·IIDYA
थीरस्तु।
श्रियः कान्ताय नमः ।
श्रीमते हयग्रीवाय नमः।
श्रीपाञ्चरात्रे-
ARATIYA
BHARA
S
-
॥ ईश्वरसंहिता ॥
नम स्सकलकल्याणदायिने चक्रपाणये ।.
विपयार्णवममानां समुद्धरणहेतवे ॥१॥
नारायणपदाम्भोजसमाराधनलालसाः ।
वेदवेदामनिपुणा स्तपोनिष्ठा महर्पयः ॥२॥
इतिहासंपुराणना धर्मशासविशारदाः ।
भगवद्भनिनिरता दशमादिगुणसागराः ॥ ३ ॥
नारायणं तपस्य-तं नरनारायणाश्रमे ।
मंसेवन्त सदा भक्त्या मोक्षोपायाववित्मवः ॥ ४ ॥
संचिता मुनय मार्य नारायणपरायणाः ।
पालेन फेननिल्नगीन् नारायणदिदृक्षया ॥ ५ ॥
तमार्य देवर्षि नारद स्मकुतूहलः ।
हया नागयणं देरं नमस्टन्य कृनाजनिः ॥६॥
पुलगापितमः प्राटपदनो मुनिः ।
गुल्ला नानामि मात्रः प्रसन्य व मुहुर्नुः ॥७॥
पक्षमागास तं देयं नारायगमनामयम् ।
अनागो देव मनाद मुनियम् ॥ ८ ॥

·२
इधर संहिताया
मुनयो पत्र तिष्ठन्ति प्रार्थयाना होः पदम् ।
एतेषां सात शास्त्र मुपदेष्टुं त्वमर्हसि ॥९॥
इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे श्रीमन्नारायणमुनिस्तदा ।
तच्छत्वा भगवद्वाक्यं मुनि हटतनूरुहः ॥ १० ॥
तदाज्ञां कर्तुकामोऽथ निर्जगाम मुनीश्वरः ।
अपश्यदानमवरमृषीणामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ११ ॥
नानापक्षिपणाकीण नानामृगनिषेवितम् ।
तरुपुप्पलताद्याढ्यं यापीकूपढ्दान्वितम् ॥ १२ ॥
त्र गत्वा मुनिवर स्वत्रत्य दिजसत्तमः ।
पूजितश्चाऽर्घ्यपाद्यायैः विष्टरेऽभिनिवेशितः ॥ १३ ॥
मुनीनां प्रीतिजनक वाक्यमेवमुवाच सः ।
नारायणोऽन सततं भवद्धि सोन्यते यतः ॥ १४ ॥
भवसु फरणा तस्य परिपूर्णा हि वर्तते ।
मदनि स्सह सम्बन्धात् कृतार्थोऽध भवाम्यहम् ॥१५॥
आदिष्टोऽहं भगवता सवदर्थे मुनीश्वराः ।।
अधीत्य साम्प्रतं सर्वे रहस्यानायमुत्तमम् ॥ १६ ॥
अद्य प्रभृति देवेशमाराययत योगिनः ।
मुनयः ।
मुने 1 चिरप्रपन्नानामस्माकं त्वं परा गतिः ॥ १७ ॥
नारायणपदप्राते रुपायं सम्प्रकाशय ।
नारदः ।
शृणुध्यं मुनयःसर्वे ! वेदमेकायनाभिधम् ॥१८॥
मोक्षायनाय ये पन्या एतदन्यो न विद्यते ।
तसादेकायनं नाम प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १९॥

·प्रथमोऽध्यायः
मूलभूतस्तु महतो वेदपृक्षस्य यो महान् ।
सद्ब्रह्मवासुदेवाख्यपरतत्त्वैकसंश्रयम् ॥ २० ॥
दिव्यैर्बलादिकैर्मन्त्रैः साक्षाचत्प्रतिपादकैः ।
अलङ्कृतमसन्दिग्धमविद्यातिमिरापहम् ॥ २१ ॥
इत्युक्त्वाऽध्याप्य योगीन्द्रान् सञ्जगादाऽस्य वैभवम् ।
एप प्रकृतिधर्माख्यो वासुदेवैकगोचरः ॥ २२ ॥
प्रवर्त्यते कृतयुगे ततस्त्रेतायुगादिपु ।
विकारवेदा स्सर्वत्र देवतान्तरगोचराः ॥ २३ ॥
महतो वेदवृक्षस्य मूलभूतो महानयम् ।
स्कन्धभूता ऋगाधास्ते शाखाभूताश्च योगिनः । ॥ २४ ॥
जगन्मूलस्य वेदस्य वासुदेवस्य मुख्यतः ।
प्रतिपादकता सिद्धा मूलवेदान्यता द्विजाः ! ॥२५॥
आधे भागवतं धर्ममादिभूते कृते युगे ।
मानवा योग्यभूताम्ले अनुतिष्ठन्ति नित्यशः ॥ २६ ॥
ततस्त्रेतायुगे सर्वे नानाफामसमन्विताः ।
व्यामिश्रयाजिनो भूत्वा त्यजन्त्याचं सनातनम् ॥ २७ ॥
अन्तर्दधाति सर्वोऽयं यासुदेवसमाहृतः ।
ततो योग्याय भगवान् प्रादुर्भावयति स्वयम् ॥ २८ ।।
एवं मया पुराऽपीतश्वेतद्वीपे मुनीश्वराः ।।
सनस्सनत्सुजातच सनकश्च सनन्दनः !॥१९॥
सनत्कुमारः कपिल म्मसमय सनातनः ।
प्ते एकान्तिधर्मम्य आचार्याध प्रवर्तकाः ॥ ३० ॥
मरिम्पहिरमो पुलम्त्यः पुरतः नुः ।
पशिष्टय महानेजा एते भित्रभिमन्दिनः ॥ ११ ॥

·२० ईश्वरसहितासाम् मनुस्स्वायम्भुवश्चापि समाराध्य जगत्पतिम् । महता तपसा चैव देव नारायण प्रमुम् ॥ ३२ । दिव्य वर्षसहस्रन्तु तदन्ते समीत्य च । मूलश्रुतिं यथावञ्च रूपयोऽध्यापिनास्तु ते ॥ ३३ ॥ ततम्ने रुपयस्त्वष्टौ लोसना हितराम्यया । लोकाना शतसाह्रै मूलरेद निरीक्ष्य च ॥ ३४ ॥ तथा दिव्यानि शास्त्राणि सात्वतादीनि चाऽऽदरात् । निरीक्ष्याऽन्यतु तन्त्रारय शास्त्र विदधिरे द्विजा ! |३५|| एवं मूलश्रुतेरर्थान् ज्ञात्वा मन्वादयोपि च । धर्मशास्त्राण्यनेकानि करिष्यन्ति यथातथम् ॥ ३६ ॥ अन्येषामपि शास्त्राणा योनिरेतद्भविष्यति । अस्मिन् धर्मश्च कामच अर्थश्चोक्त स्सविस्तरम् ॥३७॥ मोक्षश्च सूचित पश्चात् तस्मात्सारतमो ह्ययम् । पुरा * तोदादिशिखरे शाण्डिल्योऽपि महामुनि ॥३८॥ समाहितमना भूत्वा तपम्नप्त्वा महत्तरम् । अनेकानि सहस्राणि वर्षाणा तपसोऽन्तत ॥ ३९॥ द्वापरस्य युगम्याऽते आदी कलियुगस्य च । साक्षात्सकपणाल्लव्ध्या वेदमेकायनाभिधम् ॥ ४० ॥ सुमतु जैमिनि चैव भृगु चौपगायनम् । मौज्यायन च त वेद सभ्यगध्यापयत्पुरा ॥ ४१ ॥ नरनारायणाभ्या च जगतो हितकाम्यया । तथाऽनुष्ठीयते मूलधर्मोऽत्र मुनिपुगवा ! ॥ ४२ ॥ एष एकायनो वेद प्रख्यात म्पर्वतो भुवि । दुर्विज्ञेयो दुष्परच प्रतियु? निषेव्यते ॥ ४३ ॥ तोदनासापाना तोदाद्रिरिति क्थ्यने" । * " ·प्रथमोऽध्यायः ।। मुनयः । भगवन् ! सर्वशात्रज्ञ ! शरणागतवत्सल ! | खत्मसादेन सम्पाप्तो मूलवेदो महानयम् ॥ १४ ॥ तत्प्रभावश्च विदित स्सर्वलोकेषु पूजितः । प्रतिवुद्ध निषेव्योऽयं मूलवेद सनातनः ॥ ४५ ॥ 'कथमप्रतिवुद्धस्तै मग्नै भवमहाम्बुधौ । प्राप्यते भगवन् ! धर्म एकान्तिभि रनुष्ठितः ॥ ५६ ॥ नारदः । श्रूयतामभिधास्यामि सर्वलोकहितैषिण. !! पुरैवं भगवानेव समालोच्य हरि स्वयम् ॥ ४७ ।। परित्यज्य परं धर्म मिश्रधर्म मुपेयुपाम् । भूयस्वत्पदकाङ्क्षाणां श्रद्धाभक्ती उपेयुपाम् ॥४८॥ अनुग्रहार्थ वर्णानां योग्यताऽऽपादनाय च । तथा जनानां सर्वेषा मभीष्टफलसिद्धये ॥ ४९ ॥ मूलवेदानुसारेपा छन्दसाऽनुष्टुभेन च । सात्वत पौप्करं चैव जयाख्येत्येवमादिकम् ॥ ५० ॥ दिव्यं सच्छास्त्रजालं तदुक्त्या सकर्षणानिभिः । प्रवर्तयामास मुवि सर्वलोकहितैषिभिः ॥५१॥ एवं दिव्यानि शास्त्राणि शाण्डिल्योऽपि महामुनिः । सार्पणाद्भगवतः श्रुत्वा अध्यापयन् मुनीन् ॥ ५२ ॥ मलयाचलनिष्ठाश्च पुरा रामस्य चाऽऽज्ञया । प्रथमं सात्वतं शाखें सम्यगंध्यापिता मया ॥५३ ।। वासुदेवेन यत्प्रोक्तं शास्त्रं मगवता वयम् । अनुष्टुप्छन्दोवन्धेन समासव्यासभेदतः ॥ ५४ ।।

·९
ईश्वरसहितायाम्
तथैव ब्रह्मरुदेन्द्रप्रमुखैध भूवर्तितम् ।
लोकेष्वपि व दिव्येषु तदिव्यं मुनिसत्तमाः । ॥ ५५ ॥
अमरुद्रमुखदेवैः प्रापिभिध तपोधनैः ।
खयं प्रणीतं यच्छासं तत् इयं मुनिभापितम् ॥५६॥
एतत्तु निविषं विद्धि सात्विकादिविभेदतः ।
विज्ञाय पुण्डरीकाक्षः अर्थजालं यथास्थितम् ॥ ५७ ॥
तबोधकं प्रणीतं यत् शास्त्रं तत्सात्विक स्मृतम् ।
तस्मात् ज्ञातेऽर्थजाते तु विञ्चितदवलम्च्य च ॥ ५८ ॥
स्वबुदयन्मेषितस्यैव धर्यातस्स बोधकम् ।
यत्मणीतं द्विजमेष्ठ } तथा विज्ञानतत्त्वतः ॥ ५९ ।।
अन्धविस्तरसंयुक्त शास्त्रं सर्वधरेवरात् ।
सत्संक्षपप्रसादेन सविकल्पविभुम्मणैः ॥ ६० ॥
ब्रह्मादिभिः प्रणीतं यत् त्या तहपिभिर्द्विजाः ।।
ब्रह्मादिपिः परिश्रुत्य तत्संक्षेपात्मना पुनः ॥ ६१ ॥
सविकल्पात्मणीत यत् तत्सर्व राजसं स्मृतम् ।
तत्स्याद् द्वेधा पञ्चरात्रदेवानसदिपेदतः ॥ ६२ ॥
केदस्वविकल्पोक्तः कृतं यचामसं स्मृतम् ।
केवलं मनुजैर्यतु कृतं तत्पौरुषं स्मृतम् ॥ ६३ ॥
यतो दिल्यात्परतरं नास्ति मासं मुनीश्वराः 1
सात्वतं पोकरं चैव जयाप्यं च तथैव च ॥६४ ॥
एवमादीनि दिव्यानि शास्त्राणि हरिणा सपम् ।
मूलवेदानुसारेण प्रोतानि हितकाम्यया ॥ ६५ ॥
मात्वतापं त्रिकं चैतन् व्यापकं निसतमाः ।
मया चायाक्षरादीनां मन्त्राणां त्रितयं युधाः ॥ ६६ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः।
एतत्तन्त्रत्रयोक्तेन विधिना यादवाचले ।
श्रीरने हस्तिशैले च क्रमात्सम्पूज्यते हरिः ॥ ६७ ।।
एतेषु दिव्यशास्त्रेषु सात्वतन्तूत्तमोत्तमम् ।
चक्ता साक्षादीश्वरोऽस्य श्रोता सङ्कर्षणः प्रभुः ॥ ६८ ॥
किं वर्ण्यतेऽस्य माहात्म्यं सात्वतस्य मुनीधराः ।।
अत स्साक्षादीश्वरोक्तशास्त्राणां द्विजपुङ्गवाः ॥ ६९ ॥
सारभूतं विशेषेण सात्वतार्थोपपादकम् ।
ईश्वराज्यामिदं तन्वं साक्षात्सर्षणाच्छुतम् ॥ ७० ॥
सम्प्रवक्ष्यामि मुनयः ! शृणुध्वमवधानतः ।
इत्युक्त्वा नारदो योगी नवा नारायणं प्रभुम् ॥७११
सकर्षणं नमस्कृत्य वक्तुं समुपचक्रमे ।
इति श्रीपाश्चरात्रे ईश्वरसंहितायाम्
शास्त्रावतारो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥
-
अय द्वितीयोऽध्यायः।
नारदः ।
आराधनविधिं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ।।
माझे मुहूर्ते सम्प्राप्ते मन्त्रज्ञः प्रयत शुचिः ॥ १॥
नामां सकीर्तनं कुर्यात् उत्याय शयने स्थितः ।
परिच्युतमल स्नात शुद्धवासा जितेन्द्रियः ॥२॥
धृतोर्ध्वपुण्डः काल्योक्तकर्माणि विनिवर्त्य च ।
गन्धैः सम्भि रलशरैः फटकारलकृतः ॥ ३ ॥

·ईश्वरसहितायाम्
सपवित्ररो मौनी आसाद्य भगद्गृहम् ।
द्वाराहाये यथाशास्त्र शुद्धेन सरिलेन च ॥ ४ ॥
आजानु पादी प्रक्षाल्य हस्तौ चाऽऽमणिबन्धनात् ।
आचम्य च प्रविश्याऽन्त प्रणम्य मनु मुच्चरन् ॥ ५ ॥
धरम प्रदक्षिणीकृत्य बोधयेत्पुरुषोत्तमम् ।
शङ्खध्वनिसमोपेत दुन्दुभीपटहसनै ॥ ६ ॥
वन्दिन्दोस्थितोच्चापि नानावाग्भि महामते । ।
महानयजयारा पुन पुनस्दीरितै ॥ ७ ॥
प्रोपरक्षणे म्होत्ररत्थाप्य शयनाचत ।
द्वारमामाघ तासो दादिग्बन्धपूर्वरम् ॥ ८ ॥
अपकुण्याऽथ तन्या मन्त्रं क्यचमुच्चरन् ।
स्थिते वा करिपते तत्र पूजयेद्वालमण्डले ॥ ९ ॥
सौ सगेशपूर्वन्तु परियार हि साच्युत्तम् ।
मनसा प्रणायेन विष्णुमादाय कीर्तयेत् ॥ १० ॥
समम्मपरिवाराय अच्युताय नमो नम
धास्तुपूरपमन्याश्च समभ्यर्च्य यथारमम् ॥ ११ ॥
मूलमन्त्रेण साझेन निलेनाऽथ वा पुन ।
न्यास कृत्वा गिराचार्यो हम्मताल हृदा तत ॥ १२ ॥
मूलमन्त्रेण 'चोदवाय कसर नेयमन्त्रत ।
नित्यदीपानतो ज्याल्य हमी प्रक्षाल्य वारिणा ॥१३॥
प्रामादान्त प्रोगाय तनो द्वारन्तु चेतसा ।
विमागीरन्य नन्नयभागमेर द्विधा पुन ७ १४ ।।
मिन्य आमटेशन दक्षिणेनाधिणा तन ।
निशान प्रविश्यान्नम्मासमन्त्रल वेन ॥१५॥

·द्वितीयोऽध्याय ।
धरणीहनन कृत्वा भगवत प्रणम्य च ।
मनमा गुरमश च तदाज्ञा मानसीमथ ॥ १६ ॥
शिरसा धारयेत्स्वेष्ट फल सङ्कल्प्य चेतसा ।
देवाय त निवेद्याऽथ यागाऽगारस्य मध्यत ॥ १७ ॥
प्रासाद विग्रह कृत्वा वर्ममन्त्र सविग्रहम् ।
तज्जीव भगवन्त च ध्यात्या यागगृह तत ॥ १८ ॥
सशकै स्ततो दर्भे स्सह देवीविमिश्रिते ।
सम्माये बहुतोयेन प्रक्षाल्याऽऽलिप्य गोमयै ॥१९॥
उपलिप्तमथाऽत्रेण सविध्य शकल त्यजेत् ।
पञ्चगव्येन सास्त्रेण वारिणा प्रोक्ष्य चन्दनै ॥२०॥
कुकुमागरुकपूरै स्समालिप्य समन्तत
कुशदूर्वाऽक्षताश्चैव विकिरेत् स्थानशुद्धये ॥ २१ ॥
प्रासाद शोधयेदेव स्वयमेव तु देशिक ।
प्रासादोद्देशनखिल मार्जयेत्प्रोक्षयेत्तत ॥२२॥
परिचारैस्तु कर्तव्य वलिपीठान्तमेव हि ।
यागापम्कारसम्भूतो भगवन्त मनुम्मरन् ॥ २३ ॥
विनीतान् शिप्यपुत्रादीन् सातानाज्ञापयेत्तत ।
पात्रशुदि च तैरेव कारयेत् द्विजसत्तम ॥ २४ ॥
आम्रकल्केन तोयेन हैम ताम्र चे शोधयेत् ।
राजत गृहधूमेन शान्ताङ्गारेण वा पुन ॥२५॥
भस्ममिश्रेण तोयेन लोहयुक्त विशोधयेत् ।
शङ्गशुक्तिमयाना च स्वणेन विशोधयत् ॥ २६ ॥
फलपत्रमयाना च मृद्भिरद्भिश्च शोधयेत् ।
लेपगन्धापनोदेन शुद्धिर्भवति पारयेत् ॥ २७ ॥

·चरसहितायाम द्रव्यशुद्धिर्भवत्येव यथावद्विधिचोदिता । पात्राणि शामित्वैव ततो मौनपरो द्विज ॥२८॥ देवेगस्याऽग्रतो वाऽपि दक्षिण भागमाश्रयेत् । ईश्वरभाग्यशादेव युवराभिमुमो द्विज ॥ २९ ॥ अथोपविश्य वै दार्भ काष्ठजे वा ऽजिनासने । आगमार्य च देवाना गमनाथं च रक्षसाम् ॥ ३० ॥ वुर्यादण्टारव तत्र देवतास्थानलउनम् । शादियोपसयुक्त गेयवाद्यसमन्वितम् ॥ ३१ ॥ परशुद्धि तत कुर्याद्ययावन्मुनिपुङ्गया । हे तले हस्तपृष्ठे द्वे सर्वाश्चाऽगुलयस्तथा ॥ ३२ ॥ असम त्रेण सशोध्य ध्यानमुद्रान्वितेन तु । वृत्वैव परशुद्धिं च स्थानशुदि समाचरेत् ॥ ३३ ॥ ध्यात्वा देव ज्वरद्रूष सहसासमप्रभम् । माराकोटिसमाकीर्ण वमन्त जलन मुखात् ॥ ३४ ॥ तेन सम्पूरयेत्सर्वमानसमवनान्तिमम् । दिगोध प्रज्वलन्त च भावयेन्मन्यतेजसा ।। ३५॥ मामण्डलमिद सर्व स्मरेत्पक च वदिना । मन्त्रन द्विजश्रेष्ठा । मृन्मय भाजन यथा ॥ ३६ ॥ स्थानशुदिभात्येव अपारोलमेचनात् । सम्माय तर कुर्यादिमन्ध हृदयादिकै ॥३७॥ अमेणेच पिदिपन्य नेत्रेण स्वतऊर्ध्वत । आदित्यायुतदीप्तेन अगसञ्चुकापिणा ॥ ३८ ॥ चचेन तु तर्जन्या स्वार्थमवरण्ठयेत् । मायामा भूनमावि धारणाभ्या समानरेत् ३९ ॥ .

·द्वितीयोऽध्यायः । ११ केवलेन तु मन्त्रेण भावनासहितेन तु । नाभिदेशस्थितं ध्यात्वा देवं सगृय करमपम् ॥४०॥ निस्सृतं वायुमार्गेण द्वादशान्तावधौ क्षिपेत् । निरस्तपापमाकृष्य वातचक्रसमन्वितम् ॥ ४१ ॥ नासाग्रेण तु मन्त्रेऽमें देहसम्पूरणाय च । तं ध्यायेद्धदयस्पं च गतिरुद्धेन वायुना ॥ ४२ ॥ चित्तोपशमनार्थ तु नूनं वायुजयाय च । शनैश्शनरथ बहिः फेवलं मारुतं क्षिपेत् ॥ ४३ ॥ विनाऽन्त्यरेचकेनैवमन्येषामुत्तरोत्तरम् । कालाभ्यासं यथाशक्ति नित्यमेवं समाचरेत् ॥ ४४. ॥ द्वादशान्तेऽथ मन्त्रेशं तप्तहाटकसन्निभम् । सहस्ररविसहाशवृत्तमण्डलमध्यगम् ॥ ४५ ॥ स्मृत्वाऽथ मुक्तं तन्मन्त्रनिदेहेद्विप्रहं खकम् । दक्षिणार रथाऽगुष्ठमान्ते देशे शिखाक्षरम् ॥ ४६ ॥ ध्यात्वा युगान्तहुतभुगपज्वालासमावृतम् । तेन खविग्रहं ध्यायेत्मज्वलन्तं समन्ततः ॥ १७ ॥ देहां भावयेज्ज्वाला मन्त्रनाथे लयं गताम् । दिव्यप्रशान्ताऽगारं तु तमधिष्ठाय चेतसा ॥ १८ ॥ खमन्त्रादमृतोपेन सेचयेद्विग्रहं खकम् । ततस्वमन्त्रं तबिम्बमाकृष्य हदि विन्यसेत् ॥ ४९ ।। एवं स शुद्धदेहोऽथ मन्त्रन्यासं समाचरेत्. । येन विन्यस्तमात्रेण देवदेवसमो भवेत् ॥ ५० ॥ पूजादिसर्वकार्याणामधिकारश्च जायते । हस्तद्वयेऽपि विन्यस्येद्दीप्यमष्टाक्षरं परम् ॥ ५१।।

·ईबरसहितायाम् मणिमन्धान्नरसमान्तमादित्यातपवत्तन । सृष्टिसस्थितिसहारन्यास कुर्याद्यथाविवि ॥ ५२ ॥ पर्वदलिणतन्या प्रारभ्याऽहरिपर्षमु । पीत पामतर्जन्या न्यामम्मृष्टिग्दादल ।। ५३ ।। व्यत्यासेन तु सगर * स्थिती तु कग्योईयो । प्रारभ्य तन्नीपर्वकनिष्ठापाविश्रम ॥ ५४॥ अरुगुमाभ्यामडगुरीमा मध्यपर्मसु विन्यसेत् । ८ मन्त्राक्षगणि त्वाद्यन्तपर्पसु प्राणवन्यसेत् ।। ५५ । अडगुष्टद्वितय यावल निष्ठाद्वितयावधि । ज्ञानाद्य वीर्यपर्य त विन्यसेदङ्गपञ्चम् ॥ ५६ ॥ मूर नयापरत्वेन नेत्रमूर्ध्वाड्गुरीषु च । रिगट दक्षिणे हाने श्रीवत्म वाममध्यत सन्तुभ दक्षिणतरे वनमाला तथाऽपरे । दक्षिण मयत पद्म प्रमुरलिग्णोज्वरम् ॥ ५८ ।। गढ़ा वामतले भ्यम्य वरती स्पेन तेजसा । दये म (4) हापम चा शब्द वामतले न्यसेत् ।। ५९ ।। प्रिय टरिगहने तु पुष्टिं वामनले न्यसेत् । अगुष्पादक्षिणालादी वामान मूल्देशन ॥ ६० ॥ गान्ट विन्यसम्मन्न दगम्बटगुलिषु नमान् । अनेन मिथिना पूवं हनन्याम ममाचत ।। ६१ ॥ बामदग्न्धा पादान्त मूलमन्त्र तु विग्न । व्यापर न पियम्य पाढाट्यदिशगन्निभम् ॥ १२ ॥ राष्ट्रियनिग्यन्यामेवर देह ममाग्न । धादिमापन्न सप्रिन्याय प्रकानन ॥६३ ॥ * यिनी तु-दनि पाटान्तरम् ।

·द्वितीयोऽध्याय । पादादिमूर्धपर्यन्त सहारन्यास इप्यते । नाभ्यादिहृदयान्तम्तु स्थितिन्यास उदाहृत ॥ ६४ ।। मून्धि मध्यमयाऽगुल्या तर्जन्या च तदा दृशो । साङ्गुष्ठयाऽनामिकया मुसमध्ये तु विन्यसेत् ॥६५॥ साङ्गुष्ठतर्जन्यमेण हृदये विन्यसेचत । तथाऽगुष्ठ-कनिष्ठाभ्या नाभी न्यास समाचरेत् ॥ ६६ ॥ व्यगुष्टाभिश्चतमृभिरपस्पे जानुनोरपि । सर्वाभिरङ्गुलीपिन्तु पादयोन्यासमाचरेत् ॥ ६७ ॥ मनाक्षर तु सर्वत्र तारसम्पुटित न्यसेत् । एवमष्टाक्षरन्यास कृत्या ऽगन्यासमाचरेत् ॥ ६८ ॥ ततस्तु हृदये ज्ञान यतो व्यज्येत तत्र तत् । ऐवयं शिरसो देशे यस्मादुपरि तिष्ठति ॥ ६९ ।। प्राकृत तात्विक वाऽपि सर्वत्र कमलेशणम् । हामेबर्ध्वगायान्तु शिखाया शक्तिमन्त्रराट् ॥ ७० ॥ पल चाऽसिगानाणा वगत वायुना सह । मश्रित सर्वगायत् तीर्य हमयोन्यमेत् ।। ७१ ॥ अन्तर्योधन्यम्प यत पारत पान्तमान्तिरन् । तेजनी नमे माने न्याममाले ममम्पते ॥ ७२ ॥ गिट गधि वियन्मन् ग्न्यसंयुनदीधितिम् । श्रीपम वक्षमा काम पूर्णन्दुमति ॥ ७३ ।। दी गुम हो न्यन पाउदीधितिमान् । नानाऽनाना पामा चरष्ठन सन पनामान मापन दिया । का नाममा पानी नया ।। ४५॥

·ईश्वरसहितायाम्
पुष्टिं गुरफावसाने च गरुड चोरुमध्यत ।
मन्त्रन्यास तु त्वैव तत पाणियेन तु ॥ ७६ ॥
मुद्रा यध्वा मेरेयान देवोहमिति भावयेत् ।
कृत्वैव तु तत पश्चान्मानस यागमारभेत् ॥ ७७ ।।
पद्मासनादिक बध्धा नाभी ब्रह्माऽजलिं दृढम् ।
मनभ्युपरत कुर्यादक्षप्राम यहि सितम् । ७८ ॥
चित्त बुद्धौ विनिक्षिप्य ता युद्धि ज्ञानगोचरे ।
जानभावनया कर्म कुर्याद्वै पारमार्थिकम् ॥३९ ।।
अथ प्रणवपूर्वेण स्वनामा ऽऽनतिना सह ।
शेपपूर्वन्तु वयन्तमासन परिकल्पयेत् ॥ ८० ॥
तथाऽन्याय तस्यैव कार्या वहदि कल्पना ।
चतुश्चक्रे नवद्वारे देहे देवगृहे पुरा ॥ ८१ ॥
कण्टकूपधरारुढ हृत्पद्म यदधोमुखम् ।
ततणिशवनेमध्ये सहमूर्यमुस तु यत् ॥ ८२ ॥
शब्द व्यक्तिनिर्धे तु स्थितान्दग्मिलक्षणा ।
श्रीदीप्तिभासरा नाडी त्वध्यक्तध्वनिविग्रहा ।। ८३ ॥
व्यक्तचाद्वयम्याचे वर्तते या महामते ।
निम्स्ता ब्रह्मरन्भेण गता सूर्यपथात्परम् ॥ ८४ ।।
वायुद्वारेण पाताल भित्वा याता स्वगोचरम् ।
सङ्कल्पविषयम्सनहन्ध प्रतितिष्ठति ।। ८५}}
सूत्र मणिगणो यद्वन्मध्यनाडी प्रत स्मृता ।
रश्यन्याने तु पूाने तम्यामभ्यन्तरे तु वै ॥८॥
सम्पुटे गशिसूर्याय निमेपोन्मेपलक्षणे ।
तमान नामालाव्य परायारश्रमरी स्थिता ॥ ८ ॥

·१५ द्वितीयोऽध्यायः। या सर्वमन्त्रजननी शक्तिस्सर्वात्मनो विभोः । नदन्ती वर्णजं नादं शब्दब्रह्मेति यत् स्मृतम् ॥८॥ अकारपूर्वो हान्तश्च धारासन्तानरूपधृक् । नादावसानगगने देवोऽनन्तसमन्वितः ।। ८९ ॥ वरदाऽभयदेनैव शङ्खचक्राहितेन तु । त्रैलोक्योद्धतिदक्षेण युक्त. पाणिद्वयेन तु ॥ ९० ॥ शान्तस्संवित्वरूपस्तु भक्तानुग्रहकाम्यया । अनौपम्येन वपुषा ह्यमूर्तो मूर्तितां गतः ॥ ९१ ॥ विश्वमाप्याययत्कान्त्या पूर्णेन्द्वयुततुल्यया । रश्मिभिर्भास्करो यद्वत्समुद्र इव वीचिभिः ॥ ९२ ॥ खमूर्तिभिरमूर्ताभिरच्युतादिभिरन्वितः । दीप्तिमद्भिरमूर्तेस्तु सुधाकल्लोलसड्कुल. ॥ ९३ ॥ पूर्ण आभरणे स्सनिर्विकाराद्मिविग्रहः । तस्माद्देवं समावाह्य हृदये कल्पितासने ॥९४ ॥ मन्त्रन्यासं तत. कुर्यात् हस्तन्यासं विना विभोः । ततः खाजकमध्यातु ह्ययस्थासंस्मरेत् च्युताम् ॥ ९५ ।। गनां भगवतो मून्धि तेनाऽमृतजलेन तु । अादखिलभोगानां कार्या वै शुभकल्पना ॥९६ ॥ यं यं सकल्पयरोगं तं तं भान्य सुधामयम् । पतन्तमम्बराद्वेगादमृतांशुपरित्पुतम् ॥ ९७ ॥ साक्षादमृतम्रैस्तु सैम्नैरमृतसम्सवैः । हितं मुदितं ममं स पुनमन्त्रराट् लरेत् ॥ ९८ ।। ततस्तु देवदेवन्य अध्यं दत्वा यथाविधि । सनिधि सनिरोधं च साम्मुन्यं च समाचरेत् ॥ ९९।।

·२६ ईघरमहिलायाम् हृदयादीनि (1) सामानि रिटाय तु भूपणम् । गदाद्य सन्छन यनु स्याद्याशयस्तथा ॥ १० ॥ गरडो मूर्तयो वाऽन्या दहे देवम्य या स्थिता । व्यापकम्य तथालेन म्ये स्वे स्थाने प्रभात्मता ॥१०१॥ नदेहसस्थिताम्स पृतनीया कमेण तु । परिवार पिना मन्त्रैम्वे सरादिमिद्विजा ॥१०२ ॥ ल्ययागो इय विमा हृढादिप्वनुर्तित । मन्त्रराष्ट्र कणिराम ये हृदाद्या प्रारदरादिषु ॥१०३ ।। साकारा केवगसमें पूज्या मोगाभिधो ह्ययम् । केवरेन च यागेन पृथग्भूतेन वै द्विजा । ॥ १०४ ॥ तेपामभ्यर्चनविधिराधिकाराभिव एवं कृत्वा ल्यारस्य तु याग मोगाभिध तथा ॥१०५॥ ध्यात्वाऽथ भावनाजातभोगे परमपावने अभ्यर्चयेत्सहृदये देव विजापयदिदम् ॥ १०६ ।। स्वागत देवदेवेश । सनिधि भज मेऽच्युत । गृहाण माननी पूना यथार्थपरिभाविताम् ॥ १०७ ॥ जारवा तु मुप्रसन्न प्रसादाभिमुग पभुम् । पिम्नरेण ( २ ) द्विजश्रेष्ठो मानम यागमारभेत् ॥ १०८ ॥ सदलनानिदिव्यै पविौरक्षयश्शुभे । सर्वकामप्रद देर मन्त्रमूतिपर यनेत् ॥ १०९ ॥ अभ्यशोद्वनने पूर्व लान चाऽथ पिलेपनम् । वमाथि माल्यानि सुगन्धानि निवेद्य च ॥ ११० ॥ स्मृत । - । (१) चाहानि-दति च पाट (.)द्विश्रेष्ठा । इत्यपि पाट ·१७ द्वितीयोऽध्याय । हारकेयूरकटकैर्महुँदै पित स्मरेत् । चित्रेण कटिसूत्रेण हेमरलमयेन च ॥१११ ॥ माणिक्यरचितैदशुद्धैर्मुक्ताहारैध भूपयेत् । सम्पूर्णेन्दुसमान च हेमदण्डसमन्वितम् ॥ ११२ ।। छत्र निवेदयेद्विष्णोर्मायूरन्यजन शुभम् । कर्पूरचूर्णसम्मिथ सुगन्धि मधुर बहु ॥ ११३ ॥ धूप भगवतो दवा दीपमाला धृतेन च । मधुसपि प्लुत चाऽथ मधुपर्क निवेदयेत् ॥ ११॥ पशु च विविध मत पावन शकुनि तथा । ओषधीश्शालिदूर्वाश्च सकलान्य वनस्पतिम् ॥ ११५ ।। सूर्त निवेदयेपूर्वमिदमन चतुर्विधम् । निवेद्य विविध शुद्ध भक्ष्यभोज्यान्यनेकश ॥ ११६ ।। हृयानि फलमूलानि पदूसपभवानि च । पडूसानि विचित्राणि पानान्यथ निवेद्य च ॥११७ ।। सर्वाण्यात्मोपभोग्यानि भक्तिश्रद्धावशात् द्विजा ।। पदिश्वप्यविरुद्धानि देवाय विनिवेदयेत् ॥ ११८ ॥ तन्त्रीराद्यान्यनेकानि नृत्तगेयान्वितानि च । भेरीपटरपोपादिम्तुतिपाठान्वितानि च ॥ ११९ ।। चिन्तयेद्देवदेवस्य लोकनयगतानि च । विरिणीजालयुक्तेन चामरेणोपवीज्य च ॥ १२० ।। विताना पताकाश धज्ञानि विविधानि च । विनिवेय विभोर्भक्त्या प्रसोनान्तरात्मना ॥ १२१ ॥ गजाश्वनुयानानि मुवस्वालस्तानि च । निवेद्य चान्तरा तानि मायन्त स्मरेचत ॥ १२२ ॥ ३ ·ईश्वरसहितायाम् आत्मान समुत दारान् सर्वखेन समायुतान् । निवेद्य प्रणतो मूर्धा आनन्दाश्रुसमन्वित ॥ १२३ ॥ कामधेनुमयीं मुद्रा मनसा मन्त्रसयुताम् । बद्धा सम्चिन्तयेद्विप्णोस्सीरामपरिणीम् ॥ १२ ॥ ततो विशेषयनन परयेदच्युतस्य तु । सोवर्णपुप्पसम्पूर्णमजलिं सम्पमार्य तु ॥ १२५ ।। मूलमन्त्र समुच्चार्य प्रयत्ने पूरवादिभि । दीर्घघण्टारयारय यावतत्सम्भावधि ॥ १२६ ।। फरश्मिद्वयारीण वड्यन्दुसमप्रभम् । ध्यात्वा नारायण देवमाता सन्निरोधयेत् ॥ १२७ ।। तमजलिं क्षिपेन्मूर्ध्नि तस्मिन् वै म-विग्रहे । अध्यं निवेदयेद्र्य पुन पुप्पाञ्जलिं शुभम् ॥१२८} मुद्रा सन्दर्य मूगख्या मानस जपमारभेत् । सयाहीन यथाशक्ति घण्टाख्यारणेन च ॥ १२९ ।। भोगस्थानगताना च हदाना रमेण तु । मनसा दर्शयेन्मुद्रा जप उर्यात्मसात् ॥ १३० ॥ स्तोत्रमन्नै पवित्रश्च स्तुत्वा सभ्यर प्रसादयेत् । जपान्त वमभ्यया॑ऽप्यरतार्य बहियनेन् ॥ १३१ ।। इति श्रीपाश्चराने ईश्वरसहितायाम् मानसयागनिधिर्नाम द्वितीयोऽध्याय ॥

·श्रीः।
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
पुराऽनेन विधानेन कृत्वा यागं तु मानसम् ।
कर्मणा भक्तियुक्तेन बहिर्बिम्बे यजेत्ततः ॥१॥
बाह्ययागविधि सम्यक् शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ।।
देवं हृत्कमलाकाशे तेजोरूपतया स्थितम् ॥२॥
तस्मात् स्थानात्समानीय तं कुर्यान्नेत्रमध्यगम् ।
वासुदेवाभिधानं तु प्रागुक्तं च समाश्रयेत् ॥ ३ ॥
ततो लोचनयुग्मेन स्तब्धेन मुनिपुगवाः ! ।
जपन् लोचनमन्त्रं तु पश्येचागोपयोगिनम् ॥ ४ ॥
सम्भारमखिलं तेन द्रव्यसड्यो विशुध्यति ।
उपार्जितं पुरा यद्वै यागोपकरणं महत् ॥५॥
तत्सर्वं तत्क्षणे कृत्वा वामे तु करकं न्यसेत् ।
गालितेनाऽम्भसा पूर्ण मध्ये भद्रासनं न्यसेत् ॥ ६ ॥
यत्किञ्चित्पत्रपुष्पाद्यं परिदृश्येत पिङ्गलम् ।
पाणिना तत्समाहृत्य शुचिस्याने निधाय वै ॥ ७ ॥
गन्यैर्वा चामरैलैिश्शिखिपक्षैः कुशेरथ ।
सम्माl भद्रपीठं तु वाससा मुसितेन वा ॥ ८ ॥
बहुना वसपूतेन वारिणा तदनन्तरम् ।
प्रक्षाल्य द्वादशार्णेन प्रणवाद्य-तकेन तु ॥२॥
एवमाराधनाधार क्षालयित्वा च बारिणा ।
तत्वावदनपुप्पेण कुर्याद्विप्रगणोज्झिम् ॥ १० ॥
आराभ्यांयामथाऽऽरोप्य तत्र मन्त्रमयीं गुभाम् ।
सर्वोपफरणोपेतां सर्वलक्षणसंयुताम् ॥ ११ ॥

·२० ईश्वरसहितायाम् प्रतिमा धातुपाषाणनिर्मित्तामात्मसिद्धये । दिव्याय॑पायाचमनर्देयमभ्यर्य के तत ॥ १२ ॥ भुक्तमर्यादिक तस्मादपनीयाऽभिवाद्य च । समये विष्वक्सेनस सगोय मृदुना हिजा ॥१॥ उशीरवशकूर्चेन क्षालयेदम्भमा तत । उच्चरन् मूलमन्त्र वा कुर्यान्मार्गत्रय विभो. ॥१४॥ मुधौते देवदेवस्य वासप्ती परियापयेत् । चित्रस्थाइगवटिम्यागुक्तपुप्पादिक हि यत् ॥ १५॥ अपनीय तु तस्कुर्याद्वायसा रेणुमाननम् । या प्राम्यागमानप्रवेशानन्तर द्विजा । ग्यस्य भद्रासनाचन्तमन्यदन्यत्समाचरेत् । यद्वा तदातने काले न्यस मद्रासनादिकम् ।। १७ ॥ आद्य मार्गग्य कृत्या यथोक्तविधिना तत योगपीठाचनारम्भे पिन्वोक्त सर्वमारभेत् ॥ १८ ॥ अथाादीनि पात्राणि प्रक्षाल्यारेण वारिणा गारितेनाऽम्भसाथूर्य पााणि मुनिसत्तमा !॥ १९॥ मुख्यामुग्ध्यार्थ्यपानादिरमाद्रव्याणि निरिपेत् । पम्मिन् चन्दनादीनि दूर्वासिद्धार्थकानि च ॥ २० ॥ साक्षतानि मामाणि तण्डुनि तिलान्तु वै । सरनानुनमान् धातून समन् चिनिनेशयेत् ॥ २१॥ द्वितीये दधिमवाघ्यक्षीरवि दुचतुष्टयम् । पुगामेण सपाहीर सपुप्पतिरतण्डुलम् ॥ २२ ॥ एवां च विष्णुशान्ता च श्यामाक गापुष्पकम् । पमा कुन्दरेणु र पाचपाने चिनिक्षिपेत् ॥ २३ ॥ -

·..
तृतीयोऽध्यायः।
२१
त्वगेलाद्यचयं सर्व सकर्पूरं च चन्दनम् ।
न्यसेदाचमनीयाख्यपाने तु मुनिसत्तमाः ! ॥ २४ ॥
कोष्ठं मांसी हरिद्रे द्वे मुराशैलेयचम्पकान् ।
वचाकचोरमुस्ताश्च सानीये तु विनिक्षिपेत् ॥ २५ ॥
हृन्मन्त्रेणैव सर्वत्र कुर्याद्वै द्रव्ययोजनम् ।
आधारोपरि पात्राणि स्वपूर्वनियमेन तु ॥ २६ ॥
वायव्यादिषु विन्यस्य तत्तत्कल्पनमन्त्रतः ।
"ओम् अर्घ्य कल्पयामी" ति उक्त्वा वायुपदे न्यसेत् ॥२७॥
फलशं तद्वदेशान्यां न्यसेदाचमनार्थतः ।
खानार्थमग्निकोणे तु पाद्याथै नैऋते तथा ॥२८॥
अग्रतो वाऽपि तन्मध्ये न्यसेदर्घ्य द्वितीयकम् ।
यद्वा मागेव पात्राणि न्यस्याधारोपरि द्विजाः ! ॥२९॥
तत्तत्कल्पनमन्त्रैस्तु तानि हस्तेन संस्पृशेत् ।
दक्षिणोत्तरहस्ताभ्यां हटीजेन विचिन्त्य च ॥ ३० ॥
सूर्यसोमौ ततः कुर्याद्रव्यदाहसमुद्भवौ ।
बध्या कामदुधां मुद्रा सवन्ती मन्त्रसंयुताम् ॥३१॥
गोरूपां हिमशैलाभां निराधारपदे स्थिताम् ।
तया तदमृतीकुर्यात् द्रव्यजालं यथास्थितम् ॥ ३२ ॥
वर्गेऽष्टमे तृतीयाणं वकारोपरि संस्थितम् ।
ईकारानुस्वारयुक्तं नमःप्रणयमध्यगम् ॥ ३३ ॥
सौरभीयो ह्ययं मन्त्रः स्ववाणीसंयुतो द्विजाः ! ।
एवं वाणीद्वयेनैव अमीपोमात्मकेन तु ॥ ३४ ॥
योग्यतां पदवीं नीन्या भेपयेद्यद्यदाहृतम् ।
तोयमादाय पात्रेऽथ तत्र हन्मन्त्रितं क्षिपेत् ॥ ३५ ॥

·२२
ईश्वरसहितायान
पुष्पगन्धसमोपेत मुसित शालितण्डुलम् ।
मन्त्रयेत्प्रणवाद्येन बहुशः हृदयेन तु ॥ ३६ ॥
सदुद्धतेनाऽम्भसा वे अस्त्रमन्त्र समुच्चरन् ।
प्रोक्षयेम्वासन स्थान यागोपकरण तथा ॥ ३७ ।।
सास्त्रेण मूलमन्त्रेण अर्यादीनभिमन्त्र्य तु ।
सपन तेनैव कुर्यात्पुप्पादिनार्चनम् ॥ ३८ ॥
धूपपार च घण्टा च समभ्यर्च्य यथाविधि ।
घण्टाचारनपूर्व तु धूपेनाऽदिफान यजेत् ॥ ३९ ॥
धूपपात्रस्य घण्टाया पूजन चोच्यतेऽधुना ।
पाचााहित दिव्यमाधारकवरूपिणम् ॥ ४० ॥
एकनाल च कर्तव्य रेप सप्तफ्ण विभुम् ।
चद्धाञ्जरिपुट नित्य ध्यायन्त कारण परम् ॥४१॥
चक्रलालहस्त च पद्मासनगत विभुम् ।
पतन्य घूपधार किङ्किणीजालशोभितम् ॥ ४२ ।।
चक्र तत्रहृदय पद्य हृत्लोटर चिदु ।
चरे या या असल्याम्ता नाड्यो वै द्वादश स्मृता ॥४३॥
किङ्किण्यो या स्थिता विप्रा । ज्ञेयास्ताम्सूक्ष्मनाडय।
यासा , मध्यमा शक्तिर्मुजा कुटिलोपमा ॥ ४४ ॥
धूमधूसरवर्णाभा अण्ड मिला विनिर्गता ।
पारामिहृदयोत्या सा सत्यान्ते तु रय गता ॥ ४५ ॥
तया सोदितो शात्मा मन्त्रमूर्नीश्वर प्रभु ।
सानिधो भवति क्षिप्रमप्युग्लिन दहेस्था ॥ ४६ ॥
मन्त्रणात विपर्ण ! सन्मन्नमवधारय ।
ओद्वार पूर्वमुत्य परमात्मा तत पुन ॥ १७ ॥

·तृतीयोऽध्यायः। २ व्योमानन्देन संयुक्तमनन्ताय पदं ततः । कालामिरूपाय पदं जगद्धमपदं तथा ॥ ४८ ॥ मुगन्धिने पदं कुर्यात्सर्वगन्धवहाय च । नमस्स्वाहा' समायुक्तमेकत्रिंशाक्षरं पदम् ॥ ४९ ॥ मन्त्रं द्विजसमाख्यातं धूपपात्रस्य नारद ! । मुद्राध्यानसमायुक्तं सर्वसिद्धिकरं परम् ॥ ५० ॥ मन्त्रेणाऽनेन सम्पूज्य धूपपात्रमनन्तरम् । घण्टासम्पूजनं कुर्यात्चद्विधानमिहोच्यते ॥ ५१ ॥ आदाय प्रणवं पूर्वमनन्तेशमतः परम् । तं चाऽनलेन सम्भिन्नमूर्खाधो मुनिसतम । ॥५२॥ त्रैलोक्यैश्वर्यदेनाऽथ लान्छयेत्पञ्चविन्दुना । दद्यादस्याऽवसाने तु ऋगध्वनि पदं ततः ॥ ५३ ॥ मन्त्रमात्रे पदं चाऽन्यत्साहाऽक्षरसमन्वितम् । तदन्ते परमात्मानं प्रज्ञाऽऽधारोपरि स्थितम् ॥ ५४ ॥ भूधरेण युतं मूर्धा भूधरोपरि विन्यसेत् ॥ विश्वाप्यायकरान्तस्स्थत्रैलोक्यैश्वर्यदं मुने ! ॥ ५५ ॥ त्रयोदशाक्षरो मन्त्रो घण्टाख्यस्सर्वसिद्धिकृत् । विन्यासकाले यस्या चै प्लुतमुच्चारयेत्ततः ॥ ५६ ॥ ध्यानयुक्तं द्विजश्रेष्ठ ! तयानमवधारय । अधोमुखं तु ब्रह्माण्डं ध्यायेज्जनरवाकुलम् ॥ ५७ ॥ सालं च सर्वे तु एममाटदलं स्मरेत् । प्रकीर्णपत्र सुसितं केसरालिमुकर्णिकम् ॥ ५८ ॥ तन्मध्ये चिन्तयेद्देवीं वर्गाष्टकमुजान्विताम् । मुंख्ये हस्तचतुप्के तु लान्छनं कमलादिकम् ॥ ५९ ।।

·ईश्वरसहितायाम् स्फाटिक चाऽक्षमूत्र च तथा विज्ञानपुस्तकम् । अमय वरद चैव हस्तद्विद्वितये परे ॥ ६० ।। पद्मासनेनोपविष्टा पापसायतेक्षणाम् । पद्मगर्मप्रतीकाशा पद्मगन्छनमूपिताम ॥ ६१ ।। मिताभरणसन्छना पीतवस्त्रविमण्डिताम् । मन्त्रीपमुहिरन्ती च मन्त्रज्वालाप्रमान्विताम् ॥ १२ ॥ देवस्सुम्तूयमाना च वयाचे ब्रामवादिमि । कपिभिर्मुनिभिम्सिद्धरानुग्रहकारिभि ॥६३ ।। म्यमाना स्मरेत्सम्यक्पूजामाले सदैव हि । योऽनया पूनयेन्मन्त्री तस्स सिद्धिर्न दूरत ॥ ६४ ॥ एव ध्यावाऽयेत्सम्यगायेस्तु तत स्मरेत् । शब्दब्रह्ममहो यद्यद्धदजाकाशमध्यगम् ।। ६५॥ नित्योदितमनौपम्यमनभ्यासादगोचरम् । उपदेष्टुमतोऽन्येपामभक्ताना न युज्यते ॥ ६६ ॥ परवरूप मन्त्राणामतलक्षणमन्नन । । दश्वप्रकारे यच्छब्दे विसर्गान्तेऽक्षरादिक । नानामन्त्रस्वरूपेण यतते वर्णविग्रहे ॥६७ ।। भोगमोक्षपदो मन्त्रो य आप्तम्सद्गुरोर्मुखात् । पञ्चम्यानगतो जयो मतदिव्यक्यिापरे ।। ६८ ६ यहिम्थप्रतिमादी तु सिहाग्रे हृल्लुशेशये । धूपधूमशिसाया च घण्टाशब्दे सुरक्षणे ॥ ६९ ।। सम्पज्योतिरेवान्तर्भावयन् सस्थित हृदि । मध्यमेन सम्पेण अप्युटिन महामते ! ॥ ७० ॥ धूपधूमाश्रित विदि येवरीविग्रह पुन । घण्टाया चाल्यमानायामच्छिन्नमनुस्यने ।। ७१ ॥

·तृतीयोऽध्यायः ।
२५
एवं स्मृत्वा ततस्तां तु स्वमन्त्रन्यस्तविग्रहाम् ।
अर्चितां ध्यानसंयुक्तामायैर्धपसंयुतैः ॥ ७२ ॥
सञ्चालयेत्तरराम्यक् सुशब्दा मन्त्रबोधिनीम् ।
त्रैलोक्यद्राविणी घण्टां सर्वदुष्टनिवर्हिणीम् ॥ ७३ ।।
एया द्रुतिर्हि मन्त्राणां सुप्तानां च प्रबोधिनी ।
वारिणी सर्वविघानां सर्वमन्त्रप्रसादिनी ॥ ७४ ॥
प्रणवान्ते ध्वनिोपा शब्दशक्तौ लयं गता ।
चर्णदेहाः स्मृता मन्त्राः मन्त्रदेहाश्च देवताः ॥ ७५ ॥
घण्टास्तनितमूलाम्ते प्रबुद्धाः कर्मसिद्धिदाः ।
परशब्दोत्थिता शक्ति घण्टा स्तनितरूपिणी ॥ ७६ ॥
वर्णत्वं समनुप्राप्ता तैर्वणैर्मुनिसत्तम ! ।
मन्त्राणां कल्पिता देहाः नानाकारास्सहस्रशः ॥ ७७ ॥
खेच्छया त्वनया गक्त्या सामर्थ्यात्वात्मनस्वयम् ।
अनुगहार्थमिह हि भक्तानां भावितात्मनाम् ॥ ७८ ॥
मननान्मुनिशार्दूल ! त्राणं कुर्वन्ति वै यतः ।
ददते पदमात्मीयं तस्मान्मन्त्राः प्रकीर्तिताः ॥ ७९ ॥
अनभिव्यक्तगव्दास्ते निराकारास्तथैव च ।
घण्टायो चाल्यमानायां निर्यान्ति च सहस्रशः ॥ ८० ॥
अत एव मुनिश्रेष्ठ ! मन्त्रमाता प्रकीर्तिता ।
एपा घण्टाभिधा शक्तिर्वागीशा च सरस्वती ॥ ८१ ॥
चाचि मन्त्रान् स्थितान् सर्वे वाच्यं मन्त्रे प्रतिष्ठितम् ।
मन्त्ररूपात्मकं विश्वं सवाद्याभ्यन्तरं ततः ॥ ८२ ॥
घण्टागब्दगतं सर्व तस्मातां चालयेपुरा ।
आवाहनाध्ये धूपे च दीपे नवेद्यज्ञोपणे ॥ ८३ ॥

·ईश्वरसंहितायाम्
जपम्तुत्यवसानाभ्या प्रवृत्चे चाऽमितपणे ।
पूर्णाहुतिप्रदाने च मन्त्राणा तु विसर्जने ॥ ८४ ॥
विप्वक्सेनाऽर्चने चैव तत्पूजापतिपादने ।
चलिपदानकाले तु देवताना विशेपत ॥८५॥
नित्यमेव प्रयुजीत सम्यङ्मन्नाऽर्थसिद्धये ।
पूजाकाल विनाऽन्यत्र हित नाऽम्या प्रचालनम् ॥ ८६ ॥
नाऽनया तु विना कार्य पूजन सिद्धिमिच्छता ।
धूप दत्माऽथ पात्राणा घण्टाशब्दसमन्वितम् ॥ ८७ ।।
धूप दद्याद्यथाकाले यद्वाऽादी सकृत्सकृत् ।
अनुकल्पे तु हन्मत्र कुर्यादावर्तन बुध ॥ ८८ ॥
आवाहने सन्निधाने सन्निरोधे तथाऽर्चने ।
विसर्जनेऽर्थ्यदान तु पापात्रान्नित्यमारभेत् ॥ ८९ ।।
तदम्भसा चाहण तु तथैव परिपेचनम् ।
कुर्यात् प्रणयनादान प्रीणन प्रीतिकर्मणि ॥९० ॥
प्रोक्षण सर्ववस्तूनामन्यस्मादुदकेन तु ।
आरम्भे सर्वकार्याणा तत्समाप्ती सदैव हि ॥ ९१ ।।
न्यूनाधिकाना शान्त्यै तु जानव्यत्ययशा तये ।
कार्य तदर्घ्यदान च नित्य मन्त्रात्मनो विभो ॥१२॥
कुम्मोपरम्भाण्डाना मन्त्राऽनरलशाऽने ।
सम्पूनने च भूनाना गुदीना महामते ! ॥ ९३ ।।
दक्षशिप्यारमपूजार्थ द्वार्थानामर्थन प्रति ।
प्रासादासनदेवाना गुरुणा सन्तनम्नथा ॥ ९४ ।।
रान्छनारपरीवारगक्तिभूषणरूपिणाम् ।
भण्डारणसाना देवाना चाऽचन तथा ॥ ९५॥

·-
तृतीयोऽयाय ।
२७
मुद्रावन्धे करासुक्षिं तदक्षालन तथा ।
पायदान तृतीयात्तु नित्य पात्रात्समाचरेत् ॥१६॥
चतुर्थात्तु यथाकाल दद्यादाचमन तत
हस्तमक्षालन चैव गण्डूप मुखधावनम् ॥ ९७ ।।
स्वानीयाचाऽऽचरेत्नान प्रयोजकविधिस्त्वयम् ।
अर्घ्यपात्राद् द्वितीयात्तु किंश्चिदुद्धृत्य नै जलम् ॥ ९ ॥
तेन खविग्रहन्यस्तान् मन्त्रानिप्ट्वा यथाक्रमम् ।
गन्धपुष्पप्रधूपैश्च पृथगेव प्रकल्पिते ॥ ९९ ।।
अथाऽादीन् समादाय द्वाान् देवान् समर्चयेत् ।
निर्गत्य द्वारवाये तु स्थितो वाऽऽसीन एव वा ॥१०॥
वास्तुक्षेत्रेशगरुडद्वार्थीचण्टपचण्डकान् ।
अभ्याऽादिभिर्देवान् प्रासादस्थाश्च पूजयेत् ।। १०१ ॥
अनेकभेदभिन्नेषु प्रासादेषु महामते !!
विस्तरेण समस्तेषु वृत्तायतपुरस्सरम् ॥१०२॥
वक्ष्ये लोकाऽस्व)को र्वतत्त्वाना देवताना च सस्थितिम्।
सनिरुध्य च मूर्लोफ पादक्षितितलेऽखिलम् ।। १०३ ।।
एव प्रासादपीठेषु भुवर्लोक यथास्थितम् ।
स्मरेजड्यावधिर्यावत् सर्लोक तवदूर्ध्वगम् ॥ १० ॥
आरभ्य प्रस्तरोद्देशान्महच्छिसरभूमिगम् ।
जनलोक च तद्वद्या तपस्सज्ञ तदापगम् ॥ १०५ ॥
सत्यसन च यलोक तच्चिखाया तु सस्मरेत् ।
भावयेध पुरा व्याप्तिमेव चे साप्तलौकिकीम् ॥१०६॥
ततश्योलमयी व्याप्तिं भावयेत्तु यथाक्रमम् !
युम्माधारोपान्तम्स्यमध्यपक लरन् न्यमेत् ॥ १०७ ॥

·२८ ईश्वरसहितायाम् वीजभूत तदन्तस्थमध्य यातिमनुसरेत् । चीजतश्चाऽडकुरीभूता पास्ताक्तिमेति सा ॥ १०८ ॥ प्रासादपीठपर्यन्त कुम्भाधारोपलात्तु वै । भुरनाद्वा यथाऽवम्यो भावनीयस्तु सर्वत ॥ १०९ ॥ गर्भाच्यावधिर्यावत्पदाऽध्वान विलोक्येत् । मन्त्राऽध्वा शुरुनासान्त तत्वाऽथ्वा वेदिकावधि ॥ ११०॥ क्लाऽध्या तु गरान्त च वर्णाऽन्वा तु तदुव॑त । एव कृत्वाऽऽ की व्याप्तिं ततस्तत्त्वानि वि यसेत् ॥११॥ सयोज्य पाथिर तत्व पादक्षितितले द्विजा ।। तोयतत्व न्यसेत्पीठे जचाया तैजस स्मरेत् ॥ ११२ ।। ग्रीवोद्देशावधिर्यावहायुतत्व तदूर्ध्वत । आकाश शिखरस्य स्यातदुद्देशात्क्रमेण तु ॥ ११३ ।। यसेच्छब्दादि त माना यारसदतान्तिमम् । पार्श्वतो नामिरे श्रोत्रे वसुधा समुदाहृता ॥ ११४॥ गवाक्षे चथुपी स्याता जिह्वा भद्रास्यवेदिका । प्राणन्तु शुरुनासा स्यादास्य द्वारमुदाहृतम् ॥ ११५ ॥ विजया पाणय स्तम्मा पादा पादशिलाघटा । वायुन्या जरनिर्याणमुपाय तु तदन्तरम् ॥ ११६ ॥ मनाऽन्तर्योम विज्ञेय गर्यो ब्रह्मशिलागत । बुद्धिस्तु पिण्डिका या प्रकृतिम्स्यात्तदन्तर ।। ११० ॥ पञ्चरिंगतमो जेय प्रतिमापुरुषः पर । पर न्यन्तेषु तत्वेषु न्यस्तल्या देवता मात् ॥११८t पराधारोपरम्याथम्यनन्तो नाम नागगन । मत्समम्यानपणामण्टन सुमण्डित ।। ११० ॥

·तृतीयोऽध्याय ।
२९
तदूचे सस्थित चक्र सहस्रारोपशोभितम् ।
या शिला कलशाधारसज्ञा ता विद्धि सर्वगाम् ॥१२०॥
सा मध्यशक्तिस्सामान्या निष्कला पारमेश्वरी ।
तर्दूर्ध्वसस्थिता कुम्भा नवसङ्ख्यास्तु ये द्विजा. ! ॥१२१॥
तेषा मध्यमकुम्मे तु सान सपरिवारकम् ।
मन्त्रनाथ समभ्यर्च्य मूलमन्त्रेण देशिक ॥ १२२ ॥
तत प्रागादिदिक्स्थेषु वासुदेवादिकान् यजेत् ।
विदिक्स्येष्वनिरुद्धादीन् यजेदप्यययोगत ॥१२३ ॥
तेपा विधाननवके त्वामध्यादीशगोचरम् ।
मर्तव्यास्सर्वतो व्याप्ता क्रमेण द्विजपुङ्गवा ।। १२४ ॥
ज्ञानभागा निवसति तथाऽऽनन्दबला प्रभा ।
सर्वगा ब्रह्मवदना द्योतकी सत्यविक्रमा ॥ १२५ ।।
सम्पूर्णा चेति कथिताश्शक्तयो विश्वधारिका ।
शिलाष्टके दिग्विदिक्षु तद्वहिस्स्थापिते न्यसेत् ॥ १२६ ॥
धर्माद्य चाऽमिकोणात्तु यावदीशपद पुन ।
प्रागादावुत्तरान्त च अधर्माद्य चतुष्टयम् ॥ १२७ ॥
शिलानामन्तरे भूमौ पटक पटक क्रमेण तु ।
न्यस्तव्य पूर्ववर्णाच वर्णाना सावसानकम् ॥ १२८ ।।
तत प्राङ्गणभित्त्यर्थं विन्यस्ते च शिलाऽष्टके।
दिग्विदिक्षु न्यसेत्प्राग्वत्प्रागुक्ताश्च दिगीश्वरान् ॥ १२९ ॥
चक्र तदन्तभूमीना भ्रमद्वहिम्फुलिङ्गवत् ।
क्षार्णेन चिन्तयेद्याप्तिं भूभाग चागणीयकम् ॥ १३० ॥
वहि प्राङ्गणभित्तीना सास सपरिवारकम् ।
प्रागादाचीशकोणान्तमिन्द्राद्य चाऽरु न्यसेत् ॥ १३१ ॥

·३० ईश्वरमहितायाम् समाविषेषप्लेषु अन्तर्भूमिगतेषु च । सर्वाधारमय चक्र शाखामूल समाश्रितम् ॥ १३२ ।। ज्ञानक्रियात्मके तत्त्वे शासयोर्युगले स्थिते । पारमेधर आग्रस्तु द्वारस्योर्घ उदुम्बरे ॥ १३३ ।। सम्थितस्सरतो व्याप्तस्तत्पृष्ठे मध्यदेशत । चतुप्पामरुलो धर्म स्थितम्सत्ववता वर ॥ १३४ ।। यदा कयाटी द्वारस्य कल्पितो द्विजसत्तमा ।। फावधानरो देवो झपा पतिरुभाविमौ ॥ १३५ ।। दक्षिणोचस्योगेन क्वाटोपरि सस्थितौ । तवारपायावी श्रीमण्ट पद्वारपार्श्वयो ॥ १३६ ।। निधीशी शपद्माल्यौ पूजनीयौ क्रमेण तु । ततो जड्यासमूह तु तथैवान्तरभूमिषु ।। १३७ ।। भोपहरणीयाना देवानामर्चन प्रमात् । कालोपि यन्नियन्ता च शास्त्र नानागलक्षणम् ११३८॥ विद्याधिपतयश्चैव सरुद्रमसगणशिव । प्रजापतिसमूहम्तु इन्दम्मपरिचारक ॥ १३९ ॥ मुनयम्मप्त पूर्वऽन्ये महान्तारादिकवृता । जीमूतश्चासिरा नागा अप्सरोगण उUR || १४० ओपध्यधव पशवो यज्ञाम्साहासिलामतु ये । विद्याचवाऽपरा विद्या पावाश्चैव मारत ॥ ११ ॥ चन्द्राी पारिवमुधे इत्येते देवतागणा । पनुर्विशतिमण्याना भवोपकरणा-मरा ॥ १२ ॥ मतंय फेशवाधान ड्यामोपरि सम्थिता । सनम्न प्रमरोहेने पने ग्याप्या प्रमेण तु ॥१४३॥ .

·तृतीयोऽध्यायः । चक्रशसो गदापळे लागलं मुसलं शराः । शाङ्गं च खड्गखेटौ तु दण्डः परशुरीतिहा ॥ १४४ ॥ पाशाङ्कुशौ मुद्गरं च वजं शक्तिसमन्वितम् । प्रासादे चतुरश्रे तु चतुरश्रायतेऽपि च ॥ १४५ ॥ गरुड प्रस्तरस्योर्वे न्यसेत्कोणचतुष्टये । 'तदूर्ध्व वेदिकायां तु भावनीया मुनीश्वराः। ॥ १६ ॥ एते पूर्वादके योगे नैकशृङ्गतनुस्ततः । देवो वामनदेहस्तु सर्वव्यापी , त्रिविक्रमः ॥ १४७ ॥ नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च ज्वलत्परशुधृग्रामो रामधाऽन्यो धनुर्धरः ॥ १४८ ।। वेदविद्भगवान् कल्की पातालशयनः प्रभुः । ततो प्रीवातले ध्येयः कूर्मः पातालधारकः ॥ १४९ ।। वराहो नारसिंहवाऽप्यमृताहरणस्तु वै । श्रीपतिर्दिव्यदेहोऽथ कान्तात्माऽमृतधारकः ॥ १५० ॥ राहुजित्कालनेमिनः पारिजातहरो महान् । लोकनाथस्तु शान्तात्मा दत्तात्रेयो महाप्रभुः ॥ १५१ ॥ न्यग्रोधशायी भगवानित्येते द्विजसत्तमाः ! । ततस्तु शिखरोद्देशं विधाकृत्य यथासमम् ॥ १५२ ।। यावत्तु कलशाधारवेदिकात् द्विजसत्तमाः ! । अधोभागे क्रमात् ध्येयाः शिष्टा देवास्तु वैभवाः ॥ १५३ ।। अनन्तो भगवान् देवश्शक्त्यात्मा मधुसूदनः । विद्याधिदेवः कपिलो विश्वरूपो विहङ्गमः ॥ १५४ ॥ कोडात्मा बडको वत्रो धर्मो वागीश्वरस्तथा । देव एकार्गवशय इत्येते द्वादश स्मृताः ॥ १५५.॥ .

·ईश्वरसहितायाम् धवस्तु सर्वतोव्यापी तदूर्ध्वपदसस्थित । पद्मनाभस्तदूर्वे तु व्यापक परितिष्ठति ॥ १५६ ॥ शुकनासामुखे पूज्यो वासुदेवासनातन । यत्र प्रासाददेशे तु शुऊनासा न कल्पिता ॥ १५७ ॥ तत्राग्रतो नासिकाया वासुदेव तु संस्मरेत् । शिष्टनासावये पूज्या क्रमासकर्षणादय ॥ १५८॥ अथ वा पुरुषम्सत्यो ह्यच्युतोऽनन्त एव च । चतुदिक्षु अमेणैव पूज्या यद्वा अमेण तु ॥ १५९ ॥ वराहो नारसिंहच श्रीधरश्च हयानन । यद्वा नराद्याश्चत्वारो धर्ममूर्त्यादयोऽपि वा ।। १६० ॥ यद्वा परशुरामाद्या स्मर्तव्या कमयोगत । एते तु शक्तिभिस्मर्वे युक्ता वा विलास्तु वा ॥१६१॥ द्रुमै पत्ररतायुक्तीपतैदिकातले । विन्यसेत् पडर चक ततम्सामलसारके ॥ १६२ ।। भगवान् जगदाधारो वासुदेव पर पुमान् । रोमानध्वगण नित्य तत्वाद्यमपि देवता ॥१६३ ।। प्रासादोपरि विन्याताम्समारम्य च सम्थित । तदनदेगे हेलीग यजेदेव सुदर्शनम् ॥ १६४ ॥ प्रामादानेपु विप्रेला । कमानिगदितेषु च । देवनाऽऽधारभूतेषु यद्यदङ्ग न कल्पितम् ॥ १६५ ।। यत्र वा तत्तदपिक तत्रापि च समाचरेत् । तस्थाने तु वुया तु देवतान्याममूदत ॥ १६६ ॥ यद्वा धनसामान्ने देवष्टिं तु वर्जयेत् । रोकाम्मत तथाऽ वानम्मत्वमवध देवता ॥ १६७ ।।

·तृतीयोऽध्याय । ध्यातन्यास्तु निराकारास्साधर्द्विजसत्तमा । विमानेपि तथा सैद्धे विवुधेश्च प्रतिष्ठिते ॥१६८॥ किं तु तल विमानागमूर्तीना लान्छनादिकम् । तासा स्थानानि विप्रेन्द्रा । कल्पितानि यथाविधि ॥१६९|| विमानावयवाश्चापि सनिरीक्ष्यैव यत्रत । पूजयेत्सावधानेन चेतसा ध्यानपूर्वकम् ॥१७०॥ लाञ्छनायेषु मूर्तीना प्रासादावयवेप्वपि । अनभिव्यक्तिरूपेण लक्षणाद्यपरीक्षणात् ॥१७१॥ स्वमादेश्चापि विप्रेन्द! देशिकेन्द्रोपदेशत । यथावत्सम्परीक्षेत प्रयत्नेन द्विजोत्तमा ॥१७२॥ लक्षणादिषु होनेषु विपर्यस्तेष्वपि द्विजा । न लक्षणादिक कुर्यादन्यथा मुनिपुङ्गवा ॥१७३॥ लक्षण न परीक्षेत बन्यथाकरणेच्छया । अन्यथाकरणार्थं तु लक्षणाये परीक्षिते ॥१७॥ क्षयत्यायु कृते तस्मिन् लक्षणैर्नरक व्रजेत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्वयव्यक्तादिकेऽपि च ॥ १७५ ॥ विमाने सस्थिताना तु मूर्तीना लक्षणादिकम् । स्थानान्यपि च तासा वै विमानावयवानपि ॥१७६॥ यथास्थित परीक्ष्यैव कृत्वा मूर्तिविनिर्णयम् । स्वेन स्वेन विशेषेण लाञ्छनाद्येन वै स्फुटम् ॥१७७|| स्वेन स्वेन तु मन्त्रेण पूजन च समाचरेत् । प्रासादेषु स्वयव्यक्त श्रेष्ठ सर्वेषु च द्विजा ॥१७८॥ तद्रूपी भगवान् देव स्वयमेवाऽवतिष्ठते । सत्र सन्निहितम्साक्षाद्भगवान् भक्तवत्सल १७०॥

·३४ ईश्वरसहितायाम् जाते जीर्णादिदापे तु न त्यन्ति कदाचन । स्व स्व प्रदेशमतास्तु मन्त्राणा शक्तय परा ॥१८॥ प्रासादान्तस्थिताश्चापि म्वययकपुरम्सरा । आगरान्तु विभोम्सभ्यर ज्ञेया पूर्वोत्तयोगत ॥१८१॥ अस्पैम वैद्यन]पा व्यचियक्ता जगत्त्रये । तेऽपि लान्छनवृन्द तु धारयन्त्यनिगोचरे ११८२॥ रलाटे चासपट्टे तु पृष्ठे पाणितलद्वये । तनूररचये मानं कर्मिणा प्रतिपतये ॥ १८३ ।। तत्वलान्छनन्द तु परीक्ष्येव विशेषत । तत्तदाकारनियतर्गचकैस्सम्प्रपूनयेत् ॥ १८४ ॥ येपा लान्छनवृन्द तु न व्यक्त चरणादिषु । तानचेयेद्विपटवार्णपुरोगेण मुनिबरा ! ॥ १८५ ॥ व्यापकाना तु मन्त्राणामेनाऽभिमतेन तु । इति ज्ञात्वा यथावच य पूजयति मन्त्रयित् ।।१८६॥ स पूनाफरमाप्नोति हान्यथा विपरीतभार । एतान्युत्तानि सर्वाणि रोमादीनि रमेण तु ॥१८७ ॥ समाराधनसरेषु देवस्याऽमिततेनस । द्वायंदेवार्चन रत्या पूनयेचदनन्तरम् ॥ १८८ ॥ नमम्बारपान्तेन स्वनाम्ना प्रणादिना । अारभनमाल्यैश्च धूपेन द्विनसत्तमा ॥ १८९ ।। अग्रतो देवदेवम्य द्वारदेशस्य यायत अन्तमण्डनदेशे तु गल्ला वा पूतयेलमात् ॥ १९० ॥ पय मामा-भेदे तु यस्मिन् साधरमचमे । पाल द्विशर या विकार वाऽचन द्विता ॥१९॥ (१) पुगंगाणा मुनीवर- इति च पाट ।

·चतुर्थोऽध्यायः। नित्यशः क्रियते तत्र सदा सन्निहितो विभुः । अत एव (१) द्विजश्रेष्ठास्तदर्चनपुरस्सरम ॥१९२॥ कुर्यादाराधनं विष्णोस्साधकस्सिद्धिलालसः । य एवं कुरुते भक्त्या ह्यनन्यपरया सदा ॥ १९३ ॥ सोऽचिराल्लभते कामानिह लोके परत्र च । मोक्षार्थी कुरुते यन्तु स याति परमं पदम् ॥१९॥ इति श्रीपाश्चरात्रे ईश्वरसंहितायाम् विमानदेवतार्चन विधिर्नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ - अथ चतुर्थोऽध्यायः । नारदः। प्रासादे संस्थितान् देवानेवमभ्यर्च्य वै द्विजाः । द्वारावरणदेवानां पूजनं च यथाक्रमम् ॥१॥ विप्वक्सेनाऽवसानं च कारयेन्मुनिपुङ्गवाः । यदगभावमभ्येति द्वााद्यं देवतागणम् ॥२॥ विप्वक्सेनाऽवसानं च नराणामल्पमेधसाम् । जन्तोरेकान्तिनस्तद्वै चित्तखेदकृदर्चनम् ॥३॥ विभकृत्प्रकृतस्यापि शिष्याणां तदनर्चनम् । अतस्तदनुकम्पार्थ देवमृत्यधियार्चनम् ॥१॥ भक्तिश्रद्धोज्झितं चैव विहितं त्वेवमेव हि । ते तत्पाणिच्युतं प्रहा दत्तमप्यवहेलया ॥५॥ (१) द्विजश्रेष्ठ ! इत्यपि पाठः ।

·३ ६ ईश्वरमहितायाम् गृहन्ति मनसा श्रेय पर ध्यात्वा धिया हृदि । यतस्सर्वेऽच्युतमयास्तचित्ताऽपितमानसा ॥६॥ एतायढनातेपा गुरोरेकान्तिनम्तु वै । स्याद्विरोधनिरामस्तु यतो भृत्यास्तु ते हरे ॥७॥ कृत्वैव द्वारयाग तु तत पुप्पश्च सम्मुखम् । गृहीत्वाऽङ्गुष्ठपूर्वेण स्याङ्गुलिवितयेन तु ॥८॥ अभिमन्त्रय तदरेण चक्र तदुपरि स्मरेत् । निशिताऽर ज्वलद्रूप वर्षन्तमनला शनिम् ॥९॥ क्षयकृद्विाजालाना क्षिपेद्यागगृहान्तरे । दक्षिणा तर्जनीं विप्र कुर्यादूर्ध्वमुखीं तत ॥१०॥ शिखामन्त्रण सयुक्ता विद्युद्विलसितप्रभाम् । स्मृत्वा (१) आमयमाणा ता सविशेद्यागमन्दिरम् ॥११॥ खासन च तत प्रोक्ष्य अयपाद्योदकेन च । उपविश्याऽऽसने यागमारभेत समाहित ॥१२॥ समयेवान कुर्वीत सर्वभोगनिरीक्षणम् । न्यस्य भद्रासन मूलात् प्रोक्षणाऽयंप्लुतेन तु ॥१३॥ पाणिनाऽप्यथ उन तजलेन तु मार्जयेत् । तत्तापदरपुप्पेण कुर्याद्विनगणोभितम् ॥१४॥ सर्वरोस्मय तत्र सर्वदेवसमाश्रयम् । सर्वाधारमय ध्यायेदन्तीन तु चक्रराट् ॥१५॥ प्रणवेन सनाम्नाऽथ नमोऽन्तेनाऽयच्च तम् । अभिनपातु माल्यनानासगुद्भवै ॥१६॥ योगपीठाऽर्जन उर्याउनुसन्धानपूर्वकम् । खनाता प्रणवायेन नमोऽन्तेन यथारमम् ॥ १७ ॥ (१) ग्रामपमाणम्नाम्- इनि च पाठ ।

·.
.
चतुर्थोऽध्यायः ।
ततस्तु सर्वमन्त्राणां विन्यासं तत्र चेतसा ।
समाचरेद्यथायोगं पुप्पदानपुरस्सरम् ॥ १८ ॥
बिम्बेन सहितं पीठं योगपीठमुदाहृतम् ।
अनुसन्धानयोगे तु योगपीठं प्रकल्पयेत् ॥ १९ ॥
तन्मन्त्रासनमिन्युक्तं मन्वन्यास तु सर्वतः ।
कुर्यात्तत्स्थस्य देवस्य पीठस्याऽधो मुनीश्वराः ! ॥२०॥
आधारशक्तिं तस्योर्चे कूम कालाग्निसंज्ञकम् ।
अनन्तशं स्मरेन्मध्ये सर्वाधारमयं प्रभुम् ॥२१॥
आमेयादौ तु धर्माद्यमैशान्यन्तं चतुष्टयम् ।
मागादौ त्वप्यधर्माद्यमुत्तरान्तं न्यसेत्परम् ॥ २२ ॥
तदूर्चे कमलं ध्यायेखनाम्नाऽथ तथोपरि ।
स्मरपनाश्रितं सूर्यं शशाङ्क केसराऽवनौ ॥२३॥
फर्णिकास्यं हुतभुजं ततो गन्धादिना यजेत् ।
मुस्थिरे सन्निरोधश्च मन्त्राणां विहितस्सदा ॥ २४ ॥
यत्र यत्राऽनुरूपं तु तत्र तन्न्यासमाचरेत् ।
चलबिम्बस्य पीठेऽपि होवमेवाऽर्चयत् कमात् ॥ २५ ॥
किं तु तात्कालिकं तत्र मन्त्राणां सन्निरोधनम् ।
आहूतोपविशेद्यत्र मन्त्रनाथो हि सम्मुखः ॥ २६ ॥
तत्पागपेक्षया कुर्याद्धमादीनां निवेशनम् ।
साम्मुख्यं भजते यस्मात्साधकं परमेश्वरः ॥ २७ ॥
तदासनं हि चिद्रूपं मिद्धमेतम्य वाहनात् ।
एवं चाऽम्याऽचले पाठे शयानन्य विभोस्त्वधः ॥ २८॥
पद्यन्तं क्रमशोऽभ्यर्च्य ततोऽनन्तं समर्चयेन् ।
यानाम् स्वनन्तम्य म्याने नाक्ष्य समर्चयन् ॥२९॥

·३८
*
ईश्वरसहितायाम्
लक्ष्म्यादांना तु देवीना पीठस्याऽथ फणीश्वरम् ।
नकोणेषु च धर्मादीनदर्षे व्यक्तपहजम् ॥ ३० ॥
यामत्रय ततम्नस्मिन् विन्यसेत्पूर्ववर्मना ।
गणेगाधर्चन कुर्यादथ पीठमीपत ॥ ३१ ॥
आत्मन प्राग्यशाद्वायुकोणादारभ्य पूजयेत् ।
विन्यस्य विष्टरान् दर्भान् कुमुमतबकानिव ॥ ३२ ॥
विप्यसेन गणाधीश गुरव तदनन्तरम् ।
गुरुन् परमसज्ञाश्च यजेत्सर्वगुरूस्तथा ॥ ३३ ॥
आदिसिद्धिसमूह तु भावद्धयानतत्परम् ।
नित्याधिकारिणश्चाऽऽप्तान् भगवतत्त्ववेदिन ॥३४॥
चत्वारो भनवश्वाज्ये मपयम्सप्त पूर्वका ।
अादिना यजेदेतान् तत्तलामा यथाक्रमम् ॥ ३५ ॥
सर्वपा क्रमशो ध्यान शृणुय मुनिपुङ्गवा } ।
अनन्तशशिसकाशमनन्तमथ सस्मरेत् ॥ ३६ ॥
सहसफणमालाऽऽय सहस्रभुजभूपितम् ।
स्वपाणिसम्पुटेनैव शोभयन् सागमूतलम् ॥ ३७॥
सिता रविन्दशसाक्षसूनचक्रकरान्वितम् ।
पतनाशदिवुद्ध विनम्तमनसम्तु च ॥ ३८ ॥
मा भरित्यभय यन्छन् आवमभवनस्य च ।
तुहिनाऽच्छोपलवच्छमुक्ताफलशशिप्रभ ॥ ३९ ॥
मृगेन्द्रस्सन्दवदना धर्मजानादयश्चतु ।
पभरागप्रवासरामिमुदाडिमफलोगनला ॥ १० ॥
अन्तर्दयोपयुक्ताश्च राजराजेश्वरोपमा ।
द्विरष्टवर्षपद्विद्धि पलारो धर्मपूर्वका ॥ ११ ॥
गरं सद्वस्त्रमत्युपसदलकरणाऽविता ।
शपमधगम्सों पराभयारान्तु वै ॥ ४२ ॥

·९ चतुर्थोऽध्यायः । आधेयपद्मविन्यस्तस्साधकास्वात्मसिद्धये । समर्पितान्तःकरणाः परस्मिन् मन्त्रकारणे ॥ ४३ ॥ चिन्त्यमव्यक्तपद्मं च हिमहेमाग्निभाखरम् । शान्तमष्टभुजं सौम्यं संस्थितं खस्तिकेन तु ॥४४॥ यामत्रयं तदूर्ध्वं तु संस्मरेकिरणोज्ज्वलम् । संस्मरेद्गणनाथं तु चक्ष्यमाणप्रकारतः ॥ ४५ ॥ गणनाथं विना चाऽन्ये सुस्थिताश्शान्तविग्रहाः । गणित्राभयहस्ताश्च सर्वाऽनुग्रहकारकाः ॥ ४६ ॥ सर्वे पद्मासना वा थ जटामण्डलभूपिताः । एवं ध्यात्वा समभ्यर्च्य मुद्रास्संस्पृश्य तत्त्रमात् ॥४७॥ अनुज्ञां प्रार्थयेतेभ्यो यथाऽनुक्रममेव च । गृहीत्वा शिरसा तां च तत आवाहयेत्प्रभुम् ॥४८॥ ततस्सर्वगतं देवं मन्त्रमूर्तित्वमागतम् । समाहूय (१) सुमन्त्रेण त्यागच्छाऽन्तपदेन ॥१९॥ यथा सर्वगतो वायुयंजनेन महामते । वृत्तिमभ्येति भगवान् आहूतम्तद्वदेव हि ॥५०॥ भावदर्पणसक्रान्तं कृत्वा हृत्कमलात्तु चै । सन्निरुध्य बहिर्वद्यां मन्त्रोचाराऽवसानतः ॥५१॥ मन्त्रमागच्छमानं तु निर्गतं तु सकात्पदात् । फालं पायायदानान्तमुत्थितं भावयेत्सदा ॥५२॥ अयोपचर्यमाणं तं भोगैः कालानुकूलतः । नानालभनवरसादानालारण तथा ॥५३॥ अन्या भोगपूजायां स्मरेत्पद्मासनादिना । पुनम्नमेवोपविष्टं मानुकम्मं च सम्मुखम् ॥५४॥ (१) घुमन्त्रण कागच्या- इनि पाटान्तरम् ।

·ईश्वरसहितायाम् विम्य विना-न्यताऽऽधारे भवत्येव महामते । विम्बात्यात्मना निम्बे समागत्या वतिष्ठते॥५५॥ कगेत्यमूर्तामखिला भोगशक्तिं तु चाऽऽत्मसात् । स्थितमायतने वाऽय साकार परमेश्वरम् ॥५६॥ शड्यचस्पर विष्णु मुरसिद्धावतारितम् । ऋषिभिर्मनुनेोऽथ भक्तियुक्त प्रतिष्ठितम् ॥५७|| तन्मूर्ती च समन्त्रेण यनेठावाहन विना । तथा मनोपयेत तु वृत्या हतो सुगन्धिनौ ॥५८॥ गन्धार्घ्यपुष्पम्मम्पूर्य मूलमन्त्र समुच्चरन् । पीटोपरि हरेरग्रे मूर्ध्नि पुप्पाजलिं क्षिपेत् ॥१९॥ खप्रत्यभिमुन्व शान्त मुप्रवुद्ध म्मरेच्च तम् । सरन्याम विना तब सृष्टिन्यामादितस्त्रयम् ॥६०॥ मूमन्त्रादिताान्तमन्त्राणा न्यासमेव च । हत्वाऽथ तत्पन्मुद्राश्च तत्तन्मन्त्र प्रदर्शयेत् ॥६॥ दीपयद्विम्यतोऽन्यत नम्मिन् पुप्पाजरि हरौ । ' आगच्छ ' पदमन्त्रेण मूलमन्त्रेण हृतनात् ॥६२॥ प्रत्यह मंपिम्बाना मूलपिम्बहृदजगान् । मिश्चिटापराहन कार्य नत्र त्वेवं स्मो द्विजा ॥६३॥ मूल्रे तु यत्तेतमङ्मागर तु चोमवे । पत्रिंशदेश्भागम्नु बलियाऽर्चनादिषु ॥६॥ ण्य तेजोमय देव नाटी सिणमार्गत । तनामाप्रेण चाऽऽराम पीटगुम्मादिपु क्षिपेत् ॥६५|| तदम्बाम्नागे तम्मिन् मन्त्रा मगोररे । म्यानभट पिना-नानि न्यम्या.भ्यर्च्यह दहत ॥६६॥ गागान्य देश ध्यायसयतना गतम् | मृगमवादिनाश्यान्नमन्त्रानन च विन्यमेन ॥६७।।

·71 या- एवमास्य देवेश दत्वाऽयं सन्निधित्सया । भूयोऽप्यय प्रदायासै हृदा मुद्रापुरस्सरम् ॥६८॥ सन्निधाप्यायदानेन मुद्रापूर्वञ्च यर्मणा । सनिरोध्य तु मूलेन तन्मुद्रासहितेन तम् ॥६९।। सम्मुखीकृत्य मूलादिमन्त्रास्तत्र समुच्चरन् । प्रदर्शयस्तथा मुद्रास्त्वष्टाङ्गेनाऽभिवादयेत् ॥७०॥ त्ययागोक्तविधिना पूजयेत्प्रथम तत । आमूलात्सर्वमन्त्राणा व्यक्तिस्थाना समर्चनम् ॥७॥ अर्घ्यपुप्पादिना कुर्यात् म्वेन स्वेन स्वके पदे । ततो मगवतो विष्णोर्भासा भास्वरविग्रहान् ॥७२॥ हृदादीन् निस्सृतान् ध्यायेत् स्फुलिङ्गनिचयो यथा । भोगस्थाने यथायोगमेकैक विन्यसेचत ॥७३॥ सफलीकृत्य चायाधैरर्चयेत्तत्र तु क्रम । अष्टपताम्बुजे पीठे हृदयाद्य चतुष्टयम् ॥७४॥ न्यसेलमलपत्राणामपूर्वादुत्तरान्तिमम् । अमीशरक्षोवायव्यदलेप्वस्त्र यथाक्रमम् ।।७५|| नेत्र केसरजालस्थ विन्यसेत्तदनन्तरम् । पाठोपरि दलाबाह्ये देवस्येशानकोणके ॥७६|| किरीट श्रीवत्सक च विन्यस्याऽऽनयकोणके । कौस्तुभ वनमाला च न्यसेत्पद्य च तत्र वै ॥७७॥ ईशकोणे गदा न्यस्य नैमते चक्रमुज्ज्वलम् । वायव्ये पाञ्चजन्य च विन्यसेच्च यथाक्रमम् ॥७८॥ देवस्य कर्णिकाया तु श्रिय पुष्टिं ततोऽपरे । अग्रत पीठतो पाझे न्यसेधारात्पतत्तिपम् ॥७९॥ एव नत्वा ततो ध्यायेन्मन्त्रव्यूह यथास्थितम् । अभ्यन्तरे विमानस्य गर्भभूमौ तु मध्यत ॥८०॥ ६ ·सरसीरुहमास्थाय संम्तिं पुरुषोत्तमम् । प्रावृड्जलदसन्दोहविलसद्दिव्यविग्रहम् ॥८१॥ सर्वदेवमय देव सर्वपा तेजसा निधिम् । सर्वलक्षणसम्पूर्ण सर्वज्ञाटिगुणैर्युतम् ॥८२॥ वपुषा मुन्दरेणैव दिव्येनाविष्कृतेन च । मुञ्चन्तमनिशं देहादालोकं ज्ञानलक्षणम् ॥८॥ प्रयन्तेन विनाऽज्ञाननाशकृद्धयायिना महत् । धनकुश्चितनीलालिदलिताऽजनमन्निभै. ॥८॥ कर्पूग्नदिव्य पुष्पसंयलितान्तर. । किरीटमकुटाक्रान्तैश्शोभित वशिरोरहै. !!८५|| बालचन्द्रप्रतीकाशफालोद्यतिलकोवलम् । मुनवं मुनसं गान्त सपिलामम्मिताधरम् ॥८६॥ मिचिदारतगोक्षीरशुद्धनीलाजलोचनम् । शीतदृष्टिपातम्तु जगदाप्यायफारिणम् ॥८॥ विलमद्गण्डफलकं श्रवणोज्ज्वलकुण्डलम् । मुम्बसौन्दर्यनिष्यन्दचुचुलस्यलशोभितम् ॥८८|| पिकलङ्कारश्चन्द्रविलसन्मुग्वमण्डलम वम्युग्रीव पीबगम दीर्घबाहु महोरसम् ॥८९|| चतुर्भुजमुद्रारान पिग्मत्पाणिपङ्कजम् । पीनाशयामनं निम्ननाभिं तनूदरम् ॥२०॥ चामत्युगल चाम्जद्घाद्वितयमुग्यले । मणिन पुरभूपायलिसत्पादपङ्कजम् ॥११॥ दिव्यगन्धानुनिमात्र दिल्याम्बग्घर तथा । दियमग्वेष्टनापन दिल्यासारमण्डितम् ॥९॥ अनेकग्नग्यचिनरिगटमाटोग्गठम् । फौम्दोनोमिथेन श्रीरमेना प्यानम्।।९.३॥

·चतुथाऽध्यायः। ४३ रत्नकाञ्चनसन्मुक्तायुक्तया वनमालया। सब्रह्मसूत्रया चैव शोभितं परमेश्वरम् ॥९॥ मुख्यदक्षिणहस्तेन भीतानामभयप्रदम् । श्रोणीतटनिविष्टेन यामहस्तेन लीलया ॥१५॥ प्रियमाणं गदां गुर्वी निपण्णां धरणीतले । पश्चाद्दक्षिणहस्तेन चकं कालानलद्युति ॥१६॥ प्रणवध्वनिगर्भ तु हिमाऽदिशतशोभितम् । शङ्ख वामकरेणापि दधानमतुलप्रभम् ॥ ९७ ।। खदेहतेजस्सम्भूतज्वालामण्डलमध्यगम् । करुणापूर्णहृदयं जगदुद्धरणोद्यतम् ॥ ९८॥ अभिन्नपूर्णपाड्गुण्यविभवेनोपहितम् । योगिध्येयमर्ज नित्यं जगजन्मादिकारणम् ॥ ९९ ॥ साक्षालक्ष्मीपतिं देवं ध्यायेन्नारायणं प्रभुम् । एवं शयानमासीनं यानारूढमथापि वा ॥ १० ॥ परं व्यूहं वैभवं या द्विभुजं वा चतुर्भुजम् । अष्टबाहादिकं वाऽपि नानाभूषणसंयुतम् ॥ १०१ ॥ नानावगणसयुक्तं रूपं भगवतस्तथा । लक्ष्म्यादिशक्तिजालं र ध्यायेद्भक्तिसमन्वितः ।।१०२ ॥ एवमेव हि हन्मन्त्रं ध्यायेत् कुमुदपाण्डरम् । पद्मरागाचलाकारमारकं च शिरः स्मरेत् ॥ १०३ ॥ अझनाद्रिप्रतीकासं शिखामन्त्रं तथाकृतिम् । परितम्सूर्यसन्तप्वं यथा कनकपर्वनम् ॥ १०४ ॥ तथा कवचमन्त्रं च ध्यानकाले विचिन्त्य च । दृतं ज्वालासौम्तु अयस्कान्तममद्युति ॥ १०५ ॥ सर्वास्वशक्तिमम्पूर्णमस्वमन्त्रं प्रकीर्तितम् । निळूमामारसदृश भावयनेत्रमन्तराट् ॥ १०६ ॥ है ·ईश्वरसहितायाम् ध्येयास्वरुचिसयुवा द्विभुजा पुरषोधमा । वीक्षमाणान् विभोर्वक्त ध्यायेदेतान् मुनीश्वरा ||१०७ स्थितानामादिमूर्तीना स्थितान् ध्यायेत्सदैव हि । आसीनानामथा-सीनान वानस्थे सवाहनान् ॥१८॥ शयितानामथाऽसीनान उत्थितान्या स्मरेद्धिया । अथ ध्यान भूषणाऽनशक्तीनामुच्यते क्रमात् ॥१०९।। विरीटस्सौम्यवदन पाश्चनाभो महातनु । भाभिराकृतियुक्ताभिर्नानालाभिरामृत ॥११०॥ स्थितो वैद्याधरीयन स्थानगेनान्तरिक्षण । स्फटिकादिप्रतीकाश श्रीवत्समथ भावयेत् ॥११॥ बद्धपद्मासनासीन हसन्यस्त स्वपार्थयो । वहन्त कूर्ममुद्रा च मुख्यहरुद्वयेन च ॥१२॥ पद्मरागाऽचलाकार कौस्तुभ रत्ननायकम् । दिशो दश द्योतयन्त सलमाधिस्थित स्मरेत् ॥११३८ यहन्त वक्षसो मध्य स्वहस्तकृतसम्पुरम् । सन्धारयन्तमपर तथा वै शिरसोपरि ॥११४|| ध्येया भगवती माला चिवरूपा मनोहरा । सर्पगन्धान्विता सौम्या ईपद्विहसिता नया ॥११५.t कुन्दावदात कमल सौम्यमीपस्मिताननम् । रव रवन्त मधुर श्रोनन्द्रियमुखावहम् ॥११॥ गदा हेमाद्रिसहाशा तन्वी कुवलयक्षणाम् । द्विरष्टवर्षवलान्ता कुमारी नवयौवनाम् ॥११७॥ स्वोत्थेन रश्मिनालेन भासयन्ती नभस्स्थतम् । स्वरश्मिमण्डलान्तमस्थ वल्गन्त हेतिप स्मरेत्॥११८॥ निगोराज्ञा प्रतीक्षत म्याग रक्तलोचनम् । तुहिनाऽचा साग (१) कमरलन्छनम्।।११९११ १३) यमर गचनन- इति पवित् ।

·.
चतुर्थोऽध्याय ।
सदागमादिसामान्तमुद्विरन्त स्वकैर्मुखै ।
ध्येया स्वरुचिसयुक्ता द्विभुजा पुरुषोपमा ॥१२०॥
सास्त्रा किरीटपूर्वा ये गदामालाङ्गनाकृती ।
एतेऽस्त्रनायकास्सर्वे विभोराज्ञाप्रतीक्षका ॥१२१॥
प्रोस्थिता विचलन्तश्च सुसमै स्थानकै स्थिता ।
गोणीतटाप्तिकराचामरव्यजनोद्यता ॥१२२॥
सपद्म तु किरीटाद्य वर्जयित्वा चतुष्टयम् !
तर्जयन्त च दुष्टोघमन्येषा दक्षिण करम् ॥१२३॥
स्मरेद्वै ध्यानकाले च सर्वेपामथ मस्तके ।
ध्येय स्वक स्वक चिह्न सुप्रबुद्ध निराकृति ॥१२॥
नलिनीतालहस्ता च लक्ष्मी रक्ताम्बुजप्रभा ।
पुष्टा कनक्गौरा चाऽमृतकुम्भधरा स्मृता ॥ १२५ ॥
भोक्तृशक्ति स्मृता लक्ष्मी पुष्टि कर्तृसज्ञिता ।
भोगार्थमवतीर्णस्य लोकानुग्रहकाम्यया ॥ १२६ ।।
उदित सह तेनैव शक्तिद्वितयमव्ययम् ।
रक्ततुण्ड महाप्राण भीमप्रकुटिलोचनम् ॥ १२७ ॥
दीव्यच्चामीकराझार पद्ममण्डलमण्डितम् ।
सस्मरेत् गरुड विप्रा । गृध्रवक्त पृथूदरम् ॥ १२८ ॥
यथोक्तमूतियुक्ताश्च तथा ध्यायेद्यथाक्रमम् ।
किरीटो हुतभुग्वेद्य कौस्तुभम्तु प्रभाकर ॥ ॥१२९॥
स्वय शशाङ्क श्रीवत्सो मालाप्पण्माधवादय ।
अपा पति कमल गदा देवी सरस्वती ॥ १३०॥
फालचक्राधिपो जेय ख ग कथितो द्विजा ।।
प्राण पतत्रिराविद्धि एव तत्त्वेषु सस्थितान् ॥ १३१॥
अधिष्ठातृन् कमाञ्चैतानर्चयेदर्घ्यपुप्पो ।
यनेत्तदनु देवेश भोगेरादिभि कमात् ॥ १३२ ॥

·ईश्वरमहिनायाम्
विनिवेद्याऽऽसनवर समाहृतम्य वै विभो ।
पादपीठ तु सामान्य मृदास्तरणभूषितम् ॥ १३३ ॥
घण्टाशब्दसमोपेत दत्ताऽध्य मन्त्रमूर्धनि ।
पायप्रतिग्रह हैम विभोर्दद्यात्सुरतकम् ॥ १३४ ॥
पाय पादोदकाकपं शाटक चाऽनुलेपनम् ।
सप्रतिग्रमाचाम साऽनुलेप च मालिकाम् ॥ १३५ ॥
घृतादिकमहादीपेरच्छिन्नरचयेद्धरिम् ।
मुगन्धर्मधुरै पै प्रभूतैरर्चयेद्विभुम् ॥ १३६ ।।
अहण मधुपकं च तर्पण तदनन्तरम् ।
निप्पुमन सपात्र च आचाम गन्धमेव च ।। १३७ ।।
अयं चूर्णितरर्पूर धृष्ट श्रीगन्धभादितम् ।
मपूगफलमुत्कृष्ट ताम्बूल विनिवेद्य च ॥ १३८ ॥
सपुत्रदारमात्मानमष्टाङ्गपतनेन च ।
चेतसा भक्तियुक्तेन निवेद्य तदनन्तरम् ॥ १३९ ।।
भमपानथ विजाप्य कृत्वा तत्पादगी करी ।
स्फुटीकृत मया देव त्विद नानवर त्वयि ॥ १४० ॥
सपादपीठमपर शुभ सानासन महत् ।
आसादयाऽऽशु स्मानार्थ मदनुग्रहकाम्यया ॥ १४१ ॥
विज्ञाप्यैव मजनाभं कृत्वा मार्गरय तत ।
सानासन निवेद्या 4 देवस्य द्वित्तय तु वै ॥ ११२ ॥
सानार्थमवतीर्णम्य पादपीठमनन्तरम् ।
भचिनप्रेश गिरसा दद्यादयं तु मूर्धनि ॥ १४३ ।।
विनिवेद्य तनो हम मुरन च प्रतिग्रहम् ।
दद्यादै पाद्यान्शात् पाद्य पादाम्बुनद्वये ॥ १४ ॥
शुभे च पादुरे चाथ तदन्ने मानशाटकम् ।
मुगन्धशालिसम्पूर्ण मानार्थ पात्रमुत्तमम् ॥ १४५ ॥

·तु-- 4.1 दर्पणं पूर्णचन्द्रामं गन्धतोयमनन्तरम् । पाणीनां क्षालनार्थ तु पादपीठं ततश्शुभम् ॥१४६|| दन्तकाष्ठं च तदनु मुखशुद्धिप्रतिग्रहम् । जिहानिर्लेखनं चैव मुखपक्षालनं तु वै ॥ १४७ ॥ पुनराचमनं चैव अभ्यार्थमनन्तरम् । तैलं बहुसुगन्धं च चूर्ण गोधूमशालिजम् ॥१४८॥ रजनीचूर्णसम्मिश्रमीपत्पनकभावितम् । देयमुद्वर्तनाथ तु चमपी तदनन्तरम् ॥१४९॥ स्नानार्थं स्वपसंयुक्तं तोयमुष्णमनन्तरम् । चन्दनं मुखलेपार्थ घृष्टं कर्पूरभावितम् ॥१५०॥ पञ्चविंशतिभिः कुम्भैस्ततस्संतापयद्विभुम् । गव्यं प्रभूतं लानाथ क्षीरं दधि घृतं मधु ॥१५॥ ऐक्षवं तु रसं हृद्यमभावे शर्करोदकम् । धात्रीफलोदकं चैव लोधतोय मनन्तरम् ॥१५२॥ रक्तचन्दनतोयं च रजनीनीरमुत्तमम् । अन्थिपल्लववार्येव ततस्तु तगरोदकम् ॥१५३॥ प्रियकुवारि तदनु मांसीजलमतःपरम् । सिद्धार्थकोदकं चाऽथ सर्वोपधिजलं ततः ॥१५४॥ पत्रपुष्पोदके चैव फलवीजोदके त्वथ । गन्धोदकं च तदनु हेमरत्नजलं ततः ॥१५५॥ पुण्यतीर्थसरितोये केवलं तदनन्तरम् । सानार्थ कल्पितेनैव उदकेन विमश्रितम् ॥१५६|| योक्तव्यं क्रमशो ह्येतदर्यपुप्पसमन्वितम् । . अन्तरान्तरयोगेन सानानां च महामते! ॥१५॥ क्षाळनं चायफलशादर्घ्यदानसमन्वितम् । यता द्विपककलदौर्नवभिर्वाऽभिपेचयेत् ॥१५८।। .

·ईश्वरसंहिताया ततः सानीयशेषेण हेमादिद्रव्यनिर्मितम् । मम्पूर्णमम्भसा कुम्भं हरिद्रागालितण्दुलैः ॥१५९|| सुपिष्टरुपरिष्टाच लिप्तं युक्तं सगादिना । पाणी कृत्वा तमेकस्मिन् अपरस्मिन्तु मल्लकम् ॥१६०॥ धूमायमानं सिद्धार्थीग्य मूर्ध्नि बहिःक्षिपेत् । मुघौतमहतं चाथ शाटकं विनिवेद्य च॥१६॥ कचोदकापकर्षार्थमपरं देहवारिकृत् । अपरोत्तरवत्रे द्वे गन्धधूपादिवासिते ॥१६२॥ स्कन्धप्लोतं निवेद्याथ मुसूक्ष्ममहतं सितम् । गिरश्श्यानं ततः कुर्याच्छभिधूपसमन्वितम् ॥१६३॥ कर्पूरचूर्णसम्मिश्रं कुर्याद्देवस्य मूर्धजम् । एवं हि चित्रपूर्वाणामन्येषां कमलासन 1 ॥१६४|| सदनब्रह्मपापाणवर्जितानां समाचरेत् । मानार्थ कर्मविचे तु तत्ममीपेऽथ दर्पणे ॥१६५|| मानविज्ञापनं कृत्या कर्माचा तस्य सन्निधौ । सानासने समारोप्य तस्यां सर्व समाचरेत् ॥१६६।। तदमावे दर्पणे तु मानभोगान् समर्पयेत् । चित्रस्य एव दद्याच भोगानन्यान् यथाक्रमम् ।।१६७॥ तदभावे च तान् सर्वान् पाणिनाऽऽदाय चेतसा । निवेदयेन्मण्डलादिप्वेचं मोगनिवेदनम् ॥ १६८ ॥ प्रोक्षणं यायता कुर्यादधेिरवशिष्टकैः । प्रणालभागादपरं मानं भद्रासनातु चै ॥ १६९ ।। भूरिनारपटे इशुद्ध कृत्या तावतार्य च। सपीठं भगवटिम्यं नदिना वाऽचितं यदि ॥१७०।। स्वप्न भावयद्दवं निम्मे क्षालयेत्ततः । भ्यो गन्धोदनव पूर्व कुम्भचतुष्टयम् ॥१७१।।

·चतुर्थोऽध्याय । सानकुम्भ विनाऽन्येपा प्राग्वत्कार्या हि कल्पना । हृन्मन्त्रेण चतुर्णां तु कुर्याद्वे दिव्ययोजनम् ।। १७२ ॥ सास्त्रेण मूलमन्त्रेण सर्व तच्चाऽभिमन्त्र्य तु । मार्गत्रय क्रमावन्वा विनिवेद्याऽऽसन तत ॥ १७३ ॥ तृतीय रतसचित्त तत्रस्थ परमेश्वरम् । विभाव्याऽलकृत भक्त्या भोगैस्स्रक्चन्दनादिभि ॥१७॥ समभ्यया॑ऽयंपायेन पादुकाभ्यामनन्तरम् । देयमाचमन भूय पादपीठ तथैव च ॥१७५|| समालभ्य मुगन्धेन भक्तितश्चन्दनादिना । सपीज्य चन्दनेनैव मायूरेण ततेन च ॥१७ केशपसादककूर्च पुप्पताम्बूलबर्तनीम् । निवेद्य देवदेवाय दुकूलवसने सिते ॥१७७॥ उपवीत सोचरीय मकुटाद्यमनन्तरम् । पादनूपुरपर्यन्तमलकरणमुत्तमम् ॥१७८॥ विचित्र हि शिरोमाल्य वेष्टनेन समन्वितम् । सग्दामसूत्रसम्द्धमार्णाचरणावधि ॥१७९॥ रुचिर कवण चाऽथ दद्यात्प्रतिसर तत । धातुभि कुड्कुमाद्या विचित्र सितमूत्रजम् ॥ १८०॥ पूरित मृदुतूलेन अथित चाऽन्तराऽन्तरा । अञ्जन सगलाक च ताम्बूल गन्धभावितम् ॥१८१॥ ललाटतिलक हैम मुसवास सरोचनम् । कर्णाऽवतसके पुप्पे मण्डन दर्पण महत् ॥१८२॥ प्रसार चित्रकुमुमैदीप्तरत्नप्रभोज्वलै । प्रभूतैस्तु महाज्वालैम्तिरताऽऽग्यपूरितै ॥ १८३ ।। अभुक्ताऽतपुश्चेतरचितैर्वतिष्टिते । ग्रन्थीरतत्वगेलाऽऽद्य पूतयेतदनन्तरम् ॥१८॥ ७ ·५० उपानही सित छर शिविका च स्थादि यत् ॥१८६ ईश्वरसहितायाम् पपरचर्णसम्मिन मुगन्धि मधुर यह । घृष्टधूपममायुक्त गुग्गुल धूपयेच्छुभम् ॥१८५१६ सहघण्टार रम्यश्चाल्यमानेन याहुना । वाहन गजपर्यन्त सप्ताफ स्वगध्वजम् । सितासिता चामरौ तु मात्रावित्तमनन्तरम् ॥१८७१ जानुनी भूगलौ एला शिरसाऽधनतेन तु । आदायोत्तानपाणिभ्या विनिवेद्य जगत्प्रभो ॥१८८॥ औपचारिकमोगानामतेपा पूरणाय च । भेरीमृदादाहायशब्दसमन्वित ॥१८९॥ गीतषिविर्षनृतस्तन्त्रावायसमन्वितै । यशास्तथा हास्यैरन्यैश्श्राव्यैश्च पूजयेत् ।।१९०।। स्तोत्रमन्नमस्कार प्रणामैश्च प्रदक्षिणै । सटे सति भूभागे भगवत्यात स्थिते ॥१९॥ पिया नमस्कृति कुर्याध्या तु करसम्पुटम् । हदेशे मूर्धकम्पैस्तु सरन् सर्वेश्वर हरिम् ॥१९२।। अन्तर्गर्भगृहे विष्णोग द्वाराऽर्धमण्डपे । प्रणिपातगण पुर्यास्पदक्षिणगण विना ॥१९३॥ सदरे सति तद्देश. बाह्ये तु मुसमपटपे । स्थापयेचलपिन्यानि सवाऽपि सति सारे ॥१९॥ प्रथमाऽऽरणे वाऽपि द्वितीयावरणेऽपि वा । म्यान सुपिम्तृत हया प्रासादाम च यज्यादिर ॥१९५३॥ दियेऽभिमते उद्विविधाथिमलेगु च । सानिमापदेश या सुदेश मुपगक्षिते ॥१९६|| स्थापयद्विधिना यात्रापिन्य देवीमन्वितम् । सन्यानि सनिम्बानि म यहिम्स्थापयेत चिन् १९:७॥

·चतुर्थोऽध्यायः ।
मूलबिम्बं समभ्यर्च्य पुरा नीराजनान्तिमम् ।
पश्चाबहिस्स्थितान् बिम्बान् पूजयेत्तु यथाविधि ॥१९८॥
एवं प्रदक्षिणान्तं च देवमयर्च्य वै ततः ।
नीराजयदेवदेवं तद्विधानमिहोच्यते ॥१९९१
नीराजनं तु त्रिविधं सात्त्विकादिविभेदतः ।
स्नानान्ते भोगयज्ञान्ते द्वितयं सात्त्विकं भवेत् ॥२००॥
सायकाले प्रतिदिनं कुर्याद्राजससंज्ञितम् ।
पूजायां दीपदानाने नैवेद्यान्तेऽपि तामसम् ॥२०१॥
कुर्यात् प्रासाद एकस्मिन् तेषामेकं न तु त्रयम् ।
खयंव्यक्त तथाऽन्यैश्च विबुधैश्च प्रतिष्ठिते ॥२०॥
प्रासादे मुनिमुख्यैश्च सात्त्विकाख्यं समाचरेत् ।
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वेश्यैः स्थापिते राजसं भवेत् ॥२०॥
शूद्वैस्तु स्थापिते स्त्रीभिस्तामसाख्यं समाचरेत् ।
सात्त्विकस्य विधानं तु शृणुध्वं मुनिपुगवाः! ॥२०४॥
कर्तव्यं सानभोगान्ते यत्तदुक्तं पुरैव तु ।
अलङ्कारासनान्ते यत्कर्तव्यं तदिहोच्यते ॥२०५॥
कृतं स्वर्णादिभिर्द्रव्यैः कुम्भमापूर्य वारिभिः ।
अर्घ्यपात्रोद्धतैर्यद्वा केवलैालितैः पुनः ॥२०६।।
अन्तम्सिद्धार्थकान् क्षिप्त्या कण्ठे कुर्यादलकृतिम् ।
अश्वत्थपल्लवैम्लम्भिश्चन्दनेनाऽक्षतैरपि ॥२०७॥
अन्यत्र रजनीविष्टलेपयेत्सर्वतो द्विजा!"
तदास्ये मल्लकं पुप्पं सम्पूर्ण तु नियोजयेत् ॥२०८॥
संस्कृताऽमिसमुद्भूतान् पुरा दीपान् प्रदीप्य तु ।
विभवेच्छाऽनुरूपेण चतुर्विमतिमन् द्विजाः ॥२०२॥

·उपन्
ईश्वरसंहितायाम्
पाकस्थानातु = दीपादुच्छूिताच्चतुरहलैः ।
प्रदीप मल्लके कृत्वा सकुम्म विनिवेशयेत् ॥२१०॥
अग्रतो देवदेवस्य सदाधारोपरि स्थितम् ।
तमर्थ्यगन्धस्नग्धूपैर्हन्मन्त्रेण तु पूजयेत् ॥२११॥
फेवलं साऽर्यपुप्पेण साधकस्तदनन्तरम् ।
दद्यादाचमनान्तेऽयं मन्त्रेशस्याऽथ वा द्विजा.! ॥२१२॥
अालभनमाल्यानि धूपं चाप्ययमेव च ।
दीपकुम्भ तु पाणिभ्यामुद्धतं परिचारिणा ॥२१३।।
देवस्य दक्षिण पादमारभ्येतरपश्चिमम् ।
प्रामयेत्सर्वतोऽङ्गानि एकधा वा द्विधा विधा ॥२१॥
वै नेत्रमन्त्र तु हृन्मन्त्र वा यथारुचि ।
एवं कुम्भ परिभ्राम्य द्विजेन परिचारिणा ॥२१॥
शुद्धया योषिता वाऽपि द्वाराहाये विसर्जयेत् ।
ततस्तु देवदेवम्य दद्यादयं तु मूर्धनि ॥२१६।।
पारस्थानातदर्धे तु दीप आनीयते यदा ।
तदानीं तद्विधान तु शृणुध्व मुनिपुङ्गवा ! ॥२१७६
दीक्षितास्मुविनीताश्च मुखाता परिचारिका ।
बद्रन नासिकारन्धे स्थगयित्वाऽम्बरेण तु ॥२१८।।
सितोप्णीषधराम्मा सितचन्दनमपिता. ।
सौपर्णानि च पात्राणि विततानि यथारुचि ॥२१९॥
राजतान्यथ ताम्राणि आरकूटमयानि च ।
काम्यानि वाऽपि सम्पाद्य यथावित्ताऽनुसारत ॥२२०॥
एकत्रिपञ्चसप्ताऽपि न चैकादश वा तथा ।
द्विषट्पोडा या यद्वा चतुर्विशतिसहयया ॥२२॥
पाराऽऽय समासाद्य तताऽमेम्सस्कृतापुरा ।
तपा मध्यरर्निटीपान् पात्रामा तु महामते ! ॥२२२॥

·चतुर्थाऽध्यायः।
चतुरमुलिकोत्सेधान् सघृतान् दीपयेत्पुनः ।
उद्धृत्य तानि पात्राणि करैस्तु परिचारकाः ॥२२३॥
वहेयुः पतिवन्धेन तदने गणिकाजनाः ।
गच्छेयुभगवद्भक्ताः कुर्वन्त्यो नृत्तगीतके ॥२२४॥
तदने शलभेर्यादिसमुद्घोपणतत्पराः ।
तदने चेत्रिणेऽस्पृश्यजनोत्सारणतत्पराः ॥२२५॥
गच्छेयुः परितस्तेपां दीपिकाधारिणो जनाः ।
एवं क्रमात्समासाद्य तिष्ठेयुर्देवसन्निधौ ॥२२६॥
अथाऽन्यो दीक्षितो विप्रः कुम्भमापाय पूर्ववत् ।
समल्लकं तदूचे तु तेप्वेकस्मात्प्रदीप्य तु ॥२२७॥
पाकस्स्थानादाहृतेषु प्रदीपं विनिवेश्य च ।
सदाधारस्थितं कुर्यात्ततस्साधकसत्तमः [२२८॥
कुम्भं प्राग्वत्समभ्यर्च्य देवेशं च ततः परम् ।
भामयेत्पूर्ववकुम्भं तस्मिन् काले द्विजोत्तमाः! २२९॥
ऋगाद्यध्ययनं कुर्द्विजाः प्रागादिदिस्थिताः ।
सन्निधौ देवदेवस्य नृत्यं तु गणिकातदा ॥२३०॥
मङ्गलानि च गीतानि सर्व गायन्तु गायकाः ।
खरेणोचतरेणैव स्तुवन्तु सोनपाठकाः ॥२३॥
भेरीमृगशवादीन् घोपयेयुम्ममन्ततः ।
एवं सर्वत्र व कुर्यागायध्ययनादिकम् ॥२३२॥
कुम्भमेवं परिभाम्य दन्वा तत्परिचारिणः ।
हलेल्थ टीपपात्राणि दर्शयेदितराणि च ॥२३॥
दृष्ट्वा मम्यततो दद्यादयं देवम्य मूर्धनि ।
मुम्भपूर्वाणि पात्राणि वहन्तः परिचारकाः ॥२३॥

·स्वरसहितायाम् प्रदक्षिणमात्माध पूर्ववणिमादिभि । वियुद्वारगमे या याबद्वारम्य बाधत ॥२३॥ अथ या विनियुक्तानि तानि सद्गृह्य योषित { मुखाता धीतवसना द्विजातीभावितात्मन ॥२३६॥ लाटनिरक दत्या सर्वा-लङ्कारभूषिता । क्षिपेपुरुदितेनैव वर्मना द्विजमत्तमा । ॥२३॥ अथ वा विनियोगात्तु पूर्व पाकारयादपि । योपितो दीपपात्राणि गृहीत्वा प्रतिपमना ॥२३॥ आनयेयुविभोरने कर्तुग्च्छिाऽनुरूपत । एव नीराजन वुर्यादलकारासन तत ॥२३९॥ अथ वा प्रामयेत्लुम्म दीपा टकममन्वितम् । या तत्रापि वै कुम्भ सानिमलकसयुतम् ॥२४०॥ धूमायमान सिद्धार्थीमयेद्दीपवर्जितम् । एवं नीराजन प्रोत्तमेस्भूती जातमा ॥२४॥ अनेरमूर्तिपूजाया मुख्यमूल्यादित मात् । मामामपि भूताना दत्वा याच पृथक् पृथक् ।।२५२११ न तु कुम्भेन प्रत्येामथ वा द्विजा । मामामापे कुर्मन पाग्वन्नीराजन चरेत् ॥२४॥ प्रय नगरानन पोक्त कृत भगवतो विभो । अनुतिप्रति साहाय्य तम्मिन् वर्मणि ये जना ॥२४॥ तमोविनिर्मुक्ता भवेयुम्ने न सशय । व नागनम प्रोक्त मात्तिा नाम नामत ॥२४॥ इनि श्रीपामगर्न इश्चरसहिनाया नीराजनान्तविधिनाम चनुयोऽध्याय ।

·अथ पञ्चमोऽध्यायः ।
नारदः।
ततो भोज्यासने देवो भौगैराभ्यवहारिकैः ।
पूज्यम्सपादपीठं वै दद्याद्भोज्यासनं विभोः ॥१॥
छन्नं दुकूलतूलोस्थमसूरकवरेण तु ।
आरोपयित्वा पागास्यं तत्रस्थे भोजनासने ॥२॥
अध्यं पाद्याचमे दद्यात्प्रतिग्रहसमन्विते ।
तर्पणं सम्प्रतिष्ठाप्य वासितञ्चाऽर्ध्यवारिणा ॥३॥
अथर्वणजलं स्वच्छं सुगन्धं पात्रतः कृतम् ।
मधुपर्फ दधिमथुघृतयुक्तमनन्तरम् ॥४॥
समस्तमेवमेझानं दधि वाऽपि निवेदयेत् ।
शीतलं तर्पणजलमय चूर्णं पुरोदितम् ॥५॥
देयं निप्पुंसनार्थ तु पुनराचमनं विभो ।
खलस्कृता मुरूपां च स्रग्युक्तां विनिवेद्य गाम् ||६||
ओपधीश्शालिपूर्णाश्च सफलात्यं वनस्पतिम् ।
मूर्त निवेदयेत्पूर्व ततम्सम्याप्य तर्पणम् ॥७॥
प्रच्छादनाऽम्बरं चैव प्रदद्यार्होदकम् ।
पसमभवैदिव्य वेध. पावनैः फनैः ॥८॥
गुल(ह)पण्डाचितर्भयबहुभिधुतपाचितः ।
गुल(ड)मुद्गपयोमिनिशाऽऽज्यतिलमिश्रितैः ॥१॥
दधिमित्रैम्सपिमिश्रर्मधुस्वादुयुतैः फलैः ।
फमादग्टविधैरपूपान् विनिवेदयेत् ॥१०॥
सम्माभी रमालानिः पयमा सुश्रितेन
पवितभीतलम्बादुरमगन्धश्व पानकैः ॥११॥

·श्वरसहितायाम्
भदयज्यिलथा रेदी पेयेरन्यैरनेकश ।
श्रद्धापूतेन मनसा यजेत्तमजमव्ययम् ॥१२॥
एवैरसिम्तु भोगेऽपि प्रोक्षयेदर्दीयारिणा ।
छोटिका मन्त्रसयुक्ता हत्या पाणिद्वयेन तु ॥१३॥
अथ पाणिद्वयनव अमीपोमात्मरेन तु ।
योग्यतापदवीं नीत्या मुद्रा कामदुधा तत ॥१४॥
वध्वा तदमृतीकुर्याद्भोगजाल यथास्थितम् ।
एत्वाऽयं पुष्पमुपरि सस्पृशेद्विष्णुपाणिना ॥१५॥
सव्येन पाणिनाऽऽम्पृश्य प्रकोष्ठ दक्षिणस्य तु ।
तेन दक्षिणहस्तेन अग्रसङ्कुञ्चितेन तु ॥१६||
निवेदयेत्ततो विप्रारिशरसाऽजनतेन तत् ।
असन्निश्च यो भोगो बगभावमनुनबेत् ॥१७॥
तत्तत् ध्यात्वा तु मनसा भक्त्या विष्णोनिवेदयेत् ।
पावनै पानकैपच्छैश्शीतलेमधुरादिफै ॥१८॥
वगेटायन्वितम्रष्टधूपरपुरवासित ।
नालिकेरोटकोपेतेस्तर्पणीयमनन्तरम् ॥१९॥
मसूरमाषचूर्णेन रजनीगालिनेन च ।
समुद्रर्ति च सक्षाल्य शीतलैबहुवारिभि ॥२०॥
नैवेद्याऽऽचमनार्थ तु गन्धोदक्मनुत्तमम् ।
वासमा निर्मर कृत्वा चन्दनेन सितन च ॥२१॥
समालभ्य सुटेन कर्पूरसहितेन च ।
तिसन्यथ मुरत्नानि सावर्णे वाऽथ राजते ॥२२॥
पाने कृत्वाऽथ मात्रार्थ देवाय विनिवेदयेत् ।
रगहतोलेलान्यापूरपरिभावितम् ॥२३॥
जातीपूगम्पेन समुगन्धच्छद बहु ॥
पपुरचूर्णसम्मिश्र मुत्ताचूर्णविमिश्रितम् ॥२४॥

·. । पञ्चमोऽध्यायः । मातलङ्गफलोपेतं नालिकेरफलाऽन्वितम् । प्रदद्यात्प्रणतश्चाऽन्ते ताम्बूलं जगतः पतेः ॥२५॥ प्रक्षाल्य गन्धतोयेन अर्घ्यपात्रोद्धृतेन वै । पाणियुग्मं यथा वै स्यात् स्वच्छमत्यन्तनिर्मलम् ॥२६॥ नैवेद्यधूपपात्राद्यैः पात्रैश्वाऽनिर्मलीकृतम् । कृत्वा सद्गन्धदिग्धौ तावपेणाऽर्च्य परस्परम्॥२७॥ मुद्रां मूलादिमन्त्राणां दर्शयित्वा यथाक्रमम् । भूयोऽर्थ्यगन्धपुप्पेण धूपाऽन्तेन समय॑ च ॥२८॥ जपयज्ञविधानेन देवं सन्तर्पयेत्ततः । स्फाटिकेनाऽक्षसूत्रेण स्वकैर्वा करपर्वभिः ॥२९॥ पात्रं संस्थापयेत्पश्चादग्रंपात्राच्च वारिणा । विलिप्य चन्दनायैस्तु स्थापयेद्भाजने शुभे ॥३०॥ सम्पूज्य पुप्पधूपाद्यमन्त्रं तन च विन्यसेत् । साधारमासनं चैव शक्तिपूर्वैस्समावृतम् ॥३१॥ चतुर्भुजं तु विरजो नारायणमिवाऽपरम् । वरदाऽभयहस्तंच बद्धाञ्जलिधरं मरेत् ॥३२॥ ब्रह्मस्थानस्थित तं च सूत्रं ध्यायेच्छिखोपमम् । सन्निधौ भव देवेश ! सन्निरुद्धो भवाऽच्युत ! ॥३३॥ सूत्राऽऽख्यमणिजालेऽस्मिन् यावच्चन्द्रार्कतारकाः । एवं मुने! प्रतिष्ठाप्य सूत्रमन्त्रेऽक्षसंज्ञिके ॥३४॥ प्रतिष्ठितस्य वै पश्चान्मुद्रां खां च प्रदर्शयेत् । यथाशक्ति जपं कुर्याच्छतमष्टाऽधिकं तु वा ॥३५॥ तन्निवेद्य विभोः पश्चाद्वाकर्म मनसाऽन्वितम् । पुण्डरीकाक्ष ! विश्वात्मन् ! मन्त्रमूर्ते ! जनार्दन ! ॥३६॥ ८

·ईश्वरसहितायाम्
गृहाणाऽस्मिन् जप नाथ ! मन दीनस्य शाश्वतम् ।
इत्युस्त्वा सोदक पश्चात्पुप्प दक्षिणपाणिगम ॥३७॥
अमतो निक्षिपेद्विष्णोर्मूलमन्त्रेण नारद ।।
भावयेच ततस्सम्यक् स्फुरन्ती तारकावलिम् ॥३८॥
प्रविष्टा भगवद्वक्त्रे वक्ताचगता पुन ।
हृदयात् द्विजशार्दूल सहाराऽऽयक्रमेण तु ॥३९॥
पूर्ववहारन्भेण परेण सह योजयेत् ।
एक हृदयादीना सर्वेषा विहित त्वथ ॥१०॥
कियाऽसत्वान्न दोपोऽस्ति अन्यथा तज्जप विना ।
धूप दत्या मणम्याऽय स्तुत्वा मन्जेश्वर तत ॥४१॥
अज्ञानात् ज्ञानतो वाऽपि जातमूनाधिक च यत् ।
दासस्य मम दीनस्य क्षन्तव्य लोफलोचन । ॥४२॥
इति विज्ञाप्य देवेश भक्त्तितासाधकोत्तम ।
सम्यूज्य गन्धधुपैश्च ततस्तु भगवन्मयात् ॥४३॥
यथाक्रम समभ्यर्च्य नैवेद्य प्रतिपाद्य च ।
तेषा मन्ताऽवसान च अर्हणाय निवेदयेत् ॥४॥
यद्वभ्यो देवयज्ञान्ते तन्मात्रान्त प्रदाय तु ।
अस्मिन् कालेऽहणाय तु ताम्बूलान्त समर्पयेत् ॥१५॥
शय्यासन ततो दद्यादमी रान्तयेत्तत ।
न्यम्बामासने यायादनराऽऽत्यमर्दामृत ॥४६||
पूर्ववत् द्वारयाग तु कृला सम्प्रविशन्त ।
तत्र पूर्वोत्त विधिना उपस्पृम्य समाहित ४७॥
प्रमाणपरिशुद्ध च विभवाऽनुगुण शुभम् ।
चनुरावरण उण्ड हत्या होठविभूषितम् ॥१८॥

·पञ्चमोऽध्यायः।
ज्यशेनाऽर्थेन वांशेन खाताव्यासो विधीयते ।
चक्रशलाऽम्बुजाऽऽकारं वृत्तं वा चतुरश्रकम् ॥४९॥
गदायैश्चक्रपर्यन्तैलांछनैलांछितं तु वा।
अमिकार्योपयोग्यानि यानि यानि महामते ! ॥५०॥
सक्सवादीनि भाण्डानि त्वतितव्यानि तैरपि ।
यद्वा किरीटश्रीवत्समालाकौस्तुभलक्षणम् ॥५१॥
शङ्खचक्रगदापद्मसमस्तव्यस्तलांछितम् ।
भृङ्गारकरकाऽऽकारं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः ॥५२॥
कुण्डं चतुर्मेखलं का निमेखलमथाऽपि वा।
द्विमेखलं तथा चैकमेखलं वा प्रकल्पयेत् ॥५३॥
स्थिरं समेखलं कुर्याज्जङ्गमं तु विमेखलम् ।
देशकालवशाच्चैव कुण्डं न घटते यदि ॥५४॥
तं विना हवनच्छेदो न कार्यस्सिद्धिमिच्छता ।
शोधिते पलिते च स्थलेऽचलमृदाऽन्विते ॥५५॥
होमस्तु विहितस्सम्यक् मन्त्रस्याऽमन्त्रितस्य च ।
पिण्डिका चतुरश्रा तु बहिस्सर्वत्र शस्यते ॥५६॥
मध्ये पद्मं प्रकुर्वांत श्रीपदं प्रद्ममध्यगम् ।
एवं कृते शुचौ कुण्डे अभिकार्य समाचरेत् ॥५७॥
चुल्ल्यां वा मलके वाऽपि होमं कुर्याद्यथाविधि ।
एतेष्वेकतम कुण्डं सम्भवाऽनुगुणं शुभम् ॥१८॥
मुपवारदयित्वोपलिय च ।
मुगन्धैश्चन्दनायैश्च पञ्चगव्यपुरस्सरैः ॥५९॥
कुण्डस्थाऽऽरम्मकाले तु संस्कारा न कृता यदि ।
निप्पन्नस्य च ते सर्वे विधेयाश्च क्रमण तु ॥६॥

·श्वरसहितापाम्
ताडयेदरमन्त्रेण पुष्पैदक्षिणपाणिना ।
सनन तीक्ष्णशलेण देशिस्वाऽसविद्यया ॥६॥
गृहीन्वा चेरदेशातु कुण्डमध्यातु मृत्कणम् ।
अगुष्ठाऽनामिकाभ्या तु हृदयेन समुद्धरेत् ॥६२॥
अस्त्रेणेव समीकृत्य न स्यान्निनोन्नत यथा !
सेचयेत्यचेनैव कुट्टयेत्तदनन्तरम् ॥६३॥
रेपयेद्न्धतोयेन अस्त्रेण परिशोधयेत् ।
अस्त्रजप्तै कुशाकाण्डैस्ती रणलागुलवर्जितैः ॥६४}
अस्माऽभिमन्त्रितेनैव दर्भकाण्डद्वयेन तु ।
तन्मध्ये च कुशाग्रेण प्राग्भागमवलम्व्य च ॥६५]]
भारभ्य दक्षिणाऽऽशाया लिरोल्लेग्वामुदग्गताम् ।
तम्यामुपरि सलिण्य रेखाना त्रितय स्फुटम् ॥६६॥
मागग्र दक्षिणाऽऽशादि घदीच्यन्त च साऽन्तरम् ।
तर प्रागप्ररेखामु मध्येका पिङ्गलाऽभिधा ॥६॥
दक्षिणीतरयो तु सुषुम्नेडादिदैवते ।
चतुर्या प्रणवेनास्थ मोक्षयेदर्ध्यवारिणा ॥६८॥
तदभ्याऽयंपुष्पायेयायेत्तद्द्रपाठयत् ।
प्रणवस्तु प्रतिष्ठान मापदस्य समाचरेत् ॥६॥
चतुरप्रस्थले कुण्डे दिग्मिदिग(ब)ट बहिः ।
सम्पूर्णपार कुम्भानामष्ट विनिवेश्य च ७०॥
ऊर्ध्यायोमेखराना च चतुणां दिक्चतुष्टये ।
फौगेयपिष्टरम्याश्च वायुदेवादिकान् यजेत् ॥७९॥
विविश्वप्यय योगेन दान्तिमधरात्तु वै ।
रहदेवाऽध्यपुष्याथै पूजनीया क्रमेण तु ॥७२॥

·शुष्कगोमयचूर्णेन युक्तं गन्धाऽऽस्मना सह ॥७३LIBRARY.. पञ्चमोऽध्यायः मृदुदर्भसमूहं च नीरसं चाऽश्मकुट्टिमम् । SN............ - कुण्डे द्रोणांशमानं तु समारोप्य प्रसार्य च । अच्छिन्नाप्रैस्ततो दभैरस्त्रमन्त्राभिमन्त्रितैः ॥७॥ कुण्डभित्तिगणं सर्वं प्रोस्थितैः परिभूपयेत् । वर्मणा चाक्षवाट तु सङ्कल्प्य तदनन्तरम् ॥७॥ समभ्यर्च्य च पुष्पाद्यैर्मध्यतः प्रणवेन तु । तेनैव विधिना नाभिं पूजयेन्चन्द्रसन्निभाम् ॥७६।। ततः पवित्रक दाम शिखामन्त्राभिमन्त्रितम् । प्राक्समालेपनोपेतं चतुप्पथपदे न्यसेत्. ॥७७॥ हृन्मन्त्रेण ततस्तत्र योगपीठे प्रकल्पयेत् । तत्र नारायणाख्यां वै शक्तिं विद्योत्तलक्षणाम् ॥७८॥ लक्ष्म्याकृतिपदं प्राप्ताममृताऽमृतरूपिणीम् । सर्वाऽतिशयरूपां च सर्वशक्तिसमन्विताम् ॥७९॥ सौकुमार्येण रूपेण सर्ववस्त्वन्तरस्थिताम् । शाश्वती सृष्टिमार्गेण अवतार्य हृदम्बुजे ॥८॥ पुरा ध्यानक्रमेणैव हृन्मन्त्रेण हृदम्बुजात् । खनामपदयुक्तेन सनमःप्रणवादिना ॥८॥ रेचकेन विनिक्षिप्य कुण्डहृत्पद्ममध्यतः । सम्पूज्य गन्धपुप्पाद्यैः पद्ममुद्रां प्रदय च ॥८२॥ ताम्रपात्रेऽथ वाऽन्यस्मिन् समादाय हुताशनम् । भारण्यं लौकिकं वाऽध मणि दर्पणोद्भवम् ॥८॥ निधाय कुण्डस्यैशान्ये संस्कारार्थ च साम्प्रतम् | सन्ताच्य चा:समन्त्रेण प्रोक्षयेच्छिखया च तम् ॥८॥ +

·ईश्वरसहितायाम्
हदा भ्या:मृत ध्यान दलाऽऽच्छाद्याऽथ वर्मणा ।
मूल स्मृत्वा समानीय पूरफेणा हृदन्तरे ॥८५||
मन्त्रानिलकराकृष्ट कृत्या तस्माद्विनिर्गतम् ।
व्यम्तो गुणगणात् पष्ठस्तेजो नाम गुणो हि य. १८६}
परस्य ब्रह्मणस्सोऽय सामान्य सर्वतेजसाम् ।
रिच्य विन्यसेतस्मिन् वहिपात्रे पुराऽर्चिते ॥८॥
ततोऽमिपात्रमादाय निममतिदीप्तिमत् ।
दक्षिणेन करेणैव पाणिभ्यामथ वा द्विजा ! Icelt
मामयित्या चतुर्थी वे तत कुण्डान्तरे क्षिपेत् ।
ध्यायेदेकत्वमापन्न ततो मन्त्रार्चिपा सह ॥८९॥
याज्ञियैरिन्धनश्शुष्क प्रज्याल्याऽसाभिमन्त्रित ।
हदा दक्षिणहस्तेन कुर्यात्सरिसमूहनम् ॥२०॥
प्रदक्षिणक्रमेणेव घाई पाणितलेन तु ।
तिर्यग्वाऽधोमुखम्येन नखपृष्टमदर्शयन् ॥११॥
अनाऽभिमन्त्रितेनैव प्रोक्षयेदर्ध्यवारिणा ।
ततम्त्वभममूलाग्रेस्समैर्दद्यात्तुशैस्स्तरम् ॥१२॥
दिगि दिश्युत्तरा-शान्त यान्याशादौ तु सान्तरम्
चतुर्गुणश्चतुर्था वन्यप्रच्छने परम्परम् ॥९३॥
प्रास्मान्ते पूर्वभागाच यावदुत्तरगोचरम् ।
होमोपारण सर्व होमभाण्डपुरस्सरम् ॥९॥
अवतार्य तदूर्षे तु दक्षिणम्या तथाऽऽस्मन ।
द्वन्द्वद्वन्द्वपयोगेण इत्यस्यापनमाचरेत् ॥१५॥
परिधीश्चमनिचय मुक्तदर्भ. करण्डिकाम् ।
सुयुगे च चनुष्क यदेका पिनिवेश्य च ॥२६॥

·पञ्चमोऽध्यायः ।
सम्धूपमधुपर्क च बीजान्येकत्र वै ततः ।
कौशेयं धूतकशं तु विष्टरं च घृतं चरुम् ॥९॥
आज्यस्थालीचतुष्कं च निधाय तदनन्तरम् ।
पणीतापात्रयुगलं करकं चाऽयंभाजनम् ॥१८॥
चतुष्कमेतदपरमग्रतो विनिवेश्य च ।
प्रादेशमात्रास्समिधः प्रभूतं शुष्कमिन्धनम् ॥१९॥
पक्ष्मकखेदहृवस्त्रं वामभागे निधाय वै ।
अर्योदकेन साऽस्त्रेण कृत्स्नं पावनतां नयेत् ॥१०॥
ततस्तु मूलदेशस्थाः ब्रह्मवृक्षादिकोत्थिताः ।
सपास्सत्वचस्पष्टा अधो नेभेस्तु चाअधिकाः ॥१०॥
प्राक्प्रत्यगुत्तरामौ च प्रागग्रौ दक्षिणोत्तरौ ।
चतस्रो वै परिधयश्शिखामन्त्रेण पूजयेत् ॥१०२॥
विष्टराणि ततो दद्यात् हृदा कुम्भाऽप्टके ततः ।
तेषु मात्पूजयेच लोकपालान् खदिक्स्थितान् ॥१०३॥
आदाय सोदकं चाऽथ प्रणीताऽऽयं च भाजनम् ।
पवित्रकं तु तन्मध्ये चतुर्दर्भकृतं न्यसेत् ॥१०॥
उद्धृत्योद्धृत्य हस्तेन जलं तत्रैव निक्षिपेत् ।
ततस्त्वष्टाक्षरं मन्त्रं जपमानो हि साधकः ॥१०५।।
भूयस्तदम्भसा सर्व प्रोक्षयेद्विष्टरेण तु ।
शेपस्य सावणं कुर्यात्सर्वदिक्षु स्तरोपरि ॥१०६॥
पुनरेवाऽम्भसाऽऽपूर्य तन्मध्ये परमेश्वरम् ।
ध्यात्वाऽर्चयित्वा संस्थाप्य त्वमतम्तदनन्तरम् ॥१०॥
प्रणीते चाडपरस्मिन् वै पात्रे चा कृते सति ।
सपवित्रं तु तत्राम्यं दत्वा च तु विन्यसेत् ॥१०८॥

·ईश्वरसहितायाम् मन्त्रनाथ तदूर्ये तु ध्यात्वाऽभ्यर्च्य यथाक्रमम् । तत्यानमुत्तरस्या च कृत्वा सम्पूज्य वै पुन ||१०९|| अथाऽऽन्य दशसस्कारैस्सस्युर्यात्साधकोत्तम् । अधिश्रयणमनादावुपाधिश्रयण तथा ॥११०॥ प्रसादीकरण चैव हुन्मन्त्रेण समाचरेत् । सम्प्लवोत्प्लवने कुर्यात्मणवेन तु साधक ॥११॥ हृदा पवित्रीकरण हशा नीराजन तथा । तत कवचमन्त्रेण कुर्यात्तदवकुण्ठनम् ॥११॥ अवलोकामृतीकारो क्रमानेत्रेण यर्मणा। भाण्डस्थस्य यदाज्यम्य दर्थे प्रज्वलित पुरा ५११३॥ स्पर्शन विद्धि सस्कारमधिश्श्रयणसज्ञकम् । उपाधिश्रयण नाम यवद्रावणमुच्यते ॥११४॥ आज्यस्थालीमथाऽऽदाय त्याज्य यत्पाग्द्रवीकृतम् तरात्र निक्षिपेदाज्यभाण्डाहोपापनुतये ॥११५॥ प्रवादीकरण ह्येतदुच्चस्थेन करेण तु । पुनरादाय कृत्वाने आधारोपरि यत्तत ॥११६॥ दर्भकाण्डचतुष्क तु द्वादशाङ्गुलसम्मितम् । तिर्यगुत्तानपाणिभ्यामवष्टभ्य च सातरम ५११७॥ अनामाष्ठयुग्मेन यथा मध्य नत भवेत् । राज्य चतुरो वारानानयेचतुरो नयेत् १११८॥ अन्तराऽन्तरयोगेन ह्यात्मनोऽमेस्तु सम्मुखम् । प्रणयेनोत्तसमयेन कुण्डमध्येऽथ निक्षिपेत् ॥ ११९॥ सम्प्लवोत्प्लवने त्येव वृत्या दाभ पवित्रकम् । विनिक्षिपेच त मध्ये पवित्रीकरण च तत् ॥१२०॥ -

·पंश्चमोऽध्यायः 1
कुंण्डादुल्मुखमादाय ज्वलन्तं धूमवर्जितम् ।
तेनाऽऽवत सकृषि ! तद्वै नीराजनं स्मृतम् ॥१२१॥
नीराजीकृत्य तत्पश्चात्कवचोदरगं सरेत् ।
अवकुण्ठनमेतद्धि तर्जन्या यत्प्रदक्षिणम् ॥१२२॥
तेजसा हृदयम्थेन दृग्गतेनाऽवलोकनम् ।
निरीक्षणमिदं विप्र ! ततस्तत्रोपरि स्मरेत् ॥२२३॥
चन्द्रमण्डलमध्यम्यं धेनुमुद्रासमन्विनम् ।
मन्त्रं वै सौरभेय च स्फुरदिन्दुशतप्रभम् ॥१२४॥
तदन्तरस मन्त्रेशं हिमाचलनिभं स्मरेत् ।
तत्त्रतैरकृतीध शामिजयनुजैरपि ॥१२५॥
सर्वसंस्कारसयुक्तं लरेदाज्यं च भावितम् ।
अमृतीकरण नाम इद ते सम्प्रकाशितम् ॥१२६॥
ससवारथ चाऽऽदाय दर्भपुजलिकेन तु ।
रजोपनयनं कुर्यात्मक्षाल्योप्णेन वारिणा ॥१२॥
निर्मलीगन्य कृर्चन ज्वालाभिस्म-प्रतप्य च ।
पोक्षयित्वा यतोयेन ताइयेद्गन्धपुप्प. ॥१२८॥
ताप्रमेय गचो ज्ञातव्यं कर्मसिद्धये ।
तपसात्मनाऽनन्तो नुप्टिलोऽनन्नवक्तपृर ॥१२॥
सन्तानात्ममावेन लिया चोर्ध्वमुख. पुन ।
सप्तस्वन्धं यदध्यानं भूतप्राणमान्महत् ॥१३०॥
प्रेरितं मरन्धेज तदिधामगाएन ।
सप्तपातानागं च नाम माऽयुनाऽऽपना ॥१३॥
पदाश्रयत्वासपाहे वगनामा जलं ति ।
सरकारमनागल सिग्नेजमिननिर् ॥१३२॥

·ईश्वरसहितायाम् शविग्रग्वायुराज्यकोग च स तत निजमजमक्षोभ्यमाद्य यस्याऽधिदैवतम् ॥१३३॥ अपरमिन् पवे नेय यया जायत तच्छृणु । साक्षादमृतति, वरण कलशाऽऽत्मना ॥१३४॥ नालाऽऽत्मना तदत्र च सम्थित विनभीतिहत् । जगदाप्यायवच्चन्द्र पद्मत्वेना प्रदेशत ॥१३५|| आनन्दाग्व्य हि सामथ्यं ज्ञेय तत्पारमेश्वरम् । सत्यभूतममेय च प्रमेयमिदमुच्यते ॥१३६॥ संम्बारकाले लारोप्य नित्य सन्मन्त्रतर्पणे । खसजाप्रणवोपेता नमस्कारपदान्विता ॥१३७॥ सर्वेषामचने विप्रा ! आराध्य हृदयेन वा । पूजयित्वाऽयगन्धाद्येय॑समन्त्रगण तत ११३८॥ बहुगाखैरममाम्समूलैम्युसमै कुशे । चतुभिर्वामहस्तेन त्वादायाय पवित्रकम् ॥१३९॥ दक्षिणाऽनाभिशया तु चक्षुष्काण्डविनिर्मितम् । अङ्गुलीयररूप च हत्या वे तदनन्तरम् ॥१४०॥ सम्वृत्ताऽऽज्यस्य बिभिम्मन्पृशदिन्धनादिकम् । निश्शेपदोपदान्त्यर्थमथामेराहतस्य च ॥१४॥ गत गताधं पाद या त्याहुतीना सशक्तित । निलाना घृतमित्ताना शुद्धेन इपिपा सह ॥१४२॥ होतन्य कर्मसिद्धयर्थं यथादयधारय । आदल्यामुघृताया च मूलमन्त्रासानत ॥१०॥ प्रणवान्त पद ज्यादग्नि गोषय शोधय ! यथारम्पितरूपेण ततनगन बुद्धिमान् ॥१४४i

·पञ्चमाध्यायः
१७
दधात्पूर्णाहुतिं पश्चाघृतेन च चतुप्फलीम् ।
अनहोंमोऽथ कर्तव्यस्सर्वसंस्कारसिद्धये ॥११५॥
हृदाऽनलं पुटीकृत्य कर्मनाम समुच्चरेत् ।
सम्पादयामि स्वाहान्तं सर्वकर्मस्वयं क्रमः ॥१४६॥
आज्येन सिक्तः कुमुमैस्सर्पिपा वा धिया द्विज ! ।
गर्भाऽऽधानादिसंस्कारान् कुर्याद्दारावसानकान् ॥१४॥
श्रीकुक्षिकुहरे यद्वै बहिष्ठस्य प्रवेशनम् ।
गर्भाऽऽधानं तु तद्विद्धि संस्कारं प्रथमं मुने ॥१४८॥
माणयोगाच या शक्तिहिश्रीनठरे स्थिता ।
जडरूपा घ या सूक्ष्मा तस्याश्चित्प्रसरो हि यः ॥१४९||
भगवच्छक्तिचैतन्यासामर्थ्याच शनैश्शनैः ।
स्मृत्वैवं जुहुयादाज्यं तन्मन्त्रेणोदितेन च ॥१५०॥
भवेत्पुंसवनं चाऽग्नेश्चिच्छक्तिनयनात्तु वै ।
सीमन्नाख्यं तु संस्कारममौ कुर्यादनन्तरम् ॥१५१॥
अव्यक्ताश्च तदन्तस्वारिशरःपाण्यादयोऽखिलाः ।
खां स्वां वै कर्मसीमानं प्रबुद्धाम्संश्रयन्ति ये ॥१५२॥
विभागकलनातेपां सीमन्तं तदुदाहृतम् ।
अर्धे जातकर्मार्थ पूर्ववद्धोमयेत्मन् ॥१५३।।
निस्तुतस्य च वै गर्भाजातकं तदुदाहृतम् ।
हिरण्यमधुसर्पिभ्यां जनसम्प्राशनं द्विज ! ॥१५॥
कुर्यातदनु वै नाम जातन्या मेः प्रयत्नतः ।
यामुदेवादिनासा वै प्रसिद्धेनाऽश्येतु तम् ॥१५५६॥
एवं मम्फारशुद्धम्य वैष्णवामैः प्रयत्नतः ।
मन्नानदानं पूर्व यत्तदन्नमागनं भवेत् ॥१५॥

·६८
ईश्वरसहितायाम्
गियानन्ध यग्नस्तु तच्चौलमिति चोच्यते ।
यदोहोंमयेदाध्य तच्चोपनयन स्मृतम् ॥१५॥
वेदवत च गोदान समावर्तविवाहपो ।
ल्याइनलम्य निहाना मारयेल्यामर पुन ॥१५८t
नववण्वे समिन्धाने कुण्टऽयावषिोद्धते ।
तथा दीप्तिप्रवागा च मरीचितापिनी तथा ॥१५९॥
पराला लेलिहा व कुण्ड व्याप्य व्यवस्थिता ।
ईशपूर्वामिदिग्भागे प्रभाद्य नितय म्मृतम् ॥१६०॥
रसोवारणवायव्ये मरीच्याद्य य तु तत् ।
उदग्दिङ्मध्यतो याम्ये स्थितैमा रेरिहाऽभिधा ॥१६१॥
रक्त श्वेत तथा नील कृष्ण पीत तथाऽरुणम् ।
सौदामिनीनिभ ध्यायेजिहाना सप्तक अमात् ।।१६२।।
पसीनेम्वसजी स्वार्या स्वनामभि ।
तमन्त्रद्धिनथेष्ट ' भावयेच्च यथाक्रमम् ॥१६३॥
अहागण्यचिपश्चर शत्तिा दहनामिना ।
विलक्षणो-यमाधार आधेयो हुतभुग्विभु ॥१६॥
आत्मनो अम्तु विवेयो वासुदेवम्मनातन ।
पच ज्ञात्वा पुरा सम्पर सत्ता वैवानरी पराम् ॥१६५||
आयोलिहितासार ध्यात्वा कुण्डगतानलम् ।
तजनिता तन कुण्डानम्यागमागेण चागताम् ॥१६६॥
परानन्दप्रसाशामा नासिश्या द्वादशावधि ।
ततोऽवनारयोगेन प्रविष्टा मारयेदि ॥१६॥
तम्य सशुद्धहस्य पुनरेन ममाचरेत् ।
सम्बोधन होम जदभावप्रशान्नितम् ॥१६॥

·पञ्चमाऽध्याय । उचार्य मूलमन्त्र तु प्रणवद्वितयान्वितम् । जुहुयादाहुतीना च सहस्र शतमेव वा ॥१६९॥ तद्वदाज्येन सन्तप्य दद्यात्पूर्णाहुति तथा । सस्कृतस्याऽथ वै वहे पूजा कुर्यात्तु भक्तित ॥१७॥ पुप्पै पेन दना च तिलैरक्षतमिश्रितै । अन्नैर्भक्ष्यफलोपेतैराज्येन क्रमशो द्विज । ॥१७१॥ सम्पूज्यैव विधानेन खमन्त्रेणाऽनल तत तर्पयेत यथाशक्ति तिलाऽज्याधैरनुक्रमात् ॥१७२॥ आज्येन वा केवलेन सहस्रशतसङ्ख्यया । अग्ने पूर्णाहुतिं दत्वा डन्ता घृतेन तु ॥१७॥ तत पूजा प्रातच्या देवस्याऽमेस्तु मध्यत । पूर्ववच्च स्मरेद्वहिं साकार निप्कलप्रभम् ॥१७॥ खयोगबलवीर्यण व्यापक सर्वदिग्गतम् । कदम्बकुसुमाकार खप्रभाभिर्विराजितम् ॥१७५॥ कुण्डमापूरयन् सर्व सर्वाकृत्या तु सर्वत । एव हि विततो व्यापी निराकारस्मुदीप्तिमान् ॥१७६|| अथ ज्वालाजटाधारे वहेर्वे कुण्डमध्यत । अनुसन्धीयते वुद्धया विष्टर तु यथोदितम् ॥१७७॥ तदर्चनमम कुर्यात्पुष्पै पैस्सचन्दने । मुद्रानन्ध तत कुर्यात्पीठामरगणस्य च ॥१७८॥ ततोऽवतार्य तन्मध्ये हृदयाप्तरमेश्वरम् । निरोदकासमन्त्रेण दद्यात्पुप्पाजलिं विभो ॥१७९॥ साझ सान्छन ध्यायेत्सकल परमेधरम् । साम्मुख्य सन्निधात च सन्निरोधनमाचरेत् ११८०॥

·७० आसीने त्वथ चाऽऽसीन शयाने च तथाविधम् ।।१८२॥ त्यभोगात्मना सम्यम् पूर्यात विधिना तथा ३१८५११ इध्माष्टक समादाय द्विधा कृत्वा द्विजोत्तम ॥१८६॥ इंघरसहितायाम् अर्घ्यप्रदानपूर्व तु सर्व कुर्यात्तु पूर्ववत् । मूलनिम्बे यथा ध्यानममिमध्ये तथा भवेत् ॥१८१॥ यानगे यानग ध्यायेदमौ स्थाने यभास्थितम् । पभरागारुणशुचिं स्मर्तव्यमनलास्पदे । मूलादिसर्वमन्त्राणा तत्तन्मदा प्रदर्य च ॥१८३॥ अर्थ्यगन्धादिनाऽभ्यर्च्य पूजयेत्सकल प्रभुम् । समिद्गण तु पात्रम्थ कृत्वाऽभ्यर्च्य हृदा तत । शिरसाऽजनतेनैव पिनिवेद्य तत प्रभो ॥१८५।। आज्येनोभयतस्सिक्त ब्रह्मक्षीरद्रुमोद्भवम् । निधाय दक्षिणस्या च मध्य आग्नेयदिग्गतम् । विश्नान्त नैस्तपदे उत्तरस्सा तथाऽपरम् ॥१८॥ वावीशपटसरुद्धमाधाराभ्यन्तत क्षिपेत् । इममूलादधाका तमिध्मेमोपरि सस्थितम् ॥१८८॥ भवमाज्येन सम्पूर्य सूर्यनीजेन चिन्तयेत् । सहसागु च तन्मध्ये दद्यात्कुण्डस्य दक्षिणे ॥१८९॥ अपरस्मिन् सचि ध्याता सोमार येनाऽक्षरेण तु । पूर्ण शशाकविम्ब च अदद्यात्तत उत्तरे ॥१९०॥ सानुगुणमिध्माना घृत च जुहुयत्तु वै सूर्यमामात्मा चा मेर्विद्धि तलोचनद्वयम् ॥१९॥ पतयार तर यदै तमेवंदन म्मृतम् । तब ये जयापर्व समिधा सा नमान ॥१०२॥ ।

·पञ्चमोऽध्याय ।
धृतसिक्ता चतुम्सझ्यामेकैका हि सुपुप्फलाम् ।
प्राक्कुङ्कुमादिना लिप्ता काष्ठसज्ञा तु होमयेत् ।।१९३॥
स्रग्धूपमधुपर्क च बीजान्याज्य यथाक्रमम् ।
तत्रानसमिघो दाने विशेषोऽय विधीयते ॥१९४॥
सादित सस्कृतामौ प्रास् त निधायाऽग्रतश्वरुग् ।
समुद्घाट्याऽवलोक्यादौ सम्प्रोक्ष्याऽाम्भसा तत ॥१९५॥
दर्भकाण्डचतुप्केण सामिना तदनु स्पृशेत् ।
तन्मध्ये झुक्चतुष्क तु मन्त्रेणाज्यस्य निक्षिपेत् ॥१९६॥
अथादाय संच तत्र तद्वद्दद्याच्चतुष्टयम् ।
चतुरहुलमानेनाऽप्यन्नप्रासमथाऽऽचरेत् ॥१९७||
त निधाय सवागर्भे तदूर्वे पूर्ववद्धृतम् ।
दद्यादमौ चतुष्क तु क्षिपेदनाहुति तत ॥१९८॥
भूयोऽनौ स्रक्चतुष्क त्वप्याज्यम्याऽऽपाद्य यत्नत ।
ततोऽन्नमाज्यससिक्त प्राग्वत्कृत्वाऽऽहुर्ति पुन ॥१९९॥
दद्यात्पूर्वप्रयोगेण एवमेव चतुष्टयम् ।
हुन्वाऽप्यन्नाहुतीना च भाज्याख्या जुहुयात्तत ॥२०॥
तिलेघृतसमायुक्तैरप्टोत्तरसहस्रकम् ।
शत शताध पाद वा यथाशक्ति समाचरेत् ॥२०१॥
आज्याक्तैरक्षतैस्तद्वत्तिलैश्च जुहुयातत ।
अर्धमांशरायुक्तमधिक चाऽप्रवर्तिनाम् ॥२०२॥
जपकाले तथा होमे कर्तव्य सिद्धिमिच्छता ।
स्विष्टकृद्भवन कुर्यादनमासेन वै सकृत् ॥२०॥
काम्यैरवश्यफलदैर्देशकालसमुद्भवै ।
तिलैघृतेन पयसा दना या पायसेन तु ॥२०४॥

·७२ ईश्वरमहितायाम् सिद्धान्नैम्साधितेमध्यनीजलांजैश्च तण्डुलै । मूलै फलै पहश्च मुप्रशस्तैश्च कोमलै ॥२०५॥ मुगन्धैम्वल्पमार्य पुष्पश्चय सितादि । गुग्गुरेनाऽऽज्यमिश्रेण सम्यक् हीवेटकेन वा ॥२०६॥ धावीफलेश्च सरसरत्यलैश्च शुभैस्तथा । मुसितासितस्तैश्च पवित्वैस्सुशोमने ॥२०७॥ दुर्वाकाण्डैरभन्मात्रैर्दन्तिसद्दन्तनिर्मले । एघोभिरक्षारये क्षीरद्रुममयैस्तथा ॥२०८॥ अमृताक्षीरसयुक्ता औदुम्बयों मधुप्लुता । अच्छिन्नाग यभमाश्च कण्टकै परिवर्जिता । ॥२०॥ साम्निमधुयुक्ताश्च घृतयुक्तास्तु या पुन । योक्तयान्यमिम ये तु समिद्भिस्सह सर्वदा ॥२१०॥ साध्यन्नविशेपाणि चन्दनादीनि यान्यपि । सदन्तराष्ठ ताम्बूलमुत्करक्षारवर्जितम् ॥२११॥ दाप्यानि लक्षहोमे तु आसनादीनि यानि च । मधुलपणपानामुष्टुतैरोज्झितानि च ॥२१२॥ आज्ययुक्तन्तिरै श्वान्तिम्सिद्धयस्सकलास्तथा । घृतेन पयसा दना होमस्तृप्तिं प्रयच्छति ॥२१३।। पायमेन तु सिद्धान्नैर्भक्ष्य पुष्टिम्सदा भवेत् । वाज_न्यैम्तण्डुरैश्च तर्पितो मन्त्रसट् द्विज ॥२१॥ प्रयच्छति सदा श्रेय अमन परमेश्वर । पल्लवै पलामूच होमम्तुष्टिं प्रयच्छति ॥२१॥ जहाति चाऽमृत्यु च रोगाश्योपशम नयेत् । तर्पिनम्मलपनार्थ पुष्पश्चाऽन्यैम्सिनादिकै ॥२१६|| ·पञ्चमोऽध्यायः । ७३ सौभाग्यमतुलं विप्राः ! अचिरात्सम्प्रयच्छति । गुग्गुलाज्यर्द्विजारोग्यं शुभैर्धात्रीफलैस्तथा ॥२१॥ शकरैः बिल्वफलकैः पञ्चगव्यसमुक्षितैः । आज्यानैः पद्मवीजैश्च लक्ष्मी शीघ्रं प्रयच्छति ॥२१८॥ उत्पलैर्वश्यकामस्तु भोगकामस्तु होमयेत् । दूर्वाङ्कुरैश्च होमेन आयुषो वृद्धिमाप्नुयात् ॥२१९॥ एधोभिश्च शुभैोमो मापैश्शान्तिप्रदः प्रभुः । तिलानां शस्यते होमो हरिणाऽऽननमुद्रया ॥२२०॥ घृतस्य कार्पिको होमः क्षीरस्य च विशेपतः । शुक्तिमात्राहुतिर्दध्नः प्रसृतिः पायसस्य वा ॥२२१॥ आसार्धमानमन्नानां भक्ष्याणां सप्रमाणतः । सर्वेषामेव बीजानां मुष्टिना होममाचरेत् ।।२२२॥ अग्रागुलिस्तु लाजानां शालीनां पञ्च हुनेत् । फलानां स्वप्रमाणं च पल्लवानां तथैव च ॥२२३॥ कर्कन्धुमात्रा गुलिका होतच्या गुग्गुलोस्सदा । धात्रीफलप्रमाणं वो सम्भवे सति होमयेत् ॥२२४॥ दूर्वाकाण्डानि विप्रेन्द्र ! चतुरष्टाङ्गुलानि वा.। समिनादेशमानेन समच्छेदास्त्वगन्विताः ॥२२५॥ अमेर्वर्णाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चाऽऽकृतयस्तथा । विकारा विशिखा चैव संवेद्याः कर्मसिद्धये ॥२२६॥ पद्मरागद्युतिः श्रेष्ठो लाक्षाऽलक्तकसन्निभः । बालार्कवर्गो हुतभुर जया शस्यते द्विज ! ॥२२७॥ इन्द्रकोपकसाशशोणाभो वाऽथ पावकः । चक्रचापनिभः श्रेष्ठः कुङ्कुमाभस्तथैव च ॥२२८॥ ar

·ईश्वरसहितायाम्
रक्ताना पुप्पजातीना वर्णनामिरिहोच्यते ।
मुगन्धो द्रव्यगन्धोऽमिघृतगन्धश्च शोभन ॥२२९॥
आयुर्द पद्मगन्धम्स्याद्विल्वगन्धश्च मुक्त ।
अप्रगन्धोऽभिचारे विहितम्सर्वदाऽनल, ॥२३०॥
जीमूतवीराजमृदङ्गध्वनितुल्यक ।
शब्दोऽसिद्धये हेतुरतोज्यम्याटसिद्धिद ॥१३१॥
रक्ताभन्तु यदा यहि क्षीणात्रि परिदृश्यते ।
एमरागोपलाभश्च स्फटिकामम्तया शुभ ॥२३२॥
यदए कथित पूर्व यदि तम्य प्रदक्षिणम् ।
अन्योन्यत्त प्रपचेत तदा सिद्धिकरोऽनल ॥२३३६
गरितेन तु वर्णन यदि पापोतकादिना ।
परिवत करोत्यभिस्तथा विप्र! विपर्यय ॥२३॥
होमान्ते सन्निमित्त वै होम कुर्याच्छताधिकम् ।
विषमा च शिग्या वरदयाश्च शुभावहा ॥२३॥
हवा-हस्रोन्नता टोपी नारा सिद्धिप्रदा स्मृता ।
निग्यप्रदक्षिणावर्त श्रुतिप्रच्छादितव्यनि ॥२३६11
स नित्यमेव गुमावदन्यनितो गुणै ।
प्रदीप्ते रेलिहानोऽमो निर्धम सगुणे तथा ॥२३७||
हये तुष्टिप्रद चर होनत्य श्रियमिच्छता ।
अपततोऽल्परूपश्च विप्पुतिसमन्वित ॥२३८॥
पाराममविहीनश्च यानुर्नव सिद्धिद ।
अमयुद्ध सध्मे च जुहुयायो हुतागने ॥२३९६
महानिर्भवतम्य वाभिचारार्धमनुते ।
टुगन्ध पीनवर्गश्च परदश्च यो शुभ ॥२४०॥

·पञ्चमोऽध्यायः ।
प्रभामूर्तिगतो मन्त्रस्तर्पितो यदि सत्तम ।।
यिद्यां प्रयच्छत्यचिराद्दीप्तिस्थो भूप्रदः प्रभुः ॥२४॥
तापयत्याशु शत्रूणां प्रकाशोपर्यवस्थया ।
। शत्रुक्षयं ददात्याशु मरीच्यामूर्ध्वगो विभुः ॥२४२।।
तापिन्यामूर्ध्वगो मन्त्रस्सर्वशापोपशान्तिदः ।
विपक्षोचाटनं कुर्यात्करालासंस्थितो हुतः ॥२५३॥
लेलिहाऽवस्थितो म-तो यदि सन्तयते मुने ।।
दद्यादभीप्सिते चैव देहान्ते परमं पदम् ॥२४॥
खाहाकारं सदा होमे पूर्णायां वौषडेन च ।
तमेव शान्तिके कुर्याद्वषडाप्यायने तथा ॥२४५॥
खधा पितृक्रियायां च फटकारं क्षयकर्मणि ।
विद्वेष हुं वशे स्त्रीणां नमो मोक्षप्रसिद्धये ॥२४६।।
कर्महोमाऽवसाने च घृतेनाऽऽपूर्व ससचम् ।
अभावाच्च प्रभूतेन होमद्रव्येण पूरयेत् ॥२४७॥
तत्रोपरि घृतं दद्याचतोऽर्यकुमुमादिभिः ।
मूलदेशात्समारभ्य सुचं पूज्य सवान्विताम् ॥२८॥
घृतयुक्तं तु तत् द्रव्यं सूचः पुष्करकुक्षिगम् ।
द्रवचन्द्रोपमं ध्यायेत्ततः पूर्ण समुद्धरेत् ॥२४॥
सग्दण्डे देहनाभौ तु मूले संरुध्य संस्मरेत् ।
निष्फलं मन्त्रनाथं तु पूर्णशीतांशुविग्रहम् ॥२५०॥
आम्लाच्च मरुच्डक्त्या प्रोद्धरेच खपिग्रहात् ।
विधाय चेश्वराऽऽधारे तलाद्वाराऽमृतं महत् ॥२५१॥
नासिकासन्धिमार्गेण सपने पतितं मरेत् ।
सामृतामाज्यधारां च वसुधारामिव क्षिपेत् ॥२५२॥

·७६
रान्छनाभरणादानि सर्वाणि जुहुयालमात् ॥२६०१
ईवरसहितायाम्
मुखमध्ये तु मन्तस्य तब्दह्मविवरेऽध वा ।
हृत्पद्मान्तर्गता सम्यक् प्रविष्टामनुभावयेत् ॥५३॥
तया वै वृहित मन दारयेब्रह्मधारया ।
तृप्त पुष्ट च हृष्ट च तुष्ट वे साधकोपरि ॥२५६
मन्त्रोचारसमेता वे शरीरकरणान्विता ।
ध्यानोपेता द्विजश्रेष्ठ । पूर्णेय परिकीर्तिता ॥२५५।।
सर्मसिद्धिकरी शचन्मोक्षलक्ष्मीविवर्धनी ।
बहुशुप्रेन्धनेनौ च होतव्य कर्मसिद्धये ॥२५६।।
पका.नेकप्रयोगाणा न तु कर्मणि धर्मणि ।
ततो य॑गन्धपुप्पामन्त्रनाथ समर्चयत् ॥२५॥
मुद्रा प्रदर्शयेत्सर्वा मूलमन्त्रादित मात् ।
चतुर्थांशेन चा गाना दुर्या-मूलभ्य तर्पणात् ॥२५८९९
रान्छनाभरणाना च रदम्यादीना तदर्धत ।
अथ वा हृदयादीना तती धेनाऽसिलामु च ॥२५९॥
परमेश्वरकान्तासु नदधन दिनोत्तम
हादिसर्वमन्त्राणामक जुहुयात्तु वा ।
विसनन तत कुर्याद्दत्वाऽध्य धूपसयुतम् ॥२६॥
भोगम्भानगता मन्त्रा. पूजिता ये यथानमम् ।
मुम्यमन्त्रगरीर च सम्प्रविष्टाश्च सम्मरेत् ॥२६२॥
भाग म्यागन्तरे यदुत्ममुदम्यैव निग्नगा ।
त मरिग्रह म्यूट सर्वमयाम्पद द्विन ॥२६॥
प्रविष्ट गाश्यगमे यध्या हयामरे ।
पं भागनाप 1 त सूक्ष्ममुमयामाम् ॥१६॥

·७७ पञ्चमोऽध्याय । तं पर प्रस्फुरद्रूप निराधारपदाश्रितम् । सन्धिमार्गेण हृत्पद्म सम्प्रविष्ट तु भावयेत् ॥२६५॥ मन्त्रमुद्रासमेतेन पूररेण तु सप्तमम् । भासित भावयदेह तेनाऽऽपादाच्छिरोऽवधि ॥२६६॥ प्रविष्टेन तु मन्त्रेण प्रयत्नेन विना द्विज ! । विग्रह कम्पते यम्य मन्नस्तस्य प्रसीदति ॥२६७॥ एव विसृज्य मन्त्रेश मुद्रानन्धेन वे सह । साधारासनमन्त्राणा गणेशस्य द्विजोचमा । ॥२६८॥ गुर्वादीना तु विहितमधू लाच्छनदर्पणात् । एतेषा च लय विप्र । कुर्यात्सृष्टिक्रमेण तु ॥२६९।। द्वाास्त्रिलोकपालाना वासहरिसेविनाम् । गुरुपूर्वक्रमादित्यमर्थमधु यथाक्रमम् ॥२७०॥ सकृत्सकृत्वशक्त्या वा पूर्णां सर्वप्वथ क्षिपेत् । विप्वक्सेनस्ततो भक्त्या तर्पणीयस्तिलाऽक्षत ॥२७॥ योपडन्तेन मन्त्रेण दद्यात्पूर्णाहुतिं द्विज । पूनयित्वा यथान्याय कुर्याचस्य विसर्जनम् ॥२७२।। अनल पूनयित्वा तु शक्तितस्तर्पयेत्तत । अच्छिद्रकरणी पूर्णा पूर्णा मन्त्रेण पातयेत् ॥२७३॥ सन्दर्शयेत्तते हेर्मुद्रा मन्त्रसमन्विताम् । कुण्डे पुष्पाञ्जलिं क्षित्वा वहिमन्त्रमनुस्मरन् ॥२७॥ क्षान्त्वा चेव नमस्कृत्य यथाविधि विसृज्य तत् । समाधाय न्यसेत्कोष्ठे ह्यवतारक्रमेण तु ॥२७५|| सम्माय॑ सुक्सवावमो सुच निक्षिप्य चाऽम्भसा । अर्घ्यपानातु चा पूर्य कुण्डबाह्ये प्रदक्षिणम् ॥२७६।।

·श्वरसहितायाम् अर्यादीशानकोणारे पच्छिद्रोदधारया । पवित्रणाऽध ऊर्व विनिक्षिप्य करेण वा ॥२७७॥ दद्याच्छिरसि वै शेष स्रगधो वदनान्न्यसेत् । आत्मनो वामभागे तु रिटरसवसयुतम् ॥२७८॥ अपपाम्य जल पावद्वितयस तदर्चितम् । उपमहृत्य तु तथा मम्मना तदनन्तरम् ॥२७९॥ जरनिर्मयितेनैव हार्वपुण्डूचतुश्यम् । ट्यमयोललाटे च कुर्याद्दीपशिखाकृतिम् ॥२८०।। अथाऽर्घ्यपात्रमादाय गत्ला भगवतो गृहम् । नमम्बुर्याजगनाथमष्टानपतनेन तु ॥२८॥ आपूर्य पाणियुगल पुप्पेस्तोपरि स्थितम् । सम्मरेनिष्कर मन्त्रममृतेनोपहितम् ॥२८२।। प्रमूतदीप्तिमुरित निक्षिपन्मन्त्रमूर्धनि । तर्पितो-मि विभो । भक्त्या होमेनाऽनलमभ्यग | ॥२८३- होमद्रव्येषु यीय तदिद चाऽऽत्मसाकुरु । पिनिवेद्य विभोर्हाम पूना कृत्वा यथाविधि ॥२८॥ गृहीत भारयेचेन प्रसन्नेनान्तरात्मना । प समाप्य होमान्तमयंगन्यादिभिर्विभुम् ॥२८५।। समभ्यर्च्य पितृणा च सनिभागमथाचरेत् ॥ इनि श्रापाचगने ईश्वरसहितायाम् भोज्यामनामिकार्यविधिनाम पञ्चमोऽध्याय ।

·श्रीः।
७९
अथ पष्ठोऽध्यायः ।
मुनयः।
पितृणां संविभागस्य विधिः कीदृक् फलं च किम् ।
तत्सर्वं मुनिशार्दूल वर्ण्यतां भवताऽधुना ॥१॥
नारदः।
आराध्यस्याऽग्रतो विप्राः प्रत्यहं क्रियते तु यत् ।
विज्ञेयं संविभागं तमुत्तमं सर्वकर्मणाम् ॥२॥
संविभागापितॄणां च भवत्यनृणवान् नरः ।
प्रयान्ति तृप्तिमतुलां तेन कर्मवशादपि ॥३॥
संविभागः पितॄणां च यथा कार्यस्तथोच्यते ।
कुण्डस्य योनिनिकटे दक्षिणायांस्तरे कुशान् ॥४॥
भद्रपीठसमीपे तु क्ष्मातले वा तदूर्ध्वतः ।
स्तरोपरि विकीर्याऽथ तिलान्, सरजतोदकान् ॥५॥
क्रमेण भावयेतत्र पितृनथ पितामहान् ।
तृप्तये यथ सर्वेषां देवाय विनिवेद्य च ॥६॥
प्रोक्षितान्यन्नपात्राणि चत्वारि कबलानि वा ।
म्तरोर्वे तु निधायाऽथ सम्पूज्याऽादिना ततः ॥७॥
कमेण चातुरात्मीयमन्त्रैरप्यययोगतः ।
• ततस्तु नाम्ना गोत्रेण मन्त्रपूर्व तिलोदकम् ॥८॥
सर्वेपामर्थ्यफलशान् प्रदद्याच्च यथाक्रमम् ।
तादर्थेनाथ चतुरो विनिवेश्याऽऽसनेषु च ॥९॥
लब्धलक्षात्परे तत्त्वे ब्राह्मणान् पाश्चरात्रिकान् ।
प्राङ्मुखं द्वितयं चैव द्वितयञ्चाप्युमुखम् ॥१०॥

·४० ईश्वरसहितायाम् सम्पद्यभाचे ऽप्येक चा विनिवेश्योतराननम् । अथ तेपा अमात्कुर्यादर्जन चातुरात्म्यवत् ॥११॥ अयानुलेपनायैस्तु भोगैात्रावसानकै । तत्तत्कालोचिंतस्सर्वस्नुपादेययजित ॥१२॥ तैश्चापि मौनभिप्टैस्तु भवितव्य सुयन्त्रित । याग्यता बद्धलक्षास्त्वप्यन्नमूर्ती जनार्दने ॥१३॥ येऽश्नन्ति पितरस्तेन तृतिमायान्ति शाश्वतीम् । अतम्सव्यभिचार तु मौन वज्यं क्रियापरै ॥१४॥ शुभमव्यभिचार यत्तकार्य सर्ववस्तुपु । यदगसङ्केतमयैरव्यक्तैनासिकाक्षरै ॥१५॥ कृतमोक्षपुटेर्वसन तसिद्धिहानिकृन् । स्वयमेव स्वबुद्ध्या यसवस्तुपु वर्तते ॥१६॥ शब्दैरनुपदिष्टैस्तु तन्मौन चिद्धि सर्वदा । तस्माद्वे श्राद्धभोक्तृणा दिव्ये वा पितृकर्मणि ॥१७॥ उद्यान्नैवेद्यवत्मय मर्यादाऽभ्यन्तरे प्रत । येनाऽऽचमनपर्यन्त काल तिष्ठन्ति वाग्यता ॥१८॥ विधिनानेन वै नित्यमथ यज्ञे तु वैष्णवे । सविभाग पितृष्णा च कार्यस्तद्रविणैर्नरैः ॥१९॥ (१) कृत्वा तिलोदकान्त या फलमूलैम्त्यशक्ति । (२)तदधं प्राममात्र तु दद्याद्रोप्पथभक्षुके ॥२०॥ यम्मादिव्यमहामन्त्रर्दच यत्पूजितेऽच्युते । पिनमल्स ता मूरि तत्यामक्षय भवेत् ॥२१॥ (१) कृत्या तिलोदान या फरमूल सशक्ति ।" (पा) (२) " तदर्थम् ।" (पा)

·पष्ठोऽध्यायः
८१
तमभ्याऽर्यगन्धाधैर्मूलमूर्तिगतं विभुम् ।
प्राङ्गणेषु च सर्वेषु प्रासादेप्वाश्रमेषु च ॥२२॥
प्रतिष्ठितेषु झोमार्थ विभवव्यूहमूर्तिपु ।
तथैव गोपुरद्वारदिमूर्तिषु च मण्टपे ॥२३॥
सान्निध्यं चैव यातासु शक्त्या नित्यं समर्चनम् ।
पोडशैरुपचारैर्वा द्वात्रिंशद्भिस्ततोऽधिकैः ॥२४॥
कुर्यात्तन्मूर्तिमन्त्रैश्च तथा नैमित्तिकप्वपि ।
जपान्तं हवनान्तं वा खानाद्यं साधकस्ततः ॥२५॥
तत्तन्मूर्त्यप्रदेशस्थे कुण्डे होम समाचरेत् ।
न कर्माऽर्चादिकं तत्र सपनं चोत्सवादिकम् ॥२६॥
बलिदानं च सर्वत्र पवित्रारोहणादिपु ।
नाचर्तव्यं विशेषेण परतन्त्रासु मूर्तिषु २७॥
नित्याभिषेकमात्रं तु तासु तत्र समाचरेत् ।
सितादिवर्णयुक्तासु प्रोक्षणं वा निवेदनम् ॥२८॥
मूलालयार्चया साध परतस्त्रासु देशिकैः ।
पवित्रारोहणं कार्यमङ्गत्वेनाऽधिवासितैः ॥२९॥
पूरकेषु च सर्वेषु तथैवाऽऽप्रयणादिके ।
खगेशविप्वक्सेनादिपरिवारगणेष्वपि ॥३०॥
प्रतिष्ठितेपु गेहेषु पूज्यमाश्रयमूर्तिवत् ।
अमूर्तस्य खगेगस्य विष्वक्सेनादिकस्य तु ॥३१॥
कुमुदादिगणेशानां द्वारावरणवासिनाम् ।
अन्येषां परिवाराणां महापीठनिवासिनाम् ॥३२॥
अग्रे नित्योत्सवार्चायाः दद्यात्काललये बलिम् ।
साकारो वा निराकारो विष्वक्सेनो गणैस्सह ॥३३॥

·८२ ईश्वरसहितायाम् यद्वा समर्चनीयश्च वस्यन्ते शिष्टवस्तुभि । नित्योत्सव तत कुर्यालाल कारमयुतम् ॥३४॥ प्राकारद्वारदेवाना बस्दिानपुरम्मरम् । तद्विधान प्रवाश्यामि शृणुध्ध मुनिपुङ्गवा 1 ॥३५॥ कृतेन येन भक्तानामभीष्ट जायते फलम् । नित्योत्सवा विम्ब तु सौवर्ण रानत तु वा ॥३६|| ताम्रज पैचर वाऽथ नात्युच्च तच्चतुर्भुनम् । मूलराऽनुरूप च यदेव स्थापित पुरा ॥३७॥ वस्त्राऽऽभरणमालैश्च यथाशोममलवृतम् । मूलनिम्बगता शक्ति तसिनारोप्य मत्रत ॥२८॥ समभ्यया॑ऽयंपुष्पाधैमोग पान्तिमैस्तत । आप्तराराधिते देवे स्वयव्यताऽऽलयादिषु ॥३९॥ साधा वरयेद्वन्य बलिदानादिकमणि । पुरा गर्भगृहद्वारि तथा चैवाऽप्रमण्टपे ॥४०॥ घण्टानादसमेतेन दीपेन विलितेन तु । द्वार्सानानिघूपान्तस्समभ्यया॑ऽर्ध्यवारिणा ॥४१॥ दत्वाऽण ततश्चाऽन्न तर्पणाम्भग्नुत परम् । ताम्बूल च क्रमाद्दत्वा तत्त मन्त्रैरनुस्मात् ॥४२॥ स्वर्णादिनिर्मित यान पुरस्तात्प्रथमायणे । सुगन्यपुप्पप्रमया क्षौम्यायम्सितादिभि १४३३ यथायोभमरसत्य तम्मिन् यल्यर्थकोनुकम् । माचीमुख समारोप्य प्रारणेषु प्रदक्षिणम् ॥१४॥ भानपतम्मिताघेश्च मायूरे फेनुयष्टिभि । सामाभिधामरैश्च तानश्च भोमन !!४||

·पष्ठोऽध्याय ।
गणिकादेवदासीभिर्गायकैर्वाद्यसञ्चयै
भेरीपटयोपैश्च श्रुतिघोषसमन्वितै ॥४६॥
एवमारिलकारैर्गोमयेनोपलेपिते ।
मण्डले हस्तमात्रे तु बलिदानपुरस्सरम् ॥४७॥
द्वारावरणदेवाना ध्यातॄणा वा स्खदिक्षु च ।
वक्ष्यमाणविधानेन नियतोत्सवमाचरेत् ॥४८॥
पीठो, विष्णुमूताना सगणानामथाऽर्चनम् ।
कृत्वा समुत्किरेत् शेष तृप्त्यर्थ सोदफ़ बलिम् ॥१९॥
पीठ प्रदक्षिण नीत्वा चतुर्धा वा द्विधाऽथ वा ।
सन्तोप्य नृत्वगीताद्यदेवमन्त प्रवेशयेत् ॥१०॥
प्रारणेषु विशालेषु बहिष्ठेषु च सादरम् ।
मण्डित रथमारोप्य परिम्रमणमाचरेत् ॥५१॥
यानादेरवरोप्याऽथ पादुके विनिवेद्य च ।
अनमण्टपमिष्ठे भद्रपीठे निवेश्य च ॥५२॥
पाद्यार्थ्याचमनाऽम्भोमिश्चन्दनाद्यनुलेपनै ।
माल्यैर्नानाविधैश्चापि धूपैस्ताम्बूलपश्चिमै ॥५३॥
अभ्यर्च्य श्रमशान्त्यर्थ स्वस्थाने सन्निवेशयेत् ।
आदो निवेशिता शक्फि तन्मूले विनियोज्य च ॥५४॥
तमम्याऽर्थ्यगन्याय प्रणमेत् स्तुतिपूर्वकम् ।
निकाल यत विधिपक्रियते नियतोत्सर ॥५॥
तत्र सर्वसमृद्धिम्न्याद्राज्ञो राष्ट्रम्य चाऽनिशम् ।
अभावे परिबिम्बम्प हेतुना सनिधीकृते ॥५६॥
पून वाऽन्नमा या कुर्यानित्योत्सव तत ।
निदशेपम्पोपगहार हया चाादिषम्य च ॥१७॥

·८
ईश्वरसहितामा
नत्वा स्तुत्वा च देवेश तत पाद्यप्रतिमहात् ।
पादोदक समादाय विग्रह सेचयेस्वरम् ॥५८॥
भुक्तानि पत्नपुष्पाणि विदध्यान्मूर्धनि स्वके।
पुप्पार्थ्यगन्धपूर्वाणा देवयजे कृते राति ॥५९॥
विनयादाहृताना च भक्ताना मन्त्रसविनाम् ।
मूभि सन्धारणाच्छश्वदौर्भाग्य क्षयमेति च ॥६०॥
कीर्ति कान्ति थियारोग्यसिद्धि समुपयाति च ।
पश्चाच्छरीरयात्रार्थमभ्यर्च्य परमेश्वरम् ॥६१॥
लव्यानुजस्तु नै कुर्यादनुयाग यथाविधि ।
भोज्य नैवेद्यपूर्व तु सर्वमादाय पात्रगम् ।।६२॥
चिनिवेद्य च देवाय पवितीहत्य चाऽम्भसा ।
सत्यरूपा हलक्ष्या चाऽप्यन्नदोपक्षयकरी ॥६३॥
चेतसा चातुरात्मीया भावनीया च भावना ।
तथाऽऽत्माऽध्यक्षसञोऽने साधुभावे व्यवस्थित ॥६॥
प्रद्युम्नो भगवान् रूपे एतद्वीर्ये तु रामली।
भोक्ता महात्मा भगवान् वासुदेवस्वय खज ॥६५॥
चतु-प्रणवसजप्त ततोऽम्मश्चुरक पिवेत् ।
वक्त्रकुण्डे तु तेनैवाप्यनातिचतुष्टयम् ॥६६॥
हुत्वा चाऽभिमतैग्रोसैस्ततोऽनीयाद्यथारचि ।
समाचम्य पुनर्यायाप्रयतो भगवद्गृहम् ॥६७॥
मनो वुद्धयपिमानेन सह न्यस्य घरातरे।
यूर्मवचतुर पादान् शिरस्तत्रैव पञ्चमम् ॥६८॥
प्रदक्षिणममतेन त्वेवरूपेण सर्वदा ।
मष्टानेन नमर्यादष्टाक्षरपुरम्सरम् ॥६९॥

·पष्ठोऽध्यायः ।
.
एवंमागयजनमनुयागान्तमीरितम् ।
अन्तःकरणयागादि यावदात्मनिवेदनम् ॥७॥
तदाधमजयागस्य नाम्ना भिगमन महत्
पूजनं चाऽर्घ्यपुप्पायगिर्यदखिलं मुने ॥७१,
वाह्योपचारैम्तद्विद्धि भोगसंशं तु नारद ।
मध्वाज्यावेन दना च पूजा च पशुनाऽर्चया ॥७२॥
तत्तृतीयं हि यागानं तुर्यमन्नेन पूजनम् ।
निवेदितस्य यद्दानं पूर्वोक्तविधिना मुने ! ॥७३॥
सम्प्रदानं तु तन्नाम यागाझं पञ्चमं स्मृतम् ।
वहिसन्तर्पणं पष्ठ पितृयागस्तु सप्तमम् ॥७४१
प्राणामिवनं नाम्ना त्वनुयागस्तदष्टमम् ।
एवमप्टागसहितां पूजां कुर्याद्यथाविधि ॥७॥
यत्र द्वादशकालेज्या कर्तव्या ऽतिविस्तरात् ।
तत प्राभातिको कुर्यात्पूजामष्टा संयुनाम् ॥७६॥
अद्वयं तु पाश्चात्यं विना घातां समाप्य च ।
पितृणां संविभाग च अनुयागं यथोदितम् ।।७७||
देशिकम्स्वेज्यया कुर्यान्नित्यं माध्यन्दिनार्चने ।
निकारोवेकमष्टानं पडनं चाचग्यम् ||७८॥
योगार्थिनां च म्या यायं भोगमध्यात्मसंजिनम्
तत्कालेषु कुर्वीत म्याध्यायमधुनोच्यते ॥७९॥
अष्टाशन नमस्त्य पविश्याप्रतो विभोः ।
आगमाध्ययनं पुर्याचद्वाक्यार्थविचारणम् 11८०॥
माप्तेऽय माध्याममये सात्वा वा जपनाऽपि ।
धायिचा तन गुर्याद्वामानां परिवर्तनम् ॥८॥

·ईश्वरसहितायाम्
सायन्तनार्चन कुर्यात् पहङ्ग बलिपश्चिमम् ।
तवत्कोरघु कुर्मीत यथाशास्त्रोदितेन च ॥८२॥
जप कृत्वा यथाशक्ति स्वासाय शयन तत ।
समाधाय बहिर्देव निरालम्बपदे स्थितम् ॥८३||
अप्रयत्नेन वै तावदनुरद्धेन चतसा ।
सह तेनैव वै निद्रा यावदभ्येति साम्प्रतम् ॥८४॥
समुत्थायाऽर्धरात्रेऽथ जितनिद्रो जितश्रम ।
कमण्डलुम्पितेनैव समाचम्य तु वारिणा ।।८५॥
गुरु देव नमस्कृत्य उपविश्याजिनासने ।
योगाभ्यास तत कुर्याद्यथाविधि मुनीश्वरा ॥८६॥
समाधायाऽत्मनाऽऽत्मान एवं त्यक्त्वा जपक्रियाम् ।
ध्यातूज्ञेयविभागेन यावचन्मयता ब्रजेत् ॥८॥
सदा संवेद्यनिर्मुक्त समाधौ लभते स्थितिम् ।
अभ्यासाद्भगवद्योगी नझ सम्पद्यते तदा १८८॥
तत्र श्रमनय कुर्यात्यक्त्वा ध्यानासने क्रमात् ।
शय्यासन निवेद्याथ मूलमूर्तेरेनन्तरम् ॥८९॥
दम्यादिशक्तियुक्तस्य यागमूर्तिगतस्य च ।
तस्सिनारोपयेद्देव सर्वाङ्गपरिशोभिते ॥१०॥
अयं पाद्य तथाऽऽनाम परिग्रहममन्वितम् ।
ठत्वा समारभेत्सश्चान्चन्दनाद्यनुलेपनै ॥९॥
मुगयपुष्पमाल्यादिदीपधूपे निवेद्य च ।
भयाण्यपूपपूर्वाणि साराणि पानि च ॥२२॥
तर्पणाभश्च ताम्बूल साह सद्धभावितम् ।
निवेद्य देवदेवाय विभनानुगुण तत
॥९॥

·यष्ठोऽध्यायः ।
सर्व च विन्यसेत्पश्चात्तस्मिन् कर्म कृतं च यत् ।
तुष्टं गृहीतं तत्पूर्ण भावयेद्दक्षिणं करम् ॥९॥
तन्मध्ये निष्कलं मन्त्रं सर्वं यकिरणाकुलम् ।
योगोत्था फलसम्पत्तिं लक्ष्मीरूपां विचिन्तयेत् ॥१५॥
मूलमन्त्र समुधार्य पाणिमध्ये तथा स्मरेत् ।
भूयश्च निष्कलं मन्त्रं तसादुपरि भावयेत् ॥९॥
सीपे जानुनी भूमौ कृत्वा विष्णोनिवेदयेत् ।
प्रसादाऽभिमुखेनाऽथ तेन तच्चाऽऽत्मसात्कृतम् ॥१७॥
भावनीयं द्विजश्रेष्ठाः ! परितुष्टेन चादरात् ।
सन्न्यासं सञ्चयं वाऽथ कृत्वा सम्यक्तु तस्य च ॥१८॥
मन्त्ररूपानुकारिण्या मुद्रणीयं च मुद्रया ।
फलार्थ प्रसवं येन नैति सन्यासकारिणाम् ॥९९॥
फलपर्यवसाने च काममागमचोदितम् ।
भर्तु! युज्यते येन सिद्धायैस्तु फलार्थिनाम् ॥१००॥
नित्यं प्रतिष्ठितं विम्बं बिना स्थलजलादिकान् ।
विसर्जन ततः कुर्याद्दत्वाऽभ्य धूपसंयुतम् ॥१०१॥
भोगस्थानगता मन्त्राः पूजिता ये यथाक्रमम् ।
मुग्न्यमन्त्रशरीरं तु सम्प्रविष्टांश्च संस्मरेत् ॥१०२॥
ज्वाला ज्वालाऽन्तरे यद्वत्समुद्रस्येव निम्नगाः ।
तम्मन्त्रं विग्रहं स्थूलं सर्वमन्त्राम्पदं द्विजाः ! ॥१०३||
पविएं भासदले अध्यक्षे अभयाऽऽस्के ।
परे प्रागुक्तरूपे तु तं सूक्ष्ममुभयात्मकम्॥१०४॥
तस्मात्परं स्फुरद्पं निराधारपदाश्रितम् ।
दर्पण दर्शयित्वा तु निर्मलं तस्य चाऽप्रतः ॥१०॥

·८८
तच्छस्त्या योनिता शक्ति मूलनिम्बाद्यथाविधि ।।१०८
ईश्वरमहितायाम्
सन्धिमार्गेण हत्यम मन्यरिष्ट तु भापयेत् ।
म्मृत्वा परा मना त च वसपिगने हृदि ॥१०॥
विश्रान्त भाग्यद्देन म्यगानेन समन्वितम् ।
कर्मादिए निचेषु पदमु नित्यादिसिद्धये ॥१०७॥
प्रतिटिनेषु विधिरन्नित्य प्रागादिचने ।
ममम्बोऽयपुग्याये ताम्बूलाचे पुरोदितै ।
पुनरागेपन्नूले तत्र ता नियोजिताम् ॥१०९॥
पूनाथ कर्मनिम्बादी नित्यनेमितिकादिषु ।
प्राप्ते तु ततत्कादी मूलादापाय मन्त्रवित् ॥११०॥
ममाप्य तेषु तक ण्यारव्यानि यथार्यत ।
समाप्य मूलपिम्य तु तेभ्यता विमर्नयेत् ॥१११॥
मन्त्रानदिपात्रम्मान् विस्य पाश्मयोगत ।
शपमादिक संर मुक्तपूर्वण च सह ॥११२॥
पाणिना तोयप्तेन विवस्मनाय चाऽर्च्य च ।
न्यासद्वय च सगृह्य मनसा च म्यविग्रहात् ॥११॥
निदशेपम्योपमहार उर्यादादिकम्य च ।
यागोदेशातथा कुण्टात् स्तराद्यभ्याऽखिलम्य च ॥११॥
सहोपलेपनेनैव सर्पमम्ममि निधिपेन् ।
क्वाटरन्यन कुर्वान्मन्त्र कवचमुच्चरन् ॥११५||
नियोज्य तर साय चा च विहगेश्वरम् ।
म्येच्छया लागतो मन्त्री प्रातल्याय पूर्ववत् ॥११६।।
यथोक्त सत्र कुर्वानरोधयानादिकम् ।
सावरह च सघाह पक्ष माममथापि वा ॥१७॥

·सप्तमोऽध्यायः। यो यजेद्विधिनाऽनेन भक्तिश्रद्धासमन्वितः । सोऽपि यायात्परं स्थानं किं पुनर्योऽत्र संस्थितः ॥११८॥ यावज्जीवावधि कालं बद्धकक्ष्यो महामतिः ॥ इति श्रीपाञ्चरात्रे ईश्वरसंहितायाम् पितृसंविभागादिशयनोत्सवान्तविधिर्नाम पष्ठोऽध्याय.। अथ सप्तमोऽध्यायः । मुनयः। भगवन्मुनिशार्दूल ! सर्वशास्त्रविशारद। पुरा प्रधानमूर्तेः पूजनात्समनन्तरम् ।।१।। माङ्कणेषु च सर्वेषु प्रासादेप्याश्रयेषु च । प्रतिष्ठितानां बिम्बानां पूजनं समुदीरितम् ॥२॥ सत्र श्रीभ्वादिदेवीनां पूजनं तु विशेषतः । देवर्षे ! श्रोतुमिच्छामो विस्तरेण प्रकाशय ॥३॥ नारदः । शृणुध्वं मुनयस्सर्वे श्रीभूदेव्यर्चनं परम् । येन विज्ञातमात्रेण वाञ्छितान् लभते नरः॥४॥ भोक्तृशक्तिः स्मृता लक्ष्मीः पुष्टि कर्तृसंज्ञिता । भोगार्थमवतीर्णस्य तस्य लोकानुकम्पया ॥५॥ उदितं सह तेनैव शक्तिद्वितयमव्ययम् । नानात्वेन हि वै यस्य परिणाम प्रकाशितः ॥६॥ २२

·९
०
ईश्वरसहितायाम्
तत्र श्रियादिदेवीना रूपत्रयमुदाहृतम् ।
श्रीवत्सगा योगलक्ष्मी गलक्ष्मीस्तु पार्श्वगा ॥७||
वीरलक्ष्मी पृथस्थाने स्वातन्त्रण प्रतिष्ठिता।
एवमन्यासु देवीपु रूपयमुदाहृतम् ।।८।।
योगलक्ष्मीभोगलक्ष्म्योदेवेन सह पूजनम् ।
वीरलक्ष्मी पृथग्गेहे पूजयेत यथाविधि ॥९॥
यत्र सा पूज्यते देवी तत्र श्रीनिश्चला भवेत् ।
तद्विधान प्रवक्ष्यामि शृणुख मुनिपुङ्गवा ! ॥१०॥
प्रथमावरणे वाऽपि द्वितीयावरणेऽपि वा।
तृतीयावरणादौ वा श्रिय स्थान प्रकल्पयेत् ॥११॥
तुष्टिं पुष्टिं च सावित्री वाग्देवी च मुनीश्वरा !।
तद्विमानचतुर्दिक्षु दिड्मूर्ती परिकल्पयेत् ॥१२॥
कोणेषु वैनतेय वा सिंह वाऽपि यथारुचि ।
तदन्तमभागे तु दिव्ये वा स्थापयेत् श्रियम् ॥१३॥
चतुर्भुजामुदारागी सर्वलक्षणसयुताम् ।
पमासनेनोपविष्टा पद्मपत्रायतेक्षणाम् ॥१४॥
मुन्याभ्याश्चैव हसाभ्या अभीतिवरदायिनीम् ।
जपन्याभ्या तु हन्नाभ्या दिव्यपङ्कजधारिणीम् ॥१५॥
विशरमचयेद्देवी तन्मन्त्रेण विनोत्तमा ।
मणर पूर्वमुद्धृत्य श्रीनीज सदनन्तरम् ॥१६॥
निय नमप्पटोऽय मन्त्रम्गर्यार्थसिद्धिद ।
श्रा श्री ५ 3 श्री अ इति योजयधृदयादिमि ॥१७॥
मन्त्रणाऽनेन व पूर्व ग्रात्ता देगिस्मतम ।
प्रशान्य पाणिपादा च वाचम्य च यथाविधि ॥१८॥

·सप्तमोऽध्यायः ।
९
प्रासादं सम्प्रविश्याऽथ कुर्यात्सर्वं यथोचितम् ।
। खासने सुखमासीनः प्राङ्मुखो वाऽप्युदड्मुखः ॥१९॥
करशुद्धिं च दिग्बन्धं प्राणायाम समाप्य च ।
धारणाद्वितयेनाऽथ शोधयित्वा निजं वपुः ॥२०॥
श्रीमन्त्रं तु ततस्साझं हस्ते देहे च विन्यसेत् ।
किरीटं वनमालां च कमलद्वयमेव च ॥२१॥
हस्तादौ पूर्ववन्न्यस्य बध्वा वै पद्ममुद्रिकाम् ।
तादात्म्यमवलम्व्याऽय हृदयाम्भोरुहोदरे ॥२२॥
खानन्दधामनिष्ठस्य देवस्य परमात्मनः
श्रीवत्सातु श्रियं देवी सर्वलक्षणसंयुताम् ॥२३॥
अवतार्या:मृतै गैर्जपान्तं प्राग्वदर्चयेत् ।
ततो बहिर्यजेद्देची प्रागुक्तभैगिसञ्चयैः ॥२४॥
तदर्थ कल्पयेत्प्राग्वदायं पात्रपञ्चकम् ।
प्राग्वत्स्वदेहविन्यस्तान् मन्त्रानभ्यर्च्य मन्त्रवित् ॥२५॥
अधैिर्धपपर्यन्तैभरयागमथाऽऽचरेत् ।
वास्त्वीशं क्षेत्रनाथं च द्वारलक्ष्मी तथैव च ॥२६॥
चण्डी चैव प्रचण्डी च गर्भद्वारस्य पार्श्वयो ।
समभ्यर्च्य विमानस्य पूजन च समाचरेत् ॥१२७]
लोकाध्वतत्वविन्यासं प्राग्वदेव समाचरेत् ।
देवतान्यसने त्वेप विशेषः श्रूयतामिह ॥२८॥
यजेन्मसूरकाधारे धर्माच यच्चतुष्टयम् ।
मूर्तयो वासुदेवाद्याः केशवाद्याश्च मूर्तयः ॥२९॥
पद्मनाभादयश्चापि यत्र पूज्या मुनीश्वराः ।
तत्तच्छतीस्तत्र तत्र यजेत्तानेव वा क्रमात् ॥३०॥

·ईश्वर संहितायाम्
यद्वा तच्छक्तिभिस्साधं पूजयेत्तान् यथानामम् ।
लक्ष्मी कीर्ति या माया व्यूहशक्तय ईरिता. ॥३१॥
श्रीश्च वागीश्वरी कान्तिक्रियाशक्तिविभूतय ।
इच्छा प्रीती रतिश्चैव माया धीमहिमेति च ॥३२॥
शक्तय केशवादीना क्रमेण परिकीर्तिता' ।
धोस्तारा वारणी शक्ति पद्मा विद्या तथैव च ॥३३॥
साड्या विश्वा खगा भूर्लिक्ष्मीर्वागीश्वरी तथा ।
अमृता हरिणी छाया नारसिंही तथा सुधा १३४॥
श्रीकान्तिवीरा कामा च सत्या शान्तिम्सरोरुहा ।
माया पासना खर्व विक्रान्तिरसम्भवा ॥३५॥
नारायणी हरिपोतिर्गान्धारी काश्यपी तथा ।
वैदेही वेदविद्या च पद्मिनी नागशायिनी ॥३६॥
निशचाऽष्टाविमा देव्य पद्मनाभादिशक्तय ।
यत्राऽन्या भगवन्मूर्ति पुण्या तत्र श्रियं यजेत् ॥३५॥
अन्यान् विमानदेवास्तु पूर्वोक्तानेव पूजयेत् ।
विमानस्य चतुर्दिक्षु कल्पिता च विशेषत ॥३॥
तुष्टिं पुष्टिं च सावित्री वाग्देवी च समर्चयेत् ।
अथाऽयमण्डपद्वारे दक्षिणे तु वलाकिनी ॥३९॥
वनमालिन्युदग्भागे पूजनीये क्रमेण तु ।
पृत्वैर द्वारयाग तु कल्पयेदामन ततः ॥४०॥
सर्वाधारमय देव पीठम्या-घ फणीश्वरम् ।
तकोणेषु च धर्मादीम्त दूध्ये व्यक्तपदजम् ॥४१॥
थामाय ततम्मम्मिन् योटाटिभि क्रमात् ।
गणनाथादिकाश्चाऽथ समभ्यय॑ यथाविधि ॥४२॥

·सप्तमोऽध्यायः। १३ ततः श्रियं समावाह्य मन्त्रन्यासादिकं चरेत् । सन्निधानादिकं कृत्वा पद्ममुद्रां प्रदर्शयेत् ॥४३॥ मन्त्रान् विमहविन्यस्तान् लयोक्तविधिनायेत् । भोगयागश्च कर्तव्यः पद्मपीवतलोपरि ॥१४॥ प्रागादिपद्मपत्रेषु हृदयादीनि पूर्ववत् । विदिग्दळेषु चैवाऽस्त्रं नेत्रं केमरजालकम् ॥४५॥ पीठोपरि दलाबाह्ये त्वामेयेशानकोणयोः । किरीटं वनमालां च यातुवायव्यकोणयोः ॥४६॥ कमलद्वितयं चाऽपि विन्यसेच्दनन्तरम् । ततो ध्यानं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ॥१७॥ अभ्यन्तरे विमानस्य दिव्ये सरसिजासने । पद्मासनेनोपविष्टां फुल्लपोदरप्रभाम् ॥१८॥ सर्वलक्षणसम्पन्नां सर्वालङ्कारभूषिताम् । चलबिरेफपटलसमाकान्ताऽलकावलिम् ॥४९॥ विलसदनसचितकिरीटपरिगोभिताम् । अर्धचन्द्रललाटम्पराजमानललाटिकाम् ॥५०॥ प्रवुद्धोत्पलविस्तीर्णलोचनां मुस्लिताननाम् । फटाक्षः करुणापूर्णैर्जगदाप्यायकारिणीम् ॥५१॥ दर्पणोदरसागविलसनण्डमण्डलाम् । प्रापुरवासिकावंगमौक्तिकां मरतोग्यताम् ॥५२॥ मुक्ताफनाभरदनां विनमद्विदुमाधराम् । रमनाटरपिग्सकद्वयमनोहगन् ॥५३॥ पूर्णचन्द्रप्रती सरावदनां कम्युकन्धगम् । रममपीपला माल्यमनिमपिगम् ॥५४॥ पाने पावगंना गुलाध मपिताम् ।

·ईबरसहितायाम् मुकशढोत्तुङ्गपनिवृत्तधनम्ननीम् ॥५५॥ विचित्रकम्बुकेनाढ्या नानाभूपाविपिताम् । मुख्यदक्षिणहस्तेन भीतानामभयप्रदाम् ॥५६॥ सत्येन पाणिपोन निताना वरदायिनीम् । पश्चाद्दक्षिणहस्तेन पद्मकुट्मलधारिणीम् ॥५७il तथाविधेन वामेन दधाना फुल्लपहजम् । मणिकङ्कणक्यूरनानारत्नागुरीयकै ॥५८॥ मण्डिता दिवसना मेखलाबैरलङ्कृताम् । गम्भीरनामि त्रिवलीविभूषिततनूदराम् ॥५९॥ विचित्रमणिमञ्जीरविलमत्पादपल्लवाम् । दिव्यगन्धानुलिप्तानी दिल्यमास्यविभूषिताम् ॥६०tt पूर्णन्द्वयुनतुझ्याभा सौन्दर्यामृतवारिधिम् । वीरलक्ष्मीमिमा ध्यायेत्सर्वाभीष्टप्रदायिनीम् ॥६१॥ एव ध्यात्वा श्रिय देवी हृदयादींश्च पूर्ववत् । किरीट वनमाला च तथैव कमलद्वयम् ॥६२॥ ध्यावा-पूजन कुर्यादासनाधैर्यथोदितै । चतुप्पष्टयपपचारैवी द्वात्रिंशद्विस्तु वा द्विजा ॥६३१ हरिनिवेदयदेव्यै पृथक् देवार्पित तु वा । जपान्त पूजयेद्देवी होगान्त वा यथाविधि ॥६४ पारतन्त्र्याइलिं तर कदापि न समाचरेत् । मूलाल्यार्चया साधं तम्या देशिकसत्तम ६५।। पवित्रारोहण कार्यमगत्वेनाधिवासिते । तजन्मादिके कुर्यात्मपनयात्मवादिकम् ॥६६॥ माग्नयेऽपि 4 ल्क्ष्म्या नरात्रिषु चौत्सवम् ।

·सप्तमोऽध्यायः ९५ अडरार्पणपूर्व तु रक्षावन्धपुरस्सरम् ॥६७॥ चतुःस्थानार्चनयुतं कुर्याद्राष्ट्राभिवृद्धये । बलिदानं ध्वजारोहं तीर्थं तत्र विवर्जयेत् ॥६८॥ पारतन्वये विधिरयं स्वातन्त्रये तूच्यतेधुना । ग्रामे या नगरे वापि पर्वते वा नदीतटे ॥६९|| सप्राकारं नियः स्थान सविमानं प्रकल्पयेत् । तत श्रियं प्रतिष्ठाप्य तन्मन्त्रेण यथाविधि ||७०॥ श्रीवत्साद्देवदेवस्य श्रियं विम्बहृदम्बुजे । समावाह्य तु मन्त्रेण साझेन सकलक्रियाम् ॥१७१|| कृत्वा सम्पूजयेद्देवीं भोगैस्तु हविरन्तिभैः । अथ श्रियं त्वग्निमध्ये प्राणयेत्समिदादिभिः ॥७२॥ संस्कृत्य विधिवत्कुण्ड पहिमुत्पादितं तथा । संस्कृताज्यस्य विप्रभिस्सस्पृशोदिन्धनादिकम् ॥७३॥ सन्तर्पणे तथाग्नेश्च तस्मिन् मन्त्रासनादिकम् । तन्मध्ये हृदयाद्देवी समावाद्य यथाविधि |७४|| समिद्भिश्चापि नित्याभिः काम्यैश्च जुहुयाचथा । विष्टकृद्धवनं चाथ प्रायश्चित्ताहुति त्वपि ॥७५॥ पूर्णाहुत्यादिकं कृत्वा ततो लक्ष्मी हृदम्बुजे । विराज्य परिवाराणां होमं कृत्वा यथाविधि ॥७६॥ प्रविश्य तु ततो देव्या मन्दिरं यजनास्पदम् । समर्पणं च होमस्य पितॄणां तर्पणं त्वपि ॥७७॥ चलिदानं च भूतानामिष्टशिष्टजनस्य च । प्रदानं यज्ञशीलानां कारूणां भावितात्मनाम् ।।७८|| अनुयागं च विधिवनैवेद्यप्राशनादिकम् ।

·ईश्वरसहितायाम् पूर्ववत्सकल कुर्याद्रोगमोक्षप्रसिद्धये ॥७९|| अनव बलिदानादी परिवाराचनमम । प्रथमावरणे पूज्या प्रागादो कुमुदादिका ८० विभीपिका शाकरी च यजेत्तद्वारपार्श्वयो । द्वितीयावरणे पश्चादुपेन्द्रादीन् प्रपूजयेत् ॥८॥ तवारपाययोश्चैव शहपद्मनिधी यजेत् । तृतीयावरणे पश्चादिन्द्रादीन् परिपूजयेत् ।।८।। तद्वारपाईयो पृज्यौ नरकुमरजृम्भली । चतुर्थापरणे चैव वज्रादीन् परिपूजयेत् ॥८३॥ तद्वारदक्षिणे पावे शिनिकुण्डलमर्चयेत् । उत्तरे मणिभद्र च पञ्चमावरणे तत ॥८४|| लोहिताक्षादिकानिष्ठा ततस्तद्वारपाईयो । जया च विनया चैव पूनयेतु यथाक्रमम् ॥८५।। महापीठे तु विधिवसुमुदादीन् समर्चयेत् । मुमुखी पूजयेद्विप्बरसेनस्थाने चतुर्भुजाम् ॥८६॥ बेरहम्ता दक्षिणेन तनी चापि विमतीम् । पश्चाद्दक्षिणहस्ताभ्या दधाना पहजद्वयम् ॥८७॥ एव सर्वपरीवारान् बलिदानादिभिर्यजेत् । पवित्रारोहणादीनि पृथक्कुर्याद्यथाविधि ॥८८॥ गरडध्वनमारोप्य कुर्यायव महोत्सवम् । चनुम्म्यानार्चनादीनि श्रीमन्त्रेण समाचरेत् ॥८९॥ एवमुक्तो मुनिश्रेष्ठा । श्रयादिदेव्यर्चनक्रम । एव पुष्ट्यादिदेवीश्च पूतयेस्वम्वमन्त्रत ॥९॥ मुनय । भगन् । संचाम्पन दारणागतमस्मर ·९ ७ सप्तमोऽध्यायः । श्रुतं श्रियाद्यर्चनं तु त्वत्तोऽस्माभिर्मुनीश्वर ! ॥११॥ सुदर्शनार्चनं त्वद्य वक्तुमर्हसि नः प्रभो ! नारदः। शृणुध्वं मुनयस्सर्वे सावधानेन चेतसा ॥१२॥ सौदर्शनार्चनविधिमैहिकामुप्मिकप्रदम् । सौदर्शनीया मन्त्राश्च मूर्तयश्चाप्यनेकधा ॥९३|| तत्राभिमतमन्त्रेण मूर्ति चाभिमतां यजेत् । दिव्याद्यायतने चित्र प्राङ्गणादौ तु कुलचित् ॥९४॥ आमादौ तु नदीतीरे विपिने पर्वतेपि वा ।। प्रासाद मण्डपं वाथ सचित्रं सर्वतोमुखम् ॥९५|| प्राङ्मुखं वापि कुर्वीत सगवाक्षकवाटकम् । - एकादितलसंयुक्तं चक्रलाञ्छनलाञ्छितम् ॥९॥ मुखभद्रसमोपेतमारोहणसमन्वितम् । सपाकारं समासाद्य प्रासादाभ्यन्तरे तथा ॥९॥ बिम्बं सौदर्शनं तत्र प्रतिष्ठाप्य यथाविधि । यजेत्रिकालं प्रयतो देशिकस्तस्य मन्त्रतः ॥९८॥ तत्राधिन्याधिदुर्भिक्षमतवेतालदुम्रहाः । न बाधन्ते जनान् सर्वान् शुभं भवति नित्यशः ॥९९।। तत्रार्चनविधानं तु शृणुध्वं मन्त्रपूर्वकम् । मुगुप्ते मूतले शुद्धे वर्णचक्रं परिस्तरेत् ॥१०॥ अकारादि क्षकारान्तं सर्वार्णमयरूपिणम् । स्वक्षनाभ्याने मीभिः प्रधीभिश्चाप्यलतम् ॥१०११ फारणं सर्वमन्त्राणां क्षेत्रे प्रणवमालिखेत् । अकाराद्या विसर्गान्ताः खरा नाभ्यङ्गमाश्रिताः ॥१०२॥ फकारादीनि भान्तानि तदराणां त्रिरष्टके ।

·ईश्वरसहितायाम् मादिहान्तानि नेमौ तु क्षाणं प्रधिगणे स्थितम् ॥१०३।। शब्दब्रह्ममय चक्र पुरा वर्णगण तत प्रणवानमोन्तैश्च सन्नामि मगस्तत ॥१०४॥ विन्यस्तमातृयन्त्र ख देशिको विधिवद गुरु । समभ्यया॑यपुप्पायर्मातृकामन्चविग्रहम् ॥१०५।। ततस्समुद्धरेन्मन्त्रान् सर्वाभिमतसिद्धिदान् । जेतु शक्त्यात्मना या तु सृष्टिस्थितिल्योन्मुखी ॥१०६॥ क्रियाशक्तिस्समुद्दिष्टा मुक्त्पनननी पुरा । कालरूपमधिष्ठाय तयॆतवृहित जगत् ॥१०७॥ कालचक्र जगचत्र तत्मात्सोदर्शन वपु । तमधिष्ठाय सा शक्तिीवभूता व्यवस्थिता ॥१०८।। विनाकृत तया सर्वमसत्कल्पमिद भवेत् । तस्मात्समुद्धरेच्शक्तिममिष्टोमसमप्रभाम् ॥१०९।। अक्षाधारा तु वै नित्यामनाद्यन्ता च वैष्णवीम् । पूर्व नेम्यन्तिमद्वन्द्व तदाद्य सानरद्वयम् ॥११०॥ नामितुर्यातिमद्वाभ्या पिण्डमेतदरतम् । सौदर्शनमहाशक्ति सर्वसिद्धिप्रदायिनी ॥११॥ जीवभूता पदर्णम्य प्रकाशान दरूपिणी । ह्दयाघङ्गसिद्धयर्थ पिप्डमेतत्स्वरोज्झिते ॥११२॥ दीराय मणिश्चान्त्यमेदयेनेवपश्चिमम् । प्रणवादीनि चैतानि तुर्यान्तहृदयादिभि ॥११३|| नमम्म्याहावपढ्दुपट्वापभिर्नातिभिम्सह । प्रमानियोननीयानि विज्ञानानिगुणैम्सह ||११४॥ शु प्रतिरूपम्य पटणम्योट्पृति थ ।

·सप्तमोऽध्यायः।
पूर्ववत्समुपाहत्य चान्तिमद्वयमन्तिमम् ॥११५||
तत्राष्टमंसतृतीयमस्यां यान्त्यन्ततोऽन्तिमम् ।
सपञ्चमखरान्तं च कुर्यात्नेम्याद्यभूषितम् ॥११६॥
पश्चादेकादशाराणयुक्तं तद्विगुणारगम् ।
अन्यामविमुक्तं तु कुर्याचत्पञ्चपटयोः ॥११७॥
अयं सौदर्शनो मन्त्रः पडणः समुदीरितः ।
तृतीयः पञ्चमः पाठः प्रत्येकं यक्षरः स्मृतः ॥११८॥
अन्ये वर्णसमोपेता वर्णाः स्युद्यक्षरास्त्रयः ।
एप कालात्मनो विष्णोविश्वरूपस्य वाचकः ॥११॥
सतारया च शक्त्या च ह्यष्टार्णः परिकीर्तितः ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयुक्त्या तु यथा प्रकृतिगः पुमान् ॥१२०॥
स्थूलसूक्ष्मात्मको ध्येयस्तथा सौदर्शनो हरिः ।
दर्शनं परतत्त्वस्य स्तातदाख्यानदर्शनम् ॥१२१॥
तन्निष्ठानामिदं नित्यमज्ञानतिमिरापहम् ।
छिनति संशयं तेषां सदुपायप्रवृत्तये ॥१२२॥
रूपान्तरमिदं तस्य संशयच्छेदकारणम् ।
नूनं वर्णाश्रमाचारनिष्ठानामाननेषु तु ॥१२॥
छिनति दूपकान् जन्तून् स्वकविद्याप्रमावतः ।
लान्छितानामनेनाशु भक्तानां मावितात्मनाम् ॥१२॥
फरम्यो विजयस्तु स्यादिह लोके परत्र च ।
फि पुनर्विपये यत्र स्थापिते पूजिते सति ॥१२५||
लक्षणं हदकादीनां मन्त्रणा तूच्यतेऽधुना ।
प्रागेव हृदयादीनां मन्सानि यथाक्रमम् ॥१२६॥
विन्यमीजभूतानि तारान्ते चिन्दुना ततः ।
अपिम्नां क्रमादन्ते यथा मर्याक्षरद्वयात् ॥१२७॥

·ईश्वरसहितायाम् महामुदर्शनज्यारापदयान्तिमेऽपि च । चक्रायेति पद पोढा शिरोन्ते योजयेत्त्रमात् ॥१२॥ विज्ञानादिगुणोपेतैम्तुर्यान्तैर्हृदयादिभि । नमम्बाहादिनेबान्तै प्रागुक्तविधिना रिखेत् ॥१२९॥ ध्येयान्याकारपत्तीनि भोगम्यानेषु मूलवत् । वर्णभूषणवस्त्रास्त्रभुनसस्थानचेष्टिते ॥१३०॥ ज्ञात्वैव मन्त्रमाहात्म्य योर्चयेद्विधिपूर्वकम् । दिग्बन्धवहिप्राकारगायत्र्यावाहनादिकै ॥१३१॥ यागोपकरणमन्त्रौगदानविर्जिते । क्रमात्सर्वफगवाप्तिर्मन्त्रसिद्धि व जायते ॥१३२ दशदिग्मन्धमन्त्राणा वक्ष्यते लक्षण पुरा । ओपूर्व पुरपायेति स्वाहान्त तदनन्तरम् ।।१३३॥ अस्त्रेण बन्धयामीति स्वाहान्त च पडक्षरम् । इति दिग्बन्धमन्त्रोऽयमीरितो दुष्टदोपहृत् ॥१३॥ प्रणव पार समुद्धृत्य मनुवा *मिजाययो । आयान्त विन्यसे चम्मग्निप्राकारमजकम् ॥१३५|| कीर्तित चगायत्रीं शृणुध्व मुनिसत्तमा । जातिपूर्व पुरस्कृत्य चमायेति समुद्वरेत् ॥१३६।। द्वितीय विष्णुगायच्या नृमूक्ताद्यक्षरत्रयम् । नेत्राम्या पदमादाय नेमिपूर्वान्तयोजितम् ॥१३॥ धीमहीति तदन्ते नो विनिरेश्यो निवारित गायत्र्यन्न समुदाय तदन्ते चतुरक्षरम् ॥१३८॥ सौदर्शनी समुदिता गायत्री नारकाक्षग। सनारसा पुरा चेय मंत्रदेशक्षाधिका ॥१३॥ .

·सप्तमोऽध्यायः ।
१०१
अथ मन्तत्रयं वक्ष्ये सामान्यं सर्वपूजने ।
तारद्वयं पुरोद्धृत्य परमं पदमुद्धरेत् ॥१४०॥
याम्येत्यवस्थितं चाऽथ नेम्याग्रं द्विनवारकम् ।
द्विदशारं गतं वर्ण नाभिपञ्चममूर्धनि ॥१४॥
ततस्तु गृहकाम्यायो इति पश्चार्णमुद्धरेत् ।
युतं नेमिद्वितीयेन द्विनवारं गतं ततः ॥१२॥
पोडशारं गतं वर्ण द्वितीयस्वरसंयुतम् ।
नेमिपञ्चमवर्ण ·च पोडशारं गतं पुनः ॥१४३॥
तृतीयद्वारसंयुक्तं तृतीय नेमिमण्डलात्, ।
नेम्यन्तमास्वरोपेतमरान्तश्च स्वरान्तरम् ॥१४४॥
नेम्याचं पोडशारस्थं नेम्यष्टममिकारगम् ।
न्यूनविंशारगोवं तु द्विनवाक्षरमूर्धनि ॥१४५६
स्वरं तृतीयं संयोज्य ततश्च द्विनपारगम् ।
पुनमन्त्रशरीरेति प्रणवान्तं ततो नमः ॥१४६॥
पुनश्च नमसा युक्तो मन्त्र आवाहनोचितः ।
प्रदाने सर्वभौगानां मन्त्रोयं सम्प्रकाश्यते ॥१४७||
प्रणवं पूर्वमुचार्य सर्वभोगैककारणम् ।
नेम्यन्तं विन्दुसंयुक्तं विधेदं पदमप्यथ ॥१८॥
गृहाणेति शिरोन्तोयं भोगदानम्य वाचरुः ।
आवाहने तथाऽर्चायां विसर्जनविधी तया ॥१५॥
प्रणयं पूर्वमुद्धृत्य सम्बोध्य भगवनिति ।
मन्त्रमते पदं दद्यात्म्यपदं न द्वितीयया ॥१५०॥
आमादय क्षमम्बेति प्रणवान्तं समुद्धरेन् ।
मुदौनाननाथ गु मन्त्रान्वेयं मयोदिताः ॥१५॥

·१०२
ईश्वरमदितायाम्
हार्चनविधान तु प्रवक्ष्यामि मुनीश्वरा।
प्राग्वल्मानादिक कृता प्रविश्य यजनारयम् ॥१५॥
प्रक्षाल्य पादावाचम्य सोत्तरीय स्वलकृत ।
धृतोर्ध्वपुण्डू उमुमैञानयर्च्य पूर्ववत् ॥१५३॥
कपाटोद्घाटन कृत्वा प्रविश्याभ्यन्तरे विभुम् ।
मणिपत्य च गायल्या पाणिप्रक्षालनादिकम् ॥१५॥
अर्चाया निष्टरे यन्ने कृत्या मार्गत्रय तत ।
मामाद शोधरित्यास्य पुरत फलादिके ॥१५५।।
प्रोक्षिते चानमन्त्रण सम्मुस रचिरासने ।
समासीनम्म्बपाईस्वयानीय चापिकासनम् ॥१५६॥
परशुद्धि स्थानद्ध कृत्वाऽरण यथापुरम् ।
पाणिभ्यामुत्तमन्त्रेण सयुक्तेनास्त्रमुद्रया ॥१५७॥
पूनाम्यानगतान् विमान् बाह्यतो दृश्यविग्रहान् ।
विरेच्य यन्धन कुर्यादिक्षु चैव विदिक्षु च ॥१५८
कवचेनारगुण्क्ष्या प्राणानायम्य पूर्ववत् ।
भूतगुद्धिं तत कृत्वा मन्त्रन्यासमथाचरेत् ॥१५९॥
असरानिक्षागन्त मातृा मन्त्रमातरम्
विन्यसेतरयो पूर्व विग्रहे चक्रमाप्रवन् ॥१६०॥
कृत्र व्यापमन्याममादित्यातपमप्रभम् ।
दक्षेतरत्रमेणैव शाम्बायु तस्योरपि।। १६१५
अङ्गुष्ठादिकनिष्पान्तररम्याश्चतुश्चनु ।
ज्य द्वारिमा न्यम्य तरयोदगा तत ॥१६२॥
मये च द्विचनुष्ये च पचन पञ्चक तथा ।
मगवद्वयम यम्घानेव न्यम्य करद्वये ॥१६॥

·सप्तमाऽध्यायः । ध्यापन्यासपूर्व तु सशरीरोपे विन्यसेत् । मूर्ध्नः पादतलं यावत्पाणिभ्यां तपनांशुवत् ॥१६४॥ व्यापयित्वा ततो न्यासं पृथगेव समाचरेत् । फेशान्ते वक्त्रवृत्ते च नेत्रयोः श्रवणद्वये ॥१६५|| प्राणरन्ध्रद्वये गण्डद्वये दक्षतरक्रमात् । उत्तराधरयोगेन दन्तयोस्तच्छदद्वये ॥१६६|| मूर्भि न्यसेत्स्वरानन्यान् सविसर्गाननन्तरम् । कवर्ग दक्षिणे बाही सन्धिपश्चगतं क्रमात् ॥१६॥ वामे तथा चवर्ग च पादयोर्दक्षिणादितः । सन्धिमा स्तवर्मी र पूर्वपलूमपार्थको ४१६८४ पृष्ठे नाभौ च हृदये पवर्ग धातुसप्तके । यादिसान्तानि वर्णानि हकारं हृदयान्तरे ॥१६९।। क्षकारं हृदयाकाशे न्यस्यैवं मातृका पुरा । ततः शक्त्या पडणं तु न्यसेत्करशरीरगम् ॥१७०॥ फरन्यासं पुरा कुर्यात्तच्छृणुध्यं मुनीश्वराः ।। पुटीकृतेन ताराभ्यां मन्त्रेणैव सशक्तिना ॥१७॥ नसान्तं मणियन्धादि माग्वत्याणिद्वयं मृजेत् । आधन्ते तारभक्त्यायैः शक्तिवर्णम्सपिन्दुकैः ॥१७२।। अछादिकनिष्ठान्तं त्यक्त्वा मध्यमपर्वसु । विन्यसेत्करजाप्रेषु चरमं वर्णमेव च ॥१७॥ एवमर्णानि विन्यम्य हृदयादीनि विन्यसेत् । मूलाग्रपर्वन्यानि वर्णन्यासक्रमेण तु ॥१७॥ पाणिभ्यामालभेदेहमामूर्भधरणावधि । मुल व्यापमन्याममान्यामं ममानरेन् ॥१७॥ - ·ईश्वरसहितायाम् मूनि वको च हृदये नामो गुह्ये च पादयो । पादादिश्च शिरोतम्तु सहतिन्यास उच्यते ॥१७६॥ हदि मूनि शिरवाया तु स्कन्धयो करमध्यत । नेत्रयोर्व्यसनीयानि निस्तेमन्त्रैरुते क्रमात् ॥१७॥ हृदयादीनि विन्यस्य पश्चात्पाणितलद्वये । क्रीिट कौस्तुभ माला श्रीवत्स च यथापुरम् ॥१७८॥ विन्यसेदायुधान्यष्टौ पद्मादीनि यथाक्रमम् । दक्षिणोत्तरयोरसे इच्छाशक्तिं स्वपार्श्वयो ॥१७९॥ ऊरमूले मनस्तत्त्व न्यस्य मन्त्रमय स्वकम् भावयेदहमित्यन्तस्मुदर्शनवपुर्हरि ॥१८०॥ गायत्र्यावर्तयेद्वाह्ये स्वात्मान चक्रमुद्रया । चक्रज्वालावरि दिपा परितो मन्त्रवित्तम ॥१८१॥ भावनाजनित यागमाचरेदादिचोदितम् नियम्य करणग्राम प्राग्वद्वै ज्ञानगोचरे ॥१८२॥ आसन हृदि सङ्कल्प्य त्वनन्ताद्य तु पूर्ववत् । परस्माद्भगवत्तत्त्वाञ्चित्वरूप परात्मकम् ।।१८३।। मनमा मन्त्रमुच्चार्य विष्टरोवतार्य च । मन्त्रन्यासादिक कृत्वा लयभोगार्चन तथा ॥१८॥ शिरोर्थे देवदेवम्य भावयेदिन्दुमण्डलम् । तत्सतैरमृतीधैश्च कुर्यादादिकल्पनम् ॥१८५|| पोडशरपचारा द्वात्रिंशद्विस्तु वा यजेन् । वृत्वैव मानस याग नपान्त तु यथाविधि ॥१८६॥ ततो पहिर्यनदेव हेतीश देशिकोत्तम । म्भरप्यादिभिभागविधियत्ममुपाने ॥१८७॥ - ·सप्तमोऽध्यायः । प्राग्वदादिपात्राणां स्थापनं पूजनं ततः । देहविन्यस्तमन्त्राणां गर्भद्वारस्थपूजनम् ॥१८८॥ चण्डं चैव प्रचण्डं च गर्भद्वारे प्रपूजयेत् । तथाऽग्रमण्टपद्वारे यजेद्धातृविधातृकौ ॥१८९।। कृत्वैवं द्वारयागं तु प्रविश्याभ्यन्तरं ततः । फणीश्वरं समारभ्य योगपीठं प्रकल्पयेत् ॥१९०॥ गणनाथादिकांश्चैव समभ्यर्च्य यथाविधि । ततः मुदर्शनं देवं समावाह्य तु पूर्ववत् ॥१९१॥ मन्त्रन्यासं ततः कुर्यात्सृष्टिन्यासादितस्त्रयम् । स्थानेषु हृदयादीनि भूषणानि तथैव च ॥१९२॥ ततश्चास्त्रवराणां तु ह्यटकं चापि विन्यसेत् । इच्छाशक्तिं मनस्तत्वं विन्यसेच्च स्वदेहवत् ॥१९३॥ लयभोगौ च कृत्वाथ ध्यायेद्देवं सुदर्शनम् । सहसारं महाचक्रमयुतामिचयोत्कटम् ॥१९॥ पडघ्वमयमुद्धान्तं भगवच्छक्तिम्भितम् । अक्षस्थं परमात्मानं नारायणमनामयम् ॥१९५|| चक्ररूपिणमीशानं दिव्यकुङ्कुमसन्निभम् । पिङ्गाक्षं पिङ्गकेशाढ्यं रक्ताम्बरधरं विभुम् ॥१९६।। महौजसं महाकायं भुजैरष्टभिरन्चितम् । दंष्ट्रानिष्ठयतघोरामिज्वालाकोलाहलाकुलम् ॥१९७।। कुरिलभकुटीभद्मगुरालकापट्पदम् । ललाटनयनोद्गीर्णज्वालाज्वलितदिङ्मुखम् ।।१९८|| ऊर्ध्व ज्वालागणालीढकिरीटतटगोभितम् । श्रीवत्सकौस्तुभोरम्म दिन्यमालाविभूषितम् ॥१९॥ ७ १४ ·भरसहिताया उद्यज्ञानुमनेकाम सित परमगोभनम् । गदानुशौ च मुसल चक्रमत्युप्रतेजसम् ॥२०॥ शङ्ख च सशर चाप पास कौमोदकीं कमात् । मुख्यदक्षिणहस्तादि मुख्यवामकरावधि ॥९०१॥ दधानमतुल वीर दिव्याभरणभूषितम् । निजाट्टहासमन्त्रस्सदैत्यदानवसञ्चयम् ॥२०२॥ अयुतायुतवहीनामास्पदे दीप्तेजसाम् । अध्यषट्नमये चके चक्रिण अक्रमुत्तमम् ॥२०॥ ध्यायेदेवविध देव चिन्तितार्थफलप्रदम् । ध्यायेच हृदयादीनि फिरीदादीनि पूर्ववत् ॥२०॥ आयुधानामय ध्यान शृणुध्व द्विजसत्तमा । चाशनगदा पद प्राग्वद्ध्यायेद्गुरुतम ||२.०५॥ कृयाम दीर्घराष्टुं च पिलाक्ष तु चाइकुशम् । विकरारमुख रौद्र मिनाजनागरिममम् ॥२.०६॥ दृशोदर २ मुसलममिवालावलीवृतम् । महारगनिसदृश प्रलम्बमतिनिष्टुरम् ॥२०७॥ नीलोत्पलदलश्याममिप्वस बाणविग्रहम् । नानारूप च निशित दोपदिषधविक्रमम् ॥२८॥ कार्यक हेमगीरं च पिहिणीजालमण्डितम् । आस्फोटयतु स्वरी महाजलदनि खनम् ॥२०९॥ पाश पणिगणामीण विद्युजिद भयानकम् । हेमालिपाण्डराम च घोराम्य रोचनम् ॥२१०॥ या समनिसयुक्ता द्विमुना. पुरषोत्तमा । खनायका सर्वे विमोराज्ञापतीक्षका ॥ २११ ·सप्तमोऽध्यायः। १०७ प्रोत्थिता विचलन्तश्च सुसमैः स्थानकैः स्थिताः । श्रोणीतटाप्तिकराश्चामरव्यजनोद्यताः ॥२१२॥ सपद्मं तु किरीटाद्यं वर्जयित्वा चतुष्टयम् । तर्जयन्तश्च दुधमन्येषां दक्षिणं करम् ॥२१॥ स्मर्तव्यं ध्यानकाले तु सर्वेषामथ मस्तके । ध्येयं सर्फ स्वकं चिहं सुप्रसिद्धं निराकृति ॥२१॥ अधिष्ठातृक्रमस्तेषां कथ्यते मुनिसत्तमाः । ज्ञातव्यश्चाङ्कुशः कामो मुसलं नागनायकः ॥२१५॥ शब्दादयः सायकारखं धनुर्विद्धि समीरणम् । पाशो मायेति विज्ञेय एवं ध्यात्वा समर्चयेत् ॥२१६॥ आसनायैश्च सांस्पर्शहृदयङ्गमपश्चिमः । प्रीणयेत्तु विधानेन होमान्तं वा जपान्तिमम् ॥२१७॥ एवमेव स्वयंव्यक्तं दिव्यं सैद्धमथापि वा । स्थापितं मनुजैर्वापि शैलमृल्लोहसम्भवम् ॥२१८॥ अष्टबाहुं चतुर्बाहुं तथा पोडशबाहुकम् । चलस्थिरविभागेन स्थापितं च यथारुचि ॥२१९॥ त्रिकालमर्चयेद्देवं सर्वानिष्टनिवारकम् । नैमिवियनि काम्यानि नित्यानि यजनानि च १२२० विशेषेणैव कार्याणि विना स्वापं महोत्सवम् । शान्तिके पोप्टिके चैव तथैवाप्ययनादिषु ॥२२१॥ ध्यानेन पूजितेनैव हुतेन जपितेन च । समीहितानि पूर्यन्ते भक्तानां भावितात्मनाम् ॥२२२॥ इति सम्यक् समाख्यातं परं सौदर्शनार्चनम् । इति श्रीपाचरात्रे ईश्वरसंहितायां । लक्ष्मीसुदर्शनार्चनविधिर्नाम सप्तमोऽध्यायः।

·ईश्वरसहिताया
अथाऽष्टमोऽध्याय ।
मुनय ।
भगवन् मुनिशाल भगवच्छारकोविद ।।
गरडप्रमुसाना च पूजन प्रागुदीरितम् ॥११६
तद्विधान विपेण प्रकाशय कृपानिधे ।।
नारद ।
शृणु व मुनय सर्व गरुडस्यार्चन पुरा ॥२॥
यन विज्ञातमात्रेण वान्छित साधकोऽश्नुते ।
विष्णो सङ्कर्षणाख्यम्य विजाननरशालिन ॥शा
मूर्ति ज्ञानगलाख्या या सर्वाधारसरूपिणी ।
महिमेति जगद्धातु विज्ञेयो विहगेश्वर ॥४॥
सर्वरोगभयानश्च क्षेपक सर्वविद्विषाम् ।
तत समर्चयेनित्य प्रासादे म्याप्य मन्त्रवित् ।।५।।
प्राकणे प्रथमे बाथ द्वितीये मूलमन्दिरात् ।
अग्रदशे प्रकुचात प्रासाद मण्टपाकृतिम् ॥६॥
चतुर्दारसमोपेत वर्गत्रयममन्वितम् ।
वर्गपटकान्वित वाथ सरकारशोभितम् !!७!!
मूल्गेहात् विभागोच्चमधोच्च या सविस्तरम् ।
तस्मिन् वायेध दिव्ये का दिव्ययुक्तथ मानुषे |८ik
ससाप्य रोहना वाथ शैलीमचा यथोदिताम् ।
विकारमर्चयनित्य मुग्यमूमर्चनातिमे १९।।
तद्विधान विशेषण मन्त्रपूर्वमिहोच्यते ।
प्रपर पूर्वमुन्धृत्य पक्षिगन्दमनन्तरम् ॥१०॥

·अष्टमोऽध्यायः
पञ्चाक्षरो महामन्त्रः स्वाहान्तः सम्प्रकीर्तितः ।
मन्त्रार्णानि सविन्दूनि प्रागोङ्कारान्वितानि च ॥११॥
समुच्चार्याथतुर्यान्तैः ज्ञानाचैश्च हृदादिभिः ।
अनेत्ररस्त्रपर्यन्तैरगान्येतानि वै द्विजाः ॥१२॥
प्राइमूलमन्त्रमध्यायव्यत्ययाद्विपहा भवेत् ।
सोयं मन्त्र. समाख्यातस्त्रिदशैरपि दुर्लभः ॥१३॥
पञ्चाक्षर इति ख्यातो गारुडो मुनिसत्तमाः ।
पञ्चाङ्गानि यथापूर्वमक्षरैः स्युः सविन्दुकैः ॥११॥
साझेनानेन मन्त्रेण स्थापनीयो विधानतः ।
मूलालयगते विम्बे सुस्थिते वाथ यानगे ॥१५||
स्थितैव गारुडी मूर्तिर्याने वा गमनोन्मुखीं ।
शयने चासने चैव त्यासीना वाथ मुस्थिता ॥१६॥
द्वारावरणदेवानां ध्यानाध्याये विशेषतः ।
ध्वजारोहेपि सुव्यक्तं लक्षणं चास्य वक्ष्यते ॥१७॥
एवं ज्ञात्वा यथा कालं तन्मन्त्रनिरतो द्विजाः ।।
सात्वा तदीयमन्त्रेण कृतपादावनेजनः ॥१८॥
उपस्पृश्य यथान्यायं प्रासाद सम्प्रविश्य च ।
सासने सुखमारीनः प्राङ्मुखो वाप्युदमुखः ॥१९॥
करशुद्धिं च दिग्बन्धं प्राणायाम समाप्य च ।
भूतशुद्धिं च विधिवन्मन्त्रविन्यस्तविग्रहः ॥२०॥
पक्षीगमुद्रां वध्याथ हदयाम्भोरुहोहरे ।
सानन्दधामनिष्ठस्य देवस्य चतुरात्मनः ॥२१॥
सहर्षणांशात्सम्पूर्णविज्ञानबलसङ्कलात् ।
अयतार्यात गैः जपान्तं प्राग्मदच्यं च ॥२२॥

·वास्त्वीश क्षेत्रनाभ च द्वारलक्ष्मी म्बमन्त्रत ॥२६॥
ईश्वरसहितायाम्
ततो मूतयजेदाचे प्रागुक्तैर्भागसश्चये ।
पानशिष्टैश्च देवान्नै साधित पृथगेव वा ॥२३॥
तदर्थ कल्पयेत्याग्वदाच पात्रपञ्चकम् ।
द्वितय चाथ वेकस्मिन् पाद्य सानीयवारि च ॥२१
अणूंचामे तदन्यस्मिन् एकस्मिन् सकल तु वा ।
प्राग्वत्स्वदेहविन्यस्तान् मन्त्रानभ्यर्च्य मन्त्रवित् ॥२५॥
अाये पपर्यन्तैस्ततो द्वारचतुष्टये ।
चण्डाद्य च गण प्राग्वदासन् कल्पयेत्तत ।
शेपपूर्व च धर्माद्यमष्टक विन्यसेत्क्रमाम् ॥२७॥
तदूर्ध्वं व्यक्तपद्म च यामनयसमन्वितम् ।
समभ्यर्च्य च गन्धाधैर्गणनाथादिकानपि ॥२८॥
हृत्पद्मकर्णिकामध्ये मानसैरर्चित पुस ।
स्थविद्यया समावास स्वसानादिम्बत्कजे ॥२९॥
सकलीकृत्य विधिवदाभ्पणलाञ्छनै ।
किरीट बनमाला च विन्यस्य तदनन्तरम् ॥३०॥
अनन्तादींध नागेशान् न्यसेद्वामकरादिषु ।
सत्यास्त्र्यया दक्षिणतो बलशक्त्या स्वरूपया ॥३१॥
गणितक च मन्दारकुसुमस्तबक तथा ।
कलश चामृताधार फणीन्द्र दक्षिण्ादित ॥३२॥
शक्ति प्रागुदिता तस्य बलधर्मस्वरूपिणी ।
पक्षीशमुद्रा सन्दर्य लययाग समाचरेत् ॥३३॥
मोगयागश्च कर्तव्य पापीठतलोपरि ।
भागादिपप्रपत्रेषु हृदयादीनि पूर्ववत् ॥३॥

·अष्टमोऽध्यायः।
विदिपलेषु चैवास्मेषां वर्णानि पूर्ववत् ।
रूपलावण्यभूषाधैर्मूलभन्त्रशरीरवत् ॥३५॥
किरीटं वनमालां च न्यसेदेशिकसत्तमः ।
पुरस्तापिष्ठतश्चास्य दक्षिणोत्तरयोः क्रमात् ॥३६॥
चतुष्टयक्रमेणैव शेपाद्याः पन्नगेश्वराः ।
अमीशरक्षोवायव्यकोणेषु विहगेशितुः ॥३७॥
चतुष्टयं गणिवाद्यं विन्यसेत्तु यथाक्रमम् ।
दक्षिणे विगेशस सत्याल्या कर्णिकोपरि ॥३८॥
प्राणापानसमानोदानव्यानप्राणरूपिणः ।
मध्यस्थस्य खगेशस्य बहिः प्रागादितः क्रमात् ॥३९||
सत्यः सुपर्णो गरुडस्तार्क्ष्यश्च विहगेश्वरः ।
पञ्चात्मकस्स प्राणस्य विकारस्त्वेप पञ्चधा ॥४॥
सत्याद्या दिक्षु चत्वारः कोणेषु विहगेश्वरः ।
ध्यानमेषां विशेषेण समासात्कथ्यतेऽधुना ॥११॥
आचाभिगोचराः सर्व यस्य देहास्तु पौरुषः ।
द्विभुजस्तुहिनामस्तु स सत्यः प्राणदैवतम् ॥१२॥
सुपर्णः पद्मरागाभो निर्मलस्वर्णलोचनः ।
गरुडः काञ्चनाभन्तु कुटिलरुणेक्षणः ॥४॥
फैकराक्षम्तु तायो वै भाड्जलदसन्निमः ।
द्रवत्कनफनेत्रस्तु शबलामश्च पञ्चमः ॥१४॥
चतुर्भुजाः सुपर्णाधाः सौम्यरूपा पनाकुलाः ।
पत्रिचरणाम्मर्वे पक्षमण्डलमण्डिताः ॥१५॥
लम्बोदराम्मुपानाहाः कुण्डलाविभूषिताः ।
कुटिनप्रमुचाक्षा कानुष्ठाः मिताननाः ॥५६॥

·ईश्वरसहितायाम् अपानादिसमीगणामाधिपत्येन मस्थिता । महावला महाराना रक्ततुण्डोत्र पञ्चम ||१७|| संसाहुटद्वयमोतगणिवोभयपाणिना । पुप्पाञ्जल्धिरा मंर मुल्येग विहगोत्तमा ॥४८॥ सुपर्ण पश्चिमाभ्या तु पाणिभ्या दक्षिणादित । मन्दारपुप्पत्तथा दधद्विम्भयमुदिकाम् ।।४९|| तथाविधाभ्या गरुडले धत्ते व्यत्ययेन तु । ताय पश्चिमोनित्य धत्ते दरिणामयो ॥५०॥ कद् तधामृत कुम्भ पञ्चमो विहगेश्वर । दलिपेन सुधाकुम्भ वामेन तु फणीश्वरम् ॥५॥ नित्योदितम्ब व्यूह्य तथा शान्तोदितम्य च । प्राणापानाढिवायूना पञ्चानामपि नामभाक् ॥५२॥ गरड परिवारले ध्वनन्वेपि विगपत । योननीयन्तथान्येषु मुपुप्त्यादिपदेषु च ॥५३॥ वासुदेवादिमुर्तीना चतुणी ममम्त्वमी । सत्याद्यान्ता र्यपर्यन्ता तत्तन्मूर्त्यन्तरेषु च ॥५४॥ लिपु त्रिपु समाद्रेया सत्याद्या केगरादिपु । पद्मनामादिमूतीना पञ्चमो रिगेश्वर ॥१५॥ परात्परपरस्टयूनान्तरननाविभो । प्रादुर्भापननोश्चापि जगदाणाक्षिण ||६|| खगाना सग्णवाच प्रागुत्तो वा गंगेश्वर । इनि ते गग्यहप्रभाव सप्रमाटिन. ... कुमुदाद्यान्नता या गाद्यान्नद्राहि मात् । नही एमुदायना मनेगाश्चोक्यालय 142

·ईश्वरसहिता।
गणेश पूजनीयो वा तदने बलिमण्डपे ।
महापीठऽथ वा पूज्या गरुडस्यानुयायिन ॥५९॥
पालयन्तश्च तद्भकान् दिव्यान्यायतनान्यपि ।
ध्यात्वैवमर्चन कुर्यादासनाचे यथोदितै ॥६॥
चतुप्पट्यपचारैर्वा द्वाविंशद्भिस्तु वेतरै ।
पोडशैरुपचारैर्वा मुख्यमध्याधमक्रमात् ॥६१॥
तन्निवेदितमन्नाद्य नराणा रोगिणा सदा ।
वन्ध्याना वनिताना च जयेच्छूना च भूभुजाम् ॥६२॥
विषोपहतपाणा प्रदद्यात्सविभज्य च ।
आाया प्रतिमास तु विशेषेणैवमर्चयेत् ॥६३॥
उत्सवेपु विशेपेण आमयेदुत्सवार्चया ।
इति सम्यक् समाख्यात गरुडस्यार्चन परम् ॥६॥
विष्वक्सेनार्चन त्वद्य पौकरोक्त तु क्थ्यते ।
शृणुध्व मुनयस्सर्वे सावधानेन चेतसा ॥६५॥
पोकर उवाच ।
किमर्थमाह भगवान् विनोच्छेदकर प्रभुम् ।
समस्तविघ्ननाथाना परम कारण च य ॥६६॥
विष्वक्सेनस्तु यष्टव्यो भोगभूमिगतेऽच्युते ।
कैव्ये केन विधिना किं करोत्यभिपूनित ॥६॥
श्रीभगवान् ।
भविना भारिनो विशा सद्धर्मविनिवारक ।
न यागयज्ञधर्माद्ये मन्ये ससारिणा गुमम् ॥६॥
तत्प्रवृत्तौ तु ये विना प्रोत्साहदिनिवारका ।
व्यपारयन्ति च ते सर्वे चक्रज्यालामयार्दिता ॥६९॥

·१११ मानवमुक्तावली । प्रागार्जितन केनापि कर्मणा चैव साम्प्रतम् । अनुमुझे फल यागाद्विविध चामत सितम् ||७०॥ तम्य सरक्षणार्थ तु विप्वक्सेनमढव हि। काले यागावमानास्ये द्वितीये वासरेथ वा [७१॥ कृता निर्याकुल चित्त यष्टव्य फ्लसिद्धये । यागनिर्वर्तनोच्छेधैरम्यानरर्थ्यपूर्वकै ॥७२॥ उपचारमयोगे सर्वराभरणादिक । नैवेधर्मधुपर्याय मुग्यमनिवेदित ॥७३॥ द्विजमदानशिष्टैम्तु स्वयम्प्राशनवर्जित । तथा चान्तरस्यैश्च अपरेभ्यो निरदित ॥७॥ सम्कृतरूप्मलोपेतैर्मधुराज्यपरिप्लुतै । पौष्कर ! क एपातुर वीर्यो हि यम्य दूरावन्ति च ॥७॥ नित्रा निमेषमात्रेण लोक्योन्मूलनक्षमा । मगरान् । का वानराम्या या मूर्तिम्तुर्यात्मना विभो । ७६५ स पर हिनटे हि रिवरसेन प्रकीर्सिन । म्पित आह्वनीयादिभेदेन मखयापिनाम् ॥७७|| सपूत हुतमाढाय तर्पयत्यविल जगत् । पच मन्त्रमयाद्यागात्मात्त्विकालभावितात् ॥७८|| सम्प्राप्य गुम्मन प्रापण मन्त्रसम्वृतम् अनाहतामराणा च सरोकनिजामिनाम् ॥७॥ सय मविभनत्यायु सदनुग्रहकाम्यया इनर नम्य माहाम्य चिम् गमिद्धये ॥८॥ -

·ईश्वरसहिता।
त्रिसन्ध्य नित्यपूजाया चल्यन्ते त समर्चयेत् ।
वत्सरोत्सवपूर्वेपु तथा वैशेषिकेप्वपि ॥८१॥
वृत्त्याद्याधारभूतेषु कमात्कृत्वा पुरार्चनम् ।
केवल वाथ होमान्त खशक्त्या विभवेन वा ॥८२॥
विस्तरेणाथ वा शश्चत्तत कमलसम्भव ।
कृत्वा पर्णपुटे तोय पात्रे वा कलशे ऽवणे ॥८३॥
तमात्मनोत्तरे भागे खर्चयित्वा निवेद्य च ।
अथापरस्मिन् भाण्डे तु तदस्त्रपरिगन्त्रिते ॥८४॥
नैवेद्याद्भागमादाय तथा चर्वन्तरस्थितात् ।
ओदनादशमुद्धृत्य दध्याज्यव्यञ्जनै सह ।।८५||
समालभनपुप्पार्यकुशाम्बुपरिभावितम् ।
तदृट्मन्त्रेण चहुशो ह्यभिमन्त्रयान्जसम्भव ॥८६॥
तन्मूलमन्त्रमुच्चार्य ध्यानभावनयान्वितम् ।
प्रासान्निवेशिते भाण्डे समुत्कीर्य पिधाय तत् ॥८॥
प्रणवाष्टकजप्त वा तन्नाम्ना सह पौफर ।।
एक वै सोदक पात्र सनैवेद्य जलाप्लुतम् ॥८८||
सर्वत्र सर्वदा यागे कुर्यात्प्राविधिना विना ।
तचापि क्ष्मातले कूपे तटाकादौ तु चोकिरेत् ॥८९॥
ज्ञात्वैव यत्नतो मन्त्री तन्मन्त्रेण समर्चयेत् ।
सात मन्त्रमथो वक्ष्ये यथावदवधारय ॥९॥
आक्रान्तमनलेनैव प्राणाख्य बीजनायकम् ।
मैलोक्यैश्वर्यदोपेत|परिगत तु वत् ॥९१॥
चतो पराहमादाय भूधरव्योमभूपितम् ।
विप्वरमेनाय तदनु सनमम्क पद न्यसेत् ॥१२॥

·--
शास्त्रमुत्तावरी।
प्रणवाद्यो ह्यय मन्त्रो विचम्मेनम्य कीर्तितः ।
पूर्वनोज हि यच्चान्य मारम्वग्वर्जित ॥२३॥
आगराधेश्च पट्टीभिन्ननगप नयेत् ।
प्रणवेन म्वनाम्नाथ जानिमि पद्मिरन्दिनम् ॥९ll
मम म्वाहादिभिश्चाय विवसेनम्य वाचक
साझेनानेन मन्त्रेण प्रतिष्टाप्य विधानत ॥२५॥
प्रथमावरणे वाऽथ द्वितीयावरणेऽथ वा ।
ईशानमोमदिङ्मध्ये प्रामादे दक्षिणामुखे ॥९६||
मूलालयोञ्चान्नीचे च कम्पिते गर्ममन्दिरे ।
समस्यानेऽथ वा दिय मूलराशमानत ॥२७॥
कल्पितन्य शिलादारोहपूर्वस्तु वस्तुभि ।
पूतन मुन्न्यास स्यादनुरल्पोग्रमण्डप ॥९८॥
प्रागुक्तकोणमूभागे मेखलात्रयनिर्मिते ।
पाटेऽचतार्य गगनादमून मूर्तमेव वा ॥२२॥
देवर बलिदानेन तपयेदरेन च ।
चतु स्थानातीर्णम्य मण्टलादिपु वृत्तिषु ॥१०॥
एव्यूहादिरूपम्य देवम्य यननावधौ ।
प्रासादान्तर्गतम्यापि म्बम्यानस्यम्य मण्डपे ॥१०१॥
पूजन विधिनवार्यभारम्भदिवसादित ।
सर्वकारसाने तु मण्टरादिगते विमी ॥१०॥
म्व म्चे घाग्नि विष्टे तु ध्यात्या मण्डरमयत
पूजयेहिविपन्मली द्वितीय वामोऽपि च ॥१०॥
मगधननार्थ
तु प्रामादम्य मिगेपन ।
यथाविधि गमभ्यर्य नद्यन्ननिदिने ॥१०॥

·.
ईश्वरमहिता।
अधेिरखिलेरन्यैस्ताम्वृलाद्यैश्च नित्यश ।
जलस्खलादिनिल्यास्तद्भूताश्चाथ तर्पयेत् ॥१०५॥
प्रासादम्यम्य तम्याथ दहमानानुसारत ।
कृचा हेमादिभितिव्यविगेयाची विधानत ॥१०॥
उमा वा शान्तरूपा वा वितनिध्यसनक्षमाम् ।
चतुर्भुजा वा द्विभुजामामीना पाऽथ मुस्थिताम् ॥१०॥
द्विभुजम्य चतुर्हम्लामन्यथा वा प्रकल्पिताम् ।
वेशपिकेषु प्राप्तेषु पूजयेदुत्मवार्चया ॥१०८।।
मृगयाद्युत्सवे प्राप्ते यत्र यत्र प्रजेत्प्रभु ।
तत्र तत्र नयेदेना निर्विघ्नफलसिद्धये ॥१०९॥
ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि यथावच्छृणु सतम ।
नवदूर्वाकुराम च त्वीपपीतलकान्तिभाक् ॥११०॥
चतुर्दष्ट्र चतुर्गहु चतुप्किप्कु चतुर्गतिम्
पूर्णाङ्ग केसरिम्कन्धपृथूर स्खलराजितम् ॥१११॥
दक्षिणावर्तनिम्नेन नाभीरन्ध्रेण शोभितम् ।
आजानुगाहु श्रीमन्त पिगलार्जिदाधरम् ॥११॥
द्रवत्कनकपिङ्गाक्ष चिपिट पृथुनासिकम् ।
सितदीर्घनखश्रेणीशोभित कुटिलभ्रुवम् ॥११३||
विस्तीर्णगण्डवदन बालेन्दुकुटिलोपमे ।
नवकिंवरुणाकारै.मभि पूर्णविग्रहम् ॥११॥
शोभनेन प्रलम्येन पृथुना प्रोन्नतेन च ।
माणिक्यकुण्डलाढ्येन युक्त श्रोत्रद्वयेन तु ॥११५॥
मकुरेनोन्नतेनैव हाराधरुपशोभितम् ।
चित्रगौशयवसन विचित्रसग्विमण्डितम् ॥११६॥

·११८
.
शास्त्रमुक्तावली।
प्रलयद्वादशादित्यसहस्रगुणदीधितिम् ।
ईपध्य तथा तिर्यग्विनिपातितलोचनम् ॥११७॥
कुन्देन्दुसान्तिदशन किचिद्विसिताननम् ।
सभावसौम्यममल मायाक्रोधोपरजितम् ॥११८॥
सविलासचलत्पाढन्यासस्थानक्सस्थितम् ।
खेनान्त रणनैव भावयन्त पर पदम् ॥११॥
अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्त वामपाणी लतात्रयम् ।
नमयित्वोन्नता काप्राणाने विनियोजिता ॥१२०॥
मद्विघ्नभीतिप्रदया त्वन्या मुद्रयान्वितम् ।
रथाङ्गशसहस्त च रम्बमानगढाधरम् ॥१२॥
श्रोणीतटनिविष्टेन सावहेलनपाणिना ।
इत्थ रूपधर देवमनेकाछुतविग्रहम् ॥१२२॥
उपम्पमिम ध्यायेदाग्नेयमनलप्रभम् ।
दप्तर्जननिर्मुक्त सामय शान्तलक्षणम् ॥१२३॥
मुग्न्यदक्षिणहस्तेन भक्तानामभयपदम् ।
तथाविधेन वामेन लम्बमानगदाधरम् ॥१२॥
पृष्ठदक्षिणामाभ्या चमङ्खधर स्मात् ।
एवं चतुर्मुजस्योक्त द्विभुजम्यावधारय ॥ १२५॥
उक्ताम्यामुग्रशान्ताभ्या चशङ्खधर बिना ।
मागुतद्वितय वाऽय द्वितीय चित्चतन्तु वा ॥१२६॥
गदाविरहित याथ वामपट्यवम्बितम् ।
म्यानकेनासनेवाममूरदेशे निशितम् ॥१२॥
गोपनीमुद्रया वाय फ्टसाकारमुद्रया ।
उमाभ्यामपि पाणिभ्या विश्रान्त पीटपष्टन ॥१२८॥

·ईश्वरसहिता। अवष्टभ्य गदामूचे मातङ्गमुसलाकृतिम् । प्रपद्मदळमाक्रम्य पादाभ्या कर्णिकासनम् ॥१२९॥ सुस्थित कर्णिकाया वा प्राग्वदन्यैरलड्कृतम् । एवं ध्यानविशेपेषु त्वेक स्थाप्य विधानत ॥१३०॥ समर्चयांत कालेषु प्रागुक्तेषु खमन्त्रत । चतु स्थानार्चनार्थ तु मण्डलाना तु मध्यत ॥१३१॥ पूजितेप्वथ मन्त्रेषु नियुक्तेपु स्वधामनि । ईशानसोमदिमध्ये चतुरश्रे पुरेथवा ॥१३२॥ द्वारशोभापनिर्मुक्त रेखावितमभूपिते । तदन्तरेऽर्धचन्द्रम्थे कमलेऽष्टदळान्विते ॥१३॥ साम्राज्येन नियुक्तेऽस्मिन् विनानामच्युतेन तु । पूजिते विधिना शश्वदभीष्ट साधकोऽश्नुते ॥१३॥ तस्मान्मन्तैस्तदीयन्तु यात्वा पूर्व विधानत । प्रक्षाल्य पाणिपाटौ या त्वाचम्य न्यासमाचरेत् ॥१३५॥ तदधिष्ठातृरत्वेन धारणाभि स्वविग्रहम् । शोधयित्वा पुनर्व्यम्य पडनादि करादित ॥१३६॥ प्राग्यदानन्दधामाच गवतार्य तथा प्रमुम् । इश हृत्पुप्डरीके तु स्वापेक्षा निष्कलात्मकम् ॥१३७॥ तमेव साळत्वेन यात घ्यात्वा बहिर्यजेत् । माग्नदादिपाराणि प्रतिष्ठाप्य स्वविग्रहे ॥१३८॥ विन्यस मन्नानभ्यर्च्य द्वारदक्षिणसौन्ययो । चण्डप्रचण्डसहसौ बरमबलसन्नितो ॥१३९॥ वायुवेग महाप्राण द्वारा गरडोपमम् । समभ्यर्य यथापूर्व प्राग्दला कमलासनम् ||१४०]

·शास्तमुक्तावगे।
धर्माद्यनन्तपर्यन्त पञ्चक नवकन्तु वा
सत्वेनाच्छादित पश्चारवलेनाम्बुज स्मरेत् ॥१४१॥
तस्मिन्नावाह्य त देव हृदये ध्यानचोदितम् ।
सन्निधानादिक कृत्वा मुद्रानन्धपुरस्सरम् ॥१४२॥
समभ्यार्थ्यपुप्पाघे लययागविधानत ।
कर्णिकामध्यग तम्य हृवाद्य मुख्यमन्त्रवित् ॥१३॥
पनच्छदान्तरस्थाश्च तदाकारद्युतिं विना ।
कि त्यहाना च सर्वत्र ध्यानमुक्त सितादिकम् ॥१४॥
क्रियाख्या तेजसी शक्ति स्वाहापर्यायरूपिणीम् ।
रक्ष्मीरूपधरा प्रीता सर्वालझारमण्डिताम् ॥१४५||
प्रियानुरूपा मनत खासीना वाथ मुस्थिताम् ।
दक्षिणोत्तरयोगेन चामरोमयघारिणीम् ॥१४६॥
ओं ही क्रियाय स्वाहान्तो मन्त्रीय सम्प्रकीर्तित ।
अनेन खामिनो देहात् तैजसाद्विप्नसूदनात् ।।१४७॥
यामपाश्चैवतार्याम्य भोगयागावसानत
गजाननो जयत्सेनो हरिवको महाबल ॥१४८॥
कालप्रतिसरश्च चतुर्थ कमलोद्भव ।।
गणगजेश्वराचते चत्वारश्चण्दविग्रहा ॥१४९।।
आनाप्रतीक्षाश्चाम्य मुश्वेतचमरोद्यता ।
मिनायशादयश्चर विनेगप्रवराम्तु ये ॥१५०॥
अमीषा गणनाथाना नित्यमाजानुपालिनान् ।
ईशानादिषु कोणेषु पद्मनाये स्थितान्यसेत् ॥१५१॥
चीक्षमाणा विमोवपन्न तत्तुल्यम्थानके स्थिता ।
तदन्तरादिता सर्व किंतु मुढाविवर्जिता ॥१५२॥

·VIDYA A SN BBAVAN ....... LIBRARY, ईश्वरसंहिता । ध्यानमेपां पृथग्भूतं शारीरमवधारय । भीमद्विपेन्द्रवदनं चतुर्दष्ट्रं त्रिलोचनम् ॥१५३॥ कम्युग्रीवं चतुर्बाहुं पूर्णचन्द्रायुतधुतिम् । हारनू पुरकेयूरमेखलादाममण्डितम् ॥१५४|| नानास्रग्गन्धवसादामनौपम्यपराक्रमम् । ध्यायेद्गजाननमतो जयत्सेनं च संस्मरेत् ॥१५॥ महरमवदनं पद्मरागाचलप्रभम् । द्रयञ्चामीकराक्षं च त्वनेकाद्धतविग्रहम् ॥१५४/ हरिवनमतो ध्यायेत्मटाच्छुरितमस्तकम् । निष्टतानकाख्यं पोपरनिस्वनम् ॥१५॥ मृगराड्वदनं विप्रा.! कल्पान्तानलवेगिनम् । फालप्रकृतिनामानं भावयेदजनाद्रिवत् ॥१५८॥ दंष्ट्राकरालवदनं पिळदमश्रलोचनम् । संपण्डलमृद्रौद्रं मीनवनिग्ननासिकम् ॥१५९|| गणराजेश्वरानेते महापुरपलक्षणः । संयुक्ताश्थानिलर्षिभाः ! आपाढात्कन्धरावधि ॥१६०॥ यक्तिचिन्मण्डनं यम्नु तायोक्तं स्मरेलिपु । एतेषामननं युयल्पनाम्ना प्रणवादिना ॥१६॥ नमान्तनोजसम्मन नानामिदिफयाप्तये । अशा कमाया तम्यधिया यभारचि ॥१२॥ पिरमप्रनिध्यमामिळ समर्चयेन् । तस्विदिनमताचमपरपचन्दनादिकम् ॥१६॥ न देय पम्पति गिर पामिनाये । पामिनानामनुमने मनानाधर नेन ता ॥१६॥ निय तानानामामालमिचारिणी ।

·२२ शास्त्रमुक्तावली । अत एव हि भोक्तृणामर्थहानि ददाति तत् ।।१६५॥ नूनमाशागण सर्व ध्वसयन्ति सदैवहि । तस्माद्ददाति योऽन्येषा स्वयमश्वाति वाऽधम ॥१६॥ मोहादुपेक्षते वाऽपि स याति नरकेऽधम । अत श्रेयोऽर्थिना कार्य परिहार सदैव हि ॥१६७॥ तच्चापि क्ष्मातले कूपे तटाकादौ तु चौक्षिपेत् । नोपभोग यथा याति कामादिप्वजसम्भर ॥१६८॥ यस्मात्मन्मन्त्रपूत तत्प्राधान्येनापि वर्धते । अतो निपिद्ध पापानामपापाना विशेषत ॥१६९॥ इति सम्यक् समाख्यात विप्वासेनार्चन परम् । पूजन कुमुदादीना शृणु बमथ योगिन ! ॥१७०॥ द्वारावरणदेवाना सुस्थिताना समासु । चलाना वाऽथ हेमाद्यनिर्मिताना यथाविधि ना१७१॥ सिराल वा द्विकाल वा सङ्कटे वेककालकर । ततन्मन्त्रेण कुति पूजामष्टोपचारत ॥१२॥ इत्येर वैननेयादिपरिवारगणम्य च । पूजन सर्वमारयात सर्वसिद्धिफलप्रदम् ॥१७३।। इतोऽन्यच्छतुमिच्या चेन्दव्यता मुनिसतमा : मुनय । मगउन् ' मन्दिरे विष्णो म्यापिता रजिता ॥१४॥ विष्णुभत्ता रथ पूभ्याम्नद्विधान वदय न. । नारद । एकान्निनो महाभागा मटकोपपुरम्मग ॥१७५।। धाश्या मारतारा ये गंजीवनानुना । मान्टिल्यापाश्च ये चान्ये पाचगवानरा ॥१७६।। 1 ·ईश्वरसंहिता १२३ प्रहादश्चैव सुमीचो वायुसूनुर्विभीषणः । ये चान्ये सनकाद्याश्च पञ्चकालपरायणाः ॥१७७॥ भक्तोत्तमास्ते विज्ञेयास्तान् दिव्यायतनादिषु । चरस्थिरविभागेन लोहेची शिलयापि वा ॥१७८॥ खसवर्णाश्रमाचारसदृशाकृतिचेष्टितान् । लाञ्छितान् चक्रशङ्काभ्यां मुजयोदक्षिणादितः ॥१७९॥ पद्मविष्टरमध्ये तु खासीनान् चाथ सुस्थितान् । ऋजु स्थितान्यथाशोभं पैशाचस्थानकेऽथवा ॥१८०॥ निर्माय च विधानेन प्राङ्कणे मण्टपेऽथ वा । मासादेप्वनुरूपेषु कल्पितेप्वग्रतो विभोः ॥१८१॥ यथावकाशं बामे वा दक्षिणे वाथ पश्चिमे। खम्बमन्त्रैः प्रतिष्ठाप्य विधिवच्छूद्वयार्चयेत् ॥१८२॥ शृणुध्वमथ तन्मन्त्रान् स्थापनादिपु कर्मसु । प्रधानपुरुपेशाद्यतारकब्रह्मणाथ या ॥१८३॥ अहसतारकेणैव सविसर्गेण चान्तिके । आधेन वा द्वितीयेन युक्तया तितयेन वा ॥१८४॥ संजया योजनीयास्ते सानयागस्त्वथोच्यते । ताराद्ययोर्द्वयोरेक पोढा कृत्वा तदन्तिमे ॥१८५|| ज्ञानादिहृदयादीनि चतुर्थ्यन्ताभ्युदीरयेत् । प्रणवाधारयुक्तानि प्रागेवामान्यमूनि वै ॥१८६॥ मन्त्रेणानेन चै भक्तान् पूजयेत्तु यथाविधि । प्राग्यस्यानादिकं कृत्वा सोर्ध्वपुण्डः सलकृतः ॥१८७॥ पादी प्रक्षाल्य चाचम्य प्रविश्य यजनालयम् । फबाटोघाटनं कुर्यादाभ्यिर्चनपूर्वकम् ॥१८८६ तन्मन्त्रण प्रणम्याथ विम्याध्यादिकं तथा ।

·१४२ - शास्त्रमुक्तावती। प्रासादशोधनादीनि कृत्वा वै तस्य दक्षिणे ॥१८९॥ पार्थे समुपविश्याय करशुद्धिं समाचरेत् । दिग्मन्य चर सायामा भूतशुद्धिं समाप्य च ॥१९०॥ पुटीकृतेन ताराभ्या भक्तमन्त्रेण मन्त्रवित् । नरसान्त मणिबन्धाद्य प्रामत्पाणिद्वय मृजेत् ।।१९१॥ अगानि चैव विन्यस्य पूर्वोक्तविधिना तत तुळसीनटिनाक्षाणा मालिकाद्वितय तथा ॥१९२१, चकशही पाणितलद्वये न्यस्य ययाक्रमम् । कृत्वैव करविन्यास ततस्तन्मन्त्रमुच्चरन् ॥१९॥ पाणिभ्यामालभेदेहमाम्नश्चरणावधि । कृत्वैव व्यापकन्यास हृदयादीनि विन्यसेत् ॥१९॥ ततो मालाद्वय कण्ठे चक्रशद्वौ मुजद्वये। विन्यस्य हार्दधीमुद्रा कचा तादात्म्यमाश्रयेत् ॥१९५}} तत स्वहृदयाम्भोजे देवस्य परमात्मन । पाढाधस्ताचेतनन्तु विचिन्त्य तदनन्तरम् ॥१९६।। तम्माचैतन्यमानाह्य यजेद्भोगैस्तु मानसे । ततो बहिर्यजेद्भक्त प्रागुक्तभोगसञ्चय ॥१९७|| तदर्थ पञ्चपात्राणि चतुस्त्रिोकमेव वा । कम्पयित्वा ततो दहन्यानान् मन्त्रान् समर्चयेत् ॥१९८॥ द्वारयाग तत कुर्यादचिर्देशिकोत्तम । साचित्र सचिनार च गर्भद्वारम्य पायो ॥१९९|| सम्पूज्य तद्विमाने तु चतुर्दिनु यथारमम् । भत्तामनींम्ममभ्यर्च्य अध्यायमुनिसत्तमा १२००॥ ततोऽप्रमण्टपहारे दुगा गणपति यजेन् । इन्द्रादिलोरपागनु प्रथमारग्णादिषु ।।२०१॥

·ईश्वरसहिता। सम्पूज्यावरणद्वारे चिन्द्र नेन्द्रजयं यजेत् । यद्वा द्वारेषु सर्वेषु तथैवावरणेषु च ॥२०२॥ तत्तच्छिप्यगणानेव परिवारान् प्रकल्पयेत् । महापीठे यजेत्सर्वभूतेभ्यो नम इत्यथ ॥२०३।। गर्भगेहे सम्प्रविश्य कल्पयेदासन गुरु । धर्मादीन् चतुर. पीठकोणेप्वभ्यर्य पूर्ववत् ॥२०४॥ सत्वेनाच्छादित पश्चात्केवलेनाम्बुज यजेत् । तत्रावतार्य त भक्त मन्त्रन्यास समाचरेत् ॥२०५॥ यथा देहे तथा विम्बे लयोक्तविधिना तत । समभ्यर्च्य ततो भोगयाग कुर्याद्यथाविधि ॥२०६॥ प्रागादिपद्मपत्रेषु हृदयादीनि पूर्ववत् । विदिग्दळेपु चैवास्त्र नेर केसरजालगम् ॥२०५|| पीठोपरि दळाहाये त्वामेयेशानकोणयो । मालाद्वय तु पूर्वोक्त चक्रशसौ च पूजयेत् ॥२०॥ ततो ध्यायेद्विष्णुभक्त सर्वलक्षणसयुतम् । वववर्णाश्रमाचारसदृशाकृतिचेष्टितम् ॥२०९॥ बद्धाजलिपुट वाथ व्याख्यामुद्रासमन्वितम् । पभविष्टरमध्ये तु सासीन वाथ मुस्थितम् ॥२१०॥ ललाटादिपु चाङ्गेपु ह्यर्ध्वपुण्ड्रैरलकृतम् । लान्छित चक्रशड्डाभ्या भुजयोर्दक्षिणादित ॥२११॥ तुळमीनळिनाक्षाणा मालाद्वितयभूपितम् । एव ध्यात्वा विष्णुभक्त हृदयादींश्च पूर्ववत् ॥२१२॥ ध्यात्वाथ पूजन कुर्यादासनाधैर्यथोदितै । द्वात्रिंशदुपचारर्या ह्यष्टभिर्वा द्विरप्टभि ॥२१३|| जपान्तयाऽपि होमान्त तत्तन्मन्त्रेण पूर्ववत् ।

·१२६ शास्त्रमुक्तावली । अस्वातन्नयालि तत्र न कदापि समाचरेत् ॥२१४॥ तत्वजन्मदिने कुर्यात्तेपा वैशेषिकार्चनम् । सहैव देवदेवेन सड्का-त्यामयनादिपु ॥२१५॥ कालेप्येतेषु कर्तव्यमुत्सवश्रमणादिकम् । पृथग्वाप्युत्सव कार्यो ध्वजारोहणवर्जित ॥२१६॥ न हामा न बलिस्तीर्थ पारतन्त्रये विधिम्त्वयम् । स्वातन्त्रये चाग्रहारादौ विपिने वा नदीतटे ॥२१७॥ समकार समान तु यथेष्टतलशोभितम् । कल्पयित्वा प्रयत्नेन रथ्याभिश्च परिप्कृतम् ॥२१८ देशान्तरगताना वा भगवल्लोकवासिनाम् । दृश्यरूपमदृश्य वा देवसारूप्यता गतम् ॥२१९।। स्थापयित्वा विधानेन प्रासाद मानुपे पदे । दिव्यमानुपयोर्वाथ दिव्ये या मानुपाश्रिते ॥२२०॥ विष्णोर्मन्त्रासनाव्यक्तपद्ममध्यस्थचेतनात् । भक्तविम्बहृदम्पोजे चैतन्यमवतार्य च ॥२२१॥ सरळीकृत्य मन्त्रेण साझेनाभ्यर्चयेत्सदा । आवाहन विशेयोऽय जीवता वाप्यजीवताम् ॥२२२।। सर्वलाव्यक्तपद्माद्यैरष्टभिर्ना द्विरष्टभि । भोगै प्रागुदितै म्पीते ताम्बूलान्ते समर्चयेत्॥२२३॥ कृया पद्मवतारोह सचजमथापि वा । समारोप्य यथागाम्न कुर्यात्तत्र महोत्माम् ॥२२४॥ यरिदानादिर नीर्थ मयं तत्र ममाचरेन् । भक्तप्रणीता गायाश्च श्रुत्यन्ता पहिता ॥२२५|| थारयेद्विधिवद्देन भक्त्या गीतिपुरम्सरम् । तनिदिनमन्नाथ गायकेभ्य प्रदापयेत् ॥२२६।।

·ईश्वरसहिता। १२७ इति सम्यक् समाख्यात विष्णुभुक्तार्चन परम् । गोपनीय प्रयतेन नास्तिकाना विशेपत ॥२७॥ प्रकाशनीय भक्ताना नित्यकर्मरतात्मनाम् ॥ इति श्रीपाञ्चराने ईश्वरसहिताया गरुडादिपरिवारार्चन विधिर्नाम अष्टमोऽध्यायः अथ नवमोऽध्यायः। मुनय । पुरा नित्योत्सवविधौ द्वारावरणवासिनाम् देवाना पूजन प्रोक्त तेपा ध्यानादिक क्रमात् ॥१॥ चदस्य गुनिशार्दूल ! सर्वशास्त्रविशारद । नारद । शृणुष्व मुनय सर्वे सावधानेन चेतसा ॥२॥ द्वारावरणदेवाना लक्षण तु यथाविधि । मासादद्वारदेवेभ्य समारभ्य यथाक्रमम् ॥३॥ प्रासादद्वारवाह्ये तु ह्यधम्स्यौदुम्बरान्तिमे। वास्त्वीशक्षेत्रनाथौ द्वो स्थिती दक्षेतरक्रमात् ॥१॥ शुलवन कृष्णदेहो द्विभुजो रत्नपात्रधृक् । दक्षिणन करेणेव सर्वामरसमाश्रय पुण्डरीकसमानाभवस्त्रनगनुलेपन गदोद्यनकरो विप्रा ध्यातव्यो वास्तुपरप ॥६॥ क्षेत्रेश द्विभुन ध्यायेद्वेमाभवसनसनम् । नील नीमूतसङ्काश दण्डहम्न महातनुम् ॥७॥ मुष्टिरद्वामहम्तेन यागक्षेत्रस्य पालकम् ।

·१२८
शासमुक्तावली।
उण्टराधेरलङ्काररेतौ शोभितविग्रहो ॥८॥
वीक्षमाणो विभोर्वक्त्र तेनसातीव निर्भरौ ।
तप्तसाचनवणाभा प्रवालसदृशाम्बराम् ॥९॥
हारन पुरकेयूरकरण्डम फुटादिके ।
अलमृतामल द्वारे पुण्टरीमनिभेक्षणाम् ॥१०॥
अरसुसम्पूर्णशरचद्रनिभाननाम् ।
पद्मकुम्भकरा लश्मी पद्मोपरि गता स्मरेत् ॥११॥
पद्मासनेनोपनिष्टा द्वारस्योर्ध्व उदुम्बरे ।
तरमादित्यसकाशो महोरम्फश्चतुर्भुज ॥१२॥
उन्नतश्चोनतासश्च पूर्णाङ्गो नातिमासल ।
तनूदरो निम्ननाभो रोमरानिविरानित ॥१३॥
दप्याकराळवदन पिङ्गश्मश्रुनटाधर ।
मधुपिझळनेत्रश्च कुटिरमलतायुत
॥१४॥
प्रलम्बगेलश्रवण पृथुघ्राण मितानन ।
कुण्डलारड्कृतश्चैव हारफेयूरभूपित ॥१५॥
धद्धोप्णीपलराटश्च तिलकेनाप्यलकृत ।
गुलाम्बरधर स्रग्वी भुजयुग्मेऽम्य दक्षिणे ॥२६||
प्रोद्यत सस्मरेच्चर प्रज्वलन्ती गदाम्परे ।
श्रोणीतानिपण्णा तु विश्रान्ता वसुधातले ॥१७॥
पूर्वनामारे शसमन्यनिश्वापसूचकम् ।
एव गणाविपश्चण्डो विम्मेणापरानित
ऋद्धी विनायुताना तु क्षणात्सहरणक्षम
ध्येयो गर्भगृहद्वारयायामूळे तु दक्षिणे ॥१९॥
तरमापरभाग तु प्रचण्ड रवीश यनेत् ।
किं नु सत्यापमयाभ्या भुनाभ्या स्याद्विपर्यय ॥२०॥
॥१८॥

·ईश्वरसंहिता। भुजद्वये यच्चण्डस्य वामे सम्परिकीर्तितम् । दक्षिणे तत्पचण्डस्य ध्येयं या परिकल्प्य वा ॥२१॥ ध्यायेदाराप्रदेशे तु गरुडं काञ्चनप्रभम् । कुटिलम्रसुवृत्ताक्षं पक्षमण्डलमण्डितम् ॥२२॥ लम्बोदरं सुपीना सर्वभूपणभूपितम् । मकुटाधैरलतारै पुरायैर्विराजितम् ॥२३॥ नीलं वसानं वसनं नानामाल्योपशोभितम् । सम्मुखं देवदेवस्य भूगतं विधृताञ्जलिम् ॥२४॥ द्विभुजं तुहिनाभं तु सत्याख्यं विगाधिपम् । प्राणाधिदैवतं चक्रे बलिमण्डलमध्यगे ॥२५॥ संस्थितं संस्मरेत्सर्वर ः पूरुपरूपिणम् । प्रलम्यमानजठरं पक्षराजिविराजितम् ॥२६॥ पक्षिणेन करेणैव धारयन्तं गणित्रकम् । उत्तानितेतरकरं कुण्डलायुर्विभूषितम् ॥२७॥ नीलकौशेयवसनं नीलमाल्यानुलेपनम् । अनाकुलाभ्यां नेलाभ्यां वीक्षमाणं सदा विभुम् ॥२८॥ अथाममण्टपद्वारयालायुगळसंस्थितौ । पभगर्भमनीकाशावत्तिभीमपराक्रमी ॥२१॥ चण्डप्रचण्डमहगो भुजान्छनभूषणः । रक्ताम्बरधरी चैत्र रक्तसगनुलेपनी ॥३०॥ गणी धातृविधातारी ध्यात्वा सम्पृश्य तत्परः । रामुदादिगणेगानान् प्रथमायरपे यजेत् ॥३१॥ पूर्व च पहिदिभागे पूा द्वा गणनायको । सुमुदः कुमुदाक्षश्च प्रमनपदनेगी ॥३२॥ नदिनागरमलामा प्रथम स्थान दिनी । .

·१३० शाखमुक्तावली। नानाभरणदिग्धानी नानाकुण्डलमूपितौ ॥३॥ नानामाल्याञ्चितौ चैव नानामौलिधरौ द्विजा !! नानागन्धबिलिप्साझौ नानावस्त्रविमूपितो ॥३४॥ कुमुदाख्यगणेशस्य ध्यातव्यो दक्षिण कर । चन्द्ररश्मिप्रतीमाशचामरेण विराजित ||३५|| अभिगच्छामय ध्यायेद् द्वितीय दक्षिण करम् । भवभबालपन्नाना परेपा गुणशासनम् ॥३६॥ तस्यैवाद्य वामकर प्रबुद्धम्मलेग्यतम् । तूणी भीसूचक ध्यायेद्वहि स्याना पर करम् ॥३७॥ एतद्वै कुमुदाक्षस्य वैपरीत्येन भावयेत् । द्वाभ्या द्वाभ्या कराभ्या वै अन्येषामेवमेव हि ॥३८॥ पुण्डरीको वामनश्च द्वारेनी हुतभुक्मभौ । गरुडध्वनहस्तौ च शेपमन्यत्पुरोदितम् ॥३९॥ कृत्वा ध्यात्वाथ वा न्यस्य दक्षिण नैर्मतऽपि च । शङ्कर्णाभियानो य सर्वनेत्राभिसजित ॥४०॥ द्वावेतौ चम्पाभौ तु मायूरव्यजनोद्यती । महाविभूतेर्देवस्य प्रत्यमायुदिगास्थिती ॥४१॥ मुमुख सुप्रतिष्ठश्च विभो सोमेशदिक्थिती । चिन्त्या मुद्गफलश्यामावातपत्रकरोदितः ॥४२॥ नोक्तशेपकराणा तु तद्विद्धि वुमुदोदितम् । एते भगवतो विप्रास्त्वन्तरङ्गा मयोदिता ॥१३॥ फर्मणा मनमा वाचा तद्भागगतमानसा ज्ञानादिषनणोपेतैराकीर्णा बोटिश परै ॥४४॥ भून मिद्धरनन्तश्च प्रार्थयाने पर पदम् । बनभूपारागाचे सर्षे ते मुदोषमा ५४५ ·ईश्वरसंहिता। वेतमत्काल्पितेनैव झर्ध्वपुण्ड्रेण भूषिताः । ललाटस्थेन सर्वेऽपि कुमुदादिगणाधिपाः ॥४६॥ एवमन्येपि भूताधाः सर्वे पारिपदा द्विजाः।। एवमावृतिदेवाश्च द्वारस्थाश्च तथैव हि ॥४७|| एवं तदीया विप्राश्च क्षत्रविद्रजातयः । मृदैव वा चन्दनेन कल्पितरूर्ध्वपुण्ड्रकैः ॥४८॥ द्वादशैश्च चतुर्भिर्वा भूषिताः स्युः सदा द्विजाः ।। अतसीकुसुमश्यामौ पीतमाल्याम्बरान्वितौ ॥४९॥ पीतोष्णीषधरौ रौदौ प्राग्वद्भुजविपितौ । गणौ चण्डाकृतिधरौ दुर्दर्शी दुरतिक्रमौ ॥५०॥ जयं च विजयं नाम्ना यजेचद्वारपार्धयोः । सदुद्देशात्समारभ्य बहिरावसानकम् ॥५१॥ द्वितीयावरणक्षेत्र पोदा कृत्वा तु पञ्चमे । भागे तु गरुडं विप्राः ! कृत्वा ध्यात्वाऽथ या न्यसेत् ॥५२॥ दीप्यचामीकराकार भीमप्रकुटिलोचनन् । पृथुदंष्ट्रं पृथुप्राणं पृथुगात्रं पृथूदरम् ॥५३॥ पक्षाङ्कराश्चितोरस्कं पक्षमण्डलमण्डितम् । हारकेपुरताटकमकुटायेस्तु मणैः ॥५५॥ भूषितं नीलवसनं नानामाल्यविमपितम् । नानागन्धविलिताहं नागेकादामूपितम् ॥५५॥ पुष्पम्नवकसम्पूर्णमञ्जलिं दधतं द्विजाः । उनम्य दक्षिणं जानुमासनीकृत्य चेनरन् ॥५६॥ सुसासने समासीनं विभोरानापतीक्षकम् । तपःकर्मात्मतन्धानां दर्शक मिद्धतां गतम् ॥५॥ भगमतुल्यमामयेमावश्यादिगुणयुनम् ।

·शास्त्रमुत्तावरी।
वियुक्त प्रास्ताद् दु सान्नियुक्त चेश्वरेण तु ॥५८n
भक्सन्ताररत्वेन सेठदावृतिके मात् ।
उपेन्द्र पूर्वदिग्भागे ससिनो द्विनसत्तमा ! ॥१९॥
वहो तेजोधराख्यम्नु दक्षिणे दुरतिम ।
नैते तु महाफर्मा पश्चिमे तु महाहृद ॥६०॥
अग्राह्यो वायुदिग्भागे वमुरेताम्तथोत्तरे ।
पूर्वोचरे वर्धमान सामी गगनगोचर ॥६१॥
आधारनिलय नाम्ना सर्वस्याधोगत स्मरेत् :
एते स्फटिक्वाभा घेतमाल्याम्बरान्विता ॥६२||
गणितक रथाग
च शस चेव गदा तथा ।
दधाना मुरव्यदशादि मुख्यवामान्तमेव हि ॥६३||
करैश्चतुर्भि सुसमा मकुटादिविभूपिता ।
तेनसा विघ्नजालानि प्रेरयन्तो महौजस ॥६॥
स्थान सम्थिता सर्व ध्यानोन्मीलितलोचना ।
अथ वा द्विभुना एत वज्राद्य दशक क्रमात् ॥६॥
दक्षिणे लग्पालीय धारयन्त रेण तु ।
गणितक तु वामेन वरदभयदान्तु वा ॥६६||
तथा चर्णाङ्गरागायेरिन्द्रादिसदृशास्तु वा ।
द्वितीयगोपुरद्वारपा चार तरस्थयो ॥ ६॥
विन्यसेदवारपाराग्यावेतै वामादितो गणो ।
निधीशी शखपमा तु निविभाण्टोपरि स्थितो ॥६८॥
स्थूलदन्तौ च दान्ती च द्विभुनी भगवन्मयो ।
बुटिग्भ्रलतायुतौ विञ्चिदुन्नतवक्षसी ॥६९||
रयोग
सुगनाही इमपाणिपटौ निजा।।
समाप्रसमानाभी नीशुशाम्बरमजी ॥७॥

·ईश्वरसंहिता । मकुटाद्यैस्तु विविधैरलकारैरलतो । दक्षिणेन करेणैव धारयन्ती सरोरहम् ॥७॥ इतरेण करणैच पलानेन निधि सफम् अथ या वामदक्षाभ्या प्रशाभीतिदान्चिती ||२|| करद्वयेन गई वा पद्म वा दधतो द्विजा ! । चामेन दधतो पद्म ढक्ष रास निधीश्वगै ॥७३|| शखपद्मधरो वापि शिरसा मजुटापरि । शसचक्रधरोवापि साधकेच्छावगेन तु १७॥ तवारशापानिष्ठी तु समरेदाक्षिणादित । क्षीरकुन्दावदाती च नील फौशेयवाससो ॥७५॥ नौलनीरजार्णामै पुप्पैपितविग्रही । पूक्तिगणसादृश्यौ नाम्ना भद्रसुभद्रकौ ॥७६॥ तारबाबत • पश्चात्पार्श्वयोपुरस्थिती । एतौ गणेश्वरी न्यस्येद् ध्यात्वा वा परिकल्प्य वा ॥७७ अथ वा द्विभुजावेतो तदा भद्रस्य दक्षिणम् । कर तु तर्जनीयुक्त वाममीपत्तु कुश्चितम् ॥७८॥ गदाग्रोपरि विश्रान्त गदाम्लोपरि स्थितम् । व्यत्यन्त दक्षिण पाद वामं तु भुवि सस्थितम् ॥७९॥ भद्रस्य वामयोर्विश्रा यदुक्त पाणिपादयो । दक्षयोस्तत्सुभद्रस्य दक्षोक्त बामक भवेत् ॥८॥ किं तु तद्वामहन्त तु युक्त विस्मयमुद्रया । यद्वा भद्रो दक्षरेऽभीतिमुद्रासमन्वित ॥८१॥ गदोपरिष्टाद्विश्रान्तवामहम्तो द्विजोत्तमा । पश्चात्करद्वयेनापि चक्रशखधर क्रमात ॥८२॥ सुभद्रस्तु गदान्यतदक्षहस्तस्तथेतरे ।

·शास्त्रमुक्तावली ।
अभीतिमुद्रासयुक्त धनशखसमन्वित ॥८३॥
चण्डादिप्यप्येवमेव द्विभुजत्त्वादिक भवेत् ।
चण्डप्रचण्डौ धाता च विधाता च अयस्तथा ॥८॥
विजयश्चापि भद्रश्च सुभद्रश्च गणेश्वर !
एते गणेश्वरा ह्यष्टौ प्रभाषुप्पाम्बरैर्विना ८५॥
देहयात्राकृतैस्तुल्यास्तथैवाभरणायुधै ।
भक्ताना विघ्ननालम्य सर्वदिक्सस्थितस्य च ॥८६॥
ससारफलदातुर्वे छेदनाथ समुद्यता ।
परस्परमुखा सर्ने सानकै सस्थिता समै ॥८॥
गणेशायुतलक्षैस्तु नानावर्णवपुर्धरै ।
अच्युताराधनपरैरनेकै परिवारिता ॥८८॥
तृतीयावरणे पश्चात्पूर्वादिक्रमयोगत ।
इन्द्रादिलोकपालाना दशक विन्यसेविजा 1 11८९
शतधामनिम ध्यायेच्चतुर्बाहु पुरन्दरम् ।
महितद्विपसस्थ तु सुतीक्ष्णपुलिशोद्यतम् ॥२०॥
अनारूढ मरेद्रक्त शक्तिपाणि हुताशनम् ।
सहस्राचिमिराकीण महस्रादिल्यभासुरम् ॥९॥
महामहिपसस्थ त वनाद्रिसमप्रभम् ।
सभीमदण्डहन च सरदेव पित्रीधरम् ॥२२॥
दघाफराळपदन कृष्णमेघसमप्रभम् ।
घोर प्रेतासन ध्यायेत् सड्गधृमाक्षसेधरम् ॥१३॥
मुक्ताफलद्युतिसम भीम पारोद्यतम् ।
नागरन्यासहस्राक्ष्य मकरस्थमपा पतिम् ॥१४॥
नीरतीयदसझाश महा नपराजितम् ।
ध्यायेममीरण देव सस्थित हरिणोपरि ॥९॥

·. ईश्वरसंहिता। सोमं तारागणोपेतं शंखगोक्षीरपाण्डुरम् । बृहच्छशकपृष्ठस्थं शिशिरास्त्रकरं स्मरेत् ॥९॥ सितभूतिविलिप्तानं त्रिनेत्रं वृषवाहनम् । त्रिशूलायुधहस्तं च वीशानं ज्ञानिनं स्मरेत् ॥९७॥ पाताळदिग्गतं ध्यायेत् कूर्मारूढं हलायुधम् । सितं सहस्रफणभृद्योनन्तो नाम नागराद् ॥९८॥ मंचक्र प्रामयंतं तु दण्डहम् प्रजापतिम् । हंसारूढं खसंस्थं तु ध्यायेद् ध्रुवमजं विभुम् ॥९९॥ एते चतुर्भुजाः सर्वे अक्षसूत्रविभूपिताः । चिन्तयन्तः परं तत्त्वं वराभयकरोद्यताः ॥१०॥ दिव्याभरणदिग्याशा दिव्यमाल्याम्बरान्विताः । दिन्यरूपधराश्चैव दिव्यगन्धवहा द्विजाः ! ॥१०१॥ रक्तशुक्लनिशापीतनीलचम्पकसप्रभैः । व्योमस्फटिकमाण्डराजोपलनिभैत्तथा ॥१०२॥ माल्यानरागवसनैः महाNः समलंकृताः । भूपिता भूषणैश्चितैः फरण्डमकुटादिभिः ॥१०॥ एभ्यश्चतुर्भुजस्त्वत्र विज्ञेयो वृषभध्वजः । द्विभुजाम्वथ वा चान्ये वरदाभयदास्तु वा ॥१०॥ इति लोकेश्वरेपूक्तं ततो ये द्विजसत्तमाः । तृतीयावरणद्वारे शासाम्ले तु दक्षिणे ॥१०५॥ मुदर्शनं चतुर्हस्तं हम्बकायं ज्वलरमभम् । क्रोधरक्तक्षण दैत्पदानवानविलेपनम् १०६|| नत्यन्तं मदमचं च सहसारान्तरन्यितम् । दंयाकराठादनं पुटिलमलनायुतम् ॥१०॥ रान्नाकार सगरपरिवेटिनम् ।

·शास्त्रमुक्तावली। दक्षिणे भुनयुग्मे तु पूर्वेण च सुदर्शनम् ॥१०८॥ धारयन्त ततोऽन्येन विश्रान्ता भूतले गदाम् । शख मुरयेन वामेन ह्यपरेण गणितमम् ||१०९।। हारके पूरताटङ्कमफुटादिविभूपणे 1 विभूपित विचिौस्तु श्वतमाल्याम्बरादिके ॥११०॥ विनानुत्पाटयन्त तु दीप्तेन म्येन तेजसा । सस्मरेत्तु ततोऽन्यस्मिन् शासामुले ततो द्विजा ! ॥१११॥ मुस्थित गस्ड प्रिा तप्तमाञ्चनसन्निभम् । मेम्याक्त्र विवृत्ताक्ष रक्ततुण्ड मुभीषणम् ॥११२॥ पृथूदर दीर्घपुच्छ पक्षमण्डलमण्डितम् । रक्ताम्बरधर चैव रक्तसगनुलेपनम् ॥११३॥ दष्ट्राफराळवदन प्रफुटीकुटिलेक्षणम् । विचित्रकन्चुकधर भुनगेन्द्रैरकृतम् ॥११॥ मकुटाधरलदारैर्विविधैस्तु विभूपितम् । भुनद्वये यच्चक्रम्य वामे सम्परिकीर्तितम् ॥११५॥ दक्षिणे नवेदम्य दोक्त वामा भवेत् । वज्र शक्तिस्तथा दण्ड सग पाशो ध्वजस्तथा ॥११६}} शिशिरात्य निशूल तु रागल मुसल तथा । पूर्वादिन मयोगेन चतुर्थावरणे स्थिता ॥११७॥ एसपा ममगो ध्यान साम्प्रत कथ्यते द्विजा ।। वज्र वनोपलाभ तु सितदीर्घनसाङ्कितम् ॥११८॥ दप्याराटादन ज्वरक्तनलोचनम् । सौदामिनीपमा शक्ति शान्तामिवदनेक्षणाम् ॥११॥ घनघपरनिर्धापमुहिरन्ती मुटुमुटु । परमुष्टि नरेद्दण्ड रक्तान स्तरोचनम् ॥१२० ·ईश्वरसंहिता। १३७ क्रोधमूर्ति स्वदशनैर्दशन्तमधरं स्वकम् । स्वरश्मिखचितं ध्यायेन्नृत्यमानं तु नन्दकम् ॥१२१॥ शरदाकाशसकाशं दशन्त दशनावळीम् । पाशं गुणगणाकीण विद्युजिहं भयानकम् ॥१२२।। हेमाझिपाण्डुराभं तु धोरास्यं रक्तलोचनम् । शरजलदसङ्काशं ध्वजं कुटिललोचनम् ॥१२३॥ खतेजसा जगत्सर्व द्योतयन्तं बलोत्कटम् । शिशिरं शीतधामाभं पीनानं पृथुविग्रहम् ।।१२४॥ जटाकलापधृत्सौम्यं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । उदयासहस्राभं त्रिशूलं भीषणाकृतिम् ॥१२५॥ कल्पान्तपायकाकारं खरश्मिपरिवेष्टितम् । सन्ध्याजलदसङ्काशं लागलं भीमलोचनम् ॥१२६॥ क्षामाङ्गमुन्नतांसं तु वज्रझायं यलोत्कटम् । कुन्दावदातं मुमलं सौभ्यमीपस्मिताननम् ॥१२७॥ रवं रवन्तं मधुरं श्रोलेन्द्रियमुसावहम् । नीलरक्तसितापीतपावकाञ्जनसन्निभैः ॥१२८॥ हेमचन्द्रहिमाकाशसमानाभैः क्रमेण तु । माल्यारागयसनैरुचिौ. समलड्कृताः ॥१२९॥ दिव्यैराभरणैर्युक्ताः स्वचिहाडितमस्तकाः । तर्जयन्तश्च दुष्टौघं दक्षिणेन करेण तु ॥१३०॥ पामेन कटिमालम्च्य मुसमे न्यानके स्थिताः । चतुर्थावरणद्वारदक्षिणोत्तरमालयोः ॥१३१!! गहा च यमुना चैन ध्यात्वा मम्पूजयेक्रमान् । भगवत्पादमम्भूनां गहां कुमुदगनिभाम् ॥१३२॥ नवयौवनलावण्यमीकुमार्यगालाम् ।

·१३८
शास्त्रमुत्तावली।
नीलागरागवसना नीलमाल्यैरल्ड्कृताम् ॥१३॥
द्विभुना सौम्यवदना पुण्डरीकनिभेक्षणाम् ।
हारनू पुरवेयूरकुण्डलायुपशोभिताम् ॥१३४॥
ससारतापसन्तप्तानाररुपन् पर पदम् ।
वामनारुर्मपकानि क्षाळयन्ती खतेनसा ।।१३५॥
वहीं दक्षिणेनैव कलश वारिपूरितम् ।
चामेन तर्जय ती तु परेण प्रास्तान् ननान् ॥ १३६||
यमुना नीलरलामा नीलमुञ्चितमूर्धनाम् ।
सिताङ्गरागवसना सितमाल्योपशोभिताम् ॥१३७||
दक्षिणे तर्ननीमुद्रा वामे तु कलश
स्मृत
अन्यत्सवं तु गङ्गोक्तमत्रापि स्यान्मुनीश्वरा ॥१३॥
लोहिताक्षो महावीर्यस्त्वप्रमेय सुशोभन
वीरहा विक्रमो भीम शतावर्तस्तु चाष्टम
ऐश्वरीदिक्क्रमेणैर पञ्चमावरणे स्थिता ।
ध्यायेच्चद्रप्रतीकाश लोहिताक्ष वलोक्टम् ॥१०॥
नीलाम्बरधर नीलमाल्य नीलानुलेपनम् ।
महावीय महाकाय पीतवर्ण महाभुजम् ॥१४॥
प्रवाळाभाम्बरधर रक्तनगनुलेपनम् ।
सम्मरेदप्रमेयाख्यमप्रमेयोत्करम् ॥१४२॥
हरितातिमापीनरसनसापिलेपनम् ।
मुमोभन शोभनात मुक्ताफलनिभ स्मरेत् ।।१४३।।
अतसीपुष्पमहारापासोमाल्यानुलेपनम् ।
पीरम वीरहास्य च ध्यायेचपरसानभम् ॥१४॥
वाझगारनितारन सननमिमाण्डितम् ।
विक्रम सिमावास चापोदरनिभ म्मरेत् ॥१५॥
॥१३९॥

·ईश्वरसहिता। १३९ कुन्देन्दुकान्तिवसन सितमाल्यानुलेपनम् । मीम भीमाकृतिं ध्यायेत्तप्तकाञ्चनसन्निभम् ॥१६॥ पाण्डरारणकौशेय तद्वद्गन्धसगन्वितम् । अतसीकुसुमश्याम शतावर्त तु भावयेत् ॥१४७] पीताम्बरधर पीतमाल्यगन्धविमूपितम् । भुजद्वयान्विता ह्येते चान्तर्मुदितमानसा ॥१४८॥ दक्षिणै पाणिभि सर्वे ज्वलन्त परशु तथा । वामै शङ्खवर दीप्त दधानाश्वारुकुण्डला ॥१४९॥ समा समविभक्ताना प्रशान्ताकृतयस्तथा । स्थानकै सस्थिता सर्वे सप्रभाभिर्विराजिता ॥१५०॥ प्रसन्नवदना सौम्या त्रैलोक्योद्धरणक्षमा । हारनूपुरकेयूरपूर्वभूपाविभूपिता ॥१५१॥ तदाज्ञाप्रेक्षकाश्चैव दुष्टदोपोपशान्तिदा । चलेन महता क्षिप्तदेवासुरमहोरगा ॥१५२॥ एकवीरासहायाश्च त्वप्रयत्नेन लीलया । आब्रह्मभवन शश्वत्परिवर्तयितुक्षमा ॥१५॥ एतदावरणद्वारचतुके द्वारदेवता । न्यस्येद्युग्मप्रयोगेण पूर्वद्वारादित क्रमात् ॥१५॥ वज्रनाभ हरीश च पूर्वस्या दक्षिणोतरे । ध्यायेत्तु बज्रनाभाख्य शतधामसमप्रभम् ॥१५॥ मुख्यदक्षिणहस्तेन निषेधाभिनयान्वितम् । वेत्ररता द्वितीयेन चक्रराज तृतीयत ॥१५६॥ मुख्यवामकरेणैव श्रोणीतटकृतार्पणम् । शङ्कराज द्वितीयेन तथा बज तृतीयत ॥१५॥ धारयन्त तथा रक्मभूषणविविधैरपि ।

·शाममुक्तावली ।
रक्तमाल्याम्बरधर रक्तनगनुलेपनम् ।।१५८॥
एव वामे हरीश च निषेधामिनयोज्झितम् ।
प्रवेशाभिनयाख्येन पाणिना किं तु चिहितम् ॥१५९॥
एको छन निषेध च स्वभक्ताना क्रोति वै ।
भक्तानामपरश्चैव प्रवेश सम्प्रयच्छति ॥१६०||
द्वारे द्वारे प्रतीहारद्वयस्येव प्रयोजनम् ।
दक्षोक्त वज्रनाभस्य तदरीशस वामगम् ॥१६१॥
आद्यवामगत सर्वगन्यदक्षिणपाणिगम्
धर्माध्यक्षनिन्यत्रीशो दक्षिणे दक्षिणोत्तरे ॥१६२॥
कुर्यादन्तक्सादृश्यो पूर्ववद्भुजभूपितो ।
पीतकौशेयवसनी पीतमाल्यविलेपनो ॥१६॥
सिं तु दण्डगदाहस्तौ वनचक्रविवजिती ।
शुद्धाक्षममृतानन्द प्रतीच्या दक्षिणादित ॥१६॥
बाणकार्मुकमस्मिन् पाणो पाशमथापरे ।
आद्य करचतुष्क यत्ताग्र पूर्ववद्भवेत् ॥१६५॥
आकृतो जलनाथस्य सदृशौ सर्वदेव हि ।
नीलकौशेयवसनौ नीरनगनुलेपनौ ॥१६६।।
वसुनाथ सुधानन्दमुदग्दिग्दक्षिणोत्तरे ।
सड्गमुद्रहस्तौ च प्राग्दच्छेप चतुष्टयम् ॥१६॥
कराणामनयो कार्य रूपेणोद्धपते समो ।
अतसीमुमश्यामकौशेयसम्घिलेपनौ ॥१६८॥
भूषणेमपिता घेते विविधर्वजनाभवत् ।
पटावरणदेवाना तद्वाऱ्यांना विशेषत ॥१६॥
शृणुष्य ध्यानमधुना तत्त्वतो मुनिपुङ्गवा ।।
पूर्वानीशानपर्यन्न पाटावरणसम्धिता ॥१७०॥

·ईश्वरसहिता।
एताश्च देवता विप्रास्तेजोरूपसमन्विताः ।
कालोपि यन्नियन्ता च शास्त्रं नानाङ्गलक्षणम् ॥१७१॥
विद्याधिपतयश्चैव सरुद्रः सगणः शिवः ।
प्रजापतिसमूहस्तु इन्द्रः सपरिवारकः ॥१७२।।
मुख्य द्वारचतुप्के तु पूर्ववत्संस्थिताः क्रमात् ।
चक्रशद्वौ पद्मगदे लांगलं मुसलं शराः ॥१७॥
शाई ते कमाया विद्युत्तुहिनकुन्दभाः।
पीतनीलसितारतसितमोक्षीरसन्निभैः ॥१७॥
हरितालारुणाभैस्तु वस्त्रमाल्यानुलेपनैः ।
सर्वरलमयैर्युक्त पणैरप्यलकृताः ॥१७५।।
महावला महावीर्यास्त्वेकवक्त्रा द्विवाहवः ।
एते तु नायकाः सर्वे स्वचिह्नाद्वितमस्तकाः ॥१७६॥
दुष्टौ तर्जयन्तश्च दक्षिणेन करेण तु ।
फटिमालम्व्य यामेन स्थानकैः सुसमैः स्थिताः ॥१७॥
दृढव्रतो बहुशिरा महाकायो महाबलः ।
जितक्रोधो दुराधर्षो महोत्साहस्त्रिविक्रमः ॥१७॥
अतुलो दुष्टहार्चिष्मान् सर्वदृग्दुरतिक्रमः ।
विषमो गहनोऽमोघप्पोडशोपप्रवेशदाः ॥१७९॥
शक्राभिमध्यमारभ्य शक्रेशानान्तरावधि ।
शुक्लशोणसुवर्णादिपिङ्गरक्तमितासिताः ॥१८०॥
रक्तपातातसीहेमशोणशुभ्रसितासिताः।
वर्णानुरूपसद्वस्त्रमाल्यालेपनभूपणाः ॥१८॥
नामानुरूपचारिलाः शंखमुद्गरधारिणः ।
सन्येतरक्रमेणैव प्रवेशकनिषेधकाः ॥१८२॥

·१४२ शास्त्रमुक्तावली। क्षणाझुवनसहारसटिस्थितितिक्षमा । उक्तानेतान् क्रमेणैव पूर्ववत्सप्रपूजयेत् ॥१८॥ मुनय सप्त पूर्वेन्ये गृहास्तारादिकैर्वृता । जीमूताश्चाखिला नागास्वप्सरोगण उत्तम ॥१८॥ ओपध्यश्चैव पशवो यज्ञा सागाखिलास्तु ये । सूक्ष्मरूपेण तिष्ठन्ति पूर्ववत्सप्तमातृतौ ॥१८५!। सम्भय प्रभवश्चैव पूर्ण पुष्कर एव च । आनन्दो नन्दनश्चेत्र धीरसेन सुपेणक ॥१८६।। तन्मुर यद्वारशाखास्थो द्वौ द्वौ दक्षिणवामयो । सम्भव श्वेतवर्णस्तु प्रभव कुन्दसन्निभ- ॥१८७! पूर्णस्तु रक्तवर्णाभन्त्वतिरक्तस्तु पुष्कर । आनन्द पीतवर्णस्तु हेमाभो नन्द उच्यते ॥१८८।। कृष्णाभो वीरसेनम्तु सुपेणोऽञ्जनसन्निभ । भकुटाग्दचित्रागा गदाहस्ता द्विनाव १८९॥ चतुर्भुजा वा विप्रेन्द्रा ! शखचक्रगदाघरा । पूर्ववत्पाणिनान्येन प्रवेशानिपेधका ॥१९॥ दणकराळरदना निग्रहानुग्रहक्षमा । क्षेमच्छिपहलानो होमद्भूतभावन ॥१९॥ युगा तान्यशनश्चैव सवता भीपणम्नथा । सड्कन्दनश्वानिमिष गतपर्ण शतानन ॥१२॥ औदुम्बर प्रतिरो विरामश्चाशुमाल्यपि । आपदीयारिष लतगणोडगा अमात् ॥१०॥ घडननादिसहा वर्णन पड्भुजान्चितम् । वामदभिणयोगेन पृष्ठत पूर्वपश्चिमम् ॥१०॥ मागमहापमाननगगयममन्वितम् ।

·ईश्वरसंहिता!
'१५३
नानावर्णस्रगुप्णीपवस्त्रालेपनमूपणम् ॥१९५॥
प्रागुक्तगुणशौर्यानं सर्वकर्मकृतिक्षगम् ।
तच्छोमाएकरक्षार्थ शतगन्युर्विरोचनः ॥१९६॥
अपतय॑स्त्यनुलध्यस्त्वप्रमयाभिधानकः ।
अमी च महाभूतश्चकोराक्षस्तथाऽटमः ॥१९७||
इन्द्रामिमध्योपद्वारपार्श्वशाभाखनुक्रमात् ।
एकैकशः स्थिताः शूराः प्रवेशकनिषेधकाः ११९८॥
नीलपीतजपाश्यामसितहिङ्गुलकेन्दुमाः ।
महाबला महावीर्याः सुदुर्लध्यपराक्रमाः ॥१९९॥
नानाविधाम्बरसम्भिपणैरनुलेपनैः ।
अन्यैरनुपदिष्टैश्च यथाशोभमलकृताः ॥२००॥
पाड्गुण्यमहिमायुक्ताश्चतुर्हस्ताः क्रमेण तु ।
पृष्ठदक्षिणवामाभ्यां चकराइसमन्विताः ॥२०१॥
गदाग्रोपरिविश्रान्तमुख्यहस्तद्वयान्विताः ।
द्वारोपद्वारशोभेशानेतान् सम्पूजयेत्क्रमात् ॥२०२॥
विद्या वापराऽविद्या पायकश्चैव मारुतः
चन्द्रार्की पारिवसुधे खेताः संसारदेवताः ॥२०३॥
सूक्ष्मरूपेण तिष्ठन्ति मासावरणगतले ।
अमरेशो विरूपाक्षः सुधर्मिष्ठो नियामकः ॥२०४॥
सबसत्याश्रयश्चेति गहनतदनन्तरम् ।
मदाराजेश्वरश्चापि धनाध्यक्षेश्वरस्तथा ॥२०५।।
एते गणेश्वराम्त्यष्टी तन्मुम्यद्वारपालकाः ।
ध्येयाधतुर्भुजाः सर्वे मुम्ब्यपाणिद्वयेन तु ॥२०६॥
अमरताविरपासी यसरलताग ।
पृष्ठगाम्यां तु पाणिभ्यां नमनुनी ॥२०७॥

·शास्त्रभुक्तावली। कुङ्कुमाजनसदाशो दण्या विकृताननो । दक्षिणोत्तरयोगेन रान्छनध्यत्ययान्विती ॥२०८|| द्वारदक्षिणवामस्यौ परेशानिपेषकी । मुर्मिठो नियन्ता च सुमितश्यामळप्रभो ॥२०९॥ मुभीमदण्डहलो च चनायुप्रविर्जिनौ । यथारमोदितानन्यान् धारयन्ता यथाविधि R१०॥ सर्वसत्वाश्रयञ्चातिगहन श्यामळ सित । कि तु पाशारायेतो पूर्वबद्धजमूपिती ॥२११॥ महाराजे वरो रक्तो धनाध्यक्ष वरोऽसित । शिशिरायुषसयुक्ता त्रिकमन्यद्यथा पुरा ॥२१२।। महारा महावीर्या दुष्टदोपक्षयकरा । दुनिरीक्षाश्च दुर्घी दैत्यदानवहिंसा ॥२१॥ नानामहावासोमि भूषा पैरल्ड्कृता । महम प्रभूत च गम्भीर प्राणगोचरम् ॥२१॥ योगाङ्ग योगनिलय सनातनमशृखरम् । तारसान्तरित तार निराम निपम तथा ॥२१५|| दुरैतिम्म टुर्गह च सुधूम्रमनिराशनम् । तत्सालमोपद्वारेषु विन्यसे पूर्ववर्मना ॥२१६॥ उक्तोपद्वारपालाना वर्णत सममुग्नलम् । गणपोइशा वेतच्चनुप्पाणिसमन्वितम् ॥२१७॥ गोणपामाराध तु मुत्र्यपामस्रारधि । भावपट्टमहम्त च निषेधाभिनयाविनम् ॥२१८॥ प्रवेशाभिनयाक च नानावणाम्बरयनम् । नानाम्यानरमयुक्त नानाम्गणमूपिनम् ।।१९।। (१)राम । इति-(पा) ·'ईश्वरसंहिता १४५ अक्षसूत्रधरं वार्थ प्रपन्नानां प्रवेकृित् । निषेधकृत्तथान्येषां न्यस्तव्यं मुनिसत्तमाः ! २२०॥ देवव्रत निरातङ्कं भीष्मं च पुरुपं तथा । उग्रं वीरेश्वरं रम्यमरिष्टं मुनिसत्तमाः ! ॥२२१॥ निर्विषण्णं युगान्तांशं शतानन्दं शताननम् । तेजोवरं विशालाक्षं युगांशं देवनन्दनम् ॥२२२।। एतं द्विरष्टशोभामु गणमेकैकशो न्यसेत् । उपद्वारेशसदृशं वर्णतो लाञ्छनैविना ॥२२३॥ चतुर्भिः पाणिभिश्चैव पृष्ठदक्षिणपूर्वकम् । मुख्यदक्षिणहस्तान्तं शंखचक्रगदाधरम् ॥२२४॥ निषेधकृच पापानामपापानां प्रवेशकृत् । नानासंगम्बरोप्णीपभूपालेपाचलड्कृताः ॥२२५॥ अनन्ताचिन्त्यविभवाः सर्वभूतसमाश्रयाः । नानाशनाखकुशलाः नानाज्ञानसमन्विताः ॥२२६॥ निरस्तानेकदैत्येशाः साधूनां पालनोद्यताः । द्वारद्वयान्विते साले मुख्यद्वारगतावुभौ ॥२२७॥ तिष्ठतः सूक्ष्मरूपेण तदन्यद्वारपार्श्वयोः । प्राकारसकोणेषु वहिकोणादितो न्यसेत् ॥२२८॥ प्रभवाप्ययरूपाणां मूर्तीनां चतुगत्मनाम् तथा मूर्त्यन्तराणां च तरकान्तानामनुक्रमात् ॥२२९॥ मन्त्राणामससंपादि तेषां रूपमनुस्मरन् । चतुर्णामपि कोणानामव्यक्तं सवनाहिः ॥२३०॥ संयजेद्भवनामा वै यस्लान्नान्यो भवः स्मृतः । तेषां यहिः स्यमन्त्रेण दिक्कमेण तु हेतिरोट् ॥२३१॥ १- हेतिपम् । इति (पा) ·शावमुक्तापरी। स्वमरीचिगणनव मासयन्त निवेश्य च । न्यस्येवमर्चनं कुर्यान्मन्त्रमुद्रान्वितेन तु ॥२३२॥ निर्गक्षणादिशुद्धेन अय॑सश्चन्टनादिना । वासुदेवाभिधानम्तु देव. पाड्गुण्यविग्रहः ॥२३॥ कार्मिणामुपकारार्थ प्रामाद म्थुलविग्रहम् । सर्वज्ञानक्रियाय च सर्वतत्वयमाश्रयम् ॥२३॥ समामाद्यानुगृहाति सदान्तर्गत. प्रमु.। तस्मात्तदामनेषु प्राकारेप्यष्टमु कमात् ॥२३॥ पृथ्व्यादिवुद्धिनिष्ठन्तु बाह्यतत्वाष्टकं न्यसेत् । प्रासदश्चाइसयुक्त. प्रतिसिगुणात्मिका ॥२३६|| तहता प्रतिमा जीवस्तद्न. परम. पुमान् । यताऽधिद्वैवनान्यत्र तत्वान्येतान्यनुक्रमात् ।।२३७॥ सर्वत्र व्यापरलेन ध्याला सम्पूजयेत्तत । सर्वाधारमयनैव मर्वसत्वाश्रयेण च ॥१३८॥ सर्वोपविषनेन कालचनाम्बुजेन तु । सम्युटीठल्य भवन सम्परमज़न. ॥२३९ सम्पूज्य हार्दयी मुद्रा चक्रमुद्रासमन्विताम् । प्रदय मर्यतो दिक्षु क्वचेनाम्कुष्टयेत् ।।२४० एकतिविराने च, तथद्वारभूषिते । मरनेऽय पिानम्यादिग्न्यूहपरिनिष्ठिने ॥२१॥ चतुगन्विने गहे दिग्द्वाराप्रयमण्टपे । सरनाभद्रमाले च अनिर्मोचनपि च २४२।। सटादशधान्य द्वारद्विद्वित्यान्विते । द्वारपारगमन्याम निपोऽय प्रसादयते ॥२४३|| अष्टाद्याश्च सुमद्रान्ता प्रामादद्वाश्चतुपये।

·ईश्वरसंहिता। न्यसनीयाः क्रमेणैव पूर्ववद्वयोगतः ॥२४॥ द्वारोोदुम्बरद्वन्द्वद्वितयस्था यथाक्रमम् । लक्ष्मीः कीर्तिर्जया माया देव्यः प्रागुक्तलक्षणाः ॥२४५॥ सत्य. सुपर्णो गरुडस्तायन्त्वग्रेषु संस्थिताः । अनिवर्ती महावृत्तिर्दर्पहा सर्वजित् स्थिरः ॥२४॥ जयन्तो भयकृन्मानी त्वष्टमो द्विजसत्तमाः ! । दिगग्रमण्टपद्वारशाखापाच समास्थिताः ॥२४७१ अनिवर्ती महावृतिः कृष्णाभः अकसनिमः । दर्पहा सर्वजिचैव पाण्डरक्तसुवर्णभौ । ॥२४८॥ स्थिरो जयन्तः सततं श्यामाञ्जनसमद्युती । भयकृञ्चैव मानी च पिगळः पाण्डुरोज्वलः ॥२४॥ द्विमुजाः सर्व एवैते दक्षिणेन करेण तु । नन्दक शंखमन्येन दधानाः क्रूरविक्रमाः २५०॥ यदा चतुर्भुजा ध्येयास्तदा चैते गणेश्वराः । मुस्त्यदक्षिणहतेन खड्गयेललतान्विताः ॥२५१॥ तथा वामकरे शंखं पृष्ठगे दक्षिणादितः । पाणिद्वये चक्रपझे विभ्रतो ज्वलनप्रभाः ॥२५२॥ नानावस्त्रसगुप्णीपम्पमालेपनान्विताः । न्यत्यन्तहस्तचरणा लाञ्छनव्यत्ययान्विताः ॥२५॥ ऊर्जितधामृताङ्गम्तु सर्वाङ्गः सर्वतोमुखः । शुमानो वरदश्चैव वागीशः शन्दरिकामः ॥२५॥ पाश्चजन्यविशेपा हि द्वौ द्वौ चैव कमात स्थिती । सर्वतोभदसालम्यचतुदीरेषु पूर्ववत् ॥२५५॥ . द्विवाहवन्तु संम्मर्याः दक्षिणेन करेण तु । गृहीतमुमलाः सबै शंसमन्येन पाणिना ॥२५६॥ ।

·शास्त्रमुक्तावली ।
दधानाश्चैव चत्वार पूर्व वन्धकसन्निभा ।
अन्ये परभृताभास्तु सर्वमूषणभूषिता ॥२५॥
बलेन महता क्षिप्तदेवासुरमहोरगा ।
एकवीरासहायाश्च अप्रयत्नेन लीलया ॥२५८॥
आनाभवन शश्वत्परिवतयितु क्षमा
विश्वेगो विश्वद्विश्वो विश्वात्मा विश्वलोचन ॥२५९।।
विश्वपादो विश्वभुजस्तथा वै विश्वकर्मकृत् ।
एते द्वितीयसालम्य दिग्द्वारषु नियामका ॥२६०॥
विवाहव परिजेया वामदक्षिणयोगत
गदाखड्गास्त्रमयुक्ता करण्डमकुटान्विता ॥२६१॥
शोणपिङ्गसितश्यामा रक्तपीतसितासिता ।
सर्ववर्णाम्बरालेपसम्भूपाभिविराजिता ॥२६२॥
एकवीरासदायाश्च सर्वदोपनिवारका ।
तहारान्तरभागेषु वामदक्षिणयोगः ॥२६३॥
प्रासादाभिमुपान्यस्पेन्निधिनायेश्वरान् क्रमात् ।
शरपा महापद्मशतधामाभिधौ तत ॥२६४॥
भारण्डित सन्ततश्चानन्तधार इति श्रुत ।
सर्वद्वार इति स्यात प्रथमी पूर्वीरिती ॥२६५६
अन्या वक्ष्यते पण्या वर्णरूपाटिक क्रमात् ।
रक्त कृष्ण सुवर्णाभ सितारणतमालभा ॥२६६
यमपद्मनिधीशोक क्षणक्षिता
यमुग्नगुवांट रोहधान्यधनाधिपा ॥२६॥
सपीनिधीमानाम्नेश गुग्गामना ।
सपनामयुना माश्रिनाभिमतपदा ॥२६८
टन नृतीयापरणहारेणु द्वन्तयोगत ।
मिमगभ्या गारगम्या बिन्योनमा ॥२६॥

·ईश्वरसंहिता। पुरतश्चागरुडौ हलतालौ तु दक्षिणे । पश्चिमे शामिकरौ सौम्ये नन्दकऋश्यकौ ॥२७०॥ चक्रपक्षीशसीराणां शङ्खनन्दकयोरपि । खेषु स्थानेषु पूर्वोक्त वर्णरूपादिकं द्विजाः ! ॥२७१॥ भन्येषां तालपूर्वाणा त्रयाणामथ वक्ष्यते । तालो ध्वजः स्याद्भूतादिवालरूपाभिमानकः ॥२७२६ झपः सर्वाङ्गनिभृतो जगवीज उदाहृतः । ससर्वोपद्रवो ऋश्यः संसारश्चपलात्मकः ॥२५॥ एतान् सूक्ष्मस्वरूपेण ध्यात्वा सम्पूजयेत्कमात् । गङ्गा च यमुना गोदा नदी च महती तथा ॥२७॥ वितस्ता नर्मदा चैव जम्ब्याख्या च सरस्वती । नद्यश्चतुर्थसालस्य दिग्द्वारेषु क्रमात् स्थिताः ॥२७५|| गहायमुनयोरुक्तं वर्णरूपादिकं पुरा । ताभ्यामन्याः समानान्तु वर्णशोभा विनैव तु ॥२५६), सितारुणाः सितस्वर्णसितकुन्दसमप्रभाः । प्रमत्तप्रौढवपाश्च नानाभरणभूपिताः ॥२७७|| सर्वधातुविचित्रामाः सर्वरलविराजिताः । सुधाकुम्भधरा द्वाभ्यां कराभ्यां पूर्ववच ताः ॥२५॥ एवं दिग्द्वारभवनद्वास्थितिरुदाहना । एकमुर्तेषु दिमूर्तेः प्राकारेपूर्ध्वगेषु च ॥२७९|| द्वारादयस्तदीयाश्च सामान्याः समुदाहताः । सर्वपालप्रतीहारशाग्यापार्श्वगतावुभौ ॥१८०॥ ध्येयौ वा स्थापनीयौ चा यामाहारगी यदि । यथोक्तलक्षणोपेती स्थापनीयौ यथाक्रमम् ॥२८१॥ एवमावरणेगानान् ध्यात्या संस्थाप्य यायेत् ।

·१५० शास्त्रमुक्तावली। ध्यानोत्था पीठदेशेषु म्वाकारात्मयु समसु ।।२८२॥ तदर्थमकणक्षेत्र त्रिधा वा पञ्चधा भजेत् । त्रिभागमेकभाग वा त्यक्त्वा तमभ्यतो बहि ॥२८३॥ पीठ वायतन कुर्यात्सदिक्ष्यन्तरेऽथ वा । अधरोचरनिष्ठाभ्या प्रागुक्ते पूर्ववत् स्थिते ॥२८॥ शिलेष्टकादिभि क्लप्ता पीठिका हस्तविम्तृता । तदर्धेनोच्छ्रिता सर्वा सर्यालङ्कारशोभिता ॥२८५॥ चतुरश्रा मुवृत्ता वा सम्पूज्या वाथ केवला । प्रामादिवास्तुदेवाना खदिग्भागगतेषु च ॥२८६।। गोमयादिपिलिप्सेषु मण्डलेषु बलिं हरेत् । विस्तारोच्यमानाद्वै. पीठा प्रागुक्तलक्षणा ॥२८७ अर्धमानेन वा कार्या रथयात्राऽविरोधत । एवमावरणेशाना पीठेषु स्वासु दिक्षु च ॥२८८॥ दुष्टदोपनिरासार्थ प्रासादाभिमुख स्थिता । चतु म्यानावतीणम्य द्वारे च यननालये ॥२८॥ म्यापन गणनाथाना शृणुत्र मुनिपुङ्गवा ।। चाम्नुक्षेत्रगसौ द्वी माग्द्वारे पूर्वात् स्थिती ॥२०॥ लक्ष्मी कीर्ति या माया द्वारेपूर्वस्थिता कमान् । वमनाभादयो देवा द्वौ द्वौ दिग्द्वारशाग्ययो ॥२०१॥ मागादिद्वारम्भेषु मम्भवप्रभवादय उमुद्रावताच मनानामष्टा परम् ॥२०॥ द्वारान्तयुग्मयुक्त्या तु प्रमादेशमाश्रितम् । गुपर्णश्चरमसुध सत्य यौमोदी विना ॥२०३॥ योननीया प्रमेणेव दागणामममनरे । हमदण्टगत मय दिनु पधिमदिन ॥

·ईश्वरसहिता । चण्डाद्याश्च सुभद्रान्ता द्वौ द्वौ प्रागादिपु द्विजा । दक्षिणोत्तरयोगेन तोरणस्तभमूलगा ॥२९५॥ चद्वितयमध्यस्थ पक्षीशस्तोरणोपरि । तत्वार्धयो स्थित चक्र नानावर्णपताक्यो ॥२९६|| सत्यादिक चतुप्फ तु मध्यवेद्या ध्वनाष्टके । प्रभवाप्यययोगेन पूज्य प्रागादियोगत ॥२९॥ इन्द्रादिलोकपालाम्ते सिद्धराघपुर सरा यन्नादयस्तदस्त्राश्च स्वापु दिक्षु यहि स्थिता ॥२९८॥ मुरयालेऽथ वान्येषु निमित्तप्वेवमाचरेत् । अनुकल्पेऽथ चण्डादीन् वास्तुनाथादिपूर्वरम् ।।२९९॥ दारेपु केरान्यम्य गरडान्त प्रपूनपेत् । सर्वद्वारेपु वा पृज्य सहेतीश पतविर ३००॥ विविधामु प्रतिष्ठामु जीर्णोद्धारविधायपि । महोत्सवेषु सर्वेषु ध्वनारोहणकर्मणि ॥३०॥ माळापुररोपे च पवित्रारोहणादिषु । तथा चानन्तरन्शायभिषेरुविधावपि ॥३०२॥ प्रायश्चितेप्वनित्येषु काम्येप्यपि च नित्या । मुग्यरलोक्तविपिना कुदिन्यत्र चान्यथा ॥३०॥ मिद्धमयान्तधेन्द्राधान्तदाध यथारमम् । पमीमतोरणापार । मुमितामु पतासमु मन्याम्यो विहगाधिप । उपर्ण गाणवर्णागु गरद पिळानु च । गपापाचर्णानु तार्यमन प्रतिष्ठित ॥ नानापर्णपनासाया सम्पयो विगेश्वर । इन्द्रादिपपरले (पा) ·शास्त्रमुक्तावली। लोकदिक्पाल काम्त्येते स्वसेनाभिः समावृताः ॥३४॥ प्रसिद्धप्राग्वदशेनैव नित्य म्व स्थानमाश्रिताः । दिक्पाल कल्यादासृष्टेयतम्तेषा स्थिति स्थिरा ।।३०५|| भगवन्मन्त्रमूर्तीनामनन्ताना मुनीश्वरा । स्वस्थानस्था नमम्यन्ति पूजयन्ति जपन्ति च ॥३०६|| ध्वजायरुपारश्च सम्यक् परिचरन्ति च । कैवल्यमिद्धये शवहुभि स्यानुगै सह ॥३०७|| पालयन्ति च भक्ताना वलमोजो ददन्ति च । ध्वसयन्ति च विनौषमनिग मन्त्रयाजिनाम् ॥३०८।। सरक्षन्ति फल मान्न वर्धमान द्विलक्षणम् । अधिकारमनाीय शक्तिबीज जगत्प्रभो ॥३०९|| दिसिद्धये दगाव ताकयेऽदिशात्मना । बाह्यत्रिसालभूमिष्ठा छालाद्या भवदेवताः ॥३१०॥ तत्मात्वात्पूर्वोक्तदिग्भागे नियता सदा चननामाढयो देवा लोकविन्द्वारपालका ॥३११।। तथाऽमरेगपूर्वाश्च मम्भयप्रभवादय प्रमिद्धमारकमेणैर दिग्द्वारेषु म्थिना क्रमात ॥३१२॥ फालायमष्टक नित्यमिन्द्राद्य रुद्रपश्चिमम् । नियन्ता कालनतान्ते तदन्ते सुस्थित बियत् ॥१३३।। प्रमायूर्वतिरे कोणे न्यमेद्दक्षिणपश्चिमे । विद्या विद्याद्वय यद्वै म्यपदस्थेऽमिमारते ॥१३॥ चन्द्रादित्यायुदग्याम्यम्थानयोविनिवेश्य च । प्रत्यापागगन तोय प्राग्भाग पिन्यगद्धराम् ॥३१५॥ सुमुदाघाती गाना लोहिताक्षादयम्नथा । पवनामादिक मुस्ता द्वारपाल लिपटकम् ॥११६॥ । .

·ईश्वरसहिता। द्वारपालगणास्तवेते सालकोणगतास्तथा । प्रोक्तक्रमेण तिष्ठन्ति' भगवत्प्रागपेक्षयां ॥३१७॥' कुमुदादिगणेशानाः पुरप्रामादिवास्तुनि । पालिकावसधे चैव दिक्पालोक्तवशास्थिताः' ॥३१८॥ त्रिसन्ध्यमेव देवानां चलिदानं समाचरेत् । सङ्कल्पितेषु सालेषु द्वारावरणवासिनाम् ॥३१९॥ असङ्कल्पितसालोक्तदेवानां नाचरेद्वलिम् । सत्तन्निर्माणकाले तान् प्रतिष्ठाप्य यथाविधि ॥३२०॥ देवयात्रासमेतन्तु बलिदानं समाचरेत् । एवं सर्व समापाद्य महापीठोलभूतलम् ॥३२१॥ प्रक्षाळितं समारुह्य प्राड्मुखो वाप्युदङ्मुखः । तदूर्वाम्बुजदिपत्रे कुमुदादीनथान्तरे ॥३२२॥ सर्वभूतान्पारिपदानाहूय ग्रहसंज्ञितान् । सम्पूज्य सोदकं तत्र पलिशेपं समुत्किरेत् ॥२३॥ पश्चादाचम्य विधिवत्नात्वा वा संविशेद् गृहम् सर्वहारावृतीशानां कोणसानां समर्चने ॥३२॥ नतिप्रणयसंयुक्तः सनामा मन्त्र ईरितः । महापीठस्थभूतानां पार्षदानां प्रहात्मनाम् ॥३२५॥ सारान्ते विष्णुमन्दं च नियुन्ज्यादुदितक्रमात् । सर्वकोणगता मन्त्राः फड-ताः समुदीरिताः ॥३२६॥ सर्वे समुदिता मन्त्राः स्वाहान्ता होममणि । ध्यान्यवमर्च्य नन्मन्त्ररम्यविरुषचारकैः ॥३२॥ दर्शयेदाातीगानां मुद्रा तर्जनिसंजिताम् । द्वारपालगणानां तु चण्डायुक्तमनन्तरम् ॥३२८॥ पांघायरणा हेतुना येन फेन चिन् ।

·शासमुक्तावली।
बलिदानमशक्य चेचत्रत्याना ययाक्रमम् ॥३२९॥
सर्वतोभद्रपूर्वेपु द्विगुणीकृत्य चाचरेत् ।
मुख्याल्पे तथान्यत्र यथाशक्त्यावृतिक्षितौ ॥३३०॥
तहासावृतिदेवानामावृत्यावृत्य तर्पयेत् ।
द्वारोपद्वारपालाना तस्मिन् द्वारे समर्पयेत् ॥३३१॥
महापीठोदिताना च तद्वाराग्रकमण्डले ।
ध्यानोत्थाना त्वसञ्चारे न दोष केन हेतुना ॥३३२१
तसदावरणद्वारदशेपूक्तक्रमेण तु ।
द्रव्यमूर्तिगताना च सञ्चार स्यादनिष्टक ॥३३३॥
एवमावृतिदेवाना त्रिसन्ध्य बलिमाचरेत् ।
नित्योत्सवाथ बिम्बस्य सन्निधौ तत्समाचरेत् ॥३३॥
नृत्तगेयादिसयुक्त वेदधोपसमन्वितम् ।
द्वारावरणदेवाना ध्यानादीत्थ प्रकाशितम् ॥३३५॥
एव हि बलिदानान्त यत्र पूजा समाचरेत् ।
तत्र देवस्य सान्निध्य नैरन्तर्येण सिद्धयति ॥३३६।।
एव कालत्रये कुर्यात्पूजन देखिकोसम ।
न च पालत्रयान्न्यून पूजन विहित सदा ॥३३७॥
प्रासादेषु म्वयव्यकपूर्वेषु द्विजसत्तमा ! ।
कालत्रय प्रधान स्यातदूध्वं पर्तुरिच्छया १३३८॥
विभवापेक्षया चैव वर्धयेत यथाक्रमम् ।
यावत् द्वादशम कारस्तावद्वै मनिपुङ्गवा ! १३३९
रोष्ठ प्रभातकाल स्यात् रिपु कालेषु वै पुन ।
यथावन्मन्वविन्यासमात्मन परदेहयो ॥३४०॥
इयाग म्यानमशुदि सायामा भौतिकी सत
नित्य प्रमाति यादन्यतेच्छानुरूपत ॥३४॥

·ईश्वरसंहिता। सपनं बलिदानं च कुर्यात्कालत्रये सदा । मूर्तेरासनपूजा तु कार्या कालचतुष्टये ॥३४२॥ पञ्चकाले भवेन्न्यासः षट्काले हवनक्रिया ! अत ऊर्वेषु कालेषु जपान्तं पूजनं भवेत् ॥३४॥ अलङ्कारासनाद्यं च पूर्ववत्क्रमयोगतः । विनोक्तेन प्रकारेण ह्यन्यधा न समाचरेत् ॥३४४॥ मुख्यकल्पे तु होमान्तं नित्यनैमित्तिकात्मिकाम् । पूजां क्रमेण वै कुर्यात्तचद्धोमावसानिकाम् ॥३४५ अनुकल्पे तु जप्यान्तं यागानन्तरितेषु च । यागेपु हवनान्तेषु नित्यनैमिचिकादिपु ॥३४६]]] तत्तद्यागं जपान्तं च कमात्कृत्वा ततः परम् ।। सचद्धोमं मुनिश्रेष्ठाः ! क्रमाकुर्याद्यथाविधि ॥३४७॥ अनुकल्पेषु यागेषु झपकालोदितेपु वै । आसनायें ततः पाद्यमाचामं 'सप्रतिग्रहम् ॥३४८॥ गन्धं माल्यं तथा दीपं धूपं मात्रां क्रमेण तु । दत्वा भोज्याबसानं तु क्रमाद्द्याद्विधानवः ॥३४९॥ इत्येवमर्चनविधिः साझोपारः प्रदर्शितः । इतोन्यच्छ्रोतुमिच्छा चेत्कथ्यतां मुनिपुङ्गवाः ! ॥३५०॥ इति श्रीपाश्चरात्रे ईश्वरसंहितायां दारावरणदेवतालक्षणादिविधिर्नाम नवमोऽध्यायः ·शास्त्रमुक्तावली । अथ दशमोऽध्यायः। मुनय । भगवन्मुनिशार्दूल ! सर्वज्ञ ' वदता वर ! । नित्यार्चनादिक सर्व श्रुत त्वत्त सविस्तरम् ॥१॥ महोत्सवाद्युत्मवास्तु साप्रत वक्तुमर्हसि । नारद । अथात मप्रक्ष्यामि महोत्सरविधिक्रमम् ॥२ सव इत्युच्यते टुस विद्वदिमुनिपुङ्गवा ।। उद्धृत स सवो यस्माचस्मादुत्सव उच्यते ॥३॥ नित्यो नैमित्तिक काम्यस्त्रिविध स महोत्सव । वत्सरे वत्सरे यस्तु क्रियते स तु नित्या ॥१९५ भूमिकम्पे दिशा दाहे महोत्पातेषु सत्सु च । दुर्भिक्षे व्याधिते राष्ट्रे तथा शनुसङ्कटे ॥५॥ अनावृष्टी च सनर नक्षत्रपतने च खात् । हसने भगवन्मूर्तेरझाना चलने सति ॥६॥ रोदने चासनाद्विम्पे परिम्रमति सत्तमा व्यत्यामे शशिमूर्यस्य तथान्येप्येवमादिषु ॥७॥13 गान्त्यर्थ यति स नैमितिक उच्यते चतुणा पुस्पार्थानामुद्दिश्यान्यतम पलम् उत्मयोऽनुष्ठित काम्य सइस्पितला ज्योतिश्शायेषु उशायण, सह पूर्व वा यथानाम तीर्थ तारयात्रानुसारेण ध्वजारोह - ·ईश्वरसंहिता । मन्त्रमूर्तिप्रतिष्ठानकाल एव मुनीश्वराः !। प्रासादस्य शिखाग्रे तु स्थापितः खगराध्वजः ॥११॥ हैतिराजसमायुक्तो यत्र यत्र सदा द्विजाः ! । विना त्वन्यध्वजारोहमुत्सवं परिकल्पयेत् ॥१२॥ तत्राप्यन्यध्वजारोहं कुर्याद्वा विभवे सति । कुर्यादुत्सवमन्यत ध्वजारोहणपूर्वकम् ॥१३॥ नवाहं दैविक प्रोक्तं सप्ताहं मध्यमं भवेत् । पञ्चामधर्म विद्यात् त्रिविधं चोत्सवं स्मृतम् ॥१४॥ तत्र तावत्प्रवक्ष्यामि नवाहस्य विधिक्रमम् । ध्वजाधिवासपूर्वेयुः देशिको मन्त्रवित्तम. ॥१५॥ नायादपनपूर्व तु भगवद्यागसिद्धये । निशामुखे प्रवृत्ते तु आचार्यो मूर्तिपैः सह ॥१६॥ नानादिनित्यनियमान् कृत्वा चैव यथाविधि । मूपणैर्विविधैर्वचैतनैश्च विभूपितः ॥१७॥ सितोष्णीपोत्तरीयश्च चित्रमाल्यैरलकृतः । भविश्य देवसदनं यजमानसमन्वितः ॥१८॥ नित्यार्चनावसाने तु वैष्णवान् द्विजसतमान् । पटकर्मनिरताश्चैव पञ्चकालपरायणान् ॥१९॥ समभ्यर्च्य ततस्तेभ्यो ह्यनुज्ञा प्रतिगृह्य च । विप्वक्सेनं समभ्यर्च्य यागविघ्नप्रशान्तये ॥२०॥ पश्चात्स्वदेहशुद्धयर्थं पुण्याहं वात्रयेद्गुरुः । प्रकल्प्य भूतले शुद्धे धान्यपीठं यथाविधि ॥२१॥ विन्यस्य मङ्गळं कुम्भं सम्पूर्ण गन्धवारिणा । रसहाटककूर्चसग्यसपल्लयसंयुतम् ॥२२॥ चन्दनायुपलिप्तं च परितश्चार्यचर्चितम् ।

·१५८
शास्त्रमुक्तावली 1
तत्कुम्भस्य चतुर्दिक्षु चतुरो मूर्तिपान्न्यसेत् ॥२३॥
अद्भिर्गन्धेस्तथा पुप्पैरक्षतैर्दक्षिणादिभि ।
तोपयित्वा तु तान् सर्वान् तत कुम्भे सुदर्शनम् ॥२१
समावाह्य समभ्यर्च्य ध्यायमानोऽच्युत हृदि ।
दमैं स्पृशस्तु कलश ब्राह्मणे सह देशिक ॥२५॥
अंकाराद्य पवित्रान्त मन्त्राणा प्राश्चतुष्टयम् ।
पाठयेच सपुण्याह गायत्रीत्रितयान्वितम् ॥२६॥
ततश्चात्मानुवाद च आत्मव्यूह तथैव च ।
ततश्च श्रुद्धिमन्त्रान्तु पठेदेव समाहित ॥२७॥
शुद्धयेस्तु परो देवो वासुदेवोस्तु शुद्धये ।
सङ्कर्षण शुद्धयेस्तु प्रद्युम्नश्वास्तु शुद्धये ॥२८॥
शुद्धयेस्त्वनिरुद्धोपि केशवश्चास्तु शुद्धये ।
नारायणोस्तु विधेश शुद्धये सर्वकर्मसु ॥२९॥
शुद्धये माधयश्चास्तु सर्वलोकहिते रत. ।
गोविन्द शुद्धये चास्तु परमात्मा सनातन ॥३०॥
शुद्धये विष्णुरस्त्वाद्य शुद्धये मधुसूदन ।
सर्वरोकहितो देव शुद्धयेऽस्तु त्रिविक्रम ॥३१॥
वामन शुद्धये चास्तु श्रीधरोऽद्यास्तु शुद्धये ।
शुद्धयेऽस्तु हृषीकेश पद्मनाभोऽस्तु शुद्धये ॥३२॥
सदा दामोदरो देव शुद्धयेऽस्तु जगत्पति ।
शुद्धये पद्मनाभोऽस्तु शुद्धयेऽम्नु सदा ध्रव ॥३३॥
अनन्त शुद्धये चाम्तु शक्त्यात्मा चास्तु शुद्धये ।
सर्यकर्ममु चैवास्तु शुद्धये मधुसूदन ॥३४॥
सदा विद्याधिदेयोऽम्नु शुद्धये कपिलस्तथा ।
शुद्धये विधरपोऽस्तु शुद्धयेऽस्तु विहाम ॥३५॥

·ईश्वराहता। क्रोडात्मा शुद्धये चास्तु शुद्धये वडवानन. । शुद्धयेऽस्तु सदा धर्मश्चास्तु वागीश्वरस्तथा ॥३६॥ देव एकार्णवशयः शुद्धयेऽस्तु निरन्तरम् । शुद्धयेऽस्तु सबा देवः कूर्मः पाताळधारकः ॥३७॥ चराहः शुद्धये चास्तु नारसिंहोऽस्तु शुद्धये । अमृताहरपश्चास्तु शुद्धये सर्वकर्मणाम् ॥३८॥ श्रीपतिः शुद्धये चास्तु शान्तारमा चास्तु शुद्धये । शुद्धये राहुजिचास्तु कालनेमिन एव च ॥३९|| पारिजातहरश्वास्तु लोकनाथोऽस्तु शुद्धये । सर्वत्र शुद्धये चास्तु दत्तात्रेयो महाप्रभु. ॥४०॥ भ्यग्रोधमायी भगवान् शुद्धये चास्तु सर्वदा । एकशृङ्गतनुश्चास्तु वामनश्चापि शुद्धये ॥११॥ त्रिविक्रमः शुद्धयेऽस्तु शुद्धयेऽस्तु नरः सदा । पारायणः शुद्धयेऽस्त हरिः कृष्णश्च शुद्धये ॥४२॥ ज्वलस्परशुधृमामः शुद्धयेऽस्तु धनुर्धरः । रामश्च शुद्धये चास्तु वेदविद्धगवांस्ततः ॥४३॥ शुद्धयेऽस्तु सदा कल्की सर्वदोपक्षयंकरः । शुद्धयेऽस्तु सदा देवः पाताळशयनः प्रभुः ॥३॥ शुद्धये सन्तु सर्वेषां सधैं सर्वत्र सर्वदा । एते सर्वे सदा देवाः शान्तये सन्तु पृजिताः ||४५|| भरये पुष्टये सन्तु सिद्धये भकयेऽपि च ! शिवाय मुक्तये सन्तु वृद्धये सर्वकर्मणाम् ||१६|| मन्त्राणां देशिकानां च सानानामपि सर्वदा । पुनभित्रकरवाणां दासीदासगवामपि ॥४७]] पदनाम्गगमादीनां अनानामिष्टमादाम् ।

·१६०
शास्त्रमुक्तावली।
मनोरथाना सवेषा हिताना सतु सर्वदा ॥४८॥
आयुष्यारोग्यमेघाना धनधान्यादिसम्पदाम् ।
पुण्यानामणिमादीना गुणाना श्रेयसामपि ॥१९॥
राज्ञो जनपदस्थापि यजमानस्य मन्त्रिणाम् ।
वैष्णवाना विशेषेण परत्र हितमिच्छताम् ॥५०॥
'पञ्चसार विशुद्धाना सत्वस्थाना शुभात्मनाम् ।
स्वस्त्यन्तु च शिव चाम्तु गुम चाम्तु पुन पुन ॥५१॥
अविनमनिश चास्तु दीर्घमायुप्यमस्तुवै ।
समाहित मनश्चास्तु सम्पदश्चोत्तरोत्तरम् ॥५२॥
पुण्याह शुद्धये चास्तु वासुदेवादिमूर्तय ।
शङ्खचक्रगदापायुक्त सनधरेश्वर ॥५॥
प्रीयता भगवान् देवो रामरी प्रियता सदा ।
प्रद्युम्न प्रीयता नित्यमनिरुद्ध सुरेश्वर ॥५४॥
नारायण सुरेशोषि कर्मणा पूरणाय च ।
न्यूनाधिराना शान्त्यर्थं प्रीयता प्रीयता विभु ॥५५॥
पुण्या म्वम्ति माद्धिं च सवाच्य सह मूर्तिपै ।
तददि शतमारेण स्थानानीत्यादिवेन च ॥५६॥
आत्मान प्रोक्षयेत्पश्चादेशिर म्यात्मशुद्धये ।
एव सर्वेषु योगेषु उर्यात्पुण्याहवाचनम् ॥५७||
गोहिरण्यादिदानध शुद्धिं प्राप्याथ देशिक ।
देयम्य सनिधि गत्वा हपविष्टम्नथासने ॥५८||
सायामा भूतमशुद्धिं धारणाभ्या समाचरेत् ।
देहविन्यम्नमन्त्रोऽथ मानम यागमाचरेत् ॥५०॥
मन्यामने ततो देव ममभ्ययं यथाविधि ।
नानामन तता नीला यापमेनाभिपरे ॥६॥

·ईश्वरसंहिता। देवस्य पुरतो भूमि स्नपनार्थं यथाविधि । त्रेधा विभज्य कोष्ठानां नवके द्विजसत्तमाः! ॥६॥' धान्यपीठादिकं कृत्वा कलशानधिवास्य च । पाद्यमय तथाऽऽचामं सर्वोपधिजल तथा ॥२॥ प्रागाद्युतरपर्यन्तं न्यसेत्रकोष्ठचतुष्टये । दधि क्षीरं मधु घृतमामेयादिषु विन्यसेत् ॥६३॥ शुद्धाम्भ कलशं मध्ये विन्यस्य तदनन्तरम् । हरिद्राचूर्णकुम्भं तु तेषां च पुरतो न्यसेत् ॥६४॥ पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेतजलैस्तु तान् । प्रागादिदिक्षु विन्यम्तकुम्भेषु प्रभवक्रमात् ॥६५।। चतुरो वासुदेवादीन् विदिकम्थकलगेषु तु । ईशादिवहिपर्यन्तं तानेवाप्यययोगतः ॥६६॥. मध्ये शुद्धोदकलशे यजेन्नारायणं विभुम् । अालभनपुप्पैश्च धूपेन मुनिपुयाः! ॥६॥ हरिदाचूर्णकुम्भे तु श्रियं देवी समर्चयेत् । नानासनोदित गर्मुसलेपान्तिमः कमात् ।।६८॥ सम्पूज्य देवदेवेशं कुम्भः संस्कापयेततः । प्रथमं विष्णुगायन्या तथेदंविष्णुरिन्यूचा ॥६९११ सतम्बाणिपदायेन विष्णोः कर्माणि मन्त्रतः । भागादिदिक्षु विन्यस्तैः पाधाये. मापयेकमान् ॥७ला दपिकाविष्यमन्त्रण आप्यायवेति मन्त्रत. । मनुमलि पलोग रत. गुरुपमा ७ विदिच न्याफलगर्द यायः सापयद्विभुम् । श्रीनग ततो देवं हान्द्रेिण विल्पयेत् ॥७२॥ नन. पुरतमं तु पठनिवमिंगः सह ।

·शास्त्रमुक्तावली।
सहस्रधारया देव शुद्धोदेनाभिषेचयेत् ॥७३॥
प्रतिद्रव्य तु वस्त्रेण ह्यालभनमाल्यकै ।
धूपेन च समभ्यर्च्य ततस्तेनाभिपेचयेत् ॥७॥
यद्वायपाद्यमाचाम गन्धलग्धूपदीपनम् ।
नैवेद्य चार्पयेत्सर्व केवल चार्घ्यमेव च ॥७५||
ततो नीराजनादींश्च कृत्वा देवस्य पूर्ववत् ।
अलकारासन नीना आसनादिक्रमाचजेत् ॥७६॥
भोगै सास्पर्शिकै प्राग्वद्विविधैरौपचारिकै ।
हृदयशमसजैश्च समभ्यर्च्य यथाविधि ७७॥
स्तुत्वा स्तोत्रनितताथै प्रणमेदेशिको विभुम् ।
अथाङ्कुरार्पण कुर्याद्देशिको मन्त्रवित्तम ॥७८
तद्विधान विस्तरेण शृणुध्व मुनिसत्तमा ।।
त्रिविधानि च पात्राणि मगळाकुररोपणे ॥७९॥
पालिका घटिकाश्चति शरागाश्चेति भेदत ।
पारिफानामथोच्छ्राय पञ्चविंशाङ्गुले भरेत् ॥८०॥
तदाननम्य विस्तारो मद्वै पोडशाङ्गुल ।
अष्टामुळम्तदुच्यायो यद्गुळ बल्य तत ॥८१॥
मरेत्कण्ठनिल विप्राम्तनोटामुळविम्तृतम् ।
आरभ्य वक्त्रवलयाद्यावकण्ठनिल द्विजा' ॥८॥
हासयेदनुपातेन तन्नाळ द्वादशागुळम् ।
उच्छायादथ विस्तारान्मध्यतस्तु पडाळम् ॥८॥
अधम्नादानान्तु चतुष्क निम्तृत भोन् ।
तन् कविराव हारपदनुमन्त Weat
पादपीटमघोन्मेाहिनेय चतुरळम् ।
दशादळम्नद्विम्नारम्न सन्धिश्चाहरो भवेत् ॥८॥

·ईश्वरसहिता। तत्सन्धेश्च भवेन्नाह सार्धमेकागुळ द्विजा ।। उन्मत्तकुसुमाकार वक्त्र पद्माकृतिर्भवेत् ॥८६॥ पालिकोत्सेधतुल्यास्तु घटिका समुदाहृता । अङ्गुळत्रयहीना वा तदूर्ध्वं कलशाकृति ॥८॥ घटिका. पञ्चवक्त्रा स्युरेतासा मध्यम मुखम् । पडड्गुळ च विस्तीर्णं चतुर्दिक्षु चतुष्टयम् ॥८८th चतुरड्गुळविस्तार कलशोदरविस्तृति । पोडशागुळमानोचाशेष भाग्यत्समाचरेत् ॥८॥ यदागुळत्रयन्यूनास्तदा सप्तागुळोच्छ्तिम् । तदानन तु तन्नाळमर्घोत्तरदशागुळम् ॥१०॥ सार्धत्रयाङ्गुळ पीठ प्राग्वत्सर्वत्र विस्तर । शरावा पारिकोत्सेधतुल्या पञ्चभिरगुळे ॥२१॥ हीना वा वनविस्तारात्समारभ्य मुनीश्वरा-!। पादपीठस्य विस्तार यायचावक्रमेण तु ॥१२॥ पूर्वोत्तात्पादहीना तु भवेत्सर्वत्र विस्तृति । भवेत् विपादहीना तु पादपीठस्य विस्तृति ॥१३॥ यदा शरावा हीना म्पुरगुळे पञ्चभिस्तदा । मुख पडद्गुळोच्छश्य तन्नाळ तु दशाङ्गुळम् ॥९॥ त्र्यगुळ पादपीठ स्यात्पाग्यत्सर्वत्र विस्तृति । एतदुत्तमपान तु पाताणा कथित द्विजा ! ॥१५॥ एतदेव मुनिशेष्ठा ! रादहीन तु मध्यमम् । अर्धहीन तु तन्मानमधम परिकीर्तितम् ॥२६॥ अतो न्यून न नय पदानिमिद्धिकाक्षिमि । हेमादिलोहना स मृण्मया था यथारम् ॥७॥ प्रत्येक पारिसदीना द्विपक चोउम भवेत् ।

·शास्त्रमुक्तावली ।
'द्विरष्टकं या पत्रिंशद्विभवे सति कल्पयेत् ॥९.८॥
प्रत्यष्टकं मध्यमं स्याश्चतुष्कमधर्म भवेत् ।
सर्वार्थ पालिको प्राग्वत्सोडगाष्टों यथावलम् ॥९९||
चतमो वा ततम्तामु महळाडरकल्पनम् ।
अयुग्मा मानुषे कार्ये देवे युगमास्तु पालिका, ॥१०॥
महोल्पये प्रतिष्ठायां पवित्रारोपणे तथा ।
जीर्णोद्धारविधी वापि सहस्रकलो तथा ॥१०॥
त्रिवर्गपालिका यद्वा भवेदत्तमसङ्ख्यया ।
भवेन्मध्यमया बापि नान्यथा द्विजमत्तमा.. ॥१०२॥
कर्मम्वन्येषु सर्वेषु यथावित्रं यथारुचि
अङ्कुरावापनम्थानमण्टपं परिकल्पयन् ॥१०॥
प्रथमावरणे वापि द्वितीयावरणपि वा
तृतीयावरणे वापि चतुर्थावरणेपि वा ॥१०४॥
शुभे विविक्तेऽभिमते देो वैदेशिमोत्तम ।
चनुर्दिक्षु चतुर्दारं चतुर्वन्दनमालिकम् ॥१०५॥
दर्भमालापरिक्षिप्त मुक्तादामविगजितम् ।
विततक्षामसन्छन्नं गोमयालिसभूनलम् ॥१०६
प्रदीपमालावितनमातश्चापि सर्वत ।
मुधाचूर्णश्च घबरश्चित्रिताभ्यन्तरम्थलम् ॥१०७||
माटप कल्पयित्वा यद्वा नपनमण्टप ।
यागाम्व्यमण्टपे वापि कुर्यादरोपणम् ॥१०८!!
अनुरानपयेद्रानी य इच्छेद्राष्टवर्धनम् ।
वीजानामधिप मोम ओपधागोऽमृनात्मकः ॥१०॥
न प्राणानि महा स्त्र अदुरार्पणमदि चन् ।
तम्मा यांवयन गावामेमारार्पणम् ॥१२॥

·अ] ईश्वरसंहिता। कुर्यात्सम्यग्विधानेन भगवद्भक्तिसंयुतः । तस्मिन् जगत्प्रिये प्रीते शीतांशी प्राणिजीवने ॥१११॥ तद्देशे सर्वसस्यानां संपत्तिर्महती भवेत् । गवां च लोकमातॄणां नृणामपि च सर्वशः ॥११२।। अज्ञानादहि कुर्याच्चेदड्डुराणामार्पणम् । अशोभनं भवेद्राप्ट्मसमृद्धजनान्वितम् ॥११३।। सद्य.कालीनके विप्राः ! कर्मणि स्याद्दिवापि वा । यद्यत्तत्रोपयोग्यं स्यात्तत्सर्वं च समार्जयेत् ॥११॥ सम्भृत्य सर्वसम्भारागाचार्यो मूर्तिपैः सह । तदर्थमर्पयित्वा तु यजमानसमन्वितः ॥११५॥ भगवन्तं जगद्योनि पूजयित्वा विधानतः । ततस्त्वभिनये पात्रे सौवर्णे राजतेऽथ वा ॥११६॥ तिलसर्पपनीवारशालिमायप्रियहवः । कुळुत्थमुद्गनिप्पावयवगोधूमवैणवाः ॥११७}} वीजानि द्वादशैतानि पृथक् पात्रेषु वा द्विजाः ! । सम्भृत्य तु मुनिश्रेष्ठाः ! स्थापयित्वा तु मूर्धनि ॥११८॥ दीक्षितस्य तु विप्रस्य पुष्पाक्षतकराञ्जलिः । आचार्यः प्रविशत्साध साधकैर्भगवन्मयैः ॥११९॥ प्रासादाभ्यन्तरं विप्रामात्राधारोपरि न्यसेत् । चीजपानं ततोऽर्येण गन्धे. पुप्पैश्च धूपकैः ॥१२॥ सम्पूज्य मूलविम्यस्थं तथा चोत्सवविम्यगम् । चीजपात्रं ततोऽभ्यर्च्य देवाय विनिवेदयेत् ॥१२१॥ सह शहनिनादैश्च मलैंगीतनिन्यनैः । तूर्यनादेश्च विविधैः श्रुतियोपैः समन्तत. ॥१२२॥ सापयित्वा तु तत्पानं दीक्षिनव मूर्धनि ।

·खनित्रकम् ॥१२॥
पेचले वा शुचौ देशे मृद सुद्धा समाहरेत् ॥१३॥
शास्त्रमुसावली ।
साधकै सहितो विप्रा ! बहिनिर्गत्य देशिक ॥१२३॥
धाग प्रदक्षिणीकृत्य न्यसेदुरमण्टपे ।
विवरसेनन्तु वा तार्थ्य हनुमत्प्रमुखन्तु वा ॥१२४॥
हेतीश वापि यसाधैरलड्कृत्य विशेषत ।
मानादिक समारोप्य प्रक्षाल्यादि
नवेन वाससाऽऽच्छाद्य भूपयित्वा तु माल्यकै ।
देशिको वाहयेद्विप्रै शूद्वैर्वा दीक्षितैर्द्विजा ! ॥१२६॥
चित्रध्वजपताकाभि सार्धमङ्करपात्रकै ।
त्रिविधै पालिकाद्यश्च शहतूर्यादिभि सह ॥१२॥
आम्नायोद्धोपणपरैर्भक्तेर्भागवतैर्विभो ।
गायकैगणिकाभिश्च तथान्यैर्मगलै सह ॥१२८।।
अमात्प्रदक्षिणीकृत्य सर्वप्वावरणेपु च
दिश प्राचीमुदीची वा अधवा प्रागुदग्दिशम् ॥१२९॥
अदूर समनुप्राप्य तत्रोद्याने मनोहरे ।
अत्रमन्त्रेण धरणी सम्प्रोक्ष्य प्रथम गुरु
महीसूक्तेन सम्पृश्य ध्यायनेकानचेनसा ॥१३१॥
मुर्ति देयम्य वाराहीमभ्यर्च्य उमुमभुवम् ।
अम्बाम्बुना प्रोक्षितेन पुप्पैरभ्यचितेन च ॥१३२॥
सनिरेण खनेमि प्रामुग्य बोटमन्त्रत ।
रोहजे मानने मृत्ला वेत्रने वा यथारचि ॥१३३॥
गृहीत्वा मूरमन्त्रेण येष्टपित्वा च वाससा ।
प्रयमेण तथा नद्या बालमा गोमय तथा ॥१३॥
गोयुगा पाने गृहीत्यराऽऽज्याा याममा ।
पानादिके समारोप्य या दीभिनार्धनि ॥१३॥

·ईश्वरसहिता। १६७ गत्वा प्रदक्षिण ग्राम प्रविशेन्मष्टप तत मण्टप शोधयित्वा तु यथोक्तविधिना द्विना ॥१३६॥ ततो मण्टपमध्ये तु सूत्राण्यास्फालयेत्क्रमात् । पागायतानि प्रथम क्रमात्सप्तदश क्षिपेत् ॥१३७॥ उदगायतसूत्राणि चतुर्दश निपातयेत् । सूत्रात्सूत्रादन्तराल घोडशामुळसमितम् ॥१३८॥ त्रयाधिकदशैव स्यु पूर्वपश्चिमपतयः । एव पोडशसङ्ख्याता दक्षिणोत्तरपतयः ॥१३९॥ बीजपानप्रतिष्ठाथ पूर्वपश्चिमपतिपु । मध्ये पङ्गित्रय स्थाप्य वीध्यर्थं द्वितये मृजेत् ॥१०॥ भूयश्च पङ्कित्रितय स्थापयेत्पार्श्वयाईयो । दक्षिणोत्तरमध्ये तु स्थाप्य पशिचतुष्टयम् ॥१४१।। द्वितय द्वितय पार्श्वे वाध्यर्थं विमृजेत्पुन । चतुश्चतुश्च पसीना स्थापयत्क्रमयोगत ॥१४२।। आशाम्वष्टासु मध्ये च शरावघटपालिका । द्वादश द्वादश स्थाप्या शतमष्टोत्तर भवेत ॥१४३॥ आग्नेये दक्षिणे भागे नैऋतेऽपि च पालिका । पटिका वारुणे ब्राह्मे तथा पौरन्दरेऽपि च ॥१४॥ शराया मारुते सौम्ये ईशाने च यथाविधि । प्रत्येक पालिकादीना पोडशत्वेन कल्पने ॥१४५|| दक्षिणोचरग सूत्रपञ्चक विनिवेशयेत् । मागायतानि सूत्राणि पूर्ववद्विनिवेशयेत् ॥१४६॥ आचरेत् पूर्ववक्षिप्रा ' प्राक्मत्यक्पतिवल्पनम् । तत्र दक्षिणत पनिचतुष्के स्थापयेलमात् ॥१४७]] पालिका पोडश पुरो मध्ये पहिचतुष्टये ।

·१६८
शास्त्रमुक्तावली।
घटिका पोडश न्यासा उत्तरे विनिवेशयेत् ॥१४८॥
शरावानपि तत्सद्यानथ द्वादशकल्पने ।
दक्षिणोत्तरसूत्राणि चत्वार्यन विनिक्षिपेत् ।।१४९||
पूर्वापराणि सूत्राणि पूर्ववद्विनिपातयेत् ।
अष्टाधिकानि कोष्ठानि चत्वारिंशद्भवन्ति हि ॥१५०॥
याम्ये द्वादशकोष्ठानि स्थापयित्वा ततो मृजेत् ।
वीध्यर्थं भागपक तु मध्यत स्थापयेत्तत ॥१५॥
भागद्वादशक पश्चादागपटक विलोपयेत् ।
भूयश्चोत्तरदिक्म्थाप्य कोष्ठद्वादशक क्रमात ॥१५२॥
न्यसेत्तु पालियादीनि भागद्वादशातये ।
आमेयादीशपर्यन्त दक्षिणाशादित क्रमात् ॥१५३।।
प्रत्येक पालिकादीनामष्टसण्याप्रकल्पने
दक्षिणोत्तरमूनानि वीण्येव तु नियोनयेत् ॥१५॥
अन्यत्म भवेत्माग्वदध प्रतिचतुष्टये ।
दक्षिणोत्तरग सूननितय विनिपातयेत् ॥१५५||
पूर्वपश्चिमसूत्राणि एकादा चिनिक्षिपेत् ।
सर्वार्थ पालिसाना तु पोडभाना परिग्रहे ।।१५६॥
पश्च दक्षिणसूत्राणि प्रारमूनाणि तथा क्षिपेत् ।
पाक्यूवात्सश चाष्टाना दक्षमूलनय क्षिपन् ॥१५७।।
चतुर्विशतिमट्याना पालिकाना परिग्रहे ।
पूर्वदशिवाणा मप्तरू पचर क्षिपेत् ॥१५८॥
चा पारेनटे मा विनय त्रितय क्षिपेन् ।
पूर्वरापान म्यादायमध्यात पगा ॥१०॥
प्रयमामान्य नाशि विभंघच्छानुसारत ।
पटे पारितादाना शामिनाहिमितथा ॥१६॥

·- . ईश्वरसहिता । आढकादिमितैः प्राग्वदुत्तमादिव्यपेक्षया । वृत्तां वा चतुरश्रां वा कल्पयेत्पीठिका कमात्॥१६१॥ पालिकादीनि पात्राणि क्षाळये मूलमन्त्रतः । सहदेवी च दूर्वा च सार्धमश्वत्थपल्लवैः ॥१६॥ शिरीपपल्लवैश्चापि निशापत्रैस्तथैव च । कण्ठेपु पालिकादीनां बन्धयेत्तदनन्तरम् ।।१९३॥ कुशकाशतॄणैस्तेषां बिलमूलानि पूरयेत् । बिलानि प्रथमं मृद्विालुकाभिरनन्तरम् ॥१६॥ करीपचूर्णरुपरि समृद्धं पूरयेद्विलम् । यद्वा मृदादिकं विप्राः ! सर्व संमिश्रय पूरयेत् ॥१६५।। कोठेषु विन्यसेत्तानि पालिकादीन्यनुक्रमात् । आग्नेयादीशपर्यन्तं प्रतिस्कन्धं द्विजोत्तमाः ॥१६६॥ द्वादशानां तु नवकमष्टोत्तरशते न्यसेत् । ब्रह्मादीशानपर्यन्तमुदितक्रमयोगतः ॥१६७॥ तेषां तु पश्चिमे स्थाने धान्यरागौ सलक्षणम् । विन्यसेत्सोमकुम्भं तु वेष्टितं नववाससा ॥१६८॥ गन्धसर्वोपधीरजकूर्चपल्लवसंयुतम् । एवं सर्व समापाद्य दीक्षितैः परिचारकैः ॥१६९॥ तत्तत्सर्व समापाद्य यद्यत्त्रागनुपार्जितम् । समारभेतत कर्म देशिकः प्राङ्मुखः पदे ॥१७०॥ पश्चिमे घटिकाम्यानादुपविश्यामने शुभे । न्याममुद्दीप्य विधिना प्रोक्षणार्य प्रकल्पयेत् ॥१७॥ देहविन्यजमन्त्राणां कुर्यादादिनार्चनन् । द्वारपालार्चनं कृत्व विभवेच्छानुरुपत ॥१२॥ तोरणानि धनाश्चैव द्वारकुम्भांश्च पूजयेत् ।

·शास्त्रमुक्तावली।
पुण्याहं वाचयित्वा तु पूर्वोक्तविधिना गुरुः ॥१७॥
यजेदादिभिः पश्चात्पालिकाद्यधिदेवताः ।
अजनाभं परं चैव पद्मनाभं धुर्व तथा ॥१७॥
पात्रस्कन्पत्रिके विप्राः ! क्रमेण परिपूजयेत् ।
पालिकानां द्वादशके वयादीशानपश्चिमम् ॥१७५॥
अनन्तादि द्वादशक घटिकाद्वादशे ततः ।
कूर्मादिक द्वादशक शरावाणा तु द्वादशे ॥१७॥
द्विपदकमेकशृङ्गाद्यं क्रमेण परिपूजयेत् ।
प्रत्येक पालिकादीनां कृते पोडशकल्पने ॥१७७||
अनन्ताद्यं च पत्रिंशत्पातालशयनान्तिमम् ।
लक्ष्यादिमतिपर्यन्तं शक्तिद्वादशकं यजेत् ॥१७८॥
प्रत्येकं पालिकादीनां पत्रिंशत्परिकल्पने ।
चतुष्टयं तु मूर्तीना समाख्यपदमस्थितम् ॥१७९॥
प्रभाप्यययोगेन जाग्रद्रूपं तथाऽटकम् ।
मूर्त्यन्तरद्वादशकं तच्छक्तीना चतुम्रयम् ॥१८०॥
अनन्ताद्य च पत्रिंशत्पातालशयनान्तिमम् ।
स्वधादीनां च शक्तीना चतुरिंदाच तत्परम् ॥१८॥
चक्रानो प्रमाद्रीगैरर्थ्यगन्धादिभियनन् ।
अटके केशवाद्याध तदीया शक्तयो यजेत् ॥१८२॥
चतुके केशवाधास्तु देवान् द्वादशार्चयेन् ।
मनाथ पालिकाना दु समायोडगा यजेत् ॥१८३॥
वासुदेवादि चतुर केशवादीश्च द्वादन ।
अष्टर यासुदेवादीन् प्रभमप्पयोगन ॥१८॥
चाके यागुदेवादीन् प्रभयानुक्रमेण तु ।
मामिला नन मोगगुम्मना जगाचंग ॥१८॥

·ईश्वरसंहिता ।। १७१ कुम्भे सोमात्मकं देवं करके च सुदर्शनम् । अष्टदिक्षु च विन्यस्तकुम्भविन्द्रादिकान्यजेत् ॥१८६॥ एवं कुम्भार्चनं कृत्वा वीजक्षालनमाचरेत् । गव्येन पयसा सम्यड् मूलमन्त्रेण वै द्विजाः ॥१७॥ चीजानां नामधेयैस्तु चतुर्थ्यन्तैः पृथक् पृथक् । अाद्यैः पूजयित्वा तु वाससा परिवेष्टय च ॥१८८।। कुण्डे चा स्थण्डिले वाग्निं प्रतिष्ठाप्य यथाविधि । कृत्वा सन्तर्पणं चामेस्तस्मिन्मन्त्रासनादिकम् ॥१८९॥ परिकल्प्य च तन्मध्ये देवमावाह्य पूर्ववत् । सन्निधानादिकं सर्व प्रामदेव समाचरेत् ॥१९॥ समिद्भिश्चैव नित्याभिः काम्यैश्च जुहुयात्ततः पालिकाद्यधिदेवानां मन्त्रैश्चापि यथाक्रमम् ॥१९१॥ अष्टौ चतुः सकृद्वापि हुनेदाज्येनं वै द्विजाः। हुला सोमादिमन्त्रैश्च सम्पाताज्यं समाहरेत् ।।१९२॥ हुतावशिष्टमाज्यं तु तदन्यं वापि संस्कृतम् । आदाय लोहजे पात्रे मृण्मये वा यथारुचि ॥१९३॥ उभाभ्यां चैव हस्ताभ्यां दूर्वामादाय मूलतः। घृते निमज्य चाग्राणि पालिकादियु सेचयेत् ॥१९४१. हस्तव्यत्यासमार्गेण वयादीशानपश्चिमम् । प्रतिरून्, धृतारोपे दूर्वाभेदः प्रकीर्तितः ॥१९५|| एवं कृत्वा धृतारोपं भूयः स्कन्धाधिदेवताः । अपूज्य सर्वबीज्यनि मन्त्रयेन्मूलमन्त्रतः ॥१९६॥ आचार्यादीननुज्ञाप्य देमिनेन्द्र उदमुखः । प्रामुखो वा मुहूर्ते तु शोमने पालिकादिषु ॥१९७॥ अष्टाक्षरेण मन्त्रेण सर्वजानि यापयेत् । .

·गाममुक्तावली। यद्वा जितन्तामन्त्रेण ह्यभयेनाथ वा द्वित्रा.! ॥१९८६ आमेयादीशपर्यन्त प्रनिम्कन्ध क्रमेण तु । शहदुन्दुभिनिर्घोपजयनादसमन्वितम् ॥१९९॥ चीजानि द्वादशाक्तानि वपेवादशसु क्रमात् । यद्वा सर्वाणि समिश्रय वदिच्छानुसारत ॥२०० वीजानामप्यलाभे तु मुद्गमेक तु वा वपत् । जाचार्यानुगताश्चान्य देशिका साधका अपि ॥२०१॥ यपेयुयानसयुना केवल गुरुरेव वा । हरिद्राचूणसमिभैजैले कुसुमवासित ॥२०२॥ बहुमि संचयद्विप्रा ! देशिकेन्द्र क्रमेण दु । प्रतिम्कन्धोपरिष्टात्तु चन्द्रमण्टलमध्यगम् ॥२०३} तत्कान्तिसन्निभ देव म्प३होत्धनिरन्तर । सिञ्चन्तममृतोषैस्तु पीजान्युप्तानि सर्वत ॥२०४॥ ध्यात्वाचीयत्वा पात्राणि नवैन्तु मदशै शुभै । आच्छादयित्या क्मन प्रतिम्कन्ध क्रमेण तु ॥२०॥ वासुदेव जगद्योनि मर्वेपाभूतो यजेन् । भूतकूग्बलि दद्यादष्टदिक्षु द्विजोत्तमा : ॥२०६॥ भूनानां कुमुदादीना पूर्वादिकमयोगतः । तदा प्रमृति ते सवें रक्षन्ति युमुद्रादय अन्यान् गुरुपूर्वाश्च माधकान् चैप्णयानपि । पन्नम्नु तथादिष्टम्तांचून सुमन फलै ॥२०८॥ गुम च तोप्यदिनय नगान प्रयनयान । कमादुदन्य तान् मान्, मुगुने म्यापर्यंत्तन ॥२०॥ माष्टपेशान रोग वा देश या यथारनि । स्पापि पालिमादीना पग्निोऽटामु दिक्षु च ॥२१॥ २०७॥

·ईश्वरसहिता। १७३ भूताना कुमुदादीनामैन्द्रादिक्रमयोगत । बलिं तु गण्टपे दद्याद्भूतत्रविधानत ॥२११॥ दीपान् बहूननिर्वाणान् परित परिदीपयेत् । ऊनाधिक्योपशान्त्यर्थं शतमष्टोत्तर हुनेत् ॥२१२॥ पूर्णाहुत्यादिक कृत्वा देशिकन्द्रा यथाविधि । तत कुण्डगत देव विसृत्य हृदयान्तरे ॥२१॥ चतुराधिदेवाना मन्त्रैश्चापि यथाक्रमम् । हुत्वाज्येन ततो वहिं विसृजेत्तु यथाविधि ॥२१४॥ परित पालिकादीना प्रतिरान पृथक् पृथक् । दद्यादिचा रजन्या या पलि कालद्वयेपि वा ॥२१५॥ प्रात कर्मदिने दद्यालि देशिक्सत्तम । यदा चोप्तानि बीजानि तदा प्रभृति नित्या ॥२१॥ न कश्चित्प्रविशेना न स्पृशेद्वा कथ चन । आचार्य एच प्रनिशेतच्छिप्यो वा समाहित ॥२१॥ उच्छिष्टादीनि सर्वाणि दूरत परिवर्जयेत् । अदत्वा तु बलिं पाचिन्न कुर्यात्पालिकाक्रियाम् ॥२१८॥ हरिद्रागारभि सिच्चेदडुगण्याभिवृद्धये । असुरान् श्यामळान् रक्तान् कृष्णास्तिर्यग्गतास्तथा ॥२१९॥ अपलडान् मुनिश्रेष्ठा १ वर्जयेत्तु प्रयला । श्यामेषु द्रव्यनाश स्वादक्तेषु कल्हो भवेत् ॥२२०॥ कृष्णेषु मानसी पीडा रोगी तिर्यगतेषु च । अमरल्डेषु मरण भवेत्तत्र न सशय २२१॥ शुभ पीतेयु शुहेयु मजुपू गोवाय मर्वसम्पन्ममृद्धिश्च कर्तु कारयितुर्भवेत ॥२२॥ धर्मार्थमाप्यादा ग समारोपयेद्गुम । - ·१७४ शास्त्रमुत्तारली। स एव कर्म कात्म्न्यंन कुर्यात्प्राजोपि नेतर. ॥२२॥ अनुनया वा तत्पुन शिप्यो वा तत्समाचरेत् । एव सर्वेषु यागेषु अड्कुरारोपण भवेत् ॥२२॥ देश काल तथा वित्त ज्ञात्वा साधीनता तथा । उक्त सर्व समभ्युह्य कुर्यात्म प्रधानकम् ॥२२५।। पव त्यामुरारोप गत्या देवस्य सन्निधिम् । देवमादिनाचर्य नवेद्यान्त यथाविधि ॥२२६|| अनिर्वाण यथादीप रात्रिशेप समापयेत् । तदन्येधु प्रभाताया घजाय पटमाहरेत् ॥२२७|| यथापित्तानुमारण कीत वाभिनव शुभ । दुर्लपट्ट देवाङ्ग चित्रक्षोममथापि वा ॥२२८१ अथ कार्पासक वापि नीलरोमादिवर्जितम् । मुलक्षण दृढ दिग्ध पटमानमिहोच्यते ॥२२९॥ आयत नवभिहस्ते सप्तमि पञ्चभिस्तु वा ! मूलनेरसमायाम द्वागयाममथापि वा ॥२३०॥ आयामार्थेन विस्तीर्ण पादन हनशेखरम् । गग्ण सम पुच्छ तदध कर्णपुच्छकम् ॥२३१॥ थााग्य बनवस्त्र तु पटारव्यपरिसमितम् । निम्नार पटतु य तु पूर्वच्छिसर भवेत् ॥२३२॥ निर्णनित गर्गयुक्त शोपिन रक्षणान्वितम् । पट रिचितयेद्विद्वान् शिल्पिना कुशलेन वै ॥२३३॥ यन्त्र तु शिवरे कुर्यात्पाचया श्वेतचामरे । यघोऽनरुदल पन तदध पूर्णकुम्गरम् ॥२३४॥ गुम्भम्य पार्थे रिलिगत्मापुर पारिफागणम् । दाप गुगोमनी फुयापारियाना तु पार्ययो ॥२३५|| ·। ईश्वरसहिता । १७५ ध्वज तु गरुडाफारमेकमूर्तेस्तु सतमा ।। सत्य सुपर्णो गरडतायश्च चतुरात्मन ॥२३६॥ पञ्चमूर्तेस्तु चत्वारो विगेश्वरसयुना । मुपर्णताळमकरमाश्या या चतुरात्मन ॥२३७॥ ततऊ, तु सर्वेषा व्यूहाना गरुडो ध्वज पटमध्ये तु गरुड द्विभुज विधृताञ्जलिम् ॥२३८॥ पुप्पाञ्जलिपुट वाऽथ सुवर्णाचलसन्निभम् । गगनेगमनारम्भपक्षविक्षेपणान्वितम् ॥२३९॥ कुञ्चितो वामपावस्तु दक्षिण पृछत स्थित । किश्चिदायतवृत्ताक्ष नीलदीप्रिनासिकम् ॥२४०॥ अतीव शान्तवेष तु तथा प्रहसिताननम् । चालचन्दसमाफार दष्ट्राद्वयविरजितम् ॥२४१॥ बुटिलाटभिङ्ग भड् गुराळकशोभितम् । कम्युग्रीव वृहद्वाहु पीवास दृढरक्षमम् ॥२४२॥ पृथ्दर निम्ननाभिं रोमराजिविरानितम् । सुवृत्तकनरस्तम्भपीवरोरद्वयान्वितम् ॥२४३॥ हेमरम्भासमाकारजधामन्तपदव्यम् । करण्डमफुटाकान्तपुप्पापीडविराजितम् ॥२४॥ पत्ते चैपुल्यमानेन लोचने पद्मपनवत । भूयुग्म तारसिलोत्थ माणाय शुस्तुण्डयन् ॥२४॥ सिमपन्मयदेगन्तु ताम गनपृष्ठवन् । तठेव देवदधिण विनमृत हनपश्यन् ॥२६॥ स्वपक्षमानादिगुण तरपुच्छ शतमापिनम् । सपने मामान्य विशेषामामयोच्यते ॥२४॥ मागदिनपादान मानारटेन मोमिनार ।

·॥२५३॥
शास्त्रमुक्तावली।
हारवेयरकटक्ब्रह्मसूल विभूषितम् ॥२४८||
परम्पकर्ण पाशातविश्रान्तशुगकुण्डलम् ।
ललाटतिलकोपेत पुष्पर्णावतसकम् ॥२४९।।
रलागुळीयकोपेत गिजिनीरशिताप्रिकम् ।
अन्येराभरणेर्दिव्येभूपित सर्पभूषितम् ॥२५०॥
नीलाम्बरधर नीलवारवाणविराजितम् ।
फुलरतोत्परदल्यम्भिर्मण्डितकन्धरम् ॥२५॥
नथा विचित्रकुसुमबम्भिरन्याभिरुज्वलम् ।
अनन्तो वामस्टको यज्ञसूत्र तु वासुकि ॥२५२॥
तक्षक कटिसून तु हार कावाटक्स्तथा ।
पद्मो दक्षिणकर्णे तु महापद्मस्तु वामत
शङ्ख शिर प्रदेशे तु गुलियश्च भुजान्तरे ।
एतैरप्टोरगैराद्यैर्मपित भुजगोत्तमै ॥२५४॥
अनन्त शुरुवर्णाभो रक्तवर्णस्तु वासुकि ।
तक्षक पीतवर्णाभो धूम्र काकोटकस्तथा ॥२५५||
शवम्तुहिनवर्णाभो गुलिकस्त्वळिसन्निभ
पद्म पद्मसमानाभो महापद्मस्तु पिङ्गळ ॥२५६।।
पञ्चवर्गलिसेदेव देव पश्चायुध तथा ।
चा सा शर चैव ग्रह शाई गदा तथा ॥२५७॥
पोर्भ घभये पार्थ विलिखेच यथाविधि ।
सदधो दक्षिणे पा, वहिमण्डलमालिखेत् ॥२५८||
सददिग्वामभागे समित्वक रक्षणान्विनम् ।
ऐपयेत्परोष तु श्यामलेनासितेन वा
|॥२५॥
विचित्रपुष्पसयुनपनवनीसमन्वितम् ।
एव गिरीर नारयेनिशिरोम ॥२०॥

·श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसहिता। १७७ शूद्रेण वा द्विजश्रेष्ठा । दीक्षितेन यथाविधि । कुलालेनगऽथवा मन्त्री कारयेत्कुशलेन च ॥२६१॥ एव सर्व समापाद्य देशिक सुसमाहित सायकाले तु सप्राप्ते सहितो मूतिधारकै ॥२६२॥ फारशाला प्रविश्याथ तोषयित्वा तु शिल्पिनम् । तत्पट तु समादाय विन्यसेच्छिप्यमूर्धनि ॥२६॥ शखदुन्दुभिनिषेपि काळ वनिभिस्तथा । गीतैश्च विविधैरन्यै श्रुतिघोपै पृथग्विधे ॥२६४॥ सह धजपट तस्मादानयेन्मुखमण्टपे । प्रविश्याभ्यन्तर मूलविम्यस्थ परमेश्वरम् ॥२६५॥ अभिवाद्यार्थ्यगन्धाद्यै पूजयेत्पुप्पधूपकै । विसृज्य शिल्पिन पश्चात्सन्प्रोक्ष्याम्भिसा पदम् ॥२६६॥ सिद्धार्थकान्वितै पुप्पैम्ताडयेदरमन्त्रत । दर्शयेद्देवदेवस्य समुख साधकोत्तम ॥२६॥ दहनाप्यायन कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा । भूयोऽर्थ्यगन्धपुप्पाधै प्रपूज्य परमेश्वरम् ॥२६८॥ गिरोचया खिम मन्त्र वद्धाञ्जरिफर पठेत् । भगवन् । पुण्डरीकाक्ष ! सर्वेश्वर । जगन्मय ! ॥२६१।। त्वया यथा तु कथित तथा क्तुं न शक्यते । अखातन्त्र्यादसामर्थ्याच्छूद्धादीनामभावत ॥२७॥ तस्मान्मानादिसर्वेषामूनाधिक्योपशान्तये । मगारोकय नेत्राभ्या शीतळाभ्या पटन्वितम् ॥२७१॥ सर्वोपापहारिभ्या वेनतेय प्रसीद ओं। नीक्षिताना ततो विप्रा । हन्ते दत्वा तु त पटम् ॥२७२॥ पतु प्रदक्षिणात्य तेन माथं तु देशिर । ।

·૭૮ शास्त्रमुक्तावली प्रथमावरणे वाऽपि द्वितीयावरणेऽपि वा ॥२७३। पविशेद्यजमानेन प्रासादाग्रस्थमण्टपम् । तत्र न्यस्त्वा भद्रपीठ तदूर्व शालितण्डुले ॥२७॥ वेदिं कृत्वा तु तत्पृष्ठे भद्राख्य मण्डल लिखेत् । विमरे सति वस्त्र तु समाम्तीर्य तदृखंत ॥२७५।। तिलराशि समुत्कीर्य तन्मध्ये स्वस्तिक लिखंत् । तम्योपरिष्टात्सम्याप्य प्रासादाभिमुस पटम् ॥३७६।। उपविश्यासने पश्चादाचार्य सुसमाहित । करशुद्धयादि पूर्वोक्त म्वदेहार्चनपश्चिमम् ॥२७७॥ सर्व खगेगमन्त्रेण सानेन तु समाचरेत् । द्वार्सवोरणकुम्भादियजन मापदाचरेत् ॥२७८।। तत पुण्याहपोप तु कारयेत्पूर्ववद्विना ।। प्राग्वत्वम्भ करक्मयुतम् ॥२७९॥ भारमानोपक्लप्से तु धान्यपीठे तु विन्यसेत् । जरद्रोण्यादिक पात्र गन्यनोये सुपूरितम् ॥२८०॥ दक्षिणे करकम्याथ विनिवेश्य च तत्र त । गरुडस्यामत ·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता। कुम्भे गरुडमावाह्य करके मन्त्रमस्त्रपम् । पूजयित्वार्य्यगन्धायैस्ततो दिकलशाष्टके ।।२८६॥ इन्द्रादिलोकपालांस्तु प्रादक्षिण्येन पूज्य च । मितिसंसेचनं कृत्वा भूयः संस्थाप्य तत्र तु ॥२८७॥ ततो ध्वजपटे प्राग्वदासनं परिकल्प्य च ! ततो. गरुडमन्त्रं तु सहस्रादित्यभाखरम् ॥२८८॥ सर्वरोगप्रशमनं सर्वोपदवनाशनम् । सर्वसिद्धिप्रदं नृणां सर्वदारिद्रयनाशनम् ।।२८९॥ हृदयाद्रेच्य विप्रेन्दाः ! पटस्थगरुडे न्यसेत् । सकलीकरणं कृत्वा सन्निधिं च समाचरेत् ॥२९०॥ सनिरोधं च सांमुख्य मुद्रायन्धं तथैव च । लययागं भोगयागं यथावद्विजसतमा ! ॥२९॥ सर्व गरुडमन्त्रेण साझेन तु समाचरेत् । कुम्भे च करके चैव पटे च क्रमयोगतः ॥२९२॥ महता विभवेनैव पूजनं . च समाचरेत् । अलमारासनान्तं च यथोक्तन क्रमेण तु ॥२९३] कृत्वा सम्पूजनं विप्राः ! गरुडस्य ततः परम् । प्रामादाभ्यन्तरे विषाः ! देगिकानुमतेन तु ॥२९॥ अन्येन गुरुणा यद्वा साधकेन विशेषयन् । पूजनं कारयेत्सम्यननमूर्तियनन्य च ॥२२५॥ यानामूर्तिगतम्यापि विभोगान्तमेन च । तरं यनतेयम्य भोल्यामनपुरःमरः ॥२०.६६ विविधुपगताये. सालमनकः । अगानिपतध तथान्यविपि ॥२०७१ मॉरिश मान्नं न पूर्वकमपोगतः ।

·शामुक्तावरी सप्रदान पृथक्कुर्यात्कारिभ्यस्तु यथाविधि ॥२९॥ मन्त्रास्त्रम्भयोत्तमाचायन्यो ददेवत । पटम्सम्यापि नेवेद्य सिञ्चिदादाय पानगम् ॥२९९।। दैगिक म्बामादद्याद्गुर्वादिभ्यापि व देत् । मूल विम्बन्धितम्यापि यानाविम्बस्थितम्य च ॥३००। देवम्य मापाचनद्य प्रतिपादितम् । दापयशिमादिभ्यस्ततो होम समाचरेत् ॥३०१॥ कुण्ड मरक्षण कृत्वा प्राग्भागे गरटस्य तु । तवानल तु सन्त्य आवाह्य विगेश्वरम् ॥३०॥ समिधा मप्तर हुत्या शान्त्यर्थं तु तिघृत । जाहुत्यष्टोतरगत हुत्ला पृणी निवेदयेत् ॥३०३|| यदा नैमित्तिके कुण्ठे होम कुर्यात्तु दशिक । वनाधिनास तु कृत्वा गर्भगृट बत् १३०४॥ रक्षामन्ध तन कांद्यानिधि मुनी प्रग । मूगमालगत दरमाद्य सम्प्रपूज्य च ॥३०५॥ तन्पादगी कंग ना देर विनापयदिनम् । भगवन् ' पुण्टगेसा' कारप्य पातुमियाम् ॥३.६it महात्मनाथ दया । नदयं त्व प्रमीद म । दृति विजाप्य देरममावापामसनु ॥३०॥ यंग यादिनाम्यय॑ वामानिरिनिर्व शुभे । भूपदिन्यग-श्यामकहान्य नषत ॥३०॥ गाणं यानगंगप्य मर्यादिमयुनम् । एमाघध मागयुत प्रापिण्यामेण तु ॥३०॥ बाबानमापा माय । भद्रपिष्टी । तत्र गमाविनानांचा परियादिगोपन ! १०॥

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता। सर्वसाधनसंयुक्त समारोप्य विधानतः । पूजयित्या जगन्नाथं प्रभूतान्नं निवेद्य च ॥३१॥ कृत्वा सन्तर्पणान्तं च प्रासादं सम्प्रवेशयेत् । ततस्तु हेमजं पात्रं राजतं वा समाहरेत् ॥३१२॥ शालिभिस्तण्डुलैविप्राः ! भारमा सुपूरितम् । तदधैर्वापि तत्पादैः पॉशैर्वाऽष्टमांशकैः ॥३१३।। तघे हेमजं सूत्रं क्षौमं कार्पासमेव वा । पट्ट पञ्चभिः सूत्रैश्चतुर्भिः सप्तभिन्तु वा ॥३१४॥ कृतं न्यस्य सताम्बूलं तत्पात्रं विन्यसेत्ततः । गर्भाप्रमण्टपे पीठे शालिमिः परिकल्पिते ॥३१५॥ भारमाननदधैर्वा एवं शालियिनिर्मिते । पीठे पात्रान्तरे न्यस्येदपूपिफसमन्वितम् ।।३१६॥ अादिना समभ्यर्च्य सम्यगाच्छाद्य याससा । पालस्यं दीक्षितयोयस्त्वा गिरसि देशिकः ॥३१७॥ यानादिके या संस्थाप्य विभवानुगुणं द्विजाः । सह ताभ्यां तु पानाभ्या नृतगीतादिमंयुतम् ॥३१८॥ प्रदक्षिणं परिमाग्य सर्वेप्वावरणपि । एफम्निया चतुः कृत्वा प्रानादी या प्रदक्षिणम् ॥३१२।। नात्मकया तो विप्राः ! विगेन्मलमन्दिरने । गडा मुदर्शनीपेनं विपरमेनन पा द्विजाः ॥३२०।। मग स स्मन्नं शियमरकर , पानादिकं गमारोप्य माग स्थानि ॥३१॥ गगंगा परियाऽनयर माता । पाय दिन्या आमगर पूजन ॥३२२॥ महा म.in गामि ।

·२८२ तन शापमुक्तावली कृत्वा पुण्यायोप तु देवमर्यादिभिर्यजेत् ॥३२॥ प्रतिमर चेष्ट्वा गन्धधूपाधिवामितम् । प्रथम टेवढेवम्य मूलमूर्तिगतम्य च ॥३२४॥ बन्धयेकातुक सूनहम पट्टजैस्तु वा । हेमज मूवमाढाय गन्धेनालिप्य बन्धयेत् ॥३२५ टेवम्य दक्षिणे हम्ने यात्रामूर्तिगतम्य च । नितन्ताल्येनमन्त्रेण शङ्खगीतादिमयुतम् ॥३२६|| म्पृष्ट्वा दक्षिणम्तेन मूत्रमन्त्रगत जपेत् । श्रियो वामरे कुर्यात्पमूत्रेण कौतुरम् ॥३२॥ श्रीमूक्तमुच्चरन्चाऽपि तन्मन्त्रेण द्विजोत्तमा !। पुष्प्याम्नु वामहस्ते तु क्षामसूत्रेण बन्धयेत् ॥३२८ कुर्यात्मपननिम्बम्प पट्टमूत्रण कानुस्म् । बलिपिन्वादिकाना च त्वैर कौतुक तत ॥३२९॥ कौतुक देशिकेन्द्रम्नु कार्पामेन स्वदक्षिणे । परे तु मूरमन्त्रेण उन्धयेत्तु तत परम् ॥३३०॥ तर्थव माणा रीतुर वन्ययेलमात् । निम सति सपा मृर हेममय भवेत् ॥३३१॥ देवमादिनाभ्यर्च्य अपूषाटीन्निवेदयेत् । ताम्बूनगदीन् मनाथ ताम्यूरेनोपयद्विजान् ॥३३२।। दोटिनान् यगमायापि देगिन्द्रपुरम्मरान् । आचार्य म्ययमादद्यात्तदर्थ तग्गदिरम् ॥३३॥ प मनु यागेषु कार्य पातुपनपनम् । ग्वायर तु र गमिप ममापयन् ॥३३४|| नत प्रमाने मुग्रात मापान्नो देगिमातम । शियन रिमो राषियन नया ॥३३.!!

·श्रीपाश्चरात्रे-इश्वरसहिता। वैनतेयं ततोऽभ्यर्च्य कुम्भपूर्व यथाविधि । महाहविनिवेद्याथ होमं कृत्वा तु पूर्ववत् ॥३३६॥ ततः कुर्यात् ध्वजम्मम्मम्यापर्न देगिकोत्तमः । प्रथमावरणे वापि द्वितीयावरणादिके ॥३३७॥ सापयेद्रोपुगस्यान्तर्बहिर्वा मम्भमुचमम् । अथ चा बलिपीठस्य पुगेमागे मुनीश्वराः ! ॥३३८१ पश्चाद्भागेऽपि या कुर्यात् ध्वजपीटप्रकल्पनम् । तयोस्तदन्तरं कुर्याद्धस्तं वा तालमेव वा ॥३३९॥ उत्तरे ध्वजपीटम्य पूर्वस्यां दिशि वा द्विजा.!। शाययेध ध्वजन्नम्मं ध्वजयटिसमन्वितम् ॥३४०॥ पूर्वाप्रमुखाने या लक्षणाचं मुगोगनम् । अन्तम्सारो बहिस्सारो निम्सारमिविधनरु ॥३४२॥ अन्तम्सारधन्दनादिः प्रशस्त. नागाल्यने । अमुम्मदिहिस्सारः सोऽपि शम्नो मुनीश्वगः ! ॥३४२॥ किंगुसाचं तु निम्सारं पर्जयेन् सम्भरमणि आद्रं नवम्जु बिन्ध गानम्फोटनयविनम् ॥३४३।। अयुग्म सिधं गन्य मुनिरं तथा । पाहयेत्तु भजम्मा पस्या परीक्ष्य तु ॥३४४॥ मानना नु मुग्न्यं म्यागिन्यून मापि या । पष्टिना निलं यापि मानालदोन नु । ३५५॥ मागायोनादि प्रमान परियन् । मामादशिलरामोपं मामोमानिया ३५६॥ माँग गोग या भाव। चमा रिमोद मागमा सनरम् । ३१७॥ का पानगमिता। ।

·१६४ शास्त्रमुक्तावरी । नयाणामपि पाठाना स्तम्भाग्रे गिनिवेशनम् ॥३४८॥ अग्रे पीठद्वपच्छिद्रे ध्वजयष्टिं तु योजयेत् । दर्भमुष्टिं तदूर्धे तु वन्धयेत् घण्टया सह ॥३४९।। वेष्टयेदर्भमालाभिर्धनदण्ड प्रदक्षिणम् । एव कृत्वा वनम्तम्भ प्रोक्षयेदरवारिणा ॥३५०॥ ध्वजपीठस्थिते गते रखधान्यानि निक्षिपेत् । टेशिस्म्ताय॑मन्त्रेण ततो ब्राह्मणसत्तमै ॥३५१॥ शूद्रेर्वा दीवितैविप्रा देवदासैरथापि वा । शहर्यादिनिघापीतवादित्रमयुतम् ॥३५२।। म्यापयेत्तु घनस्तम्भ तम्मिन् गते ऋजुखितम् । प्रामादाभिमुख म्याप्य वालुकाभिश्च पूरयेत ॥३५३।। हमपादादिभि कृत्वा सुदृढ तु यया भवेत् । म्तम्भमूलसले वेदि पञ्चहम्तसमुचिताम् ॥३५४॥ निम्तरजिता वापि परम्तममुच्छ्रिताम् । तारद्भिरेव विम्तीणी चतुरश्रा प्रकल्पयेत् ॥३५५|| तदर्थे मध्यदो तु पद्ममप्टदरेयुनम् । पर्णिमाम्यो यथा म्नम्भस्तथा कुर्याद्विचक्षण ॥३५६|| प्रामादाऽन्त प्रविश्याय मूरमूर्तिगत विभुम् । जयगन्धादिनाम्यर्च्य तन्माद मासके ||३५७॥

·o-म] श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता। प्रभया चित्रकुसुमै कृतया भूपयेत् ध्वजम् । वासोभिपणे सम्भिर्विचित्राभिश्च भूपयेत् ॥३६१॥ छत्रचामरपूर्वश्च मयूरच्यननैस्तत । विचित्रैस्तालवृन्तैश्च आतपत्रैमनोहरै ॥३६२॥ केतुदण्डैथिचित्रैश्च दुपटशोभितै । चतुर्वेदमयोद्धोपै स्तोत्रघोपसमन्विते ॥३६३॥ गीतविविधैर्वाथै शङ्खाहळनिखनै । भेरीमृदापूर्याणा घोपैरन्यैश्च मगळे ॥३६॥ जामणेधियमाणैश्च साऽङ्कुरै पालिकागणे । सुवेषगणिकासधै सदा भक्तजनै सह ॥३६५५ वेळिताम्फोटितैर्युक्त जयशब्दसमन्वितम् । चलिबिम्ब पुरस्कृत्य मध्ये घजपट तत ॥३६६॥ यात्रामूर्ति च तदनु क्रमेण प्रामयेतत । प्रथमावृतिमारभ्य रथ्यावरणपश्चिमम् ॥३६७|| परिदानपुरस्क तु कृत्वा प्रामप्रदक्षिणम् : यालानिम्ब च तद्नु नयेदास्थानमण्टपे ॥३६॥ निवेश्य विप्टरे हैमै ध्वजपीठस्य सम्मुखम् । आचार्यो मूर्तिपै सार्धमादाय गस्डध्वनम् ॥३०॥ सह शनिनादाय प्रादक्षिण्येन योगत । ध्वजपीठ समानीय स्तम्भ पक्षाच्य सजले ॥३०॥ विभवे सति पण सष्ठय पजदण्डपम् । विवृतस्तु फार्पासम्बरतिद रनाम् ॥३७॥ रजुगादाय तदनु मुहटा देशिमोत्तम । यएममन्विते यन्त्रे योजयित्य तया तन ३७२॥ पनम्य शिर विप्रा 'कथयेट तन ·शास्त्रमुक्तावली। सर्व परिजनै सार्ध कुम्भपाच समाश्रयेत् ॥३७३॥ तकुम्भ तु समुद्धृत्य विन्यसेच्छिप्यमूर्धनि । उपकुम्भाऽटक चैव याहयेद्राह्मणै सह ॥३७॥ वर्धनी च समादाय आचार्य स्खकरेण तु । अच्छिन्नधारया युक्त वाद्यघोषपुरस्सरम् ॥३७५॥ देवागार परिभ्राम्य स्तम्भमूल समाश्रयेत् । पुण्याह वाचयित्वा तु सम्प्रोक्ष्यास्त्रेण वै ध्वजम् ॥३७६|| गारुडेनैव मन्त्रेण पटस्थ गरुड यजेत् । अध्यं पाद्य तथाचाम गन्य माल्य च धूपकम् ॥३७७॥ अपूपान् पृथुफाश्चापि पानक तर्पण तत । नालिकेरजलयुक्तमाचाम तदनन्तरम् ॥३७८॥ कर्पूरादिसमायुक्त दत्वा ताम्बूलमुत्तमम् । तन्मुद्रा दर्शयित्वा तु तत पुरुषसूक्तत ॥३७९।। महाकुम्भस्थतोयेन सम्प्रोक्ष्य गरुड तत महाकुम्भस्थगरुड पटस्थे तु निवेशयेत ॥३८०॥ उपकुन्माष्टकेनैव अष्ट नागान् यथाक्रमम् । आयुधाना तथैवोक्त फरकास्त्रजलेन तु ॥३८१॥ एव कमेण सम्प्रोक्ष्य ततो देशिम्सचम । मन्त्रन्यासादिक इत्या पुष्पाञ्जलिपुर सरम् ॥३८२।। सन्निधिं सनिरोध च सामुग्य च समाचरेत् । ततम्यादिभि पूज्य उपहारान् बहनपि ॥३८३॥ मुद्ान्नादीनिवेद्याथ ताम्बूलादीन् समर्पयेत् । मोले स्तुवीत गरः पद्धाजलिपुटो गुरु वाहनाय महाविष्णो ताायामिततेनमे । गरडाय नमम्नुभ्य मरमपन्द्रमन्यये ॥३८५ ॥३८४|| ·-- श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। नमो नमस्ते पक्षीन्द्र ! खाध्यायवपुषे नमः । 'विहगेन्द्र ! नमस्तेस्तु समुत्पाटितकल्पक ! ॥३८६॥ आहतामृतकुम्भाय जननीदास्यमोचिने । मुरासुरेन्द्रजयिने नागेन्द्राभरणाय ते ॥३८॥ यदाधारमिदं सर्वं तदाधाराय ते नमः । पक्षी यस्य बृहत्साम रथन्तरमपि द्वयम् ॥३८८॥ अक्षिणी चापि गायत्री त्रिवृत्साम शिरः स्मृतम् । म्तोम आत्मा नमस्तसै वामदेण्याइसम्पदे ॥३८९॥ नमः प्राणादिवायूनामीगानाय गरुत्मते । दोपानपनयासण्डान गुणानावह सर्वतः ॥३९०॥ विगानि जहि मर्वाणि आत्मसाकुरु मामपि । मनुत्वैवं प्रापयेतस्य वृहत्माम रथन्तरम् ॥३९१॥ तस्याले देविकेन्द्रम्तु ध्यायमानः म्यगेश्वरम् । नै कपनीन्य मन्यायित्वा तु मन्नपिन् ॥३९२।। पारुपेगारमन्तः या यानामपि योपिताम् । क्षिपदलिपु ध्यात्या गरुडं चाच्युतं हरिम् ॥३९३॥ मायिन्या नियः पिडान् जनपेयुः मुनान् बहन् । मनम्नु गरामे तु नागन्धमान्य. ॥३९॥ देख पूपिया न नागना शुभमदम् । गुणाने गुगो र भामादपुग्म्मम् ॥३५॥ मध मंगाये. मः। मदनापला गुर्गमीनि कन्यतः ॥२६॥ गन्तुप मा माग्ने काममंग । F समाजम् ॥३९७ मोकार मान ।

·१८८
ग्रामस्य यजमानम्य वैष्णवाना विशेषत
तुष्टये पुष्टये चेव सर्वशत्रुजयाय च ॥४०२
अपमृत्युजयार्थाय वैनतेय ' प्रसीद ओम्
इति विज्ञाप्य पक्षीन्द्र विमिरेलुगुमाजलिम् ।
सन्निधौ देवदेवम्य गन्वा पुप्पाञ्जलि क्षिपेत् ।
ज्ञानतोऽजानतो वापि यथोक्तः न त मया
तत्सर्वे पूर्णमेगास्तु सुतृप्तो भव सर्वदा ।
ओमच्युत
जगन्नाथ ' मन्त्रमूर्ते । जनार्दन ।
रक्ष मा पुण्डरीकाक्ष । क्षमस्वाद्य प्रसीद ओम् ।
इति विज्ञाप्य देवेश यानामार्तगत विभुम् ॥४०६
अन्यत्र मण्टपे नीत्वा विशेषाचनपूर्वकम् ।
प्रभूनान निवेद्याथ स हवनपश्चिमम् ॥४०७।।
मृत्वा यथासमेणैव प्रामाद तु प्रवेशयेत् ।
पम्पयेत् ध्यनपीटोर्चे चतु म्तम्भान्विता प्रपाम् ॥४०
यद्वा सम्भाप्टकापेना पादाम्नम्भसयुताम् ।
चनुम्नाग्णमयुक्ता दर्भमालापरिप्यताम् ॥४०॥
गपिता तु पनमायाम यानिन्विताम् ।
दारान् प्रदीपयचत्र अनिवाणान् समन्तन
॥१०॥

·- श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसहिता। तहामरात्समारभ्य पुप्पयागदिनान्तिमम् । प्रिसन्यमर्चन कुर्यात्मविशेष जपान्वितम् ॥४११०ः बलिकाले बलिं दद्यादम्यापि प्रतिरामरम् । एव ध्वजाधिरोहान्त दिवाकृत्यमुदीरितम् ॥४१२॥ दनि श्रीपाचराने ईश्वरसहिताया महोत्मवचनारोहणान्तविधिनाम् दशमोऽध्याय- ·शास्त्रमुक्तावली । विष्णोरराटमन्त्रेण दर्मम्मम्माय॑ देशिक || गन्धद्वारेति मन्नण गोमयेनानुलेपयेत् । आपउन्दन्तुमन्त्रेण सुघाचूर्णैरलति ॥८॥ देवम्यत्वेति मन्त्रेण विकिरदक्षतान क्षितौ । प्रीमोहेमन्तमन्त्रेण धान्यपीठ प्रकल्पयेत् ॥९॥ शन्नोदेवीति मन्त्रेण शतपत्र चतुर्दिशि । त्रातारमिति मन्त्रेण मध्ये पद्म च सलिखेत् ॥१०॥ धननांगति मन्त्रेण अचं दर्भ परिम्तरेत् । मूर्धानमिति मन्त्रेण नमस्कुर्याद्रुव तत ॥११॥ तत्र कोणचतुष्के तु न्यसेद्दीपचतुष्टयम् । वाचयेत् खम्ति पुण्याह ततो देशिकसत्तम ॥१२॥ तजरै प्रोक्षयेद्धेरी आपउन्दन्तुमन्त्रत । अमिरायुप्ममन्त्रण प्रोक्षयेत्सर्ववाद्यकान् ॥१३॥ अर्यमायेति तद्रेरी विन्यमेद्धान्यविष्टरे । तत्पूर्व शनिकर यही काहलसञ्चयम् ॥१४॥ याम्ये तु मर्दल मन्त्री वशयुक्ता तु यातुदिम् । वारण्या तु मृदा च झुडकान् हपमर्दलान् ५१ वायव्ये झलरी न्यम्य काम्यतालसमन्वितम् । परह दम्पपटह सोमे डुड्डुकसयुतम् ।।१६|| ऐशान्या हुँदटुका झली हम्नघण्टासमन्विताम् । तेपा यामे तु विप्रेन्द्रा ! दक्षिणे गणिकाजनान् ॥१७॥ धान्यपीट प्राल्पयेत् ॥७॥ गन्नादेवीतिमन्त्रण गोमयेनानुल्पयेत् । आप उन्दन्नु मन्त्रेण सुधाचूर्णपति ॥ देयम्यत्वेति मन्त्रण अयं दर्भ परिम्नरन् । इति-(पा) ·- । श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता न्यसेन्मङ्गलगानार्थ तत्पाधै मन्त्रगायकान् । नर्तकानप्रतः स्थाप्य उत्तरे वन्दिवृन्दकान् ॥१८॥ स्वस्वस्थानेषु संस्थाप्य अन्या-चै वाद्यकोविदान् । एवं क्रमेण संस्थाप्य सम्भवानुगुणं द्विजाः ! ॥१९॥ गरुडस्थाचमासाद्य अर्ध्याधैर्ह चिरन्तिमैः । आराध्य गरुडं पूर्व भेरीपार्श्व समाश्रयेत् ॥२०॥ वाससा वेष्ठयेद्धेरी यथावित्तानुसारतः । शब्दविग्रहमाकाशं भेया संस्कृत्य पूजयेत् ॥२१॥ भेरीमध्ये ततो विष्णुं पूजयेद्विष्णुमन्त्रतः । ब्रह्मा दक्षिणभ्यर्च्य रुद्रमभ्यर्च्य वामके ॥२२॥ कोणं तदक्षिणे स्थाप्य वायुं तत्र सुपूजयेत् । शंखेषु विष्णुमभ्यर्च्य काहलेषु सरखतीम् ॥२३॥ मर्दलेविन्दुमभ्यर्च्य सन्ध्यां गन्धर्वमर्चयेत् । मृदङ्गे रुद्रमभ्यर्च्य पण्मुखं डुड्डुकेषु च ॥२४॥ हसमर्दलवाद्येषु मेदिनी च समर्चयेत् । झल्लयां विष्णुमभ्यर्च्य ब्रह्माणं कांस्यतालके ॥ ५॥ पटहेपु श्रियं देवी घण्टायां तु सरस्वतीम् । अन्येषु सर्पवायेषु विष्णुमेव समर्चयेत् ॥२६॥ भेर्यादिसर्ववाद्यानि यजेदेवं गुरुः स्वयम् । तत्काले वारवनिताः पुप्पाञ्जलिसमन्विताः ॥२७॥ भे! तानि पुष्पाणि विकिरेयुमुदान्विताः । ततः पारशवं नातं दर्भपाणिमलङ्कृतम् ॥२८॥ उपवीतादिसंयुक्तं पञ्चसंस्कारशालिनम् । भगवद्भक्तिसंयुक्तमग्रतः स्थाप्य वीक्षयेत् ॥२९॥ अमेण प्रोक्षयेत्पश्चादयॆतोयेन तत्परम् ।

·दास्त्रमुक्तावला।
तत
मुहर्ते शोभने प्राप्ते भेरीमेव प्रपूजिताम् ॥३०॥
कोणेन ताडयेन्मूर्तित्रय ध्यायन् गुरु वयम् ।
तद्विष्णोरिति मन्त्रेण प्रथम ताडन भवेत् ॥३१॥
ब्रह्मजजान मन्त्रण द्वितीय ताडन भवेत् ।
कद्रायेति मन्त्रेण तृतीय ताडन भवेत् ॥३२॥
त्रिस्थानादिषु देवाना त्रिधा वै तेन ताइयेत् ।
पारागवन्ता तु बहन् भेरीमलताम् ॥३२
प्रथम वामम्तेन त्रिधा सन्ताहन चरेत् ।
दक्षिणेन तत
सम्यक्तथा सन्ताडयेत्तिधा ॥३४॥
प्रथम शड्सनाद तु द्वितीय कालखनम्
तृतीय ताडन प्रोक्त क्रमेणैव हि कारयेत् ॥३५॥
देवताहानवेलाया सर्ववाद्यानि घोषयेत् ।
देवतावाहिनी गाधा सम्वृता प्राकृता तु वा ॥१६॥
द्रामिडी या यधेन्छातम्तदा सश्रावयेद्विमुम् ।
तत्काले देवतानृत तीतादिसयुतम् ॥३७॥
दर्शय देवदेवम्य देवताना मुतृप्तये ।
ततम्नु चोत्मर बिम्ब देवीभ्या सह देशिक |॥३८॥
यानमारोप्य सुदृढमल्हत्य विशेषत
परिविम्बरम्य तु यात्रामर्तिमनन्तरम् ॥३९॥
भामयेत्तमयोगेन यायपोपपुग्म्मरम ।
सर्व परिजने साथ वलिदानपुरम्परम् ॥४०॥
पायर टोणमान तु समादायाध पानन ।
तथाध्यगन्धमाज्यानि धूप नाम्पूरमेय च
प्रामाद्वारमारभ्य बन्दिरायमानयम ।
अनियपि मा पाण्यापरणपधिमम ॥१२॥
-
॥४१॥

·श्रीपाञ्चरात्रे-इश्वरसंहिता। चलि प्रदाय विधिना गीतनृत्तादिसंयुतम् । ततः प्रविश्य आमं तु पूर्वस्यां दिशि संस्थितः ॥१३॥ देवताऽऽवाहनं कुर्यास्त्राङ्मुखो देशिकः स्वयम् । तत्पुवस्तस्य शिप्यो वा खरेणोच्चतरेण तुः॥४१ आगच्छतामरगणाः प्रागाशा येऽधिशेरते । विरूपाश्च सुरूपाश्च सपर्यामुद्यतामिमाम् ॥१५॥ गृहीत्वा पान्तु नस्तृप्ताः कुमुदस्यानुयायिनः । महन्त्विममुपायान्तु प्रीतास्तेभ्यो नमोऽस्तु वः ॥४६॥ अनेन मन्त्रेणावाह्य कुमुदं सगणं ततः । अर्यलेपनमाल्यानि धूपं तोयं यथाक्रमम् १४७॥ पायसान्नं पुनस्तोयं ताम्बूलं च प्रदापयेत् । पश्चात्सन्तोषयेद्रम्यैर्महद्भिः शङ्खजै रवै. ॥४८॥ तदीयतालसङ्गीतनृत्तैश्चापि ततः परम् । आगच्छतामरगणाः येग्न्याशामधिशेरते ॥४९॥ भीमा भीममुखा रौदाः सपर्या मुद्यतामिमाम् । गृहीत्वा पान्तु नस्तृप्ताः कुमुदाक्षानुयायिनः ॥५०॥ महन्त्विममुपायान्तु प्रीतास्तेभ्यो नमोस्तु यः । अनेन कुमुदाक्षं तु समावाह्य गणाधिपम् ॥५१॥ माग्वत्सन्तोषयित्वा तु ततः सम्प्राप्य याम्यदिक् । आगच्छत पितृगणाः याम्याशा येधिशेरते ॥५२॥ दारुणा दारुणाचाराः सपर्या मुद्यतामिमाम् । गृहीत्वा पान्तु नस्तृप्ताः पुण्डरीकानुयायिनः ॥५३॥ महन्त्विममुपायान्तु प्रीतास्तेभ्यो नमोस्तु वः । अनेन पुण्डरीकाल्यं समावाह्य गणेश्वरम् ॥५४!! क्रमेण पूजयित्वा तु गत्वा वै यानुधानदिक् । २५

·शास्त्रमुक्तावली ।
आगच्छत यातुगणा यात्वाशा यधिशेरते ॥५५||
कव्याशिन रधिय सपर्यामुद्यतामिमाम् ।
गृहीत्वा पान्तु नस्तृप्ता वामनस्यानुयायिन ॥५६॥
महन्त्विममुपायान्तु प्रीतास्तेभ्यो नमोस्तु व ।
इत्यावाद्य गणेश तु वामन पूजयेत्क्रमात् ॥५७॥
वारणाशा ततो गत्वा शङ्खकर्ण गणेश्वरम् ।
आगच्छताहिपथमा प्रतीची येधिशेरते ॥५८॥
महाधिपा दन्दशूका सपर्यामुद्यतामिमाम् ।
गृहीत्वा पान्तु नस्तृप्ता शङ्ककर्णानुयायिन ॥५९॥
मन्त्विममुपायान्तु पीतास्तेभ्यो नमोस्तु व
इत्यावाह्य यजेत्याग्मत्पश्चात्सम्प्राप्य वायुदिक् ॥६०॥
आयान्तु गन्धर्षगणा वाय्याशा येधिशेरते ।
सुदर्शना भीमनेगा सपर्या मुद्यतामिमाम् ॥६१॥
गृहीत्वा पान्तु नस्तृप्ता सम्रनेत्रानुयायिन ।
महान्त्विममुपायान्तु प्रीताम्तेभ्यो नमोस्तु व ॥३२॥
अनेनायाय सगण सर्वनेन तु तोपयेन् ।
तत सोमदिरा गत्वा मुमुस तु गणाधिपम् ॥६३॥
आगच्छत यक्षगणा उदीची येधिशेरते ।
विरूपा दण्डहस्ताय सपर्या मुद्यतानिमाम् ॥६॥
गृहीत्वा पान्नु नस्तृप्ता सुमुसम्यानुयायिन ।
मन्त्यिममुपायान्नु पीताम्तम्यो नमोम्नु व
॥६॥
इनि मन्त्रण बापाप नापयेत्यूपरमना ।
तनम्नगिदिश गन्य' गणेन मुमनिष्टिनम् ॥६६॥
भागातु शिाचगणा नाथा पधिोग्ने ।
मागायुपताध मायामपानिमाम् ॥६७॥

·.१-] श्रीपाञ्चरात्रे-ईश्वरसंहिता । गृहीत्वा पान्तु नस्तृप्ताः सुप्रतिष्ठानुयायिनः । महन्त्विममुपायान्तु प्रीतास्तेभ्यो नमोस्तु वः ॥६॥ मन्त्रेणावाह्य सम्पूज्य गत्वा वै प्राममध्यतः । तत्र चावाहयेदूर्व प्रश्निगर्भ गणेश्वरम् ॥६९॥ आगच्छत सिद्धगणाः गगनं येधिशेरते । शुचिमतयः शुचयः संपर्यामुद्यतामिमाम् ॥७०॥ गृहीत्वा पान्तु नस्तृप्ताः प्रश्निगर्भानुयायिनः । महन्त्विममुपायान्तु प्रीतास्तेभ्यो नमोस्तु वः ॥७१॥ आवाह्य तोषयित्वा तु अधस्तान्गानवं ततः ।। आगच्छताधरगणाः पृथिवीं येधिशेरते ॥७२॥ बहुरूपा बहुज्ञानाः सपर्यामुघतामिमाम् । गृहीत्वा पान्तु नस्तृप्ताः मानवस्यानुयायिनः ॥७३॥ मन्त्विममुपायान्तु प्रीतास्तेभ्यो नमोस्तु वः । आवाह्य तोषयेत्याग्वत्क्रमात्कृत्वावसानकम् ॥७४॥ तृप्तये सर्वभूतानां बलिशेषं ततः क्षिपेत् । बलिदाने तु पूर्वादि वैवस्वतदिगन्तिमम् ॥७५|| आचार्यः प्राड्मुखः स्थित्वा कुर्यादावाहनादिकम् । यात्त्वादित्रितये कुर्यात् पूर्वोदितमुदङ्मुखः ॥७६॥ सोमेशदिग्द्वये ग्राममध्येपि प्राड्मुखो भवेत् । समतालस्तथा चद्धतालो वै शृङ्गिणी तथा ॥७॥ मल्लतालो मालश्च जयतालश्च भद्रकः । टक्करीमंज्ञितस्तालो ब्रह्मतालस्तथैव च ॥७८॥ अनन्तताल इत्येते दश तालाः प्रकीर्तिताः । कुमुदादिगणेशानां दशानां क्रमशो द्विजाः ॥७९॥ एड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पशमस्तथा ।

·शास्त्रमुक्तावली। . धेवतश्चेर निपादो धैवतो मध्यमस्तथा ॥८॥ पञ्चमश्च अमेणैव कथिता स्युर्दश वरा । गान्धारराग कौलख्य कौशिको नटभाषिक १८२॥ श्री कामदश्च तत्केशी दक्षरागम्तथैव च । चालापाण्यभिधो रागो मेघरागश्च पञ्चम ॥८॥ इत्येते कुमुदादीना ददारागा प्रशीर्तिता । दिलास सर्वतोभद्र सेटक चरमण्डलम् १८३१॥ कान्तारकुटिम पृष्ठकुट्टिम पटिवधनम् । वामनानूनृत्त तु आदिम च द्वय पुन ॥८॥ प्ते नृत्तविशेषाश्च कुमुदादे क्रमात् स्मृता मते द्यावृतिदेवाना क्रमाचालादय स्मृता भन्येपा सरदेवाना तारो भद प्रशम्यते । भरेहरुडतालम्तु पक्षीदास तु मध्यम ॥८६॥ स्वरो रागस्तु गौड स्यान्नव वै विष्णुकान्तकम् । विधार्नयताल म्यान्मृत बस्तिक्मुच्यते ॥७॥ ऋपभम्तु स्वर प्रोको बराटीराग एव च । भेरीताग्नपूर्व तु देवतावाह्न भरेत् 11८८} घोषयेदारड तारमन्तराळे तु वै दिशाम् । तलारे देशिरुद्रेण म्बय सम्वृतगाधया ॥८॥ अन्ये चतुर्मुग्यमुया आहूतच्या मन्दणा । देवम्योत्सरमेनार्थ तथान्ये मगवढणा ॥९॥ तथान्ये मगपद्धता जनाम्त पारसेविन । यहा मुगेग्नुमनभगादतिरहित ॥१॥ यादातव्याग्नु सैनिदेयया गाथया द्विना व माम परिभ्य प्रामाद सम्प्रविश्य दु ॥१२॥ - ·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। गरुडस्थानमासाद्य तोषयित्वा खगध्वजम् । ताळादिरैस्ततम्त्वेन विप्वक्सन तु तोपयेत् ॥९३॥ ततस्तु चौत्सव बिम्ब यागशाला प्रवेशयेत् । वक्ष्यमाणप्रकारेण सर्वलक्षणसयुताम् ॥१४॥ प्रथमावरणे वापि द्वितीयावरणेपि वा । तृतीयावरणादौ वा यथाभिमतदिग्गताम ॥९५|| तथा प्रागानना यद्वा यथाभिमतदिङमुखाम् । एकद्वारा चतुर्दारा यद्वा द्वारद्वयान्विताम् ॥१६॥ भित्तियुक्तामयुक्ता या कोणभित्तिसमन्विताम् । क्षिप्रकर्मप्रसिद्धयर्थ केवल वा प्रपाकृतिम् ॥९७|| घूमनिर्गमनोपेता मध्ये वेदिसमन्विताम् । तय होमकुण्ड तु सचतुर्मेखल भवेत् ॥९८॥ मेग्वलात्रययुक्त वा द्विमेखलमयापि वा । संथैफमेखल वापि चतुरश्र सलक्षणम् ॥९९|| तत्पूर्व मण्डलोपेता यही दीपघटान्विताम् । पश्चिमे दीप (पिम्ब) सयुनामुत्तरे चारैर्युताम् ॥१०॥ ईशान्ये कुम्भसयुक्ता सपिकरणर्युताम् । अरता वितानाचैम्तोरणध्यनशोभिनाम् ॥१०॥ एयविधा यागमाला प्रविश्य गुरमत्तम । मान्दिर प्रत्यगुन्या योज्या कनया म्यागनेषु च ॥१०॥ दक्षिणे व उदारामान्यजुदाय योनये । पारगमधिमे भागे मामगान्धिनिरामा ॥१०॥ मद भानविमानमारमिन । दिसुपरम्या र तरी निन्या गया । १०॥ निरोश्यामदान् मर्यान् पिहिमम्यया ।

·शास्त्रमुक्तावली।
प्रवर्तिते वेढयोपे वाद्यघोषे च बाह्यत ॥१०॥
प्रविश्य कलशस्थान समीपे तु वरासने ।
प्राङ्मुस सस्मरेन्मन्त्र पूर्ववद्यातिभाविते ॥१०६॥
उपविश्य यथान्यायमन्तर्यागान्तमाचरेत् ।
फ्रादिशुद्धिपूर्व तु पश्चादादिकल्पनम् ॥१०॥
प्राग्वत्कृत्वा ततोऽभ्यर्च्य मन्त्रसङ्घ तु देहगम् ।
पुण्याह वाचयित्वा तु प्रोक्षयेत्सर्वसाधनम् ॥१०८
द्वौ द्वौ तु पूर्व क्लशौ सौवर्णी राजतौ तु वा ।
ताम्रजौ मृण्मयौ वाथ सापिधानी सपल्लवी ॥१०॥
फलरजादियुक्तौ सूत्रेण परिवेष्टितौ ।
शालिपीठोपरि स्थाप्य प्रतिद्वारे तु पार्श्वयो. ॥११०३
द्वारयाग तत कुर्यात्पूर्वाद्युत्तरपश्चिमम् ।
अालेपनमाल्यैध धूपैर्मुग्गुळुमिश्रित ॥१११॥
अथादाय दृढ शुभमेकरूप च निव्रणम् ।
कुभ च मृण्मय रम्य सौवर्ण वाथ राजतम् ॥११॥
रसहाटक्नग्गन्धफलसर्वोयधीयुतम् ।
शुभपादपनासाय पट्टनग्गन्धभूपितम् ॥११॥
गाळितोदकसम्पूर्ण वारिधारान्वित नवम् ।
चन्दनाद्यनुलिप्त च परितश्चाशताचितम् ॥११४॥
येष्टित परित सवैविकीर्योपरि त न्यसेत् ।
तद्देवतागरीर तु पश्येदमल्यर्चसम् ॥११५॥
सारण चकमन्त्रेण मन्त्रयेटय वर्धनीम् ।
पूर्वोक्तटव्यसयुक्ता परित मूनवेष्टिताम् ॥११६॥
आयाम मन्त्रनाथम्य दक्षिणे कलशातरे ।
चिन्यम्य परितम्नत स्थापये कामाष्टकम् ॥११७॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता । सपल्लव सापिधानं सूत्रेण परिवेष्टितम् । कुम्भमध्ये विभोः पश्चादासनं परिकल्प्य च ॥१९८॥ तन्मध्ये पुण्डरीकाक्षं समावाह्य विधानतः । सन्निधि सनिरोधादि भोगयागावसानकम् ॥११९।। पूर्ववत्सकलं कृत्वा तस्य दक्षिणदिग्गतम् । अस्त्रविग्रहरूपं च ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि ॥१२०॥ ध्वंसयन्तं च विघ्नानां जालं कर्मावसानकम् । अष्टासु तत्र कुन्भेषु परितः स्थापितेषु च ॥१२॥ वासुदेवादयः पूज्याः प्रभवाप्यययोगतः । इदमभ्यर्ययेद्देवं सास्त्रं बद्धांजलिः स्थितः ॥१२२॥ यागालयं हि विश्वेश गृहाण रचितं मया । आसामतिं भज विभो क्रियाङ्गानां च सन्निधिम् ॥१२३॥ ततोऽनोदकधारां चाप्यच्छिन्नां भित्तिकां नयेत् । प्रदक्षिणेन प्राग्भावाचत्पादान्तं च तत् स्मरेत् ॥१२४॥ अथवेशानदिग्भागातत्पादान्तं द्विजोत्तमाः !। पृष्ठतः कलशं भ्राम्य तुल्यकालं तु वा पृथक् ॥१२॥ फलंग वर्धनीयुक्तं विन्यस्य विकिरो गम् । अर्घ्यदानं तयोः कृत्वा पुप्पाद्यैः पूरयेत्पुनः ॥१२॥ अस्त्रेण वस्त्रयुग्मं तु अहतं चाभिमन्त्र्य वै । धूपाधिवासितं कृत्वा तावुभौ परिवेष्टय च ॥१२७॥ अथ या भद्रपीठं तु विन्यसेद्विकिरोर्ध्वगम् । सान्त्रं हि मन्त्रकलशं तत्राधारगतं न्यसेत् ॥१२८॥ चतुम्भिकभारैर्वा शालिभिर्विष्टरे कृते । तावन्मानास्तदर्धान्वा तदूर्ध्व तण्डुलान्यसेत् ॥१२९॥ तपादांम्तत्ममान्यापि तवें विन्यमशिलान्

·शास्त्रमुक्तावली।
तदूर्ध्वं चाहतं वस्त्रयुग्ममास्तीर्य वै शुभम् ॥१३०॥
कलशं वर्धनीयुक्तं तदूषं वापि विन्यसेत् ।
प्राग्वत्सास्त्रं तु देवेशमासनादिक्रमाद्यजेत् ॥११॥
व्यापारमाचरेद्दिन्यं कुम्भके च स्मरन्विभुम् ।
नानिशं युज्यते यस्मात्तस्मादेपा प्रतिक्रिया ॥१३२॥
विभाव्य मन्त्रिणा कौम्भी अस्त्रं रक्षार्थमेव हि ।
ततो मण्डलवेदिं तु समासाद्य च देशिकः ॥१३॥
उपलिप्याथ भूभागं साम्भसा गोमयेन तु ।
तत्र मण्डलमालेख्यं सूत्रयित्वा यथाविधि ॥१३॥
तद्विधानं विशेषेण शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः !।
संसाध्य यष्टियोगेन सूत्रात्पूर्वापरे पुरा ॥१३५॥
तदिग्द्वयान्तरे दद्यात्पार्थे सूत्रचतुष्टयम् ।
समांशेन द्विधा कृत्वा म्फुटं मध्याउदन्त्य च ॥१३६||
साधितेनार्धमानेन प्राक्प्रत्यक्स्थेन तन्तुना ।
दक्षिणोचरभागाभ्यां समुत्पाद्य चतुप्पथौ ॥१३७॥
सूत्र पूर्वापरसमं कृत्वा तदुपरि क्षिपेत् ।
पुनरर्धसम दिक्षु दत्वा कोणचतुष्टयम् ॥१३८||
चतुप्पथचनुष्केण नयेयक्ति प्रसार्य थे ।
समं सूबचनुष्कं च चतुरश्राश्रसिद्धये ॥१३॥
तद्विभाज्याष्टदभिश्चतुर्दिक्षु पदैः समः
क्षिपेत्सूत्रगणं तत्र घटिकारेणुरक्षितम् ॥१४०॥
मध्ये पावनी कुर्यादागपतिनये क्रमान् ।
तरहिः पदपद्यत्या तु पोटमष्टदिगन्वितम् ॥११॥
तम्य गागचगुप्या टिक्ननुष्कं प्रकल्प्य च ।
विदियनर विपदं परयन्या पीटप्रदक्षिणम् ॥१२॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। २०१ प्रदक्षिणक्षिते याचतुष्कं दिक्चतुष्टयात् । चतुर्णा तु चतुर्णां तु वासाद्वाा द्वयं द्वयम् ॥१४३॥ शोधयित्वा तु तद्वाद्याच्चतुष्कं द्वारसिद्धये । चतुष्टयं क्रमेणैव भूयो दिक्षु पदं पदम् ॥१४॥ सबाह्याभ्यन्तरगतं शोधनीयं प्रयत्नतः । पुनः सर्वपदाभ्यां तु पटक पट्कं तु चान्तरात् ॥१४५|| सम्माय॑ पूर्णशोभायं तत्र रकोत्पलाष्टकम् । यथा दिक्षु स्थितं कुर्यात्पूजनाय दिवौकसाम् ।।१४६॥ वाह्यस्थपदपद्माच त्रीणि त्रीणि तु लोपयेत् । त्रयाणामन्तरस्थं यत्पदमेकात्मतां नयेत् ॥१५॥ उपगोभ तु तं विद्धि कुर्यान्नीलाब्जभूषितम् । पञ्चकं पञ्चकं कोणाद्वीधौ नीत्वा लयं पुरा ॥१५८|| शेषैः कोणं तु निवर्त्य सान्तरं च ततो बहिः । दद्यात्सूत्रत्रयं चैव मध्येऽथ कमलं लिखेत् ॥१४॥ सचक्रमष्टपत्रं तु तम्य लक्षणमुच्यते । पत्रिंशत्कोष्ठमध्ये तु शंई संस्थाप्य यत्नतः ॥१५०॥ सूत्रभ्रमैस्तु सुसमं कुर्यान्मण्डलपञ्चकम् । तेप्वाद्य मण्डलं मध्ये भवेद्वै कर्णिकास्पदम् ॥१५१॥ द्वितीयं भण्डलं त्रेधा भक्त्वा सूत्रनमैः पुनः । तेप्वायं केसरस्थानं द्वितीयं दळमंटलम् ॥१५२।। तृतीयं तत्पुनलेवा भक्तं नामित्रयं चरेत् । नाहिमण्डलयोः द्वादगाराणि कल्पयेत् ॥१५३॥ तहहिर्मण्डलं खे नेमिम्मान प्रकल्पयेत् । कृसे वर्णकः पूतैः पूरणीय महोग्दलैः ॥१५४|| उचायक्तिनां पीता सनीनां विदि कर्णिमाम् । २.

·२०२ शास्त्रमुक्तावली। रेखान्वितानि पत्राणि सर्वाणि सुसितानि च ॥१५५|| केसरनितय बुर्यात्सो पलेरणप्रभम् । दळान्तराळमसित श्वेत पीत च पाटलम् ॥१५॥ नाभित्रय क्रमेण स्याद्वक्तवर्णान्यराणि तु । नेमेस्तु पूर्वभाग स्यात्कृष्णपर्ण सितोऽन्तिम ॥१५७|| सितानि पीठकोणानि रक्त नदिक्चतुष्टयम् । राजोपलप्रभा वीधी पत्रमाल्याद्यलकृता ॥१५८॥ पश्चिमाश विना सर्वद्वाराण्यम्बुजपत्रवत् । कृष्णानि सर्वशोभानि द्वारोद्देशस्थितानि च ॥१५९।। तदर्धाकृतितुल्यानि उपशोभानि गर्भवत् । कोणानि केसराभानि सितशङ्खान्चितानि च ॥१६०॥ शोणहेमादिवर्ण च क्रमानेखागण बहि कृत्वैवमनुसन्धाय सर्रात्मत्वेन देहवत् ॥१६॥ रजासि विद्धि भूतानि सितपीतादिकानि च । तन्मात्राण्युपशोभानि शोभानि करणानि च ॥१६२॥ एव सर्वाणि कोणानि सद्वाराणींद्रियाणि च । वहिरावरण यद्वै सत्वाद्य त्रितय हि यत् ॥१६३।। मन मुवितता बीधी गर्व पीठमुदाहृतम् । धी पद्म तदधिष्ठाता धीवात्मा चिन्मय पुमान् ॥१६॥ अमूर्त ईश्वरश्वात्र तिष्ठत्यानन्दलक्षण । यम्य सदर्शनादेव शश्वद्भाव प्रसीदति ॥१६५|| ममन्नानाममदाना वपुप्पाते ने सति । प्रायमो मुनिभाना च इह जन्मोपिणाम् ॥१६६॥ देव आम्नेजना हत्या “बग्न्तिश्च कर्मिणाम् । अन्यथा दृष्टमागाई यमाहाटमेति वै ॥१६॥ .

·श्रीपाञ्चरात्रे-ईश्वरसहिता । २०३ अन्तः संवेदनसममस्तित्वप्रतिपादकम् । यद्यस्वलक्षणं तत्वं तत्तत्सर्वत्र सिद्धिगम् ॥१६८|| वस्तुत्वेन गृहीत्वैवं मण्डलं पूर्वनिर्मितम् । नामाजनामभुवनं सर्वदुःखक्षयंकरम् ॥१६॥ ततस्तस्मिन् विभोः प्राग्वदासनं परिकल्प्य च । तन्मध्ये देवदेवेशं समावाह्य यथाविधि ॥१७॥ सनिधि सनिरोधादि भोगयागावसानकम् । सर्व च पूर्ववत्कृत्वा आसनाद्यैः पुरोदितैः ॥१७१।। यूजयेजपयज्ञान्तं देवेश मण्डले गुरुः । मण्डले कुम्भयागे च प्रोक्षणे खानमाचरेत् ॥१७२।। ततस्तु मूर्तिपैः सार्धं गत्वा वै बिम्धसन्निधिम् । तत्र सम्पूजयेद्देवं महता विभवेन तु ॥१७३।। ततः कुण्डसमीपं तु गत्वा देशिकसत्तमः । कुण्डं तत्रानलं चापि संस्कृत्य विधिवत्ततः ॥१७tt. अनौ सन्तर्पणं कुर्याद्यथोक्तविधिना विभोः । समिद्भिश्चैव नित्याभिः काम्याभिश्च यथाक्रमम् ।।१७५।।' पूर्णाहुत्यादिकं सर्व माग्वदेव समाचरेत् । नोत्सृजेत्परिधीन् दर्भान् देवानोद्वासयेत्ततः ॥१७६॥ प्रत्यहं धारयेदमिं यावत्तीदिनान्तिमम् । अहोरात्रं प्रतिदिनं जुहुयाटुक्तवर्मना ॥१७७] ततो विम्यान्तिकं गत्वा कृत्वा होमनिवेदनम् । सर्व तु सम्प्रदानान्तं झमात्कृत्वा ततः परम् ॥१७८॥ विभवे सति वै कुर्यायः सम्पूजन विभोः । ततो द्वारयलिं दद्याच्चतुर्दिक्षु यथाविधि ॥१७९।। ततश्च यागगेहात्तु देवमन्तः प्रवेशयेत् ।

·२०४ शास्त्रमुक्तावली । तत्र सम्पृज्य देवेश रात्रिशेष समापयेत् ॥१८०॥ अडरारोपणदिनान्युप्पयागदिनान्तिमम् । व्रत पुर्याइमिरेद्रो दिनद्वादशरे प्रमात् ॥१८॥ मानार्चनाटिक मृत्वा पीत्वा तच्चरणोदकम् । कुशोदकममायुक्त जपेदष्टाक्षर मनुम् ॥१८२॥ नैवेद्यप्राशन पूर्व कुर्यात्नक्तामन द्विजा ।। जपेत् द्वादगानामानि क्रमाद्वाच्यमनुम्मन् ॥१८॥ द्वितीये दिवसे प्राप्ते देगिरी मन्त्र वित्तम । सानादिनित्यनियमान् निर्वर्त्य मह मूर्तिप ॥१८॥ नित्यार्चन निभो कृत्वा विदोपेण यत्तन । प्रविश्य यागमदन पूवोन विधिना गुर ॥१८il कृत्वा द्वागर्चनान्न तु गत्वा कुम्भम्य मान्निधिम् । कुम्भे च मण्डले चर यनद्देव यथाविधि ॥१८॥ मुम्भे च मण्डले चैत्र पूर्व यनार्जन कृतम् । अन्येधुपि तर पूनन न समाचरेत् ॥१८७॥ न पर्युषितदोपानि नयोर्यम्मान् मुनी धग ·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। २०५ अष्टाङ्गेन नमस्कृत्य पूजयेत्पुरुषोत्तमम् । अालभनमाल्यैश्च धूपरगादिसयुतम् ॥१९॥ तत्सर्व योग्यमाहर्तु पूजान्तरनिवेदितम् । पुप्पपूर्व समादाय शिरसा चामिनद्य तत् ॥१९४॥ समर्प्य विष्वक्सेनस्य वस्त्रमन्त्राभिमन्त्रित । सपीठ भगाद्विम्ब निर्मलीकृत्य वारिभि ॥१९५॥ प्रासाद शोधयित्वा तु देवदेव समर्चयेत् । मानस्तु क्षीरपूर्वी धात्रीफलपुरन्सरै ॥१९६॥ यथाक्रमोपदिष्टैस्तु चान्यभोगैरकृषिमे । प्रदक्षिणप्रणामान्त विशेपोत्सवमाचरत् ॥१९७ ततो यागगृह “गत्वा वहौ सन्तर्पयेद्विभुम् । पूर्वोक्तविधिना पश्चात्सस्कृतेनाथ वहिना ॥१९८॥ चरु सभापयेच्चुल्या हृदा क्षीराज्यतण्डुले । समुद्धृत्याज्यपूत तु विनिवेद्य यथाक्रमम् ॥१९॥ कलशस्थलबिन्धानामेकाश जुहुयात्तत । यद्वा यागसमारमात्पूर्व ससाध्य के चरम् ॥२००॥ कलशस्थलरिम्बाना क्रमात् कृत्वा तु पूजनम् । सर्व द्विजपदानान्त यही सन्तर्पयेत्तत ॥२०१॥ दत्त्वा पूर्णाहुतिं पश्चात्तुर्याधरनालिं तथा । गत्वा विम्बसमीप तु कृत्वा होमनिवेदनम् ॥२०२॥ चलिविस्यमथाढाय यानमारोप्य वे तत अलकुर्याद्विशेषेण यन्त्राभरणमाल्यके ॥२०॥ वहे युनाह्मणा यान ध्यायन्तो विगेश्वरम् । प्रथमावृतिमारभ्य रथ्यावरणपश्चिमम् ॥२०॥ प्रदक्षिणमणेव यरिदानपुरम्सरम् ।

·२०६
शास्त्रमुक्तावली।
ग्रामयित्वा तु देवेश ततो ग्रामेऽपि पूर्ववत् ॥२०॥
ग्रामस्यैन्द्रादियोगेन दिशामु विदिशासु च ।
मध्ये च कुमुदादीना सगणाना क्रमेण तु ॥२०॥
पीठिकामु बलिं दद्यानिमितायु पुरैव तु ।
भूतले गोमयाद्येन लेपिते वा यथारचि ॥२०७१
दयाना कुमुतादीना गणेशाना द्विनोत्तमा ।।
प्रणवाद्येर्नमोन्तैम्नु स्वै खर्नामभिरेव च ॥२०८५
अयं गथ तथा माल्य घूप गन्धाम्बुपूर्वकम् ।
वर्हि म्यो जल चपि ताम्बूल क्रमशो ददेत् ॥२०९।।
नृचगीतादिक सर्व पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।
एव ग्रामपनि कृत्या बलिनिम्बातो गुरु ॥२१०॥
अनुताना च सवपा प्राममध्ये मुनीश्वरा ।।
नम पारिपदेभ्यश्चेत्युक्त्या शिष्टनर क्षिपेत् ॥२.११११
ततस्तु परिचिब तु प्रवेश्यान्तर्मुनीश्वरा ।।
अभ्यर्च्य श्रमशान्त्यर्थ स्वस्थाने सनिवेशयेत् ॥२१॥
एव कालद्वये कुयाहार तीर्थदिनान्तिमम् ।
आरम्भतिवमे रात्री समातिदिवसेऽहनि ।।२१३॥
पनिमा त्रिपन्मध्यदिवमेषु चरिद्वयम् ।
गय लिया ग्नन्या च नित्यपूनापुरम्मरम् ॥२१॥
शिपयनन युर्याहत्यन्त रेशिरोतम ।
यारागरण राचा दिवमे वा यथारचि ॥२१॥
पन्यन्ने देशिक र्यावद्विधानमिहोच्यते ।
यातापिचगन रेव देवीभ्या मह या चिना ॥१६॥
अलपत्य दिगपा विचिनयमनमाया ।
ििग्नपथापि मान्यनानाविधनथा ॥२१७॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। २०७ अलकृतं विशेषेण यानं हेमादिनिर्मितम् । समानीय तु संप्रोक्ष्य ध्यात्वा गरुडरूपिणम् ॥२८॥ तन्मन्त्रेण समभ्यर्च्य यानमादिभिस्ततः । कृत्वा पुण्याहघोपं च श्रुविधोपसमन्वितम् ॥२१९॥ शहतूदिसंयुक्तं पादक्षिण्यक्रमेण तु । याने तत्र समारोप्य यात्रामूर्तिगतं विभुम् ॥२२०॥ दृढीकृत्य विशेषेण हलधुर्याजगत्प्रभुम् । अधैिरर्चयित्वा तु ताम्बूलादीनिवेदयेत् ॥२२१॥ चहेयुाह्मणा यानं ध्यायन्तो विहगेश्वरम् । अथ वा वैष्णवाः शूद्रा बहेयुभकिसंयुताः ॥२२२॥ मामे वा नगरे वापि पट्टणे वा मुनीश्वराः !। प्रदक्षिणक्रमेणैव परिसमणमाचरेत् ॥२२३॥ ब्राह्मणैर्षियमाणैश्च कञ्चुकोणीमारिभिः । मौक्तिकैरातपत्रैश्च मायूरैश्च मुशोभनैः ॥२२॥ हेमदण्डसमायुक्तैस्तालवृन्तैस्तथाविधैः । पहजैर्विविधैश्चापि चामरैश्च सितासितैः ॥२२॥ केतुदण्डैश्च विविधैर्वैजयन्तीविभूषितः । केवलै रलदण्डैश्च तथान्याङ्गझीयकैः ॥२२६॥ वन्दिवृन्दैश्च विविधैर्वीणावेणुस्वनैस्तथा । सुवर्णशृङ्गघोपैध तथान्यैर्महळम्बने. ॥२२॥ गणिकादेवदासीभिस्तथा नागरकैर्जनैः । वित्रलताहस्तै. कञ्चुकोणीपपिवै ॥२२८॥ सुमृष्टभूपपात्राणि वहद्भि. पार्वतस्तथा । अनेकशतमझ्यातैदीपैरतिसमुज्ज्वलैः ॥२२९॥ ' पादुके रत्नखचिले पाने हेमादिनिर्मिते ।

·२०८
।
शास्त्रमुक्तावली ।
विन्यस्य टेवपुरतो वहद्भि परिचारकै ॥२३०॥
माग्यजुस्सामवेदास्तु पठाद्ध पृष्ठत स्थित
ब्राह्मणैर्दक्षिणे भागे तथा चैकायनीं श्रुतिम् ॥२३१॥
सहिता सात्वताद्याश्च पठद्भिर्भक्तिसयुतै ।
वासुदेवस्य माहात्म्य कथयद्भिश्च सन्ततम् ॥२३॥
वासुदेवार्चनपरै सात्विकै पाश्चरात्रिकै ।
चामे तु सेतिहासानि पुराणानि स्तुतीरपि ॥२३३॥
नानाभाषाविरचिता विष्णुपारम्यसूचका ।
पठद्भिाागेर्भक्तैस्त्रय्यन्तार्थविचारिभि ॥२३४॥
शाब्दिकताकिश्चैव तथा मौहूर्तिकादिमि ।
तत्तच्छास्त्रप्रमेय तु पाणेनियान्वितै ॥२३५||
गायद्विरने देवस्य द्रामिडी श्रुतिमुचमाम् ।
तथा भापाप्रसन्धाश्च गद्यपद्यात्मकानि च ॥२३६।।
तथा च वैष्णवीभक्त्या नुवाणष्णवोत्तमे ।
जामणे क्षत्रियवैश्य शूदैश्च भगवत्परै ॥२३७॥
भगनदर्शनासक्तचित प्रणतिमालिभि ।
मनया सर्वतो दिक्षु चतुरामलाढ्यया ॥२३८॥
रानोचित परिवररन्यैश्च विविधै सह ।
देव मामादिवीपीपु प्रामयेत्तु प्रदक्षिणम् ॥२३९||
यानाया वर्तमानया देवदेवाय भत्तित
मुगवाम मताम्बून बहुशो विनिवेदयेत् ॥२०॥
गन्दन श्रममा त्ययं कर्पूगंद्य मुभाषितम् ।
प्रदयादयदेय माल्यानि विविधान्यपि ॥२४१॥
शz HIT नाटिकरगन्वितम् ।
श्रमानिनिगितानि अन्यान्यपि निदिया ॥२२॥

·श्रीपाश्चरात्रे--ईश्वरसंहिता। २०९ दिगष्टके च प्रामादेस्तन्मध्ये च विशेषतः । गीतकैर्विविधैर्नृतस्तन्त्रीवाद्यसमन्वितैः ॥२४३॥ शलभेरीमृदङ्गाधैर्देवेशं परितोषयेत् । 'एवं देवं परिम्राम्य नयेहाये तु मण्टपे ॥२४॥ समारोप्य च सौवर्णे विष्ठरे जगतापतिम् । अयं पायं तथाचाम गन्धमाल्ये च दीपकम् ॥२५॥ धूपं नीराजनं चैव समर्प्य च यथाविधि । अथाहणजलं खच्छमपूपान् पृथुकानपि ॥२१६।। तर्पणं नालिकेरोस्थरसमाचमनं तथा । मुखवाससमोपेतं ताम्बूलं च क्रमेण तु ॥२४७|| निवेद्य देवदेवाय उपहारास्तु दर्शयेत् । पूजाकाले तु सर्वत्र भूपामाल्याम्बरार्पणम् ॥२४८॥ विसर्जनं च तेपां वै तथा चाभ्यवहारिफैः । भोगैरभ्यर्चनं चैव इतरालक्ष्यमाचरेत् ॥२४९॥ तसिद्धयै देवमभितः स्तरेद्यवनिकापटम् । ततस्तु मण्टपात्तस्मान्मन्दिरान्तः प्रवेशयेत् ॥२५०॥ महापीठस्य पुरतो देवमादिभिर्यजत् । अपूपानुपहारांश्च ताम्बूलादीनिवेदयेत् ॥२५१॥ देवाने चतुरो वेदान् पाठयेत्तदनन्तरम् । पाठयेद्रादिडीं चापि स्तुति वैष्णवसत्तमैः ॥२५२।। शड्डमर्दळनादेश्च नृतगीतादिभिः सह । प्रामयेद्देवदेवेशं प्रादक्षिण्येन मन्दिरम् ॥२५॥ ततः प्रवेशयेन्मन्दं मन्दं सोपानमार्गतः । तवानी देवदेवाय ताम्बूलादीन् समर्पयेत् ॥२५॥ चामरैम्तालयन्तायैजिरेच्छूमशान्तये ।

·२१०
शास्त्रमुक्तावली।
स्तोते स्तुीत देवेश सस्कृतैर्द्रामिडैस्तु बा ॥२५५||
वीणावेणुमृदय महरताळनिसने ।
द्रामिडस्तुतिगीतानि कुर्वद्भिप्णवोत्तमै ॥२५६१
तथा मझळगानाभिगणाभि पढ़े पदे ।
उच्चे प्यमाणश्च वन्दितोत्ररवै सह ॥२५७१
नानाविधोपचारैश्च देवमन्त प्रवेशयेत् ।
प्रासादद्वारदेशे तु देवदेवस्य पक्तित ॥२५८"
अयं पाद्य तथाचाम गन्ध माल्य च धूपकम् ।
निवेद्य देवदेवेग म्यस्थाने सन्निवेशयेत् ॥२५९।।
चाहनारोहण त्वेष कुर्यादेवस्य नित्यश ।
प्रथमे शिनिमायान द्वितीये शेपपीठिका ॥२६०॥
तृतीये चन्द्रपिम्य च दिया चेत्सूर्यमण्डलम् ।
चतुर्थे दिवसे प्राप्ते पुप्पमण्टपवाहनम् ॥२६१॥
पञ्चमे दिवसे प्रावे गरडारोहण भोत् ।
पठे दिने तु सम्पासे तन्निशाया दिवापि वा ॥२६॥
बल्यन्तमर्चन कृत्या देवमाम्यानमण्टपे ।
भद्रासने समारोप्य पुरसम्तस्य शोधिते ॥२६३॥
मतले धान्यपीटे तु चूर्णकुम्भ च विन्यसेत् ।
प्रोग्य पुण्याहतोयेन श्रिय तत्र समर्चयेत् ॥२६४॥
सदर्भयमेणाच्छाद्य चक तर नियोजयेत् ।
रक्षार्थ च तना देवमर्दिविरन्तिम
॥२६५||
समभ्यर्च्य च हरिद चूर्णमादाय देशिर ।
श्रीमन्मुचादर चूर्ण सममिगेचयेत ॥२६॥
माटपाचलेगे तु गारितालनिमिरे ।
मिष्टर नु अगटोणी मावणी याथ गजनीम् ॥२६॥

·१२ मानमुक्तावली । हैमेन च बितानेन प्रभया च विशेषतः ॥२८॥ मध्यतो भद्रपाठन मौवर्णन तथैव च । घ्वजैश्च विविधै रम्यः पताकाभिश्च सर्वतः ॥२८॥ भूपयेद्रथयानं तु तथा गरुटकेतुना । सौवर्णकुम्भशिखरैः स्थमेवमलकृतम् ॥२८२॥ . सम्प्रोक्ष्य पञ्चगव्येन तथा पुण्याहवारिभिः । रथस्य पादादूर्ध्वान्तं स्थितान् देवान् ममर्चयेत् ॥२८॥ प्रथमं पादचकेषु यहबाटीछानपश्चिमम् । सत्यं सुपर्ण गरुई तायं चैव यथाक्रमम् ॥२८॥ तचन्मन्त्रैः समभ्यर्च्य अन्यत्र विगेश्वरम् । चक्रदण्डद्वये मायां चक्रे च शशिभाम्करी ॥८॥ अनन्तं च तदाधारे भाराच्ये दण्टकद्वये विश्वरूपधरो विष्णु शक्तीशश्चाप्युभाविमौ ॥२८६॥ परित. पच्चिकाजाले केगवादीननुक्रमान् । गात्रेषु गात्रपादेपु धर्माद्य त्वष्टक यजेत् ॥२८॥ गावादानान्तरे न्यस्येचनाद्यायुधमा चयन् । रथप्रासादमूर्धान्ते म्)पिकायां सदाग्म् ि॥२८८॥ कृटगालामु पूर्वोनयासुदेवादिकान्यजेत् । प्रशृङ्गादिकान् न्यम्त्वा परितो वेदिकालले ॥८॥ कूर्मादीन्द्वादग तथा ग्रीवाया परितो यजेत । सिम्परे तु यजेन्पश्चादनन्तादीननुकमात् ॥२९०॥ सर्वेपामध्यनो चिवा. ! पद्मनाभं रं यजेत् । अर्ययम्गन्धर्षश्च प्रमेणनान् प्रपूज्य च ॥२९॥ चण्डायं च गुभद्रान्तं ही ही दिक्षु समयेन् । कुमुदादिगमेशानान् लोरपायान्यथाक्रमम् ॥२०॥ ।

·थापाञ्चरात्रे-ईश्वरसहिता। तत्तत्स्थानेषु सम्पूज्य रथ गरुडरूपिणम् । ध्यात्वाभ्यर्च्य ततोऽर्हिविरन्त ततो गुरु ॥२९३॥ चण्डादीना बलिं दत्वा रथस्य परितस्तत । देवगेह समासाद्य मूर्तिपै सह देशिक ॥२९॥ यानमारोप्य देवेश श्रीपुष्टिभ्या समन्वितम् । आस्थानमण्टप नीत्वा ममारोप्य च विष्टरे ॥२९५।। अाधैर्देवमभ्यर्च्य विविधैरुपचारकै । यालानिर्विप्रसिद्धयर्थ बीजानि विविधानि च ॥२९६॥ फलानि च हिरण्यानि तथा दध्योदन द्विजा ।। देवस्य सन्निधौ दत्वा विप्रेभ्यो देशिकोत्तम ॥२९॥ सुमुहूर्ते मुलग्ने च दैवज्ञपरिचोदिते । रथम्यारोहणार्थ तु देवमभ्यर्च्य यलत ॥२९८॥ पादुके विनिवेद्याथ यानमारोप्य पूर्ववत् । वेदघोषैस्तथा घण्टाघोषैर्मङ्गलनिखने ॥२९९॥ तथा जयजयारावे काहलै शङ्खनिखने । भेरीपटवादिननृतगीतादभि सह ॥३००|| छत्रचामरपूर्वैश्च यात्रेपकरणे सह । प्रथमावृतिमारभ्य रथ्यावरणपश्चिमम् ॥३०१॥ प्रदक्षिणक्रमेणैव परिमाम्य च पूर्ववत् । रथ प्रदक्षिणीकृय सुमुहूर्ते मुलग्नके ॥३०२॥ रथमारोपयेद्देव ब्राह्मणै सुप्रयत्नत । रथम्योर्धतले देव विष्टरे विनिवेश्य च ॥३०३ यात्रार्थ देवदेवाय अर्य पाद्य तथैव च । आचाम गन्धमाल्ये च दीप धूप तर च ॥३०४ आण मार्फ च नेवेद्य विविध तथा ।

·।
शाममुक्तावली ।
पृथुकार्य पानकं च तर्पणाचमने तथा ॥३०
ताम्बूलं विनिवेद्याथ मुसवामममन्वितम् ।
तत्काले पुत्रकामाना स्त्रीणा चारोग्यमिच्छताम्॥३०६॥
नवेद्य कवलीकृत्य दद्याद्देवम्य सन्निधौ ।
आचार्यः साधकाश्चापि रथयातले स्थिता. ॥३०७।'
तम्याधम्तात् म्थले स्थाप्या पश्चिमे छत्रधारकाः ।।
तव तत्पार्श्वत म्बाप्यो मायूरच्छत्रधारिणौ ॥३०८।।
दक्षिणोत्तरपार्थस्थावग्रे चामरधारिणी ।
सारथिस्तत्म्सले म्याप्यम्त्वग्रतो मध्यदेशत ॥३०॥
ततस्तद्रथयानं तु मामयेत्सर्ववीधिषु ।
पादक्षिण्येन 2 ग्रामे नगरे पत्तनेऽपि या ॥३१०६
ततो रथातु देवेममररोप्य सुयत्नत
यानान्तरे समारोप्य म्बस्याने सन्निवेशयेत् ॥३११॥
अष्टमेति तु तद्राली टोलारोहणपूर्वकम् ।
अश्वारोहं तत कुर्यात् मृगया चापि कारयेत् ॥३१२।।
भक्तसन्त्राणलीला च ब्राह्म नगग्योधनम् ।
प्रणय. कलहश्च म्याद्देव्योदयेन वै मिथ. ॥३१३॥
सन्धानमुभयो कुर्यान क्षम्यनामिनि चोच्चगेन् ।
गवमेऽभः कुर्यातद्वानी मिथिममम॥३१॥
वाहनांगहणम्यर क्रम सम्यनिपिनः ।
अपूर्वागणमाल्यगधाम्बग्नधा ॥३१५॥
अपूर्यायानयानार्यथा फोटन भन ।
तथा विशेष. कर्तव्या यावादिनारधि ॥१६॥
अधारम्पकार्यम्य विधानं सूचनं हिना..।
माया मतिमा प्रविन भागादगृहम ॥१७॥

·-ओ श्रीपाश्चरात्रे--ईश्वरसहिला। देवे प्रपूज्य विधिवद्वल्यन्त सर्वमाचरेत् । आचार्यों यजमानेन साधकैश्च समन्वित ॥३१८॥ प्रासाद सम्प्रविश्याथ मूलनिम्बस्य पादयो । प्रणम्य दण्डवत्तत्र तीर्थविम्ब समानयेत् ॥३१९॥ तदभावे मुनिश्रेष्ठा । नित्यस्नपनकौतुकम् । अभावेप्यस्य विम्वस्य वलिविम्बै तु वा द्विजा ! ॥३२०॥ मूलविम्बस्य पुरत सस्थाप्यावाह्य पृज्य च । तीर्थविम्ब समुद्धृत्य वाद्यैर्घण्टारचे सह ॥३२१॥ ध्वजपीठसमीप तु समानीय यथाविधि । शोधितेऽलकृते तत्र मण्टपे खानविष्टरे ॥३२२॥ निवेश्य स्नानविम्ब तु मूलनिम्बम्य सम्मुसम् । तदयतम्तु सस्थाप्य सपन त्वधमाधमम् ॥३२३॥ पुरत स्थण्डिल कृत्योलखल तर विन्यसेत् । मुसरानि चतुर्दिक्षु विन्यस्योलूयलोपरि ॥३२४॥ मुसलोलवले गृह्य दूर्वा काण्डानि बन्धयेत् । नववस्त्रेण सवेप्ट्य तर चूर्ण विनिक्षिपेत् ॥३२५॥ सौवर्ण रजनीचूर्णसमिश्र गन्धसयुतम् । चतुर्विष्णवेधिप्रेर्वेष्णवीभिन्तु वा द्विजा । ॥३२६॥ फारयेदवघात तु गीयमाने तु माले । स्थापितलपनाद्विमा ! प्राग्भागे वा तदुत्तरे ॥३२७॥ तण्डुले पीटिरा हत्या तर कुम्भ निवेश्य च । समून तर निक्षिप्य चूर्ण यम्मेण वय च ॥३२८॥ अध वा पच नव वा कलमान् नूर्णपूरितान् । अनयित्या तु मन तन ममापयद्विभुम् ॥३२९|| नाम्यज्य देवेग समुद्वयं च पूर्वत ।

·शास्त्रमुक्ताचली। तत सनाप्य विधिना पाद्याथै कलशै क्रमात् ॥३३०॥ अभ्यर्च्य देवमाद्यर्हेमचूर्णादिपूरितम् । आदाय कुम्भ तैश्चूर्णे श्रीसूक्तेनाभिषेचयेत् ॥३३१॥ सहस्रधारया खान कृत्वा सशुध्य पारिणा । अधरोत्तरवस्त्राभ्या नवाभ्या परिघाप्य च ॥३३२॥ अलकृत्य विशेपेण संमभ्यर्च्य यथाविधि । मुद्गान्नपायसान्नादीन् विनिवेद्य तत परम् ।।३३३॥ शिबिकादी समारोप्य तीर्थविन्धमलकृतम् । तथैव चौत्सय बिम्ब श्रीपुष्टिभ्या समन्वितम् ॥३३४॥ शिविकादौ समारोप्य झलकृत्य विशेषत । तीर्थविम्ब पुरस्कृत्य यात्रामूर्तिगत विभुम् ॥३३५॥ छत्रचामरशहादिसर्वसाधनसयुतम् । प्रदक्षिण परिनाम्य सर्वेप्वावरणेप्यपि ॥३३६॥ तीर्थपाच समासाद्य तचीरे मण्टपेऽथ वा । प्रपाया देवदेवेश विनिवेश्य च विष्टरे ॥३३७॥ यात्राविम्बस्य पुरत सानपीठ निधाय वै । निदेश्य तन तीर्थाची पञ्चविंशतिभिर्घटे ॥३३८॥ यद्वा द्वादगमि कुम्भनभिर्वाभिषेचयेत् । चूर्णखान तु विधिवत्कृत्या देवम्य देशिक ॥३३९।। अधैि पूजयित्वाथ निम्ब तु परिमार्य च । मुक्तावशिष्ट यच्चूर्ण भक्ताना मूभि दापयेत् ॥३४०॥ गजातानफल चूर्ण सर्वपापप्रणाशनम् । श्रीडया यापि तच्चूर्ण शिरसा धारयेत्तु य ॥३४१॥ ?-प्रापगन् । दनि-(पा) .

·सणेन तु । श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता तस्य देहगतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । कृत्वा पुण्याहघोषं तु तीर्थ सम्प्रोक्ष्य देशियः ॥३४२ तत्तीर्थे सर्वतीर्थानि समावाह्य समर्चयेत् । ततश्च देशिकेन्द्रस्तु यात्रांमर्तिगतं विमुम् ॥३४॥ समासाद्य तु तत्पादे प्रणम्य तदनुज्ञया । मुहूर्ते शोभने मासे रवौ मध्यन्दिनं गले ॥३४॥ तीर्थविम्बं समादाय घण्टाशहरवैः सह । बामहम्ततले कुर्यात् मामण्डलगतः स्वयम् ॥३१५।। विध्यान्मध्यभागे तु पाणिना तीर्थतीरं समासाद्य देशिकेन्द्रः समाहितः ॥३४६॥ आशीर्वादं पुरा कृत्वा राजराप्यादिकस्य च । जलमध्यं समासाद्य नामिदमे जले स्थितः ॥३७॥ जपन् धै मूलमन्त्रं तु बिम्बेन सह देशिकः । निमजेद्भक्तिसंयुक्तो ध्यायमानोऽच्युतं हृदि ॥३५८॥ निमज्जेयुस्तदा सर्वे भक्का मागवता अपि । देवेन सह तत्काले निमन्जन्ति च ये जनाः ॥३५९॥ विमुक्तकल्मपास्ते पै प्राप्नुयुः परमां गतिम् । स्वयं पकादिके स्थाने मध्याह्न वापराहके ॥३५०॥ रजन्यां पूर्वभागे या कुर्यादवभृधं विमोः । मुहर्तातिझममासदोपतन न विद्यते ॥३५१॥ ततस्तीरे समारोप्य तीर्थविम्यं तु विष्टरे । घाटकद्वितयं दत्वा सानवस्ने विनज्य च ॥३५२॥ देशिकः स्वयमादाय ते वसे मूर्ध्नि धारयेत् । अधि समभ्यर्च्य अलकृत्य विशेषतः ॥३५३॥ १-~-नापम्यायतलेऽथ या । इनि-(पा) ·शास्त्रमुक्तावली। महाहविनिवेद्याय ब्राह्मणान् भोजयेत्तत । प्रत्यह भोजयेद्विपान् सहस्र शतमेव वा ॥३५॥ याने देव समारोप्य ततो गेह प्रवेशयेत् । तीर्थविन्वगता शक्तिं मूलबेरे विसर्जयेत् ॥३५५|| सायकाले सम्प्राप्ते देवदेव जगत्पतिम् । वस्त्राभरणमाल्याधैरलकृत्य विशेषत ॥३५६॥ शिविकादौ समारोप्य देवीभ्या सह देशिक । शङ्खादिमङ्गलरवे छत्रचामरकेतुभि ॥३५७॥ राजचिहै परिकरैर्गणिकादेवदासिमि । सर्व परिजनै साधं कृत्वा ग्राम प्रदक्षिणम् ॥३५८॥ 'मन्दिरान्त प्रवेश्याथ पटिपीठसमीपत । मधुपर्क निवेद्याथ अपूपादीनिवेदयेत् ॥३५९॥ शीतल तर्पणजल ताम्बूलादीन्निवेदयेत् । देवागार परिनाम्य महामण्टपमाश्रयेत् ॥३६०॥ निवेद्य विप्टरे ता देवमादिभिर्यजेत् । कृत्वा नीराजनान्त तु देशिकेन्द्र समाहित ॥३६॥ स्थानस्य राजो गप्टम्म यतमानस्य मन्त्रिणाम् । अजाना परिवाराणा वैष्णवाना विशेषत ॥३६२॥ आगीर्वाद तव कुर्याद्वीक्षमाणो विभोर्मुग्वम् । ओमित्येव प्रतिव्यु सर्वे देयम्य सन्निधौ ॥३६३।। ततस्तु देवदेवेश यागगाला प्रवेशयेन् । तर पश्चिमवेद्या तु देवमारोप्य पूर्ववत् ३६४|| युम्भपूर्व प्रमणेव चतु म्यानम्बित विभुम् । यथाविधि समभ्यय प्रमतानममन्वितम् ॥३६५|| तुते' द्वारापिटवाना प्रदाप्य विधिना पलिम् ।

·श्रीपाञ्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। कुण्डस्यं मण्डलस्यं च देवं हृदि विसृज्य च ॥३६६॥ विसर्जयेद्ययावच्च तथा द्वाराधिदेवताः । वाहयन्नौत्सवं विन्वं महाकुम्भपुरस्सरम् ॥३६७॥ फरकास्त्रं समादाय आचार्यः स्वकरेण तु । अच्छिन्नधारया युक्तं कृत्वा मेहं प्रदक्षिणम् ॥३६८॥ प्रासादं तु समासाद्य मूलबिम्बस्य सम्मुखम् । निवेश्य चौत्सवं बिम्बं सम्पूज्याादिभिः क्रमात् ॥३६९ मोक्षयेत्कुम्भतोयेन मूलमूर्तिगतं विमुम् । पुंसूक्तमुच्चरन्पश्चाद्यानाविधं च सेचयेत् ॥३७०॥ महाकुम्भगतां शक्ति मूलवेरे समर्पयेत् । करकालगतां शक्तिमायुधेषु समर्पयेत् ॥३७१॥ तथैव वासुदेवादीन् पीठोधै योजयेत्रमात् । 'तत्काले तु विशेषेण गुरोः सम्मानमाचरेत् ॥३७२॥ बसनैश्व दुलार्देवस्य प्राड्निवेदितैः । विविधैः सम्वरैश्चापि सुगन्धैश्चन्दनादिकैः ॥३७॥ आचार्योंपि समादाय दुकूलाधमनुचमम् । पध्वा स्वोप्णीपवत्स्यस्मिन शिरसि द्विजसत्तमाः ! ॥३७४ मात्यादींश्च यथायोगं धारयन् प्रणिपत्य च। पुप्पामलिं ततः कृत्वा प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ॥३७॥ सर्व न्यूनातिरिक्तं च मया पूर्व हि यत्कृतम् । तत्सर्व देवदेवेश ! क्षन्तुमर्हसि नः प्रभो ! ॥३७६॥' इति विज्ञाप्य देवेमं करम्यमय पौतुकम् । विश्य हृदयेनैव यागार्तिगनं विमुम् ॥३७॥ स्वम्याने सनिवेश्याथ आधैिः परिपूज्य च । अपूपानुपदारांध, समर्प्य व विभोनदा ६३७६ ..

·२२० शास्त्रमुक्तावली। शप्यासन समाथ रातिशेष समापयेत् । तदन्येधु प्रभाताया कृतमान कृताहिक ॥३७९ आचार्यों मतिपै साध प्रासाद सम्प्रविश्य तु । कृत्वा 'नित्यार्चनान्त तु देवदेवस्य देशिक ॥३८॥ ततस्तु यक्ष्यमाण यमपन चाधमोत्तमम् । तेन समाप्य देवेश हविरन्त समर्चयेत् ॥३८१॥ सायकाले च सम्प्राप्ते नित्यपूजावसानत । देवेशम्याग्रत स्थित्वा विज्ञापनमथाचरेत् ।।३८२॥ भगवन् ! पुण्डरीकाक्ष । शरणागतवत्सल । अकरार्पणमारभ्य उत्सवावभृधान्तिमम् ॥३८३॥ 'यन्मयानुष्ठित कर्म तर सम्प्रीतये विभो।। तथान्यैर्मदनुज्ञातैर्देशिकचापि यत्कृतम् ॥३८॥ साधश्च तथान्यश्च विविधै परिचारकै तत्तत्सम्पूरणार्थ च न्यूनाधिक्योपशान्तये ॥३८५॥ त्वामय वासरे यष्टु पुप्पयागविधानत । अत्तमनुनानाहि मदनुग्रहकाम्यया ॥३८६॥ इति विज्ञाप्य देवस्य तदनुज्ञामवाप्य च । देवमुत्मयविम्यस्थ देवीभ्या सह देशिक ॥३८७॥ आस्थानमण्टप नीत्वा सौवर्णे भद्रविष्टरे । तत्र देय समारोप्य अलकृत्य विशेषत ॥३८८॥ ततस्तस्य पुरोभागे पुप्पमण्डलमालिग्वेत् । ते पातम्नया रत्तै पाटर सिनासित ॥३८९|| पपवर्णन्तु पुष्पाथै श्यामस्तुळमीदळे । मण्डले प्रयिया तु ययालोचनमुप्रियम् ॥३०॥ मरनेशनमागे तु महारगर दिसेन् ।

·श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसंहिता। - मण्टपस्य चतुर्दिक्षु द्वारकुम्भाष्टकं न्यसेत् ||३९१|| मण्टपं समलकृत्य वितानध्वजतोरणैः । पुप्पाङ्कुरं ततः कुर्याद्ययोक्तविधिना गुरु ॥३९२।। मण्डलस्योत्तरे भागे सूत्राण्यास्फाल्य पूर्ववत् । पालिकादीनि पात्राणि शालिपीठोपरि न्यसेत् ॥३९३॥ विमवेच्छानुसारेण केवलं पालिकास्तु वा । प्रक्षाळ्य पालिकादीनि अलङ्कृत्य यथाविधि ॥३९४१ कुशकाशतृणस्तेषां बिलमूलानि पूरयेत् । बिलानि तण्डुलैरेव पूरयेत्तु यथाविधि ॥३९५॥ मोक्ष्य पुण्याहतोयेन यजेसालाधिदेवताः। पूर्वोक्तक्रमयोगेन तेषु पुष्पाणि वापयेत् ॥३९॥ सोमकुम्भार्चनं होमं वर्जयेदन देशिकः । रक्षाबन्धं ततः कुर्यान्मूलबिम्बादिषु क्रमात् ॥३९॥ औत्सवं बिम्बमादाय मृद्धास्तरणशोभिते 1 पुष्पमण्डलमध्ये तु प्रामुखं विनिवेश्य च ॥३९८॥ तस्य पार्धद्वये विप्राः ! श्रियं पुष्टिं च विन्यसेत् । कुम्भपाच समासाद्य माग्वदेशिकसत्तमः ॥३९॥ कृत्वा मानसयागान्तं द्वारयागं समाचरेत् । महाकुम्भे मूलपिम्यात्किश्चिदावाघ पूजयेत् ११००॥ फरफालाद्यर्चनं तु सर्व प्राग्वत्समाचरेत् । विम्बेऽय पूजनं कुर्यात्राम्वन्नीराजनांन्तिमम् ॥१०॥ उपहाराशिवाय पुनः पूजां समाचरेत् । अयं पाचं तथाचामं गन्धं माल्यं च दीपकम् ॥१०२॥ भूपं ततोऽहणजलमपूपान् पृथुफानपि । सी नाशिकरोयरसमाचमनं तया १०॥ .

·२२२ गारमुक्तावली। मुखवाससमोपेत ताम्बूल च समर्पयेत् । एव द्वादशवार तु कृत्वा पूजा जगत्प्रभो ॥४०४|| महाहविनिवेद्याथ कुर्यात्पुप्पाधिवासनम् । सौवर्ण राजते वापि पात्रे पुष्पाणि पूरयेत् ॥४०५|| तत्पाल देवपुरत शालिपीठे निधाय वै । प्रोक्ष्य पुण्याहतोयेन पूजयेन्मूलमन्त्रत ॥४०६॥ वस्त्रेणाच्छाद्य तत्पात्र गत्वा यागनिकेतनम् । कुण्डमनि च सस्कृत्य तन्मध्ये देवमर्चयेत् ॥४०७॥ समिद्भिश्चैव नित्याभि काम्याभिश्च यथाविधि । पूर्णाहुत्यादिक वृत्वा देवास्तु विसर्जयेत् ॥४०॥ सम्पाताज्यमथादाय गत्वा देवस्य सन्निधिम् । होम समर्प्य देवाय देशिको मन्त्रवित्तम" ॥४०९॥ सम्पाताज्येन पुष्पाणि ससिच्य तदनन्तरम् । देवस्य पादयो पुष्प पुसूक्तेन समर्पयेत् ॥४१०॥ अथाटाक्षरवीजानि हृदयादीनि च क्रमात् । भूषणानि च दिव्यानि किरीटादीन्यनुक्रमात् ।।४११॥ आयुधानि च दिव्यानि श्रिय पुष्टिं खगेश्वरम् । तथैव परिवाराश्च समुद्दिश्य यथाक्रमम् ॥४१२।। देवस्य पादयो पुष्प दद्यादेशिकसत्तम । ततस्तु देवदेवेश यानमारोप्य यनत ॥१०१३।। अलङ्कृत्य विशेषेण वसामरणमाल्यकै । सर्वमङ्गल्सयुक्त प्रथमावरणादिषु ॥४१४॥ परिमाम्य च देवेश तथा ये ग्रामवीधिषु । प्रवेश्य यसदन ध्वजपीठसमीपके ॥४१५|| पवमादिनाम्यय निवेद्य च हरितत ।। +

·-
..
.
श्रीपाञ्चरात्रे-ईश्वरसेंहिता।
ध्वजस्थान समासाद्य पतत्रीशं समर्चयेत् ॥४१६॥
महाहविनिवेधार्थ ध्वजस्यं विहगेश्वरम् ।
विसर्जयित्वा स्वहृदि ध्वजं समवरोपयेत् ॥४१॥
ध्वजदण्डं ध्वजपटं तद्याष्टिं तत्प्रपां तथा ।
आचार्यः स्वयमादद्याद्यागोपकरणान्यपि ॥४१८॥
सतस्तु देवदेवेशं प्रथमावरणेऽपि वा ।
द्वितीयावरणे चापि मण्टपे भद्रविष्टरे ॥१९॥
निवेश्य प्राङ्मुखं चापि युत्तराभिमुखं तु था ।
देवस्योत्सवसेवार्थ ये देवाः पूर्वमागताः ।।४२०॥
वैकुण्ठवासिनश्चैव कुमुदादिगणेश्वराः ।
ब्रह्मरुद्रादयश्चैव तथा देवर्षिसत्तमाः ॥४२१॥
तथा वै भगवद्भक्ता. देशान्तरनिवासिनः ।
देवदेवस्य कल्याणमनुसन्धातुमागताः ॥४२२॥
तेषां स्वदेशयानाथ देवानुज्ञापुरस्सरम् ।
कृत्वा विसर्जनं पश्चाद्देवमन्त. प्रवेशयेत् ॥४२३॥
ततस्तु देवं देवीभ्यां गूलबिम्बस्य सम्मुखम् ।
निवेश्य चोभयोमध्ये महाकुम्भं तु विन्यसेत् ।।४२४॥
कुम्भप्रोक्षणपूर्व तु कौतुकोत्सर्जनान्तिमम् ।
प्राग्वत्कृत्वा यथाशास्त्रं देवमन्तः प्रवेशयेत् ॥४२५॥
अर्घ्यगन्धादिनाभ्यर्च्य मूलबिम्बे विसर्जयेत् ।
शय्यासनं समाथ जागरेण नयेन्निशाम् ॥४२६॥
प्राले मुहूर्ते सम्प्राप्ते देशिको मन्त्रवित्तमः ।
उदासनवलिं दद्यान्मूकै परिजनैः सह ॥१२७॥
ग्रामे चावाहितान् पूर्व कुमुदादीन् गणान्वितान् ।
सन्तोप्य बलिदानेन सविशेषं विसर्जयेत् ॥४२८॥

·यागस्तु दक्षिणाहीनो निष्फल स्यान्न सशय ॥५३५L तत्काले यजमानस्तु अलङ्कृत्य तु देशिकम् ॥४३॥ २२५ शास्त्रमुक्तावली। महातटाके नघादी देशिको मन्त्रवित्तमः । ऋविग्मि. परिचारैश्च सर्व परिजनै सह ॥४२९॥ सान कृत्वा तु विधिवद्गत्वा देवगृह तत । नित्यपूजादिक सर्व यथाविधि समाचरेत् ॥३०॥ यजमानो गुरु हैमैपणे फटकादिभि । वसनर्गन्धपुष्पाबैरलकृत्याभिपूज्य च ॥४३१॥ उत्तमा दक्षिणा दद्यात्स्वानप्कशतान्विताम् । ततोधिका तु वा दद्यादिभवस्यानुगुण्यत ॥४३२॥ तद मध्यमा वापि तदर्थमधमा तु वा । यथावित्तानुरूप तु यथाश्रद्ध तु वा ददेत् ॥१३॥ सदर्घमूत्विजा दद्यात्तदधं परिचारिणाम् । चेदपाठकपूर्वाश्च तथा गायकसत्तमान् ॥४३॥ अन्याश्चैव यथाशक्ति दक्षिणामि प्रतोपयेत् । तस्माद्वित्तानुगुण्येन देया स्पल्पापि दक्षिणा । पस्नसक्चन्दनाद्यैश्च समारोप्य च यानके । सरकाहळवादितमेरीपटहसयुतम् ।।४३७|| छत्रदीपसमायुक्त गायकादिसमन्वितम् । देशिक देववत् स्मृत्वा स्वगृहे सम्प्रवेशयेत् ॥४३८॥ एव हि देवदेवस्य उत्सव कारयेत्तु य इह लोके मुख प्राप्य परलोके महीयते ॥४३॥ एव निगदित सम्यमहोत्सवविधिर्द्विजा । इति श्रीपायराने ईचरसहिनाया महोमपविधिर्नाम एकादशोऽध्याय ·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता । २२५ । अय द्वादशोऽध्यायः। नारदः । अतः परं प्रवक्ष्यामि पक्षमासोत्सवादिकान् । तथा वसन्तोत्सवादीन् शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ! ॥१॥ पक्षे पक्षे च द्वादश्यां मासे मासे तथैव च । अमावास्यां पौर्णमास्यां श्रवणे चोचरे दिने ॥२॥ अवतारदिनेष्वेवं देवदेवस्य वै द्विजाः ।। यजमानादिजन्म: चैत्रादिविपुवद्वये ॥३॥ अयनद्वितये चापि तथा सक्रान्तिपु द्विजाः !! आचरेद्देवदेवस्य विशेषयजनं गुरुः ॥४॥ नक्षत्रभेदे सम्प्राप्ते पूर्वमेव फलप्रदम् । परेघुर्दशनाडी चेत्तरमेव शुभं भवेत् ॥५॥ तिथिभेदे तथा प्राप्ते परमेय फलप्रदम् । एकादश्याममावास्यां द्वादश्यादिपु वा द्विजाः ॥६॥ परेघुश्चेत्कलामानं तदेव शुभदं भवेत् । उपरायणपूर्वेषु पनु सक्रान्तिपु द्विजाः ! ||७|| पश्यात् पोडशनाडीनामन्तरे देवमर्चयन् । दक्षिणायनपूर्वेषु पदम् सङ्क्रमणेषु च ॥८॥ प्रागेयाभ्यनयेद्देवं नाडीपोडमानो । अनुकल्से तु तर्यात पधात पोडगमगतरे ॥२॥ एसमक्षादिकं माया कुर्यातसहिनजना । बादस्यादिषु फर्नस्यं मय बनाने ॥१०॥ पुग निन्याननं मन्या देवदेवन्य गामा । ।

·शास्त्रमुक्तावली।
संसाप्य विधिवदेव मूलमूर्तिगत विभुम् ॥११॥
यात्रामूर्तिगत वापि यद्वा रूपनकौतुकम् ।
अलकारासन नीत्वा समभ्यर्च्य विधानत ॥१२॥
महाहविनिवेद्याथ होमान्त वा जपान्तिमम् ।
सर्व कुर्याद्विशेषण मूलादुत्सवकौतुके ॥१३॥
किञ्चिदाबाह्य तदनु यात्रामूर्तिगत विभुम् ।
यानमारोप्य सौवर्ण सपुप्पप्रभयान्वितम् ॥१४॥
अलकृत्य विशेषेण पूर्वोक्तविभवै सह ।
उत्सवभ्रमण कृत्वा सम्यग्ग्रामप्रदक्षिणम् ॥१५॥
भगवन्मन्दिराग्रे वा बलिपीठाग्रतोपि वा ।
देवस्य श्रमशान्त्यर्थं कुर्यादभ्यर्चन गुरु ॥१६॥
अध्ये पाच तथाचाम गन्ध माल्य च दीपकम् ।
धूप तथाहणजल अपूपान्प्युकानपि ॥१७॥
तर्पण नाटिरोत्थरसमाचमन तथा ।
मुसवाससमोपेत ताम्बूल च निवेदयेत् ॥१८॥
विनिधैर्नृत्तगीतायैस्तदा सन्तोपोत्तमम् ।
गणिका देवदास्यश्च तथा वै वाद्योविदा ॥१९॥
'वन्दिनश्च तथान्यपि सर्वे भक्तिसमन्विता ।
देव प्रदक्षिणीकृत्य पलिपीठेन चै सह ॥२०॥
द्विवारं वा चतुर्मर प्रणमेयुश्च भक्तित ।
ततस्तु देवदेश मन्दिराम्त प्रवेशयेत् ॥२१॥
यानारममयरोप्याथ पादुके विनिवेद्य च
अग्रमग्टपम्मागे भद्रपाठे निरेश्य च ॥२२॥
पर्याय प्रापदम्यच म्यम्याने सनिवेशयेत् ।
भाठी नियोजिना शनि मूविम्ये नियोजयेत् ॥२॥

·२२७ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। द्वादश्यादिपु कर्तव्यमुत्सवं त्वेदमीरितम् ।' मधुमाधवमासे तु शुक्लपक्षे विशेषतः ॥२४॥ कलयापि चतुर्दश्या द्यपृष्टे पर्वणि द्विजाः ! । जलक्रीडां तु, देवस्य कुर्यादेशिकसत्तमः ॥२५|| जलक्रीडानुसारेण सप्ताहं वा. नवाहेकम् । पश्चाहं या त्रयहं चापि एकाहं वोत्सवं चरेत् ॥२६॥ उत्सबारम्भदिवसात्पूर्वेद्युर्निशि देशिकः । अङ्कुरारोपणं कृत्वा रक्षावन्धं यथाविधि ॥२७॥ उत्सबारम्भदिवसादारभ्य प्रतिवासरम् । चतु स्थानार्चनं कुर्यात्सायम्प्रातर्यथाविधि.॥२८॥. बलिं नित्योक्तविधिना कुर्यात्कालद्वयेपि च । मध्याहे बलिदानान्ते यात्रामूर्तिगतं. विभुम् ॥२९॥ शिविकायां समारोप्य श्रीपुष्टिभ्यां सह द्विजा!। नीत्वा महामण्टपं तु तत्र वै भद्रविष्टरे ॥३०॥. समारोप्य च, देवस्य पुरतो धान्यविष्टरे । चूर्णाधिवासनं प्राग्वत्कृत्वा देशिकसत्तमः ॥३१॥ अाद्यैर्देवमभ्यर्च्य हविरन्तं यथाविधि । श्रीसूक्तेन ततो देवं थियं पुष्टिं च देशिकः ॥३२॥ अभिपिच्य च चूर्णेन हारिद्रेण यथाविधि । देवीभ्यां सह देवेशं आमयेमामवीधिषु ॥३३|| प्रादलिण्येन पूर्वोक्तयात्रोपकरणैः सह । तदा देवस्य देव्योध युदन्डां च कारयेत् ॥३४॥॥ प्रथमे गन्धयुदं तु द्वितीये पुष्पयुद्धकम् । नृतीये चूर्णयुद्धं च चतुर्भे तेलयुद्धकम् ॥३५॥ पएले क्षारयुदं. स्यात् पष्ठे कपमै...

·२२८
शाख मुक्तावली।
नारिकेळजलयुद्ध सप्तमे तु समाचरेत् ॥३६॥
गन्धाम्भसाष्टमे युद्ध नवमे जलयुद्धकम् ।
गेहादिग्राममध्यान्त भक्तर्भागवतैः सह ॥३७॥
गणिकादेवदासीभि कार्य युद्ध विनोदत ।
युद्धकोटा तु कृत्वैव देवमन्त प्रवेशयेत् ॥३८॥
सप्ताहमुत्मय कुर्यात् चूर्णयुद्धादिसप्तकम् ।
पञ्चामुत्सवे कुर्यात् क्षीरयुद्धादिपञ्चकम् ॥३९॥
म्यहोत्सवे नाळिकेररसयुद्धादिक भवेत् ।
केवल जलयुद्ध तु कुर्यादेकाह उत्सवे ॥४०॥
जलकीडाविधान तु शृणुध्व मुनिपुङ्गवा ! ।
तृतीयावरणादौ वा यद्वा गोपुरवाटत ॥४१॥
खात्वा पुरुपमात्र तु क्षितौ वै मुनिसत्तमा ! ।
शिलाभिरिष्टकाभिर्वा दृढीकृत्य समन्तत. ॥४२॥
सोपानपक्तिभिर्युक्ता जलद्रोणी प्रकल्पयेत् ।
चतु स्तम्मसमायुक्त मण्टप वा प्रपा तु वा ॥४३॥
कृत्योपरिष्टात्तद्रोणी पूरयेच्छुद्धवारिभि ।
प्राग्वत्कटाह वापूर्य कस्तूरीकुङ्कुमादिभि ॥४४॥
मुरभीकृत्य तदनु प्रसूनेविकिरेच्छुभै ।
पृथकचूर्णाधिवास तु कृत्वा यागगृहे गुर ॥४५॥
कुण्टे या स्थण्डिले वामो श्रियमावाह्य मन्त्रवित् ।
तत्र सन्तर्प्य विधिवत्सम्पाताज्येन सेचयेत् ॥४६॥
तच्चूर्णपात्रमादाय याद्यपोपपुरम्सरम्
जन्द्रोणी समामाच पुण्याहोक्तिपुरम्मरम् ॥४७॥
तस घृणं विनिक्षिप्य वमन्त तत्र पूजयेत् ।
परितो लोसपालाश्च रामभ्यय विशेपन ॥४८॥

·२-अ]
२२९
श्रीपाञ्चरात्रे-ईश्वरसहिता।
पलिं दद्यादष्टदिक्षु गेयवाद्यपुरम्सरम् ।
जलद्रोण्या तु सम्कारस्त्वेवमुक्तो मुनीश्वरा । ॥१९॥
देवीभ्या सह देवेश मण्टपे प्राग्वदर्चयेत् ।
कृत्वा चूर्णाभिषेकान्त जलद्रोणीसमीपत ॥५०॥
देवमानीय देवीभ्यामाद्यै परिपूज्य च ।
भेरीपटहवादित्रशङ्खघोपसमन्वितम् ॥५१॥
स्तुतिमझळयोपैश्च वेदघोषसमन्वितम् ।
पौरुषेणैव सूक्तेन कुर्यात्तत्रावगाहनम् ॥५२॥
यद्वा पादुकाया देवमावास मन्त्रवित् ।
तत्रावगाहोद्विप्रा ' तदानीं देशिकोत्तम ॥५३॥
यजमानो मूर्तिपाश्च भूसुरा वैष्णवोत्तमा ।
यतयो ब्रह्मनिष्ठाश्य सिचेयुर्मझळाम्भसा ॥५४॥
चातुर्वर्ण्यभवा सर्वे पुरुपाश्च नियोपि च ।
गणिका देवदास्यश्च तथान्ये वाद्यवादका
परस्पर च सिम्यु सर्वे मजल्यारिभि ।
गङ्गाखानफल प्राप्य विष्णुसायुज्यमाप्नुयु ॥५६॥
याने देव समारोप्य सह मानाईवाससा ।
जलक्रीडापुरम्क तु यात्रापकरणे सह ॥५॥
भ्रामयग्रामवीधीषु प्रीतये वरुणस्य च ।
प्रजानामपि सर्वेपा पवित्रीकरणाय च ॥५८॥
ततस्तु देवदेवेश मन्दिरान्त प्रवेशयेत् ।
तर देव यथाशाम पञ्चविंशतिभिर्घटे ॥५॥
अभिपिच्य विशेषेण हपिरन्त समर्चयेत् ।
प्रत्यह चापि युद्धान्ते सपन त्वेवमाचरेत् ॥६०॥
तद्रानी पूर्ववतुर्यातम्भसम्प्रोक्षणान्तिमम् ।
॥५५॥

·एक गायमुक्तावली। आचार्य पूनयेत्पश्चाद्वस्त्रहेमाङ्गुळीयके ॥६॥ मूर्तिपादीन्यथाम्याय तोपयेगविणैस्तथा । इति सक्षेपत प्रोक्तो वसन्तोत्सव उत्तम ॥६२ चैत्रे तु शुमद्वादश्या कुर्याद्दमनिकोत्सवम् । पवित्रारोहवकुर्याच्चतु स्थानार्चनादिकम् ॥६॥ भूषणान्युत्तमादीनि कुर्याइमनिस्तथा । तत्तु सख्याविरचित यथा शोभानुरूपत ॥६॥ पञ्चविंशतिकुम्भास्तु स्थापयिस्याभिषेचयेत् । एव नारायण इति प्राकलशेन तु ॥६५|| तस्य ध्यानान्त स्थस्येति द्वितीयफलशेन तु । अथ पुनरेव नारायण इति तु तृतीयत ॥६६॥ अथ पुनरेव नारायण इति चतुर्थत । सहनशीर्षा पुरुष इति पञ्चममुम्भत ॥६॥ पतिं विश्वस्यात्मेश्वरमिति वै पाठकुम्भत । नारायणपर ब्रह्म इति वै सप्तमेन तु ॥६८॥ यञ्च किश्चिजगत्यस्मिन्निति ह्यष्टमकुन्मत अनन्तमव्यय कविमिति नवमेनाभिचयेत् ॥६९ अथो निप्ट्या वितम्त्या तु इति स्याद्दशमेन वै । सन्तत सिराभिस्तु इत्येकादशमेन तु ॥५०॥ तस्य मध्ये महानमिरिति द्वादगमेन वै । मन्तापयति स देहमिति त्रयोदशमेन वै ॥७॥ नीरतोयदमव्यम्या इति चतुर्दशमेन वै । तम्या शिवाया मय इति पञ्चदशेन वै ॥७२।। मर्यम्य पगिनमिति पोडशमेन तु । १ ---जय पुरपो नारायण । इति-(पा)

·२-
श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता।
२३१
बहिरावरणस्थैस्तु कलशैरभिषेचयेत् ॥७३॥
यहिराचरणे नास्ति इति प्राक्संस्थितेन तु ।
यन्नाभिपद्मादभवदिति वहिगतेन 'तु ॥७॥
'धृतोर्ध्वपुण्डूः परमेति याम्यदिक्सस्थितेन तु ।
दक्षिणे तु भुजे चिप इति यातुगतेन तु ॥७५॥
विष्णुनात्तमश्नन्तीति वारुणीसंस्थितेन छ ।
पुम्प्रधानेश्वरो विष्णुरिति वायुगतेन तु ७६॥
इमां महोपनिषदमिति सोमगतेन तु ।
ओमिति प्रथमं नाम इतीशानगत्तेन तु ॥७७॥
पुरुषो ह वै वासुदेव इति मध्यगतेन तु ।
'यद्वा पुरुषसूक्तोर्मन्त्रैः पोडशभिः क्रमान् ॥७॥
पहिरावरणस्वैस्तु कलशैरभिषिच्य च ।
पूर्वोक्ब्रह्मसूक्तसमन्वैदिद्विकसंख्यया ॥७९॥
अन्तरावरणसैस्तु संलाप्य कलशैः क्रमात् ।
अवशिष्टेलिभिश्चान्ते मध्यकुम्भेन सेचयेत् ॥८॥
रजनीचूर्णसंमिश्रान् संस्थाप्य नवकुम्भकान् ।
अधैिरर्चयित्वा तु चकरश्मिसमप्रभान् ॥८१५
रजनीचूर्णनिचयान् ध्यात्वा तैरभिषेचयेत् ।
सर्वविघ्ननिरासार्थ सर्वसम्पूरणाय च ॥८२॥
दक्षिणे तु भुजे विप्र इति प्राक्संस्थितेन तु ।
निचिक्षेप मुपणमिति चहिगतेन तु ॥८३॥
प्रते विष्णो ! अब्जचके इति याम्यगतेन तु ।
एभिर्वयमुरुक्रमस्येति यातुगतेन तु ॥८॥
भृतोर्ध्वपुण्डूः कृतचक्रेति पश्चिमगेन तु ।
पवितमित्यमिरिति वायुकोणगतेन तु ॥८५॥

·२३२ शास्त्रमुक्तावली । चरण पवित्र विततमिति सोमगतेन तु । लोकस्य द्वारमर्चिमदिति रुद्रगतेन तु ॥८६॥ मन्त्रैरेतैस्तु चाष्टाभिरन्यै सौदर्शनैस्तथा । समाप्य मध्यकुम्भेन शुद्धोदैरभिपिच्य च ॥८७॥ महोपनिपदन्तस्थैर्नमसूतै पुरोदितै । मन्त्रैश्चतुर्भि पुसूक्तमन्त्रै पोडशभिस्तथा ॥८८|| वासुदेवद्विपदार्णब्राह्मणद्वितयेन तु । ओकारादिपवित्रान्तश्चतुर्भिापकैस्तथा ॥८९६ सहस्रधारया देव स्नापयेद्विधिपूर्वकम् । यद्वाष्टाक्षरमन्त्रेण सर्व सपनमाचरेत् ॥१०॥ ततोन्यै सफलभोग प्राग्वदिष्ट्वा कमेण तु पुरोदितर्मन्नर्मूलमन्त्रेण या द्विजा ॥९१॥ होम कृस्या विशेषेण समिद्भिस्त्रिमवुप्लुतै । ततो दमनिकारोपमाचरेत्तु यथाविवि ॥९२॥ अत्रानुक्तं तु सफल पविनारोह्वद्भवेत् । अत पर प्रवक्ष्यामि विशाखोत्सनमुत्तमम् ॥१३॥ चुपमस्थे दिनकरे पौर्णमामी तु या भवेत् । विशाखामायुक्ता या युक्ता वा द्विजोत्तमा 1 ॥२४॥ चतुर्दश्या घविद्धाया तम्यामुत्सरमाचरेत् । सहकारफलादीनि नालिफेरफ्लान्यपि ॥९५|| दाक्षावरादीनि मातुलजालन्यपि । अन्यानि चैव योग्यानि यथारब्धानि वा द्विजा । ॥९६ आइन्य सर्याण्येक्त्र न्यस्य पारेषु च द्विजा !! तानि पात्राणि विन्यस्य परिचारक्र्धमु ॥९७|| विचामेन पुग्मृत्य याद्यपोपममन्वितम् । -

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता।
मामं प्रदक्षिणीकृत्य मन्दिरान्तः प्रवेशयेत् ॥९८॥
महानसादौ निक्षिप्य फलपालाण्यतः परम् ।
वैष्णवैाह्मणैः शुद्धैर्महाहर्यसमन्वितैः ॥१९॥
वस्त्रेण पिहितास्मैश्च जिहाचापल्यवर्जितैः ।
निस्त्वकरणयोग्यानि तथा निस्त्वच्चि कारयेत् ॥१०॥
यथावस्थितरूपेण शोधनार्हाणि शोधयेत् ।
तथैव क्षाळनाहणि क्षाळयेच्छुद्धवारिभिः ॥१०॥
फलानि सहकाराणां क्षीरेण गुडमिश्रितम् ।
पाचयेन्नाळिकराणां खण्डेश्चैव मरीचिमिः ॥१०२॥
एलाकर्पूरचूर्णैश्च मिश्रयेदेवमेव हि ।
महाहविः पायसादीनपूपांश्च प्रकल्पयेत् ॥१०॥
दिवापि वा रजन्यां वा नित्यपूजावसानतः ।
मन्त्रासनपुरस्कं तु देवं मानासनं नयेत् ॥१०॥
पञ्चविंशतिभिः कुम्भैः संसाप्य पुरुषोत्तमम् ।
अलसारासनेऽभ्यर्च्य ततो भोज्यासनं नयेत् ॥१०५॥
महाहविः पायसायं सहकारफलादिकम् ।
निवेध देवदेवाय ताम्बूलादीनिवेदयेत् ॥१०६।।
कारिभ्यो वैष्णवेभ्यश्च तत्प्रसादं प्रदापयेत् ।
ततस्तु चौत्सवं विम्यं श्रीपुष्टिम्यां समन्धिनम् ॥१०॥
यानमारोप्य यखाधैरलकृत्य विशेषतः ।
सर्वमाळसंयुक्तं नीत्वा ग्रामं प्रदक्षिणम् ॥१८॥
मन्दिरान्तः प्रवेश्याय सत्याने सनिवेशयेत् ।
यजमानोऽय गुढिीन् तोपयेद्दक्षिणादिभिः ॥१०९॥
एवं विशाखोत्सवस्स विधानं सम्प्रकीतितम् ।
भय प्रवोत्सवविधि शृणुयं मुनिपुया. ॥११॥

·'शास्त्रमुक्तावली। शिशिरायेषु ऋतुषु त्रिप्वेकस्मिन् समाचरेत् । शुझमक्षेऽय चा कृष्णे देवशम्य प्लबोत्सवम् ॥१११२ यजमानस जन्मः देवजन्मकिपि वा। प्लयाधिगेहण कुर्याद्राजराप्याभिवृद्धिदम् ॥११२॥ तन्नक्षत्रानुसारेण सप्ताह वा नवाहकम् । पञ्चाह वा व्यह वापि एकाह पोत्सव भवेत् ॥११३॥ उत्सवारम्भपूर्वारङ्कगर्पणमाचरेत् । रक्षानन्ध च विधिपत्कृा देशिकसत्तमः ॥११४॥ आरम्मदिनमारभ्य प्रत्यह काल्योईयो । चतुम्थानार्चन कुर्याद्वलिदानसमन्वितम् ॥११५॥ आढावन्ते च देवेशमघमोत्तममार्गत । सक्षापयेत्प्रतिदिन वाहनारोहण भवेत् ॥११६॥ अन्तिमे तु दिने कार्यमुडुपम्याधिरोहणम् । प्रत्यह चापि मध्याहे देव देवीसमन्वितम् ॥११॥ यानमारोप्य वखाद्यररकृत्य विशेषन । आम प्रदक्षिणीरुत्य सरसीर समानयेत् ॥११८॥ तत्र प्रकल्पिते दिव्ये मण्टपे सुमनोहरे । मद्रासने देवदेव समारोप्य विशेषन ॥११९।। अधैिम्तु समभ्यर्च्य महता हविषा तथा ! ततस्तु देवदेवेश मन्दिरान्त प्रवेशयेत् ॥१२०॥ उटुपारोहणदिनेप्येव देव सरम्तटे । समाराध्य विशेषेण हविरन्त जगरप्रमुम् ॥१२॥ स्वप्निके चतुरटे वा वृते पापि मरोवरे । परित तमोपाने चतुद्वारोपशोभिने ॥१२२॥ चर्दिशु महोत्तुगोपुचोपमोमिन ।

·- श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। समध्यमण्टप दिव्ये विमलोदकपूरिते ॥१२॥ । प्रकल्पितं प्लवं दिव्यं फलकाभिर्दृढीकृतम् । अनेकस्तम्भसंयुक्त लोहकालेदृढीकृतम् ॥१२४॥ 'विमानसशाकार मण्टपाकृतिमेव वा । द्वितलं त्रितलं वापि चतुःपञ्चतलान्वितम् ॥१२५|| अलकृतं च विविधैर्वितानैः पुष्पमाल्यकैः । दर्पणैश्चामरैश्चैव ध्वजैश्च विविधैरपि ॥१२॥ नाळिकेरैः पूगफलस्तनकैः कदळीफलैः । हीबेरैश्चैव घण्टाभिः परितः समलंकृतम् ॥१२७॥ प्रोक्ष्य पुण्याहतोयेन सरस्तोयं च देशिकः । दहनाप्यायनाभ्यां च संशोध्य विमलोदके ॥१२८॥ क्षीरार्णवं समावाद्य सम्पूज्याादिभिद्विजा. ! । प्लवे फणीन्द्रमावाह्य परितः कुमुदादिकान् ॥१२९।। समभ्यार्थ्यगन्धायैः कुम्भे चावान पूजयेत् । अमावनन्तमन्त्रेण हुत्वा चैव यथाविधिः ॥१३०॥ तवं तत्कुम्मतोयेन प्रोक्षयेद्देशिकोत्तमः । एवं प्लवं तु संस्कृत्य मुहूर्ते तु सुशोभने ॥ १३१ ।। देवीभ्यां सह देवेशं प्लवमारोपयेद्गुरुः । आचार्यः साधाश्चैव दीक्षि परिचारकाः ॥१३२॥ सेवापरास्तथान्ये च वैष्णवा वेदपाठकाः । तिष्ठेयुः परितो देवमन्येषां तु पृथप्वः ४१३३॥ अन्ये तु न स्पृशेयुतं यस्तु शेषात्मकः प्लवः । चन्दिनो वारयनिताः ये चान्ये वाद्यवादकाः ॥१३॥ ते ते पृथक्वारूढाः कुर्युन्तादिकं तथा । रासमेर्यादिनिनदैवेदोषैः समन्ततः ॥१३५१L ..

·२३६ सासमुक्तावली। पुष्पवर्षयिनोदश्च देय सन्तोषयेसदा । प्रदक्षिणत्रय कुर्यात्पञ्चक सप्तक न वा ॥१३६॥ बत सरोमध्यभागमण्टपे देवमानयेत् । तत्र देव समभ्यर्च्य अधैिर्देशिकोत्तम. ११३७॥ अर्हण पृथुकापूपनाळिकररस तथा । तर्पण चैव ताम्बूल मुखवाससमन्वितम् ॥१३.८५ निवेद्य देवदेवाय. ताम्बूलायैस्तत परम् । सेवाजनाश्च सन्तोप्य यावदस्तमय रखे ॥१३९।। नानाविनोदै सन्तोप्य देव नीत्वा पुन- प्लवम् । तीरमासाद्य देवेशमवरोप्य प्तवान्त ॥१४०॥ प्रामप्रदक्षिण देव मन्दिरात प्रवेशयेत् । नित्यार्चन पुरा कृत्वा विशेपयजन तथा ॥१५॥ पाम्वत्कुम्भमोक्षणान्त सर्व कुर्यायथाविधि । यजमानो चैव तोपयेद्दक्षिणादिभिः ॥१४ ॥ एव. एवोत्सयविधि, प्रेक्त सहक्षेपतो द्विजा । अथ चामयणाल्यस्य विधान मिश्चिदुच्यते ॥१३॥ थापादे पूर्वपल्गुन्या पुप्ये चैव विशेषतः । माधमासे तु पञ्चम्या सप्तम्यामथ वा द्विजा १४॥ मुहर्ते शोगने प्रावे कुर्याद्धान्यस सङ्ग्रहम् । सेनाधिप नथ तु ताक्ष्यं वा मारुति तु वा ॥१४५ आरोप्य शिविकायान सर्व परिजनै सह । आचार्यो यजमानध वापरोपपुरस्सरम् ॥१४६ क्षेत्रदेश समामाघ पुण्याह याचयेद्गुर । क्षेत्रमर्यादिनाम्यर्च्य भूमन्त्रेणेव मन्त्रपित् ॥१७॥ वित चरि सम्प्रोक्ष्य मुलमन्त्रण पूजयेत् ।

·१-
श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता।
२३७
ततस्तु क्षेत्रपालेभ्यो बलिं दद्यात्समन्ततः ॥१४८॥
दध्योदनं पायसं वा देशिकः क्षेलवृद्धये।
सुमुहूर्ने मौनयुक्तो देशिको मूलमन्त्रतः ॥१४९॥
धान्यानां लवनं कुर्यात्ततश्चैवं कृपावलैः ।
कारयित्वा धान्यभारान् विविधानि फलानि च ॥१५०॥
सद्य पाहयन् पश्चाद्वेदवायरवैः सह ।
विष्वक्सेनपुरस्क तु कृत्वा प्रामप्रदक्षिणम् ॥१५१॥
देवगेहं समासाच प्रासादान्तः प्रविश्य च ।
देवस्य दक्षिणे हस्ते धान्यं किश्चित्प्रदर्शयेत् ॥१५२॥
आतपे शोषयेत्पश्चादवघातं समाचरेत् ।
तत्स्थाने गोमयाम्भोभिः समालिप्य समन्ततः ॥१५३॥
मुधाचगैरलंकृत्य मुसलं तदुलखलम् ।
क्षाळयित्वा शुद्धजलैरर्थ्यगन्धादिनायेत् ॥१५४॥
धान्यान्युलूखले न्यस्य मुमुहूर्तेवपातयेत् ।
सा माळगानश्च सर्ववाघरवैः सह ॥१५५||
सघवब्रामणस्त्रीभिर्देवदासीगणैस्तु वा ।
तुपानपोह्य शूर्पण क्षाळयेच्छुद्धवारिणा ॥१५६॥
शोषयित्वा पुनः सर्वान् गुडपाकेन मिश्रितान् ।
मरीचिजीरकैर्युक्तान् नाळिकेरफलान्वितान् ॥१५॥
विधाय मूलपिम्यादीनभ्यर्च्य च विशेषतः ।
निवेद्य तानि तदनु वहौ सन्तर्पयेद्विभुम् ॥१५८॥
होमान्ते सप्त समिधा तण्डुलैर्जुहुयाचतः ।
पश्चानिवेदितं सर्व गुर्वादिभ्यः पदापयेत् ॥१५९॥
एवमामयणास्यं हि अश्वमेयसहसतः ।
उत्तम देवदेवस्य कारयेत्प्रतिवत्सरम् ॥१६॥

·भासमुनावली । अथ डॉलमयविधि शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः । उत्तरायणकाले या दक्षिणायन, एव च ॥१६१॥ शुक्लपक्षे विशेषण पश्चमी ससमी तु का । एकादशी वा दशमी. द्वादगी पूर्णिमां तु वा. JJ१६२|| समारभ्योत्सवं कुर्यात्ससाह वा नवाहकम् । पञ्चाहं वा व्यहं वापि विभवच्छानुसारतः ॥१६३११: उत्सवारम्भपूर्वेद्युर्निशायामश्रार्पणम् । रक्षावन्यं च विधिवत्कृयादेशिकसत्तमः ॥१६४।। प्रथमावरणे वापि द्वितीयावरणादिके ।. बहिर्वा गोपुरद्वाराकुलचित्सुमनोहरे ॥१६॥ देशे डोलोन्सयार्थ तु मण्टपं परिकल्पयेत् । द्वात्रिंशतसम्मसंयुक्तं चतुर्विशतिमिस्तु वा ॥१६क्षा षोडशस्तम्मयुक्तं वा चतुरिसमन्वितम् । मण्रपं समलङ्कर्याश्वानावर्णवितानकैः ॥१६७।' विचित्रक्षोमवश्च मुक्तादामभिरेव च । नानाकुसुममाल्यैध दर्पणेयामरादिभिः ॥१६८ ध्वजेध विविधै रम्यैः प्रमूनस्वकैम्बया । घण्टामिः फलभारैश्च प्रदीपायझिभिन्नथा ॥१६९], मण्टपाभ्यन्तरमुवं कस्तूरीकुडमादिभिः । कधि समालिप्य सुधाचूर्णादिभिर्युवम् ॥१७०। अलहत्य विशेषण कुमुमैग्क्षतैः शुमैः । विकीय दिल्यध घ्पयिन्वा समन्ततः ।।१७१॥ मांगी राजती तानी बारुनां वा यया रुचि। ययोक्तरदाणां होलां कृत्वा या चतुरश्रकाम् ॥१७२॥ विमानमधी यापि ययातलशोभिताम् ·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता । चतुःस्तम्भसमायुक्तां यद्वा स्तम्भद्वयान्विताम् ॥१७३॥ बितानैर्विविधैर्माल्यैर्दर्पणैः केतुभिस्तथा । अलंकृत्य विशेषेण लम्बयेन्मण्टपान्तरे ॥१७॥ समिहिक्लमाभिः सौमकासितन्तुभिः । कृताभिर्वा यथायोग ततो देशिकसत्तमः ॥१७॥ पुण्याहं वाचयित्वा तु डोलां सम्प्रोक्ष्य मन्त्रवित् । डोलायाः फलकामध्ये अनन्तं परिपूजयेत् ॥१७६॥ पादेषु चैव धर्माद्यमष्टकं वा चतुष्टयम् । स्तम्भेषु गरुडव्यूहमभ्यर्च्य क्रमयोगतः ॥१७७॥ तथैव चतुरो वेदान् रज्जुषु क्रमशोर्चयेत् । इतिहासपुराणानि वेदामानि तथैव च ॥१७८१ 'फलकायामष्टदिक्षु पूजयेन्मुनिसत्तमा. । ध्यापकांस्तु चतुर्मन्त्रात् यादेषु परिपूजयेत् ११७९॥ इना थ्वजेषु सावित्री छत्रेषु व्याहृतीस्तथा । प्रणवं तु प्रताकामु तोरणेषु स्वरांस्तथा ॥१८॥ व्यञ्जनानि च सम्पूज्य डोलां कृत्वा तु वाड्मयीम् । डोलायाः परितो दिक्षु इन्द्रादीन् परिपूजयेत् ॥१८१॥ डोलायास्तु पुरोभागे यद्वान्यत्र यथाविधि । धान्यपीठे महाकुम्भमुपकुम्भष्टकान्वितम् ॥१८२॥ विन्यस्य तन डोलोक्तान् देवानावास पूजयेत् । उपकुम्भाप्टके नैव इन्दादीन् परिपूजयेत् ॥१८३॥ कुण्डे या म्याण्डिले वापि वहिं संस्कृत्य पूर्ववत् । 'तान् देवांस्तत्र चावाद्य तचन्मन्त्रैरनुक्रमात् ॥१८॥ पृथगष्टाहुतीर्तुत्वा घृताद्यैदेशिकोचमः । पूर्णाहुत्यादिकं कन्वा विमृश्यामि तनो गुरुः ॥१८५|| ·शास्त्रमुक्तावली। सम्पाताज्यने तां डोला संसिध्य सुमुहूर्तके। कुम्भतोयेन सम्प्रोक्ष्य पूजयेच विशेषनः ॥१८६॥ होलायाः परितो दिक्षु इन्द्रादिभ्यो बलिं ददेत् । एवं डोलां तु संस्कृत्य कुर्याड्डोलोत्सव विभोः ॥१८॥ चतु स्थानार्चनयुतं बलिदानसमन्वितम् । आरम्भे चावसाने च पूर्वोक्तरसपनान्वितम् ॥१८८८ सायं नित्यार्चनं कृत्वा विशेषयजनं तथा । देव याने समारोप्य श्रीपुष्टिभ्यां समन्वितम् ।।१८९॥ धाम प्रदक्षिणीकृत्य डोलापाव समानयेत् । शवभेरीनिनादैश्च तूर्यमलनिस्वनैः ॥१९०॥ मुमुहूर्त सुलग्ने च डोलामारोपयेद्विभुम् । तत्रार्चयेजगन्नाथमलकारासनोदितै. ॥१९॥ भोगीराजनान्तं च ततो भोज्यासने विभुम् । नीत्वा महाहविर्दिव्यमपूपानुपहारकान् ॥१९२॥ निवेद्य तर्पणादीनि ताम्बूलान्तं निवेदयेत् । डोलारज्जून् चतुर्दिक्षु गृहीत्या द्विजसत्तमाः ॥१९३!! मन्दं मन्द चालयेयुस्तटानी देशिकोत्तमः । पुंसूक्ताद्यैर्देवदेव स्तुवन्नुञ्चरवैस्तदा ॥१९४॥ कम्तूरीकुङ्कमात्रैश्च कपूरै परिभावितम् । दिव्यगन्धं तु देवाय समये च विशेषत. ॥१९५॥ वीजयेयुम्नीलवृन्तैश्चामरैश्च विशेषत. । विचित्रफुमुमयम्भिहेमरत्नमरादिभिः ॥१९६॥ अलदुर्याद्देवदेय तत्काले द्विजसपमाः । विविधानुपहागंध पुनराचमनं तथा ॥१९७) मुस्ख्यामममोपेनं ताम्बूलं च निवेदयेत् ।

·२-अ]
श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता ।
विविधानि च नृतानि कुर्युर्यारागनास्तदा ।। १९८ ॥
वीणावेणुनिनादैश्च गीतैश्च विविधस्तदा ।
तोषयेद्देवदेवेशं स्तोत्रैश्च विविधैस्तथा ॥ १९९ ॥
स्तुवन्तु वन्दिनः सर्वे भगवद्भक्तिहिताः ।
एवमन्यैश्च विविधैरुपचारैश्च तोषयेत् ।। २०० ॥
डोलाचालनवेळायां ये पश्यन्ति भियः पतिम् ।
इह ते प्राप्य चाभीष्टान् प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥२०१॥
ततस्तु देवं देवीभ्यां यानमारोप्य देशिकः ।
धाम प्रदक्षिणं कृत्वा प्रासादान्तः प्रवेशयेत् ।। २०२॥
सकृत् व्यहं वा पञ्चाहं सप्ताहं चा नवाहकम् ।
कृत्वैवमुत्सवं नित्यं सायङ्काले यथाविधि ॥२०३॥
प्राम्वत्कुर्यादुत्सवान्ते कुम्भसम्प्रोक्षणान्तिमम् ।
आचार्य पूजयेत्याग्वद्यजमानस्तु पूर्ववत् ॥२०॥
इति डोलोत्सवविधिः सक्षेपेण प्रदर्शितः ।
आषाढशुक्लद्वादश्यां सापोत्सवमथाचरेत् ॥२०५॥
तदादि कौमुदायस यायन्मासस्य तदिनम् ।
तपसा योगनिद्रायाः सन्तुष्टो जगदीश्वरः ॥२०६॥
योगनिद्रां प्रमजति लोकरक्षणहेतुना ।
नैमित्तिकान्मासिमासि तथा संवत्सरोत्सवान् ॥२०७॥
विशेषमागसंयुक्कान् सर्वसम्पूरणाहते।
नान्यं नैमितिकं काम्यं कुर्यान्मासचतुपये ॥२०॥
अभीएनतमाश्रित्य नेतन्यं तचतुष्टयम् ।
भगवद्भक्तिनिष्णातैः कार्य तत्रेदमुच्यते ॥२०॥
प्रासादस्य पुरोभागे यद्वान्यत्र मुनीश्वराः ।
फायेच्छयनागारं सर्वालमारसंयुतम् ॥२१॥

·२४२ शास्त्रमुक्तावली1 सपिफरणयुक्त पर्यकाद्युपशोभितम् । यद्वा गर्भगृहे विष्णोर्मूलमूर्तेस्तु दक्षिणे ॥२११॥ शयन कल्पयेद्विपा । सर्वोपकरणे सह । सगृह्य सर्वसम्मारान् दशम्या द्विजसत्तमा । २१२॥ एकादश्या निशि विमु चतुस्स्थानेषु पूजयेत् । यागमण्टपमासाद्य जागरेण नयेन्निशाम् ॥२१३।। बाझे मुहूर्ते सम्प्राप्ते कृतस्नान कृताहिक । नित्यार्चन पुरा कृत्वा चतुस्थानार्चन तथा ॥२१४॥ ततो विसृज्य देवेश कुम्भमण्डलकुण्डगम् । अर्येण गन्धपुष्पाभ्या धूपेन सुशुभेन च ।।२१५॥ मूलमूर्ति समभ्यर्च्य तस्माच्छयनकौतुके । पूर्चे वा देवमायाम श्रीभूमिभ्या -समन्वितम् ॥२१६॥ सवाप्य समलकृत्य अभ्यर्च्य हविरन्तिमम् । निशामुसे प्रवृते तु कृत्वा नित्यार्चन विभो ॥२१७॥ ततस्तु शयनागार नीत्वा शयनकौतुकम् । तत गयनदेशे तु पश्चिमे हेमविष्टरे ॥२१८॥ निवेश्य प्राङ्मुख देव इविरन्त समर्चयेत् । होस निनाय विधिवत्कृत्वा होमसमर्पणम् IR१९॥ । पयरेनन्तमानाश तस्मिन् देव यथाविधि । माययित्वाथ तस्यामे नियमान् शाम्प्रचोदितान् ॥२२॥ साल्प्य चतुरो मासान् देवस्योत्थापनावधि । ग्रतानुष्ठाननिरव प्रत्यह देवमर्चयेत् ॥२२१॥ सर्वेपि वैष्णया कुर्युम्नदादि व्रतमुत्तमम् । भयनामोपचारश्च प्रत्यह नोपयेद्विमुम् ॥२२॥ र मामये याते मासि भाद्रपट हिजा ।।

·२- श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। २४३ द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य देशिकेन्द्रो निशामुखे ॥२२॥ विशेषयागपूर्व तु परिवर्तनमाचरेत् । प्रबोधनं ततः कुर्यात् शयनस्थस्य वै विभोः ॥२२४ द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य कार्तिक मासि तु द्विजाः ।। दशम्यां पूर्ववत्सर्वसम्भारान् समुपाय॑ च ॥२२५॥ एकादश्यां निशायां तु चतुःस्थानस्थितं विभुम् । समभ्यर्च्य विशेषेण जागरेण नयेन्निशाम् ॥१२६॥ ब्राह्म मुहूर्ते द्वादश्यां मन्त्रमूर्ति प्रबोधयेत् । नित्यार्चनं पुरा कृत्वा चतुःस्थानार्चनं तथा ॥२२७|| ततः शयनमूर्ति च समभ्यर्च्य विशेषतः सानादिहविरन्तं तु गर्भगेहे प्रवेशयेत् ॥२२८५ बिसर्जयेन्मूलमृ? मन्त्रं शयनमूर्तिगम् । ततस्तु चौत्सवं बिन्यं देवीभ्यां समलंकृतम् ॥२२९|| रथादिके समारोप्य यात्रोपकरणैः सह । । ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा खस्थाने, सन्निवेशयेत् ॥२३०॥ ततो विसर्जयेद्देवं कुम्भमण्डलकुण्डाम् । तदा चाश्रमिणः सर्वे कुर्युव्रतविसर्जनम् ॥२३१॥ यजमानोथ गुर्वादीन साधकान् ब्राह्मणानपि । हिरण्यस्तोपयेत्सर्वान् यथाशक्ति द्विजोत्तमाः ! ॥२३२ इत्येवमुक्तं देवस्य शयनं च प्रबोधनम् । शयनस्थे जगन्नाथे चातुर्मासस्य. मध्यतः ॥२३३।। पवित्रारोहणें कुर्यादनन्तस्यातितुष्टिदम् । इति श्रीपाश्चरात्रे ईश्वरसंहितायां पक्षोत्सयविधिर्नाम द्वादशोऽध्यायः ।

·२४४
शाम्ममुक्तावली।
अय त्रयोदशोऽध्यायः ।
७
नारदः।
अन्मोत्सयं च कृष्णस्य शृणुध्वं मुनिपुङ्गयाः !।
कृष्णजन्मदिनं त्वेतद्विविधं परिकीर्तितम् ॥१॥
जन्माष्टमी जयन्तीति तयोर्मेदस्तु कथ्यते ।
चन्द्रोदयेऽटमीयुक्ता सप्तमीकलया विना ॥२॥
रोहिणीरहिता पापि सा हि जन्माष्टमी स्मृता ।
सिझ गते सा मुख्या यद्वा श्रावणमासगा ॥३॥
तस्यामभ्यर्चन विष्णोर्मकामार्थसिद्धिदम् ।
निष्कामो यदि कैवल्यफलदं भवति ध्रुवम् ॥४॥
सूर्योदयेपि सप्तम्या तथा कृत्तिकयापि च ।
कलयापि अधिद्धा या रोहिणी द्विजपुङ्गवा ! ||५||
अष्टमीसहिता यापि अष्टमीरहितापि वा ।
तथैव बुधवारेण सहिता रहितापि वा ॥६॥
जयन्ती नाम सा मोक्ता जयत्यशुभामित्यसौ ।
अष्टम्यां वा नवम्यां या दशम्यां वापि रोहिणी ॥७॥
अविद्धा यदि लभ्येत कलामात्रापि वैष्णवैः ।
प्राधा कदापि विद्धा तु न पाया वैष्णवोचमैः ॥८॥
भृगशीर्ष तु वा प्राध शुद्रस्य अभावतः ।
सिझमादपदे मुख्या जयन्ती सिंहगापि वा ॥९॥
तस्मिन् मासे मुनिश्रेष्ठा. 1 यदा प्रशद्वयं भवेत् ।
परत्रैयोत्सवं युयान्महापातकनाशनम् ॥१०॥
प्रश्वाशेद्रोहिणी विद्धा पूर्वतय समाचरेत् ।
पवमेव हि सहकान्निवेपत्यागोपि शस्यते ॥११॥

·१४५ श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता । दिवा सक्रान्तियोगश्चेजयन्ती पूर्वतस्त्यजेत् । परतो निशि योगे तु त्यजेद्योगान्वितामपि ॥१२॥ उभयोः कान्तिवेधन्धेजयन्त्योर्मुनिसत्तमाः ।। उत्सवं मृगशीर्षे वा पूर्वमेव समाचरेत् ॥१३॥ एवं जयन्त्यां रामस्य नरसिंहवरायोः । वामनादिजयन्त्यामप्येवमेव विनिर्णयः ॥१४॥ जयन्त्यां तत्र कृष्णस्य दिवोपोप्य विशेषतः । रात्रावभ्यर्चनं कुर्यात्तद्विधानमिहोच्यते ॥१५॥ नित्यकर्माणि निर्वर्त्य सायं देशिकसतम. । भगवद्गृहमासाथ कृत्वा नित्यार्चनं पुरा ॥१६॥ प्रासादस्य पुरोभागे मपटपं परिकल्पयेत् । क्लप्तं वा मण्टपं पूर्वमलकुर्याद्विशेषतः ॥१७॥ चतुरसमायुक्तं ध्यजतोरणभूपितम् । वितानविविधैश्चित. सर्वतः परिशोभितम् ॥१८॥ परितश्चित्रकौशेयमहायवनिकान्वितम् । मुक्तासरैश्च विविधपुष्पमाल्यैर्विराजितम् ॥१९॥ फदळीजम्बुजम्बीरनाळिकेरफलादिभिः । रम्भास्तम्भै. पूगफलस्तबकैः समलड्कृतम् ॥२०॥ दर्पणैदीपमालाभि. शोभितं धूपधूपितम् । फुङमागरुकम्तूरीसमालिप्तमहीतलम् ॥२१४ सुधाचूर्णादिभिश्चित्र परितः समलंकृतम् । मध्ये प्रविलसद्दिव्यरत्नविष्टरशोभितम् ॥२२॥ एवं पूर्वमलंकृत्य मण्टपे तु ततः परम् । कृष्णविम्यं समानीय विन्यसेदविष्टरे ॥२३॥ अदिभिः समभ्यर्च्य ततम्नु तदनुज्ञया ।

·२४६
शास्त्रमुक्तावली ।
पुप्पाडुरं निधायाथ रक्षाबन्धं समाचरेत्।।२४॥
देवम्यैशानभागे तु महाकुम्भं तु विन्यसेत् ।
मण्डलं तु पुरोभागे समालिख्य यथाविधि ॥२५॥
मण्टपम्य पुरोभागे कुण्डं तु परिकल्पयेत् ।
एवं मयं समापाद्य यावञ्चन्द्रोदयं गुरुः ॥२६॥
देवम्य दक्षिणे पार्थे जपन्नष्टाक्षरं मनुम् ।
मापयन् कृष्णमाहात्म्यं तथान्या वैष्णवीः कथाः ॥७॥
गाननृतविनोदैश्च तोपयेजगतां पतिम् ।
उदित्ते तु निशानाथे जन्मकाले जगत्पतेः ॥२८॥
कुम्भे च मण्डले कृष्णं यथोक्तविधिना यजेत् ।
ततो विम्वे समभ्यर्च्य देवं मन्त्रासनन्तिमम् ॥२९॥
एकाशीतिपटैर्देव सापयेद्धोमपूर्वकम् ।
पञ्चविंशतिकुम्भैर्वा सापयेत्तु यथाविधि ॥३०॥
अलकारासनं नीत्वा समभ्यर्च्य विशेषतः ।
कृत्वा नीराजनान्तं च ततो मोज्यासनं नयेत् ॥३१॥
अादिभिः समभ्यर्च्य अर्हण च समर्पयेत् ।
मधुपर्क निवेद्याय नवनीतं च शर्कराम् ॥३२॥
गोक्षीरं घृतमयुक्तं फलानि विविधानि च ।
पृथुकादीचोपदारान् गुडखण्डान्वितानपि ॥३३॥
मामुद्रनिलयर्दधिमध्वाज्यदुग्धरः ।
दरिद्राजीरफैलायजितानि विशेषतः ॥३॥
विविधानि च भक्ष्याणि गोघृते. पाचितानि च।
कमादष्टविधानानि मुनि क्षीरमुत्तमम् ॥३॥
भानलं तगजलं पान न विशेषतः ।
नभ्य भोज्यं तथा लयं पयं चापि बनेकाः ॥३६॥

·२४७ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। निवेद्य देवदेवाय मानान्तं देशिकोत्तमः । मुखवाससमोपेतं ताम्बूलं विनिवेद्य च ॥३७॥ कृत्वाथ जपयज्ञान्तं गत्वा कुण्डसमीपकम् । तत्र प्रतिष्ठितामो तु योगपीठं प्रकल्पयेत् ॥३८॥ तन्मध्ये कृष्णमावाह्य सकलीकृत्य मन्त्रवित् । कृत्वा सप्तसमिद्धोमं ततः पूर्णा निवेदयेत् ॥३९॥ ततो देवं विसृज्यामेरमिं च विस्जेद्गुरुः । ततस्तु देवदेवाय कृत्वा होमसमर्पणम् ॥४०॥ अर्घ्यदानं विशेषेण कुर्यात्सर्वफलप्रदम् । तद्विधानं अवक्ष्यामि देवस्य पुरतो भुवि ॥४१॥ गोमयेनोपलिप्याथ वृत्ताकारं सुशोभनम् । सुधाचूर्णैरलंकृत्य गन्धपुप्पाक्षतैः फलैः ॥४२॥ सन्मण्डले तु रोहिण्या सह चन्द्रं समर्चयेत् । ततस्तसै नमस्कुर्यान्मन्त्रेणानेन वै द्विजा-1 १४३॥ ज्योत्सांपते ! नमस्तुभ्यं नमस्ते ज्योतिपों पते ।। नमस्ते रोहिणीकान्त ! सुधाकुम्भ ! नमोस्तु ते ॥४४॥ इति चन्द्रं नमस्कृत्य दद्यादयं ततः परम् । शड्ढे तोयं समापूर्य गोक्षीरेण विमिश्रितम् ॥१५॥ शहामे चन्द्रमभ्यर्च्य तन्मले कृष्णमचयेत् । हम्ताभ्यां शहमादाय सपुप्पफलचन्दनम् ॥१६॥ जानुभ्यामवनि स्पृहा चन्द्रायाच्यं निवेदयेत् । क्षीरोदार्णवसम्मत ! अविनेत्रसमुद्भव ! ॥४७|| गृहाणाय शशादं रोहिण्या सहितो मम । इति चन्द्रायाHदानं कृष्णसन्तोपकारणम् ॥४८॥ पीननं मदेवाना सरगम्गरिद्धिदम् ।

·शास्त्रमुक्तावली।
कृष्णायायं ततो दद्यान्मन्त्रणानेन वै द्विजा ! ॥४ा
जात. कसवधार्थाय भूभारोत्तारणाय च।
पाण्डवाना हितार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ॥५०॥
कौरवाणा विनाशाय दैत्याना निधनाय च ।
गृहाणाध्यं मया दत्त देवक्या सहितो हरे ! ॥५१॥
इति कृप्यायार्घ्यदान राजराष्ट्राभिवृद्धिदम् ।
सर्वसम्पत्करं चैव सर्वलोरहितार्थकृत् ॥५२॥
यजमानोपि वा दद्यादर्म्यमेव जगत्प्रभो ।
इह सर्वामीष्टसिद्धथै परत्र च सुगाप्तये ॥५३॥
तत्काले देशिकादिभ्यो गोमम्वर्णान्यनेकश. ।
दद्याद्देवम्य सन्तुष्टयै यजमानो विशेषत. ॥५४॥
अथोपहारै विविधस्ताम्बूलाद्यैश्च देशिक ।
जपस्तोरादिभिश्चैव तोपयेतु श्रिय पतिम् ॥५५||
निवेदितानमध्यादीन् चतुर्धा विजेचत ।
आचार्य. स्वयमादद्यादेकाश तु ततस्त्रिभि.
मूर्तिपान् वैष्णवानन्यान् भक्तान् भागवतोचमान् ।
तोषयित्वा तत सर्वास्ताम्बूलाद्यैश्च तोपयेत् ॥५॥
कुम्भम्य मण्डलम्य च प्राम्वद्देव विसर्जयेत् ।
ततस्तु देवदेवम्य शयन कारयेद्गुरु ॥५८॥
रम्ये तु मण्टप डोरा कृत्वा मणिमयी शुभाम् ।
मृदूपधानतूनाच्या स्वर्णरज्जुविलम्बिताम् ॥५९॥
सावर्णकिरणीयुक्ता मुक्तादामविलम्भिताम् ।
पस्तूगकुमाघेश्ध वासितां धूपपिताम् ॥६॥
नत्रानन्त ममम्यर्य देवमारपयेद्गुरु ।
गपनामनांगम्नु देव तत्र ममर्चया ॥६॥
॥५६॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता एवं हि शयनान्तं तु कृत्वा चैकदिनोत्सवम् । अनुयहां ततः कुर्यादाचार्यो वैष्णवैः सह ॥६२॥ वैष्णवानामुत्सवान्ते पारणं विहितं द्विजाः ! । यद्वा फलेच्छया कार्य पारणं तु परेहनि ॥६३॥ ततोऽवशिष्टयामिन्यामाचार्यो देवसन्निधौ । भक्तैर्भागवतैः सार्धं गापयन् वैष्णवीः कथाः ॥६४॥ गानैर्नृतस्तथा हास्यैर्जागरेण नयेन्निशाम् । ततः प्रभाते त्वाचार्यः कृतस्त्रानः कृताहिकः ॥६५|| देवमुत्थाप्य विधिवन्नित्यपूजां समाचरेत् । विशेषेणार्चयेद्देवं सानाद्यैर्हविरन्तिमैः ॥६६॥ ततः कृष्णमलंकृत्य विविधैर्वस्त्रभूषणैः । दिव्ये तु कुञ्जरे वाधे शिविकायां रथेपि वा ॥६७॥ समारोप्य दृढीकृत्य ह्यलंकृत्य विशेषतः । उत्सवं देवदेवस्य कुर्याद्रामप्रदक्षिणम् ॥६८॥ विचित्रैर्दारुरचितैश्चतुस्स्तम्भैर्मनोहरैः । चित्रवस्त्रवितानाढ्यैः फलपल्लवसंयुतैः ॥६९|| मध्यालम्बिक्षीरघटैनवनीतघटान्वितैः दधिभाण्डान्वितैश्चैव तोरणैर्विविधस्तदा ॥७॥ चित्रध्वजपताकाभिः पुप्पमालाशतान्वितैः । वितानैः फलभारैश्च रम्भास्तम्भादिभिस्तथा ॥७॥ अलड्कृतासु सिक्तासु दिव्यकुङ्कुमवारिभिः । सुधाचूर्णालंकृतासु कीर्णासु कुसुमाक्षतैः ॥७२॥ दिव्यधूपैपितामु वीधीपु द्विजसत्तमाः । शनैः शनैर्देवदेवं सविलास नयेचदा ॥७३॥ छनध्वजपतासभिर्वन्निभिर्गणिकादिभि. । . ३२

·२९०
शास्त्रमुक्तावली।
वाद्योपैर्वेदधोक्तैर्मागतोचमे ॥७॥
तैल च रजनीचूर्ण विविरदि परस्परम् ।
नवर्नात च दधि च क्षीर च कुमुमादिकम् ॥७॥
क्षिपदिश्च हसद्भिश्च भक्षयदिश्च कैश्चन ।
अर्थीन् सन्तोषयद्भिश्च नवनीतवृतादिकै ॥७६॥
ताम्बूल रजनीचूर्ण ददद्धि पौरयोषिताम् ।
विकिरद्धि पुप्पगन्धे कुङ्कुमै कृष्णमव्ययम् ॥७७
हस्तमुद्धृत्य कूद्भिस्तथा गोपालपालकै ।
दध्यादिमाण्डान् भिन्दद्भि कृष्णस्य पुरतो भुवि ॥७८
पियदि क्षीरदध्यादीन् किरद्विश्च परम्परम् ।
आखाद्य नवनीत च क्षिपद्धिर्वहुधा मिध ॥७९॥
रोहनिम्तोरणम्तम्मान् नृत्यदितिर्मुहु ।
आमीरकुन र्युक्त कृष्णानुचरमावत ॥८०॥
यन्त्रस्यमाण्डान् दण्टेन ताडयद्भिर्मुहुर्मुहु ।
तन्न माण्डसता धारा पिनद्भिश्च पदे पदे ॥८॥
एव क्रीडारतमत्त विनोदरेवमादिभि ।
आमप्रदक्षिण वृत्वा मन्दिरान्त प्रवेशयेत् ॥८२॥
आस्थानमण्टप नीला देव यै हेमविष्टरे ।
समारोप्य समभ्यर्च्य शिविर पहारकै ॥८॥
वाम्बूलाधुपचारैश्च देवमन्त प्रवेशयेत् ।
सहन् व्यह वा पञ्चाइ सघाह वा नबाहाम् ॥८॥
पक्ष माम तु या चैपमुन्सवैम्नोपयेद्विभुम् ।
स्वतन्त्र परतन्त्र वा कृष्णमेर समर्चयेत् ॥८५॥
अमावे याविम्यम्य तमामादसम्थितम् ।
देवमेवायिकन्या यन्त्या I विशेषत ॥८६॥

·-भ] श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसहिता। एव नृसिंह राम च वराह वामनादिकान् । तत्वज्जन्मदिने सम्याग्विशेषस्नपनेन तु ॥८७|| महता हविषा चैव चतु स्थानेषु पूजयेत् । कुम्भे च मण्डले विन्चे वहौ च यत्रन विभो ॥८८|| मुख्य कल्प प्रकुर्वीत ह्यनुकल्पे तु मण्डलम् ॥ विना कुम्भादिषु यजेद्विम्ववयोस्तु वा यजेत् ॥८९॥ इत्थ य कारयेद्भक्त्या जयन्युसवमुत्तमम् । इहेप्सितार्थान् सम्पाद्य सायुज्य पदमाप्नुयात् ॥९०।। अथ चाश्वयुजे मासि कर्तव्य सर्वसिद्धिदम् । वीरलक्ष्म्युत्सवविधि वक्ष्यामि मुनिसत्तमा ॥९१।। तस्मिन् मासि सिते पक्षे ह्यष्टमीकलयापि वा । अविद्धाया नवम्या तु श्रीदेव्युत्सवमाचरेत् ॥१२॥ तद्वासरानुसारेण नवाहोत्सवमाचरेत् । तिथिलोपे ह्यमावास्या आरभ्योत्सबमाचरेत् ॥९३ वृद्धौ द्वितीयामारभ्य नवाहोत्सवमाचरेत । सप्ताह वापि पश्चाह त्र्यहमेकाहमेव वा ॥९४॥ आचरेदुत्सव लक्ष्म्या फलकामनया द्विजा ! । नवाह वेष्णव प्रोक्त सप्ताह त्वापक भवेत् ।।९५|| पञ्चाह त्वैन्द्रक प्रोक्त त्रियह शैवमुच्यते । एकाहमुत्सव ब्राह्म पश्चधेव प्रकीर्तितम् ॥१६॥ ग्राम वै ब्रह्मसिद्ध्यर्थ शैर रोगविनाशनम् । ऐन्द्र दुर्मिक्षनाशार्थमा राष्ट्राभिवृद्धिदम् ॥१७॥ वैष्णव तूत्सव प्रोक्त भक्तिमुक्तिफलप्रदम् । १-- भक्ति-इति-(पा) 4 ·विनापिका भागं र पश्चिम मानसजया ॥ ०१ २५२ शास्त्रमुक्तावली। उत्सबारम्भपूर्वेधुनिशायामकुरार्पणम् ॥१८॥ रक्षाबन्ध च विधिवत्कुर्यादेशिकसत्तम । आरम्भे चावमाने च अधमोत्तममार्गत ॥१९॥ सनापयेच्छ्यि देवी श्रीमन्त्रेणैव देशिक । प्रत्यह नित्यपूजान्ते विशेपार्चनमाचरेत् ॥१०॥ कुन्भे च मण्डले विम्चे वही चापि यथाविधि । तत्र तत्र रिशेपो य कथ्यते सम्प्रति द्विजा ॥१०॥ कुम्भार्चने श्रिय देवी मयकुम्मे समर्चयेत् । सुदर्शन तु वर्षन्या प्रारंपदेव समर्चयेत् ॥१०२॥ लक्ष्मी कीर्तिर्जया माया उपकुम्भाष्टके द्विजा ।। प्रभवाप्यययोगेन पूज्या प्रागादिषु क्रमात् ॥१०॥ तत्र द्वारार्चनविधि शृणुध्व मुनिपुङ्गया ।। वाम्त्वीशक्षेत्रपाली द्वौ सर्वद्वारेषु पूजयेत् ॥१०॥ रक्ष्मी कीर्तिनया माया द्वारेपूर्ध्वस्थिता क्रमात । राष्टिलंबा जया माया सावित्री च क्षमा तथा ॥१०॥ मुद्धाऽशुद्धा तथा द्वे द्वे प्रागादिद्वारशासयो । तथाऽऽदिद्वारकुम्भेषु ज्येष्ठाविध्योम्तथैव च ॥१०६॥ अद्धामात्यो क्रियामप्यो क्षमामूर्तिनयात्ययो । अमान्दुपयोगेण पूजन तु ममाचरेत् ॥१०७॥ चण्टी चा प्रचण्डी च पूर्वद्वारे प्रपूनयेन । दक्षिणोतरयोगेन तोरणम्नम्ममूल्यो ॥१०॥ यापिनी दणि तु यच यनमाग्निीम् । - ·[-] . श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। २५३ तथैव चोत्तरद्वारे शङ्खपद्मनिधी यजेत् । सत्यादींश्च पताकामु इन्द्रादींश्च यथाक्रमम् ॥११०॥ प्राग्वदेवायेद्विप्राः । अयं द्वारार्चनक्रमः । प्रातर्विशेषयागान्ते उत्सवं च समाचरेत् ॥११॥ सौवर्णशिषिकायाने अथ या पुप्पमण्टपे । श्रियं देवीं समारोप्य झलकृत्य विशेषतः ॥११२॥ सर्वैर्यावोपकरणैर्नयेनाममदक्षिणम् । एवं कृत्वोत्सवं पश्चाद्देवीमास्तानमण्टपे ॥११३॥ हेमपीठे समारोप्य बलकारसनोदितः । भोगः क्रमेण सम्पूज्य नयेगोज्यासनं ततः ॥११॥ अादीनहणं चापि मधुपर्क समर्पयेत् । मुद्ानपायसादीनि भक्ष्याणि विविधानि च ॥११५३] पृथुफादीधोपहारान् श्रिय देव्यै निवेदयेत् । शीतलं तर्पणं चैव नाटिकेररसं तथा ॥११६॥ समर्प दयानाम्बूलं मुसयामममन्वितम् । जपपई ततः कुर्यास्तक्ष्मीमन्तण मन्त्रविन् ॥११॥ नियेदितं तु पद्व्यं चतुर्धा पिभजेचतः । तेप्येकांश समादाय आचार्याय प्रदापयेत् ॥११८॥ शिष्टानशास्तथा मर्यान् भनभ्यम पदारयेत् । म्तो विविधतः गानापरवैः सह ॥११॥ तदा मन्नोपयामी मगांभीष्टफलमदाम् । पयं गृत्या ततो लक्ष्मी प्रामादान्नः मरेगयेत् ११२०॥ एवं प्रतिदिनं उपासपम्पन्नं मोमयन् । मापं मालभामानमूलनेन मन्वितम् ॥१२॥ नरभारियन पामे प्रारोगादिपम् ।

·२५४ शास्त्रमुक्तावरी । रानो विशेषयागान्ते कुण्डमण्डलमध्यगाम् ॥१२॥ श्रिय विसज्य हृदये कुम्भ देव्याम्तु सन्निधिम् । समानीय समभ्यर्च्य श्रिय श्रीसूक्तमुच्चरन् ॥१२३॥ कुम्मतोयेन सम्प्रोक्ष्य कोतुक च विसृज्य च । हविरन्त समभ्यर्च्य प्रणिपत्य क्षमापयेत् ॥१२४॥ यजमानो दक्षिणाभिराचार्यादीन् प्रतोषयेत् । एव य कारयेद्भक्त्या महानवमिकोत्सवम् ॥१२॥ आयुष्यारोग्यमैचर्य तेज कीर्ति च सन्ततिम् । सर्वाभीष्टाश्च सम्प्राप्य ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् ॥१२६॥ तदन्येचुर्दशम्या तु देवस्य मृगयोत्सबम् । वक्ष्यमाणेन विधिना कुर्याद्राष्ट्राभिवृद्धिदम् ॥१२॥ नवम्यामेव देवस्य तुरग च विशेषत । मलकृत तथास्त्रोध देवस्य धनुरादिकम् ॥१२८॥ बाह्यस्तु नदीतीर सरस्तीरमथापि वा। समानीयाथ सत्राप्य तुरग चायुधादिकम् ॥१२९॥ अरसृत्य विशेषेण माल्यैर्वस्त्रादिकैम्तथा । छत्रध्वनपताकाधैर्नृतवाघरवै सह ॥१३०॥ ग्रामप्रदक्षिण नीत्वा आल्य सम्प्रवेशयेत् । तर देवस्य तुरग तार्थ्यमन्त्रेण मन्त्रवित ॥१३॥ समभ्यार्थ्यगन्धाहविरन्त समर्चयत् । आयुधान्यर्चयेत्तद्वत्तत्तन्मन्त्रेण देशिक ॥१३२।। दाम्या देवदेवम्य त्या नित्यार्चन यातानिंगन देव नयेदाम्यानमण्टपम् ॥१३३|| त देव तर सम्माप्य पचविंशतिभिर्घटे । अनधारामनेभ्यर्य निषेय च महादपि ॥१३॥ पुरा ।

·ओ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता । देवमश्वे समारोप्य ततस्तु मृगयोचितैः । अलङ्कारैरलकृत्य यात्रोपकरणैः सह ॥१३५|| भक्तैर्भागवतैः साधु सन्नद्धैः सायुधैर्भटैः । महावनं समानीय तत्र तत्र विशेषतः ॥१३६॥ वानप्रस्थैस्तापसाचैरपितानि च भक्तितः । कन्दमूलफलादीनि विविधाः कुसुमस्रजः ॥१३७|| समर्प्य देवदेवाय वहिवृक्षसमीपतः । नीत्वा प्रदक्षिणीकृत्य देवं तत्र प्रपादिके ॥१३८|| भद्रासने समावेश्य वहिवृक्षस्य मूलतः । आयुधानि समभ्यर्च्य पुण्याहोक्तिपुरस्सरम् ॥१३९॥ शमीपत्रं तु सड्गृह्य मूलमन्त्रेण देशिकः । दत्वा देवस्य शिरसि अर्ध्यायः सम्प्रपूज्य च १४०॥ ताम्बूलं विनिवेद्याय देशिकस्तदनुज्ञया । धनुर्वाणान् समादाय सर्वदिग्विजयाय च ॥१४१॥ सर्वशत्रुविनाशाय राजराष्ट्राभिवृद्धये । चतुर्दिक्षु चतुर्याणान् ऊर्थोऽधश्च शरद्वयम् ॥१४२॥ प्रयुजेदनमन्त्रेण धन्वनागेति वा ऋचा । ततोऽर्चयेद्देवदेवं विविधैरुपहारकैः ॥१३॥ सायबाले तु सम्प्राप्ते आरोप्याथे जगत्प्रभुम् । प्रदीपरावसंयुक्तं नानावाद्यसमन्वितम् ॥१४४|| ग्रामप्रदक्षिणं देवं मन्दिरान्तः प्रवेशयेत् । देवेश नभिः मुम्भैः खाम्यालंकृन्य देशिसः ११४५४४ श्रीपुष्टिभ्यां मह विभु हविरन्तं समर्चयेत् । एवं दाम्यां फर्नव्यमुलां च प्रीतिनम् ॥१४॥ अतः परं प्रपश्यामि दीपोनरननुनमन् ।

·२१६ शास्त्रमुक्तावली । वृश्चिकस्से दिनकरे पौर्णमासी तु या द्विजा ।।१४७॥ चतुर्दश्या भरण्याश्च कलयाप्यरुणोदये । अविद्धा कृचिकायुक्ता ह्ययुक्ता वा मुनीश्वरा ॥१४८॥ तस्या वृषभकाले तु दीपारोपणमाचरेत् । द्वयोरहो सङ्गतिश्चेत्पर्वणम्त्वन्तिमे दिने ॥१४९॥ ग्राह्य पर्व कालामात्रमपि दीपोत्सवादिके। दीप बुर्यास्पतिपदि त्वलब्धौ शुद्धपर्वण ॥१५०॥ पर्वद्वये तु सम्प्राप्ते तस्मिन्मासे द्विजोत्तमा । दीपोत्सव तु मासान्तपर्वण्येव समाचरेत् ॥१५१॥ तस्मिन् सङ्क्रान्तिदुष्टे तु पूर्वमेव समाचरेत् । उमयत्रापि सक्रान्तौ कृत्तिकाभि समन्विते ॥१५२॥ पर्वण्येव मुनिश्रेष्ठा ! दीपारोपणमाचरेत् । पर्वद्वय कृत्तिराभिरयुक्त चेत्तदा द्विजा रोहिण्या वापि संयुक्त पर्वव्युत्सवमाचरेत् । रोहिण्या अप्ययोगे तु तदा मासान्तपर्वणि ॥१५४॥ सडप्रान्तियोगदुष्टेपि दीपारोपणमाचरेत् । अथ चन्द्रोपरागेण तुट पर्व यदि द्विजा ॥१५५॥ प्रापश्चादुपरागस्य सन्त्यक्त्वा सप्त नाडिका । दीप रात्र्यन्तरे कुर्याद्राजराष्ट्रसुयावहम् ॥१५६॥ एव सम्यग्मिचाथि पुर्याद्दीपोत्सव बुध । नद्विधान निम्नरेण वक्ष्यामि मुनिमतमा ! ॥१५७|| तदिने देवदेवम्य मन्दिर मातो द्विजा ।। पामार गागमारभ्य बहिरावणान्तिमम् ॥१५८॥ मक्षारयेच्दनापामण परिचारक । गगामात महदेवाविमिनि ॥९॥ ॥१५३ ·श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसहिता। २५७ मार्जवेत्सर्वतस्तत्रालेपयेगोमयाम्बुभि । अस्त्रेण प्रोक्षयेत्पश्चात्पञ्चगव्यकुशाम्बुभि ॥१६॥ सुधाचूर्णरलकृत्य विफिरेदक्षतैर्भुवम् । विताने पुष्पमालाभिरलकृत्य च सर्वत ॥१६१॥ चन्दनागरुक'रधूपै सर्वत्र धूपयेत् । ततोपरादे सम्प्रासे देशिको मूर्तिपै सह ॥१६२॥ प्रासाद सम्प्रविश्याथ मूलबिम्बगत विभुम् । समभ्यार्थ्यगन्धाद्यैस्तस्मादुत्सवकीतुफे ॥१३॥ समावाय समभ्यर्च्य श्रीपुष्टिभ्या समन्वितम् । यात्राविम्ब भद्रपीठे निवेश्यास्थानमण्टपे ॥१६॥ पुप्पाकुर तत कृत्वा मूलपिम्बादिपु द्विजा!। रक्षावन्य च विधिवत्कृत्वा देशिकसत्तम ॥१६५॥ चतुम्सानार्चन कुर्याद्ययोक्तविधिना तत । सनापयेत्तदा देव पञ्चविंशतिभिर्घटै ॥१६६॥ महता हविषा चैव अपूपैरुपहारकै । अभ्यर्च्य देवदेवेश कुर्यादीपाधिवासनम् ॥१६॥ म्नविम्यस्य पुरतो धान्यपीट प्रकल्पयेत् । सविण रानत यापि ताम मृण्मयमेव वा ॥१६॥ दीपपान समादाय तन्मिन्नामसम्मिनम् । गन्यमाग्य समापूर्य यति तन्मयतो न्यमेत् ॥१९॥ नूननगमा रना फार्पामनन्नुभि । तपाल धान्यारीटो किन्यम्य मुनिपुलवा ! ॥१७॥ तपारितधाष्टी भगवान् मृतपूरितान् । गानिधान न्यमेगा प्रागादिपु यथानमन ॥१७॥ पुप्या पाया तु मोशायदा

·शास्त्रमुक्तावली।
प्रोपे दीपपात्राणि वाहयन् दीक्षितैर्द्विजै ॥१२॥
गत्वा कुण्डसमीप तु तत्र कुण्डस्थवहिना ।
दीपान प्रज्वाल्य नेत्रेण वायन् ब्राह्मणैस्तदा ॥१३॥
वेदघोषैर्वाधघोषै साक धामप्रदक्षिणम् ।
कृन्वा देवस्य पुरत प्राग्वत्पीठे तु विन्यसेत् ॥१७४||
नेत्रेण वानिमन्त्रेण दीपमादिभिर्यजेत् ।
तत शुभे मुहूर्ते तु वृषलग्ने गुरुचम ॥१७॥
देवमादिनाभ्यर्च्य दीपपात्र समुज्वलम् ।
आदाय नेत्रमन्त्रेण उद्दीप्यस्वेति वा ऋचा ॥१७६॥
प्रदर्य देवदेवाय सर्वमङ्कळसयुतम् ।
परिचारकहस्ते तद्दीप दत्वा ततो गुरु ॥१७७॥
तेन द्वारेषु सर्वेषु मण्टपावरणेषु च ।
विन्यस्ता दीपिका सर्वा दीपयेविजपुग्नया । ॥१७॥
तदानामौत्सव विम्ब श्रीपुष्टिभ्या समन्वितम् ।
यानमारोप्य वस्त्राद्यैरल्हत्य विशेषत ॥१७९॥
यात्रोपकरण साधं प्रदीपाना सहस्रकै ।
अधीयानजिष्टमन्त्राननल्देवतान् ॥१८०॥
प्रथमावरणायेषु सर्वेप्यावरणप्वपि ।
प्रामयेद्देवदेवेग प्रादक्षिण्येन वै द्विजा । ॥१८॥
देवम्योत्सववेळाया सर्वत्रावरणादिषु ।
दीपा नानाविधाकारा कल्पनीया
तया मासाददिमागे मण्टपे गोपुरेषु च ।
श्रियानीना मन्दिरेषु परिवाराग्यपु च ॥१८॥
धनधान्यादिगेहेषु नथा पुग्णाल्यादिक ।
रोगगेप ना गुयांपवापिम्यम्य मरिधी ॥८॥
समन्तत ॥१८॥

·भ] श्रीपाश्चराने-ईबरसंहिता । २५९ ततस्तु देवदेवेश गोपुरद्वारमानयेत् । तल द्विजा ! वक्ष्यमाण विष्णुदीप प्रकल्पयेत् ॥१८५॥ शैलज लोहज वापि दारुज वा यथारुचि । प्रासादोच्छायमान वा शततालमथापि वा ॥१८६॥ तदर्थं वा तदर्ध वा दीपस्तम्भ समाचरेत् । चतुर्थी विभनेत् स्तम्भ एकाश चतुरश्रकम् ॥१८॥ ज्यश तूचे पोडशाश्रमष्टाथ वृत्तमेव वा । एकहस्त द्विहस्त वा त्रिहस्त वा घन तथा ॥१८८ स्तम्भाये चतुरथ च पीठ कुर्यात्सपद्मकम् । तथा स्तम्भमलहत्य पत्रपुप्पलताचयै ॥१८९।। आइत्येवविध स्तम्भ पहिरस्य बाबत सस्थापयेदन्तराळ स्तन्भगोपुरयोर्भवेत् ॥१९०॥ द्वात्रिंशदतमान वा चतुर्विशत्कर तु वा । रथयात्राऽविरोधेन ततोऽप्यधिकमेव वा ॥१९१॥ यद्वा सम्म गोपुरान्त स्थापयेन्मुनिपुङ्गवा !। पीठगोपुरयोर्मध्ये यद्वा सम्म प्रकरपयेत् ॥१९॥ स्तम्भमूळे चतुरंत विहस यायत द्विना ।। तावन्मानेन विणि द्वित्रिहनोच्छ्नि द्विजा । ॥१९॥ मोच्दिन पापि चतुरन तु पीठकम् । शिलाभिरिष्टकाभिर्वा फ्ल्पपेन्मुनिपुङ्गवा ! ॥१९॥ म्तम्भापम्नार्यभागे मिह दमे तु भारतिम । पधिमे चैनतेय चाप्युवरे हममानिम्मेत् ॥१५॥ प्य कृते दीपदण्ड पथानाम्म मुशोभने । मुहर्न नायमग पूर्वमेव प्रनिष्टिने ॥१०॥ रदा पुदिन दापत्र पारे ।

·२६० शास्त्रमुक्तावली। इत्येव विष्णुदीपस्स विधानं सम्प्रकीर्तितम् ॥१९॥ एवं कृत्वा ततो देवं नयेदग्रामप्रदक्षिणम् । तत्र तत्र ग्रामवीथ्यां दीपारोपणमाचरेत् ॥१९८॥ तीर्थतीरेषु चोद्याने कूपतीरादिपु द्विजाः !। चत्वरेषु च सर्वत्र दीपारोपणमाचरेत् ॥१९९।। गृहे गृहे तथा कुर्याद्गमयन् सर्ववीधिकाः । ततस्तु देवदेवेश मन्दिरान्तः प्रवेशयेत् ॥२००॥ आस्थानमण्टपे भद्रविष्टरे सन्निवेश्य तु । अदिभिः समभ्यर्च्य अपूपानुपहारकान् ॥२०१॥ पायसादीन् तथा लाजान् ताम्बूलादीन्निवेदयेत् । अमो सन्तर्पयद्देवं प्रायश्चित्ताहुतीम्तथा ॥२०२।। घृतेनाष्टोत्तरशतं जुहुयाद्देशिकोचमः । ततो विसर्जयेद्देव कुण्डमण्डलमध्यगम् ॥२०३॥ कुम्भसम्प्रोक्षणादींस्तु प्राग्वदेव समाचरेत् । ततस्तु चौत्मयं विम्बं प्रासादान्तः प्रवेशयेत् ॥२०४॥ तर चावाहितां शक्तिं पुनर्मूले नियोजयेत् । यजमानो दक्षिणाभिराचार्यादीन् प्रतापयेत् ॥२०५ एवं य. कारयेद्भक्त्या दीपोत्सवमनुतमम् । इह लोके मुगं प्राप्य परलोके महीयते ॥२०६।। पातिकयां पौर्णमाम्यां हि कर्तव्यमिदमुत्मवम् । सोपदेवदेवम्य विमरण प्रकीर्तितम् ॥२०७|| पानिफ मामि रिमेन्टाः शुकादशिका तु या । नग्यामुपोप्य गन्यां जागरेण जगत्पतिम् ॥२०८।। तकानोक्लिगमाधम्नापयिन्या नु गौनकः । प्राये गाने मप्राग विशेषेण पद्विभुम् ॥२.१!!

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। २६१ संश्रावयेद्गीतकानि स्तोलाणि विविधाः कथाः। होमावसानं सर्वं तु सविशेष समाचरेत् ॥२१॥ तत्काले ये च गायन्ति तच्च शृण्वन्ति ये जनाः । तेषां पुण्यफलावाप्तिं कः शक्नोत्यभिवर्णितुम् ॥२११॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि मार्गशीर्षोत्सवं परम् । कोदण्डस् दिनकरे तत्काले सक्रमे द्विजाः ! ॥२१२॥ संस्नाप्य देवदेवेशमघमोत्तममार्गतः । अलकारासनं नीत्वा द्यायैः परिपूज्य च ॥२१३॥ शासोनि पाल्यैगनौः कस्तूरिकादिभिः । अलंकृत्य च देवेशं विष्वक्सेनादिकांस्तथा ॥२१॥ तथैव भक्तबिम्बांश्च संम्नाप्य नवभिर्घटैः । अलंकृत्य विशेषेण यजेदादिभिः क्रमात् ॥२१५॥ ततस्तु देवदेवेशं नीत्वा भोज्यासनं शुभम् । मुद्दान्नं पायसान्नं च शर्कराघृतसंयुतम् ॥२१॥ नानाविधानि भक्ष्याणि विविधानि फलानि च । ताम्बूलं मुखवासं च विनिवेद्य यथाविधि ॥२१७॥ निवेदितातभक्ष्यादीन् विप्वक्सेनादिकस्य च । भक्तानां च निवेद्याथ देवदेवं श्रियः पतिम् ॥२१८॥ प्रदक्षिणीकृत्य तदा प्रणम्य च यथाविधि । तोपर्यवैष्णवैर्देवं स्तोत्रैर्नानाविधैस्तदा ॥२१॥ संस्कृतद्रामिडापि देवपारम्यगनकैः । मानम ध्यानमित्युक्तं फायिकं कर्मचोच्यते ॥२२०॥ याचिकं स्तोत्रमित्सुक्तं विविधन्नोपयत्प्रभुन् । तनम्तु वैष्णयाप्रयाणां वैष्णवन्तुतिगायिनाम् ॥२२॥ तमि निवेदितानादीन् दपादेयम्य सनिधी ।

·२६२ शास्त्रमुक्तावली । वैष्णवा भगवद्भक्ता गृहीत्वा विनयान्विता ॥२२॥ पीत्वा तीर्थ प्रसाद च भक्षेयुर्देवसन्निधौ । आरभ्य सङ्गमादेव मासान्त मुनिपुङ्गवा । ॥२२॥ अरुणस्योदयात्पूर्व समाराध्य यथाविधि । मुद्ान्नपायसान्नादीन् भक्ष्याणि विविधानि च ॥२२॥ निवेदयेच्च देवाय भक्तेभ्यश्च दिने दिने । भक्तप्रणीतगाधामि स्तुत पुस्पोत्तमम् ॥२२५॥ तस्मिन् मासे विशेषेण देवदेवम्य सन्निधौ । सर्पिपा सिलतैलैर्वा टीपारोपणमाचरेत् ॥२२६॥ शिद्दिने विशेषेण दीपमारोपयेतु य इह भुक्त्याखिलान् भोगान् विष्णुलोक स गच्छति ॥२२० पव त्रिंशदिन कुर्यादर्चन वरुणोदये । तस्मिन्नन्त्ये दशदिने विशेषोत्मवमाचरेत् ॥२२८।। उत्सवारम्मपूर्वेद्युर्निशायामकरार्पणम् । रक्षाबन्ध च विधिवत्कृत्वा देशिकसत्तम ॥२२९॥ रत्मवारम्मदिवसादारभ्यान्त्यदिनावधि । चतुस्थानार्चन यात्सायम्प्रातर्यथाविधि ॥२३०॥ बारम्भे चावसाने च सपन प्राग्वदाचरेत् । द्वितीयावरणादौ या गोपुराहहिरेव वा ॥२३१॥ कम्पयेद्देयदेवम्य महामण्टपमुत्तमम् । विसान परपुष्पैश्च दपणेवामगदिभि ॥२२२॥ भरहुयाद्विशेषेण यधाचनसुप्रियम् । मध्यारे देवदेवेश श्रीपुष्टिभ्या समन्वितम् ॥२३३।। निरिकाया समारोप्य भरसन्य विपन विन्यपमेनादिनिधन भगविवादिमि मा ॥२४॥ .

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता । २६३ यात्रोपकरण साधं कृत्वा प्रामप्रदक्षिणम् । महामण्टपमानीय तत्र वै सिंहविष्टरे ॥२३५|| देवमारोप्य देवीभ्या विप्वक्सेनादिकानपि । देवस्याभिमुख स्थाप्य हलङ्कारासनोदितै २३६।। भोगैर्देव समभ्यर्च्य भक्तविम्वाश्च देशिक । सदागमादिकान्वेदाम्तथा दिव्याश्च सहिता ॥२३॥ इतिहासपुराणानि स्तोत्र दैव च मानुषम् । वेदोपबृहणचान्यत्सस्कृत प्राकृत तु वा ॥२३८॥ भाषान्तरगत वापि तदा सश्रावयेद्विभुम् । ततस्त्वष्टविधान्नानि भक्ष्याणि विविधानि च ॥२३९॥ पृथुकान्नाळिकेरेक्षुकदळीचणकादिकान् । नाळिकेरोदकादीनि ताम्बूलमुपहारकान् ॥२४०॥ निवेद्य देवदेवाय भक्तेभ्यश्च यथाक्रमम् । निवेदितान्नभक्ष्यादीन् वैष्णवेभ्य प्रदापयेत् ॥२५॥ ततस्तु देवदेवेश श्रीपुष्टिभ्या समन्वितम् । शिविकाया समारोप्य भक्तविम्बादिभि सह ॥२४२॥ सविलास नयेत्तत्र मण्टपे द्विजसत्तमा ।। तत्काले भक्तविम्वाना सन्मान च समाचरेत् ॥१३॥ वेदपोपै म्तोउघोगद्यपद्यात्मकै स्तवै । वीणायणुरवैश्चैव नृतगीतादिभि सह ॥२४॥ मण्टप द्वि परिभाम्य पुन सिंहासने विमुन् । समारोप्य समभ्यर्च्य सायझाले विशेषत ॥२१५॥ चतु सहमिकामाचा द्रामिडी स्तुतिमुत्तमान् । गापयद्वैष्णवम्तर नैवेदान्ते दिने दिने ॥२५॥ रनम्नु देवदेवेश पूर्वोत्तविधिना हिला !!

·मरस्ये दिनकरे तत्काले सङ्क्रमे द्विजा ! ॥२५॥ शास्त्रमुक्तावली । धामप्रदक्षिण नीत्वा मन्दिरान्त प्रवेशयेत् ॥२४॥ आस्थानमण्टप नीत्वा कृत्वा नित्यार्चन विभो । चतु स्वानार्चन चापि कृत्वा स्वस्थानमानयेत् ॥२४८॥ एव दशदिन कुर्यादुत्सय मुनिसत्तमा ! । उत्सवान्ते तु कुम्भादिगत देव यथाविधि ॥२४९॥ विसर्जयेत्तो देव प्रणिपत्य क्षमापयेत् । यजमानो दक्षिणाभिराचार्यादीन् प्रतोषयेत् ॥२५०|| मार्गशीर्पोत्साविधिरित्येव सम्प्रकीर्तित । सलाप्य देवदेवेश पश्चविंशतिभिर्घटे । अलकृत्य विशेषेण हविरादीनिवेदयेत् ॥२५२॥ तत्काले यजमानश्च गोभूस्वर्णादिकास्तथा । कूश्माण्डव्रीहिदान च कुर्याद्देवस्य तुष्टये ॥२५३॥ तदन्येयुर्दवदेव समम्यर्च्य विशेषत । अश्वरले समारोप्य देवमुत्सवविम्बगम् ॥२५४॥ पूर्वोक्तविधिना कुान्मृगयोत्सवमुत्तमम् । वने वने समानीय सविलास जगत्पतिम् ॥२५५|| तत्र तत्र विगेपेण समभ्यय॑ यथाविधि । मृगया कारयेत्पश्चात्मविनोद मुनीश्वरा ! १२५६॥ वराहवारणच्याप्रष्णसारशशादिकान मध्ये रा तु पारत मेना विन्यम्य सायुधाम् ॥२५॥ अतिसुग्भटाम्ना मध्ये मविश्य यत्नत जीवमा मृगान् पया नयेयुदयमविधिम् ॥२५८|| नता रिमोचये गान्मृगाना अमान् । हनाना या मृगा। न भरेपुष्यगनिधयम् ॥२५०, - ·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता) ततस्तु देवदेवेशं मण्टपे वा प्रपादिके । भद्रासने समारोप्य समभ्यर्च्य विशेषतः ॥२६० सायकाले तु सम्प्राप्ते पूर्वोक्तविभवैः सह । ग्रामप्रदक्षिणं नीत्वा मन्दिरान्तः प्रवेशयेत् ॥२६१॥ संसाप्य देवदेवेशमलंकृत्य यथाविधि । श्रीपुष्टिभ्यां सह विभु हविरन्तं समर्चयेत् ॥२६२॥ एवं हि देवदेवस्य मृगयोत्सव ईरितः । प्रतिसंवत्सरं त्वेवं देवस्य सकलोल्मयान् ॥२६३॥ यः कारयति विप्रेन्द्राः ! स तु साम्राज्यसंयुतः । इह लोके मुखं भुक्त्वा चिरं मोगान् यथेप्सितान् ॥२६॥ देहसन्यासकाले तु प्रामोति भगवत्पदम् । इति सहीर्तिताः सम्यग्देवस्य मफलोत्सवाः ॥२६५|| इतोऽन्यच्छोतुमिच्छा चेत्कथ्यता मुनिपुङ्गवाः । इति श्रीपाचरात्र ईश्वरमंहितायां पक्षोत्मवादिविधिर्नाम वयोदशोऽध्यायः । अथ चतुर्दशोऽध्यायः । मुनयः । भयनये जगन्नाथे चातुमाम्यम्य मान्यतः । पविगंग कामिन्युक्तं भरता पुग नद्विधान विनरेण यदल वदनां कर :: नाग्द.. नोनिमाय पत्रिकानम् ॥२॥ - ·शास्त्रमुकावली। शृणुष सावधानेन चेतमा मुनिपुङ्गवा !। रोपवुद्धि विना यम्य भोगानामप्यसम्भव ॥३॥ सामर्येन विना यस्य कृच्छ्रादीना परिच्युति । ज्वरादिव्याधिदोपेण जातो यस्याहिकक्षय ॥४॥ चातुर्मास्यस्य वाऽप्राप्तिर्यस्य स्वातन्त्रयतो विना । तस्य तस्य महाबुद्धे । शृणु यद्विहित हितम् ॥५॥ सास्पर्शिकाना भोगाना मात्राविच हि पूरणम्। हृदयङ्गमसज्ञानामन्न च हविषाऽऽप्लुतम् ॥६॥ औपचारिकभोगाना वीजानि विहितानि वै । कृच्छ्चान्द्रायणादीना व्रताना परिपूरक ||ol विशेपार्चनसयुक्तश्चातुर्मास्यस्य सयम । सौत्र प्रतिसर चित्र मुक्ताहारोपम शुभम् ||८|| शम नयति भक्ताना सर्वदा लोपमाहिकम् । तच्च मासचतुप्यस्य म ये कुर्याच्छुभे दिने ॥९॥ आपादपञ्चदश्यास्तु यावद्वै कार्तिकम्य च । सम्पूर्ण चन्द्रदिवस त काल चान्द्रमन्तिमम् ॥१०॥ आर्यटकसदान्तम्तुगभागक्ष्यायधि । कार तमष्टपक्ष च सौर मध्यमसज्ञितम् ॥११॥ एकादश्या विमान्तो यश्चातुर्मास्योपरक्षित । काल त वैष्णव विद्धि तूतम सर्वमिद्धिदम् ॥१२॥ अपारम्य कालम्य वन्तगयेण केनचित् । निर्याटणीयोऽप्यपर वारश्चान्द्रायणादिना ॥१३॥ सम्पायश्चैव तन्मध्ये विधियद्यागपूर्वरम् । मामादम्यापन कुर्यात्तदर्थ मण्टप द्विजा ||१५|| प्रयगावरले वापि दिनीयाणेपि वा ।

·با
-
श्रीपाश्चरात्र-ईश्वर संहिता ।
तृतीयावरणे वाथ चतुर्थे पञ्चमेपि वा ॥१५||
अपघालामे तदन्यत्र यथा वान्छितदिग्गतम् ।
चतुरनं समं वापि प्राक्पश्चिमदिगायतम् ॥१६॥
सौम्ययाम्यायतं वापि कर्तुरिच्छानुरूपतः।
तथा प्रागाननं यद्वा यथाभिमतदिड्मुखम् ॥१७॥
द्वाविंशतिधनुर्मानं मण्टपं चोत्तमं भवेत् ।
अष्टादशधनुर्मानं मण्टपं मध्यमं भवेत् ॥१८॥
अधर्म द्वादशधनुर्मानं स्यादथ वा द्विजाः ।।
पञ्चहस्तात्समारभ्य द्विद्विहस्तप्रवर्धनात् ॥१९॥
त्रिसप्तकरपर्यन्तं माननवविधं भवेत् ।
यद्वोत्तमं दशकरं मध्यमं चाष्टहस्तकम् ॥२०॥1
पड्ढस्तं त्वधर्म विद्यात् क्षुद्रं हस्तत्रयायतम् ।
त्रिंशत्करावसानं वा षटकरात्पञ्चविंशति. ॥२१॥
एकं सगृह्य मानेयु होयु वितानुरूपतः ।
सोपपीठमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम् ॥२२॥
अधिष्ठानोपरि स्तम्भं प्रस्तरं च लिवर्गकम् ॥
कपोतपतिसंयुक्तं यद्वोक्ताकृतिवर्जितम् ॥२३॥
एकतिपञ्चसप्तादिभित्तिभेदैः समावृतम् ।
प्रत्यझोक्तरलतायुक्तं वा तद्विवर्जितम् ॥२४॥
शिलयेष्टकया वापि पक्या वाप्यपक्रया ।
एकद्वारं चतुद्वारं यद्वा द्वारद्वयान्वितम् ॥२५॥
भित्तियुक्तगयुक्तं चा कोणमितियुत तु वा ।
फेवलं वा प्रपामातमुक्तलक्षणवर्जितम् ॥२६॥
क्षिप्रकर्मप्रसिद्धयर्थ शरकाष्टमयं शुभम् ।
गयाक्षकान्वितं चैव द्वारेस्तु परिभूपितम् ॥२७॥

·२६८ शास्त्रमुक्तावली। छन्नं वितानकनोर्ध्व प्रासादं परिकल्पयेत् । क्षेत्रसहोचविस्तारौ कर्तुरिच्छानुसारतः ॥२८॥ शिल्पशास्त्रानुसारेण कृत्वैव मण्टपं द्विजाः !। यामार्थ मुशुभं विप्रास्तन्मध्येय प्रकल्पयेत् ॥२९॥ मसूरकमधिष्ठान वाम्त्वाधार धरातलम् । दृढा समा तदाकारामीपत्प्रागुत्तरप्लवाम् ॥३०॥ प्रोच्छूिता च विशेषेण स्थली दर्पणसन्निभाम् । सामान्या न भवेद्यन मेदिनी मण्टपस्य तु ॥३१॥ द्विद्विकनाळाना तु प्रोन्नतेर्यावदष्टकम् । एकवृध्याल्पमानाना यागानां तु स्थलाङ्गणम् ॥३२॥ नवाजुळोन्नतेस्तावद्यावत्पञ्चदशाङ्गुळम् । प्रोन्नतत्वं स्थलानां च मध्यमानं मितात्मनाम् ॥३३॥ चतुर्विंगत्यहळान्तमुच्छ्राय पोडशाङ्गुळात् । प्रागुक्तवृध्या कर्तव्य ज्येष्ठमानं मितात्मनाम् ॥३४॥ एवमुच्छायमान च कथित च स्थलीपु हि । पाटमधं तु हम्न वा विम्नारात्मदिक्षु वै ॥३५॥ म्भलीनामिष्टकायश्च चिन्वीयात्प्रथम तत. मृदा मम्पूर्य तन्मध्यमीपद्वाकयान्वितम् ॥३६॥ परीक्ष्य केशकीटादीनाकोट्य तदनन्तरम् । यायदयति पूर्वोत्तलक्षणं वा विशेषत ॥३७॥ म्पली मध्योन्नता रम्या सप्ताह मम्परीक्ष्य सा । न ददाति यदा भेद यागयोग्या भवेत्तदा ॥३८॥ तदूर्च येटिका युादनकचरणान्विताम् । तोग्नेश ममायुका विमवेच्छानुमाग्न. ॥३०॥ पार्यनयनकाटश्च गुहंद. मरले. मम. ।

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता।
यथालक्षणयुक्तानि तोरणानि चतुर्दिशि ॥४०॥
द्वाराणा वाटतो विप्रास्तदन्तर्वा नियोजयेत्
त्रीणि त्रीण्यथ वा सम्यगेकैकस्या न्यसेदिशि ॥४॥
बुध्वा मण्टपविस्तार पञ्चक सप्तक तु वा ।
एतानि हेमरत्ना?श्चित्रयेद्विमवे सति ॥४२॥
श्रीवृक्षोदुम्बरबटप्लक्षोत्थैरथ वा द्विजा !।
पूर्वाद्युत्तरपर्यन्त तोरणाना चतुष्टयम् ॥४३॥
चतुष्टय चतुर्दिा ह्येषामेकैकमेव वा ।
तोरणाना समुछ्ाय स्तम्भायामसम स्मृत ॥४॥
स्तम्भद्वयान्तरक्षेन मानेन स्यात्तु विस्तृति ।
स्तम्भमस्तकमानेन साधिकेन सदैव हि ॥४५॥
तद्दण्डान् विन्यसेद्भूमौ स्तम्भाभ्यन्तरगा स्थिति ।
सदैव दृक्म्वरूपाणा कार्या वेदविदा वरा । ॥४६॥
द्वाराणा चाह्यतो विप्रास्तोरणाना यदा स्थिति ।
तलाच्छिखरपर्यन्त मानमुच्यतस्तदा ॥१७॥
साध सम वा द्विगुण तइण्डेषु च भूगतम् ।
चक्रद्वितयमध्यस्थ पक्षमण्डलमण्डितम् ॥४८॥
तोरणे तोरणे कुर्याद्गरुड चोर्ध्वसस्थितम् ।
सत्यार्थयोश्चकचिही नानावर्ण बनौ न्यसेत् ॥४९॥
सितरक्तादिभेदेन प्रागादौ तु ध्वजाष्टकम् ।
निवेश्य मध्यवेद्या तु प्रभवाप्यययोगत ॥५०॥
मत्स्यादीनवताराश्च प्रादुर्भावाननेक्श
चित्रोदितेन विधिना चतुर्दिक्षु समालिखेत् ॥५१॥
गाने सिद्धागरातैरनेकाढतनिगि ।
द्वीपाचरसनोचाहुभिर्मगधपै ॥५२॥

·२७०
शाखमुक्तावली।
सरम्सारमरहार नलजीडापरान्विते ।
खेचरैरगनायुक्तविद्याधराधिपै ॥५३॥
प्रशान्तमानसविप्रेरात्मध्यानपरायणे ।
एवमारिनन्तश्च व्यापारचित्रसम्भवै
||१४||
तद्यागवेश्म सफर रजनीय प्रयत्नत
कुर्यात्सुधावलिप्त वा भूपयेत्तदनन्तरम् ॥५५॥
दर्पणैश्चामरैर्वबैर्दुलैर्विविघोज्जरै ।
घण्टाभिरर्धचन्द्राघरातपत्रैमनोहरे ॥२६॥
प्रोच्छ्तैि क्दळीपूगै दुमारे पावनेढे ।
मध्वाज्यदधिसत्क्षीरसम्पूर्ण कास्यभाजनै ॥५॥
शारितण्डुरपातश्च सहिरण्य फलै शुभै ।
रानसिद्धार्थींनभाननै पडूसान्विते ॥५८॥
सत्सुगन्धैम्त्वगेलाये पर्ण पूगफरैस्तथा ।
मधूक्रदरदाभ्याइक्षुभिस्त्रिपौ फटे ॥५९॥
यथर्तुप्रभवै पुष्पै बहुमि प्रफरीयकै ।
इत्येनमायविनियोगपूगम्तु पावने ॥६॥
पवित्रण वितानेन मुसिनेनोवरेनवा ।
चकाम्बुरहचिहेन भूपयेच तदृह्मत ॥१२॥
म्तम्भान् मोष्टयेरपश्चाद्धांगरविध पृथस् ।
प्रागुत्तनिरिग्मागाद्यावत्कोण च मास्तम् ॥
मितानि वर्णमेटोया पनामानर थोनयेन् ।
पप गगदिमागेन प्रयम्भागाच वे
पुन
दक्षिणाधियांवदिनीय च चतुष्टयम् ।
कर मन(मरवचनामी कार्या विनानके {६४॥
वापती वनिक यागु मन्टपम्य निगष्ट ।
॥२३॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता।
'२७१
यहिकोणात्समारभ्य यावत्कोणं तु शाङ्करम् ॥६५॥
सितारुणं च पीतं च कृष्णं कुर्याच्चतुष्टयम् ।
भूयश्चोत्तरदिग्भागाद्यावत्पश्चिमदिक् द्विजाः। ॥६६॥
तथाविधं चतुष्कं तु ध्वजानां परिकीर्तितम् ।
राजपापाणवर्णामं चक्रपक्षीश्वरोपगम् ॥६॥
चैजयन्तीत्रयं कुर्यातोरणे पूर्वदिस्थिते ।
दक्षिणे स्फटिकाभं तु आप्ये सिन्दूरवर्चसम् ॥६॥
हेमाभं चोत्तरे कुर्यात्तोरणे ध्वजकत्रयम् ।
चतुप्केणपताकानां युक्तं श्वेतादिकेन च ॥६९।।
एकैकं तोरणं वात्र तृतयं पञ्चकं तु वा ।
अर्धेन तोरणायामात्पताकानां च दीर्घता ॥७॥
एवं त्वभिनवं कृत्वा यागार्थ मण्टपं द्विजाः!।
सपनाद्युत्सवान्तस्य वैशेषिकगणस्य च ॥७॥
पुरा प्रकल्पितं वाथ मण्टपं भूपयेत्तदा ।
एवं कृते ततः पश्चाद्वेदिकां तोरणैः सह ।।७२।।
विलिप्य चन्दनायैस्तु गन्धव!ज्वलैः क्रमात् ।
चन्दनेन समालभ्य वेदिकां केवलेन च ॥७३॥
पाहीकभावितेनैव तेनैवायं च तोरणम् ।
लिप्तं मृगमदेनैव कुर्याद्दक्षिणदिग्गतम् ॥७॥
तुपारधूळीपवळं पश्चिमं कारयेचतः ।
कुङ्कमेन समालभ्यं केवलेनोत्तरे स्थितम् ॥७५॥
क्षीरेण नन्दनेनैव कुटुमेन कृतां म्पलीम् ।
रजनीचूर्णयुक्तेन हविरेणाम्बुना सह ॥७॥
पुण्यगन्धौषधीभिन्तु द्वाराणां मण्टपावनिम् ।
ततस्तु विविधै पैर्नहुभिधूपयेद्विजाः ॥७॥

·शाखनुक्ताचली। फन्मेति च वै येन भक्ताना तत्समापनात् ॥८॥ ततस्तिरम्करिण्या तहेष्टयेत्सर्वतो बहि । मण्टपस्योत्तरे मागे कुर्यात्कुण्ड पुरैव तु ||७८11 यद्वा द्विजास्ततोऽन्यत्र यागारसा च वय॑दिक् । दिक्त्रयेऽभिमता या दिक्कुर्यादनलमण्डपम् ॥७९॥ धूमनिर्गमनोपेत नानाकुण्डविभूषितम् । सादैश्च सुपराशैश्च सयुक्त तोरणादिकै ॥८॥ यहा पचनगेहे तु कुण्ड कुर्यात्सलक्षणम् । अन्यन्नैमिचिकार्य तु पुरा क्लप्त तु वा भवेत् ॥८॥ यागमण्टपविन्यास सर्वत्रैव समाचरेत् । एव कृने तत कुर्यात्सम्भारग्रहण द्विजा ! |८२॥ तन तावत्पवित्राणा निर्माणमधुनोच्यते । तेपा तु विविध रूप सूक्ष्मम्थूलविभेदत ॥८३॥ सर्वभावेन भक्ताना यत्पालयति सर्वदा । मनोवाचितज कृत्स व्यापार शुभलक्षणम् ॥८॥ परिजेयमतम्तस्मात्वरूप तम्य यादृशम् । यच्छिन्न जगदोनेरनन्तप्रमर सितम् । विच्छेदमाननानामति नानात्मना म्ययम् ॥८६॥ जग तु तद्विद्धि हेमम्नादिना तु वै । पाइगुण्यमहिमान यदत्ते प्रनिमगरमना ॥८७३ - ज्ञानगगोपरन तु युक्त कार्यस्तु पीयने । नेमरातुन मन्वैगनागमित परि ॥८८॥ गंधर्यमुपनार नु मम्पनी प्रतितोऽव्ययम् । एवं पत्रिक नायपरिचय जगत्लमो 11८९॥ अप्रत्यारिती विना तदाकारे प्रतिष्टित ।

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता ।
भक्त्या च विधिवदत्तं ददाति भगवत्पदम् ॥१०॥
स्थूलस्य व्यतिरिक्तस्य व्यवहारपदे स्थितैः ।
पदार्थैः कल्पनीयं च तद्विधानमिहोच्यते ॥११॥
सूक्ष्मं दृढं सितं श्लक्ष्णं सूत्रं ब्रह्मप्रसूतया ।
विनिर्मितं कुमार्या वा वृद्धया वा विनीतया ॥२२॥
शुद्धया वा विधवया सम्पादितमथापि चा ।
क्षौम वा पट्टजं वापि केशरोमादिवर्जितम् ॥२३॥
यथालब्धं समादाय सम्यक्प्रक्षाळ्य यारिणा ।
तस्य शुद्धिं पुरा कृत्वा दहनाप्यायनेन च ॥९॥
अवलोक्य स्मरन्मूलं विनिप्पाद्य चतुर्गुणम् ।
चातुरात्स्यव्यपेक्षायामध वाटगुणं द्विजाः ! ॥१५॥
प्रभवाप्ययवुध्या तु भेदभिन्नोपलक्षितम् ।
केशयादिप्वधिष्ठातृमावेन त्रिचतुर्गुणम् ॥१६॥
सन्तुभिर्विपमैर्विष्णोः समस्य परिवर्जयेत् ।
पावित्रिकी क्रिया यम्माद्विपमा सा न कम्य चिन् ॥२७॥
पवित्रकाणि कार्याणि तन्तुभिन्नैः सितासितैः ।
मूलमन्नादिमषां मन्त्राणां मुनिसत्तमाः ! ॥२८॥
कुन्भन्यमन्त्रमूर्नेः प्रापल्पपेषणं द्विजाः ।।
अध्यर्थगतामाद्धाराकारैश्च तन्तुभिः ॥२९॥
शतेनाप्टोरेणायं द्विगुणेन द्वितीयकम् ।
निगुणेन तृतीयं तु ब्याममे तु ननयेन् ॥१०॥
पत्रिंगमन्धिकं चापं द्वितीय द्विगुणं म्मृतम् ।
नृनीय विगुणं गुर्यादयमेय महामतिः ॥१०॥
मदनाम न विमानमा यहिगतम्य न ।
पिपासाम्य परिमाणां विगोपाभायनान् ॥१.२॥

·२७४
शास्त्रमुक्तावली
मालाकृतिं तु शिरसि यथेच्छान्धिपूर्वकम् ।
द्वितीयमंसयोर्यावल्लम्बितं जानुमण्डले ॥१०॥
मूर्ध्नः पादावधिर्यावत्तृतीयमिति विश्रुतम् ।
आमूर्ध्नः पीठपर्यन्तं वनमालापवित्रकम् ॥१०॥
पृथक्पीठस्य वै कुर्यास्वप्रमाणेन शोभनम् ।
विम्बप्रतिसराणां च व्यासश्चानियतः स्मृतः ॥१०॥
सूत्रमानं च पूर्वोक्त द्विगुणं सति सम्भवे ।
त्रिगुण वा मुनिश्रेष्ठा ! वनमालाख्यभूषणम् ॥१६॥
अष्टोत्तरेण सूत्राणां सहस्रेण समन्वितम् ।
यद्वा तदर्ध पादं वा कुर्याद्वित्तानुरूपतः ॥१०७॥
लेपभित्तिपटस्थे तु मूलविम्चे यदा द्विजा. !।
कुर्यादुन्सवविम्बस्य भूषणाना तु पञ्चकम् ॥१०८।।
तदापि मूलविम्यम्य भूषणान्यपि पूर्ववत् ।
कल्पयेदाद्यपूर्वाणि बिम्बप्रतिसरेषु तु
विभवे देवदेवेशे हारपञ्चकसंयुतम् ।
नानाकाराणि तन्तूनि मुक्ताहारसमन्वितम् ॥११०॥
त्र्यमुळान्तरिना देया सर्वेपा अन्धय समा' ।
सङ्ख्यानेन धिना सम्यमातुलुङ्गोपमा शुभा. ॥११॥
अष्टोत्तरशतमन्धिसंयुक्ता वनमालिका ।
चतु म्यानावतीर्णस्य विभोरामन्त्रणाय च ॥११२।।
पवित्रमाद्यमशीकैक या द्वयं द्वयम्
गया फर्मपिम्याना तथा ये गोपुरादिषु ॥११३॥
मितानां मन्यसिम्बाना भगतां सन्निधि सदा ।
उत्तमादीनि फर्माणि गुयाई मुम्यकल्पने ॥११॥.
प्रापये महम मध्यमनोपमेन या ।
॥१०९॥

·४-] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। २७५ द्वितयं द्वितयं वापि. ह्येकैकं वानुकल्पने ॥११५}} अनानां भूषणानां च लाञ्छनानां तथैव च । शक्तीनां विहगेशस्य पवित्रं कल्पयेत्तथा ॥११६॥ प्राग्वत्रीण्यथ वा द्वे द्वे एकैकं वाथ वा द्विजाः । यथेच्छामानसंख्योत्थैः सूत्रैस्तु परिकल्पयेत् ॥११७॥ सूत्रप्रमसमोपेतैर्गर्भपणसञ्चयम् । अन्येषां मण्डलाङ्गानां देवानां विभवे सति ॥११८॥ पवित्रकगणं कुर्याद्यथेच्छाप्रन्धितन्तुभिः । तथैव विप्वक्सेनादेः परिवारगणस्य च ॥११९|| मन्तास्त्रकुम्भयो वै घेऊं वै मण्डलस्य च । द्वयं च कुण्डानलयोः शास्तृपीठस्य च द्वयम् ॥१२०॥ लिपेक्तित्वभूतस्य शब्दतत्त्वस्य च प्रभोः । घण्टाक्षसूत्रपूर्वाणां क्रियानानां महात्मनाम् ॥१२॥ बलिपीठाधिदेवानां देशान्तरनिवासिनाम् । गुर्वादीनां चतुणों तु हरिलिप्सापलापिनाम् ॥१२२॥ द्विजोचमादिवर्णानां नित्यमच्युतभाविनाम् । गृहस्सग्रहाचारिणां यतीनां यनवासिनाम् ॥१२३॥ वृद्धानां जनकादीनां भगपरत्ववेदिनाम् । वन्धूनां मातृपुत्राणां नारायणरतात्मनाम् ॥१२॥ जापाया भतिनमाया खाया अर्चने हरेः । सम्पन्धिनां च मित्राणां भगवदामचामिनाम् ॥१२५॥ तमहापानां चागल्यामिपिणार । भृत्यानां मानालानां पुरषोतमयानिनाम् ॥२६॥ १- पिनाम्-इदि--(1) ·शास्त्रमुक्तावली । वृद्धये योग्यतायै च पवित्रीकरणाय च । यथाभिमतमानस्तु तन्तुभिग्रन्थिभिस्तथा ॥१२७॥ कुर्यात्पवित्रनिचयमथ वा मुनिसत्तमा ।। गुदीना चतुणां तु यतीना च कुटुम्बिनाम् ॥१२८॥ कमाच्चतुर्विशतिभि सूत्र पोटशभिस्तथा । ततो द्वादशिभिश्चैव अष्टभि पतिभिस्तथा ॥१२९॥ पवित्रकाणि कार्याणि ग्रन्थय सूत्रसख्यया । आराधकस्य च गुरो कुर्याद्वे भूपणद्वयम् ॥१३०॥ स्थूल फ्ल्पमिद प्रोक्त सूक्ष त्पमिहोच्यते । शिर प्रमाणेना या भूषण प्रथम स्मृतम् ॥१३१॥ चतु शतेन सूत्राणा द्वात्रिंशद्भिस्तथाधि । सूत्रावतैश्च सुसमै परिकल्प्य च शोभनम् ॥१३२।। सप्तविंशत्प्रमाणेन टत्वास्मिन् प्रन्थिसञ्चयम् । फणदूर्ध्वगत नाभिप्रमाणेन पवित्रकम् ॥१३३।। परिकल्प्य द्वितीय च सूत्राणा मुनिसत्तमा ।। शतत्रयेण च तथा चतुर्विशद्भिरेव च ॥१३४॥ द्विगुणप्रन्थिनिचयैरनुगर्भ तु तम्मृतम् । म्कन्धदेशात्ममारभ्य यावत्पादद्वयारधि ॥१३५।। देउम्नम्मिमागोंने सूत्रमामश्च क्ल्पयेत् । त्रिगुणमन्थिनिचर्यम्ततोन्यद्विजमत्तमा ' ॥१३६॥ अटोचरेण सूत्राणा शतेन ग्रन्थिभिम्तथा । गिर पूर्वायतारादी यावत्पीट तु वैष्णवम् ॥१३७॥ सनमन्धिगधेय गर्भन्तु विविधस्तन । मण्टनम्य प्रमाणेन पुर्यागान्यपष्टयम् ॥१३८॥ प्रथम पममानेन नाभिमान हिनीयकम् ।

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता।
२७७
अरतुल्यं तृतीयं स्यात् चतुर्थ नेमिभिः समम् ॥१३९॥
एकाशीतिभिरावर्तः सूत्राणां द्विजसत्तमाः ।
अमेः कुपडप्रमाणेन ग्रन्थिभिस्तावदेव हि ॥१४०॥
भूषणत्रितयं कुर्याद्यथायोगे महामतिः ।
अष्टोत्तरशतादर्धेस्सूत्रैस्तद्ग्रन्थिभिस्तथा ॥१४॥
भूषणं सुसमं चैव सुशुभं परिकल्पयेत् ।
द्विजेन्द्रा द्विजमुख्यानां ब्राह्मणानां तदर्धतः ॥१४२।।
मुख्यमेतत्स्मृतं कल्पमनुकल्पोधुनोच्यते ।
अष्टाधिकेन सूत्रेण शतेन प्रथमं त्विदम् ॥१४३॥
चतुर्भागोनमपरं तदर्थेन तृतीयकम् ।
आद्याचतुर्थभागेन चतुर्थ कल्पयेत्ततः ॥१४॥
त्रिभागोनं चतुर्थात्तु अग्नेः कुर्यात्तु भूपणम् ।
द्विजेन्द्राणां प्रकुर्वीत सप्तविंशतितन्तुजम् ॥१४५।।
ब्राह्मणानां प्रकुर्वीत तन्तुभिर्नवाभिर्द्विजाः ।।
स्तनादूर्ध्वमधो नाभेर्न कर्तव्यं कदाचन ॥१४६॥
सूत्रत्रयेण चान्येषां भक्तानां तु जगद्गुरोः ।
सूक्ष्मकल्पमिदं प्रोक्तं परकल्पमिहोच्यते ॥१४७॥
चतु.स्थानावतीर्णस्य मुख्यमन्त्रस्य – विभोः ।
शतेनाष्टोत्तरेणैव ह्यर्धनांशेन वा द्विजाः ! ॥१४८॥
तन्तूनां भूपणं कुर्यादेकैकं चा त्रयं वयम् ।
जपहोमादिका संख्या पूर्णा रिक्ता महात्मनाम् ॥१४॥
समीकरोति भक्तानां मन्त्रिणामत एव हि ।
कुर्यातद्ग्रन्थिनिचयं सूत्रसंख्योपलक्षितम् ॥१५०॥
यहच्छया ततोन्येषां याज्यानां परिकल्प्य च ।
सूत्रभ्रमसमोपैतर्ग:भूपणसञ्चयम् ॥१५१॥

·तदन्तराळानि पुनस्त्वच्छिन्नेन तु तन्तुना ॥१५५॥ अयम्मिन् अधिक साप्य ममम्न दिनसममा ! १६॥ २७८ शास्त्रमुक्तावली। ततस्तु देवदेवस्य चतु स्थानस्थितस्य यत् । पवित्रकगण विप्रा 1 प्रोक्तमाद्यपुरस्सरम् ॥१५२।। कुर्यात्तु गर्भरचना तस्य सर्वस्य सत्तमा । हेमसदनकर्पूरमलयक्षोदकुड्डमै ४१५३॥ सर्वोषधिसमोपेतैस्त्वगेलादिविमिश्रित । पावनविविधैर्दन्यैर्नीव्या सपिचुना सह ॥१५४॥ चीनपूरसमाकारमानामलकशङ्खवत् । विभागप्रतिपत्त्यर्थं अथनीयान्यदूरत । अन्येषा सर्वबिम्बाना यथायित्तानुरूपत ॥१५॥ कल्पयेदर्भरचना पूर्वोक्तद्रव्यसञ्चयै । आराधक्स्य च गुरो सगर्भ भूषणद्वयम् ॥१५७१ विहित भगवन्मन्त्रन्यासातादात्म्यभावनात् । अतोन्येषामगर्भ च रचनीय यथाक्रमम् ॥१५८॥ अन्तराळगण गाभं कुर्याद्वाहीकरञ्जितम् । भलत्य च सौवर्णरुपरिपाच रूप्यकै ॥१५९॥ पवित्रच्छेदसमून जातरूपमयैस्तु वा । शपद्मगढाचनमालाश्रीवत्सपूर्व ॥१६॥ ण्यम्यव रहना वा यथावितानुसारत । ण्य त्या पवित्राणि प्रमेण द्विजमत्तमा ! ॥१६॥ धातुजे शिते गाण्डे वयच्छने निधाय च । अथ या पैदळे भाण्डे मृण्मये या मुशोभने ११६२॥ पारा यापि चम्मिन् मात्र भूपणमधयम् । गाय याममा पश्चात् मुगिनातेन च ।

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता।
२७९
बन्धयित्वा तु सूत्रेण दृढेन सुसितेन च ॥१६॥
मध्ये तु यागद्रव्याणां ते भाण्डे विनिवेशयेत् ।
एवं हि सर्वसम्भारान् सम्पाद्य द्विजसत्तमाः ! ॥१६५॥
चातुर्मास्ये त्वन्यतमे मासे वै शुक्लपक्षके ।
द्वादश्यां देवदेवस्य पवित्रारोपमाचरेत् ॥१६॥
पूर्व दशम्येकादश्योः कुर्यात् कर्माधिवासनम् ।
एकादश्यां यानुकल्पे अधिवासनमाचरेत् ॥१६॥
सघोधिवासं द्वादश्यां कुर्याद्वा शक्त्यभावतः ।
अधिवासदिनात्पूर्वदिने कृत्वाङ्कुरार्पणम् ॥१६८॥
अधिवासदिने कुर्याद्रक्षावन्धं च देशिकः ।
अधिवासादिकं सर्व शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः । ॥१६९।।
आचार्यो मूर्तिपैः साध दशम्यां तु निशामुखे ।
मन्त्रेशसन्निधिं गत्वा प्रपूज्या-दिभिः ऋमात् ॥१७॥
तस्मादनुज्ञामादाय प्रासादाप्रथितं शुभम् ।
यागमण्टपमासाद्य द्वारार्चनपुरस्सरम् ॥१७१६॥
पूर्ववत्पूजनं कुर्यात्कलशे मण्डलक्षितौ ।
सम्प्रविश्य ततः प्राग्यन्मूलमूर्ती तु पूजनम् ॥१७२॥
भदक्षिणप्रणामान्तं सविशेष समाचरेत् ।
लेपभिचिपटसं तु मूलबिम्वं यदा द्विजाः । ॥१७३॥
तदा नैमितिफे विम्ये सब कुर्याद्विशेषतः ।
एतस्य सनिधी विप्राः ! कृत्वा सपनमारकम् ॥१७॥
सपनाधिकृत विम्ब नित्यनैमिचिकेपि वा।
सर्वमन्यत्पवित्रान्तं मनपिम्ये समाचरत् ॥१७॥
नित्योत्सवाय पिये तु तदा पुर्यापदुमयम् ।
तेपामसानिया चित्राः दागे तगमीपगे ॥१६॥

·अन्यानि मन्त्रयोम्यानि एकमिन् द्विजसत्तमा । ॥१८६॥ २८. शास्त्रमुक्तावली। बुर्यात्मपनमात्र तु तदा कुर्यात्तदुत्सवम् । दर्भमञ्जरिजे कूर्चे चक्रे वा कुम्भकेपि वा ॥१७७|| प्राग्वदन्यत्समस्त तु मूलविम्ये समाचरेत् । ततो होमगृह गत्वा कुण्ड सम्कृत्य पूर्ववत् ॥१७८ तलानल च सस्कृत्य कुर्याद्वै मन्त्रतर्पणम् । प्रासाद सम्प्रविश्याथ कृत्वा होमसमर्पणम् ॥१७९॥ प्रणम्य देवदेवेश ततस्त्वेक पवित्रकम् । दहनाप्यायसशुद्ध प्रोक्षित चार्थ्यवारिणा ॥१८०॥ वासित गन्धधूपाभ्या चतुस्स्थानस्थितस्य च । निवेद्य च क्रमेणैव धूप दत्वार्घ्यपूर्वकम् ॥१८॥ निजानन्दमयोगनित्यतृप्तस्त्वमव्यय । तथापि भक्त्या तृप्सोह त्वा यजाम्यात्मसिद्धये ॥१८२॥ इति विज्ञाप्य देवम्य ततोत्रेणार्ध्यवारिणा । सर्व भूपणपूर्व तु सम्प्रोक्ष्य द्रव्यसञ्चयम् ॥१८॥ अथ पाणिद्वयनैन अमीपोमात्मकेन तु । योग्यतापदवीं नीत्या सर्व भूपणसञ्चयम् ॥१८४॥ मूलमन्त्रण सम्प्रोक्ष्य सम्पृश्याथ निरीक्ष्य च । उम्भयोग्यनि चैम्मिन् मण्डलीयानि चापरे ॥१८५।। विम्बयोग्यानि चैरस्मिननियोग्यानि चापरे । पारे पात्रे पृथर म्याप्य पात्रलाभानुम्पत आच्छाच वाममा पश्चा मुसितेनाप्रतेन तु ॥१८७॥ तानि गुपपानानि प्रमेण न पृषा पृथर् । पचनीयानि गवेण न गुमितन च ॥१८८॥ मानिमिम्नानुषि नियापिनयन या ।

·अ]
श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसंहिता ।
चतुस्त्रियेकभारैर्वा कृते पाठेथ वा स्थले ॥१८९॥
तानि भूषणपात्राणि संस्थाप्य पुरतो विभोः।
प्रणवेनायित्वा तु वर्मणा स्थगयेत्पुनः ॥१९॥
देवागारं बहिश्चान्तः मन्दिरं यागसंज्ञितम् ।
संवेप्ट्य सितसूत्रेण चतुर्धा तद्गुणेन तु ॥१९१॥
ततोऽभ्यर्थ्य समूहं तु पञ्चकालपरायणम् ।
पटकर्मनिरतं चापि यतिवृन्दं तु वैष्णवम् ॥१९२॥
समक्षं भवता भक्त्या श्वः प्रमुं पूजयाम्यहम् ।
सन्निधानमतः कार्य मदनुग्रहकाम्यया ॥१९३॥
एवमभ्यर्थ्य तेभ्यस्तु ह्यनुज्ञा प्रतिगृह्य च ।
सन्निधौ देवदेवस्य जागरेण नयन्निशाम् ॥१९॥
एकादश्यां प्रभातेथ कृतस्तानः कृताहिकः ।
आचार्यों ब्राह्मणैः साधू यतिभिर्वप्णवोतमैः ॥१९५॥
खधर्मनिरतैश्चैव विष्णुभक्तर्दृढवतैः ।
प्रविश्य भगवद्गेहं कृत्वा नित्यार्चनं विभोः ॥१९६॥
चतुःस्थानार्जनं चापि सविशेष समाचरेत् ।
तथैव रातावपि च सविशेष समाचरेत् ॥१९७॥
हवनान्तं क्रियाकाण्ड जपस्तुतिपरस्ततः ।
आराध्यस्याप्रत. स्थित्वा जागरेण नयेन्निशाम् ॥१९८॥
स्नात्वा ब्राले मुहूर्तेथ देशिको वैष्णवैः सह ।
प्रविश्य देवसदनं कृत्वा नित्यार्चनं विभोः ॥१९९॥
चतुःस्थानस्थितं देवं समभ्यर्च्य यथाविधि ।
ततस्तु चौत्सवं विम्यं श्रीपुष्टिभ्यां समन्वितम् ॥२०॥
यानमारोप्य वस्त्राद्यैरलड्कृत्य विशेषतः ।
मण्टपं तु समीनाय विनिवेश्य च विष्ठरे ॥२०१॥

·२८२
शास्तमुक्तावली।
पाठयेच्चतुरो वेदान् चतुर्दिक्षु यथाविधि ।
अथ भूषणपानस्य गत्वा वै सन्निधि द्विजा । ||२०१
पूजयित्वा समुद्घाट्य पात्र प्रतिसरीयकम् ।
अवलोक्य समादाय ध्यायेदाखिल द्विजा ॥२०॥
सावत्सर तु यत्कर्म आप्रभातान्निशान्तिमम् ।
ध्यानोत्थ निष्कल सम्यगपवर्गप्रद तु यत् ॥२०४३
सस्मृत्य निष्कल मन्त्र शुद्धोच्चारक्रमेण तु ।
मन्त्रे सन्धाय तत्तून सूत्रे मन्त्र तथैव च ॥२०५]
एकीकृत्यात्मना साध दद्याद्वै मन्त्रमूर्धनि ।
समादायापर सूत्र तस्मिन् सकलनिष्कलम् ॥२०६॥
ध्यानकर्मखरूप तु कर्म ध्यायेच्च वात्सरम ।
स्मृत्वा चोभयरूप तु मन्त्र कलशपूजितम् ॥२०॥
पूर्वयचानुसन्धान कृत्वा दद्यात्पवित्रकम् ।
तत प्रतिसर विप्रा । तृतीय च समाचरेत् ॥२०॥
सावत्सर कर्म सक्ल चाखिल स्मरेत् ।
पूजयन्त स्वमात्मान आधाराच्च परावधिम् ||२०९।।
लयभोगाधिकाराख्यत्रमेण सफ्लात्मना ।
सकल मन्त्रनाथ तु लयभोगादि विग्रहम् ॥२१०॥
स्मृत्वा कृत्वा च सन्धान दद्यापतिसर तत
अमेपुप्पैस्तथा गन्धर्माल्यै पैस्तथा द्विजा ! ॥२१॥
पूजया सम्पुटीकुर्याद्धपणानि पृथर पृथक्
अन्तरान्तरयोगेन घण्टागब्दसमन्यिता
रामनरलसद्धातुपुप्पाक्षतपयन्विता ।
समुगन्धायेदर्भाच्या लाजसिद्धार्थयुता ॥२१३॥
प्रयेमच्या मु बहुमो दृष्टि परगने मुंदा ।
-
बाघ
॥२१२॥

·श्रीपाश्चरात्रे-इश्वरसंहिता
२८३
केवलापुष्पवृष्टिी शहादीनपि नादयेत् ॥२१॥
दत्वैवं कलशस्थस्य पुरा विप्राः ! पवित्रकम् ।
अनेन विधिना दद्यान्मण्डलस्थस्य वै पुरा ॥२१५॥
पवित्रकलयं शुभं भोगस्थाने च नारद! ।
दद्यात्समस्तमन्त्राणां त्रीण्येकं वा यथेच्छया ॥२१६॥
विम्बस्यं तु समभ्यर्च्य प्रदद्याभूषणानि तु ।
कलशोक्तकगेणैव वनमालाख्यभूषणे ॥२१॥
पूर्ववच्चानुसन्धानं सर्व कृत्वा निवेदयेत् ।
पृथङ्न्यासो यदा प्रोक्तः किरीटाचं चतुष्टयम् ।।२१८॥
क्रमेणावाहयेद्विमा भूषणानां चतुष्टये ।
किरीटाख्य ! सुरेशस्य भानुतुल्यप्रभान्वित! ॥२१९॥
परिवारयुतम्तिष्ठ त्वमस्मिन् शीर्पभूपणे ।
श्रीवत्सागच्छपूर्णेन्दु समाने ! भगवस्प्रिय! ॥२२०॥
वक्षःस्सले जगद्योनेषणं फल्पितं मया ।
कौस्तुभागच्छ रत्नानामीश ! त्यं भगवत्मिय! ॥२२१॥
वक्षःसले जगद्यानेषणं कश्पितं मया ।
पातुपुष्पसमाकाणे प्रवाळमणिपिते ॥२२२॥
चनगाले ! समागच्छ देवदेवप्रिये ! शुभे ।
चतुभिरतमन्त्रैस्तु कमेणाचाहयेद्विजाः ।।२२३॥
अम्बानां भूपमानां न लान्छनानां तथैव च ।
शक्तीनां विहगेमस्य तथैव मुनिसतमाः 1 ॥२२॥
पाठस्य न पवित्राणि प्रदयात्क्रमशस्ततः ।
एवमेव विभोर्दपान्मूलपिम्मगतस्य च ॥२२५॥
गर्वेषां मूलविम्यानां लक्ष्म्यादीनां तथैव ।
मन्येषामपिम्नानां परिवारगम्य च ॥२२६॥

·२८५ शास्त्रमुक्तावली. शास्तृपीठस्य च लिपे. शब्दतत्वस्य च प्रभो। घण्टाक्षसूत्रपूर्वाणां अर्घ्यपात्रादिकस्य च ॥२२७॥ छत्रचामरपूर्वाणा सर्वोपकरणस्य च । द्वारावरणदेवाना संबंपा च द्विजोत्तमा ! ॥२२८॥ क्रमेण भूपण दत्वा यायादामिनिकेतनम् । अभिस्थस्य बिभोर्दद्यापणानि तु पूर्ववत् ॥२२९॥ अनी निवेदयद्विप्रा । भूपण न तु होमयेत् । यस्मात्सन्यासमूचे तु विहित भूषणम्य च ॥२३०॥ नाहतुं युज्यते दग्ध दोपमाभरण विना । तथैव सक्सवादीना दद्यात्प्रतिसरं तदा ॥२३१॥ देशिकम्य हृदारोप्य पूजितम्य च देववत् । म्व स्व चारोप्य चान्येपा देशिकाना तथैव च ॥२३२॥ साघकाना ततो दद्याद्यागानानामपि क्रमात् । मूलविम्ये यदा कुर्यात्पवित्रारोपण द्विजा ! ॥२३॥ तदा तु मूलबेरम्य दत्वा प्रतिसर पुरा । नवेद्यान्त समभ्यर्च्य पश्चादुत्मवकौतुके ॥२३॥ यागमण्डपमानीय अथ वाम्थानमण्टपे । मद्रासने समारोप्य पूर्वोक्तविधिना तत ॥२३५॥ चतु म्यानस्थितम्यापि दद्यात्प्रतिसर द्विजा। एव हि देवदेवम्य चतु म्यानस्थितम्य च ॥२३६५ अलकारासने मूलमन्त्रण प्रणवेन या । भामभ कमनो दत्वा भूपणानि यथाविधि ॥२३७॥ मोग्यामन ततो नीत्या विविधाम्यवहारित । मोगाम्ययं देवेश यादद्वाजलिम्त्विदम् ॥२३८॥ नावपान मोहाच फर्मत्यागो मया त ·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। २८५ त्वमेव सर्वं जानासि सर्वेश ! हृदये स्थितः ॥२३९॥ यथाशनत्या त्वनिच्छातम्तत्रापि परमेश्वर ।। तनिमितमिदं कर्म कृतं त्वत्स्सीलये मया ॥२४०॥ एवमुक्त्वा समभ्यर्च्य चतुरः पाञ्चरात्रिकान् । भगवत्प्रतिपत्त्या तु शक्त्या प्रावरणैर्धनैः ॥२११॥ तथा प्रतिसरान्तैस्तु ब्रह्मचारीन् यतीन् गुरुन् । तर्पयित्वाथ चान्नेन पूतेन विविधेन तु ॥२४२॥ पश्चादुत्सवविम्बं तु यानमारोप्य देशिकः । महोत्सवविधिप्रोक्तसर्वमङ्गलसंयुतम् ॥२४३॥ प्रदक्षिणक्रमेणैव प्रासादं तु प्रवेशयेत् । देशिकस्त्वथ नैवेद्यपूर्व कुर्याच्च भोजनम् ॥२४॥ बन्धुभ्रातृसमोपेतः सविशेष द्विजोत्तमा.।। सायम्प्रातः प्रतिदिन भूपणोत्सर्जनावधि ॥२१५॥ चतुःस्थानस्थितं देवं समभ्यर्च्य यथाविधि । मण्टपे चौत्सवं बिम्ब सविशेष समर्चयेत् ॥२४॥ उत्सवं देवदेवस्य कुर्यात्कालद्वयेपि च । वाहनारोहणं रात्रौ दिवसे वाचरेद्विजाः ! ॥२४७] समाप्तिदिवसे प्रातर्विशेषयजनं ततः । चतुःस्थानस्थितस्यापि मध्ये मध्येऽर्चनैः सह ॥२४८॥ अवरोप्य पवित्राणि रात्री मण्डलवहिगम् । विसृज्य विधिवत्कुर्यात्कुम्भसम्प्रोक्षणादिकम् ॥२४९॥ एकरात्रं त्रिरात्रं वा पञ्च वा सप्तरात्रकम् । पवित्रक म्यापयित्वा नतः सन्यासमाचरेत् ॥२५॥ अथ वार्चागतं धिमाः ! तावत्संस्थाप्य भूपणम् । यावदेकादशी शुमा संशृण फार्तिकस्य तु ॥२५॥ ८ ·२८६ शासमुक्तावली। अपनीय च माल्यादीन् प्रदद्याद्वा दिन दिने । नो याति म्लानता यावत्सम्प्राप्ते कालवासरे।।२५२॥ अपनीय गुरोभक्त्या निवेद्य ब्राह्मणस्य वा । पञ्चकालप्रसक्तस्य तदभावात्तु नारद ! ॥२५३॥ पट्कर्मसम्प्रवृत्तस्य विष्णुभक्तम्य तत्वतः । विशेषयागहोमान्ते कृत्वाचार्यप्रपूजनम् ॥२५॥ वैष्णवा. पूर्ववत्पूज्या दद्यादाच्छादनं ततः । तेषां चैव यथाशक्ति अमावादथ नारद ! ॥२५५|| युग्ममेक तु वा वस्त्रमेकस्यावश्यमेव हि । उपवीतानि चान्येषां सोचरीयाणि योजयेत् ॥२५६॥ प्रार्थना च ततः कार्या यतीनां संयतात्मनाम् । युष्माप्रसादसामर्थ्यान्ममास्तु परिपूर्णता ॥२५७॥ नियाजाना च सर्वेषा मा मेस्तु समयच्युतिः । एवमन्त्यिति वक्तव्यं सर्वसालसमन्वितम् ॥२५८९५ संवत्मरकृताकृत्यदोष समयपूर्वकः । नागमायाति वै क्षिप्रं पवित्रारोपणानतु ॥२५९॥ पाति यस्मात्मदोषं हि पतना परिरक्षति । विशेषेण द्विजास्त्राति पूर्ण कर्म करोति च ॥२६॥ साधके च क्रियाहीने तम्मादुक्तो मया महान् । याग एप पवित्य उक्तलक्षणलक्षितः ॥२६॥ वश्यने समस्पोन्य. प्रकारो मुनिपुङ्गया। केवल विम्बके वापि यागमन्दिरसंम्यिते ॥२६२।। प्रामादमथिने वापि दशम्यामधियासिते । फपयेदपगारोपं विना कलशमण्डले ॥२६३|| मझिम्यपि तदा याचसापदधिवासिन ।

·श्रीपाचराने-भरसंहिता। एफ द्वे त्रीणि वा दद्यात्पवित्राणि तदा विभो ॥२६४ समानीयोत्तमायेन भेदेन तु कृतानि वा । द्रव्याभावे द्विजश्रेष्ठा अशक्तिर्यदि या भवेत् ॥२६५।। सद्योधिवास द्वादश्यां कृत्वा शक्त्या तु कारयेत् । सोपवास द्विजश्रेष्ठा अर्चाया भूपणं विभो ॥२६६॥ यथेच्छाकल्पिते. सूत्रैन्धिभिस्तु यथेच्छगा । निशारोचनया यापि पवित्राणा न धातुना ॥२६॥ फेनचिन्मयो विप्रा विधिवत्परिरशयेत् । पुप्पपूर्णानि गर्माणि कृत्या या फेलान्यतः ॥१६॥ प्रपूज्य पूर्ववद्विमा विम्पसलिहितं विभुम् । निवेद्य गूपणं दधानाणीगुच्चारयेदिमाम् ॥२६९॥ यन्गया बासू च कल्पितं प्रादयस्य च । फर्मणां पूरणार्थाय यथा दोपो न मे भवेत ॥२७०॥ इत्युक्त्या च ततो दद्यात्पूज्योपरि पवित्रफम् । म्तुत्या च देवदेवेश हितायेदि प्रयनत ॥२७॥ पूजयित्वाथ देवेश मुर्गातदुपतिम् । गृहे पविसयागे तु विशेषोयगधांच्यते ॥२७२।। विसम्म मण्डलम्मे या गतु म्मानन्गिोपिया। पवित्रामा प्रय दाद या पथेर या ॥२७॥ इत्युक्तं योगिना मा. ! पवितारोहण परम् । एक रने मति तदा मिरिभयनि नापती ॥२७॥ गर्यार्भा गायकाना र नगाभाटिगन नदा। मोदानमनानां प विदिसम्पादितम्य ॥२७॥ निषयागमोगाना Tरा मापणीयाम् । भोहानि गुमांग मी मा ७६॥

·२७८ शासमुक्तायी। वै ॥२७८॥ रूपन पूज्यमन्त्रस्य तीर्थोद्दोऽथ सङ्गमे । नद्या समुद्रगामिन्या देवखाते हदे तु वा ॥२७॥ प्रीतये परमेशस्य त्वात्मनो दुखहानये । अहादायामराणा च पितृणा तृप्तये तु आप्यायनाथ भूताना भुवनाना च भूतये । देशदोपप्रशान्त्यर्थ गोनाह्मणहिताय वै ॥२७९॥ यथावल्मपन कुर्यात्तीर्थ बिम्बे विशेषत । नित्यम्नपनविम्बे तु कुर्यात्तत्तदसन्निधौ ॥२८॥ नित्योत्सबपरे विम्चे याचरेत्तदसनिधौ । तदभावे पवित्ने तु दर्भमञ्जरिजे शुमे ॥२८॥ विधानमन में सम्यक् शृणुध्व सुसमाहिता । बहुशसमभग्नान समूल यदपुष्पितम् ॥२८२॥ प्रामुग्यो दर्भमादाय प्रणवेन पुरा क्षिते । ततम्नेनैव तन्मूल प्रामखुर्यादधिष्ठितम् ॥२८॥ तस्य मध्यमनाळ यन्न्यग्भूतमवतिष्ठते । आराध्य मन्त्रनाधेन स्मरेद्वयाप्त महात्मना ॥२८॥ विवत परमानीयमध्यक्षाव्य च विद्धि तम् । अनेरदर्भमुच्च यत्काण्ड काण्डेषु चोत्तमम् ॥२८५॥ अणिमादिगुणयुक्त पुस्तत्त्व तेन कल्प्यते । वाचक तस्य योक्तव्य हसयुक्त द्विलक्षणम् ॥२८६॥ यहि काण्टचतुरण चित्तपूर्व चतुष्टयम् । प्रथनीयमयोस्तमव्यत्तात स्वकै पदै ॥२८॥ प्रणवादिनमा तेम्नु व्यापर सूक्ष्मर क्षणम् । एव श्रोनादिकान् पच म्वनाम्ना अधयेत्तदा ॥२८८॥ मर्मद्रियाणि तमु तनम्न मात्रपञ्चकम् ।

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। २८९ पञ्चकं त्वथ भूताना बध्वा वे ६मावसानिकम् ।।२८९॥ अवशिष्टस्तु तत्काण्डैर्वन्नीयात्तु करण्डवत् । विना शिखासमूहेन समुत्थानाचधेरथ ॥२९०॥ किश्चित्तदूर्ध्वदेशाच्च यथा नो याति वै पुन । पहुधा काण्डसधस्तु कल्पितम्तत्वसत्यया ॥२९१॥ विभिन्नाना च काण्डाना भङ्गादेकरतस्य च । उत्पद्यतेन्यधात्व च तस्मात्तद्द्मधयेत् दृढम् ॥२९२।। दर्भमञ्जरिज त्वेवं सम्पाद्यादौ पवित्रकम् । अनुसन्धीयते तर मात्राभ्यान यथास्थितम् ॥२९३॥ पूजयित्वाठपुष्पाधैरलकृत्य पठेदिदम् । त्वमेव तीर्थ भगवन् । त्वमेवायतन परम् ॥२९॥ त्वयैचाधिष्ठित सर्वमिद जानामि तत्वत । समापि च त्वयाऽऽदिष्ट क्रियाकाण्ड शुभप्रदम् ॥२९५॥ यनिर्वाहयाम्यद्य त्वदनुग्रहकाम्यया । एव विज्ञाप्य भगवन्मन्त्रमूर्ति परात्परम् ॥२९॥ तत्पात्रपानग कृत्वा ब्रह्मयानगत तु वा । चेदगेयध्वनीशद्धशब्दमापूर्वकम् ॥२९॥ नीत्वा तीर्थान्तिक तत्र नीरदेशे नियाय च । पूर्वामुल च तद्यानमादाय च पवित्रकम् ॥२९८॥ वामहम्मतले कुर्यात् इमामण्डलगत विव । विध्यान्मध्यमागे च पाणिना दक्षिणेन तु ॥२९९।। अवतीर्याम्भमो मध्य निमजेन्मह तन थे । सनिधि तत्र तत्काल प्रयुक्त्यनिरातु वै ॥३०॥ अशेषाणि च तीयानि लोकत्रयमतानि च । मन्त्राला स्त्र मा सामान जलाये ॥३०॥ नामनननीयाना मरा भ्या ममागम ·२९० शास्त्रमुक्तावली। किं पुनर्यत्र भगवान् मन्त्रमूर्तिरघोक्षज ॥ ३०२॥ साधकाभ्यर्थित नरयात्मानुग्रहया घिया । विद्वान् योनेन विधिना तीर्थमासाद्य तत्ववित् ॥३०३१ नापयेद्वान्धवादीना प्राप्नुवन्त्यचिराच्च ते । तैर्थ फलमनायासान्मन्त्रमूर्ते प्रसादत १३०४॥ किं तु तद्यानवादित्रवर्जितम्तु भवेद्विधि । इम विद्यान्महाबुद्धिर्विशेष चार कर्मणि ॥३०५|| सामान्यमविनाश यच्चिन्मय रूपवर्जितम् । विशेषज्ञानसम्बन्ध जीवहस विभाव्य तम् ॥३०६॥ पवित्रक तदाकार म्मृत्वा प्लाव्य ततोम्भसा एव तेनैव चान्येषा बहूना बहुभिस्तु वा ॥३०७|| सम्पाद्य विष्टरे मान दूरस्थाना सदैव हि । सम्पन्ने सपने त्वेव द्वितीयेहि महामति ॥३०८।। रथे कृत्वार्चिते त वै प्रपूज्य च यथाविधि । यात्राख्यमुत्सव कुर्यादन्नदानपुरस्सरम् ॥३०९॥ सनृत्तगेयवादित्र जागरेण समन्वितम् । 'एकरात्र द्विरात्र वा त्रिरात्र भक्तिपूर्वकम् ॥३१०॥ सकृत्सवत्सरस्यान्ते तूत्सव सपनादिकम् । कुर्याद्वै मन्त्रनाधस्य स सिद्धिं लभते पराम्॥३११॥ अथ वा मन्दिरे देवमुत्तमोत्तममार्गत । सनाप्य समलकृत्य रथादौ जगता पतिम् ॥३१२॥ समारोप्य विशेषेण यात्रोत्सवमथाचरेत् । इति पावित्रा सम्यग्विधान परिकीर्तितम् ॥३१३१॥ इत पर च श्रोतव्यमस्ति चेत्कथ्यता द्विजा ।। इति श्रीपाश्चराने ईश्वरसहिताया पवित्रोत्मवादिविधिर्नाम चतुर्दशोऽध्याय ।

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता ।
अथ पञ्चदशोऽध्यायः।
मुनयः।
सपनानां विधि सम्यक्समाख्याहि मुनीश्वर ।
यद्ज्ञानात्सकलाः पूर्णा नित्यनैमित्तिकाः क्रियाः ॥१॥
नारदः।
शृणुध्वं मुनयः । सर्वे सावधानेन चेतसा ।
विधानं सपनानां तु बहुभेदविनिर्मितम् ॥२॥
प्रासादस्यामत कुर्यान्मण्टमं तु तदर्थतः ।
प्रथमावरणे पापि द्वितीयावरणेपि वा ॥३॥
तृतीयावरणे यापि चतुर्थे पश्चमेपि वा ।
आमेग्या दक्षिणस्यां या नैर्ऋत्यां पश्चिमे तु वा ॥४॥
वायच्यामुत्तरस्यां वा ऐशान्यां वा यथारुचि ।
कुर्यान्मानादिकं सर्व यागमण्ट पवद्विजाः ! |५||
विना यागस्थलं मध्ये वेदी चापि तदूर्खतः ।
अधिवासश्च कुम्भानां स्थापनं सपनं तथा ॥६॥
युज्यते वै यथैकस्मिन् तथाभ्यूह्य समाचरेत् ।
आचायश्चितुरो विप्राः ! पडष्टी द्वादशापि वा ||७||
यजमानस्तु परयेच्छास्त्रज्ञान् गुरणा सह ।
प्रवीणांश्च बहुत्वे तु तत्संख्यानियतिः कृता ॥८॥
तेपा यथोक्तसंख्यानामाभिजानामसन्निधौ ।
तादृशान् वरयेद्विमांश्चतुविधेकमेव वा ॥९॥
साधकाश्चतुर. पड्या यष्टौ द्वादश पोडश ।
वरयेच्छास्त्र कुशलान् प्रवीणानुक्ककर्मम ॥१०॥
एवं सर्वेषु यागेषु नित्यनैमितिकात्मसु ।
'आचार्याणां साधकाना सम्यानिपम इरितः ॥११॥

·२९२
शास्त्रमुक्तावली ।
सङ्ख्याहीनं न गृहीयादापद्यपि कदाचन ।
मोहेन यदि गृहीयाद्यं स्याद्राजराष्ट्रयोः ॥१२॥
प्रास्मुखे मण्टपे भागे तृतीये पश्चिमे स्थिते ।
मध्यसूत्रं समाश्रित्य मानपीठं प्रकल्पयेत् ॥१३१३
प्राग्गतं प्रत्यगास्ये तु सौम्यास्ये दक्षिणागतम् ।
तदास्ये चोत्तरासस्थं यथालक्षणलक्षितम् ॥१४॥
यदा रुपनबिम्बादौ बिन्चे सपनमाचरेत् ।
एवं तदा प्रकुर्वीत मण्टपं द्विजसत्तमाः ! ॥१५||
मूलबिम्बे यदा कुर्यात्तदने मण्डप तदा ।
तदानीं न तु कुति सानपीठं द्विजोत्तमा ! ॥१६॥
सप्तमे पञ्चमे वापि पूर्वे रूपनवासरात् ।
तृतीये वा मुनिश्रेष्ठास्तस्मिन्नहनि वा द्विजा.॥१७॥
अङ्कुरानर्पयित्वा तु तत सपनमारभेत् ।
यदा पूर्वदिने कुर्यात्कुम्भानामधिवासनम् ॥१८॥
तदानी पूर्वरात्रौ तु कुर्यात्कौतुकान्धनम् ।
पूर्वयुर्विमिते पश्चात्तम्मिन्नहानि याचरेत् ॥१९॥
यदा कर्मदिने शिप्रा ! कुर्याकुम्भाधिवासनम् ।
तदानी तु दिने तम्मिन् कुर्यात्कौतुकबन्धनम् ॥२०॥
तन. प्रभात आचार्य कृतमान, प्रसन्नधी ।
प्रविश्य मण्टपं साधं परिचर्यापजने ॥२१॥
गालामासहित महदेवीविमिश्रित ।
मायेसांनी विमा ! प्रामुग्यो वाप्युददग्य ॥२२॥
आलेपयकोमयेन पूादीशानपश्चिमम् ।
नूननेनाम्बर गाहितेन जरेन तु ॥२३॥
प्रोक्षयन्मदिमिमाः ! पञ्चगव्यमायुभिः ।
एको वा पदवो यापि दशिकाः सपने ग्मनाः ॥२५॥

·१५-अ] २९३ श्रीपाश्चरात्र-ईश्वरसंहिता । नववस्त्रधराः सर्वे सर्वालबारसंयुताः । नववस्त्रोत्तरीयाश्च सोप्णीपा गुरुसम्मताः ॥२५॥ नियमस्थास्तु बहवस्तथैव परिचारकाः । यद्यद्योग्यं भवेद्विप्राः सपने यत्र यत्र तु ॥२६॥ तत्समस्तं समाहत्य मण्टपे सम्प्रवेश्य च । सपनं प्रारभेत्पश्चादेशिकः शास्त्रपारगः ॥२७॥ सपनं द्विविधं विद्धि परापरविभेदतः । परंतु दशधा प्रोक्तं प्रधानादिविभेदतः ॥२८॥ प्रधान प्रथमं विद्धि द्वितीयं तु परं स्मृतम् । तृतीयं परसूक्ष्मं स्यात्परस्थूलं चतुर्थकम् ॥२९॥ पञ्चमं स्यात्सूक्ष्मपरं सूक्ष्मसूक्ष्मं तु पाठकम् । सूक्ष्मस्थूलं सप्तमं स्यात् स्थूलं स्यात्परमष्टमम् ॥३०॥ स्थूलसूक्ष्मं तु नवमं स्थूलस्थूलं तदुत्तरम् । उत्तमादिविभेदेन त्वपरं नवधा स्थितम् ॥३१॥ परापरविभेदानामेषां साधारणं स्मृतम् । अनन्तकलशं नाना सपनं सर्वपूकम् ॥३२॥ एषां प्रधानपूर्वाणां सूत्रपातपुरस्सरम् । सर्वमुद्धारपर्यन्तं क्रमेण शृणुत द्विजाः ! ॥३३॥ लोहनं दारुजं वापि मृण्मयं वा सुशोभनम् । मण्टपेशानदिग्भागे संस्थाप्य जलभाजनम् ॥३१॥ वेदिं प्रक्षाळ्य तोयेन वषैः संवेच्य नूतनैः । सूत्रपातं ततः कुर्यात्कुम्भसंग्व्यानुरूपतः ॥३५॥ यथोक्तमानविस्तीर्ण क्षेत्रमण्टपमध्यतः । मण्टपस्य तु विप्रेन्द्राः ! पागमागमवलम्ब्य वा ॥३६॥ स्वीकृत्य पश्चात्प्राक्प्रत्यग्दद्यात्सलचतुष्टयम् । .

·२९५ शास्त्रमुक्तावली। दक्षिणोत्तरग सूत्रपञ्चक विनिवेशयेत् ॥३७॥ एवं कृते भवन्त्यत्र पदानि द्वादश द्विजा। एकैकस्य तु विस्तार ताल प्रादेशमेव वा ॥३८॥ हस्त वारनिमात्र वा मण्टपस्यानुरूपत । महत्त्वस्य च कुम्भानामेव सर्वत्र चोर्ध्वत ॥३९|| पिएचूर्णैरलकृत्य चतुर्दिक्षु समन्तत । कोष्ठेषु पीठिका कुर्यात्तम्डुलैबीहिभिस्तु वा ॥४०॥ तासा हि प्रतिकोष्ठ तु कुर्यादाढकसम्मितै । अर्धाधिसिभि प्रस्थैरथवा केवलैग्निभि ॥११॥ अर्घोत्तरेण वा विप्रा । कुर्यात्प्रस्थद्वयेन वा । यदा प्रस्यद्वयेनैव प्रस्थेना?त्तरेण वा ॥४२॥ प्रसेन वा तदर्धेन तत्पादेनाध वा द्विजा ।। तुर्याश्रामथ वा वृत्ता कृत्वैव पीठिका तत ॥१३॥ सौवर्णा राजता ग्राह्यास्ताम्रा वा भेदवर्जिता । श्रश्णा अमुपिरा कुन्भाश्चतुर्विशाङ्गुळेोन्नता ॥४४॥ विस्तृतेमध्यतस्तद्वन्दगल व्याळोन्नतम् । ततमाळिपटकेन तस्य व्यङ्गुळ स्मृतम् ॥४५॥ मेखला परितो ज्ञेया व्यगुळा द्विजसतमा । यद्वा तदर्धमान तु सर्वमुच्छायपूर्वकम् ॥४६॥ यद्वोत्तमोत्तमा विप्रा ! द्रोणमानोदपूरका । तदष्टमाशनो न्यूना क्रमाप्रसाद्वयावधि ||४|| अधमाधमग्मास्तु प्रम्यमानोदपूरफा । ण्य स्थणयुक्तास्तु कार्या विद्यानुसारत ॥५८t भमायागेपरिम्यान्नु वितता कमठोदरा । पाचन परिमाया शतपत्रमुगानना १५९॥ अांध कौमुदीमागमण्डलालरना द्विजा।

·१५-ओ
श्रीपाचराने-ईश्वरसहिता।
मकराननशेपाभिरमृताम्बुप्रवाहका ॥५०॥
नदीसमुद्रश्रीवृक्षनानामाल्य परिष्कृता ।
चक्राधारादिभिर्यद्वा रहिता सत्यसम्भवे ॥५॥
मृण्मया वानुकल्पे तु भेदच्छिद्रविवर्जिता ।
न द्वितप्ता सुतप्ताश्च टेकवर्णास्तु सुखरा ॥५२॥
सगृह्य क्षाळयेत्सम्यक् शुद्धतोयैश्च सर्वत ।
सूत्रेण वेष्टयेद्यलादगुळाळमन्तरम् ॥५३॥
पश्चिमे कलशस्थानात्कलशानधिवासयेत् ।
शालिभि थण्डिल कृत्वा केवले स्थण्डिले तु वा ॥५॥
पूर्वामानुत्तरामाश्च कुशाम्तन परिस्तरेत् ।
तारेण तत्र कलशान् न्यस्य पुष्पेण पूजयेत् ॥५५॥
अथोमुखास्तु तानेव न्यम्य पतिक्रमेण तु ।
कुशानुपरि सस्तीर्य प्राङ्मुख परमेष्ठिना ॥५६॥
दर्भमुद्रा प्रदश्याथ गन्धतोयेन सर्वत ।
सम्प्रोक्ष्य पुसा विश्वेन विकिरदक्षतानि च ॥५७॥
निवृत्या चोन्मुम्बीहत्य सर्वेण मुनिपुङ्गवा ।।
पृथगुद्धृत्य क्लभान् स्वस्थानेषु क्रमान्यमेत् ॥५॥
कुम्भन्यामादिफ सर्व मूलमन्त्रेण याचरेत् ।
निरीक्षणादिसशुद्धान् कृत्वा सहृदयेन तु ॥५०॥
अष्टाक्षरेण मन्त्रण मन्त्रयेचान महत्मकन् ।
तेनेव पनयत्पश्चादयेमचन्दनादिना ॥६॥
तदाहरणहोम नु यभागक्ति समाचरेत् ।
पूर्णान्तमय सम्पूर्य क्रमाव्यनियोजयेत् ॥६१॥
पत्रिय पधिमादि पान्न च रतु धनु ।
तर टरियाली को पधिमपिने ॥६॥

·- शास्त्रमुक्तायलो। धात्रीफलोदकं चैव लोधतोयमनन्तरम् । रकचन्दनतोय च रजनीनीरमुत्तमम् ॥६३॥ ततस्तु मध्यपसौ तु तथैव विनिवेशयेत् । अन्धिपल्लववार्येव ततस्तु तगरोदकम् ॥६४॥ प्रियगुवारि तदनु मासीजलमत परम् । तथैवोचरपसौ तु भवेदेतचतुष्टयम् ॥६५॥ सिद्धार्थकोदक चैव सर्वोपधिजल तत सर्वरलोदक चैव शुद्धोदकमत परम् ॥६६॥ न्यसेत्कूर्च कुश दार्भमुदा पोडशामुळम् । अङ्गुळ प्रन्धिमान तु मूल चै द्वादशामुळम् ॥६७॥ शपमन विजानीयादित्येतस्कूर्चलक्षणम् । अथ वा गुळा प्रन्धिर – ह्यड्गुळ भवेत् ॥६८॥ • मूल कुर्यात्तु विप्रेन्द्रा! द्वादशाङ्गुळसम्मितम् । ब्राह्मणस्य चतुर्दर्भ विदर्भ क्षत्रियस्य तु ॥६९|| द्विदर्भ तु विशा कुर्च स्त्रीशुदाणा तथा भवेत् । सर्वेषामथ वा कूर्च चतु सप्तकृत तु वा १७०॥ मूरमन्त्रेण तदनु पूजयेत्सल शान् प्रमात् । अालमनपुप्पैश्च धूपेन मुनिपुङ्गवा । ॥१॥ अपिधाय मणैव पिधान सूनवेष्टितै । प्रतिकुम्भ तु वसनैवेष्टयेद्विभवे सति ॥७२॥ आच्छाध नववस्त्रेण सर्वत प्रागुदड्मुख । पूर्वयत्स्नयित्वा तु ततो होम समारभेत् ॥७३॥ अष्टोत्तरशत हुत्या ममिदादीन् पृथर पृथक् । पूर्णानि ततो हुत्ता परमाननिमन्त्रयेत् ॥७ मूल मन्त्रण गर्यषा सपन विहित द्विना । अन्नरान्नग्योगेन गुण गुनोदपरित ||७|| ·1-] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरराहिता । २९७ । खपन चार्घ्यदान च द्रव्याणा तु समाचरेत् । द्रव्यन्यासक्रमेणैव तदुद्धार प्रकीर्तित ॥७६॥ प्रधानमेतत्कथित द्विपटफारशात्मकम् । सर्वेषा कारणमिद कार्याण्यन्यानि सत्तमा । ७७|| अम्बुना पञ्चगव्येन क्षीरेण तदनन्तरम् । दध्ना धृतेन मधुना सापधिजलेन तु ॥८॥ बीजाम्बुफलतोयेन गन्धपुप्पाम्बुना तत हेमरत्नोदकेनाथ पूरित तु यथाक्रमम् ॥७९॥ कलशाना द्विषट्क यत्परमेतदुदाहृतम् । पञ्चगव्यदधिक्षीरघृतमध्विक्षुधारिणा ॥८॥ सौषधीगन्धरलफलपुप्पजलैस्तथा । विलेनोदकेनापि कमेण परिपूरितम् ॥८१॥ द्विपक्मेतन्कुम्भाना परसूक्ष्ममुदाहृतम् । सूत्रपातादिक चामिन् द्वितयेपि प्रधानवत् ।।८२] माद्यमय तथाचाम सर्वोपधिजल तथा । दधि क्षीर मधु घृत तथा शुद्धोदक द्विना ॥८३॥ कुम्माना नवा त्वेतत्परस्थूलमुदाहृतम् । सूत्रपातादिक चाम्य प्रागेव परिकीर्तितम् ॥८॥ पञ्चधा भानिते क्षेत्रे भागा म्यु पञ्चविंगति । चर्हि प्रागादियोगेन करशाना द्विरष्टके ॥८५४ क्षीर दधि घृत चेव मधु चे रसमेक्षवम् । धात्रीफरादिदगा सर्वाप यन्तमेव हि ॥८६|| पत्रोदक् तत पश्चाचदन्त परशाटके । प्रागादि पुप्पतोय च फल्नीनोदके त्वय ॥८७|| गन्धोदक च तदनु हेमरनले तथा ।

·२९८ शास्त्रमुक्तावली । पुण्यतीर्थसरिताये मध्ये शुद्धोदकं न्यसेत् ॥८८|| द्रव्यन्यासक्रमेणैव तदुद्धार उदाहृतः। एवं क्रमाद्न्ययुक्तकलशैद्विजसत्तमाः । ॥८९॥ सपनं पञ्चविंगदिरेतत्सूक्ष्मपरं स्मृतम् । पञ्चविंशत्तु कोष्ठानि कल्पयित्वा तु पूर्ववत ॥१०॥ मध्ये शुद्धोदकं न्यस्य वहिरिन्द्रादियोगतः । पूर्व क्षाराम्भसा पूर्ण परं शुद्धेन वारिणा ॥११॥ तृतीय रत्नतोयेन हेमतोयेन चापरम् । गन्धाधुमिश्रित चान्ये फलपुप्पोदकान्विते ॥१२॥ शालिबीजाम्भसा पूर्णमष्टमं परिकीर्तितम् । कुम्भाटकं तु तद्वाह्यदिगष्टकसमाश्रितम् ॥९३॥ धावीफलोदक पूर्वे पथ्यातोयं ततोपरे । गुळूचीक्षोदमन्यस्मिन् विभीतकजलं परे ॥९॥ कुमारीकथित तोय व्यासलिलमेव च । नागरोदक्मन्यस्मिन् तथान्यस्मिन् मधूदकम् ॥९॥ विहितोत्र ममुद्धारो द्रव्यन्यासक्रमेण तु । नृसिंहमन्त्रै धेन केवलेनोटकेन तु १९६॥ मत्याद्य. पञ्चभिर्मन्त्रेनिमि सिंहादिभि मात् । अन्तरापरणसाना कलशाना मुनीश्वराः ॥१७॥ एक सप्तयामन्य प्रागादी तहहि स्थितान् । कलशाधक्रमण हृदाधेनानिमन्त्रयेत् ॥९८॥ गायत्र्यान्तर्गनर्वित्रा. ! कलशे. सापकमात् । द्विनीयायरणम्यम्नु उपचारा हदा मता. 1४९९॥ फलनोदफनाय अपजप्तेन सेचयेत् । यद्वा प्रागुदिननैय कर्मना मर्यमाचरेत् ११००}} ·श्रीपाश्चरान-ईश्वरसहिता। दशमि सप्तामे कुम्भै सूक्ष्मसूक्ष्ममिद स्मृतम् । चतुर्हस्त त्रिहस्त वा क्षेत्र सार्धद्विहस्तकम् ॥१०॥ द्विहस्त वा समापाद्य तदर्धे तु द्विधा मवेत् । एकेन कर्णिका कुर्याहितीयेन द्विरष्टकम् ॥१०२॥ दळाना तु ततो विप्रा ! कर्णिकोपरि विन्यसेत् । कलशाना चतुष्क तु दिक्चतुष्कसमाश्रितम् ॥१०॥ पूर्व तु पञ्चगव्येन ततश्चैव मृदम्बुना । सर्वोपध्युदफेनैव फेवलेनाम्भसाऽथ च ॥१०॥ पूर्वपत्रात्समारभ्य यावदीशानगोचरम् । पोडशान्यान् प्रतिष्ठाप्य तत्रैव कलशान् क्रमात् ॥१०॥ प्रथम पञ्चगव्येन केवलेन तु पूरयेत् । गोमूत्रेण द्वितीय तु तृतीय गोमयाम्बुना ॥१०६॥ वेतामितिना विप्रा । चतुर्थ सोदकेन तु । गजगोपमशृमवल्मीकाख्यमृदा परम् ॥१०७॥ शालिक्षेत्रानदीमध्या पापण्डाच पर्वतात् । मृद्धि पष्ठ तु कलश पूरणीय ततो द्विना' ॥१०॥ सधम सर्परामोभे सर्वाधिभिरष्टमम् । क्षीरेण नवम विद्धि दना दशममुच्यते ॥१०९|| घृतेन चैकादशम मधुना द्वादश द्विजा । सबसयोदश पीनै फलै सर्वश्चतुर्दशन् ॥११॥ समस्तधान्यैरपर सर्वगन्धस्तु पोडगम् । विहितोत्र समुदारो द्रव्यन्यामत्रमेण तु ॥१११॥ ददाभिमन्त्रित कृत्या एक कला पुग । यापयेन्मूलमत्रेण पदकेन नन नमान् ॥१२॥ इति विगतिमि उम्मरचिन द्वितमनमा ।

·गास्त्रमुक्तावली। सूक्ष्मन्थूलमिद प्रोक्त ततोन्यत्कथ्यते द्विजा.! ॥११॥ मारप्रत्यगायत सूत्रपञ्चक विनिवेश्य च । दक्षिणोत्तरसूत्राणामेकाठश विनिक्षिपेत् ॥११४॥ एवं कृते तु कोठानि चत्वारिंशद्भयन्ति हि । . तत्र पश्चिमदिक्पकरारभ्य क्रमयोगन ॥११५॥ दक्षिणादुत्तरान्त च कलगाना श्चतुश्चतु. । विन्यस्य पश्येत्तास्तु कमाइन्यनिंबोवत ॥११६॥ पाद्याव्याचमनीयार्थद्रव्यै. पूर्वेदितस्त्रयम् । नगादाद्यन्तमध्यभ्या नदीमृतीरसम्भवा ॥११७] ड्ढावल्मीकशिखराजवन्तनतीकृतात् । हलोत्था गोवृपशृङ्गशालीना तु समुद्भवा ॥११८॥ तथा च पद्मपण्टोत्था लेस्मिन्गोमय परे । वनदाहसमुद्भुत तथैव च महानसात् ॥११९॥ त्रेताग्निमम्म त्वरे विनिवेश्य घटान्तरे । जन्यन्मिन् पञ्चगव्य तु कुगोठकममन्वितम् ॥१२०॥ मवृन तलकुम्भ तु चममीचारिपरितम् । पलाशयादिगश्वत्थगीन्गेहितचन्दनम् ॥१२१॥ कमायोटरमन्यन्मिन् परे तु फिलोदकम् । वचा मतावरी कन्या व्याघी मिंही कृनाअलि ॥१२२॥ गामी मिहगमी च कुष्ठ भूम्यजन तथा । महागावेगा च कलमेन्यव मत्तमा '॥१२३॥ महानीग गुठनी च मग्देवी गनावरी । विगुगन्ना म पाटा माद्दा वद्विगिमा परे ॥१२४॥ यणी वगारी चाप्यन्यन्मिन गजपिपली । भारतमानि नान्यम्मिन पारनानि पनि च ॥१२५!!

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। ३०१ दधिक्षीराज्यकुम्भांश्च द्वौ मध्विक्षुरसान्वितौ । मूलान्यम्भोरहार्या च तान्यन्यस्मिन् द्वये न्यसेत् ॥१२६॥ हमाणां पावनानां तु सक्षीराणां विशेषतः । पत्रपुष्पफलोपेतमेकस्मिन् मनरीगणम् ॥१२७॥ जात्यादिकमथैकलिन् कौसुमीयं रताचयम् । रोचनारजनीयुग्मं चला मोटाथ पद्मकन् ॥१२८॥ इति पञ्चकमन्यस्मिन् दर्भर्याङ्कुराणि च । सास्यं शाल्यंकुरचयं फलशे सपरे तु वै ॥१२९॥ सिद्धा तान् सिताद्यांन्तु पियो गन्धसजितम् । अपरमिमम् न्यसेत्कुम्भे सह वै नागकेसरैः ॥१३०॥ प्राम्याश्चौपधयः सप्त सप्तारण्या घटद्वये । वाहीकं चन्दनं चैव रसं कर्पूरमेव च ॥१३१॥ चतुष्कमेतदपरे त्वन्यस्मिन् धातवः शुभाः। ताम्रजाम्बूनदाद्यान्तु परे रलचयं महत् ॥१३२॥ न्यसेद्विद्रुमजालं च द्वयोर्मुक्ताफलानि च । अर्योदकमथैकस्मिन् नदीतीर्थोदकं द्वये ॥१३३॥ सर्वोपधिपटं चैव मुशीताम्भोघटं तत. । सुगन्धपुष्पकलमं चत्वारिंशत्वमी म्मृताः ॥१३॥ द्रव्यन्यासक्रमोद्धार इदं स्थूलपरं म्मृतम् । शीताम्बुपूरितानां च घटानां केवलं द्विजाः ! ॥१३॥ चत्वारिंगलमायुक्तं म्धूलमुक्ष्म प्रकाशितम् । गन्धोदन पूर्णानां चत्वारिंशद्भिरेय च ॥१३॥ समन्वितं पटानां तु म्थूलम्बूलं प्रकीर्तितम् । मूत्रपात विधानं च सुम्मन्यासक्रम तथा ॥१३७॥ . उद्धार चानयोः कुर्यात् न्यूलायमगं हिना..।

·३०२
शासमुक्तावली!
भक्तिश्रद्धावशाचापि विभवानुगुणं तु वा ॥१३८॥
'त्रिविधं स्थूलभेदं तु द्विगुणं तु समाचरेत् ।
अनुकल्पे तद वा पादमष्टांशमेव वा ॥१३॥
चतुष्टयं वा कुम्मानां प्रत्येकं वा द्वयं द्वयम् ।
एकैकं वापि विप्रेन्द्राः । सर्वद्रव्यमयं घटम् ॥१४०
नवानां परिपूर्णानामुक्तादन्यदपेक्षितम् ।
कुर्यादभ्यूद्य तत्सर्व प्रधानोदितवर्मना ।।१४१॥
एवं तु दशधा विप्राः! परभेदाः प्रकीर्तिताः।
अपरस्य विभेदांस्तु क्रमेण शृणुत द्विजाः ॥१४२६.
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे ह्येकत्रिंशद्विभाजिते ।
कोष्ठकानां नवशतमेकषष्टिस्तथैव च ॥१४२१॥
मध्ये पवित्रयं स्याप्य मार्जयेत्तद्वहिर्द्वयम् ।
वीध्ययं तद्वहिर्भूयः स्थाप्य पसिनयं पुनः ॥१४४॥
द्वयं विमृज्य वीध्यर्थ स्थापयेत्सतकं पुनः।
विभज्य वा विनवधा कैकं विमृजेट्विजाः ॥१४॥
वीध्ययं सटे देशे कलशानां तु पूर्ववत् ।
क्रमेण तेषु कोष्ठेषु कलशान पूर्ववन्न्यसेत् ॥१६॥
घृतमुप्णोदकं चैव रसवारि फलोदकम् ।
लोहाम्भो मार्जनाम्भश्च गन्धाम्भोक्षतवारि च ॥१७॥
यबोदकमथेशान्तं मध्यादारभ्य मध्यमे ।
पाचमध्य तथाचामं पञ्चगव्यं क्रमेण तु ॥१८॥
द्विचतुष्कोणसंवीतनवकानां तु मध्यमे ।
ऐन्द्रापुतरपर्यन्तं विदिवसानां तु मध्यमे ।।११९॥
दधि क्षीरं मधु तथा कपायं वदिदिवकमात् ।
एवं सप्तदश पोकाः प्रधानन्यसंयुताः ॥१५॥

·- श्रीपञ्चराने-ईश्वरसंहिता। शेषाश्चान्ये चतुप्पष्टिः शुद्धोदकसमन्विताः । इत्येकाशीतिकलशा मध्यतः संस्थिता द्विजाः ! ॥१५१॥ ततस्त्वेकोनपश्चाशत्कलशास्तद्दिगष्टके । तत्र मध्यमकुम्भेषु दिस्थितानां तु सेचयेत् ॥१५२॥ गुद्धोदकं चेक्षुरसं नाळिकेररसं तथा । शान्तिवारि मुनिश्रेष्ठाः ! पूर्वादिकमयोगतः ॥१५३॥ विदिक्स्थब्रह्मकुम्भेषु सेचयेन्माळोदकम् । भामेयादीशपर्यन्तं शिष्टमन्यच्छतन्तयम् ॥१५॥ अशीतियुक्तं कुम्भाना तथैव चतुरुचरम् । सुगन्धैः शीवलैस्तोयैः सम्पूर्ण द्विजसत्चमाः । ॥१५५॥ पश्चान्मध्यस्थनवके मध्यादीशानपश्चिमम् । वासुदेवाहराहान्तं मूर्तीनां नवकं यजेत् ॥१५६॥ अालभनमाल्यैश्च घ्पेन च यथाक्रमम् । तहहिर्नरकानां तु ब्रह्मकुम्भेषु पूजयेत् ॥१५॥ केशवादामनान्तं च द्विचतुः पूर्वदिक्क्रमात् । तत एकानपञ्चाशत्कलशानां मुनीश्वराः ॥१५८॥ पूजयेद्राकुम्भेषु श्रीधरापं चतुष्टयम् । पूर्वाद्युत्तरपर्यन्तं वयादीशानपधिमम् ॥१५९॥ नराधे कृष्णपर्यन्तं चतुर्फ पूजयेरिजाः ! ! मावर्नानि विन्यस्य चक्रिकाभिः पिधाय च ॥१६॥ ततः प्रच्छादयेसः नूतनैम्तु पृथक् पृथक् । तत उध्वं यजेद्देवं वामदेवं जगत्पतिम् ॥१६॥ पायान्महमानम् कुम्भः संथापयेद्विभुम् । मष्टाक्षरेग मन्त्रेण द्विपकाक्षरतोपि वा ॥१६२॥ विष्णुगापत्रिया वापि तमूर्तिमनुनापि वा । ,

·३०४
शाखमुक्तावली।
स्वपन सर्वकलगविहित स्वथवा द्विजा
॥१६शा
देव वेणवगायच्या स्थापयेत्पाद्यवारिणा ।
तद्विष्णोरितिमन्त्रेण मापयेदर्ध्यवारिणा ॥१६॥
प्रतेविष्णो दति मचा स्लानमाचमनेन तु ।
विष्णो कर्मेति मन्त्रेण स्नान स्यात्पञ्चगव्यके ॥१६५||
दधिक्राविण्णमन्त्रेण दप्ता समापयेद्विभुम् ।
आप्यायस्वेति मन्त्रेण गोक्षीरेणाभिपेचयेत् ॥१६६।।
मथुवातेति मन्त्रण मधुन' म्मपन विभो ।
ओयव्य इति मन्त्रण कपाये सपन भवेत् ॥१६॥
त्व विष्णुरिति मन्त्रेण स्नपन तूष्णवारिणा ।
पलिनीत्यादि मन्त्रेण स्नापयेत्फरवारिणा ॥१६८१
शन्नो देवीति मन्त्रण नपन मार्जनाम्युभि ।
सावित्र्याक्षततोयेन अम आयाहि मन्त्रत ॥१६९।।
रनोदकैरिपेत्वेति लोहतोयेन सेचयत् ।
गन्धद्वारेति मन्त्रण म्नपन यववारिणा ॥१७॥
शतधारेति मन्त्रेण म्नपन गन्धवारिणा ।
घृतेन म्नापयद्देव तत शुक्रममीत्यूचा ॥१७॥
अथ वा पाद्यपूर्व तु यावतोयायमानम् ।
अभि पुम्पमूक्तम्य तत शुस्मसीत्यूचा ॥१७२॥
आग्य च गुडतोयाद्य चतुष्फ भाविपश्चिमम् ।
व विरिति मन्त्रण विष्णोर्नुकमिति द्विना । ॥१७२।।
मापये मनसायन तायन मुनिपुश्वा ।।
येनामिविश्ववेदा प्रधानमन तु ॥१७॥
तस्याग्नि मंत्रणानिपाया ।
प्रतिव्य तु मन्यण यानभनमाल्या ॥१७॥

·भ] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। धूपेन च समभ्यर्च्य ततस्तेनाभिषेचयेत् । यद्वायं पाघमाचाम गन्धस्नग्धूपदीपकम् ॥१७६।। दद्याद्ययाक्रम सर्व केवल चार्घ्यमेव था । युक्त अतचतुप्फेण सप्तत्या च त्रयेण च ॥१७७॥ कुम्भाना स्नपन खेतदुत्तमोतमनुच्यते । होनमष्टाटसमातेरन्त शुद्रोदवारिभि ।।१७८]] की स्नपन यत्तु तन्यादुत्तगमध्यमम्। तथा पलिचतुष्क तु हीन स्यात्पूर्वनिश्चितात् ॥१७९॥ यदेतत् स्नपन युक्तमेकाशीत्या च मध्यत दिक्ष चैकोनपञ्चाशञ्चतुप्फेण विदिक्षु च ॥१८०!! ग्रामदैविकभागम्थै कलशेरन्वित द्विता !! शेषे पप्ट्यत्तरशतसवख्याते शुद्धवारिभि ॥१८२॥ विहीन कल्शैविमान्तद्भवेदुत्तमाधमम् । शतद्वयेन मुम्भाना चतुर्दिक्सस्सितेन च ॥१८॥ चतुहीनेन वै विप्रा ह्येकाशीत्या च मध्यत । सयुक्त स्नपन प्राग्वद्भवे मध्यमोत्तमम् ॥१८३॥ अघाटपरिसख्यातैरन्त शुद्धोदवारिभि । कलशैर्यद्भवेद्धीन तत्म्या मध्यगमध्यमम् ॥१८४॥ एकाशीत्या च कुम्भाना मध्यतस्तु समन्वितम् । दिक्षु चैकोनपश्चागन्मयस्थनयसयुतम् ॥१८५॥ शे शुद्धोदकलशैबिहीन मध्यमाथनन् । पट्टीनामष्टरेनात्र हीनभेल तु कल्पयेत् ॥१८॥ एकाशीला च कुम्माना केवल पूर्वद्विजा । अधमोत्तममेततु म्नपन परिकीर्तिनम् ।।१८॥ द्रागिदिम्तु फलमे कोणस्थे गुरुगनिगम ।

·शास्त्रमुक्तावली। विहीन स्नपन यत्तद्भवेदधममध्यमम् ॥१८८|| यच्चतु पष्टिालशैविहीन सर्वदिस्थितै । शुद्धोदकैनिश्चेष्ठान्तद्भवेदधमाधमम् ॥१८९॥ नवधा सप्तथा वात्र क्षेत्र कृत्वा तु पीडयेत् । द्वय चतुष्क वा शिष्ट कुम्भाना स्थापनार्थत ॥१९०॥ इत्येवमपर प्रोक्त नवधा मुनिसत्तमा ।। कुम्भाधिवासपूर्वं तु सर्व पूर्ववदाचरेत् ॥१९१॥ आज्यस्स दैवत देवो वासुदेव पर स्मृत । उष्णाम्भम सकर्षण प्रद्युम्नो रन्नवारिण ॥१९२।। फलाम्भसोऽनिरुद्धस्तु भगवान् देवत द्विजा।। नारायणस्तु मन्त्रात्मा लोहतोयत्य देवतम् ॥१९३॥ मार्जनस्स हयग्रीवो विष्णु स्वाइन्धवारिण । नृसिंहोक्षततोयस्य वराहो यवारिण ॥१९४॥ पाचस्स देशो देवोऽध्यस्य नारायण स्मृत । देव आचमनीयस्य माधवस्त्रधिदेवता ॥१९॥ गोविन्द पञ्चगव्यस्य विष्णुस्तु दधिदैवतम् । मधुसूदनसज्ञस्तु पयसो देवता स्मृता ॥१९६॥ त्रिविक्रमाख्यो मधुन क्यायस्य च वामन । भगवान् श्रीधराख्यम्नु गुटतोयस्य देवता ॥१९॥ देवदेवो हपोफेश क्षुमारम्य देवतम् । दामोदरोऽधिदेव तु नाळिराम्भसो द्विना ।।१९८॥ पानाभन्तु भगवान् शान्तिलोयम्म देवना । मरी नारायणचव हरि नर्थव च ॥१९॥ आमेयादीवार्य देवता भग । पाशीतपिताना शुद्रोदाना व देवनम् ॥२०॥ .

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसाहिता। कान्त्याधुन्नविपर्यन्तमप्टक प्रतिदिवक्रमात् । बहिरकोनपश्चाशच्छुद्धतोयेषु च फ्रमात् ॥२०१॥ स्वपादिगायत्र्यन्तास्तु शक्तयो ह्यधिदेवता । अष्टावष्टौ तु पूर्वादिदिक्ष्वग्न्यादिविदिक्षु च ॥२०२। कलशाना तु गरुड शेष सूत्रस्य दैवतम् । कूर्चाना तु पर ब्रह्म चक्रिकाणा तु चक्रराट् २०३॥ वाससा वासुदेवस्तु सर्वेषा च स एव वा । मार्जन प्रोक्षण चैव शकृदा चानुलेपनम् ॥२०॥ सूत्रपातमलङ्कार पिष्टचूर्णे समन्तत । अष्टाक्षरादिमन्त्रण कारयेत्पञ्च मन्त्रचित् ॥२०॥ पञ्चोपनिषदा मन्ती कलशानधिवासयेत् । विष्णुगायत्रिया सत्र कोठेषु कलशान्न्यसेत् ॥२.६॥ तत्र द्रव्याधिदेवाना वाचकै पूरयेत्क्रमात् । कूर्नास्त प्रक्षिपेत्तेषु द्विषट्कब्रह्मविद्यया ॥२०७॥ तत्तद्र्व्याधिदेवास्तु तत्तद्रव्येषु पूजयेत् । चक्रिका स्थापयेत्पश्चाञ्चक्रमन्त्रेण साधक ॥२०८॥ बासोभिश्गदेयत्सश्चाद्विषटकार्गेण मन्त्रवित् । वस्त्रापनयन कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् ॥२०९|| प्रणवेन तु सूत्राणि छित्त्वा तेनाभिवन्ध छ । उद्धृस्य विष्णुगायच्या दद्याद्धस्ते गुरोस्तथा ॥२१०॥ यस्मिन्यस्मिन्न मन्त्रोत्र विहित कणि द्विजा। अष्टाक्षरेण मन्त्रेण तत्तकुयाद्विनक्षण ॥११॥ अथ वा सर्वकर्माणि मूलेनैव समाचरेत् । 'पूर्वक्ति परभेदाना सपनाना द्विजोत्तमा ॥२१२॥ अादिद्रव्यनिचय इतरेपा तु कन्यते । 1

·शासमुक्तावली।
विष्णुपर्णी च दूर्वा च पद्म श्यामाकमेव च ॥२१॥
एतानि पाद्यस्याङ्गानि चत्वारि द्विजपुश्या ।।
गन्धपुप्पाक्षतफले यवसिद्धार्थक तिलम् ॥२१॥
कुशाग्रमय॑स्याङ्गानि ह्येतान्यष्टा भवन्ति हि ।
लवङ्गजातितकोलमगमाचमनीयके ॥२१५॥
शहदस च गोमूत्र क्षीर दधि घृत तथा ।
हानि पञ्चगव्यम्य पञ्चतानि च सर्वत ॥२१६॥
शभ्युदम्बरविल्याना पलाशवटयोस्तथा ।
खदिराबत्थयोश्चापि विकततरोस्तथा ॥२१७it
स्वरसार तु कपाय म्यात्सर्वपापापनोदनम् ।
क्दळीविन्चचूताश्च पनस मातुलुकम् ॥२१८॥
नाठिरेर चामलक वीजपूर फलाम्भस ।
अङ्गान्येतानि चैवाष्टो फलानि कथितानि वै ॥११॥
सहदेवी शिरीप च रजनी मूर्यवर्तिनी ।
सदाभठा कुशाप्राणि मार्जनाङ्गानि पट् द्विजा | ॥२२०॥
सूर्यरान्त पमगगमिन्दुकान्त तथैव च ।
वैश्य चाप्ययन्यान्तमिन्द्रनीरमवाळकौ ॥२२१॥
गारद पुप्यराग च म्फटिस्नलगगौ।
पन मौक्तिरमनानि रनोदम्याथ या हिजा ॥२२२॥
मणिमुनापन पत्र प्रमाळ पुप्या तथा ।
रतोदयाशान्येनानि पचर मुनिपुङ्गवा ॥२२३॥
चाईप चन्दन व यमगर तथा ।
गन्धानि च चरित्र या गुनिपुजवा ' १२२१॥
गन्दा रग मामी रिवर मुर तथा ।
उरणमाम्भ तु नामयम् ॥२२५॥

·श्रीपाञ्चरात्र-ईश्वरसहिता । रुक्म रूप्य च ताम्र चाप्ययनपुकमेव च । अङ्गानि कथितान्येव पच चै लोहनारिण ॥२२६॥ तिलसिद्धार्थनीवारयवदेणुयवानि च । तुळसीपयुक्तानि शान्त्यम्भोङ्गानि चैव पट् ॥२२॥ इन्द्रवल्ल्यवर पद्ममश्वत्थाडरमेव च । एक्पा च चत्वार्यतानि मङ्गळवारिण ॥२२८|| शुद्धोदकरशा सर्वे चन्दनेका सयुता । इत्युक्तोपरभेदाना रूपनाना यथान मम् ॥२२९॥ अन्याणा निचयश्वाथ सर्वोपध्यादि चोच्यते । कुष्ठ मामी हरिद्रे द्वे मुरादशैलेयचम्पका ॥२३०॥ पचामचोरमुस्ताश्च सर्वापध्य प्रकीर्तिता । पलाशबिल्ववकुळक्दम्बाम्रशिरीपजा ॥२३१॥ न्यग्रोधाश्वत्थजाश्चापि पाहवा परयारिण । केतकीमसिमानातिनन्द्यावतात्परोद्वा ॥२३२॥ पारम्पकान्दोत्था कुसुमा पुप्पयारिण । यवगोधूमकनीदिशारिमुद्गमियानुका ॥३३३।। मापनीवारनी चार पथित बीनवारिण । अथ चानन्तररश नामा सररपूरकम् ॥२३॥ यदेतम्य विधान तु शृणुध्य मुनिसतमा ! । पूर्ववन्मपटप चुर्याश्चत्वारिंटालगयतम् ॥२३॥ द्वात्रियलरविनार चतुर्दागांदसयुतम् । ध्वजाधिरप्पर पूवन्मुविभूपिनम् ॥२३६।। आपाप या प्रामान यथाभिमनदेशगम् । यागार्थ मन्टप प्रामास्यउगीत ॥२३॥ उरे दिनगगेप एला मंदिनायुग । .

·शास्त्रमुक्तावली।
तदर्थान् सर्वसम्भारान् सभृत्य सुसमाहित ॥२३८॥
देशिकेन्द्रस्तु पूर्वेा मुस्नातश्च कृताहिक ।
भूपणैर्विविधैवर्तनूतनैश्च विभूषित ॥२३९॥
सितोष्णीपोचरीयश्च चित्रमाल्यैरलकृत ।
चतुर्भिरष्टभिर्वार्यस्तादशैरपि साधकै ॥२४०॥
तत्सल्यै शास्त्रकुशलै कञ्चुकादिविभूषिते ।
अन्यैश्च सुसितैर्बौ स्थगितानननासिकै ॥२४॥
तत्तत्प्रयोगकुशलैरनेकै परिचारकै ।
प्राप्तेऽपराइसमये कृत्वा द्वार्चिन विशेत् ॥२४२॥
यागार्थ मण्टप तत्र देव कुम्भादिके यजेत् ।
तत्रैव वा यजेडिम्ब यही सन्तर्प्य पूर्ववत् ॥२४॥
ततोऽनुज्ञा समादाय क्रमण मुनिपुङ्गवा ।।
अनुत्पविधाने तु प्रासाद सम्प्रविश्य च ॥२४४
मूल विम्य तु सम्पूज्य अालभनमाल्यके ।
धूपेन च ततोनुजा समादायारभेत्तत ॥२५॥
द्वाभ्यिर्चनपूर्व तु विशलपनमण्टपम् ।
प्रोक्षयेत्पश्चगव्येन मूलमन्त्रेण सनत ॥२४६।।
नानाविधानि पुप्पाणि विरित्सर्वदिक्षु च ।
सिद्धार्थाश्च वीनानि ततो मण्टपमध्यत ॥२४॥
सार्थद्वाविंशतिर भजेन् क्षेत्र तु पञ्चधा ।
एकर नवधा मयश्चत्वारिंशच पञ्च च ॥२८॥
पद्यश्चापि फोटाना पचविगोचर गवत् ।
द्विमहस तता मध्ये काम्थापनार्थत १२१९॥
एकाशीति च कोष्ठानि सम्पाप्य परिमार्जयेत् ।
परितो वीषय परसिद्वितय तह पुन ॥२५०॥

·ओ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। पूर्वादिदिक्चतुप्के तु एकाशीतिपदानि च । कल्पयेत्पार्श्वतो वीध्यै पुन पङ्क्तिद्वय भवेत् ॥२५॥ चतुर्यु कोणप्वेकोनपञ्चाशलोष्ठकानि च । कल्पयेत्तत्र चाप्येकाशीतिमध्यानुसारत ॥२५२॥ मध्यतो नवक स्थाप्य पड्कृत्येका लोपयेत्परि । चहि पङ्क्तिद्वये दिक्षु पटक पटक विदिक्षु च ॥२५॥ चतुश्चतुश्च सस्थाप्य शेपाणि परिमार्जयेत् । तद्वहि परितो वीध्यै लुम्पेत्पतिद्वय तत ॥२५४॥ कोणानि कल्पयेद्यलात्पदषोडशकानि तु । तत्पाधै लोपयेत्पड्तिमेकैका दिक्चतुष्टये ॥२५५॥ पतिद्वये तु द्वाराणामन्तीगास्त्रयो यहि । पञ्च पार्श्वे तु शोभायं चतुर तद्बहिर्द्वयम् ॥२५६॥ तदन्त पतित्रितये प्रयस्त्रिशत्पदानि तु । वीध्या सहकता नीत्वा ह्येक स्थापयेहि ॥२५॥ द्वाराणामपि कोणाना मध्ये पोडशसङ्ख्यया । पञ्चविंशतिकोष्ठानि स्थापयित्वा तु पार्वत ॥२५८॥ अन्योन्य लोपयेत्पङ्क्तिमकैका तु मुनीश्वरा । एवमापाद्य कुम्भाना पदानि स्थापनार्थत ॥२५९॥ तत सुगन्धरजसा सितेन सुसमा द्विजा ।। अड्गुष्ठविस्तरोत्सेधा मनी रेवास्तु कल्पयेत् ॥२६०॥ विकीर्य कोठेपु रज पश्चाद्वाराणि पूरयेत् । तेनैव शोभा पनि मिचिने मुमान्चित ॥२६॥ रनावृन्दैमुनिश्रेष्ठा वीधी सर्वत्र भूपयेत् । सगृह्य कलशान् सर्वलक्षणरक्षितान् ॥२६२॥ अष्टोत्तरशत हुत्वा मूलमत्रण वै घृतम् । - तत

·शास्त्रमुक्तारली।
गायच्या या ततो द्वारचनुप्फे पूर्वदिपक्रमात ॥२६॥
द्वौ द्वौ सस्थाप्य करगौ कुमुदादीन्प्रपूज्य च ।
पुप्पैरभ्यर्च्य कोठानि विचित्रमन्त्रमन्त्रित ॥२६॥
सर्वधान्ये प्रयत्नेन फ्ल्पयित्वा तु कीधिका ।
तासु द्वौ द्वौ कुशामौ च निक्षिपेन्मूलमन्त्रत ॥२६५।।
सूत्रेण वेष्टितान् कृत्वा कलशान् पूर्ववद्विजा ।
गायच्या क्षाळयित्वा तान् कोठेपु न्यस्य तानत ॥२६६।।
अधोमुखान् न्यसेत्पृष्ठे परमेष्ठचात्मना कुशान् ।
तत सम्प्रोक्षयेत्पुमा पञ्चगव्येन तान् कुशै. ॥२६७॥
विश्वेन विफिरेसिकान् अक्षताश्च तदूर्ध्वत ।
उत्तानयेन्निवृत्त्या तान् क्रमाद्यनेन चै तत ॥२६॥
गाळितेन तु तोयेन सुगन्धैश्चन्दनादिकै ।
वासितन तु तान् विप्रा । संघणापूरयेलमात् ॥२६॥
मध्यकागोतिमध्यस्थनवके मध्य कुम्भके ।
सूर्यकान्त पद्मराग पैडूयं चन्द्रकान्तकम् ॥२७०॥
अयम्मान्त चेन्द्रनील प्रवाळ गारुड तथा ।
पुप्यराग म्फाटिक चे ब्रह्मराग र मेचमम् ॥२७॥
वज च रजत चैव मौक्तिक ताम्रमेव च ।
सर्वाण्येतानि निक्षिप्य तदनिकाट के ॥२७२।।
पूर्वादीशानपर्यन्त मध्ययुगेपु वै प्रमात् ।
दन्याणि पोटर्शतानि द्वन्द्वयोगेन विन्यसेत् ।।२७३||
द्विमप्ततिकमध्ये न्यमन्टपए मासिकम् ।
शार्गानिमन्यम्पनयके गव्यगोनो ॥२७॥
फटीपनमायाणा क्षीरिसायगम्ययो ।
मालाम्य मयसम्पयामि ॥२७॥

·३१३
श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता।
फलानि निक्षिपेत्पश्चात्तद्वहिनवकाष्टके।
प्रागादीशानपर्यन्तं मातुङ्गं च दाडिमम् ॥२७६॥
नारङ्गं चापि जम्बीरं तकोलं बदरी तथा ।
क्षरिकामलके चैर द्राक्षाखजूरके तथा ॥२७७॥
आनं च सहकारं च पनसस्य फलं तथा ।
क्षुद्रपूर्व च पनस कदळीसोचके तथा ॥२७८॥
क्रमाद्वन्द्वप्रयोगेण मध्यकुम्भेषु विन्यसेत् ।
नवकाप्टककुम्भेषु बदराणि विनिक्षिपेत् ।।२७९।।
उशीरं कुङ्कुमं चैव मांसी मलयजं तथा ।
मुरं च हरिवेरं च कुठं चागरुमेव च ॥२८०॥
एकाशीतिपदे यान्ये विश्वान्येतानि निक्षिपेत् ।
मध्ये मध्यस्थकलशे पूर्वादिक्रमयोगतः ॥२८॥
शेपेषु मध्यकुम्भेषु न्यसेदेकैकजं पलम् ।
विनिक्षिपेन्मलयजमेतेपामप्टकेषु च ॥२८२॥
समुद्रयापीरूपानां तटाकानां हृदस्य च ।
दृष्टेनंदीहिमानां च तोयानि प्रतिपादयेत् ।।२८३॥
वारुणे मध्यमे कुम्म एकैकं शेपमध्यमे ।
शेषेषु चारवर्गेषु शुद्धोदानि विनिक्षिपेत् ।।२८४॥
यवगोधमकीहिशालिमुद्गभियाकान् ।
माषनीवारको चापि नवमे मध्यमे घटे ॥२८५॥
शेपेषु धान्यमेकै मध्यकुम्भेषु च क्रमान् ।
अटकेषु व शुद्धानि तोयानि प्रतिपादयेत् ॥२८॥
आमेय कोनसागसबके पूरयेदमृतम् ।
पफेप्चिन्द्रादियोगेन गोमतं गोमयं तया ॥२८७॥
धार दपि विनिक्षिप्य झोपेप्पोदर न्यमेत् ।
नरत मध्यनवकेतनं विन्यस्य तद्वहिः ॥२८॥

·शास्त्रमुक्तावली। शेपेषु चत्वारिंशसु कलशेषु गुडोदकम् । वायव्यनवके मध्ये न्यसेत्तैलं तु सार्षपम् ॥२८९॥ कलशेषु च शेपेपु विन्यसेदेशवं रसम् । ईशानकोनपञ्चाशनवके मधु विन्यसेत् ॥२९॥ शेषेषु नाळिराम्भस्तत्क्षीरं वापि विन्यसेत् । ऐन्द्रादिपञ्चविंशत्सु प्रथमे मध्यमे घटे ॥२९१॥ क्षेत्रतीर्थाब्धिशैलेभ्यः सूकराख्यबिलाद्गजात् । वल्मीकावृपशृशाच मृदमादाय पूरयेत् ॥२९२॥ शेपेम्वष्ट घोडशे गन्धवारि च। सहदेवी वचा चैव शतमूली शतावरी ॥२९३॥ कुमारी च गुळूची च सिंही व्याघ्री तथैव च । द्वितीय मध्यमे कुम्भे विन्यसेवहिरष्टके ॥२९॥ एकैकं प्राक्क्रमेणैव पोडशे पूर्ववद्भवेत् । न्यमोधोदुम्धराश्वत्थजम्युबिल्वपलाशजः ॥२९५॥ शिरीपमधुकोत्थैश्च त्यसैमध्यमं घटम् । तृतीये पूरयित्याप्टो न्यस्तैः पोडश पूर्ववत् ॥२९॥ पलाशविल्यवकुळकदम्बाप्रशिरीपजान् । न्यमोधाश्चत्यजान् क्षिप्त्या चतुर्थे पल्लवान् घटे ॥२९७॥ मध्यमेऽटामु च व्यस्तान् प्राग्वत् पोडश विन्यसेत् । •मतिकाजातिवकुलनन्यावर्तमियाः ॥२९८॥ पाचन्पककुन्दश्च पुष्पैरापूर्व मध्यमम् । कलशं परमे व्यस्तैरष्टी शेषाश पूर्वयत् ॥२९९॥ सिद्धार्थ संप मा रोचना गोसमुद्भवाम् । .इन्द्रयय गुपवं शुमायामाकचीज ॥३०॥ पष्ठे मध्यन्धिते हुम्मे न्यसेदार २ फ्रमात् ।

·।
।
.
श्रीपाञ्चरात्रे-ईश्वरसंहिता ।
३१५
व्यस्तानि तानि द्रव्याणि प्राग्वच्छेषांश्च पोडश ॥३०॥
तिलं बनर्तिलं चैव जीरकं कृष्णजीरकम् ।
अतसीं शतपुष्पां च कुठारच्छिन्नमेव च ॥३०२॥
ऋपिबीजं च विन्यस्य मध्यकुम्भे तु सप्तमे ।
एकैकं बहिरष्टासु प्राग्वत् पोडशसु द्विजाः । ॥३०३||
पष्टीश्यामाकशालीनां नीवारस्य च तण्डुलम् ।
दूर्वाकुशेन्द्रवल्लीनामङ्कुरान् पिप्पलस्य च ॥३०॥
न्यसेन्मध्येऽष्टमेऽष्टासु व्यस्तानन्येषु पूर्ववत् ।
कुशोदीच्येक्षुकाशानामुशीरशरपुलयोः ॥३०५॥
अगर्वपामार्गयोश्च मूलानि नवमे न्यसेत् ।
कुम्भे मध्यस्थितेऽष्टासु व्यस्तानन्येषु पूर्ववत् ॥३०६॥
तुलस्याः कृष्णतुलस्या अधिवेणोरपि च्छदाः।
भृराजस्य नित्वस्य शम्याः केनफिजातयोः ॥३०७
दशमे मध्यमेऽटासु व्यस्तान् शेषेषु पूर्ववत् ।
मुस्तानागरमुस्ताख्यफन्दे कुवलयस्य च ॥३०८॥
कुमुदोत्पलयोश्चापि शीतळीयककन्दकम् ।
फरहारस्य फोरोच फन्दे एकादशे क्षिपेत् ॥३०९॥
मध्यकुन्भेषु चैतानि क्रमादन्येषु पूर्ववत् ।
मुद्गमापकनिष्पापशिम्धिनीहियवाकरान् ॥३१०॥
आडकानां कुलुन्यानामधुरान् द्वादशे क्षिपेत् ।
मध्यकुम्भेऽएके व्यस्तान् प्राग्वत् पोडशमु द्विजा. ! ॥३११।।
राहपुप्पी सदामदा विष्णुकान्तकपद्मयो.!
लायाः मरमर्या. सहायाश्च तथैव च ॥३१२॥
अदुरान् सहदेन्याध मध्ये कुम्म प्रयोदशे ।
विन्यम्याऽटानु र व्यन्नानन्येषु मापदाचोत् ॥३१॥

·शास्त्रमुक्तावली। घेतारं ब्रह्मदण्डी च तथा ब्रह्मसुवर्चलाम् । सरक्ता च विरक्ता च प्रश्चिपर्णी स्थिरा तथा ॥३१४॥ एरण्ड चापि विन्यस्य मध्ये कुम्भे चतुर्दशे । अष्टासु तानि व्यस्तानि प्राग्वदन्येषु विन्यसेत् ॥३१५॥ सुरभिं पद्मफिनल्क नागकेसरमेव च । पामेलात्वच चैव लता कस्तूरिका तथा ॥३१६॥ जातीफल च चै पञ्चदशमे मध्यसस्थिते । कुम्भे न्यस्याष्टके व्यस्त शेष पूर्ववदाचरेत् ॥३१॥ सुवर्ण रजत ताम्रमायस पु सीसकम् । आर कास्य च विन्यम्य पोडशे मध्यसस्थिते ॥३१॥ कलशेऽष्टासु च व्यस्त प्राग्वत् पोडशसु द्विजा ।। एवं द्रव्याणि विन्यस्य क्रमेण सुसमाहित ॥३१९॥ तत आमेयकोणे तु देवस्याराधनार्थत । अादिद्रव्यनिचय मधुपर्क च विन्यसेत् ॥३२०॥ ततो नैर्मतकोणे तु हरिद्राशालिपिटके । दूर्वामश्वत्थपन घ सिद्धार्थ च तथाक्षतम् ॥३२१॥ माल्यानि पूर्णवम्भ । न्यसेनीराननार्थत । तथा चोद्वर्तनाथ च चूर्ण गोधूमशलिजम् ॥३२२॥ रजनीचूर्णसम्मिश्रमीपत्पमम्भावितम् । चमसी च राळी चैर तयेव मुनिपुगवा ! ॥२३॥ चन्दन मुरसलेपार्थ पृटकर्पूरभावितम् । चम्पकैर्मुरमामीभ्या हरिचरै समन्धितम् ॥३२॥ पिष्टमाम चैव गिर सानार्थक समेत

·५-]
श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता।
तत ईशानकोणे तु शलाकान्यायसानि तु॥३२६॥
आयसा गुलिकाश्चैव तथा सन्दशन द्विजा ।
अन्यद्यदुपयोगि स्यात् स्थापयेत्तद्यथारुचि ॥३२७॥
एतदुक्त समस्त वा यथाभिमतकोणगम् ।
मध्यैकाशीतिमध्यस्थनवके मध्यसस्थिते ॥३२८॥
कुम्भे यजेद्वासुदेव तत प्रागादियोगत ।
दिक्स्थाना नवकाना तु मध्येपु प्रभवक्रमात् ॥३२९॥
चतुरो वासुदेवादीन् विदिक्स्थाना तु मध्यत ।
ईशादिवहिपर्यन्त तानेराप्यययोगत ॥३३०॥
मध्यशुद्धोदकुम्भेषु सत्य सर्वेषु पूजयेत् ।
बहिर्दिा ड्नवकाना तु शुद्धोदेषु च दिक्क्रमात् ॥३३१॥
सुपर्ण गरुड चैव तार्थं च विहगेश्वरम् ।
वयादीशानपर्यन्त नवकाना चतुष्टये ॥३३२॥
शुद्धोदेषु च तानेच क्रमेण परिपूजयेत् ।
एकाशीतिषु दिक्स्थेषु पूर्वादिक्रमयोगत ॥३३३॥
मध्यकुम्भेषु षट्त्रिंशत्सख्यातेषु यथाक्रमम् ।
पद्मनाभादयो विप्रा । देवा वेदविदन्तिमा ॥३३४॥
पूज्या गवरयुक्त्या तु मध्यादीशानपश्चिमम् ।
मध्यशुद्धोदकुम्भेषु यजेकल्किवरूपिणम् ॥३३५॥
बहिर्नवकशुद्धोदकलशेषु यजेद्विभुम् ।
पाताळशयनाख्य तु पश्चादमिदिगादित ॥३३६॥
चतुर्यु कोणेप्वेकोनपञ्चाशन्नवकेषु च ।
मध्येषु केशवादीना क्रमात्तिकचतुष्टये ॥३३७||
आघान् दिक्स्थेषु कुम्भेषु द्वितीयास्तु चतुर्वपि ।
विदिक्स्येषु तृतीयाश्च पटकपोडशके क्रमात् ॥३३८॥

·शास्त्रमुक्तावली। चक्रादिवजपर्यन्तमस्रपोडशक यजेत् । कोणस्थेषु चतुष्केषु न्यसेच्छक्तिं तत परम् ॥३३९॥ ऐन्द्रीदक्षिणत पञ्चविंशती प्रथमे यजेत् । सर्वसम्पत्मदा लक्ष्मी मध्यकुम्भेषु तहहि ॥३०॥ अष्टासु पुष्टिं तडाखे कान्ति पोडशके. द्विजा । एवमायेषु चान्येषु पञ्चविंशतिषु क्रमात् ॥३४॥ प्रभादीना च शक्तीना त्रितय त्रितय यजेत । तत्रापि पञ्चदशमे बहि पोडशके न्यसेत् ३४२॥ किरीटमन्तिमे पञ्चविंशतो त्रितय यजेत् । श्रीवरस कौस्तुभ चापि वनमाला. तथैव च ॥३४३॥ वासुदेवादिमन्त्रैस्तु वनमालात्तिमै क्रमात । अष्टाविंशतिसख्य तु हुत्याज्य वै यथारुचि ॥३४॥ पूर्णा दत्वा तत कुम्भान् सम्पातविधिना स्पृशन् । पिधाय चक्रिकाभिस्तु सर्वानुक्तक्रमेण तु ॥३४५|| वासोभि छादयेत्पश्चान्नूतनस्तु पृथक् पृथक् । भूय पूर्णाहुर्ति दत्वा दिक्षु भूतबलि हरेत् ॥३४॥ मृदादि सर्वरनान्तमुद्धारमाम इप्यते । पूर्व विष्णोर्नुकमिति मन्त्रेण च मुनीश्वरा ॥३४७॥ पूर्वादशानपर्यन्त मृलुम्भैरभिपिच्य च । सर्वमृत्लल नैर मध्यस्थेन ततो यहि ॥३४८॥ कुम्मै पोडशामिविप्रा ! मागादिश्मयोगत । एवमेव म सर्वपञ्चविंशतिषु द्विजा 1 ॥३४९ प्रतद्विष्णुरिन्यनेन मूलादिभिषेनयेन् । प्रतते विष्णुरास इति कपिरपिताम्बुमि ॥३०॥ यम्य विपूर्णत्यतन को परान्वित ।

·- श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। तदस्येति च मन्त्रेण पुष्पैरापूरितैर्घटैः ॥३५१॥ तापामिति च मन्त्रेण सिद्धार्थादिसमन्वितैः । प्रवः पान्तमित्यनेन तिलाद्यन्वितवारिभिः ॥३५२।। परोमात्रेतिमन्त्रेण पप्ठ्यादिद्रव्यवारिभिः । नते विष्णोरित्यनेन कुशमूलान्विताम्बुभिः ॥३५३|| इरावतीति मन्त्रेण तुलस्यादिजलैस्ततः । अतो देवेति मन्त्रेण मुस्ताकन्दादिसंयुतैः ॥३५४॥ । इदं विष्णुरित्यतेन मुद्गाद्यकुरपूरितैः । सीणि पदेति मन्त्रेण शङ्खपुप्यादिवारिभिः ॥३५५॥ विष्णोः फर्माणीत्यनेन श्वेतार्काद्यम्युभिस्ततः। तद्विष्णोरिति मन्त्रेण सुरभ्यादिजलैस्ततः ॥३५६॥ तद्विपास इत्यनेन सापयेल्लोहवारिभिः । प्रागेकाशीतिकलशैः सापयेत्क्रमयोगतः ॥३५७|| पूर्वादिमध्यपर्यन्तनवकसपने क्रमः । ऐन्द्रेण नवकेनादौ पुरूयज्ञाय इत्यूचा ॥३५८॥ । इन्द्राविष्णु इंहितेति बहिदिक्संस्थितेन च । यं मनीपेवि याम्येन नवकेनाभिपेरयेत् ॥३५९॥ थपट्ते विष्णुवासेति नैर्ऋतेन ततः परम् । तिम्रोवाच इत्यनेन वारुणेन मुनीश्वराः ! ॥३६॥ योवर्द्धऔपधिमन्त्रेण वायव्यनबकेन तु । स्तरीरतुक्तं भवतीति सौम्येन नवकेन तु ॥३६१॥ ईशादिविस्पत्य यस्मिन्विश्वेनवेत्त्वृत । इदंवचः पर्जन्यायेति सापयेन्मध्यमेन तु ||३६२॥ याम्यैकाशीतिकलशैलतः संज्ञापयेद्विभुम् । सहसभीष देवमिति मन्त्रपुरस्सरैः ॥३६३॥ . .

·३२० शास्त्रमुक्तावली । सन्तत सिराभिरिति पर्यन्तैश्च क्रमेण तु अष्टमन्त्रैर्मुनिश्रेष्ठा ! प्रागादिनवकाष्टकै ॥३६॥ एतैरेव समस्तैस्तु नापयेन्मध्यमेन तु । एकाशीत्या तु वारण्या कलशेरभिपेचयेत् ॥३६५।। समुद्रज्येष्ठा इत्यनेन पूर्वादिनवकेन तु । वापीरूपतटाकोत्थै हृदवृष्टिसमुद्भवै ॥३६६॥ या आपो दिल्या इति मन्त्रेणैवाभिषेचयेत् । नद्यम्भसा नापयित्वा यासा राजेत्यूचा तत ॥३६७॥ यासु राजेतिमन्त्रेण हिमतोयेन वे तत । समुद्रज्येष्ठपूर्वैस्तु चतुभिर्मध्यमेन तु ॥३६८॥ ततोऽभिपिञ्चेत्साम्यैकाशीतिकुम्भ क्रमेण तु । यदिमा इति मन्त्रण शाक्रेण नवकेन तु ॥३६९॥ यस्यौषधरित्येतेन वहिदिक्सस्थितेन तु । साझयक्ष्मेति याम्येन अन्यावो इति नैते ॥३७॥ या फलिनीरिति मन्त्रेण वारुण्या नवकेन तु । मुञ्चन्तु मा शपथ्यादिति वायुदिड्नवकेन तु॥३७१।। अवपतन्तीरित्यनेन सोमदिक्सम्थितेन च । या ओपधी सोमराजीरिति मन्त्रैणशानकेन तु ॥३७२॥ या ओषधी सोमराजीविष्ठिता इति मध्यत । ततोऽन्येकोनपधागलीरभिषेचयेत ॥३७३|| गायन्या चैन्द्रपटफेण गन्धद्वारेति याम्यत । पथम्पतीरोपधय इति पटक्षेण पधिरे ॥३७४॥ दधिमण, छाप, पौरपदोण, नापस । गम्यमवन्तिमग्निम्मूतनव पुनेन च ॥३७५॥ नेत्नेशनपसारासरीरभिषचयेन ।

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता।
तेजोसीत्यादियजुपा तलेन सापयेत्तत ॥३७६॥
द्वादशाक्षरमन्त्रेण प्रारक्रमेण गुडोदकै ।
तेनोसीत्यादिमन्त्रेण चायौ तैलैस्तु सापपै ॥३७॥
द्वादशात्यमन्त्रण सबैरिक्षुरसैस्तत ।
मधुवातादिभिर्मन्वे कलशेर्मपरिते ॥३७८॥
पूर्वोदितेन मन्त्रेण नाळिमेरजलै कमात् ।
तेनेवोप्णनलै पश्चाद्वयादीशानपश्चिमम् ॥३७९॥
मुत्तप्तायोगुळक्षेपात्सजातोप्णस्तदैव तु ।
उद्वर्तयेत्ततो देव द्रुपदादिति मन्त्रत ॥३८०॥
शिरस्यामलक दद्यान्मानस्तोफेति मन्त्रत ।
प्रक्षाळ्य शुद्धतोयश्च बहुभिश्च मुगन्धिभि ॥३८१।।
मध्येकाशीतिकलशैस्तत सखापयेत्रमात् ।
सहस्रशीत्यनया कचैन्द्रीनवटै ॥ ३८२॥
अष्टाभिरष्टदिक्सस्थैर्मध्यमेन द्वितीयया ।
दाभ्या द्वाभ्या तथा माभ्या क्रमानवकसप्तके ॥३८॥
पौरपेण तु सूक्तेन समम्तेन शनै भने ।
सापयेद्देवदेवेदा मध्यस्थनवरेन तु ॥३८॥
यद्वा सर्वस्य वशिनमित्याधर्मनुभि अमात् ।
महोपनिषदन्त स्वैर्दिस्थित क्रशाष्टकै ॥३८५॥
एक एव नारायण इति मध्यगतेन तु ।
यद्वाष्टाक्षरमन्त्रेण सर्वकुम्भै नमेण तु ॥३८६॥
मृदादि संवरलान्त सापयतिसत्तमा ।
उद्धार एव कधित मग्न होच्यते ॥३८॥
प्रभाने तु तहान हननुकमाळ ।
शिरेद्रम्नया चान्यदगिश्च समान्दिन ॥३८८॥

·३२२ शासमुक्तावली। प्रासाद सम्प्रविश्याथ नित्य निवर्त्य पूर्ववन् । यागमण्टपमासाथ रजोभि पूर्य मण्डलम् ॥३८९।। कुम्भमण्डलयोरिक्ष प्रासाद सम्प्रविश्य च । तनस्त्वादिभि गर्मूलपिम्ब तु पूजयेत् ॥३९०॥ सस्मात् झपन विम्बे तु समावाद तथैव च । इष्ट्वालमृत्य विविधैर्वस्मात्यैश्च भूपणे ॥३९१॥ शिविकादी समारोप्य सवार रकारसयुत्तम । पूक्तिविधिना विप्रा ! निनयेत्यानमण्डपम् ॥३९२॥ सानपीठे समारोप्य पूर्वादितविधानत । यथाक्रम समभ्यर्च्य यावदात्मनिवेदनम् ॥३९॥ ततस्तु देवदेवस्म कुर्यात्कौतुस्यन्धनम् । कुम्माना विहित कर्म न कृत यदि वै पुरा ॥३९४॥ कन्या त्वनुपपत्या तु तदा तत्सर्वमाचरेत् । सानासनोदितैर्मागर्मुखलेपान्तिमै प्रमात् ॥३०॥ पूनयित्वा तत कुम्भ सापयेदुक्तवर्मना । सर्वेषामपि कुम्भाना सानशेष तु पूरयेत् ॥३९६॥ घटान्तर तु द्रव्याणामन्तगन्तरयोगत ! शुद्धाम्भसा झापयित्वा वस्त्रेणाादिभियनत् ।।३९७५ पन समाप्य विश्विदननीचूर्णपून्ति । अलते धान्यपीठे पुरस्तादधिवासिनै ॥३९८॥ पञ्चविंशतिमि दुर्निवभि प्रभभिस्तु वा । येन यापि तच्चूर्ण श्रीसूतेन द्विजोत्तमा ! १३९९॥ मरमा मूर्ति देवम्य भूयश्चादिमियनेत् । सज परिमृज्याथ मस्ताना मूर्ति दापयेत् ११४००॥ कमेनम्य दल्या दुसमन्वण ततो दिना ।

·५-] . श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। ३२३ सहस्रधारास्नपनमाचरेच्छुद्धवारिभिः १४०१॥ सचन्दनादिकं दत्वा ततः पीठन्ततः प्रभुम् । अलङ्कारासनं नीत्वा आसनादिक्रमाद्यजेत् ॥१०२॥ भोगैः सांस्पर्शिः प्राग्वद्विविधैरौपचारिकैः । हृदयशमसंज्ञैश्च विचित्रैश्च मनोहरैः ॥१०॥ एवं द्विजप्रदानान्तं होमान्तं वा प्रपूज्य च । शिविकादौ समारोप्य पूर्ववत्सम्प्रवेशयेत् ।।४.४॥ प्रदक्षिणक्रमेणैव प्रासादाभ्यन्तरं ततः । तत्रावरोप्य तबिम्बं स्वस्थाने सन्निवेश्य च ॥४०५] इष्ट्वा चादिभिगमूलबिम्ब तथैव च । समर्प्य च कृतं कर्म कुर्याच्चैव विसर्जनम् ॥४०६॥ मृण्मयादी मूलबिम्बे विधिरेवं प्रकीर्तितः । शिलामयादिके मूले सपनाहें मुनीश्वराः ! 180७[l. तमेव साप्य पूर्वोक्तविधिना कौतुकादिमम् । हविरन्तैः समभ्यर्च्य होमान्तं सर्वमाचरेत ॥१०८ ततस्तु चौत्सवं विम्यं विचित्रैर्वसनैस्तथा । अनेक पणे रम्यैर्माल्यैश्च मुसुगन्धिभिः ।।४०९॥ अलंकृत्य समारोप्य शिषिका सम्प्रवेशयेत् । आस्थानमण्टपं सम्यगुत्सवोदितवमना ॥१०॥ तत्रावरोप्य यानाच सौवर्णे वितते शुभे । मद्रासनेथ वा विप्राः 1 विचित्रास्तरणान्विते ॥११॥ यथाक्रमोदितनैव वर्मना सम्प्रपूजयेत् । सांस्पर्शिकादिकभागविविधैम्तु विशेषतः ॥१२॥ महाहविर्निवेवाय सर्व द्विजप्रदानपर्यन्तममी सन्तर्पयेत्रमान् ॥४१३३ . कृत्वा समेण तु !

·शास्त्रमुक्त वली। समर्पणादिक सर्व कृत्वा देव जगत्यतिम् । समारोप्य च यानादौ सर्वमङ्गळययुतम् ।।४१४॥ प्रवेशयेत्तु प्रासाद यानादेरवरोप्य च । स्वस्थाने सन्निवेश्याथ अर्यगन्धादिभिर्यजेत् ॥४१५॥ मूलविम्ब संथाभ्यर्च्य कृत र्म समर्पयेत् । मानशेषेण तोयेन कुम्भस्थेन क्रमेण तु ॥४१६॥ द्वारस्थान् सकलान् देवान् तथा चावरणस्थितान् । बलिदानक्रमेणैव सम्प्रोध्य पग्पूिज्य च ॥४१७॥ बलिं च दत्वा शेषेण गणेशमभिषिच्य च । पूजयेदर्म्यगन्धाधैरथ वा ह्यनुकल्पके ॥४१८|| पूजावसाने देवस्य सपनव्यक्तिगस्य च । प्रोक्षण देवताना च गणेशस्याभिपेचनम् ॥४१९॥ आचरेत्कमयोगेन यजमानस्ततो द्विजा ।। आचार्यान् साधकाश्चैव तोययेद्वितिधने ॥४२०॥ अन्याश्च वैष्णवान् सान यथाशक्ति च तोषयेत् । अनिवारितमनाद्य सार्वजन्य तु कारयेत् ॥४२१॥ एवमेव हि सर्वपू सपनेषु नियाम । प्रोक्षण परिवाराणा बलिदान च वर्जयेत् ॥४२२॥ महाहविविधान च विभये सति कल्पयेत् । प्रधानादिस्मेणव सपनाना तु पञ्चकम् ॥४२३॥ वर्यानित्ये विधी विमा ' तथा नेमिचिपुच । ततस्तु सूक्ष्मम्मादिम्धरम्यूनगन्तपश्चरम् ॥४२४॥ चानुरारम्पादिदेवाना कार्य म्नापनामणि । अयने विधुरे ग्रहणे च सूर्ययो ॥४२५|| सपन मुव्यरसे नु पाचरेदुरामात्तमम् ।

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता।
३२५
अनुकल्पे तु तन्मध्यं तन्न्यूनादिचतुष्टयम् ॥४२६॥
अयनद्वयमध्यस्थसड्कान्तिद्विचतुष्टये ।
आवृतिक्रमयोगेनं कल्पयेन्मुनिपुगवाः ! ॥४२७||
उत्सवारम्भदिवसे तदन्ते च समारभेत् ।
अथमोत्तमसंज्ञं तु तन्मध्यं धानुकल्पके ॥४२८॥
महाहविर्विधाने तु तन्न्यूनं तु समाचरेत् ।
प्रायश्चित्तेपु कार्येषु सर्वाण्येतानि कल्पयेत् ॥४२९॥
तेषां सपनभेदं तु वक्ष्याम्युपरि विस्तृतम् ।
सपनानां विधानं तु दिव्यशास्त्रोक्तवर्मना ॥४३०॥
यथावत्कथितं सम्यक् किमन्यच्छोतुमिच्छथ ।
इति श्रीपाञ्चरात्रे ईश्वरसंहितायां
रूपनविधिर्नाम
पञ्चदशोऽध्यायः।
अथ पोडशोऽध्यायः ।
मुनयः ।
भगवन्मुनिशार्दूल ! सर्वत्र ! वदतां वर ! ।
प्रतिष्ठा मन्त्रविम्बस्य कथं कायर्या ! नरोत्तमैः ॥१॥
प्रासादम्य च पित्रस्य पाटादेलक्षणं कथम् ! ।
तत्सर्व विस्तरेणैव बदर कृपयाधुना ॥२॥
नारदः।
शृणुध्वं मुनय.! सवे मावधानन चेतमा ।
मन्त्रविन्यप्रतिष्ठाया विधानं लक्षागादिकम् ॥२॥

·३२६ शाखमुक्तावली. तत्सर्व देवदेवेन सात्वतादिषु कीर्तितम् । तेषा सार समुद्धृत्य प्रवक्ष्यामि समासत ॥४॥ ब्राह्मण क्षत्रियो वैश्य शूद्रो वा भगवन्मय । श्रद्धाभक्तिसमायुक्त सम्पन्न शान्तमानस ॥५॥ आस्तिक सत्यसन्धश्च सदाचारसमन्वित । आचार्य बरयेत्पूर्व भगवच्छास्त्रकोविदम् ॥६॥ तत्वज्ञ भगवद्भक्त भगवद्वशसम्भवम् । आचार्यों यजमानश्च सह सम्मन्त्र्य शिल्पिमि ॥७॥ पुण्ये देशेऽनुकृले च मनोजे साधुसेविते । मृद्वारिफलपुप्पाढ्ये कुशेन्धनसमन्विते ॥८॥ गोसम्यशारिमुभगे क्षुद्रप्राणिविजिते । पर्वताने च तन्मध्ये सानुदेशे द्विजोचिते ॥९॥ मूगते तु बने रम्ये पादपोपधिसङ्कले । गद्रे चोपवने गद्य प्रशस्ते कमलान्वित ॥१०॥ लेषु निनगाना च तासामपि च सत्रमे । समाप पुण्यतीर्थाना सुस्विरे सारसङ्घले ॥१२॥ दुष्टप्राणिविनिमुक्ते चोरातभयोज्झिते । मर्वदोषविनिमुक्ते देशे दिव्ये मनोहरे ॥१२॥ मुष परीक्ष्य तन्नादी शास्त्रटेन पर्मना । तत पर द्विजयेष्ठा । मापरिग्रहमाचरेत् ॥१३॥ मापरिप्रहपूर्वाणामारम्भे सर्वकर्मणाम् । द्वादशाक्षरधन्नु मन्त्र सर्वश्वर पुरा ॥१२॥ पागध्यो भगवान्गपत्या पेर्या का कनशे म्पले । मन्ताज्यादिक नपत्या मन्त्र युनिमयरनन ॥१॥ गगवान् विचारमा मगणेश मु यायन ।

·- श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसंहिता । विविधैरुपचारैस्सु पुष्पधूपानुलेपनैः ॥१६॥ विसर्जने कृते विष्णोः सानले कमलोद्भव !| शिस्पिनो यत्र ये द्रक्षाः मान्यास्ते तदनन्तरम् ॥१७॥ मथा मसनबुद्धया तु शश्वनिर्वतयन्ति च । तैरपि प्रयतैः स्नातैस्तर्पणीयः स्वकः पतिः॥१८॥ ततः परिगृहीतन्यं क्षेतं त्वभिमतं द्विजा। अभुक्तमथवा भुक्तं वसुधागुणलक्षितम् ॥१९॥ निश्शल्यमनुकूलं च स्थपतीनां च सम्मतम् । समादाय प्रतिष्ठार्थ यथाभिमत्तविस्तृतम् ॥२०॥ महेन्द्रोपांपतिर्वायुर्वित्तपेशानदिक्षु च । पदमासाद्य वै कुर्यादिव्याचायतनाश्रितम ॥२१॥ पञ्चायतनपूर्व तु शुगं देवगृहं महत् । सिद्धये तत्स्वमार्गातु विमार्गाग्दसिद्धये ॥२२॥ एतापर्धनान्गुक्तमतोन्येषां तु दोपकृन् । समार्ग परमाग वा येषां सर्वगतो हरिः ॥२३॥ स्फुरत्यविरतं बुद्धौ गुरुं तं शारुतः स्वयम् । शुभेनुकूले नक्षत्रे नमस्कृत्याच्युतं विभुम् ॥२५॥ निर्वत्य नित्यं विनेशपूर्वमर्चापयदिनाः ।। सह चैकायनैश्वान्यैः भाग्यजुम्सामपाठकः ॥२५॥ सालरिच सोप्पीः मिताम्बाधौम्तथा । ममालमनमान्यैश्च मूक्तिः माहुलीयकैः ॥२६॥ सहयादिवनिपगामिभिर्मामीयकैः। फरपुलमानको लाउमिद्धार्थकादिकम् ॥२७॥ समादाय शुचिः शना देगिरेन म्ह दिनाः गानमामाय सर्वेषां वासुदे ददि लग्न ॥२८॥ .

·३२८
शास्त्रमुक्तावली
पुण्याह वाचयित्वा तु पूर्वोक्तविधिना तत ।
अपन्नष्टाक्षर तिष्ठन् कास्ते देशिकस्तत ॥२९॥
बहि क्षेत्रस्य चैशान्या प्राच्या वा मुनिपुङ्गवा ।।
तता पर्णकुटी हत्वा यातवृष्टिक्षमा शुभाम् ॥३०॥
तत्र पुष्पार्थ्यधूपाद्य कृत्वा वै भद्रपीठगम ।
पञ्चगव्य समापाद्य साध मन्त्रैर्विलक्षणे ॥३१॥
नारायणमपा मूर्ति हेमाघे कुतपे शुभे ।
सन्निधीकृत्य सम्पूज्य सरितीर्थाम्बुपूरिते ॥३२॥
हेमसपिधीरत्नदर्भवर्गलगन्धिते ।
मन्त्रास्त्रकरशाभ्या तु सम्पाद्य रचना तत ॥३३॥
साधारमासन ताभ्या ध्यात्वा कुर्यात्तदर्चनम् ।
इदि मन्नेश्वर सास्त्र पूजयित्वा यथाविधि ॥३४॥
न्यम्तव्यमासने कौम्भ प्रणव नमसा सह ।
सौम्यनाडीपथा चैव ततो ह्यस्त्र समन्त्रराट् ॥३५॥
दक्षिणेन तु मार्गण वपसव्यघटे विभो ।
अवनार्य अल्प दन्त विप्तसञ्चयान् ॥३६॥
मन्त्रत्रय तु सामान्य सर्वत्र विहित द्विजा !
पडणाक्षरमन्त्र यतथा वै द्वादशाक्षरम् ॥३७॥
हेतीश यत्सहसार परिजेय तथायुधम् ।
नदीशेण यलय सुप्रसन्नाच्च वै गुरो ॥३८॥
अन्य तदनमापाच सविशेपमिद शुभम् ।
साल समर्चयित्वा तु भोगर्मागावसानकै ॥३९॥
ममूलयनुभि सामथायमरलक्षण ।
जन्धि सर्वशमय होम समाचरेत् ॥२०॥
सहयातमण्य यत्पूर्णान्न माक्षतम्तिने ।
गुण्टे मन्त्रामटियपने पय गुर्यानु देशिक ॥५॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। ३२९ स्थलेषु वालुकायेषु प्रागादी विनिवेश्य च । चत्वारश्चातुरात्मीयाः मन्त्रज्ञाः कृतमण्डनाः ॥४२॥ ऋग्वेदाद्याश्चतस्रो ये ईशाद्वायुपवावधि । भक्त्यानया परा योज्या होमार्थ क्षेत्रसद्महे ॥१३॥ होतव्यं भूमिलि स्तमन्त्रैराज्यादिकं . यहु । चतुर्भिश्चातुरात्मीयैपिट्कार्णपुरस्सरैः ॥४४॥ होतन्यमविप्रैः स्मरन् सर्वेश्वरं हरिम् । उपद्रष्टा चतुष्कोणे एकैकं विनियोज्य च ॥१५॥ होमा सर्यकुण्डेपु मन्त्रविन्यस्तविग्रहम् । शुचयः संयता दक्षा वास्तुशास्त्रकृतश्रमान् ॥१६॥ विश्वकर्मफुलोद्भुतानाहूयामे निवेश्य च । पश्चगव्यादिनाभ्युक्ष्य सिताम्बरधरांस्तु वै ॥४७|| माल्यनन्दनम्प्णीपैः भूपितानामुळीयकैः । संवीक्ष्य पावनीकृत्य बाटाय घटिकान्वितम् ॥१८॥ कापीमं मुहं सूनं सहगाराभिमन्त्रितम् । सपतीनां कर दयान्मत् चैकसलारूया ॥४॥ प्रोशितान् पञ्चगव्यन सहस्रारामिमन्त्रितान् । विकाय गजमम्मियान् वीजान् मिदार्थकान्चितान् ॥५०॥ जपानं मकं च लिया कुर्यात्यदक्षिणम् । प्राक्पदारपदं यायला पण्डारवः गुभैः ॥५१॥ क्षेपमानमपाटाय मिनशनः । मिष्पदेशित निधिकमानम्नु या ॥५२॥ मोगादि तनां चतुर्दिनु प्रमाय न । गनिजदार मुंद्रपेश दिशाष्टकम् ॥१३॥ न मनानि दमामाग्वेिन बुदिमान् ।

·३३२
शास्तमुक्तावली।
मृदोपलेश्च सम्पूर्य आतिपु स्निग्धया तया ॥७९॥
आकोट्य पौन पुन्येन बालाद्वै वारिसेचनात् ।
समीकृत्योपलिप्याथ गोगणास्तत्र यासयेत् ॥८०॥
वालपत्मसमेत च वृक्षेन्द्रगणसयुतम् ।
सतोयाः शालयश्चैव प्रभूततृणसञ्चयम् ॥८॥
विकीर्य सलिलं तत्र सन्त्यक्ते गोमयादिके ।
अपास्य गोगण तत्र लिदिनान्ते पुनर्महीम् ॥८२॥
शोधयित्या चतुथेहि लागले परिवर्तितम् ।
प्रदीप्तेनेष्टकनाथ स्पर्शनीया च सर्वश ॥८३॥
वत. काश्चनज रेणु ताम्रतारमयं त्वपि ।
रन गन्धमाल्यार सस्यशालिफलान्वितम् ॥८४]
सपुप्पाक्षतलाजाध्य सिद्धार्थश्च तिलैयुतम् ।
श्रीकर पञ्चगन्येन भूमौ सर्वत्र संचयेत् ॥८५||
अकृते वा कृने खाते शुद्धिमेति च तत्क्षणात् ।
यस्मात्तसादिद सम्यग्यत्रकुत्र समाचरेत ८६॥
ततो मुब समीकृत्य गोमयनापलिप्य च ।
समर्चयित्वा विधिवत्तता दिक्सिद्धिमाचरेत् ॥८॥
शास्त्रदृष्टेन मार्गेण शद्बुमन्यापनादिकम् ।
कृत्वा यथोक्तविधिना प्रामाद फतुमारभेत् ॥८८11
आरभ्यमाणे प्रासाद ये चै प्रत्यूहकारिण ।
भूनदानवयक्षाश्च राक्षमास्तम्यशान्तये ॥८॥
पानालये देवदेश प्रतिमाध्य यथाविधि ।
अश्येद्विविधांगर्याय मूलगन्दिरे १०.०॥
मापन देवदरम्प तदन्ने बालशिवगाम् ।
शनि पुम्भे ममावाय मूनविये ममर्पया ॥१.१॥

·नवरा २०११ एव बारगृहे विष्णौ पूजिते मुनिपुङ्गवा प्रत्यूहकारिण सर्वे प्रणश्यन्ति ततो गुरु ॥१२॥ शुभे दिनेनूकुले च नक्षत्रे पूजितमहे । लमे स्थिरे स्थिराश च दृक्शुद्धे चोचरायणे ॥९३॥ दिव्याद्युत्पातसशुद्धे सितपक्षेऽमलेऽम्यो । आजलान्त कृते खाते पूर्ववत्सम्प्रपूरिते ॥१४॥ विमुक्तदोपे भूभागे सर्वलक्षणलक्षिते । पूरणादशशेपे तु सूपलिते धरातले ॥१५॥ चतुप्पष्टिपदे भूते प्राग्वत्सूण सर्वदिक् । सात गुलाम्बर सम्वी पृतन्याम सुशान्ती ॥९॥ सर्वसाधनसयुत्ताधाऱ्यापारसमन्वित । माल्यकुम्भमादाय ध्यायमानोऽच्युत हृदि ॥९॥ सह चैकायनैविप्रै । सदागमपरायणे । तथा मड्मयपूर्वस्तु आमूलाद्भगमन्मयै ॥९८॥ विशेत्मामादभूभाग मध्ये सुम्म निधाय तम् । कुर्यानिरीक्षण भूमेम्ताडन प्रोक्षण तथा ॥२०॥ सेचन पश्चगव्येन सह चात्रोदकेन तु । ओशराय पवित्रान्त मन्लाणा पाश्चतुष्टयम् ॥१०॥ पाठयेच सपुण्याह प्रामणान् कृतमासान् । बायुचान शाकुन सूक्त ततो भर यजुर्मयान् ॥११॥ इहामयेति सामजान् शान्तारित्यधर्षणान् । इंगकोणात्समारभ्य मागाटी परिपरिषु ॥१०२॥ द्वादमातरमन्ते। सना तु पदे पदे । नतिभणयगर्भप देयत देहलपणम् ||१०|| याटप्यो याम्नुपुरको दधिमरचन्दनादिना ।

·शास्त्रमुक्तावली ।
सात्विानोपहारेण भो सन्तर्पयेत्तत ॥१४॥
यद्वा विध्यन्तर मय मृणुष मुनिपुङ्गवा !!
सदिनु समेभांगनवधा सविभज्य च ॥१०५||
सूने मुगावल्सिश्च यागागारवसुन्धगम् ।
एकाशीतिपटोपेता कृता सम्पयनत ॥१०६॥
प्रत्येकस्मिन् पदे कुर्यात्तत्तुयांशेन चाम्बुजम् ।
दळाटकयुत चव काणकास्मगन्वितम् ॥१०॥
अग्नीशरक्षावायत्र्याहि कोणपदेषु च ।
चतुष्टय यत्पद्माना केवल तच्चतुर्टलम् ॥१०८॥
ईशानपदपद्मात्तु समारभ्य प्रनयेत् ।
चाहपटियु पनेषु नमाद्देवासुरान् क्यान् ॥१०॥
अपाङ्कपदपद्मे तु . ब्रह्माग कर्णिशतरे ।
ईश्वर सपन चैर दिति चर तथाऽदितिम् ॥११०॥
पूर्वपत्र समारभ्य विन्यमेद्यावटुत्तरम् ।
एक तम्मिन् पदान्ने तु पनयित्वा तु पञ्चनम् ॥१११॥
याव्य च तन सम्यम्विधाना च ससकम् ।
भमात्मप्ठपदन्याना पभाना कणिकोपारि ॥११॥
याम्याम्य चापवत्स च जयेन्द्र समरीयक ।
रवि मत्यामदेया च ततो वद्विपदाम्बुने ॥११॥
भ्य पिनामह मध्ये पूर्वपत्रे न्यसेदृगुम् ।
गगन ? रिमु पूपा दक्षिण पश्चिमोत्तरे ॥११४१
व कोणपग्रेषु पत्रम्य चतुष्टयम् ।
यद्रशमशाणान्नमम्बुनप्वय सप्तरम् ॥११५॥
मविग्राम्यश्च मावित्र समन्यव गृहक्षम ।
विवमान् धर्मगम्नु गर्याधिपति म्गन ॥११॥

·। श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता 1 पझे नैर्ऋतकोणस्थे भूयो ब्रह्माणमन्तरे ।। भूषाख्यो भृङ्गराट् चैव ततः पितृगणाधिपः १११७॥ देवदौवारिकाख्यश्च प्राक्पत्रादौ चतुष्टयम् । ततोऽटपनपनेषु देवतासप्तकं मात् ।।११८॥ किर्णिकान्तर्गतं न्यस्य यावद्वायुपदावधि । इन्द्रश्चन्द्रपदाव्यश्च सुग्रीवः कुसुमद्विजः ।।११९॥ मित्राख्यो वरुणश्चैव लनुरांधिपतिः पुनः । वायव्यपदपझे तु मध्ये चैव प्रजापतिम् ॥१२०॥ प्राक्पूर्वेषु च पत्रेषु शेषश्चाधर्म एव च । यन्मयाधिपतिश्चैव नागेन्द्रस्तदनन्तरम् ॥१२॥ सप्तकं देवतानां च पूर्ववत्पूजयेत्ततः । पूर्वास्यो रुद्रदासश्च मुग्यो भाटकसोमकौ ॥१२२॥ धाराधरश्च मत्संन इत्येतद्देवतागणम् । पूजयित्वा तनः पश्चादकैकलिस्तु पङ्कजे ॥१२॥ खनाना वास्तुनाथं तु पत्रमध्ये स्थितं यजेत् । कोगमागम्यागना केमगधो यश तम् ॥१२४॥ प्रणवं वास्तुनाधाय नमश्चान्ते प्रपूजयेत् । पूजयित्वा विधानेन पुप्पध्पादिरेन च ॥१२५॥ दधिक्षीरोदनेव भक्ष्यैः सफलमूलकैः । इट्वैवं विबुधनातं बाये साररणे पुरा ॥१२॥ तदन्तरपदानानामीगकोणादितः पुनः । मावन्नध्यपदानं तु पूर्य वर्णाष्टकेन तु ॥१२७॥ मातृकावर्णभेदेन अमागविक्रमेण तु । यापदकावण तु ततोऽन्जेऽन्जदषु च ।।१२८॥ ननेय क्रमयोगेन पूजयदेवनागपम् ।

·शास्त्रमुक्तावली!
द्वितीयावरणे चैव अन्तरीये निबोधत ॥१२९॥
धाता याता ध्रव काल काम कर्ता जयन्तक ।
जीव प्राणस्तरो यज्ञो रविश्व मृगयाभ्यकौ ॥१३०॥
लोकनाथो विधाता वै भृगु सप्टा नियामक ।
मनोजवश्च कल्याण पर्जन्यो द्रविणस्तत ॥१३॥
स्रष्टारो विश्वकर्मा च इत्येता मुनिपुङ्गव ।
देवताश्चान्तरे पूज्याश्चतुर्विशतिसख्यया ॥१३२॥
एतेषामन्तरे भूयस्तृतीयावरणे तथा ।
पोडशाना तत सम्यग्देवताना गण क्रमात् ॥१३३।।
समुद्रा मातरो द्वीपा मासा नद्यश्च तारका ।
विधे देवाश्चाप्सरसो मनवो स्पयस्तथा ॥१३४॥
वसवो मरुत सिद्धा नागा साध्या ग्रहा क्रमात् ।
इन्द्रादिलोकपालास्तु चतुर्थावरणे न्यसेत् ॥१३५॥
तत्पादादौ तु चेशान्त पद्माना पत्रमध्यत ।
मध्यपझे तु पद्मस्य विश्वरूप यजेत्प्रभुम् ॥१३६॥
यस्यैव देवताचक वाहनास्त्रानुयायिभि ।
सयुक्त तिष्ठते देहे सकलस्य महात्मन ॥१३७॥
प्रणवेन बनाना च नमस्कारयुतेन तु ।
एकैक पूजयेद्देव तथैकैकमिहाक्षरम् ॥१३८॥
इष्टन देवता प्राग्बदनौ सन्तर्पयेत्तत ।
युर्यात्कुम्भाप्रतिष्ठान यथा तदवधार्यताम् ॥१३९॥
पूर्ववत्तोरणायैस्तु भूभागमुपनोभयेत् ।
निर्णिनाल्यवक्त्रम्य अग्रतन्तक्षितेहि ॥१०॥
पूर्वीपकरणोपेत उर्यान्मण्डर मुत्तमम् ।
उण्डाष्टकान्तरम्य च म्बर तनाष्टम्नम् ॥१४॥

·-- श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता सपिण्डिका द्विहस्तास्तु कुहाः पूर्वोक्तलक्षणाः । त्रिहतपरिता बीधी स्यादवं द्विनवः शमः ॥१२॥ पूर्ववत्मतिकुण्टे तु विनिवेश्य च साशनम् । आत्मनश्योरे कुर्यात्कुण्डं चाथ समस्यले ॥१४॥ दक्षिणे पूर्ववद्देवमवतार्य यजेस्कमात् । स्थलायां स्थण्डिलस्या उन्नतायां च पूर्ववत् ॥११॥ तर्पयित्वा ययाकाममुद्धृत्याग्निगणं ततः । दिक्कुण्डेषु विनिक्षिप्य संस्कृतेषु च पूर्ववत् ११५|| तथैव च विदिक्स्येषु उद्धृत्याभ्यर्च्य वै क्रमात् । ततः प्रभवयोगेन चतुर्दिसु निवेशयेत् ॥१४६॥ चतुरो वासुदेवादीन् नासा एकायनान् द्विजान् । साभिः सामिरसंख्यं तु ते कार्यमभिधाय च ॥१४॥ कर्मावसानं हवनं साज्यस्तु तिलतण्डुलैः । एवमप्यययोगेन वावादीशानगोचरम् ॥१८॥ ऋग्वेदाचाग्नु चतुरः संस्कृत्यादौ तथा न्यसेत् । तेरप्यच्युतलिस्तु सशाखोक्तध पापनः ।।१४९॥ हवन विधिवत्कार्य भक्तियुक्तेन चेतसा । भदाकोणमासाथ प्रामणेरसरैः सह ॥१५०॥ সানিধি নয়, মানষিক্ত ও যন। ददागिन्यपूर्व नु कलगेषु पर प्रभा ॥१५॥ तानच्यापादिना पधारिपट्फेनाभिमत्र्य । समानीय मिलोपनान् फरमान पूर्वाभूतान् ॥१५२॥ उनुपातमम्मतान् नव लिमयांग्नु या! गमान गुपचान गुपनान् गमयान्नदभापत १५३॥ दमा सम्मानेन तु चरनन् । स

·शासमुक्तावली।
द्विगुणान् सति सामर्थ्य नृपाणा हेमजान हितान् ॥१५॥
तत्सख्य चतुरश्र तु द्वादशाङ्गुळविस्तृतम् ।
तत्तयशतुल्य बाहुल्याच्छिलावृद समाहरेत् ॥१५५॥
सस्थाप्य विधिवत्कुम्भान् पूर्वोक्तेन क्रमेण तु ।
कन्बुतुल्यमथैक वा तत्कण्ठ त्र्यङ्गुकोन्नतम् ॥१५६॥
तद्गुणैरपि विस्तीर्ण तत्खातोऽष्टाङ्गुळ स्मृत ।
परित कर्णयजे तु शबो वा सुसितो महान् ॥१५७॥
विहितो हत नासस्तु अन्त शुद्धस्तु साक्षत ।
एव हि सान्तराहायात्समालभ्याधिवाम्य च ॥१५८॥
फलेहेमादिकै रत्नै सर्वोपधिमयैस्तत ।
गधैवांजैस्तथा धान्यैविट्ठमाद्यैस्तु मौक्तिकै ॥१५९॥
नेत्रवस्त्रैरलङ्कारभूपयेत्सम्वरै शुभै ।
द्वादशाक्षरमन्त्रेण एकैकस्य समाचरेत् ॥१६॥
मुर्तिससिद्धये न्यास प्रणवैस्तच्चिदात्मनाम् ।
ततश्चादिकभोगल्यन्तैर्विविधैर्यजेत् ॥१६॥
शिलास्चेव कृते पश्चानिनयेत्कुण्डसन्निधिम् ।
सशिल कुम्भवृन्द तु आधारेपूपरि न्यसेत् ॥१६॥
तदाधारशिला पश्चात्तत्र वा मण्टपादहि ।
एवमेव च सस्कृत्य भावयेत्प्रणवेन तु ॥१६३॥
ज्वलन्ती गोसहस्रय खचिता सूर्यविम्ववत् ।
तनधाराध्य मन्त्र तु सन्तर्प्य शतसङ्ख्यया ॥१६॥
मध्ये तत्कलश न्यस्य सान सपरिवारकम् ।
निशेषतिगर्भ तु व्यापक ब्रह्मतत्ववित् ॥१६५॥
अत उर्व निर्यगाभिर्वागाद्याभिश्च शक्तिभि ।
व्रतमूर्तिसमेनामिभिन्नाभिन्नु तत्वन ॥१६६॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। पाठयेहामणान् तन्त्र आत्मन्यूह तु मन्त्रराट् । तथैवात्मानुवाद च प्रणवाद्यन्तगन्तु वै ॥१६७|| तमर्चयित्वा विधिवतर्पयित्वा त्वनन्तरम् । दिस्थिताना च कुम्भाना वासुदेवादिकान् न्यसेत् ॥१६८॥ पूर्ववचानिरुद्धाद्यान् विदिक्सस्थापितेषु च । पाठयेचातुरात्मीय सज्ञामन्त्रचतुष्टयम् ॥१६९।। प्रभवाप्यययोगेन तत सूक्त तु पौरुपम् । ऋग्वेदान पाठयेद्भक्त्या युञ्जतेत्यपरान् यजु ॥१७०॥ रमन्तराल्य यत्साम सामज्ञान् भगवन्मयान् । सहसशिरस चेति मन्त्र चापर्वण तत ॥१७॥ एकस्मिन् वा मुनिश्रेष्ठा । सर्वोक्त कलशे हितम् । तथैव हवन कुण्डे मध्यमे विहित स्वयम् ॥१७२।। कि तु क्रमेण चै मन्त्रान् पाठयेच्च यथास्थितान् । एव सम्पातहोम तु कृत्या पूर्णान्तिक तत ॥१७॥ महाशक्तिसमूहस्तु पर सामर्थ्यरक्षण । अभेदेन च मन्त्रादिमूर्तीना य स्थित स्फुटम् ॥१४॥ ससन्धेय शिलाना च स्वनामा प्रणवेन तु । ज्ञानभासा निवसति तथा नन्दवला प्रभा ॥१७॥ सर्वगा भवदना घोतकी सत्यविक्रमा । सम्पूर्णा चेति कथिता वक्तयो विश्वधारिका ॥१६॥ था शिला कलशाधारसज्ञा सा विदि सर्वगाम् । सामर्थ्यशक्तिसामान्या निष्पा पारमेश्वरीम् ॥१७॥ सन्त महमन्त्राप सिसामन्त्रेण लागलिन् । मनस्यनाभावध्येकमन्त्रेणवायनस्तत ॥१७॥ नादान तु होतन्य मृण्मयुम्नु तथैव हि ।

·शास्त्रमुक्तावली ।
होतव्यमम्य वाग्मीय गायत्रीभिरतोपरै
॥१७९॥
होतब्य ब्राह्मणै सम्यक्तव्याप्तेस्पलक्षकै ।
दत्वा पूर्णा स्वय कृत्वा स्थलस्थस्यार्चन पुन ॥१८०
बलिदान च भूताना समाचभ्य ततो व्रजेत् ।
प्रासादब्रह्मभूभाग न्यसेचत्र महाशिलाम् ॥१८॥
सस्मरश्चक्रमन्त्र तु सानन्त प्रणवेन वै ।
वीजभूत तदन्त स्थमध्यपटक सरन् यजेत् ॥१८२॥
निश्शेषमन्त्रवृन्टेन नामादेरनन्तरम् ।
द्वारदिग्वीक्षमाण तु मध्ये मन्त्रघट न्यसेत् ॥१८३॥
स्वदिक्ष्वन्यान्यथावस्थान् स्वै स्वैर्मन्ननिवेशयेत् ।
तत स्वशक्तिपापाणैरेकैक स्थगयेद्घटम् ॥१८॥
पूरपेदस्त्रमन्त्रण घटानामन्तर तत
मृदुमृद्वालुकाभिस्तु सुधयाऽचलासिद्धये ॥१८५।।
सवेष्टय नेत्रवस्तु ऋग्वेदान् पाठयेत्तत ।
आत्या हार्पति सूक्त तु प्रतिष्ठासाम सामगान् ॥१८६॥
द्वादशाक्षरसयुक्त बलमन्त्र पुन पुन ।
वक्तव्य मनिष्ठैस्तु प्रणवान्त सुभाषिते ॥१८७॥
तदेक्तनुता यात मस्मरेत्प्रणवेन तु ।
भूयादिशत्तिनिष्ठ रूपक्रियात्मकम् ॥१८८॥
द्वादशाक्षरमन्त्रेण भूय सहृदयामै ।
मायाराभ्य खस्ति तु सस्सरतजसा निधिम् ।।१८९॥
ततम्त्योभगवम्भोग पाटयेत्सायरात्रिकान् ।
अरमिनेनि कम्वेदान् अासाम च तद्विद ॥१९॥
तन परिगृहीते तु क्षेत्र देवगृहीयके ।
द्वारगाहलमान नु दिग्विदिष्यटन, न्यसेत् ॥१९१६॥

·f श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसंहिता । सापितं पूजितं सम्यक् शिष्याणां शुगलक्षणम् । तदन्तः सन्निरोद्धन्यो बुद्धिधर्मगुणः क्रमात् ।।१९२१॥ धर्माद्याश्चामिकोणातु यावदीशपद पुनः । प्रागादावुत्तरान्तं च अधर्माद्यं चतुष्टयम् ॥१९३॥ शिलानामन्तरे भूमौ षट्कं पट्क क्रमेण तु । न्यस्तव्यं पूर्ववर्णाञ्च वर्णानां साबसानकम् ॥१९४|| शब्दब्रह्मानुविद्धां च कृत्वैवं बुद्धिवागुराम् । सूत्रभूतां न्यसेत्सम्यक् प्रासादतलसस्थिताम् ॥१९॥ न्यसेत्प्राङ्गणामित्त्यर्थ तथैव हि शिलाष्टकम् । तासु संरोधयेत्सम्यक् प्रागुतांस्तु दिगावरान् ॥१९६॥ चक्र तदन्तभूमीनां भ्रमद्वाहिस्फुलिहवत् । क्षार्णेन चिन्तयेद्ययाप्तं भूभागं चाकणीयकम् ॥१९॥ आभोगं तदधः शेषं तदूर्व गगनेश्वरम् । रहिः मागणभित्तीनां सास्त्रं सपरिवारकम् ॥१९८॥ प्रागादावीशकोणान्तमिन्द्रार्थ चाटकं न्यसेत् । तथाविधेषूपलेषु अन्तमिगतेषु च ॥१९९।। तस्वनाम्नायित्वा तु ऋग्वेदान् पाठयेत्ततः । कीयो न विद्वानिति वै ये देवास्तु यजुर्मयान् ॥२०॥ देववतं च सामज्ञान प्रविश्याभ्यन्तरं ततः । स्थित्वायतो मन्त्रमूर्तेरध्वन्यासिमनुसरेत् ॥२०१॥ बीजतश्चाङ्करीभूता पुरस्ताब्यक्तिमति सा । प्रासादपीठपर्यन्तं कुम्भाधारोपलातु वै ॥२०२॥ मुवनाध्या यथावस्यो मावनीयातु सर्वदा । गर्नाच्छ्यावधिर्यावत्सदावानं विलोकयेत ॥२०३६, मन्त्राध्या शुकनासान्तं तत्वाध्या वेदिकावधि ।

·शासमुक्तावली।
कालाध्वा तु गळान्त च वर्णाध्या तु तदूर्ध्वत
समीकृय पुरा सर्व प्रासाद प्रारभेत्तत ।
प्रासादस्थैर्यसिध्यर्थ देवसान्निध्यसिद्धये ॥२०५||
सर्वदोषप्रशान्त्यर्य सर्वसम्पत्तिसिद्धये ।
गर्भन्यास पुरा कुर्याद्गर्भगेहे यथाविधि ॥२०६॥
रोहेम्सथा बीजै कन्दैमुद्नैश्च यूरिताम् ।
सौवर्णी राजती पाऽथ ताम्रजा वा स्वशक्तित ॥२०७॥
नवगर्तसमायुक्ता मञ्जूषा सापिधानकाम् ।
सम्प्रोक्ष्य चालतोयेन वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् ।।२०८॥
धान्यराशौ तु विन्यस्य मूलमन्त्रेण देशिक ।
अर्घ्यगन्धादिनाभ्यर्च्य कुण्डे वा म्याण्डलेपि वा ॥२०९॥
देवमभ्यर्च्य विधिवत्समिद्भि सप्तभि क्रमात् ।
हुत्वा पूर्णाहुतिं पश्चादाचार्य समुपोषित ॥२१०॥
शुभ्रवसोत्तरीयश्च भूपणैरपि भूपित ।
गन्धमात्यालङ्कृतार रात्रौ लग्ने सुशोभने ॥२११॥
भाजन तत्समादाय वेदघोषैश्च मळे ।
चाधोपैश्च सहित कृत्वा गेह प्रदक्षिणम् ॥२१२॥
प्रविश्य गर्भमभाग तत्र द्वारस्य दक्षिणे।
कृत श्वन पञ्चगन्यै सेचयित्वा समन्तत ॥२१॥
वत्र भूमि तु चााद्यै समभ्यर्च्य ततस्तु ताम् ।
परिचिन्त्य ऋतुसातामात्मान र हरि स्मरन् ॥२१॥
सर्वस्तधरे ! कान्ते ! पर्वतस्तनमण्डिते ।
समुदपरिधानीये देवि गर्भ समाश्रय ॥२१५॥
इत्युक्त्वा माजन धने निधाय मुघया तत ।
हदीरत्य तत श्वम मृदापूर्य समन्तत ॥२१६॥

·भीपाचराने-ईश्वरसदिता । त्रिचतु पञ्चरात चा रक्षा कुर्यान्मुनीश्वरा। गर्भन्यासस्त्वय विप्रा! देवधानोश्च वृद्धिद ॥२१७॥ भकृते गर्भविन्यासे प्रत्यवायो महान् स्मृत । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गर्भन्यास समाचरेत् ॥२१८॥ प्रासादस्याथ वक्ष्यामि लक्षण मुनिपुङ्गवा ।। तलादूनाधिकाञ्चैव साङ्गुरुचितै करै ॥२१९॥ द्विद्वादशकर यावत्तलेनोनाधिकेन तु । शुभाम सिद्धये विद्धिगर्भ देवगृहस्य च ॥२२०॥ कृत्वा क्षेत्रागुळाना च कराणा वा घन पुरा । त्यजेत्तदप्यभि सम्यग्यच्छेष तद्विचार्य च ॥२२१॥ एकाद्यष्टमपर्यन्ता ध्वजधूममृगेश्वरा । श्वा च गोखरमातङ्गवायसास्तु तत शुभा ॥२२२॥ एकतिपश्चसप्ताख्या सर्वत्रैव विधीयते । एवमन्तभ्रमेणैव सह भित्तिगणेन तु ॥२२३॥ गर्भद्विगुणविस्तीर्ण क्षेत्र देवगृहस्य च । मन्दिरे त्वेकभित्तीय क्षेत्रमान विधीयते ॥२२॥ गर्भोक्त तत्तूिभागेन युक्त युक्तेन वर्मना । तत्रापि हासवृद्धया तु आयशुद्धिं विचारयेत् ॥२२५॥ एव निर्जगतीफ च गागपीठ विवर्जितम् । प्रासादक्षेत्रमान च तद्युक्तमवधार्यताम् ॥२२६॥ पड्भागेनाथ पादेन त्रिभागेनोभयास्मिका । अधिकार्घ चतुर्दिक्षु तत्पञ्चाशैस्तु वै निशि ॥२२७॥ तृतीयाशेन वै मध्ये निर्गमस्तु विधीयते । कोणाकोणातु वै शेष भाग भाग प्रवेशयेत् ॥२२८॥ उच्च गर्भसम पीठ नत्पीठेन दळेन वा ।

·३२४
शास्त्रमुक्तावली ।
पीठोक्तालयपीठस्य लक्ष्मस्थित्यंशकल्पना ॥२२९॥
चतुर्दिक्षु विधेया वै बहुधानन्तपूर्विका ।
अयोच्छ्रायं तु वै क्षेत्रात् त्रिकोणं मन्दिरस्य च ॥२३॥
कुर्याद्यगुणं चैव द्विगुणं वा यथेच्छया ।
द्विरेकादशधा कुर्यातं च भागैः समं पुरा ॥२३१॥
विधेयं पीठवत्पश्चादेकांशेन मसूरकम् ।
तदूर्ध्वं विहिता जड्या गर्भमानेन चोन्नता ||२३२॥
भवोपकरणीयाभिर्देवताभिरलड्कृता ।
जद्घायामंशयुग्मेन उपयूनाधिकेन वै ॥२३३।।
कार्य शिखरपीठं तु पूर्वलक्षणलक्षितम् ।
किं तु प्रवेशनिर्यासौ तत्र चाघांशसम्मितौ ॥२३॥
शिखरं चात्र विहितं भूमिकानवकान्वितम् ।
सदोच्य तन्पुरा सूत्रमादायोन्नतिसम्मितम् ॥२३५॥
एतस्मादेकवर्णातु जपो यारपसार्य च ।
संस्पृोच्छिखर पाठमजसा तन्निरोध्य च ॥२३६॥
प्रासादाहहिराद्यत्र भूभागे त्वमलेक्षण !।
कर्णावं नयेत्सूत्रं लाञ्च्छयमानं क्रमेण तु ॥२३७॥
शिखरोन्नतिपर्यन्तं चतुर्दिश्वेवमेवहि ।
पर्यटेल्लान्टममानं तु कर्णाकर्ण मुनीश्वरा. ! ॥२३८१
यावसमुदपनाभा सा स्याच्छिखरमारी।
एवमालेम्व्यदृप्या तु सम्पाचातन्तुपाततः ॥२३९॥
भूमिगण्डप्रसिध्यर्थ कार्या सा दाचा पुनः ।
उपरितु मागेन भवेदामलसारकम् ॥२४॥
भूमयो भागमानास्तु तनम्नासां समाचरेत् ।
यादमा विधानं तु तडिरष्टाममम्मितम् ॥२.११॥

·श्रीपाञ्चरात्रे-ईश्वरसहिता। ३४५ विभिन्ना पीठरचना सामु कार्या यथास्थिता । सचविविधै पझै प्रादुर्भावस्तु चाखिलै ॥२४२।। सर्वे सन्छनैमूर्ते नृत्तगीतरसस्थितै । नवाशेनोर्ध्वभागासु सादेन विनिर्गतम् ॥२५॥ उष्णीषमूर्धभूमेस्तु कार्य यै रचनोज्झितम् । शिष्ट कृत्वा विधा पीठ मण्डलम्थेन पूर्ववत् ॥२४४॥ द्वितीयेन तत कण्ठ तृतीयेनोर्ध्वगेन तु । सुसम श्रीयुत कुर्यादण्ड धात्रीफलाण्डवत् ।।२१५॥ नयधोप्णीषक कृत्वा चतुर्वेिदिकाम्रमम् । विभागपृधुभागेन सस्तम्भा हाथ केवला ॥२४॥ उन्नता शिसरार्धन साप्युत्पलदळोपमा । पार्या शिखरपीठोघे दिव्यकर्मविभूषिता ॥२४॥ तत शुभतर कुर्यान्मण्टप स्तम्भसयुतम् । भूषित विहगेन्द्रेण चलिमण्डलगेन तु ॥२४८॥ चतुरे तथा विधु विधेय मण्टपनयम् । प्रवेशत्रितयोपेत मण्टपे मण्डप भवेत् ॥२४९|| कुर्यान्मण्टपमुक्त वा यथाभिमतनिर्गमम् । रथोपरयकाय नु तेपा गर्भाद्विधीयते ॥२५०॥ निर्यासो दशमाशेन द्वादशागेन मारिन् । अम या पोडशारोन ते कार्या नेमिक्सुन ॥२५२।। चतुर्दिक्पक्षसरिता पीटकर्मविपिना । शिखरस्य चनुर्दिछ पाठोपरि समापयेत् ॥२५२॥ सम स्थप युक्त्वा तु नासिरामारीगणम् । मध्यदेशचतुर्दिक्षु पुर्याधरगा समम ॥२५॥ त्रिचनु पसभागे उनी गहिधीयते ।

·शास्त्रमुक्तावली ।
द्विगुणं चोन्नतत्वेन त्रिपञ्चनवगाखिकम् ॥२५४॥
युक्तं द्वास्थद्वयेनैव कुम्भमदगनैस्तु वा ।
विधिवत् स्थापनं तम्य मन्त्रपूर्व समाचरेत् ॥२५५)
समाप्य मूलमन्त्रेण सम्पूज्याादिना हृदा ।
-शांसामुलगता कुर्याद्धात्तुरत्नमयी स्थितिम् ॥२५६॥
सर्वाधारमय मन्त्र सन्निगेध्य हि तत्र च ।
ज्ञानक्रियात्मक ध्यात्या शिखामन्त्रेण शाश्वतम् ॥२५७॥
दक्षिणोत्तरभागाभ्या साखायुग्म तु विन्यसेत् ।
हृन्मन्त्रेण तदूत्रं तु रुष्वाद्य परमेश्वरम् ॥२५८॥
सन्निधीकृत्य सम्पूज्य गगनसे पदुम्बरे ।
विविध धातुजाल तु रत्न सिद्धार्थकान् तिलान् ॥२५९१
चन्दनाद्या हि गन्धा ये क्षीरं दधि घृत मधु ।
शालय सर्वबीजानि सर्वोषध्य संविदुमा ॥२६०॥
कृत्वा नेत्रण मेत्रस्थान द्वारोचे विनिवेश्य तान् ।
दृश्यं भोगाप्तये चैव त्वदृश्य मोक्षभिद्धय ॥२६॥
चतुष्पात्मकलो धर्म तदूर्व सन्निरोध्य च ।
चत्वारि शृङ्गा इति यत् पाठदृड्मयाम्नत ॥२६२।।
कमहोमचय कृत्वा पूणां मूलेन पातयेत् ।
एतद्विस्त्रप्रतिष्टानात्प्रमतवालमाचरेत् ॥२६३।।
स्थित्यपेक्षायगेनैव सालयम्य तु 4 विमो
अनन्तभुवनं नाम सर्मकामापवर्गदम् ॥२६॥
चतु प्रकारमेवं हि प्रासादं विद्धि पीटबन् ।
रचनामनियमोत्यादिनानकधा तथा ॥२६५११
धनलीगमृगेन्द्रम्नु निधिभूतापमघट ।
शपादितानिनु मापानपदपद्धिभिः ॥२६॥

·ज श्रीपाचरात्र-ईश्वरसहिता । युक्त द्वारयशेनैव तथा पीठमशात्तु नै विस्तार प्रतिटिस्मन्थम्त्वरुणस्य विधीयते ॥२६७॥ गोर्थक्षेत्रसज्ञा च जगतीमय लागारिन् ! 1 ज्ञेय सजगतीकम्य तन्मानेनापि सर्वदिन १२६८॥ प्रभ्य पादादिक कुर्यात्पाटायशोज्झित तु वै। बुध्वा चायतनाना च सस्थितश्चागणे पुरा. १२.६९॥ चतुरायतन होतत्पासादै. दिक्त्रयसितै । आद्येन सह कोणसै तत्पञ्चायतन स्मृतम् ।।२७०६॥ विनेयमायतन त्रिभिरन्यैस्तु दिगते । विना मध्यस्थितेनैव. दिग्गतैस्तु द्विमिाईभि ॥२७१!! तदशायतन तेन युक्तमेकाधिक भवेत् । प्रतोळीपक्षगेनैव प्रामाद्वितयेन तु ॥२७२॥ द्वादशावतन ह्येतत्मह मध्यस्थितेन तु । तदेवाधिसन तु अतोन्येशनन्तसनिक ॥२७॥ परम्परमुग्यो कुर्यात्प्रासाटी द्वारदेशगौ । प्रासादानिमुखाचैव क्लियेऽवस्थिताम्तु ये ॥२७४॥ कोणसाभ्या च साम्मुख्य द्वाभ्या द्वाभ्या विधीयते । द्वाभ्या चाभिमतममा तु कुयादचितदिमुगम् ।।२.७५४३ द्वो परम्परवक्त्रौ तु कोणदेशसमाश्रितौ । द्वाराण्यनन्तायतने पासपदाना मुनीश्वरा । १२७६॥ यथाभिमतविम्थानि कर्तव्यान्यविराया। न तर तेषा भवति वेधदोष परम्परम् ॥२७॥ अङ्गभावगतत्वाच्च प्रधानायतनस वै। अर्धेव च त्रिभागेन हित पाटेन नाङ्गणार ।।२७८) परण्दकम्य चोलायम्नद्विस्तारतयोगिते । .

·३४८
शास्त्रमुत्तावली
तच्च पीठोपम कुर्यात् श्लक्ष्ण सोप्णीषमेव वा ॥२७९॥
युक्त कोटिगणेनाथ नानादेवान्तगेन तु ।
यदेकायतन चैव वगण तन्मुनीबरा ॥२८॥
युक्त लघुपरण्डेन केरल का परण्डकम् ।
यदा द्यायतनाद्य च द्वादशायतनान्तिमम् ॥२८॥
एकदिग्बीक्षमाण च चतुरश्रायतेऽगणे।
वृत्तायते वा वितते प्रासादे चोक्तलक्षणे ॥२८२॥
यस्माद्देवालयाना च अङ्गणाना विशेपत्त ।
चतुरश्रादिपीठाना नित्यमेव मुनीश्वरा' ॥२८॥
अन्योन्यानुगतत्व तु हित यापेक्षिक तु चै ।
भूमिभागवशेनैव तथैवार्चावशेन तु ॥२८॥
नानाफलपशेनापि तथा शोभावशेन च ।
भूलाभश्चतुरश्रात्तु चतुरथायताद्धनम् ॥२८॥
वर्तुलासर्वकामातिनिर्वृतिस्तु तदायतात् ।
दृष्टादृष्टफलेप्चूना लोकास्तु महदादय ॥२८॥
यच्छन्ति वैष्णव स्थानमारोग्य भूतिमुत्तमाम् ।
वैष्णवानामकामाना च्युतेरन्ते पर पदम् ॥२८७
मुनय ।
पासादर क्षणमिद श्रुत स्वत्तो मुनीश्वर ।
तम्य सम्थापन विधि विम्तरेण पराशय ॥२८॥
नारद
प्रामादादिप्रतिष्टाना शृणुय विधिमुत्तमम् ।
पामादप्यापन ग्रन्या पूर्वनचागमण्टपम् ॥२८॥
मापरणयुन सर्वलक्षणसयुतम् ।
प्रगादम्यापि परित पुर्याउण्डाप्टर गुर ॥२०॥

·भ] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। सामग्रयादेरभावे तु प्रासादायप्रकल्पिते । यागमष्टपभूभागे कुण्डमेकं प्रकल्पयेत् ॥२९१।। समस्तमूर्तिपीयं च होमं तत्रैव कल्पयेत् । प्रासादस्थापनारम्मातृतीये पञ्चमेपि वा ॥२९२॥ दिवसे त्वङ्कुरारोपं यथाविधि समाचरेत् । शैलोत्थं पूर्ववन्कुम्भं कृत्वा धातुमयं तु वा ॥२९३॥ तद्विगोळकमानेन मन्त्रविम्बेन वै सह । शुभेऽन्यस्मिन् दिने यागमण्टपे अक्तलक्षणे ॥२९॥ अधिवास्य यथान्यायं सर्वोपकरणान्वितम् । स्नानाधमखिलं ताभ्यामापाद्य च यथाविधि ॥२९५।। तस्मिन् रनोदिसंयुक्त बिभ्यं कुम्भे निवेश्य च । वस्त्रैराभरणैः पुष्पैश्छन्नं · कृत्यायपुष्पवत् ॥२९६॥ शनैः प्रासादपर्यकगारुहेन्मूर्तिपैः सह । तत्र प्राक्तांडनादीस्तु कुर्यात्सझालनादिकान् ॥२९७॥ आचरेद्रनविन्यासं सर्व वाऽऽवाहनोदितम् । निवेशनीयमित्येव विम्यं कुम्भसमन्वितम् ॥२९८|| हृदाद्यन्तनिरुद्धेन मूलमन्त्रेण लागलिन् ! । तत्राद्यमनुसन्धानमेकं कृत्वा परान्वितम् ॥२९९॥ सामान्यलक्षणं पश्चात्पूर्वक्तिं वै कलात्मकम् । सम्पूज्य वाससाच्छाद्य सुधया व्यक्ततां नयेत् ॥३०॥ ततः पिण्डं तदूषं तु साण्डं कुर्याद्यथोदितम् । १-- हृदादि इति-(पा) २- प्रागास-न्तिमान्- इति-(पा) बीज-इति- (पा)

·१५०
शासमुक्तावली।
प्रासाद सापयत्पश्चात् पद्मि सिद्धार्थकादिभि ॥३०॥
मुधामय चे प्रासाद टर्पण सानमाचरेत् ।
समारभ्यायित्वा च सायमण्डयेचत १३०२५
प्रासादपट्टिकाया तु पञ्चविंशतितन्तुभि ।
म या तु मौतुक पश्चार्याच्छायाधिवासनम् ॥३०३!!.
सपन दर्पण यामाग्रदृगिक्मतम ।
प्रासादम्य चतुर्दिक्षु मूर्तय कल्पिता यदि ॥३०४!
तेपा नगाणि चोन्मील्य यथाविधि मुनीश्वरा ।।
सर्वमन्यद्यथायोग व..यमाणेन बर्मना ॥३०५||
प्रासादम्यापि कुर्वीत कूर्चद्वाराधिवासनम् ।
प्रासादम्याग्रपर्यन्त कुम्भाधारोपलात्तु वै ॥३०६||
लोकावतत्त्वदेवाना न्यास प्राग्वन्समाचरेत् ।
दिमूर्निना तथाऽङ्गेपु मूरमन्त्राटिकान् न्यसेत् ॥३-७l
कलशे मण्टले चैव प्रासादम्थान् समनयेत् ।
प्रासादपरित पलप्तकदेवग्नि यथाविधि ॥३०८।।
सम्वृत्य वासुदेवादीन प्रभवाप्यययोगत ।
सन्तर्पयेषयाशारा यहा तत्पुरत स्थिवे ॥३०९॥
कुण्टे तु सरल होममाचार्य स्वयमाचरेत ।
मन्त्राश्च पाटयेहियास्त प्रतिष्ठा नयेत्तु वे ॥३१०॥
सराध्य वर्ममन्त्र तु तर ध्यानधिया स्वयम् ।
पूर्णान्तमसिल हत्या विविनानेन वै पुन ॥३१२।।
क्षुरोहरेति वै साम पाटयत्सामगास्तु
वै
चनमागरमागम्य मध्यत सन्निवेशयेत् ॥३१२॥
यथाभिमतरुप तु दिग्बकत्र वापराननम् ।
सगस्पिदण्टाम्य चण्टमार्ताण्डमाम्बरम् ॥३३॥

·श्रीपाश्चराने ईश्वरसंहिता। चकमन्नं न्यसेत्तस्मिन् वर्णाश्वानं पुरोदितम् । गत्यागतिमयोगेण प्रास्यमयज्ञलक्षणम् ॥३१॥ नान्यधावत्पुरा मात्वा द्रव्यमूर्तिगते विभुम् । फुर्यात्ततोध्वसन्धानं नान्यथा तु मुनीश्वराः ! ॥३१५|| अमलं शान्तसंजे चै तथा शान्तोदितोदितम् । एकमेव हि तन्मूर्ति यश्चकंवेत्ति तत्वतः ॥३२६॥ सोस्मिन् संसारचके तु सर्वाश्रमनिवासिनाम् । सर्वधर्भरतानां न चक्रवर्तित्वमाप्नुयात् ॥३१७१ यच्छक्तिसमूत्यय सिद्धा साक्षानिराश्रया । अन्तर्बहिस्सं सर्वेषां मोक्षदं चामलं स्मृतम् ॥३१॥ क्षारोदार्णवतुल्यं यसहस्रादित्यसन्निभम् । निरनं तीक्ष्णधार ये तच्छान्ताख्यं हि योगतः ॥३१२॥ यतु नानाअभावेन सातन्त्र्यात्वयमेव हि । 'सर्वदिक्पसृतां कन्चा स्यारमति हि वर्तते ॥३२॥ ईपद्धलयवनाभरराणामन्तरे खचत् । शान्तोदितं च तद्विद्धि चामिच्टाफलमदम् ॥३२१॥ पल्लान्तमूर्ती सम्बन्ध मवे कृत्यायतियने । मतं नाभिपूर्व तु उदिताग्ख्यं तु चक्रगट् ॥३२२॥ नमिनाधितो मन्जन सम्पूजितं म्मृतम् । जा मन्नर्पित भान्या गपां मच्छति ॥३२॥ एवं नामिमतं च मविरक्षरम् । प्रमियान्य मान्यच्च॑ सन्यैवं ममनन्नम ॥३२७|| मोन शिजगदुगं मगराक्षरिभूषितम् । गंगच पदर न मिला पिन्योन् ॥३२५॥ नतो विमान न शिदिनीगनपिनम् !

·शास्त्रमुक्तावल।
ध्वजामशिराराम तु यत्तीर्घमकृत्तिमम् ॥३२६॥
दैाहादरामाशेन विनवाशेन वा ततम् ।
कृत्वास्त्रसन्निधिं तस्मिन् लान्छनाख्ये पुरा पटे ॥३२७॥
निवेश्य धजदण्डाने गन्धाद्यैरर्चयेत्तत ।
मुधामयादिविम्याना स्थापने मुनिपुङ्गवा ! १३२८॥
विम्वप्रासादयोर्विप्रा । युगपत् स्थापन भवेत् ।
मासादस्य प्रतिछेत्थ समासात्कीर्तिता मया ॥३२९॥
मण्टपादि प्रतिष्ठा चे शृणुध्य मुनिपुङ्गवा ! |
थम मण्टप चाग्रय तथैवास्थानमण्डपम् ॥३३०॥
प्राकार पचनावास कोशागाराम्बरास्पदे ।
पुप्पपानीयशाले च तथा वै यागमण्टपम् १३३१॥
धान्यागारादिक सर्व सङ्क्षाल्य बहुभिजलै ।
पर्यमिकरण चैव मार्जनोल्लेखनादिकम् ॥३३२॥
कारयित्वा द्विजवरैर्गव्यै सम्प्रोक्ष्य पञ्चभि ।
चितानाधैरलकृत्य मण्टपादीन् विशेषत ॥३३३॥
प्रधूपयित्वागरभिर्दापानारोप्य सर्वत ।
सुधाचूर्णरलकृत्य अक्षतान्विरिरेवि ॥३३४॥
पुण्याह वाचयित्वा तु वास्तुपूरुपमर्चयेत् ।
धान्यपीट प्रकल्प्याथ कुम्भ तत्र सलक्षणम् ॥३३५॥
सोपवुम्भ सारक न्याय प्राग्वत्सलक्षणम् ।
तत देव समभ्यर्य साह सपरिवारसम् ॥३३॥
कुण्टे या मण्टिले चापि प्रतिष्ठाप्यानल तत ।
तर देव नु सन्तय पूर्णान्त देशिकोचम ॥३३जी
मुमुहूर्त तु सम्प्राप्त प्रोक्षयेसम्मतोयत ।
गयंत्र मन्त्रण टेभिको मन्त्रविरम ॥३३८॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। ३५३ इत्येव मण्टपादीना प्रतिष्ठाविधिरीरित । मण्टपादिप्रतिष्ठाया गोपुरस्थापने तथा ॥३३९॥ क्ष्मापरिग्रहपूर्व तु गर्भन्यास समाचरेत् । गर्भ तु मण्टपादीनामनिकोगे तु वि यसेत् ॥३४०॥ गोपुरस्य भोद्याम्ये गर्भन्यासो मुनीश्वरा।। गोपुरस्य प्रतिष्ठा तु कुर्यात्प्रासादनबुध ॥३४१॥ तत्र वै देवतान्यासे विशेष क्थ्यतेऽधुना । शाखाम्लादिषु यजेचकाद्यान् धर्मपश्चिमान् ॥३४२॥ कवाद्वितये पूज्यौ कालानिर्बरुणस्तथा । न्यसेज्जङ्घासमूहे तु भवोपकरण महत् ॥३४३॥ मूर्तय केशवाद्यास्तु जवानोपरि सस्थिता । विन्यसेत्प्रस्तरोद्देशे चक्राद्यायुधसश्चयम् ॥३४४॥ पूर्ववद्वेदिकामीयाशिखरोद्देशमिपु । न्यम्या विभवदेवाश्च पद्मनाभान्तिम द्विगा! ॥३४५॥ तुले तले गोपुर य पिगृश्चि यथापुरम् । प्रासादोक्तविधानेन यरूपयेन्मुनिपुङ्गया ! ॥३४६॥ ततस्तु कलशाधारयेदिकायान्तले द्विना ।। मुदर्शन तु पहर यजेत्कुम्भचतुष्टये ॥३४७॥ वासुदेवादिका पूज्या कुम्भषटके कृते सति । सम्पूज्य पेशवादीना पटक कुम्माष्टके कृते ॥३१८|| केशवाद्यष्टक पूज्य द्विषट्के द्वादशाचयेत् । युग्मयोगेन कुम्भाना स्थापन मोक्षकाक्षिण ॥३४९।। इतरस्यायुग्मयुक्त्या कुम्भस्थापनमाचरेत् । एकस्मिन् स्थापिते कुम्भे वासुदेव समर्वयेत् ॥३५०॥ तयादौ केशवादीश्च पूजयेद्रिजसतमा ।।

·शासमुक्तायसी। इत्येव देवतावृन्द गोपुरे न्यस्य पूजयेत् ॥३५१॥ प्रासादादिप्रतिष्ठाया विधिरेव मुनीश्वरा !! इति श्रीपाश्चराने ईश्वरसहिताया प्रासादादिप्रतिष्ठाविधिर्नाम पोडशोऽध्याय । अथ सप्तदशोऽध्याय । नारद अथ चिम्बस्य पीठादेर्लक्षण वक्ष्यते द्विजा!। चित्रमृत्काष्ठशैलोत्थ सल्लाहमयमेव वा ॥१॥ भेदभिन्न द्विजातीना हित बिन्ध फलार्थिनाम् । तदभिन्नमकामाना प्राप्त चाप्यविरोधकृत् ॥२॥ अन चित्रमय विद्धि भिचिकाष्ठाम्बराश्रितम् । पुनर्वर्णक्र मेणैव चतुर्धा चाम्मरोत्थितम् ||२|| तच कार्पासमोशेयक्षौमशाणमय तु वै । मृञ्जमेव सिताद्युत्थ वाक्षं विविधमेव च ॥४॥ आश्वस्थ ब्रह्मवृक्षोत्थ श्रीपर्णीमुरदारजम् । सालतालमय चैव शाशवतीन्दुमारजम् ||५|| एव द्वय द्वय विद्धि द्विजातीना यथावमम् । भतोन्ये दृढमूलाश्च सारवन्तो हि याजिका ॥६॥ साधारणाश्चतुणां तु प्रतिमाये च कर्मणि । सामान्य मुक्तिमुक्त्यर्थमश्म मृण्मययरस्मृतम् ॥७॥ १-शुपये इति-(पा) ·श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसंहिता । ३५५ . तारहाटकताम्रोत्थमारकूटमयं तथा । एवं हि भूमयो वस्त्रपापागा धातवो द्रुमाः ॥८॥ वजादयोखिला रत्नाः सितरक्तादिलक्षणा. । असामान्याः फलेप्सूनां लाभालाभवशात्पुनः ॥९॥ सम्यक् खमूर्तिमन्त्रैस्तु जपहोमार्चनादिना । नयेत्सामान्यभासित्वं तथा तत्कारणार्चनात् ॥१०॥ यजेस्सेन्द्रां धरां शैलमृदापादनकर्मणि । एवं पटद्रुमार्थ तु वरुणं सवनस्पतिम् ॥११॥ सरत्नानां च यातूनां सम्मन्येन्दुपारकान् । रत्नाश्रयेण धात्वर्थे नार्यादेशेन वै विना ॥१२॥ तथार्चनासनेनैव चक्रपद्ममयादिना । नराली प्रतिमा शस्ता ध्यायिनां ध्यानसिद्धये ॥१३॥ केवला लघुमाना च प्रमाणावयवोज्झिता । वर्णाश्रमगुरुत्वाच म्वामित्वादखिलस्य च ॥१५॥ भूतादिदेवरूपत्वादुत्तमायेषु वस्तुषु । नृपश्चार्हति वै नित्यं सविशेषपदे स्थितः ॥१५॥ किं पुनर्योऽफलाकाङ्क्षी भक्तिश्रद्धापरः सदा । बुध्वैवं चित्रविम्यार्थी यनेनेदं समाचरेत् ॥१६॥ गुह्यकान् गृहदेवास्तु हृदाादिना पुरा । मलभस्मतुषाजारकेशकीटनखास्तृणम् ॥१७॥ मूलकण्टकचर्मासिसामान्येऽश्माहि मित्तिका । भवत्यनर्थदावश्यमतः प्राक्चतुरगुळम् ॥१८॥ विहाय मृद्दळ मितेरीपद्विम्बात्तु वाधिकम् । उक्तदोपविमुक्ताय पञ्चगव्येन साम्भसा ॥१९॥ मर्दितया मृदा भूयस्तद्वित्त्यशं प्रपूर्व च ।

·वामुरा वली। । शस्लेग काठफलमा मृगचर्मसमा पुरा ॥२०॥ छवि विहाय शुद्धयर्थ तुरीमुक्त तु वे घटम् प्रक्षाळ्य सलिलनव स्वास्त्रजन सप्तधा ॥२१ हृन्मत्रेण तु सास्त्रेण मृतिमन्नायितेन च । तीर्थदेशानदीतीरात्पुण्यक्षेत्राच पर्वनात् ॥२२॥ अपाम्य दोषसीणामू दादाय मृतिकाम् । सावचूाथ सोप्या भूपरिप्ते धरातल ॥२३॥ शाणपूर्ण च कार्पास समूत्र चापिन तथा । कृत्वा पापाणभिन्न प्राग्योग्य तत्र सवालुकम् ॥२४॥ उपदोमययुक्तन भूरिदीरघृतादिना । भावयेत्पञ्चगव्येन खादिरेण पेण च ॥२५॥ सिद्धार्थकाल(ल)सीने तिलो थेन तु चै सह । केदयञ्च निससाह भाण्डे कृपायमाटिक १२६॥ मारतानलसूर्येन्दुदर्शनेन विव हि । तया समाप्य तद्विग्न गुभकाष्ठानरीकृतम् ॥२७) पत्रपन्चेर राहाना या प्रथाळन तत । मार्जन भूलिना भूयस्त पा तमारतेन च १२८३ मात्या प्रश्नमानम्नु बिम्बमाधनकर्मणि । सर्वत्र चाम्पमन्त्रम्य यानिमा नये ॥२०॥ पूतन हरन मतपरिगान समिणम् । सभ्यग्नणारे तु पनमामायमेन हि ॥३०॥ मला ग्रहणे विशेषम्लीयते । मत्रारम्पकार लिमित्तनुएलक्ष्य च १६॥ १- मागृहाण इति-~-(पा) ·१७ श्रीपाश्चराने-ईघरसहिता । विशेषार्चनयात्राया तच्छुभेन शुभोदय ! अशुभेन निमित्तेन यात्रा विश्वती भवेत् ॥३०॥ विरामेण तु जप्येन शान्तिस्तस्त्ययनादिना । निवर्तनेन तद्वन्याहहने शुभ (घ)त्यत ॥३२॥ मन्त्रमभ्यर्च्य यानायामभ्यर्थ्याचा विनन्य च । नैवेधशेषमुग्यामचारस सयतेन्द्रिय ॥३४॥ प्राइमुख सम्मरेन्मन्त समुत्थायागृतोदये । परिचाय परा मूर्ति तन्मूर्त्यन्तरगेव चा ॥३५॥ यायात्तदीय दिग्भाग सदभावातु चान्यदिक् । सहायैरप्रमत्तैम्तु शिल्पिमि मह सवृत्त ॥३६॥ लाजदयक्षतै कुम्भ यायात्पुप्पपुरम्सरे । सौमनस्य महोत्माहत्वगम्पन्दन्तु दाक्षिण ||३७१ शुभा दाणी धज शम्तन्त्रीयायफलादय । गोगजाश्चतिना कन्या गपभाण्ड च मृाधि ॥३८॥ आद्रमासान्यनमारो मदिरामित पय । मिलाल शालिनीजादि दर्भा सद्गुममार्ग ॥३९।। छत्र वस्त्र ध्वजो यान रोचना कुडुम गधु । दर्पण चागरो हागे पातर भरवर्जिता ॥४०॥ ग्नानि वैयुध पिम्य मधुमत्सोद्यकातर । जीवन्मरम्या निमित्त च मनमो यदम्वेददम् ॥४॥ सन्मय दर्शन श्रेष्ठ तनवेददमशानभम् । खगदाग्दशाच पथि समरदारधि ॥१२॥ हममाण निमित्त च पर पच्छनि तन है। नगर नगगामामामा गेममेर वा ॥४॥ १-गति-) ·३५८ शाममुकायली । गृहीयाच्छाकुन चिह नकुलादिमय त्वत । पूर्णात्सार्धाधिकाकोशात् हितकृन्मृगदर्शनम् ॥१४॥ दिङ्मुखे निर्मले सिद्धिर्बजेद्यत्र विशेषत । सिद्धिकृच्चाम्बर खच्छ सुदीप्ता भास्करादय ॥४५ll मरुत्सुखावह स्निग्धप्रदक्षिणगति स्थिर । दिव्याधुत्पातनिर्मुक्त स काल सिद्धिसूचक ॥४६॥ हस शुको भरद्वाज कोकिल खञ्जरीटक । मयूरो अमरश्चक्रवाकाद्या खेचरा शुभा ॥४७॥ भूचरा नकुला सौम्या सितोहिम्रहगोधिका । गन्धाखुर्जम्बुकश्चैव सर्वेषा दर्शन शुभम् ॥४८॥ मृगाणा हरिण सिंहो व्याघ्र शशकचित्रका । सिद्धिससूचना सर्वे सर्वेषा विहित तु वै ॥४९॥ प्रदक्षिण विशेषेण व्यत्यये जम्बुक शुभ । द्विजातिक(दीना)रुत सिग्ध सिद्धिकृतञ्चसौख्यदम् ॥५०॥ समुत्पन्ने निमित्ते तु धातुसड्क्षेपकर्मणि । प्रतीक्षितु न युज्येत यदा शान्ति तदाचरेत् ॥५१॥ पूर्वोक्ता चित्तशुद्धयर्थ सविशेषा सदक्षिणाम् । प्रविश्य विधिवत्क्षेत्र निरीक्षेत वतेजसा ॥५२॥ पश्यच्छिला गुणवती तरु वा कर्मणि क्षमम् । वर्जयेदतिवृद्धा च परिक्षीणत्वच तथा ॥५६॥ सभा दावदग्धा च निश्शन्दा रुक्षविग्रहाम् । सवालका च सच्छिद्रा विन्दुयुक्ता पुटोदहाम् ॥५४॥ भासुद१रमीनाहिमारिशशकोपमाम् । सवर्णपरवर्णात्यमिराजालेन सन्तताम् ॥५५॥ मागुक्तरूपम्या मावादमीषा प्रण हितम् ।

·भ] श्रीपाचराने-ईश्वरसंहिता। पारावतशुकाब्जाभा मधुमाजिष्ठमाषभा॥५६॥ गुर्वी हृद्या शुभा सिधा अतो वान्याभिशस्यते । सुद्ये भूतले मगा जलाशयतलस्थिता ॥१७॥ छन्ना तरुवरेणैव वनराजिष्वयस्थिता। वेहिता वल्लिवृन्देन तथैवौषधिभिर्वता ॥५८॥ ऊर्ध्वगा जानुदेशाच एकपिण्डीकता मृदुः । मोक्षदा च खवक्त्रा वै भोगदा सुतलानना १५९।। दिमुखी चोभयकरी प्रार्धा मतिरायुपे । अतोन्यमस्तका कीतियशोद्धिकरी मता ॥६॥ वंशवद्धिदमारोग्यशान्तिकं यदाप्यदिक् । पुष्टिमुन्नतिसम्मेधां यच्छत्युत्तरमस्तका ॥६११ एवं पुरा परिज्ञाय पृछोरुचरणं शिरः। बलात्मना सवीर्येण प्रोद्धृत्य सह शिलिागिः ॥२॥ प्राङ्मुखं चोतरस्यां वै प्राम्भागे चोचराननम् । स्पलेवतार्य मन्त्रशमिष्ठा सक्चन्दनादिना ॥६३॥ ध्यात्वा शिलान्तः संरुद्धं सम्पूज्य जुहुयाततः । उक्तदिग्वितयस्यैकदेशे कुण्डेथ वा स्थले ॥६॥ दस्वा पूर्णाहुति ध्यानजपयुक्तः क्षिषेदहः । निशागमेर्चनं कुर्याद्भलिभिर्भूततर्पणम् ॥६५॥ नैवेधशेषमभीयान्मन्तविन्यस्तविग्रहः । तइक्षिणेन दर्भेषु प्राक्शिराः मस्सपेजपन् ॥६६॥ पूर्ववत्स्नमलागार्थमुत्थाय रजनीक्षये। कुर्यात्स्वकृत्यं जुहुयादशुभखमशान्तये ||६७॥ अभिनन्य शुभं स्वप्नं हृदयावर्जकं स्फुटम् । पर्वतं च समात्मानं सानं तदुपलस्थलम् ||६८|| ·शास्त्रमुक्तावली! स्फटिकामलसङ्काश पश्येद्वा तुप्तहेमवत् । निघूमाझारकूटाभ तदाशु लभते शुभम् ॥६९! सशस्लमथ चादाय मुहर चास्त्रमन्तितम् । प्राइमुराश्चतुरो बाराम्माङगेन्गन्तकारधे ॥७०॥ पाददेशाच वा मध्यादवेक्ष्य च फल पुरा । चतुरशायना कृत्वा भिन्ना पाटेन यन्त्रगाम् ॥७१॥ आनाय्य वा पृथक्शीठा छन्ना कर्मालय शुभम् । विन्यस्य वै पुरा तेन विधिना चोद्धरेच्छिलाम् ॥७२॥ पीठाथै भिन्नवर्णा च तद्रूपा वा यथेच्छया । अमानिभावगुणवट्टप्पदा तु मुनीश्वरा ! ॥७३॥ काठलोहमणीना चाप्यलमे सति वै शुभम् । सति लामे न वै कुर्याद्वैषम्य व्यत्यय च वा ॥७४। तत्कालमेव चाहृत्य रलाधारा शिला शुभाम् । पुखीनपुसको थाभि शिलामिस्रितय हितम् ।।७५।। मिन्माल्य विद्धि चाभावात्म विश्नोपलात्तु वै । निपिद्ध भगवद्विम्ब रतपीठमयोपलात् ॥७६॥ लक्ष्म्याचा देवनाकारा खोपला सरसिद्धिदा । या हतानलबिन्दुन्वै सनादगभिमुञ्चति ॥७७॥ पुमानिति शिला सा वै निस्तेजा सखनाऽवला । आदिमध्यावसानेगु नामियरया न च ध्वनि ॥७८॥ नपुसकेति सा ज्ञेया म्बपदम्या फलप्रदा । जास्वैव देवदेवम्य रम्यादीना तथैव च । ७९॥ संवा परिवाराणा पारादीना तथप च । प्रामादादे शिराय तान्मन्त्रैर्यभामम् ॥८॥ समभ्यय मिल मा गगृस शस्टादिपु ।

·धीपाश्चरात्रे -ईश्वरसंहिता। समारोप्य समानीय विम्यादीन् कारयेद्गुरुः ॥८॥ शिलाग्रह्णमित्युक्त दारुग्रहणमुच्यते । आपर्वतान्त.सधारो निर्वणं सरळ बृहत् १८२॥ रोगमुक्तं न सिंहाथै. प्राइनखैः सक्षतीकृतम् । नानिलाशनिदावामिहतवीर्य न बाद्यगम् ॥८३।। सलक्षणे तु सुखिग्धे भूभागे चोन्नते सितम् । प्राग्यत्तमधिवास्यादौ परेऽहन्यर्चयत्तत. १८५६ सदाश्रिवागविज्ञावस्वरूपां देवतां पठन् । इहानितात्मने तुम्यं नमः सर्वेश्वराय च १८५॥ क्षमस्वावतरान्यत्र सन्तिष्ठात्र चिदात्मना । अधास्त्रोदकशुद्धेन विलिसेन घृतादिना ॥८६॥ जपन्मन्त्रयरं चौषट् छिन्द्यादै क्रकचादिना । प्राच्यामुदीच्यामैशान्यां पतत्सभिमुखं यदि ॥८७।। परिज्ञेयं शुभं कुर्यादन्यपातेऽर्चनादिकम् । आनाय्या देवभागं चाप्यनादेयेन वै विना ८८॥ विग्यमिच्छति दै कर्तुं वादं चैवातिविस्तृतम् । अनेकभुजवक्त्रास्त्रभूषितं तत्तरूस्थित ॥८॥ भिन्नरवयवैर्मानयुक्तैः शिरैर्न दुप्यति । भक्तिभावशाचैव सर्व चार्णमयं यतः ॥९॥ एवमेकतमस्यापि भक्तिपूर्वस्य वस्तुनः । सङ्ग्रह च पुरा कृत्वा कुर्यादाकारमीप्सितम् ॥११॥ वादयन तु सामान्य सौम्यमानं पुरोच्यते । ऋग्वाल्पविकारं च व्यापकं वेकमर्तिमत् ॥१२॥ भूभागं सुसमे सक्षणे मानगुत्कीर्य सन वै । निष्प्यावयवाना लक्ष्म विस्तृतिपूर्वकम्।।९३॥

·३६२
शास्त्रमुकामली।
अधाधिकशतांशो स सान्नरगुळं च तत् ।
द्वे अगुळे कला नेत्रं गोळकं भाव एव च ॥९॥
अगुळादृष्टभागो य स यव परिकीर्तित ।
पट्कल च परित्रेय तालं बिम्बादिकर्मणि ॥९५।।
मुखासनाभिमेश्माम्तालमानाम्न्वथोरयुक् ।
द्विकले च तथा जङ्घ गुल्फ जानुर्गळं च कम् ॥९॥
त्र्यङ्गुळं ज्यगुळ शेयमित्युन्मानमुदाहृतम् ।
जटाधगणा विम्याना दीर्घाखवशेन तु ॥९७||
चतुष्कळ च त्रिफल मान मानाहि क्षिपेत् ।
त्रिपञ्चसप्तशिविरो मौरिएकलोनत ॥९८॥
निर्जटाना ललाटो मकुट वा मुशोभनम् ।
तालेन हामवृद्धी तु कार्ये न्वर व्यपेक्षया ॥९९॥
यथोदितेषु भागेषु एकैनातुन तु ।
आम्यनामाललाटाय वदनारा मत्तिधा ॥१०॥
तनोऽग्रत कलामान प्राण म्यादिलपप्पन ।
कलार्धन तु विनार माननिम्न युटहये ।।१०१॥
नामाग्रगामनिर्मुक्त गोजीमान चतुर्गवम् ।
तच्चतुर्यवमातेन धागायगान्त कृतम् ११०२॥
अर्धागुळ चोत्तगेष्ठमभरोष्ट तु चालम् ।
गोरक चितुक दित मुकिणी चारगुळे ॥१०३॥

·भ] श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसहिता। कुर्यात्वादळाकार नेत्रा वृत्ततारकम् । तारादेयॆत्रिभागेन त्वाधम्यान्यस्य चाधिका १०६॥ यवन सार्धेन ज्योतिरक्तसञ्चभागिकम् । त्रिभागेनापि विहित तत्सअदळलोचन | ॥१०७] द्विपञ्चव नेत्रकोश विस्तारेण यवाधिकम् | साधागुळद्वय दैारसे द्विाले स्मृते ।।१०८॥ मध्यतो द्वियवे बालचन्द्रतुल्ये क्रमक्षते । तदन्तररा च तरकोटी समसूत्रके ॥१०९॥ श्रोत्रे यद्गुळविस्तीर्ण आयामेन द्विगोळके । द्वियव कण्ठपरिधि पर्वणी द्वे चतुर्यवे ॥११०॥ मध्य ताभ्या तथा विद्धि द्रोणी साधागुळा तु वै । कलार्धन तु तच्छिद्र पाशमान यथारूचि ॥१११॥ अगुळाहिकलान्त तु वैपन्यमपि तर तत् । अन्तश्छिद्रविनिर्मुन्न तहिशेष चतुर्ययम् ॥११२॥ सदलकरणोपेतमेव श्रोत्रद्वय स्मृतम् । चतुष्कळ ललाटन्तु शिखरे द्वे द्विगोळके ॥११३॥ उच्छ्ायात् व्यद्गुळे चैव अप्रतो गुळविस्तृते । केशभूमे समुद्भुत लनटोपरि सस्थितम ॥११४॥ वुरिकलार्थमान तु वान चालकमश्चयम् । कपोलपरिधि कुर्यात्वाकण्ठगत समम् ॥११॥ तन्मध्ये वर्तुलौ गण्डौ परिश्छिनौ पुरोदितै । शिरस परिणाह तु विच पटत्रिंशदड्गुलम् ॥११॥ प्रोत्रादिद्वयाचैव मस्तरम्य यदन्तरम् । तत् घोडशाङ्गुळ चित्त वर्तिभ्या पृष्ठतम्नथा ॥११॥ मार्धताळ पन्जेिय रगटारकगुहान्ता ।

·शास्त्रमुतामली। अष्टाधिकशताशो य मोन्नतेरङ्गुळ च तत् । द्वे अगुळे कला नेत्र गोळा भाव एव च ॥९॥ अङ्गुळादष्टभागो य स यव परिकीर्तित । पटक्ल च परिज्ञेय ताल बिम्बादिकर्मणि ||९५|| मुरसानाभिमेदमास्तालमानार रथोरुयुक् । द्विक्ले च तथा जड्ये गुल्फ जानुर्गळ च कम् ॥९६।। न्यङ्गुळ यद्गुळ जेयमित्युन्मानमुदाहृतम् । जटाधगणा विम्वाना दीर्घहस्त्रवशेन तु ॥९॥ चतुष्कळ च निकल मान मानाद्वहि क्षिपेत् । त्रिपञ्चसप्तशिविरो मौठिरष्टकलोन्नत ॥९८॥ निर्जटाना ललाटो| मकुट वा मुशोभनम् । तालेन हामवृद्धी तु कार्ये त्वत्र व्यपेक्षया ॥९९|| यथोदितेषु भागेषु एकेनानुन तु । आम्यनामालगटार्थ वदनाश भनेत्तिधा ॥१००॥ ततोऽमत गमान प्राण म्याचिरपुप्परन् । पठाधेन तु विस्तार साततिम्तत्पुटहये ॥१०१॥ नामाग्रनामनिर्मुक्त गोगीमान चतुर्यवम् । तच्चतुर्यवमानेन प्राणाग्रेणान्तरीतम् ॥१०२।। अर्धामुळ चोत्तगेष्टमधरोष्ट तु चाहुलम् । गोठ चिक वित सृक्षिणी चरमुळे ॥१०३।। आगम्य नामिकागन्य माय गागममायिते । कुनिश्रुतिच्छिद्रे तर नेत्रे कान्तरे ॥१०॥ फ्लायामराम देवगन तु विस्मृतम् । यकार द्वियनामिक नु नत ! ०॥ नारे नि 'पा) ·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। ३६३ कुर्यात्पद्मदळाकार नेत्राधं वृत्ततारकम् । तारादैर्घ्यत्रिभागेन त्वाद्यम्यान्यस्य चाधिका ॥१०६।। यवेनैकैन सार्धेन ज्योतिस्तत्पश्चभागिकम् । विभागेनापि विहित तत्पादळलोचन | ॥१०७॥ द्विषड्या नेत्रकोश विस्तारेण यवाधिकम् । मा(गुळद्वय दैर्धाळूलते द्विरले स्मृते ॥१०८॥ मध्यतो द्वियवे बालचन्द्रतुल्ये क्रमक्षते । तदन्तर कलाधं च तत्कोटी समसूत्रके ॥१०९॥ श्रोत्रे घड्गुळविस्तीर्णे आयामेन द्विगोळके । द्वियव कण्ठपरिधि पर्वणी द्वे चतुर्यवे ।। ११०॥ मध्य ताभ्या तथा विद्धि द्रोणी साधांगुळा तु वै । कलार्धेन तु तच्छिद्र पाशमान यथारुचि ॥११॥ अगुळाद्विकलान्त तु वैषम्यमपि तत्र तत् । अन्तश्छिद्रविनिमुक्त सद्विज्ञेय चतुर्यवम् ।।११२॥ सदलङ्करणोपेतमेव श्रोत्रद्वय स्मृतम् । चतुष्कळ ललाट-तु शिखरे द्वे द्विगोळके ॥११३॥ उच्छ्रायात् त्र्यमुळे चैव अग्रते गुळविस्तृते । केशभूमे समुद्भूत लगटोपरि सस्थितम ॥११॥ कुर्यात्कलार्धमान तु वक्त्र चालकमधयम् । कपोलपरिधिं कुर्यातर्णाकण्ठगत समम् ॥११५॥ तन्मध्ये वर्तुलौ गण्डौ परिश्छिनौ पुरोदिनै । शिरस परिणाह तु वित्त पटर्निगद गुलम् ।।११६॥ श्रीरकोटिद्वयाञ्चैव मतरम्य बढन्तरम् । तत् पोइशाङ्गुळ वित्त वर्तिभ्या पृष्ठनम्नथा ॥११७|| माताळ पम्निय गटात्कगुहान्तरम् ।

·शालमुक्तावली सत्कम्बुसदृशी ग्रीवा मूलमध्यामतो हि सा ॥११८॥ परिघेदशकला एकविंशाड्गुळाग्रतः । अष्टादशाङ्गुळा चैव खांशात् त्र्यंशेन विस्तृता॥११॥ तन्मूलं विस्तृतौ स्कन्धौ तुङ्गो वृत्तायता समौ । पडगुळं तद्वाहुळ्यं बाहुमानं तथोच्यते ॥१२॥ स्कन्धोत्तमाई त्रिकर्ल सन्ध्यन्तं पटकलं स्मृतम् । सन्धेः मणिक्यान्तं मानं नवकलं स्मृतम् ।।१२।। मणेमध्यमगाखान्तो हम्तः सप्तांगुळो मतः । परिज्ञेयं फलाहीनं तन्मानं मध्यमांगुळे ॥१२२ बच्चतुर्यवहींनाच सनामा तु प्रदेशिनी । द्विकला च परिज्ञेया सांगुष्ठा तु कनीयमी ॥१२॥ द्विपर्वा च स्मृतोंगुष्ठः साश्चांगुळि विस्तृता । सर्वासां मूलपर्यन्ताद्धामयेच्च यवं यवम् ॥१२॥ अप्रपर्वार्धमानेन कार्या लिङ्गोपमा नखा । मानमंगुष्ठमूलम्य परिघेश्चतुरंगुळम ५१२५|| तच्चतुर्यवहीनं च ज्ञेयं त्रिप्वगुळीषु च । यूनांगुळेः कला मार्ग प्राग्वद्धासश्च वेष्टनात् ॥१२६।। अङ्गुष्ठमद्गुळं चानातिनोन्या पयवा स्मृताः । अधांगुळापतोन्यूना वित्त मध्यं क्रमक्षतम् ॥१२॥ न जलक्ष्मो (चलक्षा)चापात्मांगुळाद्विकळं करम् । पनिमतलं चैव लक्ष्मरसाविगपितम् ॥१२८।। शाम्बामलावधं पाणी याहुल्य द्वे यवेंगुळम् । चतुर्यवाधिक चैव मणियन्सार स्मृतम् ॥१२॥ मध्ये काहीनं तु तदाहुज्यमुदाहनम् । १- नुच्यम्-दमि (पा) ·श्रीपाश्चराने ईश्वरसहिता। मणिबन्धावघे हुवेष्टनं पटकलं स्मृतम् ॥१३०॥ साधेः सप्तकलं चित्त साहुलं व्यवमप्युत । हीनमागळेनैव मूलाद्वै नवगोळकम् ॥१३१॥ तथैव सन्धेरूध्वं तु विस्तारः प्राग्वदत्र च । अन्नापि पूर्ववदृष्टया कार्यान्तस्या क्षितिः खयम् ॥१३२॥ तालं गळावधेस्त्यक्त्वा तन्मानेनान्तरीकृते । स्तनयं समं कुर्यातद्वारा च समांसळा ॥१३३॥ निम्नं हृदोळकार्थेन ऊलतो रनराड्युतम् । खनाभ्यो त्रिकलौ पार्थी त्रियवं स्तनमण्डलम् ॥१३॥ ययोनतं तथाचाग्राद्विस्तृतं तेन चूचुकम् । लोचनं त्रियवं साध कक्षमानमुदाहृतम् ॥१३५१ स्कन्धमानविनिर्मुक्तं पृष्ठभंसावधेः समम् । द्रोणानिकाशसदृशमध्वराशेः समासळम् ॥१३६॥ कक्षान्तर्वेष्टनं वित्त पञ्चताळं सलोचनम् । विनांगुळद्वयनैव द्वे ताले द्विगुणीकृते ॥१३७॥ यवत्रयसभायुक्त वित्त तत्कुक्षिवेष्टनन् । त्रियवोनं कलामान विज्ञेयं नाभिमण्डलम् ११३८॥ तन्मानं तु व्यवोनं तु तन्निम्नत्वं विधीयते । परिधि भिमध्ये तु त्रिताल सत्रिलोचनः ।।१३९|| पड्गोळकं च तन्मानं परिभ्यर्थ कटेः स्मृतम् । करिकुम्भोपमो पीनौ परितः पञ्चगोळफौ ॥१०॥ स्किजो कौपीनराजी व दांगुळा मूलतः स्मृता । परितोंगळमानासौ मे तु विकळं स्मृतम् ॥१५१॥ चतुर्यवं च तत्कोगं वेष्टनं तु पडगुळम् । 1-पृष्ठ-मम्- इति-(पा) ·शासमुक्तापली। यगुळौ वृषणो देान्मूलान्त समविस्तृतौ ॥१४२॥ परितो व्यगुळ वित्त वायुरन्ध्र सुवर्तुळम् । करुमान परिशेय मन्यभूमेनवागुळम् ॥१४३॥ पपल मूलदेशाच्च अग्रा त त्रिका स्मृतम् । हीनमेकामुळेनैव द्विम्ल जानुमण्डलम् ।।१४४११ विस्तारणोन्नतत्वेन चतुर्यवसम तु तत् । जधामले परिये वेटन नवगोळरम् ।। १२५॥ द्विसप्तागुळा मध्ये सार्धपञ्चरुल तत । अत्रापि वेष्टनाद्वित्त तृतीयाशेन विम्तृतिम् ॥१४६॥ मध्यमलारसानेभ्यो विस्तारमनुगुण्यत । भुजाभ्या मध्यदेशस्य तथागुळिगणस्य च ॥१४७॥ उरुयुग्मस्य जड्धाभ्यामापाद्या द्विपत्तता। सताळभागमान च य वे चरण स्मृतम् ॥१४८॥ पाणी द्विगोठरतले तन्मध्ये सागुळ क्ले सिर चाप्रतधैर वाहुव्येन कलासमम् ॥१४॥ परमगुष्ठनिकगतियमोन प्रकीर्तितम् । बाहुन च गमान गुरपदेशाच्च सागुळम् ।।१५०॥ पनीयोडगुळिमूलाच गुल्मान्त पिण्डिागुलम् । जयापमानदेशाच वेष्टन सप्तवनम् ॥१५॥ कगीन टेवाग्रत्यरिणाही विधीयते । चरण विधिना तन धर्मपृष्ठ ममाप्य ! १.२॥ जयगुडेन च तद्दार गुप्टम्य च दीर्धना । पागुर परिय परिविनम्य रामग्नि । || १३|| यकद्वयाधिका वायर्या नव्यांत प्रदेगिनी । अगुयायामन्यान मार्गव पटगयणा ॥

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता । मध्यागुळे द्विरष्टाशहीना तदनु या सिता । तद्वत्तदनुगा या च त्रिपर्वास्तास्तु पूर्ववत् ॥१५५॥ सयुक्ता नखजालेन कृर्मष्ठोपमेन च । द्विकल तु यथार्धान पादतर्जनिवेष्टनम् ॥१५६॥ बतुश्चतुर्यवोन च तच्छेपाणा प्रकीर्तितम् । भ्यशेन वेष्टनादज्ञेय सर्वामा चैव विस्तृतम् ॥१५७।। सर्व समासळा सौम्या समाम्त्ववयवा शुभा । दशनावलिमाह्यम्ये दप्टे सप्तयवोन्नते ॥१५८ स्वद्वगोन्नत मान मध्यदन्तचतुष्टये । सत्यक्षगाना सर्वेषा मान वित्त चतुर्यवम् ॥१५॥ त्रियव द्विजविस्तारमग्रान्मूलाधवद्वयम् । तत्साध मध्यदेशाच स दन्ता निरन्तरा ॥१६०॥ लोमप्रदक्षिणावर्तमयुग्ज मोस्थित शुभम् । सुनिश्चित हित चैत मागमव्यभिचारि यत् ॥१६१॥ मनोहारित्वमेफ़त्र रूपलावण्यभूषितम् । सर्वदा चानयोर्वित अन्योन्यत्वेन सस्थिति ॥१६२॥ सौन्दर्य तु मानस्य कचिदाक्रम्य वर्तते । लावण्यम्य चिन्मान समाच्छाधावतिष्ठते ॥१६॥ यथाभिरूपवान् लोके दरिद्रोप्येति मान्यताम् । विरूपोप्पतिवित्ताच्यो गारूपो नैव निर्धन ॥१६॥ एय द्वयोज्झित विम्बमनादेयत्वमेति च । आदेयमेन्युक्त च रित्य यम्मा मुनीश्वरा ॥१६५॥ सम्यमाने च सौन्दर्थे भक्तानुग्रहकाम्यया । मन्त्रसनिधिशक्ति सफ्लाशरतिप्यते ॥१६६॥ सा मायक्प्रतिपयस्य विश्च दृग्गोचरन्थिने।

·शास्त्रमुक्तावली।
आमूहादयत्याशु जास्वैवं यलमाचरेत् ॥१६॥
मानोन्मानप्रमाणानामथ सौन्दर्यसिद्धये ।
ऋजोः सुसमपादस्य व्यगुळ चरणान्तरम् ॥१६८॥
तद्वै विषमपादस्य अमात्ताळसम स्मृतम् ।
तत्पाणिद्वयमध्यात्तु परिज्ञेयं द्विगोळकम् ।।१६९॥
स्थित्यर्थ ब्रह्मनाच्या
वै तथा मार्गद्वयस्य च।
सूत्रेण सुसमे कुर्याइँहोत्थे दक्षिणोत्तरे ॥१७०।
समपादस्य बिम्नस्य ललाटान्मेदमस्तकम् ।
प्रसार्य सूत्रमाच्छाद्य तेन नाभिहृदन्तरम् ।।११।।
प्राणाप्रमळकानां च सिद्धिर्यस्तिलकोर्ध्वगः ।
एवं विषमपादस्य दक्षांगुष्ठामगं नयेत् ॥१७॥
गात्रसाम्य समापाचं क्षेत्रात् क्षेत्रमतेन च ।
सूत्रेण सर्वबिम्बानां वैषम्यविनिवृत्तये ॥१७३॥
चतुस्सिद्यश्रिपरित परिशुद्धा यत शुभा ।
अशुभा परिशुद्धा तु पिम्बोत्थावयवी स्थितिः ॥१७॥
ललाटमश्चवक्त्रस्य विस्ताराद्वादशागुळम् ।
अष्टलोचनमायामादग्रतश्चतुरगुळम् ॥१७५||
कलार्धमुपिरे घाणरन्धे भागान्तरीकृते ।
अष्टागुळे तु हनुके सक्विण्यौ द्वेऽथ तत्समे ॥१७॥
मध्यतश्श्रोत्रशुक्ती दे गुळे द्विकलोन्नते ।
चंगुळ घाणक्श तु तवं द्विकल स्मृतम् ॥१७७||
वित वनविकास च द्वियवं चामत कमात् ।
तमेय हि वाशेन हयन्तं तनुता नयेत् ॥१८॥
माणशस्य पक्षी द्वौ मध्यानसी व सहती।
यवदयेन साधन दृग्माणाभ्यो नु चान्तरे ॥१७॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता । अथो दळ तु हन्द्रोणेर्यवमानेन सश्चितम् । ललाट साळक प्राग्वदमध्य सागुळा कला ॥१८॥ नृसिंहस्य मुखे वित्त परितश्चाष्टलोचनम् । ततोष्ठखण्डदेशाच्च कुर्यात्कर्णद्वयोस्थितम् ॥१८१॥ तत्कर्णद्वयमानेन ललाटान्त 'नयेत्पुन । ममाणात्प्राक्प्रणीताच्च सरभाघाणलक्षण ॥१८२।। प्रफुल्लविक्रमच्छिद्र प्राणवशान्वित भवेत् । तच्छिद्रे पूर्वमानाच्चाप्यस्य वै त्रिययाधिकम् ॥१८॥ सगोळमुत्तरानेषु सकलाश च लोचनम् । अधरोष्ठ परिज्ञेय सचतुर्यवमगुळम् ॥१८॥ साधैं चतुष्कल वक्त्र शेषायामो हनो स्मृत । तद्विकास परिज्ञेय नेत्रमान यवाधिकम् ।।१८५।। अप्रतो हासमायाति सृकिण्यन्त हि चागुळम् । सर्ववृत्त तदर्धन नेत्रयुग्म सविस्मयम् ॥१८६।। पूर्ववद्विस्तृत श्रोत्र क्लार्धेन तदुन्नते । तुल्या चेन्द्रकायुग्मयोगस्य भूमिगोळका ||१८|| तन्मध्य तु क्लामान शवावर्तोपम महत् । भागमान समावृत्त कार्य तच्छिरसि स्फुटम् ॥१८८|| देर्येण साधताल च गाधररयानन स्मृतम् । विस्तारेण ललाटाच्च तन्मान द्यगुळोम्झितम् ॥१८९॥ सौम्यरूपम्य च पिभो प्रोद्यतस्य फरोज्झितम् । तच्चतुषाशमानेन पोत्रदेशम्य विम्मृति ॥१९॥ तम्योपरिष्टाहाहुल्य नत्मम चागुळ त्वध । हनुद्वयम्य नै मान साधं सप्तागुल स्मृतम् ॥१९॥ शेपमाननग्न्ध्र तु मृक्षिणीभ्या यदन्तरम् ।

·७. शासमुक्तायसी। तद्विकामश्च सार्धन क्लार्धनाग्रदेशत ॥१९२।। स एवागुळमानन विज्ञेय मृत्रिणीद्वयात् । प्राणरन्धश्च वोक्त द्रले स्वर्धक्लोनते ॥१९३॥ नासानश यथापूर्व क्वळीनाडिपृष्ठवत् । श्रोत्र वाजिमुखोक्ते तु का(कि)टे सप्तकलान्तरे ॥१९॥ तत्तुल्ये लोचने किं तु प्रान्ततीक्ष्णे यवोज्झिते । एतपा विहिता ग्रीवा ह्यगुळद्वितयेन तु ॥१९५।। प्रत्येक्देशात्मयुत्ता सौम्यमूर्युदिता च या । विनोच्छ्रायेण नृहरे यम्य गानम्य या प्रमा ॥१९६॥ सा सा सवेष्टनायासालार्धनामिका भवेत् । वक्ष करयुदगसम्पिछलामानाधिकानि च ॥१७॥ तथैन नवपनाणि देवश्चास्य ममासत । सम्पूर्ण दक्षिणावतोमभिश्वानिश्चिौ ॥१९८॥ विचतु पञ्चास्त्रम्य विनवोप्रमुग्येन तु । दक्षिणोत्तर वक्त्राभ्या हाम उगाद्विगोळाम ॥१९९॥ विकाम सिंहवयोक्त उदग्बन्धम्य तन च । समो दृक्मनिवेशस्तु चतुर्णा मोक्षमिद्धये ॥२०॥ बामेयभागकैवल्यप्रातयेऽधीमुळेन च । दुर्यामव्यापम याभ्यामथो दृस्मन्निगमम् ॥२०॥ मा पूर्वाननेनैव मम्यक्प्रत्यडमुवम्य च । निष्काटा)मायामविस्तारमामाग्भवतियथ ॥२०॥ ईपनिय क्षिनिन्यानमुन्य दक्षिण शुभम । नद्वच्च प्रोगग्यास्त्रमुत्तर ममितियन् ॥२०३॥ माय मना नन नन्गरम्य च गन्निधि । अनान्यमा ममात्रिय शान्तिमम्ने च मन्त्रगट् ॥२.१ निन्य न गणितानाच गमवनागना ।

·श्रीपाश्चगने-ईश्वरसहिता ।
आदर्शनात्पलायन्ते आविशन्ति च दर्शनम् ॥२०५||
आदाय शिरसा मन्त्रिसमाज्ञा सम्प्रयान्ति ते ।
अत समाचरेचत्तधेन म्याहिन्वसन्निधि ॥२०६॥
न हि तरसन्निधानाद्वे कश्चिदारभते शुभम् ।
राहदष्ट्र सिंहाक्ष तभा चिपिटनासिकम् ॥२०७॥
विधेय पश्चिम बक्र पञ्चवक्त्रस्य वै विभो ।
अस्याधरोत्तराभ्यामप्योष्ठाभ्या समता भवेत् ॥२०॥
विभिन्नतागुळार्धेन ताभ्या तन्मध्यगा म्फुरा ।
कार्या दशनपाळी वै मूरमध्याग्रत समा ॥२०९॥
कलार्धनोल्पण वृत्त तद्दण्डद्वितय तत ।
द्विफल चाग्रत इमश्रु फला चार्धकला क्रमात् ॥२१॥
सम्बन्धवेणि पूःक्तमानेन शुभकृद्भवेत् ।
सिंहसूकरवन्मुख्यवक्याणा सोम्यता नयेत् ॥२११॥
प्रमाण दृगतालक्षायावहारमयातु वै ।
विकासश्चाश्ववक्त्रोक्त सौम्यरूपम्य भूभृत ॥२१२॥
तदायोक्तम्तु नृहरे पागुक्तो य समाचरेत् ।
तथा वक्त्राभाविरवे विभो शत्तीश्वरम्य च ॥२१३॥
हारनपुरवन्त्रसकटकाट भूषिता ।
माल्योपवीतज्यूरमकुटायुपशोभिता ॥२१४॥
प्रतिमा मन्त्रमूना ना भवति सिद्धिदा।
यपुरा पञ्चधा पोक्त वाहन प्राणदैवतम् ॥२१५॥
तम्य विम्बममुत्थेन तारेन मुगमण्डलम् ।
बगुळ तु ल्लाटोक्त नटाय धो द्विगेचन । २१६॥
यहगुन्नोलत वर्ण उर पञ्चरल स्मृतम् ।
अष्टागुर तद्दर कटि पञ्चागोमता ॥१७॥

·शासमुक्तावली । नवागुळोन्नतावूरू जानुनी द्वयड्गुळे स्मृते । अष्टागुळोच्छूिते जय द्वघड्गुळे पदपिण्डके ॥३१८॥ शममेक कलाहीन तद्रीवायाश्च वेष्टनम् । बिम्बतुल्या परिज्ञेया सर्वदा साङ्गविस्तृति ॥२१९॥ तद्विभागाधिक वित्त वेष्टन युदरस्य च । परिधि कटिदेशस्य चतुर्नेमाधिकस्तु वै ॥२२०॥ निम्बोकसदृश वित्त तदूबो मूल्वेष्टनम् । तदेव जधामध्यस्य जड्घान्तम्य तदेव हि ॥२२१॥ पाद पञ्चकलायाम चतुरगुळविस्तृतम् । घ्यड्गुळ पाणिदेशाच्च अड्गुष्ठोर्धकलासम ॥२२२॥ विज्ञेया अड्मिदेशाच्च यवेनागुळय क्रमात् । नाभिरन्ध्र सुविस्तीर्ण व्यर्धलोचनविस्तृतम् ।।२२३॥ मध्यमागुठिपर्यन्त मणिबन्धान्नवागुळम् । तिरल पाणिविस्तार तन्नखा निशितोन्नता ।। २२४॥ तहामस्तक पित्त उच्छायेण द्विलोचनम् । मुजोपभुजपुग्म यत्तत् द्वितारसम म्मृतम् ॥२२५।। फ्लार्धनाधिक निम्बगाहोम्तहाइवेष्टनम् । विम्बोष्टा सद्विधीक्षैव म्तनमूर्लोचनोल्यणा ॥२२६॥ वृत्तवैपुल्यमानेन रोचने पद्मपत्रवत् । मयुग्म नरसिंहोत्य प्राणाम शुक्चन्चुवत् ॥२२७॥ पगर्धमान दीपं च तदा गजपृष्ठवत् । सायामदीधैं तपक्षयुगळ कुक्षिदेगगम् ।।२२८॥ तदेव दिर्धन विम्जून हमरक्षवत् । पक्षमानादिगुण सम, परमारपरम् ॥२०॥ रापक्षनिगमायाम मय सत्यायिनम् ।

·भ
श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता।
सर्वेपा वित्त सामान्य विशेषाख्यमभोच्यते ॥२३०॥
उमद्वयान्नयेद्धासमगुळाना त्रय तथा ।
जधाकाण्डोच्छिते कुर्याजधाभ्या चात्र वेष्टनम् ॥२३१॥
विम्याख्य मणिबन्धस्य सममूलान् महामते ।
जालदेशातदर्धेन सह चार्धागुळेन तु !!२३२॥
पादे जाल परिक्षय विस्तारेण पडगुळम् ।
शेष सत्योदित सर्व सर्वेपा वित्त सर्वदा ॥२३३॥
किं तु पादोझितौ पक्षौ दैर्ध्यात्तद्दलविस्तृतौ ।
एषा चोडीयमानाना सायामा पक्षविस्तृति ॥२३॥
पञ्चानाच परिज्ञेया स्थितानामधलक्षणा ।
एतदादाय मान तु पुच्छभूपक्षयर्जितम् ।।२३५।।
विद्धि वामनरूपस्य लक्षण किं तु लागलिन् ।
ललादनासावक्नेय समादायागुळत्रयम् १२३६॥
मस्तकस्योपरिष्टासु जटाबन्ध प्रकल्पयेत् ।
जटापसानमायाम यथा स्यात्पश्चतालकम् ॥२३७॥
ततस्तु कर्मविम्बेषु विशेष कथ्यतेवुना ।
कर्माचर्चा चोत्सवार्चा च वल्या तीर्थकौतुरुम् ॥२३८॥
निमित्तनपनाएं च शयनाचेति पड्विधा ।
अची कार्यास्त्विमा विप्रा ! यहुबेरविधानके ॥२३९॥
एकरे तु कर्माची पिना पञ्च प्रकल्पयेत् ।
एतै सर्वरङ्गविम्बेर्युक्त चेन्मूलफौतुकम् ॥२४॥
उत्तम स्यातिभिर्युक्त मध्यम परिकीर्तितम् ।
एकेन युक्तमधम तसन्मानमिहोच्यते ॥२१॥
मूलपिम्पसमुच्याय द्विधा चापि त्रिधापि वा ।
धनुर्भा या सविभज्य एकभागेन कल्पयेत् ॥२४२॥

·शासमुक्तावली। उत्सवाचा तदुच्छ्राय द्विधा वापि त्रिधापि वा। चतुर्धा वा विभज्यैकमागेन परिकल्पयेत् ॥२४॥ कर्मार्चादीनि पिम्बानि पञ्चापि द्विजपुङ्गवा ।। बिम्बपटक च देवीभ्या सहित परिकल्पयेत् ॥२४॥ अथ वा चौत्सव बिच तथा शयनकौतुकम् । श्रीपुष्टिसहित कार्य मूलबिन्ये द्विजोत्तमा । ॥२४५॥ स्थिते वा वाहनारूढे समासीनेपि वा द्विजा।। कर्मबिम्बादिपटक च तथैव स्यात् स्थित तु वा ॥२४॥ मूलबिम्बे शयाने तु कर्मबिम्यादयो द्विजा।। स्थितावपि समासीना विधातव्या मुनीश्वरा । ॥२४७॥ नित्योत्सवार्थविम्ब तु सर्वत्रैव स्थित भवेत् । मुनय । कैरि मुनिशार्दूल । अरैकत्यवहुत्वकम् ॥२४८॥ ज्ञातव्य तदशेपेण वदम्च वदता वर 11 नारद । शिलया मणिना वापि लोहैवापि कृता तु या ॥२४२॥ नित्यादिमाललानविषया रहिता सदा । कर्मार्चयापि देवीमि स्थिताप्यासीनता गता ॥२५०॥ स्थाप्यते केवला मूतिरेकोर तु वित्त तन् । मृदाज तु यद्विम्म कर्चािदिममन्वितम् ॥२५१॥ नित्यादिनानाथ गतिमि महित न या । मणियज्ञादिशगत्य निमित्तानपनक्षमम् ॥२५॥ सदा तु नित्यमानाय कर्माचर्चामहित तु यत् । हाद्रिच तु सभ्यादिगहित गहित न वा ॥२५॥ नित्यमितिकमक टन पनक्षमम् ।

·--
श्रीपञ्चराने-ईवासहिता।
रक्ष्यादिभि समोपेत यहिम्ब शक्तिमि सदा ॥२५४॥
तदेतत्तिविध विक्ष बहुवेर मुनीश्वरा ।।
यतु चित्रमय विन्ध भित्तिकाष्टाम्बराश्रयम् ॥२५५॥
कर्मबिन्धसमोपेत नित्यादिनानकमणि ।
यचापि मृण्मय विम्ब त्रिविध चापि चित्रजम् ॥२५६॥
नित्यनैमितिफलाने दर्पणादिसमन्वितम् ।
कर्मबिम्बान्वये योग्य विभवेच्छानुसारत ॥२५॥
एतच्चतुर्विध चित्त बहुवेर विशेषरम् ।
बहुबेर यथायोग स्थितमासीनमेय वा ॥२५८॥
शयान यानग वापि भवेदिच्छानुरूपत ।
बहुचेरादिभेदास्तु पञ्चधा परिकीर्तिता ॥२५९॥
अन्यानि कर्मविम्बानि यात्राबिम्बपुरस्सरम् ।
तत्वकर्मविशेषार्थ बहुधेरैकबेरयो ॥२६॥
द्वयोश्च कल्पनीयानि विभवस्यानुरूपत ।
इत्युक्त लेशतो विम्बलक्ष्म पीठमथोच्यते ॥२६॥
सिम्बानामुपविष्टाना चतुरश्र तु तद्भवे ।
चतुरश्रायत चव प्रोत्थिताना सदेव हि ॥२६२।।
वृत्तवृत्तायतत्वेन बनयो रूपमन्यथा ।
यामुळे परमाणूत्यैराराधमयैस्तु वा ॥२६३॥
धत्तेची तु समायामद्वारादा मन्दिरोत्थितान् ।
तन्मानेन तु पीटम्य दैर्घ्यमर्धन विन्तृति ॥२६॥
द्वारोज़च निरन्तानि एकपूर्वाणि वै पुरा ।
सत्यज्य द्वादशागाद्वै अथ पीठोमतिनिभि ॥२६५॥
शेषणात्राशमधेन प्रतिमा चोयिता भवेत् ।
अथ या वाहनान्दा न्यूना या म-यमोत्तमा ॥२६॥

·३७६ शासमुक्कामली। चतुर्भिादशाशेस्तदुपविष्टस्य चोन्नति । विहिता चास्य सर्वत्र प्रतिमार्धेन विस्तृति ॥२७॥ त यशकविलुप्ता वा चतुयागोज्झिताथ वा। परिवारवशेनैव चातुरात्म्यस्य वै पुन ॥२६८॥ अनुप्ताश च विहितपीठायाम च सर्वदिक् । चतुर्दिग्ग्गतस्यैव एकदिग्दग्गतस्य च ॥२६९|| तदेव देय द्विगुण लान्छनैरावृतम्य च । सार्धं चानावृतम्यैव तद्बाव्य पुगेदितम् ॥९७०॥ चतुममेकपीठाना केवल २८मवजितम् । एकैफ रक्ष्मभेदेन तत्सम्व्य वित्त चे पुन (॥२७१।। अनन्तासनमाय च द्वितीय पक्षमन्दिरम् । कमलाइ तृतीय तु चतुर्थ चक्रभूषितम् ॥२७२॥ एव हि सर्वसामान्य पीठाना हि द्विरष्टकम् । भेदभिन्न समासेन पुनरेव नियोक्त ॥२७३॥ दिक्षु लक्ष्माणि पीटाना वित्त कण्ठगतानि च । जन्योन्यसजियेशाच्य तेषा बहात्मना पुन ॥२७॥ चनाम्बुजाभ्या ततम्थाभ्या लुप्ताभ्यामथ तम्थिते । ताभ्याम योन्ययोगाच्च विश्वनन्तबगाश्रयात् ॥२७॥ द्विद्वयात्मना द्वयात्मना वा वहुत्वमवधार्यताम् । पझेनोर्ध्वगतेनैव द्वय चमेण तद्वहि ॥२७६|| ण्य यधोगतेनैव परिज्ञेय य इयम् । उपरिष्टात्तु पाभ्यामश्वा द्वय द्वयम् ॥२७७|| द्विनयव्यत्ययाच्चान्यत्पग्नेिय मुनीश्वरा' । अती- स्थितिमाच्चन याद्वयम्य च ॥२८॥ स्यत्ययाउनयोपित्त उपभागानचतुष्टयम् ।

·वै ॥२७९॥ श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता। ३०७ अधोगागादेवमेव चतुष्कमपर तु पीठानामष्टकमिदमधस्तादूर्ध्वतस्तु वा । युक्तमेकेन वै कुर्याच्चक्रेण कमलेन वा १२८० चनाकारास्तु विहिता होकभ्रमसमाश्रिता । बबोपि तलाम्सद्दीपद्वै कर्णिकान्विता ॥२८१॥ इति लान्छनसञ्चारो वहुधा तन्मयोदितम् । यस्मिन् प्रकृतिगते तु पीठे तदधुनोच्यते ॥२७२।। कृत्वा द्विर्दशधा पीठ पुरायामात्समै पदै । एकेन चरण जपाकर शौ च लिभिस्तिमि ॥२८॥ फण्ठवीधीमथैकेन पद्मि कण्ठ तदूर्ध्वत । भागेन कण्ठसूत्र तु शक्तिकाशत्रयेण तु ॥२८॥ उष्णीप च तचे तु कुर्यादशद्वयेन वै । निर्गम खदळे व विहितश्चरणस्य तु ॥२८५॥ चतुर्दिक्षु महात्मान ! क्षेत्रतो हाधिक स्मृत । सर्ववृत्त घट कुर्यात्पल्लवैर्वारयुतम् ॥२८६।। परितोशब्दयेनैव कर्णपीठ प्रवेशयेत् । अन्त प्रवेशमेकेन वीथ्यशेन गळम्य च ॥२८७|| कुर्याद्ळप्रवेशस्य समा सूत्रस्य नि मृतिम् । शुक्रध कण्ठसूरभागात्पादेन निर्मितम् ॥२८८।। बदनान्त समासेन शक्ते सोचमाचरेत् । उणीपघटजवानामश्रिसाम्य यथास्थितम् ॥२८॥ पटवपयेच्छुक्तिमरफैनपल्लवै । तबोपरिष्टापरिधि चतुरबाकसमितम् ॥२९०॥ सन्त्यज्य निखनेद्रोणीमशनिम्ना समन्तत । विस्तृतमध्यभागेय स्वयशेन च निर्गमम् ॥२९॥ ४८ ·शासमुक्तायली । तन्मान चतुरश्न तु पीठक्षेत्राद्विनिर्गतम् । तञ्चायतस्त्रिधा कृत्वा पक्षभागौ क्षय नयेत् ॥१९२॥ अनुपादेन चामूरात्सम्यक् लागलवकावत् । अग्रतो मूलदेशाच्च कृत्वादी वै निधा निधा ॥२९॥ भूयस्तन्निखनेन्मध्याजल याति यथा द्रुतम् । सूकराननतुल्य तु भवत्येव मुनीश्वरा ! ॥२९४॥ कुर्याद्वै शससदृश मकरास्योपम तु वा । जलनिर्गममेतद्वै पाठेपूदितलक्षणम् ॥२९५।। न कुर्यात्कर्मबिम्बानामाशमादिमितात्मनाम् । चिनमृत्काष्ठजाना तु चलाना तु विशेषत ॥२९६।। तथैव चतुरश्रस्य चतुर्मुर्तिगतस्य च । प्रणाळमग्रग मूर्तेर्यत ससिद्धिहानिहत् ||२९७|| प्रयोजन विना का चित् न क्षतिस्तस्य तद्विना । सामान्यस्य तु वै यस्मादाधारस्य विशेषत ॥२९८॥ सप्रणाळ भवेत्पीठमासन च प्रणाककम् । भूरि नीरादिना स्नान यत्र यच्छति साधक ॥२९॥ प्रत्यह तद्विना तग प्रत्यवायो भवेत् स्फुटम् । एवमेव वृहडिम्ब भूपिताना विधीयते ॥३०॥ धातुशैलोत्थिताना च निमित्तमपनार्थत । भद्रासनगते कर्मविम्वे तम्य समाचरेत् ॥३०१॥ सतत च यथाराम दधिक्षीरघृतादिना । सोयेन तनयेद्यनामाग या प्रतिग्रहम् ॥३०॥ यथा नागम्यते पादै जन्तुभिस्तन्महर्धिदम् । अत प्रणा विहित निषिद्धमत एव हि ॥३०३॥ जन्मान्त वा जगत्यन्त रयान्त गटान्तरम् ।

·श्रीपाचराने-ईश्वरसहिता । पट्टिमद्यन्तलं पञ्चभेदं सर्वेषु धाममु ॥३०॥ तत्संस्थापनकाले तु देवानां दिग्द्वये हितम् । प्राक्प्रत्यगाननानां च तदुदग्दिग्गतं शुभम् ॥३०५॥ उदग्दक्षिणवक्त्राणां प्राग्भागे विहितं सदा । तत्पुनर्भद्रपीठीयदेवाद्वार्थसिद्धिकृत् ॥३.६॥ संदेवाराधकानां तु विलोमाद्विपरीतदम् । इत्येवं पीठलक्ष्मापि समासात्कथितं मया ॥३०७|| इति श्रीपाश्चरात्रे ईश्वरसंहितायाम् प्रतिमादिलक्षणं नाम सप्तदशोऽध्यायः। अथाष्टादशोऽध्यायः। मतः परं प्रवक्ष्यामि मन्त्रविम्बनिवेशनम् । भोगेप्सूनां च वर्णानां साम्प्रतं यदीष्टदम् ॥१॥ कैवल्यदं शमाञ्चैव चातुराथम्यसेविनाम् । यजफर्मरतानां च सहायं च फलस्तु तत् ॥२॥ प्राग्यद्देवगृहस्याग्रे दिमागे सति मष्टपम् । चतुरयं चतुद्वारं दर्भमालान्तर्गतम् ॥३॥ अन्यन तदलाभे तु यथाभिमनदिइयम् । चतुर्दशाकराव यारिसत्कारापयि १४॥ पटकरान्तं पुरतमाद्विम्बमानव्यपेक्षया । फार्या मध्ये सली रोपा हिमतांनतनोटमा समन्तममा मुहमा चिता परेमादिमिः।

·३८०
शास्त्रमुक्तावली।
तालोन्नते समारभ्य सामान्येस्मिन् हि कर्मणि ॥६॥
उन्नतागुळवृद्धयातु नीता तद्भासता क्रमात् ।
द्वित्रिरष्टाशकमध्ये सनीसा मण्डल भवेत् ||७||
चतुरश्र चतुर्दार चक्राबुरुहभूपितम् ।
दक्षिणे शयन सौम्ये कुण्डममेस्तु पूर्ववत् ॥८॥
समेखल द्विहस्त तु चक्रपद्माकित शुभम् ।
तदधश्चतुरश्र प्राम्दाममखलिकान्त्रितम् ॥९॥
अथ दक्षिणदिग्भागे कुर्याद्वे चचिह्नितम् ।
वर्तुळ पश्चिमे सोम्ये कमला मनोहरम् ॥१०॥
शहा सर्वकोणेषु मानमेपा यथोचिंगे।
सर्व दशान्तहम्ताना चतुर्णामेकमेला ॥११॥
मण्टपाना तु किं त्वा ऊर्ध्वग सर्वमेखलम् ।
अतोधम्सस्थिता सर्वे एककुण्डाग्नु मण्टपा ॥१२॥
तेपा समेसल चाा द्वाविशत्यगुळभवेत् ।
दासादगुळयुग्मम्य यानद्वै पोडशागुळम् ॥१३॥
स्यात् परकरे गृहे कुण्ड कार्या वा मेखलाधिक।
अष्टहस्तोच्छ्रित पूर्वमयो करवर्धिता ॥१५॥
न दासप्पट्कारानाना न्यूनानामुच्छितेर्भवेत् ।
प्रयोदशकरादीना चतुणी पातयेचत ॥१५॥
अएक चागुळाना तु सप्तपश्चचतु मात् ।
एव म्नानगृहाणा तु विम्नाग्चोन्नने मह ॥१६॥
किंतु यालुकापाठ मव्यतश्योपगोभिना ।
द्विचामि द्विहम्नास्तृिता प्राग्यदुन्नना ॥१७॥
सानीया अप्रगहाई दिनयमिमने गुभे ।
अपमानमम मुम्न्या पीटगयनान्रितम् ॥१८॥

·१८ श्रीपाश्चराने-ईश्वरमहिता। दृग्दानभवन कुर्यान्माङ्गल्यालझै सह । सर्वेषामपि भूभागे कोणतम्भविभूषितम् ॥१९॥ सुनेनैवेधित कुर्याचकाधै पूर्यनद्युतम् । सुस्थित दृढपाद च नानाम्भोमणक्षमम् ॥२०॥ भर्षेन वालुकापीठ दीर्घमायझगेण तु । यर्धित चार्धहस्तेन हासित चतरगुळे ॥२१॥ म्वदैदिर्धविस्तीर्ण कृत्यैव सप्रगाळरम् । तेन तद्वालापीठ भूपयेन्मध्यगेन तु ॥२२॥ यागागारन्य वै दिक्षु द्वारार्थ ता चान्तरे । शामावृद्धियोगेन हासोन्यत्र क्लार्दिक ॥२३॥ तारणानि यहि कुर्यात् दृढे का? सुपूजिते । पञ्चहस्तानि चार्धन वर्धितानि करेण तु ॥२४॥ न हासमाचरतेपामन्यत करणे सति । न समात्पञ्चम्तानामृते भूमो प्रवेशयेत् ॥२५॥ शमार्थ वर्धिताना च द्वे द्वे सवर्धयेकले । दैर्ध्यात्प्रवेशशिपातु विभागेन तदन्तरम् ॥२६॥ सर्वे चकध्वजा कार्या वासहाजरीयुता । मुधाचवर्णकै पीतैश्चन्दनायैस्तु लेपिता ॥२७॥ भिन्नासमेतदखिल रथैकस्मिन् हि युज्यते । कर्म यागगृहे गश्वद्विभूतेषावनेविना ॥२८॥ पञ्चत्रिंशत्कर क्षेत्र स्वतुर्यागेन विस्तृतम् । तन्मध्ये तु चतुहम्त त्यापाय पलमतम् ॥२९॥ स्सलाना व्यवधान तु पुढे तासमिनम् । एफापायन वै कुर्यात् द्विहस्तान्त म्परागणम् ॥३०॥ क्रमेणाटागुळामानात् अगुळ घगुळ विना ।

·शास्त्रमुतायली। सलाना सकटाना च व्यवधान द्विगोळकम् ॥३२॥ एवमेव समुच्चय मर्वेपा परिकीर्तित । परितो विहित वाधे मानमत्र खपीठजम् ॥३२॥ एव वा सकटे कुर्यादायोक्तान्मण्ट पदयात । मध्यमण्डलपीठ तु तस्य दक्षिणदिग्भवेत् ॥३३॥ समीपे शयनस्थान कुम्भाना स्थापनायनम् । एव हि यामनिटे भोगाना मन्त्रतर्पणम् ॥३१॥ ऋग्यजुस्सामपूर्वाणा श्रुतीना हवन परे । हादान शयनस्थान ह्यन्यस्मिन् शयने हितम् ॥३५॥ प्रासादस्याप्टदिमूर्तिपानामेव योंदितम् । स्थण्डिलेप्वय कुण्डेषु तादर्यनाथ वा स्वयम् ॥३६|| खकुण्डे हवन कुर्याश्चतुर्वेदमये परे । समस्त नर्तिपीय या स्वयमेव समाचरेत् ॥२०॥ सामग्रीविरहाचोग्यमूर्तिपानामभावत । एव खभिनय कृत्वा यागार्थ मण्टय द्विजा । ॥३८|| पूर्वोदितरलङ्कारैरतकृत्य पृथग्विधे । सितरनादिभेदेन प्रागादो तु जाप्टरम् ॥३९॥ निवेश्य मध्यवेद्या तु पुनरप्ययवतथा । तदर्थन् सर्वमम्भारान् सम्भृत्य युसमाहित ॥४०॥ दिने यमदिनात्पूर्व सप्तमे पञ्चमेपि वा । अङ्करानर्पयित्वा तु तत कर्म समारभेत् ॥४१॥ प्रधानदिवसापूर्व दिने देशिकसम्म । सात शुभापर सम्वी पृत्सन्यास मुशान्तधी ॥१२॥ तादिकोधिवामा सलिमारपित । सर्वसाधनसयुक्तास्वयंपात्रसमन्वित |१२|| ·अ) ३८३ श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता । मारल्यकुम्भमादाय ध्यायमानोच्युत हृदि । सह कायनैर्विन सदागमपरायणे ॥४४॥ तथा मङ्मयपूर्वस्तु आम्लाद्भगवन्मय । भेरीपटहवादित्रशङ्गशब्दादिकै सह ॥४५|| ऋग्यजुस्सामपूर्वस्तु प्रशस्ता सम्पठन् श्रुती । झारपालार्चन कृत्वा यागागार प्रविश्य च ॥१६॥ सस्मृत्य स्वासने व्याप्तिमर्चयित्वोपविश्य च । मध्यपीठसमीपे तु प्रामुख पश्चिमे पदे ॥४७॥ अमे मागळ्यकलशमाधारस्योपरि न्यसेत् । विमानड्मयपूर्वाश्च उपवेश्य च पूर्वरत् ॥२८॥ पूर्वोक्तस्त्वधियुक्तो द्रव्यैर्द्रव्यगण शुभ । यश्च यत्रोपयोज्यस्तु तत्र त सप्रवेशयेत् ॥४९॥ मत्राणामुपदेष्टा च अनुकूलो महामति । योक्तव्य कर्मदक्षस्तु सर्वेप्ववसरेषु च ॥५०॥ दक्षिणे यात्मनो विप्रा । एकचित्त समाहित । स्वय वस्त्वनुसंधाय हवनार्चनकर्मणाम् ॥५१॥ आन्ते ड्युत्पत्तिपूर्वाणा न्यासान्तग्नामनन्यधी । करशुध्यादि सर्व तु चक्रादिन्यासपश्चिमम् ॥५२॥ सर्व क्रमेण कृत्वा तु पुण्याह वाचयेत्तत । पूर्वोक्तविधिना कुर्यात्सहोम कलशार्चनम् ॥५३॥ कुर्यात्सतोरणाना च ध्वजाना स्थापन तत सत्यादिक चतुष्क तु मध्यवेया वनाष्टके ॥५॥ प्रभवाप्पययोगेन यजेत्यागादियोगत । उत देवा अवहिता अड्मयान् पाठयेत्तत ॥५५॥ मागादिदिक्चतुष्केषु तोरणाना चतुष्टये । ।

·२८५
शास्त्रमतानली।
सुशोभनं सुमद्रं च सुगंधं च बजेकमात् ॥५६॥
सुगोत्रं च ततश्चकं विगेश्वरसंयुतम् ।
परिष्टान्मुनिश्रेष्ठा ! पूजयेत्प्रतितोरणम् ॥५॥
एतेषामथ या पूर्व भवेद्वा) सहापनम् ।
पाठयेत् द्वारपालीयं साम सामविदस्ततः ॥५८१
अघायपुष्पभृन्मतिधरैर्यायात्समावृत ।
यत्र तिष्ठति विश्वेश पाठब्रह्मशिलान्वित. १५९॥
सभापलोकन क्षेत्रा कुर्यात्सन्ताडनादिकम् ।
चकाम्नमन्त्रित स्नानकलशै. सापयेत्ततः ॥६॥
मिद्धार्थक तथा पञ्चगव्यमुद्धतिवारिणा ।
चल्मीकमजलेनाथ चकाकोपविवारिणा ॥६॥
संक्षाव्याभ्यर्च्य चोद्वर्त्य क्षाळयदस्त्रवारिणा ।
समयेणार्चयित्वा च ततम्तन्मान्त्रतान करे (१६२॥
मिनार्थकान दक्षिणे तु वध्वाने पाठयदृचम् ।
प्ररोहण तथा सर्वान्नयेत्पतिसरे मणीन् ॥६३॥
मयंत्र वेटिन कृत्वा ममारोप्य ग्योचमे ।
कर्मारम्भ च पटनम्तम्य दक्षिणदिर न्यसेत् ॥६॥
अरमानपूर्वान् वामे तु बामगाश्च चतुश्चनु ।
पुरतोत्र म्मायायात्म्यय विप्रास्तु सूदयन् ॥६५॥
मनगीनयादिनम्नुतिमाळपाठक ।
इटविष्णुर्विचसम इति अदमये सहपाठकै ॥६६॥
एकापनानाने न ओन्न माप्रमाणे तु यत् ।
नर शाइन गवन श्रीनपने ममन्वितम् ॥६॥

·श्रीपाश्चरात्रे-इश्वरसहिता । स्वर्णादिनाधिनः शक्त्या तर्पयंम्तान्निवेशयेत् । यागभि ततो बिम्बमवरोप्य रथादिकात् ॥६८॥ निषण्णं दृढकाठोत्थतोरणे सन्निवेश्य च । खानभूमौ ततः कुर्यादाणाज्यतिलाहुतीः ॥ ६९ ॥ यद्वा पूर्व समानीय पीठं ब्रह्मगिलान्वितम् । भूगिठे गद्रपीठे तु वेदिकायां निवेश्य च ॥ ७० ॥ ततो शिवं समानीय स्थापयेसिण्डिकोपार । स्थाप्यमाने बृहटिम्बे विशेप, कथ्यते द्विज : ! ॥७१॥ पूर्ववत्कर्मशालायां संस्थाप्याकारशुद्धये । संज्ञाप्य विधिना कृत्वा नयनोन्मीलने ततः ॥ ७२ ॥ सपन वृहदापाथ केवलं का यहूदकै. । खानम शिलादीनामीपत्कृत्वा तु सार्चनम् ॥७३॥ उत्थाप्य मूर्तिपाद्यैस्तु बहुभिस्तु रथस्थितम् । समानीय ततो यनालासादाभ्यन्तरं तु वै ॥७॥ यथावदलविन्यासपूर्व पोटे निवेश्य च । बृहहिवं तत. कुर्याकर्मवित्रऽखिलं तु वै ॥ ७५ ॥ समिरोधस्तु मन्त्राणां तत्र लमोदये स्मृतः । आबृहत्पनात्पूर्व यत्किंचिदपि तत्र तत् १७६॥ निर्वर्तनीय पूर्णान्तं बुध्वं प्रामुनीश्वराः ! । तथा कार्य शुभो येन मुहतों नावसीदति १७७॥ एवं हि चित्रपूर्वाणामन्यपा मुनिसत्तमाः ! । सरनवापापाणवर्जितानां समापयेत् ॥७८॥ सानाद्यं कर्म विवे तु तत्समीपेऽध दर्पणे । कमषिवं विनान्येपां प्रन्यापायं हि विष्टरे ॥७९॥ कुर्यात्प्रवेशपूर्व तु सर्वमुत्सवपश्चिमम् ।

·३८५
शास्त्रमुक्तावली।
सुशोभन सुभद्र च सुगध च मजेत्क्रमात् ॥५६॥
सुगोन च ततश्चक घिहगेश्वरसयुतम् ।
उपरिष्टा मुनिश्रेष्ठा । पूजयेत्प्रतिनोरणम् ॥५७।।
एतेपामथ वा पूर्व भवेद्वास्] सहार्चनम् ।
पाठयेत् द्वारपालीय साम सामविदस्तत ॥५८ ॥
अथार्यपुष्पभृन्मूर्तिधरैर्मायात्समावृत ।
यत्र तिष्ठति विधेश पाठअह्मशिलान्वित ॥५९॥
तत्रावलोकन तेषा कुर्यास-ताडनादिकम् ।
चक्रास्त्रमन्त्रिते स्नानकलशै सापयेत्तत ॥६॥
सिद्धार्थकै तथा पञ्चगव्यमृद्धतियारिणा ।
वल्मीकमज्जलेनाथ चकाकीपधिधारिणा ॥६॥
सक्षाळ्याभ्यर्च्य चोद्वर्य क्षाळयेदम्नवारिणा ।
वमयेणार्चयित्वा च ततम्तन्मान्त्रितान् करे ॥६२॥
सिद्धार्थकान दक्षिणे तु वध्वाग्रे पाठयेदृचम् ।
प्ररोहण तथा सर्वान्नयेत्प्रतिसरे मणीन् ॥६३॥
सर्वत्र येष्टित कृत्वा ममारोप्य रथोत्तमे ।
फर्भारम्भ च पटतस्तम्य दक्षिणदिड् न्यसेत् ॥६४॥
मरमामपूर्वान् वामे तु झणाश्च चतुश्चनु ।
पुरतोत्र म्मरन्यायात्म्वय विभास्तु सूदयन् ॥६५॥
सचगीतवादिनम्तुतिमापाठर ।
इदविष्णुविचरम इनि नामयै सहपाठकै ॥६६॥
कापनाम्तदन्ते तु ओनमोनमणे तु यत् ।
नंबर शायुन सुक्त श्रीमूमनेन ममन्वितम् ॥६॥

·॥ ७० ॥ श्रीपाश्चरात्रे-इश्वर सहिता । ३८५ स्वर्णादिनाधिन शक्त्या तर्षयतानिवेशयेत् । यागभूमि ततो विषमयरोप्य स्थादिकात् ॥६॥ निषष्ण दृढकाष्ठोत्यतोरणे सन्निवेश्य च । सानभूमौ तत कुर्यादरेणाज्यतिलाहुती ॥ ६९ ॥ यद्वा पूर्व समानीय पीठ ब्रमशिलान्वितम् । भूमिष्ठे भद्रपाठे तु वेदिकाया निवेश्य ततो विम्ब समानीय स्थापयेसिण्डिकोपार । स्थाप्यमाने बृहडिम्ये विशेष कथ्यते द्विज । १७१॥ पूर्ववत्कर्मशालाया सम्थाप्याकारशुद्धये । सजाप्य विधिना कृत्वा नयनोन्मीलन तत ॥ ७२ ।। लपन वृहदापाद्य केवल वा बहूदकै । स्वानम शिलादीनामीपत्कृत्वा तु सार्चनम् ॥७३॥ उत्थाप्य मूर्तिपाद्यैस्तु बहुमिस्तु रथस्थितम् । समानीय ततो यनात्प्रासादाभ्यन्तर तु वै ॥७॥ राधावलवि-यासपूर्व पाठे निवेश्य च । हचि तत पुर्याकर्मविऽखिल तु वै ।। ७५ ॥ सन्निरोधस्तु मन्त्राणा तत्र ल्मोदये स्मृत । आवृहत्पनात्पूर्व यत्किंचिदपि नत्र तत (१७६॥ निर्वर्तनीय पूर्णान्त बुध्यैव प्रामुनीश्वरा । । तथा कार्य शुभो येन मुहतों नावसीदनि १७७|| एवं हि चित्रपूर्वाणामन्येपा मुनिसत्तमा । सरलनमपापाणवर्तिताना समापयेत् ॥७८॥ सानाद्य र्म वि तु तत्समीपेऽथ दर्पणे । कवि विनान्येपा प्रस्वापाच हि विवरे ||७|| कुर्यास्प्रवेशपूर्व तु सर्वमुत्रावपश्चिमम् ।

·शाममुक्तावली
शक्तिभि मविश्व गरुडाथैयदा सह ॥८॥
समाचप्रतिष्ठान मूलनिंबम्य वै सह ।
तदानी तानि विवानि यागभूमौ प्रवेशयेत् ॥८॥
एम प्राश्य तद्विव स्नानार्थ स्थापये घटान् ।
अध वा कर्मदिवमाननीये वामरे पुरा १८२॥
मागुन विधिना कृत्वा सहोम क्लशार्चनम् ।
आचायो मूर्तिपै साध कर्मयाला प्रविश्य च ||८३॥
प्राप्तेऽपरारणसमये निममाकारशुद्धये ।
सलाप्य विधिना पश्च द्विनन्तायधिवाम्य च ॥८॥
अपम्मिलिने प्रासे देशिरस्तु कृताहिक ।
चरादुत्थाप्य तर्हिव यागभूमौ प्रवेशयेत् ॥८५॥
मुनये
तोयाधिवासनविधि का कार्या मुनीश्वर
तद्विधान निम्तरण वदम्ब बदता पर '८६॥
-
नारद ।
जगदिसायनविधि शृगु मुनिपुङ्गवा ।
मामादम्ब विशुद्धधर्थ बिम्बशुद्धयर्थगर च ॥८॥
मागीन्मानप्रमाणानामूनाधिस्योपशान्तये ।
जगदाप्यायनाच सर्वमम्पूर्णमिद्धये ॥४८॥
प्रतिष्टा तयारम्भावर शुभे दिने ।
पसग यादिना गान पू हामी तथा पम् ३८ ॥
समाचरे बन रम्य यन न रत पुग ।
रेनुना न विचन वाम मनाचरेन १००॥
मटी दीपिकाया ना तटार निदे।
गम्भव पनि उपाण यथाविधि ॥२.१॥

·३ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। असम्भवे जलद्रोण्या कटा धातुनिर्मित । यथासम्भवमन्यस्मिन् पात्रे वा मृण्मयादिके ॥२२॥ अल्पतोये श्मशानान्ते स्वणोदारिप्लुते । कटुके च कपाये च तिक्ते पनैश्च दूषिते ॥९॥ चैत्यवृक्षसमीपे च नीचायाससमीपक वर्णान्तरयुत स्वल्पे ऊपरे शैवलान्विते ॥९॥ एवमादिषु दुष्टेषु जलयास न कारयेत् । एकत्रिपञ्चरान या जलमध्येधिवासयेत् ॥१५॥ देशकालानुसारेण सद्यो या लवामनम् । प्रतिष्ठादिवसापूर्व तृतीय पचसप्तमे ॥९६॥ दिनेपराह्नसमये कर्मशाला प्रविश्य च । अनमन्त्रेण सम्प्रोक्ष्य बिम्ब सन्ताडयत्तत ॥२७॥ सिद्धार्थकैम्तिलदीपरस्त्रमन्त्राभिमन्त्रि । समाप्याकारशुद्धयर्थ पड्डि सिद्धार्थकादिभि ॥९८॥ वस्त्राभरणपुप्पाबैरल कृत्य भ भूषणे । पूर्ववत्कौतुक बध्वा समारोप्य स्थादिके ॥२९॥ पूर्ववच्छुतियोपैश्च शङ्कदिकै सह ।। विविधेतृतीयैश्च तथान्यमंडळे सह ग्राम वा नगर वापि प्रासाद च प्रदक्षिणम् । आमयित्वा जलोदेशमानयेन्मूर्तिपै सह ॥१०॥ प्रपाया तु जलाभ्यणे अपरोप्य स्थादिकात् । विटरे विनिवेश्याम प्राइमुख वाप्युदमुखम् ॥१२॥ मण्टर जलमध्ये तु वातदृष्टिम शुभम् । चतुम्म्तम्भलमायुक चतुम्नोरणभूषितम् ॥१०॥ वितानध्यनमयुक्त वेष्टित दर्भमालया ।

·३८८ शासमुक्तावली। विचित्रैश्च फलैर्युक्त हुमागै पावनैस्तथा ॥१०॥ मुक्तादामसमायुक्त सग्दामभिरलकृतम् । कोणे प्रदीपसयुक्त बामरैरुपशोभितम् ॥१०५|| पुरैव कारयित्वा तु कुर्यात्पुण्याहघोषणम् । प्राग्वच्छुद्धिमपा कृत्वा तन्मध्ये विन्यसेत्तत ॥१०॥ प्रतिमानुगुण गद्रपीठमान्तरणान्वितम् । सोपधान तदूर्ध्व तु कम्पयेन्मान्तमासनम् ॥१०७।। अनन्त कल्पयित्वोर्चे गर्यग-धादिनाचयेत् । मूलमन्त्रेण विवस्य अयं पाद्य तथैव च । १०८॥ भाचाम वासित गन्धमुपवीतोत्तरीयके । भूपणानि च माल्यानि दीप बुध यपारगम् ।।१०९॥ दत्ता कृत्या घृतारोप सम्मरेत्सहृतिमम् । सहारम्य प्रम वक्ष्ये समाफर्णयत द्विजा । ॥१०॥ आत्मान सर्वग ध्यावा मज विष्णुम ययम् । कुर्याद्वावावितो मन्त्री तद्विष्णोधिधामनम् ।।१११॥ प्रणयेन समारोप्य जीवमचाभिमानिनम् । उन्नम्यात्मक्ता कृन्वा म्वम्मिन् सर्वधरे हो । ११२ सशोध्य मरिना पृनी दा बीजाविनामिना । अदि सप्लाप्य ता वायुशुप्का वा पिलाप्य च ॥१३॥ राहत्य दायुना वद्धि वायुमा जागता नये । आयामिराधियन्तु मरणावपय सह ॥४|| नन्मात्रामम्धितान्येर नमात्महत्य देशिष । नगो गनगि महत्य मनोहरति तपुन ॥१५॥ गय मनि त चारि नयदयास्नाम । शान्लान परे गोलि निपने मानपिमरे ?

·.८] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। त ध्यायेत्परमानन्दे सस्थित शान्तविग्रहम् । यस्मिन्नव्याकृत लीन सावस्थ यल्वरूपकम् ॥११॥ वासुदेवोपि विज्ञय सर्वात्मा सर्वकृत्पमु । तस्मिन्नेव तु सहत्य पृथिव्यादीनि देशिक ११८॥ एव ध्यात्वा यथान्याय वि वस्त्रेण वेष्टयेत् । स्थायित्वाशुर्दिव्यैदर्भ सबै सगादिभि ॥११९॥ आचार्यों मूतिपैमन्त्रान् ब्यापकाश्चतुरोपि वा । पठद्धि, शाकुन सूक्त तथा चान्यस्त्रयीमयै ॥१२०॥ भानायोघोषणपरै सार्धमादाय तीरत । तद्धिंव जलमध्ये तु पाठोर्चे शाययेस्त्वयम् ॥१२१॥ अम्भस्येति च मन्त्रेण प्राड्मूर्धानमुदङ्मुखम् । दुन्दुभार्विविधाकारा नादयित्वा दिशो दश ॥१२२॥ जयशब्दैश्च गीतायै सपुण्याहपुरस्सरम् । आत्मन्यास कमात्कृत्वा दिशोऽनेणावाघ्नियात् ॥१२३॥ अवलोक्य च नेत्रेण कवचेनावकुण्ठयेत् । लोकपालान् बहिावा स्थानादम्मात्समन्तत ॥१२॥ तीरदेशमनुप्राप्य कुम्भ सूत्रेण वेष्टितम् । वेष्टित नववस्त्राभ्या सापिधान सपल्लवम् ११२५॥ सस्थाप्य तद्दक्षिणत करक च तथैव हि । इन्द्रादीशानपर्यन्त कलशान् परितो न्यसेत् ॥१२६॥ सवस्मान् सापिघानाश्च सहिरण्यान् सर्चकान् । दुम्मे विशाखयूप तु करके च सुदर्शनम् ॥१२७॥ आवाधार्यादिनाभ्यर्च्य इन्द्रादीन् कन्माएके। रिम्बम्य शिरसो देवो कुम्भ च करक न्यसेत् ॥१२८॥ अर्चित परितश्चाष्टौ करमान्विन्यमेत्रमात् ।

·शाधमुक्तावली
पारमुख समवस्थाप्य वारिभि क्षाळयेत्तत ॥१५४१
लोहजाचेद्विशुद्धयन्ति तिन्त्रिणीफलवारिभि ।
प्राग्वत्सृष्टिक्रम कृत्रा विधानेन मुनीश्वरा ! ११५५
वस्त्राभरणपुष्पावैरलकृत्य मनोहरै ।
यानमारोप्य तहिम्ब शङ्खमेर्यादिसयुतम् ॥१५६।।
ग्राम प्रदक्षिणीकृत्य झालय वा समानयेत् ।
यागगेह तु यानादेश्वरोप्य निवेशयेत् ॥१५७॥
स्थाने पूर्वोदित पश्चादारगेस्पन गुरु ।
लेख्यादी सप्रविश्याय प्रासाट मूर्तिपै सह ॥१५८
प्राक्चाधिवामित कुचं जलात्तस्मात्समुद्धरेत् ।
निम्याच्च वयाभरणामाल्यान्यपनयेचत ॥१५९||
पाटे तु स्नानकुम्भाना सापनार्थ प्रकल्पिते ।
पूर्वोदित स्थूलपर सपन स्थापयेतिजा १६०॥
पूर्वादिपश्चिमागान्त पृथक्लपनमण्टपम् ।
विहित यत्र तत्रैव देवदेवस्म वामत ॥१६॥
यातुधानपदयारदमिकोणादितो न्यसेत् ।
सपन म्यूलपगाय स्थूलसूक्ष्मतु पृष्ठत ॥१६२||
इंगकोणात्समारभ्य यावदामयगोचरम् ।
देवस्य दक्षिणे पाई ईशानाद्वायुपश्चिमम् ॥१६॥
म्थलम्धूगमिध मान स्थापयरकममोगत ।
अधिवामदिन पुर्यारमान म्थूलपरामिषम् ॥१६॥
पनिछादिवस साम्नपन गुलसूक्ष्मकम् ।
चतुर्थे दिनये म्नान म्धूरम्धूगाभिध भयेत् ।।१६५।।
हा तसदिन नपरम्नपन स्थापयेद्गुर ।
7 म्नानालमा म मात्सम्याप्य पूर्वया ॥१६६॥

·श्रीपानगवे-ईश्वरसरिता तदर्पणायसानेथ शयनं कल्पयेत् द्विधा । नयनोमीलनार्थ तु शयन कल्पयेत्पुरा ॥१६७|| द्वादशाक्षरमन्त्रेण पाठ सप्रोक्षयत्तत. । प्रगानुदगग्रान्वा दर्शनाम्तीर्य पुष्कलान् ॥१६८१ पञ्चभारमिान् शालीनथ वा चार्थसमित्तान् । वृत्त या चतुरश्र या काळानुपरि न्यसेत् ॥१६९॥ उपधानानि चित्राणि शयनागानि कल्पयेत् । मागळ्यम्भान् सस्थाप्य दिगष्ट रुसमाश्रितान् ।।१७०॥ ततो विवाधिवासार्थ शयन परिकल्पयेत् । तदर्थ वेदिकोय तु कुर्यात्स्वस्तिकमण्डलम् ॥१७१॥ रजसा कुसुमैथ चतुर्वर्णमहोज्वलै ॥ मागमानुदगग्राश्च दर्भानास्तीर्य तत्परम् ॥१७२।। पञ्चभारप्रमाणेन शालीतत्र विनिक्षिपेत् । तदर्ध तण्डुल शुद्ध तदर्घ तु तिल तथा ॥१७३॥ उपर्युपार निक्षिप्य लाजानूर्व तु विन्यसेत् । काठन सुदृढ स्निग्ध चतुर्गासमन्वितम् ॥१७॥ चतुप्पादसमायुक्त चतुरश्रायत ततम् । सट्यासजितपर्यफ सर्वे स्थापयेत्तत ॥१५॥ दुल मृदतप च विन्यसेत्सोपरिच्छदम् । देवल तल्पमात्र या विन्य सेदर्थ या द्विजा । १७६॥ खट्यातूले विमृश्याथ लाजो रनकम्बकम् । न्यसेदभिनव पश्याम कार्यासज नवम् ॥१७७॥ क्षौमम् न्यमेन्म ये चित्रवत्र ततोपरि । शिरोपधानसयुक्त पारगमयुतम् ॥१८॥ सर्वानमिनवान् शुभान् सपोरपिधानकान् ।

·m भासमुक्तावली। सुगन्धधूपिलान् वस्त्रान् कुमुमामोटसम्मितान् ॥१९॥ इन्द्रादीशानपर्यंत कलशान् सत्रवेष्टितान् । सोयपूर्णान् समान् स्निग्धान् सापिधानान् सवस्त्रकान्॥१८॥ सरनपालनैर्युक्तान् धान्यराशिपु निक्षिपेत् । शाखचक्रगदापौर्ध्वजैश्वेन्द्रादिषु कमान् ॥१८१॥ श्रीवत्स गरुड कूर्म सौवर्ण तेयु निक्षिपेत् । मध्ये मध्ये च कुम्भाना धान्याचे मगळा न्यसेत् ।।१८२५ शख चक्र तथा लक्ष्मी कुम्भ श्रीवत्समेव च । दर्पण स्वस्तिक मत्स्ययुग्म वै मङ्गळाप्टकम् ॥१८३॥ चस्त्रैराच्छादितास्तद्वत् न्यसेकोणेषु पालिका । एवं शयनयुग्म तु प्रकल्प्य तदधो यजेत् ॥१८॥ सर्वाधारमनन्त तु तदूचे सर्वग प्रभुम् । प्रभवाप्यययोगेन यजेत्यागादियोगत ॥१८५॥ पाठयेत्सर्पसामादि सजा ज्ञानबलामिकाम् । हुत्वा शताष्टसख्य तु मूल तदनु कल्पयेत् ॥१८६॥ मण्डल पावनै राग सिताथैमागळीयकै । तदूनाधिकशान्त्यर्थ हुत्वा कुण्डगण तत १८७॥ सम्पुर्यात्प्रतिकुण्डम्य निकटे कुम्भमध्यगम् । प्रमवाप्यययोगेन चातुरात्म्य तु सयजेत् ॥१८८॥ हृदादि यद्वा दिक्म्थेषु विदिम्धेषु तदस्त्रपम् दत्वा तदर्थ पूर्णा तु पूर्णत्पूर्ण च पाठयेत् ॥१८९॥ एकायनान्यजुर्मयानाशावितमनन्तरम् । ग्य सर्व समापाय प्रयायादिवसानिधिम् ॥१०॥ विषमयादिनाम्यर्च्य गुरु सपनमारमेन् । अथानमन्वेण पुग मागळ्यालशामगा ३१२१॥ गगेच्य किंव बदनु यापयतमृदाममा ।

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता । पाठयेत्तत्र कुश्माण्डान् बलमन्त्रादनन्तरम् ।।१९२॥ ततो गोमयकुम्मेन इह गावः प्रपाठयेत् । भूतिस्त्वमिति मन्त्रेण पाठ्यमाने विभूतिना ॥१९३॥ पश्चगव्येन तदनु पाठयेच्छाकरन्ततः । पूर्ववध ततोऽभ्यर्च्य विधिवञ्चमसांबुना १९४॥ शाळयित्वा जलैः शुद्धरभिपिज्य ततोऽर्चयेत् । शिल्पिदोपविनाशार्थ स्नानमेतदुदाहृतम् ॥१९५|| परिधाय ततो विप्रा वाससी अधरोतरे । नयनोन्मीलनार्थ तु शयनं यत्प्रकाल्पतम् ॥१९॥ तत्र पूर्वशिरस्कं च विबं प्रस्वापयेत् द्विजा.! । ततः समन्ताविं तु छादयेत्कम्बळादिभिः ॥१७॥ सौवणे राजतं चैव पात्रमादकपूरणम् । धान्यराशौ निधायामे पूरयेत यथाक्रमम् ॥१९८॥ मधुना सर्पिषा चैव ततस्तु मधुपात्रके । अर्कमण्डलमध्यस्थं मार्ताण्डायुतसनियम् ॥१९९।। ध्यात्वा मन्त्रेशमभ्यर्च्य तदन्यस्मिन् मुनीश्वराः ! । चन्द्रमण्डलमध्यस्मं धेनुमुद्रासमन्वितम् ॥२०॥ मन्त्रं वै सौरभीयं च स्फुरदिन्दुशतप्रभम् । तदन्तरस्थं मन्त्र हिमाचलनिभं स्मरेत् ॥२०१६ तत्सतैरमृतोपैश्च शशिजैनुजैरपि । मुभावितं स्मरेरिनं मधुवावति मन्त्रतः १२.२॥ वृतादि मन्त्रयेत्पश्चाद्नेणाच्छादयेतु तत् । अष्टांगुला र सौवर्णी शलाका राजती तथा ॥२३॥ केवला वापि सौवर्णी शलाका म्यात् द्विजोचमा: 11 भष्ट धान्यानि परित. पात्रेषु विनिवेशयेत् ॥२०॥ .

·शास्त्रमुत्तावली! गाः कन्यकाः शुभाकारा भूषणैश्चापि भूपिताः । आनीय स्थापयेत्पाषं ब्रह्मघोषेण घोपयेत् ॥२०॥ स्वयं शलाका सौवणी कृत्वा नेत्राभिमन्त्रिताम् । मध्वाक्ता च तया नेत्र दक्षिणं वीपदुडिखेत ॥२०६॥ सम्मग्न् परमं ज्योतिर्नेत्रमन्त्रेण देशिक । आन्याक्तया तया वापि राजत्या वाममुल्लिग्चेत् ॥२०७] तन्मन्त्रितेन शस्त्रेण शिल्पी मानोऽवलोकित । यथावस्त्रकटीकुर्यात् विधिदृऐन वमना ॥२०८] चारुण पाठयेत्माम सह चान्द्रेण मामगान् । पूरयेन्मधुमर्पिभ्यां नेत्रयुग्म क्रमेण तु । २०२॥ चौपटन्तेन मूलेन तेनैव जुहुयारात । सिचन्तममृनापं तु हटायन्तेन रोचयेन ॥२१०११ तन्मानि शनिनिम्ब तु ध्यायेत्तापादिशान्तये । व्यपोद्यान्छादनपट दर्शयन्मयुमर्पिपी ॥२१॥ अष्ट धान्यानि गाश्चैप कन्या पुरत म्चिना । मवाज्ये च शाके च प्रदद्यान्छिल्पिन हिना ॥२१२॥ अष्ट धान्यानि गाश्चैव शम्योपकरण तथा । प्रदद्यागिकेन्द्राय साधक मिद्धिलालम ॥२१॥ यद्वा मध्यादि मालमाचार्याय निनदयन । यथाशक्ति तधान्येपा गुनिपामा च दक्षिणा ॥२२॥ गृण्मये मूलविम्ये तु गिनिन्थ प्रविश तु । प्रामाद मर चीन नयनोन्मीलनक्रियाग ॥२२॥ ण्य प्रियादिगाना नयनान्मीलनं मयत । एब नेत्र गमुन्माष्य विश्यम्य तु तन. परम् ॥२१॥ माप्यायन यादगा दियेन च ।

·१८]
श्रीपाश्चरात्र-ईश्वरसंहिता।
आमूर्धी मूलगन्नं तु मूर्त्यर्थं पूर्ववत् न्यसेत् ॥२१७॥
सानार्थत.
पुरा
क्लसे पीटे बिम्ब नयेत्तत ।
व्याप्तिसचासमायुक्त सस्कृते प्रोक्षणादिना ॥२ १८॥
आधारादिकमोपेते समालञ्चे सुपूजिते ।
पीठेवतार्य सवेष्टय चासती हघरोचरे ॥२१९॥
भध क्रमोदितै कुम्नैदिप्योढावर्तितेर्हदा ।
लापयेसाठयेद्विपानोषधीनामिति श्रुतिम् ॥२२०॥
या ओषधय इत्यादि ऋग्मेदास्तदनन्तरम् ।
एव दशावशिष्टान्तै सेचिते कलशै- सति ॥२२॥
तत कुम्भचतुष्केण चतुर्भिमतिधारकै ।
कक्सामपूर्वेविधिवत् सपनीय च पाठयेत् ॥२२२॥
उदुत्तम हि भग्वदान् पाठयेविण यजु ।
सतम्तु वारुण साम सामनोऽधर्वणस्तत ॥२२३॥
अयन्ते वणश्चेति पविस ते ततो जयम् ।
यसो पवित्र हि यजु पाठयेत्सुनहास्तत ॥२२४॥
पवित्र ते हि यत्साम सयोज्यैकायनाम्तत ।
मूर्तिपान समुदायेन पापमानीचतुष्टयम् ॥२२५।।
तबन्ते तु पर मन्त्र व्यूहीय भगवानिति ।
पवित्रमन्त्र तदनु इदविष्णुर्विचक्रमे ॥२२६॥
ततो विभवमन्त्रैस्तु सर्वैस्सम्मन्त्रितेन ।
कुम्भेन सेचयित्वा तु व्यहमन्त्रै परेण तु ॥२२७॥
सापयित्वाऽर्चयित्वा च जुहुयात्साधिक दातम् ।
यथावत्प्रणवेनाय व्याप्तिं कृत्वा च पाठयेत् ॥२२८॥
माणगामेति कदान् अग्नेयायुर्यनुर्मयान् ।
प्राणापान हि यत्माम तत प्राणाय वे नमः ॥२२॥

·भाबमुक्तावली।
पुण्याहजयवाषण वद वनियुतेन च ।
शङ्ख्यादित्रनिपपटहेगीतिभि सह ॥२५१॥
क्याधिगतो कृत्वा देवदेवस्य देशिक ।
पाठयदृड्मय मन्त्रमुनिष्टेति ततम्सह ॥२५२।।
यात्रोपारणमन्त्र कृत्वा ब्रशरथे स्थिरे ।
मुयन्त्रिते च बीगन्यदव्योदनममन्विते ॥२५॥
भिक्षक्षेमयान्त्यर्थ परमान्नफल्युते ।
पाठयेदम्यगमीयमृड्मय तदनन्तरम् ॥२५॥
तन्मवान् बलमन्त्र तु दशार्थति मुनी धरा ।।
म्वयमावन्नमरुद्ध हदा तु क्यच नपेत् ॥२५॥
प्रामयेहरिदान च क्रियमाण तु मटिक् ।
रनसाचनबाणा पूर्ववत् क्षेपमाचरेत् ॥२५॥
दिव्याचायतनाना च काया पूजा यथोचिता ।
एचगनविदा चैव यतीना ब्रह्मचारिणाम् ।।२५७॥
पदार्मनिरताना च दान टीन नियपि ।
ग्यम्य मन्त्रनिचे तु यावत्वदगत नत् ॥२५८॥
तय नृयघोषेण तावत्लनुमत फलम् ।
यामोत्यागपक श्वसामो नियतन ॥२५॥
तनस्तारणलंगम्य रस कृत्वार्चये प्रभुम् ।
पाचार्यपुप्पध्यश्च नमम्मृन्य च पाठयेत ॥२६॥
उत्तिष्ठति द्विपटकाण मनिनन्त तु चारिवलम् ।
मपठन पाम्प नूक्त यागम प्रवेशयेत् ॥२६॥
गव्याया प्रारमिगे विम्ब शाययटयेन तु ।
देगिमा मूर्ति माथं यानाहोम समापन १९६२१
नननन्दिरमा देशी चराधारम्धिन घटे ।
पूर्वानगी नेत्रमन्त्रमापुटित योन ॥२६॥

·धीपाश्चरात्रे-ईश्वरसाहे।।। पूजयेन्माकान्यष्टौ प्रागादौ तु स्वनामभिः । अष्टामु तन कुम्भेषु पुरैव स्थापितेषु च ॥२६४॥ चासुदेवादयः पूज्या प्रभवाप्यययोगतः । हृदादि यद्वा दिक्लेषु विदिक्स्येषु तदत्रपम् ॥२६५॥ या पाच्या तु वाराहो नारसिंहस्तु दक्षिणे । प्रतीच्या श्रीपरो देयो हयवक्त्रस्नोत्तरे ॥२६६५ आग्नेय्यां भार्गवो रामो नैने राम एव च । चायव्ये वामनश्चापि विष्णुरीशानगोचरे ॥२६॥ स्वनामा पूजयित्वैतानय॑गन्धादिभिस्ततः । पूजयित्वाध्यगन्धायै शयनस्थं विभु ततः ॥२६॥ चर्मणाच्छादनपटं दत्वा धूपाधिवासिलम् । मूलेन शयनस्थस्य कुर्यादाप्यायनं तत. ॥२६९।। टेवानिनिकटोद्देशे उपविष्टस्तु देशिकः । मन्त्रविद्देवबिम्बस्त्र मन्त्रन्यासं समाचरेत ॥१७०॥ भल्यादौ मन्त्रविन्चे तु पासादये द्विजोत्तमाः ।। उत्सर्व कर्मबिम्बे तु विष्टरे चा प्रकल्प्य च ॥२१॥ प्रस्वाय शयने प्राग्वत्प्रासादं सम्प्रविश्य च । मन्त्रन्यासाठिकं कुर्यातक्ष्यमाणविधानतः ॥२५२॥ सुविस्तृतं तद्विधानं शृणुध्वं मुनिपुङ्गवा. ! | पीठे पुष्पांजलि त्या गन्धयुक्तं च साक्षतम् ॥२७॥ न्यसेदष्टाक्षरं माग्वदानश्वरणान्तिमम् । न्यसेद्धृदादिपएमन्त्रान् स्थानेषु हृदयादिषु ॥२७॥ किरीटं शिरमा देशे श्रीवत्स तु गळादधः । यक्षसो वागभागे तु विन्यमेतदनन्तरम् ॥२५॥ कौस्तुभं हृदये न्यम्य बनमालां च कण्ठतः ।

·शासमुक्कायलो। देवस्य दक्षिणे हस्ते चक्र शख तु वामत ॥२५॥ वामहस्ते गदाखड्गौ ह्यथ वा दक्षवामयो । क्रमालाछनमन्त्रास्तु चक्रादीन् लाछनान्न्यसेत् ॥२७॥ श्रिय दक्षिणभागे तु पुष्टिमुत्तरतो न्यसेत् । ऊरुमूले वैनतेयमथेदानी निबोधत ॥२७८॥ चतुर्भुजस्य देवस्म चक्रादेविनिवेशनम् । मुख्यदक्षिणहस्तेऽब्ज गदा वामकरे न्यसेत् ॥२०९॥ अपरे दक्षिणे चक्र शख घामको परे । अन्यान् लाछनमन्त्रास्तु यथायोग च विन्यसेत् ॥२८॥ भन्येषु षड्भुजा धु मुख्यदक्षादित क्रमात् । सर्वान् लाछनमन्त्रास्तु यथास्थानगतान् न्यसेत् ॥२८॥ संस्थाप्या भगवन्मूर्तिर्धत्ते चकादिलाछनम् । हस्ते येन क्रमेणैव लायनानि न्यसेत्तथा ॥२८२॥ मन्त्रान् किरीटपूर्वाश्व प्राग्वत्सर्वत्र विन्यसेत् । पादादिद्वादशागेपु ततो दामोदरादिकान् ॥२८३॥ तच्छक्तिकास्तथा मन्त्रान् तद्वद्वयापकलक्षणान् । ऐवरेणाम पोजेन यथावस्थेन भावयेत् ॥२८॥ पादादि तन्मयेनैव तन्मन्नवरेण तु । भाग्वदप्यययुक्तया तु पन्तोतिर्मयात्मना ॥२८॥ विभुना याक्स्वरूपेप पर पदम् । मुशात सर्वग बुध्वा निस्तरङ्गमिवोदधिम् ॥२८॥ रिया गदामित्याच यत्साठयेत्साधरात्रिकान् । देहसान्यासिक मन्त्र धारणास्थ्यमनन्तरम् ॥२८॥ जीगतम्येति बाग्मेदान् गासदासीत्तु पाठयेत् । ममेणानेन दुरा तु पदार्यशतसम्ख्यया ॥२८॥ निगना च नभाग्यम्य गामिनीशा ।।

·भोपाबाने-ईभरसंहिता ।
दला पूर्णाहुतिं प्राग्वदुपसंहारलक्षणाम ॥२८९॥
ततस्तत्परमं ब्रह्म हपदितं पूर्ववत् स्मरेत् ।
सर्वशक्तिमयेनैव स्वभावेन स्वफेन तु ॥२९॥
भोनो बलात्मना यद्वद्गन्धो द्रव्यात्ममा तु ।
गनिं तरुस्वरूपेण समुद्रो बुबुदात्मना ॥२९॥
एवमन्यपदेश्सा या शक्तिः स्ने शक्तिदर्पणे ।
स्मितमादाय विधेश स्वातन्त्रयाच भुनीश्वाः । ॥२२॥
मन्त्ररूपा तर्नु पते सम्यगारामनाम ।
नानासमुपयातस्य प्रसरं तस्य च स्वयम् ॥२९॥
निममत्वं प्रयातस्य विद्वीजनियमसर ।
भाविष्कृतस्म भेदे वाप्यमर्तेन बलीयसा ॥२९॥
भज्ञानगहनेनैव नित्यानित्यामलास्मना ।
स्मृत्वैवं मूलमन्त्रं तु वित्पद्मगं स्मरेत् ॥२९॥
षट्शक्तिकरणोपेतं तेस्तव्यमयी तनुम् ।
संस्मरेसाहरन्तं च मागुक्तेनैव ममना ॥२९॥
स्वरूपममलं भूमः स्मरेन्मूात्मना तु तत् ।
नयन्तं पूर्वविपिनाप्येवं स परमेश्वरः ॥२९॥
मन्त्रात्मना ततन्त्रत्वमुपयातो पदा तदा ।
सहसशिरस देवमिति .सर्वास्तु पाठयेत् ।।२९८॥
पाठयेब्राक्षणान् घातर्यदक्षेति च मन्त्रपम् ।
योविश्वतश्चक्षुरिति ध्यातव्यो भवतीति च ॥२९९६
द्वासुपर्णेति तदनु अनौदेवेति वै ततः ।
ऋड्मयं पौरुषं सूक्तं नतः परतमानिति ॥३..॥
शाचताचततः कालकलेति समुदाहरेत् ।
एषादिः सप्तति अत्रेदानींच पाठयेत् ॥३.१॥

·शासमुक्तावली। ततोऽर्चयित्वा मन्नेशं शयने बित्तिकम् । सांस्पर्शिकरासनाचैर्विविभैरौपचारिकैः ॥३०२॥ हृदयङ्गमसंश्च मधुपर्कादिमिर्दिना । परमाशादिभिश्चान्नै पवित्रे पावनम्तथा ॥३३॥ अयश्च विविधै गर्यथा चानुक्रमेण तु । सर्व तु सम्प्रदानान्त कन्या पश्चात्तु गण्डले ३०४॥ सन्निधीकृत्य सम्पून्य महता विमंचन तु ! अगौ सन्तर्पयेत्माङ्ग समिन्मप्तकपूर्वकम् ॥३०५|| जुहुयुमतिपाश्चापि स्वे म्व युण्ट यधाक्रमम् । प्रागादि दिनु कुण्डेषु क्रमेण सनिय स्मृता ॥३०६॥ पलाशवृक्षग्वदिरविल्वोदुम्बरभृन्हाम् । आगेयादिविदिक्षु म्यु पिप्पलप्रक्षमम्भवा ॥३०॥ न्यग्रोधप्रभवाश्चैव कश्मयंगमगान्तया । पलाशसमिघोन्यत्र भृयमा परिकल्पन || ०८|| उत्ताभाव तु सरत्र पाराश्य समिको मना चतम्रो धेनव स्याप्या दक्षिण-वामुदरभुपा ॥३०॥ गङ्गा सरस्वती गोटा यमुना रूपधारिणी । दुग्धैम्तदीयैरश्रपण चरूणामा तिम्तथा ॥३१०॥ श्रषयरयमा पूर्व शालिनगटुलमादरम् । कृसरदक्षिणामी तु पाश्चात्य गुडमिश्रिनम् ॥३११॥ उदीच्यामी हरिद्रान शुद्धानमितररामिषु । प्रत्येक शतमष्टी च होमा म्यु समिदादिमि ॥३१॥ नदध वापि पाद या देशालानुरूपत्त ! निलगालियागममीनान्यनुनमान ॥३१॥ निग्लिग्डपुनर्ग मंत्र पन्पयन ।

·१८
]
श्रीपासरा-ईश्वरसहिमा ।
स्वमर्तिकुम्भान्मन्त्रेण जलमुद्धृत्य भाजने ॥३१॥
बिसद्धि क्रमाद्देय सर्वरेकायनादिकै ।
चतुर्दर्भकृतनैय कूर्चेन तदनन्तरम् ॥३१५॥
তহাত্তাঘষিয়াবলিশি ।
सिम्युतिपा सम्यक् वेदिकाकलशम्भित १३१६१
आचार्य कोणदेशस्र्थमन्त्रैशेतसशाखया ।
सम्सर्पयित्वा तदनु मन्त्र सपरिवारफम् ॥३१॥
आज्यादिना पभूतेन दत्वा पूर्णाहुति ता ।
निंपात्मना प्रयाताना दमादीनामरूपिणाम् ॥३१८॥
आपादनेपि प्राणार्य पिण्डीभूतार्थमेव च ।
भारम्भादेव जाताना छिद्राणा शगने तु वै ॥३१९।।
आप्यायनाय मन्त्राणा द्रव्यहोम समाचरेत् ।
द्विषट्केणाहुतीना च एन चतुर्दशा ॥३२०॥
आचार्जानुपर्यन्त स्पृष्ट्याज्य होमयेत्पुरा ।
आनाभि जानुदेशाध तथैव जुहुयादधि ॥३२१६४
नाभेराफण्ठत भीरमामून कण्ठतो मधु ।
समिश्र जुहुयात्सर्व स्पृष्ट्वा देहन्तु चाविलम् ।।१२२॥
दत्वा घृतेन वै पश्चात्यूणी मूलेन तत्परम् ।
सम्कृत्य चिम्मवत्पीठ भिन्न ब्रह्मशिला तथा ॥३२३॥
प्राणामिमानदेव वा यस्य यो पिहितस्तु दै।
वेष्टयित्वाम्चश्चिनै चक्रगन्त्रेण वे तत ॥३.५}
कार्यो ब्रह्मशिलाहोम शताष्टाधिकसद्यया ।
गायतीभिस्तदर्ध च यदृचाथै पृथक् पृभर ॥३२ २६६
अजस्यनाभावित्यादि मन्त्ररेकायनेस्तत ।
भधादिभूतमूर्त तु भोग्य वापि पृथत भितम् ॥३२६॥

·शामभुक्तावही।
देवतानां वधिष्ठान पीठं कृत्वा तु बुद्धिगम् ।
होतव्यं प्रणवेनैव स्वयं व्यातिभिस्ततः ॥३२७||
भपरैलमन्त्रेण प्रणवान्तेन हावयेत् ।
ततो हवनमन्त्रेण तर्पणीयं तथैव हि ॥३२८॥
स्वनामा प्रणयेनेव स्वाहान्तेनापरस्तमा ।
संरोभस्तपितानां व कार्यः पूर्णान्तमेव हि ॥३२॥
साम्भसा पिटरेणैव भावेन सजपेन ।
सर्वेश्वरस्म देवस्य स्वकीयासच मूर्तिषु ॥१३॥
शब्दात्मिकासु मूर्तास तच्छुतिमयस्य च ।
रुत्वैवं च तदा दिक्षु मूर्तिपान् विनिवेश्य च ३३१॥
पादेशे तु कुण्डानां तर्पयेत्पायसेन तु ।
दक्षिणां च यभाशक्ति दयाद्धेमादिकां ततः ॥३३२॥
गृहीत्वा दक्षिणा मन्त्रः प्रीणीयस्तु तस्ततः ।
अथ निद्रायमाणं तु देवं स्तुत्वावकुण्य ॥३३॥
भर्चयित्वा नमस्कृत्य तत्र सर्चान प्रवेशयेत् ।
विधानेकामनांश्चापि तथा वै बढचादिकान् ॥३२॥
सस्वशासोदितान् मन्त्रान् पाठयक्रमयोगतः ।
स्तुतिपाठकपूर्याश्च नृत्तगीतपरायणान् ॥३३५॥
मीणावेणुमृदशादीनितरांश्च प्रवेशयेत् ।
विदिवस्मान् प्रणवे जापे मूर्तिपान् विनिवेदायेन् ॥१३॥
दिस्थितान् मर्तिपान् विप्रान् द्वादशाणे निमोजयेत् ।
रक्षामदां ततः कृत्वा दमेत्सर्वविश्वय १३३७॥
शाययेदर्भशय्यायां मजमानमुपोपितम् ।
मनिटले स्वमसिद्धण्य प्रारशिरम्फन्ततो दिनाः ॥३३८॥
एरं वापिकासं तु जागरण नयेनिमाम् ।
ममातायां तु या ना मानादिकाः मियाः ॥३३॥

·४.७ औपचराने-ईश्वरसहिता प्रतिष्ठामारमेत्पश्चाद्देगिक शास्त्रवित्तम । मबुद्ध यजमान तु स्वम इच्छेच्छुभाशुभम् ॥३४॥ तलाशुभोपशान्त्यर्थ तदानी जुहुयाद्गुरु । शत सहस साष्ट वा यथाशक्त्यथ वा द्विजा । ।३५१॥ मभ्वाग्यक्षीरसमिन्नान् सफ्लाश्च तिलातपि। अनसम्पुटितेनैव नामा स्वाहान्वितेन तु ॥१४२॥ दोप जहि जहीत्येव पद नामावसानकम् । केवलेनाभ वाक्येन सिंहगन्त्रेण होमयेत् ॥३४१५ एव दुम्स्वमशान्तित इला स्थापनमाचरेत् । मासाद दर्भशाखाभिहिरन्तश्च मार्जयेत् ॥३५॥ विकीर्य साक्षत पुष्प गुग्गुल धूपये पुन । सहमूर्तिपरैविप्रा ! शिक्षिपभिश्वाथ देशिक १३१५॥ सार्यपुष्पाक्षतकर प्रासादान्त व्रजेत्तत हन्मासिद्धार्थकैस्तस्म्यान् विनालसाभिमन्त्रित ॥३१॥ भारमध्ये विधिनानेव धन का सामत रहने । तदर्भ गर्भगेह तु सूत्रपातैर्विभागयेत् ॥३४७॥ प्रासाद एकद्वारे तु गर्भमान विविश्चितम् । शारापचिमभित्यन्त दक्षिणोतरमायतम् ॥१५॥ ससपा विभजेत्सम्यक् पैशाच प्रथम स्मृत । द्वितीयो मानुषो भागस्तृतीयो देवसहित ॥३४९।। मामश्चतुर्थो विज्ञेय क्रमादन्ये त्रयस्तथा । दैनमानुपपैशाचा विज्ञेया द्विजसत्तमा । ॥३५॥ प्रासादे तु चतुदीरे चतुर्दिसु समै पदै । विभजेसप्तधा मध्यो भाग स्याहाससशित ॥३५॥ লিমাইয়া কামাল ।

·१.८
शाबमुक्तावली ।
चतुरित्रभवने ब्रामारये मध्यमे पढ ॥३५॥
चतुर्दिग्वाक्षमाणस्य सापन चतुसत्मन ।
प्रासाद एकद्वारे तु देव सस्थापयेत् द्विजा ! ॥३५३॥
ब्रामदैविकभागाभ्या दैवमानुपयोस्तु वा ।
ब्रास वा दैविके वाथ तम्मिन् दिव्याश्रित तु मा ॥३५॥
मानुपाश्रितदेवेन पलभेदवशात्तु वै ।
बामभागेतु मोक्ष स्यादिव्य स्थानाभिवृद्रिकृत् ॥३५॥
भोगमोक्षफगवाप्तिाझे दिव्यसमाश्रिते ।
दिव्यभागफरावाप्तिर्मानुपाश्रितदेयके १३५६॥
दैवमानुगभागाच त्वहिकाममिक फलम् ।
विशुधनमभागाथ सैहिक तु गुणाष्टकम् ॥३५७॥
अनदेशेष बिम्बम्य दिर्भागद्वयोपरि ।
माराधनार्थतो विमा 'म्यापनीया शिलान्विता ॥३५८॥
चोटोपर्यथ या देव यन्नागधयने सदा ।
मध्ये तोपर पारे न्यम्मा स्थापयेनु तम् ॥३५॥
देवीसमन्धित यत्र स्थापन भवति द्विजा!।
मूलनिम्म्य पार्थेतु पीटदेश विमृज्य च ॥३५॥
सपीठाना तु देवीना स्थापन तु समाचरेत् ।
एका सव्ये दक्षिणे या म्याप्या द्वे दक्षवामयो ॥३११॥
चतस्रन्तु अमेणेव साप्या दक्षिणवामयो ।
प्रमादादिपूर्वाहा तात्म्यानविपर्ययम् ॥३६२॥
न कुर्याद्राजरादेतिनी देशिकोत्तम ।
भिन्नप्रभावशान्मये सति भूय समाचोत् ॥३३॥
क्षानिमा चुना निम इदा ये चन्दनादिना ।
भी पटग्दाना मन्त्राणा न निगेपनम् ॥३६॥

·१८ श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता। पूर्वोन विधानेन धिया स्व स्वेयने तथा । कृत्वार्चन यथोदिष्ट पूर्णान्त तत्र विन्यसेत् ॥३६५|| बाहुल्येन तु पट् पच चतुर्गोळफसमिताम् । पीठाद्विनिर्गता फिश्चिद्भूतये सुस्थिरा शिलाम् ॥३६६॥ अस्ता पाठेन मुक्त्यर्थ नवरन्ध्रकृता पुरा । स्वमन्त्रेण तु तत्रापि प्रतिष्ठासीति पाठयेत् ॥३६७॥ प्रागादौ प्रभवेनाथ पत्रक पचक न्यसेत् । शिलावटेषु द्रव्याणा तत्र वज्र च हाटकम् ॥३६८॥ हरितालमुशीर च ब्रीहयो दक्षिणेत्वथ । इन्द्रनीलमयश्चैव कासीस चन्दन तिलम् ॥३६॥ मुक्ताफल च रजत पारदश्चाप्यदिक्तथा। सहोशीराच वै मुद्गा पद्मरागमयोत्तरे ।।३७०॥ कास्य सराजपाषाण राजेन्द्र चणकै सह । विशक विन्यसेन्मध्ये पूर्वमेव ततो यहि ॥३७१॥ विदिश्वप्यययोगेन त्वेषमन्यत् पृथक् पृथक् । एव वैडूर्यपूर्वन्तु चक्राफ चामक तथा ॥३७२।। पाएिका त्वीशदिग्वायो पुप्यरागो हरीतिका । गैरिक शारिकात्रैव मसूराण्यथ यातु दिक् ॥३७॥ महानीलश्च वगञ्च तथा पापाणमाक्षिकम् । यवान्सागरुकाश्चैव आमेय्या स्फटिक तथा ॥३७॥ ताम्र मनदिशलाचैव गोधूमाइशलपुष्पिका । मध्ये सर्वाणि तदनु तता गर्तगण तु तत् ॥३७५।। लपैराच्छादित कृत्वा सात मन्त्र पदे पदे । पूजयित्वा यजुर्वेदाश्चमपट्याश्च पाठयेत् ॥३७॥ तदू विन्यसेत्पीठ तच्छरमे विनिवेश्यच । ५ ·शास्त्रमुक्तावली 1 अष्टलोहमय चक्र तदुर्वे तु महामते ॥३७७|| द्वादशाख्या द्विशेषोत्थादाधारो यस्य य स्वक । हैमन्तदूर्ध्वं कमल तज्ज वा ताम्रमेव वा ॥३०८॥ यथा मस्थित ह्येतत्पञ्चक चतुरात्मनि । न्यसेदनात चक्रस्य मीनकूर्मों तु तस्म वै ॥३७९॥ कूर्मानन्तौ तु मानम्य मीनानन्तौ तु तस्य च । सर्वम्य पिहित पद्म तस्यानन्त तु विन्यसेत् ॥३८॥ लक्ष्म्यादीना च शक्तीना चक्रस्थापनकर्मणि । न्यम्य पूर्णान्तिक कृत्या कर्माण्यत्र च तर्पणम् ॥३८१॥ मण्टपे तु खगेशस्य एवमेव समाचरेत् । सह मूर्तिधर प्राग्वत्त्वार्या दीदयक्रिया ॥३८२९६ चतुणितसूत्रेण वेष्टयेद्देवमन्दिरम् । छादयेन्नववस्त्रेण तथा यै दर्भमाझ्या ॥३८३१ ततस्तु मूनिपै साधं प्रविशेद्यागमण्टपम् । प्रतीक्षेल्लमकाल तु यावत्काल न याति च ॥३८॥ तावदिनोदोमैश्च हाम्यै पाठेश्च सक्षिपेत् । प्राप्त स्मोदये चित्रा! शयनस्थ प्रबोधयेत् ॥३८५।। अारभनमाल्याचैरर्चयित्वा विम पठेन । मन्त्रात्मन् रूपमात्मीयमामेयमुपसहर ॥३८६॥ समाभयस्य सौम्यत्व स्थित्यर्थ परमेश्वर । नमम्नेऽस्तु हुपीकेश उत्तिष्ठ परमेश्वरा ॥३८७।। मदनमहत्व पीठभूमि समाश्रय । उदत्य हृदयेनाथ त्यत्त निद्र च मन्त्रपम् ॥३८८॥ उत्थाप्य मुनिमन्त्रण सह निगिन् । नया नच्छिम्मा को चनाधारम्भिा पटम् ॥३८९|| ·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता । तदष्टदिक्षिताश्चापि कुम्भालन्मजलै सह। उत्थाप्य मूर्तिपाद्यैस्तु वाह्यन् देशिकोग्रत ६३९०॥ यायात्यक्षियमाणस्तु स्वाश्च विविधान् बहून् । नानाविधैस्तु कुसुमैर्लानागान् मिश्रितान् बहन् ॥३११॥ मतिमामद्वहन्त्रो ये मूर्तिधारास्त्वनन्तरम् । अन्ये यथा न गच्छेयुरन्तराचार्यबिम्बयो ॥३९२॥ भएकुम्भधराश्चान्ये ये च मङ्गळपाठका' । परितस्तेपि गच्छेयु पठन्त शाकुन तथा ॥३९॥ वाग्यो यजमानस्तु कुशपाणि प्रणामवान् । तेषा वै पृष्ठतस्त्वन्ये गच्छेयु परिवारका ॥३९॥ तोरणेन च निष्क्रम्य प्रदक्षिणचतुष्टयम् । कुर्यात्मासादपीठस्य वाराने सन्निरोध्य च ॥३९५॥ पाद्यााचमन दत्वा हृन्मन्प्रेण प्रवेशयेत् । शाखापमम्पृशन् त च पाठयेचदिदस्तत ॥३९६।। चतुति सदनु पुरमेकादशेति च । वर्माभिमन्त्रितेनाथ दुकुलेन सितेन च ॥३९॥ पादाम्बुरुहनाळ प्राक् शिखामन्त्रेण येष्टमेत् । भनीपोमो समीकृत्य प्रणपाद्यन्तकेन तु ॥३९८॥ मूलमन्त्रेण पीठोघे पिंज सस्थापयेर स्थिरम् । द्वारमध्य न सन्त्याज्य देवस्थापनकमणि ||३९९॥ न ततधामत स्थाप्य न पाधं न च पृष्ठत । नागतो माहत पश्चात् सन्त्यजेदेशिकोतम ॥४०॥ प्रतिष्ठालिहशब्दौ च द्वौ मन्त्री पाठयक्रमात् । शान्त ब्रममय रूप बरु समवलम्व्य च ॥१.१॥ यत्रापि केवले प्रामे म्यापन समुदीरितम् ।

·शानमुक्तावली
तत्रापि वामत किंचिदिव्यभाग समाश्रयेत् ॥१२॥
यता हितार्थ सर्वेपा निर्गतप्पगुणात्मना ।
अतो ब्रह्मपदादीयद्देवभागे समानयेत् ॥४०३||
मोक्षादिफलसिद्धीना प्राप्तये ह्यविचारत ।
करस्यमथ मोक्तन्य कौतुक हृदयेन तु ॥१०॥
सर्वाङ्गमयमन्त्रेण दत्वा मूलमनुम्मरेत् ।
हृदास्त्रपरिजप्तेन बज्रलेपेन वै तत ॥४०५॥
बिबपीठशिलाना चाप्येकत्वेनाचरेत् स्थितम् ।
ततस्तु नेत्रकुम्भस्यैस्तथा युम्भाष्टकसितै ॥४६॥
तोयै कृर्चाग्रसलग्नर्षिय सप्रोक्ष्य मन्त्रत ।
तत्वकुम्भगतान् मन्त्रान् बिन सह योजयेन ॥४०॥
बालविबगता चापि शक्ति मूले न्यसेत्तदा ।
मूलबिंबे मुनिश्रेष्ठा मृदादिद्रव्यनिर्मिते ॥४०८18
कर्मा या विष्टरे वा दर्भमजरिजे द्विजा
प्रबोधनच चे कर्म तथा प्रादक्षिणप्रियाम् ॥४०९||
प्रासादे सप्रवेश च कृत्यान्यत्सर्वमाचरेत् ।
मूलबिरे क्रमेणैव . देशिकेन्द्र समाहित ॥४०१॥
मूलमन्न ततो ध्यात्वा सशातरवलक्षणम् ।
आधारादिव्यनामान्त व्याप्त ताविल स्मरेत् ॥११॥
इति सामान्यसन्धान प्रापहना तद्विशिष्यते ।
म्थूलसूक्ष्मपरते। स्कूल पोदा शितगम् ॥४१२।।
पिडियाया तथा सूक्ष्म तत्सर विम्बनिरहे।
विन्यास पाटमूर्य देवताना समाचरेत् ॥११॥
भोपारणीयानामेरामा मुनिपुमा ।
विन्यास मसरिये तु न पदाचित्ममाचरेत् ॥११॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। पीठोघे तु मुनिश्रेष्ठाः प्रतिष्ठवं विनवतु । न्यसेंद्विभवदेवांस्तु युपर्युपरि पूर्ववत् १४१५१५ घटोद्देशात्समारभ्य परमर्चागतं ततः । एवं हि सर्वदेवानां विनिवेशवशातु वै ॥४१६॥ चिन्तामणीमयो न्यासः कृतो भवति सिद्धिदः । मन्त्रन्यासं तत.कुर्याद्विम्यानेषु यथाविधि ॥११७॥ सृष्टिसंस्थितिसंहारन्यासं कुर्यात् वयं विभोः । स्थितेपि च तथासीने शयाने यानगेपि च १४१८॥ एतेष्वपि च सर्वेषु कुर्यान्यासत्रयं द्विजाः ! । मदा स्थिते स्थितिन्यासमासीने सृष्टिसंज्ञितम् ॥४१९।। शयाने संहतिन्यासमाचरेत् द्विजसत्तमाः । अनमन्त्रस्थितिं कुर्यात् स्थानेषु हृदयादिपु १४२०॥ अन्यानि भूषणादीनि चिन्यस्य गरुडान्तिमम् । ततः सम्पूजयेत्तत्र लययागेन चाखिलम् १५२१॥ पीठस्थं भोगयागेन मन्त्रचक्रं यजेत्पुनः । स्वनानि स्वामिशब्दं तु समारोप्य परं तु वा ॥४२२॥ • हरिकेशवपूर्व तु ततस्तारसमन्वितम् । प्रथयुर्तिपापा नै सुप्रतिष्ठितमस्त्विति ॥४२३॥ पुप्पाक्षताञ्जलि पूर्ण क्षिपमाणाश्च सर्वतः । सर्वे वदेयुस्तनस्थाः सुप्रतिष्ठितमस्त्यिति ॥४२४॥ भात्वाहाति सह वै प्रतिष्ठासीति पाठयेत् । विश्वस्त मित्रमित्यादि पत्रकापमा द्विगः ॥२५॥ ओं नमोस्तु नमश्चान्तो ऋग्वेदायैस्तु ते सह । भो नमो ब्रह्मणेमक्षिणं जितन्तेत्येवमेव हि ॥१२६॥ जयशब्दसमोपेतं स्तोत्रं श्रोतृमनोहरम् ।

·शाखमुक्तावली।
देशिक सह सर्वैस्तु याम्भिरचाभिरुच्चरेत् ।।४२७॥
जीवभूतेन चैतेन विभुना मन्त्रमूर्तिना ।
प्रतिष्ठितेन विदा वित्त सर्व प्रतिष्ठिसम् ॥१२८॥
एवं कृत्वाधिवासादि मूलविवेन वै सह ।
स्थापयेत्कर्मबिंवादीन् मूलविवाग्रतो द्विजा ! ॥१२९॥
लक्षम्यादींश्च यथाशक्ति स्थापयेत्तु विधानत ।
भय मण्डपम येतु देवदेवस्य सम्मुखम् ॥४३०॥
स्थितेपि त-मुहूताशे सापनीयश्च पक्षिराट् ।
सातोनुलिप्तो मन्त्रेण खेन य संस्कृत पुरा ॥४३१॥
शशक्तया सह विन यम्माद्भिन्नेषु वस्तुषु ।
विंबसन्निकटस्थेषु अथवान्यत्र सत्तमा ॥४३२॥
तत्कालमङ्गभावत्व बनमानेषु सर्वदा ।
हबनान्त च निश्शेष ध्यानार्चनपुरस्सरम् ॥३३॥
स्वयमेवानुरूपेण कर्म सामान्यता व्रजेत् ।
तम्माचधागभवनादुत्थाप्यादाय किंववत् ॥४३॥
देव प्रदक्षिणीकृत्य प्राग्वरससापनापदे ।
एकम्मिन् मध्यरन्धे तु वमय पश्चक न्यसेत् ॥४३५॥
एक एव तदूवंत आभारो य उदीस्ति ।
माग्वनियेमनीयम तापीठोथ भावनम् ॥५३६॥
भाषनीय शरीरे च शेष विज्ञप्तिलक्षणम् ।
पाठयद्राह्मणाम्तद्वत्युपासीति मन्त्रराट् ।।४३७॥
तमेवामाचिंत हत्या स्वयपार शारे तत ।
सोमेशानान्तरे वापि रणे वापि तत्पदे ॥४३८॥
अथ वा मनिराठस भवनाभ्यन्सरपि च ।
संगालन विधानेन विवामन निवेदय च ॥५३॥

·पवित्रावर्तितैरेव कलशैरन्तरान्तरा ॥१६॥ चतुर्मूर्तिमयैर्मन्त्रैर्वहुश परिमावित 112651 तच्छतावर्तित कृत्वा समूलनायमूतिना 112245 सायं वै देवदेवम्य मनि चोत्कीर्य पाटन। प्रासाद शोधयित्वा तु गत्वा चे युगमन तत्र सम्पूज्य देवेश पूर्वक्तिन मन -१८ श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसंहिता द्वारस्थानखिलान् देवान् तथा चावग्णान्यन्त । पूर्वोदितान् क्रमेणैव स्थापयेद्देशिकोचम ॥११०%, सम्प्रोक्ष्य कुम्भतोयेन माया पारगृह त । चुलीप्यग्निं प्रतिष्ठाप्य अमिमीळतिपाठयेत् ॥१४ तत्र वै पायसादीनि हबीपि विविधानि च । पाचयेच्च ततो विप्रा यायाद्देवनिफेननम् ॥१२॥ फलशै पृष्ठभागस्यै मापनीयम्नतो पिमु । सह मूर्तिधेरै सर्वं यथा चानुक्रमेण व 1223 सहाघमर्षणेनैव गायत्रयावर्तितेन तु । प्रागृड्मयस्तु तदनु चतुर्धावतिनै स्वयम 1 723 हृदायावर्तित षड्भिर्यजुस्तेन मेचयेन् । भूय स्वम तथा कुम्भ सामपिन् सापयतन । पड्मिरन्यै स्वयं पश्चात्तनैयाथर्वणस्तन । सह चैकायनायैस्तु सपनीयमनन्तरम् । सापयेत्कलशेनाथ शेषमादाय मै घटम् । जितन्त इति नै सास्ततश्चाम्बोदकेन । गण्डले पूजयित्वाथ प्रयायाहिम्म तत्र सम्पूजयेद्देव मानवज विशेषन सास्पर्शिकैरासनाद्यैर्विविधैरौपचारिक -

·शालमुकापली।
हृदमामसज्ञैश्च पायसाद्यैश्चतुर्विधै ॥१५२१
अन्नै प्रभूतैरन्यैस्तु गक्ष्यभोज्यादिभिस्तथा ।
सम्प्रदानावसानान्त क्रमात्कृत्वा द्विजोत्तमा ! ॥४५३॥
सदक्षिण विशेषेण गुरौ मूर्तिधरेषु च ।
समित्सप्तकपूर्व तु वही सन्तर्प्य वै क्रमात् ॥१५॥
महानसेपि नित्यामिं प्रतिष्ठाप्य यथाविधि ।
हुत्वा नित्योक्तमार्गेण कृत्वा होमसमर्पणम् ॥४५५||
देव प्रणम्य विज्ञाप्य कर्मणा मनसा गिरा।
त्वमर्चान्तर्गतो देव मया यच्चानलादिपु ॥४५६॥
नीतोसि चाभिमुख्य तु क्षन्तव्य तन्ममाच्युत ।
एव प्रणम्य विज्ञाप्य झान्त्वा निष्क्रम्य समुखम् ॥४५॥
भामूलात् ध्वजपर्यन्त प्रासादो य पुराकृत ।
देव प्रदक्षिणीकृत्य भष्टानेन प्रणम्य च ॥४५८॥
गृहीत्वा चायपात्र तु यायाद्देवगृहाहि ।
सानादिना समभ्यर्च्य वाहन भगवामयम् ॥१५९॥
पूर्वोदिताना द्वार्थाना दिक्पतीना तथैव च ।
पूर्ववत्तु बलिं दद्यारक्रमेण च तत परम् ॥४६.॥
प्रभूताना च भूताना बलिदान समाचरेत् ।
गुमन्तु भगवद्भक्ता भूता प्रासादबायगा ॥४६॥
बलमन्त्रपयित्राश्च तेषामनुचराश्च ये ।
एवं कमाइलिं दत्वा सर्वेषा पाठयेत ॥४२॥
ऋम्विन्धिरण्यगर्भति या देवास्त्विति वै क्रमात् ।
सामज्ञाधानमामामि सहधेनुमयानि च ॥५३॥
मवावरणेप्वेष रत्यर्थतु प्रदक्षिणम ।
चा तु देशिफ पवादाचम्य भरन विशेत् ॥१९॥

·श्रीपाराने-ईश्वरसंहिता । न्यूनतिरकशान्त्यर्थ पूर्णान्तं जुहुयाच्छतम् । इन्मन्त्रेण तु सास्लेण दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः ॥१५॥ एवं तदिनमारभ्य कुर्यादिनचतुष्टयम् । पूजनं देवदेवस्य चतुःस्थानेषु च ऋमात् ॥४६६॥ प्राप्ते ऽहनि चतुर्थे तु अपनीय स्रगादिकम् । फलशान् मण्डलाहियात्ततो यागगृहेऽचनम् ॥१५॥ होमायसान मन्त्रस्य कृत्वा पूर्व यथा पुरा । आचन्य च अलिं दत्वा मायाद्देवगृहं ततः ॥४६८११ तवासनादिकैरिष्ट्या मानान्तैः पूर्ववत्प्रभुम् । अपनीताम्बरैः कुम्भैान्यपीठोपरि स्थितैः ।।४६९॥ हृन्मन्त्रपूजितैर्भूयः सलिलेन सुप्रितैः । सह मूर्तिधरैः प्राग्बदन्तरान्तरयोगतः ॥१७॥ कार्य वै सानफर्माथ विधिदृष्टेन कर्मणा । निरोदकेयप्रासादे पुनराराध्य पूर्ववत् ॥४७१॥ भोगेरासनपूर्वैस्तु सम्प्रदानान्तमचुतम् । मुद्रा बध्या जन्मन्त्रं स्तुत्वा क्षान्त्वा बहिजेत् ।।४७२।। शतं सहसं साष्टं वा जुहुयान्मन्त्रराट् स्वयम् । साझं सपरिवारं न संहितोच्चारयुक्तितः ॥४७३॥ ६ मूर्तिपः प्रणवाद्याभियत्रीभिः शतं शतम् । एकायनैरभिज्ञाभिस्स्वकीयाभिस्तु तत्समम् ॥१७॥ प्रदापयेत्ततः पूर्णामृग्वेदायांस्तु मूर्तिपान् । एकायनांस्तदन्ते तु क्रमानान् पाठयेत्ततः ॥१७॥ पूर्णापूर्णेति वै मन्त्रमाद्यात्पूर्णमसौति यत् । सनमकिन मन्त्रेण स्वयं साझेन निक्षिपेत् ॥१७६॥ बालेभिन्तु ततः सर्वान् भूतपूर्यास्तु पयेत् । प्रविश्याचम्य तदनु क्षान्त्वा देवन्नु कुम्मगम् ॥३७॥ .

·सानमुक्तापली। पूर्ववन्मण्डलस्थं तु कुण्डस्थं तदनन्तरम् । विष्यक्सेनं यजेत्याग्वादिष्टशिष्टैस्तु वे क्रमात् ॥५७८॥ भूषयेद्गुरुपूर्वास्तु मूर्तिपान् कटकादिकः । गुरोर्वा गुरुपुतस्य यागद्रव्यं निवेदयेत् ॥४७९॥ सिद्धिमूयोरभीप्सार्थ सायादवभृधेन च । इत्येतत्साधकस्मोकं मन्त्राराधनकांक्षिणः ॥५८०॥ मन्त्रर्तिप्रतिष्ठानं यत्रस्थसिद्धिमाप्नुयात् । स्थापने यनभानस्य फलं चक्ष्ये समासतः ॥४८॥ भा देवालयभूभागात् ध्वजान्ताद्वापि मण्टपात । सर्वोपकरणोपेतात्सर्वेप्यावरणेषु च ॥४८२॥ समन्तात्परमाणूनां सर्वेषां द्विजसत्तमाः! । यावती नायते संख्या तावत्कर्ता समावसेत् ।।५८३॥ भोगमुग्विष्णुलोके च यात्यन्ते परमं पदम् । फर्ता वै बामणो विप्रः सर्वविद्याधिपो भवेत् ॥४८४॥ क्षत्रियो यजमानस्तु सर्वदेशाभिमपो भवेत् । वैश्यस्तु यजमानः स्यादनधान्यसमृद्धिमान् ॥४८५॥ शवस्तु यजमानः स्यान्मोदते बन्धुभिः सह । सज्जन्मना च ज्ञानेन एवमेव भवेत्तु सः ॥८६॥ पुत्रार्थी पुत्रमामोति राज्यार्थी राज्यमाप्नुयात् । अकामानां तु भक्तानां भक्तिरव्यभिचारिणी ॥४८७॥ यचापि शाश्वतं ज्ञानं भवेतदर्मणा सह । स्वयं कृतानां विंबानां स्थापनं संप्रकीर्तितम् ॥१८॥ एवं विच प्रतिष्ठाप्य प्रासादे स्वगृहे तु वा । ततः प्रमृति कालाच पूजयेस्पतिवासरम् ॥४८९॥ जोोंदारविधिर्यावतावत्काल विधानतः । प्रमादानुद्धिपूर्वाद्वा पूमालोपं न कारयेत् ॥४९०॥ - खियोपि च-पा- ·श्रीपञ्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। एवं श्रियादिदेवीनां चक्रादीनां तथैव च । सर्वेषां विष्णुभक्तानां प्रतिष्ठा , समाचरेत् ॥१९॥ प्रथमावरणादौ वा मण्टपे बांकणादिके । लक्ष्मीप्रतिष्ठया सर्वा समृद्धि यते नृणाम् ॥१९२॥ चक्रसंस्थापनात् स्थानसंरक्षा मयति धक्म् । विष्णुमतप्रतिष्ठानादैहिकामुग्मिकं फलम् ॥ १९३ ।। तस्मात्कार्य श्रियादीनां स्थापनं देवमन्दिरे । देवप्रतिष्ठाकाले वा अन्यकालेषि वा पृथक् १९९५॥ सह संस्थापने त्वेषां न पृथस्वस्कुरादिकम् । न मागगेहनिर्माणं परिवारोक्तबद्भवेत् ॥१९५|| सर्व तत्रापि कर्तव्यं शृणुध्वं मुनिसतमाः ।। सिद्धार्थकादिभिः पड्भिः सानं कौतुकबन्धनम् ॥१९॥ जलाधिवसनं चैव सूक्ष्मसूक्ष्मादिपधम् । सानेबन्यतमसानं नयनोन्मीलनं तया ॥१९॥ शम्यायामधिवास र उत्तन्मन्त्राधिकस्य च । ततहान्छनजालस्य न्यसनच यथाविधि ॥१९८|| ततमन्त्रैस्तथा होमं कुर्यात्कुण्डे पृथक्कृते । ततत्पीटादिसरकारं पीठसंस्थापन तथा ॥१९९॥ पत्रादिपञ्चकन्या माम्वत्संस्थापन पदे । तदाधारनिवेशं च यस्य यः सपुदीरितः ॥५०॥ विवसंस्थापनं चैव पाठोवें तु यथाविधि । तत्स्थापनकाले तु तत्त-मन्त्रापाठनम् ॥५.१।। एतत्सर्व समभ्यूध कुर्यादेशिकसवमः । पृथसंसापने कुर्यात्सर्व कर्म यथाविधि ॥५०२॥ चममन्त्रैम्द्रया तत्तत्परिवार्चनैः सह ।

·. शास्त्रमुस्तावली। चक्रसस्थापने कश्चिद्विशेष श्रूयता द्विजा । ||५०३॥ अमूर्त द्वादशारन्तु अष्टार पडरतु वा । चक्र सस्थापयेत्तत्र प्रासादशिखरोपरि ॥५,०४॥ मूर्तमङ्कणदेशे तु पोढशाष्टभुज तु वा । तस्य स्थापनकाले तु तस्य सज्ञामनु जपेत् ॥५०५}} विद्या गदामित्याद्य यत्साठयचद्विदो जनान् । चम्पच्छ्येन इति च प्रतेविष्णो इति तृचौ ॥५०६॥ पाठयहचान् पश्चाच्छाकुन सूक्तमेव च । धृतोर्ध्वपुण्ड कृतचक्रेति मन्त्र तल परम् ।। १०७१ पवित्रन्ते विततमिति मन्त्रान्यजुर्मयान् । आरोहेति च सामज्ञान् पवित्रन्तेमिरित्यपि ॥५०८॥ एभिर्वयमुरुतमम्येत्यापर्वणिकान् द्विजान् । पव सस्थाप्य विधिवन्नवमि कलशैस्तत १५०९॥ सापयेब्रह्मसूझबैमन्त्रैरष्टभिरेव च । विश्वस्य वशिन देवमिति पाक्स्थापितेन तु ।।११०॥ बहिरावरणेनास्तीत्यमिदिवसस्थितेन तु । यन्नाभिपद्मादभवदिति याम्यस्थितेन तु ॥५११॥ घृतोर्ध्वपुण्टइति च यातुधानगतेन तु । दक्षिणे तु भुने विप्र इति पश्चिमान वै ॥५१२॥ विष्णुनानमन नाति वायुदेरममि पुप्रधानेश्वरी विष्णुरिति मोमगतन वे ॥५१३|| इमा महोपनिषदमितीशानगतेन त । मरते समम्तम्नु मभ्यम्भन मेचयेत ॥५१४॥ प्रामादामादने चरे पोक्षण तु समाचोन् । !- सुगन- पा-

·१८]
श्रीपाञ्चरात्रे-ईश्वरसंहिता।
महोपनिपदन्तस्थानष्टौ मन्त्रान् पुरोदितान् ॥५१५||
यद्वा पुरुषसूक्त तु सर्वशान्त्यै ततो जपेत् ।
अनानुक्तं तु सकलं पूर्वोक्तं तु समाचरेत् १५१६॥
इत्थं हि वीरलक्ष्म्यादि प्रतिष्ठा च प्रकीर्तिता ।
भूपोपकरणानां तु प्रतिष्ठा तूच्यतेऽधुना ॥५१७॥
• । तदर्थमिह सर्वेषां शृणुध्वं देवताक्रमम् ।
किरीटे कौस्तुभे चैव श्रीवत्सदनमालयोः १५१८॥
ता एव देवतास्तासां रूपं प्रागेव कीर्तितम् ।
प्रभायां तु प्रभा देवी पीठेनन्तादयस्तथा ॥५१९॥
पादुकायां वैनतेयो घण्टायां तु सरस्वती ।
शिविकायां तथा याने हंसकेसरिणोस्तथा ॥५२०११
गजाश्वयो रथेचैव गरुत्मानेव देवता ।
शेषपक्षीशयोश्चैव तथा चन्द्रार्कविम्बयोः ॥५२१॥
वायुसूनौ ध्वजाः साक्षाच्छेषाद्या एव देवताः ।
एवं ज्ञात्वा पुरा तत्तद्देवताः क्रमशो द्विला.! ॥५२२।।
तत्तत्संस्थापनं कुर्यात् तत्तन्मन्त्रेण देशिकः ।
अडरारोपणं कृत्वा सद्योकुरमथापि वा ॥५२३॥
सिद्धार्थकादिभिः पद्मिः खाप्य कौतुकबन्धनम् ।
कृपा छायाधिवसनं जलाधिवसनं तु वा ॥५२४॥
कृत्वा मूर्तस्य नयने समुन्मील्य यथाविधि ।
कुम्भैः संसाप्य विधिवत्कृत्वा शय्याधिवासनम्॥५२५॥
कुम्भ संस्थाप्य तत्रेष्ट्वा तत्तद्देवास्तदङ्गके।
तत्तन्मन्त्रादिकान्यस्य तत्तन्मन्त्रैः समर्चयेत् ॥१२६॥
कुण्डेषु या-स्थण्डिलेषु हुनेदेकत्र या द्विजाः ।
वतः शुभमुहर्ते तु प्रोक्षयेलुम्गयोयत्त. ॥५२॥

·४२२
..
शास्त्रमुक्तावली।
आचार्यदक्षिणादीनि यशाशक्ति प्रदापयेत् ।
एवं सामान्यतः प्रोक्तः सर्वेषां स्थापनक्रमः ॥५२८॥
रथस्य स्थापने यो विशेषो मन्दिरोक्तवत् ।
अन्यत्सर्वोषकरणं छत्रचामरपूर्वकम् ॥५२९॥
भूषणानि च दिव्यानि धूपपात्रादिकानि च ।
भादिसर्वपात्राणि वाद्यानि विविधानि च ॥५३०॥
क्षाळनार्हाणि प्रक्षाळ्य कृत्वा पुण्याहवाचनम् ।
सम्प्रोक्ष्य पञ्चगव्येन दहनाप्यायनादिकैः ॥५३१॥
संस्कृत्य देवदेवस्य पूजनादौ नियोजयेत् ।
नानारलप्रभाध्यानि लांछनान्यदानि च ॥५३२||
निर्मितानि सुवर्णापैः प्रभोः संयोजयन्ति ये ।
ते धूतकल्मषाः सर्वे देहमासाद्य निष्कळम् ॥५३३॥
सम्यक् ज्ञानेन युज्यन्ते भावं नायान्ति येचन ।
मात्मनोपकाराय सर्वदुःखनिवृधये ॥५३॥
अष्ठानाच गुल्फान्तमाजान्वंसायधीहवा ।
मणिमुक्ताप्रवाळान्यं कवचं कांचनादिकम् ॥५३५
यः क्षिपत्यतिमक्त्या वे स्वशक्त्या चागतेच्युते ।
स याति परमं स्थानं सर्वत्र पशुवान्धवाः ॥५३६।।
लमं यद्भगवन् मंतापदं न पुरादिकम् ।
वियोजयति पो मोहात्तस्य वीची स्थिता स्थितिः ॥५३०॥
यः पंचकालसक्तानां विप्राणामधिकारिणाम् ।
पंचकालविदां चैव भक्तानां सिद्धिकाक्षिणाम् ॥५३८॥
षय योच्छिमशासानां नारायणरतात्मनाम् ।
तपम्विनां प्रतीनां वा सातकत्रमचारिणाम् ॥५३९॥
मनानामययान्येपामर्चनानिरतात्मनाम् ।
प्रीतये परमेनाय कृत्वा सम्यकप्रयरछति ॥५१०॥

·म-१८] श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता। ४२३ शालापायतनोपेतमश्मपकेष्टकान्वितम् । माम्यैर्धा-यैस्तभारण्यैः पूर्ण सवृत्तिसङ्कुलम् ॥५४१॥ वणिक्कुडुम्बभूतकरक्षापालैः समन्वितम् । सोनन्तं फलमामोति कालमाचन्द्रतारकम् ॥५४२॥ संस्थितिं शाश्वते लोके प्राप्त्यादक्षयं यशः । भोगोपयोगिनी भद्रा रम्यां पूर्वोक्तलक्षणाम् ॥५४३|| यागनिप्पत्तये कुर्यायोग्रतः पीठसनिषेः । बहिरावरणार्थ वा कर्मिणां ब्रमयोनिनाम् ॥५४४॥ ऋषिदेवपितृभ्यश्च मुच्यते स ऋणत्रयात् । मध्यतो गरुडाकान्तं सचकाम्बुरुहाङ्कितम् ॥५१५॥ तुर्याश्रमथवा इतं कुण्श्वत्पदवीयुतम् । बलिपीठं बहिः कुर्यादाता यस्त्वच्युतालये ॥५१६॥ स याति चाच्युतं स्थानं विमानैः सूर्यवर्चसैः । यस्तु प्राग्राममारामं सम्प्रयच्छति वै विभोः ॥५४॥ नानापुष्पफलोपेतं वापीछमसमाकुलम् । सान्जतोयाशयोपेतं मारखद्गसमन्वितम् ॥५४८॥ स नन्दनवने भोगान् भुक्त्वा यात्यच्युतालयम् । सोणि यः सस्यसम्पूर्ण युक्तां सद्गन्धशालिना ॥५४९॥ केदारं जलपातैस्तु परिच्छन्नं समन्ततः । स गच्छति जगधोनेः कालमासाप शाश्वतम् ॥५५०) स यायात्सुसितदीप तत्रास भगवानिव । मानोपभोगमन्त्रार्थसवृषेन्द्रन्तु गोगणम् ॥५५॥ समर्चयित्वा मोर्चा वै वैष्णवी प्रतिपादयेत् । सोपिरान्मुक्कदोषस्तु विष्णुलोकं प्रयाति च ॥५५२॥ गज़ रभं वराश्च च दीपस्साली मुलक्षणाम् ।

·१२४
शास्त्रमुक्तावली ।
व्यजन चामर छत्र वादिन गणिकागणम् ॥५५३॥
शुमवस्त्राणि नेत्राणि दिन्यान्याभरणानि च ।
वितान वैजयन्ती च चित्रपन्नलतागणम् ॥५५॥
सुखरामुपघण्टा च धूपस्थाली सुलक्षणाम् ।
भृङ्गार दर्पण तोयकुम्भ गन्धोपल महत् ।।५५५।।
पूर्वोद्दिष्टानि चान्यानि धान्यानि विविधानि च ।
यो ददाति हरेभक्तया स तल्लोकमवाप्नुयात् ॥५५६॥
ईक्षमाण विभोर्वत्र वहन्त दीपभाजनम् ।
महान्त चाथवा दीप यन्त्र कूर्मादिरूपधृक् ॥५५ ।
शरयज्ञासनस्थ च चित्तसम्पुटभूपेतम् ।
सच्छास्त्रपीठ विविध श्रद्धया यो मुनीश्वरा ॥५५८॥
ददाति देवदेवस्य पर स्थान प्रयाति स ।
पुरस्कृत्य जगद्योनि यद्यद्भक्तया प्रदीयते ॥५५९।।
तदाराधनसक्ताना तत्तदक्षय्यतामियात् ।
इत्येव निवपूर्वाणा प्रतिष्ठाविधिरीरित ॥५६०॥
इतोन्यच्छ्रोतुमिच्छा चेत्कथ्यता मुनिपुगवा ।।
इति श्रीपाश्चरात्रे ईश्वरसहितायाम्
प्रतिष्ठाविधान नाम
अष्टादशोऽध्याय ।
अथ एसानारिंशोऽध्याय ।
मुनय ।
भगरनारदमुने! जीर्णोद्धारविधि तथा ।
विम्याम्पृश्यसम्पर महोत्पातादिसम्भवे ॥१॥

·१९)
श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता ।
नित्यपूजादिलोपे च प्रायश्चित्तं तुं कृत्वशः ।
ओतुमिच्छामहे योगिन् तत्सर्व सम्प्रकाशय ॥२॥
नारदः।
शृणुतह प्रवक्ष्यामि जीर्णोद्धारादिकं द्विजाः ।
यत्कृत्वा देशिकादीनां चतुर्णा सुखमेधते ॥३॥
मनुप्यनिर्मिते स्थाने वक्ष्ये जीर्णविधि पुरा ।
धातुमच्छेलदारूत्यो वस्त्रादिप्ववतारितः ॥४॥
यो यो भगवदाकारस्तस्य तस्य मुनीश्वराः ! ।
उपाङ्गभने सन्धानं कुर्याद्रमे महागके ॥५॥
तद्विचन्तु परित्यज्य सूजेहिवान्तरं पुनः ।
'तन्न तावत्प्रवक्ष्यामि महाङ्गोपाङ्गफक्रमम् ॥६॥
शिरो वक्त्रं लथा कर्णी पाणी वक्षस्तथोदरम् ।
नाभिमेडूपदं चैव महानानि द्विजोतमाः ! ॥७॥
चक्षुः श्रोत्रं तथा नासा तालुहस्तपदांगुळिः ।
फेशदमश्रु च रोमाणि नखदन्तास्तथैवहि ॥८॥
चाद्यायुधसंघश्च वनमालगदिभूषणम् ।
उपाङ्गानि मुनिश्रेष्ठा मृद्विवे शृणुताधिना |
प्रधानशूलं यचत्र महाममिति कथ्यते
वक्षोदण्डः कीदण्डो पाहुकूपरकोष्ठकम् ।।
जंबोरुजानु चान्यानि उपाहानि मुनीधे
महांगमने जातेऽपि विग्वस्य मुनिमुभवासस
सति सन्धानयोग्यत्वे न कदाचित्परित्यजेत् ।
तस्य त्यागो विनासध युपर्युपारे यापकृत् ॥१२॥
विम्यादीनां तु वृहतां परित्यागो न युज्यते ।
वक्त्रभने तु विम्यस्य सर्वषा त्यागमाचरेत् ॥१३॥

·४२५ शास्तमुक्तावली। . परित्यक्तानि बिम्बानि धातुद्रव्योद्भव विना । जलाशये ह्यगाधे या समुद्रे विधिना क्षिपेत् ॥१५॥ भूमौ वा निखनद्विप्रा देशकालानुसारत । उत्कृष्टामा हेमतारतानाना विशेपत ॥१५॥ नोचित स्यात्परित्याग तस्मात्सन्धानमाचरेत् । प्रयनेनाप्ययोग्यत्वे परित्याग समाचरेत् ॥१६॥ परित्यक्त तु वा द्रव्य द्रवीकृत्य यथा विधि । तद्रव्येण यथापूर्व विधर्म समापयेत् ॥१७॥ अथवा हीनताप्रोत्थमारकूटमय तु यत् । सन्धानकरणायोग्य तद्वय तु परित्यजेत् ॥१८॥ परित्यक्त तु तद्विम्व क्षिपेत्पूर्वोक्तवर्मना । ततो विधान्तर कुर्याद्वाजत वा सुवर्णजम् ॥१९॥ उत्कृष्टतवज्जातीयद्रव्यज वा मुनीश्वरा ।। कर्मपिवेषु सर्वेषु होवमेव समाचरेत् ॥२०॥ भमागस्य तु सन्धानप्रकार शृणुत द्विजा । लोहाश्मदारुपिम्माना भनाग लोहपट्टकै ॥२१॥ बन्धयेदथ वा लोहनिनाग भग्नमेव तु । स्वर्णादिना द्रावितेन योज्य यताद्विजोत्तमा ॥२२॥ चित्रमृण्मयविंचराना भनाग मुनिसतमा ।। तत्तत्सबातिद्रव्येण सन्धेय यनगौरवात् ॥२३॥ सर्वपा भगमा तु नः चेत् तत् तथा पुन । तत्तत्सनातिदन्येण कृत्वा योग्य प्रयतत ॥२॥ महाने रसविनम्य भोऽपि मुनिमनमा ।। सन्धेयमेव न त्याज्य स्वयज्यत्ताश्मांधवात ॥२५॥ सर्वसमसमाधान पुन मगशी नु या द्विता ।

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता।
१२७
जीर्णविम्बगतां शक्ति कुम्भ त्वायाय देशिकः ॥२६॥
कुर्वन्नभ्यर्चनं तत्र विम्बसन्धानमाचरेत् ।
मासादसिमाधाने कुम्भे शक्तिं समर्पयेत् ॥२७॥
तदूर्ध्व द्वादशाब्दान्तं समाधानविळम्बने ।
कृत्वा बालगृहं तत्र पालचियं यथाविधि ॥२८॥
संस्थाप्य तत्र तच्छति समावास समर्चयेत् ।
अनमानसमाधाने कुर्यात्संप्रोक्षणं द्विजाः ! ॥२९॥
विद्यान्तरस्य करणे प्रतिष्ठा पुनराचरेत् ।
मूलविवांगसन्धाने कुर्याद्वालगृहादिकम् ॥३०॥
कर्मविबांगभ तु तत्तद्विम्वगतं विभुम् ।
मूलबिम्बे समुद्रास्य सन्धानादि समाचरेत् ॥३१॥
चालालये तु प्रथमे जीर्णोद्धाराभिधेऽन्तिमे ।
प्रायश्चितं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मनिपुगवाः 1 ॥३२॥
भतीते प्रार्थिते काले फर्ना प्रासादरयोः ।
निर्माणे सपनं कुर्यादुत्तमं शास्त्रचोदितम् ॥३३॥
पश्चादभ्यर्थयेत्कालं पाश्चि तत्समापने ।
अकृत्वैवं गते पश्चास्काले द्वादशवार्षिके ॥३॥
पुनः प्रतिष्ठा कुर्यात मूले रालालये तु वर ।
बिम्बे चोरादिभिर्नऐ बालगेहे प्रमादतः ॥३५॥
सदेवापाय तामा प्रतिष्ठाप्य यथाविधि ।
उत्तमसपनं कृत्वा शान्तिहोम समाचरेत् ॥३६॥
चोरेरपहनं विचं पुनःप्राप्तं यदि द्विजाः।।
पुनः प्रतिष्ठा कुर्वोन नयनोन्मीलनं विना ॥३७॥
स्वम्यानाचलित तम्मिन् हेतुना येन केन चित् ।
यापूर्व प्रतिष्ठान सभापयेत् पुरपोचमम् ॥३८॥

·शास्त्रमुक्तावली।
सर्व बारगृहे कार्य नित्यनैमित्तिकादिकम् ।
पूर्व सस्थापित विम्ब लक्षणैरसित यदि ॥३९॥
जीर्णोद्धारस्य काले तु कुर्यातक्षणसयुतम् ।
जीर्णाल्यस्य विधे पूर्ण न कदाचित्समाचरेत् ॥४०॥
रीतजे ताम्रजे वापि आरकूटमयेऽपि वा ।
प्रणीते पूज्यमाने तु कर्मबिम्बादिके सति ॥४१॥
कालान्तरेण जीर्णेऽस्मिन् उत्कृष्टसमुपस्थिते ।
निकृष्ट सन्त्यजेद्विद्वान् न दोपस्तन विद्यते ।।१२।।
लोहपापाणमृत्काष्ठे स्थापिते मूलकौतुके ।
न सम्पाद्यमतोन्येन कदाचिन्मुख्यवन्तुना ॥४३॥
पुरावजर्णिता यात कर्तव्य मूल कौतुकम् ।
प्रास्थित बहुबेर वा एक्रमथापि वा ॥४४॥
जीर्णोद्धारेषि पर्नव्य पूर्ववन्मुनिपुङ्गवा ।।
व्यत्यास नैवकुर्वीत वहुनेश्रयो १५॥
लक्ष्म्यादिवान्तराहिते वहुबेरपुरस्थिते ।
जीर्णोद्धारे तु देवीभ्या कल्सयत्सहसा चिना ॥४६॥
सर्वदा बहुरत्वहानिर्न स्याद्विपर्ययात् ।
दायन वासन यान म्यान वा प्राग्यमाम्धितम् [१४७॥
तथैव स्यात्सुनस्मृष्टायन्यया येच्छयानोत् ।
जीर्णे देवे पुनस्रष्ट देव्यो यदि यथा सिता
देवी निम्ताभिरेवाय योज्यो देवो न चान्यथा ।
ण्व मानुपविषम्य जीर्णोद्वार मीनिन १०॥
म्वय ध्यने तथा दिव्ये स्मैद्धे चार्याधमानुषे ।
जाणादारविषि वदये शृणु व मुग्मितमा ! ॥५०॥
स्वय यतादिमित्राना महान्ने वारयुपाहो ।
॥४८॥

·१९
श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता ।
..
भमे सन्धानमेव स्यात्यागस्तु न कदाचन ॥५१॥
सन्धानायोग्यमपि तन्न त्याज्यं मुनिप्सचमाः ।
सालिग्रामशिलाबिंवं मिन्नं ममं वृहत क्षतम् ॥५२॥
अल्पक्षतं च सौवर्णः पर्दृढतर यथा ।
बन्धयेच तथैवैषु स्वयंव्यक्तादिकेप्वयि ॥५३॥
शिलाम्येषु निम्वेषु मिन्नं भमं च योजयेत् ।
सुवर्णनिर्मितैः पट्टेर्यथा दृढतरं भवेत् ॥५४॥
। यद्वा तदङ्गं हैसेन कृत्वा सम्यनियोजयेत् ।
दारुजे लाहजेप्वेवं स्वयंव्यक्तादिकेष्वपि ॥५५॥
भेदेस्यले समाधिः स्यात्स्वयंव्यताश्मबिंबवत् ।
रमजेऽपि समाधानमेवमेव समाचरेत् ॥५६॥
मृण्मये मूलथिंबे तु जीर्णे चाध जलादिभिः ।।
हीनाङ्गे या तथा कुर्यात्सन्धानन्तु प्रयसतः ॥५७||
। एवं वर्णविहीनेऽपि सन्धानन्तु समाचरेत् ।
मृतिकाशूलरज्वादोन्न कदाचित्परित्यजेत् ॥५॥
तथैव चित्रविबांगे गलितं गन्धमावितैः ।
सिवरक्तादिकै रोगैः पावनैरनमन्त्रितैः १५९६
चित्रयेतु यथापूर्व शिपिभिः शास्त्रकोपिदैः ।
अत्रायं हि विशेषः स्यात्स्वयंव्यक्तादिपु द्विजाः! ॥६॥
म वालगेहविन्वायं कुर्यात्तत्रैव पूर्ववत् ।
पूनायां पर्तगानायां समाधानादिकं चरेत् ॥६१॥
सन्धानातं तु विधिवत्कुर्यात्सप्रीक्षणादिकम् ।
देवादिपूजिते दापि स्वयंव्यक्ते तु कौतुके ॥६२
मृहारने तु सञ्जीर्ण क्रिमिलहिजलादिभिः ।
तवद्धालगृहं कृत्वा पूज्यमाने तु पूर्ववत् ॥६३॥

·शास्त्रमुक्तावली। नमादर्चान्तर कृत्या स्थापयश्च यथाविधि । वालनिम्वे तु जीर्णेऽत्र कुर्यादेव पुन पुन ॥६॥ स्वयव्यक्तादिपिम्बानि यादृशानि भवन्ति हि । रक्षणैश्च प्रमाणैश्च युक्तानि रहितानि वा ॥६५it उत्कृष्टलोहजातानि अपकृष्टोस्थितानि वा । तादृशानि भवन्त्येव न कुर्यादन्यथा पुन ॥६६॥ न लक्षणान्तर कुर्यान्न प्रमाणान्तर तथा । न तु द्रव्यान्तर चैव न तु कुर्याक्रियान्तरम् ॥६॥ मन्त्रान्तर न कुर्वात सर्व कुर्याद्यथापुरम् । कुर्याञ्चलक्षणादीना विपर्यास मुनीश्वरा ॥६८ राज्ञो राप्ठम्य सर्वेषा प्रत्यवायो महान् भवेत् । तस्मात्पौराणिकस्थाने न विपर्यासमाचरेत् ॥६९॥ रक्षणादिप्वपि तथा न कुर्यादन्यथा पुन । येषु व्यक्तेषु चिहानि नाभिव्यक्तानि चै द्विजा ॥७०' तान्यपि म्वानि चिहानि लाटे वासपट्टके । पृष्ठे वाप्यगपट्टे वा पाणिपादतरेषु वा ॥७१॥ मूर्ध्नि वा दधते तम्मान तत्र निरीक्षयेत् । तस्मादलक्षणा व्यत्तिविद्यते न कदाचन ॥७२॥ म्वयव्यक्तादिके चैर मानुषे च मुनीश्वरा ।। शिरामयादिपिम्बाना नासाद्यरयवेषु च ॥७३॥ पथद्वितियवा मात्र न्यूनता सम्भवेद्यदि । पूर्वस्कारयेत्वचजणशरण यनत ||७|| तन समोक्षण दुर्गादेवम्य मुनिपुरवा । एव पाटादिमपि सन्धान सम्यगाचरेत् ॥७॥ प्रतिमा और तन्पीट प्रासादे गर्भमन्दिरम् ।

·९ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता । विग्रहं देवदेवस्य चतुष्टयमिद समम् ॥७६॥ समाधिश्च तथा शान्ति कार्या तत्र सदा समा । पमाभनो पदिभवेद्वन्धयेल्लोहपट्टकै ॥७॥ पीठमझे तु त पीठ सर्वदा सन्त्यजेबुध किञ्चिन्यून तु त पीठ बन्धयेल्लोहपट्टफै १७८॥ 'प्राकना_ङ्गभप्रादिदोषैर्या चातिदूपिता । निर्दोपादासनात्तस्मात्तामुत्थाप्य विसृज्य च ॥७९॥ पूर्ववनिर्मिता पीठे स्थापयेत्तु यथाविधि । पीठमङ्गे तथान्यस्मिन् कल्पिते योजयेदृढम् ॥८॥ 'प्रतिमापीठयोरष्टबन्धविश्लेपणेपि च । अष्टबन्ध पुन कृत्वा सन्मोक्षणमधाचरेत् ॥८१३ स्वयव्यक्तादिके वापि मानुपे वा मुनीश्वरा ।। विम्बे चोराद्यपढ़ते तत्तद्रव्येण पूर्ववत् ॥८२॥ निर्माय लक्षणोपेत प्रतिष्ठाप्य तदैव तु । पूर्ववत्पूजयेन्मन्त्री चित्र सर्वत्र सर्वदा ॥८३॥ द्रव्यान्तरेण वा कुर्यात् देशिको यागसिद्धये । चौरैरपहृत बिम्ब पुन प्राप्त यदि द्विजा 1॥८४॥ कृत्वा सम्प्रोक्षण पूज्य मानुषे तु द्विजोत्तमा ।। पुन प्रतिष्ठा कुर्वति नयनोन्मीलन विना ॥८५॥ मूलबिम्बेऽमिना दग्धे मानुपे वाप्यमानुषे । सहस्रकलशस्यनमाचर्तव्य विधानत ॥८६॥ वहिना कर्मवियादौ वैवयं समुपागते । तत्तद्विम्येषु कुर्वीत सपन चोचम क्रमात् ॥६७] वहिदाहादिना मूलचिम्चे या कर्मकौतुके। भिन्नाले सति सधेय प्राग्वत्तच्छिल्पिसत्तमै ॥६८१

·शास्त्रमुक्तापली ।
सन्धानान्त तु सर्वत्र कुर्यात्सम्प्रोक्षण विभो ।
प्रासादादे ततो विप्रा जीर्णोद्धारश्च वक्ष्यते १८९||
तत्र पूर्व मानुपस्य विधान शृणुत द्विजा ।।
भन्ने विमानकदेशे शिखाकुम्भादिकेपि वा ॥२०॥
विमानसस्थितान् देवान् मूलबेरस्य पीठके ।
समायाथार्चयन् भन्न प्रासादावयव दृढम् ॥११॥
सन्धाय पश्चाद्देवस्य सप्रासादस्य सत्तमा ।
सम्प्रोक्षणादिक कुर्याच्छास्त्रदृष्टेन वर्मना॥९२।।
विमाने सर्वतो भमे वालस्थान प्रकल्प्य च ।
प्रासादा-तर्गता यास्तु देवतास्ता मुनीश्वरी । १९३॥
चालबिम्बस्य पीठस्था कृत्वा पूज्यास्तु पूर्ववत् ।
तथैव बालविम्चेतु नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥९॥
पवित्रारोहणात च सर्व कर्म समाचरेत् ।
प्रासाद तु पुन कृत्वा प्रतिष्ठाप्य यथा विधि ॥२५॥
सम्प्रोक्षणादिक कुर्यात् देवस्य मुनिपुङ्गवा !।
एव हि मण्टपे साले गोपुरे माळिकादिके ॥९६||
जीर्णे तनस्थिता सर्वा नीत्वान्यत तु देवता ।
यथापूर्व नव कृत्या प्रतिष्ठाप्य विधानत ॥९॥
उचभन्नपनर्यात् तस्य दोषस्य शान्तये ।
प्रासादादि पुरावलक्ष लक्षणैरुज्झित्त यदि ॥९८॥
जीर्णोद्धारमकरणे कुर्यात् नलक्षणान्वितम् ।
प्रासादादौ पुराक्लसे मृण्मये चैप्टकेऽपिवा ॥१९॥
जीर्ण पुन समुद्धारे शिलाभिर्वा प्रकल्पयेत् ।
स्वपव्यक्तादिके पानि जीर्णोद्धारस्तु पक्ष्यते ॥१०॥
प्रासादादेरेकदेशभनयत् तस सम्यिता ।
देशाम्मन्यत्र नोवामा पूजयमेव तत्र ता ॥१.१॥

·१२] भौशवरात्रे-ईश्वरसंहिता भग्नैकवेशं सन्धाय कुर्यात्सम्प्रोक्षण द्विना ! { प्रामादे सर्वतो भने प्रासादिस्थास्तु देवता ! ॥१०३14 मूलबिम्बस्य पोठे तु समावान समयन् । आत्तनैरेवेष्टकास्तित्सजातीयवस्तुभिः ॥१० ३।। नूतनैश्चापि मिळिते. प्रासाद कल्पयेत्पुन । पूर्व विमानं यद्रव्यं याम्लक्षणसयुतम् ॥१४॥ साहय पुन, कुर्यान कुर्यादन्यथा पुनः । पुन कृत विमानाचं प्रतिष्ठाप्य यथाविधि ११.५॥ सप्रोक्षणादिक कुयायस्थ मुनिपुगवाः ।। स्वयंव्यक्तादिक वापि देवसिद्धादिकल्पिते ॥१६॥ विम्चे यिमाने प्राकारे गोपुरे द्वारि मण्टपे । पीठे वा पचनावासे कोशागारादिकेपि वा १०७३ लक्षणैरन्विते वापि लक्षणेरुज्झितेपि वा । जाणे पुनस्तथा कुर्यात्सूर्यरूपानुसारत. 11१०४॥ अन्यथा करणे विप्रा ! प्रत्यवायो महान् भवेत् । स्दयन्यकादिके धामि तथा देवादिकल्पिते ॥१०॥ चिरकालवशत्किञ्चिच्छैथिल्य समुपागते । निर्वाहकाणा भक्ताना शास्त्रज्ञानामनुजया ॥११०॥ बाये वाभ्यन्तरे धानो रक्षणार्थ शिलादिभिः । निपुणे शिल्पिभि कार्यों भित्तिवन्ध समन्तत. ११११॥ विमाने चहिदग्धे तु मानुषे वाप्यमानुषे । तदोपशान्तये कुर्यादधमयानं विभो ॥११२॥ चहिदाहादिना मो प्रासादे पूर्वयन्तु तन । सन्धाय शिल्पनिपुप्यै कुर्यात्समोभणादिकम् ॥११३॥ माभेदजलवेगावै. पतित भगवद्गुरम् । .

·शास्त्र मुक्तावली। प्राग्निम्यसहिन तस्माद्देशादन्यत्र कल्पयेत् ॥११॥ नष्टे सबिम्चे सदने दिव्यादा प्राग्नदाचरेत् । चोरनद्यादिवेगाद्यैरतिनष्टे तु मानुषे ॥११५|| निम्ने पश्चात्यकुति पूर्ववद्वान्यधा तु वा । न शून्यमूलबिम्ब गावालाच वाहनादिकम् ॥११६|| न कुर्यादेशि केन्द्रस्नु पूर्ववत् स्थान्य पूजयेत् । एव हि सर्वदेवाना परव्यूहादिरूपिणाम् ॥११७॥ विपक्सेनगणेशादि परिवारगणस्य च । क्लताना गोपुरायेषु विमवव्यूहरूपिणाम् ॥११८॥ सानिध्यातिशयानेषु पूजिताना दिन प्रति । जीर्णोद्धारविधि प्रोक्त सर्वेषा मुनिपुगवा ! ॥११९॥ तवत्सान्निध्यानुगुण प्रतिष्ठादिकमाचरेत् । प्रायश्चित्त समभ्यूह्य साधकम्नु समाचरेत् ॥१२॥ विम्यादीना च धामादरभङ्गादिके सति । आचार्यम्त्यनुतापात स्वमन्त्रमयुत जपेत् ॥१२१॥ सदारभ्य ब्रह्मचर्यव्रतस्य साध सह । यावहिम्बममापत्ति जपेन्मन्त्रमतन्द्रित ॥१२२॥ चतुस्थानार्चन दुर्यात् सर्वदापप्रशान्तये । निरात्र या सतरान पानेभ्यो दानमाचरेत् ॥१२३॥ गोमुहेमादिकाना तु यथाशक्ति मुनीश्वरा ।। ग्रामणान् भोजयेन्नित्य शत वापि सहस्रकम् ॥१२॥ यावद्विग्नम्य सन्धान विशणायेद्विभुम् । सन्धानान्ते तु देवम्य वृत्या समोक्षणादिकम् ॥१२॥ शान्तिहोम तथा दान ब्राह्मणागा च भोजनम् । कारयेपनमानम्नु आचार्य दक्षिणादिशि ॥१६॥ तोपयच्छत्तयनुगुण तेन तुप्यति गर ।

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता
2३५
अपूर्वकसनामार्णसमुन्द्वारेऽधिकं फलम् ॥१२००
लमते यजमानम्तु नात्र कार्या विचारणा ।
इत्येवं मुनिमार्दूला जीर्णोद्धारो मयोदितः ॥१२८५
ततस्तु विम्बयाम्पृश्यत्पशादो मुनिपुङमा.! 1
प्रागतिं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमवधानतः ॥१२९॥
अस्ातो देविफवं चण्डालाद्युपधातिल ।
केशास्ययायशुचिस्पृएशियं गत्वा मनाप्लुन. ॥१३०॥
स्पृशचेदगवति सापयेन्नवर्विरैः ।
आचरेच्छान्तिहोमं च शतवार जपेन्मनुम् ॥१३॥
एतेया गर्गगेहान्त प्रवेशश्वेत्तदा विभुम् ।
संगाप्य पञ्चभिव्य शान्तिहोमादिकं चरेत् १३२॥
अदीक्षितैरत्वतन्त्रदीक्षिनरकेतः ।
स्पृष्टे विम्बे सदा कुपोत्तानं त्वधमाघमम् ॥१३३।।
शान्तिहोम गई चापि तदोषस्य प्रशान्तये ।
परपा गगेहात प्रवेशे नवनिर्मट. ॥१४॥
समाप्य देवदेवेश शान्तिहोमादिक चरेत् ।
स्त्रीगिर्वानुपनीती तथा वैरानसैहिंगे ॥१३५॥
अवैप्पा संस्कृष्टे बिचे वधममध्यमम् ।
सपन विधिवत्कृत्वा शान्तिहोगादिक चरेत् ॥१३६॥
एतै, प्रविष्टे गेहा तरधमाघमागतः ।
सखाप्य विपित्रदेव शान्तिहोमं समानग्न् ॥१३॥
परितः पानी पाणि वृष्टारमाय ।
रहाणो वान्यश्च मूरो वा बधिरे याङ्गहीनकः ॥१३८
गगनामतः कुण्डो दा गोकोपि या ।
रजस्वलात्यगावैध सम्पृष्टो गईगादिभिः ॥१३९॥

·१३६ शासमुक्तावली। पृशेधेद्भगवदिन्नमयमोत्तममार्गत । सम्राप्य देव विधिपच्छान्तिहोम तथाचरेत् ॥१४013 एते प्रविष्टे धामान्त कुर्यादशममध्यमम् । स्वपन देवदेवम्य शान्तिहोम तथाचरेत् ॥१४॥ क्षश्यैस्तथा शुदै तसतस्त्रीनिम्तु वा द्विजा ! । विम्बे स्पृष्ट क्रमाकुर्यासपन त्वधमोत्तमम् ॥१४२ मध्यमाधममन च तथा म यममध्यमम् । एतैर्गर्भगृहाभ्यन्त प्रवेशे मुनिफुहवा । ॥१४३॥ अधमाधमसन च तथा झटममध्यमम् । अपमोचमसज च. क्रमालपनमाचरेत् ॥१४॥ सर्वत्र शान्तिप्टोमच महम जपमाचरेत् । अनुगमनसम्पर्श लिम्बम्य ममनम्भवेत् ॥११५।। म यमात्तमसन तु, प्रवि? तेहान्तरे । विमाने वापि सम्पृष्टे गपन मध्यमाधमम् ॥१४६. प्रतिलोमजसम्पृष्टेः विम्ये तुत्तममध्यमन सपन त्वाचरेतेपा प्रवेश गर्भमन्दिर । पासादे वापि ते म्पृष्टं सपन तूत्तमाघमम दुर्या पर्वा होम च अप प्रामन्मुनी वग ||१४८ चोरभूनो ब्रामणो वा क्षत्रियो नैश्या एक था। शूद्रोनुलोमजी वापि प्रतिलोगन एन वा ॥१४॥ पृशेचदेवरिम्य तु प्रमेण सपनम्भोत् । मध्यमाघममन च तन मध्यममयमम् ॥१५॥ मयमोरामगन च युत्तमममनाम । तग धर्म च नान तमाम्याटनमीतगम ॥१५॥ पनम्नु गर्भगेहान्त प्रोमे गधगानाम् ।

·१३६ হাকা। म्पृशेचेद्भगवद्विम्बमबमोचममार्गत । समाप्य देवं विधिवच्छान्तिहोम तथापरेन् ॥११ एतै प्रविष्ट धामान्त कुर्याध्यममभ्यमम् । स्वपन देवदेयम्य शान्तिहोम तथाचरेत् ॥१११॥ क्षवश्यम्तथा शुद्र तसत्त्स्त्रीनिम्तु वा द्विजा, ! । विम्चे स्पष्ट क्रमाकुर्यात्मपन त्वधमोत्तमम् ॥१४२।। मध्यमाधममन च तथा म यममध्यमम् । एतर्गर्भगृहाभ्यन्त प्रवेशे मुनिपुगवा ! ॥१४३१३ अधमाधमसज्ञ च तथा बटममध्यमम् । परमोत्तमसज च, क्रमालपनमाचरेत् ११४४॥ समंत्र' शान्तिधाम च सहस्र जपमानोत् । अनुलोमजसम्पर्श विम्वन्य सपनभने २ ॥१५॥ म यमातमसन तु प्रविष्टे तैरॅगन्त । विमाने वापि सम्पृष्टे सपन मध्यमाधमम् ।।१४।। प्रनिरोमजसम्पृष्टे निम्बे तुत्तममध्यमन नपन लाचरेसपा प्रो गर्भमन्दिरे ॥१८॥ मासादे वापि ते म्पृऐ सपन तूत्तमाधमम् । कुर्यान्सर्वत्र होम च, जा प्राग्मन्मुनी बा ! ॥१४८ चोरभूनो ब्राह्मणो वा क्षत्रियो वैश्य, एक वा! शूद्रोनुलोमजा वापि प्रतियमन एव वा ॥१४९॥ म्योच्चद्देवाविम्ब तु क्रमेण अपनम्भवेत् । मध्यमाघममन्च तथा मध्यममयमम् ॥१५॥ मयमोचममन च त्युत्तगामसज कम् । तन्मय च वपन तश्राम्यादुनमातमम् ॥११॥ नम्नु गर्भगेहान्त प्रश धोनमा !

·श्रीपाशराने-ईश्वरसहिता।
सताक्षणं प्रकुर्वीत सहस्रकलशाप्नवम् ॥१८॥
शान्तिहोम च फुर्वात जप चायुतसख्यया ।
भानुप चिनबिम्बाध नवीकृत्य यथाविधि ॥१७९॥
पुन प्रतिष्ठा कुति सहस्रकलशाप्लवम् ।
तेश्शवैर्गर्भगेहान्तर्विमाने वापि दूषिते ॥१८०१
कुर्यात्सप्रोक्षण चापि सपनें चोत्तमोत्तमम् ।
प्रतिलोमजचण्डालतिकाशवदूपिते ॥१८॥
विम्बे प्रतिष्ठा कुर्वीत नयनोन्मीलन मिना ।
सहस्रकलशैश्चापि सापयेत्पुरुषोरमम् ॥१८॥
प्रासादे दूषिते तैस्तु शधै सप्रोक्षण चरेत् ।
सहस्रकलशैश्यापि सापयेद्विधिपूर्वकम् ॥१८॥
प्रथमावृतिमार-य रथ्यावरणपश्चिमे ।
आह्मणादिशवैर्वापि प्रतिलोमशवादिकै ॥१८॥
दुपिते पाकणक्षेत्रे चतुर्हन्तमिता क्षितिम् ।
खात्या मृद समुद्धृत्य वहि पक्षिप्य शुद्धया॥१८५॥
सम्पूर्य च समीकृत्य कारयेन्मार्जनादिकम् ।
शिलातल चेता भूमि दाहयेत्खनन विना ॥१८॥
गोमयेनोपलिप्याथ पुण्याहोदोषणादिकम् ।
पञ्चगव्येन चाभ्युक्ष्य गोगण तत्र वासयेत् ॥१८७।।
वाचयित्वा महाशान्ति भोजयेत्तत्र चै द्विजान ।
कृत्वैव स्थूलसशुद्धिं शान्ति कुर्यादत परम् ॥१८८||
मुख्योत्तमातु स्नपनात् नीचान्तिममनुकमात् ।
यापयित्वा विशेषेण शान्तिहोमादिक चरेत् ॥१८॥
आलये उनने यापि प्रमादान्मुनिपुङ्गया ।।
प्रायश्चित भवेदेव तत्सदापरणक्रमात् ॥१९॥

·४३८ शास्समुत्तावली । अधमाधममार्गेण देवं संम्नापयेत् द्विजा ! ॥१६५ सर्व शान्तिहोम च कुर्याद्राह्मणभोजनम् । चण्डालेश्श्चपचैर्वापि प्रमादाद्विष्णुमन्दिरे ॥१९६॥ निरन्तर कृते वासे मासमेकं मुनीश्वराः । मृत्पात्राणि परित्यज्य सम्माय॑ भगवद्गृहम् ॥१७॥ मामयेनापलिप्याथ पर्यमिकरणं चरेत् । पुण्याह वाचयित्वाथ प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यकैः ॥१६८३ मोगण वासयेतत्र सर्वदोषपशान्तये । वाचयित्वा महाशान्ति ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥१६॥ भोजयित्वा द्विजास्तत्र तेभ्योदद्यात्तु दक्षिणाम् । एवं मासं तु मासार्द्ध सप्तपञ्चव्यहन्तु वा ॥१७०।। कृत्वा शुद्धि मन्दिरम्य दिवाना गोघृत. पुरा । कृत्याभिषेचन प्रामसप्रोक्षणमयाचरेत् ॥१७१॥ मानुपं मृण्मय विम्ब तथा चिलमय द्विजा! । नवी कृत्य यथापूर्व पतिष्ठा पुनरारभेत् ॥१७२॥ चण्टालधपचाधाम्नु प्रमादाद्गवद्गृहे । फर्मण्यधिकृताधेत सहवामेपि च द्विजा ! ॥१३॥ मात्या सर्व कुशाम्भश्च पीत्वा चान्द्रायणादिकम् । कृषा चालयमशुद्धिं द्विजभोजनपश्चिमम् ॥१७४!! संप्रोक्षणादिक सर्व प्राग्रदेव समाचरेत् । अन्ने महोत्सर कुर्यात्सदोपपशान्तये ॥१७५।। तर प्रनितीमाद्या कर्मण्यधिहता यदि । माघदालयशु यन्त सर्व कृत्वा यथाविधि ॥१७॥ सत्यागः मानगुत्सव च ममाचरेत् । महा अनियविरगंवानुलोम ३१७७॥ दाच. शष्ट कानुन तु गानेगाणिपिय तम् ।

·औपाचरात्र-श्वरसहिता । सप्रीक्षणं प्रकुरीत सहस्रकलशाप्लवम् ॥१७८॥ शान्तिहोम च कुर्वीत जप चायुतसत्यया । मानुष चित्रविम्बाद्य नवीकृत्य यथाविधि ॥१७९॥ पुन प्रतिष्ठा कुति सहवकलशाप्लवम् । तपशवर्गर्भगेहान्तर्धिमाने वापि दूषिते ॥१८०१ कुर्यात्मप्रोक्षण चापि सपने चोत्तमोत्तमम् । प्रतिलोमजचण्डालरातिकाशवदूपिते ॥१८१॥ विम्बे प्रतिष्ठा बुति नयनोन्मीलन बिना । सहस्रफलशैश्चापि सापयेत्पुरषोत्तमम् ॥१८॥ प्रासादे दूपिते तैस्तु शवै सप्रोक्षण चरेत् । सहस्रकलशैश्चापि सापयेद्विधिपूर्वकम् ॥१८॥ प्रथमावृत्तिमारभ्य रथ्यावरणपश्चिमे । आमणादिशवैर्वापि प्रतिलोमशचादिकै ॥१८॥ दूपिते मारणक्षेत्रे चतुर्हस्तमिता क्षितिम् । खात्वा मृद समुद्धृत्य चहि प्रक्षिप्य शुद्धया।।१८५॥ सम्पूर्य च समीकृत्य कारयेन्मार्जनादिकम् । शिलातल चेचा भूमि दायेखनन विना ॥१८६॥ गोमयेनापलिप्याथ पुण्याहोरोपणादिकम् । पञ्चगव्येन चाभ्युक्ष्य गोगण तत्र वासयेत् ॥१८॥ वाचयित्वा महाशान्ति भोजयेत्तत्र वै द्विजान । कृत्वैव स्थूलसशुद्धिं शान्ति कुर्यादत परम् ॥१८८॥ मुख्योत्तमातु स्नपनात् नीचान्तिममनुस्मात् । स्थापयित्वा विशेषेण शान्तिहोमादिक चरेत् ॥१८॥ आलये उनने वापि प्रमादान्मुनिपुङ्गया !" प्रायश्चित्त भवेदेव तत्तदावरणक्रमात् ।।१९०॥

·2. शास्त्रमुतापली। सारामण्टपीठेषु गांपुरे मन्दिरेपु वा । विमानाबाह्यतो वापि परिवारालयादिषु ॥१९९६ वर्णाना ब्राह्मणादीनामनुलोमादिकम्य च । मरणे जनने वापि तसदाचरणोक्तवत् ॥१९२।। प्रायश्चित्त प्रवुर्वीत रिम्बम्पादिकेपि च । ततत्मा निध्यानुगुण प्रायश्चित्त समाचरेत् ॥१९॥ एन महानसे वापि यागमण्टप एव वा । चण्डालादिप्रवेशे वा शवापि दूपिते ॥१९॥ मृत्पात्राणि परित्यज्य खननाधैर्महीतलम् । सशोध्य कुण्डचुल्लीस्थमग्निं त्यक्त्वा यथा विधि ॥१९५६१ पुनरमिं प्रतिछाप्य शान्तिहोमादिक चरेत् । स्वयव्यक्ताद्यालयानामङ्गलेन प्रकल्पिते ॥१९६|| ग्रामादौ ब्रह्मरणम्य मरण सम्भवेद्यदि । ग्राममध्ये गतो यावच्छचम्निष्ठति वै द्विजा ॥१९७॥ ग्रामम्य ताबदाशीच तदा देवम्य पूजनम् । न कुर्यातच्छवे ग्रामादृहिनीत मुनी-धरा ! ॥१९८॥ सप्रोक्ष्य सर्वनो ग्राम पुण्याहोद्घोषपूर्वकम् । सनस्तु देवदेवम्य प्रकुर्यात्पूननादिकम् ।।१९९४ आरको पूजने विमा ' ग्रामइनेच्छपदृपित । जारब्धपूजन शीम कुर्यात्तन्वेण देशि ॥२०॥ प्रायद्वामत्रोक्षणाने पुन पूजनमाचरेत् । ग्रामे हाटिमरण मम्मोद्यदि वे तदा ॥२०१॥ आगीच गृहमालम्य ग्रामाशीच न विद्यते । तत्रापि मगरदहसमीपे द्विजमत्तमा ॥२२॥ एकादशधनुर्योन्त गृहादिनदृषिते । नि काम्य तच्थ्य पश्चातुर्याद्देवम्य पूजनम् ॥२०३।।

·१ ९ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता पुरमामाद्यतया क्लप्तेपि भावद्गृहे । अन्तश्शवं चेद्रामायं न कुयाद्देवपूजनम् ॥२०॥ चतुश्शतब्राह्मणैस्तु युक्त ग्रामपुरादिके । अन्तश्शवपि नैवास्ति ग्रामाशौचं मुनीश्वराः ॥२५॥ तत्रापि भगवद्नेहसमीप चैकबीधिषु । शवस्तिष्ठति चेद्देवं नार्चयेमोक्षणात्पुरा ॥२०६॥ उत्सवाजतया क्लममामादौ राष्ट्रसंकुलात् । भण्डाळरतितोदण्यासूतिकाशवरादिभिः ॥२०७॥ अधिष्ठिते च श्वानाद्यैर्मद्यमांसादिभिस्तथा । शवासिभिश्च संदुष्टे सर्वत्रैकत्र वा क्षितिम् ॥२०८॥ सात्वा मृदं समुद्धृत्य बहिः प्रक्षिप्य शुद्धया । समापूर्य समीकृत्य पञ्चगव्योक्षणादिभिः ॥२०९।। शुद्धिं कृत्वा ग्रामशान्ति कुर्यात्तद्दोपशान्तये । रेतोमूत्रपुरीपायेः रुधिरापेययान्तिभिः ॥२१॥ निष्ठीवनास्थिमांसाचैपिन्चे स्पृष्ट मुनीश्वराः। । उत्तमोत्तममार्गेण सापयेच्छान्तिमाचरेत् ॥२११॥ एतैः प्रासादसंस्पर्शे मध्यमोत्तममार्गतः । संखाप्य देवदेवेशं शान्तिहानं समाचरेत् ॥२१२॥ प्रथमावरणे तैस्तु संस्पृष्टे मुनिपुयाः । अधमोचममार्गेण सापयेत्पुरुषोसमम् ॥२१३॥ द्वितीयावरणादौ तु शकुन्न्त्रादिदूषिते । तत्क्षगात्तद्वहिनीत्वा मार्जनोल्लेपनादिभिः ॥२१॥ शोधयित्वा मुवं पश्चात्पश्चगन्यैन्तु सेचयेत् । यान्तिहोम ततः कुर्यातदोपपशान्तये ॥२१५॥ वधैव भगवद्देहे प्रथमावरणादिषु ।

·४४२
शासमुक्तावली।
रजसा दृषिते स्त्रीणा तद्रुव जानुमात्रकम् ॥२१६||
खात्या तु मृद्भिर्नव्याभिरापूर्य धरणीतलम् ।
गोमयाम्भोमिरालिप्य पर्यमिकरण तथा १२१७||
पुण्याहवाचन पञ्चगव्यैरभ्युक्षण तथा ।
कृत्वा रजरवलाभिन्तु म्पृष्ट द्वारकवाटकम् ॥२१८॥
सद्भाव्य वारिणा भूयस्तासा मार्ग च मार्जनै ।
गोमयालेपनेश्चैव शोधयित्वालयस्थितान् ॥२१९॥
मृदाण्डाश्च परित्यज्य प्रासादान्त स्थित विभुम् ।
अधमोतममार्गेण स्नापयित्वा तथैव हि ॥२२०।।
रजस्वासनिकृष्ट बिम्ब च साप्य शास्त्रत ।
शान्तिहोम जब चापि कुर्यादेशिकसत्तम ॥२२ ११३
मार्जालमूपिनासर्पमण्डूकमरटादिभि ।
गोळीभिश्चापि सद्योत निम्बसस्पर्शने सति ॥२२२॥
नापयन्नवमि कुम्मेदवदेव मुनीश्वरा !
विपीलिकायैर्विम्बस्य स्पर्श दोपो न विद्यते ॥२२३॥
थिम्चे गोमुखसस्पृष्ट तथा वै वर्षविन्दुभि ।
अधमाधममार्गेण साप्य शान्ति समाचरेत् ॥२२४॥
श्वानैश्च गर्दवराहैश्च शिवाशशै
पिम्ने स्पृष्टे सापयेत्तमुत्तमोचममार्गत १२२५||
सहस्रसत्यया शान्तिहोम २ जपमाचरेत् ।
तर्गर्भगृहाम्यन्त प्रयेगे स्पर्शनेपि वा ॥२२॥
मध्यमोत्तममार्गेण सापयेत्पुरुषोत्तमम् ।
प्रथमावरणाभ्यन्त प्रवेशे वधमोत्तमम् ॥२२७॥
सपन कारमेसेपा द्वितीयावरणादिषु ।
प्रवदनंदवमधमाधममार्गन ॥२२८॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। संस्थाप्य शान्तिहोमं च सहस्र जपमाचरेत् । मार्जालादिगरिन्यम्पर्शने वधमोत्तमम् ॥२२९॥ रूपनं शान्तिहोम च कुर्यादेशिकसत्तमः । तैस्तु गर्भगृहाभ्यन्तर्दूषिते नवभिर्यटै. ॥२३०॥ सापयेद्देवदेव तु शान्तिहोम तथा चरेत् । प्रथमावरणादौ नै पिते तबहिनयेत् ॥२३१॥ मार्जनैमियालेपै पञ्चगव्यैश्च शोधयेत् । गोमहिन्यव्यजाय॑न्तु वानरादिशबैम्तथा ॥२३२॥ विम्बस्पर्श स्नापयेचमुत्तमोत्तममार्गत । पतैस्तु गर्भगेहान्त पिते मध्यमोचमम् ॥२३३|| म्नपन शान्तिहोम च कुर्यादेशिकसत्तमः । पूर्वोक्ताना गयादीना प्रथमावरणादिषु ॥२३४॥ जनने मरणे चैव तदुदं ग्वननादिभि । सशोध्य म्नापयेदेवमधमोत्तममागत ॥२३५॥ धगर्दवराहादिगवै म्पृटे तु कौतुके । सपोक्षण तथा शान्तिहोमादींश्च समाचरेत् ॥ ३॥ एते. प्रासादसम्पर्श उत्तमोचमगार्गत । म्नापयेद्देवदेव तु प्रथमावरणादिपु ||३३७१ तैपिते देवदेवं मध्यमोत्तममार्गतः । सम्नाप्य शान्तिहोगाढीन् कुर्यादेशिक्मत्तम. ॥२६८।। तथा महानसे यागगेहे श्वादिप्रवेशने । तच्छवैदूपिने वापि मृत्यात्राणि परित्यजेत् ॥२३०॥ लोहपात्राणि मशोभ्य कृत्या सन्माननादिकम् । पञ्चगव्येश्च सप्रोश झान्तिहोम ममानरे ॥२०॥ वात युरहादिसरा दुपा तथा दिला ।

·शाममुक्तावली।
त्यक्त्वा तमनिमन्यन्तु स्थापयेद्विधिवद्विजा ! ॥२४॥
काकैौस्तमा घुकै कुक्कुटैश्च कपोतकै ।
श्येनादिभिश्च गोधाभिर्विम्बस्पर्शे मुनीश्वरा ! ॥२४२॥
मध्यमोत्तममार्गेण स्नापयेच्छान्तिमाचरेत् ।
एतेषा गर्भगेहान्त प्रवेशे मुनिपुङ्गवा ! ॥२४३॥
अधमोचममार्गेण स्वाप्य शान्ति समाचरेत् ।
प्रथमावरणायेषु ह्यप्रवेश्यस्थले द्विजा ! ॥२४॥
एपा प्रवेशे तत्स्थान प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यकै ।
शान्तिहोमादिक कुर्यात्सर्वदोषप्रशान्तये ॥२४५॥
काकादीना शचे स्पृष्टे बिम्बे चैवोत्तमोत्तमम् ।
सपन शान्तिहोम च कुर्यात्तदोषशान्तये ॥२४६॥
तैस्तु मासादसस्पर्श मध्यमोत्तममार्गत ।
स्नापयेद्देवदेव तु प्रथमावरणादिषु ॥२४॥
तैपिने स्थले तत्तु मार्जनोल्लेपनादिभि ।
सशोव्य पञ्चगव्यैश्च प्रोक्षण शान्तिमाचरेत् ॥२४८॥
महानसादौ तैर्दुष्टे प्राग्मत्सर्व समाचरेत् ।
शिथिलीसरपातुम्भीवल्मीकादौ तु चा द्विजा ॥२४९॥
बिम्बोपरि समुत्सन्ने तत्समुद्धृत्य तत्क्षणात् ।
विम्भाभिषेचन कृत्वा पञ्चगव्यैर्यथाविधि ॥२५०॥
वृत्वा सम्प्रोक्षण पश्चाच्छान्तिहोम समाचरेत् ।
गोभूतिलादिक दद्याचदोषम्य प्रशान्तये ॥२५१॥
सहस ब्राह्मणाश्चैव भोजयेन्मुनिपुझ्या ! ।
प्रामादे गर्भगेहे या शिथिल्यादिसमुद्भवे ॥२५२॥
उत्तमोत्तमाण मापये पुरषोतमम् ।
शान्तिोगादिक सा प्रापवसकानात् ॥२५॥

·१९] . धीपाञ्चरात्रे-ईश्वर प्राकारे मण्टपे वापि गोपुरे वाहनादिके । शिथिलीसरवादीना चल्मीकादेस्समुद्भवे ॥२५॥ छत्राकाणा समुत्पती ब्रह्मदण्डसमुत्थितौ । तत्क्षणातत्समुद्धत्य प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यकै ॥२५५॥ अधमोचममाण सखाप्य पुरुषोत्तमम् । शान्तिहोमादिक सर्व प्राग्वदेव समाचरेत् ॥२५६॥ भगवन्मन्दिरे विप्रा । कृत चेत्पूजकेतरै । आसनेप्यासन नैव शयन भोजनादिकम् ॥२५॥ तत् स्थान पञ्चगव्येन प्रोक्ष्य शान्ति समाचरेत् । विम्योपर्यशने पाते भगमन यथाविधि ॥२५८॥ सन्धाय प्रोक्षण कृत्वा सहस्रष्लशैम्तमा । सलाप्य देव शान्त्यर्थ हुत्वा ब्राह्मणभोजनम् ॥ ५९॥ सहस्रसख्यया कृना कुर्यादन्ते महोत्सवम् । प्रासादे स्वशने पाते भग्न सन्धाय पूर्ववत् ॥२६॥ सप्रोक्षणादिक कृत्वा उत्तमोत्तममार्गत । सलाप्य देव तदनु शान्तिहागादिक चरेत् ॥२६॥ प्रथमावरणायेषु गोपुरे मण्टपे तु या । भवेदशनिपातश्चेदधमोत्तममार्गत २६२|| रूपन शान्तिहोम च ब्राह्मणाना च भोजनम् । अथोत्सातस्य शान्ति तु वक्ष्यामि शृणुत द्विजा ॥२६॥ उत्साशन्यादिपाते च नक्षत्रे पतिते च खात् । सधूमे च दिशा दाहे भूताद्यावेशिते नृपे ॥२६४) दुर्मिक्षे न्याधिते राष्ट्रे तथा वै शत्रुस । सूर्योदयस्य व्यत्यासे भूकम्प नविदारणे ॥२६५॥ भतिवधावनाइएदिव्यदन्दमिनिबने ।

·मासमुक्तावली। रात्राविन्द्रधनुर्दशें जलेऽमिजनने तया ॥२६॥ चन्द्रोदयऽन्धकारे च विनामि धूमदर्शने । प्रतिसूर्यप्रदर्श च दिवा नक्षत्रदर्शने ॥२६७॥ दर्शने वालमीनस्य रात्रौ सूर्यप्रदर्शने । म्वम तु चन्द्रपतने भूमौ ज्वलनदर्शने ॥२६८) भूतादिदर्शने चैव ज्योम्नि नेमिस्वने तथा । भाकाशे ग्रहयुद्धे च निर्मित तु विना द्विजा | ॥२६९॥ आईवृक्षस्य पतने तथैर पतिते गिरौ । वृक्षे त्वन्यफले दृष्टे शिलायामकुरे तथा ॥२७०।। शिलावर्षे तटाकादौ रक्तशैवालदर्शने । द्विशीर्पजतुप्रम द्रुमे शोणितसम्भवे ॥२७१॥ विभिनजतुपसवे मनुप्यपशुपक्षिषु । एवमन्यवद्भुतेषु महोत्पातेषु सत्स्वपि ॥२७२॥ तदोपशान्ति विप्रेन्द्रा कारयेदचिरान्नृप । स्थापचोक्तविधानेन कल्पिते मण्टपे शुभे ॥२७३|| चक्राम्बुरहपूर्वेषु यथारकल्पितेषु च । कुण्डेषु दशसव्येषु अझक्षादिसम्भवै ॥२७॥ समितिले राज्ये सेचित मागुदीरितै । पञ्चभिर्मधुरायैश्च मिश्रीभूतै क्रमेण तु ॥२७५|| महसराणा दोषाणा शान्तये मन्त्ररित्तमै । अयुत नियुन नक्ष कोटिनिष्ठ यवाबलम् ॥२७६॥ होतव्य पूर्णया साधं दशभिर्मन्त्रपित्तमै । गुण्डेगु मध्यपूगेषु मन्त्राणा नियति अगात् ॥२७७॥ चकाने द्वादशाणन बमोऽष्टामरण तु । पणन पाइनु गद्दाम प्रणरेन तु ॥२७८॥ - ·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता 1 जितन्तया चतुर) विश्वनात्रा त्रिकोणके । द्वात्रिंशद्दळपद्माख्ये तृसिंहानुष्टुभेन तु ॥२७॥ सुदर्शनसिंहेन चक्रण्डाक्षगरके। चाराहेणार्धचन्द्राख्ये वृत्ते सौदर्शनेन तु ॥२८०॥ धिष्ण्यद्वय मध्यवेद्या पागुक्त दक्षिणोत्तरे । शेषाणि परित कुर्यादिक्षु चैव विदिक्षु च ॥२८१॥ सिद्धमन्ना नियोक्तच्या होतार शान्तिकर्मणि । सर्वकुण्डानि सर्वेषा मन्त्राणामिच्छया गुरो ॥२८२।। कल्पनीयानि वा मन्त्रा यत सर्वफलप्रदा । न्यस्तमन्त्रैर्यथान्याय जप्यास्ते सख्यया तथा ॥२८३॥ गोभहमतिरानाना दानर्योग्यजनम्य च । तृप्ति कार्या विशेषेण दिव्याद्यायतनम्य च ॥२८॥ प्रजापालनशीलेन भूषेनात्महितेच्चुना । शान्तिरेवविधा कार्या शास्त्रा बहुभिर्धनै ॥२८५॥ मुख्यकल्पे विधिरयमनुकल्पे द्विजोत्तमा! । पूर्ववद्यागगेहे तु पत्रकुण्डेप्यनुक्रमात् ॥२८॥ ध्यापकै पञ्चभिर्मन्त्रैरष्टाक्षरपुरस्सरे । मधुक्षीरादिभिर्दव्यै पचमिनियुताख्यया ॥२८॥ सत्यया जुहुयान्मन्त्री रक्षसल्या यथा भवेत् । गोमूतिलादिक दद्यात्माग्वदेव मुनीश्वरा ॥२८॥ सर्यवान्ते पनारोहपूर्वक तूत्सव चरेत् । तथा विम्यम्य हसने चलने रोदने तथा ॥२८॥ पनने प्रमणे म्वेदसम्मये रक्तसम्भवे । सम्मोक्षण तु कृत्याय पूर्वोचा शातिमाचरेत् ॥२९०॥ महोत्सवान्त देवम्य सर्वदोषप्रशन्तये ।

·૪૮
शास्त्रमुक्तावली ।
प्रासादान्त म्धिते विन्वे अझम्मादुप्सम्भवे ॥२९१॥
पयोमधुवृतेश्चैव नाळिकरजलैस्तथा ।
पृथक्प्रस्थसहस्रेस्तु स्नापयेत्सप्त वासरान् ॥२९२॥
तत पूर्वोदिता शान्तिमुत्सवान्त समाचरेत् ।
रक्तवतु सजाते प्रासादादीन् मुनीबरा | ॥२९३||
शुद्धोदकै क्षाळयित्वा गोमयापन तथा ।
पर्यग्निकरण पचगव्यै सम्प्रोक्षण तथा ॥२९४॥
कृन्वा देवम्य विधिवत्मम्प्रोक्षणमथाचरेत् ।
सम्नाप्य मधुसर्पिभ्या देव प्रस्थसहस्रकै ॥२९५||
फुर्यात्पूर्वोदिता शान्तिमुत्मवान्त यथाविधि ।
मधुवर्षे क्षीरवर्षे तत्तत्प्रस्थसहमकै ॥२९६॥
सस्नाप्य देव सप्ताह प्राग्वच्छान्ति समाचरेत् ।
अम्माद्धामपतने तदूर्वे पतिते द्रुमे ॥२९७॥
सन्धाय पूर्ववच्छीघ्र कृत्वा सम्प्रोक्षण विभो ।
कुर्यात्पूर्वोदिता शान्तिमन्ते कुर्यान्महोत्सवम् ।।२९८॥
एवं महोत्पातठोपशान्तिर्विप्रा । प्रकीर्तिता ।
अथ नित्यार्चनादीना प्रायश्चित्त तु वक्ष्यते ॥१९९।।
अमातोपुण्डश्चापविनोनुपपीतर ।
नमो वा ोकवस्त्रो या जीर्ण वस्त्रधरस्तु या ॥३०॥
तथा पर्युषित वासो दधानो नीलवस्था ।
दग्धवमधरो यापि यादवखधरस्तु वा ॥२०१॥
थनाचान्तो ध्यानहानो मुक्तशम्तथा द्विजा ! ।
विनाथ हमन् गुप्यन् यसश्च प्ररपन् द्विजा ॥३०२॥
निष्ठीवादियुतश्चापि देव सन्यूजयेद्यदि ।
तदोपचालये विना मष्टाक्षरगनुचमम् ॥३०॥

·श्रीपाश्चरात्र-ईश्वरसंहिता जपेत्सहस्रवारं तु शतवारं तु वा द्विजाः!! पुनः सम्पूजनं कुर्याद्देवस्य विधिपूर्वकम् ॥३.४॥ केशास्थिलोष्टचीरासगस्पृश्यस्पर्शदूपितः । तथा मूत्रपुरीषादीन् समाक्रम्य बनाम्लुतः ॥३.५॥ आशौचवद्भिः संपृष्टभण्डाळाद्युपधातकः । रुधिराधन्विताश्च पूजयेद्यदि केशवम् ॥३.६॥ पञ्चगव्यैः नापयित्वा पुनः पूजनमाचरेत् । काकगृह्मादिभिः स्पृष्टः श्वान गर्दभादिभिः ॥३०७॥ पापण्डप्रतिलोमाथैः पतितहीनतिभिः । चैत्यवृक्षादिभिश्चापि संस्पृष्टः पूजयेद्यदि ॥३.८॥ अधमाधममार्गेण मापये पुरुपोचमम् । चण्डालैर्वा तथा म्लेच्छैरुदक्यासूतिकादिभिः ॥३०॥ महापातकिभिः स्पृष्टः लियं गत्वा सनाप्उत्तः । पूजयेद्यदि देवेशं नीचमध्यममार्गतः १३.१०॥ संहाप्य देवं तदनु पुनः पूजनमाचरेत् । परस्त्रीगमनासक्तः कुष्ठी वाप्य हीनकः ॥३१॥ काणी वायोपि मूको वा बधिरः पंगुरेव वा । अपस्मारी तथोन्मचो देवं, सम्पूजयेयदि ॥३१२॥ अधमोचममार्गेण देवं संगापयेत् द्विजाः ।। भाशौचचान्या पतितः गुण्डो वा गोठकोपि वा ॥३१३॥ महापातम्यांव्यापि देवं सम्पूजयेद्यादि । उत्तमाममाण संभाव्य पुरुपोषमा १ शान्तिहोमं मूलमन्तजएं चापि समाचरेत् । किमिकीयादिमिर्दुष्टधान्यपुस्पलादिभिः ॥१५॥ पाण्यातुपमम्मास्यिदल्लनतादिभिः ·१५० शासमुक्तावली। स्पृष्टद्रव्यैस्तथा ऽम्पृश्यपामिस्पृष्ट फरादिभि ॥३१ तथा पर्युषितैन्य पत्रपुप्पफ्गदिमि । पूजने सनि देवम्य मूलमन्त्र शत जपेत् ॥३१७॥ चण्डार पतितोढस्यामूतिप्रतिलोमनै । शरायश्च सम्पृष्टैन्य शासविनिन्दितै ॥३१८॥ पत्रपुप्पादिमिश्चैव स्पृष्टैचा गोमुग्यादिभि । मनुष्यैर धितद यैस्तथा ऽस्पृश्यमृगादिमि ॥३१९|| निमिकीटपतङ्गास्थितन्तकेशनखादिभि । तुषश्च भम्मोष्टाधैर्युक्तव्यम्नथा द्विजा ' ॥३२०॥ पूर्व समर्पित व्यवथा पर्युपितोदकै । पूनने सति देवस्य पुमूक्तेन कुमोदक ॥३२ १६ मापयित्वा मूलमन्त्रमष्टोत्तरशत जपेत् । शान्तिहोम तु वा कुर्यात्सर्वदोषप्रशान्तये ॥३२२॥ जन्तुमक्षितपुष्पायर्नीचावामसमीपगै । अन्यागमोद्भवै पुप्पयितैर्दारितेतरै १३२३॥ शदानीत पुप्पगेहाद्वर्विद्धश्च रोगिभि । भूगते पत्रपुप्पाचे फलाधर्मार्चने हरे ॥३२४१५ क्षीरेण नाप्य देवेशमष्टोचरगत जपेन् । मगमन्त्र पुन शुद्धपत्रपुष्पादिमियनेन् १३२५॥ जीगवरश्रौतेश्च जीर्णश्त्रादिभित्तथा । अशाथितार्थपानाचे कृते देवम्य पूतने ॥३२६॥ अष्टोत्तरगत जप्त्वा पुन पूजनमाचरेत् । पेशावाद्यचिम्प स्पृष्टश्शुढानिगिनथा ॥३२७|| श्वानादिभिर्ग सस्पृश्यण्टालाद्युपघातरे । वर्मन्सनिन देव अधमोचममार्गत ३२८॥

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता। संलाप्य देवदेवं तु शान्तिहोम समाचरेत् । चण्डालसूतिकोदक्यास्पृष्टवस्वैः प्रपूजने १३२९।। उत्तमोत्तममार्गेण खाप्य शान्ति समाचरेत् । केशास्थिश्वादिभिश्शूद्वैः स्पृष्टं कार्पासवस्वकम् ॥३३०॥ पुनस्संशोध्य देवाय दद्याञ्चण्डालपूर्वकैः । स्पृष्ट कार्यासक्खं तु सन्त्यजेन्मुनिपुङ्गवाः! ॥३३॥ पट्टवा तु शूद्रायैः स्पृष्टं संप्रोक्षयेदविजाः! । चण्डालपूर्वः स्पृष्टं तु अलैः संक्षाळयेद्गुरुः ॥३३२।। अजाविमहियोप्ट्राज्यसैलेरेरण्डजैस्तथा । प्राण्यङ्गसम्भवैस्तैलैः फलजैर्वापि दीपने ॥३३३॥ अनादिक्षीरदध्याज्यहोमे वा मुनिपुङ्गवाः । शान्तिहोमं प्रकुति तद्दोषस्य प्रशान्तये ॥३३४॥ पूर्वोक्ताज्यादिभिर्देवनपने या निवेदने । अधगोत्तगमार्गेण रूपनं शान्तिमाचरेत् ॥३३५३) नरमुक्तैर्वखखण्डैदीपवादिक कृते । शान्तिहोमं प्रकुर्वीत सहस्र जपमाचरेत् ॥३३६॥ धूपैः प्राण्यङ्गसंमिश्रेस्तैलजैः स्तुहिजैरपि । अन्यैर्दुगन्धजैश्चैव पूजयेद्यदि मोहतः ॥३३७॥ कपिलागोघृत व हुत्याहुतिसहस्रकम् । जातिपुप्पसहस्रेण देवमभ्यर्च्य देशिकः ॥३३८॥ पुनः शुद्धं मुनिश्रेष्ठाः! कर्पूरागरु धूपयेत् । देवतान्तरनिर्माल्यदुष्टद्रव्यैः प्रपूजने ॥३३९॥ अधमाधममार्गेण साप्य शान्ति समाचरेत् । चण्डालसूतिकोदक्यास्पृष्टाद्वा शवदूषितात् ॥३४०॥ भूपारसमुद्धृतैस्तोयैः कृते देवस्य पूजने ।

·१५२
.
शास्त्रमुक्तावली।
उत्तमोत्तममार्गेण खापयेत्पुरुषोत्तमम् ॥३४१॥
अन्तस्तिर्यक्छवात्कूपास्पृष्टाद्वा प्रतिलोमजै ।
समुद्धृतजलदैवमर्चयेद्यदि मोहत ॥३२॥
सद्दोपशान्तये कुर्यास्सानमुत्तममध्यमम् ।
अन्तर्जन्तुशवात्कृपाद्विमूत्रापेयदृषितात् ॥३४३॥
देवतान्तरनिर्माल्यदुष्टाद्वोद्धृतवारिभि ।
पूजने देवदेवस्य सान स्यादुत्तमाधमम् ॥३४४॥
अन्तश्शवोषिताद्वापि स्पृष्टाञ्चण्डाळपूर्वकै ।
सरस प्रोद्धृतस्तोयै पूजने मध्यमोत्तमम् ॥३४५।।
खान कुर्यात्तु देवस्य अन्तस्तिर्यक्छवोपितात् ।
स्पृष्टाद्वा प्रतिलोमाद्यै सरस प्रोद्धृतैर्जलै ॥३४६॥
पूजने सति देवस्य स्नान मध्यममध्यमम् ।
स्पृष्टाचण्डालपूर्वा मनुष्यश्वदृषितात् ॥३४७॥
तटाकादुघृतैस्तोथै पूजने त्वधमोत्तमम् ।
सपन देवदेवस्य कुर्यादेशिकसतम ॥३४८॥
अन्तश्शवोपिते कूपे स्पृष्टे चण्डालपूर्वकै ।
सर्वमुद्धृत्य तत्तोय तदर्थं वा मुनी धरा । ॥३४९
पुण्याह वाचयित्वाथ प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यक
तिर्यक्वादिभिर्दुष्टे जलस्या समुद्धरेत् ॥३५०॥
पाद वापि समुद्धृत्य प्रोक्षयेत्पश्चगव्य
चुचुन्दर्यादिनन्तुना शवैउपुरोपकै ॥३५१॥
दृष्टे या शिवनिर्माल्यै पे तजर मुद्धरेत् ।
नगर वापि तदध या सेचयत्पश्चगव्यत
चण्टागपशुचिम्पर्गमनुष्यशयपिते ।
प्रतिरोमजसम्पर्गनिर्यग्यविपिते ॥३५३॥
-
॥३५॥

·१९] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता । कुर्यात्सरसि कपोक्तप्रायश्चित्वार्धमेव च । तटाके शवचण्डालस्पर्शनाधैर्विदूषिते ॥३५॥ आचरेत्सरसि प्रोक्तप्रायश्चित्वार्थमेवच । यद्वा सरसि विस्तीर्णे तटाके च महत्तरे ॥३५५|| कुम्भानां तु सहस्रं वा शतं वा जलमुद्धरेत् । दिवा समुद्धरेत्तोयं रात्रौ चेदभिसन्निधौ ॥३५६॥ चण्डालसूतिकोदक्याशवरैर्मद्यपादिभिः । श्वसृगालवराहायैः काकगृप्रादिभिस्तथा ॥३५७॥ स्पृष्टान्नपानभक्ष्यादेदेवाय विनिवेदने । तथा रुधिरमांसास्थिस्पृष्टान्नविनिवेदने ॥३५८॥ शवादिदूषिते गेहे पक्कानस्य निवेदने । मृत्पात्राणि परित्यज्य लोहपात्राणि शोधयेत् ॥३५९॥ कृत्वा चालयसंशुद्धिं सर्व खात्वा यथाविधि । कुर्युः कुशोदपानं च सपनं चोत्तमोत्तमम् ॥३६०॥ कृत्या देवस्य दिविवच्छान्तिहोम समाचरेत् । परतीगमनासक्तैर्भक्ष्यागक्ष्याविवकिमिः ॥३६१॥ अवैष्णवैश्व संस्पृष्टहविषो विनिवेदने । त्यतं पर्युपितं वापि दृएं वाऽयोग्यमानुपैः ॥३२॥ मण्डूकमपिकासपैर्विडालैः स्पृष्टमेव वा । क्रिमिकीटपतरायः स्पृष्टं केशादिदूषितम् ॥३६३॥ श्वासाहत तथाघातं तथा पूर्व निवेदितम् । निवेदयवेदनाद्यं कुम्भैदशभिः क्रमात् ॥३६४१ पल्लाप्य देवदेवेशं शान्तिहोमं समाचरेत् । श्वगृणादिस्पृष्टचुलयां पकानपिनिवेदने १३६५॥ प्राम्यवादशभिः कुन्भैः स्नापयेत्पुरुषोत्तमम् ।

·१५२
शास्त्रमुक्तावली।
उत्तमोत्तममार्गेण सापयेत्पुरुषोत्तमम् ॥३४१॥
अन्तस्तिर्यक्छवात्कृपास्पृष्टाद्वा प्रतिलोमजै ।
समुद्भूतैर्जलदेवमर्चयेद्यदि मोहत ॥३४२॥
तदोपशान्तये कुर्यात्मानमुचममध्यमम् ।
अन्तर्जन्तुशवात्कूपाविण्मूत्रापेयदृषितात् ।।३१३॥
देवतान्तरनिर्माल्यदुष्टाद्वोद्धृतवारिभि ।
पूजने देवदेवस्य स्वान म्यादुत्तमाधमम् ॥३४४॥
अन्तश्शयोपिताद्वापि स्पृष्टाचण्डाळपूर्वकै ।
सरस प्रोद्धृतैस्तोयै पूजने मध्यमोचमम् ॥३४५।।
स्नान कुर्यात्तु देवस्य अन्तस्तिर्यक्छवोपितात् ।
स्पृष्टाद्वा प्रतिलोमाथै सरस प्रोदधृतैजलै ॥३४६॥
पूजने सति देवस्य खान मध्यममध्यमम् ।
स्पृष्टाञ्चण्डालपूर्वा मनुष्यशवदूपितात् ।।३४७॥
सटाकादुट्घृतस्तोथै पूजने त्वधमोतमम् ।
खपन देवदेवस्य कुर्यादेशिकसतम् ॥३४८॥
अन्तश्शयोपिते कूपे स्पृष्टे चण्डालपूर्वकै ।
सर्वमुद्धृत्य तत्तोय तदध वा मुनीश्वरा । ॥३४९।।
पुण्याह वाचयित्वाथ प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यकै ।
तिर्यक्छयादिभिर्दुष्टे जलस्या समुद्धरेत् ॥३५०॥
पाद वापि समुद्धृत्य प्रोक्षयेत्पञ्चगन्यके
चुचुन्दर्यादिनन्तुना शवैमत्रपुरीपके ॥३५१॥
दुष्टे या शिवनिर्माल्य रूपे तजलमुद्धरेत् ।
गर वापि सदध या सेचयत्पश्चगव्यत
चण्टालराद्यशुचिम्पर्शमनुष्यशवदूपिते ।
प्रतिरोमजसम्पर्शतिर्यक्रविपिते ॥३५३॥
॥३५॥

·श्रीपाचरात्रे-ईश्वरराहिन्छ।
कुर्यात्सरसि कपोक्तप्रायश्चित्तार्थमेव च ।
तटाके शवचण्डालस्पर्शनार्विदूपिते ॥३५॥
आचरेत्सरसि प्रोक्तमायश्चित्तार्थमेवच ।
यद्वा सरसि विस्तीर्णे तटाके च महतारे ॥३५५॥
कुम्भानां तु सहस्र चा शतं का जलमुद्धरेत् ।
दिवा समुद्धरेतोयं रात्रौ चेदग्निसन्निधौ ॥३५६॥
चण्डालसूतिकोदक्याशवरैर्मद्यपादिभिः ।
श्वसुगालवराहायैः काकगृघ्रादिभिस्तथा ॥३५७॥
स्पृष्टान्नपानभक्ष्यादेर्देवाय विनिवेदने ।
तथा रुधिरमांसास्थिम्पृष्टानाविनिवेदने १३५८॥
शवादिदृपिते गेहे पक्वान्नस्य निवेदने ।
मृत्पात्राणि परित्यय लोहपात्राणि शोभमेत् ॥३५९॥
फुत्वा चालपसंशदि सर्व खात्या यथाविधि ।
कुर्युः कुद्योदपानं च सपनं चोत्तमोत्तमम् ॥३६०॥
कृत्या देवस्य विधियामिहोम समाचरेत् ।
परवीगमनासकैर्भक्ष्याभदारियलिमिः ॥३६१॥
अवैष्णवैध संस्पृष्टहरिपो विनिवेदने ।
त्यक्तं पर्युपितं वापि रष्टं याऽयोग्यमानुषः ॥३२॥

·शासमुक्तावली। चण्डालाबै स्पृष्टचुल्लया पकान्नविनिवेदने॥३६६।। पञ्चविंशतिभि कुम्भ स्नापयेत्पुरुषोत्तमम् । अत्युष्ण चातिशीत च रजस्तुपक्षणान्वितम् ।।३६७॥ मृत्मापाणैर्दूषित वा हविश्वेद्विनिवेदयेत् । जपेत्सहस्रबार तु मूलमन्त्र द्विजोत्तमा ! ॥३६८॥ अयाज्ञीयै कोद्रवाये कृतस्य हविषोऽर्पणे । निपिद्धशाकमूलाना फलाना वा निवेदने ॥३६॥ गोघृतेन स्नाप्य देव शान्तिहोम समाचरेत् । महाहविविधाने तु विशेष श्रूयता द्विजा ! ॥३७०॥ पचनालयतोन्यत्र साधित दीक्षितेतरै । अमन्त्रसस्कृत चान्नमविभक्तमलक्षणम् ॥३७१।। निरीक्षितमयोग्यैश्च सस्पृष्ट मक्षिकादिमि । सम्प्रोक्ष्य चालतोयेन निवेद्य यलगौरवात् ॥२७२॥ मन्यत्रैव दुष्टहवि कल्पने शान्तिमाचरेत् । मक्षिकाघुणभृतार्दष्ट दुष्ट पुरीपकै ॥३७३॥ पापुप्पफलायन्न त्यक्तव्य तदधिष्ठितम् । अनोदकेन सम्प्रोक्ष्य दद्यादेवाय भक्तित ॥३७४॥ अकृत्वा भूतसशुद्धि मन्त्रन्यासादिक तु वा । हृदि देवमनभ्यर्च्य निर्माल्योद्वासनादिकम् ।।३७५॥ विन्यसशोधन वापि स्थानसशोधन तथा । भत्ता देवयनन कुर्याचेन्मोहतो द्विजा ॥३७६|| तद्दोपशान्तये मूलमन्त्र जप्त्वा सहस्रकम् । गुप्त कर्म तत कृत्वा पुन पूजनमाचरेत् ॥३७॥ अयादीना द्रव्योपे दहनाप्यायनादिके । गुप्ते या विष्णुगायत्रीं शत जप्त्वा यथाविधि ॥३७८॥ इच्यन्यासादिमकार वृत्तायादीन समर्पयेत् ।

·।
१९]
श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता ।
प्रासादद्वारदेवानां तथाऽऽवरणवासिनाम् ॥३७९।।
लुप्तेऽर्चने तत्पुरतस्तत्तन्मन्त्रान्यथाक्रमम् ।
अप्टोत्तरशतं जप्त्वा पुनरर्चनमाचरेत॥३८०॥
प्रासादद्वारदेवानां परिवारगणस्य वा।
विपर्यासे मूलमन्त्रं शतं जप्त्वा क्रमाद्यजेत् ॥३८॥
पीठार्चनमकृत्वैव देवसम्पूजने कृते ।
पीठादिदेवतामन्त्रं शतं जप्त्वा यथोदितम् ॥३८२॥
पुनः पीठार्चनं कृत्या देवमभ्यर्चयेद्गुरुः ।
कर्मा यह विम्धेषु विनाऽऽवाहनमर्चने ॥३८३॥
लययागं भोगयागं विना वाभ्यर्चने कृते।
सहसवारं संजप्त्वा मूलमन्त्रं यजेत्पुनः ॥३८४॥
मन्त्रहानौ क्रियाहानौ मुद्राहानी तथैव च ।
भोगमन्त्रक्रियादीनां विपर्यासेपि च द्विजाः! ॥३८५॥
तद्दोपशान्तये मन्त्रमष्टोत्तरशतं जपेत् ।
पूजाकाले तु घण्टायाधालने तु विवर्जिते ॥३८६॥
वेदघोपविहीने वा शान्तिहोम समाचरेत् ।
पूर्वक्लप्सोपचारे तु न्यूने द्विगुणवस्तुभिः ॥३८७॥
पुनरभ्यर्चनं कृत्वा अप्टोत्तरशतं जपेत् ।
औपचारिकसांस्पर्शहृदयङ्गमरूपिणाम् ॥३८॥
परिच्युतौ च भोगानां त्रयाणां क्रमशो द्विजाः ।
पूजने सर्वबीजानि मात्रावि धृतोदनम् ॥३८९१.
निवेदनीयं देवस्य विशेषज्यापुरम्सरम् ।
मात्रादानादिहानौतु देवं माळवारिभिः ॥३९०।
संस्नाप्य शान्तिहोमं च कुर्यातदोपशान्तये ।
अकस्मादीपनिर्वाणे पूजामध्ये मुनीश्वराः ॥३९१॥

·शास्त्रमुकारली । पुनरद्दीप्य शान्त्यर्थ हुत्वा नेत्रमनु जपत् । अनिर्वाणस्य दीपस्य नाशे तु मुनिपुगवा । ॥३९२१॥ क्षीरेण स्नाप्य देवेश शान्हिोम समाचरेत् । पुनरारोप्य तद्दीप जपेन्मूलसहस्रकम् ॥३९॥ पाकस्थानादाहृतेषु देवनीराजनार्थत । दीपेप्वेकतमो दीपो यायादुपरति यदि ॥३९॥ प्रमादाद्वातवेगाथै पुरस्ताद्विनिवेदनात् । श्रीमहो जायते पश्चाद्यदि व्याध्यादिपीडनम् ।।३९५ तस्मात्प्रदीप्य सहसा मूलमष्टोचर जपेत् । तथा नीराजने नष्टे प्राक्पश्चाद्वा समर्पणात् ॥३९६।। पुन प्रदीप्य सहसा जपेन्मन्त्र सहस्रघा । अयोग्यजनसस्पृप्टे तकुम्भे त विहाय तु ॥३९॥ कुम्भान्तर समापाद्य तेन तत्तु समाचरेत् । पूजाकाले धूपपात्रे दीपपाने तु वा द्विजा ! ॥३९८॥ नीराजनार्थकुम्भे या प्रमादात्पतिते सति । घण्टायाश्चार्घ्यपात्रादेइछत्रदीना तु वा द्विजा ! ॥३९९।। पतने प्रजपेन्मन्त्रमप्टोचरसहस्रकम् । धूपपानादिके भने पुन सन्धाय पूर्ववत् १४००॥ पश्चगव्यैस्तु सम्प्रोक्ष्य पूजनादौ नियोजयेत् । पलसेषु पूजाकालेपु लुप्ते कम्मिश्चिदचने ॥४०१॥ तदनन्तरकाले नु देव द्विगुणयस्तुभि । पूतयेवित्रिकालेषु लुप्तेषु मुनिसत्तमा ! 1४०२॥ निचतर्गणिती पूजाकारमा । एकाहमर्चनाहीने विधमाधममार्गत ॥१.३॥ देव सम्नाप्य विधियच्छान्निहोम ममाचरेत् ।

·१९] १५७ धीपापराने-ईश्वरसहिता । गजेन् द्विगुणितेद्रव्यागान् भोजयेत्तथा ॥१०॥ द्विदिनादौ च पक्षान्ने पूजाहीने मुनीश्वरा । अधमोचममार्गण स्नाप्य शान्ति समाचरेत् १५०५॥ तालिगुणितव्यदिनसाल्यावशेन तु । देयमाराध्य विधिवनामणान् भोजयेद्वान् ॥४.६॥ एकमासेऽर्चनाहीने तूतमोचममागेत समाप्य देव विधिपत्यायच्या त्यादिक चरेत् ॥१.७॥ सवत्सरत्रयादामासादूध द्विजोत्तमा ।। पूजालोपे तु देवम्य कुर्यात्सप्रोक्षण तगा ॥४०८॥ तपरिगणितव्याससख्यावशेन तु । देरमभ्यर्च्य विधिवत्सहस भोनयेत् द्विजान् ॥५.९|| सवत्सरत्या पूजालोपे तु मानुषे । पुन प्रतिष्ठा कुति त्वयन्यतादिकेषु तु ॥११॥ कुर्यात्सपोक्षण चापि सहस्रकलशाप्लवम् । मनुप्यनिर्मिते स्थाने पूजालोपादिके द्विजा 1 ||१११॥ प्रायधिश तु कृत्वैव नित्यपनादिक चरेत् । स्वयव्यक्तादिके स्थाने पूजालोपादिके सति ॥५१२॥ पूजाया वर्तमानाया प्रायश्चित्त समाचरेत् । समित्परिषिदर्माणा कूर्चाना हविषामपि ॥११३॥ आज्यस्खाल्यादिपात्राणाममे सण्डिलकुण्डयो । सक्लवम्य प्रणीताया अभाये लक्षणोज्झिते ॥१४॥ शान्त्यर्थ जुहुयान्मन्त्री प्राग्वदयापकपञ्चकै । एतेपा भेदने छेदे वदिदाहादिके सति ॥४१५|| पुनरन्य समापाद्य शान्तिहोम समाचरेत् । अभावे काठसमिधामाज्येन चरुणा हुनेत् ॥१६॥ ५५ ·५८ शासमुक्तायली 1 समिद्विराज्याभावे तु तिलैर्वा होममाचरेत् । अलामे हविषान्येषामाज्येन जुहुयात्सुधी. ॥४१७॥ सर्वथा होमकर्मार्थ तिलमाज्य न लोपयेत् । तिलान्ययारभावे तु ह्वन स्यान्निरर्थकम् ॥४१८॥ शान्तिहोम प्रकृति तद्दोपस्यापनुत्तये । वही कुण्डे स्थले चुल्या संस्कृतेनुगतिं गते ॥४१९॥ पुनराधाय सस्कृत्य शान्तिहोमादिक हुनेत् । अमिप्रतिष्ठारुर्मादौ मोहादविधिवत्कृते ॥४२०॥ पुविधिवदापाद्य शान्तिहोम समाचरेत् । वहीं स्पृष्टे तथाऽम्पृश्यै केशास्थिनखरैरपि ॥४२१॥ यथावन्मूलमन्त्रेण जुहुयात्सर्पिपा शतम् । उदक्यामूत्तिकाद्यैश्च सन्निकृष्टेऽयुत हुनेत् १४२२॥ संम्पृटेऽन्य समाधाय जुहुयाचायुत जपेत् । असमिद्धे हुतेऽनौ तु पुनर्होम समाचरेत् ॥४२३१ नैमित्तिरपु काम्येषु चोत्सवेषु विशेपत । तदनहुतभुग्याग कुण्टे न्यम्मिन् समाचरेत् ॥४२४॥ 'विपर्यासे कृते मोहाच्छान्तिहोम समाचरेत् । हुतशेष विदोष मुक्ते योग्यजनपिना १४२५४ अपेन्मूलायुन मन्त्री दाता किल्विपशान्तये । एकद्वित्रिचतु पञ्चपट्कालेषु यथाक्रमम् ॥४२६॥ सकरप्य याग हामान्त हवन न कृत यदि । द्विगुण हवन कुर्यात्पूर्णान्त मन्त्रविरम ॥४२७॥ एक दिन समारभ्य मासान्त होमलोपने । अधमोसममार्गेण समाप्य पुरषोतमम् ॥१२८॥ तद्विगुणिनद्रव्यहीगर्भ समाचरेत् ।

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता।
४५९
मासोचं वत्सरादर्वाक होमलोपे धमोत्तमम् ॥४२९॥
स्वपन शान्तिहोम च सहस्रातिभिश्चरेत् ।
वर्षोध्वं होमलोपे तु सपन मध्यमोत्तमम् ।।४३०॥
शान्तिहोम च गोदान कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् ।
पतने बलिवस्तूना तत्यक्त्वान्येन देशिक १४३१॥
पलिं दत्वाथ तच्छान्त्ये शान्तिहोम समाचरेत् ।
तथैव बलिवस्तूनामम्पृश्यस्पर्शने द्विजा । ४३२॥
तथैव पात्रेऽभिमते केशलोटादिपिते ।
तत्यक्त्वान्येन निवर्त्य मूलमष्टोत्तर जपेत् ॥४३३॥
चलि दुष्टेन दद्याच्छेच्छान्तिहोमपुरम्सरम् ।
चलिं दत्वा विशेषेण परिवारमनु जपेत् ॥४३४॥
मुद्रामन्त्रक्रियाध्यानद्रव्याणा भोगरूपिणाम् ।
तरदानम्वराणा च ताळनृतादिकस्य च ॥४३५॥
विशेषालिकाले तु हानिरुत्पद्यते यदि ।
जपेन्मूलमहस तु मन्त्री ध्यानसमन्वित ॥४३६॥
यानस्थे पलिपिम्ये तु व्यूढेऽयोग्यजनै सति !
कुशोदकेन सप्रोक्ष्य शान्तिहोम समाचरेत् [१४३ 11
अस्पृश्यैयदि सम्पृष्टा यलिपिम्यस्य वाहका ।
पश्चगव्येन समोक्ष्य शुचिनान्येन वाहयेत् ॥५३८६
पत्रिकाले दीपनारे पुनरारोप्य दीपाम् ।
कृत्वा चोत्सपोप तु शानिहोम समाचरेत् ।।४३९॥
मलिपिम्पे निपतिने गिरिमादी मुनीधरा।
स्थापयित्या यथापूर्व पलिगेप नयेतत ॥४१०॥
सदोषमा तये उभेनवनिम्नापयद्विार ।
सविम्यानपनोप्येय गान्ति समानान् ॥१४॥

·शास्त्रमुक्तावली। नित्योत्सवार्थबिम्बे तु थानान्निपतिते भुवि । तदैवोद्धृत्य तद्विम्बमक्षत बाप्य मन्त्रवित ॥४४२॥ अधमाधममार्गेण शान्त्यर्थं जुहुयादनु । तथैव च क्षत विम्ब समाधाय यथापुरम् ।।४४३।। कृत्या प्रातिष्ठिक कर्म स्वस्थाने स्थापयेदनु । यावत्समाधिकाल तु तावद्विम्चान्तरेण वा ॥४४४॥ कूर्चेन वाऽन्यबिम्बेन कुर्यान्नित्योत्सव हरे । बलिपिम्बस्य मूर्द्धस्थपुष्पादिपतने तु वा ॥४४५।। किरीटपतनेचापि तद्दोपस्य प्रशान्तये । स्वपन नयभि कुम्भेश्शान्तिहोम समाचरेत् ॥४४६॥ चलिकाले तु नृत्यन्त्या पतने वारयोपित । तद्दोपशान्तये कुर्या छान्तिहोम द्विजोत्तमा ! ॥४४७|| बलिदानविहीने तु एक्कालार्चनादिके । बलिं द्विगुणित दद्यात्तथा त्वेकदिने द्विजा ॥१४८॥ बलिप्रदानहीने तु हुत्वा मूलशत तत तत्तदावरणद्वारदेवाना स्वस्वसज्ञया ॥४१९॥ जुहुयातिलमिण घृतेनैव शत शतम् द्विदिनादौ च मासान्त तदूर्ध्वं वत्सरान्तिमम् ॥१५॥ वादूर्व च रहिते बलिदानेऽधमाधमम् । तदुत्तम च सपन फ्रमाद्वै मध्यमोचमम् ॥४५१॥ शान्तिहोम च कुर्वीत द्रव्यर्द्विगुणितै लिम् । सूनक वा मृतागौच पूजामाले श्रुत यदि ॥४५॥ आगीचमाचरहिया ! पूजान्ते देगियोत्तम देवम्य नित्यपूजादी मोहास्सिद्धान्तसरे ॥४५३॥ सहितास बरे वापि जाते तदोपशान्तये । - - ·श्रीपाञ्चरात्रे-ईश्वरसंहिता । संप्रोक्षणं पुरा कृत्वा सहस्रकलशाप्लवम् ।।४५४॥ महोत्सवं च कुर्वात नान्यथा शान्तिरिप्यते । एकत्र दीक्षितस्तन्त्रे सिद्धान्ते वा मुनीश्वरा! ॥४५५।। न कुर्यादेशिकोऽन्यत्र पूजनादीनपि द्विजा.! । तन्त्रभेदे च सिद्धान्तभेदे वाप्युत्सवादिषु ॥४५६॥ आचार्यत्वं तथात्विज्यं न कार्य मोहतः कृते । दोपाय कल्पते राजराष्ट्यामक्षयात्मने ॥४५७।। पञ्चरात्रोक्तमार्गेण पूज्यमाने प्रतिष्ठिते । वैखानसः पूजिले तु प्रतिष्ठां पुनराचरेत् ॥४५८॥ तथैव कर्मबिचानां सार्यमपि नाचरेत् । कर्मणां स्नपनानां यत्कर्म विहितं द्विजाः ॥१५९|| यस्मिन्वै कर्मविम्बे तु तत्रैव च समाचरेत् । ततकर्मार्थविम्ये तु तत्र सन्निहिते सति ॥१५॥ ततत्कर्मविशेषाणां व्यत्ययं न समाचरेत् । असानिधाने तेषां तु राष्ट्रभङ्गादिदोषतः ॥४६१॥ तद्देशकालानुगुणं तत्र सनिहितं भवेत् । ययक विचं तु तत्र सर्व समाचरेत् ॥१६२॥ सपनद्वितयश्चैव नित्यनैमितिकात्मकन् । नित्योत्सवविधानं न तथा नैमित्तिकोत्सवम् ॥४६३॥ तीर्थयानाविधानं चेत्येवं कर्माणि पंच वै। भयनोत्थापनं कम वदा कर्वे समाचरेत॥१६॥ यता शीमारिनु पूज्यमाने प्रतिष्ठिते । एवं कथितम्मिन् विम्बे सनिहिते सति ॥४६५॥ पिम्पये सनिहित तस्कमायभेदतः । क्या तदम्पत्ताल स्थायोग मनाना ॥१६ ·शास्त्रमुक्तावली। एवमभ्यूह्य कर्तव्य तद्विन्चे प्रकाशिते । सर्वेषु कर्मपिम्येषु तत्र सन्निहितेषु वै ।।४६७r तदा तेषा तु बिम्बाना व्यत्यय न समाचरेत् । प्रमादाद्यत्यये जाते कुर्यात्मपनमुत्तमम् ॥४६॥ मत पर प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्त तु चोत्सवे । पुरस्तात्सर्वकर्मार्थमर्पितेवहुरेप्वनु ॥४६९॥ रक्तेषु श्यामवर्णेषु तथा तिर्यग्गतेषु च। वक्रेपु चामरूढेपु दक्षिणाभिमुखेषु च ॥४७०॥ विधिहीनेषु चास्पृश्यस्पृष्टेप्वधिकृतैर्विना । पालिकादिषु भिन्नेषु नष्टेषु पतितेषु च ॥४७१॥ मूपिकाद्यैश्च दष्टेषु मूलमन्त्रायुत जपेत् । पुन कृत्याङ्कुरारोप शान्तिहोम समाचरेत् ॥४७२॥ सकृन्नियुक्तपात्रेषु मृण्मयेषु पुर्द्विजा।। बीजावापे. कृते विष ! महान् दोष प्रजायते ॥४७३३ तच्चान्त्यै शान्तिहोम तु रत्वा मूयोऽश्रार्पणम् । समाचरेत्यालिकादो वल्मीकादिसमुद्भवे ॥४७४!! तान् त्यक्त्वान्येषु पानेषु वीजावाप समाचरेत् । शान्तिहोम तथा हत्वा भोजयेद्रह्मणान् शतम् ॥५७५|| फर्थिमकुर कृत्वा तवमीकरणे द्विजा'। अडरानपि तान् त्यक्त्वा शान्तिहोम समाचरेत् ॥४७६।। अनर्प्य सद्गुर मोहादारव्थे तु महोत्सवे । सब कृत्वा तदन्येचुर्मीजावाप यथाविधि ॥४७॥ शान्तिहोम प्रसुचीत तदोपम्यापनुपये । देवनान्यत्यये जाने पारिकादी मुनीश्वग ! ||४७८ अष्टोत्तरशत जप्त्वा शान्तिहोम समाचरेत् ।

·१९]
श्रीपाञ्चरात्रे-ईश्वरसहिता ।
तथैव पालिकादीना स्थानव्यत्ययसम्भवे ॥४७९॥
अष्टोत्तरशत जप्त्वा क्रमेण स्थापयेत्पुन ।
पात्राणा पालिकादीता विहीने लक्षणादिके ॥४८॥
जपेदष्टाक्षरमतुमष्टोत्तरसहसकम् ।
फरस्थे देशिकादीना दवदेवस्य वा द्विना ।।४८१५
नटे कौतुकसूत्रे तु छिने वा मुनिपुङ्गवा।
सूत्रान्तर पुनर्वध्वा शान्तिहोम समाचरेत् ।।४८२।।
रक्षावन्ध विना कर्ममारम्भे मुनिसत्तमा ।
सयो यध्वा प्रतिसर शान्तिहोम समाचरेत् ॥१८॥
महोत्सवाद्युत्सवेषु प्रतिष्ठामोक्षणादिके ।
कर्मणि स्नपनादौ या पद्धपतिसरो गुरु ॥४८४॥
मात्विजश्च तथाभूता मध्येप्याशौचसम्भवे ।
भवन्ति नैवाशुचयस्तचत्कर्मावसानकम् ॥१८५||
शाव या सूतकाशौच कर्मानन्तरमाचरेत् ।
कर्ममध्ये स्नानमात्र कार्य शावस्य सम्भवे ।।४८६।।
फर्ममध्येपि वाशौच भवेदात्मान्विते मृते ।
पिता माता ज्येष्ठपुत्रो भार्या चारमान्विता स्मृता ॥४८७||
तदा गुरोरभ्यनुना लब्ध्यान्यो देशिमोत्तम ।
तदोपस्य प्रशान्त्यर्थमुत्तमोचममार्गत ॥४८८॥
देव सम्नाप्य शान्त्यर्थ हुनाहुतिसहस्रकम् ।
गोमतिलादिक दवा बाह्मणान् भोजयेदृहुन् ।।४८९॥
स्तत समापयेत्कर्मशेष भक्तसमन्वित ।
एव गुरौ व्याधिते वा मृते वान्य समाचरेत् ॥१९॥
कर्मशेप द्विश्रेष्ठा प्रायश्चित्तपुरस्सरम् ।
प्रमाणरिसे नसे पटे पालभ्यपि च ॥४९१॥

·४६४ शास्तमुक्तावली 1 वर्णभूषणनामाये दण्डयष्टौ तु बैणवे । फेणके चावटे पीठे प्रपाया ध्वजरज्जपु ॥४९२॥ आचरेच्छान्तिहोम च अष्टोत्तरशत जपम् । छिन्न भिन्नेऽग्निना दग्धे नष्टे भूपकदशिते ॥४९३॥ विमूत्ररुधिरापेयरेतानिष्ठीयनादिभि । दुपिते ध्वजमुखज्य प्राग्वदन्य समाचरेत् ॥४९॥ प्रतिष्ठाप्याथ दण्डाग्रमानयित्वाधमेन तु । सम्नाप्य दोपशान्त्यर्थ जुहुयात्सर्पिपा शतम् ॥४९५॥ स्तम्भाग्रे ध्वजवस्त्रस्य रक्षा कार्याथ दीक्षितैः । आरोहणे न दोषोऽत्र रक्षाहेतोर्द्विजातिभिः ॥४९६॥ ध्वजस्य रज्जुविच्छेदे किंचिच्छिन्ने तु वा ध्वजे । यष्टिघण्टाविहीने वा शान्तिहोम समाचरेत् ॥१९७|| मुजीर्णान् फेणदण्डादीन् परित्यज्य ततोपरान् । सस्कृत्य योजयेत्तत्र बध्वा तु ध्वजमञ्जसा ॥४९८॥ मध्यमस्नपनान्ते तु शान्तिहोम समाचरेत् । वर्षवातातपस्पर्शर्तृप्तवर्णे सगध्वजे ।।१९९।। न किंचिदप्यनिष्ट स्यात् स्तम्भाने यावदुत्सवम् । वध्वजपटे स्तम्भे वातवेगादितुभि ॥५०॥ मूल्देशे तु विच्छिन्ने सध्वजे पतिते सति । मरत्वा ध्वजविलेय म्यापयेच्छेपमन्जसा ॥५०॥ म्नपन चोत्तम कुर्यात् चतु स्थानार्चनादिकम् । गोम्हेमतिलादीना दान शक्त्या समाचरेत् ॥५०२।। उत्माध्यतमन्नेन राज्यादृष्टो भवेन्नृप । तम्मावत्परिहाराध त्वरया शान्तिमाचरेत् ॥५.३॥ हेतुभिर्यातवेगांधर्वने निपतित मुवि ।

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता ।
४६५
क्षिप्रमुद्धृत्य तहध्वा नपर्न चाधमेन तु ॥५.४॥
शान्त्यर्थं जुहुयादाज्यं तिलेन शतसंख्यया ।
ध्वजे निपतिते छिन्ने कुर्यात्लपनमुत्तमम् ॥५०५]
पुनरन्यं समुत्पाद्य बनीयात्संस्कृतं तथा ।
अन्यथा यदि दोषः स्याद्राज्ञो राष्ट्रस्य मन्त्रिणः ॥५.६।।
ग्रामप्रदक्षिणे काले ध्दजे वातादिना भुवि ।
पतिते तत्पुनर्याने स्थाप्य नीत्वालयं ततः ॥५०॥
स्नाप्याधमाधमेनाथ शान्तिहोम समाचरेत् ।
सनियुक्तस्तम्भादौ पुनश्चापि नियोजिते ॥५०८॥
अधमात्तममार्गेण स्नपनं शान्तिमाचरेत् ।
विपरीतध्वज्ञपट बन्धयेदि मोहतः १५०९॥
ते मोचयित्वा बध्वान्यमधमाधममार्गतः
स्नपन शान्तिहोमं च कुर्याहोपापनुत्तये ॥५१०६
पक्षाशाधिष्ठिते कुम्भे नष्टे वा पतिते भुवि ।
स्टेऽस्पृश्यैस्तथा केशलोटास्थिशकदादिभिः ॥५११॥
कुम्भेऽन्यस्मिन् समारोप्य तां शक्तिं कुम्भमध्यगाम् ।
हुत्या मूलायुतं जप्त्वा शेपं कर्म समाचरेत् ॥५१२॥
ध्वजारोहणकाले तु अतिकान्ते द्विजोत्तमाः।।
शान्तिहोमं तु वा कुर्यात्सहस्रं जपमेव वा ॥५१३॥
ध्वजस्तम्भेऽमिना किञ्चिद्दन्थे सन्याय पूर्ववत् ।
शान्तिहोम प्रकुर्वीत तदोषस्यापनुतये ॥५१॥
खम्भस्य तु महदाहे छेदे भेदे तु चा द्विजाः।।
स्तम्भान्तरं प्रतिष्ठाप्य देवस्योचममार्गतः ॥५१५॥
खपन गान्तिहोमं च कुर्याद्देशिकसत्तमः ।
ध्वजसम्भे तु चण्डालोदश्यादिस्पर्शदृषिते ॥५१८॥

·शास्त्रमुक्तावली। तं त्यक्त्वान्यं प्रतिष्ठाप्य प्राग्वच्छान्ति समाचरेत् । सूतकप्रेतकस्पृष्टे स्पृष्टे वा प्रतिलोमजे ॥५१॥ पञ्चगव्यस्तु समोक्ष्य शान्तिहोम समाचरेत् । ध्वजस्तम्भ खगेशम्य पूजालोपे मुनीश्वरा. ! ॥५१॥ पूजालोपोदितं प्राग्वत्मायश्चित्त समाचरेत् । देवतावाहनार्थ तु मेरीताडनकर्मणि ॥५१९|| बाघजालेषु सर्वेषु मृदानपणवादिषु । न स्थापितेषु स्वस्थाने तत्तत्पूजाविलोपने ॥५२०॥ पुण्याहपाठराहित्य जप्त्वा मनुसहस्रकम् । तत्तत्तुर्याद्यधाशास्त्र भेरीताटनलोपने ॥५२१॥ अघमाघममार्गेण देव साप्य यथाविधि । पुनस्तचाइन कुर्याच्छान्तिहोमपुरस्सरम् ॥५२२॥ मेरीताइनकाले तु कोणच्छेदे द्विजोतमा ! । चर्मविच्छेदने चैव शान्तिहोमपुरम्सरम् ॥५२३॥ जप्त्वा गारत्मन मन्त्र पुनरन्य समाचरेत् । ताडयेद्विविबद्धेरी तथाऽऽनाहनगाधया ॥५२४॥ सगणेषु च भूतेषु सगृहेपत्कटादिषु । स्वामु दिशु यथान्यायमनाहूतेषु सत्सु च ॥५२५।। द्वारावरणरय्यामु ग्रामवास्तुप्यनुक्रमात् । वनिप्रदानहीने तु तथा ताळम्वरादिषु ॥१२६॥ गेयनृत्तेषु होनेषु शान्तिहोमपुरम्मरम् । प्रत्येक देवनामन्त्रमष्टधावतयेय ॥५२७॥ पुनरापादयेत्सर्व देवतावाहनादिकम् । थारम्भस्नपने होने शान्तिहोमपुरम्सरम् ॥५२८॥ देर समापयेल्लुझे महाहापिपि सपमा ! ।

·९
श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता।
शान्तिहोमपुरस्कंतु द्विगुणं हविराचरेत् ॥५२९॥
द्वाःस्थानां यागगेहस्य पूजालोपे प्रमादतः ।
तत्तामन्त्रानष्टवारं जप्त्वा भूयः समर्चयेत् ॥५३०॥
चतुःस्थानार्चनाहीने त्वेककालं द्विजोत्तमाः ।
शान्तिहोमपुरस्कं तु यजेद्विगुणवस्तुभिः ॥५३१॥
एकाहमर्चनाहोने चतु.स्थानस्थितस्य तु ।
अघमाधममार्गेण देवं साप्य यथाविधि ||५३२॥
शान्तिहोमपुरस्कन्तु यजेद्विगुणवस्तुभिः ।
भेदे च्छेदे तु वा जाते महाकुम्भस्य सत्तमाः ! ॥५३३।।
तथा चास्पृश्यसंस्पर्श तच्छक्ति मण्डलाबनौ ।
समायास तु तत्कुन्भं त्यक्त्वान्यस्मिन् सलक्षणे ॥५३४॥
कुम्भे प्राग्वत्समावाह्य यजेच्छान्ति समाचरेत् ।
मण्डलेप्येवमादीनां दोषाणां सम्भवे द्विजाः! १५३५॥
कुम्भे देवं समावाह्य प्राग्वत्सर्वं समाचरेत् ।
वल्मीकशिथिलीदुष्टे मण्डले तन्स्थदेवताः ॥५३६॥
कुम्भे विसृज्य तद्वेदी सात्वापूर्य च सैकतैः ।
पुनर्मण्डलमालिन्य प्राग्यतत्र समर्चयेत् ॥५३७।।
तदोपशान्तये देवमधमाधममार्गतः ।
संस्नाप्य शान्तिहोमं च कुर्यादेशिकसामः ॥५३८॥
ध्वजतोरणकुम्मानां कूर्चपल्लववाससाम् ।
प्रतिमाघान्यपीठादेलोपे शान्ति समाचरेत् ।।५३९॥
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा यथाशाखें प्रकल्पयेत् ।
घ्यजतोरणपूर्याणां पाठानामरूपिणाम् ॥५१०]
प्रपामण्डपपात्राणामन्येषां वा मुनीश्वराः।
रमिदाहे समुत्पन्ने पुनरुत्पाद्य वानपि ॥५४१॥

·१६८ शास्त्रमुक्तावली। शान्तिहोम प्रकुर्वति मूलमन्त्रजप तथा । प्रमादादुत्सवामेन्तु नाशे जाते मुनीश्वरा ॥५४२॥ पुनरमिं प्रतिष्ठाप्य देवमावाह्य पूर्ववन् । शान्तिहोम प्रकुति शतवाझणभोजनम् ॥५४॥ यागशालारम्भदीपनिर्वाणे मुनिपुङ्गवा ! । शान्तिहोमपुरम्कन्तु दीपमुद्दीप्य पूर्ववत् ॥५४॥ उपेदष्टोत्तरशत नेत्रमन्त्र द्विजोत्तमा ! । चण्डाल सूतिकोदक्यागर्दमश्वानसूकरै ॥५१५॥ उम्दादिमि सूतफिभिस्तथैव प्रतिलोमजे । प्रविष्टे यागगेहान्त कुम्ममण्डलबहिषु ॥५४६॥ स्थितान् देवान् म्वहृद्ये समावास ययाविधि । कुम्भमण्डलवढ्यादीन् त्यक्त्वा लोहमयानि चेत् ।।५४७३ पात्राणि तानि सशोध्य मार्जनोहसनादिमि । यागगेह शोधयित्वा सेचयेत्पञ्चगव्यकै ॥५४८॥ पुन कुम्मादिकान् साप्य हृदयस्थास्तु देवता । यथापूर्व समावाह्य शान्तिोम समाचरेत् ॥५४९॥ मूलमन्त्रायुन जप्त्वा भोनयेगाह्मणान् शतम् । प्रतिरात्र वलिदययत्यामे सर्पिया शतम् ॥५५०॥ हुत्वामी मूलमन्त्रेण जपेदष्टोत्तर शतम् । काले तम्मिन् पलिं दद्यात्तत्काले प्राप्तमञ्जमा ॥५५॥ व्यत्यासे यरिदेवाना जपो होमश्च तादृश । मम्यतन्त्रालय ग्रामगरिदानेने द्विना ! १५५२।। शान्तिदोम प्रति तद्दोषम्य प्रशान्तये । साय भानग्नु करें यमुमो बरियम् ॥५५॥ सन्न्यूनाधिक्यहोरे तु अपमोचमगार्गन !

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता।
संलाप्य देवं विधिवत् शान्तिहोम समाचरेत् ॥५५४॥
बिम्बाधिष्ठितयानस्य पतने भुवि सत्तमाः ।
उदृत्योत्सवशेष तु कृला नक्षौर्विभुम् ॥५५५॥
संस्खाप्य शान्तिहोमं च कुर्याद्देशिकसरामः ।
अधिष्ठितेषु बिम्बेन यानेषु पतनादिना ॥५५६॥
भिन्नेष्वपि च वाहेषु प्रमादाद्यत्र कुत्र चित् ।
यानान्तरे समारोप्य चाहने वाथ कौतुकम् ॥५५७॥
शान्तिहोमं पुरा कृत्वा जपेन्मूलसहस्रकम् ।
गोहेमादिकं दद्याद्वैष्णवेभ्यो गुरोरपि ॥५५८॥
यानाद्वा वाहनाद्वापि विस्ये तु पतिते सति ।
उत्तम सपनं कृत्वा शान्तिहोमं समाचरेत् ।।५५९॥
यानमारोप्य तद्विम्ब पुनरुत्सबमाचरेत् ।
तथैव च क्षतं विम्बं समाधाय यथापुरम् ॥५६॥
कृत्वा सम्प्रोक्षणं पश्चादुत्सवं शेपमाचरेत् ।
समाधौ दीर्घकालीने कुर्याच्छोमार्थकौतुके १५६१॥
शेषकर्म महायां निवृत्ते सन्धिकमणि ।
पूर्ववत्ता प्रतिष्ठाप्य यथावच्छान्तिमाचरेत् ॥५६२॥
विम्बेनाधिष्ठिते याने व्यूढेऽस्पृश्यजनस्तदा।
यानादीन् क्षाळयदेवमधमाधममार्गतः ॥५६३॥
सापयेत्केवलं याने न्यूढे तैः शुद्धवारिणा ।
सझाल्य यानं विधिवत्प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यकैः ॥५६॥
देवस्योत्सवकाले तु जातायां दीपनिवृतौ ।
पत्तने वापि दीपस्य मूलमन्त्रेण मन्त्रविद ॥५६५।।
अटोचरसहसं तु हुत्वा तत्संख्यया जपेत् ।
छत्रचामरपूर्वाणां पतने तु शतं जपेत् ॥५६॥

·शास्त्रमुक्तावली। वहिदाहे समुत्पन्ने पुनरुत्पाद्य तानपि । सजपं शान्तिहोमं तु कुर्यादष्टोत्तरं शतम् ॥५६॥ देवस्योत्सवकाले तु ग्रामे मरणसम्भवे । पश्चाग्रामं तु सम्प्रोक्ष्य अधमाधममार्गतः ॥५६८॥ देवं संस्नापयेत्पश्चाच्छान्तिहोम समाचरेत् । देवस्योत्सवकाले तु ग्रामादौ वहिदाहतः ॥५६९।। दूषिते पञ्चगव्यस्तु प्रोक्ष्य प्रामादिकं बुधः। शान्तिहोमं च कृत्वाथ पुनरुत्सवमाचरेत् ॥५७०॥ प्रामादावमिना दग्धे वात्यासारादिदूषिते । शान्तिहोमं पुरा कृत्वा पश्चादुत्सवमाचरेत् ॥५७११ अन्यथा चोत्सवे क्लते त्वधमोचममार्गतः। देवं संत्राप्य विधिवच्छान्तिहोम समाचरेत् ॥५७२॥ शून्येषु प्रामनगरपत्तनादिषु चोत्सवम् । बलिदानं न कुर्वीत कृते तत्रापि निष्फलम् ॥५७३॥ धामन्येवोत्सवं कुर्याद्वलिदानं च देशिकः । अन्यथा करणे देवमुत्तमोत्तममार्गतः ॥५७४॥ संस्नाप्य शान्तिहोम च कुर्याचदोपशान्तये । समाहिते तु मामादौ ग्रामशान्तिपुरस्सरम् ॥५७५॥ पुनरप्युत्सवं कुर्याबामणानामनुजया । रिपुचोरामिवृप्यादिभयाकम्मिंश्चिदुत्मवे ॥५७६॥ विमिते मुनिशार्दूलाः! केवलं बलिमाचरेत् । अतिक्रान्तोत्सव कुर्यादन्येधुः शान्तिपूर्वकम् ॥५७७॥ विमिते बलिदानपि पन्येपुरधमोत्तमम् । सपनं गान्तिदोमं च कृत्वातिकान्तमुत्सवम् ॥५७८॥ परिवानं च कुर्वीत द्विदिनं त्रिदिन तुपा ।

·श्रीपाश्चरावे-ईश्वरसहिता।
१७१
चतुप्पञ्चदिन वापि उत्सवे विनिते सति ॥५७९॥
तत्तद्दोपानुरूपेण प्रायश्चित्त विधाय च ।
अतिक्रान्तोत्सवान् कुर्याद्वलिदानानि च क्रमात् ॥५८०॥
देवस्योत्सवकाले तु महावातन्तथाऽऽतपै ।
पासुभिवर्षनीहारै स्पृटे बिम्बेऽधमोत्तमम् ॥५८१॥
सपन शान्तिहोम च कुर्यातदोपशान्तये ।
बिम्बे चोरादिमिनष्ट वर्तमाने महोत्सवे ॥५८२॥
विम्यान्तर समापाद्य प्रतिष्ठाप्य यथापुरम् ।
महाभिषेक हवन जप चैव यथाविधि ॥५८३॥
कुर्यादुत्सवशेप तु कर्माचादिषु नाचरेत् ।
रथस्य यात्राकाले तु चक्रच्छेदेऽक्षभेदने ॥५८॥
रज्जुच्छेदेपि वा झन्य सयोज्य च यथापुरम् ।
यात्रान्ते शान्तिहोम तु कुर्यातदोपशान्तये ॥५८५।।
शिखाकुम्भस्य पतने सारथे पतने तु वा ।
पुनर्ययापुर साप्य कृत्वा पुण्याहवाचनम् ।।५८६।।
रम सम्प्रोक्ष्य यात्रान्ते शान्तिहोम समाचरेत् ।
रथोपरि लयोग्यानामारोहे पचगव्यकै ॥५८७॥
रथ सम्पोक्ष्य यात्रान्ते त्वयमाघममार्गत ।
सापयेद्देवदेवेश रथे वै किंचिदमिना ॥५८८॥
दापे पुनर्नवीकृत्य सेचयेत्पचगव्यकै ।
यात्रान्ते वपन कुर्यादपमोघमसनकम् ॥५८९॥
रयम्य तु महद्दाहे स्याद्देव सगोपरि ।
समारोप्याल्य नीत्या उत्तमोतममार्गत ॥१९॥
स्नपन शान्तिहोम च कुर्यात्वामाभोजनम् ।
रथाहिम्मम्य पतने रमोपरि सगे तु वा ॥५५॥

·१७२ शास्त्रमुक्तावली। पुनदेव समारोप्य नीत्वा वै मन्दिर तत । उतमोत्तममार्गेण स्नपन हवन तथा ॥५९२॥ मूलमन्त्रायुतजप कृत्वा गोभूतिलादिम्म् । दत्वा तद्दोपशान्त्यर्थं सहस्र भोजयेद्विजान् ॥५९३॥ संविम्बस्य रथस्यैव पतने प्राग्वदाचरेत् । प्रायश्चित द्विजश्रेष्ठा ! रथभने तु त पुन ॥५९४॥ सन्धायोत्सवशेष तु कृत्वा शान्त्यै हुनेद्गुरु । असन्धेये रथे देवमारोप्य च खगोपरि॥५९५|| नौवालय तन देवमघमोत्तममार्गत । सस्नाप्य शान्तिहोमादि कुर्याचद्दोपशान्तये ॥५९६॥ स्थचक्रादिधातैस्तु मनुष्यमरणे सति । शव बहिर्विनिप्कास्य तद्देशखननादिकाम् ॥५९७॥ पञ्चशुद्धिं कमात्कृत्वा यानान्ते त्वधमोत्तमम् । सपन शान्तिहोम च कुर्यादब्राह्मणमोजनम् ॥५९८॥ चक्रघातादिना तिर्यड्मरणे प्राग्वदाचरेत् । मिशुध्यादिक सर्व स्नपन त्वधमाधमम् ॥५९९॥ यात्राकाले तथान्योन्यविरोधादायुधादिना । रथान्तिके जनमृतौ प्राग्वनिप्वृतिरीरिता ॥६०.॥ तद्रक्ताचे रथे स्पृष्टे रथ सझाल्य वारिमि । पञ्चगव्येन समोक्ष्य यात्रान्ते त्वधमाधमम् ॥६०१॥ सपन शान्तिहोम च कुर्यादेशिकसत्तम । स्योत्सवम्य काले तु तझामे यत्र कुत्र वा ॥६०२॥ मरणे ब्राह्मणादीना तच्छव ग्रामतो बहि । निष्कास्य प्रामवीवीस्तु मार्जनोलेखनादिमि ॥६॥ सशोध्य पञ्चगव्येन प्रोक्ष्य यात्रा समाचरेत् । ततोऽधमाधम सान शान्तिहोम समाचरेत् १६०४॥

·१९] १७३ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता! एकद्वित्रिदिनान्ते तु रथे स्वस्थानसस्थिते । अधमोचममार्गेण स्नपन हवन तथा ॥६०५|| कृत्वा ततस्त्वतिक्रान्तमुत्सव बलिमाचरेत् । तथा तीर्थदिने चापि ह्यप्रविष्टे रथे स्थलम् ॥६०६॥ अवरोप्य स्थाद्देव समारोप्य खगेश्वरे । प्रामप्रदक्षिण नीत्वा उत्तमोत्तममार्गत १६०७॥ स्नपन शान्तिहोम च कृत्वातिकान्तमुत्सवम् । बलिदान च कुर्वात ततस्तीर्थादिक चरेत् १६०८॥ एकद्वित्रिदिनान्त तु रथारोहे तु विभिते । अधमोचममार्गेण स्नपन हवन तथा ॥६०९॥ द्विजाना भोजन कृत्वा सद्य कुर्याद्रथोत्सवम् । एकद्वित्रिचतुर्वर्ष विप्निते तु रथोत्सवे ॥६१०।। उत्तमस्नपन होम सहसद्विजभोजनम् । गोभूदानादिक कृत्वा स्थपोक्षणमाचरेत् ॥५१॥ रथस्था देवता पूज्य खोशमनुना तत । अष्टोत्तरशत हुत्वा तिलैराज्यैश्च तण्डुलै १६१२॥ रथस्यदेवतामन्नै पृथगष्टाहुनाईनेत् । एवं वृत्वाथ देवस्य रथयात्रा समाचरेत् १६१३॥ महोत्सवागभूते तु वसन्तोत्सवकर्मणि । डोलोत्सवे च मृगयाद्युत्सरे च मुनीश्वरा ! १६१४॥ युद्धारम्भे च देवीभ्या तथा चूर्णाभिषेचने । लुसे कुर्यात् शान्तहोग तनहोपोपशान्तये ॥६१ ॥ मुहर्तातिकमध्येवमुरसवे सर्वकर्मणाम् । शान्तिहोम प्रति अष्टोत्तरनप तया ॥६१६॥ दिवारव्युत्तब कुर्यादामाखमयोदयात् ।

·१७६
शासमुक्तावली।
पुनरप्युत्सव कुर्यात्सर्वदोषप्रशान्तये ॥६४२॥
तस्मिन् मासेप्यतिकान्ते मासि स्यात्तदनन्तरे ।
एव सवत्सरान्त स्यादतिक्रान्तेपि वत्सरे ॥६४३||
सहस्रक्लशस्नान शान्तिहोमोऽयुत जप ।
सहस्रब्राह्मणाना च भोजन कारयेविजा ! ॥६४४॥
तेनैव शान्तिर्भवति न गतोत्सवमाचरेत् ।
नवाहोत्सवपूर्वेषु पूर्व यावद्दिनोत्सवम् ॥६४५॥
सङ्कल्पित तथैव स्यात्प्रतिमवत्सर द्विजा।
तावन्न्यूनाधिकदिन नोत्सव परिकल्पयेत् ॥६४६॥
अमत्या यदि कुर्वीत पुनरुत्सवमाचरेत् ।
वैशेषिकेषु प्राप्तेषु वर्तमाने महोत्सवे ॥६४७॥
द्वादश्यादिपु तत्सर्वं यथान्याय समाचरेत् ।
न लोपयेत्प्रयलेन प्राप्त वैशेषिक सुधी ॥६४८॥
जपेदनायुत मन्त्री त्वकृतेषु च शान्तये ।
एवमादिपु चान्येषु दोषेषु मुनिसत्तमा । ॥६१९॥
उत्सवामौ यथाशास्त्र शान्तिहोम समाचरेत् ।
पर्वोत्सवेषु लुप्तेषु सपन त्वधमाधमम् ॥६५०॥
विनिवेदन चापि विशेषेण समाचरेत् ।
श्रवणाद्युत्सवे लुप्ते स्वपन त्वधमोत्तमम् ॥६५१॥
लुप्ते तु कृत्तिकादीपे तदनन्तरमासि वा ।
कुति वहिनक्षत्रे सपन त्वधमोत्तमम् ॥६५२॥
दीपोत्सव प्रकुर्वीत शान्तिहोमपुरस्सरम् ।
अन्येप्वप्युत्सवेष्वेव लुप्तेषु मुनिपुरवा ! ||६५३।।
तदनन्तरमासे वा तत्तद्रुत्सववासरे ।
नावरेदुत्सव प्राग्वत्मानहोमपुरस्सरम् ॥६५॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। प्रायश्चित्तमयो वक्ष्ये पवित्रारोपणे द्विना ।। अप्रमाणे पवित्रे तु अस्त्रमन्त्रायुत जपेत् ॥६५५॥ अतीत उक्तकाले तु चातुर्मास्यस्य मध्यत । मध्यम स्लपन कृत्वा काले ऽयस्मिंस्तदाचरेत् ॥६५६॥ पवित्र केशपापाणचर्मानारनखादिभि । दूपिते वामिना दग्धे छिन्ने दष्टेऽतिभक्षिते ॥६५७॥ मूपिकाद्यैश्च काकांचरस्पृष्टे त्यक्त्वा तु तत्पुन । सूत्रैस्तथाविध कृत्वा विधिवच्चाधिवासयेत् ॥६५८॥ एव दुष्पवित्राणा मोहादारोपणे कृते । तत्परित्यज्य देवेशमधमोत्तममार्गत ॥६५९॥ सनाप्य हुत्वा शान्त्यर्थं दद्याच्छुद्धपचित्रकम् । अक्रमेण तु देवस्य पवित्रारोपणे कृते ॥६५०॥ शान्तिहोम तदा कृत्या सहस्र जपमाचरेत् । मुहूर्ते समतिकान्ते शुद्धे यजनविस्तरात् ॥६६१॥ तदन्यस्मिन् विभोर्दद्यात्पवित्र शान्तिपूर्वकम् । पावित्रिकी तीर्थयात्रा न कृता चेन्मुनीश्वरा ॥६६२॥ उत्तम सपन कृत्वा पुनरत्सवमाचरेत् । पविने देवदेवस्य अयोग्याना नियोजिते ॥६६३॥ शान्तिहोम तदा कृत्वा सहस जपमाचरेत् । चातुर्माम्ये तु देवम्य कुर्यात शयनोमवम् ॥६६॥ तयत्यये दिलोपे च चतु सानार्चनादिकम् । जप्त्वा मूलायुत मन्त्री शान्त्यर्थ जुहुयात्तथा ॥६६५॥ कलशम्पापनार्थ वेन कुर्यादपुरार्पणम् । तथा प्रतिसर बन्ध मूलमन्नायुत जपेत् ॥६६६|| पुरस्ताद कुरानमे या विम्बेतु गैरन् ।

·शास्तमुक्तावली अमत्यावा समत्या वा सपन नाचरेद्यदि ॥६६॥ शान्तिहोम पुरा कृत्वा जपेदष्टाक्षरायुतम् । कौतुकाकुरपूर्व तु पुनरेवाभिपेचयेत् ॥६६८॥ अकृत्वाकुरयाग तु तथा कौतुकबन्धनम् । नापितो यदि देवेश सपन निष्फल भवेत् ॥६६९॥ विधिबच्चाकुरावाप कृत्वा कौतुकबन्धनम् । स्वापयेविधिवमन्त्री शातिहोमपुरस्सरम् ॥६७०॥ सङ्कल्पिते तु सपने त्वकृते द्विगुण चरेत् । नासादितैर्द्रव्यहीनै सापितेप्येवमाचरेत् ॥६७१॥ स्थापितेष्वथ कुम्भेपु हानेपु स्थाप्य पूर्ववत् । जपेकलशदैवत्य मन्त्रमष्टोत्तर शतम् ॥६७२।। समुद्धृतेषु कुम्भेपु रिक्तेषु सुषिरादिना । प्राग्वदन्य प्रतिष्ठाप्य जपेदष्टोत्तर शतम् ॥६७३॥ मार्जालमूपिकायैस्तु स्पृष्टे वा लघिते घटे । केशास्थिलोप्टसम्पृष्टे भेदच्छेदादिदूषिते ॥६७४।। पिपीलिकादेर्गव्यादी पतने सूत्रवस्त्रयो । अमिदाहे तथा कुम्भे काळमण्डरदुपिते ॥१७॥ त त कुम्भ परित्यज्य स्थाप्य कुम्भान्तर पुन । सम्पूज्य कुम्भदैवत्य मन्त्रमष्टोत्तर जपेत् ॥६७६॥ स्थापिते मानकर शे श्वानकुक्कुटवायसै । अस्पृश्यैश्वापि सम्पृष्ट उदक्यासूतिकादिमि ॥६७७॥ चण्डालै मनिष्टे स्पृष्ट सूतविभिनरे । मर्मान् कम्भार परित्यज्य शुद्धान् सम्याप्य पूर्वनर ॥६७८॥ पुण्याहार ग्या या गुमनाम् । मन्त्र देवत्यमष्टचार उपत्थर ॥६७०।।

·१५ श्रीपाञ्चरात्रे-श्वरसहिता। दुष्टैस्सम्यापिते देखे पुनरप्यागिपेचयेत् । माहिपाजोप्ट्रसम्भूतदधिक्षीरघृतादिमि ॥६८०॥ मासातीतधौपि पयोभिर्दधिसंयुतै । क्षीरयुक्तैश्च दधिभिर्गुडमिश्रेश्च माक्षिके ॥६८१॥ अन्यैध सङ्करद्रयैसथा पर्युषितोदके । अगाळितैश्च सलिलैस्तथा वै पल्पलोदकै ॥६८२॥ ससापिते तु देवेशे पुनरप्यभिपेचयेत् । शान्तिहोम च कुर्वीत तत्तदोपप्रशान्तये ॥६८३॥ अधिवासितम्भसतोयाना पूर्वमेव तु । न पर्युपितदोपोस्ति अधिवासैस्तथार्चनै ॥६८४॥ अनर्चने च कुम्भानामक्रमेण समर्चने । अक्रमेण समुद्धारे स्थापने द्रव्ययोजने ॥६८५॥ द्रव्ये न्यूनेऽधिकेवापि शरावे कलशे तथा । कूर्चे बस्ने तथा कोठे पीठादौ दोरणादिके ॥६८६॥ प्रमाणरहिते धान्यपीठाभावे मुनीश्वरा । सूत्रवस्त्राद्यमावे च शतवार जपेन्मनुम् ॥६८७११ गेयमाळवादित्रस्तोत्रनृत्तादिभिर्विना । वीणावेणुनिनादैश्च तथा पुण्याहवाचनै ॥६८८॥ विनाभिपेचने मूलमष्टोत्तरशत जपेत् । मोक्षार्थी स्नापयदेव सर्वाल यथाविधि ॥६८९।। रिपूणा निग्रहार्थीतु दिया कुर्यातु सर्वदा । वर्गसमस्त पूर्वाद्धे धर्माशी दिनमध्यमे १६९०।। दिनान्ते सवभोगार्थी प्रायश्चितेषु सर्वदा । चन्द्रसूर्योपरागे च तत्काले स्नापयेत्यभुम् ॥६९१॥ सकान्तिपु च सूर्यभ्य प्रामपश्चात्तथैव च ।

·शास्त्र मुक्तावली । समान्तिकाला विज्ञया नाड्य घोडश पोडश॥६९२॥ तदानीं स्नापयेद्देवमतिकान्ते हुनेन्मनुम् । सहलकृत्वस्तदनु तत्समन्जसमाचरेत् ॥६९३॥ पद्धप्रतिसरे विम्बे सपनार्थ तु मन्त्रिणा । सम्प्राप्त स्नपनेन्यन्मिन् प्रायश्चित्तनिमित्ततः ॥६९४॥ तदर्थं कौतुक बध्वा स्नानकर्म समाप्य च । पूर्वारब्ध प्रकुर्वीत प्रायश्चित्तादनन्तरम् ॥६९५।। अन्यत्र क्रमश कुर्यात्सूरिव्य समाप्य च । अन्यथा चेदिद कर्म निष्फल भवति द्विजा ! ||६९६।। तोपपरिहारार्थ शान्तिहोमो जपस्तथा । सहस्रसत्यया युक्तो मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् ॥६९७|| विनावभृथकाल तु देवमालयतो बहि । स्नापयेद्यदि समोहाच्छान्तिहोम समाचरेत् ॥६९८॥ बहुरेऽभिषेकाची ता गृहीत्वाग्रमण्टपात् । न गच्छेवायतो मन्त्री स्नपनार्थ बहिर्गते ॥६९९॥ शान्तिहोम प्रति तस्य दोपस्य शान्तये । निम्बेऽभिपिन्यमान तु पतिते स्नानविष्टरात् ॥७००॥ प्रतिष्ठाम्नपन कृवा शान्तिहोम समाचरेत् । स्नानमाले विशेषेण निम्त्रस्य चलने द्विजा १७०१॥ चलने स्नानवेद्याश्च शान्तिहोम समाचरेत् । प्रभापीठात्रयम्बा भेदहादिदृपिवे १७०२।। तनहिम्ञगता शक्ति नियोज्य भृतौतुके । सन्धान मिथिमि रत्वा सुमनत्य तदेव तु १५०३॥ पामणि निवृत्ते म्नापयेदुत्तमझमात् । तिन चरणान्येन प्रत्याय सहसम. १७०१॥

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता। १८१ " जुहुपान्मूलमन्त्रेण तेन शान्तिर्मविष्यति । तदा न पटितुं शक्तिर्यदि स्याद्यज्ञगौरवात् ।।७०५॥ शोभार्थविम्बे पुरतः स्थापिते शेषमाचरेत् । एवमुत्सवतीर्थार्थशयनादिषु मूर्तिपु ॥७.६|| । तत्तदनादिसन्धानं स्थापनं योजनं पुनः । मापरिग्रहकाले तु दुनिमित्तोदये द्विजाः! ॥७०७|| शान्तिहोमं पुरा कृत्वा सहसं जपमाचरेत् । तथैव क्षेत्रमानार्थ सूत्रं यत्संप्रसारितम् ॥७०८॥ विच्छेदे तस्य सूत्रस्य शकूनां वा विदारणे । भूतानां बलिकाले तु पतिते बलिपात्रके १७.९॥ भूतले खन्यमाने तु भस्माङ्गारतुपादिके । क्रिमिकोटादिके वापि दृष्टे तच्छान्तये द्विजाः! १७१०॥ नारसिंहेन मन्त्रेण तिलैराज्यैः सहस्रशः । हुनेदाचार्यवरणमकृत्वा क्षमापरिग्रहम् ॥७११॥ मन्दिरे निर्मित विप्रा ब्राह्मणानामनुज्ञया । शान्तिहोमपुरस्कन्तु क्ष्मापरिग्रहमाचरेत् ॥७१२॥ वालस्थानमकत्वैव मन्दिरे निर्मिते द्विजाः । मूला स्थापनात्पूर्व यजमानान्वितो गुरुः ।।७१३॥ रविमण्डलमध्यसं देवं सम्पूज्य भक्तितः । ओनमः पुण्डरीकाक्ष भक्तानुग्रहकारक ॥७११|| क्षन्तुमर्हसि देवेश यन्मयाप्यकृतं कृतम् । इति प्रणम्य देवेशं वासस्थानं यथाविधि ॥७१५॥ निर्माय तत्र देवं तु प्रतिष्ठाप्य समर्चयेत् । खातप्रदेशे प्रासादभूमध्ये मुनिसचमा.! ॥७१६॥ विना प्रासादनिर्माण कुम्भसंस्थापनादिकम् ।

·४८२ ज्ञानमुक्तावरी। ब्राह्मणान् समनुजाप्य वात्वा प्रासादमध्यत ॥१७॥ तत्र कुम्भस्थापनादि यथासम्भयमाचरेत् । शान्तिहोम च कुर्वीत सर्वदोषप्रशान्तये १७१८॥ गर्भन्चासेपि न ने तथा गर्भ च विन्यसेत् । आयशुद्ध्यादिहीने या प्रासादे लक्षणोज्झिते ७१९॥ यथाशास्त्र पुन मूत्वा शान्तिहोम समाचरेत् । न स्थापित शिम्बाकुम्मे प्रासादे चापतिष्ठिते ॥७२०॥ ततत्कर्म पुन कुर्याच्छान्तिहोमपुरस्सरम् । प्रासरमण्टपादीना गोपुरादेस्तथा द्विजा । ॥७२१॥ अकृते स्थापने शान्तिपूर्व तत्तत्समाचरेत् । दारलोहशिलादीना सग्रहावसरे द्विजा | ॥७२२॥ दुनिमित्तोदये चैव तथा टुम्बमदर्शने । नारसिंहेन मन्त्रेण तिराज्यैस्तु सहस्रश ॥७२३॥ शान्तिहोम प्रर्वात सर्वदोपप्रशान्तये । दारहशिलामृत्सावत्रादीना परिग्रहे ||७२४॥ तत्तदगतयोदीर्णदव्यमन्त्रक्रियादिषु । परिच्युतेषु तत्तुर्याच्छान्तिहोमनपादिकम् ॥७२५ ॥ अश्ते पर्वतादौ तु दार्वादाना परिग्रहे । आनीतम्यारयक्षेत्र गिल्पिमि सतिया विना १७२६॥ यथावदाचरेद्विद्वान द्रव्यम्य सग्रहम् । विनैव सग्रह कमनिम्बाठी निर्मिते मति ॥७२७॥ पश्चादपि च तलुर्याच्यान्तिहोगपुरस्सरम् । चिवपाटमिगदीना मानन्मिानादिलक्षणे ७० ८|| रहिते शान्निहोम तु अर्याचदोपशान्तये । विम्याटशिराना नु व्यत्यम्ने पुशिलादिके १७२० ·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। तत्त्त्यक्त्वा पुनः कुर्याद्यथोक्तशिलया द्विजा:!! निर्मिता प्रतिमा शीत्रं स्वगृहे न निवेशिता ॥७३०॥ राज्ञो राष्ट्रस्य तत्कर्तुरनिष्टमुपपादयेत् । एकविंशहिनादूर्ध्वमामुरी सा भवेधुवम् ॥०३१॥ कृत्वा महाभिषेकाचं स्थापयेदन्यथा त्यजेत् । जलाधिवासे सपने तथा नयनमोक्षणे ।।७३२॥ शयने बेदिकायां च मन्त्रन्यासादिकर्मा । कुम्भमण्डलपूजायां हारतोरणकुम्भयोः ११७३३॥ होमे पाठादिसंस्कारे अकृते वान्यथा कृते । शान्तिहोमं प्रकुर्वति सहस्रातिसंख्यया ॥७३४॥ मूलमन्त्रायुतजपं शतबामणभोजनम् । अस्थागे स्थापित भिन्चे पादाधारशिलान्वितन् ॥७३५।। तदानामेव चोद्धृत्य स्थापयेत्तं स्वके पदे । उत्तमपनं फुल्या शान्तिहोम समाचरेत् ॥७३६॥ न स्थापित मुहूर्तेऽस्मिन् न तदा विम्बमुद्धरेत् । पूर्ववत्मपने होमे कृते शान्तिर्भविष्यति ॥७३७॥ स्थापनेऽधिकृते मुल्ये देशिक व्याधितेमति । न्यस्तदेहे ऽथवा मध्ये वर्तमाने क्रियाक्रमे १७६८॥ मियामन्तोपदेष्टा च प्रतिष्टाफमणि स्थितः । पुत्रो वा देशिकेन्द्रस्य स्थापने शेपमाचरेत् १७६९|| अन्ते सहस्रफलशेरभिपिच्य सुरेश्वरम् । चकांबुरुहकुण्डे तु मधुक्षीरादिभिः क्रमात् ॥७१०॥ शान्त्ययं मधुना हुत्वा तत्संख्यं जामाचरेत् । प्रतिष्ठाफर्मकालादाबाचार्ययजमानयोः l७११॥ अत्विाचार्ययोपि सेनाले कलदे द्विजाः!।

·शास्त्रमुक्तावली। कर्म निष्फलना याति शान्तिहोम समाचरेत् ॥७४२॥ नमस्कृत्याभ्यर्च्य गुरु क्षम्यतामिति चोच्चरेत् । दोपाणामेवमादीना सम्भवेपि मुनीश्वरा । ॥७४३॥ तत्तच्छान्ति प्रकुर्वीत शान्तिहोमजपादिभि । मुनय प्रायश्चित्तान्यशेषाणि श्रुतानि मुनिपुङ्गव । ७४४ तत्र तत्र त्वया प्रोक्त कर्म सप्रोक्षणाभिधम् । ग्रामशान्तिविधिश्चापि शान्तिहोमश्च भूयश ॥७४५॥ तद्विधानादिक सर्व ज्ञातुमिच्छामहे मुने । नारद । सम्प्रोक्षणविधानादीन् वक्ष्यामि मुनिसत्तमा ! m७४६॥ शृणुध्वमधुना सर्वे सावधानेन चेतसा । बिम्बपीठविमानाना भमाने तु समाहिते ॥७४७॥ प्रतिमापीठयोरष्टबन्धने तु पुन कृते । आशौचवद्भिर्मनुजैर्महापातकभिनेरै ॥७४८॥ चण्डालोदश्यादिभिश्च म्लेच्छै फुल्कसादिमि । देवनिम्बेतु सस्पृष्टे चण्डालश्वपचादिभि ॥७१९॥ निरन्तर त्वेकमासमालये समधिष्ठिते । चण्डालधपचादीना प्रमादाद्भगवद्गृहे ॥७५०॥ फर्मण्यधिस्तो तैस्तु सहवासेपि च द्विजा ।। चिम्चे प्रासादमागे या शवै स्पृष्टे द्विजोत्तमा ! ॥७५१॥ रिम्चे चल्मीरुशिविरीसरघाणा समुद्भवे । रिम्बेवानिसम्पृष्टे प्रासादे वा मुनीश्वरा 11७५२॥ चिम्मम्य हसने व चरने रोदने तमा । पतने भ्रमणे चैव म्वदरतादिमम्भये ७५३।।

·१९] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। कम्पने च तथा विप्राः ! रक्तवादिसम्भवे । आराधने च विच्छिन्ने मासादूर्व मुनीश्वराः ! १७५४॥ संहितासङ्करे चैव तथा सिद्धान्तसङ्करे। भूगुसे चोद्धृते विम्ये मासादूर्ध्व द्विनोचमाः! ॥५५५॥ सम्प्रोक्षणं प्रकुर्वीत रत्तदोपप्रशान्तये । दोपैरुपहतं ज्ञात्या प्रासादप्रतिमादिकम् ॥७५६॥ असम्प्रोक्ष्यार्चनं कुर्वन् राजानं राष्ट्रमजसा । देवतायतनं ग्रामं नाशयेन्नात्र संशयः {१७५७॥ तस्मात्सम्प्रोक्षणं कार्य मासादप्रतिमादिपु । पुरा सम्मोक्षणदिनं राजराष्ट्राभिवृद्धिदम् ||७५८॥ निश्चमीकृत्य कालज्ञैः पुरस्तादुकवासरे । अकरानमे विधिवत्पश्चात्यशोषिले गृहे ॥७५९॥ सर्वत्र गोमयाम्भोमिः पुण्याहोक्तिपुरस्सरम् । सम्मोक्ष्य पश्चभिर्गव्यैः कुशोदकसमन्वितैः ॥७६०॥ मूलरादिबिचानां पद्मिसिद्धार्थकादिभिः । पवित्रावर्तितैरपिंटुशः क्षाळने कृते ॥७६१॥ प्रधानदिनपूर्वम्यां रात्रौ यागादिमण्टपे । तोरणद्वारफलदो वितानध्वजगोभिते ॥७६२॥ दीक्षाधिवासवरूत्या कुम्भे ये मण्टपस्थले । पूजनं विभवेनैव अपान्तं मनमन्दिरे ॥७६३॥ दशिरायः पविशद्भिः साश्येचुवकौतुरम् । लेपभिरिपटम्पन्य पुरम्नाद्रद्रविष्टर ॥७६४॥ कमार्गमथवा कुर्चदर्पग प्रतिपिस्थितन् । सन्नाप्य विधिवकुम मापतग्मगन्टपे ॥७६५॥ उत्मवानादिपिम्पानामहानानामयात्मनान् ।

·शासमुस्तावली । पूजन स्नपन कार्य पाश्चात्ये यागमण्टपे ॥७६६॥ ततस्ये हवन कुण्डे शगुनक्रादिलक्षणे । मधुक्षीरादिभि कार्य सहनशतसख्यया ७६७॥ कर्मबिम्ब विनान्येपा विम्वानामहरूपिणाम् । दक्षिणे मण्डपस्याथ शयने कल्पयेन्महत् १७६८ तिलतण्डुलशालीना भारैस्वादिभि सह । तः शाययेदची विधिवद्वद्धकौतुकाम् ॥७६९॥ सम्पूज्य कबळाद्यैश्च छादयत्ता सितादिमि । वर्णकर्मण्डल कुर्याच्चक्रावुरुहभूपितम् ।।७७.॥ यावत्प्रभातसमय बिम्वस्थस्य समीपत । देशिको मूलमन्त्रस्य जपेनैव नयेन्निशाम् ॥७७१॥ प्रभाताया तु शर्वयाँ कृतसन्ध्याविधिर्गुरु । चतु स्थानार्चन कृत्वा पूर्ववत्खपनान्वितम् १७७२।। पूर्णाहुत्यादिक सर्व विधाय तु यथाविधि । कुण्डस्थ मण्डलस्थञ्च देव हृदि विसज्य च ॥७७३॥ उद्वाम्य द्वारदेवाश्च वलिदानपुरस्सरम् । मुहूर्ते शोभने प्राप्ते नववस्त्रपरिष्कृतम् ॥७७४।। सोचरीयोपवीत च कृतकौतुकान्धनम् । समस्ततत्वपिन्यम्तमभ्यया॑यादिभि कमात् ॥७७५।। ताम स्वदृदयाम्भोजात्पुप्पाजलिपुरस्सरम् । अप्राधमपरिच्छेद्यममूर्तममल महत् ॥७७६॥ नित्यशुद्धमनौपम्य मुसूक्ष्ममचल स्फुटम् । सचिप त्वमामान्य माम्बर मुदढ महत् ।।७७७॥ सेना सरमय्याय दण्डवत्प्राणपत्य तु । विनिवेद्य विमो सांत पन द्विनोपमा ! १७७८॥

·१९] श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता । उत्थाप्योत्सवाविन्यादीन् पूर्ववन्माळे सह । महाकुम्भ च पुरतो वाह्यन् मूर्तिपादिमि ॥७७९॥ फरकास्त्र समादाय त्याचार्य पुरतो व्रजेत् । शलाकामात्रयाऽच्छिन्नधारया सेचयन् भुवम् ॥७८०॥ प्रादक्षिण्येन धामान्त प्रवेश्य मुनिपुङ्गवा ।। महोत्सयोक्तमार्गेण कुम्भप्रोक्षणमाचरेत् ॥७८१॥ द्वारावरणदेवाश्च आलयाश्रयवर्तिन । खगेशविप्वक्सेनादीन् परिवाराश्चसर्वश १७८२॥ कुम्भावशिष्टतोयेन प्रोक्षयेत्सर्वत कमात् । अवशिष्ट कुन्भतोय बलिपीठेऽभिषेचयेत् ॥७८३॥ एव सप्रोक्ष्य विधिवत्प्रासादान्त प्रविश्य च । करम्थ कौतुक चाथ हृदयेन विसृज्य तु ॥७८४॥ गोभूहेगादिक दत्वा सर्वदोषप्रशान्तये । देवमादिनाभ्यर्य हविरन्त विशेषत १७८५॥ ब्रामणान् भोजयेत्पश्चात्सहस्र शतमेव था। सद्यो वा सकल त्वेव कुर्यात्सम्प्रोक्षण विभो १७८६॥ पुप्पाङ्करपुरस्कन्तु तत्तदोषमशान्तये । नतिथिनं च नक्षत्र कालवेळा न विद्यते ॥७८७|| सब सम्प्रोक्षण विधा । निशि वा दिवसेपि वा। प्रायश्चित्तविळम्बे तु कुर्यास्कालनिरीक्षणम् ॥७८८|| इति सम्प्रोक्षण प्रोक्त सर्व चापि द्विजोत्तमा । प्रायश्चित्त तु वै कुर्यात्सञ्जाते तन्निमितके १७८९।। तत्तदैवाथ कर्मान्ते त्रिदिनाभ्य तरेपि वा । तद्गुरुत्वानुगुण्येन पश्चसप्तदिनान्तरे ॥७९० ॥ तदारम्भसमाप्तिर्वा ह्यन्यथा द्विगुण चरेत् ।

·४८८ शाखनुकायली। प्रायश्चितं तु सर्वत्र स्वयव्यक्तादिके स्थले १७९१॥ अथात सप्रवक्ष्यामि ग्रामशान्तिविधि द्विजा ।। राज्यक्षोभावसाने च शून्ये प्रामे च हेतुना ॥७९२॥ ग्रामे च वहिना दग्धे वात्यासारादिदृषिते । पुन. समाहिते रक्तमधुवादिसम्भवे ॥७९३॥ ग्रामे वहुब्रह्मवधे तथा गोवधसम्भवे । चण्डालशवरायेस्तु मामे बहुदिनोषिते ॥७९॥ महामार्यादिरोगेण सघातमरणादिके । प्रामशान्ति प्रकुति सर्वदोषपशान्तये ॥७९५॥ तद्नामे मुनिशार्दूला ! सर्वत्रैकन वा क्षितिम् । खात्वा मृद समुद्धृत्य चहि प्रक्षिप्य शुद्धया १७९६॥ सम्पूर्य च समीकृत्य कुशानि. परिमृज्य च । पर्यमिकरण विगै कारयित्वा समन्तत ॥७९७॥ ससिच्य गोमयाम्भोभि पुण्याहोद्घोषपूर्वकम् । पञ्चगव्येन चाभ्युक्ष्य गोगण तत्र वासयेत् ॥७९८॥ वाचयित्वा महाशान्ति ब्राह्मणैर्वेदपारंगै. । भोजयित्वा द्विजास्तत्र तेभ्यो दद्यात्तु दक्षिणाम् ॥७९९॥ कृत्वैव स्थलसशुद्धिं शान्ति कुर्यादनुक्रमात् । देवगेहपुरोभागे पहिरिस्य सन्निधौ १८.०॥ मण्टप कारयेत्पूर्व चतुर्दारादिसयुतम् । तन्मध्ये वेदिका कुर्यादृर्ध्वपुण्डसमन्विताम् ॥८०१॥ परितः कल्पयेत्तुण्डानष्टी वा चतुरोपि वा। मध्यरुण्देपि या सवं होम कुर्याद्विजोत्तमाः! १८०२ सर्वाश्व यागसम्भारान् सम्भृत्य सुसमाहित. । निशामुसे प्रसे तु कृतवानः मृतादिकः ।।८०३॥

·भ-१९] श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहित । ४८५ देवगेह समासाद्य मत्विग्मि सह देशिक । देवदेव समभ्यर्च्य तदनुज्ञापुरस्सरम् ॥८.४॥ सर्वे परिजनै साध यागगेह प्रविश्य तु । द्वारकुम्भादिकास्तत्र परिकल्प्य यथाविधि (१८०५॥ वेदिकोर्चे तु कुण्डस्य दक्षिणे करकान्वितम् । महाकुम्भ च विन्यस्य वामे शान्तिघट न्यसेत् ॥८०६॥ करशुद्ध्यादिक सर्वं कृत्वा हयागपश्चिमम् । पुण्याह वाचयित्वा तु सम्भारान् प्रोक्ष्य कृत्लश ॥८०७॥ द्वारार्चनपुरस्कन्तु महाकुम्भे यथाविधि । भभ्यर्च्य देवमा धैर्हविरन्तैस्तथास्त्रपम् ॥८०८॥ परितो वासुदेवादीन् तत शान्तिघटे द्विजा। शान्ति पुष्टिं च तुष्टिं च समभ्यर्थ्य यथाविधि १८०९॥ वास्तुदेवगणाश्चापि तत्रैव परिपूजयेत् । तदष्टदिक्षु कुम्भेषु कुमुदादीन् समर्चयेत् ॥८१०॥ अथोर्ध्वकुण्डे विधिवत्प्रतिष्ठाप्य हुताशनम् । तन देव तु सन्तर्प्य समिद्वि सप्तभि क्रमात् ॥८११॥ अष्टोचरसहस्राख्यसख्यया सधृतैस्तिले । तीयत्वा तु शान्त्यर्थमुद्धृत्याग्निगण तत ॥८१२॥ दिक्कुण्डेषु विनिक्षिप्य विदिक्कुण्डेषु च क्रमात् । प्रागादिदिक्षु चतुरो मविन सन्निवेश्य तु ॥८१३।। आदेशादिभिर्सन्नै समिसमापूर्वकर । सहससल्यया देवान् तर्पयेत्सघृतैतिलै ॥८१४|| एवमप्ययोगेन वायपादीशावसानकम् । ऋग्वेदायाश्च चतुर सन्निवेश्य यथाक्रमम् ॥८१५|| तैश्चापि वैष्णवै सून शान्तिसूक्तेश्च पाक्ने ।

·शासनुस्वती। सहस्रसरत्यया साज्यतिलहोम तु कारयेत् ॥८१६|| शान्ति पुष्टिं च तुष्टिं च वास्तुदेवगणास्तथा । कुमुदादिगणाश्चापि मध्यकुण्डे यथाक्रमम् ॥८१णी प्रत्यकमष्टाहुतिभिस्तर्पयेतधारया । ब्रह्मा मरीचिरत्रिश्च विवस्वान् पृथिवीश्वर ॥८१८॥ चित्रश्चैवापवत्सश्च सन्धिता च सविता । रुद्रो रुद्रजयश्चैव इन्द्र इन्द्रजयस्तथा ॥८१९॥ ईशश्चैवाथ पर्जन्यो जयन्तश्च महेन्द्रक । भानु सत्यो भृगुश्चेर अन्तरिक्षश्च पूर्वक ॥८२०॥ अग्नि पूपा कृशो भानुर्मुट क्षेत्राधिपस्तथा । गन्धर्वो भृङ्गराजश्च मृत्युश्चैव तथान्तक ॥८२१॥ पितृदौवारिकश्चैव सुग्रीव पुष्पदन्तक । वरणश्च भृशश्चापो यक्षमासमनोज्ध ८२२॥ योगो नागश्च मृत्यन्तो भल्लाट सोम एव च । अदितिर्वास्तुनाथश्च ग्रामवास्तुगणा स्मृता ॥८२३॥ पतास्तु स्वस्वनाम्नेव स्वाहान्तेन हुनेक्रमात् । प्रामाश्रितास्तथादेवान् नगराश्रितदेवता ॥८२४॥ भूपालश्रितदेवाश्च चैत्यप्रासाददेवता । ज्यानोपवनम्याश्च पर्वतद्रुमसन्धितान् ॥८२५।। सर्वानम्यागतान् देवान् तर्पयेद्धृतधारया । सम्पाताग्य तु सगृह शान्तिकुम्भे तु मचयेत् ॥८२६॥ कुम्मन्य देवदेर नु पुनरम्यर्च्य देशिक । गेहादिमागमा यान्त परिदान समाचरेत् ॥८२७|| गविगंप मगाप्याथ प्रभाते देगिरोसम । नित्यम्माणि निवन्य गत्या वयागमन्दिरम ||८२८३ ·. प्रीपाशराने-ईश्वरसहिता। द्वारार्चनपुरस्कन्तु महाकुम्भादिपु खितान् । देवानादिमियोंगैहविरन्त यजेक्रमात् ॥८२९॥ ततस्तु मूर्तिपै सार्घ मध्यकुण्डादिषु कमात् । देव सन्तर्प्य विधिना पूर्वोक्तेन मुनीश्वरा' ।।८३० । पूर्णाहुत्यादिक सर्व विधाय च यथाविधि । अमिमध्यस्थित देव विसृज्य स्वहृदि कमात् ॥८३२॥ द्वारदेवान् विसृज्याथ बलिदानपुरस्सरम् । महाकुम्भादिकान् सर्वान् याहयन्मूर्तिपादिभि १८३२१ पउद्धि शान्तिसूक्तानि ब्राह्मणै सह देशिक । शाखादिमाळरवैर्घण्टारसमन्विते ॥८३३॥ देवगेह समासाद्य देवमादिभिर्यजेत् । पुसूक्तेन प्रोक्षयेच महाकुम्भस्थतीयत ॥७३४॥ प्रासादद्वारमारभ्म बलिपीठान्तिम क्रमात् । कुन्भावशिष्टतोयेन प्रोक्षयेत्पूर्ववद्विजा । १७३५॥ शान्तिकुम्भजलेनाथ शान्तिसूक्तै समन्तत । आम समोक्षयेद्विपा । सर्वदोपप्रशान्तये ॥८३६।। ततो गेह समासाद्य सम्पूज्य पुरुपोतमम् । महाहविनिवेद्याथ होमान्त सर्वमाचरेत् ॥८३७॥ ततस्तु बलिबिम्ब तु यानमारोप्य देशिक । नित्योत्सवविधानेन यात्रोपकरणे सह ॥८३८] द्वारावरणदेवाना बलिं दत्वा विशेषत । कुमुदादिपाल दयानामपि च यथाविधि॥८३९॥ वलिबिम्ब ततोऽभ्यरी स्वस्थाने सनिवेश्य तु । मूलविच समभ्यर्च्य प्रणिपत्य क्षमापयेत् ॥८॥ गोहेमादिक दद्यात्ताले सर्वशान्तये ।

·शासमुक्तावली।
आचार्यऋविगादीश्च दक्षिणाभिः प्रतोपयेत् ॥८४१॥
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चात्सहस्रं शतमेव वा ।
तेभ्यश्च दक्षिणां दद्याद्राजराष्ट्रसुखावहः ॥८४२॥
ग्रामशान्तिविधिस्त्वेष कथितो मुनिपुगवाः! ।
अथात' संप्रवक्ष्यामि शान्तिहोमविधिक्रमम् ॥८५३॥
सर्वदोषप्रशमन सर्वच्छिद्रप्रपूरणम् ।
सर्वेश्चर्यप्रद नृणा सर्वारिष्टविनाशनम् ।।८४४॥
कर्तुः कारयितुश्चैव प्रजाना वाछितप्रदम् ।
अतिवृष्टावनावृष्टौ दुर्भिक्षे रोगसम्भवे ॥८४५॥
दुस्स्वप्नादौ दुर्निमिचे महोत्पातेषु सत्सु च ।
आराधनाइयैकल्ये गळिते चोत्सवाइके ॥८४६||
प्रतिष्ठापनादीनामाकल्यमम्भये ।
विमोपकरणादीनामस्पृश्यस्पर्शनादिके ॥८४७॥
पूर्वोक्तपु निमिषु सर्वेषु मुनिपुगवा ! ।
शान्तिहोम प्रकुर्वीत तत्तद्दोपप्रशान्तये ॥८४८॥
प्रासादस्याग्रतो वापि प्रथमावरणादिफे ।
तदर्थ मण्टर कुर्याच्चतुर्दारसमन्वितम् ॥८४९॥
यद्वा पूर्व कृते विप्रा.! कुन चिन्मण्टपादिके ।
यागार्थमन्दिरे वापि पचनालय एव वा ॥८५०॥
गोष्ठागारादिके वापि उद्यानोपपनादिषु ।
द्विहस्तमेरहस्त या वृत्ते वा चतुरश्रमम् ॥८५१॥
पुण्य प्राल्पये द्यद्वा पण्डिले होममाचरेत् ।
पुण्यम्य दक्षिणे पाचँ धान्यपीठे सलक्षणम् ॥८५२॥
सोपाम्भं सकरकं महाकुम्भं तु विन्यसेत् ।
शान्ति र तन्याचे विन्यम्य तु सलक्षणम् ॥८५३॥

·१९ ] श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता । कृत्वा मानसयागान्तं करशुध्यादिकं द्विजा।। पुण्याहं पापयित्वाथ सम्पारान्मोक्ष्य कृत्यशः ॥८५४॥ अादीन् परिकल्प्याथ तारार्चनपुरस्सरन् । महाकुम्भे योगपीठं परिफरप्य यथाविधि ॥८५५|| तत्रावास नृसिंहं तु सर्वदोपप्रशान्तिदम् । सकळीकृत्य विधिययभोगादिकं प्रमात् ॥८५६॥ कृत्वासनादिभिभौगैर्हविरन्तं समर्चयेत् । सुदर्शनं च करके प्रागादिकलशेपुच १७५७॥ वासुदेवादेको चेप्ट्वा प्रभवाप्यययोगतः । शान्ति पुष्टिं च तुष्टिं च शान्तिकुम्भे समर्चयेत् ॥८५८॥ कुण्ड संस्कृत्य तत्रामिं प्रतिष्ठाप्य यथाविधि । तत्रापि गृहरि देवं समाचार यथाविधि ।।८५९|| समिद्धिः सप्तभिचापि सन्ताय स्वमन्त्रतः । विशेषेण हुनेहोपशान्त्यर्थ मुनिपुवाः ॥८६॥ नों सी नमश्चेतिमन्त्रसंयुक्तनादितो द्विनाः । ऑनमोभगवतेनारसिंहायेत्यनेन तु ॥८६१॥ एतद्दोपं अहिजहि स्वाहेत्यन्तेन देशिकः । मध्याग्यक्षारसंमिश्रान् सफलांस्नु निलान् द्विजाः ॥८६२॥ शतं सहनं साष्टं वा यथाशक्त्ययका हुनेन्। पाना सादिर व विल्यमोदुम्परं सभा १८६३|| अश्वत्मप्लान्यग्रोधमपामार्गमिति विजाः ।। समिधामएकं पलतं मधुर्झारान्विति ॥८६४॥ भामरेण जापाटयगटोपरं मतम् । हादगारमन्त्रेण देवगन्य हुनेच्या १८६१ पारेल मन्त्र दिन सान्य हुनेछन् ।

·शामुक्कावरही।
बीजानि विष्णुगामत्र्या हुवा चाप्टाएर शतम् ।।८६६॥
ररु पुरुषसूक्तेन जुहुयादेशिकोराम !
कृत्वाथ स्विष्टकृद्धोम प्रायश्चित्ताहुतीस्तथा ।।८६७॥
नारसिंहेन मन्त्रेण दद्यात्पूर्णाहुतिं तत ।
सम्पाताज्य समादाय सेचयेत्कुम्भमध्यत ॥८६८॥
पुन कुम्भे स्थित देव समभ्यर्च्य यथाविधि ।
शान्तिकुम्भ तु सस्पृष्ट्वा ब्राह्मण सह देशिक ॥८६९।।
नारसिंहेन मन्त्रेण शान्तिसूक्तैन्ध मन्त्रयेत् ।
ततश्च द्वारदेवेभ्यो बलिं दद्यायथाविधि ॥८७०॥
पव पूर्वदिने रात्रौ कृत्वा देशिकसत्तम ।
परेधु प्रातरुत्थाय कृतस्नान कृतादिक ।।८७१।।
इशा कुम्भस्थित देव सन्तामो यथाविधि ।
द्रव्यै पूर्वोदितथापि अष्टाविंशतिसरन्यया ॥८७२।।
पूर्णाहुतिं च कृत्वाथ विसृज्यामिस्थित विभुम् ।
विसृज्य द्वारदेवाश्च बलिदानपुरस्सरम् ॥८७॥
यहाकुम्भ शान्तिकुम्भ राहयन् बामणे सह ।
वेदनोपैधिघोषैर्घण्टारयसमन्विते ।।८७॥
आसाद्य देवसदन समभ्यर्य जगत्मभुम् ।
पुसूक्तेन महाकुम्भतोयेन प्रोक्षयेद्विभुम् ॥८७५||
शान्तिकुम्मनलेनाथ देव या मन्दिरादिकम् ।
सौपकरण वापि दृषित दोपशान्तये ॥८७६॥
मोक्षयेच्छान्तिसूक्तेन दोपशान्तिमविष्यति ।
परमानो गुर पश्चातापयेद्दक्षिणादिभि ॥८॥
सघ कापि या पर ननदोषानुसारत ।
शान्तिहोम प्रीत मदोपशान्तये ॥८०८॥

·९९५ 8 श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता । कुम्भार्चन विना वापि केवल होममाचरेत् । महोत्सवाधुत्सवेषु प्रतिष्ठानपनादिके ॥८७९॥ तत्तत्कर्माहभूतेली शान्तिहोम समाचरेत् । इति सर्व समाख्यात किमन्यच्छ्रोतुमिच्छध ।।८८०॥ इति श्रीपाञ्चरात्रे ईश्वरसहिताया- प्रायश्चित्तविधिर्नाम एकोनविंशोपाय । अप विंशोऽध्याय । -000- मुनय । भगवन्मुनिशार्दूल सर्दशास्त्रविशारद । भवता तत्र तत्रेह स्वयव्यक्तादिभेदत ॥१॥ विशेष कीर्तित पूर्व जीर्णोद्धारादिकर्मसु । किं किं मुवि स्वयव्यक्त महत्त्व तस्य कीडसम् ॥२॥ तत्सर्वं विस्तरेणैव प्रकाशय दयानिधे ! नारद । स्वयव्यक्तादिभेद च तन्माहात्म्य च कृतश । प्रवक्ष्यामि शृणु व तत्सावधानेन चेतसा ॥३॥ क्षेत्रेषु पुफरायेषु यामुदेवो जगत्सति । स्वय व्यक्तिं समभ्येत्य भक्ताना हितकाम्यया || स्थित सनिहितो देव स्वयमलो मुनीश्वरा !! क्षेत्रषु के निदेव स्थापितो देवचोचन ॥५॥ तथैव चित्सिदै पेचिदपिपुगवै । गन्धर्वश्चापि यश तथाविधायगेसम ॥1

·शास्त्रनुक्तावली।
असुरै राक्षसैश्चैव मनुजेन्द्रश्च केपु चित् ।
स्थापितो विधिवदेव सन्निधत्ते जगत्प्रभु |७||
एच भगवदाकारैर्नानासस्थानलक्षणे ।
नानाविशेषरूपैश्च नानाकार्ययशेन तु ॥८॥
विश्वमापूरित सर्व सर्वानुग्रहकाम्यया ।
भगवद्भक्तिनिरतैर्मनुजेन्द्र प्रतिष्ठितात् ॥९॥
माहात्म्य स्याद्दशगुण राक्षसेन्द्रप्रतिष्ठिते ।
तत शतगुण प्रोक्तमसुरै स्थापिते विभौ ॥१०॥
सहस्रगुणित प्रोक्त विद्याधरकृते द्विजा ।।
ततो दशगुण विप्रा । माहात्म्य यक्षकल्पिते ॥११॥
ततो दशगुण प्रोक्त गन्धर्वेश्च प्रतिष्ठिते ।
आर्थे कोटिगुण प्रोक्त सैद्धे दशगुण तत ॥१२॥
कोटिकोटिगुण दिव्ये म्वयव्यक्ते मुनीश्वर! ।
माहात्म्य स्यादसाळ्यातमिति शास्त्रेषु निश्चितम् ॥१३॥
तत्स्याधा स्वयव्यक्तविम्ब भगवतो विभो।।
साल्पामशिलास्पैरितरैस्तु शिलादिमि ॥१४॥
उभयत्र समान स्याद्धरे मानिध्यमुत्तमम् ।
साळग्रामशिलपिम्चे तत्तन्मूर्तिविनिर्णयम् ॥१५॥
तत्तद्वयवस्थितैब्धिहै ज्ञात्वा कार्य समर्चनम् ।
क्षेनेपु पुष्करायेषु स्वयमेव जगत्पति ॥१६॥
अचम्पेणावतीर्य व्यक्तधकादिलाउने ।
समन्वित सनिधचे भक्ताना हितकाम्यया ॥१७॥
तत्त क्षेत्रस्थितान् देवान् प्रवक्ष्यामि मुनीश्वरा ।।
यन् द्वारा मनुनो रोके सर्व प्रमुच्यते ॥१८॥
पुष्कर क्षेत्रमाश्रिन्य पुण्डरीकाक्षसजया ।
वासुदेवस्तु भगवान् नित्य सनिहित रियत ॥१९॥

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिए । एव क्षेत्रमरे दिव्ये प्रारझे नैमिशाहगे । क्षेलेप्यन्येषु च तथा वासुदेवादिसझ्या ॥२०॥ चतुर्तिस्तिो देवो रोकरक्षणहतुना । केशव केशिहा लोके कुरुक्षेत्रादिषु खित ॥२१॥ नारायणो मुनिश्रेष्ठा खितो नारायणाचले । माधवो कटगिरी गोविन्द पुरुषोत्तम ॥२२॥ भूभागपदमाश्रित्य ससितो नाभसाहये । साने वृन्दावनाख्येषि द्विथैव कमलोद्भव ! ॥२३॥ विष्णुलोभापहे विषा ! सितो विष्णुपदेपि च । मन्दराज्य गिरि चैव आसाद्य मधुसूदन ॥२॥ भूतानामनुकम्पार्थमवतीर्य च सस्थित । यामुन जलमाश्रित्य देवदेवग्निवित्रम ॥२५॥ स्थित कमलसम्भूत | तरण मुगतिप्रदम् । मूत्यन्तर वामनास्त्य सिंहादौ कमलोद्भव! ॥२६॥ स्वसत्वादेत्य विश्रान्त भनिना शोकशान्तरे । नर्मदाख्य हि चाक्रम्य जल पापक्षयररम् ॥२७॥ श्रीपर सस्मितो देर कौण्डरेपि श्रिया सह । हपाकशास्तु भगवान् ससितोप्यात्मना मुवि ॥२८॥ धराभरे ध्वनारये तु क्षेत्र फुजाम्रफेना । पमनाभस्तु देवशम्त्वदीयं च ससित ॥२९॥ दक्षिणा दिशमाश्रित्य समोरे जरधिक्षिते । गिरी रेवतके विप्र स्वसत्वादेत्य वटते ॥३०॥ दामोदर भावान् हितार्थ भारितालनाम् । भिवन्तरे सा मूर्तिभिविधमन्दिरम् ॥३१॥ समान्त द्विश्रेष्ठ अतोन्येषा र सस्तितिम् ।

·शाखमुक्तावली।
निनोधतु महायुद्धे! सावधानेन तसा ॥३२॥
सिद्धामराश्चितं विद्धि श्वेतद्वीपे तु इसराट् ।
मरस्त्रात्मा भगवानप्सु अश्वारमा वडवामुखे ॥३३॥
रसातले तु कूर्मात्मा विध्यारण्ये तु पौप्फर।।
विज्ञातव्यो मृगेन्दात्मा पापहा सर्वदेहिनाम् ॥३४॥
सौरायेण रूपेण क्षेत्र तत्सके तु वै ।
गाझे शुभजले कूले सुरसिद्धनिषेविते ॥३५||
हेमोचमागधृग्देवो हेमशैलमहान्तरे ।
नौबन्धनगिगवेव मीनवका स्थित प्रभु ॥३६॥
कृष्णाश्वेऽवशिरा देव निरिक्षेत्रे च माचिते
लनणोदक्षिपर्यन्ते भूभागे सिद्धसेविते ॥३७॥
कृर्मयक्रश्च भगवान् ससित शग्यचक्रम् ।
नृहरि कृतमाचे तु उज्जयिन्यानपिद्विना । ||३||
विशाखमूलमने तु स्थान लेन सितस्विधा ।
कोकामुग्वे वगहन्तु वागडे तु नगोत्तमे ॥३९॥
मन्दमाले विवतले कुसुक्षौ हिमाचके ।
वामन पर्वमूर्तिय वै पम्प्येण संस्थित ॥१०॥
मयदेशे तु गहाया दुरुक्षेत्रे तु पोप्कर।
यामुन कूलमागिन्य प्रादुर्भावान्तर महत् ॥४१॥
स्थित त्रिविक्रमाग्य यन् त्रैलोक्याकान्तविग्रहम् ।
नगोचमे महेन्यान्चे परवयकर द्विजा ॥४२॥
रामननश्च भगवान् सस्थित क्षनियानक ।
धराधरे चिनटे रक्ष क्षयरगे महान् ॥४२॥
सस्थितश्चापगे गम पद्मायनेजण ।
गान्य माग्पानि मामुन ग्रामयन् जलम् ॥४॥

·१२.
श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता।
सस्थित्तो मानुषीयेषु भूभागेषु शुभेपु च ।
सामुद्रपि ततो द्वीपे द्वारकाख्येऽमरार्चिते ॥१५॥
वर्तते भगवान कृष्ण सर्वात्मा परमेश्वर
क्ल्की विष्णुश्च भगवान् स्तूयमानो द्विनै स्थित ६२६
समासाय विपाशा च नदी नियतमानस ।
धर्ममूर्तिमहात्मा वै धर्मारण्ये सुरार्चिते ॥५॥
अनुमहपरस्त्वास्ते लोकाना लोक्पूजित ।
नरसज्ञो जगनाथ सिद्ध सम्पूनितेषु च ॥१८॥
भूभागेषु च रम्येषु नित्यसनिहितस्विति ।
गिरी गोवर्धनाल्ये तु देव सर्व वरो हरि ॥१९॥
सस्थित पूजिले स्थाने गवा निष्क्रमणेषु च ।
सालमामे च भगवान् रातेदारन्ये वने द्विजा | ॥५०॥
तथैव वमुथाशे च स्थितो देवरताभिधे ।
कृष्णोपरश्चनुमूर्तिरवतीर्य धरातर
स्थित पिण्डारके विप्र मोचयन् दुस्मृताजनान् ।
श्वेतद्वीपे कुरुक्षेत्रे हिमवन्ताचलेन । ॥५२६६
वेदिकायामपि तटे विश्वरूप स्थित प्रभु ।
क्षीरोदधौ पमनाम शेषाहिशयनो हरि ५३
स्थितो नन्पन्नसम्भूत ! यामाचेद पितामह !!
चतुर्था सपमानित्य विश्वेस्मिन् सेव यतले ॥५४॥
हिताय सर्वरोकाना यथावदयधारय
आसाद्य शयन ब्रान् पाताळतरसस्थित ॥५॥
चटमादाय चामेय योन्ते सहरते जगत् ।
पटमूल समाभित्य प्रयागे सुरपूनिते ॥५६॥
जगदेकार्मर कृत्या दिव्यमासाद्य पादपम् ।
सन्तिष्ठते स भगवान् तम्मिन् तारे सितो द्विजा | ॥५॥

·शासमुक्तावली। न्यग्रोधमायिन चैव ध्यायेदिव्यगतिप्रदम् । हिमाचलेकदेशे तु तुड्ने वै भृगुसज्ञके ॥५८॥ मधुकैटभमाथी च सम्थित सेविनीतले । क्षीरोदकक्षितिक्षेत्रे सुरासुरनिपेविते ॥५९।। मन्दराद्रिकरो देवो वर्तते देवपूजित । तत्रैवामृतचिद्देव सस्थित सिद्धसेवित ॥६०६ कान्तारूपधरश्चेव सुधाकलशक्प्रभु । सिद्धाना च मुनीना च देवाना मृत्युजित् स्थित ॥६॥ द्विधा फर्ता गणोपेतो देवो गरडवाहन । सारवृक्षभुजोद्देशे सालग्रामे स्थितो विभु ॥६२॥ विकृटगिरिपृष्ठे तु गम्ये गगनचारिणाम् । गजोधृतिच्छरेनैव अप्रमेयाख्यया स्थित ॥६३॥ श्वेतद्वीपपतिर्देव अवतीर्य च सस्थित । गङ्गासमद्रस्योगे क्षित्युद्देशे मनोरमे ॥६॥ यजमुग्भगनान् देवो नैमिशे सिद्धपूजिते । सैन्धयारण्यमाश्रित्य अनन्तो भगवान् स्थित ॥६५॥ शासपाणिन्तु देवेशो दण्डकारण्यससके । उत्पन्नावर्तके देशे शौरिसज्ञोऽच्युत स्थित थिती समुद्रनन्धेधे सगमे सिद्धसेधिवे । ज्ञानोपदेष्टा भगवान् सस्थितो दु सशान्तये ॥६॥ आसाद्य सूकरक्षेत्र देवो गरडमाहन सस्थितो गरडारुढ पारिजातकरादित ॥६८॥ सिदै सुरगण सा गगन चापि पौकर । देवदेव गगनाम हम्तिपर्वतमम्तरे ॥६॥ प्रदेश ममामाद्य साम्य वरद स्थित मान्यादपाइण्टो मागवाया महामने । ७.!!

·श्रीवासराने-ईश्वरसंहिता उड्डीय पुण्यभूभागे संस्थितः पुरुषोत्तमः । अचिन्त्यात्माथ भगवान् पर्वते गन्धमादने १७११ शिपिविष्टारल्यया देशे शिपिविष्टावृतः स्थितः । प्रासमुद्रापयाने तु भूमागे शुभलक्षणे ॥७२॥ कापिली मूर्तिमासाद्य दासुदेवः स्थितः प्रभुः । मवतीर्य स्वसत्वाच्च ब्रह्मसंज्ञः प्रजापतिः ॥७३॥ मणिअन्धं समासाथ नित्यं सन्निहितः स्थितः । मगधामण्डले विप्र महायोधपराश्रयः ॥७४!! संस्थितो लोफनाथात्मा देवदेवो जनार्दनः । देवदक्षिणगाक्ष्यो चै यो ऽभिमानतनानि ।।७५] सूर्यसंज्ञस्तु भगवान् हेमशैलोपरि स्थितः । आच्युसे वामनेत्रे तु योऽभिमानतनुर्विभुः ॥६॥ भगवान् सोमसंज्ञस्तु मोमतीर्थाश्रमेपि च । अमिस्वरूपमनितं संस्थितं पाडवानले Mull वस्वात्मा भगवान् विप्र! भासते त्वसुरान्तकृत विष्णुनाना पुनर्देवस्त्वनेकायुधमण्डितः ॥७८|| जयाख्ययोजयिन्यां वै स्थितः पापजयो नृणाम् । काश्मीरमण्डले पुण्ये क्षेत्रे चक्रधराभिधे ॥७९॥ चक्रपाणिस्तु भगवान् मक्तानां मोक्षदः स्थितः । सुरोतमाभिधानं च गदापाणिं तु पोकर! १८०॥ सदासन्निहितं विद्धि गाद्वारे सुरैः सह । चतुर्भजश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्वक्त्रश्चतुर्गतिः ॥८॥ स्थितः पिण्डारके देवो विप्यासेनः सनातनः । शुभमासाथ भूभागं पारायोतियपुरे तथा ॥२॥ देवं विश्वेश्वराल्यं च स्थितिमेत्य स्वगोचरात् ।

·शासमुतापसी।
सातननाभिधले सिद्धविद्याधरान्विते १८३॥
स्वामिनजो जगनाथ सितो मन्दाकिनीटे ।
भद्रात महायागे ध्यामिनामपवर्गद १८५॥
घरातले नृसिंहार ये देविकाया-तटायिते ।
रियुक्षया यया विप्र देव सर्वेश्वर स्थित ॥८॥
शकरारुये तु भूभागे सर्वदनिपविते ।
ज्ञानमुर्तिजगन्नाथ सम्भित शुमान्नृणाम् ॥८६॥
पृथिया तु पिनक्षेत्र मोचयन्तमूणत्रयात् ।
जनार्दनाख्यया अगन् । विधात्मा भगवान् खित 1st
एतेनतारा कविता रेशत कमलोद्भव ।
एभि क्षितितल व्याप्त पोन पुन्येन च स्वयम् H८८॥
ससारिणा जनाना तु अनुग्रहधियानज ।
सीर्तनमगम्याना निसन्य नित्यमाचरेत् ॥८९१
मति के च गन्याना सेवने दर्शनेपि च ।
म्लेच्छाना तेषु देशेषु क्षिती क्षेादयो हि ये ॥९०६
सायपरिहारेण द्रष्टव्मास्ते सदैव हि ।
ऋभि सामरे सिद्धै स्वाश्रमेपु महत्सु च ॥९११
पालाशयेषु पुष्येषु पृथिव्या विविधेषु च ।
सर्वे भगवदागारा विभवव्यूहलमणा ॥९२॥
उक्ता गताश्च मे चान्ये समुत्प्रेक्ष्य धिया स्वयम् ।
प्रतिष्ठितान विधिवत्समन्त्रा सत्यविक्रमा ॥९॥
स्थित्या नानाप्रकारा ये भूतभव्यादिकाख्यया ।
सौम्यामेया गयाख्येन सन्निवेशवशेन वै ॥९॥
लारचिमयनैव चितसौरयप्रदेन च ।
मुजापायुषसन्धानकेतुमेदेन वै सह ॥१५॥

·वै श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता । अलंकृत च भूभाग मनुजैस्त्वेवमेव हि । भक्तरनुगृहीतैश्च सिद्धायैश्च यथोदितम् ॥२६॥ आदिदेवादयश्चैते तत्वेशा. समुदीरिता । परस्मिन् भगवतत्त्वे त्वभेदेन उपस्थिता. ॥१७॥ सूर्यस्य रश्मयो यद्वझेरर्चिगणा यथा । जलधेरूमयोगदपददेवान्जसम्भव ! ॥९८॥ चित्सामान्या नित्यशुद्धा ब्यापका परमेश्वरा । तत्वसचा समाश्रित्य ज्ञानाचे समलकृता ॥९॥ अणिमाघष्टकोपेता. सस्थिता स्वात्मना तु अध्यावागेषु सर्वामुनित्य कुर्वन्ति सनिधिम् ॥१०॥ मुक्तये सर्वभूताना विशेषेण तु वै भुवि । आविश्वप्रमवास्फालादारभ्य प्रळयाववि ॥१०॥ क्षेत्रेषु नातारेषु शब्दब्रह्ममयात्मना । सामान्येनापि मन्नण सद्विवर्तन भात्मना ॥१०२॥ ततो व्यत्ततर रूपमाश्रयन्ति च पार्थिन । हितार्थ सर्वलोकानामयतीमनारम् ॥१०३।। बगत्यायतनास्याबामर सिध्यन्ति योगिन । कालान्तरेण व्यतीना मजन जयते यदि ११७n समिनि शक्तिभावेन नित्य कुर्वन्ति तत्र च । योगेवरामरा सिखा स्मृत्ताकार तदात्मकम् ॥१.५|| शैलमृद्दारघातूत्या व्यक्ति सस्थापयन्ति छ । पत्रानुवेद कुरुते मन्त्रशक्तिपरास्तु ये ॥१०६॥ येनाव्युतीयनाम्ना वै यात् सानान्तर स्मृतम् । सनिधिता वैरूया शब्दमातिधरस्य च ||१.७॥ मिनात्मना म्पयन्यक्तरूपेशव्यरेषु च ।

·५०५ श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता। वेदशास्वार्थतत्त्रज्ञ कृत्वा त पुरुषोउम ॥१२०॥ सृष्टौ नियोज्य ब्रह्माण ततस्त्वन्तर्हिनोऽभवत् । सम्मिन्नन्तहिते देवे विपर्यस्तमतिविधि ॥११॥ इतिकर्तव्यतामुग्धो बभूवोद्विग्नमानस । सदासौ तप आतिष्ठद्रप्टुकामो जगत्पतिम् ॥१२२॥ बहुकालेप्चतीतेषु तप्यमाने पितामहे । आविराट जगन्नाथो ब्रह्मण पुरतो द्विजा । ॥१२३॥ स या कमलाकान्त परमाश्चर्यसयुत । तुष्टाय विविय स्तोन्नै श्रुतिसिद्धश्चतुर्मुख ॥१२४॥ तेन स्तुतो जगद्धाता करुणापूर्णमानस । ब्रह्माण समुवाचेद मेघगम्भीरया गिरा ॥१२५॥ त्वया बस कुतस्त्वेर तपस्तप्त सुदुस्तरम् । तुष्टोह तपसा तेऽध किताभीप्सित वद ॥१३॥ नद्या नान्यदस्ति फल देव भवतो दर्शनाहते। त्वया नियोजिनोह हि गल्सयौ पुरा विभो ॥१२७|| सन्टु जगदिद सर्व का शक्तिमम माधव अआपाय समाचक्ष करुगारतवारिधे ॥१२८॥ इयुको प्रभा देवो मन्त्रमष्टाक्षर परन् । तम्योपदिश्य भगवान् तदाश्य विशेषत ॥१२॥ महाशरमिम मन्न सन्तत हदि चितयन् । मात्रस्यास्य प्रभावेग जगस्सन्दु सममि ॥१३॥ सर्गकर्मणि सवृत्ते एतन्म समारत आविर्भवि पनि पुर सागा नागपणे विभु ॥ समभ्यर्चम देवेग मानेन पप्रज्ञ - ।

·शासमुक्तावली ।
ततस्त्वदधिकारान्ते मत्पद प्राप्स्यसि ध्रुवम्॥१३२।।
इत्युक्त्वान्तर्दधे देव ततस्तुष्टश्चतुर्मुख ।
जपमानो मूलमन्त्र चेतनानेतनात्मकम् ॥१३३॥
सृष्ट्वा जगदिद सर्व विरञ्चिमुनिपुजवा ।
नारायण द्रष्टुकामस्तपस्नेपे सुदुस्तरम् ॥१३४॥
आविरासीत्ततो दिव्य विमान शुभलक्षणम् ।
श्रीवैकुण्ठाश्चतुर्वक्त्र तप फलमियाइतम् ॥१३॥'
अनेकोटिमार्ताण्डविलसत्तेजसावृतम् ।
अन-तविहगेशानविष्णसनपुरोगमम् ॥१३॥
श्रिया सुदर्शनेनापि पार्थयो समनुद्रुतम् ।
कुमुदाथै परिवृत सर्वावयवशोभितम् ॥१३॥
वृताकार शुभकर सर्वालारशोभितम् ।
त दृश सहसोत्याय सन्तुष्ट कमलासन ॥१३॥
पुळकाश्चितसर्याक सन्तोगोड सलोचन ।
प्रणम्य माञ्जलि थिचा विमानमवलोक्यत् ॥१३०॥
पीठाद्यपु शिसान्तेषु विमानावययेषु च ।
भराध सत्यपर्यन्त लोताना सप्तक क्रमात् ॥१४॥
अगना भुवनाध्यादिपक वर्णा यपश्चिमम् ।
घरादपुग्पन्त च तत्वनृन्द मुनीश्वग १४६॥
सत्तारूपमस्थाय मस्थित सन्ददर्श ह ।
ततस्तु देवतागृन्द क्रमेण समगायत् ॥१४२॥
पलाधारशिन्गधम्नादनन्तममितद्युतिम् ।
घर तमामयशक्ति चापि शिग-तरे ॥१३॥
मनार मध्ययुम्भे प्रागादिवसाट ।
पायुदेशदिशाभ प्राप्यययोगा ॥१४॥

·ष-२० श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता। सस्थितान् तत्पिधानेषु मध्यादीशदिगन्तिमम् । ज्ञानभासादिकाना च शक्तीना नवक कमात् ॥१४॥ धर्मादीनामष्टक च तथा पादशिलाष्टके । अकारादिक्षकारान्त वर्णचक तदन्तरे ॥१४६॥ सर्वाधारमय चक्र शाखामूल समाश्रितम् । ज्ञानक्रियात्मके तत्वे शाखयो परमेश्वरम् ॥१४७॥ आध युदुम्बरम्यो तत्पृष्ठे धर्ममेव च । क्वाटयोस्तु कालरामि वरुण च मुनीश्वरा ॥१४८॥ शहपद्मनिधी चैव तदमद्वारपार्श्वयो । ततो जघासमूहे तु तथैवान्तरभूमिषु ॥१४९॥ कालादिवसुबालाश्च भावोपफरणामरान् । जघामे केशवादीना द्विपटक अन्तरस्थले ||१५०॥ चकायायुधसघ च सत्तारूपेण सस्थितम् । नासाचतुष्कस्थानेषु वराहादि चतुष्टयम् ॥१५१!! सशक्तिक तु पत्राद्यैपिते वेदिकातले । मुदर्शन शिखाकुम्भे वासुदेव परात्परम् ॥१५२॥ तदप्रदेशे हेतीश सूर्यकोटिसमप्रभम् । सर्वलोक्मय विप्रा । सफलाध्वमय तथा ॥१५३।। सतित्वमय चेव सरदेवमय तथा आनन्दमयसज तढिमान कमलासन ॥१५॥ एव क्रमेणावलोक्य प्रणिपन्य पुन पुन । तथा प्रदक्षिणात्य रिप्यक्सेनाभ्यनुज्ञया ११५५॥ विमानान्त सम्प्रविश्य जपरष्टाक्षर मनुम् । अभ्यन्तरे विमानम्य गर्भभूमौ तु मन्यत ॥१५६॥ सरसोरटमान्याय सम्थन पुरषोत्तमम् । -

·शास्त्रमुक्तापली।
पावृजलदसन्दोहविलसद्दिव्यविग्रहम् ॥१५॥
सर्वदेवमय देव सर्वेषा तेजसान्निधिम् ।
सर्वलक्षणसम्पूर्ण सार्यघादिगुणैर्युतम् ॥१५८॥
वपुषा सुन्दरेणैव दिव्येनारिष्कृतेन च ।
मुश्चन्तमनिश देहादालोक ज्ञानलक्षणम् ॥१५९॥
प्रयलेन विना ज्ञानना सकृद्धयायिना महत् ।
धनकुञ्चितनीलालिदळिताजनसन्निभै ॥१६०॥
कर्पूरघूमरैर्दिव्यै पुष्पसवलितान्तरै ।
किरीटमटाकान्त शोभित स्वशिरोरुहै ॥१६१५
वालचन्द्रप्रती।शहालोद्यत्तिलकोवलम् ।
सुभुन सुनस शान्त सविलासस्मिताधरम् ॥१६२॥
किंचिदारक्तगोक्षीरशुद्धनीलाजलोचनम् ।
शीतदृष्टिपातन्तु जगदाप्यायकारिणम् ॥१६३॥
विरसद्दण्डपलक श्रवणोज्वल कुपडलम् ।
मुम्बसौन्दर्वनिप्यन्दचुरुस्थलशोगितम् ॥१६॥
निकगरचन्द्रपिरसन्मुसमण्डल।।
पम्युग्रीव पीरास दीर्घबाहु महोरमम् ॥१६॥
चतुर्भुजमुदाराङ्ग रिसत्पाणिपङ्कजम् ।
दतिकोगेयवमन निम्ननाभिं तनूदरम् ॥१६६॥
चारस्युगळ चारुजपाद्वितयमुज्वलै ।
मणिन् पुर भूपायिलर पदपङ्कजम् ।।१६७॥
विध्यगन्धानुरिता दिव्याम्बरधर तथा ।
दिव्ययामेनोगत दिव्यारबारमाण्डिनम् ॥१६८)
जमेकालरचितगटमयुटोग्नम् ।
फोनुभनोमिन भी मनाप्प हनम् ॥१६॥

·अ-२० श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। रक्तकाञ्चनसन्मुक्तायुक्तया वनमालया। सब्रह्मसूत्रया चैव शोभितं परमेश्वरम् ॥१७०॥ मुख्यदक्षिणहस्तेन गीतानामभयप्रदम् । ओणीतटनिविष्टेन बामहस्तेन लीलया ॥१७॥ प्रियमाणं गदां गुर्वी निषण्णां धरणीतले। पश्चादक्षिणहस्तेन चक्रं कालानलद्युति ॥१७२॥ प्रणवध्वनिगः तु हिमाद्रिशतशोधिकम् । शहू वामकरेणापि दधानमतुलप्रभम् ॥१७॥ स्वदेह्तेजस्सम्भूतज्यालामण्डलमध्यगम् । करुणापूर्णहृदयं जगदुद्धरणोधतम् ॥१७१] अभिन्नपूर्णपाइगुण्यविभवेनोपचुचितम् । योगिध्येयमजन्नित्यं जगजन्मादिकारणम् ॥१७५।। साक्षालक्ष्मीपति देवं नारायणमनामयम् । दृष्टा प्रहहृदयः प्रणिपत्य मुहुर्मुहु. ॥१७३॥ तुष्टाव कमलाकान्त स्तोत्रैर्नानाविधैर्विधि । ततस्ततस्तोत्रसन्तुो नारायण उदारधी. ॥१७७१ पितामहमुवाचेदं मेघगम्भीरया गिरा ) सन्तुष्टस्तपसा तेऽहमष्टाक्षरपरायण! ॥१७८॥ समभ्यय मामत्र युगानागयुतं विधे! । ततो भुवं गमिप्यामि केन चित्कारणेन तु ॥१७९॥ इत्युक्त. स चतुर्वक्त्रो हपेण महतान्वितः । विमान स्तमाक्षधा सापावा मिले रहे ॥१८॥ सात्वतोक्तविधानेन मनुनाधाक्षरेण तु । पूजयामास विधिवद्रोगेर्नानाविधैर्विभुम् ॥१८१॥ एवं बहुपु कालेषु व्यतीतेपु मुनीश्वराः !

·शास्त्रमुक्तावली सनत्कुमारो योगीन्द्र कदाचिक्षीरसागरात् ॥१८२|| सत्यलोक समासाद्य तत्र नारायण प्रभुम् । दृष्ट्वा श्रिया समोपेत सर्वचिचापहारिणम् ॥१८३॥ प्रणम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठन्नुवाचेद चतुर्मुग्नम् । भवान् गुरु पिता चापि मम वात्सल्यवारिधे ॥१८॥ त्वचोन्यो नास्ति में लोके गति सर्वार्थदायको । दयन्त कारमाशोय श्रीमान्नारायणो विमु ॥१८५॥ भवताराधित सम्यग्भोगेर्नानाविधैरपि । अद्याह यष्टुमिच्छामि मवदाराधित विभुम् ॥१८६॥ नारायण जगन्नाथ दातुमर्हसि मे पिन । । इति सप्रार्थितो ब्रह्मा पुत्रमात्सल्यवानपि ११८७१ विप्रयोगभिया विष्णोश्चि तापरवशोऽभवत् । सटा नारायण श्रीमान् चिन्तायाकुरमानसम् ११८८॥ प्टवान्नसम्मन प्रीत्या वाक्यमेतदुवाच ह । चिन्ता जहि महायुद्धे विश्लेषान्मम पद्मजा ॥१८९॥ जन्तरमिद मेपि ददामि तव सप्रति । मामादाय मुनी द्राय सप्राप्य धरणीतलम् ॥१९॥ सस्थाप्य पूजयेन्नित्य पाटाभिधे गिरी । यत्र मा इष्टुमनिम तपम्यन्ति मुनीश्वरा ॥१९१॥ इत्युक्त्वा भगवान् देवो रूप म्व हृदयोद्भवम् विया पुच्या च सहित प्रागच्छद्रधणे तदा ॥१९२३॥ पितामहम्नादाय रुष श्रीपुष्टिसयुतम् । अभ्यायद्विशेषेण भोगविम्मितमानस ॥१३॥ तन मन कुमार तमा य यमलोय । सनोपोनयन प्रोवाचेत्थ मुनीचरा ! ॥१९४॥ माखुगार हे नग! पुनगि भवान्मम ।

·म २०] ५११ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। साक्षान्नारायणो देवो यत्त सानुग्रहस्त्वयि ॥१९५|| इत्युक्त्वाथ मुनीन्द्राय दिव्यमष्टाक्षर मनुम् । उपदिश्य तदर्थांश्च तथा सात्वतसजकन् ॥१९६॥ महोपनिपद तन्त्र मायामास योगिनम् । यो मूलवेदो विरुवातस्तारक्तम्मारिसतम् ॥१९७ ॥ सिद्धिमोक्षपद विप्रा | सर्वशास्त्रार्थमितम् । या शान्ततर व्यूह शान्तोदितमनन्तरम् ॥१९८॥ सुषुप्तिसज्ञ स्वमाख्य जाग्रमह यथोदितम् । मूर्त्यन्तर केशवाद्य प्रादुर्भावान्तर तथा ५१०९] हृत्पद्मपद्मपीठादी लक्ष्मीपुप्यादिशक्तिभि । लाउनै शरचनायैर्गरुडप्रमुम्वरीप ॥२००॥ मूतसिद्धादिमि शास्त्रपर्यन्तै पूजन हितम् । विश्वनातनृसिंहभ्य दीक्षापूर्व तथा परम् ॥२०१॥ विभव्यूह सूक्ष्मायगधिकार यथाक्रमम् । समयीपुरमादीना चतुर्णामभिषेचनम् ॥२०२॥ तथैव समयाचार मीना ग्थापनकाम । मन्त्रमण्डर मुद्रागा कुण्डादीना चं रक्षणम् ॥२०॥ या प्रोक्त भगवता लोशेलीपनहेतुना । तदा धेोपदिश्याथ तस्माप्ति न व्यर्णिया ॥२०॥ इद हि मालत तन्त्र व मुदेवाजगत्मभो । सापन मम्मा तम्मामार्पगारगन ॥२०॥ ममन्येन मम्माप्तमानिदिन वे तत । अनिन्द्रामया मास मतो रद्रादिभिम्नया ॥२०॥ पुदिन्यामा नागल मदर मुने । यथा म पु म नानि चरमगरम ॥२०७१ ·शास्त्रमुक्तावली। एतदुक्तविधानेन नारायणममु मुने।। समभ्यय लोकग भोगै सास्पर्णिकादिमि ॥२८॥ वैकुण्ठवर्धन नाम क्षेत्रमम्ति महीतले । तत्रास्ति पावटार । कश्चितिरिवरो महान् ॥२०॥ कार्या उत्तरे भागे मुने योननमात्रत । अपाकृत हि तत्स्थान भूवैकुण्ठमिति श्रुतम् ।।२१०।। पुग भगदानात साक्षाच्छेपो हि शैलताम । सम्प्राप्यागमन विष्णो प्रतीक्षन् वर्तते धुना ॥२१॥ विरनाप्यगभागेन तदिरेरचरेतटे । प्रबहत्यमा नित्य सर्वदोषप्रणाशिनी ॥२१२॥ तयैवानकतीर्थानि क्षेत्राणि विविधानि च । सति तत्र गिरिश्रेष्ठ मेव्यानि विबुधोत्तमै ॥२१३॥ वगै युरोपि तरत्या न दूप्यन्ति स्दा चन । सम्य प्रयकालेपि नागो नास्ति गिरे ने | ॥२१॥ सनम्नत्महम न्धान नभाण्डान्तन किञ्चन । तम्मिन् गिरी मुनिपरा बहव सशिनाचा ॥२१॥ नारायणममुद्रष्टु सपम्य स्यमलाशया । तेथप्यनुनहो जानो देवम्यास्य पानिने ॥२१॥ सम्माद्विमानमेतत्त्व समादाय समाहित । तम्मिन् गिरिको म्याप्य यन नारायण प्रभुम् ॥२१॥ श्वनुत्तो, मुनियर सन्तुष्टहदयातत पितामहादेवदेव रसमा नारायण प्रमुम ॥२१॥ पागुन्या पैर्णमाम्या हि हप्न मुनिमम्मा। नमानीय गिरि श्रेष्ठ तमूर्ति मनिमवित ॥२१॥ नारनवम्यनमानममिनप्रभम् ।

·ग-२०] भोपाचरात्रे-ईश्वरसंहिता । संस्थापयामास तदा तत्रत्या मुनिपुङ्गवाः ॥२२०॥ दृष्ट्वा नारायणं देवं हर्षेण महतान्विताः । अस्माकमिह फल्याणं कल्याणमिति चोचिरे ॥२२॥ ततः कल्याणतीर्थ तत्प्रवदन्तिमनीषिणः । ततः सनत्कुमारस्तु सात्वतोक्तविधानतः ॥२२२॥ समर्चयन् जगन्नाथं सन्तुष्टहृदयोऽभवत् । यतो नारायणस्तत्र गिरौ वसति सन्ततम् ॥२२३॥ नारायणाचल इति ततःप्रभृति कथ्यते । तत्र नारायणस्यैवमवतारः समीरितः ॥२२॥ अर्चान्तरन्तु यत्प्रोक्तं नारायणहृदुद्भवम् । तचापि तं गिरिं प्राप कुतश्चित्कारणासुरा ॥२२५॥ तवृत्तमिह वक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुनवाः ! । पुरा नारायणः श्रीमान् लोकरक्षणहेतुना ॥२२६॥ अवतीर्म रपावशे रामो रक्षःकुलान्तकः । पितृवाक्यापदेशेन दण्डकारण्यवासिनाम् ॥२२॥ मुनीनां रक्षणार्थाय तस तत्राश्रमे वसन् । लक्ष्मणेन च लावण्यपूर्णया सीतयान्चितः ॥२२८॥ नारायणगिरि प्राप्य कदाचिन्मुनिसेवितम् । कृतातिथ्यो मुनिगणैः कौतुहलसमन्वितः ॥२२९॥ अधित्यकायो तस्यादेस्तनो ऽतिमजुळे । सातावारिविहाराय सुमित्रासूनुना क्षणात् ॥२३०॥ पनुकोटया कडे खाने सयसमातदारिणि । विश्त्य सीतयासाथ निमज्यान्तनले उपन् ॥२३॥ अनोऽसमर्पणीतब ददर्श परमागुतम् । रूपं भगवनः पधादुन्मज्यालोच्य रापयः ॥२३२६६ ·शास्तमुक्तावली । पर्यटन् परितश्शैल विसायाविष्टमानम । पारे कल्याणतीर्थस्य पद्मपत्रायतेक्षणम् ॥२३३॥ पश्यनारायण देव प्रणम्य शिरसाऽसकृत् । पूजयन् कतिचिन्मासानुवास तदनन्तरम् ॥२३॥ उवाच भगवान् राम परितुष्टोस्मि पूजया । दत्ताभयो मुनीना त्व जिवा राक्षसपुगवान् ॥२३५॥ सर्वं परिजन सा साकेतपुरमाविश । तत्राशेनागमिष्यामि तदा मा यष्टुमर्हसि ॥२३६॥ इत्युक्तो रसुशाल इन्दिरारमणाश्या । कृत्वा निकटमा पृथ्वी साकेतनगरे वरे ॥२३॥ अभिषिक्त स्वभक्ताय राक्षसेन्द्राय धीमते । स्वरशाराधित देव दत्वा रङ्गेश्वर विभुम् ॥२३८॥ नीते रजाधिपे तेन चिन्ताविटोभवतटा । तद्विदित्वा चतुर्वक्त श्रीभूमिसहित विभुम् ॥२३९॥ नारायणाशमादाय साकेतनगरी जवात् । समभ्यत्य च रामाय ददी म्वागधित हरिम् ॥२४॥ तनो राम साहट श्रीभमिमहिन चिनुम् । अर्थयामास विधिवचिर निजगृहे द्विजा ॥२४१॥ अतो रामप्रिय इति तम्य नामामवद्विजा सन कुमो गमपुत्र म्पपिसागाधित विभुम् ।।२४२॥ जयन म्बना काचिद्यदुक्याय मुमते । दमा नय' प्राषित मन् प्रादात- तमच्युतमा ४३|| ·भ-२०] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता ततस्तु तत्कमालवा यदुवंशसमुद्भवः॥२४५|| , कृष्णः श्रियापतिं देवं पूजयन् विनतासुतात् । प्राप्तं किंगटमतुलं फलशार्णवशापिनः ॥२४॥ समर्प्य तस्मै देवाय विविधोत्सवमातनोत् । ततः कदाचिन्मुसली तीर्थयात्रानिमित्ततः ॥२४७॥ गत्वा, नारायणगिरि तन्त्र कल्यायनामने । - तीर्थे तथाटतीर्थघु सात्वा तच्छैलमूर्धनि ।।२४८॥ योगासनसमासीनं योगानन्दं जगत्प्रभुम् । सर्वदेवमयं देवं सर्वेपा तेजसां निधिम् ॥२४९ सर्वलक्षणसम्पूर्ण साक्ष्याविगुणैयुनम् । निष्टप्तकमकामंच सम्पूर्णाझं महातनुम् ॥२५०॥ पारशार्दूलवदनं - चण्डमार्ताण्डलोचनम् । सौदामिनीचयप्रख्यैलोमभिःपरिपूरितम् ॥२५१।। अरुणाम्भोजपनाभवनाधिककरेरुहम् । चलत्फणीश्वरसटं चन्द्रकोटितरित्युतिम् ॥२५२॥ प्रळयात्रुधिनि?पमुहिरन्तं स्ववाचकम् -1. युगान्तहुतभुग्ज्वालामण्डलान्तर्व्यवस्थितम् ॥२५३।। जान्यासक्तभुजद्वन्द्वं योगपट्टविभूषितम् ।. रथाशंखधर्तारं पश्चाद्वाहुद्वयेन च ॥२५४॥ मार्ताण्डकोटिसदृशकिरीटमकुटोज्वलम् । - कौस्तुमेनोरतिस्पेन विल्सेनाप्यलंकृतम् ॥२५५।। रतकाश्चनसन्मुक्तायुक्तया वनमालया । समसूत्रया चैव शोभितं परमेश्वरम् ॥२५६॥ दिव्यगन्धानुलिप्ता, दिव्याम्बरधरं तथा । दिव्यमावेष्टनोपेतं, दिपालकारमण्डितम् ॥२५७ ·शास्तमुक्तावली । सुभीपण सौम्यरूप स्वाश्रिताभीष्टसिद्धिदम् । देव नरहरिं दृष्ट्या नत्वा तत्सादपङ्कजे ॥२५८॥ सोनानाविधै स्तुत्वा सन्तुष्टहृदयो हली। तस्मिन् गिरिवरे चित्रास्तत्र तत्र च सचरन् ॥२५९॥ आनन्दमयमध्यस सौन्दर्यामृतवारिधिम् । दृष्ट्वा नारायण देव निममो विस्मयाम्बुधौ ॥२६॥ नत्वा तत्सादकमले तुष्टावेत्थ जगत्पतिम् । जितन्ते पुण्डरीकाक्ष जितन्ते भक्तवत्सल ॥२६॥ जितन्ते कमलाकात जितन्ते पुरुषोत्तम । नारायण नमस्तेऽस्तु वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥२६२॥ नमोऽस्तु विष्णवे तुभ्य नमस्ते सर्वशेषिणे । नमस्ते पररूपाय नमस्ते न्यूहरूपिणे ॥२६३॥ नमो विभवरूपाय नमस्तेत्वन्तरात्मने । नमस्तेर्चावताराय नानाकाराय ते नम ॥२६॥ भवार हि लोकरक्षार्थ लक्ष्म्या फारुण्यरूपया । सुदर्शनेनापि युक्तो विहरम्यत्र भूधरे ॥२६५॥ अध मे सफला दृष्टि सौन्दर्यामृतवारिधि मचान् सर्वलोकेशो मम दृष्टिपथ गत ॥२६६॥ पुष्पक्षेत्रेषु सर्वेषु सर्वेचायतनेषु च । न पश्यामि जगन्नाथ भगवन्त भवादृशम् ॥२६७|| शरण त्वा प्रपगोस्मि शरणागतवत्सल । कटाक्ष करणापूर्ण समा गेस्य मा विभो ॥२६॥ एव नानाविध सोंग स्तुतो नारायणो हार । उबार मलमद्रत करणापूर्णमानस ॥२६९।। मलम मवान्भत शेपोमि मम विर ।

·1-२० श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। अभीप्सितं किं भवतो ब्रूहि तत्प्रददामि ते ॥२०॥ इत्युक्तो बलभद्रोयं प्रत्युवाच जगत्प्रमुम् । नारायण दयाम्बोधे तब कैर्यतो विना ॥२७१॥ किमस्त्यमीप्सितं नाथ स्वामिहार्चयितुं विभो । अभीप्सामि रमाकान्त पूरयास्य मनोरथम् ॥२७२।। इति सम्प्रार्थितो देवः प्रत्युवाच बलं तदा । श्रीनारायणः। अस्ति ते विमलाभक्तिः मयि यादवनन्दन।।। २७३॥ प्रयमं शेषरूपो मे कैर्यमकरोद्भवान् । ततस्तु लक्ष्मणो मूत्वा मामाराधितवानिह ॥२७४॥ इदानीमपि मां यष्टुं बलभद्र त्यमर्हसि । कलावपि युगेभ्यः कश्चिद्भूत्वा द्विजोत्तमः ॥२७५॥ नानाविध गजालैरर्चनं मे करिप्यसि । इत्युक्तो देवदेवेन बलभद्रः प्रहृष्टधीः ॥२७६॥ पूजयामास विधिवद्भोगैर्नानाविधैर्हरिम् । तदर्चनेनातितुष्टः श्रीमान्नारायणो विभुः ॥२७७॥ उत्सवादीन् कर्तुकामं बलमेवमुवाचह । श्रिया भूम्या च सहितं रूपं मम हृदुद्भवम् ॥२७८॥ मधुरायां भवद्गहे पूज्यते किल यादव । तदानीयोत्सवाचा मे कृत्या नानाविधोत्सवान् ॥२७९॥ कर्तुमर्हसि भक्त्या त्वं तेन तुप्याम्यहं हलिन् । एवमुक्तो रोहिणेयः त्वरया मधुरां पुरीम् ॥२८॥ एत्य कृष्णाय तवृतं विस्तरेण न्यवेदयत् । तच्छ्रुत्वा भगवान् कृष्णो बम्दातीव विस्मितः ॥२८॥ ततो यवहौ कृष्णबलरामौ श्रिय पतिम् ।

·-- शास्त्रमुक्तावली शिविकाया समारोप्य सर्वाभरणभूषितम् ॥२८॥ यात्रोपकरणे सर्वश्चतुरङ्गयले सर । मावमामे तु चित्रक्ष मुमुहर्ते मनोहरे ॥२८॥ नीत्या गिरिवर तत्र नारायणपुरोभुवि । सस्थाप्य च महाऽऽनन्दात्पूजयामासतुहरिम् ॥२८४॥ ततस्तु देवदेवस्य कर्तुकामी महोत्सवम् । वल्यचर्चा सपनाएं च प्रतिष्ठाप्याजया हरे ॥२८५|| महोत्मय तु विधिवत्कृत्या देवस्य शामिण । फाल्गुने मासि हतः सर्वतीर्थसमाप्रिते ॥२८६॥ तम्मिन् कल्याणसरसि चक्रातेऽनभृधोत्सवम् । यतस्तनाचितो देवो यादवाभ्या रमासख ॥२८७॥ तदाप्रभृतितच्छैलो यादयाद्रिरितार्यते । इति नागयणम्यान्य महात्म्य कार्तित मया ॥२८८) इत पर यच्चोतन्य कयता त मुनीश्वरा' । मुनय । सर्वज्ञ मुनिशाल तर यादवभूधरे ॥२९॥ अम्ति कन्याणतीर्य यन्दुत्पति तमेव हि । तच्छैगरे मस्थितस्य नृहग्वंभव यया ॥२०॥ आर्णयितुमिच्छामादपि च प्रकागय । नारद । साधु पृष्ट मंगभागा भवद्रि सावदिमि ॥२९॥ पन्याणतीर्थमदाम्य वक्ष्यामि शृणुताधुना ! समुन्धगम् ॥२९॥ गमुन्य यथापूर्व मन्याप्याय महीधरे । नरिमन् शेपा गो देन्या गया मा समान्गित ॥२९॥ पुग वगहो मगवार गमाग

·२०
श्रीपाश्चरा-ईश्वरसहिता।
तदा देवानसंलया समुद्रजलबिन्दव ।
'गळितास्तत्रतत्तीर्थ कल्याणमभवद्विजा ॥२९॥
तदा देवा पुप्प समाकीर्य जगत्पतिम् ।
तुष्टुवुर्विविधै म्तोनै ननृतुश्वाप्सरोगणा ॥२९५॥
दिव्यदुन्दुभयो नेदु बभूव मुदित जगत् ।
ततो ब्रह्मादयो देवा सर्वे देवर्पिपुवा १२९६॥
तत्रागत्य वराहन्त प्रार्थयामासुरच्युतम् ।
देवा ।
देवदेव जगन्नाथ सर्वलोकैकरक्षक ॥२९७॥
त्वया हतो महादैत्यो वसुधापि समुद्धृता ।
वय च रक्षिता देव करुणामृतवारिधे॥२९८॥
इहानेनैव रूपेण भवान् भूम्या समन्वित ।
स्थातुमर्हसि लोकेश भक्तानुग्रहकाम्यया ॥२९९।।
इति देवै प्रार्थितोय वराहो भगवान् हरि ।
स्वाके वसुन्धरा न्यस्य तम्या उपदिशन् मनुम् ॥३०॥
प्राग्भागे तम्य तीर्थस्य ह्यद्याप्यास्ते मुनीश्वरा ।।
तत्र तन वराहेण स्वाज्ञप्त पतगेश्वर ॥३०१॥
श्वेतद्वीपाछुद्धमृद समाहृत्य सरतटे।
पुरा निक्षिप्तवान् सा हि मृत्तिका लोकपूजिता ॥३०२॥
फाल्गुने मासि कल्याणसजे तस्मिन् मरोवरे ।
गङ्गाद्या सकला नयो भजन्ते सनिधि द्विजा ॥३३॥
तन्मासि पौर्णमाम्या हि ब्रह्माद्या देवतोत्तमा ।
म्नानु कल्याणसरसि ममागच्छन्ति भक्तित ॥३०॥
दिव्य कल्याणतीर्थ तो पश्यन्ति स्मरन्ति वा।
प्रदक्षिण वा दुर्वन्ति प्रगमन्ति मनन्ति वा ॥३.५॥

·शास्त्रमुफावली। ये वा तत्तीर्थमाहात्म्य भक्त्या शृण्वन्ति मानवा । स्नान वा तत्र कुर्वन्ति तीर्थन्तु पिबन्ति वा ॥३०६॥ ये वार्चयन्ति पुप्पाद्यैस्ते जना लोकपावना । आयुरारोग्यमैश्वर्य विद्या तेजो जय यश ॥३०॥ सत्सुताश्चापि सन्तोष यद्यदिष्टमिह द्विना ।। तत्सर्वमचिरादेव लभन्ते नात्र संशय ॥३०८॥ तस्य तीर्थस्य माहास्य ब्रह्माधैरपि दैवतै । सम्यड्न शक्यते ज्ञातु किं पुन खलु मादृशै ॥३०॥ इत्युक्त लेशतस्तीर्थमाहात्म्य मुनिपुङ्गवा !। अथ श्रीनरसिंहस्य माहात्म्य वक्ष्यते द्विजा! ॥३१०॥ प्रहादो नहरेभक्त पुरा चैप्णवसत्तम । तपसाराधितु देव नृसिंह भक्तिसयुत ॥३११॥ अन्वेपमाणो विमठ तप स्थान धरातले । नारायणाचल प्राप्य दृष्ट्वा तद्रामणीयकम् ॥३१२॥ नास्त्यस्मादधिक स्थान भुगीति कृतनिश्चय । तर कल्याणसरसि स्नात्वा ततीरगा शुभाम् ॥३१॥ श्वेतमृत्म्ना समादाय धृत्वा चैयोर्ध्वपुण्ड्रकान् । तच्लशिखर प्राप्य विविक्तमतिनिर्मलम् ॥३१॥ यमादिनियमैर्युक्तो नृसिंदकाक्षर शुगम् । तथैयानुष्टुभ मन्त्र जपमानस्तदेकधी ॥१५॥ द्रष्टु नरहरि भूयस्तपस्तेपे सुदुस्तपम् । ततस्ततपसा तुष्टो नृहरिक्तिवत्सल ॥३१६॥ प्रादुरासीजगनाय वस्य शलम्य मूर्धनि । महादातर पल नरहरि पात्सत्यवारानिधि श्रीनसास्तिकसम शुमगुण चक्रान्नभावत्करम् ।

·शापमुक्तावली ।
एव नारायणगिरेर्माहात्म्य लेशतो मया ।
एतिन मुनिवरा स्मिन्यच्छतुमिच्छथ ॥३२९॥
इति श्रीपाश्चराते ईश्वरसहितायाम्
याद तादानाहात्म्य नाम
विमोध्याय ।
अथ एकविंशोऽध्याय ।
मुनय ।
भगवन्मुनिशार्दूल सर्वज्ञ पदता बर।।
अदीक्षिताना पूनाठो प्रागुक्तानधिकारिता ॥१॥
तम्माद्दीक्षाविधि सायम्वदम्व मुनिपुङ्गव ।।
नारद ।
शृणुच मुनय । सर्वे भवन्ति भगवन्मया ॥२॥
माझग क्षनियो वेश्य शूद्रो वा मुनिपुगवा ।
पूर्वोक्तलक्षणो ज्ञाता कचिदातर पुमान् ॥३॥
ससारभयनन्तु निर्वाणमभिवान्ठति ।
वैराग्यवीरचपलचिरकाल गुरागृहे
सम्रितो दागमापन बदद्वगविरर्जित ।
भारता तम्यार्भित गुन्माण निवश्य च ||
कृताहत च मरव्य अजनेग पाचधि ।
मारवा दापय सम्यक्पायधियोदते ॥६॥
निम्न हेदनाय प्रयकर ।
गाना परिसरी हानामसमानु नगरिन् ! ॥७॥
मा प्रमापर्यत मार या द्वारशाहिरम् ।
निमोनमा मिन पटे याचिन मतभोगने ॥८॥

·ज्ञात्वा महत्त्वं दोपाणां सिविधानां तु उत्तरोत्तरता बुध्या प्रथम दुप्कृतस्य , भ-२१] श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता । स्तुतिसम्मार्जनसानपुप्पाघाहरणोद्यमे । आश्रमे वैष्णनानां तु दिव्याद्यायतने विभोः ॥९॥ अनिशं भगवद्विम्यम्यापीठादवलोकने । अभिजाततनुर्यः प्राग्दुष्कृतैर्मलिनीकृतः ॥१०॥ सांप्रतं भगवद्भक्तया पवित्रीकतमानसः । अहोरात्रोपितो भूत्वा नखकेशादिण्ठित. ॥११॥ पश्चगन्यमथापाय हृदाथैः सकुशोदकम् । मन्त्रैस्तद्वासुदेवायैः समावर्त्य चतुश्शतम् ॥१२॥ एवं दिनचतुष्कं तु सापयेत्तेन ते सुधीः । प्रत्यहं चतुरो वारानाप्रमातानिशागमम् ॥१३॥ ब्रातीर्थचतुष्कं त्वापूर्यापूर्य समं पियेत् । मात्सोदितैर्मन्त्रैः समाचम्यान्तरान्तरा ॥११॥ अतृप्तमशनं कुर्यादन्ते क्षीराज्यभावितम् । सेवयेत्फलमूली अहोरात्रचतुष्टयम् ॥१५॥ इति भक्तथा प्रपन्नानामाजीवमपि दुप्तात् । कथितं विरतानां च देहशुद्धिकरं परम् ॥१६॥ अहानसमेतं तु मायश्चितं मयाय ते । सम्भवे सति हेमादिदानं सततमाचरेत् । पूर्वोक्तादिहिताकालालघुदुष्कृतिना क्रमादर चतुर्थांगेन हासस्तु ब्रसर्च पिस्तः । कालेन वर्णोत्कर्षेण सह सागान्यमुच्यने ।। प्रायश्चितं हि सर्वेषां सर्वकल्पनाशनः । वे क्षपत्तद्विजेन्द्र मासैिित्रचतु .

·शास्त्रमुक्तावली। मृपविद्रजातीय एकैक वर्धयेक्रमात् ॥२१॥ मासमेकादिकार कालान् समारभ्य यथाक्रमान् । दुराचारोपि सर्वाशी कृतमो नास्तिक पुरा ॥२२॥ समाश्रयेदादिदेव श्रद्धया शरण यदि । निर्दोष विद्धि त जन्तु प्रभावात्परमात्मन ॥२३॥ किं पुनर्मोनुतापात शासनेस्मिन् हि सस्थितः । विरत. कुकृताचैव भक्तिच्छाया समाश्रित. ॥२॥ एव सशुद्धदोषाणा बाजन्मार्जितस्य च । फरमपस्य विधाता नारसिंही महामते! ॥२५॥ कृत्वा वै साप्रत दीक्षा दद्यादै मन्त्रपूर्वकम् । अराधन हि तस्यैव वैभवीयस्य वै विभो ॥२६॥ चैव सम्यमासचतुष्टयम् । मासाष्टक वत्सर वा बुध्या भावरल पुरा ॥२७॥ ज्ञात्वा भन्याशयाना च प्रसाद पारमेश्वरम् । विभवयूहसूक्ष्माख्या दीक्षा कुर्यात्तदन्तरम् ॥२८ अथ दीक्षाविधि वक्ष्ये शृणुधर मुनिसत्तमा ।। सम्माप्तप्रत्ययानां च द्विनादीना च साप्रतम् ॥२९॥ सम्यपक्षीणपापानामारूदानामिह कमे । शुषेनुफूले नक्षत्रे तिथो लग्ने शुभे झणे ॥३०॥ मकानामधिगसार्थ श्मापरिग्रहमाचरेत् । पुण्यदेशेऽनुले च मनोज्ञे साधुसेविते ॥३१॥ मृदारिमलपुष्पाकशब्देनसमन्यिते । गोसस्यशालिसुभगे क्षुद्रपाणिविवर्जिते ॥३२॥ तत्र वर्णानुरूपा मा भनेपूर्वोक्तरक्षणाम् । सर्वदोषविनिमक्ता सत्पक्षिमृगसेविताम् ॥३३॥ सवाधाभ्यन्तर ·-२१] ५२५ श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता। या शुभायतनोद्देशे मठगोष्ठापणैर्गुहैः । तोयाशयाश्रमक्षेत्रैः समृतैरन्तरीकृता ॥३४॥ जलाद्भपविनिर्मुका पलाता च सज्जनैः । वनरुपवनामैः नगराडैः समावृता ||३५|| अलाभे सति लाभे वा स्वभूमे ह्मणादिषु । स्वमन्त्रेणार्चनात्स्वत्वं कुर्याद्वर्णव्यपेक्षया ॥३३॥ उद्धृतां कृतखाता च ज्ञात्वा दोषान्वितां पुरा । शुभमृत्रितां कृत्वा लघ्वश्मभिरथान्तरात् ॥३७॥ ततश्च कुट्टयेत्पश्चात्पञ्चगव्येन सेचयेत् । युत्ता हेमादिसगत्तैः समीकृत्योपलिप्य च ॥३८॥ तत्रार्चन विभो.कुर्याद्धवनान्तं च पूर्ववत् । भूतानां बलिदानं च सुरभीणां च तर्पणम् ॥३९॥ द्विजानां दक्षिणान्तं वै ततस्तत्र समापयेत् । प्राग्दिक्षु सिद्धिपूर्व तु मण्डपं मण्डनान्वितम् ॥४०॥ स्तम्भद्विद्वितयेनैव कोणकेनोपशोभितम् । पार्थिवेन च पाठेन मध्यगेन विराजितम् ॥४१॥ विस्तारात्तु द्विजादीनां शूदान्तानां समं स्मृतम् । अष्टाश्रमथ वा वृत्तं तुर्यानं सोपपीठकम् ॥१२॥ अष्टाङ्गलात्समुत्सयादेकापायेन लक्षितम् । स्वोन्नत्यर्थेनोपपीठं सर्वेपो परिकल्पयेत् ॥४३॥ विस्तारमुपपीठानामुच्छायाद्विगुणं समम् । उपपीठस्य संलमाचन्मानेन तु चोन्नता ॥४॥ आप्यदिवसागृहस्था च सम्पाद्यासनपिण्डिका । नैवेधमुपपीठे तु विनिवेश्य निधाय च ॥१५॥ तस्य दक्षिणदिग्भागे त्वन्वर्गमनसंयुतम् ।

·५२६
शास्त्रमुक्तावली।
विविक्ते लोचनोपेतपिण्डिमाकुण्डभूषितम्॥१६॥
सकवाटागोपेतं कुर्याद्धवनमण्टपम् ।
उपलिप्यानजन वारिणा मोमयन तु ॥४७॥
विधिवच्छोभनं कुर्यादित्येव मण्टपद्वयम् ।
विहितो वित्तविरहादधिवासो द्विजालथे ॥४८॥
शैष्ये वाचार्यभवने तत्र कुर्यात्परिग्रहम् ।
प्राग्वदर्चनपूर्व तु भूनतर्पणपश्चिमम् ॥४९॥
ओदनं दधिलाजाज्यमधुतोयपरिप्लुतम् ।
मृततर्पणमित्युक्त तदिना तत्र तेऽनिशम्॥५०॥
सन्तिष्ठन्ते यहि कुद्धा कामाणा परं पदम् ।
अथश्च विहितं यत्नात् स्थाने क्षेत्रीकृते सति ॥५१॥
निर्विघ्नसिद्धये दद्याद्वलिं सर्वत्र सर्वदा।
कृत्वैव माळाथ तु दीर्वघण्टारबोपमम् ।।१२।।
म्वपदारप्राग्वदुत्थाप्य प्रोचार्य प्रणव महत् ।
प्रवेशयेउतम्तस्माताजन् सिद्धार्थकान् शुभान् ॥५३॥
फलानि श्रीफरादीनि चन्दनादीनि रोचनाम् ।
श्रेतपूर्वा मुमनसस्तन्महीरहमार्गम् ॥५४॥
सामान् हरितदभांश्च सरनानि काशनम् ।
सर्वोपपोत्यगेनाच सुगन्धनिचय गुमम् ॥५५||
पप्रा शपुष र विष्णुकान्ता च कुन्दरम् ।
सप्त मन च धान्यानि श्रीजानि च ममानि पट् ॥५६॥
मालिण्यामानीदारनादुन मार मामृतम् ।
गोमम्मानि च पण पादुम्मंगु च ॥५॥
नयावनितान्यानि मान्येन गुजाम्यति ।
स्मिगा भारभिनरंतु २ ॥५॥

·1-२१] श्रीपाश्चराप्रे-ईश्वरसंहिता। पाद्याचमनमाथै दध्यन्तं विनिवेदने । हमायुत्यानि पात्राणि मृदुपर्णपुरानि वा ॥५६॥ पाण्डुराणि दुकूलानि वस्त्रयुग्मद्वयं नवम् । उपवीतं सोत्तरीयं सुसिते धोतवासमी ॥६॥ कौशेयानि पवित्राणि कणं साङ्गुळीयकम् । स्फाटिक चाक्षमूत्रं तु पद्माक्षन्तु गणित्रकम् ॥६॥ पच्चलोहमयं चक्रं सशहं द्वादशारकम् । कुतपं योगपट्ट व नेत्रवत्र मृगाजिनम् ॥१२॥ सिकां शाटकं पट्ट पादुके च उमानहौ । दण्ड प्रतिग्रहच्छसं चूर्णे गोधूममापजे ॥६३॥ चतुर्वर्णानि माल्यानि सुन्दरं पावनं लघु । नीलशावलसम्मियं हरितं पत्रसश्चयम् ॥६॥ गुग्गुरुं मृष्टधूपं च दीपतैलं च वर्तयः । दर्पणं धूपपात्रं चै घण्टा कूर्च च दर्भगम ॥६५॥ रजांसि करणीयुग्मं पालिका घटिकां सिताम् । पंचागुलं तु सुदृदं, हेमाचं कुमपंचकम् ॥६६॥ भलक्तरंजितं सूत्रं सुसितं तरीधुरम् । काण्हान्यष्टौ तु सामाणि यहिपक्षान्वितानि च ॥६७|| मोन्नतानि स्थिराधीनि लोहमृत्काष्ठजानि चा। रंजितानि सुधावस्तु सदाधाराणि यानि न ॥६॥ महान्यम्भुकुम्भानि भृकारकम्वी शुभाम् । अफाननं निदाएं सापार केन्दशं तया ॥६९॥ म्यानीमहलं दीं तन्निधानं तु युनिकराम । मदनी नुमादं नुम्यायतं नवम् ॥७.! मात्राक्तिं मनाम्न दन्नापनमध्यम् ।

·-
शास्त्रमुकावली।
शुष्कगोमयसयुक्तामरणी चामिद मणिम् ॥१॥
पालाशपूर्वा समिध सामा परिधयस्तु चै ।
प्रभूतमिन्धन शुष्कमाज्यात तिलतण्डुलम् ॥७२॥
प्रागुक्त सुक्मवाद्य च होमोपकरण च यत् ।
सर्व पक्ष्मपर्यन्त बृहत्पात्रद्वयान्वितम् ॥७३॥
पूर्वोक्ताना च भोगाना मध्यायस्थण्डिलार्चने
सयाति चानभाव तन ज्ञात्वा सर्व प्रवेशयेत् ॥७॥
अधिवासदिनापूर्वदिने कृत्वाथरार्पणम् ।
अधिवासदिने पूर्व कृत्वा वै कौतुक शिशो ॥७॥
अनुग्रहधियाचार्यो भक्ताना माविना विभो ।
दिव्यभोगफ्लेप्सूना नियसपदार्थिनाम् ॥७६॥
प्रत्येक हि यागान वर्धयेद्दिव्यमतिना ।
नित्येनाव्यक्ततस्तेन सन्मन्त्रब्रह्मणा सह ॥७॥
स्वात्मकर्मद्रुमद्रव्य मन्नव्यूह ययागमम् ।
फलद स्यात्मरामानामनामाना हि मोहदम् ॥७८॥
सहसा मसतस्तत्र माग्वत्सात्वा वृताधिक ।
सम्पविश्याप्मदिवसम्प प्रामुस प्रविशेउत ॥७९॥
पद्मासनादिना मार्गे चर्मण्याम्यात्मपूर्वकम् ।
दुर्याचदधिकारेण मन्त्रेणानुग्रह शिशो 1000
तेनामादिदेनेव मकर्म समाचरेत् ।
समयदेपर- पार्यो वनुहो यदि ॥८॥
मारापनदानाय द्विपावासये तदा ।
रिमामायाम न कुणदारगम्यम् ॥८२॥
तीन तनु पाप्य माग्दादमिमान्यते ।
पुगपंपाधि मारन प समाचरेत् ॥८॥

·५२२ श्रीपाश्चराने ईश्वरसंहिता । प्राक्समालमनैर्वस्त्रैः फटकायगुळीयकैः । सितोष्णीषण महता सितमाश्येन वै सह ॥८५॥ मुखयासमताम्बूलेललाटतिलकेन च । कृत्या शुभेग शारीरं योगपट्टेन संसितम् ॥८५|| हृत्पुण्डरीकमध्ये तु सन्नयसेहीजमैश्वरम् । करयोः पद्मनाभीयं ध्रवाख्यमथ विग्रहे ॥८६॥ शपैरालभ्य पादा-तमामूर्भधापि पूर्ववत् । हस्तगोविग्रहे सारं विन्यसेवीजमैश्वरम् ॥८॥ मुगावसानं कृत्वैवं सम्यक्तदनु चाहरेत् । पाणिभ्यां शलचके द्वे स्दमन्त्रेणाभिमन्त्रिते ॥८८|| भूत्वा तदात्मना पश्चाची निधाय धरातले। अवलोक्याखिलं ततसं प्रवर्तेनाथ कर्मणि ||८|| भलाभिमन्त्रितं कृत्वा कर्मागारान्तरे स्थितः । तेनोपलिप्य सम्मार्य यागम्पानं निवृप्य च | सद्भक्षाव्यवयोभयस्तेजसो अभिवृद्धये । हेमपूर्वाणि रत्नानि बीजानि विनिवेश्य च ॥२१॥ माग्यदादिपागाणि परिकल्प्य यथाविधि । मुल्याययारिणा मोश्य पृथाभाण्डम्पित पुग पशगन्यं ततः प्राग्वक्तलनीय हृदादिः ।

·হাম্বা। विनोपशान्तये योगाद्दशदिशु विनिक्षिपेत् ॥२६॥ सहत्य पहिचैन प्राच्या दिशि निधाय वै । तहमात्य सलिख्य हेतिराट् चन्दनादिना ॥९७॥ बेरक कुम्भमयुक्तमत्कृत्य यथापुरा । मोग प्रावरणान्तश्च मूर्तिभृतौ विचिन्त्य च ॥९८॥ भस्त्रमन्त्र तु तन्मध्ये ध्यालाभ्यर्य यथाविधि । ध्यसयन्त व विशाना काल झर्गावमानम् ॥९९} इदमभ्यर्थ्य भगवान् साम्रो वालि स्थित । थागालय हि विश्वेन ' गृहाण रचित मया ॥१०॥ भासमाप्तेभज विभा' कियाजाना च सन्निधिम् । तदरोदरधारा चाप्यच्छिन्ना भितिगा नयेत् ।।१०१॥ माढक्षिण्येन प्राग्भागासत्पदान्त च सम्मरेत् । तनिधायाप उम्भन रसह पुर्यात्वदक्षिणम् ॥१०२॥ अयंदान नयो ? प्राग्मागे विकिरोधगम् । पुजित बामसा न मन्त्रभिगन्त्रितम् ॥१०॥ निदध्याद्भद्रपीट तु तत्राधारगन न्यसेत् । सम्म हि गल लगनचयित्वा प्रगन्य च ॥१०॥ दिगोश्वरगण दिक्षु पूति वियतन । रोध सार्चन तेफा कृलाण हा सह ॥१०५|| प्रणयेन स्वनामा च नमम्वागनुगेन वै । तोरणध्वजपूर्वाणा कार्यमादिनार्थनम् ॥१.६॥ रता हवन भूगये धावा पीट पुरो देतम् । तात पिगे मास्वक्किन प्रमेश नु ॥१.७॥ पूर्णान्त ता दुर्य चारबुण्डे नु पूजिने । रनम्न मगरहमान झवनाथममन्धिनान् ॥१०८18 ·ग-२१] श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता । अर्घ्यपुष्पादिनाभ्यर्च्य बालिमादाय पानगम् । इदमुक्त्वा च तद्नु क्षिपेद्यागगृहाइहि ॥१०९॥ ये विष्णुभाविनो भूता ये च लेवनुयायिन । आदनु बलिं तुष्टा प्रयच्छतु शुम मम ॥११०॥ प्रक्षाळिताधिस्त्वाचान्तरसविशेधागमन्दिरम् । अग्निगेहेथ सस्कृत्य चुल्ली प्राग्दिश्यवस्थिताम् ॥१११॥ पचनालयमुत्सृज्म स्वदेशात्कुण्डमध्यगाम् । स्थाली चास्त्रेण समान्य बाह्यतो गोमयादिना ॥११२॥ विलिप्यान्तस्सुगन्धैस्तु प्रताप्य ज्वलित कुशै । सन्ताड्य कुसुमाग्मेण सितसूत्रेण कण्ठत ॥११३।। चतुर्षा वर्मज्न सवेष्टयार्ष्यादिनार्य च । चुस्या कृत्वा समारोप्य तस्या मधु घृत पय ॥११॥ परिशुद्धे शृते क्षीरे त्वलेणारोप्य तण्डुलान् । पाचयेन्मूलमन्त्रेण दृश नेत्रेण सस्कृतम् ॥११५|| हृदायतार्याभिधार्य शिक्षामन्त्रेण घट्टयेत् । शिरसालिप्य सक्षाल्य सुप्रसन्नेन वारिणा ॥११६॥ भूतिना चन्दनाव्येन भूपयेदूर्ध्वपुण्डूकै । विष्टरोपरि चान्यत्र निदध्यान्मण्डला तरे ॥११॥ होम च सिद्धये कृत्वा पूर्णान्तमथ ये चरौ । आधारदानमाज्येन कुर्यानोमृतात्मकम् ॥११८॥ ईशाजनाभरुद्धेन हसाणेन सचिन्दुना । तद्वद्वौषड्दषटकारप्रणवद्विसवेन च ॥११९॥ यतो चिना भावितोत्र स्थितिाभ्या च साम्प्रतम् । अत पुरोदितेनैव तदन्न सम्पुटेन च ॥१२०॥ अत अर्ध्वं च सछन म्मरेदादाय वै हदि ।

·५३२ शापमुक्तावली। द्रव्यसम्पातहोमेध पूर्णान्ते तु कुने सति ॥१२१॥ उद्धृत्याहुतियोगेन पारत्रयगत तु यत् । स्थण्डिते करनी च पिनियुज्य यथाविधि ॥१२२॥ तदाग्यभाषित्त शेष कुशाकान्त विध्य च । कमान्मूलास्त्रनेनेण जुहुगाव शतत्रयम् ॥१२३॥ नीत्वा सम्पूर्णगाव च पूर्णया पुनरेव हि । ततश्योत्तरदिक्कुर्गान्मण्डल गोमयादिना १२४॥ प्राक्सान्त विष्टर तर दयाहाभ हद-तरे । सन्मध्ये विन्यसेच्छिष्य समाप्रिं स्तब्धविग्रहम् ॥१२५॥ प्राइमुख यतवाचितवृतिरूप धृताञ्जलिम् । अस्त्रेण पूर्वनर्यात्प्रोक्षण तस्य चाम्भसा ॥१२६॥ सेनैव तायमूनि दीप्तै सिद्धार्थनैम्तिले । अनादिवासनोत्थामा बन्धाना चालनाय च ॥१२॥ फडन्तेनाथ चामेण कुशाप्रेणानिगोचरात् । समुल्लिरय शिरवान्त च ऋग्य मार्गसन्तते ॥१२८॥ जालपनमन्तजालेन व्याप्त स्मृत्वा च साप्रतम् । सनीयातमन्नण तम्य नेत्रे च वाससा ॥१२॥ यस्पर्घ्य उसुमर्गन्ध कृला पूर्णाजलिं पुरा । पाणिनाडाय चानेनि निपायाने स्थित पटुम् ॥१३०॥ प्रक्षेपर्यदेवधागि नमूनाजलियतम् ।

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरराहिता। ५३३ यदा तदाच्युताख्या यानुगृहीतो घिया तया । स्मरेद्दक्षिणपाणौ तु चकाम्दुरुत्मध्यगम् ।।१३४॥ प्रधानदेवसाद स्वे म्चे धाम्नि परे स्थितम् । स्वमरीचिगणेनैव योतयन्त तु चाखिलम् ॥१३५॥ तेनाच्युतकरेणैव सोदनालभेत तम् । पुष्पपूर्णाञ्जली पृष्ठे तस्य तलितया ितम् ॥१३॥ कृत्वा मन्तगणान्त वै मोक्षविघ्नोपशान्तये । पुनरप्ययेन्नात्वा मन्त्रेण परमेश्वरम् ॥१३७॥ आधाराधेयभावेन बुञ्चान्तस्सस्थित पुरा । क्ष्मादीना तुद्धिनिष्ठाना वासनाना तथात्मनाम् ॥१३८॥ तत कुर्याच विश्लेप तेषा ध्यानार्चनादिना । आत्मसत्य समाश्रित्य कर्मचक हि वर्तते ॥१३९॥ तच्चक्रमवलम्ब्यास्ते बुद्धिनिष्ठ हि सप्तकम् । अज्ञानव्यापकत्य च सुखदु खनिवेदनम् ॥१४॥ सर्वज्ञम्यात्मतत्वस्य कर्मचक्रावलभ्यना। । नपल फर्मचक्र तदर्धमान सदेव हि ॥१४१॥ क्षमाद्यमाघारमाश्रित्य तावदेवावतिष्ठते । यावत्स सर्व शक्तया वै कर्मात्मा न प्रवेधित ॥१२॥ प्रबुद्धस्तस्य सरोध क्तुं शक्नोति सर्वदा । मन्त्राराथनरूपेण ज्ञाननिष्ठेग कर्मणा ॥१४३॥ अतो य आश्रय क्ष्माधत्त्वसाधारो हि पौरपम् । नीरसचोरिण भूत कुर्यात्सम्माप्य सामतम् ||१४|| निर्मुक्ताचित्फलो येग कर्मवृक्षो विनश्यति। शुध्यर्थमात्मनस्तस्मात्सर्वजम्यामत स्सले ॥१४॥ भूतादिदेवमन्त्राणा कुर्याद्वै पूजन क्रमान् ।

·शासमुक्तावली । चित्तनुं विद्धि सामान्यं मन्त्रनाथैरधिष्ठितम् ॥१६॥ क्ष्मायध्यानं तु युध्यन्तं ध्यात्वा पट्पत्रवत्पुरा । तत्र मध्ये ऽजनामं च प्राग्भागे सरोयगम् ॥१४॥ पटनं तु विश्वलण माधरान्तं तु विन्यसेत् । नीता म्वनास आणं ध्मान्ताना नीमतां गतम् ॥१८॥ सेन तेपा रकान्तं माग्विन्यास संम्गरेकनात् । मामीजं च दळामे मूलनिष्ठेषु सामु च ॥११९॥ मंत्र मन्द्रियाधारमित्यभिन्नं पुरा न. । चिन्नान स्कन्दहन्दन स्वमतेनान्तर्गतम् ॥१५०६ उपर्युपरि योगेन वुध्यन्नं समुपम्भितम् । भेटरच्या योन्मभ्यम्भूय महारवर्मना ॥१५॥ सपमं वेन जेन पातं तुर्याभलक्षणन् । टेमाजगपिनं ध्यान्वा दमातलं तत्र मन्यतः॥१५२।।

·१] श्रीपाखराने-ईभरसंहिता। तत्र वागीश्वरं देवमभ्यर्च्य विधिवत्ततः । तत्कर्णिकोदराकाशे नानारतरुचिं ततः ॥१५९॥ संस्मरेत्कमलाकारं चित्तवृत्तिमयं तु यत् । यजेत्तन्मध्यगं विश्वरूपं तु मनसस्पतिम् ॥१६॥ तदूर्वेऽमृतगर्भ तु शीतांशुकरकोटिवत् । पनं स्वेनात्मनात्मान धारयन्तं विभाव्य च ॥१६१॥ समभ्यर्च्यस्तदन्तस्थो बब्जनाभो धियां पतिः । एवं गन्धरसरूपस्पर्शशब्दमनोधियार ॥१६२॥ कामेणाधीशसंघ तु अवतार्य परायजेत् । अर्चयित्वार्चयित्वा च न्यसेत्तत्रैव तं पुनः ॥१६३।। ये वर्णा भूतयोनीनां रश्मयः कमलोपमाः । संस्थितिं संस्मरेतेषामस्मिन् शक्तौ तथागतम् ॥१६४॥ अनादिवासनारूपां त्वभेदेनात्मनि स्थिताम् । निश्शेषबीजैरभ्युत्थां पद्मनाभविधारिणीम् ॥१६५|| निर्गतां वैषयात्म,द्वियुक्तां स्वामिना कृताम् । स्फुरदूपां परिअष्टां निराधारां च संस्मरेत् ॥१६६॥ प्रशयेन समभ्यर्च्य दीक्षामाले युपस्थिते । साधिभूताधिदैवं च इट्वैवं भूतसप्तकम् ॥१६७|| स्वयमभ्यर्चयेत्पश्चाच्छिप्यमनलिना च तम् । ततोऽमे, सन्निधिं गत्वा ध्याना धामत्रयोपरि ॥१६८॥ दक्षिणेनात्मनो दाविष्टरे चकमंत्रिते । सकुशेन स्वहस्तेन दक्षिणं चरणं गुरोः ॥१६९|| अवलम्व्य समारते वै स्पर्शनाघेकतात्मना। बीजेनापश्शिवान्तं च स्मरेत्तेजोमयं विमुम् ॥१७॥ विशेषयन्तं सहसा धनाथुत्थमविग्रहम् ।

·शासमुक्तावली। ससारचक्र विविध प्रेरक दु स्ववमनि ॥१७॥ नायक्यमनिसन्धानमभिमन्धाय चेतसा । विशेष गर्मजात पात्रेण गेमोत्॥१७२॥ नमेण साता। परिगना द्वादशाहुतिम् । अनुस धाय सम्पायो मयाय में परात्मनि ॥१७३॥ दघादाटुतिकावाटी मूरेन सघृता पुरा । तदुत्तमाम सस्पृष्ट्वा सुयेणाज्यान्वितेन च ॥१७॥ हुत्वा ज्ञानाय तेनैव मयासर्वगुणात्मना । पारसय गारेटोममन्तरान्तरयोगत ॥१७॥ गरुपादपाल्गव नेतान्त पेयमेव हि । इति मम्पातहोम वे सम्पन्ने रति जायते ॥१७६॥ पर्तव्यो मन्तगाहाम्यात्सम्यामिवियुत । साम्प्रत शक्तिरादीना गुणानामु चरन तु ।।१७।। विभोरारापनारगम्यायोग्याभ्यासाच भानाम ।

·-२१] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। अथादायारुणं सूत्रं कृत्वा नैकगुण पुरा । निरीक्ष्य तं दृशा चास्त्रवारिणा परिशोधितम् ॥१८४॥ सदगुष्ठावधिं यावच्छिखायाः सम्प्रसार्य च । संस्मरेत्सर्वदुःखानां सबन्धानां तदास्पदम् ॥ १८५।। संविश्य देवयानेन शिशुचैतन्यसन्निधिम् । हुँफडन्तं च शिप्यस्य नाम च प्रणवादिकम् ॥१८६॥ हमन्त्रसम्पुटस्थं च कृत्वा वै पितृवर्मना । आनीय सह मूत्रेण नयेन्नेत्रेण साम्यताम् ॥१८॥ अभ्यायादिनावेष्टय कवचेन महात्मना । ओं हुं अदन्यैहुंखाहेत्यनेनाहुतिसप्तकम् ॥१८८॥ हुत्वास्त्रमन्त्रजप्तेन सितेन रजसा ततः । सन्ताड्य शैशवं कार्य विशेसादावधि तथा ॥१८९॥ विश्लेपयामुकं यात्पदं वीर्यपवानुगम् । तं ज्ञानवाचकेनाथ त्वायन्तेन विकृष्य च ॥१०॥ खबुध्यानुगतं कृत्वा ध्यात्वा नक्षत्रगोळवत् । सन्धायाभ्यन्तरे सूत्रे हंसार्गेन सविन्दुना ॥१९॥ नतिप्रणवगर्भण रुद्धशक्तिं च विद्महे । वासनामयमित्येवमातिवाहिकसंज्ञकम् ॥१९२॥ सूत्रात्मकं वपुः स्मृत्वा आत्मशक्त्या विभाषितम् । बलमन्त्रेण संरुद्धं तदर्ध जुहुयात्ततः ॥१९३॥ उक्त्वा ओमात्मनेखाहा द्विपटकपरिसंख्यया । आदाय भाषिनो बन्धाच्यापकान् शुद्धभोगदान् ॥१९॥ ज्ञानादयः समाथित्य येत्र तिष्ठति सर्वदा । स्वस्थानेषु स्वमन्त्रेभ्यस्तांस्तु तत्रैव योजयेत् ॥१९५॥ यथाक्रमणोचितानां कृत्वा तेषां च तर्पणम् ।

·પ૨૮ शास्रमुत्तावली। अथ सम्मारचक्रम्य तत्ववृन्दाश्रितम्य च ॥१९६॥ सर्वगम्यापि वै विद्धि स्थिति नियतलक्षणाम् । तत्वन्याप्तिय तेनैन शरीरे पाश्चभौति ॥१९॥ गुल्फजानुकटीयक्ष कण्ठभूकापटावधि । युध्यन्वाना धरादीना क्रमादरनिसप्तकम् ॥१०.८॥ सहकारलदुस्थास्तु ये भेदा विविधा अपि । चित्तजा अपि ये चान्ये निष्ठन्ति मनसा सह ।।१९।। मकानोन्यास्तथायोधाम्नविपरे च ये । अभदभिन्नास्तु स्थिना आश्रित्यते धियम् ॥२०॥ द्विगतभुवन विधमोफरचनान्वितम् मनकोटिप्रविम्तीर्णमष्टयान्याधिषारतम् ॥२०१॥ पिन गधिन भूयो पोमुच्य सर्दिन हि ।

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता । ५३९ मधुसूदनपर्यन्त पातालशयनादय । सप्तक सप्तक पटक सपश्येत् क्ष्मादिपञ्चके ॥२०९॥ मनस्यवस्थित छव शक्तीशातितय हि यत् । बुद्धौ कमलनाभात्मा देव सर्वेश्वर प्रभु ॥२१०॥ पुन स्वसिद्धैर्युक्ताना सर्वेषा पार्थिवे पदे । द्विसप्तभेदभिन्ने तु बोद्धव्या सस्तिति शुभा ॥२११॥ तीनमन्दादिक बुध्या भाव भक्तिसमन्वितम् । आलम्भनवशाकुर्यात्सर्वेषा स्वपदे स्थितिम् ।।२१२॥ एप वैभवदीक्षायामधिवासनकर्मणि । क्रम उक्तम्त्वथेदानीमपराया निबोध तु ॥२१॥ आपादान्नाभिदेशान्त महाभूतैर्धरादिकै । व्याप्त चतुर्था वाय्वतैस्तदूचं नभसा पुन ॥२१॥ पूरित हृदयात च तदुद्देशाच्छिखावधि । विभाव्य मनसा व्याप्तमनेनैव क्रमेण तु ॥२१५॥ स्थितास्सकर्षणान्ताश्चाप्यनिरद्धादयस्तु वै । समाक्रम्याध्वपटकन्तु अध्वातीतम्तु बुद्धिग ॥२१६॥ समना आत्मतत्व च माग्यदभ्येत्य मूर्तताम् । व्यापिका मूर्तयस्त्वेता पृथमुक्तपरायणे ॥२१७॥ तदाकारैरसद्वयैस्तु सवृता क्ष्मायनीपु च । प्राम्सख्यामु च तिष्ठन्ति सर्वास्सर्वासु सर्वदा ॥२१॥ स्मृत्वा ह्यभेदभावेन पटक मोदकवरपुरा । शिखान्त क्ष्मादिना तेन सर्व व्याप्त विचिन्तयेत् ॥११९॥ चतुरात्मानमव्यक्त शब्दमूर्ति निराकृतिः । गुणमात्रैविभिन्न च ख च तत्रेय भावयेत् ॥२२०॥ अग्राह्यणाथ पुपा म्बावभावमयेन च ।

·५१० शासमुक्तायली। संकानेन तु वै बुद्धा सर्व समुदितेन तु ॥२२॥ स्वशक्तया ये खनिच्छातो जीवमादायसोर्ध्वगम् । स्वसामथ्र्य म्वशरूया तच्छान्तत्मान्ते विलाप्य च ॥२२२॥ शुद्धागयाना भक्ताना तत्पदेकाभिलापिणाम् । तन्मानानुपिद्वाना सर्वत्र व्यक्तिमेति च ॥२२३॥ अनम्नु यद्यसवेचं हेय परिमितन्त्वपि । सचदायरमनाभ्येति सर्वदा भावितात्मनाम् ॥२२४॥ इत्यादी सर्वमामात्यो नित्यो विद्याख्य आश्रयः । बोदव्य मापि नदनु धमामान्यतया गतः ॥२२५॥ आमाभादाभावच जीवाना स्वयमेव हि । वजयलक्ष्मपण सपूज्येन महामते ॥२२६॥ दीक्षाशाल तु शिष्याणा परिनेयं यथोदितम् ।

·-२१] ५४१ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। सौम्यवारुणईशान यदि पूर्वदिगाननम् । तत्तिद्धिसूचक विद्धि विपरीतमतोन्यथा ॥२३४॥ तत् ध्वसनाय जुहुयाद्वीर्यमन्त्रेण वै शतम् । धूपानुलेपनादीनि रजासि घटिकादय ॥२३५॥ सान्यानि च तिलादीनि योग्यान्यन्यानि लागलिन् । उद्धृत्योत्तरत कृत्या वर्मजप्तेन वाससा ॥२३६॥ अभुक्तेनाहतेनैव स्वाच्छाद्य मुसितेन च । समभ्यास्त्रमन्त्रेण पुष्पधूपानुलेपनै ॥२३७॥ क्षान्त्वा स्थलस्थित देवममौ या कलशे न्यसेत् । अथ शुद्धे तु भूभागे हन्मतितकशास्तरे ॥२३८॥ कृत्वा प्राड्मस्तक शिष्य बलजप्ताशुफेन तु । हृदावकुण्ठिततनु मुख्यमन्लमनुस्मरन् ॥२३९॥ स्वापयेत्स्वामलामाय ततो हृन्मन्त्रितैस्तिल । सिद्धार्थकयुत तस्य निदध्यात्परितो बहि ॥२४॥ समर्हिपक्ष मन्त्रेण प्राश्वदिप्यष्टक न्यसेत् । प्रदक्षिणेन तच्चापि सितसूत्रेण वर्मणा ॥२४॥ चतुर्धा वेष्टयित्वा तु मण्डपानिप्क्रमेहहि । दन्तकाष्ठादिक कर्म विनिप्पाद्य स्वय स्वपेत् ।।२४२॥ कुतपे दर्भशय्याया कृत्वा दक्षिणतशिशर । सस्टसेत्स्वाघ्रियुग्मेन शिशु शयनसस्थितम् ॥२४३॥ भगवन्त हिं मनसा प्रार्थयन्नपवर्गदम् । ओमादीश जगन्नाथ सर्वज्ञ हृदयेशय ॥२४४|| तमाह योजयाम्येन सत्कर्म त्वत्परायणम् । प्राप्तानुजस्तु शिष्याणा कुर्याद्वै तत्र योननम् ॥२४॥ यत्र यत्र च तत्तेपामवश्य शाश्वत मरेत् ।

·५१२ शास्त्रमुक्तावली। इत्थं दीक्षाधिवासस्य विधानं सम्प्रकीर्तितम् ॥२४|| एकानेकस्वरूपा तु दीक्षेदानी प्रतीयते । आसाद्य या समायान्ति देहान्तेऽभिमंतं पदम् ॥२४॥ देवल्यफलदा सेफा भोगकैवल्यदा परा । भोगदैव तृतीया च प्रबुद्धाना संदेव हि ॥२५८।। आचायीनुमना सर्वा कार्या. सम्या फलाप्तये। भक्तिभावानुचिताना शिष्याणा भविनां तु वै ॥२४९॥ वृद्धानामहनाना च बालाना भावितात्मनाम् । दिनापारममूदन दु शकेन च ता हिताः ॥२५०॥ पुरा धिया विचार्यवमुपसनेन वै सत् । तदीयमाशय ज्ञात्वा सम्पाद्यैश महामते । ॥२५॥ गयातीतेग तु उत्थाय शयनादगुरु । फमण्डल समादार बदिगम्य सविशेत् ॥२५२॥ सम्मेरदमतचाप तमुमाशिमनिमम् । तदन्तम्गविशेदेव मान मान कृत गरेत् ॥२५॥ निवामोडमल येन मधदायानि सायम् । गरदन्ये परिपात्र रजाम्परत्वरेन तु ॥२५॥ मगादाय पगम्य निमिष्यामदातले । गुगोमयमापृष्ट म?., पत्तुगदिनम् ॥२५५।। माया माया छ ।

·1-२१] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। ५४३ शिप्यमादाय सञ्चोध स्वमप्राप्तिं शुभाशुभाम् । चतुर्तिसमूह तु यथादिक्सस्थित तु वै ॥२५॥ पश्येत्यतिनिविष्ट च उपविष्ट तु चोत्थितन् । तन्मध्याद्भगवत्तत्वमेक या भिन्नलक्षणम् ॥२६०॥ प्रादुर्भावसमूह च तल्लान्छनगणश्च य । देवीय वनितान्द सधमेस्तम्ध ना ॥२६॥ भवोपकरणबातमशेष वा पृथस्थितम् । रुद्वेन्द्रचन्द्रसूर्णम्नुहुतभुग्यातलक्षणम् ॥२६२।। पञ्चरायविदो विप्रा आराधनपरायणा । त्रयीमुद्घोषयन्तश्च निगदन्तश्च या द्विजा । ॥२६३॥ यतय शुद्धसत्वाश्व सद्ब्रह्मपदसम्थिता । नगसक्चन्दनाद्यानि मुगन्धानि तरूत्तम ॥२६४॥ उद्यानवनितारामवापाहर्म्य महालया । फलचीजोपधीसाम्युकुन्भो वा पाकनिर्गत ॥२६५॥ गोगजाश्वनदीयान कन्या सालकृता शिशु । महल्यगीतिमथुरा मेरी यशश्च वलरी ॥२६६॥ समारस सर पझै पूर्ण उल सित ततम् । हेमादिधातवो रखनाल गोसम्मदानि च ॥२६॥ नयो नेप्रचयश्शुऊ वसवृन्दमनाहतम् । राजापुरोधा सामन्तो राजपनी च दर्पणम् ॥२६८|| तुपारपातमबुष्टिमहामेघोदयो दिवि । शोपित चाद्रमामानि खप्नुतिर्मदिगदप ॥२६॥ सत्पक्षिमृगमपातमुरार्चा चामर मितम् । एवमादीनि नान्यानि विद्धि सिद्धिमानि च ॥२७॥ स्वामानि यान्यनिष्टानि तानि मे रेशतदशशु ।

·५४१ शासमुक्तायली । म्लानता क्षितिकम्पश्च उपरागोतिभीषणः ॥२७॥ नीहार उल्कापातश्च निर्यातश्चितभनन् । गर्तप्रवेशो दश्यन्नं स्विनमांसस्य भक्षणम् ॥२७२।। नर्तन रथविध्वम आज्य म्पाद्विजच्युतिः । सरोष्ट्र चोकटं हाम्य कपिऋक्षाकुलं वनम् ॥२७॥ खानं धमाकुलं दग्धमसितांबरपेरितम् । शुष्कत्व सरिदादीना प्रतिस्रोतस्त्वमेव र ॥२७॥ पोतमान घनच्छत्रतरुभगोप्यसिद्धिकृत् । अवतारो नगावृक्षालमत्वं प्रेतदर्शनम् ॥२७॥ बचारुजननाज्यलेपोसदमे स्थितिः । महिषोहिर्नर कृष्णो दक्षिणाशागम. क्षुधा ॥२७६।। टुण्टनं नवकेशानामम्भिमनापिकाद्रतम् । एयमादीनि चान्यानि अशुभानि महागते ॥२७७॥ मासे गुभाशुभे म्बप्नेप्यागमन्धाय वे दि । औत्सुक्यादशिव यमि पूजाडोम समाचरन् ॥२७८।। ययोसमिपिना देवगवतार्य अगायत् ।

·भ-२१) श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। ताप पुण्ड्रस्तथा नाम मन्त्रो यागश्च पचम । तम तापविधान तु शृणुध्य मुनिपुङ्गवा ! ॥२८४॥ भाचार्यो वैष्णवान् सभ्यान् पूज्य तेषामनुज्ञया । गत्वा कुण्डसमीप तु शिष्येण सहितो गुरु १२८५॥ चक्रानो समभ्यर्च्य तचन्मन्नै प्रतिष्ठितौ । पूर्व स्वगुरुणा दत्तौ स्वदीक्षावसरे द्विजा | ॥२८६॥ मूलमन्त्रेण जुहुयाच्छतमष्टोवर घृतै । वैष्णव्या चापि गायत्र्या तद्विष्णोरिति वे ऋचा ॥२८॥ तत कुण्डानले चक्रशस्तौ निक्षिप्य पूजयेत् । ततस्तु चक्रम त्रेण शखमन्त्रेण च द्विजा ! ॥२८८॥ हुत्वा चाष्टोत्तरशत अष्टाविंशतिमेव वा । पविलन्तेति मन्त्रेण प्रते विष्णो इति त्यूचा ॥२८९॥ हुत्वा ततस्तु देवेश ध्यात्वा गुरुपरम्पराम् । शिष्यस्य दक्षिण बाहुमूल चक्रेण वाकयेत् ॥२९०॥ शहेन प्रतपेत्सव्यबाहुमुल मुनीश्वरा ।। ततश्चक्र च शव च अभिषिच्य स्वमन्त्रत ॥२९॥ सपूज्य मूलमन्त्रेण हुनेत्पूर्णाहुति दिजा ।। ततस्तु चोर्ध्वपुण्ड्राणि धारयेन्मुनिपुङ्गवा ॥२९२॥ वद्विधान प्रवक्ष्यामि शृणुध्व सावधानत । गृहीत्वा वैष्णवक्षेत्राद्विमला श्वेतमृतिकाम् ॥२९॥ हस्तौ प्रक्षाळ्य चाचम्य प्राङ्मुख याप्युदङ्मयम् । उपविष्णसने शुद्ध वामहम्मतल द्विजा ॥२९॥ सक्षाळ्य पारमन्त्रेण तत्र वैवेत्तमृत्तिकम् । प्रणयेन तु विन्यस्य गन्धद्वारेति ता मृदम् ॥२९॥ नलेन सेचयित्वाथ कृत्या दिग्बन्धन द्विजा।

·शास्तमुक्तावली।
मूलमन्त्रेणाभिमध्य वामहलस्थितां मृदम् ॥२९॥
तन्मध्ये नारसिंहरय बीजमालिरूप मन्त्रवित् ।
भगुल्या मृदमादाय ललाटादिपु धारयेत् ॥२९७॥
पुष्टिप्रदेनाजुन तर्जिन्या मुक्तिसिद्धये ।
वाछितार्थप्रदायिन्या तथा नामिफयाथ वा ॥२९॥
भायुष्कामी मध्यमया चांगुल्या त्र मुनीश्वरा!
एताभिरंगुलीभिस्तु धारयेन्न नखै. स्पृशेत् ॥१९९।।
ऊर्ध्वपुण्ड्मजं रम्य विष्णोः पादद्वयाकृतिम् ।
सान्तराळ सुपार्श्व च व्यगुळं त्र्यमुळं वा ॥३०॥
विस्तीर्णमथ चायामे चतुरगुळसम्मितम् ।
ललाटेधारयेत्कुक्षौ चतुरङ्गुलविस्तृतम् ॥३. ११
भष्टाळायते यदा प्रादेशपरिसम्मितम् ।
भारयेदूर्ध्वपुण्डू तु तावन्मानसमन्वितम् ॥३०२॥
कर्ध्वपुण्डू तु हृदये धारयेल्लक्षणान्वितम् ।
ततस्त्रयगुलविस्तीर्ण चतुरंगुलमामतम् ॥३०॥
ऊर्चपुण्डू कण्ठदेशे ततो नै दक्षिणोदरे ।
अर्ध्वपुण्ड्रं तु पूर्वोक्त कुक्षिपुण्ड्मम द्विजा ! ॥३०॥
ततस्तु दक्षिणे वाहुमध्ये त्वष्टागुळायनम् ।
चतरंगुळविस्तीर्णमध्वपुण्डू तु धारयेत् ॥३०५।।
ततस्तु दक्षिणासे तु पाण्ठपुण्डूसमं भवेत् ।
वामकुक्षी तूर्ध्वपुण्डू कृषियुगडूयम भवेत् ॥३.६।।
वामयाही भवेत्सुण्डू दक्षबाहकलक्षणम् ।
मामासे तु तत.पुष्ट कण्ठपुण्ड्यमं भवेत् ॥३०॥
पृष्ठे त्यांगुळायाम चतुरगुळविस्तृतम् ।
अर्धपुण्इं ककुद्देश चतुरगुळमायतम् ॥३०८॥

·भ-२१॥ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। तथा बगुलविस्तार धारयेन्मुनिपुशवा! । एव द्वादश पुण्ड्राणि धृत्वा चैव यथाक्रमम् ॥३०९॥ हस्तक्षाळनतोम तु मूर्ध्नि समोक्षयेत् द्विजा ।। ततस्तु चोर्ध्वपुण्डाणा मध्ये विष्णुसमर्पितम् ॥३१०॥ धारयेद्रजनीचूर्ण लक्ष्मासान्निध्यासिदये । चर्तिवीपाकृतिं चैव वेणुपलाकृतिं तु वा ॥३१॥ एव धृते यूर्ध्वपुण्डे लक्ष्म्या सार्भ नगत्पति । कीदते सतत तत्र ततो बद्धाझलिढुिंगा ] ॥३१२॥ नामभि केशवादीना तदर्थध्यानपूर्वकम् । तरच्छक्तिसमेतास्तु फेशयादीन स्मरेवुप ॥३१३॥ ललाटे केशव ध्यायेनारायणमयोदरे । माधव हृदये चैव गोविन्द कण्ठकबरे ॥३१४॥ उदरे दक्षिणे पार्थे निष्णु ध्यायेन्गुनीश्वरा ! । तत्साधै बाहुमध्ये तु चिन्तयेम्मधुसूदनम् ॥३१५॥ त्रिविक्रमन्तु तत्स्कम्मे वामक्षौ तु यामनम् । श्रीधर वामयादी तु हशीश तदसके ॥२१॥ भपरे पद्मनाभ तु लिके दामोदर स्मरेत् । इत्येवमूर्ध्वपुण्ड्रम्य विधान मुप्रकीर्तितम् ॥३१॥ एव शिष्यम्योर्ध्वपुण्ड् पारमित्वा यथा विधि । नाम कुर्याच शिष्यस्य तद्विधानमिहोच्यते ॥१८॥ तमादाप फरादेवपामरानिकट नेन । मन्यात्मनो वामभागे भ्य समाप लोनने ॥३१॥ प्रक्षेपघमा सार्यममरिं मुलनोचन । सम्पश्येपरम पाम मान्समिच्यापर मदम् ।।१२०॥ तम्मितवमरे पूर्मापाम सम्म यथोचितम् ।

·शास्त्रमुक्तायली ।
रहस्यसझं मुख्य च गौण वाम्य यथास्थितम् ॥३२१॥
सामान्य वासुदेवाय नाम स्वाभाचतुर्वपि ।
सपा सविशेष वा याचानु कमेण तु ||३२२॥
द्विषटकमूर्त्य किन च स्वाम्यन्त प्रामणेषु च ।
देवान्त क्षत्रियाणा च कुर्याद्वादशभा पुन ॥३२॥
पाण्यन्त धरनिष्ट वा लान्टनाखपुरस्सरम् ।
ध्वजगन्छनसज्ञ च यथावस्य नृपेषु च ॥३२४॥
एव वर्भननिष्ठ च भूतिलाञ्छनपूर्वकम् ।
विहित चापि वैश्याना दासान्त शूदजन्मनाम् ॥३२५।।
अथोत्थाय नमस्कृत्य मण्डल रश गुरम् ।
यायाण्डममीप तु शिशुना सह देशिक ॥३२६॥
कृतम्य क्मणोच्छिद्रसिद्धये र हुते सति ।
सन्तायामामो भूत्वा माम्बवद्धृदय विषेत् ॥३२॥
भाणशक्ति वियुक्त च कृत्वाऽऽनीय समासत ।
सम्प्रवेश्य म्पक स्थान ततामिरणयच तम् ॥२८॥
नीत्या मम्यक्पृथगाव शिच्य मह पापुना ।
म्यम्मी याममार्गेण दापत निराधिना १३२॥
जन्ममहमनेर मन्ययुक्तेन कर्मणा ।
भाषघ्यानानुविदेय मातृमय त्योह॥३३०॥

·म-२१] श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता। वौषट्स्वाहावषट्कारनिष्ठाना तु प्रतिक्रिया । नमम्कारेण मन्त्राणा कार्ये पाप्ते ह्यनुगहे ॥३३२}} तदीयमध्यपुष्पाद्य यत्किश्चिद्यागसाधनम् । मुसस्कृतमसिद्ध वा भक्त्या कर्मण्यता बजेर ॥३३५॥ अतोऽन्येषा तु भक्ताना विहिता यागमाधनं । सम्यक्सत्वनिवृत्ति प्राग्दर्शनप्रोक्षणान्वितम् ॥३३६॥ मूर्ती वा मण्डलाने तु पुष्पक्षेप महामते । नक्त वा परिपीड र भूतार्थ चैवगेव ॥३३॥ एव सस्कारसशुद्ध कृत्या वर्णगण पुरा । साझेन विभुना कुर्यात प्रायश्चित्ततर्पणम् ॥३३८॥ सदशारा सहस्र तु यथा चानुक्रमेण तु गत्वा चाभ्यर्थ्यकुम्भेश सूत्रमादाय तत स्थितम् ॥३३९] ऋजुभूत शिशु मृत्वा तद्वत्सूत्र प्रसार्य च । व्यक्तरूप च मन्त्रेश सम्मरेदमिमध्यगम् ॥३४०॥ पश्येद्विभौ शिशु सूत्रे स्वात्मन्यध्यानमञ्जसा । तत्राध्यात्मस्वरूप च सम्मरेन्मन्त्रदेहगम् ॥३४१॥ अधिदैवस्वभाव च तत्स्वात्मन्यवार्य च । अधिभूतमय सूने विविध शिष्यविमहे ॥३१२॥ मूलमन्त्रावसाने तु सनमक परात्मने । पद कृत्वा तु जुहुयादाहुतीना चतुष्टमम् ॥३५३।। तथा सूक्ष्मात्मने चोक्त्वा तत स्थूलात्मने तु वै । सर्वात्मने च तदनु ततोऽध्वनिचय हितम् ॥३५॥ आ पादाप्राच्छिसान्त च सर्व ध्यात्वा म्वदेहगम् । यथोदिएकमेणैव विभिन्न त्रिविध स्वपि ॥३४५|| रचना सनिवेशो य क्षमादीना चाधिभूतता ।

·ग-२१ श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता। भूय ससृष्टिमोगेन द्विषट्कपरिसख्यया । पूरफेन समाकृप्य शिप्य हृत्कमलाघृदि ॥३५९॥ अथ व्यक्तिनिरस्तच माबीज परलक्षणम् । भूशक्तया ज्ञानसरुद्ध कृत्वादग्यानलाघृदि ॥३५॥ प्रणवासनविश्रान्त विरच्याब्जे तु शैशवे । स्मृत्वाथ शिष्यचैतन्ममेकमेव द्विरूपघृत् ॥३६१॥ शक्तिमच्छक्तिभावेन शक्तित्वेन तु सस्मरेत् । क्ष्मातत्वान्तर्गत कुण्डे शक्तिमत्वेन तत्पुन ॥३६२॥ रचयित्वा स्वसामा च विद्महे मध्यवर्मना । नियोज्य तत्समायौ तु जपध्यानैकलक्षणे ॥३६३॥ तदेव पार्थिव वीज हृदा वै होमकर्मणा । सम्यक्तस्योपकारा, नेतन्य सूक्ष्मदेहताम् ॥३६४॥ स्थाहान्त भोगसिभ्यर्थ नमोन्त मोक्षसिद्धमे । भोगमोक्षाप्तये वापि तदेवोभयरक्षणम् ॥३६५॥ कर्मणामवसाने तु सपाक्ष्यपद न्यसेत् । एव तद्विग्रहे सूक्ष्मे तत्सद्मगतस्य च ॥३६॥ शिरसा चाधिधार तु तस्यापाथ यथास्सितम् । शिक्षामन्त्रेण तद्वेग निर्वर्त्य शतसख्यया ॥३६॥ चर्मणा तस्फलमाप्ति तल्लयत्वमपि स्मरेत् । स्वतृप्तिमयनेत्रेण मातेनैव तस्थितम् ॥३८॥ तत्त्यागबास्त्रमन्त्रण विश्लेषेण यतो भवेत् । मलेनाथ गृहीत्वा तत्कर्याचैवात्मसात्पुन ॥३६९॥ तद्वच्छति तदीया च मुण्टाद्वयापकलक्षणाम् । क्ष्मातत्वस्याय सान्यस्य साधारस्य पान्तये ॥३५॥ पूर्वसरूप तु बास्त्रेण कृत्वा होम महामते!।

·शास्तमुक्तावली)
सुवमाज्येन सम्पूर्य स्कन्दसूत्रात्तु पार्थिवम् ॥३७१॥
विकच पूर्णया सार्थ विलाप्याग्नौ स्वके पदे ।
मूलगन्त्रेण सहसा इत्पने प्रेरितेन तु ॥३७२।।
स्वदेहातचकेनाथ प्रेर्य शक्तिं च शैशवीम् ।
तयाक्रान्तमयस्स च सस्मरेव्यतिरिक्तया ॥३॥३॥
कबिन्दुनो वाजपत्रमाद्यावान व भौवनम् ।
शिष्यदेहे निरुद्धस्य व्यक्तिकोडीकृतस्य च ॥३७४॥
स्वशक्तिपरिपूर्णस्य मानीजस्य त्वथोपरि ।
विरेच्यशक्तिमन्त च व्यस्तधर्मेण पूर्यवत् ॥३७५।।
तत्क्षणेयीजसस्य तु अध्वान तु यथास्थितम् ।
प्रकाशयन्त कृपया तन्नाथन्तस्य सिद्धये ॥३७६॥
रिक्त भावयेच्छिप्य चिन्मयन्तमिद धिया ।
इद तत्पार्थिव तब मुधा वै दुस्वपञ्जरम् ॥३७७॥
मावतत्वगत चास्य मुसहत्व र साम्प्रतम् ।
कथमत्र वह चास यस्य मे न तता इमा ॥३७८॥
विमुक्त पजरायससमास्ते विहाम ।
उर्ध्वपाती तदारस्टस्लेव मन्त्रबलाच्छिशु ॥३७९॥
समूहमय विज्ञाप्य तत्प्रभुत्वेन यतस्थित ।
सनिगद्धो भवेत्यस्य सात सदैव हि ॥३८॥
युप्मत्प्रसादसामर्थ्याचयापत्यार्थिवो गुण ।
देशान्त गम्यत-माल भवेदासीनमस्य वै ॥३८॥
सम्यासम्प्रतिपटाम्प शासने पारमेश्वरे ।
पापित नाथ । भम्माचप्रमृति स्वरा ॥३८२॥
भगाय मोक्ष विप्नाना भवितव्यए कर्मश ।
इति रिजाप्य पानाप्न भागधारनय प्रमात् ॥१८॥

·भ-२१] भीपाचरात्रे-ईश्वरसंहिता। सह शक्त्या समाकृप्य भूयस्तत्पूरकेण तु । तद्देहे चाम्मय वीज साधार पूर्ववन्न्यसेत् ॥३८॥ कुण्डमध्ये तु सन्धाय जीवशक्तिं च पूर्ववत् । विरेच्य शक्तिमास्तल नियोज्य तदनन्तरम् ॥३८५।। सत्समाधौ यथापूर्व कुम्भकेन महामते ! । अथाप्य देहमासाद्य होमध्यानादिना परम् ॥३८६॥ तत्राधिकारपूर्व सर्व निर्वर्त्य तस्य वै भाप्येन सूत्रस्कन्धेन सह पूर्णा निपात्य च ॥३८७।। अप्तत्व पदसयुक्त तेनाकान्त स्मरेत्तथा । तत्स्थ मन्त्रसमूह तु सह तत्पतिना तु वै ॥३८८|| पूर्ववच्यावयित्वा च रसमज्ञाप्य गन्धवत् । मनोवसान नीत्वैव त वर्णाध्योर्ध्वगोचरम् ।।३८९॥ निष्ठाङ्गेन महाबुद्धे । तेजसास्त्रेण चेच्छया । समुद्धृत्याय वै प्राग्वद्योक्तव्य बुद्धिगोचरे ॥३९०॥ पडध्वमुक्त मूलेन प्राप्तसज च त शिशुम् । तत्वकञ्चुकनिर्मुक्त शान्तात्मन्येकता गतम् ॥३९१॥ स्मृत्वा शक्तमात्मनानौ तु लब्धलक्ष परे पदे । ऐश्वरेण तु बीजेन प्रोक्तसत्वान्वितेन च ॥३२॥ तत सवेच निमुक्त समाधौ विनियोज्य च । न वेति यत्र सलोन स्वानन्द द्वैतमात्रकम् ॥३९३॥ आहुतीना शत हुत्वा तदापादनकर्मणि । नीत्वा समानता सर्व तेनैव म्बधियाखिलम् ॥३९॥ सह सवेधजालेन वामबन्ध यथास्थितम् । निस्सरममयो भूत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं पराम् ॥३९५|| अथाम्मिता प्राप्य गुरु प्रदद्यादाहुति पुन ।

·शास्त्रमुक्तावली। बीजनाथन शिप्यम्य त्वपमोक्षनिवृत्तये ॥३९६॥ परोक्षारसरुद्ध पदावस्थितमानस । सर्वत्रो भव चोक्त्यैव जुहुयाद्वादशाहुतिम् ॥३९७॥ भवमेवभगानिरवद्यो निराश्रय । मेचर मर्वशक्ति सुसम्पूर्णोऽच्युतो हरि ॥३९८॥ व्यापी निरद्धपागुण्यो निर्विकारो निरजन । दिन्यो नित्यादिलोनूनो नित्यानन्द सुनिष्कळ ॥३९९।। जनाधन्ता हानि नो वासुदेको विमतिमान् । हुन्वैव न तत कुर्यात्पूर्णया पुनरेव हि ॥४०॥ स्थित वेगवदीक्षाया मुमुक्षोरेश्वरे पदे । सनसो धाम चाभ्येति दधिरात्परमेश्वरम् ईश्वरेच्छावशेनैव देहपातान्महामते ! । भोगेच्छो पमनाभीय उभयप्मो पदद्वये ॥१०॥ शकिगच्छक्तियोगेन त्यथ बुद्धिमयेऽध्धनि । निवेदयो देहपातन्त काल मुद्धृत्य तत्पदान् ।।४०२॥ अन्त"टो यथा काठावामय पृथकृत । न मय सह काठेन साम्यःनि तया पुगान् ४०४।। यनिताध्यान्तर गयो नेनि नन्मयता सत । ममानिने हरा विनिवेश्यात्मगोपन ॥५०५|| गधाग्नुपरेष्यमन्याधा न गितामिन । मम्पिनी यावदन मिरर पगरमनि ॥४०६|| नवनिमुस्तान ब्रायताम् । सामाका पाया म्पयगेन.011 मन मुसा पश्चा - ·ग २१७ . श्रीपाश्चरात्र-इश्वरसाद पृथावणात्मना याति स्थितये न तथा स्वयम् । नो यान्ति,निश्चय यन चातुरालगादनुग्रहार ४६०९॥ ऋते वेदविदो विप्रास्त्वेतस्मिन् प्रथमक्षरे । स शब्दमूर्तिर्भगवानभ्येति च कलात्मना ॥४१०॥ तद्गृहो युज्यते येन तन्निष्ठाना हि कर्मणा । न पाण्यफलोत्था च यावन्मतिर्निरजना ॥५११॥ बद केनान्यथा मूतं तद्गृहीतु नियुज्यते । तत्वा. कलामया सर्वे प्रभवाप्ययलक्षणा ॥१२॥ पूर्वोक्ता वासुदेवाद्या अध्यक्षान्ता यथोदिना । तत्वेभ्यो निर्गता मन्त्रास्त्वनिमादिगुणैर्युता ॥४१३५ षट्कलागलमुक्ता येषु सख्या न विद्यते । व्यञ्जिता तैस्वनिर्माण तुर्याद्य पदसज्ञकम् ॥४१४॥ कर्मणामात्मलाभाथ महाथ तत्क्षयाय च । द्विसप्तभुवन विश्व गुणत्रयमय हि यत् ॥४१५|| तदशुद्ध जड नित्य भोग्ये व्याप्य पृथक्स्थितम् । इत्यध्वषट्कमुद्दिष्ट हेयोपादेयलक्षणम् ॥४१६॥ भुवनाध्या पदाध्वा च विना तुर्यपदेन तु । हेयशेषमुपादेय कर्मणा तदपेक्षया }४१७॥ व्यपेक्षयाप्युपेयश्च हेयपक्षे प्रयाति च । किं तु तत्प्राप्त्युपाय वै निस्तर) परे पदे ॥४१८॥ विवेकपदसस्थस्य दीक्षया सस्कृतस्य च । विनार्यमाण एव हि विश्रमो यत्र वै म्फुटम् ॥ १९॥ जायते तत्पर ब्रह्म वासुदेवाव्यमव्ययम् । अम्मर परमाणुना मुनामास्पद यथा ॥४२॥ तथा चाद्य प्रबुद्धाना जीवाना हि निकेतनम् ।

·शासमुक्तावली।
विज्ञेय भुवनाना च पदानामन्तर हि यत् ॥४२१॥
येनेश्वरेच्छया तेषा मन्त्रा वै क्रांडयन्ति च ।
मायीयेवद्वय तस्मिन् सुखदु खमय फलै ॥२२॥
ईश्वरेच्छानुविद्वाना भक्ताना परमेश्वरे ।
गुरूणा दीक्षिताना चाप्याराधनरतात्मनाम् ॥४२३॥
भवन्त्यध्वद्वयोर्ध्वस्था मन्त्राश्चाज्ञापत क्षका ।
नयन्ति कमिण सम्यड्मायायोध्वद्वयावलात् ॥४२४॥
स्वस्थानमणिमादीना भोगाना प्राप्तये तु वै ।
विरक्तस्य च तद्रोगात्स्वशक्तया प्रेरयन्ति च ॥४२५।।
स्वव्यापारवशेनापि तत्वाध्वन्यमृतोपमे ।
यत्राणिमादिर्मन्येत तृणानीव च सस्थित ॥४२६||
भनुग्रहपरास्तस्य तत्वाध्यक्षादयोमला ।
नयन्त्यप्ययता सम्यक्सफलाध्वनि शाश्वते ॥४२७॥
स पाड्गुण्यमयो ब्रह्म वासुदेवोऽध्यमूर्तिभृत् ।
नित्ये स्वात्मनि सम्बन्धे शब्दब्रयाभिधेध्वनि ॥४२८॥
करोति योजनान्तम्य यत्रम्य स्वयमेव हि ।
प्रामाति तत्परिज्ञानात्सुशान्त भगवत्पदम् ॥४२९॥
सर्षण ।
देव' वर्णाध्यविज्ञान वद विलक्षण मम ।
प्रामाति यत्परिज्ञानादची सद्वासुदेवताम् ॥१३०॥
सीभगवान।
पावशेशभक्तम्य लब्धमयग्य चारमग ।
मानुभूतिषद याति परामन्नानगला ॥१३॥
मित्रमय सन्द पूरारक्षित ।
स
पनि बितयोहिनामना ॥१२॥

·म-२१] श्रापाचरात्र-ईश्वरसहिता । प्रभवाप्यययोगेन शब्दभास्वरलक्षण । सकारान्तस्त्वकाराच हकारादान्त एव हि ॥४३३॥ प्रभवेद्वादशान्तस्तु हकाराश्चतुरत्मनाम् । अकारस्त्वप्यये चैव तुल्यतातोनयो स्मृता ॥४३४॥ वर्णव्यूहसमूहस्मिन् ज्ञेय ज्ञानसमाधिना । विश्राम उदयो न्याप्तियक्तिरावासुदेवता ॥४३५|| अत्रैकैका परिज्ञया मूर्ति त्वेवमेव हि । युक्ता विश्रमपूर्वेण चतुष्केण समासत ॥४३६॥ दण्डवत्सन्निवेशेन सस्थिता खेवमेव हि । द्विषट्क पारणाना घ द्वादशाक्षात्मलक्षणम् १४३७॥ सोपानम्त यत्क्रान्ता द्वादशान्त विशेत्परम् । नीत्वैव व्यक्तिभावेन हृत्पद्मोदरसस्थितम् ॥४३८॥ वर्णाध्वान दीक्षितस्य शब्दब्रह्मति य स्थित । ससेव्य हुतभुग्भूमि प्रणीतेनोदकेन तु ॥४३९॥ सह शिष्येण चात्मान तेनैवाच्छिद्रसिद्धये । पूर्ववतिना कृत्वा लक्ष्म चामिं प्रणम्य च ॥४४॥ समुत्थाय ततो यायात गृहीत्वाच्युतालयम् । पूनयित्वा जगन्नाथ निवेद्य नियमाच्छिशो ॥१४॥ सविशेषात्समासेन सान्तरान्योग्यतावशात् । यथावदुपदेष्टन्य ततस्तम्यार्चन हृदि ॥४२॥ मुद्रासमन्वितो मन्त्री न्यासध्यानपुरस्सर । इतिकर्तव्यता शास्त्रसक्षिप्ता च सविस्तरा ११४३|| तत्सम सन्ततस्तेन सर्व कार्य यथा स्थितन् । गुर्वर्चन तत कुर्यादात्मना च घनादिना ॥१४॥ पूयित्वाभसा पाणिमर्यपात्रातु दक्षिणम् ।

·शाखमुक्तावली। पढामन्त्रसजस सन्य तस्य मम्त ॥४५॥ माहत प्रमगाम पाणी सूर्यम स्मरेत् । तन्नाभिन्न यसरमा मद्वेमव देवतागणम् १४४६।। कृत्रा धिमार्जित दवारसाशिष ताय मूर्धनि । यथोक्ता च यमाभीसा त्वचिरादेव पुत्रम ! १४४७|| तवास्तु वैभवी सिद्धि मोक्षलक्ष्मीसममिता । इति वैभवदीक्षाया लक्षण सनुदाहनम् ॥४४८ सत्प्रयुक्तम्य सामान्य सर्वमन्त्रगणम्य च । येन येन हि मन्त्रेण दीक्षा कार्याय करयचित् १४५९॥ तस्य तस्य तदीयाना पूर्वोद्दिष्टेन वर्मना । कार्यात्रावयवाना तु विनियोगो यथोदित ॥४५०॥ समूहवर्धदादीना मूलान्ताना समाचरेत् । सह तत्वगणेनैव सर्वदाध्यात्मरूपताम् ॥४५१।। सम्यग्य तत कुर्यात्माग्यदभ्यर्चन तु वै । नेत्रकर्माणि हद्रीन पञ्चाङ्गाना विधीयते ॥४५२॥ निरमाना तु मन्त्राणामझामन्त्रोक्तर्मणाम् । प्रणयो विनियोक्तव्य मह कर्मपदेन ॥४५३॥ सम्पाद्या विधिनानेन व्यूहदीक्षार्थिना तु सा । किंतु वै तत्र योक्तव्य प्रत्येकम्मिन् हि कर्मणि ॥४५४॥ अतुफ वासुदेवाद्य वीजाना तत्पुरोदितम् । मुवमेवाद्यमन्त्रस्तु निश्शेष मसग्रहे ॥४५५॥ योक्तव्यो ब्रह्मदीक्षाया पोदा भक्ता च पूर्ववत् । स्वरूपेण यथावस्यमुफेवयसरेषु च ॥४५६ कि त्वेकवचनेनाल देवाना प्रार्थना मता । योजना त्वधिवासोक्ता विज्ञातन्या समासत ११५७॥

·१] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। | नित्यदीक्षाद्वयस्यास्य नान्यन्मोक्षाहते फलम् । तत्रापि चातुरात्मीया दीक्षा प्राक्कमलेक्षण! ॥४५८॥ बलाइदाति पाड्गुण्यभोगाप्तिं भावितात्मनाम् । फल सक्चन्दनादीना होमद्रव्यस्य चापि यत् ॥४५९॥ प्रकृत्या लहसाभ्येति विलय प्रमदीक्षया । एव दीक्षालय चापि दद्यादेकम्य वा क्रमात् ॥४६॥ साराधनयोग्यत्वमिद्धये मुनिपुरवा ।। यद्वाष्टाक्षरमन्त्रादौ व्यापकत्रितये द्विजा 1 ४६१॥ एकेन सर्वसामान्य दीक्षा कुआंधथाविधि । तेनागसहितेनैव सर्वकर्म समाचरेत् ॥४६२।। तदापि विभवव्यूह परमन्त्रास्तथा द्विजा ।। शक्तिभूषणवाहासमन्त्राश्चोपदिशेद्गुरु ॥४६३॥ इत्य दीक्षाविधि सम्यकीर्तितो मुनिपुग्नया ।। अथ मण्डलदृष्टस्म शास्त्रज्ञस्य यथार्थत ॥१६॥ समाराधनसक्तस्य पुत्रकत्व गतस्य च । सिद्धचर्य सर्वमन्त्राणामधिकाराप्तये तु वा ॥४६५॥ तत्काल गुरुणा कार्य यच्छिप्यस्याभिषेचनम् । भगवतन्त्रोतृणा पश्चारतारमनाम् ॥४६६॥ सहितापारगाणा च भाचार्याणा च सन्निधौ । यतीना पद्धलक्षाणा बोधकाना महात्मनाम् ॥१६॥ देवस्य पुरस कुर्याचतुरन च मन्टपम् । सापकरणोपेत मध्ये भद्रासनान्वितम् ॥४६८॥ तस्मिन् पुर्यादनन्ताय सन्धानधामनोचितम् । पूजयित्वार्घ्यगुप्पाचे ततो देवस्य समुम्बम् ।।४६९॥ बद्धपमासन शिष्य तारोप्य तालिम् ।

·शासमुक्तावली । कान्ताभिर्गीयमान तु स्तूयमान च वन्दिमि ॥४७०i मादायआयमान तु पट्यमान तु माळे । जपमान पर मन्त्र ध्यायमानमिवाच्युतम् ॥१७॥ मटा नायित्वा तु दुम्भमादाय वैष्णवम् । स तत्रसेन मन्त्रेण सम्मसिद्धिल्यपेक्षया १४७२१ सहसावर्तित कृत्वा शतावर्तितमेव वा । सिद्धये द्रुतहेमाभ स्मृत्वा तमभिषिच्य च ॥४७३।। स्वाहान्त मन्त्रमुच्चार्य प्लुत हत्कमलोदरात् । एवमुक्त्वा नमोन्तस्तु ध्यात्वा त स्फटिकामलम् ||१७|| समुत्कीर्य खरन्ध्रेण तस्य हृत्पद्मग स्मरेत् । अशक्तिविग्रह ब्रह्म त्वालादानन्दलक्षणम् ॥४०५॥ समारोप्य पिया सम्यक् म्वाधिकार तु चाखिलम् । समासाद्यार्चितशुद्ध दिव्यमागमसध्यम् ॥४७६।। शुभमाराधनाधारमक्षसूत्र च किरिणीम् । मुकमुदी योगपट्ट च शचक्र कमण्डलुम् ॥५७७॥ चमस कुसुमञ्च'ध्यपात्र कृष्णाजिन तत । पादुझे पादपीठ च छत्रमासनदर्पणम् ॥१७८॥ मयूरन्यजन शुक्ल चामर भगवद्ध्वजम् । यथाईदण्डसहित कापाये क्षौमनाससी ॥४७९॥ समुत्थाप्यासनात्सर्वमाहृत्य सानन जलम् । विनिक्षिप्य शुचौ साने देवमभ्यर्च्य वै तत ॥१८॥ तादर्थेन तु सन्तर्प्य पूर्णान्त चामिमध्यगम् । क्षान्त्वा पूर्वोक्तविधिना सकुण्डान् मण्डलान्तरात् ।।४८१॥ अर्घ्यपारसमूहाच बलिदान समाचरेत् । सोदकेन च भूनानामोदनेनास्त्रमुच्चरन् १४८२॥

·म-२१] श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसहिता । चलिमण्डलक कृत्वा यागागागन बायत । कृत्वान्तलिदान तु प्राक्षिण्येन वै पुरा ॥५८३॥ अथ ऊर्ज इद बाबा शेष सन्मण्डले ददि । नमोस्त्वच्युतभूतेभ्य सभ्य सर्वदेव ॥४८॥ सदिक्पतिभ्य सालेभ्य शान्तये स्वन्य वैशियो । पूजायमुगसहत्य दवशिष्टेण पूर्ववत् ॥१८५॥ तृत्वमण्डलमध्ये तु सितपद्मोदरे तत । दशिष्टर्यजेदेव सर्वदेवगुरु प्रभुम् ।।४८६।। सर्पयित्वामिमध्ये तु कुर्यात्म्य विसर्जनम् । समय निधि रपटे नफा जलस्तरे Rest गागावनौच तच्चक द्वादशार विचित्य च । न्यस्यास्मन्यर्घपुष्पार्थ समभ्यर्च्य तदन्तरे १४८८॥ फरक वारिसम्पूर्णमादाय विनिवेश्य च । तत्रेदमा वीर्यगण मध्ये मन्त्रास्त्रमुत्तमम् १४८९॥ मनम्नुपयसा पूर्णमपर शुभलक्षणन् । तदनतोर्ण्य कलश तनगम च काम् ॥१२॥ तदभ्यर्थ्य ययान्याय पृादशतमन्तिनम् । वाटपदनिरुदेन मूलमन्वेग त पुन ॥१९॥ दद्यात्तदन्त साप्लेग प्राग्वत्तीयूषधारणाम् । निर्वमीकरण कुर्यासर्वेषा मन्त्रवारिगा ॥१९२॥ तवम्मुचारादानेन ध्यानाचारयुतेन च । सविमग्याय चैतेषा मन्त्रपान सुधामयम् ॥४९३}} सम्मापासपर पयात्ममन्ताय ग न्यमेन् । आदाय तनोयकुम्ममसनमुदीरमा ॥१९॥ धारयेत्पूर्ववलाराम मध्ये निधाय तम् ।

·शास्त्रमुकावली। सपूर्णमुदकेनैव कृत्वा फलसमन्वितम् ॥४९५॥ गुरुयागमत कुर्याच्छिप्य प्रयतमानस । भगवद्यागवद्भक्त्या कर्मणा मनमा गिरा ॥१९६॥ यागोपयुक्तसम्भार तस्मै सर्व निवेद्य च । मशिर पाणियुग्म तु कृत्वा चैव तदनिगम् ॥४९७॥ क्षन्तव्य सुप्रसन्नेन श्रद्धापूतेन चेतसा । पञ्चरामविदस्तद्वद्यतीश्च सातकादय ॥५९८॥ सम्पूज्य विधिवद्दद्यापाशक्त्या च दक्षिणाम् । सवाहनपरात्मालालवानुज्ञा तु गोरवीम् ॥१९९॥ मातृमि सह चाभीयाहुभि पूर्वदीक्षिते । तथान्यैर्भगवद्भक्त सुहृत्सम्बन्धिवान्धवै ॥५०॥ नमन्त सह शिन्तु काले धन्यत्र तत्र या । तदिच्छयाप्यनुज्य निवर्तेताथ चै यदा ॥५०१॥ कृत्या तु पादपतन रहुधा सप्रदक्षिणम् । मामाक्षारमर्वमिद्धीना गताना भावितात्मनाम् ॥१.२॥ परा गतिर्गुण्यस्मात्प्रसाद्यस्तत एव स । इत्येवमभिषकन्तु भवेन्मुग्न्याधिकारिणाम् ॥५०३।। स्वाय परार्थयजने उभयत्राधिकारिणाम् । अन्य तु दीक्षामात्रेण माकार्या मुनिपुया ! ॥५०॥ मुनय । कि म्यार्थ न पराध किं के घ तनाधिकारिण । नंदन-मुनिशार्दूल वदम्य पदना बा ॥५०॥ नारद । म्यगृह पिता देव म्वार्थ इत्यभिधीयते । पर्यनामे नामोरे गिना पनाशिक ।।.०६॥

·म-२१] औपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता । ५६३ । प्रामे वा नगरे वापि स्वयव्यक्तोदिभेदतः । संस्थितो भगवान् विप्राः परार्थ इति कथ्यते ॥५०॥ परार्थस्र्यसदृशः स्वार्थस्तु गृहदीपवत् । उत्कृष्टः परशब्दोयमर्थो मोक्षादिलक्षणः ॥५०८ यस्मात्सलभ्यते सोयं परार्थः परिकीर्तितः । स एव सर्वफलदः सर्वेषामपि यत् द्विजाः ॥५०९॥ तस्मात्सर्वजनैः सेव्यः परार्थ.पुरुषोत्तमः । स्वार्थः स्वस्वगृहे पूज्यः स्वस्वाभीष्टफलप्रदः ॥५१०॥ खार्थस्यापि परार्थस्य पूजायामधिकारिणः । शाण्डिल्या धन्वये जाता गुरोर्लब्धाभिषेचनाः ॥५११॥ अन्ये तु फेवलं स्वार्थपूजने अधिकारिणः । मुनयः । शाण्डिल्याचास्तु के योगिन् तद्वंश्या एवं केवलम् । कर्य परार्थयजने भवन्ति ह्यधिकारिणः ॥५१२॥ तत्सर्व विस्तरेणैव हि नो मुनिपुश्व । शाण्डिल्यादिमुनीन्द्राणां शृणुञ्च वैमचे द्विजाः । पुरा कृतयुगस्यादौ चासुदेवः परः पुमान् ॥५१३॥ स्वारापना भूलोके सद्धर्माणां प्रकृतये । लोकसंरक्षणार्थ च स्वस्य पश्चायुधाधिपान् ॥५१॥ समालोक्य भवन्तोद्य अवतीर्य धरातले । आद्यमेकायनं वेदं मोक्षकफललक्षणम् ॥५१५॥ भकाशयध्वं सर्वयों सद्रमोश्च विशेषतः । तत्र तत्रावतीर्ण मां स्वयंन्यक्तादिभेदतः ॥५१६॥ संपूजयध्वं सर्वेषां मोक्षलाभाय भूतले ।

·शासमुक्तावली ।
इत्यादिणचन वे मिप्योराज्ञानुवर्तिन ॥५१७॥
मुदर्शनामा चीशा पधषिरूपत ।
समुत्पना लितितले
पास गदिषु ॥५१८॥
पञ्चायुधाशास्त पश श टिचोपगायन ।
मौजयायन कोशिकश्च भारद्वाजश्च योगिन ॥५१९॥
ते मिळिवा समालोच्य विष्णोराराधनेच्छया ।
अभिसगम्य तोताद्री तपश्चरसुदुतरम् ॥५२०॥
तेषा तु तपसा तुष्टो वासुदेवो जगत्पति ।
लक्ष्म्या साध संगेशानगरिय कृपानिधि ।।१२।।
भानगाम गिरि श्रेष्ठ यत्र सन्ति मुनीश्वरा ।
ततस्ते मनिशार्दूला दृष्ट्वागान्त जगत्पतिम् ॥५२२॥
शचक्राडित र कोटिसूर्यसमप्रभम् ।
पुळकाशितसांगा आनन्दानुसमन्विता ॥५२३।।
प्रणतन्तस्तुव तश्च गायन्तश्च परम्परम् ।
प्रदक्षिण च कुर्वन्त प्रणेमु पुरुषोत्तमम् ॥५२४॥
आनन्दाम्बुधिसम्ममानेतान्वीक्ष्य त्रिय पति ।
उवाच करुण वाक्य मेघगम्भीरयागिरा ॥५२५॥
श्रीभगवान् ।
ऋपयस्तपसायुष्मरहतेनानन्यतया ।
सतुऽस्मि प्रसन्नोस्मि वृणीचमभिवाछितम् ॥५२६||
इति तद्वचन श्रुला झषयो हृष्टमानसा
ग्दान्नलिपुटा सर्व प्रत्यूचुविनयान्विता ॥५२७॥
धीता सकला देदा सामाशि विविधानि च ।
मोक्षापय न जानीमस्ततावा भरण गता
वानुग्रह फर्तुमहसि व दयानिधे ।
॥५२८॥

·न-२१
श्रीपाचरात्रे-ईश्वर साहिता।
इति सप्राषितो देव. करुणामृप्तवारिधि (५२९॥
तदानीमेव योगीन्द्रान शाण्डिल्यादीस्तु दीक्षया ।
साकृत्य चाभिषिच्याथ स्वयमेव जगत्पति ॥५३०॥
आयमेकायन वेद रहस्याम्नायसजितम् ।
दिग्यमन्त्रक्रियोपेत मोक्षकफललक्षणम् ॥५३१॥
पञ्चापि पृथगकैदिवारान जगत्प्रभु ।
अध्यापयामास यतस्ततस्त मुनिपुङ्गवा 1-३२॥
शास्त्र सर्नजनके पश्चरात्रमितीयते ।
तवांधोपदिश्याप तानुवाचेदमच्युत ॥५३३॥
ए एकाफ्नो बेद उपदिष्टों मया द्विजा ।।
मोक्षायनाय वै पन्था एतदन्यो न विद्यते ॥५३॥
तम्मादेकायन चैन प्रवदन्ति मनीषिण ।
एतदुक्तविधानेन दिव्यक्षेत्रादिषु स्थितम् ।।१३५।।
स्वयव्यक्तादिरूपेण यजय मुनिपुगवा ।।
स्वार्थे परार्थयजने यूय मुख्याधिकारेिण ॥१३६॥
युष्मदश्याश्च ये विप्रा । तेगिषेच्या यथाविधि ।
तेपि खार्थे परार्थे च भवेयुरधिकारिण १५३७॥
पुष कार्तयुगो धर्म प्रतिद्धैर्निपेवित ।
वेतादौ मन्दमचारो भविष्यति मुनीश्चग । १३८॥
त्रेतायुगादौ सवैषि नानाकामसमन्विता ।
च्यामिश्रयाजिनो भूत्वा त्यानन्त्याद्य सनातनम् ॥५३९||
अन्तर्दधाति सर्वोय वेद एकायनामिध ।
तता योग्याय भगवान् प्रादुर्भावयति म्वयम् ॥५४०॥
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो वासुदेव सनातन ।
तदा प्रभृति ते मर्वे शाण्डिल्याधा मुनीश्वरा ॥५११॥

·वासमुक्तावली । आप भागवत धर्ममादिमते ते युगे । अनुसिष्ठन्ति सर्वेपि मानवाश्च मुनीश्वरा! ॥४२॥ ततस्त्रेतायुगे जाते नानाकामयशाजना । त्यक्त्या भागवत धर्म बर्मिश्रयाजिन ॥५४३|| ततश्चकायनो वेदो मन्दचारो बभून च । सदा मुनीन्द्र शाण्डिल्यो दृघ्ना कामरतान् जनान् ॥५॥ लोकसरक्षणार्थाय तपस्तेपे मुदुम्तरम् । अनेकानि सहस्राणि वर्षाणा तपसोन्तत ॥५५५।। द्वापरस्य युगम्यान्ते आदी कलियुगस्य च । साक्षात्मकर्षणो देव प्राप्य प्रत्यक्षता मुने ॥५४६॥ परित्यज्य पर धर्म मिश्रधर्ममुपेयुषाम् । स्पस्तत्पदाहाणा श्रद्धाभक्ती उपयुषाम् ॥५४७॥ अनुग्रहार्थ वांना योग्यतापादनाय च । तथा जनाना सर्वेषामभीष्टफलसिद्धये ॥५४८॥ मूल्वेदानुसारेण सार सगृह्य सर्वत । अनुष्टुप्छन्दोबन्धेन प्रोक्तानि हरिणा स्वयम् ॥५४९॥ सात्वतादीनि शास्त्राणि भोगमोक्षप्रदानि च । उपदिश्याथ मुसली तत्रैवान्तरधीयत ॥५५॥ सम्वेव सात्वतादीनि शास्त्राणि मुनिपुङ्गवा।। शाण्डिल्योऽध्यापयामास मुनिश्चैवोपगायनम् ॥५५१॥ तथा मौझयायनादीश्च सनकाद्याश्च योगिन । तत प्रभृति ते सर्व शाण्डिल्याचा मुनीश्वरा ॥५५२॥ नात्यताधुक्तमार्गेण हरेराराधनादिकम् । कुर्वन्त स्वम्ववश्याश्च शिष्याश्चापि सहस्रश ॥५५३॥ काण्वी माखामधीयानान् वेदवेदान्तपारगान् ।

·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता । संस्कृत्य दीक्षया सम्यक्सात्वतायुक्तमार्गतः ॥५५५!! अभिषिच्य च तान् सर्वान् कृत्वा स्वार्थपरार्थयोः । पूजाधिकारिणो विधा ! तैरेतत्सात्वतादिकम् ।।५५५।। शास्र प्रवर्तयामासुस्ते हि मुख्याधिकारिणः । इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलाः शाण्डिल्यादिमहात्मनाम् ॥५५॥ गाहात्म्यं लेशतो पत्र अधिकारप्रसङ्गतः । एवं दीक्षा चाभिषेको यसिमान्तेन पूर्वतः ॥५५॥ प्राप्त मार्गेण कार्यों नान्योक्तमार्गतः । सिद्धान्तसङ्करं नैव कुर्याच्छारूविशारदः ॥५५८॥ मुनयः । सिद्धान्तं नाम कि को वा भेदास मुनीश्वर ।। तत्सर्व विस्तरेणैव पदस्व वदतांवर १५५९॥ नारदः । चतुर्था भेदभितोय पाथरावास्य आगमः । पूर्वमागमसिद्धान्तं द्वितीय मन्त्रसर्जितम् ॥५६॥ तृतीयं तन्त्रमित्युकमन्यातान्तरं भवेत् । माचं नित्योदितव्यूहस्सापनादिप्रकाशकम् ॥५६॥ भपौरुपेयं सद्बामवासुदेवान्पयाजिनाम् । लक्ष्यभून द्विजेन्द्राणां इदिस्वमधिकारिणाम् ॥५१२॥ ब्रोपनिषदामध्यं च दिव्यमन्तक्रियान्वितम् । विकरं पर शायमनिच्छतोपनगदम् ॥५६॥ एवं नित्योदिताम्यस्य नित्याफारम्प प प्रभोः । वासुदेवाभिपानस पागुम्यादिगुणोदः ॥५५॥ प्रथम लमगं विदि हृदयापरमब्दरत् । एनदागममिदान्नं भुनिरूप नु नि तन् ।

·पारूमुफाग। व कानयुगो भमन्सयधर्मातम मत । ततम्यतायुगमाशे मोगमोक्षप्रसिद्धये ॥५६॥ ताम दागमसिद्धान्तानिन्गन का भेदकम् । मन्त्रमिद्धान्तमा तमापदन्यूहादिमतिना ॥५६॥ समुराग द्वितीयम्य सात्वतम्य महात्मन तेन प्रद्युम्नसजस्य तेन तुर्यात्मनो विभो ॥५६८१ तेन वागीश्वरायम्य तम्मापास्यविग्रहे । सान्त च तत पश्चाद्देन्द्रादित्यवदिषु ॥५६९॥ तर नारदाघेषु देवताना गणेनपि । सकान्त मन्तसिद्धान्त मेदभिन्नमनेकपा [५७.11 नत्र शान्ततर न्यूह शान्तोदितमनन्तरम् । मधिसन म्वनाम्य जामद्व्यूह यथोदितम् ॥५७१॥ मन्तर केशवाय प्रादुर्भाव तथान्तरम् । हृत्पनपनपीटादी रक्ष्मीपुप्यादिशक्तिमि ॥५७२॥ लाछनैश्शाचागरुहप्रमुखरपि । भूतसिद्धादिभि शास्तृपर्यन्तैर्यजन हितम् ॥५७३|| विधत्रातृसिंहस्य दीक्षा पूर्व सथापाम् । विभवन्यूहमूक्ष्मात्यमधिकार यथाक्रमम् ॥५७४॥ मामयीपुत्रिकादीना चतुर्णामभिषेचनम् । तथव समयाचार मूर्तीना स्थापनक्रमम् ॥५५॥ मन्त्रमण्डलमुद्राणा कृण्डादीना लक्षणम् । कर्मणामेवभाटीना विधान यत्र पुष्कलम् ॥५७६।। मन्त्रीसद्धातसज्ञ तहहुभेदसमन्वितम् । परव्यहादिभेदेन विनैकैकेन मूर्तिना ॥५७७॥ सान केवनाथ कानाव्यूहेन मरणे ।

·न-२१॥ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। तथाढविग्रहोपेतैरावृत तन्त्रसजितम् ।।५७८ नृसिंहकपिलकोडहसवागीधरादय मुरयानुवृत्तिभेदेन केपलापाइस्युना ॥५७९॥ चक्रावस्त्रवरेश्वाथ भूपणैर्मकुटादिमि । कातागणैश्च लक्ष्म्याये परिवारै खगादिकै ॥५८०॥ पूजिता विधिना यत्र तत्तन्त्रातरमीरितम् । ये जन्मकोटिभि सिद्धास्तेषामन्तोत्र सस्थिति ॥५८१॥ यस्मातस्माद्विवेदेष सिद्धान्ताल्यो यथार्थत । शाधमन्त्रक्रियादीना मूनीना नवनत्य च ॥५८२॥ देशिकस्याभिजातस्य यथापूर्व परिग्रह । तथैव यावत्काल तु नाचर्तव्य तदन्यथा १६८३॥ विपरीतक्ते चात्र राजराष्ट्राद्यनर्थकृत् । ततस्सिद्भातसाय नाचर्तव्य कृतात्मभि १५८४॥ यद्यदिष्टतम लोके पूर्वसिद्धाविरोधि तत् । प्रतिमासमतोन्योन्यविरुद्ध सन्त्यजेद् बुध १५८५॥ बैखानसेषु तन्त्रेषु शैवपाशुपतेषु च । लिहितान्यत्र जातानि विरुद्धानीति किं पुन ॥५८६॥ एव सिद्धातभेदश्च कीर्तितोय यथाश्रुतम् । इतोन्यच्योतुमिच्छा चेत्तथ्यता मुनिपुगवा ! ॥५८७॥ इति श्रीपाञ्चराने ईश्वरमहिताया दीक्षाविधिर्नाम एकविशोध्यायः। ७२ ·पापमुक्तापतो। भय द्वारिंशोध्यायः। मुनय । निसमा उपदेष्टच्या शिष्यम्मेति पुरा खया । प्रोक हि मनिशार्दूल! नियमासान् प्रकाशम ॥१॥ नाग्द । एतदेव पुरा पृष्टो देव सार्पणेन हि। प्रोवाच नियमासाम्तु प्रवक्ष्यामि मुनी धरा' [२॥ भीभगवान् । प्रत्येकस्मिन् हि नियमे निगने तु गुरोर्मसात् ब्रूयाद्वै बाढमित्येव शिष्य शोमानिशान्तये ॥३॥ नारम्या गौरवी च्छाया दर्व यानगता लमि । गुरवद्गुरुवर्गश्च द्रष्टव्या नित्यमेव हि || शयनासनयानाद्य तदीयमभिवन्दयेत् । अतन्द्रित सटा कुर्य व्यापार तद्गृहेसिलन् ! ! नासने तत्समक्ष च योगाभ्यागय धारणा । सुयन्त्रित सयापाक्तदानासप्रशीक्षा ॥१॥ सरसनियौ तु नान्येषा प्रत्यु धान समाचरेत् । दुर्यात्सशयदिच्छिति न तदादेशतो दिना ||७|| व्याख्यानमागमानाच योगाभ्यासश्च धारणा । अपस्यका प्येतानि स्वगृहे न गुरागृहे ॥८॥ न शङ्खचक्रपनाके भोक्तव्य भाजने तु वै तल्लक्ष्म चोपल फाष्ठ लोष्ट वा फलमादिकम् ॥९॥ क्रमणीय न पादेन फस्य नैवासनार्थत भगवच्छासनज्ञानामागधनरतात्मनाम् ॥१०॥ यथोषिता यथाशक्ति पूना कार्या सदेव हि । ।

·-.
श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसंहिता ।
प्रासादं देवदेनीयमाचार्य पाचगाकर ॥१९॥
अश्वत्थ व बट मेनु सनमूह गुरोर्गृहम् ।
दूरास्प्रदक्षिणीयर्यानिटे प्रतिमा निभो ॥१२॥
दण्डवत्प्रणिपातस्य नमस्फुचियदिशन् ।
न गानपादुकामढो न सोपानहपादभृत् ॥१३॥
न विक्षिप्तमना भूत्वा सविशेद्भगवद्गृहम् ।
न व्याख्यावसरे कुर्यापत्युत्थानागिवादने ॥११॥
नाभक्ताना र मूर्खाणा नास्तिकाना विशेषत ।
दातय सप्रदेयश्च नोपहासरतात्मनाम् ॥१५॥
नापूजित समुद्राट्य शासन पारमेश्वरम् ।
समक्ष नान्यभक्ताना न तत्सन्देहशान्तये ॥१६॥
प्रकाशनीय तल्लोभाग्न चान्यायेन नोभयात् ।
सुगन्धफलपुष्पायमपूर्वमुनित च यत् ॥१७॥
भोज्य गुरुदेव ग्निपिनिवेदितवर्जितम् ।
तस्करात्पतिताचण्टादम्भलोभमदान्वितात् ॥१८॥
मात्रावित न गृतीयादभलादुपचारत ।
गृहीत्वा भगवद्विग्न वृत्त्यर्थमटीति य ॥१९॥
नगरापणीधीना तस्य देवलकस्य च ।
दर्शन स्पर्शन नैच कुर्यात्मभाषण तथा ॥२०॥
गायेतु भगवद्गाधा यो ग्राम नगरान्तरे ।
त प्रभुम्तावक चैव पूजयेश्चैव सर्वदा ॥२१॥
विष्णुव्रतपर चैव चिन्वायतनवासिनन् ।
विष्पवालापकथासक्त विज्ण्वायतनमार्नकम् ॥२२॥
श्रापक वैष्णगना च विगुपर्मपरायणम् ।
पर्येष्टिवैष्णवाना मान्यो वै विष्णुवत्सदा ॥२३॥

·५७५ शासमुदायली। भातस्याम चिन्वीयाम्बारामास्वयमेव हि । पूनामत्तमन्त्रेण पुनादीन् प्रगत. सदा ॥२५॥ यायादरम्यमय वा निर्माध हि सदानने । अकण्टकदमोत्याच फटकटुमजा गपि ॥२५॥ इयाः मुगन्या कर्मण्या प्राधा सरे सितादयः । उमगन्धा एमण्याससिद्धान्तथैव च ॥२६॥ चतुप्पथशिवशवाश्मशानावनिमध्यगाः । सता शनिपाताय. ऋमिकीटसमावृताः ॥२७॥ दर्जनीया प्रयनन पामफलादयः । अम्बुजानि मुगन्धीनि मितरतादिकानि च ॥२८॥ योतमानि पवित्राणि नित्यमाराधने तु है। साइरामि च पत्राणि मृगताम्मेवमेव हि ॥२॥ विहितान्याने नित्य यन्तुषभवानि च । नगृहे काचीग-थे कुयुमग्न हितम् ॥३०॥ विटीपन महामस्य मिटिमृतियुतम्य । अतोन्यमा न दोषाग्नि दोष उन्मतकादिभिः ॥३१॥ सयो हताना विहिन म्बन्लाना यया क्रय. अडानममिक्तानां सपा कुत्रान चान्यथा ॥३२॥ निर्दोषला प्रयान्त्याशु मन्निशामवलोकनात । भवन्ति मक्तिपूतानि ह मन्त्रनिरतात्मनाम् ॥३३१) न कांस्यपात्रे मानव्य न त विनिवेदयेत् । देवाय मधुप तथा च मति सम्भवे ॥३४॥ भृण्मयायसवाणा न धामपि निर्दहेन । धुपाय गुग्गुलु मायो दयश्चामावतोपरः ॥३५॥ सइ भारवर्गव छोपाथ परिवयेत् ।

·म-२२ श्रीपाश्चरा-ईश्वरसंहिता । मेघो मज्जातसोतैलं घृत तैलविमिश्रितम् ॥३६॥ नाविकं मधुपर्षि दधि(गदिकं शुभम् । कौलतः कोद्रवः हम भात्युत्थो नोदनो हितः ॥३७॥ नापकानं न मांसद आरनाळविभावितम् । न चाराधनकाले तु समुत्तित्त्वरान्दितः ॥३८॥ आसमाप्तिक्रियां चैव उपरोधेन केनचित् । आधारानगरहिम्बाद्भद्रपीठान्मलच्युतिः ॥३९॥ न कार्या कण्ट लोहे दुकूर्चादिना विना । न सायान्न स्वपेनमो न मौनश्नाचरेद्गुरौ ॥४॥ नोच्छिष्टं संस्पृशेत्किञ्चिन्नाश्नीयाद्भगवद्गृहे । सन्निकर्षण चाग्नस्तु न गृहे मघसकरे ॥४१॥ भक्तानां कृतदीक्षाणां व्यायः शालार्थ एव हि । अन्येषां धर्मशासे च लोभनिर्मुक्तवा धिया ॥१२॥ शिष्याणा विष्णुभक्तानां नित्यं कर्याच संग्रहम् । मानमात्मर्यकापण्यलोभमोहादयो गुणाः ॥१३॥ नेतव्यासानब म यावजीवावर्षि क्रमात् । अकस्मादुपपन्नानां देशान्तरनिवासिनाम् ॥४४॥ इष्टोपदेशः कर्तव्यो नारायणरतात्मनाम् । यो न वेत्त्याच्युतं तत्वं पञ्चरात्रार्यमेव च ॥४५|| रु स वैष्णवी दीक्षा नानाशास्त्रोक्तलक्षणाम् । गनेन सह सम्वन्धः कार्गो भिन्नक्रमेण तु ॥१६॥ । शास्त्रार्थस्य शास्त्राणां बुद्धिपूर्व उपप्लयः । आचर्तव्य इहाज्ञानात्सारम्पयम विना ॥४७॥ प्रष्टव्यो भगवद्भक्त आप्तो लक्षणकोविदः । प्रसिद्ध आर्जवे वृद्धो नष्ट शालार्थलक्षणम् ॥१८॥ .

·शासनुहारमा मुद्रामण्डलमत्राणां निम्पन्देइपरेण र । भवितव्म गुरगाव सकाशात्सर्पदेव हि ॥४९॥ न च सर्वगन्धाणा दिना भाषाशकेन तु । आनुरल्यं गयेपन्य मुगावा मण्डरदर्शनात ॥५०॥ नाभिचने तु हन्पो कन्दमुले गळारे । अमध्ये प्रारम् च सानेप्येतेषु मन्त्रराट् ॥५१॥ रगत मतूर्य रादाश प्रवासे शयनेध्वनि । मृगस्करमामानि नाद्यान्मीनोस्थितानि च ॥५२॥ नाइसकीयानि न वाटफलानि च । न तथा पदवीनगनि न वटानं समारहेत् ॥५३॥ छेयमान न त पश्चेतद्दळ यामिणा स्पृशेत् । पुण्यक्षेने महातीर्थ सिद्धाश्रममनुत्तमम् ॥५॥ वैष्णवी पदि चामि व्यक्तिस्सान तथाच्युतम् । आमाध मण्डल कृषा चक्र वा द्वादशारकम् ॥५५॥ निर्ददगीय विधिपचातुर्मास्य महामते । । गृहे सयमपूर्व वा चक्र कृत्वा तु कुट्यगम् ॥५६॥ चतुर्विधन रजसा प्रतिमाया अयाप्रत । सयुक्तानपि पूक्तिरेताश्च समयान् सदा ॥५७॥ निर्वाहकाणा भक्ताना प्रयच्छेत्सततगुरु. । ज्ञात्वा निर्माहत भक्त तस्यादौ देशिकन 1५८॥ समद्दिश्याश्च ते सर्व निर्वहत्यम येषु च । तेषु तेषु नियोक्तव्यो यथा न च्यवते पुनः ।।५९।। धावन्ति समयखस्य सविनाः सविनाशका. । विमुखा सिद्धयो यान्ति छापदो हि भवन्तिच ॥६॥ आत्लेच सापपानेन भवितव्यं हि तां प्रति ।

·न-२३] सारमादाय श्रीपाचरात्रे-ईश्वरसंहिता । बुध्या निर्मथ्य नियमोदधि ॥११॥ कृपया गुरुणा देयमशठानां च पायकम् । भक्तिरमा गुरौ मन्ने शास्त्रे तदधिकारिणि ॥६२॥ नियतं पञ्चकस्यास्स यथावत्परिपालनान् । अनुष्ठानातु नान्येषां स्वतन्त्रेण यभेच्छया ॥६॥ भक्तानां मनसोभीष्टाः प्रवर्तन्ते हि सिद्धयः । मेऽनिर्मलेन मनसा उपरोधातु कुर्वते ॥६॥ पालनं समयानाश ते मज्जत्यसितेपनि । सुप्रसन्नेन मनसा यथैतत्परिपाल्यते ॥६५॥ तथा प्रसादमभ्येति स्व आत्मा तु हितैषिणाम् । नूनं कालुप्यमुक्तानां सितानामिद सत्सथे ॥६॥ समयी साधकाचार्य पुत्राणां च भवेच्नुभन् । इत्येवमुक्ता नियमा इतः किं श्रोतुमिच्छम ॥६॥ इति श्रीपासरात्रे ईश्वरसंहितायाम् नियमविधानं नाम द्वाविंशोभ्यायः । अथ त्रयोरिंशोऽध्यायः O- मुनयः। भगवनारदमुने सर्वर वदतां यर ।। स्वरूप दिव्यशामाइमन्तामा नक्षणं तथा ॥१॥ मुद्रानां तसगं मूर्तिध्यान कन्दादिमागन् । देविरादिविधान र पदयोग पुग्यते ॥२॥ उत्सर विमरेर रसस्वानुमहादिना ।।

·शामदुकावली।
नारद ।
पास दिव्य र मुन्युत पौरत देश तिमा।
प्रोक्त त पक्ष्यामि मुनीश्वरा ! ॥३||
मदर्भायमसदिग्ध स्वच्छमनार सिरम् ।
चातुरात्म्यम्यरूपेण संस्थितम्य विभो सदा
॥४॥
स्वाभाविक परत्व तु यन्त्र मात्र समरितम् ।
भन्यासा मन्तमूर्तीचा यत्र चौपाभिक तु यत् ॥4E
तुर्यादिनाग्रत्पर्यन्त पदभेद प्रकाशित ।
भक्तानामनुकम्पार या वे चतुरात्मन ॥६॥
शक्तीसपिभोगत विभर सप्रकाशित ।
आहलाछनषाणा शक्तीना विहगेशित ॥७॥
लयादिभवभिन्न तु स्वरूप यत्र भापितम् ।
भीनपिण्डरदायन पातुर्विध्येन समा 110
मन्त्रा प्रतिता यत्र यत्र खापनकमणि ।
अनुभक्रियाप्रोक्ता यत्न वे नित्यपूजनम् ॥९॥
मलमूर्ती तु सम्पूर्ण प्रोक्त प्राधान्यतो द्विजा । ।
तत्र कर्तुमशक्य यत्तानाद्य तावदेव तु ॥१०॥
चिम्चान्तरे तदर्भ तु कर्मबिम्बपुरस्सरे ।
विहित दर्पणाचेषु सदभावान्महामते । ॥११॥
माजकानरवाय्वास्वनामसीयेन वै द्विजा ।
धारणापशकेनैव धारणाद्वितयेन च ॥१२॥
दहनाप्यायनारुपेन यल शुद्धिश्च भौतिकी ।
आगमश्रुतिमूलल स्वस्य ययुपपादकम् ॥१३॥
तत्वाश्मेश्वर शाक्यमाज्ञासिद्ध हि मोक्षदम् ।
एकादेयवाक्यार्थ भागमो यो महामते! ॥१४॥

·।
आँपाचराने-ईश्वरताहता।
सन्मार्गदर्शन करत विधिदाद च विद्धि तम् ।
तत्प्रामाण्यानु यत्किचित्तमभ्म पधार्थत ॥१५॥
पूर्वापराविरोधा निर्यधमविचारत ।
सर्वेपा रनक गृढ निश्वयोलरणक्षमम् ॥१६॥
'पारमेश्वरवाश्योक्तमर्थजाल यमास्थितम् ।
प्रत्यभिज्ञापयद्यद्यत्सात्त्विक सुनिभापितम् ॥१७॥
प्रशसफ यसिद्धीना सम्प्रवर्तकमप्यथ ।
महमूर्तिमनादृत्य कर्मा या तु पुप्फनम् ॥१८॥
नित्याम्पूजन प्रोक्त प्राधान्येन तु यत्र वै
मापद्रादिनिम्बाना प्रमाण लक्षण तथा ॥१९॥
सापन यन निर्दिष्ट गन्न वै जगता पते ।
पूजन तु सद्दिष्ट माहताना जसात्मनाम् ॥२०॥
तन्वानामपि विग्रेन्द्र ! दिशा कालस्य वाचकै ।
परमेष्ट्यादिमिमन्त्रै १भियंत्र कमात् ॥२१॥
सापनादिनिठान्त पचक समुदीरितम् ।
मागपूः हरिस्तोमपर्यन्ता सप्त कीर्तिला ॥२२॥
यागा यत्र तथा सप्त तकमादपिकारिण ।
उक्त पत्र प्रतिष्ठाया पोहगन्यासकानम् ॥२३॥
एसजानीहि तताव राजम मुनिभाषितम् ।
भगवन्त ममुदिश्य पदभाव विनैव तु ॥२५॥
वारदमुम्बाना तु विधाना नरैव च ।
मातृणामपि दुर्गाया स्वतन्त्रयेण तु यत्र वे
मध्यान प्रमाण च रक्षण म्याग्न तया।
निट नाम नाम मनिवार्य तु विद्धि तत् ॥२६॥
मनकमसम्बंदम्लाय सन्दडम्मरम् ।
॥२५॥

·शासमुक्तावली
अनिर्वाहकमायोक्नेक्यि तत्पौरुष स्मृतम् ॥२०॥
देय चानभीमदीनामापर नरकायहम् ।
पारमेश्वरवाक्यानयंदिरोधि न तत् द्विजा ॥२८॥
समाया सारिखकायेषु मुनियाक्ये सतत ।
यदप्यासित विप्र' सग्राममबिरोधि तत् ॥२९॥
सास्विकादिन माघेषु समभ्यूप मामते! ।
प्रतितार्थमुपादाय सहताय विलक्षणम् ॥३०॥
अपि पारुप वाक्य पाद तन्मुनिवाक्यवत् ।
एव दिव्यादिशारयाणा भेद ज्ञात्वा यजेरिम् ॥२१॥
यो न ज्ञात्वा तु साक्ष्य पूजाधमनुतिष्ठति ।
स हि सर्वस्य जगत साइयं कुरते सदा ॥३२॥
विशेपास्वस्म यशस्य तस्मादापद्यपि द्विजा ! ।
न कुर्याच्छास्त्रस्य हितैवी शास्त्रकोविद ॥३३॥
स्वयम्यक तथा सैद विथुप्रैश्च प्रतिष्ठितम् ।
मुनिमुस्यैस्तु गन्धर्वर्यक्षविद्याधरैरपि ॥३५॥
रक्षोभिरसुरैमुख्य स्थापित मन्त्रविमहम् ।
दिव्यशासो विधिना पूजयेच्छानकोविद ॥१५॥
स्थापित मनुजैर मुनिवाक्योक्तमार्गत ।
पूजयेद्विज । तत्राणि ज्ञानिमितत्वदर्भिभि ॥३६॥
वासुदेवैकनिष्ठेस्तु देवतान्तरवजित ।
च्याभिश्रयागमुक्तं तु तीमभक्तिसमन्वितै ॥३७॥
स्थापित मनुजेन्ट्रैस्तु धनुषादिकोविदै ।
अर्चयेदेवदेवेश दिशाबोललवमना ॥३८॥
मुनिवाक्योरतमागण पूजन यत्र यतते ।
तत्रापि दियमाग, धबग कर्तुमिच्छति ॥३९॥

·२३] श्रीराचरात्रे-ईश्वरसंहिता । मुनिमार्ग परित्यज्य दिव्यमार्गेण पूजयेत् । भवेत्सन्निपिनाहात्म्य माल कअक्षयारधि ॥१०॥ दिल्ममार्गेण पूजाय वर्नने यन्त्र नित्यगः । तत्र दिव्य परित्याज्य न दारिन्महामते ! ॥११॥ मुनिवाक्योक्तमार्गेण न कुर्यात्प्गनादिकम् । कुर्याद्वा यदि सम्मोहादिज. सम्म्दचेतनः ॥४२॥ सप्रयात्यचिरातत्य भवित/जेन वे सह । समन्तं कर्मतन्त्रं न सिन्यश्च परामुसा {१४३१. देव शीनं विपेन्द! देहान्ते गतसन्तति । घोर प्रयाति नरकं राजा राष्ट्र च नश्यति ॥४॥ तम्मारमर्वप्रयतेन दिव्यमार्ग तु न त्यजेत् । तामसेन तु मार्गेण पूजन या वर्तते ॥१५॥ तत्रापि राजसेनैव पूजनं सिद्धिद भवेत् । राजसेन तु पूनाथ वर्तते या नित्यश. ॥४६॥ तत्रापि सालिफेनैव पूजन शुभद सदा । सालिकेन तु पूजाद्य वर्तते या चान्वहम् ॥१७॥ सप राजममार्गेण न कुर्वापूजनादिकम् । यत्र रावसमार्गेण महरा वर्चनादिकम् ॥४८] तत्र तामसमार्गेण न युर्यादर्चनादिस्न् । विविधाना गरमानामन्योन्यं म्यान सहर ॥१९॥ सर्वत्र पौरपे वाक्य बद्मासमविरोधि यत् । दलं तद्विपानेन न दुर्यात् स्थापनादिकम् ॥५०॥ एवं दिव्यादिशामस्य वरुप कथितं मया । मन्त्रम्बसमधुना परस्ते मुनिलवा : 11५111 सर्वे विष्णुमन्नेषु मन्त्रा म्युर्यायः ।

·शासमतापना। १८० आप नारायण द्वितीय परम ॥५२॥ वासुदेवम्य पागोन्द्रास्ता विष्णुरक्षरन् । सापारमादिम मन्त्रालय सर्वात मतियु ॥५३॥ अन्ये तु मनवलचन्मतिमात्रपा प्रत । व्यापकत्रितपनार्या सर्वा अपि च मम ॥१५॥ मन्त्ररन्वेस्त सापज्यास्तवमूर्तय पर दि । सम्मासनेषु मन्त्रेषु व्यापका रतय वरम् ॥५५] त्रिप्वप्येषु व्यापकं मन्नो घटाक्षरोधिक । अष्टाक्षरादिमन्त्राणामार भूटाटरात ।।६।। उद्धरेत्प्रणव पूर्व नम शब्दमनन्तरम् । ततो नारायणायति धनदार मनु ॥२०॥ प्रणवान्ते नम शब्द यांन्त गपसदन । नासुदेशराय ने दद्यास्पद पञ्चाक्षर सत १५८॥ वासुदेवाय देवम्य मन्त्रीय द्वादशाक्षर । चतुश्यन्न विष्णुपद तारण नमसाविार १९॥ भादायन्त च तन्मन्त्र पडक्षर उदीरित । ज्ञानादिगुणसयुक्तरक्षेविन्दुभाषतै १६०॥ हृदयायलहि स्थाष्टिचणीन्यपि द्विजा । । वेग योजयेदेवमहालप्ति प्रकीर्तिता ॥६.१६ सतनु मूर्तिमन्त्राणामुदाक्रम उच्यते । प्रशले विजने गुप्ते गन्मलिते घरातले ॥६॥ सुपितेऽयपुप्याचे वर्णचक प्रसारं च । यस्मिन् अनिहित विधानसनुपनदिना ॥६३॥ नोदितेन जगत प्रभन समनन्तरम् । स्वात्मन्युपरले तस्मिन् प्रळय मप्रनायते ।।६४}} ·श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता। प्रेरक चन्द्रसूर्याभ्या सदाहाभ्यन्तर तु रत् । नित्योदित मथाक्षस वर्णमीवरदायान ॥६५॥ यत्र सानविभागेन वर्णात्मा भगवान् सित । अकारायो वित्तान्त सौरचान्द्राल गण ॥६६॥ इत्यदीपविभागेन नाभौ पत्र द्विाष्टक । कादिभान्तोप्यराशस्त्र प्राकृतस्तत्वसचय ॥६७) पृथिव्यादिप्रकृत्य तो युगयोगेन लाइलिन् । । कलनादेहमृत्कालो नेमिगो नवलक्षण ॥६८॥ मकारायो हवर्गान्तो यत्र प्रधिगणे स्वमम् । कालवैश्वानर साक्षान्मार्ताण्डागुतदीधिति ॥६९॥ ज्वालायुतसहस्राब्यो बर्णान्तो भगवान् स्थित । आमच्यात्प्रथिपर्यन्तानमोता वर्णस ततिम ॥७० उच्चाादिनाभ्यर्च्य विद्यारीज हि चराट् । तत समुद्धरेन्मन्त्र परमात्मनि वाचकम् ॥७१॥ गळतममृतप्रख्यमनिरामोक्षसिद्धिदम् । भक्षस्थमदरेत्पूर्व नेमिषष्ठमनन्तरम् ॥७२॥ नाभिद्वितीयेनाकान्त द्वितीयमिदमक्षरम् । वित्तीय शासख्याच तदधश्चाष्टमासरम् ॥७३॥ नामेस्रयोदशोरत तृतीयमिदमक्षरम् । अथ द्वितीय नवमानाभितुर्यादिनान्वितम् ॥७॥ द्वितीयमष्टमावणे केवल दिदि पञ्चमम् । विज्ञानपदमादाय ऽयक्षर तदनन्तरम् ॥७॥ भायमेकादशापूर्ण भिन्न नाभ्यपरेण तु । नेमेस्तृतीयवर्णस्य ततस्तदुरि न्यसेत् ||७६|| मन्त्राणं नवम खेतद्दशम मे निबोध तु ।

·शास्त्रमुफावनी।
नाभिहिनी जान मन ७il
मेद्वितीय तदनु नोगटाग चारमम् ।
सदुद्देशातृतीय च पित र lis८॥
सयोदशामिद सिदि नसमादपर तत
पष्ठम्य नेमिवर्णम्म ऊ तत्रितय न्यमे ॥७॥
युक्त नामितृतीयेन अथ पोडशमुच्यते ।
द्वितीय दशमावर्णानान्यादामगुनम् ॥८॥
चैतन्यायपद दद्यात्मनमम्मत परम् ।
द्वाविंशा! सय मन्त्र पदै पहिरकत ॥८॥
तंत्रकाण पद ज्ञान चतुर्वण पद लम् ।
षडक्षरेश्चाप्यश्वर्य वीर्य पञ्चाक्षर परम् ॥८॥
चतुरंग पद तज शाक्त म्याचक्षर न यत् ।
तेजो वीयं चल शक्तिरेन्चर्य ज्ञानमेन र ॥८॥
गन्न काच शैख शिरी इत्पव्ययाक्रमम् ।
मन्त्र समाधिविषये नानामिजयेषु च ॥८॥
निराकारो निरसश्च स्मनव्यो ब्रमरक्षण ।
तत्प्राप्त्युपाये प्रथम यागहोमादिक नु वै ॥८५||
सातार सम्मरेत्साझ परिवारण चायनम् ।
जानीता व्यक्तता येन स्वय ज्ञानादयो गुणा ॥८॥
शश्वद्यागसमाप्तयत्थं कर्मणामनु कम्पया ।
सोना सस्मृतो मन्त्रो भाकपदावशेन तु ||८७॥
फल यच्छति वै नन नित्य तदानितात्मनाम् ।
प्राधान्येन त्वथैश्चर्य मोक्षो यमानुपजत ॥८८||
तन तद्विप्रशान्त्यर्थमस्वान्त विद्धि मन्त्रपम् ।
विपर्यस्तु नेत्रान्तो मन्त्रो यस्मान्महामते ॥८॥

·भ-२३] श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता। दृग्दृष्टिशुद्धमार्गणा व विमा शान्तचेतस्गम् । सगर्गत तेज सामन्याम पहिप्पतम् ॥१०॥ मेन येन हि मन्त्रेण स य नेत्रान्वित स्मृत स्वास्त्वनुममो मेन रेन हवन्तरे ॥९१॥ सिताामत ममाकृप्य स स तद्वाचकोन्वित । अथ मन्त्रचतुप्फ तु भिनपाड्गुण्यदाचकम् ॥१२॥ कर्मणा मोक्षद शश्वत्पूर्वादिष्ट निबोध तु । मादायाक्षमत बोज नाभिपूर्वमत परम् ॥१३॥ अरादेवादशात्पूर्व तत्याधो विनिवेशयेत् । चण नेमेन्वृत्तीय महनीयमिदमक्षरम् ॥१४॥ द्वितीयमष्टमादणं नामेस्तुर्यादिनान्वितम् । ततस्तु नवम नेमे केवल विद्धि पञ्चमम् ॥१५॥ अष्टमादपर वर्ण द्वितीय स्वरसयुतम् । षष्ठमेतद्विजानीयात्सप्तम दशमात्परम् ॥१६॥ अथ द्वितीय दशमादादामोर्ध्वं तु विन्यसेत् । अष्टमा द्वितीयम्य मन्त्रार्णमिदमष्टकम् ॥९॥ द्वितीमात्प्रथम वर्णमष्टमादपर तत । नाभ्येकादशमोपेत द्वितीय नेमिमण्डलात् ॥१८॥ पूर्वमेकादशाच्छु८ तादनेमेस्मृतीयकम् । नेभिपूर्व च तदनु नाभेरेकादशाङ्कितम् ॥९९] नेमे षष्ठमधादाय स्थित तत्पश्चमोपरि । ततो नामिद्विनामेन युक्त नेमस्मृतीयकम् ॥१०॥ द्वितीय केवर नेमेरादाय र महामते । फोनम पद पयायोजयेञ्चतुरक्षरम् ॥१.१॥ एकविंशतिभिरय मन्7 उदाहत ।

·शास्तमुकावला।
अभिन्न पदभेदेन भवेदेकाधिकस्तु वै ॥१.२॥
प्राग्वर्णन पर पूर्व पञ्चाणं द्वितय भवेत् ।
पडक्षर तृतीय तु चतुर्थ तद्वदव तु ॥१.३||
यक्षर पचम विद्धि तद्वत् षष्ठ महामत।
अथावर महामन्त्र द्वितीयमधारय ॥१.५||
यत् ज्ञात्वा न पुनर्जन्म भवत्याराधकस्य च ।
आदायाक्षम्य मध्यस नामिपूर्वमत परम् ॥१.५।।
पूर्व नेमेन्तु तम्यैव योज्य नाभित्रयोदशम् ।
द्विनमादपर वणं सर्वशक्तचात्मनेपदम् ॥१०६
द्वितीय द्वादशाह द्वितीयात्मयम तत
पचम च बहिछेभ्वस्त्रीनेतान्विद्धि केवलान् ॥१७॥
नाभ्येकादशसभिन्न द्वितीय चाटमात्तत
नमोनम पदयुतो मन्त्रश्चाष्टादशाक्षर
अस्यैकाणं पद पूर्व त्यक्षर तदनन्तरम् ।
पडक्षर तृतीय तु चतुर्थ चतुरक्षरम् ॥१०९॥
दितीय यक्षरचन्यत्सदयो सप्रकीर्तितम् ।
दृतीयमय वक्ष्यागि मन्त्र मन्त्रविदा चर' ॥११॥
यन नावा मानम शुद्धिं रमा याति कर्मिणाम् ।
वीनमादाय मध्यस्थमाधमेबादशातत ॥१११॥
नमेस्तृत य सदय ऊर्ध्वं नाभ्यपर तु
अथाघमष्टमादी द्वितीयस्वरसयुतम् ॥११२॥
बढेकादशादाय वर्णमन्य समाहरेत् ।
दशमादपादरी नेमेष्टरमन्तत ॥११३॥
युक्त नामिद्विनीवेन राय नेम्यक्षर तु यत् ।
नाभित्रयोदशोपेनमादाय दशमात्परम् ॥१२॥
॥१८॥

·ब-२३] । श्रीपाञ्चरात्र-ईश्वरसंहिता। द्वितीय नामार्ण युक्त नाभ्मपरेण तु । तत्सख्य दशमाच्छुद्ध सतो बाद्यात्तु पश्चमम् ॥११॥ नेमेद्वितीय तदधो युक्त नाभे परेण तु । द्वितीय दशमार्ण प्राणाव अक्षर पदम् ॥११॥ ततस्त्वेकादशादाब केवल च समाहरेत् । भय नाभिनितीयेन युक्त नेमेस्तृतीयकम् ॥११॥ नाभित्रयोदशोपेत पहिष्ठेमपर तत । नेमेस्तृतीयत्योर्दै तु नवमादपर न्यसेत् ॥११॥ ततो नामिद्वितीमेन युक्त प्राड्नेमिमण्डात् । रितीयमय वै वाधारसनमम्क हि केवलम् ॥११९॥ अयोनिनिमिद रुपेतोप्येप मन्त्रराट पदै पूर्वोक्तसख्यैस्तु तेषा भेदोप्यथोच्यते ॥१२०॥ पूर्वमेकाक्षर विद्धि द्वितीय तु नवाक्षरम् । तृतीय साक्षर चैव चतुर्थ यक्षर स्मृतम् ॥१२१॥ पडसरममा 4 यक्षर तदनन्तरम् । चतुर्थमधुना मन्त्र निबोध गदतो मम॥१२२।। येन विज्ञातमात्रेण सचिदुपयते चरा । भानायादौ यदक्षस नामिपूर्वमनन्तरम् ॥१२३॥ सतस्तृतीमादपर वर्गमादाय लागलिन् । । ने मेद्वितीय तस्याधस्तदयो नाभिपचमम् ॥१२॥ द्वितीयमटमार्ण तत्सल्य नेमिमण्डलात् । आदायतदय कुर्याद्युक्त नाभ्यपरेण तु ॥१२५|| अभ नाभितृतीयेन युक्त बायाच पचमम् । आयापूर्वमथादाय नाभिसप्तमसयुतम् ।।१२६॥ द्वितीयमष्टमाद्वर्ण द्वितीय नेमिमण्डलात् ।

·शास्त्रमुक्तावली।
आदायाभ्या नियोक्तव्य द्वितीय नाभिगोचरात् ॥१२॥
अथ द्वितीय दशमाकेवल वर्णमाहरेत् ।
द्वितीयमष्टमाद्वगं तदूर्षे दशमात्परम् ॥१२८॥
नाभिद्वितीयमस्यैव योजयेतदनन्तरम् ।
ततो नेमिंद्वितीय तु केबल वर्णमाहरेत् ॥१२९॥
अथ नाभेर्यदादिस्य प्राग्वर्ण दशमादरात् ।
तदो द्वितय वाह्यात्प्रथिवर्णमनन्तरम् ॥१३०॥
युक्त नाभिहितीयेन त्वादाय तदनन्तरम् ।
नेमिद्वितीयसग्न्य यन्नमस्कारपद तत ॥१३१॥
अशदशाक्षरो खेप व्यधिक पदसल्यया ।
एकार्ण पदमाद्य तु द्वितीय चतुरक्षरम् ॥१३२॥
पचाक्षर तृतीय तु चतुर्थ चतुरक्षरम् ।
तथैव पचम विद्धि ह्यन्तस्थ द्वचक्षर म्मृतम् ॥१३॥
यत्र यत्र पदाना च वर्णाधिक्यमुदाहृतम् ।
तत्रादौ नाभिपूर्व तु न्यान्याद्य पद न्यसेत् ॥१३॥
अयाभिन्नतनोमन्त्र देयम्याम्य महात्मन ।
पिताग्यपूपसजम्य वक्ष्ये विद्याविवेतम् ॥१३५||
वर्णमक्षसमादाय स्वायमेदादशात ।
मित्र नामिहिनीयेन तृतीय नेमिमण्यत् ॥१३॥
द्वितीय क्षेत्र बापाजोग्य रे पदम् ।
नतम्त्ये कादशापूर्व फेरन तु ममाहरेत् ॥१३७॥
तृत यमक्षर मामधुन नाभिपरेण तु ।
दामादपर का पूर्वमयादशात ॥१८॥
पकाराम मुहाननाम् ।
सतानामिपिन पुत मन्यभर दियन ॥१३॥

·भ-२३] श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता। केयर द्वितयं बाह्यादाद्यमेकादशातथा । नेमेस्तृतीयं तदनु द्वितीयस्वरसंयुतम् ॥१४॥ दशमारपरं शुद्धं पूर्वमेकादशात्तः । नाभ्येकादशसंयुक्तं तदन्तेऽमललोचन! ॥१४॥ नाभेस्तृतीयसंयुक्तं अभिवणे समाहरेत । अथ नाभिद्वितीयेन युक्तं यत्परमष्टमात् ।।१५२॥ नेतीयं तदनु नमस्कारसमन्वितम् । अतुर्विशतिभिर्वर्णेर्युक्तो मन्त्रोद्ययं महान् ॥१३॥ प्रणवेन पदं चास्य पूर्वमेकाक्षरं स्मृतम् । द्वितीयं यक्षरं प्रोक्तं पंचाणं तदनन्तरम् ॥१४४॥ षडक्षरं चतुर्भ तु सप्ताणं चात्र पंचम्म् । पदं तु यक्षरं पष्ठं मन्नस्याम्य महामते! ॥१५॥ | नानामन्त्रस्वरूपेण ह्यादिदेवः परः प्रभुः । आदिमध्यावसानेषु स्थितः सर्वस्य सर्वदा ॥१४६|| चतुर्ग्रहचतुष्के स्वे शान्तादिव्यतलक्षणे । प्राधान्येन त्रयाणां च देवानामवतिष्ठते ॥१४॥ यथाम्बरस्थः सविता त्वेक जलाश्रयाणि नाश्रित्य बाह्यात्म्यं सम्प्रदर्शयेन् ॥१५॥ एबमेकोपि भगवान् नानामन्याश्रयेषु च । तुर्यादिपदसंखेषु बहुत्वमुपयाति च ॥१४॥ अनुप्रहाथं भक्तानां नानाश्रद्धावगेन तु । चतुप्फमय मन्त्राणां निशेध मदतो मम ॥१५०॥ सितादिवर्गव्यक्तीनां वाचकत्वेन चै कमात् । अक्षसं नामिपूर्य न वर्ण यद्दामात्परम् ॥१५॥ मिपूर्वमयो नाभत्रयोदशसमन्वितम् । एवं महामते! ।

·५८८
शास्त्रमुकायली।
द्वितीयं द्वादशाद्वर्ण द्विनीपात्प्रथम तत ॥१५२॥
पचम च यहियेभ्यसीनेतान्विद्धि नरान् ।
ततोष्टमाद्वितीय तु नाभ्येकादराभेरिनम् ॥१३॥
पचाणं यामुढेवाय पद च तदनन्तरम् ।
प्रयोदशाक्षरा सेष प्रथम परिकोर्निन ॥१५४॥
क्रमेण वक्ष्याम्यन्ये पामुद्वार तु यथास्थितम् ।
अक्षस्यमक्षर नाभेर्द्वितीय तदनन्तरम् ॥१५॥
पूर्वमन्त्रानुसारेण ततो दद्यात्पदत्रयम् ।
अथात्र पचदशम नाभेरोझारपूर्वकम् ॥१५९
पदत्रयेण तेनैव सयुक्त विद्धि मन्त्रपम् ।
अथ योडदासम्व्य यन्नामे प्रणवपूर्वकम् ॥१५७१
पूर्वोक्तलक्षणाना तु पदाना पानिवेशयेत् ।
सम्मान्मन्त्रत्रयाद्विद्धि द्वय प्राइमन्त्रतख्यया ॥१५८॥
एक एकापरहित पदभेदमत शृणु ।
पदव्य तु सर्पपामाधनेकाक्षर स्मृतम् ॥१९॥
यक्षर च तृनीय नु चतुर्थ चतुरक्षरम् ।
पचासर पचम वै त्रयाणा ममुराहतम् ॥१६॥
तदेकम्य चतुर्वण प्रद्युम्नास्यम्य सामरिन् ।
एवं स्वप्नपदस्यम्य समामात्परिकीर्तितम् ॥१६॥
प्रमशोथ चतुणा वै वत्ये मन्त्रगा गृणु ।
अक्षान्तर्गतमादाय नामे पूर्वगत परम् ॥१६२॥
भिन्न नामिद्वितीयन नेमिस्वमनन्तरम् ।
नामिपचमसयुक्त दशमा प्रथम तन ॥१६३६
तृतीय च द्वितीय च नेगेरादाय चाइये।
नामिद्वितीमनोजेन नक्मादार ना ॥१६॥

·. -२३] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। तदयो विनियोक्त य द्वितीय द्वादशातु यत् । पचमेनाथ वै नार्युक्त कुर्यादनन्तरम् ॥१६५।। अष्टमादपर शुद्ध नेमिपूर्व तथाविभम् । युक्त नाभिद्वितीयेन द्वितीय नेमिमण्डलात् ॥१६६।। भूयस्तत्केवल दद्यात्सद योगेश्वराय वै । तदन्ते चक्रिणे शब्दगध नेमर्यदष्टमम् ॥१६७॥ पञ्चमेनान्वित नाभस्तदन्ते विनिवेश्य च । शुद्धमेकादशात्पूर्वमाघ तदनु चाष्टमान् ॥१८॥ नेमेस्तृतीयेनाकान्त ध्वजायेति पद न्यसेत् । भिलमेकादशात्पूर्व नाभितुर्येण वै सत ॥१५९॥ अष्टमाइपर शुद्ध पञ्चम नेमिमण्डलात् । द्वितीयस्वरसयुक्त ससेतियाक्षर पदम् ॥१७॥ वासुदेवाय तदनु सनमस्क “पद भवेत् । पट्त्रिंशदक्षरो मन्त्रो भेदस्तस्याधुनोच्यते ॥१७॥ पदमेकादशार्णतु प्रथम परिकीर्तितम् । पसाक्षर द्वितीय तु तृतीय -यक्षर स्मृतम् ॥१७२॥ पडक्षर चतुर्थ तु पश्चाग पञ्चम तु वै । पठ सप्ताक्षर विद्धि पद पदविदा वर । ॥१७३॥ प्रणवान्ते त्वथादाय द्वितीय नाभिमण्डलात् । चतुर्दशेन वै नाभेर्युक्त नेम्यष्टक तत ॥१७॥ द्वितीय दशमाच्छुद्धमध मय समाहरेत् । तदधो नवमादन्त्य नाभेस्तुर्यादिनान्वितम् ॥१७५|| एकादशस्वरानान्त द्वितीय दशमाचन । बाह्यादथाष्टम नाभेर्युक्त पञ्चदशेन तु ॥१७६|| केवल पञ्चम नेमेद्वितीय चाटमाचत ।

·शास्त्रमुकावरी। नेमेस्तृतीयेनाकान्त वर्णमेतरसमाहरेत् ॥१७॥ युक्त नाभेन्तृतीयेन प्रागरात्मथम तु चै । द्वितीय दशमावणं नामरेकादशादितम् ॥१७८. पञ्चाक्षर पर दद्याचदन्ते तालमतये । म्यस्तदयमाने तु पण नीलबाससे ॥१७९॥ प्रथमात्प्रथम चाथ द्वितीयम्वरसयुतम् । केवत नेमिपूर्व तु आदमेफादशाचत ॥१८॥ महिष्टेभ्यश्चतुर्थ तु द्वाभ्या नाभे पर न्यसेन् । पेल द्वितीय यामात्सर्षणाय वै पदम् ॥१८१॥ तृतीय प्रथम नेमेरादायारारसयुतम् । द्वितीयमपि वै वासाच्छुद तदनु नम १८२॥ पशिायरमयुक्तम्चय मन्त्री महामते ! । पदपर्ण पदमम्याय पचाणं तदनन्तरम् ॥१८३॥ दशाभर तृतीय तु त्रीणि पशाक्षराण्यत । भयादायासग थीन नाभे पचदा तत ॥१८॥ साधून पद दपायनुवर्णमत परम् । नेमिपूर्वमयादाय प्रागगन्मयम तत ॥१८५|| हनीय र सहिष्ठम्य पद या नाय । भयो हनीय पातु ममा प्रथम तन ॥१८॥ ती नियोन य द्वितीय यमएमा । दिन पादरमपुनमम मम मम् ॥१८॥ मटम नरेगार पुनरन् । नाम परमनन्नाम् ॥१८८॥ ५६ मारय मान्नाम् । १६ रा य नमत Ftein ·-२३) श्रीपाञ्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। चतुस्त्रिंशाक्षरः सोयं मन्त्रः शृणु पदान्यपि । आद्यं षडक्षरं ज्ञेयं द्वितीयं तद्वदेव हि ॥१९॥ पंचाक्षरं तृतीयं तु चतुथं तु षडक्षरम् । पंचाणे पंचमं विद्धि पड्वर्ण षष्ठमेव हि ॥१९१॥ अक्षस्यं षोडशें नाभेद्वितीयं दशमात्तु वै । केवलं सम तेनैव भाक्रांतं नवमात्परम् ॥१९२॥ अथादाय च तस्यान्ते प्रथमारप्रथम परात् । युक्तं नामिद्वितीयेन वर्णमेतन्महामते ! ॥१९३॥ वर्णद्वयं पदस्यादौ तदेवास्तस्य वै पुनः । अथ द्वितीयं नवमात्प्रथमात्प्रथमं ततः ॥१९॥ तृतीयमभ षै नेमेद्वितीयस्वरसंयुतम् । द्वितीयं केवलं वाधात्सप्तमें नाभिमण्डलात् ॥१९५॥ अथ षष्ठेन वै नेमेराकान्तं द्वितयं न्यसेत् । प्राग्वर्ण दशमान्नेमेः पञ्चमस्योर्ध्वगं तथा ॥१९॥ चतुर्मादपरं वर्ण द्वितीय नेमिमण्डलात् । द्धाभ्यों नाभिद्वितीयं तु योजयेतदनन्तरम् ॥१९॥ दामादपरं वर्ण तृतीयस्वरसंयुतम् । तृतीयमय वै नेमे भिपञ्चमसंयुतम् ॥१९८॥ द्वितीयस्वरसंयुक्तं द्वितीयं नरमादराद । अस्पैवायो नियोक्तव्यं दशमात्रथमं हि यत् ॥१९९ शुद्ध नेमेद्वितीयं तु पदं त्वसितवामसे । विष्वक्सेनाय तदनु नमस्कारसमन्वितम् ॥२०॥ द्वात्रिंशाणों अयं मन्त्रः पदभेदेन वै पुनः । एकाधिकस्तु भवति पदान्यथ नियोध मे ॥२.१॥ यक्षरं तु पदं पूर्व द्वितीय वष्टवर्णकन् । 4

·शास्त्रमुक्तावली।
त्रीणि पञ्चाक्षराण्यन्यत्वष्ठ सप्ताभरं स्मृतम् ॥२..'
अन्ययापसरे पाते म्परणे चाचने विभो ।
शूगु मन पुनरन्यत्समासतः ॥२३॥
मामलादशाद्वर्ण पञ्चमस्वरसयुतम् !
युक्त स्वरेण तनैव तृतीय नेमिमण्डलात् ॥२०॥
द्वितीयस्वरसयुक्तमय बाबात्तु सप्तमम् ।
द्वितीय केवल नेमेरायन्ते प्रणवो नम ॥२०५||
शुद्ध स्थाष्टम बाहयाद्वितीयमम चाप्टमात् ।
अयो नेमद्वितीयेन युक्तं नाम्यपरेण तु ॥२.६।।
केवल द्वितयं नाह्यानमम्कारं तत परम् ।
अभाक्षर नाभिपूर्व दितीय विसयादरात् ॥२०७॥
तदमो हितम मान्नाभिपचमसयुतम् ।
अथ नाभिनितीयेन युक्त यत्परमष्टमात ॥२०॥
केवल द्वितम वाघान्नमम्कारमत परम् ।
अक्षस्थनीज तदनु दिनीय अदशादरात् ॥२०॥
द्वितीयत्प्रथम राय पंचम नेमिमाढलान् ।
पिन नितम पेनीनाय च तथाटमात् ॥२१॥
एकादसावराहान्न बामुदेवाय दै नम ।
मताक्षरम्न प्रारमन्त्री दिलित पENT ॥२१॥

·भ-२३] आपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता द्वितीयस्वरसयुक्त सङ्कर्षणस्य बीजराट् । उभयोरन्तरे रेफमाधयोजस्य योजयेत् ॥२१५|| बीज प्रद्युम्ननावस्स तृतीय सर्वकामदम् । जीयारूढ हकार तु लान्तम्योपरि विन्यसेत् ॥२१॥ विसर्गसहित वीजमनिरुद्धस्य वाचकम् । हकार च सकारस्य कृत्वा पोटा निवेश्य च ॥२.१७॥ द्वितीयतुर्यपष्ठाप्रद्विषट्कदशकै क्रमात् । सर्व नियोजयेद्विद्धि हृदाद्यान्नेलपश्चिमान् ॥२१॥ चातुरात्मीयमन्त्राणा साधनत्वेन सर्वदा । ततस्तु केशवादीना मन्त्राश्व शृणुतादरात् ॥२१९॥ विधा हकार कृत्वादी जीवधीज सयेव च । ककार च क्षकार च लिम्वेत्तद्वतिया त्रिधा ॥२२॥ द्विषट्कमेव वीनाना क्रमेणादौ निवेश्य च । ततो वारिधरावारिसनु यच्चाक्षरत्रयम् ॥२२॥ पौन पुन्येन सर्वेषामथोभागे नियोजयेत् । सर्वे पष्ठम्बरारूदा अनुस्वारविभूषिता ॥२२२॥ वोन्मा केशवादीना बीजाम्त्वेते पृथक् पृथक् । प्रणवायैनमोन्ततस्तुर्यान्तैर्नामभि सह ।।२२३॥ केशव प्रथमो वाच्यसतो नारायण पर । मापवव गोविन्दो विष्णुश्च मधुसूदन ॥२२४॥ त्रिविक्रमो वामनाय श्रीधर पनरोचन । हृषीकेश पानामो दामोदर इति श्रुत ॥२२५॥ बीजैवीर्यस्वरोपेते माम्बदहानि कल्पयेत् । अथ मन्त्रान् केशवादि ठेपीना शृणुत हिना ! ॥२२६॥ शासतिनय घेतचतुर्धा विनिम्मेकमात् ।

·शास्त्रमुकापली। ततो द्विषट्क बीजाना तम्यायो विनिवेश्य च ॥२२७॥ अमेण सप्तमावर्गाद्वितीय च चतुर्थकम् । पुनस्तृतीय तुर्य च द्वितीय व तृतीयकम् ॥२२८॥ द्वितीय च चतुर्थ च चतुर्थ तदनन्तरम् । तृतीयमष्टमाचाथ तृतीय सप्तमात्पुन ॥२२९॥ नवमद्वादशाम्या तु विशेषमिममाचरेत् । भयो नियोजयेद्रेफ तत्तूयाणा तु मूर्धनि ॥२३०॥ पट्सप्तमाष्ट सज्ञानामीकारमुपरि न्यसेत् । सानुस्वार म सर्वेषामिति देवीगणस्य च ॥२१॥ चीजदादरक प्रोक्त यथा चानुव मेण तु । तारपीजनमोयुक्तीच्यास्तत्तत्स्वनामभि ॥२३२॥ श्रीश्य वागीश्वरी कान्त क्रियाशान्तिविभूतय । इच्छा प्रीती रतिधय माया धीमहिमेति च ॥२३॥ म्बरजात्यादियुक्तानि वीजानि हृदयादय । इत्येव रेशमानीना देवीमन्त्रा मकीर्तिता ॥२३॥ ततम्प्रदायुधाना र मन्त्रान् वक्ष्ये मुनीश्वरा । समुद्रातयेम्वाला पद्मस्य प्रणवादिय ॥२३५॥ सवा नधारिगे या मतो गगनमूर्तये । माहान्न प्रपपावध मात्र सहम्य दीर्तित ॥२१६॥ मोराग वेदगोभ विम्याद गुरे। गदामन्यमय प्रोफशकासाथ गिपते ॥२१॥ नारानी पदमापयाण प्राष्णिये । सपने मन गये हजरतु फत् ॥ ३८॥ पसरानो पनुनी तुमयम् । मानिस RTIRECTasm ·म-२३) भोपाचरात्रे-ईश्वरसंहिता। आराधनार्थ विहितो वाचको हि चतुर्विवः । संज्ञानानापदमयः पिण्डाल्यो वीजलक्षणः ॥२४॥ एभ्यो मध्यात्त्वधैकेन वाच्यमामन्त्रय भक्तितः ।। यत्रैकपिण्डवाक्योत्थमन्त्रेणायोभयात्मना ॥२४॥ तत्र ये विधिनानेन कुर्यात्ताभ्यां हि कल्पनाम् ।' अभिन्नलक्षणो वाच्यमेक एवोपर्यते ॥२.१२॥ कृत्कदो नाममन्त्रस्य बीज पिण्डाक्षरं तु दा । नयेत्तेनाभिमुख्यं च वाच्यमाद्यन्तगेन वा ॥२४३||! तत्र पदमन्त्रं तु विधिनानेन वै ततः । कुर्यात्प्रणवपीठस्यं नमस्कारध्वजान्वितम् ॥२४॥ माभ्यां शास्तस्वरूपत्यादेकत्वमत एव हि । संज्ञाध्यं पदमन्त्रं च विधिसंसिद्धिलक्षणम् ॥२१५॥ स्वरोत्थं व्यञ्जनोत्यं या बीनमेकाक्षरं स्मृतम् । म्वरन्यझनसंयोगाइहर्णः पिण्डमन्त्रराट् ॥२५६|| द्वाभ्यामायालयान्ताच स्वरवर्गान्महामते! । स्वरूपेण हि मन्त्रत्वमन्मेषां सह बिन्दुना ॥२५॥ स्वरेणैकेन युक्तस्प स्वरयुग्मान्वितस्य वा । सानुस्वारम्य वीजत्वं व्यजनस्यापि लालिन्! ॥२४९l. ससंफाराम्ब्यान्दस्व विवों दीधितिप्रभः । सहरणस्त्वनाकारो निदि सद्वारकं विधा ॥२९॥ करित्पिडं निद्रीस परिच्छन्दमनाइतम् । तस्य योद्वीपमानम्य परिमाण स्फुटोहि यः ॥२५॥ बहसरो बहुपदः स्तुतिमंचोपराम. I अपिनासी समंकागे बीजादीनो महर्षिदः ॥२५॥ मान्दधामननाय सत्यारनामनं महत् ।

·म-२३ .. श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। विदधाति फलं स्वं म्व किं त्वाद्यं भावयेत्पदम् । मन्त्रक्षेत्रज्ञरूपत्वाचस्मात्सर्वेश्वरोऽच्युत. ॥२६५ व्याप्यन्यापकरूपेण वर्ततेऽनुमहेच्छया । च्याप्यरूपेण भूलोकाद्धोगादारभ्य चाखिला ॥२६६॥ पागुण्यमहिमान्तं च ददाति फलमुत्तमम् । स्वपदं भोगविमस्य दिव्यदेहस्म कर्मिणः ॥२६॥ क्षेत्रज्ञवीजपिण्डात्मा निरावरणलक्षण । ज्ञानं यदमल शुद्ध सयच्छत्यात्मलाभदम् ॥२८॥ शक्तिव्यक्तिमयत्वे च जाग्रवृत्तोपदात्मनः । एव संज्ञात्मनः स्वमवृत्तरेकत्वमस्ति च ॥२६॥ मुपुतिवृत्तेः पिण्डारूममन्त्रस्यैव महामते । वीजात्मनस्तुर्यवृतः प्रतिव्यक्तित्वमस्ति बै ॥२७॥ न्यक्तिज्ञानफलोपेता नियता यद्यपि स्मृता । भगवन्मन्त्रमूर्तीना ताषि परमात्मनः ॥२७॥ आद्यस्य चातुरात्म्यस्य केवलम्याथ या विभोः । चतुष्प्रकारं यन्मन्न विद्धि तन्मोक्षतिदम् ॥२७२॥ अतोन्यथा यदुद्दिधामिश्र मिश्रमेव हि । फल भाववशाचैव तत्तथा विद्धि नान्यथा ॥२३॥ शृणुध्वमथ बीजानि सावधानेन चेतसा । शुचौ देश मनोज्ञे च मुलिप्ते पुष्पमपिते ॥२७॥ चन्दनमोदसंयुक्त मुध्पेनाध्यिासिते । घिलिख्य मातृकारकं भेदनोगन वै पुनः ॥२७॥ मेन सन्दृष्टमात्रेण तथा याति कल्मपन् । मागादौ पश्चातान् मध्यान्त मध्यतो लिखेत् ॥२७॥ 'यादयो नव नाभिला आदयः षोडशारगा." .

·ম্ভৱষ্কাৰী ।
माक्ष्यो नेमिगा सर्वे पूर्वचळे यदक्षगम् ॥२७७
तदस्मिन् प्रथिम्त तु पूजयेद्विधिना तत ।
शब्दभमय चक्रमर्थ्यपुप्पादिकै क्रमात् ॥२८॥
सन्मच्यादुद्धरेदादी सर्वेपा कारण हि यत् ।
उदासमक्षर चाक्षादरान्तायेनभूषितम् ॥२७९॥
विद्धि सर्वेश्वरस्येद धीज निजकारणम् ।
शतदेवाननामस्य विसर्गसहित स्मृतम् ॥२८०१
नेमिवर्गाद्वितीय कै तनाराषष्ठमक्षरम् ।
अष्टम नामिदेशाच तत्सम्य नेमिमण्डलात् ॥२८११३
नेमिपूर्वमतो नाभे सप्तम पञ्चमारगम् ।
অৱব অয়ালখিকার ৫ ঘন্ ॥২০২}
नेमेरेकादश नाथ पोडश च त्रयोदशम् ।
पञ्चम नानिदेशाच्च नेमेरेकोनविंशकम् ॥२८३
तदम्त सप्तम चैव नवम हि महामते ।
नाभेस्तृतीय तदनु नेमेस्तत्सख्यमेव च ॥२८॥
द्वादशव बहिष्ठेभ्यो दशम पोडशात्परम् ।
नाभिपूर्व ततो वर्ण नेमे पञ्चदश हि यत् ।।२८५
तुर्यसत्यमराहीज ततो नामिचतुर्थकम् ।
प४ नेमश्चतुर्थ च मध्यमक्षातथा हरेत् ॥२८६॥
तत्रैव पूर्वदिक्स्स यहाशाद्वै पश्चम तत ।
मक्षाइक्षिणदिक्सरख नेमेरटादश तत ॥२८७
द्वितीय नाभिदेशाथ तदन्ते सप्तमारगम् ।
चतुर्दशमतो नेमे पष्ठ नाभस्थाहरेत् १२८८॥
सर्वे कारणव मी योजनीया समासत ।
भगवाया नमान्ताश्च वेजमान्सर निर्भस ॥२८॥

·भ-२३] श्रीराचरात्रे-ईश्वरसंहिता । ५९९ पझनागादयो देवा वाच्यास्तेषां क्रमेण तु । पद्मनामो पुयोऽनन्तः शक्तयात्मा मधुसूदनः ॥२९॥ विवाधिदेयः कपिलो विश्वरूपो विहामः । कोडात्मा बडवायत्रो धर्मों वागीश्वरस्तथा ॥२९१॥ देव एकार्णवशयः कूर्मः पाताळधारकः । चराहो नारसिंहश्चाप्यमृताहरणस्तु वै ॥२९२॥ श्रीपतिर्दिव्यदेहोभ कान्तात्माऽमृतधारकः । राहुजित्कालनेमिनः पारिजातहरो महान् ॥२३॥ लोकानाभस्तु शान्तात्मा दतात्रेयो महाप्रभुः । न्यग्रोधसायी भगवानेकशृनतनुस्ततः ॥२९॥ देवो वामनदेहस्तु सर्वव्यापी रिविक्रमः । नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च ॥२९॥ जलपरशुधृमामो रामश्चान्यो भनुर्धरः । वेदविद्भगवान् कस्की पाताळशपनः प्रभुः ॥२९॥ मादुर्भावगणो मुख्य इत्युक्तस्ते समासत. । थाक्रमोदितानां च देवानां विनियोध ॥२९॥ पिण्डमन्त्रगण मत्तः सावधानेन चेतसा । नाभेर एमवीमं यत् स्थितं तत्ससमोपरि ॥२९८॥ सदश्वोचरं चाक्षादरान्तेन विषयेत् ।। अयोसरं चाशदेशादादाय तदपो न्यसेत् ॥२९॥ चीज नेमिद्वितीयं यन्मध्यान्मध्यं वदासने । भधारपष्ठसंरुद्धं कुर्यादै नाभि सप्तमम् ॥३..॥ भष्टमं च तदूर्ध्वं तु एतनिधि तृतीयकम् । नाभ्वष्टममथादाय भरार पठासनसितम् ॥३.१॥ ततो नाभिदितीवस्य कमेगायो निवेश्य ।। .

·शाखमुक्कावली ।
दुद्देशात तृतीय च सप्तम तुयमेव च ॥३०२॥
अधादाम च नमे प्राक् तदयो नाभिसप्तमम् ।
तम्पायधनदुद्देशात् नृतीय विनिवेश्य च ॥३.३।।
ततस्तु नवम नाभेस्तस्यो धोगत न्यसेत् ।
सव यहितीय तु तत्पिण्ड विद्धि सप्तमम् ॥३०॥
अत् पाय बोर्वे तु नाभिपूर्व तु विन्यसेत् ।
सप्तम घाष्टम चापि त्युपर्युपरि यै क्रमात् ॥३०५॥
अभाटम नाभिदेशादारुद सप्तमोपरि ।
'तदयो मध्यग चाक्षान्नयम परिकीर्तितम् ॥३०॥
०६॥
भूयोरात्यश्चमम्यो दद्यान्नामितृतीयकम् ।
बाद्यात्तृतीय मूनि पिण्डोम दशम स्मृत ॥३.७॥
हिलीय गपिटेभाच तत्तृतीय तदूर्ध्वगन् !
नेमेराधन्तमर्षे नु स्मृतमेकादश लिदम् ॥३०८॥
अथो नाभिजधम्य समम विनिवेश्य च ।
तदयो नेमिपूर्व तु एतद्वादशम स्मृतम् ॥३.]
नम्त्रिदशमादाय तदधो योजयेत्रमात् ।
सप्तम च चतुधं च पूर्व नाभेमहामते ॥३१०॥
अरपटामना सर्व पिण्डमेतत् त्रयोदशम् ।
नाभेश्चनुमादाय सर्व सप्तम न्यसेत् ॥३१॥
नयम चापि तन्नि प्रतिद्विद्धि चतुर्दशम् ।
नमेश्चतुर्यसनन्य अाधोभ्या निवेश्य च ॥३१२॥
चर्ण नामिरिताय दपत्पश्चदशम स्मृतम् ।
यदिशासप्या यापादादासागज्यमण्डात् ॥३१॥
सान्सिमेन च पष्टेन युक्त कुर्यादनन्तरम् ।
नेमे मतमवर्णम्य अर्मापोभ्या निरस ध ॥११॥

·२.४ . श्रीपाञ्चगत्रे-ईश्वरसंहिसा । नादेशाद्वितीय यद्विद्धि सप्तदर्श न त।। नवमं नामिदेशाच सप्तमस्योपरि न्यसेत् ॥३१५॥ अथाटमं नाभिदेशात्कुर्यात्सप्तगमूर्ध्वगम् । द्वितीयमपि तस्याधस्तस्माद्वै नाभिमण्डलात् ॥३१६॥ अरात्त्रयोदर्श चोर्चे न्यूनविंगतिमं हि तत् । नाभेश्चतुर्थ सम्योचे तत्तृतीयं तदूर्ध्वगम् ॥३१७॥ सदैव सप्तमं यद्वै विद्धि विंशतिम विदम् । द्वितीयस्याप्टमं नामवर्णल्योय नियोज्य ध ॥३१८॥ अरात् पष्ठं च तत्याधः कुर्यात्तदनु लागोलन् । नवमं नाभिदेशाच्च तृतीयस्योपरि न्यसेत् ॥३१॥ द्वितीयं तदध. कुर्या त्रयोविंशतिमं शृणु । अष्टम सप्तमं नाभेद्वितीयं प्रथमं ततः ॥३२॥ ऋण योजयेञ्चैव अरात् षष्ठस्य मूर्धनि । नेमेस्सप्तममादाय तदधो नाभिसतमम् ॥३२१॥ ततृतीयं च तस्यापश्चतुर्विशतिमं स्मृतम् । नाभेस्तृतीयं तस्योर्वे द्वितीयं तस्य चोपरि ॥३२२॥ निवेश्य नेमिपूर्व तु पड्विंशमधुनोच्यते । अरात् षष्ठासनं कुर्याद्वर्ण नामितृतीयकम् ॥३२३॥ तदूर्व सप्तनं चैव अतोन्यमवधारय । न्यून विंशतिनेमेस्तु तस्योर्धाधोगतं न्यसेत् ॥३२४॥ सप्तमं नाभिवणेभ्यस्त्वरवाच पञ्चमम् । मेराद्यं द्वितीयं च आदाय तदघो न्यसेत् ॥३२५|| माध्यमक्षान्महायुद्धे अष्टाविंशतिनं स्मृतम् । नवम सप्तमं नाभेस्तृतीय च दितीयकम् ॥३२६॥ अथोतरसमक्षाच्च आदाय तदधो न्यसेत् ।

·परमानासपाय शान्तरूपाय नः ॥३५॥ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसहिता। सर्व साधारमुद्दिष्टं सैहमन्त्रोदितं मया । दीक्षापूर्व हि मन्त्राणां चतुर्वर्ग हि साधनम् ॥३४॥ लक्षणं पदमन्त्राणामधेदानी नियोधतु । यविना लब्यसत्तानामनं हि न जायते ॥३१॥ विश्वातीताय विमलपदं विद्याविधायिने । पद्मनाभाय विश्वव्यापिने च तदनन्तरम् ॥३४२॥ चतुर्विशाक्षरं विद्धि एतत्संख्यं परंशृणु । ज्योतीरूपाय पधाणं पदं गगनमूर्तये ॥३४३॥ धूवाय दद्यातदनु परमं त्र्यक्षरं तत.। पदमामिचतुर्वण हेतवे त्र्यक्षरंचिति ॥३४४॥ अनन्तायाददद्याततोपरिमिताय च । सर्वाश्रयाय तदनु तदन्ते धूतशकये ॥३४॥ एतद्विशतिसंख्यं च द्वाविंशामतः शृणु । नमो भगवते कृत्वा वासुदेवाय वै ततः ॥३४॥ सर्वशक्त्यात्मनेऽनन्तमूर्तये तु पदन्विति । वीर्यास्मनो महाशब्दं पुरपाय परं तु तन् ॥३४॥ मोहमायाएवं चैव ततो विमिने तु वै । सदोदितायशब्दं तु मर्वशक्त पदं ततः ॥३८॥ नियोक्तव्यचतुर्वणः सप्तविंशाक्षर.मृतः । पदं वेदविदे विश्वराय ततो मवेत ॥३४॥ नदन्ते विधपनये तनो दे परमात्मने । एप विशतिभिवा. शृणु सादगारम १३५०॥ मानामनेपदंपुर्यात्मविचान्दमन पर । अनन्तरालय मान्यारिने तदनन्तरम् ।

·বাগান।
तृतीय च द्वितीय च नाभिदेशादनन्तरम् ॥३२७
नामिद्वितीयमादाय सप्तम तुर्यमेव च ।
तृतीयस्याथ वै नाभागादायम्तमूर्ध्वगम् ॥३२८॥
ततस्तु नवम नामरक्षमध्यस्थमूर्ध्वगम् ।
अष्टमम्याथ वै नाभेरध ऊर्च द्वितीयकम् ॥३२९॥
दद्याचदम्बरासष्ठ तम्यैदामोगत वै
अरात् पप्ठम्य बोध नाभिपूर्वतु तत्परम् ॥३३०॥
विनिबेयाष्टम चापि पत्रिंशमवधारय ।
सप्तम च तृतीय च चतुर्थ नापिमण्डलात् ॥३३१॥
योजयित्वा तदूर्वं त्वप्यराण निदश न्यसेत् ।
अथ यनवम नाभेतृतीय च द्वितीयकम् ॥३३२॥
तत्सप्ततिशफ विद्धि नाभिदेशादथाहरेत् ।
अरात् षष्ठासन पूर्व द्वितीय च तदूर्वत ॥३३३॥
नवम चापि तम्योर्चे पिण्टास्त्वित्यादिम विना ।
असन्तान वै भू सर्वे कार्या हलकृना ॥३३४॥
नमोन्ता प्रणवाद्याश्च युक्ताम्मनापदैम्बके ।
अरान्ताध विना यम्य यदूर्ध्वं वर्तते स्वर ॥३३५।।
अधो वा नाभिपूर्वण सह वा केवल हितम्।
सपाम्य च तत कुर्यात्मर्वेपा पूजनाय च ॥३३६॥
स्वेन म्वेन तु पिण्डेन सिमवच्चागकल्पनाम् ।
नम प्रणवसजाया जाति कर्मवशात्पुन ॥३३७॥
आतदुक्तानुयजनान्मोक्षनिष्टम्समाचरेत् ।
बीजपिण्डपदोत्याना विनियोग तु चाखिरम् ॥३३८॥
किंचषा वैभवी मुद्रा देयागधनकर्मणि ।
सदामुदावालाना योग्या मन्त्रीम्पकैम्मर ॥३३॥

·म-२३] मीपाश्चरात्र-ईश्वरसहिता । सर्व साधारमुदिष्ट संहमन्त्रोदित मया । दीक्षापूर्व हि मन्त्राणा चतुर्वर्ग हि साधनम् ॥३४०॥ लक्षण पदमन्त्राणामथेदानी नियोभतु । यैर्विना लब्यसतानामर्चन हि न जायते ॥३४१॥ विश्वातीताय विमलपदं विद्याविधायिने । पद्मनाभाय विश्वव्यापिने च तदनन्तरम् ॥३१२।। चतुर्दिशाक्षर विद्धि एतत्सख्य परशृणु । ज्योतीरूपाय पश्चार्ण पद गगनमूर्तये ॥३४३॥ धुवाय दद्याचदनु परम व्यक्षर तत । पदपातिचतुर्वर्ण हेतवे त्र्यक्षरविति ॥३४४॥ अनन्तायपदंदद्यात्तोपरिमिताय च । सर्वाग्रयाय तदनु तदन्ते धूतशकये ॥३१५॥ एतद्विशतिसख्य च द्वाविंशार्णमत शृणु । नमो भगवते कृत्या वासुदेवाय वै तत ॥३४६॥ सर्वशक्त्या मनेऽनन्तमूर्तये तु पदलिति । चार्यात्मनो महाशब्द पुरपाय पर तु तन् ॥३१॥ मोहमायापद चैव ततो विवसिने तु वै सदोदितायशब्द तु सर्वशक्ते पद तत ॥३८॥ नियोक्तव्यधनुर्वर्ण. सप्तविंशाक्षर म्मत । पद येदविदे विधरजकाय ततो मवेन ॥३१९॥ नदन्ते विधपतये ननो वे परमात्मने । एप विगतिभिर्वन शृणु समदशाक्षरम् ॥३५०॥ भनामनेपदयात्मविच्छन्दमत परम् । पर शाशयाय शान्तम्पाय वै तन ॥३५॥ । बालपपये मुर्वन्यारिने तदनन्तरम् ।

·शास्त्रमुक्तावली। तृतीय च द्वितीय च नाभिदेशादनन्तरम् ॥३२७० नाभिद्वितीयमादाय सप्तम तुर्यमेव च । तृतीयस्याथ वै नाभेर्वाह्यादागन्तमूर्ध्वगम् ॥३२८॥ ततस्तु नवम नाभेरक्षमध्यस्थमूर्ध्वगम् । अष्टमम्याथ वै नाभेरध ऊचे द्वितीयकम् ॥३२९॥ दद्यात्तदन्वरात्पष्ठ तस्यैवाधोगत तु वै । अरात् पप्ठस्य चोर्ध्वय नाभिपूर्वतु तत्परम् ॥३३०॥ विनिवेश्याष्टम चापि पत्रिंशमवधारय । सप्तम च तृतीय च चतुर्थ नाभिमण्डलात् ॥३३१४ योजयित्वा तदूधै त्वप्यराण त्रिदश न्यसेत् । अथ यन्नयम नाभेतृतीय च द्वितीयकम् ॥३३२॥ तत्सप्तत्रिंशक विद्धि नाभिदेशादथाहरेत् । असत् पप्ठासन पूर्व द्वितीय च तदृवंत ॥३३३१ नवम चापि तम्योर्चे पिण्टास्वित्यादिम विना । अरान्तायेन वै मूभी सर्वे कार्या हल्कृना ॥३३४॥ नमोन्ता प्रणवाद्याश्च युक्ताम्समापदैम्पकै । मरान्ताय विना यम्य यदूर्षे वर्तते म्वर ॥३३५॥ अधो वा नाभिपूर्वेण सह वा केवल हितम्। अपाम्य च तत कुयात्सर्वेषा पूजनाय च ॥३३६॥ म्बेन म्येन तु पिण्डेन सिम्प्रवच्चाकम्पनाम् । नम प्रणव मनाया जाति कर्मवशात्पुन. ॥३३७॥ जानदुतानुसजनान्मोहनिष्ठम्समाचरेत् । नजिपिण्डपदोन्याना विनियोग तु चाम्पिम् ॥३२८ किन्यता मी मुद्रा देयागमनमणि। नादापाताना योग्या मधमा ३३२॥

·भ-२३] श्रीपाश्चरात्र-ईश्वरसहिता । सर्व साधारमुद्दिष्टं सैंहमन्त्रोदितं मया । दीक्षापूर्व हि मन्त्राणां चतुर्वर्ग हि साधनम् ॥३१॥ लक्षणं पदमन्त्राणामथेदानी नियोपतु । यविना लब्धसत्तानामर्चनं हि न जायते ॥३१॥ विश्वातीताय विमलपदं विद्याविधायिने । पद्मनाभाय विश्वव्यापिने च तदनन्तरम् ॥३४२॥ चतुर्दिशाक्षरं विद्धि एतत्संख्यं परंशृणु । ज्योतीरूपाय पञ्चाणं पदं गगनमूर्तये ॥३४३॥ धुवाय दद्यात्तद्नु परमं त्र्यक्षरं ततः । पदप्राप्तिचतुर्वण हेतवे त्र्यक्षरंचिति ॥३४॥ अनन्तायपदंदद्याततोपरिमिताय च । सर्वाश्रयाय तदनु तदन्ते धूतशक्तये ॥३५५।। एतद्विशतिसंख्यं च द्वाविंशार्णमतः शृणु । नमो भगवते कृत्वा वासुदेवाय वै ततः ॥३५॥ सर्वशक्त्यान्मनेऽनन्तमूर्तये तु पदंविति । वीर्यात्मनो महाशब्दं पुरुषाय पदं तु तत् ॥३४ मोहमायापदं चैव ततो विवंसिने तु वै । सदोदितायशब्दं तु सर्वशक्त पदं ततः ॥३५८ नियोक्तव्यश्चतुर्वर्णः सप्तविंशाक्षरःस्मृतः । पदं वेदविदे विश्वरजकाप ततो मवेत ॥३४९॥ तदन्ते विधपतये ततो ये परमात्मने । एए विशतिभिर्वनः शृणु सप्तदशाक्षरम ॥३५०॥ पानात्मनेपदंश्यात्मविच्छन्दमतःपरम् । पर प्रामारायाय शान्तरूपाय ये ततः ॥३५॥ अनलाकये मर्पयापिने तदनन्तरम् ।

·शास्त्र मुक्तावली।
जगन्मयाय तदनु विश्वरूपाय चै पदम् ॥३५२॥
एकविंशतिभिर्वर्णरयमुक्तोपरशृणु ।
सत्सत्वपदमादाय गुहाशयपद तत ॥३५३।।
तत परमइमाय ततो मानसचारिणे ।
न्यूनविंशत्यक्षरश्चेव ततो यज्ञमूर्तये ॥३५४॥
पदमादाय तदनु विश्वान्तासने तु ।
ततो मुवनशद तु वराहाय पढ त्वथा ३५५।।
विभूतिम्वामिने चेति चतुविशाक्षाम्त्ययम् ।
नमो भगरते दद्यात्ततो वे वटवाग्नये ॥३५६।।
जगनलेन्धनपद प्रदीप्त पदमेव तु ।
वीर्यायफट तदन्ते तु एतत्मरयम्त्वय स्मृत ॥३५७६
सन्तिश्चारिणे दद्यात्प्रसन्नपदमेव च ।
मूर्तयेय पद चैव दद्याद्धर्मात्मने पदम्।।३ १८॥
षोडशाक्षरमेतद्वै अतो गुन्यमनश्शृणु ।
सर्वविद्येश्वरायाय दद्याद्वाक्पतये तत ॥३५०॥
परपदवटादाय ततो वाग्विभर विति ।
याविशाक्षरो क्षेप त्वपर कथयामि ते॥३६०॥
योगेश्वर्यप्रवायाथ योगनिद्रारसाय च ।
गीरदाय पददद्याइ
पन् जलशायिने ॥३६॥
निरसवर्ण सम्यश्च अयमेनाधिकम्तु वै
भागव पदमादाय जातशत्तये ॥३६२।।
नामयाय भुस्नधृतेय यक्षर पदम् ।
तरन्ते विनियोत्तव्यं पद वैच्छिपात्मने ॥३६॥
पशवम विद्धि मत्र मसविदा वर ।
यज्ञानदेहमालाय गहापरमत पाम् ॥३१५॥

·-- श्रीपाश्चराने-ईश्वरसंहिता। चराहाय ततो दद्यात्पुराणपुरुषाय वै । दद्यात्तत प्रजाशब्द तदन्ते पतयेपटम् ॥३६॥ चतुर्दिशाक्षर मन्त्रमेतन्मन्त्रविदा वर । नमो भगवते कृत्वा नारसिंहाय वे तत. ॥३६६।। तेजोनिधे पद दद्यात्पद हन हनेति च । ततो विकर्मजात्य वै शब्दपञ्चाक्षर भवेत् ॥३६७।। दुष्कृत हि तदन्ते वै सप्तविंशाक्षरस्त्वयम् । आदायामृतमूर्ते वे ततो ज्ञानपरात्मने ॥३६८॥ सर्वेश्वराय भगवन्यूनविंशाक्षरम्त्वयम् । आदायपुण्डरीकाक्ष पद वे परमेश्वर ॥३६९॥ ततस्सकलशब्दतु मुखसौभाग्य वै पदम् । निधे वाडिताब्द तु ततम्सिद्धिप्रदेति वै ॥३७०॥ पदं चासिलदु खति ततस्तु शमनामये । आनन्दसुन्दरपद ततो लक्ष्मीपद न्यसेत ॥३७१ पतये शब्दमुच्चार्य पश्चाशाणं निरुज्झितम् । सदसपटमादाय मूर्तये तदनन्तरम् ॥३७॥ विश्वोत्तमाय सदनु ततोऽमृतनिधे तु । पोडमार्णम्त्वयमन्स उक्त कान्तात्मने रिभो ॥३७॥ पुरुषोत्तमाय सन्दतु ततो प्रतिहतेति च । शक्तयेध पद दयात्सर्वेश्वरपद तत ॥ ७४, समग्रोप्रोत्यत्र निवारण तन परम् । सतविंशाक्षरो मन्त उक्तश्चात पर शृणु ॥३७॥ नियन्तेपदमभृत्य तदन्त विश्वहेतवे । परनामसमेत च सेतवे ओमनन्तरम् ॥३७६॥ सानो द्विरवध कथितोय तत परम् ।

·शास्त्र मुक्तावली।
पदमप्रतिमेत्यादी प्रभाव तदनन्तरम् १३७७॥
महाविमूते तदनु महामायापद तत ।
अथ दर्शकशब्द तु तदन्ते तालकेतवे ।।३७८॥
चतुर्दिशाक्षरो मन्त्रस्त्वयमुक्तस्समासत ।
शान्तात्मने पद दद्यात्तदन्तेयमविन्यसेत् ॥३७९॥
नियमाश्रयाय तद्दद्यात्परमप्रदयाय च ।
नारायणाय शब्द तु पूर्वसल्यासम स्मृतम् ॥३८०
भवभनपद चव कारिणे तदनन्तरम् ।
ततो भगवते शब्द दतात्रेयाय वै तल ॥३८१॥
वर्गाश्रमपद नाथ धर्मशब्दमत परम् ।
परिग्रहाय प्रणयमष्टाविंगाक्षर स्मृत ॥३८२॥
सलोम्मायामायेति सर्वज्ञाय पद तत ।
(शब्द विश्वात्मने चाथ विमलतिपद तत ॥३८३॥
सर्वेश्वराय न्यग्रोधशयनाय पद त्वथ ।
त्रयोविंशत्यक्षरश्च त्वथचान्य नियोधतु ॥३८॥
भूतशब्दमथादाय मावनाय पद तत ।)
शल विश्वात्मने चाय विमलेतिपद तत. ॥३८५।।
निकेतनाय तदनु कन्धरायपद तत ।
अय विंशरिभिर्वर्गद्यमित्रराट्म्मृत ।।३८६॥
विष्णवे पदमादाय निरम्बासाय वे तत ।
पद पनगायाय जटिने दीण्डद तत ॥२८॥
मयाद्विदिनगल तदन्ते विमयाय ।
परिमार्गमित्र परमम्मानियोयतु ।।३८८)
संगनमयादाय व्यापिने तदनन्तरम् ।
पद सहसानि च दद्यालयादार गुभम् ॥२८॥

·4-२३] श्रीपाश्चरात्र-ईश्वरसंहिता । त्रिविक्रमायाम पदं ततोपरिमिताय वै । प्रभावायपदं दद्यातयोविंशाक्षरः स्मृतः ॥३९०॥ नरनाथाय शब्दं तु पुरुषप्रवराय वै। आत्मध्यानपरायेति णाय वै यक्षरं ततः॥३९१॥ एकविंशाक्षरो मन्त्रस्त्वतोन्यमवधारय : नारायणाय शब्द तु दद्यानिरति वै पदम् ॥३९२॥ शयानन्दमयायेति पदं निरभिमान.वै । पदसक्ताय तदनु पञ्चविंशाक्षरस्त्वयम् ॥३९३४॥ पराय पदमादाय , ततो वै परमात्मने। योगेश्वराय हरेय मन्त्रोय पोडशाक्षरः ॥३९॥ सप्ताण पदमादाय प्राड्नमः परमात्मने । कृष्णाय शब्दं तदनु कमलं त्र्यक्षरं ततः ॥३९५॥ दळशब्दं तु विततं नेत्राय तदनन्तरम् । वृमिष्ठाय ब्रह्मणे वै अष्टाविंशाक्षरस्त्वयम् ॥३९६॥ भगवत्पटमादाय युगान्तदहनेति च । दृप्तयेथ पद दद्यात्मसारपदमेय हि ॥३९॥ . बन्धविच्छेदकत्रे वै द्वाविंशार्णस्त्वयं म्मृतः । दद्याद्विशदशब्दं वै परमार्थपदं ततः ॥३९८॥ पदं चतुर्मूर्तये चै चतुर्गतिमयाय च । शरशाईभृते दद्याच्छादिन्दीवरविषे ॥३९९॥ ततो भगवते दद्यादभिरामपदं ततः । शरीरायपदं चैव स्वष्टत्रिंशाक्षरं स्मृतम् ॥१०.०॥ दद्यादिशदशब्दवैः परमार्थपदं ततः । सतो वेदविदे शब्दं विदुपे च्यापकाय च ॥११॥ स्वामिम्तदनु वै याद्यक्षरं चापरं पदम् । .

·शास्त्रमुक्तावली।
अय विशतिभिर्वर्णरुक्तम्वन्यमतश्शृणु ॥४२॥
दद्याद्गरुडशनतु तदन्ते वाहनेति च ।
सर्वशस्त्रास्त्रोद्यतेति शम्याशुभमेव च ॥४०३॥
ततोधुनधुनादाय कर्मबन्धास्तथोच्चरेत ।
धर्म पाहि ततोदद्याज्जह्मधर्म ततोद्धरेत् ॥४०४॥
चतुस्मिाक्षरो मन्त्र एप वक्ष्याम्यत परम् ।
सहारमूर्तये गब्द कालवैश्वानराचिपे ॥४०५५
पाताळशयनायेति त्वज्ञान निगळेतिवै ।
निचय हन वीप्सात प्रणव तदनन्तरम् ॥४०६॥
पञ्चत्रिंशाक्षरो ह्येष सर्वसिद्धिकर स्मृत ।
प्रणवालकृतान्सचे नमम्कारविभूपिता ॥४०७॥
सम्कृता पूजिताश्चैव ध्यानजप्ता विशेपत ।
तन्नास्ति यच यच्छन्ति भस्त्यासत्कर्मणाभुवि ।।४०८॥
अथ राछनमन्त्राणा शाखाणा लक्षण शृणु
सहस्रदीधितिपद दद्याच्छुरित चै तत ॥४०९॥
विग्रहाय दशाण च त्र्यधिक मकुटम्य च ।
आदाय वाछिनपद तदसिध्यप्रदाय वै ॥४१०॥
महाचिन्तापददद्यान्मणये तदनन्तरम् ।
विद्धि पधदशाणं च दशार्णमपर शृणु ॥४११॥
मानक्षणाल तु तनम्मम्पत्प्रदायवै ।
सौभाग्यशब्दमादाय जननि अक्षर तन ॥४१२॥
परमदेतु तदनु अयमेव उशाक्षरम् ।
प्राणात्मनेध मत्यय विद्धि सताक्षर स्विरम् ॥४१३॥
काय नाय पडटा प्रकीर्निनम् ।
विधा मने पद दवारानो विचापदाय न ॥१३॥

·२३) श्रीपाचरात्र-वरसंहिता। नवाक्षरमिदं विदि परमाक्षरं शृणु। समादाय पदं विधे ततो विद्येश्वरार्चित!!४१५॥ प्रानन्दमूर्तये कुर्याच्यायायाक्षरः गतः । पदं रमनिय पुर्याद्रीगशब्दमतःपरम् ॥४१६] भीषणाय तदन्ते वै दशाक्षरमिदं स्मृतम् । पामुवनाधिपतये स्तम्भभूताय वै पदम् ।।४१७॥ त्रयोदशाक्षरं विद्धि ततोन्यमबधारय । पदमिन्द्रियकोशाय इस्राय दगाक्षरम् ॥११८॥ कल्पान्तानिलयोपाय विद्यालसित चै पदम् । प्रमाय पोडशाणं तु नवाधरमतरशृणु ५४१९॥ महामायापदं दद्याव-धर्णयं ततः । ध्वंसिने पदमादाय एतत्सत्यं परं शृणु ॥४२०॥ सर्यास्त्रप्रसनादाय पराय तदनन्तरम् । सन्तापकाय शब्दं तु दर्पविध्वंसिने ततः ॥४२११ एकादशाक्षरंविद्धि नवाक्षरमोच्यते । अज्ञानखण्डनपद पराय तदनन्तरम् ।।४२२॥ त्रैलोक्यमोहनपदं मूर्तये तु नवाक्षरम् । सर्वाकर्षणकरपदं महामायामयेति वै ॥४२३॥ द्वादशाक्षरसंख्यस्तु नवाक्षरमथोद्धरेत् । प्रागखण्डितशब्दतु तदन्ते विनियोज्य च ॥१२४] पराकमाय शब्दं तु सप्ताक्षरमतश्शृणु । दशक तु पश्चार्ग विनिमोध वै ॥४२५|| तेनोगालिनि चेत्येते द्वाविंशत्यनु निताः । प्राग्यदायन्तसंरुद्धा स्वनामपदभूषिता. ॥४२६॥ संगनिष्टायरम्यने दद्यात्मज्ञापदं सदा ।

·शास्त्रमुक्तावली चावचास्त्रमन्त्राणा दुर्यान्नामावसानकम् ॥४२७॥ प्रमाचतुर्दशानान्तु शक्त्यन्ताना च पट्पदम् । अथ वक्ष्ये नृसिंहस्य विश्वत्रातुर्मनृत्तमम् ॥४२८|| वर्णचक्र तु पूर्वोक्त मुगुप्त वसुधातले । उपलिप्त तु सलिख्य पूजयित्वा यथाविधि ॥४२९॥ समुद्धरेततो मन्त्रमनेकाद्वतविकमम् । प्रणव पूर्वगादाय तदन्ते विनियोग्य च ॥४३०॥ नवम नाभिवणेभ्यस्तदृराचतुर्दशम् । तस्योपरि तदन्तस्थवर्ण गोळस्वन्यसेत् ॥४३१॥ नमोऽन्तवर्ण मेतद्वै वाचक परमात्मन । ज्ञानादयो गुणाप्पड्भ्य प्रागुक्ता हृदयादय ॥४३२॥ तदर्धमेव वर्ण त पोढा सालिख्य केवलम् । द्वितीयतुर्यषष्ठेश्च द्वादशेनान्निमेन च ॥४३३॥ चतुर्दशेनाराहारमा विनियोजयेत् । पोजवच्छिरमा सर्वान् लायेत्पश्चम विना ॥४३४॥ सर्वेषा प्रणव पूर्व म्वसजान्ते नियोज्य च । स्वीया जातयश्चान्ते वोपडन्ना क्रमेण तु ॥ ४३५॥ ओनमो भगवते नारसिहायेत्यनेन तु । द्वादशायरमन्त्रेण स्मृत्वा विप्रवरपुरा ॥४३६॥ सनायाभ्यन्तरस्पेन सानाधेन पृनयेत् ॥ इति श्रीपाशराने ईश्वरसहिताया मन्त्रोद्धाविधिनाम प्रगारिशोध्यायः ·भ-२४ श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। अथ चतुर्दिशोऽध्यायः! नारद । अथ मुद्राविधि वक्ष्ये शृणुध्व मुनिपुङ्गवा !। मुद कर्मात्मतत्वाना ददात्यमलयाजिनाम् ॥१॥ द्रावयन्तिच दोषाणा बाह्याभ्यन्तरचारिणाम् । तेन मुद्रा समारयाता कृतस्यापि च मुद्रणात् ॥२॥ तम्मात्म्वाभाविक कृत्वा बन्धं वा मानस पुरा । स्पेन म्येन तु मन्त्रेण म्भरेयाप्त सदैव हि ॥३॥ चैतन्येनानुविद्धो यश्शाखासयश्च यद्यपि । तत्रापि मन्त्रोत्राध्यक्षसत्कार्य सम्प्रयच्छति ॥१॥ गन्धदिग्धौ करौ कृत्वा मुदायन्ध समाचरेत् । मध्यमानामिकाभ्यातु द्वन्द्वयुक्त करद्वयात् ||५|| पराड्मुम्ब च सुम्पष्ट कृत्वायोज्य परस्परम् । आमूलानगपर्यन्त नैरन्तर्येण यवत ॥६॥ समुताने करतले शेपाश्चागुलयस्तथा । अघरोत्तस्योगेन वामदक्षिणतरतथा ॥७॥ तर्जन्यामूर्खतागुष्ठे सम्मुसे सम्प्रमार्य च । निविटा हृदये कार्या मुदैश मुनिपुगवा । Jaif चादुरात्म्यार्चने गोज्या सर्वसिद्धिनदायिनी । शिष्टो निरसितो हतौ योज्यौ च मणिबन्धनान ॥९॥ तबाहुपरी द्वौ च नाभौ सरोक्ष्य दण्डवत् । ईपट्टे टोटयेत्पश्चादप ऊ तु तो करौ॥१०॥ गुति क्या तु मोज्यपा मुद्रारापनमणि । भूनीना केशवादीना तनोऽन्या शृणुन द्वित्रा ! ॥११॥ -- ·शासमुसावली। प्य पाणितले तु प्राड्नन कुर्यालतागणम । विमुक्तमतरीय स-गुष्ठयेन तु ॥१२॥ मणिक-पद्य वुयान्मुन्नमतिनिधम् । करयुग्म सगर्भतु सन्चार्य स्वषियाचलम् ॥१३॥ ऊरुमध्ये निषण्णे तु कुर्याहै. बापरे । गुप्ता कृत्वा प्रयत्नेन बन्धमस्या समाचरेत् ।।१४} एका विभवदेवाना मुद्रेकर वैभनी द्विजा । प्रणवेन प्रयोज्येय समाशुसमप्रभा ॥१५॥ विश्वनातनसिंहम्य मुद्राद्वयमथोच्यते । ध्यात्या लेतामिरूपं तु दक्षिणादगुलन्दगम् ॥१६॥ स्पष्टमूर्ध्वमुख सैत्र ज्येष्ठाकान्ता कनीयसी । अथारिसलाध्वरूपा चाप्यध्वातीतोग्मिरूपयुक् ॥१७॥ देवो गुणत्रयातीतम्तथा मार्गनयालिग । भर्मम्म्थूलनरैर्मुक्तो योय व्यको धिचित्त + ८ परम्परमुखौ लिष्टौ गानाहान्तौ परम्परम् । किन्तु वे दक्षिण हस्तमूर्च चाप्यपरेपरम् ॥१०॥ अविद्यादळनीयेप्या मुद्रा पूर्वमुदाहला । तनो हदादिगन्त्राणा मुद्रापटकन्तु अथ्यते ॥२०॥ सम्पुर हदयादेश बचा रस्तद्वयेन तु । निग्न्तराभ्या धाग्याच्या मुहैया हाधीस्मृता ॥२१॥ अनुष्ठादि कनिष्टान्त चाखायु पुथर पृथएँ । मान्तर मपटादम्मानिधानी तथा भवत् ॥२२॥ शिशिसाताबनंगद्रा यथा ममम् । हस्ता मुकुटिनी या न्यमेन्दिरसि मन्त्रन ॥१३॥ या निरीटगुदेग मात पडामामानेगा ।

·भ-२३] श्रीपाञ्चरात्र-ईश्वरसंहिता ततः श्रीवत्समुद्रा तु पद्ममुदेव कीर्तिता ॥२४॥ मध्यमानामिफान्यूना मुश्वित्पाणिम' यगा । उभयोईस्तयोपि पश्चान्मुष्टिद्वय तु यन् ॥२५॥ रुपयेत्समरन्ध्रण तर्जन्यो हे प्रमार्य च । तत. संश्लेपयेदप्रादहुमाग्रे नियोजयेत् ॥२६॥ मध्यतस्तर्जनीभ्या तु अन्योन्येन क्रमेण तु । मुद्रपा कौस्तुभयोक्ता मालामुद्रामथो वृगु ॥२७|| शाग्याष्टक कराभ्या यदान्तमप्राटपूरतः । संक्षणं लम्बमान च उपविष्टोथ वा स्थितः ॥२८॥ कुर्यादाहुद्वय विप्र ऊरुम यावलम्बितम् । मणियन्भावधौ सम्यड्मालामुद्रा प्रकीर्तिता ॥२९॥ अङ्गुष्ठौ सङ्गती लग्नौ अङ्गुळ्गो विरळास्थिता । पानी खेपा गरे-मुद्रा पुष्टिसौभाग्यवायिका । ३०॥ मुष्टिना ग्राहयेद्वाममंगुष्ठं दक्षिणेन तु । अंगुळीर्वामहस्तान दक्षिणम्योपरि न्यमेत ॥३१॥ चामतर्जनिकायं तु अगुष्ठाग्रं च दक्षिणात् । परस्पर सम्मुम्ब तु सुचि विनियोजयेत् ॥३२॥ शवम्यैषा भवेन्मुद्रा उत्तानातु यथा स्थिता । सप्टै प्रमारिता हनौ परम्परनियोजितौ ॥३३॥ प्रमणाचम्बनी तु चकमुद्रेति कीर्तिता । नाशिनी सर्वदुः खाना मुद्रामा मेदिनीपग ॥३४॥ बध्वा मुष्टिं दक्षिणेन वामागुष्ठम्य मूर्धनि । ऋत्यं दर्शयेदेषा कौमोदक्याम्मुशोपना ॥३५॥ गटामुदति विख्याता दोपसैन्यप्रमर्दिनी मसाया वाममुलना अहुनो विरासिताः ॥३६॥ , +

·शास्त्रमुक्तावली ।
कार्यास्त्वाकुञ्चिता प्रान्तादगुष्ठ सेतुबद्भवेत् ।
समुख तासु सलग्न करशाखासु मध्यत ॥३॥
हृत्सम्मुखातु वतीयाच्छक्तिमुद्रा सुखप्रदाम् ।
प्रादिशियादितो विद्धि कनिष्ठान्त श्रियादिपु ॥३८॥
प्रसार्य सहित कृत्वा पुरा पाणिद्वय द्विज ।
अनामामूलदेशाभ्यामगुप्टाग्रद्वय न्यसेत् ॥३९॥
अधोमुख तु पतित मणिबन्धस्य सम्मुखम् ।
मुस्पष्टमुचित लग्न पुच्छवत्कन्यसायुगम् ॥४०॥
पक्षिराजस्य मुद्रपा फेवलस्य महात्म
सामान्या सर्वमन्त्राणामेका मुद्राजलि स्मृता ॥४१॥
म्वेन स्वेन तु मन्त्रेण सयुका ता प्रयोजयेत् ।
दक्षे करतले रक्तपङ्कज भास्कर स्मरन् ॥३२॥
द्यापिए सस्टशेतन मुद्रैषा दहनामिका ।
वामहस्तक्तले श्वेनपरजे शशिन स्मरन् ॥४३॥
द्रव्याणि मम्पृशे तेन मुद्रपाप्यायनात्मिा ।
ग्रथिती द्वौ करो या मुश्लिौ चाप्यधोमुखी
कीयसो तदगुप्ठी मुलेपेण नियोज्य च ।
मायमाळियुग्म तु अन्योन्यकरपृष्ठगम् ॥४५॥
विक्षिप्तानामिकायुग्म तनायुगळ तथा ।
मुद्रपा कामधेन्याश्या समस्या परिपूरिणी ॥४६॥
अथ चासनमन्त्रणा मुद्रासन्धम्तु, वश्यते ।
भाषेमुग्यम्य वामभ्य अनामा ती उभे ॥४७॥
आमेत "म या तु मास्यते ।
नाम ! १८॥
तीसरा I सागुमा काया ममराना मुने ।
॥४४॥

·ram म-२३] औपाञ्चरात्रे-ईश्वरसंहिता । अनन्तासनमुद्रेयं मन्त्रोनाम्यायतो द्विज! ॥४९॥ सर्वं जगदिदं ह्येषा क्रोटीकृत्य च वर्तते । करद्वयमसंलग्ने कृत्या तदनु बोजयेत् ॥५०॥ मुखे मुखं तर्जनीभ्यां न मुञ्चेदय मध्ययोः । कुर्यात्तादृग्विधं बन्धं तं त्यक्त्वानाभिकाद्वये ॥५१॥ उपसंहृत्य तं चापि द्वे कनिष्ठे नियोजयेत् । प्रत्येकवन्धे संलग्नमंगुष्ठयुगळं न्यसेत् ॥५२।। धर्मादेश्चाप्यधर्मादेरिट मुद्राचतुष्टयम् । तदूर्ध्वस्वस्य पद्मम्य प्रागुक्ता मन्त्रयोगतः ॥५३॥ 'दक्षिणस्य तु हस्तन्य तर्जन्यद्गुप्ठमेळनम् । कृत्वा तदनु तद्वन्धं विकास्य च शनैश्शनैः ॥५॥ समुत्थानं पृथककुर्याच्छाखासंघ पृथक् स्थितम् । धामलयस्य मुद्रैषा गणेशादेम्तथोच्यते ॥५५॥ वामहस्तकनिष्ठावास्तिसम्वतलमध्यगा । तासामंगुष्ठत. पृष्ठे तर्जनी प्रोनता भवेत् ॥५६॥ नासावंशपदेशस्था ततो दक्षिणपाणिना । अंगुळी त्रितयेनैव मुष्टिं बध्या तु पूर्वयन् ॥५७॥ तर्जनी द्विगुणी कृत्य अंगुष्ठाने नियोजयेत् । प्रोद्यतो दक्षिणोयाहुश्चक्रक्षेपे यथोद्यतः ॥५८॥ विष्वक्सेनस्य नुट्रैपा विश्वनन्यनिकर्तगी। संमुखौ सम्पुटीकृन्य द्वौ हस्तौ सम्प्रसारिती ॥५२॥ विनियोज्यो ललाटामे शिरसायनतेन तु । गुर्वादित्रितयस्यैषा मुद्रा चेन.प्रसादिनी ॥६० करद्वयं समुतानं नाभिदेगे नियोजयेत् । वामस्य दक्षिणं पृष्ठे मुद्रपा सिद्धसन्तनः ॥६१

·२४]
श्रीपाचरात्र-ईश्वरसहिताः
दैलोक्योतिदक्षेण युक्तः पाणिद्वयेन तु ॥७॥
शान्त सविस्वरूपस्तु मतानुग्रहकाम्यया ।
अनौपम्येन वपुषा समूत मूर्तराहत ॥७॥
विधमाप्याययकान्त्या पूर्णेन्द्रयुततुल्यया ।
रश्मिभिर्भाकरो यत्समुद्र इव चीनिमि ॥७६ |
म्वमूर्तिमिरमुक्तामिरच्युतादिमिरम्वितः ।
दीप्तिमदिरमूर्तेस्तु सुधाकटोलसकुल ७७||
पूर्ण आभरणैः सनिर्विकाराविपिग्रह ।
तत. सुपुतिव्यहस्य वक्ष्ये घ्यानमनुत्तमम् ॥७८॥
वेदकस्वेन भगवान् ब्रह्मसवलिताकृतिः ।
स्तम्भवत्कर्णिकामध्ये लिवा वेद्यस्वमेति च ॥७९॥
स्वयमेयोपकाराय कर्मिणा अायाजिनाम् ।
माग्भागावर यावद्गुणभेदेन लामालिन् ! ॥४॥
विभजत्यात्मनान्मान वासुदेव पर प्रभु
अनुज्झितस्वरूपस्तु प्रारभागे षड्गुणात्मना ॥८॥
पलसवलितेनैव ज्ञानेनास्तेऽथ दक्षिणे ।
धर्येण च वीर्येण प्रत्यग्भागे प्रतिष्ठित १८२॥
तेजश्शक्त्यात्मना सौम्ये सस्थित परमेश्वर ।
यद्यप्यरूपो भगवान् व्यूहात्मा गुणलक्षणे ॥८॥
अत्रापि पूर्वमेवोक्त रूपमस्यौपचर्यते ।
किं तु द्वितीयमतर्वे शुगे पाणितरद्वये ॥८॥
म्फुटो रेखामय शख मुव्यक्त लागल महन् ।
रम्येषुणा तृतीयम्य दक्षिणचिह्नित कर ८५
तुर्यम्यासिवरेणैव शा आभ्या करद्रये ।
अवाड्मख करयशादूर्ववत्र स्वभावत ॥८६॥

·1-२४]
श्रीपाश्चराने-ईश्वरसहिता।
धर्माशुरश्मिसन्तप्तशतधामाधिकेन तु ॥९९॥
रूपेण पश्चिमस्या च व्यक्त प्रद्युम्नसज्ञया ।
शरद्गगनसद्वारावर्णेन परमेश्वर ॥१०॥
समान्त उत्तरस्या चाप्यनिरुद्धात्मना तत ।
सस्थान आदिमूर्तिः सर्वेषा तु सम स्मृतम् ॥१०॥
सूर्यकोटिममा सर्वे तेजसा कमरेक्षण ।
दन्तज्योत्सावितानस्तु प्रकटीकृतदिङ्मुखा ॥१०२||
पूर्णचन्द्रायुताकारा मुकारायलकृता ।
लसत्पीयूषसगै स्वान्वरै अवरैर्युता ॥१०॥
वरायुधोद्यतकरा स्वकैचिहैग्नुज्झिता ।
लेखोस्थितन्तु क्ल्हारे पादपातलाशिता ॥१०॥
निममजनसन्तापशमनव्यपृतानना ।
क्रुणापूर्णहृदया जादुद्धरणोद्यता ॥१०५॥
स्वदेहतेजसम्भूतज्वालामण्ट्रलमध्यगा।
एवमेवैप भगवान् सन्तर्प्य प्राक्मयोगत ॥१०६॥
एकैकेन तु भागेन प्रभवेन कमेण तु ।
पुनरेवानिरुद्धादि प्राड्भूर्त्यन्त महामते ! ॥१०॥
क्रमानिरन्तरोगैरभ्यर्च्य परमे वर ।
प्रणवद्वितयेनैव बुध्या तु मुविशुद्धया ॥१०८||
अप्ययाख्येन विधिग हृयागनिरतैर्बुथै ।
ततस्तु जाग्रव्यूहस्य वक्ष्ये ध्यानक्रम द्विजा ॥१०॥
अनन्तसरसि क्षाणे विश्रान्त यन्महामते ।
अकाराक्षरमूल तु नित्य सर्वाश्रयाम्बुजम् ॥११॥
अकाराक्षरनाळ तु शेषसर्वार्णपल्लवम् ।
दिगष्टक समाश्रित्य यतु तिष्ठति चक्रवत् ॥११॥

·६२० मासमुहारी। नपवमध्य भगवान् म प न्य। पारच्या भावनीयश्च यया मधुनोच्यते ॥११२॥ पर प्रगान मार्ण स्वन गमना। सितम्यामिक गगन्ततिय न ३१.१३॥ तत प्रणयपूर्व तु बामनांजनगुष्टयान । फदयपुपमहमान्मगनियनमागत ॥११॥ दिनमशोदित : यादिमानिननुएयम् । मुव्यक्तरक्षण मात्र विभवनायून यदि ॥११५॥ कुलिकणतुल्यन समुस्तेन वै परान । चानकान्तान विष्टेन व्यक्ततामागतेन च ॥११६॥ तताचं भगवटूपं हिमयुन्देन्दुफान्तिमत् । चतुर्भुज सौम्यवस्र पुण्टरकनिमेशगम् ॥११॥ पातफाशेयरमन सुवर्णध्वजशोभितम् । मुग्न्यदक्षिणहम्नेन भातानामभयप्रटम् ॥११८॥ विद्याकोशस्तु यामेन सगृहानश्च भराट् । पृष्ठगे छपरस्मिस्तु मोद्यत दक्षिणो त्वरि ॥११॥ तथाविधे गदा चामे निषण्णा वसुधातले । सिन्दूरशियराकारमेकवस्त्र चतुर्भुजम् ॥ १२०।। अतसीपुप्पसकाशवासोभृचाललाछितम् । मुख्येन पाणियुग्मेन तुल्यमाद्यम्य बै विभो. ॥१२६॥ सीर तयाहस्तेस्य मुमलं तु गदाकरे । प्राणिशासमुदिनवद्योतचयदीधिति ॥१२२॥ रतफौशेयवसमं मकरध्वजशोभितम् । गायत्रं चतुर्वाहं गृतीय परमेश्वरम् ३१२३॥ सरत्महम्त

·२४] श्रीपाश्चरात्र-ईश्वरसहिता।
चामे परस्मिन् शा च दक्षिणे वाणपञ्चकम् ॥१२४॥
अञ्जनादिप्रतीकाम मुसिताम्बरबोटितम
चतुर्भुज विशालाक्ष मृगराछाभूषितम् ॥१२५॥
आदित्पाणियुगळमायमस्यापि कीर्तितम् ।
दक्षिणादिक्रमेणाय द्वाभ्या वे खड्गसेटको ॥१२६॥
धनमालाधरा सवे श्रीवत्सकृतलक्षणा ।
शोमिता कौस्तुभेनेव रलराजेन वक्षसि ।।१२७॥
किरीटमकुटै रम्यैहरिकेयूरन,पुरै ।
ललाटतिलकैश्चित्र म्फुरन्मकरकुण्डलै ११२८१
सम्वविविधैर्माल्यै कर्पूरापिलेपनै ।
रम्यैरलकृताश्चैव भावनीया सदैव हि ॥१२९॥
पुनरप्यययोगेग प्रागुदङ्मध्यमे दळे ।
सितकृष्णेन वपुषा अनिरुद्ध स्मरेत्मभुम् ॥१३०॥
उदयपश्चिममध्यस्थे प्रद्युम्न भावयेच्छदे ।
रूपेण वृष्णपीतेन अप्ययावसरे तु चै ।।१३१॥
प्रत्यग्दक्षिणमध्यस्से पातरक्तधपुर्धरम् ।
स्मरेत्सङ्कर्षण देव प्रतिसोस क्रियाविधो ॥१३२॥
मध्ये पारदक्षिणम्या च सितरक्तेन तेरसा ।
वासुदेवो जगन्नाथो भावनीयो महामते ! ॥१३३॥
अथ शुद्धाशययेन पाटिकोपलपद्विभु ।
स्थानभेद समासाद्य सचकान्तिद्वयात्तु वै ॥१३॥
गृह्णाति शरळ रूपमुपसहारलक्षणाम् ।
अभेदेनादिमूर्व सस्थित वटवीजवन् ॥१३५॥
सर्वक्रियाविनिर्मुक्तममूत परमार्थत ।
चातुरारम्य तदाद्य वै शुद्धसचिन्मय नहन् ॥१३६॥

·६२२ शास्तमुक्तावली । वन्यन्दुसहलाभमानन्दस्पन्दरक्षणम् । बीज सर्वक्रियाणा यद्विकारपाना यदाम्पदम् ॥१३७॥ चातुरात्म्य तु तहिद्धि द्वितीयममलेक्षण । नित्य नित्याकृतिघर तेजसा मूर्यवर्चसम् ॥१३८॥ भिन्न सितादिभेटेन ऊध सस्थितेन च । कैवल्योगफलद भरीजजयङ्करम् ॥१२९॥ चातुरात्म्य तृतीय तु मुबासन्दोहसुन्दरम् । थित्युत्पत्तिप्रळयकत्सर्वोपकरणान्वितम् ।।१४०॥ प्रकृति स्वामधिष्ठाय समुदेत्यस्तमेति च । चतु, विद्धि नयस्य धिध तिष्ठति शासनात् ॥१४१॥ यत्तस्मितादिक रूप चतुर्थी यत्ते युगे । रक्ताद्य सितनिष्ठ च औलाया हि महामते ! ॥१४२॥ पीत पृष्ण मित रक्त सम्प्राप्ते द्वापर युगे । कलौ कृष्ण सित रक पीत चानुक्रमेण तु ॥१४३॥ युगमन् याचतुके तु सिमर्ति परमेश्वर । विभिन्नमूनिमामान्य रूप यत्तन्निनोध मे ॥११॥ पातरक्त कृतान्ते तु रक्तपीतमन परम् । पीताष्ण च तदनु कृष्णशुमनन्तरम् ॥१५॥ भेद प्रागुटिनेय भायुधाम्नग्लाउने । ममत्वादन्मया केन विभागोगावधार्यते ॥१४६॥ ततस्तु केशवादाना ध्यान वक्ष्ये मुनीश्वरा । मग परम ज्योतिग्मूनममल हि यन्॥१४॥ स एव वासुदेवति मरा सम्यग्यजेत्तत । तमागृतसमाने पुप्पायेरखिले प्रमुम् ॥१४८ एधातममराधाम घ्यायेन्मूनमनधरम् ।

·J
२
,
श्रोणीतटापितकरं सानुकम्पमनूपमम् ॥१९॥
दक्षिणेन तु हस्तेन भक्तानामभयपटम् ।
पुप्पाभरणवस्वाय गड्सचक्रद्वयान्वितम् ॥१५॥
तत तम्मात्तु वै धानो युगपनि सृत स्मरेत ।
महत् स्फुलिङ्गसङ्काश समूह सततोदितम् ॥१५॥
तेन चाक्रमरवृन्द समाकान्त च भावयेत् ।
अथ प्रत्येमतेजोशादुद्भूत भावयेत्रमात् ॥१५२॥
त्रय जय सिताध व केशवाद्य चतुर्भुजम् ।
दक्षिणोचरपाणिभ्या पृष्ठत केशवादिषु ॥१५३॥
युग्म युग्म परिज्ञेय क्रमेणोधंगत विदम् ।
शब्दचक्रे कज विद्या सा च शझो गदाम्बुजम्॥१५॥
तच्छन् स क्ज विद्या चमचा गदागदा ।
शग्नश्चक कज पद्म या शस्वस्ततो गदा ॥१५५||
सहयोप्रसस्थाभ्यामधरस द्वय दयम् ।
जेय दामोदरान्ताना द्वादशानामिद शृणु ॥१५६॥
पम गदा ध्वनिश्चक्र तत्पमो हेतिराटध्वनी ।
गदाचक्र च तद्विद्या पन पराश्च सोम्युजम् ॥१५॥
गदापन गदा शव स विद्याम्बुरुह त्वरि ।
भ्योधामगणाचन्मारसम्मरेनिस्तृत महत् ।।१५८||
केशवादिविभागेन प्रियाध च वयं रायम् ।
कमलादितयशैव वन्योन्यत्वेन राछितन् ॥१५९||
पद्धपमामन न दिग्विदिनु र ममुखम् ।
सीजयतु विनयाधामण मिनेन च ॥१६॥
देवीद्वादश चैव कसा रूपमयोच्यते ।
पूर्णचन्द्राननना सवा सर्नुकुममान्विता ॥११॥

·शास्त्रमुक्तावली।
मरर क्षणसम्पूर्ण सर्वाभरणभूषिता ।
विट्ठमाम जय वाद्यमपर चम्पकप्रभम् ॥१६॥
प्रियामञ्जरीश्याम तृतीय देवतात्रयम् ।
चतुर्य त्रितय यायेज्जातिपुप्पसमप्रभम् ।।१६३॥
आद्याया कमल पाणावन्यस्या हेतिराटकरे ।
शख ध्याये तृतीयम्यामेर ध्यायत्तिषु त्रिषु ॥१६॥
ततो विभवाना यान वक्ष्ये द्विजोत्तमा ! |
वैमवीयो महावुद्धे । देवतानिचयो महान् ॥१६५॥
य उक्तस्ते मया पूर्वमकैक विद्धि त त्रिधा ।
चतुर्गा युगमन्धीना युगाना च तथैव हि ॥१६६॥
विश्वविप्लबदोषाणा विनाशाय समुद्यतम् ।
सितक्तादिरूपेण ज्वरदस्त्रकरादितम् ॥१६७॥
कार्यारम्भे तथा मध्ये ह्यवसाने तु सर्वदा ।
सन्धत्ते रुपमात्मीयमेफ एव त्वनेकधा ॥१६॥
श्रेयसे सर्वलोकाना म्थूल तत्कामरूपधृक् ।
अनुयतेन वपुषा कुन्देन्दुधवळेन च ॥१६९॥
वीरासनादिना र स्थित मुदितमानसम् ।
लीलराविधृतमाम सौम्ययातमनाकुलम् ॥१७०॥
धिया दोपगण सर्व घसयन्त च मोक्षिणाम् ।
तदात शान्तसज्ञ च रूप रूपवता वर! ॥१७१॥
प्रकाशयति सन्मार्ग समाधिनिरतात्मनाम् ।
तेनोमय
यत्तद्रूप
वैमव
शान्तसनम् ॥१७२।।
उपासकाना मक्ताना सर्व सर्वपलप्रदा ।
विशासपो भगवान् । स्यय विश्रमिमुक्षया ॥१७॥

·६२५ म-२४] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। अध्यक्षेण स्वरूपेण समुदेत्येक एव हि । महिमानं तु निश्शेष शुद्ध संवित्पुरस्सरम् ॥१७॥ आदायाऽऽयपदस्थस्य चातुरात्म्यम्य विभोः । तथा चाधारभूयिष्ठ देवानां चंटितं हि यत् ॥१७५|| सितादयः कान्तयो याः अयादिकं च महामते ! । सलाञ्छनं वैभवीय सायुधं बीजमेव तु ॥१७६॥ ज्ञानाद्यं गुणपट्कं च तदुक्ताः शक्तयोऽखिलाः । अणिमाद्यष्टकं चैव स्थित्युत्पग्लियोदयाः ॥१७७॥ शक्तिः सा चातुरात्मीया त्वैश्वरीत्यभिधीयते । यथार्ककिरणनातं त्यक्त्वा तेजःकणो महान् ॥१७८॥ स्वकारणं चिना सर्वमापूरयति गोचरम् । स्वातन्त्र्यात्परिपूर्णत्वाचद्वत्स परमेश्वरः ॥१७९॥ विहाय वासुदेवायं मूर्तिशाखाचतुष्टयम् । वैभवीयस्य यूधम्य पतित्वेनावतिष्ठते ॥१८॥ सम्भूतिस्थितिसंहारगोगकैवल्यलक्षणम् । प्रेरयन्वै धिया चक्रं पधारमिदमुचमम् ॥१८॥ स्मर्तव्यस्वपदस्यः स स्वबीजेनामलात्मना । आम्र्धाधिपर्यन्तं तदीयं गालमण्डलम् ॥१८२॥ रत्नवद्वैभवीयैस्तु बीजैर्भाव्यमलंकृतम् । क्रमादुच्चार्यमाणैस्तैरमृतौधेन पूर्ववत् ॥१८३॥ पूजनात्परमेशत्वमचिरादेव यच्छति । इत्येवमादिः सर्वेषां भाविनां परमेश्वरः ॥१८॥ स्थितोऽन्तयामिभावेन रुपमासाद्य निष्कळम् । आसफामः स भगवान् स्वव्यापारययेन तु ॥१८५|| स्वां शक्तिमवरम्व्यास पद्मनागात्मना पुनः।।

·६२६ सासमुक्तापली। धराम्बुहुतभुन्यातमूलनाळदळोदरे ॥१८६॥ 'चतुतत्त्वमये पमे गगनेकार्णयादरे । मानसेऽनन्तशयने दिव्यवोधतनुविभु ॥१८॥ सहस्राशुसहस्राम उत्तानस्थो हि लीलया । ततो विविधरनामे मायीये नाभिपुप्फरे ॥१८८॥ प्रोद्वस्तु स्ववीर्येण विद्या सामर्थ्य विग्रहाम् । मूर्ध्वजादिकै सराहतस्तत्परायणे ॥१८९॥ अनन्तचेष्टम्य विभोरित्येव स्वीश्चरात्मन । भोगापवर्गद रूप शान्त व्यक्त च वैभवम् ।।१९।। प्राग्यत्तुर्यपदावस्थ स्मरेद्धृत्तमलाम्बर । दिशो दश द्योतयन्त नानागात्ररुहेश्चितम् ॥१९॥ सौम्य द्विरष्टवर्ष च राजीयदळरोचनम् । भचक्रचकग्देव गदादेह तथैव च ॥१०२॥ शक्तिमाधारसज्ञा च प्रोद्वहन्त स्मरेद्ध्वम् । स्थित्तो य स्तम्भभूतस्तु अस्मिन्वै विश्वमन्दिरे ॥१९॥ नभोऽनिलाम्मनाचैव भूमिकामिन्नलक्षणे । इत्येव मुख्यपूर्वाणा वान्ताना प्रकीरितम् ॥१४॥ शेषादीना च शेषाणमिदानीमवधारय । ध्यान पाताला पर्यन्ताना यथास्थितम् ॥१९५।। एक एव जगन्नाथ स्वरूपायैस्तु शक्तिभि । नानाखेनाप्यनन्त यो भक्तानुग्रहकाम्यया ॥१९६॥ तस्याभिमानिक रूप शृणु सर्वेश्वरस्य तु । तुहिनाचलसाश पूर्णचन्द्रसमाननम् ॥१९॥ स्वमणिव्यजितेनैव युक्त फणगगेन तु । मोरहन्त दल चक्रमपसव्यन्येन तु ।।१९८॥

·श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता । वामहस्तद्वयनैव शङ्ख मुसलमेव च । नित्यसन्निहित शेयशक्ति सर्वक्षमच्युतम् ॥१९९|| मनस्यन्तर्मुखानां यत्कर्मिणां पूरयेच्च तत् । शक्तीशोप्यथ सञ्चिन्त्यः पुण्डरीकनिभेक्षणः ॥२०॥ इच्छारूपधरैश्चैव सौम्यः प्रहसिताननः । व्यक्तये च फलादीनां भक्तानामनुकम्पया ॥२०१॥ पिण्टयन् स्वांघ्रियुग्मेन मुधा च करद्वयम् । युगानुसारिकान्तिश्च चतुर्वक्त्रश्चतुर्भुजः ॥२०२॥ मूर्तचक्रगदाहस्तस्वमूर्ताचाम्बुजाङ्कितः । शमं नयति सन्तापं कमलेनेन्दुकान्तिना ॥२०॥ नानामन्त्रमयों विद्यां न्यायत्यमलात्मनाम् । सम्यग्वाक्पतिना चैव कम्वुना शब्दमूर्तिना ॥२०४॥ आजाप्रतीक्षनैव गदाचादयेन तु । प्रेरितेन हिनस्त्याशु साधुसन्तापकारिणम् ॥२०५५) नारसिंहेन वस्त्रेण भवभीतिविघातकृत् । पुष्णाति सर्वभूतानि वाराहेणाऽमृतात्मना ।२०६॥ कुरुते पश्चिमस्थेन कापिलेनोपमहतिम् । भक्तिश्रद्धापराणां च स्मृतमा सदैव हि ॥२.७॥ हन्मध्ये गगने भूमौ वहिमध्ये जलान्तरे । चतुणी आमणादीनां स्वयमेवाऽनुकम्पया ॥२०८॥ चातुरात्म्येन रूपेण चतुर्षा व्यक्तिमेति च । आत्मतुल्येन देहेन शड्डपमाहितेन तु ॥२०॥ मूर्तिमद्भिर्दलापैस्तु युक्तेन वदनविना । पर्णानुरूपवर्णेन समेनाप्यसमेन तु ॥२१०॥ अन्योन्यानुगर्नेनैव पूर्वोद्दिष्टेन नान्यया ।

·६२८
शास्त्रमुक्तावली ।
पळयान रसूर्याभः मितव्यो मधुसूदनः ॥१११॥ .
अष्ट्याहुविशालांसोप्यनिष्टोमफराद्वितः ।
शंख वक्रधर श्चैव वाणकामुकभूस्तथा ॥२१२॥
ग्जम्तमोज्यां गूर्ताभ्यां सम्प्रवृत्तिनिवृत्तये ।
अर्णिपीठनिविष्टं चं ध्येयं पाणियुगं विभोः ॥२१३||
विद्याधिदेवं भगवन् ! चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजम् ।
उम्मच जटादण्डकमण्डत्वक्षमूत्रिणम् ॥२१॥
पुटरक्ताम्बुजाभासं श्वतपनकगङ्कितम् ।
श्रुती गाद्या बक्त्रेभ्यः प्रोतिरन्तमतः स्मरेत्||२१५।।
निर्धमारवर्णभं शंखपद्माक्षत्रिणम् ।
फुलरक्तांशुविभवं देवताध्यात्मसूत्रकम् ॥२१६॥
ध्यायेदमयपाणिन्तं कपिलं तेजसां निधिम् ।
योऽन्तः सर्वेश्वरो देवः साक्षीभूतो व्यवस्थितः ॥२१॥
मुपटिकोपलवद्धावान् स्वशक्त्याऽर्थान् विमति च ।
अविद्यविकृतानां तु भक्तानां सत्पदामये ॥२१८॥
तमनादि जगन्नाथं पहिःस्थूलतरात्मना ।
द्यावापृथिव्योगन्नम्म्यं विश्वमपमतः स्मरेत् ॥२१२।।
अनेकवाधिनयनमनेकितकराजितम् ।
यद्यप्यनेकवदनमनेकभुजभूषितम् ॥२२०॥
तथापि वै त्रयस्त्रिंशद्वदनैर्विविधैर्युतम् ।
चतुरभ्यधिकदिन्यैश्चत्वारिंशन्महाभुजैः ॥२२॥
ब्रह्मनेन्ददक्षाचन्द्रसिद्धास्तथा श्रुतिः ।
पौरुषम्य तु वक्त्रस्य चोयवक्त्रास्थितास्त्वमी ॥२२२॥
पिशाचामिमरागद्वीपमरवारिभिः ।
वरप्रेम मियदक्षगं बदनं विभोः ॥२२३॥

·६२९ भ-२१] श्रीपाश्चरात्रे-ईश्वरसंहिता। पालामदिमहामेपलोकराशिगृहोस्थितैः । वस्तारसमेस्तु ध्यायेद्वक्त्रं तु पश्चिमम् ॥२२॥ यक्षान्तका नागाद्यैर्वसुनक्षत्रगोगणैः । वात्रै राहवक्त्रोवं ध्यायेचैवमतशुभैः ॥२२५|| पायं चातुरात्मीयमन्त्राणां दशक महत् । प्रोच्छितं हि सुवर्णाधं तल्लाञ्छनचतुष्टयम् ॥२२६॥ लोके शालाष्टकं च पुस्तकं चाक्षसूत्रकम् । दकिमण्डलु हैममभयं हि वरान्वितम् ॥२२॥ दर्भाजिनं ततश्छनं मुशुभं चामरं सितम् । सुयसवी चापि कलशी वेदिदिसमन्विता ॥२२८॥ चन्द्रार्कमण्डले पूर्ण नागेन्द्रो मणिदर्पणः । पुष्पनगव्यजनं दिव्यं विश्वपत्रलता तथा ॥२२९) स्मर्तच्यास्तु भुजेप्यस्य विभोः संस्थानकैः समैः । यथोदितक्रमेणैव व्यत्ययो न भवेद्यथा ॥२३०॥ भामिन नाप्रकारामिहोत्थाभिरिदं जगत् । भासयन्तं जगन्नाथ मरेद्धृत्कमलादिषु ॥२३१॥ हममूर्तिमथात्मानं ज्ञानयज्ञभु स्मरेत । कुन्देन्दुलिग्यकान्ति च हेमतुण्डं महातनुम् ॥२३२॥ रजस्तमोनिं सत्सत्त्वं विग्रहं परमेश्वरम् । धर्माधर्मक्षणे ध्यायेदनीषोमात्मकेन तु ॥२३३॥ दक्षिणोत्तरसंस्थेन पक्षयुग्मेन राजितम् ! पहि .स्थमेवोदकस्थं काञ्चनाचलसनिभम् ॥२३४॥ ध्यात्वार्चयेतु विधिवद्धसविग्रहमच्युतम् । पहिव्यमयस्त्वेकः सामान्यनैकलक्षणम् ॥२३५॥ सभ्यनिर्मित. वर्ग पूर्वमिति चार्थिनाम् । ..

·शास्तमुक्तावली।
अतर्वेद्या चतुर्धा यस्त्वेक एवं महामखम् ॥२३६||
तोयागजपध्यानस्वरूप शश्वदेव हि ।
याजिनामपवर्ग तु विदधाति समापनात् ॥२३॥
त यज्ञपुरप ब्रह्म वासुदेवमज हरिम् ।
ध्यायद्वै मूरात्मानमन्त्रनाद्विममममम् ॥२३८॥
यनाशचिहितानि च महाब्याहतिदक्षिणम् ।
मुर्मवस्म्वश्शरीर च शब्दब्रह्मकमानसम् ॥२३९||
निर्गुदन्त प्रपन्नानामविद्यापकमञ्जसा ।
वेद्येन पोत्रप्रान्तेन त्वक्षयनाऽमलेन च ॥२४॥
वासनावासिताना च जीवाना भवशान्तये ।
महाविभूतिभगवान् पूर्णपाड्गुण्यविग्रह ॥२४॥
साच्छान्ततराद्ब्रह्मतत्त्वादादाय चाऽजलिम् ।
करोति सेचन दोपदग्धाना च स्वतेनसा ॥२४२॥
स्थूलरूपेण तमज बहिराराधनान्विधौ ।
आ मात वायुना बद्वनिधूमाजारपर्वतम् ॥२४३॥
ध्यायेतद्वन्महादीप्त याजिवक्त्रमलाल्छनम् ।
वनमाजलीकम्थ द्रवत्कनफलोचनम् ॥२४४॥
घोणाणाहरन्त च त्रैलोक्योत्थ जलन्धनम् ।
मृत्वा तद्गम्मसात्सम्यक् पूर्वन्त मुखेन तु ॥२४५।।
भर्म सामान्यममरमनादिनिधन विभुम् ।
दुर्लभ यत्प्रबुद्धाना तत्प्रसादधिया विना ॥२४६॥
तम्य म्यूत्तर रूप शृणु तत्प्राप्तये परम् ।
तुहिनाचरसाश सौम्यवक्त्र चतुर्भुनम् ॥२.४७।।
पामार्थाचुद्वहन्त च शपप्रच्छरेन तु ।
साधुमार्ग स्थिताना तु सपच्छन्त पिया च तौ॥२४॥