·न्यायवार्तिकस्य भूमिकाया: पृष्ठे शुद्धम् सम्राद् महो मनु ४६ भशुद्धम् संम्राट अहोऽनु नीति चन्द्रिकानां शविषाणा । ४२ ४९ ४९ १८ ६ ६२ स्थाप्य तिमि निष्यन्नं + ६३ २ म्पासूत्र कृत्ताः ६३ १३ नीतिपु বান্ধা शशविपाणा संस्थाप्य मिति निप्पन भ्यायसुत्र कृताः समयस्य Travels शेवधिष्टे(?) सदसति उपारम्भधि जैननियन्धो. धृतसूत्रे जैननियन्धी. दुधृतसूत्र तिरस्कृत यथायथं नाम्यालोको रम्भात् समयस्य Travels शेवधीष्ट) सदसनि उपारम्माधि जैनदर्शने १० ६ ६८ जैनागमेषु १२ ७३ १६ तिरष्कृत ७२ १५ पथा पथं ७७ नाम्यलोपो रम्भत् नप्येक २४ ८१ नाप्येक ·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठे अशुद्धम् एन्सेंट घासपुत्रस्य ८५ १२ गुदम पनशेट (घत्सपुत्रस्य)वासे पुत्रस्य समञ्जस निर्वाणं शताब्द्यां अवनीपतिः तत्पूर्वकाल सप्त मन्वन्तराणि रश्मी रहिरा व्यासो दक्षाधा ३ २७ २६ ६ १०७ १०८ ११२ ११४ ११४ ११७ ૨૨ समजस निर्वाणत्यं নারাঘ अवनीपत्तिः तत्पश्चात्काल सप्तमन्यन्तराणि रस्मो रनिराज्यासो दक्षाद्या 'चतुर्थ घुम्डीपो निर्वाणत्य जैनागमे न्याययीचा सन्तनु रीरिता णाङ्का: धृतिः क्षमेथाः पाठेऽयं इच्छमि ११८ ६ डिपो निर्वाणं নামম न्यायविद्या शन्तनु रीरिता: A १२१ १२१ १२२ २५ २४ १२९ ૨૨ १३२ ૨૨ वृत्तिः समेधा पाठोऽयं বে ૨૨ ૨૪ ·४ न्यायवार्तिकस्य भूमिकामा २९ १३१ १२९ २१ ঘরিমু। रचिना যথ মশা गुरुशा परिशुद्धि पडदर्शन विवाद प्राम महाचर्य येषु धरित रचितम् रचिताः यन्येपकमाया मुकेश परिशुचि पड्दर्शन रियाद ग्रामे महाश्चर्य ये तु ३ १५४ १५४ ५ १५ १६३ घेचा केचा ·ॐ नमः परमात्मने। न्यायवार्तिकस्य भूमिका। विश्वनाथन्यायपश्चानना गोतमसूनचत्तौ प्रमाणप्रमेयेत्या- दिप्रथमसूत्रव्याख्याने "अन वार्तिकं यदि वादे देशनीयत्वात् पृथगभिधानं तदा न्यूनाधिकापसिद्धान्तानां वादे देशनीय- खात् पृथमभिधानं स्यात् (१) इत्युक्तवन्तः । शङ्करमिश्रेण वैशेषिकसूत्रोपस्कारे २अध्याये २ आहिके सामान्यप्रत्यक्षाद्विशे- पामत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च संशय इति १७ सूत्रव्याख्याने "न्या- यवार्तिकेऽपि यत् कारणभेदेन संशये त्रित्वमुक्तं तदपि न स. म्भवति व्यभिचारेण समानधर्मादीना त्रयाणा कारणत्वस्यैः वासम्भवाद(२) इत्युक्तम् । श्रीधराचार्येण न्यायकन्दल्या पृथिवी निरूपणे "यथाहोद्योतकरः समानासमाननातीयव्यव- च्छेदो लक्षणार्थ: (३) इत्युक्तम् । पर्द्धमानोपाध्यायेन द्रव्य- किरणावलीप्रकाशे "तस्य संस्कारात् कालाद्वा विनाश इति चार्तिकविरोधाच' इत्युक्तम् । षड्दर्शनटीकाद्वाचस्पति. मिश्रेणापि "प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्ट त्रिविधमनुमानमाख्या- (१) अस्मिन्नेव मुद्रिते न्यायवार्तिकपुस्तके पृ०१९ प०९ द्रष्टव्यम् । पृ. ९९५०१४ " " " " पृ. २८ १०१० ·૨ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् वम्"(१) इंतिकारिकाय्याख्यायां सांख्यतत्वकौमुद्यां "सर्व चैवदस्माभिर्यायवार्तिकतात्पर्यटीका व्युत्पादितं नेहोकं विस्तरभया"दित्युक्तम् । चित्सुखाचार्येण तत्वदीपिकायो (चित्सुख्या) द्वितीयपरिच्छेदे "वाचको गवयम्याय"मिति ३१ कारिकाव्याख्याया "तथा च भगवदक्षपादमणीतं सूत्रम् प्रसिद्धसाधान साध्यसाधनमुपमानमिति । व्याख्यातं चैवदु- द्योतकरेण वार्तिकता आगमाहितसंस्कारस्मृत्यपेक्षं साह- श्पज्ञानमुपमानमिति"(२) इत्युक्तम् । एवमने केषु न्याय-वैशे- पिक-सांख्य-वेदान्तग्रन्येपु न्यायवार्तिकस्य तथा तट्टीकायाश्च नाम दृष्ट्वा उद्योतकराचार्यकृतं न्यायवार्तिकनामानं महानि- बन्ध मनसि विज्ञाय पण्डितभ्यो न्यायदर्शनवात्स्यायनभा- प्यस्य पठनपाउनयोः परमोपयोगित्वं तस्य निशम्य तदन्वे. पणेऽहं महत्तः । किन्तु "न्पायवार्तिकस्य विनष्टमायत्वात् त. लाभेऽनेके महापण्डिताश्चिरादेव विफलमयना अभूव(३)स्तव कि साध्यं भविष्यतीति" नैयायिकदैनिरुत्साहितोऽप्यहम् (१) पञ्चमी कारिका। (२) अस्मिन्नेव मुद्रितेन्याययात्तिकपुस्तके पृ०५७ १०२१दष्टव्यम् । (३)न्यायपातिरस्य दुर्लभत्वे सण्डश उपलब्धत्ये पा घस्यमाणा लेखा पर्तन्ते । A contribution towurds an indor to tho Bibliography of the Indian Philosophical systems by Fitzdward Hall, AIA, Page 20, III. Nyiya-Varttika-Tatparya- Parisuddhi, also called Nyiya-nibandha. Thisis probably anemondation of Pakshila Sramin's Vārttika or Sup. plement to No I: Dinniga, whom Vachaspata Misra names with echsure, howns nodthor ancient crpositor of ·प्रन्थप्राप्तितन्मुद्रणप्रस्तावः । "उद्योगनैव सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥" इत्यनुसरन् न्यायवार्चिकं स्मरन् कतिपयवानन्तरमेकस्य ब्राह्मणस्य गृहेऽहं भोजनार्थमाहतो ब्राह्मणानां पतको उपविष्टस्तत्रै. कस्य महावातायनस्य मध्ये याथातथ्येन जीर्णवस्त्रेण येष्टितानि धूलीधूसराणि ऊर्णनाभादिभिराच्छादितानि अनेकानि पुस्तक पुटकानि प्रवेशितानि दृष्ट्वा तेषां निष्कासने प्रत्तो गृहपतिना वृद्धेन the logical institutes. The writings of both have, perhaps, perished. Complete copies of the work in question may be forthcoming; but I have never seen one. Its author is Udayana Âchărya, who is also called Uddyotakara Achărya and Udayakara Achărya. Ho was of the gotra of Bharadwaja, F. E. H. The Kusumănjali edited and translated by E. B. Cowell, preface page ri, III-The Nyaya-Varttika, a commentary on No. II. by Uddyotakara Acharya. I procured lately, from a pandit of Nuddea, a fragment of this work containing a portion of the first book A classified index of the Sanskrit MSS in the palace at Tanjoro by A, C. Burnell, p. 113, these are all pro. cisely similar recent transcripts made at Benares by several persons about 1820. As the work is exceedingly rare, it is much to bo regretted that these MSS. are so incorrect as to be useless. Whole lines are quite unintelligible, and some of the copyists seem to have been perfectly ignorant of even the form of the letters, Sce Catalogus Catalogorum by Theodor Aufrecht printed in 1891-1903, part I, P. 311; pt. II, p. 68; pt. III, p. 66.

·न्याययार्तिकस्य भूमिकायाम्
।
ग्रामणेन "मा स्पृश मा स्पृश मार्जारगमनागमननिरोधार्य
स्थापितानीमानि पुस्तकानि भोजनशाले मार्जार आगमिष्यति
कीदृशस्त्वं बालकवचञ्चलः सर्वमन्नपानादिकं मार्जारेण
भ्रंशयिष्यसि" इत्यादिभिरनेकर्सनैरपमानितो निवारितोऽप्यह
पिलम्वेन भोजनं करिष्यामीति ध्रुवन् तन स्थितानि कतिपयपु.
स्तकपुटकानि समाकृष्टवान् । नेपेकस्मिन् पुटके न्यायवार्तिकस्य
मयमाध्यायस्य त्रिसूत्रीप्रकरणं प्रमाणप्रकरण(१) द्वितीयकृती.
याध्यायी च सम्पूणा(२) लव्यवान् । ततश्चास्महरुबरमा
(१) पुस्तकमिद देवनागराक्षरी कागजास्याधारे लिखित
परिशुद्ध च । पेशवामहाराजसभासदा नैयायिकमवरण श्रीमे
रुशास्त्रिणा लिखितेन पाराणसीस्येन न्यायदर्शनवात्स्यायनभाष्य.
पुस्तकेन सवादादिद् वार्तिकपुस्तकमपि तेनैव पण्डितेन लिखि
तमित्यनुमीयते । अस्यैव पुस्तकस्य प्रथमपत्रे निरङ्कपृष्ठे ।
प्र० २८००
द्वि० २३००
४० १६००
च०११००
प० ४३५
--
८२३५
इति रेखदर्शनात् सपूर्णस्य बार्तिफग्रन्थस्य सख्यायगता।
"प्र० २८००' त्यनेन प्रथमाध्याये श्लोकसख्या "द्वि० २३००"
इत्यनेन द्वितीयाध्याये श्लोकसरया एवरीत्यामपि योध्या ।
(२) अय द्वितीयाध्यापो देवनागराक्षरे कागजाख्याधारे लि
सितोऽशुद्धश्च । यत्र लेखकन लिपिकाल पधरूपेण लिखित ।
"इत्याचार्यश्रीउद्योतकरकृती द्वितीयोऽध्याय समाप्त ॥ शु
भमस्तु ॥ सवत् १६०० साये १४६७ विरोधकृत नाम सपत्सर
पुस्तक लिपि(खित धाराणसीमध्ये लिपा(सावित प्रामण लि

·ग्रन्थप्राप्तितन्मुद्रणमस्तायः । हामहोपाध्यायश्रीदमकैलासचन्द्रभट्टाचार्यशिरोमणिभिर्द प्र. थमाध्यायत्रिसूत्रीवार्तिकपुस्तकम् तत्माप्त्या पात्यन्तं हर्पितः । ततश्च क्रमशोऽन्वेषणे कृते चिरेण मिथिलादेशस्थझोपाख्य- पण्डितश्रीचण्डीश्वरसकाशात् प्रमेयप्रकरणमारभ्य प्रथमाध्याय- समाप्त्यन्तं पुस्तक(१)मुपलब्धवान् । इत्थमध्यायत्रये सम्पन्ने वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपुस्तकालये वर्तमानं त. तीयचतुर्थाध्यायपुस्तक(२) ततश्च स्वर्गनिवासिना भूतपूर्ववारा. णसीभूपणभूतानां श्रीविभवरामपण्डितानां पुरातनं पञ्चमा- ध्यायपुस्तक(३)मय च वाराणसीस्थितेन श्रीहरिनामदास- पि(खि)तं धर्मदासकायस्थ मासमाधयदि एकादशी ॥ श्रीवि श्वेश्वरस्थानात् ॥ श्रि(शेर)साहि आलमराज्ये प्रवर्तमाने " तृतीयाध्यायोऽपि तथैव लिखितो जीर्णत्वाद्याकारणानुमीयते यर्षत्रिशत्याः पूर्व लिखितो भवेदिति । (१) पुस्तकमिदं मैथिलाक्षरस्तेडेतपत्रेषु लिखितं पुरातन जीर्ण कृमिस्पृष्टं प्राय: शुद्धं च । अन्ते लेखकेन “पुस्तकमिद महोपा- ध्यायश्रीभवानन्दभट्टाचार्याणाम्" इति लिखितत्वात् कस्यचित्प. ण्डितस्य पुस्तकमिदमित्यवगम्यते । तेडेतपचाणि तालपन्नेभ्यो भिन्नानि समीचीनान्यपि भवन्ति । तेडेतफलं च सुदृढं कृष्णवर्ण भापायां वनवव इति प्रसिद्ध दृष्टिदोपनिवारणार्थ वालकैर्धार्यते । (२) इदमपि मैथिलाक्षरैः फागजाल्याधारे लिखितं परिशु. खं जीर्णम् । अन यद्यपि लिपिकालो न लिखितस्तथापि जीण- त्वाद्याकारेण तत्सम्बद्धन्यायनिबन्धप्रकाशपुस्तफेन ल० सं० ४५६ ( लक्ष्मणसेनसंवत्सर) लिखितेन धानुमीयते तस्मिन्नेव समये लिखितं भवेदिति । (३) देवनागराक्षरैः फागजाण्याधारेषु लिखितं "१६०० विक- मीये सघत्सरे लिखितमिति" तत्र लिपिकालो लिखितो लेखफेन । 1 ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकापाम सायुना कृपया पढत्तं नवीन प्रयमाघ्यायपुम्न(२) व पाप्य पनान्याय्यान्मकं सम्पूर्ण न्यायवात्तिक सङ्कलप्प(२) नमान- न्दमविन्दं यो वचसामगोचरः। "लाभाडोमः प्रवदन" इति न्यायवाचिंकलाभान् न्यार- वाचिकतायटीगया अप्यन्वेषणे कृतेऽस्या थपि त्रागि पुग्नमानि(३) प्राप्तानि । ततश्च ऋमयो न्यायवाकिनापर्य- टीमाया यपि व्यारयानमुदपनाचार्यकृतं न्यायवार्चिकना- पर्पपरिशुद्ध्यारल(४)मस्यापि व्यारयानं श्रीगोपा. (१) दमगुद्धं नवीनमपि सन्दिग्धस्यले पाठापाटनिचाय- चमत्यन्तमुपयोगि च। (२)प्पु पञ्चस्वव्यायेषु "इति प्रमाणप्रकरणम् " "इवि प्रमेय. प्रकरण मेवरूपण मिमान्यव प्रकरणानि यासन् तानि च वाचस्स- तिमिश्रन्यायमूचीनिम्नानुमारण पकष सहन्तिानि कृत्वा प्रन्यः सम्पूर्णीकृत इति । अय च न्यापसूचीनिवन्धोऽप्यत्र मुद्रित एय विस्तरस्व घश्यते । (३) प्रथम पुस्तक कागजास्याघारे देवनागराझरवायपस्यां लिखितम्। तर लेसन लिपिकाल एवं लिखित । "इति पाचस्पटिमिश्राचिरचिटायां न्यायवारिक्तात्पर्यटोकायां प्रथमोऽध्यायः समान.1 ॥ ॥ ल् ॥ सतिसंवत्॥१४५४समये यादिनादि १० रनिरासर ॥ श्री । द ॥ ॐ नमो नारायणाय ॥ सस्ति ॥ ॥ काशी करोनु कल्याण विश्वेशः सर्गसम्पद." इत्यादि। द्वितीय तु तेइतपत्रषु मैथिलाक्षरैलिखितं तत्र लेसन लिपि फाल एवं लिखित । "र० स०४१७" (लक्ष्मण मेनसवत्सरे) तृनीय कागजास्याधारे देवनागरातलिपितं नवीनमशुद्ध च । अन्योऽय लोकदशमानपात्मक इदानी मुद्रित उपलभ्यते । (२) प्रन्योऽय लोकदादासाहवयात्म घनदेशस्य. । निदेशेन श्री सासहिनो मुशि . न । न ·ग्रन्धप्राप्तितन्मुद्रणप्रस्तावः । ध्यायात्मजश्रीवर्द्धमानोपाध्यायविरचितं न्यायनिवन्धपका. शाख्य(१)मस्यापि व्याख्यानं श्रीवलभद्रमिश्रात्मजश्रीपद्मनाभ- मिश्रविरचितं बर्द्धमानन्दुनामक(२)मस्यापि व्याख्यानं तात्पर्य मण्डनाभिधं श्रीशङ्कर(३)कृतं च प्राप्तम् । एतेषां माप्त्या परमप्रमुदितमना एते ग्रन्थाः सर्वेषापपि विद्यानुरागिणां मुलभा भवेयुरिति चिन्तयन् मुद्रणद्वारा प्रकाशने यतमानोऽहमतिष्ठम् । . अत्रान्तरे न्यायवात्तिकमन्वेपयद्भिर्वाराणस्यां समागतः क- लिकातास्थगवर्नमेण्टसंस्कृतपाठशालामधानाध्यक्षमहामहोपाध्या- यैरिदानी स्वर्गस्थैः श्रीमहेशचन्द्रन्यायरत्नभट्टाचार्य-सी. आई. ई. महाशयैरहं प्रोत्साहितो "यदेतेपां ग्रन्थानां मुद्रणं वगदे- शस्थएसियाटिक्सोसाइटीसभासमादेशेन यदि भवेत् तर्हि सर्व- प्रकारेण समीचीनं भविष्यतीति" तन्त्र न्यायदर्शनवात्स्यायः नभाष्यस्य पृथङ् मुद्रितत्वादिदानी न्यायवार्तिकादीनां ग्रन्था- नामपि पार्थक्येनैव मुद्रणं समुचितमिति निर्धारितं तैरेव महा- शयैः। ततश्च मयानुमोदितेऽस्मिन्नर्थे उक्तमहाशयेपु कलिकाता. नगरे गतेपु उक्तसोसाइटीसम्पादकमहाशयानामपि समादेशपञ्चे समागते न्यायवार्तिकमुद्रणारम्भो जात इति । (१) प्रन्योऽयं श्लोकपिंशतिसाहनधात्मकः । (२) आरम्भप्रभृत्यात्मनिरूपणान्तस्य प्रन्थस्य पुस्तकमस्म. निकटे वर्ततेऽतः सम्पूर्णग्रन्थस्य श्लोकसंख्या इदानी कर्तुं न श- क्यते । अनेनैव पद्मनाभमिश्रेण किरणावलीप्रकाशोऽपि व्याख्या. तस्तदपि व्याख्यान घईमानेन्दुनामक द्रव्यमन्थात्मकमस्मनिक- टे वर्तते तत्र श्लोकसंख्या ॥ ३००। (३) अयं शङ्करमिश्रो पा शङ्करभट्टाचार्यों घेति निर्णयस्तन्मु. द्रणावसरे भविष्यति ।

·न्यायवासिकस्य भूमिकायाम् तत्र च सपप्युपलब्धन्यापवार्तिकादर्शपुस्तम्पु व्या- ख्येयत्वेन भूलखेन वा विन्यस्तानि न्यायमूनाणि वात्तिकम- लियानि न तु पार्थक्येन, मपा तु निझामूमा मुबोधार्थ तर तव सर्वाणि न्यायसूत्राणि स्यूलासरः पार्थक्येन मुद्रणसमये चिन्यस्तानीति विक्षयम् । अादर्शपुस्तके प्रथम द्वितीयाध्यायपुस्तानि देवनागरा- क्षरलिखितपरमादर्शपुस्तकादेवनागरासरसिखितानीति लखक- लिखितनामयामादिभ्योऽनुमीयते । अपराणि तृतीयचतुर्याध्या- पपुस्तकानि देवनागराक्षरैलिखितानि माचीनान्यपि पथिला- क्षरलिखित परमादर्शपुस्तकादेवनागरासरेववतारितानि यतस्ते- पु कचिद् रफारस्थाने वकारः कचिव वकारस्थाने रकार इत्यादिरेखोऽस्ति । अन्यानि प्रथमतृतीयचतुर्थाध्यायपुस्तका- नि मैथिलाक्षरलिखितानि किन्तु प्राचीनलाजीर्णत्वादिलमा. क्षरत्वाच मैथिलानामपि दुष्पानि ततः का कथा मादृशाना- मचिरपरिचितमैपिलाक्षराणाम् । एवं कचिन हचिद तात्पर्यी- कापामप्यन्यारूपातत्वाद् भ्रामप्पिक्षरेषु अर्थानुसन्धानेनाक्ष- रास्ताविन्यासः कचिन सम्भवतीति भ्रान्तेः पुरुपधर्मत्वादिति तव क्षन्तव्यं विद्भि. परिश्रमवेनृभिरिति । मुद्रणसमयेऽस्मिन् पुस्तके पागन्तरबोधनार्थ वाराणस्यां एब्राह्मणस्य गई माप्तं पुस्तक प्रथमत्वेन मिथिलादेशस्थेन झोपाख्यपीटतथीचण्डीवरशर्मणा दत्तं पुस्तक द्वितीयतन गुरुमिदन पुस्तकं तृतीपत्वेन वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृत पाउशालीयं चतुर्यत्वेन विभवरामपण्डिताना पुस्तकं पञ्च. मत्वेन द्वितीयाध्यायमुद्रणसमये च महामहोपाध्यायश्रीगहा- घरशासि-सी. आई.ई. महाशपर्वा राणसीस्थराजकीय- ·अन्धकर्तृचरितप्रस्तावः। संस्कृतपाठशालीयभूतपूर्वाध्यापकैः पदत्तं द्वितीयाध्यायपुस्तकं च पष्ठत्वेनाद्वारा सूचितम् । यद्यप्यस्य न्यायवार्तिकस्य टीका आचार्यवाचस्पति. मिश्रेण कृता तस्या अपि टीका उदयनाचार्येण कृता तस्या अपि टीका वर्द्धमानोपाध्यायेन कृता एवंरूपेण टीकापरम्परा शालिनोऽप्यस्य न्यायदर्शनरहस्यप्रकाश कम्य महानिबन्धस्य मुद्रणकार्य महानैयायिकानामप्यसाध्यं किं पुनर्मादृशानामल्प- ज्ञानां तथापि चिरेणाननुभूतमहाश्रमेणोक्तरीत्या वार्तिकपुस्त- कं सम्पूर्ण समाकलय्य यावच्छक्यं संशोध्य पाठान्तराणि च स- निवेश्य सर्वसाधारणविद्यानुरागिणा सौल पार्यमुक्तसोसाइटी- सभानिदेशेन मुद्रितवानहमस्मि ! अब गुणैकपक्षपातिनो नैया- यिकावराः सम्पूर्ण मुद्रितपुस्तकं समधिगम्य दृष्टिपूतं कृत्वा मामकीनं परिश्रमं सफलयन्तु नैसर्गिकदयया अस्मदृष्टिदोपजा मुद्राममादजा अशुद्धीः संशोधयन्विति च भूयोभूय एवा- भ्यर्थये । अनेन कर्मणा मसीदतु सर्वान्तर्यामी श्रीपरमेश्वर इति ।। अत्र वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृनपाठशालाभूषणभूतैरि- दानी स्वर्गस्थैर्महामहोपाध्यायैस्तार्किकशिरोमणिभिरस्मद्गुरु- वरः श्री कैलासचन्द्रभट्टाचार्यमहाशयैरादशपुस्तकसम्पादन- साहाय्येन विपमस्थलव्याख्यानादिना च परममनुकम्पितो- ऽस्मि नोचेदस्य संस्करणं मम साध्यं कथमपि न भवेदिति ॥ यद्यपि काविभिः कल्पनया(१) शिष्याशिष्यैश्व स्तु- (१) यथा माधवीये शङ्करविजये ३ सर्गे। विष्णु पापा दाचार्योऽभूत् । । वायुईस्तामलकाचार्योऽभूत् । वायुरेव तोटकाचा- योऽभूत् । ब्रह्मा सुरेश्चराचार्योऽभूदेवमेगानेके देवा शहराचा- २ ·१० न्यायवार्तिकस्प भूमिकायाम स्या(३) सम्मदायमवर्तकैयोत्करण्यापनाय(२)अन्यश्च सादसिकः किंवदन्तीश्रवणादिना(३) अपरैश्च हेत्वाभासंभ्रमात्मकानुमाने- . र्यस्य चरणं सेवितुं प्राहाणपुत्रा अमूवनिति निरूपितम् । अयं माधयश्च न येदमाथ्यकर्ता पूर्वोत्तरमामांसाव्याख्याता प- राशरस्मृत्यादिधर्मशास्त्रब्यारयाता सायनमाधवाचार्यः यतः पूर्वो- तामाल्यायिकांप्रमाणोलेपरहितां स कथं लिरोत् । अपि च ९१३ शाकादे निमिता न्यायकन्दली चित्सुखीग्रन्थे समुदधृतयन्तं चि. सुपाचार्य खण्डनसण्डपाधटीकाकार श्रीहदिपि पश्चान्द्राविनं शङ्कराचार्यस्य शिघ्यावेन च कथं लिपेत् । अपि च "वागीशाया: सुमनसः सर्वार्थानामुपप्रामे" इत्यादिमुद्राश्लोकानां शङ्करविजये. मायात् । यद्यपि मुद्राश्लोक. सर्वदर्शनसंग्रहेऽपि नास्ति तथा- पि "श्रीमत्सायनदुग्धाब्धिकौस्तुभन महाजसे"त्यादिश्लोकद- र्शनात् तस्य तत्कर्तृत्वं निर्विवादमेव । (१) गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः। तरपदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ इत्यादि । (२) यथा रामानुजाचार्या लक्ष्मणार्यापरनामधेयः फाणिराज. शेषस्यावतार: १२ वर्षाणि भूमौ स्थितो लोकोत्तराणि कार्याणि कृतवानित्यादिप्रपत्रामृतग्रन्ये रामानुजचरितनामधेये प्रतिपादि- तम् । मध्वाचार्यस्तु वायोरवतार इत्यादिमहाभारते भविष्यापर्य. गि आर्यविद्यासुधाकरमन्येऽपि । महाभारतस्य खिलो हरिवंशो- स्थापि खिलो भविष्यत्पर अस्यापि खिलः कदाचिद् भवेत् ? 4. लभाचार्यस्तु सरवतार इत्यादिवालमदिग्विजयनन्ये । पचं नानकशाहस्य मानकचन्द्रोदयपुस्तके गोरखनाथस्य निरञ्ज. नपुराणे माहात्म्यम् । अनयैव रीत्या यहूनां निरूपणम् । (8) यथा भक्तमालाग्रन्थे १०८ मतानां चरितानि । मानसिंहः । हनूमान् । विभीषणः। शवरी। अजामिल: 1 ज. टायुः। अम्बरीपः । विदुः । सुदामा । चन्द्रहासः । शिवि. । उशानः। द्रौपदी । धाल्मीकिः । रुक्माङ्गदः । मयूरध्वजः ।प्र. हाद। निम्यादित्य' । मार्ग । रामानुजः। श्रीरङ्गः । श्रीकृष्ण .

·। ग्रन्धकर्तृचरितप्रस्तावः। न(१)वहूनो पुरुपाणामेकनाम्ना प्रसिद्ध्यापि नाममात्रेणैवा(२)वा. दासः । अग्रदासामरसिंहो । शङ्कराचार्यः । मण्डनमिश्रः । उद. यनाचार्यः । विलेशः । नामदेवः । गीतगोविन्दकारजयदेवः । पद्मावती। श्रीधरस्वामी । विल्वमगलः । पाकला । विष्णुशर्मा। शानदेवः। त्रिलोचनः । कुलशेखरः । रतिमतिः । युतिमान् । क- सवाई । राजकन्या । राजपुत्रः । वैश्यसाधुग चतुर्भुजः । काम- धुक् । जयमल्लः । श्रीधरः। साक्षीगोपालः । रामदासः । नन्ददा. सः। मालदासः। रविदासः कधीरदासः। पीपाजी | धनाभागवतः। रामराजः। सुखानन्दः। सुरसरित् । नरहरिः । माधवदासः। पृद्धा । परमानन्दः । श्रीकृष्णचैतन्यः। सूरदासः । हरिव्यासः । कृष्ण. दासः। विठ्ठलाजवल्लभः । रूपसतानतः व्यासः गोविन्दस्वामी। मुरारिः। सदनकसाई। लड्डुदासः । सत्याराशी । लम्पा । नरसी। मीराबाई ।तुलसीदासः।परशुरामः। एवमन्येऽपिवहयो निरूपिताः। एवमेव सन्तविलासग्रन्थेऽपि अनेके निरूपिताः। (१) यथा केनचिनिकापितं "वराहमिहिराचार्यों भिल्लजातीयो घा कश्चित् शूद्र इति । उक्तं च वृहजातके । आदित्यदासतनयस्तदवाप्तबोध: काम्पिल्लके सवितुलब्धवरप्रसादः । भावन्तिको मुनिमतान्यवलोक्य यता. द्धोरां वराहमिहिरो रुचिरा व्यधत्त ॥ इति । अत्र आदित्यदासतनय इत्यत्र दासपदोपादानात् । वस्तुतस्तु भट्टोत्पलेन वृहज्जातकटीकायाम् । "आदित्यदासात्यो ब्राह्मणस्तस्य तनयः पुत्रः" "चैत्रमासस्य पञ्चम्यां सितायां गुरुवासरे। वस्माष्टमिते शाके ८८८ कृतेयं वितिर्मया ॥" इत्युक्तत्या ब्राह्मण एव । अन्येऽपीदानीतना ब्राह्मणा राखा. लदासकालिदासादिनामानो वर्तन्ते । (२) एके तु तर्कभाषाकर्तुः केशमिश्रस्य समयनिर्णये प्रतिपा- दितवन्तः गोवर्धनेन तर्कभाषायाष्टीका रचितेति गोवधनसमयात् पूर्वकालभावी केशवः अपि च तसग्रहटीकापि न्याययोधिनी ·१२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् गोवर्धनेन कृता यथा। "असिलागमसञ्चारि श्रीपणारयं परं महः । ध्यात्या गोवर्धनसुधीस्तनुते न्याययोधिनीम् ॥" ' इति टीकामुखदर्शनादधगम्यते गोवर्धनात पूर्वकालपी अन्न. म्मट्टोऽपि तर्कसंग्रहकारः । "शृङ्गारोत्तमसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोय. धनस्पी फोऽपि न विश्रुतः" इति गीनगोविन्दे आदाय दर्शनात् जयदेवसमयाप्त पूर्यकालवत्तरी गोवर्सनावार्यः। "रातो गोवर्धनाचार्य उमापतिधरस्तथा। शरण्यो जयदेवध धोयी कपिनृपः क्रमात् ॥ राहो लक्ष्मणसेनस्य पञ्चरत्नानि संसदि।" इत्यनेन लक्ष्मणसेन राज्ञः समये १०१०शकान्दे पा तदा. सन्ने लमये जयदेवस्य स्थितिरिति निष्पन्नं भाति । श्रीरजनीका- न्तगुप्तमहाशयेन जयदेयचरितपुस्तके १३०० शकाग्दे जयदेवस्य स्थितिरनुमिता ततोऽपि जयदेवापूर्व गोवर्धनाचार्यस्ततोऽपि पूर्व तर्कभाषातर्कसंग्रहकाराविति । वस्तुतस्तु तर्कभाषाढीकारम्भ "यस्तर्कमापामनुमापते स्म गोवर्धनस्तर्ककथासु धीरः। तेनानवद्येन सुधांशुगौरी कीर्तिगुरूणाममृताधिकास्तु ।। विजयभीतनूजन्मा गोवर्धन इति श्रुत.। तकोनुभाषां तनुते विविच्य गुरुनिर्मितिम् ॥ श्रीविश्वनाथानुजपद्मनामानुजो गरीयान् यलमजन्मा । तनाति तकनिधिगत्य सर्वान् श्रीपानामाद्विदुषो विनोदम्॥" इति दर्शनात् गोयना पद्मनाममिश्रस्य भ्राता चलभद्र मिश्रस्य पुत्र । पद्मनाभेन च किरणावलीमास्करे "उपदिष्टा गुरुचरणैरस्पृष्टा वर्धमानेन । किरणाचल्यामर्यास्तन्यन्ते पद्मनाभम ॥" "यस्तर्कदुस्तरतरार्णयकर्णधारो वेदान्तवमनिरताध्वगसार्थवाहः । श्रीपद्मनामरचितेन दिवाकरण सुक्षेऽनुमास्तु सुरती यलमद्रामथा।" .

·ग्रन्धकर्तृचरितप्रस्तावः। ३ इत्युक्तत्वात् वर्धमानोपाध्यायादपि पश्चात्कालभावीत्यर्वाचीन: सः यत उदयनाचार्य न्यायलीलावत्या प्रमाणयति न्यायलोलाय. तीकारः सा च बर्द्धमानोपाध्यायेन व्याख्याता इति ॥ अपि च शुक्लयजुःसंहिताभाष्यकर्तुः महीधरस्य समयनिर्ण: ये १८६९ ईसवीयवर्षे सप्तेम्बरमासे पण्डितपत्रे मुद्रितं जयवन्द्रप्रदः तताम्रपत्रशासनस्थं "द्वात्रिंशदधिकद्वादशशतसंवत्सरे भाद्रे मासि शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां तिथौ रविदिने अड्डतोऽपि संवत् १२३२" इत्यु. पक्रम्य "महापण्डित श्रीमहीधरपौत्राय महामिश्रपण्डितश्रीहाले. पुत्राय महापण्डितश्रीहषीकेशशर्मणे ब्राह्मणाय” इत्युक्तं पचन. मवलम्ब्य १२३२ संवत्सरात् पूर्व महीधरस्थ स्थितिनिर्णीता। वस्तुतस्तु शुक्लयजुःसंहितामाप्यकत्री महीधरेणात्मचरितमे. वं लिखितम् । "रसवेदागभू १६४६ वर्षे मास्यसे? धवले दले। प्रयोदश्यां रवेयारे वाराणस्यां महीधरः ॥ श्रीरलेश्यामिश्रस्य गुरोः केशवजन्मनः । आशया विवृति शोल्या भाप्यवृत्त्यनुसारिणीम् । विदुषां सुसयोधाय व्यधायुध्यनुसारतः। भाध्यं रामकृतां वृत्तिं तारावालोच्य ? तत्वतः ।। नीलकण्ठो रमानाथः सिताम्भश्चन्द्रशेखरः। भैरवोऽथ कृपासिन्धुस्तेन तुष्यान्नकेशरी ॥ इति महीधरविरचिता शुल्बसूत्रवृत्तिः समाप्ता ॥" मन कदाचिदहूनां महीधराणां सम्भवोस्ति तथापि तत्कृत- अन्येषु मगलरलोकस्यैफ्यात् संहिताभाष्ये आदाय "भाष्यं वि- लोफ्यान्चटमाधवीयम्" इत्युक्त्या च १३१३ शकाब्दे वर्तमानस्थ माधवाचार्यस्य समयात् पश्चान्नाची महीधर इति तु यज- लेपायितम् । एवं ऋग्वेदीयसर्वानुकमे मेधातिथिः ऋषिः, मेधातिथिमट्टो- पि मनुस्मृतिभाप्यकारः। श्रीवाचस्पतिमिश्रो मामत्यामन्ते "त. स्मिन्मदीये महनीयकोती श्रीमन्नगेऽकारि मया निवन्धः ।" नृ- ·न्याययार्तिकरण भूमिकायाम . चीनानामपि नियन्धकाराणां जीवनचरितस्य निरूपितवाद वध्येने यचया विवादरहितपर्वाचीनानां जीवनचरितं प्रायो नावगम्यते किं पुनश्चिरन्तनानां गोतम कणाद-प्रभृतीनां महाणामन्यपामपि ऋपिकल्पानामाचार्याणां तथापि यथोप- लब्धं सममाणमत्र निरूपयामि ॥ न्यायशास्त्रप्रणेतुर्भगवतो महगौतमस्य चरितम् । तत्र तावन्न्यापशास्त्रप्रणेता भगवान् महर्षिर्गोतमः(१) क- गोपाख्यानं महाभारते अनुशासनपर्वणि ७० अध्याये श्रीमद्भागव- ते पीत्यन्यो नगनृपतिः । रामावतारसमये रावणो दशमुखः म. परोऽपि लक्ष्मणोत्सवग्रन्थकर्तुर्लक्षमणकायस्थस्य भ्राता राधण इति लक्ष्मणोत्सबमधे प्रथमालासे घर्णितः । वैशेषिकसूत्रकर्ता कणादमहर्पिरपरोऽपि कणादभट्टाचार्यों मापारनस्य कर्ता । मा. न्धाता महार्णवकर्मविपाकग्रन्थकारः अन्योऽपि मान्धाता महा. भारते राजधर्म ६४ अध्याये निरूपितः । एवमेव पहयो धर्तन्ते । (१) मन्त्रदृत्वमृपित्वमिति सामान्यलक्षणं मन्नद्रादृत्व सति महद्दर्शित्व महर्पित्य तथा च वक्ष्यमाणरीत्या ऋग्वेदादिसूक्त-द्रा. त्यात तत्वज्ञानाभि श्रेयसाधिमम इत्यादिशाखकर्तृत्वेन मइहाश- स्वाल्लक्षणसमन्वय महर्पिलक्षणं वायुपुराणे पूर्वार्द्ध ५९ अध्याये । "ऋषीत्येष गतौ धातुः श्रुती सत्ये तपस्यथ । एतत्सनियते तस्मिन् ब्रह्मणास ऋषि.स्मृतः॥७२॥"इत्यादि। "यस्मान हन्यते मानमहान् परिगतः पुरः। यस्मारपन्ति ये धीरा महान्तं सर्वतो गुणः॥ तस्मामहर्षयः प्रोक्ता बुद्धः परमदर्शिनः ॥ ८२॥" विस्तरस्तु तत्रैवाथ मत्स्यपुराणे १४४ अध्याये ऽप्यनुसन्धेयः।

·महर्पिगोतमचरितम् । स्मिन् काले कस्मिन् देशे आविरासीदिति निर्णयस्तु दूरे गत- स्तस्य नाम्न्येव विवादो वर्तते । स च गोतमो गौतमो वा ? दृश्यते चानेकत्र गोतम इति बहुत्र च गौतम इति । किन्तु नपधचरिते १७ सर्गे ७५ श्लोकः । "मुक्तये यः शिलात्वाय शास्त्रमचे सचेतमाम् । गोतमं तमवेत्यैव यथा वित्य तथैव सः(१) ।" इति महापण्डितेन लोकोत्तरविद्यावैभवशालिना श्रीहणोक्त- त्वाद(२)। न्यायमूत्रत्तावप्यन्ते । कपिलक्षणं तेषां चातुर्विध्यमुक्तं सम्प्रदायचिह्निः । यथा "ऋषीणाम् पिपुत्राणामृषिकाणां स्वयम्भुवाम् । तथा नामाभिजानीयाद्यथैषां मन्त्रदृष्टयः॥ प्रवरैर्य समाख्याता ऋपयस्ते इति श्रुतिः। तत्पुत्रपौवनप्तार ऋषिपुत्रा इति स्मृताः ।। राजन्यवैश्या पिकास्त्रियस्तास्तिर्यग्योनय । देवादेवाप्सरोनद्यो गन्धर्वास्ते स्वयम्भुवः ॥” इति । (२) यः सचेतसां चैतन्यरतां सुसदुःसाधनुभवाभावात शि. लात्याय पाषाणायस्थारूपाय मुक्तये मुक्ति प्रतिपादयितु शास्त्रमूचे न्यायदर्शनं निर्ममे यूयं तं स्वपमेव अयेत्य विचार्यय गोतमम् एत. मामानं मुनि यथा वित्थ जानीथ स पय तथा नान्य इत्यर्थः । स गोतमः यथा युप्माक संमतस्तथा ममापीत्यर्थः । नायं परं नासा गोतमः किं तु प्ररप्टो गोगोतमो महावृपमा परेच । इति भगीरयादयष्टीकाकारा। (२) श्रीहर्षेण स्वकपोलकल्पनया नोक्तमिदं किन्तु चार्वाको. तिरेयाक्षरशोऽनूदिता । चार्याकस्य कथा तु महामारते शान्तिप. चणि राजधर्म ३८ । ३९ अध्याय विस्तरेण वर्तते । यथा "वैशम्पायन उवाच । ततस्तत्र तु राजानं तिष्ठन्तं म्रातृभिः सह ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् उवाच देवकीपुत्र' सर्वदशी जनार्दनः ।। घासुदेव उवाच। ग्रामपास्तात लोऽस्मिन् अर्चनीया सदा मम । पते भूमिधरा देवा वागविषाः सुप्रसादकाः ॥ पुरा कृतयुगे राजंश्चार्वाको नाम राक्षसः। तपस्तेपे महाबाहो पदयों बहुवार्षिकम् ॥ घरेण छन्धमानश्च ब्रह्मणा च पुन पुन । अभयं सर्वभूतेभ्यो घरयामास भारत । द्विजावमानादन्यत्र प्रादादरमनुत्तमम् । अभय सर्वभूतेम्यो ददौ तस्मै जगत्पतिः ॥ स तु लम्धवरः पापो देवानमितविक्रमः । राक्षसस्तापयामास तीवकर्मा महायल." इत्युपक्रम्य "स एव निहत शेते ब्रह्मदण्डेन राक्षसः । चार्वाको नृपतिश्रेष्ठ माशुची भरतर्षभ ।" इत्युक्तम् । अत्र कचित् वृहस्पतिशिष्य एकचार्याको दुर्योधनसख. (पूतः) राक्षसधावांकोऽपर इति चार्वाकद्वय निर्मल करपयन्ति तथात्वेऽपि वेदादिनिन्दकस्य न्यायक्तुंगोतमनिरूपकस्य चार्वाकस्य नलकथा. प्रसह निरूपणामहामारतेऽस्य निरूपण नासम्भवीति मन्तव्यम् । अपि च शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मे १८६ अध्याये।भारद्वाज उवाच । "यदि प्राणयते वायुर्वायुरेष विचटते । सित्याभापने चय तस्माजीयो निरर्थक" अत्र नीलकण्ठटीकाकारः । नित्य समिध्यत इति जीरस्यानी- पाधिक रूपं दीप्यत इत्युकं तल्लोफायतमते स्थित्या आक्षिपति । यदीति । एवमेव २१८ अध्याये २३ तमे श्लोके लोकायतमतसञ्चार कृत "रश्श्यमाने पिनाशे व प्रत्यक्ष लोकसाक्षिक" इत्यादिना । चार्वाकः चार लोकसम्मतो घाको वाक्यं यस्य पृष्गेदरादित्यात साधुः । “अत एव तस्य चार्वाकमतस्य लोकायतमित्यवर्थपर नाम- धेय"मिति सर्वदर्शनसाहे चारुदर्शने माधवाचार्यणोत्तत्वात चाचीको लोकायतिकाचक यवति । अपरे तु "अग्निहोत्र प्रयो यदारिदण्ड भस्मगुण्ठनम् । - ·७ महर्पिगोतमचरितम् । "एपा मुनिप्रवरगोतममूत्रत्तिः(१) श्रीविश्वनाथकृतिना सुगमाल्पवर्णा । श्रीकृष्णचन्द्रचरणाम्मुजचञ्चरीक- श्रीमच्छिरोमणिवचम्मचयरकारि ॥" इति नैयापिकावरेण विश्वनाथपापपश्चाननेनोक्तवान् । बुद्धिपोरुपहीनानां जीविकेति वृहस्पतिः ॥" इति "त्रयो घेदस्य कर्तारो धूर्तमण्डनिशाचराः।" इत्याद्यपि च पदतचार्वाफराक्षसस्यैवेदमपि "मुक्तये यः शि. लात्वाये"त्यादिवचनमित्यविनाय न्यायशास्त्रस्य घास्तविकनिन्दा- यां तत् प्रमाणयन्ति तन्पहासास्पदम् राक्षसोकत्वेन शिष्टापरि गृहीतत्वात् । न चैव रीत्या गोतमनामाप्युपहासास्पदमित्यप्युच्यता. मिति वाच्यम् । वेदानां घेदसम्सयैव अग्निहोत्रस्यामिहोत्रसभा- यैवोपरितत्वात् । यथा च अग्निहोत्रत्रिदण्डभस्मधारणादीनां घुद्धि पौरपहीनानां जीविकात्वेन व्यवस्थापनं कृतम् तथैर गोतममहर्षे गौतमत्वं व्यवस्थापित महापशुत्वमिति यावत् तस्य गौतम इत्ति नाम्नि तन्न सम्मपतीति भावः । थन महामारते राजधर्म युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकसमये चा- कि समायातश्चार्याकाद् यहुपूर्वो पाल्पपूर्वो महर्षिोतम इति लौकिकाना मते निर्णयो भवितुमईतीति । स च समय 'आसन् मघासु मुनयः शासति पृथ्वी युधिष्ठिर नृपती" इत्यादिगृहत्संहिताधचनेन यदा सप्तर्षयो मधानक्षत्रे स्थि. तास्तदेति ५४०० गतवीसन्ने सम्भवतीति गणित शास्त्रानुसारे- तिहासिकवृत्तेन च न्यायदर्शनमाग्यकारवात्स्यायनयरितेऽत्रैव निपुणतरमुपपादयिष्यते। (१) मस्मनिटे पुण्यप्राम(पूनानगर)लिखिने पुरातनमेकं परिशुद्ध पुस्तकं यतते ताऽयमेय पाठः तथा इण्डियामाफिम्ला- ग्रेरीपुस्तकालये पर्तमान लिपितपुस्तकेपि पयं १८२८ इसवी. यव कलिकानानगरे मुद्रिते ऽपि पुस्तके । नवीने तु कचित् शोध. पामादाद गीतमबत्ति"रिति जातम् । ३ ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकाया चेदादिभाग्यका श्रीमाधवाचार्येण च सर्वदर्शन संग्रह(१) SH- पाददर्शने "तत्र प्रथमाध्यायस्य प्रथमाहिक भगवता गोतमेन , ममाणादिपदार्थनवकलक्षणनिरूपणं विधाये"त्यायुक्तवाद श्रीजयनारायणतर्कपश्चाननेन च पैशेषिकसूत्रविल्याचनेकनि- चन्धकारेण वादेशस्थ-एसिआटिक-सोसाइटीद्वारा मुद्रिते न्या. यदर्शनपुस्तके "गोतममुनिमणीत न्यायदर्शन मिति लिखि. तत्वात् । श्रीतारानापतर्फवाचस्पतिभट्टाचार्येणापि वाचस्पत्ये हदभिधाने न्यायशन्दे न्यायशास्त्रस्य गोतममणीतत्वेनैवारया- रणाद् गोतम इत्येव निर्णीतं भवति । अयं च गोतमः पुरोहितत्वेन मुक्तकत्वेन वा ऋग्वेद- संहिता-तद्भाप्य-अथर्ववेदसंहिता-शतपथब्राह्मणादिषु अनेकेषु स्थलेपूक्त इत्यस्य समयादिनिर्णये वेदा एव प्रमाणानीति । तथाहि ऋग्वेदसंहितायाम् १अष्टके ५ अध्याये ६२ सूक्ते । सनायते गोतम इन्द्र नव्यमतक्षद्ब्रह्म हरिपोजनाय ! मुनीथाय नः शवसान नोधाः मातमश्नु धियावसुर्जगम्यात् ॥ एवमेव ७७ १७८ मुक्तयोरपि । अथर्ववेदसंहिसायाम् ४ काण्डे ६ अनुवाके, १८ काण्डे ३ अनुवाकेपि गोतमस्य चर्चास्ति । माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे(२) १ काण्डे ४ अध्याये । "विदेयो ह माधवोऽग्निं वैश्वानरं मुखे यभार तस्य गोतमो रा. हूगण ऋषिः पुरोहित आस तस्मै इ स्मामन्यमाणो न प्रति- शृणोति तन्मेऽनिर्वैश्वानरो मुखाभिष्पद्याताऽइति । एवमेवा- (१) पसिादिर सोसाइटीमुद्रित पुस्तके ११२ पृष्ठेऽवलोक्यम् । (२) Dr. Albrecht ileber. घेयरमहाशयमुद्रिते पुस्तके ३६ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ।

·महर्षिगोतमचरितम् । १९ ग्रेऽपि तस्मिन्नेवाध्याये। ऋग्वेदसंहितामाप्ये प्रथमाप्टके ५ अध्याये २१ वर्गे।। "त्रयोदशानुवाके एकादश मुक्तानि तत्रोपमयन्त इति नवर्च मयम मूक्तम् । तत्रानुक्रम्यते । उपमयन्तो नव गोतमो राहगणो गायत्रं विति । अस्पायमर्थः रहगणनामा कश्विदृषिः तस्य पुत्रो गोतमोऽस्य सूक्तस्य ऋपिरि"त्यादि । अपि च । यजुर्वेदीयकाठकोपनिपदि ५ वल्ल्पाम् । छा- न्दोग्योपनिषदि ४ सपाटके ४ खण्डे, ५ मपाठके ३।४।५। ६ । ७११६ । खण्डेषु । बृहदारण्यकेऽपि ४ अध्याये ६ ब्राह्म- णे गौतमस्य चर्चाया वर्तमानत्वानिश्चितं भवति गोतमस्या- पत्यं गौतमः ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च (पाणिनिः अ. ४ पा.१ सू. ११४) इत्यनेन अण्मत्यये कृते गोतमं विना गौतमस्या- सम्भवात् गोतम एव मूलपुरुषः । अत एव बृहदारण्यकोपनिपदि ५ अध्याये ७ ब्राह्मणे "सोऽब्रवीत् पतश्चलं काप्यं याक्षिकाच यो वै तत् काप्य सत्र विद्यात तश्चान्तर्यामिणमिति स ब्रह्मवित् स लोकवित स देववित् स वेदवित् स भूतचित् स आत्मवित् स सर्ववि दि"त्युपक्रम्प "स होवाच वायुर्वे गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्न्यानि भवन्ति" इत्युक्तम् । अत्र शाङ्करभाष्ये "गौत. मेति गोत्रतः" इत्युक्तम् । अन्ये तु अस्यामेोपनिषदि ४ अ. २ वा. "इमावेव गोतमभरद्वाजावयमेव गोतमोऽयं भर- द्वाज" इत्यत्र गोतमशन्दवदत्रापि गोतम एवेत्याहुः । यद्यपि नेपधचरितश्लोके शास्त्रमित्येवोक्तं न तु न्या. यशास्त्रमिवि तथापि भगीरय-नृहरि-नारायण-लक्ष्मणपY.

·न्याययत्तिकस्य भूामकायाम् - स्तं यस्रीति निरुत्या गोतमः सञ्जातः । महाभारते श्रादिपर्वणि १०४, १०५ अध्याये दीर्घतमसो गोतः मस्योत्पत्तिः गौतमादिभिस्तत्पुबैश्च स्वमानुशया दीर्घतमसो ग. डाजले प्रक्षेप इत्युक्तम् । अहं तु भावेदसंहिताभाष्य-शतपथब्राह्मणादीननालोच्यैव न्या. यकन्दलीभूमिकायामस्यैव गोतमस्य न्यायशास्त्रकर्तृत्यं प्रतिपा. दितवान् किन्स्विदानी तत्समालोचनाद राहगणस्य गोतमस्य वैदि. कसूक्तस्य ऋपित्वात् पौरोहित्याच शास्त्रकर्तृत्वसम्भवादीर्घतम सोऽधिस्य शास्त्रकर्तृत्वं निराकृतं भवति । अपि चानुपदमेय वया. मि अस्य न्यायशास्त्रकर्तुर्गोतमस्य यक्षपाद इति नामान्तरम् तथा सति दीर्घतमसोऽन्धस्य गौतमस्य प्राकृते चक्षुपी पय न स्तः अ. क्षपादत्वं तु प्रमाणसहस्रेणापि भवितुं माहतीति । अपि च मनुस्मृतौ १ अध्याये इलो०३४ १३५ । "अहं प्रजाः सिसचस्तु तपस्तपदा सुदुश्चरम् । पतीन् प्रज्ञानामसृज महीनादिता दश ॥ मरीचिमध्याह्नरसी पुलस्त्य पुलह फतुम् । प्रातसं घसिष्टं च भृगु नारदमेव च ॥" इत्युक्तत्वाद् अङ्गिरा ब्रह्मणः पुधस्तदंश्यो गीतमा गोत्रप्रवर्तको यथाह मनुः "जमदग्निभरद्वाजो विश्वामित्राधिगोतमाः । यसिष्ठकश्यपागस्त्या मुनयो गोत्रकारिणः ॥ पतेपों यान्यपत्यानि तानि गोशाण मन्यते ॥" इदमुपलक्षणमन्येपामपि प्रन्यान्तरे दर्शनात् । गोत्रप्रवरनिरूपकेषु मन्यषु गोतमगणे दश पठिताः । मायास्याः। शरद्वन्तः । कीमण्डाः । दीर्घतमसः । औशनसः । कारेणुपाला। राहगणाः । सोमराजकाः । पामदेवाः । वृहदुक्थाश्चेति । इत्यनेन राहूगणो मिनो गोतमो दीर्घतमाश्च भिन्न इति सिद्धति। एवमध्यादीनामयान्तरभेदाः सप्रमाणं पात्स्यायनचरिते निरूपाय- प्यन्त इति ॥ अन्न गोतमस्यापत्यं पुमान् गौतमः ऋष्यन्धकष्टष्णिकुराभ्यश्च ·महर्षिगोतमचरितम् । २३ है " (पाणिनिः अ०४ पा०१ सूत्र ११४) इत्यनेन अण्प्रत्यये छते अ. के गौतमाः सम्भवन्ति । तथाहि वाल्मौजिरामायणे यालका. पडे ५० सर्गे "शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितः। "प्रतिगृहा तु तां पूजां जनकस्य महात्मनः ।" इति । "गौतमश्च शनानन्दो जनकानां पुरोहितः।" इति उत्तररामच- रिते "गौतम. गौतमस्य महरपत्यं पुमानि"ति तट्टीकाकारः। शतानन्दस्य पिता गोतमः माना च अहल्या अस्मिन् विपये सा. धकानि बाघकानि च प्रमाणानि सगिरन्ते पण्डिता. किन्तु साधके ममापि संमतिः गौतमो राहगणो विदेघराजस्य तत्रत्यस्य पुरो. हित मासीदिति शतपथब्राह्मणे प्रतिपादितमिति पूर्व पृ. १८ पं. २० दर्शितम् । तत्पुत्रस्य शतानन्दस्य जनकानां पुरोहितत्वे किमपि नासमक्षसम् । एवं चेद्वाल्मीकिरामायणे यालकाण्ड ४८-५१ सर्गेपु मिथिलाभूमौ जनकपुरोपकण्टे गौतमाश्रमस्य पणनात् तस्मिन् देशे न्यायशास्त्रस्य प्रणयनकथने न साहसास्पदं भ. विष्यतीति । अत एव मिथिलायां न्यायचर्चाधिक्यात् उदयन- पाचस्पति-गझेश-वर्धमानोपाध्यायैरनेके न्यायरहस्यप्रन्या निर्मिता इति । फेचिनु "अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च"इत्या. दिवायुपुराणमुद्धृत्य अन्तसमये गोतमस्य प्रभासगमनेन समन्वयं दर्शयन्ति । तश्चिन्त्यम् अपर्णनिरूपकं न्यायशास्त्रं निर्मायापि किमपरमवशिष्टं यदर्थ प्रभासं गत्या सोमशर्मणो ब्राह्मणस्य शि. प्यतां गत इति विचारासहत्यात् । अपि चामरकोशे बुद्धनामभेदेऽपि । "सर्वशः सुगतो युद्धो धर्मराजस्तथागतः।" इत्यादि । "गौतमश्चायन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः।" इति । अन्यश । जनावरस्य २४ संख्यकस्य महावीरस्वामिनः शिष्योऽपि गौतमः यतो गौतमः पृच्छति महावीरस्वामी भ. णतीति जैनागमेषु दृएत्यात् ते चांगमा उभयसंवादरूपा पवेति । पतेनापि प्रमाणेन गोतमस्य चिरन्तनत्वमेय सिद्धम् ।

·२४ যাখ্যায় সুপ্রিয়া
द्विजन्मना जमिनिना पूर्व वेदमयार्थतः ।
निरीश्वरेण धादेन कृतं शास्त्रं महत्तरम् ।" । इत्यादि
स्कन्दपुराणे कालिकाखण्टे १७ अध्याये । ।
"गोतमा स्पेन तण खण्टयन् तत्रतत्र होत्यादि ।
अपि च न्यायदर्शनवात्स्यायनमाध्येऽन्ते ।
"योक्षपाद(१)मपि न्यायः मत्यभादत्ता परम् ।
तस्य वात्स्यायन इति भाष्पनातमवर्तयत् ॥” इति ।
न्यायवार्तिकारम्भे च ।
"पदक्षपादः प्रबरो मुनीनां
शपाय शास्त्रं जगतो जगाद ।" इति
इत्यनेनास्य गोतमस्य महर्षेः अक्षपाद इति नामान्तर
निम्पनं भवति ।
महाभारतटीकायां नलकण्ठ्यामादी ।
"कणभक्षमक्षचरणं जैमिनिकापिली पतझालें च नुमः ।
इति दर्शनात् अक्षचरण इत्यपि नामान्तरमेवेति ।।
(१) "नैयायिकस्वक्षपाद" इत्यमरः । (महकीलहाननिदेशेन
मुदितेऽमरकोशे १६४ पृष्ठे । नायिका भक्षपद मागमयसं-
शयेत्यादिपोडशपदार्थवादिनो गोतमस्ये"ति तघाख्यातास अ.
सं ने दर्शनसाधनतया जातः पादेऽस्येति तदर्थः ।
कदाचिद्वेदव्यासापरनामधेयः कृष्णद्वैपायनमहर्पितमैन स.
अतः इदमूचे यदनेन जीवब्रह्मणों:दस्तण प्रतिपादित इत्यस्य
मुखं नावलोकयिष्यामीति तावदेव गौतमेन महर्पिणा व्यासस्था-
चलोकनार्थ पादःप्रसारित इति पादे चक्षुः सखातं ततश्च व्यासी
गोतममक्षपादनाना स्तुतवानिति पौराणिक कथां कथयन्ति
वृद्धाः। इमामेय का भान्तरण समुदधृत्य वाचस्पत्ये पदीभ.
धालेशदशम्दे शम्दार्थसमस्या त हाले।
.

·न्यायशास्त्रप्रशंसा।
अथ न्यायशास्त्रप्रशंसा।
अनेन गोतमेन प्रणीतस्य न्यायशाखस्य सर्वविद्योत्तमत्वं
प्रतिपादयन्ति स्म श्रुतिस्मृतिपुराणेपु ।
तथाहि "न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणीति श्रुतिः(१) "
.
न
"अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या होताश्चतुर्दश ॥ (२) इति ।
याज्ञवल्क्योऽपि।
"पुराणन्यायमीमांसाधर्मशाखाहमिश्रिताः ।
चेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश । (३) इति ।
विष्णुपुराणे च।
"अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या घेताश्चतुर्दश ।।
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वथैव ते प्रयः ।
अर्थशास्त्रं चतुर्थे तु विद्या ह्यष्टादशैव तु ॥(४) इति ।
अत्र कर्मोपासनाज्ञानात्मकरन्नत्रयप्रतिपादकत्वाद् वेदानां
काण्डत्रयात्मकत्वा(५)-मीमांसापि कर्ममीमांसा भक्तिमीमांसा
(१) पुराण न्यायो मीमांमा धर्मशास्त्राणीति मात्मोपनिषदि २ खण्डे।
(२) इदं वचनं तु "वित्तस्य विद्यापरिसरयया मे कोटीश्चतस्रो
दश चाहरेतीति" रघुयशस्थपञ्चमसर्गस्थरलोकव्याख्याने मनुनामा
समुदधृतम् ।
(३) याज्ञवल्क्यस्मृतौ १ अध्याये ३ श्लोकः । अत्र पुराणतकमीमां-
सति फेचित पठन्ति, अनेनापि पाठेन तर्कपदेन न्यायस्यैव ग्रहणम् ।
(४) विष्णुपुराणे ३ मशे ६ अध्याये । पय वायुपुराणे पूर्वाई ६१
अध्याये श्लो.७८ । ७९ ।
(५) गीतागढार्थप्रफाशे आरम्भ

·२६ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् ब्रह्ममीमांसा चेति त्रिविधैव मीमांसापदन ग्रामा । परमात्मा जीवात्मनो/दस्य सिद्धान्तत्वेन प्रतिपादकत्वादशेषिकसरुिप- योगानां न्यायविस्तरपदेन न्यायेऽन्तर्भाव इति प्राधान्येन न्या. यपदोपादानम् । यद्यपि सांख्ये परमात्मनिरूपण नास्ति तयापि "एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति सपश्पति" इति पचनपामाण्यात सांरूपयोगयोरेकवाक्यतया सांख्यस्यापि प्राणम(१)। अत एव मनुरपि । १२ अध्याये १०६ श्लो। "आप धर्मोपदेशं च वेदशाखाविरोधिना। यस्तकेंणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥” इति । इदमेव मनुवचन(२)मुद्भाव्य "सचिदानन्दरूपं तत्पूर्व विष्णोः परं पदम् । समाप्तये समारब्धा घेदार का प्रयात्मकाः॥ कोपास्तिम्तया मानमिति काण्डप्रये प्रामात । सपाटादशाध्यापैगीता काण्डप्रयास्मिका।" इत्यादि । (१) जरनैयायिकजयन्तस्तु म्यायमअर्गा प्रारम्भे एव । "न्याय- पिस्तरमादेनेत देव शास्त्रमुध्यते । न्यायस्तकानुमान सोऽस्मिने प युत्पाद्यते । यतः सांस्याईतानां तापक्षणकाम्यं जीडाम- मानोपदेशकीराले कियदेष ततःण पदप्रामाण्यं रक्ष्यते रति ना- सापित गणनादति।" (२) मात्र मनुषपनं नकदेशीययन प्रातम् । मेधातिथिमभृति- मापकामिन्यर्थमुकापलीकारः कुल्लूकमहरपि "मनुषं परिवा पातपमिति । फनो पपि सामानि मन्त्राथापणा ये। सप्तर्षिभिस्तु पर मोकं तत्सर्प मनुरप्रवीत् ॥"पायुक्तम् ॥ मनो माधये मन्यमुचापल्युतिन्छाम्दोम्यमावणे "मनु परिधिारद तपः भारतापा रति," एवं छान्दोग्यो ·न्यायशास्त्रप्रशंसा। 1 वार्किकरक्षायां(१) तर्कस्य सर्वप्रमाणानुग्राहकत्वं प्रसाधितम् । एतस्मादपि तनिरूपकन्यायशास्त्रस्य ग्रहण सम्भवति । अत्र तर्कशब्देन गोतममणीताया आन्वीक्षिक्या एव ग्रहणम् । "आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तविद्यार्थशास्त्रयो"रित्यमरकोशात् । अतं एवं सर्वलिङ्गसंन्यासग्रन्थे "नैषा तर्केण मतिरापने- येति कठोपनिषदः २९" "वौदिशास्त्रपठनं वर्जयेच्छुति- शासना"दित्यादिवदौन्तिकार्थः सङ्गच्छत इति । न्यायदर्श- नवात्स्यायनभाष्ये १ मूत्रव्याख्याने । "सेयमान्वीक्षिकी विद्या प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योदेशे प्रकीर्तिता । (२) इति । निपदि प्रपाठके १५ खण्डे "तबैतब्रह्मा प्रजापतये उवाच प्र. जापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्य आचार्यकुलावेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधी- यानो धार्मिकान् विदधदि"त्यादिदर्शनान्मनोः प्रशंसा घेदेऽपि धर्तत इति विज्ञेयम्। वृहस्पतिनाप्युक्तम् । “वेदार्थोपनिवद्धत्वात् प्राधान्य हि मनोः स्मृतम् । मन्धर्थविपरीता या सा स्मृतिन प्रशस्यते। तावच्छांस्त्राणि शोभन्ते तर्कन्याकरणानि च । धर्मार्थमोक्षोपदेष्टा मनुर्याचन्न दृश्यते ॥" वचनमिदं फुल्लूकमद्देन मनुटीकायां समुद्धृतं किन्तूपलभ्य- मानायां मुद्रितायां वृहस्पतिस्मृतो नोपलभ्यते, उपलभ्यते च वृद्ध- गृहस्पतिस्मृती प्रन्योऽयं ३२०० श्लोकात्मको घर्तते इति श्रुतं मया श्रीगुरुचरणेभ्यः। (१) तार्किकरक्षायां दिपण्डितजर्नल्मुद्रिते पुस्तके १९५ पृष्ठेऽवलोक्यम्। (२) अस्याओं न्यायपातिक-न्यायवात्तिकतात्पर्यटीका-या.

·२८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् जयन्तोऽपि न्यायमअर्याख्या न्यायमूत्रहत्तौ प्रथम- सूनावतरणिका पाम् । “इपमेयान्वीक्षिकी चतमृणां विद्या- ना मध्ये न्यायविद्या गण्यते आधीक्षिकी यी वार्ता दण्ड नीतिश्च शाश्वतीति । प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्षणमन्त्री क्षाऽनुमानमित्यर्थः । तदव्युत्पादक शास्त्रमान्वीक्षिकम् । ननु चतस्रथे पियाः कथं चतुर्दश दर्शिता" इत्युपक्रम्प "न- न्वक्षपादाद पूर्व कुतो वेदप्रामाण्यनिधय आसीत् । अत्यल्प- मिदमुच्यते । जैमिनेः पूर्व केन वेदार्थों व्याख्यातः पाणिनेः पूर्व केन पदानि व्युत्पादितानि । पिङ्गलात् पूर्व फेन छन्दो. सि रचितानि । आदिसात् प्रभृति वेदवदिमाः विद्याः मह. चाः । संक्षेपविस्तरविवक्षपातु तास्तास्तत्रता कर्तृनाचक्षते" इत्यन्तेनामुमर्थ निपुणतरमुपपादितवान् । अत एष गङ्गेशोपाध्याया अपि तवचिन्तामणी "अथ जगदेव दुःखपङ्कमममुद्दिषीपुरादशाविधास्थानेष- भ्यर्दिततमामान्वीक्षिकी परमकारुणिको मुनिः पणिनाये। त्याधुक्तवन्तः। विश्वनाथन्यायपश्चाननास्तु न्यायसूत्रवृत्ती प्रथमसूत्र- व्याख्यानं । "श्रवणादनु पश्चादीक्षा अन्वीक्षा उन्नयनं तन्निर्वा हिमा सेयमान्वीक्षिकी न्याय(१)तादिशब्दैरपि व्यवयिचे यवानिकतात्पर्थपरिशुयादी बहुविस्तरेण श्रुतिस्मृतिपुराणप्रामा पयेन न्यायस्य सर्वविद्योत्तमत्त व्यवस्थाप्य प्रपञ्चितोऽतो विस्तर- भियान निरूपितोऽस्माभिरिति । (१)न्यायदर्शनगात्स्यायनभाष्ये प्रमाणप्रमेयेत्यादिप्रथमसूत्र. व्यारयाने "क पुनरय न्याय प्रमाणार्थपरीक्षण ज्याय. I में ·न्यायशास्त्रप्रशंसा। तथा च न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणीति श्रुतिः । पुराण- न्यायमीमासेत्यादिस्मृतिः। मीमांमा न्यायतर्कश्च उपाङ्ग:(१) परिकीर्तित इति पुराणम् । विद्यभ्यत्रयी विद्यां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् । त्यक्षागमाश्रितमनुमानं सान्वीक्षा प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्यान्वी- क्षणमन्धीक्षा तया प्रवर्तत इत्यान्वीक्षिकी न्यायविद्या न्यायशा- स्त्रम् ।" अब तात्पर्यटोका "पञ्चरूपश्चतूरूपो चा हेतुयायः । प्रतिज्ञाद्यवयवसमूहो या न्यायः । नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थ- सिद्धिरनेनेति न्याय इति ।" निर्णीयतेऽनेनेति न्याय इति व्युत्पत्त्या न्यायशब्दो वैदिका दार्थनिर्णायकेऽधिकरणभेदे प्रयुज्यते अत एव जैमिनीयन्याय- मालाविस्तर माधवाचार्या: "सर्व न्यायाः समर्थिता भवन्ती- ति।" कचिद्धर्मशास्त्रेऽपि न्यायशास्त्रत्वेन प्रयुज्यते । काकता. लीयन्यायादी आमाणके न्यायशब्दप्रयोगस्तु पारिभाषिकस्ते च न्याया लौकिकन्यायसंग्रहान्थे ३३४ सख्यकाः पण्डितश्रीरामद- यालुशिष्यश्रीरघुनाथेन सगृहीताः । (१) वेदाङ्गानि अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि १ मुण्डके "द्वे विद्ये वेदितव्ये इति हस्म यद्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च । तत्र परा सम्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽधवेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिपमिति ॥" पाणिनीयशिक्षादौ च घेदाङ्गानां निरूपण यथा "छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तो कल्पोऽथ पठ्यते । ज्यौतिपामयन चक्षुनिरक्त श्रोप्रमुच्यते । शिक्षा प्राण तु घेदस्य मुसं व्याकरण स्मृतम् ।। नस्मात् सागमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥” इति घेदाझोपाभेदाः शिक्षाकल्पव्याकरणभेदादयश्चतुर्वेदपरिशिष्ट संग्रहभूमिकायां जेनेन्द्रव्याकरणभूमिकायां च निरूपयिष्यन्ते- ऽस्माभि ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
आन्वीक्षिचात्मविद्यावारिधि लोकताइति ममुः(१)
तथा । यस्तकेंणानुसन्धत्ते स धर्म वैद नेतर इत्या-
दि(२)। मोक्षध भारते ।
तत्रोपनिपदं तात परिशेपं तु पार्थिव ।
मध्नामि मनसा तात हवा चान्वीक्षिकों पराम् ॥
इत्युपनिषदर्यश्चान्वीक्षिम्यनुसारी ग्राह्य" इत्यायुक्तवन्तः ।
देवीपुराण ऽपि ४५ अध्याये ।
"आत्मवेदनशलत्वादन्वीक्षणपराध वा ।
अन्वीक्षाकरणवादा तस्मादान्वीक्षिकी स्मृता ॥” इति ।
कामन्दकोऽपि ।
"आन्वीक्षिकी यी वाती दण्डनीतिश्च शाश्वती ।
विद्याश्चतस्र एवैता लोकसंस्थितिहतवः ॥
आन्वीक्षिक्याऽऽत्मविज्ञानं धर्माधी त्रयीस्थिती ।
अथानों च वार्तायां दण्डनीतौ नयानयो ।" इति ।
इमामेवान्वीक्षिकी विद्यामा यात्मविद्यात्वेन दत्तात्रेयः अ.
लोय प्रहादादिभ्य अचिवानिति श्रीमद्भागवत महापुराण
कन्धे ३ अध्याये १०१११ श्लोके प्रतिपादितं यथा
"पञ्चमः फपिलो नाम सिद्धेशः कालावप्लुतम् ।
भोपाचासुरपे सांख्यं तवग्रामविनिर्णयम् ॥
पष्ठे अरपसत्वं वृता प्राप्तो ऽनसूयया ।
आन्वीक्षिकीमलाय महादादिभ्य ऊचिवान् ॥” इति ।
अब टीकाकाराः, तर श्रीधरस्वामी आन्वीक्षिकीमात्मवि-
(१) मनुस्मृतौ ७ अध्याय इलो० ४३ । विस्तरस्तु मेधा
विधिमाप्यादी द्रष्टव्यः ।
(२) मनुस्मृती १२ अध्याये दलो. १०६ ।

·न्यायशास्त्रप्रशंसा। न घाम् । राधारमणदासगांस्वामी अन्वीक्ष्यते आत्मा इत्यची. क्षा तामधिकृ-प ताम् । बीरराघवः आन्वीक्षिकीमध्यात्मवि. घाम् । विजयधनः आनीक्षिकी तत्वविद्याम् । वल्लभा- चार्यः आन्वीक्षिकी योगपुरःसरामात्मविद्याम् । विश्वनाथ चक्रवर्ती आन्वीक्षिकीमात्मविद्याम् । शुकदेवः अन्वीक्षिकी- मध्यात्मविद्याम् । एतेन न्यायभिन्ना आधीक्षिकी प्रतीयते । अत एव "आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तविद्यार्थशास्त्रपोरि- त्यमरकोशेऽपि निरूपितः । "नयायिकानां मुख्येन बरुणात्मजेन च । पराजितो यन वन्दी विवादेन महात्मना ॥" इति महाभारतेऽपि तृतीयो नैयायिक सद्गच्छते अन्य. थान्वीक्षिकीत्रितपापत्तेः । अयमेवाओं न्यायनिन्दामाशंमास. मन्वये ऽविस्तरेण प्रपञ्चयिप्यते । तत्र उपनिपदध आन्वीक्षिक्यनुमारीग्राह्य इत्यत्र "त- योपनिपदं तात परिशेपं तु पार्थिवत्यादि"महाभारतीयमो. क्षधर्म प्रमाणयन्ति स्म विश्वनाथन्यायपञ्चाननादयः परं समन्वयं तु न प्रदर्शितपन्त इति समन्वयः प्रदर्श्यते । महर्षिणा गोतमेन आन्वीक्षिकीत्यपरनामवेये न्यायशाने प्रमाणादिपदार्थनिर्वचनरूपाणि मूत्राणि(१) रचितानि उपनि- (१) पराशरोपपुराणे १८ अध्याये । "स्थलाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतो मुरम् । यस्तोभमनयधं च सूर्य सूप्रयिदो पिदुः" इति । গ্নিকষ্ট যমান একান্ত গান কামাল पुस्तके केनचित् पण्डितेन समुदनम् ।

·ग्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् . - पास्वपि तत्रतत्रोपदेशपसङ्गेन स्वभावोत्या भड्यन्तरेण या तत्तत्पदार्थज्ञापनपराणि वाश्यान्युपलभ्यन्ते इति उपनिपटा- क्याभिमायकाण्येव सूत्राणीति विज्ञायते । तथाहि । प्रमाण-पय-संशय-प्रयोजन-धान्त-सिद्धा. न्तावयत्र-त-निर्णय-बाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-पछल. जाति-निग्रहस्थानानां तत्वज्ञानानिः श्रेयसाधिगम इति न्याय. सूत्रम् । प्रमाणम्-सौम्यत्वादेतत् ममाणम्-न विना प्रमाणेन प्रयेय- स्वोपलब्धिः। मैन्युपनिपदि ६ । १४, प्रमाणरतरगतः नृसिंहोत्तरतापन्याम् ९, प्रमाणाप्रमाणसाधारणा । सोपनिपत्सार ४ , किं द्रव्यं किं स्थान कति प्रमा- णम् ! कालानिरुद्रापनि पदि १ उपनिषदः प्रप्रा. णम् । मुक्तिकोपनिपदि २॥ प्रत्यक्षम्-अनो ह वै नाम मत्यक्षम् । छान्दोग्ये ५ । २१, स्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्मासि खामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । तैत्तिरीयके । १।१।१॥ अनुमा वा अनुमानम्-वहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिः अन्तरात्मक्या गत्या पहिरात्मनोऽनुमीयते गतिः । मैन्युपनिपदि ६।११ उपमा वा उपमानम् सप्तविधेयं तस्योपमा । मैञ्युपनिपदि ६।२२। "अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारयद्विश्रतो मुखम् । सूनस्य लक्षण चैतत् सहेतु अनुमापकम् ॥” इति । भामत्यां श्रीवाचस्पतिमिश्राः। "लधूनि सुचितार्थानि स्थलाक्षरपदानि च । सर्वतः सारभूतानि सूत्राण्याहुमनीषिण. ॥” इति । कोचिनु "यार्थचनात् सूर्य"मित्यप्याहु ।

·न्यायशास्त्रमशंसा।
शब्द:-प्रज्ञया श्रोनं समारुह्य श्रोनेण सर्वान्छन्दानाप्नोति ।
कौषीतकिब्राह्मणोप । ३ । ६ । उपनिपदः प्रमाणम् ।
मुक्तिकोपनिपदि २॥
प्रमेयम्-अमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैति । मैव्युपनिपदिदा१४॥
आत्मा-कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा येन वा
रूपं पश्यति येन वा शब्द शृणोति येन वा गन्धाना-
जिघ्रति येन वा वाच्यं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु
च विजानाति । ऐतरेयोपनिषदि ३ अध्याये ।
आत्मान रथिनं विद्धि शरीर रथमेव तु ।
बुद्धि तु सारपि विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥
इन्द्रियाणि हयानाहुर्विपया स्तेपु गोचरान् ।
आत्मेन्द्रियमनोयुकं भोक्तत्याहुर्मनीषिणः ॥
कठोप.१ अध्या० । ३ पल्ल्पाम् ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ।
कठोप.४ पल्ल्पाम् ।
अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छिचिधर्मा । वृहदा
रण्यके ४।५।१४।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः । वृहदारण्य.२।४।५,
(आत्मगुणाः)-इच्छयामोति फैवल्यम् । अमृतबिन्दु. २९,
विदेहमुक्ताविच्छा चेत् । मुक्तिकोपनिपदि १ । २९,
देवश्वाणमल्लोऽयम् । कृष्णोप. १५, वत्मयनेन शोधयेत्,
मैन्युपनि • ६ । ३४, तत्पुरुषमयवसाध्पम् । मुक्ति-
फोप. २, पौरुपेण प्रयत्नेन । मुक्तिकोप. २ । ६,
अन्वेष्टव्यं प्रयवेन । मुक्तिकोप. ६३ ।
५

·३४ न्याययात्तिकस्य भूमिकायाम् पदाचे मुखं लभते Sय करोति नामुग्वं लम्वा करोति सुखमेव लब्धा करोति मुखं त्वेष विजिज्ञासितव्यमिति सुख भगवो विनिमासे । छान्दोग्ये । ७।२२।०, नेपामुख शाश्वत नेतरेपाम् । फठो. ५। १२, इतरे दुःखमेवापि यन्ति । वृहदारण्यके ।। ४ । १४, वेताश्वत.३।१०। दुःखस्यान्तं भविष्यति । दशेताश्चत. ६ । २०, मान- मात्मनि महति नियच्छेत । पठीप. ३ । १३, अनेन ज्ञानमामोति संसारार्णवनाशनम् । कैवल्प. २४॥ शरीरम्-केन मुखदुःखे इति शरीरेणेति । कोपातकि. १, ७, प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आमोति । कौषीतकि. ३ । ६. स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते । बृहदारण्यके २।१।८, अस्पिन पश्चात्मके शरीरे। गर्मोप.११ इन्द्रियम्-भूतानीन्द्रियाणि । नृसिंहोत्तरता. ९ । दोन्द्रियाणि महो. १ । चक्षुरादीन्द्रियं स्वतः । मुक्ति. २ । २२ । अर्था:-शब्दस्पर्शादयो बर्याः । मैन्युप. ४।२। पुद्धिः-सज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञान मेघा दृष्टितिर्मति. मनीपा जूतिः स्मृत्तिः सङ्कल्पः ऋतुरमः कामो वश इति सर्वापेवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति । ऐतरे. योप. ३ अध्याये, बुद्धिधीतः स्मृतिः मज्ञानम् । मैन्युप ६।३१। मन:-दशेन्द्रियाणि मन एकादशम् । पहोप ', हदीन्द्रियाणि मनसा सन्निवेश्य । श्वेताश्वत २।८, मनः सर्वेन्द्रियाणि च । मुण्डकोप. २ । १।३, इन्द्रियनिसि सम्पद्यमानः । प्रशोप ३।९। . .

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । ३५ प्रेत्यभावः-अञ्जसा प्रेस सम्भवः । बृहदारण्यके ।९।२८। -रतिमानं फलमस्याः । मैन्युप. ७१९ । दुःखम्-दुःखे नोद्वैगः । परमहंसोप. ३, कर्तृत्वादिदुःखनिष्पत्ति द्वारा । मुक्ति. २॥ अपवर्ग:-सर्गस्वर्गापवर्गहेतुः । मैञ्युप. ६।३०, अध्यवसायस्य दोपक्षयाद्धि मोक्षः। मैन्युप. ६.३०, बद्धोऽतस्तविपरीतो मुक्तः । पैयुप. ६।३०, तन्नित्तिर्मोक्षः। सर्वोप- निपसारे १, मोक्षः स्याद्वासनाक्षयः । मुक्तिकोप. २०६८ अनव दिशा संशयादयोऽपि पदार्यास्तत्रतत्रोक्ता वेदितव्या विस्तरभयादिहोपरम्यते। एवमुपनिपत्सु तत्रतत्र तर्क-चिकित्सित-योग-वेदान्त-मी- मांसा-ऋग्यजुःसामाधर्ववेदेतिहासपुराणादिविद्यानां नामानि तत्मतिपायविषयाश्च वर्तन्त इसवगन्तव्यम् । अत एव "आदिसर्गात् प्रभृति वेदवदिया विद्या" इत्या- दि २९ पृष्ठोक्तजयन्तलेखोऽपि सद्गच्छत इति । तच न्यायशास्त्रं(२) पश्चाध्याय्यात्मकं तया च न्यायवा- (१) केचित्तु पात्स्यायनमाप्ये आत्मशरीरन्द्रियायेत्यादिप्रमेय सूत्रव्याख्याने "मस्त्यन्यदपि द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवा. याः प्रमेयम् । तद्भेदेन चापरिसंरपेयम् । अस्य तु तत्वज्ञानादप पर्गा मिथ्याशानात संसार इति।" अपि च पैशेषिकशास्त्र प्रय एष हेत्वाभासाः संक्षेपण निरूपितास्त पर विस्तरेण पञ्च न्या. यशाखे निरूपिता इत्यादिना बलवती युक्ति प्रदर्य न्यायापक्ष- या पैशेषिकस्य मायम्यं निरूपयन्ति । तदसत् मुक्काबलोप्रका- शादी प्रमाणादिपोडशपदार्थानां न्यायोक्तानां चशेषिकोत. द्रव्यादिसप्तपदार्थचन्तायनिरूपणात् । सोपस्यैव पूर्व कालाप स्थायित्वे "पदार्थो विविधो भायो ऽभावश्च मापाड्धः अ.

·न्यायवार्तिस्य भूमिकायाम् . तिके आरम्भे "शास्त्रं पुनः प्रमाणादिवाचकपदममूहो घ्यूह- विशिष्टः पदं पुनर्वर्णसमूहः पदसमूहः सूत्रम् सूत्रसमूहः प्रकर- णम् प्रकरणसमूह आह्निकम् आहिकसमूहोऽध्यायः पञ्चाध्या- यी शास्त्रम्" इति । तन मथमाध्यायान्ते । "तन्त्रमतिज्ञा संसारस्वनितिय संविदा । उद्देशो लक्षणं चैव तत्वानामिह कीर्तितम् ॥" द्वितीयाध्यायान्ते । । । "संशयस्य प्रमाणानां विचारस्त यवस्थितिः। शब्दस्य तत्वप्रामाण्य पदार्थावह कीर्तिताः ॥" तृतीयाध्यायान्ते। "आत्मा शरीरं करणमर्थों घुद्धिर्मनस्तथा । यद्यया वस्तु तत्वेन तत्तयेहोपपादितम् ॥" चतुर्थाध्यायान्ते । "प्रत्तिदोपसम्बन्धः प्रत्यभावः प्रपञ्चितः । फलं दुःखं विमुक्तिश्च चतुर्थे परिकीर्तिताः ॥" पञ्चमाध्यायान्ते । "मातीनां समपञ्चानां निग्रहस्थानलक्षणम् शाखस्य चोपसंहारः पञ्चमे परिकीर्तितः " इत्येवम्पकारेण शास्त्रार्थसंग्रहे कृतेऽपि(१) इदानी न्यायमू- भावश्चतुर्विध" इति निरूपणात् जगदीशभट्टाचार्यकृततकामः व-कोण्डमछतपदार्थप्रदीपिकादीनां सर्वापेक्षया प्राथम्यापत्तेश्च । (१) न्यायोक्तानां पदार्थानां संक्षेपेण निरूपणं न्यायसिद्धान्तः निरूपणं च सर्वदर्शनसमहादी धीमाधवाचार्यादिभिः कृतमेवेति पिरपेषणभियान प्रदर्शितमस्माभिः। ।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । त्रपाठनिर्णये वहको मतभेदा दृश्यन्ते । तत्र तावत् सूत्रपा- ठपुस्तकं द्विविधमुपलभ्यते प्राचीनं भाष्यकारसम्मतपाठानु- सारि नवीनं च विश्वनाथन्यायपश्चाननकृतस्त्यनुसारि । फिन्त्वेकं पुरातनं मायाशुद्धं पुण्यग्रामे (पूनानगरे) लि. खितं नैयायिकैः मामाणिकत्वेनावघृतं वात्स्यायनीयन्यायमा. प्यपुस्तकमस्मनिकटे वर्तते तत्र सर्वत्र सूत्रभाष्ययोर्मध्ये वि. रामचिदाभावाद सूत्राक्षराणां नवीनपुस्तकवत् गैरिकादि. ना रजितवाभावाद कचिच भाष्यकारेणापि अवतरण- पाख्यानयोर्मध्ये, सूत्राणां मिश्रणात् (१) कचिच्च स्वतन्त्रे च्छस्य मुनेनियोगपर्यनुयोगानहत्वात् सूत्रकारेण यत्रयत्र अन्यसोचः कृतस्तत्रतत्र वैशद्यार्थ भाष्यकारेण सूत्रत्वेना- वभासमानानि बहूनि वाक्यानि रचितानि तान्यपि "स्व. पदानि च वर्ण्यन्ते भाष्य भाष्यविदो विदु"रिति भाष्यलक्ष- णसमन्वयिना तेन व्याख्यातानीति (२) भाष्यमन्येन सूत्र. पागनिर्णपो दुरधिगम एव । सूत्राणां लघुत्वात् स्वल्पासरत्वात् सर्वतः सारभूतत्वाद भाष्यसंवलितानामेव तेषां पठनपाठनयोः पचारश्चिरन्तनः । कुतार्किकैश्च कुहेतून्यापनादिना स च मचारो कृशता नीत इति एतावन्मानं सूत्रमेतावन्मानं भाष्यमिति निर्णयो न्या. यवार्तिककारसमपेऽपि दुरधिगम एवासीत् अत एव वा. किकारोऽपि “अन्ये तु साध्यसायाद तद्धर्मभावित्वं (१) १०१ आ. २८ सर्वतन्त्रसिद्धान्तसूत्रव्यारयाने द्रष्टव्यम् । (२) १०१ आ० तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग इति २२ सूत्र- प्यारयाने द्रष्टव्यम् ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् दृष्टान्तस्पति सूत्र पठन्ति" इत्याधुक्तबान(१) फिन्तु मह. पिणासपादेन प्रणीतस्य निःश्रेयसहेतुभूतस्य शास्त्रस्य कुता- किंकासानान्धकारतिरोहितस्य प्रकाशनार्य महामदीपमञ्चलने भत्तेन पार्तिककारेण पायो यहूनि मूत्राणि निर्णीतानीति तत्रतत्र चार्तिकदर्शनादवगतं भवति । अय पातिककारकृतसूत्रनिर्णयोऽपि मन्देभ्यो नालं मवि- प्यतीति पनिटीकाकार आचार्यबाचस्पतिमिश्रो न्यायवा- कितापर्यटोकायां सूत्रपाठनिर्णयं यत्र तत्र कृत्वापि साफल्ये. न तान्या न्यायसूचीनिवन्याख्य(२)न्यायदर्शनसारार्थबोधक (१) मुद्रितवात्तिकपुस्तके पृ० १३५ ५० ९ द्रव्यम् । (२) पतदनुसारेणैव विश्वनाथन्यायपश्चाननैरपि न्यायसूत्र. कृती तत्तनाम्ना ८४ प्रकरणानि यिमकानि किन्तु मुद्रितस्य तत्सुप्रवृत्तिपुस्तकस्थानस्थितत्यास् परिशुद्ध पुस्तके तत्सर्व द्रष्टव्यम। निवन्धोऽयं न्यायवार्तिके तृतीयखण्डेऽन्ते मुद्रिता । अ. स्माभिः समालोचितं न्यायसूचीनिवन्धे पदसंख्यायामक्षरसं. ख्यायां च लेखगणनावैषम्यं घर्तत इति । तघ लेखकशोध- करमादाजातमिति बोध्यम् । केचित्तु अस्य न्यायसूचीनियन्धस्य न्यायवार्षिकतात्पर्यटी- कायां कचिद् विसंवाददर्शनाद्विमिनकर्तकत्वं पदन्ति 1 तद. सत् न्यायवार्तिकटीकायामेव १ सुत्रव्याख्याने पृ. दिदमभिधेयसम्बन्धप्रयोजनप्रतिपादनार्थकत्वं प्रथमसूत्रस्येत्यु. सम्" पृ. ४८ "तदेवं प्रथमसूत्रेण शास्त्रस्यामिधेयप्रयोजनस- म्वाधान् दर्शयता पदार्थाः प्रमाणादय उहिष्टा" इति पम्य. दर्शनात पूर्वपरमन्थयोविमिनकर्तृकत्यापत्तेः । आधुनिकास्तु नैतादृशो नियन्धः केनापि प्रामाणिकनाया. पण कस्मिंश्चिदपि शाखे निर्मित इति केनचितेनास्य सू. प्रनिर्णायकस्य प्रन्यस्योपलब्धेः प्रदर्शनेन फीनिलामेच्छया क..

·न्यायसूत्रपाठानिर्णयप्रस्तावः । ल्पितोऽयमित्युदोषयन्ति । सदत्यन्तदरिदायितमनोरथम् यतः ऋग्वेदीयशाकल्पसहिताया मण्डलाध्यायसूकमन्त्रादीनां संख्या वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपुस्तकालये वर्तमाने दे. धीपुराणे २१४ पत्रे निरूपितास्त । अपरोऽपि तनिरूपकोऽनु. वाकानुक्रमनामा ऋग्वेदीयग्रन्थो वर्तते । यत्राध्याय-मण्डल. वर्ग-सूक्त-मत्-पदाक्षराणां संस्यैव प्रकाशिता । यथा "अध्यायानां चतुःपष्ठिधमण्डलानि दशैव १० तु घर्गाणां तु सहने द्वे संख्याते च पडुत्तरे २००६॥ सहसमेतत्सुकानां निश्चित बैलिकर्षिना । दश सप्त च पच्यन्ते संख्यात वै पदफमम् १०१७ (३) । एक एकवर्गः स्यादेकश्च नधास्तथा । द्वौ वर्गी तु व्यचौ शेयो घ्यूनं तृचशतं स्मृतम् ॥ चतुष्कं शतमेक च चत्वार सातिस्तथा । पञ्चकानां सहस्रं तु च सप्तोत्तरे शते ॥ श्रीणि शतानि पट्कानां चत्वारिंशत पट् च वर्गकाः। तमूनविंशतिमिः सप्तकानामूनापटिरएकानाम् ।। मचा दश सहस्राणि च पञ्च शतानि च । कचामशीतिः पादश्च १०५८० । पारायणं सम्प्रकीर्तितम् । अर्द्धर्चानां सहस्राणामेकविंशतिर्फ तथा। शतवयं तु द्वात्रिंशत्सपादं २९२३२ । मुनिभिः पुरा । शाकल्यहऐ पदलक्षमकं सार्दै च घेदे त्रिसहस्रयुकम् । शतानि चाटी दशकं यं च १५३८१२ पदानि चर्चा दश चर्चितानि ।। এ ব ম ন য় য ৰক্সায়ী নম নানি। चर्चापदानि शेयानि पदानि चान्यानि चरवारि॥ যাবি হারবাল মহাখায়বেসি ইং০০০ ” इति । एवं यजुर्वेद-सामवेद-अथर्ववेदीयसंहिताप्रन्यानां मन्त्रादि- संख्या पायुपुराणे पूर्वार्दै ५९ ॥ ६० १६१ माध्यायेपु निरूपिता ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् देवा ऊचु माधवाचार्यण पराशरमाधयाख्ये पराशरस्मृतिभाप्ये १९२ स्मृतीना सख्या हता। यथा "पराशरस्मृतावस्यां ग्रन्थक्लप्तिर्विविच्यते । दे काण्डे द्वादशाध्याया श्लोका अष्टोन पट्शतम् ॥" एव महाभारते आदिपर्वणि सपूर्णस्य महाभारतस्य पर्या- घान्तरपर्वाध्यायश्लोकानां संख्या वृता। तथा मार्कण्डेयपुराणान्तर्गतम्रण्डीसप्तशतीस्तोत्रस्य टीका यामन्ते नागेशमन कात्यायनीयतन्त्रानुसारेण प्रत्येकाध्यायस्य प्रत्येकमन्याणामक्षराणा सख्यां प्रदयं "अघाय गोप्यविधि"रि- स्यादिना सरया लिखिता । यथा मार्कण्डेय उवाच ५ धेश्य उपाच २ राजोवाच ४ ऋ विषयाच २७ भगवानुवाच १ ब्रह्मोवाच १ देव्युवाच १२ ३ दून उवाच २ अर्द्धश्लोकाः ४० पादम त्रा. २३ पादाईमन्त्रा २२ साईपादाश्लोकमन्त्रा. २२ श्लोकमन्ना ५३६ रथ सप्तशतमन्ना ७०० श्लोकसख्या ५७० प्रन्यसाधा ६०२ अक्षरसख्या १९२७२ । अपि च महामाण्यानुसारी पाणिनिधपाठो मिन्न काशिका दित्यनुसारी च भित्र इति नागेशमनैव । नीणि सूत्रप्सहस्राणि नव सूत्रशतानि च। चतु पष्टि च सूत्राणि कृतवान् पाणिनि स्त्रयम् ॥ महाभाष्यानुसारिपाणिनिव्याकरणसूबसण्यानिर्णय मृत इति । फाशिकासम्मतधाय सूत्रपाठ इति मदर्य । "प्रीणि सूत्रसहस्राणि तथा भव शतानि च । चतुपर्णयतिसूत्राणि पाणिनि नयान स्ययम् ॥" इत्युकम् । पुस्तकद्वयमस्मशिकट घर्तते । एप शारीरकमीमांसासूत्रपाठनिर्णयेऽपि "सूत्र तु पञ्चपञ्चाशदुत्तर शतपञ्चकम्"। ५५५ सूक्षाणि इति पाराणसीस्थराजकीयसस्तपाठशाली पपुस्तकालये चर्तमाने शारीरक्सूत्रसारार्थचन्द्रिकापुस्तके निरूपितम् ·-न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः। ४१ अन्यं रचितगन् । यत्र न केवलं न्यायदर्शनाध्यायाहिकम. करणमूत्राणां संख्या निर्धारिता किन्तु पदानामक्षराणाम. पि संख्या निर्धारिता । एवमुदयनाचार्या न्यायपरिशिष्टा- ख्या(१) बोधसिद्धियधिशुद्धिचत्यपरनामधेयां न्यायसूत्रवृत्ति- मे महानयापिकश्रीगङ्गशोपाध्यायात्मजबर्दमानोपाध्याया अपि अन्वीक्षानयतत्ववोधारूपां न्यायमूत्रति निर्मितवन्त(२) इति । अपरोऽपि वाचस्पतिमिश्रो न्यायतचालोकाख्यां न्या. यमूत्रवृत्तिं रचितवान् तत्वचिन्तामणिप्रकाशाख्यां तत्त्वचि- न्तामणिव्याख्यामपि, तेनैव । "श्रीवाचस्पतिमिश्रेण मिथिलेश्वरसूरिणा(३)। लिख्यते मुनिमूर्धन्यश्रीगोतममतं महत् ॥" (२) अस्य अन्धस्य खण्डितमेकं जाणे पुस्तक ममान्तिके वर्तते । तट्टीकापि न्यायपरिशियप्रकाशाच्या वर्धमानोपाध्याय- छता वर्तते। (२) सूत्रपाउनिर्णयार्थ तत्सारार्थनिरूपणार्थमेव वा उदयना. चार्ययर्द्धमानोपाध्यायादिभित्तिप्रन्यो रवितो नो चेत् तात्पर्यप रिशुद्धिग्रन्थेन तट्टोकया न्यायनियन्धप्रकाशाभिधया च सशस्य व्याख्यातत्वात् . किमपरमवशिष्टं यदर्थे वृत्तिग्रन्थ. पार्थक्येन रचित इति । (३) "श्रीभैरयेन्द्रधरणीपतिधर्मपनी राजाधिराजपुरुषोत्तमदेवमाता। घाचस्पति निसिलतन्त्रविदं नियुज्य द्वते यिनिर्णयविधि विधियत् सनोति" ॥ इति निर्णये। अस्य धाचस्पतिमिधस्य जीवनचरितमाचार्यवाचस्पतिमिश्र- जीवनचरितप्रकरण प्रपञ्चयिष्यते। ६ ·४२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् इत्यादिना न्यायसूत्रोदारनामा अन्यो(१) रचितः किंतु नर सूत्रपाठ एव न स्वपरः कचिल्लेखः सूनाणा निर्णायक इति । स्पाय-वैशेषिक-साख्य-योग-कर्ममीमांसा-भक्तिमीपा- सा-नापीमांसाशाखमूत्राणामार्पवादासोक्तत्वाद्वा समान मा- माण्पमित्या सन्देह एव नास्ति । इदं तु व्याख्यानाराणा व्याख्यान कौशल यत् स्वशासोकस्थापनातरमतखण्डनेन स्वमतव्यवस्थापनम् । सर्वाण्या शास्त्राणि अनेमात्मप्रतिपाद- कानि ब्रह्ममीपासाशास्त्र (वेदान्त) विवादो व्पारयाकारमूलक एवेति नैव तिरोहितमस्ति दार्शनिकानाम् । तर्काप्रतिष्ठानादि- त्यादिना मूण २१११११ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता २१११ १२ इत्यादिश्रेण च नास्तिकानामुप- निपदुक्तानां निराकरण न तु न्यायादिदर्शनाना तर आर्पो तत्वात् शिष्टपरिग्रहात् । किं तु शङ्कराचार्यादिमिठादेव तथा व्याख्यात मनपु सदभावादिति । यत्तु एतेन योग. प्रत्युक्त इस्पायुक्तं तनाप्यर्थान्तरसभवादा व्याख्यानमपेक्षत इति । यत्तु स्कन्दपुराणीयकालिकाखण्डे १५-१८ अध्यायेषु वे दादिविद्यानामितिहासो विस्तरेण निरूपितस्तत्रैव १७ अ याये। "आश्वलायननामासी शौनकात् प्राप्य चाखिलम् । संगृद्यापि च वैतान सूत्र होतुर्विनिर्ममे ।। आपस्तम्यो भरद्वाजः सत्यापाढो(२) महामुनिः । कात्यायनोऽथ वि-नास्तथा(१) गोधायनो मुनिः ।। वाध्वर्युम्त्राणि निर्ममुर्यजुपा तथा । (१) अय न्यायसूत्रोद्धारमन्यो विजयनगरसस्तसीरीज मुद्रितन न्यायभाष्येण साफ मुद्रितोऽस्ति । (२) सत्यापादो हिरण्यकश एव इति सम्प्रदायविदः ।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयमस्तायः। जैमिनिः सामसूत्राणि निम्मे छन्दसां ततः ॥ सर्वेपा प्रत्ययैः कर्म यज्ञीयं समभूत् तदा । गोतमः स्वेन तण खण्डयन तत्रतत्र हि ॥ शतोऽथ मुनिभिस्तत्र शाली योनिमृच्छति । पुनशानुगृहीतोऽसौ श्रुतिसिद्धान्ततर्कतः । सर्वलोकोपकाराय सव शास्त्रं भविष्यति ॥" इत्युक्तम् । तत्तु शापानुग्रहाभ्यां समन्वयनीयम् ॥ माणतोपिणीतन्त्रे तु अष्टादशविद्यानिरूपणमस्तावे "गोत- मेन तथा न्याय"मित्यादिवचनानि गन्धर्वतन्त्रनाम्ना समु- धृय न्यायनिन्दामशंसासमन्धयः कृतस्तथाहि "गन्धर्वतन्त्रे"। "गोतमप्रोक्तशास्त्रार्थनिरताः सर्व एव हि । शार्गाली योनिमापन्नाः सन्दिग्धाः सर्वकर्मसु ।। अत एव महाभारते मोक्षधर्मे काश्यपेन्द्रसंवादे । अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः । आन्वीक्षिकी तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थकाम् ।। इति प्रस्तुत्य आक्रोटा चातिवक्ता च ब्रह्मयज्ञेषु वै द्विजान् । यस्पेयं फलनिष्पत्तिः शृगालत्वं मम द्विज ॥ इति ब्राह्मणं प्रति शृगालवाक्यम् । नन्वान्वीक्षिकी दण्डनीतिस्रयी त्रिदिवसुन्दरीति' का- लीकुलसर्वस्वीयवचनेन आद्यानामसहस्रान्तर्गतत्वेनान्वीक्षिक्याः श्रीमदक्षिणकालिकास्वरूपाया अध्ययनरूपोपासनया यदि शृगालवं स्यात् तदा चतुर्वर्गफलं कुतो लब्धव्यमिति चेत् स. त्यम् आन्वीक्षिस्यध्यात्मविद्येति बूमः सा च दत्तात्रेयमणीता न गोतमोक्ता तथा च भागवते प्रथमस्कन्थे । .

·न्यायपार्तिकस्प भूमिकायाम् 'पष्ठे नरपत्यत्वं हनः प्राप्तोऽनुम्यया । आन्वीक्षिकीमलाय महादादिश्य ऊचिवान् ॥ इति । अत्रिणा वृतः सन् तस्यापसत्वं भाप्तः कथमित्याह अन. मगया मामेवापत्यं तृतवान् इति दोपटिमकुर्वमित्यर्थः । शेष सुगमम् । “आन्वीक्षिकीमात्मविद्यामिति" श्रीधरस्वामिना व्याख्यातं न गोतमोक्तविधा सा तु साहयत्वेन मसिद्धति चैन्नैवम् तथात्वे आन्वीक्षिकी तर्फ विद्यामिति मोक्षधर्मश्लोके तर्कविधेति विशेषणम् आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशा. स्त्रयोरित्यमरसिहोक्तं न सहन्छते तस्मात् तयोपोरेवान्वीक्षि- कीति नामधेयम् । अथ तर्युक्तदोषस्तदवस्थ इति ससम् ग- ग्धर्वतन्वाभिमायमनालोच्य दोपमासे तथाहि निष्ठाया अतीतार्थाभिधायित्वान्छागीली योनिमापनाः प्राप्ताः शृगा. लयोनिकाः सर्व एव गोतममोक्तशावार्थनिरताः केवलं तर्क- शास्वनिपुणाः सन्तः सर्वकर्मा सन्दिग्धा भवन्तीति वचनस्य निर्गलितार्थः । शास्त्रान्तरव्यात्तिस्तु निपातन पज्य. ते । अत एवं 'आम्नायार्थाविवादेन न्यायचिन्तां करोति यः। तेन निश्रेियममाप्यं शार्गाली योनिमन्यथा ॥ इति पदन्ति । मोक्षधर्मश्लोकार्थस्तु तर्कविद्यामानीक्षिकी. मनुरक्तोऽहं द्विजानाक्रोष्टातिवक्ता च यस्य ब्राह्मणं प्रत्याक्रो- शास्य अतिवादस्य च फलनिष्पत्तिर्मम शृगालत्वमिति । युक्त चैतद् वाचिकपापस्य मनुना वयात्वस्य प्रतिपादितत्वात् त. था च मनुः 'शरीरज फर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः । याचिकै पहिलो पाति मानसन्त्यजातिताम् ।। इति ।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । मानसपापं तु न गृहस्थानामित्यग्रे वक्ष्यते । कलीतरपर वा तथा च भागवते प्रथमस्कन्धे 'सानुष्टि कलिं संम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् । कुशलान्याशु सिध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥ सारङ्गोभ्रनर इन सारग्राही संम्राइ राजा कलिं नानुढे टीत्यन्वयः । कुशलानि पुण्यानि आशु सङ्कल्पेन सिद्ध्यन्ति फलन्ति । इतराणि पापानि नाशु सिध्यन्ति यतस्तानि कृतान्येव सिद्ध्यन्ति न तु सङ्कल्पमात्रादिसर्थः । सङ्कल्पः कर्म मानस- मित्यमरः । यदि तु तर्फविद्यापाठेन शृगालत्वमुच्यते तदा तु मोक्षधर्मस्थानोप्रोत्यादिश्लोकस्य वैयर्थ स्यादिति सुधी- भिर्विचामिति ।" इत्यं च प्राणतोपिणीकृव्यवस्थाया आक्रोशस्य अतिवादस्य च फलं शृगालवं न स्वान्वीक्षिक्य- नुरागस्पति निष्कर्षः। यत्तु सांख्यमवचनभाष्ये पराशरोपपुराणनान्ना " अक्षपादमणीते च काणादे साख्ययोगयो। त्याज्यः श्रुतिविरुद्धोंशः श्रुत्येकशरणेभिः । जैमिनीये च चैयासे विरुद्धांशो न कथन । श्रुत्या वेदार्यविज्ञाने श्रुतिपारं गतौ हि तौ।" इति वचनं समुद्धृतं तत्सर्वं पूर्वोक्तन्यायप्रशंसापतिपादक- श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादिविरुद्धत्वादेकदेशीयत्वादुपपुराणोक्त- वाघोपेक्षणीयम्। तथाहि श्रुतिस्मृतिपुराणसदाचारवलापलपरीक्षायाम् पूना नगरस्थानन्दाश्रमयन्त्रमुद्रितगौतममणीनधर्ममूने २ पृष्ठे "अप यत्र दे विरुद्ध तुल्यवले प्रमाणे उपनिपततः, पया "अतिराने पोडशिनं गृहाति" "नातिराने पोडशिनं गृहाति" "उदिते ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् जुहोति" "अनुदिते जुहोति" इतिश्रुत्योर्विरोधा, तथा "निस- पभोज्यं केशकीटावपन्नम्" इति गौतमः "पक्षिनग्यं गाघ्रा. तमाधूनमक्षतम् । केशमीटावपन्नं च मृत्मक्षेपेण शुध्यति" इनि मनुः । तत्र किं कर्तव्यम् तुल्यवालविरोधे विकल्पः । सर्प योधने तु श्रुतिस्मृतिविरोरे स्मृसों नादरणीयः अतुल्यरल स्वाद, अत एव जापालिराह "श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेय गरीयमी । अविरोधे सदा कार्य स्मात् वैदिकरत सदा ।" भाचरात्तु स्मृति ज्ञात्वा स्मृतेश्च श्रुतिकल्पनम् । तेन यन्तरितं तेपा प्रामाण्यं विप्रकृष्यते ॥ विस्तरस्तु तन्त्रवार्तिकायाफरग्रन्थतोऽनगन्तव्यः ।। यत्तु विश्वनायन्यायपश्चाननेन न्यायमूवृत्ती पृ.५६.१७ "निग्रहस्थानान्तःपातिनां हेत्वाभासानां पृथगभिधानमयोजने जानाति भगवान् अक्षपाद एव" इत्युक्तम् । शङ्कराचार्येण वृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये ४ अध्यायस्प २ ब्राह्मणव्याख्याने। "अहोऽनुमान कौशाकं दर्शितापुच्छरस्ताकिलीप रिलि। विज्ञानभिक्षुणा विज्ञानामृताख्ये ब्रह्ममीमांसाभाष्ये अ. दैतसिद्धान्तखण्डनसमझे "आधुनिकास्तु" "मच्छ नवौद्धास्तु" इत्यादिवाक्पैः शङ्कराचार्या एव परिगृहीताः। प्रशस्तपादभाप्यटीकायर्या न्यायफन्दल्या तदलं प्रकोपितैः श्रोत्रियदद्विजन्मभिरित्यादिवाक्य जैमिनीया एर परिगृहीताः। तत्सर्व प्रस्थानभेदेन औद्धत्पेन वा कृतमेवं समन्वयनीयम् ॥ आधुनिकन्यायतत्वविदस्तु बदन्ति । एतानि न्यायदर्श- ·न्यायसूत्रपाटनिर्णयप्रस्तावः । नसूत्राणि खण्डितानि(१) पुरातनान्यायदर्शनाद् याथातथ्ये. नोपलव्यात् केनचित् समुद्भूनानि यतः परीक्षाप्रकरणे प्रमः- णादीनां परीक्षा विहाय प्रथमतः संशयस्यैव परीक्षितत्वाद सकलपदार्थानां परीक्षाभावात् उद्देशक्रयपरीक्षाक्रमयोप- म्याच । इदं वात्स्यायनीयं न्यायभाष्यमपि विहाय किम. पि प्राचीनं न्यायभाष्यमासीत(२) इदमुपलभ्यमानं वा- तिकमपि विहाय किमपि प्राचीनं वार्तिकमासीन(३) हे- स्वाभाससूत्रवार्तिके "वार्षिकं कुर्वाणेनोक्त"मित्यायुक्तत्वात् । इदं सर्व कुकल्पनामा शाखतात्पर्यानवयोधात ना. चस्पतिमिश्रोदयनाचार्यवर्द्धमानोपाध्यायादिमिरचर्चितत्वाच ॥ अभिनवदार्शनिकास्तु बदन्ति "यस्मिन् समये ऋगये. दादिसहिताग्रन्थाना(४) मन्वादिस्मृतीनां वायुपुराणादि- (१) विजयनगरसंस्थतसीरीजमुद्रिते न्यायदर्शनपुस्तके सि. द्धान्तलक्षणसूत्रटिपण्यां द्रष्टव्यम् । (२) विजयनगर संस्मृतसीरीजमुद्रिते न्यायदर्शनपुस्तके सि- द्धान्तलक्षणसूघटिप्पण्या द्रष्टव्यम् । (३) विजयनगरसंस्तसीरीजमुद्रिते न्यायदर्शनपुस्तके भूः मिकायां २ पृष्ठे "सूधनिर्माणभाप्यनिर्मितिकालमध्ये कश्चन घातिक निर्ममौ यनाम साम्प्रतं नोपलभ्यते यथा पाणिनीय- व्याकरणे सूत्रभाष्ययोरन्तरा कात्यायन इति तयतां पाश्चा. स्यानां मतेन पार्तिकवचनानीत्यादि ।" पिंडिशमहाशयक एरार्थः प्रसाधितः । « Ucler Das Ngiyabhashya ", von Ernst Windisch, Leipzig, (४) संहिताग्रन्येषु पृथिव्यापस्तेजोधायनामन्येषामपि स्तु- तिपराणि पाक्यानि रचितानि तेषां समूहाः सूतानीत्युकानि भधान्ति तेग समुदायः संहितापदयाच्य इति संहिताया अ. न्य नामेति तेषां सिद्धान्तः।

·. न्यापवार्तिकस्य भूमिकापाम् पुराणानां च प्रणयनं तस्मिन् समये मूर्खबहुले संसारे- ऽध्यात्मविद्याया अभावात् कोऽमि पुरुषस्तद्विद्यामणयने न स- मर्थ आसीदिति पञ्चभिः पुरुपैरितस्ततः प्रकीर्णानि न्यायविद्या- सम्बन्धीनि ५२८ लघुवाक्यानि कल्पितानि अत एव तान्य- नवस्थितानि यतश्चतुर्व पायेषु आधुनिकताकिकल्पितो. शलक्षणपरीक्षानुसारेण यायात पेन शाखसमाप्तिः कृता प. ञ्चमाध्यायस्तु व्यर्थ एव ॥ एवं शारीरकमीमांसासूत्राणि १२००० नारदेन प्रणी- तानि तद्भाष्यपपि ६०००० श्लोकात्मकं महर्पिणा वाय- न(१) प्रणीतम् । उपलभ्यमानानि वेदव्यासकृतिवेन प्रसि- दानि शारीरकमीमामामूत्राणि शाङ्करं तद्भाष्यमप्युपलभ्यमा. नं यमनराज्यमावल्य समये सर्वगोपनार्थमद्वैतसिद्धान्तप्रचारार्थ केनचिन्महाधूर्तेन प्रणीतमिति ।" अत्र परीक्षकास्तत्वविदस्तु वदन्ति प्रमेयसिद्धिः प्रमाणा- दीति अभिनवदार्शनिर्मिरूपितेऽर्थे न किमपि पमाणं द. र्शितं नापि वलवती युक्तिरभिहितेति तत्सर्व खपुष्पशशवि. पाणनिरूपणापितमिति । तसिद्धान्तस्य परीक्षणेऽस्माकं वाक्यद्वयं स्फुरति । "पदं भिन्यात् पट छिन्यात् कृत्वा रासभरोहणम् । येन केन प्रकारेण प्रसिद्धः पुरुपो भवेत् ॥" "मुखमस्तीति वक्तव्यं दशहस्ता हरितकी ।" इति । अपि च । प्रयागक्षेने भूतपूर्वप्रदर्शिन्यामेकः सुदीर्घका- यो लम्बग्रीवः मुपुष्टाङ्गो नातिद्धस्तिलकमालाधारी वष्ण- (१) "यार्यायणि"रिति तु निरुक्तमन्यनामा नागेशमन समुदधृत चयापरणांसद्धान्तमम्पायाम् ।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । वाभासः प्रदर्शनीयपुस्तकसंग्रहभवने मिलितो पत्रान्यत्रासु- लमानि बहुमूल्यानि महाभारतादीनि पुस्तकानि स्थापिता. न्यासन् तेन महापुरुषेणोक्तम् "ममान्तिक एकमेवास्ति मह- पुस्तकम् यत्र भूतभविष्यद्वर्तमानानां समस्तजगतः पुस्तका- नामन्तर्भावोऽस्ति यथा वेदस्मृतिपुराणेषु तन्त्राङ्गोपागनीतिसु । कौमुदीनां सहस्राणि चन्द्रिकानां तथैव च ॥ कौस्तुभानां तु लक्षाणि दर्पणानां तथैव च । मनोरमाणां लक्षाणि प्रकाशानां तथैव च ॥ चिन्तामणीनामयुतं प्रदीपानां सहस्रकम् । लघुभाष्यमहाभाष्यटीकानां टिप्पणस्य च ।। विवरणानां च विकृतेलघुत्तेश्च दीपितेः । सुबोधिनीदीपिकानां प्रयुतान्यर्बुदानि च । सारास्तेषां संगृहीता ग्रन्थे मार्तण्डमण्डले। तिसः कोटयोर्द्धकोटिच ग्रन्या मार्तण्डमण्डले।"इत्यादि। अत्र परीक्षका वदन्ति । सर्वैरपि निवन्धकारैरनिबन्ध- काय विद्वद्भिदृष्टत्वादनुघृतत्वादस्य ग्रन्थस्य महत्त्वस्य चासम्भवदोपेण पितत्वाव स च शविषाणापित इति । पाश्चात्यानुयायिनस्तु "तदर्थ यमनियमाभ्यामात्मसंस्का- रो योगाचाध्यात्मविध्युपायैः" (४ अ.२ आ. ४६ सू. ) इति सूत्रव्याख्याने “योगशास्त्राचाध्यात्मविधिः मतिपत्तव्य इति भाष्यकारेणोक्तत्वात् योगशास्त्रस्य पतञ्जलिमणीतत्वात् पतञ्जलेश्व स्वीटान्दारम्भाव १४० वर्षेभ्यः पूर्व तदासन्न- समये वा वर्तमानत्वात तत्पश्चात्काले न्यायसूत्राणां निर्माण जातमिति वदन्ति । तन्मन्दम् । पातञ्जले व्याकरणमहाभा- ७ ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् ध्ये(१) मधमाहिक एव "सप्तद्वीपा वमुपती त्रयो लोकाश्चत्वा- रो वेदा साङ्गाः सरहस्या(२) बहुधा भिना एकशत- (१) योगन चित्तस्य पदेन वाचा मलं शरीरस्य तु वैद्यकंन । योपाकरोत् तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलि प्रालिरानतोऽस्मि ॥ चरक पर पतञ्जलिरिति भावप्रकाशे आयुर्वेदोत्पत्तिप्रक- रणे विस्तरेण निरूपितम् । (२) केचित्तु "रहस्यमुपनिषद मन्वादिस्मृतयो चा" इति महाभाष्यप्रदीपोयोते नागेशभट्टेनोक्तत्यादुपनिषदर्थप्रतिपादक- स्वान्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणां तत्र गतार्थत्वात् तेपामुपादान. स्प पौनरक्यमुद्भाव्य उत्पाठस्य प्रक्षिप्तत्य कल्पयन्ति तथात्वपि इतिहासः पुराणमिति पाठस्य मुदितामुद्वितसर्वसाधारणेपु महा- भाग्यपुस्तकेषु वर्तमानत्वात् पुराणेषु च न्यायस्य निरूपणात योगापेक्षया न्यायस्यातिपुराणत्य दुर्वारमेव । यथा च पुराणेषु न्यायनिरूपणं तथा प्रतिपादितमधस्तात् । यद्वा "वाको वाक्यं त. शास्त्र"मिति छान्दोग्योपनिषद्भाध्ये ७ प्रपाउके १ खण्डे शङ्करा- चार्येणोक्तावात् धाको वाफ्यमितिप्रतिपादकव्याकरणमाध्यापेक्षया न्यायस्य नाचीनत्वमित्याहुः । यद्वा । छान्दोग्योपनिषदि ३ प्रपाठके १७ सण्डे "तद्धतद् घोर पारिस. कृष्णाय देवकीपुत्रायोक्त्वोधाच" इति । थोर- णेन तु भगवद्गीतायाम् ५ अध्याये। "सांख्ययोगी पृथक् घाला. प्रवदन्ति न पण्डिताः।" "एक साय च योग च यः पश्यति स पश्यति॥" इति । ४ याये। "इम विवस्रते योग पोचवानहमव्ययम् । विवस्वान् मनये माह मनुरिश्माकावे ऽप्रवीत् ॥ ६॥ एव परम्परामातमिम राजपयो पिदु । स कालेन महता योगो नष्ट. परन्तप ॥२॥ स एवाय मया तेऽध योग, प्रोक पुगतनः ॥ ७ ॥"

·न्यायसूत्रपाठनिर्णय प्रस्तावः। मध्वर्युशाखाः सहस्रवर्मा सामवेदः एकविंशतिधा वाढत्यं नवधाऽथर्वणो वेदः वाको वाक्यमितिहासः पुराणं न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणि वैद्यकमित्येतावान् शब्दस्य प्रयोगवि- पयः" इत्याद्युतत्वात् योगापेक्षया न्यायस्य प्राचीनत्वसिद्धः ॥ एके निरूपयन्ति "स्त्रीष्टान्दारम्भात् परं पष्ठशताब्धाम- न्ते सप्तमशताब्यामारम्भे वा बौद्धो दिङ्नागाचार्यः पादु- रभूत् तन्मतखण्डनात् न्यायवार्तिककार उद्योतकराचार्यो दिङ्नागादर्वाचीनः पातिककारात् वर्पशनका पूर्व भा. प्यकारो वात्स्यायनः भाष्यकाराव वर्षशतकान पूर्व वर्षश- तकद्वयादा पूर्व न्यायमूत्रप्रणेता गौतमः बुद्धोऽपि गौतमः अपि च श्वेताश्वतरोपनिषदि ६ अध्याये "तत्कारणं सारययोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुख्यते सर्वपापैः ॥ १३॥" अनेदं न भ्रमितव्यं यत् तदानी कापिलं सांख्य नासोदेव ५ अध्याये ऽत्रैवोपनिषदि "ऋाय प्रसूतं कपिलं यस्तमने" इत्या. धुक्तत्वात् । देवकीपुत्रेण श्रीकृष्णेन भगवद्गीतायां १० अध्याये "सिद्धानां फपिलो मुनिः ॥ २६॥" इत्युक्तत्वाञ्च। अत्रान्वेषकंमन्याः स्वाभिमायसिद्धये छान्दोग्योपनिषदुक्ता देवी भिन्ना तत्पुत्रः कृष्णोऽपि भिन्नः महाभारतभागयता- क्ता देवको भिन्ना तत्पुनः कृष्णोऽपि भिन्नः सांख्यकर्ता कपिलो भिन्नः उपनिषदुक्तः कपिलस्तत्रुतं सांस्यं च भिन्नमित्यादि प्र. लपन्ति । तपहासास्पदम् तथोक्तभिन्नत्ये तेपुतेषु प्रन्थेषु देवकीकृष्णोक्त्या सदानन्त्यप्रसङ्गात उपस्थितं परित्यज्यानुप- स्थितकल्पने मानाभावात् तत्तुल्ययुक्त्या सूर्यचन्द्रादीनामपि प्रत्य. हमुदयास्तत्वात् स्थानान्तरे दर्शनात् परिमाणन्यूनाधिक्यदर्श. मादेयामप्यानन्त्यकल्पनापत्तरित्यलं पल्लवितेन ॥

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकापाम् नोऽपि गौतम मीत् तमामभेदापनाय मृत्रकारस्य गौतमस्य गोतम इति नाम कल्पितम् ।" इत्यादि । अत्र समालोचयामः । महादिङ्नागादिभेदेना के दि. इलागा. साता(१) कार्तिककारेण फस्य दिइनागस्त्य मतं खण्डितं ! यदि प्रमाणसमुच्चयग्रन्यादिङ्नागस्य ग्रहण तदा यथाकथञ्चित् आख्यायिकालापादिश्रवणेन तत्समय- निर्णयेऽपि तत्पश्चात्कालवचित्वं वार्चिककारस्य कथमपि भवितुं नार्हति प्रमाणग्रन्धं विहायापि ममेयादिनन्थेवपि दिङ्नागमतखण्डनदर्शनात् सम्पूर्णन्यायग्नन्यसमालोचकदि. नागान्तरसम्भवात् । अपि च “वार्तिककारात् वर्षशतकात् पूर्व भाष्यकारो वात्स्यायनः भाष्यकारान् वर्षशतका पूर्व वर्पशतद्वयादा पूर्व न्यायसूत्रमणेता गौतमः" इति यदुक्तं तत्तु "मुखमस्तीति वक्तव्यं दशहस्ता हरीतकी"तिवत् , तत् कस्मात् प्रमाणादवगत महाशयेनेति नावगम्यते । यदि भाष्यवार्तिककाराणां पूर्वाप- F (१) एको दिङ्नागः सङ्घमद्रस्य प्रशिष्यः सीष्टान्दारम्भात् परं पघाताम्यां जात: "India, what ean it teach us", pp: 305-307 अपरो विक्रमादित्यसभासदा कालिदासेनोक्त विक्रमादित्य. समयश्च १९७३ वर्षेभ्यः पूर्वमिति हालसप्तशत्या निश्चीयते । मदा- हिंडू नागादयोऽत्रैच ६१ पृष्ठे निरूपिता इत्यादिदिड्नागभेदाः। अत्रैव पुस्तके इदमपि निरुपितं तावत् खीष्टान्दारम्मात् परं पष्टशताब्द्यां मध्ये कालिदासोऽभूत् एव चेत् पाठशताब्धामन्ते सप्तमशताब्द्यामारम्मे धा आविर्भूत दिनाग कालिदासो "दि. नागानां पथि परिहरन्" इत्यादिना मेघदूतं कथं लिखेदिति पद तो व्यायात ।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । रभावे नियम एवैतादृशस्तदा माधवाचार्येण १३१३ शका- ब्दे(३) वर्तमानेन वेदधर्मशास्त्रमीमांसाशास्त्रादयो व्याख्या- ता इति वेदधर्मशास्त्रादिकर्तुरपि वर्चमानसमयात् पूर्व पठशता- ब्यां सप्तमशताब्यामेव स्थितिः स्यादिति(२) । यत्तु "न्यायमूत्रमणेता गौतमः युद्धोऽपि गौतमः जैनोऽपि गौतम आसीत् तन्नामभेदज्ञापनाय सूनकारस्य गौतमस्य गोतम इति नाम कल्पित"मित्युक्तं तस्माद् बहु- शत्वं रहस्यज्ञत्वमपि भकाशितं भवति । किं तु शतपथ- ब्राह्मणमत्स्यपुराणादि तु दूरे स्थितं महाशयेन नैषधचरितमपि न पठितं येन "गोतमं तमवेत्यैवेति"(३) पवित्वापि गो. तम एव तन्नाम इति निश्चितं स्यादिति । यत्तु गौतमचरितनिरूपणमसगाव "वैशेषिकशास्त्रप्रणेता काणादः स च काफमांसभक्षीति" इत्यादिना एफेनैव यन्त्रण कणादमपि पेपितवॉस्तन्महदाश्चर्यम् । त्रिकाण्डशेष-मेदिनीकोशमामाण्यात् काणः काफस्त- मत्तीति काणादः काकमांसभक्षीति यावत(४)। उलका एव फार्मासं भक्षन्तीति अन्वर्थ तस्य वै- (१) भानन्दायमसंस्कृतसीरोजनं. २ विज्ञापने ३ पृष्ठे द्रष्टव्यम् । (२) अन्वेषकमन्यास्तु निर्धारितवन्तः प्रथम संहिताग्र- न्धनिर्माणं ततो ब्राह्मणमन्यानां ततश्च सूत्र-माप्यमन्धानां नि जातमिति । तदपि फाल्पनिकमेव आपलायनक्षत्र पर "सू. प्रकारभाष्यकारमितिहासपुराणकार"मित्याधुक्तत्वात् । (३) पधचरिते १७ सर्गे ७५ श्लोकः। (४) History of Indian Literature, p. 246 ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् शेषिकशास्त्रानुः काणादस्य उलूक इति नाप(१) । पक्ष्या- स्मकत्वात् कौशिकगोत्र इति आहुण(२)इति नामान्तरं तस्य इत्यादिजैनालापान हृदि निधाय आर्यशास्त्रेनिट सिद्धान्तयन्ति फेचित् । तत्तु सर्वान् वेदान् शास्त्राणि च मिथ्यात्न प्रलपतः कस्यचिजनस्य लेखमेव(३)मूर्ति स्थाप्य कणादस्य महर्षे- (१) न्यायकन्दलीभूमिकोक्तप्रमाणेन कणभुग गा कणादो वातस्य महर्पन म तस्मादागत शास्त्र काणादम् । तथा उलूकादागत शास्त्रमेव औलूक्यमिति औलस्यदर्शननाम्ना माधवाचार्येण वैशे. पिकदर्शनं समुद्धृत सर्वदर्शनसद्महे । (२) न्यायदर्शनप्रणेता राहगगो गोतम इतीतिहासं फेन चित् श्रुन्या पैशेषिकशास्त्रतत्कनुकणादनिन्दानमये स्वरया नि- पीडितचेतसा कणाद पब आहुणनामा मलपितः । यथा च राह गणो गीतमो न्यायप्रणेता तथा प्रतिपादितमधस्तात् । (३) तीर्थकल्पग्रन्थे "मुनीनां कोटिविंशत्या कुन्या च सह निवृताः। हताहत्मतिमोद्धारा अत्र ते पञ्च पाण्डवा ॥” इति । अहत्पूजका यदि पाण्डवास्तहिं धर्मराजो युधिष्ठिर इन्द्रोऽजुनी घायुभीमोऽचिनीकुमारी नफुलसहदेवाविति भारतायुक्ति कुत्र ग. च्छादेति मगवतो विष्णोरयतार सर्व विद्यानिधानं वेदव्यासंचकुक्षि त्वन भगरत पाणिनि शालातुरीयत्वन भगवन्त महर्षि शाकटायन शकटानजत्वेन सन् श्रोत्रियान् ब्राह्मणान् मिथ्याष्टित्वेन गण रनमहोदध्यादौ प्रलपन्ति स्म जैनाः तत् किं वस्तुतत्वनिर्णाय- कमितिवृत्तनिर्धारकं वा मन्तव्य भविष्यत्ति ? । पुराणेपु पादपूरणा- धकचकारोपन्यासात् घेदव्यासश्चकुक्षिः चकारपूर्णा कुक्षियस्यति घ्युत्पत्याऽल्पज्ञ इति शालातुरो ग्रामस्तत्रभवः पाणिनिर्माम्या शकटाङ्गो भारयादकः शाकटायन इनि तेषां हृदयम् । बुद्धजातके रामलक्ष्मणभरतशमा मातरः सीता च तेषां भ.

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । नाम प्रसाद्य काणाद इति कल्पयित्वा काणशब्दं कस्मिंश्चित्कोशे काकवाचकं दृष्ट्वा कामांसभक्षीति निर्धारितवानित्ययुक्तम् । वस्तुतस्तु "कणादः काश्यपः समाविति"त्रिकाण्डशेपकोशा. व "काश्यपोऽब्रवीदिति प्रशस्तपादभाष्याच कश्यपस्य महर्षेः पुत्रः कणाद इति"कणाद इति तस्य कापोती तिमनुतिष्ठतो रथ्यानिप- तितास्तण्डुलकणानादाय प्रत्यहं कृताहारनिमित्ता सज्ज्ञा" । "स्वयमीश्वरः उलकरूपधारी प्रत्यक्षीभूय द्रव्यगुणकर्म सामा- न्यविशेषसमवायलक्षणं पदार्थपदमुपदिशे"स्वादिपौराणिकी कयामजानन्तः। "योगाचारविभूत्या यस्तापयित्वा महेश्वरम् । चक्र वैशेषिकं शास्त्रं तस्मै कणभुजे नमः ॥" इतिप्रशस्तपादभाष्यमप्ययज्ञाय अपरिचितनिन्दास्तुतिवि- पया अज्ञातसिद्धान्तपूर्वपक्षास्ते व्यापोहपन्ति श्रोत्रियविजयाल. कान् । विस्तरस्तु न्यायकन्दलाभूमिकायां ६।११ पृष्ठे द्रष्टव्यः । केचिद्वदन्ति "शतपथब्राह्मणायुक्तो गोतमः शाक्यसिं. हो युद्धो गौतमः इन्द्रभूनिर्जनगौतमश्च एते स्त्रोटान्दार- म्भात् ६०० वर्षेभ्यः पूर्व वर्तमाना एककालावस्यायिन(१) गिनीति भगिन्या सह विवाहो जात इति वाल्मीकि रामायणा- ध्यात्मरामायणादि सर्व मिथ्येवेति । एवं सति एकधर्मावलम्यिनिरूपितापरधर्मिकेतिहा. सादिना पस्तुस्थिति यगन्तध्या भाचार्य- वाचस्पतिमिभ्रेण सांख्यतत्यकोमुद्याम "पुरुपापसदैविगा- नैः पशुप्रायै"रित्यादिना योद्धा जेनाश्च परिगृहीताः । (२) याकामुरायणयोः शिप्यो जातकण्र्य इत्यत्र शतपथनालणं प्रमाण प्रदर्य यास्कामुरायणयोः सीमान्दारम्भात् पूर्व पष्ठ. शताभ्यां स्थितिनिीता । अत्र गुरुपरम्परायोधक दिव्यावदा. नीय ३३ अध्यायस्थ पचन "ब्रह्मा देवानां परमतापसः इन्द्र- यथा ·न्यापयार्तिकस्य भूमिकापाम् आमन् परं गोतमेन सस्मिन् समपे न्यायमूत्राणि मणी- तानि न वेति ? प्रणीतानि वा पञ्चाध्याय्यात्मकानि मणीतानि न वेति सन्देहः । मम तु मतं प्रथमाध्याय एवं प्रणीतो द्वितीय-तृतीय-चतुर्याध्यायाः येपु वैशेषिक-योग-मीमांसा-वे. दान्त-चौद्धदर्शनानां समालोचनानि तेऽन्येन केनचिद्ग्रन्थ- कारण भिन्ने समये रचिताः । एप्पध्यायेपु अनेकत्र ल. शावतारमूत्रम्यो नागार्जुनकृतमाध्यमिकसूत्रेभ्यः आर्यदेवक- तशतकाच अक्षरशो विषयाः समुद्धृताः। एते च ग्रन्थाः स्त्री. शान्दारम्भसमयनिकटार्तिन इति ।" अत्र समालोचयामः । शतपथब्राह्मणायुक्तो गौतम इत्यत्रादिशन्दन ऋग्वेदसहिता-अथर्ववेदसंहिता च गृहीता । तथा पति न्यापनकर्ता गोतमो बुद्धगीतमो जनगौतमश्च एककालावस्थायिन इति ऋग्वेदसंहितादिषु गोतमोत्या युद्ध- जनगौतमान पश्चात्कालभाविनस्ते ग्रन्या इति निष्पन्नम् । घुद्धात् पूर्वम् ऋग्वेदसंहितादयो ग्रन्या नासमेवेति हृदयम् । वेदधर्मशास्त्रपुराणतन्त्रादिपु पत्रपत्र गोतमशब्दाः पत्रपत्र स्य कौशिकस्य वेदार्थान् वाचयति स्म । इन्द्रः कौशिकोऽर. मीगौतम (१) वेदान वाचयति । अरणेमीगौतमा श्वेतकेतु चेदान वाचयतः । श्वेतकेतुः शुकं पण्डित वेदान् घाचयति ।" इत्यादि प्रर्शितम् । अत्र शिष्यात् गुरोः स्थितिस्तत्पूर्व. शताब्यामिति क्रमेण निर्धारिते मोटादारम्भात् पूर्व गौतम- स्य स्थितिः पष्ठशताब्धामन्ते सिद्ध्यति । पर चेत् परमगुरोर्ब्रह्मण' स्थितिः सप्तमशताउद्या स. म्भवति तथा च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराणामेककालावस्थायित्वादे- तेषां स्थितिमरणादिकं च खोप्टान्दारम्भात् सप्तमशताब्धांभवेदिति केन धारणीयम् ।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । वा गौतमशब्दास्पा वाचक एक एव पुरुषस्तेनैव न्यायशास्त्रं तेनैव धर्मशास्त्रं तेनैव पितृमेधमूत्रं तेनैव यत् कर्तव्यं तत् सर्व कृ. तम्(१) अत्र गौतमीपं तन्त्रं कस्माद्विस्मृतमिति न घुद्ध्यामहे ? किन्तु प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्भवतीति "इदं मया बुद्ध्यते" "इदं मया न बुद्ध्यते" इति कथनादेव कथं परमतिपत्तिर्भविष्यती- त्यपि न युद्ध्यामहे । प्राधान्येन प्रमाणनिरूपणपरस्य न्याय. शाखस्य माहात्म्यं यथा वेदधर्मशास्त्रपुराणादिषु दृश्यते तथा नैव तिरोहितमस्ति विदुपाम् । एवं स्थिते न्यायशास्त्रस्य प्रामाण्यामामाण्यपरीक्षकस्य कियती सामान्यपेक्षितेति पूर्वो- तवचनान्येव वलवत्यो युक्तय इति महदावर्यम् । अत्र त्रयाणां गोतमादीनामेककालावस्थापित्वमुक्तयेव न सम्भाति प्रमाणाभावादिति प्रथमः । युद्धगौतमजैन- गौतमयोथारुयश्चित् बौद्ध जैनपट्टावल्पादिदर्शनात् समयनि- येऽपि शतपयवाह्मण-(२)ऋग्वेदसंहितार्थर्ववेदसंहितोक्तगो. - (१) अत्र देवयाशिकलेस एवं प्रमाणम् । शास्त्रत्रयस्य कर्ता पक एवं गोतम अत्र प्रमाणं स एव जानाति । अस्माभियदुक्तं योग- व्याकरण-वैद्यकर्ता एफ एवं पतञ्जलिस्तत्र प्रमाण स्कन्दपुरा- णीयाग त्यसंहितास्थ पतञ्जल्याविर्भावप्रकरणम् । (२) नव्यास्तु इतिहासेन युक्त्या फरपनया षा घेदानो समयनि. र्णय तु कृतवन्त एव पर नक्षत्रप्रहगणितन दुरुच्छधेन प्रकारेणापि पृतवन्त इति अल्पशानां व्यामोहनमाम् । वेदानां प्रणयने दे. शस्य शानाभावादू ग्रहादीनां गणितमकिञ्चिरकर देशनिर्णयऽपि प्रहाणां गतिरपि पुनः पुनरपि तथैव भवतीति अव्यवहितपूर्व गतिममय पय घेदाः प्रणीता इत्यपि स्थिरीकर्तुमशक्यमिति नैध तिरोदितमस्ति बिदुपाम् । यिस्तरस्तु महामदोपाध्यायधीसु ·५८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् तपस्यातिचिरन्तनस्य समयनिर्णयस्तु इदानींपर्यन्तं न जात इति द्वितीया । त्रयाणां समानकालिफत्वे दानामपि तत्पश्चाद्भावितले बुद्धदेवेन वेदास्तादीनि शाखाणि कथं पर्या- लोचितानीति युद्धदेवसमानमालिफेन जनगीतमेनापि वेदधर्म- शास्त्रपुराणतादीनि शास्त्राणि कर्य मिथ्याशास्त्रत्वेन(:) प्रति- धाकरद्विवेदिछताद् बनारसमेडिकल हालयन्धे मुद्रिता दिडमी. मांसामन्यादरगन्तव्य इति नेह पिष्टपेपणभिया प्रपश्चितमस्माभिः । () "Encyclopaedia of Roligion and Ethics" Vol. VII p. 467, article on "Jainism" by H. Jacobi. श्वेताम्बरजैनास्त्वे बदन्ति २४ तीर्थरो महावीरस्वामी स्वशिष्याय गौतमाय इन्द्रमूतये चतुर्दशपूर्वसन्धकान् पकादशा. समकान सिद्धान्तानुपदिदेश ते चकादशासनकाः ४५ भागेषु विभक्ताः यया ११ अनानि १ आचाराङ्गम् २ सूत्रसदनम् ३ स्थाना. हुम् ४ समवायाङ्गम् ५ भगवतीस्त्रमित्यादिना । तत्र ४० नन्दिव- म११ अनुयोगद्वारसूप्रमस्ति । तनानुयोगद्वारसूने "ज इम अन्नाणी- हि मिच्छादिहीहि सच्छन्दबुद्धिमा विगप्यियं त जहाभारहं रामायण भीमासुरुम कोडल्य घोडयसुयं (घोडयमुह) सगडमदिया क- प्पासिय नागसुहुम फणगसत्तरीवेसिय बहसेसिय युद्धसासनं काविल लोगायत सहितत माढरपुराणं वागरणनाडगार यह- घा सारत्तरि फलार बत्तरिय चेया सोवता सेतं लोत्यं नो आगमउ भाषसुयम्" । अत्र नन्दीसूध पाठान्तराणि 'कोडल्लय' कोडिल्लप ।अपि च 'भागवय पाअजली पुस्सदेचय लेह गणि सउणरूप' एतावान् पाठोऽधिक। भगवतीसूने च २।१।२० रिउव्येय जजु-धेय सामव्वेय महत्व. पव्वेय इतिहासपश्चमाण निघटुछहाण चउणहवेयाण सगोष. गाणं सरहस्साण सारए पारप धारप पारप सड़गवी स- ठितंतषिसारप संसाणे सिक्खा कप्ये वागरणे छदे निरुत्ते जो. सामयण 'अषणेमुप पासु भण्णासु परियायपसु नपसु ·ন্যায়বাহানীঘমনোব। पादितानीति तृतीयः । यथा च युद्धदेवेन वेदादयः पर्या- लोचितास्तथा तेनैवोक्तं प्रदश्यते । ब्रह्मजालसुत्त १-३२ "इए भिक्खये एकचो सपणो वा ब्राह्मणो वा तकी होति चीमंसी । सो तकपरियाइतं वीमंसानुचरितं सयं प. टिभानं एवं आह ।" इत्यादि। अत्तनगलुवंसपुस्तके २२९ पृष्ठे "तकसत्य" तर्कशास्त्रम् । ललितविस्तरेऽपि १२ अध्याय"निघण्टौ-निगमे-पुराणे- इतिहासे-वेदे-वैशेषिके-हेतुविद्याया"(१)मित्यादि । परिनिहिर याविहोत्था इति । भगवतीसूत्रविषयकनियन्धे घेवरमहाशयकृते २ सण्डे २४८ पृषे द्रष्टव्यम् । नव्यास्तु उक्का भागमा अतिनवीना सीधाब्दारम्भात् प. रममुकशताध्याममुकशतान्यां प्रणीता इति 1 इति तु श्रूयत एव महावीरस्वामिनः समये लेसनसम्प्रदायाभावात् गुरुप. रम्परया शुनाः शिष्यकाठे स्थिताः पश्चाध लेसनसम्प्रदाय- प्रचारेण पुस्तकरूपेण सम्पसा जाता इति । यदि च लेपशब्द- स्थ प्रणयनमेवार्थस्तदा विक्रमादित्यसंवत्सरारम्भात् ४७७ पर्ये- भ्यः पूर्वमेव निर्माणं गतानां महावीरस्वामिनां गौतमस्य च संवादो लेपन कया रीत्या एटः श्रुनो येति महान् विलगे मवेदिति । मप्र लेपनसम्प्रदायामावस्यायमेयाथों यदन्पमतावलम्पिमि- ने पाख्या न च धाव्या मागमा इति, न च लेखने मूर्खा अहा ये ति जैनवृद्धा पदन्ति । (१) हेतुविधा तु गोतमप्रोक्तं न्यायशास्त्रमेवेति महामारतदी सुव्यक्तम् । तथाहि "यायतमायनेकानि तेस्तैरुतानि धादिभिः । हत्यागमसदाचारयुक्तं तदुपास्यताम् ॥" इति महामारते शान्तिपर्वणि २१० अध्याये। जनप्रभाकरयन्त्रमुद्रिने सटीकमगपनीसूयपुस्तफो १४९पृष्ठे द्रष्टव्यम् ।

·न्यायपात्तिकस्य भुमिकायाम् अपि च युद्धदेवस्य न्यायप्रणेतुर्गोतमस्य च एफकालाव- स्थायित्वं नैव सम्भवतीति चीनदेशीया जापानदेशीयाय सिद्धाः न्तयन्ति तथाहि-Sadajiro Sugrura नामफजापानदेशीय. विद्वद्वरेण स्वरचिते "Hindu Logie as preserval in China and Japan" (Philadelphia, 1900; Publications of tho Valorsity of Ponsylvania Series in Philosophy, No 4 ग्रन्धे २० पृष्ठं निरूपितम् । “एकस्य मते सी. शान्दारम्भात् १०३० वर्षेभ्यः पूर्व युद्धदेवस्य जन्मा. भूत, द्वितीयस्य मते १०१४ वर्षेभ्यः पूर्व युद्धदेवस्त्र ज माभूव, तृतीयस्य मते सीष्टान्दारम्भात् ७८० वर्षेभ्यः पूर्वं चतुर्यस्य मते ७२३ वर्षेभ्यः पूर्व पञ्चमाय मते ७१५ वर्षेभ्यः पूर्व पष्ठस्य मते ६८७ वर्षेभ्यः पूर्व सप्तमस्य मते ४८७ वर्षेभ्यः पूर्व युद्धदेवस्य जन्माभूदिति ।" अत्र चीनदेशीया बहवः सिद्धान्तयन्ति पलु महाटी. कानन्ये ११ २२ निरूपितमस्ति “भारतवर्षे आदी न्याय- शास्त्रप्रणेता "सक-म नामको ब्राह्मणोऽभूत् वस्तुतस्तन्नाम "मक-सा" इति । अत्र मकशब्दचक्षुर्वावकः समशन्दय पा- दवाचक इति गुणवशादेव अक्षपाद इति तेन नाम लम्यम् । वस्तुतः गौतमनान्नैव सर्वत्र प्रसिद्धिः । अस्यासपादाप- पर्यायस्य गोवमस्याविर्मावो युद्धदेवाद् बहुवर्षशताब्दीभ्यः पूर्वमभूदिति । "महमासं पण्डितको हेतुको वेदनिन्दक । मान्यक्षिकी तर्कविद्यामनरको निरर्थकाम् ॥ हेतुधादान् विषदता यता संसत्सु हेनुमत् ॥" इत्यादि महामारते शान्तिपर्वणि १८० अध्याये।

·न्यायसूचपाठनिर्णयप्रस्तावः । "बुद्धदेवस्तु महादार्शनिको नाभून किन्तु सामाजिको वि पयसंशोधको दयालुश्च तेन पञ्च शुद्धाः सप्त असुद्धा(प. दार्थाः )श्चिन्तिताः(१) अर्थात् हेतवो हेत्वाभासाश्चेति सर्व न्यायदर्शनरहस्यमनुगतम् ।" "स्त्रीष्टाविर्भावाद् द्वितीयशताब्यां युर्जुनामकमहाजानि कचौद्धपण्डितेन स्वग्रन्थे समालोचितम् ।" "Hindu Logic is preserved in Chior and Japın" नामक ग्रन्थे ३३ पृष्ठे महादिड्नागस्य चरिते प्रतिपादित- म् Kver-Ko नामकग्रन्थस्य भूमिकायाम् वसुबन्धुसमयाद परं रंकी--रंशिकीनामकयोस्तग्रन्ययोनिर्माता बोधिमाल दिङ्नागः प्रादुरभूत् स च सहस्रबुद्धान्तर्गतः पर्वते वसन् स्वकीया ध्यानशक्तिमवर्धयत् यस्मिन् समये गम्भीरतत्वप्रति- पादकस्य तस्य ग्रन्थस्य समाप्तिरभूत् सस्मिन् समये पर्वतस्य देवता तत्सन्मानार्थ भूमेरु समपटिहस्तपरिमितमुचैः स- मारुह्यावोचदिदं खलु शाक्ययुद्धाद पर(२)मनेनैव बुद्धेन प्रथपतो न्यायशास्त्रोपरि व्याख्यान कृत यदि शास्यबुद्ध इदानीं वर्त- मानवेत्तदा तस्याप्यादरणीयोऽयं भवेदिनि ।" अनेनापीतिहा. सेनानुमितं भवति यत् शाक्यबुद्धाद पूर्वमपि गौतमप्रोक्तं न्यायशास्त्रमासीदेवेति । यच्चोक्तं "गोतमेन न्यायशास्त्रस्य प्रथमाध्याय एवं प्रणीत: द्वितीय-तृतीय-चतुर्याध्याया अन्येन प्रणीता बौद्धादिदर्शना. (3) Kwa-Shin-mitz, Vol. V,p 2 seq (२) अनेनानुमित भवति शाक्यबुद्धेन गोतमप्रणीत न्यायशास्त्र पर्यालोचितमिति ।

·न्यायवार्तिकस्य मूमिकायाम् नां तत्र समालोननादित्यादि "एप्वध्यायेषु लक्षावतार सूत्र-नागार्जुनकृतमाध्यमिकसूत्र-आर्यदेवकृतशतफेभ्योऽक्षरयो विषयाः समुद्धृताः । तस्मात् । २।३।४। अध्याया नवीना" इति । अत्र “पञ्चममध्यायमतिगहन"मित्पुदयनाचार्योत्या आ- चार्यवाचस्पतिमिश्रादीनामप्यतिगहनत्वेन प्रतीयमानः पवमा- ध्यायोऽस्ति किं पुनर्मादृशानामत्यल्पज्ञानामिति जिज्ञासुझपे. णावेपण मया पश्चमाध्यायविषये नवीनतार्किकसमालो- 'चन किमपि न दृश्यते । यत्विदं लिखितं प्रथमाध्यायेन पच. माध्यायस्प सम्बन्ध एव नास्ति तन्न सम्पम् "तद्विकल्पाजा. तिनिग्रहस्थानबहुत्व"तिमि मथमाध्यायान्तिममूवेण सूचित- स्वात्तद्रहुत्वनिरूपणावश्यकत्यादिति । अनुमीयते कदाचित चतुरध्यारयात्मकमेव यथाकञ्चिन्यायशास्त्रं तेषां मते भ. वितुमर्हति । २ । ३ । ४ । अध्यायेषु पौद्धादिदर्श. नानां समालोचनादन्येनैव नवीनेन केनचिद्रचिताः प्रयमा- ध्याय एवं गौतमैन रचित इति । परन्तु तेषध्यायेषु योग विहाय कस्यापि दर्शनशास्त्रस्य नामापि न वर्तत इति कस्माद जातं यदिदं प्रौद्धस्पड मतं मीमांसकस्यैव मतमित्यादि १५. दि च संबादाद नई सूत्रेषु ये विकल्सा दृश्यन्ते तेपामाधुनिक- ब्राह्म-आर्य-परमार्यदर्शनादिग्रन्थेषु संवादादाभिनवमेवेदं न्या- यशास्त्रं कथं न फल्पनीयम् ? 1 यदि च भाष्यकाराधनुमतव्या. ख्यानेन शास्त्रान्तरसमालोचनानवीनत्वनिष्कर्पस्तदा "आतोप. देशः शब्दः" १ अध्याये १ आहिके सूत्रव्यारूपाने भाष्यकारे- ण स विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वादिति १ अ०१ आ०८ मूत्रपा. रपाने वार्चिककारेण च तदेवल्लक्षणमृष्यार्यम्लेच्छानां समा- ·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । न"मिति व्याख्यातवाद प्रथमाध्यायोऽपि गोतमहस्तानिप. तितश्यतुर पाय्यात्मकमपि न कृतं गोतमेनेति निष्पन्नं भवति । वस्तुतस्तु न्यायसूत्रपाठे उद्योतकर-वाचस्पति-उदयना. चार्यादीनामपि कचित् सन्देह आसीदिति तत्रतत्र सुव्य- कमेव, विश्वनाथपश्चाननेन तु म्यासूतिग्रन्धे सुस्पष्ट- तथा "नेदं सूत्रं किन्तु भाष्य"मित्यायुक्तमेव । नवी- नतार्किकैस्तु मुद्रितपुस्तके स्थूलाक्षरैर्विन्यस्तानां सूत्राणामेव सूत्रत्वं समधिगम्य तत्र सन्देहमपि विहाय सम्पूर्णा अध्याया एव गलहस्तिता इति महदाश्चर्यम् । यदि च २।३ ४ । अध्याया असम्बद्धा एवेति तदा उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति अनुवन्धनयसम्बद्धं शास्त्रं भवतीति महणां सम्भदायविच्छेदादाचापैरपि अनुवन्धत्रयसमन्वयार्य कृताः प्रयासा अरवदितं स्यादिति २१३१४ अध्यायात्मक परीक्षामागं विहाय कोऽनुमन्येत प्रथमाध्याय एक प्रणीत इति । अत्रावशिष्टा प्रवला युक्तिर्यद्वाद्धशास्त्रसमालोचनं लङ्का- चतारसूत्र-नागार्जुनकृतमाध्यामिफमून-आर्यदेवकृतशतभ्यः आरशो विषयाणां समुद्धरणं च । यदि चात्र शङ्कासमाधिप. रिशीलनेनैव तत्तत्सूत्राणां मूले मक्षिप्तत्वमेव शङ्कत तदपि कयश्चित् सङ्गतं भवेत् किमपराधमध्यायत्रयेणेति न बुद्ध्या- महे ? । फस्मा ज्ञातं यच्छाक्यसिंहबुद्धस्यैव मतं ? यस्य च सम यस्य स्थैर्य बहवोऽस्थिराः पण्डिताः । अपि च हीनयानि. कानां बौद्धानां मते(१)शाक्यसिंहश्च पश्चविंशो युद्धः अस्माद पूर्वमनेके युद्धाः सञ्जाता परमप्यने भविष्यन्तीति नैत. (९) Buddha Vamsa ( Pah Text Soerety-1882 ) Travels of Flouen Thsing and Fa Hien.

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः। पतावलम्बिनो मायावादिनस्तेऽप्यनेन न्यायेन सूत्रकारेणैव निरस्ता" इति भाष्यात् पश्चात् सूत्राणि रचितानि स्युरिति महान् विप्लवो भवेदिति । बहुज्ञत्वाद् पञ्च न्यायशास्त्रस्प निन्दास्तुतिविपयको मह. पाँतमस्य च निवासविषयका समन्वयः कृतः सोऽप्याश्चर्य- जनक एव । तथाहि-"वैदिकसंहिताब्राह्मणग्रन्थयोायशा- स्वस्य च पूर्व सम्बन्ध एवं नासीद शुष्फन्यायविद्या त. दानी पृथगेवासीत् तस्माद् ब्राह्मणैरनादृता पश्चात् शनैः शनै- विपुलसमादरः सञ्जात इति ।" यदि च वैदिकग्रन्थस्य सम्बन्ध एव नासीत् तदा वि. श्वनाथन्यायपश्चाननादिभिरुक्ता न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणी- त्युपाङ्गानि इसादिश्रुतयश्च कुत्र तिष्ठेयुः अथ च न्यायप्रणेतुर्गो- तमस्य ऋग्वेदादिसंहिताग्रन्थेषु शतपथब्राह्मणे च निरुक्त. रीत्या चर्चायां सत्यां पूर्व गोतमः काष्ठक्त् स्थितः पश्चा. द्वहुकालानन्तरं न्यायशाखं प्रणीतवान् इति निष्पन्न भवति । अथ च "आन्वीक्षिकी विद्या न्यायशास्त्रं वा अध्या. स्मविधा वा क्षत्रियेबासीन्न ब्राह्मणेषु इत्यादि" तत्र प्र- माणं छान्दोग्योपनिपद् ५-३ "मा त्वं गौतमावदो यथेयं न मार खत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान् गन्छति तस्मात् सर्वेषु लोकेपु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदि"त्यादि(१) । तत्र मनुस्मृती १ अध्याये ३४ । ३५ श्लो. "अहं प्रजाः सिसक्षुस्तु तपस्तपता सुदुःश्वरम् । पतीन् प्रजानामसनं महानादितो दश ।। (१) न्याय प्रशासनप्रकारस्याभावाद् धर्मसूत्रकर्नुौतमस्यात्र प्रहणम् ।

·म्यापवासिकस्य भूमिकायाम् मरीचिमभ्यारिसी पुलस्त्यं पुलई कतम् । माचेतसं पसिष्ठं च मगु नारदमेव च ।" इत्युक्त्या अकिरा प्रमणः पुत्रस्तदम्यो गोत्रप्रवर्तको गीतः । छान्दोग्ये च मनोः प्रशंमा वर्तत एव । बर्हि गो- समात् पूर्व कोसी क्षत्रियः मामी यत्र न्यायविद्याध्यात्मवि. पाया वर्तमानात विधाशदीप्यान्वीक्षिकीवाचक एव इति वर्णनीयम् । अपि च "विद्या हवे प्रामणमाजगाम गोपाय मा शवधीष्टेऽहमस्मि । अम्यकायानृजवे ऽयताप न मा यूपा वीर्यवती तथा स्याम् ॥" इत्यादिसहितोपनिषहालणश्रुतीनां माधवाचार्येण फर- संहिताभाष्यमुखबन्ध उदाहतानां का गतिः ॥ गोतमस्थानविषयकसमन्वये च वाल्मीकिरामायणेन तु गो. समस्थान मिथिलामण्डले आसीदिति सिद्ध किंतु "अक्षपादः कणादव उलको वरस एव चे"त्यादिवायुपुराणाद प्रभासक्षेने ऽपि स्थान सम्भवति । अस्य समन्वयारी गोतमामबद्धा श्रीमद्भागवतीय ११ स्कन्धीप ६ अध्यायस्थो ३५ "ममासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽपैव माचिर"मिविश्लोकसम्बदा श्रीमन्ना गवतीय ११ स्कन्धाय ३० अध्यायस्थां ६ श्लोकसम्बदो "वयं प्रभासं यास्यामो पत्र प्रत्यक् सरस्वती"त्यादिश्रीकृष्ण कथामुघृत्य गोतमस्य प्रभासगमनं साधयति । अत्र मिथि. मादेको स्मोरिसस एष मोजमा पनि प्रा.

·ज्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तायः । शास्त्र प्रणीतवान् ततः परं किमपरमवशिष्टं यदर्थमन्ते प्रभास- क्षेत्रे गता सोमशर्मणो ब्राह्मणस्य शिष्यतां गत इति स मन्वयकर्ता एव जानाति । यञ्च लङ्कारतारस्त्र-नागार्जुनकृतमाध्यमिकसूत्र-आर्य- देवकृतशतकेभ्यो विषयाः समुद्धृता इति अत्र ते विषया उक्तग्रन्थेष्वेव निरूपिता नान्यत्यत्र कि बीजं किं प्रमाणे कस्माचावगतम् ? इति वक्तव्यं भवति । तानि वाक्यानि प्रायः शङ्कासमाधिलक्षणाक्रान्तानीति चिरकालादेव विचारग- र्भाणीति विज्ञायते । पम तु मतमेते विषया ऋग्वेदसंहिताया- मुपनिषत्स्वपि निरूपिताः अतोऽनादिकालादेवास्तिकनास्ति काशकासमाध्योर्वर्तमानत्वादुक्तरीत्या तत्तत्सूत्राणां नवीनत्वकल्प नया २ । ३ | ४ अध्यायानां नवीनत्वकल्पनमयुक्त- मेवेति । तथाहि- गोतमसूत्रम् ४ । १।३९ "न स्वभावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् ।" माध्यमिकम्त्रम् "न सम्भवः स्वभावस्य युक्तः प्रत्ययहेतुभिः । समावः कृतको नाम भविष्यति धुनः कथम् ।" श्वेताश्वतरोपनिषदि २ "कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम् ।" तथा श्वेताश्वतरोप. ६ । भावमेके कवयो वदन्ति कालं तथान्ये परिमुखमाना: " गोतमसूत्रम् ४ । १४९ "नासन सम्न सदसदसत्सतीधात् ।" माध्यमिफस्त्रम्

·न्यायपातिकस्य भूमिकायाम
"सतश्च तावदुत्पत्तिरसतय न युज्यते ।
न सतश्चासतश्चेति पूर्वमगोपपादितम् ॥
वासनो नैव सतः प्रत्ययार्यस्य युज्यते ।
न सन्नासन्न सदसद् धमों निर्वतते सदा॥"
"सदसद् सदसथेनि यस्य पक्षो न विद्यते ।
उपारम्भाधिरणापि तस्य वस्तु न शक्यते ॥"
सुवालोपमिपदि १ । ११
"सहोवाच न सन्नासन्न सदसत् ।" तव ३ खण्ड
"असदा इदमग्र आसीद।"
अम्बेदसहितायामपि १०म० १२९ ०१ मन्ने द्रष्टव्यम्
गोतममूनम् ४ १२ १ ३१-३२
"स्वमविपयाभिमानवदय प्रमाणप्रमेयाभिमानः ।।
'मायागन्धर्वनगरमृगतृष्णाद्वा ।"
मा यमिय सूत्रम् ।
"यथा माया यथा स्वप्नो गन्धर्वनगर यया ।
तथोत्पाटस्तथा स्थान तथा भग उदाहृतम् ॥"
मैन्युपनिषदि ४ प्रपाठक
"इन्द्रजालमित्र मायामय सम इत्र मिथ्यादर्शन"
मित्यादि।
अन्ये तु "उपलभ्यमानन्यायमूनाणामविसावधानतया
पाठेन समालोचनेन च निष्पन्न भवति तावद् यो
गवेदान्तादिशास्वनिरूपितविपयोपनिपाता जैनदर्शने प्रमेये
पु सुखस्य परिगणनात् अर च न्यायशास्त्र प्रमेये-
पु तदभावाद जातिनिरूपणे प्रथमाध्यापमा पाययो.

·न्यायसूत्रपाठनिणयमस्तायः । . विरोधात् तत्र महान् विप्लयो जातः । अपि च द्वितीय- तृतीय-चतुर्थाध्यायेपु पोडशपदार्थानां परीक्षाया अभावात् नेदं पूर्ण शास्त्रमिति । अन्यच्च हिन्दूशास्त्रेषु न्यायशास्त्रस्य निन्दाया दर्शनात् बौद्धशास्त्रेण संश्लिष्टमिदं शास्त्रं जातम् । यत्तु स्त्रीष्टान्दारम्भसमयात् ३०० वर्षेभ्यः परं वर्तमानाद्वात्स्या- यनान प्रभृति इदानींतनपर्यन्तैष्ठीकाकारैः स्वव्याख्यानेन समाहितं संयोजितं ते ऽपि नापारयस्तत्त्वतो व्यवस्थापयितुं तत्वार्थानित्यादि" निरूपयन्ति । इयं हि तेपामुक्तार्थसं- सिद्धौ प्रवला युक्तिर्यद् "वाचस्पतिमिश्रेण न्यायमूनोद्धारः न्यायसूचीनिवन्धश्च रचितः अनयोः संवादेन समालोचनेन च महान् विप्लवो दृश्यत" इति । अत्र समालोचनम् । अत्र महान् विशेषोऽस्ति यत् न्या. यशास्त्रस्पतिटत्तमिनिहासः समयनिर्णयादिकमपि बहुभिः कृतम् तनिरूपितमपेयादिपदार्यसमालोचनं तैर्न कृतमन्पेनय कृतपिति हर्पविषयोऽयम् । अयं तु अननुभूतमहाहपविषयो "यद्वात्स्यायनप्रभृतीदानीतनपर्यन्तं टीकाकाग नापारयस्त. चतो व्यवस्थापयितुं पदार्थान्" इदं तु तत्थ्यमेव गङ्गेशो- पाध्यायः श्लोकद्वादशसाहस्यात्मकेन तवचिन्तामणिग्रन्धे. न "प्रत्यक्षानुपानोपमानशब्दाः प्रमाणानी"तिपञ्चदशाक्षरा- स्मकमेव गोतमननं व्याख्यातं ततः परं व्याख्यानुव्याख्यानैः श्लोकाना लक्षाणामष्टाविंशत्या उपरहितमपि(१) इदानींपर्यन्तं कोडपत्रविवेचनादयो न समामि गता नापि विश्रान्ता इत्ये- (१) चौखवासस्कृतसीरीजमुद्रिते क्रोडपत्रसंग्रहे भूमिकायां विस्तरेण निरूपितमिदमस्माभिः ।

·न्यापयासिकस्य भूमिकायाम् पा तत्वता महाशया एव । परं तु कुत्र किंवा स्खलनं जात. मितिनिरूपितवन्तयेत् सिदं नः समीहितं भवेत् तस्य च न कनेति खदास्पदम् । परंतु वैद्यकविद्याचद् गणितविद्यादि- वनास्थ न्यायशास्त्रस्य लौकिकार्थसिद्धिः प्रयोजनं किंतु "त. स्वज्ञानामिश्रियसाधिगम" इस प्रयपत्र एवं प्रपोजनं दर्शितं सूत्रकारण ततु निशिंपन्यायशास्त्रपरीक्षणान् महाशया एव जा. नन्ति तत्वज्ञानामिश्रेियसाधिगमो भवति न भवति वेति ? । चौदाबागमविषये वाचस्पतिमिश्रण ५ कारिकाव्याख्यापां सा. ख्यतत्वकौमुपामुक्तमेव "विगाना छिन्नमूलत्वात् म्लेच्छादिमिः पुरुपापसदैः पशुमायरित्यादि" तस्माछिटापरिग्रहीतास्ते आग. मा एवेति बर्हि न्यायोक्तद्वादशाविधेषु ममेयेषु सुखस्य गणनामात्र जैनागमेषु तत्परिगणनान् न्यायशाखस्य न्यूनतेति कपकस्यैव न्यू- नता। यद् आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनामचिदोपमैत्यमावफलदुः- खापवर्गास्तु प्रमेयमिति सूत्रोक्तद्वादशविधेपुममेपेषु परिगणितं दु:- खविंशतिपकारकमिति तत्र मुखस्य वातिककारेण ग्रन्यारम्भ एवं सम्यकपरिगणितस्य ज्ञानामावाद्वा तिरष्कृतत्वाव । जातिनिरूपणे प्रथमपञ्चमाध्याययोः को विरोध इति तु "मुखमस्तीति वक्तव्यं कुन्तीपुत्रो विनायक इतिवत्" विरो- घस्यादर्शितत्वात()। अन्यशास्त्रोकपदार्थानां तदन्यत्रोपनिपातेनैव, शास्त्रस्य व्यर्थता तदा सर्वेणेव शास्त्रपु(२) अन्यदीयशास्त्रविष- योपनिपाताद सर्वाणि शाखाणि पर्थान्येवेति किमपि नाध्येत. (१) प्रथमाध्यायपश्चमाध्याययोः सम्बन्धश्च ६२ पृष्ठे व प्रव. शिंतो मया । (२) अस्यामेव भूमिकायां पृष्ठे ५० द्रव्यम् ।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्तावः । व्यम् । उपनिषत्स्वपि सांख्यशास्त्रस्य प्रशंसा सांख्ये तु न घयं पट्ादार्यवादिनो वैशेषिकादिवत् (१) इति सूत्रेणैवोक्तत्वा- अर्थमेव तत् । अपि च २ । ३ । ४ अध्यायेषु सकलपदार्थपरीक्षाया अभावान्नेदं पूर्ण शास्त्रं तदपि न सम्यक् येषां पदार्थानां प. रीक्षा न कृता तत्कारणानि च तत्र तत्रोक्तान्येवेति । न्याय- निन्दामशंसासमन्वयश्च आचार्यैः कृत एव अस्माभिरपि प्रतिपा- दित एवाधस्तादिति हिन्दूशास्त्रज्ञाना(२) नात्र कथनावकाशः । यत्तु स्त्रीष्टान्दारम्भात् ३०० वर्षेभ्यः परं वात्स्यायनस्य वर्तमानत्वमुक्तं तदपि लेखमात्रेणैव सिद्धं न भवतीति । अय. मर्थः परीक्षणीयोऽग्रे वात्स्यायनचरिते ऽस्माभिरिति ।। इयं हि तेषामुक्तार्थससिद्धौ प्रवला युक्ति"द्वाचस्पति- (१) सांख्यप्रवचनषडध्यायां १ अध्याये २५ सूत्रम् (२) घेदान्तिावाणस्तु न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणीति" श्रु. तिः । "अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तर ।" "पुरा- णन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रागमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशे"त्यादिस्मृतिः। "मनामि मनसा तात दृष्ट्वा चा. न्वीक्षिकी परा"मिति महाभारतम् । एषु पचनेषु व्यापार विधाय "यदक्षपादः प्रवरो मुनीनां शमाय शास्त्रं जगतो जगाद"इत्यादिवाक्येषु न्यायपक्षपातित्वं प्रलपन्तः अक्षपादप्र. णीते च काणादे सांख्ययोगयोः । त्याज्यः श्रुतिविरुद्धाशः" इ. स्वादियचनानामेकमेवाद्वितीय ब्रह्मेति श्रुनिब्रह्मपरा जीवपु नो. पयुज्यत इति नैयायिकार्थमजानन्तो न्यायनिन्दापरायणा घेदा- দিনান্তৰাৰ সমাগী ঘাঘ্যাবধি অমামাই पाईपत्यं चाकिमतमुहाहरन्ति यथा गौतम शास्त्रमा तथा पार्हस्पत्यमिति । तदत्यन्तमस तत्र वाईसत्यशास्त्रामाण्ये श्रुत्या. दिप्रमाणानुपलम्भाव। जन्मान्ध- ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् मिश्रण न्यायसूत्रोद्धारः न्यायमूचीनिवन्धश्च रचित:(.) अन- योः संवादेन समालोचनेन महान् विष्ठको दृश्यत" इति(२)। इदमुपलभ्यमान न्यायशास्त्रं मर्वयानवस्थित पठनपाठनानुप युक्तमिति तेपा हृदयम् । . इदं सर्व न चियं नाप्यपूर्वार्थनिर्धारणं जैनागमे मुगणा- अम्ने निपटवधिकानि त्रीणि शतानि मतानि(३) प्रदर्शितानि भारतीयोपासकमम्पदायारयपुस्तके ऽपि मुबहूनि मता- नि निम्नपिनानि तानि च समने सर्वथैवानुभवसिद्धान परमते तु समतं विहाय सर्वनैवानुभवापलाप इति सपा साधुत्वे यसमाधानं तदेव केसामन्येपां शङ्कायाः समाधान भवितुमईतीति । अपि च पूर्वाचायः कृतानामेनाशीनां श- द्वाना समाधानं तु उदयनाचार्येण फिरणाल्या श्रीहर्पण खण्डनखण्डग्याचे साहित्याचारपि तत्रतत्र कृतमेव । अधि. क तु मया न्यायदर्शनभाष्यक रिस्यायनस्य चरिते भाग्यव र्णने यथा यथं परीक्षिप्यते ।। (१) एकनैव वाचस्पनिमिश्रण अन्यद्वय रचित विमि प्रेन चा पुत्र को वा विद्या इति समालोचित न बेतिय हुना सन्देहो भवति स्वय तीर्ण, परान् तारयतीति हौरिका भाणकेन तत्मदर्शनस्यात्यन्तावश्यकत्वात् । मया तु निश्चित णितमधस्नात् परिशिष्ट वाचस्पतिमिश्रचरिते निरूपयिष्यते । (२) पुत्र विठया को वा विव इति अरश्यनिरूपणीय भवति तदभावादविञ्चित्करमिदम् । (३) मलयगिरिहतायां द्वितीयोपाङ्गटीकाया मुखवन्धे द्रष्टन्यम् | Indian Antiquary 1888 2 344 ·पात्स्यायनचरितम् । अथ न्यायदर्शनभाष्यकर्तुमहामुनेर्वात्स्यायनस्य चरितम्। तत्र तावन्यायदर्शनभाष्यकर्ता भगवान् वात्स्यायनः क- स्मिन् देशे फस्मिन् काले आविर्भूत इति निर्णयस्तु दरे गतस्तन्नाम्न्येव मतभेदा दृश्यन्ते एकत्र वात्स्यायनोऽपरत्र पक्षिलस्वामी अन्यत्र पक्षिलमुनिः पक्षिल इति वा । किन्तु न्यायभाष्यान्ते । "योऽक्षपादमूपि न्यायः मत्यभावदतां वरम् ॥ तस्य वात्स्यायन इदं भाष्यजातमवर्तयन्"।(१) इति । न्यायवार्षिकसमाप्तौ च । "यदक्षपादप्रतिभो(२) भाष्यं वात्स्यायनो जगौ । अकारि महतस्तस्य भाग्दाजेन वार्तिकम् ।।" इति दर्शनान नितिं भवति तस्य मुख्यं नाम वात्स्या- यन इति । अक्षपादमतिम इति वार्तिककारोक्त्या अक्षपाद- तुल्यो महर्भािष्यकार इति सिद्धम् । न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायापारम्भे आचार्यचाचस्पति- मिश्रेण। "अथ भगवता अक्षपादेन नि श्रेयसहेतौ शारे प्रणीते (१) पद्यमिद विजयनगरसस्कृतसीरीजमुद्रिते म्यायदर्श. नपुस्तकेऽन्यधपि प्राचीनेषु लिखितपुस्तकेषु तथा अस्मन्निकटे वर्तमाने महानैयायिकै प्रामाणिकत्वनावधृते प्राय शुद्धे पुण्य. प्रामे (पूनानगरे ) लिमिते प्राचीने पुस्तकेऽपि वर्तते। (२) यदक्षपादप्रतिम इत्यपि कचित् ।

·न्यायपात्तिकस्प भूमिकाथाम् व्याख्याते च भगवता पशिलस्वामिना किमपरमवशिष्यते पदर्थं वार्तिकारम्भ" इत्युक्तवाद पक्षिलस्वामी इत्यपि नि- पन्नं भवति । वेदादिभाष्यकर्षा माधवाचार्यणापि सर्वदर्शनसंग्रहे ऽक्ष- पाइदर्शने(१) "पतिलस्वामिना च सेयमान्वीक्षिकी विद्या प्रमाणादिभिः पदाथैः भविभज्यमाने"स्यायुक्तम् । तार्किकरमाटीकायर्या चादादेव "पसिलमुनि(२)पभृतय". इत्युक्तम् । तथा च वात्स्यायनस्य नामान्तर पक्षिलमुनिः पक्षिल. स्वामी इति च सिद्धम् । शतपथब्राह्मणे बृहदारण्यकोपनिषदि समाप्तौ "अथ- १७" इत्युपक्रम्य 'वात्स्याद्वात्स्या"(३)इत्युक्तम् । तस्माद् वत्स्यस्य युवा अपत्यं वात्स्यायन इति । वात्स्यायनस्य चर्चा पद्मपुराणीयरामाश्वमेधे । अध्या- येऽपि वर्तते -- (१) यसदेशीय-एशियाटिक सोसाइटीद्वारा मुदितपुस्तके १५ पृष्ठे द्रष्टव्यम्। (रो केचित्तु अब मुनिशब्दस्तचपदीपिकाकारचित्सुरामु निवद् घोध्य इति तन न्यायवार्तिकारम्भे 'यदक्षपादप्रवरो मुनीना" चाचस्पतिमिश्रतखण्डनोद्धारे “यदक्षपादस्य महामु नेमत"मित्याद्युक्त्या पत्रापि तथात्यात् । पक्षयति तत्वज्ञान परिगृहातीति पक्षिल । पक्ष+बाहुलकादिलच् । यद्वा पक्षिणों दपया लाति आदते गृहातीति पक्षिल । ला आदाने इति पाणिनि । पक्षिलचर्चापि मत्स्यपुराण ५२ अभ्याये एन्या । (३) पत्स्यस्य युवा गोप्रापत्य वात्स्यायन घास+य त तो पनि फक् अधिति वासे युषापत्य पारस्यायन इति यावत् ।

·५ वात्स्यायनचरितम् । A व्यास उवाच । "ततः परं घराधारं पृष्टवान् भुजगेश्वरम् । वात्स्यायनो मुनिवरः कयामेतां सुनिर्मलाम्॥" इत्यादि । इत्थं च पुराणादौ वात्स्यायनस्य चर्चाया दर्शनात् वस्य चिरन्तनत्वं सिद्धमेष । एवं तत्कृतन्यायदर्शनभाष्येऽपि न कोऽपि हेतुश्यते येनार्वाचीनत्वं सिद्धयेत् । यदि च वक्ष्यमाणात्मवाचनात्मवाद्यास्निानास्तिकसां- ख्ययोगक्षणिकवादिभूतचैतनिकदशावयववादिनां मतोपन्यासे- नार्वाचीनत्वं कल्प्येत तदा उपनिपदादिप्यपि तद्दर्शनात ते. पामप्पर्वाचीनत्वं भवेत् किं पुनर्वात्स्यायनस्य तत्मणीतभा. प्यस्य वेति । यथा तद्भाष्ये २५ पृष्ठे(१) "अनात्मवादिनः ।" ३८ पृ० "इति सांख्यानाम् । इति योगानाम् ।" ३९ पृ० "दशावयवाने के नैयायिका वाक्ये संचक्षते । जिज्ञासा संशयः शक्यप्राप्तिः प्रयोजनं संशयव्युदास इति ॥" ६० पृ०"अथवास्त्यात्मेत्येक नास्त्यात्मेत्यपरेमन्यन्" इति । १०४ पृ० "आकाशगुणः शब्दो विभुनिसोऽभिव्यक्तिध- मेक इत्येक"। "गन्धादिसत्चिद्रव्येषु सनिविष्टो गन्धादिवदवस्थितो- ऽभिव्यक्तिधर्मक इत्यपरे।" "आकाशगुणःशब्द उत्पत्तिनिरोधधर्मको बुद्धिवदित्यपरे"। "महाभूतसंक्षोभन: शब्दोऽनाश्रित उत्तचिधर्मको नि- रोधधर्मक इत्यन्ये" । (१) अत्र पृष्ठाका विजयनगरसंस्कृतसीरीजमुद्रितन्यायदर्श- नभाज्यपुस्तकानुसारेण योध्या।

·न्यायपार्मिकस्य भूमिकामा १५९ १० "एवं हि पश्यन्तः प्रवदन्ति सांख्याः पुरुष. स्यान्ताफरणभूता नित्या युन्दिरिति"। १६३ पृ. "क्षणिकवाधार । १७४ पृ. "भूतचैतनिफ आह ।" २८७ पृ० "अत्र नास्तिक आह" २२१ पृ. "याशक्लयो मैयामिति होवाच । कात्याय. न्या सहान्तं करवाणीति" २२२ पृ० "चातुराश्रम्पविधानाचेतिहासपुराणधर्मशाने. काश्रम्पानुपपचिः।" इत्याधुक्तं तेनापि नार्वाचीनत्वं सिद्धाति ॥ तथाहि तदभाष्ये २५ पृष्टे(१) अनात्मवादिनः। नरात्म्प. धादस्तु मैत्रायण्युपनिपदि ७१ ८ "रात्म्यवादहक"रिति । इदं पाकिमतमपि सम्भवति । यथा महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधमें १८६ अध्याये । "यदि प्राणपते वायुर्वायुरेव बिचेष्टते । श्वमित्यामापते नित्यं तस्माजीवो निर्यकः ॥" इत्यादि ३८ पृष्ठे "इति सांख्पानाम् । इति योगानाम् ।" योग- स्य चर्चा कठोपनिषदि ६ वल्ल्याम् । श्वेताश्वतरोपनिषदि ६ अध्याये सांख्ययोगी समुद्धृतो । अपि च छान्दोग्योपनिष- दि६ प्रपाठक १७ खण्डे "तदैनघोर आगिरसः कृष्णाय देवकीपुत्रायोत्कोवाव" श्रीकृष्णेन भगवद्गीतायाम् । "एक सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति।" इत्युक्तम् । ३९ पृष्ठे "दशावयवाने के नैयायिका वाक्ये सञ्चशते । (१) मत्र पृयाङ्का विजयनगरसस्कृतसीरीजमुद्रितपुस्तकानु सारेण पोभ्याः।

·७७ वात्स्यायनचरितम् । जिज्ञासा संशयः शक्यप्राप्तिः प्रयोजन संशयव्युदाय इति ।" नैयायिकानामनेकत्वं मयैवात्रा प्रदर्शितमान्वीक्षिकीविद्यानि- रूपणमकरणे । यथा महाभारते । "नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च । पराजितो यत्र चन्दी विवादेन महात्मना ।। इत्थं चान्धीक्षिस्यैक्येऽपि न नैयायिकैक्यम् अन्यथा इदानींतनेषु न्यायग्रन्धेषु "इति पाश्चः" "इति नव्या:" "इत्य स्मत्पित्रचरणा" "इत्यस्मद्गुरुचरणा" इति मतभेदानुपपत्तेः । केचित्तु दशावयववादिलेन बौद्धं कल्पयन्ति तन्निर्मुलम् यदि स बौद्धो भवेत् तदा भाष्यकार यायिकनाम्ना कदापि गृहीतो न भवेदपि तु नास्तिकादिनाम्नेति । ६० पृष्ठे अथवास्त्यात्मेत्येके नास्त्यात्मेत्यपरे मन्यन्त- इति । मैत्रायण्युपनिषदि ७ प्रपाठके ८ खण्डे । "नैरात्म्यवादकुदकैमिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यल्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥" १०४ पृष्ठे आकाशगुणः शब्दो विभुनित्योऽभिव्यक्ति- धर्मक इत्येके। १०४ पृ० गन्धादिसत्तिद्रव्येषु सन्निविष्टो गन्धादिव. दवस्थितोऽभिव्यनिधर्मस इत्यपरे । १०४ पृ. आकाशगुणः शन्द उत्पत्तिनिरोधधर्मको बु. द्विवदित्यपरे। १०४ पृ० महाभूतसझोभजः शब्दोऽनाश्रित उत्पतिधर्मको निरोधधर्मक इसन्ये । अत्र "अन्ये" इत्यनेनाधुनिका बौद्धं क. ल्पयन्ति तदनुयायिनस्तु स्त्रीष्टान्दारम्भात् ४८७ वर्षेभ्यः पूर्व बुद्धदेवस्थिति निश्चिन्वन्तस्तत्पूर्व न्यायभाष्यमिदं नासीदेवे.

·७८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् ति समुद्घोपयन्ति । तदसत् । वेदधर्मशास्त्रपुराणेषु आस्तिकनास्तिकदे- नाने कानि मतानि निरूपितानि भाष्यकारेण चौद्धनामानुनि- खितत्वात् नदिदं मतं फस्मादवगतं बौद्धस्पैवेति यदि च त. तद्वन्यसंवादात् तदाऽऽधुनिकमतर्मचादादपि तत्पश्चादावि- त्वात् अभिनवमेव वात्स्यायनीयं भायं कयं न फल्प्येत ।। चौद्धग्रन्थेमपि हीनपानिकैरतीतानागना अनेके युद्धा निरू- पिता इति फस्य चुदस्येदं मतमित्यपि निरूपणीयमेव यदि च गौतमस्य शाक्यसिंहस्य युद्धदेवस्य मतं तदपि निरू. पणीयमेव कस्मिन् ग्रन्थे तत् प्रतिपादितमिति ? । ऐतिहासिमटत्तशोधने निपुणंपन्या आधुनिकास्तु इ. सपीयरारम्भद ४८७ वर्षेभ्यः पूर्वम् । "सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः । समन्तभद्रो भगवान् मारजिलोकजिज्जिनः ।। पडभिज्ञो दशरलोऽवयवादी विनायकः । मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिश्च सः ॥ स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः। गौतमश्चार्फचन्धुध मायादेवीनच सः॥ इत्यन्वर्थनामविशिष्टो बुद्धो निर्माणं गत इति वदन्ति वन वक्ष्यमाणानि दुरुच्छेद्यानि वलवन्ति प्रमाणान्युपपस्तानि । "मोफेसर बुलरमहाशया: (Buhler) तथा डाक्टर फ्लीट (Fleet) महाशयाः पापाणस्तम्भे लिखितेऽशो- फराजस्य शासने २५६ संख्यां दृष्ट्वा कल्पवन्ति युद्धमर- णाशोकजीवन समयपोरेतादर्पपरिमितमन्तरम्।" "अपि च परमार्थनामकेन बौदेन वसुबन्धुचरितपुस्तकं ·वात्स्यायनचरितम् । निर्मितं तत्र लिखितमस्ति बुद्धदेवनिर्वाणानन्तरं १००० वर्षे- भ्यः पश्चात् स्थिती "पृश्यप""विन्ध्यवस" नामको वौद्धौ । तातो स्त्रीष्टान्दारम्भात् परं पञ्चमशताब्द्या वर्तमानाविति उपात्तसमय एव युद्धनिर्वाणस्य ।" "अन्यच्च चीनदेशीयकाटननामक नगरे संख्याबोधक- रेखाचिन्दादिवत्-चिह्नविशेषालितलेखाः ४८९ वर्षपर्यन्तं स्थापयन्ति स्मेति स्थिति. तत्र ९७५ चिह्नान्यासन् तत्र ४८९ संख्या न्यूनीकृना सती स एव निर्दिष्टसमयो बुद्ध- निर्वाणस्य भवति ।" यताहशान्येव प्रमाणानि व्यक्ताव्यक्तसाधारणानि व. स्तुतत्त्वनिर्णये प्रभवन्ति तदा हिमपराद्धं वेदधर्मशास्त्र - राण(भारतरामायणादीतिहासमहापण्डितः सहृदयरवगम्य- रिति न बुद्ध्यामहे । यदि च बुद्धात्परमेव सर्वमिति निर्णीयते तदा इ. सबीयवारम्भात् ५२७ वर्षेभ्यः पूर्व निर्माणपदव्या गताना जैनचतुर्विशतीर्थदरमहावीरस्वामिनां चतुर्णा घेदाना भारत- रामायणादीनां मिथ्याशास्त्रतनिरुक्ति:(२) कुत्र तिष्ठेद्वेदादयो वा कुत्र तिष्ठेयुरिति । १६३ पृ. "क्षणिकवाद्याह" । क्षणिकवादश्च रहदारण्यको- पनिषदि ३ अध्याये २ ब्राह्मणे छान्दोग्यै ७ प्रपाठके ७। ८ खण्डयोः कठोपनिपदि ६ वल्ल्याम् । १७४ पृ० "भूतचैतनिक आहे"। भूतचैतनिकदेदात्मवा- (१) यथा च पुराणाना सामअस्य तथा वक्ष्यते । (२) अयमों निपुणतरमधस्तादुपपादितमप्रे उपपादयिष्यते घस्यास्तां तापदिति।

·८० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् दनिरासश्च छान्दोग्ये ८ प्रपाठके ९-१२ खण्डेषु वर्तत इति । अन्ये आधुनिकतार्फिकास्तु स्वेन तःण सर्कपन्ति खलु हेमचन्द्ररुताभिधानचिन्तामणेर्यकाण्डस्य ५७ श्लो. फस्य अर्द्धम् अर्द्धश्च ५१८ श्लोकस्य "वात्स्यायने मल्लनागः कौटिल्पश्चणकात्मजः । द्रामिलः पक्षिलस्वामी विष्णुगुप्तोगुलश्च सः) इति दृष्ट्वा उक्तवचनानुसारि यत्र कुत्रचियाख्यानमपि श्रुत्वा उक्तवचने चाणक्यस्याविकलं नाम हठात् सनिवेश्य चाणक्यस्य विष्णुपुराण-चायुपुराण-मत्स्यपुराणायुक्तस्या- पि चन्द्रगुप्तस्य राज्ञो मन्त्रिणः समयनिर्णायकं ग्रीक-चीन-दे. शीयाना कमपि लेखं वा शिलाशासनस्थं वा वक्ष्माणप्रकार- फलेख यत्र चाणक्यस्य चर्चापि नास्ति तमेव मूर्ति संस्थाप्य समुद्वोपयन्ति तावन्न्यायदर्शनभाष्यं चाणक्यवात्स्यायनकृतं स्नीसान्दारम्भाव पूर्व ३२१ वर्षेभ्यः(२) पुरातनं कथमपि भरितुं (१) अन श्लोके उक्तानि कानिचिन्नामान्येनासाधूनि । स च प्रमादो अन्धकारस्य लेखकस्य घेति न धुधामहे । यथा पात्स्यायनीयकामसुत्रदाकायामारम्भे महापण्डितेन यशोधरेण "मल्लिनाग"इत्युक्तम् । मुद्राराक्षमनाटकटीकायां "कौटिल्यः कुदिलमतिश्चाणक्य" इत्युक्तम् । चाणक्यनीतायथ च मुद्रारा. झसे चाणक्य इति मुख्य तन्नाम प्रतिपद गृहने । हेमचन्द्रण कोशकता तद् गृहीतमेव नास्ति । पुराणेतिहासादौ च चा णक्य एव चन्द्रगुप्तस्य मन्त्रीति । अभिधानचिन्तामणिटीका. कारण केनचिजनेन कौटिल्पशब्दार्थमजानता "कौटल्य" इति कृत "कुट, मृत्पात्र तत्र धान्यानि लाति आदते सगृहातीति पावत् कुटलः तस्य भाव. कौटल्य" (?) इति व्युत्पादितम् ! "भ शुल" इत्यस्य स्थाने "अगुल" इत्यपि कृतम् । (1) आधुनिकोतिहासतस्वपिदस्तु अयमेध समयश्चन्द्रगुप्त ·वात्स्यायनचरितम् । नाहतीति । अन नैयायिका वदन्ति पुरुषोत्तमदेवकृतत्रिकाण्डशेषकोशे(१) ब्रह्मवर्ग "विष्णुगुप्तस्तु कौण्डिन्पश्चाणक्यो द्रामिलोंशुलः । वात्स्यायनो मल्लिनागपक्षिलस्वामिनावषि(२) ।।" अपि च त्रिकाण्डशेपकोशारम्भ एव "अलौकिकत्वादमरः स्वकोशे न यानि नामानि समुल्लिलेख । राज्याभिषेकस्यति निर्णीत सोऽपि परीक्षणीयोऽग्ने मयेति । (१) कोशकारेण वेद-धर्मशास्त्र-पुराणेषु न्यायदर्शनादिपु च ये शब्दा येषु अर्थेपु प्रयुक्ता नानास्थानेषु वितता एकर सकलय्य कोशे कथिता अत एव अमरसिंहः "समाहत्यान्यतन्त्राणि सक्षिप्त प्रतिसकते। सम्पूर्णमुच्यते वगैनामलिङ्गानुशासनम् ॥ २॥" अमरानुयायी पुरुपोत्तमदेवोऽपि । "परिभाषादिकं सर्वमत्राप्यमरकोशयत् । "इत्युक्तवान् अमरपरिशिष्टारयोऽपि महान् कोशो ऽतीवोपयुक्तो यर्तते त. दर्शनास तत्परिशिष्टापेक्षा भवतीति । इत्थं च "पुराण मानवो धर्म साङ्गो घेदश्चिकित्सितम् । माशासिद्धानि चत्वारि न ह-तव्यानि हेतुभि ॥" इतिवत् कोशानां नाबासिद्धत्व नाप्रतिहासिकवृत्तकमव्य- घस्थापकत्वम् । तथा च अनेकार्थध्वनिमअर्याख्यकोशे २ हरि- शब्दो विष्णु-सूर्य-वानरादीनां वाचकत्येनकन लिखितः न त. स्माद्विष्णु-सूर्य-वानराणामेक्यं तप्येकदेशैककालावस्थायिन इति सिद्धम्। (२) पाठोऽयं प्राचीने लिखिते पुस्तके वर्तते । मुद्रिते पुस्तके तु "द्रोमिणः" "मलिनाग" अत्र "मन्दनागः"इति दृश्यते । अत्र विसर्ग. शोधकप्रमादारभ्य. पक्षिलस्वामिनावपीति द्विवचनानुपपत्तेः ।

·न्यायवार्तिकस्प भूमिकायाम् विलोक्य तैरप्यधुना प्रचार- मयं प्रपन्नः पुरुपांत्तमस्य ।।" "परिभाषादिकं सर्वमत्राप्यमरकोशचत् ।' इति लिखितम् अमरकोशे तु "चन्तायादि न पूर्वभार" इति लिखितम् । अत एव विकाण्डशेषकोशटीकापां बुधम. नोहरायां "विष्णुगुप्सस्तु कौण्डिन्यः कौटिल्यो वा चाणक्यो द्रामिला अंशुलः इति पश्चनामानि चाणक्यस्य । वात्स्यायन: मल्लिनायः पक्षिलस्वामी पक्षिलमुनिर्वा इति त्रीणि नामानि वात्स्यायनमुने रिति व्याख्यातम्(१) । फलिकातानगरमुद्रिते अमर-त्रिकाण्डशेष-दारावली-मेदिनीतिकोशचतुष्टयपुस्तके(२) सूचीपत्रेऽपि अष्टौ नामानि न चाणक्यस्येति प्रदर्शितम् । एवं स्थिते चाणक्यो भिन्नो वात्स्यायनय भिन्न इति मतिभाति । पदि च अष्टौ नामानि वात्स्यायनस्यैव । पञ्च णक्यस्य त्रीणि वात्स्यायनस्येति तु टीकाकारसूचीपत्रकार- योः प्रमादः तदापि "पल्लिनागपक्षिलस्वामिनावपीत्यत्र" स. (१) दृश्यते च न्यायवार्तिकतात्पर्यटोकायां सर्वदर्शन- सङ्घहे वार्षिकरक्षाटीकायामपि पक्षिलस्वामी पक्षिलमुनिर्वा । यशोधरकृतकामसूत्रटीकायां मलिनाग इत्युक्तम् । न्यायप्रन्थेषु नै. यायिकत्वेन वात्स्यायन विहाय चाणक्योऽन्यो घा नामिदितः इति निकाण्डशेपटीकाकारस्य मतं नायुक्तमिति । (२) श्रीमदमरकृतकोशः पुरुषोत्तमकृतत्रिकाण्डशेपश्च । हारावल्ल्यनिधानं मेदिनीकारस्य नानार्थः । नगरे कलिकाताध्ये कोलघुकसाहयाश्या । श्रीविद्याकरमिश्रेण कृतसूचीसमन्वितः॥ घेदत्वष्टफलानाथसम्मिते विक्रमादके। मुद्राक्षरेण योन बाबूरामेण लेखितः ॥ - ·वात्स्यायनचरितम् । ८३ मुच्चयार्थकेनापिशब्देन(१) मल्लिनागपक्षिलस्वामिनो मुचयेन ग्रहणाव्यक्तिभेदः सिद्ध्यति वात्स्यायनशब्दवाच्या मल्लिनागपतिलस्वामिनावपि भवत इति यावत् । अतः वि. हणुगुप्तादिनामविशिष्टयाणक्य एको वात्स्यायना, मल्लिनागः पक्षिलस्वामी च भिन्ना भिन्नो वात्स्यायन:(२)। नात्र किम- पि चित्रम् न वात्स्यायना एव भिन्ना अपि तु व. सोऽपि भिन्नो भिन्नः । यथाह आश्वलायनौतसूत्रे उत्त- रपट्टे, ६ अध्याये(३) "जामदग्ना वत्सास्तेषां पञ्चायो भा. गंवच्यावनामवानौर्वजामदग्नेति ॥ ६ ॥ "द्विविधाः वत्साः जा- मदमा अजामदग्नाश्च । तत्र ये जामदमाः वत्साः वयमिति स्मरन्ति तेषां पञ्चायः प्रबरो भवति भार्गवच्यावनामवा. नौर्वनामद ति" इति तदृत्तिकृतः । "अप हाजामदग्नानां भार्गवच्पावनामवानेति ॥ ७ ॥ "ये तु वयमजामदग्ना वत्सा इति स्मरन्ति तेषां व्यायः प्रवरो" भवति । "द्विमकाराणां वत्सानां परस्परमविवाहः ।" इति त- दृत्तिकृतः । पुरुषोत्तमदेवस्तु वेद-धर्मशास्त्र-पुराणादीनि सम्यगालो. च्य "अलौकिकत्वादमरः स्वकोशे" इसादि उक्त्वा त्रिका- ण्डशेपाभिधं को रचितवान् इत्येतस्य प्रामाणिकत्वम् । हे. (१) १ १ ४ १९६ पाणिनिसूत्रेण भपिशवः समुचयवाचकः । (२) चाणक्य-विष्णुगुप्त-कोटिल्यादयो यात्स्यायनगोत्रज्ञा इत्याश्वलायनीयधीतसूत्रे प्रवराध्याये। (३) पशिआरिक्सोसाइटीधंगालद्वारा मुद्रित पुस्तके ८७५ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् मचन्द्रम्तु न जाने कस्मात् साङ्क विधाय अष्टो नामानि वात्स्यायनस्पति सर्व विप्लावितवान् इति तर मूल मृग्यमेरे ति वदन्ति ॥ अपरे तु यदाधुनिकतार्किकाः हेमचन्द्रोक्तेषु वात्स्या यनस्याष्टसु नामसु चाणक्पशन्दाभावेऽपि प्रसह्य चाणक्यं तेषु सनिवेश्य ग्रीकदेशनिवासिनो मेगास्थिनीसस्य पुस्तके(१) निरुपित भारतवर्षीयं कमपि “सेन्द्राकोत्तस" नामक(२) तदा नीतन राजान विज्ञाय "सेन्द्राकोत्तस"शब्देन चन्द्रगुप रिकर य चन्द्रगशचाणक्ययोश्च मुद्राराक्षसादिभ्य एककाला वस्थायित्व भुवन्तश्चन्द्रगुप्तस्य राज्याभिपेरुसमय स्रीष्टान्दार- म्भात् ३२१ वर्षेभ्यः पूर्व निश्चिन्वन्त तस्मिन्नन समये वात्स्या यनीय न्यायाप्पं रचितमिति सिद्धान्तपन्ति तन्न सम्पन् । यतो वात्स्यायन इत्यनेनैव चणकात्मजात् चाणक्याद् भेदसिद्धिः न व्यत्ययम् वासस्य गोनापत्य वात्स्यः वत्स्यस्य युवा गोवापरय वा वात्स्यायन (३) एवं सति वात्स्यायन: (१) एन सैट इण्डिया (See Ic Crindle's Aneient India) (2) Justipi Hist Plulipp Lab XV cap IV ) FTFIT महाशयास्तु 'सन्द्राकानस" इति वदन्ति ! Drodorus Sreatus XVII 93 डिपाडोरस, (Quintus Curtus) IX कि टसकार्टियस महाशयास्तु “जन्द्रमस" इति वदन्ति | Straba AV I 36 सेयो महादायास्तु 'सेन्द्रकोतस' इति । Sur Villan Jones सर विलियम् जान्स महाशयास्तु सेन्द्राकोतस चन्द्रगुप्तश्चक एवेति । (३) गर्गादिभ्यो यन् ४ अध्याये १ पादे १०५ पाणिनीयसूत्रेण जुगुप्ला-पूजयोर्यप्रविधानात् । अत्र गर्गादिगण वत्स पठित चणकोऽपि पृथस् पठितोऽस्ति अत पार्थक्य निश्चितमेय अ + ·चात्स्यायनचरितम् । चणकात्मजश्चाणक्यः कथमपि भवितुं नाहति । यदि च वत्सगोत्रीयवाणक्य एवं न्यायभाष्यकर्ता तहिं वत्सपुत्रस्य वात्स्यस्य पुत्र एप कथं न स. अपि च गोतम-कणाद-कपिल. पतमलिमभृतयोऽपि कथ स्वनामोल्लेखं तत्रतत्र कृतवन्तः कथं स्वगोत्राण्येव न लिखेयुरिति सम्प्रदायविरोधः । अपि च कोशकारेण विष्णुगुप्तादिषु नामसु सप्त व्यक्तिनामा. नि एक नाम तु गोत्रस्य तदा कोशकारण अन्येऽपि सर्वे वात्स्यायना ये वत्सगोत्राः गोत्रप्रवरग्रन्थे पठितास्ते कथं नोपात्तास्तस्मान्यायभाष्यका वात्स्यायनो व्यक्तिविशेष एवेति न तु चणकात्मजो नापि कोशोपात्ताः सर्वे शब्दा ए कव्यक्ति पाचका इति । तस्माद् य एवं वात्स्यायनः स एव पक्षिलस्वामी पक्षिलमुनिति(१) मन्तव्यम् । वाचस्प- तिमिश्रादिभिस्तास्पर्यटीकादिग्रन्थेपूक्तत्वादिति । यथा कात्या- या एवं पारस्काराचार्यो हिरण्यकेश एव सत्यापाढः क. इणद्वैपायन एव वेदव्यास इत्यादय इत्याहुंः । वस्तुतस्तु मेगास्थिनीसपुस्तकविषयेऽनेके वदन्ति यत् खलु तल्लिखितं संपूर्ण पुस्तकमेव नोपलब्धं केनापि इ. तस्ततः प्रकीर्णानि पत्रा पोपलब्धानि तेभ्य एक पुस्त- के समाकलप भापान्तरेपनदिनामिति(२) तत्र "सेन्द्राकोत्त. न्यथा व्याघ्रपात्--प्राचीनयोग-पुलस्ति-अग्निवेश-शह-धनञ्जय- विश्वावसु-मनु-ऋक्ष-अनुह-याज्ञवल्क्य-रहूगण-मुद्गल- जमदमि-पराशरादीनामपिपाठात् सर्वपामैपयायते । (१) योऽक्षपादपि न्यायः प्रत्यभावदतां घरम् । तस्य धात्स्यायन इद भाष्य जानवर्तयत् ॥ इति न्यायमा. पान्ते वर्तते। (२) घधिमवन्द्रयहोपाध्यायेर प्रस्थापली, रणचरित्र १३१४ ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् स" "सेन्दाकोतस" "नन्दमस" चाम्देन चन्द्रगुप्तस्य ग्रह- गपाधुनिकतार्किकाणामेत्र घुद्धि कौशलं तत्सन्तानानां शि- प्पाणामेगाहो पाण्डित्यमहो कौशलमिति घण्टाघोपपूर्वकं तत्व शंसनं न तु तत्वविदाम् यतो "मात्रालाघवेन पुत्रोत्सव पन्यन्ते वैयाकरणा" "एक बिन्दु के लघु भये कुन्ती कुत्ती होइ" बिन्द्राकारस्य नकारावयवस्य स्पष्टले “कुन्ती" इति पच्यते तस्यैवास्पष्टत्वे "कुत्ती" (शूनी) इति पठ्यते । उचार- णापाटवे तु फलं सफलं सकृच्छद्भवतीति । अन केचित् उच्चारणापाटन चन्द्रगुप्तस्यैव नाम से. न्दाकोत्तसादिशब्देभ्य उपात्तमिति समादधति अस्तु त देव परंतु पश्च भूपेधिने भारतवर्पस्य चतुष्कोणत्वं चेन निरूपितमपि च भारतवपीयमनुष्याणां जातिरूपेण स- सधा भेदं मदर्य "एकजातीया मनुष्या एताशा वर्तन्ते येषां मुखं नास्त्येव ते खलु धूपमाधाय फलस्य सौरभ गन्धमाघ्राय जीवन्ती"त्यादि मलपिनम् अन्येषां मनु- प्याणा प्रत्पेकइस्तेषु अष्टावष्टावङ्गुल्यो भवन्त्पेवमने के विषया निरूपिताः एवं च यत्र सेन्द्राकोत्तसराना निरूपितस्तत्र पाणक्यस्य चर्चापि नास्ति तदपि उच्चारणापाटवेन अनु. बङ्गलासन मुदित “मिगास्येनिम्म् सोप्टपूर्व घा चतुर्थशता दीर लोक। मिगास्थेनिसर भारतसम्बन्धीय ग्रन्या विद्यमान नाई, फेरल अन्यान्य अन्धकार ताहा हईते ये सकल अश ताहादिगेर निज. निज पुस्तके उद्धृतकरिया छिलेन नाहाई सकलन पूर्वक डाकर स्वान्वेक नामक एक जन माधुनिक पण्डित एकखानि प्राय भस्तुत फरियाछेन ताहाई पखन मेगास्येनिसकृत भारतवृत्तान्त लिया लिला" ·चात्स्यायनचरितम् । -- - ) मानेन बुख्यपाटवेन वेति फेनचिदेव समन्जसनीयं न तत्व- विद्भिरिति । मित्रगोष्ठीमासिकसंस्कृतपत्रिकायां चतुर्थवीयपष्ठसप्तम- संख्ययोः (१८२९ शाकान्दीयाश्विनकार्तिकमासयोः ) १५६-१५७ पृष्ठे उद्धृतोऽस्ति "ग्रीसदेशीय मेगास्थिनीसनामकराजदतेन स्वनिर्मित-इण्डिकानामाग्रन्थे भारतदेशस्याकारचतुष्कोणक्षेत्रसमानो वर्णितः । अन्येन ग्री- सदेशीयेन "टलेमी"नामकेन भारतदेशीयमानचित्रं-( map मुद्रितं तत्रापि भारतदेशश्चतुष्कोण एवं वर्णित" । इति । ज्योतिपसिद्धान्तेषु भूगोलवर्णनप्रस्ताव भारतभूमेरा- कारत्रिकोणकल्प एव यथाह सिद्धान्तशिरोमणी गोलाध्याये भास्कराचार्यः लादेशाद्धिमगिरिरुदग्धेमकूटोऽथ तस्मात् तस्माधान्यो निपर इति ते सिन्धुपर्यन्ताः । एवं सिद्धादुदगपि पुराच्वच्छुक्लनीलाः वण्येषां जगुरिह बुधा अन्तरे द्रोणिदेशान् ॥ २६ ॥ आधुनिकैरपि भूमेश्चित्रेषु त्रिकोणकल्प एवं निरूपि. तस्तदा ग्रीसदेशीयानामुक्तनिरूपणं तु सर्वथैवाप्रामाणिकमेव । तस्मान्भेगास्थिनीसनामस्य तत्सशस्य वा लेखोऽश्रद्धयः । अपि च साङ्गोपाङ्गं बिना चन्द्रगुप्तादिनाममात्रेणैव समय- निर्णये(१) सति राजतरङ्गिणीग्रन्थे १ तरङ्गे काश्मीरदेशे रा- (१) यदि च प्राचीनपापाणादिपाठकवलेन सेन्द्राकोत्तसश- ब्देन चन्द्रगुत एव भवेत् तत्सम्बन्धवलेन तन्मन्त्री चाणक्योऽपि तपागच्छेत् पूर्वोक्तहेमचन्द्रकोशवलेन स एध विष्णुगुप्त स एव घात्स्यायन स एव न्यायभाध्यकर्ता भवेत् तदा ५२० शका .

·८८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् यणकुम्भपर्णविभीपणनामका राजानः साता इति ले. खदर्शनात् रामलक्ष्मणादीनामाधुनिकत्वापः एर महाभारते ऽनुशासनपर्वणि ७० अध्याये नृगोपार पानं श्रीमद्भागवतेपि नृगोपाख्यानं वर्तते । वाचस्पतिमिण भामत्यामन्ते "नरेशरा यचरितानुसार- मिच्छन्ति कतै न च पारयन्ति । तस्पिम् महीपे महनीय कीर्ती श्रीमन्मेवारि मया निरन्यः ।" इत्युक्तवान्महाभारताद् भागवताच पूर्व वाचस्पतिमिश्रा स्थ स्थित्यापत्तेः। अन्यच्च नृसिंहनामसहसू-रामनाममहस-कृष्णनामसहसा. दिपुस्तकदर्शनाद्विता भवति यानि नामानि नृसिंहस्प तान्येव वाहुल्येन रापस्य कृष्णस्प तथा वहना मनुष्याणामपत्यिमा धारणहेतून् विना नाममात्रादेव कालनिर्णये रामादीनामध्या- धुनिकत्वमाधुनिकमनुष्याणामपि त्रेतायुगावस्थापित्वं स्यादिति महान् विप्लर. यदि च सेन्दाकोत्तमशब्देन चन्द्रगुप्त एव सिद्धयेत् तन्म म्बन्धवलेन तन्मत्री चाणक्योपि तदानी असह्य तत्र प्रविशेद हे. मचन्द्रकोशमामाण्यात लिटरल्पना चाणक्य एर वात्स्यायन: ब्दलब्धजन्मना विशद्वर्षवयस्केन ग्रहगुतेन ब्रह्मस्फुटसिद्धान्तो विरचित अस्य पिता जिष्णुगुप्त पितामहश्च विष्णुगुप्त भय च पुरुषपरम्परया सुप्रसिद्धनाथकारो महापण्डित अयमेव न्यायमा. प्यकर्ता कध न करप्यत इति न बुद्ध्यामहे । ब्रह्मस्फुटसिद्धान्त स्तु महामहोपाध्यायश्रीसुधाद्विवदिना मुद्रापित ।

·वात्स्यायनचरितम् । मल्लनागः चणकात्मजः द्रामिलः पक्षिलस्वामी विष्णुगुप्तः अ. गुलः स एव कौटिल्यश्च एकस्यैव पुरुषस्य सर्वाणि ना. मानि तदा कौटिल्पप्रणीतस्यार्थशास्त्रस्य जैनचतुर्विशतीर्थङ्क- रेण महावीरस्वामिना जैनसिद्धान्तेपु मिथ्याशास्त्रत्वन(१) निरूपितत्वात् महावीरस्वामिनश्च विक्रमीयवारम्भाव ४७० वर्षेभ्यः पूर्व स्त्रीष्टान्दारम्भात् ५२७ वर्षेभ्यः पूर्व निर्वा; (१) श्वेताम्बरजैनास्त्येव वदन्ति २४ तीर्थकर महावीरस्वा. मी स्वशिष्याय गौतमाय इन्द्रभूतये चतुर्दशपूर्वसम्मकान् ए- कादशाइसमकान सिद्धान्तानुपदिदेश ते चैकादशाङ्गमाका ४५ भागेपु विभक्ताः यथा ११ अङ्गानि १ आचाराङ्गम् २ सूत्रावगम् ३ स्थानाम् ४ समचायाइम् ५ भगवतीसूत्रमित्यादिना तत्र ४० नन्दिसूत्रम् ४१ अनुयोगद्वारसूत्रमस्ति । तत्रानुयोगद्वारसूत्रे "जं इमं अन्नाणीहि मिच्छादिट्ठीहिं सच्छन्दबुद्धिमइ विग दिययं तं जहा भारहं रामायणं भीमासुरुष्क काडल्लयं घोडय- सुयं सगडभाइयाउ कपासियं नागनुहुम फणगसत्तरीवेसियं घइससियं बुद्धसासनं फाविलं लोगायत सहिततं माढरपु. राणं वागरणनाडगा अहवासावत्तरि फलाउ चत्तारिय वया संगो. चंगा सेतं लोइयं मो आगमउ भावसुयम्"। अत्र नन्दीसूत्रे पाठान्तराणि (कोडल्लयं)कोडिल्लियं अपि च भाग- घयं पाअंजली पुस्सदेवय लेहं गणिभ सउणरूपं, पतावान् पा. ठोऽधिका । भगवतीस्त्रे च २।१ । २० "रिउयेद अजुवेद सामवेद अथ. वणवेद इतिहासपञ्चमाणं निघंटुछहानं चउणह बेदाणं सं. गोवंगाणं सरहस्साणं सारए वारए धारप पारए खडंगवी सहितविसारप संपाणे सिक्खा फप्ये वागरणे छन्दै निरु. से जोतिसामयन अण्णेसुय बहसु भण्णपसु परिवायएसु न- येसु परिनिट्टिए याधि होत्था" इनि भगवतीसूत्रविषयक- निबन्धे चैवरमहाशययते २ खण्डे २४८ पृछे द्रष्टव्यम् । १२ ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् पदं गतत्वात(१) ततोऽपि पूर्व स्थितः कौटिल्पः मेगा. स्थिनीसोक्तसेन्द्राकोत्तससमये वीष्टान्दारम्भात् पूर्व ३२१ घऽपि स्थित इत्यस्य सामञ्जस्यमाधुनिकतार्किकैरेव फर्तव्य न तत्वविद्भिरिति । मम तु मते भारतवर्पस्य चतुष्कोणाकारस्वनिरूपणच तात्पमनुष्याणां मुखद्दीनत्वनिरूपणादिवञ्च सेन्ट्राकोत्तमश- न्देन फश्चिदन्य एव राजा भवेत् चन्द्रगुप्तस्थानहेतु कश्चिदन्य. श्चन्द्रगुप्तः ? तरजराजतरविण्यादिनिरूपितकाश्मीरराजरायणा. दिवदिति न तु विष्णुपुराणायुक्तश्चन्द्रगुप्तथाणक्यसचिव इति प्रतिभाति । एवं सति विक्रमादित्यवर्षारम्भात् ४७० वर्षेभ्यः पूर्व निर्वाणस्वं गतस्य महावीरस्वामिनः २४ तीर्थङ्करस्य भी. वनसमपात् पूर्व शास्त्रस्वेन वर्तमानस्य कौटिल्यशाखस्य त. स्कर्तुः कौटिल्पस्य बहुपूर्वकालावस्थापित्वं सिध्यति । अत एव भागवते १२ । । । ७ "नव नन्दान् द्विजः कश्चित्(२) मपभानुद्धरि पति । तेपामभावे जगती मौर्या(इ) मोक्ष्पन्ति वै कला ॥ (१) आपामरमसिहोऽय विषयों जैनपट्टावा द्रष्टव्यः । (२) द्विजः कश्चित् चाणक्य इति श्रीधरस्वामी भागवतटी. फायाम् । (३) भारतवर्षीयेतिहालपुस्तकानि महाभारतादीनि महापुराणा ति विष्णु-मत्स्य-वायुपुराणादीनि च सर्वाणि मुराया राजप ल्या अपत्यानि मौर्या इति वदन्ति व्युत्पत्तियललभ्यानि मौर्या इति नामान्यन्वर्थान्यपि भवन्ति । पर तु रघुवंशे "नवे तस्मिन् महत्पाले सर्व नवमिवामप्रत्" अपि च लोकिकामाणकोऽपि "कवयः किं न फल्पन्ते किं न भक्षति पापसा" दानी ·वात्स्यायनचरितम् । स एवं चन्द्रगुप्तं चै द्विजो राज्यभिपे पति ॥" इति । सन्दपुराणेऽपि । "ततोऽपि द्विसहस्रयु दशाधिकशतत्रये । भविष्यं नन्दराज्यं च चाणक्यो थान् इनिष्यति ॥" इत्युक्त्या अस्मिन् १९७२ विक्रमादे १८३७ शाळा- दे २७०६ सौरवर्षेभ्यः पूर्व चाणक्पस्य स्थितिरासीदिति निष्पन्नं भवति । एवं स्थिते शिलादिशासनस्थानां सन्देहपूर्णाना जीर्णत्वा. दिलुमकल्पाक्षराणामांनुसन्धानेन संयोजितवर्णानां वाक्याना- मेनकाकारणान्येनान्यमकारेणा(१)ऽनुमानेनार्यानुसन्धानेन पाठकानो खीष्टपूर्व चतुर्थशताब्धां चाणक्यस्थितिस्थापकानां कुत्र स्थितिर्भविष्यतीति आधुनिकतार्किकैरेव समझसनीयम् । यदि चाणक्यश्चेदर्वाचीनस्तदा विष्णुपुराणे वायुपुराणे मत्स्यपुराणे च चाणक्यस्य कथाया निरूपणात विष्णुपुराणा. दिकर्ता द्वापरयुगे वर्तमानो वेदव्यात! कुन तिष्ठेत् तानि पुराणा- भूयतं पारशीकदेगे मुरानामिका काचिनगरी तदुरपन्नो मौर्यश्चन्द्र गुप्त पारशीक इति । "किं किं न साधयति कल्पलतेय विद्या ॥" (१) यथा दिल्लीनगरस्थस्तम्भस्थलेख कोलयुक्महाशयन एक- म प्रकारेण क्यानिममहाशयेनान्येन प्रकारण पच वाराणसी. स्थराजकीयपाठालये घर्तमाने पापणस्तम्भे लिखित पथ पठित्वा फेचित् युधिष्ठिरस्य स्तम्भोऽयमिति फल्पयन्ति । अन्ये तु तत्र 'पाल' शब्दात् पालवशीयस्य कस्यचिद्राक्ष मारे तु गुमाक्षरे. पु लेखात् गुप्तवशस्येत्यादय कल्पनाविशेषा । आचार्यश्रीसत्यग्रतसामश्रमिणस्तु ताम्रशासनमेष पठित्वा घेद. भाष्यफतुमहीधरस्य पुरातनत्व घदन्तीति प्रतिपादितमधस्तात् ।

·न्यायवासिकस्प भूमिकायाम्
न्यपि कुत्र निष्ठेपुरिति । तथादि विष्णुपुराणे ३ अंश
३।४।५।६ अध्यायेषु
"द्वापरे द्वापरे विष्णुासरूपी महामुने ।
वेदमेकं स बहुधा कुरुते जगतो हितः ॥"
"यया स कुरुते तन्वा वेदमे पृथक् प्रभुः ।
वेदव्यासाभिधानात् तु सा मृतिमधुविद्विषः ॥"
"अष्टाविंशतिकलो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः।
वैवस्वतेन्तरे तस्मिन् द्वापरषु पुनः पुनः ।।"
"चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्वापरषु पुनः पुनः ।
ऋग्मेदश्रावक पैलं जग्राह स पहामुनिः ।
वैशम्पायन नामानं यजुर्वेदाय चाग्रहीत् ।।
जैमिनि सामवेदस्य तथैवाथर्ववेदवित् ।
मुमन्तुस्तस्य शिष्योऽभूदेदव्यासस्य धीमतः ।।
रोमहर्पणनामानं महाबुद्धिं महामुनिम् ।
सूर्त जग्राह शिष्यं स इतिहास पुराणयोः ॥"
"कृष्णद्वैपायनं व्यास विद्धि नारायणं प्रभुम् ।
कोन्यो हि भुपि मैत्रेय महाभारतकद्भवेत् ॥"
"आल्यानशाधुपाख्यानाथाभि कल्पगुदिभिः ।
पुराणसहिनां चके पुराणार्थविशारदः ।।
आयं सर्व पुराणाना पुराणं ब्राह्ममुच्यते ।
अष्टादशपुराणानि पुराणनाः प्रचलने ॥
ग्राम पानं वैष्णव व शैक्ष(१) भागवतं तया ।
(७) मद्वय भदरं चैव अश्य बनतुण्यम् ।
अनापलिकम्यानि पुराणानि पृथक पृथक् ॥
इति दयाभागयते । अत्र सदन मत्स्यपुगणम् मा फैण्डे.

·वात्स्यायनचरितम्। अथान्यनारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् ।। आग्नेयममं चैव भविष्य नवमं तथा । दशमं ब्रह्मवैवर्त लैङ्गमेकादशं स्मृतम् वाराई द्वादश चैव स्कान्दं चान त्रयोदशम् । चतुर्दश वामनं च कोर्य पञ्चदशं स्मृतम् ॥ मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम् । मर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।। सर्वेष्वेतेपु कथ्यन्ते वशानुचरितं च यत् ।" इति इत्थमष्टादश विद्या वेदानां शाखाभेदाश्च तत्संख्या तत्पा. ठकाना महीणा नामानि च ३-६ अध्यायेपु निरूपितानि । एवं ४ अंशे ४ । ५ अध्याययोः सूर्यवंशकथनप्रस- ड्रेन रामायणकथा ६-२० अध्यायेषु सोमवंशकथामुपगम्य यदुवंशस्थाप्रसङ्गे कृष्णावतारकथा भारतकथा च सक्षिप्य भूत- कालिकत्वेन वर्तमानत्वेन वा निरूपितवान् । ततश्च २१-२४ अध्यायेषु कलियुगे भविष्यत्वेन च राजवशा निरूपिता यथा गपुराण च गृह्यते । भयेन भागवत भविष्य च । प्रत्रयेण ब्रह्मपुराण ब्रह्मवैवर्न ब्रह्माण्ड छ । धचतुष्टयन विष्णुपुराणं घायुपुराण धाराहपुराण चामनपुराण च । -ना--लिंग-कू-स्कानात्यानन अग्निपुराण नारदपुराण पद्मपुराण लिङ्गपुराण गरुडपुराण कूर्मपुराण स्कन्दपुराण च । एषु शिवपुराणानुक्त्या वायुरूपेण शिवेन प्रोक्तत्त्वा- वापरनामधेय वायवीय पुराणमिति तत्र तत्र लेखदर्शना द्विरोधपरिहारेऽपि पुराणस्य तु जातमेव ! थत एव वृहन्नार. दपञ्चरात्रे पुराणसमन्वये पदिशतिमहापुराणानीति प्रदय कल्पभेदन एकस्मिन् करपे पतान अन्यस्मिन् कला कानिचिनिन्ना. नि परन्तु पड्विंशनेनाधिकानीति निरूपितम् । तत टादशोयपुराणानि अष्टादशोपोपपुराणानि अष्टादशेतिहासाश्च- घर्तन्ते इत्यल पल्लवितेन । परम ·न्यावासिकस्य भूमिकायाम् "अर्जुनस्याप्युलप्या नागकन्यायापिरावान् नाम पुनी ऽभूत् । मागपूरपतिपुत्र्यां च पुत्रिकाधर्मेण बभ्रुवाहनं ना. म पुत्रमर्जुनोऽजीजनत् । सुभद्रायां चार्मकतेऽपि पोसाव- बियलपरामयः समस्तारातिरथविजेता सोऽभिमन्युरजापत । अभिमन्यारत्तरायर्या परिक्षीणेषु कुरुषु अश्वत्थाममयुक्तब्रह्मा. स्वेण मर्भ एव भस्मीकतो भगवतः सकलसुरासुरवन्दिनचर- णयुगलस्यामेछ।कारणमानुपरूपधारिणीनुभावात् पुनर्जीनि. तमवाप्य परिक्षित् जो । योऽयं साम्मलमैतद् भूमण्डलमखण्डि. सायतिधर्मण पालयतीति । ततः परम् "पराशर उवाच । अतः परं भविष्यानई भूमिपाला. न् कीर्तयिष्ये पोऽयं माम्पतमवनीपतिः परिक्षित् तस्यापि जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेनभीमसेनाः पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति ।" इत्युपक्रम्प "ब्रह्मत्रस्प यो योनिशो राजर्पिसत्कृतः । क्षेपकं प्राप्य राजानं स संस्था माप्स्यते कलौ" ॥ इत्युक्तम् तता "मागधानां वाईद्रयाना भविष्याणामनुक्रम कय. यामि । अत्र हि वंशे महाबला जरासन्धमधाना बभूवुः । जरासन्धसुतात् सहदेवात् सोमापिस्तस्माछुतवान् " इत्यु. पक्रम्य "तस्यापि रिपुञ्जयः पुत्र इत्येते वाद्रथा भूपतयो वर्षसहस्रमक भविष्यन्ति । योयं रिपुञ्जयो नाम वाईद्र- धोत्यस्तस्य मुनिको नामामात्यो भविष्यति । स चैनं स्वामिनं हत्या स्वपुत्र प्रद्योतनापानमभिपेक्ष्यति तस्यापि पा लकनामा पुत्रो भविता ततश्च विशाख यूपतत्पुत्रो जनक- स्तस्य च नन्दिवर्धन इत्येतेऽष्टात्रिंशदुत्तरमन्दशतं पञ्च मयोता. (प्रयोतनामान:) पृथिवी भोक्ष्यन्ति । ततथ शिशु- ·धारा-नचारतम् । नागस्तत्पुत्रश्च काकरों भविता तत्पुत्रः क्षेमधर्मा तस्यापि क्षतौजास्तत्पुत्रो विम्बिसारस्ततश्चाजातशत्रुस्तस्माच दर्भको दर्भ: काचोदयनस्तस्मादपि नन्दिवर्धनस्ततो महानन्दी इत्येते शै- शुनागा दशभूमिपालास्त्रीणि वर्षशतानि द्विषष्ट्यधिकानि भ- विष्यन्ति । महानन्दिसुतः शुद्रागर्भोद्भवोतिलुब्यो महापनो भन्दः परशुराम इवापरोऽखिलक्षत्रान्तकारी भविता । ततः मभृति शूद्राः भूमिपाला भविष्यन्ति । स चैकच्छत्रामनुलकि. तशासनो महापमः पृथिवीं मोक्ष्यति । तस्याप्यष्टौ सुताः सुमहत्पामा भविता: तस्य महापयस्यानु पृथिवीं मोक्ष्यन्ति । महापदास्तत्पुत्राश्च एक शतमवनीपतयो भविष्यन्ति । न. वैध तान् नन्दान कौटिल्यो ब्राह्मणः समुद्धरिष्यति । ते- पामभावे मौर्याश्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कौटिल्य एव चन्द्रगुहं राज्येऽभिवक्ष्यति । तस्यापि पुचो बिन्दुसारो भविष्पति तस्याप्यशोकवर्द्धनस्ततः सुयशास्ततो दशरथस्ततः सातस्ततः शालिशकस्तस्माद सो. मशर्मा तस्मात्तधन्वा तस्य तु रहद्रयनामा भविता । एवं मौर्या दश भूपतयो भविष्यन्ति अन्दशतं समत्रिंशदुचरं ते- पामन्ते पृथिवीं शुद्धा मोक्ष्यन्ती"त्यादि निरूपितम् एनपेव चा- युपुराणे उत्तरार्दै(१) ३७ अध्याये निरूपितम्(२)। (१) मुद्रितं तु घायुपुराणं पूर्धाभव अस्योत्तराचे तुरेवापण्डा. ग लोकद्वादशसाहरूपात्मकं धर्तते तेन सह घायुपुराणस्य २४००० संख्या भवति । फेचित्तु प्रदर्शितशिवपुराणात्मकत्यमपि नि. हाय कलिलतपुस्तक प्रामाण्डपुराणत्येन यन्ति तदसत ग्रहमाण्ड. पुराणस्य १२००० श्लोकात्मकस्य लिखितस्य पुस्तकस्य पाराणसी. स्थराजकीयसंस्कृतपाठशालायामप्युपलम्यमानावार । (२) सूत उवाच ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् है ततध यथा मे कीर्तित सर्व व्यासेनावभुतफर्मणा। भाव्य कलियुग चंघ तथा मन्वन्तराणि तु ॥ अनागतानि सर्वाणि ध्रुवतो में निबोधत । थत ऊर्ष प्रवक्ष्यामि भविष्यन्ति नपाच ये " इत्युपक्रम्य अधिसामकृष्णनामफ राजानमारभ्य क्षेमकान्त पञ्चविंश. तिराजानो भविष्याः वृहद्रथमारस्य पुनरपि सक्षयस्तत्पुत्रः शाक्यः तत्पुमः शुद्धोदन इत्यादिः । ततश्च मा. गधा जरासम्प्रभृतय. ३२ राजानः तेषां प्राधान्न नामानि तथादि जरासन्धस्य पुनः सहदेव. सहदेवस्य पुत्रः सोमापिः ५८ वीणि श्रुनधाः ६४ वपाणि अयुतायुः २६ वर्षाणि नि. रामित्रो १०० सुरातः ५६ पणि वृहत्कर्मा सेनाजिश २३ श्रुत. अपस्तु ४० महाबाहुः महावुद्धि. महाभीमपरामामश्च ३५ शु. चि. ५८ क्षेम. २८ सुवतः सुबतो या ६४ धर्मनेत्रो ५ न. पतिः ५८ पुन, सुयतः ३. स्टसेनः ५८ सुमतिः ३३ सुरलः २२ सुनेत्रा ४० सत्यजित् ८३ वीरजित् ३५ अरिजयः ५० एने राजानो भविष्यन्ति चर्पसंख्यानां योग कृते ९७३ वर्षाणि जरासन्धस्य सद्ददेवस्य च पाणि नोल्लिखितानि तत्सं. योजने १००० सम्भवन्ति । ततः पर पञ्च प्रद्याता भविष्यन्ति तथाहि मुनिक. २३ वपाणि तत. पालका २४ विशाखप ४० म. जको जनको या ३१ नन्दिवर्द्धन. २० पतेषां वीणा सयोजने १३८ वणि भवन्ति । तत पर दश शैशुनागा भूपतया भविष्य न्ति तथाहि शिशुनागः ४० घर्षाणि काकवर्णः शुकर्णो वा ३६ क्षमवर्मा २० अजातशत्रु २५ क्षतोजा पा क्षत्रीजा ४० पिवितारो पिभिसारी वा २८ दर्शको दर्भको वा २५ उदयो या उदयन. ३३ नन्दिवद्धनः ४२ महानन्दी ४३ पतेषां योगे कृते ३३२ वर्षाणि भवान्न । मन शिशुनागजन्मारस्य गणनया ३६२ व पाणि सम्भवन्ति शैशुनागसमय एक विंशतीराजानो भावष्यन्ति । ततो महानन्दिसुतादयापि वर्षशत १०० भविष्यन्ति । तान् समुद्धृत्य कारल्यो ब्राह्मणश्चन्द्रगुप्त नृप राज्येऽभिपेक्ष्यति स च २४ वर्षाणि भोश्यति । ततो भद्रमारो बिन्दुसारो वा २५ वर्षाणि

·चार नचरित।
९७
आधुनिकतार्किकास्तु आधुनिकी लोकयात्रामुदाहृत्य
तावद् भविष्यद्वृत्तं केनाप्यवगन्तुं न शक्यत इति वदन्तः पुराणेषु
च कथाभाग दृष्ट्वा तदुक्तपदार्थानां तत्पश्चात्कालभावित्वं नि-
रूपयन्ति । तन्न सङ्गच्छते यतः पुराणेषु भूतकालिकी कथा
भूतत्वेन वर्तमानकालिकों कथा वर्तमानसेन भविष्यत्कालिक
वृत्तं भविष्यत्वेन सुस्पष्टतया वर्णितम् । यदि सर्वे भूतकालिकमेव
ततः परं पुराणादिनिर्माणं जातमिति तदा कलौ क्षीणे सन्ध्या-
शिष्टे कल्क्यवतारो भविष्यतीत्युक्त्या(१) तस्यापि भूतत्वापत्तेः ।
अन्येषामपि वर्तमानानां कलियर्माणां येषां वर्षाणां पञ्च-
ततस्तस्यापि पुत्राऽशोकवर्द्धनः २६ वर्षाणि राज्यं भोक्ष्यतीत्याद-
योऽनेके राजानी निरूपिताः।
(१) मत्स्यपुराणे ४८ अध्याये।
चतुर्विशे युगे रामो घसिष्टेन पुरोधमा ।
ससमे रावणस्याथै जझे दशरथात्मजः ।
अष्टमे द्वापरे विष्णुरयाधिशे पराशरात् ।
घेदव्यासस्ततो जश जातूफर्यपुररसरः ॥
कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम् ।
वुद्धो नवमके यज्ञे तपसा पुष्करेक्षणः ॥
तस्मिन्नेव युगे क्षीणे सध्याशिष्ट भविष्यति ।
कल्की विष्णुर्यथा नाम पाराशयपुर.सरः ।।"
इत्युपक्रम्य फालधर्माः संक्षेपेण निरूपिताः । मिरक्त पुराणे
५२ अध्याये अष्टादशपुराणानां सारांशाः श्लोफसंख्या दानमा
हात्म्यं द्वापरे बापरे वेदव्यासेन पुराणानां समुद्धरणं च स.
•भ्यफ्नया निरूपितम् । अवाध्यायादिनिदर्शनं चाराणसीस्थराज.
फीयसंस्तपाठशालीयपुस्तकानुसारेण योध्यम् ।
विष्णुपुराणे ३ अंशे २ अध्याये ।
प्रोक्तान्येतानि भवता सप्तमन्यन्तराणि ये।
भविष्यापवि घिर्ष समायानुं स्यमईसि ॥१॥

·न्यायवासिकस्य भूमिकायाम्
शत्याः पूर्व लिखितेषु पुस्तम्पु लेखोऽस्ति तेषां तथा भविष्यः
सूर्यचन्द्रोपरागादीनामपि भूतकालिकत्वापत्तेश्च । अत एवं
गङ्गामाहात्म्यमधिकृत्य तदानीं गढ़ाया असत्वेऽपि तच्छ.
हासमाधिमस स्कन्दपुराणायकाशीखण्डे उक्तम् ॥
पुराणसहिता नान घूते त्रैकालिकी कथाम ।
इत्यादि सङ्गन्छते । वस्तुतस्तु वेदव्यासेन गुरुपरम्परया
पुराणानि मातानि तथा स्वशिष्याय प्रतिपादितानि न तु
निमितानीति(१) ॥
(१) घायुपुराणे उत्तरार्दै ४१ मध्याये ।
ब्रह्मा ददा शास्त्रामद पुराण मातरिश्वने ॥ ५८ ॥
तस्माचोशनसा प्राप्त तस्माद्यापि वृहस्पति ।
वृहस्पतिस्तु प्रोवाच सचिन तदनन्तरम् ॥ ५५ ॥
सविता मृत्यये प्राह मृत्युश्चन्द्राय ये पुनः ।
इन्द्रश्चापि वसिष्ठाय सोऽपि सारस्वताय च ॥६॥
सारस्वतनिधाम्ने च विधामा च भारतते ।
शरतत्रिविष्टाय सोऽन्तरिक्षाय दत्तवान् ॥ ६१ ॥
वर्षिणे चान्तरिक्षो वै सोऽपि वारणाय च।
प्रय्यारुणो धनञ्जये स च प्रादाद छतञ्जये ॥ १२ ॥
स्तसयात् तृणायो भरद्वाजाय सोऽप्यथ।
गौतमाय भरद्वाज सोऽपि नियन्तरे पुन ॥ ६॥
निर्वन्तरस्तु मोवाद तथा बाजाय ।
स वदो सोमशुम्माय से ददौ तृणविन्दवे ।। ६४ ॥
तृणविन्दुस्तु दक्षाय दक्ष प्रोवाच शक्य ।
शके पराशरश्चापि गर्भस्थ श्रुतसानिदम् ॥ ६५ ।।
पराशराजातुपर्णस्तस्माद् द्वैपायन प्रभु ।
द्वैपायनात् पुनश्चापि मया प्रोक्त द्विजोत्तमाः ॥ ६६ ॥
वैशम्पायन उघाचा
मया चैतत्पुन प्रोत पुप्रायामितबुद्धये ।
इत्येव वाचा प्रामादिगुरुणा समुदाहता ॥ ६७ ॥

·वात्स्यायनचरितम् । या निर्णायकानां भूतभविष्यदर्तमानकालिकक्रिया- विशेषविषयकं ज्ञानमेव नास्ति अथवा ते विष्णोरवतारं महर्पिमूर्धन्यस्य शुकदेवस्य पितरमष्टादशपुराणानां महाभा- रतेतिहासस्य पञ्चमवेदस्य च वक्तारं ऋग्यजुमामाथर्ववेदाना विभक्तारं ब्रह्ममीमांसाप्रणेतार(१) श्रीवेदव्यासं मिथ्यामापि. वेन पञ्चकत्वेन पापिष्ठं कल्पपन्ति । अत्र पुराणेषु अन्य- कर्तृत्वेन वेदव्यासकृतित्वे सन्देहश्चत् तर्हि ममापि महान् सन्देहो भवति तत् किं ते सम्यग् विमृप्य वदन्ति स्वरया निपीडितचेतसा वा आग्रहेण अथवानवधृतमनसा वदन्ती- त्यादिरित्यलमतिप्रसङ्गेन प्रकृतमनुसरामः । विष्णुपुराणे ४ अंशे २४ अध्याये कलिधर्मनिरूप. (१) आनन्दतीर्थापरनामधेयेन मध्याचायण ब्रह्ममीमांसा. माध्ये "तथा चोक्तं स्कान्दे । नारायणाद्विनिष्पक्षानं कृतयुगे स्थितम् । किश्चित् तदन्यथा जातं त्रेतायां द्वापरेखलम् ।। गोतमस्य रूपः शापात ज्ञाने त्वज्ञानतां गते । सङ्कीर्णबुद्धयो देवा ब्रह्मरुद्रपुरःसराः॥ शरण्यं शरण जग्मुर्नारायणमनामयम् । तैर्विज्ञापितकार्यस्तु भगवान् पुरुषोत्तम । अवतीर्णो महाशेगी सत्यवत्यां पराशरात् । उत्समान भगवान वेदानुजहार हरिः स्वयम् ॥ चतुर्धा व्यभवत् तांश्च चतुर्विशतिधा पुनः । शतधा चकधार तथैव च सहस्रधा। कृष्णो द्वादशधा चैव पुनस्तस्पायवित्तये । चकार ब्रह्मसूत्राणि येषां सूत्रत्वमासा । कृष्णद्वैपायन व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् । फोऽन्यो हि भुवि मैत्रेय महाभारतद्भवेत् ॥ इत्यादि ।

·न्यायवात्तकस्य भूमिकायाम् र्णानन्तरं पुनः कृतयुगाविर्भावसई "यावत् परिक्षितो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । तापर्पसहस्रं तु ज्ञेयं पञ्चशतोत्तरम्(१)। सप्तर्षीणां च यो पूर्वी दृश्यते उदिती दिवि । तयोस्तु मध्यनक्षत्रं दृश्यते यत्समं निशि ॥ तेन सप्तर्षयो युक्तास्तिष्ठन्त्यन्दशतं नृणाम् । ते तु यौधिष्ठिरे फाले(२) मयास्त्रामन् द्विमोत्तम ।। वदा प्रतिश्च कलिद्वादशाब्दशतात्मकः(३) । (१) मुद्रितपुस्तके पश्चदशीचरमिति पाठः । पञ्चदशोचरस- हनयर्षपर्यन्नं शुद्धः क्षत्रियशः स्थास्यतीति टीकाकारस्तदर्थी- ऽपि निरूपितः तन मच्छने लेखकादिना मुले कृतस्य प्र. मादस्य टीकाकारैरपि तथैवार्थस्य प्रदर्शितत्वात् । तथाले प. रिक्षिदारभ्य नन्दपर्यन्तानां मध्ये चाहंद्रथा पर्पसहनमेकं ततो. 5ष्टत्रिशदुत्तरमन्दशतं पञ्च प्रद्योताः तत. शशुनागा दश भूमि- पालास्त्रीणि वर्षशतानि द्विपष्टयधिकानि ततो महानन्दिसतो मन्द इत्यधस्तादुक्ते विष्णुपुराणे १५०० वर्षाणि भवन्तीत्यस्यो. ग्मत्तप्रलापापत्तरिति । (२) ते तु पारिक्षित काले इति मुद्रितपुस्तक प्रामादिका पाठः । "मासन् मघासु मुनय शासति पृथ्वी युधिष्ठिरः पतौ" इत्यादिनिर्दिश्यमानहन्सहिनावचनविरोधात् । "प्रयास्य- न्ति यदाचने पूर्वापादा" स्पपि प्रामादिकमेय । अन्यथा युधि हिरसमये परीक्षिरसमयऽपि मधासु सप्तर्षयः स्थिता अर्ध नन्द- ममये पूर्वागढायां गता परं तु परीक्षिदारभ्य नन्दपर्यन्त १५०० वर्षाणि भवन्तीति मघा आरभ्य शतमिपपर्यन्त पञ्चदशनक्षत्राणि भवन्तीति शतभिरहनक्षत्रे समर्पिस्थित्यापत्ते । १३) कलिप्रमाण ३६०००० मानुपाणि दिव्ययपणि योजन्या १२०० द्वादश सानि इत्यप्रेऽस्मिन्नय पुराणे निर्मापतम् । तदा कलिः प्रवृत्तः प्रक तु शतानि सत पश्च ·वात्स्यायनचरितम् । यदैव भगवद्विष्णोरंशो यातो दिवं द्विज ॥ वसुदेवकुलोद्भूतस्तदैव कलिरागतः । यावत् स पादपद्माभ्यां पस्पशेमां वसुन्धराम् ॥ तावत् पृथ्वीपरिषने समर्थो नाभवत् कलिः । गते सनातनस्यांशे विष्णोस्तन भुवो दिवम् ।। तत्याज सानुजो राज्यं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। विपरीतानि दृष्ट्वा च निमित्तानि स पाण्डवः ।। याते कृष्णे चकाराथ सोऽभिषेकं परिक्षितः । प्रयास्यन्ति तदा(१) चैते पूर्वापाटा महर्पयः(२)। प वर्तमानः न वारध इति फलितार्थ. । तदा कदेत्यपेक्षा. माह । यदैव भगवद्विष्णोरित्यादि । "कलिः पूर्व सन्ध्या- पेण वृत्तोपि स्वेन रूपेण सन्ध्यालयमतिकम्य प्रवृत्तः प्रकर्मेण त्ति इति । एतदेव स्पष्टपति । यदेवति ।" इति विष्णुपुराणटी- कायां रत्नगर्भभट्टाचार्याः । (१) यदा-इति मुद्रितपुस्तके पाठः। (२) कमलाकरेपा ज्योतिपसिद्धान्ततत्वविवेके लोके प्रसिद्धर- नां सप्तर्षीणां स्थिरता प्रतिपादितम् । येषां समीणां पुराणा. दिषु चारो निरूपितस्ते तु धर्मानुष्ठानोपयोगिनोऽदृश्याः केचिदन्य पच । आधुनिका अपि सर्पिचारविपये कान् विकल्पानु- दाययन्ति यथा “नक्षत्राणि राशिचक्र स्थितानि सप्तर्षवस्तु त. दाहः स्थिता कदाचिदपि मघासुन स्थास्यन्ति" त्यादि । समानुमीयते मया यथा मनुष्यादयो यानादिकं समारा गच्छ- न्ति तथा प्रदा हापि गच्छन्तीति चारसदस्थार्य रति उप. यंध कल्पनया घरत्वं स्थिरत्य नक्षत्रेपु स्थायित्वं कारयन्ति । घस्तुतस्तु नक्षत्रकक्षातः सप्तर्पिकक्षायाश्यातिदुर घर्तमानत्वात न কলবানিনাগিনৱষযকেন বান্ধ দাম স্কেরিয়া यदि घर्षशत तिन्ति यदि च गणकस्य वर्षशतस्यमायुश्चेत्तदा स्यू ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् तदा नन्दात् प्रमृत्यैष यालिटि गमिष्यति । यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदाहनि । प्रतिपन्न कलियुगं तस्य संख्या नियोध में । त्रीणि लक्षाणि वर्षाणां दिन मानुपांत्यया ॥ पष्टिं चैव सहस्राणि भविष्यत्येप वै कलिः । शतानि तानि दिव्यानि सप्त पञ्च च संख्यया ।। निशेपेण ततस्तस्मिन् । भविष्यति पुनः कृतम् । माह्मणाः सत्रिया वैश्या: शूद्राश्च द्विजसत्तम ।। युगेयुगे महात्मानः समतीताः सहस्रशः । वहुन्वान्नामधेयानां परिसंख्या कुलेकुले ॥ पुनरुक्तबहुवात् तु न मया परिकीर्तिताः ॥" इति ॥ श्रीवराहमिहिराचार्येण चेद-धर्मशास्त्र-पुराणादीनि स- मालोच्य बृहत्संहितायां १३ अध्याये सप्तर्पिचारमकर- णे उक्तम् । "आसन मघासु मुनयः शासति पृथ्वों युधिष्ठिरे नृपती । पद्विकपश्चद्वियुतः २५२६ शककालस्तस्थ राज्यस्य || लगतिदर्शनगणितक्य भवितुमर्हति । एवमेव भास्कराचार्येण प्रहग- णिते भगणोपपत्तो प्रहाणां मन्दोधादिगणितैक्यपक्षे "नायमर्थः पुरुषसाध्य" इत्याधुक्तम् । नवीनानामपि मते येषा तारागणानां सुमहतिदूरपतित्वादसत्व पूर्व निश्चितमासीत् तेपामिदानी दूर- दर्शकनवीनयन्त्राविर्भावन सत्यमेव सुनिश्चित जातम् । तस्माद्विष्णु- पुराणटीकाकारादिप्रदर्शितरीत्या यन्नक्षत्रेण सम सतर्पणामुदयो दृश्यते तस्मिन्नेर नक्षने तदानीमवस्थान वक्तव्यमिति । सप्तर्षीणां चारामावेऽश्यत्वे च वृद्धगर्ग-कश्यप-वराहमिहिरादीनां तथा रनिरूपण धूमाच्छादिते किरणरहिते प्रत्येकर्पिदर्शने ऽशुभफ. कतिपमानासाप मेरल मतिन।

·- वात्स्यायनचरितम् । घर्पसहस्रत्रितयं शतमेकं सप्ततिर्नवाया ३१७९ च शककालयातमिश्र कलेगतं धर्मपुत्रात् तु(१) ॥ ४ ॥ (१) पाठोऽयं वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयसर- स्वतीभग्नस्थे पुरातने पुस्तके वर्तते । मुद्रितपुस्तके च धुटि- तस्तथैव टीकापि त्रुटिता वर्त्तते । त्रुटितमूलपुस्तकानुसारेण भ. होत्पलेन टीका कृता इति कथनं तु साहसमिवाभाति । मुद्रितटी- काप्रदर्शिनरीत्या कृतया गणनया इदानीमुत्तराभाद्रपदासु ससी. णां स्थितिरायाति तत्तु दृग्गणितक्यविरुद्धम् । आसन् मघास्थित्यादिना तत्र संयुक्ता इत्यन्तेन ग्रन्थेन व. स्तुत्रयं प्रतिपादितम् युधिष्ठिरस्य राज्यकाल. तस्य शककाला. नयनप्रकारः गतकलियुगाब्दानयनप्रकारश्च । तथाहि धर्मपुत्राद् युधिष्ठिरात् वर्षसहस्रत्रितयम् एकं शत नवामा सप्ततिश्च ३१७१ एतदर्पवृन्दे शककालयातमिधे सति गतकलियुगाब्दी. समा. यान्ति । पद्धिकपञ्चद्वियुतः २५२६ एतद्वर्षवृन्दै शककालयुक्ते सति राज्यातकालः समायाति । पृथ्वी शासति युधिष्ठिरे अ. र्थात् राजसिंहासनाधिरूढे मघासु सप्तर्षयः आसन् इति । अत्र धर्मपुत्रयुधिष्ठिरसमयात् गतकलियुगाब्दानयनं प्रदर्शितमतः कलि- युगारम्भात् पूर्वकालावस्थायित्वे द्वापरयुगावस्थायित्वं सुन्यतम्। अत एव सप्तर्षिचारप्रकरणे महोत्पलेन वृहत्सहिताटीकायां "क. लिद्वापरसन्धौ तु स्थितास्ते पितुदैवतम्" इत्युक्तवृद्धगर्गवचनं सह- च्छते। ते सप्तर्षय इति भावः। शककालस्तस्य राशश्च राज्यस्यति वा पाठः तस्य युधि- छिरस्य शककालः अत्र शकशब्दः संवत्सरवाचकः पारिभाषिका तथा ज्योतिर्विदाभरणे १० अध्याये "युधिष्ठिरो विक्रमशालिवाहनो नराधिनायो विजयाभिनन्दनः । इमेऽनु नागार्जुनमेदिनीविभुः यलिः कमात् पट् शफकारका कलौ ॥” इति । विस्तरस्तु पाचस्पत्ये वृहदभिधाने शकशब्दषिवरणे द्रव्यः ।

·१०४ पापचार्तिकस्य भूमिकापाम् एकैकस्मिनक्षे शत मातं ते चरन्ति वाणाम् । मागुदपतोऽप्यविवराटजूनयन्ति तन सयुक्ताः ॥५॥" एतदनुसारेणास्मिन् १९७० विक्रमाब्दे १८३७ शा- कान्द १९५५ स्रीयादे पालियुगस्य ८०१६ सौरव- पाण्यतीतानात्यय पहना ज्योतिर्षिदा सिद्धान्तः एतदेव स्पटयामि । तथादि युधिष्ठिरराज्यकाले मधानक्षत्रस्य कस्मिन् पाद वा सिंहराशी फस्मिनशे सप्तर्पयः स्थिता इति लेखामावाद सूक्ष्मगणनाशं व्यतीतवर्षसख्या किश्चिदन्तर सम्भ चतीति स्यूलगणनया मदर्यते । इदानीमपि आकाशे सप्तर्पयो मघावेच चर्तमाना दृश्यन्ते इति नैव तिरोहित- मस्ति विदुपाम् तथा सति प्रथमाटचौ मघा आरभ्य म पद्विकपञ्चद्वि १५२६ युत इदानीन्तनशकपाल १८३७ युक्त्या ४३६३ एतापन्ति वाणि व्यतीतानि तानि च तस्य रा ज्यत्यागकालान् स्वर्गारोहणकालावा अवगन्तव्यानि । यत प्राया निवाणकालान्मरणकाराद्वा वर्षारम्भ-यवहारो भवति शा लिवाहनशफालविषय सिद्धान्तशिरामणी गणिताध्याये भास्क राचार्या । याता पण्मनगे युगानि भवितान्यापधुगाडणित्रय नन्दादीन्दुगुणास्तया शकरस्यान्ते फलेवसरा । गोद्रीद्वदिकताइवानगगाचदा १९७२९४७१७२शकान्दान्विता । सर्वे सङ्कलिता पितामहदिने स्युर्यतमाने गता ॥ २८ ॥ यया च नाना महामारस्वामिनिर्वाणकालात सवत्सरा । एष सति राजतरकिए युक्त ६५३ गतषु कलियर्षपु युधिष्ठिरायस्थाने इदानींतन ५३६३ गतयुधिाधराम्दयोगे ५०१६ कल्गिा समापातति स समयसम् । रम्भ ·- वात्स्यायनचरितम् । पापर्यन्तं २७०० सौरवर्षाणि नृणां वर्षाणि वा अतीतानि (१) पुनरपि द्वितीयावृत्ती(२) तथैव २७०० वर्षाणि अतीता- (१) पायुपुराणे उत्तरार्दै ३७ अध्याये सप्तपयस्तदा प्राः मतीपे राशि थै शतम् । सप्तधिशै शतैर्भाव्या आन्ध्रान्तास्ते त्वया पुनः॥ ४१२ ॥ सप्तविंशतिपर्यन्ते फरस्ने नक्षत्रमण्डले । सप्तर्षयस्तु तिष्ठन्ति पर्यायेण शतं शतम् ॥ ४१३ ॥ इति (२) इवानीपर्यन्तमेकावृत्तिरेष कथं न यन्तम्या तथा सति "ततोऽपि द्विसहस्रपु दशाधिकशतत्रये । भविष्यं नन्दराज्य च चाणक्यो यान् हनिष्यति॥" इति स्कन्दपुराणस्थ पचन कुत्र समन्वयनीयम् । अपि च जनमेजयप्रदत्तं ताम्रशासन कुत्र गच्छेत् ? तत्ता. म्रशासनस्य प्रतिलिपिः सन् १८७५ नम्बरमासमुद्रिते इण्डियन अटिक्योरी पुस्तके वर्तते तथाहि "श्रीगणाधिपतये नम. पान्तु घो जलदश्यामाः शाज्यायात- फर्कशाः प्रैलोक्यमण्डपस्तम्भाश्चत्वारो हरिघायः स्वस्ति श्रीज. याभ्युदये युधिष्ठिरशके पलवङ्गाण्ये एफोननवतित्सरे सहस्य. मासे अमावस्यायां सौम्ययासरे श्रीमन्महाराजाधिराजपरमे. पवरो धीरप्रतापशाली फुरुकुलोद्भवो धैयाघ्रपादगोप्रजा श्रीज. म्मेजयभूपः किष्किन्धानगर्यो सिंहासनस्थः सफलवर्णाश्रम- धर्मप्रतिपालका पश्चिमदेशस्थसीतापुरवृकोदरक्षेत्रे मुनिवृदमठस्य गरुडपाहनतीर्थश्रीमदशिष्यकैफयनाथैराराधि. तसीतारामस्य पूजा) तभूदानसाधनमस्मत्मपितामहयुधि. विगाधिष्ठितमुनिष्पक्षेत्रेऽस्य चतु सीमापरिमितिकम पूर्वमागे उत्तरवाहिन्याः तुभद्राया पश्चिमे दक्षिणभागे अगस्त्या. श्रमसतमादुत्तरे पधिमे पापाणनघाः पूर्व उत्तरमागे भिन्न- नद्याः दक्षिणे पतन्मध्यस्थमुनिन्दक्षेत्र भवच्छिप्यपरंपरया माघन्टापर्यन्त निधिनिक्षेपजलपाषाणमाक्षणी(१) পানি सिसाध्यतेज स्याम्पसहितं स्वधनुफूलेन १४ तत्रत्य. अस्मन्माता- ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् नि सङ्कलनया ५४०० वर्षाणि गतानि । युधिष्ठिरमहाराजस्य द्वापरयुगे वर्तमानस्वाद वर्षसहसात्मकपायुः सम्भवति(१) पित्रोः विष्णुलोफमाप्त्यर्थं हरिहरसनिधी उपरागसमये संदिर. एथेन तुंगमाजलधारापूर्वक 'क्षेमं पतिहस्ते दचयास्मि पत. शर्मसाधनस्व साक्षिणः थादित्यचन्द्रावनिलानली च धौभूः मिरापो हृदयं यमय महश्च रात्रिश्च उमे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति मरस्य पृतम् दानपालनयोमध्ये दानाच्ट्रयोनुपालनम् दाना. स्वर्गमयामोति पालनादच्युतं पद स्वदत्ताद् द्विगुणं पुण्यं पर- इचानुपालन परदत्तापहारेण स्वदत्तं निष्फलं भवेत् स्ववत्ता पु. त्रिका या पितृदत्ता सहोदरा अन्यदत्ता तु जननी दरभूमि परि. त्यजेत् । अन्यैस्तु च्छदित क्षुद्रः श्यभिश्च च्छदितं न तु ततः फएस्ततो नीचः स्वयद तापहारकः स्वदत्तां परदत्त वा झत्ति हरेत यः पष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कामः।" इति ॥ केचित्तु अनियतस्वरूपा लिपि नियतम्वरूपां परिकल्प्य तत् ताम्रशासनं कृत्रिम निरूपयन्ति । अन्ये तु तत्रोकाः वसंवत्सरसहस्यमासकृष्णपक्षामावास्या- सौम्यवासरोपरागादियोगा इतः पूर्व प्रयोदशशताब्द्यो सम्भवन्तीति स एव समयो महाभारतस्येति वदन्ति । वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयप्रधानगणिताध्यापकन महामहोपाध्यायधीवापूदेवशास्त्रि-सी. बाई. ई. महाशयेन तु पूर्वोक्तकुकल्पनामिरासपूर्वकं गणितेन तत्ताम्रशासनं तदुक्तकालि. मेष व्यवस्थापितमिति । (१) युधिष्ठिरस्य धर्षसहस्रपरिमितमायुरभूदित्यत्र ममामहो नास्ति यदि महाभारतमत्स्यपुराणादिनिरूपितमायुयादियुगव्य. घस्था मिट्यैव तदा युधिष्ठिरोऽपि वाभूत् भारतीय युद्धमपि नाभूत् सर्व स्वकपोलकल्पितं काध्यं सर्वमनवस्थितमिति तदुदा. हत्याधुनिकैर्वस्तुतारव्यवस्थापने न किमपि वाच्यम् । किं जात किन जासमिति सर्वशो भगवानेव वेद मयातु यया रीत्या शास्त्र. निर्माणं तयैव रीत्या सामजस्यं कृतं तथैध निरूपयिष्यत इति ।

·वात्स्यायनचारम् । धोक्त मत्स्यपुराणे १३१ अध्याये द्वापरयुगे वेदव्या- मन वेदानां तच्छाखानां निभागप्रसङ्गे तच्छिष्याणां फल्प- अतद्भाप्परचनामसने। "द्वापरेवभिवर्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम्।" इत्युपक्रम्य । पूर्ण वर्षसहस्रं तु(१)परमायुस्तदा नृणाम् । इत्यायुक्तम् । (१) पाठोऽयं चाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयहस्त- लिखितपुस्तके वर्तते मुद्रितपुस्तके तु पाठभेदोऽध्यायफ्राम. भेदश्च वर्तत इति । चिरजीषित्वे प्रमाणं तु "वश वर्षमहाणि दश घर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति ।" इति वाल्मीकिरामायणादिक वर्तत पर | जैनचौद्धप्रन्धे- यपि यहूनां चिरजीवित्वं प्रतिपादितमेव । सीटीयानामपि प्रन्ये बना दीर्घजीयित्वं महम्मदीयानामपि पुस्तके वदनां विरः जीवित्वं प्रतिपादितमिति पहनामैफ्याद् युधिष्ठिरस्य वर्षसहन- जोबित्ये न किमपि चित्रं प्रतिभाति । अपि च सम्पन्धाभिधेयप्रयोजनाधिकारीत्यनुबन्धचतुष्टयम उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति निरूपणमा सझापरिभाषा चेति शा- खमणम् इति यथा संशया परिभाषया येन च फ्रमेण पुगणानां प्रणयनं तथैव तेषां समालोचनेन किमयसमासम् । केचित्तु उत्तरायणे गते सूर्य मरणमिच्छतो भीष्मस्प शरश. यो गतवत माधुनिकरीसमक्षसं निरूपयन्तो गणितेन तत् सः । साय महाभारतस्पातात्कालिकत्वमाहुस्ता तावत्कालं गणितेन शरशय्यायामघस्थावासिदेः । फुघरगुप्तां दिशमुणरस्मी गन्तुं प्रवृते समयं पिलाच । दिगदक्षिणा गन्धपदं मुसन न्यलोकनिःश्वासमियोत्ससर्ज ॥ रति शिधपुराणमूलककुमारसम्भपानुपपश्च। 7 ·१०८ न्यायवासिकस्य भूमिकायाम् माधुनिफलोकयात्रामुदाहित्य परीक्षणे तु आकाशस्थिताना घटना पदार्थानां भूमिस्थितानां च पानां पदार्थानामशेरषि. शेषरूपेण सपर्धात्मना ज्ञानं न भवतीति कुतो युधिष्ठिरस्य चि. रायुष्टुं भीमस्थ हस्तिसहस्रबलत्यं भीष्मपितामहस्य रशय्याशयन च सियेन् ? । इतः पूर्व व्योमयानादीनामपि अ. सम्भव एवासीत् उश्यते चानवरतं प्रत्यहं विज्ञानविद्यामहिम्ना नयनवं घस्तु आधिर्भवतीति तत्स नासम्मवीति । घेदधर्मशालपुराणादीनां न्यायादिदर्शनानां च परस्परधि- रोधपरिहारार्थ मधुसूदनसरस्वत्याल्पभिक्षुणा प्रस्थानभेदप्रन्धे उदपनाचार्येण न्यायकुसुमाजली ज्योतिषपुराणयोरेकवाक्यता- सम्पादनाय पण्डितवरश्रीरामचन्द्रेण अविरोधप्रकाशप्रन्ये चघ घः प्रयासाः कृताः । वस्तुनस्तु तेषामेकवाक्यतासम्पादनमै. कमयं च न केनापि कर्तुं शक्यं तथात्वे विशिष्टाद्वैतादेतद्वैतादत. मतभेदो न स्यात् मम तु मते तदपि प्रमानियंचनीयत्वसाधकमेव । माधुनिकास्तु मन्यादिप्रणीतधर्मशास्त्राणां पुराणानामपि न्यूनाधि- कपाउदर्शनानियन्धेपद्धृतानां पचनाना तदुपलब्धपुस्तकेयनुपल. म्भान्महाविप्लघं घर्णयन्ति तदपि शाततात्पर्यानवयोधात् । यथा यस्या लोकप्रसिद्धायां मनुस्मृती ११९६ संवत्सरलिखि तेन तालपपुस्तकेन संवादे कृते ७५ इलोका अधिका श्य. म्ते । अपरापि ६००० श्लोकामिका पट्साहनी वृद्धमनुस्मृतिर्वा वहन्मनुस्मृतिः वाराणस्पां मिसिरपाखरास्थल कान्यकुब्जस्य पं० विश्वेश्वरदत्तव्यासस्य गृहे धर्तमाना मया येडप मनुसहिता-मनुसिद्धान्त-मनुहोग-नामका प्रन्या पसंते । तधोक्त नारसंहितायामारम्भ "ब्रह्माचयों पसिष्ठोत्रिमनुः पौलस्त्यलोमशौ। मरीचिरनियव्यासो नारदः शौनको भृगुः ।। यघनश्च्यवनो गर्गः कश्यपोऽथ पराशरः। अादर्शते गम्भीरा ज्योति शासप्रवर्तकाः।। सिमान्त-सहिता-होराकपस्कन्धयारमकम् । -

·वात्स्यायनपरितम् ।
घेदस्य निर्मलं चक्षुज्योनिशामिहोच्यते ॥"(इत्यादि।
मानवपुराणमप्युक्तम(२) पराशरोपपुराणे १ अध्याये ।
एवं मानवं श्रौतसूत्र(३) स्मार्तसूत्रं शुल्बसूवामित्यादयो प्रन्या
मनुमोक्का धर्तन्ते पनानननुविमृष्य केपलमुपलब्धां मनुस्मृति
पठित्वा विप्लवं धर्णयन्तो निपुणतरं निराकरणीया इति ।
पुराणेपि श्रीमद्भागवतस्यक पुस्तकं ममान्तिक एका.
स्ति उपलभ्यमानेन भागवतेन संघादे ते श्लोकानां प्रायत्रीणि
सदस्राणि अथ च १५ अभ्यायास्तत्र न सन्ति किन्तु घोप.
देवजन्मनः १५० वर्षेभ्यः पूर्व लिखितं पुरातनं सम्पूर्ण तत्
पुस्तकम् ।
एष पाराणसीस्थराजकीयसंस्थतपाठशालीयसरस्वतीमवने
वर्तमानं भविष्यपुराणं १४५०० श्लोकात्मकं सम्पूर्ण वर्तते तत्र
अकबर-जहाँगीर-शाइजहा इत्यादिराहां चर्चापि नास्ति । पया
माधुनिका भविष्यपुराणस्याधुनिकत्वं पदन्ति । भविष्यपुराणं
भविष्योतरपुराणं भविष्योत्तरोतरपुराणं भविष्यपुराणपरिशिष्टं
वर्तते । महाभारतं घर्तते तस्य पूरको हरिवंशस्तस्यापि
पूरफ भविष्यत् पर्व च वर्तत इत्यन्यदेतत् ।
अत्रैव महारामायणापरनामधेयस्य योगवासिष्ठस्यक पुरात.
नं पुस्तकमस्ति तत्र प्रत्येकपुयिकायां "शतसाहन्यो संहि-
ताया बालकाणे (माविकाण्डे )" एवं लिखितमस्ति । अस्य.
पायोध्याकाण्ड वाराणस्पामेय रंगीलदासफाटकसंबके प्रदेशे तमो.
उकरपाडानामके स्पले पं. गणेशरामव्यासस्य निकेटे मा.
(१) अप्रोका मनुप्रन्या: कश्यप-पराशरादिभिः स्वपु संहिता.
विमन्पेषु समुनाः तत्सर्वे धनारस-संस्कृत-सीरीजमुदिते ज्यी-
तिपसिधान्तसंप्रहे भूमिकायां प्रदर्शितमस्माभिः ।
(२) अस्प पुराणस्यानेके अध्यायाः फेल्यरतमन्ये समु.
श्तास्ते व पाराणस्यां पण्डितपने मुद्रिता वर्तन्ते।
(३) भाष्यसहितं पाराणसीस्थराजकीयसंस्थतपाठशालीय.
मरस्थवीमपने पते । मुलं तु यूरोपदेशे मुद्रितमस्ति।

·११० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् एवं सति कलिवपु ३५० मितेपु गतेषु युधिष्ठिर- महाराजस्य वर्तमानत्वं निरूपयन्ती राजनरहिणी आप सारछते । "शतेषु पदस सार्देषु व्यधिकेषु च भूतले । फळेगवेषु वर्षाणामभवन् कुरुपाण्डवाः" इति एवं सति मघा आरम्य पूर्वापाटापर्यन्तं १० नक्षत्राणि भवन्तीति परीक्षिदाण्याभिषेकसपये वर्षाणां दश शतानि १००० अतीतानि । अयमेव परमार्थों विष्णुपुराणस्प पेमार्पयो मघालासन युधिष्ठिरसमय इति भोपः एते च तदा पूर्वापाड प्रयास्यन्ति देव भगवति चामुदेवे श्रीकृष्णे दिवं याते सति परीक्षितो राज्याभिषेक कृत्वा सानुनी युधितिरोरा व्यं तस्यान । एषः कलिः नन्दात् प्रमृति दि गमिष्यत्तीति । अतो निष्पन्न परिसिधाज्याभिषेकसमये कलिवर्षीण्यतीतानि ६५३ ततच बाईद्रया भूपतयः सहस्ववर्षपर्यन्तम् । ततश्च प्रयोतनामानो भूपतयोऽष्टत्रिंशदुत्तरमब्दशतम् !, १८ ततश्च ौशुनागास्त्रीणि शतानि विषष्ट्यधिकानि । ३६२ ततश्च महापद्मस्तत्पुत्राथ एकातम् । १०० ૨૨૫૨ १००० सीदिशनी सत्पुस्तकसमहस्य विक्रयान जाने तत् कुत्र गतम् । एवं तत्तनियन्धकाररुद्धृतानां भारतवचनानामुपलभ्यमा- ने महाभारते कचिदनुपलम्मान्महाभारतस्यापि नवीनत्वं ख. विस्तत्वमनपस्थितत्वादिफ प्रलपन्ति तदपि तात्पर्यानवयोधात् मन्त्रभारत-जैमिनिमारतादीनां विद्यमानस्यात् । एवं समजनुविमरण घनाये, साहात लिहणे. भवेत् ।

·वात्स्यायनचरितम् । मर नन्दान् कौटिल्यो ब्राह्मण समुदरिष्यति । तेपामभावे मौर्याश्व भोक्ष्यन्ति कौटिल्य एव चन्द्रगुप्त राज्ये ऽभिपेक्ष्यतीति । इत्यं स्थूलगणनया विष्णुपुराणेन २२५३ कल्यव्देष्वती- तमु ततः परं चन्द्रगुप्तस्य राज्याभिषेकसमयः समायाति । एवं सति ततोऽपि द्विसहलेषु दशाधिकशतत्रये । भविष्यं नन्दराज्यं च चाणक्यो यान् हनिष्यति । इति स्कन्दपुराणीयश्चनमपि सङ्गच्छते । एवं च पूर्वोक्तं भागवतीय वायुपुराणायं मत्स्यपुराणीयं च वचन सङ्गच्छत इति । अपि च विक्रमान्दारम्भात् ४७० वर्षेभ्यः पूर्व निर्धाणपद: गतानां जैन २४ तीर्थराणां महावीरस्वामिनी कौटिल्य- मानस्य मिथ्याशास्वनिरुत्या उक्तसमयादनल्पपूर्वकालावस्था- यित्वं पौटिल्यस्य सङ्गच्छत इति सर्व समञ्जसम् आधुनिकास्तु दरदेशस्थैरत्युप्रयुद्धिभिर्महासामर्थ्यवान विरस्थैरपि दुरधिगमान्। विषयान् तस्मिन् समयेऽल्पाया- सेनाल्पेन कालेन राजदूतेन येन केनचिन्मेगास्थनीसनाम्ना पायातस्ये नाश्वगतान् समाकलय्य पुस्तकनिर्माणाभावेऽपि त. नाम्ना पत्रादिना सङ्कलिते पुस्तके 'सेन्द्रासोत्तस 'सेन्द्राकोतस' 'जन्द्रमस'इसाकारक पदैः स्वविधाद्धिमहिम्ना चन्द्रगुप्त परि. फल्य तत्मकरणे चाणक्यस्य चर्चाया अभावेऽपि बलात्कारेण चाणक्य सनिवेश्य अशोकनस्य चन्द्रगुप्तपौत्रस्य चर्चापा अभावेऽपि यं फश्चिदशांक सनिदेश्य तज्जीवनचरितादिक ययोक्तशिलाशासनादिभ्यो पयोक्तरीत्या परिकल्प्पेदानी महाभारत विष्णुपुराण वायुपुराणं मत्स्यपुराणं श्रीमद्भागवत स्कन्दपुराणादिकं च समन्तुमिच्छन्चि पदि न पारपन्ति

·११२
न्यायवासिफस्प भूमिकायाम्
तदा तान्येवावशायोपहमन्ति "सर्व गप्पं" "सर्वे गाँना" इति
बदन्तीति मोफस्थानम् ।
यदि च निरुक्तपुगणादिनिर्दिष्टचन्द्रगुप्ताशोकार्दनादि-
भ्यो भिन्ना आचीनाश्चन्द्रगुप्ताशोकप्रभृतयस्तदा नासम्भवः
तथाहि विष्णुपुराणे १ अंशे १५ अध्याये ।
"युगेयुगे भवन्त्यैते दक्षायाः मुनिसचम् ।
पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुद्यत्ति ॥ ६१ "
विष्णुपुराणे ४ अंशे २४ अध्याये फलिधौ एव
"ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम ।
युगेयुगे महात्मान: समतीताः सहस्रशः ॥
बहुत्वामामधेयानां परिसंख्या कुळेकुले ।
पुनरुतबद्दत्वात् तु न मया परिकीर्तिताः॥"
"एप तूदेशतो वंशस्तवोक्तो भूभुजा मया ।
निखिलो गदितुं पायो नैव जन्मशतैरपि ।" इति ।
युधिष्ठिरार्जुनभीमसेननकुलसहदेवाः पञ्च भ्रातरः पाण्डवा
इति सार्वजनीनमसिद्धिः। विष्णुपुराणे ४ अंशे २१ अध्याये
परिसितोऽपि जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेनभीमसनाचत्वारः पुत्रा
भविष्यतीति । ततश्च शतानीकाद् द्वादशपुरूपानन्तरपपर:
शतानीको भविष्यतीति । तत्रैव २२ अध्याये गुरुक्षेपस्ततो
वरसो वत्साद्वत्सव्यूइस्ततः प्रतिव्योमस्तस्पापि दिवाकरस्वस्मा-
व सहदेवः । ततश्च त्रयोदशपुरुषानन्तरं सञ्जयस्तस्माच्छा.
क्या शाक्याच्छुदाँदनः । ततः २३ अध्याये
जरासन्यसुतात्
सहदेवादित्यादि भविष्यत्वेन निरूपितम् ।
अत्रापरे इतिहासतत्वविदः “वात्स्यापने मल्लनागः
फौटिस्पषणफात्मन" इति हेमचन्दाप कोषं "विष्णु.
:

·वात्स्यायनचरितम् । गुप्तस्तु (कौण्डिन्य:) कौटिल्यः चाणक्यो द्रामिलोंशुल" इति पुरुषोत्तमदेवस्य फोपं घावलम्ब्य वदन्ति यत् पात्स्या- पनवाणक्य एव इति न्यागदर्शनभाष्यं चाणक्येनैव कृतं ते तु बदतो व्याघातेन दादेव निराकृता भवन्ति यतः कोशे कौटिल्पस्यापि पाठात् कौटिल्येन स्वनिर्मितेऽर्थशास्त्र मयमे ऽधिकरणे द्वितीयेऽध्याये "सांख्यं योगो लोकापतं चेत्यान्वीक्षिकी"(१)त्युक्तत्वात् स च न्यायशास्त्रं जानात्येव नेति वात्स्यायनेन तु न्यायभाध्ये "सेयमान्वीक्षिकी न्यायविधा मदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आधारः सर्वधर्माणां विधादेशे प्रकीर्तिता ।" (१) महिसरस्प-ओरिअण्टल लाइब्रेरी सीरीजमुद्रिते पुस्तके ६सृष्टं द्रष्टव्यम् । केचित्तु सांख्ययोगयोरुपनिषत्सु अनेकत्र चर्चितत्वात् पुराणे- पपि भागवतादिपु "पञ्चमः कपिला नाम-प्रोवाचासुरये सांय". मिति, मत्स्यपुराणे १५७ अध्याये पा० रा० सं० पाठशालीय. पुस्तके २७० पत्र। "अधान्यपमास्थाप शम्भु नारायणोऽव्ययः । भाजगाम महातेजा योगाचार्यों महायशाः । सांख्यावायोतिमतिमान कपिलो प्राह्मणोऽपिया। उभावपि महात्मानौ फूजन्तौ क्षेषतत्परी ॥"ति । सापयं योगो लोकायतं चेत्यान्वीक्षिकीनि सुष्टतं कौटिल्येनेति पदन्ति तदप्यपक्षतामा सांख्यसपडभ्यायो "न घयं पदपदार्थ- पादिनो पेशेषिकादिवत्" इत्युक्तस्यान्यायंशेषिकयोरेयाक्यतया सांख्यापेक्षयाऽपि न्यायस्य पूर्वकालिकत्यं महान सम्मतमिति । सम्प्रदायघिदस्तु यथोकश्रुति-स्मृति-पुराणेतिहासोक्तन्याय. मात्रस्यैवान्वीक्षिकपदाव्यत्यादिवं कोटिलाशानं यत्र तत्र सविरमार्थप्रतिपादकत्यात कल्पितमियामातीत्युपेक्षणीयमित्याः।

·१.१४ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् इत्युक्तत्वाम्यक्तिभेदः कभेदो पुद्धिभेदः सिद्धान्तमेदव मुव्यक्त एव । अत्र इतिहासतत्वविद्वरवः केचिद्वदन्ति "तदानी न्याय- शास्सं नासी"देवेति तयात्वेऽपि सिद्धं नः समीहितं "मृलं नास्ति कुतः शाखा" इत्याभाणकेन यदि तदानीं न्यायशास्त्रमेव नासीत् तदा भाष्य कस्य कृतं चाणक्यवात्स्यायनेनेति ?। काममूत्रव्याख्यायां "वात्स्यायन इति स्वगोत्रनिमिः सा सक्षा मल्लनाग इति सांस्कारिकी"(१) इत्युक्तत्वात् अयं चाणक्यो वास्यापना राजमन्त्रित्वात् कामशास्त्रे ऽर्थशास्त्रे चैकपैव रीत्या अधिकरणाध्यायक्रमेण लौकिकविपयान संगृह्म तच्छास्त्र प्रणीतवान् इति नाप नैयायिक इति सिद्धम् । एवं स्थिते निर्दिष्टाश्वलायनसूत्रोक्तवत्स दाद्वात्स्यायनभे- दस्तदात् कौटिल्पचाणक्यभिन्न महर्पिणा वात्स्यायनेन न्यायभाप्यं प्रणीतमिति सुष्ठूक्तम् । अपि च चाणक्येनैव न्यायदर्शनभाष्यं कृतमिति वदन्त. चाणक्यस्य विष्णुपुराणादौ पाठात् तस्य चाणक्यपश्चाद्भावित्वं संसाध्य पुराणानापर्वाचीनत्वं न्यायभाष्यस्य प्राचीनत्वं प्रलपन्ति तदप्पनधिगतशास्त्र वात्पर्यमूलकमेव । यताछान्दो- ग्योपनि परसु ७ प्रपाठक १ खण्डे "अधीहि भगव इति सोषससाद सनत्कुपारं नारदस्त होवाच । यदैत्य सेन मोपसीद ततस्त ऊर्य वल्यापीति ॥ १ ॥ स होवाचदं भग. वोऽध्यमि यजुर्वेद, सामवेदमायण चतुर्थमितिहासपुराण (१) यनारसचौसम्याबुल्डीपोमुद्रितपुस्तके १७ पृष्ठ २८ पड़ी द्रष्यम् ।

·वात्स्यायनचरितम् ।
पश्चर्म वेदानां वेद(१) पिया राशि देवं निधि बाको.
वाक्यपेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्या
नक्षत्रविद्या सर्वदेवजनविद्यामेतद्भगवाध्यमि ॥२॥"
एवमेवात्रैव ७ प्रपाठक २ खण्डेऽपि । अपि चात्रैवोपनि.
पत्नु ८ प्रपाठक १५ खण्ड, "तदैतब्रह्मा प्रजापतय जाच
मनापतिर्मनवे मनुः मजाभ्य आचार्यकुलादिमधीत्य यथावि.
धानं गुरोः कातिशेषेणाभिसमात्य कुटुम्चे शुचौ देशे
स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान् विदध"दित्यादि ।
मन्वर्थमुक्तावल्या तु "मनु, यत् किश्चिदवदव तद्रेपर्ज
भेपजताया" इत्युक्त्या उपनिपदपेक्षया पनोः प्राचीन सि-
ध्यति मनुना च
"अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
(१) पादेशस्थएशिआटिक्सोसाइटोमुद्रिते मैन्युपनिषत्पुस्तके
१७१ पृष्ठे "इतिहासः पुराणं विद्या । अत्रेतिहासो भारतादिः।"
वृहदारण्यके ४ अध्याये इतिहासः पुराण विद्या इत्यादि ।
घदेशस्थ पलि. मुद्रिते छान्दोग्यपुस्तफे ४७६ पृष्ठे "भाको
या" "तर्कशास्त्रम्" इति शाइरभाष्ये ।
माधुनिकताकिंकास्तु घदन्ति “इतिहासपुराण पञ्चमं चेदानां
घेद"मित्यत्र घेदोकस्य तस्तत्रेतिहासमागस्य वेदोक्तास्य तत्रतत्र
माचीनकथाभागस्य प्रहणम् न तु महाभारतविष्णुपुराणा-
दीनां प्रहणमिति 1 त पञ्चमं वेदानां वेदमित्यस्य कोऽर्थः ?
यदि चतुर्युवेदेवेव पञ्चमोऽपि घेदोऽस्ति तदा ततद्विपयभेदेन
सहनशो वेदा भवेयुस्तदा ब्रह्मादिकमारभ्यापामरं प्रसिद्ध दाना
चतुष्दै व्याहतम् पापे च।
"तिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपहयेन् ।
घिमेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरेदिति ॥"

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या दीत्ताश्चतुर्दश ।"(१)
अपि च
"पुराणेपि यापु ब्रह्मक्षत्रसवेषु च ।"
मनुस्मृती ५ अध्याये २३ इलो. इत्युक्तत्वान्मनो-
पेक्षया पुराणानां प्राचीनत्वं सिद्ध्यति विष्णुपुरा-
गादी चाणक्यस्य चर्चाया दर्शनात् पुराणापेक्षया चा.
णक्यस्य प्राचीनत्वं किंतु आधुनिकताफिकतर्कसिद्धन
चाणक्येन न्यायभाष्यं रचितं न्यायमाष्ये च ४ अध्याये १ आ.
इति इतिहासपुराणानां दोपहणरूपा घेदभिन्नत्वप्रति.
पादिका याज्ञवल्क्यस्मृतिरपि कुत्र गच्छेत् तथा च येषां वचनं पूर्ण,
परसमन्वयपूर्वकं प्रामाणिक युक्तिपथं नायरोहेत् तदा तत्र उन्मत.
प्रलापाको भद इति न बुद्धवामहे ।
अत्र पुराणेतिहासपञ्चमानां चतुर्णा घेदानां वेद व्याकरण
मित्यादिशाङ्करभाष्यं मूलवैषम्याचिन्त्यम् ।
फेचिन्तु इतिहासपुराणानां रूपकमूलकत्वात नाटकादिवभि.
नेयत्वं वदन्ति तत्तूपहासास्पर सति कुद्ध्ये चित्रमिति न्यायात्
तारिवकवस्तुसव पष रूपकत्वमभिनयत्यं च सम्भवति .
न्यथा खपुष्पशशविषाणादीनामपि रूपकाभिनयी स्याताम् । .
परत्वेऽभिनयावे चाग्रहश्वेत्सदेवानीतनानामपि लेखो रूपकमेघ.
त्यकिश्चित्करमेव । अपि च तदानींतनायोध्यासनकपुरदस्ति-
नापुरादीनि नगराणि गोतमविश्वामित्रवसिष्ठादीनामाश्रमाणि
मथुरादीनि तीर्थानि अन्यान्यपि पुरातनानि चिहानि कस्मिन्
गिरिगव्हरे महान्धकारे तिष्ठयुरितीदानींतनैरन्येषकंमन्यैरेव
पण्डितयांच्यम्।
(१) रघुवंशीय ५ सर्गस्थचित्तस्य विद्यापरिसंख्यया में को.
टश्चितनो दश चाइरेति इति लोकव्याख्याने मलिनाथेन
मनुनाम्ना धवनमिदमुद्धृतम् ।

·चारस्थापनधरितम् । ह्निके पापचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभाव इति ६२ सूत्र व्याख्याने(१) "नाविशेषण कर्तुः प्रयोजकफलं भवती ति चातुराश्रम्पविधानाचेतिहासपुराणधर्मशास्त्रेप्चकाअम्पानुप- पतिः । तदप्रमाणपिति चेन प्रमाणेन प्रामाण्याभ्यनु- शानात प्रमाणेन खलु ब्राह्मणेनेतिहासपुराणस्य मापाण्य- मभ्यनुज्ञायते ते वा खल्वेते अथर्वाङ्गिरस एतदितिहास- पुराणपभ्यपदनितिहासपुराणं पञ्चम वेदानां वेद इति तु- स्पादयुक्तमेतदमामाण्यामिति । अमापाण्ये च धर्मशास्त्रस्य मा. णभृतां व्यवहारलोपालोकोच्छेदप्रसङ्गः । द्रष्टुमवक्तृसामान्या- घामामाण्यानुपपत्तिः । य एत्र मन्त्रब्राह्मणस्य द्रष्टार प्रवक्तास्व ते खल्वितिहासपुराणस्य धर्मशास्त्रस्य चेति । इति लेखदर्शनाद् चाणक्यापेक्षया पूर्ववर्णित्वं पुराणानां सिद्धयति । अपि च महामारते मोक्षधर्मे २१८ अध्याये सौगतता. किंकमतनिरासदर्शनात् सुगतानन्तरं महाभारवनिर्माणम् । बुद्धदेवसमान कालिकन २४ जैनतीर्थकरेण महावीरस्वा. मिना विक्रमादित्यसमपात् ४७० वर्षेभ्यः पूर्व निर्वाणत्वं (परणं) माप्तवता अनुयोगद्वारसूत्र-नन्दिमन-भगवतीस्त्र-दशाश्रुतस्क- न्यादी महाभारतादीनां मिथ्यात्वनिरुक्तिः । जनमेजयप्रद- तेन ताम्रपशासनादिना ४३६३ वर्षेभ्यः पूर्व वेद-पासयुधि- ठिरादीनामवस्थानम् । शतपथब्राह्मणे २।१।२-३ । “एताह वै माध्यै दिशो न च्यवन्ते-तस्मात् कृत्तिकामु आदर्घात" (१) विजयनगरसंस्कृतसीरीजमुद्रितपुस्तकानुसारेणात्र सूप. संख्यावन्तम्या ।

·११८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् इति लिखितं निरीक्ष्य गणितशास्त्रेण ४८७५ वर्षे पूर्व सातपयवालणनिर्माण न्यायवैशेषिकसारख्ययोगमीमांसा. घेदान्तानां परस्परखण्डनमण्डनानि च । अपि च कौलजगमदनीधृतजन-चौद्धमतनिरासकोमा- महेशरसंवादात्मकतन्त्राणामर्वाचीनत्वं सिद्धयति । सुय- णागस्वामिविप्रसिद्ध जना गमे(१) ऋषभदेवस्तीपरो भरताय राज्ञे चतुरो वेदानुपदिदेशेति जैनागमापेक्षया चेदानां पुरातनत्वं सिद्धाति तया दशाश्रुतसन्धनाम• फे(२) जैनागमे जैन तीर्षकराः पुराणानामन्यादिधर्मशास्त्रा- णां(३) ज्ञातारी भविष्यन्तीति पुराणानां धर्मशास्त्राणामपि भाचीनत्वं सिद्धपतीति । अनमि नवीन किंवा प्राचीन किं पूर्व किं वा परमित्यादिक लौकिकयुक्त्याधुनिकै स्तार्किकैरेव व्यवस्थापनीयम् । अत्राधुनिकानामेका बलवती युक्तिरवशिष्टा वर्चते उपनिप- दुक्तानि पुराणानि भिन्नानि न तूगल यमामानि अयवा तत्रता उपलभ्यमानानि वचनानि नवीनत्वमाचीनत्वानुमापकानि (१) यतिवरेण श्रीरामचन्द्रण प्रतिपादितम् । (२) धाराणसीस्थराजकीयसतपाठशालीपसरस्पतीमयनस्य पुस्तक १३ पत्र द्रव्यम् । (३) तदुक्त याज्ञवल्क्यस्मृतौ । "मन्वत्रिविष्णुहारीता याज्ञवल्क्योशनोङ्गिरा । यमापस्तम्बसवर्ता कात्यायनवृहस्पता ॥ पराशरण्यासरावलिखिता दक्षीतमौ । शातातपो बसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयासका ॥" इति अन्ये ऽप्युपस्मृतिकारका १८, यपरे उपोपस्मृतिकारका २१, तद्भिना अपि प्रकीर्णकस्मृतिकारधामे निरूपणया ।

·वात्स्यायनचरितम् । तानि केनचित्मक्षितानि वा अनेक पण्डितैरल्पः रचिता- स्ते ते अन्या अनवस्थिता इसादिका इयं च विनिगमना- विरहेणानचस्थितवाग्जालमात्ररूपत्वात् शिष्टापरिगृहीतत्वादेव दुरापास्तेवि । अन सम्पदायविदस्तु देवा महर्षपश्चापि योगवलेना- तीनानायतपदार्थविषयकज्ञानवन्तः कचिनविष्यकथामपि क- ययन्ति म यथा भागवते १ स्कन्धे ३ अध्याये २४ श्लो. "बुद्धो नाम्ना जनिसुतः कोकटेषु भविष्यति । मात्स्ये ४८ अध्याये "तस्मिन्नेव युगे क्षीणे सन्ध्याशिष्टे भविष्यति । कल्की विष्णुः" इत्यादि । मुद्गलपुराणे कलिधर्मा निरूपिताः । एवं वाल्मीकिरामा- पणेऽपि "रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोक प्रयास्यति । एवं रूपेण भविष्यतीतिक्रियाविन्यासपूर्वकं कथितवन्त इति तेन न माचीनत्वनवीनत्वनिर्णयावकाश इति वदन्ति । अशापो व्यवस्थापका बदन्ति तावत् न्यायदर्शनभायकारो वात्स्यायनगोत्रात्पनो यः कश्चिदमसिद्धो नैयायिका प्राकृति- कमनुष्य पवाप्तीद न तु ऋपिः इयं हि तेषां बलवती युक्तिर्व- लबलमाणमपि तथाहि कुसुमाञ्जलेरनुक्रमणिका १२ पृष्ठे "सतश्च भावकारो वात्स्यायनगोत्रोत्पन्न इति सि- यति । पक्षिलस्वामीतिनाम्नापि स न ऋपिरिति मती. यते । ऋषीणां तयाविधनाम्नः कचिदपत्रणात् । पद. सपादप्रतिम इति वार्तिकश्लोफे भारद्वाजनेत्यस्प भारद्वाज- गोत्रोत्पतिवत् वात्स्यायन इत्यस्यापि वात्स्यायनगोमोप. भइस्पर्धन मतीनिर्भवति । यदपादमतिम इत्यनेन ·१२० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् भाष्यफर्तरक्षपादवत् न्यापवीघामवीणत्वमेव प्रतीयते न तु पित्वमिति ।" अस्य लेखस्यायमाशय: सूत्रकाराः कदाचिन्महर्पयो भवेयुर्भाष्यकारास्तु मनुष्पा एव तत्तन्मपिंगोत्रोत्पन्ना। एवं सति व्याकरणमहाभाष्यकारः पतञ्जलिरपि सद्गोत्रोत्पन्न एन तथा सति याज्ञवल्क्यस्य ? महः सूर्यायदानसमयेऽज. ली पतित इति अन्वर्थनायवोषिका पौराणिकी कथा कुत्र गच्छेत् ? एवं बोधायनादयोऽपि ततदोनोपना एव गो. अपवर्तकस्तु किमपि शशशृङ्ग वा खयुष वा पाषाणो वा न तु पण्डितो नापि ग्रन्यकार इति । "पतिलस्वामीतिनाम्नापि स न ऋपिरिति मतीपते । ऋषीणां तथाविधनाम्नः कचिदण्यश्रवणात् ।" इत्यनेन मह. स्पाण्डित्पं बहुतं च प्रकाशितं भवति । किं तु वाचस्पतिपिश्रेण भामरयामादौ उक्तम् "मार्तण्ड-तिलकस्वामि-महागणपतीन् क्यम् । विश्ववन्धानमस्यामो सर्वसिद्धिविधायिनः॥" अत्र वेदान्तकल्पतरुटीकाकारादयः पद्यमिदं "पार्तण्डस्य सदा पूजां तिलकस्वामिनस्तथा । महागणपतेश्चैव कुर्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् ॥" इति याज्ञवल्क्यस्मृति(१ अध्यायस्थ २९४ श्लोक)मूलकमिति वदन्तीति तिलकस्वामी देवविशेष इति निर्गीत(१) भवति । अपि च चतुर्वीचन्तामणौ प्रायश्चित्तखण्डे महिपीहरण- (१) मिताक्षरासहितमुद्रितयाचवल्क्यस्मृती तिलक स्वामिन स्तयेति पाठश्चिन्त्यः विस्तरस्तु धाचस्पतिमिश्रचरिते मया निरूपयिष्यते।

·वात्स्यायनचरितम् । मायश्चितप्रकरणे "देवस्वामी(१) यो विप्रो महिती हवा परकीयां धनातुरः । स गत्वा नरकं घोरं भुवि चाण्डालवान् भवेत् ।। न तस्य निष्कृतिर्नास्ति गुरुचान्द्रायणादिह ।" इति स्मृतिवचनेन देवस्वामिनो महर्पित्वं सिद्धम् । अत्र देवस्वामिपदेन देवलो ग्राह्य इति न भ्रमितव्यम् । यतोऽस्मिन्नेव चतुर्वगचिन्तामणी भूमिहरणप्रायश्चित्तप्रकरणे (१) श्रीनरसिंहीये प्रयोगपारिजाते पोडशकर्मकाण्डे संस्कार- निरूपणे भारम्भ एव "मनुवृहस्पतिर्दक्षो गौतमोथ यमोहिराः । योगीश्वरः प्रचेताश्व शातातपपराशरो॥ संवोशनसौ शीलखितावविरेव च। विण्यापस्तम्बहारीता धर्मशास्त्रप्रवर्तकाः ।। पते घटादश प्रोक्का मुनयो नियतमताः । जाबालिनाचिफेतश्च स्कन्दो लोगाक्षिकश्यपी। ध्यासः सनत्कुमारश्च सन्तनुजैनकस्तथा । ध्यानः कात्यायनश्चय जातकर्यः कपिजलः। ঘষামল কাহী হিয়ারিং বা पैठीनासिगोभिलश्चेत्युपस्मृतिविधायकाः । पसिष्ठो नारदश्चैध सुमन्तुश्च पितामहः ।। विष्णु. कामाजिनि सत्यप्रतो गाय देपलः। जमदनिर्भरद्वाज. पुलस्त्यः पुलहः ऋतुः । आप्रेयश्च गयेयध मरीचिर्वास? एव च। पारस्करश्वर्यको योजा? यास्तव च। इत्यन्ये स्मृतियार पविशतिरीरिता ।" त्यादि। गायलायन-देयस्यामि-झीनक-मार्कण्डेय-भृग्यादीनां पचनानि तमतम प्रमाणनोदतानीति तेऽपि प्रकीर्णकस्मृतिका- रका पति।

·१२२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् देवलवचनमुक्त्वाऽनुपदमेव यथाह "देवस्वामी ग्राम चा क्षेत्रमा वा फेदारं भूमिमेव वा। विमाधीनं हरेद्राजा यमलोकमवाप्नुयात् ॥ पयामिमुपागम्य क्रिमिराशिभवन्मले ॥" एवमेवमनेका देवस्वापिस्मृतिवचनानि समुद्धृतानि । अत एव वार्किकरक्षाटीका "पक्षिलस्वामी" "पतिलमुनि" रित्युक्तमपि सद्गच्छते। अपि च "यदक्षपादप्रतिम इति न्यायवार्तिकरलोके भारद्वाजेनेत्यस्य भारद्वाजगोत्रोत्पनेनेतिवत् वात्स्यायन इत्यस्यापि वात्स्यायनगोत्रोत्पन्न इत्यर्थस्यैव प्रतीतिर्भव. ति" इति पदुक्तं भारद्वाजनेत्यस्प भारदानगोत्रोत्पनेन अत्र गोत्रोत्पत्र इति फस्य शब्दस्यार्य ' इति महामहोपाध्यापा एव जानन्ति । अक्षपादप्रतिम इत्यनेनापि भाष्यकारस्य न्यायविद्याप्रवीणत्वं महाशयानामनुमतम् अर्थात् अक्षपाद- स्प न्यायविद्याप्रवीणत्वमेव न तु कर्तृत्वम् अक्षपादपति- भ इति पाठे असपादप्रतिम इति वा पाठे प्रतिमाशब्दस्य प्रतिमाशब्दस्यापि प्रवीणत्वमेवार्थो महाशयसम्मतः । अत्र विवेचका एव प्रमाणम् ॥ अन्ये तु कालात्यपापदिष्टः कालातीत इति १ अध्याये २ आहिके ९ सूत्र(व्याख्याने तात्सर्यटोकायां वाचस्पति. मिश्रेण लिखितम् "एवं व्यवस्थिते भाष्यकार: सूत्रं स्वपर- मतश्लिष्ट ब्याचष्टे" इत्युपक्रम्प "स्थूलत्तपा एप दोपो भा. . (१) अत्र विजयनगरसंस्कृतसीरीजमुद्रितम्यापदर्शनपुस्तकानु. আবােরা বিশ্ব নি।

·वात्स्यायनचरितम् । १२३ प्यकारण नौद्भावितः यत्युनर्भदन्तेन(१) कालातीतस्य व्या- रूयानं कृत" "तदेतद्भदन्तद्पणमेतयाख्यानानभ्युपगमेन परिहरति । अवयवविपर्यासवचनं स्विति । अनभ्युपगमहे- तुं पृच्छति । कस्मादिति । उत्तरं यस्येति ।" इति दृष्ट्वा समुद्घोपयन्ति यदुद्धात परमवश्यमेव भाष्यकारस्य स्थितिरभ्यु पगन्तव्या । तदप्यसत् । प्रथमतस्तु बुद्धस्य स्थिति निर्णये उनके पतभेदा उपलभ्यन्वे पुराणादिष्यपि तच्च या दर्शनाद तनिर्णयस्तु पालक्रीडायितमिवाभाति । अयं यथाकथञ्चिभिः येऽपि भदन्तात् पश्चाद्भाविता वाचस्पतिमिश्रेण व्या. ख्यानकौशलपूर्वकं भदन्तमतखण्डनं प्रदर्शितमित्येवावगन्त. व्यम् अन्यथा ब्रह्ममीमांसाभाष्ये "वैधाच न स्वमादिव- ₹ २ अध्याय २ पाद २९ स्त्रव्याल्पाने भास्कराचार्य ण शङ्कराचार्यमतखण्डने "ये तु बौद्धमतावलम्मिनो मा. यावादिनस्तेऽप्यनेन न्यायेन सूत्रकारेण निरस्ता" इति लिखितत्वात् भाष्यकारात् शङ्कराचार्याद परं स्त्रकारः स्या. दित्यादि ६४ पृष्ठे निपुणतरमुपपादितमधस्ताद । केचित् पतिलस्वामीत्पनन स्वामीत्युपाधिधारिणी द्वामिल इति नान्ना द्रविडत्वेन निश्चितस्य वात्स्यायनस्य सम्पति कंजीवरमिति प्रसिद्ध काचीनगरे स्थितिरासीदि- ति । वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्ते" २ अ. ध्याये १ आहिक ४२ मूत्रमाये "पचतीति स्थास्यधिश्रप. णमुदकासेचनं तलावपनमेधोपसर्पणमान्यभिज्वलन ६. वघटन मण्डसावणमधोवतारणमिति" इत्यादि भोदनपार- क्रियोदाहरणेन द्रविडत्वपेच हयति यतो दविंददेशे (१) यौरभेदे भदन्तशक्षिकादशेषकोशे द्राच्या।

·. न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् ओदनमेव भोग्यपदार्थपूनमम् । अपि च कौटिल्यार्थ- शास्त्राद मदीपः सर्वविद्यानामित्यादिवचनस्य समुतत्वा- व अथ च पापिर्यायोगादमतिसम्पद्धार्थमपार्थकम्" ५ अध्याये २ आहिक १० मूलभाप्ये दश दाहिमानी. त्युदाहरणस्य व्याकरणमहाभाप्यादुदृनत्वात् कौटिल्यात् पन- जलेश्च पश्चात्कालभागी पात्स्यायनो न्यायभाष्यकार- इति रीटाब्दारम्भात् परं चतुर्धशताब्धामासीदिति पद- स्ति । अपि च माध्यमिकसूर-नागार्जुनशतक-लङ्कापतार- सूत्रमूळ कानां न्यायमूत्राणा व्याख्यातलात् रसीष्टान्दार- म्भाव पथाकालभाविवं वात्स्यायनस्य दुर्वारमित्यपि चदन्तीति । अत्र समालोचनम् । स्वामीन्युपाधिर्वा पतिलस्वामी. त्पेकं नाम वेति जिज्ञासामा पाण्डतिलकस्वामी देवस्वामी. ति(१)वदे नामैवेति नात्र किश्चिद्रायकं दृश्यत इत्युपाघिधा- रणकल्पनं कल्पनामात्रम् व्यवस्थापकमदासयेनैवेदमप्युक्तं यल्यायभाष्यकर्ता वा- स्यायनः काममूनकर्ता च वात्स्यायनः अर्थशास्त्रकर्ता च नैकव्यक्तिका किन्तु भिन्न एव परन्तु न्यायभाष्य कर्ता- स्यायनस्य द्रविडत्वसाधनमसले त्वरया "विष्णुगुप्तस्तु को- टिल्पश्चापक्यो द्वामिलोंशुलः" इत्यादिकोशेन कौटिल्यस्या- र्थशास्त्रपणतुरेच द्रामिल इत्यपि नामति नावधारितम् । इ. ठात् तथात्वे ऽपि द्रामिलशब्देन कया व्युत्पच्या द्रविडत्व तस्य मसाध्यत इति न बुद्ध्यामहे । यतः 'सकले 'शकलं' (१) यथा मार्तण्डतिलस्वामी देवविशेषणे देवस्वामी च मषिः स्मृतिकारफस्तथा प्रतिपारिवमधस्तात् ।

·वात्स्यायनचरितम्। 'सत्' 'शकत' इत्यादयो भेदा वैयाकरणैः प्रदर्शिता इति । अथ द्रविडसे ऽपि कारच्या निवासे असाधारण इतरव्या- वर्तको हेतुः ओदनपाचनमकार एवं प्रदर्शित इत्यनेन काची विहाय द्रविडदेशं विहाय वा भारतवर्षमावे केऽपि मोदनपाचनं तद्भोजनं वा न जानन्तीति निष्पन्नं भवतीति बहु- जैः समालोचनीयम् । बहूनि न्यायसूत्राणि लङ्कावतारसूत्र-नागार्जुनकृतमाध्य- मिकसूत्र-आर्यदेवकृतशतफेभ्यः समुद्घतानीति न्यायसूत्र- पाठनिर्णयमस्ताचे निराकृतमधस्तात् तन्निराकरणेनात्रोक्तमपि निरामृतं भवति । यत्तु कौटिल्यार्थशास्त्राधाकरणमहाभाष्याद्वचनानि समुद्घ- तानि न्यायभाष्यका पात्स्यायनेन तदन विनिगमकाभावेन न्यापभाष्यादेव कौटिल्येन व्याकरणभाष्यकारेण च कयं न समुद्धृतानीति ? यदि च न्यायदर्शनवात्स्यायनभाष्योत्या तदाविर्भा- चसमयो देशश्च निश्चीयते तदा युक्तियुक्तं तद मदर्यते । वेद-धर्मशाख-पुराणेषु द्वौ गोतमौ निरूपितो एकश्च र. हगणस्य पुत्रोऽपरश्व दीर्घतमा अन्धः । तत्र अन्यस्प दीर्घ- तमसः शाखाले न सम्भवतीति राहूगणस्पैर ऋग्मेदादिन- तस्मारकत्वात् शास्त्रकर्तृतमिति २२ पृष्ठे मतिपादिलमधस्तान् । सच राहगणो गोवमो मिथिलाभूपतेषिदेघराजस्थ विदारा. जय चा पुरोहित आसीत् तद्राज्यस्थानं च सरस्वतीनघाः पूर्व स्मिन सदानीरापा नधाय(१) पश्चिमे देशे इति सर्वमुपादित शतपथब्राह्मणे १ फाण्डे ४ अध्याये । अयमेव देशो मिथिलादे- (१) सदानीरा उत्सरपार पगुरामण्डले पाप प्रसिधा पर्वत ।

·१२६ न्याययार्तिकस्य भूमिकायाम् श इति वाल्मीकिरामायणादिभ्योऽपि निधीयते । अपि च वा. युपुराणे २३ अध्याये "तत्रापि मम ते पुत्रा(१) भविष्यन्ति तपोधनाः । अक्षपादः कणादव उलको वत्स एव च ॥२०३ ॥ इत्यनेन गोतमसमीपवर्ती वा गौतमसमीपवर्ती वात्स्या- यनः प्रतिभाति । अन्यच्च पद्मपुराणीयरामाश्वमेघप्रकरणसमा- लोचनेन श्रीरापचन्द्रेण अयोध्योपकण्ठे सस्ता उत्तरे तटे. ऽश्वमेघयज्ञः कृतः स च देशो वात्स्यायनस्यातिप्रिय इति शत- शस्तकथाभाग भुजगश्वरं पप्रच्छेति विज्ञायते स एव देशो मिथिलासम्बद्धस्तनिवासस्थानमिति सम्भाव्यते । अयो- ध्याग तरकोशलमिथिलादेशयोश्च महादृढः सम्बन्ध इति सा. मनीनमसिद्धिरिति । एवं स्थिते पात्स्यायनेन न्यायभाष्ये १ अ. २ आ. अविशेषाभिहितेर्थे चतुरभिमायादर्थान्तरकल्पना पाक्छल- मिति १२ सूपव्याख्याने "नवकम्बलोऽयं माणवक" इत्यु- दाहृतम् अत्र कम्बलशब्दस्य प्रयोगो द्वादशापा कृतः । लौकिकास्तु नेपालादागतोऽयं नवकम्बलस्वादित्युदाहरन्ती- ति प्रशस्ताः कम्बला नेपालदेशीया इति वात्स्यायनो ने- पालसमीपवर्ती । अपि च २ अ. १ आ. रोधोपयातसा- दृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमपाणमिति ३७ मूनव्याख्या ने "नदी पूर्णा प्रयते" "मीडीपघाबादपि पिपीलिका- ण्डसचारो भवति" "पुरुपोऽपि पत्रवासितमनुकरोति" एवं (१) शिष्ये पुनत्योपचार. "उत्पादकग्रादागिरीयान ग्रह्मद पिता" इति मनु । पद निपुणतरमुपपादित न्यायकन्दलोभूमि- कायामस्माभि ।

·१२८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
ग्रहणम् अनेन पतञ्जलिना मार्यराजस्य नाम स्वग्रन्थे लिखि-
तम् स च राजवंशः नीटसमयाव १४० वर्षेभ्यः पूर्व समान
इति तस्मिन् समये वदासने वा समये पतञ्जलिरभूत् ततः
परं पातञ्जलमतनिदर्शको न्यायभाष्यकर्ता वात्स्यायनोऽभू.
दित्याहुः । तदसत् योगानामित्यनेन(१) शिवसंहिताशि-
वस्वरोदययोः कर्नुः शिवस्प कस्मान ग्रहणम् ? याज्ञव.
रूपगीतायाः योगियाज्ञवल्लयस्मृतेः कर्तुर्याज्ञवल्क्यस्य
कस्मान ग्रहणम् ? पोगवासिष्टकर्तुर्वसिष्ठस्य कस्मान ग्रहणम् ?
एतेपा विषयाणां परमार्थतो भयन्तरेण वा तवता प्रतिपाद:
नात् । अपि च मौर्यवंशममातिसमयश्च चतसमयो न
सम्भवतीति पूर्व निरूपितत्वाच ।।
यश्च पातञ्जलसूनव्यासभाष्ये दर्शितः म चाशः स्वयमेव
कथं न पूर्वापरपाटन समालोचनेन नियते सा चान्योक्तिरेव
"अपर आह धर्मानभ्यधिको धर्मी पूर्वतत्त्वानतिक्रया पूर्वा
परावस्थाभेदमनुपतितः कौटस्थ्येन विपरिवर्तेत यधन्नयी
स्यादित्ययमदोपः कस्मात् एकान्तानभ्युपंगमात् तदेतद
त्रैलोक्यं व्यक्तरपैति नित्यत्वमतिपेशात् अक्तमपस्ति वि-
नाशमतिपेधाव संमर्गाचास्य सौम्यं सौम्पाचानुपलब्धि-
रिति ।"
अवशिष्टं प्रसह्य गृहीतस्य पतन्जलेराचीनवं तत्र
विचार्यते । पतञ्जलिबद्युक्तकालावस्थायी तदा "द्वाप.
रेदापरे विष्णुासरूपी महामुने ।" इति विष्णु-
पुराणायुक्तो योगसूत्रभाष्यकारो वेदव्यासः कुत्र ति.
छन् अपि च स्कन्दपुराणीयहालास्यखण्डे भावप्रकाशे
(१) योगस्य यथा चिरन्तनत तथा ५० पृष्ठे प्रतिपादितमधस्तात् ।

·वात्स्यायन चरितम् । १२९ च परकमादुर्भावभफरणे पतञ्जलेसितिहासवर्णनात् स्कन्द- पुराणकर्ता वेदव्यासः भावमफाशनिर्दिष्टेतिहासमूलकर्ता च कु. प्रतिष्ठेत् कात्यायन-लौगातिसूत्रपु गौत्रप्रकरणे निर्दिष्टः पत. अनिरिति सूत्रकारोऽपि कुत्र तिष्ठेयुः । यथा पुराणानां नार्वाचीनत्वं तथा प्रतिपादितमधस्तात् । तस्मानाची- नत्वं पतञ्जलेरिति ॥ अन्ये तु मंदासदेशस्थ-अदिआरपुस्तकालयस्थेषु पुस्तकेषु एका न्यायमूत्रवृत्तिात्स्यायनभायादपि भाचीना वर्तत इति तरस्यसूचीपत्रे ९१ । ९२ पृष्ठे लिखितगस्तीति न्यायसूत्राणां व्याख्यानेषु वात्स्यायनभाष्यं नातिभाचीनमिति बोधयन्ति । तस्याः प्रतिलिपेः द्विवाणि पत्राणि वाराणसीस्थराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयकार्यालये वर्तन्ते इति मया सा तिः समा- लोचिता तस्या रचनायाः प्रकारोऽतीच नवीनोऽप्रौढोऽस्पार्थ इति केनचिदाधुनिकनैयायिकेन रचिता इति प्रतिभाति । अपरे तु सूत्रेभ्यो भिन्नानि न्यायदर्शनवात्स्यायन- भाप्पे कानिचिद्वाक्यानि तेपामपि व्याख्यानान्यवलोक्य तयन्ति खलु भाष्यार प्राचीनं न्यायसूत्राणां कि. गपि पाख्यानं वाति वा आसीद यदिदानी नोप. लभ्यत इति । तदसत् इदानीं नोपलभ्यते किं तु उद्योतकरापरपर्यायेण भारद्वाजेन न्यायवार्तिककृता ऋषि- कल्पेनाचार्येण वाचस्पतिमिश्रेण शिवावतारणोदयनाचार्येण पर्दमानोपाध्यायेन वेदादिभाष्यफर्तृभिर्माधवाचारपि नो- पलब्धा नापि चर्चितेति तत् किं मूपिफपिपाणशशा- खपुणात्यकमासीत् । तस्मानासीदेव । किंतु "सूत्रार्या वर्ण्यते यत्र पदैः मूत्रानुसारिभिः ।

·न्यायवार्तिकस्प भूमिकायाम् स्वपदानि च वर्ण्यन्ते माध्यं भाष्यचिदो विदुः ।।" इति पराशरोपपुराणीयाटादशाध्यायस्थमाप्पलक्षणस्य समन्वय एव । स्वपदानि च चमेन्तेऽत्र पदानी. त्यस्य "पदसमूहो वाक्यमिति" न्यायवातिकात् स्ववाश्या- नि च वर्ण्यन्ते इत्याशयोऽवगम्यते । तस्मात् तानि वा. फ्यानि भाष्यकारस्यैव न वन्यस्य । अत एव भगवताभा- ध्यकारण कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात् नित्येव- प्यन्यभिचार इति . अध्याय २ आधिके १७ सूचव्या- ख्याने(१) "कस्मात् पुनः सूत्रकारस्यास्मिन्नर्थे सूत्रं न श्रू. यते इति शीलमिद भगवतः सूनकारस्य बहुप्राधिकरणेषु दो पक्षो न व्यवस्थापयति तत्र शास्त्रासिद्धान्ततत्वावधार- ण प्रतिपत्तुमर्हतीति मन्यते । शास्त्रसिद्धान्तस्तु न्यायसमाख्या- समनुमतं बहुशाखमनुमानमिति ।" उदयनाचार्यास्तापर्यपरिशुद्धौ तन्त्राधिकरणाभ्युपगम- मंस्थितिः सिद्धान्त इति सूनव्याख्याने "भाष्यका- रस्य रीतिरियं स्वप्रतिभया व्याख्यान"मित्यादि । विश्व- नायन्यायपञ्चाननैरपि न्यायमूरत्तौ पृ २७ पं. १ अ. भ्युपगमसिद्धान्तन्यायेन भाष्यकारस्यापि सूत्रकर्तृत्वं सूचितम् । एतावता सिद्धं भवति भाष्यकारेण कचित् स्वातम्पेण चशमार्थ वाक्यानि रचितानि तानि व्याख्यातान्यपीति ।। अपि च शास्त्रकाराणां रीतिरियं ऊहापोहविचारे आचार्याणा नामानि कचिद्वचनान्यपि समुद्धरन्ति तेन न पृथक् शास्त्राणि ग्रन्या वा अनुमेयाः यथा शारीरस्ने (१) विजयनगरसस्कृतसीरीजमुद्रिते पुस्तके १०८ पृष्ठे द्रष्टव्यम्।

·वात्स्यायनयरितम्। आश्मरथ्यादयः पाणिनिमूत्राष्टाध्याय्यामपि स्फोटायन-भार- ज्ञान-गाग्र्यादयश्च । आधुनिका अपि विद्वांसः सभायां स्ववक्तायां स्वमतानि निरूपयन्ति यदि तानि अन्यः कश्चित् स्वग्रन्ये उद्धरेन तदा न शाबान्तरं ग्रन्थान्तरं वानुपेयं भविष्यतीति । वेदेषु ब्राह्मगोपनिषत्सु अलौकिकपुरुपनिर्मितेष्वपौरुपेयेषु वा आयुर्वेदमपि "भवन्ति चात्र" इत्यादिना उक्त ता न वेदान्तस्मनुपेयम् । न्यायभाष्यस्य विविध पुस्तकमुपलभ्यते द्विविधमपि पुरा. तनं तालपत्रेपु लिखितं. तत्रैक मायः सम्पूर्ण गवान्ते "योक्षपा. दमूर्षि न्याया" इत्यादिपा मध्ये ऽपि बहुविशेषो वर्तते । अपरं च अन्त्य श्लोकहीनं मध्ये ऽपि कचित् खण्डितम् । एतत्पुस्तकद्वयं जगन्नाथपुर्यां गोवर्द्धनमठे वर्तते एतन्मूल कान्येत्र प्रायो पनि आदर्शपुस्तकानि उपलभ्यन्ते । इदं ग्रन्थन्यूनाधिपर्य लेख- कशोधककृतं तत्रतत्र समुपलभ्यत इत्यनुमीयते इति । वात्स्यायनभाष्याद्भिन्नान्यर्वाचीनानि अन्यान्यपि क्या- पत्रव्याख्यानानि वर्तन्ते । यथा वाचस्पतिमिश्रकृतो न्यायसूचीनिवन्धः । उदपनाचार्यकृतं बोधसिद्धियोंवशु- दिवेत्यपानामधेयं न्यायपरिशिष्टम् । वर्द्धमानोपाध्यापकता मन्दीक्षानयतत्वाधारुपम् । इत्यादि पूर्व चितमेव विस्तरेण सतदाताणां समपनिरूपणमस्तावे ऽ ऽपि निरूपयिष्यते । अपराण्यापि व्याख्यानानि वर्तन्ते । जयन्तकृता न्यायसि- दान्तमञ्जर्याख्या महावृत्तिः इयं विजयनगरसंस्कृतसीरीजनाम- पुस्तकावल्पां मुद्रिता । तत्कृता न्यायपालिका लघुनि (?)। (१) न्यायसूत्रपाठस्पातिपुरूहावं निरूपितमधस्ताद मत एप ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् विश्वनाथन्यायपधाननम्ना गोतमम्नति (०) । त्तिरियं द्विवचार कलिकातानगरे वाराणस्वामपि मुद्रिता पर स्वशुद्धिबहुला अनेकेषु पनेषु पनि पहित्रयेण ख- ण्डिता वर्तते । वेदान्तिमहादवकृता मितभापिण्याख्या न्याय पति-(२)। नागेशभकृता न्यायस्वतिः पूर्व मया दृष्टा इदानी सा नोपलभ्यते । अनेनैव नागेश भट्टन पाणिनिव्याकरणे 1 बहुभिराचार्यविविध घ्यारयान इतम् प्रथम न्यायभाष्यानुसा रिसूत्रपाठानुसारि द्वितीय तु स्वसिद्धान्तानुसारि । यथा वा- चस्पतिमिश्रण १ तात्पर्यटीका २ न्यायसूचा च । उदयनाचार्येण १ तापर्यपरिशुद्धि २ न्यायपरिशिष्ट च । पदमानोपाध्यायेन १ न्याय निवन्धप्रकाश २ अन्यीक्षानयतत्त्वबोधश्च । विश्वनाथपञ्चाननेन । न्यायसूत्रवृति २ न्यायालोकः । एवमन्यैरपि । (१) अस्मशिकटे वर्तमानेऽध प्रतिपादित पुस्तके मु. द्वितपुस्तकादन्ते ऽय विशेष । "(पा मुनिप्रवरगातमस्त्रवृत्ति श्रीविश्वनाथकृतिना सुगमाऽल्पवर्णा । श्रीकृष्णाचन्द्रचरणाम्युजचशरीक- भीमछिरामणिरच प्रचंयरफारि।। कठिनार्थपदा ति ममैतां मृदुनि त्वचरण ममर्पयामि। अपराधमिम प्रभो क्षमेधा ननु नारायणदेव दीनयन्यो । रसाणतिथी १५५६ शकन्द्रकाले घहुले कामतिथौ गुचौ सिताद । अपरान्मुनि सूत्रवृत्तिमता ननु वृन्दाधिपिन स एष विश्वनाथ (२) अस्मनिकरऽस्या वृत्त (१२१३ १४ अायाया वर्तन्ते ।

·वात्स्यायनचरितम् । न्यायादिशाखेषु धर्मशास्त्रे साहित्यादिषु चाने के ग्रन्था रचिताः। महामहोपाध्यायश्रीभट्टाचार्यचूडामणितनपश्रीभट्टाचार्यसा- बभौमरामभद्रविनिर्मित न्यायरहस्याख्यं व्याख्यानम्(१) श्रीमद्राधामोहनगोस्वामिता न्यायमूत्रविचरणाख्या तिः । वृत्तिरियं वाराणस्यो पण्डितपत्रे मुद्रिता तस्माद्धृत्य पृथगपि मुद्रिता । ओनैव राधामोहनगोस्वा. मिना रघुनन्दनभट्टाचार्यकृतस्मृतितत्वानि पाख्यातानि मा. धुरी-जागदीशी-गादाधरीग्रन्योपरि कोटपत्राप्यपि रचितानि । श्रीमद्गुरुवरमहामहोपाध्यायश्री कैलासचन्द्रभट्टाचार्यशिरो- मणिकृता भाष्यच्छायाख्या न्यायमूत्तिः । चिरियं न्या- यदर्शनवात्स्यायनापार्यवोषिका प्रत्यसंख्ययाऽपि भाष्येण समाना । शोकस्थानम् आरम्भात् प्रभृत्ति पञ्चमाध्यायस्य द्वितीवाहिके ५ सूत्रध्याख्यापर्यन्तं ग्रन्थं निर्माण महाशयाः पाश्चभौतिकं देह सन्त्यज्य परमपदं गतवन्त इति । न्यायसूत्राणां सर्वेषां व्याख्यानानां शिरोमणिभूतं न- चीनन्यायस्वेन व्यवाहियमाणानां तत्वचिन्तामण्पादिन्याय- महानिबन्धानापाधारभूतं न्यायवार्तिकं वरीवर्ति किन्तु न के चलमूत्राणां नापि केवलभाष्यस्य(२) व्याख्यानमपि तू- हापोहविचारपूर्वकन्यायसिद्धान्तव्यवस्थापक भाष्यसंघलित- स्त्रव्याख्यानमित्यनुपदं वर्णयिष्पते ।। (१) वं व्यापानमरमनिकटे चतुर्याध्यायान्त घर्तते । पत्राणि १६८ श्लोकसंख्या ४२०० (२) भाष्यस्य रीका न्यायचन्द्रिकाण्या रामचन्द्ररता तीव मनोहरा यतते ।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् अथ न्याययार्तिककर्तुः परमर्भारदाजस्प चरितम्। न्यायवार्तिककारी . भारद्वाजः कस्मिन् देशे फस्मिन् काले आविर्भूत इति निश्चयाभावेऽपि इदानीमनेके सि. दान्तास्तद्विपका आविर्भूता इति तत्परीक्षापूर्वक किञ्चिदुच्यते । न्यायवार्तिकान्ते "यदक्षपादप्रतिभो भाष्यं वात्स्यायनो जगौ। अकारि महतस्तस्य भारद्वाजन वार्तिकम् ।।" "इति परमर्षिभारद्वाजकृतं न्यायत्रिसूत्रीवाचिकं समाप्तम्" इति त्रिसूत्रीप्रकरणान्ते दृश्यते(२) । "इति पाशुपताचार्यश्रीभारद्वाजोद्योतकरकृती न्यायमूत्र- वार्तिके पञ्चमोऽध्यायः(२) इति वार्तिककारोक्त्या न्यायवार्तिककारः परमापार- द्वाजः किं तु आचार्यवाचस्पतिमिश्रेण तात्पर्यटी कारम्भे "अध भगवताक्षपादेन निःश्रेयसहेती शास्त्रे प्रणीते व्युत्पादिते च भग- वता पक्षिलस्वामिना किमपरमशिष्यते यदर्थ बार्तिकारम्भ इति शङ्की निराचिकीर्षुः सूत्रकारोक्तप्रपोजनानुवादपूर्वक वानिका- रम्भप्रयोजनं दर्शयति । यदक्षपादइति । यद्यपि भाग्यकता कृतव्युत्पादनपेतत् तथापि दिङ्नागप्रतिभिरर्वाचीनः कुहेतु- सन्तमससमुत्थापनेनाच्छादितं शास्त्रं न तचनिर्णयाय पर्या- तमि युद्योतकरण स्वनिवन्धोद्योतेन तदपनीयत इति ।" (१२) पाठेऽयं महामहोपाध्याय श्रीयुक्तफैलासचन्द्रमहाचार्य. शिरोमणिमहाशयानां पुस्तक धर्तते । (२) पठोऽयं पाराणसीस्थपण्डित वरश्रीविभवरामशर्मणः पुस्त. के तते। -- ·भारद्वाजचरितम् । अपि च श्रीधराचार्येण न्यायफन्दल्या चित्सुखाचा. पेण वात्रपदीपिकायामपि न्यायवार्तिककारमुद्घोतकराचार्य- नाम्नाजुहावेति न्यायवार्तिककारस्य मुख्यं नाम भारद्वाजा उद्योतकर इत्युपनाम वा गुणवशानाम इति अनुमीयते । नै. तचित्रम् अनेके आचार्या नामद्वयन प्रसिद्धा यथा हर्षिः कृष्णद्वैपायन एवं वेदव्यासः । महर्पिोतम एवं असपादः । महर्षिात्स्यायन एवं पक्षिलामी । मह- र्षि कणाद एव कणभुग चा कणभक्षः । प्रशस्तपाद पर प्रश. तकरः । कात्यायन, एक पारस्करः | सत्यापाढ एव हि. रपोशः । एव मन्पेऽपि । नियन्कारास्तु कृष्णपापनस्य स्थाने वेदव्यासमपि पि. हाय "यास:" मीमांस का यथा प्रभाकरस्य स्थाने "गुरया" महकुमारिलस्य स्थाने "भट्टा" पार्थसारथिमिश्रस्य स्थाने "पिप्रा" । अन्येऽपि गुरुचरणाः पिपरणा यापत्युपाध्याय. स्य स्थाने उपाध्याया इति लिखन्ति स्म । इनि चिन्तनसम्प्र- दायानुसारेण न्यायपाकिकारं भारद्वाज(१)मुद्यातकर- नाम्नालिखन्ति म आचार्या इति । अर्ग भाग्दाज उद्योतकराचार्यः फस्मिन् देश फरिमन् फाले च भाविभून इति विचार काठमीरदेशीय प्रति कोचदन्ति नन्येषु फरलाम्नाय-नीनाम्नाय-महाचीनाम्नायरामाप- নামঘক্ষাণীণাযনণা মানারাগন গন্ধ पुस्तके चित्र "पाशुपताना-उद्यानकामिपिन न्यायमा (१) अनुमाया माय भारताग व निति भगत यापयामि मंत्र प्रदान पनि "farir Aatriin 1 - ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् तिसमिति" दर्शनात् । तन्न शिवादित्यमिश्रेऽपि व्योपशिवा- चार्य इतिपयोगात सूत्रकारमाध्यकारयोमिथिलादेशे निवासात् । तात्पर्यटीका-परिशुद्धि-प्रकाश-पद्धमानन्दु-तापर्यमण्डनकारा. णां मैथिलत्वात् मध्ये वार्तिककारस्य काश्मीरदेशीयस्ले प्रब- लममाणाभावान वार्तिककारोऽपि मैथिल इत्यनुपाने वाध. काभावाच । एके तु वदन्ति न्यायानिके पृ. ११० "गोपालकेन मार्गे ऽपदिष्टे एष पन्थाः श्रुम गच्छनीति उदाहनस्वाद्वा. किमारो मायदेशान्तर्गतपद्मावत्या लमजमा स्थाग्वीश्वर स्थानस्य पद्मावत्या न्यायविद्याप्रचारबाहुल्यादिति । तन्न वारपारम्भ एवं 'गोपाल केन' त्युक्तत्वात् न्याया फरअन्येषु न कोऽपि पद्मावतीनिमितो अन्धो दृश्यत इति तस्य वायापरवाच । न्यायवार्तिककारा भारद्वाजः कस्मिन् काले आदि भूत इति प्रस्तुपते । न्यायात्तिके पृ ११० ५.७ "अहो कौशल भदन्तस्य" पृ. ४४ प. इति "फोऽन्यो भदन्ताद्वक्तुम इति ।" पृ. १३१ ५ १० "सौगान्तिकपक्षमाश्रित्य लक्षण वि. चार्यते" पृ. १०० प. ७ 'वादविधानटीकायो" पृ १९१ प.२ "वादनिधी" इत्पादिलेखदर्शनात् युद्धात् पश्चात् कालभावी इत्यनुमीयते । आचार्यवाचस्पतिमिश्रेण तरतत्र "दिइनाग- मत खण्डयति" "वासुवान्धवं लक्षण खण्डयति" इत्यादिलि खितत्वात् कश्चिदर्वाचीना भारद्वाजोद्योतकर इति निष्पन्न भवति पर तु तात्पर्यटकारम्भ एव । "इच्छमि फिमपि पुण्य दुस्तरकुनिष-धपइममानाम् । उयोतपरगवीनापतिजस्तीना समुद्धरणात् ॥" इति ।

·भारद्वाजचरितम् ।
अत्र अतिजरवीनामुद्योतकरगवीणामित्युक्त्या अति-
नीगानामतिपुरातनीनामिसवगम्यते ततोऽपि दुस्तरकुनिवन्धप-
इसमानायित्युक्तिरप्युक्तमेवार्थ दयति तथा सति वाचस्पतिमि-
श्रमणात् पूर्व (१) भदन्तसमयात् परं न्यायवार्तिकग्रन्थनिर्मा-
गमभूत् तदानीं भारद्वाज आसीदिति निणीयते ।
अत्र सम्प्रदायविदः वासवदत्ताख्यायिकायां पृ. २३६"न्या-
पस्थिति पवादद्योतकरस्वरूपा"मिति दर्शनात् १२०० वर्षेभ्यः
पूर्व वासवदत्ताकर्तुः स्थित्या तत्पूर्व न्यायस्थितिकर्ता भारद्वाज आ-
सीत् । यथाशङ्कराचार्यः श्रौतस्मातधर्मस्थितिकर्ता शिवावतार(२)-
(२) वाचस्पनिमिश्राणां ८९८ शाकादे यथा स्थितिरासीत्
तपातरिते ऽग्ने निरूपायष्यते ।
(२) शिषावतारः प्रस्थानत्रयभाष्यमणेता शङ्कराचार्यः तत्स्था-
पितङ्गेरी-गोवर्द्धन-शारदा-ज्योतिर्मठेषु तच्छिप्याः शङ्कराचा-
नाना प्रसिद्धाः तारारहस्यादितत्राणां कर्तापि गौडशङ्कराचार्य:
इत्यादिशङ्कराचार्यभेदात् तचरितान्यपि नानाविधानि उपल-
भ्यन्ते किं तु प्रस्थानत्रयभाष्यकर्तुरेव चरिते शिविदुच्यते ।
तथा चोतं कमपुराणे पूर्वार्द्ध ३० अध्याये
"कलो रुद्रो महादेषो लोकानामीरः परः ।
तदेव साधयेन्नृणां देवताना च दैवतम् ॥ ३२ ॥
फरिष्यत्ययताराणि शङ्करो नीललोहितः ।
श्रौतस्मात प्रतिष्ठार्थ भक्तानां हितकाम्यया ॥ ३३ ॥
उपदेश्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंक्षितम् ।
सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान् वेदनिदर्शनाद ॥ ३५ ॥
पेतं मीता नियन्ते येन केनोपचारतः ।
विजित्य कलिजान दोपान यान्ति ते परमं पदम् ॥ ३५॥" इति।
तथा शिवरहस्ये ऽपि नवमांश १६ अध्याये
"शृणु देवि भविष्याणां भक्तानां चरितं कली।
पदामि संप्रदेणैव भवणाइकिवद्धनम् ॥ ३ ॥

·१४० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् रस्थ न्यायस्थितिकर्वत उपलभ्यते तथापि प्राचीन नाचायण वासवदत्तारुयायिका समूलमेवोपाचमिति नासमञ्जसम् । न्यायवार्तिकं पुरातनं भवतु वा नवीनं किंतु “भारद्वा- जेन वार्तिक"मित्युक्त्या न्यायमूनतद्भाप्यवदेव समादरणीय कालनिर्णयस्तु कारुदन्तपरीक्षावदुपेक्षणीय इति(१)। वार्निरलक्षणं तु पराशरोपपुराणे १८ अध्याये "उक्तानुक्तद्विरतानां चिन्ता यत्र प्रमज्यते । तं ग्रन्य चात्तिक माहुर्वामिता मनीषिणः ॥” इति । अस्मन्निकट वर्तमाने एकस्मिन् महाभाष्यपुस्तके लिखितेषु सूत्र-भाष्य-वार्तिकक्षणेपु वार्तिकलक्षणं यथा । "उकानुक्तद्विरताना विचारस्य निबन्धनम् । हेतुभिश्च प्रमाणैश्च एतद्वारिक्षणम् । इति । उक्तलक्षणासान्तो न्यायवार्तिकनन्धश्च तश्चचिन्तामण्या. दिन्यायमहानिवन्धानामाधुनिर्नवीनन्यायल्वेन ग्यवादियमा- पानामाधारभूतो महानयायिकैरपि दुरधिगमो भारद्वाजकृतो- ऽपि इदानीत नाना भाग्यकारमन्यमानानां महामहोपाध्यायानो मने भारद्वाजो न पिरिति वदतां भारद्वाजगोत्रेण येन केनापि पण्डितेन रचित इति सिद्धान्तः । अन यथा भारद्वाजेन वार्तिक ग्रन्यो रचितस्तया प्रतिपा- दितमधस्तात् । भारद्वाजस्य अपित्वं तु प्रश्नोपनिपदि ६ प्रश्ने "अय हैनं शुकशाः भारद्वाजः पप्रच्छ" "पोडशकलं भारद्वान पुरुष" इति मुण्डकोपनिपदि । मुण्डके । पाणिनिरपि व्याकर- णमूत्रपाठे ७ भ.पा ६३म् “नो भारद्वाजस्प" इति । किंतु (१) 'पुराणमित्या न साधु सवै नीनमित्येय न गर्हणीयम् । सातः परवान्यात भजन्ते मह परमपपपपुद्धि "रति।

·भारदाजचार अनेनैव भारद्वाजेन न्यायवातिक प्रणीतमित्यत्र रममाणाभावे- ऽपि श्रौतस्मातत्रादिषु कृष्णानि वृद्धात्रिः अत्रिः, विष्णुः विष्णु- वृदा, श्रीमुखः शाण्डिल्यः गर्दभीमुखश्च शाण्डिल्यः, याज्ञवल्क्यः वृद्धयाज्ञवल्स्यो योगियाज्ञवलपश्चेत्यादिदर्शनाभारद्वाजभेदानु. मानादुक्तकालावस्थायिना भारद्वाजेन परमर्षिणाकृतं वार्तिकमि- युक्ता सिद्धान्तोनिराकृतः वत्सोऽपि विविध इत्युक्तपयस्ताद । वार्तिकग्रन्थे ऽपि १२८ पृ० १७ पं० "हेतुवात्तिकं कुर्वा- न" १६८ पृ. २२५० "हेत्वाभासवार्तिके" इत्यायुक्त्या किमपि पुरातनं न्यायवाचिकपासीदिति कल्पयन्ति केचित सन्न कचिद्रौद्धानां वार्तिकं कचिच ब्रह्ममीमांसासूत्रे "वा- दरायण (१) व्याकरणमहाभाष्ये गोनदीपस्त्वाइयादिवदु- तत्त्वात् शाखतात्पर्यानवयोधाच । विश्वनाथन्यायपश्चाननोन्यायसूतिग्रन्यं न्यायभाष्पवाः पिकादिग्रन्थान् समालोचव कृतवान् कि तुपापचार्तिकग्रन्य सारल्येन नोपलब्धवान् "प्रत्यक्षानिमित्तत्वात-" २ अ.?आ. २५ च्याख्याने" इदं न सूत्र"मित्युक्तं तेन, वातिककारेणा- समूत्रत्वं कण्ठरवेणोक्तवादिति । अनुमीयते यदर्पशता- यापूर्वपपि वाकिग्रन्यो लसपाय आसीदिति । चीनदेशीयेतिहासपुस्तकाविज्ञातं भवति यद धर्तमानसम. याद् चतुर्दशशताब्दीभ्यः पूर्व शहभद्रौदस्य शिष्पपरम्प- रायां दिङ्गागो चौद्धाचार्योऽभूव तेन न्यायमूत्राणां समतानु सारेण समालोचनं कृतम् तन्मतखण्डनाहार्तिककारोऽर्वाचीन- इति सिद्धान्तपन्ति केचित् इदं न सम्यगित्युक्तं पया गौतमच- रित अपं विशेषोऽप्यस्ति । यत् वर्तपानसमपान नवशता. न्दीभ्यः पूर्व वर्तमान आचार्यवाचस्पतिमिधः "उद्द्योतकरग- (१) भायाये ४ पारे ७।१२ सुधम् ।

·१४२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् मीणामतिजरतीनामिति कथं लिखेत् यतो वर्तमानसपयात् षट्- पातादीभ्या पूर्व वर्तमानमपि गोशोपाध्याय नव्यास्विसाकारण व्यवहरन्ति नैयापिकाः तस्मात् स मिद्धान्तः सन्दिग्ध एवेति । न्यायवार्तिके १०३ पृ० (मथपसंस्करणे) काश्यपीयं लक्ष- पमित्या "फणादः काश्यपः सपो" इत्पनेन पर्यवसितं याणा. दलक्षणमित्यर्थमजानता फेनचित् काश्यपी क्षितिरिति लि. खिनमादर्शपुस्तके तथैव प्रमादानमुदितमिति शेयम् । १२८ पृ १७ पं. वार्तिक कुर्वाणेनेति केनचिौद्धन कृतं तद्वातिकमित्यनानन्तो न्यायवार्तिककारमेव समाकृष्य नि. रूपयन्ति "मुद्रितवार्तिके साम्प्रतं नोपलभ्यते" इति मुदिनं वार्चिकमनवस्थितमिति तेषां हृदयम् । यत्र कचित् न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकाया प्रतीकादी मु. द्वितवार्तिकपुस्तकेन पम्यात् मुदित्तवार्तिकपुस्तकस्यानव स्थितत्वं खण्डितलं च कल्पयन्ति केचित् । तत्र मूलादर्शपुस्त- केषु बहूनि पाठान्तराणि उपला पन्ते तानि न अनवस्थामूल- कानि न वा त्रुटिमूलमानि निरन्धस्य चिरन्तनवाद लेखक- शोधकममादनाताद पाठान्तराद् वाचस्पतिमिश्रेण यन्ध वा- चिकपुस्तकं तदनुसारि व्याख्यानं कृत(१)मिति विजयम् ॥ (१) तात्पर्यटोकाया ६५ पृ. द्रष्टव्यम् । यथा पक्षताजागदी- श्याम् । “न च प्रकृतस्वरसचलितस्यैव पाठस्य धर्तुमुचितत्वाद- ध्यापयति धारण युक्त 'मित्यादि । मुद्रितदीधितिपुस्तक "मवानन्दसम्मत पाठ "जगदीश सम्मत पाठ"इत्यादि न्यायपातिकस्यापर व्यारयान पायसारविचारकी श्री- राघवभट्टेन कृत "समानादिशब्दार्थस्तु वार्तिकव्यायानावसरे स्फु. टीमषिष्यति" इति तोकस्यात् ।घा रा स न्यायसारविवारपु. स्तक ७ पत्र द्रपव्यम् ।

·आचायधापरता... र म्। न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकाकर्तुः आचार्यवाचस्पतिमिश्रस्य चरितम् । वेद-धर्मशास्त्र-पुराण-तन्त्र-व्याकरण-ज्योतिष-उन्दो- न्याय-वैशेषिक-सांख्य-योग-मीमांसा वेदान्त चिकित्साशा. बादौ वाचस्पतिमणीतास्तत्पुत्रपौत्रमणीता वा अनेक ग्रन्या संपलभ्यन्त इति अनेके वाचस्पतयोऽभूवनिति नात्र सन्देहाव- काशः । तत्र वाचस्पतिमिश्रा अपि अष्टौ तत्रापि दार्शनिको दौ तत्राप्याचार्यसम्मियवाचस्पतिवा पइदर्शनटीकाकदाचार्यचाच. स्पतिमिश्री वा इतरत्यावर्तकविशेषणयुक्तत्वादेक एवेति न्याय- चाचिकतात्पर्यटीकाकारत्वाद प्रकृते स एव वर्णनीष इति ।। तत्र भाचार्यवाचस्पतिमिश्राणा(१) महर्पिकल्पानामावि. भर्भावे देशकालनिर्णयाभावेऽपि गुणैकपक्षपातिनो विद्वांसो भवन्तीति ते अनेकान् सिद्धान्तान् निरूपयन्ति(२) वस्तुतस्तु (१) ताकिरक्षा कार्या लघुदीपिकायां १२ पने "आचार्य- वाचस्पतिमिना" अप्पयदीक्षितेगापि शाससिद्धान्तलेशसमदे पृ.८१२४ आचार्यवाचस्पतिमिश्रा." (२) माधवोये शङ्करविजये पाचस्पतिमि पूजन्मनि श्री. शङ्कराचार्याणा प्रधानशिष्य पनपादाचार्य शारीरकमान्यव्यायां प्रमोतयान् स पव नियध सुरेभ्यराचार्याणां शापात् पञ्चपादि. शामिधान गत ततश शङ्कराचार्यानुग्रहात् पमपाद एवं द्वितीय जन्मनि वाचस्पतिर्भूत्या शारीरकभाग्यव्यायासपूर्णी मामता म. पीतवानित्यादि निरूपितम् । पानिमते पाचस्पतिमिश्राणां पक्षी मामती । मतान्तरे कन्या माती ! अन्येषा मते नेपालप्रान्तमागे मामानामा मविशेष । तत्र स्थितन धावस्पतिमिश्रेण भामती मी चित इति यापद।

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकापाम् भाचार्यवाचस्पतिपित्रेण सांस्पतवको मुद्यादी वक्ष्यमाणानि बचनानि लिखितानि । "मनासि कुमुदानीव बोधयन्ती सतां सदा । श्रीवाचस्पतिमिश्राणां कृतिः स्तात् सपपकीमुदी ।" तत्रैव "सर्व चैतदस्माभिर्यायवार्तिकतात्पर्यटोकायाम् ।" न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायां च ३ अध्याये २ आहिके ३९४ पृ. "विपश्चितं चैतदस्माभिर्ब्रह्मतत्वसमीक्षान्यायकलिकाभ्याम्" तत्वविन्दौ मुद्रितपुस्तके २३ "उपपादितं न्यायकलिकायाम्" "भामत्यां च १८ पृ. "विस्तरस्तु ब्रह्मतत्वसमीक्षायाम् पृ. ७. "उपपादितं चैतदस्माभिर्विस्तरेण न्यायकलिकायाम् ।" एवं तात्पर्यटीकार्या पृ. ५७ । “तत्चसमीक्षायाम्" योगभाष्य- व्याख्यायां तत्ववैशारद्याम् ३२ सूत्रव्याख्याने "अर्थक्रिया प्रमतत्वसमीक्षान्यायकणिकाभ्यामुपपादिता ।" अपि च भामत्यां ग्रन्थसमाप्त "यन्न्यायकलिका-तचसमीक्षा-तच्यविन्दुभिः । यन्न्याय-सांख्य-योगानां वेदान्तानां निवन्धन: समपं महत् पुण्यं तत्फलं पुष्कलं मया । समर्पितमथतेन भीयतां परमेश्वरः ॥" इत्युक्तनिवन्धानां कर्ता एक एव । अत एव पदर्शन टीकाकारत्वेन तं व्यवहरन्ति विद्वांस इति । अयं वाचस्पतिमिशः कस्मिन् देशे आविरभूदिति विचारे पण्डनमिश्र-मुरारिमिश्र-पार्थसारथिमिश्र-सुचरितमिश्रादयो मिश्रशब्दान्ता मैथिला इति मिश्रशब्दसम्बन्धात् "तनिपिद्ध च परिहरता दाक्षिणात्याना"मिति तात्पर्यटीकायो ३२ पृ. दर्शनादयमपि मैथिल एवेति अनुमीयते ।

·. । आचार्यवाचस्पतिमिचरितम् । समयनिर्णये तु वक्ष्यमाणं पयं तत्कृतन्यायसूचीनि- चन्धान्ते लिखितमुपलभ्यते । "न्यायसूचीनिवन्धोसावकारि सुधियां मुदे । श्रीवाचस्पतिमिश्रेण वस्वङ्कवसुवत्सरे ।।" इति न्यायमचीनिवन्धारूपे सूत्रपाठनिर्णायके न्यायदर्शन- रहस्यार्थप्रदर्शके निवन्धे लिखितत्वात् ८९८ शाकान्दे न्यायवा- चिंकतात्पर्यटीकाकाराणां वाचस्पतिमिश्राणां स्थितिरासीदिति निधीयते । निबन्धोऽयं तात्पर्पटीकाकारेणैव कृत इति व्यु. त्पादितमत्रैव ३८ पृष्ठे अधिकं तु निरूप्यते । न्यायदर्शने सूत्रपाठभेदाद्वइव आचार्याः ग्रन्थयं कृतवन्तः यथा उदयना चार्यास्तापर्यपरिशुद्धि न्यायपरिशिष्टं च बर्द्धमानोपाध्याया- स्तात्पर्यपरिशुद्धिपकाशमन्वीक्षामयतत्त्ववोधं च जयन्तश्च न्या- यममरी न्यायफलिफा च विश्वनाथन्यायपश्चानना न्याय- त्ति न्यायालोकं च तथैव वाचस्पतिमिश्रोपि न्यायवार्ति- फतात्पर्यटीका न्यायसूचीमपीति नैतचित्रम् तथा भामत्यामन्ते "न्यायसांख्ययोगाना निवन्धन"रिति बहुवचनेन न्याय- सूचीतात्पर्यटीकास्थापन्तपथयोः प्राय ऐक्येनैककर्तृकत्वं नि- र्षिवादमेव । वस्ववानुवत्सरे अत्र वत्सरशन्दः शाकाब्दवा. चक एवं इदमेव द्रढयन्ति वक्ष्यमाणानि ममाणानीति । तथा. हि भामत्यामन्ते । "नरेश्वरा यचरितानुकार- मिच्छन्ति कर्तुं न च पारयन्ति । तस्मिन् महीपे महनीपीती श्रीमन्नृगे भारि मया नियन्धः ।।" इति । यपि नृगनामानोऽनेके रानानो महाभारते भागवते ·. १४६ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् च उपलभ्यन्ते तथापि अर्वाचीननृगविपये शाघरपदत्यों विशिष्टराजवंशवर्णनमसझे नृगपतिपापाणयक्षयूपप्रशस्ति नाम्ना पद्यद्वयं समुद्घृतम् । पथा "आविध्यादाहिमाद्रविरचितविजयस्तीर्थयात्रामसङ्गा- दुद्रीवेषु महन्नृपतिः विनमत्कन्धरेषु प्रमन्नः । आयुर्वित्तं यथार्थ पुनरपि कृतवान् म्लेच्छविच्छेदनाभि- देवः शाकम्भरीन्द्रो जगति विजयते वीसलः क्षोणिपालः ।। चूते सम्पति चाउहानतिलकः शाकम्भरीभूपतिः • श्रीमान् विग्रहराज एप विजयी सन्तानजानात्मनः । अस्माभिः करद व्यधायि हिमवाहिन्यान्तरालं भुवः शेपस्वीकरणाय मास्तु भवतामुयोगशून्यं मनः ॥” इति । शाईघरपद्धत्या शाकम्भरीदेशे चउहान-क्षत्रियवंशे हम्मी- रराजोभूत तत्सभापा राघवदेवपपिडतात्मजा गोपाल-दामो- दर-देवदासाख्याः पण्डिता वर्तमाना आसन । दमोदरात्मन- शाधरण सुगनृपति पापाणयश्यूपस्य नाम उक्तपकारेण समुद्धृतम् । इम्मारराजश्व १२९५ वैक्रमे वर्षे मृतः तत्पूर्व ६० वर्षाणि राज्यं कृतवानिति बदन्ति ऐतिहासिकाः । अतो निष्पन्नं भवति १२३५ वैक्रमवर्षेभ्यः ११०० शाकर्वेभ्योऽपि पूर्व डिल्लीनगरोपकण्ठस्थितस्तम्भेऽपि १२२० विक्रमवर्षे १०८५ शाकादे निरुक्तानि पधान्यासमिति उक्तसमये - चस्पतिमिस्थितौ नाममजसं किमपि । हेमाद्रिणा-चोपदेवेन च आयुर्वेदीया शाधरसंहिता व्याख्याता वोपदेवसमयश्च ११८२ गतशाकाब्दासनसमय एवेति निरुक्तम्पर्य शापास्थितिर्न विरुद्धा । वजेसमहाशयसंगृहीते एपीग्राफिआइण्डिकापुस्तके (वा.

·आचार्यपाचस्पतिमिनचरितम् । । १४७ ल्यूप १ पेज २१९ ॥ २२० पाल्यूम २ पेज २३५) समुघृता. दनुशासनपत्राशयाद्विवायत्ते राजा कीर्तिवर्मा प्रबोधचन्द्रोदयनाटककर्ता कृष्णमिश्रश्व ईशवीय १०५० वर्षेभ्यः परं १११६ वर्षेभ्यः पूर्वमासी- दिति । अपि च ईशवीय १०५० वर्षे देवधर्मा १०९८ वर्षे कीर्तिवर्मा १११६ वर्षे जयवर्मा च आसीदिति यावत् । अत्र १०२० गतशाकादे वर्तमानः कृष्णामिशः भयो. पचन्द्रोदये श्रीहपीके शशाविसंस्कृते पुस्तके पृ. ३४ "नेवाश्रावि गुरोर्मतं न विदितं तौतातिकं दर्शनम् व ज्ञातमही न शालिकगिरा वाचस्पतेः का कथा ॥" इत्युक्तवानिति न्यायसूचीनिवन्धोक्त समयमेव द्रढपति । योचित्तु वाचस्पतिमिश्रेण सांख्यतत्वकौमुद्यामन्ते "त- दुक्तं राजवाति" इति लिखितत्वात् राजवार्तिकग्रन्थो भो. जराजेन कृत(१) इति भोजराजसमपाद पश्चात्कालभाषी वाचस्पतिमिश्र इति वदन्ति तचिन्त्यम् । अपि च रामानुजाचार्याः १०१२ शाकाब्दे यादवाचल. पर्वते मन्दिरे नारायणमूर्ति स्थापितवन्तः तैश्च श्रीभाष्ये ख. ण्डनरखण्ड खाद्यस्या कारिका समुद्धृता खण्डनकाराच पूर्व ९०६ शाकादे उदयनाचार्याणां तात्पर्यपरिशुद्धिकाराणां स्थि- तिरासीदिति ८९८ शाकादे वाचस्पतिमिश्राणां स्थितिर्न विरुदेति । रामानुजाचार्येण २०१।१४। भामत्पपि अनूदिता । बाचाबाचस्पतिमिश्रण नारीरकभाष्यदीकायां भामत्यामन्ते (१) राजमार्तण्डाभिधायाँ योगसूप्रवृत्तौ र परइमलनुपौरित्यु- For राजयात्तिकप्रन्यो भोजराजकृत इति कल्पयन्ति तन्निमूलम अपि च देशमापानियन राजपालिकनामा अनग्रन्योऽपि यतते ।

·१४८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् यानि लिखितानि पद्यानि तदुक्तक्रमेणैव ग्रन्था रचिता इति अनुमीयते प्रथमतो मण्डनमिश्रविरचितविधिविवेकस्य दीका न्यायकलिकैच रचिता(१)अस्य ग्रन्थस्योपादानं मायस्तकृत ग्रन्थेषु दृश्यते ततो ब्रह्मसिद्धिव्याख्या ब्रह्मतत्वसमीक्षा(२) ततश्च तत्वविन्दुग्न-यः(३) इदं ग्रन्धद्वयं न्यायवार्तिकतात्पर्यटीफायाँ(४) (१) कोचितु अमु प्रन्य न्यायकणिकानाम्ना व्यवहरन्ति 1 वा राणसीस्थराजकीयसस्तपाठशालीयपुस्तके "इति पूर्वकणिका समाप्ता"इति देखाप दृश्यते । अन्धोऽय काशीविद्यासुधानि धिपत्रे मुद्रित । (२) ब्रह्मतत्त्वसमीक्षा मण्डनमिधकृतब्रह्मसिद्धाख्या। (३) तत्वविन्दुप्रन्धटिप्पणसहित पण्डितपचे मुद्रितोऽपि लघुत्वात् दुरुह अस्य एका महती टीका ममान्तिके १००० लोकात्मिका धर्तते । (४) न्यायधार्तिकतात्पर्यटीकाया पुस्तकत्रय ममान्तिके व तंते तत्र प्रथमे पुस्तके लिपिकालोऽधोलिखितप्रकारेण लि खितोस्ति। "इति पाचस्पतिमिश्रविरचिताय न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकार्या प्रथमोऽध्याय समाप्त ।ळाकाळ!! स्वस्ति सवत् ॥ १४५४ समयेमा दिवनवादि १० रविवासरे ॥॥ ॐनमो नारायणाय स्वस्तिकाशी फरातु कल्याण विरेश सर्वसम्पद ॥ भवानी च जगन्माता जय ते विदधातु च ॥ तायवर्जन्तु कवय शाखाया करयो पथा । महेशामृतचीत्कारपाणी यावन्न नि सता ॥ छ । शुभ म् ॥ ॥ गर्व वहन्तु भुवि माविनि लेखकाऽत्र शून्याटामदनि रीक्षितमत्तसावा ॥ श्रीमाधोप्रियुगपममधुमतोपि पावत्मयाति न हरिनरसिंहनामा ॥ छ ।' घाराणसीस्थराजकीय सस्कृतपाठशालीय तु न्यायपातिकता पर्यटीकापुस्तक गोरक्षशतक च सर्वविद्यानिधानकवीन्द्राचार्य सरस्वतीना पुस्तकम् । अय च १६९६ चैत्रमादासन्न समये पाराषस्या पर्तमान गोदावरीतटात् समायात गोरक्ष ·आचार्यवाचस्पतिमिश्रचरितम् । समुद्धृतमिति पश्चान्यायाचिकतात्पर्यटकाया निर्माणमियं टीका च सांख्यतत्वकौमुद्यां समुद्धृता योगभाष्यटीका- या तत्ववैशारया तत्सकौमुदी समुद्धता भामत्यां तु आदिम- ध्यावसानेषु सर्वे प्रन्या उपात्ता इति । केचित्तु भामत्यामारम्भे "मार्तण्डतिलकस्वामिमहागणपतीन् वयम् । विश्ववन्यान्नमस्यामः सर्वसिद्धिविधायिनः ।।" इति दृष्ट्वा मार्तण्डतिलकस्यापिना शिष्यो वाचस्पति मिश्र इति वदन्ति तन्न शाखतात्पर्यानवबोधाव तात्पर्यटीकायां ८७ पृ. "अस्मापित्रिलोचनगुरूबीतमार्गानुगमनोन्मुखै"रित्यु- तत्वाच्च । मपचितं चास्माभिवात्स्यायनचरिते ऽपस्तात् । मुम्बईनगरे द्वितीयावृत्तिमुद्रित सटीककाम्पकारापु- स्त के भूमिकायाँ ३१ पृ. विश्वनाथकृत काव्यप्रकाशदर्पणे “इति वाचस्पतिमिश्रः" ४० पृ. दीक्षितभीमसेनकृतायां सुधा- साराख्यायां काव्यप्रकाशटीकायो “सर्वतन्त्रविदो वाच- स्पतिमिश्रा" इति प्रदर्शयता काव्यमकाशस्य टीका बार- स्पतिमिश्रेण कृता इति स्वकृतटीकोपोहाते २ पृष्टे कल्पि. तम् एतचिन्त्यम् । श्रीसारानायतर्कवाचस्पतिभट्टाचार्पण सांख्यतत्वकौमुदी- भूमिकायां निरूपितं यद्वाचस्पतिमिश्रेण खण्डनोद्धारः कृत शतकपुस्तकं संगृहीतवान् तत्र उक्तसमय एव लिखितः । अपि च १६२७ शिवीयवर्षात् १६५६ वर्षान्तं शाहजहांनृपाते- समयः तस्मादेव उक्काचार्यैः काशीप्रयागयात्रिकाणां करो विमो. अस्मत्रिकदे पुस्तकभयं धर्तत शत तवर्णनं च छतमधस्तात् । घेत इति ऐतिहासिका बदन्ति ।

·१५० न्यायपातिकस्य भूमिकायाम् इति श्रीहदिर्वाचीन इति । परं तु वाचस्पतिमिश्रकता न्या. यात्तिकतात्पर्यटीका उदयनाचार्येण व्याख्याता उदयनाचार्य: फ्रता फिरणावली न्याय कुसुमाञ्जलिरपि वण्डनग्रन्थे श्रीहर्पण समुद्धृतौ पुनरपि खण्डनग्रन्थस्योद्धारी चाचस्पतिमिश्रेण कृत इति विजानाति तर्कवाचस्पति महाशय इति । अस्माभिरनुपीयते सत्चचिन्तामणिमकामाख्यव्याख्या- न्यायतत्वालोकाभिधन्यायमूत्रवृत्ति-न्यायसूत्रोद्धारादिकर्जा न. वीनवाचस्पतिमिश्रण काव्यप्रकाश का खण्डनखण्डखाधो- दारच कृत(१) इति । अनेन स्वरचितग्रन्थेषु न्याय. तत्त्वालोकादिपु पदर्शनटीकाकारी वाचस्पतिमिश्रः समुद्- धृत(२) इति । अस्य समयादिनिरूपणे । श्रीवाचस्पतिमिश्रेण मिथिलेश्वरमरिणा। लिरूपते मुनिमूर्धन्यभीगोतमम महत् ॥" इति न्यायसूत्रोद्धारारम्भे । "शिवनारसि विकृती पादौ नत्वापवर्गदौ । व्यलेखि न्यायसूत्राख्यं चत्रे वस्वक्षिवासरे।" इति सूत्रोद्धारान्त दर्शनात् वस्त्रक्षिवासवे इत्यनेन १४२८ वैक्रम व ग्रन्यो ऽयं निर्मितः सुधामधुनामाध्येको ग्रन्यो वाच- स्पतिमिश्रकृतो विज्ञायते तत्र लिपिकाला १३०३ शाकान्दी दृश्यते इत्युभपोरविरोधात् १२९३ शाकान्दभ्यः पूर्व मिथि- (१) खण्डनोद्धारोऽपि काशीविद्यासुधानिधिपधे मुदित इति । (२) खण्डनोद्धार २५ पृष्ठे "विस्तरस्तु तत्वालोके मयेयोक्त इतीहोपरम्यते" तरचालोकाख्ये न्यायसूत्रन्याख्यान १ ० १ मा २१ सू० थाधनालक्षणं दुःखमित्पन्न च पडदर्शनटोकासवाचस्पति- मिधः समुद्धृतः।

·उदयनाचार्यचरितम् । आदेशे उक्तवाचस्पतिमिश्रस्य स्थितिरासीदित्यनुमीयते । वि. स्वरस्तु खण्डनखण्डखाद्योद्धार भूमिकायों निरूपितोऽस्माभिः । अपरोऽपि वाचस्पतिमिनो विवादचिन्तामणि-तीर्थवि- न्तामणि-श्राद्धचिन्तामण्यादिधर्मशास्त्रनिबन्धकर्ता अन्योपि सि- हान्तशिरोमण्यादिज्यौतिपनिवन्धव्याख्यातुर्लक्ष्मीदासस्य पिता वाचस्पतिमिश्रो भिन्नै एवेति तत्तद्न्यसमालोचनाद्व्यक्तं भविष्यतीति ॥ न्यायवास्तिकतात्पर्यटीकापरिशुद्धिकर्तुः श्रीमददयनाचार्यस्य चरितम् । उदयनो(१) वा उदघनाचार्यों का न्यायाचार्योदयनो वा उदपकरो(२) वा उदयाकरो(३) या उदयंकरो(४) चा उदय- (१) च्यालेने किरणापलीमुदयन"इति किरणावल्यामुदयना- पार्योक्त्या न्यायाचार्योदयन एव नान्यः । विस्तरस्तु भने नि- रूपयिष्यते। (२) "दमुदयकरण न्यायलोफागमाना"मिति कलिकाता- मुद्रितात्मतत्वविवेकपुस्तकान्त दर्शनातू स एव नान्यः । वस्तु. तस्तु तदिदमुदयनेन न्यापलोकागमाना"मित्पेष पाठस्तालपना- विलिनितपुस्तकेषु दृश्यते । (३) "उदयाकरसूगुना इति इश्वरप्रत्यभिशास्थमन्थे दर्शनाद (४) "शनेन्दुशेषरे ज्योरमा मकरोत्युदयंकर"त्युक्त्या ना. गेरामहादपि पधारपालभाति सुतरां मिमः । M सोन्यः ।

·न्यायधार्तिकस्य भूमिकायाम् " . नाचार्यभादुडी(१) इत्यादिनामभिस्तत्तद्देशीया गुणैकपक्षपाति- नोऽनेकैः मकारैः किंवदन्त्यादिभियायाचार्यमुदयनाचार्य वर्ण- यन्ति । किंतु वैशेषिकमाष्पटीका वा प्रदास्तपादभाप्पटीका किरणावली, वेदोपिकवानसारयूता लक्षणावली, न्यायभाप्पटी. फाटीकाटीका न्यायनिवन्यापरनामधेया तात्पर्पपरिशुद्धिः, बोध- शुद्धिवाधसिद्धिर्श न्यायपरिशिष्टाख्या न्यायसूत्रचिः, आत्म- तच विवेको न्याय कुसुमाञ्जलिश्च येनोदयनाचायण रचितः स एवेदानी वर्णनीय इति नासी बहुदेशीयो न वा दाक्षिणात्यः किं तु मैथिल इति भविष्यपुराणपरिशिष्टे भगवद्भक्तमाहात्म्ये ३० अध्याये स्पष्टमुपलभ्यते तथाहि--- अथ वक्ष्ये तृतीयस्य हरेरंशस्य धीमतः । उदयनाचार्यनाम्नस्तु माहात्म्यं लोमहर्पणम् ॥ १ ॥ भूत्वा स मिथिलायर्या तु शास्त्राण्यध्यैष्ट सर्वशः । विशेपतो न्यायशाने साता गोतमो मुनिः ॥२॥ घौद्धसिद्धान्तमुन्धान्तःसुखाय हितकारिणीम् । ." (१) "उदयनाचार्यभादुडी भिन्न घाटुर्जी-वानुर्जी-माहुली- मादुडीत्याधुपाधयस्तु वल्लालसेनेन दवा यस्य समयस्तु तत्कृताद् भुनसागरादिग्रन्थेभ्यः १०८९ शाकान्दः । उदयनाचार्यण लक्षणा. घल्या ९.६ शाकान्दो मन्थनिर्माणकालो लिखित पव अथ च न्यायवार्तिकतात्पर्यपरिशुद्धौ "अमृतस्थाने अम्रुत इति दाक्षिणा त्यानाम" | "गौडा वापसाःसा इति" । अरगोडा धनादेशीया: एवं निन्दालिखनादुमयभिन्नत्व निर्वियादम् । विस्तरस्तु न्या० घा० ता. परिशुद्धिभूमिकायाम् । घलालसेनस्तु १०८९ धर्षेऽद्भुतसागरमन्यं कृतधान् किं तु ल. क्ष्मणसेनस्य पुत्रो पल्लालगेनो पा चल्लालसेनस्य पुत्रो लक्ष्मणसेन इत्यादि विचारोऽग्रे समुद्भापयिष्यते ।

·उदयनाचार्यचरितम् । रितेने विदुपां पीत्यै विपलां किरणावलीम् ॥ ३ ।। एकदा योदसिद्धान्तान् प्रकटीकर्तुपागतः । बौद्धाचार्यस्तीरभुको नृपग्रामे समागतः ॥ ४ ॥ वशिष्य. स्वीयशास्त्रस्य पुस्तकैडभितः । राजानं पयामास दूतं दर्पशादसौ ॥ ५ ॥ कश्चिच्छिष्यं गच्छ शिष्य मिथिलेशं पदाधुना ! महास्यात् वेदशास्त्राभ्यां मुधा भ्रान्तोसि भूपते ॥ ६ ॥ निरीक्षण मम शाखाणि मत्पथानुगतो भव । आस्ति चेत् तब देशेऽस्मिन् वेदस्थापनकद पुमान् ॥ ७ ॥ तमानय मया सान्दै विचारं मकरोतु सः । तदा राजा तु श्रुवैतद्वचनं दूतभाषितम् ॥ ८ ॥ उवाच दूतं गच्छ तं स्वगुरुं भ्रूहि मे वचः । थई भ्रान्तः स चेद् भ्रान्त इत्येव निश्चयो महान् ॥ ९ ॥ आगच्छ सदमि प्रातः स ते व्यक्तिर्भविष्यति । इत्युक्तः स गतो दूनः प्राइ सर्व नृपोदितम् ॥ १० ॥ गुरवे स तु शृण्वन् वै जहासातिमदान्वितः । अथ राजा क्षणातु देशस्थान पण्डितान यहुन् ॥ ११ ॥ श्रीमदुदयनाचार्यमुख्यानानाय्य बोक्तवान् । अहोयं नास्तिको ग्रामे समापातोतिपतिः ॥१२॥ अमेन विवध वै यूर्य यदि स पेजयेत् । सदाई घ भवन्तश्च सर्वे सन्मातगामिनः ॥ १३ ॥ भविष्यामो न सन्देहो भवतां चेनयो भवेत् । तदाई मा दास्यं करिष्यामि न संशयः ॥ १४ ॥ आयुक्यास्ते तु विद्वांसः स तूष्णी स्थिता अध। श्रीमदयनाचार्य स्पा मध्ये ऽमनीपम् ।। १५ ।।

·न्यापयार्तिकस्य भूमिकापाम् नाचार्यमादुटी(१) इत्यादिनामभिस्तत्तद्देशीया गुणेकपक्षपाति- नोऽनेक प्रकारः किंवदन्यादिभिन्यायाचार्य मुदयनाचार्य वर्ण- यन्ति । किंतु शेपिकभाप्पटीका का प्रशास्तपादभाप्पटीका फिरणावली, वैशेषिकशास्रसारभूता लक्षणावली,न्यायभाप्पटी- फाटीकाटीका न्यायनिवन्धापरनामधेया तापपपरिशुद्धिः, योय. शुद्धिधिसिद्धिर्वा न्यायपरिशिष्टाख्या न्यायसूचिः, आत्म- तत्वविवेको न्याय कुसुमाञ्जलिश्च येनोदयनाचार्येण रचितः स एवेदानी वर्णनीय इति नासौ वद्देशीयो न वा दाक्षिणात्यः किं तु मैथिल इति भविष्यपुराणपरिशिष्टे भगवद्भक्तमाहात्म्ये ३० अध्याये स्पटमुपलभ्यते तपादि- अथ वक्ष्ये तृतीयस्य हरेरशस्य धीमतः । उदयनाचार्यनाम्नस्तु माहात्म्यं लोमहर्षणम् ॥ १ ॥ भूत्वा स मिथिला तु शास्त्राण्यध्यष्ट सर्वशः । विशेपतो न्यायशास्त्रे साक्षाद्वै गोतमो मुनिः ॥ २ ॥ पौद्धसिद्धान्तमुग्धान्त सुखाप हितकारिणीम् । (१) "उदयनाचार्यभादुडी भिन्न चाटुर्जी-वानुर्जी-गाली- भादुडीत्याधुपाधयस्तु घलालसेनेन दचा अस्य समयस्तु सत्कृताद् भुनसागरादिग्रन्थेभ्य १०८९ शाकाब्द । उदयनाचार्यण लक्षणा यल्या ९.६ शाकाब्दो ग्रन्थनिर्माणकालो लिखित पय अथ च भ्यायवार्तिक्तात्पर्यपरिशुद्धौ "अमृवस्थाने अम्रुत इति दाक्षिणा स्यानाम" | "गौडा शपसा सा इति" | अन्न गौडा धनादेशीया पव निन्दालिखनादुभयभिन्नत्व निर्विवादम् । विस्तरस्तु न्या०पा० वा. परिशुद्धिभूमिकायाम् । घल्लालसेनस्तु १०८९ वर्षेऽद्भुतसागरमन्य कृतवान् कि तुल मणसनस्य पुत्रा पल्लालयेगी धा घल्लालसेनस्य पुत्रो लक्ष्मणसेन इत्यादि विचारोऽग्न समुद्भापयिष्यते ।

·उदयनाचार्धचरितम् ।
विसन विदुषां प्रीत्यै विमला किरणावलीम् ॥ ३ ॥
एकदा यो सिद्धान्तान प्रकटीकर्तुमागतः ।
चौद्धाचार्यस्नारमुक्तौ नृपनाये समागतः ॥ ४ ॥
स्थशिष्य. स्वीयशास्त्रस्य पुस्तकहुभिर्खतः ।
रानानं पयामास दूतं दर्पवशादसौ ॥ ५ ॥
कश्चिच्छिष्यं गच्छ शिष्य मिथिलेशं वदाधुना ।
मदास्यात् वेदशास्त्राभ्यां मुघा भ्रान्तोसि भूपते ॥ ६ ॥
निरीक्ष्य मम शास्त्राणि मत्पयानुगतो भव ।
अस्ति चेत् तब देशेऽस्मिन् वेदस्थापनकद पुमान् ॥ ७ ॥
तपाय मया सादै विचारं मकरोतु सः ।
सदा राजा तु श्रुत्वैतद्वचनं दूतभाषितम् ॥ ८॥
उवाच दूतं गच्छ व स्वगुरु ब्रूहि मे वचः ।
अहं भ्रान्तः स चेद् भ्रान्त इत्येव निश्चयो महान् ॥ ९ ॥
भागच्छ सदाम मातः स ते व्यक्तिविघ्पत्ति ।
इत्युक्तः स गतो दूतः माइ सबै सपोदितम् ॥ १० ॥
गुरवे स तु शृण्वन् वै जहासातिपदाचितः ।
अय राजा तरक्षणात्तु देशस्थान पण्डितान बहून् ॥११॥
श्रीमदुदपनाचार्य मुख्यानानाय्य चौक्तवान् ।
अहोयं नास्तिको नाम समायानोनिपण्डितः ॥ २२॥
अनेन विवध वै यूयं यदि स पेजयेत् ।
सदाहं च भदन्तश्च सर्वे तमतमामिनः ॥१३॥
भविष्यामो न सन्देहो भरता चजयो भवेत् ।
तदाई भवतां दास्यं करिष्यापि न संशयः ॥ १४ ॥
इत्युक्त्वास्ते तु विद्वांसः स तूष्णी स्थिता अथ ।
थीपदुदयनाचार्यस्तपा मध्ये ऽवनीन्नृपम् ॥ १५ ॥

·१५४ न्यापधार्तिकस्य भूमिकायाम् सत्पमात्य महाराज शृणु किश्चिन्मयोदितम् । जयः पराजयो वापि श्रीहरि उया नृणाम् ॥ १६ ॥ यथाशक्ति विदादं तु करिष्यामि न संशयः । वं तु चिन्तां परित्यज्य पश्यास्माकं पराक्रमम् ॥ १७ ॥ इत्युक्त्वा नृपतिग्रामे तस्थुः सर्वेऽय पण्डिताः । द्वितीये दिवसे प्राप्ते राजा सदसि चागतः ॥ १८ ॥ आहूय पण्डितान् सर्वान् तं चापि जिनशास्त्रणम् । उवाच युवयोरस्तु विचारः पश्यतो मम ॥ १९ ॥ इति रामवचः श्रुत्वा नास्तिका पूर्वमनवीत् । अहो विचार उभयो: स नो भवितुमर्हति ॥ २० ॥ नैत वे सत्पथारूढाः किं वदिष्यन्ति मागिह । इति श्रुत्वा वचस्तस्य नास्तिकस्य दुरात्मनः ॥२१॥ उचाचोदयनाचार्यों मतं तन्मतखण्डनम् । एवं बहुदिनान्यासीद्विचारः सुमहाँस्तयोः ॥ २२ ॥ तदा बौद्धो हदा मन्त्राचार्यानिनपराजयम् । मायां विस्तारयामास महाश्चर्य मदायिनीम् ॥ २३ ॥ उचाच नृपति राजन् सर्वे ऽमी मद्विरोधिनः । न कोपि मद्धितं ब्रूते तस्मादेकं वदाम्यहम् ॥ २४ ॥ शालग्रामशिलायां तु सत्यमेषां स्थितो हरिः । तामानयात्र स्पमतः खण्डयामि शिलामहम् ॥ २५ ॥ यदि सा जलवद् भूला स्पादश्या शिला पुनः । तदा मदुक्तं सत्यं स्यादथ चेत् तां पुनः स तु ॥ २३ ॥ आचार्यों जलवत् कृत्वा शिलां व्यक्तां करिष्यति । उसस्यापि मतं ससं मन्येऽहं नार संशयः ॥२७॥ इत्युक्तः म नृपम्तेन बौद्धनाथ महीपतिः ।

·उदयनाचार्यचरितम् । १५५
ददर्शोदयनाचार्य किं वदत्येष नास्तिकः ॥ २८ ॥
इत्युक्तो भूमिपतिना पाहाचार्योंतिहटबद ।
इदं तु मायाचरितं तथापि स्वीकरोम्यहम् ॥ २९ ॥
मायामपि च जानामि परं वेकं ब्रवीम्यहम् ।
जातायां च पुनस्तस्यां शिलायां तन्मनद्वयम् ॥ ३० ॥
सत्यं चेति वदिष्यन्ति भ्रान्त्या सर्व सभासदः ।
तस्मादेकमहं वक्ष्ये सत्यमिथ्याविचारणे ॥ ३१ ॥
सत्करिष्यत्ययं चदै करिष्ये स्वोक्तमध्यहम् ।
इति श्रुता ततो राजा जैनाचार्य ददर्श ह ।। ३२ ॥
ततो जैनः स्वयं माह करिष्याम्यस्य भाषितम् ।
इति श्रुत्वा ततो राजा शालग्रामशिला दृढाम् ।
आनाट्य स्थापयामास स्वर्णस्थाल्यां शुचौ मुवि ॥३४॥
ततो बौद्धो ऽनवीन स्वीयं गतं दृष्ट्वा तु तां शिलाम् ।
अथ क्षणेन सा सर्ग शिला जलमभूत् तदा ॥ ३५ ॥
ततोक्षणतस्तदै जलमन्तर्षभर ह ।
पश्यतां सर्वलोकानां महाचर्यमभूदिदम् ॥ ३६ ॥
ततस्तूदयनाचार्यों बौद्धसिद्धान्तखण्डनम् ।
स्वमतं माह शीघ्रं तन्जलं मादुर्वभूव ह ॥ ३७॥
तत्क्षणेन च तद्वारि सा शिला समपद्यत ।
ततो राजादयः सर्वे साधुसाधितिवादिनः ॥ ३८ ॥
प्रश्शंसुश्च तं भक्त्योदयनाचार्यमादराद ।
आचार्यस्तु तदा माह कयमेपा स्तुतिर्मम ॥ ३९॥
स्थित एव पते पस्पस्मार कुरु महीरितम् ।
इत्युक्त्वा नास्तिकं भाइ मयाकारितरितम् ॥ १० ॥

·न्यापधात्तिकस्य भूमिकायाम् अतः परं मतं कस्यं सत्यं मिध्येति निश्चिनु । पया यदुच्यते तेन प्रकारेण नृपाग्रतः ॥ ४१ ॥ एप तालदुमो द्वारि तिष्ठत्यतिमहानहो । तमारुध पतिप्यावो यः स्थास्यति स सत्यवाक् ॥ ४२ ॥ वेदाः प्रमाणमित्युक्त्वा निपतिप्याम्यई मुधि । स्वं तु वेदा अप्रमाणमित्युक्त्वा निपताधुना ॥ ४३ ॥ युगपत् पततोक्षाजीविष्यति य आवयोः । स सत्यवाग्मतं तस्य सत्यं लोरस्तुतं भवेत् ॥ ४४ ॥ एवमाचार्यवचनं श्रुत्वा सोऽपि जहर्ष च । स्वीकार ततो राजा तावुभाषनवीद्वचः ।। ४५ ॥ अहो प्राणान्तकी चेयं परीक्षा नैव शोभना । तस्माद्विरमतामत्र युवामेतद्विचारतः ॥ ४६ !! इति राजवचः श्रुत्वा उदयनाचार्य आहनम् । तव नास्त्यत्र किश्चिदो दूपणं नैव घातकम् ॥ ४७ ॥ स्वशास्त्रभक्तितयावां करिष्याचो यथारुचि । त्वमेकस्मिन्मृते चास्मिन् मपि वा नृपसत्तम ॥ ४८ ॥ तन्मतं च परित्यज्य जीवन्मतपरो भव । किच यावन्ति ते राज्ये पुस्तकानि च तानि वै ॥ ४२ ॥ जले प्रक्षिप ये चैतच्छास्त्रोपासनकार कान् । तान् दण्डपिता यो जीवेदावोस्तन्मतानुगान् ॥ ५० ॥ कुरुष्वेत्यस्मदुल्या वै प्रतिज्ञां कुरु भूगते । इत्युक्तो नृपतिजैनाचार्यस्य मुखमैच्छत ।। ५१ ॥ एवमेवाब्रवीत् सोऽपि मतिज नृपस्तदा । सत उत्थार ते सर्व आगतास्तालसन्निधौ ।। ५२ ॥ चंचादिनाय तो वो तमामहाचर्म हातरुम् ।

·तत्रापि सकपारस्तु स्वयं लेनः पुनश्च सः॥ १५॥ उदयनाचार्यचरितम् । वेदाः प्रमाणमित्पुरत्या आचार्यों न्यस्तद् भुवि ।। ५३ ।। धौद्धो वेदा अप्रमाणमित्युक्ता निपात है । आचार्यों विपतन्भूयाँ वैदैः संरक्षितः सुखम् ॥ ५४ ॥ मन्दमन्दं समागत्य तस्थौ घेदं हरि स्मरन् । जैनाचाः पतन्मार्गे भ्राम्यमाण उपर्यध ॥ ५५ ॥ परिवर्तितशीर्पो हि पपात घरणीनले । व्यस्तमस्तकाव्हधिनिमाणो न्यपनत् खलु १ ५६ ।। इति दृष्ट्वा महाश्च सर्व राजादयो जनाः । आचार्य प्रशशसुस्ते नमस्कृत्य मुहुर्मुहुः ।। ५७ ।। सत्तो राना वेदशासं सत्यं सवातिमक्तितः । सराज्ये स्थापयामास तदाचारपरः स्वयम् ।। ५८॥ भूत्वा चकार राज्य स सर्वधर्मसमन्विता । नास्तिकस्य व यान्याप्सन शाखाणि पृथिवीतले ।। ५९ ॥ तानि सर्वाणि चिक्षेप जलं ये तदुपासकाः । तान् सर्वान् दण्डयित्वा स चकारास्तिकमतान् ॥ ६० ॥ श्रीमदुदयनाचार्य चक्रे राजगुरूं नृपः। जीषिकायै ददौ ग्रामान स्वयमाजापरोऽभवत् ॥ ६ ॥ एकदोदयनाचार्यो जगन्नाधदिक्षया । पुरुषोचमपुरे गत्वा माया तत्तीर्थवारिणा ॥३२॥ माण्डपदायेन मन्दिरद्वारमागतः । देवं द्रष्टुं मन्दिरान्तः प्रवेष्टु चलितो यदा ॥६॥ सदर कपाटः संलमा सत्यमेव निरीक्ष्य सः। द्वारान्तरमुपायानस्तदाप्येवं वसूत्र ह ॥ १४ ॥ अप हतीये द्वारे तु संमतः स पदा दिनः ।

·१५८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् चतुर्थे हारमागत्य गन्दिरं गन्तुमुद्यतः । तमप्यपश्यत् सलग कपाटं हायमेव हि ।। ६६ ।। इति कौतुरुमैतत् तु पश्यनस्ते जनाः स्थिताः । सदा तूदयनाचार्यः सस्मितं पास्यमत्रवीत् ।। ६७ ॥ जगन्नाथ सुरश्रेष्ठ भत्यहवारपूर्वरम् । ऐश्वर्यमदमत्तोसि मागवज्ञाय वर्तमे ॥ ६८ ॥ उपस्थितेषु बौद्धपु मदीना तर स्थितिः । इत्येवमुक्त श्लोके तु सहसोद्घाटिताः स्वयम् ॥ ३९ ॥ कपाटास्तत्क्षणादेव नृणां चित्रं तु पश्यताम् । ततस्तत्र स्थिता येषु जगन्नाथस्य पूजकाः ॥ ७० ॥ ते सर्वे पिनपान तं तु गृहीत्वाचार्य पाहताः । नीत्वाथ मन्दिरे देवं दर्शयन्ति स्म हर्पिताः ॥ ७१ ॥ सोऽपि दृष्ट्वा जगन्नाथ संपूज्य स्तुतिभिर्मुहुः । स्तुत्वा जप्त्वा समभ्येत्य वहिर्दत्वा धनानि च ॥ ७२ ॥ उपिस्या कतिचिद्रात्रीः समायातुमयोधतः । अथ स्सने जगन्नाथः पूजरब्राह्मणान् स्त्रयम् ॥ ७३ ।। उवाच मम यशास्ति पीताम्बरमनुत्तमम् । तद्देहुदयनाचार्यायाशु सोऽती मे प्रियः ॥ ७४ ।। ममैवांशो न सन्देहो ऽनेनैव स्थापितोऽस्म्यहम् । तिरस्कृती महामूहबौद्धसिद्धान्तबादिभिः ॥ ७५ ।। इति दृष्ट्वा तु ते स्वप्न पुनकाः प्रातरुत्थिताः । परस्परं स्वप्नमध्ये मन्त्रयित्वाति भक्तिनः ॥५६॥ पीताम्बरं समानीय जगन्नाथाज्ञया ददौ । भाचार्याय ततः सोऽपि धृत्या तन्निनमस्तके ।। ७७ ॥ प्रणनाम मुहुर्देवं जगन्नाथं मुदा द्विजः ।

·इत्यनेन ९०६ शासवर्षे नेपां स्थितिरासीदिति नि. उदपनाचार्यचरितम् । एवं ततो जगनाथप्रसाद माय स द्विजः ।। ७८ ।। मिथिलामाजगामा निजमन्दिरमुत्तमम् । तत्र शिष्योपशिष्यैश्च मेरितः परमादरात् ।। ७९ ।। अध्यापयामास मुहुः शास्त्राणि यवतः । अधीत्य तस्मादावाद्विदशास्त्राणि सर्वशः ॥ ८ ॥ धर्म संस्थापयामामुर्देशेदेशेतिपण्डिताः । अयापि मिथिलायां तु सदन्वयथवा दिनाः ॥ ८१ ॥ विद्वारः शास्त्रसम्पन्न पाउयन्ति गृहरहे । स तु कालेन महता युद्धो भूत्वा जरातुः ॥ ८ ॥ काशीमागत्य कतिचित् स्थित्वा तत्र दिनानि च । मणिकप ब्रह्मनाले प्राणांस्तत्याज लीलया ।। ८३ ॥ प्रातः पुरातनं देह वैष्णवं सुरदुर्लभम् । एवं सोदयनाचार्यों बभूव प्रथिवीतले ।। ८४ ॥ धर्मसंस्थापनार्थाय नास्तिकानां निवृत्त । शृण्वन् चरितमेवस्य नो बुद्ध्या महीयते ।। ८५ ॥ इति भविष्यपुराणपरिशिष्टे उदयनाचार्यचरितं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥ इत्थं स्थूलेन प्रकारेणोदयनाचार्याणां देशकालास्थिती. नां निर्णश भवति सूक्ष्मेन प्रकारेण तु तस्कृतलाणावलीन न्यान्तस्यन इलोकेन "ताम्बराममितेपातीतेषु ९०६ शकान्ततः ।। गपृदयनचक्र सुवोधा लक्षणावलीम् ।"

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् प्पन्नं भवति ।शकान्तत इत्युक्त्या शाकवर्ष एव नायो ययो. क्तमात्रैव भूमिकायाँ १०४ पृ. सिद्धान्तशिरोमणिगणिताध्या. यस्य भास्कराचावास्यम "श नृपस्यान्त कलेवत्सराः।" इत्यादि। अस्मनिकटे तार्किकरमाटीकाया ज्ञानपूर्णकृतायाः पु. हत १३२४ शाकप लिखितं वर्तते 1 टीकाग्रन्ये च उ. दयनाचार्यस्य नाम समुधृतम् । ज्ञानपूर्णश्च विष्णुस्वामिनः शिष्यः । अपि च ११९९ विक्रमवर्षे १०६४ नाकवर्षे कु. मारपालस्य राज्ञी राज्याभिषकोऽभूव तस्मिन्नर समये मध्वाचार्य आसीदिति आर्यविद्यासुधाकरे निरूपितम् मध्या. चार्यात्पूर्व विष्णुस्वाम्यासीदिति भगवद्भक्तमाहात्म्ये ३१ अध्याये निरूपितमित्यनेन ९०६ शाकाब्द उदयनाचार्य- स्थितिन विरुद्धा। अपि च ११६४ शाकान्दे लिखिता नैपधचरितटी. का नेपालदेशे वर्तत इति सत्यलिखित पुस्तकमूचीपने भूमि. कायां ३२ पृ० निरूपितम् । अन्यच "युग्माश्वानिरुक्के ९७२ शमनृपतिसमे कान्यनुजेश्वरस्य आदेश प्राप्य यनान्नलचरितमहाकाव्यटीका व्यथत्त । मूरिभूदेवसझो दिनमणितनयः कूर्मपूर्वागजन्मा तुष्यात तेनान्तरात्मा त्रिभुवनजनकोमापतिश्रीमहेशः ॥ इति । इत्युक्तनैषधचरितटीका-मां ९७२ शासवर्षेभ्यः पूर्व नैपश्चरितकर्तुः श्रीहर्पस्प स्थितौ सत्यामेव खण्डनखण्ड. खाद्यग्रन्थे "शङ्का चेदनुमास्त्येवे"त्यादिकुमुमाञ्जलिकारि- कोदारे १७६ सामाध्दे उपनापास्थिती नासप ·। (१) कान्यकुब्जेश्वात्वेपि काश्यादितीर्थाधिपतित्वमपि तदी. यताम्रपञ्चादवगम्यते । किं तु ताम्बूलद्धयमासनं च लभते य: उद्यनाचार्यचरितम् । असं किमपि(१)। (३) अनान्येपामैतिहासिकानां मतानि वर्तन्ते । "श्रीहर्षकविः श्रीहीरपण्डितात् मामल्लदेव्यां समजनि । पूर्वस्यां वाराणस्यां(३) पुरि गोविन्दचन्द्रो नाम राजा तत्पुत्रो विजयचन्द्रः तत्पुत्रो जयन्त. चन्द्रः जपन्तचन्द्रस्य पुत्रो मेयचन्द्रः तस्य राशी वयो विद्वांसः तत्रैको हीरनामा विप्रः तस्य नन्दनः श्रीहर्षः सोऽपि पालावस्थः सभायां राजकीयनैकेन पण्डितेन धादिना हीरो राजसमक्षं जित्वा मुद्रितवदनः कृतः। इत्यादि स राजशेखरसूरिणा १३४८ बीटान्दे विरचिते प्रबन्धकोशे श्रीहर्षविद्याधरजयन्तचन्द्रप्रवन्धात् गौडदेशीय इ. स्यपगम्यते। प्राचीनलेसमालायां २३ लेखे सं० १२४३, २२ लेखे जयश्चन्द्र- यौवराज्यंदानपत्रे सं० १२२५ लिखितः इत्थ च जयन्तचन्द्रस्य द्वादशसीएशतके स्थितिनिश्चयान्नैपधीयचरितकर्नुः श्रोहपस्यापि तदैव स्थितिनिश्चिता । अत एव जयन्तचन्द्रपितृधिजयचन्द्र. वर्णनात्मकमेव विजयप्रशस्तिरचनातातस्य इति पञ्चमसर्गल- मातिश्लोले स्वकीयविशेषणध्वनितविजयप्रशस्तिनामक काव्यं भवेत् । अस्मिन्ध विषये बहूनां विसंवाई प्रदय तत्खण्डन- पूर्षिका डाकरवुलरसंमतिरपि तथाहि तदीयं रायल् एशियाटिक् सासाइटी बांये घ्यांच इति नामभूषितविद्वत्सभया १८७५ सीधाब्द प्रकाशित प्रबोधनमन्ये पृ० २७९-२८७ मुद्रित व्याख्यानम् । अयं जयन्तचन्द्रो जयचन्द्र एच यः किल राठौरवशीयानां कान्यकुब्जाधिपानामन्तिमो धाराणस्यधिपतिभ्व यं च पी. एस्य ११९५ वर्षे यवना राज्यात् प्रसघ प्रधशयांचः। श्रीमान् काशीनाथरव्यम्यकसूतुस्तैलङ्गः कुसुमाञ्जलिकनुरुद- कान्यकुब्जेश्वरादित्यनेनार विजयचन्द एवं ग्राहा इत्यत्र प्रमाण যায়ৰ বয় জানাবে।

·• न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् उदयनाचार्येण न्यायवार्तिकतापर्यपरिशुद्धी २ अ. ध्याये २ आझिके "मपश्चितोऽस्माभिस्तु न्यायकसुमाजला. विति" इति । तत्रैव ३ अ. ! था. "विद्यासन्थ्योदयोट्रेका"दित्यादि- बनाचार्यस्य समय(१) निरूपयन प्रसङ्गतः श्रीहर्पस्यापि समय- विवेकमन्धवनात् तत्रादर्शयत् श्रीहर्षः सीटस्य नपस्या दशम्यां या पाताग्यो भूय न तु द्वादश्याम । महमदाबादसमीपे ढोलकामामे चाण्डपण्डितेन १३५३ सं. धत्सरे(२) नेपघटीका व्यरचि । तत्रैवं दृश्यते पति "प्रथम ताप- स्कविर्जिगीपुकथायां स्वपितृपरिभाघुकमुदयनमत्यमर्पणतया कटा- क्षयंस्तद्वन्धीनुद्रन्थायितुं पण्डनं पारिप्सुः" इत्यादि केचित्तु "विजयप्रशास्तिरचनातातस्य" इति नैपधचरित- पञ्चमसान्तश्लोकदर्शनात् "ताम्बूलद्वयमासनं च लभते यः कान्यकुन्जेश्वर"दित्यादिदर्शनाय ताम्रपत्रोपात्तस्य कान्यकुन्जा- धिपतर्विजयचन्द्रदेवस्य संवत् १२२५ वर्षे जयशन्द्राय योधराज्य दत्तवत उक्तसमयात्पूर्व स्थायी कान्यकुब्जश्च श्रीहर्ष रति पदन्ति तत्तुच्छम् "गोडोशयुलप्रशस्तिमाणिती"ति सान्त दर्शनात् घदेशीयोऽपि सम्भवति । विजयचन्द्रनामेव तत्समया. घस्थायी चेत् इण्डियन् मण्टिकरीसनाके पत्र सन् १८८६ मामा- समुद्रित पृष्ठे १४१ मुद्रिते ताम्रपने श्रीहर्पण प्रयुक्तस्य शासनस्य स्थिरायते इतिदर्शनात तात्कालिकोऽपि श्रीहर्षी भवेत् तत्तान. पत्रं तु ७९४ खोटादे लिखितमिति ॥" (१) इण्डियन् अण्टिवेरी प्रथमपुस्तके २९७ पृ. ३५३ पृ. द्वितीयपुस्तके ७१४०च। (२) तदीयसमाप्तौ श्लोक धीधिकमार्कसमयाच्छरदामथत्रि- पञ्चाशता समधिकेवितेषु ।। तेपुं त्रयोदशसु भाद्रपदे च शुक्.. पक्षे प्रयोदशतिथी रविवासरे च ॥

·तिमिश्रस्य पक्षाव कालवर्तिन उदयनाचार्यस्य विदण्डितो. उदयनाचार्यचरितम् । पयं लिखितम् इदमेव पर्व किरणावस्यामारम्भ ऽपि । अपि च "अपसिद्धान्तस्तु यया विरोधाद्भिद्यते तथा तत्रैव पर पते । शेष परिशिष्टे ।" इति । किरणावल्या "विस्तरस्तु न्यायकुसुमाञ्जलावात्मतत्चवि. वे चानुसन्धयः।" इति । तात्पर्यपरिशुद्धि-किरणावल्युक्तमेव "विद्यासन्थ्योदयो। का"दित्यादिपवं लक्षणावल्याम् । प्रबोधसिदिवोधसिद्धियोपशुद्धियायपरिशिष्टं चेत्येकस्यैव ग्रन्थस्य नामभेदा इति वरदराजाचार्यण तार्किकरक्षायां ३१० पृ. निरूपितमिति उक्तस्य निबन्धपदकस्यैकककत्वं निर्विवादम् । त्रिदण्डिवेदान्तिनो वदन्ति उदयनाचार्याणामात्मतत्ववि- वे ऽन्ते "अत एवं विदण्डिवेदान्तिमतोपसंहार" इत्यागुत्या भानामृतग्रन्थेन १०१२ शाकान्दे रामानुजाचार्याणां स्थिति. सिद्धौ तत एव विदण्डिवेदान्तिमतप्रचारान् तत्कालपूर्ववचित्वा- सम्भबालक्षणावल्युक्त ९०६ शासान्दे उदयनाचार्याणा स्थिति नै सम्भवतीति । वन रामानुजाचार्येभ्योऽपि बहुपूर्ववर्तिन- ध-द्रमिण-गुइदेव-भारुच्यादयोऽपि विशिष्टाद्वैतवादिन एक- दण्डी त्रिदण्डी अति मनुस्मरणात् विदण्डिवेदान्तिमतस्यापि चि. स्तनलादिति । अपि च सुरेश्वराचार्येण वृहदारण्यकवात्तिके ५ ब्राह्मणे ३ अध्याये "सनिदण्डवदि" युक्तत्वात् शङ्कराचार्याणामपि समये निदण्डिमवाव शङ्कराचार्याद पथावकालवर्तिनो पाचन पन्यास नासमास किमपि । सम्पदापर्वहत्वेन रामानुजाचार्य- परत्वे तत्राग्रहक्षेत् तदा लिएकस्पनया निर्वाही भवितुमर्हतिया ·१६४ पापयार्तिकस्प भूमिकायाम् हि १०१२ शाकाब्दोऽन्त्यसमपो १२० वर्षपरिमितपरमायुपा रामानुजाचार्याणां ८९२ शाकान्दे जन्मसिद्धी लक्षणाच- ल्युक्त १०६ शाकादाद परमपि उदयनाचार्याणां स्थिति- सम्भवादिति । पचोतं पञ्चरने। "ख्यातो गोपद्धनाचार्य उमापतिघरस्तथा । शरणो जयदेवश्च धोयी कविनृपः क्रमात् ॥ राज्ञो लक्षपणमेनस्प पञ्चग्नानि संसदि ।" इनि । गोवर्धनाचार्येण शृङ्गारसमस्यामन्ते । "उदयनवलभद्राभ्यां सप्तशती शिष्यसोदराभ्यां में। पौरिव रविचन्द्राभ्यां प्रकाशिता निर्मलीकृत्य ।। अत्रौदयन उदयनाचार्य इति व्यङ्गमार्थसन्दीपनाख्ये सप्त- शतीव्याख्याने आनन्दपण्डितेन व्याख्यातम् । एतेन उदयनाचार्यों लक्ष्मण सेनस्य राज्ञः भायामासी. दिति निष्पन्नम् । लक्ष्मणसेनचातिमसिद्धी राजाभूदिति तसंव- सरच ल सं० इत्याकारण मिथिलादेशीयलिखितपुस्तकादिषु दृश्यते तसंवत्सरमवृत्तिकालविपये उक्तं गणदेशभापया । "शाके सो सन् जानव सोई।रहित वाणशशिवाण ५१५ जो होई। जासन् जपा रहै सो देखहु । शरशशिवाण५१५हीन कर लेखदु ॥ पाकी रहै सो ल० सं० प्रमान ! गुरु ज्ञानीजन भाषामान । अरु चौपद एकादश दीजै। ल० सं० सहित संवत् करलीज। इति । इत्यनेन १०२९शाकान्दे लक्ष्मणसेनसंवत्सरमवृत्तिः सम्भः चति । अथ च "पिलकोकिलविद्यापति नामक पुस्तके ११ पृष्ठे समुदघृते दानपत्रे ल० सं० २९३ शाफै १३२१ इति लिखित स्वात् स एव समयः समायाति । किन्तु वल्लालसेनकृताहुत- -- ·उदयनाचार्यचारतम् । सागरे ग्रन्थनिर्माणकालः १०८१ शाकाब्दो लिखितस्तत्र लक्ष्मणसेनस्यापि नाप वर्तत इति ६० वर्षपरिमितकालान्तरे लक्ष्मणसेनबल्लालसेनपोः स्थितेनासम्भवः परन्तु लक्ष्मणसेन एव पूर्वपुरुषः आनन्दभट्टेन बल्लालसेनचरिते वल्लालसेनस्य पुत्रो लक्ष्मणसेन इति प्रतिपादितं तत्र लक्ष्मणसेन इत्यत्र लवणसेन इति पुस्तकान्तरे पाठदर्शनात् लक्ष्मणसेनश्च पूर्वपुरुष इत्यत्र नासमञ्जस किमपि । तथा च लक्षणावल्युक्त ९०६ शाकान्दे वर्तमान उदयना- चार्यः १०२९ शाकान्दासने समय वा १०२९ शाकान्दा- च परं १०८९ शाकाब्दात पूर्व ६० वर्षा पन्तरेऽपि आसी- दित्यसम्भवालक्ष्मणसेनसंसदि वर्तमानो गोवर्धनाचार्यस्य भ्राता भिन्न एवोदयनाचार्य इति । एवं गोवर्धनाचार्पस्य भ्राता बलभद्रो ऽपि भिन्नः पद्म नामाभिश्नस्य पिता बलभद्रो भिन्न एवं अनेन फिरणाव. लीभास्करे बर्द्धमानोपाध्यायस्य नाम समुफ़्तमिति मति पादितमस्यामेव भूमिकाया १२ पृष्ठे । एव गीतगोविन्दटीकाकार उदयनाचार्यः कश्चिदन्य एवं गीतगोविन्दकर्तुर्जयदेवस्य रजनीकान्तगुप्तमहाशयेन १३०० शाकाब्दे पण्डितपत्रमुद्रितमसनराघवनाटकभूमिका पण्डितगोविन्ददेवशास्रिणा च स्थितनिरिणात् गीतगो- विन्दटीकाकर्तुः तःपश्चारकालभाविस्वाद । अपरोऽपि वस राजापरनामधेय उदयनः मुतरां भिन्न- स्तत्तथा च विष्णुपुराणे ४ अंशे २१ अध्याये कथासरि- सागरे ऽपि निरूपिता इति ॥

·१६६ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् न्यापनिषन्धप्रकाशकर्तुः श्रीमानोपाध्यायस्प चरितम् । बर्द्धमाननामानोऽपि अनेके पण्डिता अभूवन् परं । न्यायनिवन्यप्रकाशकर्ता एवंदानी प्राधान्येन निरूपणीयः तथाहि न्यायनिवन्धनकाशान्ते "यस्तर्कतन्त्रशतपत्रसहसरदिम- गङ्गेश्वरः सुकविकरबकाननेन्दुः । तस्मात्मजः पितुरधीत्य निबन्धमित्थं भाकाशयन् कतिमुदे चुधबर्द्धमानः ॥" इति कुसुमाञ्जलिपकाशादावपि "न्यायाम्भोजपतङ्गाय मीमासापारदर्शिने । गद्रेश्वराय गुरवे पिने अभवते नमः ॥” इति तत्वचिन्तामणौ च मझेशस्तनुते मितेन वचसा श्रीतत्त्वचिन्तामणिम्" एतावता निष्पन्न भवति दिगन्तविश्रान्तकीस्तत्ववि- न्तामण्यादिकर्तुः श्रीगोपाध्यायस्य पुत्रः शिष्यश्च वर्द्धमा- नोपाध्याय इति । गङ्गेशोपाध्यायश्च कस्मिन् देशे कस्मिन् काले. आविरभूदिवीदानींपर्यन्तं तदीयोपलब्धेषु ग्रन्थेषु नोपलभ्य- ते विन्तु तच्चचिन्तामणाचनुपानपरिच्छेदे “इवि खण्डन- कारमतमपास्त"मित्युक्त्या थीदर्पसमयात् पश्चातकालभा. वी १२९३ शाकाब्दे सुधामधुनिबन्धका धाचस्पतिमिश्रेण तत्वचिन्तामणिग्रन्थस्य व्याख्णतत्वादुक्तशाकाम्दपूर्वकाल. भावाति नात्र सन्देहः ।

·चर्द्धमानोपाध्यायचरितम्। अपि च १४०० ईशशीयवर्षे १३२२ शाकान्दे वर्तमा- नस्य मैथिलकोकिलविद्यापतेः पक्षधरमिश्रापरपर्यायस्य तत्स. चिन्तामण्पालीककारस्य जयदेवमिथस्प पितृम्पादरिमिश्रादि- घासम्पादनं तमेव समयं द्रढयति । अपि च मिथिलादेशाधिपतेर्महेशटक्कुरस्य भ्राता मेघठाकु- रापरपर्यायो भगीरथठक्कुरो विशाब्दवयस्को जयदेवमिश्राद संपूर्ण न्यायशास्त्रपधीतवानिति तत्कृतकिरणावलीप्रकाशमका- शिकाग्रन्यादवगम्यते तथाहि "य: कैशोरे विश्वविख्यातकर्मा धर्माचार्यः श्रीमहादेवशर्मा । तत्सोदों वर्द्धमानस्य सक्ती भावं मेघा सम्यगाविष्करोति ॥" "विशाब्दे जयदेवपण्डितकवेस्तकाब्धिपारं गतः श्रीमानेप भगीरथा समजनि श्रीचन्द्रपत्यात्मनः । श्रीीरातनयन तेन रचिता श्रीमन्महेशाग्रज- श्रीदामोदरपूर्वजेन जपतादाचन्द्रमेपा कृतिः ॥" अन्यच -- आसीत् पण्डितमण्डलाग्रगणितो भूमण्डलाखण्डली जातः खण्डवलाकुले गिरिसुताभक्तो महेशः कृती! शाके रन्धतुरङ्गमश्रुतिमही संलक्षिते १४७८ हायने चाग्देवीकृपयाऽशु येन मिथिलादेशः समस्तोऽनितः ॥ पद्यमिदं मिथिलायो जनकपुरस्थानात् पञ्चक्रोशान्तर ईशानभागे धनुःसत्र (धनुरखा) कृपे मस्तरपट्टे लिखितमस्ति ।

·१६८ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् तवान्यान्यपि पद्यानि सन्ति । इत्यनेन १४७८ शाकाब्दे विद्याविभवसम्पन्नेन महेशठ. चकुरेण वृद्धावस्थायां मिथिलाराज्यं प्राप्तम् तया च भगीरथ ठक्कुरेण २० वर्पवयस्केन वृद्धादेव जयदेवपण्डित कवेः न्या. यशास्त्रमधीतमिति १३७८ शाकान्देऽपि जयदेवस्थितिः() सम्भवतीति १२९३ शाकान्दादपि पूर्वकालभात्री गद्देशो पाध्याय इति नासम्भवी तस्मिन्भेव काले पर्द्धमानोपाध्यायो- ऽप्यासीदिति । पाँजीपुस्तकालोकमसिद्ध्या च बर्द्धमानोपाध्यायो मै- •थिल एवं अनेनैव न्यायवानियतात्पर्यपरिशुद्धिनकाशा परपर्यायन्यायनिवन्धप्रकाश-न्यायपरिशिष्टमकाशा-न्वीक्षा- नयतत्ववोधादयो ग्रन्था रचिता इति प्रतिपादितमधस्ता. त् । तपित्रा लोकोत्तरविद्याविभवदिशालिना महर्षिक- स्पेन श्रीगडेशपाध्यायेनैतादृशस्तचचिन्तामणिन्यायमहानिरः न्धो रचितो यद् बर्द्धमानोपाध्याय-पक्षधरमिश्र-रूचिदत- गोकुलनाथोपाध्याय-मधुसूदनमिश्र-प्रभृतिभिर्भीयलपण्डितः (१) कुसुमाञ्जलि भूमिकायां ११८९ शाकाब्दे जयदेवस्थिति संस्थाप्य “शाके मुनिव्योमयुगेन्दुगण्ये १४०७ " इति चैतम्यदेवज. न्मव्यवस्थापकपद्यस्य युगशब्दं चैतन्यचन्द्रोदयनाटकस्थेन "शा: के चतुर्दशशते रविवाजियुक्ते १४०७ इतिपद्येन चतुर्वाचक सुदीकृत्य रघुनाथशिरोमणिचतन्यदेवयोरेककालावस्थायित्वात शिरोमणिजयदेव मिश्रयोः संवादं सण्डयन्ति । तनुच्छम् ३८५ लक्ष्मणसेनवर्षे १४१५ शाकादे वर्तमानेन सचिदत्तन "अधीत्य र चिदत्तेन जयदेघाजगद्गुरोः" इत्युक्ते. १३२२ शाकाम्दे पतमानानः यदेवपितृव्यादरिमिधान्मथिलकोकिलविद्यापतेरध्ययनस्यानुपपसे।

·भवनस्यपुस्तकमधानाध्यक्षेण श्रीगोपीनाथकविराज-एम्. ए. घर्डमानोपाध्यायचरितम् । वासुदेवसार्वभौम-रघुनायतार्किकशिरोमणि-मधुरानाध-भवान- द-जगदीश-गदाधर-चन्द्रनारायण-कालीशहरमभृतिभिर्वन देशीयः पण्डितैर्महादेव-कृष्णभट्ट-राघवेन्द्राचार्यादिभिर्दाक्षि- गात्पपण्डितैश्च साक्षात् परम्परया वा व्याख्यातत्वात् क्रोडप- धादिना व संवलितत्वात् श्लोकानां लक्षाणामष्टाविंशत्या उपसहित इदानी नवीनन्यायत्वेन लोके व्यवयिते इत्यादि प्रातिपादितमस्माभिर्वा राणसीमुद्रिते चौखंयासंस्कृतसीरीजपुस्तके मोडपत्रसंग्रहे भूमिकापा १ ।२। ३ खण्डेषु । किं तु नवी- नत्व्यवहार: शाखतात्पर्यानववोधात गशोपाध्यायेन तत्व. चिन्तामणिग्रन्ये आदाव "मत्यक्षानुमानोषमानशब्दाः प्रमा- गानी"ति गोतमसूत्रमवलम्ब्य "प्रमाणतत्वं विविच्यत" इ. त्यादिना तत्वचिन्तामणिग्रन्यो रचित इति न नवीनत्वं किमपि। पतु अवच्छेदकावच्छिन्नशब्दादिभिायातत्वेन नवीन- वसाधनं तदपि शास्त्रतात्पर्यानवयोधादेव । पावञ्जलदर्श ने समाधिपादे २६ सूत्रं "पूर्वेषामपि गुरुः कालेनाऽन- बच्छेदात्" । अत्र व्यासभाप्यम् “पूर्वं हि गुरवः का लेनाऽवच्छेद्यन्ते यत्रावच्छेदार्थेन कालो नोपावर्तने" इति । अत्र भाष्यदीकायां वाचस्पतिमिश्राः "व्याचष्टे पूर्वे हि इति । फालस्तु शतवादिः अरच्छेदार्येन अवच्छेदेन प्रयोजनेन नोपावर्तते । " इत्यादिदर्शनादिति । गोपाध्यापादिनैयायिकानामुक्तानां चरितानि सामा- णानि श्रीयता वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपावशालीयसरस्वती- महाशयेन सद्गृहीतानि तानि शीघ्रमेव प्रकाशितानि भवि- प्यन्तीति यात्रोपरम्यत इति ।

·१७० न्यायवार्तिकस्प भूमिकायाम् तत्वचिन्तामण्यादिनिबन्धानामाधारभूतं तदिदं न्या. यवार्तिकमेशिभाटिक्सोसाइटीबालसभानिदेशेन मत्संशोधन- पूर्वकं भयम मुद्रितमिदानापर्यन्त न्यायदर्शनानुरागिभिनिःशेष सर्वाणि तन्मुद्रितपुस्तकानि गृहीतानि उपयोजितानि च तत्व कार्यविति मया सह पुनरपि चौखंगायुरुटिपोसम्पादफसेउ. हरिदासात्मनसेठजयकृष्णदासमार्थनपा मुद्रितम् । भूमिकापी; यमेशियाटिक्सोसाइटीबद्वालसमाद्वारैव प्रथम मुदयितुमारधा किन्तु विलम्नमसहमानैरत्यर्थ भृशं नोदितोऽहनना मुद्रितवान् । इदानीं रोगार्तत्वादनवहितचेतसो पम दोषेण च जाता अशुद्धीः क्षाम्यन्तु दयापरा विद्वांसः सफलयन्तु मामकीनं परिश्रममिति भूयो भूय एव परमेश्वर प्रार्थय इति शम् ।। सरस्वतीभवन गवर्नमेण्ट संस्कृतकालेज बनारस २५ दिसम्बरमासे १९१६ इसवीये व विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदी