·No. 86 ]
[ Price Rupee One.
THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
A
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः।
मरीचिका
श्रीव्रजनाथभट्टकृता
श्रीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वरशुद्धाद्वैतसंप्रदायविदुषा
रत्नगोपालभट्टेन संशोधिता।
MARICHIKÂ
A GLOSS ON BRAMHASUTRA
BY
BRAJANATH BHATTA
EDITED BY
Ratna Gopal Bhatta.
FASCICULUS I.
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPÔT:
BENARES.
AGENTS:--OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG:
PANDIT JYESHTHARAMA MUKUNDJÍ, BOMBAY.
Printed by Hari Das Gupto Proprietor
AT THE VIDYA-VILASA PRESS.
BENARES.
1905.
Registered According to Act XXV of 1867.

·॥ श्रीः ॥ -*- आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णातितभव्याभशतपनपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मज्जुलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥२॥ स्तबकः-८६ 3000000000000000000 ·श्रीकृष्णाय नमः। ब्रह्मसूत्रवृत्तिः । मरीचिका श्रीव्रजनाथभट्टकृता अत्र निर्दिष्टस्थलेष्वधताल्लिखितक्रमेण पठनीयम् । १ पृष्ठे ७ पडौ । विचार आवश्यकः। | तानीत्यादि। १९ । अतिरिकस्य जगत्कर्तृत्व कचिदपि । अथशब्दोऽधिकारार्थः। जिज्ञासापदं विचारार्थकम् । यस्मा- तू कर्मादिभ्यो ब्रह्मज्ञानमेव पुरुषार्थसाधकम् अतस्तज्ज्ञानाय विचा- रोऽधिक्रियत इति सूत्रार्थः विचारस्य वेदान्तविषयकत्वात् त्रैवर्णि- क एवाधिकारी । ब्रह्मण इति शेषषष्ठीसमासाद ब्रह्मसम्बन्धि सर्व विचार्यमिति सिद्धम् ॥ १ ॥ तब्रह्म जगत्कर्तृ, आहोखिदकर्तृ इति संदेहे फलवाक्ये सत्यं ज्ञानमित्येवोक्तत्वात, तस्माद्वा एतस्मादात्मनः, यतो वा इमानि भू- तानित्यादिवाक्येष्वपवादार्थमारोपेणापि कर्तृत्वकथनसम्भवादकर्तृ इति प्राप्ते उच्यते। जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्वात् ॥२॥ ।

·No text on this page.

·श्रीकृष्णाय नमः।
ब्रह्मसूत्रवृत्तिः।
मरीचिका
श्रीव्रजनाथभट्टकृता
नत्वा श्रीवल्लभाचार्यपादपद्मयुगं सदा ।
तदीयभाध्यमार्गेण व्याससूत्रार्थ ईर्यते ॥१॥
अथ वेदान्तानां विचार आरम्भणीयो न वेति विशये साङ्ग-
वेदाध्ययनादेवार्थनिश्चयेन विचारे विशेषाभावाद् वेदान्तवाक्यार्थ-
ज्ञानादेव ब्रह्मज्ञानस्यापि सम्भवाद् विरुद्धवाक्यानामपि सर्वभवन-
समर्थे ब्रह्मणि विरोधाभावेन निर्धारसम्भवादनारम्भणीय एव वि-
चार इति प्राप्ते, उच्यते । सन्देहवारणार्थ विचार अवश्यकः । अत
एव भगवान् व्यासस्तत्कर्तव्यत्वं प्रतिजानीते।
अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥ १ ॥
अथशब्दोऽधिकारार्थः। जिज्ञासापदं विचारार्थकम् । यस्मा-
तू कर्मादिभ्यो ब्रह्मज्ञानमेव पुरुषार्थसाधकम् अतस्तज्ज्ञानाय विचा-
रोऽधिक्रियत इति सूत्रार्थः। विचारस्य वेदान्तविषयकत्वात् त्रैवर्णि-
क एवाधिकारी । ब्रह्मण इति शेषषष्ठीसमासादू ब्रह्मसम्बन्धि
सर्व विचार्यमिति सिद्धम् ॥ १॥
तद्ब्रह्म जगत्कर्तृ, आहोखिदकर्तृ इति संदेहे फलवाक्ये सत्यं
ज्ञानमित्येवोक्तत्वात, तस्माद्वा एतस्मादात्मनः, यतो वा इमानि भू-
तानित्यादिवाक्येष्वपवादार्थमारोपेणापि कर्तृत्वकथनसम्भवादकर्तृ
इति प्राप्ते उच्यते।
जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्वात् ॥ २ ॥

·२ ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। जन्म आद्यस्य आकाशस्य यतः, ब्रह्मणो विचार्यत्वात्तद् ब्रह्मे- त्यायाति । तस्माद्वा इति श्रुतिसिद्धमाकाशस्य प्रथमकार्यत्वम् । एतेन यतो वा इमानीत्यादिश्रुत्युक्ताः सर्व एव सृष्टिप्रकाराः सूचि- ताः । कुतः शास्त्रयोनित्वात् । शास्त्रोक्तकारणत्वादित्यर्थः । वेदप- शास्त्रस्य परमाप्तत्वेन अणुमात्रमप्यन्यथाकथनासम्भवात् कर्तृत्वा- दिधर्माणां ब्रह्मणि विरोधाभावेन तत्कथनस्यापवादार्थत्वेन वक्तुम- युक्तत्वात् सर्वशं सर्वशक्तिमत् सर्वकर्तृ ब्रह्मेति सिद्धम् ॥ २॥ तद् ब्रह्म समवायिकारणं निमित्तं वेति संशये, यतो वा इमानीत्यत्र पञ्चमीश्रवणातू समवायित्वस्य क्वाप्यश्रवणान्नि- मित्तमेवेति प्राप्ते, उच्यते । तत्तु समन्वयात् ॥ ३॥ तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति । तद् ब्रह्मैव समवायिकारणं, कुतः समन्वयातू, अस्तिभातिप्रियत्वेन ससच्चिदानन्दरूपेण सम्यग- नुवृत्तत्वात् ।अतः, स आत्मान ५ स्वयमकुरुतेतिश्रुतेर्ब्रह्मण एव सम- वायित्वम् । निमित्तत्वन्तु सर्ववादिसम्मतमस्त्येव । एवं ब्रह्मजिज्ञा- सांप्रथमसूत्रेण प्रतिज्ञाय किंलक्षणकं ब्रह्मेत्याकाङ्क्षायां जन्मादिसू- त्रद्वयेन वेदप्रमाणकं जगत्कर्तृ समवायि चेत्युक्तम् । एवं त्रिसूत्र्या जिज्ञासालक्षणविचारस्य कर्तव्यता सिद्धा ॥३॥ तत्र ब्रह्मणि चतुर्धा विचारः । स्वरूपसाधनफलप्रति- पादकवेदान्तवाक्यस्त्रिविधैर्मतान्तरनिराकरणेन च । तत्र ख- रूपविचारानन्तरं मतान्तरनिराकरणं विना साधनफलयोनि रूपयितुमशक्यत्वात् क्रमेणतच्चतुष्टयमध्यायचतुष्टयेन निरूप्यते । प्रथमेऽध्याये स्वरूपवाक्यानां विचारः । तानि पुनः सन्दिग्धासन्दिग्धभेदाद् द्विविधानि । तत्र निःसन्दिग्धाना- मविचार्यत्वात् सन्दिग्धानां कार्यप्रतिपादकान्तर्यामिप्रतिपादको- पास्यस्वरूपप्रतिपादकप्रकीर्णकभेदेन चतुर्विधत्वात प्रत्येक क्रमे- ण चरणचतुष्टयेन प्रतिपाद्यन्ते । तत्र प्रथमपादस्य कार्यप्रतिपाद. कवाक्यनिर्णायकत्वात् सचिदानन्दरूपेणाऽऽकाशवायुतेजोवाक्या- नि षड्विधान्यपि निर्णीयन्ते । अन्यत्रान्यवाचकान्यपि वेदान्तेषु भगवद्वाचकानीति । तत्र लक्षणविचार एव सद्रूपाणां वाचकता.

·१ अध्याय १ पादः। । या निर्णीतत्वाश्चिद्रूपस्य ज्ञानप्रधानस्य निर्णयार्थ ज्ञानस्य सप्तद्वा- रत्वात् सप्तभिः सूत्रैक्षित्यधिकरणमारभ्यते । तत्र ब्रह्मणः स्व- प्रकाशत्वेन सर्वप्रमाणाविषयत्वाद्, यतो वाच इति श्रुतेश्च विचारः कर्तुं न शक्यते, उत विरोधपरिहारेण कर्तुं शक्यत इति संशये ब्रह्मणः सर्वव्यवहारातीतत्वाद्विचारानहतेत्याशङ्ख्याह । ईक्षते शब्दम् ॥ ४ ॥ न विद्यते शब्दो यत्रेत्यशब्दं सर्ववेदान्ताद्यप्रतिपाद्यं ब्रह्म न भवति । कुतः? ईक्षतेः । तदैक्षतेत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मण ईक्षाप्रतिपा- दनात् । एवञ्च सर्वव्यवहारातीतोऽपि लोकसृष्टिद्वारा व्यवहार्यों भ- विध्यामीतीच्छयेक्षणाद् विचारविषय इति सर्व सुस्थम् ॥ ४॥ ननु यतो वा इमानि, निष्कलं निष्क्रियमित्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणः कर्तु- त्वमकर्तृत्वं च प्रतीयते । ततो विरुद्ध सर्वधर्माश्रयत्वकल्पनापेक्षया- लौकिककर्तृत्वादेर्बाध उचितः । ईक्षत्यादिकं तु प्रकृतिगुणसम्बन्धा- द्भविष्यतीत्याशङ्य परिहरति । गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ॥ ५॥ ईक्षत्यादियुक्तः परमात्मा गौणः प्रकृतिगुणतत्वसम्बन्धवा- नितिचेन्न, कुतः आत्मशब्दात् । आत्मा वा इदमेक एवेत्युपक्रम्य, स ऐक्षतेत्युक्तम् । आत्मशब्दः पुनः सर्वेषु वेदान्तेषु निर्गुणपरत्र- झवाचकत्वेनैव सिद्धः । तद्वाच्यस्यैव जगत्कर्तृत्वमत्रोच्यते । अ- न्यतरबाधपक्षस्तु न युक्तः। तथा सति सगुणस्य कर्तृत्वापत्तौ ब्रह्मणः स्वातन्त्र्यं भज्येत । अतः स्वतःप्रमाणभूतश्रुतिबलात् सर्वभवनसा- मर्थ्य विरुद्धसर्वधर्मश्रियत्वं च ब्रह्मणि मन्तव्यम् ॥ ५॥ नन्वात्मशब्दोऽपि यज्ञदत्तो ममात्मेतिबदुपचारादस्त्वित्याशय परिहरति । तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ ६ ॥ तदात्मान स्वयमकुरुतेत्युपक्रम्य, यदा ह्येवैष एतस्मिन्नह- श्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते अथ सोऽभयं गतो भवतीति । लौकिकधर्मरहिते ब्रह्मणि जगत्कर्तरि परिनिष्ठितो मु- .

·oc ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। को भवतीत्यर्थः । यदि जगत्कर्ता गौणः स्यात्तनिष्ठस्य संसार एक स्यान्न मोक्षः॥६॥ हेत्वन्तरमाह। हेयत्वावचनाच्च ॥ ७॥ यदि जगत्कर्ता सगुणः स्यात् तदा वेदान्तेषु साधनोपदेशप्र- सङ्गे हेयत्वेन पशुपुत्रादिवदुपदिष्टः स्यान्नत्वेवम् । अत ईक्षत्यादयो न सगुणधर्माः । पूर्वोक्तानामीक्षतिहेतुसाधकत्वबोधनार्थ चकारः ॥७॥ सृष्टिवाक्यानामीक्षतिहेतूनां भगवत्यरत्वमुक्त्वा प्रलयवा- क्यानां तत्परत्वमाह। स्वाप्ययातू ॥ ८॥ ब्रह्मणो न व्यवहारातीतत्वं, कुतः ? यत्रतत्पुरुषः स्खपितीति- श्रुत्या स्वस्मिन् ब्रह्मणि जीवस्याप्ययातू लयप्रतिपादनादित्यर्थः ॥८॥ सुषुप्तिवाक्यानां ब्रह्मपरत्वमुपपाद्य मुक्तिवाक्यानामाह । गतिसामान्यात् ॥ ९॥ गतौ मोक्षे सामान्यातू । समानस्य भावः सामान्यम् । यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनमित्यादिश्रुत्या सर्वस्य शुद्धब्रह्मसाम्य- तिपादनादित्यर्थः ॥९॥ किश्च। श्रुतत्वाच्च ॥ १० ॥ पूर्णमद इति, सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति च श्रुत्या निःसन्दि- ग्धं ब्रह्मणः सर्वकार्यत्वं प्रतिपादितमतो ब्रह्मणः सर्वत्र प्रतिपाद्यमा- नत्वादशब्दत्वशङ्कानवकाश इति सिद्धम् । अधिकरणपूर्णत्वबोधक- श्वकारः॥ १०॥ एवं चिद्रूपस्य कारणत्वनिरूपणेन तत्प्रतिपादकश्रुतीनां ब्र- झपरत्वं निरूप्य, आनन्दरूपस्य कारणतानिरूपणेन तत्प्रतिपादक- वाक्यानां ब्रह्मपरत्वं निरूप्यते, आनन्दमयाद्यष्टभिः सूत्रैः। षडिन्द्रि- यस्वरूपद्वयानन्दभेदेन आनन्दस्याष्टविधत्वात् । तत्र तैत्तिरीयद्याखा- ·१ अध्याये १ पादः। यां ब्रह्मभृगुप्रपाठकद्वये श्रुतस्य मयट्प्रत्ययान्तस्यानन्दमयपदस्याब्रह्म- वाचकत्वे सम्पूर्ण प्रपाठकस्य ब्रह्मपरत्वं न स्यादिति तन्निराकरणार्थ- मधिकरणारम्भः । तत्राब्रह्मान्नमयादितुल्यवचनात् प्रियमेव शिर इत्यादिना सुखवाचकशब्दानामेवोक्तत्वादब्रह्मपरत्वमुत आनन्दस्य जगत्कारणत्वेन ब्रह्मत्वप्रतिपादनार्थत्वात् फलत्वेनोपपादनार्थत्वात प्रपाठकस्य तस्याब्रह्मत्वे प्रपाठकवैयापत्तेरानन्दमयपदस्य ब्रह्मपर- त्वमेवेति संशये, अन्नमयादिषु विकारार्थकमयट्प्रत्ययदर्शनात त- प्रायपाठादानन्दमयस्यापि न ब्रह्मपरत्वमिति प्राप्ते, उच्यते । आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ ११ ॥ आनन्दमयशब्दवाच्यः परमात्मा, नान्यः कुतः अभ्यासात। अभ्यसनं पुनः पुनः कीर्तनं तस्मात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्,एष होवानन्दयातीत्यादिध्वभ्यर्हितत्वेन फलत्वसूचकेनाभ्यासेन आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वं सूच्यते ॥ ११ ॥ ननु लोके मयटो विकारार्थकत्वदर्शनादानन्दमयपहस्य न ब्रह्मपरत्वमित्याशय परिहरति । विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १२ ॥ विकारवाची शब्दो मयट्प्रत्ययो यस्मिस्तद्विकारशब्दम् आ. नन्दमयपदं तस्माद् ब्रह्मवाचकं तन्न भवति, ब्रह्मणोऽविकारात्मक- त्वादितिचेन्नायं विकारे मयट्, किन्तु प्राचुर्यमतति प्राप्नोतीति प्राचु. र्यात् । विकारार्थकमयटो, द्वयचश्छन्दसीतिनियमन वेदे यज्व्यति. रिक्तस्थले विधानाभावात्तत्प्रकृतवचनेऽत्र मयडित्यर्थः । प्राचुर्येण प्र. स्तुतं वचनं तत्प्रकृतवचनं तस्मिन् मयडित्युक्त्यानन्दस्यात्र, को वान्यादित्यादिना स्तुतत्वेन तदर्थकोऽत्र मयडितिभावः ॥ १२॥ शब्दबलविचारण मयटोविकारार्थकत्वं निवार्यार्थबलविचारे- णापि तदर्थकत्वं निराकरोति । तहेतुव्यपदेशाच्च ॥ १३॥ एष ह्येवानन्दयातीति श्रुत्या तस्यानन्दमयस्यान्यानन्दं प्रति हे- तुत्वेन व्यपदेशादित्यर्थः । एतस्यापि विकृतत्वेऽस्यापि सत्कारणत्वा- ·६ ब्रह्मसूत्रहत्तौ। दन्यनिषेधपूर्वकमेतस्यैव कारणत्वप्रतिपादकं वाक्यं व्यर्थ स्यादिति- भावः । अतो नाऽऽनन्दमयशब्दो विकारार्थकः ॥ १३ ॥ नन्वन्नमयादिवदुपासनापरत्वेनापि श्रुत्युषपःपक्षपुच्छादि- त्वेन मोदप्रमोदादीनामुक्तत्वाञ्च ब्रह्मत्वेन सामान्यतः साधितमप्याव- श्यकोपपत्त्यभावानं ब्रह्मपरत्वमित्याशझ्याह । मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १४ ॥ सत्यं ज्ञानमित्यारभ्य ब्रह्मणा विपश्चितेत्यन्तो मन्त्रः । मन्त्रे- णाभिधया मुख्यया वृत्त्या, प्रतिपाद्यं मान्त्रवर्णिकम् । तत्र, सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेत्यनेन ब्रह्मणा सह नानाविध- कामाशनात्मकसायुज्यरूपफलस्यैव मुख्यतया कथनात् तस्य ब्रह्मण एव आनन्दमयत्वेन सर्वकर्तृत्वेन सर्वान्तरत्वेन परमफलत्वेन सर्व- स्मिन् प्रपाठके उपपादनं गम्यते । अत आवश्यकोपपत्तिसद्भावादा- नन्दमयः परमात्मैवेति सिद्धम् । चकारो विधिमुखविचारेणाधिक- रणसम्पूर्णत्वबोधकः ॥ १४ ॥ निषेधमुखेनेदमेव पुनश्चतुःसूत्र्या विचार्यते दााय। ननु ब्रह्मणा सह फलभोक्तृत्वाजीव एवानन्दमयोऽस्त्वित्याश- ट्य परिहरति । नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १५॥ इतरो जीव आनन्दमयो न भवतीत्यर्थः । कुतः ? अनुपपत्तेः आनन्दमयस्य जगत्कर्तृत्वेनात्रोक्तस्तस्य च जगद्व्यापारवमित्यनेन जीवे निषिध्यमानत्वान्नानन्दमयो जीवः॥ १५ ॥ अत्रैव हेत्वन्तरमाह। भेदव्यपदेशाच्च ॥ १६॥ रस ५ ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवतीति, एषह्येवानन्दयातीति जी- वानन्दयार्भेदेन व्यपदेशाच्च नानन्दमयो जीवः ॥ १६ ॥ नन्वानन्दमयस्य जगत्कारणत्वेन निरूपणान्मतान्तरे प्रकृतेर- पि जगत्कारणत्वोक्तः प्रकृतिरेवानन्दमयशब्दार्थो भवत्वित्याशय परिहरति।

·HAIRA १ अध्याये १ पादः। ७ कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ १७ ॥ आनन्दमयनिरूपणानन्तरं, सोऽकामयतेतिथुतत्वाज्जडायाः प्रकृतेः कामनासम्भवात, चकारात् स तपोऽतप्यतेतिश्रुत्युक्ततपसो- ऽप्यसम्भवातू प्रकृतेरपेक्षा नास्तीत्यर्थः ॥ १७ ॥ हेत्वन्तरमाह। अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ १८ ॥ अस्मिन्नानन्दमयेऽस्य जीवस्य च आनन्दमयमात्मानमुपसं- क्रामतीति श्रुत्या तेन रूपेण योगं शास्ति फलत्वेन कथयति । नहि जीवस्य जडापत्तियुक्ता! अत आनन्दमयशब्दवाध्यो न जीयो, नापि जडः, किन्तु ब्रह्मैवेति सिद्धम् ॥ १८॥ अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यत इत्यादि श्रूयते । तत्न त्रेधा संशयः सम्भवति । किमधिष्ठातृदेवता- शरीरमाहोस्विद् ब्रह्मणः शरीरमुत परब्रह्मैवेति । तत्र हि. रण्मयशब्दस्य सुवर्णविकारवाचित्वात् । केशनखादीनां शरी. रधर्माणां प्रतीयमानत्वाद् दृश्यत इति चाक्षुषत्वोक्तरिन्द्रियवत्व- श्रवणाच्च सूर्यमण्डलस्थोऽधिकारी जीव एव कश्चिदुपासनार्थमनो- क्त इति ज्ञायते । अथोच्यते, सर्वेभ्यः पाप्मश्य उदित इत्यपहतपाप्म- स्वादिश्रवणान्न जीव इति तर्हि ब्रह्मण एव कार्यविशेषार्थ परिगृही- तो देहोऽस्त्वतद्वाक्यप्रतिपाद्य इति प्राप्ते, उच्यते। A अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ १९ ॥ अन्तदृश्यमानः परमात्मैव । कुतः? तद्धर्मोपदेशात् । अप- हतपाप्मत्वरूपब्रह्मणोऽसाधारणधर्मोपदेशात् । वेदान्तेषु तत्तत्प्रक. रणे एकोऽप्यसाधारणो ब्रह्मधर्मों विद्यमानः शिष्टान् साधारणत्वेन सन्दिग्धान् धर्मास्तद्धर्मत्वेनैव निश्चिनोतीति मर्यादा । ब्रह्मणः श- रीरमिति पक्षस्त्वसङ्गतः । सर्वकरणे खतः समर्थस्य ब्रह्मणः का वा- नुपपत्तिर्यन स्वस्यापि शरीरं कल्पयेत् । आनन्दस्वरूपमेव ली. लार्थ शरीरधर्मयुक्तं भासते । इच्छया तच्चाक्षुषमपि भवति । हि- ·८ ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। रण्मयशब्दस्यानन्दवाचकत्वान्मयटः प्राचुयार्थकत्वात् । परब्रह्मैवात्र प्रतिपाद्यम् ॥ १९ ॥ हेत्वन्तरमाह! भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥ २० ॥ अन्तयामिब्राह्मणे य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तर इत्यादिश्रु- त्या आधिदैविकस्य सूर्यमण्डलतदभिमानियां भेदेन निर्देशात् सू. र्यमण्डलस्थः परमात्मैवास्मिन् वाक्ये प्रतिपाद्य इति सिद्धम् ॥२०॥ अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाचेत्यादि श्रूयते । तत्रास्य प्रकरणस्य सन्दिग्धत्वादू भूताऽऽकाशः प्रतिपाद्यते, ब्रह्म वेति संशये, आकाशशब्दस्य भूताकाशे निरूढत्वात् स एव प्रतिपा- ध इति प्राप्त, उच्यते। आकाशस्तलिङ्गात् ।। २१ ॥ आकाशशब्दवाच्यः परमात्मैव, कुतः? तल्लिङ्गात् सर्वगति- स्वादिब्रह्मलिङ्गानामस्मिन् प्रकरणे प्रतिपादनात् सर्वजगत्कारणत्वा- दिधर्माणां भूताऽऽकाशेऽसम्भवाद् रूढिं बाधित्वा लिङ्गवशादाकाश- शब्दस्य ब्रह्मपरत्वं, ब्रह्मणः सर्वशब्दवाच्यत्वान्न लक्षणा । तस्मा- दत्राकाशशब्दो ब्रह्मपर इति सिद्धम् ॥ २१ ॥ प्रस्तोतर्यादेवता प्रस्तावमन्वायतेत्युपक्रम्य श्रूयते, कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि, भूतानि प्राणमे- वाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युजिहते इत्यादि । तत्रासन्यः प्राणो ब्रह्मवेति विशये मुख्यप्राणेऽपि स्वापादौ सर्वभूतसंवेशनस्य, यदा पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हिवागप्येतीत्यादिश्रुत्योपपादनात् । यथा प्राणवि. द्यायां न ब्रह्मपरत्वमेवमस्यापि वाक्यस्येति विशेषाशङ्काकाङ्कायां पूर्वोक्तन्यायमतिदिशति । अत एव प्राणः ॥ २२ ॥ वै अस्मिन्नपि प्रकरणे भूयसां ब्रह्मलिङ्गानां श्रवयात प्राणश- वाच्य ब्रह्मैवति सिद्धम् ॥ २२ ॥ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु ·BREAK १ अध्याये १ पादः। सर्वतः पृष्ठेश्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेषु, इदं तावद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिरिति श्रूयते । तत्र ज्योतिःशब्दवाच्यं प्राकृतं ज्योतिर्ब्रह्मवेति संशये, अनासाधारणब्रह्मधर्माऽभावात् प्राकृतं ज्योतिरेव वाच्यमिति प्राप्ते, उच्यते । ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २३ ॥ अत्र ज्योतिःशब्दवाच्यं ब्रह्मैव, कुतः? चतुष्पाद्ब्रह्मनिरूपणे ज्योतिषश्चतुर्थचरणत्वेनाभिधानात् । अतः पादानां ब्रह्मधर्मत्वाज्ज्यो- तिषो ब्रह्मत्वम् ॥ २३॥ ननु नात्र चतुष्पाद ब्रह्म निरूप्यते । किन्तु गायत्री वा इदं सर्वमित्युपक्रमाद्वायत्रीछन्दः । ब्रह्मशब्दोऽपि तस्यैव प्रकृतत्वात्तत्पर एवेति छन्दस एव पादाभिधानानात्र ब्रह्मधर्माः पादा इत्याशय समाधत्ते। छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथाचेतोऽर्पणनि- गदात्तथा हि दर्शनम् ॥ २४ ॥ नैष दोषः । तथाचेतोऽर्पणनिगदातू । गायत्री वा इदं सर्वे यदिदं किञ्चेति गायत्रीद्वारा ब्रह्मणि चेतसोऽर्पणं निगद्यते । वर्णस- माम्नायरूपगायत्र्याः सर्वत्वमुपचारं विना न सम्भवतीति तद्वारा तत्प्रतिपाद्यब्रह्मणि बुद्धिप्रवेशार्थ तथा निरूपणम् । कस्मादेवं प्रति- पाधत इत्याशङ्ख्याह । तथा हि दर्शनम् । तथा तेनैव प्रकारेण दर्शनं ज्ञानं भवति । स्थूला बुद्धि हत्यैव ब्रह्मणि प्रविशेदिति, हि युक्तम् । लोके दृष्टं सूचीसूत्रादौ, स्वतो यन्न प्रविशति, तदुपायेन प्रवेश्यत इति ॥ २४॥ किश्च। भूतादिपाव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २५ ॥ भूताइयो भूतपृथिवीशरीरहृदयानि चत्वारि पादा व्यपदिश्य- न्ते । नह्येतानि गायत्र्याः पादा भवितुमर्हन्ति । ब्रह्मणस्तूपपद्यन्ते । यावद् ब्रह्मपरत्वेन मुख्यमुपपद्यते, न तावद्गौणं कल्पनीयमिति । ૨ ·ब्रह्मसूत्रत्तौ। गायत्रीशब्दस्यार्थाः पादा न भवन्तीति चकारार्थः । अतः पादानां ब्रह्मधर्मत्वम् ॥ २५॥ ननु त्रिपादस्याऽमृतं दिवीति सप्तम्याऽऽधारत्वं प्रतिपाद्य- से । अतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत इत्यत्र पञ्चम्याऽनाधारत्वं प्रतिपाद्यत इत्युपदेशभेदात् पूर्वोक्तपरामर्शाभावान्न ज्योतिषो ब्रह्म- त्वमित्याशय परिहरति । उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥२६॥ नैष दोषः । उभयस्मिन्नप्यविरोधात मन्त्रे दिव्येवोक्तम्, अस्मिन् वाक्ये सर्वत्रोच्यते । सर्वत्र विद्यमानस्य दिवि विद्यमानत्वं, न विरु- ट्यते । अतः परमित्यत्राऽतः शब्देन न तत्राविद्यमानत्वं, किन्तु ततो- ऽप्यन्यत्र सत्त्वं बाध्यत । तस्मात् सप्तमीपञ्चमीनिर्देशौ न विरुद्धौ॥२६॥ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि इन्द्रप्रतर्दनसंवादे इन्द्रेण प्रतर्दनाय वरदान, मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्य इत्युप- क्रम्य त्वाष्ट्रवधादिनाऽऽत्मानं प्रशस्य खोपासनायाः पापाभावं फ- लत्वेन प्रतिपाद्य, कस्त्वमिति विवक्षायां, प्राणो वा अहमस्मि प्रज्ञा- स्मानं मामायुरमृतमित्युपाखेत्युक्त्याऽऽयुषः प्राणत्वमुपपाध; अमृत- त्वं च प्राणस्योपपाद्य, प्राणेन हवामुष्मिल्लोकेऽमृतमाप्नोतीति फलं प्रतिपादितम् । तत्र प्राण आसन्यो ब्रह्म वेति संशये, अत्र साधका- साधारणधर्मस्याभावाद् बाधकानां च विद्यमानत्वात् प्राणशब्दवाच्य आसन्य एवेति प्राप्ते, उच्यते । प्राणस्तथानुगमात् ॥ २७॥ प्राणशब्दवाच्यः परमात्मैव, कुतः १ तथानुगमात् । अस्मिन् वाक्ये पौर्वापर्येणालोच्यमाने पदार्थानां समन्वयो ब्रह्मप्रतिपादनपर उपलभ्यते । उपक्रमे वरं वृणीवेतीन्द्रेणोक्तः प्रतर्दनः, त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति परमपुरुषार्थ वरं वृ- तवान् । तस्नै हिततमत्वेनोपदिश्यमानः प्राणः कथं परमात्मा न स्यात् । न हि तदन्यद्धिततममस्ति । क्षीयन्ते चास्य कर्माणीतिश्रुतेः पापाभावोऽपि ब्रह्मज्ञान एव । प्रज्ञात्मत्वं च तस्यैव सम्भवति । उप- संहारेऽध्यानन्दोऽजरोऽमृत इति, एष लोकाधिपतिरित्यादि तस्यैवो- ७ ·१ अध्याय १ पादः। ११ पपद्यते । अतः सर्वत्रानुगमात प्राणः परमात्मा ॥ २७ ॥ शङ्कते। न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्ध- भूमा ह्यस्मिन् ॥ २८ ॥ यदुक्तं, प्राणो ब्रह्म । तन्न, कुतः ? वक्तुरात्मोपदेशात् । व- क्ताहीन्द्र आत्मानमुपदिशति । मामेव विजानीहीत्युपक्रम्य, प्राणो वा अहमस्मि प्रज्ञात्मानं मामायुरमृतमित्युपाखेति । स एष प्राणो व- क्तुरात्मत्वेनोपदिश्यमानः कथं ब्रह्म स्यात् । एवञ्च वाचो धेनुत्वो- पासनवदिन्द्रस्य प्राणत्वेनोपासना बोध्यते । अन्ये ब्रह्मधर्माः प्राण- स्तावका इति नेदं ब्रह्मोपाख्यानमिति चेन्न । अध्यात्मसम्बन्धभूमा हस्मिन् । अस्मिन् प्रकरणे आत्मानमधिकृत्य यः सम्बन्ध आत्मनो धर्मास्तेषां बाहुल्यं प्रतीयते, एष लोकपाल इत्यादिना । यावत्प्र- करणस्य ब्रह्मपरत्वं सिद्धयति तावदन्यपरत्वं न युक्तमिति हि- शब्दार्थः ॥२८॥ नन्वेवं, मामेव बिजानीहीत्याद्यात्मोपदेशः कथं सङ्गच्छत इ- त्याझ्याह। शास्त्रदृष्टयातूपदेशो वामदेववत् ॥ २९ ॥ व्यवहारदृष्टयोपदेशे भवेदेवायं दोषः । अत्रतु, अहं ब्रह्मेति- शास्त्रीयदर्शनेनोपदेशः । ननु तत्त्वमसि, अयमात्मा ब्रह्मेत्यादिवाक्ये- भ्यः खात्मनि ब्रह्मत्वेन दर्शनं शास्त्राष्टिनत्वन्यात्मन्यन्यस्य, त- थाच प्रतर्दनस्येन्द्रात्मनि ब्रह्मत्वदर्शनं न शास्त्रष्टिरित्याशङ्याह । वामदेववत् । तद्वैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्य- श्चेति, य एव प्रत्यबुध्यत स सर्वे भवतीत्यादिश्रुत्या वामदेवस्य यथा ज्ञानावेशात्सर्वधर्मस्फूर्तिरेवमत्रापि ब्रह्मावेशादुपदेश इति ॥ २९ ॥ ननु प्रकरणेऽस्मिन् यद्यपि भूयांसो ब्रह्मधर्माः धूयन्ते, तथापि, न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यादित्यादिजीवधर्माः । तथाऽथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योति शरीरधारणात्मकमुख्यप्राण- धर्मश्च प्रतीयते । अतः कश्चमेकान्ततोऽस्य ब्रह्मप्रकरणत्वमित्याशय परिहरति । .

·१२ ब्रह्मसूत्रवृत्तौ । जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैवि- ध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् ॥ ३० ॥ न, कुतः?उपासात्रैविध्यात्। एतत्प्रकरणोक्तधर्माणां जीवधर्मत्वे मुख्यप्राणधर्मत्वे च स्वीक्रियमाणे ब्रह्मजीवमुख्यप्राणानां स्वातन्त्र्येणो- पासनं त्रिविधं स्यात् । तद् वाक्यभेदप्रसङ्गान युक्तम् । तर्हि प्रकर- णोक्तानां तद्धर्माणां का गतिरित्याशझ्याह । आश्रितत्वादिह तद्यो- गात् । जीवधर्माणां ब्रह्मणि विरोधो न, जीवस्य ब्रह्माधारत्वात् तद्ध- र्माणामपि ब्रह्माश्रितत्वात् । इहेत्युभयत्र सम्बद्धम् । मुख्यप्राणस्य तु ब्रह्मणि योगात् तद्धर्माणामपि तद्योगात् । अतः प्रकरणोक्तसर्वधर्मा- रणां ब्रह्मणि सम्भवातू प्राणशब्दवाच्यं ब्रह्मेति सिद्धम् । अत एव प्राण, इत्यत्र प्राणशब्दमाने सन्देहः । अत्रार्थेऽपि सन्देहः । बाधकधर्मा अपि वर्तन्त इति तनिर्णयार्थ पृथगधिकरणमुक्तम् ॥३०॥ ७ - इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्तौ मरीचिकाख्यायी प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः।

·MESHBHANAMANSAR १ अध्याये २ पादः। प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । प्रथमे पादे कार्यप्रतिपादकानि वाक्यानि ब्रह्मपरत्वेन निर्णीय द्वितीयेऽन्तर्यामिप्रतिपादकानां तत्परत्वेन निर्णय उच्यते । तत्राथ खलु क्रतुमयः पुरुष इत्यारभ्य, स क्रतुं कुर्वीत मनामयः प्राणशरीर इत्यादि श्रूयते । तत्राने सत्यसङ्कल्पादिधर्मकथनातू किं विज्ञानमयो जीवो ब्रह्मत्वेनोपास्य, उत ब्रह्मैवान्तर्यामिरूपमिति संशये, सर्व ख- ल्विदं ब्रह्मति पूर्ववाक्ये जडस्य जगतो ब्रह्मत्वेनोपासनस्योक्तत्वा- जीवस्यापि तत्त्वेनोपासनं युक्तं, नतु मध्ये ब्रह्मनिरूपणस्य प्रस- क्तिरितिं जीवस्यैव ब्रह्मत्वेनोपासनोक्ताऽस्मिन् वाक्य इति प्राप्ते, उच्यते। सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशात् ॥ १ ॥ अथ खल्वित्यादि ब्रह्मवाक्यमेव । कुतः, १ सर्वत्र वेदान्तेषु प्र- सिद्धस्य ब्रह्मण एवोपदेशदर्शनातू । एवञ्च, क्रतुं कुर्वीतेत्युपदेशो नो- पासना । परम, अशान्तस्य, निखिलजगतो ब्रह्मत्वेनोपासनेन शुद्धा- न्तःकरणस्य मननात्मकब्रह्मोपदेश एव युक्तो, नतु जीवोपासना। अतोऽत्रानन्दात्मकप्राणशरीरादिरूपोऽन्तर्यामी निरूप्यते, न जीवः॥९॥ ननु क्रतुमयः पुरुष इत्यादिना यथाकामं लोकान्तरीयदेहक- थनात्तदर्थमन्योपासना युक्ता, न ब्रह्मज्ञानस्येदशं फलं युक्तमित्याश- ड्य समाधत्ते। विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥२॥ विवक्षितो गुणो लोकान्तरे तादृशफलप्राप्तिः । सा प्रकृतेऽपि भगवत्स्वरूपलाभादुपपद्यत इति तदर्थमपि नान्यापेक्षा ॥२॥ नन्विदं नैकान्ततो ब्रह्मवाक्यत्वसाधकम, उपपत्तेर्जीवेऽपि सम्भवादित्याशयाह । अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥३॥ जीवस्य तिरोहितानन्दत्वेन निराकारत्वादानन्दात्मकप्राणशरी-

·१४
ब्रह्मसूत्रवृत्तौ।
रादिरूपस्यानुपपत्ते यं वाक्यार्थः ॥ ३ ॥
ननु प्राप्तव्यफलरूपानन्दात्मकप्राणशरीरादे वेऽप्युपपत्तेनों-
क्तदोष इत्याशय परिहरति ।
कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥४
एतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मीति फलवाक्ये, पतं प्राणशरी-
रादिरूपं कर्मत्वेन प्राप्तव्यत्वेन शारीरं जीवं च कर्तृत्वेन व्यपदिशति।
अधिकरणसमाप्तिसूचकश्चकारः ॥४॥
यथा व्रीहिर्वा यवो वा श्यामाको वा श्यामाकतण्डुलो वैवम-
यमन्तरात्मन् पुरुपो हिरण्मय इति श्रूयते । तत्रोपक्रमबलीयस्त्के
जीवो वाक्यार्थः । उपसंहारबलीयस्त्वे ब्रह्म वति संशये, तत्र यत्नक-
स्यान्यपरत्वेनैकार्थवाचकत्वं भवति तस्य बलवत्त्वमिति पूर्वतन्त्र व्यु-
त्पादितत्वाश्चतुर्विधभूतनिरूपणाथै जीवस्यारानमात्रस्यान्तर्हृदये प्र.
तिपादकत्वेन वाऽन्यार्थोपपत्तेर्जीवस्यैव फलदशायां हिरण्मयत्वा-
ज्जीव एव वाक्यार्थी, न ब्रह्मति प्राप्ते, उच्यते।
शब्दविशेषात् ॥ ५॥
हिरण्मयः पुरुषः परमात्मैव, न जीवः । फलद शायामपि
नियमतस्ताहशमूर्तिलाभे प्रमाणाभावात् । अतः शब्देनैव विशेषस्यो-
क्तत्वाद् ब्रह्मैव वाक्यार्थः ॥५॥
ननु हृदयायतनत्वाज्जीवस्य स एवाऋ युक्तो वाक्यार्थ इत्या-
शझ्याह।
स्मृतेश्च ॥ ६॥
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठतीत्यादिप्रमाणान्तरात
परमात्मैव वाक्यार्थः ॥ ६॥
उपक्रमप्राबल्याभिप्रायेणाशङ्य समाधत्ते ।
अर्भकौकस्त्वात्तद्वयपदेशाच्च नेति चेन्न
निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥ ७ ॥

·१ अध्याये २ पादः। १५ । नन्धर्भकमोकोऽल्पं हृदयात्मकं स्थानं यस्य तत्त्वाद् ब्रीह्यादि. तुल्यन्वव्यपदेशाच्च जीवो वाक्यार्थो, न परमात्मा व्यापकत्वादि- तिचेद, नाल्पस्थानकथनं दृषणमावहति । निचाय्यत्वाद् हृदये ज्ञातुं शक्यत्वाद् व्रीह्यादितुल्यत्वव्यपदेशोऽपि न दोषाय । एवं व्योमवत् एवं व्रीह्यादितुल्यत्वेन यत्प्रतिपादनं तद्योमवत्, व्योमेव चतुर्विध- भूनान्तरत्वज्ञापनार्थम् ॥ ७॥ ननु हृदयदेशे नित्यभगवस्थितिश्चेत्तदा जीववत्तस्यापि सुख- दुःखभोगापत्तिरित्याशय परिहरति । सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥ ८ ॥ न, कुतः ? वैशेष्यात सर्वरूपत्वानन्दमयत्वसर्वकर्तृत्वादिर्वि- शेषस्तद्भावो वैशेष्यं तस्मात् । अतो हृदयस्थित्यविशेषेऽपि जीवस्यैव भोगो न ब्रह्मणः॥८॥ यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनम् इत्यादिकठवल्ली- घु पठ्यते । अत्र ब्रह्मक्षत्रयोरोदनत्वकथनात् कश्चिद्भोक्तोच्यते । स जीवो ब्रह्म वेति संशये, ब्रह्मक्षत्रभोजनस्यानुचितत्वाल्लौकिकभो- क्तृवत्कथनातू, क इत्था वेद यत्र स इत्यनेन स्थानाज्ञानकथनाच जीव एव कश्चिदुपासनाविशेषलब्धसामथ्र्यो भोक्ता भविष्यति, न ब्रह्म, उक्तधर्मासम्भवादिति प्राप्त, उच्यते । अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ ९ ॥ अत्ता भगवानेव । कुन: ? चराचरग्रहणात् । चरः सर्वप्राणि- मारणार्थ परिभ्रमन् मृत्युः, अचरं केनाप्यचाल्यं ब्रह्मक्षत्रं रूपं तयो- रत्तृत्वस्य जीवेऽसम्भवात् परमात्मैवात्ता। ब्रह्मक्षत्रयोर्मुक्तिदानेन स्व- स्मिन् प्रवेशस्थ भोजनपदार्थत्वात, सर्वन विद्यमानस्यापि सूक्ष्मत्वेन स्थानाज्ञानस्य युक्तत्वाद्, बोधनार्थ लोकवत्कथनस्य युक्तत्वाद् ब्रह्मैव वाक्यार्थः ॥९॥ ननु जीवपरत्वेन सामञ्जस्येन वाक्यार्थोपपत्तौ किमिति ब्रह्म- परत्वं कल्प्यत इत्याशड्याह । प्रकरणाच्च॥ १० ·१६ ब्रह्मसूत्रहत्तौ। अस्मिन् प्रकरणे, आस्तीनो दूरं व्रजतीत्यादिना ब्रह्मण एव मा- हात्म्यं प्रतिपाद्यते । अतः प्रकरणानुरोधादू ब्रह्मैव वाक्यार्थ इति सिद्धम् ॥ १०॥ ऋतं पिबन्तावित्यादि तस्यैवाने श्रूयते । तत्रास्य वाक्यस्योत्त- रशेषत्वे जीवपरत्वं, पूर्वशेषत्वे ब्रह्मपरत्वमिति । किमत्र जीवद्वयं नि- रूप्यते, उत जीवब्रह्मणी वेति विशये ब्रह्मप्रकरणस्य सामान्यत्वेन, यस्तु विज्ञानवानित्यादिनाउने विद्वदविद्वतो वयोवक्तव्यत्वात प्रथ- ममन्त्रेऽपि तयोनिदेश उचितः । अतो बद्धमुक्तजीवपरत्वेन वाक्या- र्थोपपचेविप्रकरणपाठाजीव एव वाक्यार्थ इति प्राप्ते, उच्यते। गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ ११ ॥ गुहा हृदयाकाशस्तन प्रविष्टौ जीवपरमात्मानावेव प्रतिपाद्यौ, न जीवौ, कुतः? तदर्शनात तयोर्जीवब्रह्मणोर्दर्शनात् प्रतिपादितत्वात्। प्रश्ने, योऽयं प्रेत इत्यादिना जीवः पृष्टः । अन्यत्र धर्मादित्यादिना ब्रह्म पृष्टम् । तत्र ब्रह्म निरूप्य जीवनिरूपणे तस्य फलं निरूपयन् मध्ये तुल्यतयोभयोः खरूपं कथयति फलभोगयोग्यत्वात् । अतो ब्रह्मप- रमेवेदं वाक्यम् ॥ ११ ॥ विशेषणाच्च ॥ १२ ॥ गुहां प्रविष्टावित्यादिविशेषणानां जीवब्रह्मपरत्वेनैव सामञ्जस्या- चकारादात्मानं रथिनं विद्धीत्याद्युत्तरग्रन्थपर्यालोचनादपीदं ब्रह्मवा- क्यमेवेति सिद्धम् ॥ १२ ॥ य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्यादि श्रूयते । अत्र प्रतिबि- स्बपुरुषस्य ब्रह्मत्वेनोपासनपरमिदं वाक्यं, ब्रह्मपरं वेति विशये ब्रह्मप्रकरणस्य समाप्तत्वाद् दृश्यत इति वचनाच्च प्रतिबिम्बस्य ब्रह्म- त्वेनोपासनपरमेवेदं वाक्यं, न ब्रह्मपरमिति प्राप्ते, उच्यते । अन्तर उपपत्तेः ॥१३॥ अन्तरः अक्षिणि दृश्यत्वेनोक्तः परमात्मैव । कुतः १ उपपत्तेः सर्वत्र ब्रह्मदृष्टस्तत्स्थानस्योत्कृष्टत्वात्तत्रार्षस्य ब्रह्मदर्शनस्योपपत्तेः । अतः प्रतिबिम्बे पुरुषत्वनियमाभावाच्च ब्रह्मैव वाक्यार्थः ॥ १३ ॥ ?

·१ अध्याये २ पादः। स्थानादिव्यपदेशाच्च १४ ॥ अक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्यारण्य, एतं संयद्वाम इत्याचक्षत इ- स्यादिना कर्मफललयस्थानत्वकर्मफलदातृत्वसर्वलोकभानादिधर्मा- णां व्यपदेशात् तेषामन्यनासम्भवाद् ब्रह्मैव वाक्यार्थः ॥ १४ ॥ ननूपासनापरमेवेदं वाक्यमस्तु, किमत्याग्रहेण ब्रह्मपरत्वो. पपादनेनेत्याशयाह। सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १५॥ एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मत्यनेनाऽमृतराब्देनानन्दमयत्वप्रतिपादनादू ब्रह्मपरमेवेदं वाक्यम् । एषा मुख्योपपत्तिरितिसूचनार्थमेवकारः ॥१५॥ खरूपता ब्रह्मपरत्वं प्रतिपाद्य फलतोऽपि तत्परत्वमाह । श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॥ १६ ॥ अथ यदु वै वास्मिन् शव्यं कर्म कुर्वन्तीत्यादिना ब्रह्मविदो देवयानाऽऽख्या या गतिरुक्ता सैवाक्षिपुरुषविदोऽभिधीयते । श्रुता उपनिषद्विद्या येन तस्य गतेरभिधानादित्यर्थः । अतो ब्रह्मपरमेवेदं वाक्यम् ॥ १६॥ ननु तद्धर्मवत्वेनोपासनोपपत्तेर्गौणवृत्त्या पूर्वोक्ता उपपत्तयो- इक्षिपुरुषपरत्वेनापि सङ्गच्छन्त इत्याशय परिहरति । अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः ॥ १७ ॥ इतरोऽक्षिपुरुषो नात्र वाक्यार्थः । कुतः? अनवस्थितेः अ- स्थिरत्वात् । अक्षिपुरुषस्यान्यसांमुख्य एव सम्भवादुपासनाकाले एकान्ते तस्याभावादास्थरत्वम् । किञ्चोपासनं हि मनसा भवति । तत्र चाक्षिपुरुषस्यासम्भव एव । अतः सर्वत्र सदा विद्यमानत्वाद्भ- गवानेव वाक्यार्थ इति सिद्धम् ॥ १७ ॥ य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यम- यतीत्युपक्रम्य, यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्यादि श्रूयते । तत्राधिदेवमधिवे- दमधियज्ञमधिभूतमध्यात्म चावस्थितो ययिताऽन्तर्यामीति निरू- प्यते । तत्राधिदेवाद्याधारधर्माणां षण्णामेकस्मिन्नुपचारादधिदेवा- ३ ·ब्रह्मसूत्रत्तौ। दिषु सर्वेष्वेक एवान्तर्यामी, उताधिदेवादिनामभेदाद्भिन्न इति वि. शये, देवादिकमधिकृत्य ये धर्तन्तेऽभिमानेन तेषामेव तत्तच्छब्दवा- व्यत्वात् तत्तत्संज्ञानांब्रह्मविषयकत्वासम्भवादन्तर्यामिब्राह्मणं तत्तद- भिमानिदेवतोपासनापरं, नतु ब्रह्मपरमिति प्राप्तेऽभिधीयते । अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ १८ ॥ अधिदेवादिनन्तर्यामी भगवानेव, नान्यः । कुतः ? तद्धर्म- व्यपदेशात् । तेषां तदभिमानिनां देवानां ये धर्मास्तत्तदधिष्ठातृत्वाद- यस्तेषां ब्रह्मणि व्यपदेशात् । तेषां तत्सामर्थ्य भगवत एवातस्तैर्धमैं- भगवानेव व्यपदिश्यते । अत इदं ब्रह्मवाक्यमेव ॥ १८ ॥ ननु वेदान्तेवन्तर्यामिणोऽप्रसिद्धत्वात् तस्य च कापिले प्र. सिद्धत्वादन्तर्यामिनिरूपणे कपिलमतस्य श्रीतत्वापत्तिरित्याशङ्याह। न च स्मार्तमतहर्माभिलापात् ॥१९ ॥ स्मार्त सांख्यस्मृतिसिद्धमन्तर्यामिरूपमत्र नोच्यते । कुतः ? अतद्धर्माभिलापात् सत्वरजस्तमोरूपतद्धर्माणामनभिलापात, पृथि. वीशरीरादीनां तद्विरुद्धधर्माणामभिलापाच्च ब्रह्मैव वाक्यार्थः ॥ १९ ॥ ननु देवशरीराद्यधिष्ठातृत्वाज्जीव एव वाक्यार्थोऽस्त्वित्याश- झ्याह। , शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥२०॥ शारीरो जीवः, नेत्यनुवर्तते, न वाक्यार्थों भवितुमर्हति । यतो यो विज्ञाने तिष्ठन्निति कारवाः, य आत्मनि तिष्ठन्निति माध्यन्दिना एनं जीवमन्तर्यामिभेदेनाधीयते । अतोऽन्तर्यामिब्राह्मणे ब्रह्मैवार्थों नान्य इति सिद्धम् ॥२०॥ अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तददृश्यमग्राह्यमित्यादि मुण्डके श्रूयते । तत्र साङ्खयाभिमतप्रकृतिसर्वधर्माणां श्रवणात् का- पिलमतविद्या, उत ब्रह्मविद्यैवेति संशये, अन्न भूतयोनित्वकथनादने, दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुष इत्याद्युक्त्वा, एतस्माज्जायते प्राण इत्यादिना सृष्टिकर्तृत्वं पुरुषस्योक्तम् । एवं सति प्रकृतिपुरुषयोः सृष्टिकर्तृत्वो- क्त्या सांख्यविद्यवेति प्राप्ते, उच्यते ।

·१ अध्याये २ पादः।
१९
SARAL
अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ २१ ॥
अदृश्यत्वादिगुणकः परमात्मैव । कुतः ? तथाऽक्षरात्सम्भव.
तीह विश्वमिति जगत्कर्तृत्वरूपब्रह्मधर्मोक्तेः । न हि वेदान्तेषु ब्रह्मा-
दपिऽतिरिक्तस्य जगत्कर्तृत्व क्वचि श्रुतमस्ति । अत इयं ब्रह्मविद्यैव ॥२१॥
ननु प्रकृतिपुरुषसम्बन्धिसृष्टिप्रतिपादकत्वेनैव वाक्यार्थोपप-
जो किमिति ब्रह्मपरत्वं कल्प्यत इत्याशझ्याह ।
विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥२२॥
इतरौ प्रकृतिपुरुषो नात्र वाक्यार्थभूनौ । कुतः? विशेषणभे-
दव्यपदेशाभ्यां विशेषणभेदो व्यपदेशश्च ताभ्याम् । न ह्यदश्य-
त्वसर्वज्ञत्वपुरुषत्वादीनि विशेषणानि प्रकृतेर्भवन्ति । न हि, दि.
व्यो ह्यमूर्त इत्यत्रोक्तानि विशेषणानि साङ्खयाभिमतपुरुषस्य भव-
न्ति । ब्रह्मविद्यैवैषेति, सर्वत्र ब्रह्मविद्यामित्याद्युक्तेश्च व्यपदेशभे-
दः। अतो ब्रह्मपरत्वमेव युक्तम् ॥ २२ ॥
रूपोपन्यासाच्च ॥ २३ ॥
अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यावित्यादिरूपोपन्यासस्य प्रकृति-
पुरुषयोरसम्भवाजगदात्मकस्य ब्रह्मण एव सम्भवाद् ब्रह्मैव वाक्यार्थ
इति सिद्धम् ॥ २३॥
ब्रह्मणः साकारत्वमुपपादयितुमधिकरणारम्भः ।
तत्र को न आत्मा, किं ब्रह्मेत्युपक्रम्य, तस्य ह वा एतस्यात्मनो वै.
श्वानरस्य मूर्धेव सुतेजा इत्याद्याम्नायते । तत्र वैश्वानरशब्दात् संवत्सरो
वा अग्निर्वैश्वानर इति, संवत्सरो वै प्रजापतिरिति च श्रुनेर्हिरण्यगर्भो-
पासनपरमिदं वाक्यं, किं वोपक्रमे ब्रह्मात्मपदश्रवणात्तदेकवाक्यत्वेन
ब्रह्मपरमिति संशये, हिरण्यगर्भस्य समष्टयभिमानित्वेन लोकावयव.
त्वोपपत्तेस्तदुपासकस्यान्न भोजनात्मक फलस्यापि सम्भवाद् वेदगर्भ
त्वेनाग्नित्रयात्मकत्वस्यापि युक्तत्वाद्धिरण्यगर्भोपासनपरमिति प्राप्ते,
उच्यते।
वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २४ ॥

·ब्रह्ममूत्रवृत्तौ । वैश्वानरपदवाच्यः परमात्मैव । कुतः ? येऽस्मिन् वाक्ये हिर- ण्यगर्भसाधारणशब्दाः श्रुतास्तेभ्योऽपि प्रादेशमानस्यैव धुमूर्धत्वा- दिरूपे विशेषाम्नानाद् विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वं सर्वभवनसमर्थपरमा- स्मन एव, नान्यस्य सम्भवति । अतो वैश्वानरशब्दो ब्रह्मपरः ॥ २४ ॥ एतद्वाक्यस्य ब्रह्मपरत्वे प्रमाणान्तरमुपन्यस्यति । स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥ केचित खदेहे हृदयावकाशे, इति स्मर्यमाणं रूपं ज्ञापकं स्याता प्रादेशमानवैश्वानरस्य ब्रह्मत्वे श्रुतिभ्यः श्रुतस्य मननात्मकस्मरण- सम्भवात् । यदि प्रादेशमानवैश्वानरस्य ब्रह्मत्वं न स्यातू, तदेशं स्मरणं नोपपद्यतेति हेतोःप्रादेशमाक्वैश्वानरप्रतिपादकवाक्यस्य व्र. द्वापरत्वम्॥ २५॥ ननु स्मरणेनैवार्थनिर्णये, स्मृतावपि अहं वैश्वानरो भूत्वा इत्युक्तत्वाद्, अग्निर्वैश्वानर इति श्रोतशब्दादुपासनार्थ तस्यैव वेता. ग्निकल्पनात्, पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वदेत्यन्त प्रतिष्ठानाच जाठरोऽग्नि- रेव वैश्वानरो, न ब्रह्म, विरुद्धधर्मदर्शनादित्याशय परिहरति । शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेन्न, तथा दृष्ट्युपदेशादसम्भवात् पुरुषमपि चैनमधीयते॥२६॥ न, कुतः १ तथा दृष्टयुपदेशात् । ब्रह्मणः सर्वभोक्तृत्वबोधना- थे तथा दृष्टिर्जाठरत्वेन दृष्टिरुपदिश्यते । ब्रह्मणः सर्वरूपत्वसम्भवा- त् । नन्वेवं स्मृत्यनुरोधाज्जाठर एव वाक्यार्थोऽस्त्वित्याशझ्याह । अ- सम्भवात् । तत्र धुमूर्द्धत्वादिधर्माणामसम्भवात् । उपासनार्थ तद्ध- संकल्पनं भविष्यतीत्याशङ्याह । पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसनेयि. नः, स एषोऽग्निवैश्वानरो यत्पुरुषः स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषं पुरुषविधं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदेत्यादि । अतः पुरुषत्वं पुरुष. विधत्वं वा न जाठरस्य सम्भवतीति परमात्मैव वैश्वानरः ॥ २६ ॥ ननु वैश्वानरो न ऊत्येत्यादिमन्नैर्देवताया महाभूताग्नेर्वा वै- श्वानरपदार्थत्वमस्तीत्याशय परिहरति । अत एव न देवता भूतं च ॥ २७ ॥ ।

·१ अध्याये २ पादः। २१ अत एव पुरुषविधत्वासम्भवादेव देवना भूतं च न वैश्वानर- पदवाच्यमित्यर्थः । उपनिषद्वाक्यानां ब्रह्मपरत्वे सम्भवत्यन्यकल्पना न युक्तंति मुख्योपपत्तिः। अतो वैश्वानरो भगवानेवेति सिद्धम् ॥२७॥ अतः परं ब्रह्मणः प्रादेशमानत्वं स्वाभाधिक, कृत्रिम वेति प. रिमाणं विचार्यते । अस्मिन् सिद्धे पूर्वोक्तविचारः सङ्गतो भवेदिति । तत्रास्मिन् विषये प्रकारभेदेन चत्वार ऋषयो वेदार्थचिन्तकाः । तो. ल्येन शब्दार्थबलविचारको जैमिनिः । शब्दोपसर्जनेनार्थविचारक आश्मरथ्यः । केवलार्थवलविचारको बादरिः । केवलशब्दबलविचा. रका आचार्याः । तत्राचार्यों विचाराविचारयोर्दोष पश्यन् विचार- मपि वदस्तेषामल्पबुद्धिख्यापनाय नामान्याह । तत्र जैमिनिमतमुप- न्यस्यति। साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २८ ॥ साक्षादपि व्यापकस्य प्रादेशमात्रत्व कल्पनां विनापि स्वरूपे. णैवाविरोधं मन्यते जैमिनिः । आकाशवद व्यापकं सर्वतःपाणिपा- दान्तं ब्रह्म । अतः साकारमनन्तमूर्त च । अतः प्रादेशमानत्वं स्वाभा- विकमिति जैमिनेर्मतम् ॥ २८ ॥ अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २९ ॥ अभिव्यक्तहेतोः साकारं ब्रह्म, वस्तुनो निराकारत्वेऽपि माया- पगमने तावति देशे साकारमिव सश्चिदानन्दं रूपं भातीत्याश्मरथ्यो मन्यते ॥ २९॥ अनुस्मृतेर्बादरिः ॥ ३० ॥ यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्तीति वाक्यानुरोधेनानुस्मृ- तेहेनोब्रह्मणः साकारत्वं, वस्तुतो निराकारमेव । अत आकाराणाम- तात्विकत्वं मन्यते बादरिः॥३०॥ सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥ ३१ ॥ जैमिनिमते ब्रह्मणः साकारत्वश्रवणात तदेकदेशी नियतसा. कारं मन्यमानो नियमेन प्रादेशमात्रं ब्रह्मस्वरूपं जानाति । तन्निराक- रणाय जैमिनिः, सम्पत्तरिति सम्पत्तिकृतं प्रादेशमात्रत्वं, न नियत-

·२२
ब्रह्मसूत्रवृत्तौ।
मिति वदति । ननु प्रादेशमानत्वस्य कथं सम्पत्तिकृतत्वमित्याशया-
ह । तथा हि दर्शयति। वाजसनेयिब्राह्मणे, तथा तु व एतान् वक्ष्यामि
यथा प्रादेशमात्रमेवाभिसम्पादयिष्यामीति श्रुतिः प्रादेशमात्रत्वं सं-
पत्तिकृतमिति दर्शयति । एवञ्च सम्पत्तेरेव प्रादेशमात्रत्वं, नतु प्रा-
देशमात्र एव वैश्वानर इत्येकदेशिनं परिहरति जैमिनिः ॥३१॥
मुख्यमाचार्यमतमाह।
आमानन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२ ॥
एनं वैश्वानरमस्मिन् मूचिबुकान्तराले जाबालाः समामन-
न्ति, एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा योऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति, सोऽधि-
मुक्तः कस्मिन् प्रतिष्ठित इत्यादिना, वोः प्राणस्य च यः सन्धिः स
एष द्यौर्लोकस्य परस्य च सन्धिर्भवतीति । अतोऽनन्त एव व्यापक पव
प्रादेशमात्रः । अनवगाह्यमाहात्म्ये भगवति विरुद्ध सर्वधर्माश्रये, न
विरोधसम्भावनापि । अतो ब्रह्मस्वरूपविचारे प्रमाणमेवानुसर्तव्यं, न
युक्तिः। युक्तिवलेन ब्रह्मवरूपविचारका भ्रान्ता एव । तस्य युक्त्यगो.
चरत्वात् । अतः प्रादेशमान एक व्यापक इति वैश्वानरपदवाच्यः
परमात्मैवेति सिद्धम् ॥ ३२॥
।
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्ती मरीचिकाख्यायां प्रथमाध्यायस्य
द्वितीयः पादः ॥२॥

·१ अध्याये ३ पादः।
प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
।
1.
द्वितीयपादे ब्रह्मण आधेयत्वं प्रतिपाद्यास्मिन् पादे आधारत्वं
प्रतिपाद्यते, सर्व ब्रह्मेति बोधनाय । यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्ष-
मोतं मन इत्यादि श्रूयते । तत्र धुपृथिव्यादीनामाधारं ब्रह्म? उत पदा.
र्थान्तरम् ? इति संशये, धुवादीनां, सूत्रे मणिगणा इव प्रोतानां
भारत्वेन परमात्मनस्तद्वाहकत्वासंभवाद्, अमृतस्यैष सेतुरित्युक्त्या
सेतोगतिसाधनत्वेन ब्रह्मणः फलत्वेन तदसंभवातू स्मृतिप्रतिपाद्या
प्रकृतिरेवैतद्वाक्यार्थों
युक्त इति प्राप्ते, उच्यते।
शुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥ १ ॥
यस्मिन् द्यौरितिवाक्योक्तानां धुश्वादीनामायतनं ब्रह्मैव, कुन:
स्वशब्दाद् आत्मशब्दादित्यर्थः । तथाच सर्वेषामात्मत्वेन जगदा.
धारत्वेन भारासंभवात् तज्ज्ञानेनाऽमृतप्राप्तेरुपचारेण सेतुत्वस्यापि
संभवाद् ब्रह्मैवात्र वाक्यार्थो, नान्य इति भावः ॥ १॥
नन्वस्मिन् प्रकरणे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपक्रम्यान्यवा-
ग्विमोककथनमनुपपन्नमित्याशङ्ख्याह ।
मुक्तोपमृप्यव्यपदेशात् ॥ २॥
मुक्तानां देहाद्यध्यासत्यागेन जीवन्मुक्तानामुपसृप्यं ब्रह्मास्मि-
न् प्रकरणे व्यपदिश्यते । तदन्यवाग्विमोकं विना सर्वाध्यासराहित्यं
न भवतीति तत्कथनमित्यर्थः। तत्रापि विकारस्य वाचारम्भणमात्र-
त्वादन्यवाग्विमोक एव, नतु प्रपञ्चस्य । तस्य ब्रह्मरूपत्वादिति
भावः॥ २॥
नन्वस्मिन् प्रकरणे, अरा इव ब्रह्मपुरे मनोमय इत्यादिना जड-
धर्माणां जडदृष्टान्तानां च निरूपणातू सांख्यानरूपितप्रकृतिपुरुषा-
नुमापकमेवैतत् प्रकरणमित्याशङ्ख्याह ।
नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥

·ब्रह्मसूत्रत्तौ। । इदं प्रकरणं सांख्यमतानुमापकं नास्ति । कुतः ? अतच्छब्दात्। निःसन्दिग्धतया कोऽपि तन्मतख्यापकः शब्दो नास्ति । आत्मसर्व- ज्ञानन्दरूपादयस्तु ब्रह्मवादख्यापका बहवः शब्दाः सन्ति । तद्वशात् संदिग्धानामपि ब्रह्मपरत्वेनैव निर्णय उचितः । अतो धुभ्वाद्यायतनं ब्रह्मैव, न प्रधानम् ॥ ३॥ ननु मनोमयः प्राणशरीरनेतेति निःसन्दिग्धजीवप्रतिपादक- वचनाजीवधर्मा जडधर्माश्च, तथा सर्वशत्वादयोऽपि योगप्रभावा- जीवविशेषधर्मा इति जडजीवविशिष्टः सांख्यवादोऽन्न प्रतिपाद्य इ. त्याशङ्ख्याह। प्राणभृच्च ॥ ४ ॥ न अच्छब्दादित्यनुवर्तते । प्राणभृज्जीवोऽपि न वाक्यार्थः । तत्प्रतिपादकशब्दाभावात् । न हि सांख्यमते आनन्दाऽमृतरूपो जीवो भवितुमर्हति ॥४॥ भेव्यपदेशात् ॥ ५ ॥ तमेवैकं जानथति कर्मकर्तृभावेन भेदेन व्यपदेशान्न जीवो वाक्यार्थः ॥ ५॥ हेत्वन्तरमाह। प्रकरणातू ॥ ६॥ ब्रह्म देवानामित्यारम्भे, स ब्रह्मविद्यामिति च तेषामेवैतां ब्रह्म- विद्यामित्यन्ते च ब्रह्मविद्याया एव निरूपणेन ब्रह्मप्रकरणाद् ब्रह्मैवात्र प्रतिपाद्यमित्यर्थः । ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तादित्यादौ तु विस्पष्टं ब्रह्मैव प्र- तिपाद्यते ॥ ६॥ अथापि संशये निश्चितं विशेष हेतुमाह । स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७ ॥ द्वा सुपर्णेति वाक्ये, अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीत्यनेन पर- मात्मनः स्थितिमानं, जीवस्य च कर्मफलोपभोगो निरूप्यते । अतः स्थित्यदनाभ्यां जीवपरमात्मानौ परामृष्टौ सांख्यप्रतिपाद्यलक्षण्यमत्र गमयतः । अतो विशेषोपपत्तेः सत्त्वातू सर्वहेतवोऽत्र ब्रह्मवाक्यत्व- ·१ अध्याये ३ पादः। २५ साधका दृढा इति धुभवाद्यायतनं ब्रह्मैवेति सिद्धम् ॥७॥ छान्दोग्ये, यो वै भूमा तत्सुखमिति सुखलक्षणमुक्त्वा भूमल- क्षणं वदति, यत्र नान्यत् पश्यति नान्यद्विजानाति स भूमेति । तत्न भूमशब्दनात्र बाहुल्यमुच्यते ? ब्रह्म वेति संशयेऽस्मिन् प्रपाठके तत- स्त ऊर्ध्व वक्ष्यामीति सनत्कुमारेण नारदं प्रत्युत्तरोत्तरं बाहुल्यक- थनस्य प्रतिज्ञातत्वात् सुखपर्यन्तमुत्तरोत्तरं भूयस्त्वमुक्त्वाऽग्रे सुख- स्य फलत्वात सुषुप्तावेव तस्याभिव्यक्तः सुषुप्तिरेव, यो वै भूमेति वाक्ये भूमत्वेनोच्यते । सुखाभिव्यञ्जकत्वेन सुखापेक्षयापि तस्या अन्तरङ्गत्वादतो न ब्रह्मवाक्यांमदमिति प्राप्ते, उच्यते । भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८ ॥ अत्र भूमा भगवानेव । कुतः? संप्रसादादध्युपदेशात् । संप्र- सादः सुषुप्तिः, तस्मादधि आधिक्येनोपदेशात् । यत्र नान्यत् पर श्यतीत्यादिधर्माणां सुषुप्तिसाम्येऽपि, स एवाधस्तादित्यादिना सर्व रूपत्वादयोऽधिका धर्मा उच्यन्ते । न हि ते सुषुप्तौ सम्भवन्ति । एवं सत्यत्रत्यात्मशब्दस्यापि सामञ्जस्यम् । प्रकरणस्यान्यपरत्वे तत्र ल- क्षणा स्यात् । लोके बाहुल्यवाचकत्वेन भावशब्दत्वेऽपि भूमशब्दस्य, भगवतः सर्वरूपत्वादत्र भगवद्वाचकत्वे न दोषः । अतोऽत्र भूमा भगवानेव ॥ ८॥ धर्मोपपत्तेश्च ॥ ९ ॥ अस्मिन् प्रकरणे, नान्यत् पश्यतीत्यादिनाऽन्यादर्शनादयो गुणा उक्ताः। ते भगवत्येवोपपद्यन्ते, नान्यत्र । चकारात्, स वा एष एवं पश्यन्नित्यारण्य सहस्राणि च विंशतिरित्यन्तेनोक्तं फल- मपि तस्य भगवद्विद एवोपपद्यते । तस्माद् भूमशब्दं ब्रह्मैवेति सिद्धम् ॥ ९॥ गार्गिब्राह्मणे, कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति, स होवाच एतद्वै तदक्षरं गार्गि!ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनण्वित्यादि पठ्यते । तत्राक्षरशब्देन पदार्थान्तरमत्रोच्यते ? ब्रह्म वेति संशये, अचेतनसाधारण्यस्य, ओतप्रोतत्वकथनेन, वर्णतुल्यत्वस्य च प्रती- तेराकाशवब्रह्मपरत्वमेवोचितम् । अत्र विरुद्धधर्माणामाशङ्य नि- ·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ । ? राकरणाददृश्यत्वाद्यधिकरणेन गतार्थत्वं न शङ्ख्यम् । तत्र सन्दि- ग्वधर्माणामेव ब्रह्मधर्मत्वेनोपपादनातू । अतो भूतसूक्ष्म वा, प्रक- तिर्वात्र प्रतिपाद्यते । किश्चात्र प्रापचिकसकलधर्मराहित्यं ब्रह्मध- मोऽक्षर उच्यते । तदुपासनार्थ भविष्यति। अतोऽक्षरशब्देनान्यदेव ब्रह्मधर्मयुक्तत्वेनोपास्यमत्रोच्यत इति प्राप्ते, उच्यते । अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १० अक्षरशब्दवाच्यमत्र परमात्मैव । कुतः ? अम्बरान्तानां पृथि- व्यादीनां धारकत्वेनोक्तः । न हि ब्रह्मातिरिक्त सर्वधारकत्वं सम्भ- वति । अक्षरपदोक्तिः परोक्षेण ब्रह्मनिरूपणार्था । अन्यपरत्वसन्देह- वारणार्थ ब्रह्मधर्मकथनम् । अतोऽक्षरपदवाच्यं ब्रह्मैव ॥१०॥ ननु यस्मिन् द्यौः पृथिवी चेति वाक्ये, असाधारणब्रह्मध- मन्तिरदर्शनाद् विधारणं च ब्रह्मधर्म इत्युक्तम् । नतु सर्वत्र तस्य ब्रह्मधर्मत्वे प्रमाणमस्तीत्याशङ्कयाह । सा च प्रशासनात् ॥ ११ ॥ सा च अम्बरान्तधृतिरस्मिन्नपि वाक्ये ब्रह्मधर्म एव । कुतः ? प्रशासनात् । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी वि. धृते तिष्ठत इतिश्रुत्युक्तप्रशासनाद्धेतोर्विधृतिर्ब्रह्मधर्म एव । अप्रति- हताशाशक्त्यात्मकप्रशानस्य ब्रह्मधर्मत्वात् ॥ ११ ॥ ननूपासनार्थ ब्रह्मधर्मनिरूपणमित्याशङ्ख्याह । अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥ १२ ॥ अन्यस्य भावोऽन्यभावः । अब्रह्मधर्म इति यावत् । तस्यात्र व्यावृत्तिः क्रियते । नान तादृशो धर्म उक्तोऽस्ति, योऽब्रह्मण्युपा- सनार्थ भवेत् । यो वा एतदक्षरमविदित्वा गार्गीत्यादिनाऽस्मिन् प्रकरणे शुद्धब्रह्मप्रतिपादनमेव,न तूपासनाप्रतिपादनमिति चकारेण सूच्यते । अतोऽक्षरशब्दवाच्यं ब्रह्मैवेति सिद्धम् ॥ १२ ॥ प्रश्नोपनिषदि पञ्चमप्रश्ने, एतद्वै सत्यकामः परं चापरं ब्रह्म यदोङ्कार इत्यादिनैकद्वित्रिमात्रोपासनया फलविशेषं निरूप्य अर्द्धचतुर्थमानोपासनया परं पुरुषमभिध्यायीतेत्युक्त्वाऽग्ने परात्परं ·१ अध्याये ३ पादः। पुरिशयं पुरुषमीक्षत इति फलमुक्तम् । तत्र पुरुषमभिध्यायीतेत्यत्र ध्यानविषयो विराट् पुरुषो ब्रह्मा वा, परमात्मैव वेति संशये पूर्वमो- कारोपासनाकथनेनात्राप्यमुख्यप्रवाहपतितत्वाद् विराट् पुरुष उ- पासनाविषयः। अथवाग्रे परात्परमिति कथनात् सर्वेभ्यः परो ब्रह्म परपुरुष एवात्रोपास्योऽस्त्विति प्राप्ते, उच्यते । ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॥ १३ ॥ सः, अभिध्यानविषयः परपुरुषः परमात्मैव । कुतः ? ईक्षतेः कर्मत्वेन व्यपदेशात् । जीवधनातू केवलजीवाधारभूता ब्रह्मलोकात् पररूपपुरुषदर्शनमीक्षत्यर्थः । तत्कर्म, ब्रह्मैव भवितुमर्हति । तदेव ध्यानकर्मत्वनाप्युच्यते । उभयोरेकत्वात् । ध्यानफलं परपुरुषदर्शनं ब्रह्मसाक्षात्कार ईक्षतिनोच्यते । न तदन्यध्यानफलं भवितुमर्हति । अतो ध्यानविषयः परमात्मैवेति सिद्धम् ॥ १३ ॥ अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोs- स्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वा व विजिज्ञासित. व्यमित्यादि छन्दोग्ये श्रूयते । तत्र दहराकाशो जीवो ? ब्रह्म वेति संशयः। तत्र स्पष्टार्थाग्रिमप्रजापतिप्रकरणे अमृताभयरूपत्वेन जी. वस्यैव निरूपणादेतत्प्रकरणस्यापि तेनैकार्थत्वयोचितत्वादत्रापि द. हरशब्दार्थो जीवो भवितुमर्हति, न ब्रह्म । प्रजापतिप्रकरणादर्थान्तर- प्रसक्तरिति प्राप्ते, उच्यते । दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४ ॥ दहरः परमात्मा, न जीवः । कुतः ? उत्तरेभ्यः, उत्तरसूत्रषु वक्ष्यमाणहेतुभ्यः । तेषामपि ब्रह्मपरत्वस्य साधनीयत्वात सामान्य- रूपेण कथनम् । अतोऽग्रिमप्रकरणस्यापि ब्रह्मपरत्वेनैव निर्णयादिदं प्रकरणद्वयं ब्रह्मपरं, न तु जीवस्य ब्रह्मत्वेन निरूपणपरम् । तस्माद ब्रह्मैव दहरपदवाच्यम् ॥ १४॥ उत्तरहेतुषु हेतुद्वयमाह । गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥ गतिः शब्दश्च ताभ्याम् । गतिब्रह्मलोकगतिः, एचमेवेमाः ·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। naa . सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तीति, एष आ- माऽपहतपाप्मा सत्यकामः सत्यसङ्कल्प इति केवलब्रह्मवाचकाः शब्दाश्च । ताभ्यामत्र दहरशब्दवाच्यं ब्रह्मैव । नन्वहरहर्गमनं जी- वस्यैव स्वप्नमायामनोरथादिषु युक्तम् । तथा अपहतपाप्मादयो जी- वस्य ब्रह्मरूपत्वाज्जीवपरा एव शब्दा युक्ता इत्याशङ्याह । तथाहि दृष्टम् । गतिशब्दो ब्रह्मण्येव युक्ती, न जीवे । गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तीति कथनादू ब्रह्मविषयिण्येवान जीवानां गतिः प्रतिपा- घते, न स्वप्नमायामनोरथादिगमनम् । सुषुप्तौ सुखमहमस्त्रासं, न किश्चिदवेदिषमित्यनुभवात् । जीवानां मायावेष्टनेन दोषयुक्तत्वाद- पहतपाप्मत्वासम्भवश्च । जीवस्य ब्रह्मरूपत्वमपि न । अंशो नाना- व्यपदेशादित्यनेन भगवदंशत्वेनैव वक्ष्यमाणत्वात् । अतो गतिशब्दो ब्रह्मविषयौ युक्ती, न जीवपरी। तथा लिङ्गं च वर्तते गतिशब्दयोव्र- झपरत्वनिरूपणे । अत्र गतिविषयस्य ब्रह्मलोकशब्देन नित्यत्वनिरू- पणान्मनोरथादिकल्पितलोकानां, यथैवेह कर्मजितो लोकः क्षीयते एवमेवामुन पुण्यजितो लोकः क्षीयत इति श्रुत्या क्षयिष्णुत्वकथनाद् ब्रह्मविषयिण्येवात्र गतिः प्रतिपाद्यते । अपहतपाप्मब्रह्मलोकादयः शब्दा ब्रह्मपरा एव युक्ता, न जीवपराः। एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ती. ति कथनात् । जीवस्य स्वाज्ञानासम्भवात् । अतो लिङ्गादपि गतिश- ब्दयोब्रह्मपरत्वं युक्तम् । चकारातू, तमेव विदित्वेति श्रुत्या ब्रह्मणो ज्ञानं मोक्षाय, नत्वात्मनो ब्रह्मत्वेन ज्ञानमित्युक्तम् । अतो दहरशब्द- वाच्यं ब्रह्मैव ॥ १५॥ हेत्वन्तरमाह। धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसम्भेदायेति श्रुत्युक्त- विधारणं ब्रह्मण एव सम्भवति, नान्यस्य । चकारात सेतुत्वमपि त- स्यैव । ननु परिदृश्यमानस्य जगतो महत्वादतिसूक्ष्मत्वादाकाशस्य तद्धारणासम्भवादू वासनारूपेण जगतो विद्यमानत्वादरूपं गौणं धारणं वाच्यम् । तच्च जीव एव सम्भवतीति, न धारणात्मकहेतोब्र. ह्मत्वसाधकत्वमित्याशङ्याह । अस्य धारणात्मकस्य महिम्नोऽस्मिन् ब्रह्मण्येवोपलब्धेः । यद्यत्र गौणं धारणमुच्यते, तर्हि तस्य संसारिध- , ·१ अध्याये ३ पादः। ममहिमा न स्यात् । विरुधद्धर्माश्रयत्वं तु ब्रह्मण्यनेकप्रमाणसिद्धत्वाद् भूषणतामावहति । अत एतादृशमहिम्नो जीवेऽसम्भवादू दहरः परमात्मैव ॥ १६ ॥ प्रसिद्धेश्व ॥ १७ ॥ एतत्प्रकरणोक्तानामाकाशशब्दवाच्यत्वापहतपाप्मत्वादिनि- खिलधर्माणां ब्रह्मण्येव प्रसिद्धेब्रह्मैव दहरपदवाच्यं, न जीवः । विधिमुखेनाधिकरणसमाप्तिसूचकश्चकारः ॥ १७ ॥ इतरनिषेधद्वारा पुनर्विचारयति । ननु ब्रह्मखरूपं जीवस्वरूपं च श्रुत्येकसमधिगस्यमिति, यथा ब्रह्मणोऽसाधारणधर्मदर्शनादिदं प्रकरणं ब्रह्मण इति निर्णीयते, तथात्र जीवस्यासाधारणधर्मदर्शनातू तस्यैवेदं प्रकरणमिति निश्चिते, यावान् वाऽवमाकाशस्तावानेषोऽन्त- हृदयमाकाश इत्याकाशतुल्यत्वादयो धर्मा जीवस्यैव भविष्यन्तीति नास्मिन् प्रकरणे ब्रह्मप्रतिपादनमिति सूत्रार्द्धनाशय समाधत्ते । इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् ॥१८॥ इतरो जीवः, तस्य परामर्शाद उपक्रमोपसंहारमध्येषु, अथ य एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात समुत्थाय परं ज्योतिरूपं सम्पद्य खेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्यादिवभिनिष्पत्तिकथनेन जीवस्यैव प- रामर्शात् स जीव एवात्र प्रतिपाद्यत इति चेन्न ।जीवे जगदाधारत्वा- दिधर्माणामसम्भवात् । जीवपरामर्शस्त सत्वयार्थ इत्यग्रे वक्ष्यति । अतो दहरशब्दवाच्यो न जीवः ॥ १८ ॥ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥ उत्तरात् प्राजापत्यप्रकरणात् । तत्र मनोरूपदिव्यचक्षुषि प्र- तीयमानो जीव एवाऽमृताऽभयरूप उक्तः । तस्यैव जाग्नत्स्वप्नसुषु- प्तिसाक्षित्वमुक्त्वा सर्वत्र तस्याऽमृतरूपत्वं निरूपितमिति जीवेऽपि तादृशधर्मसम्भवादुत्तरप्रकरणानुरोधादत्रापि जीवो वाक्यार्थ इत्या. शङ्ख्याह । आविर्भूतस्वरूपस्तु ! तुशब्देन पक्षं व्यावर्तयति । जीने तादृशधर्मवत्त्वं न दूष्यते, किंवधिकं किञ्चिदुच्यत इति नकारप्रयोगा- ऽभावः । जीवे यदा भगवदाविर्भावो भवति तदा ते धर्मा आविर्भव- ·खस्य ब्रह्मज्ञानेन ब्रह्मधर्मवत्त्वं भवतीति ज्ञाने सति ब्रह्मज्ञानार्थ प्रय- ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। न्ति, नतु सहजास्ते जीवे वर्तन्ते । अत उपदेशावसरे भगवदाविर्भा- वेन सर्वत्र भगवन्तं पश्यन् प्रजापतिरिन्द्रात्मन्यपि तथैवोक्तवान् । एवमन्यत्रापि जीवे भगवद्धर्मकथनं भगवदावेशप्रयुक्तमिति बोध्यम्। अतो न जीवो दहरः ॥ १९ ॥ ननु तादिमध्यावसानेषु जीवपरामर्शस्य कि प्रयोजनमि- त्याशड्याह। अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ अन्य एवार्थः प्रयोजनं यस्य परामर्शस्य स तथा। एवं च नो भवति, तेन ब्रह्मात्मकत्वं फलं च भवतीति बोधनार्थ जीवपरा- मर्श इत्यर्थः । चकारादेतादृशप्रयत्ने भगवदाविर्भावो भवतीति सू- चितम् । अतो जीवपरामर्शदर्शनाज्जीवप्रतिपादनमत्रेति न भ्रमि- तव्यम् ॥ २० ॥ ननु परामर्शवशेन प्रकरणोक्तधर्माणां जीव उपपत्त्या चम प्रकरणस्य जीवपरत्वं कल्प्यते, किन्तु प्रकरणोक्तधर्माणां ब्रह्मण्यनु- पपत्त्या जीवपरत्वकल्पनमिति सूत्रेणाशय समाधत्ते । अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥ अल्पे पुण्डरीके अवस्थानश्रुतेर्ब्रह्मणो व्यापकत्वेन ततासम्भ- वाजीवस्य त्वाराग्रमात्रत्वेन तत्र सामञ्जस्याज्जीवोऽत्र निरूप्य इति चेत् । इदं तु पूर्वमुक्तं, निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्चेत्यत्र । हृदयक- मले ब्रह्मणो निचाय्यत्वाद् द्रष्टुं शक्यत्वात् तदायतनत्वेन निरूप्यते इति तस्यार्थः । विरुद्धधर्माश्रयत्वं तु भूषणमेव । अतो दहरशब्दवा- च्यो भगवानेवेति सिद्धम् ॥ २१ ॥ दहराकाशेऽग्निवायुसूर्यादीनां वर्तमानत्वं दहरखरूपनिरूपणे उक्तमिति, तद्विरुद्धवाक्यमाशङ्य परिहरनि । न तत्र सूर्यो भाति न चन्दतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः, तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति श्रूयते । तत्न यद्यप्यन ब्रह्मप्रक- रणादिदं वाक्यं ब्रह्मपरमिति ज्ञायते, तथापि दहरनिरूपणे सूर्यादीनां तन विद्यमानत्वमुक्तम् । तत्रैव चेत्तेषामभानं स्यात् तदा कुत्र भास-

·१ अध्याये ३ पादः।
न्त इति नास्मिन् वाक्ये ब्रह्मनिरूपणं, किन्तु सत्यलोकखिनस्तेजो-
विशेषः कश्चिदत्र निरूप्योऽस्ति यत्र सूर्यादीनामभानमिति प्राप्ते,
उच्यते ।
अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२ ॥
तमेव भान्तमनुभाति सर्वमित्यनेन सूर्यादिभानस्य भगवदनु-
कृतिनिरूपणार्थत्वादस्मिन् वाक्ये ब्रह्मैव प्रतिपाद्यं, नार्थान्तरम् । न
तत्र सूर्यो भातीत्यादिना तेषां स्वतो भानं निषिद्ध्यते । किञ्च,
तस्य भासा सर्वमिदं विभातीत्यनेन सूर्यादीनां खतो भानं नास्तीत्यु.
च्यते । सर्वोऽपि पदार्थों भगवद्भासनमनुकरोति सूर्य रश्मय इवति ।
अत इदं ब्रह्मवाक्यमेव ॥ २२॥
उक्तेऽर्थे संमतिमाह ।
अपि स्मयते ॥ २३ ॥
न तद्भासयते सूर्य इति, यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेs.
खिलम्, यञ्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकमिति च गीता-
यां स्मयते । अपीति समुच्चयः । अतः सर्वावभासको भगवानेव,
तमेव सर्वमनुकरोतीति निरूपणादिदं वाक्यं ब्रह्मपरमेवेति सि-
द्धम् ॥ २३ ॥
पुनबांधकान्तरमाशय परिहरति । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्ये
आत्मनि तिष्ठति, ईशानो भूतभव्यस्यति, अङ्गुष्ठमानः पुरुषो ज्योति.
रिवाधूमक इति च श्रूयते । तत्र यावान् वा अयमाकाश इति दह-
रपदवाच्यब्रह्मणो व्यापकत्वश्रवणादत्र चाङ्गुष्ठमात्रश्रवणेन विरोधा-
लोकान्तरगमनयोग्यदेहयुक्त उपासनार्थमीशानत्वादिधर्मवान् जीव
एवान प्रतिपाद्यो, न भगवानिति प्राप्ते, उच्यते ।
शब्दादेव प्रमितः ॥ २४ ॥
अत्रेशान इति शब्दादेवाङ्गुष्ठप्रमितो भगवानेवोच्यते। यथा द-
हरवाक्ये सूक्ष्मस्यैव व्यापकत्वमुक्तं, तथाऽनाङ्गुष्ठमात्रस्यैवेशा-
नत्वमुक्तम् । नह्येतादृशोऽन्यो भवितुमर्हति । अतोऽङ्गुष्ठमात्रो भगवा.
निति सिद्धम् ॥२४॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ।
ननु श्रुनी भगवतो माहात्म्याथै विरुद्ध धर्माश्रयत्वमनेकरूप-
त्वं चोच्यते । तत्र प्रादेशमात्रत्वं ध्यानार्थमुक्तम् । अङ्गुष्ठमात्रत्वस्य
तु प्रयोजनं न पश्याम इत्याशझ्याह ।
हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥
निष्प्रयोजनवव्यावर्तकस्तुः । प्रयोजनमाह । हृदि अङ्गुष्ठ
मात्रं निरूप्यते । तत्र हेतुः । अपेक्षया, । ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशे-
ऽर्जुन तिष्ठनीति स्मृत्युक्तनियमनात्मकेश्वरकार्यापेक्षया । ननु प्रादे-
शादिमात्रेणैव नियमनं भविष्यतीत्याशझ्याह । मनुष्याधिकारत्वात् ।
मनुष्याधिकारेणैव मृत्यूपाख्यानप्रवृत्तमनुष्यहृदयास्याङ्गुष्ठमात्रत्वात
तत्परिमाणमेवोक्तम् । अतोऽङ्गुष्ठमात्रोऽत्र परमात्मैवोच्यत इति
सिद्धम् ॥२५॥
ननु मनुष्यहृदयापेक्षया ब्रह्मणोऽङ्गुष्ठमात्रोक्तब्रह्मविद्यायां मनु-
व्याणामेवाधिकारो, न देवादीनामित्याशङ्कायामाचार्यः स्वमतेन स-
माधत्ते ।
तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॥ २६ ॥
तेषां मनुष्याणामुपरि विद्यमानानां साध्यादीनामपि ब्रह्म-
विद्यायामधिकारं बादरायणो मन्यते । कुतः १ तेषां सातिशयध-
मज्ञानजनितविशिष्टजन्मवत्त्वेन तादृशाधिकारस्य सम्भवात् । अत्र
जैमिनिप्रभृतीनां विप्रतिपत्तेः खनामग्रहणम् । धर्मयुक्तनैवर्णिकेश्यो
हीनानां तु वेदाध्ययनाभावादेवानधिकारः सिद्धः। तदुपरितनानां
यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्या-
यामिति श्रुत्या ब्रह्मज्ञानेन मोक्षश्रवणात् तेषामधिकारः सिद्धः ॥२६॥
ननु देवादीनामुत्तरकाण्डोक्तज्ञानाधिकारे स्वीक्रियमाणे पूर्व-
काण्डोक्तवेदाध्ययनोपनयनयज्ञादिष्वप्यधिकारो वक्तव्यः। स तु तेषां
ब्राह्मण्याभावादू देशद्रव्याभावाद् देवतान्तराभावाच्च न सम्भवति ।
तदभावेऽपि यागादौ क्रियमाणे वेदविरोध इति सूत्रार्द्धनाशय
परिहराति।
विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥२७॥

·१ अध्याये ३ पादः।
नैवं वक्तुं शक्यते । श्रुतौ, साध्या वै देवाः सत्रमायन्नित्या-
दिनाऽनेकानां प्रतिपत्तिः कर्मणि प्रवृत्तिः, तस्या दर्शनात् । एकशतं
वर्षाणि प्रजापताविन्द्रो ब्रह्मचर्यमुवासेति श्रुत्या ज्ञानेऽपि प्रवृत्तिद-
शनातुपरितनानामपि ज्ञानकर्माधिकारः सिद्धः ॥ २७ ॥
ननु देवादीनां कर्मकरण विरोधाभावेऽपि शब्दे वैदिके विरो-
धो भविष्यति । वेदार्थज्ञानानन्तरं हि कर्मकरणं सम्भवति । तत्र
साध्यादीनां कर्मकरणं वेद एवोच्यते, तज्ज्ञात्वा साध्यादीनां कर्म-
करणं विरुद्धम् । साध्यान्तरकल्पने त्वनवस्था स्यात् । सोऽग्निष्टोमेन
वसूनयाजयदित्यनोत्पन्नानां वसूनां वृत्तान्तकथने तु नित्यानित्य-
संयोगविरोधाद् वेदस्याप्यनित्यत्वं स्यादित्याशय परिहरति ।
शब्द इति चेन्नातः प्रभवातू प्रत्यक्षानु-
मानाभ्याम् ॥ २८ ॥
न, शब्दोक्तानां साध्यादिपदार्थानाम् अतः शब्दादेव प्रभवातू
प्रकाशनात् । लौकिकघटादिपदार्थेभ्यो भगवदवयवभूताः सच्चिदान-
न्दात्मका वैदिका घटादयः पदार्था भिन्ना एवाङ्गीकर्तव्याः। तत्प्रति-
पादकत्वाद् वेदस्य न नित्यानित्यसंयोगः । तत्र प्रमाणमाह । प्रत्य-
क्षानुमानाभ्याम् । इदानीमेव प्रत्यक्षं यजमानो यजमानकृत्यम् ऋ-
विजोऽपि वकृत्यं वेदादेव जानन्ति । जमदग्नीनां पञ्चावत्तमित्यत्र
तु स्वस्मिञ्जामदग्न्यत्वमनुमाय पुरोडाशादिषु पञ्चावत्तत्वं कुर्वन्ति ।
यजमानत्वं प्रत्यक्षगम्यं, जामदग्न्य त्वमनुमानगम्यम् । अतो वेदबो-
धितभगवदवयवात्मकयजमानादीनां तत्तत्संस्कारैः स्वस्मिन्नावेशातू
तत्तत्कार्यकरणं युज्यते । अतोऽलौकिकपदार्थप्रतिपादकत्वादू वैदि-
कशब्दे न विरोध इति सिद्धम् ॥ २८ ॥
विशेषोपपत्ति पूर्वोक्तस्योपष्टम्भिकामाह ।
अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥
अत आधिदैविकपदार्थप्रतिपादकत्वादेव वेदस्य लौकिकप्रप-
ञ्चवैलक्षण्येन नित्यत्वं ज्ञेयम् । चकाराच्छब्दब्रह्मवेदपुरुषादिशब्दवाच्य-
त्वं च शेयम् । अत आधिदैविकपदार्थनिरूपकत्वाद् वेदस्य नित्यत्वं
सिद्धम् ॥ २९ ॥

·ब्रह्मसूत्रत्तौ। ननु वेदवाच्यानामाधिदैविकघटादीनामतीन्द्रियत्वेन व्यव- हारविषयत्वाभावाद वैदिकपदार्थेषु शक्तिग्रहार्थ लौकिकपदार्थोऽपे- क्षितः । लौकिकप्रपञ्चस्य वैदिकप्रपञ्चानुकारित्वात् । तथा सति लौ. किकप्रपञ्चस्य सृष्टिप्रलयसत्त्वात् तथैव नित्यानित्यसंयोगदोषप्राप्ति- रित्याशङ्याह। समाननामरूपत्वादावृत्तावप्यविरोधो दर्श- नात् स्मृतेश्च ॥ ३० ॥ यद्यपि लौकिकप्रपञ्चस्यापि ब्रह्मात्मकत्वात् तस्याप्याविर्भाव- तिरोभावावेव, नाशोत्पत्तिप्रतीतिर्धान्तेस्तथापि लौकिकप्रतीत्यनुसा- रेणावृत्तावप्युत्पत्तिप्रलयसत्वेऽपि समाननामरूपत्वात् प्रलये ब्रह्मणि लीनस्य घटादिपदार्थस्य सृष्टिकाले तथैव नामरूपविशिष्टस्योद्माद् भेदकान्तराभावाजलप्रवाहवन्नित्यत्वेन प्रतीतेन नित्यानित्यसंयोगा- त्मको विरोधः । कुतः? दर्शनात् । वेदपितृमातृस्त्रीशरीरगङ्गादिषु त. देवेदमितिव्यवहारदर्शनातू, सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्प- यदित्यादिश्रुतिदर्शनाच्च । प्रजाः सृज यथापूर्व याश्च मय्यनुशेरते इत्यादिस्मृतेश्च । ऋषीणां पूर्वचरितस्मरणात्मकसर्वस्मृतेश्च । अतो न शब्द कोऽपि विरोधः॥३०॥ अर्थबलविचारेण पूर्वपक्षमाह । मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः ॥ ३१ ॥ ननु, असौ वा आदित्यो देवमध्वित्यादिनोक्तमधुविद्यायां सू- यस्य देवमधुत्वेनोपासनोक्तेस्तदुपासनायां सूर्यस्य कर्तृत्वासम्भवा- देवं देवतान्तरोपासनास्वपि तत्तद्देवानां कर्तृत्वासम्भवात् सर्वत्र ज्ञाने कर्मणि च देवानामनाधिकार इति जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥३१॥ ज्योतिषि भावाच्च ॥ ३२ ॥ ज्योतिश्चके नक्षत्रादिरूपेण भोगकरणदर्शनाद्, अग्निः पुच्छ- स्थ प्रथम काण्डमित्यादिश्रुतेश्च तेषां प्राप्तैश्वर्याणां सर्वोपास्यानां ज्ञानकर्मणोरुपयोगाभावान्नाधिकारो देवानामिति प्राप्ते ॥ ३२ ॥ बादरायणः स्वमतेन सिद्धान्तमाह।

·MAHARA १ अध्याय ३ पादः। भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ पूर्वपक्षव्यावर्तनाथै तुः। भावं देवानां ज्ञानकर्माधिकारसद्भावं बादरायण आचार्यों मन्यते । किमलौकिकज्ञानेनाधिकारं मनुते ? । तहलौकिकज्ञानं जैमिनेरप्यस्तीति तुल्यबलत्वाद् विकल्पापत्तिरि- त्याशङ्ख्याह । अस्ति हि । देवा वै सत्रमासतेत्यादिभिः, तद्यो दे- वानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवदित्यादिभिश्च श्रुतिभिर्देवानामपि शानकर्माधिकारोस्ति । हि युक्तोऽयमर्थः । यत्न मध्वादिविद्यासु सू- र्यादिदेवानामुपास्यत्वं दृश्यते, ते देवा भगवदवयवभूता आधिदैवि- का भिन्ना एवातस्तेषामुपासनमाधिभौतिकानामेतत्सूर्यादीनां युक्त- मेवेतिभावः । नच पूर्वकल्पीया वखादय एतत्कल्पीयवस्वादीनामु. पास्या इति वाच्यम् । तेषामनित्यत्वेनानुपास्यत्वात् तेषामुपास्यत्व. बोधकवेदस्यानित्यत्वप्रसङ्गाच्च । अतो भगवदवयवात्मकाधिदेवा- नामुपास्यत्वबोधकदेवानामप्यधिकारोऽस्तीति सिद्धम् ॥ ३३ ॥ प्रसङ्गाच्छूद्रस्याधिकारमाशय परिहरति । छान्दोग्ये, अइ हारे त्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्त्विति शूद्रानेन मुखेनालापयिन्यथा इति च जानश्रुतिं शूद्रत्वेन सम्बोध्य रायक्वः संवर्गविद्यामुक्तवान् । अतो यथा, एतया निषादस्थपति याजयेत, हविष्कृदाधावेति शूद्रस्येति लिङ्गात् कर्मविशेषे शूदस्याधिकार एवमिहापि संवर्गविद्यायां शूद्र- स्याधिकार इत्याशय परिहरति । शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सृच्यते हि ॥ ३४ ॥ अस्य जानश्रुतेः, तदनादरश्रयणात, कंवर पनमेतत् सन्त सयुग्वानमिव रयिकमात्थेति, तस्माद् हंसादनादरश्रवणात् शुक् शोको जातः । तेन किं जातमित्याकाङ्क्षायामाह । तदाद्भवणात् तत् तदनन्तरम् आद्रवणाच्छूद्रत्वं जातमित्यर्थः । शुचमनु आद्रवतीति शुद्रः। पृषोदरादित्वात् सिद्धः । ननु योगापेक्षया प्रबलत्वाद् रूढेर्जा- तिशूद्रवाचकत्वं कुतो न भवतीत्यत आह । सूच्यते हि । क्षत्रिय प्रति परोक्षवादेन शूद्रसम्बोधनेन हंसवाक्यजनितशोकवत्त्वसूचनात् तवृत्तान्ताभिशत्वेन स्वस्य सर्वज्ञत्वं सूच्यते । ब्रह्मविदां सर्वशत्वं ·OD ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। युक्तमिति हि शब्दार्थः। अतः शुचं प्रत्याद्रवणाज्जानश्रुति प्रति शुद्रे ति सम्बोधनं न जातिशूद्रत्वेन ॥३४॥ ननु जानश्रुतेजातिशूद्रत्वाभावे किं नियामकमत आह । क्षत्रियत्वावगतेश्वोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥३५॥ जानश्रुतेोनिष्करथकन्यादिपदार्थानां रयिक्वाय दानात् क्ष- त्रियत्वमवगम्यते । नहि क्षत्रियादन्यो ब्राह्मणायैतद्दातुमर्हति । च- कारादू विद्योपदेशोऽप्यन्यस्य न सम्भवतीति । ननु गवादिपदार्था- नामन्यस्यापि वदान्यस्य धनवतो दानसम्भवान्नेदमेकान्ततः क्षत्रि- यत्वसाधकमित्याशङ्ख्याह । उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् । उत्तरत्र संवर्गविद्योपासने, अथाह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्ष- सेनिमिति क्षत्रियब्राह्मणावुक्तौ । अतोऽत्रापि क्षत्रियब्राह्मणावेच युक्ती, न शूद्रब्राह्मणी । कक्षा चित्रा सेना यस्य स कक्षसेनः । तस्यापत्यं काक्षसेनिः । स एव सूत्रे चैत्ररथशब्देनोक्तः । चित्रा रथा यस्य स चित्ररथः, तस्यापत्यं चैत्ररथ इत्यर्थात् । चैत्ररथस्याभिप्रतारिणः क्ष त्रियत्वं तु, एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन्निति श्रुत्यन्तराद् बोध्यम् । शौनकः कापेयो याजकः । याज्यश्च चित्ररथः क्षत्रियः । नहि शूद्रो याज्यो भवति । तत्पुत्रश्च काक्षसेनिरभिप्रतारी । अत उत्तरब्राह्मणक्षत्रियो गुरुशिष्यौ संवर्गविद्यायामुक्तौ । अतोऽत्रापि तथैव भवितुमर्हतीति न जातिशूद्स्य संवर्गविद्यायामप्यधिकारः ॥ ३५॥ किश्च। संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ॥ ३६॥ क्वापि विद्यायां शूद्रस्याधिकारश्चेत् संवर्गविद्यायामधिकारः कल्प्येत । सर्वत्र विद्योपदेशे उपनयनाख्यः संस्कारः परामृश्यते । तं होपनिन्ये, अधीहि भगव इति होपससाद, तान् नुहानुपनीयेत्या- दिवाक्येषु विद्याप्रदानमुपनयनपूर्वकं दृश्यते । शूद्रस्य तु तदभावा- भिलापात संस्काराभावकथनाचतुर्थ एकजातिः शूद्र इति, न शूद्रे पातकं किञ्चिन्न च संस्कारमहतीत्यादिवाक्येभ्यः । न शूद्राय मति दद्यादिति निषेधोऽपि चकारेण समुच्चीयते ॥ ३६ ॥ किञ्च ।

·१ अध्याये ३ पादः।
तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७ ॥
सत्यकामो ह वै जाबाल इति वाक्ये गौतमस्य सत्यकामवचनं
श्रुत्वा, नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हतीति शूद्राभावनिर्धारणे सति, च-
कारा वर्णित्वनिर्धारणे सत्युपनयनार्थ प्रवृत्तेः । अतो न जातिशूद्र-
स्य क्वापि विद्यायामधिकारः ॥ ३७ ॥
अथ विद्याधिकारचिन्ता दूरे, वेदश्रवणादीनामेव निषिद्ध-
स्वादित्याह ।
श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात स्मृतेश्च ॥ ३८ ॥
अथास्य वेदमुपण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणमिति । पधु
वा एतच्छनशातं यच्छूद्रस्तस्माच्छूद्रसामीप्ये नाध्येतव्यमिति । उ.
दाहरणे जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेद इत्यादिना वेदश्रवणम् अध्य-
यनम् अर्थज्ञानमेतत्त्रयमपि.तस्य प्रतिषिद्धम् । इदं, वेदाक्षरविचारेण
शूद्रः पतति तत्क्षणादिति स्मृनेरपि सम्मतमित्याह । स्मृतेश्च । अ.
धिकरणसम्पूर्ण ताबोधकश्चः । स्माते ज्ञाने पौराणिके च सच्छूद्रा-
णामधिकारो, नतु कर्मजातिशुद्राणाम्। अतः क्वचिदपि वैदिकविषये
न शूद्राधिकार इति सिद्धम् ॥ ३८॥
प्रासङ्गिक परिहृत्य प्रकृतं समन्वयोपयोगिविचारमारभते ।
कठवल्ल्यां श्रूयते । यदिदं किञ्च जगत्सर्व प्राण एजति निःसृतं म.
हद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्तीति । तत्र प्राणशब्दा.
द् वज्रोद्यमनशब्दाच किमत्र प्राणोपासना, इन्द्रोपासना वा प्रतिपा-
धते ? उत ब्रह्मप्रकरणत्वाद् ब्रह्मोपासना वेति ? विशये, बलवद्-
बाधकश्रवणात् प्रकरणस्य दुर्बलत्वात् प्राणा एवानोपास्याः । प्रा-
शब्दस्य च प्रत्यक्षत उपलश्यमानत्वात् । अमृतं वै प्राणा इति
श्रुतेरमृतप्राप्तिरपि प्राणोपासकस्य युक्ता । वज्रमुद्यतमित्यपि वियो-
गेन मरणजननेन प्राणानां भयरूपत्वाद् युक्तम् । अथवा इन्द्रोऽत्रो.
पास्यः । वनमुद्यतमित्यस्येन्द्रपक्षे सामञ्जस्यात् । प्राणशब्दवाच्य-
स्वमपीन्द्रस्य बलाधिष्ठातृत्वाद् युज्यते । अत इन्द्र एवान वाक्या-
थों, न ब्रह्मेति प्राप्ते, उच्यते ।
कम्पनात् ॥ ३९ ॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। प्राण एजतीत्यस्मिन् वाक्ये कम्पनं प्रतीयते । एज कम्पने इति धात्वर्थात् । तच भगवतः सर्वजगद्भयजनकत्वेन कम्पजननाद भगवद्धेतुकमेव भवितुमर्हति, न प्राणहेतुकमिन्द्र हेतुकं वा । वज्रोद्य- मनमपि भगवतः सम्भवति । सर्वकर्तृत्वात् सर्वायुधत्वाश्च । 'नन्वेष वज्रस्तव शक! तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजित' इति वाक्येन बजे विशेषतो भगवत्सम्बन्धकथनाञ्च । अतो भगवत एव मारक रूपमनोच्यते । तस्मात् कम्पनाद्धेतोब्रह्मैवात्र वाक्यार्थः। प्राणशब्द- चाच्यत्वं तु ब्रह्मणो व्युत्पादितमेव ॥ ३९ ॥ य एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात समुत्थाय परं ज्योतिरभि- सम्पद्य खेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति श्रूयते । तत्र परज्योतिःशब्द. पाच्यं महाभूतात्मकं ज्योतिब्रह्म वेति संशये, ज्योतिःपदस्य हत्या भौतिकतेजोवाचकत्वात् तद्वाचकमेवात्र ज्योतिःपदमिति प्राप्तेऽभि- धीयते। ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४०॥ ज्योतिःशब्दं ब्रह्मैव । कुतः १ दर्शनातू, न्यायादित्यर्थः । सु. धुप्त्यवस्थायां सता सौम्य तदा सम्पन्नो भवति सति सम्पद्य न वि- दुः सति सम्पद्यामह इति, अहरहर्ब्रह्मलोकं गच्छन्तीत्यादिषु सर्वत्र ब्रह्मसम्पत्तिरुक्ता । तन्न्यायादत्रापि सम्प्रसादशब्देन सुषुप्तिकथनात परज्योतिःसम्पत्तिब्रह्मप्राप्तिरेवेति ज्योतिःशब्देन ब्रह्मैवोच्यते, न भौ- तिकं तेजः । अतो यः कश्चन शब्दो ब्रह्मधर्मबोधकशब्दैः सह पठितः स ब्रह्मवाचक एवेति बोध्यम् ॥ ४०॥ आकाशो वै नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा तब्रह्मेति श्रूय- ते । तत्राकाशशब्देन सव्या भूताकाशो वा, प्रकरणाद् ब्रह्म वेति सन्देहे भूताकाश एवात्र ग्राह्यो रूढेर्बलीयस्त्वात् । भूनाकाशस्या- प्यवकाशदानान्नामरूपनिर्वाहकत्वं युज्यते । अतो भूताकाश एवात्र प्रतिपाद्य इति प्राप्तेऽभिधीयते । आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ आकाशः परमात्मैव । कुतः ? भूताकाशस्य श्रुतिसिद्धं यत् प्रयोजनं तस्माद् अर्थान्तरस्य प्रयोजनान्तरस्य व्यपदेशात् कथना- ?

·१ अध्याये ३ पादः।
दित्यर्थः । अवकाशदानेन नामरूपनिर्वाहकत्वं न महात्म्यप्रतिपादक-
म् । अत्र तु, वै इति निश्चयवाचकपदकथनान्माहात्म्य रूपं नामरूप.
निर्वाहकत्वमुक्तम् । तद्ब्रह्मण एव भवतीत्याकाशशब्दवाच्यं ब्रह्मैवान ।
एवमन्यत्राप्यतदीया उत्कृष्टधर्मा यत्रास्नातास्तद् ब्रह्मैव भवतीति
ज्ञेयम् । नामरूपनिर्वाहकत्वरूपब्रह्मधर्मस्थान्यत्रानुक्तस्य कथनार्थमि-
दमधिकरणम् । अतोऽत्राकाशः परमात्मेति सिद्धम् ॥४१॥
बृहदारण्यके ज्योतिर्ब्राह्मणे, याज्ञवल्क्य ! किं ज्योतिरयं पुरुष
इत्यारभ्य, अभय ह वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेत्यन्तं श्रूयते । तत्रदं
जीवस्य ब्रह्मत्वप्रतिपादनेन जीववाक्यम्, आहोखिद् ब्रह्मणो शेयत्व-
प्रतिपादनेन ब्रह्मवाक्यमिति संशये, आपाततोऽत्र जीवस्यं ब्रह्मभाव-
प्रतिपादनादन्यप्रतीतेर्जीववाक्यमेवेदमिति प्राप्तेऽभिधीयते ।
सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥ ४२ ॥
व्यपदेशादित्यनुषज्ज्यते । तथाच सुषुप्तिनिरूपणे उत्क्रान्ति-
निरूपेण च जीवन्ब्रह्मणो देन व्यपदेशात् कथनाद् ब्रह्मण एव लेय
त्वेन निरूपणेन ब्रह्मवाक्यमेवेदमिति युक्तम् ॥ ४२ ॥
किञ्च॥
पत्यादिशब्देभ्यः ॥ ४३ ॥
सर्वस्य वशीत्यादिश्यः शब्देश्यः स्पष्टमेवेदं प्रकरणं ब्रह्मण
इति निश्चीयते । अतोऽत्र ब्रह्मैव प्रकरणार्थ इति सिद्धम् ॥ ४३ ॥
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्तौ मरीचिकाख्यायां प्रथमाध्यायस्य
तृतीयः पादः॥३॥

·ब्रह्मसूत्रत्तौ। प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । एवं सकलवेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वये प्रतिपादिते, केषां चिद् वेदार्थाविदुषां कचिद् वेदे सांख्यमतानुसारिशब्ददर्शनात् तन्मत- मपि वेदमूलकमेवेत्याशङ्का स्यातू, तन्निवारणं चतुर्थपादे क्रियते । तत्रेक्षत्यधिकरणेसांख्यमतमशब्दमित्युक्त्या निराकृतं,तद्वेदे प्रतिपादि- तमित्याशय निराकरोति । आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपक- विन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥ १ ॥ एकेषां कठशाखासु, इन्द्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः, मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान् परः, महतः परमव्यक्तम- व्यक्तात् पुरुषः परः,पुरुषान्न परं किश्चित् साकाष्ठासा परा गतिरित्या- नुमानिकं सांख्यमतसिद्धं प्रकृत्यादिकं श्रूयते। बुद्धेः सकाशादात्मा अ. हङ्कारः परः । ततो महान् महत्तत्त्वम् । ततोऽव्यक्तं प्रकृतिः । ततः पुरुषः पर इति श्रुतेरर्थः । अतोऽहडारादिपदार्थानां सांख्यमतसि- द्वानां श्रुतौ दर्शनात् सांख्यमतमपि श्रोतं भवितुमर्हतीति चेद्, नैवं शब्दसाहश्येन तन्मतस्य वैदिकत्वसिद्धिर्वक्तुं शक्या। तेषां शब्दानां प्रकृते भिन्नार्थकत्वात् । सन्दिग्धपदानां पूर्वापरानुसारेणार्थः कर्त- व्यः । पूर्व तु, आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु, बुद्धिं तु सा- रथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च, इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तषु गोच. रान्, आत्मन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेल्याहुर्मनीषिण इत्युक्तमतस्तदनुसारे- *वास्यार्थ उचितः । तदेवाह । शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः । शरीरस- म्बन्धिन इन्द्रियादयो रथादिषु रूपकभावेन पूर्वम्, आत्मानं रथिनं विद्धीत्यादौ विन्यस्ताः । तेषामेवात्र गृहीतेः ग्रहणात् । तत्र जीव- स्य ब्रह्मप्राप्तौ मुख्य साधनं शरीरं रथत्वेन रूपितम् । तन्निर्वाहका- णीन्द्रियाणि हयाः। तन्नियामकः प्रग्रहो रश्मिा, स च सूताधीनः । तद्गतिस्तु मार्गाधीना। मार्गस्तु प्राप्याधीन इति । एवं सम्यग् ज्ञात्वा ·१ अध्याये ४ पादः। ४१ . प्राप्यदेशं प्राप्नोतीति पूर्वमुक्तम् । तेषामेवात्र ग्रहणं युक्तम् । तत्रेन्द्रि- याणां नियामका विषयाः । तेषां तदधीनत्वात् । विषयाणां सम्य- कत्वेन मनसा भावनादू, मनलाऽभावितविषयाणामन्द्रियाकर्षकत्वा- भावाद् विषयेभ्यः परं मनः । बुद्धेमनोनियामकत्वात् ततः परत्वम् । बुद्धः सकाशादात्मा विज्ञानं ब्रह्मविषयकत्वान्महत् तत्परम् । म हतो विज्ञानात् परमव्यक्तं, न व्यक्तम् अप्रकटं भगवत्कृपा तस्या भगवदधीनत्वात् । तत उत्कृष्टः पुरुषो भगवानेवेति पूर्ववाक्यस- म्बद्ध एवार्थः । एषु सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते, दृश्यते त्व. अन्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरिति स्वयं दर्शयति । सूक्ष्मया उपनिषदनुसारिण्या बुद्ध्या भगवान् दृश्यते प्राप्यत इत्यर्थः । च- कारण, ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरमिति स्मृतेर्ग्रह- णम् । अतो ब्रह्मप्राप्तिसाधनबोधकमिदं वाक्यं, न सांख्यमतसिद्ध- पदार्थबोधकम् ॥१॥ नन्वन्द्रियादिरूपधर्मिशवाहाधर्मरूपा भगवत्कृपाऽव्यक्तश- देन ग्रहीतुमयुक्ततेत्याशयाह । सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥ २ ॥ तुः पूर्वपक्षनिरासे । सूक्ष्म तद् ब्रह्मैव, अव्यक्तमपि तदेव । धर्मधर्मिणोरभेदाद् भगवत्कृपापि सूक्ष्म शब्देनोच्यते । कुतः ? अ. ईत्वातू सूक्ष्मत्वाद् अव्यक्त शब्देन वक्तुं योग्यत्वात् । अतोऽव भगव- स्कृपेवाव्यक्तशब्दवाच्या ॥२॥ नन्वव्यक्तशब्दवाच्यभगवत्कृपाया भगवद्रूपत्वे पुरुषस्य ततः परत्वमनुपपन्नम् । नोकस्मिन्नेव परापरभावो भवति । धर्मरूपत्वे तु धर्मिप्रवाहपाठानुपपत्तिरित्याशङ्कयाह । तद्धीनत्वादर्थवत् ॥ ३॥ धर्मधर्मिणोरभेदेऽपि कृपायास्तद्धीनत्वाद् भगवतस्ततः परत्वं युज्यते । ननूक्तमेकस्मिन् परापरभावानुपपत्तिरित्याशय दृष्टान्तेन समाधत्ते । अर्थवत् । अर्थः पुरुषार्थः फलं, तद्वत् । यथा, ब्रह्मवि. दाप्नोति परमितिवाक्ये एकस्यैव ब्रह्मणः सच्चिद्रूपेण साधनीभूत- । ६ ·ब्रह्मसूत्रत्तौ। शानविषयत्वं. तस्यैवानन्दरूपेण फलत्वमुक्तम् । तथात्रापि कृपा. विष्टः साधनम्. आनन्दरूपः फलमिति नोक्तदोषावकाशः। यद्वा अव्यकशब्देनाक्षरं ब्रह्म । महान् आत्मविषयकं विज्ञानम् । तस्य विषयाधीनत्वादक्षरब्रह्मणस्ततः परत्वम् । अत, इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थी इति वाक्ये सांख्यमतसिद्धः कोऽपि पदार्थों नास्तीति, न त- न्मतं श्रुतिमूलकमित्यर्थः ॥३॥ ज्ञेयत्वावचनाच्च ॥ ४ ॥ सांख्यवादिनां प्रकृतिपुरुषान्तरं शेयत्वेनोक्तम् । अस्मिन् वाक्ये त्वव्यक्तादयः पदार्था एवोक्ता, न तु तेषां लेयत्वमुक्तम् । नहि पदार्थनिर्देशमात्रेण सांख्यमते पुरुषार्थः सिद्धयति । चकारात तेषां मते प्रकृतिपुरुषयोः संश्लिष्टत्वम्, अत्र तु परापरभाव उक्त इत्यपि वैलक्षण्यं सूचितम् । अतः, पूर्वापरविचारेण पूर्वमर्थ उक्तः । अ- स्मिन् सूत्रे त्वेतद्वाक्यार्थमात्रविचारेणापि सांख्याभिमतोऽयों न सिद्ध्यतीत्युक्तम् ॥ ४॥ ननु क्षेयत्वमप्यनोच्यते । इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थी इत्यस्मिन् वाक्ये पदार्थनिर्देशमात्रं कृत्वाऽग्रे, अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथा. रसं नित्यमगन्धवञ्च यत, अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखातू प्रमुच्यत इत्यनेन निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यत इति कथनाज्ञयत्वं वदतीत्याशय परिहरति । वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५ ॥ प्रकरणं हि वाक्याथै नियामक, तश्च परमात्मन एव । अतोड़- स्मिन्नपि वाक्ये प्राक्षः परमात्मैव निचाय्यो, नतु प्रधानम् । अतः प्र- करणस्य नियामकत्वादशब्दमित्यपि वाक्यं ब्रह्मवाक्यमेव ॥ ५॥ ननु नात्र सर्वमेकं प्रकरणम्, अपि विन्द्रियेभ्यः परा ही इत्यारभ्य नाचिकेतमुपाख्यानमित्यन्तं प्रकृतिपुरुषनिरूपकं भिन्नमेव प्रकरणम् । तमेन्द्रियेभ्यः परा इति वाक्ये पदार्थनिर्देशः । एष सर्वेषु भूनावति वाक्ये पुरुषनिरूपणम् । अशब्दमिति तु प्रकृतिनिरूपणम् । अत एतावत प्रकरणं सांख्यमलनिरूपकमस्त्विस्याशड्याह ।

·१ अध्याये ४ पादः। त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥ ६ ॥ अत्र कठवल्लयां, स त्वमग्निं स्वयमध्येऽपि मृत्यो प्रबृहीत्यादिना प्रथममग्निप्रश्नः।प्र ते ब्रवीमीत्यादिना तदुत्तरम् । ये यं प्रेते विचिकि- त्सा मनुष्य इति जीवविषयको द्वितीयः प्रश्नः । देवैरत्रापीत्यादिनो- तरम् । अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादिति ब्रह्मविषयकस्तृतीयः प्रश्नः । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीत्यादिनोत्तरनिरूपणम् । एवं त्रयाणामग्नि- जीवब्रह्मणामुपन्यासः कथनं, तेषामेव प्रश्नश्च । कथने प्रश्नस्य हेतुत्व- सुचनार्थे सुत्रे प्रश्नस्य पश्चानिर्देशः । यद्यत्र सांख्यमतमपि निरूप. णीयं स्यात् तदा चतुर्थस्थाप्युपन्यासः प्रश्नश्च स्यादनः प्रकरणा- नुरोधात प्राज्ञस्य ब्रह्मण एवान निरूपणं, न मतान्तरीयपदार्थस्येति शेयम् ॥६॥ ननु सांख्यमतेऽन्यवाचकानां पदानां प्रकृते ब्रह्मवाचकत्वे प्रमाणाभाव इत्याशयाह । महहच॥ ७ ॥ महान्तं विभुमात्मानं, वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमित्यादौ यथा महच्छन्दो यौगिकः सन् ब्रह्मवाचकः । एवमव्यक्तशब्दोऽप्यनाक्षरवा- चकः ।। नहि वेदान्तेषु, प्रथमकार्यरूपं महत्तत्त्वं महच्छब्देन वक्तुं शक्यते । तस्यैवाखीकारात् । अत, इन्द्रियेभ्यः परा ह्या इति वाक्ये साङ्खयपदार्थगन्धोऽपि नास्तीनि, न तन्मतस्य वेदमूलकत्वमिति सि. दम् । अधिकरणसमाप्तिबोधकश्चः ॥ ७॥ श्रुत्यन्तरे पुनराशय परिहरति । ननु पूर्ववाक्ये प्रकरणात पदानामन्योऽर्थ उक्तः। यद्वाक्यं प्रकरणापेक्षारहितं, तदेव साङ्खच- मतमूलं भविष्यति । अजामेकां लोहित शुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृज- माना सरूपाः, अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभो- गामजोऽन्यः। देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढामिति । ज्ञाझौद्वावजावीशा- नीशी । अजा ह्येका भोक्तृभोग्यार्थयुक्ता । ऋषि प्रसूनं कपिलं यस्तमग्रे शानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येदित्यादि श्वेताश्वतरोपनिष. दि । अन्यत्र च कपिलप्रशंसकानि तन्मतीयपदार्थनिरूपकाणि च वाक्यानि वर्तन्त इति कापिलमतस्यापि चेदमूलकत्वमित्याशय प. रिहरति ।

·ब्रह्मसूत्रहत्तौ। AN चमसवदविशेषात् ॥ ८॥ यथा, अर्वाग्विलश्चमस ऊर्ध्वबुध्रस्तस्मिन् यशो निहितं विश्व- रूपम् , तस्यासते ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति मन्त्रे कर्मविशेष कल्पयित्वा तत्रार्वाग्विलचमर्स कल्पयित्वा तस्मिन् यशोरूपं सोमं सप्त होतारो मन्त्रेण भक्षयेयुरिति विशेषः कल्पयितुं न शक्यते । किन्तु मन्त्रान्तरेण व्याख्यात एवार्थों बुद्धयले । तथाऽ- त्रापि लोहितशुक्लकृष्णशब्देन सत्त्वरजस्तमांसि कल्पयित्वा तदनुसा- रेण सर्व कापिलमतं वैदिकमिति न कल्पयितुं शक्यते । कपिलर्षि- स्तावकवाक्यस्यापि नित्य भगवदात्मकाधिदैविककपिलस्तावकत्वान्न दोषः । अन्यथा नित्यानित्यसंयोगविरोधदोषः स्यात् । अतो मन्त्र- मात्रेण प्रकरणादिकमनपेक्ष्य न विशेषः कल्पयितुं शक्यते ॥ ८ ॥ ननु, अर्वाग्बिसश्चमस इति मन्त्रस्य मन्त्रान्तर व्याख्यानम- स्ति । शिरश्चमसः प्राणा वै यशःप्राणा वा ऋषय इति । न त्वजाम- न्त्रस्य तथा व्याख्यानमस्तीत्याशङ्ख्याह । ज्योतिरुपक्रमातु तथा ह्यधीयत एके ॥ ९ ॥ तुः पक्षव्यावर्तकः । अजाशब्देन ज्योतिरत्रोच्यते । भगवतः प्रथमोत्पन्ना ज्योतीरूपा देवता अजाशब्देनाच्यते । यथा साल्पदो- ग्ध्री तथेयमप्युपासिताऽल्पसुखदात्रीति झापनायाऽजापदप्रयोगः । कुतः ? उपक्रमात् तदेवाग्निस्तद्वायुस्तदादित्यस्तदु चन्द्रमा इति ज्यो- तिषोपक्रमात् । द्वा सुपर्णेति वाक्यमने उक्तम्। मध्यपठितोऽयं मन्त्रः पूर्वोत्तरसम्बन्धमेवार्थ वक्ति । जीवब्रह्मरूपमजद्वयमुक्तम् । अस्मिन् प्रकरणेऽयमयों न स्पष्ट इति श्रुत्यन्तरसम्मतिं दर्शयति । तथाही- त्यादि । तथाहि, यदग्ने रोहित रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदप यत्कृष्णं तदन्नस्येति श्रुत्यन्तरे स्पष्टमेवैकेऽधीयते । अतस्त्रिवृत्कृत- तेजसो रोहित शुक्लकृष्णत्वं युक्तम् । अतश्चमसवाक्यवदनापि श्रुत्य. न्तरणार्थविशेषोक्तरिदं वाक्यं न.साव चमतस्य मूलम् ॥ ९ ॥ ननु योगरूढिभेदेन शब्दप्रवृत्तद्वैविध्यातू, प्रथमकार्यात्मक- ज्योतिषि, न जायत इत्यजति योगासम्भवाद् रूढेश्छान्दोग्याप्रसिद्ध- त्वात् कथमजाशब्दस्य प्रथमकार्यवाचकत्वमित्याशङ्याह । ?

·१ अध्याये ४ पादः। ४५ ७ कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥ १० ॥ यथाऽजा वर्करसहिता सवत्रा च स्वामिहितं करोति सुग्धा- दिना, तथेयमप्युपासिता हितं करोतीति शापनायाजाकल्पताया उ. पदेशान्न पूर्वपक्षे उक्तो विरोधः । चकाराद् देवानां परोक्षप्रियत्वात परोक्षवादोऽयमिति सूचितम् । मध्वादिवत । यथा, आदित्यो चै दे- वमधु, बाचं धेनुमुपासीत, धुप्रभृतीनामग्नित्वं पञ्चाग्निविद्योक्तम् । तथात्रापि कथनान्न दोषः । अतोऽजाशब्दमात्रान्न साङ्खचमतस्य वेदमूलकत्वमिति सिद्धम् ॥ १० ॥ ननु, यस्मिन् पञ्चपञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः, तमेवमन्य आत्मानं विद्धान ब्रह्माऽमृतोऽमृतम् इति वृहदारण्यकोतमन्ने पञ्च- पञ्चेतिसङ्घन्याश्रवणात् साजन्यमतस्य सम्भवति वेदमूलकत्वमित्या- शङ्ग्य परिहरति । न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥११॥ यद्ययन पञ्चपञ्चेत्यनेन पञ्चान पञ्चगुणत्वमुच्यते । पश्चश- ब्दस्य सङ्ख्यावावित्वे पञ्चसङ्घयायाः पञ्चसङ्घयेत्यर्थकथने स- जयायां सङ्ख्याभावेनानन्वयात् षष्ठीसमासानुपपत्तेः पूर्वपञ्चशब्द. स्य सङ्खयेयपरत्वे द्वितीय स्य सङ्ख्यापरत्वे पञ्चसङ्घन्येयानां पञ्चस- वन्यत्यर्थात् पञ्चपदार्थानामेव बोधात् समीहितासिद्धेश्च । अतोऽन पञ्चजनानां पञ्चपश्चेति वीप्सा वा यथासम्भवमथों भवति । तथा- प्यत्याग्रहेण सङ्घन्योपसङ्ग्रहादपिन समीहितसिद्धिः कुतः? नानाभा- वातू । साङ्खयोपसङ्ग्रह कश्चन धर्मः पञ्चानामनुगतो वक्तव्यः । स च तन्मते न सम्भवति । तथा सति पञ्चैव तत्त्वानि भवेयुः । अतस्ते- षां नानाभावः स्वीकर्तव्यः । स्वीकृते तु तस्मिन् प्रकृते समासानुप- पत्तिः । किश्चात्र सासचमतपदार्थानिरूपणमस्मिन् वाक्य एव प्रती. यते । यत आकाशो यस्मिन्नित्यधिकरणत्वेनोक्त आत्मा चातिरेके- णोच्यत इत्याह । अतिरेकाञ्चति । अत एतन्मन्त्रेणापि न साङ्ख-यम- तस्य वेदमूलकत्वसिद्धिः ॥ ११ ॥ ननु मन्त्रार्थस्त्ववश्यं कश्चन वक्तव्यः । अतो लक्षणया ज्योति शास्त्रवच्छास्त्रीयपरिभाषया वा पञ्चपञ्चशब्दस्य पञ्चविंशति- ·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। संख्याबोधकत्वात् पञ्चविंशतितत्वान्तर्गतात्माकाशयोरेव माहात्म्या- थमाधाराधेयभावप्रदर्शनाञ्चतन्मन्त्रस्यैव सांख्यमते मूलत्वमित्या. शङ्य निराकरोति । प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२ ॥ पञ्चजनशब्दवाच्याः प्राणादय एव । कुतः ? प्राणस्य प्रागामुत चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो मन इति वाक्यशेषात् । नन्वस्य वाक्यशेषत्वं कथमिति चेदुच्यते । प्राणस्य प्राणमितिवाक्ये करणात्मकाः प्राणादय उक्ताः । ते ज्ञानक्रियात्मकं कार्य स्वेन व्या- पारेण जनयन्तीति तेषां करणान्तरानपेक्षणात प्राणस्य प्राणमिति कथनं बाधितं स्यात् । अत एतद्वाक्यस्य पञ्चजनवाक्यशेषत्वमङ्गी- कृत्य द्वयोर्वाक्ययोरेकोऽथों वक्तव्यः । एवञ्च बुद्धः संशयविपर्यास- निश्चयस्मृतिखापलक्षणपञ्चवृत्तिजनकत्वात् पश्चजनाः प्राणादय एव। तेषां तत्तत्कार्यजनकत्वं न स्वतः, किन्तु सर्वेषामाधिदैविकरूपभगव- त एवेति प्राणादीनां प्राणादिरूपो भगवानेवेत्येवं द्वयोर्वाक्ययोरेक- वाक्यतयार्थकरणे सर्वसामञ्जस्यम् । अतः प्राणादय एव पञ्चजना इति, न तन्मतं सिद्ध्यति ॥ १२ ॥ ननु काण्वपाठे प्राणस्य प्राणमितिवाक्ये, अन्नस्यानमिति नास्ति, तदा कथं पञ्चजनकत्वं तत्राह । ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ॥ १३ ॥ एकेषां काण्वानां पाठेऽन्ने असति ज्योतिषा पञ्चसङ्खयापूरण- म् । यत एतत्पूर्व पठितमन्त्रे तहेवा ज्योतिषां ज्योतिरित्युक्तमतस्तेन ज्योतिषाऽत्र सङ्घन्यापूर्तिः । अत एतत्पञ्चजनमन्त्रस्यापि न साङ्खय. मतमूलत्वमिति सिद्धम् ॥ १३ ॥ ननु, तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इति, तत्तेजो. सुजतेति, एतस्माजायते प्राण इति, इदर सर्वमसृजतेत्यादौ क्वचि. दाफाशादिकायाः कचित्तेजआदिकायाः कचित् प्राणादिकायाः क. चिदक्रमिकायाः सृष्टेः प्रतिपादनाद् वस्तुनो द्वैरूपयासम्भवेन सृष्टि- प्रतिपादकश्रुतिवाक्यानां परस्परं विगानदर्शनात् तेषां ब्रह्मोपासन- विधेस्तावकत्वेनार्थवादत्वान्न तैर्ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं सिद्ध्यति। कि- ·१ अध्याये ४ पादः। या। न्तु दृश्यमानजगतः कारणविचारेऽनेकेषु स्मातमतेषु कापिलमतस्या- भ्यर्हितत्वेन तदुक्तप्रकारेणैव कार्यकारणविचार उचित इति प्राप्ते, उच्यते। कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥ १४ ॥ सृष्टिभेदेषु ब्रह्मणः कारणत्वेन विप्रतिपत्तिरस्ति । कुतः ? यथा व्यपदिष्टस्य एकत्राकाशादिषु कारणत्वेनोक्तस्यान्यत्रापि तस्यैव कारणत्वेनोक्तः । अतः कार्यप्रकाराणामनेकत्वेऽपि सर्वत्र कारणत्वेन ब्रह्मण एवोक्तः कारणत्वे विगानं नास्तीत्यर्थः । कार्यप्रकारेषु भेदेन निरूपणं तु ब्रह्मणो माहात्म्याय । अनेकप्रकारेण जगत्कर्तृत्वबोधना- तू । अत एव, न तस्य कार्य करणं च विद्यत इत्यादिभिलौकिककर्तृ- त्वनिराकरणम् । अतः श्रुतिषु परस्पर विरोधाभावात् तदुक्तप्रका- रेण ब्रह्मण एव कारणत्वं युक्तं, नतु कापिलस्मृत्यभिमतप्रकृतेरिति सिद्धम् ॥१४॥ ननु कार्योत्पत्तिप्रकारभेदानां ब्रह्मणो माहात्म्यबोधकत्वात् तन्निरूपकश्रुतीनां परस्परं विगानाभावेऽपि कारणनिरूपिकाणाम, असद वा इदमन आसीत, संदेव सौम्येदमग्र आसीत, तबैक आ- हुरसदेवेदमन आसीत, अव्याकृतमासीत, नासदासीन्नो सदासीत् तम आसीदित्यादीनां श्रुतीनाम् असदादीनां कारणत्वेन प्रतिपाद- कत्वाद् ब्रह्मणः कारणत्वे विगानमस्तीति प्रकारान्तरेणाशा परि- हरति । समाकर्षात् ॥ १५॥ आकृष्यते स्वस्थानात् प्रच्याव्यत इत्याकर्षः । एतेषां जगत्का- रणप्रतिपादकानाम् असदादिपदानां लोकप्रसिद्धार्थात् समाकृष्य ब्रह्मपरत्वं कल्प्यते । यथाऽनेकविरुद्धधर्माश्रयत्वं ब्रह्मणस्तथाऽनेकश- ब्दवाच्यत्वमपि । ब्रह्मणोऽनभिव्यक्तत्वाद् असत्तमइत्यादिशब्दवा. च्यत्वम् । एवंरीत्यैकवाक्यत्वसम्भवादन्यार्थकरणमबोधविजृम्भितम्। अतः शब्दवैलक्षण्येऽपि श्रुतीनामेकार्थत्वान्न विप्रतिषेध इति सि. कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि बालाक्यजातशत्रुसंवादे, कैष एत- ·MAHAMAND ब्रह्मसूत्रत्तौ। दू बालाके पुरुषोऽशयिष्टत्यादी जीवं प्रक्रम्य तस्मात् सर्वोत्पत्तिनिरू पिता । तत्र ब्रह्मणोऽनुप्रवेशश्चोक्तः । तत्र ब्रह्मसहितो जीव एव कर्ता ब्रक्षेत्र वेति संशयेऽस्मिन् प्रकरणे ब्रह्मोपक्रम्य जीवपर्यवसानोक्त्या ब्रह्मत्वेनोक्तो जीव एव कर्ता भवितुमर्हति । ब्रह्मत्वाद्योऽपि जीवस्यैव धर्मा राजत्वादिवत् । एवञ्च लोके जीवस्य कर्तृत्वं दृश्यमानं साह- जिकमेव । तथाच जीवस्याणुत्वात् खतः कर्तृत्वालम्भधेन प्रकृति- द्वारकमेव कापिलमतोक्तरीत्या भविष्यतीति प्राप्ते प्रोच्यते । जगहाचित्वात् ॥ १६ ॥ एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत्कर्मेत्येतत्प्रकरणोपक्रमवा- क्ये जीववाचकपुरुषपदोक्त्या जीवकर्तृत्वं निरूप्य यस्य चैतत्कर्मे- त्यत्र, एतच्छब्दस्य जगद्वाचित्वात् तत्कर्तृत्वमत्रोच्यते । एवं च जीवजडात्मकस्य जगतो ब्रह्मकर्तृकत्वमन्यत्रोक्तमत्रापि तदेवोच्यत इति भगवानेव जगत्कर्ता, न जीवः । तस्य जगत्कर्तृत्वस्यान्यना- श्रुतत्वादश्रुतकल्पनापत्तेः । सुषुप्तावपि ब्रह्मण्येव जीवस्य लयस्तत एवं सर्वमिति शेयम् । प्राणादिशब्दवाच्यत्वं ब्रह्मणि पूर्व साधितमेव । अतो न जीवो, नापि तदधिष्ठिता प्रकृतिर्जगत्कारणं, किन्तु ब्रह्मैव॥१६॥ 'नन्वत्र कैष एतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्टेति जीवं प्रक्रम्य तस्य शयनोत्थानादिधर्मानुक्त्वा ब्रह्मत्वं जगत्कर्तृत्वं चोच्यते । तजीवे खतोऽसम्भवातू प्रकृतिद्वारकं भविष्यति । अथवा प्राण एवैकधा भवतीति मुख्यप्राणलिङ्गमप्यन्यत्र दृश्यते । सुषुप्तौ तस्यैव वृत्तेरुप- लम्भात् तस्यैव विद्यमानत्वात् तत एवोत्पत्तिप्रलयौ । तस्य च प्र. कृत्यंशत्वेन जडात् प्रधानादेव सृष्टिरुक्ता भवति । अतोऽस्मिन् प्रक- रणे जीवात् प्राणाद्वा सृष्टिरुक्तेति न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमिति सू- नेणाशय परिहरति । जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत् तद्व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ जीवप्राणयोः कर्तृत्वकथनं तु जीवस्य ब्रह्माश्रितत्वात प्राणस्य ब्रह्मयोगादुक्तं, नतु तयोः स्वातन्त्र्येण जगत्कर्तृत्वं सम्भवतीति व्याख्यातं पूर्वमेव 'आश्रितत्वादिह तद्योगाद्' इति सूत्रेण । जीवस्य ब्रह्माश्रितत्वान्मुख्यप्राणस्य ब्रह्मणा सह योगाद् ब्रह्मकार्यमेव तयो- ।

·१ अध्याये ४ पादः। निरूपित, नतु तयोः स्वातन्त्र्येण कार्यकर्तृत्वमस्तीत्यर्थः । अतः सर्व कार्य ब्रह्मण एव, नान्यत इति निरूपणादस्मादपि वाक्याद् ब्रह्मका- रणत्वमेव निरूपितं जगतो,न प्रकृतिकारणत्वमिति सिद्धम् ॥ १७ ॥ स्वमतेन जीवमुख्यप्राणलिङ्गसमाधानमुक्त्वा जैमिनिमतेना- ऽपि परिहारमाह। अन्याथै तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८ ॥ यत स्वापप्रतिबोधौ जीवधर्मावेव । चक्षुरादिलयाश्रयत्वं प्राण- धर्म एव । नैतौ ब्रह्मणि सम्भवत इति नियतधर्मवादी जैमिनिस्तयो- धर्मयोः कीर्तनमस्मिन् प्रकरणेऽन्यार्थमिति वदति । जीवप्राणयो- ब्रह्मभेदे ब्रह्मनिरूपणे तनिराकरणावश्यकत्वज्ञापनार्थ तुः । सुषुप्ती पश्चाज्जीवलयोद्गमनिरूपणवैलक्षण्येन ब्रह्मणो ज्ञानार्थ सुषुप्त्यव- स्थायां मृतिवैलक्षण्यबोधनार्थ प्राणनिरूपणं तदपि तदाश्रयन- झशानार्थमित्यन्यार्थ जीवमुख्यप्राणधर्मकीर्तनमित्यर्थः । यो वै बालाके एषां पुरुषाणां कर्तेत्युपक्रमे मुख्यतया ब्रह्मैव निर्दिष्टम् । उपसंहारे तु तज्ज्ञानेनासुरजयः सर्वभूतश्रेष्ठयं खाराज्यमाधिपत्यं चेति फल- मुक्तम् । नहोतदू ब्रह्मज्ञानं विनाऽन्येन सम्भवति । अत उपक्रमो- पसंहाराभ्यामेवावगम्यते, यदस्मिन् प्रकरणे मुख्यं ब्रह्मैव प्रतिपाद्य- मिति । अपिच प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि ब्रह्मपरत्वं प्रकरणस्य ज्ञायते। कैष एतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्टेति प्रश्नो जीवस्य ज्ञातत्वादधिक- रणात्मकब्रह्मविषयक एव । यत्रैष एतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्टेति- व्याख्यानमपि ब्रह्मपरमेव । ननु नाडीवपि सुप्तिसम्भवात् कथं ज्ञातव्यं नाडीव्यतिरिक्त आत्मैवात्र प्रतिपाद्यत इत्याशय तन प्रमा- णमुपन्यस्यति । एवमेके शाखिनो वाजसनेयिनः स्पष्टमधीयते । हप्तबालाकिब्राह्मणे, सहोवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद् य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषो. तहृदय आकाशस्तस्मिन शेत इति । अत्राकाशशब्देन ब्रह्मोक्तम् । सता सौम्य तदा सम्पन्नो भवति । स्वमपीतो भवतीति चेत्यन्यत्रा- पि तथैवोक्तम् । अतोऽत्र जीवमुख्यप्राणलिङ्गानामाधारभूतब्रह्मज्ञाना- ।

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। थत्वान्न तेन प्रकृतिकारणवादः सिद्ध्यतीति ब्रह्मैव जगत्कारणमिति सिद्धम् ॥ १८॥ वाक्यान्तरे जीवब्रह्मवादेन प्रकृतिकारणवादमाशय परिह- रति । बृहदारण्यक चतुर्थे षष्ठे चाध्याये याज्ञवल्क्यमैत्रयीसंवादे यदेवाऽमृतत्वकरणं तदेव मे बहीति मैत्रेय्या पृष्टो याज्ञवल्क्यस्ता स्तुत्वा ज्ञानमुपदिदेश । तत्र प्रकरणी जीवो ब्रह्म वेति विशये, आ- त्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीत्यादिनाऽऽदिमध्यावसानेषु जीव- निरूपणदर्शनाज्जीव एवात्र प्रकरणी विज्ञायते । तस्यैवोत्कर्षार्थ ब्रह्मत्वं जगत्कर्तृत्वं चोच्यते । नतु ततोऽतिरिक्तं ब्रह्म वक्तुं युक्तम् । अतो वेदे सृष्टिनिरूपकवाक्यानामेतन्न्यायनान्यपरत्वान्न ब्रह्मणो ज- गत्कारणत्वप्रतिपादने तात्पर्यमिति सांख्याभिमतः प्रकृतिकारणवाद पवास्त्विति प्राप्ते, उच्यते । वाक्यान्वयात् ॥ १९ ॥ एतद्वाक्यस्य ब्रह्मण्येवान्वयान्न जीवस्य प्रकरणित्वं सम्भवती- त्यर्थः । भगवत्सम्बन्धनैव सर्वस्य जीवस्य च प्रियत्वम् । तस्यैवान- न्दमयत्वात् । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति, आनन्दायेव खल्विमानि भूनानि जायन्ते, सर्व एवात्मानो व्युश्चरन्ति, एष ह्येवानन्दयातीत्या- दिश्रुतिभिर्निःसन्दिग्धं ब्रह्मणः स्वरूपं तत्कार्य तदंशा जीवाश्च नि- कपिता इतीदं वाक्यमापि तैः सहकार्थ युक्तम् । नत्वस्य भिन्नरीत्या जीवनिरूपणपरत्वम् । एवञ्च सर्ववेदान्तानामविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वं भवति । तथाच वाक्यान्वयादिदमपि वाक्यं ब्रह्मपरमेव, नतु जीव परमिति, न प्रकृतिकारणवादशङ्कावकाशः॥ १९ ॥ जीवधर्मा जीव एव नियता, न ब्रह्मणि सम्भवन्तीति य एकदेशिनो मन्यन्ते, तेषां मतेन प्रकृते सिद्धान्तकथनार्थ तन्मता- न्यनुवर्तते । प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥ २०॥ भगवता स्वस्य लौकिकभोगसिद्ध्यर्थ यः खांशो विस्फुलिङ्गवत् पृथक्कृतः स जीव इत्यास्मरथ्यमतन जीवोपक्रमाज्जीवस्यैवेदं प्रकर-

·१ अध्याये ४ पादः।
५१
रणमित्याशङ्कासमाधानमाह । प्रतिज्ञॉसिद्धलिङ्गमिति । एकविशा-
नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा जीवस्य भगवदंशत्वेन तदभेदे सति सिद्ध्य-
ति । तथाच तस्याः प्रतिज्ञायाः सिद्धेरिदं लिङ्गं, यथा जीवो भगवदं-
शस्तथा जडोऽपीतिज्ञापकः । अतो जीवोपक्रमेऽपि न दोषः ॥२०॥
उत्क्रमिष्यत एवम्भावादित्यौडुलोमिः ॥ २१ ॥
चैतन्यमानं जीवोऽनादिसिद्ध एव वासनया देहादिसाते
प्रविष्टोऽतश्चिद्रूपे ब्रह्मणि चिन्मात्ररूपेण प्रवेशे तस्य मोक्ष इत्यौ-
डुलोमिमतेनापि जीवोपक्रमशङ्कासमाधानमाह । उत्क्रमिष्यत एव.
म्भावादिति । अत्र जीवमुपक्रम्य भगवतः श्रवणकीर्तनादिकं निरू-
पितम् । तत्संसारभावादुत्क्रमिष्यतो जीवस्य लिङ्गम्, मुक्तौ जीवो
भगवानेव भविष्यतीतिज्ञापकम् । कुतः ? एवम्भावात,
मैत्रेय्या
एवाऽमृतीभावात् । सर्वेषां जीवानां ब्रह्मत्वेऽमृतन्दं सिद्धमेवेति तदर्थ
शानादिप्रयासवैयर्थ्यं स्यात् । अतो ज्ञानेन संसारादुत्क्रमिभ्यतो
जीवस्याऽमृत्वमिति झापनार्थ जीवोपक्रमः । अतो जीवो ब्रह्मभिन्न
एवेति पक्षेपि न जीवोपक्रमे दोषः ॥ २१ ॥
भगवत आसक्त्यां विषयभोक्तृरूपं जीव इति काशकृत्स्नमते
जीवोपक्रमसंशयवारणमाह।
अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ २२ ॥
भगवत एवावस्थाविशेषो जीव इत्यवस्थितेर्लिङ्गञ्जीवोपक्रमः ।
अतः संसारदशायामपि जीवो ब्रह्मैवेति तेनोपक्रम्य भगवच्छ्रवणा-
दिविधानेऽपि न दोषः । अतो न मैत्रेयीब्राह्मणेनापि, जीवद्वारा प्रक-
तिः कारणमिति सांख्यमतसिद्धिरिति सिद्धम् ॥ २२॥
ननु श्रुत्युक्तकारणत्वाद् ब्रह्मणो निमित्तकारणत्वमस्तु, स.
भवायिकारणं तु प्रकृतिरेव कार्यानुरूपत्वात् । समवायिनिमित्त
कारणयोर्भेदोऽवश्यं युक्तः । अतो ब्रह्मवादेऽपि सांख्यस्मृत्यभिमता
प्रकृतिः समवायिकारणत्वार्थमपेक्षितैवेत्यर्द्धजरतीयन्यायेन ब्रह्म-
कारणत्वमुपनिषदुक्तं, प्रकृतिकारणत्वं स्मृतिदिदमुभयमप्यस्त्वि-
स्याड्याह।
प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तो। प्रकृतिः समवायिकारणं, चकारानिमित्तकारणं च ब्रह्मैव । कुतः ? येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्यादिः प्रतिज्ञा । यथैकेन मृत्पिण्डेन स. वै मृण्मयं विज्ञातं स्यादित्यादिईष्टान्तः। तयोरनुपरोधाद् अबाधादि. त्यर्थः । तद्यदि ब्रह्मैव सर्वसमवायिकारणं स्यात् तर्हि तज्ज्ञानेन सर्व ज्ञातं भवति, नान्यथा । अतो न प्रकृतिर्जगत्समवायिकारणं, कि- न्तु ब्रह्मैव ॥ २३ ॥ अत्रैव हेत्वन्तरमाह। अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥ सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेयेत्यभिध्यानस्योपदेशाद् ब्रह्मैव ज- गत्समवायिकारणं श्रुत्यभिमतम् । जडायाः प्रकृतेरभिध्यानासम्भ- वात् । चकारेणेदं सर्वं यदयमात्मेतिश्रुत्युक्तं जगतो ब्रह्मत्वं ब्रह्मण एव समवायित्वे भवति, नान्यस्य समवायित्वे । यद्वा, सर्वं खल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीतेत्यादौ सर्वस्य ब्रह्मत्वेनोपासनोपदे- शो ब्रह्मणः सर्वसमवायित्वे युक्त इति । चकारेणैकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखमिति स्मृतिः परिगृहीता ॥ २४ ॥ साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥ सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते, आकाशं प्रत्यस्तं यन्तीति श्रुत्या, चकाराद्, अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलय- स्तथेति स्मृत्या च साक्षादेवोभयोर्ब्रह्मणः सकाशाद् ब्रह्मण्येव च सृष्टिप्रलययोरेवाम्नानात् कथनादित्यर्थः । न हीदं ब्रह्मणो निमित्त- कारणत्वे सम्भवति । अतो ब्रह्मैव समवायिकारणम् ॥ २५ ॥ ननु, स एव सर्व सृजति स एवावति हन्ति चति श्रुतौ ब्रह्म- णो निमित्तकारणत्वमात्रप्रतीतेराकाशादेव समुत्पद्यन्त इति वाक्य- स्यौपचारिकत्वेनाप्युपपत्तेः प्रकृतिसमवायिकारणवाद् एव युक्त - त्याशय परिहरति । आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ तदात्मानः स्वयमकुरुतेति श्रुतावात्मनः स्वस्यैव कृतेः कर- णादू ब्रह्मैव जगत्कारणमुक्तमिति । आत्मकृतिः कथं सम्भवतीत्याश- -

·१ अध्याये ४ पादः।
ध्य तत्रोपपत्तिमाह । कार्याकारेण ब्रह्मणः परिणामात् । ब्रह्मणः स-
र्वभवनसमर्थत्वादविकृतमेव सुवर्णादिवत् कार्यरूपेण परिणामस-
म्भवात् । अतो जगतो ब्रह्माविकृतपरिणामरूपकार्यत्वाद् ब्रह्मैव सम-
वायिकारणमिति सिद्धम् ॥ २६ ॥
ननु जडानां ब्रह्मकारणकत्वेऽपि चेतनेषु मनुष्यादिषु योनि-
बीजयोः समवायिकारणत्वदर्शनाज्जीवानां योन्यात्मकप्रकृतेः कार-
णत्वमस्त्विस्याशय परिहरति ।
योनिश्व हि गीयते ॥ २७ ॥
जगतो योनिश्च ब्रह्मैव । चकाराच्छाक्तवादनिरासः । अत्र यु-
क्तिश्रुती प्रमाणमित्याह । हि गीयते । सदेव सौम्येदमन आसीद्, एक-
मेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिषु सृष्टेः पूर्वमेकमेवोक्तम् । आकाशादेव स.
मुत्पद्यन्ते, आनन्दायेव खल्विमानि भूतानि जायन्त इत्यादिवेवका-
रेणैकमेव ब्रह्म जगत्कारणमुक्तमिति युक्तिः । गीयते च ब्रह्मणो यो-
नित्वं, कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनि, यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा
इत्यादिश्रुतिषु, मम योनिर्महद् ब्रह्म, तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीज-
प्रदः पितेत्यादिस्मृतिषु च । अतो ब्रह्मैव जगतो योनिर्बीजं पुरुषो
जीवश्चेति, इदं सर्व यदयमात्मेतिश्रुत्युक्तं भगवतः सर्वरूपत्वं सि-
द्धम् । अतो ब्रह्मवादे केनाप्यंशेन प्रकृतिप्रवेशाभावात् सावचमतम.
शब्दमितिसिद्धम् ॥ २७ ॥
एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २८ ॥
एतेन ब्रह्मणो जगत्कारणत्वस्थापनेन ब्रह्मवादे स्थापिते सा-
जन्यमते निराकृते च सति सर्व पातञ्जलादिवादाव्याख्याताः। अवैदि-
का अनुपयुक्तास्ते वादाः । अतस्ते नादर्तव्या इत्यर्थः । वैदिकानां वे-
दानुसारेण वस्तुविचारः कर्तव्यः । तद्विरुद्धवादानामप्रामाण्याद्
ब्रह्मवादे न कोऽपि शङ्कावकाश इति सर्व सुस्थम् । अत एवानिमा-
ध्याये विस्तरेण मतान्तराणि निराकरिष्यन्ते । अध्यायसमाप्तिसूचि-
का सूत्रैकदेशावृत्तिः ॥२८॥
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्ती मरीचिकाख्यायां प्रथमाध्यायस्य
चतुर्थः पादः॥४॥
समाप्तोऽयं प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । प्रथमाध्याये वेदान्तवाक्यानां सन्दिग्धानां ब्रह्मपरत्वेन सम- वयो निरूपितः । अतः परं स्मृतिविप्रतिषेधनिराकरणाय द्वितीया. গুহায় আগুন स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृ- त्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॥ १ ॥ ननु कपिलादिमहर्षिकृतसावयस्मृती प्रधानस्यैव जगत्कार- णत्वमुक्तम् । सा तु मोकोपयोगित्वेन धर्माधुपयोगिमन्वादिस्मृति- भ्योऽन्तरङ्गा जगत्कारणनिर्णये । तत्राप्यनिर्णायकत्वाङ्गीकारे वैय- यापत्तेः । अतो न ब्रह्म जगत्कारणमिति चेन्न । अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथेत्यादिशुद्धब्रह्मकारणताबोधकस्मृत्यन्तरानवकाशा- न्न तथाङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ १॥ इतरेषां चानुपलब्धेः ॥२॥ प्रकृतिव्यतिरिक्तानां महदादीनां लोके वेदे चानुपलब्धेर्न सावन्धमतमङ्गीकर्तव्यम् ॥२॥ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ ३ ॥ सावन्यस्मृतिनिराकरणोन योगस्मृतिरपि निराकृता क्षेया । योगशास्त्रस्य वैदिकत्वशङ्कया तन्निराकरणाथै पृथक् सूत्रारम्भः ॥३॥ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ४ ॥ ननु जगतो विलक्षणत्वादचेतनत्वाश्चेतनं न कारणम् । विल- क्षणत्वं च विज्ञातं चाविज्ञातं चेति श्रुतिवाक्याज्ज्ञेयम् । अतोऽचेतना प्रकृतिरेव कारणत्वेनाङ्गीकर्तव्या ॥४॥ ननु नास्य जगतः श्रुतिवाक्यादचेतनत्वं वक्तुं युक्तम् । मृद- ब्रवीत, आपोऽब्रुवन्, तत्तेज पेक्षतेत्यादिश्रुतौ भूनेन्द्रियाणां चेतनत्वो- तरित्याशझ्याह । - ·A २ अध्याये १ पादः। । अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५॥ तुशब्दः पक्षव्यावर्तकः । तत्तदभिमानिदेवतानामेव चेतनत्वेन व्यपदेशः। कुतः ? विज्ञातं चाविज्ञातं चेति तत्रैव चेतनाचतनविशेष- कथनात् । अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशदित्यादौ चेतनानामन्या- दिदेवतानामचेतनानुगतिनिरूपणाञ्च । तथाच, न जगतश्चेतनत्व- मित्यर्थः ॥५॥ अतोऽचेतना प्रकृतिरेव जगत्कारणं, नतु चेतनं ब्रह्मेति प्राप्ते, उच्यते । दृश्यते तु ॥६॥ तुः पक्षव्यावर्तनार्थः । लौकिके केशगोमयवृश्चिकादौ कार्य- कारण योरूप्यं दृश्यते । तथापि कश्चित् कारणांशोऽनुवर्तत एवेति- चन, प्रकृतेऽपि ब्रह्मसत्तायाः सर्वत्रानुवृत्तिदृश्यत एव । अतो वैल- क्षण्यानुरोधान्न ब्रह्मकारणत्वं दूषणीयमिति ॥ ६ ॥ असदिति चेन्न प्रतिषेधमानत्वात् ॥ ७॥ ननु श्रुती जगत्कारणत्वेनासदुक्तमितिचेन्न । इदं वचनं प्रति- षेधमात्रार्थम् । अग्ने कथमसतः सजायतेति कथनात् ॥ ७ ॥ शङ्कते। अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥ ८ ॥ कार्यस्य कारणे लये कार्यस्य स्थौल्यसावयवत्वपरिच्छिन्नत्वा- शुद्धत्वादिधर्मः कारणस्यापि तद्धर्मवत्त्वप्रसङ्गादसमञ्जसं ब्रह्मकार- णवचनमिति प्राप्ते॥८॥ परिहरति । न तु दृष्टान्तभावात् ॥ ९ ॥ ब्रह्मकारणवादे न किञ्चिदसामञ्जस्यमस्तीति तुशब्दः । स्वप- क्षस्थापनपरपक्षनिराकरणयुक्तीनां सत्त्वात् । तत उत्पन्नस्य तत्रैव लय कारणे तद्धर्मसम्बन्धो न भवति । शरावरुचकादीनां मृदिलय- -- ·SHORT ५६ ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। ऽपि मृदस्तद्धर्मवत्त्वादर्शनात् । अतो दृष्टान्ताभावान्नास्मन्मते दूष- जलेशो ऽपि ॥९॥ स्वपक्षदोषाच्च ॥१०॥ एत एव दोषाः प्रतिवादिपक्षे दुष्परिहराः । निर्विशेषात् प्रधानात् सविशेषकायोत्पत्तिर्लये तद्धर्मसम्बन्धप्रसक्तिरसत्कार्य- वादाङ्गीकार एवमादिदोषाणां प्रतिवादिपक्षे सम्भवान्नेदं मतं समी- चीनमित्यर्थः ॥ १०॥ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवम- प्यविमोक्षप्रसङ्गः॥११॥ किञ्च, वेदार्थे केवलतकेंण विचारो न युक्तः । तर्कस्याप्रति- ष्ठानात् । तकों हि स्वोत्प्रेक्षिता युक्तिः । सैकेनोक्ता नान्यैरङ्गीक्रियते। ऋषीणां स्वातन्त्र्येण बुद्धिवैलक्षण्यसम्भवाद्, वस्तुनि विकल्पास- म्भवान्नियामकस्यैकस्याभावाश्च । अतो न तर्कस्य प्रतिष्ठा । अत्र पूर्व- पक्षी परिहरति । अत्यन्यथानुमेयमिति चेद् । एवमपि सति व. यमन्यथानुमिमीमहे, तर्के नाप्रतिष्ठादोषो भविष्यति । प्रति- ष्ठितः कोऽपि तको नास्तीति तु न वक्तुं शक्यम् । सकलव्यवहार- बाधापत्तेः । आर्ष धर्मोपदेशं चेति स्मृतेश्च । अतः सदोषतक परित्यज्य निरवद्यतर्केण निर्णयो भविष्यतीति चेद् । एवमपि श्रुत्य- नुसारिणां ब्रह्मवादिनां निरवद्यतर्कसद्भावेऽपि प्रकृतिकारणवादि- नत्तत्य दोषाविमोक्षप्रसङ्गः । नियामकप्रमाणाभावाद् ऋषीणां परस्परं वैमत्यसम्भवाच्च । अतस्तर्कमूलकसावयमतानुसारेण प्र- कृतेर्जगत्कारणत्वं नाङ्गीकर्तव्यमितिभावः ॥ ११ ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२॥ एतेन साजन्यमतनिराकरणेन शिष्टापरिग्रहा अणुमायाकार- णवादा ये सर्वथा शिष्टैन परिगृहीतास्ते निरस्ता ज्ञातव्याः ॥१२॥ एवं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे स्मृतिविरोध परिहृत्य दोषान्तर- माशय परिहरति।

·२ अध्याये १ पादः।
भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ॥ १३ ॥
ननु निर्विशेषस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे भोक्तुभोग्यत्वं, भोग्य.
स्य च भोक्तृत्व प्राप्नोति । अत एकस्यैव भोक्तृभोग्यविभागो न सं-
भवतीति चेत्, स्याल्लोकवत् । लोके यथा कटककुण्डलादीनां सुब-
कार्यत्वेन सुवर्णाभेदेऽपि, न कटकस्य कुण्डलत्वमेवमेव, न भो-
ग्यस्य भोक्तृत्वम् । तथाच कार्याणां कारणात्मकत्वेऽपि परस्पर
कार्यात्मकत्वाभावान्नोक्तदोषः ॥ १३ ॥
ब्रह्मकारणवादे श्रुतिविरोधं परिहरति ।
तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥
ननु, वाचारम्भणं विकार इति श्रुत्था घटपटादिविकारार्णा
वाङ्मानारब्धत्वेन वस्तुतोऽभावात् कस्य ब्रह्म कारणं स्यादित्याश-
य वाचारम्भणश्रुतेरर्थमाह । आरम्भणशब्दादिभ्यः कार्यस्य कारणा-
नन्यत्वमुच्यते, नतु मिथ्यात्वमिति ॥ १४ ॥
भावे चोपलब्धेः ॥ १५॥
भाव एव विद्यमान एव घटे घटोपलब्धित्वभावे । वाङ्मात्रा-
रभ्यत्वे तु मिथ्यैवात्र घटोऽस्तीत्युक्त घट उपलभ्येत । चकारण,
मृत्तिकेत्येव सत्यमिति श्रुतिरपि सत्यत्वप्रतिपादिका संगृहीता।
अतो घटाहिकार्याणां सत्यत्वाद् वाचारम्भणश्रुतिः कारणानन्यत्व-
मेव प्रतिपादयतीत्यर्थः ॥ १५ ॥
सत्त्वाच्चावरस्य ॥ १६ ॥
अवरस्य प्रपञ्चस्य सत्त्वात् । यदिदं किञ्चन तत्सत्यमित्याच-
झते, सदेव सौम्येन आसीदित्यादिश्रुतिभ्यस्त्रैकालिकत्वाद् ब्रह्म-
त्वं, नतु मिथ्यात्वम् ॥ १६ ॥
असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्य
शेषात् ॥ १७ ॥

·ब्रह्मसूत्रत्तौ। ननु, असद्वा इदमन आसीदिति श्रुत्या पूर्व कार्यस्वासत्त्वमु- च्यत इति चन्न । अव्याकृतत्वरूपधर्मान्तरेण तथा व्यपदेशः, तदा त्मान५ स्वयमकुरुतेतिवाक्यशेषाज्ञातव्यः । तत्र हि स्वस्यैव कि. यमाणत्वमुक्तम्॥ १७ ॥ युक्तेः शब्दान्तराच्च ॥ १८॥ समवेतमेव कार्य सद् उत्पाद्यत इति युक्तम् । समवायात्म- कसम्बन्धस्य द्विनिष्ठत्वेन नित्यत्वेन च कार्यस्यापि कारणे स्थितिर- व्यक्तरूपेण सर्वदाङ्गीकर्तव्या । कुलालादीनां प्रवृत्तिस्त्वभिव्यक्त्यर्था। शब्दान्तरं तु, सच्छब्दात, तदात्मानः स्वयमकुरुतेत्यात्मशब्दः । अतो- घटादिकार्यस्य सत्यत्वमेव युक्तं, न मिथ्यात्वम् ॥ १८ ॥ नन्वेवं घटादीनां नित्यत्वे प्रलयकालेऽप्युपलब्धिः स्यादित्या- शङ्ख्याह। पटवच्च ॥ १९॥ यथा संवेष्टितः पटो न व्यक्तं गृह्यते, विस्तृतस्तु सम्यग्गृहा. ते। तथाऽऽविर्भावानाविर्भावेण जगतोऽपि ग्रहणाग्रहणे शेये ॥ १९ ॥ यथा च प्राणादिः॥ २० ॥ यथा प्राणापानानां नियमने जीवनमात्रं सम्पद्यते । अनियमने स्वाकुचनादिकमपि । नैतावता प्राणभेदो वक्तुं युक्तः । तथा जग- तोऽपि पूर्वमसत्त्वं न वक्तुं शक्यम् । ज्ञानक्रियाभेदात् सूत्र- द्वयमुक्तम् ॥ २०॥ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसाक्तः ॥ २१ ॥ नन्वनेन जीवनात्मनानुप्रविश्येत्यादिश्रुतिभिरितरस्य जीव- स्यापि ब्रह्मत्वेन व्यपदेशाद् ब्रह्मणो जगत्कारणात्वे तद्धिताकरणदो- पप्रसक्तिः । जीवहिताकरणं तु जीवानां दुःखदर्शनाज्ज्ञायत इति प्राप्त ॥ २१॥ उच्यते।

·२ अध्याये १ पादः। अधिकं त भेदनिर्देशात् ॥ २२ ॥ पूर्वपक्षव्यावर्तकस्तुशब्दः । यदि ब्रह्म तावदेव स्यात्तदाऽयं दोषः । तत्तु जीवाजडाश्चाधिकम् । आत्मा द्रष्टव्य इत्यादिवाक्येषु कर्मकर्तृभावेन भेदेन निर्देशाद् विज्ञानमय आनन्दमय इति भेदनि- देशाद्वा । अतोऽधिकस्य नियमेनांशहितकरणादर्शनादशभूतजीवानां दुःखादिदर्शनेऽपि न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे दोषः ॥ २२ ॥ अश्मादिवच्च तदुपपत्तिः ॥ २३ ॥ यथा हीरमाणिक्यपाषाणादीनां पलाशचम्पकचन्दनानां पा. र्थिवत्वाविशेषेऽप्युश्चनीचत्वं दृश्यते । तथा जीवमात्रस्य ब्रह्मांशत्वे. ऽपि ब्रह्मादिस्थावरान्तानामुञ्चनीचत्वं कार्यलक्षण्यं चोपपद्यते ॥ २३॥ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॥ २४ ॥ ननु लोके कुलालादीनां घटादिकार्यकरणे चक्रादिसाधनान्त- रोपसंहारदर्शनान केवलस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमुपपद्यत इति- चेन्न । क्षीरवद्धि । यथा दुग्धं साधनान्तरमनपेक्ष्यैव दधि भवति तथा ब्रह्मापि साधनान्तरनिरपेक्षं जगद्रूपं भवतीत्यर्थः ॥ २४ ॥ देवादिवदपि लोके ॥ २५ ॥ खतो भिन्नकार्यकरणे दृष्टान्तः । यथा देवर्षिपितरो बाह्यनि- रपेक्षा एव योगसामात सर्व कुर्वन्ति । तथा ब्रह्मापि साधनान्तर- निरपेक्षमेव सर्वे करोति ॥ २५ ॥ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥२६॥ ननु ब्रह्म साधनान्तरनिरपेक्षमेव स्वात्मानं जगत् कुर्यात तदा कृत्स्नं ब्रह्मैकमेव कार्य स्यात् । यद्यशभेदेन जगद् भवति, तदा नि- कलं निष्क्रिय शान्तमिति निरवयवत्वश्रुतिविरोधः । अतो न जगतो ब्रह्मकारणत्वं युक्तमिति प्राप्ते ॥ २६ ॥ उच्यते।

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥२७॥ तुः पक्षव्यावर्तकः । ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं निरवयवत्वं चोभय- मपि श्रूयते । श्रुतिसिद्धं च युक्त्या न बाधनीयम् । ब्रह्मणः शब्दमूल- स्वाच्छब्दैकसमधिगम्यत्वात् । अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तण योजयेदिति वाक्यात् । सर्वभवनसमर्थे ब्रह्मणि विरोधाभावाच ॥२७॥ आत्मनि चैवं विचिताश्च हि ॥ २८ ॥ ब्रह्मणो जगत्सृष्टौ देशकालसापेक्षतापि नास्ति । यत आत्मन्ये- व सर्व सृजति । यतोऽस्य विचित्राः शक्तयः श्रूयन्ते । यद्वा, अनन्त- रोऽबाह्य इतिश्रुत्यनुरोधाद् बाह्यसृष्टिं पूर्व निरूप्यान्तरसृष्टिं निरूप- यति। आत्मनीति ॥२८॥ स्वपक्षदोषाच्च ॥ २९॥ प्रधानवादिनः स्वपक्षदोषा दुष्परिहराः । युक्तिविरोधात् । प्र- माणाभावेन तस्याचिन्त्यत्वकल्पनानुपपत्तेश्च ॥ २९ ॥ सर्वोपेता च तदर्शनातू ॥ ३० ॥ सर्वशक्तिभिरुपेता युक्ता परा देवता ब्रह्मैव । चकारात सत्या- स्वादिगुणयुक्ता च । यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वकर्ता सर्वकाम इत्या. दिश्रुतिषु तथा दर्शनात् ॥३०॥ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ ३१ ॥ ननु लोके इन्द्रियवत एव कर्तृत्वदर्शनाद् ब्रह्मणो विकरणत्वा- निरिन्द्रियत्वान्न कर्तृत्वं सम्भवतीति चेद्, एतस्याः समाधानं पू. वमेव, श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वादितिसूत्रेणोक्तम् । अनवगाह्यमाहात्म्यो ब्रह्मणि श्रुतिरेव प्रमाणम् । न तु कुतावकाशः ॥ ३१ ॥ न प्रयोजनवत्वात् ॥३२॥ ननु प्रयोजनवतो लोके कर्तृत्वदर्शनादू ब्रह्मण आप्तकामत्वेन ·२ अध्याये १ पादः। प्रयोजनाभावान्न कर्तृत्वं सम्भवतीति प्राप्ते ॥ ३२ ॥ उच्यते । लोकवत्तु लीला कैवल्यम् ॥ ३३ ॥ तुः पक्षव्यावृत्तौ । इयं हि लोकवल्लीला । न हि लीलायां कि- श्चितू प्रयोजनं दृष्टम् । लीलाया एव स्वतः फलरूपत्वात् । सा लीला कैवल्यं मोक्षरूपैव । ब्रह्मणो लीलाया एवान्यस्य कीर्तने मोक्ष इत्य- थैः । यद्वा सा लीलैव केवला, नत्वस्याः प्रयोजनान्तरमित्यर्थः ॥३३॥ ननु जीवेषु सुखदुःखप्रलयकरणदर्शनादीश्वरो विषमो निर्ध- णश्च स्यादित्याशय परिहरति । वैषम्यनैघृण्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयति ॥ ३४ ॥ ईश्वरस्य सुखदुःखदाने कर्मसापेक्षत्वानोक्तदोषः । यत, एष ह्येव साधु कर्म कारयति पुण्यो वै पुण्येन कर्मणेत्यादिश्रुतिस्तथा द. शयति । कर्मसापेक्षतया करणेऽपीश्वरत्वं न विरुद्धयते । विरुद्धध. मश्रियत्वादिति माहात्म्यम् । वस्तुतस्तु वादिबोधनायैतदुक्तम् । आ- स्मसृष्टवैषम्यनैघृण्यसम्भावनैवान नावतरति ॥ ३४ ॥ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॥ ३५ ॥ ननु कर्म न सम्भवति, अविभागात् पूर्व कार्याणां विभागाभा- वादतः कथं कर्मसापेक्षमीश्वरस्य सुखादिदानमितिचेन्न । बीजाङ्कर- वत् प्रवाहस्यानादित्वात् । अतो न कर्मणामभाव इति भावः ॥३६॥ प्रवाहानादित्वे प्रमाणमाह । उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥३६ ॥ प्रवाहस्यानादित्वमुपपद्यते । अन्यथा जीवानामभावे कस्य सं- सारः स्यात् । कृतहानाकृताभ्यागमश्च स्यात् । अतो नियमार्थे कर्म- णां प्रवाहस्यानादित्वमङ्गीकार्यम् । श्रुतिस्मृत्योरुपलभ्यते च प्रवहा- स्यानादित्वम् । अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येति श्रुतौ सर्गादौ जीवप- ।

·६२
ब्रह्मसूत्र चौ।
प्रयोगात् प्रवाहानादित्वं सूच्यते । ततस्वैव यथापूर्व नष्टा विश्वमि-
दं भवानिति स्मृतावपि तथोक्तम् ॥ ३६ ॥
एवमखिलजगत्कारणत्वं ब्रह्मण उपपाद्योपसंहरति ।
सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ ३७ ॥
वेदोक्ताः सर्वे धर्माः सर्वसमर्थत्वाद् ब्रह्मण्येवोपपद्यन्ते, न
प्रधानायौ । अतस्तस्य जगत्कारणत्वं निष्प्रत्यूहमिति सिद्धम् ॥ ३७॥
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्तौ मरीचिकाख्यायां द्वितीयाध्यायस्य
प्रथमः पादः॥१॥

·२ अध्याये २ पादः। ६ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । खातन्त्र्येणाखिलविरुद्धवादनिराकरणार्थ पादारम्भः । तत्र प्रथम मनुपपत्त्या प्रकृतिकारणवादं निरस्यति । रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १ ॥ भूर्भुवादिलोकानामचेतनेन प्रधानेन रचनाया अनुपपत्तेन प्र- धानं जगत्कारणम् । अतो न जगत्कारणान्यथानुपपत्त्या तदनुमात- व्यम् सर्वशक्तिमता चेतनेन ब्रह्मणा जगत्कारणसम्भवादन्यथानुप- पतिपरिक्षयाच ॥१॥ प्रवृत्तेश्च ॥ २ ॥ यदि प्रधानमेव जगत्कारणं तदा तत्तत्कार्यार्थ जीवानां प्रवृ. त्तिईश्यमाना बाधिता स्यात् । सर्वस्यैव प्रधानपरिणामत्वात् । अतः प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या न प्रधानं जगत्कारणम् । यद्वा प्रधानस्य जड- स्वाश्चेतनप्रेरणं विना तस्यैव प्रवृत्त्यसम्भवान्न प्रधानकारणवाद उ. पपद्यते॥२॥ पयोऽम्बुवचेत्तत्रापि ॥ ३ ॥ ननु यथा पयः खत एव विचित्रफेनरचनां करोति, यथा वा नद्यादिजलं खत एव स्पन्दते, तथा प्रधानप्रवृत्तिरपि खत एव भवि. व्यतीति चेन्न । तत्रापि पयसा विचित्रफेनरचनायां दोहनाधिश्रय- णादौ चेतनप्रवृत्तिदर्शनाजलस्पन्दने दृष्टिकर्तृणां मेघानामेव चे- तनानां सत्त्वादतोऽचेतनप्रधानप्रवृत्त्यसम्भवात् प्रधानकारणवादो न युक्तः ॥ ३॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ प्रधानस्यानपेक्षत्वाद् अन्यापेक्षाभावान्निरन्तरकार्यकरणमेव स्यान्न तु तद्यतिरेकेणावस्थितिः । पुरुषाधिष्ठानस्यापि सत्त्वात् । तथा सति मोक्षानुपपत्तिः॥४॥ ।

·षाधिष्ठितं तत्सन्निहितं वा प्रधानम् । तत्र प्रधानप्ररकत्वं पुरुषस्य ब्रह्मसूत्रहत्तौ। अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॥ ५॥ ननु यथा तृणपल्लवजलानि खयमेव दुग्धादिभावन परिणम- न्ते तथा प्रधानपरिणामोऽपि युक्तोऽङ्गीकर्तुमितिचेद् अन्यत्र शृङ्गादौ वृषे च दुग्धात्मकपरिणामस्याभावान तथा नियमेन परिणामोऽङ्गी- कर्तव्यः । चेतजक्रियाऽपि तत्र सहकारिणीति सूचनार्थ चकारः । अतो लोकदृष्टान्तासम्भवादचेतनं प्रधानं जगत्कारणत्वेन नाङ्गीक अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ६ ॥ यथाकथञ्चित् प्रधानस्य कारणत्वेऽङ्गीकृतेऽपि तस्य जडत्वेन प्रेक्ष्यकारित्वासम्भवान्न पुरुषार्थसिद्धिः ॥ ६ ॥ एवं केवलप्रधानस्य जगत्कारणत्वमिति मतं निरस्य पुरुषने- रितस्य तस्य कारणत्वं भविष्यतीत्याशय परिहरति । पुरुषाश्मवदिति चेत् तथापि ॥ ७ ॥ यथा पङ्गुः पुरुषोऽन्धमारुह्य परस्परोपकाराय गच्छति । य- थाऽयःकान्तः स्वसन्निधानमात्रेण लोहे क्रियामुत्पादयति । एवं पुरु- तेव्यम् ॥५॥ स्वतस्तदा प्रधानस्याप्रयोजकत्वं दोषः । यदि तत्प्रेरकत्वं प्रधानाधीनं तदा निरन्तरं कार्यकरणं स्यात् । प्रकृतिपुरुषयोर्नित्यसम्बन्ध- सत्त्वातू॥७॥ अङ्गित्वानुपपत्तेश्च ॥८॥ यदि प्रकृतिपुरुषयोरङ्गाङ्गत्वं स्यात्, सम्भवेत् सा प्रक्रिया। तदेव तु न सम्भवति । पुरुषस्याङ्गित्वे ब्रह्मवादाङ्गीकार आपद्येत । मतहानिश्च स्यात् । प्रकृतेरङ्गित्वेऽनिर्मोक्षः॥८॥ अन्यथाऽनुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ९ ॥ ननु प्रकृतिरन्यथानुपपत्त्याऽनुमिता । तथा च तथैवानुमात- व्या यथा सकलदोषाणां परिहारो भवतीति चेत् तथापि तस्या शश- ·२ अध्याये २ पादः। क्तिवियोगाज्ज्ञानशक्तरभावानोकरीत्या दोषाणां परिहारः सम्भव- तीत्यर्थः ॥ ९ ॥ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ॥ १०॥ सावयमतानुवर्तिनां, केचित् षड्विंशति प्राहुरपरे पञ्चविंश- तिमिति न्यायेन परस्परं विगानादसमञ्जसमिदं दर्शनम् । वस्तुतस्तु जगत्कारणनिर्णयस्यालौकिकत्वाद्वेदानुसारेणैव स वक्तव्यो, न तु युक्त्याभासैरिति ॥ १०॥ एवं सांख्यमतं निरस्यातः परं परमाणुकारणवादं निरस्यति । महद्दीर्घवहा हूस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ एवं हिं नैयायिकानां प्रक्रिया । परमाणुद्वयं संयुज्य स्थू- लकार्यार्थ प्रथमं द्वयणुकं भवतीति । तत्र परमाणोरुपर्यधोभावेन मिलने तद्विगुणपरिमाणेन द्वयणुकं महत् स्यात् । प्राक्पश्चाद्भावेन मिलने दीर्घवद् घ्यणुकं स्यात् । यतः परमाणुपरिमाणं ह्रस्वं परितोमण्डलं चाङ्गीकृतम् । अनेन सूत्रेण तन्मतानुवाद उप- हासाथै कृतः ॥११॥ ततः किमत आह । उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ उभयथापि न द्वयणुकं सम्भवति । परमाणुषु प्रदेशाभावेनो- भयोः सङ्घटनाभावात् कल्पना मनोरथमानम् । यतः परमाणाव- संयुक्तांशाभावेन परमाणुद्वयसम्बन्धे एक एव परमाणुः स्यात् । किञ्च, संयोगजकर्मापि न सम्भवति । कारणान्तरासम्भवात् । प्र- यत्नवदात्मसंयोगेऽदृष्टवदात्मसंयोगे वा कारणत्वेनाभ्युपगम्यमाने पूर्वोक्त एव दोषः । प्रदेशाभावेन द्वयणुकोत्पत्त्यसम्भवलक्षणः॥१२॥ समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॥ १३ ॥ परमाणुद्वयणुकयोः समवायोऽभ्युपगम्यते । स च नित्यो नित्यमेव सम्बन्धिनमपेक्षते । सम्बन्धस्योभयनिष्ठत्वात् । अतोऽपि न द्वयणुकस्योत्पत्तिः सम्भवति । किञ्च समवायस्य सम्बन्धत्वेन संयोगतुल्यत्वात् तस्यापि सम्बन्धान्तरापेक्षा । एवं तत्सम्बन्धस्या- ·६६ ब्रह्मसूत्रहत्तौ। पि सम्बन्धान्तरापेक्षा । एवं तत्सम्बन्धस्थापि सम्बन्धन्तरापेक्षाया. मनवस्था॥१३॥ नित्यमेव च भावात् ॥१४॥ परमाणूनां कारणान्तरस्य च नित्यमेव भावात् सत्त्वात् स- दैव द्वयणुकादिकार्य स्यात् ॥ १४ ॥ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॥ १५ ॥ यद् रूपादिमत् तदनित्यमितिव्याप्त्यङ्गीकारात् परमाणोरपि रूपादिमत्त्वाद् विपर्ययोऽनित्यत्वं स्यात् । अपरमाणुत्वं च । नचेयं व्याप्तिः परमाण्वतिरिक्तविषयेति वाच्यम् । श्रुतिबलेन ब्रह्मणो जग- कारणत्वे सिद्ध तदर्थ परमाण्वङ्गीकारस्याप्रामाणिकत्वात् ॥१५॥ उभयथापि च दोषात् ॥ १६ ॥ परमाणूनां रूपादिमत्त्वेनित्यत्वं दोषः । तेषां नीरूपत्वे कार्ये रूपानुपपत्तिर्दोषः ॥ १६ ॥ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ वैदिकशिष्टानामपरिग्रहात सर्वथानपेक्षाऽक्षपादीयदर्शने । अतस्तदुक्तं नादर्तव्यमिति भावः ॥ १७ ॥ अतः परं बाह्यसमयं निराकरोति । समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥ १८ ॥ एवं हि बाह्या मन्यन्ते । परमाणुसमूहात्मकः पृथिव्यादिभू- तसमुदाय एकः । रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कारसंज्ञकपञ्चस्कन्धस- मुदायोऽपरः । एतदुभयसमुदायसम्बन्धे जीवस्य संसारस्तस्थापगमे मोक्ष इति । तत्रोच्यते । एवमुभयहेतुकेऽपि समुदाये स्वीक्रियमाणे सर्वपदार्थानां क्षणिकत्वाजीवमात्रस्य क्षणिकत्वाद्वा जीवस्य तद- प्राप्तिः स्यात् । कुतस्तत्सम्बन्धे जीवस्य संसार इति भावः ॥ १८ ॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात- ·२ अध्याये २ पादः। निमित्तत्वात् ॥ १९ ॥ एतेषां क्षणिकत्वेऽपि पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति कारणत्वात् सन्ततेरेव जीवजडरूपत्वान्नोक्तदोष इति चेन्न । एतेषामुत्पत्तिमात्रे निमित्तत्वमङ्गीक्रियते, न तु समुदाये । अतः स्थैर्याभावेनानुसन्धा- नाभावात समुदायानुपपत्तेश्च नोक्तदोषपरिहार इति भावः ॥ १९ ॥ किञ्च। उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २० ॥ अग्रिमस्योत्पत्तिरपि न सम्भवति । उत्पन्नो ह्युत्पादयति । उत्पत्तिक्षण एव तस्य नष्टत्वान्नोत्तरोत्पादकत्वं सम्भवति । एकक्षण एवोत्पत्तिस्थितिप्रलयकार्यकरणादिसर्वाङ्गीकारे विरोधातू किमपि न स्यात् ॥ २०॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॥ २१ ॥ सर्व क्षणिकमित्येका क्षणिकत्वप्रतिज्ञा । चतुर्विधान हेतून प्रतीत्य चित्तचैत्या उत्पद्यन्त इति द्वितीया प्रतिज्ञा । तत्र पदार्थस्य क्षणान्तरसम्बन्धस्वीकारे क्षणिकत्वप्रतिज्ञा हीयेत । तदनङ्गीकारे द्वितीया प्रतिज्ञा नश्यति । वस्तुनः क्षणान्तरसम्बन्धाभावेन चतुर्वि- धहेतुसमुदायासम्भवात् । हेतुसमुदायश्चेन्नाङ्गीक्रियते तदा नियाम- काभावात् सर्व सर्वतो युगपत् स्यात् ॥ २१॥ प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिर- विच्छेदात् ॥ २२॥ किश्च, बुद्धिर्बोध्यं त्रयादन्यत्र संस्कृतं क्षणिकं च । त्रयं तु निरोधद्धयमाकाशं चेति बाह्याः कथयन्ति । तत्र निरोधद्वयाङ्गी- कारं प्रत्याचष्टे । भावानां बुद्धिपूर्वको विनाशः प्रतिसंख्यानिरोधः । अबुद्धिपूर्वको नाशोऽप्रतिसङ्घयानिरोधः । एतन्निरोधद्वयमपि न प्राप्नोति । पदार्थानां सन्ततेरविच्छेदात् । भावानां च क्षणिकत्वेन नाशकसम्बन्धाभावात प्रथमनिरोधोऽशक्यवचनः। द्वितीयनिरोधस्तु ·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। पदार्थानां क्षणिकत्वाङ्गीकारेणैकानुक्तसिद्धो विशेषतो वक्तव्यः ॥२२॥ उभयथा च दोषात् ॥ २३॥ ते हि मन्यन्ते, प्रतिसङ्ख्या प्रतिसङ्खयानिरोधान्तर्गत विद्या- नाशो मोक्ष इति । तत्राविद्यायाः सपरिकराया निर्हेतुकनाथे मोक्ष. साधननिरूपकशास्त्रवैफल्यम् । अविद्यातत्कार्यातिरिक्तस्य पदार्थ- क्यानङ्गीकारात् सहेतुकविनाशोऽपि न सम्भवतिः । वन्ध्यापुत्रकृतर- ज्जुसर्पनाशवत् । अत उभयथा दोषान्नेदं मतं समीचीनम् ॥ २३ ॥ आकाशे चाविशेषात् ॥२४॥ यञ्च तैरुक्तं, प्रतिसयाऽप्रतिसङ्खन्यानिधिद्वयमावरणाभावा- स्मकमाकाशं चैतत्त्रयमपि निरूपाख्यमिति। तत्राकाशेऽपि पदार्थान्त- रवद् वस्तुत्वव्यवहारस्याविशेषान्नायमभ्युपगमः समीचीनः ॥२४॥ अनुस्मृतेश्च ॥ २५॥ स एवायं घट इत्याद्यनुस्मरणदर्शनादनुभवस्मरणयोरेका- श्रयत्वादेकविषयकत्वनियमाञ्च सर्वोऽपि क्षणिकवादो बांधितो मन्तव्यः॥ २५॥ किञ्च, विनष्टाद् बीजादडरोत्पत्तिदर्शनान्नानुपमर्थ प्रादुर्भाव वैनाशिका मन्यन्ते । तथा सत्यसतोऽलीकाज्जगदुत्पत्तिरिति प्राप्ते, उच्यते। नासतोऽदृष्टत्वात् ॥२६॥ असतो न कार्यमुत्पद्यते । शशशृङ्गादिभिरसद्भिः कार्योत्प- तेरहष्टत्वात् ॥ २६ ॥ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥२७॥ अभावाद् भावोत्पत्तेरङ्गीकारे उदासीनानामपि क्षेत्रादिकम- कुर्वतामपि धान्यादिसिद्धिः स्यात् । अभावस्य सुलभत्वात् ॥ २७ ॥ एवमसतः कारणत्वं निराकृत्य विज्ञानवादिसम्मतं प्रपञ्चस्या- सत्यत्वं निराकरोति ।

·२ अध्याये २ पादः। ६९ नाभाव उपलब्धेः ॥ २८ ॥ विज्ञानवादी हि विज्ञानमय एव प्रपञ्चो, न तु बाह्यः कश्चन पदार्थोऽस्तीति मनुते । तत्राह । अस्य बाह्यपदार्थजातस्याभाव ना- ङ्गीकर्तुं शक्यः । उपलब्धेः । बाह्यप्रपञ्चः सर्वोऽप्युपलभ्यते । यः पदार्थमुपलभन्नेव नोपलभ इति वदति स कथमाप्तः स्यात् ॥ २८ ॥ ननु यथा वानिकपदार्थ उपलभ्यते, नचासौ सत्य इति वक्तुं शक्यःकालान्तरे बाधातू । एवमसन्नेव बाह्यः पदार्थ उपलभ्यत इति लोपलब्धिमात्रेण वस्तुसत्त्वं वक्तुं शक्यामित्याह । वैधाच्च न स्वप्नादिवत् ॥ २९॥. खानिकपदार्थानां खप्ने स्वप्नान्ते वाऽन्यथाभावोपलम्मान खानिकपदार्थवद् बाह्यो घटादिर्ज्ञातव्यः । वर्षानन्तरं दृष्टो घटादि- स्तथैव दृश्यते । न तथा खाग्निको घटादिः । चकारात् खस्य मोक्षे प्रवृत्तिव्याघातश्च स्यादिति ॥ २९ ॥ यच्च तैरुच्यते, बाह्यपदार्थ विनापि वासनावैचित्र्येण ज्ञान- वैचित्र्यं भवतीति । तत्राह । न भावोऽनुपलब्धः ॥ ३०॥ वासनानां न भावः सम्भवति । तव मते बाहार्थस्यानुए- लब्धेः । उपलब्धस्य हि वासनाजनकावं हष्टम् । वासनानामना- दित्वस्वीकारे त्वन्धपरस्पराप्रसक्तिः । अथै विना वासनाया अस् म्भवात् । वासनां विनाअॅपलब्धेईष्टत्वादन्वयव्यतिरेकाभ्यां बाह्या- थसिद्धिरप्रत्यूहैव ॥ ३० ॥ क्षणिकत्वाच्च ॥३१॥ आलयविज्ञानस्य क्षणिकत्वाद्वासनाया आधारोऽपि न स- म्भवति ॥ ३१॥ सर्वथानुपपत्तेश्च ॥ ३२॥ बाह्यमतं यथा यथा विचार्यते तथा तथाऽनुपपन्न एव मातीति किय दूषणं वक्तव्यमित्यर्थः । चकारादू वेदविरोधो मुख्यो दोषः सू-

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ।
।
१
चितः। एवं सौत्रान्तिकविज्ञानवादिनी प्रत्युक्तौ । माध्यमिकोऽत्य-
तासम्बद्धभाषित्वेनोपेक्षितः सूत्रकारेण ॥ ३२ ॥
इदानी दिगम्बरमतं निरस्यति । ते हन्तर्निष्ठा बाह्यवस्तुन्यु-
दासीना बाह्यवस्तुनिराकरणार्थ सप्तभङ्गीन्यायं प्रतिवस्तु योजयन्ति ।
स्यादस्ति, स्यान्नास्ति, स्यादस्ति च नास्ति च, स्यादवक्तव्यः, स्याद-
स्तिचावक्तव्यः, स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च, स्यादस्ति च स्यान्नास्ति
चावक्तव्यश्चेति सप्तभङ्गीन्यायः । अत्र स्याच्छब्दस्तिङन्तप्रतिरूपको
निपातोऽनेकान्तद्योतकः। तन्मतं दूषयति ।
नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥३३॥
अयं सप्तभङ्गीन्यायो नैकस्मिन् योजयितुं शक्यः । अस्तिना-
स्तिशब्दप्रतिपादितयोर्भावाभावयोरेकत्रासम्भवात् ॥ ३३॥
ननु बाह्यपदार्थे औदासीन्यान्नास्यैकत्रासम्भवलक्षणो दोष
इत्यत आह।
एवञ्चात्माकाय॑म् ॥३४॥
एवं सत्यपि चात्मनो वस्तुपरिच्छेदादकात्स्न्यै सर्वत्वाभाव:
स्यात् । यद्वा तैः शरीरपरिमाण आत्माङ्गीक्रियते । तथा लति
शरीराणां तुल्यत्वाभावादात्मनो, न काय कृत्स्नशरीरतुल्यत्वाभा-
वः प्राप्नोति ॥ ३४॥
नच पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥३५॥
ननु शरीराणामवयवोपचयापचयानुसारेणात्मनोऽप्यवय-
वोपचयापचयाङ्गीकारेण तत्तुल्यत्वात् पर्यायादविरोध इति चेन्न ।
एवं सत्यात्मनो विकारित्वं स्यात् । आत्मनः सङ्कोचविकासाङ्गीका-
रेऽपि विकारित्वं दुष्परिहरमेव ॥ ३५ ॥
अन्त्यावस्थितेश्वोभयनित्यत्वादविशेषः ॥३६॥
अन्त्यावस्थितिर्मोक्षसामयिकपरिमाणावस्थितिस्तस्या अङ्गीकारातू
पूर्वोक्तदोषपरिहारार्थ चोभयनित्यत्वं महत्परिमाणमणुपरिमाणं
चेदङ्गीक्रियते, त भयथापि शरीरपरिमाणव्याघातान्मतान्तरप्रवे-
शाच न नास्तिकाभिमतात्मसिद्धिः॥३६॥

·२ अध्याये २ पादः। ७१ एवं बाहामतानि निरस्य तार्किकाद्यभिमतमीश्वरं निराकरोति। पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ३७॥ ईश्वरो जीवेश्यो भिन्नस्तेषां नियामकश्चेदङ्गीक्रियते, तदा वैषम्यनैघृण्यात्मकालामञ्जस्यप्रसक्तेनैवाङ्गीकर्तव्यः । कर्मसापेक्षत्वे खातन्त्र्याभावादनीश्वरत्वं प्रसज्येत । अतः शुष्कतर्केणं नैवमी- श्वरोऽङ्गीकर्तव्यः ॥ ३७॥ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॥ ३८ ॥ जीवब्रह्मणोत्रिभुत्वेनाजसंयोगानङ्गीकारात सम्बन्धाभावेन नि- यामकत्वानुपपत्तिः । तुल्यत्वादपि न नियामकत्वं सम्भवतीति सू- चनार्थ चकारः॥ ३८ ॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥३९॥ जगत्कर्तृत्वेन कल्प्यमान ईश्वरो लौकिकन्यायेनाधिष्ठित एव कार्य करोतीति कल्पनीयम् । तथाचेश्वरस्याप्यधिष्ठाने कल्प्यमाने मतविरोधोऽनवस्थाप्रसक्तिश्च स्यातू । अतोऽधिष्ठानानुपपत्तेन तन्मत- सिद्धस्येश्वरस्थ कर्तृत्वं सम्भवतीत्यर्थः ॥ ३९ ॥ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॥ ४०॥ नन्वसम्बन्धदोषपरिहारार्थ ब्रह्म करणवदङ्गीकर्तव्यमिति चेन्न । तथा सति सुखदुःखभोगादिकं प्रसज्येत । करणवतो भो- गनियमातू ॥४०॥ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥४१॥ प्रकृतेर्जीवस्य च नियमनार्थमीश्वरः स्वीकृतः । नियमनं चै- तयोः परिच्छेदे सति सम्भवति । तथाङ्गीकारे जीवप्रकृत्योरन्तवत्त्वं भवेत् । तथाचानित्यत्वे मोक्षशास्त्रवैफल्यं प्रसज्येत । एतद्दोषनिरा- साय तयोर्विभुत्वे नित्यत्वे चाङ्गीकृते सम्बन्धाभावादीश्वरस्यास- वज्ञता वा स्यात् । अतोऽसङ्गतस्तार्किकसमयः ॥ ४१ ॥ अतः परं पाश्चरानिकमतेऽपि विरुद्धांशनिराकरणार्थमधि- ·७२ ब्रह्मसूत्रत्तो। । करणान्तरमारभते । ते हि वासुदेवात् सङ्कर्षण तस्मात् प्रद्युम्न- स्तस्मादनिरुद्ध इति चतुर्ग्रहोत्पत्तिं वदन्ति । तद् दूषयति । उत्पत्यसम्भवात् ।। ४२॥ संकर्षणस्य जीवत्वाङ्गीकाराजीवस्योत्पत्तेरसम्भवान्नेदं मतं युक्तमित्यर्थः । जीवस्योत्पत्त्यङ्गीकारे तु तस्यानित्यत्वप्रसक्त्या मो- क्षशास्त्रवैफल्यं प्रसज्येत ॥ ४२ ॥ नच कर्तुः करणम् ॥ ४३॥ यदपि तैरङ्गीक्रियते, कर्तुः संकर्षणनामकजीवात् प्रद्युम्नसंज्ञ- कं मन उत्पद्यत इति । इदं लोके प्रसिद्धम् । कुलालादिभ्यः कर्तृभ्यो दण्डादिकरणानामुत्पत्तेरदर्शनातू ॥ ४३ ॥ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥ ४४॥ यद्येते सर्वे परमेश्वरा विज्ञानादिमन्त इत्युच्यते, तथा सति सर्वेष्वीश्वरत्वस्याप्रतिषेधः। तथाचानेकेश्वरत्वदोषप्रसक्तिरित्यर्थः ४४ विप्रतिषेधाच्च ॥४५॥ अस्मिन् मते कल्पनाबाहुल्याद वेदनिन्दादर्शनाच्च विप्रति- बेधः । चकाराद् वेदप्रक्रियाविरोधश्च सूचितः। अतोऽसमझसमिद दर्शनम् ॥४५॥ इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्तौ मरीचिकाख्यायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः।

·ARRAIMAHAPAN ANMANANGANAMEEN २ अध्याये ३ पादः। द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । एवं पूर्वपादे वेदविरुद्धानि मतानि निराकृत्य ब्रह्मवादे जड- जीवनिरूपकश्रुतिषु विरुद्धाशनिराकरणाय तृतीयः पाद आरभ्यते । तत्र वेदान्ते सृष्टिर्द्विधा निरूप्यते । एतस्माजायते प्राण इतिश्रुत्यनु- रोधेन भूतभौतिकं सर्व ब्राह्मण एव विस्कुलिङ्गन्यायेन जायत इत्येकः प्रकारः। अपरस्तु वियदादिक्रमेण सृष्टिर्जायत इति । तत्र क्रमसू. ष्टिनिरूपणे छान्दोग्ये, तत्तेजोऽसृजतेति तेजोऽबन्नानां सृष्टिरुक्ता, घाय्वाकाशयोः। तैत्तिरीयोपनिषत्सु, आकाशः सम्भून इत्यादिना त- योरपि सृष्टिरुक्ता वाक्ययस्यापि क्रमसृष्टिनिरूपकत्वादेकवाक्यत्वं युक्तम् । अत आकाशस्योत्पत्तिरस्ति न वेति संशये पूर्वपक्षी नेत्याह । न वियदश्रुतेः ॥ १॥ विमतम् आकाशं नोत्पद्यते । छान्दोग्ये सुष्धिनिरूपणे तदुत्प. तेरश्रवणात् ॥१॥ अस्ति तु ॥२॥ तुः पक्षव्यावर्तकः । तैत्तिरीयके वियदुत्पत्तिरस्ति । तथाच तदेकवाक्यतायै छान्दोग्येऽपि साङ्गीकर्तव्यत्यर्थः ॥२॥ गौण्यसम्भवात् ॥३॥ तैत्तिरीयोपनिषतुला वियदुत्पत्तिर्गौणी । आकाशस्य निरव. धवत्वाद व्यापकत्वाच्च मुख्योत्पत्तेरसम्भवात् ॥ ३॥ शब्दाच ॥४॥ বায়ুস্তাঞ্জি অবক্ষুবলিব, আজাহান প্রভাবঞ্জ নিজ इत्यादिशब्दादाकाशस्य नित्यत्वबोधनादापि तदुत्पत्तिर्गौणी व- ·७४ ब्रह्मसूत्रती। नन्वाकाशः सम्भूत इत्यत्रैकस्यैव सम्भूतशब्दस्यान्यादौ मु- स्योत्पत्तिवाचकत्वम, आकाशे गौणोत्पत्तिवाचकत्वमिति युगपद् वृत्तिद्वयविरोधानाङ्गीकर्तुं युक्तमत आह । स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥ ५ ॥ एकस्यापि पदस्य कचिन्मुख्या वृत्तिः, क्वचिद् गौणीति स्यात! यथा तपसा ब्रह्म विजिशासख, तपो ब्रह्मेति श्रुतौ प्रथमब्रह्मशब्दो मुख्यार्थको, द्वितीयस्तु गौणार्थकः । एवं सम्भूतशब्दोऽपीति नाका- वस्य पृथिव्यादिवन्मुख्योत्पत्तिरिति प्राप्ते॥५॥ उच्यते। प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः ॥ ६ ॥ यद्याकाशस्योत्पत्तिर्नाङ्गीक्रि येत, त\कविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्र. तिज्ञा हीयते । अव्यतिरेकाद् आकाशस्थानुनमात् । अत आकाश- स्यालौकिकत्वेन तज्ज्ञानस्य सर्वज्ञतायामपक्षितत्वाल्लौकिकत्वेन जी- चवद् ब्रह्मरूपत्वानङ्गीकाराच्चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञासिद्ध्यर्थ तदुत्पत्तिरङ्गीकार्येत्यर्थः । नन्वाकाशस्यादुद्दमेऽपि जीववैलक्षण्येऽपि वस्तुसामर्थेनैतादृशमप्येकं ब्रह्मरूपमस्तीति स्वीकारान्न प्रतिज्ञाहा- निरर्ते आह । शब्देश्यः । येनाश्रुतं श्रुतं भवतीतिशब्दात् प्रकृतिवि- कारभावेनैव श्रुतिरेकविज्ञानं व्युत्पादयतीति न वस्तुसामध्यन ता- इशं ब्रह्मरूपमङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ ६॥ यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॥ ७ ॥ आकाशोत्पत्तावसम्भावनानिरासकस्तुशब्दः ।यत्किञ्चिद् वि- कृतं तस्य सर्वस्य विभाग उत्पत्तिईष्टा । आकाशमपि लौकिकव्यव- हारविषयत्वाद्विकृतम् । अतोऽस्याप्युत्पत्तियुक्ता । एवमाकाशोत्पत्ती श्रुतिसिद्धायाम, आकाशवत् सर्वगतश्च नित्य इत्यादिश्रुतिभ्य आ- काशनियामकतदाधिदैविकरूपब्रह्मप्रतिष्ठादिका बोध्याः ॥७॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥ ८ ॥ आकाशोत्पत्तिस्थापनेन वायोरुत्पत्तिः समर्थिता । सैषा अन- - ·m २ अध्याये ३ पादः। ७५ स्तमिता देवतेल्यादिश्रुतिराधिदैविकवायुपरा ॥८॥ ननु यथाऽऽकाशोत्पत्तिः समर्थिता तन्नित्यत्वप्रतिपादकश्रुती- नामन्यार्थप्रतिपादनेन, तथा ब्रह्मणोऽप्युत्पत्तिरस्त्वित्यत आह । असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥ ९ ॥ तुः पक्षव्यातकः । सन्मात्रस्य ब्रह्मण उत्पत्तरसम्भवः । नहि कार्योत्पत्तो कारणस्योत्पत्तिरङ्गीक्रियते । कुण्डलोत्पत्तौ कनकोत्पत्ते. रनभ्युपगमातू । ब्रह्मण उत्पत्तिः खतो न सम्भवति । अन्यतश्चेदन- वया । यत्सर्वस्य मूलं तदेव ब्रह्मेतिस्वीकारात् । अतोऽनुपपत्तेब्रह्म- ण उत्पत्तेरसम्भवः ॥९॥ तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥१०॥ अतो वायुभावापब्रह्मणस्तेज उत्पन्नम् । तथाहि, वायोरग्नि- रितिश्रुतिराह ॥ १० ॥ आपः॥ ११॥ अनेराप इति श्रुतेस्तजोरूपब्रह्मण आपो जाताः । सर्वश्रुती- नामविरोध इतिसूचनार्थमे कमिदं सूत्रं श्रुतिसिद्धार्थानुवादक- मुक्तमू ॥११॥ ता आप ऐक्षन्त बह्वयः स्याम प्रजायेमहीति, ता अम्नमसुज- न्तति श्रूयते । अत्रान्नशब्देन ब्रीह्यादय उत पृथिवीति संशये, तैत्ति- रीये, अद्भयः पृथिवी पृथिव्या ओषधय ओषधीभ्योऽन्नमिति श्रव- णादू अन्नमयं हि सौम्य मन इत्यादी तेजोऽबन्नामा सहचारोपल- म्भातू पृथिव्योषध्यन्नानां मध्येऽभेदविवक्षया यत्किञ्चिन्निरूपणीये- न्नमुक्तमिति प्राप्ते, उच्यते । पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥ १२ ॥ अत्रान्नशब्देन पृथिवी । यतोऽधिकारो भूतानामेव, नतु मो. तिकानाम् । नीलं च रूपं पृथिव्या एव सम्भवति । अद्भयः पृथि- वीति शब्दान्तरम् । एभ्यो हेतुभ्योऽनशब्देन पृथिव्येवोच्यते, न- त्वन्नमू॥१२॥ , ·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् सः॥ १३ ॥ कार्यरूपादाकाशाद् वाय्वादीनामुत्पत्ति तुशब्दो वारयति । किन्तु, तदभिध्यानात् तस्य ब्रह्मणोऽभिध्यानं तत्तत्कायोत्पादना त- स्यालोचनं, ततस्तदात्मकत्वं, तेन तच्छब्दवाध्यत्वं तस्माद तद्भावा- प्रन्नब्रह्मण एत्र कार्य, नत्वाकाशादिश्यः केवलेभ्यः । तल्लिङ्गात् स- कार्यकर्तृत्व लिङ्गं ब्रह्मण एवेति सर्ववेदान्तेषु निश्चितमतस्तस्मा. देव कार्योत्पत्तिर्नतु केवलेभ्यो भूतेभ्यः । तस्माद स एव सर्वे सुजतीत्यर्थः ॥ १३॥ उत्पत्तिक्रमं विचार्य लयक्रमं विचारयति। विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते ॥ १४॥ उत्पत्तिक्रमेण न लयः, किन्तु तद्विपर्ययेण । अत उत्पत्त्यन- न्तरं प्रलयः । यतस्तथैवोपपद्यते । प्रवेशविपर्ययेण निर्गमनदर्शनात । इदं च क्रमसृष्टौ बोध्यम् ॥१४॥ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तलिङ्गादि- ति चेन्नाविशेषात् ॥१५॥ ननु तैत्तिरीयकेऽन्नमयादयः पञ्च कोशा निरूपिताः । तत्रान मयप्राणमययोः सामग्री पृथिवीवायुरूपा पूर्व निरूपिता । आनन्द- मयः परमात्मैव । अतोऽन्तरा मध्ये विज्ञानमनसी उक्त ते क्रमेण प्रातिलोम्यक्रमेण उत्पत्रे वक्तव्ये । तयोरने कथनात्मकाल्लिङ्गात् । अतस्तयोरुत्पत्तिर्वक्तव्योति चैन्न । अविशेषात् । नामरूपात्मकविशे- पयुक्तानामेवोत्पचिरुच्यते । एतयोस्तु विशेषाभावान्नोत्पत्तिरुक्ता । विज्ञानमयस्य जीवत्वात् । अतो भूतभौतिकसृष्टी प्रवेशाभावान्न त- योरुत्पत्तिर्वक्तव्येत्यर्थः ॥ १५ ॥ ननु विज्ञानमयस्य जीलस्योत्पत्त्यनङ्गीकारे जातो देवदत्त इ. त्यादिसकलव्यवहारोच्छेदप्रसक्तिरित्याशङ्ख्याह चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तव्यपदेशो भाक्त- स्तहावभावित्वात् ॥१६॥ ।

·२ अध्याये ३ पादः। . तुः पक्षव्यावर्तकः । चराचरे स्थावरजङ्गमे शरीरे तयोविंशे- पेणापाश्रय आश्रयः शरीरसम्बन्धः, स तु स्यात् । न तु स्वतो जीवस्योत्पत्तिरस्ति । ननु जीवस्यानुत्पत्तो जातकर्माद्यनुपपत्तिरत आह । तन्यपदेश इति । शरीरजन्ममरणादिना जीवस्य तद्वयपदे- शो जन्ममरणादिव्यपदेशो भाक्तो लाक्षणिकः । तद्भावभावित्वात् शरीरान्वयव्यतिरेकेण जीवोपलब्ध्यनुपलब्धी । अतो लक्षणया दे- इधर्मों जीवे उच्यते । न तु मुख्या जीवस्योत्पत्तिः ॥ १६ ॥ ननु जीवस्याप्युत्पत्तिरस्तु, किमिति लाक्षणिकत्वं स्वीक्रियत इत्याशझ्याह। नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥ १७॥ आत्मा नोत्पद्यते, कुत्तः ? अश्रुतेः । नह्यात्मन उत्पत्तिः कुत्र- चिदपि श्रूयते । देवदत्तो जात इति देहोत्पत्तिरेव, न तु जीवोत्पत्तिरु- च्यते । विस्फुलिङ्गवदुश्चरणन्तु नोत्पत्तिः । नामरूपसम्बन्धाभावा- तू । किञ्च, ताभ्यः श्रुतिभ्यः, अयमात्माऽजरोऽमरः, न जायते नि- यते वेत्यादिश्य आत्मनो नित्यत्वादपि नोत्पत्तिः ॥ १७ ॥ आत्मनो गुणान्निरूपयन् प्रथमतश्चैतन्यगुणमाह । ज्ञोऽत एव ॥ १८॥ अत एव, विज्ञानमय इत्यादिश्रुतिभ्य आत्मा ज्ञः चैतन्या- रूपो शेयः॥१८॥ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ १९ ॥ अत एवेत्यनुवर्तते । स यदाऽस्माच्छरीरादुकामति चन्द्रम- समेव ते सर्वे गच्छन्ति, तस्माल्लोकात पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण इ. त्यादिश्रुत्युक्तानामुत्क्रान्तिगत्यागतीनां जीवसम्बन्धिनीनां श्रवणाद यथायोग्यं तस्य परिमाधमकीकर्तव्यम् । यद्यप्याराग्रमात्री हपरो- ऽपि दृष्ट इति श्रुती परिमाणमुक्कं । तथापि बहुवादिविप्रतिपत्तिनिरा- साय युक्तिभिः साध्यते ॥ १९ ॥ स्वात्मना चोत्तरयोः ॥ २० ॥ ऊर्णनाभिर्यथा तन्तून् सृजते सञ्चरत्यपि, जामखने तथा जीवो ·ब्रह्मसूत्रहत्तौ। गच्छत्यागच्छते पुनरितिश्रुत्युक्तयोर्गत्यागत्योः खात्मना खलपणैव सम्भवात् तदनुरोधेनाणुत्वं तस्य स्खीकर्तव्यमित्यर्थः । उत्क्रमणे तु देहेन्द्रियादिभिः सम्बन्धोऽप्यस्ति । अतो निःसन्दिग्धत्वाय गत्याग- तिकथनम् । अतो व्यापके गत्यागत्योरसम्भवान्मध्यमपरिमाणत्वे- ऽनित्यत्वप्रसक्तेरणुपरिमाणो जीव इत्यङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः ॥२०॥ शङ्कते। नाणुरतच्छतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २१ ॥ ननु, स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेवि स्यत्रातच्छतेरणुत्वविपरीतव्यापकत्वश्रुतेर्नाणुर्जीव इति चेन्न । इतरा- धिकारादू इतरस्य परब्रह्मणोऽधिकारातू । अतो ब्रह्मनिरूपणमेवा- स्मिन् वाक्ये कृतं, न तु जीवखरूपनिरूपणमित्यर्थः ॥ २१॥ स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ॥२२॥ खयं विहत्य स्वयं निर्मायेत्यादिश्रुतौ स्वशब्दोऽणुपरिमाण जीवस्य ज्ञापयति । स्वप्ने व्यापकस्य शरीरपरिमाणस्य वा वि- हरणासम्भवात् । बालाप्रशतभागस्य, आरानमात्रो हपरोऽपि दृष्ट इत्यादौ चोन्मानम् । चकारेण स्वप्नप्रबोधयोः सन्धा वा गतिदर्श- नम् । एतैर्हेतुभिर्जीवस्याणुत्वमेव सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ ननु जीवस्याणुत्वे सकलशरीरव्यापि चैतन्यं न सम्भवतील्या. शझ्याह। अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २३॥ चन्दनं यथैकदेशस्थितं सकलदेहसुखं करोति, अतितप्तौल- स्थितं वा तापनिवृत्तिं करोति । तथा जीवोऽप्येकदेशस्थितः सकलदेहे चैतन्यं सम्पादयतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाइदि हि ॥२४॥ ननु चन्दनेऽवस्थितिवशेष्याद अनुपहतत्वचि सम्यक्तयाऽव. स्थानरूपात् त्वच एकत्वात् तत्र सकलशरीरे सुखमुपपद्यते, नत्वत्र तथा सम्भवतीति, चेन्न । जीवस्यापि स्थानविशेषाभ्युपगमात् । कि ·Nagar २ अध्याये ३ पादः। तत् स्थानमित्यत आह । हृदि हि । जीवस्य हृदि स्थितिरुक्ता । हिश- ब्देन गुहां प्रविष्टाविति युक्तिः सूचिता ॥ २४ ॥ गुणाद्वा लोकवत् ॥ २५ ॥ यद्वा जीवस्य स्वरूपतोऽणुत्वेऽपि सकलशरीरव्यापिचैतन्य- गुणाच्छरीरव्यापकत्वम् । लोकवत् । लोके यथा मणेरल्पत्वेऽपि त. कान्तिबहुदेशं व्याप्नोति, तद्वत् ॥ २५ ॥ ननु गुणिनं विहाय गुणस्याधिकदेशेऽवस्थितिः कापि न दृष्टे- त्याशय दृष्टान्तमाह। व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २६ ॥ यथा चस्पकादिपुष्पाणां गन्धस्तद्वयवाहितदेशेऽप्युपलभ्यते तथा जीवस्य चैतन्यगुणोऽपीत्यर्थः । यथा वृक्षस्य सम्पुष्पितस्य दू. रादू गन्धो वातीति वेदोत्याऽस्य दृष्टान्तत्वं युक्तम् ॥ २६ ॥ तथा च दर्शयति ॥ २७ ॥ जीवस्य हृदयस्थानत्वमणुपरिमाणं चोक्त्वाऽऽलोमय आन- खाग्रेश्य इति तस्य चैतन्यगुणेन सकलशरीरव्यापित्वं दर्शयति ॥२७॥ ननु चैतन्यस्य जीवगुणत्वे किं प्रमाणमत आह । पृथगुपदेशात् ॥ २८ ॥ प्रचया शरीरं समारुह्योति श्रुतौ प्रज्ञायाः करणत्वेन पृथगुपदे- शाच्चैतन्यस्य गुणत्वम् ॥ २८ ॥ ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यैः परं ब्रौव जीव इति कथं तस्याणुत्वं सम्भवतीत्याशयाह । तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥२९॥ तुः पक्षव्यावर्तकः । तद्गुणलारत्वात तस्य ब्रह्मणो गुणाः प्र. शाद्रकृत्वादयस्त एव जीवे सारा जडवैलक्षण्यकारिण इति हेतोस्त- द्वयपदेशः, अमात्य राजपदप्रयोगवज्जीवे भगवठ्यपदेशो मैत्रेयीब्राह्म- णादौ । ननु निरूपणस्थले उपचारासम्भवातू कथमन्यस्यान्यधर्मव. । Revie - 2 ! :)

·ब्रह्ममूबत्ती। ड्याह। त्वेन कथनं, तत्राह । प्राज्ञवत् । यथा, तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दोऽपहत- पाप्मेत्यादिना प्राज्ञखरूपमुक्तम् । न हि सुषुप्तिलाक्षिणः प्राज्ञस्यैता- दृशं रूबरूपं सम्भवति । अपहतपाप्मादीनां ब्रह्मलिङ्गत्वात् । अतो ब्र. झाभेदेनैतदुक्तमिति क्षेयम् । एवमेव ब्रह्माभेदविवक्षया शारीरस्य जीवस्यापि ब्रह्मधर्मनिरूपिका श्रुतयो ज्ञेयाः ॥ २९ ॥ ननु जीवस्यात्यन्तमपकृष्टस्य सर्वोत्कृष्टत्वेन व्यपदेशोऽत्यन्त. प्रत्ययिततरे वेदेऽयुक्तः । नच ब्रह्मण आनन्दांशप्राकट्यात् तद्गुण- सारत्वेन व्यपदेश इति वाच्यम् । तथा सति प्राशे यथाऽऽनन्दांश- स्तिरोहितो भवति तथाऽनापि स्यादतोऽयुक्तस्तद्वयपदेश इत्याश- यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तदर्शनात् ॥३०॥ यावदयमात्माऽऽनन्दांशप्राकट्येन ब्रह्म भवति तावदयं व्यप- देशः । पश्चात् ब्रह्मधर्माणामाविर्भावाद् ब्रह्मत्वं युक्तमेवेतिभावः । अतो न पूर्वोक्तदोषो, यतस्तदानी ब्रह्मधर्माणां स्वस्मिन् दर्शनमस्ति । चकारान्जीवस्याप्यानन्दांशः प्रकटित इति सूचितम् । यद्वा, अयं व्यपदेशो नात्यन्तमयुक्तस्य, किन्तु राजज्येष्ठपुत्रवद् ब्रह्माभावयोग्य- स्य । तथाच न पूर्वोक्तो दोषः । तदुक्तं निबन्धे, व्यापकत्वश्रुतिस्तस्य भगवत्त्वेन युज्यते । आनन्दांशाभिव्यक्तौ तु तत्न ब्रह्माण्डकोटयः ॥ प्रतीयेरन् परिच्छेदो व्यापकत्वं च तस्य तदिति ॥ ३० ॥ पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥३१॥ जीवस्य संसारदशायामप्यानन्दांशस्य नात्यन्ताभावः । किन्तु पुंस्त्वादिवत् । यथा सेकादिसामर्थ्यलक्षणं पुंस्त्वं बाल्ये विद्यमानमेव यौवने प्रकटीभवति । तथाऽऽनन्दांशस्यापि संसारदशा तिरोहित- स्य ब्रह्मभावे सत्यभिव्यक्तियोग आविर्भाव इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ ननु जीवस्य संसारावस्थायां सच्चित्प्राकट्यमेव । मोक्षे आ- नन्दांशस्यापि प्राकट्यामिति कथमेवं वैलप्यं खीक्रियत इत्याशङ्ख्याह । नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो ·२ अध्याये ३ पादः। ८१ वाऽन्यथा ॥ ३२ ॥ यदि संसारावस्थायामपि जीवस्यानन्दांशः प्रकट इत्युच्येत, तथा सत्यानन्दांशस्य नित्यमुपलब्धिः स्यात् । तथाच संसाराव- स्थाया असम्भवः स्यात् । अथ जीवस्य सर्वदैवानन्दांशस्यानुपल- ब्धिः स्वीक्रियेत, तथा सति मोक्षदशा न स्यात् । अथान्यथानुपप- त्याऽन्यतरनियमः स्वीक्रियेत, जीवो निरानन्द एव, ब्रह्म त्वानन्दम- यमिति । तथाच, ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीतिश्रुतिविरोधः प्राप्नोति । अतः पूर्वोक्त एव प्रकारोऽङ्गीकर्तव्य इति सिद्धम् ॥ ३२ ॥ अतः परं सावधानां मते कर्तृत्वं प्रकृतिगतमेवेति, तन्मतनि. हरासाय जीवगतकर्तृत्वव्यवस्थापनार्थमधिकरणान्तरमारभ्यते । की शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ ३३ ॥ कर्ता जीव एव । ज्योतिष्टोमादिविधायकशास्त्राणामर्थवत्त्वा- तू । अन्यथा ब्रह्मणः कर्मणामनुपयोगाज्जडस्याशक्यत्वात्कर्मविधयो ज्यर्थाः स्युः॥ ३३॥ विहारोपदेशात् ॥३४॥ वधकामयते तत्तद्भवतीति श्रुत्या जीवस्यैव गान्धर्वादिलोकेषु विहार उपदिष्टः । तथाच साधुकारी साधुर्भवतीति श्रुतौ कर्तृत्व- भोक्तृत्वयोः सामानाधिकरण्याज्जीव एव का सिद्ध्यति ॥ ३४॥ नन्विन्द्रियैः कर्मकरणदर्शनात्तेषामेव कर्तृत्वमस्त्वित्याश- उपादानात् ॥ ३५ ॥ तदेषां प्राणानां विज्ञानेन-विज्ञानमादायेतिश्रुत्युक्ताजीवेन स- वप्राणानां विज्ञानोपादानाजीव एव को । इन्द्रियाणां तु करणत्वमे- व । अतः वातन्त्र्याजीव एव कर्ता ॥ ३५ ॥ व्यपदेशाच्च क्रियायां नचेन्निर्देशविपर्ययः ॥ ३६ ॥ विज्ञान यज्ञ तनुते कर्माणि तनुतेऽपि चेतिश्रुतौ यागादिकि- बायां विज्ञानात्मकजीवस्यैव कर्तृत्वेन व्यपदेशात् तस्यैव कर्तृत्वामि- ·Basication ८२ ब्रह्मसूत्रत्तौ। त्यर्थः । साङ्खयमते तु कर्मणि बुद्ध्यादीनामेव कर्तृत्व, भोगे तु जीव. स्य । साञ्जन्यमताग्रहेण पूर्वोक्तव्यपदेशाङ्गीकारो नचेत्तर्हि, विज्ञानं यशं तनुत इति श्रुती, विज्ञानेन विज्ञानमादायेतिभुतिवन्निर्देशस्य वि- पर्ययः स्यात् । विज्ञानेन यज्ञं तनुत इति निर्देशः स्यादित्यर्थः ॥ ३६॥ ननु जीवस्य कर्तृत्वं चेत्तर्हि स्वस्य हिताकरणादिदोषप्रसङ्ग इत्याशझ्याह। उपलब्धिवदनियमः ॥ ३७ ॥ चक्षुषा यथेष्टमनिष्टं चोपलभते तथेन्द्रियैः कर्म कुर्वञ्जीव इष्ट- मनिष्टं वा प्राप्नोतीति न हिताकरणनियम इत्यर्थः ॥ ३७॥ नन्वेवमपि जीवस्य क्रियायां खातन्त्र्यलक्षणं कर्तृत्वं चेत् ख- स्थाहितं न कुर्यादित्याशङ्याह । शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८॥ जीवस्य शक्तर्विपर्ययात् तथा सामाभावान हितकरणनियम इत्यर्थः ॥३८॥ शक्तिविपर्यये हेतुमाह । समाध्यभावाच्च ॥ ३९ ॥ जीवस्य क्रियाज्ञानशक्ती योगेन भवतः । समाधेरभावाच्छ- क्यभावः । चकारान्मन्त्रसामर्थ्याभावोऽपि सूचितः ॥ ३९ ॥ ननु कर्मकर्तृणां पाचकादीनां कर्तृत्वभोक्तृत्वयोर्भेदो दृश्यते तथात्रापि भविध्यतीत्यत आह । यथा च तक्षोभयथा ॥ ४० ॥ यथा तक्षा स्वयं रथं निर्माय तत्रारुह्य विहरति । परार्थनि- माणे स्वयं तेन न विहरति च । तथा जीवोऽपि स्वार्थ परार्थ च करोति कारयति चेत्यर्थः । नच कर्तृत्वस्य दुःखरूपत्वाजीवे तन्ना- ङ्गीक्रियत इति वाच्यम् । पयःपानादिकर्तृत्वस्य सुखरूपस्य हु- टत्वात् ॥४०॥ तत्कर्तृत्वं जीवधर्मों वा, ब्रह्मधमों वेति संशये निर्णयमाह ।

·२ अध्याये ३ पादः। परात्तु तच्छुतेः ॥ ४१ ॥ कर्तृत्वं ब्रह्मधर्म एव । पराद् ब्रह्मण एव तत्कर्तृत्वं जीवे समायाति। तस्य ब्रह्मांशत्यादैश्वर्यादिवत् । कुतः? तच्छ्तेः । यमधोनिनीषति, सर्वकर्ता सर्वभोक्ता सर्वनियन्तेति तस्यैव कर्तृत्वश्रुतेः । ब्रह्मणः स- घेरूपत्वान्न कश्चिदोषः शयः॥४१॥ ननु ब्रह्मणः सर्वकर्तृत्वे वैषम्य नैघृण्यं च स्याजीवानां वु:- खदातृत्वात्तदनुकूलकर्मकारणाश्चेत्याशझ्याह । कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः ॥४२॥ पूर्वपक्षव्यावर्तकस्तुशब्दः । भगवान् फलदाने जीवकृतप्रय- नापेक्षः। अतो जीवस्य याहशप्रयत्नाभिनिवेशं पश्यति तादृशं कर्म कारयतीति न भगवति दोषः । अन्यथा विहितप्रतिषिद्धयोर्वैयर्थ्य स्यातू ॥४२॥ अधुना जीवस्य ब्रह्मसम्बन्धिरूपमाह । अंशो नानाव्यपदेशादन्यथाचापि दाशकितवा- दित्वमधीयत एके ॥४३॥ जीवो ब्रह्मणोंऽश एव । सर्व एवात्मानो व्युश्चरन्ति कपूयच- रणा रमणीयचरणा इत्यादिनानाव्यपदेशात् । ननु ब्रह्मणो निरवय- वत्वाजीवस्यांशत्वं न सम्भवतीति चेन्न । ब्रह्मणः स्वरूपं न लोक- सिद्धं, किन्तु श्रुतिसिद्धमेव तत् । तथाच यथा श्रुतिर्वदति तत्स्वरूपं तथैवेति मन्तव्यं, नतु कुकल्पनाभिः प्रत्यवस्थातव्यम् । ननु जीव- स्य ब्रह्मांशत्वे तत्सजातीयत्वमायाति । ब्रह्मदाशा ब्रह्ममे कितवा उतेतिश्रुत्यन्तरे त्वेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानाहाशादीनां ब्रह्म- त्वं प्रतीयते । तत्कार्यत्व एव समञ्जसं स्यादिति चेन्न । अन्यथा प्र- कारान्तरेणापि शरीरत्वेन च प्रकारेणैके शाखिनो दाशकितवादि- त्वमधीयते । तथाचानन्दांशस्य तिरोहितत्वान्न जीवस्य ब्रह्मसाजा- त्यम् । चिद्रूपेण तु साजात्याङ्गीकारे इष्टापत्तिरिति भावः ॥ ४३ ॥ मन्त्रवर्णात् ।। ४४ ॥ ।

·TRINAKAMALNameeping
ब्रह्मसूत्रवृत्तौ।
पुरुष एवेदर सर्वमित्युपक्रम्य, पादोऽस्य विश्वाभूतानीत्यनेन
भूतानां जीवानां पादत्वं, पादेषु स्थितत्वेन वांशत्वमुक्तमिति त-
देव जीवस्य स्वरूपमित्यर्थः ॥ ४४ ॥
अपि स्मयते ॥ ४५ ॥
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन इति जीवस्यांशत्वं
स्मयतेऽपीत्यर्थः॥४५॥
ननु जीवस्य ब्रह्मांशत्वे तदुःखेन ब्रह्मणोऽपिदुःखित्वं
स्याद्, हस्तादिवेदनया शरीरस्येवेत्याशयाह ।
प्रकाशादिवन्नैवं परः॥ ४६॥
परो भगवान् एवं जीवदुःखेन दुःखी न । प्रकाशादिवत् ।
नाग्नेहि तापो न हिमस्य तत्स्यादिति न्यायेन यथा प्रकाशादिरूपा-
णामन्यादीनामन्यस्य तापकत्वेऽपि खस्य न तापादि । तथा द्वैतबु-
द्ध्यांशस्य दुःखित्वेऽपि परस्य भगवतो दुःखित्वं नेत्यर्थः। यद्वा,
यथा प्रकाशादिकं प्रकाश्यदोषेण न दुष्यतिं तथा ब्रह्माप्यंशदोषेण
न दुष्यतीत्यर्थः ॥ ४६॥
स्मरन्ति च ॥४७॥
तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः, न लिप्यते
फलश्चापि पद्मपत्नमिवाम्भसा, कर्मात्मा ह्यपरो योऽसौ मोक्षबन्धैः
स युज्यते, एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्य
इत्यादिना सर्वेऽप्यूषयोंऽशिनो दुःखासम्बन्धमंशस्य च दुःखसम्बन्ध
स्मरन्ति । चकारण, तयोरन्यः पिप्पलं स्वावृत्तीतिश्रुतिः परिगृही-
ट
ननु जीवस्य भगवदंशत्वेन विधिविषयत्वाभावात् कर्मसम्ब-
न्धोऽनुपपन्नः । किश्चैकस्यैव जीवस्यानेकदेहसम्बन्धादयं शूद्रोऽयं
पतिरियं स्त्रीति ज्ञानमशक्यम् । अतः कर्ममार्गीयनियमस्यासम्भ-
वाज्जीवस्यापि दुःखित्वं न सम्भवतीत्याशयाह ।
अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्योतिरादिवत्॥४८॥

·२ अध्याये ३ पादः। अनुशापरिहारौ विधिनिषेधौ जीवस्य देहसम्बन्धात् । यदा यो देहो गृहीतस्तत्सम्बन्धात् । ज्योतिरादिवत् । यथा शवाग्निश्च- एडालभाण्डस्थितं जलं तद्घटादिकं च परिह्रियते । उत्कृष्टं ज्योति- रादिकं च गृह्यते । एवं जीवोऽप्युत्कृष्टापकृष्ट शरीरसम्बन्धाद्विधिनि- षेधौ भजत इति नोक्तदोषः ॥ ४८ ॥ ननु शरीरस्यापि बाल्यकौमाराद्यवस्थाभेदेन भेदात् कर्मकाले ब्राह्मणत्वादि कथम् । उपनयनकालीनशरीरस्य तदानीमभावातू । नच जीवैक्यादिदमुपपन्न मिति वाच्यम् । देहान्तरेऽपि तस्यैव जीव- स्य सत्त्वाञ्चण्डालदेहेऽपि ब्राह्मणत्वं स्यादित्याशङ्ख्याह । असन्ततेश्वाव्यतिकरः ॥ ४९ ॥ बाल्यादिषु शरीराणां भेदेऽपि सन्ततेरैक्यादेकत्वं विवक्षित. म् । जन्मान्तरे तु सन्ततभेदान्न पूर्वोक्तो व्यतिकरः । अतो न कर्म- णां साडमिति भावः ॥ ४९ ॥ ननु ब्रह्मणः सच्चिदानन्दमयत्वात्तदंशो जीवोऽपि तथा भवि- तुमर्हतीति कथं तस्य संसारित्वमत आह । आभास एव च ॥ ५० ॥ आनन्दांशतिरोधानाजीवो ब्रह्माभास इत्युच्यते । नत्वाभा- सोक्त्या तस्य मिथ्यात्वं बोध्यम् । व्यापकस्य सर्वत्र विद्यमानस्य च ब्रह्मणः प्रतिबिम्बासम्भवात् । अतोऽस्य संसारित्वमुपपन्नमिति भावः ॥५०॥ ब्रह्मणो नियामकत्वप्रतिपादनाय नैयायिकाद्यभिमतं जीवरूपं निराकरोति। अदृष्टानियमात् ॥ ५१॥ नैयायिकादिभिर्हि, नानात्मानो व्यवस्थात इत्युक्त्या भोगव्य. घस्थासिद्ध्यर्थे जीवनानात्वं स्वीकृतम्, अदृष्टस्य भोगनियामकत्वं च । स्वभोग्यवस्तूनां देशान्तरे उत्पत्त्यन्यथानुपपत्त्या जीवस्य व्याप- कत्वं चोरीकृतम् । इदं सर्वथानुपपन्नम् । सर्वेषामेव व्यापकानां जीवानामनेकदेहसम्बन्धस्य सत्त्वादेतज्जीवस्येदमदृष्टमेतस्य नेति

·SPIRAINRSHINDISHA
८६
ब्रह्मसूत्रवृत्तौ।
नियमो न स्यात् । अतोऽष्टस्यानियमान्न तार्किकाधभिमतं जीवस्व-
रूपं युक्तमित्यर्थः ॥ ५१॥
ननु मनःप्रभृतीनां करणानां नियामकत्वेनाङ्गीकारात्तेषां चे.
श्वरेच्छया नियतत्वाद् यदीयं यत्र मनस्तच्छरीरावच्छेदेन तदीयमह-
ष्टं तत्रोत्पद्यत इतिनियमान्नोक्तदोष इत्याशङ्याह ।
अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ॥ ५२॥
अभिसन्ध्यादिषु ईश्वरेच्छामनःप्रभृतिषु नियामकत्वेनाङ्गी-
क्रियमाणेष्वप्येवं पूर्वोक्तदोषप्रसक्तिः । आत्मनां व्यापकत्वेन सर्वत्र
सम्बन्धसम्भवादस्येदं मनोऽस्य नेतिनियमाभावादित्यर्थः । तदभिम-
तेश्वरनिराकरणं च, पत्युरसामञ्जस्यादिति सूत्रेण पूर्व कृतमेव ।
अतो नेश्वरेच्छयापि नियमसिद्धिः ॥ १२ ॥
नन्वात्मनो विभुत्वेऽपि तस्मिस्तादृशः प्रदेशविशेषोऽस्ति येना-
ऽदृष्टनियमादिकं सम्भविष्यतीतिकल्पने नोक्तदोषापत्तिरित्याशय
परिहरति।
प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५३॥
अन्यस्यात्मनोऽपि प्रदेशस्य तत्रान्तर्भावान्न प्रदेशकल्पनेना-
पि दोषपरिहारः सम्भवति । यद्वा तदेहस्यैव देशान्तरगमने पूर्वदे.
थस्य त्यक्तत्वात् स प्रदेशोऽन्तर्भवत्तिरोभवेदित्यर्थः । अतो नेदं मतं
समीचीनमिति भावः ॥ ५३॥
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्तौ मरीचिकाख्यायां द्वितीयाध्यायस्य
तृतीयः पादः ॥२॥३॥

·२ अध्याये ४ पादः। द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । पूर्वपादे जीवस्वरूपं विचार्य तच्छरीरवर्तिनां प्राणादीनां वि. चारार्थमनिमश्चरण आरभ्यते । तथा प्राणः ॥ १॥ प्राणा इन्द्रियाणि । यथा जीव उत्क्रन्त्यिादिधर्मवांस्तथा तेऽपि बोध्याः । इन्द्रियाणां प्रियत्वसूचनाय प्राणशब्द उक्तः । मनसो मुख्यत्वात्तदभिप्रायेण प्राण इत्येकवचनम् । जीवे आनन्दमात्रांशस्य तिरोभावो, जडेषु प्राणेन्द्रियेषु चिदंशस्यापि तिरोभावात पृथक्तया तन्निरूपणं कृतम् । नच जीव इव प्राणेषु ब्रह्मव्यपदेशाभावान्न तेषु जीवधर्मातिदेशो युक्त इति शङ्यम् । ये प्राणं ब्रह्मोपासत इति श्रुती तत्नापि तद्यपदेशस्य सत्त्वात् ॥१॥ नन्विन्द्रियाणामुत्क्रान्तिश्रुतिौणी भविष्यतीत्याशङ्याह । गौण्यसम्भवात् ॥ २ ॥ इन्द्रियाणामुत्क्रमणश्रुतिगhणी न सम्भवति । एकस्या एव श्रु- तेर्जीवे मुख्यत्वस्येन्द्रियेषु गौणत्वस्य चासम्भवात् ॥ २॥ तत्प्राक् श्रुतेश्च ॥ ३॥ सृष्टेः प्राक् पूर्वमपि प्राणादीनां स्थितिश्रुतेरपि तेषां नित्यत्व. मित्यर्थः । श्रुतिश्च, असद्वा इदमग्र आसीतू, तदाहुरित्युपक्रम्य, प्राणा वा ऋषव इत्यादिका ज्ञेया । प्राणानां जडत्वेन जीवविचारापेक्षया- ऽऽधिक्येनात्र विचारः क्रियते । न च प्राणानां पूर्व सत्त्वे सदेव सौ. म्येदमन आसीदितिश्रुतिविरोधः स्यादिति वाच्यम् । असद्वा इदम- प्र इति श्रुतौ प्राणानामुत्पत्तिरेव निषिध्यते, जीवस्येवोद्गमस्तु न नि- षिध्यते । अत उद्गमातू पूर्वावस्थानिरूपिका, सदेव सौम्यति श्रुतिरि. ति न विरोधावकाशः । चकारान्मोक्षे सम्पत्तिश्रुतिः परिगृहीता ॥३॥ तत्पूर्वकत्वाद् वाचः ॥ ४ ॥ ।

·८८
ब्रह्मसूत्रहत्तौ।
।
मनः पूर्वरूपं घागुत्तररूपमितिश्रुतेर्वाचो मनःपूर्वकत्वाद्
वेदात्मकवाचो यत्र नित्यत्वं तत्र तत्पूर्वरूपमनसो नित्यत्वं सुतरामे-
वेत्यर्थः ॥ ४॥
सप्तगतेर्विशेषितत्वाच्च ॥ ५॥
तमुकामन्तं प्राणोऽनून्क्रामतीति श्रुतौ सप्तानां चक्षुरादीनां
गतिश्रवणादू एकीभावश्रुतौ च सप्तानां गतिभिर्जीवगतेर्विशेषित-
स्वाज्जीवगत्या सप्तानां गतीनां विशेषितत्वाच तेषां जीवतुल्यत्वमि-
त्यर्थः । चकारण तत्तदुपाख्यानेषु चक्षुरादीन्द्रियाणां देवतात्वं सं-
बादश्च परस्परमुक्तः स संगृहीतः। अतः सर्वथा जीवतुल्यत्वमेतेषु
शेयम् ॥ ५॥
फेचित्त्विदं सूत्रमग्रिमसूत्रपूर्वपक्षनिरूपकं व्याचख्युः । तथा-
हि। ते प्राणाः किं त इत्यपेक्षायां सप्त प्राणाः प्रभवन्तीति, अष्टौ
ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्चाविति नव
वै पुरुषे प्राणा नाभिदेशमीति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादश इत्या-
दिश्रुति वनेकविधसंख्यानां प्रतीतेः किं युक्तमितिसंशये सप्त प्राणा
इत्यर्थः । कुतः१ गतेः, सप्त इमे लोका इतिश्रुती सप्तानामेव गति-
श्रवणाज्जीवस्योत्क्रमणसमये साप्तानामेव विशेषितत्वाच । अन्ये भे-
दास्त्वेतेषामेव वृत्तय इति प्राप्ते, उच्यते ।
हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥ ६ ॥
पूर्वसूत्रस्य प्रथमोक्तरीत्या व्याख्याने तु पूर्वपक्ष उत्सूत्रं ज्ञेयः ।
तुः पूर्वपक्षव्यावर्तकः । हस्तौ चादातव्यं च, उपस्थश्चानन्दयितव्यं च,
पायुश्च विसर्जयितव्यं च, पादौ च गन्तव्यं चेति श्रुती हस्तादयश्चत्वार
इन्द्रियत्वेन गणिताः । एवं च हस्तादीनां चक्षुरादितौल्ये स्थिते सति,
अतो हतोनवं, सप्तैवेति न, किन्त्वेकादशैवेन्द्रियाणीति सिद्धम् ॥६॥
अणवश्व ॥ ७ ॥
सर्वे प्राणा अणुप्रमाणा शेयाः । गतिमत्त्वे सति नित्यत्वस्या-
5णुत्वं विनाऽसिद्धः ॥ ७॥
श्रेष्ठश्च ॥ ८॥

·३ अध्याये ४ पादः। ८९ श्रेष्ठो मुख्यप्राणः, सोऽपि नित्यगतिशीलोऽणुपरिमाणश्च ज्ञेयः॥८॥ ननु यः प्राणः स वायुः, एष वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इति श्रुतेः, सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्चेति साङ्खयोक्तेश्चं मुख्यप्राणो वायुरिन्द्रियाणां क्रिया वास्त्वि- त्याशझ्याह। न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९ ॥ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि चेति श्रृंती प्राणवा- वोः पृथगुपदेशान्मुख्यः प्राणो, वायुः क्रिया वा न भवतीत्यर्थः ॥९॥ अथ मुख्यः प्राणः स्वाधीनः पराधीनो वेति संशये, सुप्तेषु वागादिषु प्राण एको मृत्युनानाप्तः प्राणः संवर्ग इत्यादिश्रुत्या प्राणः खतन्त्र इति प्राप्ते, उच्यते। चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः ॥ १० ॥ तुः पूर्वोक्त राङ्कानिरासार्थः । चक्षुरादिवत् प्राणोऽप्यखतन्नः मुख्यतया भगवदधीनः । व्यवहारे तुं जीवाधीनः । कुतः १ चक्षुरा- दिभिः सह शासनात् । अतः प्राणः पराधीनो, न स्वतन्त्रः ॥१०॥ ननु प्राणस्य जीवकरणत्वे व्यापारोऽपेक्षितः । त वृत्तय- स्त्वेकादेशव । एकादशामी मनसो हि वृत्तय इति वाक्यातू । अ- तोऽस्य व्यापारान्तरमपेक्षितमित्याशङ्कयाह । अकरणत्वाच्च न दोषस्तथाहि दर्शयति ॥ ११ ॥ प्राणस्याकरणत्वान्न पूर्वोक्तो दोषःशयः, करणस्यैव व्यापा. श्वत्त्वनियमात् । अन्यस्योपकारकस्य तु कार्यमात्रमपेक्षितम्। तथाहि श्रुतिरेव शरीरस्थितिलक्षणं कार्य प्राणस्य दर्शयति, तस्मिन्नुत्क्राम- त्यथेतर इत्यादिना । अतो व्यापाराभावेऽपि खरूपस्थितिमात्रेण त- स्योपकारित्वं सिद्धम् ॥ ११ ॥ ननु व्यापार विनोपकारित्वं न सम्भवतीत्याशङ्ख्याह । पञ्चवृत्तिर्मनोवयपदिश्यते ॥ १२॥ ? १२ ·ब्रह्ममूत्रवृत्तौ । अहमेवैतत्पश्चधात्मानं विभज्यनद्वाणमवष्टभ्य विधारयामीति श्रुतौ प्राणस्य पञ्चवृत्तिश्रवणान्मनोबञ्चायं व्यपदिश्यते । यथा मन सःखरूपत एव द्वारभेदेनैकादश वृत्तय एवमेव प्राणस्यापि पञ्चधा- त्मानं विभज्य कार्यकरणं व्यपदिश्यते । अतो न पूर्वोक्तो दोषः ॥१२॥ अणुश्च ॥ १३॥ आसन्यप्राणोऽणुः । प्राणानामुक्तमप्यणुत्वं पञ्चधात्मानं विभ- ज्येतिवचनान्मुख्यप्राणे सन्दिग्धमतः पुनरुच्यते । चकारात्पूर्वोक्तध- मर्माणां समुच्चयः ॥ १३ ॥ अथ वागादीन्द्रियाणां देवताधिष्ठानयुक्तानां वदनादिकार्ये प्र- वृत्तिरुत जीवाधिष्ठानभगवत्प्रेरणयोः सत्त्वात् स्वत एवेतिं संशये वि. शेषकार्यान्तरस्यादर्शनान्न देवतान्तरापेक्षेति प्राप्ते, उच्यते । ज्योतिरायधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ १४ ॥ तुः पक्षव्यावर्तकः । वागादीन्द्रियाणां ज्योतिरादि अग्न्यादि- कमधिष्ठानमङ्गीकर्तव्यम् । अग्निवाग्भूत्वा मुखं प्राविशदिति श्रुती तदामननात् कथनादित्यर्थः ॥ १४ ॥ अथ यदग्न्यादीनां वागाद्यधिष्ठातृत्वमुक्तं तत्स्वत एवोतान्य- सहितानां वेति संशये केवलाग्न्यायधिष्टानेनैव कार्यसिद्धस्तस्यापि नियामकान्तरकल्पनेऽनवस्थाप्रवक्तस्तेषां खतोऽकिञ्चित्करत्वे देवता- त्वव्याघाताच स्वत एव नियामकत्वमिति प्राप्ते, उच्यते । प्राणवता शब्दात् ॥ १५ ॥ वागादिकं प्राणवता अग्न्यादिनाऽधिष्ठितमङ्गीकर्तव्यम् । सोऽय. मग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यत इत्यादिशब्दात् । अत्र परेणा- पहतपाप्मना प्राणेन युक्तोऽग्निर्दीप्यत इत्युक्त्या दीप्यमानस्यैवाधि- छातृत्वात् प्राणसहितस्याग्नेरधिष्ठातृत्वमुक्त, नतु केवलस्येत्यर्थः ॥१५॥ ननु मागसहितस्याधिष्ठातृत्वे सर्वदाधिष्ठातृत्वं न स्यादत आह। तस्य च नित्यत्वात् ॥ १६॥ अग्न्यादीनां प्राणसम्बन्धस्य नित्यत्वात् सर्वदेवाधिष्ठातृत्व- ·२ अध्याये ४ पादः। मित्यर्थः । चकारात प्राणस्यापि नित्यत्वं पूर्वमुक्तं सूचितम् ॥ १६ ॥ अथेन्द्रियाणां प्राणाधीनस्यापारत्वात् प्राणशब्दवाच्यत्वाञ्च प्राणस्यैव वृत्तिरूपाणीन्द्रियाणि तत्त्वान्तराणि वेति संशये लाघवा- तु प्राणवृत्तिरूपाण्येवेति प्राप्ते, उच्यते । तदिन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १७ ॥ तानीन्द्रियाणि तत्वान्तराण्येव । कुतः ? तद्यपदेशात । एत- स्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेतीन्द्रियशब्देन व्यपदेशात् । अतः क्वचित् प्राणशब्दवाच्यत्वेऽपि तेषां नैकत्वम् । ननु तर्हि भेदव्य. पदेशादासन्योऽपि तत्त्वान्तरं स्यादत आह । अन्य त्रति । श्रेष्ठान्मुख्य- प्राणादन्यत्र भेदः । मुख्यप्राणे तु तत्वान्तरत्वं नास्तीत्यर्थः ॥ १७ ॥ भेदश्रुतेः ॥ १८॥ पत्रापीन्द्रियेनु प्राणशब्दः प्रयुक्तः, तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रा. मति, प्राणमनूत्क्रमन्तं सवें प्राणा अनूत्क्रामन्तीत्यादौ तत्रापि भेदेन श्रुतेनैकत्वामित्यर्थः ॥ १८॥ वैलक्षण्याच॥ १९॥ प्राणस्येन्द्रियाणां च वैलक्षण्यादपि नैकत्वम् । वागादिषु सुनेषु प्राणस्य जागरणं सर्वेन्द्रियाणां खामित्वं चेत्याद्यनेकविध पैलक्षण्वं क्षेयम् ॥ १९ ॥ इदानीं भूतभौतिकानां सृष्टिः परब्रह्मण एवेति निीय नाम- रूपव्याकरणमपि तत एवेतिनिर्णयार्थमधिकरणान्तरमारभ्यते । नत्र घटादिपदार्थानां नामरूपनिर्माणं जीवादेवोत ब्रह्मण इति संशये लोके घटादिपदार्थानां नामरूपनिर्माणस्य कुलालादिभ्यो दर्शनादलौकिके- ऽपि स्थावरजङ्गमे मयूरादिसंशा मूर्तिश्च हिरण्यगर्भात्मकजीवादेव भविष्यतीति प्राप्ते, उच्यते । संज्ञामूर्तिक्लूप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥२०॥ पूर्वपक्षव्यावर्तकस्तुशब्दः । पदार्थानां मंज्ञामूर्योः क्लुप्ति - भरूपयोर्निर्माणं, तत् त्रिवृत्कुर्वत एव, यस्त्रिवृत् करोति तस्मादेव ।

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ।
कुतः ? उपदेशात् । सेयं देवतैक्षत हताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन
जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि तासां त्रिवृतं त्रिवृतमे-
कैकं करवाणीति श्रुतौ नामरूपव्याकरणत्रिवृत्करणयोः समानकर्तृ-
कत्वेनोपदेशात्।त्रिवृत्कर्ता तु परमेश्वर एव । जीवस्य देहसम्बन्धा-
नन्तरमेव कर्तृत्वात् त्रिवृत्करणेऽसामर्थ्यात् । अतो नामरूपव्याकर-
णमपि तत्कर्तृकमेवेति सिद्धम् ॥२०॥
अथान्नमशितं त्रेधा विधीयत इत्यादिश्रुतेर्वाक्प्राणमनांसि
भौतिकानि, उत, एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति श्रुतेः
खतन्त्राणीति संशये, पूर्वपक्षमाह ।
मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २१॥
पुरीषमांसादिकं भौमं तेजोऽबन्नप्रकृतिकं शेयम् । तत्र हेतुः यथाश-
ब्दम् । अन्नमशितमित्यादिश्रुत्या निःसन्दिग्धं प्रतिपादनात् । ततः
किमत आह । इतरयोश्च । इतरयोर्मनःप्राणयोरपि यथाशब्दं भौति-
कत्वं हेयम् । एतस्माज्जायते प्राण इत्युद्गमश्रुतिस्तु तेषां स्तुति-
परा । पूर्वोक्तोपपादकश्रुतिबाधात् । अतो भौतिकान्येव मन आदीनी-
त्वं प्राप्ते ॥२१॥
इच्यते।
वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥ २२ ॥
मनआदि अन्नादिभिर्विशेष्यते कार्यक्षम क्रियत इति । अतो
वैशेष्यादेव हेतोर्मनः प्रभृतिष्वन्नमयत्वादिवादः । ननु कथं ज्ञायते,
वैशेष्याद् गौणोऽयं बाद इति । अत्रोच्यते । अथात्मनोऽन्नाद्यमागा-
यदिति श्रुतौ प्राणः सर्वस्यान्नस्यात्ता निर्दिष्टः । स कथं तत्परिणाम-
कार्यमिति वक्तुं युक्तम् । सृष्टौ प्रथमतो निर्दिष्टा वागादयोऽपि तत्रा-
इन्नभोगार्थमनुप्रविष्टाः । अतो मनःप्रभृतीनां न भौतिकत्वं, किन्तु
तत्त्वान्तराण्येवैतानीति सिद्धम् । तद्वादपद्वीप्साऽध्यायसमाप्तिबो.
स
धनार्था॥ २२॥
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्तौ मरीचिकाख्यायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः
पादः । समाप्तञ्चायं द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥

·३ अध्याय १ पादः।
अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
तृतीयेऽध्याये साधनानां विचार्यमाणत्वात् साधनेम्वन्तरङ्ग-
त्वात् प्रथममधिकारिणः पश्चाग्निप्रक्रमेण जन्म विचार्यते । तत्र
ब्रह्मज्ञानोपयिकशरीरान्तरनिष्पत्तयेऽस्माच्छरीरातू केवल एव जीवो
निर्गच्छति, संस्कृतभूतसहितो वेति संशयः । तत्रालौकिकेऽर्थे श्रुत्यः
नुसरणस्योचितत्वातू, तत्र ते देवाः श्रद्धां जुह्वतीति वाक्ये श्रद्धारू-
पायामेव होमश्रवणात् केवल एव गच्छतीति प्राप्ते, उच्यते ।
तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः
प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥१॥
तस्य ब्रह्मज्ञानलक्षणस्य फलस्य अन्तरे या प्रतिपतिस्तस्या
साधनीयायां, ब्रह्मज्ञानौपयिकजन्मार्थमिति यावत्, संस्कृतैर्भूतैः स-
म्परिश्वतः सहितो रहति गच्छति । कुतः ? प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ।
वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति प्रश्नः ।
असो वा व लोक इतिं निरूपणम् । प्रश्नेऽपां पुरुषत्वेन कथनाद्
उत्तरे चाहुतिफलत्वेन कथनात् तेषां च पाश्चभौतिकत्वादामन्तुक-
भूतानां फलत्वासम्भवात् संस्कृतभूतसहितो गच्छतीति सिद्धम्॥१॥
ननु संस्कृतपञ्चभूतैः सह गमने प्रश्नोत्तरयोरपामेव ग्रहण
कुत इत्याशाह।
त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥ २॥
तुशब्दोऽद्भिरेव सहित इतिशङ्काऽपाकरणार्थः । अपां ग्र-
हणम् ॥२॥
लौकिकयुक्त्याऽप्यपामेव ग्रहणं युक्तमित्याह ।
प्राणगतेश्च ॥३॥
तमुत्क्रामन्ततिति श्रुत्या प्राणस्य गतेरुक्तत्वाद, आपोमया:
प्राणा इत्यपां प्राणपोषकत्वश्रवणात प्राणो गच्छन् स्वाप्यायकं गृ-
हीत्वा गच्छतीति युक्तमपां ग्रहणम् ॥३॥

·९४ ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। । ननु प्राणस्य जीवसङ्गे गमनं नोपपद्यते, यास्य पुरुषस्येति श्रुत्या वाक्प्राणादीनामग्निवायुभावश्रवणादित्याशय समाधत्ते । अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४ ॥ अग्निवायुभावबोधकश्रुतेर्मुक्तविषयत्वाद उत्क्रमणश्रुतेरमुक्तवि- षयत्वेन भाक्तत्वाद् गौणत्वादित्यर्थः । अतोऽग्न्यादिभाषावेदकश्रुत्यो- स्कमणश्रुतेरबाध इति ॥ ४॥ ननु देवाः श्रद्धां जुह्वतीतिप्रथमाहुतिबोधकश्रुतावपामश्रव. णात कथं ताभिः परिश्वतो गच्छतीत्याशय परिहरति । प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव धुपपत्तेः ॥ ५॥ ता एव आपः श्रद्धाशब्देनोच्यन्ते । हि युक्तम् । श्रद्धा का आप इति श्रुतेः । किमुपचारेण ? नेत्याह । उपपत्तेः । उपक्रमोप- संहारयोरपां श्रवणान्मध्ये श्रुतः श्रद्धाशब्दोऽपि तत्परत्व एवोपपद्य ते । निष्कामकर्तुः संस्कारार्थ भूतानामेव श्रद्धाविषयत्वाच्छ्रद्धापद- प्रयोगः । तस्माद् भूतैः सम्परिष्वक्तो रहतीति सिद्धम् ॥५॥ अथ सर्वे जीवाः सम्परिष्वक्ता रहन्त्युत शानाधिकारिण एक वैति विचार्यते । तत्र पञ्चाहुतिनिरूपणे नाधिकारिणः श्रुताः । अतो विशेषाश्रवणात् सर्वेषामेव पश्चाहुतिप्रकारेण जन्मेत्याशय परि- हरति । अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ६ ॥ न । इष्टादिकारिणो हि धूमादिमार्गेण गच्छन्तः प्रथम सोम- भावं प्राप्नुवन्तीत्युक्तम् । सोऽत्रापि प्रथमं सोमभाव उच्यते । अतः श्रुतिसाम्यादपीष्टादिकारिणः सम्परिवक्ता गच्छन्तीति सिद्धम् ॥६॥ ननु तं देवा भक्षयन्तीति श्रुतौ तेषां सोमभावे भक्षणोक्तः पश्चात्यभाव इत्युत्सूत्रमाशय परिहरति । भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथाहि दर्शयति ॥ ७॥ वाशब्देन शङ्का निराक्रियते । तेषां भक्षणं भाक्तं गौणम् । कुतः ? अनात्मवित्त्वात् । अन्नभावे सति मुख्यं भक्षणं भवेत् । स तु

·३ अध्याये १ पादः।
९५
सर्वभवनश्रुतेरात्मविद एव सम्भवति, नत्वन्यस्य । तथाहि श्रुतिरेव
शब्दस्य गौणभावं दर्शयति । न स वेद यथा पशुरित्यत्र यथा पशु-
शब्दः पोषकपर एवमन भक्षणं भोग्यभावपरम् । देवास्तं खसेवां का.
रयन्तीत्यर्थः ॥ ७॥
सफलां प्रथमाहुतिं विचार्य द्वितीयाहुतिं विचारयितुमधिक-
रणान्तमारभ्यते । तत्र सोमलोके कर्मफलं भुङ्क्त इति निश्चितं,
किं सर्वफलं भुक्त्वा वृष्टिर्भवत्युत सदाचारार्थ सानुशय इति संश-
यः । तत्र सावशेषफलभोगे प्रमाणाभावादुत्तमशरीरादेव सदाचार-
सिद्धेर्निरनुशय एवावरोहतीति प्राप्ते, उच्यते।
कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेत-
मनवं च ॥८॥
कृतस्य सोमभावस्यात्यये नाशे सति, अनुशयवान् अवान्तर.
फलसाधकसुकृतफललेशसहितो वृष्टिभावं प्राप्नोति । कुतः ? हष्ट-
स्मृतिभ्याम् । दृष्टं हि भोगसाधकमूलधननाशेऽपि ताशवनोपक-
रणादिसहित एव तत्स्थानादपगच्छति । तथाऽत्रापि सानुशयोऽच.
रोहति । स्मृतिश्च, यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेषितमित्यादि । तर्हि
नाद्भिः परिप्वक्तः स्यादित्याशङ्ख्याह । यथेतं, यथागतम् । अन्यथा
प्रश्नोत्तरयोर्बाधः स्यात् । तयवान्तरफलसाधकसहितः स्यादत आह।
अनेवं च । अनुशयलेशसहितो भिन्नप्रकाराद्भिः परिष्वक्तः। चका-
रादू वैराग्यसहितोऽवरोहतीति सिद्धम् ॥ ८ ॥
ननु, तद्य इह रमणीयचरणा इत्यादिश्रुनेस्तस्य रमणीयचर-
णादेव सम्यग्जन्मसिद्धेः किमनुशयसहभावेनेत्याशय परिहरति ।
चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्णाजिनिः ॥९॥
चरणश्रुतौ या योनिरुक्ता सोपलक्षणार्था, अनेन पूर्वजन्मनि
समीचीनं कृतमितिशापिका । नत्वग्रिमजन्मनि समीचीनकरणे
नियामिका । ततोऽनुशयोऽपेक्ष्यते ज्ञानार्थमिति कार्णाजिनिमतम् ।
वस्तुतस्तु चरणश्रुतेः प्रकरणान्तरीयत्वात् तदनुरोधेन पञ्चाग्नि-
विद्यायामाशङ्कानुदयातू समाधानवैयर्थ्य नाम्ना सून्यते ॥ ९॥

·।
ब्रह्मसूत्रत्तौ।
ननु चरणश्रुतेमार्गान्तरेऽपि पूर्वजन्मकृतकर्मज्ञापने प्रयोजना-
ऽभावाद् वैयपित्तिभिया विधायकत्वं वाच्यम् । तत एवाग्रिमदेहे
रमणीयत्वप्राप्तेनानुशयोऽपेक्ष्यते इत्याशङ्ख्य परिहरति ।
आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ १० ॥
धूमादिमार्गक्ष्य तच्छ्रुत्यपेक्षत्वात् काम्यकर्मिणः सुकृतफल-
भोगानन्तरं न्यायतो दुष्कृतभोगस्योपस्थितत्वादसमीचीनयोनिप्रा-
प्तिर्मा भवत्विति लोकन्यायं बाधित्वा रमणीयं जन्म बोध्यते । अतः
सार्थकत्वान्नानुशयाभावबोधिका श्रुतिः ॥ १० ॥
मतान्तरेणानुशयपदार्थमाह ।
सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ॥ ११ ॥
विहितनिषिद्धकर्मणी अनुशय इति बादरिराचार्यों मन्यते ।
खमते तु फलांश एवानुशयः ॥ ११ ॥
ननु, ये वैके चास्माल्लोकात प्रयान्तीति श्रुतौ सर्वपदादिष्टा-
दिकारिव्यतिरिक्तानामपि सोमभावप्राप्तिः श्रूयते । तस्मात् सर्वेषा-
साप सोमभावानन्तरं जन्मेति शङ्कते ।
अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥
परिहरति ॥ १२॥
संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ
तद्गतिदर्शनात् ॥ १३॥
तुशब्दः शङ्कामपनुदति । इतरेषां विहितव्यतिरिक्तकर्तृणां सं-
धमने यमसन्निधाने सुखं दुःखं वानुभूय, आरोहावरोही विशेषानु-
भवार्थमारोहोऽनुभूयावरोहः । कुतः ? तद्गतिदर्शनात् । वैवखते वि-
विच्यन्त इति श्रुतौ तेषां विलक्षणगतेर्दर्शनातू ॥ १३ ॥
स्मरन्ति च ॥ १४॥
व्यासादयोऽपि, यमेन पृष्टस्तत्राहमित्यादिना यमगति स्मर-
न्ति । चकाराल्लोकप्रसिद्धिः॥१४॥

·३ अध्याये १ पादः।
अपि सप्त ॥ १५॥
पापभोगार्थ यमलोकगमनमवश्यमङ्गीकर्तव्यम् । यतो नरका.
स्तत्र सप्त सन्ति रौरवादयः ॥ १५ ॥
ननु नरकेषु चित्रगुप्तादयो यमाद्भिन्ना एवाधिकारिणः श्रूय-
न्ते । तेषां स्वातन्त्र्ये पक्षान्तरं स्यादित्याशय समाधत्ते ।
तत्रापि च तद्व्यापारादविरोधः ॥ १६ ॥
चित्रगुप्तादीनां यमायत्तत्वात् तत्रापि नरकेधपि तस्यैव यम-
स्यैव व्यापारान्न पक्षान्तरप्राप्तिलक्षणा विरोध इत्यर्थः ॥ १६ ॥
ननु पञ्चाग्निविद्यानिरूपणे, अर्चिरादिमार्गनिरूपणे च गत्य-
न्तरस्यानुक्तत्वान्न यमगतिरस्तीस्याशङ्याह ।
विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ १७ ॥
तुशब्दः पक्षव्यावर्तकः । विद्यया देवयान कर्मणा सोमभाव
इति श्रुत्या तत्र तयोरेव प्रकृतत्वात् कारणत्वेन कथनान्न यममार्ग
उक्तः । नैतावता तस्य बाधः । श्रुत्यन्तरसिद्धत्वात् ॥ १७ ॥
ननु, जायस्वेत्यादिश्रुत्या यस्तृतीयः प्रवाहमार्ग उक्तस्तत्रैव
यममार्गः कुतो न निविशत इत्याशङ्ख्याह ।
न तृतीयेऽतथोपलब्धेः ॥ १८ ॥
तृतीये प्रवाहमार्गे तथा यमलोकवत सुखदुःखोपलब्ध्यभा.
वान्न तस्मिन्नन्तर्भाव इत्यर्थः । कीटः पतङ्गो यदि दन्दशूक इति
श्रुत्या तत्तद्योनौ निवृतर्विद्यमानत्वात् तथा दुःखोपभोगाभावात्, त-
चच्छारीरदुःखस्यापि सत्त्वात् तथा सुखोपभोगाभावाच्च ॥ १८ ॥
स्मयतेऽपि च लोके ॥ १९ ॥
मूर्छादिषु यमलोकगमनसम्भाषणादिकं लोकेऽपि स्मयते
इति॥१९॥

·९८ ब्रह्मसूत्रवृत्तौ। साधकान्तरमा दर्शनाच्च ॥ २० ॥ यमपुरुषाणामजामिलप्रभृतिभिर्दर्शनात् । चकारात् तेषां वाक्यादिश्रवणादपि यममार्गे न विवदितव्यम् ॥ २०॥ ननु तृतीयाहुनौ वृष्टेरन्नमिति श्रुतम् । ततू, लोके बीजं विना केवलवृष्टरम्नानुपलब्धर्बाधितमित्याशङ्ख्याह । तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ २१ ॥ संशोकजस्य, तस्माद् यत्र कच शोचति खेदते वा पुरुषस्तेज- स एव तद्भयापो जायन्त इति श्रुतेः कारणभूतजलस्य तृतीयशब्दाव- रोधः, तृतीयाहुतौ शब्देन वृष्टिशब्देनावरोधो ग्रहणम् । तस्माद्यत्र कच वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवतीति श्नुतेदवहोमात् कारणशक्ति- युक्ताभ्योऽद्भयो बीजान्तरनिरपेक्षाभ्योऽन्नं भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ ननु समानधूममार्गश्रुतौ तस्मिन् यावत्सम्पातमुषित्वा अथै- तमेवमध्वानं पुनर्निवर्तन्त इत्युक्तः, यथेतमिति वायुर्भूत्वा धूमो भ- वतीत्यादि, आकाशाञ्चन्द्रमसमित्युक्तत्वात कार्यरूपवाय्वादिसह- भावेन कार्यरूपवृष्टिभावः प्रतीयते, न कारणरूप इत्याशय परि- हरति । साऽऽभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ २२ ॥ सा वाय्वादिरूपापत्तिराभाव्यापत्तिरेव वाय्वादिवदाभानमेव, न तु मुख्यं वाय्वादित्वम् । कुतः ? उपपत्तेः । गौणत्वेनान्यस्यान्य- भावबोधकस्य वायुर्भूत्वेत्यस्य तथैवोपपत्तेः । तस्मान्न कार्यरूपवृ. ष्टयादिभावः ॥२२॥ नातिचिरेण विशेषात् ।। २३ ।। वृष्टेरन्नरूपता च नातिचिरेण । कुतः ? विशेषात् । अतो वे खलु दुर्निष्प्रपतरमिति श्रुत्याऽन्नभावापन्नस्यैव विलम्बश्रवणां ब- ·३ अध्याये १ पादः। हुकालस्थितौ हि कार्यरूपवृष्टित्वम् ॥ २३ ॥ ननु, संसर्गजैः कर्मदोवैर्याति स्थावरतां नर इत्युक्तेरस्याधि. कारिणोऽन्नत्वासम्भव इत्याराड्याह । अन्याधिष्ठितेऽपूर्ववदभिलापात् ॥ २४ ॥ अन्यैर्जीवधिष्ठिते व्रीह्यादावपूर्ववत्तद्भावापत्तिः । अतिथिव. त् । कुतः ? अभिलापात् । ब्रीहियवा ओषधिवनस्पतय इत्यादिना जगति स्थितनीह्यादिभावस्यैवाभिलापात् । अनोऽन्यजीवाधिष्ठितंत्री- ह्यादौ सम्बन्धमात्रान्नोक्तदोष इति भावः ॥ २४ ॥ नन्वन्याधिष्ठानेऽङ्गीक्रियमाणेऽधिष्ठातृजीवानामशुद्धत्वादन्न- स्याशुद्धत्वे तेन योग्यदेहानुपपत्तिरित्याशय परिहरति । अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ २५ ॥ ना शब्दात् । देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतःसम्भवतीति श्रुतैर्देवहोमात्मकसंस्कारेणैवान्नस्य शुद्धत्वान्नोक्तदोष इत्यर्थः ॥२५॥ ननु पुरुषभक्षणमात्नादेव नान्नस्य रेतोभावो दृश्यते । बाल्य- कौमारवार्द्धकेषु व्यभिचारात । अतः श्रुतस्य पुरुष देवरन्नहोमादू रेतोभावस्यानुपपत्तिरित्याशय समाधत्ते । रेतःसिग्योगोऽथ ॥ २६ ॥ अत्र श्रुतौ पुरुषशब्देन मन्नवतःसेचनसमर्थ उच्यते । त- धोगोऽत्र विवक्षितः । कथं ज्ञायते, तत्राह । अथ । आनन्तर्यात् । पू. र्वत्र देवहोंमे कृते फलस्य जातत्वात् कथं चतुर्यवाहुतिरफला स्यात् ॥ २६ ॥ फलं निरूपयति । तस्या आहुतेर्गर्भः सम्भवतीति श्रुतम् । तत्र यो- नावन्तःस्थितमेव फलं बहिर्निर्गतं वेति संशयः। तत्र गर्भशब्दस्यान्त:- स्थितवाचकत्वाच्छरीरपरत्वे लक्षणाप्रसङ्गः । ततश्च गर्भस्यैवाहुतिफ- लत्वेन कथनात् षण्मासानन्तरं गर्भे ज्ञानसम्भवात् तादृशस्याधिका- रिणो गुरुपसत्त्यादिकमने न कर्तव्यमिति प्राप्ते, उच्यते ।

·ब्रह्मसूत्रवृत्तौ । योनेः शरीरम् ॥ २७ ॥ योनेनिर्गतं शरीरं गर्भशब्दो बोधयति, नत्वन्तःस्थितम् । अग्नेरु- त्थितस्य फलत्वात् । शरीरपदाद् वैराग्यादिसाधनसम्पत्तिःसूचिता। अग्रे ब्रह्मज्ञानान्तरङ्गसाधनं गुरूपसत्त्यादिकं तु कर्तव्यमेव । तदर्थ- मेवैताशशरीरसम्पादनात् ॥ २७ ॥ इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्ती मरीचिकाख्यायां तृतीयाऽध्यायस्य प्रथमः पादः।

·विज्ञप्तिः। १ अस्यांचौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायांप्रतिमासंपृष्ठशतके सुन्दरै सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तवको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । २ एकस्मिन् स्तबके एक एव अन्थो मुद्यते । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रितामीमांसावेदान्तादिदर्शन,व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदृष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । ५ भारतवर्षीय, ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्व एतद्ग्राहकै- देयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम मुद्रा: ७ आणकाः८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तबकं प्रापणव्ययः पृथग नास्ति। ८ साम्प्रतं मुन्धमाणात ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तबकाः (१) संस्काररत्नमाला। गोपीनाथभट्टकृता (संस्कारः) २ (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम्) १० (३) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया (मीमांसा) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । (७) भाज्योपवृहितं तत्त्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शन प्र. करणम् श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् ।श्रीनाराय- णतीर्थ विरचित भादृभाषा प्रकाश सहि- (वेदान्तः) तम् । सम्पूर्णः। {५) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ (५) भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- (मीमांसा) २ भीगागाभट्ट विरचितः । तपादः (७) न्यायरतमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र मीमांसा) २ विरचिता 'सम्पूर्णः। (८) ब्रह्मसूत्र भाष्यम-वादरायण प्रणति वेदान्त सूत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विजा (वेदान्तः) मभिक्षु छत व्याख्यानम् । सम्पूर्णः । मेभ} ·(६) स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिषेणनिर्मिता सम्र्पूणा। (जैनदर्शनम् )२ (१०)सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परमू-श्रीभाष्यकता परमगुरुभिः श्री ( वेदान्तः ) १ यामुनमुनिभिर्विरचितम्। सम्पूर्णम् (११) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दवोधभट्टा- रकाचार्यसंगृहीतः आचार्यचित्सुखमु ( वेदान्तः) २ निविरचित व्याख्योपेतः (१२)विभक्त्यर्थनिर्णयान्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म० मा ( न्यायः) ५ श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः। सम्पूर्ण: (१२)विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् स. (मीमांसा) २ (१४)न्यायसुधा ( तन्त्रवार्तिकटीका ) भट्टसो- मेश्वरविरचिता। (१५)शिवस्तोत्रावली। उत्पलदेवविरचिता।। (वेदान्तः) २ श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (१६) मीमांसाबालप्रकाशः (जैमिनीयद्वादशा ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीमदुपदवाक्यप्रमा- णपारावारीणधुरीणमीमांसाद्वैतसाम्रा- (मीमांसा) २ ज्यधुरन्धरश्रभिट्टनाराणात्मजभट्टशङ्कर- विरचितः। (१७ प्रकरणपञ्चिका (प्रभाकरमतानुसारि मीमांसादर्शनम ) महा- महोपाध्यायश्रीशालिकनाथमिश्रविरचितम् । श्रीशङ्करभट्ट. कृता मीमांसासारसंग्रहश्च । सम्पूर्णः (मीमांसा) ३ (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यास. प्रणीतस्तत्कृतव्याख्यासमलङ्कृतश्च । (वेदान्त)३ (१८) कात्यायनश्रौतसूत्रम् महामहोपाध्यायधीकर्का- चार्यविरचितभाष्यसहितम् । १० (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (वेदान्तः ) [२१) श्रीहर्षप्नणीतम् खण्डनखण्डखाद्यम् आनन्द पूर्ण- विरचितया खण्डनफक्विकाविभजनाख्यया व्या- (वेदान्तः)१ ख्यया (विद्यासागरी)ति प्रसिद्धया समेतम् । (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभट्टमल्लविरचिता। (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्त्रम्-बालबोधिनीव्याख्यया ऽवतरणिकया च सहितम् । (२४) ब्रह्मसूत्रवृतिः मरीचिका श्रीव्रजनाथभट्टकृता श्रीमदाचार्य श्रीवल्लभाधीश्वरशुदाद्वैतसंप्रदाय (वेदान्त) १ विदुषा रत्नगोपालभट्टेन संशोधिता। हरिदासगुप्ता, चौखम्बा-संस्कृतपुस्तकालय बन्नास्स सिटी। १ १ २ पलादिप्रेषणस्थानम् }

·No text on this page.