति कुतस्तरां प्रमायां तथात्वम् । ननु तथापि भ्रमममा लक्ष. प्यायाऽसदेव वैशिष्ट्यं भ्रमे सदुपरागेण भासत इति मन्तव्यमे. तिचेव, नहिं प्रकृतेऽपि कपालोपरागेणासनेव घटो भामन इति भ्रमत्वमेव मन्तव्यम् । ननु सदुपरागेण भानं भ्रमप्रयोजन भवति । अभावमतीतिमात्रयाधापत्तेः । प्रतियोगिमत्तामेवादाय तत्र सत्ताङ्गीकारात् । अतो दोषवाधावेव प्रयोजकाविति तदभावामा- स्प भ्रमत्वमितिचेन्न । एतस्य प्रतिवाघनादरणीयत्वात् । मतान्तरे सचाया धर्मान्तरत्वेनाभावेऽपि तत्सत्वे वाधकाभावात् । अतः सत्तयैवाभावप्रतीत्युपपत्तेः सदुपरागस्यापि भ्रमप्रयोजकत्वं वाय. मेवेति पूर्वोक्तज्ञाने भ्रमत्यापत्तिारैव । किम, मदुपरागेण भानं वदता असत एव भानपङ्गीकृतम् । तत्तु भ्रमेऽप्यनुपपन्नमेव ।

·प्रमाणपरिच्छेदः। १३ ज्ञानप्रयोजकमानकर्पव्यासिस्थादेससभावात् । प्रयोजकमन्तरेण मानाङ्गीकारे सर्वदा भ्रमः स्यात् । अनो भ्रमोऽपि सद्विषयक एन । नच ममावलक्षण्यानुपपत्तिः । अन्यरूपातिवादेन दोपत्रा- धाभ्यामेवोपपत्तेः। एवं सति प्रमायां मुतरां सत्तापेक्षेति दिन- घटस्थलेऽपि सूक्ष्मरूपेण घटसत्त्वमगीकार्यमेवेति झाततोत्पत्ती बाधकामावाद गौरवमात्रमेव ज्ञाततापक्षे दूषणम् । अर्थभकाशा- ऽतिरिक्तपाकव्यस्यात्र वक्तुमशक्यत्वाच्च । शाततास्वरूपस्या- प्पसिद्धिरित च । तेन न्यापमतमेवात्र सम्यांगा । वस्तुतस्तु सत्कार्यवादस्य श्रुतिसिद्धत्वात् । सदप्याविभावापरपर्यायतया- ऽङ्गीक्रियत इति भाटपतं प्रामाणिकवान दोपावहामिति दिक् ।। मकृतमनुसरामः ॥ उक्तरूपं सविकल्पक द्विधा- विशिष्ट- बुद्धिसमूहालम्बनभेदात् । तत्राचं तत्पकारकबुद्धिलम् । पथा घट इति । दण्डी पुरुप इत्यादिरूपा विशिष्टवैशिष्टपदिस्तु तस्या भेदः । द्वितीयं नु तद्विशेष्यकबुद्धिस्वम् । यथा दण्डपुरुषसंयोगा इति । घटपटसम्भा इति विशिष्टसम्हालम्बनमपि तस्यैव भेदः ।। साम्प्रदायिकनैयायिकास्तु- तत्र विशिष्टवैशिष्टपबुदी विपयता चतुर्विधा-एकत्र द्रपामसेका । एकविशिष्ट परवैशि- एयमितीतरा । विशिष्टस्य वैशिष्टपमिसन्या । विशेष्ये विशेषणं, तत्रापि विशेषणान्तरमिति चतुर्थी । तर यौकस्मिन् विशेष्ये युगपदेव विशेषणष्ट्रयं भासते सैकत्र पमिति नाम्नी । उदाहर. णं-कृष्णो दण्डकुण्डलवानिति, घटत्वदव्यत्वदिदपिति वा । पत्र पुनरेकविशिष्टे वैशिष्टयं भासते सा विशिष्टे वैशिष्टयमिति । यथा कृष्णः श्यामः कृण्डली भूतले घट इसादि । एतपोर्विशे- प्यतावच्छेदकमकारकनिश्वरत्वेन विशेषणानस्य हेतुता । यत्र चकविशेषणविशिष्टस्पान्यत्र वैशिरघं भासते सा विशिष्टस्य वैशि- ·प्रस्यानरत्नाकरे। प्य्यमिति। उदाहरणं-घेणुमान कृष्णः, घटवद् भूतलं, रक्तदण्ड- ‘वान देवदत्त इति । अत्र विशेषणतावच्छेदकमकारकनिश्चयत्वेन हेतुना । पत्र तु पूर्व मुख्य विशेष्ये विशेषणं भासते ततस्तत्र विशेषणान्तरं सविशेष्ये विशोपणं तव विशेषणान्तरमिति । यथा भृतलं घटवदिति रक्तदण्डवान वेति च । अत्र विशेषणतावच्छे. दकप्रकारकझानत्वेन हेतुते साहुः ॥ रामनाथस्तु-विशिष्टस्य चैशिष्टचमिसतो विषपवैलक्षण्या- भावाव प्रपोजनाभावाच्च तुरीया न प्रामाणिकीयवदत् । मत्तुच्छम् । रक्तदण्डवान्न वा, भूतलं घसन्नवेसादिसंशयाप विशिष्टवैशिष्टपमिति विषयताकखेन गृह्यमाणस्प तत्वाभावापने विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयाभावादिशिष्टस्य वैशिष्टयमिति विषयतायास्तत्र वक्तुपशक्यत्वात् । यद्यपि विषयस्तुल्यस्तथापर्नु. भवभेदाभेदः । अन्यथा घटवभृतलं भूतले घट इसनयोरपि वि. पयभेदाभावाद्विशिष्टवैशिष्ट्यमपि न सिदभेत् । अत एवानुभवास- को धयं विशिष्टवैशिष्टयबुद्धीनां विषयताविशेष इति दीपितकतो. तम् । इदमत्र मसङ्गादुक्तम् ।। मकृतमधुनाऽनुमरामः । पूर्वोक्तं सविकल्पकं तु पश्चाविधम् । संशयविपर्यामनिश्चपस्मृतिस्वाप्नभेदात् । ते च तृतीयस्कन्धे उदष्टाः । संशयोऽध विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च * स्वाप इन्युच्यते बुद्धलक्षणं वृत्तितः पृथगिति । यद्यपीदं बुद्धिलक्षणं, तेन बुद्धित्तिरूपा एते भवन्ति, न तु ज्ञानमैदास्तथापि, बुद्धिर्षि- ज्ञानरूपिणीति बुद्धेः स्वरूपलक्षणाद् विशिष्टज्ञानसमानाकारा बुद्धिारति तेनैव विशिष्टज्ञानभेदा भपि सिद्धयन्तीसदोपः ॥ अपां लक्षणान्युच्यन्ते ॥ धर्मित्वेन विवक्षितस्येनरभेदशा- पको धर्मो हि लक्षणमिति योधमौकर्यार्थ तस्यावश्यकलात् तत्र .

·प्रमाणपरिच्छेदः। एकस्मिन्- धामणि विरूद्धनानाको व्यवगाहि कानं समायः। समूहा- लम्बनेऽतिव्याशिवारणायैकस्मिन् धर्मिणीति । इमे चूनाः पनसा घा, एतौ नरौ स्थाणू वेसादौ तु धर्मितावच्छेदकैक्यमादाय पर्गि- ण एकत्वामियदोपः । इदं रजतमिसादिविशिष्टवैशिष्ट्यनिश्चय- मानवारणार्य विरुद्धेति। इदन्तारजतत्त्वपोरविरोधाभ्रऽस्ति विरोध इतिचेन। तत्र मापि. कस्यैवेदमंशस्य भानेन पारमार्थिकस्याप्रमेयत्वात् । अन्यथा पान- स्यमांशत्वापत्तेः । विशेपास्फूर्तिहेतुकं विरुदनानाकोट्यवगाहिमान वा,नत्वेकपर्मिकभावाभावकोटिशानं तत् । तपदभावसमूहालम्बने- ऽतिव्याः । नाऽपि.विरोधसंसर्गक ज्ञानमिति स्थाणुत्वपुरुष. स्वयोः संसर्गत्वेन विरोधस्याभावात् । धर्मिणि तूभयोः प्रकारतया धर्मिणा, सह, विरोधस्यैवाभावात् । संशये मकारतया मानेऽपि दोपविशेषघटितसामग्न्या यत्कोव्यां विरोधविशिष्टतया पानं स. प्रापि विरोधस्य पूर्व तद्रिोपतपेय समिततया तदापि तथैव भान- निधन संसर्गनया भानस्याऽशरपत्रचनत्वात् । नचात्र संमृष्टभ. तीनीयमानत्तान् तदुपपादनाप विरोधस्य.संसर्गवं कल्प्यत इनि वाच्यम् । कोय्योः पर्यायेण पतीसा तस्या एव भावात् । तस्मात् पूर्वोक्कमेव लक्षणम् । स. प. द्विविधा । सम उत्कटकोटिकश्च । तत्र.संस्काररोजमोविरुद्धयोः संस्कारयोलेनसोः शब्दयोर्श तुल्य- मकायाकरले विशेपास्फूर्ती समः । यथा, इदं रजतं न वा, स्थाणुर्न वा, वसनमुग्यलं न था, परमाणुरूपा भूनिसाऽनिसा पेसादि। अयमपि सदसङ्कीर्णभेदाद् द्विविधः । तत्र शुन्द उक्तः । स्थाणुर्गा पुरुपो वेति तु सङ्कीर्ण । भावान्तरण सार्यान । पुनसंप द्विविधः । साधारणधर्मदर्शनजन्मा विमतिपत्तिजन्मा च । तयायः संकीर्णात्मादिनीयस्तु, परमाणुरुसा भूनिता भनिया वेति पुरा.

·१६ प्रस्थानरत्नाफरे। णादावनियत्वस्य न्यायदर्शनादौ परमाणूनां निसत्वस्य चोक्तः । केचिनु सकलनिश्चितनिसानियव्यात्तेन गन्धवत्वेन तादश. शब्दत्वादिविशिष्टशन्दमानेन चासाधारणधर्मदर्शनजन्मानं तृतीय; मप्याहुः । तन्न रोचते । असाधारणधर्मदर्शनस्य संशयोत्पादक- त्वे मानाभावात् । गन्धवती भूनिसाऽनिसा वा । वर्णात्मा शब्दो निसोऽनिसो वेसादिस्तु विपतिपत्तिजनित एव । पृथिवीशब्दयो- रनिसताया: मसक्षसिद्धत्वेन सकलानिसव्यारत्तत्वाभावनिश्चपाद। गन्धवत्वशन्दत्वादिहेतुकानुमानेन परमाणुवर्णपोरनियतायाः श- क्पसाधनत्वादिति । प्रसक्षसंशये धर्मेन्द्रियसनिकणैव निर्वाहाद्ध-. मिज्ञानस्य कारणत्वं मीमांसका नेच्छन्ति । अन्वयम्पतिरेकसिद्ध- त्वान्यायिकास्त्विच्छन्ति । सामग्रीसंस्कारपोरन्यनरस्प पावल्पे तेजभादिभिः सहकारिभिस्तदनुगुणधर्मप्रकाशने अल्पविकोपस्फूर्ती उत्कटकोटिको भवति । भूयोविशेपस्फूर्सभावेन द्वितीयलक्षणेऽपि नाव्याप्तिदोषः । सम्भावनाप्युत्कटकोटिकसंशयविशेष एव । अत एव सम्भावितं सर्वमेवाममाणमिति तृतीयस्कन्धे व्युत्पादितम् । तर्कोऽपि तथा सम्भावनान्तर्गतत्वात् । स्त्रोत्पेक्षिता युक्तिस्तर्क इति. तल्लक्षणात् । अनिष्टप्रसअनरूपत्वेऽपि तदनपापाव, भयोगे सं- भावनार्थकालयटितवाक्पमयोगाच । व्याप्तिमूलभूतस्य फलं निश्चयो, न तु स्वयं निश्चयरूप इति न काप्पनुपपत्तिः। नच तत्र कोटयन्तरास्फुरणात् सम्भावनापाः कथं संशपाऽन्तःपातिसमिति वाच्यम् । न्यग्भूतस्फूर्तेस्तत्रापि सत्त्वाद । अन्पथा, अयं प्रायः पुरुप इसादौ मापस्वास्फुरणापत्तगित दिक् ॥ विपर्यासस्तु- सम्भयुक्तभिन्नार्पमात्रप्रतिपादकं वाचं शान. म् । मानपदं संशपवारणाय । वाशमिति स्मृतिस्वापपोवारणाय। अयं च विषयदोषान् कारणदोषाच्च भवति । यथेदं रजतमिति, ।

·प्रमाणपरिच्छेदः। . . शाखा: पीत हात. घो भ्रमतीति बहायस्तुतस्त्वावश्पकत्सारला- पाच करणदोपादेवेति निश्चयः । केचन, वासः पीत इसादी प्रमाणारोपमाहुः । तदपि विक्षणिकशानवादिमते न सहाच्यते । परेण एबमाणस्पारोपेऽतिप्रसङ्गापत्तेः । स्वयं सर गृखमाणले आरोपस्यैव पाधात् । स्वपमन्यत्र गृहामाणस्य त्वारोपदशा प्रह- णस्प नाशेन गृह्यमाणत्वस्याशक्यवचनत्वाच्च । अतो जपारुण- स्फटिकमुखमतिविम्यादिकमेव सत्रोदाहरणीयमिति दिक् ।। भत्र पहा रुपातिवादाः ॥ तत्पूर्वोत्पन्नस्यानुभवस्य संस्का- रात्मना स्थितस्पोयोधकः माघल्ये पायिकायकारवती युद्धि- तिमीयमा यहि लिप्यते । तदा सा पुरोवतिनं सर्वतोऽशतो पा- ऽऽटस पहिरवभासत इति मायिकस्यान्यस्यैव रुपांनादन्यरूपाति- रिसर व्यवाहियते॥ नेपापिकास्तु-चाकचक्पायुयुद्धसंस्कारसहफतेनदोपोप- हिन्द्रियेण सम्भयुक्ता गुक्तिरेव रजतात्मना पाते इति सम्मपु. फस्पान्ययामानादन्पयाख्यातिरेवेयपिसाहुः ।। माहास्तु-- कर्तृगतेदोपः प्रमुष्टतत्ताका स्मृतिरेवाप्रेसऽख्या- तिवादमाहुः ॥ मामाकरास्तु-ममुपिते स्मरणाभिमाने असहीतासंसर्गक शानदपमसेवख्यातिवादमाहुः ॥ मायावादिनस्तु-तत्र अविधयाऽनिर्वचनीयं रजनमुत्पद्यत इसनिर्वचनीयख्यातियाहुः॥ बौदास्तु- असदेव रजनं रुपापत इससवस्पीतिमाहुः ॥ निशानवादिनातु-णिकविमानरूप मात्र पारः रुया. पत इसात्मरूपातिमाः ॥ सास्यास्व-सदमती ल्यायते इति सदसवल्पातिमाः ॥

·१८ प्रस्थानरत्नाकरे। तेषां दपणं ख्यातिवादे प्रपश्चिमिति नेह विस्तरः ॥ ख्यासन्तरे संमोऽसनेव भासते । असवख्याती तु संसर्गि- णोऽप्यप्तन्त इति पार्थसारथिमिश्राः ॥ निश्चपो यथार्थानुभवः । अयमेव प्रमेति व्यवाहियते । याथा- यं चार्थानतिवतित्वम् । सम्प्रयुक्तार्थ देशादिपूर्वक विपपीकृस जायमानत्वमिति यावत । तेन संशयविपर्यासस्वापानां निरासः । संशयेऽपि कोटयन्तरेऽर्थानिक्रमात् । विपर्यासे स्थापे चार्थाभावेन- वानिक्रमात् । नच रजतरङ्ग योरिमै रगरजते इति विपरीतभ्रमे सम्भयुक्तार्थातिक्रमाभावादतिव्याप्तिः । देशातिक्रमेण सम्पयुक्ता. तिक्रमस्य तत्रापि सत्त्वाव । एवमेव भ्रमान्तरेऽप्युग्नेयम् । नचे. न्द्रियमंमृप्टेऽपि वही तदनुमिते सम्पयुक्तार्थातिक्रमेण जायमान- तया तान्याप्तिः शङ्ख्या । तत्रापि धूमादिरूपाव्यभिचरितसम्प- न्धिद्रारार्थसमर्गस्य सत्चात् नचातीतानागतहेतुस्थले पानुमिति- स्तनाच्यातिरिति शङ्यम् । अनीते हेतो पुरुषेणादृप्टेऽनुमितेरेया- नुदयात् । यत्र पुनधूमः पूर्व दृष्टस्तनो नष्टस्तदनन्तरं च वक्ष्यनुमि- स्मा तत्रापि धूगध्वंसाधिकरणस्थादर्शने तस्या - अनुदयाव का- ऽव्याप्तिःवधिप्रतिस्तु सम्भावनयच । दानसम्भावनयार्थि:- त्तिवत् । सम्भावना च व्याप्तिस्मरणात् । भूतलादिरूपधूमाधि- करणमात्रदर्शने तु वह्निमाक्षात्कारो वा, सम्भवना वा, विलक्षणो. छनभस्मादिना वाऽनुमितिर्न तु धूमनगेन। तस्याधिकरण पद्ध- त्वेन नदधिकरणस्य च धूमावयवरूपत्वेन योग्यानां तेषां धूमान- तिरिक्तत्वात् । तत एवानुमितिजननात् । अथ ददग्धेन्धनादिरेच धूमाधिकरणत्वेन विवक्षितस्तावश्यकत्वाल्लाघवाद् दृष्टानुरोधि- साच्च तनवानुमितिर्न तु धूमध्वमेन । तस्य चास्येवार्थे सम्बन्धि समतो नाव्याप्सवकाशः । एवमेवानागतस्थलेऽपि प्रागभावव्य- ·प्रमाणपरिच्छेदः। . . जकस्यानुमापकत्वमिति तत्रापि तया। धूलीपटलें धूमभ्रमेण याऽनुमितिः सा ललक्ष्येति न तवाम्याहिदोंगाय । कदाचिद्रहि- व्याप्तिस्तु काकतालीयवान तस्याः प्रमालनि हायालमिति दिक्॥ उपमितिस्तु- सादृश्यादिसहकृतन्द्रियार्थमंसर्गजन्यैव । शा- ब्दमापे शब्दस्य निसपर्थसम्बद्धत्वात् तेन चक्षुरादिवत् पदार्थोप- स्थितः शन्दार्थजन्यमेवेति न काप्पव्याप्तिरिति मुष्ठ । कैचितु-तद्वति तदवगाहिलं यापार्थ्यम् । तच्च-तदिशेष्य- कत्वे सति तत्मकारकत्वम् नचैवं वह्निगुज्जापुञ्जयोरिमौ गुना- पुजनहीं इति विपरीतभ्रमे वहशे वाहित्ववाद्वियोप्यकत्वस्य गुजांगो वह्नित्वमकारकत्वस्य च सत्वात् सत्रापि प्रपात्तापत्तिः शाज्ञया । सदनिष्ठविशेष्यतानिरूपिततन्निष्ठमकारवाशालिवस्य वि. वक्षिततात् । एवं शुक्तावपि कालिकादिसम्बन्धन रजतत्ववत्तस्य संवादजनभ्रमे रजतं संयोगसम्बन्धन रजनत्ववादात सम्बन्धभ्रमे चातिव्याप्तिारणायोभयत्र तत्सम्बन्धावच्छिन्नलमाप निवेशनीय- म् । तथाच तत्सम्बन्धावच्छिन्नननिष्ठविशेष्यतानिरूपिततत्सम्ब- न्यांवच्छिन्नतनिधमकारताशालिज्ञानत्वं तदर्थः फलतीति ॥ सन । संशयस्यापि ययार्यत्वापत्तेः । नच तदंश सोऽपि प. थार्थ एवेति वाच्यम् । तथा सत्यवाशिष्टांशे भ्रमलमे तस्येति सं. शापोछेदापनः । नच भ्रमप्रमासाधारणहानस्प संशयवानोच्छेद इति वाच्यम् । ज्ञानस्य गुणत्वारिंशत्वेनैकस्योभयात्मकताया वस्तुमशक्यत्वाद । अत एव शाखारदेन कापसंयोगवति हो, मुले रक्षा कपिसंयोगीति प्रत्ययस्पापि नानया दिशा प्रमातम् । कित्येकदेशविकतन्यापेनेति बोध्यम् । अन्यया पुरोपनियममूहा. लम्बनायो भ्रममात्रस्य तद्वति तदवगाहित्वेगांवतः पापाण्यम. चाव केवलभ्रम उदाहर्तुपशस्य एवं स्पात । नाऽपि वदति तन्मा- ·प्रस्वानररनाकरे। प्रकारावगाहित्वं, तद्वति तत्प्रकारकानेश्वपलं वात् । निषि- कल्पकेऽव्याः। तस्य धर्मस्वरूपमात्रावगादित्वेन तदत्ताधनवगा- हित्वात् । अवगाहे निर्विकल्पताहानिप्रसङ्गात् । नच तस्य न लक्ष्यत्वमिति वाच्यम् । अयथार्थत्वापत्तेः । नचेष्टापतिः। तज. न्यसविकल्पकस्यापि तयात्वापतेः । तस्मादुक्तमेव लक्षणमिति निश्चेयम् । नचैवं स्मृतेरयथार्थत्वापत्तिः । परम्परया तस्या अप्पर्थमनतिकम्यैव जायमानत्वार । नच तथा सति तस्याः प्रमाणत्वापत्तिः।अाङ्गीभावाद ।मानस्यार्थप्रकाशरूपत्वेनाऽस्प सदीङ्गत्वात् । अतोऽन्तरविद्यमानानामप्यनुभूतसमाना मायया अन्तरुपस्थापने तस्यास्तत्सहकृतत्वात् । यथा शिरोऽतिरिक्तसर्वा. पपवसम्पूर्णः क्रियां कुर्वन्नपि देहः शिरोहीनत्वात् कवन्ध एव । तथा स्मृतिनिरूपाऽपि प्रत्यादिका जनयन्सप्यर्थाभावान नि- श्चयरूपेसनुभवपदेन तस्या अपि निरासः । अनुभवस्तु स्मृतिमि ज्ञानम् । साक्षात्ममाणजन्पं ज्ञानं वा । साक्षारवञ्च क्लसद्वारा- ऽतिरिक्तानन्तरितत्वम् । तेन नानुपिसादावव्याप्तिः। साक्षात्पदेन- घ च स्मृतेरपि निरासः । अनुभवसूक्ष्माऽवस्थारूपस्य संस्कारस्य अनुमवतवंसयोश्च क्लुप्तद्वाराऽनन्तःपातित्वात् । द्वाराणि वने तत्तत्मस्तावे वाच्यानि । प्रमाणपदं च ज्ञानकरणपरम् । तेन संश पादेः संग्रहः। नच स्मृतिनिरासाय चेदनुभवपदम् । तर्हि स्मति- मिन्नं ज्ञानमनुभव इसेव लक्षणं लघुत्वादादरणीयमिति वाच्यम् । संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिरिति स्मृतिलाणानगीकारस्पाग्रे मपश्च. नीयत्वेन गुरुखमझीकृसैवास्यादरणादिति दिक् ।। सच्च निश्चयात्मकं ज्ञानं प्रसक्षपरोक्षभेदेन द्विविधम् । तत्र इन्द्रियार्थसत्संभयोगजन्यं ज्ञानं प्रसक्षम्। एतदेव लोके साक्षात्कार• पदेनोच्यते । ईश्वरजानं तु न लक्ष्यम्। शन्दादपरोक्षं च न युक्ति- ·प्रमाणपरिच्छेदः। सहमित्युपपादयिष्यते । संश्चाप्तौ सम्प्रयोगश्चेति समासः । मायिक विषयग्राहकसामान्य प्रतिहत इसहा तेन संशयादनिरासा। तत्र तत्सम्पयोगस्यासत्त्वाद दुष्टत्वादिसर्थः । पत्नु ममाणचैतन्यस्प विषयचैतन्याभेदः प्रससमिति मतम् । तदुपरिष्टाक्षानोत्पत्तिपकि- यायां निरसनीयम् । तस्मादुक्तमेव प्रसक्षलक्षणम् । संशयादी प्र. समत्वष्यवहारस्तु सादृश्पनिबन्धनो गौणः । तत्सन्जिवृक्षार्या तु सत्पदं साज्यम् । तद्भिन्नं ज्ञानं परोक्षम् । एतयो दा अग्रे वा- च्या। स्मृतिस्तु संस्कारमानजन्यं ज्ञानम् । निद्रावहिरिन्द्रियाज. पत्ते सति संस्कारजन्यमिति यावत् । तेन न दृश्यन्तरेऽतिच्या- तिः । यद्वा संस्कारतेन संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मतिः । मयभिज्ञादेः सहकारित्वेन संस्कारजन्पत्वान्न तवातिव्याप्तिः । नच भावनासंस्कारस्य सिद्धान्तेऽनङ्गीकारादसम्भव इति शमम् । अनुभवसूक्ष्मावस्थारूपस्य संस्कारस्याङ्गीकारादित्युक्तम् । नच, सद्यो नष्टस्मृतिर्गोपीसत्रानुभवाव्यवहितोत्तरमपि स्मृसङ्गीकाराव तदानी च सूक्ष्माषस्थानुपपत्तेस्तादृश-व्यतारव्याप्तिरिति पाप- म् । तस्या अलौकिकलीलान्तःपातित्वेनाबालक्ष्यत्वात् । तस्या अपि लक्ष्यत्वे तु अनुभवमिन्नं ज्ञानं स्मृतिरिति लक्षणम् । भन्वेवं सति स्मृतिजनकतावच्छेदकाननुगम इति चेन्न। अनुभवत्व- स्यैवावच्छेदकत्वात् । अवस्थायाः स्वरूपभेदानापादकत्वात् । नचा- ऽपच्छेदकगौरवमिति वाच्यम् । प्रामाणिकतात् । पदायान्तररूप- संस्काराऽनहीकारण प्रत्युत्त लाघवाच । नन्वनुभवान्पवाहतोत्तर- पणे या स्मृतिः सा उपनीतभानरूपैवाङ्गीकार्या। न च स्मृतिपद- विरोषः । स्मृतिमतिलम्मे सर्वप्रन्यीना मविमोक्ष इति श्रुती स्म- तिपदस्य मोचकसाक्षात्कारपरत्वेनापि व्याख्यानेनान्यत्रापि तया वस्तुं शवयात्वादितिचेन्न । लाक्षणिकलात् । मानवेन सिद्धी त- ·'प्रस्वानरत्नाकरे। दकारस्यायुक्ततान् । किश्चात्रोपनीतभानवाङ्गीकारे स्मृति- सोच्छंदप्रमशः । भावनासंस्कारोपनीनवस्प सर्वत्र प्रतुं शक्य- वाव । नच ज्ञानानिरिक्तस्योपनायकत्वाभावान्न तयेति वाच्यम् । अपयोजकत्वात् । क्लप्तमानाद्यभावेऽपि ज्ञानजनकत्वस्योपनाय- कत्वेन मंस्कारेऽपि तत्मत्त्वात् । नन्वेवं स्मृतेरुपनीतभानरूपले. ऽनुभवान्तःपातितेनानुभवामीसनुव्यवमापापभिरितिचेन । अनु. भवलसामान्येऽप्यनुमिसनन्तरमनुमिनोमीसनुव्यवसायाद् अनुभ- वामी सस्याभावाच्च सधाऽऽपादयितुमशक्यत्वात् । अत उपनीत- भानसवारणायाऽनुभवभिन्नत्वस्थय रूपस्य स्मरामीयनुव्यवसाय- प्रयोजकलेनोपेयत्वात् तस्य चानुभवाव्यवहितोत्तरभाविन्यामपि तुल्यत्वात् तस्या अपि नोपनीतभानत्वम् । प्रकृवापास्त्वनुव्यव- सीयमानलाभावेऽपि वाक्पपामाण्यादेव स्मृतित्वमवतीयते इति न शङ्कलेशः । किश्च । अतिरिक्तसंस्कारवादिमते तु संस्कारस्या- सिद्रिव । तथाहि । संस्कारवादिना सर्वोत्पत्तिमानिमित्तकारण- खेनाऽपस्याप स्मृतिहेतोर्वक्तव्यत्वे, आवश्यकत्वाल्लाघवरच तदेवाऽस्तु, कृतं संस्कारेणाऽतिरिक्तेन । नन्वनुभवजन्यम् अदृष्ट स्मृतिजनकम् ? उतानुभवजनकम् । नाधः । अनुभवस्याऽदृष्ट- जनकलनाविहिनलात् । अविहिनेनापि दुरदृष्टवदगीकारेऽपि सह- कारिणोऽन्यस्याभावेनाऽनुभवस्य च नएत्वेन स्पसनुदयमसङ्गा- द । न द्वितीयः । अनुभवं विनापि स्मृतिमसङ्गात् । अतोऽन्य- थानुपपत्त्यानुभवव्यापारत्वेन संस्कारसिद्धिरितेचेत् । न । अनु- भवनध्वंसपोरन्यनरस्य सहकारित्वप्तम्भवान् । त्वयापि सदशा- देरननुगतस्यैवोदयोधकस्याङ्गीकारात् । नच मतियोगितदभावयो. रेकका जनकत्वान्नैवमिति वाच्यम् । व्यक्ति देनादीपात् । नचै- कजातीयेऽपि तयति वाच्यम् । ज्ञानजातीपे तदभावान् । घरसद ·प्रमाणपरिच्छेदः । ૨૨ भावसमूहालम्बनदर्शनात् । ननु तत्र तयोपियत्वेन कारणत्वगनो न दोषः । प्रकृते तु न तथेति तत्तद्रूपेणैव कारणत्र वाच्यम् । तथा मति कारणीभुताभावप्रतियोगित्वस्य प्रतिबन्धकपदार्थलेन स्मृतिकारणीभूतध्वंसप्रतियोगिनोऽनुभवस्य स्मृतिमतिबन्धकत्वाप- तिरितिचेन । मतिवन्धकसंसर्गाभावत्वमेव मतिबन्धकाभावस्य हेतु.. सया तस्यं संसर्गाभावत्वेन प्रतिवन्यकशरीरघटकत्वात् प्रकृते च ध्वसत्वेन कारणत्वाद् ध्वंसप्रतियोगिनोऽनुभवस्य स्मृतिकारण: तानपायात् । नचानुभवत्वेन कारणले उपेक्षात्मकानुभवादपि स्पसापत्तिः । उपेक्षान्यत्वस्यापि तत्र विशेषणीयत्वात् । ननु चाक्षुपत्तादिना साकार्यादुपेक्षात्वस्यैकस्याभावेन तत्तयक्ति- वावच्छिन्नमतियोगिताकभेदकूटस्यैव निवेशनीयतया स्मृतिजनक- तायां सर्वीशोपेक्षामेदे आशिकोपेक्षाभेदानामेकत्र निवेशममनेन तेपी मियो विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारण- भावानन्सरसङ्गाद । संस्काराङ्गीकारे तु संस्कारजनकतावच्छेद- पाकोटी साशोपेक्षाभेदाना, स्पतिजनकतावच्छेदककोटी र आशि- कोपेक्षाभेदानां निवेशेन एकत्र तेषामनिवेशालाघमिति लापर. पलेन संस्कारः सेत्स्पतीतिवन । सिद्ध संस्कार तजनकविचारद- शायां घुध्यमानस्य तदवच्छेदकलाघवस्य तदमिदधैव पराहनला. त् । गुरोरपि कार्यकारणभावस्य धर्मत्वेन तदपेक्षाधर्मिभुतसंस्कार- कल्पनाया एव मत्युत गुरुत्वात् । उपेक्षात्वस्याखण्डोपाधेिवाही. कारे तदन्छिनप्रतियोगिताकंभेदस्यकन्वान् यतानिवेशेन संता- रानङ्गीकर्तुरेव लाघवाच्च । किवं जनकतावच्छेदकमेदे मा. शोपेक्षापानुभवस्मसजनकत्वात् साशस्मतिरपि न स्पान् । त. याच प्रसानिरोधः । तादृशम्पारात् मेस्पनीतिचेव, नागतमेव व्यापारिलेन तादृशानुभवस्य नासामसपार्थः प्रयासः । अय.

·२४ प्रस्थानरस्ताफरे। ण्टोपापिरवानगीकारे तु प्रतिनिहस्यजनकादिरूपादप्पनुभवात् स्मृतिदर्शनेन तदतिरिक्तोपेक्षासत्त्व एव मानाभावादनुभवलेन कारणसममत्यूहमेवेति कृतं संस्कारेणेति दिक् ॥ नचैवं पागजा- ऽपूर्वासिद्धिः । श्रुसा पागस्य करणत्ववोधनेन तदभावस्य तथा- स्वायोगात । वस्तुतस्तु लौकिकक्रियया यागस्याभिव्यक्तिर्न तु क्रियेव यागः । यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेरिसन्यत्र विसरः । अतो. अतिरिक्तसंस्काराभावान नैयायिकोक्तं लक्षणम् । प्रकृतमनुसरामः॥ स्वापस्तु-~- स्वप्नस्रष्टिविपयकं ज्ञानम् । तेन न पूर्वोक्तप्व- तर्भावः । नच जाग्रदृष्टानामेव स्वप्नेऽपि दर्शनाम्न साऽन्यति साक्ष्यम् । स्वशिरश्छेददर्शनादिविरोधात् । नच कर्तृकरणायभावा- त् सा नास्तीति वाच्यम् । न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्सथरथान रथयोगान पथः सृजन इत्यादिश्रुतिभिः सन्ध्यस्थाने सृष्टिकथनात् । भगवत एव तत्र कर्तृत्वान्मायायाश्च करणतात- स्था एव चोपादानत्वात् । नच दीक्षितेन स्वप्नेऽनभोजने कुते मायश्चित्तविधानात् । कथं तस्या मायिकत्वमिति वाच्यम् । सा- स्त्रेण याकर्मण्येव कर्तृत्वे नियमिते निपिद्धस्य भोजनस्य प्रतिच्छा. यरूपेऽपि बस्मिन्नारोपितमाभिमानिककर्तृत्वमपि दोषावह मिसभि- प्रायेण तदुक्तेः । नच संवादिदेवताऽऽनादिदर्शनाम्न मायात्वमिति मायाम् । जीवानामिन्द्रादीनां योगादिसामर्थ्यवतामन्तहदि मवे.. शात सर्वसमर्थस्य भगवतश्च व्यापकत्वेन विद्यमानत्वाचदामादेर. मापिकत्वेऽपि प्रमेयवलादेव ताज्ञानसम्भवेऽपि सर्वत्रामायिक- त्वस्यापादयितुमशक्यत्वात् । जागरिते दोपवशात् कचिन्मायिक- स्पेन स्वमेऽप्युक्तगुणवशात् ससस्पापि क्वचिद् दर्शनसिदेव । तस्मात् स्वामिकी सृष्टिर्मायामात्रं, न वस्तुभूतेति निश्वपः । तदु- पपादितं सन्ध्याधिकरणे व्यासपादैः ।।

·प्रमाणपरिच्छेदः। २५ + मावास्तु तद्विषयक ज्ञान मिभ्येति वदन्तः स्वमार्ट सर्या निरुपादानिको पाहुः । यथा हि चिन्तामणिकामधेनुकल्पतर्वादि- भ्यः पदार्थाश्चिन्तामात्रानिमित्तानुत्तिष्ठन्ते । तब न चिन्तामण्या- दीनामुपादानतम् । विक्रियाया अदर्शनात । तया स्वप्नेऽपीति । तदशोमनम् । तथा सति चिन्तापण्यागुत्पन्नानामिव स्वाप्निका. नामपि चिरकालस्थापित्वापत्तिः । स्वप्ने स्वशिरश्छेदद्रष्टुर्दर्शन- स्य विध्यालेऽपि छेदस्य तात्त्विकत्वान्मरणापचिश्च । अनुपा. दानकत्वनाऽन्यस्य शरीरस्याङ्गीकारेऽज्यर्थक्रियान्तरामावादचिर- स्थायित्वात् सन्ध्याधिकरणविरोधादैन्द्रजालिकादिवपि ससला- पाताच । अतस्तवायस्कान्तन्यायेन तत्समवाय्याकर्षकत्वमेरा- च्यम् । मानं तु तद्विपपलं ससमेव । तस्यात्मरूपत्वात् । अशस्मा स्तयायोतिर्भवतीति श्रुतेरिति दिक् ।। सुषुतिस्तु स्वमस्यैवाऽवान्तरभेदः। तनाSSत्मस्फुरणं तु स्वत एव । चिन्ता तु विकल्पसंमोहात्मिका सम्भावनायाम ऊहापोहा- मिका मानससंशयो ध्यानायिका स्मरणे निविभात शत नाति- रिक्ता । होभीममृतयस्त्वाकाररसयो न मानविशेपाः । सोऽयं देवदत्त इसादिमयभिज्ञा तु निक्षप एव । अभ्यासजन्ये रमती- तिरूपे पाने यया पूर्वानुभवसंस्कारः सहकारी तथा मसमिमापी स्मतिः साकारिणी । विशेषणतावच्छदकमकारकनिश्चयाय तस्या मध्यमपेक्षणाद । अतो ययाऽनुग्राहकान्तरमचेशेऽपि यथार्यानु- भवत्यानपापादपासनानं निधपापं तथा स्समा विपपेण च पूर्वस्थितमानापोहोपनाव प्रसभिझापीति अपम् । प्रसभिझापा: संस्कारम-पत्वपक्षेऽपि सपा अनुग्राइकत्तेन संस्कारजन्यवाद । रस्तेस्तु संस्कारलेन संस्कारजन्पत्वामात्रपदादानेऽपि स्मलि. रुणस्य नातिम्पातिरिसपि पम्। भ्रमपमासमहालमनं नु, एक- ·प्रसानरत्नाकरे। .. देशविकृतमनन्यवद्वतीति न्यायेन भ्रमाधिक्ये विपर्यास एव । प्रमाधिक्ये च निश्चयः । एवम पत्र शाखावच्छेदेन दृक्षे कपिसं- योगो मूलावच्छेदेन च कपिसंयोगमसयतत्रापि पूर्वोक्तन्यायात् प्रमाकपतक, न तु नैयापिकोक्तरीसा। एवञ्च दारुदन्तादिनिर्मित- मुर्ती चित्रादौ च या तुरङ्गमतीतिः साऽपि प्रमाधिक्यानिश्चय पैर, न त्वाभ्योऽधिका । तथैव नटेऽपि या सामाजिकानां रामा- दिमतीतिः साऽनुकार्यराहिसेऽपि ययाशास्त्रशक्रियाऽनुकृतिनि- मित्तकस्वाद. सामाजिकरसोवोधकत्वाच्च ममाधिकेनि ममारूपै- व । एतेनेव देवतामतीतिरपि व्याख्याता शेया । यत्र विमे रग- रजते इति साम्यं तत्र पूर्वोक्तन्पायस्य तूष्णीकत्वाद भ्रमममान्य- तररूपना, न यक्तुं शक्येति समानरूपतयाः सम्भावनावत संशय इति सझेपः॥ इति प्रमामसड्रेन'ज्ञानभेदाविचारिताः। इदानी करणं तस्या विचारयितुमुद्यमः ॥ तत्र तावद् व्यापारवदसाधारणकारणं करणंम् । कारण चाविर्भावकशत्याधारस्तम् । उपादानस्य कार्य या व्यवहारगो- चरं करोति सा शक्तिराविर्भाविका । आविर्भावश्च व्यवहारयो. भ्यत्वम् । तिरोभावश्च तदयोग्यत्वम् । ते द्वे यद्यपि भगवतः मा. ती । आविर्भावतिरोभावौ शक्ती चे मुरवैरिण * इति, मयूरा- श्चित्रिता येनेति च वाक्यात् । आविर्भावयती साविर्भाव इसर्थात्। तथापि भावता-विभज्य तत्र तत्र स्थापिते इति तस्य तस्य तत्त. दाविर्भावकत्वात तत्तच्छक्तित्वमुच्यते । तथास्वं चैकादशस्कन्धे उक्तम अब्जयोनिमुपक्रम्य, विश्लिष्टशक्तिबहुधेव भाति वीजानि योनि प्रतिपद्य यदिति कथनात् । एवञ्च व्यवहारे यत्र यदावि- र्भाविका शक्तिस्तत्तस्य कारणम् । यस्य च यतो गवहारयोग्यत्वं ·प्रमायापरिच्छेदः । । सनस्य कार्यम् । इदं न यथा तथा आविर्भावतिरोभावनादे.प. चितमस्माभिः । एसेनैव कुलालपितुरोपेन कारणतेति सिद्धम् । फलापशनाभावात् । यत्तु 'अमन्ययासिनियतपूर्ववर्तिवं कार- णतमाहुः । तम: पूर्ववर्तित्वस्य कार्यमापेक्षलात् कार्यस्य च नियतपश्चानावित्वादन्योन्याश्रयमासात् । अनन्ययासिद्धत्वस्या- न्यधासिद्धभिन्नत्वेनान्यथासिद्धेश्च अन्यत्र गृहीतकारणताकस्वरूप- वेन सत्राप्यस्यैव कारणलक्षणस्य वक्तव्पत्तादात्मालपापत्तेश्च । नापि कारणं कारणमिसनुगताकारमतीविसाक्षिकजातिविशेष. स्तव । अमावे तस्याङ्गीकारेण जातेरेसाशस्यश्चनवाद । अख- ण्डोपाधिलं खगतिकगतिः । नापि कार्यानुकृतान्वयव्यतिरेकित्वं तत् । मूलकारणे आकाशादौ व्यभिचारात तत्तन्मते तस्य तस्य निसावभुत्वेन कालवो देशतश्चाव्यतिरेकात । नच यस्कारणत्वेन विद्वद्भिपहियते तदादाय लक्षणमङ्गतिरिति वाच्यम् । तथाप्युक्त- दोपानपायात । तस्मादुक्तमेव कारणलक्षणम् ॥ कच्च कारणं द्विविधम् - समवापिनिमितभेदात् । तत्र तादा. स्म्यसम्बन्धेन पदाश्रयं कार्यं भवति तत् समवापिकारणम् । सम- बांयश्च तादाम्पस्यैव नामान्तरम् ॥ वैशेषिकास्तु- भयुतसिद्धानामाधारापेषभूतानामिह प्रसप- हेतुः सम्बन्धः समवायः । यथा इह तन्तुपु पटः, १६ पटे शुमः स्वपिह गवि गोत्वमिति कार्यकारणयोगुणगुणिनोः सामान्पविशे- पयोः । स च सर्नेपापेको नियो व्यापकश्चैयाहुः ।। तदन्ये न समन्ते । तत्र पार्थसारापिमिश्रा:- इपं गौरिति प्रसयादिह गोत्वमस्तीतिप्रसयाभावाचनपूर्वोक्तलक्षणः सपाया, किन्तु येन सम्बन्धेनाऽऽधेयमाधारे स्वानुरूपी बुदिमायने सा. कारण योधपतीति यावत,स सम्बन्धः समवाय इसाहुतिशिन्स.

·२८ प्रसागरलाकरे। म् । गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोपःसम्बन्धसस्पाऽसमवायला ः । गुणक्रियाम्प स्वाकारण गुणक्रियावतोरबोधनाव । मथा- ऽयुतसिद्धयोर्यः सम्बन्धः स समवायः । अयुतसिद्धौ चती यो. ईयोरनश्पदेकमपराश्रितमेवावतिष्ठत इति । तदपि जघन्पम् । तथा सति प्रलये जातिस्थितिः, काले पक्तुमशक्या स्यात् । का. लसमवेतबुद्धपापादकत्वाद । नव तत्र जाति, स्वरूपेण, कासि केन वा सम्बन्धेन तिष्ठतीति वाच्यम् । मानाभावादिसाः॥ श्रीदर्पमिश्रास्तु- अपराश्रितत्वं नामापरसम्बन्धित्तम् । तत्र कोऽसौ सम्पन्धः? संपोगः, समायो वा। नाघः। समवायाफ्ला- पप्रप्तहाद न द्वितीयः । अपराश्रितत्वस्प समवाययटितत्वेन स. मवायिनिरूपणे आत्माश्रयप्रसङ्गादिसाहुः ॥ वस्तुतस्तु कार्यमात्र- स्य मलये नाशं पद्भिशपिस्तादशगुणक्रियामतियोगिकस्य तासन्यत्त्यनुपोगिकस्य च समवायस्प मतियोग्पादिनाशात :- मातृणां वायकरणनाशाच्च प्रतीसमावेन कालिकादिसम्बन कालादौ सत्तामप्युपपादयितुपाक्नुवद्भिः स्वमुखेनैव प्रतिज्ञा भ- ज्यते इति पम् ॥ ब्रह्मसूत्रानुसारिणस्तु- यया अयुतमिद्धयोराधेयाधारयो- विशेषणविशेष्यमावोपपत्तये समवायोऽसीक्रिपते तथा समवाय- स्थाप्याधेपत्वेन विशेषणत्वाचदय सम्बन्धान्तरस्य समयान्तरस्प वा अपेक्षायां तदनवस्थापत्तिर्नियवहानिरनिसता च स्यात् । अ. नपेक्षायां समवापस्यासम्बद्धत्वमसङ्गः । तथा सससम्बद्धः कथं सम्बन्धिनी सम्बन्धयेत् । स्वत एव स्वस्थितिनियमेन तेनैव न्यायेनाधेपान्तरस्यापि स्थितिसिद्धौ समवायस्यैवासिद्धिः । नव तस्य सम्बन्धलात् स्वस्थितिनियामकलं, सम्बन्धिनां तु न तथेसतो न दोष इति वाच्यम् । संयोगस्याऽपि सम्पापलेनैत- .

·भमाशपरिटरः। साम्यात् तस्याप्यसमवेतत्वापत्तेः । नच तस्प गुणलात्तत्रास्ति सम्बन्धान्तराकाङ्केति वाच्यम् । गुणपरिभापायास्त्वतन्त्रमाशर- गत्वेनेतरेपापनादरणीयस्वादिसाः ॥ अत्रैवान्ये नु, अयुतसिद्धयोः सम्बन्धः समवाय इति वदना अयुनसिदत्वमेव पूर्व साधनीयम् । तत्तु कार्याभावे निरूपाय- तुमेवाशक्यम् । तत्कार्यवाद आता कार्यस्य पश्चासत्ताश्रीका- रात् । तथा ससऽपृथसिद्धत्तरूपस्यायुतसिद्धत्वस्मैव पूर्वमसि- दया तदुपपायस्य समवायस्याप्यसिद्धिः । तस्य पूर्वमुपगमे अस- स्कार्यवादभङ्गमसतः । अयोत्पत्तिरेव सपवाय इतिचेव नपुंपते- रनिसत्वात् समवायनिसत्वहानिः । निसले च कार्यनिसत्वप- सङ्गात् कारणव्यापारानर्थक्यम् । तस्मात् तादात्म्यलक्षण एवं कार्यकारणयो, सम्बन्धो न समाप इसाहुः ॥ यत्तु गुणक्रिया- दिविशिष्टबुद्धि विशेषणविशेष्यसम्बन्धनिपया, विशिष्टबुद्धिलात् । दण्डपुरुषविशिष्टयुद्धिवदिसनुमानेन संयोगादियाघात् साधयन्ति । तदप्पेतेनैव परास्तम् । सिद्धसाधनवादान्तस्त्वाच्च । नव साधववलात् तसिद्धिः । पदार्थान्तरत्वेन प्रतिपाद्यमानस्य तस्यैव गुरुत्वात् । प्रतिपत्तिप्तौका भावाच । अतो न समायस्तादा- रम्पातिरिक्तः । तादात्म्यं च भेदसहिष्णुरभेद एव । भेदसहि- प्णुना च, बहु स्यां मनायेतीच्छायां व्यापारभुतशक्तिविभा. गेनेति नाऽत्र पूर्वोक्तदोपसंचारः । श्रुनिशरणत्वात् कल्पनायाः । यद्रा, मत्र पेन पतो यस्प यस्मै यद यद् यया यदा * स्यादि. दं भगवान् साक्षात् मधानपुरुपेनर शते दशमस्कन्धीयवाक्पे ययापदोक्तमकारमध्ये तस्याप निवेशयितुं शक्यत्वात् सत्कार्य- वादे कार्यस्य प्रलयेऽपि सान सम्बन्धिद्रयसत्ताच्च नित्यप्तम्ब. आपसमापस्यातिरिक्तवाङ्गीकारेऽप्पदोपः। नव स्त्रविरोधः।

·३० मसानररनाफरे। तत्र वैशेषिकादिप्रतिपन्नस्यैव दपणेनाविरोधात् । एवञ्चास्मिन मने रूपादीन प्रति न घगदिद्रव्यस्य कारणता । प्रमाणाभावाट । किन्तु ममानकालीनवपेव दृशानुरोधाद् षोध्यम् । यत्तु पूर्ववति। वं कारणलक्षणं स्वीकस रूपादन प्रति द्रव्यस्य कारणताय प्रथपे क्षणे पठानिर्गुणत्वं स्वीकुर्वन्ति । तदसगतम् । तथाहि । मथमे क्षणे कि कपालादिगुणा नश्यन्त्युत तिष्ठन्ति । नाघः। कारणगुणानां नष्टत्वे कार्पगुणाऽनारम्भापत्तेः । पलमपाकाः दिपनाशकसामग्न्यभावे तन्नाशस्याप्यशश्पवयनत्वात् । पीत- सन्तुभिः- श्वेतपटापत्तेश्च । पीतस्यै भवने नियामकाभावात् । नचादृष्टमेव वाच्यम् । तेनैव निर्वाहे कारणरूपस्य कारणताभ- झात्रीपादा समपोत्पत्त्यापत्तेश्च । न द्वितीयः । सरसु तेषु कार्यगतगुणानारम्भे हेत्वभावादिति दिक् ।। प्रथमे क्षणे परमम्रक्ष्मो घट उत्पद्यत इसप्पसङ्गतम्। अत्र सा- रुपा:-~- प्रथमे क्षणे घदः परमाणुर्वा महान् वा उभपविलक्षणो वा । नाघः । निरवयवत्वापचेः । न द्वितीयः । गुणगुणिनोरेक- कालोत्पत्तिप्रसङ्गात् । परमसूक्ष्मो घट इति प्रतिक्षाविरोधाच्च । अनेककपालेपु समवेतो घटः परमसूक्ष्म इयहृदयङ्गमश्च । न तृती. पः । अप्रसिद्धःनच गुणगुणिनोर्जन्यजनकत्वानुरोधेनैवं कल्पने- ति वाच्यम् । समानकालोत्पत्तिवादिनं मति जन्यजनकमावस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नच समानसामग्रीकत्वेन कार्यकारणयोरभेदा- पतिरिति पापम् । सन्तुरूपादेः पटाजनकतया रूपजनकत्वेन सामग्रीभेदात् । नचैतस्मिन्यते किं समवायिकारणमिति वाच्यम् । पट एव । नच कारणलाभाचे कर्थ समवापिकारणवमिति वाच्य. म् । स्यादेवं पदि समवापिकारणलं कारणताविशेषः स्यात् । न चैवम् । किन्तु कार्यसमवायिलमेवेसाहुः। तथाचैतन्मते कारण.

·प्रमाणपरिच्छेदः। कविध्यमेव । समवायश्च स्वरूपसम्पन्धविशेष एव । कार्य चावस्था- विशेष एवेति। सिद्धान्ते तु पूर्वोक्तेच्छया लोकेऽपि कारणत्वं समा वापिनो निर्वाधम् । आविर्भावकशरत्याधारवस्य कारणलक्षणस्य तत्राप्यन्वयष्यतिरेकसिद्धत्वात् । पुनादौ जन्यत्तस्य शास्रसिद्ध- त्वाच्चेति । उपादानं तु समवायिन एवावस्थाविशेषः । परिच्छ- नस्य कर्तक्रियया व्याप्तस्यैव मृत्पिण्हमुत्रादिरूपस्य पृथिव्यस्यैव घटपटाघुपादानत्वदर्शनात् । अन्यथा पृथिवीत्वाविशेषात् पिण्डादि- रूपताभावेऽपि घटायुत्पद्येत । अत एव भगवानविकृत एव जगत एकांशेन समवायी । स एव पुनः क्वचित कालरूपं काचित् म- कृतिरूपं स्वांशमुपादानं करोतीति प्रकृनियस्योपादानमाधार पुरुषः परः * सतोऽभिव्यजका कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहमिति गुणम्पनिकराकारो निर्विशेपोऽप्रतिष्ठितः * पुरुषस्तदुपादानमा स्मानं लीलयाऽमृजत् ॥ विश्वं वै प्राप्त तन्मात्रं संस्थित विष्णुमा- यया * ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिनसादिवाक्यादव- 'सीयते । तच्च लोकेऽप्येकस्पैकमेव, न त्वनकम् । अन्यथा कार- णगुणानां कार्यगुणोत्पादकतनियमात् कार्पस्यानेकलापत्तेः। शारीरादिप्यपि भूनसमुदायस्यैव हेतुलम् । अन्यद्रव्यत्वावच्छिन्नं पति तयोग्यावयवस्थलांशत्वनैवानुगना कारणता । न तु स्पर्शव- स्वेन । आकाशे व्यभिचारात् । आकाशाद्वायूत्पत्तेः श्रीतत्वात् । न च निमित्तत्वम् । पुराणोपबृहणविरोधात् । अत एव नारम्भवा- दोऽपि । इदं च यथा तया मपभमेदवादे व्युत्पादितमस्माभिः॥ उपादानं च द्विविधा । परिणाम्युपादानं, विस्तापादानं च । हब आई स्वममानसत्ताककाकारणाविर्भवति । परिणामश्च उपादानसमसत्ताकोऽन्यथाभावः । स द्वितियः । अविकृतो विकृ. तश्च । तत्रायो यथा मुवर्णस्प कटककुण्डलादिः। द्वितीयो पथा

·प्रमाणपरिदः।
माहुः । अन्पे तु कार्यस्वाऽसिमकार्यतानिपतकारणताश्रयत्वं
दिखाहुः । तत्र नास्माकमाग्रह इति ध्यवासितं करणम् ।।
एवं हि सिद्ध करणे पद पूर्वोक्तमा प्रति ।
करणं तत्ममा तन्मूर्दन्यो घेद एव हि ॥
अर्थेन निससंयन्धात्तमानाऽभ्यभिचारतः।
लोकानाधिगतार्यस्प गन्तृत्वानास्य लोकाः ॥
तदविगतेधिस्तेन मूर्दन्पताऽस्य थे।
यासे दर्शने ग्राममितःकरणं श्रुतिः॥
तन्मूलमन्यत् संदेहवसा तत्सहकारिताम् ।
पातीति शास्त्रयोनित्वादिसत्रैवं विनिश्चितम् ॥
तेनान्यत्र प्रमाणत्वान्येगा न विरुद्धयते ।
एवमेव निबन्धेऽपि युदयतामाशयोऽपि च ॥
मानान्तरोपजीव्यानामिन्द्रियाणां प्रमाणता ।
सत्वयोगाते नास्ति तेनाचारनारसा ।।
प्रयाणगणना लोकन्यवहारमयोजना।
ततः मान्दाविरुद्धा साऽऽदरणीयेति सचितम् ।।
अतोऽत्र व्यवहारे यः स्वमस्थानसमाश्रितः।
विशेषस्तस्य धोपार्थमादन्यैव सा ततः ॥
श्रुतिः प्रससपैतिघमनुमानं चतुष्टपम् ।
प्रमाणेषनास्थानादिकल्पात स विरज्पते ।।
श्रुतिः मसक्षमैतिामनुमान चतुष्टयम् ।
पौरादिसमण्डलं सर्वव विधारयते ॥
श्वमेकादशस्कन्धे श्रुती यदिनिकरित।
तदाश्रिय माऽतदुच्यतेऽतो न दाणम् ॥
तंत्रतियं स्मृति पूगरमसा निष्पनात् ।

·प्रसारलाकरे। भनेवपि प्रमाणोक्ती स्परेवादरादपि ॥ शेष पधास्थितं यानि तपमानादिकानि ।। तान्यनुप्राहकाण्येव तेन दोपो न कश्चन ॥ . सर्वाण्येव प्रमाणानि सत्वमेव केयचन । उपजीवन्ति तदेतो कथितः पूर्वममागमः ।। उक्तवाक्ये श्रुतिस्तस्माच्छब्दः पूर्व निरूप्यते । येन हाते परिकरे मुख्यत्वावगतिः श्रुतेः ।। तस्याविरोष एवान्यप्रामाण्यं नान्यथा ततः ।। ननु पाधयोग्यव्यतिरिक्तज्ञानजनक सवं योगादिनापि जन्यत इति कथं वेदस्यैव मुख्यत्वमितिचेन्न । तेगापि 'वेदमू- लत्वान् । वेदमूलानामप्रमाणत्वात् । विदुरकाष्ठाप · मुहुः कुपोगिनामियादिवाक्यात् । योगिनामृपीणामपि परस्परविमति- पत्तिदर्शनाच । अतो वेद एव प्रमाणम् । स चाप्तोपदेशरूपः । आप्तश्च पयास्थितार्थवादी । स लौकिकालौकिकभेदन द्विविधः । ताऽस्मदादिलौकिकः । अलौकिकस्तु ऋपीनारभ्येशरपर्यन्तः । उत्तरोत्तरं चैपामाप्तत्वाधिक्यात परमातत्वमीश्वरे पर्यवस्यतीति तदुपदेशरूपो वेद एवाऽनपेक्षं प्रमाणम् । मन्त्राप्तोपदेशस्प तेन रूपेण मामाण्ये सिद्ध वेदस्य परममामाण्यं सिद्धयेदातदेव तावदासिद्धमापदानामुपनायकत्वेन श्रोत्रादेव शाब्द- सिद्धेः । शान्दस्य प्रमाणान्तरलकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । अन्व- पबुद्धलिङ्गजन्यलेनानुमितावपि निवेशस्य शक्यत्वाच्च । नच श. दान्वयव्यतिरेकानुविधानात तस्य कारणत्यमिति वाच्यमातुश- रीरघटकतेन हेतुलेन वाऽनुविधानोपपत्तेस्तस्यातिरिक्तकारणता. ग्राहकले मानाभावात् । अतो वेदस्य न पृथर मामाण्यमिति दूर- निरस्तं परमत्वमिति चेत् ॥ अत्राहुनैयायिकाः ॥ शब्दः पृथगेव . .

·ममाणपरिषः। मानम् । गौरस्ति घटमानपेसादौ स्वस्वस्या पदमन्पपदार्थोप- स्थिखनन्तरं गवादावतिलाचन्वयविषयस्य विलक्षणपोषस्यान्व. पम्पतिरेकाभ्याम् आकाङ्गादिमयन्दकारणास्योपनीतभानवा. ऽयोगाद । अापस्पाप्यन्वयस्य पदैरुपस्थापनेऽश्वपदागोरप्युप- स्थापनापस्याऽतिप्रमापनः । नचान्वयघोषो नास्येवेति स्था. sपं प्रयास इति वाच्यम् । विशिष्टबुद्धरानुभविकलेन तदभावे. अनुभवाविरोधापत्तेः । तस्य तत्सायकत्वानहीकारेऽनुमितेरप्यप- लापापा नापि स स्मृतिरूप एवेति युक्तम् । अनुष्यवसापदि. रोषात् । समानाकारसंस्काराजन्यत्वेन स्मृतित्वस्पाशक्यवचन- वाच । नाऽपि साक्षात्कार साकाहादानामिवान्पस्पाप्युपना- पकत्वस्य शक्पवचनत्वेन तदुपस्थापितस्पाप्पुपनपमयादपा भा- नापतेः । नचेष्टापत्तिः । अनुभवविरोधापत्तेः । तत्तदर्थविषयक. बान्दबुदपनुव्यवसायं प्रति मादयुद्धेसातदर्थकसाकाङ्गपदनन्य- तत्तदर्यगोचरशान्दत्वेन विषयविधया हेतुनाकल्पनेऽतिगौरवाद। इतरबाथलमारतरलादेरपदास्पापि शाब्दबोऽगाहा मा- तस्य तट्रिपरकानुव्यवमायस्प पायपसक्तैर्गवादावस्तित्वादरिला. स्तित्वादी गादपि भानमसङ्गस्प तावनाप्यनुदाराच्च ।। किश्च शान्दधियः मससत्ताऽभ्युपगमे पदानियबोध- दशापामपदार्थानामपि स्वसामग्रीपलेन प्रत्यक्षवापतिः। प्रससा. मान्य मति शान्दसामग्याः मसतमामग्रीकोटिनिविष्टतपा मतिर धरुलासाभरात । नच शान्दान्याससत्यापि पति स्था. सपालमापनाम दोप इति वाच्यम् । गुरुवान् । गदपेक्षया. पपिपा भराक्षभिनयकलनापामेच सापनाच्च तस्मामान्दए. बुदे प्रससम्पलम् । नाप्पनुमितिरूपत्वम् । अलिइनन्यवाद । नर गौरतीति वाक्यागौरतितरान, योग्यतान, पयदिति ·'प्रजामरलाय। पापरहिततरूपा पोग्यतैक लिङ्गमिति पाध्यम् । अहातापा मनु पयोगात स्वरूपससास्तस्या अकारणत्वेन तम्मानस्यैव लिलापा पाप्यत्वाद तस्य च पानिश्चयाभावमाप्रजननेनैवोपेक्षयेण लिन ताया अशक्यवचनवाद । योग्यतामात्रलिगकस्प संसर्गानुमान- स्यान्वयधुदित्वे घटः कर्मत्त्वमिसादिस्थलीयस्यापि तस्य तथा- स्वापाताद । योग्यतायाः संशषेऽप्यन्वयबुद्धरानुभविकत्वादनुमि- तित्वस्पाशक्यवचनलाच्च । न घ, गौरस्तितवान्, स्वमिकाति- स्वाऽन्वयघोषानुकूलाकासाश्रयपदस्मारितत्वाद्, घटवद । गौरिति पदम् अस्तित्ववदोकानपूर्वकम्, अस्तिपदसाकाङ्क्षगोपदत्वाद. य. मेवं तवम, आकाशदिति तत्तत्पदार्थपक्षकपदपक्षकानुमाना भ्यामनुमितित्वासादिरिति युक्तम् । हेर्नुशरीरमविष्टाया माकाका- पा अन्वयबोधानुकूलानुपूर्वीपर्पत्रसितत्वेन अन्नपयोपसिदेः पूर्व- मसिदत्वातामाशरीरकहेत्वसिद्धेः । एतेनैव, चैत्रं दण्टेन गाय- भ्यासादिवाक्यश्रवणोचरम, एते पदार्या मियः संसर्गपन्तः, भाकालादिमत्पदकदम्बकस्मारितत्वाद, गेहे घटोऽस्तिवमानपेति- पदकदम्पकरमारितपदार्थसार्यवद। उक्तरूपाणि पदानि, वैदिकप. दानि या तात्पर्य विषयस्मारितपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि, का. सादिमत्पदकदम्बकत्वाद, घटमानयेतिपदकदम्बकवदिसादिकम- पास्तम् । तादृशम्याप्तिज्ञानं विनापि शान्दोघस्य सर्वानुभवसिद- स्वाच्च । नच तत्र व्याप्तिहानं कल्पनीयमिति वाच्यम् । सर्वत्र शान्दश्रवणोचरं व्याप्तिस्फूर्ती मानाभावात् । सर्वत्र शन्दस्थळे ध्यातिझानकल्पनात् सर्वत्रानुमितिस्थले पदहानं कल्पपित्ताशा- मगोपस्यापि कल्पयितुं शक्यताच पृथगन शब्दाप मामाण्य. मिसाहुः ॥ वस्तुतस्तु सादिसष्टिवादिनो वैशेषिकस्य सर्गादौ प्रापमिक- ·प्रमाणपरिच्छे पारपमाकलयतः शान्दपोषदशायां पदकदम्बान्तरस्यानुत्पा- खेन पदपक्षकानुमाने सपक्षाभावात् । पदार्थपक्षकाऽनुमानेऽपि विशेषणाभावपयुक्ततदमावाच्छाब्दवोध एवैवं दुर्लभ इति मूले कुठारः । अथ तत्र विधान्तरेण बोधस्ताई आवश्यकलात सैया- स्तु, कृतमनया । अथ तदा वाक्पान्तरमुत्पत्रमुच्यते तदापि पर- सरसामाया' प्रतिवन्येन युगपदनेकवाक्यज्ञानाभावात स एवं दोषः । अथ तत्र माथमिकवाक्यान शाब्दबोधः, किन्तु शक्तिग्रह- मनाच्या कतिपयवाक्पैरावापोटापाभ्यां शक्तिग्रहे योधस्तदापि शाक्तिग्रहसमकालं चेदन्विताभिधानपक्षापत्या सिद्धान्तहानिर्देत्त्व. सिदिश्वाकाक्षाया अज्ञातत्वाव । शक्तिग्रहोत्तरयाकाडादौ पाते घेत्तदाप्याकासास्वरूपक्षापंनायाकाळापदशक्ति प्राहयतां पदा- नां शब्दलेनैव कारणतायाः कल्पनीयत्वात तथा कारणताया लपुत्वाच । शान्दोघेऽपि तत्त्वेनैव कारणत्वस्य झटिति स्फूर्निर्मा- ऽनुमानत्वेन गुरुत्वादक्लप्तत्वाच्च। एवञ्च प्रमाणान्तरकल्पनापेक्ष- या पोपविलम्बकल्पनमेव पाय इसपि निरस्तम् । विलम्बस्पा. ऽनुभवाविरुदत्वादिति दिक । अतः पृथगेय शब्दः प्रमाणमिति स्थितम् । नन्वस्तु ममाणान्तरले, तथापि प्रसाविरुद्धं शन्दशतना.. ऽपि न प्रमातुं शक्यते । असक्षोपजीवकतान्दस्प । भन्पया प्रतारकवाययस्यापि मामाण्यापतेः । किन, स्वम्पलामेऽपि मान्दः श्रोत्रसापेक्षः । अतः प्रत्यक्षस्यैव मुरुपतमुचित, न शन्द- स्येति चेमा स्वरूपलामे श्रोत्रमापेक्षले मामाण्यांशे तदनपेक्षता- द । श्रुतमात्रेण शब्देन चक्षुरादिकमनपेक्ष्यैव पदाणे द नापि मत्ससोपजीवकतम् । वेदे तदभावाद । लोकानधिगत. स्यापि पियस्य धर्मादेवोधनाव । नच सोऽपि योगिनायपीणों प्रथम इति वाच्यम् । मानाभावान् । योगादौधर्मादिभत्यामनन- ·प्रसारलाकरे। सामध्यस्प मानाऽन्तरेणाऽज्ञानत्वात् । तदर्थं परस्पनुपपरेन । नचाऽष्टादेव प्रत्तिरिति पाप्यम् । सकर्मकरणान्तरेण तस्पैवा. ऽनुपपत्तेः । आदिसर्गे परम्पराया वक्तुमशक्पत्वात् । अनादि- सर्गवादे अपौरुषेपत्य घेदस्पैव धर्मप्रमितिजनकत्वस्वीकाराच्च । नापि स्वभावात् प्रत्तिः। तस्यापि मूलविम वेद एव विक्षा- न्तः। नचेशरेच्छति युक्तम् । शब्दं विना तस्यैवासिद्धः । नच कार्यवादिलिङ्गकानुमानेन तसिद्धिः। वीजाङ्कुरदृष्टान्तेन हेतोः साधारणत्वादिसन्यत्र विस्तरः तो लौकिकव्यवहारसाधकस्यैव पाब्दस्प प्रससोपनीवकत्वं, न वेदस्यति सत्र प्रमाणमर्दन्यलं निर्वाधम् । नचेश्वरजन्यत्वादीश्वरप्रसक्षोपजीवकत्वं पदस्प. शाम् । अबुद्धिपूर्वमेव तदमिव्यक्तः। नवाऽत्र मानाभावः । निधेसिनश्रुनेः । भगवान् ग्रम कारस्पनेसन्वीक्षावोधकवा. क्याञ्च । अन्यथा तदनुपपत्तेः । अतो, लोकानाधिगतार्थगन्त- स्वाद तदर्पस्य प्रमाणानरावाध्यत्वेन नियमधेन सह सम्बद्धवेन च घेदात्मकशब्दस्पैव मृर्द्धन्यसमुचित, नान्यस्पेति निश्चयः ।। इदं च तस्य द्वेधा प्रामाण्यं शब्दस्योत्पत्तिकात्रविमपोंदव- सीयते । तेनात्र शब्दार्थतत्सम्बन्धाः क्रमेण परीक्षणीयाः । क्या- पि शन्दे विचारवाहुल्पाद् व्यासपादैः , सर्ववेदार्थरूपस्य ब्रह्मण एवं पूर्व विचारितत्वाव सम्बन्ध विचारस्पाल्पत्वाच्च प्रातिलो. म्पने विचार्यते । तत्रार्थानामुत्पत्तिनाशशालिवाद् देवदत्तादि- नाम्नांच जननोत्तरमेव सम्य पदर्शनात् तन्यायनान्यत्रापि तथैव सिद्धर्न पूर्वोक्त साधीय इति नैयायिकादयः प्रसातिष्ठन्ते ॥ अत्र जैमिनीयाः-दाब्दार्थपोः का सम्बन्ध इति जिज्ञासा यां, न तावत् संश्लेषतादात्म्यममवायसंयोगाः । चरमोदकशब्दो. चारणे मुखपाटनपूरणाचापः । नाप्पैक्यम् । मतीतिविरोधात् । .

·प्रमाणपरिच्छेषः। अन्यथैवाग्निसंयोगाबाई दापोऽभिमन्य * अन्पया दाइशब्देन दाहाः संमतीयत इति प्रतीतिभेदाच्च ।नापि कार्यकारणभावः। द्वयोनिसलात् । नापि निमित्तनैमिचकत्वयौनाप्रपाअपिमा वाद्याः । प्रयक्षविरोधेनानुपपनत्वात् । किन्तु प्रसाध्यप्रसायक- भावः संवन्धः । स चारुपेयः । तच्छन्दश्रवणेन तत्तदर्या- ऽगमस्यानादिपरम्परासिद्धत्वात् । अत एव च स्वाभाविकः । नच पराभिप्रायानुमानादेवार्थमतिपत्तिसिद्धरस्वाभाविकतं शङ्क: नीयम् । सापाद्यवस्थायां परवीरनभिर्यालः शुक्रसारिकादि. भिरनवैदिकेश्वोच्चारिताल्लौकिकशब्दान्मन्त्रार्थवादादिवाक्पा. चार्याभिज्ञानामप्यर्थयोधानापत्तिमसङ्गात् ।नव मसाय्यमसायक- भावो नाम संज्ञासंज्ञिभावस्तस्य स्वाभाविकत्वे, इदम्मथमतया श्रव. णेऽपर्थमसयापत्तिरिति शङ्कनीयम् । चक्षुप आलोकसंयोगस्पेव मान्दस्प शब्दार्थसम्बन्धग्रहस्यापि सहकारित्वात् । नच सम्बन्ध- प्रदो नाम शक्तिग्रहः । तस्य पुरुषान्नरकृतयोधनाधीनत्वात् पौरुपे- पतं सम्बन्धस्य शवाम् । तद्रहणमात्रस्यैव पुरुषाधीनत्वेन ग्राह्य- स्य सम्बन्धस्य तदनधीनत्वात् । अन्यथार्थकरने तस्यान्परुपाल- म्भदर्शनेन तया निश्चयात् । देवदत्तादिशब्दवन्नूननार्यसम्बन् तस्य स एवार्थ इति तदनुपालम्पसक्तैश्च । न च मृमावर्यो मुरो शन्दः, गरिति शब्दः सास्नादिमान अर्थः, शन्दोऽयं नाऽय:, अर्थोऽयं न शन्द इसाश्रयोदपभेदप्रनीतिभेद रजपत्यान्दार्य- पोः पृयाभूतत्वात् ताशयोश्च रज्नुपटसम्बन्धवत् कनकसम्बन्ध पत् कृतकसम्बन्धस्यैव दृष्टवान्न निससम्बायसिदिः । सिदे चैव- मनिसले कधिच्चननः पुरुषप्तमम्याची पायः स च नास्मदा. दिः । असनलात् । किन्तु परपेक्षरेण सर्गादिकाले सम्बन्धः क्रियते । ततो पदगं कृता व्यवहार्यत इति वाच्यम् । सांदी ·प्रमाणपरिः। सदनुपलम्ममा । अनुत्पन्नापी।पको तस्मिन् देशे अन्त- स्वादुत्पमापामपि तस्यां तदनुपलम्भसङ्गाप गनच पा सौ- पोत्पद्यत इति पापम्। निसत्वाधापचे। नव ज्पक्तचन्तरा- दापातीतिवाष्पम् अमूर्नत्वात् । पत आपाति बानुपलम्भमत- गारवा नाशनायातीति पापम् । निरपात्वाभ्युपगमात् ।.ए. कस्या अतीतानागतवर्तमानव्यकिवंशवो उत्तरदास्पंपचनालाच! एवं व्यक्तिनाशे तव स्थिताया उपलब्धिप्रसवात् । पुनर्याने 'तत्र पुनः प्रवेशेन व्यवसन्तरे द्विगुणोपलब्धिमाझाच । तस्माद्विक- ल्पाकारमात्रमिदं, न तु सामान्य नाम पदार्थः कचिदति। नच गवाक्षादिवैचित्र्यानुपपत्ति । विचित्रस्वभावस्वलक्षणदर्शनवणा- देव तदुपपत्तेः । नच सामान्यरूपस्पार्यस्पाभावे फयं सामा न्यविकल्प इति पापम् । अर्थशून्यस्पापि विकल्पस्य शक्ति- रजतादी दर्शनात् । न विसंवादापरपा लोकव्यवहारयापा- पनिरिति पापम् । पया मण्यार्थिनी मणिमभापा मणिबुद्धया :- । मुली तस्मा बुद्ध परम्परया मणिप्रभवत्वेन 'मणिमापकतया-स. पादादू पवहारासदिखया विचित्रार्थक्रियाप्तमस्वलक्षणाभिमा- निनो जायमानस्पार्थशून्यस्यापि मातिविकल्पस्प परम्परया तत्स- भवतया संवादारो तापाव्यवहारामिटरपि सिदः । किछ । केशाहान्पापेन स्गूलारभासस्पोपपती सचितानेकपरमाणुपुझा- तिरिक्तस्याऽरयविनो व्यक्तिरूपस्याभावाद् द्रापास्तं निराधारं सामान्यम् । नव सामान्यामा कयं गोगौरिसनुगताकारमतीति- रिति शशम् । शिलक्षणापखलारणसभाकादेव सम्भवात् । सा- मान्पादिनापि नानाविधानो गोलावलादीनो सामान्पत्वावि- शेपेऽपि न तेन तादपकिमतीतिमनने स्वभावस्पराश्र- प्रणीपत्ता नामादिकल्पमात्रमेन मामान्पं, न तु नातु नदिया।

·R प्रमामला। सत्र पार्थसारबिमिश्राः ॥ नैवं सामान्यमहोतुं सक्षम मलपलसिदलात् । अयं गौरयमपि मोर मोऽसमाधि हर इति मखसम देशकासावसाम्रेष्वविपर्यस्तत्वान् समयानो- पनी ऐन प्रसार वस्तुनो याकारत्वसिद्धी कुनर्कामासानों भान्सरवात् । नचानुमानेनाप्येतदवाषः । अपनीयतात् ।। भेदाभेदविकल्पेन सामान्य निराकुता स्वयापि- पदस्तु नजिक ममिभंगा मरति, सामाम्पमपि यदि बस्तु स्मात् ताई मिमा भिनं पा स्पात् । न च देपाऽपि सम्भवति। तस्मादवस्विति वर. पम् । अन्यथा वस्तुत्वस्य भेदाभेदव्यासलादू पापकानुपलरूपा सामान्यस्यावस्तुनापा वक्तुमशषपत्वात् । तथा ससङ्गीतमेव सामान्य वस्तु । नन सामान्य औपाधिको यस्तुशब्दो, न जाति- निमितमोतो नानेन नातिसिद्धिरिति बाप्पम् । अनेन जातिसि- दंपभावेऽप्युपाविसामान्यस्यमिदयानुगताकारस्य सामान्यस्प सिदत्वात् । भोपाधिकानामपि मूलोपलाणं विना सरूपलामा. भावात् । ध्याहनेकरसं सरमभ्युपगमतः सौगताप परचिदप्यनु. मृतसाभारेनोपाधिकव्यवहारस्पापि दुर्घटलान । मिदे चैवमनु. इचाकारे बायकामापाजानिकसमाप निप्परपुटम् । तस्मात सर्वप- माणसिदं सामान्यं नापहीतुं शक्यम् । ननु ताई विकरमानी कर परिवार इनिचेत् । न कोऽपि । अपरिहनानामपि नेपामकिक्षिक रत्वात । सामान्यापारे नेपामपि स्वरुपलामामागदित्युक्तम् । अथापिपदापाना siप परिट्रिपन्ने। तब कावन । मित्रमेर सामान्य व्यक्तिम्पः । नच पृथगुपलान्धमाः। व्यक्तिममरेत. सेनापत्र तदभागद । नच पायतिरेकेणादर्शनादभेदः का नीयः एममुग्रयोगः समुण्डाकारस्प ध्यानास दर्शना- ह। अमेई गाकारसकाकारस्याप्यनुत्पापः । उकाकारवाद ·प्रमाणपदः। ४३ गाकारस्प व्यावस्थापतः । एकस्यामपि म्यतादियं गौरिति भसये गौरिति बदिदं बुद्धिगोबुद्धयोः पर्यापतापतेश्च । नाम- तेस्तादूप्यप्रसपानुपपसिमसः सपवायसम्बन्धमाहिम्मैव हस्सि- देः । तस्माददोष साहुः ॥ तवं तु पूर्वोक्किन्यायेन भेदस्य ता- दात्म्पमतीसा वाऽभेदस्य सिदत्वादियाभिनलयेरे युक्तमान च भेदाभेदयोतिरोधः शनीयः । सहदर्शनेनैव शानिरासात् । नपाविषसाः । इदं रजत, नेदं रममितिबद परम्परोपपर्दामा- पाद । अत इयं गौरिति बुदिइर्ष सामानाधिकरणपापयित्वा- भ्यामभेदं भेदं च जातिव्यत्तयोव्यवस्थापयतीति प्रतीतिरलादेवा. प्रभेदाभेदाविरोधः। किन, गोकपेण निरूपणे गोमाखा व्यकि- रभेदेन मतीयते ।गौरयं शावलेय इति व्यस्यन्तरात्मना निपने पनातिर्भेदेन प्रतीयते । योऽयं शाबलेपो गौः स न पालेय इस पेक्षाभेदादपि तया । कुड्यदण्डादिषु विरुदखभावानां दीर्घर- खादीनामपेक्षाभेदेनाविरोधाद् उभयमनीसविशेषाद निवाला यमतीतिर्भेदमतीतिरवलक्षण्यपतीतिस्त्वभेदमतीतिसितभेदमताति- समये येन जातिव्यक्ती भिन्ने अवगते तेनैव पुसा अभेदमती तिस- भये योन्यतादेकंमतीयत इसेकनिष्ठाकारद्वयस्य पर्यायेऽवगा- देकनिष्ठदिमतीतिः । सा च भेदप्रतीतिरेव, न तु भेदाभेदमती. तिरिति तदपावाल भेदाभेदयोरविरोध इति वाच्यम् । रस्तुदय- प्रतीते दमतीशिलामावाद । एकपक्तिदर्शने जातिम्पत्योःस- खेऽपि भेदामसपात् । व्यत्यन्तरदर्शन एव भासदपेन पूष्प- तिव्यतिरेकेण च जातिव्यक्तिमसपस्य भरतोऽप्यभिमतत्तात् । किमिपूरुप दुरात् पश्यतः पूर्वोपलन्यं च तत्साशं स्मरतो वस्तुतः पुरुषद्वयमतीतावपि स एवायमिति प्रतीया भेदानदपारणाद पूरें। पलपमेव पुरुपं कालान्तरे दुराव पश्यतः किविलमये भेदमत.

·प्रमाणपरिच्छरः। ४५ बन्धक रनुपलम्भादाकृती सम्बन्धाच्चति दिक् ।। . . यत्तु केचित् । भाकृतौ शत्यङ्गीकारे, ब्रीहीनवहन्ति, पशु- सालयतेसादिविध्यानर्धक्यं निसायाश्चाहतेरवहननालम्माघयोगा- वालिङ्गसंख्याकारकानन्वयश्चालिङ्गलादेकत्वादमूर्तत्वाच्च ।। गौः शुक्लेसादिसामानाधिकरण्यवाघश्च । जातिगुणपोन्नित्तान। एवंमन्यदापे द्रष्टव्यम् । तस्मानाकृती शक्ति । किन्तु व्यक्तावर। नकत्र शाक्तौ ज्ञातायां व्यत्यन्तरवोधो दुर्घटः । तत्र माक्तरमा- नादिति वाच्यम् । जातेरुपलक्षकत्वेनादोपात । यः शुक्लासा: स देवदत 'इतिवद् पैरमाकांतका सा गौरिस बोधसम्भवाव । जातिमेकामुपलक्ष्प व्यक्तिबोधनाच्च नानेकशक्तिकल्पनापत्तिः। आकृतिविशिष्टापा या व्यक्ती साऽस्तु तथा सतिन कोऽपि दोप इसाहुः । तम । विशिष्टायर्या शक्तः कल्पने, वाक्यद्वयापश्या गौरवाव । केवलायां तु कल्पने तासायतीतानागनवर्तमानानामन- तत्वेन शक्पत्तज्ञानासम्भवाद । शुक्लायां व्यक्ती व्युत्पन्नस्य गो- शन्दस्प कृष्णापा.मयोगे व्यभिचारात । अस्प पदस्पायमेवामों नान्य इसेंबॉशक्षणकत्वेन शक्तनियमरूपत्वादव्यत्यन्तरेऽपि शक्ती तस्पा व्यभिचारमसङ्गेन नियमरूपत्वहानेरनन्तमायापते नच जातेरुपलक्षणत्वान्नानन्समिति वायम् । तथाप्यभिधेपानसेन त. दपारेहाराव । व्युत्पत्तिसपप एव जातेहपलक्षणत्वाव । हस्तमुदिनं मणित्रयं कृत्वा मदतपिहिनं पत्तन्मणिपदवायमित्युक्तौ रक्त- हस्तस्योपलक्षणलेऽपि मणित्रएपदेन मणिव्यक्तीनामेनाभिधानात् । किचानिमाविषपीस पक्तिपात्राभिधाने शन्देन व्यक्तिरेच प्रतीयत, न तु विजातीयग्यारत्ता सा | तथा सति परापालभतेति मारपाद याकश्चिदन्य आलम्पत । सन्देहानपायाद । पदिर म्पक सविनाभूमवादभियानसमपएर शम्दो जातिमपि विषपी.

·प्रमाणपरिषदः। . वेदान्तदीने तु देवताविप्रहाधिकरणे, मान्द इतिचे नानाप्र. भवाद प्रसक्षानुमानाभ्यामिखादिमूत्रत्रये सर्गादिपोऽपि व्यास- परणः शब्दार्थयारोत्पनिकसम्बन्धो यः समर्थितस्तपेव । 'व्युत्पाद पन्ति । तयाहि । एत इति वै प्रजापतिर्देवानाटजतामिति म. नुष्यानिन्दव इति पितॄन तिरः पवित्रमिति ग्रहानाराव इति स्तोत्रं विश्वानीति शखमभिसीगेसन्या मना इत्यादिश्रुतिपु, अनादि- निधना दिल्या वागुत्सृष्टा स्वपम्भुना * आदी वेदमयी दिल्या यतः सर्वाः प्रत्तय इति, नामरूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् * दशब्देभ्य पवादौ निर्ममे स महेश्वरः * सर्वेषां स तु नामानि कर्माणि च पृथक पृथक् * घेदशन्देम्प एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे इसादिस्मृतिषु च सर्गादौ वैदिकशान्दादेव जगदुत्पत्तिक- पनादेवाधाकृतिविशेष निग्रहत्वोपकमन्त्रार्थवादादिभ्योऽवगस, भूरिति व्याहरन् भूमिममृजतेयादिश्रुनेर्लोकादीनामाकृति चिकी- पितां बुद्धावालिख्य तपदाकारकजगत्करणात् मृष्टयाबगीकारे- ऽप्याकृतावेव सम्बन्धः । महामलये सर्वव्यवहारोच्छेदेऽपि परमे. सरानुगृहीतानां हिरण्यगर्भादीनामी शराणां तत्स्मरणात् । तथा, यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदाँश महिणोति तस्मा इति, सूर्याचन्द्रमसौ पाता पयापूर्वमकल्पयत् दिवं च पृथिवीं चान्तरि- समयो सुपरिवादिश्रुतेः । प्रापीणां नामधेयानि पाथ वेदेषु - यः शर्वयन्त ममनानां तान्यो यो ददासज इसादिस्मृति।। भन्य--वाचा विरुपानसपेति श्रुतेदस्वरूपाप, मर्या- चन्द्रमसाविति श्रुसा जगत्मवाहस्य च निसत्वे सिद्ध वैदिकानां शाम्दानां प्रवाह एवं सम्बन्धमाद्रियन्ते ॥ इतरेतु-इतरवारपनदस्याप्युत्पनिमलयप्रसयानाकाशा- दिरमिलत, किन्तु जुरादिनाम्नापानुनविशेषात्मकस्प ·प्रमागरमाकरे। रूपस्य प प्रतिसर्गमेकापवाद समाननामरूपप्रवाहानुन्जेदापव नियतम् । नच वक्ष्यरूपेणावस्थितस्याभिष्पन्नकोत्पत्पादिभिः रुत्पतिभ्रमः कल्पनीया लौकिकवाक्येऽपि तथा कल्पयितुं ध. क्पत्वात् । मुक्ष्मण कार्यमात्रस्प निसताभ्युपगमात् । अब वर्तमानावस्थपैव सत्त्वं दस्पतिचिन पदादावपि तथा प्रसा दादण्डादीनापभिव्यञ्जकलसम्भवावं । वर्तमानवामिन्यस्यो. भेंदामाराव ! अत उक्तमसपानुरोपात प्रवाहानुबेदरूपमेत श- दस्य निसत्तम् । वेदश अन्तर्यामिसकल्पात सादौ हिरम्प- गर्मादिभिरबुद्धिपूर्वमेव स्वामपदार्थवर मतिमामात्रेणानुभूयते । ईनरस्तु सर्वदलाव समानानुपूर्वीनिर्माणं करोतीत्युपपद्यते । . तश्च श्वासप्रश्वाप्तवत् पुरुपबुद्धयजन्यत्वेन वेदेषु नामामाग्यशक्त- या आप सम्भवः । इदञ्च, पो प्रमाणमिति; अनादिनिधनेति श्रुतिस्मृतिभ्यामरगम्यते । सिद्धान्तस्तु नाकृतिमा सम्बन्धः । लक्षणामसङ्गात् । सा व्यक्ति विनानुपपद्यमाना तामाक्षिपतीत्यु- पगमात् । नाप्पपिचिपात सापीयान् । व्यक्तिबोधनांश पदा- नामप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अनुपपत्तिज्ञानमन्तरेणापि मोशन्दाद गो. स्वविशिष्टप्रतीतिदर्शनेनार्थापचेयापारत्वस्याप्यतस्तत्वात् । नापि समानतमिसंयतपक्षो युक्तः । गोगोखपदयोः पर्यापतापनेर्गा- स्वपदादोपस्यापत्तरियादिनैयापिकोक्तपणग्रासादयः सिक्त- रेताः पातु म प्रथमामुपदध्यादिखादौ सिकरवस्त्वादेराकृविस्था- भावेन श्रुतिविरोधापसेश । नव सत्र प्रतिनिमित्त एव सम्बन्ध इति वाच्यम् । उपाधेनिसत्वेन नियमभङ्गमसात् । सिकरेत स्लादेः प्रमाणान्तरेणापि ग्रहणात् तद्वोधकवेदापामाण्यांपतेः।। सत्य धर्मस्पोपधानकर्तृत्वायोगान पदप्रतिवयायोः । श- स्थले व्यवहारस्पाशपवचनत्वेन सङ्केतप्रदविरोधाच । तस्मामा- ·प्रमाणपरिच्छेदः। छतिमात्र सम्बन्धः, किन्तु व्यक्तावेव सम्बन्धः । नच पक्तानि- सत्वाद सम्भन्धानिसलं शङ्नम् । वेदोक्तपदार्यानापाधिदैविकाना पुरुषावयवरूपत्वेन निसत्वात् । नचावयवानां हस्तपादादिरूपत्वेन घटायाकारकलाभावाद कयं जातिगुणक्रियाद्रव्यनामवाचकपद- जातस्यावयो सम्बन्ध इति शझप् । सर्वस्य भगवदनुकारितया तदरपवाना सर्वपत्वात । पुरुषसूक्तेन तदर्थनिश्वापकद्वितीय. सन्धाध्यायेन च तथा निश्चयात् । पदास्य नाभ्यानलिनादह- मासं महात्मनः * नाविदं पन्नसम्भारान् पुरुषारयवाटते तेषु पास्य पशवः सपनस्पतयः फुशा इत्यादीना, पुरुपावरेत: सम्भाराः संमृना मसन्तानां पाक्पाना तत्र दर्शनात । तमेव भान्तमनुपाति सर्वमिति श्रुत्या अनुकसधिकरणे सर्वस्य भगवद- नुकारितकयनेन भगवतः साकारतसिदः । एवञ्च सर्वे वेदा पत्पदमामनन्ति, देश स.रहमेव घेवः, मां विधत्तेऽभिधसे मां किरयापोपते पहम् * एतावान् सर्ववेदार्थ, इयादिषु पोषि. तपमिपानवस्या पेदस्य भगवदाचकवं यथाश्रुतं संगतं भवेद । नप समकारेणाऽतः प्रभावादिसनेन वादादोत्पत्तिकयनाव- मयों पुश्यते इति शनम् । परमसिदपा परो घोपनीय इति अमि- निसमाषानाप तथा कथनात । तेन अनुपलब्ध एवा चोदनाथ- लेन पर्मपदासत्तायास्तत्र प्रश्पपतिरेकस्प व स्वीकाराव । अ ए कपनं न वैदिकं प्रपधान्त विरुणारा पस्तुतस्तु मम- मशन्दस्प शानविषयत्वमात्रपर्यः । तस्माद परविद्याऽनुसारेण वैदिकानो पदार्यानां निसलात् तव पदानां सम्बन्धः । लौकिकाऽनुवादकानां तु माह इसव पुक्त. ५ । भा एन, मपाननापत्रे अपि-शब्दप्राणम । अस्पधेकन सूर समाधिमम्मादन्यारत्रस्पातपिशन्दस्य च वैम्पध्या- ७ ·प्रसारलाकरे। पः । पुनः पुनरेकदा वा पदार्थोत्पत्ती भव्यभिचारात्मके साथ मानिसत्व विशेषाभावाद । एवं तु, सनित्यत्वं यस्य मिश्र धर्मसरवाविछदाता सन्तपरिच्छेदं पादापोभपया शिरो. सपा सावपसिद्धिरिसयमेव सूत्रार्थः। न च माहे शरयुपगमे तदवपरमनयदादिप्पत्त्यबोधः शनः । यदपितमानादिपदानाम पपरिनि शरीरमा पातानामयपश्योपाप सर्वसम्मतला. ६ । नन जमिनीयस्पतविरोषः । मन्दा पेदविभागे मान मनि तस्य ता निर्णयात । कलिवनिणपाद । भनो, मिनीपे पपेपासे न विरोधोऽस्ति कथनेनि पुराणवायपस्यापि न पिरो. या। वस्तुतस्तु जैमिगेपि व्यासरदेवाायाभन्यथा भीस्पषिक- पदस्थले मागकपदमेत पदेत । पशु पदारपस्प नाSair. पानिपतमिसाधुकमा तम प्रकाशोत्पसिनापापो प्रतीयमानः लेनाs पितास्यात् । लोरोकाशतिरिक्तपाकापा- सपात । काणादादिस्मतिविनामेन तर निसलमुपगम्प कुम्पतभावादरविष्पसकालादिकराने तु, पापा विरुणनिया अनादिनिधनं यादिश्रुतिस्मरपनुरोपात लसणानिस्पसंमेद- स्थाहकार्यमा अन्यथा पापक मामाद स्वानिया परस्प नियमिनि दिन।

·प्रमाणपरिच्छेदः। मोनकस्वभावलात् । स च शन्दैकसमरिगम्पशन्दाधिन एव । अर्थाश्रयत्वस्य शब्दलक्षणस्य तृतीयस्कन्धे निरूपणाद । तस्य प्रत्यक्षविरोधाभावाय आधिदैविकमर्थमादायैव समर्थनीयवाद । द्वादशकन्धेऽपि; नतोऽभूत् त्रिदोकारो योऽध्यक्तममवा स्वराट पत्तल्लिङ्ग भगरतो ब्रह्मणः परमेष्ठिन इयोङ्कारस्प ब्रह्मलित- शरीरत्वकथनाच । एतेनैवार्यस्य वारमात्रत्वं वदन्तोऽपि निरमा वेदितव्याः । शब्दस्पार्थपसायकत्वमप्यत एव देयम् । नव मुख- पाटनपूरणायापतिः । तत्र तथेश्वरेच्छामावाद । सहकारिया विहितक्रिपाया अमावच्च । अत एव, य एनं गुप्त स्थाणी निपिश्चजापराखा मरोहेयुः पलाशानीसादौ मन्त्रेण सेका फलोपदर्शनं युज्यते । अतो न दोप)नच पुरुषहजे, तस्मादिरा- उजायतेत्युत्पत्तिश्रावणात् कथं निससमर्थस्येति शकाए । एन-- स्प ततो मित्रत्वाद । तमुपाकम्प तस्मादस्योत्पत्तिकथनाद । ननु तादि तत्रसानामनिसत्वात् तद्वाचकपदाना सम्बन्धस्याऽनित्यत्व- मपरिहार्यमितिचेन्न । मूर्याचन्द्रमसो पाता पपापूर्वमकरपपत; सर्ववेदमयेनेदमात्मनात्मात्मयोनिनाममा मृज पयापूर्व पाध मध्यनुशेरत इसादिश्रुतिस्मृतिभिः प्रथाहानादित्वासदी तक सम्बन्धेनादोपात् । लौकिकपदानामप्येपैत्र गतिळध्या वस्तुमस्तु लोकेऽपि व्यक्ताव पदमम्बन्धः । सूत्रं तु वादिबुध्यनुसारेण सखण्डब्राह्मनादानुमारेण च बोध्यम् । ननु व्यक्तीनामानन्त्याद् एकत्र गृहीतसम्बन्पस्प पटादिपदैर्घाऽस्तरयोपानुपपरिवारति विशिष्ट सम्बन्धी वाच्य इति चन । ब्रह्मादे पदार्थानां सपा मगरदाभलत्वेन नित्यत्वाद कारणलेनाऽभिमनेरभिव्यक्तिमात्रा- गीऽकारादेकस्यैवानेकधा भवनेनाविर्भवनेन तिरोभवनेन चैकस्यैव सर्वत्र सत्वादानन्त्येऽपदोपादेकौन होतापां तो निहित ·प्रसारलाकरे। रुद्रव्यूहबदनुगताकारस्तीतिसिदेव वैशिष्टयगौरवस्व देपर्वाद । इदानीमपि हि जातिव्यक्तिविवेकमजानता बालप पामराणांप शब्दाद् व्युत्पत्तिदर्शनाय । मलये सर्वष्यक्तिनाशे जातिमयसाप- यो स्थितिकल्पनस्याऽत्यन्तामामाणिकवाद । नित्पा तस्थिवरभ्युपगमैकारणत्वाद । जातिव्यक्ति विभागोऽयं या वस्तुनि कल्पित * इति षष्ठस्कन्धवाक्यानातरपिकल्पनैकारण. साच्च । जाती सवानभ्युगमन तस्या असत्वस्य खपाप्युपगत- त्वाख । स एकथा भवति लिया मवति पञ्चपा * साया नापा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः शतम दश कश्च सहमाणिप विवातिरिमादिश्रुतिभिः मुष्टिभेदेषेकस्यैवाऽनकथा भवनस्पोजर स्वाद ! दृष्टस्य पदार्थस्य स्वतो पायात्म्पासाने शास्त्रतजदगम- स्य मणिपरीक्षादावुपलभच श्रुत्युक्ताऽऽदरस्यैर ज्यापस्तात् । नचास्य वास्यस्प, न पश्यो मृत्यु पश्पतीति शानिनं प्रस्तुत्प कपनामास्य भगवत्परत्वमिवि शश्नम् । एवमपि कैमुतिकन्यापेन भगवतस्तपात्वसिद्धेरपरयूहत्वादामनायेयेतीच्याऽनेकपा मान- स्य श्रुत्पन्तरसिदत्वाव । नच प्रमाणाऽन्तरविरोधाद माद- बोपकागममत्तिपतिरोध शते वाच्यम् । ममाणान्तरमामाता- ऽलौकिकेऽर्षे प्रवृत्तिरहितत्वेनाकिश्चित्करत्वात् । अन्यया यामादी शरीरकेशस्य सर्वस्वारे च मरणस्य प्रत्यक्षसिद्धलेन द्विरदाना याचोदनानामपि प्रतिप्रतिरोधापत्तलोकेऽपि याकादिमति. प्रतिरोधापत्तेश्च । अथ तत्र विदुषां फलेप्सूनां मानादेरौतयार' प्रतिरोध इति चेन्न । इहापि मुमुक्षूणां निस्वद्यानां तपातेन तुल्यत्वादानन्येवं पयाभुतार्थग्रहणे गोमा एष पशवोऽये ल. ऽपशवा, आदित्यो यूप इत्यादावपि यथाश्रुतग्रहणापत्तिरितचे। अपः पशूनार हस्वादानाः पुरूषो इस्ती मटा । पशुपतिः पशू- ·प्रमाणपरिच्छेद। नो चतुष्पदाम् उत प द्विपदामित्यादिश्रुत्यन्तरेऽन्येषां पुरुषा- दीनामपि परत्वश्रावणातद्विरोधेनापशवं इत्पत्र गौण्या उचित- ताद । एपमादित्यो यूए इसादावपि बोध्यम् । इदानीन्तनानां सर्ववेदादार्शित्वात् । अत एव, मावाणः प्लवन्त इत्यस्याः सेतुर- से संवादोऽपि संगठवे । चिद्रूपस्प जहत्वप्रतीतिस्तु, मचाये. तीसपैचोपपद्यते । लीलाय तयात्वामीकाराव । ननु तामा पाक्यानामुपासनाविधिशेपत्वेनावादत्वमितिचेन । अर्थनादत्व- मिति कोऽयः । अगदर्थवोधकत्वं मा, स्वायें अप्रमाणलं का, तापकत्वं वा । नापः। मतारकत्तापातन्यापेन विधिवाक्ये. ऽप्पनाश्वासप्रसक्तः । अपौरूपये लाडम्परेण मामाण्पसाधन- पर्यापत्तेश्चन द्वितीयः। मानाभावात । अस्तिकानां शब्द- पणमात्रेणेव वत्र ममाणबुदबुदयात् । स्वार्थे अपमापे विधेषस्तु- स्पतिदेव । तृतीपश्चेदुत्कापापकगुणानां लोकमसिद्धानां सता- मेव विधेषस्तुस्पर्धजयनादागतमेव स्वार्थेऽपि प्रामाण्यमित्यर्या- दत्वेऽप्पदोषाव । अतो व्यक्त गवत्वपले भवादाविन्दपले पैकत्रापि शक्तिप्रहे मुखेनैव व्यस्याकृत्योर्बोध हात न किभिदनु. पपभम् । मवेश्वरकदृकत्वे वेदानामानेसत्तापसिरिति पाप्यम् । शिरस्य निसत्वेन तत्माणमूतस्पाप मुतरां निसत्वात । अस्प महतो भूतस्प निश्वासितं पहग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽधारिस इति श्रुतेः । भवः सामानि जाझिरे छन्दा-प्ति जज्ञिरे तस्माद् पजुस्तमादजायतेति श्रुतेः । प्रतिकल्पं समाननायम्पपवाहे. गाविवेऽपि इतरवन्नामरूपनिर्माणकरणस्पानुक्तेश्च । नचामा- पाण्यापत्तिः । पौरुपेयसस्पामामाण्यतन्त्रलाभावात् । पौरुषे- पाणां प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यस्य भवताप्युपगमाव । मानवा. ऽकर्टकलेनापौरुषेपत्वाच्च । ईश्वरस्य वेदादेव सिदलेनानपेक्ष.

·५५ मलानररताकरे। सापाडानेश्च । युक्तयापि विचारे कर्मणां फवशेषत्वेन श्रुया पागस्य फलं स्वधरसीयते । पागध पाक मोदनामिन न साक्षात स्वर्ग साययति, येनेश्वरापेक्षा न स्यात् । स्वर्गख लोका. स्मकलादू ब्रह्माण्डापिपलपीनः । मुखमाधनानि तदपीनानि । अम्पया यागेनापू निष्पने तदानीमेव स्वगों भवेद । मतिबन्ध- स्पाशस्यवचनत्वात् । टार्यापपा एतइहादेः प्रतिबन्धकलक- ल्पनेऽपि विनिगमकाभावेन श्रौतस्येवरस्पेवाडीकृतेज्यायस्वाद । तस्मादेदेन कुयुक्तिनिरात पकायेव पदानां शक्तिः । आकृति- पक्षे चाविच्छिन्नमवाइ इति न कथमा निससम्बन्धत्वानि- रिति दिक् ।। अत्र नेपायिकादयः। ननु पर्योऽयं सम्बन्धनियत्वसाधन- प्रयासः । शब्दानिसत्वेन दोपतादवरध्याद । शब्दस्य पुरुषमय- लोतरमुपलभ्यमानत्वेन उपलब्धस्य द्वागेव तिरोभावेन चोत्पत्ति- नाशशालिवनिश्चयाव । नन, स एवायं शब्द इति भवामिडाव लानियतं शङ्कथम् । शब्द कुरु, मा शन्दंकापारितिसार्वजनीन- व्यवहारदर्शनानिसले तदयोगात् । नचायं ज्यवहार उच्चारण विषय इति वाच्यम् । निसस्य परिच्छिन्नस्यैकदेशस्यलेन नाना- देशावस्थितवत्रुधारणेनाऽभिव्यत्ययोगाद । आभिव्यक्तिपक्षे । यावानस्ति नायत पवाभिव्यक्तिरिति बहुभिरुधारणेऽपि महाशन्द- प्राणाऽयोगाच्च । तस्मादुत्पन्नो गकारो विनष्टो गकार इसादि- प्रतीतीनां जागरुकतेन प्रयभिशामावान तस्य निसस्वसिदि। तदेवोपमियादी सानासमादाप प्रसभिशारदत्रापे वक्तुं शक्य. त्वाइनचात्र विनिगमकाभावः । उत्पतिविनाशमतीयोरेवतत्वात्। सार्वदिकत्वादर्शनाव ताक्मतीनिभ्यां विना मसभिझाया एलानु. दया अन एतयोः प्रसाभिन्लाबाध्यत्वं भ्रान्तित्वं च निरस्वम् ।।

·प्रमाणपरिच्छेदः। यवाईता, वर्णानां पुद्गलाख्यानवयवानहीकसं सावपत्र- खादनिसत्वमाहुः ॥ तन्न । मसक्षविरोशद । वर्णेषु साकल्प कल्यप्रसपाभावाञ्च । न चानुमानेन सिदिः । इत्वभावावा नच पस्तुमात्रस्य सावयवत्वदर्शनाद्वस्तुत्वं हेतुःपरमाणुपु व्यभिचारा- छ । तेप्वध्यवयवाङ्गीकारऽनवस्थापत्तेश्च । तस्माद् द्रुतविलम्बित- मध्पमोदात्ताऽनुदानखरिताऽनुनासिकाननुनासिकभेदेन व्यक्ति- भेदस्य गत्वादिना साजासस्य चोपलम्पातदादाव मयभिनेति पूर्वोक्तमतीतिवलादेचानिसत्वम् । मिदं चैवं शब्दस्पाऽनिसले सं. बन्धस्याप्यनिसत्वं सिद्धमेव । सम्बन्थ्यधीनत्वात् । शब्द निर्मा- यास्माच्छदादयमपों बोद्धव्य इसेवी वरेण मङ्केतकरणाचेत्याहुः। तदसङ्गतम् । श्रुतिपुराणयुक्तिनिरुद्धत्वात् । तथादि । वाचा विरूपनिययेति श्रुसा, वेदो नारायणः साक्षान स्वयम्भूरिति • श्रुम, माब्दब्रह्म मुदुर्वोघम्, स्वयम्भुरेप भगवान वेदोगीतस्त्वया- पुरा * शिवाचा पर्यन्ता: मारोऽस्य न कारका इसादि- मिः पूक्तिश्च पुराणवाक्यैर्वेदस्वरूपस्य निसत्वबोधनेन तदंपानां वर्णादीनामपि निसलमर्थतः सिद्धमेव । प्रतीतितदभावौ तु सदा. विभावतिरोभावहेतुकौ । तथाहि । एकादशस्कन्धे, स एप जीवो विवरमसतिरिति शब्दब्रह्म मुदुर्योधमिति च भगवद्वाक्यात, समादि- तात्मनो ब्रह्मग्निसादिद्वादशस्कन्धवाक्याच ब्रह्मणो भगवतो वो हद- पाकाशे आसन्येन करणेन स्वयमेव भगवान्नादात्मनाऽऽविर्भवति। स पूर्वमव्यक्त एव । ततो नानावर्णादिसङ्कल्पफमनोमयं मूक्ष्मरूपं माप्प भगवन्मुखतो ब्रह्ममुखतो वा प्रकटः सन्, मात्राखरवर्णा- ऽऽत्मना सूलरूपेण शब्दब्रक्षात्मकवेदरूपः प्रकाशतेम च नादो व्यापकत्वादस्पदादिष्वपि माणघोषण वर्तते । श्रोत्रचिनि- रोधे कृते भगवतष जीवस्तं शृणोति। अन्यथा तनणं न स्यात्। 4 ·मलारनाकरे। द्वारस्य निरुदतात् । दाराभावे जीवस्य स्खता कार्यातमत्वाव। स एर नादः स्फोटपदवाया । फुटति वागनेनेति व्युत्पते । अंत: स.एव सुपुष्णामार्गेणाधारहत्कण्ठमुखेषु, परापश्यन्तीमध्य- मावैखरीपेण प्रकटीभवति । ब्रह्मणः सच्चिदानन्दा इस शन- ब्रह्मणो वर्णपदवाक्यानि नामानि । यथा तेषां वस्तुनो भेदाभावे. ऽपि सधामकामीतिधर्मकलाद एवमेतेषामपि तदर्थममायक- स्वात स्वरूपंक्याच्च भेदाभेदी । पायिवैतस्पांशानामपि वर्णानां . पूर्णलं पङ्ख्यत्वं च । मर्यादय इवान प्रमत्वानियत्वव्याप- कस्वपरितमत्वानन्तरूपत्वबहुरूपत्वानि । संत्र मुस्यत्वं तु हत्- कण्ठयोः स्वयमनुभूपमानत्वेऽपि परानुभवायोग्यत्वाशपम् । शब्दस्य निसत्वव्यापकले तु जैमिानेनैव मानते। तत्र गुरवः-- निसः शन्दो, व्योपैकगुणत्वात् । तत्परिमाणवदिति । माहास्तु- श्रारणलायन्दतदिति, निप्पट्रिपवादात्मवदिति, पणों निसो धन्यन्यदलात स्फोटवदिति च मयुनानाः प्रसभा- बलादनुमानस्याऽप्रपोजकत्वं निरस्प, निमलं सापयन्ति । नच प्रसभिशापा: मनातीयवान सपा अपपोजकत्वनिरास इस बाध्यय । तस्यास्तपाले मानामानात् ।वणेषु कतादिनातेवा. सिन्दः । पथैकस्प पुंसो बालकुमारयुपपदस्थूलकामावेवास्था- घेदेऽपि न सानासमझीक्रियते तया मुताधास्थाभेदेऽपि मान्दै- क्यमेव, न तु सानासमिति निश्चयात् । अनेनाकारो द्रुतमुच्चा- रिलोऽनेन बिलम्बेनति धर्ममात्रभेदारगाहाद । खण्डमुण्डगोव्य. क्योरिकायपकारो दुनोऽयं विलम्बित इति धार्मभेदानवगाहाच ।। ननु पात्यकौमार्यादीनां क्रमिकलाधुक्त एकस्मिन् पुति समावेशा, उदाचादीनां तु युगपदनेकन चारित वणे समोता. नामितरतरांवरुद्धानामेकस्मिन् समावेशो न वक्तुं शमय इति विह- ·प्रमाणपरिच्छता दर्भः सिद्ध धर्यिभेदे मुखेन जातिसिद्धिरिति चेन्न । एतेषां धनि- धर्मतन वर्णधर्मवाभावात् । नच वर्णधर्मत्वमसयानुपपत्तिः । अल्पे महति च दर्पणे युगपद् दृश्यमान एकस्मिन्नेव मुखे युगपन्मह- वाऽल्पत्वमती निवदुपपत्तेः । ननु सिद्धे वर्णव्यत्यैक्य उदात्तत्वा- दीनां ध्वनिधीत्वसिद्धिर्न तु ततः पूर्व, तत्तूक्तमतीसा बाधेन पूर्व सिद्धपतीति कयमेतसिद्धिरितिचेन्न । अर्थमसापकत्वेनैव तस्य • सिद्धत्वात् । विक्षणावस्थायित्वेन प्रत्युच्चारणमन्यस्यान्यस्य क्रियमाणलेन शाक्तिग्रहणासम्भवाद। अगृहीतशक्तिकस्य चाऽभ. सायकत्वाद । अनश्चिरस्थापितमङ्गीकार्यम् । ततश्च सिद्ध स्था- यिते नाशकस्याभावादनश्वरत्वसिद्भिः । अनश्वरभावत्वेन चानु- सनत्वसिद्धया निसत्वसिद्धिरिति । नच गृहीतशक्तिकसहयोऽन्य: प्रसाययिष्यतीति वाच्यम् । विकल्पासहत्त्वाव । तथाहि । स किम- वगतसादृश्पा मसायपिष्यत्युतानवगतसादृश्यः। नायः । ज्ञातसम्ब- न्धनोच्चारितमात्रेऽवति शब्दे नष्टे वीचीतरङ्गवत् कर्णपथमागत- स्य वत्सन्तानस्यानर्थकस्य सदृशलेऽपि व्युत्पिमुना सादृश्यान- पगमेन ततोऽर्थमत्ययासम्मवाद । ग्रहणदशापांतस्य नहत्वादावा- पोद्रापाभ्यामकस्प द्विखिरुपलम्भाभावेनान्वयव्यतिरेकानधारणे शाक्तिग्रहस्पाप्यसम्भवाच्च । नच व्युत्पत्तिसमये बहुषु शब्देषु सदृशेषु यः पश्चाच्छूकपते स शाक्तिग्रहं लभते । ततो गृहीतापां शको ये तदुचरकालास्तेऽर्थवत्सादृश्यादर्थं मसायपिप्यन्तीति पाच्यम् । व्युत्पमानां व्यवहारकालस्यैव व्युपित्सुव्युत्पत्तिकाल- तेन तदानीमुपल पमानस्पैकस्यैव शब्दस्य व्युत्पित्सु प्रति मुख्यमर्यवत्वमन्यान् प्रसर्थवत्सादृश्याद गौणमितरान् पसनर्थक- त्वमिति विरोशपत्तः। पाश्चासस्यैत्र शक्तिग्रहला मानामावाच । परवोधनार्थं शब्दोच्चारणादुक्तरीया चाोधमसगादनुच्चारणा- ·RAATलाकरे। द्वारस्य निरुदत्तात् । द्वारामाचे जीवस्य सता कार्यातमत्वात् । स एस नादः स्फोटपदवामा । स्फुदवि वागनेनेति भ्युत्तः । म स.एस सुषुम्णामार्गेणाधारहत्कण्ठपुरखेषु, परापश्यन्तीमध्य- मापरीक्षण प्रकटीभवति । ब्रह्मणः सच्चिदानन्दा इन शन्द ब्राह्मणो वर्णपदवाक्यानि नामानि । यथा तेषां वस्तुको भेदाभावे. ऽपि साकाशमीवियर्मकलाद एवमेतेषामपि तत्तदर्थममायक- स्वान स्वरुपयाच भेदाभेदो 1 सेपामिवैतस्पांशानामपि वर्णमा पूर्णवं पर्मत्वं च । तत्रैवयोदय हवार सूक्ष्मत्तनिसत्वव्याप. करमपरिजिनानन्तरूपत्वबहुपलानि । नत्र मानावं तु हन- कण्ठयोः स्वयमनुभूपमानतेऽपि परानुमायोग्यत्वायम् । शब्दस्य निसत्वव्यापकले ३ मिनिने यो सत्र गुरवः-- निसः शन्दो, व्योमेकगुणलाद । तपरियाणवदिति । मास्तु- भारणलासन्दतदिति, निस्पट्रिम्पलादात्मवदिति, पों निसोधपन्यशन्दत्वात स्फोटबादिति व मयुस्मानाः मममिया- पापादनुपानस्याऽभयोजकत्वं निरस्प, नियत्वं साधयन्ति । नव पसमिनाया: सजातीपरवान नपा अयोजकलनिरास इनि वाष्पम । सत्यालयाने मानाभागद । वर्णेषु कवादिजारेवा. सिदः । यपेकस्य पुंसो पालकुमारयुपदस्थूलशमावेपरस्था- भेटेप न साजासमहीक्रियते तथा मुताधवस्थामदेऽपि भन्दै क्यमेव, न तु साजासमिति निमगाव । अनेनाकारो द्रुतमुजा. हितोऽनेन लिम्बनाते धर्ममात्रभेदावगाहात् । खण्डमुण्डगोप- क्योरिलायसकारो दुगोऽयं विलम्बित हात भर्मिभेदाननगाहाच ।। ननु पाल्पकौमार्यादीनां क्रपिकलायुक्त एकस्मिन् खुसि पशवेशा, उदातादीनां तु युगपदनेकवान्चारित पणे समवेता- नामितरेतरविरूदानाकस्मिन् समावेशो न पहुं शक्य हसि हि- ·प्रमाणपरिच्छेद। . धर्मः सिद्ध धर्षिभेदे सुखेन जातिसिद्धिरितिचेन । एतेषां ध्वनि- धर्मलेन वर्णधर्मलाभावात् । नच वर्णधर्मत्वप्रसपानुपपत्तिः । अल्पे महति च दर्पणे युगपद दृश्यमानएकस्मिन्नेव मुखे युगपन्मह- वाऽल्पत्यप्रतीतिवदुपपत्तेः । ननु सिद्ध वर्णव्यत्यैक्य उदात्तत्त्वा- दीना घनिधर्मससिद्धिर्न तु ततः पूर्व, तत्तूक्तमतीसा बाधेन पूर्व सिद्धयतीति कथमेतसिद्धिरितिचेन्न । अर्थप्रसायकत्वेनैव तस्य सिद्धत्वात् । विक्षणावस्थायित्वेन मत्युच्चारणमन्यस्यान्यस्य क्रियमाणलेन शाक्तिग्रहणासम्भवाद। अगृहीतशक्तिकस्य चाऽम. खापकत्वात् । अनश्चिरस्थायित्वमङ्गीकार्यम् । ततश्च सिद्ध स्था- पिले नाशकस्थामावादनश्वरत्वसिद्धिः । अनघरभावत्वेन चानु- स्पनत्वसिद्धया निसत्वसिद्धिरिति । नच गृहीतशक्तिकसदृशोऽम्प: मसापयिष्यतीति वाच्यम् । विकल्पासहत्त्वात् । तथाहि । स किम- वगतसादृश्यः प्रसाययिष्पत्युतानवगतमादृश्यः। नायः । ज्ञातसम्ब- न्धनोच्चारितमावेऽवति शब्दे नष्टे पींचीतरङ्गवत् कर्णपथमागत- स्य तत्सन्तानस्यानर्थकस्प सहशत्वेऽपि न्युत्पिमुना सारश्यान- धममेन ततोऽर्थप्रत्ययासम्भवात् । ग्रहणदशापांतस्प नष्टत्वादावा- पोद्वापाभ्यामेकाप द्वितिरुपलम्भाभावेनान्वपश्यतिरेकानवधारणे शाक्तिग्रहस्पाप्पसम्भवाच्च । नच व्युत्पत्तिसमये बहुपु पान्देषु सोषु यः पश्चाच्यते स शक्तिग्रहं लभते ! तो गृहीतायां पानी ये तदुत्तरकालास्तेऽर्धवत्सादृश्यादर्य प्रसाययिष्यन्तीति वाच्यम् । व्युत्पन्नानां व्यवहारकालस्यैव व्युपित्सुव्युत्पत्तिकाल- लेन तदानीमुपलभ्यमानस्यैकस्यैव शब्दस्य व्युत्पित्तुं प्रति मुख्यमवपन्धान प्रसवात्सादृश्याद् गौणपितरान प्रसनर्थक- त्वमिति विरोशपत्तेः। पाश्चासत्यैव शक्तिग्रहलाभे मानाभावाच्च ।. परवोधनार्थं शब्दोच्चारणादुक्तरीया चाऽोधपसगादनुवारणा- ८ ·प्रस्थानरत्तासरे। पत्तेश्च । न दिनीयः । गोशदादप्पशोधापत्तेः । ननु नत्र वैसादृश्यप्रतीतिर्वाधिकसदोप इति चेत्तहि पत्र नवाधिका प्रतीनि- स्तत्र कीदृशी संति पूर्व निर्णयम् तत्र न तावत, स इसाकारिका तव पायवचना । ऐक्यापादकवाद । नाऽपि तसाश इति । तदनगमाव।नापीतरा। उता पस्तिसम्य इतरस्या अनिर्वाच्यवाद । अधानबगते साये माश्य मन्वान- स्पार्थप्रलय इति चेन । बदतो पापातादुन्मत्तमलापत्वापत्तेश्च ।' अोऽर्थप्रसयवलादेव वर्णव्यक्त पैक्यसिद्धपा निमत्यूई शब्दस्य निसससिद्धिः नियत्व एव चाकृतिरूपेणायन सम्बन्धः । आकृ. निर्दिश का सम्बन्धकरणस्य भवदमितत्वात । अनि- सले एकस्पामेव गोव्यक्ती पहनामाकृतीनां सत्त्वादोशब्दं बिना तद्वान्यामानिमितरपार्यस्पेन कथं वा कोपदिशेन । निसत्वे तु तस्पैच शन्द्रय पहुरा उच्चारणाद् व्युपिन्सोः समानापमानव्य. तिवायव्यतिरेकामपामाकृमिवचनतं गमयेदतोऽपि निस इति ।। शङ्करभाप्ये तु, सिद्धे नियतले पत्रकान्दस्यानकार उगार- तत्राऽयकृतो गोशब्द उक्तो दशफल उक इति लोकोक्तिः सार्वजनीना मा.मति । तेन प्रसभिशापि तदम्पक्तिविषय. खादयाधितंत्र । पदि च बाटो गौशब्दान् मनीपुरष्टी गोदा इति वदेयुः । नचाप सादृशेन तयोक्तिरिति यातुं शायम् । . दृश इति प्रसयाभावात् । अन्यत्वावगमकप्रमाणाभान तदसवगती सायथाशपनवनवाठ । नच नाशमयप एव मानमिति मा. क्यम् । पुनः पुनरुपलम्भन तय भ्रमवाद । अनुपातम्भमात्रेण नाशकल्पनास मागोचरतादिन्यप्युक्तम् । नव निरोऽपि पागधनवाद् युगाम्नानादेशावस्थितपत्रुस्चारणाभिगम्य- योग इति शनीयमातस्य मर्यगतलेन नानादेशरियनधनप्रपात ·. प्रमाणपरिच्छेदः। निष्पर्ध्वनिभिः स्वस्वदेशेऽभिव्यज्यमानत्वेन मुखेनैवोपपतेः । नच सर्वगतत्वे मानाभावः । अबाधितप्रसभिज्ञापा एवं सत्रापि मानत्वात् । अन्यथाऽन्यत्तस्यापि प्रसपापचे नवाभिव्यक्ति- पक्षोऽनुपपन्ना अभिव्यक्तिहि मातबन्धकानेरासेन संस्कारविशंपा- ऽऽधानेन या भवति। अत्र च प्रतिबन्धकानुपलम्मान पत्किश्चित्त- स्कल्पनेऽपि सन्निधारणे सर्वेषां शब्दाना व्यापकत्वेन सर्वश्रीनव- प्यवस्थितत्वात सर्व सर्वस्प प्रक्षा: स्युः। अतः संस्काराधानपक्षो प्राधः । सत्र कौष्ठवायचा प्रयत्नोत्थापिताश्वेच्छब्दं संस्कुर्युस्ताह तस्यैकस्यामवयवस्य व्यापकस्प हम्नस्थकोपवायुभिः संस्कारे पाटलिपुत्रेऽप्युपलम्भापत्तिः । श्रोत्रं चेत् संस्कुटुंतहि काणाद. कापिलवैदिकाना मते व्योमाइङ्कारदिगात्मकस्य तस्यापि व्याप- कत्वादिधर्मकत्वाद यत्रकापि संस्कारे सर्वत्र तथास्वाद पूर्वोक्त एव दोप इसभिव्यक्तिपक्षोऽनुपपन्न - इतिचेन्न । कर्णशप्कुल्यव- छिन्नस्यैव नभआदेः श्रोत्रलेन तस्याः प्रतिशरीरं भेदाद तदव- छिन्नस्य श्रोषस्यापि भिन्नत्याद यस्यैव संस्कारस्तवाभिव्यक्ति- रिसदोपात । ध्वनीनां च ताल्लादिस्थानविशेपेण विलक्षणसाम. ध्यानामेवोत्पन्नत्वात तेन तेन धानिना तत्तच्छन्दश्रवणानुगुणसं. स्कारस्याधानात् । तत्तच्छन्दस्पैव संस्कारादा न सर्वशब्दश्रवण- मित्युपपत्तेश्च । तस्मान्नाभिव्यक्तिपक्षे कश्चिदपि दोष इसव्याप- कत्वमुपपन्नपेर । व्यापकत्वादेव च सूर्यवधुगपदनेकदेशेषपलम्भः सूत्र उक्तः । विन्ध्यकामरूपदिमवदेवतादिस्थितैः, उद्यत् माध्या, मध्याह्न उपरि, अस्तं यन् प्रतीच्यां मास्त्रानवलोक्यते । तेपाञ्च माच्पादयो भिन्नाः । तत्र सर्वत्र युगपदेव सरीक्ष्यमाणोऽपि न स मिननया शब्दोऽनीति ॥ नैयायिकान् प्रति तु नानादशेषु युगगदुपलभ्यमान मुखमपि शाखदीपिकापां रष्ट्रान्तितम् । तथाच, ·मस्थानालाको। वणी सर्वत्रैका, नानादेशेषु युगपदुपलभ्यमानतात् । सूर्यवंद । नानादेशोपलभ्यपानमुखवच्चेसनुमानादपि कत्सिदिः ।। ननु जैमिनीयरीया शब्दनियत्वव्यापकत्वे न शक्यरचने । वर्णक्यसाधकानां हेतूनां शियिललाव । तथाहि । विमतं देवदन- शारीरं प्रतिक्षणोत्पादविनाशशालि, प्रतिषणमन्यान्यावस्थाक- वाद । दीपज्वालावद प्रतिक्षणमन्यान्यावस्थाक, स्यूलकालिक- विशेषावस्थाभिस्तथालेन प्रमितलाव । विपद् गायोतिर्गणर. दिखनुमानाभ्यो परिमाणभेदेन व सिदै पुंगारीरस्यान्यान्यले त. प्रापि सानासमेवाडीकार्यम् । तयाच, सोऽयं देवदत्त इति मस. भिज्ञा साजासावलम्बिनी । सजातीयावगादित्वात् । दीपार्कि: स्रोतोजलवनस्पतिफलोपधादिप्रसभिशावादयनुमानासदलाव सा- पि सजातीयावेषति नोक्तदृष्टान्तमसभिवाभ्यां वर्णेक्पासिदिाना- प्पर्यप्रसापकत्वेनासादृश्यमयुक्तक्पभ्रपादेवार्थमस यस्यापि सिदः। नच शक्तिग्रहासम्भव पाडपः। कर्णपषमागतस्प शक्तिप्राहकले पाधकामापाद । नच प्युत्पन्नानाम्परहारसादिनोको विरोध एवं यापक इति वाच्यम् । मतियोगिभेदन कस्मिन्नेव पित्तपुबत्वभ्रा. तृत्वपतित्वमृसत्ववदेकस्सिन्देऽपि श्रोतभेदेन सार्थकत्वानक. सादेरप्याविरोधार ।नच पाबासस्य.शालग्राहकले मानामा. पः । बोधरूपफलादेवानुमेपत्तात् । नचानिसवे आकृतिपणान सम्बन्धो न शक्यवचन इति वाच्यम् । तस्या अप्पनियवाद । आकृतिपदेन जातेभिप्रेतत्वेऽपि द्वादशेऽहनि नामकरणबद् व्य- पत्युत्पत्युत्तरं जातिविशिष्ट सम्मन्यकरणेऽपि पापकाभावाद । एवं निरस्ते निसत्वे व्यापकत्वमापनक्सरेणैर पराहम तिदिना- रस्य स्थिसधीनताद । कम्छतालादिस्याननिर्देशानुपपरभ । भो न जेमिनीपाऽनुसारेण नियतव्यापकत्तयोः सिदिरि- ·प्रमाणपरिच्छेद। तिचेव । अत्रोच्यते ॥ नै युक्तिभिर्वर्णस्य निसलन्यापकले प्रतिक्षेप्तुं शक्थे । उक्तदृष्टान्तादिभिस्तारसद्धरमत्यूहत्वाद । पुरुप- शरीरक्षणिकवसाधकस्य हेतोरुपतिन्वात् । अनिसत्तजन्यत्तादीनां तत्रोपापिसाव । अन्यथा क्षणिकवादनसक्पा निद्रव्योच्छेदन- सङ्गात् । विशेषणमुतैर्नानाज्ञानेच्छामयनै नाशब्दैन नासपोगरा- स्माकाशपरमाणुमनस्सु नानावस्थान सिद्धवान् । तात्मत्वादि। वैशिष्ट्येन निसत्वाचायोपगमे त्यत्रापे पुरुषत्वादिवैशिष्ट्येन स्थिरत्वावाधस्य शावयवचनवाचा अन्पया निषेकजननसामायिक- पारीराभावेन पितृपुत्रादिभावाभावात् तत्र यथेच्छाचारापत्या पु. प्रासंस्काराचापत्या वैवाहिकशारीरयो एस्वेन खपत्रीगमनादापि ध्यभिचारादिनसत्या च सर्वधर्मोपप्लवन्यबहारलोपयोः प्रसझाया। नापेपारमाणभेदनान्यत्वसिद्धि भनावद संकोचविकाशात्मकप- रिमाणवत्तस्यापि शस्यवचनवात् । कर्षणहचिकित्सापिस्तया दर्दानात् । शब्दे वदभावेन शङ्काया एवानुदयाच्च । नच निसाल- यवोधकपुराणाविरोधः पानीयः। तत्रारभ्यारम्भकबादामावनो: जदीपाभावातपरिणामवादे उत्पत्तिमलयपोर्चहिरन्तविरूपत्वेन कारणान्तःकार्यस्य सतात कारणस्यैव वा तेन रूपेण सत्त्वाद्र- स्तुनाशाभावात् । अत एव, आत्मा के पुत्रनामासि त्वं जीव शरदः भातमिति, स एव भगवान द्रोण मजारूपेण वर्तन इत्यादिश्रुति- स्मृतयोऽपि सङ्गच्छन्ते । तस्मात् पुरुपे धर्ममात्रभेदेन मसभिमा- या न सजातीयविपयत्त्वमिति निश्चयः । एवं शन्देऽपि बोध्यम्॥ यस्तु शब्दोत्सत्यादिक्रमः ॥ शहादिवायुसंयोगानिमिचात् शङ्का- पाकाशगंयोगादामवाधिकारणात् केचन धनय उत्पयन्ते, केचन तु ध्वनयो मादौ पाध्यमाने दलदयविभागानिमिचाइलाकाशसं. योगादसमवापिकारणादुत्पधन्ते । वास्तु स्मृतिविशेषसहकनादा- ·মপ্লান্ত। लहानिद्रव्यत्ययारापत्तेश्च । किन्झ, आयमभ्यमशब्देषु कार्यशब्द- नाइपत्तस्पान्तिमेशदे च मुन्दोपसुन्दवत् परस्परनाश्यलोपाय- ध्वसनाश्यत्वयारन्यतरस्यानिमानुत्पादनेन चाऽन्सत्वस्य वक्तव्य बाद तनिर्वाहायोत्पादनप्रतिवन्धकादृष्टादेश्च गुरुतरामामाणिका- नन्तकल्पनापत्तिः । तस्मानायं क्रमः । कथं सहि शब्दश्रवणमिति चेन । उच्यते । अन्तर्वदिश्च शब्दोपचौ वायुरेव मायशो निमि- : सम् । चिर्पणादिनापि धनिदर्शनात् । समवापिनस्तु पश्चापि भूतानि । सहाकाशस्य वैशेषिकोऽन्येषां तु कारणनः मासस्वात् सामान्यः । एवं सति ध्यानिर्यनोत्पद्यते ततः क्रियदरं स्वभारत एव चतुर्दिा गच्छवि विसारित्वात् । तेन निकटस्थाः शृण्वन्ति । मध्यतारादयस्तु वायुना नीयन्ते । तृतीयकन्धे भेतृत्वं ट्रयशन्दयोरित वायो कर्यलक्षणेनानुातमलिवानश्रव- णाभवणाभ्यां च तथा निश्चगाद ! वायूदः शन्दोऽपि सर्वेपी शान्दाना श्रोत्रमेकायनमिति श्रुतस्ततच्छाखेप्वंशतो लीयमान एल गच्छनीति सार्शीनोऽप्रै न श्रूयते । दायामाचे बहरिव स्वमा. पतः कालादिना च तस्य भाशः । एवं भेर्यादिशन्देऽपि तदधा- गाहिन्येव मसभिज्ञा, यायकाभावात् । न तु सजातीपारगाहिनी। प्रमाणाभावात् । ननु विसरणं नाम स्वाश्रयाधिकदेशचिलम् । तरचाकाशीये शन्दे न सम्भवति । आकाशस्य ध्यापकत्वाव । नापे मामादिशन्दे । गुणसत्वे द्रव्यमलस्य नियामकत्वाद । अन्यथा रसादेरप्यतिरेकापतेरितिनेन । आकाशस्प व्यापकवे. ऽपि मदेशानामप्पापकत्वेनानुषपरयभावाद । शनचैतन्यभा. स्वरुपगन्धातिरिक्तगुणसव एर दय्यमत्वाप निपासकालागी- कारेण भोमादिशन्देऽपि तदभावात् । कल्पनाया दृष्टानुमारिता- दानन सदस्य निरवपत्ताद् गमनासम्भव इति वाच्यम् । अम.

·प्रमाणपरिच्छेदः। रिति तृतीयस्कन्धे वायोः कार्पलक्षणादनुवातमतिवातनवणाश्र- वणाभ्यां च वायुरेव ध्वनि नयन देशमपि प्रसापपतीति निश्च- यादिति वदामः ।। एवञ्च दिशः स्वातत्र्येण श्रीरमाहास्वाभावेऽपि शब्दे गृह्य- माणे तविशेषणतया दिगापे श्रोत्रेण गृात इति दृष्टरलादीक्रि- यते । कालवत् । पथा. कालो न स्वातन्त्र्येणेन्द्रियैर्मुसवे विषयेषु गृह्यमाणेषु तु सर्वैरपीन्द्रिपैयते तद्वत् ।। यत्तु सौमता:- श्रोत्रस्य माप्यमकायाकतमाहुः ॥ तन्न । सन्निएविमकृष्टयोर्युगपदुपलम्भापत्तेः । एवम शब्दाभिव्यन्जका- ध्वनयः श्रोत्रागता गृहान्त इति बहुभिरुच्चारणे भूयासले समा. पान्तीति शब्दोऽपि यहानिवाभासते । न तावता तत्राल्पलभूष- स्त्वे तस्य देशज्ञानक्द भ्रमत्यात् । एवमेवोत्पत्तिनाशमययोऽपि तदभिव्यमकवानगोचरः प्रसयः शन्दे तो प्रसञ्जयति, न तु तत्र सौ । अनुपपनेरुतत्वात् । तस्मान्दस्य निसत्वं व्यापकत्वं चाव्याहतमेव ।। ननु व्यापकत्वं तथापि दुर्ववमेव । श्रोत्रसंस्कारपले ध्वनि. संस्कृतोत्राभिव्यक्तान्दनिष्टकरवादीनामिव सद्व्यापकत्वस्यापि श्रोत्रेण ग्रहणे वाधकामावाद । गपोग्पाकाशधर्मस्यावकाशभूष- स्त्ताल्पलादेशा ग्रहणवत् 1 नव मदेशत एवामिव्यज्यत इति वाच्यम् । तथा सति खण्ड इत्र भगत । एवं शन्दसंस्कारपोऽपि योध्यम् । नेच धनिपु. बदभिव्यअनसामर्याभारः कल्पनीय इति वाच्यम् तियर सति खण्ड इव भूपेना एवं शब्दमस्कारपक्षेऽपि योध्यम् । नव ध्वनिषु तदभिव्यजनसामाभावः कल्पनीय इति वाच्यम् । तथा मात्र परिच्छेदमतीतीभ्रमतस्प तननकदी- पण न कल्पनीयतगा अनिगौरवादिनसहान । परि दाभावे.

·प्रमाणपरिच्छेदः । ६७ ऽनुपलम्भावर्णानामनियत्वेन कामकले पूर्वपूर्वनियापाऽर्थप्रसायक- वेनाभिमतस्य स्फोटात्मकशन्दस्याप्यभिव्यत्ययोगात् तदाहित- संस्कारकल्पनायाः स्फोटपक्षेऽप्यावश्पकत्वेन प्रत्युन गौरवाधिः क्याच वर्णा एव शब्दः । तेषां निसलेऽपि वनितानुभव- स्थानिसत्वेनार्थपतीतिस्तु पूर्वपूर्ववर्णानुभवजानित संस्कारमहकता- न्तिमवर्गाद्वा स्वारोपितस्वाभिव्यजकध्वनिक्राशालिवेन स्मर्य- माणेभ्यो चर्णेभ्यो वेलादुः ।। एवं पूर्वपते न कस्याप्यर्थप्रसायकर, द्विनीये च न पदवा- क्पपोरिति, सदभावात् प्रयाणां पोर्वा नियतव्यापकत्वे दुर्वचे एपेनि चेद, अन नम्यौपाकरणा:-नवयं वर्णाभिष्पा स्फोटं बदामः, किन्तु स्फुटत्पर्योऽनेनेति व्युत्परपा पाचक शब्द स्फोट इति वदामः । स चावाधितमत्यभिज्ञावलाद यया वरूपो- ऽभ्युपगतस्तथा तदेचेदं पदं,तदेवेदं वाक्यमिति प्रसभिज्ञापलात पद- वाक्यरूपोऽपिनयमोपाधिको सेति वाच्यम् । पयादिमतीतेरपि तयात्वापसे । शन्दे एकार्यबोधकत्ववद् घटादी सावयो जलाहर- णादिम्पैका जनकत्वस्योपा सत्यात् ।। बोधकत्तस्यैवोपा- थित्वे नियामकामाचात् । यतु स्थान्यादेशभेदेन दिविधेषु वर्णेषु केषां वाचकवं-स्थानिनामुनादेशानाम ? हाते संशये भरती- सादावादेशानां तियादीनां बहुत्वेन तेषु शाक्तिकल्पने गौरवाद । स्थानिभूतलकारनिष्ठेव शक्तिमान सनि, भू-लू इयतः शान्दयो धापत्तिः शनीया। ममभिव्याहारस्पापि सहकारितात अन्यथा ति-इसतोऽपि स्यादिति दर्शनान्तराभिनिवेशिन आहुः ।। तदप्यसद्गतम् ॥ भवतीयादी प्रयोगसमनेताना तिवादीनामेर क_दिवायकत्वं, न तु स्थानिभूताना लादीनाम् । व्यवहारण तेप्नर शाक्ताहणात् । स्थानिनो पाचकले अनिष्कृष्टादपि शा- ·प्रस्वानरत्नाकरे। ब्दवोधापत्तेरिणाय सममिन्याहारविशेषस्य कारणनाया अव. श्यवक्तव्यले, नद्धतारेवेति न्यायेन सममिव्याहारहेतूनां वर्णाना- मेव वावकलं लाघवाच । एवमादेशानामादेशिस्मारकलपतेऽपि मातिदयंकल्पनापत्त्या आदेशानां वाचकलएव लानाच । ए. मादेशानां वाचकले सिद्ध पदस्याप वाचकवं सिद्धमेर । गौरियादौ केवलेन विसर्गादिना गवादिरूपाऽधावबोधादर्शनाद समुदाय एवार्यबोधानुकूलशक्तिनिश्चयात् । नच वर्णानां वाचक- वहानिः । प्रसेकात्तिनः समुदायाऽत्तित्वनियमेन पदशस्यन तसिद्धेः । अत एव मतिमसयादावपि व्यासज्योत्तरेव शक्ति- नं तु मयेकवर्णपर्याप्मति पुज्यते । एवं वाक्याऽर्यवोधाऽनुकूला शाक्तिरपि पदसमुदायरूपे वापप एव निश्चया वाक्यादेर ताशा- ऽन्वयोपस्थितः । नच वाक्यानां तदर्थानामन्वयानां चापूर्ववा- छक्तिग्रहासम्भवेन वाक्पार्थस्पान्वयस्य लक्ष्यस्वमेव साधीय इति वाच्यम् । सम्पूर्णवाक्पश्रवणात पूर्वमन्नपानुपस्थितमात्र लक्षणा- या अपिशातुमशक्पत्वेन नाशपदानुपूर्वीश्राणोत्तरं बनाक्षणाया व शक्तरापि मुग्रहत्वेन तात्यात् । नन हरिद्रायां नयां घोष इति वाक्पे श्रुते नदीविशेषस्य हरिदत्याख्यामजानतोऽपि नदीपदस- मामेव्याहारात । तदानीव हरिद्वापदस्प नदीविदोपे शाक्तिग्रहो नदीलिनाव तत्सम्बन्धितेन तीरमरायश्च द्रागेव नापते, एवम- न्याययोऽपि भविष्यतीति वाच्यम् । तादृशपदममभिन्याहारण तदानीमेन वापयशक्तिहानस्य तेनान्वयज्ञानस्य च तदेव शरय. वचनरवेन तस्यात् । अनुपपत्यभारेन लक्षणापा अभाग्यवचन- स्वाच्च । यदि व पदानामन्विताभिधायित्वं स्वीकृत पदशक्तिः पदार्थाचे शाता, अन्वयांश चाशातकोपपुग्यत इति कुन्जशक्तिवा. दोडीक्रियते तदापि वाक्यमातिरसावा पदशक्तिश्च मातोपधु- ·प्रमाणपरिच्छेवः। ६९ ज्यत इसपि वक्तुं शक्यत्वेन समभिव्यापारादेव शाब्दयौपदर्शनेन च तस्यामयोजकत्वात । कुजवातयनगीकर्तृमाध्यमते च घटादि- पदमितराविते घटादौ शतामिति व्युत्पत्रस्य घटपानयेसादी घणदाऽम्पदयोः प्रसक गृहीतशक्तिकस्य तामाऽनुपूर्वीशान. तात्पर्पज्ञानादिमतः समभिव्याहारकारणताया अज्ञानेऽपि घट- कर्मकमानपतमिति शाब्दवोधापतिः । समभिन्याहारस्य कारणता. ऽनङ्गीकारात् । न चेप्टापतिः कर्तुं शक्या । विशेषणविशेष्यभावे विनिगपनाविरहात सामान्यत इतरान्वितो घट इतरान्वितं कर्मच. मिसेवं ज्ञानापत्तश्च । अथ वादविशेषान्वयबोधं प्रति पदान्तर समभिन्याहारस्य पदपदोत्तरं द्वितीयायास्ततो धातास्तत अख्यात. स्येसादिरूपायापि कारणताङ्गीकृता चेत सिदैच वाक्पे शक्तिः। पदसमुदायस्यैव चास्यत्वान, सन्निष्ठकोधकारणताया एव च शक्ति- वाद । एतेनैव कार्यान्विते पदानां शक्तिरिसप्पपास्तम् ॥ यत्तु नृसिंहाश्रमा:-ति विना वाक्यार्थस्य शाब्दबोध. विषयत्वासम्भवात् तट्रिपया रत्तिः स्वीकार्या । तस्याश्यातिरिक्तत्वे गौरवात् बलमपदार्थशाक्तिरेव तद्विषयिणी कल्पते । पदानामन्व- यसामान्ये शक्ती सामान्यशक्तविशेषमविषयीय अपर्यवसानात. तत्पदसामान्पशक्तिभिरेष समभिव्याहतपदोपस्थापितपदाविशे. पनिहतोऽन्नविशेषो विषयीभविष्यतीसेकशक्तिकल्पनालाधना- ६ । एकपदमपोगेऽप्यन्नपविशेपस्य नियमेन जिज्ञासादर्शनात तस्याश्च सामान्यज्ञानपूर्वकरवाद तस्य शब्दादन्यनोऽसम्भवादेव.. वान्विताभिधायित्वनिश्चयाच्चेयाहुः ॥ तन्न ।। दृष्टे जम्बीरफला- दी रसविशेषजिज्ञासापत् सामान्याऽझानेऽप्यन्वयविशेषजिज्ञा- सोपपत्तेः । नवं सति तदेव जिज्ञामाया अत्राप्यनियमः स्या- दिति वाच्यम् । इटाए । जिज्ञासानुरोधेनान्वयाय पदशश्य- ·प्रमाणपरिच्छेदः। ७१ दुष्टत्वाद । समीचस्तु शक्तिग्रहाभावादेव वारणसम्भवात् । अय- मेंतीसादौ तु तात्पर्यज्ञानाभावे वोधाभावादेव न पुत्रेणांन्वयः । तात्पर्यज्ञाने तु तत एम नितिः । तस्य तबाप्पावश्यकत्यात । तदघटिताया आकासाया दुर्वचत्वात् । एतस्यैवं ज्ञानं भवति- सभिसन्धायैव परस्परसंसर्गयोग्पार्थवाचकपदप्रयोगाद । अथ घट- मानयेसादी घटकर्मकानपनवोधकपदसमभिव्याहारस्यैन कारण- तादर्शनात् स एवाSSकाया तात्पर्यज्ञानं तु हेवन्तरमित्युपैयने, तदा तु सममिव्याहारस्य वावपर्यात्तात् पदविशेपसमभिव्या- हारधर्मकवाक्यगत बोधनसामग्रंपाक झेलि सिद्धं वाक्पस्यैव वाक्यायोवजनात्वम् । परिमापापात्रं परमशिष्यते । तदपि तस्पा आकाशापा नित्वोक्तौ नविरुद्धयते । अन एनदनुरोधेना- 'विपस्य शास्वनिरसनगयुक्तमेवानन्यस्वेवं, तथापिवावयनिष्ठ- योधकत्तस्य शक्तिले किमानामनि चेत् । उच्यते । विषयता सम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तेनैव सम्बन्धन निजन्योप- स्थितेहेतुनच मानम् । अन्यथा घटगानयेसत्र घटपदशत्तयज्ञान- पतोऽपि तज्ज्ञानवत इच चौधापत्या घटशाब्दबोधे घटाकपद- त्तिजन्यज्ञानत्वेन कारणता वाच्येत्यर्षभेदेनाऽनन्तकोटिवार्यकार- णभावकल्पनागौरवापत्तः । किश्च । वाक्यनिष्ठवोधकस्याशक्ति- त्वे पदनियोधकलस्याप्पशक्तिसं सुगनापति वाक्यार्थव पदा- यस्याप्यशक्यतापचिः । तश सति शब्दस्पार्थेन सम्बन्ध एवं हीयेत । तस्माद्वाक्यस्य वाचकाले निर्वाधामति वर्णादयस्पोऽपि वाचका इसाहुः । तेन त्रयाणां निसत्वादिकमपि निर्वाधव । ननु पदवाक्पयोतिरेकसिद्धौ पदादीनां स्वरूपेण वाचकत्व- सिद्धिर्न तु तदभावे । अतिरेकस्तु न पसभिज्ञामात्रेण सिद्धपति। तस्या एकार्थबोधकलोपापिकृतवात् । नयान मानाभाताबाप्त- ·७२ प्रस्वानरत्नाकरे। करवालकुरुभवादिपदेप्ववयवार्थस्य मिन्नस्य स्फूतौ पदभेदाः- तेः । तदभावे च पदेक्यस्फूर्तेतस्योपापित्वनिश्चयात् । अन्यथा पदभेदपदेषस्फूर्सनापत्तेः । नव घटादिपसमिझाया औपाधिक- लापत्तिः । संकायजनकत्वेऽप्यायवभेदेन मिनार्थमनकतामा. वाद पदभेदस्फूर्यभावनैकार्यजनकस्योपारिताया वक्तुमशक्यत्वा- तु । एवं सिद्ध एकादोधकत्तस्योपापित्वे मसभिनयां पदना- क्यपोर्वणीदातरेकसाधनं वैपाकरणानामसमञ्जसमेवेनि तात्रय- स्वादिकमपि तयेतिचेन्न । पर्यायाणामकार्यवोधकत्वेऽपि पदैक्यबु. दयभावेन तस्योपाधिताया वस्तुमशक्पवाद । एवं भिन्नार्थको. धन्यस्यापि न पदभेदधीजनकत्वम् । नानार्थस्थले व्यभिचा- रात् । अतः प्रसमिनाया अतिरेकसायकले न कोऽपि दोषः । तहिं कथं भेदस्फूनिरितिवेद । उच्यते । पदानामनन्तरूपत्वाचानि शिकारवन्ति पदरूपाण्यपान्येवनानाभोगभोकहपोगिकापहवद) तानि च प्रयोक्तपमृतीनामिच्छाविशेषादिना व्युत्पत्तिविशेषस्फूर्ती प्रतिभान्तीति तत्कृतात् स्वरूपादेवेति बुद्धयताअत एव भर- वार्तिकेऽपि--- पदाऽधारणोपायान पहनिच्छन्ति सूरयः । कमन्यूनातिरिक्तवसरवाक्यश्रुतिस्मृतीरिति प्राथमिकमयम. पादे वाक्याधिकरणे भेदाऽधारणोपाया उक्ताः । इदशां च प्र. योजन श्लेपः । वेदे परोक्षवादार्य लोके चमत्कारविशेषायर्य च तस्यावश्यकानात् । प्रजातीच्छपा रूपमष्टाविय नामसष्टावपि लीला वैचिपाय तस्यापेक्षणात् । अतो न काप्पनुपतिः । एवं वाक्यविशेपेपि विकारतत्त्वमूहनीयम् । नन्वस्त्वैवं पदया. क्योतिरेकस्तथापिन पाणांवाचकत्वम् । पदैः पदार्थोपस्थापने बापावेनाभिमनस्यान्वयत्त संसर्गमर्यादया पदरेव भानसम्भ- ·प्रमाणपरिच्छेदः । चेन वाक्यानां वाचकत्वकल्पनस्यामयोजकलादितिचेन । संसर्ग. स्य सपभिव्याहारावशेषेण भानालस्पैव वाक्पत्वात् तेन भाने वाक्य एवं शक्त: पर्यवसानप पैयाकरणीवापपादितत्वात । नापि पदोपस्थापितपदार्थानामेव करणलं साधीयः । सम्पूर्णवा. पश्रवणोत्तरं जायमानस्य बोधस्य पूर्वपदानां नत्वेन निवपक्ष व्यजकनाशाचिरोहितलेन चोपस्थापकामावात पदार्थानुपस्थि- तावनुत्पचिपसङ्गात । अविद्यमानानां प्रकारान्तरेण बोधकत्व- पाशपवचनवाद । न च पूर्वपदाना निहत्तवेऽपि संस्कारेण तेषामुपस्थितौ तदुपम्यापिनानां करणत्वमिति युक्तम् । गौरवाद । वाक्यार्थबोधस्याशान्दत्वापत्तेः।चाक्षुपादिपदयच्छाददपदस्याऽपि करणार्यकपदाकृतिकरवेन तत्समाख्याविरोधातेश्चानापि उत्ति- परपदज्ञानमेव करणमिति युक्तम् । एवमप्याव्दवस्यापत्तेः । नष वाक्यज्ञानकरणत्वपक्षेऽव्ययं दोष इति वाध्य । ज्ञायमान- वाक्यस्यैव करणत्वाङ्गीकारात् । नच पौनिश्लोकादौ प्यभिचार इति शङ्कयम् । तत्रापि लिप्यादिना झायमानस्य तस्यैव करण- स्वात् । अन्यथा श्रवणायावत्वेन तब शब्दबुद्धरप्पनुत्पत्निमसङ्गा- त् । ज्ञानात्तस्य चिरस्थायित्वोपगमेन तस्य करणवे बाधकामा- पाच । नाप्यन्वपे शक्तिरिति युक्तम् । कल्पनातील्यात् । एक- स्पापि पदस्य श्रवणेऽन्वययोधापौरशः पुरुपो हस्तीसादाबपि तदापत्तेश्च । समभिन्याहारविशेपस्याऽपि कारणले वाक्य एवं शक्तिपर्यवमानाच्च । एकशक्तिपोऽपि अभ्युपगन्तॄणामान्यते शक्तिरियादिशस्यावेत्तस्या ग्रहणं तदा तदाक्पार्य विचारपतो जातस्य योधप भ्रमत्वापतिः । सर्वेपामविते शक्ती अन्चितपद- स्यामान्य स्वाय शक्तेर्वतम्पलेन आत्माश्रयानपस्थान्यतरा- पत्या तदानिश्चगेम तयामाग्गाऽधारणात् । ततश्चान्विते शक्ति- - ·प्रमाणपरिच्छेदः। यथा वापपपदश्रवणे साहक् पदविशिष्टवाक्पतरूपतिस्तथा साशवाक्पश्रवणे तस्वरूपमहिना तच्छरप्रविष्टस्यान्वयास्यापि स्फूर्तिः परम्परया वाक्पपदशक्तिज्ञानादपि सुलभा । समभि- व्याहारविशेषाच्च । पदविशिष्टतविशेषाच्च तद्विशेषस्य ज्ञानमिति न काचिदनुपपत्तिः । अत एव ज्युपित्मको पाला एकत्र क्रिया- कारकान्वयमवगसापचापि तथा मतियन्ति । व्युत्पन्नाश्च श्रुत- मात्रेण वाक्पादपमर्थोऽवगत इति प्रतियन्ति, वदन्ति च तयति युज्यते । पदसमूहात्मके तस्मिन् कोशाज्ञाते श्रुते च सर्वेषामेव आकाहाराहियात् ततः पदार्थमात्रकोषः । पया दशदादिमानी. सादौ । नच वाक्पकरणपक्षे वाक्याधिकरणविरोधः । तद्- भूतानां क्रिपार्थेन समाम्नायोऽर्थस्य सन्निमिचत्वादिति तदीयास- द्धान्तसूत्रस्य सदभूतानां वाक्पाक्यवभूतानां पदानां क्रियान पदेन समाम्नायः समभिन्याहारो वाक्यरूपः, वाचक इति शेपः। तत्र हेतुः- अर्थस्य वाक्यार्थस्य सम्मिमितत्त्वाद सपभियाहारानेमि- चत्वादिसपि व्याख्यातुं शक्यवाद । अतस्त्रयाणां वाचकत्वं सू. पपाम् । एवं त्रयाणां वाचकत्वेऽपि तदर्थयोषानुकूला शक्तिस्तेषु तेष्वेवेति पदाद्यवयवभूनानां वर्णानामनर्थकत्वाद्गौणमुरूपभेदेन वर्णानामनन्तरूपत्वमपि सिद्धं बोध्यम् । नच मसकातिना समु- दायाप्रतिवनियमात् पदानामप्यवाचकत्वापत्तिः । हरिद्राचूर्ण- योः प्रकाशेचनः शोणलस्य तत्समुदापे कुङ्कमे, धान्यायत्तिनो महत्वस्य धान्यादिराशी च दर्शनेन नियमस्याभयोजकत्वाद । चैत्र वर्णानिसत्वापत्तिः ! पदानां बोधकत्वेन निसत्वे सिदेशद- चयनियत्तस्य नत एच सिद्धः । ननु, पदे वर्णा न विद्यन्ते वर्णे- वश्यया न च * वाक्यात पदानामसम्म प्रविषको न कश्चनाते वाक्यपदीयादखण्डस्फोटपक्षे पदे वर्णा एव न सन्नीति स्थाऽयं ·মুন্নাঘাতে। चापद्येयाताम् । नच तेप्याप याकरणादिभिवनिकतस्याद्रीका- रामानर्यकत्वमिति वाच्यम्। शक्तासज्पटनित्वाङ्गीकारेण म. सेकमबोधकत्येन गौणलानपायाद । नच तद्वत् केवलानामनर्थ- कवं शवाम् । एकाक्षरकोशे तदर्थकथनात् । नच तेषां सुवन्तत्वेन पदत्वात तत्मयुक्तमेवार्थवत्वमिति शाम् । एकाक्षरकोशसमा- ख्याविरोधात् । सम्बुद्धधन्तेषु तेषु ममुदापलक्षणस्य पदत्तस्या- भावेन पदावयवरूपलाभावेन च केवललानपायाच्च । एवं सिद्ध द्वैविध्ये पदानामनन्तरूपलादनारब्धत्वा तदवयवभूतानां वर्णा- नामनन्तरूपत निधिमेवेति तेषां गौणमुख्यभावोऽप्युपपन एव ।. एवं पदवाक्ययोरपि योध्यम् । नवस्तु वर्णेषु तथात्वम् । न तु पदवाक्ययोरपि । पाक्पावपवभूतानामपि पदानां वाचकलस्पा- वश्यकत्वेन गौणत्वस्याशक्यवचनत्वात् । अन्यथा वर्णवत पदे- पपि सङ्केलग्रस्यानवश्यकता विनापि वाक्पार्थवोधापत्तेः । नच तेषु स्मारकवाङ्गीकारान दोप इति युक्तम् । अतिरिक्तश- क्तिकल्पनागौरवमसङ्गात् । एवं महावाक्यावयवभूतवाक्पानामपि वाचकत्वमावश्यकमेव । अन्यथा अङ्गानिभावदघिट्यप्रसङ्गात् । तदभावे महावाक्यस्याप्यवोधकतामसङ्गाचेनिचेन्न । अवापिनया परिच्छिन्नत्वातीत्या वर्णवत्पदेष्वपि रूपभेदसिद्धौ स्वतन्त्रपदसा- दृश्यस्यापि सिद्धेस्तन्महिम्नवार्यस्मरणेन शस्यन्तरकल्पनागौरवा- भावाद । एवं सङ्केतग्रहस्यापि सहकारितसिद्धेश्च । अन्यथा युग- पद चियापत्तेः॥ नन्निदमसभामा वक्त्रा वाक्याय बोधयितुं वाचकानामेत्रम- युज्यमानत्वादितिचेन्न । तेषां निराकाङ्क्षाणां मपोगे स्वार्थ पति- पाच कृतार्थत्वाद् गौरक्षा पुरुपो हस्तीसादाविक क्यिार्थबो- धानुत्पनिषसाद । प्रकृतेः स्वार्थ प्रतिपाद्य तथाले मसयानपेक्षा - ·। प्रस्थानरत्नाकरे। णान् तयोरेकार्थवाचकत्वमङ्गममाद प्रसयाप्रयोगप्रमझाच्च । आकासादिमतां प्रयोगे च स्मारकत्वस्येव सिद्धेः वक्त्रा स्वबुद्धि कल्पितस्य संसर्गस्य धोपनार्थमस्मरणे तेषां शन्दपूर्वकमेव रस- तावारोहेण स्मारकाणापेन पदानां प्रयोगात् । घटपदेन स्वार्थ- स्मारित तनिरूपितकर्मत्वबोधकाटेतीयापा, धातुपदेन स्मारिते ताहगाख्यातस्य च प्रयोगः क्रियत इसस्यानुभवसिदत्वेन तब मानान्तरानपेक्षणात् । अतो न पदानां गोगलासिद्धिः । नापि चापपानां महावाक्यस्थानामयान्तराणां तेषां श्रवणदशायाँ स्वार्य प्रतिपाय कृतार्थानामप्पङ्गाङ्गिभावायपेक्षायां स्वार्थस्मारकतयैव बुद्धाधारोहात । नच लौकिकवाक्येषु पदानुपूर्वानानात्वेन तदर्थ- स्य संस्पिापूर्वत्वेन बुद्धया रचनां कृतैर तादशानुपूर्णनिर्माणेन चाऽनित्यत्वस्य दृपत्वात भतिज्ञाहानिः । व्यवहारे वेदापेक्षया तेपा हीनलाय तेवनित्यत्तस्यत्वेऽपि वस्तुतो बुया रचनां - वैवोच्चारणदर्शनाच्च । तेषां ज्ञानेनवोत्पचिस्थिती निश्चीयेते इति सर्वमतीविनाश एवानुपूर्वानाशः } हानस्य चिरस्थायित्व- मादी व्युत्पादितमेवेति वेपामपि विक्षणाऽवस्थायित्वानीकारेण अदोपाइपरष्टिमध्यपातिनां क्रियान इस नामसृष्ट्यन्तःपातिनां ज्ञानतश्विरकालस्थितरिष्टस्यात् । काव्यादीनामन्येषां रवाश्यानां तद्विषयकमतीसादिविलय एवं विलय उपचाराद । अन्यथा स एवायं श्लोक इसादिमनीतिवाधापत्तेः । नचेयं साजासादिति वाच्यम् । तथा सति तत्मतीसापतेः । तस्प वाक्पाप नएतेन पुनः कथनेऽनुकरोतीति प्रतीसापनैः । राजवाक्यानुवादकता- देरनुकरणमयुक्तदण्डाद्यापनेश्च । पूर्वोक्तवीधनुभवविरोपाप- तेश्च । वैदिकानां तु ततोऽपि चिरकालस्थायित्वम् । महपाणां संस्कारस्य महामलयपर्यन्तमस्थानाद । तदुत्तरं तु भगवसेर ·प्रमाणपरिच्छे। निवासतरूपेण स्थितिः । वस्तुतस्तु अस्मदादिमुखेन क्रीडार्य भगवानेव वाक्यं वदतीति सर्ववाक्यानि भगवद्वाक्यत्वादितुल्या- न्येवेसपि, स एप जीव इसकादशस्कन्धे सिद्धमिति तस्य निसः कोऽपि न संदेश: । नन्त्र सात वाश्येषु वेदनिर्दुष्टत्वं स्यात् । तथा सति साकामयुक्तानाकालायुक्तादिविभागोऽपि नस्यादितिचेन्न । रूपमृष्टी योज्यानयोरेव पदार्थानेपाणे माचीन. निर्मातृव्यवहारस्पेव नामसृष्टौ वागायोग्यावयबरेच वाक्याने- र्माणेऽपि प्राचीनतृव्यवहारस्य नियामकत्वाद तदनादरे घोटक- शृङ्गानिर्माणबदनामासादिवाक्यनिर्माणे उपालम्भाच्च व्यवहा- रार्थं तस्यावश्यकत्वात् । अत एवादिधर्मस्य पोग्यतादेस्त- भारोपो वक्ष्यमाणत्तिमेदश्च युज्यने । अन्यथा विवक्षितार्थमती- तिवाधापत्तेः । नच ममाणामगाणविभागभङ्गापत्तिः । तस्यापि गवहारार्यमावश्यकत्वात् । अन्यथा तद्भङ्गापनेः । वस्तुतस्तु सरस्वताः सर्वतोमुखत्वादस्य भगवद्रूपवाद्वर्णपदवाक्यैः सर्वैरेव भगवन्तं वदतीति ने कस्याप्यमामाण्यम् । ननु तथापि पुरुषा- णां भ्रमममादविप्रलिमाकरणापाटवादिदोपवत्वाव तत्सम्बन्धेन लौकिकवाक्येष्यप्रामाण्यमितिचेन्न । तस्यारोपितलेन शब्दाऽदप- कत्वात् । फलाभाचे आदेऽतिवादे अन्यथावादे च पुरुप एक दोपात् । अतो न काचिदनुपपत्तिः । तस्मानिधि निसलयनन्त- रूपत्वं च । किञ्च । वेदे त्वयाभूतानां वाचकत्वमपि परस्प. राविरोधेन सर्वेषां भगवदर्यकत्वात् । नच बान्दबोधे तदनुपयो- गात् तयाभ्युपगमप चैयर्थं शङ्कयम } अदृष्टार्थ तथाद्रीकारात् । नच प्रमाणाभावः शङ्कयः । दाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजातिभिः * तावन्ति हरिनामानि कीर्तितानि न संशय इति वाक्पे अर्थवादवनिरासपूर्वक भावनामस्तकथनात् । स्मश्चाप्त.

·प्रमाणपरिच्छेदः। दानेन तथा निश्चयात् । नन्वयाधितपत्यभिइया वर्णपदयार- पनिश्चपादयं लौकिकनैदिकावभागोऽनुपपनः । नर छान्दप्स: प्रक्रियाप नियतस्तरवर्णाऽगमतल्लोपविकरणम्पसयादिदर्शना: तद्भेदशिद्धिः । अर्धमेदाभावे तदेवेदं गोपदमित्यादिमयभिनया पदमेदाभावे च सिद्धे तेषां तदसायकत्वात् । वाक्याधिकरणवा: तिकोत्तद्देवनामर्थभेद एव पदभेदकत्वोपगमात् । नच स्वरुयूषा- दिशब्दानां लोके अपयोगादरवालादिशब्दानामर्थभेदस्यापि स्पटलात् । उत्ताना देवगवा वहन्ति, हिरण्यपूर्ण: प्रदिवस्ते अमिसादापर्यस्वरूपस्याप्पंन्यविधत्वात् सोऽप्यस्तीति वाच्यम् । तानाऽपि कपाधिदेव भेदसिद्धः । सर्वेषां भेदस्याप्रमाणकत्वात् । उत्तानादिव वनस्पान्यपरलेनार्थभेदानापादकत्वात् । अन्यथा त- दुपापाभावानेभ्योऽर्थानवगममसङ्गात् । अत पर भापादैलोक- दाधिकरणे,लोकावगतसामयी शब्दी वेदेऽपि बोधक इसादिना लोकवेदस्थशब्दयोरभेद एवं प्रतिपादित इतिचेन्न । लोकवेदा- ऽधिकरणस्य कालपनत्वेनाऽपामाणिकत्वात् । जैमिनिनाऽनुक्तवेन तधात्वावसायात् । आकृधिकरणस्यैव तत्र दर्शनाद । नच वै. दिकपदानामन्पले तदर्थस्याप्यन्यस्य वक्तव्यत्वात तेषां सम्बन्ध- ग्रहणोपायाभावेनाकृराधिकरणानारम्भमसङ्गः । उपायस्प वक्ष्य- पाणवाद । स्त्रयोनापि पदपदार्थसम्बन्धनिसत्ताय तस्यावश्य- कलान् । उत्तानादिवाक्यस्पान्यपानेऽपि लोकानधिगतार्थबोध- कवेन साथै प्रामाण्यानपाया । अन्यथा. मतारकवाक्पबदमा- माण्यासवान् । केपाश्चि देऽभ्युपगते तदयस्येवेतरेपामप्यर्थस्य मुखेनैव बोदधुं शक्यवाद ! निनादानेनदयानिध्वानकुतुककौतु- कंदरदापादिशब्देपर्थभेदाभावेऽपि पदभेदस्य कोशेऽङ्गीकारेण हयोपगमस्याप्रयोगात्त्यात् । प्रसभिज्ञाया वाक्यविषयत्वेना- ·८१ प्रस्थानरत्नाकरे। भेदावापालाद । पातालमहाभाष्णेऽपि, केषां शन्दाना लौकि- कानां वैदिकानां चेति भेदमुपन्यस्य गौरवः पुरुषो हस्तीति लौकिकाना, शन्नो देवीरभिष्टये, इपे तेसादीनां वैदिकानां च भिननयोदाहरणात् । मयतपोभापाया, इयनश्छन्दसि, सर्वत्र विभाषा गोरिसादिसूबेपु पाणिनिनापि रूपभेदस्यैव बोधनाद्वैदि. कानि तानि भिन्नान्येवेति निश्चयः । नचोदात्तादीनां ध्वनिधर्मा- जां वर्गवारोपिततेनावातावान वर्णादिभेदकलं युक्तांमति पायम् । विधानवैयापाताद । आरोपस्योचारणविशेषादेर सिद्धः । नचैवमपि कृत्रिमत्यानपापांदवास्तवत्वमेवेति शक्यम् । विधानस्य व्युत्पत्तिमात्रार्थत्वेन वास्तवत्यानपायाव । दुष्टः शन्दः स्वरतो वर्णनो वेसव पद एवं सराङ्गीकाराच्च । नच, यहकर्म- पनपन्यूमामखिसादावेकश्रुनेरा विधानानवमिति वाच्यम् । विरुद्धधर्मानपत्वेनोभयथापि सपनेन तथा पारनियमनाददो- पान । नच, दृएं सामेसधिकृय पठिताना, कलेढक, वामदेवाड्- ध्यड्ड्यादिसूत्राणां, यदकालयद वद कालयस्य कालेपत्र, वाम पा इदं देवेभ्योऽजनि तस्माद्वामदेष्यमित्यादिश्रुतिविरोधेनापामा- यमिति शक्काम् । अत्र वेदविरोधादर्शनात । काले बागदेव्पस्थ. लेऽपि श्रुतिनिरुक्तो यः कालनसाधकलदेववागतरूपी धर्मस्तायु- ससारमेव साम्नः कलिना वामदेवेन च त्वाय शक्पवचनलेन श्रुतौ प्रकृत्यायनिर्देशन च विरोधाभावाच । एवं यत्र तत्र विरो- पाङ्गीकारे तरपालभद्रमाडाच्चेति न किञ्चिदेतत् । अतो लौकिकादिकभेदेनापि युक एव पदवर्णस्तरूपभेदः । एवं वैदिकायान्यपि भिन्नानि चोध्यानि । आनुपूर्वीभेदाद । छन्द शास्त्रे वायपर्माणां लौकिकवैदिकच्छन्दमां पृथइन- पणाव । अध्यापनाध्ययनादिनियमभेदाद । स वेदा यस.

·प्रमाणपरिच्छेदः। दगासनन्ति, दैश्च सरहमेव वेधः, मां विधनेऽमिपणे मामि सादिश्रुतिस्मृतिभ्योऽर्थभेदावसायाच्च । ननु लौकिकवैदिकवर्ण- पदवावपानां भेदोन युक्तः । तथा सति ताशानुपूर्वस्विरयोगेन सत्सदृशवाक्पपाठे शूद्रादेः पापाभावादपशूद्राधिकरणविरोधाए- रिति चेन्न । शूद्रादीनां वैदिकसमास्यापि वाक्यादेर्वेदयुद्धपा पाठेऽपि दोष इत्यभिप्रायकत्वात् । उकहेतुभिः सिद्धभेदस्यापल. पितुपयाला व्याकरणस्मतेस्तामिन्द्रो मध्यतोऽपक्रम्य म्याकरो- दिति श्रुया वेदमूलकत्वाच्छन्दःशास्त्रस्पाऽपि तथात्वार । तस्मा. न विवादलेश इदि वर्णादित्रयेऽपि पधर्मत्वममत्यहम् ॥ ननु वेदवाक्यानां भगवदाचकवे न युक्तम् । मन्त्राणां तत्र व विनियुक्तानां तत्तत्मकाशकत्वात् । बामणस्यापि तत्तदा. ख्यायिकापुराटचतत्तत्कर्मबोधकत्वात् । वाक्पाना संसर्ग एर शक्त्युपगमाच्च । तदनहीकारे यमादितिरोधमतगादास वेदा इसादीनां तात्पर्य हत्याप्युपपत्तेरितिचेन्न । मां विधवेऽभिधते मर्मा विकलप्पाडपोहाते यह * एतावान् सर्ववेदाः शब्द आस्थाय मां मिदाम * मायामात्रमनूवान्ते प्रतिषिद्धय पसीदतीसत्र, वित्त इसादिना विधेयाभिधेपविकल्प्पापोशानायर्यानां स्वलक- धनेन सत्तपस्पैव स्वस्य वेदार्यत्वोधनानिष्टानां मन्त्रादिवेदा- तेषु सर्वेषु वाक्येषु पूर्णत्वन्यवहाराद्भगवतस्तद्रूपस्यापि पूर्णत्वाव। अत एव वेदस्य सर्वत्र वर्णादिरूपेण वाचकत्वान्मन्त्रादीनां - सकाशकवेऽपि भाववाचकत्तस्यावाधाव तापता पलादिनि- विण दूपणान्तराभावाच्च । एवमुत्तरकाण्डेऽपि शानशेपाणी म. गरत्वातनिरूपकवाक्येष्वपि द्रष्टव्यम् । ज्ञानकर्मणोः परस्परोप- कारकत्वेन शाक्यम् । षडङ्गतिशिष्टस्य पुरुषस्य प्रतिशाखं नि- पपाय ! शाखापि पूर्णत्वम् । नच यहादेलौकिकक्रियात्मक- ·'प्रस्थानरलाकरें। वादपूर्वात्मकस्य जन्यत्वाच्च न ब्रह्मत्वमिति पानीयम् । सो- किकक्रियायास्तदभिव्यञ्जकत्वेन तत्र यज्ञादिन्यवहारा । अनो घेदस्य सर्वत्र भगवद्वाचकवे न काऽपनुपपत्तिः । एवं, पुराणं हृदयं स्मृतमिति चेदहृदपत्वाद, इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपह- येदिति वेदार्थनिश्वायकरलाच वेदवदेव निसो भगवानेव वारपा- य इति तत्रापि पूर्वोक्तैर व्यवस्था । तदितरत्र तु वारपास्य बुद्धिकल्पितत्वान्न तद्रूपत्वम् । अतो व्याकरणयासदर्शनभगव- मतरीसा ब्रह्मवादमनुमुख शब्दादिसरूपविनारे शान्दस्य निस. सम्बन्धो वस्तुनो भगवटूपेणैवार्थेन व्यवहारे तु पदानां प्रवाहरु- पेण निसो, वाक्यानां तु यक्षवालन्यापेन काल्पनिक इति सिद्धप।। अथ प्रसङ्गादिदं विचार्यते-वैदिकपदपदार्थानां भिन्नत्वात कथं तत्र सम्बन्धग्रहः । कस्प वा सम्बन्धस्य ग्रह इति । लोकेच कमिति । तत्र भगवदपपा दम्पवहारादिनेति यूमः । कमिति चेत् । उच्यते । यो प्रमाणं विदधाति पूर्व पोरे पदाँच महि- णोति तस्मै * तं वै देवमात्मबुदिमकाशमिति श्रुती ग्रह्मणे वेद- पाठनस्यात्मबुद्धिमकाशनस्य चौक्तः । पुरपरके घ, पुरुप एवेदं सर्व यदभृतं यच्च भाव्यमित्यादिना मुनादिपेण व्यवहिपमा- णस्यापि पुष्पारमकत्वेन निसतमुस्ता तस्तस्मादिराडनायोसा- दिना सर्वपदार्यानामऋगादीनांमन्त्राणां पोत्पतिमुक्त्वा, नेन देवा अपनन्त, सर्वाणि रूपाणि विचिन्स धीरः नामानि कृत्वाऽभिन- दन यदाते, नानि धर्माणि प्रथमानीति चोक्तः । श्रीमागने च, एवं पुरा पारणयात्मपोनिष्ट स्मृति प्रयवरुध्य सुष्टात * तथा संसदममोपाष्टर्पयाप्ययान मारपवमाययुरिति कपनाच । भगवान पाठयन प्रादि प्रकारापनि, गुगपगडी च गपी बुद्धिम् । तदा प्रणा वा पते का पागे प्रवर्तते। पागसम्भाराः पुर. - ·प्रमाणपरिच्छेदः। पाववात्मका एवोति प्रथमं तेवर तेषां सम्बन्धपोहतत्समान- नामरूपत्वेन लौकिकेषु चैकस्य सः । ततो दृद्धव्यवहारेण ईश्वर मकाशितबुदीनां वालानामप्यरणकात्तथैवावगमः । विच्छिन्नप- रम्पराणां तु वैदिकपदार्थस्वातीन्द्रियस्वाल्लोके पूर्व ततो वाचक- सादृश्पन भगवदनुगृहीतपूर्वाचार्यग्रन्यादिना च लौकिकसमाना- कारवेगावगमः तत्रागाश्रयायिभावपासन्त पारोक्ष्येण अती- न्द्रियेषु स्वर्गमेरुसुपर्णप्रभृतिषु सान्द्रनमसिद्धपु सिंहशरभादिपुच यथा भवति तद्वत् । येषां पुनरसन्तं परम्पराविछेदस्तेषामपि मंग- वस्कृपया मुखेनानगमः कल्पते । कल्ल्यगरागसौरमसनाथपवन- संसर्गेण धर्मस्येव । येषां पुनर्न सा सेपां तूपायाभावात् वदभाव एच । प्रत्युत गुणक्षोभकृतस्वभाववैचिपाद्विपरीतज्ञानमपि । नने- दमपयोजकम् । अविच्छिन्नपरम्पराणामपि तथा श्रवणाद । यथा एप आत्मेति ब्रह्मवाक्येन विरोचनस्य देह आत्मपदशक्तिग्रहः । एकादशस्कन्धे च, वदन्ति कृष्ण श्रेयासि बहाने मलवादिनः * तेषां विकल्पप्राधान्यमुनाहो एकयुरूपतेति प्रश्ने भगवतोक्तम् । कालेन नष्टा मलपे वापीयं वेदमक्षिता * मयादी ब्रह्मणे मोक्ता धर्मो यस्यां पदात्मकः । तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनरे पूर्वनाय सा * ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् साम्राहामहर्पयः ॥ तेभ्यः पितृभ्य- स्तरपुत्रा देवदानवगुह्यकाः मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधर- चारणाः ॥ किंदेवाः किम्भरा नागा रक्ष-किम्पुरुषादयः * 4- हृयापां प्रकृतयो रजःसत्त्वतमोभुवः ॥ याभिभूतानि भियन्त भूतानां मतयस्तया * यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः सवन्ति हि ॥ एवं प्रकृतिचिश्याद्भिद्यन्ते मतयो नृणाम् * पारम्पर्येण केपाश्चित पाखण्डमतयोऽपरे ॥ मनमायामोहिताधियः पुरुषाः पुरुषर्षम * श्रेषो बदन्यनेकान्साअाकर्म पथारुचीति । अतो ·प्रस्थानरानाकर। विधिवलादध्यापनेऽध्ययनेऽपि देवम्भारतदेदानीन्तनानां द. भावे का सन्देह इति न तेनास्माकं काचन हानिः ॥ पातु भाथमिकशक्तिग्रहे परेषां प्रनाडी-घटमानऐति भयोजक स्टेनोक्ताप्रयोज्यद्धस्तदर्थगवगस घटमानपतितपश्यन् बालस्तया क्रियया तस्य मयनं, तेने, तपा च तद्विषयकं ज्ञानं स्वद्दष्टान्नेन अनुमिनोति। ततस्तत्र हेत्वाकाङ्क्षायामुपस्थितलाबन्दमेव कारण- खेन कल्पयति । सो घटादिपदानां मसेकमावापोद्वापाभ्यां घट- पदं घटधीजनकमियादि कल्पयवि । क्लते च तस्मिन्नतिप्रसङ्ग- भङ्गाय सज्जननानुकूलं शक्तिरूपं सम्बन्ध कल्पयति । तदुसरं च पचिद् व्यवहाराव, क्वचिदुपपानाव क्सविछन्दाद् व्याकरणा- दिरूपाद्भवतीति । सा तु नास्माकं रोचते ॥ मसाविरोधात् । तथाहि । य एतावत्कल्पकः स नातिवाला, किन्तु भगल्म एवं पाच्यः । तथा मति चान्तान्तरामेवेदमपि सहचान्नं स्मरेत् । अयातिवालस्तदा तु तावत्मनाडीहानादिकमेव तस्य दुर्लभापति दुरापास्त कल्पकत्वम् । व्याप्तिज्ञानादिवैधुर्याच्च । किश्च । तस्य यज्ञानं तत् किमुपेक्षाबुद्धिरूपं ग्राहकबुद्धिरूपं वा । नायः क्या सपने शक्ति न स्मरेत् संस्कारानुदयात् । उपेक्षान्यसंशयान्यज्ञान- स्यैव संस्कारजनकलात् । द्वितीयं चेताई मनाहीमपि मरेव । किश्च । सादिष्टिवाद मायामको वालश्चतुर्मुख एव वाच्यः । मपशिक्षणाय घेश्वरेण रूपं विधीयत इसपि वारयम् । तदपि नोचितम् । तथा सति नानाश्रुतिपुराणेषु नानाचान्तवाददाप पचिदुपलभ्येत । तस्मात्रेदं साधीय शत।। अदं विचार्यते ॥ शब्दार्थयोः मसाय्यमयापकभावः पूर्वमुक्तस्तत्र प्रयाप्यत्समर्थगत, प्रसायकल शब्दगतं प्रतिषा- दकत्सापरपर्यायम् । बष शक्तिलक्षणागणीसकेतशक्तिभ्रमा- ·प्रमाणपरिच्छेदः । स्पतरेण बोधकत्तम् । तस्य निसलं तु न शक्यवचनम् । तथा सति तच्छरीरमविष्टप्रकाराणामपि नित्यत्वापत्त्या शाक्तिल- क्षणादिकृतगौणमुख्यत्व विभागांपत्तेः । नच शक्या बोध- करवमेव प्रसायकवमिति वाच्यम् । प्रकारान्तरेण बोधके शब्दे प्रसायकलव्यवहारवाधापत्तेः । शत्त्यवच्छेदकानिर्वाच्यतापतेश्च । तयाहे । न तावोधग्राह्यत्वं शत्यवच्छेदकम् । तस्य ध्वनावपि. तौल्यात तत्रापि शत्यापः । नापि तयावे सति प्रत्यायक- त्वम् । विभागवैयर्यापत्तेः । अपभ्रंशेष्वपि शत्यापपया अनेक- शक्तिकल्पनाप्रमनाच्च । नापि साधुत्वं तथा । वस्पैवानिर्वाच्य- खात् । गाच्याद्यपदंशसाधारण्यात् । अर्थप्रत्ययमपोगाभ्यां तत्रा- पितवगमात् । नच तेषां लाक्षणिकत्वामिाते युक्तम् । तेपा क्वापि शत्यभावे तत्र लक्षणाया अप्पशक्यवचनवाद । नाप्प- हिसाधनलं तव । तस्य प्रसाद्यविषयत्वेन भयोगनियामक- विध्यनुपलम्भेन च तथात्वस्य निश्चेतुमशक्यत्वाद । नाप्यनादि- वाचकत्वं तत् । मीमांसकादिपते सम्वन्धुरस्मरणस्प नैयापिकादि- पते ईश्वरसंकेतस्पापभ्रंशेष्वपि नौल्याच्छन्दापशब्दविभागमा- पत्तेः । अतः शत्यवच्छेदकस्यानिर्वाच्यत्वादीश्वरसंकेवातिरिक्त मात्यभावात् तदुपगमस्य गौरवग्रस्तत्वाच्च कयं सम्बन्धस्प निस- खमिति । अत्रोच्यते । न तावत्यवच्छेदका निर्वाच्यत्वं, येन सम्बन्धानेवता इन्येत । अनादेःशब्दस्वरूपस्यैर तदवच्छेदकलात। नचापभ्रंशेषु तदापतिः। नेपां देशानियालेन देशानां भूमिविभागो- परभावित्वेन भूमेश्च जापत्वेन तेपामप्यर्वाचीनलात् । प्रलयद- शाया बेदवनात्मक्षावोधकममाणाभावात् । नच तनापदार्थबोधानुपपत्तिः । माधानामिन्द्रादिशन्दनेन्द्रादेरिख वच्छतेर्वाचकशक्तिमान्यतया तेन सन्मूलशब्दोपस्थापनादर्याची- .

·प्रमाणपरिच्छेदः। ऽनुमीयते । तेन पर्यायस्थले प्रयोगानियमो यद्यपि न दुष्टस्तधा- प्यन्यायश्चानेकशब्दत्वमिति जैमिनिम्म्या एकस्याऽर्थस्पैकशब्द- पापविनियमाऽवधारणात् - पर्यायानामपि धर्मविशेषपर्यवसान पायः । विकल्पव्यवस्थासिया पदोपामसङ्गात् । अन्यथा- दोषापत्तेः । अत एव घटकलशशब्दयोः सपि पर्यायव . माङ्गल्येषु कलशपदगेव भयुञ्जते । कलशस्थापनमिति । अमाङ्ग- ल्यै च घदशब्दम् । घटस्फोट इति । करइस्लादिषु वन्याच्याप्य- नेकशब्दता आर्यप्रयोगसाधारण्यदर्शनेन गसन्तराभावादङ्गीक्रि- यते । एमनेकार्थप्रयोगस्थलेऽपि बोध्यम्। अनेकेष्वपु कस्यापि गङ्गापदात्तीरस्पयार्यान्तरप्रेतीतिपूर्वकमतीतिकस्वादर्शनात. सर्धा- सामाकृतीनां तुल्पनया एकत्रैकस्येतराभावेन सत्त्वाभावादाकस. धिकरणान्यायेनाक्षेपलम्पावासम्भवात् सर्वप्रवाहनोल्येन समानना- मरूपसूत्रस्यापि तूष्णीकलाचार्यश्योगसाधारण्यात् । विशेपलामे गुणस्पोक्तत्वाचति ॥ विकल्पदोषाणां त्वयं संग्रहः-- पदा वाक्यद्रयाद कल्पो विकल्पो ह्यन्यवस्थितः । तदैकादरणऽन्यस्य मागाण्यसाग आपतेत् ॥ अप्रामाण्योरीकारश्चैवं द्वौ तद्भियेतरत् । भाटतं चेत्तदा सक्तमामाण्यस्य परिग्रहः ॥ स्वीकृताऽमानतासागस्तस्मिन् पूर्वत्र चोभयम् । पूर्वोक्तमिति चत्वारस्तद्भिया पूर्व भादसे ।। दोपट्यं द्विनीयोक्तमेवं दोपाष्टकं भवेत् । धारवये प्रयोगणेवं तु मम भासते ॥ चतुर्थादिपयोगे तु ते तो नोजकः पुनः । इसबगगास्थागो विकल्पस्य उपस्थिती ।। एकवाक्ये गदोपदयं वेनापमुत्तमः । .

·সনাতেষ্ট। पदापिस्थितियुज्यते । नच सत्र पाक्तिभ्रमात पदार्थोपस्थिया- दिकमिति युक्तम् । भ्रमत्वविनिगमकस्याभावात् । पर्यायान्दे- विव तेष्वपि पूर्वोक्तरीत्या राकेतस्प सिदी तद्ग्रहस्य प्रमावसं- भरे भ्रमत्वकल्पनापा अन्याय्यवाद । अग्रे पाधाभावाचन तंत्र लक्षणा । तेषां कुवापि शत्यभावे शक्यसम्बन्धपाया लक्ष- णाया अप्पप्तम्भवनाऽवाक्यवचनत्वात् ।। भन्न साम्मदायिकनैयापिका-संस्कृतपदानां सकलदेश- कालसाधारण्येन परिगणिततया चाल्पत्वम् । अपभ्रंशानो din- देशकालमैदेनानन्समिति तदेव विनिगमकमिति नापभ्रो बा- क्तिः । पर्यायेषु तु विनिमयकाभावात सर्वत्र प्राक्तिरेवेसाहुः ।। त एव नध्यास्तु- संस्कृतत्वापभ्रंशत्वाभ्यामल्पत्रानन्तत्व- सम्भवेऽपि मसेकमेकैकलेन संस्कृततुल्यतया विनिगमकासम्भवात संस्कृतत्वेनापभ्रंशलेन वा शक्त्यभावाद् घोत्तरटवादिना मोक- मेव तस्याः सर्वत्र सिद्धत्वात् । तयाच घटघालाशन्दयो। मखेकं सर्वत्रैकन्याक्ती कोऽपि न विशेषः । नच शक्ती सत्या तत्पदा- व तद्देशीयानामिवान्पदेश्यानामपि बोधः स्पादिति वाच्यम् । शक्तितदभावयोः पदार्थोपस्थितितदभावो पति स्वरूपतो निया-' मकवाभावाद । शक्तिमहाग्रहयोरेर तपात्वात् । अत एव चार- हातशक्तिकाद् घटादिपदादापि नाव्युत्पन्नानां पदार्थोपस्थिसा- दि, गृहीतवाक्तिकाद् घइलापदादपि पाश्चासानां पदार्थोपस्थि- सादीति पुज्यते । अत उक्तयुक्तरप्रयोजकत्वाच्च न किञ्चिदेतत। किन्तु कोशाधमातादेव नापभ्रंशे शक्तिः। अत एव माकृतसनी- विन्यादिभिः माकृतव्याकरणः परिगणितानामपि माकताना न शक्तिरित्युपपद्यते । नच व्यवहार एव तत्र शक्तिग्राहक इति वाच्यम् । शक्तिनपलक्षणादिभिरपि व्यवहारसम्भवेन तस्य ·प्रस्थानरत्नाकर शक्तिममापकत्वाभावाव । अनेन्पल-पस्पैच शक्यत्वाभ्युपगंगाट भत एव माकृतव्याकरणः माकृतेषु साधुरक्योधनेऽपि न ते! शक्तत्वम् । कोशस्पैर प्राधान्येन शक्तिममायकत्वात् । व्याकर- णम्पवहारादीनां स्खनन्यलम्यवसहकूतानां शक्तिपरिच्छेदकत्व स्पैव युक्तवाद । तपाचाऽभ्युत्पन्नानां शक्तिभ्रमाद, व्युत्पनाना शक्तपदस्मारणात पदार्थोपस्थियादिसम्भवेन माकृतेऽपभ्रंशे चं न शक्तिकल्पनमिसाइः ॥ इदमप्पापातरम्यमेव ॥ अग्रे पापा भावेन तत्र भ्रमत्वकल्पनाया अयुक्तत्वात । संस्कृते गृहीतशक्ती. नामटहीतशक्तीनां वा स्वस्वभापाशन्देषु शक्तिबाधादर्शनाद । प्रत्युन बाल्ये भाषया गृहीतशक्तीना पोगण्डादिषु पठिते कोशादौ भाषाशदरेव विवरणे तत्परिच्छित्तिरिनि परीत्यस्यापि दर्शना- घ । अप्रतारकीपप्राथमिकम्पपहारादेभ्रमायुक्तत्व मानाभाषा- च । कुवापि तेषां शरत्यभावे लहणायोगादेव तयापि पव- धारासम्भवाच | अनस्तेषु शक्तिपक्ष एष माधीयान । यत्पुन: फाणभाष्ये अपञ्चेशेषु न शक्तिरिति प्रतिपादितं, तत्वनादिवा- चकवरूपशस्यमावाभिप्रायम् । तस्माद् ब्राह्मणेन न म्लेच्छित. वे नापभापिनवै म्लेच्छो वा एप यदपशब्द इति श्रुत्यनुरोधात । यझेपु तादृशशब्दोच्चारस्यानिष्टाधापकत्वात् नित्यर्थं च । अतो पच्छ्रीभागवते, तदाग्निसगों जनतापविप्लवो पस्मिन् प्रतिश्लोकमपद्धवसपि * नामान्यनन्तस्प पशोऽङ्कितानि पच्छ्र. पन्ति गायन्ति गुणन्ति साधन इसपशब्दवतोऽपि वाग्गुम्फस्या- घनाशकत्वमुक्तम् । तदाप गगरमामभिः सह पाठादेव, न तु स्वापत इति युज्यते । शक्तिश्च पर्यायविय तेष्वपि तनदानुपू. विछियते । से विकृता इति तदुपारणे फलमपि विकृतमेर भवति । लौकिरपू देवदधादिपदेष्वाप भाषावदेव भगवदिशा ·प्रमाणपरिषद यो। तेन न काचिदनुपपत्तिः। माघ शक्तिर्मामलीलानिहाय ध्यवहारे मुख्या-गौणी-तापयत्तिभेदेन त्रिधा वर्तमाना मुख्या- तात्पत्तिभेदेन द्विधा वर्तमाना या त्तिरित्युच्यते । तत्र वाच. कत्यरूपेण वर्तमाना मुख्या ! माऽपि रूदियोगयागादिभेदेन विधा । सामु पत्र प्रकटो व्यवहारोऽभिमेतस्तत्र पूर्वोक्ता शक्ति- संकोचलक्षणा दिः । यथा कोपरथमण्डपादिपदे । यषत्तिरो. धानेनाभितपदभनेन श्लेपो या तवावपत्र शक्तिपादाय कल्पिता स पोगः । पाचकविश्वामित्रादिपदे । यत्र किनिदर्थाऽपरादेन कश्चिद दृष्टीकर्तुमिष्टस्तोभयक्तिगादाय योगादिः । यथा पङ्कनादिपदे । यतु उद्भिदादिपदे उनेदक स्तरुगुल्मादेयोगिक स्प पागविशेषस्य म्हस्प च स्वातन्त्र्येण घोषाधौगिककदिर- तिरिक्तति मुक्तावलीकारः । तम । समुदायवाक्यनवधारणेऽव. আল ববলমানইন কাব্য নুয়ানমার। एवं मुख्या व्याख्याता । शक्यसम्बन्धेन बोधिका गोण्यपि दिया। फसलक्षणागौणीभेदात् । तयोर्मध्ये यन्त्र किभित्फला पारोक्ष्येणे- पार्यों बुयोधयषितस्तर शक्यसम्पन्धरूपा मयोजनलक्षणा । पथा गङ्गायां घोप इसादौ गलापदे । एवमुपचारार्थ सादृश्यात्मकश- क्यसम्बन्धरूपा गौणी । यथा गौर्वाहीक इसादावित्यूझम् । अतो नानाविधव्यवहारसिद्धपर्थ शक्तर्नानाप्रकारेण पर्ननमिति वृत्तीना भेदनिस्टलक्षणान युक्ता रूणि कुशल इयत्र कुशान् लातीति पोगस्य बाधं परिकल्प्य विवेकादिसम्बन्धात्मकलक्षणाकल्पनस्प योगापहारिकपा कढया बाधा । फुनी कुशल इसपीसादिकोशेन शक्तरेव ग्राइणात । चिश्तुरगादौ तुरगादिपदानां गोण्यत्रोपप- । ध्यस्तघटादौ घटव्यवहारस्य सूक्ष्मघरमत्ता फारणनिठामा- दाप शस्येवोपपनेश्च । यत्तु दिरेफशन्दे शापार्यस्य परम्परास- ·प्रधानरत्नाकरे। पन्धरूपा लक्षितलक्षणोति मतम् । सम विस्फपदेन भ्रमरपदी. यरेफगसम्बन्धे हायपाने रेफदपवतां वर-वर्कर-रा-रुचि- रादिक्षान्दाना व्युदासस्यापि प्रसयापत्तेरिसादि बोध्यम् । अत एव न योगिक कढिपि । फललक्षणाभेदास्तु अन्यविस्तर मिया नोपन्ते । एवं गोण्याप, यजमानः प्रस्तर, अग्निवीमणः, आ- दिल्पों यूप इसादिषु न गुणयोगात, किन्तु विधेयस्तुसर्योपचा- रत एव । तावद्गुणयुक्तधामण पर्यन्तरस्यवोपचाराद। धर्मस्फुरणं तु घर्मिशानादेव । अन्यथा पाधप्रतिसन्धानमन्तरेण पूर्व धर्म एव स्फुरेत । एवं गोअश्वा एवपशवोऽन्य लपशवः, सृष्टीरुपदधाति, प्राणभूत उपदधाति, छविणो यान्तीसादापप्प. श्वादिधर्मिस्फूर्सनन्तरं साधमतिसन्याने गवाश्चमशेमापनादे- प्यारोपितमपशुत्वं मृष्ट्यपृष्श्यादिसङ्के भूमलिट्रेन चोपलक्षणवि- धया आरोपितं सृष्टित्वं माणभृत्वं च मतीयत इति पवियापि गौणी उपचारादेवेसपि शेयमासादृश्यस्य पदविधत्वं च, तरिसाद- नातिसारूप्पमशंतालिङ्गभूमभिः पइभिः सर्वत्र शब्दाना गौगी- हतिः प्रकल्पितति पूर्वतन्त्रग्रन्येषूक्तम् ॥ तात्पर्य च तत्सतीतीलपा उच्चारितत्वम् । सङ्केतशक्तिभ्रमी शक्तिकदिपरिकरवाद सहावेबान्तर्भवतः। सेन रूढियोगयोगादि- फललक्षणागोणीतात्पर्यतिभेदा: पोटा पदरत्तयः ।। आलङ्कारिकान्तु- नेता एव वृत्तयः । व्यभनाया आभ्यो- तिरिक्तलादतथाहि। गङ्गापां घोष इत्यादौ तदादिगतातिशयित- संपावनलादिन प्रयोजनमतीतोनाऽभिधान्यापारः कत्र गङ्गा- दिपदसाभाशव । नापि लक्षणागोण्यौ। शक्यार्थेन सह संबन्ध साश्ययोरभावात् । नच पावनत्वादिविशिष्ट लक्षणेति वारयम् । लक्ष्पप्रपोजनपोरसन्तभेदाभावेन फलाभावे फललक्षणावहानिय - ·प्रमाणपरिच्छेदः। सबाट । घोपादिपदान्वयानुपपत्या मुख्यार्थषाधेऽनुमहिने गङ्गा- पदस्य तटे लक्षणाप्रतिसन्धानवत् पावनत्वादिविशिष्टतटे तत्मतिः सन्धानबीजाभाच्च । नच तन यति विनवार्थबोध दाते पाच्य- म. गाब्दबोधे शब्दोपस्थापित एव पदार्थो भासत इति नियम- भगमसङ्गात् । किञ्चानेकार्थस्थले संयोगाथैः शब्दस्य वाचकत्वे नियमिते या अवाच्यविषयाबुद्धिःसा इत्यन्तरं विना नौदेतीसनो 'वृत्त्यन्तरं स्वीकार्यम् । तेन लक्षणास्थले फलप्रसायिका नियतश- रुपनेकार्थस्थले विवक्षितातिरिक्तवाक्यप्रसायिका दृत्तिय॑ना । सा अतिरिक्तत्रेसाहुः ॥ तन्न ॥ लक्षणामूलव्यजनास्थले गङ्गा- यां घोप इसादौ योपपदार्थे वस्तुस्मतारकत्वे च निश्चितेऽन्वपा- ऽनुपपरयादिना तटे लक्षणानुसन्धाने किमर्थ लक्षयतीसाकाङ्क्षायां तात्पर्यस्त्या शैरगपावनलादि प्रमीयते । तारपर्यं च ताशवा- क्योचारणमहिम्ना । लक्षणा यथा अर्थगता शब्द आरोप्यते तथा तात्पर्य वक्तगतं तबारोप्यते इस्पारोपिनतित्वमुभयोवादिनो- स्तुल्यम् । व्यजनाया व्यापारवे सऽश्लीलस्थल इवावापि केशवालुकादेरपि प्रतीत्यापत्तिः । तनियमनाय तात्पर्यवत्तेस्ता- पावश्पकत्वात् तद्धेतुन्यायेन उपनाया अनागलस्तनमायतम्। गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्थानः मन्तु ते शिवाः * ममापि जन्म तत्रैव भूगाधर गतो भवानित्यत्रापि प्रायेण विपोसमाणा- पास्तदभावाय गमनाभावे तात्पर्य तादृशवायोचारणमहिम्नैव कायत इति तनापि नातिरिक्ता व्यन्जना । यत्तु तात्पर्यानुपप- स्थान लक्षणेति मजरीकारः । तन्न । ममापीत्यादिप्कस्मि- स्तदभावेन वाक्पे च शस्यनङ्गीकारेण तन्मते तस्या अनुपपन्न त्रात । पदपि गङ्गायां घोष इत्यत्र लक्ष्यप्रतीतिरेव प्रपोजन, न तु शैत्यपावनादिमतीतिरित्युक्तम् । सदपि न । तादृशाक्यक्षतु.

·प्रस्थानरत्नाकर। म्बन्पेकपा लसिनलक्षणति माम | R 1 द्विरेफपदेन भ्रमरपदी- पोफद्वयसम्बन्धे शायमाने रेफट्पयतां वर-वर्कर-शर्करा-कवि- रादिशब्दानां व्युदासस्यापि प्रसयापचेरिसादि योध्यम् । अत एव न पौगिक मदिरपि । फललक्षणादास्तु ग्रंन्यविस्तरभिया नोच्यन्ते । एवं गोण्यपि, यजमाना मस्तरा, अग्निब्राह्मणः, भा- दित्यों यूप इसादिषु न गुणयोगात, किन्तु विधेयस्तुसर्थोपचार- रत एव । नावगुणयुक्तमिरेण धर्यन्तरस्यवोपचाराद । धर्मस्फुरणं तु धर्मिशानादेव । अन्यथा याधमतिसन्धानमन्तरेण पूर्व धर्म एव स्फुरेत । एवं गोअन्धा एवपशवोऽन्य स्वपशवः, सृष्टीरुपदधाति, माणमृत उपदधाति, छविणो पान्तीसादावप्प- शादिधर्मिस्फूर्सनन्तरं बाधपतिमन्धाने गवासमशंसार्थमजादि. प्यारोपितमपधुत्वं सृप्व्यमृप्ठ्यादिसङ्के भूमलिड्न चोपलक्षणदि. धया आरोपिई सृष्टित्वं माणभूत्वं च मतीपत इति पड्विधापि गौणी उपचारादेवेसाप क्षेपसादृश्यस्य पदविषत्वं च तरिसदि- जातिसारुपमसालिङ्गभूमभिः पभिः सर्वत्र शब्दाना गौणी- सुतिः कषितीति पूर्वतन्त्रग्रन्थेषूक्तम् ।। तात्पर्षे व तत्प्रतीतीच्छ या उच्चारितत्वम् । सङ्केतभाक्तिभ्रमी शक्तिद्विपरिकरत्वाद रुदाववानर्भवतः। सेन कादयोगयोगादि. फलसणागोणीतात्पर्यत्तिभेदा: पोदा पदवृत्तपः ।। आलङ्कारिकाम्नु नैता पर नयः । पानापा आयो- ऽतिरिक्तवादातथाहि गङ्गायां घोपडसादौ तटादिगतातिशयित- शौसपावनलादिर्न प्रयोजनमतीतो नाऽपिघाव्यापारसः । गङ्गा- दिपदसङ्के भावार । नापि लक्षणागौग्यो । शवयार्थेन सह संबन्ध- साश्ययोरभावाद । नच पावनत्वादिविशिष्ट लक्षगति वाच्यम् । समायोजनयोरसन्तभेदाभावेन फलाभावे फललक्षणावहानिए- ·प्रमाणपरिच्छेदः । सलाद । घोपादिपदानपानुपपत्या मुख्यार्यषाधेऽनुमंहिते गङ्गा- पदस्य तटे लक्षणामतिसन्धानवत् पायनत्वादिविशिष्टतटे तत्पति- सन्धानवीजाभावाच्च । नच तर ति विनवार्थबोध इति वाच्य- म. शाब्दबोधे शब्दोपस्थापित एव पदार्थो भासत इति नियम- भङ्गममङ्गात् । किञ्चानेकार्थस्थले मंयोगाचैः शाब्दस्य वाचकत्ते नियमिते या अवाच्यविषयावुद्धिःसा वृत्त्यन्तरं विना नोदेतीसनो "त्यन्तरं स्वीकार्यम् । तेन लक्षणास्थले फलमसायिका नियतश- जयनेकार्यस्थले विवक्षितातिरिक्तराक्यमसायिका इत्तिपअना । सा अतिरिक्त वेसाहः ॥ तत्र ॥ लक्षणामूलव्यञ्जनास्थले गङ्गा- यां घोप इसादौ घोपपदार्थे वक्तुरप्रतारकवे च निश्चिनेऽन्वया- ऽनुपपरयादिना तटे लक्षणानुसन्धाने किमर्थ लक्षयतीसाकाङ्कायां तात्पर्यवरया शैत्यपावनत्वादि प्रतीयते । तात्पर्य च तादृशवा- पपोच्चारणमहिम्ना । लक्षणा यथा अर्थगता बाद आरोप्यते तथा तात्पर्य वक्तृगतं तत्रारोप्यते इत्यारोपिततित्वमुभयो दिनो- स्तुल्यम् । व्यन्जनाया व्यापारत्वे वऽलीलस्थल इवावापि केशवालुकादेरपि प्रतीत्यापत्तिः । तनियमनाय तात्पर्यत्तेस्तवा- पावश्यकत्ताव तद्धेतुन्यायेन व्यञ्जनागा अजागलस्तनमायत्वम्। गन्छ गच्छति चेत् कान्त पथानः मन्तु ते शिवाः * ममापि जन्म तत्रैव भूगायन गतो भयानित्यत्रापि प्रागेण विमोक्षमाणा- पास्तभावाय गमनाभावे तात्पर्य ताशवाक्पोचारणमहिम्नैव कायत इति तत्रापि नातिरिक्ता व्यञ्जना । या तात्पर्यानुपप- पपात्र लक्षणेति मञ्जरीकारः ! तन्न । ममापीत्यादिप्वेकस्मि. सदभावन वाक्ये च शस्यनङ्गीकारेण तन्मी तम्पा अनुपपन्न- तान् । पदाप गद्गापां घोप इत्यत्र लक्ष्यमतीतिरेल प्रयोजन, न नु शैरमपारनादिमतीतिरित्युक्तम् । तदपि न । तादृशावयवातु- ·प्रमानामाकरे। मूर्षितापतेः । मजुमागें विद्यमान एवं विद्यमण्दकस्याप्रयोगा- स्वात् । अतः फलप्रनीतिरेव प्रपोजनवेनादरणीपा 1 अतस्त- न्मने न कपमपि व्यजना विना निहि दाते सापर्यमनादरणी- पम् ॥ नत्र व्यजनानुपगमे चोयशैम्यानुफ्पचिरिति वाच्यम । रक्तवाक्पस्प प्रसिद्धन्वेनाभ्यामपाटवादेवोपपत्तेः । नूतनवारपे. घोषविलम्बस्यानुभवसासिकत्वेन सुमेघसस्ताव्यस्य तात्पर्य- प्रानादेवोपपनत्वेन च व्यञ्जनासाधनासामर्थ्याच्च । कक्ष। मुग्वं विकसितस्मितमित्यादिगृहव्यङ्गपस्थले दफाकारतेषां तेषां व्यथानां विचरणावाणिश्चलेपन काध्यमकाशेऽपि व्याप- द्रयविवरणाचा सपा नैकं व्यापं भामत इति निश्चीयते । एवं मति तृतीयोमासे वक्तृवोद्धव्यनशिप्यादिभिरयव्यतया स्वीकृतनापधर्मेणैव यथासम्म व्यापार्ययोपनिर्वाहे शब्दगतध- मन्तिरसीकारः सर्वथा न न्याय्यः एवमिधामूलपजनास्थल- यभिधा व्यापारी, नातिरिक्ता व्यन्जना । यात्रा लविवक्षित तबोधोत्पादनाप संयोगायेस्तस्या एकत्र नियमनेऽप्यभिधेयारा- ऽभिधाविषयकसंस्कारस्य शादिभिरुवोधे तयैवाभिधेयानर- स्फूनिसिद्धौ हत्त्यन्तरकल्पनस्य व्यसनमात्रत्वात् । नच संयोगा- दीनां मंस्कारोवोधप्रतिबन्धक शरपश्चनप । अस्पाननं योनि- रुदारवाचामिसन पदान्तरसाहचर्येऽपि अश्लीलानुसन्धानजन्यजु. गुप्पापा अनुभ्यपानत्वात् । नर शब्दबुद्धिवर्मणा विरम्प पा. पारानीकारादभिधानलाणावारपारस्पानां तिएणी वृत्तीना सार्थ घोयित्वोगाय कयं व्यजनां विना निनाद इनि पा. यम । अस्य प्रहारस्य नैयायिकभीपकत्वात् । शम्दयविस्था- पिनामामा मते शन्दापाविरतवन वृत्तीनां सायाद नदीवर- भातात् । भनो पणा मम्मन तापटपमाभिपास्वन्तभाषा- ·२ ५ २ ( न्यायरमाला-धीपार्थसारथिमिध वि सं० (मीमांसा) (८) ब्रह्मसूत्रभाष्यम्-यादरायणप्रणीत- घेदान्तसूत्रस्य, यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञान- (वेदान्त.)६ भिक्षुक्त व्याख्यानम् । सम्पूर्णम् । (१) स्याद्वादमारी-मल्लिपेणानिर्मिता सम्पूर्णा ।, (जैनदर्शनम् )२ (16) सिद्धिश्यम्-पिशिष्यद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परम्-श्रीमाध्यतां परमगुणभः श्री ६ (येदान्तः) १ श्रीयागुनमुनिभिविरचितम् । सम्पूर्णम् १) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्धोधभट्टा-) रफाचार्यसंगृहीतः । आचार्यचित्सुन (वेदान्तः)४ मुनिविरचितव्याश्योपेतः (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयान्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तधिभक्तिविस्तृतविचाररूपम०म० (न्यायः) श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्णः • (११) विधिरसायनम् । धीअप्पपदीक्षिततम् । सं० ( मीमांसा) (१४) न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीफा) भट्ट- सोमेश्वरविरचिता। } (मीमांसा ) १६ (१५) शिवस्तोत्रायली । उत्पलदेयविरचिता । श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (वेदान्तः)२ (१५) मीमांसायालप्रकाशः (जैमिनीयवादशा- अध्यायार्थसंग्रहः ) श्रीभट्टनारायणात्मज (मीमांसा)२ भशारविरचितः। (१०) प्रकरणपश्चिा (प्रभाकरमतानुसारि-मीमांसादर्शनम् ) महामहो- पाध्यायधीशालिकनाथमिक्षविरचितं, धीरहरमरुतो मीमांसा- सारसंग्रह सम्पूर्णः (मीमांसा)३ (१८) अद्वैतसिदिसिद्धान्तसारा पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यास प्रणीत- स्तत्रतव्याप्यासमलटतध। (घेदान्त)३ (e) कात्यायनधातमम् । महामहोपाध्यापश्रीका चार्यविरचितभाष्यसहितम् । १३ (१०) ग्रामभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (वेदान्तः) श्रीसूर्यप्रणीत यण्डनवण्यापम् । मानन्दपूर्ण । स्थया (विद्यासागरी ) ति प्रसिदा समेतम्।। (वेदान्तः ) १२ (जयाप्यातचन्द्रिका धीमट्टमहाविरचिता। १ (१) बीदमीसहस्रम्-यालयोधिनीष्याम्यया- उपतविरुया च सहितम् । - १ ८

·२
(१४) प्रासूनवृत्तिः मरीचिका थीवजनायभट्टरता (वेदान्त) २
(१९) क्रोडपत्रसंग्रहः । अब श्रीकाठीशहरसिद्धान्तवागीशविरवि-
तानि अनुमानजागदीश्याः प्रत्यक्षानुमानगावाधाः प्रत्यक्षानुः
मानमाथुर्या ध्युत्पत्तिवादस्य शकिवादस्य मुकियातस्य शब्द
शक्तिप्रकाशिकायाः कुसुमाखलेश्व क्रोडपत्राणि । (न्यायः) १
(१) महासूधम्, द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीसुन्दरमहरचितसिद्धान्तसेनुका
ऽभिघटीकासहितवादेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम्
(१)पड्दर्शनसमुच्चयः यौनयाधिक कापिल्य जैन पैशेषिक
जैमिनीयदर्शन संक्षेपः । मणिभद्रतीकाया सहितः । हरि-
भद्रसूधिकृतः।
(१८) शुद्धावतमातपडा प्रकाशध्याख्यासहितः । प्रमेयात्नाणेघश्च
(१५) अनुमानचिन्तामणियाख्यायाः शिरोमणिरतदीधित्याः
जागदीशी टीका
(१०) धीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायामित्रमियविरचितः ।
(३) स्मृतिसारोबार विवापिस्वम्भरत्रिपाठिसंचालितः।
(३२) वेदान्तरत्नमया । श्रीभगवत्पुरुषोतमाचार्यता ।
() प्रस्थानरत्नाकरः। गोस्वामि श्रीपुरुषोत्तमजी महाराजाधिपचितः।।
१
२
૨
पत्त्रादिप्रेषस्थानम्
हरिदास गुप्तः,
सम्या, बनारस सिरी
१

·January
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES;
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINART SANSKRIT WORKS.
NO. 145.
Registered According to ZicijXL28071 Hugen ISUR.
प्रस्थानरत्नाकरः।
गोस्वामि श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजविरचितः ।
श्रीमदाचार्यश्रीवल्लभाभीयरशुद्धाद्वैतसंप्रदायविठुषा
रनगोपालमडून संशोधितः।
PRASTHANA RATNAKARA
by
Goswami Sri Purusottamaji Aahardja.
EDITED BY
Pandita Ratna Gopåla Bhatta.
..
TASCICULUS II.
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY,
CHOWKHAMBA BANSKRIT BOOK-DEPÔT.
BENARES:
AGENTS:- OTTO HARRASBOWITZ, LEIPZIG:
AT THE VIDYA VILASA PRESS
Bryarek
Price Rupee One,

·000000000000000000 0 ॥ श्री॥ आनन्दधनधियोतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । मुवर्णाऽद्वितभश्यामशतपत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्या-संस्थासप्रन्धमाला मन्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं फुर्यादमदाममोमोदितम् ॥ २॥ स्तयका-१४५ १ अस्यां चौसम्या-संस्कृतमन्थमालायां प्रतिमासं शतके सुन्दरैः सीसकारैरुत्तमेषु पत्लेषु एकस्यको मुद्रपित्या प्रकाश्रते। एकस्मिन् स्वपके एक पर प्रन्यो मुधाते। . २ प्राचीना दुर्लभाधा मुद्रिता मीमांसाघेदान्तादिदर्शन पाकरण धर्मशास्त्र साहित्य पुराणादिनन्या पपा सुपरिपत्य मुम्परते ३ काशिराजीयप्रधानसंस्तपाठशालाडम्यापकाः पण्डिता सन्ये च शाखडयो विडांस पतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो मन्ति। ४ भारतवर्षीयः, प्रादेशीयैः, सिंहलद्वीपयासिभिव्य एतमादक दयं वार्षिकमप्रिन मूल्यम्-मुद्राः ७माणका ५ अन्येर्दयं प्रतिस्तवसम् ६ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । ७ साम्प्रतं मुघमाणा प्रधा:- (१) संचारनमाला । गोपीनाथभरता . (संस्कार)२ (१) शकौस्तुभः । महोजिदीक्षितरता (प्यावरणम् ) १० शिशिAI १ मुदिताः स्तषकान . ": नामानिदिन ": : गयण (वेदान्त)२ (६) करणप्रकाशः । श्रीमतदेयविरचितः सम्पूर्णः (फ्योतिषः) । भीगागाह विरचितः । तपाइ (मामा) ·प्रमाणपरिच्छेदः। पातिरिक्ता व्यन्जना । तेन मुबोधिन्या, धन्यते, व्यज्यत सादियोगाणां तापविषयीक्रियते इसों बोध्य इति न किश्चिदनुपपन्नम् । तस्मादेना एव पत्तयः। तस्मतीतीळ्या उ. प्रचारित तारपर्यगिति प्रेधातिपक्षमपञ्चः । याद्वात्तपक्षे तु ताप नाप युभुमिनाताचकस्वेऽपि तत्पनीतिजनकलपेन, न तु हात्मनात छपा उशारिततम् । तेन फललक्षणादिव्यन्जनान्तानां तासर्व एव निवेशात मुखेल संग्रहः । उक्ता वृत्तय आकासादयश्च माता एवोपयुज्यन्ते । भालङ्कारकास्तु-तमतीच्छया उचारितत्वं तात्पर्यम् । करून २.५परतः । धागोवाकाहायोग्यताऽऽसत्तिसकृतं सत् नाताारस्पतिगापारेण स्वार्थगन्मयं बोधयतीपाडुः ।तप्र प्रती. पपर्यनसानपाकासा | पायाभावो योग्यता । पदानां समिधिरा- सतिः । अर्गा ननितावस्थः पदेनाभिहितो यतः * अन्विता. मात्मनोऽस्यो लक्षिनामेव लक्ष्यैदिसादी भवातिक तात्पत्ति- व लक्षणापदेनोयने । मुख्यार्थवाधाभायेन पूर्वोक्तलक्षणाया पपतु शक्यतादिनि बदन्ति ॥ महास्तु-पदशनाना पदार्थानानां चास्थापिस्वान्न मरो- कमन्नपयोधमामग्रीत्त । ऋमिकसान मिलिलानो तपारसम नाप्यसपदार्थानकाले पूर्वमस्कारमहिनेन तरकारणेन जानताप सकलदार्थमालम्बनस्य सरसामग्रीसम् । संदिशोपस्थिति विका विशिष्टौशिष्ट्यशानामावास्यार्थबोधानुपाते । नब गा. मानपैम्प गुगा सार्ययोधनकाले गोविशिएं कमलं घोध्यो । तो भातुना मातमत्वांवशिष्टमानपनं तन आरूपा । तेन ता. सानपनविशिष्ट भावना बोध्यत इति रिशिष्टवैशिष्ट्यमानान्म- मागायोपानुपानांत राय । नयापकमने प्रस्परि- .

·प्रस्पानरत्नावरे। - शिष्टबुद्रि पनि मुजन्यौपस्थित कारणलेन प्रमजन्यकर्मत्रोपस्थि- तिकाले गोविशिष्टबुद्धेस्तदनन्नरपदान्तरजन्यकर्मला मिष्टानगना- दिवोधकाले च ताशकपल्लादिविशिष्टयुद्वेश्वाऽसम्भरेन वारसा- গন্যমকৰিাৰাচুৰ্মাহাত্মনবাবু মােহা दिमानवाः समुचिनानुपूर्वीविशिष्टपदोपस्थापिताः पदार्था एन वाक्यायो, जनयन्तीति वादशाः पदार्या एवं सामनी । नया- स्थायित्वादिकतानुपपत्तिः । आफसधिकरणे गतादीनां पान निसाकृतिवाचितया अरुणाधिकरणे सुग्लादीनां निसगुणवाच- तया अभ्यासाधिकरणे समिदादीनां पज्यादीनां च पागकतम frশ্বাসনায় নিয়া লাখাল । লা- न्या । अभिदतानपवादिभिरपि प्रकृतिमसपस्थीविनाभिमान स्त्रीकृत्य अमादिप्रसन कर्मस्वाभिधानकाल पर रिशिष्टमलाय. नाभ्युपगमात् । नच तगापे घातुना गार्मन्वादिविशिष्टोपांस्थित्यः ऽनङ्गीकारादोधानुनिगिति वाच्यमानाया निशाणा- या आकारात तस्याश्च जातिव्यम्यादी युगादन शपलक्षमा- ऽयोकत्वदर्शनाद घातनापि कलादिविशिष्टापायनियमोन মান্নানাৰিাগছায়ামযাল। নব- दीवानोत्तरपदार्थजन्यधारमये पूर्वपदार्थपीतनत इति कर्ष নিষিgবশি ব্যাং। সংঘাণ কাহানি- भवमहिम्नैर पूर्वपदार्पशागकारणनायाः संस्कारमाधारणमा सीकागद । नच गति पदार्शनानानापेर कारणव कुतो नाही. क्रियत इति वारूगम । मनन्लानगीना हेतुनापश्या मत पपकज्ञानगम्बकम्पत्तिकमावणब गोस्वानोका लाग. सात ! शमम्बन्धी कारगर घट करतीसादा घटकारकानादे. निगलात् । अत एव चावयार्पमतीने मनोविनिमल.

·प्रमाणपरिन्छेदः। लम् । तामाटुक्तताः पदार्या एक शानद्वारा वाक्यार्थरूपमन्वय पोधपतीसाहुः ॥ गैयायिकास्तु- आकाङ्गादिसतं काकपदानुभवज-पा- कसंस्कारैर्युगपदुरपन्नं सकलपदस्मरणमेव युगपत्सर्वपदार्थोपस्थित तिद्वाराऽवयं शेश्यति । तादृशानि पदानि वा तथा। अन्ययस्त्व- पदार्थोऽपि संसर्गपर्यादया भामते इत्याहुः। आकासादयस्ताकाशा योग्यतासचयः । तत्र पदविशेषममीमच्याहनवाक्यातमन्नयोध- सामग्रंमाकाङ्क्षा । संमर्गविरोधिरूपराहित्य पोग्यतेति भनदेवठक्कु- ; যা খুবই যাই যাযালগৰীখন বলল- সিন্যাধ্যায় বাঘ আন্ধাপ্পা। যুকণহাখি অবায়ে मतपरत्वं योग्यता । अर्थधर्मः पदेयारोप्यते । प्रकृता नयबोधाननुकूलपदाव्यवधानमासत्तिः । दुरान्वये श्लोकादौ तु पदानान्वययोधः । किन्तु योजनावाशदिति प्रायः ॥ नव्यास्तु आकाहादिमत्त्वे सति तात्पर्यज्ञाने पहिनेऽप्यन्वयबोधात दिलचे पिलम्बाच्च तारपर्यमेवासत्तिः । तच्चतरपदस्पदोग- रमन्नेतीसभिधातुरिका । एतात्रयं ज्ञानहेतुः । मनरीकारस्तु- स्पा पदमन्यपदार्थोपस्थितिरामात्तः । सा तु सम्पमती हेतु. रिसाइ । अन्विताभिधाननादिपनेऽनयः पदार्थ इति विशेषः ।। वैयाकरणास्तु-पदसमुदायरूपमघण्डवाश्यमेव वक्तृतात्रय शनासत्तिचित्र पदविशेषामभिव्याहाराकाकासापरनामको धनमामांगकति व्यापारीकृस चार्थमन्वय बोरीत्या. ॥ इदगेव युक्तम् ॥ गढ़ापा घोप इतिबद् बहिना सिचनीया. गयोग्यवारयऽपि लक्षणया योषसम्भवन योग्यताानस्य तात्पर्य- ज्ञानपर्गरसन्नताद मामत्तेः पदगतस्मारकशक्तिपत्ताद आझाया वारपामयाऽनारितासाचेतावनैव निर्वाहान पदस्मरणकरण- ·RMIREMाको। . पदार्थकरणपतयोक्पिार्धाऽशान्दतादिदोषणासाव पदकरणपो- ऽप्यकेन पदेनान्वयबोधाभावेन पदसमूह एव पर्यवसानाद्वारया- दयमों बुद इसनुभवाच्च । सिद्धान्ते तु- समारत पर सत्वर- प्रस्तरे यूपनी ध्वनिभिः श्रोहकर्णशप्कुलीषु अभिपत पूर्मोकरीमा निष्कृष्ट वैपाकरणोतरीतिक वाक्यमेव चिरस्था. यिना ज्ञानेन हदि वर्तमान पदजन्यपदारमतिमधि पाकरण- मनाच्या स्वार्थमन्वयम् अनुभावयति । तस्या ज्ञानस्य मानान्तरा- दिना म्युलाऽवस्थातिरोभावेन मंस्काराऽवस्या स्थिती राष्ट्रा- षयमम्याभिभूतगिव तिष्ठति । उयुद्धे तु संस्कारे हृधेच मकटं सत् सार्थ मारपति । वैदिकं कृपाविपपाणी तु सर्वतो भगः- तमेव साहीलं सहजशाया बोधपनी सेप संग्रह। नन्येवं सति वेदस्प सिदायराक्पत्वमित्पागतम् । नयाच विधि- पियाम्पा मशक्तिनिती नोपपयाताम्। क्रिया व जमिनी. यदर्शनमिदं विरुदयेत । उन्मागतिवास्या भैलोवरसंकरोऽपि स्यादितिचेनाप उ एव साधु कर्म कारयतितं यमेभ्यो लोकम्प अभिनीपति एष उ एवासाधु तं पमधी निनीपनीसादिश्रुया भगत एव नियामकरवैन संकरामावाद । जैपिनीयदर्शनस्य मन्दाधिकार्ययत्वेन ताईराधेऽपि वैयामदर्शनाविरोधेन दोषाभा- वात् । नय विधिप्रतिषेधानरपम् । तत्साधनफलनिकरणमा- घेणे तपोधरितार्यलात् ॥ ननु महत्तः शन्दप्राणानगरभावितासनसायाभिषा- पक्षानपा विध्यर्थभूतापा मारनाया अभिषापानिपोगस्येप्ट. साधनत्यस कृतिमागावरप चा हातस्य भवनकालमुचिता। एन. भेर निक, न तु भगाता शिन्दप्रवर्ण विनापि क्या सति मस्यापापनाचित्र ·प्रमाणावर १०१ पक्केषु सर्वपक्षेषु व्यभिचारस्प दर्शनातू । न गवर्तकता लोके नापि वैदे फलोन्मुखी ।। वयादि । न तावत् शब्दस्वरूपं भवनका । शब्दस्प सर्वा- अधिकारिसाधारणलेन श्रवणोत्तर मगामपि प्रवृत्त्यापतानाप्यः मिमापज्ञानम् । ज्ञानेऽप्यभिमाये पृष्टानां मत्यदर्शनात् । अत एव न भावनादयः । नापीसाधनताशानं कृतिमाध्यनाज्ञानं वा। अनिष्टप्लापनत्वकृसमाध्यत्तमपितावपि विषाक्षणयुद्धाऽऽदिभ्यो नित्यदर्शनाद । तयोः प्रवर्तकलं तद्विपरीनहानन निराश्य- फत्ताव । तादृशस्थले भ्रमात महत्तेर्वक्नुपशस्यत्वात् । तुष्पतु दुनन्यापेन भ्रमाव मत्यङ्गीकारेऽपि तस्य क्वचिदुत्पत्तौ य. चिदनुत्पती कारणविमर्श शब्दस्प मर्वसाधारणतेन तत्कारण- तापा अशक्पाचनत्वेनादृष्टादेवाङ्गीकापलेन व्यापकात्मवादिनां चादृष्टनियमस्पापि दुर्वचत्वेनेश्वरेच्छायामेव पर्पवमानाच । नव भगति पम्पादिदोषममनः । आत्मसरगमनेर निरस्तत्वात् । पेपम्गौघृष्णे न सापेक्षतादेति तु लोकयुद्धधनुमानि भगवानेव मनकः । तादृशभ्रगाद्युत्पादकोऽपि स पर । एष उ वेत्यादिश्रु. गया ससर्थवादानां यापतिः । प्ररोचन त्रिनापी- भोपेर मचिसिदः । एतं निन्दार्थवादेऽपि । अतो विधिनि- पेशाम्यमितावादपानाभ्यां प्रतिष्टिनी अगीका । उक्त- श्रुतिस्त्वीमाया: सहकारितपात्रं वेदगन्ती न विरोत्स्यन इति चेत् । उच्यते । न ताभ्यो प्रतिनिहत्ती मम्मनः । साधारणतान सपापा तनो चिहिते प्रवृत्ती निपिदाच निर• नासः कस्यापि न स्यात् । तथा सति तोकशास्त्रीप- पपिशित नब सोऽशाद एरेति वाच्यम् । तथापि रोगाधनु.. पनिमम । पातक्रिदर्शनावरोपी राजदण्डादिरिया ·१०२ प्रयांकरमाकरे। - स्तत्मणयनविधायकशासपर्यापतिश्च सर्वषा दुप्परिहरा एवेति न ततः भत्तिनिटत्ती॥ अपवादास्तु निघेपनिषेध्यस्वरूपं नियन्ति झापनार्थम् ।। ज्ञानस्य कर्माद्वात् । यदेव विषया करोति तचदेवास्य वीर्यर- सरं भवतीतिश्रुतेः हात्वा स्वा च कर्माणि नमोऽयमनुतिष्ठति* विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात् या नाऽविदुषो भवेदिति हमृतेश्च । तत्रापि, वायु पिष्टा देवनेसायुक्तं देवतायाः सिमकारिवादिक वपदकारी वै गायत्रिपा इसायुक्तं खदिरादिसपमेषमन्यत्रापि तत्तत्मकरणोक्ततत्तत्पदार्थसहा ज्ञात्वैव ततकर्म कर्तव्यमिति विशेषतः प्रकरणादवभीयते । तथा निन्दादिस्यले पयासम्भव निध्यस्वरूपं शाखा न कर्तव्यमित्यादि नेयम् । तदैव सम्पक फलसिद्धः । अतः सर्वसाधनफलसरूपनिरूपणमात्रेणैव चेत् प्रव- तकतं निवर्तकसं चाङ्गीक्रिए बदा लोमिति घूमः। विशिष्यफल- मुखं तु तन्न वस्तुमुचितम् । दृष्टादृष्टदोषाणामुक्तत्वात् । तस्मा- त् प्रवर्तकत्वं निवर्तकत्वं च भगात एवेति निश्चयम् । नच फल- श्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम् * श्रेयोविवक्षया मोक्ता यथा भेपज्योचनामियादिषु श्रुतः परोचकावोया तदेकवायप- तापन्नस्य विध्यर्थस्य प्रवर्तकत्वमप्यपातमिति न पूर्वोक्तं साधीय इति शम् । मवर्तनव्यापारमात्रात्ताया एवं तावतापि सिद्धया फलमुखत्य तस्य प्रतिपादयितुपशक्यत्वात् । वस्तुमस्तु 'परोक्षवादो वेदोऽये बालानामनुशासनम् * कर्यमोक्षाय कर्माणि विधत्ते हागदं यत्पादिवाक्यान्तरद् वैद्यके भेपजानिठानां मता- यव गुणानां रोगिणो रोगनिटत्या तदोपयसागार्थ या कीर्तन सदन कर्मयागार्य कर्मणि सनामेव गुणानां फलकीतनामसव- होगते । अत एमभिपापानेदकशासपि यदतात्पांशानं ·प्रमाणपरिच्छेदः । तर वागीशरच्छेच हेतुरिति ताटेपरीतेच्छैव तात्पर्यज्ञानेऽपि हेतुः। तस्मादिधिनिपेश्योर्न फलमुखत्वं, किन्तु द्वारत्वमित्येव नि- श्चयः। किश्च दम्य तात्पर्य भगवसेष, उक्तरीत्या शब्दशक्यापि तमत्र वदति । एवं सति सर्वरसाप्तकामादिश्रुसा सर्वत्र सर्वपूणों- ऽपि सभावत एव पत्न येन भोगेन या लीलां कृतवाँस्नर तं ता. दृशं बोधयति । तत्र पूर्वकाण्डे पोडशत्तियजमानाद्यात्मना यज्ञ- नाम्ना च या लीला कृता सा सपरिकरा योध्यते । तच्चैकस्मिन् कणि विरुदनानाफलयोधनादवमीयते । यथा सुवर्गाय वा एता- नि लोकाय हूपन्न इत्युपक्रम्प दाक्षिणहांगे दक्षिणासंस्कारत्वेन क्रिपमाणमाहुतिचतुष्टयम् । तत्राहुनिद्वयस्य, द्वाभ्यां गाईपसे झु: होति दिपायजमानः प्रतिष्ठित्या इति संख्याफलमुक्तम् । सौरी- भ्यामाभ्यां गाहपये जुहोस मुमौनं लोकं समारोहयतीति धर्म: फलमाग्नीध आहुतेरन्तरिसाक्रमणगावनीय आहुतेः स्वर्गः । तच परस्परं विरुद्धयते इति न तस्य जीवपरत्वम् । एकदा सदसम्भ- वादानेष्टजनकत्वाच्चेति तत्प भगवत्परत्वमेवति, शाब्दस्य हि बह्मण एप पन्या इत्पत्र निर्णीतम् । रोनार्थवादोऽनुभूतार्थवाद- भेदेन द्विविध एन, न तु गुणवादोऽपि । विरोषस्य भगतात्पर्प. करनैव परिहारे तदभावेन गुणवादविभाजकस्याऽभानादिति । अतोऽपि न प्रवर्तकलं, किन्तुक्तरीत्या प्रमाणत्वमेवेतिनिश्चयाना: ऽननुष्ठानस्य नाप्रामाण्यापादकत्वमाविकल्पस्यापि न दुष्टतम्।व्य- वस्थापास्तु मन्दार्थलमा निन्दागास्तु विधेयातुत्यर्थत्वमित्यवधेयम् ।। अथ स्मृत्पादिकं विचार्यते-- तत्र स्मृति:-ऋषीणां पूर्वचरितस्मरणम्। तत्पयुक्तावाद बौद्धवाक्ये- प्रतिस्पतिपदमयोगः । स्मरणस्य चानुभवो मूलम् । स तु पूर्व- प्र्याचाराल तयैव लोकव्यवहारात ताशीतिशासानियानुपेय- -- ·मलागरमाकरे। वेदाच्चति बहुधा नायत इति न सात वेदवत् प्रामाप । किन्तु नित्यानुमेयमूलानामेव । दिदं स्मृतिपादे मुत्पधिकरणे पोपपादिनम् । नच तासामुस्मन्नधिमकीर्णशाखामूलत्वं शाम । मर्ववेदट्टयो म्पासादीना, स्मृतेश्व, अपि या कर्ममामान्याद प्रमाणमनुमान स्थादियादिसूत्रमणपनविरोधापचः । विद्यमाने प्रत्यावेदे दधन्वरितोदाहरणायाम तत्वाव ।मगाणमुत्सन्नं स्पा. दित्यादिपाठौचिसाचेनि नियन्ये व्युत्पादितलादातदपि मामा- , विरोधे वनपेक्षं स्यादिति न्याय प्रसादाविरोधौर । इनरामा तु नदुधगाविरोधेनैव, वर्णव्यवस्थितधर्षविपगे पुराणा- नागपवम् । व्यासम्मृतौ वर्णव्यवस्थितधर्माने तदुत्तरवायेषु श्रुतिस्मृतिपुराणानां निरोधों पत्र दृश्यते * तब श्री बाल स्यात् तपोधे स्मृतिवरेति व्यामवाक्यात् । इतरत्र तु पुराणमेव प्रबलम । वेदोपदणत्वात् । इतिहासपुराणाभ्यां बदं समुपह- येत् विभेल्पल्पश्रुनादो मामपं चालपिप्यनीति याक्यान् । पुराणं हृदयं स्ममिति वाक्यान्च । तथैव वाल्मीकिरामायण- भारतयोर्यशाप समाधिपापालादेदव्यारूपानवाच । যাবশকাত্যায়ণৰাখিবণনা র ঘ q प्रामापमित्या नेयम् । भक्षपादप्रणीते च काणादे सांख्ययोग- यो: * साम्प श्रुतिविरुदोंऽशा भुसेकशाणेभिरिति पराशरोप- पुराणवाक्पाद । एवं तन्त्राणामपि श्रुत्पविरोधेनेत्र भामाग्य- मनुपधेयम् । इदं यया तथा महस्ते व्युत्पादितयस्माभिः । सहा- ऽनुगानयोस्विनोऽपि स्यम् । पूर्वोक्तापेक्षयाऽस्मदादीनाम- विद्यापारवश्याथिक्येनापनत्वात् । अतः शब्दप्रशासकलस्प सुन्योऽपि भ्रमममादनिमलिमादिसुंदोपष्टत्वेन लौकिकानी नतो- sपि हीन भामाण्यम् । तत्रापि मिदानातपाय मभिष्ट विषये ·प्रमाणपरिच्छेदः। प्रखसहकारित्वात असक्षहेतुत्वपेवा विभकृप्तविषये तु तदानीनना- सतापा: संदिग्धवेन सम्भावनात्यकस्यैवज्ञानस्य तताजननमिति तादृशमेव प्रामाण्यम् । तथा बालादिवाक्येऽपि । प्रतारकवाक्ये तु श्रोतृविश्वासजाड्यादेव प्रामाण्यं बुद्धिर्न तु शब्दपलान् । द्रष्टु. रनासत्वेन तत्र शब्दसाभावात् । भ्रान्तप्रतारकवाक्येऽपि तथा प्रतिसामध्ये तु वतरि प्रतारकत्वबुधभावाच्छोतुः प्रमेयबलेन सामाण्यबुद्धिरिति विश्वासनाध्यकृनवं ने हीयते । तस्य प्रता- रकलझानेऽपि प्रत्स्तुि न शब्दस्यैव बलातु किन्वननुगतादेव कारणादिति न तया मामाण्यमापादयितुं शक्यते । प्रान्ताप- स्प तु शन्दलेऽपि वक्तुर्दुत्त्वात् तजन्यज्ञानस्य अप्रामाण्यम् । अतः सिदायस्प लौकिकस्य गौणमेर मामाप्यमिति निश्चयः । साप्पा तु लौकिकं वाक्पार्थो बुद्धिकाल्पतः। संसांगण्याः क्रिया: यासदानीमभावन तसांसर्गस्याप्यभावाद । अतो वक्तुरदृष्टाधरा- दिखेन दास्यस्पापामायेऽपि मष्टाचसामोद पमेयपलेनैव मामाण्यम् । तस्यात सकलपमाणमूर्द्धन्यता घेद एव । तदर्थनिश्च. १५ सपआदिभिः, सन्देहबारकस्मृतिपुराणमीमांसादिभिश्च । अतो गोणमुख्यमावस्य ससाद वेदे मन्देहे भगवद्गीतावावनिर्ण- यता सन्देहे व्यासमतदविरुद्ध जैमिनीयैश्च । तत्रापि सन्देहे श्रीभागरतेन समाधापनुमूप भगवदवतारेण ज्यामेनोक्तत्त्वात् । पतेपामितरेतरविरोधे यः कश्चिदर्थः सबुद्धयादिना भासते लो. र्याभास इति तदाक्पेऽप्यामासतमापादपतीति चतुर्णामकवानप- ताया विविदिपादशायां मामाप्पमिति निश्चयः । विदशा- यो तु सबै वामयं वेदतुल्यमेव । तम पागेयोपपादितम् I या पुरुष एवेद स स आत्मान सयमकुरु सादिश्रुतिभ्यः । मात्र तदिदं सर्व सृजगने समति प्रभुः * प्रायते त्राति विश्वामा- १४ ·प्रसारलाकरे। गिने हरतीक्षा इत्याशुपणेभ्यश्वार्थमात्रस्य भगवद्रूपतम्। सति क्रींदापवयरलक्षण्यादिना ततस्तनो पदव लाश. तत्तद्रूपपसायनार्यममदादिमुखेन नानावारपभेदस्वापि भगवनेन करणात मस्पेन प्रामाण्येन च निराकासपोम्यवास्थानामपि दर्शनाद् दुष्टानां कथं वेदतुल्यत्वमिति शनीयम् । भाका दीनामाप्रसायनाय कल्पितपेन सदभावेऽपि नापपरपादृष्टवाद । एतेनैवाकालाधमाने आक्यत्वमिसाप निरस्तप । वस्तुनः सरप भगपत्लादतारकोक्तानां ददाडिमानीसादीनागनाकारणा पदार्थनिएकसेन, वहिरनुप्ण इत्यादीनामपि तवदूपरगनाशिक पालेन, बहिना सिमतीयादीनामयोग्यानां च कर्तुमक मन्पया. कर्भगवतोऽलौकिकसामनाहरुपस्यापि सेककरण में- भोन मामाण्यस्याराधात् । व्यवहारेऽपि शेसपापनत्वादिस्तीसर्थ गडापां घोष इसादिनन् मेचकपासर्पपनीस) गांझपदस्य तद- धारिलसकसेन च तदवाधात् । अतो निवदशारम्भे अमतारको. कारयानां प्रामाण्य पूर्णतशायां वापि नाममाप्यमिति शन्दर सर्वोऽपि वान्दोकारेण माणति सिद्धम् । तेन, अत्य- तामयपि शानमधे शब्दः करोति हस्पिभियुक्तोक्ति मतारका- दिवाऽपि शब्दः पदार्थमात्रमय ज्ञान जनपनीयतावमात्र- परा योध्या। अनः शान्दं बानं च गन्दलेन शन्दनन्यं परोक्षनि- श्चयापमेवा धर्ममापसंकारपिलक्षणसंस्कारजनकलाप नानु. मियादातभावः ।। कौनतु पात्यार्थप्रतीदिनानुभवः । वनरकादिकं प. तोऽपि नदनुपामीति मतीसभावान । किन्तु स्मृविवादिच्याण- मन्पदा शान्दतादिकं जातिरनुभवयादिसाहुः ॥ तन्न रोगो । अनुमिसादारापनापनोयीसायनुभनातापाप्यनुभनभिनवापतेः ।

·মাহি:} १०७ मचेष्टापत्तिः स्मृतिवन्यापतागमकल्याणभावात् । मकारान्तरी- पस्तेऽप्पागदाधनुभवापेक्षया पुराणशक्यस्पैर प्रबलत्वेन संशयां- दिननिवेशे निश्चयत्वव्याप्यताया एक युक्तत्वात् । यत्तु दशमास्त्वम- सीति वारपाद्दशमोऽहमियाकारकं मसक्षं केचिदगीचक्रुः । तदाप शन्दे युष्मत्पदयोगेण तज्जन्ये ज्ञान महमियाकारस्य वक्तुगश- क्यतात् । पदजन्यपदार्थोपस्थितः शाब्दयो तन्त्रलाई पुषमाप- देन स्वार्षविन्दमयस्त्वस्य उपस्थापयितुमशक्यत्वात् । अन्यथा- ऽतिममापनेनच तत्र विपरीतलक्षणयैवोपस्थितिरिति युक्तम्। सधा सति परोक्षज्ञानाम्यवापत्त्या प्रतिज्ञाव्यापातात् । किचात्रा ऽहम्पदेन मसक्षं संयातस्य, तद्विशिष्टस्य, विविक्तस्य वISSत्मनो- ऽभिपनम् । नायौ । अपेक्षाबुद्धया संघात एव दशमन्वजननात संख्याज्ञानस्य पूर्व विद्यमानत्वाचानन्यस्य शब्दसाइनर्येण नक्षुपा मनमा वा द्वार तत्रैव दशमत्वात्य स्फूर्तेस्वादशमयः शब्दकरण- साया अशक्यावनत्वात् । नान्यः । प्रतीतिविषये पहिरिरीन्द्रपा- पामप्यमामयेन तदुपजीवकस्य लौकिकस्य शब्दस्य सुनरा- मसामर्थ्यात् तन प्रायवलादेव ज्ञानागीकार न्यायमाभ्यादन्यत्र करणान्तरेण तदापते । तथा सति मर्यादामापत्तेः । शब्द. माप्यकारणलापत्तेश्च । करणाभ्युपायपोर्नियमानत्वेन साध्या- बाक्यादाप घटानयनादिरूपस्यार्थस्य प्रयक्षतापश्च । किच। चीत्कारादिना गजोऽनुमीयते । यदि तेन प्रत्यक्ष स्पात् सदाकृति- परिमाणादेरपि साक्षालास याद । परस्परायन्ताभावममाना- पिकरणयोः प्रसक्षत्वपरोक्षत्वपोरन सांकर्याद नयोजातिवहान- ममनश्च । तम्माम्छन्देन परोक्षमेव भवतीति निश्चयः ।। एवं शब्दविचारे ये विशेषानेऽत्र घोषिताः । शेष पाकरणाझेयं यतस्तगगतमाहनम् ।। इति शब्दः समाः॥

·प्रलामालाकरे। अप मत्यक्ष निरुप्पते ॥ इन्द्रियात्मक प्रमाणे प्रत्यक्षम् । दोषदुष्टेन्द्रिपवारणाप प्रमाणमिति । शन्दादिवारणायेन्द्रियति । तानि चक्षुम्बमाणरसनप्रणमनोभेदेन षद् । यत्तु मनी नैन्द्रि- यम् । इन्द्रिपेभ्यः परामर्धा ह्यभ्यश्च परं मना, मनः सन्द्रि- पाणि चेत्यादिश्रुतौ मेदानदेशाद । मनापानीन्द्रिपाणि दाने भगवदारयं तु पनपानपश्चमा इडां भक्षयन्ति, वेदानध्यापयामास महाभारतपश्चमानियादौ पथाऽनतिनो यनमानस्यानेदस्य महा- भारतस्य च पञ्चत्वसंख्यापूरकतं तन्मनसः पदलसंख्यापूरक- स्वेनाप्युपपद्यत इति कचिदादुः । तन्न । इन्द्रियाणां मनवामि इसस्प विरोधात् । नचेदं विभुतित्वयानगमकम् । नत्राणामाई शशी, ज्ञान ज्ञानवतामहमित्यादिवत् । न तु जातीयवस्थापति वाच्यम् । पाएकामावाद । उक्तश्रुतगकर्षगावपरत्वेनाप्युषपः । =ান ন্যায়বান ও দুবাৰৰৱাৰোবনা বগ तन्मात्रपरलेऽप्यन्यत्र क्या पदुमशरस्तात् । न च विनिगमना- विरहः । मापपाठेनैव निर्णयाद । इन्द्रिपाणि दोकं चेति पापाच । नचंद दत्तोसमिति वाच्यम् । अब तथा पातुम- पत्ताद । तया सतीन्द्रियेभ्यः पूर्व महाभुनान्याकारो बुदि- रुपकर व * इन्द्रियाणि दशैकं च पक्ष चन्द्रियगोचरा हाल पूर्वार्दै बुदधा सईद क्रमः स्यात् । इस्लादिसत्रे माणगणना भगवता म्यासेनाप्पद्रीकाराच । यहा इन्ट्रिपत्वमानन्द्रिय चैत्युभयमप्यस्तु । क्रियामानमपत्ववत । पमे देवत्वपितृलयोरि- योमयोनिशेऽपि वाकामावाद । इन्दिपत्तस्पाजातिवाद न च भावाभावविरोधः । धानरत्तस्याप्युपगन्तुं शक्यतात। न. पानिन्द्रिपवे क्रमविशेषः शमः। यस्कर्षमात्रामवानिन्द्रियतादर- णादिति दिन ॥

·प्रमाणपरिच्छेद। एतेषामिन्द्रियाणां नरूपं त्वणुनयनान्ट्रियमनिसं चिरस्था- यि विकारि चेसो मपेयप्रकरणे वकन्यमिति सम योग्याव- षयादिकमेवोच्यते । प्रमाणविभागमानार्थतात। तत्र चक्षुर्पोम्या: उद्भूतरूपं तदानुद्भूतरूपवन्मावतयः । संख्यापरिमाणपृथक्त. संयोगविभागपरत्वापरतवेगाः । कर्ग च तदीयं तेषां जानिस्त. समवाय धेति । स्नेहवते तु लग्न हो इति वक्ष्यो । पात्रपदं वायुपटसंयोगादिवारणाय । आकाशस्य तु न संपोगः प्रामाणा- भावाद । तस्य स्पर्शेऽन्तर्भावस्य वक्ष्यमाणत्वेन तस तदभावा- च । समापपदमत्र तादाम्पवाचकं शेषम् । तत्र द्रव्पचाक्षुष- स्वावच्छिन्नं मत्युदभुतरूपवत्वेन योग्यता। अत: परमाणुपिशाषा- दीनामुद्भूतरूपानावनेन चक्षुषा अग्रहः । न तु महत्वामाना- धिकरण्यमाप तर निवेशनीयम् । अप्रपोजकत्वात् परमाणुपूर्द - तरूपमाचे युक्तपभारादिति । एवं द्रव्यातधर्मच क्षुणलावांउभं परयुभूतरूपान्पातित्वेन योग्यता धर्मगतमासादिचाक्षुष प्रति योग्पटव्यत्तित्तिवन मा घोपा । उदभूतत्वं चाविर्भूतत्वम् । अनुभुत्वं च तिरोभूनत्वमिति च ग्रहणे पूर्व रूपस्य ग्रहणम् । मुख्यतया तस्यैव निपयत्वात् । नतो दम्यादीनां पदारकमिति बोध्यम् ॥ यांसास्तु रूपाद्यतिरिक्त द्रव्यं नेच्छन्तिानत्तागमापापि- सुपादिपु स्थिरत्वेन घटादेरनुभूयमानत्वादेव निरस्तम् ।। अथ वग्पोग्या:- उभृतस्पर्शलदानुभूनस्पविन्मात्रसय उक्त- गुणादयस्तेषां जातिस्तरममवापश्च । न वायुर्मायुपरिमाणं च खना न गाते इति वाच्या यापुर्वाति सरो काधुर्महान् वायु. रिसायनुभवायलायमसङ्गात् । एवं प्राणयोग्या:- उदभूतो गन्धस्तदातजातिस्तत्समवायश्च । एवं रमनायोग्या उद्भुतो रम. सातजातिस्तत्समनायश्च । श्रोत्रपोग्या उद्भुतः शब्दस्तहास्त.

·मलानरलाकर। 1 जातिश्चेनि मन्ये तु-प्राणरमनश्रवणानां देरप्राहकन्वं चन्तिा तनास्माकं रोचते । तमसि रमनया दुग्धादर्घाणन बम्पकादः श्र. पणेन भयादेरनुभवस्य व्याप्तिज्ञानविधुराणामपि दर्शनाद । अनु. व्यवसायविरोधेन स्मृतिस्वरूपस्य नत्र वक्तुमशक्यतात। नचोप- नीतभानं वदिति वाच्यम् । तथाले पानाभायता प्राणादीनां द्रव्याग्राहकवस्या युपगमैकारणलादिति दिए । तेनौद्भुतासगुणा पृथिवी पोन्द्रियाणां योग्या, ताप आपो प्राणव्यतिरिक्तानां चतुरम् । तादृशं नेजो घागरसनभिमानां प्रयाणाम् । तादृशो घायुस्त्ववप्रवणयो यो: । आकाशस्तु प्रमेय. बलादेव चाक्षुषः । उद्भूनशब्दस्तु श्रावणोऽपि मतिध्वनिश्रवणेन गर्भगृहायाकामागमात् । दिककालौ तु ग्राधाविशेषणतयैव रायते, न साक्षाद । मनसस्तु कामादयो वृत्तप एव मनोग्राणाः । आत्मा तु केवल शाखीयमापनमन्तरेण न प्रसास्तपा तद्धर्माश्च । किञ्च, केवलात्मा लौकिकासक्षाविषयः । विभुत्वात् । आका• शादिवत् । स्वात्मा लौकिकमसमायोग्यः । आत्मत्ताव परामव- दिसन्वयव्याप्सा निश्वयात । सिद्धान्ने तु, यम स्पृशन्ति न चिदुर्मनोवुद्धीन्द्रियागर " इति वाक्यातया । भगुम्बाद परमाणुर- दिसनुमाच्च अहम्बुद्धिस्तु पाहायबुदिनदहङ्कारसंसर्गद्वारिका व्यवहारोपयोगिता प्रमापासम्णव । अहंतादाम्पभावेन भ्रम- रूपत्वात - पं न शिन्ति न विदुर्यनोबुद्धीन्द्रिपासव इति वाक्ये मनसोऽसमर्यादिकथनाच्च । आकाशपतीतिस्तु प्रमेयवलादेव । तमामतिविम्वगन्धर्षणगरेन्द्रनालादिगनीतिरपि पदार्धवधानादनेति न तत्र कार्यकारणभावानरापेक्षा । नाऽपि तामसेन्द्रियस्य । अधकारस्थघटादिषु तु नृचक्षुःपनिमायया तमोजननाद तदेव विषपीक्रियते, न तु विषय निदानलात् । एवम विषयालोके - ·प्रमाणपरिच्छेद। संयोगहर सहकारिताप ने कल्पनीया अभालर इसचाक्षुपवा. पच्छिन्न मति दूरतव्यवधानाभावादिति विशिष्टस्य विषयतयेर निर्वाहाचा यथा हि भानोरुदये नृचक्षुपातमो निहन्यान तु तद्विधत्त इति वाक्यं भगवता सूर्योदयस्य नृचक्षुःसम्बन्धितमोनिवारकत्वेनैव कपनेनालोकर्मयोगस्य विपपादिसंस्कारकताया विरुद्धत्वात् ।एर. च उलूकविडालादीनामालोकसंयोगाभावे वस्तुचा पाप्यनुकूली- भवति । तमस्तु पदार्थान्तरमेव न तेजोभायः । अन्धकारोऽसियां वा. तामसादिनामपाठा । धान्ते गादेऽन्यतपसमिसादिभेदपाठात् । हतरूपं तु समता वायो ज्योति प्रलीयते, स्वतेजप्ताऽपिपत्तीवमा. स्ममस्थापन तम इति वध्ययातकविरोधकथनाच । विशेषत्वन्ध- कारवादेऽस्माभिः पतिश्च इति नेह प्रतन्यते । तथा प्रतिषिम्ब- स्थापि पदार्थान्तरत्वं तदादादेवावयम् सम्यापेन गन्धर्वना- रादेषि यायिकत्वस्य सर्वत्र तुल्यलात् । अथावस्तु कारणे आ- विर्भावातरोभावयोश्च यथासम्भवमन्नर्भवतीति सद्राहकसामान्यैव गृह्यते । कथमन्तीव इतिचेदुष्यते ।। प्रागंभावध्वंसौ समवाय्यक- स्थाविशेषरूपी तिरोभारसहकता कार्याविर्भावानुकूलावस्था मा- गभावः । तादशी कार्यस्थितिप्रतिकूलावस्था ध्वम इति तदतिरेके मानामाशत् । नचेह कपाले पो नास्तीति प्रतीतिरेव तत्र मान- मिति वाच्यम् । तस्या घटस्वावछिन्नमतियोगिताकामावविपयत. या घटसंसर्गाभावसामान्यत्वेन प्रागभावात्मकविशेषानवगादित्वात्। मापीइ कपाले घटनागणाव इति मतीतितत्र मानम् । तस्या एवा- भावाद तथा आनहेऽप्यसविननीनत्वेन प्रतिवायनादरणीय. खाद । किश्चानपा प्रतीसा आपाधमानः मागभावः किं सकल- परमतियोगिक एक उत यत्किभित्तत्तत्प्रतियोगिको नैक नायः तस्प प्रतियोगिनाश्यत्वोपगमादू यत्किविघटोत्पावपि तमाशा

·प्रसानगरलाकरे।
सम्भय इदानीमा कपाले घटो नासीदानीमा घटनागभाव इति
प्रतीनिवायापतेः । नव सकलतियोगिनायास इति वाच्यम् ।
तथा मकस्मिन् घटे उत्पन्नेऽपि तमागभावानाशात्तदवयवत्तेन
पनीयमानेषु कपालेश्प्ययं पटो नास्ति, अतपटमागभाव इति
मती सापत्तेः । नव मनियोगिमतया प्रतिवन्धान दोष इति वा-
ध्यम् । तथा सात पागभावमतियोमिनारकत्र स्थिती तकलभाति-
योगिनाश्यतस्पापि अयुक्तिमहलाद । प्रतियोगिनां नवरलेन
साकल्पस्याप्यशपाचनत्वात् । एवं नाशकानिपत विनाश्य.
ऽभाव भागभाव इति लक्षणासम्भवापरोध (नव गाधनपि.
करणकालहस्यभावत्वस्य अलारविमानाधिकरणकालवस्थ.
भारताप या लक्षणस्य सत्यान्न लक्षमासम्भवति वाप्पम् ।
सृष्टिपूर्वदशायां जन्यज्ञानसामान्यभारेन हातुरमावाद तदा मत्स.
स्वप्यामामाणिकले नानवसरपराहतात । ईपरः पश्यतीतिचे।
ताई तदामा मेस्पामो, न परवानेति दिक् ॥ न द्वितीयः ।.
भानज्ञानस्य धर्मिमतियोगिज्ञानाधीनतया सदानी प्रतियोगिहाना-
भावेन नमागभावस्प तुमशक्यतात् । घटस्वेन रूपेण मतिपो-
गिज्ञानागीकारे प्रागभारस्पापि सकलपतियोगिसामान्यता पू.
पविकल्पीयपणापनः । नच परतादिकपासायलाणमया-
तस्मा भारिविषयकालौकिकझानस्य संकारवशाटुपनीतमानस्य
या शक्याननतालेवामाले वाच्यम् । अनुमाभावेन भाविघटारे-
संस्कारस्याभायनोपनीतमानस्याशस्यववनवाद । अलौकि-
कहानपक्षऽपि पूर्व सकलपटादिविपक्काशझानांतरं मागभार.
स्प प्रतियोगिनाश्यत्वानुमन्धानाविरोधमतिमन्याने सत्मक्कोचनी.
या। पूर्व नाशप्रतिमन्याने संकुचितमेर सदुपयत हतिया
बताए । नदुतरं च भाविघटीपमागभावानं पतष्प। सपा

·प्रमाणपरिच्छेदः। सत्पात्माश्रयः । भावितस्य प्रागभावघटितत्वातापदि ब वर्तमान कालोत्तरकालवयुत्पत्त्याश्रयत्वं भाविवमित्युपेयते तदा तु मा. गभावाप्रतीतिरेव । एतेनेव घटो भविष्यतीति प्रलपेनापि सत्मती- तिरप्यपास्ता । भविष्यता प्रययस्प तेनैव सम्भवात् । नाप्यनुपे- पत्वम् । तथाहि । कपालं घमागभाववत् । पीपचरमसामग्री- मत्त्वात् । यो परमसामग्रीमान् स तत्मागभाववान् । पढीयचर- मसामग्रीविशिष्टतन्तुवदिसादिषु प्रयोगेषु मागभावरूपसाध्यता- बच्चेदकावच्छिन्नसाध्यामसिद्धया अनुमानासम्भवादिति । अत- स्तग्राहकमानाभावात सामयिकायन्ताभावेनापि प्रतीतिनिर्वाहा- वन मतीसादिना तसिद्धिः । ननु माऽस्तु प्रतीयादिना तत्सि- दिस्तथापि घटत्वेन कपालत्वेन सामान्यकार्यकारणभावे सराप्ये. तेभ्यः कपालेभ्य एनघटोत्पत्तौ कपालस्वेन नियमासम्भवादेत- स्कपालत्वेन निपमाङ्गीकारे च विनिगमनाविरहा बहुकपालजन्ये घटे गौरखनासाच्चं तदेशनियामकः कश्चिद्वक्तव्यः । तामाश्च भावामांवयोर्मध्ये न प्रागभावादन्य इति तद्देशनियामकतया मा. गभावः सेत्स्यतीतिने मैव । सत्कार्यवादे कारणे सत एवाभि- व्यक्तः कारणादेव देशनियमसम्भवेन तथा सिद्धरम्युपगमैकवार- णतात । बहुकपाले घटेऽपि समुदायस्यैव कारणत्वेन गौरवाभा- वादासोमाविनोऽधाभावेन तत्कालवैशिष्ट्यस्यावश्यकतपा तेनैव निर्वाहान । नच भागभावानीकारे उत्पन्नस्य पुनरुत्पत्तिमसङ्गः। कालोपाधीनां क्रमिकत्वेन सबैशिष्ठ्यतिरोभावकृतसामग्री विघटना- देव नदयानमिदेः अहो वापि मागमसिदिमक पत्र परवे घटे स्पर्शरूपरसगन्धानां पाकजानामुत्पत्तिस्तत्र कारणस्य कालवैशिष्ट्यस्य च साधारणताद तादृशम्पर्शादिमागभाव विना न निर्वाह इति शनम् । तारातिपरिणामस्य पाकसहकृतस्पी- - ·११४ मानराकरे। दिस्वभावनेर सम्मवात् । समावण धर्मलेन कल्पनेऽपि साधकाच । एमन्याप्पनिसंयोगादेतानादेनोपणावपि कारणसभावपत्र नियामकतं घोध्यम्। नन मागभावानीकारे कारण विष्टस्य पूर्ववतिस्वस्प कर ग्रहणम् ताप भाग- भावाचनममयाविरूपतया मागभावनाधीनतादिति वा- पमा माविर्भावकशायावरत्वन कारणत्वेन पूर्वनावितपटिन. প্রশ্নকারীঘল বহণFযালাৰঃখলাৰ । আৰুণ- कलेऽपि कार्यविषयकाग्रिमजननशानेनैव तद्रहणमम्मयात् । भ. भ्ययामागमावस्यापि कारणवेन तनिष्टपूर्णवर्तिवस्यापि मागभा. বৈশ করুণ আযাব গামাবাগাযোগ मम्भरापः । मागभावप ज्ञापमानकारणास्थानिशेषम्यापन सेन तस्य च उतरीत्या भागभावानाधीनजनालेन चक. कापसे । नयनयन कारणावस्याप्यामिति पाप्यम् । परमननानुाला कारणास्थमाश्यतः सत्यापि, घटो मदि. पनि, दानीमा घरभागभाव इनि युदयनुदपेन नात्यस्य पा. प्यायश्यकत्वात् । नचापामगाटादेवीदयमापनति वा- হু। সধা সৃবি কাৰণাসনচ্য নবযাব: {যোগ कारणानिरिक्तः प्रागभावः । तथा मंगोपिना स्थानमा ला कारणावस्थां गत एत. इह घटो नाम सादिरापान । नच सामायकायनामाप परामनिकलवादलगानीमारे घटी- मग्ननाचिरिति वाच्यम् । नागरस्यायाा गानानिमितविध. नाच गादपितुमशातार । यत्र पारस्थाषिोभानमत्रो. माननेऽपि पाकामा: । अाएन नामादिदा मातापि निमितान्तरण पुनः मन्धानमपि गुज्यने । तस्य पटान्तरताही कारस्तु कलययुगकारण पति शम्दानयनावादालावर- ·प्रमाणपरिच्छेदः। गन्तब्य । पिच आश्रमवास्किपर्यस्थकुम्पाण्टय घटनमैन्यादर्शनस्य कश्यपतस्य तक्षादग्धवटतरूज्जीवनस्य च भारतादौ दर्शनाता. शस्थले पदार्यान्तरत्वस्य वस्तुपशक्यत्वं चेति विद्रमण्डने गभु- चरपोरेव व्युत्पादितम् । नच ध्वममागमावशब्दाभिलापवाया। कार्गकारणादिशब्दवत् सापेक्षतिकलेन कार्पस्थितिमग्रिमजननं चापेक्ष्य कारण एव तदभिलापस्य मुखेनैवोपपत्तेः । एवं भावि- ध्वस्तपादावप्यांप्रमजननपूर्वस्थिती अपेक्ष्प सत्येव कार्ये प्रयुज्येते, नासतितिन जननानुकूलकारणावस्थानिरूपकत्वं भावित्वं स्थिनिम- तिफूलकारणावस्यानिरूपकत्व बस्तत्वमिति बोध्यनच प्रागभा. वध्वंसदशायां कार्यगत्त्वे तदर्शनप्रसङ्गः शङ्कनीयः । सौम्पादेव तदभावोपपत्तेः । सूक्ष्मवं चानुभूताकृतिकत्वम् । सत्कार्यवादे भपच वत्पत्तित्रादपणं चावित्रितिरोभाववादे सम्यगुपपादि- तामिति नेह तद्विरस्तः । तस्माद् श्रमोऽपि कारणावस्थातो नाति- रिच्यते । अन्योन्याभावस्तु मतियोगितावच्छेदकारोपापवादलक्ष- ; णकरखे पतियोगितारच्छेदकतानियामकसभ्यन्धावच्छिन्नमतियोगि. तावच्छेदकासन्तामावरुपले चासन्ताभाव एव । तादात्म्पराम्यन्धा- वच्छिन्नमतियोगिताकामावरूपत्वे तातरिक्तः । तत्रातिरिक्तपक्षे, घटः पटो नेसादिमययस्य तादात्म्यसम्बन्धारोपपूर्वकनदभावा- वगाहितया प्रतियोगितिरोभावसङ्कीर्णाऽनुयोगिस्वरूपविषयत्वात स्वरूप एव निविशने । यदि च तत्र घटमनियोगिकान्योन्यामा- ववान पर इति बोध आपायने तदा पृथक्त्त एवं निविशते । सच्चावि त्रविशेष एव । तस्यैवतरच्यावर्तकत्वादिनरगादत्तस्या- च । अश्यस्माद भिवा अन्यः पृथगियादिव्यवहारसायकत्वेन तस्याविर्भावातरके मानामा । घटः पटो नेसत्र पञ्चम्यभाव. स्रनुशासनामावाद स्वरूपात्मकखादेति न तेलाप्पतिरेकसिदिः ।

·प्रहारलाकरे। नचेतरतिरोभाव एव घटपायाविभाव इति वाच्यम् । तस्य व्या- पतित्वे घटापतीतिप्रसङ्गाव । अभ्याम्पत्तत्वे तस्यापि तिरो- भावान्तरं कल्पनीयमिति कल्पनातोल्पात। अतो भावमुखप्रतीता, आविर्भावतिरोभावी भक्ती वै मुवैरिण * इति वाक्याचावि. भाषाभ्युपगमस्यावश्यकत्वामागतापे कास्पदविविक्ती वि. वक्षितवस्त्वादिवितदितरतिरोभावावेच पृथरत, नस्य भावपती- याधिवपाच्चाविर्मावविशेषत्वम् । तेन पृथकवनाइकसामान्येक अनः परमसन्ताभावोऽवशिष्यते । स तु तिरोमाव एवइद भूतले घटो नास्तासादिमतीतस्तिरोभावावगाहित्वात् । तिरोभाव एव हि नास्तीतिव्यवहारदर्शनात् । घटाभावाभावस्प घटारमकत्वेन सङ्कीर्णत्वेऽप्पभावमुखमतीसा तिरोभानलाव्याभिनारात । अभा- चपदेनापि भावप्रतियोगिकपृथक्त्वदानेन प्रतीयते, न भावः । भभाव इति भावभिन्न अभाव इति । स च निषपपूर्वको भाव एर । अन्यथा असत्त्वात् । खपुप्पानसभाना याद । सया सति न प्रतीयोव । अतः प्रतीसनुरोधाभावान्तरविलक्षणतिरो. भावशक्तिमप एव सिद्धपति । तस्मानाभाव एभ्योऽतिरिक्तः । तत्रासन्ताभावा केरलतिरोभावात्मा मतियोगितल्याप्रमतियो- गिग्राहकसरामायैव यूयते । सामग्री-पूर्वोक्तन्द्रियाणि सधा- पाराश्च । तन्द्रियाण्युक्तानि । वेषां व्यापारी विचापो मसास- तिपत तावरलौकिकालीकिकभेदेन द्विधा । तबासौकिकाल- था । सामान्पयोगनपायाभेदात् । तत्र मामान्यमनुगताकारण तदम्पतिज्ञान उपयुज्यतीतस्प तयार चानुभवसिद्धम् । द्वितीयो- नागतातीजातीन्द्रियादिवस्तुमालाकारे । भगवदध्यानादेरप्पन निवेशः । तृतीया विद्यमानानां पदार्यानां युद्धावपस्थापने ।

·११७ মসাগৰিক্ট। अत एव नैयापिकानां झाने प्रसासतिभ्रमः । एतयोश्च तथाले शास्त्रमिद्धम् । अनागतयतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् ॥ विपकृष्टं म्पपहित सम्पत् पश्यन्ति योगिनः ॥ यदयनुध्यानसमाधि. धौतपा घिषानुपश्यन्ति हि तत्वमात्मनः भित्त्या मामभिजाना- ति, तपसा ब्रह्मविजिज्ञासस्व, ऋोऽथ यत प्रतीयेत न प्रतीत चात्मनि * तद्विद्यादात्मनो मायापित्यादिवाक्याव । लौकिकातु पञ्चविधा-संयोगः, तादात्म्यं, संयुक्ततादात्म्य, मंयुक्तविशेषणता, तादात्म्यं स्वरूप चति भेदार । तत्र चक्षुषा द्रव्यग्रहे संयोग एवं मसासत्तिः केचितु- इतरेन्द्रियललण्याच्चक्षुषोऽमाप्पप्रकाश- कारित्वं स्वीकृस दरवध्यवधानाभावसहकतयोग्यतामात्रेण म. तीतिनिर्वाहात तत्संयोग न स्वीकुर्वन्ति। अन्ये तु- नेन्द्रियगोल.. कस्य स्वच्छत्वेन सत्र वस्तुनः प्रतिविम्ये सति योग्यतामात्रेण माया- द्वारिका प्राप्ति स्वीकृस संयोगस्य द्वारत्वं खण्ड पन्ति । तदुमप- पप्पसङ्गतम् । भगवता संपोगस्तीकारात् । चक्षुस्त्वष्टार संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुपि * तत्र मां मनसा ध्पायन विश्व पश्पति रत इसे कादशे भगवद्वारपाद । अब तसत्प्रतियोगिकसंयोगद्वयनि- कपणेन पोग्यता, मातविम्वपक्षाऽनङ्गीकाराद । पटं पश्यामि, निकदे हार पश्यामीसादसार्वजनीनावापितमसयान । निविड- समकाचायन्नस्तिोपलब्धिस्तु अग्ने स्थालीभेदकत्वाच्चक्षुःकिर-. णानां स्वच्छकाचादिभेदकत्वादपि साछते ।अत एव गोलकस्प सच्छिद्रताऽपि निरस्ता ज्ञेया । ध्रुवादिविषयपर्यन्तं गतानां पुनर- न्तःप्रवेशस्तु पनस इस वेगादपि सम्पद्यते । एवं दपणान्तरमपि निरसनीयम् । अस्य शाखस्पाकाल्पनिकलाद । प्रतिबिम्बस्त्वद- 'ण्डवास्तिवाद्भवति । तेन मापापि प्रसाययवाति चक्षुपा भूयो ज्ञानमुत्पद्यते । तेज संयोगवाहुल्य इवेति न तस्य गतार्थता । अत ·मवानरत्नाकरे। एक इन्द्रियान्तरापेक्षया चक्षुषा भूगो ज्ञानमपि युज्यते । तस्माद. स्ति चवपा संपोगो द्रव्यग्रहणे व्यापारः स एव योग्यगुणकि. याजातिमाक्षात्कारेऽप्युपयुज्यते । तेषां वस्तुतो द्रपाभिन्नत्वात् । संयुक्ततादाम्पं वास्तु 1 एवं लग्नाणरसनग्रहणेऽपि शेपम् । श्रोत्रेण शन्दग्रहणे तु संयोग एवं व्यापारः । शवो दि वायुना उपनीतः श्रोत्रपर्यन्तं यदा आयाति तदा श्रोत्रापछि त्वचा वाहकवायुमयांगे तमेव मंयोग व्यापारपिता श्रोत्रीन्द्रपेण शब्दो गृह्यते । शब्दग्राहकमामग्रीमायस्पेन संयोगाश्नपस्प वायोरमत्यक्षात्यान नरम संयोगय प्रहणम् । संयोगग्राहकमाम- श्रीमावल्पे तु संगांगस्यापि ग्रहणम् । यथा काभ्वर्णमागनस्य वाश्रिवणे वन्मुखतायुयोगस्या अभावे विशेपणतेच, शब्दग्रहे संयुक्तवायूढशब्द स्वरूपमेव वा द्वारम् । मनमस्तु बहिर्विषये वसंयोगदारक इन्द्रियसंयोगादिः । स्वधर्माणां ज्ञानमुखादीनां प्रहणे तादात्म्यम् । रवीनां ग्रहणे तु यत्तिसरूपयेर द्वारम् । तिरोभावस्तु इन्द्रियायुक्तविशेषणापा गृह्यने ।। पार्थसारथिमिश्रास्तु-- वस्तुगा मदमदात्मना द्विविधम् । तत्र यद्यदा यत्र मद्रूपण वर्नने तत् तत्र तदा मसहादिभिरस्ती- ति प्रमीयते । यदा स्वसदूपेण वर्तने तदा गपोषकाना मस- क्षादीनामकिश्चकालाधोग्यानुपलब्धिरूपेण तदस्तु नास्तीतिमी- यते । तस्मायोग्यानुपलबिभापमाणान्तरणम्य एताभायोग्या. ऽनुपलभिश्च स्वरूपमती कारणं, न तु ज्ञानपपि नस्सा अपेक्षितम्। तस्या अपि ममेयस्वात प्रमाणापेक्षायामगवस्थापत्तः मिचान्धकारे इस्ताभ्यां वस्तुनः सर्वतः परामर्षे जातायामपि योग्यानुपलब्धी कि कश्चिदेशोऽवशिष्ट इति मन्दिहानत्य वस्वभावबुद्धधनुदयाव कदाचिदपाध्यापि पर्वतापरामष्टमितिभ्रान्सा योग्यानुपलन्धि- ·प्रमाणपरिच्छेदः । ११९ निश्चये वस्लभावयुद्धपदपात् तस्या ज्ञाताया एवं कारणल- मिति शमाम् । तादृशाबुद्धधनुदयादेयोग्याऽनुपलम्भीषयोग्यता- Sज्ञानज्ञानकृतत्वात् । तद्योग्यताया ज्ञाताया एोपयोगेऽप्यनुपल- धे स्वरूपमसा एव कारणतेनादोपात् । नचाभावज्ञानमिन्द्रि- येणैवास्त्विनि शङ्यम् । इन्द्रियव्यापाराभावेऽपि तज्ज्ञानदर्शनात् । केनचित् मातरेखागते माथुरे दौतमे शुलवाससि पुंसि मध्याह्न श्रीतुः प्रतियोग्यस्मरणादेव गातःकलीनतदभावज्ञानस्यानुभव- साक्षिकत्वात् । नव प्रातरवगतोऽभावस्तदा स्मर्यत इति वाच्यम् । माताप्रतियोगिनः कश्चिदपि युद्धावनारोहात तत्मतियोगिकस्या- भावस्पापि तथालेन तस्मरणस्य सर्वथैवाशरवचनत्वात् । एवं सिद्ध योग्यानुपलब्धः कारणत्वे यत्रेन्द्रियव्यापारानुपरमे समिति- देशकालवरीभावः मतीयते तत्रापि सैव कारणं, न चिन्द्रियादिक- मियाहुः ।। घेदान्तपरिभाषापां तु योग्पानुपलब्धेः कारणत्वेऽपि किं तत्स्व- रूपम् । योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपलब्धिरिति वा, योग्येऽधिकरणे मतियोगिनोऽनुपलब्धिरिति वा, योग्यस्वविशिष्टानुपलब्धिरिति पा नाया । स्तम्भे पिशायभेदाभक्षावापत्तेः । न द्वितीयः । आत्मनि धर्माद्यमावस्यापि मसक्षलापनातनीयस्तु स्पाद ।कर्म- • धारपाश्रयणात् । तस्या योग्यत्वं तु तफिनप्रतियोगिसवमसमित.. मतियोगिकत्वम् । तदर्यश्च- गृह्यमाणस्यामानस्य का प्रतियोगी तस्य सवनाधिकरणे ताकतेन यस्या अनुालयः मतियोगिभूत- मुपलब्धिस्वरुपप आपादयितुं शक्यते तादृशस्वम् ।स्फीतालोक- वति भूतले यदि घटा स्यात्तदोपलभ्येनेसापादयितुं शक्यत्वात ताशस्थले घटाभायोऽनुपलावगम्यः । अन्धकारे तु ताशा- पादनासम्भावामानुपलब्धिगम्यः । अत एव स्तम्भे पिशाचसने ·प्रस्थानरानाफरे। स्तम्भवंत मसक्षतायया तब तदभावोऽनुपलब्धिगम्पः भामाने धर्माधग्राहावेऽप्यात्मनोऽतीन्द्रियत्वेन निरुक्कोपलम्मापादनात भवान्नानुपलब्धिगम्य नचाधिकरणेन्द्रिय सन्निकर्षस्थले उक्त- गीसाभारयानुपलन्धिाम्पतं तानुमतम् । तवेन्द्रियान्दपश्यति। रेकानुविधानादिन्दियस्पैवाभावISSकारो वृत्तौ कारणशास्त्विति वाच्यम् । मतियोग्यनुपलब्धेरभावग्रहे हेतुतापाः परसवेन कर. पात्तमात्रस्पारिकल्पनात् । इन्द्रियस्पाभावेन सममाविकांदभा- वग्रहे हेतृत्वामावादिन्द्रियान्वयव्यतिरेकपोरधिकरणानाघुपती. णवेन पामन्पयासिद्धताचा मनु भूतले घटो नेसादौ मृतलाश तस्य मसात्वमुभपस- भातम् । तत्र मिनिर्गमने भूतलावरिषचैतन्यवत् तनिष्टपटा- भावाचन्त्रिवचनन्यस्यापि प्रमाप्रऽभिन्नतयाघटाभावस्थापिसक्ष- तैलायातीति वैन । तस्याः मतीत मससत्वेऽपि तस्करणस्य न मसलतम् । दशमासमतीसादिवायजन्यज्ञानस्प प्रससत्वेऽपि तत्करणप्प पारपरक प्रससानन्तःपातित्वाभ्युपगमाव । नच फल- वैज्ञासं विना कर्य प्रमाणवेनासमिति प्रायम् यत्ति मात्रमाण प्रमाणवजायोपपतेः। तस्मादभावस्पानुपलापणम्पत्वमेनेत्युक्तम् ॥ गोपिकास्तु- उत्तरीतिकार योग्पानुपलब्धि स्वीकृस চাকাচুল বাশার সায়েন্দা প্রমাণ सक्ष, तथैवेन्द्रिपान्तरमनप्राशाभावप्रत्यक, सर्गाभासा मति योगियोग्यतापा, अन्योन्यान्याभावप्रसा अधिकरणपोग्यतापा अपेक्षा बाहुः। नैयायिकास्तु- अनुपलब्धः पूर्वोक्ता पोग्यतापनारस योग्य सहकारिमामपामेव पोम्पनापितला मन एकान्धकारे मा- सोकाधिकरणामामयोपाइकाभारापोग्गानुपसण.

·प्रमाणपरिच्छेदः । भावेन नाघमभावनड श्वशुपानलपरमाणौ चन्द्रियसनिकृष्टमह: स्वदिशैएणतारपण तस्याभावान्न प्रतित्तिामावग्रहा । भूतले पिशाचायनामास्त्वयोग्यत्वादेव न गृह्यते । असन्ताभावे योग्य ता तु योग्यमात्रप्रतियोगिकन्वरूपा योग्यविच्छिन्नमतियोगिता- कत्वरूपा वा बोध्या । सर्वभावमाधारणा सुन काचियोग्यता; किन्तु गुगयोग्यतावदनुगतैयाहुः ।। :: ..... मम तुप्रतिभाति-अनुपलब्धे भावग्रई “मति करणत्वम्।। चक्षुपाऽत्रगत इतिवदनुपलब्धपावगन इति प्रत्यपाभावाव । योग्य. प्रतियोगिकवरूपपा अभावनिष्ठयोग्यतयैव निर्वाहा । अतस्त- योग्यस्वादिनिचारो व्यर्थ एव । नच योग्यानुपलब्धेरकारणले पवसपि भुतले घटाभावग्रहमसः तस्य घटाकोन्तत्वेन देशा- न्तर इन्द्रिपसम्भिकष्टामावसत्त्वेऽपि । साविशेषणत्वेनासंवादिन्द्रिय- सनिकृष्टौदभूतरूपवादशेपणतारूपमयासत्यभावादेव तद्वारणात् । अत एव, नान्धकारे। तमोहतत्वेन भूतलस्प असन्निकरत्वाद गृहान्तर्देशस्यासनिकृष्टलेन सन्निकृष्विशेषणतारूपमयासत्यभावे- ऽपि तेजोऽभावस्प तमोरूपमायावलादेव-मानसम्भाच्च । अना. बरकतपक्षऽपि अभावस्प प्रतियोगिनाहकयावरसामग्रीग्राहात. निपमेन सामान्यमावादेव धारणात् । भूतले पिशानसन्ताभाषो जलपरमाणौ पृथिवीवाभावश्चायोम्पत्वादेव न गृह स्तम्मे पिशाचमेदस्तु स्वरूपात्मा वा पृथपत्तारमा घेति तद्ग्राहकसाम- ग्न्यैव गृह्यते । नय द्विष्टगुणश्यले यावदानपासक्षस्य नहेतुत्वा. नामिति शङ्कणम् ! पृथक्वाभिधत्वस्य' त पिशेपणीगत्वावः। अन्यथा तस्मतीतिवायापचेः । नचेष्टापत्तिः । अनुभवाविरोधाद । नच विशेषणले सदं भेदेनेति वाच्यम् । भेदप्रतियोगिकभेदवत् पृथक्त्वमतियोगिकपृथक्त्वाङ्गीकारेणारतरेकै ऽप्यदोषावानच सम्मि ·प्रसागरत्नाकरें। कपकल्पनममामाणिकमिति नायम् । अनुभवविरोधात् । इदानी पदः प्राच्या घट सादिशातातिषु विशेषणीभूतयोः कालांदशो. विशेषणतयैव भानदर्शनात् शाखदीपिकायामपि तथाङ्गीकाराव । नव तयोः संयोगेनैव मानमिति. वाच्यम् । तस्य सदानवेन तयोः सदाभानापतेः । नचायोग्पस्वान्न दोष इति वाध्यम् । तस्य विशेषणत्वदशायामपि तुल्पलात । नव संयुक्तसंयोगेन तयोर्भान: मिति वाच्यम् । संयुक्तसंपोगस्य प्रत्यापचिवमनुपलब्ध करण- समावस्याऽसनिकटस्य भानमिति कल्पनात्रयगौरवात् । नर कल्पनातोल्पपिति वाच्यम् । मानान्तरकल्पनाया अमामाणिक- साद ! प्रसासूत्रीयसंपयोगपदे कर्मधारयाश्रयणेऽप्यविरोधा- दासभिकानिरुत्या करणत्वस्याशस्यत्रचनवाद । असनिक- पृश्य मानान्तरेणोपलम्भागीकारे विभकष्टदेशिकामावग्रहायश्च । अ योग्यतासापके सऽधिकरणमसक्षस्यापि सहकारितान दोष इति चेन । अभावज्ञानस्यानुपलब्ध्यधीनत्वेनानुपलब्धियो- नताशानस्योक्ततर्काधीनत्वेन तर्कस्प चाभाव संसाधिकरणमस- साधीनतेनामावनानाधीनताशकापत्तेश्च । नच योग्यताया आतापा एखोपयोग इति वाच्यम् । तर्कोपन्यासयोपः। समानार्थमेव तदुपन्यासाव । अघकारेऽपि तद्ग्रहापत्तेश्च । नच तत्र योग्यता नास्लेवेति वाच्यम्। हस्तेन तम्झानात् । अतो हस्ता- भ्यां घटाया जानामि, चक्षुपा तु न पश्यामीरानुव्यवसायादै. न्द्रियकर घटामानज्ञानम् । नचन्द्रियाणामधिकरणासानायुपक्षी- पलं शक्काम् । भधिकरणानोत्तरं नेत्रनिमीलनेऽपि योग्यानुप- लभ्या घटाभावग्रहापः । नच फलीमूतमानस्य प्रयतत्वानुरो- भन तत्कारणस्य मसालं न युक्तिसहम् । दामस्वमतीसादिका- पजम्पसक्षस्थले म्पपिचारादिति वाच्यम् । तदसद्तत्वस्य ·মষ্টি। पादपरिच्छेद एवोपपादितत्वात् । वृत्तिवैजासस्य रसायनांबो- -पपादकले फलजासस्य तदनियततादाकस्मिकत्तापले चार- निपतवाङ्गीकारेण समर्थने तु फलस्य चिनियतत्वेन हत्तेचा माणनियतत्वेन फलाद तितद्वारा प्रमाणनिर्णपस्थानपनोधवा- वा उक्तरावपादापोऽहमिति प्रसोत्तरमात्मानं दशमं पश्यामीति जानामीवि शन्दाव मसेमीत वा विशेष्टायुदय यत्न विनापि प्रमाणनिर्णयाउन्दे क्षुरादिसहकारित्वस्य परीक्षतिजनकलाप च निश्चयेन शब्दात् मससस्य सर्वधानुपपनत्वाच्च । अतोऽनुरो- धेनापि कारणमिन्द्रियमेव । पत्पुनर्मथ्याङ्के पतिपोम्पस्मरणार्दै मातःकालीनमाथुराभावाने शास्त्रदीपिकापामुक्तम् । तदपि नं युक्तिसहम् । प्रातःप्रतियोगिनो बुधनामदलेन स्मरणाऽभावस्य ध्वंसरूपताया अशक्पाचनत्वात् । मागभावासन्तामविपत्वे प्रश्नात् मामपि तत्सत्वेनं तदापि सदभावशनप्रसंङ्गानेदरूपवे. ऽपि तथात्वाचामावतेन संसर्गापाववादिना च तत्कारणताया दुर्घटस्वात् । सहकार्यन्तरापेक्षायामुक्तदोषपसाच्च । अता प्रश्नेन मातकालीनसंसर्गशाब्दे जाने तय बुद्धामारोहे विरोधसंसर्गे: णाभावशान मानसं मायादारक वा मानमिति न तेन स्मरणाभार स्य कारणत्वसिद्धिः । एतेनैव सहकारित्वमपि दतोत्तरम् । - स्मादभारज्ञानमायोग्यतया साधितमैन्द्रिपकयोति निश्चयः ।। इसभाववादः॥ मकृतमनुमरामः ॥ उक्तमनिकर्पजन्यमर्षि सविकल्पकं आने चाक्षुपादिभेदेन बुद्धित्या जन्पत इति शक्तिविचार्यते । सत्र नेप्र. निमीलने कृते रहिर्दष्टपदार्थस्येव कश्चिदाकारो नेत्रान्तामों । साकारो न बापवस्तुनः । आश्रयपतिाप तत्र तस्पोशक्या- चनताद । अत: आन्तरस्यैव कस्यचन भवितुईनीति तदा.

·प्रस्थानरमाकरे। श्रपरवेन सांसपैराहकारिक तत्यान्तरं वनिनामकं करप्यते । यथा हि प्रवचनमूत्रद्वयं--प्रमार्थप्रकाशालङ्गाद। वृत्तिसिद्धिः । भाग- गुणाभ्यां तत्त्वान्तरं तिरिति । अर्यस्तु-प्रमा पूर्वोक्तरीतिक- माकारहालय । तरसहितो योऽर्थप्रकाशो विषयज्ञानमा एवमुभय- विपाल्लिङ्गाद् दृत्तिमत्तानिश्चयः ।यदि तिर्न स्यादुक्त आकारो न मतीयेत । अनजातादचलं चर्षिभकष्टं विषयममाप्नुवन तत्मकाशनं न कुर्यात जायने च सदुमयमतः सास्तीति निश्चयः। एवं भागो विभागः अहङ्काराद्रिभज्य विपयादेशावधिगमनं, गुणः उक्ताकारस...ताभ्यां कृत्वा आहङ्कारिक सत्वान्तरं त्तिरिति । अभियुक्तोक्तिश्व- वृत्तयः प्रसरद्रूपाः स्फारितासस्य पञ्च च * अदृष्टानुग्रहातत्तत्सम्बन्धार्यावबोषिका इति । अमूर्नायास्तस्याः कथं क्रियेत्यतस्तृतीय, मूत्रम् । न द्रव्यनियमानयोगादिति । अ. नियतलात पदार्थानां न द्रव्य एव - क्रियानियमः । किन्तु यत्र यत् प्रमाणता सिद्धयति तत्र तदनुमन्यामहे ! अतो दास्यवस्तुन आकारग्रहणदर्शनाद सापि क्रियावतीसर्थ इति । एवं मायावा- दिनोऽपि अन्तःकरणविशिष्टस्य चैतन्यस्य प्रयान्वनीकृस त. स्मिन् ज्ञानमूक्ष्मावस्थारूपं विषयसंस्कारमाधातुं विषयेन्द्रियसमि- कसामयजन्यामन्तःकरणपरिमाणरूषां निमगीकुर्वन्ति । ने. यायिकादयस्तु नयनकिरणानां निर्गमनेन विषयमनिकना- नम् । तेन च भावनासंस्काराख्यं गुणान्तरं चरमस्मृतिनाथमाः मन्यङ्गीकुन्तो वृत्ति पदार्थमेर नेच्छन्ति । तत्तु नेत्रान्तरनुभवस्य सार्वजनीनवादप्रयोगागिति वृत्तिः मर्वयाभ्युपयेय । परन्तु पा बुद्धित्तिः संस्काराधानाध जन्यत इत्युच्यते सा निर्बुद्धन तत्वान्तरं, नाप्यन्तःकरणपरिणामान्तरम् । किन्तु बुद्धितत्तस्य कालक्षुब्धात्वादिगुणकृतोऽवस्थाविशेष एच । नच तपारस्था- ·प्रमाणपरिच्छेदः। १२५ विशेषत्वे निर्णमाभावेन विपर्मिसात् तदाकारक दर्दुपट- मिति शङ्कयम् । मायागुणस्य रनमश्चञ्चलत्वेन विक्षेपकत्वेन च दर्पणे मुखस्येव नेत्रगोलकेऽपि वाह्यविषयाकारसमर्पणे तदाका. रस्प सुघटस्वाद । स एवं मायिक आकारो नयनकिरणेषु नेत्र- मुद्रणे मंसारत्तेपु, गोलकान्तरनुभूयते । एवमेवेन्द्रियान्तरेऽपि वृत्तितिच्या । यद्यपि सा नानुभूपते तथापि ताशसंस्काराधा- नानिश्चीयते । एकादशासन मनसो हि वृत्तप आकूतयः पञ्च- पिपाऽभिमानः * मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां यदान्ति ईका. दश वीरभूमीरिति जडभरतवाक्याच । भूमिपु पश्चानां ज्ञेयत्वन विषयस्यम् । ततः पचानां कार्यलेन पुरस्य स्वीकार्यत्वेन ज्ञेयम् । संस्कारस्तु जातस्य ज्ञानस्य सूक्ष्मावस्थेत्युक्तम् । बुद्धिश्च कर्म- ज्ञानेन्द्रियानुग्राहिकोति यक्ष्यते । सा च वृत्तिद्वारैवानुगृह्णाती. तौन्द्रिपजन्याय विशिष्टज्ञानस्य नानाभेदाः । अतोऽवस्थयैक निर्वाहे सांख्याभिमनस्यानाकरणातिरिक्तपदार्थान्तरत्वस्य नि- प्पमाणकवाद । कामः सङ्कल्प इति श्रुती कामादिपदानि शक्तानि, पीपदं लाक्षणिकमिति मायारादिकल्पनाया, अपि वैरूप्पादिदोपग्रस्तत्वाचन -। तदुश्पमप्यसंगतम् ! अनो युद्धे- रवस्थाविशेष. एवं तिरिति निश्चयः । नन्विन्द्रिमार्थमम्प्र- योगोत्तरं सम्पयुक्तार्थाकारममानो बुद्धायाकारो जायत इति भमा भवतु । भ्रमादिकं तु न भविष्यति । गुत्त्यादौ तद्विरुद्धस्य रजतायाकारस्याभावेन बुद्धौ मायाकृततत्समर्पणायोगात् । अन्य थाख्यासिमभनीनां चानङ्गीकारादितिचन्न । स्वभावगुणानुग्रहा- देव तस्याापे सिद्धः । पूर्वोपत्रस्य रजनाद्याकारकसंस्कारस्य रजसा वहिक्षेपे सम्मयुक्ता कारस्य तपमावरणे च भ्रमस्य सुस्पेन वक्तुं वास्यत्वाद, । एवं नानाविधाद् गुणशोभननिदादेवा- ·१२६ प्रसासरनाकरे। म्येऽपि ज्ञानभेदा उन्नेगाः । पदा विपषेन्द्रिपमयोगाभिर्विकल्प कं तदेन्द्रियदेशे बुदेतिः । तयेन्द्रिपानुग्रहे सविकल्पकम् । अननुग्रहे तु ना वृत्यन्तरेण पूर्व नेनाशे सविकल्पकस्य संस्कार रूपेणावस्थानम् । वस्पोरोपकैरुद्बोधै मायोपस्थापिनमापिका. ऽर्थसहकना स्मृतिः । राजसै रागादिमि संस्कारमावरपे मापपा विषयाकारावरणपूर्वकं माषिकपदार्गसहितस्य ज्ञापनस्य गोलका- प्रभाग क्षेपे भ्रम किमिदापरणे संशयः। सलेन सर्वधारण- भरे विक्षेपम्पापि निवृत्ती विशेषदर्शनमियादि । वृत्तिविषया तु तिर्न भवतीयनुभवानुमारेणेव निश्चीयते । नव वृत्तीना गुणजन्यत्वे मानाभावः शल्यः । जाग्रत्स्वप्नः सुपुतं च गुणतो बुदिवृत्तयः * तामां विलक्षणो जीवः साक्षित्वे न विनिश्चित इसकादशे इंसवाययात् । संशयादिपतीनां तदवान्तरभेदलेन तदनतिरेकात् । यत्तु जाग्रगोगप्रदकोंदवोधैं जागरणं, तदुपरमे निद्रपा समसपुप्ती इति मतम् । तत्रापि कर्मोंदवोधोपरमहतोर. रवश्यबाध्यत्वेन लाघवादीसरेन्छानुगृहीतानां परस्परोपमका- दिस्वभावानां गुणानामेवावस्थाहेतुत्वं साधीय तस्मादू बुदिगुण जन्पा तदवस्था चिः। सा गदाऽनुशहाति तदा पक्ष्यमाणपक्रि- रपा सविकल्प हान जन्यते । तयाहि । अधिष्ठान सधा कर्ता करणं च पृथग्रियम् * विविधाश्च पृथक्नेष्टा देवं पात्र पक्ष. मम ॥ शरीवालमनोभिर्गत कर्म प्रारमते नरः + न्याय्य वा विपरीनं वा पचते तत्र हेना ने गीतापा कार्यमा प्रतिपक्ष देतब उक्ताः बाधिष्टानं शरीर । कर्ण जीवः । करणं वाद्याभ्यन्तरम् । चेष्टाः पाणादिवायुकाणि । देव कालकर्मभग पदिन्छादि । ईश्वरः सर्वभूनागा हुद्देशेऽर्जुन तिष्ठवि * भ्राम सरभूतानि यात्राम्लानि मापनि वाक्यादन्तर्यामी वा देवपर. ।

·प्रमाणपरिच्छेद १२७ षाच्यः । देवानां समूहों देवमिति सनदिन्द्रियाधिष्ठातारो वा । एवं सति हानजनकमनासयोगादिहेतभूतक्रियायामप्येतान्येव कार- पानि तत्राऽ क्रमदैवानुकूल्येनाऽन्तर्यामिणा मनस्तत्तत्कार्या- ऽर्थ प्रेयते । तच्च इन्द्रियमेरणाय तत्तादेन्द्रियेण संसृज्यते । तत्र तत्तदिन्द्रियदेवतानुकूल्ये विषयसंसटैरिन्द्रियैः स्वावच्छिन्ने मनास पूर्व निर्विकल्पकमुत्पाद्यते । तदिन्द्रियदेशे बुद्धेचिः । ततो बुद्धयापि त्तिद्रारा तदनुग्रहे सविकल्पकं भवति । चाक्षुपे तु नयनकिरणा विषयपर्यन्तं गच्छन्ति । इन्द्रियान्तरे तु किरणाभा- वादिन्द्रियेण सह विषणं मनः मानोति । तदा क्रमेण सहैव वा निर्विकल्पर्क सविकल्पकं च तत्तदिन्द्रियसंसृष्टे मनासे उत्पद्यते । ज्ञानद्वयेऽपि विषयेन्द्रियस्पर्शादिकं व्यापारः । तत्र सविकल्पक प्रमेयानन्यादनन्तविधं भवति । तत्रापि कारणान्तरसमधानेन संयापविपर्यासनिश्चयस्मृतिभेदा जाग्रति भवन्ति । यथासम्भव स्वमेऽपि ते । सविकल्पकजन्यहानोपादानबुद्धौ तु विदोषः । इन्द्रियविषयाटेक्षिप्त ध्यायतां मनः * चेतनां हरते बुद्धः स्तम्बतोयमिव इदादिति वाक्याद्विपपैरिन्द्रियाकर्षः । ततस्तैमन- समचायद्धमिति तत्र कामोत्पत्तायुपादानधुद्धिः। ताहो मनसि द्वेषोत्पत्ती तु हानबुदिः । न चेदममयोजकम् । कामिनीकुच- कुम्भदर्शनादौ चक्षुषः, शीतादिकालेपूष्पादिना लचो, रागादि- मुक्तगीतेन श्रवणस्य, चन्दनादिगन्धेन प्राणस्य, भक्षितस्यापि दध्यादेः पुनरास्वादनेन रसनस्य श्च मनस आकर्पस्यानुभव- सिद्धवाद । मनसश्च रूपयं-- बाह्यमान्तरं चेति । तृतीयस्कन्धे तत्चस्तुती पाहतान्तर्मनस इसस्य सुरोपिन्यां स्थितम् । तत्रा- न्तरं येन विपणेन्द्रियद्वाराकृष्यते तद्विपयिणी हानोपादानबुद्धि- भवति । येन तु नाप्यते तद्विगापिण्युपेक्षा बुदिरिति युगपनाना- ·१२६ पसामरताकरे। पेऽपि शानभेदा उन्नेयाः । यदा विषयेन्द्रियसंयोगाग्निर्विकल्प के तदेन्द्रियदेशे बुद्धतिः । तपेन्द्रियानुग्रहे सबिकल्लकय । अननुग्रहे तु न यस्यन्तरेण पूर्व ने शे सविकल्पकस्य संस्कार कणावस्थानम् । तस्पोद्घोषकैरुवोधे पापोपस्थापितमापिका- ऽर्थसहना स्मृतिः । राजौ रागादिमिः संस्कारमावल्ये मायया विषयाकारांवरणपूर्वकं मापिकपदार्थसहितस्य मापनस्य गोलका- प्रभाग क्षेपे भ्रमः।किनिदावरण संशयः । सवेन सर्वथावरण- भने विक्षेपस्यापि निहत्ती विशेषदर्शनमियादि । वृत्तिविषया तु तिर्न भवनीयनुभवानुसारेणैव निश्चीयने । नच हनीनां गुणजन्यले मानाभावः शयः । जाग्रत्स्वप्नः सुपुतं च गुणतो बुद्धित्तयः * तामां विलक्षणो जीवः साक्षित्वे न चिनिश्चित इसकादशे इंसवारयाद । शादिप्रवृत्तीनां तदवान्तरभेदलेन तदनतिरेकात् । यत्तु जाग्रद्भोगमदकर्मोदयोथै जागरणं, तदुपरमे निद्रपा समाप्ती इति मनम् । तत्रापि कोदोधोपरमहेतोर. रवश्यवाच्यत्वेन लामवादीवरेच्छानुगृहीतानां परस्परोपमर्दका- दिस्वभानां गुणानामेवावस्था हेतुलं साधीयः तस्माद् बुद्धिगुण जन्या तदवस्था हत्तिः। सा यदाऽनुगृहाति तदा पल्पमाणप्रक्रि- यया सविकल्प बानं जन्यते । तथाहि । अधिष्ठानं तया कर करणं च पृथग्विधम् * विविधाश्च पृथक्चेष्टा देवं चैवात्र पञ्च- मम् ॥ शरीरवाङ्मनोनित कर्म पारमते नरः * न्याय्यं वा विपरीत या पञ्चत तब हेनर इनि गीतायां कार्यमा प्रति पश्च हता उक्ताः । तत्राधिष्ठानं शीरम् । कर्ता जीवः । करणं वागाभ्यन्तरम् । चेष्टाः पाणादियायुकर्माणि । देवं कालकर्मभग- पदिन्छादि । ईश्वरः सर्वभूनागा हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति * भ्रामयन सर्वभूनानि यात्राकहानि माययोत वाक्यादन्तर्यामी वा देवपद- ·प्रमाणपरिच्छेदः। १२७ पाच्यः । देवानां समूहो देवमिति तत्तदिन्द्रियाधिवातारो वा । एवं सति ज्ञानजनकपन संयोगादिहेतभूतक्रियायामप्येतान्येव कार- णानि तत्राऽयं कमाादैवानुकूल्पेनाऽन्तर्यामिणा मनस्तत्तत्कार्या- ऽथ प्रेयते । तच्च इन्द्रियप्रेरणाय तत्वादिन्द्रिपेण संरज्यते । तत्र तत्तदिन्द्रिपदैवतानुकूल्ये विषयसंमटैरिन्द्रियैः स्वावच्छिन्ने मनास पूर्व निर्विकल्पकमुत्पाद्यते । तदिन्द्रियदेशे बुद्धेतिः । ततो बुदशापि चिद्रारा तदनुग्रहे सविकल्पक मवति । चामुपेतु नयनाकिरणा विपपपर्पन्न गछति । इन्द्रियान्तरे तु किरणाभा- पादिन्द्रिपेण सह विपणं मनः मामोति । तदा क्रमेण सदैव वा निर्विका सविकल्पकं च तत्तदिन्द्रियसंसृष्टे मनास उत्पद्यते । धानद्वयेऽपि विपयेन्द्रियस्पर्शादिकं पापारः । तत्र सविकल्प प्रमेयानन्सादनन्तविधं भवति । तत्रापि कारणान्तरसमवधानेन संपविपर्यासनिश्चपस्मृतिभेदा जाग्रति भवन्ति । यथासम्भव स्खोऽपि ते । सविकल्पकजन्यहानोपादानयुद्धौ तु विशेषः । इन्द्रिगविपयाकृष्टशक्षितं पापको मनः * चेतनां हरते बुद्धे । सम्यस्तोपमित्र दादिति वाक्याट्रिपपरिन्द्रियाकपः । ततस्तैर्मन- सातिमाशुद्धमिति तत्र कामोत्पत्तावुपादानबुदिः। तादृशे मनसि देपोत्सत्ती तु हानथुद्धिः । न चेदमायोनकम् । कामिनीकुच. कुम्भदर्शनादी पारः, शीतादिकालेपूष्मादिना लचो, रागादि- युक्तगीतेन प्राणस्प, चन्दनादिगन्धेन माणाप, भक्षितपापि दध्यादेः पुनराबादनेन रसनस्य तैश्च मना आकर्पस्यानुभव- सिदत्वात् । मनसय समुदय-वाजमान्तरं चेति । तृतीयाको नत्यातुनी पराहतान्तर्यनस इसस्य सुबोधिन्यां स्थितम् । तत्रा- नई मेन विषपणेन्द्रिपाराष्पो तट्रिपयिणी हानोपादानयुदि. भरति । येन तु नाकप्पते दिसापिण्युपेक्षा बुद्धिावि युगानाना- ·प्रस्थानलोफरे। बुद्धिसत्तम् । नव नत्र गाद योगपचाभिमान एवेति वाच्यम् । एकाग्रदायां पुस्तकदर्शने युगपन्नानाक्षरापेक्षास्थले वेगाडीकार ट्यानुभवावरुदत्वात् । अतो सुपद्रयमेव युक्तमिति । यदा मनसों- ऽनाकर्पतदापेक्षायुद्धि: । आ एव तस्या न स्थिरतम् । अभ्या- साघमायाद ।' इदश्व सई शानमन्तःकरणाघभ्यासानीवारमा स्वस्मिन्नभिमन्यत इसस्प मानाप लौकिकानामात्मधर्मनिपवाद इनि । अन्तःकरणाध्यासानु हृदयदेवो जीवस्पान्त:करणानां च स्थितत्वानेषु तत्मातविम्बे तस्य प्रतिविम्बस्पोन्द्रयेषु प्रतिविम्या. जो इन्दियास्यासम्तस्य देदे मतिविश्वे देवाध्यासश्च भवति । निधिम्यश्च तत्मकाशस्य तेषु संक्रमण भवति सूर्यस्पेव, नतु मुख- स्येव सन्निधिमात्रेणेति निीतं, पपा जलस्य आभास इस तृती- यस्य माविशेऽध्याये । एकच पूर्वकृतस्य प्रारब्धकर्मणः परस्य जाग्रति फलभोगो भोगैः क्रिपमाण आहारश्नमादिभियंदा निद्रा भवति। तदा स्थापखपत्तिः। तवायं हृदयदेशानिरासं हिताभि- धानासु शुक्नीलहरितलोहिनपीतरसमृतासु केवासहसपागवदनी पु दामप्लतिसहस्रमख्याकासु तस्यां तस्यां विदीसरेच्छादिवशेन अन्तरबहाकरणान्पादाय परिवर्तते । तदा चैतन्यसंकोचनेन चहि- रिन्द्रिगेषु मनामे च प्रकाशासंक्रमाद प्रतिविम्चो न भवति । बुद्धघहंकारयोरेत तु भवति । तदा बुद्धिसाईतोऽहङ्काराध्यापन स्वा मुखदुःखादि भुङ्क्ते । तत्र प्रकाशो भगवतो, विषयश्च मायिका, भोगे बुद्धिः करणं, भोगश्चाईकारे । यदा पुनर्निदायां तमा उद्रेक ईश्वरेच्छादिवशाव तदाऽयं त। सः सह पुतिति पविशति । पुण्डरीकाकारो मामापण्डो हृदयम् । तद्वधिना नात्यः पुरीनन्देनोयन्ते } हा पुसिः । कदाचारदिशा ताप हृदयस्पान्तर्य आकाशब्दवाच्यः परमात्मात सम्पध शेता ·प्रमाणपरिन्। द्विविधागापि सुषुप्तौ कर्मासंसर्गाद दुवागायः। द्वितीयस्या परमानन्द इनि विशेषः । ततः पुनर्भगवदिच्छादिवशेन परमात्मनः सकाशात सर्वेपा माणादीनापात्मान्तानां व्युचरणम् । ततो जागरणे स्वस्थानस्थितिः। पूर्वोक्तरीया तत्तदनुभवादिश्चेति ।। नेपासिकास्तु-आमा मनप्ता संपुज्यते मन इन्द्रियेण इ. न्द्रिगमनेति क्रमेणात्मन्येव मानमुत्पद्यत इसात्मधर्मत्वं जन्पज्ञान- स्पाहुः । तत्तु श्रुतिविरोधादेवापास्तम् । विभानिरवयवस्यात्मना संपोगं मति कर्तृत्वायोगाघ । नचान्पतरकर्मन एव संपोगस्तत्रा. स्थिति वाच्यम् । मनस एव कर्तवापातात् । तस्यैव शिपाश्रय. स्वात् । जीवे गुणाधीनत्वेन कर्तृलायोगादिति ॥ मापाचादिनस्तु-प्रमात्मकमेव शानं स्वीकृय युदी वस्य मतिविम्य तस्यैव पाहारिकमानस्वं चाहीकस चिदुपरागावरण- महाभेदाभिव्यक्तिपक्षानीवस्प किश्चिमत्वापाहुः । तदप्पसर- तम ॥ मतिविम्यस्य यस्तुमशक्यत्वात् । ब्रह्मणो नीरूपत्वात् । सुदेशातउत्तात् । दर्पणवद किश्चिदेशावच्छिन्नवत्वमङ्गीक- सामानास्पेय ब्राह्मणः प्रतिविम्वाङ्गीकारेऽपि ग्रमणः सञ्चिदा- मादकपसेन मदानन्दयोरपि प्रविषिवापाता । नयेष्टापत्तिः । मानारयोरपि पानापनः । सर्वदा सर्वेगामन्त शरीरस्थावाना- पोध । प्रतिविम्यापारत्वपोग्यायो बुदी भानस्पेवातराणां नास्वादीनाममनिहितलेन तत्प्रतिविम्वेऽपि वाधकामाशकि- भाविधार्या ग्रामप्रनियिभ्यभूतानां जीवानां व्यापकतया स्वतः सर्वपदामालायापकामावेनाविद्यायामपि मर्वप्रतिविम्यसम्भ- थेन नाम द्विगुणीकर जाते मतादाम्पापनस्प प्रमाण इस नेपामारे मरंगटतान मासिताच यानि बिना स्वरूपचनन्येन गांपाकापा: शतकावन प्रपन् सपा सर्वमा ·मसामरमाकरें। साद ! नचान्तःकरणभेदेन मातृपदासदनापतिः । व्यापक- स्वेन सगो सन्निकरणसमृद्यतया प्रमात्मेदस्पायकिचित्तर- বার। দলীয় কাল কালো দাগ हेलभाशद । अादीनां हेतुनाकरपनस्याप्यनेनैव न्यापन निर- सितुं शावाद । ननु पगग्रासापास्तु व्यापकानेकजीववादा, किन्तु व्यापकजीववादोऽस्तु । तयाच तस्य सर्वज्ञतायामिटार- सिरितिवेत । सत्यमिधापत्तिः स्याद् ययेकत्रैव सर्वशता स्यात् । नम् । अविशेषेणैकस्यैव सर्वशरीराधिष्ठाने सर्वधावियोपहि- तस्य साक्षिण एकत्वात सतीत्रोपाधौ सर्वमतिविम्वेषु संमृष्ट वाच ब्राह्मण इन जीवस्यापि सर्वेषु मनिषिम्येषु सर्वज्ञतायो बाधकामा- बात । नव महाप्येकचंब सर्वज्ञ न सर्वत्रति वाच्यम् । ब्रह्मविष्णु- হাবিবেচন ময়নামনিহারকাৰিষাৰু। नयावियोपायौ सर्वपतिविम्वऽप्यन्तःकरणभेदेन ममातभेदातान- कटस्थस्यैव शान ममातुभविष्यतीति न सर्वत्र सार्वाचित वाच्यम् । ममारदे करणभेदस्येव साक्ष्यभेदे ममातृभेदस्याय- Sयोजकत्वात् । सर्वत्र साक्षिण एव भासकलान । नच तया- ऽवियोपहितपणन सासलं, किन्वान्तःकरणोपदितरूपेण । तथाच रूपभेदेन साक्षिभेदान्न साझापतिरिति पायम । अम. योजकलातत्या सयपि हृदयनाडीपतीनामान्तरणामन्तःकारणे प्रतिशिवतानां ज्ञान ताप निर्वामियान्तरमनाया दुर्वार- तान् । ननु तवेंगा प्रतिविम्यो नामाभिरङ्गीमियत इतिचौरमा यदयं न स्वीक्रियते, कात्र हेतुः। न तावदसन्निधिः । अविद्याया व्यापकलात् । नापि विम्बालोकोपोगाभावः । सूर्यादेविद्यमान- तातू । अन्तहगतदर्पणप्रतिविम्वितसूर्यपकानाssardaat प्रतिविम्वदर्शनादिहापि नोवतन्यप्रकाशितकरणमृष्ट आ. ।

·प्रमाणपरिषद न्तरविम्ब आलोकान्तरासपोगानपेक्षणान् । जीवनैतन्येनान्तरण काशानङ्गीकारे साक्षात्संमृष्टान्तःकरणनद्धर्मादीनामप्पनवभामण- सगात् । मने च सदभासे तदेव तत्संमृष्टानामप्यवभासाद् अह- झारादिवट्र हृदपनाहीप्रभृतीन्यप्यनुसन्धीयेरन् । संस्काराधायक- स्पावभासस्य तुल्यवाद । अथैकमातविम्वावरुद्ध दणादावन्य- स्प प्रतिनिम्मादर्शनाद् व्यापकजीवावरुदेविद्यादाक्तिरेषां पति- चिनो न भविष्यतीसवरोध एन प्रतिविम्वाभावे हेतुरिति विभा: ध्यते । तदप्पसङ्गतम् । एकप्रतिबिम्बावरुदेऽन्यप्रतिविम्बम्नदा न भवति यदा विम्वान्नरं पूर्वविम्ब व्ययं भवति । इह तु ब्रह्मणो पापकलेन परिच्छिनानां सर्वेषां समान्तर्वतित्वेन तव्यवधेय- साभावान जीवेन तत्प्रतिविम्वावरोध इति दुर्शर एव सेर्वेषां प्र. तिविम्व शते । ननु मवतु मर्वेषां मतिविम्बस्तथापि न जीवस्य समनापत्तिमपित्री । जीरसातिवादस्पानगीकाराव तथा सति फदस्य नेतन्यं वा जीवाभिनं सर्वपसम्भूतं शुद्ध ग्रोव वा परमेश्वर- स्पैर कान्तरं या साक्षी भविष्यति । तस्य तु ममत्वेऽप्यदो- पः। नीवस्तु पपा मगर्न गोतमामान्यं स्वमानादम्बादिसति साभावेऽपि सास्नादिमदष्पक्ती संकयो नया विषपादौ समपि जीवः स्वभावादन्तःकरण एव संहस्पते । यदा चान्तःकरणपरि- णामो रतिरूपा नयनहारेण निर्गस रश्मियज्झटिति दीर्घम- भाकारेण परिणम्य विपपं मामोति तदा तमुपारुन जीमतं वि. पपं गोनापति । केनलाम्पदायस्य तृणादेरयापिण्डममाहानि- दायलर केरलनीवनयापकायस्यापि घटादेग्न्त करणत्यु- पादपकाश्पतं युक्तांमाने चिदुपरागायत्तेन चिनिर्गमयपेक्ष्य संधष्टविषयमात्रामासकतात् तस्य किवितामुपपरस्पत नियन्तम् । एवं तपासादेन ममानेऽपि नीवरप मकामा ·प्रधानरत्नाकर लिपिम्पत्वादविमिव व मानपत्वात स्वप्ने स्वयपोनियम- तिपादनाच्च मकाशरूपत्वेन स्वप्न इव परोक्षरतावित र पूर्वपूर्वा ऽनादिसंस्कारधादेवेन्द्रियं विनैव कृत्युपपनेनेन्द्रियाणि व स्युः । किन । अयापिण्डसपारोहेण दाहकस्पाग्नेः साक्षासंस. टदाहकत्वदर्शनाद् वृत्युपारोहेण प्रकाशकस्य जीवस्य साक्षाद- महाकरणसटमकाशक गुवरी मुश्चमिसनकरणे प्रतिविम्पि. साना प्रकाशोऽस्य स्यादेवेसधिक धनानुमविशेद ! पस्तुतस्वर- मपि गोत्वस्य सकलगोव्यक्तिविबैकस्यैव जीवस्य मन्तिःकरण- संसर्गस्य वक्तव्यसाद, तथा सति तत्वदनाकरणगिनिर्गमेण नवद्विषयमाप्तौ तसरयुपारुदस्य जीवस्यापि तवद्रिषयोपराग. सम्भवात सर्वशतिसंशष्टविषयाणां गोचरीकरणे याकामायन किश्चित्वरगानुपपन्नत्वमेव । अतो विषयविषयिभावो वा, दि. पयसमिहितजीवचैतन्यनादात्म्यापनरनिविषयमयोगदारको जीव. पिययोः पाम्परासम्बन्यो या अनाकरण इत्युपादानम्य जीव. Eप सिविषयसंयोगजनितः कार्याकार्ययोगाद कारणाकारण- संगोगाद साहासंयोगो था, अन्तःकरणोपहिनस्य विषयाव- भागाचैतन्यस्य विषयतादात्म्यापमहाचैतन्याभदाभिव्यक्तिद्वारा विषयतादात्म्यसम्पादनं . मन्यद्रा यात्वाधान चिदुपरागसेना- विधिसितं तस्य सर्वस्य यत्तिसमगननितत्वेन रत्तिननकानांचा नाकरणानां मर्यशरीरव्यापकनीरसंसटत्वेन सपा सर्वनाप- चिरनिदागर । तप्राप्यनुपदोके विषयतादात्म्यसम्पादनपर मंत्र स्य नैवदर्शनेऽत्र इसाधाकारकमानानिमिकापानीति क गुन्तानि करानानि । अब जीवसर्वगोपनियासलात् सपगरकाशमान सपा विमाननवभासपन विषयांना एत्युपरागादावरणतिरो. - .

·प्रमाणपरिजनंदा धानेन वाभिव्यक्तस्तमेव विपयं प्रकाशयतीन्यापरणभङ्गपक्षा किचिजनस्वार्थमालम्पने तदाप्यावरणस्य कृत्युपरागतिरोभाप- स्वाजाते कृत्युपरागे तेनावरणभने मन्तिःकरणसंसृष्टो जीवस्त- तापपेवभिन्यतस्तं तं विषयं प्रकाशयेदेवेति न किञ्चिज्ञलो. पपत्तिः । एवम चैतन्यपानावरकाशानस्य खद्योतगकाशेन महा- 'न्यकारस्येव मानेनैकदेशालाननाशो वा, पटवट संवेष्टनं बा, भीत- भटवदपसरणं वा, चैतन्यमानावरकस्याप्यमानस्य तनदाकारह- निममृष्टावस्यविषयचैतन्यानावरकत्वसामान्यं वा, मूलाज्ञानाव- स्पाभेदरूपावानान्तानाशो वाऽन्यो वा यः कश्चनावरणभङ्गो नि- . रुच्यताम् । स सर्वोऽपि नृत्युपरागजन्य एनेति जाते वृत्युपरागे पूरोक्तरीत्या सकलान्तःकरणसंमृष्टस्य जीवस्य सर्वशतवायातीति नोऽपि रोचिष्णरः पसाः । नन्वेकस्मिन्नपि जीवजन्मान्तरमापन्ने पूर्वजन्मानुसन्धानादर्शनाच्छरीरमंदस्प मुखाधननुमन्धानप्रयोजक- सं पलप्तमिति स एन किमिशताया अपि प्रयोजको भवतु । पाम प्यापकस्पापि जीवस्य शरीरान्तरे शरीरान्तरीयान्ताकरण- सुस्वादिभिनि न भरिप्यतीति न सपा साझापत्तिरितिचेा । शागिरभेदरपाननुमन्यानमयोजकताया योगिकापव्यूहे जातिम्मरे मृतादी व पभिचारेण तस्य किविमनायामप्यान्वलाद एलेन- पभोगापानभेदस्य विशिष्टोपारिभेदस्य चाननुसन्धानमयोज- कल परान बोध्यम् । उपदापुदोर्दण्डाः पनितम्वशिरोऽक्षि. मिः . पपना पातयन्ति म कयन्या अप्परीन गुधीति पारले भार्गवादाप । नच योगिगतिषु प्रभावविशेषणानु- मन्नानेऽपि पूर्वोतोपानीमामुरमर्गततयातामाननुसन्धानमयोन. महानिरिनि वाणमा या व्यभिचारदर्शनान् । एकत्र या दर्शने arमांकाननुसन्धानन्यताविपातः गमावविशेषसपरयानवशात ·प्रश्वानरत्नाकरे। कल्पयितुं शक्यते, न तु बहुषु नया दर्शने । अनी मनुष्यविशेषेषु मनुष्यादुत्कृष्टयोनिषु सर्वेषु च पूजन्मीनझानस्य तत्र तोक्त: शाखस्य मामाण्याच न पूरोक्तोपाधानामननुसन्धानतन्त्रत साधी या नाप्यन्तःकरणभेदस्य तथात्वम् । दृष्टिगृष्टिवादे पूर्वपूर्वस्या- न्तःकरणस्य नष्टत्वेनाग्रिमाग्रिमस्य तस्प भिन्नताव पूर्वदृष्टानुस. न्धानाभावप्रसगात् । साक्ष्पक्येन नासमर्थने तु अन्तःकरणभेद- स्पापयोजकत्वात्तदन्त करणरस्य सर्वज्ञताया एनापतिः । अ. तःकरणवैजायेन समर्थनं तु मजल्फनालम्पनकाल्पत्ताव कदर्य- मेर । पादेन स्पृशामि, काभ्या, भृणोमि, चक्षुपा पयामीति पाकरणभेदेऽप्येकस्य ज्ञानवतेन वेनान्त:करणेन तत्वज्ञानामी- सादिज्ञानस्पात:करणासेऽपि सुनचाताद । मृधिष्टिपादमा- लम्यान्तःकरणैक्पाङ्गीकारेण ममर्थनेऽपि यदिःकरणवैजात्य- स्थाप्पप्रयोजकलादुक्तपणं निर्वायमेवा नव फलबलानान्तःकर- भेदस्याप्रयोजकत्वमिति वाच्यम् । फलपलस्य साधनभेदक- ल्पनामात्रपयोजकत्वेनान्तःकरणभेदकल्पने अायोजकत्वात फल. बलेन जीवभेदकल्पनेऽपि दोपाभायात् । अतो पापक एका प्रतिषिम्बो जी इनि पक्षे कयमपि न मननापतिपरिहार। ननु तस्तु नानागुजीववादः १ तथा सखन्नाकरण प्रतिविम्बित- चम्परूपस्य जोवस्य परिच्छन्नलेन सर्वमंसर्गाभावान सर्वज्ञताया त्तिमरित्री विषयमकाशस्तु विपरमपृष्टरनिद्वारा तहागसलिल. स्य कुत्याद्वारा केदारमाललेयशपिपारियानन्यायदा- ऽभिव्यक्ती भविष्पनीति किश्चित्तमुपास्पत सचेत । नेदंयुक्तं यानि सलिल एको द्रष्टा भरनीति श्रुया मुपुप्तावर जीवनपणो. বিমানগণাদিসহস সরুণ্যস্থানাৰসাৰী ঘৰ- तकोपाविद्यमानत्वाच दर्पणमत्त्व विम्रपतिरिम्बयोरिव जीर.

·प्रमाणपरिष्ये। - ब्रह्मणोरभेदणाशास्यवचनसान किश्च जीवब्रह्मणोरिदानीमभेदे- स्पोन्यधर्मविनिमयाद ब्रह्मणोऽल्पज्ञताऽन्यस्य सर्वहता चापरस्यत शाने नोक्तपणोद्धारसम्भवः। यदि व विम्वभूतं विषयाधिष्ठान. चतन्यमेव साक्षादाध्यात्तिकसम्बन्धलाभाद् विषयमकाशकमिया- पासिकसम्बन्धोपलक्षितचैतन्यात्मना जीवेकीभावो, न तु वि- म्पत्तविशिष्टपणेति भेदरपापि सद्भावानोक्तपणापत्तिरिति विमापते तदापि विपपतादात्म्यापनब्रह्मणा लेकीभावोऽस्य जात एतेति अहं घट इसाकारकाज्ञानापत्तिः । अध्यासेनान्ताकर- णतादात्म्यापस्याऽहमिात ज्ञानात् । अन्तःकरणधर्माणां मुखा. दीनां सस्मिन्नभिमानवदिपपधाणामप्यभिमानमसनः । अयं यह इसादिशानाभावश्च स्यात् । यदि व विषयावच्छिन्नं ग्रहाचैतन्य विषपसंमृष्टाया एत्तरप्रभागे विषयमकाशकं प्रतिबिम्बमर्पयति तस्य प्रतिविम्याप जीवनकीमावे विषयममितिरिति विभाव्यते तदा तु सु. तरामसतमावस्त्वन्तरावरुदे दर्पणादौमतिविम्बादर्शनाचाद्वेषय- संमृहेऽप्रभागे ग्राममतिबिम्पायोगादिपपकाशस्यैवाभावमसक्तः। किम मतिविम्यापक चैतन्यं यदि विषयाद् यहिस्तदा तस्य शुति. संगृष्टरार प्रतिविम्यायोगः । पदि च विषयान्तस्तदापि वि- पयेण पाधानात तया। यदि विपपाद् दुवर्तिनस्तदा विषयार- सिनतापोग किय, अन्तःकरणोपाधिपरिच्छिन्नमतिबिम्ब- स्थाणुवाददर्शने एचिद्वारा तस्य निर्गमाव माणानामपि निर्ग- पापविनमुकाम माणोऽनकामीति श्रुतकिच कल्पनेक- शणते गोलादारा नमस्प वेगातो चिपपरिणामस्य निर्ग- पादर ममानिनिषपचैतन्पाभेदमिदयाविषयप्रकाशाम्भा गो- कानिरिकेन्द्रिपल्पनापि र ग पानसमादनादरणीया ऐवते पान ममाणवतन्यस्य निगपालि मचा-पाभेदोझानस्स ·प्रमाननारे। मत्यात्यायोजक इसपि निरस्तम् । किव या भ्रमन् पटो गाते बन युपालकस्य भ्रमणस्य विषपनियुत्वायावेनं तपिपरा- गायोगात पदग्रहणापतिः । नच तमानिर्वचनीयं सामन्यत इति सुखेन नद्रहणसम्मर इति वारपम् । श्या पटाकारिकया आ. वरणाभिभवेन ब्रममाश विक्षेपस्पाशक्यरचनावाद । किश. क्या विषपचैतन्याभेदाभिव्य कावधि विपपप्रकाशके महाचेताये तत्तदभावामयनादेशे तदननुभवनेन्द्रियेऽपि तदभावाद तिमा- प्रजनास्पन्दिपसम्प्रयोगस्य विपपकारणस्वास्लम समपोगे- गापि विपये तदापानापोगान्तःकरणाधिनऽपई भ्रमामीस. ननुभवातु स भ्रमः सर्वत्रानन्धमताको अटेऽपिन स्यात् । एमाद साप्यतन घटदेशेऽनुभूपते नमानदेशावच्छेदेन जापमाने मनो- धर्मको मानेऽति सचेत प्रभारिपयचैतन्यामिन्नं पाच तदा स भ्रमः मर्यानुभवगोचरः स्पाद।पस्मा तमाशानं कार्य- रूपं भिन्नमेवेति निश्चयः। नच शुक्तिरमादिस्थले इदमाकारर जो सत्पामपि रजनाध्यामदर्शनादबात एवावरणमाश इशान्तरण भ्रपतिक्षेपोऽपि भविष्यतीति न तदनुमवानुपपचिरिशिपाया ! विपपे तमत्वेऽन्येपामार तदनुभवापतेः । अन्पे घटना प्रमाणे या तदंशावरणनाशादस्यादि तदननुभवापनेविषया- विनारणपस्यैव दुष्टतात । पुरुषाश्रितपसे तूतरीमा पारि प्रमाणे प्रमेये व वरतुमशवपत्वेन यहकुटीपपातबदननुभवाय . नुभवगोचरत्वस्प बापानाच्छुकिरजनापाप्पेतल्गलाद । एवं मूलज्ञानावस्थाकपाज्ञानानां नानासमतीकस पटावरमानाप घदाकारतरत्या निहत्तावपि नेश्वल्यावरकरसानियर प्रवि- पादरणेऽपि प्रोक्तरीया पुरपनिनव तस्य वामेति चतन्याभेदस्य पुनदेवागिद्धः। इतनाऽसकसमापनया वयोपचिना.

·प्रमाणपरिक्षेदः। शशालित्वमात्रेण निर्वाह विषयावरणतन्नानात्वकल्पनयोरुत्वादः प्रामाणिकत्वाच । एतेनैव पदावरकाहानगतावरणशक्तिभावनि- 'तिर्न तु विक्षेपशक्तिनिवृत्तिरपीति पक्षो निरस्तो बोध्या। नेश. स्पावरणमन्तरेण भ्रमणविलेपासम्मवादावरणशक्तिनिवर्तकताया अप्रयोजकत्वाच्च । जलमतिविम्बितक्षाघोऽप्रत्वभ्रमे तु प्रतिषि- बपदार्थस्यातिरिक्तत्वेन मूलसमीपवर्तिनि जले मूलस्य ततो वि- . प्रकृष्टेग्रस्य प्रतिविम्वाद प्रतिविम्बस्वेनैवावगाहान भ्रमत्वस्यैव दुर्वचलेन तवावरणादिकल्पनाया एवायोगाथेति दिक् । अतो जन्यज्ञानस्य इन्द्रिपानयपतिरेकानुविधानदर्शनाच्छक्तिप्राइकेषु कोशादिषु प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संविदिति चिदादिभिः सह बुद्धेरैका. न वृत्तानात्मकतनिश्चपे तत्र ज्ञानोपचारपक्षस्पायुक्तरवा. च । जन्पन्नानमतिरिक्तपेवेति । तदुत्पचिमनाटी च पूर्वोक्तरीति- कैवेति निश्चयः ॥ भागवत्साक्षात्कारे तु नैषा प्रनाडी । तस्य प्रमेपवलादेव भव- नान । नापमात्मेति श्रुतावितरसांधननिरामेनोपलक्षणावधपा नि- उम्सतात । उत्तरार्दै वरणस्य लाभमाघनत्यकथने स्वत्यैव तनुवि- चरणमापनसोक्तछ । वरणं चानुग्रहः । स च धर्मान्तरमेर, न तु फलांदरमा । यस्यानुग्रहमियामीति वाक्यात् । स च भक्ति- चीनमुनामनो, माया मामभिनानावि, मत्स्या तनन्यया शक्यः, भत्त्याऽइमेकपा ग्राप इत्यादिपु न विरोधः । अवतारदशायर्या तु मांस पश्यन्तियाकारिकगा मामान्यपापि दर्शनम् । तत्रापि नानाविधाभिः । यथा, मल्लानापशनिरिसादौ । एवञ्च भत्त्या मापापमपा वाले देपा दर्शनम् । उमपधापि ममेपरलपत्र कारणामाने न निरोपः । स्वमापनमामान्यादिभिर्दर्शनवाने त. पिपानात् । स एन, आंबानं विजानतां विज्ञानमविनान- ·प्रस्थानालाफरे। तामियादिश्रुतिः सरछते । मनसवानुदष्टन्य इसादापार प्रमे पचलानुग्रहीनमेव तदभिनेतामिति श्रुसन्तरापिरोपायानुसन्धेपमिति गुभम् ॥ एवं विशेषत्रोधाय मस विनिकापितम् । अनुमाने वितरवत्र वियोपोऽस्ति कश्चन ॥ तथा बालबोधाय मकान्तस्थापे पूतये । मकिपा काक्षिदाश्रियमस्वरूपं निरुप्यते।। अनुपितिकरणमनुमानपा दण्डादिधारणाप मितीनि । पक्ष- दिवारणापाविति । करणव्युत्पत्तिबोधनाप करणामेति । अ. नुमने फललेन स्त्र प्रति स्वस्य करणलायोगात | NRB Tमु. दितमुपाचम् । नच लक्षणलक्ष्यतावरेदकपोरक्याच्छाब्दयोधा- नुपातिः । अनुमानपदवापतस्प लक्ष्यतापदयात्वेनादोगा- दिति कोनेत । वस्तुतस्तु शान्दबोधस्प शक्तिप्रदाधीनत्वेन गृही. सशक्तलक्षणीपशदेभ्योऽनुमितः सम्यन्धि करणमिति घोबस्प पुग्वनोपामा शङ्काया एतानुदपारदेयोऽपदोपादिति युक्तम् । ननु प्रतिभावापश्रवणे किमनुमानपदयामित्याकाडापा तत्पू ये लक्षणवारकापनाद अनुमितिकारणप अनुमानपदवामिति बोधी विवक्षित इति ऐवपानीकारे नस्याऽनुपपनिरनि पेन। अनुमानपदवारपतस्य श्रीयुदगादत्वेन श्रुनेऽनुमानपदाणे ताशोधयावलादेव मिदे: 1 मानकरणकं झामम अनुमि. निः । आत्मनारणाय करणकापति । मेदान्नमये तस्प ज्ञान- पलात् । प्रसवारणाय ज्ञानेति । नच स्मृपि महार- कारानुभाजपलेन मानकरणकत्ताद उपमितरप्पनिदेवनागार्थ- स्मरणद्वारा मायाननपत्लान् तभपधारणाप व्याप्तिमानात पायापनि चास्यमागिदान्ने सागवानादेः मकालिया नि. ।

·प्रमाणपरितः। शेनोमितेश्वभुरादिकरणकत्वेन तत्रातिष्पाप्यभावात् । संस्कारः स्ववानुभवमूक्ष्मारस्थारूपवादवस्थायाश्च स्वरूपानतिरिक्तलाद। स्मृतेरापि ज्ञानकरणकलामाबेन सापतिभ्यासभावाच्च । ताव. तेय तपोरिणाद । करणभूतं ज्ञानं व्याप्तिमानमेवेति फलबलादे: वायमीयते । अतो न काप्यनुपपत्तिः । नत्र व्याप्तिकरणकपिनि सम्यक् । अज्ञातायास्तस्पा अनुमिसजकनकत्वान । नापि. म्यातिझानजन्यमिति युक्तम् । च्याप्तिज्ञानानुव्यवसायेऽतिव्याप्ते। अन एव मायपानव्याप्तिजन्यपिसाप न । अनुव्यवसाय विषय- मानारमना अपाणामपि विषपत्वेन जनकनया तस्प तादृशव्या- सिजन्यत्वात् । यता, परामप्यमाणलिङ्गलिङ्गपरामपान्यनरम्या- पारकमानकरणकं ज्ञानं सा । तेन ध्यामिज्ञानप्ताध्यज्ञानहेतुमानादेः करणोऽपि न क्षति: । व्यापारण दोपनिरासात । अत्र लिा- व्यापारपोऽतीतानामतधुमानानुमितिरिति मागेवोपपादितम् । परामर्षव्यापारपक्षस्तु मतान्तरबोधनमात्रार्थः । व्यासिविशिष्टले मनि पक्षधपत्वं लिङ्गलम् । पतवं च आहानाहार्याऽन्यतरम- ग्देहविषयमापकतम् । तेन सितापपिपापा मसामायिमंशप: रिपयतामस्वाद साप्यनिश्यसत्तेऽपि न हानिः { व्याहिस्तु, भव्यभिचरितं हेनोः साध्यमामानाधिकरण्यम् । पत्र पत्र हेतुस्तान नत्र माध्य, पत्र यत्र साध्पामावर व रेखभाव इति निपयों- गिभिचार: 1 दिशियतमव्यभिचरितत्वम् । सिप्तापिपापा सयां मायकतेनोपादीपमानतं हेतुलम् । सितापिपाविपपत्वं माध्यानम् । एकाधिकरणचित्वं मापानाधिकरण्यम् । हपान, उत्तरमापभिचारविशिष्ट तुनिष्ठं साध्याधिकरपातितं व्यान सिरियः । इदमेर सारुपमरणम्धे उक्तम् । नियतवर्षमाहिसे उसपोरेकसरप रा पाहिरित उमपोः समन्याक्षियोः नका ·१५२ महानरपाकरें। पेक्षया हेतुमनिष्ठासन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यं पा. शिरित लक्षणं पूर्वोक्तविवक्षामात्रेणेव निर्वहनीति तदेव माचिति दिक् ॥ शङ्कराचार्यास्तु गोपालफुटकायां धूमय सापेन गई श्वा- ऽसत्त्वेन मसिदानुमाने व्यभिचारं दर्शयन्ति । नचाविशिमला- लिहधूमलेखाया एव हेतुत्वपिति चिन्तामण्युक्तमपि रम्पक । स्वरपधूमेनात्यानुमिसनुयायः । नापरिसिपमूहत्यमात्र मात्र विवक्षितपिति युक्तम् । गोपालफुटिकायां तथापि यदाय- भावात् । नचोपचिदेशन मूलरतमतो न दोप सापि पुक्तम् । गपाप गुलीयन्वधूमे व्यभिचारस्य दुर्वास्त्वात् । गुस्लीपयामि र्गय दूरं गतापामेव गुलिकायां पत्रमुरखे धूपदर्शनात । नर तसानिलापनदेश एध मूरपति युक्तम् । न तवमरे पानुप• सम्भावनापि पात्रानर्देशस्तथा । मानाभावाद । मोवी पूर्वोषधे भविश्य तनो गुलिको परिपामा पहिर्गममा धूमपु. पाय यानीति पत्रमुर का दिसतानगो या मूल दंशः । तत्र च दर्शनावसरे पहरभावाराट्रीसा नेपापिकपिधाऽपि ब्यादि. पासे न वायितुं शायः । तथाचानिये धातुनि माध्यमुने पापस्य हेतुपूर्णकालीनरपामाप्रसंगानुमिनिन तु तदेशसाल विशिष्टया अपि ममापा | मिसेतु सापे कालावशिष्टाया अपीसद पापम् ॥

·प्रमाणपरिच्छेदः। १४३ . मानं कारणमाहुः। उभययापि सम्बन्धिव्यभिचाराभावामानुपि. तेयथार्थत्वहान ! अनुमानं च द्विविधम् । केवलव्यतिरेक्य न्वयव्यतिरेकिभेदात् । तत्र पक्षव्यतिरिक्त यस्य देतोः साध्यसह- चारों न लभ्यते, किन्तु व्यतिरकव्याप्तिमान् स हेतुः केवलवपति- रेकी । तादृशहेतुकं यदनुपानं तत्तया । यथा पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वादिति हेतुमाध्ययोः । साध्याभावहेत्वभावयोश्च पत्र व्याप्तिः सोऽन्वयव्यतिरेकी हेतुः तादृशहेतुकं यदनुमानं तथा । यथा पर्वतो वह्निमान धूमादिति मसिद्धानुमानम्।इदं द्रिविधमपि स्वा- पराभेदाव पुनद्विविधम् । तत्र स्वार्थ सूक्तमेव । परार्थ न्याय- पूर्वकम् । न्यायो नामावयवयोधकवाक्यम् । अवयवाचावयदि- मायस्य महावाक्यस्यावयवा इवैकदेशाः । ते च प्रतिशाहेदाहर- गोपनयनिगमनाख्याः पञ्चेति नैयापिकाः, कापिलाश्च। तन्न सा- ध्यविशिष्टपक्षप्रतिपादकं वाक्यं मतिज्ञा । यथा पर्वतो वह्निमानि- ति । तत् कुन इसाकाङ्कायां पञ्चम्यन्तं व्याप्पप्रतिपादक वचनं हेतुः । यथा धूमादिति । कुनो धूमस्य ववचनुमापकत्वापिसाका- झापां धूमे वहिनिपितव्याप्तिः पक्षधर्मता चेत्युभे क्रमेण प्रतिपा- । तत्र सम्पाप्तिकं दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् । यथा यो यो धूम- वान् स स वाहमान । गथा महानतम् । यदेवं तदेवं, पथा महा- नसमिति का इसन्चयव्याप्ती । व्यतिरेकव्याप्तौ तु,यो न वहिमान सन धूमवान् । यथा इदः । पन्नैवं तन्नैवम् । यथा द इति वा! पले व्यातिविशिष्टोपसंहार उपनयः । यथा वहिव्याप्यधूपवानय- मिति । तथाचायमिति वा । व्यतिरेके तु वदयभावव्यापकीमु. ताभावप्रतियोगिधूमवानयमिति पक्षे साध्योपालदारो निगमनम् । पया तस्माद् वहिपानिति । परार्मास्तु अचपच्याप्ती लिङ्गस्य साध्यापतेन पक्षधर्मता निश्चयः । व्यतिरेकच्यासौ तु साध्या- ·१४४ प्रश्वानरत्नाकरे। भानेव्यापकामावतियोगित्वेन तयावनिश्चयः । तदाकारयान्वये वहिव्यायधूमवानयमिति । व्यतिरेके तु वयभावव्यापकाभाव प्रतियोगिधूमधानपमिति बोध्य इसाहः ।। सौगतास्तु पनिझोदाहरणात्मकट्पवयवमेव न्याय तीकुर्व- न्ति । यथा यत्सद तत् क्षणिकं यया घटइति। तदतिलिटर ॥ मीपांमकास्तु व्यवयवमीकुर्वन्ति । तत्र शावरभाष्ये उदा. हरणादित्रितपमुक्तम् । यया यत् कर्म तत् फलवत् । पागोऽपि कर्म तेनापि फलवता याव्यमिति । भावाके तु प्रतिज्ञादेशि- तयमुक्तम् । यथा, वेदस्याध्ययन सबै गुर्वध्ययनपूर्वकम् * वेदा. . ध्ययनसामान्यादधुनाध्ययनं यथेति । इदमेव च युक्तम् । म्या पक्षधर्मतयोरेवं शोधसीकर्यान । पुराणप्वेवमेव प्रयाणां प्रयोगद- बीनाच्च । पपा पचमकन्धे राक्षा, कयमनु महीति मर्यादिग- तिप्रश्ने श्रीशुकः प्रयुक्तम् । यया कुलालचक्रेण भ्रमना सह ममता सदाश्रयाणां शिलिकादीनां गतिरस्त्येव । प्रदेशान्तीप्वप्युपल. भ्पमानवाते । एवं नवराशिभिरुपलाशतेन कालचक्रेण धुर्व मे च दक्षिणतः परिचरला मह परिधावमानानां तदाश्रयाणा गुगादीनां प्राणां गतिरस्येव । नक्षत्रान्तरे राम्यन्तरे चोपलभ्य- मानवादिति । अय हेतुदोषमानार्य पमहादेवामामा उपन्ते । सेच सध्यभिचारविरुदमरमतिपताऽसियापितमेदाव पश्चात नेपापिकाः । स साप्पतदभारसापकनपा प्रतीयमानः सव्यभि. चार अनेकान्तिक हात तापव नापान्तरम ! स द्विविधः । सा- মালালখাগগা বগানা নামায মাষক माधारणः । पया धूपदान बगित । पनिरकल्पाच्या माशो- SATAणः । यथा शन्दः मानेसः शन्दत्वादिति नेपापिका- स्तु अनुपसंहारिणमपि तृतीयमा सलक्षणं तिलाध्यक- ·प्रमाणपरितः। स्वम् यथा आकाशवान् दिश इति । अत्र वापसम्बन्धस्य दृश्यनियामकत्वाद तथास्वमिति तदाशयः । केवलाऽवगिधर्मा. पजिमपक्षकमिसपि काचित् । यथा सर्वमनिर्य, प्रमेयत्वादिति । व्यतिरेकम्पासिग्रहमतिबन्धोऽत्र दूषकतावीजमिति चासाध्याऽस. मानाधिकरणो हेतुर्विरुद्धः । पथा गौरश्वत्वादिति । भएं च स्व. कपासिद्धरनातिशीच्यते । पक्षे साध्यघीप्रतिबन्धका सत्प्रतिपाः । पथा जलम् उष्णं स्पर्शवत्वात् । नोष्णमतेजस्वादितिापभिचा- राधन्यपरामर्षप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मत्वमसिद्धिः I सा विधा- स्वरूपासिद्भिरांश्रयासिद्धिाप्पत्वासिद्धिश्च । पक्षे हेत्वभाव स्वरूपासिद्धिः। यदा पृथिवी पटत्वादिति । पार्थसाराथमिश्रा- स्तु-~बुद्धो धर्माधर्मवेदी सर्वज्ञत्वाव । न हि सर्पक्षत्वस्य कि- चित् स्वरूपमस्तीसतोऽत्र स्वरूपासिद्धिरिसाहुः । पक्षे पक्षताया अभाव आश्रयासिद्धिः । यथा गगनकमलं सुरभि कमलं, पुरभि- कमलतादिति । अत्र पक्षे कमले गगनीयत्वाभावः । निसमाका. शम् अनवयवत्वादिसाकाशानङ्गीकारिणं सौत्रान्तिकं प्रसाश्रयासि- द्विारेति पार्थसारधिमिश्राः । एतद्भिन्नासिद्धिाप्पत्वासिदिः । पया धूलीपटले धूपनिष्ठव्याप्यभावः । साध्याप्रसिद्धिवप्रसि- दिर्वा व्याप्यत्वासिद्धिः । पके साध्यशून्पस्वं चायः । यथा जला- दो पक्षे वायभावः । अयमेव कालात्यपापदिष्ट इत्युच्यते । तथा उपाधिापि दोपः । लक्षणं तु साध्यच्यापकरने सति साधनाव्या- पकलमुपाधिरिति । यथा काका पामो, मित्रातनयत्वाद् इयत्र माकपाकनत्वम् । यागीया हिंसा अधर्मसायनं, हिंसात्वादियत्र निषिद्धत्तम् । शकिपाकाजलं हि श्यामस्वव्यापकम् । यत्र पुरुष श्याम तत्र शाकपाकजतस्य वैद्यकादौ निर्णयात् । मित्रातनप- सरग वा व्यापकम। गौरे मित्रातनये सदभावाद । एवं निषिद्ध- ·१४६ प्रमानरामाकरे। स्वमपि बोध्यम् । उपाधौ एकतावीनं तु यथासम्भवं व्यभिचा रोनायकलं, सत्महिपशोधायकतं च पोध्यम् । एतैर्देवैः शून्य हेतुः साध्यानुमापक इति हेतुविचार एने दर्शिताः । अनुमान व श्रुतितदनुगृहीतपयक्षोपजीवनेन लोक भगवद्वेषणे व्यवहारे चो. पयुज्यो । तत्राचे उपयोग उक्त एकादशस्कन्धे, अत्र या मार्ग यन्सदा युक्ता हेतुभिरीश्वरम गृह्यमाणैर्गुणैलि रग्रासयनुमानत इति । प्रयोगन्तु-~ श्रीकृष्णः ईशाः । अपस्थासाधनविरुद्ध- गोपगोद्धरणादिकार्यकर्तृत्वात् । यौवं तत्रैवम् । इतरवत् । यदेवं तदेवम् । रामादिवदिति । श्रुतिशरणानां तु ध्रुव तादृशमानस- म्भवादन युक्ता इत्युक्तम् । अधिकारानुमारेणापाततः श्रुया स्वरूपं जावा येऽत्र विचारे प्रयत्तास्त इयर्थः । व्यवहारेलूप मोगः स्फुट एत ॥ धर्मराजदीसितास्तु-ब्राभिन्नं सर्व मिथ्या । ब्रह्म- -भिमत्तात् । यदेवं तदेवम् । शुक्तिकारजनादिति जगन्मिथ्यात्व- साधन उपयोगमाहुः । तन्त्रान्तरे प्रस्थाने च अनिर्वचनीयरजता- ऽसिद्धया दृष्टान्तासिद्धः । यथाकश्चिद सिद्धावपि तन्मिध्यात्ने रुगासन्तरस्य बुदयाकारत्वस्पैर मयोजकत्वेन ब्रह्मभिन्नत्वस्यामा योजकत्वात । पदस्ति यभास्तीसादिवायपैस्तेपायपि मगवद्रूपत्वा- ताइदं सर्व यदपमारमेसादिश्रुतिविरोधेन हेलमिद्धेशा तो म. तीयमानत्तघटितवे लोमिति घूमः । प्रातीतिकस्प बुद्धयाकारत्वेन मिथ्यात्वस्यास्माकमप्यायप्रेतत्वाव । न यदिदमन भाम न भवि. प्यदतो निधनानुमिनमन्तरा त्रपि विभाति मृपैकरम इत्यादिवा- क्यैरन्तरा विभानस्य गिध्यात्विकथनान । प्रयोगम-बमान्य लेन प्रतीयमानम् अस्तु । आधनवावाद । सालिकमात् । नच वि. परीनानुमानेन नो साधारणसं शङ्कपम् । वानिकानां मिथ्या- त्वस्य पूर्वमेवोपपादिनलाच । समरिया संयमानदशा दूर- ·स्प रिपगतापरणाराभानेनैव प्रायमीरमकनरमताया अमावा. प्रमाणपरिषदः। १५७ देशगानादिदर्शा चानुभवतो जागरणे खिया देशान्तरस्प चाद- शनात वत्मसात्वस्य वाधितत्वाच्च । नचानेन जगन्मात्रस्य पि- भ्याले शङ्कथम् । विमनः पक्षः स्वोत्कृसनाकसशास्ष्टिपूर्वकः। मिध्यासाहलात स्वाप्तिकादिसनुमानेन, इदं सवै पदयमात्मेसा. दिश्रुतिभिः, विश्वं वै ब्रह्म तन्मात्र संस्थितं विष्णुपापपा पये। दानी तथा चाग्रे पश्चादप्येतदीदशमिति, तदेतदक्षयं निरं जाग- न्मुनिवराखिलम् * आविर्भावतिरोभावजन्पनाशविकल्पवादिति श्रीभागवतविष्णुपुराणवाक्याभ्यां चानुगृहीतेन त्वदुक्तमुपगम्य मि. ध्यानसाधनेऽपि ब्रह्मात्मकस्य प्रपञ्चस्य ससताया निरावायत्वात् । मिथ्यात्वं चाऽतत्वे सति तत्वेन प्रतीयमानत्वं, तत्त्वेन कथ्यमानत्वं च । यत्तु स्वाश्रयत्वेनाभिमतयावनिष्ठासन्ता तियोगिलं मि- ध्यास्वमिति लक्षणम् । तत्तु मायावादिनामद्वैतभङ्गायैव,नवद्वैतसाध- नाय । अनेनैव ब्रह्मनिष्ठस्य जगदसन्ताभावस्य वरातियोगित्वेन रूपेण जगतश्च मिद्धः । यच्च, अंशिनः स्वांगासन्ताभावस्प मतियोगिता * शिवादितरांशीव दिगेव गुणादिष्विनि संप- ति मदर्य, पटः एतत्तन्तुनिष्ठासन्ताभावप्रतियोगी । पटत्वात् । पटान्तरसदिति मिथ्यात्वसाधनापानुमानमुपन्यतप । तदप्यसङ्ग- तम् । प्रयोगैव इतोधितत्वावगपाद ! नवधिष्ठानब्रह्मपत्तापा- स्तत्र विषयत्वमिति न सेन हेतुदोषसिद्धिरितिचेत् । ब्रह्मसत्तेति कोऽर्थः । ब्रह्मणः सत्तेति बा, बलव सत्तेति वा । नायः । निर्द्ध- कलाभ्युपगमविरोधात् । नेतरः । न चक्षुपा गृहान इति श्रुतिनि रोधात् । नयोक्तश्रुतिविरोधो ब्रह्मवादिनोऽपि तुल्यत्वमिति दा. मम् । तस्याः मूलरूपपरत्वात् । तस्य प्रमाणयलेनापसात्वेन अदोपाच्च । प्रयक्षस्य च पृतद्रवस्ववद् ब्रह्मधर्मात्मकतान् । शेष - ·१४८ प्रपानरमाकरें। च । भात एष, ईमेत विभ्रममिदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टमति. लोलमलातचक्रम् * विज्ञानमेकमुरुषेव विभाति माया स्वविधा गुणविमर्गकृतो विकल्प इसादिवाणानामपि न विरोधः । गुण. विसर्गकृतविकल्पस्यैव मनोविलासत्वकथनाताविकल्पस्य च मनो- धर्मत्वेन तस्मयोजकस्य तथालेनाऽनभिप्रेतत्त्वात् । भ्रान्ताः पुन- गौडवार्तिकस्यैतन्मूलकलमनवगस यत्किश्चित् पलपतीत्युपेक्षणी- पाः। पतेनैव विभूसध्याये, मनोविकास पते यथा वाचाभिधी- यत इतिविभूतीनां मनोविकारत्वमपि व्याख्यातं ज्ञेयम् । वाचार धप्रतिनिपतरूपेणैव सपात्ववोधनात् । एवमन्यत्रापि बोध्यम् ॥ इसनुमानम् ॥ उपमानं तु न मानान्तरम् । सादृश्यातिदेशवाक्पार्यस्मरण- सहकारेण चक्षुरादिनैव संज्ञासंक्षिपरिच्छेदोषपनी मादृश्यज्ञाना- देर्मानान्तरस्वकल्पनस्यायुक्तवाद । अन्पथा योग्यानुपलब्धेरपि मानान्तरवापत्तेः । नचैवं सत्युपमितेः परोक्षवं व्यादन्यतेति याच्यम् । इष्टापत्तेः । नच चक्षुपिारापगमेऽपि जायमानत्वा- अवमिति वाच्यम् ।। पूर्वजातस्य करणव्यापारोपरमेऽप्यनुपरम- स्यानुभवसाक्षिकत्वेन पुनर्जननकल्पनाया एवायुक्तरवाद । उपेक्षा- न्यमानस्य विक्षणावस्थापिताया अभ्युपगमैकशरणत्वात् । मान- सं या तदस्तु- 1 अतिदेशवाक्याल्लक्षणलेन पूर्व भानस्य ततः पदार्थस्फुरणेन स्फुरितस्य सादृश्यप संस्कारेण प्रादाभिव्यक्ती दृष्टांसवादनिश्चितमामाण्याय वाक्पस्प च सहकारण मनसाप्ययं गवयपदपाच्य इति संज्ञासंज्ञिपरिच्छदस्य प्रमिद्धपदसमभिव्याहन- वारपस्मरणसदकृतमनसा मधुकरादिशक्तिहस्पेव उपपत्तेः । तदुत्तरमेतत्पदयाच्यत्वेनैनं जानामीसमुन्यपसायेन मानमत्वनिश्च पावति ॥ भहास्तु-पूर्वदृष्टे स्मर्यमाणेऽयं दृश्यमानार्धमाश्य- ·प्रमाणपरिच्छेद। १४९ कानमुपमिति । यथा पा सावस्माभिः पूर्व दृष्टा गौः माऽन गरपेन सदृशोदेवं तदाकारमाहुः । तत्रापि नानामीयवानुव्यक- सायान्मानसत्त्वस्यैव निश्चयः । सादृश्यं तु निरूपकभेदसहिष्णु- पादिवानरूप्यधर्मः पदार्थान्तरम् ।निरूपकर्ममनातीयो निरूप्य- धर्म एव वा ॥ शाखदीपिकायां तु-~अर्थान्तरयोगिभिः सम्ब- विसामान्पैरान्तरस्य तादृशो योगः सादृशम् । यथा निरूपक- गोर्ये कर्णाधवपवास्तत्मजातीया एव निरूप्यस्प गवयस्यापि धर्म- भूता इनि तत्सादृश्यमस्पेत्युक्तम्। पत्तु तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयो- धर्मवस्वं मादृश्यामिति । सन्न रोचिष्णु । एकेनापि सहशबुद्धि- सिदे यापदस्पानविप्रयोजनलात् । नचैवं सति श्यामलमासा- घर्पण मातरमशकयोरपि सदृशवमतीत्यापत्तिरिति वाच्यम् । श्यामत्याधिरित्वनगमलादीनां मानङ्गगतधर्माणां मशके विद्यमान स्वेन भूयापददानेऽपि तुल्यत्वात् । नच ते तद्गता धर्मा-नेति न दोप इति समञ्जसम् । तत्समवेतानामन्यत्रासम्भवेन तद्गतपदस्य साजालपरताया एवौचिसात् । नच दतोऽपि भूयांसो विवक्षिता इति वाच्यम् । तथा सति भूपस्त्रस्यापर्यवसानेऽनवस्थापत्तेः । मनोक्तपणानुदारः शयः । विरोधिधर्मग्रमावल्यै योद्धारस- म्भवात् । अत एव सदृशयोपि यमलयोगुल्पयोर्वा पूर्व सादृश्य. मसयो दृष्टे च तूवरत्वम् । कुसुमवादी वैसादृश्यनिश्चय इति यु- ज्यते । अतो नैपापिकलक्षणं नातिरम्यम् । स गङ्गासम तोयं सर्वे व्यासतमा द्विजा इसादौ तोयत्वादिनैकेनापि धर्मेण साम्या- मिलापाद् घनश्यामस्वर्णगौर्यादिभयोगदर्शनाचोक्तमेव लक्षणं यु. कमिति दिक् ॥ अपिचिस्तु प्रससेण शब्देन दा प्रमितस्यार्थान्तरं पिना. ऽनुपपद्यमानस्पोपपत्तयेऽर्थान्तरकल्पना । यथा जीवन देवदपो ·प्रत्यामरनाकरें। गृहे नास्तीसत्र जीवनसंपृष्टगृहाभावस्मानुपपद्यमानस्योपपत्ये यहि- विकल्पनाः। साऽपि प्रमाणान्तरमिात मीमांसका 1. नैयायिकास्तु- देवदत्तो बहिरास्ति, जीवचे सति पदे अस- स्वादिति केवलव्यतिरेकिणैव मत्वासिदैन सा ततोऽतिरिक्तेसा. ॥ तत्र पार्थसारथिमिश्राः जीवनसंमृष्टगृहाभाववहिर्भाववि- पयकोर्टानयोरेककालिकलेन इंतुहेतुमद्भावाभावात् । नच त्यो नैंककालिकत्वमिति वाच्यम् । बहिविमनन्तव्य जीवनगृहा- Sभावयोः संमृष्टयोः मसेतुमशक्यतेन तत्संसर्गग्रहदशापां बहिर्मा वान्तर्भावस्य नियतलादेव कालिकज्ञानविषयत्वस्पानपनीयत्वात्। नन्वेवं प्रमाणान्तरत्वेऽपि केवलस्य जीवनस्य गृहाभावस्य वा ग- मकवाभावात् संमृष्टमुभा गमकर्मिसङ्गीकार्यम् । तया सति तथैव संविदा वहिर्भावस्यापि ममितवादककालपेन भानपिसापचापि प्रमेयाभावेन प्रामाण्यसिद्धिर्न स्यादिति चेन्न । संसृष्टबुद्धेरेव ममे- यसात् । नव तत्र कारणाभावः शक्यः अन्ययानुपपत्तोब कार. णतात् । अम्पधानुपपत्तिस्तु अर्थान्तरकल्पनया समाधेपत्वेनो- च्यमानः प्रमाणसिद्धयोपोरर्ययोः परस्परप्रतिधातः । तत्समा. धानायान्तिरकल्पने चापिचिः । तया च समाहित प्रतियाते अमितयोः संमृष्टबुद्धिः प्रमेयममारपेसाहुः ।। वेदान्तपरिणापाकारस्तु--- उपपाद्यज्ञानेनोपपादककल्पनम- पतिः । तत्रोपपाद्यज्ञानं करणम । उपपादकन्नानं फलम् । येन लिना यदनुपपन्नं तत्रोपपायम । यस्याभाव यस्यानुपपतिस्तार धोपपादकम । यथा रात्रिभोजनेन विना दिवाऽभुनानस्य पीन. स्वमनुपपन्नमिति तादृशपीनलमुपपाद्यप 1 रात्रिभोजनस्यामा ताशीनत्वस्यानुएपनिरिनि रात्रिभोजनमुश्पादनम् । रात्रिभो. जनकल्पनारूपायां मितावस्यापतिः कल्पनेति पष्ठीप्तमासेना ·प्रमाणपरिच्छेदः। Sपत्तिवान्दो वर्तते । कल्पनाकरणे पीनस्वादिशाने तु अर्थस्या- पत्तिः कल्पना यस्मादिति बहुव्रीहिसमासेन वर्तत इति फलकर- भयोरुभयोतत्पदप्रयोग इसाह । तन्न रुचिरम् । कल्पनायाः स. म्भावनारूपवन ममितत्वायोगात् । उपपाद्यस्य पानत्वस्य मेदो- रोगेण तणविशेषजन्यतन्दुलपायसभोजिना पक्षपात्रमभोजनेनापि दर्शनात् । कल्पनायाः सम्भाननारूपत्वे निश्चयात् । कल्पयामी- सनुव्यवसायात मपिणोमीलनुव्यवमायाभावाच्च ममितित्वायो- गाव । ममितित्वेऽपि तेन विनाऽनुपपन्नस्य तदभावच्यापकीभू. ताभावप्रतियोगिलाद् व्यतिरेकव्याप्तिसत्वेन तज्ज्ञानस्यार्थापत्ति- करणस्थानुमानानतिरेकात् । नच साधनेन साध्यानुमितौ व्यक्ति- रेकच्यातिज्ञानस्प नानुपयोग इति वाच्यम् । बाघकाभावाद । धू. मादायन्वयव्यामिज्ञानरहितस्य व्यनिरेकच्याप्यैवानुमितिदर्शनात् । नच सार्थापत्यवति वाच्यम् । तस्पाः प्रमाणान्तरत्वस्यैव दुर्लभ- तात् । अनुमिनोमीयतुव्यवसायदर्शनात सत्करणस्य प्रत्युतानु- मानवेनैव सिद्धिः। अतः शास्त्रदीपिकोक्तमेव साधीयः । तत्रा- प्पेप विशेषः । द्वारमियादायकस्यैनार्यस्य प्रमितत्वादनुपपत्तिल- क्षणे द्वयोरर्थयोरिति द्वित्वं साज्यामिति । सा चार्थापत्तिविधा। दृष्टार्यापत्तिः, श्रुतार्थापत्तिश्चेति । तत्राद्या तूदाढतैव ! द्वितीया तु द्विधा । अभिधानानुपपचिरभिहितानुपपत्तिश्चेति । तयोर्मध्ये यन्त्र चारपैकदेशस्य अवणेऽन्वयाभिधानानुपपत्त्या अन्वयाभिधानोप- योगिपदान्तरं . करप्यते तत्राभिधानानुपपत्तिः । यथा द्वाराम- सादौ पिधेहीसादिपदाध्याहारः । वेदेऽपि विश्वजिता यजेतेखत्र स्वर्गकाम इति पदाध्याहारः। नच द्वारमिसादावन्वयाभिधानात् पूर्वमिदमन्वयाभिषानं पिधानोपस्यापकपदं विनानुपपत्रमिति कार्य ज्ञातुं शक्यत इति वाच्यम् । अभिधानपदेन करणच्युत्पत्या ता- .

·प्रश्वानरत्नाकरे। स्पषम्य विवक्षितत्वेन द्वारकर्मकपिधानक्रियाससर्गपरत्वं पिपाने- पस्थापकपदं विना अनुपपन्नामेति मानस्य तत्रापि सम्भावित- सात् । अभिहितानुपपत्तिातु, या वाक्यानमतोऽर्थोऽनुषएमलेन माता सन्नीलरं कल्पयति तत्र दृष्या ! पया पोसियोमेन स्वर्गकामो पतसर वाक्यावगतज्योतिष्टोमस्य क्षणिकरपा वर्ग: सामनतानुपपत्या मध्यवसपूर्व कल्प्यत इति वेदान्तपरिभाषाका- स। वस्तुतस्तु द्वारमिसादौ दिनीयाभिहिता कर्यताऽनुपपमा सनी खान्यये.म्पा नियां कल्पपतीसभिहितानुपपत्तिरेवाध्याहार- फामादापादरणीपा लाघाव । तापनिश्चपेन कारिपतस्य प. दस्य प्रकृतान्वयाभिधानानुपपोगाव । पाते च वापऽस्मेिव पूर्व मानेनान्वयबोधगम्भवादेव पदस्पानुपयोगाचा एवमेव विध जिता यजेसत्रापि स्वर्गस्य खगैप्सोरधिकारिणो चाऽध्याहारो, न तु तद्वाचकपदास्यापि । न्यायमा पाद । नमूहादियोधपस ति शङ्कया । तस्य श्रुयनुशपगोचरत्वात् । पूपति वा एनाचो- सरं यदेनहति तस्मादृचं नोहेदिति भुसा भगारातिरिक्तस्यो. इलामाद । इदमइयगुष्यामुष्यायणस्थायर हरामीसादावपि तथा बोपनाद । कल्पनेऽपि, असा ते पारित ट्रेप्पं वा मनसा पा. पन यदि न दिप्पा मारतुस्त पारिति भूपादिवि तथा मालणे. ऽपि तद्वोधनाच्च । अतो यत्राधिकारखापये प्रतितिष्ठन्ति हरे से प पता रात्रीरुपयन्तीसादी वादमा श्रुतं वापि शिन्दः । पोपकारस्य पदार्थानो चापूर्थिताप शुसाशयगोचरत्वादेव कल्पनीयः । श्रुतेः शब्दप्रधानलाच न तु सर्वत्र प्रयोजनामा- चादिवि । एवं द्विविधापीयपपिचिपापयं प्रसाशन्दपोरनुग्रा. हिका । सक्षादिमितावानदायहेतुत्वात् । मायासादिवत् । न तपमाणान्तरम् । तदमत्रस्य स्लीयोऽभावातिदियोम्पानुप- ।

·प्रमाणपरिहा लन्धे। मामाणान्तरत्वं तु पूर्वमेव निरसम् । अविदितकर्त का मा. न्दविशेषा---इइ घटे पक्षस्तिपतीयादिप ऐतिहनामा- सनि- नयाभावाच प्रमाणमेव न भवति । निर्णये शन्दान्तर्गतत्त्वाचन्द एवेति न मानान्तरम । सहस्रादिसंरूपयाऽवयवभूतमातादिसंख्या- वगतिराहकपरिमाणेनावयवभूतकुडवपरिमाणावगतिरिति सम्भवा- रुपं तु तदरिनामावनिमित्तत्वादनुमानान्तर्गतमेव ! लोकमसिद्धि- स्तु मसलान्तर्गतैव । चेष्टायास्तनुमान एवान्तर्भावः । लिपेः शब्दस्मारकत्वाच्छन्द इति न तयोरपि प्रमाणान्तरत्वम् । वो में भ्राताऽऽगन्नति मतिमाख्यं तु निकायामासजन्यत्वेनागमानि- श्यायकलादेवाममाणामति पूर्वोक्तान्येव व्यवहारे पमाणानि । परपार्थे तु शब्द एवेति सिद्धम् ॥ ननु तृतीयस्कन्धयोधिन्या कापिलेये त्रिममाणवाद उक्त। श्रीपेव ममाणानि- इन्द्रिपाणि पान्दो मनच, चक्षुः श्रोत्रं मनो वेयादिकथनात् । तत्प विरोध इति चेत् । तस्य मतान्तरत्वाद । पक्षान्तरोत्तया तथा निश्चयात् । अतो न दोषः ॥ अथेदं विचार्यते । मानस्य प्रामाण्यामामाण्ये खतो पोते, उत परतः । उतामापाण्यं सतोऽपद परतः । अथवा मामार्ग स्ततोऽमायापं परत इति । तत्र कवित-सर्वकारकाणांव- क्रियाशक्तः स्वाभाविकलादुभयमपि मानाय स्वरसादेवावगम्यते इसाहुः । तन्न । सानस्प स्वविपपतयात्वातयात्वपोर्युगपदबोधना- Sसमर्थत्वात् । नच व्यक्तिभेदेनादोष इति वाच्यम् । कारणान्तर- निरपेसस्प ज्ञानस्पैवोभपोपळम्भकरने कया कि कदा योध्यमियन्त्र विनिगमनाविरहाद । नैयायिकादयस्तु द्वयमपि स्वभावेनानिक- पितं कारणगुणदोषाभ्यामेवावगम्यत इत्याहुः । तदपि न पेश- लम् । गुणदोषावधारणाद पागन्यतरेणाप्पाकारणास्पानसमे २० ·'प्रसानिमाकरे। शानस्य प्रमाणाप्रमाणावलक्षणतापनः । बायास्तु- अमामा स्वा, मामाण्यं तु मंशदानादिभिः । अन्यथा धानोत्पांचमाने. णार्थतत्वावधारणापचेनचेष्टापनि तथा ससम्पपिचाराप- ते । अनिश्चपाचाप्रामाण्यं स्वतः प्राप्तं, पश्चात् कारणगुणा भाव संपादज्ञानादकिपाशानाद्वा मामाण्यावगमादपोद्यत इत्याहुः। नत्र भट्टास्तु-- यदि हि समेर शनं विषयतयालावधा स्वयममार्थ मत् समर्थ विज्ञानान्तरपेक्षेत ततः कारणगुणवा- কাঙ্কিানামা বিশ্বাস্য মমর্যায়। अपरमपि नति न कबिदयों जन्मसहस्रणाप्यध्यासीयेनेलि प्रामाण्यमेवोनियेत.। अथाझियामानं प्रमाणमितिचेत् । को विशेषः । अव्यभिचार इति चेन्न । स्वप्नावस्थायामससप्युदका- हरणेऽक्रिपाविज्ञानदर्शनात् । भय सुखज्ञानमेवाकिया। लक्षा- ऽव्यभिचार । न हि सचिदप्याति गुखे मुखशानिमान । पत्य. मेतत् । न तु तेन पूर्व मानाय प्रामाण्यापरमानं सम्भवति । अपमाणेनापि प्रयासमविज्ञानेन समावस्यापा मुस्वदर्शनात् । तस्मात्स्यता प्रासं भामाण्यमान्ययात्वकारणदोपापामपोशत इसथायीकरणीयप । मायाण्यस्य स्वतस्त्वं व ज्ञानप्राहकया. वत्सामग्रासलमेव । मामग्री च ज्ञातनालिजकानुमानमेव । मा. तता च बातो पर इनि मतीनहानगम्पो विषयनिषुः प्राकट्या परनामा पदार्थ इति । प्रयोगातु घटो शानविएयः । साना भ्यङ्गाननाधारयाद । पटवदिति । अत्र हेतुनावसदकासेन ज्ञान मिदिः । पहा शनक्रियाद्वारको यः कठकमणोरामायो: पर. सरं व्याप्तृभ्यासत्वलक्षण सम्बन्ध, समानमसक्षा मन् विमानस्नुमापयति । भागन्तुककारणं विनाऽऽनोऽध पनि पा. वृत्तानुत्पत्तेः । तथ कारणं लोके शानशन्दनाविधीयत इति ·प्रमाणपरिच्छेदः । चाहुः । प्राभाकरास्तु । मर्वमेव ज्ञान मितिमातृमेपविषयकत्वाद् घटपदं जानामीखायाकारकमेव । स्वभकाशमेव च । तत्र यथा- ऽर्थविशेष घटस्वादिकं समानसविसंघम् । तथा ज्ञानविशेषणं तत्प्रामाण्यमपि तद्वित्तिवेद्यम् इति मानमेव तद्राहकसामग्री- साहुः । कारणदोपबाधकहानाभ्यां रहित ससगृहीतग्राहित्वं ज्ञानस्य प्रामाण्यपिति चाहुः । अत्रायं विशेषोऽवधेयः । तथाई । साध्यायलौकिकवाक्यप्रयोगकाले भाविन्या क्रियाया असत्वेन तदानीं भायमानस्य ज्ञानस्य क्रियाकर्मादिसमर्गाग्रह एव जननात् कारणदोषसाहिसेन वक्त्रानिष्टाननुवन्धित्वादिसम्भावनामात्रेणैव वाक्यप्रयोगाइ । बक्तृज्ञानविपयविपरयणस्तद्बोधनसमर्थस्यैव पदसमूहस्य मयोगेण घास्यास्याप्पपूर्वस्वाभावात्तादशवाक्यज- न्यस्याग्रहीतग्रादित्वाभावेन पदार्थकरणपक्षऽपि दोपस्य तुल्पस्वाद तस्य मानस्य ममाणलक्षणानामान्तवन तावासले सानग्राहक- सामग्या पाप्रामाण्यग्रहः सोऽयथार्थ इति मन्तव्यम् । तथा मति मामाण्यांची स्मरणत्वापत्या तस्य शुक्तिरजतज्ञानतुल्पनापतिश्च । तथा सति प्रतिसामध्यानुपपतिश्च स्यात् । अत शास्थले परतोऽन्यत्र च स्वत इसद्धरजतीमत्र युक्तामुत्पश्यामः । एवञ्च न पूर्वोक्तपिनिगमनाविग्होऽपीति दिक् ।। एवं प्रमाणविषयेऽनुपपादित गद यदिप्रकीर्णमुपपादितमाकरेषु ॥ संगृह्य तद्गादितमत्र मया तथाऽन्यत भामनिकं च सृजनवजोपणाय ॥१॥ इति श्रीमदरलमनादनचरणैकतानश्रीपीताम्बरतनुन- श्रीपुरुषोपविचित प्रस्थानरत्नाकरे प्रमाणपरिदः समाप्तः ॥

·000-00-- प्रथापनापरवादिभिरप्रसार रापम् । भमरः मतासमत. भीकृष्णाय नमः॥ अध प्रमेयपरिच्छदः॥ अय प्रमेयं निरूप्यते ॥ तत्र तावदुभयलिट्राधिकरणवि. घारेण, पदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं ममः परस्ताव, इदं सर्व पदयमारमैयादिश्रुतीनां, दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तपसः परम् । स सानपनन्तं यद् ब्रा पोनिः सनातनम् । यदि पश्य- ति मुनयो गुणापाये समाहिता इसादीनां बृहदामनीपसन्दर्भा- दीनां स्मृतीनां च विचारेण यथास्थि निसं सर्व ब्रामाभिन्नमेवेति मोर प्रमेयं ब्रह्मविदाम् । अयमेव च, न कदाचिदनीदृशं जगदि- सादिभुनीनां, तदेतदक्षयं निसं जगन्मुनिरराखिलम ५ आविर्भा. पतिरोपावनन्मनाशविकल्पवत ॥ विधं ये साल तन्मात्रं संस्थित विष्णुपापपा * पदानी तपाचाग्रे पश्चादप्पेतदीरशामियादि. रमनीनां च जगतः संदेकरुपलमाविर्भावादेविकल्पपात्रत्वं वदन्ती. नामापायः । अप मुठ्यादियोधकश्रुतिविचारेऽपि, अपि वा त. मादेशममातो पेनाश्रुतं श्रुतं भवसपतं पतमियादिपतिमपा, पया सोम्यकेन मत्पिपटेन मर्व मण्पपं विज्ञातं स्पादिसादिष्टान्तः, सदेव सोम्येदमन थामीदेकमेवाद्वितीयं तदेक भारमदेवेदमन भासीदेकमेवाद्वितीय, तस्मादसा मजायते, कुमास्तु सल मोम्पैर स्पादिति होनाच, कयमगतः सजायोति मनान्तरनिराकरणेन, सर पन्ति प्रातमालानिति हेतृत्पा, पुरुप एवेदं सर्व पदमा पर मन्पपिति मूतभविपनवदम्यबहारदमायामपि मर्मस्प प्रमा रमत्तापनेन च सदा यहोव अमेष तसविदामा नयास्पिन पके 1 ·१६८ . प्रस्थानरमाकरें। पोरनहीकारणादुत्पत्तिनाशयोगविर्भावतिरोभावालकत्वेन तद भावात् । नाप्यनियवाद । घृतवत्सना प्रपञ्चस्यागन्तुकत्वेऽपि ब्रह्मधर्मत्यानपापाद्धर्मस्य धर्मितादात्म्याददोपात् । नापि पावत. लभेदमसयाम्याम् । अन्यथा त्ववित्ताभावादन्यथा भाने . बुद्धया नानामतकल्पनेन तस्प प्रतिक्षप्तुमशक्यतात् । लौकिक प्रमाणानां राजाममाजनकलेन तस्मा अपि विरोधम्पाकिभिरक- रत्वात् । शास्त्रविरोधं प्रतिमन्दधानानां शास्त्रीयसाभनफला- गामाधुनिकानामास्तिकानामविप्रतिपचेश्व। नापि मपश्चात्य मायि '. कसं शक्यशङ्कम । उक्तश्रुतिविरोधापावाद । न चेन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते, मैपा पटवोजसायान्यवदनकरदशतिरेकैव, नद्यपा वटवीनसामान्यमेकमकान स्वायतिरिकान पटान् स्वपीजानु- स्पाय तब तत्र पूर्ण मन्तियुसेवमेवगा माया स्वाव्यतिरिक्तानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि दर्शपित्वा जीवेशापामासन. करोति मापा चाविधा व स्वपमेन भवति, वाचारम्भगं विकारो नामपाम- सादिभुतिविरोधः शनीयः । आये मायान पुरुरूपहानकरण- तपैनोसामधुरियास्थिवार्थमंग्राहकस्यास्प पन्धस्य अपपा व्याख्यातुयशवपलात् । अन्यषा पास्पाने पूर्वग्रन्यापार हरयः पञ्च दश चेस्यायोग्रपस्पैतद्विवरणपन्यस्य च विरोधमा सके। द्वितीयेऽपि रौपाऽविघा जगत समित्युपमान्तापा जर. मोहात्मकनगव्यक्तमुक्ता वीजादैनषण्यं बोधयितुं सा. पनिरिक्तक्षेत्रदर्शकत्ताभाषजीवेशकारकसोक्तिपूर्वकचैतन्यदीमा तस्मादात्मन एव त्रैविध्यं योनिलपपीयनेनात्मन एव वनविष्णु: शिवरूपत्वयोनित्तयोः श्रावणात मा दर्शपिया, न तुजनित्रीति पूर्वोक्तस्यैवार्थस्यास्पिन वाक्यऽपि स्फोरणात् । नचाकभुया दृश्यानां सान्यनिरिक्ततापमापा मापिकलं दुर्वामिति मा.

·प्रमेयारिच्छेदः । १९ । सिद्ध आत्मनो पोनि तत्पतिविम्बादिभूतानां क्षेत्राणां मायिकतेऽपदोपात् । मायाया अपि भगवच्छोक्तवन शक्तिमद- भिन्नत्वाचयात्वेऽपि भगवद्रूपतानपापात् । नब तादृशत्वमेव सर्व- स्पास्ति शस्यशङ्कए । मायकाप स्वोत्कृष्ासत्ताकसहशत्वतदु तरमावित्वनिपपस्पेन्द्रजालादिपु दर्शनात्तत उकष्टसत्ताकस्य न- साशाप पूर्वपाश्याभ्युपेयत्वेन पारमार्थिकस्य ब्रह्मरूपस्य तस्या- ऽदण्डवारितन्वात् । इदं पया राया सृष्टिभेदवादे न्युत्पादिनमस्मा- भिः । तथापि मृलं, यया महान्ति भूतानीति द्वितीयस्कन्धस्थ- चतुःश्लोकी श्लोकस्य मुबोधिनीतोऽजगन्तव्यमा हतीयेऽपि कार्यस्य कारणाभिमानयोपनाय कामकाराणां वाचारख्यत्वं वदति, न तु नेपाममसत्तापिनि तदनन्पलमूत्रादेवावगम्यत इसतो दोपाभा- वात् । मस्माद् महोर प्रमेयम् । तच्च ग्राम पूर्व निराकारमेव स. चिदानन्दात्मकं सर्वभवनमपथ निमित्तान्तरमन्तरणैवांशतो धर्म- पेण, तदनु क्रियादिरूपेण, ततः प्रपश्चापेण च भवतीसेकविता- मेन गाविज्ञानमनिझोपपादकम्, अरूपदेव हीति पञ्चम्युक्तमे. कदेशितमप्पडीकुर्वना भगवता शासन निर्णीत, पूर्ववति सूत्रे । तेन मकारद्रयेऽपि ब्रह्मासिरिजन प्रमेयम्।पकारट्यं च ययायचं मुरुपामुद्गलीलपौरुपयुज्यते। तेन न विरोधः। तत्र द्वितीयपक्षानु- मारिणी सृष्टिपक्रिया। तत्र शुद्धिषीका कारणकार्यस्वरूपभेदेन विपनं मीनर्णय व्युत्पादिनमा मृष्टिक्रिपा तु द्वितीयान्य- प्रोपिन्या श्रीमदानापनरणरे मदगिता । मम हि धर्ममण भाग्मानानन्दकालेलानियामायामहरिपेण पूर्व भाति । न च मदा नया भवतीति शनीयम् । आपादकम्प इनमतस्प काल. पामावाद । नाले र काले नायक नियापकसान मर्मदा भाषा पति का नगापरस्त्रं न राक्षादमे कासन महाप.

·प्रयानरत्नाकरे। नानामिछादिशक्तीनां च सदैकरूपत्वं भगवान स्थापयतीति निसान्त त कालः क्रियाशक्तिरूपः । योऽयं कालसाप वे व्यक्त वयोश्चेष्टामाहुश्चेष्टते पेन विश्वमिति वाफ्यात, क्रियाशक्ति प्रधानलदीनाच । इसा त्वभिध्यानरूपति, अभिभ्योपदेशाति सूत्रे निर्णीतम् । सर्वकामा, सोऽकामयतेति श्रुतयः । तदाकार घर स्पा मजायेति द्विविधः । तत्रायो भेदरूपः । तेन सचिदा- नन्दधाः कालानिरिक्तक्रियामानानन्दरूपाः वयं भिधमानाः स्वाश्रपमपि भिन्दन्ति । क्रियान्नं झानिनमानन्दिनं च कुर्वन्ती. त्यर्थः । तदा स भगवान् विरुषोऽपि सर्वतः पाणिपादान्ती भवन साकारतामापयते । एवं भिन्नोऽपीछया स्वस्यापिनत्वालोचन- रुपया भिन्न इवाखण्डो भवतीति कार्यविचारणावसीयते । अम एर तदपेशया कार्यपस्याल्पत्वाव तानि वीण्यषि पाणि, पूर्णमद इत्यादिश्रुती पूर्णशब्दनौच्यन्ते । अत एव च सद्रूपस्य प्रोपर्पवमायित्वम् । एवमेवेतरयोरापे झेपम् । तपोरान्तरलेन शीधं तथा बुद्धापनारोहेऽपि समानयोगक्षेमावाद । अस्ति भाति प्रिमियम बुद्धाचारोहाचा शक्तिस्तु सदंशस्य क्रियारूपा चि. शम्य व्यामोहिका माया । विलग्जमानया यस्य स्थानुमीहॉप- ऽमुया * मिोहिना विकत्यन्ते ममाहमिति टुधिय इसादिषा- पयोक्ता त्रिगुणा सा जगत्तर्या पायाया अंशभुता आनन्दपाप जगदुग्पनी करणमृता । साऽपि, सन रजानप इति निर्गुणाय गुणासपः स्थिनिमर्गनिरोधेपु गृहीता मापपा विभो, इसस्य मुमाधियां सम्पपिटना। मपभगवत्सम्बन्धात संमतिकृतिक पांत प्रतिकृतिनायकम् । लभ मूलरूपापार मंचापापा मा भमति । ततो मूलरूपे निगतेऽपरांशभूतस्प तत्र प्रवेशस्तदा तस्मि- तामाकति सम्पादयतीति देशकालवस्तुमा राती कदाचिनगर .

·परणानिनिभाना मनापेपेयाकारणव संशहरी । एपश्चोभा. प्रमेयपरिषः। दिच्छाया कपि भवति । न तु तावता मूलकर्तृतम्। एतत्त्रिता परूपा शक्ति सच्चिदानन्दरूपाय भावत्वतलादिवाया । इसा.. दिकः पूर्णकारस्य कामस्य मपञ्चः। द्वितीयस्तूत्कर्षापकपरूपा। तेन विवानन्द उत्कृष्टः । इतरौ पयोत्तरमपकृष्टौ तदेतरौ त सेवा मानी जाती । ततस्तयोधर्मों ज्ञाननिगे भगवच्छक्तिरूपे जाते । त. दास आनन्दो दानक्रियाशक्तिमाजातः । सदाचिदंशस्य शाक्तिः पा पामोहिका माया अविद्येति यावत् । सा चिदंशाज्ञानरूपे धो गने से व्यामोहपति । स तु बोधरूपोऽपि धर्मरूपज्ञानाभावा- दे नया पामुग्धः । आनन्दस्य पृगम्भूतलाव तत्सम्बन्धेनानन्दो भविष्यतीति बुद्धया तपा सम्बद्धयते । ततो व्याकुलः सन सदा- नन्दकृतस्रष्टौ या सूत्रात्मा आसन्यो दशावित्रमाणरूपस्तमवल- म्य तिष्ठति । तदा प्राणधारणप्रयत्नववाजीव इत्युच्यते । सदं. शास्तु क्रियाशक्तर्गतत्वादन्यक्ततामापते जडव भवति । पश्चा- मूलभूतक्रियांशाभिः क्रिपाभिर्ययाययं शारीरादिरूपेणाभिव्यज्य- दे। पश्चातस्यां क्रियायां तस्कृतधर्मे वा तिरोभुते तिरोभवति । सदाप तस्यां क्रियाया जातापां यो नामरूपे व्याकरवाणीति रूपया मूलेच्छया जातो घटादिशन्दः स जीवे भगवति बुद्धौ पा- भिव्यक्त एवं तिन् वस्तादिव्यवहारमुपपादयति । एतस्य दशविधत, पपा महान्ति भूनानीयस्य मुबोधिनीतोऽवगन्तव्यम्। एवं चियूपोऽपि ज्ञानशक्त्याभूति नरभिन्यज्यते, तिरोभवति । तस्य च विभागः प्रारम्भ एवास्माभिः मदर्शितः। एवमेवानन्दव्या, पस्थाप्यूग्रा ! भानन्दरूपस्य विभागस्तु सर्गादीनाम, अदीनली. सादमितेति श्लोकरीसा स्वाधर्मत्वेन विझेपः । पद्यपि श्रुनो पिपालापिपागनिही स्फुटे नोक्त तथापि पूर्णरुपतिरोभावं विनो- ·प्रस्थानररनाकरे। . भ्यामिछाभ्यां सच्चिदानन्दरूपेभ्यो यथायथं माणाधा जह• चिदंशजीवन्धनपरिकरभूताः सदंशा जीवाश्चिदशा बन्धनीया आनंदाशास्तन्नियामकाअन्तर्यापिणश्च विस्फुलिङ्गन्यापन म्गुन रन्ति । एवं बद्धेषु जीवेषु यस्मै भगवास्ता पूर्णा ज्ञानशक्ति म. पच्छेत् तदा वा मोहिका मागां सजात, प्रयत्न व सजात, को चिपे चावतिष्ठते, अपराधीनश्च भवति । जगत्कर्तृत्वं तु न भव. तितस्य सा मायाशक्तिनं भवति । उत्तोऽपि न भवति । आ- जन्दस्वोत्कृष्टत्वात् । हीनता सापावतो पर्तने । भानन्देन सह- मिलितत्त्वानन्दोऽपि भवति । स चैव सधर्मेण तं गृह्णीयात् । इयं प्रक्रिया सर्वश्रुतिवारपानुरोधेन श्रुतापित्तिसिद्धा सर्वयोपपुष्प- है। अन्पया प्रक्रिया तु वारयानि पायते इति प्रिक्रिया ॥ एतदवान्तरप्रक्रियास्तु शास्त्रार्थनिबन्थे पोहा पदाताः । प्रयममाकाशबद व्यापकं हीति द्राभ्यां ब्रह्मस्वरूपमुक्त्वा ततो, बहु स्यामितीयाप्रकारटूपमुक्त्वा, नदिच्छामावतस्तस्मादिति वा- पा, स पोर्णनामिस्तन्तुनौच्चरेदिति इसकालाकिबाह्मणश्लाधि. मसात्सर्वसृष्टिमकार उक्तः। तत्र पाणलोकदेवभूताः सगा। सरं एवामान इसात्मपदं तु, यहां प्रविष्टाविति श्रुपतरानुरोधा- जीवान्तर्यामिणोः संग्राहकम । एवमेत्रमेतेषां सरूपभेदे कारण- सरूपभेदोऽप्यक्षिप्त इति, बहु स्यामितीच्या प्रथम मरिचदा- नन्दाना भेदो द्वितीपस्कन्धप्रक्रिपापामुक्तः । तेषां कारणरूपागो प्रयाणा पूर्णत्वं यदुक्तं श्रुतौ तदेवं ज्ञेयम्। पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णद पूर्णमुदच्यते पूर्णस्प पूर्णमादाय पूर्णमेवाशिष्यत इति । अस्था. उधअदः परोक्षं ग्राम आनन्दरूपं पूर्णम् प्राकाशवद् पापका. ति कारिकोतरीतिकम् । इदं ज्ञानरूपं द्वितीय पुरुष पूर्ण पूर्वो- करोतिकम् । पूर्णाद द्वितीयाद पूर्ण सदूपं प्रथमपुरुषरूपम उद.

·प्रमेयपरिच्छेदः। प्यते उद्रिष्यने पूर्णात्मस्वभावासागेनौदगच्छनीयर्थः । कार्यस्वरू- रूपस्य प्रलये प्रयापतिदशापी तद्रूपत्वमाह । पूर्णस्य सदादिक- पस्य ब्रह्मणः पूर्णम् एकरसस्त्रमादाप भगवत्करुणया तदनं पृहीत्वा पूर्णमेवावशिष्यते तद्रूपमेव भवतीयर्थ इति । क्रमराष्टि- प्रक्रिया तु छान्दोग्यतैत्तिरीयादौ, नदेशन पहु स्यामिति, पत्तेजो- ऽसजनेसादि, तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इसा- दिना उक्ता । तत्र सदंशोद्गमे एवं प्रकारभेदः । जीवान्तर्यामि- णोस्तु तैत्तिरीये देहप्रवेशोत्तरं भेद उक्तः । तत्सृष्ट्वा तदेवानु- प्राविशतदनुमविश्य सच्च सच्चाभवदिशादिश्रावणाद द्वितीय- स्कन्धोक्तं तत्राप्यविरुद्धम् । एवमन्यत्रापि विचारेणाऽनुमन्धेयम् । सृष्टयनन्तरं कार्यविनारे तु यद्यपि वृहदारण्यके त्रयं श्रावितम् । प्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म चेति तथापि छान्दोग्ये कर्म पक्कस, अनेन जीवनात्मनानुभविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति इपमेव श्रापितम् । तेन नामरूपदाद द्विविधैव सृष्टिः । तन्त्र रूपमृष्टी पभात्मको भगवान कारणमाट्रव्यं कर्म प कालश्च स्वभावो जीव एन च * वासुदेवान परो ब्रह्ममचान्योऽपोऽम्ति तत्त्वत इति दितीय- मन्ो रूपमृष्टिप्रकरणीयवाक्यात् । तत्र द्रव्यं माया । मति- म्योपादानमिति । अग्रे तु महाभूनादिकम् । अनान्तरमृधी तु अधिष्ठान तथा कर्ता करणं च प्रांगधम् * विविधाश्च पृथक- पेष्टा देवं नान पममम ॥ शरीरयात्मनोपियन कर्म मारमने नरः पापं या निपरीनं या पौने नस्प देनर पनि गीतासा- यपादेते पाहतयः । ताधिष्ठान गरीरम । कर्ता नीयः । य. मिकरणमिन्द्रियाणि विविधाष्टाः माणधर्ममृताः । देवं भग पदिादीनि रूपमृष्टिज्यपस्या । नामपृष्टी तु, ग एष जीवो विरमानगिनि भिकरणात कादशमन्धीपत्रावपान गुमाए ·१६४ प्रयागरलाकरे। एष भगवान सुपुम्नामार्गेण व्यक्तो भवान् घोपारमा शब्दब्रह्मर प: प्रकाशते । ततः स एव घोपो नादात्मा वर्णपदवाक्पनामको भवति । तद्विपपको विचार सर्वोऽपि ममाणपरिच्छेद एवोक इति न पुनरुज्यते । अतः परं बुद्धिमौकर्थि तारतम्यज्ञानार्थ व ममेयं त्रिरूपेण वर्ण्यते । स्वरूपकारणकार्यकोटिभेदात् । तत्र स्वरूपकोटी भगवान क्रियाज्ञानतदुपयविशिष्टभेदेन त्रिविधः । तयादि । वेदादिभावापन्नस्य शब्दस्यैवात्र प्रमाणत्वात् तस्य पूर्व- काण्डे पन एवं प्रतिपाद्यते । स च यद्यपि, यज्ञो ये विष्णुरि- सादिभिः, नारायणपरालोका देवा नारायणङ्गना इत्याधुपबृंहण- सहिताभिस्तात्पर्यतो भगवदात्मक एव निश्चितस्तथाप्यनुष्ठानमा- रभ्य फलानुभवपर्पन्तायां दशा सापनत्वेन क्रियव प्रतीयत इति क्रियायामन्तर्हित एव सन पूर्वकाण्डार्यरूपः । एवं द्वितीय- काण्डेऽपि सच्चिदानन्दात्मकमनन्तरूपमनन्तगृणमनन्तशक्ति प्रम भतिपाद्यते, तथापि गुरूपमत्तिमारभ्य चरमत्तिपर्यन्तमनन्तरं प कानमेव प्रतीयते इति ज्ञानेऽन्तर्हितमेव सदुत्तरकाण्डार्यरूपम् । तदु. पहणेपु गीताश्रीभागवतादिपु तु भक्तिविपपत्वेन ज्ञानक्रियावि. शिष्टः साकारोऽनन्तगुणपूर्णः मतिपाद्यते । परममतया च तादया एच प्रकटो भवतीति । भक्तिस्तत्र गुणीभवतीति बानक्रियाविशिष्ट एव तदर्थरूप इति त्रिवियोऽपि प्रमाणानुरोधिममेयात्मा स्वरूप कोटिः अक्षरमुत्तरकाण्डा, कर्म पूर्वकाण्डाथै प्रविशति । कालोऽपि कालोऽस्पीति, कालरूपोऽवतीर्ण इति, प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेष- स्य मानवि * चेष्टा पतःस भगवान् काल इत्युपलक्षिन इसादिवाक्ये. भ्योऽन्तःसच्चिदानन्दरूपत्वाद्गुणाभिमानिनावमादीनां भयजनक साध स्वरूपकोटी 1 एवं स्वभावोऽपि शास्त्र उत्पत्यनुया अन• भिमानत्वयुक्तत्वाभ्यां लिङ्गाभ्यां स्वरुपाकोटी ज्ञेयः अन्तर्यामिर्णा ·प्रमेयपरिच्छेदः। सहपभूतत्वेऽपि जीवेन सह कार्ये प्रवेशात सफ़ेदानामानन्येऽपि कारणीभूतवक्ष्यमाणतत्वशरीरे मविश्य तत्साहाय्यकरणात कार- णकोटावेव निवेशो, न तु स्वरूपकोटौ । अन्तर्यामिब्राह्मणोक्त एका सर्वान्तर्यामी तु भगवानेवाऽनो न कोऽपि शतावकाशः । क्रममृष्टिरूपा पौराणप्रक्रियामादाय सर्वनिर्णयनिबन्धेऽसरादयो लक्षिताश्च । तन प्रकृतिः पुरुपश्चोभी परमात्माऽभवत् पुरा * पद्रूपं समधिष्ठाय तदक्षरमुदीर्यत इसक्षरलक्षणम् । इदमेव तृतीय- स्कन्धे मवैयेण आण्डकोशो यहिरयमिसादिना सत्र कार्यस्थिति- कयनेन समनायित्वोधनपूर्वकं लक्षयता, तदाहुरलरं ब्रह्म सर्व- कारणकारणम् * विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुपस्य महात्मन इस- नेनोक्तम् । सर्वकारणयोः प्रकृतिपुरुषयोरपि कारणमिति । भग. पता चैकादशे, आसीज्ज्ञानमयो बर्थ एकमेवाविकल्पितमित्युप. क्रम्य तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् * वाङ्मनोगो चरातीतं द्विधा समभवद् धृहत् ॥ तयोरेकनरो दर्थः प्रकृतिः सोम- यात्मिका * ज्ञानं वन्यकमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयत इसनेनो- क्तम् । एतदेव पूर्वोक्तानां त्रयाणां पूर्णरूपाणां मूलभूतं ज्ञानप्र- घानं गणितानन्दं ब्रह्मकूटस्थाव्यक्तासत्मत्तमइत्यादिपदाभिधेयम् । केचित्तु स्थूलसूक्ष्मदेहव्यानच्छिन्नं चैतन्यं कूटस्थपदवाच्यपाहुः । तन । माक्तिग्राहकस्यालाभात् । अनो योग एव तत्रादरणीयः । इदमेव मूलरूपचरणासनलोकादिरूपं व्यापिवैकुण्ठ इयप्युच्यते । अन्तर्याम्यवतारादिरूपे पादरूपेण इंसास्वरूपे पुच्छरूपेण च भर- ति । ज्ञानमार्गे फलरूपमप्येनदेव । इसक्षरं निरूपितम् ॥ एतस्यैर रूपान्तरं कालकर्मस्वभावा। कालस्यांशभूनी कर्म- स्वभावो । तत्र अन्त:सच्चिदानन्दो व्यवहारे ईपरमत्त्वांशेन पकटः काल इति कालस्य स्वरूपलक्षणम् । अतीन्द्रियलेन कार्यानुमय- ·प्रस्थानरत्नाकरे। खेन चेपत्सत्चशिन प्रकटत्वमाकाशादेर पस्तीति तद्वारणायाचं दलम् । अक्षरवारणाय द्वितीयप।इस कालोऽस्मि लोकक्षयकृत, कालेनाव्यक्तिमूत्तिनेति वाक्यानुरोधिानिसगत्वे सति सकलाश्रयः सकलोद्भवो वा काल इति कार्यानुसारि लक्षणम || तत्रायेऽक्षरवारणाय, द्वितीयं ईश्वरेच्छादिवारणाय ससन्तम् । माणादिवारणाय द्वितीयम् । श्रुतापनस्तमितत्ववोधनेन तस्यापि निसगत्वात । एतेनैव चिरक्षिप्तादिव्यवहारस्यातीतानागनादिव्यव- हारस्य चोपपत्तिः । गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठितः * पुरुपस्तदुपादानमात्मानं लीलयाऽमृजदिति पाक्यानुमारि चेर्द लक्षणम् । एतस्य प्रथमं कार्य गुणक्षोमः । कालाद् गुणव्यतिकर इति वाक्पात । एतस्य च मूर्यादय भाधिभौतिक रुपम् । परमा- वादिदिपरार्द्धान्तमाध्यापिका । आधिदैविक, कालोऽस्मीति पारपाद भगवानेव । तत्र यावता कालेन मूर्यस्यननं परमाणुमात्र देशं व्यामोति स कालः परमाणुः । चतुर्मुखायुपिरार्द्धम् । पर- माणुस्तु सदा संपोगावस्था कार्यावस्थां च न मानोति सूक्ष्मः सद. वयवः । तदुक्तं, चरमः सद्विशेषाणागनेकोऽसंयुनः मदा* परमा- णुः स विज्ञेयो नृणामेक्यभ्रपो यन इति । अतिमूक्ष्म इति विभा- जकाघातासहिष्णुः । संयोगावस्थाममाप्त इति । पत्रकम्तिष्ठति तब बहवः पृथग्भूनास्तिपन्ति । अणोरणीयानिसादिश्रुसा भग. यतोऽप्यतिमूक्ष्मत्वमुपपद्यत इति तदारणाय मंयोगेयादि । तत: कार्योत्पतिवारणाप कायादि । कदाचित मंयोगे तस्यां दशा- पो परममूक्ष्मतानिहत्तौ लक्ष्याभावादेन लक्षणम्यागमनेऽसम्भवः स्यादिति तद्वारणाप सदोति । पिद्धाले तु म्यूलादेव प्रसादेः मकाशात् कार्यस्य महदाटेकम्पत्तिः । कारण नं तु जन्यमावता. ऽवच्छिन्नं पति कार्ययोग्यावयवम्धूनांशसेनानुगतपानच मुमरव ·प्रमेयपरिच्छेदः। तन्तुमभूतिभिः पटादिजननदर्शनादयं नियमः असक्षविरुद्ध इति पाच्यम् । तत्रापि स्थूलस्यैव कामादेदीपर्धावस्था मासस्याकृति- विशेषसम्पादनार्थ खण्डशोऽवयवयोजने यः समुदायस्तस्यैवो- पादानसमिति ततः सूक्ष्मस्यैव पटादेरुत्पत्तेः । अन्यथा पन्त्राचदु- तारणे छेदस्तन्वादेर्न क्रियेत । यत्र तु मकारान्तरेण पटोत्तारणं, तत्रापि समस्पैवोत्पत्तिर्न तु स्थूलस्येसविरोधात कारणतानुगमक- रूपालोपाच । कुण्डलमतिमादावपि मणिसुवर्णलाक्षादिसमुदाय- स्पैवोपादानत्वमिसन्यत्रापि तथैवोह्यम् । एवं गर्भादावपि बीज. रजासमुदायस्यैव उपादानता । कारणस्थूलता तु वहिस्तदंश- दर्शनाव स्पष्टैव । एतेनाण्डजा अपि व्याख्याताः । स्वेदजा अपि स्थूलादेव स्वेदादुत्पद्यन्ते । उद्भिज्जास्तु प्रथमममिति बीजात् सूक्ष्मा एव । अंत एव यावन्नोप्यन्ते तावदङ्कुरभाव एव तिष्ठनीति युज्यते । उद्यानां दद्धिस्त्वाहारस्पायेन चोध्या । पत्र पुनर्लाह- दारुदन्तनिर्यासादिभिः पर्यायेणावयवयोजनं गृहादौ चेष्टकादि- भिस्तत्रापि पटन्याय एव । अत एकस्यैकमेवोपादानपिति निश्च- यः । अन्यथा कारणगुणानां कार्यगुणारम्भकत्वात् कारणगते- कलैः प्रयेकमेकवारम्भ कार्येऽनेकैकत्वप्रतीतिरनारम्भे तत्तद्गते. कत्वैरपेक्षाबुद्धया बहुत्वमेव प्रतीयेत, न वेकत्वम् । अत एकस्पै. कमेवोपादानमिसवदातम् । किश्च । परमाणुकारणवादे कार्यस्य पाश्चभौतिकत्याज्जलादयः संयुक्ता भवन्तीति तेऽपि ततः पृन्भूताः परमाणुत्वमापयरन् । नचैवमभ्युपगन्तुं शक्यम् । प्रत्यक्षावरोधाद। मुनिकादौ तथा अदर्शनात् । ननु परमाणुभ्यः सध्ध्यनगीकारे सदभ्युपगमस्य किमावश्यकलमितिचेदुच्यते । देहेन सहात्मन ऐक्यभ्रमस्य तत्कार्यत्वेन तदङ्गीकारस्यावश्यकत्वात् । धर्माधर्मसं- स्कृतस्तैरेव जीवस्य देहेन सहयभ्रमान् । नन्वेवं सति पुजारपु.

·११८ प्रहानरपाकरे। गोत्पविपक्षापचिरितिचेत् । न । इष्टापनेः । पीवेति राशी न विदा प्रनाद इसादिस्मृती शरीरे राशिवकथनात् । भ्रमार्यमेव सदङ्गीकाराव । यहिश्यमानस्त्ववपती तेभ्योऽतिरिक्त एव संघा- तरूपत्वात् । सामुदायिकश्चायमतो न काऽप्यनुपपत्तिः । ननु स्थूलात सूक्ष्मोत्पत्यङ्गीकारे विभागादुरपत्चिरङ्गीकृता भवति । तथा मति नाशः कस्मादङ्गीकार्य इति चेत् । संयोगादेवेति घूम। सत्कार्यत्रादिभिः प्रतिसंचरस्यैवाङ्गीकाराव । लोकमत्यक्षानुनहाय तु पाश्चासकार्याणामुभाभ्यां पथासम्भवं नाशोत्पची । अत एव जलसंयोगेन बहः कपालविभागाच घटस्थ नाशः । तक्षणादन्त. चपकादेस्तन्तुमयोगाच्च पदस्योत्पत्तिरािंत संगच्छते । ननु पर- माणुभ्यः मृष्टयनङ्गीकारे स्थूलाध्चानीकारे मनसोऽपि मृटिन स्यात् । तश सति, ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा इसादिवाक्यविरोधा- पत्तिरितचेन । तस्य परमाणुपरिमाणलेऽपि परमाणुस्वाभावाद । अन्यथा परमाणूनों पञ्चविषत्वापत्तेः । भौतिकले सति नियो गतिमान परमाणुरिति वैशेषिकलक्षणं तु बाधितमेव । सर्गादौ भूतातिद्धमा भौतिकत्तस्पाशायाचनवाद । नच भूतत्वे सती- सेव विशेषणीयमिति वाच्यम् । स्यालेऽपि निसस्वस्याशक्यव- चनत्वात श्रुसा स्मृतेयाधादिति दिक् । एवं परमाणुदेशेन काल- परमाणी ज्ञाते ततः पुराणायुक्तरीसा द्विपराविधिराध्यामिको शेयः । इनि कालो निरूपितः ॥ अथ कर्म ॥ तल्लक्षणं च विधिनिषेधप्रकारेण लौकिकक्रि- याभिः प्रदेशनोऽभिपजनपोग्या व्यापिका क्रियेति । कालिक क्रियावारणाय योग्यान्तम् । व्यापिकति तु स्वरूपकयनमात्र• परम् । एवञ्च, सर्वकर्माणि मनसेसादी बहुवचनं तदंशाभिमायण बोध्यम् । लौकिकक्रियापरत्वेन वा बोध्यम् । एतेनेवादास्या- ·प्रमेयपरिच्छेदः। . ऽध्यात्मगुणवं निराकृतं वेदितव्यम् । एवञ्चापूर्वाधर्माधर्मादिप- दैपीदमेवोच्यते । अतः साधारण्येऽपि फलव्यवस्थोपपत्तेने कर्म- नानास्वमिसपि । दानहिमादौ तु धर्माधर्मादिप्रयोगोऽभिव्यञ्ज- कतोपाधिना भाक्तः । एवञ्च यागादपि साक्षादेव स्वर्गसिदिरि- ति दिन । नच कर्मण एकस्खे सर्वसाधारणत्वात् । पुण्यदः पुण्यमानोति पापदः पापभाग्भवेदिसादिवाक्यानुपपत्तिः । पूर्व- क्रिपयाभिव्यक्तस्य तदेशस्य वचनवलेन पुत्रेणुयादिवदव्यधिकरण- फलाम्पादकत्वात् सुखेनैवोपपत्तेः। अत एवं विश्वामित्रादेशि- वादीनां वर्गोऽप्युपपद्यते । एतस्य चाभिव्यत्त्यनन्तरं फल- समापनावधिमाकम्यं फलभोगजनकक्रियया क्रमेण तिरोभाव इति दिक । एतस्य च मुख्य कार्य जन्मरूपम् । कर्मणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितादभूदिति प्रथमत पर जन्मजनकत्रोक्तः ॥ इति कर्म निरूपितम् ॥ अय स्वभावः॥परिणामहेतुत्वं तल्लक्षणम् । स्वरूपं तु भग- यदिच्छाऽऽकारक, न विच्छैच । कालं कर्म स्वभावं चेति वाक्ये, उपादद इति कथनात् । अपमापे व्यापकः । सर्वच स्तुपश्चात्कृस स्वयं गोचरो भवति । यथा स्वभावदुष्टेषु ज्ञानादिकं तिरस्कस मागेवानुभवमारोहति । पत्रापि नारोहति तत्रापि परिणामः स्व- भावत इति वाक्याचत्कार्येण परिणामेनानुमेय इति न विशिष्य तत्र कश्चिट्रिचार इति स्वरूपकोटि: । द्वितीया कारणकोटि । तत्राटाविंशति तत्वानि । तेषां च तस्वत्वं भगवद्भावरूपत्वाद तस्प भानस्तत्वमिति । भगवता पा कारणता सा लोकेऽष्टाविंश- तिघा प्रकटेति यावत् । न वनारोपितरूपत्वेन । श्रुतिविरोधाव । कारणत्वं स्वण्डमृष्टघाविर्भावकशल्याधारवाद असाधारणत्वेन, न सीवरेच्छादिवत् सापारणलेनेति शेयम् । अतः परं गीतां नृतीय- ૨૨ ·प्रस्थानमाकरे। स्कन्धं चाश्रिस नेपा लक्षणान्युच्यन्ते । कार्यकोटिस्तु पश्चाद्वा- ध्या । तत्र तावत् मुखानावरकत्वे मकाशकत्वे मुखात्मकले च सति मुखासत्त्या मानासच्या च देहिनो देहाधासक्तिजनक स. स्वम् । तदुक्तं, तत्र सत्तं निर्मलत्वात् मकाशकमनामयम् * मुखस. बेन बध्नाति ज्ञानसन चाऽनघेति । अत्र गुणान्तरेऽतिव्याप्ति पारणाय जन्ये मत्त्वविशेपेऽच्यामिवारणाय च तृतीयान्तद्वयम् । गुणानरामिश्रितज्ञानसुखात्मकस्वरूपकथनाय ससन्तम्।तब केलं सरूपलक्षणं पुरुपेऽतिच्यामोतीति तद्वारणाय कार्यलक्षणेन सहयो- पदिष्टम् । देहिन इस सम्भववारणाय । जीवादन्पस्य बन्धाभावा- द । रागात्मकं वा तृष्णामङ्गादिननर पा कर्मासत्तया देहिनो नितरां देहायामक्तिजनकं वा रजः । तदुक्तं, रजो रागात्मक विद्धि हप्णासङ्गममुद्भवम् * शनिबध्नाति कौन्तेय कर्ममलेन देहिनमिति । अत्र तृतीयलक्षणे गुणान्तरेऽतिव्याप्सितारणाय तृनीपान्तम् । बन्धेन मवादाधिवपापनाय नितरामिति । द्वितीय दूपलमाणविषपा लोभः प्रतिराम्भ इसादिवाक्योक्तकार्यान्तरा- णामपि सापकम् । प्रथमं तु स्वरूपलक्षणम् । विदीति कथना- र । रागश्च स्त्रीपुमोः परस्परं एहति रामानुजाचार्याः । पिपपे- पु गई इसन्ये । आवरणशक्तिजन्यं सर्वदेहिमोहकं ममादालस्य. निद्राभिदेहिनो देहायासक्तिजनकं तमः । तदुक्तं, तपस्त्वज्ञान विदि मोहनं मर्वदेहिनाम * ममादालस्यनिद्राभिस्तम्भिवनानि भारतेति । अत्र हतीयान्न उपलक्षणविधा पा 1 अपकाशोऽप्र. प्रतिश्चेति शक्यान शेपं पूर्वरद ॥ कापिलास्तु, प्रीसमीतिविषादा- धैर्गुणानामन्पोन्यं वैषम्प, लवादिधन्योन्यमाधय गुणा- नामितिप्रवचनम्बदयस्थादिपदा कार्यान्तराण्याप सहगृहले। पपा हि सांख्यकारिका। प्रीसमीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रति १ H ·प्रमेपपरिष्दः। - नियमाः * अन्योन्याभिराश्रयजननामधुनहरूपश्च गुणाः ।। सत्वं लघु प्रकाशकामिष्टमुपष्टम्भकंचल वरजा गुरु वरणकमेव तमः मदीपच्चार्यनो एत्तिारेति । एतदर्यस्तु-- मुखदुःखयोहवरूपाः प्रकाशत्तिानग्रहफलका ययाक्रमं गुणाः । ते पुनरन्योन्याभि- भवनान्पोन्यापारवान्योन्यजननान्योन्यमिथुनक्रियाकाः पुरुपायें खत एव भवन्ति, न तु केनचिद मेरिताःयया वतिनैले अनलवि. रोधिनी सहानलेन रूपप्रकाशलाणं कार्य कुरुतो, यथा वा वात- पित्तश्लेष्माणः परस्परविरुद्धाः भारीरधारणलक्षणं कापै कुन्ति तते गुणाः परस्परविरोधिनोऽप्यनुवर्त्तन्ते, स्वकार्य कुन्ती- ति। शेष स्पष्टमिति सारूपतत्तकौमुद्या व्याख्यातः स्वतो. ऽनुवर्चनादिकपनादरणीयम् । सपाववादानीश्वरवादाश्रयणात् । स्याले श्रुतिस्मृतिविरोधात् । अन्योन्यजननामथुनचित्र चं वथा । लक्षणसाङ्कर्यप्रसङ्गात् । रजमो दुःखात्मकतं च तया । रागात्मकतविरोपाव । शेयं तु गीतादिविरोधायावादनुपतमेव । एते च गुणा यदा भगवतः सकाशादेवोत्पधन्ते तदा माया चि. च्छक्तिरूपा आनन्दरूपा विज्ञया । इत्ये विचिन्स परमा स तु वासुदेवनामाऽवधार्य निजकारणमुक्तिदाता *तस्पायैव नियता परमापि रूपं बने द्वितीयमिति यत् मबदन्ति मायामिति पश्चरार- वाश्यात् । तन्मापाफलरूपेणेति, दैवी होपा गुणमयीति च भग- वाक्यात् । द्वितीयस्कन्धे, सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणा- स्वयः * स्थितिसर्गनिरोथेषु गृहीता माय या विभो इति मायाया: करणसवोधकब्रह्मराक्पाच्च । एतेषु मूलगुणषु स्थिनावधिकृत- मन्नं यदान्योपमहाशाद् दुर्घलं भवति तदा देवादिरूपेण भगव. न्तं प्राविनारपति स्वांशधर्मादिस्थापनार्थम् । तदा स्वयं, तद- वाशरीरसमवापि वा, शरीरशोधक बा, शरीररूपं वा, मादु- ·प्रमोगरगाकरे। र्भावे निमित्तं भवति । तदा सत्त्वस्वाश्यका अपि पृथक्यम् रूपाणि विनतीति प्रथमस्य दशमे, यदा हीति श्लोके स्थितम् । पदा पुनस्सन्मायाफलरूपेणेसकादशोक्तरीया उभपात्मिका चि. छक्तिरूपा । दैवी श्रेषा गुणमयीति वाक्याद् गुणमपी माया भवति तदा तु, तमो रजः सत्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः * मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन चेति वाक्यात प्रकृतिधर्म- रूपविषयगुणा भवन्ति । क्षोभ्यमाणत्वोक्तेः । तदने च, तेभ्यः समभवद सूत्रमिाते पहतत्वोत्पादकत्वकथनान्महदुत्पत्तेश्च । ततो. ऽभवन्महतत्त्वमव्यक्तात कालनोदितादिति, दैवात झुभिनर्मि- ज्या स्वस्यों योनौ परः पुमान * वीर्यमापत्त साऽसूत महसस्त्वं हिरण्मयमिति तृतीयस्कन्धादिवाक्यैः क्षोभोत्तरभावितनिश्चया- वैषम्यापरपर्यायस्य क्षोभस्य च सजातीयसंचलनात्मकपरिणाम- रूपत्वादपि तथा । एतेषां च सत्वादीनां गुणत्वं न परार्थवाद । तथा सति संघाततया गुणानां प्रसेकं सर्वदा त्रिगुण लक्षणा- सांकर्यप्रसङ्गात् । किन्तु बन्धकत्वादेव । नच क्षोभस्य पाश्चास. खेनाक्षुन्धानां स्वरूपामच्यावकत्वात कार्यलक्षणाव्यामि शक्का। स्वरुपयोग्यतया गुणाभिमानिवन्धकत्वेन च लक्षणममन्वयात् । भगवतो निर्गुणत्वं तु सूत्रकार्यासन्यायेन । यथा कार्याप्त सूत्रं न, किन्तु कासिमेव स्वावयः पौर्वापर्यमापद्यमानं मूत्रतामापद्यते, तथा निर्गुणो भगवान् गुणानुत्पादयतीति मुबोधिन्युक्तदिशा शेयमा सदंशात्मत्वं चिदंशादन आनन्दांशाच्चतम इसादित्वादिसर्गाभिप्रा- य, कल्पान्तराभिमायं वाऽतो न दोप(१) इति गुणानां लक्षणान। (१) पूर्वोक्तकल्पामिप्रापम् । कल्पान्तरे त्येकादशस्कन्धो- करीत्या मच्चिदानन्दात्मकाद् ब्रह्मणः सकाशान्मायोरपती सत्तर- मपं विभागस्यतो न दोष इति या पाठ. ॥

·प्रमेयपरिच्डेहः । अथ पुरुषः ॥ लक्षणं वात्मेति देहेन्द्रिपादिकं सर्वे परा- अर्थमति व्यामोत्यधितिष्ठनीखात्मा आत्मनस्तु त्रीणि लक्षणानि । तेष्वनादिसे सति निर्गुणले सति प्रकृतिनियामकले ससहवित्ति वेवत्वमिसेकं लौकिकम् स्वयम्भकाशत्वापिसपरं स्वरलक्षणम् । विश्वगतगुणदोषसम्बन्धाभावेऽपि सम्यक् संसर्गवत्यमिति तृतीयं मुस्त्युपपोगि । तदुक्तं तृतीयस्कन्धे । अनादिरामा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः * प्रसग्धामा स्वयज्योतिर्विश्च येन समन्वितमिति । अत्र प्रथमलक्षणेऽनादिपदं महदादिसाधारणसादिस्वनिधपरत्वेन केपारपेयम् । द्विधा समभवद् बृहदिति वाक्यानुरोधात । तेनैव भगवद्वारणमपि । शेपं तुपयोगि । तत्र देहादिवारणाय प्रकृतिनि- पामकस्ले सतीति व्यतिरेकव्याप्सा तयावसाधनागानादीति । साथैनानादिस्वसाधनाप निगुंणेति 1 कालवारणायाहं वित्तीसादि । इदं च लक्षणं व्यतिरेकमुखेनेतरभेदसाधने न्यायत्वेन पर्यवस्पति । प्रयोगस्तु-पुरुषः मक्रतिमाकृतभिन्नः । उक्तलक्षणकवाद । पनवं तत्रैवमिति । द्वितीयं स्वस्तित्वसाधकम् । तथाहि । फुपुप्ता द्विविधेऽपि करणे लीने ततः कुनोऽपि हेतोरुस्थितस्य पुंमः मुख महमस्वाप्सं न किञ्चिदवेदिषमिति । आत्मानमध्यबुवा शायितो- ऽस्मीयादिस्मरणात् सुषुप्ताउनुभवोऽस्तीति अनुगीयते । अनुभवं विना स्मरणायोगाव । अनुभवत्वेन स्मरणत्वेन कार्यकारणभा- वात् । सत्वेन मविषयकः । तथा सति विषयमपि तदानी प्रका- बायतु । नागि साक्षात्परम्परया वा विषयजन्यः । तथा सति स. विषयकः स्यात् । तविषयकस्य विषयजन्यत्वनियमात् । प्रत्यक्ष परोक्ष वा विषयमकाशनमसगाच्च । अतो विषयाजन्यो निर्दिष- यक एव विलक्षणः कश्चिदनुभवोऽस्तीति निधीयते । एवं सति विपयकालभेदेन मिन्नेवपि स्मरणेपु योऽहंतामभिमन्यमानो नि.

·प्रमेयपरिच्छेदः। थाहि ॥ मुखमहमस्वाप्पमिति स्मरणे स्वपक्रियाविशेषणलेन स्मर्यमाणस्य मुखाय सुपुलिसमानकालीनत्वमेव गोचरीक्रियते । सच्च सुखं सरसम्पत्त्येति श्रुसाऽवसीयते । अतो नायं गौम्या न्य- बहारः । कामुकनिर्वेदस्तु बाह्यमुखाभावादेवावकल्पमानो न तत्र. समुखवाधक इति । आत्माबोधवानं तु विषयत्वेमामबोधाभावधिः पयकमिति न स्वगकाशतां बाधने । अन्यथा मुखात्मानावपि न स्मर्येयाताम् । अनुभवमन्तरेण स्मरणापोगादित्युक्तम् । ननु स्मरणस्य स्वसजातीयानुभवजन्यत्वनियमानुरोधाद्विषयत्वनैवैषां भानमाहीकार्यम् । तच्चान्तिरतापादकं सक्षविरोधि च । नि- विषयं तु ज्ञानं न क्यापि सिद्धमतो नेदं युक्तामतिचेन्न । तचाया इवेदानी सविषयत्वस्य स्फूत्रिपि तदानीं निर्विपपत्तस्यावाधाद् उक्तनियमस्य वाऽभयोजकत्वात् । अन्यथा तत्तापामतीतस्वस्य चास्फुरणापनेः । निर्विपयत्वस्य च जन्यज्ञान एवं बाधकत्वेना. स्मरूपाजन्यज्ञानावधिकत्वात् । अतो न चोद्यावसरः । अत एव श्रुतिरपि, अमात्मा स्वपज्योतिर्भवतीसाहेति दिक् ॥ एवं तस्य केवलले सिद्धे यस्तस्मिन् कर्तृत्वादिना सगुणव- प्रसपः स सृष्यनुकूलभगवदिच्छया प्रफुखाद्यविवेककृतः । सूर्य- स्येव रक्तादर्शदौ रक्तमसपः । अा एव च मुक्तियोग्यत्वम् । अन्यथा बन्धस्य स्वाभाविकत्वापत्नौ मोक्षशास्त्रवैयध्याप स्वाभाविकल्प नाशायोगात मतिविधातेऽननुष्ठानलक्षणामामा- ण्यापनेश्च । स्वभावनाशाङ्गीकारे च दुग्धादिवत स्वरूपनाशमस- प्रादनियतापत्तेश्च । नच शुक्लपटन्यापेन स्वभावनाशाङ्गीकारे सपनाशाभावाददोष इति वाच्यम् । तत्र स्वभावानाशात् क्षा- लनादिना पुनरुद्भवदर्शनात । अभिभवमात्रं परम् । तया सति पुनर्वन्यायत्तौ न स पुनरावर्तन इयादिश्रुतिशिधापत्तेः । तदिदं .

·प्रस्थागरलाकरे। हृदि कृता तृतीयं लक्षणम् । सोऽयं न नाना, किन्लेक एक स. ध। अहमात्मा गुडाकेश संर्वभूनाशपस्थित इति वाक्यात् । प्रक- नि पुरुषं चैव विद्धयनादी उभावपीति वाक्यस्थयोरेकवचनान्तयोः पदयोर्मध्य एकस्य व्यक्तिपरत्वमन्यस्य जातिपरत्वमियत्र विनि- गमकाभावाञ्च । जान लन्यतमो भाव इति वाक्याच्च । काल- श्या तु मायायां गुणमध्यामधोक्षजः * पुरुषेणात्मभृतेन वीर्य- माधत्त वीर्यवानिति प्रकृती वीर्याधानमात्रार्थमेव करणत्वेनैव त. स्यापेक्षणाच्च । सांख्यान्तरे स्वपमेवेश्वर इत्युच्यते । पुरुपवर योरत्र नलक्षण्यमण्यपि तदन्यकल्पनाऽपाति पञ्चविंशतितत्वो- पपादन एकादशे भगवचनात् । चिद्रूपत्वेन पुरुषेश्वरयोरबैला- प्पात् । तदुपपादितं तृतीयमुबोधिन्यां श्रीमदाचार्य: । तथाहि । पुरुषम्रक एव । पुरुपेश्वरयोरथ न लक्षण्यम् अण्वपि तदन्य- कल्पनाऽपाति । अतो जीवेश्वरावस्थाभेदेनैव भिमी, न स्वत इति पदेव पुरुषलक्षणं तदेव जीवलक्षणम् । प्रकृतिरपि यका भवेद् भवस्था न भिद्येत । अतः कृतिद्वयं मन्तव्यम् । तत्रैका ध्यामोहिका, द्वितीया तु मूलमकृतिः । यदा भगवदिच्या पूर्वा. मभिन्यते तदा इच्छाच्यापारभूतैहकमकृतिगुणदो वशीकृतो जीवावस्थां प्राप्नोति । यदा तु मूलप्रकृति तदा स्वरूपस्थित एक लगत्कारणं भवति । प्रदेशभेदेन वा ते उभे पुरुषसगते । यथा- 5sमाशे क्वचिद् ग्रहादि, क्वचिन, तद्वत् जीवानां पृथक्वे श्रुति- स्मृतिविरोध आपघेत । प्रपञ्चस्य मिथ्यावेऽपि शास्त्रविरोधः। अनिमोक्षः । एकमुक्ती मर्वमुक्तिरविश्वासश्च स्यात् । अथ उभयं पोपपद्यते तथा मूलपुरुषः प्रकृतिद्वयं एहातीति मन्तव्यमिति । प्रकृते स्वयं द्वारभूत एव भगवदंशः । ईनरस्तु भगवान् स्वयमेव । उत्तमः पुरुषस्तन्य इति वाक्यात् । तस्वस्पं तु भासार्थपकरण- ·प्रमेयपरिच्छेदः। १७७ निवन्ध एव मपश्चिनमिति । नात्रोच्यते। जीवस्तु पुरुषतत्वाद भिन्न एव । एकस्यैव ममांशस्येति, मपैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन इति भगाहापात् ।। परंतु :चिद्रूपत्वेन तत्सजातीयः पुरुषस्पैवांशो वानरः सर्वाणि भूतानीति वाक्पाईएकस्प फललामिसनेनाचार्यः फलवाङ्गीकाराव । मयमस्कन्धे, तस्यैव हेतोः मयतेत कोविद इसस्य मुबोधिन्पामपि पुरुषांशस्त्रोक्तः । स्वमात्मनास्मानमवेहीसत्राक्षरांशपुरुपांशभेदेन , द्विविधनीवाङ्गीका. राञ्च । एवमपि भगवदंशत्याविरोधाच्च उभयथापि स्वरूप- लक्षणे कोऽपि न विशेषः । तेन मृयुप्सादिसाक्षित्वेन जीवात्म. सिद्धयैव मूलपुरुषस्यापि सिद्धिपत्यूहा ॥: कापिलास्तुं- 'अव्यक्तमहदहङ्कारादयः परार्याः । सङ्घात- स्वाद । पर्यङ्कासनादिवत् । संघावाः, त्रिगुणात्मकत्वाद्, विवेकि- साद, विपयवाद सामान्यत्वादचेतनलात, प्रसवमित्वादिति पइभिहेतुभिः संघातत्वम् । तेन च परार्थत्वमव्यक्तादीनां साधयिः ला, यदार्था एते स परः पुरुपोऽस्ति । स च पूर्वोक्तेऽभ्योऽव्य- तादिभ्यो विपरीतस्तद्भिन्नश्च । तथाहि । पुरुषः, :अपरायः। यसंघातत्वात । असंघातः । अत्रिगुणत्वादविवेकित्वादविषपत्ता- दसामान्यत्वातनवाद् अप्रसवपर्मित्वाच्च । - यनैवं तन्नैवम् । अत्रिगुणः । परानधिष्ठीयमानस्वाद । यनै तन्नैवम् । रयादिवः । व्यक्ताव्यक्तभिन्नः । भोक्तवाद । कैवल्पाथ मर्तमानवार । पर तन्नैवम् । व्यकाव्यक्तवन । पद्यपि • संघातलिङ्गकानुपाने दृष्टान्तस्य पर्यादेः सङ्घातान्तरार्यत्वमेव दृष्टमिति दान्तिकेऽय- व्यक्तादौ सङ्घातान्तरार्थत्वापत्या पुरुषस्थापि सातत्वापत्तिरिय- थान्तरताऽऽपति, तथाप्यनवस्थापत्तिभिपा पो दृष्टान्तीपाशेषधा मीपत्त्याऽनुमानपात्रोछेदमसलेन चासंघातपस्यैव पुरुपस्प तेना- ·१७८ प्रसारलाकरे। पिसिदिसएम सिद्धः पुरुषः प्रकाशस्वरूप एक, न तु जन्यज्ञान मान् । अतः । अन्यथा परिणामित्वापत्तेरनिमोक्षप्रसक्तेश्च । मुषुप्साघमाक्षितापत्तश्च । स च व्यापको नियः प्रतिशरीर मिल था यथाहुः-- संघातपरार्थत्वास्त्रिगुणादिविपर्यपादधिष्ठानान् * पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावातू कैवल्या प्रवृत्तेश्च ॥ जन्ममरणकरणा• ना मलिनियमादयुगपमहत्तेश्च * पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्य- पाच्चति । तेपु प्रकृती महत्तत्त्वे वा प्रतिविम्बितो यास सर्व- निए सर्वकर्तृत्वं चास्मन्पभिमान्यमान ईपर इत्युच्यते । रजस्त- मोभ्यामुपरकंऽधर्मादियुक्त महत्तत्वादी ताशे महत्त्वे वा पति- पिम्बिनश्च जीवात्मेत्युच्या इसाहुः ।। पाजलास्तु-- अविद्याऽस्मितारागट्रेपाभिनिवेशाऽऽख्यैः पभिः लेगविहितपतिपिदध्यामिअरूपैत्रिविधैः कर्मभिर्जासा- पुर्योगात्मकविपाकारुपैत्रिमिः कर्मफलैराबायाख्यैः संस्कारैश्य निष्वपिकालसंस्पृष्टः पुरुपान्तरेभ्यो विशिष्टः स्वत एव सकल- जगदुदरणक्षमा पुरुष ईशरः । स चाऽनुमानागमाभ्यां सिद्धय- नि। तथाहि । गीतानागावं क्वचिनिरतिशपत्यरूशंकाष्ठा प्राप्त मातिशयधर्मवान्महत्वाल्पवादिवत । पत्र घेदं निरतिशयof प्राप्तं स ईश्वर इति सामान्यतस्तसिद्धौ विशेषेण तत्स्वरूप आगपादवगम्यतास एव च निर्माणार्थ कायमधिष्ठाय ब्रह्मादिभ्यो वेदायुपदिशति । यस्य यस्प यदि तत्तेभ्यो दत्वा सर्वान संमारिण उदरिप्पामायथ्यासापेन प्रकृतिपुरुषसंयोगवियोगी व करोति । न च क्षेत्रवाधिष्ठानेन तत्संयोगसिदिः । तेषां प्रकृति- सम्पानभिज्ञत्वेन नत्कृताधिष्ठानस्याशक्यवचनत्वात् । नच वत्माय क्षीरस्येव स्वता प्रकृतः संयोगार्थ प्रवृत्तिरिति वाच्य. म् । तथापि चेतनानपिष्ठितस्य क्षीरस्यामकृत्तिरिति रष्टान्तयलेना.

·प्रमेयपरिच्छेदः। Sधिष्ठातुः सिदौ क्षेत्रज्ञानामयोग्यत्वादीवरं विना नागदेः । पतनैत्र कृषीवलकृतधान्यारोपदृष्टान्तोऽपि दनोत्तरः। कालाष्टा- दीनामुत्तरभाविवानैः सपूर्वकालीन योगासम्भवात् । अतो- ऽन्यपुरुषविलक्षण एव भगवानीश्वरः । तस्य च तथानिधौर्य- मनादिनिरतिशयसर्वज्ञानप्रमाधिकरणादनादिसम्बदमचोकति। तस्य च सवस्पानादिः केवलसाविक एवोत्कर्पताच परिणाम ईशरभोग्यतया व्यवस्थितः । अन्पप्राणिनां चित्तं यथा मुखदुः- खमोदात्मना परिणमनिर्मले सात्तिके धर्मात्मपख्ये प्रतिसंक्रान्त चित्मतिविम्बस्य संवेद्यं भवति, नैवीरस्य । अत एव च न मुक्तात्मनां ताल्पत्वम् । नेपा पूर्व क्लिष्टवाद । भनेकेषामाशारखे भिषाभिमायलेन कार्यानुत्पत्तिपसाच्चेति भगवानीसरोऽतिरि- क एवेति । संसारिणतु निसोदितचिच्छक्तिकाः समनिहिते सपने प्रतिक्रान्ताः सत्वगत चैतन्यमभिन्यजन्ति । अा एवा- स्मिन् दर्शने द्वे चिच्छत्ती, निसोदिताऽभिव्यङ्गपा चेति । तत्रा- भिव्यङ्गयाघारभूतं सत्वमामोक्षप्राप्तभोग्यं भवति । तदेव भोप- सत्वं सांख्यैः मुखदुःखभोक्तृतपाकर्मात्मेत्युष्यो । भोगम्तु मुख- दुलमोहात्मकचित्तस्प इन्द्रिपविषपयोगाद्विपणाकारेण परिणतस्य पूर्वोक्त सच्चे स्वाकारसमर्पणाद्भवतीति जीवेशपरस्यामा । सोपं तु सांख्पवदेवति ॥ भास्तु-माणनादिलितैः सुखादिमिनेन चात्मानं दा- रादिमिन्नतेन साधयन्ति । तथाहि । कौप्यस्य वायोग धो. गमनं माणापानमाब्दवाच्यमद्धेनुभूतः प्रयत्नः मुखादयो मानं च न शरीरधर्माः । अयावरीरमाविलात् । पेहि कार्यद्रम्पविशेष. गुणा रूपादयस्ते द्रव्यनाशाद विरोधिगुणान्तराद का नश्यन्ति । माणनादयस्तु शरीरनाशाभावेऽपि विरोधिगुणान्तराविर्भावाभावे- ·प्रस्थानरानाफरे। ऽपिनश्पतीसतोन शरीरगुणा:किश्च, ये शरीरगुणाने स्वपरम- सक्षविपयाः । मुखादयस्तु न तथेति न शरीरगुणाः । अतोऽया- परीरभावित्वं प्रससले सहि स्वपरससक्षवं चेति द्वौ हेतू मुसादिषु पारीरगुणतां निवारयन्तावन्यगुणतां। बोधयतः । तत्र पोऽसावन्यास आत्मेति । किश्च । पूर्वाभ्यस्तस्मसनुबन्धेन व. लिना हपशोकभयादिसम्प्रतिपतिलस्य दृश्यते । जातिस्मराश्च केचिदद्यत्वेऽपि देहान्तस्तं वृत्तान्तं योधयन्त उपलभ्यन्त इत्यु पलब्धिसिद्धः शरीरात्मनोभेंदः । एतेन देहात्मवादिनचार्वाका निरस्ताः । किश्श, सर्व एवं विशेषगुणाः कारणे वर्तमाना एवं कार्यद्रव्यगुणतां भनन्ते, न वर्तमानाः । शरीरारम्भकेपु च परमाणुपु न चैतन्यमस्ति । ततः कथं चैतन्यस्य शरीरगुणता स्यात् । तस्मादन्पश्चेतन इतिः। एतेनैव शरीरारम्भकपरमाणुपुत्र- रूप'आत्मेति वदन्तो निरस्ताः । किञ्च । एकम्यैव पुनस्य तत्त- जन्मीयदेवनरनिर्यक्कीटांदिवारीरारम्भकत्वे पर्यायेण तेनःपृथि- व्यादिगधानत्वविरोधः परिमाणादिविरोधश्च । चेननले बुद्धया- श्रयसाधकानुमानादिपु लाघवोपनीतैकत्वभानविरोधश्च । नच पु. अकत्वमें तत्र भासत इति वाच्यम् । 'पुअघटकानां चेतनत्वेन बहुलामानेनियामकामावादिसन्यत्र विस्तरः। किञ्च,ज्ञातृविषय- स्तावदहम्पसय इसविवादम् । यो हि परामपति स स्वात्मानमह. मिति परामपति । पश्याम्यहमिति । न च शरीरस्प ज्ञातृत्तम् । दत्तोचरत्वात् । स्थूलोऽहमियादौ तु भ्रान्तबोणतोपततायोपि- एहमतीतित्रत् । अन्यथा मम शरीरं, मुख मम जायतेऽहं गच्छा- मौसादौ वैपरीसमपि भासते । तथा श्रुतार्थापत्या श्रृंसाधनिर्ण- यः। तथाहि । स्वर्गकर्मवादिश्रुनयो हि शरीरातिरिक्तपरलोक- फलोपभोगयोग्यकर्नारमन्तरेणानुपपद्यमानास्तमाक्षिपन्ति । किश, ·प्रमेयपरिच्छेदः। . सातादेव उपनिषदा समर्थयन्ति । अविनाशी वा. रेऽगमात्मा- अनुच्छित्तियति । तस्मान्मानसप्रसक्षरूपाहम्मसपगम्यो पाता। नच शरीरादाविवात्मन्यप्यहम्पस पो भ्रान्त इति वाच्यम् । बाघ- काभावाद । नापि योगिनां प्रसक्षम् । तेपामप्पात्मन्यहवित्ति. घेवस्त्रव्यवहारदर्शनाद । अत. एव, अहं पुरस्नस्य जगतः ममयः मलयस्तथा । यस्माद:क्षरमतीतोऽहम् । मम योनिमहद् ब्रलेसव- मादानशब्दः परस्मिन् पुरुपे ध्रुवम् । न हि महद्विकारोऽङ्कारः फस्नस्य जगतः प्रभवः। नापि क्षराक्षराभ्यामुराम: । नापि ग्राम. शान्दवाच्ये मध.ने गर्ने दधाति । पुरुषसम्पर्ककृतत्वात मकृति- क्षोभस्पोउपनिपत्स्वपि, ब्रह्म वा इदमन आसीदित्युगकम्य पश्य- ते । तदात्मानमेवावेदहं । ब्रह्मास्मीति । मन्त्रवर्णेऽपि मनुरणयमई सूर्यश्चेति । अतोऽभ्रान्ताहवित्तिवेद्यो ज्ञाता योगिनां मानस. मसक्षः । निर्मुक्ताहङ्कारममकारवचनन्तु संमृष्टाईमतिनिमुक्तिपरम्। अत एव ज्ञानिनां न पितृपुत्रत्वाद्यहङ्कारो, नाऽपि सेपु ममकार इति युज्यते।इन्द्रिया दस्तु, गोऽहमद्राक्ष सोऽहं शामि, योऽहमस्पृशं सोऽहं शृणोमि स्मरामीति सर्वत्र मातुरेकस्य प्रसमिझानादेव सि. खः। मनस्तु न शातामसमसिद्धस्य ज्ञातुःस्वम्पादिज्ञानानां ख- स्पतिरिक्तकारणाधीनत्वात मुखादिवानेषु करणखेने तस्य क- ल्पिाला मारोगेन्द्रियान्तःकरण निरिक्त एव जगमान- मुखाद्याधारो मानगमसल भारमा । स च नानैव । परस्थासा- मनस्यात् । इशरत्वं तु कर्मणामेव । यदि कश्चिदति तदा सो- ऽपि कर्म बिना फलासम्भवात्तदधीनः फलसमर्पकोऽस्तिस्याः ॥ मामाकरास्तु-मास्वविति नारदेना भागते । मन्प- या कस्पचित् सर्वधर्मरनिरितरस्य नेसनिशपो न पाद । नय करचरणादिसभिलेशनिशियस्य तदा मानमस्ति । मनोऽमि मात.

·मध्यागराँगाकरे। शरीरं शरीराद भिन्न आत्मा । म च स्वप्रकाशसंविदाश्रयोऽणु. श्वेयाहुः । शेषं तु भावदिति ॥ नैयायिकान्तु-- योऽहमद्राक्ष मोऽहमधुना स्पृशामीति प्रय- पाद अनुभवमंकारस्मृतीनां सामानाधिकरण्पेन कार्यकारणभा- पाश्चात्मनः स्थिरत्वम् । जातमात्रयालस्प सनपानादौ प्रति- दर्शनात । तस्याश्च पूर्वानुभूतक्षुन्नित्तिकारणाऽनुभवजन्यस्पति विनाऽनुपपश्या तस्यात्मनः पूर्वापरजन्मीयशरीरावछिन्नस्य पूर्वो- क्तयुक्सवैक्यम् । तेन चानादिन्दमनादिभावत्वेन च विरामाप्रति योगित्तमतश्च निसत्वसिद्धिः । किश्च पूर्वशरीरादिविरामानन्तर- मपि शरीरालरे यः सुखदुःखाधनुभवः स पूर्वशरीरकृतपुण्यपाप- फलीभूनत्वेन श्रुतिपुराणानुपानममिद्धिमपितोऽस्ति । स च नान्य- फुतपुण्यपापादिना सम्भवति । तथा सति कृतस्य निष्फललेना. कृतस्याकस्मात् फलवत्वेन कनहान्यकृताभ्यागमादिदोपापत्तेः । गपाश्राद्धजातेष्टिज्यं तिष्टोपादौ तु पुत्रपितृविकृतकर्मणा पितृ- पुत्रपजमानानां या फलसिद्भिः सा तु श्रुतिविशेषरूपनिमित्तव. लादिति वैयधिकरण्येऽपि न दोपः । अतः शरीरेन्द्रियव्यतिरिक्त आमा । एवं मनमोऽपि व्यतिरिक्त आत्मा । अन्यथा ज्ञानेछा- दीनामतीन्द्रियलापत्तेः । अणुगुणानामतीन्द्रियत्तान्मनसवाणुवा- द । विभुत्वं तु पुरीततादिसंयोगरण सार्वदिकरवाजाप्रदाधव- स्थाव्यवस्थानुपपत्तिः । एषश्च तस्येतरमिनस्यात्मनोऽणुते युग- पत्पांदशिराप्रभृतिषु मुखदुःखाद्यनुभो न स्यात् । अयोगपधे- ऽप्यतिौघयायोगपधभ्रम इतिचेन्न । अणुवसाधरुपमाणाभाषा- द । एषोऽणुरात्मेसादीनां श्रुतीनां दुर्जेयत्वाभिमायकवाद । नाप्यध्यात्मपाना शरीरावच्छिन्न चैतन्यरूपो वाऽऽत्मा । तथासति मध्यमपरिमाणवत्वेनानित्यापत्तेः नचेष्टापतिः । पूर्वमनिता- ·प्रमेयपरिच्छेदः। ताया निरस्तत्वात् । अत एव च न सङ्कोचविकाशशालिपरिमा- णवस्वमनः क्षपणकदिगम्बरादिषतं कदर्यमेव सावयवत्वापश्च। एलेनैव च नानापरिमाणवत्वमप्यपास्तम् । अतः पारिशेप्यात तस्प विभुत्वसिद्धिः किश्च, देशान्तरे यद् द्रव्यमस्मद्भोगायोत्पद्य- ते तत्रास्मददृष्ट कारणत्वेन वक्तच्पम् । अब उत्पत्तिदेशे अदृष्ट- वदात्मसंयोगः कारणं वर्ततेऽनोऽपि विभुलसिद्धिः। स च जीवा- त्मपरात्मभेदाद द्वेषा । तत्रेश्वरस्तु कार्यवादिलिगकानुमान: सिद्धो निसज्ञानचिकीकृतिमानक एव । जीवात्मा तु प्रतिशरीरं शरीरिभिर जानामीच्छामि करोमि मुखीसादिमतीती तत्तच्छरी- रावच्छिनमुखादिवैशिष्ट्येनाईतया मनीतो बुद्धिमापदुःखेच्छाप- यत्नधर्माधर्मसंख्यापरिमाणपृथक्त्वमंयोगविभागाख्यचतुर्दशगुण. वान् नानवेसाहुः ॥ वैशेषिका अप्येवमेवाहुः ।। तत्र तारत् पूर्वोक्तपक्षेषु तनुमनां व्यापक स्वतो नानात्वं च यदुक्तं तम सङ्गते । स वा एप महानज आरमा योऽयं वि- ज्ञानमय: प्राणिनिसादिश्रुतिस्तु तस्य भगनवाभिमाया मुकानां नयात्वस्फूर्तेश्च । युक्तं भगः सरितरत्र चारिति वाफ्यादेव- यादीनामिव तदानी व्यापकरणस्याप्याविर्भावकथनेऽपि यापका- भावात् । ब्रह्मभावे जाने विरुद्धम अपत्यागीकारेऽपि दोपाभा- पाच्च । नच मुकानां निपम्पत्तानुपतिः । भगवतो मुक्तीपर- प्यत्वकयनात । चतुर्विधा भजन्ते मामिसत्र शानिनोऽपि भजन- श्रवणाच्चेसन्यत्र विसरः । एतेनैव स्वनो नानात्वमपि निरम् योध्यम् । विशेषतस्तु सर्व प्रमुभिरविरोधतृतीयारणपाप्पे गा. सायनिरन्धे विदन्मण्यनादौ च प्रपंक्षिा, कन्तं च नीरस्य शा- स्वार्यवत्वाधिकरणे । तच भगामिनि, परातमा नरि- सधिकरणेऽशतं च नानाम्पादेशाधिकरणे म्यापितामति दिर- ·प्रमेपपरिच्छेदः। चेतनाधिष्ठानेन तत्साधने तु क्षेमनाधिष्ठानस्याशस्यवयनस्वात् सिद्धं तदपिठानेश्वरेणेति दिक् ॥ सन्तानविज्ञानवादिनस्तु क्षणिकविज्ञानसन्तान एवात्मा । नचाश्रयमन्तरेण ज्ञानेच्छामुखादिकमनुपपन्नागेति वाच्यम् । आ- श्रपानुरशम्पा तेषां स्वतन्त्रत्वाङ्गीकारात् । नचाहन्प्रत्ययगम्य एवाश्रय हात वाच्यम् । बानस्यैर नीलमई ज्ञानामीति विपर्यव- सितदर्शनस्पाध्यवसायात् । क्षणिकज्ञानाऽन्पास्मसचे प्रमाणामा. यात् । नच मसभिज्ञानुपपत्तिः । सन्तानक्यादेवोपपत्तेः । उपल- धुः स्मश्चैवपाभावात् । एकत्य स्वास्नोः पुरुषस्य क्याप्पनुप- लम्मान । अतः क्षणभङ्गुरं मानमेपास्मा, न तु दतोऽन्य इसाहुः । सदपि कदर्यम् । यथाः पाश्चा- प्रसभिज्ञायते कर्म य: पूर्वापरकालयोः। तस्प स्थालो स्फुटो भेदो विज्ञानात् क्षणभङ्गुराद, इति ।। तथाहि । विषयप्रसभिज्ञापा भवेत् सन्तानेनापि निर्वाहः । नतु मातृपसभिशापायोऽई पूर्वमद्राक्ष सोऽहमधुनाउनुपश्पापीसत्र मातुरेकत्वावगमात् । विज्ञानस्य क्षणिकस्य तदानीं विनष्टत्वेना. वितिगोचरस्प तदानी वस्तुमशंश्यत्वात् । सुषुप्तावहम्मसयस- तानस्य नष्टलेन तत उस्थितस्य ज्ञानयभिज्ञानुपपचे रिस्वा. नेनि जीवस्य प्रतिविम्बरुपमा तु शास्त्रार्थप्रकरणे विदन्मण्टना- दौ च निराकृता । जीवस्त्रका च विचारितमिति नेइ अपवा इति पुरुषो निरूपितः। अथ प्रकृतिः। तल्लसणं तु प्रधानमिति । भगवता जगापा- दानवेन निपिन गुरुयं भगवद्पमिसर्थः । तस्यं च पह लक्षणाने भगवइनषड्गुगवस्वरोधकानि । नहुक्तं, यत्तस्त्रिगुणमम्पक्तं निसं सदमदात्मकम् * पक्षानं प्रकृति माविशेष विशेषत्रादिति ।। . 1 २४ ·प्रसागरत्नाकरे। तष त्रिगुणमिति साम्यावस्थोपलक्षितगुणत्रयात्मकम् । कार्पवार- गाय साम्यावस्थोपलक्षिनेति । यथा सच्चिदानन्दं ब्रह्म, क्रिया- जागानन्दा धर्मा अपि सन्ति, तथा त्रिगुणात्मक प्रधानम। उद्- तास्वंशतो गुणा अपि भवन्तिा तेन धर्मधामभावोऽपि नानुपपन्नः भयमा कापिलाद विशेषः। एतेन विविधसष्टिकरणार्य भगवदस- भार्यमुक्तम्। एते च गुणाः, मनायेगेतीच्छया जयन्यभावं माना: सच्चिदानन्दानामामासा अंशाः, भगवत उत्पन्नायां तस्यां शक्ती प्रतिष्ठितानापाः प्रधानतबोधकाः । अव्यक्तीमति तस्य वीर्यम् । न केनापि कालादिना तदभिव्यक्तं भवति । तथा ससनिसना पुनः मृन स्यात् । नियमिति मदेकरूपं कीतिरेपा । प्रसा सौर कालादयोऽप्युत्पधन्त तिष्ठन्ति बिलीयन्ते चति कालि- कावाधावपपतरूपम्प निसत्वत्वस्य न हानिः सदमदात्मकांपति श्री।। तस्यैषा शोभा मन कार्यकारणात्मकमविशेपमिति मान । तुः । मन्पया संमारिणो विवक्तुमसमा न मुक्ताः स्युः ।विशे. पादिनि सम्पहेतुः । सर्वान् विशेषान प्रदर्य पुनस्तूणी तिष्ठ. तीति । एतस्पा भगवदंश च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपराधाधिकरणे पास्यापितम् । प्रकृतिपुरुपयोश्च स्वस्वामिभाव एव सम्बन्यो। ऽन्यत्र मते तु वीर्यापानस्य विवलितन्वाद मंयोगोऽपि । साकार चैतयोर्भगः साकारत्वादचोपपत्रमिति न काचिद देहेन्दिपायनुपपतिः। उपादितं चनदाचार्यतत्व स्तुती। तथाहि । भगवतः सनपाणिशदवायदंशा पने प्रतिरूपतया निर्गतास्तत्र सबै कारणमनिपटनपादादीनी विद्यमानत्वात तरेव गा उपवहार इनि ॥ शरीरं तमन्नव, अपिमानिनोऽपि चिर्दशा । विशेष इति तु महदादिसंग्रहायेति न कोऽपि शङ्कालेशः ।। इस मतिः॥

·प्रमेयपरिच्छेद। १७ अथ महान्स चात्र भुन्धेभ्यो गुणेभ्य उत्पद्यते । तमोरना सत्त्वमिति प्रकृरिभवन गुणाः * मया पक्षोभ्यमाणाया: पुरुषा- ऽनुगतेन च ॥ तेभ्यः समभवत् सूत्र पहान् सूत्रेण संयुन हात चाशत् ।अर्थस्तु, सूत्र सूचनात क्रिया शक्तिमान मथमो विकारः। ततो महान ज्ञानशक्तिमान् स च सूत्रेण संयुनः सम्पमिश्रितः । ततः पृश्न, किन्वेकमेव वाच्यम् । ज्ञानक्रियाशक्तिभ्यां देयो स्यत इति । नच, देवात क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परा पु. मान * वीर्यमावत साऽभूत महत्तत्वं हिरण्मयमिसादिवाक्यवि. रोधः । सुख्यानां गुणानां व्यापारनया बात्र च विवक्षिमताव। एनद्वाक्पार्थस्तु-देवात् कालात क्षुभिता : सवादगो पत्या, तादृश्यां स्वक्षेत्रभूतायां पकती परः पुमान प्रथमपुरुषो वीर्यमायत्त यथा स्वभार्यायों पुरुषः । सस्पेन्द्रियाणि भगवन मा. Ssनन्दमयानि । रेतस्तु सच्चिदंशः। चिदंश एसके । सशस्तु मकृतः सकाशाद सम्बदयते । ततः सा प्रकृतिमहत्तमरममनातस्य • शरीर हिरण्मयम् । पया सूर्यान्तर्गतनारायणस्य । आनन्दगोरे - थपे हिरण्यरूपता भवतीति। महतध लक्षणयमा पारिपकाधिदै. विकारिभौतिकभेदेन । तथापं स्वरूपलक्षणं, द्वितीयं तु देवेषु त. स्ममिदिपेन रूपेण तदूपत्रानादुपामनार्थम । तृतीयं तु लोके त. पलाशार्थम् । अन्यथा पतिवादिनो न मन्त्रीरन् । तदुक्त, विश्नपा- स्मात पनियादिश्लोकप्रपेण । विस्त भयादव तदर्थ सदिप लक्षणानि प्रदर्शने । प्रथमश्लोकोक्तानि त्रीणि लसणानि गुण. प्रयकार्यवन्यजमानि । सत्र कूटस्यले सात स्वाधारविसम्प. जातमिति साविक स्वरूपलक्षणम् । माण्डवारणाय सस. । प्रकृतिधारणाप शेषम् । जगातं दिलीपं राजमम् । भ. सिमरीमोनाशकस्यापति तापमम् । द्वितीयश्लोके लासिक ·प्रश्वानरस्ताको। पामुदेवाविर्भावस्थानशुद्धसत्वात्मकत्वम् । तद्रूपतयोपास्यत्वं चो- तम् । इदमेव च कार्येश्वररूपं निरीश्वरसांख्यानाम् । तृतीपे लाधिभौतिक चिचलमिति लक्षणम् । चिचस्वं च निविपरसर्च विकाररहितज्ञानत्तिकत्वम् । बुद्धिवारणाय निविषयेति । मनो- धारणाय सर्वविकाररहितति । आङ्कारवारणाय ज्ञानेति । सा- विकाहङ्कारस्य तयावेऽपि पदार्थस्यैकत्वाच्छान्तिघोरविमूदाद केवलज्ञानस्वं व्यावर्तत एव । एवं शुद्धमनसोऽपि। आत्मवारणाय हत्तीति साल्पास्तु-निश्चयतिकमन्तःकरणं प्रिगुणात्मक- माय काय वा बुद्धिरिति लक्षणमाहुः । तन्मते बुद्धिचिसयोः पर्यापस्वमा तु पर्याययोर्भेद इति विशेषः । अस्प च गोलक हृदयम् । प्रहमा देवता । पतरससे ममाणं चाग्रे पक्ष्यते ॥ इति महान्॥ मयाहङ्कारः। स च महतः सकाशादुरपयते । तदुक्तं, ततो विकतो जातो योऽङ्कारो पिमोहनः * पैकारिकस्तैजसश्च ताम- सश्चेषई त्रिस्त ॥ तन्मात्रेन्द्रियमनसा कारणं चिदाननाय . इति । विति इति कालेन शुन्यगुणाद । त्रिष्टदिति मिष्यूहः । चिदचिन्मय इति चिदाभासस्वाचिदचिन्यिरूप तस्याध्यात्मिक मामाम्पलक्षणं तु-तचन्मानेन्द्रियपनोजनकतमआदिगुणवस्वम् । सत्र तन्मात्राजनकत्वं तामसत्तम् । इन्द्रियजनक राजमतम् । तदेव चास्प तमालम् । मनोननकतं सात्विक कारिकत्य कास्यमिति च तस्यैव पायो । मनःपदं देवानामप्युपलक्षकम् । तेन दिगाघेकादशदेवजनकत्वमपि सात्तिकस्य लक्षणम् । तदुक्त. प, भर्यजन्मात्रिकाउनझे तामसादिन्द्रियाणि तु ममावता भासनेकादश च कृनादिनि । देवास्तु, दिखातार्कपचेतोsis. पहीन्द्रोपेन्द्रमित्रका चन्द्रशेोकादश मेशः। पकारान्मनः ।

·प्रमेयपरिका इसाध्यात्मिकानि विशेषलक्षणानि । आधिदैविकलक्षणं तु मङ्क- पंगाधिष्ठानत्वमिसेकमेव । भौतिकलक्षणं तु कर्तृकरणकार्यस्थम । तत्र प्राणिपु विद्यमानस्य सात्त्विकाहङ्कारस्य कर्तृत्व लक्षणम् । करणले राजसस्य, कार्यत्वं तामस्य । कर्तृलं च, काहमिति बुदिविषयत्वम् । एवमन्यदपि शेपम् । इदं धर्मपुरःसरं लक्षण- प्रयम् ! भिपुरसरं तु शान्तघोरविमूहत्वमिति भाविक स्वरूप. लक्षणम् । अत एकाहङ्कारेण शान्तिरमयोनिका । अत्रापि तृतीय. कन्यादेव पूर्ववद्विभागः । निरहङ्कारस्य नेते भावा उत्पयन्ते । । मत एस भगवत्परस्त्रितयविलक्षणो भवति । भौतिकलक्षणे प्रमा- णमप्युपदिष्टुं भवति । विशेषस्तृतीयमुबोधिनीनोऽगन्तव्यः । भाणो युद्धिश्चास्यैवं रूपान्तरम् । ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिव॒दिः माणस्तु तेजस शनि द्वितीयस्कन्याव । तेन मन्द्रियबलदाद माणलक्षणम् । किपाशक्तिमत्त्वात् । बुद्धस्तु त्रीणि लसणानि । वा द्रव्याफुरणविज्ञानत्वं स्वरूपलक्षणम। इन्द्रिगानुग्राहकत्वं संश- पादिपवचिकत्वं चेति ट्रय कार्यलक्षणं तृतीप कन्धादवगन्त- यम् भइमोऽपि दयं गोलकं रुद्रो देवता । एवं माणबुद्धयोर- पासइङ्कारः॥ अब तन्मात्रा । सा च भूतम्भमावस्या । इदमेव तल्लक्षणम्। ताः पञ्च मूले उदिष्टाः । निशेिषशब्दादिगुणयद भूतत्वम्। भ. हतारोपादेपरचे सति तस्यानरोपादानलं वा तलक्षणप । ताश सदस्पर्शरूपरमगन्धभेदात् १५ । योगिनां गोचराः । विशेषा पर तेनामस्मदादिगोचरा इति सख्यिा: । नदस्माकमपि संमतम् ।। अप विशेपलाणानि । तत्र श्रोत्रप्रावधर्मान् शन्दा भने ममाणमुक्तम् । शन्दावनिध्यामारणार यादम । नमस्त. मात्रत्वं दाम्पसिङ्गर चेयपि तल्लाप ! गनो गन प्रत्युक्त ·प्रस्थानमाकरे। गृहस्थितो बहिःस्थितं गनद्रष्टारं सरेणानुमिनोति । एवं तारा दिना घण्टादिकमपि । इदमपि तृतीयस्कन्ध उक्तम् । अर्थाश्रयत्वं शब्दस्प इलिङ्गवमेव च * तन्मात्रलं च नमसो लक्षणं कवयो विदुरिति द्वितीये च । लिङ्गं पद द्रदृदृश्ययोरिति । अर्धाश्रयत्वं चाधिदैविक वर्णेपु तन्मात्ररूपे शन्दे नानुमन्यते । मतान्तरत्वात्। पां नाममृष्टपन्न:पातितेनैतभित्लादिति बोध्या म् । रूपमृष्टपन्तर्गतोऽयम् । ततोऽयं तु कार्यगतः मविशेषः सन् पश्चानामपि गुणः । यत्तु नैयायिकाः शब्दस्याकाशमात्रगुणत्व मिच्छन्ति । तन्न । परस्य दृश्यते धर्मो हापरास्मिन् समन्वयाव अनो विशेषो भावानां मृमावोपलक्ष्यत इति । नभसोऽय निकु- $णादभून स्पर्शगुणोऽनिल: * परान्वपाउदाँधेसादिवा. पविरोधात् । नचा कणादादिमुनिमणीतदर्शनविरोधात तो. ल्पमिति वाच्यम् । शन्दप्रामाण्ये मुनिपणीतत्वस्मातन्त्रवाद । अन्यथा तायागनादिदर्शनानामपि पामाण्यपसकात।किन्तु पेदा. पविरोधस्पैव तन्वत्वं पुराणस्य तु वेदहृदयत्वाद् नेदरूपत्ताग्न दर्शनापेक्षा प्रबलवान तदर्शनमुपेक्ष्यमेव । तेन भेषादिशब्दो भीम एनाअयं न कार्यगतो विसारी सावयवधेत्युपपादितं शन्द परे । तया शन्दोत्पत्तिमकारः शदश्रवणकारध तत्र निपुणतरमुपपादित इति न पुनानकप्यने । कार्पगतश्च शब्द उ. दानानुदानसरितकाम्पस पर्पगन्धारमध्यमपक्षमतनिषा- दादिभेदादनन्नावश एन । नशा वानपि । नन मानामावः । नेत्रगोलकारचंदे धूमस्पर्शस्त्र महागुलीपात्राम्दनन्यम्पश्य मर्मबापजन्यम्प सप २ हदयावन्न लाऽनुभवावर अन पर न काममाण पगादांत मनिग माउने । नव गुणे गुणानीकारारमिति पाय ,मंहगारद बस्तुं शाप .

·प्रमेयपरिच्छेदः। खात् । कल्पनाया दृष्टानुसारित्वादिति ॥ पत्तु मान्दस्य मुम्या. दिगुणले प्राणेन्द्रियादिग्राह्यत्वापत्तिरित्युक्तम् । तना तत्तभृत- गुणवेन तत्तद्भौतिकन्द्रियग्रामत्वेन व्याप्सभावात् । पार्थिवरूपा. दीनां चक्षुगदियानत्वदर्शनेन व्यभिचारात । यत्तु माहा, शन्दो द्रव्यम् । साक्षात्सम्बन्धोन्द्रिय ग्राशत्वाद । घटवदिति प्रयुज्जते । सोचविकाशात्मकपरिमाणशाली चेति कल्पयन्ति । तथाहि । भेरीमान्दः श्रोत्रेण गृह्यत इसनुभवसिद्धम् । तत्र कदम्धगोलका- दिन्यायकल्पनेऽनेकशन्दतमागभावनिरामादिकल्पनागौरवम् । एक एप शब्दस्ताव दरखनों समुत्पद्यत इसङ्गीकारे निकटस्थद्- रस्थपोर्युगपररणापत्तिनं तु क्रमेणेति सङ्कोचविकामाशालिपरि- माणवान् कल्प्यते । प्रयोगक्ष-वान्दो द्रव्यमेव, न तु गुणः । सकोचविकाशात्मकरिमाणत्वात् । भखावदिति । तेन तव शन्दे वायवनुसारेण विकाशाम परिमाणमुस्पयते । बदामी शम्दः श्रोत्रमामोतीति प्रसक्षीकिपत इसाहुः ॥ पो पद्यपि क. रूपना लघीयसी, तथापि प्रससानाधिगतस्य परिपाणस्प कल्पनया सिदौ तेन शब्द ट्रम्पत्तसिदिः तसिदौ च तत्र ताशपरिमाण. सिदिरिसन्योन्याश्रयः । कि पूर्वप्रयोगेण दव्यत्व सिद्धावपि । तादृशपरिमाणवतः शन्दस्प दरस्यश्ररणपर्यन्तमुत्पत्तिदेशे स्थिती निकटस्थप रणधारापतिः । वायुना तो नयने च समस्वर- श्रवणापत्तिन तु मानुनप्लसहस्वादिश्रवणध्वरस्था। तस्मा- दरमदुक्त एव पक्षः सापीपान् । पनु शन्दो नित्यो, नि:स्पर्शद- ध्यत्वाद् आत्मदिति, नियमापनम् । तदपि हृदपदेशापछे.. देन स्पर्शानुभवादुक्तरीसा द्रव्यलासिदेव निरयम् । पप, शन्दी नियो, व्योमेकगुणत्वादिति साधनम् । तदापि पभभूतगुण. सम्पाहीकारादेव पर देलसिनिरस्तापिति शिरमाइनि शन्दः ।।

·प्रधानरमाकरे। अय पर्शम च स्वाग्राह्यः । तलक्षणे, पायुतन्मात्रखम् । भयं कार्यगना सविशेषः सन् चतुर्गामपि गुणो भवति । तेन श- पण्याप्पगुग का रूपव्यापकगुणलं वाऽपि तलक्षणम् । सिद्धाने तु मात्रारूपो मृदुकठिनशीतोष्णभेदाच्चतुर्विधः । मृदु- वं क नवं च शैसमुष्णत्वमेव व २ एवमर्शस्य स्पर्शत्वं सन्मात्र नभस्वा इति वाक्यार । गुणात्मा तु मृदुपिछिलक. टिनशीतोष्णानुष्णाशीतलघुगुरुसंयोगादिभेदाद पहुविधः । मृद्रा- दिशब्दाश्च धर्मवाचका एवं प्रचुरमयोगादमिणमपि वोधयन्ति । पथा कोशकास, शीतं गुणे तदर्थाः मुशीमः शिशिरोजह इति। श्रीभागवते च, वस्तुनो लघुकाठिन्यं मृद्गुर्घष्णशीतताम् । जिघृक्ष. तस्सद निर्मिन्नति गुकोऽप्याह । अत एव लोके भारादिपद- प्रयोगश्च । तत्र मृदु कोमलः । पथा मालतीकुसुमादौ । स च मादस्पर्शन गृह्यते । चाक्षुषं तूपनीतभानरूपम् । अन्यथा काटने गुल्मपरमाख्यपुष्पे मृदुत्वभ्रमो न स्यात् । पछिलोऽपि तस्यैव भेदः । स च पदुकूलादिषु । कठिनस्तु पापाणादिषु । शीतो जथे । उष्णस्तेजसि । भनुष्णाशीतस्तु वायौ, भूमौ च । लघुस्तु पायुजोजलभूमिपु। यथा सूक्ष्मवापुस्पर्शो ज्वालास्पर्शस्तूलस्पर्श. । लघुत्तादेवोर्ध्वगमनं तेजसः । जलीयस्तु गायमुनयोः कूप. नघोर्वा पपत्ति पीयमाने मुखावच्छिन्नत्यचैव प्रसक्षः । गुरपि पापुजलभूमिः । तत्र वापीयस्तु वायुपूरिततिनमनोग्नेय एव । मचितस्यैव बायोस्तदारम्भकत्वाव । पहिवायौ वनारम्भादेव । तदननुभवस्तु वेगप्रतिपदत्वात् । जलीयस्तु मुखावच्छिन्नत्वचा प. सतोऽपि भौमस्तु विष्टम्भेन प्रससः । पाणौ फलकुसुमयो स्था. पने पाणिनमनतोलनाभ्यां विनेत्र फले गुरुत्वानुभवात् । यपि वाखान्तरे गुरुतं भिगो धर्म उमोलनादिनाऽवसम्पते, तथापि ·प्रमेयपरिच्छेदः। . । सोऽस्मिन शास्त्रे स्पर्श एव । स्पर्शमाहितेनैव तोलनादिना तदबग- मात् । स्पर्श विना यत्र गुरुत्वावगमत्तात्र स्वानुमानिक एव । पर्वते महरिवाकिश्च गुरुवं पत्र टं, तरपेक्षिकमेव दृष्टमातच परमाणौ घुटौ पान वक्तुं शक्यम् । आयपतनासमवापिकारणस्प तव भसक्षतो बाघाट । जालार्करशम्पवगतः खमेवा नुपतन्नगामिति वाक्पाद । एलेन लघुलमपि व्याख्या ज्ञेयम् । कार्योत्पत्तेः पूर्वमपेक्षाबुद्धय- नुदयेनापेक्षिकस्य लघुत्वस्याशक्यवचनत्वात् । यत्तु वैशिपिका:- अस्ति नियमतिरिक्तं गुरुवं परमाणुपात्रवति, तेन कार्ये गुरु• सान्तरं तु न जन्यते । यदि जन्पेत तदा तोलकामतावयवद्यार- जयविनि अवयवगुरुत्वाभ्यां सहास्प तोलकचतुष्टयमित गुरुत्वं स्पात् । तच्च तदनुप्तर्यिवनमनादर्शनादशपयवचनम् । नच ताभ्यां कार्ये सूक्ष्ममेव गुरुवं जन्यते । स्वभावेन सजनने नियामकामा- बाद । तच्च घटलग्नतृष्णादेरिवानाशामिति वाच्यम्। अप्रसतस्प तस्यानुन्नेयत्वे तदुत्पत्तावेव मानाभावात् । अतो निसं निरपेक्षं परमाणुमात्रस्येव गुरुत्वम्। अवयविनि तु तदबहुत्वादेव गुरुत्वा- पिनयमसय इति । तत्र । बहुत्वस्य महत्वमावबोधकत्वात् ।तूला- दिपुज्नेषु तथावधारणात् । बहुतूलपुमाल्पपापाणयोः पातने पापाणथमपातबाधापत्तेश्च । बहुलयोधितगुरुत्वस्य पापाणेऽभा- पात् । किञ्च, नपुज्ज आधपतनाप्तमवायिनो गुरुत्वस्पायावाद पापाणे बहुलबोधितगुरुत्वस्याभावापेक्षायुद्धः पर्यायेगोमयनो- इपासप्रापेक्षिकस्यापि तस्य निर्वस्तुमशपत्ताल्लक्षणेऽव्याप्तिना- साच । किम, यत्र शिथिलावपाश्प्यावयवौ तूलपापाणी दाव- वि सभाहतो तत्र सोलनेन शिथिलापपरे पातमम्मनाभ्यो चि. धावपने गुरुतबुदिरुदेतीति समतिपक्षप्राप्तः साध्यामसिदिश्च । भोऽतिरिक्तातीन्द्रिपत्यायगीकारः प्रशनादविनासादेखि ·१९५ प्रस्थानरलाकरे। दिक् । केचित्तु, परमाणुपु गुरुत्वं नागीकुर्वन्तः संयोगेन शब्दव- छिशिपिलावयवमयोगेन लपुत्वं लिहावयासंयोगेन गुरुत्वमि- साहुः । तदप्यसङ्गतम् । स्पातिरिक्तस्य संयोगस्यापि वक्तुमश क्यलाद । स्पृष्ट एर लोके संयुक्त व्यवहारात । संयोगे स्पर्श- व्यवहाराच्च । नव लौकिकव्यवहारो भ्रान्सेति वक्तुं शक्यम् । शरस्पृशं दिवाकोनि चिति यूपं रजस्वलाम् * स्पृष्ट्वा स्वकामनो विमः स्नानं कृत्वा विशुद्धयतीति स्मृतारपि तथा प्रयोगात् । पनु, चण्डालान्सस्त्रियो गत्वा मुक्या च प्रतिगृह्य च * पतसज्ञान- तो रिमो ज्ञानात् माम्यं तु गच्छतीसाशुक्ला । यत् करोसेक- रात्रेण कृपलीमेवनाद् द्विजः * तद्भेक्ष्यभुग्जपनिसं विभिवर्य- पोद्दनीति मायश्चितान्तरविधानादस्ति स्पर्शसंपोगपोभेंद इति । तदप्यसङ्गतम् । तदप ज्ञानमयुक्तवादष्टविधमैथुनक्रियानितिमयु. क्तत्वाच्च । नच संयोगस्य द्विवत्तिवन स्पर्शस्य चैमित्वेन प्रत्यक्षती भेदानिश्चयानवमिति वाच्यमासयोगे व्यासपत्तित्वस्य विप्रतिपन्नत्वात् । इदमनेन सशमिदमनेनेति प्रतियोगिनमपेक्ष्य तत्र तत्रावगम्यमानस्य सादृश्यस्प प्रतिधर्मिभिन्नत्ववाददगनेन संयुक्तमिदमनेनेति बुद्धिनिषयस्य संयोगस्यापि प्रतिषिभेदाङ्गी- कारे वाधकामावाद । हरिदाचूर्णरूपाभ्यां विजातीयरूपरत पा- कनपदुत्लादिवञ्च द्रव्यदयस्पर्शाभ्यां तदानीं संयोगात्यस्य विमानीयस्य तस्य जननाद भेदज्ञानेऽपि सन्तिोकस्य दुरुपपा दखाच्च । अन्यथा द्विखादावपि संख्पातोऽतिरेकमसात् । सं- योगजस्तु न संपोगः । भिन्नतया प्रतीयमानत्वात् । नच स्पर्शस्य लगेकगम्पत्यान मंपोगस्य तारगम्यत्वादास्त भेद इति वा. यम् । अप्रयोजकत्वान् । वग्ग्राह्यगुणलस्यैव स्पर्शताद । चक्षुः अभिलेऽपि त्वग्रावत्तानपापाव । ननके द्वितीयकम्पवाक्ये ·प्रमेयपरिच्छेदः। . सम्बोदिग्रहणलनिर्भेदकयनेनाथन इनरनिषेधसिद्धः संयोगे स्पर्श- 'स्वं न युक्तमितिवेव । अत्र पृच्छामः कथमत्र निषेधः। कि यस्मा- देवं तस्मातरग्रहणाय तनिर्भेद इति, उस तस्मादेत एव स. शों नेतर इति । अथवा तस्मालम्नादिपक नेतरणामिविय नाथः । संयोगस्यापि त्वचा अहणापत्रः । न द्वितीयः । वारे निर्देशात् स्पर्शसामान्यस्पर्शबहानिप्रसङ्गात् । भवस्तृतीय एवं पक्ष आदर्तव्यः । ततश्च न संपयोगे स्पर्शत्वायोग इति न किश्चि- देतवे । ननु संयोगस्प स्पर्शत्वे त्वलक्षणस्य चक्षुप्पतिव्याप्तिरि- विचन्न । वायुविशेषगुणवन स्पर्शग्रहस्प तत्र विवक्षितत्वेन चक्षु.. प्पपि च तदभावनादोपात् । नच स्पर्शस्य पृथिम्पादिचतुष्टय. नितादति भेद इति वाच्यम् सिंपांगस्पाकाशादिपचकत्तिस्य मानाभावात् । आकाशे कन्दुक, इदानी घटा, माच्यां चन्द्र सा. दौ तु कालिकसम्बन्धवापसम्बन्धाभ्यामेव यथासम्भवं इति- । नियममिः। अन्यथा सर्व एवात्मानः काले न स्युः । किब, आकाशादौ संयोगाद्रीकारे ममापिकारणानरचनाशतिः । त. पाहिन संख्यापृथक्त्वयोस्तपातम् । तपोरिजातीयगुणननक- लस्यान्यपासिदत्वात् । पत्र समविषमानेकद्रव्पजन्ये कार्य दि. जातीयभरमापुत्पचित्तवापि कारणगतमपरसादरेचासमवापि. वन मरूपायास्तस्पाः स्वरूपतो भानं निपम्पवायथासिदत्वात् । नापि परिमाणस्प । अतिमहततस्प कार्याननकत्तात् । नापि विभागस्य । तस्य संयोगजनकतापाः पाप्यदर्शनात् । नापि विशेषगुणानाम् । संपोगानन्तरमाविस्तात् । नापे पटादिकर्षण तस्य तथाले निमिचकारणनिर्वचनाशके । नच कालेधोकादी. नामेव निमितपति ताम्पतम् । नेपां सामान्य नागरिकांत. सादले देशमानुपतिः । मागसंयोगेर मताभ.

·प्रस्थानतरनाकरे। पात् । यस्याः कालेन नोघापा वियोगः माणदेहयोः * माणिना सा स्वसमये मृत्युरसन्तविस्मृतिमिति मृत्युलक्षणेन तथावधारणाला नचात्ममनसोः संयोगराहिये ज्ञानानुदयप्रसङ्ग इति वाच्यम् । कार्यकारणकर्तृत्वाध्यासेनेन्द्रियप्रेरणेन च तत्सम्भवयोपपादित- स्वात् । व्यापकत्वं च न सकलमूर्तद्रव्यसंयोगिरवं, किन्तु दैशिक- परिदरहितलमेव । जन्ये ईसरे तु देशकालपरिच्छेद्यत्वमिति न कोऽपि चोद्यावसरः । मनसस्तु स्पर्शवतेऽपि न दोषः । अन्नम- पत्वेन वक्ष्यमाणत्वादिति । तस्मान स्पर्शातिरिक्तः संयोगो, न वा गुरुलादयः । लेपस्तु विभागाभाव एव । संयुक्ता अप्पलप- श्चतस्रो भवन्ति । संश्लेगे तु न तथा । यया मिलितागुलेरिति । एवञ्च सेहोऽपि स्पर्शस्यैव भेदः । त्वचैत्रावगमात् । नच संग्रह- निमित्ततेन मजा नाश्यतेन च सोऽतिरिक्त वास्तिति वाच्य- म् । स्पर्शस्यैव तपासाङ्गीकारे बायकामावान् । एतेनैनोभयविध द्रवत्वमपि व्याख्यातं नेयम् । चक्षुषा ग्रहस्वपनीतभानरूपएक- कमान्तरक्रियायुग्नेयतातस्पेसलं मसक्तानुमसत्या प्रतिस्पर्शः। अथ रूपम् । तच चाग्राह्यम् । तल्लक्षणं च तेजस्तन्मा. प्रतम् । द्रव्यातितुल्गाकृतिकला । सर्वदोषपर्जननया प्रतीय. मानलम् । पक्रिमस्थासमानसंस्थाकत्वं च । तदुक्तं, हच्याकृतित्व गुणता व्यक्तिमस्थासमेव च तेजस्वं तेन सानिरूपमात्रस्प तय इति । तच्च तन्मात्रारूपमे विधमेव । मूले पोदागणना- द । कागतं तु गुणक भास्त्रशुलनीलपीतहरितलोहितादिभे- दादनन्तविध रङ्गकारादिपु प्रसिद्धम् । तेन सर्शव्याप्यगुणत्वं, रसम्पापकगुणलंच तरलक्षणं ज्ञपम् । चित्रमप्यतिरिक्त रूपम् । पार्थसारथिमिश्रास्तु कारणगुणानां न कार्यगुणारम्भकत्वम् । गुणपपतीसमाचात् । पदि हिदी गुगी मनीययाता तन्तुष्का' ।

·प्रमेयपरिच्छेदः। परे वापरः । ततः कार्यकारणभावं प्रपद्येयाताम् । किन्तु तन्तु- रूपमेव तन्तुषु पटभावमापनेषु पटरूपनपा प्रतीयते, न तु पा. तरम् । चित्रपटेऽप्पवयवभेदवारेणैव नानापममघायस्य शक्य- बचनत्याचित्रशब्दस्य नानापर्यायतया लोकमसिद्धेश्व चिवमाप नानिरिक्तं रूपमिसाहुः । तच्चिन्यम् । चित्र तथा वक्तुं शक्पत्वे- ऽपि पत्र हरिद्राचूगयोः कार्ये कुश्मादौ निम्यूकरसातहारिद्र- घसनादौ या विजातीयं रक्तं पीतं च रूपं प्रतीयते तब कारण- गुणारभ्पत्वस्यावश्यकत्वाच्चित्रस्पातिरिक्तवाङ्गीकारेऽपि बाध. काभावात् । केचिदालङ्कारिकास्तु-~~यपि रूपाणि पदविधा- नि तथापि पारिशेप्यात् बीण्येव सिद्धयन्ति । पीतारुणयोनीलह- रिशरणानां चैवयात् । ननु घटपथ्योरिव पावरकयो दमनी- तानहोतुमशक्यत्वात् । कारणविशेषगुणानां का स्वसजानीया गुणारम्भकरवस्त्राभान्याच न तपोरभेदः सिद्धयतिनच भेदम- । तीतिभ्रमः । बाधकामावाव । पीते काश्चने रक्तमतीतिरव वाध. कमिति चेन्न । सा पीनातिरिक्तविषयेति । नच कारणगुणानार- थे पाकजन्ये रक्ते तयोरभेदमतीति: सुस्था । तत्र, पीतं नष्ट पाकेन रक्तगुल्पमिति प्रतीतेरेव भेदप्रसायकत्वात् । रक्ताप पीतवससमानाधिकरणवादितिचेद । तदिदं न तोदसमम् । हरिद्राकिंशुकादिरमे चूर्गादिक्षारपोगेन रक्तिमोपलोम्यत्वानुप- लोध.नरम्पत्तिरेकाभ्यां तदभेदस्पाक्षालान् । पवलमीलपोगे वर्णान्तरमुपलभ्यत एतिचेन । मियो वर्णयोर्योग वान्तरोपल. धे भेदमसायकत्वम् । क्षारादेरवर्णतेन तत्मसापकावधि । एतदन्यथानुपपरपा तदभेदकल्पनमावश्यम् । तत्र सारादि. भक इति चेद। अपनि मा विद्यमानभावस्पैर गम्भकेनो. पलः । उक्तपांघायमा म इति चेन् । उत्तपाप स्वसनातीप. .

·प्रमामामाकरे। सत्तपा सिद्धस्तदभेदो देवसिद्धः । न हि रामभस्य ‘उत्कर्षों मलं, किन्तु स्वसनातीयेवाधिक्यम । हरिद्रारुणेति प्रसपाद । ता पानव रूपपरारत्तिरितिचेन् । खाटकङ्गालादी चूर्णाच- पोगेऽपि पाकमसत्त्या रूपपरावनिरा। किश्च, अभिव्यन्जा- समवधानेऽभिव्यजकस्य तदाविर्भावकत्वेन पीते रक्ताभदास- दे। पीतं, रक्तासनतामावप्रतियोगि । तदन्यामतियोगित्वे सति प्रतियोगितात् । रक्तवत् । व्यतिरेके नीलादिवदिखादिना तद- ऽभेदमिदेः । उभपत्रापि पीतवस्य त्वन्मते साध्याध्यापकत्वानो- पाधिता | साध्यामातोपाध्यभावव्याः पीते व्यभिचरितत्वाव । पक्षतावदकस्यानुपाधित्वाच्च । मधूपामनायां यत्पीतं चारुणं चेति प्रकृय, न पीतादरुणं नारुणात पीत भिन्नमिति तयोरभेदो दर्शितः । तस्मात् मसक्षाऽनुमानशब्दार्थापत्तिममाणेभ्यस्तपोर- ऽभेदः सिदयतीति । अत एवोदयेऽरुणेऽशुमालिनि पुनः पीतिम- मतीतिः । तस्मादारुण्यापकर्षः पीतः पोतोकोऽरुण इत्युत्कर्षा- पकर्पयोः स्वावच्छिन्नावच्छेदकत्वनियमाव तयोरेक्यसिद्धिः । अत एव न पीताम्बरे इरावरुणपदवाच्यता । एतेन तेजसः शुक्लभा- स्वर रूपमित्युक्तिः प्रत्युक्ता । भास्वरत्वाऽङ्गीकारेऽपि शुक्कान. ङ्गीकारावा चन्द्रममि मण्यादौ च तदोपवत् प्रभुनपायापृथिवी- भागगतरूपेणाभिभवसम्भवात् । पदरुणं तत्तेजमो यद् धूम्र तद्वायोपनीलं तभभात इति आधणीयान वैदिकस्यैव तछोभते। एवं नीलमेघश्यामो हरिरिति सार्वजनीनपयोगान्नीलश्यामयोः पर्यायत्तया तयोरपि न भेदः सिद्धपनीति । अजामेका लोहित. शुलणामिति श्रुतो मकृतेत्रिगुणत्वमनिपादनातज्जन्यस्य ना. तोऽपि त्रिगुणतमेवेति सिद्धम् । गुणानां चैतपत्रयवत्वमेव । इतरपामवाऽन्तर्भाव इयाहु ॥ तन रोचिष्णु ॥ अबाधितश्यो।

·प्रमेयपरिच्छेदः। गैत्र पीतारुणयोदनिश्चयात् । नच तस्योत्कर्षापकर्षविषयत्वा म जातिभेदनिश्चायकत्वमिति वाच्यम् । हरिद्वारुण्पादिमाये पीतिमारुणिम्नोः सदैव भावेन पीतिम्नि तदपकरुपत्तस्याशय- बचनवाद । एकविषयपोस्तयोः सहानवस्थानाद । अन्यथा कौमुम्भाधाकर्षेऽपि पीतमययापत्तेः । अव क्षारादिनापि पीति- म्ना सहवारुण्यमभिव्यज्यते। अम्लादिना चारुण्यनाशेनाभिभवेन त्रापि वा पीतिमोत्कृष्यते इति मसक्षानुरोधेनावश्यं पन्तव्य- मकामैरपि । किञ्च, पीतोत्कर्पस्यारुणवं वक्तुमुद्यदंशमालिनिद- भीनमप्याङ्गतम् । उत्कर्पदशायां पीतत्तभानात् । तथैव सुवर्णा- दारप्यवगन्तव्यम् । एवं सिद्ध भेद प्रसाधितमनुमानादिकम. प्यममाणम् । मधूपासनानुतिरीप भिन्नपदेनाविविक्तत्वमेव तयां- पक्ति, न स्वैवामिति न विरुद्धयते । अत एवायर्वणीयश्रुति. रपि पायोधूम्रमधिकं कपं वदन्ती कार्येषु कार्याक्रतिवद्रूपमप्पति- रिक्त पोधयतीति युज्यने । नीलमेघश्यामो हरिरिसादावपि श्याम पदस्प रूपदयवाचकत्वम् उपमानपदसमरिम्पाहारादरमतव्यम् । कर्पूरगौरः शिवः, स्वर्णगौरी पार्वतीसादिपु तथा दर्शनाद । न च श्वेतपीतयोरक्यं पुष्मरसम्मतम् । अतस्तदन्यत्राप्यवधेयम् । मजामेकामिति श्रुतिरपि सांख्पमते मकृतिपरा, वेदान्तिमते तेनो- रमपरा । उभयथापि कारणरूपं निरूपयन्ती कार्यमित रूपान्तरं जन्य संग्रहाति। न तु निन्हुत इसन्तभावेऽपि रूपान्तरमनीय. मिति दिम् ॥ मतमनुसरामः ॥ भास्वरं तु परप्रकाशकम । सव स्वाभ. पापिकदेशति । बिमारिलान् । मणिमभादौ तपा निश्चयात् । नप तस्यास्लमानविरलसजातीयद्यान्तरसमिति बाप्यम् । परसेन सनन म्यामस्तस्या अपि सार्शनपातहात् । नन ·२०० प्रस्थानरत्नाफरे। e तस्या अनुभूतः स्पर्शोऽस्तीति वाच्यम् । मानाभावात् । उद्भ वस्य क्वाप्यदर्शनात् । कारणे उद्भूतः कार्येऽनुभूत इति वैप- रीसाच । नच तदवयवा अनिरिक्ता एवेति वाच्यम् । मणिना- शेऽपि तदारम्भकावयवाऽनाशात्तस्थिसापत्तेः । मणि विनापि तदुत्पत्तिपसाच्च।मणेः प्रतिवत् प्रभावपवाना प्रभेसापत्ते श्चेति । इदं च, गुणाद्वालोकादिति सूत्रे प्रपश्चिमाचारिति विशेषा- कलायो ततोऽवधेयम् । इति रूपम् ।। अथ रसः ॥ स च रसनेन्द्रियग्राक्षः । तल्लक्षणं तु जलत- मानत्तम् । स च तन्मात्रारूपोऽव्यक्तमधुर एव । कार्यगतस्तुं भौगो व्यक्ताव्यक्तभेदमिनः कायमधुरतिक्तकसम्लक्षारमिश्रभेः दात् मतविधः । तदवान्तरभेदैस्त्वनन्तविधः। गुडशर्करादाक्षादुग्धा. दौ तथोपलम्भात् । तेन गन्धव्यापकगुणत्वं रूपव्याप्यगुणत्वं च तहक्षणम् । अयं जलेऽव्यक्तमधुर एव । रसान्तरपतीतिस्त्वाधार- धर्मसम्बन्धात् । तदुक्तं, भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते इति ।। इति रमः॥ अथ गन्धः । स च माणेन्द्रियग्रायः । तल्लक्षणं तु पृथिवी- सम्मात्रत्वम् । स च व्यक्ताव्यक्तभेदाद द्विविधः। कार्यगतम्तु गुणरूपः पविधः । करम्भपूतसौरभ्यशान्तोग्राम्लादिभिः पृथ- * ट्रव्यावयवतैषम्पाद् गन्ध एको विभियते इति वाक्यात् । तदवान्तरमदैस्त्वनन्तविधः । तेन रसष्पाप्यगुणत्वं तलक्षणम् । तत्र करम्भो मिश्रः । स च व्यञ्जनादिषु प्रसिद्धः । एतेन जानिसाङ्कर्षमाप परिष्हनं बोध्यम् । अन्यथा लवडादौ यत्र सौर. भ्यं न तत्र पूतित्वम् । यत्र पूतित्वं हिमादौ न तत्र सौरभ्यः ५ । उभयसमावेशश्च व्यञ्जन इति तत् स्पादेव । पूतिर्दुगन्धा, सौरभ्य मुगन्धः । पूतिसौरभ्पयोरेन शान्तोनी मेदौ । तत्र पात- ·ममेयपरिच्छेदः। २०१ पत्रादिगन्धः शान्तः । उनश्चम्पकादेलेशुनादेश । अम्लो निम्यू- कादेः पर्युषितम्पादेश्च । आदिशब्देन धूमधूपादीनामनेकविधो गन्धोऽपि संगृहीतो शेयः । अयं च स्वाश्रयाधिकदेशवतों केत- कादिसुगन्धस्येव दरत उपलब्धेः । नच द्यावयवनिर्गमा- देवोपपचौ स्वाश्रयाधिकदेशत्तिवाङ्गीकारो ने युक्त इति चाच्यम् । मामाणिकत्वात् । तदुपपादित विद्वन्मण्डने प्रभुचरणैः। तथादि । दृश्यते विविधचर्मपुटवेटिनस्यापि मृगमदस्य गन्धोप- सम्भो वणिकमार्थेषु । न हि तत्र तदवपवनिर्गमापूर्वतमवेशी सम्भवतः । नच तत्रापूतत्मवेशस्य वक्तुमशक्यत्वेऽप्पवयवनिर्ग- मस्तदण्डवारितः । सद्भागापगमध्यानुभवसाक्षिकत्वादिति वाच्य- म् । तथा सति गन्धोपलम्भसमपे प्रसारितमुखस्य तदसोपलब्धि- मसगाव । तेषामवयवानां योग्यत्वात् । अन्यथा गन्धोऽपि नोप- लभ्येत । गन्धस्पैचोलम्भे नियामकाभावाच्च । नन्वदृष्टपेय तये- तिचेत् । अहो गौरवभीतिविदकस्य पदवययनिर्गमें पुनस्तदव- पपपूरणं तद्धनोरष्टस्य च कल्पनं रसायनुभवप्रतिबन्धकादृष्टा- तरम च कल्पनां पदतोऽपसङ्कोचस्तुण्डस्य, गन्धातिरिक्तति मात्रकथने व सङ्कोचः । ननु मास्त्वदृष्टकल्पने, तथापि फुटी रू. पस्येव तेषु गन्यस्यैोद्भूनत्वं कल्प्यत इति चेन्न । यत्रोग्रगन्धस्य कस्यचित् कुसुमस्प लगुनादेर्वा स्पर्शमानेऽपि ततो मुहुर्घरस्नया भालनेअप करस्य न तद्गन्धापगमोऽनुभूयते तत्र तेषां वक्तुमश- पपसाव । स्पर्शमावलग्नतवयवाना समोछनेऽपसहिप्नां सकृत्सालनेऽपि न स्थितिसम्भवः । कुनस्तां मुहस्तथा करणे । भतो द्रव्याधिकदेशातलं गन्धस्य मन्तव्यम् । विनश्यदवस्थ. गुणानामनाधिनत्वेनाङ्गीकारो यथा तब तथा दम्पाधिकदेशनि- लेनानुभोऽपि कुरुप्रसादि । श्रुतिरपि, पपा क्षत्य संगुपिताप २६ ·प्रमेयपरिच्छेद २०३ प्रयम् । तदुक्तं, मृताना छिद्रदातृत्वं वहिरन्तरमेव च माणे- न्द्रियात्मधिष्ण्यवं नभसो इत्तिलक्षणमिति । तबाद्यमाधिदैविकस्य स्वाधिभौतिकस्वरूपकर्मकदातृस्वस्प तत्रैव सत्त्वात् । द्वितीयं त्वा- विभौतिकं वाणलक्षणं व्यवहारोपयोगि । नचावरणेऽतिव्याप्तिः। तस्य विपपपरिच्छेदकत्वात । अन एव, न भूमदेशे दिशि च । 'आन्तरो देशो वायो देशः । आन्तरा दिग् बाह्या दिगिति । तत्र विधमानवेनाभिलप्पमानवाद । अतो धूमोऽन्तरव, न पहिरिति व्यवहारसाक्षिको वियर एन पहिरन्तरव्यवहार इति । एतेनाकाश- पनिछन्तो म्लेच्छा भाईकदेशिनश्वापास्ताः । अयं निस इति वैशेषिकादयः । तथाहि । समवाय्यादिकारणमामग्न्या हे 'सर्वोत्पतिः। तत्राकाशावयवाममिया समवायभावेन तद्द्यसं- योगरूपासमवायिनोऽपभावात् । केवलनिमिचेन कार्योत्पत्यद- शनान् । महिमागभावदशायामसुपिरत्वापासम्भाव्यत्वाद प्रथि- व्यादिवैवीद विभुवान सम्भवश्रुतेरुपाधिपरत्वेन गौणन्वेनाज- त्वसिद्धिरतोऽयं निय इति वदन्ति । तदवियदुत्पत्यधिकरणे पित व्यासैः। तद् दिङ्मानं मदर्यते । तथाहि । नभोजन्यं, शिकारि. स्वात् । विकारि, लौकिकव्यवहारानेपयत्ताद् । पटादिवदिखनु. मानेन, भास्मन आकाशः सम्भून इतिश्रुसनुगृहीतेन जन्यत्तमिद्धपा. ईपरस्पैच समवापिनो निमित्ताद्रिभागाच्च समापिनः सुखन जन्पत्वाँसदिः । कममचन्तरेऽपि तरिसद्रिरणत्यूहाऽनः सुप्तु ।।. अध प्रसङ्गादिदं विचार्यते । आकाशनीनमनीतियों सा भ्रमः ममा वेति । तत्र वः। आकाशस्य म्सन नपानम् । तथादि। न तातु प्रसक्षम्। आकाशं तद्रूपं का पयामीसप्रसपान । नील नमोऽस्तीति मनीति सार्घलौकिकीति चेत् । नस्पा भ्रानलात । अनुरूपततः प्रत्याविषयता न निगा । परमाणो व्यभिचारादि- .

·२०४ प्रस्थानरमाकरें। तिचेन्न । सहकार्यभावस्य तत्र तन्त्रत्वात् । किं तत्महकारीतिचे। महत्त्वमेव । नापि, वायुभिन्नत्वे सति महत्वात् ।पृथिवीपदिसनेन आकाशे रुपसिद्धिः । द्रवत्वस्य तत्रोपाधित्वात नापि, क्रियादि- रहितत्वे सति मृतत्वात् । यनैवं तनैवम् । कालबदिसनेन सिद्धिः। द्रव्यारम्भकत्वस्योपाधित्वाइ । आयक्षणीयघटादौ व्यभिचारा- च । वहिरिन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्तिद्रव्यत्वसाक्षादव्याप्यधर्म- वत्त्वस्य कालादीतरद्रव्यत्वस्य वा भूतत्वस्य तत्रापि सत्वात् । किश्च । आकाशो यदि रूपवान स्थान परममहान स्यात् । वहि- रिन्द्रियग्राह्यो वा स्याव, स्पर्शवान् वा स्यात, पृथिव्यादित्रय पा स्यादिति वाधकतर्कपराहतमाकाशस्य रूपवत्वमिसाहुः । तत्र साहिससर्वस्वकारः॥ नेदमुचितम्। नीलं नभः पश्यामीति निःश- झं मार्वजनीनमत्ययात् । नचासौ भ्रमः । तत्कारणीभूतदोपस्य विकल्पपराहतेः । तथाहि । किमसौ विषपदोपः सादृश्यनिबन्धन इदं रजतमिति वद् ! उत करणदोपः पित्तादिनिवन्धनः । शङ्ख पीत इतिवत् । नाद्यः । अप्तम्भवाद । विषयगतदोपजन्यभ्रम- स्वावच्छिन्नं प्रति धर्मिप्रमोपसहकृतारोपस्य तन्त्रवाद । प्रकृते तद. सम्भवात् । नमस्तस्यावच्छेदकताया व्यवस्थापयिष्यमाणत्वात्। न द्वितीयः । अस्प प्रत्ययस्य सार्यननीनसाद युगपत सर्वजन करणदोपस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नचैन्द्रजालिकमायायां यथा वस्तुग्रहणप्रतिवन्धरूपाकरणगतो विषयगतो वा दोपः सार्वजनीन. स्तयात्रेति वाच्यम् । तत्रेन्द्रजालिकस्य तत्परिपन्थिमन्त्रादिमतो. ऽन्यस्प यथावस्तुग्रहणदर्शनेन तस्यासार्वजनीनवनिश्चयात् किश्च सर्वेषां रूपातिवादिनां मते आकाशस्यातीन्द्रियतायाः सम्म तत्त्वेन तदधिकरणकभ्रगायोगात् । अतो वाधकाभावात् सा प्रती. तित प्रमेव । सामीप्ये नेल्याभावपसय एर बाधक इति चेन ।

·'प्रमेयपरिच्छेद . ध्यापकायाकाशस्यदेशिकपरत्वापरत्वात्मकदन्वसामीप्ययोरनपि- करणत्वात् । पुरुषमृष्टदेशविनक्षपा सामीप्यासय इति चेन् । तत्रा- काशस्यातीन्द्रियलेन सामीप्याद्यविषयत्वात् । नयनसंमृष्टान्जनात् सागरनीलिपवच समीपे तदग्रहणेऽप्यदोपात् । तस्माददुष्ट आकाश- मसक्षतापक्षः । एवञ्च पूर्वोक्तानुमानमपि मानम् । नच द्रवत्यमु- पाधिः। तस्य प्रलये पृथ्वीतजापरमाणो: माध्यान्यापकत्वाद । पटवह्नयादावपि तथावाच । घटादौ सत्यवत्तिद्रव्यस्त्रसा- साव्याप्पजातिमत्वेन द्रवत्वासदेन माध्याध्यापकन्वमिति चेन्न। तद्द्वात्ततादृशजातिमत्त्वेन तत्तद्गुणमांधने । ट्रेपवत्तिद्रव्यावसा• सादग्याप्यजातिमत्त्वनेश्वरेऽपि द्वेषापत्तिः । किश्च । च्याप्यधर्मस्यैव विशेषेण व्यापकर्मस्यापि नियागकत्वापत्तिः । तदिएचे गन्धरतिपृथिवीस्वव्यापकजातिमत्वेनाकाशादायपि गन्धादिसाधनापत्तिः । नवैवं घटसहयादावसत्वेन द्ररत्वं पृथिरी- तेजसो गासिद्धं स्पादिति वाच्यम्। इष्टापतेः। तस्यालक्षणस्वात यथोपलम्भं तनिगमस्थ युक्तवादिति । यद्यप्यत्राकाशभिन्नत्वमु. पाधिस्तथापि साध्याभावोपाध्यभारपोर्यायौ. व्यभिचारतवन पारे साधनाध्यापकत्वस्यादपकत्वेन च न तत्सम्भवः । एतेन द्रवला. ऽभावस्प रामारसाहचर्यादुपापिष्टीकरणमुक्षितम् । वस्तुतस्तु द्रनत्वं जल एकानच धृतनैलसुपर्णादौ वयादिनमर्गेण तदुपलब्धि स्वाईन स्यादिति शङ्कयम् । तदननानां जलांशानामेव सह- नाभ्युपगमेन तदभिव्यक्तायुपलभाम्भवात् । अन्य दातदनुरल. चिस्तु हिमारकादाविव पार्थिवभागबाहुल्याद्, अभिव्यनकर्म- योगादेसाहुः । अपिन, द्वितीयानुगाने न्यारम्भकलोपाधिस्तुरूप. वदन्त्यावयविनि माध्याच्यापकतानिरतः । पक्षणाउिने चाहान्दिगनाधविशेषगुणवत्वपभूगलस्य हेनोरभावान च्याभ- ·प्रमेयपरिच्छेदः। २०७ माणसमानाधिकरणरूपवत्त्वस्यैव प्रयोजकलात् । पक्षी चलति, नेह पक्षी, इह पक्षासादिमस यानामपि वियत्मसससाधकत्वमुप- पद्यते । आलोकमण्डलविषयले तु तदपगमेऽपि तथा मसयानाए- तिः । इति निर्देशानुपपत्तिथा । तद्भदेशोर्षभागानुगमेन प्रस- पहर देशविपपत्वापादनं प्रसभिज्ञानिहणं चानिर्वहणमेव । तदु- पक्षिमित्सलं विस्तरेणेत्सवमाकाशस्प रूपरत्वं साधयति सा । सिद्धान्तस्तु-नाकाशे रूपम् । उपरि नीलं पश्यत अकाशं प- श्यामीसेव प्रसयात् । नीलं नभः पश्यामी सत्रापि न गुणिलेन नमप्तो भानम् । गुणत्वेन नीलमचे मानाभावात् । घटादौ पा- कादिना रूपपरावर्तने तन्निष्ठगीलादेर्गुणनिश्चयेन प्रकृते चैलक्ष- पात् । नच वायुभिन्नत्वे सात महत्त्वात् पृषितीवदिसायनुमानेन तसिद्धिः । नीरूपः, परममहत्वात् । आत्मादित्रादिति मयनुमानेन सस्मतिपक्षत्वात् । नापि वायुभिन्नते सति पाहिरिन्द्रिपनाविशे- पगुणत्वादियनेन । तत्र स्पर्शयत्त्वस्पोपाधित्वात् । नच तस्य प्र. भाषा साध्याध्यापकत्वमिति वापम् । तस्या गुणवेन रूपवत्त्वा. भावाददोपात् । पूपियादित्रयमिन्नत्वादिसनेन सत्मतिपक्षत्वाच । नवात्र वायुभिन्ना सति निष्क्रियत्वमुपाधिरिति वाच्यम् । तस्य ममसि माध्याव्यापकतेनानुपाधिन्दात् । अतः पुराणादौ तेजो. विशेषगुणत्वेनैव रूपाय निरुपणादाकाशे तदुपगमो न प्रामाणि- कः । नच पद धूनं तदापोर्यत्रीलं तन्नभस इति श्रुतिसिद्धत्तान तथेति वाच्यम् । तस्यास्तदेवतापपरत्वेनाप्युपपत्तेः । अन्यया वायावपि धूम्रवर्णापत्तेः । नव खङ्काकाण्डाभगोसाभापति हाट- लक्षणेषु ज्योतिर्वचनानैवमिति वाच्यम् । यत्र कर्ममु काम्पेषु सिपं स्वप्नेषु पश्यति सिद्रि तत्र विजानीपाद तस्मिन सन- निदर्शन झन श्रुखा स्वास्य सिद्धिमतरताशभ्रमस्य राष्टि- ·प्रमेयपरिः। तथाऽधकारवादे प्रपञ्चितमिति न पुनः पश्यते । तेनैतव सिद्धम् । चक्षुःस्वसामध्नाकाशन गृहाति । आकाशमेच तु स्वसामर्थेन स्वात्मानं ग्राइयति । गन्धर्वनगरवत पिशाचवञ्चति दिक् । एतेनैधाकाशमतिविम्वतत्मतीती अपि व्याख्याते ये । अस्य च शब्द एव विशेषगुणः । तस्य मात्रा गुणः शब्द इति वाक्यात् । विशेषगुणत्वं च कारणेऽनुभूतत्वे सति स्वस्मिन्नुमू- तगुणत्वमित्याकाशः। अथ वायुः ॥ तल्लक्षणं तु अरूपित्वे सहि चालनम्यूहन- द्रव्यशब्दगन्धनयनमन्द्रियबलदानाल्यकार्यकत्वमेकमेव । तदुक्तं, चालनं व्यूहनं व्याप्तिनेतृत्वं द्रष्यशब्दयोः * सर्वेन्द्रियाणामात्म- सं वायोः कर्माभिलक्षणमिति । तत्र चालनं शाखादेः । व्यहने पतिततणादेवास पैष । मेलनं प्राप्तिर्गन्धस्य प्राणापापणम् । द्रव्य- नयनं च द्रव्यघटादेरन्यत्र नयनम् । मान्दनयनं तु पूर्वमुपपादित. म् । सर्वपामिन्द्रियाणां पलदश्वायम् । एतदभावे किमपीन्द्रिय कार्यक्षम न भवतीति । एवञ्च प्राणरूपोऽपि संग्रहीतो क्षेपः। अस्य च रूपमा विपगुणः । शब्दश्च कारणान्वयात् । तेनायं द्विगुणः । तदुक्त, नमप्तोऽथ विकुर्वाणादभूत स्पर्शगुणोऽनिलः । परावयाचन्दवाँश्च माण ओजः सहो चलमिति । अयं च मीमां- सकयने त्वचा मसक्षः । यथाः । मादुद्भुतस्पर्शरगम्यत्वेनैव स्वचो योग्यता। लायंवाद । उद्भूतरूपवत्वस्य प्रवेशे गौरवापतेः अगो द्रव्यचाचपलावच्छेदनैवोदभूतरूपहेतुता लापवादुचिता । परभ सार्वजनीनप्रतीतिरप्यनुकूला मवतीति ॥ इति वायुः ।। अथ तेजः ॥ तस्य च प्रकाशनपाचनपानदिममर्दनादनशोप. णारुपपदकार्यस्त्वं सामान्यलक्षणम् । तदुक्तं, चोतनं पचनं पान- मदन हिममर्दनम् * तेजसो एसयस्सेनाः शोषण नृरेर पेति । २७ ·२१० प्रस्थानरस्ताफरे। 1 तचं तवरूप एष प्रसिद्धम् । ब्रह्माण्डान्तःस्थे त्वन्यातरमत्तिक- वं लक्षणमिति झयम् । तेन चन्द्रादावपि जलकतो नोप्णस्पर्शा. भिगवः । तत्र घोतन मकाशनं मर्यादेरेव । पाचनमौदर्यवहः । पाककरणं वा वहि: । फलादेः मूर्गस्यापि । पानं जलादेः । अदनमन्नादेः । इदमप्यौदर्यस्यैव । हिममर्दनं हिमरीकरणम् । शोपणं चानुमेयम् । हिमवाबपेक्षया आतपे वस्त्रादिषु जलाकर्ष- णस्य शेयात् । एतेनैव सिकताखर्परादौ व्यभिचारः परिहनो घोश्यः । पानमदनं चान्त मवेशरूपत्वादेकमेव । तेन पञ्चैव वृत्त- यः । शुनृपौ च तेजोरपे एव । तेन चेतनकर्तृकलेऽपि पानादन- पार्न नेजाकार्यतहानिः । अस्य च रूपं विशेषगुणः । शब्दस्पर्शी च कारणानपान । तेन त्रिगुणम् । तदुक्तम्, उदपयत तेजो वे पवत् स्पर्शशब्दवदिति ॥ इति तेजः ॥ अय जलम् ॥ तस्य च, क्लेदनपिण्डनतृप्तिमीणनाप्यायन- प्रेरणापापनादनभ्यस्त्वाख्याप्टकार्यकलं सामान्यलक्षम् । तदु- तं. लंदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोदनम् * तापापनोदो भूषस्तमम्भसो वृत्तपस्त्विमाः । तच्च नत्वरूप कार्येऽपि च सपम्। क्लेदनमाद्रीकरणं वखादेः । पिण्डनं संग्रहश्चूणीभूतानां पिण्ड. तासादनम् । यथा सक्तूना । तृप्तिः क्षुदादिनिया पुरुष- स्य मन्तर्पणम् । शुक्वापि जलेऽपीते तृप्तो न भवतीति । माणनं जीवनम् । आप्यापनं प्राणमन्तर्पणम् । प्रेरणं च प्रवाहादौ । भवाइनैव पदार्या नीयन्ते, कूलादिश्च पासते तापापनोदः ममि- दः । भूयस्तम्, एकस्मिन् देशे सजातीयमचुरस्यैवावस्थानम् । यदा, यत्रापः प्रविशन्ति तद् भूयो भवतीति। एवं घृतनैलादौ यत् लेदकत्वं संग्राइकत्वं च दृश्यते, मोऽपि जलधर्म एव। वयादिसं. सर्गेण परमभिव्यज्यते । कार्यस्य पाचभौतिकवाद । तेन नाति.

·प्रमेयपरिच्छेदः। ध्यातिशङ्कालेशः । तेषु जलव्यवहाराभावस्तु भुगान्तरकृतपति- घन्यनिबन्धनः । करकास्विव । करकास्वपि काठिन्यानीतिर्न भ्रान्ता । तत्र नैमितिकस्य तस्य मत्वात् । दसवातिौसेना- दे वायी जलस्य पिण्डने करकोत्पत्तेः । अत एव हिमालपोपल- कागतगङ्गापवाहोपरि पुरुषाः पद्धयां पद्यने । अन्यथा मजेयुरे- का शीतकाले च निति मिहिकायामम्मसि निशि स्थापित मान- श्व नजलपात्रेऽधोमुख कृतेऽपि न तजलस्य पातः । छुरिकया विदार्य फलवज्जलस्प भक्षणापि मध्यदेशीयजनानुभवगोचर इति दिक् । अस्य व विशेषगुणो रसः । शब्दस्पर्शरूपाणि परावया- ३ । सेनेदं वतुर्गुणम् तदुक्तं, तेनमस्तु विकुरणादासीदम्भोरसा- स्मकम् * रूपवत स्पर्शवचाम्भो घोपरच्य परावयादिति इति जलम्॥ अथक्षितिः ॥ तल्लक्षणं तु, भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् * सर्वपत्तगुणोद्भेदः पृथिवारपिलक्षणमिति वा- क्यान् । भावनादिपश्चतिकतं शाखे उक्त, सयापि प्रकृत व्यव हारोपयोग्यत्र विस्तरभिया विवेच्यने । वाक्यव्याख्यान घोधियां द्रष्टव्यः । तत्र रूपये सति मामात्सर्वजगदारकसमिसक लक्ष. णा । कालादिवारणाय ससन्नम् । आवरणतत्तवारणाय मा- क्षादिति । आधारवे सति सर्वतव्यावर्तवलं या। न हि का- धादि विना हिमविर्भवति । न वा पृगि लिना ममुद्रादिः । न या व्यसनादिकं चिना वायुः । न वा गर्वादिकं बिना आका. माः । न वा शरीर विना सन्द्रिपादिकमात्मा चानिर्भवती सबै । मुस्थप ॥ नैयापिकास्तु, पाकजानुप्णाशीतस्पर्शचनी पणिवी साहुः ।। मुक्तावलीकारस्तु-गन्धरती पश्लिीनि लक्षपित्वा पापाणादी ·प्रसागरलाकार। अध्यामिवारणाप यद ट्रष्यं यदट्रम्पध्वंसजन्य तत्तदुपादानोपादेय. मिति व्याति दर्शितवान् । तदर्थस्तु-- यद् ध्यं पापागममा. रुपान्यं, यद् च्यध्वंसजन्यं पापाणाख्यद्रव्यध्वंसजन्यं, तभस्म, तदुपादानोपादेयं पापाणोपादानभूता येऽवयवातदुपादेपमिति । अनया च व्याप्सा पापाणारम्मकेपु सिदे गन्धे तत्काएँ पापाणे. ऽप्यस्सनुद्भुतो गन्ध इति न लक्षणव्यभिचार इति । तदविचार- चारू । पापाणध्वंसन-पत्तवाहिध्वंसमन्यत्तस्यापिभस्मनि सच्चाद पापाणोपादानोपादेपत्तवद् पहशुपादानोपादेयत्वस्यापि शक्यक- घनत्वात् । सति बछौ भस्मासम्भवाद । तपा मति पायादार- प्यनुद्भुतगन्धापत्तिाप्तिव्यभिचारो वेति । न चोद्भुतरूपपद्यद्- द्रव्यध्वंसजन्यस्वपन विवक्षितमातथाच पहिचंगजन्यसेऽप्यनु - तरूपवददिव्यध्वंसनन्यत्वं, न उद्भूतरूपतध्वंसजन्यत्वम् । उद्मृतरूपे तस्मिन् ध्वस्तेऽपीडालभावेन भस्माभावाद । यदा चानुदभूतोऽपि ध्वस्यते तदैव भस्म भवतीति न व्यभिचार इति वाच्यम् । तथापि दग्धकर्करे व्यभिचाराद । उद्भूतरूपनहिध्वंस एव दग्धतासम्भवाद। सति वावगारव्यवहाराद।जलादिसकेना. नुभूतध्वमे तु भस्मतासम्भवाव । अतो दुरिस्ता व्यभिचारः । पत्तु तेजोऽश्यानां विजातीयद्रव्यं प्रत्यनुपादानतादत्रोपादानपदे विजातीयोपादानता विवक्षिता । अतोऽत्र विवक्षा विनव निर्वाह इति । तन । सुवर्णकपं विजातीयद्रव्यं प्रति तेजोऽषयवानामशे- पादानवाद । अत एवं वक्तव्यं- यानानेगुरुदन्यं निानेह- गुरुद्रव्यध्वंसजन्यं तनिास्तागुंरूपादानोपादेयम् । अथवा, पर- न्धवद्व्यमितरवसजन्यं तस्वमजातीयोपादानोपादेयमिति। एवं भरमारम्भकावयवेषु गन्धसिद्धौ तदुपादेये पापाणेऽपि साजासा- दनुभुतगन्यासिद्धिर्भवति । तथापीयं नारात्कार्यवादिनामुपयोगि- ·प्रमेमगरिछेदः। नी । अवयवेनसलेव गन्धो निमित्ताशाद मरमन्यवोत्पद्यते । तत्मागभावस्य तत्र सत्त्वात् । कपालेषु घटवत् । द्वितीयपणे गुण. पदिति । अत इदमपि तन्मतमपाकुर्नद सत्कार्यवादपेर स्थाप- पतीति समर्थित स्वमतामिति दिक् ॥ अस्याश्च विशेषगुणो गन्धः । शब्दपर्शरूपरसास्तु कार- गान्वयात् । तदुक्तं, विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत * परान्वयाद्रसस्पर्शशब्दरूपाणान्वित इति नेयं पचणेति ॥ इति पृथिवी ॥ सौगतास्तु-रूपादिव्यतिरिक्तं द्रव्यं नाम न किश्चिदुपलभा- महे । नव तस्योपलम्भकमस्ति । चक्षुरादीनां रूपादिवोपक्षी. पत्ताद । गन्धरूपरसस्पर्शतवातः पृथिवी । रसरूपरपसात आपः । रूपस्पर्शसाततमः । शब्दस्पर्शसङ्गातो वायुः । एवं रूपादिसङ्घातभेदादेव पृषिव्यादेविभागों, न द्रव्यं नाम किश्चि. दियाहुः॥ तदन्ये न सहन्ते॥ यथा शास्त्रदीपिकाकार।आगमापापि- रूपादिषु यदनपापि मत्यभिज्ञायते तद् द्रव्यम। दर्शनस्पर्शनाभ्यां चास्य ग्रहणम् । मसभिज्ञा च । पथा बदरफलं श्यामावस्थायां रक्तारस्थायां च । यथा घटपिण्डकपालावस्थामु मद्रव्यम् । अस्ति हि त्रपिण्डायवस्थाभेदे श्यामरक्तरूपमेदेऽपि द्रव्यमसभि. सामृदियं पिण्डावस्थाम् अपहाय घटावस्था मजाता मा श्यापिमानं सक्त्वा पका ससरुणिमान गृहीतवती अनन्तरं घटार- स्थामध्यपहाय कपालिका समातेति ! एवं सन्तुपायवस्थावांप द्रष्टव्यम् । श्राह च । आविर्भारतिरोभावधर्मकेप्चनुपापि यत् । तमि यत्र वा मानं मान्धर्मग्रहणाद्भवेदिति । तथा याशमस्मा- मिमिति द्रव्य ताशस्पैव हि सर्वस्व गुण एन भियते, न R- ·२१४ प्रमातरत्नाको। . रूपमिति तत् मिदं द्रव्यमिति । अत्राकाशादिभ्यो वाखायुत्सफ्य. ङ्गीकाराच्छातिसिद्धो विनातीयारम्भकनावादोऽङ्गीकृतो वोध्या। पत्तु विजातीयं न निजातीयस्थासम्भकमिति नैयायिकादिमतं तत्तूपेक्ष्यम् । तन्तुपट्योरेव वैगायन व्यभिचारात् । तन्तुत्रपट त्वयोभिन्नत्वात् । नाऽपि पृथिवीलकासत्वादिकमादाय नि. हिः । नियामकाभावात । द्रव्याद् गुणकर्मोत्पत्तिदर्शनाच्च । स्यूलाग्नौ वायोरेन कारणलेनोपलम्भाच । अन्यथा तदवयवधा- हुल्यानुपपत्तेः । ततः पूर्व पटे तन्तूनामिव वायो वयवयवानाम- नुपलम्पात् । एवञ्च गोमयाद् वृश्चिकादेर्दैवान्मनुष्यादेर्वानराद ऋक्षादेः प्रत्यक्षतः शांखनश्च सिद्धोत्पत्तिरिति तद्विरुदं तन्मतमिति दिक् ॥ इति भूतानां लक्षणानि ।। अथेन्द्रियाणां लक्षणानि ॥ तत्र तैजसाहङ्कारोपादेयत्वे सति ज्ञानक्रियान्यतरकरणमिन्द्रियम् । घाटमन्त्रादिक्रियाजनकवाय्या- दिवारणाय मसन्तम् । माणबुद्धिवारणाय शेपम् । देहसंयुक्तत्वे सति स्वफलेनात्मतापकतं वा । इदमेव मुख्य लक्षणम् । साक्षाद्- व्युचरणेऽपि तु समन्वयात् । कालिकाच्यालेन्दुष्टत्वाच्चेति । मीमांमकास्तु, यत सम्पयुक्तेऽर्थे विशदावभासं ज्ञानं जनयति तदि- न्द्रियम् । नैयापिकास्तु, शब्देनरोदभूतविशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनामयोगाश्रयत्वमाहुः ।। तानि ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रिय दाद देवा । तत्र वागादीनि पश्च कर्मेन्द्रियाणि । श्रोत्रादीनिषा ज्ञानेन्द्रियाणि ॥ नैयागिकाम्तु, कर्मेन्द्रिगाण्याङ्गीकुन्ता श्रोत्रा- दीनां पश्चानां मौनिकत्वमाहुः । तन्न। माक्षात्यष्टौ भगवत एवेन्द्रि योत्पत्तिश्रुनेः । एनम्माउजायते प्राणो पनः मन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विशम्प धारिणीति । क्रमसष्टौ चाई. कारिकत्वश्रु महमुतांशलन जानकायमानुपपत्तेश्च । मादि- ·प्रमेपपरिच्छेदः। २११ संवै चक्षुर्गन्छनीसादिना देवनामु तम्लयप्रवणाश्च । अन्यथा देवताम् अनादृत्य परमाणुमाव एबोच्येत । केचित्तु इन्द्रियाणि निसान्याहुः । तदप्पेतनतापास्तम् । अन्ये तु गोलकानां दृश्य- त्यादिन्द्रियाणामन्द्रियकत्तपाहुः । तदप्यमङ्गलम् । छिन्नकरणस्प शब्दश्रवणानुपपत्तेः । नष्टलिङ्गचक्षुपश्चाक्षुपापत्तश्च । अतो रूपा- झुपलब्धिः करणमाध्या क्रियात्वात् । छिदिक्रियावदिसनेन्द्रि- याणां करणखेन रूपेण सिद्धी गोलकं न करणम् । उक्तरीयान्वय- व्यतिरेक व्यभिचारादिसेवं गोलकातिरिक्तन्द्रिसिद्धौ तस्यातीन्द्रि यलमत्रमीयते । अपरे, तु एकमेवेन्द्रियम् । पापिकायास्त्वच एवं तत्तदवच्छेदेन तत्वज्ञानजनकत्वात् कृतमिन्द्रियान्तरेणेसाहुः । तदपि न । उपाधिमेदशक्तिभेदयोः कल्पनापने । सन्द्रियाणि चेति श्रीतत्रत्रचनबाधापत्तेश्च । नच क्रमसृष्टावकस्मात् तैजसात कयं नानाविधेन्द्रियोत्पत्तिः सम्भवतीति वाच्यम् । भगवदिच्छा. सहकृतात्तस्मात्तदनुसारेण गुणपरिणामभेदे देहस्यावस्थाभेदेनेव तस्यापि भिनाऽवस्थवेन नानाधिोत्पत्तिसम्भत्रात । अतो न किश्चिदनुपन्नम् । तानि चैकादशाणूनि च । तदुपपादितमवि- रोधचतुर्भपादभाष्ये । निसानि चेसाप । मायावादिनस्तु, अनि- खत्वं मध्यपरिमाण भौतिकतं चाहुः । तदपि तत्रै निरस्तमा देवताधिष्ठिनत्वादेव च स्वकार्यक्षमत्वमनो न खचो व्यापाव- कल्पनमपि युक्तम् । चक्षुपो गमनादेरपि तत एत्रोपपत्तरिमपि सत्रैवातत्र व्यवहारजनकमिन्द्रिगं, यदेिवनाकामिन्द्रियं वा वाक् । शिल्पजनकमिन्द्रियमिन्द्रदेवताकामिन्द्रियं वा दोः । आगन्दननक- मिन्द्रिय प्रजापतिदेवताकमिन्द्रियं वा मेदम् । गनिजनकमिन्द्रिय विष्णुदेवनाकामिन्द्रियं वादिः । विसर्गजनकामन्द्रियं मिनदर- ताकामेन्द्रियं वा पायुः । गोलकापां मसिद्धानि । एतावान् ·महामरताकरे। . पर विशेषः । दोरादिचतुष्कमपदेशावदेनापि कार्य अनय. ति । अन्यथा मल्लविद्याकुशलानां खजानां च हस्ताभ्यां चलनं, रिपयेन्द्रियसंपोगाच्चक्षुरादिघानन्दा, पनो शालादिवादन, नेवाभ्यामश्रुः, शरीरे च खेदरोमहर्षादीनि न स्युः । वागिन्द्रियं तु न तथेति ।। इनि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि ।। अथ ज्ञानेन्द्रियाणि ॥ तत्र नभोगुणविशेषस्वेन शब्दप्राइक- मिन्द्रियं दिद्देवताकंवा श्रोत्रम् वायुगुणविशेषस्वेन स्पर्शनादकाम- न्द्रियं वायुदेवताकं वा स्वक् । एवमग्रेऽपि । पार्थिवेषु गन्धमा- मान्यत्वात् ।गन्धलक्षणेऽपि न विशेषपदययम् ॥ गन्धग्राहकमिन्द्रियम् अधिदेवता या प्राणम् । रुपग्राहकमि. न्द्रिगं सूर्यदेवताकं वा चक्षुः । रसग्राहकमिन्द्रियं वरुणदेवताक या रसनम् । एतेष्वाचं लक्षणं तृतीयस्कन्रीयकपिलनाक्योक्तम् । द्वितीयं द्वितीयस्कन्धवाक्यानुसारीति बोध्यम् । गोलकान्येषा प्रसिदानि । एतावान विशेषः । त्वचक्षुषी द्रव्यस्यापि ग्राहके नापानीनि नैयायिकादयः। भस्माकं तु न तयेत्युपपादितं असत. विचारे । एनानि दशापि राजमाभ्यां बुदिमाणाभ्यां परिग्रही तवादपि राजमानि । न तु बानजनकानि सात्विकानि क्रिया. जनकानि जडपर्यवसानाद तामसानि । तदुक्तं, तेमसानीन्द्रिपा- प्पेबानकर्ममयानि च * मानशक्तिः क्रियाशक्तिव॒दिः प्राण. स्तु तेजप्त इति । एतेन, सात्तिकमेकादशकं मवर्तते वैकृतादादा- रादिति प्रवचनम्त्रोक्तपत्र नाभिपतमिति जापितः। एतेषु पन:- श्रोत्रघ्राणहस्तपादा द्विगोलकाः । जिहाल्यं तु गोलकं घायसना- भ्यामधिष्ठितम् । पायपस्थापकैकगोलको 1 त्वर व्यापिकति । एतेषां देवाः पूर्वमुक्ताः । तेषां कार्य विषयाभिव्यक्तिः । तदुक्त भाचाहनीपस्कन्थे, अभिन्यजनं यत इत्याप व्याख्याने, ·प्रमेयपरिच्छेदः। देवाधिष्ठानव्यतिरेकेण केवलादिन्द्रियाबन्दज्ञानादिकं न भवती. हि सामर्थ्य देवतानामंत्र । इन्द्रियाणामेव सामध्ये कल्प्येत यदि कल्पितं शास्त्रं स्याद । यथासिद्धमत्रोच्यत इतिदेवाधीन विषय- भकाशनशक्तिरिति ज्ञानेन्द्रियाणि च वस्तुमाध्यमकाशकारीणि । सौगतास्तु श्रोत्रस्यापाप्यकारिखपाहुः । तदन्ये दुपयन्ति । यथाह शाखदीपिकाकार अमाप्यकारिखे हि सनिकृष्टविकस्थिती युग- पच्छन्दमुपलपेयाताम् । तयोस्तु क्रमेणोपलब्धिर्न कश्चिदप्यमाप्य- कारित्वे समयितुं शक्या । किञ्च, सणिको वा शन्दः ? स्थायी घा । यदि क्षणिका प्रयासहीतमात्रो नमः, कयं विपकृष्टया- ते । स्थायित्वं तु सौगतानामनभिमतमेव । स्थायित्वे प्रत्यासमानां चिरकाले श्रवणमनुत्तति । तस्मानामाप्यकारित्वं श्रोत्रस्य स- म्भवतीति रत्तस्तु न व्यापारवं, किन्तु ज्ञानावस्थात्वमेवेति व्यु. स्पादितं पूर्वम् । कर्मेन्द्रियेषु तु तसक्रियैव व्यापारः । सर्वेपामा- नन्दानामुपस्थ एकायनमियादिश्रुतेः । तज्जन्पास्यूलशरीराक्रिया प फलामति सझेपः । इतीन्द्रियाणि ॥ अथ मनः ॥ तच्चोभयात्मकमुभयकार्यकर्तृत्वाद । तस्य च सङ्कल्पविकल्पात्मकत्वं स्वरूपलक्षणम् । कामजन्यकत्वं कार्यलक्ष. णम् । एतदाध्यामिक लक्षणद्वयम् । आधिदैविकं तु अनिरुद्धा- विर्भावस्थानलम् । भौतिकं तु योगिभिः शनैः संराभ्यनम् । तदुक्तं, यसङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भव इसादिना । एत- स्पेन्द्रियस्वं मसक्षखण्ड एव विचारितम् । इदं च, नेन्द्रियम.। इन्द्रियेभ्यः परामर्या अभ्यक्ष परं मनः मनः सन्द्रियाणि सादिश्रुतेः । मनःपष्ठानीन्द्रियाणीति भगवाक्यं तु यजमान- पभमा इहां भक्षयन्तीसत्रापि, अनृत्यिक्तेऽपि यजमानस्य पश्चत्व- संगापूरकतान्मनसः पष्ठसंख्यापूरकतेनाप्युपपत्तेः इन्द्रियाणी ·'मस्माननाकरे। मनश्चास्मीति तु, नक्षत्राणामहं शशीनिवनियामकस्तभूतिकथनमा अपरमिति अन्यथा ज्ञानं ज्ञानवतामहमिति वाक्येन ज्ञानेऽपि ज्ञान- पत्तापादनममगात् । इन्द्रियाणां दशैकं चेनादावपि व्यवहार• स्त्विन्द्रियनियामक निवन्धनः । क्रियाज्ञानमयत्वे सङ्कल्पयामीस. नुव्यवसापात् स्वगम्यं मनः । आत्मनात्मानं वत्मीयत्र आरमन इवोपाधिभेदै नेकस्यापि मनसः प्रमेयन्वममाणत्वयोरुपपतेः। योगज- धर्मसहकृतेन तेन अतीन्द्रियज्ञाने स्वविषयज्ञानस्य सुवचत्तात् । अनागनमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम * विमकृष्टं व्यवदितं मम्यक् पश्यन्ति योगिन इति चाक्यावायामीति मम मनोऽस्तीसभिलापा- दपि तथा एवन, कामः मङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धा श्रद्धा धृतिरध- तिहाँधागारिसन सर्व मन एवेति श्रुनौ प्रकारवाचकैतिशब्दप्रयो- गान् कामादितुल्या: सुखदुःस्वप्रयत्नट्रेपाटप्पस्नेहाचा अनुक्ताअपि मनस एन गुणा ज्ञेया, न चात्मनः । शाण्डिल्यशतमूत्रीयभाये । स्वनुमानमापे दर्शिनम् । तथाहि । सुस्वादयो न साक्षादात्मविका- राः । आत्मनि प्रतीयमानत्वा । गौरत्वादिवत । मुखाग्रुपलब्धिः सकरांणका । क्रियात्वात् । छिदिक्रियादिवदिसत्र लापान समवायनैव करणजन्यत्वं युज्यते। श्रोत्रजन्यत्वमिव शब्दस्य । सु. खादयः करणसमवेताः । प्राणादीन्द्रियग्राह्य गुणतात् । स्पर्शशू- पेन्द्रिपग्राह्यगुणत्वाद्वा । शब्दवदिति । शास्त्रान्तरे तु स्मृसाधनु: मेयं मनः । तन मकलशरीरल्यापिमनोरथाभिमानिकमुखदर्श नाद् व्यापकमिति मीमांसका अन्ये तु, कारणत्वात सक्रियता दुःक्रमणादिश्रुतेर्मनो गच्छतीनि व्यवहाराच्चाणुपरिमाणमाहुः । तत्रापि निसमिसनाशिकाः । अनिसमिति मांख्याद्याः । सिद्धान्ते तु चन्द्रदेवताकत्लान्नानाकिरणशालि । एतस्माज्जायते, तन्मनाऽमृजतेति श्रुसा जन्यम् । तथा पाण इसधिकरणे, जीवा ·प्रमेयपरिच्छेदः । २१९ ऽतिदेशेनाणुनादेर्व्यवस्थापनादणुपरिमाणमा अन्ये तु करणस्वात क्रियावचादुत्क्रमणादिश्रुतैमनोगच्छतीति व्यवहाराचागुपरिमाण- माहुः । आभिमानिकमुखं सामदेवांपपद्यमानम् । तस्य च रूपयगान्तरं बाह्यं चेति मसक्षरखण्डे ज्ञानक्रियायामेव निरूपितम् । सामदेिवाभिमानिकादिमुखोपपनेः श्रुसेवाणुस्वादिकं मिय- तीति मझेपः । अस्यापि गोलकं हृदयम् ॥ इति मनः ।। इसष्टा- विंशतिनवलक्षणानि ॥ ननु गंख्यादीनां गुणानां सामान्यादीनां चाण्डमृष्टेः पूर्व सत्त्वाव कथमेतावन्सेव तत्वानीतिवत् । अपृथग्विद्यमानत्वादिति यूयः । यत्र हि तत्त्वानामुत्पत्तिरता एकादशस्तन्यादौ तर तेषां शारीरसत्वेऽपि न हस्तपादादी यथा पृथगुक्तिस्तथा संख्यादीना- मपीति विद्यमानतेऽपि तेभ्यः पृथग्विद्यमानवान्न तत्वानामा- विश्यम । सच्यापारण कार्याजमनान्न कारणवमपि । वस्तुतस्तु वैशेपिकाप्रतिपन्नानां पूर्वोत्तरीसा द्रव्याणां तत्वादिषु निवेशात् । चतुर्विंशतिगुणेषु शब्दादीनां पञ्चानां तत्पु पृथक्न्यस्याविर्भार संपोगगुरुत्वद्वत्वानहाना स्पर्शे भावनासंस्कारस्प ज्ञान प्रमोधर्म- योः कर्मण्यन्तभावस्योपपादिनस्वाद । मामान्यस्याकृती व्यक्ती च मतभेदेन निवेशात । विशेषाणां गामाणिकत्वस्य पदाधरखण्डने शिरोमणिनैव निसद्व्याणां स्वतो न्यारत्तत्वाङ्गीकारणोपपादित. स्वात् । समापस्य तादाम्प पत्र दान्तिभिरजर्भावितत्वादमा- वस्प च तिरोभावशक्ती पूर्वमन्तर्भावितत्वात । संख्यापरिमाणवि. भागपरत्यापरत्वयुदिमुखदुःखेछाडेपपपलाः स्थितिस्थापक स्कारवगाळपो महकारी क्षेपणादीनि कर्माणि चाबशिष्यात इति तत्त्वं शझाने । तदेवापृथग्विद्यमानत्वेन परिहियो इतिन कोऽपि शङ्कालेशामादशाशतिरेव तत्त्वानिइति कारणकोटि:|| एतापानेय मध उपलब्धः।

·૨ T } (म्यायः ( न्यायरतमाला-श्रीपार्थसारथिमिन वि० सं०(मीमांसा) (८) मसूत्रभाष्यम्-बादरायणप्रणीत- वेदान्तसूत्रस्य यतीन्द्र धीमद्विशाना (वेदान्त.)६ भिक्षुकृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णम् । (९) स्याद्वादमञ्जरी-मल्लियेणनिर्मिता सम्पूर्णा । (जैनदर्शनम् )२ (१०) सिद्धिप्रयम्-विशिधाद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परम्-श्रीभाध्यतां परमगुरुभिः श्री ६ (वेदान्तः)१ थीयामुनमुनिभिर्विरचितम् । सम्पूर्णम् (११) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दयोधभट्टा-) रफाचार्यसंगृहीतः । आचार्यचित्सुख- (वेदान्तः)४ मुनिविरचिवध्यारयोपेतः (१३) विभत्तयर्थनिर्णयान्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपःम० मा धीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्णः (११) विधिरसायनम् । श्रीअपयदीक्षितरतम् । सं० (मीमांसा) ૨ (१४) न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका ) भट्ट- सोमेश्वरविरचिता। (मीमांसा) १६ (१५) शिवस्तोत्रायली । उत्पलदेवधिरचिता। धीक्षेमराजधिरचितवृत्तिसमेता। (वेदान्तः)२ (१) मीमांसाबालप्रकाशः (जेमिनीयवादशा- अध्यायार्थसंग्रहः) श्रीभट्टनारायणात्मज (मीमांसा)२ भदृशङ्करविरचितः। (i) प्रकरणपञ्चिका (प्रभाकरमतानुसारि-मीमांसादर्शनम् ) महामहो. पाध्यायधीशालिकनाथमिश्रविरचितं, श्रीशङ्करभट्टतो मीमांसा- सारसंग्रहश्व सम्पूर्णः (मीमांसा)३ ११८) भवतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दध्यास प्रणीत- स्तत्कृतव्याख्यासमलटतश्च । (चेदान्त)३ (१९) कात्यायनीतसूत्रम् । महामहोपाध्यायीकी- चार्यविरचितभाष्यसहितम् । (१०) महसूप्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविरचितम् ( वेदान्तः) (११श्रीहर्पप्रणीतं खण्डनखण्डखाद्यम् । आनन्दपूर्ण-) 'पिरचितया खण्डनफकिकाविभजनाख्यया ध्या- ख्यया (विद्यासागरी ) ति प्रासद्धया समेतम्। (पेशन्तः) १२ (भाश्यातचन्द्रिका धीभमटविरचिता । चतराणिकया च सहितम् । } } १ १ ८