·; Muonnra AND . [अ.१.पा.१.सू.१३ ननु अभिव्य कानामप्याभिव्यक्तिदर्शनादेवाऽनुमान युक्तं शक्तः । न कार्यपक्षे प्रतिपक्षमा सम्भवति । को वा विशेषः ? प्रसिद्धेषु कारणेषु दर्शनाल , अभिव्यञ्जकेषु चाऽदर्शनात् । दृष्टा- नुगुणं चाऽनुमानम् , न दृष्टविरोधि । ननु चैकविषयल्वे विशेषा, विषयान्तरे तु विरोधक था विरुद्धैन । सत्य विषयान्तरले चाऽत्र दुर्वचा । न दुर्वचा । श्रोत्रमाकाशमित्य भ्युपगमात् , अभिन्नं चाऽऽकाशम् ; सर्वशब्दाश्च श्रोत्रविषयाः; तस्मादे कविषयत्वम् । विषयैक्याच दृष्टविरोधः । किमिदं प्रलपाते ? तदिदमापतितम् --कर्ण स्पृष्टः कटिं चालयती. कार्य दृश्यते, तदेव क्रियता इति युक्तम् । नन्वभिव्यञ्जकानामप्यभिव्यक्तिदर्शनादेवाऽनुमान युक्तं शक्तेः । यथा कार्यवि- মাঘমাল লু কালা মিহিদুখানুমাল , নথাপি कानामपि विशिष्टशब्दाभिव्यक्तिदर्शनात् भवत्येव विशिष्ट शक्त्य नुमानम् । पूर्वपक्षी ब्रूतेज कार्यपक्ष प्रतिपक्षतया संभवति । सति का. স্বরথ নিহাদুহাদ্বানুবাযা ন আৰুষৰ সিম্বনথি विशिष्टविषय शक्त्यनुमानम् । को वा विशेषः ? कार्यत्वाभिव्यक्तिः पक्षयोरित्यर्थः । विशेषाह-प्रसिद्धेषु कारणेषु बीजादिषु दर्शना द्विशेषविषयायाः शक्ते, प्रतिवेषु चाऽभिव्यञ्ज केषु प्रदीपादिश्व दर्शनात् । दृष्टानुगुणं चाऽनुमान न्याय्यं न दृष्टविरोधि ! ननु चैकविषयत्वे विरोधः । अस्याऽर्थः यद्येक एव दीपादीनां संयोगविभा गानां चाऽभिव्यङ्गयो विषयः स्थात, तदा विशिष्टविषयाभिव्यक्त्यनुमानं दृष्टविरोधि स्यात् ! विषयान्तरे तु विरोधकथा विरुद्धैव। दीपादीनां हि रूपं विष- यः; संयोगविभागानां तु शब्द इति विषयभेदे लति न दृष्टविरोधोऽ स्ति । एबमभिप्रायबुद्धा ब्रवीति-सत्यम् ; विषयान्तरतैबाऽत्र दुर्वचा। शब्दस्य विषयमाकाशं गृहीत्वे दसुच्यते ! स्वाभिप्रायेणाऽऽह-न दुर्वचेति । पुनरप्या. शयमबुद्धकविषयतामाह-श्रोत्रमाकाशमित्यभ्युपगमात् ; अभिन्नं चाऽऽकाशम् ; सर्वशब्दाश्च श्रोत्रविषयाः ; तस्मादेविषयत्वम् ; विषयैक्याच दृष्टविरोधः । न हि समानविषयाणां रूपादीनां भेदेन दीपादिभिरभिव्यक्तिः । इदानी स्वा- भिप्राय विवृण्वन्नेकग्रन्थेनाऽऽह-किमिदं प्रलप्यते ? तदिदमापतितम्-कर्णे स्पृष्टः कटिं चालयतीति । अभिव्यक्तेविषयो निरूप्यते, न पुनः शब्दस्य ; अन्यश्चाऽयं प्रदीपा- ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् जाधमलापता । - ति; अभिव्यक्तेविषयो निरूप्यते, न पुनः शब्दस्य; अन्य श्वाऽयं प्रदीपादिविषयाद्विषयः । तस्माद मदीन निविछोभिव्यञ्ज. कानुमानविरोधो न शक्यते वक्तुमित्युक्तम् । लस्मात्तद्रहणनिबन्ध नमनुमानं दुर्निवारम् । अतोऽदर्शन मिदानीमनैकान्तिकमित्युक्तम् । ननु च श्रोत्रविषये यमभिव्यक्तिः, न शब्दविषया । 'अभिव्यक्तं हि श्रोत्रं शब्दं गृह्णाति' इत्येतावदभिव्यञ्जके शक्य अनुमानस् , न पुनः 'अमुं शब्दम् , अमुं न'(१) इत्यसंस्पशदिभिव्यञ्जकानाम् । अयमेव च राद्धान्तः । स चाऽयमनुमानविरोधीत्युक्तम् । सत्यम् ; दिविषयाद्विषयः । तेन प्रदीपादिभिः सर्वमभिव्यज्यते ; संयोगविमा भागैस्तु कश्चिदेव शब्द इति । तस्मात् प्रदीपादिविरोधाच्छब्देऽभिव्यञ्जकानुमानविरोधो न शक्यते वक्तुमित्युक्तम् । शब्दे यदभिव्यञ्जकानुमानम् , न तस्य दृष्टविरोधः शक्यते वक्तुम् । तस्मात् तद्ग्रहणनिबन्धनमनुमानं दुर्निवारम् ! शब्दप्रत्यभि शया तद्ग्रहणे सति यदनुमानमामि अन्दर जिग्नतशक्तिविषयम् , तदुर्निवारम् । अतोऽदर्शनमिदानी मन कान्ति कमित्युक्तम् । जाजत्वेनैवाऽदर्शनम् , किन्तु अनभिव्यक्तावपि घटत एवेति । पूर्वपक्षी ब्रूते-ननु च श्रेोत्रविषयेयमभिव्यक्तिः, न शब्दविषया । शब्दविषयत्व शब्दस्याऽभिव्यक्तस्य सर्वपुरुषैः श्रवणापत्तेः। ततः किमित्यत्राऽऽह- अभिव्यक्तं हि श्रोत्रं शब्दं लातीत्येतावदभिव्यञ्जके शक्यमनुमानम् ; न पुनरमुं शब्दममुं. नेति असंस्पर्शादभिव्यञ्जकानाम्। श्रोत्रस्याऽभिव्यक्तिर्न कार्यविशेषनिष्ठा, किन्तु स्वरूपमात्रेणैव; ततश्च संस्कृतं श्रोले सर्वशब्दान् शृणुयादिति । यथोक्तम्- (२)"सच्च संस्कृतं श्रोत्रं सर्वशब्दान् प्रकाशयेत् । घटायोन्मीलितं चक्षुः पटं न हि न बुध्यते' ।। इति ॥ अयमेव भवतां मीमांसकाला राद्धान्तः, यदुत श्रोत्रसंस्कार इति । स चाऽयमनुमानविरोधीत्युक्तम् । यदीन्द्रियमभिव्यक्तं तत्सर्वानेव विषयान् विषयप्राप्तान गृह्णीयात् यथोन्मीलितं चक्षुः । तत्र यदि श्रोत्रमभिव्यज्येत संयोगविभागैः, ततः सर्वशब्दोपलब्धिः प्रसज्येत ; न चालावस्ति । तस्मादसत्यामभिव्यक्ती कृतिरेव शब्दस्याऽवशिष्यत इति किमत्र तद्न. हणं करिष्यति ? तद्ग्रहणेऽपि नाभिव्यञ्जकत्वकल्पना लभ्यत इति १. संस्पर्शादिति क. पु. २. लो. वा अ. १. पा. १. अ. ६. श्लो. ६० ·वृहती [अ.१.पा.१.सू.१३. प्रसिद्धानुमान बाधनमायुक्तम् । प्रसिद्ध प्रत्यक्षबाधनमध्ययुक्तमेव । स- प्रत्यभिज्ञं च प्रत्यक्षपारमानि सामान्यादिषु च स्थितम् । (१)उभयो. बाध्यत्वे सति कस्यचिदर्थस्थाऽसिद्धेरेकस्य बाधनम् ; अनुमानात प्रत्यक्षं बलीय इति नैयायिकाः । ननु च प्रत्यक्षं ब्रममा अनुमानेऽपि भ्रान्तिरवि. शिष्टा न घूम:-~~अनुमानेऽपि भ्रान्तिनास्तीति : किन्वत्र भेदाग्रहणात्तबुद्धिरतस्मिन्नपि भवति । सम्भावितभ्रममिति प्रत्यक्षमेच दुर्बलं मन्यामहे । अनयैव प्रकटिताप्रकटितभ्रमकारणत. योक्तं न्यायविद्भिः भवति वै प्रत्यक्षादप्यनुमानं बलीयः" इति ! किं निति कारणदुष्टतैबातोपन्यस्ता ? किं जातम् , परमत्र तद्ग्रहणमेव भ्रमः, बालादिवत् ; न पुनः प्रसिद्धानुमानबाधनं युक्तम् । सत्यं प्रसिद्धानुमानबाधनमयुक्तम् ; प्रसिद्धप्रत्यक्षबाधनमप्ययुक्तमेव । ननु च प्रत्यभिज्ञान प्रत्यक्षल या सिध्यति, अनिन्द्रियजत्वात् ; इन्द्रियं हि सन्नि हित एव विषये शाल जलायतित ; प्रत्यभिज्ञया च देशान्तरकालान्तरा• वस्थान्तरविशिष्टवस्तुग्रहणम् , न पुनः सन्निहितदेशकालतथा वर्तमा नावस्थायोगितया वा; अत इन्द्रियेणाऽर्थमनुभूतवतः पश्चादिदमिन्द्रिय विज्ञानजन्य विकल्पमात्रमुपपद्यत इत्याशक्याऽऽह-सप्रत्यभिज्ञं च प्रत्यक्ष. मात्मनि सामान्यादिषु च स्थितम् । यद्यप्येतदिन्द्रियमेकं न लक्षयितुमलम् , तथाऽपि पूर्वानुभवमावितभावनानुभावेन जनयिष्यत इति नाऽनुपपन्नं किञ्चित् । एकअन्थेनाऽऽह-उलयोरबाध्यत्वे सति कस्यचिदर्थस्थाऽसिद्धेः कार्यस्याऽभिव्ययस्य चाऽसिद्धेरेकस्य बाधनं युक्तम् ; अनुमानात् प्रत्यक्षं बलीय इति नैयाथिकाः । तेन प्रत्याभिज्ञाबलेनाऽभिव्यञ्जकवैधानुमान बाध्यत इति । ननु च प्रत्यक्षं भ्रमभाक । अतः शं बलीय इति । अनुमानेऽपि भ्रान्तिरविशिष्टा । अनुमानेऽपि भ्रान्तिविशेषमाह-न ब्रूमः अनुमाने भ्रान्तिर्नाऽ. स्तीति ; किन्त्वत्र भेदाग्रहणात्तबुद्धिरतस्मिन्नपि भवति । ज्वालादिवदिति । संभा. वितभ्रममिति प्रत्यक्षमेव दुर्बलमिति मन्यामहे । अनयैव प्रक्रटिताप्रकटितभ्रम कारणतयोक्तं न्यायविद्भिः- मति वै प्रत्यक्षादप्यनुमानं बलीयः” इति । इदानी राद्धान्तच्छायया पृच्छति-कि नितिकारणदुष्टतैवाऽनोपन्यस्ता ? निर्माता १. उभयोर्बाध्यत्वे इति क. पु. तत्रापि ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। २०५ यधुपन्यस्ता ? ननु च विपर्ययाभावात् नैवाऽस्तितयोपन्य सितुं शक्यते । किं विपर्यय एक मिथ्यात्वे हेतुः ? कारणदोषोऽप्यस. मीचीनहेतुतयोपन्य स्त एव । ननु च कारणदोषः प्रयत्नेनोपलभ्यमानतयोक्तः । को ऽयं प्रयत्रो नाम, योऽमावत्र नाऽस्तीत्युच्यते ? अयमेवा: ऽसौ प्रयत्न:--अन्यत्र विपर्ययात् कारणदोषं विज्ञाय तद्भा. वभावितयैव 'एतस्कृतोऽयं विपर्ययः' इति तमन्यत्र विजानाति ज्ञाते च तस्मिन् असत्यपि विपर्यये 'भ्रान्तमिदम्' इत्यध्यवस्यति । किमत्रैवंभूतमस्ति ? बाहमस्ति भेदाग्रणम् : भेदाग्रहणनिबन्धन एवं शुक्तिकादिषु रजतभ्रमः। एवमत्राऽपि भेदाग्रहणनिबन्धन एवं ज्वा . . ? चाऽसौ कारणदुष्टता चेति । पूर्वपक्ष्याह-किं जातं यापन्यस्ता ? यजातं तदाऽऽह-ननु च विपर्ययाभावान्नैवाऽस्तितयोपन्यसितुं शक्यते । न हि साक्षात् भेदज्ञानं शब्दे विद्यते, येन विपर्ययो भवेत् । पूर्वपक्षी पृच्छति--कि विपर्यय एव मिथ्यात्वे हेतुः ? एकग्रन्थेनाऽऽह-यावता कारणदोषोऽप्यसमीचीनहेतुतयोपन्यस्त एव । तेन विपर्ययाभावेऽपि कारणदोषा. मिथ्यात्वं भवति । ननु च कारणदोषः प्रयत्नेनोपलभ्यमानतयोक्तः । पूर्वपक्ष्याह-कोऽयं प्रय स्नो नाम, योऽसावत्र नाऽस्तीत्युच्यते ? अयमेवाऽसौ प्रयत्नः-अन्यत्र विपर्यया. कारणदोषं विज्ञाय तद्भावभावितयैव 'एतत्कृतोऽयं विपर्ययः' इति तमन्यत्र विजानाति; ज्ञाते च तस्मिन्नसत्यपि विपर्यये 'भ्रान्तमिदम्' इत्यध्यवस्यति । किमत्रैवभूतमस्ति ? इ त्येकग्रन्थः । बाधकप्रत्यये हि जाते मिथ्याभावेऽवगते सति किं निबन्ध नमिदं मिथ्यात्वमिति जिज्ञासमानः कारणदोषतद्भावभावितया तस्यैव तत्र कारणतां निश्चिनोति ; निश्चिते च तस्मिन् यत्राऽपि बाधकप्रत्ययो नाऽस्ति, तत्राऽपि मिथ्यात्वहेतुकारणदोषज्ञानेन मिथ्यात्वमध्यवस्यति ; तदेवंविधं किमत्राऽस्ति ? यावता नाऽस्त्येव, बाधकस्य कदाचिदप्यदर्श नादिति । पूर्व पक्ष्याह-बाढमतिशयेनाऽस्ति मेदाग्रहणम् ; भेदाग्रहणनिबन्ध न एव शुक्तिकादिषु रजतनमः; एवमत्राऽपि भेदाग्रहणनिबन्धन एव ज्वालादिष्विव तद्ममः। शुक्तिकारजतादिषु लाक्षाद्वाधकोदये सति भेदाग्रहणस्य मिथ्यात्वहेतु. भावेऽवगते शब्दे बाधकाभावेऽपि भेदाग्रहणनिबन्धनस्तद्रहो भवि.

·बृहती [अ.१.पा.१सू.१३. लादिष्विव तद्भुमः । तस्मात् सुष्कृतम् शब्द एक तद्ग्रहणं भ्रा. न्तिः इति । यरूप तावद्विपरीताकारमर्थे ज्ञानमुत्पबते कदाचिद , तस्य युक्तं वक्तुम् 'विपर्ययाभावान्नाऽयं भ्रमः' इति । यस्य पुनर. ग्रहणनिबन्धन एव विपर्ययः, तस्य पुनः का शक्तिर्वक्तुमनुमान- विरोधे सति ज्वाला दिवैषम्यम् ? ननु चाऽग्रहणमपि पुनर्ग्रहणादवसीयते । न चाऽत्र कस्यां- चिदवस्थायां भेदस्य ग्रहणमस्ति सौगन्धिकस्फटिक योरिव । ज्वाला. दिषु कथम् ? अनुमाना दावगतिरिति चेत् , तत्तुल्यमत्राऽपि । तस्माच्छब्दाविषयं समयभिझं प्रत्यक्षमाशापाशमात्रं मीमांसकानाम्। यदप्युक्तमन्यैः---तुल्येऽपि संस्कार्ये संस्कारभेदात् काय कार्या. न्यत्वमुपलभ्यत इति, यथा-मण्डूकवस याताक्षा वंशानुरगानिय न चात्र प्यतीति । तस्मात् सुध्रक शब्द एव तद्ग्रहण भ्रान्तिरिति । पूर्वपश्येबाऽऽह-यस्य तावद्विपरीताकारमर्थे ज्ञानमुत्पद्यते कदाचित् , तस्य युक्तं वक्तुम् विपर्ययाभावान्नाऽयं भ्रमः' इति । विपरीत ख्यातिपक्षे गृहीतमेव केवलं नाऽस्तीति ख्यापनीयम् । तत्र विपरीताकार परिच्छिन्ने बस्तुन्यनुमानं न क्रमत इति प्रत्यक्षान्तरेण यदि मिथ्यात्वं स्यात् , स्यादपि ! यस्य पुनरग्रहणनिबन्धन एव विपर्ययः, तस्य पुनः का शक्तिर्वक्तुमनु मानविरोधे सति ज्वालादिवैषम्यम् ? न हि तस्य मते गृही. तस्य मिथ्यात्वं ख्याप्यते, किं त्वगृहीतभेदो गृह्यत इत्याविरोधेनाऽनु- मानमुत्पद्यत एव यथा ज्वालादिविति । ननु चाऽग्रहणमपि पुनर्ग्रहणादवसीयते । कस्यांचिदवस्थायां भेदस्य ग्रहणमस्ति सौगंधिकस्फटिकयोरिव । उपरागोपधानेन स्फटिकः पद्मरागविशेषासौगन्धिकादिन न गृह्यते, उपरागापगमे तु गृ- ह्यते ; तथेह नाऽस्ति ; तस्मात्कथं भेदाग्रहणमेतदिति कल्प्यते ? पूर्वपक्ष्याह-ज्वालादिषु कथम् ? तत्रापि भेदग्रहः प्रत्यक्षण नास्तीत्यर्थः । अनुमानाद्भदावगतिरिति चेत् , तुल्यमत्रानुमानानामित्युक्तम् । उपसंहराति- तस्माच्छन्दविषय सप्रत्यभिज्ञ प्रत्यक्षमाशापाशमात्रं मीमांसकानामिति । यदप्युक्तमन्यैः-तुल्येऽपि संस्कार्ये संस्कारदभेदात् कार्यान्यत्वमुपलभ्यत इति यथा मण्डूकवसयाक्काक्षा वंशानुरागनिव पश्यन्तीति । अनेनेदमुक्तम्-यद्यप्येकमेव श्रोत्रं संस्कार्यम् , तथाऽपि संस्कारभेदात् कदाचित्किश्चिदेव शब्दं वि ·. शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविनलोपेता। ३०७ पश्यन्ति इनि, सदिमाकाशाविम्भिनाल । मंस्कारो हि ना. प्र स भवति, यः स्वकार्ने शक्तिमुपजनयति ; न चैतदि. न्द्रियस्य कार्यम् , यदिदमयथार्थग्रहणम् ; अग्रहणनिबन्धनः मेव तदिति प्रतिपादितम् । तस्मादभेदेऽपि संस्कार्यस्य संस्कारा- न्यत्वेन कार्यान्यत्वं ज्ञापके न विद्यत इत्यन्यत् किश्चिदुपदर्शनी. यम् । य-वद्गदर्पणादिजन्यथाऽभिव्यज्यते मुखमिति, किमुक्तं भवति ? ग्राह्यऽयमुपरागो दृष्टः ; युक्तश्च, अभिव्यञ्जकस्याऽपि वि. षयापत्तेः । इह पुनः श्रोत्रमग्राह्यम् , संयोगविभागावपि । अत इद- मप्याकाशरिजृम्भित येव । तस्मात् 'शब्दो निखः' इति श्रद्धयैव प्रतिपत्तव्यम् , शब्दात्मकत्वाद्वेदस्य वेदानिन्दा मा भूदिति । पठितं च धर्मशास्त्रकारैः-"स साधुभिर्बहिष्कार्यो नास्ति को वेदनिन्दकः" षयप्राप्त प्रहीष्यति ; यशैकसेव चक्षुर्मण्डूकवस्म अनलक्षणसंस्कारभेदात् किञ्चिदेव रूपं गृह्णातीति । दूषयति-तदप्याशापाशविजृम्भितम् ; संस्कारो हि नाम स भवति, यः स्वकार्ये शक्तिमुपजनयति ; न चैतदिन्द्रियस्य कार्यम् , यदिदमय थार्थग्रहणम् ; अग्रणमेव तदिति प्रतिपादितम् । न मण्डूकवसाञ्जनं नेत्रसंस्कारः, किन्तु शक्ति प्रतिबन्धकमेव ; अत एव वंशाकारस्याप्रतीतिः, उरगाका. रस्य स्मरणमिति स्मृतिप्रमोघे दर्शितम् । तस्मादभेदेऽपि संस्कार्यस्य संस्का रान्यत्वेन कार्यान्यत्वं क्वचिदपि ज्ञापके न विद्यत इत्यन्यत् किंचिदुदाहरणमुपदर्शनीयम् । न च तच्छक्यते । यच्च खड्गदर्पणादिष्वन्यथाऽभिव्यज्यते मुखमिति, किमुक्तं भवति अभिव्यञ्जकभेदात् किं भेदेन प्रतीयते, यथा दर्पणेऽभिव्यञ्जकेऽन्यदूपं मुखस्य दृश्यते, खड्गे चाऽन्यदिति ? दूषयति-ग्राह्येऽयमुपरागो दृष्टः । अस्याऽर्थः-तत्राऽपि न व्यञ्जभेदेन ग्रहणम् , किन्त्वेकमेव मुखं गृह्यते; ग्राह्यं त्वभिव्यञ्जकभूतदर्पणाधनुरक्तमिति तद्वशनाऽन्यदिव भाति । युक्तश्चाऽयमुपरागः, अभिव्यञ्ज कस्याऽपि विषयत्वात् । इह पुनः श्रोत्रमग्रा. ह्यम् , येन तदनुरागेण प्रतीतिः स्यात् ; संयोगविभागावप्यग्राह्यौ; तेन तद्वशेनाऽपि भेदप्रतीतिर्नाऽस्ति । अत इदमप्याशापाशविजृम्भितमेव । तस्माच्छब्दो नित्य इति श्रद्धयैव प्रमाणशून्यतया प्रतिपत्तव्यम् । कस्मा च्छूद्धयैव प्रतिपत्तव्यमित्याशझ्याऽऽह-शब्दात्मकत्वाद्वेदस्य वेदनिन्दा मा भूदिति । शब्देऽनित्ये शब्दात्मको वेदोऽप्यनित्य इत्यगीकरणीयम् । अनित्यत्वनिन्दायां दोषमाह--पठिन च धर्मशास्त्रकारैः--"स साधुभिर्बहिष्कार्यों .

·बृहती [अ.१.पा.१सू.१३. - इति । तस्मादनिदंप्रथमतैवाऽत्र शरणम् , न पुन: शब्दनित्यतापूर्व कमनपेक्षत्वं शक्यते युक्तितो वक्तुम् । कल्प्यतां रागादिविनिर्मु. क्तमप्रतिहतज्ञानं करुणाविष्टचेतसं भगवन्तं कश्चन मुनि वरम् ; आश्रीयतां वा सुरगुरोर्दर्शनम् - व्यवहारमात्रवेद वेदत्रयाभिहित पश्यामः । प्रार्लोकयात्रासिध्यर्थ सुप्रतिबन्ध मनुपाल्पमान मिति । इदमेव युक्तं मन्यामहे ; न हि दृष्टे सम्भवत्या दृष्ट कल्पना न्यायया । नास्तिको वेदनिन्दकः" इति। यत एव नित्यता शब्दस्य वक्तुं न शक्यते, तस्मादनिदंप्रथमतैवाऽत्र वेदव्यवहारे शरणम् ; अपरिभावित तत्वैरपरान् व्यवहरतो दृष्ट्वा वेदस्य व्यवहारः प्रवर्त्यते ; तैरप्यपरव्यवहारदर्शनात् तैरप्येवमिति अयं प्रथम इति नाऽस्ति, अनादित्वात् संसारस्य । न पुनः शब्दनित्यतापूर्वकं वेदस्य प्रामाण्येऽनपेक्षत्वं शक्यते युक्तितो वक्तु. म् । यदि पुनरन्धपरम्परातुल्यत्वादनिदंप्रथमतया लोको न व्यवहरति तर्हि लोकः कल्प्यतां वा रागादिविनिर्मुक्तमाशयदोषरहितं यथादृष्टार्थ- वादिनं रागादिविनिर्मुक्तत्वेऽप्युपदेशसिद्धये करुणाविष्टचे तसं रागादि- विरहेऽपि करुणया रागादिव्यतिरिक्तया परहितबुद्या स्वार्थनिरपे. क्षयाविष्टचित्तत्वात् परेभ्य उपदेशस्य दातारमप्रतिहतज्ञानं भगवन्तं कञ्चन मुनिवरं धर्मातिशयसम्पन्न धर्मबलेनैवाऽप्रतिहतज्ञानम । यथाहुः- "आर्ष सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः' इति । यावद्धयेवंविधः पुरुषो लोकैन कल्पितः , तावत्तवचनभूतावेदादर्थनिश्चयपूर्वको व्यवहारो लोकस्य न सिध्यति । कल्प्यतामिति ण्यन्ताद्वितीयो णिच; लोकः कल्पयंस्त्वया वेदव्यवहारसमर्थनवादिना प्रयुज्यतामिति । अथ वेदार्थस्य सकलप्र. माणाविषयत्वात्तद्विधं पुरुषं लोकः कृल्पयितुं न शक्नोति, तदा-आश्रीयता वा सुरगुरोर्दर्शनम् । संव्यवहारमेवेदमदृष्टप्रयोजनरहितं वेदत्रयाभिहित. मर्थ प्राशलोकयात्रासिध्यर्थ स्वकीयां भोजनशयनादिलोकयात्रां सा- धयितुं सुप्रतिबन्धं सुप्रयुक्त डम्भात्मकमनुपाल्यमानं पश्याम इति यदाहुः-- (१) अग्निहोत्रं त्रयो वेदास्त्रिदण्डं ( पुण्डूं) भस्मगुण्ठनम् । बुद्धिपौरुषहीनानां जीविकति बृहस्पतिः” ॥ इति ॥ इदमेव सुरगुरोर्दर्शनं युक्तं मन्यामहे ; न हि दृष्ट लोकयात्रासिध्य- यत्वे सत्यदृष्टकल्पना न्याय्या ; तेन यदिदमुच्यते--यद्ययमप्रमाणभूतः पौरुषेय एव वेदः, किमिति त्रैवर्णिकानां महतां महता प्रयत्नेन वेदा १. इलोकोऽयं सर्वसदर्शनसङ्ग्रहे आभाणकत्वेनोदाहृतो माधवाचार्यैः ।। B ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋविमलोपता। २०९ - दृष्टश्चाऽसमर्थ:-यस् प्राऋजन उपजीब्यन्त इति । तथा च सि- द्धमागमवादिलामपि हेतुदर्शनादमामाण्यम्- "यूपहस्तिनो दानमाच. रली"(१)त्येवमादिषु । कर्तव्यो बासमत्यभिज्ञस्य प्रत्यक्षस्य शब्दो विषय इति यत्नः । कथं पुनर्वालादेरिवाऽनुमानाच्छक्यतेऽन्यत्वम- बगन्तुम् ? नतु चाऽनुपानादित्युक्तम् । किं तदनुमानम् ? अनभि- व्यञ्ज कवैषम्यम् । नन्वभिव्यञ्जकानामनेकविषया शक्तिदृष्टा । ननु चेदमभिव्यञ्जकविषयमनु मानम् , कथमन्यविषयमनुमानमः न्यविषय स्थाऽवच्छित्तो हेतुः ? श्रोत्रस्य हभिव्यञ्जकसंस्कारं निरु- णद्धि, न पुनः शब्दस्याऽन्यत्वमगमयति । ध्ययनधारणतदर्थानुष्टाल लक्षण व्यवहार इति, तदन्यथासिद्धं कृतम् ; ऋजुभ्यो डम्भेन जीविकालाभेन प्रयासस्याऽर्थवत्वात्। दृष्टश्चाऽयमर्थः-यत् प्राः ऋजब उपजीव्यन्त इति । तथा च सिद्धमागमवादिनामपि हेतुदर्शनादप्रामाण्यम् “यूपह. स्तिनो दानमाचरन्ती"त्येवमादिषु । अस्याः-येऽध्यागमं प्रमाणमिच्छन्ति, लेऽपि “यूयहस्तिलो दानमाचरन्ती" त्येवमादिषु ऋत्विग्गत लोभल. क्षणहेतुदर्शनादधामाण्यमाहुः । तथा हि-केनचिहत्विजा लोभिष्ठेन श्रद्धाप्रधानो यजमानः कश्चिापहस्तिहानं कारिता; तदर्शनादेषा स्कृतिः कृत्ता-इत्याचारहेतुदर्शनात् दृढयोरपि स्मृत्याचारयोरप्रामा. ण्यम् ; एकमत्राऽपि जीविकालोमलक्षणहेतुदर्शनादाचारस्य न प्रामा. ण्यमिति । अथैतन्नेष्टम् , तदा कर्तव्यो वा सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षस्य शब्दो विषय इति यत्तः। संप्रति समाधाताह-कथं पुनालादेरिवाऽनुमानाच्छक्यतेऽ न्यत्वमवगन्तुम् ? यथा ज्वालादेरनुमानादन्यत्वं शक्यतेऽवगन्तुम् , तथा कथं शब्दस्याऽन्यत्वं शक्य तेऽवगन्तुम् । आक्षप्ताह-ननु चाऽनुमानादित्यु- कम् । समाधाताऽऽह-किं तदनुमानमिति । आक्षेप्ताह नन्वभिव्यञ्जकानामनेक. विषया शक्तिदृष्टेति । येऽभिव्यञ्जकास्तेषामने कविषया शक्तिः, यथा दीप स्य; अभिव्यञ्जको च संयोगविभागौ भवत इति । समाधाताऽऽह-ननु चद. भभिव्यञ्ज कविषयमनुमानम् । अनेकविषयाभिव्यक्तिसाधकम् । एकग्रन्थे. नाह-कथमन्यविषयमनुमानमान्यविषयस्य शब्दविषयस्याऽन्यत्वस्या. वच्छित्तौ हेतुः ? कुन रपये कमन्थनाऽऽह-श्रोत्रस्य ह्यभिव्यञ्जकसंस्कारं निरुणद्धि । एतदनुमानं 'श्रोत्रमभिव्यञ्जकेन सस्क्रियत' इत्येतन्निराकरोति । न १. त्येवमादिनेति. क. पु. २७ बृ० ऋ० ·१ ७ वृहत अ.१.पा.१.सू.१३ ननु चोक्तान चेत् संयोगविभागा: श्रोत्रस्य शब्दग्रहण- नामी संस्कारमापादयन्ति, शब्दस्योत्पादकाः प्राप्नुयुः । उत्पत्ती बाऽन्यत्वम्- इति । कथमन्यप्रतिषेधोऽन्य स्योत्पत्तिश्वगमयति ? अन्यथा व्यापारानुपपत्तेः । न चेत्सांस्कारकाः संस्कुर्युः, किमन्य- इतः शब्दोत्पचे ? किं यस्या संस्कारकना नोपपद्यते, तेनोत्पाद- केन भवितव्यम् ? न चेदुत्पादक:, निर्व्यापार एव स्यात् । अन्या- थता च संयोगविभागयोरुपलब्धा । सत्यम् । यदर्थाः, तत्र भव- न्तूरपादकाः संस्कारका का । परप्रतिपयर्थता च सिद्धा; तत्तयो. वैदिष्टं तत्परिकल्प्यताम् ; विषयान्तरे पुनः सम्बन्धाभावात् कि- 'पुनः शब्दस्याऽन्यत्वमवगमयति । आक्षेताह-ननु चोक्तम्, न चेत्संयोगविभागाः श्रोत्रस्य संस्कारं शब्दप्रह- णसामर्थ्यमादधति शब्दस्यैवोत्पादकाः प्राप्नुयुः; उत्पत्तो चाऽऽन्यत्वमिति । यदि संयोगविभागाः श्रोत्रं न संस्कुर्युस्तदा शब्दोत्पादका एव भवेयुः उत्पत्तौ चाऽन्यत्वमिति । समाधाताऽऽह-कथमन्यप्रतिषेधोऽन्यस्यो. त्पत्तिमवगमयति ? श्रोत्रसंस्कारस्य प्रतिषेधे कथमन्यस्य शब्दस्यो. त्पत्तिरित्यर्थः । आक्षेप्ताह--अन्यथा व्यापारानुपपत्तेः । संस्कारकत्वे प्रतिषिद्ध यदि शब्दोत्पादकत्वं न स्यात्, तदा संयोगविभाग- योापार एव (१)नोपपद्यते । एकदेश्याह-न चेत्संस्कारं कुर्युः, किम- न्यदतः शब्दोत्पत्तेः कुर्युः ? समाधाताह-किं यस्य संस्कारकना नोपपद्यते, तेनोत्पादकेन अवितव्यम् ? आक्षेताहन चेदुत्पादकः, निर्व्यापार एव स्यात् भवतु नियापार इति चेत्तत्राऽऽह-अन्यार्थता च संयोगविभागयोरुपलब्धा । तेन व्यापारोऽङ्गीकर्तव्यः, स च संस्कारको प्रतिषिद्धे शब्दोत्पत्तिविषय इति । समाधाताऽऽह-सत्यं यदर्थाः, तत्र भवन्तु पादकाः संस्कारका वा; न पुनः शब्दे, तदर्थवाभावात् । किमर्थता तर्हि संयोगविभागयोरित्यत्राह- परप्रतिपत्त्यर्थता च सिद्धा ! परः शब्दं प्रतिपद्यताम्-इत्येतदर्थ संयोगवि. भागो वायवीयावार येले । तत्राऽनयोरुत्पादकसंस्कारत्वयोयदिष्टं त. परिकल्ष्यताम् ; विषयान्तरे शब्झे पुनः लम्बन्धाभावात् किमास्पदं कल्पनायाः ? न हि शब्दस्य संयोगविभागयोश्च कश्चित् सम्बन्धा, प्रति. पत्त्या लह संयोगविभागयोः सम्बन्ध इति यावत् । समाधातोपसंह. १. नोत्परत इति. क. पु. - ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम्) यमलोकना । ननु चाऽन्यः ADHAabar a मास्पदं कल्पनायाः ? लक्ष्याइन्याचे हतुत संविभागयो। (१)कथमिव नैयायिका मन्यन्ते ? एन मन्यन्ते-न वेद श्रोत्रे कार्य- मस्ति, शब्दे कार्य प्रतिपद्यामहे ! किं कार्यतस्तादईन् ? ओछ इत्युच्यते । सिद्धं ताहि कार्य श्रोने ; न संयोगविभागाः शब्दार्था इति मन्यन्ते शब्दविदः । ननु च कार्यदर्शनात् न युक्तं वक्तुं शब्दविदाम् । कार्य दर्शनमेत्र नाऽस्तीति ब्रुवते, शब्दे तद्ग्रहणात् । किं तर्हि कुछ न्ति संयोगविभागा: ओनलंहकारमिति ब्रूमः ! रति-तस्मादन्यत्वे हेतुतां संयोगविभागयोः कथमिव नैयायिका मन्यन्ते ? आक्ष साह-एवं मन्यन्ते-न चेच्छ्रोत्रे कार्यमस्ति, शब्दे कार्य प्रतिपद्यामाहे । अस्याऽर्थ:- परप्रतिपत्त्यर्थता तावत्नयोगविभागयोः; किंचित् कुर्वतश्च तादयम् , नाऽन्यथा; तत्र सर्वशब्दोपलब्धिप्रसङ्गेन यदा श्रोत्रे कार्य नाऽस्तिा, शब्दे कार्य विज्ञायते तत्रापि नाऽभिव्यक्तिः कार्यम् , सईपुरुषाणां लाख कृष्टविप्रकृष्टानामपि युगपच्छन्दपलब्ध्या पत्तेः । तस्मादुत्पत्तिरेव शब्द कार्यमिति ; समाधाताऽऽह-किं कार्यतस्तादर्थ्यम् ? येनैवं ब्रवीषीति । आक्ष- साऽऽह-ओमित्युच्यते । लमाधाताऽऽह-सिद्धं तर्हि कार्य श्रोत्रे; न संयोगविभागाः शब्दार्थाः--इति मन्यन्ते शब्दविदः । शब्दे नद्रहणान्न शब्दार्थता संयोगनि भागयोः। आक्षेप्ताऽऽह--ननु च कार्यदर्शनान्न युक्तं वक्तुं शब्दविदाम् । एवंयोगा विभागाः शब्दार्था न भवन्तीति । यदा हि श्रोत्रे सकलशब्दोपलब्धि प्रसङ्गेन संस्कारलक्षणं कार्य नाऽस्ति, तदा पारिशेष्याच्छब्द एव कार्य विज्ञायत इति कार्यदर्शनाच्छब्दार्था एव संयोगविभागा इत्यर्थः । लमा धाताऽऽह-कार्यदर्शनसेव नाऽस्तीति ब्रुवते. शब्दे तद्ग्रहणात् । शब्दे कार्य विज्ञा यत-इत्येतदेव नास्ति' इति ब्रुवते शब्दविदः । कुतः ? शब्दे तह णात् स एवायं शब्दः' इति शब्दस्य तत्प्रत्ययात उत्पत्तिस्तावन्न का. यम् , उत्पत्ती सत्यामन्यत्वस्याऽवश्यंभावित्वात् ; ल इति प्रत्ययविरो. धात् । न च शब्देऽभिव्यक्तिः संभवतीति । उभयवादि संमतमाक्षेप्ताह- यदि शब्दस्योत्पत्तिं न कुर्वन्ति, किं तर्हि कुर्वन्ति संयोगविभागाः समाधाताऽऽह- श्रात्रसंस्कारं कुर्वन्तीति ब्रुमः । आक्षेप्ताह-ननु चाऽन्यैर्नयनोन्मीलनादिशि १. कयमितीति क. पु. . .. REDIO ·०० DOR- मः; एवं च त्वदीय शब्दोत्पत्यनुमा अपूर्वकप; अस्म- महत्व [अ.१.पा.१.सू.१३० संस्कारलक्षण्य मन नापपद्यत इत्युक्तम् : अनुमानात् कार्या भावं मन्यते भवान् ; वयं तु प्रत्यक्षादुत्पति नेच्छामः । प्रत्यक्षानु. मानयोश्च प्रत्यक्ष बलीश इति सिद्धम् । अनु काऽप्राइणं भ्रमहेतुरि. त्युक्तं ज्वालादीनामिव । इह तु स्वग्रहणमेवाऽसिद्धम् । सन्म कथम् ? कार्यानुमानात् । इह पुनस्तदद्याऽपि न सिध्यसि न चाऽसिद्धं रिन्द्रियसंस्कारकैः समानदेशवाति सकलरूपाचुपलम्मतुभिः सहाऽमीषां संयोगविभागानां श्रोत्रसंस्कारकत्लेलाऽभ्युपगतान प्रतिनियन शब्दोप. लम्भहेतुतारूपविलक्षणता नोपपद्यन्न इत्युक्तम् । रूमात्रालाहअनुमानात् कार्याभावं मन्यते भवान् ; वय तु प्रत्यक्षादुत्पत्ति नेच्छामः ; प्रत्यक्षानुमानयोश्च प्रत्यक्षं वलीय इति सिद्धम् । अस्याऽर्थ-श्रोत्र कार्य न भवतीत्यभिपसामान्या नुमानात् भवान् मन्यते, श्रोत्रे च कार्याभाजमनुमाननाऽवाय शब्दे त. द्हणबाधनामुत्पन्ति ल्यात ; वयं तु सत्यभिचात् प्रत्यक्षात् श. ब्दस्यैकता प्रतिपद्यमाना उत्पत्तिमानिच्छन्तः, श्रोत्रसंस्कारमाभिव्यञ्जक- सामान्यानुमानप्रसक्तलकलोपलम्भबाधेत नियनशब्दविषयं कल्पया- दीयं तु प्रत्यक्षपूर्वक नियतशविपरोनाभिक्तिकल्ला ; प्रत्यक्षा नुमानयोश्च शीघ्रप्रवृत्तता प्रत्यक्षं बलीव इति लफलबादिना लिद्धम् ; अनुमाने तु सम्बन्धव्याप्तिग्रहण मरणपक्षमता वालझगा स्ला. मग्री बहुतरविलम्बसम्पादनीश ; प्रत्यक्षे तु नाऽन्तिमपरिग्रहलव्यपे. क्षा काचिदस्त.ति शीध्रतरप्रवृत्तानुमानवशेनेच वस्तुनिर्णय इति-यु. क्तम् तद्रहणे सति नियतविषयाभिव्यक्तिजनकत्वं संयोगविभागयो। आक्षेप्ताऽऽह-ननु चाऽप्रहणं भ्रमहेतुरित्युक्तं ज्वालादीनामिव । अस्याऽर्थः-यदि . ब्रहणमेवेदं सिद्धं स्यात् , तदा सबलभाव्ययनुमान बलोयो भवेत् ; या. वता यथा ज्वालादिषु भिन्श्वषि भदाहणमात्रातहवं भ्रमः, तथा अयमपि तद्रहणनम एवेति कथमेतत्पूर्व कमनुमान बलीय इति । लमा- धाताऽऽह-इह त्वग्रहणमेवाऽसिद्धम् । नाउन भेदाग्रहसमेतदितिनिश्चितम्; लेन प्रतीतिबलात्तग्रह एवायमिति सिद्धमेतत्पूर्वक स्याऽनुमानस्य बलीय. स्त्वम् । आक्षेप्ता साम्यापादनाभिप्रायेणाऽऽह-तत्र ज्वालादो कथमग्रह णसिद्धिरिति । समाधातोत्तरमाह-कार्यानुमानात् । प्रभाविततिलक्षणा कार्याजज्वालादिषु भेदानुमानात् भेदाग्रहणं सिद्धम् ; इह तु तदेव कार्य भेदानुमानहेलुभूतप्रधापि न सिद्धम् । ल चाऽसिद्धम् शाहे भेदाग्रहणाल- - ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् | जुनिमलोपला । ? - सिद्धौ पर्याप्तम् । प्रत्यक्ष चाऽनपेक्षवाद सिद्धम् । अनुमाने या काऽपेक्षा ? इयमेवाऽपेक्षा-सिद्धेऽनुमाने कार्यम् , कार्ये च सत्यनु. मानमिति ; न पुनरेवं प्रत्यक्षं तद्हणापेक्षम् ; प्रत्यक्षादेव हि तद्- ग्रहणम् । किञ्च संयोगविभागौ श्रोत्रार्थत यान्यतः प्रसिद्धौ । कुतो. ऽन्यत: ? उक्तम् "दर्शनस्य परार्थत्वात्" इति लोकतः । त. स्मात् तादर्थे सति यथा सम्भवति तथा कार्य कल्पनीयम् । न द्धौ पर्याप्तं भवति । प्रत्यक्ष वनक्षत्रात सिद्धम् । आक्षेप्ताऽऽह-अनुमाने वा काऽपेक्षा ? न काचिदपेश्लेत्यर्थः । समाधाताह-इयमेवापेक्षा-सिद्धेऽनुमाने कार्यम् । नाऽत्र प्रभातुल्यं कार्य प्रत्यक्षसिद्धमस्तीत्यनुमानत एव कार्यमा वगन्तव्यम् ; अतः लिद्धेऽनुमाने कार्य विज्ञेयम् ; कार्थे च सत्यनुमानम् । यदपि तदनुमानम् , तदपि लिङ्गापेक्षमिति तस्य कार्य लिङ्गं वक्तव्यम ; अतः कार्य सत्यनुमानेन प्रवर्तितव्यम् । अतोऽतुमेन कार्यापेक्षत्वात् लापे. क्षमनुमानन् । न्न छ (१)तदनुमेयं कार्यमस्तीति नाऽनुमानात् भेदाग्रहणम् अलति सेवाग्रहण तद्रहणमेतदिति सिध्यति । न पुनरेवं प्रत्यक्षं तद्ग्रहणा. पेक्षम् । यथाऽनुमान भदाप्रणा पक्षम, नैवं प्रत्यक्षं तहणापेक्षम् ; प्रत्य. क्षादेव हि तन्नहर्ष सिध्यति । एतदुक्तं भवति-यावद्धि भेदाग्रहणनि बन्यनोऽयं भ्रम इति प्रत्यक्षमन्यथासिद्धं न क्रियते, न तावत्तद्वलभा व्यनुमानं निरोधुं शक्यते; अनिरुद्धे च तस्मिन् शब्दोत्पत्त्यनुमानं नाऽऽत्मानं लभते; तेन भेदाग्रहण लापेक्षमनुमानम् , प्रत्यक्ष तु न किञ्चिदपेक्षत इति । युक्त्यन्तरं चाऽऽह-संयोगविभागौ च श्रोत्रार्थतयाऽन्यतः प्रसिद्धौ । तेन यद. थतया संयोगविभागौ प्रसिद्धौ तत्रैव संस्कारजन काविति युक्तम् । कुतोऽन्यतः ? श्रोत्रार्थतया प्रसिद्धौ । उक्तम् “दर्शनस्य परार्थत्वात्" इति लोक. तः। दर्शनस्योच्चारणस्य परार्थत्वात् परप्रतिपयर्थत्वाच्छ्रोतृगतश- ब्दप्रतिपत्त्यर्थत्वाच्छ्रोतर्येव कार्य न्याय्यम ; तत्र श्रोतरि कार्यासम्म वात् तदीये श्रोत्रे कार्य युक्तम् । तस्मात् तादर्से परप्रतिपत्त्यर्थत्वे सति यथा सम्भवति कार्यम् , तथा कार्य कल्पनीयम् ; तत्र श्रोतर्यसंभाव. च्छ्रोत्र एवेत्युक्तम् ! न पुनः शब्दगतं कार्य परिकल्प्य शब्दार्थत्वम् ; अन्यतः कार्यस्य शब्दवर्तिनोऽनवगमादित्युक्तम् 'शब्दे तग्रहणात्' १. तदनुमान इनि. क. पु. .. .

·हती १ । २१४ [अ.१.पा.१लू .१३. कार्यतस्तात्पर्यम् , अन्यनोऽनवणमादित्युक्तम् । तस्मानाऽत्र ज्वा लादीनामिव प्रमाणशस्ति । तरूपात असताः परमदर्शल" इति युक्तमनै कान्तिकत्वम् । कथं नझे विषयैवाऽभिव्यक्तिः शक्यते वक्तुम् ? कार्यदर्शनाल युक्ता अदृष्टस्य कल्पना; अतो दृष्टस्य तद् ग्रहणस्य नाऽपक्षको न्यारथः । कार्यान्तरदर्शनात्तु कारणान्यत्व क- ल्पना न्यायौदेति । "उपरतयोः संयोगविभागो" इति को तो संयोगविधा गावभिप्रेतौ ? ताल्बादीनामिति त्रूमः । कुल एतत् ? उपरत योरिति श्रवणात् ; वायवीयानामुत्पतिरुपरतिश्चाऽनुमेया। "न नूनमुपर- इति । समाधातोपसंहरति-तस्मानाऽत्राऽन्यत्वे ज्वालादीनामिव प्रमा णमस्ति । प्रकृतं निगमयति-तत्मात् सतः परमदर्शन मिति युक्तमनेकान्ति कत्वम् । आक्षेप्ताऽऽह-यदि श्रोत्रे कार्यम् , कथं तो कविषयवाऽभिव्यक्तिः शक्यते कल्पयि. तुम् ? अत्यन्तानुपपन्न तत्-यत् काश्विदेव शब्दं गृहाति, कञ्चिन्नेति, सर्वेषां सन्निहितत्वादिति । समाधत्ते-कार्यदर्शनात् । प्रतिनियतत त्तच्छब्दाभिव्यक्तिलक्षणकार्यदर्शनाटुक्त मन्यत्राऽदृष्टस्य प्रतिनियतोपल म्भनसामर्थ्यस्य कल्पनम् , न बुलईष्टस्य तद्ग्रणस्य शब्दवर्तिनोऽपह्न वो न्याय्य इति। नववं सति बहवः संयोगविभागा अङ्गीकरणीया अभिव्यञ्जकाः, अन्यथा कथं प्रतिनियमेनाऽने शब्दोपलम्मः स्यात् ? तदङ्गीकारे च कल्पनागौरवमित्यनाऽऽह-कार्यान्तरदर्शनात्तु कारणान्यत्वकल्पना न्याय्यैवेति । "उपरतयोः संयोगविभागयोः श्रूयत इति चेत् , नैतदेवम् ; न नूनमुपरमन्ति संयोगविभागाः, यत उपलभ्यते शब्दः ; न हि ते प्रत्य. क्षाः” इति भाध्यमनुभाषितम् । अत्र चोद्यभाष्ये “उपरतयोः संयोगविभा गयोः" इति कौ तौ संयोगविभागवभिप्रेतौ ? ययोरूपरतयोरपि शब्द उपलभ्यत इति चोद्यत इत्यर्थः। उत्तरम्-ताल्बादीनां संयोगविभागावभिप्रेता विति ब्रमः। कुत एतत् ? उत्तरम् --भाष्ये "उपरतयोः" इति श्रवणात् । ननु यद्यप्येवं श्रूयते, तथाऽपि किमिति वायवीयावपि न प्रतीयेते ? तत्रा ऽऽह-वायवीयानां तूत्पत्तिरुपरतिश्चाऽनुमेया । अस्याऽर्थः यदि वायवीयाभिप्रा. येणेदमुच्यते, तदा तयोः कार्यगम्ययोः कार्य सत्युपरतिरेव न शक्यते वक्तुम् ; वक्ति ब; ततोऽवगच्छामः ताल्वादिसंयोगविभागाभिप्रायेणे. - क ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋविमलोपेता। २१५ मन्ती"ति कोऽभिप्रायः ? वायवीयान्न संयोगविभागान् मनसि कृता कार्य समधिगम्य स्वादिदमुत्तरम् “नहि ले प्रत्यक्षाः" इति स्पष्टीकृतम् । थक्षामिदानामुत्तरग्रन्थो नोपपद्यते "आकाश- विषयत्वात्तस्था, एकत्वाच्चाऽऽकाशस्ये"ति । कथं नोपपद्यते ? वायचीयानामभिव्यञ्जकत्वे कार्यपक्ष इ यत्र ते, तत्रैवोपलब्ध्या भवितव्यम्' इत्येवं नोपपचते। अथायमभिप्राय:-अभिव्यक्ति पक्षे नैव वायवाश्रिताः शब्दा भवन्ति । किं तर्हि ? आकाशस्था एव । येषां पुनः क्रियते, तेषां वायवीयाः संयोगविभागा असमवा- दमुच्यत इति । तेनाऽयं चोद्यभाष्यार्थ:-ताल्वादीनां संयोगविभागावभि. व्यञ्जको न भवतः, उपरतयोरपि तयोः शब्दश्रवणादिति । अत्र परिहार. भाध्यम् "न नूनमुपरमान्ति संयोगविभागाः” इति । अत्र कोऽभिप्रायः ? वायवीयान् संयोगविभागान् मनसि कृत्वा कार्यसमधिगम्यत्वादिदमुत्तरम् । कार्यलमा धिगल्या वायवीयाः संयोगविभागाः कार्ये सति नोपरता इत्यभिप्रायः; वायवीयाभिप्रायेणैवेड मुत्तरमित्येततू "महि ते प्रत्यक्षाः' इत्यनेन भा. ग्येण स्पष्टीकृतम् । ताल्वादीनां तु संयोगविभागौ प्रत्यक्षावेवेति तद. भिप्रायेण न हि ते संयोगविभागाः प्रत्यक्षाः' इति वचनं नैव घटते; अलो वायवीयाभिप्रायेणैव परिहारः। आक्षिपति-यद्येवं स्पष्टीकृतम, इदानीमुत्तरग्रन्थो नोपपद्यते "आकाशविषयत्वात्तस्य, एकत्वाचाऽऽकाशस्ये"ति । कथं नो. पपद्यते ? वायवीयानामभिव्यजकत्वे कार्यपक्ष इव 'यत्र ते, तत्रैवोपलब्ध्या भवितव्यम्' इत्येवं नोपपद्यते । अस्याऽर्थ:-भाष्ये हि "यदि संयोगविभागाः शब्दमभिः व्यञ्जन्ति, न कुर्वन्ति, तदा आकाशविषयत्वात्तस्यैकत्वाच्चाऽऽकाशस्य य एवाऽयमत्र श्रोत्राकाशः स एव देशान्तरेश्वपीति त्रुघ्नस्थैरभिव्यक्तः पा. टलिपुत्रेऽप्युपलभ्येत' इत्यनेन ग्रन्थेन संयोगविभागानां शब्दाभिव्यञ्ज. कत्वे एकत्राभिव्य तस्य सर्वत्रोपलब्धिः स्यादिति चोद्यं कृतम् ; तच्च वायवीयानामभिव्यञ्जकत्वे नोपपद्यते, तेषां प्राप्याभिव्यञ्जकत्वात् । तेन यत्रैव ते, तत्रैवाऽभिव्यक्तिर्भविष्यति। ताल्वादिसंयोगविभागाभिप्रायेण तु चोद्यमिदमुपपद्यते, तयोरप्राप्याभिव्यञ्जकत्वात् । आक्षेप्तैव समाधा. तुराशङ्कामुपन्य स्यति-अथाऽयमभिप्रायः, अभिव्यक्तिपक्षे नैव वाय्याश्रिताः शब्दा भवन्ति । किं तर्हि ? आकाशस्था एव । तेनैकत्वात् सर्वत्राकाशस्य सर्वत्रोप. लभ्यत इत्युपपद्यते चोद्यमभिव्यक्तिपक्षे । येषां पुनः क्रियन्ते, तेषां वायवीयाः ।

·वृहती [अ. १.पा.१सू.१३. तत्रैव सत्रैवा- यिकारणता प्रतिपद्यन्ते । तदेव समवायिकरणं भवति । यत्रैव कारण, कार्योपलशिरिति युक्तम् । एवमणि नि. ज्ञात वायवीय संयोगविभागयोरभिव्यक्तिकारणत्वे ऽभिव्यञ्जकं तत्रैवाऽभिव्यक्तिः ; यथा यत्रैव कारणम्, त. त्रैव कार्यम् । अथैतन्मन्यते---- काय एतद्युतम् , नाऽभिव्यक्ता- विति, तदयुक्तम् अभिव्यक्तिरपि कार्यमेव ; अभिव्यङ्यं पूर्वोत्पन्नम् । अतो यद्देशाभिव्यक्तिः, भयोरपि पक्षयोः । तरूमायाख्येयोऽयं ग्रन्थः । अविशेषज्ञो देवानां तत्रैवोपलब्धिरिति तुल्यमु. संयोगविभागा असमवायिकारणतां प्रतिपद्यन्ते । यदा बैले अलमवायिकारण- भूताः तदा तदेव वायुद्रव्यं लमवायिकारणं भवति, समदायकारणप्र. त्यासन्नं ह्यसमधायिकारणं भवति, यथा तन्तुषु लसवायिकारणभूतेषु समवेतास्तन्तुसंयोगाः परस्य तन्तुसमवेतस्यः यथा च तन्तुरूपाणि तन्तुसमवेतपटरूपोत्पत्ती; तेन वायुप्रत्यालना वायवीयाः संयोगवि. भागा इति वायुरेव समवायिकारणम् । यत्र व समवायिकारणम् , तत्रै व कार्योएलब्धिः; यथा यत्र तन्तवस्तत्रैव पटोपलब्धिरिति युक्तमिति । इदानीमिमामाशङ्कां दूषयति-एवमपि निर्माते वायवीयसंयोगविभाग योरभिव्यञ्जकत्व चाय लोपपद्यते । यस्मात् यत्रैवाऽभिव्यञ्जकम् , तत्रैवाऽभिव्य. क्तिः यथा यत्रैव कारणम् , तत्रैव कार्यमिति । अज्ञातेषु तु वायवीयेषु ताल्वा- दिसंयोगविभागानामप्राप्यकारित्वे युज्येताऽपि चोद्यन्न ; तच्च नाऽस्ति, स्पष्टीकृतत्वाद्वायवीयाभिप्रायस्य । पुनरपि समाधातुराशङ्कामाक्षेप्त वाह-अथ मन्य से कार्य एवैतद्युक्तम् कारणदेशोपलभ्यत्वम् , ना. भिव्यक्ताविति । दूषयति-तदयुक्तम् ; अभिव्यक्तिरपि कार्यमेव । तेनाऽभिव्यक्ति रपि कारणदेशैव युक्ता; अभिव्यञ्जकं च तस्याः कारणमिति यत्रैवाऽभि. व्याकम् , तत्रैवाऽभिव्यक्तिः। यद्यभिव्यक्तिरपि कार्य कस्तहि कारणाभि व्यञ्जकयोर्भेद इत्यत्राऽऽह-अभिव्यङग्यं तु पूर्वोत्पन्नम् । अभिव्यक्तिरसती सती क्रियते; अभिव्यङ्ग्यं पूर्वोत्पन्नम् , तेनाऽभिव्यङ्ग्याभिप्रायेणाऽभिव्यञ्ज कता; अभिव्यक्त्यभिप्रायेण तु कारण तैव । अतो यद्देशाभिव्यक्तिः, तत्रैवोपल. ब्धिरिति तुल्यमुभयोरपि पक्षयोः । आक्षिप्योपसंहरति-तस्मात् व्याख्येयोऽयं ग्रन्थः । समाधत्ते--अविशेषज्ञो देवानां प्रियः; कार्य हि कारणदेशं भवति । कार ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोप्ता । यथा : . प्रियः । कार्य हि कारणदेशं भवतिः अकार्य पुनर्न परापेक्षदेशम् । तस्मादभिव्यक्तिर्भवत्वाभिव्यञ्जकदेशा; अभिव्यङ्यं तु किमिति तद्दे. शम् ? अतज्जन्यत्वादभिव्ययस्य ; तद्देशस्य अभिव्यङ्ग्यात्वाभिमत- शब्ददेशस्य चैकत्वादाकाशस्य सर्वै ग्रहणं प्राप्नोति, अज्ञातेष्वपि वा. यवीयसंयोगविभागेषुः (१)सर्वश्रोत्रेष्वेकमाकाशं यतः । सत्यं भवानाह-यदि शब्द स्याऽभिव्यञ्जकाः संयोगविभागाः स्युः, श्रोत्रस्य त्वभिव्यञ्जकाः; श्रोत्रस्य च श्रोतृदेशतैव । ननु चाऽऽकाशमेव श्रोत्रम् । तचाऽन्यत्राऽपीति तुल्यं शब्दाभिव्य. त्या। उच्यते-सत्यं सर्वत्राऽऽकाशमेकम् ; किन्तु तस्य श्रोत्रभावः श्रोतृदेश एव, कर्तृभिस्सम्बन्धेन करणत्वात् । कर्तु भोंगायतनवशेन शारीरदेश एवं कर्तृत्वान्न तुल्यता । तम्मादुत्पत्ताविवाऽभिव्यक्तावपि णाधीनसिद्धित्वात्तदभावे तस्याऽभावात् । अकार्य पुनर्न परापेक्षदेशम् । यत एवं तस्मादभिव्यक्तिर्भवत्वभिव्यञ्जकदेशा, कार्यभूतत्वात् । अभिव्यङ्गय पुनः कि. मिति तद्देशम् ? अतज्जन्यत्वादभिव्यङ्गयस्य ? तद्देशस्य च आभव्यङ्ग यत्वाभिम. तशब्ददेशस्य चाकाशस्यैकत्वात् सवै नादेशावस्थितैरपि ग्रहणं भवति । ननु याप्यभिव्यङ्गयं सर्वदेशेषु; तथाऽप्यभिव्यक्तेः प्रादेशिक- त्वात् सर्वत्रोपलब्धिर्न युज्यते। उच्यते-नाऽभिव्यञ्जकसमवेताभिव्यक्तिः। किं तर्हि ? अभिव्यङ्गयसमवायिनी; अभिव्यङ्ग्यं चाऽनवयवशोऽभिव्य तं सर्वत्रैकरूपमिति युक्तं सर्वत्र ग्रहणम् । एवं च 'तस्मादभिव्यात. र्भवत्वभिव्यञ्जकदेशा' इत्यभ्युपगम्यवादोऽयमिति युक्तमझातेवपि वा. यवीयेषु संयोगविभागेषु चोद्यम् ; सर्वश्रोतृदेशेवेकमाकाशं यतः, एक स्वेन ह्याकाशस्याऽकाशविषयः शब्दः सर्वत्रोपलभ्यतेति(२)युक्तमेव तञ्चो. द्यम् । परिहरति-यथाऽऽह भवान् तथा स्यात् , यदि शब्दस्याऽभिव्यञ्जकाः संयो. गांवभागाः स्युः; श्रोत्रस्य त्वभिव्यञ्जकाः। संस्कारका ह्यमी। श्रोत्रस्य च श्रोतृदेशतैव । ननु चाऽऽकाशमेव श्रोत्रम् ; तच्चाऽन्यत्राऽपि तुल्यं शब्दाभिव्यक्त्या । उच्यते-सत्यं सर्वत्राऽऽकाशमेकम् ; किन्तु तस्य श्रोत्रभावः श्रोतृदेशे एव, कर्तृभिस्सम्बन्धेन करणत्वात् ; कर्तुभॊगायतनवशेन शरीरदेश एव कर्तृत्वादिति, न शब्दाभिव्यक्तितुल्यता । उप. सहरति--तस्मादुत्पत्ताविवाऽभिव्यक्तावपि न सर्वैरुपलब्धिः । 'नैतदेवम् अप्राप्ताश्चेदु. १. सर्व श्रोत्रप्रदेशेष्विति. क. पु. २. युक्तमेतच्चोद्यमिति. क, पु. २८ बृ० ऋ० ·? २१८ [अ.१.पा.१.सू.१.३ न सरूपलब्धिः । (१)लेलदेव ; अप्राप्ताश्चदुपकुर्वन्ति, सन्निकृष्टविस्कृष्टदेशस्थितौ युगपच्छन्दनुएल भेषाताम्' इति । ननु श्रोत्रसंस्कारपक्षे 'दूरस्थितं श्रोत्रं न संस्कियत' इति वदता प्राप्तैरेव संस्कार इत्युक्तम् ; असत्यां च प्राप्ती (२)दूरमनिकृष्टव्यपदेश एव न घटते । किमिदम् 'अप्राप्ताश्चे. दुपकुर्वन्तीति ? अपामाशङ्कर नाऽस्ति, (३)"दूरे स. त्या:"--- इत्यभिधानात् । तस्मान्न विद्मः कथमिदं भाष्यमाया तम् ? एवमिदमायातम्-श्रोत्रसंस्कारपक्षे पर्वगतत्वाच्छब्दस्य याव. ति कार्यगम्यः संस्कारः, लायति युगपदग्रहणं प्राप्नोति । कोऽभिः प्रायः ? ननु च वायवीयाः संयोगविभागाः नैवाऽपाय श्रोत्रं संस्कर्तु क्षमाः। न हि संयोगविभागैः संयोगविभागान्तरमारभ्यत इति श. पकुर्वन्ति, सन्निकृष्टविप्रकष्टदेशस्थितौ युगपच्छब्दमुपलभेयाताम्' इति भाग्यमनुभा षितमाक्षेप्तुम् ; आक्षिपति-ननु श्रोत्रसंस्कारपक्षे 'दूरस्थितं श्रोत्रं न संस्क्रियत' इति वदता प्राप्तरेव संस्कार पुनः 'दूरस्थितं न संस्क्रियत' इति वदता प्राप्तैरेव संस्कार इत्युक्तं भवति ? तत्रााह ---असत्यां च प्राप्तौ दूरसन्नि- कृष्टव्यपदेश एव न घटते । 'इदं दूरं श्रोत्रम्' इति व्यपदेशः सन्निकृष्टश्रोत्रा. पेक्षया भवति; सन्निकृष्टता च प्राप्तस्य भवति, नाऽप्राप्तस्य; अतः प्राप्त रेव संस्काराभिधानात् 'अप्राप्ताश्चदुपकुर्वन्ती'त्यनेन ग्रन्थेन किमिद मुक्तम् ? अत्राऽप्राप्ताशकैव नाऽस्ति, "दूरे सत्याः" इत्यभिधानात । "दूरे सत्याः कर्ण शाकुल्या अनुपकारकाः" इति ग्रन्थेन दूरस्थं न संस्क्रियत इति प्रतिपादितम् । तस्मान्न विद्मः कथमिदं भाष्यमायातामति । समाधत्ते-एवमि दमायातम्-श्रोत्रसंस्कारपक्षे सर्वगतत्वात् शब्दस्य यावति कार्यगम्यः संस्कारः, तावति युगपद्ग्रहणम् । यावति भूभागे शब्दोपलम्भः, तावति युगपदेवोपलम्भः श्रोत्रसंस्कारपक्षे स्यात्, शब्दस्य सर्वगतत्वात् । यदि हि यावच्छब्द एव प्रादेशिका, तदा क्रमेण सङ्गच्छमानः श्रोत्रेणाऽपि क्रमेणैवोपलभ्यते; सर्वगतत्वात्वसौ युगपत्सर्वत्रैवाऽस्तीति युगपदेवोपलब्धिः स्यात् । कोऽ भिप्रायः ? एक ग्रन्थेनाऽऽह-ननु च वायवीयाः संयोगविभागाः नैवाऽप्राप्य श्रोत्रं संस्क तुं क्षमाः । प्राप्तिश्च क्रमेणैव; तेन क्रमेणोपलब्धिर्भवति । उत्तरमाह- न हि संयोगविभागैः संयोगविभागान्तरमारभ्यत इति शक्यते वक्तुम् उभयप्रसङ्गात् । २. दूरसन्निकृष्टव्यपदेशो न घटत इति, क, पु, इत्युक्तम् । कथं ? १. शा.भा. २०. . ३. शा.भा. १९.२९.

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुधिमलोपेता । २१९ Lab . क्यते वक्तुम् , उभयप्रसङ्गात् । न कस्मिन् कार्ये कारणद्वयक- ल्पना घटते कार्य हि कारणमवामपति, न पुनः कार्यान्तरमपि । तस्मादुत्पत्तिपक्ष एवैतदुपपद्यते-यावद्वेगं संयोगविभागाः कार्य- पारमन्त इति, न पुनरभिव्यक्तिपक्षेऽपि । ननु कार्यपक्षेऽपि का. न्तिरकल्पना न घटते । सत्य न घटते; कार्यान्तरोपलब्धिस्तु प्रत्यक्षव, दूरस्थासमीपस्थैः क्रमेणोपलब्धः। अस्याऽर्थ:--यदि संयोगविभागः संयोगविभागान्तरं जन्येत, प्राप्य श्रोत्रसंस्कारकत्वं संयोगविभागानां स्यात् । न च संयोगविभागाभ्यां संयोगविभागान्तरं जन्यते । न्यत इत्यत्राह-उभयप्रसङ्गात् । स्वयमभिध्यञ्जकत्वमभिव्यञ्जका. रजनकता चेत्युभयमेकस्य प्रलज्येत; तस्मादेक एव संयोगवि. भागाः श्रोत्राणि नानादेशवानि संस्कुर्वन्ति ; तेनाऽऽपायेदमुच्यते अ. प्राप्ताश्चेदुपकुर्वन्ति सनिकृष्टविप्रकृष्टदेशस्थितौ युगपच्छब्दमुपलभेयः- ताम्' हाल । भवतूमयप्रसङ्गः, को दोष इत्यत्राऽऽहन व कस्मिन् कार्ये कार गद्य कल्पना घटते । एकस्मिनभित्यक्त्याख्ये कायऽनेककारणकल्पना संयो गविभागास्तावत्कारणम् , शुनश्च तज्जनितान्यपि संयोगविभागान्तराणि कारणमित्युभयप्रसङ्गेन कारणद्वयकल्पना; सा चाऽयुक्ता । कुतः तत्राऽऽह- कार्य हि कारणमवगमयति, न पुनः कार्यान्तरमपि । शब्दाभिव्यक्तिलक्षणं हि कार्य कारणमेव कल्पयति संयोगविभागलक्षणम् ; न पुनः संयोगवि. भागयोरपरं संयोगविभागलक्षणं कार्यान्तरमपि, (१)मूलभूतेभ्य एव सं. योगविभागेभ्यस्तस्य कार्यस्योचितत्वात् । तस्मादुत्पत्तिपक्ष एवैतदुपपद्यते--- यावद्वगं संयोगविभागाः कार्यमारभन्त इति । न पुनरभिव्यक्तिपक्षेऽपि । अस्याऽर्थः- शब्दोत्पत्तिपक्ष एवैतत् लनिकृष्टविप्रकृष्टानां क्रमेणोपलम्भनमुपपद्यते, न पुनरभिव्यक्तिपक्षेऽपि ; यस्मादुत्पत्तिपक्ष एव संयोगविभागा याव- द्वेगं शब्दलक्षणं कार्यमारभन्ते, तेन क्रमेणोल्पद्यमानः शब्दः क्रमेणोप. लभ्यते । ननु च कार्यपक्षेऽप्येकस्मात्कार्यालू कारणान्तरकल्पना नैव घटते ? सत्यं न घटते । एकान्थेनाऽऽह-कार्यान्तरोपलब्धिस्तु प्रत्यक्षैव, दूरस्थस. मीपस्थैः क्रमेण शब्दोपलब्धेः । तेन कार्यान्तरदर्शलात् कारणान्तरकल्पना न्याय्येति भावः। - । १, मूलकारणभूतेभ्य इति. क. पु.

·२३० बृहती अ.१.पा.१.सू.१३. कार्यस्य ननु चाऽभिव्यक्तावपि तुल्य म्न् । न तुल्यम् ह्यभिव्यक्तिरभिव्यक्त्यन्तरमारभते का कार्यान्तरारम्भे न काश्चिद्विरोधः; भवति ह्यापेक्षिकं कार्य कारणं च; न पुनरभिव्यक्तिराभिव्यानिका चेति तस्मात् दूरस्थसपी. पस्थैर्युगपदेव शब्दग्रहणम् , यावति ग्रहणम् तस्मात युक्तोऽयमाक्षेपः । उद्घोतस्योद्योनान्तरापेक्षा-इति बालिश .. ननु चाऽभिव्यक्तावपि तुल्यम् । अभिव्यक्त्यन्तरदर्शनादभिव्यञ्ज कान्तरकल्पनोपपन्नेति । परिहरति-न तुल्यम् ; न यभिव्यक्तिरभिव्य. क्यन्तरमारभते । कचिददर्शनात् । कार्यस्य तु कार्यान्तरारम्भे न कश्चिद्विरोधः; भव. ति ह्यापेक्षिकं कार्य कारणं च । मूलकारणापेक्षया कार्यम् , स्वकीयकार्याऐ. क्षया कारण च। न पुनरभिव्यक्तिराभिव्यजिका चेति । अयमर्थः-नाऽभिव्य. तावपि तुल्यम् ; यस्मानाऽभिव्यक्तिरभिव्यक्त्यन्तरमारभते क्वचिद प्य. दृष्टत्वात् , कार्य तु कार्यान्तरमारभते एव, लोके प्रायेण दर्शनात् ! तेनाऽऽद्याः संयोगविभागाः शब्दमारभन्ते; तदारब्धाः शब्दाः शब्दान्त. रमारभन्त इति युक्तम्, न पुनरभिव्यक्तिः सत्यभिव्यक्त्यन्तरमारमा माणा अभिव्यञ्जिका चेति क्वचिदपि दृष्टम् । तस्मादभिव्यक्तिपक्षे दूरस्थ. समीपस्थैर्युगपदेव शब्दग्रहणम् । अप्राप्याऽपि संयोगविभागानां कियत्यपि प्रदे शे श्रोत्रसंस्कारकत्वात संस्कारस्य च कार्यगम्यत्वात् यदि परमत्यन्त. दवीयसि देशे श्रोत्रसंस्कारो न, मा भून्नाम ; यावति तु संस्कारः ताव. ति युगपदेव स्यात् । तस्मायुक्तोऽयमाक्षेपः-अप्राप्ताश्चदुपकुर्वन्तीति । ननु चाऽभिव्यक्तिपक्षेऽपि क्रमेणाऽभिव्यक्तिर्भविष्यति । अभिव्यक्तः स एव शब्दोऽभिव्यञ्जको भवतु । भवति चाऽभिव्यक्तस्याऽभिव्यञ्जकता यथा आलोकस्य सौरादे यनस्तेजोवैयवैर्बहिर्विलारिभिरभिव्यक्तस्य घटा द्यभिव्यञ्जकतेत्यत्राऽऽह-उद्द्योतस्याऽप्युयोतनान्तरापेक्षेति बालिशभाषितमेतत् । अनेन दृष्टान्तासिद्धिरुक्तान ह्यालोकस्याऽऽलोकान्तरापेक्षायां प्रमाणम. स्ति । यत्पुनर्नायनरश्मिसापेक्षत्वम् , तदुपलब्धौ, नाऽभिव्यक्तौ; उपल. ब्धियोग्यतापादनं ह्यभिव्यक्तिः; तदुत्तरकाले चोपलब्धिः। घटादयो हि स्वरूपतो नोपलब्धियोग्याः, सतामप्यालोकविरहे विस्फारितलो चनैरप्यदर्शनात् ; आलोकस्त्वविकलव्यापृतेन्द्रियस्याऽऽसन्नः सन्नुपल ब्धिगोचर एवेति । तदुक्तम्- ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुबिमलोपेता। १२१ ? भाषितमेतद । तस्माद्वायचीयाः संयोगविभागाः शब्दपार भन्ताम् । औलूक्यो वा भवतु राद्धान्त:-(१) संयोगाद्विभागाच्छब्दाच शब्द- निष्पत्तिः" इति । किमत्राऽनुक्तस्य प्रदर्शनम् ? अत्राऽपि मे श्रवणं विद्यत इति कोऽयमाभिमानः ? (२)नाऽयमभिमानः कस्यचिदज्ञस्य- नाऽयं राद्धान्तो भगवता भाष्यकारणोपन्यस्तो निरस्तश्चेति भवति मतिः, तदपनोदनायेदमुपन्यस्तम् । वायुशब्दोपन्यासेनैवाऽयमुप. (३)"अग्न्यादयो घटादीनां प्रसिद्धा ये प्रकाशकाः । न ते प्रकाश्यरूपा हि प्रकाशस्याऽनपेक्षणात्" ॥ इति ।। एवमसिद्ध दृष्टान्ते पराकृतमिदम् ---अभिव्यक्तः शब्द एव पुनर. भिव्यञ्जको भवत्विति । उपसंहरति-तस्माद्वायवीयाः संयोगविभागाः शब्द. मारभन्ताम् । स च वायवाश्रितः शब्दः श्रोने संयुक्तसमवायलक्षणेन प्ल म्बन्धेनोपलभ्यताम् ; वायुश्च यावद्वेगं गत्वा श्रोत्राकाशेन क्रमेण संयु ज्यताम् । यद्वा औलूक्यो वैशेषिकीयो भवतु राद्धान्तः "संयोगाद्वि भागाच्छब्दाच्च शब्दनिष्पत्तिः' इत्येतत्सूत्रोक्तः। अब चेयं तेषां प्रक्रि. या-आद्यशब्दः संयोगादुत्पद्यते । यथा भेरीदण्डसंयोगानुगृहीताद्भ रीगगनसंयोगादाकाशे शब्द उपजायते, स उपजातः शब्दान्तरमार भते, सोऽप्यपरमिति वीचीनिच यसञ्चरणक्रण कर्णशकुलीमध्याका शदेशे धर्माधर्मोपगृहीते श्रोत्रभावमापने समुपजातः समवायलक्षणेन सन्निकर्षण गृह्मते । एवं विभागादाद्यः शब्द उपजायते। यथा वंशद. लविभागानुगृहीताद्वंशदलाकाशविभागादाकाशे शब्द उपजायते, सो ऽप्यपरमारभते, सोऽप्यपरमिति पूर्ववद्योज्यम् । अत्र चाऽऽद्यः शब्दः का यविरोधी; अन्त्यः कारणविरोधी; मध्ये भवास्तु कार्यकारणोभयवि. रोधिन इति ज्ञेयम् । अत्र चोदयति-किमत्र वैशेषिकराद्धान्तस्य भा ध्यकारेणाऽनुक्तस्य प्रदर्शनात् ? यदि परं वैशेषिकमतेऽपि परिचयो वि. द्यत इत्येतावन्मानं ख्यापयितुमिदमुपल्यस्तम्, तच्चेदमकिञ्चित्करम् ; तदाह-अत्राऽपि मे श्रवणं विद्यत इति कोऽयमभिमानः ? नाऽयमभिमान:, कस्य चित्त्वज्ञस्य भवति मतिः-नाऽयं वैशेषिकीयो राद्धान्तो कारणोपन्यस्तो निरस्तो वेत्येवंरूपा; तदपनोदनायेदमुपन्यस्तम् । वायुशब्दो. भगवता भाष्य १. वैशे. सू २. २. ३१ २. नाऽयमभिमान इति नाऽस्ति. क. पु. ३. श्लो. वा. प. २८८. श्लो. ६५.

·बृहली [ अ.१.पा.१सू .१३. । न्यस्तो निरस्तश्च, तुल्यकारणत्वादुपन्यासस्य (१)निरासस्य च । तस्मादभिव्यक्तिकार्य पक्षयोरन्यथात्वप्रदर्शनार्थोऽयं ग्रन्थः- अशाप्ता चेदुपकुर्वन्तीति । (२) नैतदेवम् ; अभिघातेन अभिघातेन हि प्रेरिता बायः स्तिमितानि वाय्वन्तरााण प्रतिबाधमानाः सर्वतोदि. कान् संयोगविभागानुत्पादयन्तो यावद्वेगमभिप्रति. ठन्त" इति । ननु तदेवेदमुत्पादकत्वमुक्तम् । प्रतिज्ञातं चा. ऽभिव्यञ्जकत्वं संयोगविभागानाम् । तस्मादसम्बद्धमेवेदं प्रति- भाति । किमिति भोः ? उक्तमितीति । अनभिव्यक्तिज्ञो पन्यासेनैवोपन्यस्तो निरस्तश्चेति । कस्मात् ? तुल्यकारणत्वादुपन्यासस्य निरासस्य च ! क्रमेण शब्दोपलब्धिरेवोपन्यासे कारणं तावत् पक्षद्वयेऽपि तुल्यम् , नि. रासोऽपि च प्रत्यभिज्ञाबलेन तुल्यः । अत एव च "अनुवात दूरादप्यु पलभ्यते शब्दः" इति वैशेषिकपक्ष एवेदं दूषणं दत्तवान् , अनुवातमि पत्य शब्दाच्छान्तरारम्भपक्षेऽनुपयोगित्वात् । बौद्धपक्षेऽपि चा. प्राप्तशब्दोपलम्भाश्रयणादिदमपरिहार्य दूषणम् । यत एवं वैशेषिकशी आकार पक्षयोस्तुल्यता, तस्मादभिव्यक्तिकार्यपक्षयोरन्यथात्वप्रदर्शनार्थोऽयं ग्रन्थः- "अप्रताश्चेदु । कुर्वन्ति” इति । कार्यपक्षे क्रमेणोपलब्धिर्घटते, न पुन राशक्तिपक्ष-इत्येतावन्मात्रपरोऽयं ग्रन्थः ; न पुनः कार्यपक्षेऽपि वा. यवीय एक्त्यत्र तात्पर्यम् । वायवीयो वा भवतु, संयोगविभागयोति नाऽत्राऽजीवाऽभिनिवेष्टव्यमिति । नैतदेवम् ; अभिघातेन हि प्रेरिता वायवः स्तिमितानि वाय्वन्तराणि प्रतिबाधमाना: सर्वतोदिक्कान् संयोगविभागानुत्पादयन्तो यावद्वेगमभिप्रतिष्ठन्त इति भाष्यमनुभा- षितमाक्षेप्तुम् ; आक्षिपति-ननु तदेवेदमुत्पादकत्वमुक्तम् ; प्रतिज्ञातं चाऽभिव्य. ञ्जकत्वं संयोगविभागानाम् । अस्थाऽर्थ:-"अभिघातेन ही" त्यनेनेदमुक्तम्- कोष्ठया वायव आन्तराणामवयवानामभिघातेन प्रेरिताः सन्तः स्तिमि तानि वाय्वन्तराणि प्रतिबाधमानाः सर्वदिक्षु संयोगविभागानुत्पाद यन्तो यावद्वेगमभिप्रतिष्ठन्त इति । तत्र च 'अप्राप्ताश्चेदुपकुर्वन्ति' इ. त्याक्षेपस्याऽपरिहतत्वादुत्पादकत्वमेवोक्तम् , न पुनरभिव्यञ्जकत्वं संयो. गविभागानाम् । तस्मादसम्बद्धमेवेदमुत्तरं प्रतिभाति । समर्थयिता : च्छति किमिति भोः ? असम्बद्धम् । आक्षेप्ताऽऽह-उक्तमितीति । उत्पादक 1. निराकारणस्येति. क पु. २. शा. भा. २०.५. . ..

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुबिमलोपेता । २२३ ? भवान् । कात्राऽनभिव्यक्तिज्ञता ? इयमनभिव्यक्तिज्ञता; अभिव्य. क्तिर्हि तिरस्कारापनयः । केन वोक्तम् 'न' इति ? म एवाऽपनयोऽ पनयान्तरं नाऽऽरमत इत्युक्तम् । सकृयापारा पनये भवन्त्यपने- तारः, न यावदपनेयमादित्यप्रभादय इव । सत्यम् । यद्येक एवा. पनेताऽनेकव्यापारः परिकल्प्येत, स्यादयं दोषा; अब पुनर्बहवो ऽभिव्यजकाः । कथमिदं ज्ञायते ? भवतो वा कार्यपक्षे कारणब. हुत्वं कथम् ? कार्यबहुत्वादिति चेत् , पमाऽप्यभिव्यक्तिबहुत्वादभिञ्ज- स्वमुक्तमित्यतो हेतोरसम्बद्धम् । अत्र चैक इतिशब्दः स्वरूपनिर्देशपरः, द्वितीयस्तु हेत्वर्थपरः, 'किमिति' इत्यपि हेतुरेव पृष्टः; स एव इतिश- ब्देन कथितः । समाधाताऽऽह-अनभिव्यक्तिज्ञो भवान् । अस्याऽर्थः-यो या वदभिव्यक्तिस्वरूपं जानाति, स कथमप्राप्तानामभिव्यञ्जकतां बयात ? आक्षेप्ताह-कांऽत्राऽनभिव्यक्तिज्ञता ? समाधाताह-इयमनमिव्यक्तिज्ञता । स एवाह-अभिव्यक्तिर्हि तिरस्कारापनयः । स्तिमिता वायवस्त्रलरेणुलञ्चरणतूल. लवधारणलिङ्गाःश्रोत्रं तिरस्कृत्याऽवतिष्टन्ते; ते च वेगवताऽभिघातार तेन वायुना कोष्ठ्येनाऽपनीयन्ते, यथा मूलोदकादीनां तिरस्कारका मृदा दयः खननादिभिरिति तिरस्कारापनय एवाऽभिव्यक्तिः। आक्षप्ताह-केन वोक्तं तिरस्कारापनयान्नाऽभिव्यक्तिर्भविष्यतीति, किन्तु स एवाऽपनया. उपनयान्तरं नारभत इन्युक्तम् । यः सनिकृष्टश्रोत्रवती तिरस्कारापनयः कृतः, सविप्रकृष्टश्रोत्रान्तरगतंतिरस्कारापनयं नाऽऽरभत इत्युक्तम् अभिव्यक्ति रभिव्यञ्जिका न भवति-इत्यभिधानात्। ननु मा नामापनयोऽपनया. न्तरमारभताम, किन्तु य एवापनेता स एवाऽपनयान्तरं किमिति ना रस्यत इत्यत्राऽऽह-सकृदयापारा ह्यपनये भवन्त्यपनेतारः, न यावदपनेयमादित्यप्र भादय इव । येऽपनेतारस्तेऽपनये सकृदेव व्याप्रियन्ते. न पुनर्यावन्त्य. पनेतव्यानि तावतामपनये पुनर्व्याप्रियन्ते; तेन सकृयापारत्वात्तेषां क मोपलब्धिर्न स्यात् । अत एव च क्रमोपलब्धिसिद्धयेऽपनयनाऽपनया तिरं जनयितव्यमिति वाच्यम् , तञ्च नाऽस्ति । समर्थयिताऽऽह-सत्यम् ; यद्येक एवाऽपनेता अनेकव्यापारः परिकल्प्येत, स्यादयं दोषः, अत्र पुनर्बहवोऽभिव्यञ्जकाः । प्रतिश्रोत्रं वायवीयसंयोगविभागानां भिन्नत्वात् । क्रमवन्तश्च ते संयोग विभागाः, वायोः क्रमेण गमनात् । कथमिदं ज्ञायते ! बहवस्वंयोगविभागा इति । उत्तरम-भवतो वा कार्यपक्षे कारणबहुत्वं कथम् ? कार्यबहुत्वा. दिति चेत्, ममाऽप्यभिव्यक्तिबहुत्वादभिव्यञ्जकबहुत्वम् , भविष्यति । कथं पुनरभि.

·बृहती [अ. १.पा.१सू.१४. कबहुस्त्वम् । कथं पुनरभिव्यक्तिबहुत्वम् ! यौन कार्यबहुत्वम् । एकरचे पुनर्वक्ष्यामः प्रत्यक्षस्य बलोयस्त्वमित्युक्तम् । एकत्वे च नित्यता; नित्यत्वेऽभिव्यक्तिबहुत्वमेव, न कार्यबहुत्वमिति स्थितिः ॥ १३॥ प्रयोगस्य परम् ॥ १४ ॥ प्रयोगस्येति । स्थिते एतस्मिन् न्याये गोमयादिवत् प्रयोग- सिद्धिः, प्रमाणान्तरणमितविषयत्वाल्लौकिकस्य वाक्यस्य ॥ व्यक्तिबहुत्वम् ? यदि ह्यभिव्यक्तिबहुत्वं सिद्धं स्यात् , तदा स्यादभिव्य अकबहुत्वम् ; तत्तु कथमिति प्रश्नः । उत्तरम्--यथैव कार्यबहुत्वम् । स्व. न्मते सिद्धं क्रमेणापलब्धेः, तथाऽस्मन्मतेऽप्यभिव्यक्तिबहुत्वम् । कथं तहभिव्यक्तिबहुत्वनिश्चयस्तवत्यत्राऽऽह-एकत्वे पुनर्वक्ष्यामः प्रत्यक्षस्य बली- यस्स्वामित्युक्तम् । तेनैकः शब्दः, प्रत्यभिज्ञानात् । एकत्वे च नित्यता । नित्यः त्वे चाऽभिव्यञ्जकत्वम्, अभिव्यञ्जकत्वे च क्रमेणोपलब्धरभिव्यक्तिबहु त्वमेव, न कार्यबहुत्वमिति स्थितम् । एतत्वत्र वक्तव्यम्-तिरस्कारक स्तिमितवास्वपनयस्य तुल्यत्वात् सर्वे शब्दाः किमिति न गृह्यन्त इति। तदिदमयुक्तम् ; कार्यतो हि तिरस्कारापनये कल्प्यमाने, बहवस्ते वा. यवः स्तिमिताः श्रोत्रं विधायाऽवतिष्ठन्ते, तत्र कस्मिश्चिदपनीते कश्चिदेव शब्द उपलभ्यते, न सर्व इति दर्शनमूलेयं कल्पना, तेनाऽपनेयाप. नेतृबहुत्वान्न किश्चिदनुपपन्नं भविष्यति, यदि सप्रत्यभिज्ञ प्रत्यक्षं स्थास्यति ॥ १३॥ प्रयोगस्य परम् ॥ १४ ॥ "प्रयोगस्य परम्" इति सूत्रमनुभाषते-प्रयोगस्येति । स्थित एतस्मि न्याये 'शब्दं कुरु' इति प्रयोगसिद्धिः गोमयादिवत् ; यथा समाहार कर्तव्यतायामेव गोमयकर्तव्य तोच्यते लक्षणया, तथा प्रयोगकर्तव्य तायामेव शब्दकर्तव्यतोच्यते लक्षणया । कथं पुनर्लक्षणया प्रयोगवर्णन मित्यत्राऽऽह-प्रमाणान्तरप्रमितविषयत्वाल्लौकिकस्य वाक्यस्य । यदेव प्रमाणान्त रेण प्रमितम् , तदेवं प्रत्याययितुं लोको वाक्यं प्रयुके; तत्र च न श. ब्दस्य प्रमाणान्तरेण करणं दृष्टम् ; प्रयोगस्य करणं दृष्टमिति तत्का तव्यताप्रतिपादनपरमेवेदं वाक्यमिति ज्ञाते तात्पर्य लक्षणा न्याय्येति । -- , .

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविनलोणेता । २२५ आदित्यबद्योगपद्यम् ॥ १५ ॥ ? । "(१)यत देकस्य सतः' इत्य ने कलाभ्रानिमापादयति । कथं पुनर्विपर्य यादृते भ्रान्तिरिति शक्यतो वक्तुम् ? कारणदोषद- र्शनात् । कस्य कारणस्याऽत्र दुष्टता अगम्य ने ? विषयस्य ताव- च्छ्रोत्रपथासत्तनैव दुष्टता । श्रोत्रणाऽप्यभिव्यक्तत्वात नैव । अथ तु दुष्टुं श्रोत्रमिति कल्यले , एवं तर्हि शब्दस्यैव ग्रहणं न प्राप्नोति । न च शब्दाहते ऽन्यच्छोत्रस्य ग्राह्य मास्ति । यद्येवं कार्यपक्षे. ऽपि कथमने कन्वग्रहणं श्रौत्रम् ? नैव हि तच्छ्रौत्रम् ; मानसं हि तत् । आदित्यवद्योगपद्यम् ॥ १५ ॥ 'यथैतदेकस्य सतः” इत्यनेकताभ्रान्तिमापादयति । अनेन नानादेशेषु युगप. च्छब्दोपलम्भेनाऽनकताप्रतीतिः भान्तिारति भाष्यार्थोऽनुभाषितः । आक्षिपति-कथं पुनर्दियाहते श्रान्तिारेति शक्यते वक्तुम् ? न ह्यावं विपर्ययज्ञानमुपद्यते-नानादशेषु शहो नापलभ्यत इति ; अतो बा- धकप्रत्ययाभावात् कथाये भ्रान्तरिति ? समाधि:-कारणदोषदशनात् । कारणदापदर्शनादाभ्रान्तिभवान् । अ अप्ताह-कस्य कारणस्याऽत्र दुस्ता. ऽवगम्यते ? एकग्रन्थनाऽऽह-विषयस्य शब्दस्य तावदत्र दुष्टता नाऽस्ति, श्रोत्रपथासत्तेः श्रोत्र समवायातू । श्रोत्रस्याऽभिव्यक्तत्वात् संस्कृतत्वाव दुष्टताऽस्ति । अथ तु दुष्टं श्रोत्रमिति परिकरुप्यते ; एवं तर्हि शब्दस्यैव ग्रहण न प्राप्नोति । कार्यकरणशक्तिहानिरव दुष्ठत्वम् ; शब्नग्रहणं च श्रोत्रस्य कार्य: म् ; तत्र याद तद्दुष्टम् , कथं शब्ई गृहोगात ? (२)अथ दुष्टतया कार्या न्तरं न करिष्यतीत्युच्यते, तत्राऽऽहन च शब्दादृत श्रोत्रस्याऽन्यद्ग्राह्य- मास्ति; यत्र दुत्वं स्यात् । सपथ नै कदमाह-यद्येवं यदि शब्दादन्यः च्छ्रोत्रस्य ग्राह्यं नाऽस्ति, तर्हि कार्यपक्षऽपि शब्दस्य कथमनेकत्वग्रहणं श्रौत्रम् ? अनकदशमम्बन्धस्याऽशाब्दत्वान्न श्रोत्रण नानात्वग्रहणं स्यात् । आश्रताऽऽह-नव हि तच्छ्रोत्रम् ; नानात्वम् । मानसं हि तत् । समाधातैकदे. १.शा. भा. २०.१५. २. कथं दुष्टतया कार्यान्तरेण करिष्यतीत्युच्यत इति. क. पु. २९ बृ० ऋ० ·वृहती [अ.१.पा.१.सू.१५ ? मनसा वा किं श्रोत्रेणाऽगृहीतमेव बाह्यं वस्तु गृह्यते ? किं चाऽत्र श. दव्यतिरिक्तं बाह्यं वस्त्वभिपेतं भवतः ? यदिदं शब्दनानात्वम् । किं वा शब्दव्यतिरिक्तमिदं शब्दनानात्वम् ? किं शब्द एव, उत शब्दादन्यः शब्दधर्म: ? (१)न तादयं शब्द स्यैव धर्मो भवति,रू. पादिष्वपि दर्शनात् ; रूपाद्यपि हि नानेति गम्यते । नाऽप्ययं शब्द एव. 'नानात्वं शब्दस्ये ति व्यतिरेकदर्शना कदर्शनात् । तस्मान्न विद्मः कस्येन्द्रियस्य व्यापारः, यस्य दुष्टता कल्प्येत । किं तहीदं नानास्वमग्राह्यमेव ? दृश्यते तु सर्वार्थेषु । बुद्धिरूपता चाऽग्राह्यत्वा- बुद्धेः प्रत्युक्ता। श्याह-मनसा वा किं श्रोत्रेणागृहीतमेव बाह्य वस्तु गृह्यते ? यदि श्रोत्रेणाऽगृहीत. मेव शब्द नानात्वलक्षणं बाह्यं वस्तु मनला गृह्ये न, तदा मानसमिदं नानात्वं स्यात् ; नैतदुचितम् , सर्वत्राऽगृहोते बाह्य मनसः प्रवृत्यदर्श नात् । तस्मान्न मानसमिदं कार्यपक्षऽपि नानात्वम् । अक्षता निराकरो. ति-किं चाऽत्र शब्दव्यतिरिक्तं बाह्य वस्त्वभिप्रेतं भवतः ? यच्छ्रोत्रणाऽगृहीत मः। नसा न ग्राहमिति ब्रवीषि । एकदेशाह-यदिदं शब्दनानात्वम् । तच्छन्द- व्यतिरिक्त बाह्य वस्त्वित्यर्थः । (२)आक्षेप्ता निराकरोनि-किं वा शब्दव्यतिरि क्तमिदं शब्दनानात्वम् ? स एव विकल्पयति-किं शब्द एव, उत शब्दादन्यः शब्दधर्म इति । न तावदयं शब्दधर्मः शब्दस्यैव तावदयं धर्मो न भवति, रूपमादेष्वपि दर्शनात ; रूप द्यपि हि 'नाना' इति गृह्यते । नाऽप्ययं शब्द एत्र, 'नानात्वं शब्दस्य' इति व्यतिरेकदर्शनात् । तस्मान्न विद्मः कस्येन्द्रियस्याऽत्र नानात्वे व्यापारः, यस्य दुष्टता कल्प्यते भवद्भिः ? एकदेश्यवाऽऽह-किं तदं नानात्वमग्राह्य मेव ? पूर्वोक्तेन विकल्पेन तर्हि किं नानात्वमिदमग्राह्यमेव? स एवाऽऽह-दृश्यते तु सर्वार्थेषु । तेन शब्दस्य वाऽयं धर्मों मा भूत् ; शब्दस्या. न्येषां चोऽर्थानां धर्मों भविष्यति । न च दृश्यमानमेवेदं बाह्यं वस्तु न भवति । किं तर्हि ? बुद्धि रूपमिति वक्तव्यम्; तदाह-बुद्धिरूपता त्वमा. ह्यत्वात् बुद्धेः प्रत्युक्ता । यदि हि बुद्धिः प्रत्यक्षा स्यात् , तदा स्थादेव बु. द्धिरूपम् ; न च सा प्रत्यक्षेत्युक्तम ; १. अस्यैव धर्मस्तावदयं न भवतीति. क. पु. २. आक्षेप्ताऽऽह-किमिदं शब्दनानात्वमिति. क.

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋविमलोपेता । + - उच्यते-यद्यरूप प्राचं (१गृहीते च तस्मिन् ग्राह्यान्तरावम. झे नानात्वम् । एवं तर्हि श्रोत्रस्यैव दुष्टता । दुष्टे च शब्दग्रहणं न प्राप्नोति । असति च शब्दग्रहणे शब्दान्तरावमर्शः कुतः ? तस्मादवमर्श दुष्टता कल्पनीया, न पुनः शब्दग्रहणे । मन. सस्तर्हि दुष्टत्वम् । ननु च मनसोऽपि नैव दुष्टत्वं शक्यते वक्तुम् , श्रोत्रमाण यथार्थग्रहणात् । न ह्यगृहीतसम्यगर्यस्य तदर्थावमयों घटते । तस्मादेवा एनां भ्रान्ति कल्पयिष्यन्ति, अविपर्ययात् दुष्टः कारणतानवधृतेश्च । अभ्रान्ते च भ्रात्यभिधानं भ्रमादपि पापी. आक्षेप्ता समर्थयत-उच्यते-यद्यस्य ग्राह्यम् , गृहीते च तस्मिन् ग्राह्यान्तराव. मर्शी नानात्वम् । अस्याऽर्थः-न नानात्वं नामान्यदेव, किन्तु स्वभावत एव ये विलक्षणा अर्थाः तेषु गृहीतेषु यदिदं वैलक्षण्यं विमृश्यते तदिदं नानात्वम् ; तेन गृहीतमेव नानात्वम् , वैलक्षण्यरूपत्वात् । वैलक्षण्ययो. गाच्च नविलक्षणा भावाः। कि तर्हि ? स्वभावत एव । एकदेश्या ह-यदि नानात्वं श्रोत्रग्राह्यं कार्यपक्षे, एवं तर्हि नियमपक्षेऽपि श्रोत्रस्यैव दुष्टता कल्पनीया। आक्षेप्ता दूषयति-दुष्टे च शब्दग्रहणं न प्रा. मोतीति । कार्यशक्तिविघातकत्वाद्दुतायाः। स एवाऽऽह-असति च शब्द ग्रहणे शब्हान्तरावमर्शः कुतः ? यत एव श्रवणन्द्रियस्याऽदुष्टत्वम् । तस्मात् अवमर्शः अवदृश्यते येन तस्मिन्नवमर्श दुष्टता कल्पनीया, न पुनः शब्दग्रहणे श्रोत्रन्द्रिये । एकदेश्येवाऽऽह-मनसः तर्हि दुष्टता भवतु ; तेन शब्दोऽपि गृह्यते । श्रोत्रस्याऽदुष्टत्वात् मन लश्च दुष्टत्वादेकत्वानवमर्शा उच नानात्वावमी भवति । आक्षेप्ता दूषणमाह-ननु च मनसोऽपि नैव दुष्टत्वं शक्यते वक्तुम् । श्रोत्रग्राह्ये शब्दे यथार्यग्रहणात् । यावद्धि किञ्चन गृह्यते, तत्सर्व न मनसा विना; तत्र यदि मनो दुष्टम् , तदा शब्दग्रहणमेव यथार्थ न स्यात् ; अस्ति च शब्दे यथार्थग्रहणमिति मनसोऽपि दुष्ट. स्वं नाऽस्ति । कथं पुनरवगम्यते शब्दे यथार्थग्रहणमस्तीति तत्राऽऽह- न ह्यगृहीतसम्यगर्थस्य तदर्थावमझे घटते । न ह्यगृहीतविषयोऽवमर्शोऽस्तीत्य. थः । उपसंहरति-तस्माद्देवा एनां भ्रान्ति कल्पयिष्यन्ति ; अविपर्ययादुष्टकारण. तानबधृतेश्च । कार्यपक्षे तु नानात्वबुद्धिर्न भ्रान्तिरिति युक्त कार्यत्वमेव । १. सहीत इति. क. पु. । . - .

·३२८ वृहती [भ.१.पा.१.सू.१५. यः । तस्मादभ्रमकारणाम बक्तव्यं भ्रान्ति हो। इदमभिधीयते-उक्तं भवतैद नाऽगृहीतवाह्येन्द्रियेण मनसा गृह्यत' इति । इन्द्रियेण च तद्ग्रहमाद अनेकत्वं नास्तीति प्रत्यक्षेणाऽवसितम् । मनसाऽप्यनेकत्वग्रहणं नैवोपपद्यते । किमा- लम्बनमस्याः, किश्चेन्द्रिय मनेकत्वावगते ? इदमिन्द्रियमिदं चा. लम्बसम् - नानादेशस्था हि धन यो युगपदागच्छन्त इत. रेतरनिरपेक्षा एक युगपत् (१)संस्कारानारमन्ते श्रोत्रस्य : तत्सं. स्कारानुरोधाचैकमपि शब्दमनेकमित्र गृह्णाति । एकैकसंस्कारो. पजननाच्छक्तेः नायनशक्तिरियाऽङ्गुलभिन्ना एकमपि भिन्नमिव - अभ्रान्ते च ज्ञाने भ्रमाभिधान भ्रमादपि पापीयः । तस्माद्वक्तव्यमेव भ्रान्ति. धमकारणम् । परमलभाधाताह-इदमभिधीयते, उक्तम् भवतैव 'न ह्यगृही. तसम्यगर्थस्य तदर्थावमर्ची घटन'-इत्यनेन अन्थेनाऽगृहीतं बाह्य वस्तु मनसा न गृह्यत इति । ततः किमित्याऽऽह-इन्द्रियेण च तद्हणात । स एका अमिति ग्रहणात् ; अनेकत्वं नाऽस्तीति प्रत्यक्षेणाऽवसितम् । बाह्यन्द्रियेण चाऽनेकत्वस्याऽग्रहणात , मनसाऽप्यनेकत्वग्रहणं नैवोपपद्यते । आक्षे. प्ताऽऽह-किमालम्बनमस्याः, किञ्चन्द्रियमनकत्वप्रतिपत्तः ? इदमिन्द्रियमिदं चालम्बनम्- नानादेशस्था हि ध्वनयो युगपदागच्छन्त इतरेतरांनरपेक्षा एव युगपत्संस्कारमारभन्ते श्रोत्रस्य ; तत्संस्कारानुरोधा चेकमपि शब्दमने कमिव गृह्णातीति । अस्याऽर्थः-अन्यो- न्यनिरपेक्षा बहवो ध्वनयो बहूनेव संस्कारान् श्रोत्रस्य जनयन्ति त. संस्कारवशेन च श्रोत्रेन्द्रियवर्तिनः नानाशब्दबुद्धय उपजायन्ते । तत्र प्रतिपत्तिभेदात् प्रतिपत्तव्ये शब्देऽपि प्रतिपत्ता भेदप्रति पत्तिव्यवहार करोति । अनेकमिव गृह्णा ति । यथाऽनेकं गृह्यमाणमनेक व्यवहारं प्रवर्तयः ति, तथेदमपि प्रतिपत्तिभेदेन भेद व्यवहार प्रवर्तयतीत्यर्थः । कस्मा. त्पुनः प्रतिपत्तिभेद इत्यत्राऽऽह-एककसंस्कारोपजनानाच्छक्तः नायनश. किरिवाऽङ्कलिविभिन्ना एकमपि भिन्नमिव गृह्णाति । एकैकेन संस्कारेण ध्वनिना श्रोत्रशक्तरुपजायमानत्वाच्छिक्तिस्तावद्भिद्यते; तथैकमपि भिन्नं गृह्णाति ; यथा नयनशक्ति रडालविभिन्ना अभिन्नमपि चन्द्र. १. संस्कारमितिः क. पु. .

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुबिमलोपेता। भ्रमः गृह्णाति । तस्माच्छक्तिभेदाग्रहणानेवधनोऽयं भ्रमः । अनेन सान्तरालग्रहणं प्रत्युक्तम् । कथं पुनरनेन सान्नालग्रहणं प्रत्यु. च्यते ? युक्तं तावत् संस्कारमंदात (१) शक्त्युद्धोधः । तदनुरोधिनी भिन्ना च शक्तिरेकमपि विषयं भेदेन समर्पयती स्वभेदाग्रहणाद- नेकग्रहणभ्रममुत्पादयत्तीति । अन्तरालग्रहणे को हेतुः ? तस्मात् करणान्तरं ब्रूहि । (२)नोच्यते ; इदयेक कारणम् । (३)कथमिदं कार. णम् ? नानादेशोत्था ध्वनयो भेदन संस्कारमारभमाणा आमूलं शक्ते. रुद्वोधं जनयन्ति । अतः श्रोत्राकाशस्थितोऽपि शब्दोऽनुग्राहकानु- रोधात्तद्देशस्थ इव गृह्य ते । मसं भिन्नमिव गृहातीति । उपसंहरति-तस्माच्छक्तिभेदाप्रहणनिबन्धनोऽयं । शक्तिभेदमगृह्णन्नानाशब्दव्यवहारं प्रवर्तयति; भिन्नां शक्ति. मजानन् प्रतिपत्तिभेदा(४)परिकल्पनात् प्रत्येतव्यमेव भिन्न मन्यते । यस्तु शक्तिभेदं मन्यते, स जानाति-प्रतित्तिरव केवला भिद्यते, प्रतिपत्तव्यं तु नदेवेति । अनेन सान्तरालग्रहणमपि प्रत्युक्तम् । यदिदं নি। হাত নম্বত্ব মৰি হাক্কা, মাৰ স্বাৰান্ধাহা समवेतस्य ग्रहणात् । तत्रदमुच्यते-अनेन सान्तराल ग्रहणे ऽपि प्रतिवचनं दत्तम् । इयमपिभ्रान्तिरित्यर्थः । अत्र चोदयति-कथं पुनर. नेन सान्तरालग्रहणं प्रत्युच्यते ? एकप्रथेनाऽऽह-युक्तं तावत्संस्कारवशाच्छक्यु. द्वोधः; तदनुरोधिनी भिन्ना च शक्तिरेकमपि विषयं भेदेन समर्पयन्ती स्वभेदाग्रहणादने. कग्रहणभ्रममुत्पादयतीति । अन्तरालग्रहणे को हेतुः ? तस्मात्कारणान्तरं ब्रूहीति । परि हरति-नोच्यते । कारणान्तरम् । इदमेव हि कारणम् । चोदयति-कथमिदं कारणम् ? उत्तरम्-नानादेशोत्था धनयो भेदेन संस्कारमारभमाणा आ मूलं शक्ते. रुद्वोधं जनयन्तीति । अतः श्रोत्राकाशस्थितोऽपि शब्दोऽनुग्राहकानुरोधात्तद्दशस्थ इव गृह्यते । अस्याऽर्थः-येऽमी नानादेशोत्था ध्वनय आगच्छन्तः श्रोत्रशक्ते. रुबोधं जनयन्ति, ते आ मूलं मूलत आरभ्य-मूलभूत संयोगविभाग- सहिता इति यावत् । अतश्चाऽनुग्राहकध्वनिवशेन ध्वनिमूलदेशस्थित इव शब्दः प्रतिभाति ; यद्यपि परमार्थतः श्रोत्राकाशस्थित एव शब्दो १. शब्दबोध इति, क. पु. २. उच्यत इति, क. पु. ३. कथमिदं कारणमिति नाऽस्ति. क. ४. परिवानात् इति, क. पु. .

·२३० बृहती [ अ.१.पा.१सू.१५. ? . ; अतिप्रसङ्गा. ननु चाऽन्त्य एव संयोगविभागः संस्करोति । केयं मन्दता भवतः ? अननुगृही लपूर्व संयोगविभागोऽन्त्यः संस्करोती. ति नोपपद्यते : (१)तदनुग्राहकवश दुस्पत्तिरिय कार्यम् । अत एव च गृह्यते, बाह्यन्द्रियत्वेन श्रोत्रस्य प्राप्यकारित्वात् । तेनाऽभिव्यञ्जकवशादे- षा भ्रान्तिारति मन्तव्यम् । एषा चाऽत्र दर्शनस्थितिः-शब्दः स्वदेशर हितः श्रोत्रेण गृह्यते, तस्य श्रोत्रदेशत्वादिन्द्रियाणां स्वानुभवासमर्थत्वा. त्श्रोत्रं तु यद्याप देशं स्वातन्त्र्येण न गृह्णाति, तथाऽपि शब्दं गृह्णदेव श. ब्दाभिव्यञ्जकमूलदेशमपि गृह्णातीत्यनुभवरलेन कल्प्यते । तत्र शब्दस्य देशरहितस्य देशमपेक्षमाणस्य तेन देशेन लहाऽसम्बन्धमशृङ्गतस्तद्देश सम्बन्धग्रहणव्यवहारो भवतीति । ननु चाऽन्त्य एव संयोगविभागः संस्करोति । तेन ध्वनिमूलदेशो नाऽभिव्यञ्जकदेशः; न चाऽसम्बन्धग्रहणं श्रोत्रस्य दित्युक्तम् । परिहरति-केयं मन्दता भवतः ? अननुगृहीतपूर्वसंयोग. विभागोऽन्त्यः संस्करातीति नोपपद्यते । अननुगृहीतः पूर्वः संयोगविभागो येन सोऽननुगृहीतपूर्व संयोगावभागः । अनुगृहीतः पृष्ठवर्तितया सहायत्वेन गृहीत उच्यते । एतदुक्तं भवति-पूर्वान् संयोगविभागानङ्गीकृत्याऽन्त्यो. अभिव्यक्तीति। इदमत्राऽऽकूतम्-कोठ्यो वायुराप्रभृति ध्वष्टसु स्थानेषु संयो. गविभागौ जनयन् क्रमेण श्रोत्रदशं प्रत्यासीदन्नपेक्षितपूर्वसंयोग. विभागः श्रोत्रं संस्करोति, अन्यथा विशेषशब्दाभिव्यक्त्यभावप्रस ङ्गात् ; स्थानविशेषाभिधातवशेन हि वर्णविशेषोपलब्ध्यनुगुणसंस्का. रोदयो नाऽन्यथति । स्थानाभिधातवशेन वायुविशेष एवोत्पनो विशि ष्टशब्दोपलब्धये निमित्तामात चेत्तत्राऽह-तदनुप्राहकवश'दुत्पत्तिरिव कार्यम् । यदि तदनुग्राहकवशादुत्पत्तिः, तदा कार्यमेव परं तदनुग्राहकवाद स्तु । यत एक स्थानाभिघातापेक्षा, अत एव च पूर्ववेगानुवर्युपरमः संस्कारा. णम् । पूर्वो यो वेगस्तदनुवर्युपरमः संस्काराणां वायूनाम् । संस्क्रियते यैः श्रोत्रं ते संस्काराः । अयमाशय:-बलवताऽभिघातेन यो वायुः प्रेर्य- ते, तस्य चिरकालानुवर्ती वेगो भवति । वेगाख्याञ्च संस्काराद्वायुषू. त्तरकर्माण्युत्पद्यन्ते ; चिरकालानुवर्तिनि च वेगे वायुः दूरं दूरतरं च ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। पूर्ववेगानुवर्युपरमः संस्काराणाम् । तस्मादात्मोदयानुरूपमुपजन- यन्तस्तथा तथा तमगमयन्ति । "(१)कामं देशा एव भिन्नाः स्युः" इति किमर्थोऽयमुपन्यासः ? पामोति, यदि श्रवणेन्द्रियं संयोगविभागदेशमागच्छत् , न चैतद. स्ति, भाष्य एव प्रत्युक्तत्वात् । अत एव "कामम्" इत्युक्तम् । सत्वान्तरपक्षेऽपि तावत् भेदो न प्राप्नोतीसभिप्रायः । ननु एक- A- तस्मादात्मानुरूपं शक्त्युबोधमुपजनयन्तः संयोगविभागास्तथा तथा भिन्नः मिव देशान्तरवर्तिनमिव चाऽर्थमवगमयन्ति । "कामं देशा एव भिन्नाः स्युः" इति भाग्यमनुभाषितम् । आक्षि. पति-किमर्थोऽयमुपन्यासः ? अत्र हि भाष्ये "एकरूप्ये सति देशभेदेऽपि कामं देशा एव भिन्नाः स्युन शब्दः" इत्युपन्यस्तम्; स चाऽयमुपन्यासः किमर्थः ? नन्वस्येदं प्रयोजनम्, यहेशभेदऽपि शब्दो न भिद्यत इति । उच्यते-नेदमस्य प्रयोजनं संभवति, शब्दस्य देशभेदाभावात् , श्रो. त्रस्थ एव सर्वः शब्दो गृह्यते; नाऽभिव्यञ्ज कदेशस्थः, श्रोत्रस्य प्राप्यका. रित्वात्। अथाऽभिव्यञ्जकदेश एव शब्द उपलभ्यते; तदनुपपन्नम् , शब्द- संस्कारपक्षप्रसङ्गात ; अभिव्यञ्जकदेशे हि शब्दस्य यदुपलम्भनम् , तत्रेदमेव कारणं यदुत तत्र शब्दोऽभिव्यक्त इति; श्रोत्राभिव्यक्तिपक्षे हि श्रोत्रं स्वसमवेतमेव शब्दं गृह्णीयात् । न च वाच्यम् 'भवतु शब्द संस्कारः' इति । कुतः १ तस्मादेवं हि शब्दसंस्कारः प्राप्नोति युक्तो भवति; यदि श्रवणेन्द्रियं संयोगविभागदेशमागच्छेत् । संयोगदेशगमनेन हि तस्मि न् पक्षे श्रोत्रस्य प्राप्यकारिता निर्वहिाते, नाऽन्यथा ! न चैतदस्ति । श्री. त्रस्य गमनम् । भाष्य एव प्रत्युक्तत्वात् (२); "प्रत्यक्षा हि कर्णशष्कुली तद्देशा गृह्येत" इत्युक्तम् । तस्मादनर्थकोऽयमुपन्यासः । समाधत्त-यत एव प. रमार्थतो देशभेदो नाऽस्ति, अत एव " कामम्” इत्युक्तम् । अभ्युपगम्यवा दप्रदर्शनार्थम् । सत्वान्तरपक्षेऽपि । यद्यपि सत्त्वान्तरे शब्द उपलभ्यते, तथाऽपि तावद्भेदो नाऽस्ति; ऐक्यप्रतीतेः-इत्यभिप्रायो "कामं देशा एवे"ति बदतः । तत्र कश्चिचादयति-नन्वेकस्य पुरुष. स्थाऽनेकत्रोपलब्धिः पूर्वपक्ष उक्ता; अत्र पुनरादित्ये अनेकेषां पुरुषाणा- मनेकत्रोपलब्धिः, तस्मादादित्यदृष्टान्तो न तुल्य इति । परिहरति- २. शा. भा. २०. २३. भाष्यकारस्य १. शा. मा. २०,२८.

·२३२ बृहती [अ. १.पा.१सू.१७. . OPP स्याऽनेकत्रोपलब्धिः । मुर्खपलपितमेतत् ; एकस्याऽनेकतापलब्धिः परिचोदिता परिहता ॥ १५ ॥ शब्दान्तरमविकारः ॥ १६ ॥ "शब्दान्तरमविकारः"-नेवेह "इको यणचि" इति प्रकृतिवि. कारभाव उपदिश्ते न हि लोके यकारं प्रयुयुक्षमाणा इकारमुपा. ददते । लोकामिद्धस्थ चाऽऽदेशा भवन्ति । तस्मादयमर्थ आदेशिका अचि परत इकारस्य स्थाने यकारः । सादृश्यं तु प्रकृतिविकारभावेऽ नैकान्तिकम् । दधिपिटककुन्दपिटकयारदर्शनात् इत्युक्तम् , अत: सिद्धं शब्दान्तरत्वम् ॥ १६ ॥ नादवृद्धिः परा ॥ १७ ॥ "नादवृद्धिः परा" तुला भेदपरिहारेण यथैव हि तत्र भिन्ना मुर्खप्रलपितमेतत् । यस्मादेकस्य पदार्थस्याऽनकत्रोपलधिः परिचोदिता परि हृता च संव, एकन वा पुरुषण बहुभिर्वा पुरुषैरिति नाऽयं भेदो विव क्षितः सर्वथा; कश्मकल्याऽनेकत्रोपलब्धिरिति चोदितम् , तशादित्य. दर्शनेन समार्थतामति नऽनुपपन्नं किञ्चित् ॥ १५ ॥ शब्दान्तरमविकारः ॥ १६ ॥ "शान्तरमविकारः" हाने मुत्रं पठितम् । नैवेह "इको यणचि" इति प्रकृतिविकारभाव उपादश्यत । येन पाणिनरनुशासनविरोधः स्यात् । कस्मा. प्रकृतिविकारमावो नापदिश्यत इत्यत्राऽऽह-न हि लोके यकारं प्रयुयुक्षमाणा इकारमुपाददते। तथाऽपि किमित्याह-लोकासद्धस्य चाऽऽदेशा भवन्ति । यद्वस्तु लोक सिद्धं तस्यवादेशः सूत्रेगोपदेशो भवति । यत एवम् तस्मादयमर्थ आदेशिकः । आत्र परत इकारस्य स्थाने प्रलले यकार: प्रयोक्तव्य इति; तेन पाणिनिवचनान् प्रनिविकारभावो नाऽवगम्यते । सादृश्यं तु प्राकृति विकारभाव नैकान्तिकम् । दधिोपट मकुन्दपिट म्योरदर्शनात् प्रकृतिविकारमावस्ये: त्युक्तं भाज्ये । अतः पिढू शब्दान्तरत्वम् । यकारख्य, न पुनरिकारविका. रत्व यकारस्य॥१६॥ नादवृद्धिः परा ॥ १७ ॥ "नादवृद्धिः परा" इति सूत्रं पठितम् । तुल्यं भेदपरिहारेण । नाद ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविभलोपेता। भिन्नमिवाऽवगमयन्ति, एवमत्राऽपि प्रचिताः प्रचितमित्र, विभागस्थि- ता विभक्तमिव । अतो महानिव अवयववानिव च भ्रान्तिरूपप. यते । (१)संस्कारानुरोधाच्छ केरुद्वोधः-इत्युक्तम् । तस्मादयः मपि संस्कारभेदाग्रहणनिबन्धन एव भ्रमः। अतः स्थिते समय भिज्ञप्रयक्षे पूर्वोक्तमनैकान्तिकीकृतमनित्यत्वे हेतुजातम् ।। १७ ॥ नित्यस्तु स्यादर्शनस्य परार्थत्वात् ॥ १८ ॥ इदानी सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षस्य शब्दविषयतोच्यते--"नित्यस्तु स्यादर्शनस्य परार्थत्वात्" इति । "दर्शनस्य परार्थत्वात्" इति ध्या महत्त्वं वर्णानाम् । तदेव दर्शयति-यथैव हि तत्र भेदपरिहारे भिन्ना नादाः शब्दं भिन्नमिवाऽवगमयन्ति, एवमत्राऽपि प्रचिताः महान्तः प्रचितमिव महान्तमिव, विभागस्थिताः विभागन अवयवेन स्थिताः, सावयवा इति यावत, विभक्तमिव सावयवमिव । अतो महानिव अवयववानिव च भ्रान्तिरुपप. द्यते । अत्रेदं तत्वम्-बहवो वायवः समानस्थानकरणप्रेरिताः परस्पर. निरपेक्षाः युगपदेव करनां कर्ण शाकुलीमण्डलस्य नेमि प्राप्नुवन्तो निरन्तराः श्रोत्रंदेशमेव शब्दं निरन्तरं ग्राहयन्तो महान्तमिव शब्द प्रतिपादयन्ति, यथा निरन्तरेषु गृह्यमाणेषु वृक्षेवेकमिव महान्तमवय. विनं मन्यत इति । कथं पुनरेवमित्यत्राऽऽह-संस्कारानुरोधाच्छक्तरुबोध इत्यु. कम् । वायवीयसंयोगविभागानुरोधाच्छक्तेः श्रोत्रवर्तिन्या उद्बोध इ. त्युक्तम् ; तेन तदनुरोधेन भ्रान्तिरुपजायत इति । तस्मादयमपि संस्कारभेदा. प्रहणनिबन्धन एव भ्रमः । यो हि संस्कारभेदं जानाति, स तवशेन 'बह्नयः शब्दवुद्धयो युगपदुत्पन्नाः, न पुनरेक एव महाञ्छब्द उपलभ्यत' इति कल्पयति; तेन संस्कारानभिज्ञस्येयं भ्रान्तिरिति । उपसंहरति--अतः गिद्धे सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षे पूर्वोक्तमनै कान्तिकीकृतमनित्यत्वे हेतुजातम् । प्रत्यभिज्ञाश. ब्देनाऽत्र ज्ञानधर्मः पूर्वानुभवभावनावमर्शन "स एवाऽयम्' इति वस्तुग्रा. हकत्वमुक्तम् , न ज्ञानमेव ॥१७॥ नित्यस्तु स्यादर्शनस्य परार्थत्वात् ॥ १८ ॥ इदानी सप्रत्यभिज्ञस्य प्रत्यक्षस्य शब्दविषयतोच्यते । शब्दविषयेऽपि सप्र त्यभिशं प्रत्यक्षमस्तीत्युच्यते । “नित्यस्तु स्यादर्शनस्य परार्थत्वात्" १. संस्कारानुरोधी चेति. क. पु. %3 A ३००० ·.. [अ.१.पा.१.सू.१८ कस्याऽयं हेतुः ? नित्यतायाः शब्दम्य । ननु चाऽयमपक्षधर्मः ; अप क्षधर्मस्य चाऽस्य हेतुत्वं नास्तीति नैयायिकाः । अश्रुतशास्त्रा हि ते । दर्शनमेवाऽत्र परार्थत योपन्यस्यते तत्र निर्विषयं नास्तीति शब्दोऽत्र विषयलयोपन्यस्यत्वे । ततः किम् ? इदं ततः परार्थदर्श- नसम्बन्धिता हेतुः । एतदुक्तं भवति-परार्थ दर्शनं यस्य । तस्य किम् ? नित्यला । कस्य यथा ? सर्वस्येति ब्रूमो धूमादेः । ननु च स्वप्रलिपत्यर्थमपि दर्शनं धूमादेः । भवतु; परप्रतिपत्य. थताऽपि, अनिराकरणीयं चैतदाविरोधात् । शब्देऽपि विद्यमानत्वात् । इति सूत्र पठितम् । आक्षिपति-दर्शनस्य परार्थत्वादिति कस्याऽयं हेतुः ? उत्तरम्- शब्दनित्यताय ! आक्षेताऽऽह-ननु चाऽयं परार्थत्वलक्षणो धर्मोऽपक्षधर्मः; सिषाधयिषितधो हि धर्मी पक्षशब्देनोच्यते ; अत्र च शब्दस्य नित्य. तालक्षणो धर्मः लाधयितुस्लिष्ट इति शब्दः पक्षः । न च तस्य परार्थत्वं धर्मः । किं तर्हि ? दर्शनस्य । तथाऽपिकिमित्याह-अपक्षधर्मस्य चाऽस्य हेतु. वं नास्तीति नैयायिकाः ल्यायविदो मन्यन्ते । समाधाताऽऽह-अश्रुतशास्त्रा हि ते । न तैर्मीमांसाशास्त्रं श्रुतम् , य एवं मन्यन्ते। कथं तर्हि शास्त्रार्थ (१)इत्यत्रा. ह--दर्शनमेवाऽत्र परार्थतयोपन्यस्यते । दर्शनविशेषणतयाऽत्र परार्थतोपन्यस्य तत्र दर्शन निविषयं कचिदपि नास्तीति शब्दोऽत्र विषयतयोपन्य. स्यते ; विषयतया शब्दः परार्थदर्शनलम्बन्धीत्यर्थः । ततः किम् ? उत्तरम्--इदं वक्ष्यमाणं ततो भवतीत्यर्थः । परार्थदर्शनसम्बन्धिता हेतुः इति भवति । एतदुक्त भवति-परार्थ दर्शनं यस्येति । मध्य एव पृच्छति-तस्य किम् ? उत्तरम् नित्यता । पुनः पृच्छति-कस्य यथा ? उत्तरम--सर्वस्य धूमादे. यथेति ब्रूमः । लेनेस्थमिदं साधनं प्रोतव्ययम्-शब्दो धर्मी, नित्य इति साध्यो धर्मः, परार्थ दर्शनकाधित्वात् यो यः परार्थदर्शनसम्बन्धी स स नित्यः, यथा धूमादिरिति । अत्र हे वसिद्धिमाशङ्कक-ननु च स्वप्रति पत्त्यर्थमपि धूभादेर्दर्शनमिति। तेन परार्थत्वमसिद्धमिनि प्रान्तस्याऽऽशङ्का । परिहरति-भवतु स्व. प्रतिपत्त्यर्थता, (२)वर प्रतिपत्त्यर्थताऽप्यस्ति । तेन नाऽसिद्धिहेतोः । ननु च पार्शता नाऽइत्येवमीमारूकमते; नाह-अनिराकरणीयं चैतदविरो. धात् । न हि परार्थ धूमाहीनाम ही क्रियमाणे किञ्चिद्विरुध्यते । शब्देऽपि १. इत्यत इति. क. पु. २. परार्थतेति. क. पु. --- ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋविमलोणेता। कालान्तरावस्थायित्वं च नित्य शब्देनोच्यते, न सदकारणत्वम् । ननु च (१)सन्नकारणश्च शब्द इध्याहो । बाढमिष्यते स तु परार्थ- मात्रतयैव दर्शनस्य सिध्यति । किमिति तहि विशेष उच्यते ? कथं नामाऽनित्यस्याऽपि धूमादेदृष्टान्तता स्यात् । ननु चाऽस्याऽप्यनित्यता प्राप्नोति, (२)प्रसिद्ध दर्शनात् । विद्यमानत्वात् । परार्थतायाः । धूमादिश्वपि यदि भवति, तदा का क्षतिः ? ननु च नित्यत्वे साध्ये न धूमादेष्टान्तता तेषामनित्यत्वादित्यत्राऽऽह- कालान्तरावस्थायित्वमुच्चारणकालात्कालान्तरावस्थायित्वं नित्यशब्देनोच्य ते न सदकारणत्वम् । नित्यशब्देना हि स्वशक्त्या सदकारणमु. च्यते; 'यत्सदकार तन्नित्यम्' इति लोकप्रसिद्धम् , यथा गगनमा त्मेत्यादि । यथाऽऽह भगवान् काश्यपः-(३) सदकारणं नित्यम्" इति। तदिदं न नित्यशब्देनोच्यते; अपि तु लक्षणया कालान्तरावस्था. यित्वमेव । अत्र चोदयति-ननु च सन्न कारणश्च शब्द इष्यते । तेन श्रौतमेव नित्यत्वं नित्यशब्देन किमिति नोच्यत इति भावः। परिहरति-बाढमिष्यते, स तु परार्थमात्रतयैव दर्शनस्य सिध्यति । यदेव हि कालान्तरावस्थायित्वेन श. ब्दस्योच्चारणस्य परप्रतिपत्त्यर्थता स्थिता, न शब्दकारणता, तदैवं सिध्यतीति न प्रयत्नेन साध्यते। अत्र चोदयति-यदि हि तावदिष्य. सदकारणता शब्दस्य, किमिति तर्हि प्रयत्नेन नित्यशब्देऽप्युच्चा. रिते कालान्तरावस्थायितैव साध्यत इति विशेष उच्यते यावता नित्यतैव साध्यताम् ; न कालान्तरावस्थायितेति । परिहरति-कथं नामाऽनित्यस्याऽपि धूमादेष्टान्तता स्यादिति । यदि हि नित्यतैव साध्येत, तदा धूमादीनां दृष्टान्तता न स्यात् ,लाध्यवि कलत्वात् । धूमादिव्यक्तयो हि सामान्येनोपाधिना आग्निलम्बन्धव्याप्ता अग्निव्यक्तिमेव गमयन्ति । न च धूमादिव्यक्तीनां सदकारणता, किन्तु कालान्तरावस्थायिता। तस्मात् दृष्टान्तलाभाय कालान्तरावस्थायितैव साध्या । अपरश्चोदयति-जनु चाऽस्याऽपि शब्दस्याऽनित्यता प्राप्नोति, प्रसिद्ध धूमादौ दर्शनात् । यथाभूतो हि दृष्टान्ते धर्मो दृष्टः, तथाभूतेनैव दा. न्तिकेपि भवितव्यम् तेन धूमवदनित्यता शब्दस्य प्राप्नोति । परिहरति- १. सदकारणत्वञ्च पदमिष्यत इति. क.पु. २. विधेर्दर्शनादिति. क. पु. ३. वैशे. सू. ४. १.१. ते - ·बृहती [अ.१.पा.१.सू.१८. । काला. . अत एव कालान्तरावस्थायित्वमा साध्यतयोच्यते न्तरावस्थायितया च सिद्धं शाब्दस्य सदकारणत्वम् । दर्शनमेव हि तस्य कारणतया शङ्कितं परैः; तच्च परार्थतया अकारण तां गतम् । तस्मात् परार्थदर्शनसम्बन्धितामात्रस्य हेतुत्वं शब्द. स्य सदकारणत्वं सिद्धम् । ननु च तत्तुल्योपादानमभेदमु. पादाय सिध्यति पारायं दर्शनस्य । सत्यं सिध्यति; किन्तु नेत्थंभूतत्वे प्रमाणमस्ति । न कस्यचिदप्यासंसारं जन्तोः 'पूर्वोक्त. अत एव कालान्तरावस्थायित्वमात्रं साध्यतयोच्यते । यत एव दृष्टान्तेऽनित्यता दृश्य ते, अत एव कालान्तरावस्थायित्वमा साध्यतयोच्यते; अन्यथा दृ. ष्टान्ताभावप्रसङ्गात् । ननु भवतु कालान्तरावस्थायिता, नित्यता तु तद्वदेव न स्यादित्यत्राऽऽह-कालान्तरावस्थायितया च सिद्धं सदकारणत्वं शब्दस्य । तेनाऽनित्यता न प्रलज्यते । तदा कथं सदकारणता सिध्यतीत्यत्राsst -दर्शनमेव हि तस्य कारणतया शङ्कित परैः। उच्चारणमेव हि शब्दस्य कारणतया शङ्कितम् ; तच्च कालान्तरावस्थायित्वे सिद्धे द्वितीयश्रवणे परार्थतया परप्रतिपयर्थतया अकारणतां शब्दं प्रति गतम् , किन्तु अभिव्यञ्जकमेव ; ततश्च प्रथमश्रवणेऽपि तदभिव्यञ्जक मेवेति सिद्धमकारणत्वम् । उपसंहरति-तस्मात् परार्थदर्शन सम्बन्धि तामात्रस्य धूमादेदृष्टान्तत्वं शब्दस्याऽपि सदकारणत्वं सिद्धम् । अत्र चोदयति-ननु च तत्तुल्योपादानमभेदमुपादाय सिध्यति पारायं दर्शनस्य । अस्याऽर्थ:-उञ्चारितमात्रे हि विनष्टे शब्दे परार्थनुवारणं न घटते, सके. तितस्य शब्दस्य पुनर्व्यवहारकालेऽसत्त्वादसङ्केतितस्य चाऽप्रतिपादक त्वात् ; यदा पुनः सङ्केतिते शब्दे विनष्टेऽपि तत्तुल्योऽपरो यशब्द उत्पद्यते तत्सादृश्येन व्यामूढा अभेदमुपादायार्थ प्रतिपद्यन्त इति घटते, तदा तदर्शनस्य परार्थताऽपि सिध्यतीति नैकान्तेन कालान्तरावस्था. यितां शक्नोति गमयितुम् । परिहरति-सत्यं सिध्यति; किन्तु नेत्थंभूतत्वे प्रमाणमस्ति । अस्य प्रातिभालिकस्तावद्वाधकप्रत्ययो नाऽस्ति शुक्तिकार जतादिवत्; आनुमानिकोऽपि नाऽस्तत्युिक्तम् "सतः परमदर्शनम्" इत्यत्र; तेन तत्प्रत्ययोऽयं व्यामोह इति न मिति । प्रातिभासिकबाधाभावमाह-न कस्यचिदप्यासंसारं जन्तोः 'पूर्वोच्च. तत्प्रत्ययस्य शक्यते वक्तुः ·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। सदृशमुच्चारयामि तत्सदृश एवाऽऽयम्' इति विज्ञानोत्पादो दृष्टः । अत एक चाऽविपरीतं प्रतिपद्यन्ते । अन्यथा मालाशब्दप्रत्ययस्यैव शालाशब्दसंवेदनाद्विपर्यय: स्यात् । ननु च न सादृश्येऽपि विपर्ययो दृश्यते, यथा गोगावी- शब्दयोः । तदेकत्वग्राहिणां तु न दृश्यते विपर्ययः, न सा. दृश्पग्राहिणाम् ; तत्वविदो तत्वविदां त्वनुत्पत्तिरेव । किमिदं तच्च- विदामिति ? गोशब्दस्य गाव्यादयोऽपभ्रंशाः-इत्येवंविदः तत्व. विदः । तेषां नैव गाव्यादिभ्योऽध्यर्थज्ञानमुत्पद्यते गोशब्दादेवा. रितसदृशमुच्चारयामी' त्युच्चारयितुः “तत्सदृशोयऽम्" इति श्रोतुर्वा विज्ञा- नोत्पादो दृष्टः । अनेन(१) "कस्यचिकृत्रिमो भविष्यति सम्बन्ध इति चेत् तदुक्तम्" इति भाष्यं व्याख्यातम् । भाष्ये चोक्तशब्देन (२)यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्यति प्रत्ययः, स एवाऽसमीचीनः प्र. त्ययो नाऽन्यः" इत्युक्तम् ; तेन कृत्रिमलम्बन्धशब्दाभेदभ्रमेणाऽर्थप्रत्ययो न भवतीत्युक्तं भवति । यत एवाऽयमभ्रान्तस्तत्प्रत्ययः अत एव चाऽवि. । परीतं पतिपद्यन्ते । अन्यथा भ्रान्तत्वे हि मालाशब्दप्रत्ययस्यैत्र शालाशब्दसंवेद. नाद्विपर्ययः स्यात् । यथा मालाशब्दप्रत्ययस्य शालाशब्दविषयस्याऽथै वि. पर्ययो भवति; शालाशब्दविषयात् सत्यसंवेदनात्--येन हि शालाश. ब्दं मालाशब्दबुद्ध्या गृहीत्वा मालार्थः प्रतिपन्नः तस्य च पुनः शालाशब्द तत्वतो ज्ञाते मालाप्रत्ययो निवर्तते, न चेह तथा विपर्ययो भवति तस्मान्नेयं भ्रान्तिरिति । ननु च सादृश्येऽपि शब्दयोरगवतेऽर्थप्रत्ययविपर्ययो न दृश्यते यथा गोगावीशब्दयोः गोलह शादपि गावी शब्दात् गवार्थप्रत्ययो न वि. पर्येति, तथेहाऽपि स्यादित्यर्थः । परिहति-तदेकग्राहिणां तु न दृश्यते विपर्ययः, न सादृश्यग्राहिणाम् । अस्याऽर्थः-ये गावीश मेवैकं वाचक मन्वानाः प्रयुञ्जते शब्दमर्थ च प्रतिपद्यन्ते, तेषां नाऽस्ति विपर्ययः; पुनः गोशब्दसादृश्येन भ्रान्ताः, तेषां विपर्ययो भवत्येव । तस्वविदां तु अनुत्पत्तिरेव । गाव्यादिशब्दभ्यः। पृच्छति-किमिदं तत्वविदामिति ? गोशब्दस्य गाव्यादयोऽपभ्रंशा:-इत्येवंविदस्तत्वविदः; तेषां नैव गव्यादिभ्योऽप्यर्थ. ज्ञानमुत्पद्यते, गोशब्दादेवाऽर्थं प्रतिपद्यन्ते-इत्युक्तं व्याख्यातृभिः । अस्याऽर्थ:-सर्वेऽ. ये १.शा. भा.२१. २१. २.शा. भा. ७. १.

·२३८ बृहती [अ.१.पा.१सू .१.८ ऽर्थ प्रतिपद्यन्ते-इत्युक्तं व्याख्यातृभिः । न चाऽनादितया संसार स्याऽऽदिशब्दता कस्यचित्कल्पयितुं शक्यते, यत्सदृशोपादानात संव्यवहारसिद्धिः । तस्मात् (१)सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षमूलोऽयं व्यवहार इति स्थितम् । ऽप्येतेऽपभ्रंशा आदिमन्तः, तत्र केनचिढ्द्धन गोशब्दमुच्चारयितुका मेन प्रमादात् गावीत्युच्चरितम्; तत्राऽपरो वृद्धोऽर्थप्रकरणादिवशेन तदीयां विवक्षामवगम्य 'गोशब्दमुच्चारयितुकामो गावीत्युच्चरित वान्' इत्युच्चिचारयिषितात् गोशब्दादेव गवार्थ प्रतिपद्यते; (२)न पुन गाँवीशब्दादिति । न चाऽनादितया संसारस्याऽऽदिशब्दता कस्यचित्कल्पयितुं शक्यते, यत्सदृशोपादानाद् संव्यवहारसिद्धिः । यदि संसार (३)आदिमान् , तदाऽऽद्यः शब्दोऽर्थवान् सङ्केतवशेन, तत्सादृश्यादपरेभ्योऽर्थप्रतीतिः कल्प्यते; न चैतदस्ति । तस्मादियमपि कल्पना नोपपद्यते-अर्थवत्लाहश्यादर्थावगम इति । तस्मात्सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षमूलोऽयं व्यवहार इति स्थितम् । व्यवहारदर्शनेन प्रत्यभिज्ञैव लोकानामस्तीति साधितम् । अत्र केचित् चोदयन्ति-प्रत्यभिज्ञासरूपं प्रत्यक्षं न भवतीति, तदुदय कारणाभावात् ; इन्द्रियमात्रेण हि तावदिदं जनयितुं न श. क्यते, तस्य पूर्वानुभूतार्थविषयीकरणालामात् । न च पूर्वानुभवमा. वितभावनासचिवेनेन्द्रियेण जनयितुमिदं शक्यते, भावनाया इदानीं. तनेऽथै व्यापारात् ; यदेव हि पूर्वानुभवेन विषयीकृतम् , तदेव भाव. नावशेन स्मर्यते ; न पुनरपूर्वमेव गृह्यत इति । तदिदमयुक्तम् ; स्था पितो हि सर्वाभनुवसमवायी पुरुष एको विषयाणामनुभविता । स च प्रतिबुद्धपूर्वानुभवभावनो व्याप्रियमाणकरणः पूर्वापरानुसन्धानस मर्थः 'तदिदम्' इत्येकेनैव स्मरणग्रहणच्छायावाहिना ज्ञानेन कालान्त. रावस्थायि वस्तु गृह्णाति । केवला भावना स्मृतिहेतुः; केवलं चन्द्रि यं ग्रहणमात्रकारणम् ; (४)परस्परोपकारकतया तु विलक्षण कार्य जनयत इति नाऽनुपपन्नम् । तदुक्तम् “विषयप्रत्यभिज्ञा चैतनिबन्धना" इति । एतत्वत्र वक्तव्यम्-क्षणिकत्वादभिव्यक्तेः कथं शब्द प्रत्यभिज्ञेति । गृही. ते हि वस्तुनि संस्कारोद्वोधे सति प्रत्यभिचा; न च शब्दोऽगृहीतःप्रति- १. शब्दविषयप्रत्यभिज्ञाप्रत्ययमूलोऽयमिति. क. पु. २. न पुनर्गावीति शब्दादिति क. पु. ३. आदिमान्स्यादिति. क. पु. ४. परस्परोपकारमात्रतयति. क. पु.

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। - ? um . अन्यदेव च साधितम् , अन्यच्चोपसंहृतम् ; (२)कालान्तरावस्थि. तिः साधिता, सप्रत्यभिज्ञं प्रत्यक्षमुपसंहृतम् ; अन्यदेवोपन्यस्तम् , अन्यच्चोपनिपतितम् । तदेवेदम् ; प्रत्यभिज्ञानादेव हि कालान्तरा: वस्थायिता सिध्यति । कालान्तराबस्थितिश्च सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्ष- गम्येत्युक्तम् । यदि प्रत्यभिज्ञयैव कालान्तरावस्थायित्वं साध्यते, किमिति तर्हि परार्थदर्शनप्सम्बन्धिता हेतुरित्युक्तम् ? यत एव प्रत्य. भिज्ञयैव कालान्त रावस्थायिता, अत एव परार्थदर्शनसम्बन्धिता हेतुरित्युक्तम् । प्रसभित्र ह्यभिन्नार्थदर्शनमित्त्युच्यते, न पुन- रन्यत् । स्वरूपस्य दर्शनान्तरसिद्धत्वात् तत्पूर्वकत्वाच्च प्रत्य- बुद्धसंस्कारेण प्रत्यभिज्ञातुं शक्यते, तावत्कालमभिव्यक्तेरनवस्थानात् । उच्यते, न वस्तुग्रहणमेवैकं संस्कारोद्वोधकम् ; नानाप्रकार स्वात्तदुद्बो. धहेतूनामिति कारणान्तरोबुद्धसंस्कारः प्रथमसन्निपात एव शब्दं प्रत्य भिजानातीति सकलमविकलम् । अत्र चोद्यमाह-अन्यदेव साधितमन्यच्चोपसंहृतम् । अत उपक्रमोपसं. हारौ परस्परविरुद्धौ । तदेवाऽऽह-कालान्तरावस्थितिः साधिता । नित्यस्त्विति वदता । सप्रत्यभिज्ञ प्रत्यक्षमुपसंहृतम् । अन्यदेवोपन्यस्तमन्यच्चोपनिपतितम् । यथा न्यस्मिन्नस्त्रे क्षिप्तेऽन्यदुपनिपतति, तादृशमेवेदामति । समाधानमाह- तदेवेदम् । यदुपक्रान्तम् , तदेवोपसंहृतम् ; नाऽन्यत् । कुतः ? प्रत्यभिज्ञाना देव हि कालान्तरावस्थायिता सिध्यति । अयमाशयः-कालान्तरावस्थायिता या एव (२)सिद्धये या प्रत्यभिज्ञा साधिता, सैवोपसंहृतेति नाऽस्ति विरो. धः । यदि प्रत्यभिज्ञयैव कालान्तरावस्थायित्वं साध्यते, किमिति तर्हि परार्थदर्शनसम्ब न्धिता हेतुरित्युक्तम् ? उत्तरम्-यत एव प्रत्यभिज्ञयैव कालान्तरावस्थायिता, अत एव परार्थदर्शनसम्बन्धिता हेतुरित्युक्तम् ? प्रत्यभिज्ञया हि शब्दे प्रत्युञ्चारणं परा परत्वे निराकृते दर्शनस्य परार्थता भवति; अन्यथा हि शब्दोत्पत्यर्थः तैव स्यादुच्चारणस्य । नन्वभिन्नार्थदर्शननिबन्धनोऽयं शब्दानां प्रत्युच्चारणं परापर भावनिषेधः, न प्रत्यभिज्ञानिबन्धन इत्यत्राऽऽह-प्रत्यभिज्ञैव ह्यभिः नार्थदर्शनमित्युच्यते, न पुनरन्यत् । ननु भवतु शब्दविषया प्रत्यभिज्ञा, तथाऽपि कथं तबलेन दर्शनस्य परार्थनेत्यत्राऽऽह-स्वरूपस्य दर्श १. कालान्तरावस्थायितेति, क. पु. २. सिध्यमिति. क. , ·बृहती [ अ. १.पा.१सू.१९. भिज्ञायाः । न च स्वार्थपराथतामेको यत्नः प्रतिपत्तुं क्षमः ॥१८॥ सर्वत्र योगपद्यात् ॥ १९॥ "सर्वत्र योगपद्यात्" - इति । अनेनाऽन्वय व्यतिरेकसमधि. गम्यमर्थावगतिहेतुत्वं दर्शयति शब्दस्य । किमतो यद्येवम् ? का. लान्तरावस्थायिता सिध्यति; न हि कालान्तरानवस्थायिनोऽन्व. यव्यतिरेकनिश्चयः, अत: कालान्त रावस्थायिता सिध्यति । का. लान्तरावस्थितिश्च सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षसमधिगम्येत्युक्तम् । कथं पुनरन्वयव्यतिरेकसमधिगम्यमस्याऽर्थावगतिहेतुत्वम् ? आकृतेः प. नान्तरसिद्धत्वात् , तत्पूर्वकत्वाच प्रत्यभिज्ञायाः । न च स्वार्थपरार्थतामेको यत्नः प्रति. पत्तुं क्षमः । अस्थाऽर्थ:-प्रथमे तावदुच्चारणे शब्दस्वरूप तेनैव प्रथमेन दर्शनान्तरेण उच्चारणान्तरेण सिद्धं जनितमिति वक्तव्यम् ; तत्पूर्विः का च द्वितीयाच्चारणे प्रत्यभिज्ञा ; तस्यां च सत्यामुत्पादितस्य शब्द: रूपस्य पुनरुत्पादनं न सम्भवतीति प्रयत्नस्य शब्दाभिव्यञ्जकतया प. रार्थत्वम् ; एवं च निश्चितपारार्थ्यः प्रयत्नो न प्रथमश्रवणे स्वार्थ: श- ब्दस्वरूपनिष्पत्यर्थो भवितुमर्हति , अपि तु द्वितीयश्रवणवदभिव्यञ्जक एवेति सिद्धं प्रत्यभिज्ञयवोच्चारणस्य पारार्थ्यम् ॥ १८ ॥ सर्वत्र योगपद्यात् ॥ १९॥ B an सर्वत्र योगपद्यादिति । अनेनाऽन्वयव्यतिरेकसमधिगम्यमर्थावगतिहेतुत्वं दर्शयति शब्दस्य । आकृत्यन्वये व्यक्त्यन्तरेऽपि शब्दप्रयोगात् तदाकृतिव्यतिरेके चायाकृतिकेऽप्रयोगादाकृतिवचनः शब्द इत्यवगम्यते , अतोऽन्वयः व्यतिरेकसमधिगम्यमवगतिहेतुत्वं शदस्य ! किमतो यद्येवम् ? उत्तर- म्-कालान्तरावस्थायिता सिध्यति । न हि कालान्तरानवस्थायिनोऽन्वयव्यतिरेकनिश्वः यः ; अतः कालान्तरावस्थायिता सिध्यति ? तथाऽपि किमित्याह-कालान्तराव स्थितिश्च सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षसमधिगम्येत्युक्तम् । अतोऽनेनाऽपि प्रकारेण शब्द स. प्रत्यभिज्ञ प्रत्यक्षमस्तीति साध्यते । कथं पुनरन्वयव्यतिरेकसमधिगम्यमस्या. विगतिहेतुत्वम् ? यावताऽङ्गुलिनिर्देशेनैव किमिति न भवति 'इयं गौः' इति ? उत्तरम्-आकृतेः पदार्थत्वात । भवत्वेवं तथाऽपि किमित्याह-न चैकप्रयोग. . ?

·? शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। दार्थत्वात् । न चैकप्रयोगावगम्या आकृतेः पदार्थता, स्वातन्त्र्ये- णाऽग्रहणात् द्रव्याश्रितानाम् ; अगृहीतानां च (१)पृथनिर्देशा- योग्यत्वात् । तस्मात् व्यवहारसमधिगम्यैवाऽऽकृतिपदार्थता, न नि. देशसमधिगम्या । व्यवहारश्चाऽन्वयव्यतिरेकसमधिगम्य इति सि. द्धा प्रत्यभिज्ञा ॥ १९ ॥ सङ्ख्याभावात् ॥ २०॥ "सङ्ख्याभावात्" तदेवेदं सप्रत्यभिज्ञं प्रत्यक्षं पुनरुपन्यस्य. ते हेतुमचयदर्शनार्थम् । हेतुपचये पुनः कोऽर्थोऽभ्यधिकः सिध्य. ति हेत्वन्तरनिरपेक्षत्वाद्धेतूनां स्वार्थसिद्धौ ? न खलु कश्चित् । अनर्थकस्तहि पचयोपन्यासः । न चाऽऽनर्थकः ; पचये सति दा. यमाहार्यधियां भवति ; तदर्थश्चाऽयं प्रयासः, न कृतधियाम् । समधिगम्या आकृतेः पदार्थता । कुतः ? स्वातन्त्र्येणाऽग्रहणात् द्रव्याश्रितानाम् । ये हि द्रव्याश्रिताः, न ते स्वातन्त्र्येण गृह्यन्ते शौक्लथादिवत् ; द्रव्याश्रिताचाss कृतिः ; स्वातन्त्र्येणाऽगृहीतानां च पृथनिर्देशायोग्यत्वात् । तेन 'अस्य शब्दस्य वाच्या' इति न शक्यते आकृतिनिर्देष्टुम् । तस्माद्वयवहारसमधि. गम्यैवाऽऽकृतिपदार्थता, न निर्देशसमधिगम्या । वृद्धव्यवहारादेवाऽऽकृतिवचनता गम्यते व्यवहारश्चाऽन्वयव्यतिरेकज इत्यन्वयव्यतिरेकक्षमतया कालान्तरा- वस्थितिनिश्चयात् । प्रत्यभिज्ञया च विना कालान्तरावस्थित्यनिश्च. यात् सिद्धा प्रत्यभिज्ञा ॥ १९ ॥ लयाभावात् ॥२०॥ "सङ्खयाभावात्" इत्यनेनाऽपि सूत्रेण-तदेवेदं सप्रत्यभिज्ञ प्रत्यक्षं पुनरु- पन्यस्यते । किमर्थः पुनरुपन्यास इत्यत्राऽऽह- हेतुप्रचयदर्शनार्थम् । पुनरुपन्य. स्तम् । अत्र चोदयति-हेतुप्रचये पुनः कोऽर्थोऽभ्यधिकः सिध्यति ? हेतुना हि साध्यं साधयितव्यम् ; तञ्चैकनाऽपि हेतुना सिध्यतीति नाऽस्त्यधिकोऽ. ऽर्थः, हेत्वन्तरनिरपेक्षत्वाद्धेतूनो स्वार्थसिद्धौ । यदि हि यावत्परस्पर सव्यपेक्षा एव साध्यं साधयेयुः, तदा भवेदों हेत्वन्तरोपन्यासस्य ; न चैतद. स्ति । उत्तरम्-न खलु कश्चित् । अर्थः । चोदयति-अनर्थकस्तर्हि .प्रचयोप- न्यासः । परिहरति-न चाऽनर्थकः । प्रयोजनं दर्शयति- प्रचये बाहुल्ये १. पृथग्देशायोग्यत्वादिति. क. पु. ३१ बृ० ऋ० ·२४२ [अ.१.पा.१.सू.२० तस्मादस्ति प्रयोजनम् । कथमसौ कृत्वमुच् प्रत्यभिज्ञायां हेतुः ? एकस्याऽऽकृत्तौ दर्शनात् । सत्यमेकस्यः स तु क्रियायाः "क्रिया. भ्यात्तिगणने" इत्यादेशात् । न हि शब्दः क्रिया । किं तर्हि ? द्रव्यं गुणो वा स्यात् । तदिदमन्यदीयमन्यस्योच्यमानं मातुलध. नकथनन्यायमावहति । सति हेतूनां दा_माहार्यधियामपि संस्कार्यधियामपि भवति ; आहार्यबुद्धि. पुरुषानुग्रहार्थश्चाऽयं प्रयासः, न कृतधियाम् ; तस्मान्मन्दबुद्धिप्रबोधनमस्ति प्रयोजनम् । इदानीमाक्षिपति-कथं पुनरसौ कृत्वसुच् प्रत्यभिज्ञायां हेतुः ? उत्तरम्- एकस्याऽऽवृत्तौ दर्शनात् । तेन 'अष्टकृत्वो गोशब्द उच्चरितः' इति कृत्वसुचप्रत्यययोगादेकस्य शब्दस्याऽऽवृत्तिः प्रतीयते; एकता. प्रतीतिः प्रत्यभिज्ञेति भवति कृत्वसुच्प्रयोगः प्रत्यभिज्ञाहेतुः । पुनराक्षे. ताऽऽह-सत्यमेकस्याऽऽवृत्तौ; स तु क्रियायाः। एकस्या आवृत्तौ; "क्रिया. भ्यावृत्तिगणने” इत्यादेशः । पाणिनेर्भगवतस्सूत्रम् । (१)न हि शब्दः क्रिया। किं. तर्हि ? द्रव्यं गुणो वा स्यात् । एतच्चाऽनास्थयाभिहितम् ; परमार्थतस्तु गुण एवाऽयम् , अन्यथा ग्रहणानुपपत्तेः; नित्यत्वे हि यदि शब्दो द्रव्यं स्यात् ; तदा तस्याऽऽकाशवत् विभुत्वमङ्गीकरणीयम् ; अन्यथा सर्व त्रोपलम्भो न स्यात् ; विभुत्वे व सत्याकाशस्य श्रोत्रत्वात् तेन सह सम्बन्धो वाच्यः प्राप्यकारित्वादहिरिन्द्रियाणाम् ; न च द्वयोर्विभुनो. द्रव्ययोः संयोगोऽस्ति, संयोगहेत्वभावात् ; अन्यतरकर्मज उभयकर्म- जः संयोगजश्व संयोगो भवति। न च द्वयोरपि सर्वगतयोः कर्माऽस्ति; न चाऽनवयवानां संयोगजोऽपि संयोगो घटते; न च समवायोऽपि यु तः, द्वयोद्रव्ययोरारभ्यारम्भकभावहीनयोः परस्परालमवायात् 'इह' इति (२)बुध्यनुत्पादात् । गुणभुतस्तु शब्दो गगनात्मके श्रवणेन्द्रिये समः वेत इति युज्यते श्रोत्रेण ग्रहणम् ! न चेदं वाच्यम्-पार्थिवी कर्णश कुली संयोगलक्षणेन स्लनिकर्षेण शब्दं गृह्णातीति, पार्थिवत्वेन श्रवणे न्द्रियस्य गन्धोपलम्भकत्व प्रसङ्गात् इति कृतमतिमहता तन्त्रान्तरानु सरणायासेन । उपसंहानि तदिदमन्यदीयं क्रियासम्बन्ध्यभ्यावृत्ति गणनमन्यस्य शब्दस्योच्यमान मातुलधनकथनन्यायमावहति । १. न च शब्द इति. ख. पु. २. बुध्यनुत्पादनादिति. क. पु.

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुमलोय । -M अत्रोच्य ते वस्तु स्वभावानभिज्ञा भवान् । काऽत्राऽनभिज्ञता? वस्तुस्वभावापेक्षिणो ह्यादेशा भवन्ति । अमालका च क्रिया । ततः किम् ? न चाऽनुमानगम्यस्य (१)वरूपमुपलभ्यत इत्युक्तम् । अनुपलब्धस्वलक्षणस्याऽऽवृत्तिः केलाऽवगन्तुं शक्यते ? ननु च ये. नैवाऽस्ति कार्यतः; आत्तिरपि ततो(२) भवतु । मैवम् कार्यात्ता. वाहत्तिः शक्यते (३)अवगन्तुम्, न कार्यतः । कार्यस्य तु कार्यतया आवृत्तिदुर्लभा; कार्यान्तरतैव तत्र स्यात् । ज्ञाप्ये पुनरिदं सम्भवति । ज्ञाप्यश्च शब्द उच्चारणस्येत्युक्तम् । तस्मात् पुनः पुनः ज्ञाप्यमान ता शब्दस्य गम्यते, नोत्पद्यमानता । अतो भङ्गित्वे कर्मणो (४)का. यक्यादावृत्तिरित्युच्यते; न स्वतः, कार्यस्वाभाव्यात् । कृतस्य समाधत्ते-अत्रोच्यते, वस्तुस्वभावानभिज्ञो भवान् । ननु किं वस्तुस्वभा वेन ज्ञातेनेत्यत्राऽऽह-वस्तुस्वभावापेक्षिणो ह्यादेशा भवन्ति । तेन वस्तुस्वभावं ज्ञात्वा तेषामों वर्णनीयः। तथाऽपि(५) किमित्याह-अनुमानगम्या च क्रियेति दर्शितमनुमाने । ततः किम् ? उत्तरम्-न चाऽनुमानगम्यस्य स्वरूपमुपलभ्यत इत्युक्त म्। सामान्यतो दृष्टस्य 'किमपि' इति ग्राहकत्वात् । अनुपलब्धस्वभावस्य च कर्मणः केनाऽऽवृत्तिः शक्यतेऽवगन्तुम् ? तेन क्रियाभ्यावृत्तिस्तावदाञ्जली नाऽस्ति । ननु येनैव प्रमाणेनाऽस्तित्वं गृह्य ते कर्मणः, तेनैवाऽवृत्तिरपि प्रहाध्यते । स एवाऽऽह-कार्यतः । आस्तित्वमवगम्यते; आवृत्तिरपि तत एव भवतु । परिहरति-भवम् ; कार्यावृतावावृत्तिः (६)शक्यतेऽवगन्तुं न कार्यतः। कार्यतो हि स्वरूपमात्रावगतिः, अतः कार्यावृत्ताव कर्मावृत्तिरवगमनीया । कार्यस्य च कार्यतयाऽऽवृत्तिदुर्लभा । कार्यस्य च कार्यत्वादेवाऽऽवृत्तिर्नाऽस्ति; अ. वस्थितस्य कार्यतानुपपत्तेः । कार्यान्तरतैव तत्र स्यात् । आवर्तमानं हि कार्य कार्यान्तरमेव स्यात् ;न पुनस्तदेव, कृतक्रियमाणयोर्भेदात् । तस्मात् कार्यपक्षे कृत्वसुजनुपपत्तिः ज्ञाध्ये पुनरिदं क्रियाभ्यावृत्तिगणनं सम्भवति । ननु च सिद्धान्तविरुद्धमिदमिति कश्चिन्मन्यते, तं प्रत्याह- ज्ञाप्यश्च शब्द उच्चारणस्यत्युक्तम् । तस्मात्कृत्वसुचप्रयोगात् पुनः पुनः प्रयोग शब्दस्य गम्यते । नोत्पद्यमानता । अतो भाङ्गित्वेऽपि कर्मणः ज्ञाप्यमानताऽत्र B १. स्वरूपं लभ्यत इति क. पु । ३. वक्तुमिति, क. पु. ५. किमित्यत्राऽऽहेति. क. पु. २. भवतीति. क. पु. ४. ज्ञाप्यैक्यादिति. ख. पु. ६. शक्यते वक्तुमिति. ख. पु.

·२४४ बृहती [अ.१.पा.१.सू .२०. करणं नास्तीति कृतिनः । तस्मादेवंविषय एवाऽयं कृत्वसुच् । कार्येक्यं च प्रयभिज्ञानादित्युक्तम् । तस्मात् युक्तः कृत्वसुजर्थस्य हेतुतोपन्यासस्तद्रहणे। (१)"अन्यत्वेऽपि सति सादृश्येन व्यामूढाः 'स' इति वक्ष्यन्ति"- इति किमिदमुपन्यस्तम् ? इदमेवोपन्य स्तम् । न बमो नोपन्यस्तमिति; किमनेन निराकृतं प्रत्यभिज्ञाया इति न विद्यः । इदमनेन निराक्रियते-भेदाग्रणनिबन्धनेयं 'स' इति बुद्धिः, भेदस्य चाऽग्रहणमतिसादृश्यादजाविकानां ज्वाला- दीनां दृष्टम् ; अग्रहणे च भेदस्य नाऽन्यत्वं व्यपदेष्टुं शक्यते अन्यत्वाव्यपदेशे च किमन्यदवशिष्यते ‘स एव' इति व्यपदेशात् ? विवेकाग्रहणमेवाऽत्राऽपराध्यते मणिमुक्तादिष्विव विवेकशुन्यानाम् ; स्वभावतः कार्येक्यात् ज्ञाप्यै क्यादावृत्तिरित्युच्यते न स्वतः, (२)कार्यस्वाभाव्यात् कर्मणः । तथाऽपि कथं न स्वभावत आवृत्तिरित्यत्राऽऽह-कृतस्य करणं नास्तीति कृतिनः पण्डिताः । ......शाप्याव.. ...नका ( तेनैकशाप्याव. मर्शेनैकां ) क्रियामङ्गीकृत्य क्रियाभ्यावृत्तिराश्रयणीया। तदिदमुपसंह. रति-तस्मादेवंविषय एवाऽयं कृत्वसुच् । कार्यक्यनिबन्धनां कर्मण आवृत्ति माश्रित्येत्यर्थः । ननु च तथाऽपि कथं कृत्वसुष्प्रत्ययो हेतुरित्यत्राह-कार्यक्यं च प्रत्यभिज्ञानादित्युक्तम् । तस्मायुक्तः कृत्वसुजयंत्य हेतुत्वेनोपन्यासस्तद्हणे । प्रत्यभिज्ञायामित्यर्थः । सादृश्येन व्यामूढाः 'सः' इति वक्ष्यन्तीति भाष्यमनुः भाषितम् । आक्षिपति-किमिदमुपन्यस्तमिति : समाधत्ते-- इदमेवोपन्यस्तम् । नाऽत्र किञ्चितिरोहितमस्तीति । आक्षताऽऽह-न ब्रूमो नोपन्यस्तामिति प्रत्यभिज्ञायास्तु किमनेन निराकृतमिति न विद्मः। समाधत्ते-इदमनेन निराक्रियते । 'ल.' इतिवुद्धेरभेदसाधकत्वं निराकृतमित्यर्थः । यस्माद्भेदाग्रहणनिब. न्धनेयं 'स' इति बुद्धिः शब्दस्याऽधुनोत्पन्नस्य मिन्नस्याऽपि पूर्वोत्पन्नात् भेदमगृह्णतः 'सः' इति व्यपदेशोऽयं व्यवहारश्च प्रवर्तते; भदेस्याऽग्रहणं चाऽतिसाश्यादजाविकानां आलादीनां च दृष्टम् । कथं पुनर्भेदाग्रहणात् 'सा' इति व्यपदेश इत्यत्राऽऽह-अप्रहणे च भेदस्य नाऽन्यत्वं शक्यते व्यपदेष्टुम् ; . .. १ शा. भा. २२.१. २. कार्यस्वभावत्वादिति. क.

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। .. तस्माद्विवेके यत्र (१)अस्थीयताम् ; "विवेकः परमापदां पदम्"; आपत्सु जातोद्वेगानां विवेक एवैकः शरणं परम् । (२)सत्यं यथा भवानाह; किन्त्वत्र विकाग्रहणे ज्वालादीनामिव हेतुर्नाऽस्ति- इति “अस्थानात्" इत्यस्मिन् सूत्रे लिखितं विस्तरेण । (३) स्यादेतत् बुद्धिकर्मणी अपि हि ते प्रत्याभ ज्ञायेते; ते अपि नित्ये प्राप्नुतः" इति किमिदं कूश्माण्ड. तनम् ? उत्तरेणाऽपि कूश्माण्डतैव प्रदर्शिता--(४)"अथ प्र. त्यक्षे, नित्ये एव" इति ; प्रत्यभिज्ञा हि कालान्तरा- वस्थायित्वे हेतुरुक्तः । यदि कर्मण्यपि साऽस्ति, कोऽय. मुपालम्भः ? अथाऽयमभिप्रायः-अभ्युपगमहानं प्राप्नोति इति; स. अन्यत्वाव्यपदेशे च किमन्यदवशिष्यते 'स एवं' इति व्यपदेशात् । तस्माद्विवेकाग्रह. णमेवाऽत्र भ्रान्तावपराध्यते, तदशेनैव विपरीतव्यवहारो मन्दाधियाम् । मणिमुक्तादिष्विव विवेकशून्यानाम् । रत्नपरीक्षायामकृतपरिश्रमाणाम् । तस्मा. द्विवेके यत्न आस्थीयताम् । यतः "अविवेकः परमापदां पदम्" आपत्सु जातोद्वेगानां विवेक एवैकः शरणं परम् । समाधत्ते-सत्यं यथा भवानाह । अविवेकनिबन्धन एव भ्रान्तिव्यवहार इति । किन्त्वत्र विवेकामहणे ज्वालादीनामिव हेतुर्नाऽस्तीति "अस्थानात्" इत्यस्मिन् सूत्रे लिखितं विस्तरेण ! यथा ज्वालादीनां विवेकाग्रह णनिश्चये हेतुरस्ति; तथेह नाऽस्तीत्युक्तम् "अस्थानात्' इत्यस्मिन् सूत्रे, पूर्वपक्षस्य परिहारपर्यन्तत्वात् , "सतः परमदर्शनम्" इत्यनेन सह "अस्थानात्" इत्यस्यैकसूत्रत्वात् "सतः परमदर्शनम्' इत्यत्रोक्तमेव "अस्थानात्" इत्यत्रोक्तमित्याह । स्यादेतत् , बुद्धि कभणी अपि हि ते प्रत्यभिज्ञायते ; ते अपि नित्ये प्राप्नुत इति भाष्यमनुभाषितम् । आक्षिपति-किमिदं कूश्माण्डपतनम् ? उत्तरेणापि कूश्मा- ण्डतैव प्रदर्शिता-'अथ प्रत्यक्षे, नित्ये एव" इत्यनेन । अत्रैव हेतुमाह- प्रत्यभिज्ञा हि कालान्तरावस्थायित्वे हेतुरुक्तः । यदि कर्मण्यपि साऽस्ति प्रत्यभि. शा, भवतु कालान्तरावस्थितिः कर्मणोऽपि; कोऽयमुपालम्भः-कर्मा पिकालान्तरावस्थायि भवतीति ? न हि कर्मणि कालान्तरावस्थायिनि शब्दस्य कालान्तरावस्थितिर्विपद्यते । अथाऽयमाभप्रायः-अभ्युपगमहानं प्रा. १. आश्रीयतामिति क. पु. २. सत्यमाह भवानिति क. पु. ३. शा. भा. २२.१५. ४. शा. मा. २२. १६.

·२४६ बृहती [अ.१.पा.१सू.२०. काला. त्यमनित्यत्वमभ्युपगतमस्माभिः आनुमानिकत्वमपि । न चाऽऽनुमा. निकेऽर्थे प्रत्यभिज्ञा भवति । स्वरूपग्रहणे हेत्वभावादसम्बद्धोऽय. मुपालम्भः । यदि अस्मदभ्युपगमज्ञानमस्ति, (१)सर्वाकारमस्तु; किमिदमर्धजरतीयम् ? उच्यते- यद्येककार्यत्वात् कर्माभ्यासं कृत्व- मुजाचष्टे, कारणान्यताऽपि न सिध्यति न बन्यत्वावगतावभ्या. सावगतिः । गम्यमानेकत्वाच तबुद्धेपि नानात्वमनवगम्यमेव । तदिदमुक्तम्--"बुद्धिकर्मणी अपि हि ते प्रत्यभिज्ञायेते, ते अपि प्नोतीति । कर्मविषये उपालम्भः । दूषयति-सत्यमभ्युपगतं कर्मणोऽ नित्यत्वं कालान्तरानवस्थायित्वमस्माभिः, आनुमानिऋत्वमप्यभ्युपगतम् । न चाऽनुमेयेऽर्थे प्रत्यभिज्ञाऽस्ति, स्वरूपाग्रहणात् ; यस्य हि स्वरू. पं स्वलक्षणं गृह्यते, तत्र भवति प्रत्यभिज्ञा ; न च नित्यानुमेयानां स्व. रूपग्रहणमस्ति ; नित्यानुमेयं च कर्म ; अतः प्रत्यभिज्ञालक्षणकालान्त- रावस्थायित्वहेत्वभावादसम्बद्धोऽयमुपालम्भः- यदि प्रत्यभिज्ञया स्तरावस्थितिः, तदा कर्मणोऽपि प्रत्यभिशया कालान्तरावस्थिातः प्राप्नोतीति । अथ कर्मण्यनुमेयतामजानत एवाऽयमुपालम्भ इति तत्राऽऽह- यद्यस्मदभ्युपगमज्ञानमस्ति; सर्वाकारमस्तु ; किमिदमर्धजरतीयन् ? यदि 'कर्म काला. न्तरानवस्थायि' इति मीमांसकमतं ज्ञायते, तदा 'न प्रत्यभिज्ञायते' इत्य. पिज्ञायत इत्यर्थः । उत्तरमाप न हि ते प्रत्यक्षे" इत्य सम्बद्धमेव प्रत्य. भिज्ञा हि निराकरणीया, न पुनः प्रत्यक्षता । अथ प्रत्यक्षतानिराकरणेन प्रत्यभिज्ञेव निराक्रियत इति, तन्न ; अप्रत्यक्षेऽपि प्रत्यभिज्ञासम्भवात् । "अथ प्रत्यक्षे, नित्ये एव' इति चाऽनुपपन्नम्म् , प्रत्यक्षेऽपि कस्मिंश्चित प्रत्यभिज्ञानुत्पादे कालान्तरावस्थितिनिश्चयाभावादिति । उच्यते---यद्येककार्यत्वात् कर्माभ्यासं कृत्वसुजाचटे, तर्हि कारणान्यताऽपि न सिध्य. ति । कारणभूतस्य कर्मणोऽप्यन्यता न सिध्यति नाऽवगम्यते। कुतः ? न ह्यन्यत्वावगतावभ्यासावगतिः । तस्मादस्यालावगतिमिच्छता त्वया कर्माऽपि नानाभूतं नाऽवगम्यत इत्यङ्गीकरणीयम् । गम्यमानैकत्वाच्च गम्यमानस्यैक स्वाञ्च बुद्धेरपि नानात्वमवगम्यमेव । तेन बुद्धिकर्मणोरन्यत्वं नाऽवगम्यते। अ न्यत्स्वानवगमश्च प्रत्याभिज्ञा। अतो यदि प्रत्याभिया शब्दस्य कालान्त. रावस्थितिः, तदा बुद्धिकर्मणोरपि प्राप्नोति; न च त्वयेभ्यत इत्यभ्युप- १. सर्वप्रकारमस्त्विति. क. पु. .. 3 .

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविनलोपेता। । . नित्ये प्राप्नुतः -इति । स्यातां नित्ये, यदि ते प्रयक्षे; न ह्यप्र. त्योऽर्थे प्रत्यभिज्ञा प्राप्नोति । ननु च भेदाग्रहणं प्रत्यभिज्ञा ; सा च बुद्धिकर्मणोरप्यस्तीत्युक्तम् , कार्यगम्यत्वादनुपेयानाम् । स. त्यम् , यदि भेदाग्रहणं प्रत्यभिज्ञा ; तद्रहणं तु प्रत्यभिज्ञा ; कार्य हि कारणमस्तीत्येतावति ज्ञानमुत्पादयति, न पुनस्तद्वा अन्यदेति । प्रत्यभिज्ञा तु 'तदेवेदम्' इति प्रसिद्धा लोके । (१)"ह्यस्त नस्य शाब्दस्य विनाशादन्योऽद्यतन इति चेत्" इति । किमत्राऽनुक्तमुक्तं भाष्यकारेण ? ननु सत्यां प्रत्यभिज्ञायामनुप. लम्भे कारणान्तरं कल्पनीयमित्युक्तम् । कल्पिताः स्तिमिता वायवः, तदपगमे चोपलब्धिरिति; (२)संयोगवियोगा अपगमहेतवः किम- गमविरोधेन शब्दनित्यतापक्षोऽनुपपन्न इत्याक्षेपः । तदिदमुक्तम्-बुद्धिकर्मणी अपि हि ते प्रत्यभिज्ञायेते; ते अपि नित्ये प्राप्नुतः इति । तेन चोद्यभाष्यं तावत्समर्थिः तम् ;उत्तरभाध्यमपि समर्थयमान आह-स्यातां नित्ये, यदि ते प्रत्यक्ष। अस्याऽ. र्थः-यदेव हि प्रत्यक्षं तदेव हि प्रत्यभिज्ञायते, नाऽन्यत् ; न बुद्धिकर्मणी प्रत्यक्षे तस्माद ते प्रत्यभिज्ञायते; अप्रत्यभिज्ञायमाने च कथं कालान्तः रावस्थायिनी भवतः ? कस्मात्पुनरप्रत्यक्षत्वेनाऽप्रत्यभिज्ञेत्यत्राऽऽह-न ह्यप्रत्यक्षेऽर्थे प्रत्यभिज्ञा भवति । स्वरूपाग्रहणात् । ननु च भेदाग्रहणं प्रत्यभिज्ञा ; सा च बुद्धिकर्मणोरप्यस्तीत्युक्तम् , कार्यगम्यत्वादनुमेयानाम् । स्वरूपाग्रहणे च भेदो न गृह्यते ; अतोऽनुमेयत्वेऽपि प्रत्यभिज्ञासम्भवात् कालान्तरावस्थायि. त्वापातः । परिहरति -सत्यम् , यदि भेदाग्रहणं प्रत्यभिज्ञा ; तद्ग्रहणं तु प्रत्यभि- ज्ञा । सा च कर्मणि नाऽस्ति । कुतः ? कार्य हि कारणमस्तीत्येतावति ज्ञानमुत्पा. दयति, न पुनस्तद्वा अन्यद्वति । प्रत्यभिज्ञा तु 'तदेवेदम्' इति लोके प्रसिद्धा । यावता हि विना कार्य न सिध्यति, तावदेव हि कार्यमवकल्पत इति न पुनस्त. स्वमतत्वं वा स्पृशति; प्रत्यभिज्ञा तु 'तदेवेदम्' इति पूर्वानुभूततया वस्तुग्रहणम् । अतो बुद्धिकर्मणोः कार्यैकगम्ययोः प्रत्यभिज्ञा नाऽस्तीति समर्थितं भाष्यम्-"न हि ते प्रत्यक्ष। अथ प्रत्यक्षे, नित्ये एवेति" । अ. स्याऽव्ययमर्थः-यदि प्रत्यभिज्ञायते ततोनित्ये एवेति प्रत्यक्षशब्देन च प्रत्यभिज्ञायमानतोच्यते । "ह्यस्तनस्य शब्दस्य विनाशादन्योऽद्यतन इति चेत्” इति भाग्यमनुभाषि- २. संयोगविभागा इति क. पु. ? १. शा. भा.२२, १७.

·२४८ बृहती [अ. १.पा.१सू..२० न्यदवशिष्यते ? इदमवशिष्यते-उपलब्ध ह्यनुपलभ्यमानं 'नाऽस्ति' इत्यस्य ज्ञानस्य गोचरतामापद्यते ; न हत्यन्तानुपलभ्यमानं 'ना. स्ति' इति ग्रहमास्कन्दति । यापलब्धमपि न गोचरीभवति, अनास्प- दमेवेदमभ्युपगतं भवति । अभ्युपगतं चैतत् "नाऽस्तीत्यस्याऽर्थ. स्याऽसनिकृष्टस्य"इति । तस्मादभावो निर्विषयोऽनेन वा विषयेण विषयी वक्तव्यः । तस्माज्ज्वालादिष्विव शब्देऽयापतिता प्रत्याभि- ज्ञा। अहो बताऽनुपलब्धावविवेकोऽयम् ; यथैवाऽत्यन्तानुपलब्धवि. तम् , आक्षिपति-किमत्राऽनुक्तमुक्तं भाष्यकारेण ? स एवाऽऽह-ननु सत्यां प्रत्य. भिज्ञायामनुपलम्भे कारणान्तरं कल्पनीयमित्युक्तम् ; कल्पिताश्च स्तिमिता वायवः श्रोत्र. पिधायकाः अनुपलम्भहेतवः । तदपगमे चोपलब्धिरिति कल्पितम् । सयो- गविभागाश्च वायवीयास्तदपगमे हेतव इति च कल्पितम् ; किमन्यदवशि- प्यते ? अस्याऽर्थः--उपलब्धस्य शब्दस्य मध्ये पुनरनुपलब्धस्य प्रत्यभिः शायमानस्य मध्यकालेऽपि नाशो नाऽऽश्रयणीया, कारणान्तरवशादतुप. लब्धिसम्भवात् ; यदि समग्र एवोपलम्भकारणे पुनरनुपलम्भः स्यात् , तदा विनाशः कल्प्येत; न च शब्दस्योपलम्सकारणं समग्रमस्ति, स्ति. मितवाय्वपनयस्याऽपि तदुपलम्भकारणत्वात् । पतच्च प्रत्यभिज्ञाबलेन कल्प्यते । तदेतच्च "सतः परमदर्शनम्' इत्यत्रोक्तम् । अतः किमपर. मनिराकृतम् , यनिराकरणाय पुनरिदं भाष्यकारेणोच्यते ? समाधचे- इदमवशिष्यते, उपलब्ध ह्यनुपलभ्यमानम् 'नाऽस्ति' इत्यस्य ज्ञानस्य गोचरतामापद्यते यदेवोपलब्धं नोपलभ्यते, तदेव 'नाऽस्ति' इत्यस्य झानस्थ विषयः। उप. लब्धानुपलब्धिरेव 'नाऽस्ति' इति ज्ञायते व्यपदिश्यते चेत्यर्थः । कस्मा. दुपलब्धानुपलब्धिरेव नाऽस्तीत्यत्राऽऽह-न ह्यत्यन्तानुपलभ्यमानं 'ना ऽस्ति' इति ज्ञानमास्कन्दति । तत्र यद्यप्युपलब्धमपि न गोचरीभवति, तद. नास्पदं निर्विषयमेवेदम् 'नाऽस्ति' इति ज्ञानमभ्युपगतं भवति ; निर्विषः यत्वे चोच्छेद एव स्यात् । अभ्युपगतं चैतत् "नाऽस्तीत्यस्याऽर्थस्याऽसनिकृष्टस्य" इति अनेन ग्रन्थेन । तस्मादभावो निर्विषयोऽनेन वोपलब्धानुपलम्भेन विषयेण विषयी वक्तव्यः । तस्माच्छब्द उपलब्धो मध्ये पुनरनुपलभ्य. मानो नाऽस्तीत्यभ्युपगमनीयः। ततश्च विनष्टः, विनष्टे च शब्द ज्वाला- दिष्विवाऽऽयाता प्रत्यभिज्ञा भेदाग्रहणमात्ररूपा न पुनः परमार्थतस्तव हणरूपेति । एवं चोधमाध्यं समर्थ्य चोधे परिहरति-अहो बताऽनुपलब्धा.

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेला । ? . . षयानुपलब्धिः 'नास्ति' इत्यस्य ज्ञानस्योत्पत्तौ नेष्टे, तथा तद्गह- णविषयेऽप्यर्थे । तस्मादनुपलब्धिमात्रमेवेदम् , यदन्तरा शब्दे । तथा च लौकिका जायादिषु नाऽनुपलब्धिमात्रेण 'नास्ति' इत्यव. गच्छन्ति, पुनदर्शने विश्वासदर्शनात् । तस्मात् सप्रत्यभिज्ञपयक्षः सव्यपेक्षोऽयं प्रमाणामावस्त वक्तव्यः । कुतः ? सापेक्षत्वादभावस्य निरपेक्षत्वाच प्रत्यक्षस्य । तदेतत् (१)"अानुपूा सिद्धम्"- इत्यनेनोक्तम् । यदध्यत्राऽनुमानं सर्वभावविषयमुक्तं नास्तितावग- तो, तदप्यत्र न सम्भवति , अन्ते क्षयदर्शनात्-- इति हि तत्र वविवेकोऽयम् ; यथैवाऽत्यन्तानुपलब्धविषयानुपलब्धिः 'नास्ति' इत्यस्य ज्ञानस्योत्पत्ती नेष्टे । विषयतां न यातीत्यर्थः; तथैव तद्ग्रहणविषयेऽपि प्रत्यभिज्ञायमानेऽर्थ इत्यर्थः । तस्मादनुपलब्धिमात्रमेवेदम् ; यदन्तरा शब्दे । न पुनर्नास्तित्वरूपेयम नुपलब्धिः, यत एव (२)तद्हणविषयो न नास्तितगोच्यते । तथा च लौ. किकाः जायादिषु गृहावस्थितेषु गृहानिर्गत्याऽनुपलब्धेषु पुनर्गृहं प्रवि. श्य प्रत्यभिज्ञायमानेष्वनुपलब्धिमात्रतया 'नास्ति' इति नाऽवगच्छन्ति । कथं पुनरवगम्यते नाऽस्तीति नाऽवगच्छन्तीति, तत्राऽऽह-पुनदर्शने विश्वास. दर्शनात् । अन्यथा हि न विश्वासः स्यात् । तेन यदाहु यद्यपि भिज्ञायते; तथाऽपि मध्ये विनष्टो भविष्यतीति तन्निरस्तम् , अनुपल. ब्धिमात्रस्याऽपि(३) नाशरूपत्वात् ; आत्यन्तिकी ह्यनुपलब्धिर्विनाश इति लोके(४) दृष्टम् । तस्मात् सप्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षसव्यपेक्षोऽयं प्रमाणाभावस्तत्र वक्तव्यः । यत्र प्रत्यभिज्ञाऽपि नोत्पद्यते; तत्र प्रमाणाभावोऽभाव इति । कुतः१ सापेक्षत्वा- दभावस्य । प्रमाणाभावोऽभाव इति; तेन प्रमाणापेक्षया वक्तव्यः । (६)प्रत्य. भिज्ञा च प्रमाणम् , अतस्तदपेक्षयाऽभावो वक्तव्यः । निरपेक्षत्वाच्च प्रत्यः क्षस्य । न(६) प्रत्यक्षमनुपलम्भाभावमपेक्षते ; तेन सत्यष्यन्तरानुपलम्भे भवत्येव प्रत्यक्षात् प्रत्यभिज्ञानरूपात् भावनिश्चय इति । एतच्च “तदे- तदानुपूर्व्या सिद्धम्" इत्यत्र भाष्य उक्तम् । यदप्यत्राऽनुमान सर्वभावविषयमुक्तं नास्तितावगतो, तदप्यत्र न सम्भवति । सर्वभावविषयं नास्तितावगतौ यदनु - प्रत्य. १ १.शा. भा. २२.२५ । २. तद्ग्रहणविषये नास्तिता नोच्यत इति. क. पु. ३. विनाशेति. क. पु.। ४. प्रसिद्ध इति. क. पु.। ५. प्रत्यभिज्ञाऽपि चेति. क. पु. ६. प्रत्यक्षमुपलम्भभावमिति. क. पु.। ३२ बृ ऋ० ·वृहती [अ.१.पा.१.सू.२० Facrammar ७ हेतुः । न च शब्दे इन्ते क्षयोऽस्ति । अतो न तेनाऽपि बाध्यत इयं प्रत्यभिज्ञा घटादिषु कदाविदाकम्पयत्यपि ॥ ३० ॥ मागमुक्त बौद्धः, तदप्यम शब्दे नाऽस्ति ! कुतः ? 'अन्ते च क्षयदर्शनात्' इति तत्राऽनुमाने हेतुः । न च शब्देऽन्ते क्षयोऽस्ति । अतस्तेनाऽप्यनुमानेन न (१)बाध्यत इयं प्रत्यभिज्ञा ; घटादिषु कदाचित्प्रत्यभिज्ञानमिदमनुमानमाक म्यतीत्यपि भव्यते, तेषां शयदर्शनादिति ; न पुनस्तेष्वपि प्रत्य. भिशा शक्यत आकम्पयितुमित्यनन्तरमेव वश्यामः । "अन् व शयदर्शनात्" इत्ययं हेतुबौद्धानामित्स्यमुपवर्णनीयो निराक रणीयश्च:---इह घटाइयो भाव विनाशमाज उपलभ्यन्त तेषु चिन्ता-कि ते स्वहेतुभ्यो विनश्वरा जायन्ते, उत कारणान्तरेण तेषां विनाशो जन्यत इति । नत्रैशन कारणान्ताय तोविनाशः, (२)कारणान्तराधीनत्वे तस्य व. स्वन्तरभूतस्योपनि पातेऽपि पूर्वभावस्य पूर्ववदुपलभ्भादिप्रसङ्गात् । न च कारणान्तरायत्त(३)जन्मा विनाशो भावस्वभावभूतो भवितुमर्हति, कार. णभेदस्य कार्यभेदापादकत्वाद; उत्पन्नोत्पद्यमानयोश्चैकत्वानुपपत्तिः । तस्मात् स्वहेतुत एव विनाशिनो भावा इति वेदितव्यम् । ततश्च विनाशं प्रत्यल्यानपेक्षया उदयानन्तरापवर्गिण इत्यापतितम् । अतः क्षणिकस्थि. तिधर्माणो भात्राः स्वहेतुभ्य आत्मानं लभन्ते; ते च क्षणान्तरमारभन्ते; तदपिक्षणास्तमिति सहशपरम्परोपजननजातविभ्रमाः पुमांसस्तत्वा ध्यवसायिनो व्यवहरन्ति । यदा तु विलक्षण कारणास्तरोपनिपातो भ. वति, तक्षा शिक्षणान्तरोदये विनाशव्यवहारं प्रवर्तयन्ति । तस्मा. हल्ले चिलाश स्वाभाविकं विनाशं विनोपपद्यत इति(४) तदर्शनात स्वा भाविक कृतकानां विनाशोऽभ्युपगम्यते । लवे च भावाः कृतकाः, आ. कारमल्ने देशकाल प्रतिनियमायोगात् ; सहेतुको हि भावो हेतुश. तिमनुरुध्यमानो नियतदे शकालप्रकृतिको भवतीत्युपपन्नम् । यच्च कृतः कम, नालाई बिनाशि; यच्च विनाशि, तत्लाई क्षणिकमिति सिद्धं सर्व. भावानां क्षणिकरकाम् । तन्न तावहिदमेश वक्तव्याम्-न लर्वे भावः कृतकाः, शब्दस्यैव हेत्वभावनाऽकृतकवाद ; (५)यश्य हेत्वभावः, न तस्य कृतकत्वम् , १. अस्यत इति ख. पु. २. कारणान्तरायत्तत्व इति. क पु.। ३. जन्मापीति. क. पु. ४. तद्दर्शनस्वाभाविक इति. क. पु. । ५. यस्य यस्य हेत्वभावस्तस्य तस्याऽकृतकतेति. क. पु.।

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुडिलोपेला । २५१ यथा शशविषाणा, अहेतुकश्च शब्द इति व्यापकानुपलब्धि रेव; कृतकता हि हेतुमत्तया व्याप्ता; तदभावे तयाऽयमाव इति; अहेतुकश्च शब्दः, स्वस्भाव्यमानस्य प्रयतस्य शब्दासिव्यञ्जकत्वात् , द्वितीयश्रवणे प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् ; न हि स एव प्रयत्नस्तस्योत्पाद- कोऽभिव्यञ्जकश्चेति युज्यते । न चैतदपि वस्तुमुचितम्-अकिञ्चित्क. रस्याऽनपेक्षणीयत्वादपेक्ष्यमाणः प्रयत्नः किं शब्दे जनयति ? न तावच्छ- ब्दव्यतिरिक्तं किञ्चन; तत्र जातेऽपि शब्दस्य(१) पूर्ववदविचलितानुपजा. तातिशयस्याऽनुपलब्धिप्रसङ्गात् ; शब्दाव्यतिरेकिणि तुपजाते ( शब्द एवोपजायत इत्यापतितमिति । यस्मान प्रयत्नेन शब्दे किञ्चिजन्यते, अपि तु श्रोत्रे, तस्मिस्तु श्रोत्रवर्तिनि संस्कारे जाते) शब्दविषया संवित् आत्मन्युदीयते, न पुनः शब्दस्य कश्चिदतिशयो जातो विपन्नो वेति । ननु निर्हेतुकत्वे देशकालप्रकृतिनियमो न स्यादित्युक्तम् । उच्यते- को नाम शब्दस्य देशकालनियममभ्युपैति, विभुत्वान्नित्यत्वाञ्च ? प्रकृतिनियमस्त्वनादौ नाऽस्त्येव ; आदिमति हि हेतुच्यापारोऽस्ति, न पुनरनादौ; तेन कृतकत्वाच्छब्दस्य विनाशितेत्यसिद्धो हेतुः । न च येऽपि कृतका भावाः तेषामपि स्वाभाविको विनाशः, विनाशस्य प्राभा. करैरर्थान्तरभूतस्याऽनभ्युपगमात् ; यैव हि घटादीनामुपलब्धानां सत्य प्युपलम्भहेतुसाकल्येऽनुपलब्धिः, सैव तेषां विनाशः; अनुपलब्धिरपि जैव तस्य, या तद्विविक्तस्य तुल्योपलम्भयोग्यस्य अवान्तरस्योपल. ब्धिा, तस्यामेव चोपलब्धौ मुद्रादीनां व्यापारः, अर्थान्तरभूतकपालो. दये वेति सूक्ष्मदृशामेष(२) पन्थाः। यदपि चेदमुच्यते-नित्यस्याऽर्थक्रिया क्रमेण वा योगपद्येन वा नो. पपद्यते, जननशक्तियुक्तस्य कमायोगात योगपद्यादर्शनाच । सहका रि(३)समवधानातिक्रमेणाऽर्थक्रियाक्रम इत्यपि न (४)युक्तम् , सह कारिणोऽकिश्चित्करस्याऽनपेक्षणीयत्वात्। तादृशापेक्षायां चाऽपेक्षा. नुपरमप्रसङ्गात्; किञ्चित्करत्वेऽपि व्यतिरिक्तकरत्वे तत एव व्यतिरिक्तात् कार्योदय: स्यात् , न पुनः पूर्वमात् भावादित्यर्थक्रियाशुन्यत्वात(५) अत्यन्तासत्तापातः पूर्वस्य, तल्लक्षणत्वात्सचायाः । अव्यतिरिक्तक . १. पूर्ववदविचालितानपेक्षतातिशयेति. क. पु.। ( ) एतचिहान्तर्गतः पाठस्त्रुटितः क. पुस्तके । २. पक्ष इति. क. पु.। ३. समवधानकमेणेति. क. पु. । ४. युक्त इति. क. पु.। ५. अन्यत्वात्सत्यतापात इति. क. पु.।

·२५२ बृहती [अ.१.पा.१.सू ०२२. - अनपेक्षत्वात् ।। २१ ॥ "अनपेक्षत्वात्” इति । ससामपि प्रत्यभिज्ञायां कदाचिदस. मवायिकारणोपब्धेः अनित्यताऽऽशोत घटादीनामिव; तदपत्र दर्शनाभावान्नाऽस्तीति स्थिता प्रत्यभिज्ञा : तत्प्रमेयतया च नित्यः स्वं शब्दस्य ॥ २१॥ प्रख्याभावाच्च योगस्य ।। २२ ॥ "प्रख्याभावात्" इति । (१)अनपेक्षतायामसिद्ध्याशङ्का निराक- रोति । सेयमाशङ्कोपन्यस्यले-(२)"वायुरुगतः संयोगविभागैः शब्दीभवति" इति । तथा च शिक्षाक्षराण्यनुगुणानि दृश्यन्ते - रत्वे तु तदुदये भावस्याऽप्युत्पत्तेरनित्यतापातः । तदप्यनुपपन्नम् , सर्व स्योत्पत्तिमत एव कार्योत्पादाभ्युपगमात् । तदुक्तम्-"उत्पत्तिमतः फ लस्य दर्शनात्" इति । न चैतावता स्थिरस्याऽऽकारकत्वम्, तदाश्रिता. तस्मात्कार्योदये लोके तस्यैव कारकव्यवहारातू । कथं पुनरसौ (३)तदा श्रितः ? तत्रैव स्वहेतुना जनितत्वादिति कृतमतिविस्तरेण ॥ २० ॥ अनपेक्षत्वात् ॥ २१॥ "अनपेक्षत्वात्" इति सूत्रान्तरानुभाषणम् । सत्यामपि प्रत्याभज्ञायां कदा. चिदसमवायिकारणोपलब्धेरनित्यताऽऽशयेत घटादीनामिव; तदप्यत्र दर्शनाभावान्नाऽस्ति। घटादयो हि प्रत्यभिज्ञायमाना अध्यवयवलयोगलक्षणस्याऽसमवायिका. रणस्य दर्शनादनित्याः, तद्विनाशे विनाशसम्भवात् शब्दे तु न किञ्चि. दसमवायिकारणमस्ति, यद्विनाशाद्विनश्यन्ननित्यः स्यादित्यर्थः। प्रकृ. तमुपसंहरति-इति स्थिता प्रत्यभिज्ञा; तत्प्रमेयतया च नित्यत्वं शब्दस्येति ॥२१॥ प्रख्याभावाच योगस्य ॥ २२ ॥ "प्रख्याभावात्" इति सूत्रमनुभाषितम् । व्याचष्टे-अनपेक्षतायामसि. ध्याशङ्कां निराकरोति । सेयमाशङ्कोपन्यस्यते-'वायुरुद्वतः संयोगविभागैः शब्दभिवतीति । (४)वायवीय एव शब्दः, तेनाऽनपेक्षत्वादित्यलिद्धो हेतुः । तथा च शिक्षा- १ विपक्षताया असिद्धायाशङ्कामिति. क, पु.। ३.शा.भा. २३. १२ । ३. भावस्तदाश्रित इति. क. पु.। ४, वायवीया एव शब्दा इति. क. पु.। .- .

·शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलता। ३५३ "वायुरापद्यते शब्दताम्" इति । तदिदं निराक्रियते- यदि वाय. वीयः शब्दः स्यात् , बायोरवयवसनिवेशविशेषः स्यात् । न च वायवीयान सन्निवेशविशेषान् शब्द उपलभावहे । (१)ननु न चाक्षुषो वायुः । स्पर्शनमप्युपलम्भकमेव, तेनोपलब्धाः स्युः । न चोपलभा. महे । तस्मादप्रतिपक्षा प्रत्यभिज्ञा । कथं तहि शिक्षाक्षराणि? तदा. यत्तत्वात् तच्छब्दोपलब्धेस्तदुपचारः । ? . क्षराण्यनुगुणानि दृश्यन्ते “वायुरापद्यते शब्दताम्" इति । तदिदं निराक्रियते-यदि वायवीयः शब्दः स्यात , बायोरवयवसन्निवेशविशेषः स्यात् ; न च वायवीयान् सन्निवे. शविशेषान् शब्द उपलभामहे । यदि बाय्वारब्धः शब्दः स्यात् , तदीया अव. यवा (२)वाय्वात्मका उपलब्धा भवेयुः, न चोपलभ्यन्ते । तस्माट वाय. वीयः शब्दः । ननु न चाक्षुषो वायुः । अनेनेदमाह-यदि वायुश्चाक्षुषः स्यात् , तदा प्रत्यक्षो भवेत् ; द्रव्यं हि प्रत्यक्षं चाक्षुषमेव; न चेद्वायु: श्वाक्षुषः, प्रत्यक्षोऽपि न भवतीति । तथा चाऽचाक्षुषत्वे स्पर्शनमात्रेण प्रतीतऽपि न शक्यते द्रव्यस्य प्रत्यक्षता वक्तुम् , गुणमात्रस्यैवेन्द्रिय कत्वनिराकरणकारणभावात् ; दर्शनस्पर्शनाभ्यां हि गुणत्यागेनाऽपि द्रव्यग्रहणेनाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां द्रव्यस्थाऽपि प्रत्यक्षता भवति; अचा. क्षुषत्वे तु वायोः (३)स्पर्शाद्यतिरेचयितुमशक्यत्वान्न प्रत्यक्षतेति । उत्त रम्-स्पर्शनमप्युपलम्भकमेव, न केवलं चक्षुः । अयं चाऽऽशयः --यद्यपि बायुरचाक्षुषः, तथाऽपि स्पर्शनेन्द्रिया. स्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् तत्प्रतिपत्तेः प्रत्यक्षत्वमेव ; तथा स्पर्शा. न्तरेऽपि तद्व्यबुद्धेः स्पर्शादपि व्यतिरेकः शक्यत एव वक्तुम् । यद्यपि शीतोष्णस्पर्शावाप्यतेजलाव, न वायवीयौ ; नथाऽपि तयोः रुपलम्भे वायवीयस्याऽनुष्णाशीतस्याऽप्यनुलम्भे तद्व्यप्रतीते शक्यत एव व्यतिरेकः कर्तुमिति । अतश्च स्पर्शनत्वे वायोर्याद वायवीयः शब्दः स्यात् , तेन स्पर्शनेन्द्रियण तत्सन्निवेशा उपलब्धाः स्युः; न चोपलब्धाः । तस्मादप्रतिपक्षा प्रत्यभिज्ञा । कथं तर्हि शिक्षाक्षराणि ? तदायत्तत्वात् वायवायत्तत्वाच्छब्दोपलब्धस्तदुपचारो वायवीयोपचारः॥२२॥ . २. वायवीया इति. क.पु. । १. ननु चाऽचाक्षुष इति. क. पु.। ३. स्पद्विवेचयितुमिति. क. पु, ।

·३५४ [अ.१.पा.१सू .२४. लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २३ ॥ तथा च चेदाक्षसण्यस्मिन् पक्षेऽनुगुणतराणि दृश्यन्ते "वाचा विरूपनित्य या" इति । कोऽत्राऽतिशयः ?नित्यताभिधानं श्रुत्या । तस्मात् प्रत्यभिज्ञाप्रमेयत्वान्नित्यताऽवस्थिता शब्दे ॥ २३ ॥ इति षष्ठं शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ॥ अथ सप्तम वाक्याधिकरणम् ।। उत्पत्तौ वाऽवचानास्स्युरर्थस्याऽतन्निमित्तत्वात् ॥ २४ ।। "उत्पत्तौ वाऽवचनाः स्युरर्थस्याऽतनिमित्तत्वात्"। (१)"यद्यौ त्पत्तिको नित्यः शब्दः सम्बन्धश्च, तथाऽपि न चोदना. लक्षणो धर्मः" इति किमिदमारब्धम् ? इदमारब्धम्-वृद्धव्य. लिङ्गदर्शनाच ॥ २३ ॥ तथा च (२)वेदाक्षराण्यस्मिन् पक्षेऽनुगुणतराणि दृश्यन्ते "वाचा विरूपनित्यया'इति । कोऽत्रातिशयः? येनाऽनुगुणतराणीत्युच्यते। उत्तरम् -नित्यत्वाभिधानं श्रुत्या । नित्यशब्देन श्रुत्यैव नित्यतोच्यते; "वायुरापद्यते शब्दताम्" इति । न तु श्रुत्या अनित्यतोच्यते ; तस्मात्प्रत्यभिज्ञाप्रमेयत्वान्नित्यताऽवस्थिता शब्दे ॥२३॥ इति षष्ठं शब्दनित्यत्वाधिकरणम् । , 6. अथ सप्तम वाक्याधिकरणम् ॥ उत्पत्ती वाऽवचानास्स्युरर्थस्याऽतन्निमित्तत्वात् ॥ २४ ॥ "उत्पत्तौ वाऽववनाः स्युरर्थस्याऽतन्निमित्तत्वात्"। "यद्योत्पत्तिको नित्यः शब्दः सम्बन्धश्च, तथाऽपि न चोदनालक्षणो धर्मः" इति भाष्यम नुभाष्य आक्षिपति-किमिदमारब्धमिति । समाधत्ते-इदमारब्धम् , वृद्धव्यव. १. शा. भा. २३. २३. यद्यप्योत्पत्तिक इति मुद्रितभाष्यपुस्तकपाठः । २. वेदाक्षराण्यस्मत्पक्ष इति. क. पु.। , ·वाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। ३५५ वहारादौत्पत्तिकत्वमुक्तं शब्दार्थज्ञानस्य । वृद्धव्यवहारश्च प्रमाणा- स्तरावगम्यं वाक्येनाऽर्थ प्रतिपादयतः कस्यचित् कश्चिदन्यः प्रति- पद्यते । तत्पतिपक्ष्या बालोऽपि (१)जानाति ‘अनेनैव तत्प्रतिपाद्यते' इति । प्रतिपत्तिश्च हानोपादानादिकार्यावगम्या । हानोपादानादि च प्रमाणान्तरपमितविषयमेव शक्यतेऽवगन्तुम् , नाऽप्रमितविषयम् । अतश्च प्रमाणान्तरपमितविषयमेवोत्पत्तिकत्वं शक्यतेऽवगन्तुम् ;न पुनर्यत्र शब्दावगमपूर्वको व्यवहारः, तत्रौत्पत्तिकत्वं शक्यावगमम् । हारादौत्पत्तिकत्वमुक्तं शब्दार्थज्ञानस्य । शब्दाद्यदर्थशानं तदौत्पत्तिकं पुरुषप्र. यत्तानपेक्षमसामयिकं वृद्धव्यवहारादेव शब्दस्य वाचकशक्तिपरिज्ञा- नेन समयनिरपेक्षेण तदुत्पत्तेरित्युक्तम् । वृद्धव्यवहारश्चाऽयमुच्यते, यः प्रमाणान्तरावगम्यमर्थ कस्यचित्प्रतिपादयतो वाक्येन, कश्चिदन्यः प्रतिपद्यते । प्र. माणान्तरेणाऽवगन्तुं शक्यमर्थ प्रतिपादयतो वृद्धस्य वाक्यादपरो वृद्धः प्रतिपद्यते, स वृद्धव्यवहार (२)उच्यते । तस्य प्रतिपत्त्या शब्दश्रवणा. नन्तरभाविन्या बालोऽपि जानाति 'अनेन शब्देनैव तद्वस्तु प्रतिपादितम्' इति शब्द वाचकशक्तिमवगच्छतीत्यर्थः। शब्दार्थप्रतिपत्तिश्च प्रतिपत्तृ वृद्धवर्तिनी (३)तदर्थविषयोपादानादिकार्यगम्या ; स्वविषये हि बालेन हानोपादाने प्रतिपत्तिपूर्वके दृष्टे इति हानोपादाने दृष्ट्वा वृद्धस्य प्रतिप पत्तिरनुमीयते । हानोपादानादि च प्रमाणान्तरप्रमितविषयमेव शक्यतेऽवगन्तुम् , नाऽप्रमितविषयम् । प्रमाणान्तरेण योऽर्थोऽवगम्यते, तद्विषयमेव यद्धानोपा. दानादि तदवगन्तुं शक्यते, न पुनरप्रमितविषयम् । अतश्च प्रमाणान्तरप्रमित. विषयमेवोत्पत्तिकत्वं शक्यतेऽवगन्तुम् । (तस्मात्प्रमाणान्तरप्रमितविषयाद्धानो. पादानात् प्रतिपत्तिरनुमीयते ; प्रतिपत्त्या च प्रतिपादकशक्तिः, प्रति. पादकशक्त्या च ज्ञातया शब्दार्थावगमः ; तेन य एव प्रमाणान्तरग म्योऽर्थः, स एव पुरुषसमयानपेक्षः शक्यतेऽवगन्तुम् । ) न पुनयंत्र शब्दा. वगमपूर्वको व्यवहारः, तत्रौत्पत्तिकत्वं शक्यावगमम् । वेदे हि शब्दादर्थमवगम्य वृद्धव्यहारः, नाऽन्यथा । एवं च यदाशयते-वेदेऽपि वैदिकार्थविषयं व्यवहारं दृष्ट्वा १. विजानातीति. क. पु. । २. इत्युच्यत इति. क. पु। ३. तदर्थविषयवृद्धसम्बन्धिहानोपादानादिकार्यगम्यति. क. पु.। ( ) कुण्डलान्तर्गतो भागः क पुस्तके नाऽस्ति ।

·बृहती [ अ. १.पा.१.सू.२४ तस्माद्वैदिकानामग्निहोत्रादीनामापत्तिकत्वं दुरवगमम् । तस्मादौ. स्पत्तिकत्वक्लेशोऽनर्थका, वेदप्रामाण्यसिद्ध्यर्थमौत्पत्तिकत्वामिष्यते स्वतन्त्रागमवादिभिः । न च वृद्धव्यवहारात् सिद्धपोत्पत्तिकत्वं वेदार्थप्रतिपत्तावभ्युपायता प्रतिपत्तुं क्षमम् । किमिति न क्षमम् ? समुदायाद्धि वृद्धव्यवहारेऽर्थोऽवगम्यते ; न चाऽसौ समुदायो वेदे प्रयुक्तः। तस्मान्न निमित्ततां प्रतिपद्यते । ननु चाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां वृद्धव्यबहारादेव पदार्थपूर्वको वाक्यार्थोऽवगम्यते । आवापोद्धारा- .. प्रतिपत्तिमनुमाय शब्दस्य शक्ति ज्ञात्वाऽर्थः प्रतीयत इति, तदापि निराकृतम् ; यदेव हि प्रमाणान्तरेण शक्यतेऽवगन्तुम् , तद्विष यमेव हानोपादानं शक्यावगम् । अतः कथमनुन्मीलितागमविलोचनो बालः शब्दैकगम्याविषयं हानोपादान बुध्येत ? अनवबुद्धहानोपादानश्च कथं तद्विषयां प्रतिपत्ति वृद्धस्याऽनुमिमीने ? अननुमिततद्विषयवृद्धप. तिपत्तिश्च कथं तद्विषयां शब्दस्य शक्तिमधारयेत् ? अनवधारित तद्विषय शक्तिश्च तदर्थ कथं शब्दादवगच्छेत् ? अनवगच्छंश्च कथं व्य वहरेदिति । तस्माद्वैदिकानामग्निहोत्रादिवाक्यानां प्रमाणान्तरानवगम्यार्थवि. षयाणामौत्पत्तिकत्वं दुरवगमम् । तस्मादृद्धव्यवहारनिबन्धनोत्पत्तिकशब्दश क्तिप्रतिपादनक्लेशोऽनर्थकः । वेदप्रामाण्यसिध्यर्थमौत्पत्तिकत्वमिष्यते स्वतन्त्रागमवादि. भिः मीमांसकैः । न च वृद्धव्यवहारासिद्धं प्रमाणान्तरावगम्यार्थविषयमौत्प. करवं प्रमाणान्तरानवगम्यवेदार्थप्रतीतौ निमित्तता प्रतिपत्तुं क्षमम् । किमिनि न क्षमम् ? समुदायाद्धि वृद्धव्यवहारेऽर्थोऽवगम्यते । यतश्चाऽर्थों (१)अवगतः तस्यैव शक्तिनिश्चयः । न चाऽसौ समुदायो लौकिका 'गामानय' इत्यादिवेदे प्रयुक्तः ; नस्मान्न निमित्तताऽवगम्यते । (२)चोदयति-ननु चाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां वृद्धव्यवहारादेव पदार्थपूर्वको वा क्यार्थोऽवगम्यते । अस्याऽर्थः-यदि समुदाय एवं वाक्यार्थप्रति पाइको भवेत् , तदा. लमुदायान्तरस्याऽव्युत्पन्नशक्तिकतयाऽवगमक- त्वं न स्यात् । यहा तु पदान्येव पदार्थप्रतिपादनेन वाक्यार्थ प्रतिपादयन्ति, तदा वेदेऽपि तेषां पदानां भावात् पदार्थप्रतिपत्तिपूर्व. को वाक्यार्थोऽवगन्तुं शक्यते; पदानां च पदार्थप्रतिपादकत्वं कथमव. १. अवगम्यत इति. क. पु.। २. तत्र चोदयतीति. क. पु.

·Extenmatteypa জামিয়া विमलाला MARRIJESHEREILLIAREAMIRI LEMALEMARATULARATIAAmast THUNGANKi भाई हिदद मामा शुलाम, देश समाज कुणाम् , विष्णुनिक भाई बाजा रत्काय' इत्सकमानेवर झा, अशाऽपो. धृतशुक्लार्थोऽन्धिलकृष्णार्थाच, अन्य गोशालार्थोऽबिल. बयानाथश्च(१) अ क्यायोऽक मध्याले । अनावमलयाले ...-पदेभ्यः (२)पक्षी एमास्यन्ते, दहा माय बहाथ ससुझाचन शाक्यार्थः (३) अममध्यते । अन्यथा होकरदोद्धारे मला वाक्यार्थी. नवगतिरेका स्यात् , न पहायो मानल्या । लामा पहेय पदार्थाः, पदार्थ य? एसएशान्विनामानि । पति पदेया पदार्था अनलीयो, पहा अशा पररूप- राम्बा, कि पहाजिकिर एक रहन शार्थः १ ओम् इत्यु- स्यते? उत्तरमाचा (५ उल्या मह स कामाचा शील..... आवाघोद्धारास्यां हि 'देवदत्त गामायाज शुक्लम् , देवदत्त मालजि माम् , विष्णुभित्र गई बधान र. काम्' इति एकत्रादित शुक्लार्थः, अन्यत्रापाड़ शुशार्थोऽनिलकृष्णाच, अन्य नोऽपाद्धृता. भ्याजार्थोऽन्वितनधानाच बाश्यार्थोऽवतः एलोपासणा लेनदमपि ग्राह्यम्-एक मानिदेवता का अनादच वायावतविष्णु मित्रार्थश्शेति । सस्य पदरूयात प्रक्षेम यसपनामा, यस्य बपदस्योद्धारेणानना व स्वपक्षाशझ्या, शिम पदार्थ तस्यैव पदस्य प्रतिपादकत्वम् । अतोऽवगम्यतः एवाऽनगम्यन्ते, न वाक्यार्थः, पदार्थ. समुदायेन वाक्यार्थोऽवल्यते । अन्यथा होकर मोद्धारे सकलनाक्यार्थानवगतिरेव स्यात् : यथा पदादीद्धारे सकलपदाथानमान पुनः पदार्थावस्याऽ नवमतिः। तस्मात्पदेभ्यः पदार्थी अवगते, पदाभ्यः परस्परादिलवाक्यार्था- गतिः । पूर्वपक्षी पारहाति-यदि पदभ्यः६) पदाची एकादसीयन्ते; पदार्थेभ्यः परस्पराजयः। स्ल एकाह किं पदाथनिमित्तक एव(७) वाक्यार्थ झाते । बोदायता- TE ओमित्युच्यते । पूर्वपरवाह-कस्य पदार्थस्य कस्मिन्नन्वये हेतुत्वम् ? चोय. १. वाक्याऽवगम्यत इति नाऽस्ति क. पु. ! २. पदार्थ एवाऽवधार्यत इति क. पु । ३, गस्यत इति क. पु. ४. वाक्यार्थावगतिरेव न स्यादिति क. पु.. ५. व्यतिरेकाभ्यां च दर्शयतीति, क. पु.। ६. पदार्थ एवाऽवगम्यत इति क. पु.। ७. अन्वय इति क. पु.। meric एदस्यः ·ब्रूमः । २७८ वृहती [अ.१.पा.१.सू.२४ च्यते । कस्य पदार्थस्य कस्मिन्मन्ब ये हेतुत्वम् ? सर्वस्य सर्वस्मि. निति ब्रूमः । एवं तर्हि सर्वचाक्यार्थांवगतिः सर्वस्मात् । नियमे वा हेतुर्वक्तव्यः 'इत्थंभूनेनेत्थंभूनोऽन्वयः प्रतिपाद्यते' इति । न चान वृद्ध(१)व्यवहारं मुक्त्वाऽन्यत्कारणमुपलभामहे । तस्माद्यत्र समुदायः प्रयुक्तः, तत्रैव पदं पदार्थमवगमयति पदार्थश्च पदार्थान्तरेणाऽन्वि- तमात्मानमिति प्रयोग पतिपत्तिमूले कल्पना । अतोऽन्वयव्यतिरे. कावपि प्रतिपत्तिविषयावेत्र सत्यां हि प्रतिपत्तावावापोदारावगति. ताऽऽह-सर्वस्य सर्वस्मिन्निति ब्रूमः । सर्वस्य पदार्थस्य सर्वस्मिन्नन्वये हेतुत्व. मिति पूर्वपश्याह-एवं तर्हि सर्ववाक्यार्थावगतिः सर्वस्मात् । यदि सर्वस्य(२) पदार्थ. स्य सर्वस्मिनन्वये हेतुत्वम् , तदैकम्मात पदादुश्चरितात् पदार्थेऽवगते सर्वार्थान्वयप्रतीतेः सर्ववाक्यार्थावगातः स्यात्, नियमे वा हेतुर्वकव्या- इत्थंभूतेनत्थंभूतोऽन्वयः प्रतिपाद्यत इति । सन्निहितोचारितपदप्रतिपादितला. काङ्गान्वययोग्येन तथाभूनपदार्थान्तरान्वयः प्रतिपाद्यत इत्यस्मिन्नियमे हेतुर्वक्तव्यः । न चाऽत्र वृद्धव्यवहारं मुक्वाऽन्यत्कारणमुपलभामहे । वृद्धव्यवहारे हिताहशेन पदार्थेन तादृशान्वयप्रतिपादनदर्शनात् तत्रैव हेतुखम, ना. न्यत्रेति नियमः सिध्याते न पुनरत्र कारणान्तरमस्ति । यत एवं वृद्ध व्यवहारस्य कारणत्वम् , तस्माद्यत्र प्रयुक्तः समुदायः, तत्रैव पदं पदार्थमवगमयति; पदार्थश्च पदार्थान्तरणाऽन्वितमात्मानामति प्रयोगप्रीतपत्तिमुलेयं कल्पना । यत्रैव(३) प्रमा णान्तरगम्येऽर्थे वृद्धव्यवहारविषये समुदायः प्रयुक्तः, तत्रैव पदं पदा- धमवगमति पदार्थश्च पदार्थान्तरेणाऽन्वितमात्मानमिति प्रयोक्तुः प्रयो. गात् प्रतिपत्तुश्च प्रतिपत्तेरिदं कल्प्यते; तेन यत्र प्रयोगप्रतिपत्ती न रष्टे प्रमाणान्तराविषये वेदार्थे, तत्र न पदात्पदार्थावगतिः । न च पदार्थस्या- ऽपि पदार्थान्तरान्वितात्मप्रतिपादकता । उपसंहरति-अतोऽन्वयव्यतिरेकावपि प्रतिपत्तिविषयावेव । यत्रैवाऽशब्दस्य (४)प्रमाणान्तरगम्येऽर्थे प्रतिपत्तिः, तत्रैवाऽन्वयव्यतिरेकावपि । कस्मा. दित्याह-सत्यां हि प्रतिपत्तावावापोद्धारावगतिर्व्यवहारे व्युत्पाद्यस्य । (५)यस्माद्य. १. व्यवहारप्रयोगमिति क. पु. । २. पदार्थस्येति नाऽस्ति क. पु.। ३. प्रमाणान्तरावगम्य इति क, पु.। ४. बालस्य प्रमाणान्तरेति क. पु. । ५. यस्मादस्मिन्निति ख. पु. ।

·बाक्याधिकरणम् ] ऋजामलोपेता। २५९ व्यवहारे व्युत्पाद्यस्य । अवगतिश्च प्रमाणान्तरममितविषयैव, हानो. पादानावगम्यत्वात् (१)द्ध प्रतिपत्तरित्युक्तम् । यत्र पुन: प्रमाणन 'अस्मिन्नर्थे प्रयुक्तः' इति न ज्ञा. यते, प्रयोगादेवार्थोऽवगन्तव्य, तत्र कथं निमित्तता शक्यते कल्पयितुं पदपदार्थयोः, प्रतिपत्तिपूर्वकत्वानिमित्तभावस्य ? न स्मिन्नर्थे प्रतिपत्तिवृद्धस्यास्त, व्युत्पाद्यस्य तस्मिन्नेव व्यवहारे (२)आ. वापोद्धारावपि । तथाऽपि किमित्याह-अवगतिश्च प्रमाणान्तरप्रमितविषयैव, हानोपादानावगम्यत्वाद्(३)वृद्धप्रतिपत्तरित्युतम् । (४)एतदुक्तं भवांत-प्रमाणान्तरेण योऽर्थः प्रतीयते, तत्सम्बन्धिनी एव हानोपादाने शक्येऽवगन्तुम् , यद्विषये एव हानोपादाने अवगते, तद्विषये वृद्धस्याऽपि प्रतिपत्तिरनुमीयते; यद्विषया च प्रतिपत्तिरनुसीयते तद्विषय एव निमित्तत्वं प्रतीयत इति प्रमाणा. न्तरप्रतिपाद्यविषयमेव पदपदार्थयोनिमित्तत्वम् , न पुनः प्रमाणा• स्तरावेद्यविषयमिति । यत्र पुनः प्रमाणेन 'अस्मिन्नथें प्रयुक्तः इति नाऽवगम्यते, प्रयोगादेवार्थे- ऽवगन्तव्यः, तत्र कथं निमित्तता शक्या कल्पयितुं पदपदार्थयोः ? यत्र पुनर्वेदे प्रमाणान्तरानवगम्यविषये 'अस्मिन्नर्थे अयं शब्दः प्रयुक्तः' इति प्रमाणेन नाऽवगम्यते, शब्दप्रयोगादेव केवलादर्थो(५)ऽवगम्यः, तत्र कथं निमित्तता पदपदार्थयोः, निमित्तभावग्रहणाभावात् ? (६)निमित्त. तयावगतौ पदपदार्थों निमित्तं भवतः ; न पुनरन्यथा, प्रथमश्रुतादप्र. तीते, सर्वस्माश्च सर्वप्रतीतिप्रसङ्गात् । निमित्तभावग्रहणमेव कथं ना. स्तीत्यत्राह-प्रतिपत्तिपूर्व कत्वानिमित्तभावस्य । प्रतिपत्तिं गृहीत्वा वृद्धसम्ब. धिनी तद्विषयं शब्दस्य निमित्तभावं गृह्णाति, नाऽन्यथा। न च प्रमाणा. न्तरानवगम्यविषया वृद्धप्रतिपत्तिरनुमातुं शक्या तद्विषयहानोपादा. नादर्शनात् । न च तस्मिन्नप्रतीते तद्विषये हानोपादाने अवगम्यते इति न प्रमाणान्तरानवगम्ये व्युत्पत्तिसम्भवः । प्रतिपातपूर्वको निमित्तभाव 1. व्युत्पाद्यानामिति क. पु. । २. आवापोद्धारावगतिरिति क. पु. । ३. व्युत्पाद्यानामित्युक्तमिति व्याख्यासम्मत्तः पाठः। ४. या चाऽसावावापोद्धारावगतिः सा प्रमाणान्तरेण योऽर्थोऽवगम्यते तद्विषयैव म्युत्पाबाना हानोपादानावगम्यत्वावृद्धप्रतिपत्तरित्युक्तं भवतीति क. पु. । ५. अवगन्तव्य इति क. पु. । ६ निमितभाषावगनानिति क. पु. । ..

·" २६० बृहती [अ.१.पा.१.सू .२४: पुनर्निमित्तारलादेव नैमित्तिकावगतिः । यस्मिन् हि सति यद्भवति तद्दर्शनात 'अस्दै निमित्तम्' इति भवति मतिः न पुनस्तत्सम्भवादेव । केन बोक्तमन्यथा ? नैमित्तिकावग. मादेव निमित्तःवगतिः । (१ अवगभ्यते च 'अग्निहोत्रं जुहुयात्स्व कामः" इनि पदार्थाशितो यार्थः । अतोऽत्राऽपि पदप दार्थयानिमित्तता केन वार्यते ? कथं पुनर्गम्यते 'अन्वितपदा थको वाक्शाः' इति ? नन्वेतस्मादेव बाक्यात् । तर्हि (५)निमित्तता. वगमादेव नैमित्तिकावगतिरित्युक्तम् । वृद्धव्यवहारे हि हानोपादा- इत्यतो व्यतिरेकनाहन पुनर्निमित्तावगमादेव नैमित्तिकावगतिः । निमित्तमाः वावगम पूर्विका नामात्तकी शब्दार्थे प्रतिपत्तिः पुनर्न संभवति; किन्तु प्रतिपत्तिपूर्वक एव निमित्तभावाधाम इति । कुत इत्याह-यस्मिन् हि सति यद्भवति तद्दर्शनात् अस्येद निामत्तम्' इति सवति मतिः; न पुनः(३) तत्सम्भवादेव । कार्यताहि निमित्ततावगातः, (४)न स्वरूपमात्रत एव । तन प्रतिपत्ति पूर्वको निमित्तभावः, निमित्तभावावगपूर्विका च स्वयं शब्दादर्थन तिपात्तः । (५ तेनाऽनवगते वेदार्थ प्रमाणान्तरानवगम्यं प्रति निमि तत्वे कथं झाद्वारा धागतिारात अत्र चोदयति-केन बातमन्यथा ? एकप्रन्थेनाऽऽह-नैमित्ति: कावगमादेव निमित्तावातिः । नौमात्तवाक्यार्थावगमे सत्येव निमि- त्तताऽवगम्यते । अवगम्यते च 'अग्निहोत्र जुहुयात् स्वर्गकामः” इति पदार्थान्वितो वाक्यार्थः । अतोऽत्रापि पदनदक्षियोनिमित्तता केन वार्यते ? पूर्वपक्षी परिहरति-कथं पुनर्गम्यते 'अन्त्रितपदार्थको माया' इति ? आम्धता एव पदार्था यस्मिन् सो.. ऽत्र वाक्यार्थ दांत (६) कथं गम्यते ? चोदयिताऽऽह-नन्वेतस्मादेव वाक्यात् । पूर्वपक्ष्याह-यद्येतसादेव वाक्यात् 'एवंविधो वाक्यार्थः' इत्यवगतिः, तहिँ निमित्ततावगमादेव नैमित्तिकावगतिरित्युक्तं त्वया भवति; 'वा क्यादेवमवगम्यत इत्ययमों नमित्तिकः' इति स्वयोक्तं भवति । ननु च सर्वत्रैवम्, कोऽयमस्माकमुपालम्भ इत्यत्राऽह--वृद्धव्यवहारे १ - १. गम्यते चेति क. पु.। २. निमित्तादेवेति क. पु. । ३. तद्भावादेवेति क. पु.। ४. न पुनरिति क पु.। ५. न तेनाऽवगत अर्थ प्रति निमित्तत्वे कथं वेदार्थावगतिरितीति क. पु.. . ६. कथं न मन्यत इति क. पु. ।

·वाक्याधिकरणम् ] ऋजुचिमलोपेता। नादिगम्यं नैमित्तिकत्वम् ; इह पुनर्वचनादेव हानोपादाने प्रव- तेते; तस्माद्विपरीतम् । ननु च वृद्धव्यवहारेऽपि प्रतिपत्ता वाक्यादेवाऽर्थ प्रति पद्यते; बालस्तु पावस्या शब्दार्थयोः सम्बन्धं हानोपादाना- भ्यां वेत्ति । सत्यम् ; अलावपि तु सम्बन्धज्ञानोत्तरकालं ततो विजानाति निमित्तानैमित्तिकम् ; वेदे पुन(१)रविज्ञातनिमित्त नैमित्तिकसम्वन्धः कस्य निमित्ततां विजानातु, कस्य वा नौमित्ति कत्वम् ? - अथ सामान्य तोदृष्टानुमानं क्रियते---वृद्धव्यवहारे पदपदा. योनिमित्तभावो दृष्टः, वेदेऽपि त एव पदार्थाः, तस्माद्वेदेऽपि हि हानोपादानादिगम्यं नैमित्तिकत्वम् । लोके हि शब्दश्रवणानन्तरं वि शिष्टार्थविषयं हानोपादानं दृष्टा कान्हेलाऽयमर्थः प्रतिपादितः इत्यवगम्य ते; न पुनः शब्दत एव । नत्राऽप्येवमेव भवतीत्यनाऽऽह-इह पुनर्व. चनादेव हानोपादाने प्रवर्तते; तस्मात्तद्विरीतम् । वचनादेवाऽर्थमवगम्य(२)हानो. पादानाभ्यां भवितव्यम् ; हानोपादानास्यां च निमित्तनैमित्तिकसम्ब धोऽवगन्तव्या; तस्मान्नमित्तादेव(३) नैमित्तिकार्थावगतिरिह प्राप्नोति; लोके तु प्रतिपत्तिपूर्वकं निमित्तत्त्वमिति । चोद्यमाह-जनु च वृद्धव्यवहारेऽपि प्रतिपत्ता वाक्यादेवाऽर्थ प्रतिपद्यते; बालस्तु पार्श्वस्थः शब्दार्थयोः सम्बन्ध हानोपादानाभ्यां वेत्ति । (४)तेन 'वृद्धप्र. तिपत्ता प्रागभूतत्वाच्छदार्थप्रतिपत्तेने प्रतिपत्तिपूर्वक निमि- तभावमवबुध्यते' इति मन्यते । परिहरति-सत्यम् , असावपि तु सम्बन्धज्ञानादुत्तरकालं ततो निमित्तान्नामेत्तिकं विजानाति । वृद्धोऽपि वृद्धान्त. रप्रतिपत्त्या बालवनिमितभावमेवाऽवगम्य पश्चादर्थमवबुध्यते, प्रथ. मश्रवणेऽर्थानवगतरित्यर्थः । वेदे पुनरविज्ञातानिमित्तनैमित्तिकसम्बन्धः पुरुषः कस्य निमित्तता जानातु, कस्य वा नैमित्तिकत्वम् ? निमित्तिनामेतिक सम्बन्धज्ञाना- भावे प्रतिपत्तावनुत्पन्नायां निमित्तनैमित्तिकसम्बन्धोऽवगन्तुं न शक्यत an इत्यर्थः। पुनश्चोधमाशङ्कने-अथ सामान्यतोदृष्टानुमानं क्रियते-वृद्धव्यवहारे पदपदार्थ. १. रज्ञातेति क. पु.। २. हानोपादानाभ्यां भवितव्यमिति नास्ति. क. पु. ३. नैमित्तिकावगतिरिलि. क. पु. ४. तेन च प्रतिपत्तेति. क. पु.

·२६२ बृहती [अ.१.पा.१सू .२४. स्वार्थान्वितौ निमित्तत्वम्-इति ; एवं तर्हि कियन्तः (१)कस्यामि. त्यत्र प्रमाणं नाऽस्ति । यावन्तो यस्यामवगतौ प्रतीयन्ते-इति चेत् , अवगतिपूर्वकमेव नर्हि निमित्तत्वम् ; न सामान्यतोदृष्टनिमित्तकम् ; न चाऽवगतेः प्रमाणमस्तीत्युक्तम् । तस्मात्सामान्यतोदृष्टनिबन्धनैवेयं भ्रान्तिः । सामयिकी वा दृष्टव्यवहारपूर्विकादृष्टावगतिः, योनिमित्तभावो दृष्टः, वेदेऽपि त एव पदपदार्थाः, तस्माद्वेदेऽपि स्वार्थान्वितौ निमित्तत्व. मिति । (अस्याऽर्थः-वेदवर्तिनः पदार्थाः स्वार्थान्विती निमित्तमिति सा. ध्यते; पदार्थत्वात् ; ये ये पदार्थास्ते ते) पदार्थान्वितौ निमित्तं यथा लो. किकवाक्यर्थवर्तिनः-इति सामान्यतोदृष्टेनाऽवगतनिमित्तभावाः स्वा. म्वयमवबोधयिष्यन्तीति । दूषयति-यदि सामान्यतोष्टम् , एवं तर्हि कियन्तः कस्यामन्वितावित्यत्र नास्ति नः प्रमाणम् ; वेदे ह्यनेकसहस्त्रसंख्या पदजातार्थानामवगतानां न ज्ञायते के पदार्थाः कियन्तो वा कस्यामन्वि. तौ निमित्तमिति। न च वृद्धव्यवहारानुसारेण आकासासन्निधियोग्यता- नियामिकाः, तदनुसारेण प्रमाणान्तविद्यार्थान्वयप्रतिपत्त्यभावप्रस. मात् । चोद्यमाशङ्कते-यावन्तो यस्यामवगतो प्रतीयन्त इति चेदिति । दूषयति- भवगतिपूर्वकं तर्हि निमित्तत्वम् , न सामान्यतोदृष्टनिमित्तकम् । यावन्तो यस्यामव. गतावन्विताः प्रतीयन्ते, तावन्तस्तस्यामवगतौ निमित्तमित्याश्रीयमाणे ऽवगतिदर्शनादेव तर्हि निमित्तत्त्वं पदार्थाना शायते; न सामान्यतोह. टेन । भवत्वेवम् , को दोष इत्यत्राह--न चाऽवगतः प्रमाणमस्तीत्युक्तम् । उपसंहरति-तस्मात्सामान्यतोदृष्टनिबन्धनैवेयं भ्रान्तिः। पदानि पदार्थाश्च लोक बेदयो साधारणा इति लोकवद्वेदेऽपि वाक्यार्थः प्रतीयत इति भ्रान्तिः । परमार्थतस्तु वेदार्थावगतो कारणमेव नाऽस्त्युक्तेन न्यायेन । सामयिकी वा इष्टव्यवहारपूर्षिकाऽदृष्टावगतिः । अस्याऽर्थः-यदा अलौकिकार्थप्रतिपादकता वेदानां नोपपद्यते, तदा प्रमाणान्तरगोचरार्थविषयत्वात पौरुषेया एवं बेदाः । तथाच शब्दार्थसम्बन्धोऽपि नौत्पत्तिकः । तथा हि शक्यसमये विषये किमिति दृष्टविपरीतं शब्दस्य स्वातन्त्र परिकल्प्यते? अत: सामयिक्वेव च शब्दार्थप्रतिपत्तिः । ननु समयोऽपि कथं शक्यते वक्तुम् ? अवश्यं ह्यनेन स. मयं प्रणयता पूर्वसिद्धसम्बन्धाः केचन शन्दा अङ्गीकरणीयाः । १. कस्म निमित्तात्प्रमाणं नास्तीति क. पु. । ( ) एतचिहान्तर्गतः पाठः क. पुस्तके नाऽस्ति ।

·वाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। २६३ तथा लोकासिद्धा संज्ञासंज्ञिसम्बन्धं कृत्वा वैदिको व्यवहारः प्रव- तितः कैश्चित । ननु कार्यक्यनिषन्धनमेकवाक्यत्वं भविष्यति । कार्यक्यं च नियोगैक्यात् । नियोगैक्यं चाऽनुबन्धविनिर्मोकादित्युक्तम् । नियोगार्थश्च लोके वेदेऽपि स एव-~-इत्युक्तम् ; प्राप्तापाप्तविवेकेन चाकीकृतं तावत् क'चत्स्वातन्त्र्यम् ; अतः किं समयक. रणेन ? उच्यते-दृष्टव्यवहारपूर्विकादृष्टावगतिरिति । एतदुक्तं भवति- सामयिकशब्दैरेव व्यवहरमाणेषु व्युत्पन्नयोः समयो भविष्यति। त. तश्च तो व्यवहरिप्येते। तयोश्च व्यवहारेऽपरो व्युत्पद्यत इत्येवं पूर्वेषा. मपि व्यवहारव्युत्पत्तिः समयादुत्पन्ना । अतः सिद्ध समये अष्टमपि साध्यसाधनभावं वैदिकं प्रतिपादयितुं पुरुषैर्वेदाः प्रणीयन्त इति नाऽनु: पपत्तिः। एवमेव च लोकासद्धैः कृतकसम्बन्धेरव शब्दैः संज्ञासज्ञिसम्बन्धं . वा वैदिको व्यवहारः प्रवर्तितः कैश्चित् । एतौ च समयकृतकसम्बन्धपक्षौ तु. ल्यन्यायावेव यथा भिन्नौ तथा दर्शितमेव सम्बन्धाक्षेपग्रन्थे पूर्वपक्ष एव। चोदयति-ननु कार्यक्यनिबन्धनमेकवाक्यत्वं भविष्यति । अस्याs:- वृद्धव्यवहार एव वेदार्थप्रातपत्तावपि निमित्तम् । एवं हि वृद्धव्यवहारे प्रतिपन्नम्-कार्यान्वितं स्वात्मानं पदार्थाः प्रतिपादयन्तीति । लोके वेदे चैक एव कार्यात्मको नियोगार्थः । तेन व्युत्पषियनानात्वं नाऽस्ति । अतो यावन्तः पदार्था एकस्मिन् कार्येऽन्वीयन्ते, तावत्पदार्थ- प्रतिपादकः पदसमूह एकं वाक्यमिति कार्येक्यनिबन्धनमेकवाक्यत्वं भविष्यति । ननु च लोके वेदे च कायात्मकोऽर्थ एक इति कुतः ? तप्रा. ह-कार्यैक्यं च लोकवेदयोर्नियोगस्य लिङादिशब्दस्यैक्यात्; वाचकै. क्याद्वाच्यैक्यमित्यर्थः । ननु च केवलस्य लिङादेरनुबन्धशून्यस्याऽर्थप्रतिपादकत्वा मावाल्लोके वेदे चाऽनुबन्धभेदान्न वाचकमकमित्यत्राऽऽह-नियोगैक्यं चाऽनुबन्धविनिर्मोकादित्युक्तम् । यद्यपि केवलादानवगतिः, तथाऽप्यन्वयव्य तिरेकाभ्यां शक्यत एवेदमवगन्तुम् 'कार्यार्थप्रतिपादका लिङादय एवं' इत्यनुबन्धं निर्मुच्य वाचकैक्यं लोकवेदयोः । ननु भवतु लिङादिरेकः, तथाऽपि लोके तस्य प्रेषणाध्ये पणादिप्रतिपादकत्वात् वेदे च तेषां पुरुषधर्मभृतानामभावाने कार्थरवमित्यत आह-नियोगार्थश्व लिङाद्यर्थश्च लोके वेदे च - । .

·दृष्टः ? १ नेति ब्रूमा बृहती अ. १.पा.१.स.२४ हि प्रेषणादयोऽभिहिताः । तस्मानिमित्त पूर्वकेऽपि न दोषः। सिद्ध सामान्यतोदृष्ठमनुमानं निमित्तावगतौ । तदिदमयुक्तम् । किं नियोगार्थः प्रमाणान्तरानिक्षता. थतया लोकेऽर्थावगतौ निमित्त तया "प्रथमश्रुतः किं न प्रत्यायथति ?"----इत्यनतिक्रमणीयोऽयं एवेत्येतदप्युक्तम् । प्राप्ताप्राप्तविवेकेन हि प्रेषणादयोऽभिहिताः । प्रेषणा ध्येषणादयो यल्लिाद्यर्था भगवता पाणिनिनाऽभिहिताः, तत्प्राप्ताप्राप्तवि. वेकेन समहीनज्यायोभिः प्रयुज्यमानेऽपि लिङ दो कार्ये सर्वत्र प्राप्तेऽपि प्रेषणादयोऽप्राप्ता उपाधिभूता इति; कार्य तु सर्वत्राऽर्थ इति । उपसंहर. ति-तस्मानिमित्तपूर्वकेऽपि न दोषः । यद्यपि निमित्तं पूर्वमवगम्य पश्चादर्थः प्रतिपत्तव्यः; तथापि दोषो नाऽस्ति, निमितभावस्य वृद्धव्यवहारेऽत्रः गतत्वादिति । सिद्धं सामान्यतादृष्टमनुमानं निमित्तावगतौ । निमित्ततावगती सत्यां ये पदार्थाः, ते कार्यान्वयिनः स्वात्मानं प्रतिपादयान्ति; पदा. थाश्चैते-इति सामान्यतादृष्टप्रनुमानं सिद्धम् । पूर्वपक्षी समर्थयते--तदिदमयुक्तम् । कुत इत्याह-कि नियो गार्थः प्रमाणान्तरानिातार्थतया लोकेऽवर्थावगती निमितत्तया दृष्टः ? अस्या- र्थ:-नियोगः अर्थों वाच्यो यस्य लिङादेः, स नियोगार्थी लिङादिः : किं प्रमाणान्तरानिानार्थतया प्रमाणान्तरेणाऽनिर्धा. तार्थः लोकेऽर्थावगती लिमित्तनया प्रसिद्धः, येन भवाने वदति ? यदि प्रमाणान्तरेणाऽवेद्यमेवार्थ लिङदिः प्रतिपादयतीति लोके दृष्टं स्यात् , तदा वेदेऽपि प्रमाणारागोचरमर्थ लिङादेः प्रतिपादयेत् । न चैतदस्तीति भावः । आक्षप्ताशय उत्तरमाह- नेति ब्रूमः। स एवाऽऽह-प्रथमश्रुतः किं न प्रत्याययतीत्यनतिक्रमणीयोऽयं हेतुः । अस्याऽर्थः-यदि प्रमाणान्तरावेद्यार्थविषयो लिङादिः, तदा सम्बन्धन हणमेव न स्यात्, अगृहीते सम्बन्धिनि सम्बन्धग्रहणाभावात् । अगृहीतसम्बन्धस्य चाऽर्थप्रतिपादकत्वे प्रथमश्रुतस्य प्रत्यायकत्वासको दुष्परिहरः । तस्मान्न प्रमाणान्तरावेद्यार्थविषयो लोक लङादिः प्रती. यत इति । पूर्वपक्षी दूषयति-एवं तर्हि तदर्थभेदस्याऽपि प्रमाणान्तरं मृग्यम् । लिङाद्यर्थभेदस्य प्रमाणान्नरावेद्यस्थ लिङार्धस्य वेदे प्रमाणान्तरं मृग्यम् न हि तस्य लिङादिर्वाचका, अगृहीत सम्बन्धत्वात् । अथोच्यते-य एवाऽसौ लोके नियोगार्थः, स एव वेदेऽपि, यदि सन् ·वाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। २६५ हेतुः । एवं तार्ह तदर्थभेदस्याऽपि प्रमाणान्तरं मृग्यम् । अनुबन्धाश्च तद्भेदानुवर्तिनो लोके दृष्टाः, न पुनस्तदनुवर्ती भेदः । तस्मात् परस्परान्वयिता न प्रयोगावच्छेदमन्यतोऽविज्ञाय शक्यतेऽवगन्तुम् । न चाऽसाववच्छेदः प्रमाणान्तराभावाद्वेदे विद्य. ते । तस्मात् दर्शनान्तरं मृग्यम् । न चेष्टं स्वतन्त्रागमवादिनामि. दम् । न च स्वभावादवगतिरित्युक्तम् । अतः प्रतीयमानपदा- न्वयी वाक्यार्थः, न प्रमाणान्तरापेक्षा -इति गहनेयं न्यायप- .. परमनुबन्धभेदात् भेद इत्यत्राऽऽह-अनुबन्धाश्च तद्भदानुवर्तिनो लोके दृष्टाः, न पुनस्तद्भेदानुवर्ती भेदः। अस्याऽर्थः-लोकेऽपि भिन्नेम्वेव नियो. गार्थेष्वनुबन्धाः सम्बध्यन्त इति दृष्टम् , न पुनरनुबन्धानुवर्ती भेदः । तस्मात्स्वरूपत एव नियोगार्थों भिन्नः। अतो लोके वेदे च नियोगार्थस्य भिन्नत्वात् भिन्नत्वात् सम्बन्धग्रहणेऽप्रतीते प्रमाणान्तरं मृग्यम् । यत एव वैदिको नियोगार्थो भिन्नः, तस्मात्परस्परान्वयिता न प्रयोगावच्छेदमन्यतोऽविज्ञाय शक्यतेऽवगन्तुम् इयन्तः पदार्था अस्या- मवगतावन्विता:-इति । यावत् प्रयोगावच्छेदोऽन्यतो न विज्ञातः, ताव स्परस्परान्वयिता न शक्यतेऽवगन्तुम् ; न हि तदेदं शक्यते वदितुम्- यावन्तो यस्यामवगतौ लोके दृष्टा इति । ज्ञायतां तान्यतः प्रयोगाव. च्छेद इत्यत्राऽऽह-न चाऽसाववच्छेदः प्रमाणान्तराभावाद्वैदे विद्यते । तस्माद्दर्शनान्तरमत्र वेदार्थे मृग्य सम्बन्धग्रहणसौकर्याय । न चेष्टं स्वतन्त्रागमवादिनामिदम् । प्रमाणा. स्तरावगम्यार्थविषयत्वे स्वतन्त्रागमस्य प्रामाण्यं न सिध्यतीति स्वतन्त्रा गमवादिनां दर्शनान्तरं वेदाथै नेष्टम् ; न च दर्शनान्तरविरहेण सम्बन्धा. ग्रहणेऽपि स्वतोऽवगतिरित्युक्तम्-"सर्वत्र नो दर्शनं प्रमाणम्" इत्यत्र । पूर्वपक्ष्युपसंहरति-अतः प्रतीयमानपदार्थान्वयी वाक्यार्थः, न च प्रमाणान्तरा पेक्षेति गहनेयं न्यायपदवी। कथमियमवगाहनीयेति युक्ता संप्रधारणा । अस्याऽर्थः-ये. तावद्वृद्धव्यवहारप्रसिद्धाः पदार्था वाक्यार्थे प्रतीयन्ते, ते तावदन्वयिनः; न च प्रमाणान्तरापेक्षित्वं त्वयाऽभ्युपगतम् ; अतो गहनोऽयं न्यायमार्गः कथमवगाह्यताम्-किमन्वितार्थप्रतिपत्तिस्त्यज्यताम् , न्तरनिरपेक्षत्वमिति युक्ता संप्रधारणेति । तत्र दृष्टान्वयप्रतिपत्त्यनुसारेण वरं प्रमाणान्तरापेक्षित्वमाश्रीयतामिति भावः । संप्रति राद्धान्तैकदेशी पूर्वपक्षमेवोपजीव्याऽऽह-यत एव मी. ३४ बृ० ऋ० - उत प्रमाणा- ·२६६ बृहती [ अ.१.पा.१.सू.२४ दवी । कथामियमवगाहनीयेति युक्ता सम्पधारणा। अत एक ए. वाऽयं बहुधा विकल्प्याऽवगम्यते लोके वेदे चेति ब्रह्मविदो मन्यन्ते । तस्माद्विवर्त एवाऽयमिति ब्रह्मविद्भिरवगन्तव्यम् । वेदविद्भिरि. त्यर्थः । कथं पुनर्विवर्तपक्षे नाऽयं दोषः ? एकतावगतिस्तावन्नैवा. ऽस्ति,(१) "श्रोत्रग्रहणे ह्यर्थे लोके"-इत्यनेन प्रतिपादितत्वात् । तदेवेदं दुरुक्तम् , कार्यविरोधादित्युच्यते । (२)कि कार्यतः मांसकमते (३)स्वतन्त्रागमस्य न प्रामाण्यं सिध्यति, अत एक एवा. ऽयं बहुधा विकल्प्याऽवगम्यते लोके वेदे चेति ब्रह्मविदो मन्यन्ते । एक एवा. ऽयं शब्दो बहुधा प्रकृतिप्रत्ययविभागेन विकल्प्य अविद्यमान भेद एवारोपितभेदस्सन् लोके वेदे च प्रतीयत इति ब्रह्मविदो वेदविदो वैयाकरणा मन्यन्ते । अस्मिन् हि दर्शने वाक्यं प्रत्यस्तमितावयववि भागम् ; न च तस्य स्वार्थेन सह वाच्यवाचकलक्षणः सम्बन्धः, किन्तु तादात्म्यलक्षण एव; वाक्यमेव वाक्यार्थरूपतया विवर्तते शुक्तिकेव रजतस्वरूपतया। तत्र यद्यपि वेदवाक्यार्थों मानान्तरागम्यतया अगृही. तसम्बन्धः, तथाऽपि वेदवाक्वमेवाऽर्थरूपतया विवर्तिध्यत इत्यध्यारो. पितप्रकृतिप्रत्ययपदगतौ चान्वयव्यतिरेकावुपायमात्रं भवत इति । तस्मा. द्विवर्त एवाऽयमिति ब्रह्मविद्भिरवगन्तव्यम् । पर(४)ब्रह्मविदो वेदान्तविदो मा प्रत्येप्यन्त इत्याह-ब्रह्मविद्भिर्वदविद्भिारेत्यर्थ इति । मीमांसकैकदेश्याह-कथं पुनर्विवर्तपक्षे नाऽयं दोषः ? वक्ष्यमा णः । तमेवाह-एकत्वावगतिस्तान्नैवाऽस्ति, "श्रोत्रग्रहणे ह्यर्थे लोके शब्द शब्दः प्रसिद्धः इत्यनेन ग्रन्थेन प्रतिपादितम् ; भिन्ना एव हि वर्णाः श्रोत्रेणावलीयन्ते । परिहरति-तदेवैकत्वं नाऽस्तीति दुरुक्तं काविरोधादित्युच्यते, अपू. वाक्यार्थप्रतिपत्तिलक्षणकार्यविरोधादित्युच्यते एकत्वे ह्यसति कार्य विरुध्यते; तस्मात् कार्यादेक वाक्यमिति गम्यते । मामांसककेदश्याह-किं कार्यतः प्रत्यक्षमात्मानं लभते ? येन भवाने वाक्यं मन्यते । यदि हि कार्यतः प्रत्यक्षमात्मनं लभते, तदा स्यादे. १.शा.भा.१०.११. ३. स्वतन्त्रागम वं न सिध्यतीति. क. पु. २. किं वा कार्यत इति ४. ब्रह्मवादिन इति. क. पु.

·वाक्याधिकरणम् ] ऋजुावमलोपेता। २६७ प्रत्यक्षमात्मानं लभते १ मा भूत्प्रत्यक्षम् ; (१)अनुमानमपि प्र. माणमेव । अनुमानादपि प्रमाणावगातर्युक्तैव । भवद्भिरप्यानुमा. निकमेव प्रामाण्यं सर्वत्रोक्तम् । अनुमानादवगतस्याऽर्थस्य कथमेकत्वम् ? अन्यत्वं वा कथम् ? एकतया च विना किं न सिध्यति । इदं न सिध्यति-न छुपायाः कल्पिताः प्राप्नुवन्ति ; एकत्वावगतौ श्रुत्यामवच्छेदाः कल्पिताः स्युः । न (२)चैकताचगतियुक्ताऽनुपानात्-इति चोदितम् । (३)नैष दोषः। अनुमानात् प्रमाणत्वमवच्छिद्य, ततः पुनरेकतामवयत्ति शुक्ल: पट इत्येवमादिषु । तदिदमागमात् प्रतिपन्नमेकत्वम् 'प्रत्यस्तमिताशे- वम् । न चैतदस्ति । परिहरति-मा भूत् प्रत्यक्षम् ; अनुमानमपि प्रमाणमेव । तेनाऽनुमानेन वाक्यमेकमस्तीति गम्यते । ननु कथमनुमानात् प्रमाण भूतस्याऽवगतिरित्यत्राह-अनुमानादपि प्रमाणावगतिर्युक्तैव । न कदाचिदनु पपत्तिरित्यर्थः। भवद्भिरपि मीमांसकैरानुमानिकमेव सर्वत्र प्रमाण्यमित्युक्तम् । अत्र चोदयति-अनुमानादवगतस्याऽर्थस्य कथमेकत्वम् ? कार्यानुमानेन चेद्वा. क्यमनुमीयते कथं तस्यैकत्वम् ? कश्चिदाह-अन्यत्वं वा कथम् ? यथानुमा. नादेकत्वं न सिध्यति, तथा तबाऽप्यन्यत्वं कथं सेत्स्यति ? कार्य हि का. रणमनुमापयति, न पुनरेकत्वमन्यत्वं वा (४)तस्य स्पृशति । स एवाह- एकतया च विना किं न सिध्यति ? तेन यद्येकत्वमवगन्तुमशक्यं मा शाकि; अवगतेनाऽपि तेन प्रयोजनं नास्तीति । चोदयिताह--इदं न सिध्यति; न ह्युपायाः कल्पिता (५)भवन्ति । असति च पुनरे कत्वे नोपायाः काल्पि ता भवन्ति ; तस्मादेकत्वं यत्नतो वाच्यम् । न चैकतावगतिरनुमानायुक्तेति चोदितम् । अस्याऽर्थः--न मया 'अन्यत्वमनुमानादपगम्यते' इति चोदि- तम् , किन्तु 'एकत्वं कथमवगम्यते' इति चोदितम् ; तेन ममाऽयमुपा- लम्भ एव नोपपद्यते 'अन्यत्वं वा कथम्' इति । वैयाकरणानुसारी परिहरति-नैष दोषः; अनुमानात् प्रमाणत्व- मवच्छिद्य, ततः पुनरवयवैरेकतां वेत्ति शुक्लः पटः इत्येवमादिषु । स्याऽर्थः--कार्यतः कारणमनुमाय पुनरपि तस्यैकत्वं विना का. १. अनुमानमपि प्रमाणमेवेति नाऽस्ति क, पु. २. न चैकताश्रुतिरिति. क. पु. ३. नाऽयमिति. क. पु. ४. तस्येति नाऽस्ति. क. ५. प्राप्नुवन्तीति मूलसम्मतः पाठः। , . अ. पु.

·२६८ बृहती [ अ.१.पा.१.सू.२४ - पागमविकल्पं स्वयं ब्रह्म प्रकाशते' इति । यदुच्यते-"श्रोत्रग्रहणे ह्यर्थे लोके शब्दशब्दः प्र. सिद्धः" इति, तदप्यागमविरुद्धम् ; 'गौः' इति शब्दः, 'गौः' इयत्यः, 'गौः' इति विज्ञानम् , एकाभिधान निर्देशात् । (१)न हि भित्रस्य युगपदेकाभिधानं सम्भवति । कथं पुनयोगपद्याव. गमः ? वाचकज्ञानवाच्यानां परस्परापेक्षिणी स्वरुपावगतिर्यतः अतश्च यदप्युक्तम्--सजातीयावमर्शशुन्या न सामान्याव. गतिरस्तीति, तदयुक्तम् ; भेदनिबन्धना वेषा युक्तिः । विद्या र्यानुपपत्तेरवयवैः लहैकतां विजानाति; यावता हि विना कार्य नोपपद्यते, तावदकल्पयति । तदिदं कार्यानुमान गम्यमेकत्वमागमाद्या- करणात् प्रतिपन्नम् । कीदृशः पुनरयमागमार्थ इत्यत्राह--प्रत्यस्तमिताशेषा- गमविकल्प स्वयं ब्रह्म प्रकाशत इति । प्रत्यस्तमिता अशेषा आगमविकल्पा व्याकरणनिबन्धनाः प्रकृत्यादिविकल्पा यस्मिन्नित्यर्थः । यदुच्यते "श्रोत्रग्रहणे ह्यर्थे लोके शब्दशब्दः प्रसिद्धः" इति, तदप्यागमविरुद्धम् । लोक व्यपदेशविरुद्धमित्यर्थः । तत्राह-गौरिति शब्दो गौरिति चाऽर्थः गौरिति च ज्ञानम् । कुतः? एकाभिधाननिर्देशात् ; न हि भिन्नस्य युगपदेकाभिधानं संभवति । ये हि भि. ना अर्था एकशब्दव्यपदेश्याः, न ते युगपत्तेन शब्देनोच्यन्ते। यथा अक्षा. दिषु । इह च युगपदेकाभिधाननिर्देशः । तस्मादेकमेवेदं तत्वं वाच्यवा- चकवानरूपतया विवर्तत इति । कथं पुनयौंगपद्यावगमः ? कथं पुनर्युगपदयं व्यपदेश इत्यवगम इत्यर्थः। उत्तरम्-वाचकज्ञानवाच्यानां परस्परापेक्षिणी स्वरूपावगतिर्यतः । वाचकवानवाच्यानि तावत्परस्परापेक्षाणि प्रतिभान्ति ; तेन तेषां तावद्युगपदवगतिः, (२)एकश्च व्यपदेशस्तस्मिन् काले; तस्मा धुगपदेकव्यपदेशप्रवृत्तिरिति सिद्धमेकत्वम् । अतश्च यदप्युक्तं सजातीयावमर्शशुन्या न सामान्यावगतिरस्तीति । अस्याऽर्थः-- सर्वशब्देषु सजातीया ये वर्णाः तदवमर्शशुन्या सामान्यावगतिर्नाऽस्ती. ति-यावदर्थ व केवलं सवर्णेषु भेदानपरित्यज्य गवाकृतिः, शब्दत्वं म प्रतीयत इति-यदप्युक्तम् , (३)तदप्ययुक्तम् । कस्मात् ? भेदनिबन्धना ह्येषा युक्तिः । भेदे पारमार्थिके सत्येषा युक्तिः। विद्यमानस्य एवमर्शो भवति, . १. न चेति. क. पु. २. एकत्वव्यपदेश इति. क. पु.। ३. तदयुक्तमिति मूलसम्मतः पाठः ।

·वाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। २६९ मानस्य (१)यवमर्शो भवति,(२) न कल्पितस्य । (३)उक्तं चैकत्व. मेकाभिधाननिर्देशात् । ततः किम् ? इदं ततः--कल्पनयव वृद्धव्यवहारस्य निमित्ततोच्यते । (४)तच्चेदं कल्पनार्वाजं बहुधाच्यते- "पदमाद्यम्" इत्येवमादि । तस्मात् पदार्थवेदनेन संस्कृतान्यभेदं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः। न चैतावता अप्रामाण्यं श्रुतेर, प्रमेये शक्तिसद्भावादि- त्युक्तम् । अतोऽनागमिकी कल्पना प्रत्यवायाय, न (५)वै. दिकी, परमार्थपरत्वाद्वैदिकस्य । अनः सिद्धमौत्पत्तिकत्वमस्मत्प। न कल्पितस्य । तेन यदि भेदः पारमार्थिकः स्यात्, तदेदमुपपद्यते-भेद एव प्रतीयते न सामान्यामिति न च पारमार्थिको भेदोऽस्ति । तदाह- उक्कं चैकत्वं सर्वशब्दानां शब्दः शब्द इत्येकाभिधाननिर्देशात् । तस्मादक एव शब्दो वाक्यात्मक इति स्थितम् । सम्प्रति येनाऽभिप्रायेणोक्तम् 'कथं पुनर्विवर्तपक्षे नाऽयं दोषः' इति, तमभिप्रायमुद्रिरति-ततः किमिति । यदि काल्पनिको भेदः, तथाऽपि कथं वेदार्यप्रतिपत्तिरिति । उत्तरम्-इदं ततः, कल्पनयैव वृद्धव्यहारस्य निमित्ततोच्यते । कल्पितावयवगता वृद्धव्यवहारव्युत्प- त्तिर्निमित्तमात्रम् , अदृष्टव्यवहारस्याऽप्रतीतेः, दृष्टव्यवहारस्य चा. ऽपूर्वादपि वाक्यात्प्रतीतेः। तच्चेदं कल्पनाबीजं बदुधा कथ्यते "पद. मायम्" इत्यादि। यया कल्पनया वृद्धव्यवहारो निमित्तम् अस्याः कल्पनाया यद्वीजं तद्वहुधा कथ्यते--पदमाद्यं वाक्यम् , सर्वाणि पदानि वाक्यम्, आख्यातपदं वाक्यमित्यादि । उपसंहरबाह--तस्मात्प. दार्थवेदनेन संस्कृतानि भेदकल्पनया संस्कृतानि अभेदम् अभिन्नं वाक्यं प्रति. पद्यन्ते ; अर्थरूपेण विवृत्तमित्यर्थः । नन्वेवं काल्पनिकभेदपूर्वकत्वादप्रामाण्यं श्रुतेरित्यत्राऽऽह--न चैतावता अप्रामाण्यं श्रुतेः, प्रमेये शक्तिसद्भावादित्युक्तम् । अविद्यमानो. पायाश्रयणेनाऽपि पारमार्थिके प्रमेये शक्तिसद्भावादित्युक्तं वैया- करणैः । अतोऽनागमिकी कल्पना प्रत्यवायाय, न वैदिकी। यद्यपि वैदिकोऽर्थः १. ह्यवमी भवन्तीति, क. पु. २. न पुनरिति. क. पु, ३. एवञ्चेति. क. पु. ४. तत्रेदानी कल्पनाबीजं बहुधा कथ्यत इति, क. पु. ५. वैदिकीत्येतदप्युक्तमिति. क. पु ·२७० बृहती [ अ.१.पा.१.सू.२४ " -- यथा. क्षे । भेदाभिधानपक्षे यथा न सिध्यति, तथा प्रदार्शतम् । अत एव च यथाविनियोगं मन्त्रार्थान् मन्त्रविदो वर्णयन्ति ; भेदे हि नियतमभिधानं स्यात् । अतः (१)"उणादयो बहुलम्" इत्येवमाद्य- नागमपूर्वकमेव स्यात् । न चैतत्तवाऽपीष्टम् । उपदेशश्चाऽर्थवानङ्गवि- द्यानाम्; भेदपक्षे हि लोकत एव नियतत्वाद्भेदानां किमन्यदा. ख्यायते ? अस्मत्पक्षे पुनरागमानुसारी विकल्पः; आनन्त्याचा. गमस्य उपदेशोऽर्थवान् । अतश्चाऽयं (२)भेदव्यपदशः-लौकिकानां वैदिकानां छन्दसि भाषायां निगम इति च । आगमभेदाश्चोपपन्ना शब्दविवर्त तया काल्पनिकः, तथाऽपि न प्रत्यवायाय, परामार्थभूतमो. क्षपरत्वाद्वैदिकस्याऽर्थस्य । अतः सिद्धमौत्पत्तिकत्वमस्मिन् पक्षे । भेदाभिधानपक्षे तु यथा न सिध्यत्यौत्पत्तिकत्वं तथा प्रतिपादितम् । यत एवाऽपरमार्थों भेदः काल्पनिकः, अत एव विनियोग मन्त्रार्थान् मन्त्रविदो वर्णयन्ति ; भेदे हि नियतमभिधानं स्यात् । यदि हि भेदः स्यात् , तदा पदानां स्वशक्त्यनुसारेण योऽर्थः प्रतीयते, स एव स्यात् । यदा तु वाक्यात्मैव वाक्यार्थः, यदा यत्र यत्र मन्त्रस्य वाक्यात्मनो विनियोगः, स तस्याऽर्थः स्यात् ; न वाक्यस्य वृद्धव्यवहारेणाऽर्थः प्रतीयते ; किन्तु यो यस्माद्वाक्यादर्थः प्र- तीयते, स तस्याऽर्थः विनियोगवशेन चाऽनेकार्थः अस्मात्प्रत्येतव्य इति श्रुतौ भवत्यनेकार्थः। यतोऽनियत पवाऽलौकिकार्थः, अतः “उणादयो बहुलम्" इत्येवमाद्यनागमपूर्वकं स्यात् । विनियोगवशेन ह्यनेकधा मन्त्रार्थवर्णने "उणादयो बहुलम्" इत्याधुपयुज्यते । वृद्धव्यवहारप्रसिद्धनियतार्था- भिधाने तु न तस्योपयोगः । न चैतत्तवाऽपीष्टम् मीमांसकस्य उपदेशश्चार्थ. वानङ्गविद्यानाम् । निगमनिरुक्तव्याकरणादीनामङ्गविद्यानामुपदेशः काल्प. निकभेदपक्षेऽयवान् । भेदपक्षे हि लोकत एव नियतत्वात् भेदानां किमभ्यदाख्यायते ? अस्मत्पक्ष स्वागमानुसारी विकल्प आनन्त्याचागमस्य उपदेशोऽर्थवान् । विकल्पकार- णस्य वारयितुमशक्यत्वादुपदेशोऽथैवान् । अतश्चाऽयं भेदव्यपदेशः लौकि. कानाम् , वैदिकानाम् , छन्दसि, भाषायाम् , निगम इति च । काल्पनिकभेदपक्षे चाऽयं भेद इतरथा वर्णात्मकतयैकरूपाणां भेदव्यपदेशो न स्यात् । आ. १.पा. सू. ३. ३. १, २. भेदप्रदेश इति. क. पु. .

·-- वाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। २७१ भवन्ति । केनचित् कचिदवच्छिद्य तदेव प्रदर्शितं भवति । अत एव चैकादशद्वादशकपालमेकं कर्म । अन्यथा हि भेदाव. गमे एकत्वाभिधानं प्रलापः । न केवलमत्र, अभिधानसन्दर्भेऽपि । अपि च कार्यावगम्यत्वाच प्रमाणताया एकत्वाच्च कार्यस्य नानाभि धानं न प्रमाणेनोपपद्यते । वाक्यसमासयोश्चाऽवगत्यन्यत्वेऽपि तु. स्यकल्पनापतिषेधार्थ वावचनमागमविकल्पज्ञापनायोपपनार्थ भव- ति । अन्यथा हि वस्त्वेव निरोधकम् । अत एवाऽभिधेयवशवर्तिशक्तिनिरूपणं नामाख्यातोपसर्गनि. पातानाम् । भेदे हि स्वरूप भेदः पारमार्थिकः । तत्र प्रत्यभिज्ञाने गमे व्याकरणे दर्शनभेदाश्चोपपन्ना भवन्ति । तथा हि--केचिदस्ति स. कारमातिष्ठन्ते, केचिदस भुवीति पठन्ति ; तदुपपन्नं भवति । काल्पनि कभेदपले केनचित्कथञ्चिदवच्छिद्याऽवधिविशेषं कल्पयित्वा तदेव वस्तु वाक्या त्मकं प्रदर्शितं भवति । यत एवं भेदः काल्पनिकः, एव चैकादशद्वादशकपालमेक कर्म । अन्यथा हि भेदस्य पारमार्थिकत्वे भेदावगमे सति एकादशद्वाद- शकपालयोरेकाभिधानं प्रलापः स्यात् । न केवलमत्र कर्मण्येकाभिधाने प्र. लापः, अभिधानसन्दर्भेऽपि । एकशास्त्राभिधानं प्रलापः; शाखान्तरेऽपि होकं शास्त्रमिच्छन्ति मीमांलकाः ; तदपि भेदे सति प्रलापः स्यात् । अपि च कार्यावगम्यत्वात्प्रमाणतायाः एकत्वाच्च कार्यस्य वाक्यार्थप्रतिपत्तिलक्षणस्य नानाभिधानं नानार्थप्रतिपादनं न प्रमाणेनोपपद्यते, एकत्वनानात्वयोर्विरोधात् । वाक्यसमासयोश्चाऽवगत्यन्यत्वेऽपि तुल्यकल्पनाप्रतिषेधार्थ वावचनमागमविकल्पज्ञापनायो. पपन्नाथ भवति; अन्यथा हि वस्त्वेव निरोधकं स्यात् । वाक्ये 'नीलमुत्पलमानय' इति क्रियासम्बद्धयोः पश्चात्परस्परसम्बन्धोऽवगम्यते; समासे तु 'नीलोत्पलमानय' इति परस्परसम्बद्धयोः पश्चाक्रियासम्बन्धः प्रतीय. ते; तदेवमवगत्यन्यत्वेऽपि यदिदं वावचनं भगवतः पाणिनेः तुल्या एक रूपा सर्वत्र समासकल्पनैव मा भूदिति तत्प्रतिषेधार्थ तदागमाद्विकल्पः प्रवर्तत इति ज्ञापनार्थ सदुपपन्नार्थ भवति; आगमे हि विकल्पाप्रवृत्ती समासकल्प एव स्यात् ; पारमार्थिकत्वे त्ववगमभेदादेवोपायद्वयेन भवितव्यम् । किं वावचनेन ? अत एवाऽभिधेयवशवर्तिशक्तिनिरूपणं नामाख्यातोपसर्गनिपातानाम् ; यतः अत ·२७२ बृहती [ अ.१,पा.२.सू.२४ सति 'विलम्बते' 'प्रलम्बते' 'विप्र' इत्यन्यत्वं न स्यात् । तथा भवत्यादिषु वर्णमात्रवादिनः । राज्ञः पुरुषस्य हस्ति- न:-इति पदद्वयसम्बन्धोऽपि भवति, न-राजपुरुषस्य हस्तिनः इति । एवमुपगोरिदम् , अपत्यस्येदम् ; न पुनः औपगवस्येदम्- इति । तथा च करणम्, करणेन-इति विभक्तरुत्पत्तिरनुत्प- त्तिश्च । तथा च सुब्धातवः-अश्वः गर्दभः इति, अश्वति गर्दभ- ति इति च । तथा चाष्टादश(१)प्रभेदमवर्णकुलमर्थप्रतिपत्तये । - तत्र भेदे हि स्वरूपभेदः पारमार्थिकः प्रत्यभिज्ञाने सति 'विलम्बते' 'प्रलम्बते' 'विप्र' इत्यन्यत्वं न स्यात् । अस्याऽर्थः-वर्णात्मके शब्दे प्रत्यभिज्ञायमाने उपसर्गादिरूपतया भेदो न स्यात; काल्पनि कत्वे त्वेकत्वाभावादुपपद्यते । तथा भवत्यादिषु वर्णमात्रवादिनः न स्यात् । 'भवति' इति सम्बोधने सप्तम्यां च यद्याख्यायते, तद्वर्णमात्रा दिनो न स्यात् ; वर्णस्वरूपाभेदात् । राज्ञः पुरुषस्य हस्तिन इति पदद्वयसम्ब न्धोऽपि भवति; न राजपुरुषस्य हस्तिन इति । अस्याऽर्थः-वर्णमात्रवादिनी हि राक्ष इत्यत्र यः शब्दः, स एव राजपुरुष इत्यत्रापि; ततश्च यथा असमा सेऽपि पदद्वयेनापि सम्बन्धो भवति हस्तिन इत्यस्य-राज्ञो हस्तिनः, पुरुषस्य हस्तिन इति, तथा समासेऽपि स्यात् 'राजपुरुषस्य हस्तिनः' इति । न चाऽत्र हस्तिना राज्ञः सम्बन्धः । मत्पक्षे तु राजपुरुषशब्दे परमार्थतो राजपदं नाऽस्त्येव केवलं कल्पनामात्रमिति न भवत्येव प्रसङ्गः । एवमुपगोरिदमपत्यस्येदमित्यर्थ द्वयस्याऽपीदंशब्दार्थन सम्बन्धः, न पुनः औपगवस्येति उपगोरि दमर्थन सम्बन्धः । तथा करण करणेनेति विभक्तरुत्पत्तिरनुत्पत्तिश्च । यः दि करणशब्दे विभक्तरुत्पत्तिः 'घटेन करणेनोदकमानय' इति तदा 'उदकानयने घटः करणम्' इत्यत्राऽपि स्यात् ; अथ करणमित्यत्र न भवति, करणेनेत्यत्रापि न स्यात् । मत्पक्षे तु वाक्यमेदानाऽयं पर्यनुयोगः, पदानां वाक्ये. स्वभावात् । तथा सुब्धातवः अश्वो गर्दभः अश्वति गर्दभतीति च । सु बन्ता धातवश्च; अश्वो गर्दभ इति सुबन्ताः, अश्वति गर्द भतीति च धातवः । तथाष्टादशप्रभेदभिन्नमवर्णकुलमर्थप्रतिपत्तये । अवर्णकुलं १, प्रभेदमकारकुलमिति. क. पु. .

·• २७३ . , वाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। अन्यथा ह्येकत्वाद्वस्तुनः सर्वार्थप्रतिपत्तिर्वा स्यात् । व्यवस्था नोपप- यते । प्रमाणान्तर(१)प्रतीतेऽर्थ एकावगमो मृषा-सुरीभ चन्दनम् , शीतो वायुरिति च । चन्दनस्य सुरभिः, वायोः शीतम् इत्येव स्यात् । उपसनिपातानां कचिद्विशेषणार्थत्वं कचिदानर्थक्यं क- चिद्विपरीतार्थता तद्भावे नोपपद्यते । पदार्थपूर्वकत्वाच्च वाक्यार्थस्य तद्बशादपि निर्णयो दुर्व- । पदभेदे च पदार्थविनाशः स्यात् । आनर्थक्ये चैकवाक्यता कथम् ? विभागज्ञानं च १ वर्णोपजन एव हस्वदीर्घप्लुताः सानुनासिका निरनुनासिकाः प्रत्येकं षट् , पुनस्ते तु त्रेधा उदात्तादिभिः इत्येवमष्टादशप्रभेदभिन्नं सदर्थप्रतिपत्तयेऽस्मन्मते घटते । अन्यथा हि पारमार्थिक पदवर्णविभागे एकरूपत्वाद्वस्तुनः सर्वार्थप्रति. पत्तिः सर्वदा स्यात् । अप्रतिपत्तिर्वा स्यात् । एकोऽप्यर्थो न प्रतीयेत। इतश्च शब्दविवर्तात्मकोऽर्थः, यस्मात प्रमाणान्तरप्रतीतेऽर्थे(२) एकावगमा मृषा ; 'सुरभि चन्दनम् , शीतो वायुः' इति च । घ्राणेन्द्रियेण सौरभमवगम्यते, चन्दनं तु दर्शनस्पर्शनाभ्याम् ; तथा स्पर्शेन्द्रियेण शैत्यम् , वायुरनुमानेनेति वै. शेषिकमतेन । तेन भिन्नानि गन्धस्पर्शद्रव्याणि; भिन्नेषुचाऽभिन्नावगति. म॒षा । चन्दनस्य सुरभिर्वायोः शीतम् इत्येव तदा स्यात् । तस्माद्विवतात्मको ऽर्थः । उपसर्गनिपातानां क्वचिद्विशेषणार्थता प्रपचतीत्यादिषु, क्वचिदानर्थक्यं प्र. लम्बत इत्यादिषु, क्वचिद्विपरीतार्थता प्रतिष्ठत इत्येवमादिषु, तद्भावे तद्रूपत्वे एकरूपत्वे नोपपद्यते । काल्पनिकत्वे तूपपद्यते । अथोच्यते वाक्यार्थानुसारेण वैचित्र्यं भविष्यतीत्यत्राह पदार्थपूर्वकत्वाच्च वाक्यार्थस्य तद्वशादपि निर्णयो दुर्वचः । पदाभेदे पदा. भेदान वाक्यार्थप्रतिपत्तिभेदस्त्वन्मते स्यात् । अथाच्येत नाऽ. नर्थकत्वं प्रलम्बत इत्येवमादिषु, किन्तु प्रशब्दसहितमेकमेवेद. मित्यत्राऽऽह -पदभेदे च पदार्थविनाशः स्यात् । लम्बतेपदाद्भिन्न प्रलम्ब तेपदेऽङ्गीक्रियमाणे लम्बतेपदे गृहीतसम्बन्धस्य प्रलम्बत इत्यत्र पदा विगतिरेव न स्यात् । तस्मादनर्थक एव प्रशब्दो लम्बत इत्येवाऽर्थबो. धकम् । तत्र आनर्थक्ये चैकवाक्यता कथम् । एकार्थप्रतिपत्तिव्यापृततयैकवा क्यता । अनर्थकस्य च नाऽस्ति व्यापारः । विभागज्ञानं च कथमित्यनु. १. प्रमितेऽर्थ इति. क. पु. २. एकार्थावगतिरिति क. पु - ·वृहती [अ.१.पा.१.सू.२४ ? किं तदल्पम् स्यात् । आगमविकल्पपक्षे तु सर्वमुपपन्नम् । आगमविकल्पावगमः कुत इति चेत् , आगमान्तरादेव । तदुक्तम्- "ऋषीणामपि यज्ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम्" इति । अनिदम्प्रथमता चाऽस्यानादित्वात संसारस्य शक्यते(१)ऽवगन्तुम् । सेयमनपेक्षता प्रामाण्यहेतुः। भेदपले सर्वमिदमसमञ्जसम् । दर्शयति च(२) ज्ञानप्रधानवर्ती वेदः अवच्छि द्याऽवयोधकत्वं वेदस्य ! वेदान्ताः कथम् ? “अथ यदल्पम् , तन्म यम्" 'अथ यद्भूम, तदमृतम्'--इति । १ अवच्छेदः कल्पनीयस्याऽवच्छेदो दृष्टः, षणः। वर्णोपजन एव हि स्यात् । भिन्नार्थप्रतिपादकतया विभिन्नं पदं भवः ति । विभागेन त्वर्थाप्रतिपादकत्वेन पदविभागः स्यात् । किन्तु तस्मि नेव पदे वर्णान्तरमधिकमिदमुपजातमिति स्यात् । आगमविकल्पपक्षे तु सर्वमुपपन्नम् । लम्बतेशब्दे व्युत्पत्तिरेव वाक्यार्थप्रतिपत्तिकारणं दृष्टत्या. दिति कल्प्यते । आगम(३)विकल्पविभागः कुत इति चेत् । इत्थं प्रकृतिप्रत्ययादि. विभागेन विकल्पिता: शब्दभागाः प्रतिपत्युपाया इति कुतोऽवगतं पा. णिनिप्रभृतिभिरिति चेत् ; उत्तरम्-आगमान्तरादेव अपरस्माद्याकरणा- गमादेव । तदुक्तं तैः--"ऋषीणामपि यज्ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम् " इति। ननु च तेषामृर्षाणां कुतोऽवगतिरित्यत्राह-अनिदम्प्रथमता चाऽस्याऽना. दित्वात् संसारस्य शक्यतऽवगन्तुम् । यदि हि कश्चित्प्रथमः स्यात्, ततो दोषो भवेत्-तस्य कुतो ज्ञानमिति; यदा तु संसारस्याऽनादित्वात् 'अयं प्रथम' (४)इत्येव नास्ति, तदा नाऽस्ति दोषः। सेयमनपेक्षता प्रमाणत्वे हेतुः । भेदपक्षे पुनयस्मिन् पक्षे पदवर्णभेदोऽस्ति तस्मिन् पक्षे सर्वमिदमसमजसं स्यात् । दर्शयति च ज्ञानप्रधानवर्ती वेदः अवच्छिद्याऽवबोधकत्वं वेदस्य । वेदान्ता हि ज्ञाने प्रधाने वर्तन्ते; तत्र हि ज्ञानमेव विधिविषय:-ब्रह्म ज्ञातव्यमिति ते च अवच्छिद्य काल्पनिक विभागं कल्पयित्वा वेदस्याऽवबोधकत्व. मिति केन ग्रन्थेन ? “अथ यदल्पं तन्मय॑म् ," 'अथ यम तदमृतम्' इति । (५)नन्वल्पस्याऽत्र मर्त्यतया अस्थायित्वं दर्शितम् , किं तद. रुपम् ? उत्तरम्-अवच्छेदः । कथमवच्छेदो अस्थायिन इत्यत्राह-- १. वक्तुमिति. क. पु. २. ज्ञानप्रधानकर्तृवेद इति, क. पु. ३.विकल्पावगम इति मूलसम्मतः पाठः ४. इत्येतनास्तीति, क. पु. ५. नन्वेतस्येति. क. पु. .

·वाक्याधिकरणंम् । जुविमलापत।। २७६ न पुनस्तत्वस्य । “यावद्वाचो गतम्" - इत्यादि सर्वमुपमन्नाथ भवति । (१)अन्यथा हि विरोधः स्यात् । विरोधे चाऽपामा. ण्यम् । तस्मादेकानुगुणमिदं ब्रह्मराशिमागमविदो व्याच. क्षते । सोऽयमागमः । तदिदं तत्वम् । त इमे ब्रह्मविदः, य एवं विजानते । तस्मानिवर्तस्वैतस्माद्भेदग्रहणात् संसारानुपातिनः । ननु चाऽत्राऽपि वृद्धव्यवहारव्युत्पत्ति वोपकारिका । आगमतश्चेति. कल्पाः प्रवर्तन्ते, किं वृद्धव्यवहारेण ? अथ वृद्धव्यवहारव्युत्पत्त्या अविकल्पिता नाऽऽगमविकल्पान् प्रतिपद्यन्ते ; तदिदं भेदव्यवहारेऽपि तुल्यम् । अथाऽऽमत एव कल्पनं यस्याऽवच्छेदो दृष्टः, न पुनस्तत्त्वस्य । तेन कल्पितविषयत्वाद वच्छेदो आस्थायिनस्तत्वसाक्षात्करणे । “यावद्वाचो गतम्" इ. त्यादि च सर्वमुपपन्नाथ भवति । यदद्वैतप्रतिपादकं तदुपपन्नाथ भ. वति । अन्यथा हि विरोधः स्यात् । कर्मविधीनां भिन्नार्थप्रतिपादकत्वे, वि. रोधः कर्मविधीनां भिन्नार्थप्रतिपादकानां वेदान्तानां च स्यात् ; श. इविवर्तात्मकार्थपक्षे तु न विरोधः। विरोधे चाऽप्रामाण्यम् वदानाम् , नि. श्चयाभावात् । तस्मादेकानुगुणं एकब्रह्मानुगुणं सकलमिदं ब्रह्मराशिं वेदराशि- मागमविदो व्याचक्षते । सोऽयमागमः यद्याकरणम् , प्रामाणिकत्वात् । तदिदं तत्त्वम् यद्याकरणोक्तम् । त इमे वैयाकरणा ब्रह्मविदः, य एवं विजानते । त. स्मात् निर्वतस्वैतस्मात् मीमांसक ! भेदग्रहणात् संसारानुपातिन इति । सम्प्रति पूर्वपक्षी दूषयति-ननु चाऽत्राऽपि वृद्धव्यवहारव्युत्पत्तिनैवोपकारिका । कस्मादित्याह-आगमतश्चेद्विकल्पाः प्रवर्तन्ते, किं वृद्धव्यवहारे? (२)आगमतश्चेद्विक पाः प्रवर्तिताः, तद्वलेन विनाऽपि वृद्धव्यवहारं प्रतिपत्तिः स्यात् , यद्या. गमविकल्पवशेनाऽर्थप्रतिपत्तिः । अथ वृद्धव्यवहारव्युत्पत्या अविकल्पिता: (३)अस. आतविकल्पा नागमविकल्पान् प्रतिपद्यन्ते, वृद्धव्यवहारविकल्पं विना व्याक रणमेव बोद्धमलं न भवतीति व्यवहारोऽध्याद्रियते; तदिदं भेदव्यवहारेऽपि तुल्यम् । अस्याऽर्थः-भेदव्यवहारेऽपि वृद्धव्यवहार एव व्युत्पत्तिनिमि तम् , अत्राऽशीति तुल्यं तर्हि तेनेदम् । अथाऽत्र वृद्धव्यवहारध्युत्पत्तिाद्रियते; आगमत एव विकल्पाः (४)परि. १. अन्यथा विति. क. पु, २. आगमवशेनेति. क. पु. ३. न समातविकरूपा इति क. पु. ४. प्रतिपयन्त इति. क. पु.

·बृहती [अ.१.पा.१.सू .२४. , व्याकरणत व्याकरण विकल्पाः प्रतिपद्यन्ते, वृद्धव्यवहारव्युत्पन्ना निमित्तावगतिः कोपयुज्यते ? तस्मादयमपि भेदपक्षपर्यवसित एव पक्षः । अथेदानीमयमपरः प्रकार:-जातिगुणयोरिवैकद्रव्यनिवेशा. देकद्रव्यसम्बन्धः प्रतीयते ; तद्वजातिगुणशब्दयोरपि सन्निहि- ततयोचरितयोः तवारेणैकार्थताऽवगम्यत इति चेत् , तन्न व्युत्पत्तौ निमित्तमात्रतयाऽवगतेः निमित्तमात्रतयैवाऽवगतिः प्रा. प्नोति । (१)एवमानर्थक्यमिति चेत् । न ह्यानर्थक्यमर्थान्तरावगतो गृह्यन्ते, वृद्धव्यवहारव्युत्पन्ना निमित्तावगतिः कोपयुज्यते ? अस्याऽर्थः- एव विकल्पाः प्रवर्तन्ते; व्यवहारस्तु तिपत्तावेवोपाय इति । तदसत् ; अविद्यमानविमागविषया ब्यु- स्पत्तिः वृद्धव्यवहारावगता कोपयुज्यते ? यदेव हि व्युत्पन्नं तदेव चेत्पुनरपि श्रूयेत, तदा वाक्यार्थावगतिः स्यात् ; तदभावे तु कुतो व्याकरणावबोधोऽपि स्यात् । तस्मादृद्धब्यवहारव्युत्पत्त्यपेक्षायामयमपि भेदपक्ष एव पतितः पक्षः, भेदं विना व्युत्पत्तिप्रतिपत्त्योरनुपपत्तेः । नन्व विद्याकल्पितभेदप्रतिपत्तिनिबन्धनमेतद्भविष्यति । न, भेदप्रतिपत्तेर विद्यारूपत्वे प्रमाणाभावात् । कार्यमेव प्रमाणमिति चेत , न; अन्यथाऽपि बाक्यार्थप्रतिपस्यात्मककार्यसिद्धः । अथेदानीमयमपरः प्रकारः निरस्यते । जातिगुणयोरिवैकद्रव्यनिवेशादेश द्रव्यसम्बन्धः प्रतीयते; तद्वजातिगुणशब्दयोरपि सन्निहिततयोच्चरितयोः तवा रेणैकार्थताऽवगम्यत इति चेत् । अस्याऽर्थ:-जातिगुणयोरर्थयोर्यथैः कद्रव्यनिवेशादकद्रव्यानिवेशलक्षणः सम्बन्धः, तथा जातिगुणश ब्दयोरपि सन्निहितोचरितयोः सम्बन्धो भविष्यति; तडारण गुः णान्वितद्रव्यात्मकैकार्थप्रतिपत्तिः सेत्स्यतीति । निरस्थति-(२)नैतत् , व्युत्पत्ती व्युत्पत्तिसमये, निमित्तमात्रतया पदार्थान्तरनिरपेक्षतया, आवापो. द्धाराभ्यां व्युत्पत्तेः, निमित्तमात्रतयैवाऽवगतिः प्राप्नोति; केवलादेव पदात्केवः लपदार्थावगतिः स्यात् , तावन्मात्रे व्युत्पत्तेः । (३)एवमानर्थक्यमिति चेत् पदार्थमात्रस्य सम्बन्धग्रहणसमय एवाऽवगतत्वात् पदार्थमात्रप्रतिपाद कत्वे.आनर्थक्यमिति चेत् । दूषयति-न यानर्थक्यमर्थान्तरावगतौ हेतुः। प्र. १. परमानर्थक्यमिति, क. पु. २. तन्नेति मूलसम्मतः पाठः ३. एवमनर्थकमिति. क. पु.

·वाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। २७७ हेतुः । तस्मादनर्थक एवाऽयं वृद्धव्यवहारानिबन्धनः शब्दार्थयोरौ. त्पत्तिकसम्बन्धाभिधानक्लेशः । तस्मात् पूर्वोक्तमेव कुनकत्वं साम- यिकत्वं वा सम्बन्धस्येति स्थितम् । (१)"यद्यप्योत्पत्तिको नित्यः शब्दः सम्बन्धश्च, तथापि न चोदनालक्षणो धर्म:"-इति वृद्धव्यवहारस्याऽ. निमित्तताप्रतिज्ञेयं वैदिके व्यवहारे ; यथोक्तम् । (२) चोदना हि वाक्यम् । न ह्यग्निहोत्रात् स्वर्गों भवतीति गम्यते-- इति वाक्यात् प्रतिपत्तिर्योक्ता, हेत्वभिधानपातनिकेयम् । (३)न चापं सामुदायो वृद्धध्यवहारसिद्धः, यः श्रुतौ प्रयुक्तः । तस्मा दनिमित्तता पूर्वोक्ता अस्य भाष्यस्याऽर्थतया वर्णिता । माणबलेन यद्यानर्थक्यम् , अस्तु ; न पुनरर्थान्तरमवगन्तुं शक्यते । उपसंहरति-तस्मादनर्थक एवाऽयं वृद्धव्यवहारनिबन्धनः शब्दार्थयोरोत्पत्तिकसम्ब धाभिधानक्लेशः । तस्मात्पूर्वोक्तमेव कृतकत्वं सामयिकत्वं वा सम्बन्धस्येति स्थितम् । पतच पूर्वमेव व्याख्यातम् । एवं पूर्वपक्ष(४) साधयित्वा भाग्यमधुना व्याचष्टे-यद्यप्यौत्पत्तिको नित्यः शब्दः सम्बन्धश्व, तथाऽपि न चोदनालक्षणो धर्म इति भाष्यं व्याचष्टे- वृद्धव्यवहारस्याऽनिमित्तताप्रतिज्ञेयं वैदिके व्यवहारे यथोक्तम् अस्माभिः । अत्राऽपरं भाष्यम्--"चोदना हि वाक्यम्', इत्यादिः तदनुपपन्नम् । य. त्तावदेकस्मात् पदादनवगम्यमानत्वमुक्तम् , तत्सिद्धसाधनम् । यत्तु पदत्रयावगम्यमानत्वाभिधानम्, तत्पूर्वपक्षिणो विरुद्धम् , तदिदमनुपपत्तिद्वयमपनुदन्नाह-चोदना हि वाक्यम् । न हि 'अग्निहोत्रम् 'जुहोति' इत्यतः एकस्मात् पदात् 'अग्निहोत्रात् स्वर्गो भवति इति गम्य ते, गम्यते तु पदत्रये उच्चरिते'-इति ग्रन्थेन पदादप्रतिपत्तिः, वाक्याच्च प्रतिपत्तियोक्ता ; हेत्वभिधानपातनिकेयम् हेत्वभिधानं पातयितुमेतदुक्तमित्यर्थः । यद्येवं पदादप्रतीतिः वाक्याच्च प्रतीतिः, ततः किम् ? न चाऽयं समुदायो वृद्धव्यवहारसिद्धः,यः श्रुतौ प्रयुक्तः । तस्मादनिमित्तता पूर्वोक्ताऽस्य भाष्यस्याऽर्थतया वर्णि- ता। एतस्यैव भाप्यस्याऽर्थोऽस्माभिः पूर्वमुक्तः या वृद्धव्यवहारस्याऽनि. १. शा. भा. २३. २३. अर्थस्सम्बन्धश्चेति मुद्रितभाष्यपुस्तकपाठः । २.शा. भा. २३. २४, ३. ययेवं ततः किम् ? न चाऽयमिति क. पु. ४. शोषयित्वेति, क. पु. - 3 3B ·૭૮ बृहती [ अ.१.पा.१सू .२४. (१) पदानि यमूनि प्रयुक्तानि, एषां नित्योऽर्थः" इति वृद्ध(२)व्यवहारे हि पदानामौत्पत्तिकत्वं निमित्ततया सिद्धं तस्मिन्नेव नैमित्तिके । इह पुनर्नैमित्तिकान्तरावगतावसिद्ध एव निमित्तभा. वः । कुतः ? अप्रयुक्तः समुदायो यस्मात् । एवं सति कृत्रिमत्वमु: पवर्णितम् । (३)"न च पदार्था एव वाक्यार्थः" इति (४)पर स्परानन्वयितां दर्शयति । परस्परान्वितता हि विशेष उच्यते । "सामान्ये हि पदं वर्तते, विशेषे वाक्यम्" इत्यनेन व्यावहारिकी पदव्युत्पत्तिरनार्थकेयुक्तम् । विस्त रश्वात्रोक्त एव पूर्वम् । (५)"न च पदार्थाद्वाक्यार्थावगतिः, असम्बन्धात्" मित्तता। "पदानि ह्यमूनि प्रयुक्तानि, एषां नित्योऽर्थः" इति भाग्यमनुभाषितम् । तत्रेयमनुपपत्तिः-यदि पदानां पदार्थमात्रे व्युत्पत्तिः, तदा अभिनव कविरचिताद्वाक्यादर्थो नाऽवगम्येत ; अथ मा भूदेष दोष इति न पदा थैमाने व्युत्पत्तिः, अपि तु अन्विते, तदा वेदवाक्यादपि प्रतीतिः स्या. दिति । तामपनेतुमाह-वृद्धव्यवहारेऽपि पदानामौत्पत्तिकत्वं निमित्ततया सिद्धम् , तस्मिन्नेव प्रमाणान्तराधिगमनीये नैमित्तिके। इह पुनर्नैमित्तिकान्तरस्य प्रमाणा. न्तराविषयस्याऽवगतावसिद्ध एव निमित्तभावः। कुतः ? अप्रयुक्तः समुदायो यस्मात् । यदि हि वैदिकोऽयं समुदाय एतस्मिन्नर्थ प्रयुक्त इति ज्ञातं भवेत् , त. तोऽतीन्द्रियेऽपि निमित्तभावावगमात् स्यादेव वैदिकार्थावगतिः । एवं सति कृत्रिमत्वमुपवर्णितम् । "न च पदार्थों एवं वाक्यार्थः । सामान्ये हि पदं वर्तते" इति । तदनुपपन्नम् ; न हि सर्व पदं सामान्ये वर्तते ; पाचकादिषु व्यभिचारादित्याशझ्य व्याचष्टे -परस्परानन्वयिता(६) कथयति । सामान्यश. ब्देन परस्परानन्वयितोच्यते। कुतस्तत्सामान्यमित्यत्राऽऽह-परस्परान्वयिती हि विशेष इत्युच्यते । अन्वयावस्था ह्यलाधारणी, साधारणी हनन्विताव स्थेति भवत्यनन्वितं सामान्यम् । सामान्ये पदं वर्तताम् , विशेषे वा क्यम् , तथाऽपि किमित्याह-सामान्ये हि पदं वर्तते विशेषे वाक्यमित्यनेन व्या वहारिकी पदव्युत्पत्तिरनार्थकेयुक्तम् ; विस्तरश्चाऽत्रोक्त एव पूर्वम् । अस्याऽर्थः-अन्व- १. शा. भा. २३. २८. २. व्यवहारेऽपीति क. पु. ३. शा. मा. २३,३.. ४. परस्परान्विततामिति. क. पु. ६. दर्शयतीति मूलसम्मतः पाठः . . ५. शा. मा. २४.१.

·वाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। २७९ इति । (नन्वस्येव पदार्थानां वाक्यार्थेन सम्बन्धः, तदन्वयस्यैव वाक्यार्थत्वात् । न) हि प्रयोगशुन्या परस्परान्वितता शक्यतेऽवग न्तुमिति पूर्वोक्तानगतिरेतद्भाष्यनिबन्धना । (१)"असति चेत् सम्बन्धे कस्मिंश्चिदर्थेऽवगतेऽर्थान्तरमवगम्येत, एकस्मि- अवगते सर्वमेवगतं स्यात्"- इत्यपदार्थनिमित्तत्वे वाक्या. थस्य हेतुः ; वर्णितश्वाऽयम् । (२)"अप्रयुक्तादपि वाक्यादसति सम्बन्धे स्वभावादावगम"-इत्यनेनाऽनुबन्धविनिर्मुक्तं नियो गैक्यं वेदे दर्शयतीति वर्णितम् । (३)"शब्दो धर्ममात्मीयं व्यु- यव्यतिरेकाभ्यां हि पदमनन्वितेऽथै वर्तते ; तेन वेदेऽपि पदारपदार्था वगतिरेव स्यात् , न वाक्यार्थावगतिरित्युक्तम् । “न च पदार्थाद्वाक्यार्थाव गतिः, असम्बन्धात्" इति भाष्यम् ; तत्रैवं चोदयति-नन्वस्त्येव पदार्थानां बाक्यार्थेन सह सम्बन्धः, तदन्वयस्यैव वाक्यार्थत्वात् । अत्र परिहारमाह-न हि प्रयोगशून्या परस्पराग्वायता शक्यतेऽवग न्तुमिति पूर्वोक्तानवगतिरेतद्भाष्यनिबन्धना। निमित्तनैमित्तिकसम्बन्धाभावो ऽयमभिप्रेतः । प्रमाणान्तरावेद्यविषये प्रयोगाभावात् तदन्वित मात्मनं पदार्थः प्रतिपादयतीति निमित्तता नाऽवधारिता ; अतः प्रयोगशुन्या पदार्थानां परस्परान्वयिता अलौकिकेतर्थ न शक्यते. ऽवगन्तुमित्युक्तम् , "न च पदार्थेभ्यः" इत्यनेन भाष्येण पूर्वोक्ता- देतद्भाष्यनिम्बन्धनान्यायात् । “असति चेत्सम्बन्धे कस्मिंश्चिदर्थे ऽवगतेऽर्थान्त. रमवगम्येत, एकस्मिन्नवगते सर्वमवगतं स्यात्" इत्यपदार्थनिमित्तत्वे वाक्यार्थस्य हेतुः । वाक्यार्थः पदार्थनिमित्तको न भवतीत्यत्राऽयं हेतुः । वर्णितश्चाऽयम् । "अप्रयुक्तादपि वाक्यादसति च सम्बन्धे स्वभावादविगमः" इति भाग्यम् ; तदनुपपन्नम, स्वभावतो गमकत्वेऽदृष्टव्यवहारस्याऽपि प्रतीतिः स्या दित्यत्राह-अनेनाऽनुबन्धविनिमुक्तं कायॆक्यं वेदे दर्शयतीत्यत्रैव वर्णितम् । लोके वेदे चाऽनुबन्धविनिर्मुक्तमेकं कार्यमिति दर्शितमनेन भाष्येण। एवं तार्ह कथमुत्तरभाष्यमित्याशङ्ख्याह-"शब्दो धर्ममात्मीयं (४)अतिकामेत् ; न चैष शब्द. ( ) एतचिहान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नाऽस्ति । १.शा.भा.२४.२. २.शा.भा. २४.५. ३. शा. भा. २४.६. ४. व्युत्क्रामेदिति मुद्रितभाष्ये कपुस्तके च पाठ उपलभ्यते ।

·२८० बृहती [ अ. १.पा.१.स.२४ कामेत् ; न चैष शब्दधर्मः, यदपयुक्तादपि शब्दादर्थः (१)प्रतीयते"-इति कार्यानुवर्तितामनुबन्धविनिर्मुक्तौ दर्शयति यः थोदितम् । (२)"न हि प्रथम श्रुतात् कुतश्चन शब्दात् केचि. दर्थ प्रतियन्ति"--इति सामान्यतोदृष्टविरोधः पूर्वोक्तः । "(३)तदभिधीयते--पदधर्मोऽयम् , न वाक्यधर्मः वाक्याद्धि प्रथमश्रुतादपि प्रतियन्तो दृश्यन्ते"-- इति । कथं (४)तर्वार्थानवगतिः १ अवगतेर्विमः--पदार्थमात्रव्युत्पत्तित एव वृद्धव्यवहारो वेदार्थावगतौ हेतुः-इत्युपन्यस्तमनेन भाष्येण धर्मः, यदप्रयुक्ताच्छब्दादर्थः प्रतीयते" इति कार्यानुवर्तितामनुबन्धानामनुवन्ध विनिमुक्ती दर्शयीत ; यथोदितम् । स्वत एव कार्य भिन्नम् , न पुनरनुबन्धभेदमात्रात् , तेन तत्र सम्बन्धग्रहणाभावो लिङादीनाम्। ते कथं भिन्ननियोगार्थ बोधयेयुः ? बोधयत्सु च शब्दः सम्बन्धग्रहणापेक्षित्वं स्वयमतिकामेत् ; न चैष शब्दधर्म इति । "न हि प्रथमश्रुतात्" इति भाष्यं पुनरुक्तमिति मन्वानो व्याचष्टेन हि प्रथमश्रुतात् कुतश्चन शब्दात केचिदर्थं प्रतियन्ति" इति सामान्यतोदृष्टविरोधः पूर्वोक्तः । यत्सामान्यतोदृष्टमुपन्यस्तम् , तस्य पूर्वोक्तो विरोधः, सोऽनेन भाष्येणोक्तः । यदि प्रथमश्रुतादपि शब्दात् केचिदर्थमवगच्छेयुः, तदा सामान्यतोदृष्टं भवेत् । यतस्तु यस्य यत्स. म्बन्धग्रहणम् , ततः स एव तमेवाऽवगच्छति ; अतो मन्यामहे यत्रैव पदार्थानां प्रमाणान्तरवेद्ये निमित्तता दृष्टा, तत्रैव तेषामपि निमित्ततेति। "तदभिधीयते-पदधर्मोऽयम् , न वाक्यधर्मः; वाक्याद्धि प्रथमश्रुताद. पि प्रतियन्तो दृश्यन्ते" इति भाष्यम्, तत्र पृच्छति-कथं तद्यर्थीनवग. तिः ? यदि प्रथमश्रुतमेव वाक्यं प्रतिपादयति, किमिति (५)प्रथममेव वाक्यं वृद्धस्येव बालस्याऽर्थ नाऽधबोधयति ? (६)न नाऽवबोधयति । तेनाऽवगच्छामोऽस्ति कश्चित्प्रकारोयेनाऽवबाधयति । तत्कोऽसाविति । उत्तरम्-अवगतेर्विद्मः । पदार्थमात्र(७)व्युत्पत्तित एव वृद्धव्यवहारो वेदार्थावगमहेतु. रित्यनेन भाष्येणोपन्यस्तं प्रागुक्तमेव । पदार्थसम्बन्धे व्युत्पन्नेऽवगतिवेदेऽपि १. अवगम्यत इति. क. पु. ४. तनावगम इति, क पु. ५. प्रथमश्रुतमेवेति. क. पु. ६. न नाइवबोधयतीति नास्ति. क पु. ५. व्यत्पत्तितयैवेति. क. पु. २.शा.भा.२४.७. ३.शा. भा. २४. ८.

·बाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। बागुक्तमेव । (१) नैतदेवम् ; यदि प्रथमश्रुतादवगच्छेयुः' अपि तर्हि सर्वेऽवगच्छेयुः, पदार्थविदोऽन्ये च न स्वपदार्थविदोऽवगच्छन्ति" इति । न ह्यप्रयुक्ताल्लोके समु. दायादर्थोऽवगन्तुं शक्यते । यत्तु पदार्थविदोऽवगच्छन्तीति, तत् सामान्यतोदृष्टभ्रान्या पूर्वोक्तया--इति मन्तव्यम् । (२) "ननु च पदार्थविद्भिरप्यवगच्छद्भिरकृतक एव (३)वाक्यार्थसम्बन्धोऽवगतो भवति पदार्थवदनेन संस्कृत ता अवगमिष्यन्ति यथा (४)तमेवाऽर्थ द्वितीयादिश्रव. न"-इति । किमत्र भ्रान्या ? आगम(५) विकल्पानुगुण्यावर निमित्ततैव यथा वृद्धव्यवहार एव द्वितीयादिश्रवणम् । अयं पूर्वोपवर्णितोऽर्थः । (६)"नेति ब्रूमः, यदि वाक्यान्त्यो वर्णः पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितः पदार्थेभ्योऽर्थान्तरं अवतीत्यर्थः । "नैतदेवम् ; यदि प्रथमश्रुतादवगच्छेयुः, अपि तर्हि सर्वेऽवग. उछेयुः पदार्थविदोऽन्ये च ; न त्वपदार्थविदोऽवगच्छन्ति" इति भाग्यं व्याचष्टे- 1 मप्रयुक्ताल्लोके समुदायादर्थोऽवगन्तुं शक्यते । प्रतिनियतकारणाभावेन यत्कि- ञ्चदर्थप्रतीतिप्रसङ्गात् । यत्तु पदार्थविदोऽवगच्छन्तीति, तत्सामान्यतोदृष्टभ्रान्त्या पूर्वोक्तयेति मन्तव्यम् । सामान्यतोदृष्टनिबन्धनाप्रतीतावेव प्रतीतिर्धा न्तिरित्यर्थः । "ननु च पदार्थविद्भिरप्यवगच्छद्भिरकृतक एव वाक्यार्थसम्बन्धोऽवगतो भवति ; पदार्थवेदनेन संस्कृता अवगमिष्यन्ति यथा तमेव पदार्थ द्वितीयादिश्रवणेन" ति भाध्यं व्याचष्टे-किमत्र भ्रान्त्या ? सामान्यतोष्टनिबन्धनयाऽऽधि. या आगमविकल्पानुगुण्याद्वरं निमित्ततैव । 'यथा वृद्धव्यवहार एव मीमांसकपक्षे द्वतीयादिश्रवणमुपायः, तथागमविकल्पाः इत्ययमस्याऽर्थः पूर्वमुपवर्णितः । रंति ब्रूमः ; यदि वाक्यान्त्यो वर्णः पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितः पदार्थेभ्योऽ पान्तरं प्रत्यायति, क उपकारस्तदानी पदार्थज्ञानादवकल्पेत" इति पूर्वोक्त. - १.शा.भा. २४.१०. २.शा. भा. २४. १२. ३. वाक्यार्थसम्बन्धो भविष्यतीति मुद्रितभाष्यसम्मतः पाठः । ४. पदार्थमिति मुद्रितभाष्यपुस्तके कपुस्तके च पाठ उपलभ्यते । ५. निमित्तानुगुण्यादिति. क. पु, ६. शा. भा. २४. १४. ३६ बृ० ऋ० ·२८२ बृहती [ अ.१.पा.१.सू.२४ (१)प्रत्याययति, (२)क उपकारस्तदानीं पदार्थज्ञाना. दवकल्पते"-इति (३)पूर्वोक्तमनिमित्तत्वं वेदस्य कल्पनायामपि तुल्यमित्यस्याऽर्थः । (४)"नन्वेवं सम्भविष्यति-सामान्यवाचिनः प. दस्थ 'गौः' इति वा 'अश्वः' इति वा, विशेषकं 'शुक्ल.' इति वा 'कृष्ण' इति वा पदमन्तिकादुपानिपतति यदा, तदा वाक्यार्थोऽवगम्यते" इति । तदेतत् कार्येक्यनिबन्धन दुक्तं अर्थयोरिव बुद्ध्यकत्वोत्पत्तिहेतुत्वम् , तदुपन्यस्तम् । (५)"न हि; कथमिव 'गौः' इति वा 'अश्वः' इति वा सामान्यवाचिनः पदात् सर्वगीषु सर्वाश्वेषु च बुद्धिरुपसर्पन्ती श्रुतिजनिता वाक्यानुरोधेन कुतश्चिद्वि- शेषादपवतेत ?" इति । निमित्तमात्रव्युत्पत्तेर्व्यवहारव्युत्पत्ती पदार्थमात्रावगतिः प्राप्नोति, न परस्परान्वय:-इति प्रागुक्तमनेनो. मनिमित्तत्व वेदस्य कल्पनायामपि तुल्यमित्यस्याऽर्थः । 'यथा भेदवादेऽनिमित्तत्वं बेदस्य, तथा काल्पनिकवादेऽपि' इति पूर्व यदुक्तम्, तदेवाऽस्य भाज्य- स्याऽर्थ इति। "नन्वेवं सम्भविष्यति-सामान्यवाचिनः पदस्य गौरिति वा अश्व इति वा, विशेष- वाचि शुक्ल इति वा कृष्ण इति वा पदमन्तिकादुपनिपतति यदा, तदा वाक्यार्थोऽव- गम्यते” इति भाष्यं व्याचष्टे-तदेतत् कार्येक्यनिबन्धनं यदुक्तमर्थयोरिव बु. ध्येकत्वोत्पत्तिहेतुत्वम्, तदुपन्यस्तम् । विशिष्टार्थप्रतिपत्तिरेक कार्यम् , तन्निबन्धनमेकबुध्युत्पादकत्वं शुक्लगोशब्दयोरिति । "न हि; कथमिव गौरिति वाऽश्व इति वा सामान्यवाचिनः पदात् सर्वगवीषु सर्वांश्त्रेषु च बुद्धिरुपसर्प. न्ती श्रुतिजनिता वाक्यानुरोधेन कुतश्चित् विशेषादपवर्तेत" इति । व्यवहारव्यु. त्पत्तौ निमित्तमात्रव्युत्पत्तेः निमित्तमात्रस्य पदान्तरनिरपेक्षस्य स्वार्थव्युत्पः त्तेः पदार्थमात्रावगतिः प्राप्नोति, न परस्परान्वयः-इति प्रागुक्तं यत्तदनेनोक्तम् । ननु गुणो द्रव्यान्वयित्वादात्मनो द्रव्यान्वयितां प्रतिपादयि.. १. प्रतिपादयतीति क. पु. २. उपकारस्तु तदानीमिति मुद्रितभाज्यपाठः । ३. पूर्वोक्तं तक्षिमित्तत्वं वृद्धव्यवहारश्चेति क. पु. " ४. शा. भा. २४.१८. ५. शा. भा. २४.२०, ·वाक्याधिकरणम् ] ऋजुावमलोपेता। क्तम् । अर्थनिमित्तं त्वार्थम् , न शाब्दम् ; शाब्दं विदं विचार्यते । तत्र च यावत्प्रयोगिण्येव निमित्तता उक्ता । न च प्रयोगव्युत्पत्तौ पदार्थान्तरव्यावृत्या पदस्य स्वार्थनिमित्तता दृष्टा, येन पदान्तरप्रयोगात् सर्वगवीषु प्रत्ययो व्यावृत्तः शब्दात्- इति शक्यते वक्तुम् । नन्वेवं सत्यानर्थक्यं भविष्यति । भवतु ; न हीदमानर्थक्यमर्थान्तरपरतया कल्पयितुं क्षमम् ; आनर्थक्यमेव हि तन्न स्यात् । तस्मात् कृत्रिमः सम्बन्धः । प्रसस्तमितमनपेक्षत्वम् । समर्थितश्चाऽयं हेतुः--वाक्यात्मकत्वात् कृतको वेद इति ॥२४॥ तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायोऽर्थस्य तन्निमित्तत्वात् ॥२५॥ "तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायोऽर्थस्य तन्निमित्तत्वात् ।" यतीत्यत्राह-अर्थनिमित्तं त्वार्थम्, न शाब्दम् । यदिदं द्रव्यान्वयित्वं तदर्थनिमित्तं भवत्यार्थम् , न शाब्दम(१) शाब्दं तु यद्विशेषान्वयित्वं न तदार्थ भवितुमर्हति, अर्थस्थ विशेषान्वयेऽसामर्थ्यात् ; यच्च शाब्द विशेषान्वयित्वम्, तदिह विचार्यते। तत्र शब्दे, यावत्प्रयोगभाविन्येव निमित्तता-यावत्येव पदार्थमात्रे प्रयोगोऽस्य पदस्य-स्वार्थ निमित्त तोक्ता । न च प्रयोगव्युत्पत्तौ प्रयोगे व्युत्पद्यन्ते यत्र, तत्र वृद्धव्यवहारे पदार्थान्तरव्यावृत्या पदस्थ स्वार्थे निमित्तता दृष्टा, येन पदार्थान्तरप्रयोगात् सर्वगवीषु प्रत्ययो व्यावृत्तः शब्दादिति शक्यते वक्तुम् । नन्वेवं सत्यानर्थक्य पदान्त. रप्रयोगस्य । परिहरति-भवत्वानर्थक्यम्, यस्याऽर्थो नाऽवसीयते । न हीदमानर्थक्यमेव यो यस्याश्यों न भवति तमेवाऽर्थतया कल्पयितुं क्षमम् । आनर्थक्यमेव हि तन्न स्यात् । यद्यर्थान्तरमादधाति, महीयस्तदर्थव- स्वम् । तस्मात्सम्बन्धः कृत्रिम इति सिद्धम् । प्रत्यस्तभितमनपेक्षत्वम् कृ. त्रिमत्वावदानाम् । सर्मार्थतश्चाऽयं हेतुः वाक्यात्मकत्वात् भारतादिवत्, कृतको वेद इति । अत एवोक्तम्-"पदसङ्घाताः खल्वप्यते' इति ॥२४॥ तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायोऽर्थस्य तन्निमित्तित्वात्॥२५॥ "तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायोऽर्थस्य तन्निमित्तत्वात" इति 3, इतः प्रभृति 'अनभिहितेन वे' त्यन्तो भागः कपुस्तके नाऽस्ति ·२८४ बृहती [ अ.१.पा.१.सू.२६ अबोच्यते--स्यादनुपायत्वं वृद्धव्यवहारस्य, यदि पदार्थान्यत्वं स्यात् ; आवापोद्धारतेच केवलमन्या । कथम् ? वैदिकलौकिकयोः पदार्थयोरन्यवानवगतः। किमिदं प्रत्युक्तं पुनरुच्यते ? परस्प- रान्ययो हि पदार्थानां वाक्यार्थ इत्युक्तम् । न पदार्थाः; तस्मान पदार्थप्रत्यभिज्ञानमन्वयहेतुः । प्रामाणान्तरं च नाऽस्त्यस्मिन् प्रयु. क्तमित्युक्तम् । ततः प्रयोगशून्योऽन्वयो निबींजः । पदपदार्थानभि- ज्ञो मातृप्रियो भवान् । कथमनभिज्ञः? पदार्थास्तावन्नाऽव्यतिषक्ताः सुत्रं पठित्वा व्याचष्टे--अत्रोच्यते । स्यादनुपायत्वं वेदार्थे वृद्धव्यवहा रस्य, यद्यर्थान्यत्वं लोके वेदे च स्यात् ; आवापोद्धारतैव केवलमन्या। कानि चित् पदान्योप्यन्ते कानिचिञ्चोध्रियन्त इत्येतावदेव केवलमन्यत् । कथं पुनरर्थक्यं लोके वेदे च ? उत्तरम्-लौकिकवैदिकयोः पदार्थयोरन्यत्वा नवगतः । यान्येव लोके पदानि तान्येव वेदेऽपि ; ये च लोके पदार्थास्त एव वेदेऽपि ; अतः कथमर्थान्यत्वम् ? अत्र चोदयति-किमिदं प्रत्युक्तं पुनरुच्यते ? कथं प्रत्युक्तं पुनरु ध्यते ? कथं प्रत्युक्तमित्यत्राऽह-परस्परान्वयो हि पदार्थानां वाक्यार्थ इत्युकम् , न पदार्थमात्रं वाक्यार्थः । कि तर्हि ? तस्मात्पदपदार्थप्रत्यभिज्ञानं नाऽन्वये हेतुः । कामं पदैः पदार्थमात्रमवबो ध्यताम् ; अन्वयस्य किमायातम् ? ननु चान्वयो लाक्षणिको भवतु ; पदं हि पदार्थमाने व्युत्पन्नं पदार्थमात्रं बोधयिष्यति । स च प. दार्थोऽन्वयमात्मनो लक्षयति ; तेनाऽन्वयः शाब्दो भविष्यति । तत्राऽह- प्रमाणान्तरं च नाऽस्त्यस्मिन् प्रयुक्तमित्युक्तम् । लक्षणा हि जाते तात्पर्य भवति ; न च 'अन्वये प्रयुक्तमेतत्पदम्' इत्यत्रांशे प्रमाणमस्ति । नन्वानर्थक्यमे वाऽनन्वये, तेनाऽन्वयपरतेति । तदयुक्तम ; वेदेनाऽर्थवता भवितव्यमिति प्रमाणाभावात् । अपि चाऽन्वये लक्ष्यमाणेऽपि कोऽन्वयः केन पदार्थेन लक्ष्यतामित्यत्रापि नाऽस्ति प्रमाणम् । (१)अतः प्रमाणशून्यो वैदिकोऽन्वयो निर्बीजः। अत्राहि राद्वान्ती-पदपदार्थानभिज्ञो मातृप्रियो भवान् । यो मातृस्रेहानु. बन्धेन गुरुकुले न चिरमुषितः। कथमनभिज्ञः ? उत्तरमाह-पदार्थास्ताव. नाव्यतिषकाः क्वचिदुपलभ्यन्ते, अन्ततोऽस्त्यर्थेन । व्यतिषहोऽन्योन्यसम्बन्धः, अन्वयः । १. ततः प्रयोगशून्योऽन्वय इति मूलसम्मतः पाठः।

·3B वाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। २८५ कचिदुपलभ्यन्ते, अन्ततोऽस्त्यर्थेन । ततः किम् ? इदं ततः । तत्प्रतिपत्तये हि शब्दार्थव्यवहारः । व्यवहारे च यथाव्यतिषङ्ग- तद्वन्तोऽन्योन्यसम्बद्धाः सर्वावस्थासु पदार्था उपलभ्यन्ते । यत्राऽप्यः र्थान्तर नाऽस्ति, तत्राऽप्यन्ततोऽस्त्यर्थेन व्यतिषक्ताः । यदि वस्तुस्वभा. वतः पदार्थान्तरव्यतिषक्ताः, ततः किम् ? न हि तावता शब्देन व्यति. षक्ता एवाऽभिधातव्या इति भावः । उत्तरम्-इदं ततः, व्यतिषिक्ता एवाऽ- भिधेया इति । कुतः ? तत्प्रतिपत्तये हि शब्दार्थव्यवहारः । यतः तथावस्थित. मेव वस्तु शब्देन वाच्यम्, न पुनरन्यथाभूतम् , अतोऽन्विता एवाभि- धेया, स्वभावतोऽन्वितत्वात् । ननु च न वस्तुस्वभावोऽन्विताभिधानम् , किं तर्हि ? व्यव- हारे आवापोद्धाराभ्याम् । तौ च स्वरूपमात्र एव सम्भवतः, न पुनर्व्यतिषक्त; व्यतिषतान्तरव्यभिचारेण तद्यतिषङ्गव्यभिचा. रात् । अपि च व्यतिषक्ताभिधानेऽङ्गीक्रियमाणे शक्तिकल्पनागौर. वम् । किञ्च किं सामान्येन व्यतिषक्तमभिधीयते विशेषेण वा? आये कल्पे वृथाभिधानमिदम् । अर्थसामर्थ्येनाऽपि तत्सिद्धेः। द्वितीये तु विशेषा. णामानन्त्येन सम्बन्धप्रणाशक्तिः । अगृहीतसम्बन्धस्य वाचकत्वे प्रथमश्रवणेऽपि यत्किञ्चिदर्थप्रतीतिप्रसङ्गः। किञ्च किमभिहितेन विशेषेण तद्यतिषक्तमभिधीयते, अनभि. हितेन वा ? अभिहितपक्षे इतरेतराश्रयम् , द्वितीयमपि पद. मभिहितार्थान्तरव्यतिषक्ताभिधायकतया इतर(१)पदाभिधानमाश्रयती ति प्रसक्तं दुरुत्तरमितरेतराश्रयम् । अनभिहितपक्षे पदान्तर- प्रयोगवैयर्थ्यभ् । अत एव केचिदभिहितानां पदार्थानामेवाऽ. न्योन्यान्वयबोधकतामभ्युपगच्छन्ति । ते हि मन्यते-आवापोद्धाराभ्यां वृद्धव्यवहारे (२)पदानि स्वरूपमात्रेणार्थानभिधते; तेऽर्थाः परस्पः रमपेक्षासन्निधियोग्यताभिरुपसंस्कृता अदृष्टमेवाऽन्योन्यान्वयमवगमय. न्ति । न च तत्र सम्बन्धग्रहणाशक्तिपर्यनुयोगः, गृहीतसम्बन्धपदप्रति. पादितानामगृहीतसम्बन्धानामेव पदार्थानामन्वयावबोधकत्वदर्शनात् अभिनवकविरचितेषु । वैदिकेषु च वाक्येषु प्रतीति प्रति विवादाभा. वादिति। तत्राऽऽह-व्यवहारे च यथाव्यतिषड्नमेवाऽऽवापोद्धारौ । अस्याऽर्थ:-वृद्धः व्यवहारे च यथाव्यतिषङ्ग व्यतिषङ्गमनतिक्रम्य आवापोद्धारौ। तथा १. पक्षाभिधानमिति, क. पु. १. पदं स्वरूपमात्रेणाऽयमभिधत्त इति. क. पु.

·. बृहती [ अ.१.पा.१.सू.२६ हि-'गामानय' इत्यानयत्यन्वितस्यैव गोरावापः 'महिषमानय' इति च तदन्वितस्यैवोद्धार, तेनाऽन्वित एव शब्दस्य सामर्थ्यमवसीयते । तच द्विधा सम्भवति-साक्षाद्वाऽभिधानेन, पदार्थप्रतिपत्यवान्तरव्यव. धानेन वेति सम्प्रधारणीयम् । न तत्र साक्षात्सम्भवे प्रणाडीसमाश्रयः णमुचितमित्यन्विताभिधानमेव निर्णीयते । न च सम्बन्धग्रहणाशक्तिः, उपाधिविशेषाश्रयणेन सुकरत्वात ; आकाङ्क्षासन्निधानोपस्थापितान्व. ययोग्यार्थान्तरान्वितस्वार्थाभिधायीनि पदानीति व्युत्पत्तिपरिग्रहे न किञ्चिदनुपपन्नम् । योऽपि चाऽभिहितान्वयवादी, सोऽपि पदार्थेषु न विधिमिममतिवर्तते । न च शक्तिकल्पनागौरवम् , पदार्थेष्वप्यपरिहा. यत्वाच्छक्तिकल्पनायाः। ननु च दृष्टेय पदार्थानां शक्तिः । तथा हि-अव्यक्तगुणिविशेष श्वेतिमानं चक्षुषा परिच्छिन्दन् हेषया चाऽश्वत्वमनुमिमानः पद (१)निक्षेपशब्देन च गन्तारं परिकल्पयन् 'श्वेतोऽश्वो गच्छति' इति प्रतिपद्यते । तत्र 'श्वेतिमा' 'अश्वः' गन्ता' इति पदार्थत्रयमन्यो. न्यान्वयमवगमयतीति। तदनुपपन्नम् ; अनुमानतो हि हेषयाऽश्वत्वमनुमीयमानं हेषमाणपु. रोवर्तिद्रव्यगतमेवाऽनुमीयते, न स्वतन्त्रम् । यत्रैव हि लिङ्गं तत्रैव लि. ङ्गिनमनुमापयति । यस्य पुनरपादानदेशविभ्रमो हेषायाः, असावश्वत्वं प्रतिपद्यमानोऽपि न विशेषमवधारयति । योऽपि पारिशेप्याद्विशेषमवः गच्छति, सोऽध्यापत्तेषिशेषमवगच्छतीति न पदार्थमात्रस्य कचिदन्यः यबोधकत्वम् । अपि च यदि श्वेतिमादयः प्रमाणान्तरपरिच्छिन्नाः पर स्परान्वयबोधिनः, तदा(२) प्रमाणान्तरापातः, तस्याऽशाब्दत्वात् ; शब्द- प्रतिपादितपदार्थपूर्वकं वाक्यार्थशानं शाब्दम् , नाऽशब्दपूर्वकमपीति ! अपि च प्रथमोपनिपातिनि शब्द एव शक्तिः कल्प्यताम् , किमिति तं परित्यज्य पदार्थ यावत् गम्यते ? किञ्च पदस्थाऽभिधानशक्तिस्तावदविवादैव तत्रैवाऽतिरेकः कल्पयितुं युक्ता, न पुनः पदार्थेषु शक्तिकल्पना,धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनाया ला. घवात् । यच्चेदमिह इतरेतराश्रयत्वं चोदितम्, तदप्येवं निरसनीयम् । न पदमात्रात केवलादेवार्थावगमः, किन्तु यावन्ति पदानि वाक्ये, ता. वान्त श्रुत्वा न्यायानुसारेण वचनव्यक्तिविशेषमवसायाऽर्थोऽवगम्यते । तत्र पदेषु प्रथमश्रुतेषु पदार्था अन्विता एव स्मर्यन्ते यथा पदार्थदर्शने पदम् । अन्वितेऽपि ह्यभिधीयमाने स्वरूपं नाऽपैत्येव; तेन शक्नोति १.विक्षपति, क.पु. २. प्रमाणान्तरापत्तेरिति. क. पु. .

·वाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। २८७ मेवाऽऽवापोद्धारौ । तस्मान्न व्यतिषङ्गाभिधानम् , व्यतिषक्ततोऽ. वगतेय॑तिषङ्गस्य । किमेवं भविष्यति ? नाऽनन्विताभिधायी शब्द उक्तो भविष्य- नि । ततश्च कार्याभिधायिता लोके नियोगस्याऽवगता । (१)"आ. तया प्रत्यासत्या तत्स्वरूपमात्रं पदं स्मारयितुम् । तत्र स्मृतिसन्नि हितपदार्थान्वितस्वार्थ पदमभिधत्त इति नेतरेतराश्रयत्वम् । स्मरणे हि निरपेक्षत्वात् पदार्था अपि स्मृता एवाऽन्योन्यान्वयमवगमयन्ति । तदाहुः- "तेऽपि नैवास्मृता यस्माद्वाक्यार्थ गमयन्ति नः । तस्मात्तत्स्मरणेष्वेव संहतेषु प्रमाणता ॥” इति । तदिदं सर्वमुक्तमस्माभिक्यिार्थमातृकायामेव । यतो यथाव्यतिषङ्गमे वावापोद्धारी, तस्माद्यतिषक्ताभिधानमेवेदं पदम् । नन्वेवं व्यतिषङ्गमपि किमिति नाऽभिधत्ते तत्राऽऽह-न व्यतिषशाभिधानम् व्यतिष कतोऽवगतेभ्यतिषङ्गस्य । व्यातिषक्तो हि व्यतिषङ्गमप्रतिपद्यमानेन न शक्यते प्रतिपत्तुम् , यथा व्यक्तिमाकृतिरिति व्यतिषक्ततो व्यतिषङ्गाव. गतेन व्यातिषङ्गाभिधानं पदम् । ननु यदि व्यतिषक्ताभिधानं पदम् , किमेवं भविष्यति ? नाऽनन्विताभिधायी शब्द उक्तो भवति। (२)न भवत्वनन्विताभिधायी, तथाऽपि किमित्याह-ततश्च कार्याभिधायिता लोके नियोगस्याऽवगता । अस्याऽर्थः-आचार्यादिवाक्येषु 'देव. दत्त समिधमाहर' इत्यादिषु प्रवर्तमाने देवदत्ते पार्श्वस्थ एवमवधार. यति-बुद्धिपूर्वियमस्य प्रवृत्तिः; यश्चाऽहं बुद्ध्वा प्रवृत्तः तदयमपि, मदविशेषात ; अहं च न क्रियामात्रावगमात् प्रवृत्तः, नाऽपि फलमात्रा. फलसाधनत्वावगमात्, किन्तु कार्यावगमात् ; (३)स्तनपानादिकाऽपि क्रिया यावन्मया कार्यतया नाऽवगता, तावदहं न प्रवृत्तः, न च या श्रेयःसाधनता, सैव कार्यता; श्रेयः प्रति साधनत्वमन्यत् , अन्यच्च कृतिं पुरुषप्रयत्नं प्रति प्राधान्यं साध्यत्व. लक्षणं कार्यत्वम् । क्लेशात्मनस्तु कर्मणः फलसाधनत्वानुविधायिनी का. यतेति मन्दा न भेदं प्रतिपन्नवन्तः, तथा सुखस्य फलसाधनतां विना कार्यतावगतिरस्ति; अतः फललाधनतातिरिक्तकार्यबोधात्प्रवृत्तिर्ममेति देवदतोऽपि तदवगमादेव प्रवर्तते-इति कल्पयति । वगमात्, नाऽपि , १. शा. भा.३. ९. २, भवत्वन्विताभिधायीति. क. पु, ३. अन्नपानादिकेति, क.पु.

·२८८ बृहती [अ.१.पा.२.सू.२५ चार्यचोदितः करोमि "-इति हि दार्शतम् । ननु च प्रेषणादयोऽप्यवगम्यन्ते लोके । उपाधयो हि ते, न तदवगमश्चाऽस्य शब्दानन्तरं भवच्छन्दनिबन्धन एवेति कार्याभिधायितां लिशब्दस्य कल्पयति । (१)तञ्च कार्यमन्वितमा भिधेयमिति स्थिते “अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः" इत्यादिषु वाक्येषु षष्ठाद्यराद्धान्तानुसारेण स्वर्गकामपदेन नियोज्यतया स्व. कामः समर्पणीय इति स्थितम् । यश्च कार्यमवबुध्यते, स नियोज्यः; स्वर्गकामस्य च तस्मिन्नेव कार्ये बोद्धृतयाऽन्वयः, यदेव तस्य काम्यमानसाधनतामनुभवितु क्षमते । न च क्रिया क्षणभ- ङ्गिनी कालान्तरभाविनि फले हेतुर्भवति; तेन सा कार्यतया नियोज्येन सह नाऽन्वीयते यत्तु कालान्तरस्थायि कार्यम् , तदेव तेन सहाऽन्वयं गन्तुमर्हतीति क्रियातिरेकि मानान्तरावेद्यमेव लिङादयः कार्यमभिद. धति । तच्च मानान्तरापूर्ववादपूर्वमित्युच्यते । ननु तस्यापि कार्यस्य कुतः सिद्धिः ? यागादेरिति चेत, अनन्त- रभाविता तर्हि फलस्य प्रसक्ता, क्रियानन्तरभाविनस्तस्य फलहेतु. त्वात् । उच्यते-अनन्तरभावित्वेऽपि तस्य न फलमनन्तरं भविष्यति, सहकारिव्यपेक्षया विलम्बनोपपत्तेः। न च सहकारिव्यपेक्षायां कार. णभावहानिः । किं तत्सहकारीति चेत् , देशकालादिकमिति बमः । न च तस्य विशेषज्ञानमन्तरेण किश्चित् दुष्यति । न च फलजनकतया गुणभावादपूर्वस्य वाक्यार्थत्वहानिः, स्वानुगुणनियोज्यलाभाय फला. नुकूलतावलम्बनात; यथा आत्मन एव संविदधानः स्वामी गर्भदास- स्योपकरोति, तद्वदेतदपि । ततश्चाऽन्विताभिधाने स्थिते कार्याभिधा. यिता लोके नियोगस्य लिङादेरवगतेति । अतो नियोगाभिधानम् इति व. क्ष्यमाणेन सम्बन्धः। नियोगशब्देन क्रियाव्यतिरिक्तमपूर्व कार्यतया आत्मनि पुरुष नियुआनमुच्यते । न चैवं वेदत एव व्युत्पत्तिः, लोके व्युत्पत्तेरेव वेदवाक्यानुसारेणाऽपूर्वपर्यन्ततावगमात् । ननु न लोके कार्याभिधायिता लिादेरस्तीत्यत्राह- आचार्यचोदितः करोमि" इति हि दर्शितम् । चोदितः प्रवर्तितः कार्यमवबोधित इत्युच्यते ; नाऽन्यथा चेत. नः प्रवर्तयितुं शक्यते यतः। ननु च प्रेषणादयोऽप्यवगम्यन्ते लोके । तत्कथं कार्याभिधायित्वमेव लि. १. तत इति. क. पु.

·वाक्याधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। २८९ शब्दार्थाः । (१)केन पुनरमी उपाधायो नाम ?उपाधयो हि तटस्था प्रयोगदर्शनमात्राच्छब्दार्थं विशेषेऽवस्थापयन्ति, यथा दृतिहभि. धेयस्य पशुत्वम् । एवमसौ नियोगः समहीनज्यायोभिः प्रयुज्य. मानः प्रेषणादिव्यपदेशं लभते । प्रवर्तकत्वं तु शब्दार्थः, सर्वत्राऽ. परित्यागात् । अतो नियोगाभिधानमिदम् । नियोगाभिधाने च सति(२) तत्साधनव्यतिषङ्गोऽवगम्यते । साधनाभिधाने च सा. ध्यव्यतिषङ्गः । अत इदमुक्तम्-तद्भूतानां आत्मीयेष्वर्थेष्ठ व्यस्थितानां व्यतिषङ्गावगतेनिमित्तत्वमुपपद्यत इति । ननु च प्रयोगे सत्येतद्युक्तं वक्तुम् । केन वोक्तमयोगे सती. ति ? एवंभूतेषु हि दृष्टो लौकिकः प्रयोगा, वैदिका अपि त एव । ङादेरित्यर्थः । परिहरति-उपाधयो हि ते, न शब्दार्थाः । एतदेव विधरीतुं पृच्छति-केन पुनरमी उपाधयो नाम ? उत्तरम्-उपधायो हि तटस्थाः प्रयोगद- शनमात्राच्छन्दार्थ विशेषेऽवस्थापयन्ति । यथा इतिहयभिधेयस्य पशुत्वम् । अस्याऽ. थ:-उपाधयस्ते भण्यन्ते, ये तटस्था अभिधानाननुप्रवेशिनः सन्तः शब्दार्थान् विशेषेऽवस्थापयन्ति ; यथा इतिहरिशब्देन योऽभिधीयते तस्य इतिहरिशब्दाभिधाने पशुत्वमुपाधिः। हरणक्रिया यदा पशुस- म्बन्धिनी तदा तस्याः कर्ता इतिहरिरित्युच्यते । एवमसौ लिङ्गादिः समहीनज्यायोभिः प्रायोक्तृभिः प्रयुज्यमानः प्रेषणादिव्यपदेशं लभते ; लिङाद्य. यश्च समहीनज्यायोभिः प्रयुज्यमानः प्रैषादिरित्युच्यते । प्रवर्तकत्वं तु कार्यत्वं शब्दार्थः ; सर्वत्र समहानज्याय प्रयोगे, अपरित्यागादव्यभिचारात् स्यात् ; अव्यभिचारी च शब्दार्थः । अतो नियोगाभिधानमिति । इदं पूर्वमेव व्याख्यातम् । नियोगाभिधाने च सति तत्साधनव्यतिषङ्गोऽवगम्यते । नियोगे चाs. पूर्व साधनान्वितेऽभिधीयमानेऽर्थात् साधनव्यतिषङ्गोऽधगम्यते । सा- धनाभिधाने च यागादौ साधने साध्यान्वितेऽभिधीयमानेऽर्थात् साध्यव्यति. पशोऽवगम्यते । यत एवं व्यतिषङ्गोऽर्थादवगम्यते, अत इदमुक्तम्-तद्भू तानामात्मीयेष्वर्थेषु स्थितानां व्यतिषक्ताभिधायिनां व्यतिगङ्गावगमनिमित्तत्वमुपपद्यत इति। ननु च प्रयोगे सत्येतद्युक्तं वक्तुम् । अस्याऽर्थः-यद्यपूर्वान्वितेषु प्रयोगो दृष्टः स्यात्, तदैतद्युक्तं वक्तुम् ; न तु सोऽस्ति । परिहरति-केन वो. १. के पुनमीति. क. पु. २. साध्य साधनेति, क. पु. 3B .

·. स्तावद्वाक्यवाक्यार्थयोः . B बृहती [ अ...पा.१.स.२५ अतस्तथाभूतेष्वेवाऽयं प्रयोगः । एवं तर्हि निमित्ततो नैमित्तिकाव. वगतिः। मन्द ! मैवम् , कथनोपायोऽयम् ; न ह्यन्वितोऽन्वयशुन्यः शक्यते प्रतिपत्तुम् । त एतेऽन्विताः पदार्थाः; एषामभिधानानि पदानि तदिदं वाक्यपदीयम् । अन्यथा यवगम्यमानः पदपदा. थविवेकोऽपहृतो भवति, अविद्यमानः प्रतिपन्नः । तस्मान्न कार्यतः पदपदार्थाभ्यामन्यत्वं कल्पयितुं क्षमा तमप्रयोगे सतीति ? एवंभूतेषु हि लौकिकः प्रयोगो दृष्टः ; वैदिका अपि त एव ; अत. स्तथाभूतेष्वेवाऽयं प्रयोगः । लोके कार्यान्विताभिधायितया पदानि व्युत्प नानि तेन वेदेऽपि कार्यान्धिता एव पदैः पदार्था वक्तव्या, लिङादिभिः रपि पदार्थान्वितमेव कार्य वक्तव्यमिति निश्चिते पदान्वययोग्यतया क्रियाव्यतिरिक्तकार्याधगतिरित न किञ्चिदनुपपन्नम् । तस्मादपूर्वमे. वाऽन्वितमभिधीयते लिङादिभिः । यदि व्यतिषक्ततो व्यतिषङ्गावगतिः, एवं तर्हि निमित्ततो व्यतिषक्ततो नैमित्तिकस्य (१)व्यतिषङ्गावगतिः । न च व्यतिषङ्गमप्रतियन् व्यतिषक्तमवैति । तत्कथं ततो व्यतिषङ्गावगति रिति । उत्तरम्-मन्द ! मैवम् ; कथनोपायोऽयम् कथनप्रकारोऽयम् । एवं कथ. यितव्यम्-व्यतिषक्त एवाऽन्यथा प्रत्येतुं न शक्यते व्यतिषङ्गमप्रतीत्ये. ति।तेन व्यतिषक्तस्याऽभिधाने(२) व्यतिषङ्गोऽव्यवगम्यत इति दर्शयितुं व्यतिषक्तस्य निमित्तत्वमुच्यते । कस्मात् पुनरेवमुच्यते? यावता व्यतिषक्तप्रतीत्युत्तरकालतैव किमिति नाङ्गीक्रियते इत्यत्राऽऽह-न ह्यन्वि. तोऽन्वयशून्यः शक्यते प्रत्येतुम् । एवं स्वमतं स्थापयित्वा वैयाकरणमतं निराकुर्वन्नाहत एतेऽन्विताः पदार्थाः; एषामभिधानानि पदानि; तदिदं वाक्यप. दीयम् सूत्रम्-अन्विताभिधायीनि पदानि, न पुनरावच्छेदशून्यानि; पदान्येव च वाक्यम् , न पदातिरेकीति । वाक्यपदे अधिकृत्य कृतं वाक्यपदीयम्(३) "शिशुक्रन्दयमसभद्वन्द्व"इति छः। अन्यथा यद्येवंविधाः पदार्थाः पदानि च नाऽऽश्रीयेरन्, तदा अवगम्यमानः पदपदार्थविभागोऽपद्भुतो भवति, अविद्यमानश्च प्रतिपन्नः स्यात् । उपसंहरति-तस्मान्न कार्यतो वाक्या . १ १. व्यतिषङ्गस्येति. क. पु. ३. पा. सू. ४. ३.२७, २. प्रवृत्तात् व्यतिषशोऽपाति. क. पु.

·वाक्याधिकरणम् ] ऋविमलोपेता। २९१ (१)प्रज्ञा । प्रत्यक्षतस्तु भेदावगमानाऽस्येकत्वमित्युक्तम् । अतः क्रियार्थेन समानाथः । (२)ननु च नाऽवश्यं क्रियार्थेनैवाऽऽम्नानं लोके । अस्ति तावत क्रियार्थता वेदे; तद्विषयमिदमधिकरणं भविष्यति । किं न लौकिक- विषयमिदमधिकरणम् ? किं वा मन्यते भवान् ? न्यायाभिधान- साम्यात् सर्वत्रेति मन्यामहे । भवतु सर्वत्र । ननु च क्रियार्थेन-इत्यव्यापकम् । व्यवहारक्रियैवेयं क्रियेति मत्वा शाम्यतु भवान् । अतः सिद्धम् “अर्थस्य तन्निमित्तत्वात थप्रतिपत्तिलक्षणात् वाक्यवाक्यार्थयोः पदपदार्थाभ्यामन्यत्वं कल्पयितुं क्षमा प्रज्ञा; पदान्येवान्विताभिधायीनि; वाक्यम् पदार्था एवाऽन्विता अभिधी. यमाना वाक्यार्थः। . । अथ कस्मादेकं वाक्यमेकश्च वाक्यार्थः उच्यते-एकस्याऽर्थस्य प्रधा नत्वात् स एवार्थान्तरान्वितः प्रतिपाद्यत इत्येको वाक्यार्थः तदैकप्रति पत्तिकारकत्वाश्चैकं वाक्यम् । ननु मा नाम कार्यत एकवाक्यत्वं भवतु, प्रत्यक्षतस्तु किमिति न भवतीत्यत्राऽऽह-प्रत्यक्षतस्तु वर्णपदभेदावगमानै वाऽस्त्येकत्वमित्युक्तं स्फोटनिराकरणपर्वणि । यतो वाक्यार्थावगतिः प्रामा णिकी, अतः क्रियार्थेन समाम्नायः वेदानाम् । क्रियार्थेनेत्यत्र भावार्थाधिकरणवत् क्रियाशब्देन नियोग एवोक्त इति मत्वा चोदयति-ननु च नाऽवश्यं क्रियार्थेनैवाऽऽम्नानं लोके । यानि तावत् वेदमूलानि वचांसि, भवतु तत्र क्रियार्थेनाऽऽम्नानम् ; यानि पुनःप्रमाणा- स्तरावगतार्थविषयाणि तानि न नियोगं बोधयन्ति, तस्य प्रमाणान्त. रानधिगमनीयत्वात् । एकदेशी परिहरति-अस्ति तावरिक्रयार्थता वेदे ; तद्विषयमिदमधिकरणं भविष्यति । चोदक आह-किं न लौकिकविषयमिदमधिकरणम् ? येनैवं व्याख्यायते । एकदेश्येवाह-किं वा मन्यते भवान् ? येनाऽस्मानुपाल. भते।चोदक आह-न्यायाभिधान(३)साम्यात सर्वत्रेति मन्यामहे । यो न्यायोऽभि. हितोऽन्विताभिधानलक्षणः, स लोके वेदे च लम इति हेतोः सर्वत्रेदम- धिकरणमिति । परमरादान्ती ब्रूते-भवतु सर्वत्र । चोदक आह-ननु च क्रियार्थेनेत्यव्यापकमिति। राधान्याह-व्यवहार. क्रियैवेयं क्रियेति मत्वा शाम्यतु भवान् । नाऽत्र क्रियाशब्देन नियोगोऽभिहितः, १. प्रत्यभिज्ञेति. क. पु. २. ननु नैवाऽवश्यमिति. क. पु. ३. सामान्यादिति. क. पु. .

·२९२ बृहती [ अ.१.पा.१.सु.२५ । इति वैदिकानां सनिमित्तत्वम् । (१)"तेष्वेव पदार्थेषु" इति अन्वि- तेवित्यर्थः । कुतः ? नानपेक्ष्य पदार्थान् पार्थगर्थेन वाक्यार्थः प्रतीयते । न चेत् प्रतीयते, कस्य वाक्यं प्रमाणतया कल्पयिष्यते ? ननु चाऽन्वयो न पदार्थः स च वाक्यार्थो भविष्यति । अतश्चा- द्विाक्यमपि पदेभ्योऽन्यदिति गम्यते । (२)"नन्वर्थापत्तिः" इत्यनेनेदमुक्तम् । (३)"तन्न, अर्थस्य तन्निमित्तत्वात्" इत्य न्विताभिधानेन कथितोऽस्यार्थ:--अर्थापत्तिर्नाऽस्तीति । (४)"अपि चाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेतद्वगम्यते भवति हि कदाचिदियमवस्था(६) मानसादपचारादुचारितेभ्यो- किं तु व्यवहाररूपाऽभिप्रेता। सा च लोके सर्वत्राऽस्तीति व्यापकम् । उ पसंहरति-अतः सिद्धम्-"अर्थस्य तन्निमित्तत्वात्" इति वैदिकानां अर्थानां सनिमित्तत्वम् । यदि ह्यर्थस्याऽन्वयरूपस्य पदार्था न निमित्तं भवेयुः, तदा वाक्यं नाम कार्यगम्यमेकं कल्प्येत ; तस्मिश्च निर्भागे क्लप्ते निनिमित्ता वाक्यार्थाः धगतिः स्यात् ; यदा त्वन्विता एवाऽन्वयस्य निमित्तम् , तदा सविभागं वाक्यं भवति ; ततश्च व्युत्पत्तिसम्भवात् सनिमित्ता वेदवाक्यार्थाव. गतिः। "तेवेव पदार्थेषु" इत्येतत् भाष्यं व्याचष्टे-"तेष्वेव पदार्थेषु' अ म्वितेष्वित्यर्थः । अत्र भाष्यकारेणोक्तम्-"तेष्वेव पदार्थेषु वर्तमानानि पदानि वाक्यार्थमवगमयन्ति" इति ; तत्र पृछति-कुत इति । उत्तरम- माऽनपेक्ष्य पदार्थान् पार्थगर्थ्येन वाक्यार्थः प्रतीयते । अन्विता एव पदार्था वाक्या. ों यतः। न चेत्प्रतीयते कस्य वाक्यं प्रमाणतया कल्पयिष्यते ? ननु चाऽन्विते प दार्थेऽङ्गीकृतेऽन्वयो न पदार्थः; स वाक्यार्थो वाक्यस्य प्रमेयो भविष्यति। अतश्चा. अर्थाद्वाक्यमपि पदेभ्योऽन्यदवगम्यत इति । इदं "नन्वर्थापत्तिः" इत्यनेन भाष्येणो क्तम् । परिहरति-"तन ; अर्थस्य तन्निमित्तत्वात्" पदार्थस्थाऽन्वितस्याऽन्वय निमित्तस्वादित्यभिधानेन वर्णितोऽस्य ग्रन्थस्याऽर्थः-अर्थापत्तिर्नाऽस्तीत्येवंरूपः। अपि चाऽन्वयतिरेकाभ्यामेतदवगम्यते भवति हि कदाचिदियमवस्था मानसादप. A १.शा. भा. २४.३१. २.शा.भा. २५.५. ३.शा, भा. २५.६. ४. शा. भा. २५.१६. ५ मानसादप्याघातात् यदुच्चरितेभ्योऽपि पदेभ्यो यदा न पदार्था अवधार्यन्ते तदानीं नियोगतो वाक्याथ नाऽवगच्छेयुः, यद्यस्याऽपार्थगर्यमभविष्यत् इति मुद्रितः भाष्यसम्मतः पाठः । मानसादप्याघातात उच्चरितेभ्योऽपि पदेभ्यो यदा पदार्था नाऽव ·वाक्याधिकरणम् ] ऋचुविमलोपेता। ऽपि पदेभ्यो न पदार्था अवधार्यन्ते ; न तदानीं नियोग- तो वाक्यार्थमवगच्छन्ति । न च नियोगतो वाक्यार्थ ना- ऽवगच्छेयुः, यद्यस्य पार्थगर्थ्यमभविष्यत् ; नियोगतस्तु नाऽवगच्छन्ति" इति । किमनेनाऽनुक्तमुक्तम् ? न खलु किञ्चित् ; प्रतिज्ञातार्थस्याऽनन्यत्वमेव ; तसिद्धये हेतुरुपन्यस्तः । कथम् ? य घसंसृष्टपदार्थ एव वाक्यार्थोऽवगम्यते, व्युत्पत्तिमात्रं पदार्थावग- तिः ; कस्मात् व्युत्पत्त्यवमर्शशुन्यमपि कदाचिज्ज्ञानं न भवति नि इढव्यवहारस्य, यथा धूमान्महानसादिप्रदेशावशून्यमग्निज्ञानम् ? न च वाक्यार्थे निरूढव्यवहारस्याऽप्येवंरूपाऽवगतिर्दृष्टा । अतो न निमित्ततया पदार्था अवधार्यन्ते । किं तर्हि ? नैमित्तिकतयैव । . . - चारादुच्चरितेभ्योऽपि पदेभ्यो न पदार्था अवधार्यन्ते । न तदानीं नियोगतो. वाक्यार्थमव- गच्छन्ति; न च नियोगतो वाक्याथ नाऽवगच्छेयुः, यद्यस्य पार्थगर्थ्यमभविष्यत् ; नियोगः तस्तु नाऽवगच्छन्ति" इति(१) भाज्यमनुभाषितम् आक्षिपति-किमनेनाऽनुक्तमुक्तम्? समर्थयते न खलु किञ्चित् अनुक्तमुक्तम् ; यस्मात् प्रतिज्ञातार्थस्य वाक्यार्थस्य पदार्थाभेदलक्षणस्याऽनन्यत्वमेव । किन्तु तत्सिद्धये प्रतिज्ञातार्थसिद्धये हेतुरय मुपन्यस्तः । कथमुपन्यस्त? इत्थमुपन्यस्त:-यद्यसंसृष्टपदार्थ एव वाक्यार्थोऽवगम्यते, व्युत्पत्तिमात्र पदार्थावगतिः ; कस्मात् व्युत्पत्यवमर्शशून्यमपि कदाचिज्ज्ञानं न भवति निरूढव्यवहारस्य, यथा धूमान्महानसादिप्रदेशावमर्शशून्यमनिज्ञानम् ? अस्याऽर्थः- ये पदार्थेभ्यो भिन्नं वाक्यार्थ मन्यन्ते तान् प्रतीदमुच्यते। यद्यसंसृष्ट पदार्थकः असंसृष्टाः पदार्था यस्मिन् वाक्यार्थे प्रधानभूते नियोगे सो. ऽसंसृष्टपदार्थकः पदार्थान्वयरहितो वाक्यार्थोऽवगम्यते, व्युत्पत्तिमात्र पदार्थावगतिः 'अस्य पदस्याऽयमर्थः' इति व्युत्पत्तिमात्रम् , तदा निरू. ढव्यवहारस्य कदाचित् व्युत्पत्त्यवमर्शशून्यमपि व्युत्पत्तिमपरामृश्याऽ. पि कस्मात् वाक्यार्थज्ञानं नोत्पद्यते, यथा धूमान्महानसादिप्रदेशात व्युत्पन्नं सम्बन्धमपरामृश्याप्यग्निज्ञानं भवति ! न च वाक्यार्थे निरूढव्यवहा. रस्याऽप्येवंरूपावगतिष्टा । अतो न निमित्ततया पदार्था अवगम्यन्ते । किं तहि ? नैमि: . तिकतयेव । धार्यन्ते, न तदा वाक्यार्थों गम्यते । अतः पदार्थाद्यतिरिच्यमानो वाक्यार्थः पदार्थ. निमित्त इति निश्चीयत इत्यपि पाठभेदो दृश्यते । 1. भाष्यमाक्षिपतीति. क. पु.।

·२९४ बृहती [ अं.१.पा.१.सू.२५ किं पुनः कारणं निरूढव्यवहारस्य निमित्तानपेक्षा नैमित्तिका. वगतिः(१) प्रचितसंस्कारो हि नाऽवश्यं निमित्तव्यापारमपेक्षते ; अन्ध इवाऽभ्यस्तपदवीको न तदीक्षणमपेक्षते । अत्र पुनः सर्वदा तदपेक्षणात् तदेव प्रमेयमित्युच्यते । एवं तर्हि "पदार्थेभ्यो वा. क्यार्थप्रत्ययः" इति कथमयं व्यतिरेकः ? एवमयं व्यतिरेक:-अ. वितेभ्योऽन्वयप्रत्यय इति । "(२)अपि चाऽन्तरेणाऽपि पदो. चारणं यः शौक्ल्यमवगच्छति, अवगच्छत्येवाऽसौ शु. क्ल गुणकं(३) द्रव्यम्" इति । किमन्वयव्यतिरेकभाष्यशेषमेवैतत् ? ओमित्युच्यते । तत्र च पदार्थस्य व्यतिरेकदर्शनम्, इह चाs. अत्र चोदयति-किं पुनः कारणं निरूढव्यवहारस्य सम्बन्धस्मरणरूप- निमित्तानपेक्षा नैमित्तिकावगतिः । यावता सर्वत्र तदपेक्षयैवाऽवगत्या भवित. व्यमिति । परिहरति-(४)प्रचितसंस्कारो हि नाऽवश्यं निमित्तव्यापारमपेक्षते । तथा दर्शयति-अन्ध इवाऽभ्यस्तपदवीको न तदाक्षणमपेक्षते। (६)अप्रचितसंस्कारस्य सम्बन्धस्मरणमेव केवलं कारणम् ; प्रचितसंस्कारस्य तु संस्कारप्रच यः सम्बन्धस्मरणं चेति द्वयं कारणम् , एतच्चाऽनुभवारूढमुच्यते। अत्र पुनर्वाक्याथै सर्वदा तदपेक्षणात् व्युत्पत्यवमर्शापेक्षणात्तदेव पदार्थ(६)जातं प्रमेय मित्युच्यते । यदि पदार्था एव वाक्यार्थः, एवं तर्हि "पदार्थेभ्यो वाक्यार्थप्रत्ययः" इति भाग्ये कथमिदं व्यतिरेकदर्शनम् ? समाधत्ते- एवमयं व्यतिरेकः- अन्वितेभ्योऽन्वयप्रत्यय इति। अन्वयं वाक्यार्थमभिप्रेत्य पदार्थेभ्यो वाक्या. थोऽवगम्यत इति व्यतिरेक उक्तः । अपि चाऽन्तरेणाऽपि पदोच्चारणं यः शौकल्यम वगच्छति, अवगच्छत्येवाऽसौ शुक्लगुणकं द्रव्यमिति भाग्यमनुभाग्य पृच्छति-कि- मन्वयव्यतिरेकभाष्यशेषमेवैतत ? राद्धान्तैकदेशी वदति-आमित्युच्यते । स एवाऽऽह-तत्र हि भाध्ये पदार्थव्यतिरेकदर्शनं पदार्थस्य व्यतिरेके वाक्यार्थस्य व्यतिरेक इत्युः कम् । इह पदार्थान्वयस्य दर्शनम्-पदार्थे लति वाक्यार्थो भवतीति । रा. द्धान्ती ब्रूते-सत्यमेवम् ; न खेतावन्मात्रमेव । न पदार्थान्वयमात्रमेवाऽत्र द. :- . १. प्रचुरसंस्कारेति क. पु. २. शा. भा, २५. १९. ३. द्रव्यमिति नास्ति मुद्रितभाष्यपुस्तके । ४. प्रतीतसंस्कार इति. क. पु. ५. अप्रथितेति. क. पु. ६. ज्ञानमिति. क. पु.

·वाक्याधिकरणम ] ऋजुविमलोपेता। २९५ वयस्य । सत्यमेवम् न वेतावन्मात्रमेव । किमतिरिच्यते ? इदमतिरिच्यते -यदि हि व्युत्पत्तौ पदानां पदार्थमात्र एव व्युत्प. तिः, तदा अनन्वितपदार्थदर्शने तत्स्मरणानुपपत्तिः; स्मर्यते च । अतः सिद्धमन्विताभिधानम् । (१)"नाऽस्य पदसमुदायेन सह सम्बन्धः" इति । न समुदायभूतानां प्रामाण्यम् । किं तर्हि ? अन्वयव्यतिरेकसमधिगम्य- स्वार्थव्यापूतानामेव । (२) यत्तु श्रौतः पदार्थो न वाक्यानु- रोधेन कुतश्चिविशेषादपवर्तितुमर्हति" इति । कथं पुनव्युत्प- निशुन्धेचाऽवगतिः शक्यतेऽभिधातुमित्यभिप्रायः । परिहारस्तु- (३)सत्यमेवमेतदि"ति । व्यवहारार्थत्वात् प्रयोगस्य विशेषात्मक शितम् । एकदेशी पृच्छति-किमतिरिच्यते ? राद्धान्ती कथयति-इदम. तिरिच्यते-यदि हि व्युत्पत्तौ पदानां पदार्थमात्र एव व्युत्पत्तिः, तदाऽनन्वितपदार्थदर्शने तरस्मरणानुपपत्तिः; स्मयते च ; अतः सिद्धमन्विताभिधानम् । अस्याऽर्थः-यदि हि व्युत्पत्ती व्युत्पत्तिसमये पदानामनन्वित एव पदार्थमात्रे व्युत्पत्तिःस्यात् तदाऽनन्वितस्य पदार्थस्य प्रत्यक्षादिभिर्दर्शने तस्याऽन्वितस्य पदार्थस्य पदानुविद्धं स्मरणं न स्यात् , स्पर्यते च । अन्वितोऽर्थः पदाभिधेयतया 'शुक्लो गुणो गुण्यन्वितः शुक्लपदाभिधेयोऽयम्' इति स्मयते । अतः सि- मन्विताभिधानम। "नाऽस्य पदसमुदायेन सह सम्बन्धः" इति भाग्यनुभाषितम, व्याचष्टे-न समुदायभूतानां प्रामाण्यम् । समुदायभूतैः प्रत्यस्तमितवाचकविभागैर्वाक्यार्थी न प्रतिपद्यते । किं तर्हि ? अन्वयव्यतिरेकसमधिगम्यस्वार्थव्यापूतानामेव । अन्वयः व्यतिरेकाभ्यामेव समधिगम्यते यः पदानां स्वार्थः, तत्र वाचकतया व्यापूतानामेव प्रामाण्यम् । यत्तु श्रौतः पदार्थो न वाक्यानुरोधेन कुतश्चिद्विशेषाद. पवर्तितुमर्हतीति भाज्यमनुभाग्य व्याचष्टे-कथं पुनर्युत्पत्तिशून्यवाऽवगतिः शक्य. तेऽभिधातुमित्यभिप्रायः । यावदुच्चरितात् पदार्थमात्रेऽवगतिरुपजायते, सा कथं व्युत्पत्तिशून्यैव भवति ? भवति च। अतो नाऽन्विताभिधान. मिति भावः । परिहारस्वत्र सत्यमेवमेतदिति । व्यवहारार्थत्वात् प्रयोगस्य विशेषात्म. कत्वाच्च व्यवहारस्य अन्वितावगतिरेव तदानाम् , नाऽन्वितार्थान्तरस्मरणम् , व्यवहा. रानात्वात् । १. शा, भा, २५.११. २. शा, भा, २५, २२. ३. शा. भा. २५. २३. - ·- । वृहती [ अ.१.पा.१ःसू.२५ स्वाच्च व्यवहारस्य अन्वितावगतिरेव तदर्थानाम् ; नाऽन्वितार्थाः न्तरस्मरणम् , व्यवहारानङ्गत्वात् । तदिदमुक्तम्- "यश्चाऽर्थादर्थः, न स चोदनार्थः" इति । न चे. दानी तदविवक्षितमिति प्रतीयमानस्याऽपि शब्दाद् अविवक्षितस्वं शक्यते वक्तुम् । गम्यते च शब्दानिमित्तात् अशब्दार्थश्चेति किमि- दम् ? शब्दान्तराभिधेयतया स्मरणात् , स्मृतेश्चाऽभामाण्यात् । अतः शब्दनिमित्तताऽपि भ्रान्तैरेवोदिता प्रत्यक्षादीनामिव स्मरणीये। अस्याऽर्थः-व्यवहारार्थ शब्दः प्रयुज्यते; व्यवहारश्चाऽन्विता. र्थविषयः, तेन प्रयोगबलादन्वितार्थावगमकत्वमेव पदानाम् । यत्पुनरेतदनन्वितार्थज्ञानम् , तत्स्मरणम् ; न पुनः शब्दाभिधानज. न्यम् , व्यवहारानङ्गत्वात् ; न ह्यनन्वितेन कश्चिदपि व्यवहारः क्रियते । एतदुक्तं भवति-शब्दश्रवणानन्तरं यदिदमन्विताद. र्थान्तरं पदार्थस्वरूपमा बुद्धिम्थं भवति, सा स्मृतिरेव, यथा अर्थदर्शनात् पदस्मृतिः, तत्र च न शब्दस्याऽभिधानव्यापारः, तेन वि. नापि तदुपपत्तेः यथा अर्थो न शब्दस्याभिधाता, अथ च प्रतिसम्ब. न्धितया संस्कारोद्वोधकतया शब्दे स्मृतिं जनयति, तथा शब्दोऽप्यर्थ इति । तदत्र पूर्वपक्षसिद्धान्तभाग्ययोरयमर्थः-श्रुत्यन्तरभावित्वादन वितार्थावगतेरनन्वित एव पदार्थः श्रोतः; स न वाक्यानुरोधेन विशे. षेऽन्वितेऽवस्थापयितुमहतीति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस्तु-सत्यमनन्वितः प्रथमं प्रतीयते, तथाऽपि वृद्धव्यवहारव्युत्पत्तावेव केवलेन पदार्थेन व्यवहाराभावादन्वित एव पदार्थे पदानां व्युत्पत्तिः; अनन्वितावगतिस्तु स्मरणमात्रमिति । तदिदमुक्तम्-"यश्चार्थादर्थो न स चोदनार्थः" इति । अभिधानव्यापारान. पेशं यदनन्वितार्थस्य स्मरणम, न स शब्दार्थ इति । नन्वनन्वितार्थः स्मर्यमाणो यद्यविवक्षित, कथं तर्हि अन्वितो विवक्षित इत्यत्राह-न चेदानी तत् अनन्वितमर्थान्तरस्मरणम् अविवक्षितं व्यवहारानुपयोगित्वा. दित्येवतायता प्रतीयमानस्याऽपि शब्दात् अन्वितस्य व्यवहारोपयोगिनोऽ. प्यविवक्षितत्वं शक्यते वक्तुम् । अत्र चोदयति-गम्यते च शब्दानिमित्तात् अश. ब्दार्थश्चेति किमिदम् ? यदेव शब्दादवगम्यते स शब्दार्थ इति स्मर्यमाण. स्याऽपि शब्दार्थत्वमेव युक्तम् । परिहरति- शब्दान्तराभिधेयतया स्मरणात् , स्मृतेश्चापागाण्यात् ; अतः शब्दनिमित्तताऽपि भ्रान्तैरेवेदिता प्रत्यक्षादौनामिव स्मरणीये।

·वेदपौरुषेयत्वाधिकरणम् ] ऋजुबिमलोपेता। .. १)"एवं च सति गुणान्तरप्रतिषेधो न शब्दार्थ"इति करिप. तनिमित्तपरिहारात् परिहृतम् । (२)"अपि च प्रातिपदिकादुच्च. रन्ती द्वितीयादिविभक्तिः इति । अन्वितार्थमेव प्रातिपदिकं स्म- रन्ति; यतः करणवाचिनः प्रातिपदिकाल तृतीयां विदधति। विभक्त. यश्च परस्परान्वयप्रतिपादिकाः प्रयोगान्तरस्मृतस्याऽर्थस्याऽन्वयितां श्रुत्यैव दर्शयन्ति । अतोऽभ्युच्चयो(३)पपत्तिरियम् । प्रत्युक्तमनुमानं 'कृतकत्वात्' इति वृद्धव्यवहारस्य निमित्ततोपपत्त्या । "अपि च" सम्प्रयुक्ताद्वाक्यात्मकाच्छब्दाच्छब्दान्तरं पूर्ववाक्यं तदभिधेयतयैव स्म रणान्न शब्दादवगम्यते ; न हि पूर्ववाक्यान्तर्गतपदाभिधेयतयैव वा. क्यान्तरगतेन पदेनोच्यते । अपि च शब्दः प्रमाणभूतः कथमप्रमाणभूतां स्मृतिं जनयति ? अतः शब्दनिमित्तताऽपि भ्रान्तैरेवोदिता । परमार्थतस्तु शब्दो ऽत्र निमित्तं न भवति; किन्तु शब्द (४)श्रवणादुवुद्धः संस्कार (५)एवैनां स्मृति जनयतीति; यथा प्रत्यक्षादीनां स्मरणीयेऽथै निमित्तता न भवति, तथा शब्दस्याऽपि । “एवं च सति गुणान्तरप्रतिषेधो न शब्दार्थ." इति भाग्य मनुभाष्य व्याचष्टे-कल्पितनिमित्तपरिहारात् परिहृतम् । कल्पनानिमितनि मित्तः पदार्थः इति किल बौद्धा मन्यते; तेषां मतेऽन्यापोहमात्रनिष्ठा श्रुतिः । ततश्च गुणान्तरप्रतिषेधः शुक्लशब्दस्याऽर्थ इति तदिदं निराक. तम् 'कल्पितनिमित्तं न भवति' इति कल्पनानन्थे । “अपि च प्रातिपदिका दुच्चरन्ती द्वितीयादिविभक्तिः” इति भाग्यमनुभाषितं व्याचष्टे-अन्वितार्थ- मेव प्रातिपदिकं स्मरन्ति । यतो हेतोः करणवाचिनः प्रातिपदिकात्तृतीयां विभक्ति विदधति ; करणं च क्रियासम्बन्धि भवति ; अतश्व क्रियासम्बन्धिस्वा थप्रतिपादकं प्रातिपदिकमित्युक्तं भवति । विभक्तयश्च परस्परान्वयप्रतिपादि. का प्रयोगान्तरस्मृतस्याऽर्थस्य प्रयोगान्तरे यः प्रतिपन्नोऽर्थः स्मयते तस्य अन्वयितां श्रुत्यैवाऽभिदधति; तेनाऽन्वितमेव शब्देनाऽभिधीयत इति वि. भक्तय एवाऽत्र प्रमाणम् । अतोऽभ्युच्चयोपपत्तिरियम् अनन्वितस्याऽविवक्षा. याम् । प्रत्युक्तमनुमानं कृतकत्वादिति । पदसङ्घातस्य कृतकत्वाद्वेदोऽपि कृ. तका-इति यदनुमानम् , तत्प्रत्युक्तं वृद्धव्यवहारस्य निमित्ततोपपत्या । "अपि १.शा.भा. २५. २५ ३. उपपत्तिरियमविवक्षायामिति. क. पु. ५. एवैवमिति, क. पु. २.शा.भा.०५.२७. ४. ग्रहणादिति, क. पु. ३८०० ·.. २९८ बृहती [अ.१.पा.१.सू.२० इत्यनेन पूर्वोक्तसम्बन्धकरणाशक्ति दर्शयति ॥ २५॥ लोके सन्नियमात्प्रयोगसन्निकर्षः स्यात् ॥ २६ ॥ लोके पुनः प्रमाणान्तरप्रमितविषयतया युक्तव, तत्पूर्वकत्वात् शब्दव्यवहारस्य । (१)"तस्मात् पदेभ्य एव पदार्थप्रत्ययः, पदार्थेभ्यो वाक्यार्थप्रत्ययः" इति व्याख्यातम् । तस्मादुप. पन्नं वृद्धव्यवहारनिमित्तमौत्पत्तिकत्वं सम्बन्धस्य, वेदवाक्या- थप्रतिपत्तिहेतुत्वं च । विलम्बते--इत्यादयस्तु शब्द(२)प्रत्यभिज्ञयैः च" इत्यनेन ग्रन्थेन पूर्वोक्ता सम्बन्धकरणाशक्तिं दर्शयति-अतीन्द्रिये कार्ये कार्यान्वयिषु चाऽर्थेषु सम्बन्धकरणशक्तिर्नाऽस्तीति ॥ २५ ॥ लोके सन्नियमात्प्रयोगसन्निकर्षः स्यात् ॥ २६ ॥ ननु यद्यतीन्द्रिय कार्याभिधायिनो लिङादयः, तदन्वितस्वार्थाभि धायीनि च पदानि, कथं तर्हि लोके तद्यतिरेकेण शब्दप्रयोग इत्या. बाह--लोके पुनः प्रमाणान्तरप्रमितविषयतया युक्तैव, तत्पूर्वकत्वाच्छब्दव्यवहा. रस्य, यदेव हि प्रमाणान्तरण प्रमीयते, तदेव लोको विवक्षिति; तेनाऽतीन्द्रियकार्य परित्यज्य क्रियाकार्यत्व एव शब्दं प्रयुके लक्षणया; अपूर्वकार्यता हि क्रियाकार्यत्वाव्यभिचारिणी; तेन तत्परतया लोके लिङादिकं प्रयुङ्क्ते, पदान्तराण्यपि कार्यान्विततयैव प्रयुः ज्यन्त इति न लौकिकप्रयोगविरोधः। "तस्मात्पदेभ्य एव पदार्थप्रत्ययः; पदार्थेभ्यो वाक्यार्थप्रत्ययः" इति भाष्यम् । तदनुपपन्नम् , “पदार्था एव वाक्यार्थः" इति दर्शितत्वादित्याशझ्याऽऽह-व्याख्यातामेति । व्यतिषङ्गा. भिप्रायमिति पूर्वमेव व्याख्यातम् । उपसंहरति--तस्मादुपपन्नं वृद्धव्यवहार• निमित्तमौत्पत्तिकत्वं सम्बन्धस्य, वेदवाक्यार्थप्रतिप्रत्तिहेतुत्वं च उपपन्नं तस्य । विलम्बत इत्यादयस्तु शब्दप्रत्यभिज्ञामात्रतया प्रत्युक्ताः; अभिधाने हि स दोषः । 'विलम्बते' 'प्रलम्बते' इत्युपसर्गता वि-प्र-शब्दयोः, विप्र इत्यत्र नामता स्वरूपाभेदे नोपपद्यत इति यदुक्तं वैयाकरणैः, तत्प्रत्युक्तम् ; स्व. रूपाभेदेऽप्याभिधानरूपता भिन्नैव । तेन क्वचिदन्यार्थता न दोषः । . - १. शा. भा, २६. ५० २. प्रत्याभज्ञयैव प्रत्युक्ता इति. क. पु.

·वेदपौरुषेयत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपेता। २९९ व अभिधाने हि स दोषः । समासादीनां तु तत्र तत्र परिहा. रोऽभिधीयते ॥ २६ ॥ इति सप्तमं वाक्याधिकरणम् ।। अथाऽष्टमं वेदापौरुषेयत्वाधिकरणम् ।। वेदांश्चैके सन्निकर्ष पुरुषाख्याः ॥ २७ ॥ "वेदांश्चैकै सन्निकर्ष पुरुषाख्या:"। (१)"पदवाक्याश्रयः" इति । विभागाभिधानादविभक्तकार्यत्वाच्च विवेकः । यदु- क्तम् “अस्मरणात्" इति. तत् विरुद्धं समाख्यया। किं का. समासादीनां तु तत्र तत्र परिहारोऽभिधीयते । यदिदमुक्तम्-समासे पदद्वय सम्बन्धो न भवति राजपुरुषस्य हस्तिनः इत्यादि, तस्यापि परिहार- स्तत्र तत्राऽभिधीयते; तेन सोऽपि न दोषः ॥ २६ ॥ इति सप्तमं वाक्याधिकरणम् । , अथाष्टमं वेदापौरुषेयत्वाधिकरणम् ॥ वेदांश्चैके सन्निकर्ष पुरुषाख्याः ॥ २७॥ "वेदांश्चैके सन्निकर्ष पुरुषाख्याः" अत्र भाष्यम् “पदवाक्याश्रय आक्षेपः परि. इतः” इति । तत्रेयमाशङ्का-ननु किमिदं पदं वाक्यमिति ? यावता न पदव्यतिरिक्तं वाक्यं नामाऽस्ति । अतः कथं पृथगुपन्यास इत्याशझ्याह- विभागाभिधानादविभक्तकार्यत्वाच्च विवेकः । विभागेन पदानामभिधायकत्वात् पदव्यवहारः; अविभक्तं च सर्वेषां पदानामेकं कार्य विशिष्टैकार्थप्रति पत्तिरिति तनिबन्धनस्तेम्वेव पदेषु वाक्यव्यवहारः। तेन कार्यवशेन पदव्यवहारो वर्णानाम् , कार्यवशेन च वाक्यभावः पदानामिति युक्तो वाक्यपदयोर्विवेकः । यदुक्तम् 'अस्मरणात्कर्तुः अकृतको वेदः' इति, तद्विरुद्धं समाख्यया । काठकमित्यादिका या समाख्या, सा कृतकतां वेदस्य दर्शयति । अत्र पृच्छति-कि कार्यनिबन्धनैव सामख्या ? अयमाशय:-यदि १.शा.भा.२६.९.

·३०० बृहती [ अ.१.पा.१.सू.२८ यनिबन्धनैवेयं समाख्या ? बाढम् ; असाधारणेन हि व्यपदेशो भवति, साधारणं च प्रवक्तृत्वम् । कथं तर्हि-(१)"कृते ग्रन्थे। (२)"तेन प्रोक्तम्" इति च सूत्रद्वयं भगवतः १ प्रोक्तवचनमयुक्तम् , "समर्थानाम्" इति विरोधात् । तस्मात् कार्यतैव वेदस्याऽवगम्यते ॥ अनित्यदर्शनाच्च ॥ २८ ॥ के यं कार्यता नित्यत्वाच्छब्दानामौत्पत्तिकत्वाच्च सम्बन्धस्य ? प्रमाणान्तरापेक्षिता । तथा च तदनुरूपं वेदवचो दृश्यते--"ब. बरः प्रावाहणिः" इत्येवमादि ।। २८ ॥ कार्यनिबन्धनैव समाख्या स्यात् , तदा समाख्यया कृतकत्वं भवेत् । यावता प्रवचनादपि समाख्या घटत एवेति । उत्तरम्-बाढम् । अति. शयेन करणनिबन्धनैव समाख्या । कुतः ? असाधारणेन हि व्यपदेशो भवति । करणं ह्यसाधारणम् ;न ोकेन कृतस्याऽपरेण करणं सम्भवति । साधारणं व प्रवक्तृत्वम् । बहवोऽपि प्रवक्तारो भवन्ति । यदि प्रवक्तृत्वेन व्यपदेशो न भवति, कथं तर्हि "कृते ग्रन्थे", 'तेन प्रोक्तम्" इति च सूत्रद्वयं भगवतः ? उत्त रम्-प्रोक्तवचनमयुक्तम् “समर्थानाम्" इति विरोधात् । "समर्थानां प्रथः माद्वा" इति सामर्थे सति तद्धितो भवति । न च 'कठेन प्रोक्तम्' इत्यस्य विग्रहवाक्यस्य योऽर्थः, स काठकशब्दादवगम्यते ; तेन सामर्थ्याभावात्तस्मिन्नर्थे तद्धितो नोत्पद्यत एव ; तेनेदं वचनमयुक्तम् । तस्मात् समाख्यादर्शनात् कार्यतैव वेदस्याऽवगम्यत इति ॥ २७ ॥ अनित्यदर्शनाच्च ॥ २८ ॥ अत्र चोदयति-केयं कार्यता. नित्यत्वाच्छब्दानाम् , औत्पत्तिकत्वाच्च सम्ब. न्धस्य ? शब्दास्तावन्न क्रियन्ते, नित्यत्वात् । न च तेषामर्थसम्बन्धो. ऽपि क्रियते, नित्यत्वादेव, तस्मात् केयं कार्यता ? परिहरति-प्रमा णान्तरापेक्षिता । अस्याऽर्थः-'प्रमाणान्तरेण अयमर्थोऽनेन प्रतिपन्नः' इति येयं प्रमाणान्तरापेक्षिता, सा कृतकता। तथा च कृतकत्वानुरूपं वेद. वचो दृश्यते--"बबरः प्रावाहणिः” इत्येवमादि । प्रवाहणस्याऽपत्यं कीय॑ते वेदे तेन प्रावाहणिजन्मनः प्रागयं प्रन्यो नास्तीति ज्ञायते ॥ २८ ॥ १. पा. सू. ४, ३. ११६ २. पा.सू.४.३.१०१.

·वेदपौरुषेयत्वाधिकरणम् ] ऋजुविमलोपता । ३०१ उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् ॥ २९ ॥ आख्या प्रवचनात् ॥ ३० ।। अत्रोच्यते--स्यादेतदवम् , यद्यन्यथा असाधारणव्यपदेशो नोपपद्यते । प्रकर्षादपि ह्यसाधारणव्यपदेशो दृष्टौ लोके; यथा बादरायणेन वेदप्रामाण्यं समाख्यायते । अत एव सूत्रद्वयप्रणयनं भगवतः पाणिनेः । (१) समर्थानम्" इति चाऽविरोधः॥२९॥३०॥ परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम् ॥ ३१ ॥ कृते वा विनियोगः स्यात्कर्मणरसम्बन्धात् ॥ ३२ ॥ यदुक्तम् “बबरः प्रावाहाणिः" इति, स्थिते प्रामाण्ये गुणवादं वक्ष्य- ति । वक्ष्यमाणमेव च भाष्यकारणाऽत्र (२)व्याख्यातम् । किमर्थम् , 'व उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् ॥ २९ ॥ आख्या प्रवचनात् ॥ ३० ॥ अत्रोच्यते-स्यादेतदेवम् , यद्यन्यथा करणमन्तरेण असाधारणव्यपदेशो नोपपद्यते ; प्रकर्षादपि ह्यसाधारणव्यपदेशो लोके दृष्टः । वचन एवं यः प्रकर्षः सो. ऽसाधारण इति तन्निबन्धनोऽपि व्यपदेशो घटत एव । यथा बादरायणेन वेदस्य प्रामाण्यं समाख्यायते । यत एव प्रकर्षादपि व्यपदेशो घटते, अत एव सूत्रद्वयप्रणयनं भगवतः पणिनेः "कृते ग्रन्थे," "तेन प्रोक्तम्' इति च। “समर्था- नाम्" इत्यस्य चाऽविरोधः, वचनप्रकर्षेऽपि सामयसम्भवात् ॥ २६ ॥ ३० ॥ परन्तु श्रुतिसामान्यमात्रम् ॥ ३१ ॥ कृते वा विनियोगः स्यात्कर्मणस्सम्बन्धात् ॥ ३२ ॥ यदुक्तम् “बबरः प्रावाहणिः' इति तत्रोच्यते-स्थिते प्रामाण्ये गुणवादं वक्ष्यः ति । तेन न्यायेन वर्णनीयमेतदित्यर्थः । नन्वतत् वक्ष्यमाणं किमर्थमुक्त तत्राह-वक्ष्यमाणमेव च भाष्यकारेणाऽत्र व्याख्यातम् । चोदयात-किमर्थम, 'व. २. व्याख्यानं कृतमिाते. क. पु. १.पा.स.४.१.८२. .

·बृहती [ श्र.१.पा.१.सू.३२ क्ष्यामः' इति नोक्तं च ? असम्बद्धत्वोपन्यासार्थम्-न शक्यते ज्योति- टामादिषु विध्युद्देशेषु कल्पयितुं तत् : एकवाक्यत्वाच्च "वनस्पतयः" इत्येवमादीनाम् । (१)"अपि च अविगीतः सुहृदपदेशः"- इति सार्वजनीनमविपर्ययं दर्शयति । तस्माचोदनैव प्रमाणं धर्मस्येति स्थितः प्रतिज्ञार्थः ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ इत्यष्टमं वेदापौरुषेयत्वाधिकरणम् ॥ ॥ इति बृहत्यां प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः ॥ क्ष्यमः' इति नोकं च ? परिहरति-असम्बद्धतोपन्यासार्थम् । अथ कथमयमु. न्मत्तोक्तिसदृशो न भवतीतीमामसम्बद्धतामुपन्यसितुं गुणवादेनाऽत्र व्याख्यातम् । तामासम्बद्धतां परिहरति-न शक्यते ज्योतिष्टोमादिषु वि. ध्युद्देशेषु कल्पयितुं तत् ; एकवाक्यतया च "वनस्पतयः सत्रमासत" इत्येवमादीनाम् असम्बद्धता नास्तीति । "अपि च अविर्गातः सुहृदुपदेशः" इति भाज्यं व्या. बष्टे-सार्वजनीनमविपर्ययं दर्शयति । न वेदार्थे कस्यचिद्विपर्ययोऽस्तीत्यर्थः । तस्माचोदनैव प्रमाणं धर्मस्येति सिद्धः प्रतिज्ञातार्थः ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ इत्यष्टमं वेदापौरुषेयत्वाधिकरणम् ॥ इति श्रीशालिकनाथमिश्रकृतायामृजु विमलायां पञ्चिकार्या प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद: समाप्तः। १.शा. भा. २७.२७.

·- चौखम्बा- संस्कृत-ग्रन्थमाला कार्यालये यन्त्रस्थ ग्रन्था:- १. प्रणवकल्पः । यतिप्रवरगङ्गाधरेन्द्र सरस्वतीविरचितेन प्रणवकल्पप्रकाशा. ख्यप्रणवभाष्येन समलकृतः । २. संस्कारगणपतिः।(पारस्करगृह्यसूत्रविस्तृतविवरणरूपः) विद्वद्वररामकृष्णकृतः ३. वादवारिधिः प्रत्यक्षानुमानशब्दपरिशिष्टाख्यकल्लोलचतुष्टयात्मकः । (अन्न प्रायशोऽष्टोत्तरशतसंख्याका वादवीचयो मुद्रिताः स्युरयं सर्वै नैयायिक- वैयाकरणैश्च संग्राह्यो दुर्लभो निबन्धो भविष्यति) ४. श्रीसात्वततन्त्रम् । श्रीशिवनारदसंवादे नवमपटलान्तो अपूर्वो ग्रन्थः । ५. श्राद्धकल्पलता । धर्माधिकारि श्रीनन्दपण्डितकृता। ६. वीरमित्रोदयः । श्राद्धप्रकाशः । श्रीमित्रमिश्रविरचितः। ७. कात्यायनश्रौतसूत्रम् । देवयाज्ञिकपद्धतिसहितम् । ८. प्राकृतव्याकरणवृत्तिः। ससूत्रा। श्रीत्रिविक्रमदेवविनिर्मिता। अग्निष्टोमपद्धतिः । १० श्राद्धचन्द्रिका । श्रीदिवाकरात्मज वैद्यनाथ विरचिता । ११ प्रपञ्चसारसङ्ग्रहः । श्रीगीर्वाणेन्द्रसरस्वतीविरचितः । १२. साङ्गं पातञ्जलदर्शनम्-अर्थाद् विश्वेश्वरानन्दप्रशिष्याद्वयानन्दशिष्यराव- वानन्दसरस्वतीकृतक्षोदिष्ठटिप्पनपातजलरहस्ययुक्तद्वादशदर्शनकाननपञ्चानन- वाचस्पतिमिश्ररचिततत्त्ववैशारदीव्याख्याभूषितेन विज्ञानभिक्षुविहितवार्तिक- संवलितेन सांख्ययोगाचार्यश्रीहरिहरानन्दारण्यकृतभास्वतीवृत्तिसहितेन भगव- च्छीकृष्णद्वैपायनोद्भावितभाष्येणालंकृतं श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचार्यदार्शनिक- सार्वभौमसाहित्यदर्शनाद्याचार्यतरत्नन्यायरत्नगोस्वामिश्रीदामोदरशास्त्रिभिः स्थलविशेषेषु सर्वत्र स्वटिप्पन्या संयोज्य; संशोध्य; बृहद्भूमिकया साकं सं. पादितं भगवता श्रीपतजलिना विरचितं योगदर्शनम् । १३ परिभाषेन्दुशेखरः । हैमवती संवलितः । १४. व्यक्तिविवेकः-स्वनामख्यातो ध्वन्यालोक निराकरिष्णुयंजनापर्यव- स्थाने प्रथमो निबन्धः, महामहिमकाश्मीरिकमहिमभट्टप्रतिभोपज्ञसहृदय- धुर्येण राजानकरुप्यकेण कृतेन खण्डितोपलब्धेन संक्षिप्तेन व्याख्यानेनोपोर. लितः, श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचार्य्यदार्शनिकसार्वभौमसाहित्यदर्शनाद्याचार्यतर्क- रत्नन्यायरत्नगोस्वामिश्रीदामोदरशास्त्रिविरचितया नूतनया व्यक्तिविवेक- समीक्षाऽऽख्यया टीकयोद्योतितः श्लाघनीयो ग्रन्थतल्लजः । १५. प्रौढमनोरमा। म० म० श्री भट्टाजिदीक्षितविरचिता, तत्पौत्र म० म० श्री हरिदीक्षितविरचितलघुशब्दरत्नाख्यव्याख्यासमेता। श्रीयुक्त पं० जग. नाथशास्त्रिविरचितया ज्योत्स्नाव्याख्यया सहिता ज्योत्स्नाव्याख्यया सहिता तथा श्रीयुत भाण्डारीत्युपाह्व माधवशास्त्रिविरचितया प्रभानामकटिप्पण्या समलकृता तथा जोशी इत्युपाह्र पं० श्री सदाशिवशास्त्रिणा विरचितया विभानामक- टिप्पण्या सहिता संपादिता [गुटका संस्करण] अव्ययीभावान्तः । , .

·. (२) चौखम्बा-संस्कृन - ग्रन्थमाला कार्यालये यन्त्रस्थ ग्रन्थाः । १६. प्रौढमनोरमा । म०म० श्री भट्टोजिदीक्षितविरचिता, तत्पौत्र म० म० श्रीहरिदीक्षितविरचितलघुशब्दरत्नाख्यव्याख्यया समेता । म० म० भैरव- मिश्रविरचितशब्दरत्नव्याख्यया भैरव्या, पायगुण्डे वैद्यनाथविरचित शब्द- रत्नटीकाभावप्रकाशेन च सहिता। व्याकरणाचार्य नेने इत्युपाख्य पं० गोपाल. शास्त्रिणा विरचितया सरलानाम्न्या बृहटिप्पण्या संशोध्य सम्पादिता । १७. शब्दशक्तिप्रकाशिका । श्रीमज्जगदीशतर्कालङ्कारविनिर्मिता। श्रीकृष्णकान्त- विद्यावागीशकृतया कृष्णकान्तीटीकया श्रीमद्रामभद्रसिद्धान्तवागीशविरचितया रामभद्रीटीकया च समलता। न्यायाचार्य काव्यतीर्थ पं० दुण्डिराजशास्त्रि- कृतया छात्रोपयुक्तया विषमस्थल टिप्पण्या मूलकारिकार्थेन च सहिता। ८. न्यायमंजरी । जयन्तभट्टकृता। न्याय-व्याकरणाचायण पं० सूर्यनारायण- शास्त्रिणा कृतया टिप्पण्या समेता। १६ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । चतुःसूत्र्यन्तपूर्णानन्दीयव्याख्यासहितया श्री गोविन्दानन्दप्रणीतया रत्नप्रभया, न्यायाचार्य काव्यतीर्थ पं० ढुण्डिराजशास्त्रि. कृतटिप्पणीसहितया श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितया भामत्या च सहितम् । तत्रायं द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादान्तः प्रथमो भागः परीक्षार्थिनामत्यन्तमु. पयुक्त इति ग्रन्थदर्शनेनैव व्यक्तीभविष्यत्यतोयमवश्यं संग्राह्यः । २०. भावप्रकाशः । श्रीमद्भावमिश्रप्रणीतः । विद्योतिन्या भाषाटीकयासहितः वैद्यक २१. भावप्रकाश मूलमात्र गुटका संस्करण । २२. ताण्ड्यमहाब्राह्मणम् । सायणाचार्यविरचितभाष्यसहितम् । २३. सांख्यतत्त्वकौमुदी।न्यायाचार्य पं०श्रीहरिरामशुक्लविरचितसंस्कृतटीका सहिता २४. बौधायनधर्मसूत्रम् । श्रीगोविन्दस्वामिप्रणीतविवरणसमेतम् । २५. शारदातिलकम् । श्रीमद्राघवभट्टकृतपदार्थादर्शटीकासहितम् । २६. सिद्धान्तकौमुदी । व्याकरणाचार्य नेने इत्युपाख्य पं० गोपालशास्त्रिणा विरचितया सरलाटिप्पण्या सहिता। २७. माधवीयधातुवृत्तिः । श्रीमत्सायणाचार्यविरचिता। २८. मनुस्मृतिः । कुल्लूकभट्टकृतमन्वर्थमुक्तावलीसहिता । सटिप्पणा। २२. मन्त्रार्थदीपिका । श्री शत्रुघ्नविरचिता। ३०. चतुर्वेदभाष्यभूमिका । सायणाचार्यविरचिता। ३१. गोभिलगृह्यसूत्रम् । सटीकम् । ३२. पक्षता । न्यायाचार्य पं० श्रीशिवदत्तगौडेन विरचितयाटोकया सहितम् । ३३. अमरकोशः। मणिप्रभाख्य भाषाटीकासहितः । ३४. कौमुदीकल्पलतिका । व्याकरणाचार्य पं० वेणीमाधवशर्मविरचिता ! ३५. परमलघुमञ्जूषा । म० म० पण्डितनित्यानन्दकृतटिप्पणी सहिता । पं० सदाशिवशर्मविरचित पदार्थदीपिकाटीकासहिता च।

·काशी संस्कृत सीरिज़ ग्रन्थमाला। ७१ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । चतुःसूत्र्यन्त पूर्णानन्दीय व्याख्या सहितया श्रीगोविन्दा- नन्द प्रणीतया रत्नप्रभया समन्वितम् । सम्पूर्णम् । [ वेदान्तविभागे ९ ] रु.५-० ४२ सिद्धान्तशिरोमणिः । श्रीभास्कराचार्य विरचितः । वासनाभाष्य सहितः ज्योति. षाचार्य म०म० श्री ६ मद्वापूदेवशास्विकृतटिप्पणी सहितः । "गणिताध्यायः । रु०२-० "गोलाध्यायः । रु. २-० [ज्यो० वि० ४] सम्पूर्ण रु०४- ७३ काकवण्डीश्चरकल्पतन्त्रम् । पण्डित रामकृष्ण शर्मणा सम्पादितम् । पण्डित बटुकनाथ शर्मा एम. ए. साहित्योपाध्याय इत्येतेन लिखितया प्रस्तावनया सनाथीकृतम् । [ आयुर्वेद शास्त्र विभागे १] रु००-८ ७४ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविविरचितम् मल्लिनाथसूरिकृतया घण्टापथसमाख्यव्याख्यया तथा पं० श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृतया सुधाऽऽरत्यच्या. ख्यया समलङ्कृतम् । [ सर्गत्रयमानम् ] । [काव्य वि०१०] रु००-१२ ७६ चन्द्रालोकः। पीयूपवर्षश्रीजयदेवकवि प्रणीतः । श्रीमत्पद्मनाभमिश्रापराभि- धान प्रद्योतनभट्टाचार्य विरचितया चन्द्रालोकप्रकाशापराख्य 'शरदागमा टीकया सङ्कलितः । साहित्याचायेंण खिस्ते इत्युपाख्यनारायणशास्त्रिणा भूमिका दिभिः सम्भूष्य सम्पादितः। [ अलङ्कार वि०३] रु००-१० ७६ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविविरचितम् । मल्लिनाथसूरि. कृतया घण्टापथसमाख्या तथा पं० श्रीकनकलाल शर्मगा कृतथा भावार्थदीपिली- व्याख्यया समलकृतम् । [सर्गत्रयमात्रम् ] [ काव्य वि०११] २००-६ ७७ शक्तिवादा, श्रीगदाधरभाचार्यप्रणीतः, पण्डितप्रवरश्रीहरिनाथतर्कसिद्धान्तभट्टा. चार्यविरचितविवृतिसहितः । [न्यायविभागे १०] रु०३-० ८ माथुरीपञ्चलक्षणी। पं श्रीउमानाथालकृतव्याख्या सहिता तथा माथुरीसिह. व्याघ्रलक्षणम् । पं० श्रीहरिरामशुक्ल विरचितया व्याख्यया सहितं तथा पं० श्रीहरिहरशास्त्रि सङ्कलित माथुरीपञ्चलक्षणी क्रोडपत्रेण च । न्याय वि० ११] रु. ०-६ ७९ रसाध्यायः । टीकया संवलितः । [ आयुर्वेदशास्त्र वि० २] रु००-१० ४० (१) पाणिनिव्याकरणे वादरत्नम् । न्यायव्याकरणाचार्य मीमांसक शिरोमणि पं. सूर्यनारायणशुक्लेन विरचितम् । (तत्र च न्यास परिष्कारपरिशिष्ट भेदेन प्रकरण त्रयम् यत्र पञ्चन्यून सार्धशतसूत्रेषु १४५ महताटोपेन न्यासाविचारताः तत्र प्रथम प्रकरणं मुद्रितं प्रथमो सागः । [ व्या० वि १०] रु०१-८ ८० (२) पाणिनीव्याकरणे वादरत्नम् । द्वितीयोभागः [न्या०वि०] रु०१-४ ८१ गणितकौमुदी। [ हिन्दीमापाटीकासहिता ] प्रथमापरीक्षापाट्यनिर्धारितगणित. संग्रहपुस्तकम् । [ गणितविभागे १] २००-६ ८२ छन्दः कौमुदी। [हिन्दीभाषाटीकासहिता ] प्रथमापरीक्षापाट्यनिर्धारितछन्द. संग्रहपुस्तकम् । [छन्दोविभागे ३] रु० -६ ८३ योगदर्शनम् । महर्षिप्रवरपतञ्जलिप्रणीतम् । तत्र (१) भोजवृत्तिः, [२] भावा गणेशवृत्तिः, [३] नागोजीभवृत्तिः, [४] मणिप्रभा, [१] योगचन्द्रिका, [६] योगसुधाकराख्य टीका पट्कसमेतम् । सटिप्पण । [ योग० विभागे १] रु. ३०, ८४ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् । म. मल्लिनाथकृत सञ्जीविनीटीका तथा परीक्षोपयोगि सुधाऽऽख्यव्याख्या सहितः। १से ४ सर्ग: मूल्यम् रु० १-४-० तथा १ से ५ सर्गः रु० १-८ तथा ६ से १० सर्गः।रु०१-८ ८५ योगदर्शनम् । पं० श्रीबलदेवमिश्रकृत योगसूत्रप्रदीपिकाख्यव्याख्यया सहितम् । सटिप्पण। [योग वि०२] १. ८ काव्यमीमांसा । राजशेषरविरचिता। साहित्याचार्य पं० श्रीनारायणशास्त्रि खिस्ते कृत काव्यमीमांसा--चन्द्रिका टीका सहित [१ से ५ अध्याय ] प्रथमो- [काव्यविभागे १३] २००४ ·६ काशी संस्कृत सीरिज़ ग्रन्थमाला । ८७ नागानन्दनाटकम् । श्रीहर्षदेवप्रणीतम् । काशीविश्वविद्यालयाध्यापकेन एम० ए० साहित्याचार्य पण्डित श्री बलदेव उपाध्यायेन स्वप्रणीतया भावार्थदीपिकाख्यया व्याख्यया समलङ्कृत्य वृहत् भूमिका हिन्दीभाषानुवादादिभिः सनाथीकृत्य सम्पादितम् । नाटक विभागे १] रु०१-४ ८८ मेघदुतकाव्यम् । महाकवि श्रीकालीदास विरचितम् । मल्लिनाथकृत सञ्जीविन्या, चारित्रवर्द्धनाचार्य विरचित चारित्रवद्धिन्या तथा साहित्याचार्य पं० श्री नारायण. शास्त्री खिस्तेकृत भावप्रबोधिनीव्याख्या टिप्पण्या च सहितम् । [काव्य० १४] रु००-८ ८९ जागदीशीव्यधिकरणम् । न्यायाचार्यश्रीशिवदत्तमिश्रविरचित अंगाल्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्यायविभागे १२) रु०२-० ९० काव्यकल्पलतावृत्तिः। श्रीअमरचन्द्रयतिनिर्मिता अरिसिंहकृतसूत्रसहिता । ( अलङ्कारविभागे ४ ) रु०१-४ ९१ वैयाकरणसिद्धान्तचन्द्रिका । श्रीरामाश्रमप्रणीता । श्रीसदानन्दकृत-सुबोधिन्या, श्रीलोकेशकरकृत-तत्त्वदीपिकया व्याख्यया च सहिता । पं० श्रीनवकिशोर- शास्त्रिणा निर्मितया चक्रधराख्यमहत्या टिप्पण्या अव्ययार्थमालया लिङ्गानुशास- नप्रक्रियया उणादिकोषेण च सहिता। (व्या० वि०११) पूर्वार्द्धम् । रु. २- उत्तराई। रु.२-८ ९२ त्रिपुरारहस्यम् ( महात्म्यखण्डम् ) साययोगशास्त्राचार्य श्रीमुकुन्दलाल शास्त्रिणा संशोधितम् । साहित्याचार्य खिस्ते-इत्युपाख्य पं० श्रीनारायणशास्त्रिणा निबद्धाभ्यां भूमिकाऽध्यायानुक्रमणिकाभ्यां च सहितम्। (पुराणेतिहास वि०१) रु. ५-~- ९३ आपस्तम्बधर्मसूत्रम् । श्रीमद्धरदनमिश्र विरचितया उज्ज्वलाख्या वृत्त्या संवलितम् । (कर्मकाण्डविभागे ७) रु०४- ९४ अवच्छेदकत्वनिरुक्तिः । श्रीजगदीशतकालङ्कारकृताः । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्त- मिश्रविरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितः । (न्याय वि० १३) रु०१--४ ९५ संस्कारदीपकः । गणेशपूजादिग्रहयागान्त-पूर्वाङ्ग-निरूपणात्मकः प्रथमो भागः । म० म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त पर्वतीयविरचितः। ( कर्मकाण्ड वि०) रु० २–० ९६ वर्षकृत्यदीपः । कालनिर्णयवतोद्यापनसहितः । म. म. पं. नित्यानन्दान्त पर्वतीय विरचितः। ( कर्मकाण्ड वि०९) रु०३-८ ९७ श्रौतसूत्रम् । श्रीमन्महर्षि-लाट्यायनप्रणीतमग्निष्टोमान्तम् । (कर्म० वि०१०) रु० २ ९८ नलचम्पू: अथवा दमयन्ताकथा । महाकविश्रीत्रिविक्रमभट्टविरचिता । विपमपद प्रकाशाज्यव्याख्यया सहिता । भावबोधिनी टिप्पणी महिता । (का०वि०१०) ०१-४ ९९ श्रीब्रह्मसूत्रम् । श्रीभगवनिम्बार्क महामुनीन्द्रविरचित वेदान्तपारिजात सौरमा ख्यसूत्रवाक्याथन श्रीश्रीनिवासाचार्थचरणप्रणीत श्रीवेदान्तकौस्तुभमाध्येन च सनाथीकृतम्। (श्रीनिम्बार्कभाष्यम् ) ( वेदान्त वि० १० ) रु. ३-० १०० वाग्वल्लभः । सर्वथाऽपि नवीनोऽपूर्वः प्रौढः परमोपयोगितया नियतमुपादेयतमाछ. न्दोनिबन्धः, श्रीमता दैवज्ञासरेणागममामिकेण कविपुङ्गवेन दुः भानविदुषा विरचितः, तत्सुतेन बहुशास्त्रगरगेण कविचक्रवर्तिना महामहोपाध्यायेन देवीप्रसाद पण्डितप्रवरेण कृतया वरवर्णिन्या टीकयोपस्कृतः । (छन्दः शात्र वि०४) रु. १०१ सिद्धान्तलक्षणम् । श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृतम् । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्तमिश्र- विरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्याय विभागे).-८ प्राप्तिस्थानम्--चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिम