·TORCORD Tlsis edition of the Valsesika Sútra with the latherto unpublished commentary of Candrānanda will, I am confident, be welcomed by all students of Indian Philosophy. The first edition of l'aisessa Sutra with the commentary Upachūra of Sankara Visra was published for the first time in 1860 61 in the Bibliotheca Indica, No 34. at Calcutta and was edited by Shri Jayanārāyana Tarhapancānana From that time onwards it is the Upaskāra commentary which has been generally in use A Second Edition of it was published in 1923 from Banaras as Kashu Sanskrit Series, number 3. Now, after a lapse of a century since its first publication a new edition of the Varſesjha Sūtra with the commentary of Candcānandi is being placed in the hands of scholars Vaisesika Darsana is one of the principal Darsanas of Indian Plulosophy. Kanāda is regarded as its founder, he is said to be the author of the Vaišesika Sutras. But the treatment of different subjects in the Sūtras not being in good order, Prasastapāda composed his Padárthadharmasangraha which is reſerred to as Padárthapraveśala in the Tattvasangraha Panjikā etc, and which came to be known as Prašastapada Bhassa. This Bhāsya became very popular because of its systematic treatment and methodical exposition of the subject and various commentaries like the Vyomavati, Kandali, Kıranārali etc were written on it. Due to wide prevalence of this Bhásy a and its commentaries, the study of the original Vaisesika Sūtras became less and less popular However, though the work is called Prasastapāda Bhāsya it is not really a regular commentary on the Varšesika Sätras, gradually all the old commentaries on the Varsesika Sūtras Were lost, and it was possibly because of this that the order of the Sūtras became confused and there were interpolations and omissions in certain The original text of certain Sūtras was largely changed and hence it became difficult to obtain a correct interpretation of several of them. In the 15th century, Sanhara Micra obtained one of these confused texts of the Sūtras on which he wrote his commentary Upashara* in the style of the Navya Nsaja. It is the Sūtrapătha given by Sankara Mliśra that has been current in our days, but the Sūtrapáfha obtained in references and also found in old texts often does not agree with the text of Sankara Mišra Hence Prof. Arantlal Thakur in his Introduction to his edition of Vajšesika Darsana, published by the Mithila Research Institute Darabhanga, in 1957, observes -- "As a result, the Sūtrapatha must have been vitiated in course of time *मूत्रमात्रावणबेन निरालम्बेऽपि गच्छत । खे खेवद ममाप्यत्र साहस सिडिमेष्यति।। - Upaskåra of Sankara Miśra, P I.

·viti Interiolations ind om-sz ns have been detected in the current l'aiseştha Satra tradition Vahumaliopadhy ? Dr Gopinath Kaviraja and Pandit Vara Raghar charya Suromin me shown many irregularities in the arnable texts of these Sutras 'The former has succsted the means of determination of a more correct Sutra text by a circlul study of 21 the commentaries and glosses on the Satras Thuis being the state of afturs Nunt Shari Jumluvijazaj, a profound scholar of Hindu Buddhist and J 21717 logicard plulosophy, while editing the Nayacakra of Mullasudi hşamasramana found that at many places the citations of the Vasseşiha Sutras were cither not available in thic extant text or were available with different readings Lut shca Junt Shui l'unyasaji sent to um a manuscript of Candrananda tti from the Jussalmer Bhandar, almost all the citations could be traced and the US was found to be extremely useful Now when most of all the old commentaries and glosses on the Vaišeşila Sūtras are lost, tlus commentary of Candrananda fortunately takes us very near to the Original Sutrapitha As already noted above, in 1957, the Mithtla Research Institute, Darbhanga published Vaišeşika Darśana along with a 13th 14th century commentary But that Vitti is incomplete and since the Sätrapatha is mixed up with the text of the itti, It is very dificult to separate the Sätrapājha from the Vitu. Again, it is highly probable that because of the influence of the Xasya Nsaya style, the 1sttı has deviated considerably from the authentic Sutrapătha and its original interpretations Of the two manuscripts utilized in this cdition the manuscript supplied by Mun: Shri Punyavijayajı gives the Sutrapatha separately which makes it easier to determine the Sūtrapätha The meaning of the Sūtras ghen in the commentary of Candrānanda is in a somewhat abridged form However, since the Vett of Candrananda is an old commentary composed on the basis of earlier ones we are fortunate in having in it a comparatisely early interpretation of the Sutras This commentary must have been written sometime after the sixth century very probably during the 7th century The Vitti of Candrananda published in this volume is the oldest commentary on the Vaišesiha Sutras available at present The editor picked up the Sarada script of the Manuscript for the purpose of this edition and became proficient in it He has also compared in the first two Appendices the older Satrapatha and the current Sutrapatha Appendı V gives some new information about the Vaisesuka Darsana drawn from an old unpublished text, v: Sarvasiddhantapraveśaka, a VS of which has been discovered at Jaisalmer In Appendices No 6th and 7th the learned editor has thrown considerable light on the h story of the Vaišesika Darsana with the help of references from ·the dayacıkra of Acirz z Malwadi ksmišramanı wlich he is presently editing for the Jan Atmanında Sabha Blangar and also with those front the Prumunasamuccy z of Dinnig? Besides with the help of lis Gurudev a he has collected several refrrences from oli Tibetan works which have been utilized in Appendix 7 Appendix 7 is useful not only to the student of laiscatka Dar an but also to all the students of Indian Phulcsopliy ard of Jaina and Buddinst logic in particular The Appendix also provides an excellent simple of a Sinshrit rendering of Tibetan texts One rarels comes across libctan teits rendered into Sunshrit on such an citensive «calc Vuni Shri Jambushjayajı bas leen able to render into Sanskrit some parts of the Pramanasamuccas a ct Dinnagi the father of Budd. hist lo.ic from the Tibetan original We are ligl ly obliged to Vuniji for his fruitſul labour in utilizing these Tibetan works wluich could not be obtained in the original and of which he had to acquire photo copies from Japan and other countries It is indeed a very creditablc feat on the part of this great Jana monk and scł olar to have learnt Tibetan in a short period without the nd of any tutor For the purposes of the present rescarch sorh lie collected Tibetan texts from Japan Europe and USA and with great patience selected all useful passages referring to the Laišeiha Darsana he has also cited the passages pertaining to Maryayıla Pratyahşa and Naiyayaha Anum ana from the Tibetan Pramanasamuccaya At great personal inconvenience he has prepared the beautiful hand written script of the original Tibetin passages which are publ sh ed in this volume frorn photo plates of his hand written press copy parison of Sutrapatha with the Sutras cited in old texts given in the Iddhi patrala bears ample testimony to his wide reading and critical acumen Our than's are due to Professor Anantlal Thakur who inspite of his indifferent health has contributed a learned Introduction in English to this edition In the preparation of this edilion Muni Shri Jambuvijayajı obtained help and guidance in various ways from his lite lamented father and Gurudeva His Holiness Yuni Shri Bhuvanavijayaji wlose in pration was largely responsible for tl is valuable edition It was at the instance of Wuni ȘI si Bhuvanavijajaji that the editor had agreed to undertake this edition and he provided him with all facilities for work But le is no more before it could be completed It is indeed a great pleasure for us to be able to place in the hands of scholars this excellent edition of the Vaisesiha Sutra with an unpublished old commentary prepared by a very competent scholar The book was printed at Bhavnagar while the editor was constantly travelling on foot from place to place as is enjoined on a Jaina monk Hence His com

·a number of misprints have crept in We crave the indulgence of the readers on
this account and request them to correct the misprints as per errata before using
the book.
Lastly, I take this opportunity to thank the University Grants Commission
and the Government of Gujarat for jointly giving full financial aid towards the
publication of this Volume.
Oriental Institute,
Baroda
12 9-'61
BY SANDESAR4
Director

·विपयानुक्रमः XIX-X1 विषय पृष्टम् सम्पादनोपयुक्तमन्थसूचि सङ्केतविवरण च Bibliography and Abbreviations प्रस्ताना १-१६ Introduction 1-23 वैशेपिकसूत्रम् १-७६ प्रथमोऽध्यायः-समवेताशेषपदार्थप्रतिपादनम् १-१० १ प्रथममाह्निकम्-जातिमन्निरूपणम् २ द्वितीयमाह्निकम्--जाति विशेषयोर्निरूपणम् ८-१० द्वितीयोऽध्यायः--द्रव्यनिरूपणम् ११-२४ १ प्रथममाह्निकम्-भूतविशेषलक्षणम् ११-१५ २ द्वितीयमाह्निकम्-दिवारप्रतिपादनम् १६-२४ तृतीयोऽध्यायः~-आत्मान्तःकरणलक्षणम् १ प्रधममाहिकम्-आत्मलक्षणम् २५ २७ २ द्वितीयमाहिकम्-अन्त करणलक्षणम् २८-३१ चतुर्थोऽध्यायः-गरीस्तदुपयोगिनिवेचनम् १ प्रथममाह्निकम्-शरीरोपयोगिरिवेचनम् ३२-३४ २ द्वितीयमाहिकम्-गरीरविवेचनम् पश्चमोऽध्यायः-कर्मप्रनिपादनम् ७-४४ १ प्रथममाहिकम्-शरीरसम्बन्धिर्मचिन्तनम् २ द्वितीयमाहिकम्-मानसर्मचिन्तनम् १ान विकनिकपणमम्मामि मायणमाधवाचार्यरचिनमानसाहानमारणाकानि ध्ययम् । सपनामा १३९५.१.२६॥ ४०-४४ ·विषय पृष्टम् पष्टोऽध्यायः-धीतधर्मनिरूपणम् २५-१ १ प्रथममाहिकम् -दानप्रतिमहधर्मपिया. द्वितीयमाहिकम्-चातुराबायोचितधर्मनिरपगम् मप्तमोऽध्यायः--गुणसमपायप्रतिपादनम् १ प्रथममाहिकम्-बुद्धिनिरपेक्षगुणप्रतिपादनम् ५२-५६ २ द्वितीयमाह्निकम् --बुद्धिमापेक्षगुण-ममरायप्रतिपादनम् ५७-६१ अष्टमोऽध्यायः-निर्पिलमविकल्पप्रत्य प्रमागचिन्तनम् नवमोऽध्यायः--बुद्धिविशेषप्रतिपादनम् दशमोऽध्यायः-अनुमानभेदप्रनिगदनम् नव परिशिष्टानि ७७-२२४ प्रथमं परिशिष्टम् ७७-१०० (1) अत्र मुद्रितस्य सूत्रपाटस्य उपकारदभिमतमूत्रमाठेन सह तुरना ७७- १८ (1) उपकार भिमतसूत्रपाठम्य पाठान्तराणि द्वितीयं परिशिष्टम् --मि वृत्तिदमिमतसूत्रपाठेन सन्तुना तृतीयं परिशिष्टम्-जमारादित्रमेण वैशेपिरमून गठ १२३-१३८ चतुर्थं परिशिष्टम् १३८-२४० (i) प्राचीन आहिनिभाग १३८--१३०. (1) वैशेपिक्सूनमन्व्यातारतम्यम् १४० पञ्चमं परिशिष्टम्-मसिद्धान्तप्रदेशके वैशेपिदर्शनम् १४१-२४२ पष्ट परिशिष्टम् ( 1 ) द्वादगारम्य नयचक्रम्य तद्वत्तेम्नद्रचयितृगां च संक्षिप्त परिचय १४६-१४७ (u) मत्तिके नयचक्रे विद्यमाना प्राचीनगेपिम्पन्ध ग्रन्धाता- मुल्लया १४७-१५२ सप्तमं परिशिष्टम् १०३-२१९ (1) वैशेषिकमतविचारप्रमझे दिइनागरचिताना केपाश्चिद् अन्याना निर्देश १५३-१५४ ·१४ विषय (1) हरिभरिचितषड्दर्शनसमुच्चयस्व वृहद्वृत्ती वैशेपिकलिङ्ग- देवतादिम्वरूपम् [टिप्पणे ] २२४-२२५ नवमं परिशिष्टम्-चन्द्रानन्दरचितवृत्तौ विद्यमानानामवतरणाना सूचि २२-२२६ वृद्धिपत्रकम् २२७-२३१ ( 1 ) विशिष्टा अपशिष्टा सशोधनीयाश्च O P PS सूत्रपाठभेदा २२७-२२८ (1) कतिपयाना वैशेषिकसूत्राणा ग्रन्थान्नरेपूद्धृतेन सूत्रपाठेन सह तुलना २२९-२३१ Errata (Introduction) शुद्धिपत्रकम् २३२ प्रमाणसमुच्चयस्य वृत्तेष्टीकायाश्चापेक्षितांशानां भोटभापानुवादाः I LI ·" " " सम्पादनोपयुक्तग्रन्थसूचिः सङ्केतविवरणं च अभिधर्मरोगस्फुटार्था-Calcutta Ornental Sernes No, 31, 1949 [उ ] उपस्कार (वेशधिकसूनव्याख्या वाशीमस्कृतसीरीन No, 3 मजुविमा---Madras University Sanskrit Series, A D 1940 तवमग्रहपलिका-( 1 ) Gaekwads Oriental Sernes, Baroda 1926 (1) जेसलमेरस्था हस्तलिसिना तवार्थभा यम्-~दवचद लालभाइ जैन पुनरोद्धारफ्ड सीरीन, मुरत, 1926 -मिद्धसैनगणिता वृत्ति तत्वार्थराजवार्तिकम् - भारतीयज्ञानपीठ काशी, 1957 नन्दीसूत्रमयगिरीयवृत्ति -आगमोदयसमिति, मुरत नयचरम् [द्वादशार नयचम्म ]--जैन आत्मानद सभा, भावनगर नयत्ति न्यायकुमुदचन्द्र --माणिक्यचन्द्र जैनग्रन्थमाला, Nos. 38-39 मुंबई *[ न्यायसू०% ] न्यायसूत्रम् -न्यायभाष्यम् -न्यायवार्तिकम्-(1) जेमन्मेरस्थ हस्तलिखितम् (1) चौखम्बा सम्पृत सीरीज, कारि, 1916 --न्यायवानिकतात्पर्यटीका-Calcutta Sanskrnt Senes -न्यायमधरी-बाशी सस्कृत सीरीन No 106 न्यायाफ्तारवृनि-चैन श्वेताम्बर कॉन्फरन्म, मुंबई प्रकरणपजिश [शामिनायता -चौसम्या सस्कृत सीरीज, No 17 काशी प्रभावचरितम् --सिधी जैन ग्रन्थमाला, मुंबई [प्रमी-]प्रमाणमीमामा प्रमाणांतिकारद्वार [ प्रमाणवार्तिक्भाप्यम]-KPJ Institute, Patna, 1953 प्रमागसमुच्चयत्ति T [यमुधररक्षितविरचितो भाट(Tibetan भाषानुवाद ] T' [क्नस्वमविरचितो भोट( Tibetan भाषानुवाद ] ~विशारामस्वती टीस [भोटभाशनुवाद ] तच्न यस्य व्यार यानान्युयार यानानि च तदमन्यस्याधस्तादेव दास्तानीति तनामानि तत्रैव वितीयानि । " .

·न्यायाइन्ग " [प्र. भा०=] प्रगनपा-भायम् --काशी मम्मन सीरीन No 3 -प्या०=] व्योमवती टीका-चौसम्वा मन सरीन काशी, 1930 -(1) Vizianagram Sansknt Series No 6, (1) अपलमेग्म्या हस्तरिसिता पिरणाचा ~~(1) Benares Sanskrit Senes No 15 (1) जमग्मेरस्था हस्तरिखता चौसम्वा सम्मत सीरान, काशी, 1930 " " 3 " ब्रह्मसूत्रशाइरभा न्यम् -निर्गयसागर प्रेम, मुयः 71179247 - Madras University Sanskrit Series, No 9 -रत्नप्रभा महायज्ञापारमितीपदश मि मि वृत्ति = मिथिगवद्यापीटन प्रकाशिता वैशषिकसूत्रवृत्ति 1957 मीमामाकवातिककाशिका-Tivendrum Sanskrit Series मीमासालोक्वानिकन्यायरत्नाकर -चौग्यम्बा सम्मृत रीत, काशी, योगशास्त्रोपत्रवृत्ति नवमप्रसारक मभा, भावनगर चादन्यायटीका वञ्चिताधा]-महापाधि मामायरी, सारनाथ, काशी विकारश्यकभान्यम् ----यमापनयन प्रथमाग, काशी —कोशयगणिता टीका [हलासिता] ० मू० = वैशपिरमूनम् शतर का विमाना] पानिममुख्य [राशवरन ]-यशाविनय नैनप्रथमाग, काशी पदनममुश्चयम्य [ हाग्भद्रमारनम्य ] वृत्ति -न आत्मानद सभा भावनगर मयः मममह ~~Bhandarkar Oriental Research Institute. Poona ममिवान्तयश - पञ्चम पारशिए मुद्रित हनुथिरीश-Gackwads Oriental Series Baroda 7. -पृम् । ५. पहिरिटिपणम् । C ed = Choni eclition ccTIC A Complete Catalogue of the Tibetan Buddhist Canons Tohohu Imperial Lniversity, Sendai, Japan 1934

·D. ed. = Derge-edition
K. कनक्वर्मविरचितो भोटभाषानुवाद ।
Melanges chinois et bouddhiques - The Name of a Journal,
Brussels, Belgium
MS. Manuscript. [ हस्तलिखित आदर्श ]
N. ed. Narthang edition
0. चन्द्रानन्दरचितवैशेपिासूनत्तरादर्श Onental Institute, Baroda.
P. ed. Peking edition
P. चन्द्रानन्दरचितवैशेषिकसूत्रत्तरादर्श [मुनिराजश्रीपुण्यविजयानाम् ]
PS. वैशपिपसूत्रपाठस्यादर्श [ मुनिराजीपुण्यविजयानाम् ]
[PS.* प्रमाणरामुच्चयकारिकाणा भोटभाषानुवाद ]
PSI प्रमाणसमुच्चयकारिकाणा वमुधररक्षितविरचितो भोटभाषानुवाद ।
PS: प्रमाणममुचयकारिकाणा क्नकवर्मविरचितो भोटभाषानुवाद ।
PSV - प्रमाणममुञ्चयवृत्तौटभापानुवाद ।
PSVI = प्रमाणसमुच्चयवृत्तमुधररक्षितविरचितो भोटभाषानुवाद ।
PSV2 प्रमाणसमुच्चयत्ते कनकवर्मविरचितो भोटभाषानुवाद ।
T Chinese Tripitaka
V. वमुधररक्षितविरचिती भोटभाषानुवादः ।
VT 'विशालामलबती' टीशया भोटभाषानुवाद ।
%3D
%
3D
.
अम्य सकेनम्योपयोग सप्तमे परष्टि एव वेदितव्यः ।

·BIBLIOGRAPHY AND ABBREVIATIONS An Alphabetical List of Manuscripts, Oriental Institute, Baroda. Vols 1-2. GOS Nos. 97, 114, 1912, 1950 Anargharăghava of Muran Mira, Nirnayasăgara Press, 1937. A Primer of Indian Logic-MM S Kuppuswami Sastrı, Madras, 1951. Apta pariksā of Vidyānanda Ed. Darbarılal Jain, Saharanpur, 1949 A Record of the Buddhist Religion as practiced in India and the Malaya Archipelago by I-tsing, Tr J Takalusu, 1896 Āvasyakasutrasrtti of Harbhadra-Agamodaya Samiti, Surat. Bhāradvājavrttıbhásya of Gangadhar Vaidya, Berhampur, Sal 1700 Bhatta Vadindra-The l'aišesika- Journal, Oriental Institute (JOI) Baroda, Vol X No 1, Sept 1960 Brahmasutrasanlarabhäşya sath Bhāmati etc , Nirnayasagara 1917 Catuhsataha of Aryadeva-V. Bhattacharya Chandogyopanısat with Sadharbhāsya and Comm by Anandagırı, Edited by Käsınath Sastra Agashe 1890 Citsukhi (Tattsapradipska) of Citsukhamun, Kass, 1956 Dharmottarapradipa of Durvehamısra, K P Jayaswal Research Institute, Patna, 1955 Dinnaga, Sein Werk and Sein Entwihlung-Wiener Ziteschnft für die Kunde Sudund Ostasiens BD III, Wien, Austria, 1959 Dsadašaranayacahra (DANC) with Nyayigaminusānını (NAA, 24 HEFT )-- Jaina Atmananda Sabha, Bhavnagar Harvard Journal of Asiatic Studies, Yol XII, 1949. Hetubindutshaloka of Durvekamuśka, Geek wad Oriental Sesties No 113 (GOS), Baroda, 1919. Hinayana and Vahayana-Kimura jaunas in the History of Indian Literature- internitz, Journal and Proceedings, Asiatic Society of Bengal ( Nes Series, Vol. XXIII, 1937- Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 1947 Kanadarahasya oí Sankaramśra-Chawkhamba, 1917 Kanadasūtranibardha of Bhatta Vidındra - Transcript, Mithila Institute, Darbhanga. liranisali of Udayanācarya (a) Chawkhamba, (b) Bibliothica Indica. Kiranavalibhashara oſ Padmanabhamıśra-Sarası atıbhavana Series, Baranası, 1920. Lankálatarasútra, kyoto Edn, 1956.

·XX MadhyamakavȚttı Ed Pussin. Babábhårata-Gita Press, Gorakhpur. Nyasabhasya of Vatsyāyana with Nyāyavartiha of Uddyotaļāra, Tātpary aţika of Vacaspatımıśra and Vrtti of Visvanitha-Calcutta Sanskrit Series. Nyayahandali of Sridharācārya, Báránası, Sami at 1951. Njayakusumāñjalı ( Kusumañjalı) of Udayanacārya, Chawkbamba, 1912. Nyāyalılāvati of Srivallabhācārya--Nirnayasăgara, 1915. Nyāyāvatáratıppana of Devabhadra-Ed Dr. P. L. Vandya Nyāyavınıścayavivarana of Vädırâja, Vols I & II Bharatiya Jõada Pitha, Kasi, 1949, 1954. Padarthadharmasangraha ( = Praſastapādabhasya). Pramanamimāmsă (a 1.) of Hemacandra, ed. and comm. by Pt. Sukhlal Sanghvt, 1939 Pramanasamuccaya of Dionāga with the Visalamalavatı of Jinendrabuddh as reconstructed in Sanskrit by Jiuni Sri Jambūvijayajı. (See appendix 7). Praſastapā dabhasya ( 7 ) ( = Padārthadharmasamgraha (PDS) with Vyomavali (t) of Vyomasiva, Prasastapadabdaşyasültı (s. 3T aft) of Jagadisa Tarkälarnkära and Praſastapādabhas, asetu ( * h) of Padmanabhamısra Chawkbamba, Samvat, 1986. Ravanabhāşya-1. Kuppuswami Sastri—Journal of Oriental Research, Madras, Vol. III. Sabara and the Ayaya Vaišeşıkadarśanas-Journal of Oriental Research, Vadras, Vol. XVIII. Saddarśanasamuccay a vrtti (= Tarkarahasyadipiha) of Gunaratna, Bibliothica Indica Sanmatitarha with Tiha-Ahmedabad. Saptapadārthi of Suvadityamısra Sarası atıbhavana Studies, Vol VII, Baranası, 1929 Sarıadarśanasamgraba attributed to Madhayācārya-Bhandarkar Oriental Research Institute, Toona, 1951 Sarvasiddhantapravesaka-3ls in Jaisalmir Jaina Jiana Bhandara Siddhahe masaldinusisana ol Hemacandra, ed by Vijay alivanyasūn 1957 Sutralamhara of Asvaghosa French Translation Sictas ataropanışat-Gita Press Samsat 2009 Syidvidamañjarl of Vallışena-J C Jain, 2935 Syed a daratnakara of Vadideva-Arhatamataprabhahara, Poona. Tattvasamgraha (TS) of Santarakşıta with Panjikå ( T5P) of Kamalasia-GOS, Yos. 30 31, Vol 1 ( 1926) & II (1926) Taitropaplarashha of Jazards, GOS. do 87, 1910 Uddzotakara as a laseviha- Proceedings and Transactions, All India Onental Conference, Bombay Session, 1913 ·xxi Uttaradhyayanasūtrabçhadvștti of Santisuri, D. L. Ed , Surat, Vädanyāya of Dharmahirtı with the comm. of Santaraksıta, edited by Rahula Sankrtyāyana-Appendia 20. Bihar Research Society, Vols. XXI & XXII, 1935 6. Vaišesihadarśana with Vyákhya (F# l) of Bhatta Vädindra Jithila Institute, 1957. Varšeşıkadarśana (à 1.) with Upaskāra (3) of Sankaramišra, Vivști of Jayanārāyana Tarkapancānana and Bhāsya of Candrakanta Tarkalamkara, Gujrati Printing Press, 1913 l'aiseşıkadıršana with Rasiyana of Virarághavācārya, Madras, 1958. Vaišestha Philosophy-H. W., London, 1917. Vaiseşthasútravíttı-anonymous-Ch. IX-X (C. 1158-78 A D.) als in the Asiatic Society, Bengal. Vaiseşihasūtropasharaparişkāra of MIM Pancānana Tarharatna, Calcutta, Vähyapadiyatika of Punyarāja, Chawkhamba, 1887. Vašeşās aśyahabhāsya (with Vitts of Hemacandra) of Jinabhadragani--Yasovijaya Jaina Granthamála, kasi ·२ - प्राच्यविद्यामन्दिरस्य तदानी नियामकाना श्रीमता गोविन्दभाईभट्टमहोदयानामनुरोधाद् वैक्रमे २०१३ सवत्सरेऽस्य सम्पादनमादर्शद्वयमालम्व्यास्मामि प्रारब्धम् । आदर्शपरिचय (१) PS P मुनिराजश्रीपुण्य विजयमहोदयानामन्तिकाद् देवनागयां लिप्या लिखितो य आदर्शो रब्धस्तत्र ३४ पत्राणि । तेवर्धपष्ठेषु प्रारम्भिकपत्रेषु केवलो वैशेषिकसूरपाठ , अय चाम्माभिरत्र Ps इति सद्देतित 1 तत पर साधेप्वष्टाविंशति पत्रेषु ' आदौ सूत्र ततस्तद्व्याख्या, तत सूत्र ततस्तयाख्या' इत्येवंक्रमेण सूत्रपाठमिश्रिता चन्दानन्दरचिता वृत्तिरुपलभ्यते, इयमत्र P इति सजिता । एव चात्र द्वौ सूत्रपाठी एक केवल सूनपाठोऽपरन्तु वृत्त्यन्तर्गत । उभयत्रापि प्राय साम्यमेन, यत्तु क्वचित् किञ्चिद् चैपम्य दृश्यते तत् तन तत्र यथायोग टिप्पण्या प्रदर्शितमस्माभि' । आदर्शेऽस्मिन् प्रतिपत्र पृष्ठद्वयम् , प्रतिपृष्ठ १२ पतय , प्रतिपति च प्राय ४२ अक्षराणि । पत्राणा दैर्घ्य चतुर्दशाद्गुलपमित्तम् । आयामस्तु पञ्चाङ्गुरप्रमित । वैक्रमे चतुर्दशे शतकेऽयमादर्शो लिखित इति लिपि पत्रादिम्वरूपविदामभिप्राय । (२) 0 Onental Institute Baroda टत्यतोऽधिगतस्य शारदा- लिप्या लिखितम्यादर्शस्यात्र 0 इति सङ्केत । अय च Oriental Institute collec tion No 1831 'तर्फमापादिद्वादशपुस्तकानि' इत्यत्र विद्यते। अत्र ' अदौ सूत्र ततस्तव्याख्या' इत्येवमेण सूत्रपाठमिथिता चन्द्रानन्दविरचिता वृत्ति Pवदेवोपलभ्यते । OP इत्यनयो P शुद्धतरस्तथापि कतिपयस्थाने पाठ एव समीचीन | O P इत्यनयोर्य उपयोगिन पाठमेदाम्ते यथायोग टिप्पण्या तत्र तत्रोपदर्शिता । 0 P इत्यत्र यद्यपि वृत्तावतर्गत एव सूत्रपाटम्तथापि वृत्तित पृथकृत्य तदुद्धारस्य दुष्करत्वादन वैशेषिकसूत्रपाठनिर्णयविधी PS एव प्राधान्येनोपरोति । कणादर्प परिचय महर्पिकणादप्रणीतानि वैशेषिकसूत्राणि वैशेषिकदर्शनस्य मूलभूत प्रधानश्च ग्रन्थ इति मुप्रसिद्ध तावत् । अस्य महर्षीग्नवृत्तादिक भृशमन्वपयद्भिरप्यस्माभिस्तथाविधसामग्य भाषाद् विम्तरेणानुपलभमानेर्ये केचनोलेवा उपरब्धास्तेऽत्रोपन्यम्यन्ते . ។ यत्वस्म नवधानादवाशष्टमशुद्ध वा तदर सद्धिपत्रके टर्शिनमम्मामिरिति वृद्धिपत्रकमपि चिनोवनीयम् ॥

·"ब्रह्मोवाच-~- भगवन् देवदेवेश विश्वरूपो महेश्वर । इमास्तर महादेव तनो रोकनन्दिता ॥९०५ विश्वरूप महासत्र कस्मिन् काले महाभुज । कस्या या युगसम्भूत्या द्रक्ष्यन्ति त्वा द्विजातय ॥९१ ॥ केन वा तत्तयोगेन ध्यानयोगेन केन वा । तनास्ते महादेव शक्या द्रष्टु द्विजातिभि ॥१२॥ भगानुपाच- तपसा नैव योगेन दानधर्मफलेन वा । न तीर्थफल योगेन स्तुभिर्मा सदक्षिणे ॥ ९३ ॥ न वेदाध्यापनेपि न चित्तेन निवेदन । शक्योऽह मानुपेष्टुम् ऋते ध्यानात् पर न हि ॥ ९४ ।। कृत त्रेता द्वापर च कलिश्चैन चतुर्युगम् । एतम्य पादाश्चत्वार अगानि कतास्तथा ॥९७॥ पद्विशे परिवर्ते तु यदा व्यास पराशर । तदाप्यह भविष्यामि सहिष्णुर्नाम नामत । पुण्य स्ट्रबट प्राप्य कलौ तस्मिन् युगान्तके ॥ १९९।। तनापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुधार्मिका । उलूको वेशुतश्चैव सर्वको ह्याश्वलायन । प्राप्य माहेश्वर योग गन्तारस्ते तथैर हि ।। २००॥ सप्तविशतिमे प्राप्ते परिवर्ते क्रमागते । जातूको यदा व्यासो भविष्यति तपोधन ॥२०१॥ तदाप्या भविष्यामि सोमशर्मा द्विजोत्तम । प्रभासतीर्थमासाद्य योगात्मा लोकविश्रुत ॥२०२ ॥ तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधना । अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च ॥ २०३ ॥ योगात्मानो महात्मानो सिमला शुद्धबुद्धय । प्राप्य माहेश्वर योग रुद्रलोक ततो गता ॥२०४॥"

·" इति वायुपुराणे पूर्वखण्डे त्रयोविंशतितमेऽध्याये सप्तविंशतितमे चतुर्युगपरिवर्ते प्रभासक्षेत्रे 'कणादस्य अक्षपादेन उलूकेन वत्सेन च सह स्थितिवर्णिता। "प्रथमं हि मयैवोक्तं शैवं पाशुपतादिकम् । मच्छक्त्यावेशितैविप्रैः सम्प्रोक्तानि ततः परम् ।। कणादेन तु सम्प्रोक्तं शास्त्रं वैशेषिकं महत् । गोतमेन तथा न्यायं सांख्यं तु कपिलेन वै ।।" इति पद्मपुराण उत्तरवण्डे २०७ अध्याये पार्वती प्रति शिवेनाभिहितम् । “ प्रणम्य हेतुमीश्वरं मुनि कणादमन्यतः पदार्थधर्मसंग्रहः प्रवक्ष्यते महोदयः ॥ [प्रशस्तपादभाप्यम् , पृ. १] • कणादमिति तस्य कापोती वृत्तिमनुतिष्ठतो रथ्यानिपतितांस्तण्डुलकणानादाय प्रत्यहं कृताहारनिमित्ता संज्ञा । "न्यायकन्दली. पृ. २ । स्मर्यते हि यत् कणादो मुनिमहेश्वरनियोगप्रसादावधिगम्य शास्त्रं प्रणीतवान् ।"---किरणावली पृ. ४ । " योगाचारविभूत्या यस्तोपयित्वा महेश्वरम् । चक्रे वैशेषिकं शास्त्रं तस्मै कणभुजे नमः ॥” इति प्रशस्तपादभाप्यान्ते । काश्यप इत्यपि कणादस्यैव नामान्तरमतः कणादम्य दर्शनं काश्यपीय दर्शनम- प्यभिधीयते । विशेषाभ्युपगन्तृत्वादेतदेव वैशेपिकमप्युच्यते । कणादस्य॑व उन्क इति नामान्तर मिति प्रसिद्धि । अतोऽस्य सगतिश्चिन्तनीया। दृश्य तामात्रैव पृ. २२०. Introduction, p.91 २ " यदनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्धं च तदन्विते । तदभावे च नास्त्येव तलिङ्गमनुमापदम् ॥ विपरीतमतो यत् स्यादेकेन द्वितयेन वा। विरुद्धासिद्धसन्दिग्धमलि काश्यपोऽब्रवीत् ॥ [प्र. भा. पृ० १०. अलिङ्ग सामान्यतो लिङ्गामास काश्यपात्मजः कणादोऽब्रवीत् ।"-किरणावली पृ. २९१ ॥ प्रकरणपछिकाया " तदाह भगवान् काश्यप संग्च्या परिमाणानि पृथक्वं सयोगविभागापरत्वापरत्वे कर्म च रूपित व्यसमवायाचाक्षुषाणि" [पृ. ७९] इति शारभाष्यस्थ प्रभाररेण कृताया वृहत्या व्याख्यानभूतायाम् नुचिमलाया च " तदाह भगवान् काश्य:- कारणाज्ञानात् कार्याज्ञानम् , थार्याज्ञाना कारणाज्ञानम्" [पृ. २११ ] इनि वैशेषिकसूत्राणि [ तुलना-~-४११११२१, ३।१।४,५] शालिस्नायेन काश्यपनाम्नोद्धतादि। अन Introduction p. 2 इत्यत्रापि अनन्तलालदेवशर्ममिः सगृहीताः काश्यपस्योलेखा द्रष्टया । ३ विशेषशब्देन किं प्राद्यमित्या ये विमिन्ना अभिप्रायास्तेपा मंग्रहोऽत्र अनन्तलालदेवशर्मभिः Introduction pp. 2, 3 इत्यन कृत इति जिज्ञासुभिरतत्रैव विलोम्नीयम् । दृश्यताम् Introduction pp. 6-9॥ १ ]

·या प्रदाम्नपाटेन पदार्थधर्मसङ्ग्रहः प्रर्णानन्तत आग्भ्य तम्यपाध्ययनाध्यापनादिषु
अगाणा पिदुपा च विशेषत आदराद् वैशेपिस्सूत्रत्र्यारयानादीना चोपेक्षणाद् गच्छता
पालेन पैशेपिरमूनाणि निहाय सर्वेषामपि प्राचीनगेपिग्रिन्याना दिलीप सञ्जात इति
प्रतिभाति । अतो वैशेषिकदर्शनम्य प्राचीनमितिवृत्त बाहुल्येनान्धकारेणेवावृतम् । तथापि
प्राचीन ग्रन्थान्तरसाहाय्येन यत् स्मिीतिवृत्तमुपलभ्यते तदनोपन्यस्यते ।
नमयानुसारेण प्राचीन वृत्तम्
जनाचार्य श्रीमल्लयादिक्षमाश्रमणैर्विरचिने मिहरिगणिवादिक्षमाश्रमण
मन्दब्धया न्यायागमानुमारिण्या वृत्त्यार ते द्वादशारे नयचके पष्ठे सप्तमे चारे विस्तरेण
योपिकमत पार्णितम् । तर यापान् विदोपन ऐनियविषयकोंडग सोऽत्रैर वैशेपिस्सूत्रे 'पठे
परिशिष्टे विम्तरेणास्मामि सगृहीन इति निम्तरार्थिभिम्त पिलरोक्नीयम् । तदनुसारेणेत्थ
प्रतीयते--
वैशेषिसम्मानि
T
।
यास्यम्
भाप्यम्
प्रशानमतेष्टीका
अया अपि यदपष्टीस आसग्न्यिपि 'तन पर सम्भाव्यते ।
अदं रिचार्यने -क एपो चास्य भान्यादीना प्रणेतार । रमेऽष्टमे नरमे वा
चिमानो मुगरिनिय 'अनपंगा'नाटके सरणम्य कर दीपिनयमाख्यानि ।
पमामि किग्णावतीम म्फरे, गोपिन्दप्रभो व्राम्गादग्भाप्य याम्यायां 'रत.
T.१४.१.११,१.१८.१२
१.१.१.१५७६............"-11॥
२
.
म मात्रा 21.1..रि. सत्र सही नि तर
farm Introduction p 1: ॥

·प्रभायाम , अनुभूतिस्वरूपाचार्यश्च 'प्रकटार्थविवरणे रावणप्रणीतं भाप्यमुल्लिखन्ति । अतोऽत्रोपरि निर्दिष्टं वाक्यव्याख्यानभूतं भाप्यं पद्मनाभमिश्रादीना रापणप्रणी- तत्वेनाभिप्रेतमाहोस्विद् राणप्रणीता कटन्दी टीव भाप्याभिधया तैर्निरदेशीति सन्देहास्पदम् । आद्यविकल्पै मुरारिमिश्रम्य वचो व्याहन्यते, अतो द्वितीयविकल्पो ज्यायानिति वयं सम्भाश्याम । प्रशस्तपादभाप्यं तु नैवात्र वाक्यमाप्यत्वेनाभिमतमिति प्रतिपादितमस्माभिः परिशिष्टे । 'आत्रेयप्रणीतमप्येके बैशेषिकसूत्राणा भाष्याभिधानं व्याख्यानं मि.वृत्ती, वादिराजेन 'न्यायविनिश्चयविवरणे, यादिदेवसूरिभिः स्याहादरत्नाकरे, राजशेखरेण पडदर्शनसमुच्चये, गुणरत्नसूरिभिश्च हरिभद्रसूरिप्रणीतपड्दर्शनसमुच्चयबृहद्वृत्ती निरदेशि। ततु नयचक्रनिर्दिष्टाद् वास्यव्याख्यानभूताद् भाप्याद् भिन्न सम्भाव्यते । आत्रेयमतं हि किञ्चिद् विशिष्टमासीत्, अत एव तम्य 'आत्रेयतन्त्रत्वेनोल्लेखो राजशेखरेण कृत. प्रति- भाति । शियाणा मन्दोद्यमत्वात् तद् व्युच्छिन्नम्, आचारव्यवहारप्रायश्चित्तेषु च ते निपुणा इत्यपि तत्र राजशेखरेणावेदितम् । १ २ "तादागर्म रसध्या भाष्य वीजानुसारिमिः । स नीतो यहुशासत्व चन्द्राचार्यादिभिः पुन ॥ [वाक्यपदीयम् २।४८९] पर्वतान् विदेशयतिरिरिहरदेशादिति । तत्र पर तले रावणविरचिनो मूलभूतव्यावरणागम- स्तिष्ठति। ननिच प्रारक्षसानीय चन्द्राचार्य-यमुरातगुरप्रभृतीना दा इति। तः सल यथावद् प्याकरणस्य स्वरूपं तन उपरभ्य सतत शिष्याणां व्याख्याय बहुशास्तित्व नीती विस्तर प्रापित इत्यनुभूयते । "--इति याक्यपदीयस्य पुण्यराजकृताया टीकायाम् [पृ० २८५४०८६] एक्स्य दयाकरणम्यापि राणम्य र आयातीत्यपि येयम् ।। ३ पृ० १५० टि.१॥ wiara Introduction p 13.11 ४ भाग. २ पृ. ४१३,५०६, ५०७॥ न्यायविनिधविवरणे सामान्यतोऽप्ये शविर सूयभार निर्दिम् । दृश्यतां भाग..पु. १२१५० २०,पृ..०८५०१०,१६,२१॥ । स्यताममेवाष्टमे परिशिष्ट पृ. २४, ०२५॥ १ एरयतामा परिटि...॥

·८ वैशेपिरमूत्राणा किञ्चिद् भाष्यं मनसि नियाय वौद्धाचार्येश दिनागेन प्रमाण- समुच्चश्वृत्ती वैशेषिकाणा मात्र प्रत्यक्षरक्षणं निर्दिष्टमनुमानलक्षणं च परीक्षितमिति प्रमाण- समुचयटीका नो जिनेन्द्रबुद्धेचनात स्पष्टमेवापसीयते । प्रमाणसमुच्चयप्रणेता दिड्नागौ नयचक्रप्रणेता मल्लवादी च निकटकालीनाविन्यपि ध्येयम् । नयचक्रे निर्दिष्टम्य वैशेषिकसत्राणां वास्य-भाष्ययोप्टीकाकारम्य प्रशस्तमतेर्बह्व उल्लेखा अन्यत्र तत्त्वसग्रहपज्जिका-सन्मतिटीका प्रमेयकमलमार्तण्डादिषु दृश्यन्ते । अस्यैव प्रशस्तपाद प्रशस्तकर प्रशस्तदेव इत्यादीनि नामान्तराणि सम्भाव्यन्ते । एका वैशेपिक- सूत्रमाक्यभाष्याणां नयचक्रे निर्दिष्टा टीका, अपरतु वैशेपिकमतसग्रहात्मक पदार्थधर्मसंग्रहा- भिधान सम्प्रति प्रगम्तपादभाप्यनाम्ना प्रसिद्ध मनन्त्री निवन्ध इति ग्रन्थद्वयं तेन प्रणीतमिति मन्यामहे । एतत् सर्वसम्मामिरन पठे परिशिष्टे अनन्तलालदेवशर्मभिश्च Introduction मध्ये प्रतिपादितमिति नत्र पिलोनीयम् ॥ यौद्धग्रन्थानुसारेण प्राचीन धृतम् बौद्धग्रन्थानुसारेण यत् प्राचीनं वैशेषिकम्यरूपं किञ्चित् प्रतीयते तनिदर्शनार्थ प्रमाणसमुच्चयादिबौद्धग्रन्थाशाना भोटभापानुपादत सस्कृते परिवर्तन विधाय सप्तमें परिशिष्टे निवेशितम् । तदनुसारेणाथ प्रस्तूयते- १ दृश्यतामर परिशिष्ट पृ. १३४, पं. २, पृ० १९५५० १६-२० ।। पृ० ४३, ४४, ५७, ७८, २६४ २६९ । दृश्य तामत्र Introduction p 14-15॥ पृ. १०१,७१६, १३२८ ॥ ३ ५ क्षत्रिय प्रशस्तपादादयुम्नु 'कारणगुणपूर्वरा पृथिव्याम्' [वै० सू० ७ । १.१०] इति सून कार्यपृथिवीपादीना कारणगुणपूर्व स्वातिपादकम् , वहिमयोगान् 'पा] नाश्च' इति सूरै तु परमाणुगृथिवीपादीना पाजत्यप्र नपादा मिति व्याचक्षते” इति मि. वृत्ती [पृ ६५] प्रशस्तपादेन एक सून [७।१।१०] द्विधा विभज्य व्याख्यातमिति निर्देशो दृश्यते। प्रशस्तपादभाष्ये तु पाकजो- त्पत्तिविचारे [पृ. ४६-60] अपममिग्रायो यद्यपि लक्ष्यते तथापि तनाम्य सूकम्पानिर्देशान प्रशम्नपादेन सूता टीकापि व्यरचीति गम्यते । ६ अस्त्र टीकाप्रीशारीनामिनिहामो मि. वृत्तभूमिकाया [पृ. २५] द्रष्टव्यः ॥ पृ० १५० टि. १. दृश्यतां नयनक पृ. ५०१ टि० ॥ P. 14-16 ·९ “वैशेपिकाणा केनचित् सम्बन्धन " आत्मेन्द्रियमनोर्थमन्निकर्षाद् यन्निप्पद्यते तदन्यत्' वै सू ३ ११३] इति सौत्र तावद् द्रव्ये प्रत्यक्षलक्षणम् । केचित् प्रमाणात् परमर्थान्तरमिच्छन्तोऽसाधारणकारणत्वादिन्द्रियार्थसन्निम्प प्रमाण प्रतिपादयन्ति । अन्ये तु प्रधानतादात्मन सन्निकर्प प्रमाणमित्याहु ।” इति प्रमाणसमुच्चयवृत्तारभिदधन् बौद्धाचार्यों दिङ्नागस्तदानी बहूना वैशेपिक्ग्रन्थाना विद्यमानल सूचयति । अत्र 'केनचित् सम्बन्धेन' इत्यनेनान्येषा वेशेपिरुसूत्रवृतिकृतामभिमतानामनेक- विधाना सम्बन्धाना व्यावृत्ति 'सौत्रम्' इत्यनेन च भाष्यकृदभिहितम्य प्रत्यक्षरक्षणस्य व्यावृत्तिर्दिनागस्याभिप्रेता, 'केचित् ' इत्यनेन श्रायस्कादयः, अन्ये तु' इत्यनेन च रावणादयोऽनेका कोपिक ग्रन्थकारा दिड्नागस्याभिप्रेता इति स्फुटमेव प्रमाणसमुच्चय टीकाकृतो जिनेन्द्रबुद्धेर्वचनादवगम्यते । प्रमाणसमुचयवृत्ती वैशेपिकामिमतप्रत्यक्षानुमानयो परीक्षासरे यथानेकपा वैशेषिकमत दिडनागेन पूर्वपक्षित तथा सम्प्रति विद्यमानेषु ग्रन्थेष्वनरलोकनात् प्राचीनान् काश्चिद् वैशेपिरग्रन्थान् मनसि निधाय तेनतद् निबद्धमित्यासीयते । वैशेषिकसूत्राणा किश्चिद् 'भाप्यमप्यनुमानरक्षणविचारप्रसङ्गे दिड्नागेन परीक्षितमिति व्यक्तमेर जिनेन्द्रबुद्धि- वचनादवसीयते। वैशेषिकाणामपि तद्वद्धर्मस्य हेतु ' । ] अभिधानमिति वर्तते" इति वेशेपिकाभिमत हेतुरक्षण दिड्नागेनोपन्यस्तम्, 'साध्याभिधान प्रतिज्ञा' इति प्रतिज्ञा लक्षण वैशेषिकाभिमतमिति च तत्र सूचितम् । “वैशेषिकाणाम् ' उभयप्रसिद्धो दृष्टान्त १ दृश्यसामन पृ० १७०11 २ पृ०१७३ ५.१९ ३ पृ. १७४ प०९ । पृ. १७४ १० १८॥ ५ पृ. १७४ १० २२ ॥ ६ पृ. १९५५० १६॥ दृश्यता पृ.१९७पं०६॥ । यद्यपि वादविधा ' साध्याभिधान प्रतिज्ञा' इति प्रतिज्ञालक्षणमुक्तम् । इति न्याय पातिके [Varanasi edition १९७] उद्द्योतक रेणाभिगनाद् बौद्धाचायव सु ध रप्येतरक्षण मभिप्रेतमिति ज्ञायत ।। ८ ·} इति' 1" इति वैशेषिकाभिमत दृष्टान्तलक्षणमपि दिड्नागेनोपदशितम् । वैशे पिमाभिमतान्येतानि प्रतिना हेतु-दृष्टान्तरक्षणानि सम्प्रति प्रसिद्धेषु केपुचिदपि ग्रन्थेषु नोपल भ्यन्ते । दिड्नगगेन वैशेपिकामिमतहेवाभासनिरूपणे 'यदप्रसिद्धस्यासतश्च स्वरूप वर्णित तदपि धचिदन्यत्र न दृश्यते । अत एतत्प्रतिपादक कश्चित् प्राचीनो बेगेपिस्ग्रन्थ आसीदिति स्फुटमेवारगम्यते । जिनेन्द्रबुद्धिना प्रमाणसमुच्चयटीकाया विशालामल्यत्यामनेकेषु स्थानेषु' वैशे पिग्रन्थतो ये सन्दर्भा उद्धतास्ते सम्प्रति प्रसिद्धेषु केचिदपि वेशेपिक्मन्येपु नोपलभ्यन्ते । श्चिान्यत् , उद्धृतवैशेषिकसूत्रव्याख्यानावसरे वैशेषिकसूत्राणामेर काचिद् विस्तृता वृत्तिाननेन्द्रबुद्धिनाऽनुमृता। तयोनिप्पत्ति प्रत्यक्षरैगिकाभ्या ज्ञानाभ्या व्याख्याता [ २०१४] इति वैशेपिरसूत्रस्य यादृशी व्याख्या जिनेन्द्रबुद्धिनोपन्यम्ता तादृश्येव 'चन्द्रानन्दरचिलवृत्ती सक्षेपण दरीदृश्यते । अत उभयोरप्यवरम्बनभूता काचिदेकर वृत्तिस्तत्र प्रतीयते । यच्च पृ० १०४ १० १८ इत्यन जिनेद्रबुद्धिना प्रोक्त तदपि ३३१४९' सूत्रस्य चन्द्रानन्दरचितवृत्त्यार्थत समानमिति ध्येयम् । अपि च, “ अभ्येट कार्य कारण सम्बन्ध्येकार्थसमनायि पिरोधि चेति निकम् " [९।१८ ] इति वैशेपिरसून यथा 'दिड्नागेन "जिनेन्द्रबुद्धिना च याख्यात प्रायस्तथैव चन्द्रानन्देनापि ३३११८ सूत्रस्य ९.१८ सूत्रस्य च ‘वृत्तौ व्याव्यातम् । 'सर्वसिद्धान्तप्रवे शकेपि तथैर व्याख्यातम् । यच्च चन्द्रानन्देन '९।१८ १ सूत्रवृत्तौ वृत्तिकारम्य वचन १ दृश्यता पृ २०५५६॥ २ दृश्यता पृ १९५॥ दृश्यन मन सप्तमे परिशिष्ट पृ १७५ प २७ [नुलना पू. १८८ ५ १५] पृ १४६ प २ १११ २६२७, १९४ प २८, १९५५ १६२०॥ ४ पृ.१७४५० २४-पृ.१७५५०२॥ अत्र पृ. १८४५०२. पृ. १८६१.२.,पृ० १८७१.८॥ पृ० १८९५०३-११॥ ८ भर पशम परिशिष्ट पृ. १४५१.१-९॥ १. विधिमा यस्यादेशमसा-राध पश्यत शषानुध्यवसायो य ग रिशंनात सम्जायमाना द्विमिति यत्तिकार । चदान दरचिता कृति पृ. ६९॥

·मुद्धृतं तत् कथञ्चित् 'प्रशस्तपादमाप्येन कथञ्चिच पृ० १०१ १० २६ इत्यत्र जिनेन्द्र- युदिनोद्धतेन वचनेनार्थतम्नुल्यम् । अत सर्वेऽप्येते वैशेषिकसूत्राणा कञ्चन प्राचीन वृत्तिकारमनुसृत्यान प्रवृत्ता इति प्रतिभाति । प्रशस्तमतिरिति प्रशस्तपादस्य नामान्तरं सम्भाव्यते, प्रशस्तमतिना च वैशेषिकसूत्रवाक्यमाप्यटीका प्रणीतेति 'प्रागावेदितमेव । अतोऽयं वृत्तिकारः प्रगम्तमतिरपि भवेदिति सुधीभिर्विभावनीयम् । एष च प्रशस्तपादो दिङ्नागात् प्राचीन सम्भाव्यते । न च प्रशस्तपाद प्रशस्त- पादभाष्ये कापि दिड्नागमतं निराकरोति । दिड्नागोऽपि प्रमाणसमुच्चयवृत्तौ प्रशस्तपादमतं न कापि साक्षात् परामृशति, केरल 'द्वित्रेषु स्थानेषु दिड्नागेन निर्दिष्टस्य पूर्वपक्षस्य काचिच्याया प्रगम्तपादभाप्ये दृश्यत इत्यपि सुधीभिर्विभावनीयम् । पृ० १९६ पं० ११-१३ इत्यत्र जिनेन्द्रबुद्धिना निर्दिष्टमन्येषा मतं प्रशस्त- पादमतेन कथञ्चित् तुल्यमि यपि ध्येयम् । चिम्तरार्थिभिन्तु विलुप्तप्राय प्राचीन वैशेषिकमतमुद्धर्तुमस्माभि सङ्कलित सप्तम परिशिष्टमेर विरोस्नीयम् । जैनग्रन्थमनदात् प्राचीनयनपाठस्य वृत्तश्च प्राप्ति प्रशम्नपाटविरचितपदार्थधर्मसमप्रभावाद् न केल. वैशेषिकसूत्रम्य प्राचीन- व्यास्याना पिलोप पा समजनि, अपि तु प्राचीन यारानामभागद्पशेषिकसूत्राटोऽपि वैम्प्यमापन्न । एतयाम्माभिर्द्धितीये तृतीये च परिगिटे पिम्तरेणोरदर्भितम् । अत एय सूनार वार्थनिर्णयोऽपि दुष्करम्तत्र तत्र सात । अतो शेपिशावरसिकाना पिदुपा सामान्यात् प्राचीन जैनमन्धभाण्डागारत प्राचीनगेपिरसूत्रबाटेन सह समुपलव्धेयं चन्द्रानन्दरचिता वैशेषिकसूत्राणा प्राचीना वृत्तिर्वशेविषयाम्मरसियभ्योऽमन्दानन्ददायिनी भविष्यतीति वादमामाम्महे । . १ 'शिदर्शनार सम्मायमान रहिम्म् ॥" -प्रशम्नपादभाप्य पृ०१७। तुरना- "यचौपम्---मानाधिनतिरम्' --पृ.१८ [अत्र सप्तमे परिशिष्ट ] " प्रात का?.८॥ ३ मारा पृ० १९९ टि. ९, १०। एवं सत्र धिताभून मिनरम्य Pre" -प्रारदाय १२ १०३ । “ अश्य दश प्रत तश्याविनामावियम्" इति दिग, प. १८६५.१३॥

·१३ - निर्दिशति । उद्दचोतकरस्य समयो यद्यप्यनिश्चितस्तथापि दिङ्नागादगि वैकमे चतुर्थे पञ्चमे या शतके तम्यारस्थिति सम्भाव्यते । अनश्चन्द्रानन्दस्य ततोऽग्भिावित्व स्फुटमेन। 'म्यान- द्वये चन्द्रानन्द कञ्चन वृत्तिकारं निर्दिगति, यथा च 'प्रागावेदितं तथा जिनेन्द्रबुद्धितोऽपि वृत्तिकार प्राचीन । यदि चायं वृत्तिकार प्रशस्तमतिरेस प्रशम्तमतिश्च प्रशस्तपादाद यद्यभिन्नताह वृत्तिकारमतमत्र प्रशस्तपादमतमिति ध्येयम् । वेदादिभ्यो बहानि वाक्यान्यत्र चन्द्रानन्देनावतारितान्यतो नानाविषयारगाह तम्य वैदुप्य सम्भाव्यते । देग्नागाँ शारदालिप्या च वृत्त्यादर्शोपम्भात् कम्मिश्चित् काले सक्षेपरचीना भृशमुपयोगित्वाद् नानादेशेषु तम्या प्रचार सम्भाव्यते । धोपियमत्रपरिशिष्टानि अवासामिर्नर परिशिष्टानि मकरितानि । तेपा विपयो विपयानुनमाज्ज्ञेय । तेपा प्रयोजन शीर्षकेभ्य सुगमम् । तथापि यद् पिशिष्य वक्तव्य तत् निश्चिदुन्यते । चन्द्रानन्दम्य मदर्शनसग्रहकृत सायणमाधवाचार्यम्य च वैगेपिरसत्रम्यान्त्येषु त्रिपध्यायेषु आदिकविमागो नाभिमत इत्यस्माभिश्चतुर्थे परिशिष्टे प्रदर्भितम् । 'बटाल- सेनम्य रान समये रचिताया अपिनातर्तृकाया एकन्या वैशेपिक्सूनवृत्तेरन्त्यम यायद्वर्य मातृकागतमुपरभ्यते तत्रापि न पश्चिवाहिनिभागो दृश्यत टत्यनन्तगरदेशगमाणोऽपि समयन्त्येतत् । पञ्चमे परिशिष्टे मर्यसिद्धान्तप्रवेशकारयात सप्तदर्शनसिद्धान्तप्रतिरादराद- विनातानुगचिन्तनाजेनग्रन्थाद् वैशेषिपदर्शनमुद्धत्य पिनिवेगितम् । पष्ठे परिशिष्टे जनाचार्यश्रीमल्ट्यादिक्षमाश्रमणग्रणीतात् सिंहसूरिगणिवादि क्षमाश्नमणमन्टन्ध न्यायागमानुपारिणी 'वृत्त्यरडताद् नयचनाम्यमहागाबाद् वैशेषिक- दर्शनतिद्वसदनोपयोगिन उल्टेम्वा संगृहीता । प्राचीनगेपिस्मन्याना स्वरूपादि- परिजनेऽम्य परिमिष्टम्य विशिष्ट उपयोग । मयादिना करन्या टीझ्या महोदत १ परगना." ३ FREE १२१.न १४ पनप राग्यमामी। हश्यनाम् Introduction p.17॥ समताम् Introduction pr॥ उमेरनगरस्य:Anारस्य मातृदयनुलभ्यते ॥ १ अर....१८,१.१५.पं. ३ ॥ .

·१४ • सदसतोर्वेधम्यात् कार्थे सदसत्ता न' [९।१२] इति सूत्र च द्रानन्दाभ्युपगते सूत्रपाठे एवोपरभ्यत इत्यपि चन्द्रानन्दाभ्युपगतसूत्रपारम्य प्राचीनत्व द्रदयति । सप्तमे परिशिष्टे संस्कृतभाषाया विलुप्ताना प्रमाणसमुच्चयादियौद्धग्रन्थाना भोट भापानुनादेषु यागन वैशेषिकदर्शनसम्बद्धोंऽश उपलभ्यते स सस्कृतभाषाया परिवोपन्यम्त । प्राचीनशेपिम्मतपरिज्ञानायास्य विशेषत उपयोग । एतत् परिशिष्ट प्राचीनबौद्धन्यायरसिका नामपि भृशमुपयोगि। एतच्च महता परिश्रमेणाम्मामि सङ्कलितम् । भोटभापाध्ययनमेर तम्बद मुकरम् , नोटदेशीयग्रन्था अप्यतिदुर्लभा , गुरदेवाना सतत प्रयत्नेनेतम्ततोऽने England America Europe, Japan आदिदेशेभ्यो महत प्रयासेन Microfilm Photograph आदिरूपेण ते रब्धा तदनु सस्कृते परिवर्तनमप्यपरिमितझप्टसा यम् । योऽम्यानुभपी स एवैतत् कष्ट कल्पयितुमपि शक्नुयात् । अपरिमितश्रमसाध्यमेतत् कार्य केरल तत्रमता परमात्मसरूपाना गुरुचरणाना कृत्येव रायनेन सम्पतमिति निधयोऽमाक चेनसि । गुरुचरणाना साहाय्येनाशीर्वचसा चासाभि कृत भोग्भापाध्ययनमित्य फ्लेग्रहि समापन दृष्ट्वा बाढ सन्तुप्यति नश्चेत । अष्टमे परिशिष्टे षड्दर्शनसमुच्चयाद्यनुमारेण वर्णित वैशेषिकाना लिङ्गदेवतादि स्वरूप वैशपिगैतिहरसिकानाम्गनन्दप्रद भविष्यतीत्यागास्महे । उपारस्म्टान एव विविधै परिशिष्टेरर कृय अन्योऽय विदुपा पुरत प्राकाश्य नीयते । अत्र च महाभागैर्विविवरूपेश साहाय्यमनुष्ठित तेषा नामान्यनुमराम । मुनिरानश्रीपुण्यविजयमहोदयैर्वपाष्टकात् पूर्व सूत्रपाटेन महितायाश्च द्रानन्द- गचितवृतदर्भोऽम्मदन्तिके प्रेपित । तदुपयोगिता विभाज्य Gaekwads Oriental Sernerमध्येभ्य सम्पादनमणि यय प्रवृत्ता । एप च सर्वेऽपि वैशेपिकशामरसिमा प्राचीन ग्रन्थान्वेषणपिशारदैरेतैमुनिमहामागैनितान्तमुपता । Walter H Maurer इत्येतेपा प्रयत्नेन The Library of Congress Waslington USA इत्यतोऽनेके C ed भोटभापानुगदा Vicrofilm रुपगम्माभिधा । Prof DrE Trauwallner Vienna दन्येतेपा सौहार्दात् प्रयामादेश व प्रमागममुघयते कनकर्मभ्य P cd मो भाषानुपागम्य प्रतिरतय Plotographs लकरा | Prof Dr lenshokanakurn तथा Prof Hikuyu Hadano (Japan) इत्येतेषा सौरयात् प्रमाणसमुच्चयकी काया ·विशालामत् यत्या D ed भोटमाप'नुवादम्य Darm ran chen इत्यनेन भोग्देशीयविदुपा रचिताया भोटभाषानिबद्धाया प्रमाणसमुच्चयटीमायाश्च प्रतिकृतय Photographs लब्धा । Dr H Kitagawa ( Japan) इयेमि प्रमाणसमुच्चयम्य N ed भोटभापानुपादयोराद्य परिच्छेदद्वय Mimeograph रूपण प्रेषितम् । प्राध्यापका श्री वासुदेव विश्वनाथगोखले' महोदया भोटभापाध्ययनाय प्रेरणा विदधुरुत्साह च भूयो भूयो वर्धिनान्त | Ph D श्री जितेन्द्रभाईजेटलीमहोदयैरस्य परिशिष्टादिमुद्रण बहुधा सरलीकृतम् । प्राच्यविद्यामन्दिरस्य नियामकै श्री भोगीभाई सांडेसरामहोदयै- रुपनियामकै श्री उमाकान्तभाईमहोदयश्चाभ्य ग्रन्थम्य सम्पादने विस्मयावह सर्वथाऽऽनु- कूल्य प्रदर्शिनम् । ते गामानुकल्यादेवाय ग्रन्थोऽनेन रूपेण प्रकाशमायाति । सर्वेभ्य एतेभ्यो शिद्वन्महोदयेभ्य सहस्रशो धर्मलाभ धन्यवाद च वितरामि । दरभङ्गानगरे मिथिलाविद्यापीठे प्राध्यापके श्रीमद्भिरनन्तलालदेवशर्ममि सम्पादिता बशेषिकसूत्राणामपिजातकर्तकका व्यास्या त्रिचतुरेभ्यो वर्षेभ्य प्राग् मिथिला- विद्यापीठेन प्रकाशिता । न्यायोपिक्यास्त्रेषु तेषा विपुल्मवरगहन गभीर च पाण्डित्यम् । अतोऽम्माभिजिप्तैस्तरस्य ग्रन्थम्य आङ्लभापामयी विस्तृता Introduction भूमिका यान्धि । वपुपोऽश्णोश्चापाग्वेऽपि महता परिश्रमेण तैर्निबद्धा वैदुष्येण परिपूर्णेय भूमिका वैशेषिकदर्शनसम्बद्धानने कानजातपूर्रान् विषयान् प्रकाश्यातिविशदीकरोति । अतम्तेभ्यो मुहुर्मुहुर्धन्यवादान् धर्मलाभ च पितरामि । येपा माहाय्यात् प्रसादादाशीर्वादाचोद कार्य सम्पन ते मदीया प्रात स्मरणीया पृज्यपादा गुरुदेवा मुनिरानश्रीभुवनविजयजीमहाराजा अत्र विशेषत स्मृतिपर्थ समायान्ति । तेपा सम्मत्यैरेट सम्पादनमार्य २०१३ वैश्मे समत्सरे मयोरीकृतम् । अत्रा पेक्षिता विविधा दुई भाश्च ग्रन्थास्तेषामेन साहाय्याद् मयाधिगता । वपुषोऽमौष्ठवेऽपि द्वितीयपरिशिष्टपर्यन्तान्यम्य गोधनपत्राणि तैरेप पठितानि । कदाचिदपरिचितामपि शारदा लिपि तेषामेव पावलात् परित्या 0P प्रत्यो पाठभेदा अत्र सहीना । निश्च, गृहस्थाश्रमे ते मम पितृचरणा , सम्प्रति श्रमणावस्थाया तु गुरुदेवा । एव च पितृत्वेन गुरुभगरत्त्वेन च तैर्यदभुपटन उद्धृतश्च तत् कथमपि वर्णयितुं न शक्यते, अवाच्मनस- गोचरत्वात् । अनन्त यम्य यासल्यमनन्ना चौपारिता । तद्गुरुयमादाम्य को वा वर्णयितु शम ॥

·२०१३ किमाव्दे जामनगरे वय चतुर्मासी म्धितास्तताम्य सम्मान प्रारब्धम् । ततो ग्रामानुग्राम पिहरन्त २०१४ वर्षम्य चतुमासी श्रीयुगाग्रामेऽतिपाह्य श्रीगद्धेश्वर- पार्श्वनाथतीर्थयात्राये ययमत्रायाता । मतत भगवत्म्मरणे लीना गुरदेवा अन २०१५ सरत्सरे माघशुमाष्टम्या दिव गता । अतोऽचिन्तित एव तेपामतिदु सहो पिग्द आपतित । गुरुदेवविरहाद् बैठज्यमापन किंकर्तव्यमूढश्च सर्वेषु कार्येषु निर साहोगमभयम् ! अभ्य वैशेषिकसूत्रम्य सम्पाठनकार्यमप्यत एस सार्धपर्प यावत् सर्वथा म्यगितप्राय जातम् । प्राच्य विद्यामन्दिरम्य नियामझोपनियामक्यो श्रीमोगीभाईसाडेसरा उमाकान्तभाई- महोत्ययोरेनकार्यसमाप्त्यर्थ भूयो भूय प्रेरणेचाम्मिन् कर्मणि मा पुन प्रर्तियामास । अतस्तो महाभागातत्समाप्तो शीघ्र चाम्य प्रकाशने मुग्य निमित्तम् । या पाठ कश्चित् सशोधनाही किल्पान्तर वा सम्भावनाईमित्यम्मन्मत तत्र सम्भावनाई पाठ । ) एतादृश्या बन्धन्या निवेशित । यत्र तु पूरणाई इत्यस्मन्मत तत्र पूर्ति [ ] एतादृश्या चतुरस्रबन्धन्या निशिता । अत्र सूत्राणा पाठभेदा PS PO आद्यनुमारेण प्रदर्शिताम्तचाप्यम्माकमनव धानाद् यतशुद्धमवशिष्ट वा तदनोपान्त्ये योजिते वृद्विपत्र केऽम्माभिरुादर्शितम् । प्राचीनसूत्रपाठतुरनापि तत्रोपदर्शिता । अतस्तजिज्ञासुभिद्धिपत्रमप्याश्य पिरोस्नीयम् । गोधनपत्राण्यनेक्शोऽम्माभि पठितानि । तथाप्यरशिष्टानामशुद्धीना प्रमाननाय शुद्धिपत्रकमपि प्रा ते प्रदत्तम् । एव कृतेऽप्यनवधानाद् दृष्टिदोपाद् मतिमान्धात् सीसमाक्षरानुत्थानादेर्वा कारणाद् ये दोपा अपशिष्टास्तान् गुणैश्पक्षशतिनो विद्वास स्वयमेन प्रोच्छयित्ता न थमेन विमलीकरिप्यन्तीयाशास्महे । येपा कृपा सहायनरात् कार्यमेतत् परिनिष्ठित तेषामन्तर्यामिणा भगवता गुरदेवाना करकमल्यो थमेन समर्पयन् परमा कृतार्थता परम च प्रमोदमनुभवामि । —इत्यावेदयति पूज्यपादाचार्यमहाराजश्रीमद्विजयसिद्धिसूरीश्वरपट्टशिष्य पूज्यपादाचार्यमहाराजश्रीमद्विनयमेघमूरीश्वरशिप्य पूज्यपादगुरुदेवमुनिराजश्रीभुपनविजयातेवासी जैनमुनिजम्बूविजयः। श्रीशद्धेश्वरपार्श्वनाथतीर्थम् ज्येष्ठबहुलपष्ठी विक्रमसपत् २०१७ अम्य ·Plate II 4 JHARASHfayi नयम स्वालिने व्यायभूमीमाRevar रूपाश "मHTAREn भy "मान्य शटभि युवा भिwan hter रेपPिAYEET दिपाव- विविविथ अविनमानीवाभवेष भवनमा Yaah निगडीमाधमrrh यममा सम्बममा यममा iii ० पुस्तके शारदालिप्या रिखितस्य च द्रानावरचितगृत्तिसहितस्य वाषिकसूतस्य समाप्ति ।

·महाप्रधानाधर्मधारयामायानांसानिलयमामामधाइनमायामापाविद्यापमानावााराका
काकालादिमा माननियाशिमियरमाRPIRATरिमाणात मागविलापरवापरायसवड)
शेरवालाहायनज्ञपणमायणमामचनपसारगमनमितिकम्मनित्यदरावका कारण
Rulamvall
तासम्ममविशपाइयाणियानरमारता पायपातर कामका माध्यमावधानका
विविध कारणाशिवादितावास्यवायल
इधापयशची मायागEिMIRMER
कार्यावर काम करावणसमवाधिकारतिय
नापतिकारणमितिकामलागायशक
शासनापतियणलपकायमणमाया सदिलोग
सोइयकारी सामान्यतयाणासायागवितागतीकामात
नस्यातायानरकातराणविधान कार्म पायकार्यमामात्यामतयनमरव्याश्यक
emaiअसमवायामामान्य कार्यकात्तिविटानासायासानदारूपासप्रयनमायानामायण
विलगाकमीका कारणसामान्य व्यकरणाकार्मारणाकम्मी कारणालावधमस्यमबमाहिकमान
१ कारणासावाकार्यतावातानुकालावाकारणासावसामान्यविशयपदातामामामाशासवाइयवेक्ष
पवैकर्मचमामायातिविशावायद्यानविगावस्यादितियाताईवद्यालकम्बाइगणकालावी
P. प्रती वैशेपिस्वपाठस्य प्रारम्भः ।
Plate III

·प्लानधातामधारयामायातांसदयनियममिसिधर्मातहवनादामाययामावविद्यामानावायुराका
काकालादिगामामन नियालिस्पिरसगमम्पशामायापरिमाणानावर मायागवितागापरवापरावयाभवड
खचाहा प्यमनटलायझएणमवारूपणमाजवत प्रसारण गमनामनिकाणामनिडरावका कारण सा
मायानगोदितिशयलिम्गामविशपाइयाणिस्यानरमारतीत वाणावरणातरका कर्ममाध्यमावधानकायो
विकारणादिधिवाउमयघायण
संड्या
गदिलावर
कार्यविक्षिकमा क्रियावदुरावसममाथिकारणमितिदएन
नामीकारणमितिकम्मलागधायक
जमनामकहतियागलशगएकाइयामय मायागविलोग
मणोदयकारण सामान्यतधायणासायागविलागनीका
नयानाशातिरकातयविधीनकार्म पादिद्योगाइकार्यमामात्यधिपतयश्वमेव्या श्वास
यागाविर
समवायामामान्य कार्यकर्मनविद्यानासायागातीदवारूपास पासवपयनमायामानामुहिपण,
मायागविनाकारणाकारणसामान्यदक्कम्ममा कार्मामाकम्मीकारणसतालिमस्यघमामादिकमान
कारणासोवाकार्यसावान कार्यानावा कारणासावसामान्यावाशयतिवडापासावासामाछामवाइयवेट
लवकर्मवेवसामान्यातिविशावायवीलालपविगावत्या सदितियातादेयतकर्मचाइयगणकमरिया
P. प्रती वैशेषिकस्यपाठस्य प्रारम्भः ।
Plate 11

·Plate IV T कर्मचातसमवायामशालायाम्पद कार्यकारामबायकाईसमवायविदाशिवतिलौराक्षापातनसाधान गारव्यात वरयादलिदानिमिप्रमाणकारात्यनकिरायासादमिनिसह्यायचाउबालमनामाःमाया नाशवानरस्कारासाततघायमचालिकाधमाछा सकारावाविद्यालझानाध्यविद्या प्रधामनिवधानाanनवामाायाधाममा हारवायापवास्याचातराबादउदाहामा विपापहानिकारणमिमा क्षामबासस साधारनिरताचामरायालयात मानामहादशयानिमित्या झालाकात्या स्पायारयातासमितिपत्महत्या रयानामविष्यतीतिकार्यातररश्वानात संवतीतिमापदन्यानामात्यधारादित्यलतानसातबम समवायातायकाईसमवाधिकारा पातारसुदर्शनादिकादशशत्यकामालशिरदेशमा जिरितिनशिशाक्याकारणमितिदायकार्यसमवायानसायमाहा सिमवायाममलिनिघालामकारणामा रणसमवायासकारणसमवायझिायामानाकारण कारणममवायाबासयुक्तसमवायादामावशिषिकॉलम किमान्यायति शमोधमायामानाहानाधायागल्फदयायातदेवनादामाययामापताइवनादावा मामारपमितिदिशामाध्यायलाविशषिकामवाणिसमातिाaananalaशानाधमप्रचारबाह P. प्रती वैशेषिकसूत्रपाठस्य समाप्तिश्चन्द्रानन्दविरचितत्तिसहितस्य वैशेषिकसूत्रस्य प्रारम्भश्च ।

·vir MAIकविहाराणस्वावदास्यासवागनरायगतकल्मषास्पदवदवावपतिवालशिरीरवावसपियार मायनसशतकातीतादवाक्यमालायातक्षमारुगामातातीरफताबासंगवनातनदायिनोपहतारीरस्य सिमानतामयामत यतीकउपायतातानामनिरल्फावाचायति तातारुणादेवात्मकायमामा माकपस्यसाधना घायामकावलपकारातात्यनपत्यापनात्यानंतरधर्मव्यायानप्रतिमा यानतर्थमाधानायताशाापिताशी शिपिविरामघाकवायरियाकादिकाशिष्यरक्षर TERनादिशातायस्मादयविध्याराग संपदासुतासातासमयमाल्यातरमवारव्यास्थामा कायमइत्यातायातास्फदयनिय यस सिसिधायगादेवनामादिक्रियाणामानाध्या क्षिनर्वत्यानातादेवविनबाडसरकाला फलदानासायरमाहातारसुदधानावयाससक्ता 'सबमतिवाद्यासदायावत्याशिलाकविशरीरमाप्तिरतायोपरमवानामयसमध्यात्मानाविधिक राणासावरुवामोशाऊतपतससाणायामानायतज्ञतावतांयामायाननस्यधामाएपकमित्यातहवनादामो यद्यामारपतदितिहिरण्यगर्नयरामर्शमदिरापारातास्यितिरुवासगवानमादवरणवाद्याताप्राप्तानाम्पसत्य 'तायाप्तवादितातिनानिएपगाताणात वादामायस्थामापर साध्यतिरिक्षसावितसवनादानाकावा . P. प्रतौ चन्द्रानन्दविरचितयत्तिसहितस्य वैशेषिकसूत्रस्य प्रारम्भियोऽश । Plate v

·Plate VI
गहिस्सामरिलवाकारणाकारणसमवायाचा मारतबाट अवारणावादिसायासमवचाजकारणी
पामसोनालिप्यायकम्र्मकाराणसतावतवावगेवस्यमायागकरमणकार माकमारतबामसमनार
यादामादेशिकायश्लोयाममरूपानामरुयाद्यालयतिसयकाय मानावर मुकम्पविशधिक गपER
तिमीयागांस्यविश्वात्यवमीयाममापिकाकारणाअतालियनतादावईमलीगाळपमार्णधारपातमागलापाकेप
राक्षसानासाखपतीत्यादिकार्याणाया.
नावगम्यानलनदेनमानेमनीव्याख्यानमाधादामा
चारिययतया प्रतिज्ञानामततस्पत्या
मायानुसक्षनावाजवायगतमविस्तरुयातानाहाना
हमायामनाताधाताविषायामास्फी
यायाक्रितिरनिविष्यानीहस्ययावामनस्तानाविपर
पयागाफदयायुधमत्यपानामा
टाटसमावगमनकामायस्पवास कामातहूचना
रामाटामाणमतितिबञ्चवनादिकार्यतयाविनानालगवानावरसत्वयनाचामायस्पसियामापतिशा
ममायापर्व यादीनी माधविधाने परिशाताहिराग्यमारलझानात्यारात्मासातयत्यादिनामा
पोसाकानविज्ञानाव्यालिनियसाEिTRENTानास्पानेदकरीविद्यासयोमादेवयडियानेदयनिस
मानदायमादतोnaitaranevanananelienathanangiगानाsnnaireinantarainian
नाम:
॥
.
P. प्रतो चदानन्दविरचितपत्तिसहितस्य वैशेषिकसूनस्य समाप्तिः।

·༧
+++
ན་
པ་བན་
༥ ཆུང་ནོད།_བྲeཝུཙྪནུའདབོནུ། ཚམས་པ་གངས་རིརདཏྟཾ;
ལpའོག_iཁགལgཀཚོai, jéལ་བར་གང་ན་ནས། རྟོག་མཐོ་བའི་
འདོན་པ་ནིཔ་ཡིན་ལgi_ifལ་སྦྱོར%། གདོལ་བ། ཝང བ
གདན་ཚོང་ཡང་ན་ཚོགgཀaཔའི༧།ཨོབཙནའ་བོ་ཀུའུ jfཚོལ»ལསྩོལ་
Vale len hotellistest loebbels Amsel bimbang naglalt hazuglebenso alla
ctront edition ti༣ ༢ཀ་གཎཤཱཀཀཀ ཀ་ཀITIཤུག་༢fqqq། |
Plate VII

·Plate VIII
ཡངས་པ་
བོད་སྐད་དུ།
ཡw༨ བཙན ༦
།རྒྱ་གར་སྐད་དུ། བིཀཱལྷ་ཨ་མལ་ཝ་ཏི་
ནཱམ་ཕྲམཱ་ཎ་ས་མུཙྪ་ཡ་ཝཱི་ཀཱ
དང་དྲི་མ་མེད་པ་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བ།
ཚད་མ་ཀུན་ལས་བཏུས་་
པའི་འགྲེལ་བཤད་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །བདེ་གཤེགས་
ཐུགས་རྗེའི་བདག་ཉིད་ཅནགྱིས་རྒྱལ་གྱུར་ཅིག །ངེས་པར་འབྱུང་བའི་
'Peking edition'
इत्यत्र प्रमाणसमुच्चयटीकाया विशालामलवत्या भोटभाषानुवादस्याचे पत्रम् ।

·INTRODUCTION The Manuscripts clo The Vuis esiketsitraurtlı of Candrananda is being presented in the following pages to the lovers of Indian philosophy for the first time along with the Vuis esikasītı as of Kanāda The edition is based upon two Manuscripts : (a) A Sārada manuscript belonging to the Oriental Institute, Baroda It bears the serial No 393 in the Nyaya section and Accession No 1831 (h) in the Alphabetical List of Manuscripts, Oriental Institute, Baroda, Vol I. p 666 It has been referred to as 'O' in the present edition It consists of twenty one folia with 23 lines of about 21 syllables to a page The MS gives the Sumapatha mixed with the Vrter It is complete, bears no date and is not very old (b) This is in Jaina Devanzgari script and belongs to Muni S'ri Punyavijayaji It contains separate Sutrapātha in the first five folia The sūtras again recur in their proper places in the Vritz which extends from folio No. 6 to folio No. 34 The Surapātha and the Vriti have respectively been marked as PS and P in this edition. Each page of the MS contains 12 lines of about 42 syllables Here also the date is not given But the paper used and the hand-writing point out that it is fairly old and possibly belongs to the 13th or to the 14th century A D. This is also complete. Both the manuscripts abound with scribal mistakes the foot-notes will show The learned Editor, Jaina Muni Jambuvijayajı, the disciple of His Holiness Munirija Sri KHUVANAVIJAYAJI MAHARAJA had to consult various Vaisesila and Non-Vaizesiha works including Tibetan versions of Sanskrit texts in order to fix up the correct readings He has added learned and critical notes and several appendices which will be of immense value to the readers It is a matter of great satisfaction that the Villi of Candrananda kaown since long in Miss' is now seeing the light of the day 1. H Wi-Pars'esila Philosophy, 1917, Intro p 13 as ·2 Vaigesikasutra The Varsesha system-its relation with other speculations The Vais esika-dars'ana of Kanāda has been acclaimed as beneficial to the study of all other Sāstras just like the grammar of Panini" This system is known as Aulukya’ or Kānāda according to the name of its propounder. It is again called Kas yapıyadars ann on the basis of the Gotra-name of the same But the title Vats esika darsana is more often used Serveral explanations have been adduced for its origin. It is generallv held that the title comes from visesa (particularity), the sixth category in the system which is accepted by the Vais esikas alone 6 Udayana derives the title from the word 'visesa' in the sense of vyavaccheda ascertainment of the true nature of entities W1 gives a different tradition from C1-tsāns commentary on the Satas astra of Deva in Chinese “ Vals esika the name of the Stilra, means superior or excellent and distinguished (or different) The origin of the name is in the fact that the system is distinguished from and superior to the Samkhya' Durvekamısra gives still different origin of the Title According to him, substance, quality, action, universal, particularity and inherence are the special categories (padarthavis eszh) meant here The Sāstra dealing with them is called Vais esıla or the 1 Cf काणाद पाणिनीय च सर्वशास्त्रोपकारकम् । 2 Cf Myay av zrtokatzparyatıkz Cal Sans Series, p 815 3 Cf 20712 i faafizay Dharmottarapradipa, KPJI, p 240 4 # H774 *1347774 917 7 13-Nyayavar tikr, Cal Sans Series, P 836 Cr कगाद । रुढिवशाचार्य शब्द काश्यपे मुनी वर्तते Dharmottaraprallpa, p 228 5 नित्ययातयोऽ त्या । विशेषा, विशेषा एव वशषिक विनयादिभ्य स्वायें इकम् । तद बैशेषिक विदन्त्यधीयते वा तद्वैत्यधीत इत्यगि वैशेषिका । तेशमिद वैशेषिकम्-Sacl larsenase muccayarsili (of Gunaratna) p 23 Cf Nyiyavistar (tippan (Ed Dr P. L Vaidya ), p 9 6 विशेष व्यवहे, तखनिश्चय , तेन व्यवहरतीयथ Kiratal, Bibl Ind , P 613 7 Wi-Vansesita Philosophy Intro P 4 ·Introduction 3: Sīstra is distingnished from the rest as it has the six categories for its subject-matter Thers is some controversy as regards the affiliation of the Sāstra in its initial stige An "antı-Vedic logic and epistemology of the pre-Buddhistic Vaisesila” has been supposed ? But the available literature does not support such a supposition On the other hand the Vedic Samlitas, Brahmanas and Upanards evince a strong urge to know the properties of entities and often record the results of investigations of the seers which bear close resemblance to the Vars esika tenets The sutras accept the authority of the Verlas (Imnāya ) and refer to the Brahmas and the Vedic rituals showing their Vedic affiliation In the commentary presented here, Candrānanda makes the point clear (and we suppose, he had good grounds, if not an unbroken tradition behind him), that the knowledge of the six categories through similarity and dissimilarity produces non-attachment to the mundane entities and thus becomes the cause of final release Again our worldly prosperity to be attained through Vedic sacrifices also depend upon the true knowledge thus attained, of entities required to perform the prescribed rites Here the examples of substance (like earth, and water ) quality and action are all culled from the Vedic texts > This seems to support our contention that the word 'dharnia' in Vs I II & 2 means pidurthodharma * The authority of the Vedas may be assumed by a Vaisesıha since they enlighten us on the true characteristics of the entities We have pointed out that the attitude of the Valsesikas is much akin to the Vedic Rais The Sambrias give the true characteristics of the duties, the Brahmanis among other things व्यगुगर्ममामान्यविशेषयमरायाम पदार्थविशेर्व्यवहर तीति वैशेषिका । स्टेवाभ्युपगत कगादशात्रा एवोच्पन्ने । अाप पदार्थप्रतिपादकतया विशिष्यते तदन्यस्म छाम्नादिति विशेष. कामाद शास्त्र विवक्षितम् । तद् विदन्त्यधीयते वा इति वैशे पका । Dharnrottar apradapa,p 240 2 A Primer of In lian Logic, Mladras, 1951, Intro p. x 3 Cundinandaiyits p 3 Intro · Valsesila lars' inz, Mithila Institute, P (19) 1 ·4 Vaidesilasutra give the characteristics of the sacrificial objects and the Upanisads are engaged to discover the true nature of the Brahman. "The later Vais'eşikas show special attraction towards the Srents'rataropranis it and Udayan īcīrya identifies the Vaiseika Paramine wrth prateatree, mentioned in it.! The Jahahpurata is found to use terms which are common in this Darsana. Thus Ar' comes several times in it. Puram 111"Is once met with Terms like Vars'esila yufort, Nihsreyrese' and Sanevaya' are also used. In the Darsana they have attained special significance. But in. आप मु विहितं स्तन्य विशिष्टसमहीनत । विग प्रारक्षायं कर्तव्यमिति निश्चय. ।। होनादादेयमादौ स्यान् समानात् तदनन्तरम् । असम्भवे वाददीत विशिष्टादी धार्मिगत् ॥1. Bh. XII. 141.39-40 we find close relation with एतेन हीन पनविशिष्ट पार्मियः परस्वादान व्याख्यातम् । ६।१ । १५. Again वको गो ग्लनालेन यथोत्र जलमादत् । तथा पवनसयुक्तः पादः पिपति ॥ M. Bh. XII. 184-16. 1. C सगहुभ्यो धमति सरतःSutasurtirera III. 3. Cf पटेन परमाणुन्दर प्रधानाधिष्टपत्यम् । ने हि गतिशीलत्वात् पत्रव्यपंदशा पतन्तीति । Kusumciyali, V. 3. 2. अणुमानेग वपुषा M. Bh. Gita Press Ed V. 16. 12, मा वोऽस्तु भय. मरावपि Ind, VI. 119. 72; अणु वा यदि वा स्थूलम् XIHI. 8. 16 3. वाचापि भर्तुः परमाणुमात्रमिच्छामि दोयं न Id , II 67. 38. 4. (a) युगपन्न तु ते शक्या: क्तुं स पुरःसरा. । एक एव तु कर्तव्यो यस्मिन वशेषिका गुगाः ।। Ibral, VII. 5 13. (b) त्रियये वर्तमानाना य ते शेषिक मुंगे । प्राविषयगोप्तार तस्मै गोप्या मने नम Ind, XII. 47.71. 5. (a) मोऽइ जये चत्र पराये च नियम नाधिगन्दा मे किञ्चित् । Ibrd, V. 25. 12; (b) श्रोतुमि दामि ते धम्य पर ने श्रेयस वय । Ibul, V. 33. 15; (c) चिन्त्यना- मिदमे का मन नियम पाम् Iind, V 163 40, (d) इह नि:यस प्राहुद्धा निश्चित दक्षितः Iiitd., V 63 9, (e) रान् नान्यत् प्रवक्त य तव ने.प्रेयस वच. V. 95.4; (f) यस्तु नि श्रेय युवा प्राक् नदेवाभिपद्यते V. 124 24, (g) उवाच राजा दुर्धर्षमात्म निःयम वर: Ibd,VI 43.51,77, (h) पानि.श्रेयमी लो Ibd, XII. 180.2. 6 वनाथ सहिता वके । सम्पतन्ति नगाग्रेषु समवायाश्च कुर्वते || IUd, VI. 2 17. पारप 11 इयेना गृध्राध ·Introduction 5 reminds one of the Pais esikasura a argutadaTE V. 11 6. The explanation of Bhatta Vadındra? on it exactly corresponds to the content of the present verse The Jahahlanalt does not refer to Kanda or to his Sastra But it helps us to understand the significance of the name of the Rst and shows a method of investigation much akin to that of the Vaigesikas : The name of the Satrakāra (Kanāda=atom(?)eater) has sometimes been rediculed by the opponents to which the report of the l'ais'esika is क गान् वा भक्षय व यो माहिषाणि दधीनि वा, युक्तियुक्त वचो प्रायम् । The Malabla ta shows that liviug upon the unclaimed grains culled from the fields or roads (called unchavrttı) was regarded as highly sacred and this life of pigeon of our R$ has been pointed out by Sridhara“ This also supports the relation of the Vais'esikas with the Vedic culture Sankarīcīrya refers to the Vaişesihas as arrlha Vainasılas (half-nihilists) This should not carry much weight as we find similar strictures against the Jayauzdins as well the Prabhakaras also 1. Varsesikudarsana, Mithila Institute, p 53 2. Cf the distinction of the five Mahabhūtas from one another with refernce to their attributes so often met with in thc Mahabhārata. 3 (a) To3INUTEN 4. quafan tai त्यक्ताममुखारम्भ स्वर्गस्तस्य न दुर्लम ॥ BI , XII 191 18 Cr #195zzite 944 Nanīsamhıta, IV 4 (b) वगाना भभणे युक्तः पिण्याकस्य च भारत । haar go ah qaRT9977 11 Ibid, X1. 131 43 (c) euaalse Entdelat fentIbra, XII 243 3 4 कगादमिति तस्य कापोनी वृत्तिमनुतिष्टता रम्पानिपतितास्तण्डुल गानादाय प्रयह नादार falan i Nyayal andalı p 2 5 Brah nnsutrus-Santirabhasyam II u 18 6 Cf #1915ITRATGE Teja azar ati 7. C गुरुधियमभारस्य स्थाने स्थानेऽभिषिक्तवान् । प्रसिद् एव बोकेऽस्मिन् युश्य प्रभार ॥ as ·Vais esika sūtra In the extensive philosophical literature, ancient and mediae val, the Vais esika philosophy has often been quoted or referred to The Vyryadarsais as the kindred system has many things in common (including some Sutras ) with it The Nyzyablasy. of Vatsyiyana and the Vy ujal mtiha of Uddyotakara hold the tenets of both the systems as equally authoritative The relation deepened and ultimately the systems merged into a single unit The Brahmasutras of Badarayana, according to all the Commentators criticise the Vaise iha views The later Advaitins like Sriharsa and Citsukha are more critical about them The Mimamsa and the nhhya secm have been earlier in origin than the Vais eszka But in their development, the Valsesika contributes its mite The Bhisya of Sabara shows some knowledge of the Vais'esika system In the Subschools of humārıla and Prabhakara its stamp is marked The extant Santhyasıbı as refute the Vals esika categories The Buddhists and the Jainas also show some connection with the Vats'esikas The Jainas have their own paramīnuvada The Trairāsıkasākhā founded by Saduluka Rohagupta” (AD 17) shows many things with this darsana Sabara and the Nyay avaisesika Darsanas JOR, Madras, Vol XVIII 2 Vide Vise avasyakabhasya of Jinabhadraganıksamasramana with the commentary by Maladharı Hemacandrasurı, Yasovijala Jaina Granthamala (hası) edition, pp 981-1002 ननु रोहगुप्त इन्यवास्य नाम लन् कय पडुलुक इत्यम प्रागुक्तोऽपी इत्याह- नामेण रोहगुत्तो गुत्तेण रप्पए स चोलूमो । दवाइछप्पयत्थोरएसणाओ छन्टूउ त्ति ॥ २५०८॥ नाम्नासौ रोहगुपो गाग पुनरुलूगोत्रमभूत वादसायुलक इत्यालप्यते। द्रव्यगुणकर्ममामा य विशेष पसाय मापदार्थप्रहाणेर पम्पदार्थ पान उलूक पडुन इत्यय व्यपदिश्यते। इत्यय qaITET Ibid, P 1002 Uttaridhyayanasutrabrhadvrtti by Santisuri DL edition, Surat, pp 161-172 गत पञ्चमो नित्र । षष्टमधुनोपर्शयन्नाद- पच सया चोयाला तइया मिद्धिं गयम्स चीरस्स। पुरिमतरलियाए तेरासियदिट्ठी उयरष्णा ॥ १३५ ॥ [ भाष्य ] in common ·Introduction 7 व्याया-पच वर्षशनानि चनुभवारिंशदधिकानि तदा सिद्धिं गतस्य चीरस्य, अप्रान्तरे पुर्यन्तरशियाम् , अनुस्वारोऽEि , राशि शिरूपन्नेति गायार्थ । म्यमुत्पनेति प्रदर्यवे, तन-- पुरिमंतरंजि भूयगुह बलसिरि सिरिगुत्त रोहगुत्ते य । परिवाय पोसाले घोसण पडिसेहणा वाए ॥ १३६ ॥ [ भाप्य ] ध्या या~मापदगाथा । अस्या कमानसादाऽवमेय । तदम्-अनरनिया नाम पुरी, ताप भूगगुह नाम तय, तस्य गिरिगुता नाम आयरिया ठिना, तथ बलगिरी नाम राया, तमि सिरि- गुप्ताग भेग सदियरा रोहना नाम सीमो, अगगामे ठिना, तनो गो उबपाय वदओ एति, एगो य परिवायओ पो लाहपएम यघि जयूमालं गहाय हिंड, पुच्मिा भगइ, नाणेग पोह फुर, तो रोहपाएग पड़, जयूहाल च जहा एत्य यूडीचे धि मम पडिवादित्ति । ततो तेण पानी पीगावितो-जहा मुगा परम्पकादा, तम गेग पमाला चेव नाम कन, मो पाहतो महाग पारिश्री अहं बाद दमिति, तनो मो पहिसेहिता गतो आमरियमगाम, आरोएइ-एवं मए पहनो विरिओ, आयरिया भगति--टु श्य, जतो मो विवायलिओ, घाद पराजिनोऽवि विवाहि उवाति, तरम इमाप्रो गत विजाभा, त जहा- पिन्य सप्प मूसग मिई पराही य यायपोआई। पयाहि विनादि सो उ परिलायो पुसलो ॥ १३७ ।। माप्य ] तम जति चि गाना विद्या गृपत, गति गर्षप्रधाना, भूमगति प्रधाना तथा मृगी नाम निया मृणीयोगापानकारिणी, एर काम च, कागपोतिति काररिया पोरीविशाच, पाप सनिश भन्यन्न । एतामु सियामु एताभिर विवाभिग परिमार युगल इति माया । गा भार- ममा एमाह नला। नतो मा आपरेएम भाभी-दारिमाट माउ गत पसिना गेद त जहा- मारी नउलि विराली यपी सिही उन्दगि ओगाई। पयानो विचाओ गेण्द परियायमा गीभी ।। ॥ [भाग्य 1 ·8 Vaigesilasutra तेग य सा रयहरणेग आहया, सा परिवायगस्म उवरि छरिता गया, ताहे सो परियायगो हीलिजतो लिन्छु हो, ततो मो परिवायग पराजिणिता गओ आरियसगास, आलोएइ-जहा जिओ एवं, आयरिया आह-कीम तए उहिएण २ भणियं-नस्थिति तिन्नि रासी एयरस मए बुद्धिं परिभूय पण्यविया । इयाणिपि गतु भगाहि । मो नेच्छइ, मा मे ओहावगा होउत्ति । पुणो पुणो भनिओ भगइ, को वा एत्य दोमो जइ निनि रामी भणिया अस्थि चेव तिन्नि रासी, आयरिया आह--मनो अममावो तित्थगरस्म आसायगा य । तहावि न पडिवाई, ततो सो आयरियेग सम वाय लग्गो। ताहे आयरिया राउल गया भगति । तेग मम सिस्पेग अवमिद्धतो भणिओ, अम्ह दुवे चेत्र ससौ, इयागि सो दिपडिवन्नो, तो तुम्मे अम्हं वाय सुणेह । पडिस्मुथ राणा, ततो तेसिं रायमभाए रायपुरओ आवडिय जहेगदिवस उहाय उट्ठाय छम्मामा गया ताहे राया भगइ रज मम अवसीदति, ताहे आयरिएहिं भणिय-इच्छाए मए एचिरै काल धारओ, एताहे पासह दिवस आगए निगिण्हामि, ताहे पभाए भगइ-कुत्तियावणे परिक्खिनउ, नस्य म-बदनाणि अस्थि, आणेह जीवे अजीवे नोजी य, ताहे देवयाए जीवा अजीवा य दिण्णा वा नोजीवा नत्यि । एवमादिचोयालमएण पुच्छागं निग्गहिओ ॥ अमुमेवार्थमुपसहरमाह- सिरिगुत्तेणवि छलूगो छम्मासे कहिऊण वाय जियो । आहरण कुत्तियावण चोथाल सरण पुच्छाणं ॥ १३९ ॥ [ भाष्य ] व्याख्या-निगदसिद्धा। नगर चोयालगन्य तेग रोहेग छ मूलपयत्था गहिया, ते जहा- दव्यगुणझम्मसामनविसेसा छटुओ य समवाओ । तत्थ द नवहा, तं जहा-- भूमी उदय जलणो परणो आगासं कालो दिसा अप्पओ मणो यत्ति । गुणा सत्तरस, तं जहा-रूवं रसो गंधो फासो सखा परिमाण पुहुत्त संजोगो विभागो परापरतं बुद्धी सुह दुखं इच्छा दोसो पयत्तो य । कम्म पचधा-उखेत्रण अयखेवणे आउचण पसारण गमण व। सामण्ण तिविह- महासामपण १, सत्तासामण्ण त्रिपदार्थसबुद्धिकारि २ सामण्णविसेसो यत्यादि । अन्ये वेत्र व्याख्यानयन्ति- विपदार्थसत्करी सत्ता, सामपण द्रव्यत्वादि, सामनविसेसो पृथिवीत्वादि । विसेसा * तत्र महामामान्य पटवपि पदार्गेषु पदार्थत्वबुद्धिकारि, सत्तामामाय त्रिपदार्थसद्धि विधायि, सामrयविशेषमामान्य द्रव्य वाटे। अये तु व्याचक्षते निपदार्थगकरी सप्ता, सामान्य द्रव्यत्वादि, मामान्यविशेष. पृथिवीत्यादि.। -Uttaradhyayanasutrabrhadvrtts by S'antısūri. p 172a सामा य त्रिविधम् , तद्यथा-सत्ता, सामान्यम् , मामा यविशेषश्चेति । तत्र द्रव्यगुगकर्मलक्षणेपु प्रिय पदार्येषु सद्बुद्धिहेतु सत्ता। मामा य दन्यत्वगुगत्वादि। मामान्यविशेपस्तु पृथिवीत्व जलव- कृष्णव-नीलवावा तरसामान्यरूप इति । अन्य वित्थ सामान्यस्य नैविध्य मुपवर्णयन्ति---अविकल्प महासामान्यम् , विपदार्थसद्धिहनुभूना सत्ता, सामान्यविशेपो द्रव्यत्वादि । महामामा यससयोविशे इत्य ये-द्रव्यगुणकर्मपदार्यनयमबुद्धिहेतु सामान्यम्, अविकल्पा सत्तेत्यर्थ । सामान्य विशेषस्तु दव्यत्वादिइए एवं| Visesivasyakabhasyavrtti by Maladhan Hermacandrasurn p 996 पगन्गत्यय ·Introduction 9 Dr M Winternitz' is of the opinion that "there is little doubt that Rohagupta adopted Vais esika theories for the purposes of his own systematical teachings " The Buddhists are highly critical about the views of the Vaisesikas We have seen that the Lankavalarasutra shows knowledge of the Vuis'estkasitras". The Sutrılanlara attributed to Asvaghosa confutes the Vais'esika doctrines Nāgīrjuna in his Ratnavalı (as quoted in the Madhyanakreurltı (p 275 ) refers to the system of Uluka Kimura informs us that in his Ekas loksa tra, Nagarjuna mentions Vluka along with Kapıla'. Tryadeva deals with the Vais'esika conceptions at a greater length in hıs Cutulsalala. The Tettvopaplavasımha of Jayarās 1, the only tant work of the Laukāyatıka system also quotes and sefute, the Vaiseika views. The Pichlems of the Vars esikr system and the lost Vesis esska literature The Va sesikasülras are thus a very important document of ancient Indian Philosophical thinking They are supposed to be pre-Buddhustic in date But as the early works are mostly lost various problemas confront a student of this system which dcfied any solution so long The problems have been classified as (a) historical, (b) textual and (c) exigetical In the broadest अता । इहपश्चय य समयाओ। एए छत्तीम भेया, एत्य एके चत्तारि भगा भवति, त जहा-भूमा, अभूमी, नोभूमी, नोमभूमौ । ए। मवन्य । तस्य कुत्तियावणे भूमी मग्गिया, लेग्टुओ लहो, अभूमीए पाणिय, नोभूमीत लाद्यैव तु, नो राय तरम् , नोअभूमीत लेट्टुए चैत्र । एवं सवस्य । ननो निरमहिमा छदमा, गुरुगा से वे नमो म यए भरगो। ततो निद्वाडिओ, गुरुवि पूतिआ, नगरे य गोमणय क्यं वद्धमागमामी अयइति । अमुमेवार्थमुपसहरमाह-- याए पराजिओ सो निसिओ कारिओ नरिदेण । ओसाषिष को अपर जिन पद्यमात्ति ॥ ९५० - निगदगिमा । तेगापि मरहिम या इसेसियं पगीय, तं च अमोहिं म्वाइ पीय, तं चोलयपणीयात बुचइ, जओ गो गोतेगोनूआ आनि ! ~itasyakasnth atxts by Haribhadrasuri, Tgamodayasamıtı edil10n, Surat, pp 318-321. 1. Jans in the History of Inlian Literature, p 26 2. Varseskadrırsana (Mithila Institute), Intro. P 3. Sutrulamtura, Ch. I 4. Hmayāna and Juddyura, P 23 ·We we had, His 10 Vaiscsikasūtra view, they are connected with one another, Welcome light has recently been thrown on each of these problems by the discovery of hidden materials Fresh problems also have cropped up are glad to note here that the sūtra-text of Candrānanda along with his Commentary, presented here, substantiates many coniectures and fills many obscure lacunac A The Ilustory As regards the History of the Valgeika system, so long, a very little knowledge It is particularly true about the dark period between the time of Kanāda, the first exponent of the system and that of Prasastapāda The learned editor could gather much material from little known sources critical studies in the Duddasarunayacahra of Mallavādın with the Nyayagamunus,trını of Simhasuri and the Pramanasımuccaya of Dinnāga with the Visalamulai rii of Jinendrabuddhı among others have proved immensely fruitful The Nayacalra is a mine of informations and was partly and imperfectly known It freely quotes the Vaisesikasulras, the readings of which, it is curious to note, agree with the Surapatha of Candrīnanda! Moreover, Mallavádın makes exhaustive use of the Vaisesika Literature available at his time Most of the Valsesika works known to Mallavādın belong to the dark period mentioned above The Tibetan version of the Pramunasamuccay, with the Vis'alrmalavare also gives valuable informations We give below a sketch of the lost Vars'esika works that came to be known through references and quotations Bhattavadındra, in his Kanzd sutranabandha informs us that there was one Pracunavaisestkasītra composed by Lord Siva The presen. Pursesatasītra presupposing it is said to have been taught to Kanāda by the Lord in the form of an owl? The Varsesakakatandi seems to be an elaborate work based Vide the foot-notes and the Appendices A critical edition of Dalasirantyacıkra with elaborate notes and appendices by Muni Sir Jambūvijayajı is in the Press and is expected shortly It will be published by the Jaina Ātmānanda Sabha, Bhavnagar 2. Bhattavādındra-thc Vais'exika-JOI, Baroda, Vol X, No 1 1 ·Introduction 11 on the sūtras of Kanāda. It has twice been referred to by Mallavidin as we learn from Simhasūri's Nyayagamanusitrini.'. The first passage relates to VS. IX. 1. 12. while the second is an advocacy in favour of the Vaisesika theory of csutkar yavda against the Jaina theory of sadsadvila. Needless to say that Mallavadın would elaborately refute these views in support of the Jain contention. He quotes a few more observations of his opponent in this connection. It seems that all these come from the selfsame Karnını, though Simhasūrı offers no help here. One passage among these deserves particular mention'. Mallavadin records an interesting point that the passage निष्ठासरन्धयोरेकालत्वात् along with the Bhasyo on it, had to be reconsidered by Prasasta. The amended explanation of this Prasasta also is quoted and refuted". The passage in question is called a Vakye. Subsequent references' show that this Väkyr was also a commentary on the Vais'esihasntras. The Valya and the katand: are different from each other. The former seems to have been written in the - 1. (1) सदमतोवैधान कार्य सदसला न [वै. सू ५। १२ ] : सदसच्छब्दार्थयोविरोधा- देकरिमन्ने कार्य सदमच्छन्दयोरेकाधिकरगभावेन प्रयोगो नास्ति, 'सदेवासत्' इत्यनुसन्धान नारये. काधिकरणभावेन इति सप्तम्यभिधानेन दर्शयति । Durdasaranayacakra, Jaina Atmanandasabhi, Bhavnagar Edition, p. 498. Cf. समभ्यभिधानेन दर्शयतीति सार्थ zzat optera: 1 Nyuyagan nusirini, Ibid, p. 498. (ii) अपेक्षि पदसत्यम्, प्रागु पत्ते. मृदात्मना सत् कार्य पहात्मना चासत् निपनेऽपि धरे मृतदर्शना मृदुगादानोपपत्ति , घटात्मना चासत्त्वाद् घटायनि योपातिरित्या किलाईत आह। अो. तरम्-न, अमरकार्यससिः ।। तर्हि मृदा मनः कपवाभावाद् घटा मन. कर्तव्यबादसदेव कार्यम् । हमा प्रायः सस्ट : DANC, p. 499. C. अर किलो कदर आह- न, अमत्कार्यन्वमिद्धेः। NAA, p. 499. 2. यद्यपि योक्तम्- विपत्रानाश्रय गाध 'वि-पानुपपतेः' इति न दोषः, निवासमन्धयोरे:- पालग्यान् | DANG, p. 508 3. अपसवन्यपरिहाराय न निसन्धयोरे काल वा 'येनदेन याक्यं समायं प्रास्नोड. न्यथा ध्यानटे । DANC, p. 512. Vide the Vyomavati pp. 126 & 690. 4. सत्रकारमनं समर्थया पाक्यमा परीशारार्ग ..DAVC, 516 . ..

·We find 2 12 Vaisestkasttr? aphoristic stylc' for all the quotations present an aplioristic character The title Vakya may be slue to this fact It is clear from the same source that i Bhsyat was written on the Pursesid estilo as and the Vilyen taken together. The Latii of Prasasta, in its turn, coi cred all the three works to the Versesık isil's as the l'alya and tlic Blycyclº In the Ny ryzganīnus ? im Simhasurt points out that the Kalandı and the like have zgun been referred to by Malluvīdın in connection with the examination of the Valse ka concept sattz Here the commentator gives a summary of the Vaischa position The Vaisesslattandı was long lost and forgotten another solitary reference to it in Vitrīnımigra s Annrgharaghare' in which Rīvana, the mythical king of Lanki presents himself as one well versed in the Va sesik that only MIMI Kuppussimi Sastrın on the basis of the commentary of Rucipatı on Murari's drama puts forward a suggestion that this Prosesst starundi may be identical with the Rtv suz ebh 12 referred to in the Pralatertha vivar una and the Ruin publizs The identification of the author of the Bh7sya with the king of Lanhī needs no serious refutation 1 Individual aphoristic sentences found in the Vyomatat. (Vide Intro to the Vessesıldur sanı Mitula Institute p 14) scem to have been taken from this Viły. 2 air #q 7 tuits 70 271 IDANC P512 cfa1FFICIAxtasy 707617 इनि प्रशस्तनोऽभिप्रय । DAVC PP 516 f 3 ततोऽनुसनविकार वा सनाममायस्य सत्तादम्य वगुवम वरुप वादिसम्घ धात् सरव्यगुण कर्महाश्य इत्याद्यविशेषलपविरोधानारम्भादिवशेषधमाभि गगनमयुक्त सर्ववाक्यामृत चन् । DANC, P458 CE इत उत्तरमरमादेश यायान् कटन्धा टीकाया च यन् पिक्षित तदेव समर्थयितुमाह-ततोऽनुपपन्नावरू य बादित्यादि। VAA, Ial, p 458 4 [नेरध्ये ] भो भो ल म वैशेषकर दीपान्ता गादतयमान पयटामि Angha raghava hivyamala, 1937, p 235 5 Ravanabhasya - \IM huppusami Sustrin, JOR, Madras, Vol III, pp 1-5 ·Introduction 13 It proceeds from the identity of names The ancient Bhasya on the Varsesilaca sana known to Mallavādın is related to the Vakya which might have been a suppliment to the sutras of Kanada It is highly probable that Ravana's work was based on the Pilyn and not identical with the katandı In that case also the passage of Murárı does not present any difficulty For Rīvant writing on the Vais esika works including the harandi must have been well versed in the katand. We have seen above that the author of the Katardz was conversant with the philoso phical views of the Jainas which plecludes the identity of this Rivana with the mythical king The Kiranavali of Udayanācārya refers to a Vars esskabhasya and remarks that it was very extensive! Here Padmanabha in the Kiranzualibh 7shra says that this Busy i was written by Ravana? The Vesalamulavatı of Jinendrabuddhi also refers to the views of Rāvana and a Bhasyakāra. There are references to an Aur ey abh isya and passages from it have been quoted by Vadı deva and Vadırcēja' Bhatta vadındra in his he naca iitransbandha shows close knowledge of this Atreyablisye Vadındra's work is called the Vars'esalasilli ai frtalas A Varlika generally adds to and amends the current Bh isyu of a system In the extant portions of the Krenadasuti anshundha Rīvana is not mentioned But though the materials at our disposal are not sufficient to prove the identity of Atreya wath Rovana legitimate doubts are entertained to this effect We hear from Vadidea that this I repetirà facaceant kranavali, Bibl Ind , p 34 2 met vangofiara Kiranavıılıblashara SB Texts, p 12 CE Des Cat Sana Mss ASB, VOL VI, pt l 70 akso 3 असौतमपि भाप्य भिहितमस्ति इद्रियार्थसनिक प्रयश्चमा ममन मन्निकर्षा ति अन ज्ञानस्य प्रमाणत्वे फलातर न भवति तत थायस्कादय सनिकर्ष मभिलपोत । प्रधानत्वादिनि । आत्ममनमो प्रधान वात् तत्सनिकर्षस्यापि प्रधान वम् । ततो रावणादय (आ ममन मनिक ] मयते । Vis alamalarchi Mun Sri Jambuvijayaji s restoration fromTibetan, p 174 4 Introduction Vassesikudai sana, Mithili Institute, p (17) 5 Blattavādındra-The Vais'esika, JOI, Baroda, Vol X सौत्र मि युत्तम् ।

·vas to the treatment News 14 Vasesilasutra Itreyn was a highly old leading Brahmın' In the Pikyapadıyalık of Punyarāja we come across a refcrence to one Ravana who ? grammarjan'. He may or may not be indentical with the Vais'esihabhäsy k-ra The next work of importance is the Tikr of Prasasta or Pravastamati Unfortunately for us it is also lost We have already seen that Vallavīdın and Simhasuri regard it as a commentar on the Vaisesikathzsya and it seems to have covered the Sulias, the Valya and the Bh isya Mallar din profusely quotes passages from tais elaborate sub commentary and devotes 1 large section in the Seventh Ara refutation of Prasastimati s Mallvidin's clcarly points out that the lık: of Pra-astamati was regarded as one of the standard Vai, esika works at the time Prasasta also criticised the Jaina views in this work' Some Vaiseika views of Prisistamuti have been referred to by Srotaraksıta in his fattiasamgr ahr and the corresponding extracts have actually been quoted by Kamalasila in the laten samgruhnpañjska Abhayadeva in his Sanni xistika is found to reproduce some of these fragments" These refer to the problems of God, Samat nya and Visca Two of these arc identical both in sense and language with the passages in Prasastapida's Padzohet dharma samgraha. This goes to prove that this Prasastamati 15 1 mata funt Syrli daratn skara p 847 2 पयनादागम सध्या । पातार विराटेदेतिमिलिग नादिति । तत्र परतले crowfunt 3472187 timeſexzfa 1 Volyapadıyatika p 285 3 148749772 NAA,p 461, Tafugarica Ion 1, p 462 Svi art anºtts 441 *777) D INC, p 512 91742 ritsatte Ibsl, p fetc clc 4 fleet 23178) noia Jid, p 493 Cr TSP, pp 43 44,57 78, 261 und 269 Cfalso Sannatts pp 101, 1328, 716 (") {11 rima ( TS 817 8 ) 976757611FMTTERE, tu TATICI 114 P1144 nameniti norint pl.5*1*~43 foto 119 ST 191117 64474 nen: Tarty TSP, P 261 216 ·Introduction 15 identical with Pras'astapūdi. We have seen above that Prasastamanı has been referred to as Prasasta also Clsewhere he is called Pras'astakara,' Prasasta kiira, Prasastadeva," Pray'astak zradcva' etc It is highly probable that the same author wrote a comprc- Iensive commentary on the Varsesikreiirus ( along with some subscqucnt works thcrc ou) and a scparati compendium of thic Vaisesiha tcncts in thc form of the Padun thudhar mnisam pala The ncccssity of writing such compendiums was often felt by later comnicntators on thic Pausesti siiras also Thus we find Sankara. misra writing thc Kausarularyn along with fus Pardesilastiro puxhura and Jayanirayana adding a Samgruha to his Vityti The arrangement of topics in thc Sneras is clumsy and the literature Cf. +41 79194195a1 871 9319f7c1 amin, nagila A11274179127773 1779977757in azalt graprIera, PDS, Cd. with the Vyonısrali, p 692 $ () Hala1( TS, BH) 17 7767ANG1191797-10F PARIT *74f1 qaragro * *77, HT TITTA9411191 R Prir 12, 7777 35718, sheit Färg i * * * * te naaimaania Fantz aineTAT *7473japt 78119 1799 i mati ir 76794163-famai fost a Antara saturFETE 5717 171875 esto ſmitar * * * * *71 R 99EH qarsit on asfafana, au su tria na 1140 1583 *71776 Trymdtianaria i TSP, p 269. CC. The man 19 1797, tourist gut sfiti V! 241 ***14. TTiTM. it will * * * * Az 1777fafanes *7*. #1179:7112 nie, 18117 5FA 15611 infiniat contre 7111 shianat *** 01 ( 777741 gatos ant WſAITARA , 79 pat nenarafi ago Avis 56 RC-owner of*: POS, p 697. 1.: Ifagurile, p. 106, lletulundulik roka p 393 yiye rmūniyantramin 1, p 418. ... Torluruhnsyahipuks, Bibl Ind. P 277, Symridamanjari Ed J. C Jain, p. 29. 3 Vaior cekibirojmirn, Bibl Ind pp 28, 163, 201, 111. CC Rija elhara's Sul-commcntary on the lyryalandalı 1: Id, Intro p. 19 ·16 Vaiscsikasūtra on them grew bulky Hence the crave for a compendium at the time of Prasastapida This explains the popularity of the Paulusthadhar masangraha which drove the carlier works on the Sitrats into oblivion It wilt, indeed, be a miracle if any of the lost works prior to Prayastapida in date is ever discovered That Prasastapīda wrote a commentary on the Vaisessłasnt as is clearly attested by the Vajzesilastitravyıtlıyo also It shows that the Suro FICTI 1611 gfaser Tik219 VII 1 10 has been split up into two by Itreys and Prasastapāda' As the Padathadharnasan jahre does not mcntion this Sutra some other work of thts author commenting on these sutruts must have been referred to herc Sriyaska, mentioned in the Visal omalaatı may be a Vais'esika author, becausc his view is referred to in connection with the examination of the definition of the direct perception as accepted by the Vais esikas But nothing about him or ins work is known It should be noted that the Tibetan writers sometimes distort the original Sanskrit tytles B The Versestlasutrapitha The above account shows that the Pad prtha-lharmasangraha belongs to the line through which the Vais esiha system flourished and though the work is not a direct commentary on the sutras it preserves the results of investigations spread over a long period Through the overwhelming popularity of the Pad Irthadharma som prakr all the important and ancient works of system went out of use Even the Sutras of Kanada receded to the back-ground The Vaise ikas for long centuries were occupied with Prasastapāda s shorter work It was studied in the Vais cstha seminaries and series of sub commentries were written on it It was, and is generally regarded as the Vuisesikash tsyaand 1 आप्रय प्रासपात्यस्तु कारगगुगर्वका पृथिव्याम् ति मृघ्र कार्यपृथिवीपादीनां कारण गुणपूर्वक वातपादकम् । वद्रिस्योगात् पाक जाति स्त्र तु परमाणुपृथिवीपादीनां पाकर प्रति arPrA 5474a Versesikudarsana Mithila Institute, p 65 2 Cf Vyomai ate pp 20 Ca 462, Ny lyrlıl zvate NSP, PP 23 & 31 & Catsulhi, Kasi Ed, 1956 P 515 etc etc Vai, esika ·Introduction 17 sometimes we find it referred to as a Sutra-work also ! The Satras of Kanāda possibly remained negleted for long We hear of a Bhat aduijarr ti on them It may be identical with the Vrili quoted by Candrīnanda` or by Sankaramıs'ra'. But rc have no evidence to establish this identity Sankaramısra does not attach much importance to the Friti before him as he is found to regret not to have any important commentary to depend upon' It is also quite probable that the Vriti quoted by Sankar is different from that utilised by Candrananda The last two chapters of an anonymous Vuisesshastrarrlts written under the patronage of king Vallhlasena (c 1158-1178AD) are extant in manuscripts It seems to have been influenced by the Nyiya theorics and no influence of ancient Vaiş esika tradition is visible in it Sanharamixra s Upashura is available in print fr the last one hundred cars His Silapithes and interpretation were generally trken as authoritative MM Dr Gopinatha Kaviraja and Pt Virartghavicīry a felt the necessity of a critical edition of the fans'cszhasuti as" The materials available from various sources now point out that Sanharı does not always preserve the ancient Valsesika tradition and that his Sutrupitha is also defective The work under consideration wonderfully agrees with the ancient Satrapatha as preserved in the handası'runshunilhet of Bhattav īdindra or to its Summary as publislied by the Mithila Institute Cf painAIS 771 1970 (PDS, Vız Series p 13.) 217 and at yungamizah ( PDS, Voz Series p 14 ) si 71 The second is called a sutra by Desablızdra also cr Nyayuvaliratippanske Ed, Dr P L Vardy?, P 1 2 Candriinundai rtls IX 18 ( 69 ) & IX 21 ( 70 ) 3 Valsesident opxekia 112, 113, 111b, Illi 17, IV 1. 7, VI. 5, IV, 12, VII 3 CE सुपमामालम्बन निरालम्बेडकर गरम. सेलाममाप्या मार्ग मिदिमयनि । Ivid, p. 1. 5. (a) Sırasvagabharani Studio, Vol VII, p. 71 ) Intro Varseskodars and p 10 6. Vasesikudarsance withi Vyrhyt 1957, Cf Bliatjavad ndra as a Vaisia, joi, Baroda, Vol X 1 ·20 Vaisesikasutra IV attested by any other source known to us. Minor disagreements in the readings have been shown in thc foot-notes. In somc cases more than one sūtras of other sutra-tcuts form single units in Candrinanda's version, Thus, I. i. 20 consists of two sūtras, 11, i 24 of two and III i. 8 of sci en sátras. The following comparative table will give a general idea with regard to the difference in the number of the sutras in the three main versions as found in the Upaskarce, the Vyakhya and the Vrtti of Candrananda : Chapter Upaskīra Vyakhya Vrtti I 31+17=48 31+16=47 29+18=47 II 31+37-68 32+37=69 28+43=71 III 19+21=40 21+14-35 14+17=31 13+11-24 12+10=22 14+19=23 V 18+26=44 16+24=40 18+28346 VI 16+16=32 14+18=32 18+19=37 VII 25+28=53 27+28=55 32+31=63 VIII 11+ 6=17 12+ 5=17 17 IX 15+13=28 7+ 0= 7 28 9+ 7-16 0 21 One thing more should be noted in connection with the Sūtra-text of Candrananda. In all other editions and commentaries, the Vais'esilasītras have been divided into ten chapters (c) arma II. ii, 39. (d) तद्विशेषगादृष्टारितम् V. 1 4 (e) गुणान्तरप्रादुर्भारात् VII. 1 6 f) भगुणवतो द्रव्यस्य गुणारम्भात् र्मगुगा अगुणा. VII i 12 (७) तयोनि-यानित्यावे तेजसो रूपत्ताभ्या व्यार याते VII 1. 2 th) Faculty VII 11. 3 (*) Tata 544: VII 11 21. ) 141 142/11, VII 11 22 (c) ratafia à Arez: VII. 11. 23 (1) नास्त्यन्यश्चन्दमा इति चन्द्रमसि प्रतिषेधः IX 11 (m) मदमतोधात् कार्ये मदमत्ता न IX 12 1. The table gives the numbers according to the printed text.

·Introduction 21 Seven Each chapter again is split up into two daily lessons (Ahnılas ) But Candrānanda presents a unique departure In his text, Chapters I-VII have two Ahukas each wlule Chapters VIII-X show no such division This cannot be a mere scribal error The Sarındarsanasumga cha attributed to Madhavícārya also seems to give a similar indication Its table of contents of the Aulžikyadars and gives the subject-matter of the first Chapters with specific mention of two Ahnikas in each case In the last three Chapters, it is silent about mentioning the Ähnikas The last two Chapters of the anonymous Price consulted by us also do not refer to Alnakas and support Candrānanda in this respect It may now be concluded that Candrananda followed a tradition which did not divide the last three Chapters into Ahnikas C The Lxegetical Problem We have just shown that the concise and systematic Padartha Wharmasamgraha of Prasastapāda attracted the scholars and the older works based on the Sūtras were neglected It preserved the traditional Vaisesika tenets, but exerted a very bad influence upon the Sntras which were not studied with the attention they deserved The only feeble link between the old sutratradition and the modern commentators seems to be supplied by the Vyet or Vritis utilised by Candrananda and Sankara But Sanlara attaches little importance to the Vavtz before him as he says that he had the sntras alone in his hand' (Sūtramītravalambena) when he wrote the Upaskara As the modern commentators had no regular commentary on these Sutras before them, they had to depend mostly upon their knowledge of other systems of Indian philosophy in order to give some interpretation to the Vais esikasītras Thus Sankaramisra the Upaskira and his followers, आदिकद्वयारमके प्रथमाध्याये आहिरदययुज द्वितीयाध्याये आदिकद्वययुक्त तृतीयाध्याय भाहिकद्वययुक्त यतुयाध्याये आहिद्वयवति परमे आहिरद्वयशालिनि पटे मथाविधे मप्तमे प्रथमे द्वितीये | अश्मे निविछ्यासविम्यकप्रत्यक्षप्रमागचिन्तनम् । नवमे बुद्धिविशेषतिपादनम् । T95947aatalana i Sarra lursanasamgraha, BORI, P 211-2 in 1 ·18 Vais esikasütra Candrananda s Surapath further agrees with the ancient stra readings available in the works of Uddyotakara, Mallavādın etc We propose to give below a few prominent instances showing (a) the agreement of Candrananda and Bhattavādındra and (b) their difference from Sankaramışra's text (1) Candrananda is one with the author of the Vyakhyz in not accepting धमविशेष प्रसूतात् 1 1 4 (Sankara s version) as a sutra It has not been accepted as such by any other authority prior to Sankaramisra Probably this has come to Sankara from the Padarthadharmasamgi aha! (2) Candrananda and Bhattavadındra (AICTATO II 11 28) have #leat faire14 in II 11 34 and they are supported by Uddyotakara (Cf Ny ryavartika Cal Sans Series p 228) It is now clear that alla 4-74 and gibt in II 11 28 & 29 have been introduced from some earlier commentary in Sankara s sutra text (3) maqazi is a part of III 1 8 in the present text while it is an independent « «tra an the Vyrkhy? (III ; 16) The Sy one ido ratnikara (p 532 ) accepts it as such though it is absent in the Upaskirn-1 ersion (4) Another part of III 1,8 1, FTTT FIRATET is a separate Brilia (III i 12) in the Vyrkhya Sankara does not recognise it (5) 217qAtaTL 77217771 TEST (Candrananda s text IV 7) is absent in Sankara s text It is there in the Vyakhy : ( IV 16) Uddyotahara (Nyiyalartik's, Cal Sans Series p 490) and hamalasila (Tullva sa njrahapa ijibu GOS, p 41 ) also accept it as a Vatsesilasira (6) 7 Thazi a fost is a separate sutra ( VI 1 2) in the present text but it is absent in the Upash 1 an its counterpart in the Vyzkhy? (VI , 2) and lias also been mentioned as a siltia in the kinan n als (Bohast Edn p 315) and the Ny tyak ndali ( Viz Series p 216) with vanation in readings 1 Cf To T1415777 gai tort graf 14719771479777777 A 1961! 71114417 4913 PDS, Voz Series, pp 6f version It lias somne ·Introduction 19 (7) The Pillarth th er nitum jrah (p 139, Vız, Series ) and its Commentaries (Cf kandilı, Viz Series P 142, Kiranyvalı, Birīnası Ed. p 221, & Vyonıcızali, CSS, p 486 ) agree with the present text to hold तथा भानीति सापेक्षेन्यो निरपेक्षेभ्यश्च (X. 7) as a J'aisestlasitra, Sankara omits it The Vyallyt zvailable upto IX. 1, only offers no lielp here The anonymous Vytli, mentioned before accepts at as a sitra (8) But in one case ( Fia-fang ematogintarz aa a anlah VIII. 5) we find Candrīnanda agreeing with the Upasi una version (VIII. 1 5) Uddyotakara ( Nyayavzrlika, Cal Sans Series, p 668 ) and Jayarisi ( Tamenpaplaınsımha, GOS, p 7) accept it. The Vyirkhyar does not recognise it In a few cases, where Canrānanda's sūtra-text differs from that of Sankara, the sūtras are found actually present in the Vyrlhya though they could not be distinguished in the Mithula Institute Edition! In five cascs the anouy mons Bengal Voltu is found to support Candrinanda's Surviss, though other authorities are of no lcip The above, when considered along with the agreement of the present sutra-text with that utilised by Mallaıīdın (Scc foot-notcs ), will suſficc to show that Candrīnanda's sutratradition is closer to the ancient l'aisesikassili apulla. But Cindrinanda s sütra-text also presents a difficult problem. He gives a number of sil'i<s' the guthenticity of x bich is not («} 9***1 THE VII 2. Cr. Vullys, p 63 (0) sharingizgrfalat giet VII. 1 3 Cr 1bul., p 63 (c) 4F041 77777777? #2477 T VII 14 Cf, Ibu, p 63. (l) 7751 VII 1 5 Cf Ibad, (c) curtir a VIII 1 Cf Ihool, 75 W) 771 776) trifVIII 11. CT Ibid, p 77 2. Cf Cindrainda's tert IX. 15, 51, X3 X. 6 and X 19. 3. (vi) na ERGA :ft a. II. 11 25 (b) Watt 11 11. 33 P. 63 ·22 Vareil motra Jayınīrayana Turkapricinin w Purinant Parkerini in the Virpi and the Upisi ir prossfire respectes cly slow marked influcncc of the Neo logical system Cindruk inti Tarkilanlari gives it 711 Les fic micrpretation in Thc his Bhey' Bhrale y subiri of Gu: srdları Vany a slows the influence of simbuy. Visljiti ctc Ihc traditional interpretation of thc Valsts kodusei! 15, therefore, partls vinted Hicrc tiso thc Vytlhy and thic l'olio of Condrinanda nc of immense ticip their interpretations are often supported by ancient sources including the Junt and Buddhust cuts Condrinanda shows close acquaintance witla tlic Przezrehe tharm is nigrahi of Pristapida and is singularly free from non-Vaisessha bias The Commentarer As regards the cuthor of the commentary we know very little The concluding crse shows that lus nime was Cindre nanda and that he was a sourcсof delight to thc Icarncd A study of the commentary substanciates his clum Hic was well scrsed in various īstras including the Vedic texts and thic Priron 11 from which he is found to quote Among the plulosophical works, our author once quotes a passage from the Ny ryal grenko of Uddyotahara (p 29) It may incidentally bc remarked here that the wyty i odu prescrves some ancient Vaiseikas including fragmentary explanations of a few Variseskasiltras' lle have already noted that onc Varseste 183/trai pili also was known to Candr nandı One Musesilasni arrita tas been uulised by Saskaramigna also Candrānanda must have been different from the ruthor of this Vritt as none of the fragments preserved by Sanharamssra occurs in the work presented here Candrinanda does not show any knowledge of neo-logical speculations This may either be due to his ancient date prior to the flourish of the neo-logical school of Mithila or to his belonging to a part of the country which remained uninſluenced by neo-logic even after its growth The former alternative seems to be probable Vide Uddyotakara Vaise-ka-Proceedings and Transactions, AIOC, Bombay Session, 1949, pp 326-334 11cws of the as a ·Introduction 23 Bhattavadındra was a southerper but as a commentator of the Kiranazalı he belongs to the Maithila school and Udayana's influence is visible in the Vyakhya also But Candrānanda gives no such clue to fix up his affiliation, date or birth place The Commentary is lucid It explains all the sūtras and does not enter into intricacies introduced by other commentators of the Sūtras Thus he passes over the minute discussions on diatua, palayotpattı, vrbhagajavibhaga etc, a knowledge of which is essential for a Valsesika scholar even to-day Candrānanda's Vrllt did not receive the circulation, it deserves and we find no mention of him in later Vais'estka literature Conclusion The present volume will be a valuable addition to the too few works on the Vais'esika system available in print The learned editor spared no pains to make zt useful by adding learned foot-notes and a number of important appendices including portions of ancient texts restored from Tibetan, while he was under a serious handicap like the bereavement at the sad demise of his revered father and Gurudeva (in the worldly and spiritual Inves respectively ), His Holiness Munirīja SRI BHUVANAVIJAYAJI MAHAR TJA at the famous Janna Tirtha (holy place ) of Sri Sankhes vara PĀRSVANATHA (Gujrat) on 16th February, 1959. The learned editor derived constant and carnest help in all his actvities from his Gurudeva It was at the instance of the late Munirīja that the learned editor took up this onerous task (in 1937 ), the accomplishment where of has also been possible through his profouud grace and active help Alay His blessings from heaven give the editor more strength in his endeavour to propagate the lost treasures of the Sastras Mithil Institute Anantalal Thakur Darbhanga Buddhapurnımā, 1961 (Bihar) ·॥ ॐ अई॥ चन्द्रानन्दविरचितया प्राचीनया वृत्या समलङ्कृतं कणादप्रणीतं वैशेषिकसूत्रम्। प्रथमस्थाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् । वाच- अथातो धर्म व्याख्यास्यामः ।१।१।१। कस्यचिद् ब्रामणस्य वेदाभ्यासवशेन व्यपगत करमपस्येदं वेदवाक्यं प्रतिवभौ "अशरीरं वाव सन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः"[छान्दोग्योप० ८।१२।१] इति । तत इदं वाक्यमालोच्य कणमक्षमाजगाम । ततोऽभ्युवाच-भगवन् ! अनेन वाक्येन अपहवशरीरस्य क्षेमसाधनता कथ्यते, तदुच्यताम्-क उपाय इति । ततो मुनिरभ्यु. 5 धर्म इति । ततो जगाद ब्राझगः-को धर्मः, कथं लक्षणः कान्यस्य साधनानि, कि प्रयोजना, कांच प्रत्युपकरोतीति । अत एभ्यः प्रभम्योऽनन्तरं धर्मव्याख्यान. प्रतिज्ञायाम् 'अ'शब्द आनन्तर्यमभियते । अतः'शब्दोऽपि वैराग्यमज्ञाकया. परिपाकादिकां शिष्यगुणसम्पद हेतुत्वेनापदिशति, यस्मादयं शिप्यो गुणसम्पदा यकस्तोsस्मै नभ्योऽनन्तरं धर्म व्याख्यास्यामः । को धर्म इत्याह--- पतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः । १।१।२। १ परहत' ०. । २ जने P.। ३ नया)ममि. ४ 'नोपरि P. । 10 ·२ । - चन्द्रानन्दविरचितवृत्त्यलङ्कृते वैशेषिकसूत्रे यागदेवतापूजादिक्रियाणामाज्यपुप्पादिनिर्वानां तदैव विनष्टत्वादुतरकालं फल. दानाशक्तर्यस्माद्धतोरभ्युदयनिःश्रेयसे भवतः स धर्म इति बोद्धव्यः । अभ्युदयो ब्रह्मादि- लोके विष्टशरीरमाप्तिरनर्थोपरमश्च । निःश्रेयसमध्यात्मनो वैशेषिकगुणामावरूपो मोक्षः। कुत एवंलक्षणो धर्मो ज्ञायत इति चेत्, आम्नायात् । तस्य भामाण्य 8 कथमित्याह- तद्वचनादाम्नायप्रामाण्यम् । १।१।३ । तदिति हिरण्यगर्मपरामर्शः, हिरण्यं - रेतोऽस्येतिकृत्वा भगवान् महेश्वर एवोच्यते । आप्तेनोक्तत्वस्य सत्यताव्याप्तस्वादिहातेन हिरण्यगर्भगोक्तवादाम्नायस्य प्रामाण्यं साध्यते। ईश्वरश्च साधितस्तनुभुरनादीनां कर्यता घटादिवद् बुद्धि- 10 मस्कर्तृत्वानुमानेन । उक्तं धर्मस्वरूपं तल्लक्षगं च । साधनान्यस्येदानी दैव्यगुणकर्माणि वक्ष्यामः । तत्र पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि ।१।१ । ४ । द्रव्यत्वामिसम्बन्धाद् द्रव्याणि । *पृथिवीस्वामिसम्बन्धात् पृथिवी । ऐवम. 15 वादिसंज्ञा 1 नव द्रव्याणि,* नाधिकानि' इत्येवमर्थम् ' इति 'शब्दः । एवमुद्दिष्टानि द्रव्याणि । के पुनर्गुणा इत्याह - रूप-रस गन्ध स्पर्शाः सङ्घयाः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोग- विभागो परत्वापरत्वे बुद्धपः सुग्वदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नश्च गुणाः ।१।१।५। एते सप्तदश कण्ठोक्ता रूपादयो गुणा: 'च'शब्दसमुच्चिताच गुरुत्व द्रवत्व.. स्नेह संस्कार-धर्माधर्म शन्दा गृह्यन्ते । एते यथावसरमुतरत्र वक्ष्यन्ते । कानि पुनः कर्माणीत्याह--- उत्क्षेपणर्मवक्षेपणमाकुञ्चनं प्रमारणं गमन मिति कर्माणि । 20 25 १ रोक घट। २ श्रीभग 0.। ३व्याणि चश्याम P. ! ४ * * एनच्चिदान्तर्गत पाठ P मध्ये नास्ति । ५ ए एवमगदिसंज्ञा 0.। ६मर्थ इतिशन्द P । ७ सदा 0P. सूक्ति पृ. ४७.८ प्रयलाय 0 उ. सूक्तिः पृ. ४७ । ९ मप ०।

·३ , मयमस्याध्यायस्य प्रथममादिकम् । रतान्येव पञ्च कर्माणि द्रष्टव्यानि । 'गमन 'ग्रहणाद् अमणरेचनादीनां प्रहणम् । एवमुद्दिष्टानि द्रव्यगुणकर्माणि । तदनुषन्नात् सामान्य-विशेष-समवाया अपि वक्ष्यन्ते । एवं षण्णां पदार्थानां साधर्म्यवैधर्म्यपरिज्ञान विषयदोपदर्शनद्वारेण वैराग्योत्पत्तो सत्या निःश्रेयसे साध्ये धर्महेतुः। अभ्युदये साध्ये धर्महेतुत्वं पुनरमीषा ‘समे यजेत' ] इति पृथिव्याः, 'अघोऽम्बूनि नयति' ] इत्यादि 5 यथास्वमन्येषां द्रव्याणाम् । गुणानां तु 'कृष्णमालमेत'[ ] इत्यादि। कर्मणां तु 'ब्रीहीनवहन्ति' [ ] इत्यादि। विज्ञातसायंवैधयाणां च द्रव्यादीनामभ्युदय निःश्रेयसहेतुत्वात् साधयं तावत् कथयति- सदनित्यं द्रव्यवत् कार्य कारणं सामान्यविशेषवदिति द्रव्य- 10 गुणकर्मणामविशेषः । १।१।७। 'सद् द्रव्यं सन् गुणः सत् कर्म' इति सत्ता त्रयाणामविशेषः । तथैवानियत. मन्यत्राकाशादिभ्यः । द्रव्यवदिति समवायिकारणवत्त्वमविशेषः परमाण्वाकाशादिवर्जम् । कार्यत्वमभूत्वा भवनं तथैवाविशेषोऽन्यत्र नित्यद्रव्येभ्यः। कारणवं कार्यजनकत्वं त्रयाणामविशेषः, क्षित्यादीनि द्रव्यगुणकर्मणां समवायिकारणम् , आकाशादीनि गुणा 15 नाम् , मनोऽन्त्यावयविद्रव्ये गुणकर्मणाम् । गुणास्तु रूप-रस-गन्धानुप्णस्पर्श-सङ्ख्या- परिमाणकपृथक्त्व-स्नेह शब्दा असमवायिकारणम्, बुद्धि-सुख-दु.खेच्छा द्वेप प्रयत्न. धर्माधर्म-भावना निमित्त कारणम्, संयोग-विभागोण्यगुरुरव-द्रवत्त-वेगा उमयथा कारणम् । परस्वापरत्व-द्वित्व- द्विपृथक्त्व-पारिमाण्डल्यादयोऽकारणम् । कर्माणि संयोग विभागेषु असमवायिकारणम् । सामान्यानि च तानि द्रव्यत्वादीनि विशेषाश्च त इति 20 सामान्यविशेषाः, तद्वत्ता त्रयाणामविशेषः । याणामेकरवे प्राप्त वैधम्र्यमुच्यते । तथाहि- द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते । १।१।८। द्रव्ये च द्रव्याणि चेति विग्रहादेकमनारम्भकम् । समवायिकारणानि द्रव्याणि - - " ३ न्यन हि नित्यं ० । ४ यागामेस्त्वमा १ अपवूनि P.। २ नितिमा0 । साधर्म्यमुच्यते तथाहि 0.।

·४ 5 घद्रानन्दविरचितरपलते धैशेषिकसूत्र स्वात्मव्यतिरिक्त कार्यद्रव्यमारमन्ते । आकाशाद्यन्त्यावयविद्रव्याणि तु द्रव्यं नारभन्ते, तुल्य जातीयानां मूर्तिक्रियारूपादिमतों द्वयोर्बहूनां वा कारणानां कार्यारम्भकत्वात् । न चैवविध न्याकाशादीनि । मनसोऽपर्शवत्वाद् द्रव्याकारणत्वमन्त्यावयविद्रव्याणां चाहत्वात् । गुणाश्च गुणान्तरम् । १।१।९। गुगौ च गुणाश्चेति पूर्ववत् । यथा तन्तुरूपादयः स्वाश्रयसमवेते पटद्रव्ये रूपादि- गुणानात्मव्यतिरिक्तानारमन्ते कर्म कर्मसाध्यं न विद्यते । १।१।१०। न कर्मणा कर्म जन्यते, कर्मणामुपरमदर्शनात् । कर्मारम्भे हि कर्मणां निष्कर्मणो 10 द्रव्यस्यानुपलम्भः स्यात् । एवं च कानिचिद् द्रव्याण्यारम्भकाणि, कानिचिन्नेव । गुणाः केचित् कारणम् , केचिन्नव । कर्माणि नैव कर्मकारणमित्येतद् वैधर्म्यम् । वैषान्तरमाह- कार्याविरोधि द्रव्यं कारणाविरोधि च । १ । १ । ११ । विनाशो विरोधः प्रतिवन्धः, कचिद् द्रव्यादिना कार्येण कारणद्रव्यं समवारप- 15 समयायिकारणभ्यां च न विरुध्यते । तथाहि-अङ्गुलिद्रव्यं कार्य व्यगुलं जनयिन्यत् तदर्थेन कर्मणा तस्कृतेन संयोगेन ततो जातेन ध्यङ्गुलेन न विरुध्यते नापि समवाय्य. समवायिकारणाभ्यां पर्व तत्संयोगाभ्यां वा, मनोऽन्त्यावयविद्रव्यागि गुणकर्मभिः कार्यः, आकाशादीनि गुणः, नित्यत्वादेषां न कारणविरोधः । उभयथा गुणः।१।१ । १२ । कार्यकारणोमयानुमयेर विरोधी विरोधी च । परम णुद्ध्यणुकापन्त्यावयविद्रव्येषु रूपादयः कार्योमयकारणरविरोधिनो ययासम्मवम् । रूप रस गन्ध स्पर्शा अकार्यकारण- मृता मविरोधिनः परस्परेण । विरोधिन आयमध्यान्त्यशब्दाः कार्योभयकारणः, अदृष्टः कार्येण, स्पर्शवग्यसंयोगेन वेगप्रयत्नो, संयोगविमागौ सुखदुःखे इच्छापो परस्परतो. - " 20 . १ भाकाशारयावयं ०। २ "पलम्मात् । एवं कानिचित् ।। ३ द्रष्यादिकायँग ०। 25.' या न विस्थ्यते ० । ५ पूर्ववरयो०।६ गुशान्त्यावय'०। ७ कार्याभयकारविरो- धिन...कारणरविरोपिनः P.।

·5 प्रथमस्याध्यायस्य प्रथममालिकम् । कार्यकारणभूतौ विरुध्येते, ज्ञानं संस्कार सन्तानप्रतिपक्षैः, संस्कारो ज्ञानमददुःखादिमि. रिति यथासम्भवमेतद् द्रष्टव्यम् । कार्यविरोधि कर्म । १।१।१३ । संयोग-विभाग-संस्काराणां कार्याणां मध्यात् संयोगेनैव कर्म विरुध्यते, न विभाग- संस्काभ्यां संयोगानुस्पतिप्रसङ्गात् । वैघान्तरमपि-- क्रियावद् गुणवत्समवायिकारणमिति द्रव्यलक्षणम् । १११११४। उत्क्षेपणादिकं कर्म किया यथासम्भवं यस्मिन् यत्समवायेन वर्तते तत् कियावत् अन्यत्राकाशकालदिगात्मभ्यः । गुणा रूपादयो यत्र यथासम्भवं वर्तन्ते तद् गुणवत् । अयुतसिद्धानामाघार्याधारभूतानाम् 'इह' इति यतः [स] समवायः, स यस्यास्ति तत् 10 समवायि, कारणं च तदेव, समवायिनो वा कार्यस्य कारणम् । तत्र क्षित्यादीनि त्रयाणां द्रव्यगुणकर्मणां समवायिकारणम् , आकाशादीनि गुणानाम् , मनोऽन्त्यावयविद्रव्ये गुणकर्मणाम् । द्रव्याश्रयी अगुणवान् संयोगवि भागेष्वकारणमन पेक्ष इति गुणलक्षणम् । १।१।१५। द्रव्यमाश्रयतीति द्रव्याश्रयी, अगुणवान् निर्गुणः, संयोगविभागेव कारणमनपेक्ष इति सौपेक्षः कारणम् । तथाहि-अमुल्योराकाशसंयोगो व्यङ्गुलाकाशसंयोगे कर्तव्ये व्यङ्गुलोत्पत्तिमपेक्षते, अङ्गुल्योः परस्परविभागो व्यङ्गुलाकाशविभागं पति कार्यविनाशम. पेक्षते, एवं संयोगविमागलक्षण एव गुणः संयोगविभागेषु सापेक्षः कारणम् । एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागेष्वनपेक्षं कारणमिति कर्म लक्षणम् । १।१।१६ । एकमस्य कर्मणो द्रव्यमाश्रयः, न द्वे, एकमेव वा द्रव्ये वर्तत इत्येकद्रव्यम् । नास्य गुणाः सन्तीत्यगुणम् । संयोगविभागेषु कार्येषु स्वत्याश्रयस्यान्यतो विमन्या. श्रयान्तरेण संयोजनादुरसायविनाश्यानपेक्षया संयोगविभागेउनपेक्षं कारणमिति । देषान्तरमपि- 15 20 25 २.राभ्यामनुत्पत्ति°0..२ अत्र'यन्' अनावश्यक भाति। ३ सापेक्षकारणम् P.1४ सापेक्षकारणम् 0.

·5 । चन्द्रानन्दविरचितकृत्यलते पैशेषिकसूत्रे द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यं कारणं सामान्यम् । १ । १ । १७ । 'सामान्य 'शब्दः समानपर्यायः । क्षित्यादीनि त्रयाणां कारणं समानम् । आकाशा- दीनां केवलगुणकारणत्वेऽपि एकैकस्यानेकगुणत्वादाकाशादीनि समान गुणेषु कारणम् , मनोऽन्यावयविद्रव्ये गुणकर्मणाम् । तथा गुणः । १।१।१८। 'संयोगानां द्रव्यम् '[१ । १ । २५] इति 'अग्निसंयोगाद् गुणान्तरमादुर्भावात् ' [७ ११ । ५, ६] इति 'आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्ते कर्म' [५ । १ । १] इति वाक्येभ्यः संयोग एव द्रव्यगुणकर्मणां समानं कारणं नान्यो गुगः । तथाहि-तूल. पिण्डस्य वेगवता तूलेन संयोगात् कर्म, द्वितूलकद्रव्यम् , तत्र च परिमाणं महदुत्पद्यते. 10 ऽन्ये गुणा यथायोगम् । संयोगविभागानां कर्म । १।१ । १९ । स्वाश्रयमन्यतो विभज्य आश्रयान्तरेण संयोजयति अतः संयोगविभागानां समानं कारणं कर्म । न द्रव्याणां व्यतिरेकात् । १ । १ । २० । यदि खलु द्रव्यस्य कारणं कर्म भवेत् तथा सति कृत्वापि संयोग न निवर्तेत, निवृत्ते तु कर्मणि केवलस्य संयोगस्योपलम्भात् मन्यामहे 'न द्रव्यकारण कर्म'। गुणवैधान कर्मणाम् । १ । १ । २१ । गुरुत्वद्रवस्वनोदनाभिघातसंयुक्तसंयोगाः स्शश्रये पराश्रये च कर्मकारणम्, प्रयत्नादृष्टौ तु पराश्रय एव । तत्र तावत् कर्म [न] स्वाश्रये कर्मकारणम् , निष्क्रिय 20 द्रव्यानुपलब्धिप्रसङ्गात् । नापि पराश्रये, तसंयोगेनैव निवर्तितत्वात् । तस्मादेतैः कर्म- कारणैर्गुणैर्वेघान कर्म कर्मकारणम् । अपरं वैधर्म्यम्- द्रव्याणां द्रव्यं कार्य सामान्पम् । १ । १ । २२ । सजातीयानां द्वयोर्वहूनां वा द्रव्याणां द्रव्यं तन्तूनामिव पटः समान कार्यम् । द्वित्यप्रभृतयश्च सङ्घयाः पृथक्त्वं संयोगविभागाश्च । १।१।२३ । १ निवृते फर्मगि 0.1 15 25 ·७ । 10 प्रथमस्याध्यायस्य प्रथममाह्निकम् । द्वयोव्ययोत्विं सामान्य कार्यम्, त्रयाणां त्रित्वमित्यादि । तथैव द्विपृथक्वादि । द्वयोव्ययोः संयुज्यमानयोः संयोगो विभज्यमानयोविभागः । एषामनेकाश्रितस्वात् समानत्वम् । असमवायात् सामान्यं कर्म कार्य न विद्यते । १ । १ । २४ । अनेकस्मिन् द्रव्ये एकस्य कर्मणः समवानिपेषाद् न द्रव्याणां द्विवहूनां कर्म । समान कार्यमस्ति। संयोगानां द्रव्यम् । १।१।२५। द्वयोर्बहूनां वा असमवायिकारणानां संयोगानां द्रव्यं समानं कार्यम् , तन्तु. संयोगानामिव पटः। रूपाणां रूपम् । १ ।१ । २६ । द्वयोर्बहूनां वा कारणरूपाणा कार्यद्रव्याश्रितं रूपं समानं कार्य यथा घटरूप कपालरूपाणाम् , एवं रसादीनाम् । गुरुत्वप्रयत्नसंयोगानामुत्क्षेपणम् । ११ । २७ । आदित्यरश्मीनामगुरुत्वात् पर्वते तथाभूतप्रयत्नाभावात् लोप्टस्य च हस्तेनासंयुक्त- स्वादनुरक्षेपणमिति गुरुत्वादीनामुक्षेपणं समान कार्यम् । संयोगविभागाः कर्मणाम् । १ । १ । २८ । उभयकर्मजा ये संयोगा विभागाश्च ते कर्मणां ममान कार्यम् । कारणसामान्ये द्रव्यकर्मणां कर्माकारणमुक्तमिति।१।१।२९ । यस्मिन् प्रकरणे द्रव्यादीनां कारणं समानं वर्णित तस्मिन् कारणसामान्ये द्रव्य. कर्मणां यतः कर्माकारणमुक्तमतस्तान्यप्यस्य कार्य सामान्य न मवन्तीति । एवं नाना 20 द्रव्यगुणकर्मीणीति सिद्धम् । 15 प्रथमस्याध्यायस्याद्यमाद्विकम् ।। १ पणे सति गुरुला 0२ मुकम् । प्रथमस्य प्रथममा हिक्म् PS

·10
प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।
कारणाभावात् कार्याभावः।१।२।१।
कार्यकारणशब्दो पूर्वमुक्तो तन्निरूपणार्थमाह । यस्यामावात् वनवादेः समवायि-
कारणस्य तत्सयोगानां वा असमवायिकारणानां कार्यद्रव्यं न जायते पटादि विनाशे वा
विनश्यति तत् कारणम् , अन्यत् कार्यम् ।
न तु कार्याभावात् कारणाभावः । १ । २ । २ ।
न पुनः पटादेरनु पत्तौ द्रव्यस्य तन्तूनां तत्संयोगानां वाऽनुत्पत्तिः ।
उक्ता आनुषनिकाः सामान्यादयस्त्रयः पदार्थाः, तत्र सामान्यं कथयति-
सामान्य विशेप इति युद्ध्यपेक्षम् । १ । २।३ ।
भिन्नेषु पिण्डेष्वनुवर्तमानां गौर्गाः' इति बुद्धिमपेक्ष्य एभ्य एव च परस्परतो
व्यावर्तमानाम् 'अयमस्मादन्यः' इति तदनुवृत्तिबुद्धयपेक्षं सामान्य व्यावृत्तिबुद्धधपेक्षो
विशेष इति ।
भावः सामान्यमेव । १।२।४ ।
मावः सचा सामान्यमेव, त्रिप्यपि द्रव्यादिष्वनुवर्तमानत्वात् , न विशेषः ।
द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं च सामान्यानि विशेषाश्च । १ । २।५।
मित्यादिषु यतो 'द्रव्यं द्रव्यम्' इत्यनुचिबुद्धिः, रूपदिषु च 'गुणो गुणः' इति
उत्क्षेपणादिषु 'कर्म कर्म' इति तानि द्रव्यस्वगुणत्वकर्मवानि सामान्यानि, परस्परतश्च
व्य.वृत्तेविशेषाः ।
अन्यत्रान्त्येभ्यो विशेपेभ्यः । १।२।६।
'नित्यव्येषु परमायाकारादिषु सम्पायन वर्तमानातुरपाकृतिगुणेषु "अयमन्यो-
ऽयमन्यः' इत्यत्यन्तव्यापूज्युिद्धिहेतवस्तहशिनां विशेषकत्वाद् विशेषाः । एवं विशेषा
व्याख्याताः।
15
.
20
१ उका अनुर' P.। दृश्यता पृ. ३५.२३ २'दय पदार्याः ० । °मानाना ।
४ °मानाना' P.। मानना ०।५ 'शबुद्धिः P.। ६ म्याच विशेश: 0.1

·प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । सहा तु सेदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु । १।२१७ । मिन्नेषु द्रव्यादिषु त्रिषु यतो जायते सत् सत्' इति बुद्धिः सा सत्ता । आश्रयविनाशादस्या विनाश इति चेत्, न, यतः व्यगुणकर्मभ्योऽर्थान्तरं सत्ता ।१।२।८1 यस्माद् द्रव्यादिभ्यो व्यतिरिक्ता सता तस्मान्न द्रव्यादिविनाशे सता विनश्यतीति । द्रव्यादिव्यतिरेके युक्तिः- एकद्रव्यवत्वान्न द्रव्यम् । १।२१९ । परमाण्वाकाशादिद्रव्यमद्रव्य कारणद्रव्याभावात् , अनेकद्रव्यं वा घटादि समवायि. कारणद्रव्ययुक्तस्वात् , सत्ता पुनः प्रत्येक परिसम त्या वर्तमाना एकद्रव्वत्त्वान्न द्रव्यम् । 10 गुणकर्मसु च भावान्न कर्म न गुणः । १ १२ । १० । गुणानां गुणेष्ववृतेः कर्म च कर्मणाम् , गुणेषु कर्मसु च सत्ताया वर्तमानत्वान्न गुणकर्मणी सत्ता। सामान्यविशेषाभावाच । १२ । ११ । यदि सता द्रव्यादीनामन्यतमा स्यात् एवं द्रव्यादिष्विव सत्तायामपि द्रव्यत्वादयः 15 सामान्यविशेषा वर्तेरन् । न चैवम् । तस्मान सत्ता द्रव्यगुणकर्माणि । एकद्रव्यवत्त्वेन द्रव्यत्वमुक्तम् । १।२ । १२ । यथा प्रतिद्रव्यं साकल्पेन वर्तमानत्वान्न द्रव्यं सत्ता तथैकद्रप्रवत्त्वान्न द्रव्य द्रव्यत्वम् । सामान्यविशेषाभावेन च । १।२ । १३ । द्रव्यादिविच द्रव्यतादीना मध्यात् कश्चिन् सामान्य विशेषो द्रव्यस्त्रे वर्तेत यदि १" सदिति यतो द्रव्यगुगकर्मसु द्रव्यगुगकर्मभ्योऽर्थान्तर सा सत्ता" नयचक्रवृत्ति. पृ० ६ । सदिति यनो ( सन् यतो-मि.) द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता । व्यगुगकर्मभ्योऽर्थान्तर सत्ता मि. उ.। २ ययात्सदिति बुद्धि-0.। ३ न द्रव्यमेदव्यात्वान् PS , एपदव्यत्ति वान्न द्रव्यम् मि. । ४'द्रव्यं सद्व्यमव्य 0.। ५'द्रव्य यदि घटादि ० । ६ मपि यादय 0। मपि सन्यत्वादय P. ७ द्रव्यवदुक्तम् 0.। ८ द्रव्यादि द्रव्यादिषिव 0। 20 25 D

·१०
10
चन्द्रानन्दविरवितवृत्त्यलते वैशेषिकसूत्रे ।
[ द्रव्यत्वं ] द्रव्यं गुणः कर्म वा स्यात् । तस्मान द्रव्यादीनि द्रव्यस्वम् ।
गुणे भावाद् गुणत्वमुक्तम् । १ । २ । १४ ।
गुणेषु गुणानामवृत्तेः, गुणत्वं च गुणेषु वर्तते, तस्मान गुणः ।
सामान्यविशेषाभावेन च । १।२।१५।
यदि गुणवं व्यं कर्म वा स्यात् तस्मिन् द्रव्यस्वं कर्मत्वं वा सामान्यविशेषौ
स्याताम् । न वैषम् । तस्मान्न द्रव्यं कर्म या गुणत्वम् ।
कर्मणि भावात् कर्मत्वमुक्तम् । १ । २ । १६ ।
कर्मणि कर्मवस्य वृत्तेः कर्मणः कर्मणि चावृत्तेने कर्म कर्मस्वम् ।
सामान्यविशेषाभावेन च । १।२। १७ ।
दव्यत्वं गुणत्वं वा कर्मत्वे स्याता यदि द्रव्यं गुणो वा स्यात् । तस्मान्न द्रव्यगुणो
कर्मत्वम् ।
सल्लिङ्गाविशेषाद् विशेषलिङ्गाभावाच्चैको भाव इति ।१।२।१८।
'एक'शब्देन अभेदः कथ्यते, न तु सहया । लिङ्गयतेऽनेनेति लिङ्गं प्रत्ययः, येन
लिङ्गेन 'सत् सत्' इति प्रत्ययेन प्रतीयते सता तस्य सर्वत्राविशिष्टत्वाद् विशिष्टस्य च
15 प्रत्ययस्यामावादभिन्ना सना ।
10
॥ प्रथमोऽध्यायः ॥
१ भाव । प्रथमोऽध्यायः PS । २' इति'शब्द प्रायः प्रत्यध्यायमभ्यायपरिसमातिसूत्रे
0. P. मध्ये दृश्यते, PS उ. मि. मध्ये तु न दृश्यत इति ध्येयम् ।

·द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथममाह्निकम् । एवं द्रव्यादीना नानात्वे सिद्धे पृथिव्यादीनां द्रव्यलक्षणाविशेषादे करवे प्राप्ते लक्षण भेदेन वैधय॑माह- रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी ।२।१।१। एतेऽन्या रूपरसगन्धस्पर्शा विशेषगुणाः, अन्ये तु सहया-परिमाण-पृथक्त्व संयोग- 5 विमाग-परत्वा-उपरत्व-गुरुत्व नैमित्तिकद्रवत्व-संस्काराः । रूपं शुक्लादि, रसो मधुरादिः, गन्धः सुरमिरमुरभिश्च, स्पर्शोऽस्या अनुष्णाशीतत्वे सति पाकजः, कार्य वाह्य- माध्यात्मिकं च। रूपरसस्पर्शवत्य आपो द्रवाः लिग्धाश्च । २।१।२। शुक्ल-मधुर-शीता एव रूप-रस-स्पर्शाः । वा इति सांसिद्धिकं द्रात्वम् । स्निग्धा 10 इति भासामेव स्नेहः । सध्या परिमाण-पृथक्त्व संयोग-विभाग-परत्व'-उपरत्व-गुरुत्व. संस्काराश्च । कार्य पूर्ववत् । तेजो रूपस्पर्शवत् । २।१।३ । रूपं भास्वरं शुक्लं च, स्पर्श उष्ण एव ! सध्या-परिमाण-पृषक्व संयोग-विभाग- परत्वा-उपरत्व-नैमित्तिकद्रवत्व-संस्काराश्च । कार्य पूर्ववत् । वायुः स्पर्शवान् । २ । १।४। अनुष्णांशीनोऽपाकना स्पर्शः। सहया-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विमाग पाला परत्व- गुरुत्व-संस्काराश्च । कार्य पूर्ववत् । भौमादिदेहा मूम्यादिलोकेषु । त आकाशे न चिद्यन्ते । २१११५१ ते रूपरसगन्धस्पशी न सन्त्याकाशे । तस्य गुणाः शब्द-सपा-परिमाण-पृथक्स. 20 संयोग विभागाः। मर्जितुमच्छिष्टानां पार्थिवानामग्निसंयोगाद् द्रवताऽभिः सामान्यम् ।२।१।६। १ सागिदिदपत्र 0.1 २ शीतोऽस्य पाज 0 15 ·5 । चन्द्रानन्दपिरवितस्थलते पैशेषिकसूत्रे । मधूच्छिष्टं सिक्थकम् । सर्पियो जतुनरे मधूच्छिष्टस्य चामिसंयोगाद् द्रवता या सञ्जायते तदद्भिः समानत्वं पृथिव्याः । पुसीसलोहरजतसुवर्णानां तेजसानामग्निसंयोगाद द्रवताद्भिः सामान्यम् । २।१।७। एषां च तैनसानां यदग्निसंयोगाद् द्रवत्तमुपजायते तदद्भिः सामान्यं तेजसः । 'विपाणी ककुद्मान प्रान्तेवालधिः सालावानिति गोत्वे टं लिङ्गम् । २।१।८। दृष्टान्तार्थ सूत्रम् । 'गोत्वे ' इति गोत्वावच्छिन्ना व्यक्तिः । विषाणं ककुदं सामा चास्यास्तीति विषाणी ककुमान् सास्त्रावान् । प्रान्तशब्देन कटिमागः, वाला अस्मिन् 10 धीयन्त इति वालधिशब्देन पुच्छम् , प्रान्ते वालघिरस्येति प्रान्तेवालषिः। विषाण्यादिभिः शब्देस्तद्वत्पति गदकैरपि अर्थव्यापाराद् धर्मा एव व्यपदिश्यन्ते । यथा अपत्यक्षायां गोव्यक्ती कथञ्चिद् गृह्यमाणा विषाणादयो लिङ्गं दृष्टमनुमापका- स्तथा स्पर्शश्च । २।१।९। स्पर्श उपलभ्यमानो निराश्रयस्यानुपपत्तेर्वायुमनुमापयति । न च दृष्टानां स्पर्श इत्यहष्टलिङ्गो घायुः । २ । १ । १० । यदि खवयं क्षित्यादिस्पर्शोऽभविष्यद् गन्धरसरूपैः सहोपलभेनहि, न चैवम् , तस्मात् पृथिव्यादिव्यतिरिक्तस्य वायोलिङ्गम् । अंद्रव्यवत्वाद् द्रव्यम् । २।१ । ११ । य. परमाणुस्वभावो वायुः स खस्यद्रव्यवत्वात् समवायि कारणरहितत्वाद् द्रव्यम् । द्रव्यं ह्यद्रव्यमनेकद्रव्यं च । क्रियायत्वात् गुणवत्त्वाच्च । २।१।१२। 15 20 १ रजनताम्रसुवर्गाना०।२विषाणीति ककुमान् वृषभ प्रान्तेवालधि साम्नावान् गलचर्मगार लकृत इति गोत्वं दृष्ट लिङ्गम् 0 । ३ गोत्वावच्छिन्ना जाति ०। ४ व्यापारधर्मा 0 20 ५ अद्रव्यत्वाद् द्र०यम् 0.। - ·द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथममालिकम् । 'क्रियावद् गुणवत्' [१।१ । १४ ] इति द्रव्यलक्षणाद् यत्र क्रिया गुणाश्च समवेताः सोऽपि महान् वायुर्द्रव्यम् । अद्रव्यवत्वेन नित्यत्वमुक्तम् । २।१ । १३ । परमाणुलक्षणस्य वायोरद्रव्यवत्वेन समवायिकारणरहितत्वेन नित्यत्वमुक्तम् । वायोवायुसंमूर्छनं नानात्वे लिङ्गम् ।२।१ । १४ । तिर्थगामिनो वायोर्वायुसमूछनेन वाय्वन्तरसंश्लेषणोर्ध्वगमनं प्रवर्तते, तत ऊर्ध्व- गमनात् संश्लेषः, संश्लेषाद् वायोरनेक्स्वमनुमीयते । 5 ननु च 10 वायुरिति संति सन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिङ्गं न विद्यते ।२।१।१५। यथा 'अयं गौः' इति गोश्चक्षुपा* सन्निकर्षे सति प्रत्यक्षेण विषाणादीनि तद्योगि तया दृष्टानि कदाचिल्लिङ्गम् , नैवं त्वचा बायोः सन्निकर्षे सति अयं वायुरिति प्रत्यक्षेश तद्गुणतया स्पर्श उपलब्धो येनानुपलभ्यमानं कदाचिद् वायुमनुमापयेत् । क्षित्यादिस्पर्शविधर्मस्वादस्य स्पर्शस्य निराश्रयस्य चाभावाद वायुराश्रय इति चेत्, सामान्यतो दृष्टाचाविशेषः । २।१।१६ आकाशादीनामपि परोक्षस त् तत्प्रतिषेधेन वायोरेवाय स्पर्श इत्ययं विशेष एतस्मात् सामान्यतो दृष्टान्नावगम्यते । विभूनां स्पर्शवत्त्वे भावानां प्रतिघात इति चेत्, एवं नहि वायोरेवायं भवत्पसिद्धस्य स्पर्शो न दशमस्य द्रव्यस्येति कथं ज्ञायते ! तस्मादागमिकम् । २। १ । १७ । तस्माद् वायुरस्तीति वाक्यमागमिक प्रवादमात्रमित्यर्थः । 15 28 नैतत्, संज्ञाकर्म त्वस्मद्विशिष्टानां लिङ्गम् । २।१।१८। अस्मदादीनां सकाशाद् यो भगवान् विज्ञानादिभिर्विशिष्टो महेश्वरस्तदीयं संज्ञा- प्रणयनं नवानामेव द्रव्याणा भावे लिगम्, दशमस्य संज्ञानभिधानात् । तस्मान्नवैव १ प्रवर्तन 0.। २ वायुरिति सन्निर P3 । वायुमलिक उ.। ३ * पाउ: P. मध्ये नास्ति। ४ तद्योग्यतया 0.। ५ भावप्रतिघात P. । * एतचिद्वान्तर्गत: 25 ·- . 10 चवमन्दविरचितस्थलते पैशेषिकसूत्रे । द्रव्याणि । अतो वायोरेव स्पर्शः । 'अस्मद्विशिष्टानाम्' इति पूजायाँ बहुवचनम् । स कथं ज्ञायत इत्युच्यते- प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् संज्ञाकर्मणः।२।१ । १९ । प्रत्यक्षेण हि पदार्थमालोचयन्तः संज्ञाः प्रणयन्ति, दृष्टं च दारकस्य नामकरणे, 5 प्रणीताश्चमाः खलु संज्ञाः, तस्मान्मन्यामहे - अस्ति भगवानस्मद्विशिष्टो योऽमदादि- परोक्षाणामपि भावानां प्रत्यक्षदर्शी येनेदं संज्ञादि प्रणीतमिति । निष्क्रमणं प्रवेशनमित्याकाशस्य लिङ्गम् । २।१।२० । यदेतद् निष्क्रमणं प्रवेशनं च पुरुषस्य द्वारादिना भवति न मित्यादी वदा- काशकृतम् , अतो निष्क्रमणप्रवेशने आकाशस्य लिङ्गमिति । मूर्तामावो खाकाशम् । तन्न, तदलिङ्गमेकद्रव्यवस्वात् कर्मणः। २।१।२१। निष्क्रमणादि कर्म पुरुषे वर्तमानम् 'एकद्रव्यं कर्म' इत्युक्तत्वानिष्क्रियत्वाचा- काशस्य आकाशापति कथं तद् गमयेदसम्बन्धात् । यथा लोप्रवृत्ति पतनं गुरुत्वस्य लिङ्गमेवं पुरुषवृत्ति निष्क्रमणमा काशस्य लिमिति 15 चेत्, न, कारणान्तरानुक्ल तिवैधाच । २।१ । २२ । गुरुत्वं कर्मणोऽसमवायिकारणमुक्तम्, तदनुमीयताम्, न स्वाकाशस्यासमवायि- कारणत्वं युज्यते नित्यत्वद्रव्यत्वानाश्रितत्राकाशस्य गुरुत्वादिना असमवायिकारणेने वेषात् । यदुक्तं निष्क्रमणं चौकाशकृतत्वाद् द्वारादिना' इति, एतन्न, संयोगादभावः कर्मणः । २।१।२३ । भित्यादिना सर्शवद्रव्येण शरीरादेः कर्माधारस्य संयोगाद् निष्कमणं निवर्तते, न त्वाकाशाभावात् , तस्य सर्वगतस्यात् तत्रापि भावः तस्माच्छन्दलिगमेवाकाशम् । २'ध्यत्वात् कर्म ग• 0. मि. . । २ नम्वतावास्य 0 । ३ वैधम् ०. । ४ चाकाश- 25 वारादिना P.। (चाकाशकृतं द्वारादिना )। 20 ·10 द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथममाह्निकम् । मेर्यादीनामेव निमिचानां शब्दो गुण इति चेत्, न, कारणगुणपूर्वः कार्ये गुणो दृष्टः, कार्यान्तराप्रादुर्भावाच शब्दा स्पर्शवतामगुणः । २११ । २४ । इह ये स्पर्शवतां विशेषगुणा एकैकेन्द्रियग्राह्यास्ते कारणगुणैः कार्ये निष्पायन्ते । न च मर्यवयवेषु रूपादय इव कधिच्छन्दमागः समवेत उपलभ्यते । तस्मादकारण.5 गुणपूर्वमान्न मर्यादेः स्पर्शवतो विशेषगुणः शब्दः । यश्च स्पर्शवतो विशेषगुणः स काय यावत्कार्यमुपलभ्यमानो दृष्टः । न चैवं शब्दः, ततो न स्पर्शवद्विशेषगुणः । किञ्च, स्पर्शवद्विशेषगुण आरब्धे कार्य कारणगुणैरारभ्यते, न च यदा शब्देन शब्द आरम्यते तदा किञ्चित् कार्यमुत्पन्नं पश्यामः । तस्मात् कार्यान्तराप्रादुर्भावाच न शब्दः स्पर्शरतो विशेषगुण इति । परत्र समवायात् प्रत्यक्षत्वाच नात्मगुणो न मनोगुणः १२१११२५॥ परत्र बहिरित्यर्थः । ये खल्वात्मगुणास्ते सुखादय इवान्तःशरीरमुपलभ्यन्ते । न चैवं शब्दः, बहिबहुभिरुपलभ्यमानस्यात् । न चात्मगुणो वाह्येन्द्रियग्रायः, अयं तु श्रोत्र. प्रत्यक्षः, तस्मान्नात्मगुणः । अत एवं पहिरुपलभ्यमानत्वाद् बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वाच्च न मनोगुणः । श्रोत्रप्रत्यक्षत्वाच न दिकालयोः । तस्माद् गुणः सन् लिङ्गमाकाशस्य । २।१।२६ । तस्मादुपलभ्यमानः शब्द आकाशं गमयति । द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । २ १ १ १ २७ । यथा अद्रव्यवत्त्वात् परमाणुभूतो वायुईव्यं नित्यश्च एवमाकाशं कारणद्रव्याभावाद् 20 द्रव्यं नित्यं च। तत्त्वं भावेन । २१। २८ । यथा सलिझा विशेषाद् विशेषलिङ्गाभावाचैको भाव एवं शब्दलिङ्गाविशेषाद् विशेषलिकामावाचैकमाकाशम् । ॥ इति द्वितीयस्यायमादिकम् !! १ कारणे गुगपूर्वः P. | कारगुणपूर्वकः मि. उ. २ कार्यो गुण 0.। कार्यगुणो PS. मि. उ. । ३ परत्र प्रत्यक्षत्वाच P. | परत्राप्रत्यक्षरवाच 0.! ४ द्रव्यनित्यत्वे ०.। 15 25 ·द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । यदुक्तं स्पर्शवद्विशेषगुणा आरब्धे कार्यद्रव्ये गुगानारमन्ते, शब्दस्त्वनारब्धे द्रव्ये शब्दमारमते' इति, तदयुक्तम्, अनारव्येऽपि पुष्पवस्त्राभ्यां द्रव्यान्तरे पुष्पगन्धस्य वस्ने गन्धारम्भात् तथा अप्सु उष्णतायाः । उच्यते- पुष्पवस्त्रयोः सति सनिक गन्धान्तराप्रादुर्भावो घने गन्धा. भावलिङ्गम् । २।२।१। पुष्पेण खलु सयुक्त वस्त्रे न पुष्पगन्धेन गन्ध आरभ्यते, वस्त्रगन्धस्यापि सम्भवात् पुष्पवस्त्रगन्धाभ्या द्वाभ्यो विलक्षण गन्धान्तरमुपजनितमुपलभेमहि, न चैवम् , अपि तु पुष्पगन्धमेवोपलमामहे । तस्मात् 'अनारब्धे कार्ये पुष्पगन्धेन गन्ध आरम्यते' इत्य- 10 युक्तम्, गन्धान्तरप्रसन्नात् । एतेनाप्सूष्णता व्याख्याता । २।२।२ । अपा तेजप्सा संयोगे सति विलक्षणस्पानुत्पतिरौप्याभावस्य लिङ्गम् , अयाव द्रव्य. भावित्वं च सलिले मोण्यस्य । सूक्ष्माणा पुष्पावयवाना दस्त्रे तेजोवयवाना चाप्सु सट्टान्ते. संयुक्तसमवायाद् गन्धस्पर्शोपलब्धि । नन्वयावद्रव्यमाविनो रूगदयो वस्त्रोदकयोः, पुष्पगन्धोष्णस्पर्शोपलम्भकाले स्वगन्धशीतस्पर्शानुपलब्धेः । न, व्यवस्थितः पृथिव्यां गन्धः । २।२।३ । पार्थिवे वाससि व्यवस्थितोऽपि स्वगन्धः पुष्पगन्धामिभवान्नोपलभ्यते । किच्च, तेजस्युप्णता । २ । २।४। तेजस्येवोष्णता व्यवस्थिग, नाप्सु संक्रामति । १ अनारब्धकृतेऽपि P । २ संयुक्तन बवेग पुष्पगन्धेन 0 । ३ मनु यावद ० । न या P ४ न P मध्ये नास्ति । ५ धाभिभूतो नोप0। 15 20 ·द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । तथा औष्ण्योपलब्धिकाले अप्सु शीतता । २।२।५ । तेजोवयवानुप्रवेशात् संयुक्तपमवायादुप्णोपलब्धावपि अनुपलभ्घमानापि सलिले शीतता व्यवस्थितैवामिभवानोपलभ्यते । काल इदानी कथ्यते- अपरस्मिन् परं युगपदयुगपचिरं क्षिप्रमिति फाललिङ्गानि।२।२।६। एतान्यपरस्यव्यतिकरादीनि काललिभानि । तन परेण दिवप्रदेशेन संयुक्त यूनि परत्वज्ञाने जाते स्थविरे चापरेण दिक्पदेशेन संयुक्तेऽपरत्वज्ञानोत्पती कृष्ण केशादिवली. पलितादिपर्यालोचनया येन निमित्तेन यूनि अपरस्त्रज्ञान स्थविरै च परत्वज्ञानं जायते स कालः । तथा तुल्य कार्येषु कर्तृषु 'युगपत् कुर्वन्ति, मयुगात् कुर्वन्ति' इति यतः प्रत्ययो जायते स कालः । तथैकं क्रियाफलमुद्दिश्य मोदनाल्यं भूयसीनामधिश्रयणादिक्रियाणां प्रबन्धप्रवृत्तौ तुल्ये कर्तरि “चिरमद्य कृतम् , क्षिप्रमध कृतम् ' इति यतः प्रत्ययो भवतः स काल इति । तस्य गुणाः संख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभागाः । 10 किश्व, 15 द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । २।२।७। अव्यवत्त्वात् परमाणुवायोरिव द्रव्यत्व नित्यत्वे कालस्य । तवं भावेन । २।२।८। यथा सलिनाविशेषाद् विशेषलिकामावाचैको भावस्तया काल लियाविशेषाद् विशेष- लिकामावधिको कालः । कालस्यैकत्वे कथमारम्मकालादिव्यपदेश इत्यत्राह- कार्यविशेषेण नानात्वम् । २ । २।९। कार्य किया, कियाविशेषेणाविष्टस्य वस्तुन आरम्म-स्थिति-विनाश किया हटा एकस्यापि कालस्य नानात्वोपचारादरम्मकालादिव्यपदेशः। 20 १ याद ०.।

·१८ चन्द्रानन्दविरचितवृत्त्यलते वैशेषिकसूत्रे । ननु क्रियामानं कालः । कुतः ! काललिङ्गानाम् नित्येष्वभावादनित्येषु भावात् । २ । २ । १० । यदि क्रियाव्यतिरिक्तः स्यान्नित्यः काल एवं नित्येप्याकाशादिपु काललिझानि प्रतिमासेरन् । अनित्येव तु भवन्ति । तस्मादभिनिवर्यमानेष्वेवावधिः कालः । तस्मात । क्रियेव काल इति । नैतत् , वस्तुनित्युचरकालमावित्वात् काललिझान्यनिरयेषु भवन्ति, न तु क्रियायाः कालत्वात् । तेषां तु 13 कारणे कालाख्या । २।२।११ । एषां काललिझानां निनिमित्तानामसम्भवात् क्रियानिमित्त्वे 'कृतम्' इति स्यात् . 10 न 'युगपत्' इति । तस्मादेषां यत् कारणं तस्मिन् कालाख्या । इत इदमिति यतस्तद्दिशो लिङ्गम् । २।२। १२ । मूर्तद्रव्यमवधिं कृत्वा यत एतद् भवति 'इदमस्मात् पूर्वेण' इत्यादिपत्ययस्तद् दिशो लिङ्गम् । गुणाः संख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभागाः । किञ्च, द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । २।२।१३ । अद्रव्यवत्त्वाद् वायुवद् द्रव्यस्वनित्यत्वे दिशः । तत्त्वं भावेन । २। ।२।१४। दिल्लिकाविशेषाद् विशेषलिनाभावाचका दिगित्यर्थः । सत्येकत्वे कार्यविशेपेण नानात्वम् । २।२।१५। पूर्वेण देवयजनं दक्षिणेन पितृयजनमित्यादिना क्रियाविशेषेण नानात्वस्य दिशः पूर्वदक्षिणादेरुपचारः । इतरेतराध्यमिति चेत् , एवं तर्हि आदित्यसंयोगाद् भूतपूर्वाद् भविष्यतो भूताच प्राची ।२।२।१६। १ कार्यलिशाना कालरिहाना 0.0 अनि येश्वेव वरनुपु भवन्ति । तस्मादनित्यवर्तमानेम्वेवावधि 0.। ३ वस्तुनिवृत्त्युत्तर0P । ४ येपा 0.1 ५ पूर्वेत्यादिप्रन्यय' 0 P । ६'त्यसम्प्रयोगाद्० । 20 25 ·5 द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । सवितुरहरादी येन कल्पितदिक्पदेशेन संयोगोऽद् भवति भविष्यति वा तम्मादा- दित्यसयोगात् 'प्राची' इति व्यपदेशः प्राश्चत्यत आदित्यमिति । तथा दक्षिणा प्रतीच्युदीची च । २।२। १७ । अस्मादेवादित्यसम्प्रयोगाद् दक्षिणादिव्यपदेशः। एतेन दिगन्तराणि व्याख्यातानि । २।२।१८। भनेनैव प्रकारेण पूर्वदक्षिणादीनि दिगन्तराणि व्याख्यातानि । तत्रेदानीमात्मा करणैरधिगन्तव्यः, करणानि शब्दादिभ्यो गुणेभ्यः । ननु गुणत्वम- सिद्ध शब्दादीनां सिद्धं कृत्वोच्यते । ननु गुणत्वे कुतः संशयः ! आह-कि संशयोऽपि हेतुमान् ! एवमेतत् । को हेतुः ! तदाह- सामान्य प्रत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षा विशेषस्मृतेश्च संशयः।२।२।१९१ १० स्थाणुपुरुपयोरूर्वतां सामान्यं पश्यन् विशेषहेतून पाण्यादिकोटरादीनपश्यन् स्मरति च विशेषान् , अतः संशयः 'किमयं स्थाणुः स्यात् पुरुषो न वा' इति । स द्विविधः-बाह्य आभ्यन्तरश्चेति । बाह्योऽपि द्विविधः-प्रत्यक्षोऽपत्यक्षश्च । अप्रत्यक्षे तावत्--- दृष्टमष्टम् । २।२।२० । प्राधो मनुष्य इत्युक्ते किमिमं दृष्टं पश्येयमदृष्टमिति श्रवणमात्रादेव संशयः । प्रत्यक्ष तु- दृष्टं च दृष्टवत् । २।२।२१ । सम्प्रति दृष्ट्वा पुरुषं तमेव दृष्टमालोचयतः किमयं मया दृष्टपूर्वः कदाचिदुतादृष्ट इति संशयः। 15 20 १ पूर्वादीनि P.। २ पादादिकोटरा 0.1 ३ स्थाशु पुरुषो न वा P.. वा?) । ५ वाद्य अभ्यन्तरश्च P.। ६ दृष्टमा च मि. । उ.मध्ये तु सूचमिद नास्ति । ७ मि.मध्ये नास्तीदं स्वम् । नुलना-" ननु च शान्त्र तत्र तमोमयथा दर्शन सशयकारण- मुपदिश्यत इति । तत्र तत्र शास्त्रे तरिमस्तस्मिन् मूने दृष्टं च दृश्यद् दृष्ट्वा सशयो भवति । हष्टं च मनसि कियावत्वं पुनहऐन तुभ्य वर्तत इति दृष्टादस्पर्शवत्वम् । अतो विरुद्धमापना 25 भिसम्बद्ध मनो दृष्ट्वा सशेते-कि मूर्तमुतामूतं मन इति । यथादृष्टमयथादृष्टमुभपथा दृप्रत्वात् संशय इत्यसाधारगस्य व सायहेतु वमुक्तम् । यथारट पझे, पुनरययाट्ट सपने विपक्षे च न दृष्टम् , अत ·२० गदानपपिरपितत्याने पोरिषगरे । टं पधाष्टमयपाएटमुभपस्यात् । २१ २ ॥ २२ ॥ मादो कुन्तली देवपो रटः, मध्ये मुसा, एतीयायाममाया कुन्तली । पा. मानगपादिभिरगले मामात्रेण पसपा 'किमयं कुन्तलीपाद उस मुन्टो का' इति संशयः । पूर्वम्झेऽने कार्यानुम्मने समयः, मनेन रोका विशेषानुम्मरणात् । 5 10 आभ्यन्ता- विवापिपासा मंशयः।२।२।२३ । विधा सम्पमानम्, भविषा मिथ्यानानम् । देवन शुममाविट सत्यम, द्वितीयमसत्यम्, हतीयस्यामस्यापा संशयः-किमापावाधावत् सत्यमुत द्वितीया. वस्थावसस्पमिति । एवं रुभितः संशयः । शब्द एर सारत् प्यताम्- श्रोग्रग्रहणो योऽर्थः मन्दः । २।२ । २४ । उभयपा रा सेशय । पार वा सपाट किसान, पुनापारमान, भा दष्टरमार मेराय पो परेगा-- 1............ नियनसामान्य नियनसिपः सहचरितमादा एम्, पुनस्तनु पमन्यविनाविनम्, म पालान्तरे देशसभानाम् सपा 18 दोने-कममामादोरियन भातील तपैरामिश्रिय र यथारएमिति र सामान्यपर निवि विशेष सहयम्, अपवाएं त रवि शिगन्तरगति एम् । अत उमयया एण्यात् उमा- सदस्यानुभयोलम्धी नारसरणे च सति गंशयो मातीति । यया देत मनमुपसाय पुननियमत: कालान्तरे तमे वेतसिगमुपलभमानरय हम सोशो निको पेस मशयो भाडीति" -प्यो. ...। ननु पेत गरिमरतस्मिन् म उभपया 20 दर्शनमुभवप्रारबदमकमिशन सेयररगुतम् । तदि-एचएयतः इप्ट्या संशय । मूर्तधर्माविनाभूतधमत्रतया हरमन्त करणे तोऽभूतानामतापशवरपेन तुभ्यमन्त करणं रहा संशय इति भात विकताम्यभिचारी गंशयहेतुरित्युषम् । भारे च मूत्रमगाधारणे धर्म' समायहेरियाह- यथाष्टमपाएमुमयथा इएस्यात् संशयः । यथार येन धर्मग सदर पझे, अययाट तनुल्य- यति च सझे नष्ट, विपक्षे य उभयया साध्यमाधनप्रकारेग अर्शनार मशय इत्यगाधारगधर्मः समय- कारणमुक । समाधते-नेत ।.......... . तथाहि-एं च विपश्यराहचरित तथाविध दृष्टयतः सप्ट्या संशय इति स्पार्थः । यथाएं येन विशेषेण सह दृष्टम् अयथाढएमपरविशेषेण सह मिति उमपया दर्शनात् माघारगधर्मदर्शनादित्यपरम्वार्थ । "-प्रशस्तपादभाष्यकिरणायली [भपदेशा- भासनिरुपणे]। १ मयादृष्टमययादृष्टम् । उमयथा स्वाय:-मि. । यथाष्टमपयार वाप-उ.।२खागो P.। 30 ३ स्याद मुण्टो पा P. I४ पूर्वम्वार्थानुस्मृते. ० । - ·5 10 . द्वितीयस्याध्यायस्थ द्वितीयमाह्निकम् । २१ घोत्रेण गृह्यते योऽर्थः स शब्दः । सामान्यादीनामर्थशब्दस्यामझेतित्वाच्छन्दत्वं शब्दो मा भूदित्यर्थ ग्रहणम् । तस्मिन् द्रव्यं कर्म गुण इति संशयः । २।२।२५ । साधारणरूपस्वाद् द्रव्यादित्वेन शब्दे संशयः । तदाह- तुल्यजातीयेष्वर्थान्तरभूतेषु च विशेषस्योभयथा दृष्टत्वात् । २।२।२६। पृथिवीस्वं सजातीयात् सलिलादेः पृथिव्या विशेषो दृष्टः, असजातीयाभ्यां च गुणकर्मभ्याम् । ततः शन्देऽपि किमयं श्रोत्रमाह्यत्वं विशेषो गुणैस्तुत्यस्यार्थान्तरभूतस्य वेति संशयः। नैतत्, एकद्रव्यवत्वान्न द्रव्यम् । २।२।२७ एकस्मिन् द्रव्ये आकाशे वर्तमानस्वान्न द्रव्यमयं शब्दः, द्रव्यं बद्रव्यं परमाण्यादि अनेकद्रव्यं वा घटादि। *अचाक्षुषत्वान्न कर्म* ! २ । २ । २८ । द्रव्यं कर्म वा यदिन्द्रियान्तरमत्यक्षं तञ्चाक्षुपमपि दृष्टम् , अयं तु शब्दः श्रोत्र- प्रत्यक्षोऽपि सन्न चाक्षुपः । एवं स्थितो गुणः । किन्तु गुणस्य सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम् । २ । २ । २९ । कर्मभिरस्य पुनर्गुणम्नस्यापि साधर्म्यमपवर्गो विनाशः, उत्पत्त्यनन्तरममहणाद् 20 विनाशोऽनुमीयते । १ योगेण यो गृयतेऽर्थः स गदः। श्रोश यो गृयते सामान्याना• P। अमानुषत्वान PS.। मवाटावाचन कर्म P । अचानपताच प्रत्यक्षरय शन्दो न कर्म-मि.। नापि कर्माचारवान्-उ. [चौमम्याप्रकाशित। नारि कर्माचारवान् प्रत्ययस्य-उ. [गुजराती- प्रेमप्रमशितः ] । नयचमवृत्ती [प. ८७ ६. १४, पृ. ५५ ६." इत्यत्र) ३ २८-२९ 25 ये एकहत्य 'अपापप्रत्यक्षस्य गुणस्य मतोऽपवर्गः कामः साधम्यम् ' इति पार उसुप्त इति ध्येयम् । ३ मापयदि 0.1 15 - .

·२२
चन्द्रानन्दविरचितवृत्त्यलते पैशेषिकसूत्रे ।
सतोऽपि निमित्तादग्रहणमिति चेत्,
सतो लिङ्गाभावात् । २ । २ । ३० ।
यत् सदापि निमित्तान्न गृह्यते तस्य लिङ्गं सद्भ माइक भवति, शन्नस्य तूचारणा
दृर्व संयोग्यादेझिस्यामावादसत्व ।
5
विश्व
नित्यवैधात् । २ । २ । ३१ ।
उच्चरितमध्वसो नित्यधर्म्यम् , तस्मादनित्य ।
किञ्च,
कार्यत्वात् । २ । २ । ३२ ।
कार्यश्च शब्द , संयोगादिभ्य उत्पत्ते । तस्मादनित्य ।
10
किञ्च,
-
15
अभावात् । २।२ । ३३ ।
प्रागमावादित्यर्थ । प्रागभाववतो विनाशात् । प्रागभावश्चास्य कारणेभ्य उत्पते ।
न च तानि व्यञ्जकानि,
कारणतो विकारात् । २।२। ३४ ।
यस्माद् भैर्यादिकारणेभ्य शब्दस्य विकारोऽवगम्यते, महति मेयर्यादौ महान्
अल्पेऽस्प । अभिव्यक्ती तु
दोपात् । २ । २ । ३५।
नित्यत्वेनाभिव्यक्तौ शब्दोऽ येन यज्ञे प्रयुक्तो नान्येन प्रयुज्येत दर्भादिवद् यात
20 यामत्वादिदोषात् । तस्मादनित्य ।

·૨૩ 5 द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । कुतः कार्यत्वम् ! इत्याह- संयोगाद् विभागाच्छेब्दाच शब्दनिष्पत्तेः । २१ २ १ ३६ । भेगेदण्डसंयोगाद् वस्त्रैदलविभागाच्छब्दाच शब्दस्य चौचिसन्तानवनिष्पत्तेमन्या. महे-कार्यः शब्द इति । लिंगाचानित्यो। २।२३७ । 'तेभ्यस्त्रयो वेदा अजायन्त' [ ] इति वचनाद् वैदिकालिकादनित्यः । ननु नित्यः शब्दः, द्वयोस्तु प्रवृत्त्योरभावात् । २ । २ । ३८ ! कार्याणां हि भावानां द्वे प्रवृत्ती-एका निवृत्तिः, अन्या कार्यविनियोगरूपा । शरस्य पुनरर्थपतिपत्त्यथैव प्रवृत्तिरुधारणारूपा, नारमार्था, तस्मान्नित्यः । संख्याभावात् । २।२ । ३९ । उच्चरितप्रध्वंसित्वे शब्दस्य 'द्विरयमाम्नातः' [ ] इति विनष्टत्वात् संख्याभ्यावृत्तिर्न भवेत् , अस्ति च, तस्मान्नित्यः । 10 15 प्रथमाशब्दात् । २।२। ४० । प्रथमाशब्दादिति 'त्रिः प्रथमामन्याह' [ ] इति वाक्यम् , उच्चरितविनाशिरवे शब्दम्य प्रथमाया ऋचोऽ-यावृत्तिगणनं न स्यात्, मस्ति च, तस्मान्नित्यः । सम्प्रतिपत्तिभावाच । २।२।४१ । विनाशित्वे शब्दस्य स एवायं गोशब्दः' इति सम्प्रतिपतिः प्रत्यभिज्ञान स्यात् । तस्मानित्यः । १ "उन्दाच निष्पत्ते PS. । २ वन्नदशाविभागा' 0 । (वंशदलविभाग) ३ एका 20 निवृत्ति: 0.P. । ४ कार्य विनि' ०. । ५ शब्दस्य स एवायं गोशब्दस्य द्विरयमाम्नात्तः 0. । ६ माया यो वृत्ति 0 । मख्याद्याति P। ७ ('भ्यात्तिर्गणन)। ८ सम्प्रति. पत्तिभाराच्च। द्वितीयोऽध्याय. PSI ९ प्रत्यभिज्ञानं न 0।

·चन्द्रानन्दयिरचितवृत्यलते वैशेषिकसूत्रे
नैतत् सारम् ,
सन्दिग्धाः सति बहुत्वे । २।२ । ४२ ।
पदीपादावद्विवृ त्तत्वं दृष्टम् , द्विविद्युनि सतेति संख्यामावः, सम्प्रतिपत्तिालादो।
वस्मावनिरयेध्वपि भावाद् बहवोऽप्यमी हेतवः संशयिताः । तस्मादनित्यः ।
संख्यामायः सामान्यतः।२।२१४३ |
पथमाशब्दः सम्प्रतिपतिमावधेति साहश्यादेते द्रष्टव्याः ।
।। इति द्वितीयोऽध्यायः॥
5
-
१P3.
मनास्ति । २ (मिश)। ३. मम्मास्ति ।

·5
10
तृतीयाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ।
एवं दिगन्तानां वैधर्म्यमुक्त्वा मात्मानमुपकमते-
प्रसिद्धा इन्द्रियार्थाः । ३११।१।
शब्दादयो यस्माद् गुणादिस्वमावाः प्रसिद्धाः, तेभ्यश्चेन्द्रियाणि । मत इदानीम्-
इन्द्रियार्थप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्योऽन्तरत्वे हेतुः।३।१।२।
ग्राह्याणामर्थानां शब्दादीनां येयं प्रसिद्धिः तया च श्रोत्रादीनां करणानाम् , मनया
इन्द्रियार्थसिद्धया एभ्यो ग्राह्य-ग्रहणेभ्य इन्द्रियार्थः परो प्रहीता आत्मा अनुमीयते ।
सोऽनपदेशः।३।११३॥
प्राह्यग्रहणप्रसिद्धयाख्यो प्रहीतपद्भावे यो हेतुरुकः सोऽनेपदेशः, अकारणमित्यर्थः ।
किमात्मकल्पनया ! कथमिन्द्रियाणि ग्रहीतृण्येव न भवन्ति ! नैतत् ,
कारणाज्ञानात् । ३ । १ । ४ ।
भूतानामिन्द्रिय कारणानामैज्ञसात् तत्कार्याणीन्द्रियाण्यपि मज्ञानि ।
भूताज्ञानम्-
कार्याज्ञानात् । ३ । ११५॥
मन्यस्य मृतकार्यस्य घटादेरज्ञत्वाद् मूतान्यप्यज्ञानि ।
अज्ञानाच । ३।१।६।
भूतानामज्ञानादिन्द्रियाण्यपि अजानि इत्युपसंहारार्थमिदं सूत्रम् ।
अन्य एव हेतुरित्यन पदेशः । ३१११७ ।
अन्यो हेतुलक्षणव ह्य इत्ययः, तथाहि इन्दियार्थसिद्धिरिन्दियार्थधर्मत्वा-
दात्मना असम्बन्धान तमनुमापयेत् , अतोऽनपदेशः।
१ गुगा द्विस०।२ वा सिक्षा: P | ३ तया श्रीपादौना गारगानाम् ०
इन्द्रियाम्यो परो0 । ५ 'नुपदेश. 0। ६ कारमाकारमानानात् 0.1
७ 'मज्ञान वान्
कार्याणी'..। ८ हेतुलेक्षग' ०।
15
20

·चन्द्रानन्दविरचितवृत्त्यलङ्कृते पैशेषिकसूत्रे नैतत्, - 5 . संयोगि, समवायि, एकार्थसमवायि, विरोधि च । कार्य कार्या. न्तरस्य, कारणं कारणान्तरस्य । विरोध्यभूतं भूतस्य, भूतमभूतस्य, अभूमभूतस्य, भूतं भूतस्य । ३ । १ । ८ । धूमोऽग्नेः संयोगि । विषाणं गोः समवायि । एकार्थसमवायि द्विधा-कार्य कार्यान्तरस्य, यथा रूपं स्पर्शस्य, कारणं कारणान्तरस्य, यथा पाणिः पादस्य । चतुर्षा विरोधि- अभूतं वर्षकर्म वायवासयोगस्य भूतस्य लिङ्गम् , भूतं वर्षकर्म वाय्वभ्रसंयोगस्या- भूतस्य लिङ्गम् , अभूता श्यामता*अमूनस्याग्नि संयोगस्य लिङ्गम् , भूतं कार्य मूतस्य कारणसंयोगस्य लिङ्गम् । तस्मादिइ प्रसिद्धानामिन्द्रियार्थानां करणता कर्मता च सम. 10 वायिनी आत्मलिङ्गम् । न ते आत्मनि समवायिनी इति चेत् , एवमेतत्, अन्यथा तु प्रयोगः-इन्द्रियाणि कर्तृप्रयोज्यानि करणत्वाद् वास्यादिवदिति । संयोग्यादीन्येव कथं लिङ्गमित्याह- प्रसिद्धपूर्वकत्वादपदेशस्य । ३ । १।९। प्रसिद्धो यः संयोग्यादिनसम्बद्धो येन सह ज्ञातः स तस्यान्तरस्यापि लिङ्गं 15 सम्बद्धत्वात्, नासम्बद्धम् । तथाहि- अप्रसिद्धोऽनपदेशः । ३ । १। १० । अप्रसिद्धो विरुद्धः, यस्य साध्यधर्मेण सह नेवास्ति सम्बन्ध, अपि तु विपर्ययेण, मसावनपदेशोऽहेतुः । १ अभूताभूतस्य च भूतभूतस्य 0.। २ ** लिहू भूता श्यामता 0.। ३ प्रसिद्धि PS मि. उ.। सार्यानुमानपरिन्छैदे [T' पृ. ३८b पं. १, ५, T' पृ. १२००, ११.b} परार्यानुमानपरिच्छेदे [T पृ. ६५b, T' पृ० १४८ b] च प्रमाणसमुच्चयवृत्ती दिनागेनो- मृतमिदं सूपम् । तस्य | T-Tibetan ] भोटभाषानुवादे 'प्रसिद्धपूर्वक वादपदेशस्य ' इति पाठ सम्माम्यते । “प्रसिद्धर्वक वादपदेशस्येति । यस्य धूमोऽम्ने संयोगीति पूर्व सम्बन्ध प्रहकाले प्रसिद्धस्तस्यैव 25 धूमदर्शनादग्न्यनुमान नेतरस्य । तस्माद् धूमादिप्रदीतिरेव लिङ्गम् । तद्विषये तु लिगलमुपचर्यते [. 1101 ...प्रमिपूर्व स्वासदेशस्य ..। कथम् ! यस्य धूमादयोऽग्न्यादिभि सम्पदा अप्रसिधा. प्रति धूमादयोऽनपदेशा [पृ. १.ba]|"-विशालामयनी । ४.०-११ सयो उ.मध्ये 'भादोऽनपदेशोऽसन् सन्दिग्धधानपदेश ' इति पायेऽश्वदेवास्ति। अन्यत्र दु-'अप्रसिदोऽनप. 20 .

·२७ " 5 साध्य- तृतीयस्याध्यायस्य प्रथममाक्षिकम् । असन सन्दिग्धश्चानपदेशः । ३ । १ । ११ । असन् , यः पेक्षे नास्ति, तेनार्थादसन् असिद्ध इत्यर्थः, सन्दिग्यश्वानपदेशः सन्धियोऽनैकान्तिक इत्यर्थः । उदाहरणमाह-- विपाणी तस्मादश्वो विपाणी तस्माद् गौरिति च । ३।१ । १२ । 'अयं पदार्थोऽश्वः' इति साध्ये विषाणित्वं विरुद्धम् , अश्वविपर्ययेण विषाणि- त्वस्य व्याप्त ! 'अयं पदार्थों गौः' इति साध्ये विषाणिस्वमनकान्तिकम् , विपर्ययाभ्यां व्यासस्वात् । चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः, 'शशो विराणी' इति साध्येऽसिद्ध विषाणिस्वम् , पक्षेऽवर्तमानत्वात् । प्रसङ्गादेतदुक्तम् । किञ्च, आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्पाद् यन्निष्पद्यते तदन्यत् । ३ । १ । १३ । चतुष्टयसन्निकर्षाद् यदुत्पद्यते ज्ञानाख्यं कार्य तदन्यद् हेत्वन्तरमात्मज्ञापकमस्तीति । ज्ञानस्य समवायिकारणापेक्षित्वं कार्यत्वाद् घटवत् । प्रतिनिवृत्ती च प्रत्यगात्मनि दृष्टे परत्र लिङ्गमिति।३।१।१४। प्रत्यगात्मेति शरीरम् । शरीरे प्रतिनिवृची दृष्टे आत्मानमनुमापयतः । शरीरं 15 प्रयत्नवता अधिष्ठित हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्तिमत्त्वाद् घटवत् । 10 ॥ तृतीयस्याघमाहिकम् ॥ 1 देशोऽमन् सन्दिग्धध' मि. । प्रमाणसमुचयपृत्ति. T पृ० ६५b, T' पृ. १८८४ । "एतदेवाह सूरमार:--' अमिसऽनपदेदारोऽसन् सन्दिग्यश्व' इति । "-प्रशलपादमाप्य. ! "एतदेवाह सूत्रकार:-असिदोऽनपदेशोऽमन् सन्दिग्यश्चति । मानिनोऽनपदेश इनि विस्लावरोध, तरय साक्षेऽप्रसिदत्वात् । अमनित्यमिक्षा, तस्य पसधर्म वेनामत्वात् । सन्दिग्धवानपदेश 20 इत्यनेान्तिकसप्रदः। "-थ्यो. १. ५६९। .१ परो नारित 0. P..२ लिङ्गम् । तृतीयस्य प्रथममादिकम् PS ·5 10 तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । उक आत्मेन्द्रियमनोर्थसनिषो ज्ञानहेतुः । तसिद्ध्यर्थ मनः कथयति- आत्मेन्द्रियार्थसनिक ज्ञानस्याभावो भावश्च मनसो लिङ्गम् । ३।२।१। आत्मेन्द्रियार्थानां सन्निकर्षे यदमावाग्ज्ञानं न भवति सद्भावे च भवति तद् मनः । एवं ज्ञानोत्पत्त्यनुत्पत्ती मनसो लिङ्गम् । गुणाः संख्यापरिमाणपृयक्त्वसयोगविमागपररवा- परत्वसंस्काराः। द्रव्यत्यनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । ३ । २।२। यथा अद्रव्यवत्वात् परमाणुवायोर्दव्यत्वं नित्यस्वं च एवं मनसः । प्रयत्नायोगपद्याज्ञानायोगपद्याचकं मनः । ३।२।३। बहुपु कार्यपु नेयेपु च युगपत् प्रयरना ज्ञानानि वा न प्रादुर्भवतीत्यतः मपरन. ज्ञानायोगपचादेकं मनः प्रतिशरीरं मनमम्पर्श निरवयवं नित्यमणु माशुचारीति । प्राणापाननिर्मपोन्मेषजीयनमनोगतीन्द्रियान्तरविकाराः सुम्व. दुरी इसाडेपी प्रयत्नम्त्यात्मलिगानि । ३।२।४। माणापाननिमेषो मेपा मनोगतिय प्रयतर्यस्य दात्मनो लिहम, जीवनमरर कार्य- त्यान, इन्द्रियान्ताविकाराः स्मृतिपमान , मुमारयो गुणसान् । तिपयनस्य वायोपितम्य यत् पाणामनकर्म तत् प्रयत्नकार्यम् , शरीरपरिगृहीतवायुविषयरये सति वितरवान् , मसापरिगृहीत वायुहर्मन् । निर्मपोन्मेपकियापि प्रपस्नकार्या, निर्मपोन्मेप. निवासमासाद, दारुपात्रनिमपोन्मेपकियावत् । मनसा संयोग मरमनोऽस्टापेको 20 जीवनम्, शरीरपदयादि तरार्थमपि जीतम्, शरीर पपानाताधिष्ठितम् , दिशतमा. गरोदनिमिया, जीगंगाबत् । इन्द्रियान्तरं प्रति मनसो गमनं मनोगतिः परन- कार्ग, मभिमतमतमामानिमिणमा, पंकरियावत्, सा हि वारकरवाना। मातीमन- सम्पनिमम्मान-मन-मन.किया-रसनमनःमयापनसनवितरामा प पूर गाजति:, शनि परीपेन, उinामात् पूपि पूरस्य 15 ·२२ तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । स्मरणेन आत्मा अनुमीयते । न स्मृतिरिन्द्रियाणामन्येन दृष्टेऽर्थेऽन्यस्य । न शरीरावय- वस्य, अवस्थामेदेन भिद्यमानत्वात् । " देवदत्तस्य रूपरसगन्धस्पर्शप्रत्यया एकानेक. निमित्ताः, 'मया' इति प्रत्ययेन प्रतिसन्धानात्, कृतसकेतानां बनामेकस्मिन् नर्तकी. भूक्षेपे युगपदनेकप्रत्ययवत्" [न्यायवार्तिक १ । १ । १० ] इति उद्दयोतकरः। सुखादयश्च गुणिसापेक्षा, गुणत्वात् , रूपवत् । द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । ३।२।५। अद्रव्यवत्वात् परमाणुवा योरिव द्रव्यत्वनित्यस्वे । 5 ननु च 10 यज्ञदत्त इति सति सन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावादू दृष्टं लिङ्गं न विद्यते । ३।२।६। यथा चाक्षुषार्थसन्निकर्षे सति यज्ञदत्तोऽयमिति प्रत्यक्षं भवति न तथा प्राणादि- मुखादिसम्बद्धोऽयमात्मेति ज्ञानं जायते । अथ कथमदृष्टसम्बन्धं प्राणादि आत्मनो लिङ्गम् । उदाह-न प्राणादि दृष्टं लिङ्गम् । सामान्यतो हटाचाविशेषः।३।२।७। प्राणादीनां निनिमितानां सुखादीनां चानाश्रिवानामनुत्पत्तिः, अत एषां केनापि निमित्तेनाश्रयेण भाव्यम्, इत्यतोऽपि सामान्यतो दृष्टादाकाशादीनामनिरासादविशेषः, तेषामपि हेतुत्वसम्भवात् । तस्मादागमिकम् । ३ । २१८१ 'आत्मास्ति' इति प्रवादमात्रमित्यर्थः । " 15 - तदन 20 अहमिति शब्दव्यतिरेकानागमिकम् । ३।२।९। अहमिति शब्देन ह्मित्यादिमिन्नात्मद्रव्यविषयेण ऐकाधिकरण्यात् 'अहं प्राणादिमान, अहं मुखवान्' इति । तस्मात् प्राणादिलिनत्वानागमिकम् । १ शरीरस्य 0.1 २ दृश्यता नयचक्रवृत्तिः पृ. ५.० ५० १६1 तत्त्वसंग्रहपञ्जिका. लो. १००-१८१।३ ‘चनु अर्थमनिहरे' इटि पाठोऽत्र समीचीनी भाति । ४ क्षित्यादिविभिन्ना 0.125 .

·३० चन्द्रानन्दविरचितवृत्त्यलझते वैशेषिकसूत्रे 2 - ननु च यदि च दृष्टप्रत्यक्षोऽहं देवदत्तोऽहं यज्ञदत्त इति । ३ । २।१०। यदि खत्वहं देवदतोऽहं यज्ञदत्त इत्यात्मनि दृष्टपत्यक्षमिदं भवेत् एवं युज्येत महंशब्दस्यात्मवाचकत्वम्, यावता शरीराभिधायकदेवदतशब्दैकार्थाधिकरणवादह- 5 शब्दोऽपि शरीरवाचकः । तस्मान प्राणादिसुखादीन्यात्मनिर्णयहेतुः । देवदत्तशब्दः कथं शरीरे इत्याह- देवदत्तो गच्छति विष्णुमित्रो गच्छतीति चोपचाराच्छरीर- प्रत्यक्षः।३।२।११ । गमनवाचिना 'गच्छति' इति शब्देन सह प्रयोगाद् देवदत्तशब्दः शरीरवचनो- 10 ऽवसीयते आत्मनो गत्यसम्भवात् । तस्मादहंशब्दोऽपि शरीरे एव, देवदत्तशब्देन सह दृष्टत्वात् । नैतत्, सन्दिग्धस्तूपचारः । ३ । २ । १२ । देवदत्तशब्देन एकाधिकरणत्वाद् योऽयमुपचारोऽहंशब्दस्य शरीरे स सन्दिग्धः, 15 f शरीरस्य आत्मोपकारकत्वादहंशब्द आत्माभिधायक उपचरित उत मुख्यतया शरीरस्याभिधायकः । इति न शरीरात्मनोरहंशब्दस्य निश्चय. । स्वपक्षे निश्चयमाह- अहमिति प्रत्यगात्मनि भावात् परत्राभावार्थान्तरप्रत्यक्षः ।३।२।१३। प्रत्यगात्मनीति भात्मनि, परत्रेति शरीरे । यदि अहंशब्दः शरीरवचनः स्यात् एवं सति तम्मिन् पिण्डे देवदत्तशब्द इव सर्वैः प्रयुज्येत । न त्वेवम् , मत आत्मन्यर्था- न्ठरे 'अहं'शब्दः प्रत्यक्षः। शरीर इव आत्मन्यपि परैरपयोगान स्यादिति चेत्, अत आह- न तु शरीरविशेषाद् यज्ञदत्तयिष्णुमित्रयोनिविशेषः। ३।२।१४। १ यदि ०.२ प्रगादिमुमारीना निर्णयहेतु 0. P.। 20 95

·5
तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।
यज्ञदत्तविष्णुमित्रयोः सम्बन्धिनः शरीरविशेषाद् यथा दृष्टाद् न तदीये मुखादाक.
स्मदादीनां जायते ज्ञानं तथैव न तदीयाहकारोऽस्माभिः संवेद्यते यतोऽहंशब्दः प्रयुज्येत ।
शरीरवाचकरवे तु यथा शरीरं दृष्ट्वा तत्र देवदत्तशब्दं प्रयुञ्जते तद्वदिममपि प्रयुञ्जीरन् ,
न स्वम् । तस्मान शरीरे । आमवृत्तिाचे तु पौरप्रपोषः। एवमहंशब्देन एकाधिकरण.
स्वात् मुखादय भास्मविषयाः प्राणादयश्च सनिमित्ताः ।
ननु
सुखदुःखज्ञाननिष्पत्त्यविशेषादैकात्म्यम् । ३ । २ । १५ ।
यथा सलिनाविशेषाद् विशेषलिसाभावाच्चैको भावस्तथैव सुखदुःखज्ञानानां
निप्पत्यविशेषाद् विशेषलिकामावाचकात्म्यम् ।
नैतत्
नाना व्यवस्थात:/३१२।१६।
अन्यस्य सुखादियोगेऽन्यस्य तदमावादनया व्यवस्थया नाना पारमानः ।
शास्त्रसामर्थ्याचेति । ३।२ । १७ ॥
'प्रामकामो यजेत, स्वर्गकामो यजेत' ] इत्यतोऽपि शास्त्र सामान
नाना आत्मानः । तस्य गुणाः बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नादृष्टसंस्कारा वैशे पिकाः । 15
अन्ये तु संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागाः।
10
॥ तृतीयोऽध्यायः॥
frjमगर न P1 R * * एनधिमन्तर्गन. पार 0 मध्ये नारिन । ३ पादेयम्
P४ाप्रमामयां । नृती सोडायः PS. I

·चतुर्थस्याध्यायस्यायमाह्निकम् । एवं द्रव्याण्युक्त्वा नित्यत्वमुपलब्ध्यनुपलब्धी च तेषु कथयति प्रसादन्यत्- सदकारणवत् तन्नित्यम् । ४।१।१। अद्रव्यवत्वादित्यनेन यत् सत् कारणरहितं तद् नित्यमुक्तं परमाण्यादि । 5 उपलब्धौ तु तस्य कार्य लिङ्गम् । ४ । १।२। तस्य परमावादेरिन्द्रियैरगृह्यमाणस्यापि शरीरमहाभूतादि कार्य लिङ्गम् । यतः कारणभावाद्धि कार्यभावः।४।१! ३ । 10 यस्मात् कारणेभ्यस्तन्त्वादिभ्यः पटादि कार्यमुत्पद्यतेऽतः कार्यस्य कारणपूर्व- कत्वात् कारणस्य कार्य लिङ्गम् । अनित्यमिति च विशेषप्रतिषेधभावः । ४ । १ । ४ । यदा खलु सर्व कार्यमनित्यम्' इत्युच्यते तदानेन नित्यत्वस्य विशेषपतिपेधेन कार्यविषयेण किञ्चित् कारणं नित्यमिति ज्ञायते । अविद्या च । ४।१।५। अविद्या अग्रहणमतीन्द्रियत्वेन परमाणूनाम् , तदपि अनित्यत्वं निवारयति । अहश्यमाने ह्यर्थे तद्दतमनित्यत्वं केन गृधेत । तस्मान्नानित्यता वक्तुं शक्या । १ सदकारणवन्नित्यम् 0. PB मि. उ । विशालामलवती. पृ० ११७४ । " सदकारणवत्त्वा- (त्त ? )नित्यम्"-प्रमाणसमुच्चयवृत्ति T1 पृ. ३९ ३, T' पृ. १२० b। यथा P. मध्ये 20 तथा नयचक्रवृत्ती [पृ. ३९. प. ८] अपि 'सदकारणवत् तन्नित्यम्' इति पाठ उपलभ्यत इति सोऽपि प्राचीन पाठ । २ भूतादि लिङ्गम् ।। ३ अनित्यमिति च विशेष प्रतिषेधभाव. PS | अनित्य इति विशेषत. प्रतिषेधभाव -3 । अनित्यमिति विशेषप्रतिषेधामाव 0 । भनित्यामति न विशेष प्रतिषेधभाव P । “यदपि नित्यत्वे द्विनीय कारणमुक्तम्-अनित्यमिति च विशेषत प्रतिषेधाभाव इत"-ब्रह्मस्वशांकरभाष्य २ । २ । १५ । * यदपि द्वितीयमिति । लन्धरूपं हि चित् विचिदन्यत्र निषि यते तेन ' अनित्यम्' इति लौविकेन निषेधेन अन्यत्र नित्यत्वसद्भाव 25 कल्पनीय । ते चान्ये परमागव इति । "--ब्रह्मसूत्रशांकरभाष्यभामती २ । २ । १५ । 15 ·३३ चतुर्थस्याध्यायस्थ प्रथममाह्निकम् । उपलब्धिः कथमिति चेत्, महत्यनेकद्रव्यवत्वाद्रपाचोपलब्धिः । ४।१।६। महत्वपरिमाणसमवायिनि द्रव्ये समवायिकारणद्रव्यबहुत्वाद् रूपाच्च शुक्लादेशान भवति । 5 . 10 - कुत एतत: यतः अद्रव्यवत्वात् परमाणाधनुपलब्धिः।४।१।७] सत्यपि रूपे परमाणोः समायि कारणद्रव्यामावानोपलब्धिः । रूपसंस्काराभावाद वायायनुपलब्धिः । ४।१।८। सत्यपि अनेकद्रव्यवत्वे महत्त्वे च रूपाख्यस्य संस्कारस्याभावाद वायावनुपलब्धिः । अनेकद्रव्यताया विशिष्टाया प्रणात् ज्यणु केऽप्यनुपलब्धिः सिद्धा । रूपे कथम् ! अनेकद्रव्येण द्रव्येण समवायाद रूपविशेषाञ्चोपलब्धिः । ४।१।९। महता अनेकद्रव्यसमायिद्रव्येण घटादिना रूपगुणस्य समवायाद् रूपविशेपाच रूपत्वाख्यात सामान्य विशेषादुपलब्धिः । एतेन रसगन्धस्पर्शेपु ज्ञानं व्याख्यातम् । ४।१।१०। एतेन अनन्तरोक्तन न्यायेन अनेकद्रव्येण द्रव्येण समवायाद् रसत्वादिसामान्य- विशेषेभ्यश्च रसादीनामुपलब्धिः। तदभावादव्यभिचारः।४।१ । ११ । परमाणुरूपस्यानेकद्रव्येण द्रव्येण समवायाभावान्नोपलब्धिः, ततोऽनेकद्रव्येण [द्रव्येण] समवायस्य रूपोपलब्धेश्वाव्यभिचारः । संख्या: परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्वे कम घ रूपिद्रव्यसमवायाचाक्षुपाणि । ४ । १ । १२ । रूपीति विशिष्टं रूपि, तेन उपलब्धियोग्येन रूपिणा समवायादेतानि चाक्षुपाणि १ आजमगात् P.। २ अनेकद्रव्येग समवायाद् PS. O.1 ३ अनेकममवायि. 0.1 ४ स्थानकाव्येग समवाया 0.1 ५ * * एतचिहान्तर्गतः पाठः P मध्ये मारिता रूपि-5 समवाया 0.। 15 20

·चन्द्रानन्दविरचितवृत्यलकृते वैशेषिकसूत्रे
स्वसामान्यविशेषेभ्यश्च ।
कुतः।
5
अरूपिष्वचाक्षुषत्वात् । ४।१।१३ ।
यस्माद् रूपरहितेषु महरसु द्रव्यान्तरेषु स्थितानि न ज्ञायन्ते ।
एतेन गुणत्वे भावे च सर्वेन्द्रियज्ञानं व्याख्यातम् । ४।१।१४।
यथैव महस्यनेकद्रव्येण समवायाद् रूपादीना समवेतानामुपलब्धिरेवं महति
समवेतेषु गुणेषु समवेनयोर्गुणस्वभावयोन्तस्तैर्गुणै रूपादिभि.* सैमवायाद् यथास्वं चक्षु-
दीन्द्रियराला, न तु सामान्य विशेषास्तै पलम्भकास्तदभावात् । एव तत्त्वादीना
म्वरिन्द्रिय द्रव्ये तु मावस्य* समवायात् । कर्मणि समवेतसमवापाद् गुणवत् ।
10
॥ चतुर्थम्याचमाहिकम् ॥
१ मारा गन्तीपु P । महसवानोपु ०.। २मादियमान 7 मयि शान PS
मि 3 । ३ भागपातम् । यस्य रपमारिकम् P3 , ४ . एनधिहाम्नर्गत पाठ 0 मणे
मात्रि। ५ शिरेयP
.

·5 चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । इदानीमाध्यामिकमेयां कार्यमुच्यते, तत्र--- प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणामप्रत्यक्षत्वात् संयोगस्य पश्चात्मकं न विद्यते ।४।२।१। क्षित्यादिपञ्चकेन शरीरारम्भ त्रयाणां प्रत्यक्षस्वाद् वायोरप्रत्यक्षवाद् यथा तद्वता संयोगोऽप्यपत्यक्ष एवं शरीरमप्रत्यक्षं स्यात् प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष सरस्वत्वात् । प्रत्यक्षत्वानु मन्यामहे-न पञ्चभिरारब्धमिति । ननु त्रिभिः प्रत्यक्षरारभ्येत, गुणान्तराप्रादुर्भावाच श्यात्मकमपि न । ४।२।२। क्षितिसलिनलेरारम्मे विलक्षणेभ्यो रूपादिभ्यः कार्ये विलक्षणानि रूपाणि गुणान्तराणि जायेरन् । न त्वेवम् । अपि तु पार्थिवानेव रूपादीनुपलमामहे । तस्मान्न ध्यात्मकम् । आत्मसंयोगस्त्वविप्रतिषिदो मिथः पञ्चानाम् । ४।२।३। आत्मशब्देन स्वरूपम् , स्वरूपेण पञ्चानामपि भूतानां परस्परसंयोगो न प्रतिषिध्यते शेरीरेऽनारम्मकत्वेन । पार्थिवशरीरे जलादीनि संयोगीनि, न समायोनि । जलादिमिर- योनिजमेव शरीरमारभ्यते वरुणलोकादो। 10 15 कुतः! अनेकदेशपूर्वकत्वात् । ४।२।४। अनेकदेशाः परमाणवः, तैरेवारम्यते जलादिशरीरम्, न शुकशोणिताभ्याम् । तष 20 धर्मविशेषात् । ४।२।५॥ धर्मविशेषापेक्षाः परमाणव एव शरीरमारमन्ते न शुक्रादि । कथं हि पुण्यvat शुकादिमयं शरीरं स्यात् । १ प्रत्यक्षारपक्षाभ्यामप्रत्य' P। २ 'रारम्प० । शरीरेगरम्मघवेन 0.P४ रारभ्य 0.1 25

·चन्द्रानन्दविरचितस्यलकृते पैशेषिकसूत्रे
इतब,
कार्यविशेषात् । ४ । २ । ६।
शलमादिशरीराख्यात् कार्यविशेषाद् मन्यामहे-सन्त्ययोनिजानि ।
6
समाख्याभावात् । ४।२।७।
'अनारेभ्यो जातोऽनिराः' इत्येवमादिसमाख्याभावाद् मन्यामहे-सन्त्ययोनिजानि ।
कुतः!
संज्ञादिमत्त्वात् । ४।२।८।
यतः प्रत्यक्षेण अझारजन्मादिकमर्थ दृष्ट्वा पुरुषै. प्रणीयन्ते संज्ञाः
10 इत्यादयः । अतः संज्ञानामादिमत्त्वात् समाख्या यथार्था ।
.
अनिरा.'
मतः
सन्त्ययोनिजी वेधलिङ्गाचेति । ४ । २।९।
चन्द्रमा मनसो जातः । ] इत्यादिकाच वेदलिनात् सनत्ययोनिजाः
शरीरविशेषाः । एवं जलादिशरीरमयोनिजमेव । पार्थिवं तु योनिजमयोनिजं च ।
15
॥ चतुर्थोऽध्याय. । समाप्तो द्रव्याधिकारः॥
१ जमादि 0.। २'जानि 0। ३ 'लिग्राम । चनुयाय: PI

·5 पञ्चमस्याध्यायस्य प्रथममाह्निकम् । एवमुक्तेषु द्रव्येषु गुणानुल्लङ्घय अल्पवक्तव्यत्वात् कर्माण्यभिधत्ते । तत्र- आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्या हस्ते कर्म । ५११।१। स्वाश्रयसयोगापेक्षित्वात् प्रयत्नस्य क्रियाम्मे आत्महस्तसंयोगः कर्मणः कारणम् । सोपेक्षकारणत्वात् संयोगस्य प्रयलोऽपि कारणम् । अतो द्वाभ्या हस्ते कर्म । तथा मुसलकर्म हस्तसंयोगाध । ५।१।२। तथेति सध्यामात्रातिदेशः, तेन हस्तमुसहसंयोगो मुसलकर्मणः कारणं पूर्वधिकृतश्च प्रयत्नः । न तु भात्महस्तसंयोगोऽममवायिकारणं मुसलकर्मणि, आत्मसंयुक्तहस्त- संयोगादेव तसिद्धः। अभिधातजे मुसलकर्मणि उपतिरेकादकारणं हस्तसंयोगः 10 1५1१1३। वेगवद्रव्य सेयोगोऽभिधातः, उलूग्वलाभिघातादुत्पन्ने मुसलस्योत्पतनकर्मणि अकारणं हस्तमुसलसंयोगः पूर्वपयनस्याभिघाताद् विनष्टतात, ' उत्पततु मुसलद्रव्यम्' इती च्छाया अभावात् प्रयानान्तरस्याभाव', संयोगस्य च गुणकारम्भे सापेक्षकारणत्वात् प्रयत्नरहितो हस्तमुसलसंयोगो न कारणमुत्पतनस्य । तथात्मसंयोगो हस्तमुसलकर्मणि । ५११।४। यथैव हस्तमुसलसंयोगो मुसलोसतनकर्मणि न कारणं तथात्महस्तसयोगोऽपि हस्तोत्पतनकमणि न कारणं संयोगस्य सापेक्षकारणस्वात् 'मुसलेन सहोत्परतु हस्तः' इति [अभिसन्धेरमावेन प्रयत्नस्य चाभावात् । फुवातमोरुपानमिति चेद, मुमलाभिघातातु मुमलसंयोगाद्वस्ते कर्म । ५। १।५। उलूम्बलामिपातो मुसरम्योपउनकर्मणः कारणम् । हस्तमुसरसपोगन्तु मुसलगत- येगापेक्षो हस्नकर्मणः कारणम्, नामिपानोऽममयेतवाद । १ गारे 0.1२ गुम्माममा 0.1 माम्मे गारेम' P.. 15 90 ·5 10 २८ चमानन्दपिरचितवृत्त्यलपैसे वैशेषिकसूत्रे । तथात्मकर्म हस्तसंयोगाच्च । ५। १।६। आत्मेति शरीरैकदेशः, यथा चैतदप्रत्ययं हस्ते मुसले च कर्म तथैव हस्तावयव. संयोगाद् हस्तगतवेगापेक्षाद् हस्तोत्पतनकालेऽवयवे तस्मिन्नपत्ययं कर्म जायते । संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् । ५।१।७। विभागानिवृत्ते हस्तमुसलसयोगे गुरुत्वात् पतनं भवति । नोदनविशेपाभावाद् नोर्ध्व न तिर्यग् गमनम् । ५।१।८। नुद्यतेऽनेनेति नोदनं वेगप्रयत्नापेक्षः संयोगविशेषः, प्रेरकपयत्नाभावे नोदनामावाद् नोवं तिर्यग् वा केवलाद् गुरुत्वाद् मुसलादेर्गमनकर्म भवति । कुतो नोदनविशेषः ! प्रयत्न विशेपान्नोदनविशेषः । ५।१।९। 'अत्र इदं क्षिपामि' इति इच्छाविशेषजः प्रयत्न उत्पन्नो इस्तादेव्यस्य द्रव्या- न्तरेण संयोग नोदनाख्यं जनयति । नोदनविशेषादुदसनविशेपः । ५। १ । १० । दूरदेशप्रेरणेच्छाविशिष्टात् प्रयत्नाज्जातो नोदनविशेषो दूरदेशक्षेपणं करोति । हस्तकर्मणा दारककर्म व्याख्यातम् । ५।१।११ । यद् गर्भस्य स्पन्दनादिकर्म तदात्मशरीरैकदेशसंयोगाज्जीवनपूर्वकमयस्नापेक्षाद् भवतीति सप्रत्ययम् , मातुः कार्यावस्करोपसर्पणकर्म गर्भस्याप्रत्ययमात्मसंयोगाददृष्टा. पेक्षाद् भवतीति । तथा दग्धस्य विस्फोटनम् । ५। १ । १२ । व्यासक्त मनसि यद् दग्धस्य हस्तादेविक्षेपणं तदपि जीवनपूर्वकप्रयत्नापेक्षादात्म- हस्तसयोगाद् भवतीति नाप्रत्ययम् । प्रयत्नाभावे गुरुत्वात् सुप्तस्य पतनम् । ५।१।१३ शरीरविधारकप्रयत्नाभावे सुतस्यानानां पतनं गुरुत्वाद् भवति तेदाभिसन्धेर- मावात्। १ ततो 0.। २ दरदेशे ०। ३ प्रत्य यात्मसयोगा 0.1 ४ हस्तादेरवोप० । ५ तदाऽभिसन्धे P। ताभिसन्धे० । 15 20

·पञ्चमस्याध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ।
३९
तृणकर्म वायुसंयोगात् । ५।१ । १४ ।
वेगापेक्षाद् वायुतृणसंयोगात् तृणादीनां कर्म, तेषां प्रयत्नाभावात् ।
मणिगमनं सूच्यभिसर्पणमित्यष्टकारितानि । ५।१ । १५ ।
मणीना कर प्रति गमनं सूचीनां चायाकान्तं प्रति धर्माधर्मकृतमित्यर्थः ।
इपाययुगपत् 'संयोगविशेषाः कर्मान्यत्वे हेतुः।५।१।१६। 5
नौदनादाचं कर्म, संस्काराद् पनि कर्माणि इपावुत्पधन्ते । एकस्मिस्तु कर्मणि
प्रथमेणैवाकाशसंयोगेन विनष्टत्वात् कर्मण उत्तरसंयोगविभागा नौल्पोरन् , तस्मादिषाव.
ने कर्म।
नोदनादायमिपोः कर्म कर्मकारिताच संस्कारादुत्तरं तथोत्तर
मुत्तरं च । ५।१।१७।
ज्याशरसंयोगः प्रयत्नापेक्षो ज्यागतवेगापेक्षो वा नोदनम्, तत आधमिषोः कर्म
नोदनापेक्षं संस्कार करोति, निरपेक्षं तु संयोगविभागो । ततः संयोगाद् विनष्टे कर्मणि
नोदने विभागाद् "विनिवृत्ते आयकर्मजसरकार उत्तामिषौ कर्म करोति, त्योत्तरमुचर
पौन:पुन्येनेत्यर्थः ।
संस्काराभावे गुरुत्वात् पत्तनम् । ५।१।१८।
स्पर्शवद्रव्यसंयोगेन संस्कार विनाशाद् गुरुत्वं तस्मतनकर्म करोति ।
10
.
15
॥ पञ्चमस्यापमादिकम् ।।
१ यासातं । २ भयोगविशेरा मान्य हेतु P.। संयोगविशेषान् पर्मान्यचे हेतु
PS | संपेगा मान्य हेतु ० । मयोगविसमा कमान्याये हेतु मि उ । यो दिशा
मलता-ज्यावयार्तिक । .. । ३ तम्मंडारिताप मि. उ. सक्ति. १७1, 20
मेनु पृ. ..., व्योमती. १९५। ५ नि0 । ५ नपानामु0.1

·.. पञ्चमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । आध्यात्मिकेषु तरसम्बद्धषु च कर्माण्युक्त्वा महामृत कर्माणि याचष्टे- नोदनादभिघातात् संयुक्तसंयोगाच पृथिव्यां फर्म ।५।२।१। समस्तान् पस्तांश्च गुरुत्वद्वस्ववेगमयस्नानपेक्षमाणो यः संयोगविशेषो नोदनात् 5 प्रेरणादविभागहेतोः कर्मणः कारण [सद् !] नोदनम्, तथाहि-पादादिमिद्यमानायां. पहाख्याया पृथिव्यां कर्म जायते । वेगापेक्षोऽभिपातादमिहन्यमानस्य विमागहेतोः कर्मणः कारणं संयोगोऽभिधातः, तथाहि-रयादिभिरभिघातात् पृथिव्ये देशेषु दृश्यते कर्म । संयुक्तर्मयोगाच, नुवमानाभिहन्यमानाभ्यां च सयक्तेषु भवन्ति कर्माणि । तद् विशेषेणादृष्टकारितम् । ५।२।२। यत् खल विरुद्धक्रियवायुसयोगात् सर्वच्या पृथिव्यां कम्गादि कर्म मनाना शुभार शुभसूचनायोत्पद्यते तत् सर्वेषामेव शुमाशुभसूचनाद् विशेषेणादृष्ट कारितम् । अपां संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् । ५१२ । ३ । विधारकवानभ्रसंयोगाभावेऽपां गुरुत्वात् पतनकर्म भवति । तद् विशेषेणादृष्टकारितम् । ५।२।४ । सस्याना समृद्धये विनाशाय वा सर्वजनानामदृष्टेन जनितं पतनकर्म अदृष्ट कारित- मुच्यते । द्रवत्वात् स्यन्दनम् । ५।२।५। 10 15 १ नोदनाभिधानात् 0 मि. उ. । २ गुरुत्ववेग' 0.। ३ नोदनादविभागहेतो P.। तुलना-" तत्र नोदन गुरु ववस्ववेगप्रयत्नानपेक्षमा गो य मयोगविशेषो नोदनमविभागहेनोरेक्स्य 20 कर्मग कारण तस्माचतुर्षषि महाभूतेषु कर्म भाते, यथा पवाख्याया पृथिव्याम् । वेगापेक्षो य सयोगविशेषो विभागहेनोरेकस्य कर्मग कारण सोऽभिपात । तस्मादपि च महाभूतेषु कर्म भवति यथा पाषागादिषु नितुरे वस्तुन्यभिपतितेपु । तया पादादिभिर्नुधनानायामभिहन्यमानाया वा पवार याया पृयिव्या य सयोगो नोदनाभिघातयोरन्यतरापेक्ष उभयापेमा वा म सयुक्तस्योग, तस्मादपि पृथिव्यादिषु कर्म भवति । ये च प्रदेशा न नुद्यन्ते नापभिहन्यन्ते तयपि कर्म जायते । 25 प्रशस्तपादभाष्ये कनिकरणे । ४ नुद्यमानामिह-यपरिलागसयुक्तेषु ० ५ विनाशायात्र सर्वजनाना। - ·४१ 5 10 पञ्चमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । विधारकाभावादपा स्यन्दनकर्म द्रवस्वाद् भवति । नाड्या वायुसंयोगादारोहणम् । ५।२।६। नाडीति रश्मिः, सवितुझे शमी-शुचिश्च शुकश्च । शुचिरप आदते शुक्रण वृदि करोति । शुच्याख्यया नाड्या वायुसंयुक्तया आदित्यप्रयलापेक्षयारोहणम् नोदनात् पीडनात् संयुक्तसंयोगाच । ५।२७। नोदनाचित्रदण्डादिमिरारोहणम्, पीढना वस्त्रादिमिः, पीच्यमाननुपमानाम्या च संयुक्त। वृक्षाभिसर्पणमित्यदृष्टकारितम् । ५। २१८! वृक्षमूले निमित्तानामपां वृक्षोपरि गमनमदृष्टेन क्रियत इति । अपां सडातो बिलयनं च तेजसः संयोगात् । ५ । २१९ । अपां सङ्घातः काठिन्य दिव्येन तेजसा सयोगात् , दिव्यभीमाभ्यां तु विलपनम् । तंत्रावस्फर्जलिङ्गम् ।५।२।१०। 'अस्ति दिव्यासु अप्सु तेजः' इत्यत्र तेजसः अवस्फूर्जथुरमानिःसरणं लिङ्गमिति । वैदिकं च ।५।२। ११ । ती मग्नि गर्म दघिरे वमूषा'। ] इति च वैदिकं वाक्यं दिव्यास्वप्सु 15 तेजसो "लिममिति । अपां संयोगाद् विभागाच स्तनयित्नुः । ५। २ । १२ । मेघाशनिशब्दः स्तनयित्नुः । विरुद्ध दिक्रियाभ्यां वायुम्यामपां प्रेर्यमाणानां तरङ्गभूतानां परस्पराभिघाताख्यात् संयोगाच्छन्दः । एकेनापि प्रकुपितेन वायुना व्यव- च्छिचमानानामपां विभागाच्छन्दः । पृथिवीकर्मणा तेजाकर्म वायुकर्म च व्याख्यातम् । ५ १२॥ १३ ॥ यया नोदनाभिघातसेयुक्तसंयोगादृष्टभ्यः पृथिव्यां कर्म तथा तेजसो वायोश्च । एतदनियतं कर्म । १ आदियं चतुरपेक्ष्या ०.२ चित्रचण्डादिमि' ०।३ तेज सयोगान् 0 उ. ४ तत्र च रस P.। तमाथु। तत्रापरपुंज' मि. । नत्र विापुथु उ. । ५ अथ 25 P. । ६ ता अग्निगर्भ दधिरे विस्पा 0 ।७ जिम् P । ८ एतदपि नियनं ०. । 30 -- ·४२ चन्द्रानन्दविरचितवृत्रालङ्कने पैशेषिकसूत्र नियतं तु- 10 अग्नेरूज्यलनं पायोश्च तिर्यपवनमणुमनसोक्षाचं कौत्य- दृष्टकारितानि ।५।२।१४ । आनेरषस्थाने तिर्यग् वा गमने पच्यमानत्याभस्मीमा स्मादप था, तया वायोर. तिर्यगमने पूयमानद्रव्याणां पपनामा योनेिधापयोधः, विनष्टशरीराणामात्मनां सदी पृथिव्यादिपरमाणुमार्य परस्परोपसर्पणकर्म न स्यात् , तथा लम्यम्मीनां योगिना गन्तेऽभिमन्याय प्रयत्नेन मनः शरीराद् व्यतिरिच्यावतिठमानानां सदी नद. शरीरमयाधाय मनप माय में न भवेत् अहटाहते । तस्मादग्नेमलने वायोध तिवनमणूनां चोप्प गर्म मनसश्वाचं कर्म एतानि पाणिनामहटेन कृतानि । हस्तकर्मणा मनसः कर्म व्याख्यातम् । ५१२ । १५ । यधारमसंयोगपपरनाम्या हस्ते कर्म तयाममनःसंयोगात् प्रयत्नाच मनसः कर्म, एतत् सदेहस्य कर्म, तत्र जामत इच्छाद्वेषपूर्वकात् प्रयत्नात् , प्रमोधकाले तु जीवन- पूर्वकात् । संयोगो योगः स च कर्मकार्योऽतो योगाझं कर्म, योगमोक्षी र 18 कर्माधिकारेऽस्युच्यते-- आस्मेन्द्रियमनोर्यमग्निरुपांत् सुग्वदुःसे तदनारम्भः।५।२।१६ यतो देतीगारमेन्द्रियमनोसानियो शानकारणरवेन मुम्बःदुखे जनयस्यतस्तरनारम्मः सस्य सनिक यानारम्मोऽनुस्पतिरुच्यत इति । तथाहि- आत्माये मनसि सशरीरस्प सुखदुःवा माया स पोगः५।२।१७। याहि मारमनि मनोपित नेन्द्रियेषु सस पतुष्टपसजिम्मानारम्मान नामयोः मुमदुमपोरमावरूपो विषमानगरीरस्पारमनो वायुनिप्रदापे मरमनो मनमा योगो योगः। Trio | P.P3 ।२'ममरप गरम मनपा माशेगम मा0 inामा भयाण o Prito.। ५मी rhine PS MU0P..। ६ मा 3. । 40.S.मि. यतः 20 ·10 पञ्चमस्याभ्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । योगा प्राणायामकर्म कि नोक्तम् ! कायकर्मणात्मकर्म व्याख्यातम् । ५। २ । १८ । इह आत्मशब्देन वायुः, यथात्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्ते कर्म तथात्मवायुसंयोगात् प्रयत्नाच प्राणायामकर्म। अपसर्पणमुपसर्पणमशितपीतसंयोगः कार्यान्तरसंयोगाश्चत्पदृष्टः । कारितानि । ५।२। १९ । मरणकाले पूर्वशरीराद् मनसो निःसरणमपसर्पणम् , शरीरान्तरेणाभिप्सम्बन्धो मनस उपसर्पणम् , शुक्रशोणितात् प्रभृति गर्भस्थस्य मात्रा उपयुक्तेनानपानेन नाड्यनुपविष्टेन सम्बन्धोऽशितपीतसंयोगः, कललार्बुदमांसपेशीधनशरीरादिमिरेकस्मिन्नव संसारे ये सम्बन्धास्ते कार्यान्तरसंयोगाः, तान्यपसर्पणादीन्यहऐनेव क्रियन्ते, न प्रयत्नेन । तदभावे संयोगाभावोऽप्रादुर्भावः स मोक्षः।५।२।२०। एवंरूपस्यानाधपसर्पणादिनिमित्तस्यादृष्टस्यामावे जीवनारूपस्यात्ममनःसयोगम्या. भावोऽन्यस्य च शरीरस्याप्रादुर्भावो यः स मोक्षः । तमोवृतत्वात् सर्वस्य ज्ञानानुसतो तमो हेतुः । तत् पुनः- द्रव्यगुणकर्मवैधाद् भावाभावमात्रं तमः । ५। २ । २१ । विनाशित्वेन निस्यैव्यैर्वधम्यादमूर्तस्वास्पर्शत्वप्रकाशविरोधैरनित्यद्रव्यधान्न दन्यं तमः, न च गुणः कर्म वा आश्रयानुपलब्धेः । तस्मात् प्रकाशस्पाभावमानं तमः । कुत एतत् । तेजसो द्रव्यान्तरेणावरणाच । ५। २ । २२ । तेजसः सवितृपकाशादेहिः सद्भावात् पर्वतगुहादौ च द्रव्यान्तरेणाइतेऽभावाद् 20 मन्यामहे-तेजसोऽमावमात्र तम इति । बाखं पदीपादिनिवर्यम् , अविधात्मकं तु ज्ञान- ज्योतिपा, इत्युको योगमोक्षौ । १ सेयोगः कायान्तर' PS.I 'मयोगमार्यान्तर' P.। 'सेयोगा. कार्यान्तर' 0 मि. उ. सेतु.३, व्योमवती पृ. ४२७। 'कायान्तर' इति PS पायेप्यास्त्र समीचीनतरो मानि। कार्यान्तरं दारान्तरम् "-प्पोमयती पृ. २ (उपमुन्न !), "शितपीत भुपमुदधादि, तयोर्नाड्यन्तरेग सगरणम् 'योमयती पृ. ४२५। ३ नापानुप्रविष्टे सम्बन्धी P.।४ तान्यप P.। ५ तमोहतवार 0.P। ६ भात्राभारस्तमः PS | अभारतमः 3. भाऽभारस्तम.--- न्यायकन्दली . । अत्र अत्यनुमारेग न्यायदभ्यनुभारेग मि. मनुगारेग य 'माऽमायनमः' इति पाग्रेऽनुमतो भाति । 15 . 0 25

·5
चदानन्दविरचित्रवृत्त्य लङ्कृते पैशेषिकसूत्रे ।
दिमालायाकाशं च प्रियावद्भयो वैधानिमियाणि।५।२१२३ ।
आकाश काल-दिशोऽमर्ताः कियावतः पृथिव्यादेरमूर्तनया वैषम्यांनिष्क्रिया:,
'च'शदादास्मापि निष्क्रियः ।
पतेन कर्माणि गुणाश्च व्याख्याताः । ५।२। २४ ।
ऐतेनामूर्तत्वेन गुणाः कर्माणि च निष्क्रियाणि द्रष्टव्यानि, 'च'शब्दात् सामान्यादयः ।
निक्रियाणां समवायः कर्मभ्यः प्रतिपिद्धः । ५१२ । २५ ।
निष्क्रियाणाममिघ तादीनां कर्म समयेतं न भवति, स्वाश्रये कर्मजननात् ।
कारणं त्यसमयायिनो गुणाः।५।२। २६ ।
यस्य गुणा: कारण मुक्तास्तस्यासमवायिन एव कारणम् ।
गुणर्दिम् व्याख्याता । ५। २ । २७ ।
'पूर्वेण निकमणम्' इत्यादेः प्रत्ययभेदस्य दिग निमिराकारणं व्याख्याता,
कारणानातिदेशो नासमवायिरन ।
कारणेन फाल इति । ५।२।२८ ।
येनेव कारणेन प्रत्ययमेर हेतुन दिर व्याख्याता तेनैव 'युगपत् कम् ' इत्यादि।
18 स्ययमेरस्य कालो निमिछकारणं न्याम्पातः ।
॥ पचमोऽध्यायः । समाप्तः कमांधिकार"
10
र पEO Ang
पार 15

·पष्ठस्याध्यायस्याद्यमाह्निकम् । कर्माणि व्याख्याय गुणा व्याख्यायन्ते । तत्र सर्म आदौ व्याख्यायते, शास्त्रादौ तस्योद्दिष्टत्वात् । तस्य चैदिको विधिः साधनम् । वेदस्य सत्यता कुत इति चेत्, यत:- बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिदे।६।१।१। 'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः' [ '] इत्येवंभूता रचना भगवतो 5 महेश्वरस्य बुद्धिपूर्वा सा तनः प्रमाणम् , आप्तपणीतलस्य सत्यताव्याप्सेः। अतीन्द्रियमशक्यं ज्ञातुमिति चेन् , नं चास्मबुद्विभ्यो लिमृपेः । ६ । १।२। लिप्रयतेऽनेनार्थ इति लिङ्गं विज्ञानम् । न हि यादृशमस्मद्विज्ञानं वर्तमानाव्यवहित. सम्बद्धार्थविषयं तादृशमेव भगवतो विज्ञानम् । अतः सम्भवति भगवतोऽतीन्द्रियार्थविषयं 10 विज्ञानम् । स कयं ज्ञायते ! नया ब्रामणे संज्ञाकर्मसिद्धिलिङ्गम् । ६ । १।३। विनोपदेशेन ब्राह्मणादिकमर्थमस्माकमालोचयां प्रत्यक्षेण न 'ब्रामणोऽयम् । इति ज्ञानमुत्पद्यते । प्रत्यक्षेण चार्थमालोच्य संज्ञापणयनं दृ पुत्रादिषु । सन्ति चैता बामणादि 15 संज्ञास्ता येन प्रत्यक्षमर्थमालोच्य प्रणीता इति सूत्रार्थ वर्णयन्ति । . अतः- बुद्धिपूर्वो ददातिः।६।१।४। यत एव परमेश्वरस्य कृतिवादी वाक्यपदरचनाऽतोऽयं मातोऽपि दानादिविधिस्त. दीयमानायमनन्तमासामिलमालोच्य संक्षेग्मनुमन्यमानानां भृगुस्मृतीनां बुद्धिः । 20 एवं दानादिविषयो धर्मदेतवः । १ युनिता यात P२ म चामत्युदिभ्योतिरो 0 । म पारमादिभ्यो] मिः मि. अमानुदिन निमो '-गुदिन्यायकन्दली किनु जसलमेरस्थेऽपत्राचीने हस्सगिने न्यायान्दीस्तो न चास्मानिया लिमो.' पाटो प्रदर्शित देरम् । ३० ।

·चन्द्रानन्दविरचितकृत्यलट्टते पैशेषिकसूत्रे । तथा प्रतिग्रहः । ६। १ । ५ । तथैव प्रतिमहोऽपि प्रक्षीणवृत्तेरवदात जन्मनः प्रतिमहानुपरूगुणयुक्तस्य धर्मायैव भवति। तयोः क्रमो यथाऽनितरेतगङ्गभूतानाम् । ६।१।६। यथा भूतानि अनितरेतराझं न परस्परेण कार्यकारणभूतानि, न घरणी अमेः 5 कारणम् , अपि तु स्वावयवा एव, अथ चारण्योरमेश्च क्रमः । एवमेतयोः पूर्व दान. धर्मः पश्चात् प्रतिमहधर्मः, न तु कार्यकारणभावः । . कुतः। आत्मगुणेप्यात्मान्तरगुणानामकारणत्वात् । ६।१।७। न बन्यदीया आत्मगुणा अन्यदीयात्मगुणानां कारणं भवन्ति । 10 तत्र- 15 भयको अदुष्टभोजनात् समभिव्याहारतोऽभ्युदयः । ६।१।८। अदुष्टं मानणं मोजयित्वा वदीयादाशीर्वादादिसममिव्याहारात पुरुषाभ्युदयः । तरकारणं धर्मो भवतीत्यर्थः । तद् दुष्टभोजने न विद्यते । ६ । १।९। सत्यप्याशीर्वादादिवचने दुष्एं प्रामगं भोजयित्वाम्युदयो न प्राप्यते । दुष्टः दुष्टं हिंसायाम् । ६ । १।१०। परस्य हिसायां शरीरमानसःमरूपायां प्रवृतं दुष्टं जानीप्य । हिंसाशन उप. रक्षणम्, यतः- समभिव्याहारतो दोपः।६।१।११। कृतमहापातकस्य संभाषणमाप्रादेव दोपेण युज्यते, किमुन भोजनादिना ! मममिन्याहारः सम्माषणम् , पूर्याशीवादः । तदष्ट न विगते । ६।१।१२। सत् सममिम्याप हिंसादिगहिले प्रामगे न विपते । 20 15 P..

·पष्ठस्याध्यायस्य प्रथममाह्निकम् । ४७ अदुटेऽपि- विशिष्ट प्रवृत्तिः । ६ । १ । १३ । न हिंसादिमात्ररहिते, अपि तु देशकालविज्ञानाचारैविशिष्टे ब्राह्मणेऽभ्युदयार्थिनः प्रवृत्तिः । ततः 6 10 1 15 समे हीने चाप्रवृत्तिः । ६।१।१४। अदुष्टो बामणो देशादियुक्तो विशिष्ट उच्यते । एषामेकेन गुणेन युक्तः समः । सधैर्युक्तो विशिष्टः । तौ त्यक्त्वान्यो दुष्टो वा क्षत्रियादिर्वा प्राणिमानं वा हीन उच्यते । सत्र म्युदयेप्सोमन्त्रपूर्वके सुवर्णादिदाने वैशाख्यादिनिमिते समहीनयोरप्रवृत्तिः, अपि तु विशिष्टे । एतेन हीनसमविशिष्टधार्मिकेभ्यः परादानं व्याख्यातम् । ६।१।१५। एतेन विपरीतेन क्रमेणापदि परस्वादानं व्याख्यातम् । उक्कं च- 'हीनादादेयमादौ तु तदभावे समादपि । असम्भवे स्वाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात् ॥' तथा विरुद्धानां त्यागः।६।१।१६ । अनेनैव विपरीसकमेण ब्राह्मण आत्मनो हीन रिपुमिरिणायाक्षिप्तस्वानेव शत्रून- भिहन्यात् । ममे आत्मत्यागः परत्यागो वा।६।१।१७। मात्मनस्तुल्यगुणेन शत्रुणा प्राप्तस्य ब्राह्मणस्य विकल्पः-आत्मनो वध आततायिनो वा। विशिष्ट आत्मत्यागः ।६।१।१८। आत्मनोऽधिक गुणेन शत्रुणा प्राप्तस्यात्मन एवं रिपुप्रयुक्तो वघोऽङ्गीकार्यः । इहारमापेक्षया हीनादिव्यवहारः, प्रतिग्रहे प्रतिप्रहीतॄणामन्योन्यापेक्षया । ॥ इति पष्ठम्याचमाहिषम् ॥ २ मिशिष्टप्रति. 0.। ३ देयमत्युलविज्ञानाचारविनिश्वान ०।४ 'युतोऽपि 0.1 ५ मम । नौ सत्यान्यो दुशे वा क्षत्रियादिवा प्राणिमा वा P.। समः । संयुक्तो विशिष्टः। तो स्पसा सो वा क्षत्रियादः प्रतिमा का 0.६ वादीत 0.: ७ गोव्य. ०.। ८ प्रतिमहोत ममन्योन्यापेशनि 0.। प्रतिमहोवृणा अन्योन्यापेक्षति ' । 20 25 ·5 पष्ठस्याध्यायस्य द्वितीयमाहिकम् । एवं श्रुतिस्मृतिविधिभ्यो धर्मो भवतीत्युक्त्वेदानीमेषां धर्मसिद्धौ प्रकार विशेषमाह । तथाहि- दृष्टानां दृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोगोऽभ्युदयाय । ६।२।१। श्रुतिस्मृतिपरिदृष्टानां स्नानादीनां दृष्टस्य मलापकर्षादेरनभिसन्धाने- प्रयोगोऽभ्यु. दयाय-भवति । के ते! अभिषेचनोपवासनमचर्य गुरुकुलवासवानप्रस्थ्ययज्ञदानप्रोक्षण- दिनक्षत्रमन्त्रकालनियमाश्चादृष्टाय । ६ । २।२। विशिष्टदेशकालापेशेणाम्भसा यः शरीरस्य संयोगस्तदभिषे वनं स्नानम् । नसं. दिन वासो नियमपूर्वोऽनाहाररूप उपवासः । ब्रह्मशब्देन आमा, ब्रह्मणि चरणमात्म- मनसोर्य. संयोगः च्यादिपरिहाररूपो ब्रा पर्यम् । विज्ञानाद्यर्थिनो गुरुपरिचर्यापरस्य सदहेषु धसनं गुरुकुलबासः । शास्त्रविधिना गेहानि हत्यारण्यं प्रस्थितो वानप्रस्थः, तस्य कर्म चानप्रस्थ्यम् । यज्ञाः प कयज्ञादयः । दानं सुवर्णादिवानमभयदानं च । प्रोक्षणं 15 सन्ध्योपासनादि । दिनियमादयोऽन्ये विशेषाः । दिड्नेयम -'प्राड्मुखोऽन्नानि भुमीत' ] । नक्षत्रनियमः-'कृत्तिकास्तादधीत ' [ '] । मन्त्रनियमः-देवस्य खेति 'निर्वपति । कालनियमः- वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीन ' [ दृष्टप्रयोजनतिरस्कारेण प्रयुज्यमानं धर्माय सम्पयः इति । 10 ]। एवमेतत् सर्व तत्र- 20 चातुराश्रम्यमुपधायानुपधाय । ६ । २ । ३ । यदिदं चतुर्णामाश्रमिणा कर्म तदुपय! प्रयुज्यमानमध्मायानुपधया तु धर्माय मवति। तयारिमये नास्त। मानप्रम्पयज्ञP मि.उ.। वानप्रस्थाय'PS.गुरुयर्मा P। प्राधिना गहा नगण्यमारती ०। शाम्रर्शिनानि गतारपम्यितो P.. ७५ वापरयम् P.। ६ नियति 0. । ७ मुराणानुराधP. गुरधानुमपाल मि. उ. । मर उपधागानुपधाया पनि एमापीना भार।

·पष्ठस्थाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।
का उपघा!
भावदोष उपधा।६।२।४।
भावस्य अमिसन्धेर्दम्भादिदोष उपधेत्यर्थः ।
काऽनुपधा।
अदोपोऽनुपधा।६।२।५।
अभिसन्धेर्दम्भादिरहितत्वमनुपधेत्यर्थः ।
इष्टरूपरसगन्धस्पर्श प्रोक्षितमभ्युक्षितं च तच्छुचि । ६१२१६ ।
स्मृतौ यस्य रूपादयो न निषिद्धास्तच्छुचि मन्त्रपूर्वक प्रोक्षितं केवलामिरद्वि-
रम्युक्षितं च । एतद्विपरीतमशुचि ।
5
किच,
10
अशुचीति शुचिप्रतिषेधः । ६।२।७।
यस्य चात्यन्तशुचिप्रतिषस्तदप्यशुचि वाग्दुष्टादिकम् ।
अर्थान्तरं च ।६।२।८।
मद्यादि चे यत् साक्षानिषिध्यते तदप्यशुचि । ततः शुचि भोकव्यम् ।
ननु
अयतस्य शुचिभोजनादभ्युदयो न विद्यते यमाभावात् । ६ । २१९ ।
अयतस्य विशिष्टप्रयत्नरहितस्य शुचिमाहारं यहच्छयोपैयुञ्जानस्य अभ्युदयो नास्ति,
विशिष्टस्याभिसन्धेरभावात् ।
15
नैतत् ।
20
विद्यते चानान्तरत्वाद्यमस्य ।६।२।१०।
नमयत्नव्यतिरेकी यमः, प्रयत्नामावे सर्वस्याः क्रिपापा अभावाद् विद्यते शुचि-
माहारमुपयुखानस्य प्रयत्नः।
१ "मभ्युषितं P. PS. 'मभिमत 0.। मभ्युक्षितं मि. उ.। २ च 0 मध्ये नास्ति।
३ ('पभुधानस्य :)।४ च न ०.।

·५० 5 चन्द्रानन्दविरचितवृत्यलइते पैरोपिकसूत्रे यदि प्रयत्नः प्रधानम्, विनापि योगादिनाभ्युदयः स्यात् । नैतत् , असति चाभावात् । ६।२।११। असति योगायनुष्ठाने न प्रयत्नमात्रस्य भावादम्युदयः, क्रियोपदेशमात् । इदानी निःश्रेयसहेतुं धर्ममाह- सुग्वाद्रागः ३६।२।१२। यादिविषयनिवात् सुसादेव रागो वर्धते । तन्मयत्वात् । ६।२।१३। यरस्य मुखहेतुमिः शरीर मावितं तन्मय इवास्ते । ततस्तन्मयस्सा रागः । किया तृप्तेः ।६।२।१४ । यदा तृप्तो मवति तदास्य वृधिनिमित्तो रागो भवति शरीरपुष्टेः । 10 अदृष्टात् । ६ । २॥ १५॥ अपूर्वरोजनकारकेपु र कम्यचिद् रागो जायतेऽत्रार एक कारणम् । 15 जातिविशेषाप रागविशेषः । ६।२।१६ । यथा तिरमा हगादिमोबने एवं प्रातिविशेषावपि रागः । मुमादिम्मो गगो दुःमादिभ्यो देपा । सतः- स्टापपिका पर्माधर्मयोः प्रवृत्तिः । ६।२।१७। रात्रि पर्ने प्रवृत्तिः, मन्येन धनमायभिमनस्य पापकाविमाम कामे. एमादी । ममी पूर्तिका परदारादिपु देपपरिका । एवं पर्मियोः सपरः | 20 ·५१ पष्टस्याध्यायस्य द्वितीयमासिकम् । सचिती यदा धर्माधर्मी भवतः तदा शरीरेन्द्रियैः सयोगो जन्माख्यो भवति, क्षीण. योश्च तयोमरणकाले वियोगः। पुनरप्पाभ्यां धर्माधर्माभ्या शरीरादिसंयोगो विमाग- धेत्येवमनादिरयं घटीयन्त्रवदावर्तते जन्तुः । एतद्विपरीतक्रमेणोच्यते, तथाहि- आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्याता । ६॥ २॥ १९ ॥ मात्मेति मनः, मनःकर्मसु तदभावे संयोगामावोऽप्रादुर्भावश्च स मोक्ष इति मोक्षो व्याख्यातः। 5 ܕ 38738 ।। पष्ठोऽध्यायः ॥ १ म्याल्पात पटोऽप्यार PS. २ मा० ।

·सप्तमस्याध्यायस्य प्रथममाह्निकम् । इदानी रूपादीनाह- उक्ता गुणाः।७।१।१। रूपादिसूत्रेणोद्दिष्टा इत्यर्थः । गुणलक्षणं चोक्तम् । ७।१।२। द्रव्याश्रयी [१।१ । १५ ] इत्यादिना द्रव्यकर्मभ्यां वैधयं कथितमित्यर्थः । इदमेवंगुणमिदमेवंगुणमिति चोक्तम् ।७।१ । ३ । तथ धुक्तं ' रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी ' [२।१।१ ] इत्यादि । 5 1. 10 पृथिव्यां रूपरसगन्धस्पर्शा द्रव्यानित्यत्वादनित्याः । ७।१।४। घटादेः पार्थिवस्य द्रव्यस्य विनाशात् तद्तानामपि रूपादीनां विनाश आश्रय- विनाशात् । अग्निसंयोगाघ । ७।१।५। अग्नितयोगाच पार्थिवेपु परमाणुपु रूपादीनां विनाशः, कार्ये समवेताना स्वाय- 15 विनाशादेव । परमाणुष्वग्निसंयोगादेव कुतः ! गुणान्तरमादुर्भावात् । ७।१।६। यस्माच्छ्यामादिगुणेभ्यो पतिरिक्तं गुणान्तरमुत्पयते ततः पूर्वे परमाणुगुणा विनष्टाः, गुणवति गुणानारग्मात् । एतेन नित्येप्यनित्यत्वमुक्तम् । ७।१।७। एतेन गुणान्तरमादुर्भान नित्येपु परमाणुषु रूपादीनामनिरपरसमुकं पार्थिवेष्वेव । 20 यत:- अप्सु तेजसि यायौ च नित्पा पनित्यत्वात् । ७।१।८। १ मुलापते 0. । २0 मध्ये नारित।

·5 सप्तमम्याध्यायस्य प्रथममाद्विरम् । सरितानलानिलपरमाणुरूपादयो नित्या पायनित्यत्वाद् विरोधिगुणान्तरापादु- मवाध नाग्निसंयोगाद् विनाशः । अनित्येप्यनित्या द्रव्यानित्यत्वात् । ७।१।९। अनित्येषु सरिरादिपु अनित्या रूपादय आश्रयविनाशे तेषामपि विनाशात् । कारणगुणपूर्वाः पृधियां पाफजाय ।७।१।१०। अनित्यायां कार्यरूपायां पृथिव्यां कारणगुणपूर्वा रूपादयो जायन्ते, नित्यायो तु परमाणुतमावायां पाक जाः पाकादग्नितयोगाजाताः। अप्सु तेजमि बायो च कारणगुणपूर्वाः पाकजा न विदान्ते।७ ११११॥ का उदकाधवयविनि समयायिकारणरूपे रूपादय आरभ्यन्ते, पाजास्त जलावणुषु नैव सन्ति विरोधिगुणान्तरामावात् । अगुणवतो द्रव्पस्य गुंणारम्भात् फर्मगुणा अगुणाः । ७।१।१२। अगुणस्य द्रव्यस्य वोरपलस्य कारणगुणैर्गुणा जन्यन्ते न गुणकर्मणाम् , मगेषावमय. गुसैकार्यसमवायाभावात् कर्मत्ववत् । एतेन पाकजा व्यायामाः । ७।१।१३। अगिमयोगाविपु श्यामादिषु पाकमा जापन्ते इति तेऽपि गुणरहिते सिद्धाः । संयोगपनि संयोगारमा गुण यति पाना इति पेन, न, पकद्रव्ययपात । ७।१।१४। एपद्रन्ययातः कमाने कथं वारम्यान विरुदावार ! संयोगम्य योग- यापारम्मो न दुष्पनि, मनेन्द्रसरत् । परिमाणमिदानी वश्याम:- 10 15

·चन्द्रानन्दविरचितवृत्त्यलकृते वैशेषिकसूत्रे
कारणबहुत्वात् कारणमहत्त्वात् प्रचयविशेपाच महत् ।७।१।१६।
ज्यणुके तत्कारणट्यणुकगता बहुत्वसंख्या महत्त्वं जनयति कारणानाममहत्वात् ।
यङ्गुले कारणामुलिमहत्त्वं महत्त्वं करोति । प्रशिथिलः संयोगः प्रचयः । द्वितूलके
तूलपिण्डयोवर्तमानः प्रचयः स्वाधारावयवपशिथिलसंयोगापेक्षो महत्त्वमारमते ।
तद्विपरीतमणु । ७।१।१७।
एतस्मात् विकारणाद् महतो यद् विपरीतं व्यणुकपरिमाणं तदणु प्रत्येतव्यम् ।
अणु महदिति तस्मिन् विशेषभावाद् विशेषाभावाच | ७।१।१८।
तस्मिन् महति वस्तुनि कुवलादावामलकापेक्षया अणुव्यवहारः, आमलके तु
विश्वापेक्षया । एवं प्रकर्षस्य भावाभावाभ्यामेकस्मिन्नेवाणुमहद्व्यवहारो भाक्तः ।
5
10
कुतः!
एककालत्वात् । ७।१।१९ ।
यत एकस्मिन्नेव काले तस्मिन्नेव वस्तुनि अन्यापेक्षया द्वौ पुरुषावणुमहझ्यवहार
विरुद्धं कुर्वातेऽतो जानीमहे ' मातोऽयम्' इति ।
तत्रापेक्षिकाणुवस्तुनि
15
दृष्टान्ताच्च । ७।१। २० ।
यथा शुक्मतन्तुजनिते कायें शुक्लिमैव, न कृष्णता, एवमतो दृष्टान्ताद् महद्भिरारब्धे
महत्त्वमेव, नाणुत्वम् ।
अणुत्वमहत्त्ययोरणुत्वमहत्त्वाभावः कर्मगुणैर्व्याख्यातः।७।१।२१।
यथा गुणकर्माणि निर्गुणानि कार्यस्य रूपादेरवयवगुणैरेकार्थसमवायाभावादेवं
20 कारणबहुत्वादिमिरेकार्थ समवायाभावादणुत्वमहत्तयोस्तदभावः ।
अणुत्यमहत्वाभ्यां कर्मगुणा अगुणाः । ७।१ । २२ ।
कारणय हुत्वादिमिरेकार्थसमवाय भावादणुखमहत्त्वे यथा अणुस्वमहत्त्वशून्ये एवं
कर्मगुणा अणुस्वमहत्तशून्याः ।
१ 'भ्यामेतरिममेव P..
२एकस्मिन्नेव वस्तुनि P.।

·- 5 10 सप्तमस्याध्यायस्य प्रथममाह्निकम् । एतेन दीर्घत्वहस्वत्वे व्याख्याते । ७। १ । २३ । उपलब्भ्यनुपलब्धी महत्त्वाणुत्ववत् । कारण महत्त्वादिभ्यश्च जायते दीर्घत्वम् , विपरीत इस्वस्वम् , तस्मिन् विशेषमावादित्यौपचारिकत्वं तथैव । तयोर्दीत्वहस्वत्वा- भाव इत्यतिदेशः। कर्मभिः कर्माणि गुणैर्गुणाः।७।१।२४ । यथा कारणबहुत्वाधेकार्थसमवायाभावादणुस्वमहत्त्वशून्या एवं 'दीर्घत्वहस्वत्वशून्या एते कर्मगुणाः । तदनित्येऽनित्यम् ।७।१ । २५ । एतचतुर्विध परिमाणमनित्ये वर्तमानत्वादनित्यम् । किन्तु- नित्यं परिमण्डलम् । ७।१ । २६ । परमाणुपरिमाणं परिमण्डलम्, तन्नित्यम् । तस्य- अविद्या विद्यालिङ्गम् । ७।१।२७ । परिमागरहितस्य व्यस्यासम्भवः परमाणूनां परमाणुपरिमाणस्य सम्भव लिङ्गम् । 15 'मविद्या' असम्मवः, सम्भवो 'विद्या । विभवाद महानाफाशः । ७।१ । २८ । विभवाद् मूलद्रव्यैः समागतरगच्छतः संयोगात् परममहत्त्वमाकाशस्यास्तीति गम्यते। तथा चात्मा।७।१।२९। आकाशमिवारमापि परममहान् दृष्टव्यः । असमासाद] दिकालावपि महान्त्री। तदभावादणु मनः।७।१।३०॥ विमवस्यामावाद् मनसोऽणुत्वं ज्ञानायौगपघाच्च । १क्ष्यतां पृ. ५४ 4. । २ दोहावर ०.। ३ नदनिये नियं PS.. तदनिये 0.। अनिये P. एलइनिलम् मि. । अनेत्येऽनित्यम् , नित्ये निलम् उ. । ४ परिमार्ग नित्ये निवर्त- मानवा P. परिमान निवर्तमानता 0 ५ परमाणु परिमार्य 0 । ६ स्पामगम्भी 25 P.I७ तपमा 0.P,1८ अममा सिातापि ०.। 20

·चन्द्रानन्दविरचितवृत्यलते पैशेषिकसूत्रे
गुणैर्दिा व्याख्याता । ७।१ । ३१ ।
यत्र यत्रावधिं करोति तत्र तत्र 'इदमस्मात् पूर्वेण ' इत्यादिव्यवहारो मूर्तेषु
प्रवर्तते, मतो मूर्तसंयोगारूयैर्गुणैर्दिग् व्याख्याता महत्त्ववती ।
तथा
5
कारणेन काल इति । ७।१। ३२ ।
येन कारणेन परापरव्यतिकरादिना कालोऽनुमीयते तस्य सर्वत्र भावात् तेनैव
कारणेन कालो विभुयाख्यातः
। सप्तमस्याद्यमाह्निकम् ॥
१ कारणेन कालः । सप्तमस्य प्रथममाहिकम् PS. I

·-
सप्तमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।
इदानी सत्यादीनुपक्रमते, भेदव्यवहारहेतुः सख्या, साधुना रूपादिव्यतिरिक्त.
त्येतदर्थमाह--
रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकादर्थान्तरमेकत्वं तथा पृथक्त्वम् । ७।२।१।
'एकोऽयम्' इत्यादिप्रत्ययो न रूपादिनिमित्तः, तत्प्रत्ययविलक्षणत्वात् । रूपादि- 5
निमित्तो हि 'रूपवान्' इत्यादिप्रत्ययः स्यात् । तस्मादयन्तरनिमित्तः । एकत्वैकपृथक्त्वे
कार्येषु कारणगुणपूर्वे। द्वित्वादेरेकस्वेभ्योऽने कविषयबुद्धिपहितेभ्यो निपतिः । तथैव
द्विपृथक्त्वादेः पृथक्त्वेभ्यः, किन्तु एक पृथक्वायपरसामान्यामावः ।
तयोनित्यत्यानित्यत्वे तेजसो रूपस्पर्शाभ्यां व्याख्याते।७।२।२।
यथा द्रव्यनित्यत्वात् तेजःपरमाणुरूपस्पशी नित्यो एवमेकत्वैकपृथक्त्वे नित्यद्रव्य- 10
वर्तिनी नित्ये, मथा चानित्ये तेजसि द्रव्यानित्यवादनित्यो रूपम्पर्शी तयेव कार्यवर्तिनी
भनित्ये एकत्वैकपृयक्रवे।
निपत्तिश्च । ७।२।३ ।
यथा च तेजसि काय कारण गुणपूर्वा रूपस्पर्धयोरुत्पतिरेवमेकत्वपृथक्त्वयोः । एवं
गुरुत्वद्वत्वस्लेहानाम् ।
ऐकत्यपृथक्त्वयोरकत्वपृथक्त्वाभावोऽणुत्वमहत्वाभ्यां
पारुपातः।७।२४।
पंकत्वपृथक्त्वयोरवयवाणकार्यसमवायाभावाद् नैवपृथक्त्वे स्त इत्यर्थः ।
कर्मभिः कर्माणि गुणेर्गुणाः । ७।२।५।
तयेवावयवगुणकार्यसमयायामावाद कर्मगुणा नैसष्टयासान्तः ।
१ पाये 0.1
२0:३ सम्व0. ४ निति P.।
५ गम P. मा. नास्ति । एस्योगपालामाको मि. उ.।६ एम.
परयोंP..
15
20
.

·५८८ 5 चन्वानन्दविरचितवृत्त्यलड़ते वैशेषिकसूत्रे ननु सर्वेषामेव पदार्थानामेकत्वं सदविशेषात् , निःसंख्यत्वात् कर्मगुणानां सर्वैकत्वं न विद्यते । ७।२।६। कर्मणां गुणाना च संख्यारहिततात् सर्वेकत्वं नैवास्ति | भाक्तमेकत्वं गुणादिग्विति चेत् , एकत्वस्याभावाद् भाक्तं न विद्यते । ७। २ । ७ । मुख्यस्यैकत्वस्याभावाद् गुणादिपु *भाक्तं यदेकरवं करप्यते तद् भवत एकरव- सिद्धो न पर्याप्नोति, 'द्रव्ये मुख्यम् , गुणेषु* भाक्तम् ' इत्यत एंव भेदपसात् । ननु कार्यकारणयोरेकत्वं प्राप्तं द्रव्ये सख्यानिर्विशेषात् , ऐकत्वाभावादेव पृथक्त्व- भाव: स्यात् । नैतत् , 10 कार्यकारणैकत्वपृथक्त्वाभावादेकत्वपृथक्त्त न विद्यते । ७ । २। ८ । द्विगत् कार्य कारणयो कस्य कार्यस्य कारण व्यतिरिक्ताश्रयाभावाद् नापि पृथक्त्वम् । एतदनित्यनित्ययोाख्यातम् । ७१ २ । ९ । एतत् पूर्वसूत्रमनित्यविषयमपि "नित्येवाकाशादिषु यथासंभवं व्याख्यातं बोद्धव्यम् । तथाहि-शब्दाकाशयोः कार्यकारणयोकत्वं नापि पृथक्त्वम् । 15 अन्यतरकर्मज उभयकर्मजः संयोगजश्व संयोगः । ७।२।१०। अन्यतरकर्मजः संयोगः श्येनस्योपसर्पणकर्मणा स्थाणुना। मल्लयोरुपसर्पणादुमयजः! सयोगा कारणाकारणयोः संयोगात् कार्याकार्यगत , यथानुल्याकाशसंयोगाभ्यां द्वयगुलाकाशसंयोगः। एतेन विभागोयाख्यातः । ७।२।११। अन्यतर कर्मजो विभाग. श्येनस्यापसर्पणात् । उभय कर्मजो मेपयोरपसर्पणात् । विभागजस्तु अगुल्योरन्योन्यविभागाद् विनष्टमात्र व्यङ्गुलेऽगुल्याकाशविमागः, कारणा कारणयोर्वा हस्ताकाशयोविभागाच्छरीराकाशविभागः । संयोगविभागयोः संयोगविभागाभायोऽणुत्वमहत्वाभ्यां व्याख्यातः । ७।२।१२। १ नास्ति P 1 २ एक्स्याभापाद् PS मि. । एमत्वाभावाद् उ.। ३ * * एनचिहान्तर्गत पाठ P मध्ये नास्ति । ४ एतीप्रसङ्गात् । ५ एकत्वभावादेव पृथग्भाव स्यात् । । ६ एतदनित्ययों" PS मि. 3.। तदनित्ययो' P.। ७ नित्ये त्याकाशा P.। । 20 23 ·चन्द्रानन्दविरचितवृत्त्यलकृते पैशेषिकसूत्रे 5 . 10 ननु च- संयोगिनो दण्डात् समवायिनो विषाणाच । ७ । २ । २० । संयोगिसमवायिम्यां दण्डविषाण भ्यां दण्डिविषाणिनो. प्रत्ययो दृष्टः । अस्ति च शब्दादर्थत्ययः, तस्मादस्यापि सम्बन्धोऽस्तीति । नैतत्, दृष्टत्वादहेतुः प्रत्ययः । ७।२२१ । दण्डिविपाणिनोईष्टवाददोषः, इह तु शब्दार्थयोः सम्वन्धस्योक्तन्यायेनादृष्टवाद. हेतुरर्थप्रत्यय. सम्बन्धे। तथा प्रत्ययाभावः ।७।२॥ २२॥ यदि शब्दोऽर्थेन सम्बद्धः स्यादगृहीतसङ्केनोऽपि ततोऽर्थ प्रतिपधेत । तस्माद. सम्पद्रौ। सम्बद्धसम्पन्धादिति चेत् सन्देहः ।७।२ । २३ । ननु शब्देनाकाशं सम्बद्धम्, आकाशेन चार्थः, एवं सम्बन्ध(व)सम्बन्धा- दथेन सम्बन्ध इति । नैतत् , सर्वार्थानामाकाशेन सम्बन्धात् कस्मिन्नर्थे शब्दः प्रयुक्त 15 इति सन्देहादप्रतिपतिः स्यात् । अतो न सम्बन्धः । तस्मात्- सामयिका शब्दादर्थप्रत्ययः । ७।२।२४ । तस्मात् सङ्केतनिमितः शब्दादर्थे प्रत्ययो न सम्बन्धात् । ऐकदिकालाभ्यां सन्निकृष्टविप्रकृष्टाम्यां परमपरम् । ७।२।२५ । एकदिको पिण्डौ दिकृतयो. परत्वापरस्त्योः कारणम् । एककालो वर्तमानकाल- सम्बद्धौ कालकृतयोः परवापरत्वयो कारणम् । तौ च सनिष्टविपकृष्टयुदयपेक्षया पिण्डौ कारणम् । १ सम्बन्धमम्बन्धा P PS | २ नैवम् ० ।३ शन्दा प्रत्यय ० । शनार्यप्रत्यय मि उ. | "दादर्थे प्रत्ययः इति पाठो नयचमत्ती t. २१ ५.१२ 25 उत, गप समीचीनतरो माति । ४ निमित्तसन्दाथै P.। ५ एकदिवाभ्यो सनि' P मि. । एकदिवाभ्यामेकाला या सनि उ । ६ एकदिशा० । 20 ·5 सप्तमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । कारणपरत्वात् कारणापरत्वाच । ७।२ । २६ । परापरदिक्प्रदेशसंयोगावसमवायिकारणम् । तथैव परापरकालपदेशसंयोगौ । दिकालप्रदेशः सयोगात् सन्निकृष्टविपकृष्टयोः पिण्डयोः सनिकृष्टविप्रकृष्टबुद्ध्यपेक्षया सैनिकृष्टेऽपरत्वम् , विप्रकृष्ट च परत्वम् । परत्वापरत्वयोः परत्वापरत्वाभावोऽणुत्वमहत्वाभ्यां व्याख्यातः ।७।२ । २७ । परापरदिकालपदेशसंयोगाः परत्वापरत्वयोः कारणम् । अनयोश्च युतसिद्धयमावेन संयोगाभावात् परस्वापरत्वाभावः । कर्मभिः कर्माणि गुणगुणाः । ७ । २ । २८ । यथा कर्मगुणा अणुत्वमहत्त्वशून्या एवं कर्मगुणा युतसिद्ध्यभावेन दिकालपदेश. 10 संयोगाभावात् परत्वापरत्वशून्याः। इहेति यतः कार्यकारणयोः स समवायः । ७ । २ । २९ । गुणादयः समवायिनो द्रव्ये । अतः समवाय क्थयति- इहेति यतः कार्यकारणयोः प्रत्यय उत्पद्यते ' इह तन्तुपु परः, इह घटे रूपादयः, इह घटे कर्म' इति [ स ) समवायः । कार्यकारणग्रहणस्योपलक्षणत्वात् 'जातेय॑क्को विशेषाणां च नित्यद्रव्येषु 15 समवायः' इत्युक्तं भवति । द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वप्रतिषेधो भावेन व्याख्यातः । ७ । २ । ३० । यथैक्ट्रैव्यवत्वान्न द्रव्यं भावो गुणकर्मसु च भावान्न कर्म न गुण एवं समवायोऽपि । तत्वं चेति । ७१२ । ३१ । यथा सलिशाविशेषादेको भावस्तथा 'इहलिनाविशेषा]देकः समवायो वृत्ति- 20 रहितो नित्यो निरवयवश्व । ॥ इति सप्तमोऽध्यायः ॥ १ सन्निकृष्टेन परत्वं विप्रकृऐनापरत्वम् 0.। २ 'कर्मव P. मध्ये नास्ति। ३ द्रव्यत्वाद् द्रव्य भावो 0 । ४ तत्त्वं च । सप्तमोऽध्याय PS | ५'सरिताविशेषाद्विशेषलिङ्गाभावाचको भावस्तथा 'इह'. लिझाविशेषाद् विशेषलिद्धाभावाचा' इत्यपि पाटोऽत्र स्यात् । दृश्यता पृ• १७ पं० १० । तुलना-"न 25 च संयोगवद् नानात्वम् , भारदहिताविरोपाद् विशेषलिङ्गाभावाच्च । तस्माद् भाववत् सर्वक समवाय इति।" इति प्रशस्तपादभाष्ये समवायनिरूपये । ६ दिस 0 ।७ इति सप्तमोऽध्याय समाप्त P. " - ·अष्टमोऽध्यायः। बुद्धिरिदानी निरूप्यते- द्रव्येषु ज्ञानं व्याख्यातम् । ८।१। पण्णा पदार्थाना मध्याद् द्रव्येष्वेव ज्ञानं व्याख्यातं यथोत्पद्यते सन्निकर्षात् , ने तु 5 गुणादिषु । तस्य- 10 15 मन आत्मा च ।८।२। मन आत्मा च ज्ञानस्य कारणं व्याख्यातम् । इदानी गुणादिषु ज्ञानमाह- ज्ञाननिदेशे ज्ञाननिष्पतिरुक्ता । ८।३। यत इन्द्रियसन्निकर्षेण ज्ञाननिष्पत्तिरुक्ता, गुणादीना * चेन्द्रियेण सनिकों नास्तीत्यतस्विदानी ज्ञानमुच्यते तेषाम सन्निकर्षे विज्ञान* यता - गुणकर्मस्थसनिकृष्टेषु ज्ञाननिष्पत्तेद्रव्यं कारणं कारणकारणं च । ८।४ । गुणकर्मणां यतो द्रव्यं समवायिकारणं ततस्तेषु साक्षादिन्द्रियेणासनिकृष्टेषु विज्ञाननिष्पतेः कारणस्य सन्निकर्षस्य तदेव द्रव्यं कारणं न गुणकर्माणि तस्माद् गुण. कर्मसु संयुक्तसमवायाज्ञानम् , 'च'शब्दो हेतौ । सामान्यविशेषेषु सामान्यविशेषाभावात् तत एव ज्ञानम् । ८१५। सामान्ये सत्तादो विशेषेषु चान्त्येषु तद्दर्शिना द्रव्यसन्निकर्षादेव ज्ञानमुत्पद्यते, न सामान्यविशेषेभ्यः, तेपु दमावात् । १०P PS मध्ये मनवमदशमाध्यायेवाद्विव विभागो नेवारित । २ न तथा गुगा P। ३ "निर्देशो O P । ४ गुगानो 0 । ५ * * एलचिदान्तर्गत पाठ P मध्ये नास्ति । ६ (°ममनिकोऽपि शान !)। ७ कारण सतस्नेषु०। ८ कारणं च गुणकर्मागि ०।९ हतावर्षे ० । १० तेषु तेषु ० । १९ मावात्' इत्यत आरभ्य 'नाहपु'[१३]इल-त पाठ 250 मध्ये मास्ति । 20 ·अटमोऽध्यायः। ६३ 5 : 10 अन्यत्र.तु- सामान्यविशेषापेक्ष द्रव्य गुणकर्मसु । ८।६। द्रव्यगुणकर्मसु द्रव्येन्द्रियसन्निकर्षात् सामान्याच सादेः(सातादेः!) सामान्य. विशेषाच्च द्रव्यत्वादेः 'सत्' इति 'द्रव्यम्' इत्यादि च ज्ञानमुत्पद्यत इति । इह सूत्रे सामान्यं सत्ता, विशेषा द्रव्यत्वादया, पूर्वसूत्रेऽन्यथा । तत्रापि-- द्रव्ये द्रव्यगुणकर्मापेक्षम् । ८।७। चक्षुःसन्निकर्षाद् यज्ज्ञानं द्रव्ये सामान्य विशेषापेक्षं विषाणी' इति, गुणापेक्षं 'शुक्लः' इति, कर्मापेक्षं गच्छति' इत्युत्पद्यत इति । द्रव्यादीनां च विशेषणत्वात् पूर्वमुपलम्भः, तेन विशेषणबुद्धेः कारणत्वं विशेष्यबुद्धेः कार्यकम् । गुणकर्मसु गुणकर्माभावाद् गुणकर्मापेक्षं न विद्यते । ८ । ८ । गुणे गुणकर्मणोरभावात् कर्मणि च गुणकर्मनिमित्तं गुणकर्मसु ज्ञानं न भवतीति । द्रव्यादी ज्ञानस्य पूर्वोत्पत्तावनियमः, यथा समयायिनः श्वैत्याच्दैत्यबुद्धेः श्वेते बुद्धिस्ते कार्यकारणभूते । ८१९। श्वेतगुणसमवायिनः श्वैत्य सामान्यात् श्वैत्यसामान्यज्ञानाच श्वेतगुणज्ञानं जायते, 15 सामान्यगुणसम्बन्धोऽपि द्रष्टव्यः, अतो विशेषणबुद्धिः कारणं विशेष्यबुद्धिः कार्यम् । विशेषणविशेष्य[स्वा]मावे तु- द्रव्येष्वनितरेतरकारणात् कारणायोगपद्यात् । ८ । १० । अणुत्वाद् मनसो योगपधाभावात् सत्यपि क्रमे घटपटज्ञानयोर्न कार्यकारणभावः, विशेषणविशेष्यत्वायोगात् । तथा द्रव्यगुणकर्मसु कारणाविशेषात् । ८।११। गौः शुक्ला गच्छतीति च द्रव्यगुणकर्मसु ज्ञानानां क्रमेणापि जायमानानां न . । 20 १. सामान्यात सत्तादेः' इनि 'सामान्यात् सत्तायाः' इति वा पाठोऽत्र समीचीनो भाति । २ अत्र 'द्रव्यापेक्षं विषाणीति' इति पाठः समीचीनो भाति । तुलना-" द्रव्ये च्यापेक्षं यथा गौर्विपाणीति, गुणापेक्षं यथा गौः शुभ इति, वर्मजन्यं यथा गौर्गरछतीति। "-मि. पृ. ७६ । 25 ३ वेतसामान्यात् P. 1 ·5 10 चन्द्रानन्दविरचितवृत्यलकृते वैशेषिकस्त्रे कार्यकारणभावो विशेषणविशेष्यताऽभावादित्यस्य पूर्वोत्तस्य कारणस्याविशेषात् । अतो द्रव्यज्ञानं न गुणकर्मवुद्धयोः कारणम् , गुणकर्मवुद्धी अपि न परस्य कारणम् । विशेषणन्यायाभावे तु- अयमेष कृतं त्वया भोजयनमिति बुद्धयपेक्षम् । ८ । १२ । 'अयम्' इति सन्निकृष्ट 'एषः' इति च किञ्चिद्विप्रकृष्ट प्रत्ययः, 'कृतं त्वया' इति कर्मकर्तृपत्ययो(यो), 'भोजनम्' इति कर्तृकर्मप्रत्ययौ । सन्निकृष्टापेक्षो विपकृष्टे प्रत्ययः, 'कृतम्' इति कर्मापेक्षः कर्तरि, 'भोजय' इति कर्बपेक्षः कर्मणि । कुतः सापेक्षा इति चेत्, दृष्टेषु भावाददृष्टेष्वभावात् । ८ । १३ । दृष्टेषु सत्सु यतः सन्निकृष्टादिपु विप्रकृष्टादिप्रत्यया भवन्ति नादृष्टेपु*, अतः सापेक्षा अपि सन्तोन कार्यकारणभूता विशेषणविशेष्यत्वायोगात् । बुद्धीनामर्थेन्द्रियापेक्षत्वेऽप्यर्थस्तावदुच्यते- अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु । ८ । १४ । विनाप्यर्थत्वेन सामान्येन त्रिष्वेव द्रव्यादिषु तत्र प्रसिद्धया 'अर्थ'शब्दः परि- 15 भाप्यते । केव ! यथा सामान्यविशेषेषु विना सामान्यान्तरेण यथा सत्तादिपु सामा. न्येषु सामान्य सामान्यम्' इति ज्ञान तथा विशेषेषु विशेषान्तरामावेऽपि 'विशेपो विशेषः' इति तहशिनां विज्ञानमेवं द्रव्यादिषु विनाप्यर्थत्वेन पारिभाषिकोऽर्थशब्दः । इन्द्रियाण्युच्यन्ते, तानि च न पश्चात्मकानि, यतः-- द्रव्येपु पश्चात्मकं प्रत्युक्तम् । ८ । १५ । यतो द्रव्येवारब्धव्येषु पञ्चभूतान्यारम्मकाणि न विद्यन्ते, अपि तु यान्यारमन्ते चत्वारि तानि स्वां स्वा जातिमारभन्ते । एवमिन्द्रियाण्यपि पतिनियतभूतकार्याणि, तथाहि- भूयस्त्वाद् गन्धवत्याच पृथिवी गन्धज्ञाने। ८।१६। गन्यज्ञान प्राणम्, तस्मिन्नारब्धव्ये पृथिवी कारणं भूयस्त्वात्, शरीरापेक्षया तु १ कर्मणि P1२ द्रव्ये पारधारधेपु दन्येषु पञ्च ।। ३ 'भूतानि 0.1४10. 20 25 मध्ये नारित ।

·६५ अष्टमोऽध्यायः । भूयस्त्वम् । भूयस्त्वं च घाणे पृथिव्याः, पादादिना गन्धोपलव्ध्यभावात् । गन्धवत्त्वाच, यतश्च स्वसमवायिना गन्धेन प्राणेन्द्रियं गन्धममिध्यनक्त्यतस्तस्य गन्धवती पृथिव्येव कारणम् , भूतान्तराणि तु संयोगीनि स्वल्पान्येव । तथापस्तेजो वायुश्च रसरूपस्पर्शज्ञानेपु रसरूपस्पर्श- विशेषादिति । ८।१७। स्वसमवायिना मधुरापाकजेन रसेन रूपेण शुक्लभास्वरेण स्पर्शेन अपाकजानुष्णा शीतेन यतो रैसन-नयन-स्पर्शनानि रस-रूप-स्पतिभिव्यञ्जन्स्यतो रसवत्त्वाद् रूप- वत्त्वात् स्पर्शवत्वाच्च भूतान्तरैर्निमित्तैरनभिभूतत्वेन भूयस्त्वाच्च त्रिप्विन्द्रियेषु यथासमय- मापस्तेजो वायुश्च समवायिकारणानि द्रष्टव्यानि । आकाशं तु स्वत एवं श्रोत्रं कर्ण. शप्कुल्यैवच्छिन्नं न प्रकृतिरनारम्भकत्वात् । एवं प्रत्यक्षं व्याख्यातम् । 5 । 10 || अष्टमोऽध्यायः॥ १ वायुश्च रसरूपपणु रमरूपस्पर्शविशेषात् PS. वायुभ रमपराशेपु रसम्पपदिति 0.। यायुध रसपा पाने रसम्पमा मि.। वायुश रमम्पस्पर्शाविशेषात् उ. । २ मधुररमेत 0.1 ३ रमना'०.४ आशशे तु स्वत एव श्रोने 0.। ५'त्यारिटर्न ने प्रति' P. यवनि प्रति 0.। 15 १ ·. नवमोऽध्यायः। इदानीमनुमानं व्याचिख्यामस्तस्य विषयं दर्शयति- क्रियागुणव्यपदेशाभावादसत् । ९।१। न तावत् कार्य प्रागुत्पतेः प्रत्यक्षेण गृह्यते । नाप्यनुमानेन, सनि लिङ्गे तस्य 5 भावात् , लिनाभावश्च तदीययोः कियागुणयोरनुपलब्धेः, न चान्यद् 'पपदेश'शब्द. सूचितं लिझमस्ति । तस्मात् प्रागुत्पत्तेरसत् । पश्चात्--- सदसत् ।९।२। सद्भूतं च कार्य प्रध्वस्तमुत्तरकालम सदेव, ने सतस्तिरोधानं कियागुणव्यपदेशा- 10 भावादेव । मध्ये तु- असतः सत् क्रियागुणव्यपदेशा(श )भावादर्थान्तरम् । ९।३ । प्रध्वंसात् पूर्वमुत्पतेरुत्तरकालमसतोऽर्थान्तरभूतं वस्तु 'सत्' इत्युच्यते कियागुण. व्यपदेशानां भावात् । 15 सञ्चासत् । ९।४। सदपि वस्तु भावान्तरनिषेधेन गौरश्वो न भवतीति, कार्याकरणेन नायं गौर्यो न वहति 'असत्' इत्युपर्यते । यचान्यत् सतस्तदप्यसत् । ९।५। सतश्च वस्तुनो यदन्यदरयन्ताभावरूपं प्रागुपाधिपध्वंसाभावाविषयं शशविपाणादि 20 तदप्यसदेव । असतामविशेषात् प्रागसति कथं कारकप्रवृत्तिर्नान्यत्रेति चेत्, न, विशेषप्रहणात् । १०P.Ps. मध्ये रमलव्याय आहिविभागो नास्ति । २वात्तस्यामन् ०. । 'वात्प्राग- गत् उ. । ३ न सन् न तिरोधानं 0.। ४ अमतः कियागुगव्यपदेशाभावार्थान्तरम् उ.। असति क्रियागुणव्यपदेशाभावादर्थान्तरम् मि.। ५ व्यपदेशाभावात् ।। ६ प्रसाविषय 0.। - ·नयमोऽध्यायः । ६७ असदिति भूतप्रत्यक्षाभावाद् भूतस्मृतेविरोधिप्रत्यक्षत्वाच्च । ज्ञानम् । ९।६। प्रध्वंसासति 'असत्' इति ज्ञानं मूतस्य वस्तुनः पूर्ववदिदानी दर्शनाभावात् तस्य च भूतस्य वस्तुनः स्मरणाद् विरोधिनश्च कपालादेर्महणाद् विनाशं परिकाम्योत्पद्यते, अन्यथा तत् कथमिव न दृश्येत तथात्वस्याविशेषात् । प्रागभावे तु- तथा[भावे भावप्रत्यक्षत्वाच्च । ९।७। मृस्पिण्डावस्थायां प्रागभावे घटविषयं प्रत्यक्षज्ञानं नाम , इदानी तु घटविषय विरुद्ध विज्ञानमुदभूत् , स्मर्यते चाभावावस्था, तस्मादिदानीमयं भावः सममूत् पूर्व- 10 मस्यामाव एव चासीदिति प्रागमावे 'मसत्' इति निश्चयज्ञानम् । एतेनाघटोऽगौरधर्मश्च व्याख्यातः । ९।८। यंदा हि स्थापयां घर इत्युत्पनविज्ञानस्य कारणान्तरतः सम्यक्प्रत्यय उत्पद्यते 'नायं घटः, स्थालीयम् ' इति तदपि घटपत्ययस्याभावात् तस्य च स्मरणाद् विरुद्धम्य च स्याल्यादेर्दर्शनाद् योद्धव्यम् । एवमेश्वे ' अगौः' इति । व्या सामान्यतो दर्शनाद् 15 रात्रिस्नानादेर्धर्मत्वे सम्माविते 'अधर्मः' इत्युत्पद्यत इति चेतनाचेतनातीन्द्रियभेदेनो- दाहरणत्रयम् । अभूतं नास्तीत्यनर्थान्तरम् । १।९। प्रामध्वंसोपाध्यमावेभ्यो यदत्यन्तामावरूपं शशविषाणादि तद् 'अभूतम् 'नास्ति' इति पर्यायशब्दाभ्यामन्पत्तिरिक्तमुच्यते, नास्य पर्यायशब्दरन्तरता कथ्यते, अतोऽस्य 20 पर्यायशब्दैरेवोपदर्शन लक्षणम् , नास्य देशकालादिनिषेधः । . . १ भूतस्य प्रत्यक्षाभागद् 0.1 भूनप्रन्यमाभावाद् P.। तुलना-" तदपि घटप्रत्ययस्या- भागत् तस्य व मागाद विश्वस्य च स्थायदेशनाद बोदव्यम् "-3• v 4. १४-१५१२ म भानम् 0.1 अन्यथा कमिव P.। ४ विशेष ०.। ५ आसीदिति प्रागमाश्मदिति निभयज्ञानम् ०.। ६ एना सूझ यात मि. पुस्तम्म् । ७ ययाहि P 1 ८ कारगान्तग्निगम्यान' P.125 ९ 'मोरिति 0.12. मान्दारा चायति'..।

·६८ चन्द्रानन्दविरचितवृत्त्यलकृते वैशेषिकसूत्रे . . 10 अन्यत्र तु- नास्ति घटो गेह इति सतो घटस्य गेहसयोगप्रतिषेधः।९।१०। नास्ति घटोऽस्मिन् देशे काले वेति देशादिनिषेधो घंटादे, न स्वरूपतो निषेध क्रियत इति । 5 नास्त्यन्यश्चन्द्रमा इति सामान्याचन्द्रमसः प्रतिपेधः ।९।११। 'नास्ति द्वितीयश्चन्द्रमा ' इति सद्याप्रतिषेधेन सामान्याचन्द्रत्वाख्याचन्द्रमा निवर्त्यते इति कृत्वा चन्द्रत्व सामान्य नास्तीत्युक्त भवति । देश काल भाव सामोपाधी- नाममावे तदत्यन्तासत एव प्रभेदश्चन्द्रत्वसामान्यनिषेध इति वर्णयन्ति । सिकताभ्योऽनुपर्दधन क्षीराचोत्पत्ते प्रत्यक्षेण चामहणात् सदसत् क य कारणे । सर्दसतोधात् कार्ये सदसत्ता न । ९ । १२ । सत्त्वासत्त्वयोर्युगपद्विरुद्धवान सदसत् कार्य कारणे । तस्मादसदेव । प्रत्यक्षपरोक्ष विषयत्वाद् योगिप्रत्यक्ष प्रत्यक्षानुमानयोर्मध्ये व्याख्यायते- आत्मन्यात्ममनसोः संयोगविशेषादात्मप्रत्यक्षम् । ९ । १३ । आहृत्य विषयेभ्य इन्द्रियाणि तेभ्यश्च मन आत्मन्येव यदा समाधीयते तदा 15 योगजधर्मापेक्षादात्मान्त करणसंयोगाद् विशिष्टात् तत्रभवता स्वस्मिन्नात्मनि ज्ञान प्रत्यक्ष मुत्पद्यते। तथा द्रव्यान्तरेषु ।९।१४ । प्रतिषिद्धात्मसंयोगेषु व्यापकद्रव्येप्वात्मनाऽसंयुक्तेषु अपतिषिद्धामसंयोगेषु च परमाण्वादिपूभाभ्या संयुक्तेपु ज्ञानमुत्पद्यते। १ घगदे स्वरूपना निषेध दिय इति P । २'धद्रमसि प्रतिषेप PS । चन्द्रमा इनि सामा याद्रममि निषेध P । अय P पाठोऽपि समीचीनो भाति । 'बद्रमा इति सामा यचन्दमस्यनेषेध 0 । उ माये नास्त्य सूचम् । तुलना यथा नास्य यदमा इति द्वितीयपदामावानयोऽयमवेति मामायान् प्रतिषियने चन्द्रमास्तथा नास्ति को गहे मृसिरे कारासावरपाया ये गीयमत्वानि गविशेष गानि । -नयचमत्ति पृ. ४३५। ३ देशातगाम 25 योगपी.०।४ ता (1)नुपरे० ।५ प्रयोगाप्रमात् 0 । ६ उदृनमिः सूर्य नयचमत्ती पृ• • • • • १९. पं...। उ मधे नार यो मनम्। ७ 'दामी प्रत्यार०।८ सया P मध्ये नास्ति। 20 ·नवमोऽध्यायः । ६९ 5 विच्च- आत्मेन्द्रियमनोर्थसन्निकर्पाञ्च । ९ । १५ । सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टेप्वर्थेषु तेषा चतुष्टयसन्निकर्षादपि प्रत्यक्ष जायते । तथास्मदा. दिप्रत्यक्षेषु । तत्समवायात् कर्मगुणेषु । ९ । १६ । यथाऽन्तःकरणसयोगाद् द्रव्यान्तरेषु ज्ञानमुत्पद्यते तथैर तद्व्यसमवेतेषु कर्म- गुणेषु ज्ञानमुत्पद्यते । यथा च चतुष्टयसन्निकर्षात् सूक्ष्मादिवामपत्यक्षेषु च ज्ञान तथैव वत्समवेतेषु गुणकर्म ज्ञानमुत्पद्यते संयुक्तसमवायात् । आत्मसमचायादात्मगुणेपु । ९॥ १७ ॥ यथारममन संयोगात् स्वस्मिन्नात्मनि ज्ञानं तथैव स्वात्मसमवेतेषु सुग्वादिषु ज्ञानमुत्पद्यते 110 योगिप्रत्यक्ष व्याख्यायानुमान व्याचष्टे- अस्येदं कार्य कारणं सम्बन्धि एकार्थसमवायि विरोधि चेति लैङ्गिकम् । ९ । १८॥ मस्येदमिति सम्बन्धमात्र दर्शयित्वा कार्य कारणम्' इत्यादिना विशिनष्टि । 'कार्यकारण ग्रहणेन समवायिमानोपलक्षणाज्जात्यादेरपि प्रहणम्, 'सम्बन्धि'शब्देन संयोगिनो प्रहण धूमादे. । अन्यद् व्याख्यातं संयोग्यादिस्त्रे । तत्र 'एवविधप्रसिद्ध- सम्बन्धस्यर्थिकदेशमसन्दिग्ध पश्यतः शेषानुव्यवसायो य स लिगदर्शनात् सञ्जायमानो लैहिकम्' इति वृत्तिकारः। एतेन शादं व्याख्यातम् । ९ । १९ । यथा कार्यादिस्मृतिसव्यपेक्षमनुमान त्रिकालविषयमतीन्द्रियार्थ च तथैव शान्द सोतस्मृत्यपेक्षं त्रिकालविषयमतीन्द्रियार्थ च । अतोऽनुमानेनैकयोगक्षेमत्वादनुमान मेवे युक्तं भवति । क शब्दोऽर्थस्य चेत् , तदुच्यते- हेतुरपदेशो लिड निमित्तं प्रमाणं कारणमित्यनान्तरम् १९॥ २० ॥ १च विज्ञान तथा तत्समवन मादिए । ध्यायातम् P PS INो स्याम्यात 0... मादिस्मृति 0। ५ पदेशा निमित्त निमा-जयवधगृत्ति पृ. ६५१ रपदेशा लि प्रमाणे उ । 15 20 - २ म्यताम् ३ । ११ ८ । साध्य 25 ·७० 10 चन्द्रानन्दविरचितवृत्यलङ्कृते वैशेषिकसूत्रे हेत्वादिशब्देस्तात्पर्येण कारणं कथयति । हेतुरपदेशः कारणमित्यर्थः । एवं शब्दः कारणं सदस्य प्रतिपत्तौ लिनं कुत इति चेत्, अस्येदमिति बुद्धधपेक्षत्वात् । ९ । २१ । यथा ' अर्थस्य प्रतिपत्तावियं इस्तचेष्टा कारण प्रतिपत्तव्या' इति वृत्तसङ्केतः तां 5 हस्तचेष्टां दृष्ट्वा ततः शब्दात् कारणादर्थं प्रतिपद्यते एवम् 'अस्यार्थस्य प्रतिपत्तावयं शब्दः कारणम्' इति प्रसिद्धसङ्केतस्ततः शब्दात् कारणादर्थं प्रतिपद्यते, यथा अभि- नयादेरपि अर्थ प्रतिपद्यन्ते लौकिका एवं शब्दोऽर्थस्य सङ्केतवशेन व्यन्जकत्वात् कारण- मिति वृत्तिकारः। एवमुपमा[ना]दीनामन्तर्भावः । एवं द्वे एव प्रमाणे। प्रमाणवं च प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणं प्रमा प्रमाणमिति वा । अनुमानाचं स्मृतिरुच्यते- आत्ममनसोः संयोगविशेषात् संस्काराच स्मृतिः। ९ । २२ । अग्न्यर्थिनो धूमदर्शने यदुत्पन्नं तदपेक्षादात्मान्तःकरणसंयोगाद् विशिष्टाच भावनाख्यसंस्काराद् 'यत्र धूमस्तत्राग्निः' इति स्मृतिरुत्पद्यते । तथा स्वप्नः स्वप्नान्तिकं च । ९ । २३ । उपरतेन्द्रियस्य प्रलीनमनस्कस्यान्तःकरणेनैव ज्ञानं स्वप्नः, स्वप्नेऽपि स्वप्नज्ञानं स्वप्नान्तिकम् , तदुमयं पूर्वप्रत्ययापेक्षादात्ममनःसंयोगविशेषाद् भावनासहायादुत्पद्यते । धर्माच ।९।२४ । अननुभूतार्थविषयमपि स्वप्नज्ञानं शुभाशुभसूचकं धर्मात् 'च'शब्दादधर्माचेति । जापतस्तु इन्द्रियदोपात् संस्काराचाविद्या' ।९।२५ । वातादिदषिणोपहतेन्द्रियस्य पूर्वरजतानुभवनितात् संस्कारादारममन संयोगाच १ एवं दाब्दकारणसमर्थरय 0.1 (एवं शब्द कारणमर्थस्य ! ): २ अर्थस्यार्थस्य 0.। भत्र 'अस्थार्थस्य' इत्यपि पाठ. समीचीनो भाति । ३ दृष्ट्वा सर्वत्र समर्थ प्रतिपद्य एवम् ०.। प्रमिदमोताततधदात् 0 । ५ तथा स्वास्थमान्तिकम् P3 । तया सम्म स्वमेऽपि स्वप्नज्ञानं 15 स्वप्नान्तिकं च P । तथा स्वप्न स्वप्नानिाम् उ । ६ -विद्या इत्यत आरभ्य पशभ्यो [1-12]इन्यन्त• पाठ 0. मध्ये नास्ति। 15 20 - ·5 नवमोऽध्यायः । ७१ विशिष्टादधर्मापेक्षादतस्मिस्तदिति ज्ञानं यथा शुक्तिकायां रजतमिति । अनध्यवसायो यथा दाक्षिणात्यस्योष्ट्रदर्शने । तद् दुष्टं ज्ञानम् । ९।२६ । यदेतत् संशयविपर्ययानध्यवसायस्वप्नलक्षणं तद् दुष्टमप्रमाणमिति । अदुष्टं विद्या । ९ । २७ । यददुष्टं प्रत्यक्षानुमानाख्यं तद्विवेत्युच्यते । आप सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः । ९ । २८ । तत्र यलिङ्ग निरपेक्षमतीतानागतवर्तमानेपु धर्मादिप्वतीन्द्रियेषु ग्रन्थैरनुपातेपु देवर्षीणां यत् प्रातिम मुस्पद्यते विज्ञानं लौकिकानां कदाचिदेव 'श्वो मे माता आगन्ता, हृदयं मे कथयति' इति अनवधारणफलं केवलं तर्केण नीयते तदार्पमित्युच्यते । अञ्जनरसायनादि 10 सिद्धानां तु सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टार्थविषयं यद्वा दिव्यान्तरिक्षादिनिमित्तेभ्यः प्राणिनां धर्माधर्मविपाकपरिज्ञानं तत् सिद्धदर्शनम् । तञ्च प्रत्यक्षानुमानाभ्यां न भिद्यते, आर्ष भिद्यत इति वर्णयन्ति । तदेतदा सिद्धदर्शनं च विशिष्टाद् धर्मादात्ममनःसंयोगाचोत्पद्यते । ॥ इति नवमोऽध्यायः॥ १ धर्मभ्यः । नवमोऽध्याय. PS। 15 ·10 दशमोऽध्यायः। बुद्धिप्रसन्न एवापर्यवसिते सुखदुःखबुद्धयोरालम्बने सुखदुःखे च कथयति । तथाहि-'सुखदुःखमोहमयानि भूतानि' इत्याहुः । तदयुक्तम् । आत्मसमवायः सुखदुग्वयोः *पञ्चभ्योऽर्थान्तरत्वे हेतुस्तदा. 5 श्रयिभ्यश्च गुणेभ्यः । १० । १। आत्मन्येव यः समवायः सुखदुःखयोरसो पञ्चभ्यः क्षित्यादिभ्यस्तदायिभ्यश्च गुणेभ्यो गन्धरसरूपस्पर्शेभ्योऽन्तिरत्वे हेतुः, अन्यगुणानामन्यत्रासमयार्यात् । आत्म- समवायश्चैतयोरहङ्कारेणैकवाक्यभावात् । आत्मसमवायित्वेऽपि- इष्टानिष्टकारणविशेषाद् विरोधाच मिथः सुखदुःखयोरर्थान्तर- भावः।१०।२। स्त्रयादिकारणजन्यं सुखम् | विषादिकारणजन्यं दुःखम् । परस्परविरुद्ध च सुख• दुःखे, अन्योन्यविनाशेनोत्पत्तेः । अतोऽनयोर्भेदः, नैकत्वमेकार्थसमवायात् । संशयनिर्णयौ परस्पराभावमात्रम्, न वस्तुसन्ताविति चेत् , न, संशयनिर्णययोरर्थान्तरविश्व ज्ञानान्तरत्वे हेतुः । १० । ३ । अर्थान्तरात् परस्परविलक्षणात् कारणाद् भाव उत्पतिः संशय निर्णययोः । तथाहि- विशेष जिज्ञासोरगृहीतविशेषस्य सामान्यालोचनात् संशयो जायते । संशयात् परतः प्रमाणान्तरेण विशेषग्रहणात् ' स्थाणुरेवायम् ' इति निश्चयः । यदि चैतौ न वस्तुसन्तो मवेता नैतौ विलक्षणकारणाभ्यामुत्पद्येयाताम् । अतो ज्ञानान्तरभूतौ संशयनिर्णयौ 20 परस्परतः, निर्णयस्तु प्रत्यक्षानुमानाभ्यां न भियत इति केचित् । तयोनिप्पत्तिः प्रत्यक्षलैगिकाभ्यां ज्ञानाभ्यां व्याख्याता । १०।४। १०. P. PS मध्येऽस्मिन्न याये आहिकविभागो नास्त्येव । २ वुद्धिप्रसगा एगापर्यवमिते । 'बुद्धिप्रसङ्गे पर्यवसिते' इत्यपि पाटोऽत्र ममोचीनो भवेत् । ३ म्बनमुखदु खे P। (म्यन मुग १)। ४ अयिभ्यो गुणेश्य ०। ५ वाय ६ विधादिकारगजन्य दु.सम् 25 P मध्ये नास्ति। ७ 'मागावटुस-ताविति 0.1८ 'भाव ज्ञाना' 0.। 15 . ।

·5 दशमोऽध्यायः। ७३ यथा स्मृतिमत आत्मनः प्रत्यक्ष लिनं दृष्ट्वा अप्रत्यक्ष ज्ञानमुत्पद्यते तथैव सामान्य- मात्रदर्शनातू स्मृतिमतो विशेष जिज्ञासोरगृहीते विशेष स्थाणुः पुरुषो वा' इति जायते संशयः । यथा च भूतार्थसम्बन्धवशेन 'अयमेवंभूतोऽर्थः' इति प्रत्यक्षमुत्पद्यते तथैव विशेषसम्बन्धवशेन निवृत्ते संशये 'इदमेवम्तम् ' इति निर्णयो जायते । इदानी कार्यकारणबुद्धी निरूपयति- भूतमिति प्रत्यक्ष व्याख्यातम् । १० १५ स्वकारणेभ्य उत्पन्ने कार्ये मूतं निष्पन्नमिदं कार्यमिति कार्यज्ञानम् , "विशेषण- ज्ञानाद् विशेष्यज्ञानम्' इति न्यायेन तद् व्याख्यातम् , तञ्च मुख्यम् । अन्यत्र स्वौपचारिक कार्यामावात् । तथाहि-निष्पत्स्यमाने कार्य भविष्यतीति कार्यान्तरे दृष्टत्वात् । १०।६। 10 यथाभूतायाः सामग्र्या अनन्तरं पटादि कार्यमुत्पन्नं दृष्टं तथाभूतसामग्रीदर्शनादि. दानीमनुत्पनेऽपि कार्ये कार्यशब्दमुपचर्य भविष्यति कार्यम् ' इति जायते कार्यबुद्धिः । निष्पद्यमानेऽपि तथा भवतीति सापेक्षेम्योऽनपेक्षेभ्यश्च । १०।७। यंदा प्रस्तारितांस्तन्तून् पूर्वपूर्वसंयोगापेक्षानुपलभमानः पश्चात् पश्चादुत्तरोतरतन्तु. 15 संयोगे सति अनपेक्षानुपलमते तदास्य पट्टिकाद्यवान्तरं कायं पश्यत उत्पद्यमाने कार्यदव्ये निष्पनानिप्पन्नसयोगपर्यालोचनया 'भवति कार्यम् , उत्पद्यते कार्यम्' इति जायते चुद्धिः । यथा चोत्पत्तौ एवं विनाशेऽपि प्रयत्नानन्तरोत्पचीनां घटादिद्रव्याणां विनाशे 'अमूत्' इति प्रत्ययस्य 'भूतप्रत्यक्षामावाद' [९१६] इत्यादिना कथितत्वादिदानी पारिणामिके शरीरादौ कथ्यते । तत्र विनष्टे- अभूदित्यभूतात् । १०१८॥ १ भूना 0 1 (सद्भुना)। २ प्रत्यक्षमाख्यानम् 0.: ३ उत्पने शाने भूतं 0.1 ४ निप्परमाने कायें 0.। ५न्तरष्टत्वात् PS. I पि 0 मध्ये नारित । भवति सापें 0.P.1 " तथा भवतीति मापेक्षेभ्यो निरपेक्षेभ्यर” इनि प्रशस्तपादभाष्ये संयोगनिम्पगे। ८ यदा प्रस्तारिता शून्य( रिनाशन् । सिंयोगा' P.। यदप्रपूरितं तद्भूत पूर्व 25 पूर्वपूर्ण योगा' 0.९ वान्तवार्यम् P.। 20 ७ तथा ·७४ 5 चन्द्रानन्दविरचितवृत्यलते वैशेषिकसूत्रे अभूताद् विनष्टादित्यर्थः । पाणिपादप्रीवादीनवयवान् विभक्तानुपलभ्य विनष्टाद- समवायिकारणात् संयोगाद् विनष्टे कार्ये अभूत् कार्य शरीराख्यम्' इति जायते बुद्धिः। विनश्यति पुन सति च कार्यासमवायात् । १० । ९ । सति संयोगे 'च'शव्दादसति, घातकादिविनाशकारणव्यापारेऽपि केषाश्चिद् प्रीवाद्यवयवानामनिवृत्ते संयोगे विभागाच पाण्यादीना विनिवृत्ते कार्यस्य शरीरादेरसम- वायाद् विनाशकारणाघातत्वेन प्रचलितत्वाद् विनष्टाविनष्ट संयोगालोचनेन 'कार्य नश्यति' इति ज्ञानमुत्पद्यते । अन्ये तु 'अमत् कार्यम्' इति व्याचक्षते, तेदयुक्त तदभिप्रायेणवं कार्यस्य विनष्टत्वात् । 10 एषा च बुद्धि एकार्थसमवायिपु कारणान्तरेपु दर्शनादेकदेश इत्येकस्मिन् । १०।१०। शरीरादौ क्वचिदेकस्मिन्नर्थे यदा पाण्यादयोऽवयवा समवायिन उपलब्धा , अथास्य तेषु एकदेशबुद्धिरुत्पन्ना, इदानी तान् विभज्य विभक्तानुपलभ्य एतस्मिन्नेकदेशिनि अभूत कार्यम् ' इति ज्ञानोत्पत्ति । के तेऽयवा इत्याह- शिरः पृष्ठमुदर पाणिरिति तद्विशेषेभ्यः । १० । ११ । स्वसामान्यविशेषेभ्य शिरस्त्वादिम्पो येपु ज्ञान जायते [ते ] शिरआदयोऽवयवा इत्यर्थ । कारणबुद्धिस्तु- कारणमिति द्रव्ये कार्यसमवायात् । १० । १२ । काय द्रव्य पुमान् कर्म या समवेत द्रच्थे पश्यले 'दस्य कारणम्' इति मुल्प, बुद्धि , कार्यस्य जातत्वात् । १ अभूतात् कार्य शरीरारयम् ? अभूत् कार्यारयं शरीरम् 0 । २ त-पि युक्त तथाहि (तदमि) प्रायणैव 0 । ३ (कार्यस्याविनष्ट वात् १ )। ४ इयेतस्मिन् P । ५ तद्विभक्कानुपलभ्य ते देशिनि 25 अभूत् कार्यमि त ज्ञानो पत्ते ०।६ (एकस्मिन्नेकशिनि)। ७ शिरआदिभ्यो ०। 0 ।९ द्रव्यगुगा कर्म वा P । द्रव्य द्रव्यगुणा कर्म वा ०। (द्रव्यगुगौ कर्म वा )। . 15 - 20 ८व्य ·दशमोऽध्यायः। अजाते तु- 5 संयोगाद्वा ।१०।१३। ननियमाणेऽपि काय तन्यादीनां परस्परेण संयोगादस्य पटं प्रति तेपु कारण. बुद्धिरुपयते । कारणसमघायात् कर्मणि । १० । १४ । संयोगविमागेपु निरपेक्षकारणत्वात् तत्कारणद्रव्ये समवेतवान् कर्मोपनमात्रमेय कारणवुदि जनयति । इदानी गुणेपु- तथा रूपे फारणकारणसमवापाच । १०।१५। कार्यरूपस्य समवायिकारणे पटादौ यत् समवायिकारणं तन्तवस्तेषु कारणकारणेषु 16 समवेतत्वात् कारणं रूपादय इयुच्यन्ते, ''शब्दादनुत्पन्नऽपि कार्यरूपे कारणवुद्धिः। कारणसमवायात् संयोगे । १० । १६ । कार्यस्य पटादेः समवायिकारणेषु तन्वादिषु समवेतत्वान् संयोगे द्रव्यं पति कारणबुद्धिः। गुणकरिम्मे तु- तथा कारणाकारणसमचायाच।१०।१७। कारणे घटेडकारणे चाग्नावमिसयोगः समयेतत्वात कारणं पारजानाम् । अभि- पारसे कर्मकारोऽमिहन्तरि चाकारणे समयेतत्वाद् वेगवद्रव्यसयोगः कर्मणः कारणम् । पाफजारम्भे तु- संयुक्तसमयायादशपिकम् । १०।१८। मना पाजा.रमेऽणुभिः संयुळेऽमो समवेतमुप्तापर्श "शेषिकं गुण. मपेक्षते सयोगः । प्रन्य वर्गविरमान्या संयोगः सापेश: कारणम् । १TOR ARO । ३ मा RO. गा. P ..ना । ५ मा मिलान नगर 0.1 मार " .६0.. है 15 20 -- ·5 . चन्द्रानन्दविरचितवृत्त्यलते वैशेपिकप्पे दशमोऽध्यायः । अतीन्द्रिये भूतादावर्ये- 'लैगिकं प्रमाणं व्याख्यातम् । १० । १९ । लैङ्गिक परोक्षमुच्यते, 'मविप्पति' इत्यादि कार्याणां येनावगम्यते तदनुमान प्रमाणं व्याख्यातम् । शास्त्रादौ धर्मो व्याख्येयतया प्रतिज्ञावः, अतस्तस्य प्रत्याम्नायानुसन्धानार्थ सूत्रद्वयं गतमपि पुनरुच्यते- दृष्टानां दृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोगोऽभ्युदयाय । १० । २० ॥ श्रुतौ स्मृतौ च दृष्टानां दृष्टस्य प्रयोजनस्याभावे प्रयोगोऽभ्युदयाय धर्मायेत्यर्थः । तस्य चामायात् समधिगम उक्तः । थाम्नायस्य च सिद्धं प्रामाण्यम्- तद्वचनादानायप्रामाण्यमिति ।१०। २१ । तनु-भुवनादिकार्यतया विज्ञातो भगवानीश्वरः, तत्प्रणयनाचानायस्य सिद्ध प्रामाण्यम् । 'इति' शब्दः समाप्त्यर्थः। एवं द्रव्यादीनां साधर्म्यवैधर्म्यपरिज्ञानाद् वैराग्यद्वारेण ज्ञानोत्पतेः 'आत्मा ज्ञातव्यः' इत्यादिवाक्येभ्यश्योपासाकमेण विज्ञानावातेनिःश्रेयसाधिगमः । जगतोऽस्यानन्दकर विद्याशर्वर्याः सदैव यश्चन्द्रम् । आनन्दयति स वृर्षि चन्द्रानन्दो व्यथादेताम् ।। 10 15 ।। * इति वैशेषिकसूत्रवृत्तिः समाधा * ।। १ लैङ्गिके P PS I २ दाताम् ।। ३ दृश्यताम् ६।२।। ४ दृष्टप्रयो- जन(ना)भावात् 0.। ५ मिति ॥दशमोऽध्याय ॥ वैशेषिकसूत्राणि समाप्तानि ।-PS.। दृश्यताम् ।१३।६ इत्यादिवाक्येभ्यश्चोपाकमेग विज्ञानाव्या प्ति नियमाधिगम 0. । इत्यादिना वाक्येभ्यश्चोसाकमेण विज्ञानाव्याप्तेनि श्रेयसाविगम P। ७ विद्यार्वर्या P। विद्यायास्सर्वथा 0.1 ८चमानन्दो व्यधान् कश्च ॥ इति वैशेषितातिस्पमाता ॥ भई पश्येम प्रचरेम भद्रम् । भई वदेम शृणुयाम भदम् ॥ ०।९ * * अर्य पाठ P मध्ये नास्ति । 20 ·प्रथमं परिशिष्टम् । अत्र मुद्रितस्य 0. P. PS. अनुसारिसूत्रपाठस्य उपस्कारकृदभिमतसूत्रपाठेन सह तुलना । 'अत्र मुद्रितः सूत्रपाठः । उपरवारकृदभिमतः सूत्रपाठः । 5 अथातो धर्म व्याख्यास्यामः । ११ यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः। १२. १।१।२। तरचनादाम्नायप्रामाण्यम् । ३ । तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम् । ११११३। धर्मविशेषप्रसूताद् द्रव्य गुणकर्मसामान्य. x विशेषसमवायानां पदार्थानां साधय- 10 वैधाभ्यां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसम् ।।१।४। पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगा- स्मा मन इति द्रव्याणि । ४ । रूपरसगन्धस्पर्शः सध्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्वे बुद्धयः सुखदाखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नच गुणाः १५ । m.प्रयलाच गुणाः । १.१५६१ १ शङ्करमिश्रेण वैशेषिकसूत्रस्योपरि उपकाराभिधा व्याख्या विरचितास्ति । तत्र च सूत्रपाठे यत्र यत्र साम्य वैषम्यं न्यूनाधिकत्वं वा दृश्यते तदेतस्मिन् परिशिष्टे प्रदार्यते । इदं तु ध्येयम्-यत्र यत्र ४ एनादर्श चिद विदित सत्र तन तहत् सूर्य नास्तीति ज्ञेयम् । यत्र न कधि विशेषो दर्शितस्तन तत् सूत्रमुपरकारेऽत्र मुदितेन सूत्रपाठेन तुल्यमेव विद्यत इत्लवगन्तव्यम् । २ अत्र मुद्रिते 0. P. Ps. 20 अनुमारित्रपाठेऽपि 0. P. PS. मध्ये परस्सर भिन्नाः केचन पाठभेदाः सन्ति । ते च वृत्तिसहित तत्र मूत्रेचस्तान् टिप्पण्यामस्मामिदर्शितानित्रकारोकनीयाः । उपस्कारकृभिमतमूत्रपाटात् 0.P. P3. अनुमारी चैशेषिरम्यपाटोऽतिप्राचीन इत्यपि ध्येयम् । 15 तत्र ·७८ . प 10 वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मक अन मुद्रित सूत्रपाठ । उपस्तारकृतभिमत मूत्रपाठ । उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुम्वनं प्रसारण गमन- मिति कर्माणि । ६। १ ।१।७। सदनित्यं द्रव्यवत् कार्य कारण सामान्य. 5 विशेषवदिति द्रव्यगुणकर्मणामविशेष.101 १ । १1८। द्रव्यगुणयोः सजातीयारम्मकत्वं x साधर्म्यम् । १ । १।९। द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारमन्ते । ८ । १।१।१०। गुणाश्च गुणान्तरम् । ९। कर्म कर्मसाध्य न विद्यते । १० । कार्याविरोधि द्रव्य कारणाविरोधि ११११॥ न द्रव्य कार्य कारणं च षधति । श०१२। उमयथा गुणः । १२ । उभयथा गुणाः। १ । १ । १३ । कार्यविरोधि कर्म । १३ । १ । १।१४। क्रियावद् गुणवत् समवायिकारणमिति 15 द्रव्यलक्षणम् । १४ । क्रियागुणवत द्रव्याश्रय्यगुणवान् सयोगविभागेष्वकार. णमनपेक्ष इति गुणलक्षणम् । १५ । १।१।१६। एकद्रव्यमगुण सयोगविभागेष्वनपेक्षं ...वनपेक्ष कारणमिति कर्मलक्षणम् । १६ । 20 द्रव्यगुणकर्मणा द्रव्य कारण सामान्यम्।११ १।१।१८। तथा गुणः । १८ । १।१ । १९ । सयोगविभागाना कर्म । १९ । ...विभागवेगाना कर्म समानम्।११११२०॥ न द्रव्याणा कर्म । १ । १ । २१ । न दुव्याणा व्यतिरेकात् । २० । व्यतिरेकात् । १।१ । २२। 20 गुणवैधान्न कर्मणाम् । २१ । द्रव्याणा द्रव्य कार्य सामान्यम् ॥१॥२३॥ द्रव्याणा द्रव्य कार्य सामान्यम् । २२। गुणवैधान्न कर्मणा कर्म।१।१।२४॥ द्वित्वप्रभृतयश्च सख्या. पृथक्व सयोग द्वित्वप्रभृतयः सख्या- पृथक्त्व सयोग- विभागाश्च । २३ । विभागाश्च । १।१।२५॥ ...... .

·७२ विद्यते । - प्रथम परिशिष्टम् । अन मुद्रित सूत्रपाठ । उपस्कारदभिमत सनपाठ । असमवायात सामान्य कर्म कार्य न असमवायात् सामान्यकार्य कर्म न विद्यते । २४. १।१।२६। सयोगाना द्रव्यम् । २५ । ।१।२७॥ रूपाणा रूपम् । २६ । १।१।२८ गुरुत्वप्रयत्नसयोगानामुत्क्षेपणम् । २७ । १।१।२९1 सयोगविभागाः कर्मणाम् । २८ । सयोगविमागाश्च कर्मणाम । ११॥३०॥ कारणसामान्ये द्रव्यकर्मणा कर्माकारण- १।१।३१। मुक्तम् । २९। 5 10 . १.२. कारणाभावात् कार्याभावः न तु कार्याभावात् फारणाभावः । २ । सामान्य विशेष इति बुद्ध्यपेक्षम् । ३ । १।२।३। भावः सामान्यमेव ।४। भावोऽनुवृत्तेरेव हेतुत्वात् सामा- न्यमेव । १।२।४। 15 दव्यत्व गुणत्व कर्मत्वं च सामान्यानि विशेषाश्च । ५. १।२।५। अन्यत्रात्येभ्यो विशेपेभ्यः । ६ । १।२।६। सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु । ७ ॥ द्रव्यगुणकर्म सा सत्ता १३२१७॥ द्रव्यगुणकर्मभ्योऽर्था-तर सत्ता । ८ । १ ॥२।८120 एकद्रव्यवत्वान्न द्रव्यम् ।। गुणकर्मसु च भावान कर्म न गुण. १० १।२।९। सामान्यविशेषाभावाच । ११ । सामान्यविशेषाभावेन च । १।२।१०। एकद्रव्यवत्वेन द्रव्यत्वमुक्तम् । १२ । अनेकद्रव्यवस्वेन.. १।२।११। १ प्राय प्रत्यध्यायं प्रत्याहिक 2 0P मध्येऽतिमे सूत्र समाप्तिद्योतक 'इति 'शब्दों दृश्यते 25 कि तु PS मि उ मध्येऽदर्शनादस्मिन् परिशिष्टेऽस्माभिस्तत्र तत्र 'इति'शब्दा नोपान इति ध्येयम् ।

·चैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मकं अत्र मुदितः सूत्रपाठः। उपस्कारकृदभिमत. सूत्रपाठः । सामान्यविशेषाभावेन च । १३ । १।२।१२। गुणे भावाद् गुणत्वमुक्तम् । १४ । तथा गुणेषु भावाद्.... १ । २ । १३ । सामान्यविशेषाभावेन च । १५ । १।२।१४॥ कर्मणि भावात् कर्मत्वमुक्तम् । १६ । कर्मसु भावात् कर्मत्वमुक्तम् । १।२।१५। सामान्यविशेपामावेन च । १७ । १ । २।१६। सलिङ्गाविशेषाद् विशेषलिङ्गाभावाचको सदिति लिङ्गाविशेषाद्विशेषलिङ्गामायाको भाव: । १८. भाव:1 १।२ । १७ । 5 २. १. 10 रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी । १ । २।१।१। रूपरसस्पर्शवत्य आपो द्रवाः स्निग्धाश्च ॥२॥ ...आपो द्रवाः स्निग्धाः।२।१ । २ । तेजो रूपस्पर्शवत । ३ । २।१ । ३1 वायुः स्पर्शवान् । ४। स्पर्शवान् वायुः। २।१।४। त भाकाशे न विद्यन्ते । ५ । २।१।५। 15 सर्पिजैतुमधूच्छिताना पार्थिवानामग्नि. सर्जितुमधूच्छिष्टानामग्निसंयोगाद् द्रव. संयोगाद् द्रवताऽद्विः सामान्यम् । ६ । त्वमद्भिः सामान्यम् । पुसीसलोहरजतसुवर्णानां तैजसानाममिः पुसीसलोहरजतसुवर्णानामग्निसयोगाद् संयोगाद् द्रवताऽद्भिः सामान्यम् । । द्रवत्वमद्धिः सामान्यम् । २।१।७। विपाणी फकुनान प्रान्तेवालधिः सारना- 20 वानिति गोरवे दृष्टं लिङ्गम् । ८। स्पर्शध वायोः । २ । १।९। नप रष्टानां स्पर्श इत्यादृष्टलिगोवायुः।१०। २।१।१०। अद्रव्यवत्वाद् द्रव्यम् । ११ । अद्रव्यवत्वेन द्रव्यम् । २।१ । ११ । कियावरवाद गुणवाच । १२ । २।१ । १२ । 28 अद्रव्यवत्वेन नित्यत्वमुक्तम् । १३ । बायोषायुसम्मूच्छनं नानास्व लिङ्गम्।१४। ........नानास्वलितम् । २।१ । १४ । स्पर्शश्च । ९ ·प्रथमं परिशिएम् । अन मुद्रितः सूत्रपाठः । उपस्कारकृदभिमतः सूत्रपाठः । वायुरिति सति सन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाद् वायुसन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिङ्गं दृष्टं लिङ्गं न विद्यते । १५ । न विद्यते । २।१।१५। सामान्यतो दृष्टाचाविशेषः । १६ । २।१।१६। तस्मादागमिकम् । १७ । २।१।१७। 5 संज्ञाकर्म त्वस्मद्विशिष्टानां लिङ्गम् । १८ । २ । १ । १८। प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् संज्ञाकर्मणः । १९ । प्रत्यक्षप्रवृत्तत्वात्........।२।१।१९। निष्क्रमणं प्रवेशनमित्याकाशस्य लिगम्।२०। २।१।२०। तदलिङ्गमेकद्रव्यवत्वात् कर्मणः । २१ । नदलिङ्गमेकद्रव्यत्वात्....।२।१।२१। कारणान्तरानुक्लप्निवैधाच । २२ । २।१। २२ । 10 सयोगादभावः कर्मणः । २३ । २।१। २३ । कारणगुणपूर्वः कार्यगुणो दृष्टः, कार्यान्त- कारण गुणपूर्वकः कार्यगुणो दृष्टः।२।१।२४। राप्रादुर्भावाच शब्दः स्पर्शवतामगुणः।२४।। कार्यान्तराप्रादुर्भावाच.... । २।१।२५। परत्र समवायात् प्रत्यक्षत्वाच नात्मगुणो न मनोगुणः । २५ । २।१।२६। 15 लिङ्गमाकाशस्य । २६ । परिशेषालिगमाकाशस्य २ । १ । २७ । द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥२७॥ २।१ । २८ । तत्त्वं भावेन । २८ । २। १ । २९ । x शब्दलिडाविशेषाद् विशेषलिङ्गाभावाचा३० x तदनुविधानादेकपृथच्वं चेति । २।१।३१। 20 पुष्पवस्त्रयोः सति मनिकर्षे गन्धान्तरा- पुष्पवस्त्रयोः सति सन्निकर्षे गुणान्तरा- प्रादुर्भावो वखे गन्धाभावलिद्गम् । १ । प्रादुर्भावो वस्ने गन्धाभावलिङ्गम् ।२।२।१। एतेनाप्सूष्णता व्याख्याता ।२। व्यवस्थितः पृथिव्यां गन्धः।२।२।२। 25 व्यवस्थितः पृथिव्यां गन्धः । ३ । एतेनोष्णता व्याख्याना । २।२ । ३ । तेजस्युष्णता । ४ । तेजस उष्णता । २।२।४ । ११ ·८२ ... वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मक अन मुदित. सूनपाठ । उपस्वारकृदभिमतः सूत्रपाठः । अप्सु शीतता 1५। अपरस्मिन् परं युगपदयुग पश्चिरं क्षिप्रमिति अपरस्मिन्नपरं युगपचिरं क्षिप्रमिति काल- काललिङ्गानि ।६। लिगानि । २।२।६। 5 द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । ७ । २।२ । ७। तत्वं भावेन 1८। २।२।८। कार्य विशेषेण नानात्वम् । ९ । x नित्येष्यमावादनित्येपु भावात् । १० । नित्येवभावादनित्येषु भावात् कारणे कारणे कालाख्या । ११ । कालाख्येति २।२।९। 10 इत इदमिति यतस्तद्दिशो लिङ्गम् । १२ । • यतस्तद् विश्य लिङ्गम्।२।२।१०। द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । १३ । २।२।११। तत्वं भावेन । १४ । २।२।१२। कार्यविशेषेण नानात्यम् । १५ । २।२।१३। आदित्यसंयोगाद् भूतपूर्वाद् भविष्यतो 15 भूताच,प्राची। १६ । २।२।१४। तथा दक्षिणा प्रतीची उदीची घ।१७। २ । २।१५। एतेन दिगन्तराणि व्याख्यातानि । १८ । ...दिगन्तरालानि...।२।२।१६ । सामान्यप्रत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षाद् विशेष- स्मृतेश्च संशयः। १९ । २।२।१७ ॥ 20 दृष्टमरष्टम् । २० । x दृष्टं च इष्टवत् । २१ । २ । २।१८। दृष्टं यथादृष्टमययादृष्टमुभयथारष्टत्वात् ।२२। यथादृष्टमयथादृष्टत्वाच । २।२।१९ । विचाविद्यातच संशयः । २३ । २॥२॥२०॥ मोत्रप्रहको योऽर्थः स शमः । २४ । २।२।२१। तस्मिन् द्रव्य कर्म गुण इति संशयः॥२५॥ x तुल्पजानीयेवर्यानरभूतेषु च विशेषस्यो• तुल्य जातीयेवान्तरभूतेषु विशेपस्यो. भयथा दृष्टवान् । २६ । भयथा दृष्टत्वात् । २।२।२२ । एयवस्वान्न ब्यम 1०७। एकद्रव्यत्याग्नद्रव्यम् । २।२।२३ ।

·॥ प्रथम परिशिष्टम् । अन मुद्रित सनपाठः। उपरकारकृदभिमत सूत्रपाठ । अचाक्षुषत्वान्न कर्म । २८ । नापि कर्माचाक्षुषत्वात् । २।२।२४ । गुणस्य सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम्।२९। २ । २। २५॥ सतो लिङ्गाभावान् । ३० ! २।२।२६। नित्यवैधात् । ३१ । २। २ । २७/5 कार्यत्वात् । ३२ । X अभावात् । ३३ । X अनित्यश्वायं कारणतः ।२। २ । २८ । कारणतो विकारात् । ३४ । न चासिद्ध विकारात् । २।२।२९। दोपात् । ३५ । अभिव्यको दोपात् । २।२ । ३० । 10 संयोगाद् विभागाच्छन्दाच शब्द सयोगाद् विभागाच्च शब्दाच शब्द- निष्पत्तः । ३६ । निष्पत्तिः। २१ २ ३१॥ लिङ्गामानित्यः । ३७ । लिङ्गाच्चानित्यः शब्दः । २ । २ । ३२ । द्वयोस्तु प्रवृत्योरभावात् । ३८ । २।२ । ३३ । संख्याभावात् । ३९ । x 15 प्रथमाशब्दात् । ४०॥ २।२ । ३४ । सम्प्रतिपत्तिभावाच । ४१ । २।२।३५ । सन्दिग्धाः सति बहुत्वे । ४२ । २।२।३६ । सनयाभावः सामान्यतः। १३ । २ । ।३७ । 20 प्रसिद्धा इन्द्रियार्थाः ।। इन्द्रियार्थप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्योऽर्यान्वरत्वे इन्द्रियार्थप्रमिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्योऽर्यान्तण्य हेतुः । २ हेतुः। सोऽनपदेशः । ३। ३।१।३। 25 कारणाज्ञानात्।। कार्याशानात् । ५। कार्येषु ज्ञानात् । ३।१।५।

·विरोधि च। वैशेषिकसूत्रपाठतुलात्मक अत्र मुद्रितः सनपाठः । उपस्कारकृदभिमत. सूत्रपाठः । अज्ञानाञ्च । ६॥ ३।१।६। अन्य एव हेतुरित्यनपदेशः । ७। अन्यदेव हेतुरित्यनपदेशः। ३ । १॥ ७॥ x अर्थान्तरं ह्यर्थान्तरस्यानपदेशः। ३।२।८। 5 संयोगि समवायि एकार्थसमवाय विरोधि सयोगि समवाय्येकार्थसमवायि च। कार्य कार्यान्तरस्य कारणं कारणान्तर- ३ । १।९। स्य । विरोधि अभूतं भूतस्य, भूतमभूतस्य, कार्य कार्यान्तरस्य । ३ । १।१० अभूतमभूतस्य, भूतं भूतस्य । ८ । विरोध्यभूतं भूतस्य । ३ । १ । ११ । भूतमभूतस्य ३ १ । १२ । भूतो भूतस्य । ३।१ । १३ । 10 प्रसिद्धिपूर्वकत्वादपदेशस्य । ९ । ३ । १ । १४ । अप्रसिद्धोऽनपदेशः । १० । अप्रसिद्धोऽनपदेशोऽसन् संदिग्धश्चान- असन् सन्दिग्धश्वानपदेशः । ११ । पदेशः। विषाणी तस्मादश्वो विषाणी तस्माद् यस्माद् विपाणी तस्मादश्वः।३।१।१६। गौरिति च । १२। यस्माद् विषाणी तस्माद् गौरिति चान. 15 कान्तिकरयोदाहरणम् । ३ । १ । १७ । आस्मेन्द्रियमनोऽर्थ सन्निकर्षाद् यन्निष्पद्यते आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्पाद् यनिष्पचते तदन्यत् । १३॥ तदन्यत् । ३।१।१८। प्रवृत्तिनिवृत्ती च प्रत्यगात्मनि दृष्टे परन लिङ्गम् । १४ । ३।१।१९। ....... 20 ३.२. आत्मेन्द्रियार्थसनिक ज्ञानस्याभायो आत्मेन्द्रियासनिक ज्ञानस्य मायो. भावश्च मनसो लिङ्गम् । १ । ऽभाव मनसो लिङ्गम् । ३ । २।१। द्रव्यावनित्यावे वायुना व्याख्याते । २ । तस्य द्रव्यस्त ३।२।२। प्रयत्नायोगपवासानायोगपद्याकं मनः।। ३।२।३। प्राणापाननिमेपोन्मेषजीवनमनोगतीन्द्रिया- प्राणापाननिमेपोन्मेषजीवनमनोगतीन्द्रिया- 25 तिरविकाराः सुम्पदुःखे इच्छाद्वेगी प्रयत्न. न्तरविकाराः सुखदुःखेच्छापप्रयाला. शेश्यामलानि ।। भास्मनो लिलानि । कम् ।

·5 प्रथम परिशिष्टम् । अत्र मुदित सूत्रपाठ उसस्कारदभिमत मनपाट । ध्यावनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । ५। तम्य द्रव्यत्र.............।३।२।५। गदसति मति मनिक प्रगलामावाद गादत इनि मानिकणे प्रत्यIMINIK दृष्ट लिन वियते । ६ । लिनं न विद्यते । सामान्यसो हटायाविशेषः ।। सरमादागमिम । ८। तस्मादामगिक । ३ ८॥ अहमिति दम्यतिरेकानागरिकम । ९ महमिति सदस्य व्य या परमत्यो देवोऽहं याद पनि रटमवामद देवदतोऽद याद ३।२।१०। रट भास्मनि लिने एक सत्याग 10 x प्रत्यक्षषत् प्रत्यय:। ३।२।११। देवमो गति विष्णुमिनो गच्छमीति देवदतो गाउनि यादी गठीयुप- पोपसरारमय:।११। पारायरे प्रत्ययः । ३ ।। १२ । मविपापनाः । १० बदमिति परगारमनि भाग परा. भाषारपांग्रप्रत्यक्षः । १३ । देशमा गमतीमयुपपाराभिमानास कारपोऽहंकार:0११५। मभिपापारः।३।२।१६। རྒྱུ གittiཝ། མ་རྟaftཀུ་• 20 पोनिविशेष।४। सन विषयः ।३।२।१७। मामिनि मुश्योपाय नाh x शभिभारामिटेनinfor ter शुगरपिपारेपर १५॥ अग:ATAFAIR.. ३.१९॥ सपा IRRI . HTRARI 101 फ- 15 x ·5 ८६ वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मकं ४. १. अन मुद्रित सृजपाठ । उपस्कारकृदभिमतः सूत्रपाठ । सदकारणवत् तन्नित्यम् । १ । सदकारणवन्नित्यम् । ४ । १ | १ । तस्य कार्य लिङ्गम् । २। ४ । १ ।२। कारणभावाद्धि कार्यभावः । ३ । कारणभावात् कार्यमावः । ४।१।३। अनित्यमिति च विशेषप्रतिपेघभावः।४। अनित्य इति विशेषतः प्रतिपेधभावः।४। अविद्या च । ५ । अविद्या । ४ । १ । ५ । महत्यनेकद्रव्यवत्त्वापाचोपलब्धिः । ६ । अद्रव्यवत्वात् परमाणावनुपलब्धिः । ७। x 10 सत्यपि द्रव्यत्वे महत्त्वे रूपसंस्काराभावा- रूपसस्काराभावाद् वायावनुपलब्धिः।८। द्वायोरनुपलब्धिः। ४। १ । ७ अनेकद्रव्येण द्रव्येण समवायाद्रूप. अनेकद्रव्यसमवायाद् रूपविशेषाञ्च रूपो. विशेषाचोपलब्धिः । ९। पलब्धिः । ४ । १।८। एतेन रसगन्धस्पर्शेषु ज्ञानं व्याख्यातम्।१०। तेन रस........ । ४ । १ । ९ । 15 तदभावाव्यभिचारः। ११ । तस्याभावादयभिचारः । ४ । १ । १० । सङ्ख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं सयोगः विभागौ परवापरत्वे कर्म च रूपिद्रव्य. समवायाचाक्षुषाणि | १२ । अरूपिष्वचाक्षुषत्वात् । १३ । अरूपिध्वचाक्षुपाणि । ४ । १ । १२ । 20 एतेन गुणत्वे भावे च सर्वेन्द्रियज्ञानं व्याख्यातम् । १४ । ..सर्वेन्द्रियं ज्ञानं....।४ । १ । १३ । ४. २. तत् पुनः पृथिव्यादि कार्यद्रव्यं त्रिविधं X शरीरेन्द्रियविषयसकम् । ४।२।१। 25 प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणामप्रत्यक्षत्वात् सयोगस्य प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणां संयोगस्याप्रत्यक्षत्वात् पञ्चात्मकं न विद्यते । । पश्चात्मकं न विद्यते । ४ । २।२। गुणान्तराप्रादुर्भावाचव्यात्मकमपि न २। .........च नव्यात्मकम् । ४ । २।३। १ सर्वेन्द्रियं ज्ञान PS । सान्द्रियज्ञान P ।

·प्रथम परिशिणम् । ८७ उपस्कारकृदभिमत सूत्रपाठ । अन मुदित मूलपाठ । आत्मसयोगस्वविप्रतिपिद्धो मिथ पञ्चा- नाम् । ३ । x अनेकदेशपूर्वफत्वात् । ४ । धर्मविशेषात् । ५। कार्यविशेषात् । ६। समाख्याभावात् । ७ ॥ सज्ञादिमत्वात् । ८॥ अणुसयोगरत्वप्रतिषिद्ध । ४।२।४। वत्र शरीर द्विविध योनिजमयोनिज च1५1 अनियतदिग्देशपूर्वकत्वात् । ४ । २।६। 5 धर्मविशेपाच । ४ । २ । ७ । x समाख्याभावाच। ४।२।८। सज्ञाया आदित्वात् । ४।२।९। सत्ययोनिजा । ४ । २।१०। 10 वेदलिताच । ४।२।११। सन्त्ययोनिजा वेदलिङ्गाश्च । ९ । आत्मसयोगप्रयत्नाभ्या हस्ते कर्म । १ । ५।१।१। तथा मुसलकर्म हस्तसयोगाच । २ । तथा हस्तसयोगाच मुसले कर्म ।५।१२। 15 अभिघातजे मुसलकर्मणि व्यतिरेकाद. अभिघातजे मुसलादौ कर्मणि व्यतिरेका- कारण हस्तसयोग ।३। दकारण हस्तसयोगः। तयात्मसयोगो हस्तमुसलकर्मणि । ४ । तथात्मसयोगो हस्तकर्मणि । ५।१।४। मुसलाभिधातातु मुसलसयोगासस्ते कर्म १५ अभिपातान्मुसलसयोगाद्धस्ते कर्म ।५।१५। क्यात्मकर्म हस्तसयोगाच । ६ । आत्मकर्म हस्तसयोगाश्च ।५।१।६। 20 सयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् । ७ । नोदनाविशेषमानधन दियंगमन८५ प्रयत्नविशेषामोदनविशेष । ९ । नोदनविशेषादुदसनविशेष । १०। ५।१।१०। हस्तकर्मणा दारफकर्म व्याख्यातम् ॥११॥ ५। १ । ११ । 25 सभा दग्याय विस्फोटनम् । १२ । विस्फोटने । ५।१।१२। प्रयत्नामावे गुरुत्वात् सुप्तस्य पतनम् । १३। यत्नामा प्रसुप्तस्य चलनम् । ५११११३॥ तृणकर्म वायुसयोगान् । १४ । तृणे कर्म . 1५1१।१४। .

·८८८ वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मक अत्र मुद्रित सूत्रपाठ उपस्कारदभिमत. सूत्रपाठ । मणिगमनं सून्यभिसर्पमित्यदृष्ट मणिगमनं सूच्यभिसर्पणमदृष्ट कारणम् । कारितानि । १५ । ५।१।१५। इपावयुगपत् सयोगविशेषाः कर्मान्यत्वे हेतुः । १६॥ नोदनादाद्यमियोः कर्म कर्मकारिताच सस्कारादुत्तर तथोत्तरमुत्तर च । १७ । । ५। १ । १७॥ सस्काराभावे गुरुवात् पतनम् । १८ । ५।१।१८। 5 ....कर्म सत्कर्म ... 10 ५.२. नोदनादभिघातात् सयुक्तसयोगाच पृथिव्या नोदनाभि... । ५ । २ । १ । तद् विशेपेणादृष्टकारितम् । २ । ५।२।२। अपा संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् । ३ । ५।२।३। 15 तद् विशेपेणादृष्टकारितम् । ४ । x द्रवत्वात् स्यन्दनम् । ५। ५।२।४ । नाड्या वायुसयोगादारोहणम् । ६ । नाडयो........... । ५।२।५। नोदनात् पीडनात् सयुक्तनयोगाच्च । ७ । नोदनापीडनात् ।५।२।६। वृक्षाभिसर्पणमित्यष्टकारितम् । ८ । ५।२।७। अपां सातो विलयन च तेजसः अपा सहातो विलयन च तेजःसयोगात्। संयोगात् । ९। ५। २।८। सत्रावस्फूर्जथुर्लिद्गम् । १०। तत्र विस्फूर्जलिङ्गम् । ५।२।९। वैदिक च । ११ । अपासयोगाद् विभागाध स्तनयिस्तु ।१२। ...स्तनयित्नोः । ५।०।११ । 25 पृथिवीकर्मणा वेज.कर्म वायुकर्म च व्याख्यातम् । १३ । ५।२।१२। अग्नेर्वज्वलनं वायोग्ध तिर्यपवनमणु. अग्नेरूद्धज्वलन वायोस्तिर्यपवनमणूना मनसोचाय मेयष्टकारितानि ।१४। मनसश्चायं कर्मादृष्टकारितम्।५।२।१३। 20 ·प्रथमं परिशिष्टम् । उपस्कारकृदभिमत सूत्रपाठ. । ५।२।१४। आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षात् सुसदुःखे । ५। २ १५॥ तदनारम्भ आत्मस्थे मनसि शरीरस्य 5 दुखाभावः म योग. । ५। २ । १६ । x ..शितपीतसयोगाः ५।२।१७। तदभावे सयोगाभावोऽप्रादुर्भावश्च मोक्षः। 10 ५।२।१८। द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिधाभावस्तमः । ५।२।१९। ५। २ । २० । .... ..... अन मुद्रित सूनपाठ । हस्तकर्मणा मनसः कर्म व्याख्यातम ।१५। आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षात् सुखदु.खे तदनारम्भः। १६। आत्मस्थे मनसि सशरीरस्य सुखदुःखा- भाषः स योगः। १७ । कायकर्मणा आत्मकर्म व्याख्यातम् ।१८। अपसर्पणमुपसर्पणमशितपीतसंयोगः कार्यान्तरसयोगाश्चत्य दृष्टकारितानि ।१९। तदभावे सयोगाभावोऽप्रादुर्भावः स मोक्षः। २०. द्रव्यगुणकर्मवैधाद् भावाभावमा तमः । २१ । तेजसो द्रव्यान्तरेणावरणाच । २२ । दिकालावाकाशं च क्रियावद्भयो वैधा- निस्क्रियाणि । २३ । एतेन फर्माणि गुणाश्व व्याख्याताः १२४ । निक्रियाणां समवाय: फर्मभ्यः प्रति. पिद्धः । २५ । कारणं त्वसमवायिनो गुणाः । २६ । गुणटिंग व्याख्याता । २७ । कारणेन कालः । २८ । ... .. .......... 15 क्रियावद्वेषानिष्क्रियाणि ।५।२।२१। ५।२।२२। ....फर्मभ्यो निषिद्धः। ५।२।२३ । ५। २ । २४ । 20 ५।२।२५। ५।२ । २६ । ६।१।१ । बुद्धिपूर्वा वाक्य कृतिदे । १ । न चास्मबुद्धिम्यो लिमपेः । २ । तथा प्राधणे संशाकमसिद्विलितम् । ३। x ग्रामगे सहाकम मिद्विलितम।६।१।। - ·२० वैशेषिकसूत्रपातुलनात्मक अत्र मुद्रितः सूत्रपाठ. 1 उपस्कारकृदभिमतः सुत्रपाठः । बुद्धिपूर्वो ददातिः । ४। ६ । १ ॥३॥ तथा प्रतिग्रहः । ५। तयोः क्रमो यथाऽनितरेतरामभूतानाम।६। x आत्मगुणेषु आस्मान्तरगुणानामकारण आत्मान्तरगुणानामात्मान्तरेऽकारणत्वात् खात् । ७ ६ । १ । ५। अदुष्टमोजनात् समभिव्याहारतोऽभ्युदयः ।८। x तद् दुष्टभोजने न विद्यते । ९ । 10 दुष्टं हिमायाम् । १०। ६।१।७। समभिव्याहारतो दोषः । ११ । तस्य समभिव्याहारतो दोषः।६।१।८। तददुष्ट न विद्यते । १२ । ६।१।९। विशिष्टे प्रवृत्तिः । १३ । पुनर्विशिष्टे प्रवृत्तिः ।६।१।१०। समे हीने चाप्रवृत्तिः । १४ । समे हीने का प्रवृत्तिः । ६ । १ । ११ । 15 एतेन हीनममविशिष्टधार्मिकेभ्यः परादानं व्याख्यातम् । १५ । ...परस्वादानं व्या...।६।१।१२। तथा विरुद्धानां त्यागः । १६ । x हीने परे त्यागः। ६।१३ १४ । समे आस्मत्यागः परत्यागो वा । १७ । 20 विशिष्टे आत्मत्यागः । १८ । विशिष्टे आत्मत्याग इति ।६।१ । १६ । ......... दृष्टादृष्टप्रयोजनानां दृष्टामावे प्रयोजनम- भ्युदयाय। दृष्टानां प्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोगो ऽभ्युदयाय । १ । 25 अभिपेचनोपवासाचर्य गुरुकुलवास. वानप्राध्ययज्ञदानप्रोभणदिइनक्षत्रमन्त्र कालनियमाश्चादृष्टाय । २। ......वानप्रस्थ.......६।२।२।

·प्रथमं परिशिष्टम् । ९१ अत्र मुद्रित सूलपाठ । उपस्कारदभिमत सूत्रपाठ । चातुराश्रम्यमुपधाश्चानुपधाश्च । ३ । चातुराश्रम्यमुपधा अनुपधाव ६।२।३। भावदोष उपधा । ४। ६।२।४। अदोषोऽनुपधा । ५। इष्टरूपरसगन्धस्पर्श प्रोक्षितमभ्युक्षितं च तच्छुचि । ६ । यदिष्टरूप ... ६ । २ । ५15 } अशुचीति शुचिप्रतिपेघ । ७ । ६।२।६। अर्थान्तरं च । ८॥ अयतस्य शुचिभोजनादभ्युदयो न विद्यते अयतस्य शुचिभोजनादभ्युदयो न विद्यते यमामावात् । ९. नियमाभावाद् विद्यते वाऽर्थान्तरत्वा 10 विद्यते चानन्तरत्वाधमस्य । १० । धमस्या ६ । २।८। असति बाभावात् । ११ । ६।२।९। सुसादागः। १२ । ६ २।१०। तन्मयत्वात् । १३ । तन्मयत्वाच्च। ६१२॥ ११ ॥ तृप्तः । १४ । 15 अष्टात् । १५ । अष्टाच।६।२ । १२ । जातिविशेपाच रामविशेषः । १६ । जातिविशेषाञ्च । इच्छाद्वेषपूर्षिका धर्माधर्मयोः प्रवृतिः ॥१७॥ धर्माधर्मप्रवृत्तिः ६ । २ । १४ । वतः सयोगो विभागश्च । १८ । तत्सयोगो विभागः। ६ । २।१५। आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्याता । १९ । ६।२।१६। 20 x उका गुणाः। १ । गुणलक्षणं चोकम् । २. इदमेवगुणमिदमेवंगुणमिति घोक्तम् ।३। पृथिव्यां रूपरसगम्यस्पना न्यानित्य स्वामित्याः।४। x 25 पृषिव्यादिपरमगन्यापी द्रव्यानित्य. स्वादनित्याश्च । ७।१।२।

·वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्म अब मुद्रित मनपाठ । उपस्कारदभिमत मृत्रपाठ । अग्निसयोगाच । ५। x गुणान्तरप्रादुर्भावात् । ६ । एतेन नित्येप्वनित्यत्वमुक्तम् । ७ । एतेन नित्ये पु नित्यत्वमुक्तम् । ७।१।३। 5 अप्सु तेजसि वायौ च नित्या द्रव्यनित्य- स्वात्।८॥ अनित्येप्यनित्या द्रव्यानित्यत्वात् । ९ । ७ । १।५। कारणगुणपूर्वाः पृथिव्या पाजाश्च ११०॥ कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्या पाकजाः। ६ । असु तेजसि वायौ च कारणगुणपूर्वा 10 पाकजा न विद्यन्ते । ११ । अगुणवतो द्रव्यस्य गुणारम्मात् कर्मगुणा अगुणाः । १२ । एतेन पाकजा व्याख्याताः। १३ । एकद्रव्यवत्वात् । १४ । एकद्रव्यत्वात् । ७।१।७। 15 अणोर्महतश्चोपल अनुपलब्धी नित्ये व्या X xx प्याते । १५ । कारणबहुवात् कारण महत्त्वात प्रचय. कारणयस्वाध । ७।१।९। विशेपास महत् । १६ । सद्धिपरीतमणु । १७॥ अतो विपरीतमणु । ७ । १ । १० । 20 अणु महदिति तस्मिन् विशेषमावाद् विशेपामावाश । १८ । ७।१।११। एरुकालत्वात् । १९। ७।१। १२ । दृष्टान्ताच। २० । ७।१।१३। अणुवमहत्वयोरगुस्खमहत्यामा कर्म २. गुरुगाख्यातः 1२१ । ७।१।१४। अणुब महत्वाच्या कर्मगुणा अगुणाः।२२) कर्मभिः कर्माणि गुमैश्च गुमा व्याख्याताः।१५ एतेन दीवास्यत्वे व्याख्याते । ०३ । अणुरवमहत्याभ्यां वर्मगुणाशयास्यासा1१६ भि कमाणि गुणगुंगा । २५ । एतेन दीपंवाद व्याख्याते । १५ ।

·प्रथम परिशिष्टम् । अब मुद्रित मनपाठ । उपरकारकृदभिमत सत्रपाठ । तदनित्येऽनित्यम् । ०५। अनित्येऽनित्यम् । ७।१।१८। x नित्ये नित्यम् । ७ । १ । १९ । नित्यं परिमण्डलम् । २६ । ७ । १ । २० । अविद्या विद्यालिङ्गम् । २७ । अविद्या च विद्यालिङ्गम् । ७।१।२१। 5 विभवाद महानाकाशः । २८ । विभवान्महानाकासस्तथा चात्मा। २२ । तथा चात्मा । २९ । तदभावादणु मनः । ३० । ७ । १ । २३ । गुणैर्दिम् व्याख्याता । ३१ । ७।१ । २४ । कारणेन काल । ३२ । कारणे कालः । ७ । १ । २५ । OID 10 मेकत्वम् । 15 x x ७. २. (रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकादर्थान्तर. रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकादर्थान्तरमेकत्वं ७।२।१। तथा पृथचवम् । १. (वथा पृथक्त्वम् । योनित्यत्वानित्यत्वे तेजसो रूपरपर्शाभ्या व्याख्याते । । निष्पत्तिश्च । ३ । एकत्यपृथत्तवयोरेकत्वपृथस्वाभावोऽणुत्व. एकत्वै कपृथक्त्वयोरेकर पृथक्त्वामावोs महत्त्वाभ्यां व्याख्यातः । ४ । गुत्वमहत्वाभ्यां व्यारयातः १७ १२ । ३ । कर्मभिः कर्माणि गुणगुणाः । ५। समयावान कर्म गुणाना सर्वकत्वं न विद्यते । ६। ७।२।४। x ध्रान्तं सत् । ७।२।५ । पकत्वस्याभावाद् भाक्तं न विद्यते ।। एकरवामारा मतिरतु न विद्यते । ६ । कार्यकारण करवपृथतामारादेवपृथक्वे काकारणयोरेकलेकपृयत्वाभावाद- नविने । ८। कायस्य न विद्यते । ७ 1011 पदनिर्यानस्ययोध्यारूपातम् । ९ । एनदनित्ययोाग्यानम् । ७१२।८ । x 20 25 ·वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मकं उपस्कारदभिमत सूलपाठ । ७।२।९। अब मुद्रित सुनपाठ । अन्तरकर्मज उभयकर्मजः सयोगजश्च स. योग |१०। एतेन विभागो व्याख्यातः । ११ । 5 संयोगविभागयो• सयोगविभागाभावोऽ- णुस्वमहत्वाभ्या व्याख्यातः । १२ । ७।२।१०। ७ । २।११। कर्मभिः कर्माणि गुणगुणा अणुस्खमहत्त्वा- ७।२।१२। भ्यामिति । ७।२।१३। ७।२।१४। गुणोऽपि विभाव्यते । ७ । २ । १५ । ७॥ २॥१६॥ ७।२।१७। शब्दार्थावसम्बन्धौ । ७ । २ । १८ । . कर्मभिः कर्माणि गुणैर्गुणाः । १३ । युतसिस्यमावात् कार्यकारणयोः सयोग- 10 विमागो न विद्यते । १४ । गुणत्वात् । १५। गुणे च माध्यते । १६ । निष्क्रियत्वात् । १७ । असति नास्तीति च प्रयोगात् । १८ । 15 शब्दार्थावमम्मदौ । १९ । सयोगिनो दण्डात् समवायिनो विषाणाच 1२० । दृष्टवादहेतु प्रत्ययः । २१ । तथा प्रत्ययाभाव 1२२ । 20 मम्मन्द्धमम्बन्धादिति चेत् सन्देहः ।२३॥ सामयिका शदादर्थप्रत्ययः । २४ । एकदिवालाभ्या सनिकृष्टविप्रष्याम्या परमपरम् ।२५। फारण परधान् कारणापरवाच । २६ । 25 परतापरस्ययोः परस्वापरखामायोऽणुत्व महत्वाभ्यां व्याख्याता । २७ । कर्मभिः कर्माणि गुगेगुणा ।०८। नो विशेषाच । ७ । २ । १९ । x ७।२।२०। एकरिकाभ्यामेककालाभ्या सनिकृष्ट विकष्टाम्या परमपरं च।७।२।०१। ७।२ । २२। ७।२।२३। ७।२ । २४ । कर्मभि कर्माणि गुणगुणाः ७।२।२५।

·प्रथम परिशिष्टम् । अन मुद्रित भूतपाठ । उपस्कारकृदभिमत. सूनपाठ । इहेति यतः कार्यकारणथोः स समवायः॥२९॥ इहेदमिति ...... ७ । २।२६। द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वप्रतिषेधो भावेन व्याख्यातः । ३० । द्रव्यत्वगुणत्वप्रतिषेधो. 1७1२॥२७॥ तत्वं च । ३१ । तत्त्वं भावेन । ७।२।२८15 8- ८. द्रव्येषु ज्ञानं व्याख्यातम् । १। मन आत्मा च । २ । सत्रात्मा मनश्चाप्रत्यक्षे । ८ । १।२ । ज्ञाननिर्देशे ज्ञाननिष्पत्तिरुक्का । ३ । ...तिविधिरुतः । ८।१। ३ | 10 गुणकर्मसु असनिकृष्टेषु ज्ञाननिष्पत्तद्रव्यं गुणकर्मसु सन्निकटेपु ज्ञाननिष्पत्तेद्रव्यं कारण कारणकारणं च । ४ । कारणम् । ८।१।४। सामान्यविशेपेषु सामान्यविशेषाभावात् तत एवं ज्ञानम् । ५ । सामान्य विशेषापेक्षं द्रव्यगुणकर्मसु । ६ । ८।१।६। 15 द्रव्ये द्रव्यगुणकर्मापेक्षम् । ७ । गुणकर्मसु गुणकर्माभावाद् गुणकर्मापेक्ष न विद्यते । ८॥ ८।१।८। समवायिनः ग्वैत्याच्दैत्यबुद्धेः श्वेते बुद्धिस्ते समवायिनः श्वैत्यात् वैत्यबुद्धश्च श्वेते कार्यकारणभूते । ९। बुद्धिस्ते एते कार्यकारणभूते । ८1१।९। 20 द्रव्येप्वनिवरेतरकारणा:। ८१०१०। द्रव्येध्वनितरेतर कारणाका(णाः का १). कारणायोगपद्यात् कारणक्रमाश रणायोमपद्यात् । १०। पटादिबुद्धीनां क्रमोन हेतुफलभावात् । ८।१।११। तथा द्रव्यगुणकर्मसु कारणाविशेषात् ।११। १. अष्टमनवमदशमाध्यायेषु 0 P. PS. मध्ये आहिविभागो नास्त्येव । सर्वदर्शनसंग्रहे माधवाचार्यस्याप्ययमेकाभिप्राय. प्रतीयते । उपरकारहनस्तु तत्र आहिरद्वयमभिमतमिति ध्येयम् । घटx 25 ·वैशेपिरस्त्रपाठतुलनात्मक अन मुद्रित मूलपाठ । उपरशारदभिमत सूतपाठ । अयमेप कृतं स्वया भोजयनमिति बुद्ध्य. अयमेप स्वया कृतं भोजयनमिति बुद्ध्य- पेक्षम् । १२ । पेक्षम् । ८।२।१॥ दृऐपु भावाददृष्टेष्वभावात् । १३ । ८।२।२॥ 5 अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु । १४ । ८॥२३॥ द्रव्येपु पश्चात्मकं प्रत्युक्तम् । १५ । द्रव्येषु पञ्चात्मकत्वं प्रतिषिद्धम् । ८।२।४। भूयस्त्वाद्गन्धयत्वाच्च पृथिवी गन्धज्ञाने।१६। ...ज्ञाने प्रकृतिः। ८।२।५ । तथापस्तेजो वायुश्च रमरूपस्पर्शज्ञानेपु तथापस्तेजो वायुश्च रसरूपस्पर्शाविशे. रसरूपस्पर्शविशेषात् । १७ ॥ पात्। ८।२।६। 10 ९. क्रियागुणव्यपदेशाभावादसत् । १ । क्रियागुणव्यपदेशाभावात् प्रागसत् । १ । सदसत् । २ । ९।१।। अमतः सत् क्रियागुणव्यपदेशाभावादों तरम् । ३. असत. क्रिया... ९।१।३। 15 सचासत् । ४ । ९।१।४। यचान्यत् सतस्तदप्यसत् । ५ । यच्चान्यदमदतस्तदसत् । ९ । १।५। असदिति भूतप्रत्यक्षाभावाद् भूतस्मृतेर्षि. असदितिभूतप्रत्यक्षामावाद् भूतस्मृते. रोधिप्रत्यक्षस्वाध ज्ञानम् । ६ । विरोधिप्रत्यक्षवता स्था[s]भावे भावप्रत्यनस्वाच । ७ । ९।१।७। 20 एतेनापटोऽगौरधर्मश्च व्याख्यातः । ८ । ९।१।८। अभूतं नास्तीत्यनान्तरम् । ९ । ९।१।९। नारिख घटो गैह इति सतो घटस्य गैह. सयोगप्रतिषेधः । १० । ...ससर्गप्रतिषेधः।९।१।१०। नास्त्यन्यशन्द्रमा इति सामान्याचन्द्रमम 25 प्रतिषेधः।११। X सदसोपान् फायें सदसत्ता न। १०॥ धात्मन्यात्ममनसोः सयोगविशेषादात्म- प्रत्यक्षम्।१३। 4 ·स्तेषां च । प्रथम परिशिष्टम् । अन मुद्रितः सूत्रपाठः । उपस्कारकृदभिमतः सूत्रपाठः । तथा द्रव्यान्तरेषु । १४ । तथा द्रव्यान्तरेषु प्रत्यक्षम्। ९।१।१२। आत्मेन्द्रियमनोऽर्धसग्निकर्षाच । १५ । असमाहितान्तःकरणा उपसंहृतसमाधय. x ९।१। १३ । 5 तत्समवायात् कर्मगुणेषु । १६ । ९।१।१४। 'आत्मसमवायादात्मगुणेषु । १७ । अस्येदं कार्य कारणं सम्बन्धि एकार्थ. अस्येदं कार्य कारणं संयोगि विरोधि सम. समवाय विरोधि चेति लैङ्गियाम् । १८ । वायि चेति लैङ्गिकम् । ९।२१। अस्येदं कार्यकारणसम्बन्धश्चाक्यवाद् भवति । ९।२।२। एतेन शाब्दं व्याख्यातम् । ९ । १९ । ९।२।३। हेतुरपदेशो लिङ्गं निमित्त प्रमाणं कारण- हेतुरपदेशो लिंगं प्रमाणं करणमित्यनर्था- मित्यनान्तरम् । ९ । २० । न्तरम् । ९।२।४। अस्येदमिति बुद्ध्यपेक्षत्वात् । २१ । अस्येदमिति बुद्भयपेक्षितत्वात् ।९।२।५) 15 वात्ममनसोः संयोगविशेषात् संस्काराध स्मृतिः । २२ । तथा स्वप्नः। ९।२ । ७ तथा स्वप्नः स्वप्नान्तिकं च । २३ । स्वप्नान्तिकम् । ९।२।८। धर्माच । २४ । ९।२।९। 20 इन्द्रियदोषात संस्काराचा विद्या । २५ । इन्द्रियदोपात् संस्कारदोपाचाविद्या ९।२।१० तदुष्टं ज्ञानम् । २६ । तदुष्टज्ञानम् अदुष्टं विद्या । २७ । ९।२।१२। आप सिद्धदर्शनं च धर्मभ्यः । २८ । ९।२।१३। .. 25 आत्मसमवायः सुखदुःखयोः पञ्चभ्योऽर्था- न्तरत्वे हेतुस्तदायिभ्यश्च गुणेभ्यः। १ । x ·१८ वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मकं प्रथम परिशिष्टम् । अत्र मुदितः सूत्रपाठः । उपरकारकृदभिमतः सूत्रपाठः इष्टानिष्टकारणविशेषाद् विरोधाच मिथः सुखदु.खयोरान्तरभावः । २ । १०।१।१। संशयनिर्णययोरान्तरभावश्च ज्ञानान्त संशयनिर्णयान्तराभावश्च झानान्तरत्वे 5 रत्वे हेतुः । ३। १०।१।२। तयोनिप्पत्तिः प्रत्यक्षलैङ्गिकाभ्यो ज्ञानाभ्यां व्याख्याता ।४। तयोनिष्पत्तिः प्रत्यक्षलेमिकाभ्याम् । ३ । भूतमिति प्रत्यक्षं व्याख्यातम् । ५। भविष्यतीति कार्यान्तरे दृष्टवात् । ६। 10 तथा भवतीति सापेक्षेभ्योऽनपेक्षेभ्यश्च ७ x अभूदित्यभूतात् । ८॥ अभूदित्यपि । १०।१।४ । सति च कार्यासमवायात् । ९ । सति च कार्यादर्शनात् । १०।१ । ५ । एकार्यसमवायिषु कारणान्तरेषु दर्शनादे. कदेश इत्ये कस्मिन् । १० । [एकार्थसमवाथिकारणान्तरेषु इष्टत्वात्।६। 15 शिरः पृष्ठमुदरं पाणिरिति तद्विशेपेभ्यः एकदेश इत्येकस्मिन् शिरः पृष्ठमुदरं 1११॥ मिर्माणि तद्विशेषस्तद्विशेषेभ्यः । १०१७) कारणमिति द्रव्ये कार्यसमवायात् । १२ । १०।२।। संयोगाद्वा । १३ । १०।२।२। कारणसमवायात् कर्मणि 1 १४ । कारणे समवायात् कर्माणि । १०।२।३। 20 तथा रूपे कारणकारणसमवाया। १५ । था रूपे कारण कार्थसमवायाथ।१०।२।। कारणसमवायात संयोगे । १६ । कारणसमवायात् संयोगः परस्य।१०।२।५। तथा कारणाकारणसमवायाथ कारणकारणसमवायाच । १०।२।६। संयुक्तसमवायादग्नशेषिकम् । १८ । १०।२।। लैङ्गिक प्रमाणं व्याख्यातम् । १९ । 25 प्टानां दृष्टप्रयोजनानां रष्ट्राभावे प्रयो- गोऽभ्युदयाय । २० । १०।२।८। सवर्षमादाम्नायप्रामाण्यमिति । २१ । तरचनादाम्नायस्य प्रामाण्यमिति । ९ । 1 x ·उपस्कारदभिमतमृत्रपाठस्य पाठान्तराणि । [Benares Sunstrit Series N.9 मध्ये 1919 A D व उपस्कारभिमतो बोर्गिनगार फिरणालीमहिन प्रसादभाष्य कति प्रत्ययं मुदितम् । स च यशेषिकदर्शन- सूत्रपाठस्यायोनिर्दिष्टान पुस्तादयात् कानिचित्र पाठान्तरान्यपि पिया महीनानि । एतद्विषये नस्य मम्माः धीमहिमिन्येश्वरीप्रसादविवेदिमहागयस्तस्य प्रास्ताविक विमाने इत्यादिनम् - "प्रधर्म वल: ममपाये। मुदितः । तरोधनाथ चलायांदापुस्तानि गम्पादितानि । तत्र प्रथममेशियाटिक्गोमाटीमभानिर्देशन मुद्रिनम्, मन्मनपाठम्य... उपसारकृत. शहरमिश्रभ्य तथैव कामविपतित श्रीजयनारायणनगमाननस्य सम्मनस्तान, तप टी मया मूले स्थापित । दिनीय भाष्यानुगर्न बामलिगिन नृतीयं मनमानम । अनमो. पाउमेदायिभ्यामधः स्थापिताः। ननु य श्रीगहापरवरिलीजनभाग्दामात्तिभाव्यमहित वाग्मुदिनम्, इदं पुस्त। यत्र यनित पाटमे 10 विलयनिरासनमरमीति । "-विमएनम् १. ५-८१ एवं च तन मुले उपरारदभिमन एव साये मुदितः । तत्सम्पादन उपयुरोपु प्रायः ममान एक मूत्रपाटस्तथापि द्वितीये नृतीये च पुस्तके वनित पनि गरे पनि नामानि पाटान्तगणि यानि भत्र मुक्तिन चन्द्रानन्दाभिमतेन पाटन गांपा सरिता गमानानि । भनस्ता मानि पाठा. नाम्यत्र नामा अन्य पायोदयन्ते-] 15 म द्रव्याणां पतिरेकात् । १।१।२१-२२-२' पु०।, रुपरमस्पर्शवस्य मापो याः स्निग्धाय । २।१।२-२ पु० । पश्चि । २।१।९।२ पु०, पायोर्वायुमं मूर्पन नानात्व लिनम । २ । १ । १४ '--: पु० । 'शलिसाविशे पार विशेषालि भाषाप । २।१।३०।' इति नं. ५० मध्ये नास्ति। पुपयो: मनि ममिक गन्धापादुर्भायो यन्ने गन्धामात्र लिङ्गम् ।1011-20 २५०, सेमि उगमा । २ । २१ ४-२ पु०, नापि कर्मापEalm प्ररपाय । २।२।२५।-२ पु. 1, मंयोगाद् विभागाच्यापानिपतिः । २।२।३१-२ पु०।, प्रयनायोगासनायोगपधायक मनः । ३ । २ । ३-२३०1, पाई मायक्षमहं देशोऽहं यस इति 1 10 २ पु.1, गुगररे भावर प मयन्द्रिय व्यायामम ।।१।१३। - पानामा प्रमुयाय पसनम । ५।१।१३१-२५01, मनिमम ममममपंग ·१०० प्रथमं परिशिष्टम् । मित्यदृष्टकारणम् । ५।१।१५।-२ पु. 1, नोदनादभिधातात् सयुक्तसंयोगाच पृथिव्यां कर्म । ५ १२।१।- २ पु० ।, नाड्य( डया ?) वायुसंयोगादारोहणम् [ ५१२ । ५।-२ पु० ।, अपां सघातो विलयनं च तेजमः संयोगात् । ५।२। ८।–२ पु० ।, तत्रावस्फु(स्फूर्जधुर्लिङ्गम् । ५ । २ । ९।-३ पु० ,...सुख- 5 दुःखामावः स योगः । ५ । २ । १६ । कायकर्मणात्मकर्म व्याख्यातम् ।-२ पु० ।, आत्मान्तरगुणानामात्मान्तरेऽवकारणवात । ६ । १ । ५।-२ पु. 1, ...विद्यते चार्थान्तरत्वाद्यमस्य । ६ । २ । ८1-२ पु०,...धर्माधर्मयोः प्रवृत्तिः । ६ । २ । १४ ।-२ पु० , कर्मभिः कर्माणि गुणैर्गुणा व्याख्याताः । ७ । १ । १५।-२ पु. 1, अविद्या विद्यालिङ्गम् । ७ । ११ २१।-२ पु० , शब्दार्थाव. 10 सम्बद्धोद्धौ ?) 1 ७ । २।१८।२ पु०।, एकदिकालाभ्यां सन्निकृष्ट विप्रकृष्टाभ्यां परमपरं च ! ७।२।२१।-२ पु०, ३ पु० ।, तथा द्रव्यान्तरेषु ।९।१।१२।-- २ पु० 1, अस्मद्बुद्धिभ्यो लिङ्गमृपेः । तद्वचनादाम्नायप्रामाण्यमिति । १० । २ । ९ । १ दृश्यतां चन्दानन्दाभिमनः सूनपाठः ६ । १।२।

·Fe BHAV -- IDYA 3812 ॐ अर्ह प 232392 परिशिष्टम् । द्वितीयं अन मुद्रितस्य 0. P. PS. अनुसारिसूत्रपाठस्य सम्भावितेन मि.वृत्तिकृदभिमतसूत्रपाठेन सह तुलना । [इदमत्रावधेयम्-मि शब्देन विहारप्रदेशे दरभगानगरस्थेन मिथिलाविद्यापीठेन २० १३ विक्रमाब्दे 5 प्रकाशिता वैशेषिकसनतिरनाभिप्रेता। तस्या को रचयिता इति तु न ज्ञायते तथापि सा तिरुप- स्वारात् प्राचीना चदानन्दर्शचतउत्तेचावाचीनति निश्वितमेव प्रतीयते । मलपरिपिनियद्धा तालपत्र- लिखित प्रन्यपातबहुगमेकामेव मातृशमवलम्ब्य मिथिलाविद्यापीठ प्राध्यापर श्रीमगिरनन्तलाल- देवशर्मभि मा रत्ति सम्पादिता। मातृशया ग्रन्थपातबाहुत्यान् सम्पादन महता परिश्रमे अन्य- संशोधन खण्डितपाठपूरणादिर च विहितम् । विञ्च, मातृवाया मत्रपाठ पृथग नैवास्ति, अत्तिरेव 10 विद्यते, तन च भहुतर सूत्रपाठो मातृकाया वृत्त्या मिश्रित एव बनते, अन राम्पायन प्रतीकाय- वलम्ब्य सनपाटोऽपि महता परिश्रमेग वृत्ते पृभइत्वा मुादन , मम्पादन य तनपाट सम्भावित प्राय स एव बहुषु स्थरेष्वनास्माभिरूपदर्शित , किन्तु सन्ति कानिचित् स्थलानि या सूत्रपाठनिर्णयेऽस्मार विमति । यतो मि वृत्तौ यद्यपि बहुतर सूत्रपाठो मिश्रितो वर्तते तथामि कतिचित् सत्राणि मातृकाया परिंगाल्तानि, कतिपयानि मि प्रत्तावन्यारयानानि केपाञ्चित् सूत्राग मि उत्तो केवला व्याप्य र वियने 15 कानिचिच्च सूत्राणि व्या.यासौथि क्ववित् क्वचिदितस्तत शमादिपरिवर्तन विधाय काश्चिच शब्द न् पूरयित्वा मि वृत्तानुपन्यस्तानि । तस्मात् सम्पूर्ण मूनपाठो मि उत्त्यनुमारेण यथावन्निएँनु न शक्यते । अतस्तादृशेषु स्थलेषु मि पुरतोऽमुद्रितोऽपि सूनपाठो यथास्माभिः सम्भावितस्तथैवात्र मि वृत्ति- कृदभिमततया सम्भाविते सूत्रपाठऽस्माभिरुपन्यस्त सूत्राहाश्च परिवर्तिता इति ध्येयम् ।। १ वैशेषिकसूतस्योपरि केनचिद् विदुषा निरचिता व्यार या मिथिलावि पीठन प्रगशिनान्नि। 20 तन च सूत्रपाटे यर यन साम्य वैषम्य न्यूनाधिकल का दृश्यते तदैतरिमन् परिशिष्ट प्रदर्यते । इद तु ध्येयम्-यत्र यत्र x एतादृश चिह्न विहितं ना तन तत्तत् सत्र नास्तीति क्षेयम् । यन न कश्चिद् विशेपो दर्शितरतर तत् सत्र मि. वृतावत्र मुद्रितेन सूनपाठन नुत्यमेव विद्यत इत्यवगन्तव्यम् । र मन मुदिते . P.PS, अनुमारित्रपाठऽपि O P. PS मये फारसर मिना पेचन पाठभेत सन्ति। ते च वृत्तमहिने तन ता सूनेऽयस्तात् टिप्पण्यामस्मा मिर्दर्शितास्तवावनावनौया । 25 मि. वृत्तिदभिमतसूनपाठान् 0 P. Ps. अनुमारी वंशापरमूनपाटोऽतिप्राचीन इत्यपि ध्ययम् । ३ मि. वृत्यनुसारैग मनपाठनिर्णय रद् विमत्यास्पदत्व काठिन्य च वर्तत तस्य व्यावर्णन मिति सम्पादक श्रीमदिरनन्तलालदेवगभिरपि मि इत्ते प्रस्तावनायामि व विहितम्-- ·१०२ वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मक १.१. अन मुदित सत्रपाठ । मि. पृत्यनुगारेण सम्भाचिन मनपाउ । अथातो धर्म व्याख्यास्यामः । १६ यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः। २ । १।१।.. 5 तद्वचनादाम्नायमामाण्यम् । ३ । तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम ।।१।३। पृथिव्यापरवेजो वायुराकाशं कालो दिगा- स्मा मन इति द्रव्याणि । ४ । १।१४। रूपरसगन्धस्पर्शा. सध्या: परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्यापरत्वे युद्धयः 10 सुखदुःखे इच्छाद्वेषो प्रयत्नश्च गुणाः। ५। ....प्रयत्नाश्व गुणाः । १।१।५। उक्षेपणमवक्षेपणमाकुच्चनं प्रमारणं गमन- मिति फर्माणि । ६। १ । १।६। सदनित्यं द्रव्यवत् कार्य कारणं सामान्य. विशेषव दिति द्रव्यगुणकर्मणामविशेष.10 15 The commentary gives the Sūtra-text also. But the manuscript does not distinguish the sūtras fron the commentary. The commentary in its turn, generally does not give any introdaction to, or a word for word explanation of, the Butras. Hence it was sometimes found very difficult to disertain the bútrapatha followed Tho lacung9 were also 20 formidable hurdles It is at times felt that some sūtras have been covered by them in tbe m80118ci ipt Moreover, some gũtras have only been referred to while many others are found untoucheri The Sūtrapaths in the present edition should not be regarded as the the exact version followed by our commentator Thus we have not changed 22 abhavas tanah' into 'bha' bhasas tamah.nv 1. 19 though the commentary suggests it The frequent use of brackets both in the Sūtāras AB well as in the commentary will show that we had to take liberty in many cases wherever the manuscript was fouod defective Sometimes we thought ourselves fortunate as the word of words lost in the Sätra- 30 text were suggested by the commentary la others, we had to follow Sankara Mishra for want of a better authority. But no Sutra has been Accepted here the existence of which was not somehow suggested either by the commentary or by direct mention in the manuscript -Introduction of the वैशेषिकदशन p 9 ·5 द्वितीयं परिशिष्टम् । १०३ अन मुद्रित मूरपाठ । मि. वृत्यनुसारेण सम्भावित सूत्रपाठ । द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते । ८ । १ । १।८। गुणाश्च गुणान्वरम् । ९ । १।१।९। कर्म कर्मसाध्यं न विद्यते । १० । १।१।१०। कार्याविरोधि द्रव्यं कारणाविरोधि च । ११॥ उभयथा गुणः । १२ । १।१।१२। कार्यविरोधि फर्म । १३ । x कारणाभावात् कार्याभावः।१।१।१३। x न तु कार्याभावात् कारणाभावः।१।१।१४। क्रियावद् गुणवत् समवायिकारणमिति 10 द्रव्यलक्षणम् । १४ । १ । १ । १५। द्रव्याश्रयगुणवान् सयोगविभागेष्वकार- णमनपेक्ष इति गुणलक्षणम् । १५ । एकद्रव्यमगुणं सयोगविभागेष्वनपेक्षं कारणमिति कर्मलक्षणम् । १६ । 15 द्रव्यगुणकर्मणा द्रव्यं कारण मामान्यम्॥१७॥ १।१ । १८ । तथा गुणः। १८॥ १।१।१९ । सयोगविभागाना कर्म । १९ । १ । १ । २० । न द्रव्याणा व्यतिरेकान् । २० । न द्रव्याणा कर्म व्यतिरेकात् । ११२११ गुणवैधान्न कर्मणाम् । २१ । १।१।२२ 20 द्रव्याणा द्रव्यं कार्य सामान्यम् । २२ । १ । १ । २३ । तथा गुणा.।१।१।२४ । द्वित्वप्रभृतयश्च सख्या. पृथक्त्वं सयोग. द्विवप्रभृतयः सरूयाः पृथक्त्वासयोग- विभागाश्च । २३ । विभागाश्च । १।१ । २५ । असमवायात सामान्य कर्म कार्य न असमवायात कार्य कर्म न विद्यते । 25 १। १ । २६ । सयोगाना द्रव्यम् । २५। १ । १ । २७ । रूपाणा रूपम् । २६ । १ । १ । २८। गुरुवप्रयत्न सयोगानामुत्क्षेपणम् । २७ । १ । १ । २९ । विद्यते । २४॥

·वैशेपिफमधपाटतुलनाम अत्र मुदितः सूत्रपाठः । मि वृत्त्यनुमारेग मम्भावितः सूत्रपाठ. । संयोगविभागाः कर्मणाम् । २८ । कारणमामान्ये द्रव्यकर्मणां कर्माकारण- मुक्तम् । २९ । 5 १.२. कारणाभावात् कार्याभावः । १ । न तु कार्याभावात् कारणाभावः । २ । सामान्यं विशेष इति बुद्धयपेक्षम् । ३ । 10 भावः सामान्यमेव ।४। १।२।१ १ । २।२। १। २।३। १।२।४। ....कर्मत्वं सामान्यानि ...।१।२।५ । १।२ । ६ । द्रव्यगुणकर्मसु मा सत्ता।१।२।७। एकद्रव्ययत्तित्वान्न द्रव्यम् । १।२।९। न गुणश्च ।।१।२।१०। x द्रव्यत्वं गुणवं कर्मत्वं च सामान्यानि विशेषाश्च । ५। अन्यत्रान्त्येभ्यो विशेपेभ्यः । ६ । 15 सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु । ७ । द्रव्यगुणकर्मभ्योऽर्थान्तरं सत्ता । ८ । एकद्रव्यवस्वान्न द्रव्यम् । ९ । गुणकर्मसु च भावान कर्म न गुणः ११० सामान्यविशेषाभावाच्च । ११ । 20 एकद्रव्यवत्वेन द्रव्यस्यमुक्तम् । १२ । सामान्यविशेषाभावेन च । १३ । गुणे भावाद् गुणत्व मुक्तम् । १४ । सामान्यविशेषाभावेन च । १५ । कर्मणि भावात् कर्मत्वमुक्तम् । १६ । 25 सामान्यविशेषाभावेन च । १७ । सल्लिङ्गाविशेषाद् विशेपलिङ्गाभावाच्चैको भावः । १८॥ १ । २ । ११॥ १।२। १२ । १ ।२ । १३ । १। २ । १४ । १।२।१६। १ । २ । १७ । १ प्राय प्रत्यध्याय प्रत्याहि च 0.P. मध्येऽन्तिमे मूल समाप्तिद्योतक 'इति' शब्दो दृश्यते, किन्तु PS मि. उ. मध्येऽदर्शनादस्मिन् परिशिष्टेऽस्माभिस्तत्र तत्र 'इति'शब्दो नोपात्त इति ध्ययम् ।

·द्वितीय परिशिष्टम् अन मुद्रितः सूत्रपाठः। मि. वृत्त्यनुसारेण सम्भावितः सूत्रपाठ। रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी । १ । २।१।१। रूपरसस्पर्शवत्य आपो द्रवाः स्निग्धाश्च ।। आपो द्रवास्निग्धाः।२।१।२। तेजो रूपस्पर्शवत् । ३॥ २ । १ ।। वायुः स्पर्श वान् । ४ । २।१।४। 5 त आकाशे न विद्यन्ते । ५। २।१।५। सर्पितुमधूच्छिष्टानां पार्थिवानामनि. सर्पिर्जतुमधूच्छिष्टानामग्निसंयोगाद् द्रव. संयोगाद् द्रवताऽद्भिः सामान्यम् । ६ । स्वमद्भिः सामान्यम् । २।१।६। त्रपुसीसलोहरजतसुवर्णानां तेजसानामग्नि पुसीसलोहरजत सुवर्णादीनां च तेजसाना- संयोगाद् द्रवताऽद्भिः सामान्यम् । ७। मग्निसंयोगाद् द्रवत्वमद्भिः सामान्यम् ।। 10 विपाणी ककुद्मान प्रान्तेवालधि: सारना- वानिति गोत्वे दृष्टं लिङ्गम् । ८ । चायोः स्पर्शश्च । २।१।९। न च दृष्टानां स्पर्श इत्यदृष्टलिङ्गो वायुः ॥१०॥ न धान्येषां स्पर्श....।२।१ । १० । अद्रव्यवस्वाद् द्रव्यम् । ११ । ।२।१।११। 15 क्रियावस्वाद् गुणवत्वाच्च । १२ । x अद्रव्यवरवेन नित्यत्वमुक्तम् । १३ । २।१।१२। वायोर्वायुसम्मूच्र्छनं नानात्व लिनम्।१४। ....नानात्वलिङ्गम् । २।१ । १३ । पायुरिति सति सन्निकर्षे प्रत्यक्षामावाद् दृष्टं लिङ्गं न विद्यते । १५ । २।१।१४। 20 सामान्यतो टाचाविशेषः । १६ । २।१।१५। तस्मादागमिकम् । १७ । २।१।१६। संज्ञाको त्यस्मद्विशिष्टानां लिङ्गम् । १८ । २।१।१७। प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् संक्षाकर्मणः । १९ । प्रत्यक्षप्रवृत्तत्वात........।२।१।१८। निष्क्रमणं प्रवेशनमित्याकाशस्य लिम्।२०॥ २।।१९ तदलिगमेकद्रव्यवत्वात् कर्मणः । २१ । वदलिस मेकद्रव्यत्वात्....।२।१।२०। स्पर्शश्च । ९ ·वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मक अन मुदितः सूत्रपाठः। मि. वृत्त्यनुमारेण सम्भावितः सूत्रपाठः । कारणान्तरानुक्लूप्तिबघाच । २२ । २।१ । २१। सयोगादमावः कर्मणः । २३ । २।१।२२। (कारण गुणपूर्वक कार्य गुणो दृष्टः।२।१।२३। 5 कारण गुणपूर्वः कार्यगुगो दृष्टः, कार्यान्त- कार्यान्तराप्रादुर्भावात् । २। १ । २४ । राप्रादुर्भाच्च शम्मा स्पर्शवतामगुणः।२४। शब्दः सवितामगुणः । २ । १ २५। परन ममवायात् प्रत्यक्षवाच नात्मगुणो परत्र समवायात् । २।१।२६ । न मनोगुणः । २५। प्रत्यक्षवाथ। २।१ । २७ । नन्देि) कालात्म गुणो न मनसो गुणः ॥२८॥ 10 लिगमाकाशस्य | २६ । शब्दो लिङ्गमाकाशस्य । २ । १ । २९ । द्रव्यत्तनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । २७ । २।१।३०। तत्त्वं भावेन । २८ । २।१ । ३१ । Cri २.२. पुष्पवस्त्रयोः सति मनिक गन्धान्तरा- 15 प्रादुर्भावो वने गन्धाभावलिङ्गम् । १ । २।२।१। एतेनाप्सूष्णता व्याख्याता । २। २।२।२। व्यवस्थितः पृथिव्यां गन्धः।३। व्यवस्थितः पृथिव्यां गम्घः।२।२।३। तेजस्युष्णता । ४ । तेजःसूष्णता । २।२।४ । अप्सु शीतता । ५। २।२।५। 20 अपरस्मिन् परं युगपदयुगपञ्चिर क्षिप्रमिति अपरस्मिन्न परं युगपच्चिरं क्षिप्रमिति काल- काललिङ्गानि ।६। लिगानि । २।२।६। द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । ७ । x तत्व भावेन 1८1 x 'कार्यविशेषेण नानात्वम् । ९ । २।२ । ७॥ नित्येवभाषादनित्ये पु भावात् । १०१ २।२ । ८1 कारणे कालाख्या । ११ । २।२।९। इस इदमिति यतस्तदिशो लिनम् । १२ । ... यतस्तदिशां....। २।२ । १०1 द्रव्यत्वनि त्यस्वे वायुना व्याख्याते । १३ । x 25 ·भूताच । द्वितीय परिशिष्टम् । • १०७ अन मुद्रितः सनपाठः । मि. वृत्त्यनुसारेण सम्भावितः सूनपाठः। सस्वं भावेन । १४ तत्त्वं भावात् । २१ २॥ ११ ॥ कार्यविशेषेण नानात्वम् । १५ । २।२।१२। आदित्यसंयोगाद् भूतपूर्वाद् भविष्यतो भूताच प्राची। १६ । २।२। १३ । 5 तथा दक्षिणा प्रतीची उदीची च । १७ ॥ २।२।१४। आदित्यसंयोगाद् भूतपूर्वाद् भविष्यतो X २ । २। १५ । एतेन दिगन्तराणि व्याख्यातानि । १८ । २ । २ । १६ । सामान्यप्रत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षाद् विशेप- 10 स्मृतेश्च संशयः । १९। २।२।१७। दृष्टमरष्टम् । २० । दृष्टमष्टं च । २।२।१८। दृष्टं च दृष्टवत् । २१ । x यथादृष्टमयधादृष्टम् । २१२।१९। रष्टं यथादृष्टमयथारष्टमुभयथारष्टस्यात् ।२२। उमयथादृष्टत्वाञ्च। २।२।२०। 15 विद्याऽविद्यावश्च संशयः । २३ । २।२।२१ । श्रोग्रग्रहणो योऽर्थः स शब्दः । २४ । २।२।२२। x एकद्रव्यत्वान्न द्रव्यम्। २।२। २३ । तस्मिन् द्रव्यं कर्म गुण इति संशयः ॥२५॥ तुल्यजातीयेष्वन्तरभूतेषु च विशेषस्यो 20 भयथा दृष्टत्वात् । २६ । x एकदूव्यवस्वान्नद्रव्यम ।२७। अपाशुपत्यान्न कर्म । २८ । अचाक्षुषत्वाच्च प्रत्यक्षस्य न कर्म । २४ । गुणस्य सतोऽपयर्गः कर्मभिः साधर्म्यम्॥२९॥ २।२।२५। सतो लिहाभावान् । ३० । २० २१ २६ 1 25 नित्यवधान् । ३१। २॥२॥२७॥ कार्यत्वात् । ३२। समावात् । ३३ ।

·वैशेषिकसूम्रपाठतुलनात्मक अ मुद्रित मूत्रपाठ.1 नि. पृश्यनुमारेग सम्मारित: सूधपाठ । कारणतो विकारात् । ३४ । पारणवतो विकारात् । २ । २ । २८ । दोषात् । ३५१ २।२ । २९। सयोगाद् विभागाच्छन्दाय शब्द. 5 निष्पत्तः । ३६. ...निष्पत्तिः । २।२।३०। लिङ्गाथानित्यः । ३७ । २।३।३१। द्वयोस्तु प्रवृत्योरभावात् । ३८ । २।२॥३२॥ सख्याभावात् । ३९। प्रथमाशब्दात् 1४०। x 10 सम्प्रतिपत्तिभावाच । ४१ । २।२।३४॥ सन्दिग्धाः सति बहुत्वे । ४२ । २।२। ३५ । सद्याभावः सामान्यतः । ४३ । ....सामान्यवतः। २।२।३६ । x सम्प्रतिपत्तिभावाच । २।२।३७ । 15 ३.१. प्रसिद्धा इन्द्रियार्थाः।१। x इन्द्रियार्थप्रसिद्धिरिन्द्रियायेंभ्यः । ३।१।२। इन्द्रियार्थप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्योऽर्यान्तरत्वे इन्द्रियार्थप्रसिद्धिरिन्द्रियाभ्योऽर्थान्तरस्य हेतुः १२ 20 सोऽनपदेशः । ३ । ३।१।४। कारणाज्ञानात् । ४ । ३।१।५। कार्याज्ञानात् । ५। अज्ञानाच।६। ३।१।७॥ अन्य एव हेतुरित्यनपदेशः। ७ । x अर्थान्तरमर्थान्तरस्यानपदेशः। ३।१।९। संयोगि समवायि एकार्थसमवायि विरोधि सयोगि समवाय्ये कार्यसमवायि विरोधि च। कार्य कार्यान्तरस्य कारण कारणान्तर- कार्य कार्यान्तरस्य कारण कारणान्तरस्य स्य। विरोधि अभूतं भूतस्य, भूतमभूतस्य, विरोध्यभूतं भूतस्य भूतमभूतस्य भूतं अभूतमभूतस्य, भूतं भूतस्य । ८ । भूतस्य अभूतमभूतस्य । ३।१।१०। 25 C

·} {
द्वितीय परिशिष्टम् ।
मग मुदिरा गापाठ ।
मि प्रत्यनुमारे सम्भावित समपार ।
मिद्धिपूरवादपदेशाय । ९ ।
३।१।११।
असिसोडनदेशः । १० ।
अप्रसिद्धोऽनपदेशः । ३ । १ । १२ ।
असम मन्दिग्धशानपदेशः । ११ । असन् सन्दिपत्र । ३।१ । १३ ।
विपाणी सरमादश्वो विषाणी समाद
गौरिति च । १०॥
x
बामेन्द्रियमनोऽयमग्निकर्षाद् यनिष्पद्यते
सत्यम् । १३.
३ ! १।१४।
प्रतिनिवृत्ती प प्रत्यगात्मनि दृष्टे परम
लिम् । १४ ।
३।१।१५। 10
-
३.२.

·पैशेषिकसूधपाठतुलनात्मकं अब मुदिन मनपाठ । मि. वृत्त्यनुमारेग सम्भावित सूनपाठ । यदि च दृष्टप्रत्यक्षोऽहं देवदत्तोऽहं यज्ञदत्त यदि च द्रष्टुः प्रत्यक्षोऽहं देवदत्तोऽहं इति । १० । यज्ञदत्तः। ३।२।१०। देवदत्तो गच्छति विष्णुमित्रो गच्छतीति 5 चोपचाराच्छरीरप्रत्यक्षः। ११ । ३।२।११। सन्दिग्धस्तूपचारः । १२ । ३ । २ । १२ । अहमिति प्रत्यगात्मनि भावात् परत्रा- भावादर्थान्तरप्रत्यक्षः। १३ । ३।२।१३। न तु शरीरविशेषाद् यज्ञदत्तविष्णुमित्र- 10 योज्ञानविशेषः । १४ । ३ । २ । १४॥ सुख दुःखज्ञाननिष्पत्त्यविशेषादेकात्म्ये न सुखदु.खनिष्पत्त्यविशेषादेकाम्यम् ।१५। व्यवस्था। ।३ । २।१५ । नाना व्यवस्थातः। १६ । x शास्त्रसामचि । १७ । 15 सदकारणवत् तन्नित्यम् । १ । सदकारणवन्नित्यम् । ४ । १ । १ । तस्य कार्य लिगम् । २। ४।१।२। कारणभावाद्धि कार्यभावः। ३ । करणाभावाद्धि कार्याभावः।४1१।३। 20 अनित्यमिति घ विशेषप्रतिपेघभावः।४। x भविद्या च । ५। अविद्या चारमदादीनाम् । ४ । १।४। महत्यनेकद्रव्यवत्वापाचोपलब्धिः । ६ । अद्रव्यवत्वात् परमाणावनुपलब्धिः।७। ४।१।६। रूपसकाराभावाद् वायावनुपलब्धिः।। ....वायोरनुपलब्धिः । 25 अनेकद्रव्येण द्रव्येण समवायाद्रूप. विशेषापोपलब्धिः । ९। x एतेन रसगन्धापशेष शानं व्याख्यातम्॥१०॥ ४।१।८॥

·द्वितीय परिशिष्टम् । अत्र मुद्रितः सूत्रपाठः । मि. वृत्त्यनुसारेण सम्भावित सूत्रपाठः। तदभावाव्यभिचारः । ११ । ४ । १।९। सङ्ख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोग- विभागो परवापरत्वे कर्म च रूपिद्रव्य. समवायाश्चाक्षुषाणि | १२ ॥ ४।१।१०। 5 अरूविष्वचाक्षुषत्वात् । १३ । ४।१ । ११. एतेन गुणत्वे भावे व सर्वेन्द्रियं ज्ञानं व्याख्यातम् । १४ । ४।१।१२। 10 प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणामप्रत्यक्षत्वात् संयोगस्य प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्तरप्रत्यक्षत्याद्वायुवनस्पति. पश्चात्मकं न विद्यते । १ । संयोगवत् पञ्चात्मकं न विद्यते । १ । गुणान्तराप्रादुर्भावाच्च च्यात्मकमपि न ।२। यात्मठमपि [न 1 ४ । २।। आत्मसंयोगस्वविप्रतिपिद्धो मिथः पञ्चा आत्मसंयोगश्च प्रतिषिद्धो मिथः पञ्चानाम् । नाम् । ३ । ४ । २ । ३ । 15 x अणुसंयोगरत्वप्रतिपिद्धो मिथः पश्चानाम् ।४। x तञ्च शरीरं द्विविधं योनिजमयोनिजं च । ५। अनेकदेशपूर्वकत्वात् । ४ । ४।२।६। धर्मविशेषात् । ५। कार्यविशेषात् । ६। ४ । २।८। 20 समाख्याभावात् । ७ | ४।२।९. संज्ञादिमत्वात् । ८। ४ । २॥१०॥ सन्ययोनिजा वेदलिङ्गाच्च । ९ । x 25 आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्या हस्ते कर्म । १ । तथा मुसलकर्म हस्तसंयोगाच । २ । x ·वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मक अत्र मुद्रित सूरपाठ । मि. वृत्यानुसारेग सम्भावितः सूत्रपाउ । अभिघातजे मुसलकर्मणि व्यविरेकाद. कारण हस्तसंयोगः । ३ । ५।१।२। तयात्मयोगो हस्तमुसलमणि । ४ । सथारमसंयोगो हस्तकर्मणि । ५। १।३। 5 मुमलाभिघातात्तु मुसलसयोगाद्धस्ते कर्म।५ मुसलाभिघाताच........। ५।१।४। वयात्मकर्म हस्तसयोगाच । ६ । ५।१।५। सयोगाभाचे गुरुस्यात् पवनम् । ७१ नोदनविशेषामाधामो न तिर्यगमनम्।८। प्रयत्नविशेषामोदन विशेषः । ९ । 10 नोदनविशेपादुदसनविशेषः । १० । दस्तकर्मणा दारफम्म व्याख्यासम् ॥११॥ ५। १ । १० । मथा पाय विस्फोटनम् । १२ । प्रपरनामा गुरुत्वात् मुवस्य पतनम्। १३ ॥ हणम वायुसयोगान् । १४ । तृणे कर्म... ।५।१।१२। 15 मगिगमनं सूच्याभिसर्पणमित्यदृष्ट. कारितानि । १५ । ५।१।१३। पायुगपत् संयोगविशेषाः कमान्यरये दतः । १६ । नोरनावामियोः कमें मंकारिताप ....कर्म ताम 10 मस्कारा सपोरमुक्त प।१७। साहारामारे गुरुसा पानम् । १८ । ... ... मोरनारभिपाताल पुल पोगाए पिया नौरमामि ..।५।२।। विपेमारष्टारितम् । २ । ant tोगामा मुसा परमम् ।। ५।२।२।

·द्वितीयं परिशिष्टम् । अत्र मुद्रितः सूत्रपाठः । मि. यनुसादेग सम्भावितः सूत्रपाठः । तद् विशेषेणादृष्टकारितम् । ४ । x. द्रवत्वात् स्यन्दनम् । ५ । ५।२।३। नाड्या वायुसंयोगादारोहणम् । ६ । ५।२।४। नोदनात् पीडनात् संयुक्तसंयोगाच्च । ७ । ५।२।५।5 वृक्षाभिसर्पमित्यदृष्टकारितम् । ८ । .......कारितानि । ५।२।६। अपां सतातो विलयनं च तेजसः संयोगात् । ९ । x तत्रावस्फूर्जथुर्लिङ्गम् । १०। तत्रापस्फूर्जथुर्लिङ्गम् । ५। २ । ७ । वैदिकं च । ११ । ५।२।८। 10 अपां संयोगाद् विभागाश्च स्तनायित्नुः।१२। ५।२।९। पृथिवीकर्मणा तेजःकर्म वायुकर्म च व्याख्यातम् । १३ । ५।२।१०। अग्नेरूद्धज्वलनं वायोश्च तिर्यपवनमणु- अग्नेलप्रज्वलनं वायोस्तियपवनमणु- मनसोवाद्य कर्मेत्यष्टकारितानि । १४ । मनसोश्चाद्यं कर्मत्यदृष्ट्रकारितानि । ११ । 15 हस्तकर्मणा मनसः कर्म व्याख्यातम् ॥१५॥ आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षात् सुखदुःखे आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षात् सुखदुःले । तदनारम्भः। १६ । ५।२। १२ । आत्मस्थे मनसि सशरीरस्य सुखदुःखा. तदनारम्भश्चात्मस्थे मनसि। ५।२।१३। भावः स योगः। १७ । सशरीरस्य सुखदुखाभावः। ५।२।१४। 20 संयोगः । कायकर्मणा आत्मकर्म व्याख्यातम् ॥१८॥ कायकर्मणात्मकर्मधर्मयोरनुत्पत्तिः । १६ । अपसर्पणमुपसर्पणमशिवपीतसंयोगः शितपीतसंयोगा: कार्यान्तरसंयोगाश्चत्य दृष्टकारितानि ॥१९॥ ................... ५।२।१७। तदभावे संयोगामावोऽप्रादुर्भावः स तदभावे संयोगाभावोऽप्रादुर्भावश्च स 25 मोक्षः। २० मोक्षः। द्रव्यगुणकर्मवैधाद् भावाभावमा द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैषम्यादमावस्तमः । तमः । २१ । ५।२।१९। X ............. ..........

·११४ वैशेषिकस्यपाउतुलनात्मक अर मुदितः सूनपाठः । मि. वृश्यनुसारेग सम्भावितः सूत्रपाठः । तेजसो द्रव्यान्तरेणावरणाच्च । २२ । ५।२।२०। 'दिकालावाकाशं च क्रियावद्धयो वैधा- निस्क्रियाणि । २३ । ५।२।२१। 5 एतेन कर्माणि गुणाश्च व्याख्याताः १२४ । ५।२।२२। निष्क्रियाणां समवायः फर्मभ्यः प्रति. पिद्धः । २५ । ....कर्मभिः प्रतिपिद्धः।५।२।२३ । कारणं स्वसमवायिनो गुणाः । २६ । ५.२ । २४ । गुणदिग् व्याख्याता । २७ । गुणैश्च दिग् व्याख्याता ।५ । २ । २५ । "10 कारणेन काल: 1 २८ । ५।२।२६। - . 'बुद्धिपूर्वा पाक्य कृतियदे । १ । ...र्धेदः । ६।१।१। न चास्मद्युद्विभ्यो लिगमपेः ।२। स वा भस्मबुद्धिभ्यो...। ६ । १।२। 15 तथा प्राह्मणे संज्ञाकर्मसिदिलितम् । ३। ब्राह्मणसंज्ञाकर्म सिद्धिलिनम् ।६।१।। युद्धियों ददातिः । ४। तथा प्रतिमहः । ५। तयोः क्रमो यथाऽनितरेतराभूतानाम् ६१ ६।१।६। बारम गुणेषु आत्मान्तरगुणानामकारण- 20 स्वात् । 1 बदुष्टभोजनात् समभिन्याहारदोऽभ्युदयः८ ६1१1८॥ सद् दुष्टभोजने न विद्यते । ९। दुएं हिसायाम् । १०। ६।१।१०। ममभिण्याहारको दोपः। ११ । x 25 बददुष्ट न विद्यते । १२ । ६।१।११। विशिष्ट प्रकृतिः । १३ । ६।१।१२। समें दीने पापृत्तिः । १४ । 1 ·द्वितीय परिशिएम् । मन मुदितः सूत्रपाठः। मि. वृत्त्यनुसारेग सम्भावितः सूनपाठः । एतेन हीनसमविशिष्टधार्मिकेभ्यः परादानं व्याख्यातम् । १५ । X तथा विरुद्धानां त्यागः | १६ । समे आगत्यागः परत्यागो वा । १७ । विशिष्टे मात्मत्यागः । १८ । Bye ६।२।१। 10 दृष्टानां दृष्टप्रयोजनानां दृष्टामाचे प्रयोगो. ऽभ्युदयाय । १ । अभिपेचनोपवासब्रह्मचर्यगुरुकुलवास. वानप्राध्ययशदानप्रोक्षणदिइनक्षत्रमन्त्र कालनियमाश्चादृष्टाय | २ । चातुराथम्यमुपधाश्चानुपधाश्च । ३ । ......वानप्रस्थ.......६ । २।२। चातुरानभ्यम् । उपधाऽनुपधाश्च ६ । २।४। 15 ६।२।५। ४ भावदोष उपधा । ४ । पदोषोऽनुपमा ।५। इष्टरूपरसगन्धरपशं प्रोक्षितमभ्युक्षितं घ वच्छुचि । ६। अशुचीति शुचिप्रतिषेधः । ७ । अर्थान्तरं प॥८॥ अयवस्य शुचिभोजनादभ्युदयो न विद्यते यमामायात् । ९। विपते पानन्तरत्वाधमत्य । १०। असति चाभावात । ११ । सुखादागा। १२॥ उन्मपरशत् । १३॥ हप्तः। १४ । ६।२।६। ६।२।७। 20 ६।२।८॥ अयतस्य गुचिमोजनादभ्युदयो न विद्यते ६।२।९। ६ २।१०। ६।२१११1 x न तृपः। ६।२।१२।

·वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मक अत्र मुदितः सूत्रपाठः। मि. वृत्त्यनुसारेण सम्भावितः सूत्रपाठः । अष्टात् । १५। अष्ट्राचा ६ । २११३॥ एतेन द्वेषो व्याख्यातः। ६ । २ । १४ । जातिविशेषाच्च रागविशेषः । १६ । ६ । २ । १५ 5 इच्छाद्वेषपूर्विका धर्माधर्मयोः प्रवृत्तिः।१७। x ततः संयोगः । ततः संयोगो विभागश्च । १८ । विभागश्च । आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्यातः । १९ । ६।२।१८। ७.१. 10 उक्का गुणाः।१। गुणलक्षणं चोक्तम् । २। ७।१।२। इदमेवंगुणमि वंगुणमिति चोकम् ।३। ७।१।३। पृथिव्यां रूपरसगन्धस्पर्शा दूव्यानित्य. पृथिव्यादिरूपरसगन्धस्पा अनित्या एव । 15 स्वादनित्याः । ४ । ७।१।४। अग्निसंयोगाच्च । ५। गुणान्तरप्रादुर्भावात् । ६। ७।१।६। एतेन नित्येवनित्यत्वमुक्तम् । ७ । एतेन नित्येप्वप्यनित्यत्वमुक्तम् । ७।१७) सासु से जसि वायौ च नित्या द्रव्यनित्य ....वायौ च नित्यत्वं द्रव्यनित्यत्वात् । 20 स्वात्।८। अनित्येप्वनित्या द्रव्यानित्यत्वात् । ९ । ७।१।९। कारणगुणपूर्वाः पृथिव्यां पाकजाश्च ।१० कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्यां पाकज्ञाश्च ॥१०॥ अप्सु तेजसि वायौ च कारणगुणपूर्वाः ....पूर्वकाः । ७।१।११। पाकजा न विद्यन्ते । ११ । पाकजा न विद्यन्ते । ७।१।१२। 25 अगुणवतो द्रव्यस्य गुणारम्भात् कर्मगुणा अगुणाः । १२ । एतेन पाकजा व्याख्याताः। १३ । एकद्रव्यवत्वात् । १४ । एकद्रव्यत्वाच।

·5 द्वितीयं परिशएम् अन मुद्रितः सूत्रपाठः। मि वृत्यनुसारेण सम्भावित सूत्रपाठः । अपोमहतश्योपलभ्यनुपलब्धी नित्ये व्या. ख्याते। १५ कारणबहुत्वात् कारणमहत्वात् प्रचय- विशेषाञ्च महत् । १६ । ७।१ । १७ ॥ सद्विपरीतमणु । १७॥ अणु महदिति तस्मिन् विशेषभावाद् विशेषाभावाच्च । १८ । ७।१।१९। एककालत्वात् । १९ । ७।१ । २० । दृष्टान्ताच । २०॥ ७।१।२१। 10 अणुत्वमहत्त्वयोर णुत्वमहत्त्वाभावः कर्म- गुणाख्यातः । २१॥ ७।१।२२॥ अणुस्वमहत्त्वाभ्यां कर्मगुणा अगुणाः ।२२। ७।१ । २३ । एतेन दीर्घरवहस्वत्वयोरुपलभ्यनुपलब्धी एवेन दीर्घत्वहरवावे व्याख्याते । २३ । नित्ये व्याख्याते। ७।१।२४ । 15 कर्मभिः कर्माणि । ७।१ । २५॥ कर्मभिः कर्माणि गुणैर्गुणाः । २४ । गुणगुणाः ७।१।२६। तदनित्येऽनित्यम् । २५। एनदनित्यम् । ७।१।२७ । नित्यं परिमण्डलम् । २६ । ७।१।२८। अविद्या विद्यालिङ्गम् । २७ । अविद्या च विद्यालिङ्गम् । ७।१।२९। 20 विभवाद् महानाकाशः । २८। । तथा चात्मा । २९॥ विभवान्महानाकाशस्तथा चारमा । ३० । तदमावादणु मनः । ३० । गुगैटिंग ब्याख्याता । ३१॥ ७।१।३२। कारणेन कालः । ३२ । 25 ·पैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मकं २. अन मुद्रितः सूत्रपाठ । मि. वृत्त्यनुसारेण सम्भावित सूनपाठ । रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकादर्थान्तरमेकत्वं रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकादर्थान्तर- तथा पृथत्वम् । १ । मेकरयम् । १ । तथा पृथक्त्वम् । २॥ 5 योनित्यत्वानित्यत्वे वेजसो रूपस्पर्शाभ्यां व्याख्याते । २ ७।२।३। निष्पत्तिश्च । ३। ७1०1४॥ एकत्वपृथक्तत्रयोरेकस्वपृथक्वाभावोऽणुस्व. एकत्वैकपृथक्वयोरेकत्वकपृथक्वाभावोs. महत्वाभ्यां व्याख्यातः । ४ । णुत्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः।७।२।५। 10 कर्मभिः कर्माणि गुणगुणाः । ५ । कर्मभिः कर्माणि। ६ । गुणैर्गुणाः । ७ । निःसतपत्वात् कर्मगुणानां सर्वेकत्वं न विद्यते । ६ । ७।२।८। एकत्वस्यामावाद् भाक्तं न विद्यते । ७ । एकस्यामावाद्.. ७।२।९। कार्यकारणकत्वपृथस्वाभावादेकत्वपृथक्त्वे न विद्यते। ८॥ कार्यकारणयोरेकत्व... 15 ...।७।२।१०। एतदनित्यनित्ययोर्व्याख्यातम् । ९ । एतदनित्ययोा... ......७।२ । ११ । अन्यतरफौज उभयकर्मजः संयोगजश्च संयोगः । १०। ७।२।१२। एतेन विभागो व्याख्यातः ७ ।२।१३। संयोगविभागयोः संयोगविभागाभावोs. 20 गुत्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः। १२ । ७।२।१४। कर्मभिः कमाणि गुणैर्गुणाः । १३ । फर्मभिः फर्माणि ।१५। गुणगुणाः ॥१६॥ युवसिद्ध्यभावात् कार्यकारणयोः सयोग- विभागौ न विद्यते । १४ । गुणत्वात् । १५। ७।२।१८। गुणे प माप्यते । १६ । ७।२।१९। निस्क्रियावात् । १७। ७ । २ । २०॥ असति नास्तीति च प्रयोगात् । १८। x 23 ·द्वितीय परिशिष्टम् भत्र मुदितः सूत्रपाठः । मि. वृत्त्यनुसारेग सम्भावितः मूत्रपाठः । शब्दार्थावसम्बद्धौ । १९ । शब्दार्थावसम्बन्धौ । ७ १२।२१ । संयोगिनो दण्डात् समवायिनो विषाणाच । २० । ...विषाणाच दृष्टत्वादहेतुः । २२ । 5 दृष्टस्वादहेतुः प्रत्ययः । २१ । तथा प्रत्ययाभाषः । २२ । तथा प्रत्ययाभावात् सन्देहः। ७।२।२३। सम्पन्द्वसम्मघादिति चेत् सन्देहः ॥२३॥ सामयिकः शब्दादर्थप्रत्ययः । २४ । सामयिकःशब्दार्थप्रत्ययः।७।२।२४ । एकदिकालाभ्यो सनिकृष्टविप्रकृयाभ्यां एकदिकाभ्यां सन्निकृष्टविप्रकष्टाभ्यां परमपरम् । २५ । परमपरं च। ७ । २ । २५ । कारणपरत्वात् कारणापरत्वाच्च । २६ । ७।२।२६ । 10 परत्वापरत्वयोः परत्वापरत्वाभावोऽणुत्व- महत्त्वाभ्यां व्याख्यातः ॥२७॥ ७॥ २॥ २७॥ : कर्मभिः कर्माणि गुणैर्गुणाः । २८ । कर्मभिः कर्माणि । २८ । गुणैर्गुणाः । २९ । इद्देति यतः कार्यकारणयोः स समवायः॥२९॥ इहेदमिति....... द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्यप्रतिषेधो भावेन व्याख्यातः।३० । द्रव्यगुणकर्मस्वप्रतिषेधो ... { ७} २॥ ३१॥ तत्वं च । ३१ । तत्त्वं भावेन । ७ । २ । ३२ । । 15 द्रव्येषु ज्ञान व्याख्यातम् । १ । ८।१।१20 मन आत्मा च।२। ८।१।२। ज्ञाननिशे माननिष्पत्तिहका । ३ । ८।१।३ । गुणकर्मसु असनिकृष्टेषु ज्ञाननिष्पत्तेद्रव्यं गुणकर्मसु सन्निकृष्टेषु ज्ञाननिष्पत्तेद्रव्यं कारणं कारण कारणं च । ४ । कारणम् । १। कारणकारणं च । ५ । १. अमनवमररामाध्यायेगु 0. P. PS. मधे आदि विभागो नास्त्येव । सर्वदर्शनसंग्रह 25 माधानारयाप्ययमहाभिवायः प्रतीयते । उरचार-मि.तिमोस्तु तत्र आहिस्ट्रयममिमन मिति ध्येयम् ।

·- ८।१।८। ........ १२० वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मक अत्र मुद्रित: सूत्रपाठः। मि. वृत्यनुसारेग सम्भावितः सूत्रपाठः सामान्य विशेपेषु सामान्यविशेषाभावात् तत एव ज्ञानम् ॥ ५ ॥ मामान्य विशेषापेक्षं द्रव्यगुणकर्मसु । ६ । । द्रव्ये द्रव्यगुणकर्मापेक्षम् । ७ । गुणकर्मसु गुणकर्माभावाद् गुणकर्मापेक्षं न विद्यते । ८ । समवायिनः त्याच्छैत्यबुद्धेः श्वेते युद्धिस्ते कार्यकारणभूते । ९ । श्वेत्याच्चै त्ययुद्धेश्व....८।१६९। 10 द्रव्येध्वनितरेतरकारणात्का(णाः का ?). द्रव्येष्वनितरेतरकारणाः प्रत्ययाः कारणा. रणायोगपद्यात् । १० । योगपद्यात् । तथा द्रव्यगुण कर्मसु कारणाविशेषात् ।११। ....कारणविशेषात् । ८।१ । ११ । अयमेष कृतं त्वया भोजयनमिति बुद्ध्य- पेक्षम् । १२ । अयं त्वया भोजयनमिति बुद्धयपेक्षम् ॥१२ 15 दृऐपु भावाददृष्टेष्वभावात् । १३ । अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु । १४ । द्रव्येषु पश्चात्मकं प्रत्युक्तम् । १५ । भूयस्त्वाद्गन्धयत्त्वाच्च पृथिवी गन्धज्ञाने। १६॥ तथापरलेजो वायुश्च रसरूपस्पर्शज्ञानेषु तथापस्ते जो वायुश्च रसरूपस्पर्शज्ञानेपु १४॥ 20 रसरूपस्पर्शविशेषात् । १७ । रसरूपस्पर्शात् । ८।२। ५। ८।१।१०। ८।१।१३। ८।२।। ८।२।२। ८।२।। क्रियागुणव्यपदेशामावात् प्रागसत् ।। x क्रियागुणव्यपदेशाभावादसत् । १ । सदसत् । २। 25 असतः सत् क्रियागुणव्यपदेशामावादों. तरम् । ३1 सपासत् । १ । पधान्यत् ससस्तदप्यमत् । ५ । असति क्रिया...९।१ । २ । यच्चान्यत् सतस्तदसत् ·" 10 द्वितीय परिशिष्टम् । १२१ अन मुदितः सनपाठः । मि वृत्त्यनुसारेण सम्भावित सूत्रपाः । असदिति भूतप्रत्यक्षाभावाद् भूतस्मृतेर्वि- रोधिप्रत्यक्षवाच ज्ञानम् । ६ । ९।१।। तथा[sीभावे भावप्रत्यक्षत्वाच्च । ७ । एतेनापटोsगौरधर्मश्च व्याख्यातः । ८ ।' '९।१।.5 अभूतं नास्तीत्यनान्तरम् । ९ । ९ । नास्ति घटो गेहें इति सतो घटस्य गेहसंयोगप्रतिषेधः । ९ । १० । नास्त्यन्यश्चन्द्रमा इति सामान्याचन्द्रमसः प्रतिषेधः । १। ११ । सदसवोधात् कायें सदसत्ता न । ९ । १२ । आत्मन्यात्ममनसोः संयोगविशेषादात्मप्रत्यक्षम् । ९। १३ । तथा द्रव्यान्तरेषु । ९ । १४ । आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षाच । ९ । १५ । वत्समवायात् कर्मगुणेषु । ९ । १६ । आत्मसमवायादात्मगुणेषु । ९ । १७ । अस्येदं कार्य कारण सम्बन्धि एकार्थसमवायि विरोधि चेति लैङ्गिकम् । ९ । १८ । एतेन शाब्दं व्याख्यातम् । ९/१९ । हेतुरपदेशो लिङ्ग निमित्तं प्रमाणं कारणमित्यनान्तरम् । ९ । २० । अस्येदमिति बुद्ध्यपेक्षत्वात् । ९ । २१ । मारममनसोः संयोगविशेषात् संस्काराध स्मृतिः । ९ । २२ । तथा स्वप्नः स्वप्नान्तिकं च । ९।२३ । धर्माच । ९। २४ । इन्द्रियोषात संस्काराचाविधा । १।२५ । सुदुष्टं ज्ञानम् । ९।२६ । 15 20 १. इतः परं मियतेमानका सखिडता । नवमाध्यायप्रथमाहिकममातिसूचक तु वाक्पमितः परमेव मि.त्तिमातृकायामुपलभ्यते इति ध्येयम् । 25 २. मितिमातृकाया सहित वादिन भारभ्य 0. P PS. अनुमारी भर मुद्रितश्चदानन्दा. भिमतः फेवल. सूत्रपाठ एक उपदर्यते ।

·१२२ वैशेषिकसूत्रपाठतुलनात्मकं द्वितीय परिशिष्टम् । अन मुद्रितः सूत्रपाठः । अदुष्टं विद्या । ९ । २७ । आप सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः । ९ । २८ । 15 १०. भारमसमवायः सुखदुःखयोः पञ्चभ्योऽर्थान्तरस्खे हेतुस्वधायिभ्यश्च गुणेभ्यः ॥११॥ इटानिष्टकारण विशेषाद् विरोधाच मियः सुखदुःखयोरर्थान्तरमावः। १०१२। संशयनिर्णययोरन्तरभावश्च ज्ञानान्तरत्वे हेतुः । १०।३ । तयोनिप्पत्तिः प्रत्यक्षलैङ्गिकाभ्यां धानाभ्यां व्याख्याता।१०।४। 10 मतमिति प्रत्यक्षं व्याख्यातम् । १० । ५। भविष्यतीति कार्यान्तरे दृष्टत्वात् । १० । ६ । तथा भवतीति सापेक्षेभ्योऽनपेक्षेभ्यश्च । १०।७। बभूदित्यमूतात् । १०।८। मति कार्याममायान् । १०।९। 13 एकार्थसमायिषु कारणान्तरेषु दर्शनादेकदेश इत्येकस्मिन् । १०।१०। शिरः पृष्ठमुदरं पागिरिति सहिशेषेभ्यः । १० । ११ । कारणमिति द्रव्ये कार्यसमवायात् । १० । १२ । संयोगाढा । १० । १३ । कारणसमवायात् धर्मणि । १० । १४ । 20 सथा रुपे कारण कारणसमवायाच । १०।१५। कारणममायात संयोगे । १० । १६ । सपा कारणाकारणममायाप।१०।१५। संपुरूसमायाग्नेशिपिकम् । १० । १८ ॥ हि प्रमाणं व्यापारम् । १० । १९ । रटानी रपरयोजनामा स्टामापे प्रयोगोऽभ्युश्याप । १०।२० । वापनादानापप्रामाण्पमिति । १०।२१। 35

·ॐ अई
सद्गुरुभ्यो नमः
तृतीयं परिशिष्टम् ।
अन मुद्रितस्य 0. P. PS. अनुसारिवंशेपिकसुत्रपाठस्य
वर्णानुक्रमणिका ।
5
अ
10
पगुणवतो द्रव्यस्य गुणारम्भात् कर्मगुणा अगुणाः । ७ । १ । १२ ।
अग्निसंयोगाश्च । ७।१ । ५।
अग्नेहर्मलन पायोश्च तिर्यपवनमणुमनसोचार्य कर्मस्यदृष्ट कारितानि ।।२।१४।
अधाशुपत्वान्न कर्म । २ । २ । २८ ।
अज्ञानाच।३।१।६।
अणुत्व महत्वयोरणुरष महत्त्वाभाषः कर्मगुणाण्यातः । ७
।७।१।२१।
अणुत्वमहत्वाभ्यां कर्मगुणा अगुणाः । ७।१।२२ ।
मणु महदिति तस्मिन् विशेषमावाद् विशेपामावाच । ७।१ । १८ ।
अणोमहसमोपलमयनुपळन्धी नित्ये व्याख्याते । ७ । १ । १५ ।
अयाो धर्म पाख्यास्यामः । १ । १ ।।
मदुष्ट भोजनातू सममियादारतोऽभ्युदयः । ६ । १।८।
अदुएं विद्या । ९।२७ ।
भदोषोऽनुपघा । ६ ।२।५।
बदम्पाशत् परमाणानुपलब्धिः । १।।७।
भाग्यवत्वाद्यम् । २ । १ । ११ ।
15
20

·अफारादिपमेण वैशेषिकसूत्रपाटः । अद्रव्यवस्वेन नित्यत्वमुक्तम् । २।१ । १३ । अनित्यमिति च विशेषप्रतिपेधभावः । १।१ । ४ । अनित्येष्यानित्या द्रव्यानित्यत्वात् । ७ । १ । ९ । अनेकदेशपूर्वकत्वात् । ४।२।४। 5 अनेकद्रव्येण द्रव्येण समवायादूपविशेषाशोपलब्धिः । ४ । ११९ अन्य एव हेतुरित्यनपदेशः। ३।१।७। अन्यतरकर्मज उभयकर्मज सयोगजश्व संयोगः । ७।२ । १० । अन्यत्रान्त्येभ्यो विशेषेभ्य ।१ । २६ । अपरस्मिन् पर युगपदयुगाधिर शिप्रमिति काललितानि । २।२।६। 10 अपसर्पणंमुफ्पर्पगमर्शितपीतसंयोगः कार्यान्तरसंयोगाश्चेत्यदृष्ट का रितानि । ५।२।१९। सपा सङ्घातो विलयन ध तेजसः सयोगात् । ५। २।९। अपा सयोगाद् विभागाच स्तनयिलुः । ५ । २ । १२ । अपा सयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् । ५ । २।३। अप्रसिद्धोऽनपदेशः । ३ । १ । १० । 15 अप्सु तेजसि वायौ च कारणगुगपूर्वाः पाकना न विद्यते । ७ । १ । ११-IF अप्सु तेजसि वायौ च नित्या द्रव्यनित्यत्वात् । ७ । १-१८ ।' अप्सु शीतता । २।२।५। अमावात् । २।२ । ३३ । अमिघातजे मुसलकर्मणि व्यतिरेकादकारण हस्त सयोग 1५1१1 ३ ।। अभिपेचनोपचास प्रवर्यगुरुकुश्वासवानमध्ययज्ञदानप्रोक्षणदिङ्नक्षत्रमन्त्र - कालनियमाश्चादृष्ट्राय । ६।२।२1 अभूत नास्तीत्यनर्यान्तरम् । ९ । ९ । अदित्यभूतात् । १०। ८ । अयतस्य शुचिमोजनादभ्युदयो न विद्यते यमामावात् । ६ । २।९। 25 अपमेप कृत स्वया मोजयनमिति बुद्धयपेक्षम् । ८ । १२ । अरूपिघचाक्षुषत्वात् । ४ । १ । १३ । अर्थ इति द्रयगुणकर्मसु । ८।१४ । अन्तर च । ६ । २।८। 20 ५

·१२६५
अकारादिक्रमेण वैशेषिकसूत्रपाठः ।
आप सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः ।९।२८ ।
इच्छाद्वेषपूर्विका धर्माधर्मयोः प्रवृत्तिः । ६ । २ । १७ ।
इत इदमिति यतस्तदिशो लिङ्गम् । २।२।१२।
5 इदमेवंगुणमिदमेवंगुणमिति घोक्तम् । ७ । १ । ३ ।
इन्द्रियदोषात् संस्काराषाविद्या । ९ । २५ ।
इन्द्रियार्यप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्योऽर्थान्तरत्वे हेतुः । ३ । १ । २ ।
इषावयुगपन संयोगविशेपात(पाः) कर्मान्यत्वे हेतुः । ५। १ । १६ ।
इष्टरूपरसगन्धस्पर्श प्रोक्षितमभ्युक्षितं च तच्छुचि । ६।२।६।
10 इष्टानिष्टकारणविशेषाद् विरोधाच मिथः सुखदुःखयोरर्थान्तरभावः । १०।२।
हेति यतः कार्यकारणयोः स समवायः । ७।२।२९ ।
एका गुणाः।७।१।१ ।
उरक्षेपणमवक्षेपणमाकुच्चनं प्रसारण गमनमिति कमोगि।१।१।६।
15 घायथा गुणः।१।१।१२।
एककाळरवात् । ७।१।१९।
एकत्यपृपक्वयोरेकर पृपयाभायोऽणुस्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः । ७।२।।
एकरसस्यामावाद् माकं न विद्यते । ७।१।।
१० एकदिकालाभ्यां सनिष्टविकष्टाभ्यो परमपरम् । ७।२।२५।
एकम्यमाणं संयोगविभागधनपेक्षं कारणमिति कर्मलमणा ।११।१६ ।
एकद्रव्यवत्वात् ।।१।१४ ।
एव्यवसाम द्रव्यम् । १।२।९।
परुद्रष्यवस्थामन्यम् ।२।२।२..
१३ पकद्रव्यपरवेन द्रम्पत्य मुक्तम् । १।२ । १२ ।
पकार्यममायिपु कारणान्तरेषु दर्शनारेकदेश इत्येकरिमन् । १० । १० ।
पतनित्यनित्ययोव्याच्यावम् । ७।२।९।

·5 • तृतीय परिशिष्टम् । एतेन कर्माणि गुणाश्च व्याख्याताः।५।२।२४ । एतेन गुणत्वे भावे च सर्वेन्द्रियं ज्ञानं व्याख्यातम् । ४ । १ । १४ । एतेन दिगन्तराणि व्याख्यातानि । २ । २ । १८ । एतेन दीर्घत्वहस्वस्खे व्याख्याते | ७ । १ । २३ । एतेन नित्येष्वनित्यत्वमुक्तम् । ७।१।७। एतेन पाकना व्याख्याताः । ७।१।१३ । एतेन रसगन्धस्पशेषु ज्ञानं व्याख्यातम् । ४ । १ । १० । एतेन विभागो व्याख्यातः । ७।२। ११ । एतेन शाब्दं व्याख्यावम् । ९ । १९ । एतेन होनसमविशिष्टधार्मिकेभ्यः परादानं व्याख्यातम् । ६।१।१५ । एतेनापटोsगोरधर्मश्च व्याख्यातः । ९।८। एतेनाप्सूष्णता व्याख्याता । २।२।२। 10 क 15 20 कर्म कर्मसाध्यं न विद्यते । १ । १ कर्मणि भावात् कर्मत्वमुक्तम् । १ । २ । १६ । कर्मभिः कर्माणि गुणैर्गुणाः । ७ १ १ । २४ । कर्मभिः कर्माणि गुणैर्गुणाः । ७ । २ । ५ । कर्मभिः कर्माणि गुणैर्गुणाः । ७।२ । १३ । कर्मभिः कर्माणि गुणैर्गुणाः । ७ । २ । २८ । कायकर्मणा आत्मकर्म व्याख्यातम् । ५ । २ । १८ । कारणगुणपूर्वः कार्यगुणो दृष्टा, कार्यान्तराप्रादुर्भावाच शब्द स्पर्शवतामगुणः । २१ । २४ । कारणगुणपूर्वाः पृथिव्यां पाकनाश्च । ७।१।१०। कारणतो विकारात् । २।२। ३४ । कारणपरत्वात् कारणापरत्वाच । ७ । २।२६ । कारणबहुवात् कारणमहयात प्रचयविशेपाच महत् । ७॥ १ १६ ॥ कारणमावाद्धि कार्यमावः।४।१।३ । कारणमिति दम्ये कार्यसमबापात् । १० । १२ 28

·'१२८
अकारादिक्रमेण वैशेषिकसूत्रपाठः।
कारणसमवायान् कर्मणि । १० । १४ ।
कारणसमवायात् सयोगे । १०1१६ ।
कारणसामान्ये द्रव्यकर्मणां कर्माकारण मुक्तम् । १।१।२९ ।
कारणं स्वसमवायिनो गुणाः । ५। २ । २६ ।
3 कारणामानात् । ३ 1१।१ ।
कारणान्तरानुक्लप्तिवैधाच । २।१ । २२ ।
कारणामावात् कार्यामावः । १।२।१।
कारणे कालारुपा । २ । २ । ११ ।
कारणेन कालः । ५। २ । २८ ।
10 कारणेन कालः । ७ । १ । ३२ |
कार्यकारणेकत्वपृथक्यामावादकत्यपृथक्त्वे न विद्यते । ७।२। ८ ।
कार्यत्वात् । ०।२ । ३२ ।
कार्यविरोधि कर्म । १ । १ । १३ ।
कार्यविशेषाम् । ४ । २ । ६ ।
15 कार्यविशेषेण नानात्वम् । २।२।९।
कार्यविशेपेण नानात्यम् । २।२।१५।
कार्याज्ञानात् । ३ । १ । ५ ।
कार्याविरोधि द्रव्यं कारणाविरोधि ध । १।१ । ११ ।
कियागुगव्यपदेशामावारसत् । ९।१।
20 क्रियावाद् गुणवत्ताच । २।१ । १२ ।
विपाप गुणवत् ममनायिकारणमिति द्रापाल गुणम् । ११ । १४ ।
ग
गुणकर्म गुणकमांमावाद् गुणधर्मापमं न विद्यते । ८ । ८ ।
गुणधर्म मु भाषाम कर्म न गुगः । १।२।१०।
25 गुगामनिहटेपु ताननिःमते कागं कारगण । ८।४ ।
गुगा । ।२।१५।
गुणपण्यास मनाम् ।।१।२१ ।
गुगण्यहम् । ७ ।।२।

·तृतीयं परिशिष्टम् । गुणस्य सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम् । २ । २ | २९ । गुणाश्च गुणान्तरम् । १।१ । ९ । गुणान्तरप्रादुर्भावात् । ७ ॥ १।६। गुणान्तराप्रादुर्भावाञ्च ध्यात्मकमपि न । ४ । २ । २ । गुणे च भाष्यते । ७ १२॥ १६ ॥ गुणे भावाद् गुणस्वमुक्तम् । १ । २ । १४ । गुणैर्दिन व्याख्याता । ५। २ । २७ । गुणैर्दिगं व्याख्याता । ७ । १ । ३१ । गुरुत्वपयन संयोगानामुक्षेपणम् । १।१।२७ 5 10 चातुराश्रम्यमुपधाश्चानुपधाश्च । ६ । २ । ३ । ज जातिविशेषाच रागविशेषः । ६ । २ । १६ । क्षाननिदेशे ज्ञाननिष्पत्तिरुका । ८।३ । 15 20 त आकाशे न विद्यन्ते ।२।१ । ५। ततः संयोगो विभागश्च । ६ । २ । १८ । तत्त्वं च । ७।२।३१। तवं भावेन । २।१।२८। तत्त्वं भादेन । २।२।८1 तत्वं भावेन ।२।२। १४ ॥ तनावस्फूर्जथुर्लिङ्गम् ।५।२ । १० । तत्समवायात फर्मगुणेषु । ९ । १६ । तथा कारणाकारणसमवायाच । १०। १७ । तथा गुणः । ११ । १८ । तथा वात्मा।७।१।२९ ।

·।
मकारादिक्रमेण वैशेषिकसूत्रपाठः
तथात्मकर्म हस्तसंयोगाच । ५ । १ । ६ ।
तथात्मसंयोगो हस्तमुमल कर्मणि । ५ । १ । ४ ।
तथा दक्षिणा प्रतीची उदीची च । २ | २ । १७ ।
तथा दग्यस्य विस्फोटनम् । ५। १ । १२ ।
5 तथा द्रव्यगुणकर्मसु कारणाविशेषात् । ८ । ११ ।
तथा द्रव्यान्तरेषु । ९ । १४ ।
तयापस्तेजो वायुन रसरूपस्पर्शज्ञानेषु रमरूपस्पर्श विशेषात् । ८ । १७ ।
तथा प्रनिग्रहः । ६।१ । ५ ।
तथा प्रत्ययाभावः । ७।२ । २२ ।
10 तथा ब्राह्मणे संज्ञाकर्मसिद्धिर्लिद्गम् । ६ । १ । ३ ।
तथा भवतीति सापेक्षेभ्योऽनपेक्षेभ्यश्च । १०।७१
तथा[5]भावे भाव प्रत्यक्षत्वाच्च । ९ । ७ ।
तथा मुमाल कम हस्त संयोगाच्च । ५। १।२।
तथा रूपे कारण कारणसमवायाञ्च । १० । १५ ।
15 तथा विरुद्धानां त्यागः। ६११ । १६ ।
तथा स्वप्ना स्वप्नान्तिकं च । ९ । २३ ।
तददुष्टे न विद्यते । ६ । १ । १२ ।
तदनित्ये ऽनित्यम् । ७ । १ । २५ ।
तदभावादणु मनः । ७।१। ३० ।
20 तदभावादब्यभिचारः। ४ । १ । ११ ।
तदभावे संयोगाभावेऽप्रादुर्भात स मोक्षः । ५ ।२।२०।
तदलिङ्गमेकद्रव्यवत्वात् कर्मणः । २! १ ! २१ ।
तद् दुष्ट भोजने न विद्यते । ६ । १ । ९ ।
तद् दुष्टं ज्ञानम् । ९ । २६ ।
25 तद्वचनादाम्नायप्रामाण्यम् । १।१।३।
तवचनादाम्नायप्रामाण्यमिति । १० । २१ ।
तद्विपरीतमणु । ७ । १ । १७ ।
तद् विशेषेणादृष्टकारितम् । ५।२।२।

·5 10 तृतीयं परिशिष्टम् । १३१ तद् विशेषेणारएकारितम् । ५।२।४१ तन्मयत्वात् । ६।२।१३ । तयोः कमो यथाऽनितरेनरागभूतानाम् । ६ । १ । ६ । तयोनित्यत्वानित्यत्वे तेजसो रूपस्पर्शाभ्यां व्याख्याते । ७ । २ । २ । तयोनिप्पत्तिः प्रत्यक्षलेनिकाभ्यां ज्ञानाभ्यां व्याख्याता । १०।४ । तस्मादागमिकम् । २ । १ । १७ । तस्मादागमिकम् ।२।८। तस्मिन् द्रव्यं कर्म गुण इति संशयः । २ । २१ २५ । तस्य कार्य लिङ्गम् । ४।१।२ । तुल्पजातीयेष्यर्थान्तरम्तेषु च विशेषस्योभयथा हत्वात् । २ । २ । २६ । तृणकर्म वायुसंयोगात् । ५ । १ । १४ । तृप्तेः । ६ । २ । १४ । तेजसो द्रव्यान्तरेणावरणाच । ५। २ । २२ । तेजस्युष्णता । २ । २।४ । वेजो रूपस्पर्शवत् । २ । १ । ३ । प्रपुसीमलोहरजतसुवर्णानां तेजमानामनिसंयोगाद् द्रववाऽद्भिः सामान्यम् । २ । ११७। द दिकालावाकाशं च क्रियावद्धयो वैधानिस्कियाणि । ५। २ । २३ । दुष्टं हिंसायाम् । ६ । १ । १० । दृष्टत्वादहेतुः प्रत्ययः । ७।२। २१ । दृष्टमष्टम् । २।२।२० । दृष्टं च दृष्टवत् । २१२ । २१ । दृष्टं यथारष्टमयथाष्टमुमयथा दृष्टत्वात् । २१२ । २२ । रधानों दृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोगोऽभ्युदयाय । ६ । २ । १ । दृष्टानां दृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोगोऽभ्युदयाय । १० । २० । 25 दृष्टान्ताच।७।१।२०। दृष्टेषु भावाददृष्टेष्वभावात् । ८ । १३ । देवदत्तो गच्छत्ति विष्णुमित्रो गच्छतीति चोपचाराच्छरीरप्रत्यक्षः । ३२ । ११ । 15 20

·१३२
अकारादिक्रमेण वैशेषिकसूत्रपाठः ।
दोषात् । २।२। ३५ 1
द्रवत्वात् स्यन्दनम् । ५। २५ ।
द्रव्यगुणकर्मणा द्रव्यं कारणं सामान्यम् । १।१ । १७ ।
द्रव्यगुणकर्मभ्योऽर्थान्तरं सत्ता । १ । २ । ८ ॥
5 द्रव्यगुणकर्मवेषाद् भावामावमानं तमः । ५ । २।२१ ।
द्रव्यस्वगुणत्वकर्मत्वप्रतिषेधो मावेन व्याख्यातः । ७ । २ । ३० ।
द्रव्यावनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । २ । १ । २७ ।
द्रव्यत्वनि त्यस्वे वायुना व्याख्याते । २ । २७ ।
द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते । २ । २ । १३ ।
10 द्रव्यत्व नित्यत्वे वायुना व्याख्याते ! ३।२।२।
द्रव्यत्यनि-यत्वे वायुना व्याख्याते । ३ । २ । ५ ।
द्रव्यत्वं गुगर्व कर्मत्वं च सामान्यानि विशेषाश्च । १ । २।५ ।
द्रव्याणां द्रव्यं कार्य मामान्यम् । १ । १ । २२ ।
द्रव्याणि दन्यान्तरमारमन्ते । १।१।८।
15 द्रव्यानय्यगुणवान् संयोगविभागेष्वकारणमनपेक्ष इति गुणलक्षणम् । १ । १ । १५ ।
द्रव्ये व्यगुणकर्मापेक्षम् । ८ । ७ ।
द्रव्येषु ज्ञानं व्याख्यातम् । ८ । १ ।
द्रव्येषु पश्चात्मकं प्रयुक्तम् । ८ । १५ ।
द्रव्येष्वनितरेतरकारणाका(गा: कारणायोगपद्यात् । ८।१०।
20 दयोस्तु प्रत्योभावात् । २ । २ । ३८ ।
द्वित्वप्रमृतयश्च सख्याः पृथक्वं सयोगविभागाश्च । १।१ । २३ ।
धर्मविशेषात् । ४ । २ । ५ ।
धर्माच्च । ९ । २४ ।
न
25
न घटाना सर्ग इत्यदृष्टलिन्हो वायुः ।२।१।१०।
न चास्मद्युद्धिभ्यो लिमपेः। ६ । १।२।

·5 मृतीय परिशिष्टम् । न तु कार्याभावात कारणामाव । १।२।२। न तु शरीरविशेषाद् यज्ञदत्तविष्णुमित्रयोनि विशेषः । ३ । २ । १४ । न द्रव्याणा व्यतिरेकात् । १।१ । २० । माध्या वायुसयोगादारोहणम् । ५।२।६। नाना व्यवस्थात ३।२।१६ । नास्ति घटो गेह इति सतो घटस्य गेहसयोगप्रतिषेध ।९।१०। नास्त्यन्यश्चन्द्रमा इति सामान्याञ्चन्द्रमस प्रतिषेध । ९ । ११ । नि सक्ष्यत्वात् कर्मगुणाना सर्वेकत्व न विद्यते । ७ १२ । ६ । नित्यवैधात् । २३२१ ३.१ । नित्य परिमण्डलम् । ७।१।२६ । नित्येप्वभावादनित्येषु भावात् । २।२।१०। निष्क्रमण प्रवेशनमित्याकाशस्य लिगम् । २।१।२० । निष्क्रियत्वान् । ७ । २।१७ । निष्पतिश्च । ७।२।३ । नोदनविशेषादुदसनविशेष 1५। १ । १० । नोदनविशेषाभावाद् नो न तिर्यग् गमनम् । ५ । । । ८ । नोदनात् पीडनात सयुकसयोगाच्च । ५। २ । ७ । नोदनादभिधातात् सयुक्तसयोगाच पृथिव्या कर्म । ५ । २११॥ नोदनादायमियो कर्म कर्मकारिताच सरकारादुत्तर तथोत्तरमुत्तरं १।५।१ । १७ । निक्रियाणा समवाय कर्मभ्य प्रविषिद्ध । ५१२।२५ ॥ 10 15 20 प पुष्पषषयो सति सनिकर्षे गन्धान्तराप्रादुर्भावो वो गन्धामावलिङ्गम् ।२ । २।१। पृथिवीकर्मणा तेज कर्म वायुकर्म च व्याख्यानम् । ५१२॥ १३ ॥ पृधिव्यापरवेजो वायुराकाश कालो दिगारमा मन इति द्रव्याणि । १।१।४। पृथिव्या रूपरमगन्धस्पर्श द्रव्यानित्यत्वादनित्या । ७।१।। प्रत्यक्षपूर्वकत्वात सज्ञाकर्मण । २।१ । १९ । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणामप्रत्यक्षवात् सयोगस्य पनात्मक न विद्यते । ४ । २॥१॥ परत्र समपायात प्रत्यक्षवाच नास्मगुणो न मनोगुण ।।१।२५ । 25 ४

·अकाराक्रिमेण पैशेषिकसूत्रपाठः ।
प्रथमाशदात् ।२।२ । ४०।
परत्वापरत्वयोः परवापरत्वाभावोऽणुत्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः । ७ १२ । २७ ।
प्रयत्न विशेषानोदनविशेषः । ५ । १ । ९ ।
प्रयत्नाभावे गुरुत्वात् सुप्तस्य पतनम् । ५। १ । १३ ।
5 प्रयत्नायोगपद्याज्ज्ञानायोगपद्याच्चैकं मनः । ३ । २ । ३ ।
प्रवृत्तिनिवृत्ती च प्रत्यगात्मनि दृष्टे परत्र लिलम् । ३ । १ । १४ ।
प्रसिद्धपूर्वकस्वादपदेशस्य । ३ । ११९ ।
प्रसिद्धा इन्द्रियार्थाः । ३।१।१।
प्राणापाननिमेषोन्भेषजीवनमनोगतीन्द्रियान्तरविकाराः सुखदुःो इच्छाडेपो
10 प्रयत्नश्चेत्यास्मलिङ्गानि । ३ । २ । ४ ।
ब
धुदिपूर्ण वाक्यकृतिवेदे । ६ ॥ १।१।
पुद्धिपूर्वो ददातिः । ६ । १ । ४ ।
म
15 भविष्यतीति कार्यान्तरे दृष्टस्यात् । १०।६ ।
मावदोष उपधा । ६।२।४ ।
भावः मामान्यमेव । १।२।४ ।
भूत मिति प्रत्यक्ष व्याख्यातम् । १०।५।
भूयस्त्वाद् गन्धवत्त्वाच पृथिवी गन्धज्ञाने । ८ । १६ ।
20
मन भारमा च।८।२।
मणिगमनं सूच्यमिसर्पणमित्यदृष्टकारितानि । ५ । १।१५।
महत्यनेकद्रव्यवस्वागचोपलम्पिः । ४ । १।६।
मुसलामियानातु मुसलनयोगाद्धस्ते फर्म 1 ५। १।५।
25
य
पास इति सवि समिकर्षे प्रत्यक्षामावाद्रष्टं लि न पियते । ३ । २ । ६ ।

·तृतीयं परिशष्टम् । यश्चान्यत् सतस्तदप्यसत् । ९ । ५। यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः । १ 1 १ 1२। यदि च दृष्टप्रत्यक्षोऽहं देवदत्तोऽहं यज्ञदत्त इति । ३ । २ । १० । युतसिद्ध्यभावात् कार्यकारणयोः संयोगविभागो न विद्यते । ७१२।१४ । र रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी ।२।१।१। रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकादर्थान्तरमेकत्वं तथा पृथक्त्रम् । ७ १२।१। रूपरसगन्धस्पर्शाः संख्याः परिमाणानि पृथक्रवं संयोगविभागो परवापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नश्च गुणाः । १।१ । ५ । रूपरसस्पर्शवत्य आपो दुवाः स्निग्धाश्च । २।१।२। पसंस्काराभावाद् वायावनुपलब्धिः । ४।१।८। रूपाणां रूपम् । १।१।२६ । 10 ल लिनमाकाशस्य । २ । १ । २६ । लिकामानित्यः । २१ २ ३७ ॥ लनिक प्रमाणं व्याख्यातम् । १० । १९ । 15 20 व वायुरिति सति सग्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिहं न विद्यते । २ । १ । १५ । वायुः स्पर्शवान् । २।१।४। पायो युसम्मूच्र्छन नानाले लिङ्गम् । २।१।१४ । बिहाते चारन्तरवारमाय । ६१२११०। विद्याविद्यातच संशयः । २।२। २३ । विभवाद् महानाकाशः। ७) १॥ २८ ॥ विशिष्ट बारमत्यागः। ६।१।१८। विशिष्ट प्रवृत्तिः।६।१ । १३ । विपाणी ककुमान प्रान्तेवालधिः सारनावानिति गोरवे दृष्टं लिङ्गम् । २।११८॥ विपाणी वरमायो विपाणी तस्माद् गौरिति प।३।१।१२।, 25 ·अकारादिक्रमेण वैशेषिकसूत्रपाठः । वृक्षाभिसर्पमित्यदृष्टकारितम् । ५।२।८। वैदिकं च । ५ । २ । ११ । व्यवस्थितः पृथिव्यां गन्धः । २।२।३ । 5 शब्दार्थावसम्बद्धौ । ७ । २ । १९ । शास्त्रसामर्थ्याच्च । ३ । २ । १७ । शिरः पृष्ठमुदर पाणिरिति तद्विशेपेभ्यः । १० । ११ । ओत्रग्रहणो योऽर्थः स शब्दः । २ । २ । २४ । स 10 सञ्चासत्।९।४ । सति च कार्यासमवायात् । १०।९। सतो लिवाभावात् । २।२।३० । मदकारणवत् तन्नित्यम् । १ । १ । १ । सदनित्यं द्रव्यवत् कार्य कारणं सामान्यविशेषवदिति द्रव्यगुणकर्मणामविशेषः 15 सदसतोधात् कार्ये सदसत्ता न । ९ । १२ । सदसत् । ९ ।। सदिति यतो द्रव्यगुगकर्मसु । १ । २७ । सन्ययोनिजा वेदलिगाचेति । ४ । २।९ । 20 सन्दिग्धस्तूपचारः । ३ । २। १२ । सन्दिग्धाः सति बहुरवे । २।२। ११ । समभिन्याहारतो दोप.।६।१ । ११ । मामवायिन. श्याच्छत्सवुद्धः येते बुद्धिस्ते कार्यकारणम्ते । ८ ॥९॥ समास्यामावात् । ४ । २। ७ । ॐ ममे भात्मत्यागः परत्यागो वा । ६।१।१७ । पमे होने पाप्रवृत्तिः । ६।१।१४ । सम्प्रतिपसिमापाप।२२।४० ।

·5 10 तुतीय परिशिष्टम् । सम्बन्धसम्बन्धादिति चेत् सन्देहः । ७ १२।२३ । सर्जितुमधूच्छिष्टानां पार्थिवानामप्रिसयोगाद् द्रवताऽद्भिः सामान्यम् । २।१।६। सल्लिङ्गाविशेषाद् विशेषलिनाभावाचैको भावः ॥ १ ॥ २॥ १८ । संख्याः परिमाणानि पृथत्वं संयोगविभागो परत्वापरत्वे कर्म च रूपिद्रव्यसमवाया. घानुपाणि । ४ । १ । १२ । संख्यामा सामान्यतः । २ । २।४३ । सख्याभावात् । २।२। ३९ । सज्ञाकर्म स्वस्मद्विशिष्टाना लिङ्गम् । २।१।१८। संज्ञादिमत्वाम् । ४।२।८। सयुक्तसमवायादग्नेवैशेषिकम् । १० । १८ । संयोगदिमागयो सयोग विभागाभावोऽणुस्वमहत्त्वाच्या व्याख्यातः । ७ १२ । १२ । सयोगविभागाः कर्मणाम् । १ । ११ २८ । सयोगविभागानां कर्म । १।१ । १९ । सयोगादभावः कर्मणः । २।१। २३ । सयोगाद्वा। १०। १३ । सयोगाद् विभागाच्छब्दाच शब्दनिष्पत्तेः । २ । २ । ३६ । सयोगाना द्रव्यम् । १ । १।२५ । सयोगामावे गुरुत्वान् पतनम् । ५। १ । ७ । सयोगिनो दण्डात् समायिनो विषाणाच्च { ७ {२२० । सयोगि समवाय एकार्थसमवायि विरोधि च । कार्य कार्यान्तरस्य कारणं कारणान्तरस्य । विरोधि अभूतं भूतस्य भूतमभूतस्य अभूतमभूवस्य भूतं भूतस्य । ३ । १।८। सशयनिर्णययोरर्थान्तरमावश्व ज्ञानान्वरत्वे हेतुः । १० । ३ । सस्कारामावे गुरुत्वात् पतनम् । ५ । १।१८। सामयिकः शब्दार्थप्रत्ययः । ७।२ । २४ । सामान्यतो दृष्टाचाविशेषः । २।१। १६ । सामान्यतो दृष्टाचाविशेषः । ३।२।७। 15 20 25 ·घनु) परिशिष्टम् । मामान्य प्रत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षाद् विशेषस्मृतेश्च सशमा । २ । २ । १९ । सामान्य विशेषापेक्षं द्रव्य गुगकर्ममु । ८।६। सामान्य विशेषामावाच । १।२ । ११ । सामान्यविशेपामावेन प । १।२ । १३ । 5 सामान्यविशेषाभावेन च । १।२।१५। सामान्यविशेषाभावेन च । १।२ । १७ । सामान्यविशेषेषु मामान्यविशेषाभावात् तत एवं ज्ञानम् । ८।५। सामान्य विशेष इति युस्यपेक्षम् । १।२ । ३ । सुखदुःसज्ञाननिष्पत्त्यविशेषादै कास्यम् । ३ । २ । १५ । 10 सुसादागः।६।२ । १२ । सोऽनपदेशः । ३ । १ । ३ । स्पर्शश्च । २।१।९ । हसकर्मणा दारकर्म व्याख्यानम् । ५। १ । ११ । 15 हस्तकर्मणा मनसः कर्म व्याख्यातम् । ५ । २ । १५ । हेतुपरदेशो लिई निमित्त प्रमाणं कारणमित्यनयान्तरम् । ९ । २० । بهمن هنا ome More 20 ॐ अर्ह सदगुरुभ्यो नमः अथ चतुर्थं परिशिष्टम् । वैशेषिकसूत्रसंख्यातारतम्य माह्निकविभागय । चन्द्रानन्दादिवृत्तिकृदभिमवाया सूत्रसंख्याया प्रत्यध्यायं प्रत्याहिकं च यत् पर- स्परतस्तारतम्य वर्तते तदत्रोपदयते । किञ्च, भाहिकविभागेऽपि चन्द्रानन्दादीना नकमत्यम् । उपम्कारकृत. शकरमिश्र- 25 स्याभिपायेणास्य प्रन्यस्य दशस्वप्यध्यायेषु प्रत्यध्यायमाहितद्वयम् । मि.तिकृतोऽपि ·tr . चतुर्थ परिशिष्टम् । स एवाभिप्रायः प्रतीयते । चन्द्रानन्दस्य तु आयेषु सप्तस्वेवाध्यायेपु आदिकद्वयममि- प्रेतम्, अन्त्येषु त्रिवध्यायेषु न कश्चिदप्याहिकविभागोऽभिमतः । येक्रमे पञ्चदशे शतके' विद्यमानस्य सर्वदर्शनसंग्रहकृतः मायणमाधवाचार्यस्यापि चन्द्रानन्दवदेवाभिप्रायः प्रतीयते, तथाहि-तेन सर्वदर्शनसंग्रहे वैशेषिकदर्शनप्रस्तावे प्रत्यध्यायं. प्रत्याहिकं च विषयविभागनिरूपणप्रसङ्गे सप्तमाध्यायपर्यन्तं प्रत्यध्यायमाहिकद्वयं निर्दिष्टम् , अष्टम- नवमदशमाध्यायेषु न कश्चिदप्याहिकविभागो निर्दिष्टः। तद्यथा-~ अोलूक्यदर्शनम् ॥ १० ॥ इह खलु निखिलप्रेक्षावान् निसर्गप्रतिकूलचेद- नीयतया निखिलात्मसंवेदनसिद्धं दुःखं जिहासुस्तद्धानोपायं जिज्ञासुः परमेश्वरसाक्षात्कार- मुपायमाकलयति, ' यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः। तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ।। ' इत्यादिवचनप्रामाण्यात् । परमेश्वरसाक्षात्कारश्च श्रवणमनन- 10 भावनाभिर्भावनीयः, यदाह-'आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासबलेन च । त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञा लभते तत्त्वमुत्तमम् ॥' तत्र मननमनुमानाधीनम् । अनुमानं च व्याप्तिज्ञानाधीनम् । व्याप्तिज्ञानं पदार्थ विवेकसापेक्षम् । अतः पदार्थषट्कम् , अथातो धर्म व्याख्यास्यामः' [वै० ० १।१।१] इत्यादिकायां दशलक्षण्या कणमक्षेण भगवता व्यवस्थापितम् । तत्राहिकद्वयात्मके प्रथमेऽध्याये समवेताशेषपदार्थ कथनकारि । तत्रापि प्रथमाहिके 15 जातिमनिरूपणम्। द्वितीयाहि के जातिविशेषयोनिरूपणम् । आदिकद्वययुके द्वितीयेऽध्याये द्रव्यनिरूपणम् । तत्रापि प्रथमाहि के भूतविशेषलक्षणम् । द्वितीये दिकालपतिपादनम् । आहिकद्वययुक्त तृतीय आत्मान्तःकरणलक्षणम् । तत्राप्यात्मलक्षणं प्रथमे । द्वितीयेऽनं:- : करणलक्षणम् । आह्निकद्वययु के चतुर्थे शरीरतदुग्योगिविवे वनम् । तत्रापि प्रथमे तदुः। पयोगिविवेचनम् । द्वितीये शरीरविवचनम् । आहिक पति पञ्चमे कर्मप्रतिपादन 1 20 तत्र प्रथमे शरीरसम्बन्धिर्मचिन्तनम् । द्वितीये मानपकर्मचिन्तनम् । आहिद्वय- शालिनि पले श्रोतधर्मनिरूपणम् । तत्रापि प्रथमे दानप्रतिप्रइधर्मविवेकः । द्वितीये चातुराश्रयोचितधर्मनिरूपणम् । तथाविधे सप्तमे गुणममवायनतिपादनम् । तत्रापि प्रथमे बुद्धिनिरपेक्षगुणपतिपादनम् । द्वितीये तत्सापेक्षगुणप्रति गदनं समवायप्रतिपादनं च । अष्टमे निर्विकसकसविकल्पकात्यक्षममाणचिन्तनम् । नवमे बुद्धिविशेषप्रतिपादनम् ! 25 दशमेऽनुमानभेदप्रतिपादनम् । " इति मदर्शन संग्रहे । - ·- वैशेषिकसूत्रसंख्यातारतम्यमाहिक विभागश्च । अथ वृतिकृताममिपायेण प्रत्यध्यायं प्रत्याहिकं च सूत्रसंख्यातारतम्य मुपदयते- भा. चन्द्रानन्दरचितवृत्ती मि. वृत्ती उपस्कारे सूत्रसंख्या २९ ३१ 'भ. २ " 5 २ २८ २ ४३ १४ १५ १९ २१ १५ ४ १३ 10 " ९ १ २ १ २८ १८ ६ २ १९ 15 ७ १८ ३३ ३२ ૨૨ ३१ २५ २ २८ ८ १५}१८ *२. ९ २८ *१,१५) .२८ 20 १० *१. ७ १११६ ३७० सर्वाग्रम्- ३८४ ३३३ 1 अ.= अध्याय । आ.-आद्विक्म् । * प्रथम स्थूलात आहिस्सूचकः, द्वितीय सूक्ष्माङ्कः सूनसख्यासुचक ।

·CHIRD ॐ अह सद्गुरुभ्यो नमः 5 on अथ पश्चमं परिशिष्टम् । 10 सर्वसिद्धान्तप्रवेशके वैशेषिकदर्शनम् । [सर्वदर्शनसिद्धान्तेषु सम्यक् प्रवेशकस्य केनचिचिरन्तनेन जैनमुनिप्रवरेण रचितस्य सर्वसिद्धान्तप्रवेशकाभिघस्य वालपत्रलिखितं प्रतिद्वयं जेसलमेरनगरे जैनज्ञानभाण्डागारे विद्यते । तत्रैको प्रतिर्विक्रमसंवत् १२०१ वर्षे लिखिठा, अपरा तु ततोऽपि प्राचीना प्रतिभाति । तत्र नैयायिक वैशेषिक-जैन-सांख्य बौद्ध मीमांसक-चार्वाकदर्शनानीति यथा- सध्यं सप्त दर्शनानि निरूपितानि । तेषु वैशेषिकदर्शनं यथा प्रतिपादितं तथात्रोपदयते । सर्वसिद्धान्तप्रवेशकस्य प्रतिद्वये या विक्रम संवत् १२०१ वर्षे लिखिता प्रतिः सात्र B संज्ञया व्यवहृता, या तु ततोऽपि प्राचीना सा A संज्ञया निर्दिष्टा । एवं च A-B प्रत्योर्मध्ये यान्युपयोगीनि पठन्तराणि तान्यत्र यथायोगम् A संकेतेन B संकेतेन वोपदर्शितानि ] सर्वसिद्धान्तप्रवेशके पैशेषिकदर्शनम् । अथ वैशेषिकतन्त्रसमासपतिपादनायाह-द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य विशेष-समवा. 15 यानां तत्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमः । तत्र नव द्रव्याणि-'पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगारमा मन इति द्रव्याणि ।' [वै० सू० १।१ । ४ ] " १. अस्याः प्रतेरन्त ईश उन्लेख उपलभ्यते- ॥ सवत् १२०१ वर्षे ॥ माघमासीयचरमशक्ले तुरीयतिथौ तिमिरामहनवासरे भृगुकच्छ- स्थितिमता पण्दितेन यशसा सहितेन धवलेन पुस्तिकेयमलेमि ॥" 20 एवं च सवत् १२.१ वर्षे माधष्पचा रविवासरे भृगुकच्छे यशोधवलाभिधेन पण्डिवेन पुस्तिकेयं लिखितति प्रतिभाति ।

·5 १४२ सर्वसिद्धान्तप्रवेशके वैशेषिकदर्शनम् । तत्र पृथिवीरवयोगात् पृथिवी । सा च द्विधा-नित्या चानिया च । तत्र परमाणु- लक्षणा नित्या, कार्यरक्षणा स्खनित्या । सा च चतुर्दशगुणोपेता, तद्यथा-रूप-रस-गन्ध- स्पर्श-सहपा-परिमाण-पृथक्त्व संयोग विभाग-परत्वा-तारस्व-गुरुत्व-द्रवस्त्र-वेगश्चतुर्दशभिर्गु- गैर्गुणवती ॥ अवाभिसम्बन्धादापः' । [प्र० मा० पृ० १४] । ताश्च रूप-रस-स्पर्श-सपा- परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-परत्वा-उपरत्व-गुरुत्व-स्वाभाविकद्रवत्व-स्नेह-वेगवस्यः । तासु च रूपं शुल्कमेव, रसो मधुर एव, स्पर्शः शीत एव ॥ 'तेजस्वामिसम्बन्धात् तेजः' [प्र. भा० पृ० १५} । तच रूप-स्पर्श-सद्धरा- परिमाण-पृथक्त-संयोग-विभाग-परत्वा-उपरत्व-नैमित्तिकद्रवत्व वेगैरेकादशभिर्गुणैर्गुणवत् । 10 तंत्र रूपं शुक्झं मास्वरं च, स्पर्श उप्ण एवेति ।। वायुस्वामिसम्बन्धाद् वायुः' [प्र० मा० पृ० १६ ] इति । स च अनु. प्णांशीतस्पर्श-सक्ष्या-परिमाण-पृथक्त्व संयोग-विभाग-परस्वा-हारस्व-वेगैर्नवभिगुंगेर्गुणवान् भूति-कम्मादिलितः शन्दलिलो गन्धादिवियुक्तोऽनुष्णाशीत स्पर्श लिनधेति ।। आकाशम् ' इति पारिमापिकी संज्ञा, एकत्वात् तस्य । सदया-परिमाण पृथक्त्या 15 संयोग विभाग शब्दैः पड्भिर्गुणैर्गुणवत् शवलिङ्गं चेति ॥ १. नित्यानित्य घI तुलना-" सा तु दिग्धिा-निला चानिया च । परमा गुलामा रायगभग रयनित्या।" -प्र० मा० पृ. ४॥ २. यपि " यिनी चाभिगम्यन्या प्रचिती परम गन्ध-परी मण्या-पृथक्त्व-मयोग-कीमागपगपा.ऽपरस-गुरप मर सरपनी " [प्र० भा० पृ० ४-५] इति गयें योपिकमन्येपेगवस्थाने 'ससाराम पटिरा पनुस पति- 20 गान! तिम्, नागि मुस्याए वेगर घिस्यो गम्भार गए उपाति पोयम् । स मरवारबिधी गैगो मारना स्थिति' [प्र. मा० पृ० १३६] इनि मशास्तपादमाये नरनुमारिए २ गोपरि मधे मरारमेनया RNIIT परिगnि sika, गोप पुषिभ्यो यने मधेरोपिशपु पुत्रवियति शिवार'मूलनानुसागरम पपसिदान्तप्रयेशकरणे अनि तरपानेगर पिरिभा नाभिमनोsप प्रधान नमानि । सो मापना पनि मरयमे तेश्य प्रन्यारी प्रमोना व पनाया भारमोन परिप गागमाहास ने पंगामा पिता पनि fift | 'मति BITRATEमरमानRINETRA Emily. ना मे मारेगमपं .' -. मा०,०१८॥ . गधादियुन: AL "fontry "मा....॥ ५ 'ननिAn t. भाAmir 10 hrtrपारिभाnि n GE-HEIR REnt -प्र० भा..२०॥ - निया, ·- 5 10 पञ्चमं परिशिपम् । 'कालः परापरव्यतिकर योगपद्या-ऽयोगपद्य-चिर-क्षिप्रप्रत्ययलिङ्गः' [प्र. भा० पृ० २६ । स सध्या-परिमाण पृथक्त्व संयोग-विभागः पञ्चमिर्गुणैर्गुणवान् । 'इत इदम् ' इति यतस्तद् दिशो लिङ्गम् [वै० सू० २।२। १२ ] । तद्यथा- इदमस्मात् पूर्वेण इदमुत्तरेणेति । सङ्ख्या परिमाण-पृथक्त्व संयोग-विभागैः पञ्चभिर्गुणैर्गुण- वती, संज्ञा च पारिभाषिकी चेति ॥ 'मात्मत्वामिसम्बन्धादात्मा' [प्र० भा० पृ० ३० ] ( स च चतुर्दशमिर्गुणैर्गुण- वान् । बुद्धि-सुख-दुःखेच्छा-द्वेष प्रयत्नलिङ्ग-धर्मा ऽधर्म संस्कार-सद्ध्या-परिमाण-पृथक्त्व- संयोग-विभागाश्चतुर्दश गुणाः ।। मनस्त्वाभिसम्मम्माद् मनः । सच क्रमज्ञानोत्पटिरिङ्ग सङ्ख्या परिमाण-पृथक्स्व-संयोग. विभाग-परवा-ऽपरत्व-वेगैरष्टमिर्गुणैर्गुणवत् । इति द्रव्यपदार्थः ।। अथ गुणा:--रूप-रस-गन्ध स्पर्श विशेषगुणाः, सङ्ख्या परिमाणानि पृथक्त्वं संयोग-विभागौ पाता-परत्वे इत्येते सामान्यगुणाः, बुद्धि-मुख दुखेच्छा द्वेष-प्रयत्न- धर्मा-ऽधर्म संस्कारा आत्मगुणाः, गुरुत्वं पृथिव्युदकयोः, द्रवत्वं पृथिव्युदकामिषु, स्नेहो. ऽम्भस्येव, वेगाख्या संस्कारो मूर्तद्रव्येष्वेव, आकाशगुणः शब्द इति । गुणत्रयोगाच गुणा इति । तथा चापान्तराल सामान्यानि । रूपत्वयोगाद् रूपम् , रसत्वादियोगाद् रसा- 15 १. योगपचिर A || २. प्रत्ययः सङ्गया B । तुलना--" काल. परापरव्यतिकर- योगपद्या-ऽयोगपद्य-चिर-क्षिप्रालयलिङ्गः। प्र० भा०, पृ०२६ ॥ ३. परि' A ॥ ४ 'त्पत्ति लिई मनःसंख्या A|| "प्रागा-मान-निमेपोन्मेष-जीवन मनोगतिरिन्द्रियान्तरविकाराः मुख-दु.ये इच्छाद्वेषौ प्रयत्न वला मलिहानि " -वै० सू० ३१२।४। " आत्मलिडाधिकारे बुद्धयादय प्रयत्नान्ता -प्र० भा०, पृ० ३४ । "आत्मलिनेति । प्रागादिसूने बुद्धि कण्ठरवेग नाता इति चन् । मोग मिनाऽस्या. प्रत्येयत्वात् , देवदायुद्धया विष्णुमित्रस्येच्छाशदर्शनेनाऽऽत्मनीच्छादिक्यनेन जनकनया भत्ममानाधिकार सुद्धः मूचिनलात् ।” -प्र० भा० सेतु पृ० ३८९ । ५ "परत्वा-ऽपरत्वैः सप्तभिर्गुण-B । तुलना-" तस्य गुणाः साया-परिमाग पृथय-सयोग-विभाग परत्वा-ऽपरत्व- सरकारा।" -प्र० भा०, पृ०३६। “ससारथ मूनसादेव वेगाग्य ।" -प्र०भा० व्योमवती पृ० ४२७ । माया परिमाग-पृयत्व-सयोग-विभाग-परत्वा-उपास-ससारा मन समवेता ॥ १५४ 125 - सप्तपदार्थी [ शिवादित्यरचिता] । ६ “प-रम-गन्ध स्पर्श-स्नेह-मासिद्धिक्दवत्व-बुद्धि-मुमा दुखेन्छा-द्वेष प्रयत्न-धर्माधर्म भावना-शब्दाः शेषिक्गुणा " -प्र० भा० पृ० ३१ । “पर्श. गन्ध-ररा राख्दा सानिदिक दवः । युदयादिनवरादाय वैशेषिगुणा स्मृता " ॥ १॥ इनि प्रायः परिभापितवार ' -प्र० भा० मुक्ति पृ० १६३ । - इत्यादय प्रशस्तपादमायानुगारिवंश- पिकअन्धेषु बहा ला दृश्यन्ते । वैशेषिकदर्शनस्पु तु नतद्विरया कचनापि उम. । अमोऽत्र मन्याता पररा-गन्ध-रएशाना चतुर्गामेर यद् विशेषगगुणवं वर्णितं तत् प्रशस्तपादभाध्यपरम्परानो विभिनामन्यामेव कावितो परम्परामाश्रित्य कृत भोशित सम्भाध्यते ॥ • गुण B॥ सिद्धा " 90 - 30 ·१४४ - 5 10 सर्वसिद्धान्तप्रवेशके वैशेषिकदर्शनम् । दयः । इति गुणपदार्थः। अथ कर्मपदार्थ:-'उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुच्चनं प्रसारण गमन मिति कर्माणि' [वै० ० सू० ३ । १ । ६]। कर्मवयोगात् कर्म । उत्क्षेपणवादियोगाचोरक्षेपणादयः । गमनग्रहणाच प्रमण-स्यन्दन-नमनोन्नमनाद्यवरोधः । इति कर्मपदार्थः ।। 'सामान्यं द्विविधम् -परमपरं च ' [प्र. भा०, पृ० १६४ ]। तत्र परं सता द्रव्य-गुण-कर्मसु · सत् सत्' इत्यनुवृत्तिप्रत्ययकारणत्वात् सामान्यमेव । यत् उक्तम्- 'सदिति यतो द्रव्य गुण-कर्मसु सा सत्ता' [वै० सू० १ १ २ १७11 तथाऽपरं द्रव्यत्व-गुणत्व कर्मत्वादि । तत्र द्रव्यत्वं द्रव्येप्वेव। गुणत्वं गुणेष्वेव । कर्मत्वं कर्मस्वेव । इति सामान्यपदार्थः। 'नित्यद्रव्यवृत्तयोऽन्त्या विशेषाः' [प्र. भा०, पृ० ४ ]। नित्यद्रव्याणि च चतुर्विधाः परमाणवो मुक्तात्मानो मुक्तमनांसि च । ते चात्यन्तच्यावृत्तिबुद्धिहेतुत्वाद् विशेषा एव । इति विशेषपदार्थः ।। 'अयुतसिद्धानामाधार्या-ऽऽधारभूतानां यः सम्बन्ध ईहेतिप्रत्ययहेतुः स समवायः।' [१० भा०, ४० ५, १७१] इति समवायपदार्थः । वैशेषिकसिद्धान्ते प्रमाणं वक्तव्यमिति चेत् , तदुच्यते-लेनिकपत्यक्षे द्वे एवं प्रमाणे, शेषपमाणानामत्रैवान्तर्भावात् । , 'वरोधनम्-B। विरोध: A 1 तुलना-"अब विशेषसज्ञया किमर्थ गमनप्रह कृतम् । इति, न, प्रमगायवरोपार्यवान् । उत्क्षेपगादिशब्देशनवरुद्वामा भ्रमण पतन-स्यन्दनादीनामवरोधार्थ गमनग्रहण कृतमिति । ' प्र. भा. पृ. १५३। " अनवद्वानाम्-असगृहीतानाम् " - व्योमवती 20 पृ०६६१ । २ A नास्ति ॥ ३. इत्यनुगतम A1 "सा चाऽनुवृत्तेहेतु वात् सामान्यमेव" - प्र० मा० पृ० ४ ॥ ४ अया B ॥ ५ चतुर्धा B॥ ६ च A नास्ति ॥ ७ चांत्यत्य- व्या A|| ८. 'त्तिप्रत्यपहे' - B। " ते च खलु अय-तव्यारतियुद्धिहेतुत्वाद् विशेषा एव" प्र० मा० [व्योमवतीसमेते ] पृ० ५५॥ ९. इहेदंप्रत्यय B। " इहेति यत कार्यकारणयो. स वै० सू. ७।२।२९ । यद्यपि मुद्रिते प्रशस्तपादभाप्ये 'इहमत्ययहेतुः' इत्येर 38 पाठ उपलभ्यते, विशेषिकसूत्रोपस्कारे 'तदुक्त पदार्थश्शार ये प्रारणे - भयुतशिखा. नामाधापा-उधारभूताना य. मुरम्य इहेतिप्रत्ययहेतुः स रामवाय [प्र. मा. ] इति ' [पृ. १९३] इति प्रशस्तपादमाध्यपाठ उदनोऽस्तीति ध्येयम् ॥ १०. यद्यपि “प्रत्यक्षानुमानागमा प्रमामानि " [प्र. मो० पृ. . ] इति प्रमागमीमासायो न्यायावतारत्तो [प्र. २ ] रयाद्वादरता. करार [पृ. ३11, 1.1 प्रभागविनय शेषिषमम्मन पेनोक्तं किन्तु सा केपानि ध्याग्रयाणा 90 ग्याम्यापरम्परा [स्यताम्-म्योमवती पृ. ५५०, ५०४, ५८७], नान्येवानिति ध्येयम् ॥ 15 समवाय" ·- 5 10 पञ्चमं परिशिष्टम् । तत्र लैङ्गिक प्रमाणं दर्शयन्नाह-अस्येदं कार्यम् अस्येदं कारणं सम्बन्ध्येकार्थ- समवाय विरोधि चेति लैङ्गिकम् । मस्येदं कार्यम् , यथा विशिष्टो नदीपूरो वृष्टेः। अस्येदं कारणम् , यथा मेघोन्नतिर्दृष्टेरेव । सम्बन्धि द्विविधम् - संयोगि समवायि चेति । तत्र • संयोगि यथा धूमोऽग्नेः । समायि यथा विवाणं गोः। एकार्थसमवायि द्विविधम् कार्य कार्यान्तरस्य, कारण कारणान्तरस्य चेति । तत्र कार्य कार्यान्तरस्य, यथा रूपं स्पर्शस्य । कारणं कारणान्तरस्य, यथा पाणिः पादस्य । विरोधि चतुर्विधम्-अभूतं भूतस्य, भूतमभूतस्य, भभूतमभूतस्य, भूतं भूतस्येति । तत्र अमतं वर्षकर्म भूतस्य वाय-संयोगस्य लिङ्गम् । तथा भूतं वर्षकर्म अमृतस्य वायवनसंयोगस्य लिङ्गम् । मभूतमभूतस्य, यथा अमृता श्यामता अभूतस्य पटाग्निसंयोगस्य लिङ्गम् । भूतं भूतस्य, यथा स्यन्दनकर्म सेतुबन्धस्य । तथाऽपरमपि लिङ्गमुत्प्रेक्ष्यमनया दिशा-यथा जलपसादोऽगस्त्युदयस्य, तेथा चन्द्रोदयः समुद्गद्धेः कुमुदविकाशस्य चेत्यादि । तच 'अस्थेदम्' इत्य दिना सूचितम् , यतो लिझोपलक्षणायेदं सूत्रं न नियमपतिपादनायेति ।। आह-प्रत्यक्षलक्षणं किम् । इति चेत्, उदाह-'आत्मेन्द्रिय-मनोऽर्थसन्निकर्षाद यन्निप्पद्यते तदन्यत् । [बै० सू० ३११।१३ ] । अस्य व्याख्या-मात्मा मनसा युज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियम नेति । ततश्चतुष्टयंसन्निताद् घर-रूपादिज्ञानम् , यसन्निर्मा- 15 च्छब्दे, द्वैयसनिकर्षात् सुखादिपु । एवं प्रत्यक्षमपि निर्दिष्टम् ।। इति "वैशेषिकमतं समाप्तम् १. "अस्येदे कार्य कारणं सम्मन्येकार्यसमवायि विरोधि चेति लैतिरम्।"- वै० सू० ९।१८। " सयोगि समवाय्यकार्यसमवायि विरोधि च । कार्य कार्यान्तरस्य कारण विरोध्यभून भूनस्प भूतमभूतस्य अभूतममभूतस्य भूनं भूतस्य ।" - वै० सू० ३।१।८120 ३ घटादि. A ॥ ४ सेतुभंगस्य A! " सोनोभूतानामपा स्थलानिम्नाभिमर्पगं यन् तर द्रवत्वात स्पन्दनम् । कथम् ? समन्ताद् रोध सयोगेनाऽवयविद्रव व प्रतिवद्धम् .. . । यदा तु मारया सेतुभेद. कृतो भाति तदा......मेनुसमीपस्यस्यावयवद्रव वस्य उत्तरोत्तरेषामध्यवयवाना प्रतिबन्ध शभावाद् तिलाभः ।......तन च कारगानी सुयुक्तांना प्रतिबन्धेन गमने यहवयविनि कर्म उत्पपते तत् स्यन्दनाव्यमिति "-प्र० भा० पृ० १६०-२६१ ॥ ५ यथा B॥ ६ चेति-AL " शाले कार्यादिग्रहणे निदर्शनार्थ कृतं नावधारगार्थम् ।... ..लिई चन्द्रोदयः समुदाः पुमुदविकाशस्य च, शरदि जमादोऽगर योदयध्ये येत्रमादि । तत् सर्वम् 'अस्पदम् ' इति सम्बन्धमात्रकचनार सिद्धम् ।" - प्र० भा० पृ०१०४।" इत्येवमादि ' इति 'आदि 'पदेन उदयादिरस्सादेलिगमिन्यू धम् ।"- व्योमवती पृ०५७३ ।। ७ तत्प्रत्यक्षम्-A1८'मयत B॥ २ आत्म-मन-इन्द्रियार्यानो चतुर्गा सयोगात् ।। १० भारम-मन -श्रोग्राम प्रयागो संपोगा ॥११ मा म-मनपोद्रयो सयोगा ॥ १२ चैशेपिकतन्त्रः समाप्त: BA कारगान्तरस्य 25 30 ·5 - ॥ अई मद्गुरुभ्यो नमः ॥ अथ पष्ठं परिशिष्टम् । जैनाचार्यश्रीमलयादिक्षमाप्रमणप्रणीते नयच तवृत्तौ ग विद्यमाना वैगेपिकग्रन्य-ग्रन्थकाराणां विशिष्टोलखाः । [पूज्यपादानन्तोपकारिगुरुदेवधीभुवनविजयजीमुनिराजानां कृपया साहाय्येन पास्माभिराचार्यश्रीमल्छवादिक्षमायमणपणीतो नयनकनामा महामन्यः मिहरिगणि- वादिक्षमाधमणसन्हब्धया न्यायागमानुमारिया पृच्या सह संशोधित: सम्पादित- श्वास्ति । अचिरादेवायं मन्यो भावनगरस्थया जैनात्मानन्दममया प्रकाशयिष्यते । मनु मल्लवादिनं तार्किकाः ' [सिद्धहेम. २ । २ । ३९] इत्यभिदधानराचार्य. 10 श्रीहेमचन्द्ररिमिर्मलादिनोऽपतिमतार्किकत्व स्पष्टमेवावेदितम् , अन्यैरपि च बहुभिः ग्रन्थकारः संस्तुतोऽयं महातार्कि करवेन । मलवादिना तरकालीनाः प्रायः सर्वेऽपि दार्शनिकवादाः स्वकीये महामन्ये विस्तरेण समालोचिताः समन्वय नीताब्धानेकान्तवादा श्रयणेन । प्रन्योऽयं द्वादशसु भरेषु विभक्तस्वाद् द्वादशारनयचक नाम्नापि प्रसिदः । प्रत्यरं पृथक् पृथग् दार्शनिकवादा उपन्यम्य परीक्षिताः । तत्र षष्ठेऽरे वैशेषिकमतस्यो। 15 पन्यासः सदमे चारे तन्निरसनं विस्तरेण दृश्यते । मल्लादिना भृगृकच्छनगरे राजसमाया वादं विधाय चौद्धवादी पराजिन इत्येतदर्थ- सम्बन्धीनि कथानकानि जैनमन्थेषु सुपसिद्धानि । अत एव तस्य वादिपभावकत्वेन प्रसिद्धिः । तत्र प्रमाचन्द्रप्रिमिः वैकमे १३३४ संवत्सरे रचिते प्रभावकाचरित्रे विजय- सिंहरिमबन्धे मलवादिविजयसमयद्योतिनी कारिके यमुपन्यस्ता- श्री वीरवत्सरादथ शताष्टक चतुरशीतिसंयुक्त [८८४] | जिग्ये म् मल्लादी बौद्धांस्तव्यन्तरांश्चापि ॥ ८३ ॥ वीरनिर्वाणात् ४७० वर्षेषु व्यतीतेपु विक्रम संवत्सरस्य प्रारम्भः, ६०५ वर्षेषु पञ्चसु च मासेषु व्यतीतेषु शकसंवत्सरस्य प्रारम्भ इति सुपसिद्धम् । अत ४१४ विक्रमसंवत्सरे, २७९ शकसवत्सरे च मल्लवादिन. स्थितिरासीदिति स्पष्ट फलितं भवति । 25 असो मल्लवादिनः प्राचीनतरत्वात् तस्कृतवैशेषिकमताद्युल्लेखानामैतिदृष्ट्या सुतरा महत्व मितीद परिशिष्टमस्माभिरारभ्यते । इदं पुनरवधेयम् । कलिकालवशाद् नयचक्रमिदानीं नोपलभ्यते । किन्तु तस्य 20 ·नयचक्रान्तर्गताश्चिरन्तनवैशेषिकोल्लेखाः। सिंहमूरिगणिवादिक्षमाश्रमणरचिता न्यायागमानुमारिणी वृत्तिरेव सम्पस्युपलभ्यते । द्वात्रिंशद्भिरक्षररेकः श्लोक इति गणनया अष्टादशसहस्र[१८००० श्लोकपरिमितेयं वृत्तिः । अस्यां व्याख्यानार्थमुपात्ता नयचक्रमूलभ्य प्रतीकाः प्राचुर्येणोपलभ्यन्ते । अत एतान् प्रतीकान् संयोज्य ग्रन्थान्तरसाहाय्येन च नयचक्रस्वरूपमस्मसंकलितमेव ज्ञेयम् । अयं वृत्तिकारो वैक्रमे सप्तमे शतके ततः पूर्व वासीदित्यनेकैः कारणः सम्भाव्यतेऽतो वृत्तिस्था 5 उल्लेखा अपि प्राचीनवैशेषिकदर्शनमन्थ-ग्रन्यकृता विषये सुतरामुपयोगिन एव । विस्तरार्थिभिनयचक्रमेव विलोकनीयम् । नय चक्रे तद्वतौ च विद्यमानेष्वपि बहुषु वैशेषिकमतोल्लेखेषु यावानंश ऐतिबदृष्योपयुक्तोऽत्र ताबानेवात्रोद्धियते ] सवृत्तिके नयचक्रे विद्यमाना उल्लेखाः। [ मूलम्- " ततोऽनुपपन्न विकल्पत्वात् मतासमवायस्य सत्ताद्रव्यत्वगुण 10 वकर्मत्वरूपत्वादिमम्बन्धात् सद्रव्यगुणकर्मरूपादय इत्यायविशेषलक्षणविरोधा. विरोधारम्भानारम्भादिविशेषधर्माभिधानमयुक्तं सर्ववाक्यानृतत्ववत् । इह प्राक भत्तासम्बन्धात् सतां या अमतां वा सदसतां वा द्रव्यादीनां सस्करी सत्ता १ न तावदमतां मरकरी मत्ता, शशविपाणादीनामपि सत्करत्वप्रपङ्गात् । नापि सतां भूतत्वात् मत्तावत् प्रकाशितप्रकाशनपर्यवत् । सतां च पुनः सचा 15 सम्बन्धात् सच्चादनवस्थाप्रसाद । प्राक् तत् सत्तासम्बन्धात् किमात्मकमिति स्वरूपावधारणं कार्यम् , अन्यथाऽमचान् । नापि मदसताम् , ऐकारम्यानुपपत्तेः, घटखपुष्पयत् । उभयदोपप्रमलाच । यदमत् तत् खरविषाणतुल्यम् , यत् सद सत्र सत्तासम्बन्धो व्यर्थः। 'संदसतोवैधात् कार्य सदसला न [वै० सू० ९ । १ । १२ ] इति च सन्मतसिद्धानुपपत्तिरेवायं विकलः । तस्माद् निकलानु 20 पपत्तेर्न सचासम्बन्धोऽभिधानप्रत्ययहेतुः 1-पृ० ४५८-४५९ [पृत्तिः-] इत्त उत्तरमम्मादेव न्यायात् कटन्यां दीकापां च यत् पूर्वपक्षितं तदेव समर्थयितुमाह-ततोऽनुपपन्नविकसत्तादित्यादि । .......... ...सर्वपदार्थाना वैशेषिकीयाणां सत्तासनवायमूलविशेषात्मकत्वाद् द्रमादिकार्योस्पतिविचारमकृतेश्च तदेव विचार्यते तत्प्राणत्वाद् वैशेषिकीयतन्त्रस्य !-पृ० ४५८-४५९. [ मूलम्-~] न, माध्यनानमिसम्बन्धात् अमाघनत्वम् ।...नापता १ मर्मिर मिथिलाविद्यापीठप्रकाशिततारकारे च नोपलभ्यते । अन मुदिने वैशेषिरम्य एकास्तीति ध्येयम् । 25 - ·- ૨૪૮ पष्ठ परिशिष्टम् । मम्बध्यते सत्ता, विशेषणत्वात् , दण्डवत् । यथा विशेषणस्य दण्डस्य नामता दण्डिना मम्बन्धस्तथा सत्ताया अपि । अथ सम्बध्यते...शशविषाणादिमिरपि मम्मध्ये तेति शशनिपाणादीनामपि सत्करत्वासहस्तक्षस्थः । न, शशविषाणादि. वदत्यन्तनिरात्मकवानपगमात् कार्य द्रव्यगुगकर्मणाम् ।......सत्तासम्बन्धा. 5 दृतेऽपि यथा परपक्षे प्रधानादीनां मात्मक तहापि स्यात् । त्वत्पक्षे दृष्टान्ता- भाव इति चेत् ,...मामान्यादिना । सामान्यादिनदेर सात्मकं न घटादिवत् । पृ०४६१-४६३. [वृत्तिः-- ] यत् तावदुक्तं नामतामित्यादि पूर्वपक्षो यावत् मत्करत्वप्रसङ्गादिति मत्र प्रकान्तं प्रशस्तमतिना-न, साध्येनानमिसम्बन्धादित्युत्तरं यावदसाधनत्व- 10 मित्येप प्रथमो व्युत्पत्तिविकल्पः । .. ..एतेषु त्रिपु व्याख्याविकल्पेषु नासता सम्मध्यते सत्ता, विशेषणत्वात् , दण्डवत् । ... ... अथ सम्बध्यत इत्यादिना यावत् तदरस्थ इति पूर्वपाक्षिक एव परमतमाशयोतरमाह । एवं व्युत्पाद्य पूर्वपक्ष प्रशस्तमतिराहावाप्यु. चरम्-शशपिपाणादियदत्य-तनिराकत्यानभ्युपगमात् । केषाम् ! कार्यद्रव्यगुण- कर्मणाम् । ...' सत्तासम्बन्धात् सात्मकम् ' इ-येवमुच्यमाने प्रधानादिवत् सचा- 15 सम्बन्धादृतेऽपि सात्मकत्वदर्शनादित्यव्यापिना तथेहापि स्यादिति । त्वत्पक्षे दृष्टान्ता-- भाव इति चेदित्यादि पूर्वपक्षीकृत्य तदुत्तर सामान्यादिवद्वेत्यारभ्य ... -पृ० ४६१-४६२. [ मूलम् -] इतरेतरामागादिवर्णनैश्च सर्वत्र सदसदैकात्म्योपवर्णनमेव । अत इद जैनेन्द्रत्वमेव प्रतिपद्य प्रज्ञाप्य च अविविक्तप्रज्ञान् प्रति सत्रियते । ननु मपा निगृह्मैवात्र वाद: सैद्धार्थीयमतावलम्बिनं त्वामेवोदिश्य । यदुच्यते-सद्धार्थी यः.... 1-पृ० ४८९-४९०. [वृत्ति- विश्चान्यत् , इतरेतरामारादिवर्णनैश्च त्वयैव सर्वत्र सदसदै- कात्म्योपवर्णन मेव कृतमिति वाक्यशेष | 'सच्चासत् ' [वै० सू०९।१।४] इतीतरेसराभाववर्णन .। तथा ' क्रियागुणव्यपदेशाभावादसत् ' [वै० सू०९।१ । 25 १] इति ' असदिति भूताप्रत्यक्षवाद् मूतस्मृतेविरोधिप्रत्यक्षवाच । तथा भावेऽभावात् ' [वै० सू० ९।१।६-७] इति च प्रागभावप्रध्वसाभाववर्णनं च । ... ..अत इद जैनेन्द्रत्व मेन सदसद्धादित्व प्रतिपद्य बहुधा प्रज्ञाप्य च भाभूजुजनेषु अविविक्तप्रज्ञेषु १'तथा भावे भावान् इति प्रत्यतरानुसारेण पाठ ॥ 20 ....... , ·९४९ । 10 नयचक्रान्तर्गताश्चिरन्तनवैशेषिकोल्लेखाः । जैनानामेव गौरवं । तत्त्वज्ञाः इति मम च लाघवम् अतत्वज्ञः' इति त्वयैव तानविविक्तप्रज्ञान प्रति संत्रियते गृह्यते । अनाह-नाहं जैनेन्द्रत्वमभ्युपैमि न चाविविक्तप्रज्ञान प्रति संवृणोमि । ननु मया विगृहाित्र बादः 'सदसतोधात् कार्ये सदसच्चा न' [वै० सू० १० ११ १२] इत्यनेन सूत्रेण । स पुनर्वादः सिद्धार्थ सुतमतावलम्बिनं सदसदैकाम्यवादिनं त्वामेयो- 5 विश्य ! यदुच्यते इत्यादि सैद्धायिमतप्रदर्शनार्थः पूर्वपक्षः :-पृ० ४८९-४९०. [ मूलम् -- यत्तूक्तं 'पूर्वदोपपापीयस्त्वाद् न। तद्यथा-तत्र हि...हेतू. पादानक्रियानियमाभावः, अस्मिन् पुनः सदसत्कार्यप हिदोपता पापीयमी' इति । तन्न, परिहतपूर्वदोपत्वात् ।~-पृ० ४९५. [वृत्तिः- ] इदानी याद्वादे परोक्तान् दोषान् परिहर्तुकाम माह-यतूक्त- मित्यादि । टीकायां प्रशस्तमती स्याद्वादिनं प्रति पूर्वदोषपापीयत्वाद् न' इत्युको दोषो । तत्र सदसरकार्यपक्षयोः सास्यवैशेषिकेष्टयोर्यथासायं कियानुपपत्त्युपादाननियमा- भावदोपो । यथोक्तम् -'उपादाननियमम्यासति सति च क्रियाया अभावप्रमङ्गात् सदसत् कार्यम् ' इति दोपद्वयं अवतो जैनम्प पूर्वदोषपापीयम्य किलेथमुच्यते [वै० सू० प्रशस्तमतिटीका ] | तद्यथा-तत्र होत्यादि . । अस्मिन् पुनः सद. 15 सत्कार्यपक्षे द्विदोषता पापीयसी... ....... | मन आनार्य आह-तन्न, परिहतपूर्व- दोपत्वात्... ..1-०४८५. [ मूलम् -- यत्तूच्यते--सदसतोधात कार्ये मदसता न [वै० सू० ९ । १ । १२ ], सदसच्छन्दयोर्विरोधादे कस्मिन्नेव कायें मदमच्छन्दयोरेकाधिकरणमावेन प्रयोगो नास्ति, 'सदेवासत्' इत्यनुसन्धान नास्त्येकाधिकरणमावेन इति सप्तम्यमिवानेन 20 दर्शयति [वै० सू० कटन्दी ] | एतदपि न किश्चित्... । यदप्पुक्तम्-- भापेक्षिक सदसत्त्वम् , प्रागुत्पत्तेदात्मना सन् कार्य घटात्मना चासत् । निष्पन्नेऽपि पटे मृतदर्शनाद् मृदुपादानोपपतिः, घटात्मना चासत्गद् घटाकियोपपचिरित्येवं किल आईत आह । अत्रोत्तरम न, असत्कार्यवसिद्धः । एवं तहिं मृदात्मनः कर्तव्यः स्वाभावाद् घटत्मनः कर्तव्यत्वारसदेव कार्यम् । तस्मान प्रागुसतेः सदसत् कार्यम् 25 १०० करन्दी] इति । --भत्र न पूर्वसवो नोतरराक्षः मन्यः । कोहि नाम सोऽनेकान्तबादी एवं पाद-प्रागुत्पतेदात्मना मन् कार्य घटात्मना पाम. १ एनरेलानुमारेग रोकशात य टीकापा अपि. प्रशस्तमतिः' इति नाम प्रतिभाति । . ....... .. - [वै.

·10। . पष्ट परिशिष्टम् । दिति । .......सदमदात्मकवस्तुतचप्रत्यक्षीकरणार्थ जैना एकमेवात्मानं परमार्थ द्रव्यार्थपर्यायार्थोमयलक्षणम्पपर्णयन्ति .. | --पृ० ४९८-५०१. [वृत्ति – ] यत्तूच्यत इत्यादि यावत् मप्तम्पभिधानेन दर्शयतीति सूत्रार्थः कटन्या व्याख्यात ....... । एतदपि न फिश्चिदित्यायुतरम् ... । यदप्युक्तमापे- 5 क्षिमित्यादि | स्याद्वादी किलेल्यं सदसनं समर्थयतीति पूर्वपक्षः । ........अत्र किलोत्तर कटन्दीकार आह-न, अमत्कार्यसमिद्धेः । ...अत्र न पूर्वपक्ष इत्यादि आचार्यो भूते । ...तम्मान म्याद्वादिन एवमाहुरेकामवादिन इवानपेक्ष्य पूर्वापरम् । कथं ताहुरिति चेत् , अन आइ-मदमदात्मकेत्यादि । -पृ० ४९८-५०१. [मूलम्-1 यदपि चोक्तम्-विकरायानाश्रयाद् विकल्पान्तराश्रयणाच 'विकल्पानुपपत्तेः' इति न दोषः, निष्ठासम्बन्धयोरे कफालत्वात् । निष्ठा कारण- सामध्यव्यापारकालः प्रागमतो वस्तुमासः निष्ठानं समाप्तिः .....। सम्पन्धः स्वकारणसत्तासमपायः । तगोरेकका लत्यम्, मकारण पत्तासम्बन्ध एम निष्ठा कालः । कुतः । समायस्यैकत्वात् । यस्मिन्नेव काले परिनिष्ठां गच्छत् कार्य कारणैः संबध्यते समवायसम्बन्धेन अयुतसिद्धिहेतुना तस्मिन्नेर काले सत्तादिमि- 15 रपि । तस्मादप्रविभागात् सदादिरनास्पदो विकल्पः ।-एतदपि न, अनुप- पन्नविकल्पत्वात् । -पृ० ५०८, ५०९ । असत्संबन्धपरिहारार्थ च 'निष्ठा. सम्बन्धयोरेक कालत्वात् ' इत्येतदेव वाक्यं समाप्यं प्रशस्तोऽन्यथा व्याचष्टे- १ वाक्य भाध्य चेद केन कदा च प्रणीतमिति न ज्ञायते । तथापि पूर्वापरप्राथपर्यालोचनयेर स्फुटमन प्रतिभाति-कणादप्रणीतवैशेषिकसूत्रागा सक्षिप्तव्याख्यानरूपा चाक्यनामा कश्चिद् अन्य 20 आसीत् , तस्यापि केनचिद् विरचित भाप्यमासीत् , भान्यस्य तु प्रशस्तमतिना टीका विरचिताs- भूत् । टीकाया नामापि प्रशस्तमतिः' इत्यासीदिति सभाव्यते । वशेषिकसूतागामनेकाष्टीका आसन्निति प्रतीयते । तन कट-दीपिकाप्यभ्न् कानिटीका।' भो भो लमग । वशेषिककटन्दीपाण्डतो जगद् विजयमान पर्यटामि । क्वासौ गमः । तेन विवदिष्ये । " इनि मुरारिक विविरचिते 'अनर्घराघव - नाटके पञ्चमेऽ रावणस्य वच उपलभ्यते । मा भूदय लड्डापती रावणस्तथा'यस्मादुखात् केनचिद् 25 रावणाभिधेनर्थ क्टन्दी विरचितेति सूच्यते तथापि पदार्थधर्भमप्रहस्य प्रणम्य हैतुमीश्वरम् " इति मङ्गलश्येत्य च्यारयाने 'सूत्रे वैशद्याभावाद् भाष्यस्य च वित्तरत्वात्" इत्यभिहितमुदयना- चार्येण किरणावल्याम्, अत्र च पद्मनाभमिण 'ग्रन्थान्तरेगान्ययामिद्धिमपाकरोति सूत्र इति, भाष्यस्य राणप्रणीतस्य ।' इनि व्यारयातम् । किश्चान्यत्, गोविन्दानन्देन वामनशाङ्करभाष्य- व्यायाया रत्नप्रभायां “यदापि हे इति । द्वान्या द्रयणुकाभ्यामारब्धकार्ये महत्त्व दृश्यते, 30 तस्य हेतु. प्रवयो नाम प्रशिथिलाक्यवसयोग इति रावण प्रणीत भाप्ये दृश्यते । इति चिरन्तन. . " ·5 - नयचक्रान्तर्गताविरतनवैशेषिकोल्लेखाः। सम्बन्धश्च गम्बन्धश्व सम्बन्धौ । निष्ठायाः सम्बन्धी निष्ठासम्बन्धौ, तयोरेकका- लत्वात् । निष्ठितं निष्ठा, कारकपरिम्पन्दाद् वस्तुभावमापन्नमव्यपदेश्याधार कार्य निष्ठित 'निष्ठा' इत्युच्यते, तस्य स्वकारणः सत्तया च युगपत् सम्बन्धौ भवतः । भाष्यमपि 'परिनिष्ठां गच्छदू 'गतम्' इत्यतमर्थ दर्शयति । यथा झारकान्तर- मुत्पद्यमानं वस्तुमावमापनमव्यपदेश्याघार निवृत्तं सत् स्वकारणः सत्तया च सम्बध्यते तथा पटाख्यम् ।-पृ० ५१२-५१३ । [वृत्तिः-] यदपि चोक्तमित्यादि ।........' विकल्पानुपपत्तेः' इति नासो दोषः ।.......निष्ठासम्बन्धयारेककालत्वात् ।...... ..त्रीनपि विकल्पानमामित्य निष्ठा- सम्बन्धयोरेककारवविकल्पो निर्दोष आश्रीयतामिति । अत्रोच्यते---एतदपि न, अनु. पपन्न विकल्पवात् 1-पृ० ५०८-५०९. 10 अमत्सम्बन्धपरिहागर्थ चत्यादि । 'निष्ठासंबन्धयोरेककालत्वात् ' इत्येतदेव वैशेषिकाटकम् ।" [.२११] इत्यभिहितम् । अतः पमनाभमिश्रगोविन्दानन्दाभ्या रावग- भाष्यत्वेन कटन्दी अभिप्रेता माहोरिवन नयरके सिदि वाक्यभाप्यं ताभ्यामभिप्रेत मिति विचार- जीयम् । वाक्यपीयस्य टीकायां द्वितीयकाण्डान्त पुण्यराजेन यो रावणो नाम वयारगे निधि. गोऽप्ययमेवान्यो वेनि चिन्यम् । इयं तु ध्येयम्-अन निर्दिष्ट माय मम्प्रति प्रसिद्धात प्रशस्तपाद- 15 माप्याद भिसमेन, यतोऽयोमृतानि भाष्यचापि प्रगस्तपारमाध्ये नोपल यते । यि, जिनेन्द्रयुदिना विचिनायो पौद्धाचार्यदिनागरचितप्रमाणसमुच्चयस्य विशालामलवत्यभिधायां टीयां ये भाप्यपाठा उदृतारतेऽपि प्रशस्तपादभाध्ये नोपलभ्यन्ने । पतस्नु प्रशस्तपादमाप्य न वैशेषिरम्यान साहार प्याल्यानभूतम् , अपि तु वैशेपिसम ग्राहक पृथगेव प्रन्यः । अन: 3 आरभ्य तस्य माप्यत्वेन प्रमिसिरित्यपि गवेषणीय विक्षिप्रारतपादन तस्य पदार्थधर्मसंग्रहः 'ये निर्देश 20 कृतः । तस्वसहानिका-सन्माननगति-प्रमेकमसमानण्ड-न्यायम्मुदचन्द्रादिप्राचीन प्रत्येषु तु 'पदार्थप्रवेशफ'नाम्ना नरय रेस्रो स्यते । यादिदेयमूरिरचिवें स्थानादानाकरे { १० ११० ) प्रास्तकरमाप्यनाम्ना अन्येषु व अन्येषु तस्य माप्यनाम्नायुदेमो यशाप सपने तयापि सोलानीन । प्रास्नमतिरेव पास्तादलोज्यो वेश्यस्य विचारगया वय तु 'प्रगम्नमतिः' इति प्रशस्त सदस्य নাই। শাশ্বার। মাল এয়ব সৰ এবাৰ: এনণা परिधान प्रताप नामान्युपलभ्यन्ते, एष प्रशास्तमनिरपि नस्य नामान्तर स्पान । यि, तर মন্ত্রিস্থায়ী মণিৰাই লখিমপাশায়া সহসান বিপাষা समपरीक्षायां च मानानं मस्तानान प्रानामान पतं, आग्नु नपर्ने । मनमा गम्भाम्पसार शेत्रागा नापम पर रोकापन्य प्रशस्नमनिता स्पषि, भार मेरमादक पदाधर्मसंग्रहः पूनियरसेन रिती य मम्मति मामायनाम्ना 30 वित इति । - 25 ·-~ 5 पप्ठं परिशिएम् । वाक्यं सभाष्यमसत्सम्बन्धदोषपरिजिहीर्षया विद्वत्यन् प्रशस्तोऽन्यथा व्याचष्टे ।........ भाष्यमपीति अस्य वाक्यस्य व्याख्यानन्थोऽप्ययं परिनिष्ठां गच्छद् गतमित्येतमर्थ दर्शयति ।......निदर्शनमाह-यथा कारकान्तरमुत्पद्य मानं दृष्टमिति.... -पृ० ५१२-५१३. [ मूलम्-] तत्त्वोपनिल यनात् मदाद्यभिधानार्थ कारणसमवेतस्य वस्तुन उत्तरकालं सत्तासम्बन्ध इति बहूनां मनम् । वस्तूत्पत्तिकाल एवेति तु वाक्य कारा- भिप्रायोऽनुसतो भाष्यकारः । सिद्धस्य वस्तुनः स्वकारणः सतया च सम्बन्ध इति प्राशस्तमतोऽभिप्रायः । तेषां त्रयाणामप्यमत्यता, परस्परविरुद्धार्थत्वात् , कुमार अमचारिपितृत्ववत् ।...एवंयक्तरि वा शास्त्रकारे सर्वेषामनुवर्तित्वात् स एवा- 10 नाप्तोऽसत्यवादी वेत्येतदपि स्यात् । -पृ. ५१६-५१७. [वृत्ति:-] इदानी सूत्रकारमतं समर्थयतां वाक्य माष्य टीकाकाराणां मतानि समाहृत्य प्रधानानुगामित्वाच्छेषाणां सूत्रकारमतमेवेत्थं दूषयितुमाइ-तत्वोपनिलयनात् सदायभिधानार्थ कारणसमवेतस्य वस्तुन उत्तरकालं सत्तासम्बन्ध इति बहूनां मतम् । वस्तूत्पत्तिकाल एवेति तु वाक्य काराभिपायोऽनुसृतो भाष्यकारैः । अस्मदभिपाय:-- 15 तेषा त्रयाणामध्यसत्यतेति ।.... .एवं रक्तरि वेत्यादि । सर्वेषां वास्य-भाष्य टीका- काराणां शास्त्रकारमतानुवर्तित्वात् स एवानाप्तोऽमत्यवादी वेत्येतदपि स्यादिति.... । ---पृ० ५१६-५१७. [ मूलम् - ] यदपि चोदितम्-योकः समायो द्रव्यगुण कर्मणां द्रव्यस्व-गुणरस कर्मत्वैः सह सम्बन्धस्य कत्वात् सङ्करप्रसङ्गः[:] इति म तदवस्थ एव ।-पृ. 20 ५२३-५२४. [वृत्तिः--] यदपि चेत्यादि । निष्ठायाः सम्यन्त्रस्य च सत्तयककालवातिपाद- नार्थ · समवायस्यैकत्वादेकः कालः इत्युक्त्वा यो दोवश्वोदितः । सङ्करप्रसनः स तदवस्थ एव दुष्परिहारः ।-पृ० ५२३-५२४. १ इत आरभ्य आचार्यत्रीमल्लयादिना मनवायोऽपि निराकृतः । अस्मिन् प्रमों पृ. ५२८ 25 पं. १, पृ. ५३० पं० २, पृ० ५३४ पं. १, ३, पृ. ५३५ ५० १, ३, इत्यत्र केचन पाठा उद्धतास्तेषु कश्चिदशस्तत्वमङ्ग्रहपत्रिकायां समवायनिराकरमगढ़े [पृ. २६९ ५० ४ ] प्रशस्लमते नाम्ना उतो विलोक्यते । अतोऽत्र नयचकवृत्तौ इन आरभ्य समवायनिराकरणे उद्धृतः पूर्वपक्षो वाक्य- माण्य-प्रशस्तमतिटीकानुसारी स्यादिति सम्भाव्यते । .

·॥ ॐ अहं सद्गुरुभ्यो नमः ॥ अथ सप्तमं परिशिष्टम् । दिङ्नागरचिते सवृत्तिके प्रमाणसमुच्चये जिनेन्द्रबुद्धिरचितायां विशालामलवायां तट्टीकायां च विद्यमानो वैशेषिकमतविचारः। कणादप्रणीतानि वैशेषिकसूत्राणि प्रशस्तपादरचित्तः प्रशस्तपादभाष्यसंज्ञया प्रसिद्धः 5 पदार्थधर्मसंग्रहथेति प्राचीन ग्रन्थद्वयं सम्प्रत्युपलभ्यते । वाक्य-भाष्य-प्रशस्तमति. टीका-कटन्दीप्रमृतयो बहवः प्राचीनगन्धा आसन्निति पूर्वस्मिन् परिशिष्टे निर्दिष्ट. मेवास्माभिः । सम्प्रति बौद्धाचार्यदिड्नागेन सवृत्ति के प्रमाणसमुच्चये जिनेद्बुद्धिना च तट्टीकायां विशालामलबत्यां यथा वैशेषिकमतं परीक्षितं तदत्रोपदयते । दिडूनागस्य वैक्रमे चतुर्थे शतके स्थितिरासीदिति सम्भाव्यते । जिनेन्द्रबुद्धेस्तु वैक्रमेऽष्टमे 10 शतकेऽवस्थानं सम्भाव्यते । प्रंमाणसमुच्चय-वृति-आलम्बनपरीक्षा-वृत्ति-त्रैकाल्यपरीक्षा-सामान्यलक्षणपरीक्षा. १ एषु केपा ग्रन्थाना भोटभाषानुवादो चीनभाषानुपादो वोपलभ्यत इत्येतदस्माभिर्विस्तरेण नयचास्य प्रथम विभागे टिप्पणेषु भोटपरिशिष्टे पृ. ९५-९६, १३५-१३६ इसन टिप्पणे प्रदर्शितम् । Prof. Dr. E. Frauwallner महोदयेनाप्येतद् विस्तरेग Dignaga, sein Verk and seine 15 Entwiklung (Wiener Ziteschrift fur die Kunde Sud-und Osta. siens, BD. AI, Wien, Austria 1959) pp. 83-164 इत्यत्रोपदर्शितम् । किय, Prof. Dr. E. Frauwallner महोदयेन तत्र योगावतारः, प्रापारमितापिण्डायसग्रहः, प्रयस्त्रिंशकारिकात्मिकायास्त्रात्यपरीक्षाया भोट मापानुवादा, वाक्यपीयप्रकीर्गकाण्डगतगम्बन्धसमुद्देगा. नुहारेग कायपरीमाया द्वामित्कारिकाणा संडे पुनरुद्वारः, सतिकाया आलम्बनपरीक्षाया: 20 सात्तिकस्य हलालपकरणाप हेतुचकहमरोध भोटभावानुवाद इत्यायपि विस्तरेणोपन्यस्तम् । भतो विस्तराथिभिस्तव विलोकनीयम् ।। २ सम्पति प्रमाक्षीनभानुबाद एलोपलभ्यते । Prof. Dr. EFrauwallner (Vienna, Austria ) इत्येभिरेकसिन् परे सामान्यलक्षगपरीक्षाया. स्वामित्वमावेदितम्-- The Kuan-tsung-hsiang-lun-Sung (= मामान्यलक्षणपरीक्षा, r. 1623) is a small treatise of 11 verses only. A Chinese translation of 25 a'verse text of Dignīga without a commentary is difficult to understand. But as far as I can see, there recurs none of the verses of the Pramīnasamuccayah. The text speaks of Sabdah and arthah, Sabdajnanam and arthajnanam, but I can't find any allusion to the doctrine of apobah. 80 ·1 दिड्नागरतवैशेषिकमतविचारप्रसङ्गे भोटग्रन्थाना परिचय। Congress, Washington, U SA $747 farà i aża Mr Walter H Maurer (Reference Librarian for the South Asia Section) इति महाशयेनै कस्मिन् पत्रे तत्स्वरूप यदावेदित तदनोपन्यस्यते- The Toyo Bunko keeps the Kanjur and Tanjur of the 5 Cone edition This edition was explained by T Mibu A comparative list of the Tanjur Division in the Cone, Peking, Sdedge and Snar than editions was accomplished by T Mibu ( Tarsho Daigaku Kenkyo Kiyo, No 44 March, 1959, Tokyo, Japan, pp 1-69 ) Tibetan Studies in Japan by Hajime Nakamura 10 (Journal of Indian and Buddhist Studies Vol VIII No 2, March, 1960 Tokyo, Japan) p. 54 २ अनेक महानुभाचेनारस्मिन् पत्र विस्तरेगास्य यत् सहामावेदित तदप्योप यस्यते- The Choni texts were purchased in 1926 for the Library of congress by Dr Joseph F. Rock at the Choni monastery in 15 hansu Province, China, near the Tibetan border They were struck off in Dr Rock's presence from wooden blocks which he himself informed me must have been about 400-500 years old, and hence, their exact age is known They were incised in hard wood, probably walnut is may be ascertained from the 20 most cursory cxamination of the prints, these vylograplus were a superb example of t'ic art of Tibetin woodcarving No other known version of the Tibetan canon approaches the clarity, the grace and lcgibility of the Choni edition Shortly after tlıc Choni texts were purchased for the Library of Congress the 23 monastery was entirely gutted by fire and every wooden block was destroyed in the tragic conflagration The Chont recension has never been as well known as the Dergc, Narthang, and Peking cditions and probably very few copics were struck or In fact, apart from thc xylograplı in this library, only one other is definitely known to crist elsewhere I refer to 1 set of hanjur volumes deposited in the Toyo Bunko Tokyo, Japan But bc it noted that thc Tanjur is not included in that collection A catalog is being currently prepared of the huur in the possession of the Toyo Bunko and should be available before 30 ·and is सप्तम परिशिष्टम् । The Choni version was printed at the Chon lamasery in Kansu province from wooden blochs believed to have been carved 500 years ago This recension contains both the Kanjur and Tanjur, unlike certain of the others which consist frequently of merely one or the other of the two parts It is also 5 the most easily legible of all the differing recensions, particularly to be treasured because the Choni monastery has since been burned to the ground by bandits and all the thousands of wooden blocks destroyed द्वितीयस्य Derge ( Sde-dge) संस्करणस्य स्वरूप त्वीदृशम् - 10 " The Tibetan Buddhist canons have been published at Pching, Snar than, Sde dge ctc and the Sde dge edition is said to be the best with regard to the accuracy of text and beauty very long A project has been initiated for the cataloging of this Library's copy of the Choni Tanjur in Germany from a 15 microfilm copy The work is to be done by Dr R O Meisсzahl of Bonn You may be interested to know that during their transporation across the vast rcaches of Western China thc entire collection was very ncarly irrevocably lost, for some of the crates containing 20 the tcxts were opened by bandits on the supposition that they were filled with trcasures or valuables of some sort Turther in the course of transit one of the boxes fell into thc Yangstc River and although all the crates had been carefully lined with at Choni, sufficient water sccped into watcrlog c5 volumc 202 of the Tanjur The text, how cver, was not scriously dimaged duc doubtlessly to the tough and durable character of the paper The wholc collection arrived in this library about two y cars after its purchase in farmor Choni Should you care to have additional details you might consult go the November, 1928 issue of the National Geographic Jaga inc (Voi LIV) PP 569 619, where Dr Rock has given the entire story with photographs of the monastery and various stages of the procedure insolied in priating the tetts, packing and transporting them to Peking S5 Wix ·दिङ्नागकृतपैशेषिकमतविचारप्रसङ्गे भोटप्रन्थाना परिचयः । in printing The printing blocks are kept at Sde-dge, a remote eastern district of Tibet, and it is not easy to get printed copy The collection is a complete set of the Sde dge edition, consisting in 4569 Volumes, and is in perfect condition without one 5 missing leaf "--preface, A Complete Catalogue of the Tibetan Buddhist Canons (Bkah-hgyur and Bstan-bgyur) published by Tohoku Imperial University, Sendai, Japan 1934 तृतीयस्य Snar-than सस्करणम्य स्वरूप Dr H Kitagawa (Japan) एवमावेदयति- 10 History of Snar than edition Around the 13th century a Tibetan Buddhist monk, Hjam dgah, who propagated Buddhism among Mongolians made a vow that the Tripitaka should be compiled in the Tibetan language for this sake, he collected money and materials and offered them to Dharma-senge 15 Dharma-senge compared the Vinaya texts that had already been translated Tibetan with those the Chinese Tripitaka, and published an edition of the Tibetan Vinayapitaka at La-stod This is the beginning of the publication of the Tibetan Tripitaka. 20 Around 1312 1320 AD Hjam-dbyan published the Sutrapitaka and the Abhidharma-pitaka together with the Vinayapitaka mentioned above This edition is called the Old Snarthan edition, which is not available now In 1731, during the reign of Dalai Lama VII another Tri 25 pitaka was published on the basis of the Old Snar-than edi. tion However, this edition added many texts that were not contained in the older edition Since this edition was published at Snar-than temple in the State of Gtsan, it is called the (New) Snar-than edition Thus is the edition that is most widely 80 used both inside and outside Tibet Peking संस्करण तु यादृश यथा च भोटमाषानुवादानामुत्पत्तिरित्यादि Tibetan Trupitaka Research Institute इत्यनया सस्थया प्रकाशितायामेकम्या पत्रिकाया Gekloin, Otsuka-Sala shitamacht, Bunkyoku, Tokyo, Japan इत्यत्र विद्यमानयानया सस्थया सर ये भोटप्रधाना सर्ग Peking सारण ययावन् प्रकाशितम् । into in ·सप्तमं परिशिष्टम्। १५९ Publication of Peking edition of the Tibetan Tripataka cafe47 Dr. Susumu Yamaguchi, President of Otani University partnera निबन्धे विस्तरेण वर्णितमिति तत एवोपयुक्तोऽश इहोद्धियते-- In any attempt to say a few words on the Tibetan Canon, one must first enquire how the Buddhist Canon itself came into existence To do this, one 5 must go back to the time of King Asoka some three centuries before the Christian era The great Emperor Asoka was the grandson of the renowned Candragupta, founder of the Miauryan dynasty, and reigned from 274 to 232 BC At first he was the ruler of Central India only, but eventually conquered almost 10 the whole country During this campaign of conquest, che sight of the grievous suffering he had caused to thousands of innocent people particularly by his victory over the Kalingas, made him realize that force is not the final arbiter He became disgusted, on reflection, with lus own conduct, and this produced in sts turn a revolution in his whole character He was converted to Buddhism 15 and resolved henceforth to put dharma” into practice in both his personal and public life, feeling moral conquest to be far more valuable and enduring than conquest by arms The effect of his conversion was truly remarkable, and lus dynamic personality was felt in every corner of the Empire He called not only upon his subjects but upon the neighbouring countries also to acceps this 20 greatest of gifts and sent imperial messengers and missionaries to various parts of Asia to spread the teaching of the Buddha As a result a number of countries embraced Buddhism and in due course there developed in each distuct a collection of literature, known later as 'Tripitaka' or Buddhist Canon Among these collections there are at least three the contents of which are 25 sufficiently comprehensive and systematized to mert being called the Sacred Canon of Buddhism Furst and foremost, there is the Psk Tripitaka These scriptures of the Theravada School are used principally in the Southern School in Ceylon, Burma, Siam and Cambodia Next come the scriptures written in the Chinese Language, and used in China, Korea and Japan The third is the 80 voluminous collection of works known as the Tibetan Tripitaka llith regard to the Pal: Canon, it is well known how thanks to the scholarly and indefatigable efforts of Dr & Mrs TW Rhys Davids and others, ihe Puh Text Society was founded, and nearly all the looks çf the Canon publislıcd in modern form the more important ones having, further, 35 Ixccn translated into Coglish French and Germ in In Japan, under the editora słup of the late Dr Tal zkusu Junjiro, the Pal Inpitala or landen Daszokyo (the Tripitaba of the Soutlicrn Trissession ) was translated into Japanese ·दिनागरुतवैशेपिकमतविचारप्रसङ्के भोटमन्यानां परिचयः। and published in sixty volumes between the years 1937 and 1941 In this way, Japan, was able to make a modest contribution to a clearer understanding of Primitive or Thcravada Buddhism In the case of the Tripitaka in Chinese the situation is not so simple in 5 fact, quite a number of different Canons existed in China, Korca aud Japan and all in antiquated forms, until some years ago, they were thoroughly collated, brought up-to-date and published under the title of "Taisho Sinshu Daizokyo" by the joint efforts of the late Drs Takakusu and Watanabe Kaiky oku The work, it seems, has since its publication been used with profit as a work of 10 reference in many parts of the world To turn now to the Tibetan Tripitaka, it is necessary first to say a few words on how it came to be written 1. Compilation of the Tibetan Tripitaka Buddhism was first introduced into the country in the first half of seventh 15 century, when Tibet was under the rule of King Sron-bstan sgam-po Realising the pressing need for a written language of the country were to adopt Buddhism, the King decided to send Thon-mi-san-bho-ta to India to learn both the Indian language and its literature In the course of time Thon mı san-bho-ta mastered the Indian language sufficiently well to be in a position 20 to compule both a Tubetan grammar and a written language according to the system and construction of phrases then prevalıng in India This having been accomplıshed the Tibetans were able to translate the Sanskrit texts into their own language When a short while later in the second half of eighth century, King Khri-sron-ide-btsan came to the throne, Tibet 25 became a most powerful nation, so much so that its army was able to capture Ch'ang-An, the capital of the Tang dynasty at the time This period coincided with a great cultural activity and with it the translation of Sanskrit works came to be undertaken in real earnest and on a larger scale than before However, it was in the reign of hing Ral-pa-can in the first half of the 9th century 90 that it reached its peak. During this period those scriptures which had been translated in a slipshod fashion were freely revised and those which had not been rendered into Tibetan were at once properly translated More than half the books composing the present Tibetan Tripitaka were translated about this time they were, undoubtedly, done with meticulous care, for one notices 35 uniformity both in the use of technical terms and in mode of expression Unfortunately, however, some of the influential subjects of King Ral pa-can entertained a dislike for the Kings overzealous protection of Buddhism and decided to get rid of hun He was cventually assassinated The next King Glan-dar-ma, was a rabid anti-Buddhist and, during hus reign, Buddhist ·सप्तम परिशिष्टम् । activity in every form cime to a standstill, the nation sunk into utter spiritual darkness However, in the second half of the 10th century, Rin-chen-bzan-po appeared and after hun in the first half of the lith century, the famous Buddhist scholar-priest Atisa, ficad of the Buddhist Institute Vikramasila in India Both thcsc cients revised interest in Buddhism, and the trinslation work 5 was undertaken again lawas, then, the Sung period in China which, although a great en, saw, as far as Buddlistic contact with the neighbouring staic of India was concerned, a gradual dımınıslung of interest The case was just the Tcverse in Tibct, however From this day until the seventeenth century translarun work in Tibet continued whithout mierruption According to the supplc- 10 ment attached to tlic Sde-dye I'dicion thic number of Indian scholars engaged in the translation work was 107 and of those from Tibet 222 Honcver, since there are 1 number of works on shich the nines of the transitors 25C ilot inscriled, one cta szlely guess that their number was greater than thac mea tioned in the Sdc dge supplement 15 2 Outline of Contents of Tripitaka Thus the whole translation of the Tripitaka was done by a number of different scholars and translators aser a period of many centuries linally clic * 1r10us works sscrc carefully co-ordinated and properit classified, thus coming to assume the uppearince of the Tripitaka weknow to day One must, how. 30 cer, txear in mind the fact that the contents of the Tibetan Iripilka 10 classified in quite 1 different way from the method adopted in the Chinese Cripitaka The Tisset en Cinon i da ided into two main parts onc is known » Bkal liggur (hanjur ) Ind ile other 15 Estan-lugur (Tanjur) The subject matter of Bk uh-hgur consists of the teachings and scrinons (hitra) of the Lord Budhin 7 well as the discipline (Vinaya) 20 buc colored in Buddhists Butin-liyyur no more than a collection of treatises and comsi tions together with rules and reful 101s in connection with rcı,ous rites and hymns The mer als > comuns seis dealın; with more serular subjects such as luzstory, I uguns, lizic marion- and arts and crafts Tus Tropicaka 39 25 cm w oburns une vir lidhury but the wluch, we by wn are the Pcs Sdne ind 5 is in odions These three cdstions differ sliktis in the number of soiurn they cont un ind in their subject matter, but otherwise they reinam renncal Tlie tekeng elitou tximing to Otanı Umrersity u clasified us Colla 33 (*) The Push hour 1: Clasul 1 mix of Ibxs. It 1 Ryu (1 antro) 23 723 19 10 ·Ferramentarirala great strentai sters: 1 30 6 1 2 Scr-phyin (Prajn ipiramiti) 3. Dkon-brisegs (Raina-kuta) 4 Thal-chen (Asalamsaka) s lido-sn7-eshops (Sutrinta) 6 Hidul-1.1 (Vinaya) 7. Dkar-chag (Suci-lips-Index) 32 13 263 26 5 'Total 107 1035 (6) Tlie Ristan-hgyu Diritton. Classification Front c1503 Number of books 10 Tib (Skt) 1. Bstod-tslogs (Stotra-gana) 6+ 2. Ruyud-leel (Tantri-sets) 87 2010 Mdo-lgrel (Sutra u reta) Rear Cases 1 Ser-phy in (i'rajoipirunta) 16 15 ? Dlu-mi (Vladly maka) 16 156 3 Jebulu chus-lilysun (Mainly Madhyamaha commentary of Atisa-St-Dipimkarijn ana) 1 103 1 Aldo-sdc-542.1-tslvogs-ligrel. (Sutrintus etti) 10 39 3 Sems-tsam (Citta-mitra) 18 6.7 20 6 Mnon-pahı listan-bcos (Abludlarma-yostr) 20 7 Hdul-bzhi igre! (Vsn sya Comment rv) 18 45 8 Skyes-rabs (Jitaka) 3 6 9 Garm-yıs (Parakathi & Lekha) 1 45 10 Gun-tslugs ng-na (Iteruvidyi) 21 67 28 25 11 Sgraurig.p1 (Sub«la-vidya) 3 7 12 Gso ba rig-pa (Cukitsi-sidy ;) 13 Bzo risopa (Silpa vidya) 14 Thun-mon-ba lugs kyl-bst in-hcos (Nutr-Sastra) 30 15 No mtshar listan-bcos (Ascarya sastra) 13 16 ditto (9 cases Gsar-bcug) 147 1 1 17. Dhar-clag (Sucu-lips- Index) Total 223 3522 18. Works by Tibetan Scholar Priests 27 33 Rtson-kla-pa 20 Lcan-skya 7 Thus the major part of the Tibetan Canon consists of works ou Buddhism, but as mentioned before, and particularly in the case of Batan- ·सप्तमं परिशिष्टम् । Edition and is consequently different from the Peking Edition This Li-Than Edition is believed to have been published later than the K'ang-hsı Peking edition, but the exact date is not known The Bkah hgyur of the Sde dge Edition is sud to liase been compiled by using the Li Than as the basic text, with much care lavashed on the revision of the language by grammanans comparison of the Bkah hgyur of the revised Peking Edition and that of the Sde-dge reveals quite a number of accurate points in the latter, but since the former was thoroughly revised it is on the whole more reliable "The Blah hgyur of the New Snar than edition in the possession of Otanı Unu ersky, with a publication dated given as 1730 A D belongs to the Sde dge 10 group The Peking Edition is very important since it belongs to the old Snar than Edition group in contradistinction to the Sde dge and the new Snar than Editions Let us now glance at the Bstan-hgyur of Peking Edition This part of the Edition has not been printed so often as the Bkah hgyus as far as we know, 15 in fact, only once-by the command of the Emperor in the vear 1724 A D The Bstan-hgyur of the new Snar-than Edition, published about 1742 AD, ongmates from the same source as that of the Peking Edition and consiquently both of theera differ in every respect from that of the Sdc uge Edition Persual of the Bstan-hour of the Peking Edition and careful comparison with that of 20 the Sde-dge Edition show that the same remarks apply with regard to its value as lave already been made in connection with the Bkıl hgy ur in the preceeding pages It is well known that the Peking Edition was printed by command of the Emperor during the Ch’ıng period whes Closna was in a most prosperous 25 state and that no expense was spared It is beautifully bound and clearly printed 5 Significance of the publication We have mentioned a few salient features of the Peking Edition, it only remains for us to make one or two further observations As furt ne arc 90 aware, only a few copies of the Edition were printed nearly all of the wooden blocks used were either lost or destroyed by fire A few of these Ilocks might be found at remote Buddhist hustorical sites in China such as Je-l10 and 11 u Tai Shan, but it is ver doubtful As far as our knowledge goes there are only two complete editions of the Peking Tripitaka at present extant in the 85 world One of them is in Paris at the Bibliotheque Vationale and the other at Oran University in hioto There may be some truth in the statement that it was from consideration of the political necessity of conciliating the Mongolian inbes 111 the Fmperor K'anghsı of the Ch'ın dynasty and other rulers who followed him laseshed 40 ·दिनागकृतवैशेषिकमतविचारप्रसड़े भोटग्रन्थानां परिचयः। so much wealth on the Peking Edition and on building Lima temples. On the other hand, however, consideration of the considerable services rendered by the Emperor in the promotion of culture shows that this is not the whole truth On the contrary, we believe his actions to be mainly due to his long 5 cherished ideal, to put it in modern terms, of establishing an Oriental culture on a sounder footing आवेदितमेवं चतुर्णा भोटभापानुवादसंस्करणाना स्वरूपम् । एते च भोटभाषानु- वादाः समीचीना इति सामान्यतो यद्यपि प्रसिद्धिस्तथापि सम्यक् शास्त्राशयापरिज्ञाना. दनुवादार्थमवलम्बितस्य संस्कृतान्यस्याशुद्धत्वादेर्वा कारणात प्रमाणसमुच्चयस्य तद्वत्तेश्च 10 मोटभाषानुवादावनुवादकाभ्या न सम्यम् विहितावित्यस्माकमनुभवः । बहुषु १ एतत्स्वरूपज्ञानार्य विशेपार्थि भर्निम्नलिखितान्यपि विलोकनीयानि- Harvard Journal of Asiatic Studies. Vol. IX No 2 (June 1918) pp. 53-62, Vol. XII No. 3-4 (1949) pp. 477–481. The introduction to the article of A Kunst, " Kamalaşıla's 15 commentary on S'antaraksita's anumānaparıksā" Mclanges chinois et bouddhiques. Vol. VIII 3 A41A1A1A11741 State: -The Tibetan texts give not different readings but different translations. So the question is not, what is the better or the original reading, but what was the text 20 which was translated in this way And to find out the original text is in many cases pure guesswork, for both translations are bad. As a rule, psy? is the better one. Psp in many places distorts the sentences and changes the order of the words. So one 1$ adduced to believe that the translators often cannot have 25 grasped the meaning. But soinctuincs psy jg better than psvå and must be perferred. psy translates according to the meaning and occasionally omits details of minor importalice Therefore, you may find in psy' words preserved, which were omitted in Psva. vt. 15 very good But even here mistakes occur. Especially the pra- 30 tikas are not free from crrors Since the pratikas contain only parts of sentences, which could not be understood without the mula they could easily be corrupted if the translator did not reſer contmually to the mula mistahes were nearly unavoidable --Prof. Dr E Fraun allner.

·5 10 अथ भोट[Tibetan]भापान्तरतः संस्कृतेऽनुवादः । दिनागविरचिते सवृत्ति के प्रमाणसमुच्चये प्रथमे प्रत्यक्षपरिच्छेदे वैशेपिकमतपरीक्षा। विपंयालोचनार्थत्वाद् योजना न विशेषणः । नक रूपाद्यभेदो या दृष्टं चेन्नेन्द्रियेण तत् ।। २१ ।। अक्षानेकत्वयात् स्वार्थ भिन्नऽपि शक्तिमत् । संघन्द्रियेण ग्राह्यं स्याद् द्रव्यादौ न तथा सति ॥ २२ ॥ [अंगृहीतेर भावत्वात् कथं चेद् ] अन्यगोचरम् । तुल्यगोचरतेष्टा चेदनिष्टेऽपि प्रमज्यते । ।। २३ ।। अनेकान्नोऽपयोक्तं नत् मर्च माध्यं न कथ्यते । अक्षाभेदेऽपि धीभेदादू भेदेऽभेदोऽन्यथा कुनः ॥ २४ ॥ वैशपिकाणां केनचित् सम्बन्धेन " आत्मेन्द्रियमनोर्थमनिकर्षाद् यनि- पद्यते तदन्यन्" [२००३।१।१३ ] इति मौरं तारद् द्रव्ये प्रत्यक्ष लक्षणम् । केचित् प्रमाणात् फलमर्थान्तरमिच्छन्तोऽमाधारण कारणमादि- न्द्रियार्थमनिक प्रमाणं प्रतिपादयन्ति । अन्ये तु प्रधानत्वादात्मनामनिक: 15 प्रमाणमित्याहुः। "संशंगनिर्णयज्ञाननिपत्तिः प्रत्याश लैङ्गिकाभ्यां प्रानाभ्या १ सस्तेऽनुवादोऽयमस्माभि. पृ. १६७५.१-६लन निर्दिष्टसारणवशाद विशालामलरलतर्गतान प्रतीमान् कन मर्मविरचितं च भीरभाषानुवादमालम्म प्रामुग्येन विहितः, तथापि धचिन गोष्टर - वसुधररक्षितरचितोऽनुवादोऽप्याम्पिनः । यथायोगे जोपयोगिता विभाव्यानुवादनेदोऽपि टिप्पणे दर्शाय 20 ग्यते । २ अत्रेदम पधेयम्---प्रमागमुघयते मिश्रा यान्यानरूपत्वातत्र मामा कारिकामामनगेनत्वेऽपि तामां पृथक सपनं दुष्करम् । प्रमागममुख्यभोटभाषानुवादानुसारेच ना: सम्यक पृथा ज्ञातुं शायन्ते । लगानि सनि निचित सतानि पत्र द्वयोः प्रना गम्भारमावानुवाइयोवरम्यम्, एत्र शरि- भिनाशोऽन्यः सतनान ए च गोशानुदिनी दामने, चिस्यापि पाटन भोटनारानुसाई पादानुलाने, अनि अहिशी दा। अन एनादशेष स्वले किसान। र: । एतथ यमान यायोगना रेरिया ॥ ३ साता १. १७.टि...॥४vr अनुगाम गहतरनाल सम्मानाय सन्द्रियेण प्राहाः स्युः' इति गोमन् ॥ ५ मापद नाम- गोचरम् ।। (जादनगोनाम् )। भारान् समयमा रम् Ps' MPS-Psv मी पापसानिमानुकार ॥ 'मनिमारमान्तरमा सामान देन ।।.।। नयोनिमानसमा हानामा हारा101 |"-६० स.. 30 ·दिड्नागरुतवैशेषिकमतविचारप्रसङ्गे भोटग्रन्थानां परिचयः। इत्यनयोश्च बहुशः साम्यं दृश्यते । वसुधररक्षिता चितः कारिकानुवादो वृत्त्यनुवादश्चात्र c. ed. अनुसारेणोपन्यस्तः । कनकचर्मरचितः कारिकानुवाद: x. cd. अनुसारेण वृत्त्यनुवादस्तु P. ed. अनुसारेणोपन्यस्तः प्राधान्येन । विशालामवत्या अनुगदस्तु प्राधान्येन D. ed. अनुसारेणैवाम्माभिराहतः । एषु सर्वत्र यथायोगमन्यान्यपि संस्करणानि 5 प्रसनमाश्रित्यास्माभिरवलोकितानि । अस्मिन् परिशिष्टे सङ्केतानां विवरणम् । C. ed. Ohoni edition. D. ed.=Derge edition. K:-कनकर्मविरचितो भोटभाषानुवादः । 10 N. ed.=Narthang cdition. P. ed.=Peking cdition. PS.-पमाणसमुच्चयकारिकाणां भोटभाषानुवादः । PS.'=पमाणसमुन्यकारिकाणा वसुधररक्षितविरचितो भोटपानुवादः । PS.माणसमुच्चयकारिकाणां कनकधर्मविरचितो भोटभाषानुवादः । 15 Psv:=प्रमाण समुच्चयवृत्तेर्भोटभाषानुगदः । PSV. =पमाणसमुच्चयवृत्तवसुवररक्षितविरचितो भोटभाषानुवादः । PSV. =पमाणसमुच्चयवृत्तेः कनकवर्मविरचितो भोटभाषानुवादः । v=सुधररक्षितविरचितो भोटभाषानुवादः । VT:- विशालामलवती' टीकाया भोटभाषानुवादः । 20 अथ यथानिर्दिष्टकम भोटभाषानुवादाना संस्कृतेऽनुवाद उपन्यस्यते । भोटभाषानु. वादास्तु ग्रन्थान्ते द्रष्टव्याः । १ विशालामलवत्या भोटभाषानुवादः C. - ed.-D. ed. इत्यत्र Bstan-hgyur ; Tshadma, Ye (111) दस्यत्र विद्यते । CCT B C. No 42681 N.ed. P. ed Bstan-hgyur, Mdo, Re. (= 112) इत्या वर्तते ॥ २ अय शुद्धतर इत्यस्माकमनुभवः ।। 25 ३ Darma-rin-Chen' इत्यभिधेन भोटदेशीयविदुषा विरबिताया प्रमागसमुच्चयस्य भोट- भाषराम पाटीकाया [ CCTRC No 5437, folios 1-124 ] अपि यथायोग विहितोऽनोपयोगः। -- ·5 अथ भोट[Tibetan]भापान्तरतः संस्कृतेऽनुवादः । दिनागविरचिते सवृत्ति के प्रमाणसमुच ये प्रथमे प्रत्यक्षपरिच्छेदे वैशेपिकमतपरीक्षा। विषयालोचनार्थत्वाद् योजना न विशेषणः । 'नक रूपाय भेदो या दृष्टं चेन्नेन्द्रियेण तत् ॥ २१ ॥ अक्षनिकत्वयात् स्वाथै भिन्नऽपि शक्तिमत् । सन्द्रियेण ग्राह्यं स्याद् द्रव्यादौ न तथा सति ॥ २२ ॥ [अंगृहीतेर भावत्वात् कथं चेद् ] अन्यगोचरम् । तुल्यगोचरतेष्टा चेदनिष्ट्रेऽपि प्रमज्यते । ॥ २३॥ अनेकान्तोऽन्यथोक्तं तत् मयं साध्यं न कथ्यते । 10 अक्षाभेदेऽपि धीभेदादू भदेऽभेदोऽन्यथा कुतः ॥ २४ ॥ वैशेषिकाणां केन निन् सम्बन्धेन "आत्मेन्द्रियमनोर्थमनिकर्षाद् यन्नि- पद्यते तदन्यत् " [२० पू० ३ । १ । १३ ] इति मौरं नारद दूधे प्रत्यक्ष- लक्षणम् । केचित् प्रमाणात् फरमान्तमिल्छन्तोऽमाधारण कारणत्वादि. न्द्रियार्थमनिकाप्रमाणे प्रतिपादयन्ति । अन्धे तु प्रधानत्साहात्ममनःमनिर्पः 15 प्रमाणमित्याहुः। तथा व 'संशयनिणयनानगोर्निपतिः प्रत्यसलैङ्गिकाभ्यां नानाम्या १ मतेऽनुवादशेऽयमस्मानिः पृ. १६०५ - ६ इत्यत्र निर्विकार यशाद विशालामलबतर्गतान प्रनी सन् कन स्वर्मविरचितं च भोटभावानुशामग्लम्म प्रामुरत्येन विदिता, तथापि या गोष्टर " वसुधारक्षितरनितोऽनुवादोऽप्यवम्बिनः । यथायोग बापयोगिता विभाव्यानुवाददार टिपणे दर्शाय- 20 प्यते । २ अदमवधेयम्--प्रमायममुथयामिप्याख्यानरूपत्वाना मामा कारिकामतर्गनावेऽपि तामा पृथक् मान दुकरम् । प्रमाणसमुख्यभोटमापानुवादानुमानाः सम्यक धन गर्नु शायन्त । नथापि सनि कानपिन सलानि या यो: प्रमामगाभाटभारानुसादयावाभ्यम् , एस्त्र धारि प्रगभिमतोऽशोऽन्यत्र तिपमान ए २ गयरोगनूदितो यन, रविवाभ्यास मोटारानुसार पारयनुरल पते, यांना दिली हाने । अा एतादा ले गरि कानण ॥ दुरहरः । एतच यथास्थान यथायोगनारदयिभ्यते ॥ ३ ॥ पृ. 10 टि..॥अनुगारेम मारनाम्नतसम्भारनाया। सन्द्रिोण पाहाः म्युः' इति राव भो ॥ ५ अमापाद् नान्य गोचरम् Ps' (भागोचरम् । नासर समाचरम् ॥ Ps-Psy मल पायमानुसार ॥ • मामासारयान्नाना मानानाले त । १.१३॥ नानिति माया मानान्या दारा."-20 सू। । 30 ·सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये वैशेषिकप्रत्यक्षपरीक्षा । व्याख्याता" इति यदुक्तं तद् विरुध्यते । न हि चतुष्टयमनिकर्पोत्पन्नेन ज्ञानेन 'निर्णय [ज्ञान] तुल्यम् , निर्णयस्य विकल्पपूर्व मसात् प्रत्यक्षस्य विषयालोचन. मात्रत्वात् । विषयालोचनमात्रं हि चतुष्टयसनिकर्पाजायते, नत्र विचारणा कुन: ? इन्द्रियार्थसन्निकर्पप्रमाणवादेऽतिदेशः कोऽपि नास्त्येव । इन्द्रियार्थमन्निकर्ष- 5 प्रमाणवादिदर्शने 'किमेतत् ' इति जिज्ञासायां सर्वथा ग्रहणप्रमगः, सर्वात्मना सनिकृष्टत्वात् । आत्ममनामन्निकर्षवादेऽपि विषयमेदः । न हि विषयान्तर प्रमाणं भवत्यन्यत्र फलं भातीति पूर्वमुक्तम् । अपि च, 'सामान्यविशेषापेक्षं द्रव्य गुणकपिकं च प्रत्यक्षम् ' इति न युज्यने, यस्मादिन्द्रियार्थमन्त्रिकोत्पन्नस्य विषयालोचनार्थत्वाद् योजना न 10 विशेपणैः। इन्द्रियबुद्धीनां स्वार्थमात्रग्राहित्वाद् विशे रणः सह योगो नोपपद्यते । ' इदमस्य सामान्य द्रव्यादि पा' इन्यवश्यमर्थ द्वयं गृहीत्वा तथा सम्बन्धः कल्प्यते । ततो मतुल्लोपादभेदोपचाराद्वा गृह्यते । नच विशेषणं स्मृत्योपस्थापितत्वाद् मनोबुद्धायुपपद्यते, अन्यथा सुरभि मधुरमिति ग्रहणमपि प्रत्यक्षं स्यात् , तथा च न युज्यते विशेषणविशेष्ययोर्भिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वात् । यदि चैक द्रव्यमने केन्द्रियग्राह्य तथा मति नैकम् , रूपादिवदने कं स्यात् । रूपादौ हि अनेकेन्द्रियग्राह्यस्यैकत्वं क्वचिदपि न दृष्टम् । रूपाद्य भेदो वा। यद्यने केन्द्रियग्राह्यमप्यभिन्नमिष्यते रूपाद्यपि द्रव्यवदकं स्यात् । इष्टं चेत् । यद्येवं १ पूर्वापरसम्बन्धपयालोचनया — निर्णयस्योत्पत्तिस्तु या' इान पाठोऽप्यन सम्भवत् । २ विषया- रोचनमात्रायवान् vr. ॥ ३ विषयालोचनमात्रायं हि VT, । दृश्यता पृ. १६ ५० १, ॥ ४ 20 समस्तार्थग्रहण स्यात् PSV | तुलना-" सर्वया ग्रहगप्रसङ्गश्च सवात्मना सान्नकृष्टत्वात् । "--तत्वार्थ- राजवार्तिक १।१०। पृ. ५१ ५० ८ ॥ ५ विषयभेदोऽपि VT | एप चार ‘आत्ममन - सन्निवादे च विषयमेदोऽति' इत्यपि पाठ स्यात् ॥ ६ न ह्यन्यविषयस्य प्रमागस्यान्यन फ्ल भवति इनि पाठो न हि विषयान्तरे प्रमागमात्रोऽ या फलभाव ' इति का पाठा'यत्र भवेत् ।। ७ एतस्परिशिष्टान्ते पूर्तिल्या ॥ ८ " सामान्यविशेषापे। द्रव्यगुगम्ममु । ८ । । द्रव्ये गुगकमा- 25 पेक्षम् । ८1७।"-१० सू०॥२यविषयत्वात् Psv ॥ १०॥ नन्वेव माय चक्षुगोचरो धर्मा भियते ग्राहकभेदाद् रूपादिवत् । तानि वा सत्यपि प्राहकमे दे न मिशेरन् । अनेन्द्रियग्राह्यमेक सद सवमिति चेत्, न, विक पहास्येन्द्रियेगाप्रणात् । अपि चेन्द्रियागा सङ्कीर्णविषयत्वेऽभानेक-वौययमपि । एकमेव हि तदिन्द्रिय नानाविषयान् परिन्छेत्स्यतीति किमिन्द्रियभेदेन । नटुनम्-नक रूपाद्यभेदो •या दृष्ट चेनेन्द्रियेण तत् । अक्षानेकत्ववैयर्य स्वार्थे भिन्नेऽपि शक्तिमत् ॥ इति । " 30 -जीमामाश्लोवातिककाशिका पृ. २५६ ॥ ११ माद्यमे ।। 15 . .

·. . सप्तम परिशिष्टम् । भिन्नेन्द्रिय विषये द्रव्येऽभिन्नं ज्ञानं दृष्टमेव सत्ता गुणत्वात् । तस्माद् रुपादावे- कत्वाने कन्यप्रसङ्गोऽसि तु इति चेत् , ईदृशमभिन्नं ज्ञानं दृष्टम् , किन्तु नेन्द्रियेण तत्, न तदिन्द्रियद्वारेणेन्द्रियान्तरविषये ज्ञानम् , यस्मात् अक्षानेकत्ववैय. र्थ्यात् । यदीन्द्रियान्तविषयेऽपीन्द्रियान्तरस्य ग्रहणशक्तिरीष्यते रूपादावने के. न्द्रियकल्पना व्यर्था । अथापि स्यान्-रूपादौ भेदसद्धावादे कमिन्द्रियं न ग्रहण- 5 शक्तिमदिति चेत् , तदप्य युक्तम् । कुन इति चेत् . इन्द्रियं हि स्वार्थे भिन्नेऽपि शक्तिमत् । स्वार्थो नीलादिभेदेन संख्यादिभेदेन च भवन्मतेन भिन्नोऽपी- न्द्रियेण ग्रहीतुं शक्यते, नेन्द्रियान्तरार्थः । इन्द्रियान्तरविपयत्वेन च रूपभिन्न- स्पशेवद् यतश्चक्षुपा न गृह्यते । यदि परीनगृहीनमपि द्रव्यं चक्षुपा गृह्यते इन्द्रि- यान्तरविषयोऽपि चक्षुपः सार्थ इति समभ्युपगमाद् मिनस्यापि नीलादिवत् 10 स्पर्शादरपि चक्षुषा ग्रहणानमङ्ग इति भिन्नत्वमने फेन्द्रियग्राह्यत्वे न कारणम् , कि तहि । इन्द्रियान्तरार्थाग्रहणम् । यदि चाभिन्नोऽप्यर्थोऽन केनेन्द्रियेण गृह्यते रूपादयः प्रत्येकमपि सर्व न्द्रियेण ग्राह्याः स्युः द्रव्यादिवत् , तथा च रूपादयोऽने केन्द्रियग्राह्याः स्युः । न मन्त्येते दोषाः । रूपाध्यम्तेषु स्वस्वविशेपे नियामकाः। तंदमारादि. 15 न्द्रियबुद्धीनां नीलेऽध्यभिचार इति चेत् , कथं तेषां नियामकम् ? यत्र रूप साभावस्तचक्षुषा न गृह्यते, एवं पर्यादीनामपि स्वत्वविशेषनियामकत्वम् । तथा मति चक्षुःस्पर्शनयोतिद्रव्यादौ न । द्रम्पसङ्ख्यादिकर्मसु रूपत्य. स्पर्णत्वाभावस्येष्टत्वाद् न स्यात् तेषां चक्षुःस्पर्शनाभ्यां ग्रहणम् । यद्येयं यत्र पत्वमस्ति तच्चानुपम् , एवं म्पर्शादावपि । एवं नियतत्वेनास्ति विशेषः । तथा 20 च रूपवाद्यभावाद् द्रव्यादिषु नियमामाको भविष्य नीति चेन् , तथा सति "तदभावादन्यभिचारः" [वै० म०४।१।११] उति सूत्राविरोधः । रूपत्तादेः ·13 सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुचये वैशेषिकप्रत्यक्षपरीक्षा। शब्दादावभावादन्यभिचार उच्यते, न रूपन्याद रूपादौ मद्भाद्वारेण । युक्त्या पीयं कल्पना नोपपद्यते, यस्माद् अगृहीतेर भावत्वात्, इन्द्रियान्तरणाग्रहणं हि ग्रहणाभावः, म कथं रूपत्वादिना किंगते ? भैरतु काग्णाभावेन ग्रहणा- भावः । तस्माद् रूपत्यादीनां नियामकत्वं न युज्यते । ननु यद् द्रव्यादावभिन्न 5 ग्रहणं दृष्टं तत् कथं चेत्, अन्यगोचरम् । चक्षुःस्पर्शनाभ्यां भिन्नो विषय उपलभ्यते, तत्सह रिममुदायविषयमंभिन्न ग्रहणं स्मरणज्ञानमन्य देयोपजायते रूपाद्यग्रहे तयुद्धयमावात् । एवं विशेष्याणि भिन्नानि स्वेनेन्द्रियेणोप लम्य अर्थान्तरव्यवच्छेदविषयमभेदेन मर्वत्र मानसं ज्ञानं जायते, न तु सत्तागुणत्वे प्रत्यक्षे । नदनुपलक्षणात् ' प्रत्यक्षेण ग्रहणम्' इत्यभिमानस्नयोः कृतार्किकाणाम् । तुल्यगोचरतेष्टा चेत् । म्यादतत्-विशेपण विशेष्ययोरवयं तुल्येन्द्रिय- ग्राह्यत्वमभ्युपगन्तव्यं तदग्रहे तबुद्रयभावादिति चेत् , तथा मति अनिष्टेऽपि प्रसज्यते । यामयं तुल्येन्द्रियग्राह्यं द्रव्य गुणकर्माण्यपि द्रव्यवन्नीति सत्तावद् द्रव्यं मन्द्रियं स्यात् । एवमे द्रव्यत्रत्वाद् न द्रव्यं मत्ता, मत्तायाः मर्वेन्द्रिय त्या । ननु ;व्यत्तित्वात् सचा एकद्रव्या तद्वती उच्यते इति चेत् , न, अभिन्न 15 त्वात् । अभिन्ना सत्ता मर्वत्र द्रव्यादौ मति न निषिध्यते । तथा चोक्तम्- " गुणकर्मसु च भावान्न कर्म न गुणः" [वै० सू० १ । २ । १८] इति । यदि च द्रव्ये वर्तमान कद्रव्या नान्या माना एकद्रव्येति [ उच्यते । ] भेदैः स्यात् । यदा व चाक्षुपप्रत्यशेग ' अग्निरुगः' इति ग्रहणं तदा स्पर्शोऽपि चाक्षुपः स्यात् । तस्मान् मत्तागुणत्यवद् मिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वेऽपि द्रव्यमभिन्न मिति 20 न युज्यते । १४ मध्ये सम्यगयों न ज्ञायते ॥ २ युज्यते। यदि कार गाभावे ग्रहगाभावो भवतीति चेत् । सवेशेवनियानक गुज्यन v ॥ ३ न भवति KI अत्र 'न' इति निरर्थक भाति । ' कारगाभावे ननु ग्रह गाभानो भविष्यति' इत्यपि पाठोऽत्र सम्भवेत् ॥ ४ यद्येव द्रव्यादा Psv | ५ 'तत्महचर'' इत्यपि पाठोऽत्र भवेत् ॥ ६ नसहकारि rsv || ७ ( अभेद- 15 प्राहक)॥ ८ तयोः सत्तागु वयोः। तेषां वना िकागाम् ' इत्यपि पाठश्चिन्त्य ॥ ९ " सदनित्य द्रव्य कार्य कारण मामान्यविशेषादिति गुणधर्म गामविशेष.। "-वै. सू० ।।१।। 'पगुगर्म योऽर्थान्तर सत्ता ।।२।। एस्ट्रव्यवत्वान द्रव्यम् । १ ।२।८।"- वै० सू० ॥ ११. द्रव्ये वर्तमाना Psy ॥ १२ मे. स्यात् । । किन-वशुद्वमेतत् , मत्तानेद- स्याभिप्रेतयात् ।। १३ इत: पर 'तथा चन' इति vr मध्ये प्रतीसे भाति ।। तस्माद् सादे न ·- 10 सप्तमं परिशिष्टम्। १७३ यद्येवं मिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वादपन्यत्वचादेऽनेकान्तः। [यस्माद् ] एक- न्ट्रियग्राह्यत्वेऽपि द्रव्यगुण कर्मणां भेदो नीलादिमेदश्च दृष्टः, विनापीन्द्रिय भेदं ग्रहणभेदाद् नीलादि मैदश दृपः। यदभावेऽपि यद् भवति तस्य तदकारण- वादिन्द्रियभेदोऽन्यत्वस्य न कारणमिति चेत् , अन्यथोक्तं तत् । भिनेन्द्रिय- ग्राह्यत्वादनेकत्वमुच्यते, नैकेन्द्रियग्राह्यत्वादेकत्वं यतोऽने कान्तः स्यात् । न हि 5 भिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वादेवाने कत्यमुच्यते, "किं तर्हि ? अनेकत्वमेव इति [ वचनाद् K] नानै कान्तिकः। 'इन्द्रिय भेदं विनापि ' इति यदुक्तमत्र सर्व साध्यं न कथ्यते । न हि सर्वमने कमिन्द्रियभेदादित्युच्यने, किं तर्हि ? यत्रेन्द्रियमेदस्तदनेकम् एव v] इति भेदोऽप्यन्यत्वस्य कारणं न निषिध्यते । अपि च, अक्षाभेदेऽपि धीभेदाद् भेदेऽभेदोऽन्यथा कुतः। यत्र [च vr ] इन्द्रियभेदं विनापि बुद्धि भेदाद् नानात्वमुच्यते तत्रेन्द्रिय मेदे बुद्धि. भेदे च ' एकम् ' इत्यस्य नावकाशः । एतेन गुणादिषु प्रत्यक्षज्ञानमपि निराकृतं वेदितव्यम् । [ यस्मात् K ] तदपि हि स्वाश्रयसम्बन्धद्वारेण चतुष्टयमन्निदेिवोत्पद्यते । यथा च सर्वथा 15 मन्निकर्षान ज्ञानोत्पत्तिरुक्तमेवं नैयायिकप्रत्यक्षपरी झयाम् । एवं वैशेषिकप्रत्यक्ष- मपि सदोषम् । अथ जिनेन्द्रबुद्धिरचिता विशालामलयती नाम व्याख्या । केनचिन् सम्बन्धेनेति, वृत्तिकृन्मतविशेषेणाने के सम्बन्धाः, तत्र कमिश्चित् सम्बन्धे प्रत्यक्षलक्षणसूत्रमिदं न सम्भवतीत्यतः ' केनचित् सम्बन्धेन ' इत्युक्तम् । तत्र 20 केचित--प्रसिद्धिार्लरमात्मनः । प्रसिद्धिनिमित्यनान्तरम् । सा च प्रसिद्धिर्गुणत्वा- नित्यत्वाभ्यां शब्दवद् द्रष्टश्येत्युक्तम् । यदि बुद्धिरनित्या, अनित्यं च कारणवत् , ततोऽस्या अपि कारणं वजन्यमन्यत्वं चानेन ज्ञापकहेतुनेति चेत् , उच्यते- आत्म- १ सर्वन्द्रिय प्रायवादप्यनेकत्ववाद ॥ २ नीलादिनेदप्रणं दृष्टम् ।। ३ दिन्द्रियमेदोऽने त्वे न हेतुरिति चेत् ॥' अपि तु ' इत्यपि भवेत् पाठः ॥ ५ 'प्यने त्वस्य ॥ ६ * एकत्वम् ' 25 इति निरवकाशम् ॥ ७ प्रत्यक्षजानोत्पत्ति निराहा वेदितव्या ४ ॥ ८ तथा च सर्वथा सनि कार्यान्न ज्ञानोतिरिति नयायिकपरीक्षाया यथोक्तम् । तस्माद् वैशेषिकप्रत्यक्ष दुर्विहितम् । •v ॥ ९ एतत्सरिशिष्टान्ते पूर्तिर्दष्टया ॥ १० तुलना-2० सू० ।। १।२।।

·. सचिके सटीके व प्रमाणसमुपये यशेषिकान्यक्षपरीक्षा। न्द्रियमनोर्थसनिकर्षाद् यजिष्पद्यते तदन्यत् [० ० ३ । १ । १३ ] 1 यद् यतो निप्पद्यते तत् ततोऽन्यत् , यथा मृतादेयंटादि, आस्मादिभ्यो ज्ञानमपि तथा निष्पद्यते तस्मात् तदपि तेभ्योऽन्यत् । कारणमप्यनेनर दर्शिनमारमादि-इति सम्मघमाहुः । मस्मिन् सम्बन्धे प्रत्यक्षलक्षणसूत्रमिदं नोपपद्यते । अन्ये तु-लेनिकपमाणेऽभिहिते तत आइ-कि लेनिकमेकमेव पमाणमाहोहिनेति चेत् , उच्यते--" आस्मेन्द्रियमनोसनिकर्षाद् यनिप्पयते तदन्यत् " [० सू० ३ । १ । १३ ] प्रत्यक्षपमाणमिति वाक्यशेषः । इति सम्बन्धमाचक्षते । अस्मिन् सम्बन्धे प्रत्यक्षलक्षणसूत्रमिदं व्यारूपायते । असोत्रमपि मायकदाभिहितमस्ति " इन्द्रियार्थमनिकर्षः प्रत्यक्षमात्ममनःसनिको 10 वा " इति । अतः सौत्रमित्युक्तम् । द्रव्यवचनेन गुणकर्मणोरपि सौवं प्रत्यक्षलक्षण. मन्यदस्तीति दर्शयति । तत् पुनः " गुणकर्मस्वसनिकृप्टेपु ज्ञाननिष्पचेद्रव्यं कारणं कारणकारणं च " [३० सू० ८।४ ] इत्येतत् । स्वाश्रयेणानभिव्यक्तेषु गुणकर्म ज्ञानं नोपजायते, अतस्तदाश्रयो द्रव्यं गुणकर्माग्यभिन्यतयत् तज्ज्ञानस्य कारणं भवति । गुणकर्मज्ञानस्य कारणमिन्द्रियार्थसन्निकर्षः, तरकारणं दुष्यं घटादि कारण कारणमित्यु- 15 च्यते । अत्र च प्रधानत्वादेकार्थममवायि कारणत्वाचारममनःसनिकांदुस्पती इन्द्रियः मनोर्थसनिकस्तित्रोपकारकाः। केचिदिति । यस्माज्ज्ञानस्य प्रमाणत्वे फलान्तरं न भवति, तथाहि-अधिगतिः फलम् , ज्ञानाधाधिपतिरनान्तरम् । ततः शायज्ञादयः सन्निकर्षभमिलपनि अमा. धारण कारणत्वादिति, इतरे सनिकर्षाः स्मृत्यादिक्षानमाधारणाः, दयार्थम 20 प्रत्यक्षस्यैव कारणम् । प्रधानत्वादिति आत्ममनसोः प्रधानत्वात् तत्सनिकपत्यापि प्रधानत्वम् , रावणादयो मन्यन्ते । तत्रात्मनः प्राधान्यं ज्ञानस्य कर्तृत्वात् तलिमसात् फलोप- भोक्तृत्वाच्च । मनसस्तु सर्व विषयत्वाज्ञानेनैकार्थसमवायाच तथा चेत्यादिना शास्त्रविरोधमाह । यथा अग्न्यायनुस्मृतिमन आत्मनः प्रत्यक्षं 25 लिङ्गं दृष्ट्वा अप्रत्यक्षेऽर्थेऽनुमानं भवति तथा विशेषस्मृतिमतोऽम्यैव सामान्यमात्रदर्शनाद् गृहीतेषु विशेषेषु संशय इति संशयस्य निपत्तिलति केन तुल्या । यथा च भूनाथमम्बन्ध- १ दृश्यता पृ. १५. टि० १॥ २ दृश्यता पृ. १५० टि. १॥३ तुलना पृ. ७३ २०३॥ ततो ·१७५ - सप्तमं परिशिएम् । वशेन ' अयमेवम्तोऽर्थः' इति प्रत्यक्षमुत्पद्यते तथा भूनार्थसम्बन्धवशेन । अयमेव, नान्यः' इति निणयो जायते इत्यस्य निप्पत्तिः प्रत्यक्षेण तुल्या-इति यदुक्तं तद् विरुध्यते, निर्णयस्य विकल्पपूर्वकत्वादिति सम्बन्धः । सामान्यदर्शनवतः संशयो जायते । विकल्पाद् यदा विशेषरूपेगार्थोऽवधार्यते तदा ' इयं गौरेव, न महिषी ' इति निर्णयो जायते ! विषयालोचनात्वादिति विषयानुभवप्रयोजनवादित्यर्थः । विषया- 5 लोचनमात्रार्थ हीति 'मात्र'शब्दोऽधिकव्यवच्छेदार्थः । एवमुक्त भवति-विशेषा. रोपादौ न व्याप्रियत इति । तच्च निर्विकासात्वात् । यस्य च विषयानुभवमानं प्रयोजन तद् विकल्पनिरपेक्ष प्रवर्तते । तद् दर्शयति-तत्र विचारणा कुत इति । ततश्च वैधात् तेन निर्णयस्योत्पत्तिर्न तुल्या यथानुमानेन । स्यादेतत्-भूतार्थसम्बन्धवशादुत्पत्तिमात्रस्या- तिदेश इति । तदयुक्तम् , विशेगातिदेशस्य निरर्थकत्वमसङ्गात् । संशयानुमानादि- 10 मिरप्येव तुल्योत्पत्तिः प्राप्नोति, तेषामपि सामान्यादिभूतार्थाभिसम्बन्धवशेनोत्पत्तः । अतिदशो नास्त्येवेति, ज्ञानत्वं समानो धर्मः, तस्य चाभावात् । मर्वथा ग्रहणप्रमङ्ग इति सर्वथा बहुमत्त्वादिभिरपि ग्रहणं स्यात् । यस्मिन्नशे सामथ्यं स एव गृह्यत इति चेदुच्यते-गर्वात्मनेत्यादि । निरंशवादर्थत्य यथायोगं पञ्चविधेन सन्निकर्षण य इन्द्रिया- सनिकृष्टोऽशः स नास्त्येव । ततश्च तद्विशेषाणामद भिन्नत्वात् तेष्वपि ग्रहणमुत्पत्तुं 15 शम्नोति । ननु य एवं जिघृक्षितोडशः स एव गृह्यत इति चेदाह-फिमेतदित्यादि । यदा परेपा द्रष्टा आलोच्यार्थदर्शन त् प्रागेव ' किमेतत् ' इत्यविशेषेण ग्रहीतमिच्छाया तत्र प्रतीत्य पश्यति तदायं दोषो भवति । सम्बन्धबारे चैतदोषाभिधानेनायमर्थतो ज्ञानादेऽप्युक एव भवति । तथाहि-- सन्निकणेऽर्थग्रहणस्य कारणमित्ययं दोष उच्यते, ज्ञानपमाणादिनापि स ज्ञानकारणमिप्यते इति ममानो दोषः । तथाहि-अयमेव दोषोऽनुमाने वक्ष्यते । यदीन्द्रियार्यसम्बन्धे सर्वात्मना ग्रहणप्रसङ्गस्तदा भवतोऽपि त्रिभिरिन्द्रियः सम्बध्यमाने विषये कामान सस्मिना प्रइणमिति चेत्, अम्माभिः सन्निकर्षस्वकारण नेप्यते, तस्याद्रव्यसत्तात् । किश्च, अस्माभिश्चक्षुरादिनाप्यर्थः सर्वथा गृह्यते इतीप्यते । तदवणे पि तथा व्यभिचारनिमितपद्भावात् कस्मिविदेशे निर्गयो न भरनीति भेदायोग्यत्वात् 25 तद पहणतुस्यं केवलमित्येतदुकम् । यदे च परोऽध्येव यान् वत एवं वक्तु नाईति, यदर्थेषु साक्षादालोचनम् । अयं गोरे यमश्व एव' इति तत् प्रत्यक्षम् " [ ११ बाहुमत्त्वादिनिमि!) (वास्यादिभिरीि)॥२ तुलना पृ. ७३ ६० ३ ॥ - एवं 20 -- ·" १७६ सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये वैशेषिकप्रत्यक्षपरीक्षा। इत्युक्तत्वात् , एवं " मूतार्थसम्बन्धवशेन ' अयमेवंभूतः' इति प्रत्यक्षमुत्पद्यते ] इत्युक्तत्वात् , एवं “ येयमिन्द्रियाणामर्थेषु प्रसिद्धिः-अयं शब्दः, इदं रूपम् , अयं रसः, अयं गन्धः, अयं स्पर्श इति " [ ] इत्यप्युक्तस्वात् । यतः प्रत्यक्षं निश्चयात्मकं परेणेप्यते । इयमेव च निश्चयानां स्वार्थप्रविपचियत् तन्निश्चयनम् । 5 तद् यदि प्रकारान्तरवद् न निश्चीयते तैः कथं गृहीतम् ! कथमिदानी भवतोऽपि प्रत्य. क्षणानिश्चयनं तत्र च ग्रहणमिति चेत् , यस्य प्रत्यक्षं न निश्चयात्मकं तस्य यद् ग्रहण तद् न निश्चयेन, किं तर्हि ! तदाभासेन | ततो निश्चयानिश्चयवशाद् न प्रत्यक्षस्य अहणाग्रहणे। निश्चयस्य हि नैवंविधम्-किञ्चिनिश्चितमप्यन्यदनिश्चितमिति ग्रहणामहणे। तस्माद् यो निश्चयस्तदेवास्य ग्रहणम् । अन्यथै कस्मिन्नपि प्रकारे तद् न स्यात् । सर्वा. 10 त्मना प्रहणेऽप्येवं निश्चयः किं न भवतीति चेत् , सहकारिवैकल्यात् । अनुभवो हि यथाविकल्पाभ्यास निश्चयान् अनय ति, यथा रूपदर्शनेऽविशेषेऽपि कुणप-कामिनी भक्ष्य. विकल्पाः । तत्र बुद्धिवेशद्य-तद्वासनाभ्यास प्रकरणादीन्यनुभवे निश्चयोसतिकारणानि । तेषामेव तारतम्यादिवशात् पौर्वापर्यम् । यथा जनकपाठकत्वाविशेपेऽपि पितरं दृष्ट्वा मम पिताऽऽगच्छतीति पूर्व निश्चयो भवति, नोपाध्याय आगच्छतीति । स च भूतनिश्चयो 15 व्यभिचारनिमित्ताभावे भवति । ततोऽनुभव इत्येव न सर्वथा निश्चयः । यदि परेण प्रत्यक्ष सविकल्पकमिप्यते कथं 'विषयालोचनमात्रार्थ हि चतुष्टयसन्निकर्पाजायते' इत्येत- दुक्तमिति चेत् , इन्द्रियज्ञानस्य निर्विकल्पकत्व प्रमाणेन सिद्धमिति वस्तुसामयांदा- चार्येण तथोक्तम् । अस्माभिस्तु पराभ्युपगमवशादेवमुक्तमित्यविरोधः। यदि परेण प्रत्यक्षं निश्चयात्मकमित्यभ्युपगम्यते प्रत्यक्षेण निर्णय यस्य तुल्योत्पत्तिरित्येतत् कथं युज्यते ! 20 न हि तेनैव तस्य तुल्योत्पत्तिरित्यभ्युपगमो युक्त इति चेत् , इदं तस्य दोपान्तरं य एवमिच्छतीत्यलमतिप्रसङ्गेन । विषय भेदोऽपीति प्रमाणस्यात्ममनोविषयत्वात् फलस्यार्थविषयत्वात् । ननु ज्ञान- मप्यात्मसमवायित्वात् तद्विपयमेवेति चेत् , नैतत् , यस्माज्ज्ञानस्य ज्ञेय विषयत्वेनाभिल, प्यते न समवायिकारणम् , अन्यथा सर्व ज्ञानमेकविषयं स्यात् । आत्ममनः सन्निकर्ष- 25 स्यानुपलब्धौ तत्समवायिकारणेऽन्यः को विषयो भवेदित्यनुत्तरमेतत् । विषयभेदे को -नेत्यादि । - दोष इत्याह- १ दृश्यता वै० ० ३ । १। २॥ २ दृश्यता पृ० १७० ५० ३ ॥ ३ कारणादन्य (1) ·सप्तम परिशिष्टम् । अपि चेत्यादिनाभ्युपगमवाधामाह। शास्त्र उक्तम्- सामान्य विशेषापेक्ष द्रव्यगुण- कर्मसु प्रत्यक्षम् , द्रव्येषु द्रव्यगुण कमापेक्षम्' इति । अत्र सामान्यवचनेन महासामान्य सचा गृह्यते, विशेषवचनेन द्रव्यत्वादीनि शेषसामान्यानि | सामान्य विशेष इत्येतला. पेक्षाकृतम् । तस्मादेतानि सामान्यानि विशेपशब्दवाच्यानि । सवा सामान्यमेव, न विशेष ! शेषाणि सामान्यानि विशेषाश्चापेक्षया भवन्ति । तत्र सामान्यापेक्ष द्रव्ये सद् द्रव्यमिति । विशेषापेक्ष द्रव्य पृथिवी घट इत्यादि । द्रव्यगुणकर्मापेक्षं दण्डी शुक्लो गच्छतीति । कस्मान्न युज्यत इति चेदुच्यते-- यस्मादित्यादि । स्वार्थमात्रमादित्वा- स्येतद् विषयालोचनार्थत्वादित्यस्य विवरणम् । सन्धान योजनम् । तरूप दर्शयति- इदमस्येत्यादि । अपश्यमिति, अन्यथा यद् विशेषण विशेष्य चागृहीत तयोर्योगोऽपि न क्रियते । तचैत्र गृहीत भातीत्याशय । मतुब्लोपादभेदोपचाराद्वेति यथासम्भव 10 द्रष्टव्यम् । तथाहि-गुणवचनेभ्यो मतुपो लुक् । अभेदोपचारश्च सर्वत्र नास्ति, यस्मात् क्रिया-द्रव्यरूपेणाश्रयमतीतिनास्ति । मतुष्प्रत्ययाओं यत्र गम्यते तत्रैव मतुब्लोपेनापि रक्ष्यते । यदीन्द्रियबुद्धौ तन्नोपपद्यते क तर्हि [ उपपद्यते ] इति चेदुच्यते-तचेत्यादि । पूर्व विशेषण विशेष्य च गृहीदा लोकव्यवस्था चानुस्मृत्य अनुसन्धान कर्तुं शक्यते, नान्यथा। तदाचेन्द्रियज्ञान चिरनिरुद्भमिति स्मृत्यैवोपस्थाप्य विशेषण मनसैव योज्यते । 15 तस्मात् तत्रैव तदुपपद्यते । अन्ययेनि यदि विशेषणस्य स्मृत्युपम्यापित नेप्यते । तदनेन । विशेषापेक्ष ज्ञान तदप्रत्यक्ष मानसमे वा, यथा सुरभि मधुरमिति ज्ञानम् , गौर्गच्छनीत्यपि यथोक्करकारम् ' इति व्यापकविरोधो द्वितीयसाध्यापक्षया स्वभावश्चोक्त । न च युज्यत इति दृष्टान्ते साध्य ल्याशश निराकरोति । मिनेन्द्रियग्राह्यत्वादिति गन्धरसयोधागरसनग्राह्यत्वाद् द्रव्यम्य च चक्षु पर्शनाद्यत्वात् । तत एवमुक भवति-20 यद् मिनेन्द्रियमाविशेषणविदोप्यविषय ज्ञान वदप्रत्यक्ष तद् मानसमेव वा, यथा रूपमासमिति ज्ञानम् , सुरभि मधुरमित्येतानमपि तथेति पूर्ववद्धेनु मेदो योज्य । इदानां द्रव्यमेव न विशियन स्वादिसमुदाये उपचारात् , उत् कुतस्तत्र प्रत्यक्ष पारिति दयविकारणामारमो-गदित्यादि। अयमस्यार्थ-यदने केन्द्रिय- प्राय तद् नैक रूपादिवत् , द्रव्यमपि तवेति व्यापाविरोधरसङ्ग । त्यस्यान केन्द्रिय- 25 दृश्य स्पृश्य च द्रव्यम्' इत्य युगमात् । रूपायमदो पलेव दर्शयति- १“गामापासागुERTI 21 गुम् । -2. सू० ४५ ॥ प्राख ·सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये वैशेपिकप्रत्यक्षपरीक्षा । रूपादावपि भेदव्यवस्थाकारणमनेकेन्द्रियग्राह्यत्वम् , यदि चैवमपि द्रव्ये भेदो नेष्यते रूपादिष्वपि स न स्यादिति । ग्राहकभेदाद् रूपादीनामनेकत्व व्यवस्थाप्यत इति चेत्, भवतु, ततश्चास्माभिर्भिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वादेव भेद इति नावधार्यते। किञ्च, भिन्नेन्द्रियमानत्वेन ग्राहक भेदोऽप्याक्षिप्त एव, भिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वेऽवश्य ग्राहक भेदो भवितुमर्हति । ननु द्रव्ये 5 सत्यपि भिन्नेन्द्रियग्राह्यस्वे ग्राहकोदो न भवतीति चेत् , न, तस्येव द्रव्यस्य विचार्य- माणत्वाद् रूपादिप्वपि पर्यनुयोगस्य तुल्यत्वाच । दृष्ट चदित्यादिना द्रव्यस्यैकत्व प्रत्यक्षसिद्ध रूपादीना चानेकत्वम् , तत कथ तदनुमानना-यथा कर्तुं शक्यते इति दर्शयति । सचागुणत्लवदित्यनेन सत्ता गुणत्वाभ्यामनेकान्तमाह । सत्तागुणत्वयोराश्रयो रूपादीनि सर्वेन्द्रियाणि । तस्मात् तयोरपि सन्द्रियत्वम् । यथोक्तम्---" एतेन गुणत्वे 10 भावे च सर्वेन्द्रिय ज्ञान व्याख्यातम् " [वै० सू०४।१।१४] इति । अभिन्न ज्ञान पुन 'यमेवाहमदाक्ष तमेव स्पृशामि' इति । नन्द्रियण तदित्युतरम् । अक्षान कत्ववैयादिति अक्षानेकत्वकल्पनाया निमित्ताभावादित्यर्थ । एकेनेन्द्रियेणानेकोऽर्थ समस्त प्रतिपत्तु न शक्यत इति इन्द्रियान्तर परिकल्प्यते । यदि चेन्द्रियान्तरार्थेऽपि प्रवर्ततेऽनेकेन्द्रियकल्पना निर्निमित्ता स्यात् । एवमुक्त भवति-कार्यभेदनेन्द्रियभेद 15 कल्प्यते । यदीन्द्रिय कार्यमप्येकनैव क्रियत इद्रियान्तरे प्रमाण नास्तीति तन कल्पनीय स्यादिति । व्यर्थेति निनिमित्तेत्यर्थ । अथापि स्यादित्येव मन्यते-अनेकेनेन्द्रियेणै- कोऽर्थ परिच्छेत्तु शक्यते, नैकेनानेकोऽर्थ । रूपादयश्चानेके । तस्मादिन्द्रियबहुत कल्पनावैयर्थ्याभाव इति चेत् , सार्थे भिनेऽपीत्य दि । यद्यमिन्द्रियमिन्द्रियान्त रार्थेऽपि प्रवर्तते तत स सर्व एव तस्य स्वार्थ स्यात् । स्वार्थे च भिवेऽपि नील दिवत् 20 तत् शक्तिमदेवेत्यनुत्तरम् । सङ्खयादिभेदन चेति " संख्या परिमाणानि पृथक्त्व संयोगविभागौ परवापरत्वे कर्म च रूपिसमवायाञ्चाक्षुषाणि " [व० सू० ४ । १ । १२ ] इति सिद्धान्तात् । नन्द्रियान्तरार्थ इति, एतेन — यश्चधुरिन्द्रियार्थस्तत्र लगि न्द्रियमशक्तिमत् , रूपादिवत्, द्रव्यमपि तथा' इति व्यापक विरोधप्रसजनम् । इन्द्रि- यान्तरविपयत्वन चेत्यादि रूपस्पा भेदे सत्यपि यावद् भिन्नेन्द्रियेण न प्रतीयेते 25 सावज्ञातु न शक्यते । यदि चैकेनेन्द्रियेण गृह्यते तदा यथा नीलादीना चक्षुर्गोचर- खेनाभेदतथा रूपस्पर्शयोरपि स्यात् । ततश्च स्पशाऽपि चक्षुषा गृधत । यतश्चनुपा न गृह्यत इति भेदकृतस्येद्रियान्तरेण ग्रहणस्याभाव दर्शयति । तदनेन यत्र स्पर्शने न्द्रिय शक्तिमत् स न चक्षुरिन्द्रियार्थ , स्पर्शवत् , द्रव्येऽपि स्पर्शनेद्रिय शक्तिमत्' १.भव' इत्याप पाठ स्वादर । गुर माद् VT ॥ - ·सप्तमं परिशिष्टम् । इति व्यापकविरोधप्रसमाइ । अत्यैव साध्यविपर्ययेऽनिष्टपसङ्गमाह-तद् यदीत्यादि । यदि च चक्षुषा स्पर्शनमाह्यमपि द्रव्यं गृह्यते इतीप्यते तदेन्द्रियानार्थोऽपि चक्षुषः स्वार्थ इत्यम्युपगतं स्याद् द्रव्यवत् । ततश्च स्वार्थत्वात् स स्पर्शरसादिभेदेन भिन्नोऽपि नीलादिवञ्चक्षुषा गृह्यत इत्यतो मिनत्वमने केन्द्रियग्राह्यत्वे न कारणम् अनेकेन्दिय- कल्पनाया न कारणमित्यर्थः । यतः स्वार्थो भिन्नोऽप्येकेनैवेन्द्रियेण परिच्छिद्यते, ततो 5 रूपादयो भिन्नत्वादनेकेन्द्रियमाह्या इति यदुक्तं तन्न युज्यते । किं तर्हि ? इन्द्रिया- न्तरार्थीग्रहणमिति अने केन्द्रियत्वे कारणमिति सम्बन्धः । यस्माद् यदीन्द्रियान्तरार्थ इन्द्रियान्तरेण ग्रहीतुं न शक्यते तथा सत्य ने कमिन्द्रियं कलायितुं शक्यते इति दर्शितं तस्मादेवमने केन्द्रियग्राह्यं द्रव्यं नास्तीति स्थितम् । पुनरप्येतदेव द्योनायितुमनेकेन्द्रियदयाभ्युपगमेऽभ्युपगम माधा पाप्नोतीति दर्शयितु- 10 माह-यदि चेत्यादि । यवभिन्नोऽर्थोऽनेकेनेन्द्रियेण गृह्यते तत इन्द्रियाणि स्त्रविषय- नियतानि न स्युः । ततश्च रूपादयः सन्द्रियप्रायाः प्रत्येकमपि स्युर्द्रव्यवत् । सर्वेन्दिय- ग्राह्यवचनं चात्र केन्द्रियग्राहस्वनियम निराकरोति । यदाह-तथा[च ] रूपादयोऽने- केन्द्रियग्राद्याः स्युरिति नियमेनै केन्द्रियमाद्या न स्युरित्यर्थः । स्त्रविशेष नियामका इति स्वविशेष नियामका इन्द्रियबुद्वीनामिति सम्मव्यते । 15 द्रव्यसत्यादिकमस्विति आदिवचनाद् भाव-गुणव-पृथक्त्यादीनि ग्राह्याणि । न स्या- दित्यादि द्रव्यस्य पर्शनचक्षुभ्यां ग्रहण न स्यात् शेषाणा चक्षुपेति योज्यम् । यद्येव- मित्यन्यथा नियामकत्वमाह । तथा चेत्यस्मिन् पक्षे सोऽन्तरोक्तो दोषो न वर्तत इति दर्शयति । यस्य यत्र नियामकं कारणं नास्ति तत् तत्रानियतम् , यथा यदृच्छामात्रेण प्रवृत्ता डित्यादिसनाः कचिदयें, इन्द्रियाणामपि द्रव्यादिषु नियामकं कारणं नाम्नीति 20 कारणाभावः। सूत्रविरोध इत्यभ्युपगमविरोधमाह । पुस्पापीत्यादिना ' योऽमानः स न कियते, आकाशपुष्पवत् , इन्दियान्नरेगामहणमप्यभावः' इति व्यापकविरोधः । अन्ये तु सूत्रमन्यथा वर्णयन्ति- तद् 'वचनेन स्वविशेषरहितं विशेषान्तरमभिमतम् , तदभावात् सर्शवाद्यभावाद् रूपे चक्षुरिन्द्रिय पर्वते, ततश्च पवाद्यमान रूपय सद्भावो लक्ष्यते। इन्द्रियान्तरेणामइणमव्यभिवार इति । तदपि युक्यापीत्यादिनर 25 निराकर्तव्यम् । युक्यानुविहितत्वे एवमुक्तिः शोभेन । युक्तिविरोधे तु कृच्छकल्पना १ 'एव रूपादर...' इसपि पाठः स्यादर ।। २'स्व' इत्यपि पाठः स्यात्रा र नि यद् पर् ल VT. ॥ ३ 'स तर्हि ' इति ' नन्वेषम् ' इति वा पानेऽपि भवेन् । A ·5 । . सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये वैशेषिकप्रत्यक्षपरीक्षा । अकल्पनैव । किञ्च, स्वविशेषाणा प्रकृतत्वात् तेषामेव ग्रहण युक्त न विशेषान्तराणाम- प्रकृतत्वात् । तदभावेन च भावोपादानमयुक्तमित्यसारमेतत् । पूर्वस्मिन् व्याख्याने नाय दोष । यत्र यत्य कारणाभावः स तत्र न भवतीति युक्त यदुक्त भवत्तित्यादि । यद्येव द्रव्याभावे यमहमद्राक्ष तमेव स्पृशामीत्यस्थाभिन्नज्ञानस्य को विषय । इद निर्विषयमेवेति च वक्तु न शक्यते, विषयादिनियमेनोत्पते, अभिमतप्रत्यक्षवदिति मत्वाह-ननु यदित्यादि । अन्यगोचरमित्यादि । द्रव्यादन्य कसित एवास्य विषय इति दर्शयति । भिन्नो विषय इत्यादि रूप स्पर्शश्च । परस्परविपरीतविषयोपलब्धियोगात् तज्जायते ततो यद्यपि कल्पित विषय तथापि रूपाद्युपलब्धिसद्भावे तद्भावात् मरीचिकादिजलज्ञानवत विषयादिनियमेनैव तज्जायते इति द्योतयति । तत्महचारिसमुदायविपयमिति चक्षु 10 स्पर्शनाभ्यामुपलब्धो भिन्नो विषय स सहचार्यस्येति तद्गुणसंविज्ञानो बहुवीहि । पुनरपि तत्सहचारी समुदायो विषयोऽस्येति बहुव्रीहिरेव । एव रूपर्शयो सहचारस्योपलक्षणत्वे च गन्धादिमात्रविषयत्व नोक्त भवति । स्मरणमाभिन्न ज्ञानमिति रूपादिषु येवनु- भवपूर्वको 'घट ' इति सङ्केतस्तत्समुदाये पुनरुत्तरकाल रूगस्पर्शोग्लब्धियोजक स्मरण स एवायं घट ' इत्यभिन्न ज्ञानमुपजायन । समुदायोऽवस्तुत्वात् केनचिदपि ज्ञानेन 15 नानुभूयते, तत कथ तत्र स्मरणमिति यो वदति तस्येद न चोद्यम् । यस्मात् समुदाय कलिलतः, यश्च कलिस्तो भाव स विज्ञ नस्य प्राशाशयेनात्मभून इते स्वसवित्येवानुभूत. । अन्यथा कथ सेवेय महती प्रासादमालेति स्मरण भवेत् । कुन एतत् समुदायविषय न पुनर्वस्तुसद्घटादिविषयमिति चेत् , उच्यते-रूपायग्रह तयुद्ध्यभावादिति । यद् यदमहे उपलब्धिलक्षयप्राप्त नोपलभ्यते तत् ततो भिन्न नास्ति, वृक्षादिभ्य षण्णगरीवत् 20 प्रासादमालावद्वा । घटादिद्यमपि रूपाद्यपई उपलब्धिलक्षणपाप्त नोपलभ्यते इति स्व भावानु गलब्धिमाह । यत्रालोक समन्ताद् गृह्यने तत्र रूप द्रष्टुभयोग्यमेव, आलोकाभावेऽपि कैश्चित् पाणिमिस्तग्रहणात् तेन नानेकान्न । एप विशष्याणीत्यादि, सचा गुणत्वाभ्या पूर्वमनेकान्न उक्त , तत्परिहारायोपन्यत्यति । विशेष्याणि रूपादीनि, तानि भिन्नानि 'सन् गुण.' इत्यनेन विशेषणेनासम्बद्धान्त उपलसर्विणस्ततोऽर्थान्तरव्यवच्छेद- 25 विषयम् असतोऽगुणाच व्यावृचिलक्षण यत् सामान्य तद्विरयमिति यावत् । अभेदन मप्रति मानसं ज्ञान सामान्याकारानुषद्धम् , तत् तेपा भेद सन्तमपि स य स्वाकार- ममिन्नमपि एषु अध्यवस्यति । एकस्वमिव अ गृहत् तेवभेदेन तत् मयारजायते नैक १ मिपेद यादि' इत्यपि पान स्यात् । युर माद पम्प मागम्' ५ VT.॥ .

·5 'सप्तम परिशिष्टम् । स्मिन्नेत्र । न तु मत्तागुणत्वे प्रत्यक्षे इत्यतो नानेकान्त इत्याशयः । तदनुपलक्षणादिति पूर्वमनुभवज्ञानं भिन्न वस्तुविषयम्, ततस्तापूर्वक सामान्यज्ञानमित्येतद्विशेषानुपलक्षणात् । तुल्यगोचरतेष्टा चेरिति अन कान्तिकवं प्राहयितुमुपन्यासः । गोचरसाम्ये हेतु. माह-तदनहे तदुःध्यभावादिवि विशेषणामहणे विशेष्ये बुद्धिनं वर्तत इत्यर्थः । ततश्च रूपादीनां विशेष्याणां सर्वेन्द्रियत्वात् तद्विशेषणयोः सत्तागुणवयोः सर्वेन्द्रिय सिद्धं । ये विशेषणविशेष्यभूतास्ते तुयेन्द्रियविषयाः, यथा दण्डदण्डिनी, सचा-तद्वन्तः गुणत्व. तद्वन्तश्च तथेति स्वभावप्रतिरूपकः । अनिष्ट प्रमज्यते इति प्रसनविपर्ययेणानेकान्तिक- स्वमाह । द्रव्यवन्तीत्यादि द्रव्यमाश्रयोऽस्त्येषामिति द्रव्यवन्ति । अत्र द्रव्ययोगेन गुणो विशेष्यम् , द्रव्यं विशेषणम् । ततश्च यथा गुणः पञ्चेन्द्रिय एवं द्रव्यमपि स्यात् । एवमेकद्रव्यत्वादित्यादि । द्रव्यमद्रव्यमनेकद्रव्यं चेप्यते, एकद्रव्यं द्रव्यं नास्ति । 10 वत्राद्रव्यं द्रव्यं यत्र दव्यान्तमाघारो नास्ति, यथा परमाण्डाकाशादि। अनेकद्रव्यं यत्रानेक. द्रव्यमाधारः, यथा घटः । स ह्यनेकसमवेतः । अत्र च एकद्रव्यं सचायाः सर्वेन्द्रियायाः विशेषणमिति द्रव्यमपि सन्द्रियं स्यात् । न चेयने । तस्मादनाविकः । द्रम- अतिवादित्यादि । द्रव्य तिर्या सत्ता तस्या एकद्रव्यं विशेषणम् , इयं च न सन्द्रिया, कित ! गुणवृधिः । ततो नायं प्रसः । कुतोऽभिन्ना सत्तेयं द्रव्यादो सति न निपि- 15 ज्यते, न मिलेति चेह-तथोक्तमित्यादि । सत्ताया व्यस्तभावे निषिद्धे ततो गुणः कर्म च स्यादित्याश निराकर्तुमेन्दुच्यते-" गुणकर्म च भावान कर्म न गुणः " [वै० सू० १ १ २ १०J इति । अतः प्रकृत एवं सत्ताधर्मः 'च'शब्देन समु. धीयते । अन्यथा समुचयाय च युज्यते द्रव्ये वृत्तेपि गुणकर्मणकर्मस्वभावः निराहतो न स्यात् । यदि चेत्यादि, यद्ययं विरुद्धर्माध्यास इप्यते ततो भेदः स्यात् । 20 ववध सोऽनन्तरोको दोषोऽत्र स्यात् । इदं च सूत्रं विरुध्यते -" सविनाविशेषाद् विशेलिनाभावाधेको भावः" [०० १ । २ । १८ ] इत्याशयः । यदा घेत्यादि, यदेदं चक्षु दृष्ट्वा ' उप्योऽयमग्निः' इति प्रणं ततस्तदा स्पर्शोऽध्यग्निविशेषणक्षा- घाइप: स्यात् । तथा च नति। ततधानेकान्तः । .

·१८२ सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये वैशेषिकप्रत्यक्षपरीक्षा । दृष्ट इत्यनेन अर्थापनिसमा जातिमुपन्यस्यति, विनापीत्यादिना नीलादिषु मिन्ने. प्वपि इन्द्रियभेदाभावदर्शनेन वृक्षचैनन्ये स्वापवद् द्वितीयामुग्लब्धिसमा ग्रहणभेदादिति च हेत्वन्तरोपदर्शनात् । आद्याम् अन्यथोक्तमित्यादिना अर्थापतिसमा निरस्यति । स्यादेतत्-अनेकान्त इत्यनेन हेतुम्यभि वारो नोव्यते, किं तर्हि ! प्रतिज्ञादोषः । यस्माद् 5 भवता भिन्नेन्द्रियप्राह्यत्वादेवेत्यवधारणेन हेवन्तर नास्तीति प्रतिज्ञायते, तच न युज्यते हेत्वन्तरस्यापि सद्भावादित्यत आह-नेत्यादि । अत्र च नानेकान्तिक इति ऐकान्तिकोऽयमव्यभिचारीत्यर्थः । सय माध्यमित्यादिना उपलब्धि[समा] द्वितीया निराकरोति, बुद्धिभेदोऽप्यन्य. स्वस्येत्यादिना हेत्वन्तरस्यापि साध्यवृत्तिदर्शनेन साव्यभिचारपदर्शनादाद्याम् । 10 भेदेऽभेदोऽन्यथा कुन इत्यादिना ग्रहणभेदात् केवलादन्यथा इन्द्रियभेदे प्रदणभेदे च सति अमेदो नास्त्येवेति यावत् । यत्र चेत्यादिना यदि केवलाद् प्राणभेदाद् नीलादिषु भेदः तथा सति यत्रेन्द्रियमेदो ग्रहणभेदश्च तत्तत्र सुतरा भेद. सिध्यति, ईन्द्रियभेदेऽभेदाशवाऽभावादिति दर्शयति । १" अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धरापत्तिसमः । ५।१।२१। अनित्य. शब्दः प्रयत्नानन्तरीय 15 करवाद् घटवदिति स्थापिते पक्षेऽथापत्या प्रतिपक्ष साधयतोऽर्थापत्तिसमः। यदि प्रयत्नानन्तरीयस्वाद निल्यसाधादनित्य शब्द इति अर्यादापद्यते नित्यसाधान्नित्य इति । अस्ति चास्य नित्येन साधर्म्यमस्पर्शत्वमिति ।" -न्यायमाप्य. ५ । १।२१ ॥ २ " निर्दिष्ट कारणाभावेऽप्युपलम्मादु. पलब्धिसमः । ५११।२७ ॥ निर्दिष्टस्य प्रयत्नान-तरीयकत्वस्यानित्यत्वकारणस्याभावेऽपि वायुनोदनाद् शशाखामाजस्य शब्दस्यानित्यत्वमुपलभ्यते निर्दिवस्य साधनस्याभावेऽपि साध्यधर्मापलभ्या प्रत्यक- 20 स्थानमुपलब्धिसम ।" -न्यायभाष्य. ५1१। २७ ॥ ३॥ अस्य [ =अर्यापत्तिसमस्य ] उत्तरम्--- अनुकरमावापत पानेकातिरनु पाइन कान्तिा बायाबापते । ५.१।२२ । अनुपपाय सामर्थ्य- मनुकनवादापयत इति ग्रुपन पहानेकामतिरनुक्त बार, अनेस्यरथसिद्धावदापन नित्यपक्षस्य हानिरिति । अनाम्निक वाचाधारते. । उभयपक्षसमा चेयमापति यदे नित्यमाधादर्शवादाकाशक्य नित्य सम्म, अबादापनमानियसाधाार प्रयत्नानन्तरीक वादनित्य इति । न चेय विपर्ययमानादे. 25 का-तेनारितिः । न स वे परम प्राग पननमित्यवादापयते दयामामरी पतनाभाव इति । -पायमाप्य. ५।३।१२॥ " अस्य [पलब्धिसमस्य ] उतरम्-कारणान्तरादपि तौरतरपनिषेध । ५।१।२८। प्रयत्नान-तरीयकवादिति ब्रुवता करणत उत्पतिरमिधीयवे, न कार्यस्य कारगनियमः। यदि च कार मान्नराणु उयमानस्य रामस्य नदनित्यत्वमुपश्यते किमय प्रतिविम्यते इनि।"-पारमाध्य ५।१।२८ ॥ ५मि. युर य* द चम्' ५ यतन् 30 • दर पोधे VT.॥ ६ 'प्राहो' इत्यार पाटोऽत्र भो । ऽजिन् • • • दार पर VT. ७ माहस्थ' श्यपि पारेऽत्र स्पार । ऽजिन्' पर यद प VT." ८.इदियोहरे [ने] अनेसाभारादित दर्शयति' इत्यही पायेऽत्र स्यार॥

·१८३ सप्तम परिशिष्टम् । एतेनेति द्रव्ये प्रत्यक्षनिराकरणयुक्या गुणादिष्विति आदिशब्दात् कर्मसु निराकृतं प्रत्युक्तम् । कथमित्याह-तदपि हीत्यादि । साश्रय गुणकर्मणो स्वसामान्य गुणत्व कर्मस्व च, स्वमाश्रयो यस्य तत् स्वाश्रयम् , तत्सम्बन्धद्वारेण 'उत्पद्यते' इत्य- नेन सह सम्बन्ध , विशेषणसम्बन्धद्वारेणोत्पद्यत इति यावत् । ततश्च ' यद् विशेषणा- पेक्ष तदप्रत्यक्षम् ' इत्यादि पूर्ववत् साधन वाच्यम् । किञ्च, तदपि चतुष्टयादिसन्नि- 5 कदिवोत्पद्यते इत्येतद्दर्शितम् । आदिशब्देन त्रयसनिकर्षाद् द्वयसनिकर्षाच यथा- सम्भवम् । तत को दोष इत्याह-यथा सर्वधेत्यादि । तत्र चतुष्टयसनिकर्षादात्म- मनइन्द्रियदव्यसन्निकर्षाद् रूपादिपु कर्मसु च । त्रयसन्निकर्षाच्छब्दे, तत्र द्रव्येण सहेन्द्रियस्य सम्बन्धो नास्ति आकाशस्य श्रोत्रत्वात् तत्रैव च शब्दस्य समवेतत्वात् । द्वयसन्निकर्षादात्ममन सन्निकर्षात् सुखादिषु । एव “ गुणकर्मस्वसन्निकृष्टेषु ज्ञाननिष्पत्ते- 10 द्रव्य कारण [कारण] कारण च" (वै० सू० ८।४] इति यदुक्त तदप्यपक्षिप्तमिति । VT D ed पृ. ५३ ३-६१ b P ed पृ० ५९ b ६९ ।

·5 10 यद् अथ सवृत्तिके प्रमाणसमुच्चये द्वितीये स्वार्थानुमानपरिच्छेदे वैशेषिकमतपरीक्षा । निपिद्धे कार्यकारणे ॥ ३० ॥ न संयोगोऽगतौ सिद्धेविनिष्टत्वादभेदतः । न च केनचिदंशेन न संयोगी हुताशनः ।। ३१ ।। धूमो वा सर्वथा तेन प्राप्तं धूमात् प्रकाशनम् । समवायादिपु तथा विरोधिष्वपि सम्भवात् ॥ ३२ ॥ लिङ्गस्यान्येन सामान्यं विशेषा अपि लिङ्गिनः । प्रकाशकप्रकाश्या न प्रसङ्गोऽन्यत्र सर्वथा ॥ ३३ ॥ अपेक्ष्य देशं कालं च कारणं नाप्रतीतितः। सम्बन्धस्याविशिष्टत्वाद् द्वैविध्यं नान्यसम्भवात् ।। ३४ ॥ विरोधि न तल्लिङ्गमसम्बन्धान लिङ्गधीः । लैहिकत्वेन निर्देशाद् न सर्व लिङ्गमुच्यते ॥ ३५ ॥ सम्यन्धस्मरणं सिद्धं सूत्रे कार्याद्यलक्षितम् । शेपमध्य प्राप्तमन्यतस्तद्गतेथा ॥ ३६ ।। वैशेषिकाणामपि ' अस्येदं कार्य कारणं सम्बन्ध्ये काममवायि विरोधि चेति लैङ्गिकम् ' [वै० पू० ९ । १८ ] इति । तत्र तावत् पूर्व 'निपिद्धे कार्यकारणे । नैयायिकानुमानेनिषेधे 'पूर्व. वच्छेपवन ' इत्यत्र कारण कार्येऽनुमानस्य न हेतू इत्युक्तम् । सम्बन्धि द्विविधम्- 20 संयोगि समवायि च यथा धूमोऽनौ विषाणं गति । तत्र तावद् न संघोगो. १श्यतां पृ. १८.टि.४॥ २ अब सम्भवन्तः पाठभेटा तटिप्पणे बिल्कनीमाः ।। ३ पूर्वपर कारण कार्यनिषेधात् ॥ ४ निपिन कारणे कार्यम् PS' निपिन कारणात् कार्यम्, PSV PS' मध्यं वरिकाश एव नास्ति। PSV' मध्ये तु 'कारगानिषेधार' इति गयामक एवानुवादः । अस्माभिरनु वैशेषिकाभिमताना कार्यकारणादिलिताना निराकरणस्यात्र विक्षिलवाद 25 -निविदे शाहार ' इसदित समाते । एतं च नयापिकानुमानपरीक्षास्थेन 'विशालविषयं सर्वम् । PS' इति रियन सहयोगार मिलावर सर्व निरिदे पार्यकारणे' इति कारिकाधमपत्री परत । एतत्परिशिशस्त तिरप्या पिलोकनीया ।५ निषेधापमरे विषार' स्या मरनेन पाश्मनुमानस्य न हेतुस्लिपम् V॥ ६ 'न संयोग्यगती सिद्धः। समोगानसियार एपनि पार॥ 15 ·5 10 सप्तमं परिशिष्टम् । १८५ गतो सिद्धः, संयोगानभिज्ञानेऽपि अविनामावमात्रस्मरणादग्निप्रतिपत्तेय स्वात् , ज्ञानकारणत्वेनैव च तस्य ज्ञापकत्वादगृहीतः सम्बन्धोऽनुमैयप्रकाशनस्थ निमित्तं भवितुं नाईति, संयोगस्यानुमान कारणत्वे चाग्निरपि धूमज्ञानस्य कारणं स्याद् द्विनिष्ठत्वात् , संयोगस्य द्विनिष्ठत्वादुमयत्र प्रकाशकत्वं प्राप्नोति । दृष्टोऽयोगुडाङ्गाराद्यवस्थायां धूमविनाभूतोऽग्निरपि । अपवादादेकर न लिङ्गम् । “अमन् सन्दिग्धश्वानपदेशः[वै० सू०३११ ११] इत्यपवादोऽस्ति, तोऽग्निः कारणं न भवति । न हि सोऽवश्यं धूमेन संयोगी, धूमस्त्वपश्यमग्निनति चेत् । तदपि न, यस्माद् अभेदतः। संयोगो शभिन्नः, स यथैकत्र तथा द्वितीयेऽपीत्येकाकारणं न युज्यते । न सम्बन्धोऽ. सकग्रहणेनानुमानस्य कारणं यतोऽत्र व्यभिचारित्वमव्यभिचारित्वं च पिचार्यते। यस्य त्वविनामावः सम्बन्धस्तस्य योसश्यमेकस्य कारणभावो युज्यते। नं च केनचिदंशेन न संयोगी हुताशनः। धूमो वा सर्वथा तेन प्राप्तं धूमात् प्रकाशनम् ।। 'संयोगसम्बन्ध मति वहदीप्तिवैष्ण्यादयो विशेषा अपि धूमेन प्रकाशेरन् सर्वात्मना संयोगित्वात् । ऐ धूमस्य यद् द्रव्पत्त्वादिमात्रग्रहणं तदपि तेनैवात्मना 15 वहर्गमकं स्यात् । न हि द्रव्यत्वादिस्त्रमावेन असंयोगी। यथा च संयोगे दोपः समयापादिपु तथा । तत्रापि गोरिपागयोः शावलेयत्यादिविशेर-द्रव्यत्यादि. मामान्यानां वा समायामावो नास्ति । एवमेकार्थसमवायेऽपि वक्तव्यम् । १ भयोगस्य द्वियोगित्यादुभयस्यापि प्रकाशकर प्रसन्नते। अयोगमाहारान्यवस्थायामग्निरपि धूमेन पिना रटः V ॥ २ नवपरादरिकर न हेतुः । मन्दियोऽनपदेशः......V॥ ३ असन् सन्दि- ग्ययनपरोऽयमशि ततोऽग्निः कारणं न भवति । K॥४'ततोऽने कारण न नाति ' स्यपि भोर पाठः ॥ ५ अमेदतः [मोगर ] इति वास्यशेरः। मयोगी भिन्न V॥ ६ नोभयम् , { और तु] भामेरा परममि अपने VF S सरिक हेनुरिन्दुटो ग्यामटेन प्रमागानि- कसरती मा गोभिना चोदता । PS' मध्य पूर्षिनिद नास्ति, PSV' मध्ये चास्य भोट- मासानु गया ॥ ८ मोगमुम्मावाने हिVn ९ मा यो भूमर मादिमा गृहति सोनवानमा प्रिो' ली पात्र भो ॥ १० गदम्यादिभावन नामयोगी V॥ ११ ' यथा च मोगिनि दो समगम्यादिपु तथा 'दला पाय मोर॥ १२ तनाति मा सिपी श्रीमदिरा प्रमादिमामान गम्वरन् । एसमेसनायिनि समायानुमति- FREE V॥ १३ एनेसन गपिनदि (!)। 20 25 ·5 . . सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये वैशेषिकानुमानपरीक्षा । विरोधिष्वपि सम्भवात् । यत्र भूताभूतेषु लिङ्गलिङ्गिभावः [त] अपि परस्परं वक्तव्यम् । एवं तद्विशेषसामान्यानामपि लिङ्गलिङ्गिभावः स्यात् , केनचि- दशेनाविरोधामावात् । आह - लिङ्गस्यान्येन सामान्य विशेषा अपि लिङ्गिनः । प्रकाशकप्रकाश्या न, प्रसङ्गोऽन्यत्र सर्वधा ।। इति सङ्ग्रहश्लोकः। संयोगस्यानुमानकारणत्वेऽनुमेये संयोगिमात्रप्रतीतिप्रसङ्गा, अन्यथा लिङ्गस्य "लिभिज्ञानसामर्थ्याभावात् । एवं समवायादिष्वपि वक्तव्यम् । अत्र व नाग्निसत्ता धूमेन साध्यते, तस्याः प्रतीतत्वात् । यत्र देशे धूमः 10 समीपः स देशोऽनिमानिति साध्यते, अन्यथा अत्र' इति वचनं निरर्थक स्यात् । 'धूमेऽग्निः, अग्नावुष्णता' इति वचने प्रतिज्ञाथै देशो हेतुः स्यात् । वस्माल्लिङ्गलिङ्गिनो वश्यं संयोगः, 'किं तर्हि ? अधिनाभावित्यमेव । अपेक्ष्य देशं कालं च, तदेवाविनामावित्वं देशापेक्षया यावति देशे धूमोऽ- ग्न्यविनाभूतः पूर्वमुपलब्धः, कालापेक्षया यात्रता कालेनारणिनिर्मथनायास्यायां 15 धूमोऽग्न्यविनाभूतः पूर्वमुपलब्धः । तस्मादग्निधूमयोः संयोगो नानुमानस्य कारणम्। समवायोऽपि गोविषाणयोर्नानुमानस्य कारणम् , अप्रत्यक्षत्वात् । सम्बन्धः सन्नपि कारणं नाप्रतीतितः । न ह्यनुपलब्धः सम्बन्धोऽभिव्यञ्जक इष्यते । अंपुत्पन्नस्याप्यविनामावित्वात् प्रतीतिदर्शनात् तदेव कारणम् । एकार्थसम- 20 वायि [अपि K] द्विविधम्-कार्य कार्यान्तरस्य, कारणं कारणान्तरस्य, यथा रूपं स्पर्शस्य पाणिः पादस्य ! अत्रापि तदेव वक्तव्यम्-सम्बन्धः सनपि न कारणम् , अप्रतीतत्वात् । एकार्थसमयायो हि कस्यचिदपि न प्रत्यक्षः । एकार्थसमकाया- १ यथासम्भनं वक्तव्यम् , यत्र (कचिद् ) अभूतस्य भूतमपि लिङ्ग लिचि कम्यम् , एवं भूतेऽपि सामान्यविशेषाणा परस्पर लिलिहित्य वतन्यम् , तस्य केनचिदंशेन विरोधाभावात् V॥२ क्वचिद् भूता. 25 भूतेषु लिलिलिमावेऽपि (1) K॥ ३ लिस्य चान्यमामान्यम् ' इत्यपि पाग्रेन स्यात् ॥ ४ अन्यथा सम्बन्धस्य (1) मिशिनि शानसामर्याभावा K॥ ५ लिविज्ञानोत्पादने सामथ्र्याभावादिल्याशयः ॥ ६ अपितु (1) ॥ ७ ' अरेक्षते देशकालौ' इसपि भोर ॥ ८ समवायाज्ञानेऽपि ..K। समवाय. सरवेऽपि प्रतीतिरविनासावित्योफ्लन्धेरैति तंदर कारगम् V॥ ९ 'पार: पाणेः' इत्लपि भो । १. चिदी म प्रत्यक्ष. । एकार्यसमवायद्यमस्वेऽपि विनाभावादत प्रतीतिष्टा Vn - ·, [वै० । सप्तम परिशिष्टम्। ज्ञानेऽपि अविनाभावोपलब्धेः प्रतीतिर्दृष्टा । अत्रापि रूपेण स्पर्शस्येव स्पर्शनापि रूपस्याभिव्यक्तिः स्यात् सम्बन्धस्याविशिष्टत्वात् , ने खेकार्थसमवाये विशेषोऽस्ति, व्यभिचारित्वे चोक्तवत् सम्बन्धस्याकारणत्वप्रसङ्गः । यच्चैकार्थसम- वायि द्विविधम् [एर V] इत्युक्तं तत्र 'द्वैविध्यं नान्यसम्भवात् । कारण. कारणादप्येकार्थममयायिनि कार्यकार्य प्रतीतिदृष्टा, यथोक्तम्-" अभूदिस्य- 5 भूतात् ० सू० १०। ८ ] इति । तस्मादेकार्थसमवायि द्विविधमेवे- त्पवधारणं न युक्तम् । विरोधि चतुर्विधम्-अभूतं भूतस्येत्यादि । एषु सर्वत्रापि यदू विरोधि न तल्लिङ्गम् । वाम्बभ्रसंयोगस्य वर्षकर्मणा विरोधः । अत्र च वर्षकर्म न लिगम् , कि तर्हि ? तदभावः, कर्मामाववाससंयोगयोश्च न विरोधः । एमन्यत्रापि 10 वक्तव्यम् । यचोक्तम्-अभूतादिप्रतीतिलि प्रसिद्धिपूर्वकवादपदेशस्पेति, तंत्र लिङ्गम् असम्बन्धान लिङ्गधीः । लिङ्गधियो लिङ्गि ना सम्बन्धो नास्ति । अतिप्रसगाव सम्बन्धार्थ च 'अस्वेदम् ' इत्येतत् सूत्रमित्यस्या लिङ्गत्वं न युज्यते । कुत इति चेत्, लैङ्गिकत्वेन निर्देशात् अनुमेयज्ञानम्य लैङ्गिकत्वे फलाभावः। लिङ्गा- दर्शनेऽपि स्मरणमात्रे प्रतीतिप्रमङ्गः । तत 'इति' कारनिदेशात् सम्बन्धस्मरणा- पेशं लिङ्गज्ञानमेव लैङ्गिकम् , न तु तल्लिङ्गम् । यदि कारणीकृत्य लिङ्गोकिः, कारण- पर्यायोऽयं] लिङ्गशब्दस्तस्माद वयोच्यत इति चेत् , तदपि न, यस्मादत्र नै सर्व लिङ्गमुच्यते । अत्र सर्वस्य लिङ्गस्य नाधिकारः, किं तर्हि ? अनुमेयलक्षणभूतस्य, अन्यथा आत्मादिमन्निकर्पोऽध्यत्र वाच्यः स्यात् । लिङ्गज्ञानं न साक्षादनुमानस्य 20 कारणम् , सम्बन्धस्मरणेन व्यवहितत्वाद् नै मुख्य कारणम् । 'प्रसिद्धिपूर्वकत्वाद- १न कार्यसमवायित्वे विशेषोऽस्ति, एकनो व्यभिचारित्वे V॥ २ 'द्वित्व मान्यस्य सम्भवात्' इसपे चित्सम् ।। ३ 'वानयोगकर्मगोविरोध इत्यपि भवेत् पाठ.॥ ४ यचोच्यते (1)॥ ५ 'अपदेशस्य प्रसिद्धिपूर्वमत्वात् ' इत्यपि भवेत् पाठः । दृश्यता वै० सू० ३।।५॥ ६ तन्न लिङ्गम् V॥ ७ [ लिङ्गीधिया सह लिनि. केनाप्याकारेग [ सम्बन्धो ] 2 नास्ति K॥ ८ सम्बन्धाध स्पै 'अस्येदम् ' इति वचनम् [अत. ] अस्या लिङ्गल न युज्यते VL ९ लिङ्गधीरेव लेडिकम्, न सा लिङ्गम् (1) ॥ १० कारणमिति वचनानिमिति चेत् K॥ ११ “सब लिज न कथ्यते' इति पायऽप्यन भवेत् ॥ १२ ततः माक्षात् कारणत्व नास्ति Vu 15 . " ·. सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये वैशेषिकानुमानपरीक्षा। पदेशस्य' [ वै० सू० ३ । १ । ९] इति यदुक्तं तस्मात् सम्बन्धस्मरणं सिद्धम्, न तु सम्बन्धिप्रतीतिः सिद्धा, यस्माद् अप्रसिद्धोऽनपदेशः [वै० म० ३ । १।१०] इत्युक्तम् । यदि सम्बन्धमात्रमेवानुमानस्य कारणं तथा मति सूत्रे कार्याद्यलक्षितम्। 5 यानि शास्त्रे — कार्यत्वात् कारणतो विकारात् ' [वै० मू० २ । २ । ३२, ३४ ] इति, एवं ' सेदकारणवन्नित्यम् ' [ वै० सू० ४ । १ । १ ] इत्यादीनि नित्या. नित्यलिङ्गान्युक्तानि [ तानि ] सूत्रे न लक्षितानि । कार्यवादि एतेषामन्यतमद् न सम्भवति । कथं तदसम्भवः ? व्यङ्गयव्यञ्जकता या कार्यकारणस्त्रमावा मानास्तीति चेत् , यदि व्यञ्जकमात्रं कारणमिष्यते तथा सति शेषमव्याके 10 प्राप्तम् , संयोग्यादि यच्छे कारणं तदव्यञ्जकै स्यात् , कारणाद् भिन्नत्वात् । किञ्च, अन्यतस्तद्गतेथा, सम्बन्धान्तरेण च [एतम् K] अर्थमधिगम्य 'अस्येदं व्यञ्जकम् ' इति मनपा कल्प्यते ततो पथमेत रनुमान कारगम् । एवं ६ 'तावद् वैशेपिकानुमान सदोषमुक्तम् । विशालामलवती टीका। 15 वैशेपिकाणामपीत्यादि । अस्य सम्पन्धः -पोगिरत्यक्ष ज्ञानसिद्वयभिवाने लिम- जवं तस्या उक्तम् । ननु लिनमित्येत् किमिति चेत् , उच्यते-आलोचिताध्यवसायः आलोचितानामनुगमश्च । तत्र यत् साक्षादर्थेन लोवनं यथायं गोरेवायमश्व एवेत्येतत् प्रत्यक्षम् । येऽन्ये आलोच्या एतद्नुगमः स लैहिकत्वेनातिप्रसज्यते । वस्य लिझिलिङ्गि- नियमाय सादेतिक लक्षणं निर्देश्यम् । स ने सत् साङ्केतिक सबेतादित्यर्थः। तद्यथा- अस्सेदमित्यादि । अस्पेति लिङ्गमाइ, इदमिति अनुमेयम् । यदाऽस्येदं प्रसिद्धम- सन्दिग्धं च भवति अस्य ज्ञापने जनने वा समर्थस्य कारणस्य इदं व्यङ्ग्यं निष्पाद्यं वा कार्यमिति Satsy कारणदर्शनात् कार्यस्परमारेऽपि अनुव्यवसायो भवति, यथा १ तथा च यस्माद् V॥ २ यद्येक एव सम्बन्धोऽनुमानस्य कारणं तया सति शास्त्रोक्तमेव सूत्रे कार्यायलक्षितम् V॥ ३ मे मायांचभाषितम् K. VT) ४ यश शाने K॥५ सदकारण- 8, वातानित्यम् K। सरकार माधा [ नित्यम् ] V. (सदकारगवतन्निन्यम् ! ) ॥ ६ अनाख्यातानि स्यु. K॥ ७ यया पायव्यपकताया. मिदिः से कार्यकारणभाव इति चेत्, यवं ध्यप्रकमात्रं...VI अर निवालामलरा 'व्यनयन्यबताया इति' इति प्रतीक उपलभ्यत इति ध्येयम् ॥ ८ तद म्यापम्पज न स्यात् ॥ ९ एवं तावद् वेशेपेशानुमान दुर्भिहितम् V ॥ १. अथास्य VT. ॥ - 20 ·5 सप्तमं परिशिष्टम् । दिवाकरकिरणदर्शनाद् घटाभिव्यक्ती, तातून प्रस्तारितास्वन्तुवायाधिष्ठितांश्च दृष्ट्वा भावि- पटे । एवं यदाऽस्येदं प्रसिद्धमसन्दिग्धं च भवति व्यग्न्यस्य निप्पाघस्य वा कार्यस्येदं कारणमिति ततोऽस्य कार्यदर्शनादित्यादि यथायोग वाच्यम् । सम्बन्धि द्विविधम्-संयोगि यथा धूमोऽग्नेः, समनायि यथा विषाणं गोः। एकार्यसमवाय्यपि द्विविधम्-कार्य कार्यान्तरस्य कारणं कारणान्तरस्य । तत्र कारणस्य एकार्थसमवाय एकार्थानां समवायः, कार्यस्य च एकार्थेषु समवाय इति विमहमेदात् । तत्र कार्यात् कार्यान्तरेऽनुमानं यथा रूपात् स्पर्श, कारणात् कारणान्तरे यथा पादाद हस्तयोः। विरोधि चतुर्विधम्- अभूतं भूतस्य, ययाऽभूतं वर्षकर्म भूतस्य वामध्रसयोगस्य, तस्मिन् सति वर्पकर्मणोऽ. भावात् । भूतममूतस्य, उदेव विद्यमानं वर्पकर्म तस्यैव वास्वप्रयोगत्य । अतिवृत्त. स्वमप्रयत्नत्वं च प्रतिपादयति । मतं भूतस्य द्रवत्वं सेतुरन्धस्य, दवावकार्येण स्यन्दनेन 10 विरोधाद् दवचन विरोध दर्शयति । अमृतमभ्नस्य अभिनिनायाः श्यामताया पटे पाजरूपोपहाभिनिचो पदाग्निसंयोगः । कारण कार्येऽनुमानस्य न हेतू इत्युक्तमिति परामिमते इत्याशयः । ननु जन्य. जनकलक्षणे तत्र कार्यकारणे निपिदे न व्यायपासलक्षणे इति चेन् , नेप दोपः, यायन्याकभाको दि जन्यजनकभार एत । तथाहि-सहकारिणोऽमिव्याजदुपादा- 15 ना(लो)पेक्षाशानजननयोग्यक्षगारोतिरेव पटायभिव्यक्तिः, अन्यमा तरकोपकार- निरपेशनोपधिमसनात् । परो हि मोहादुरसविरहितामेव नीरूपा घटायमिव्य िमन्यते। सास्वरूप र नियमेन न पतीयते । जान मननमामर्थ्यमभिभ्यविरिति , पा सति दुग्धपटापेकाभिपज केन क्रियत इति प्राप्नोति, सामथ्र्यम्य तदानभूनागात् । मन्ति पटारानुपकारपसा | सामथ्याग्ज्ञानोत्पपटादीनां नित्यमग्रहणप्रसा, No ·सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुचये वैशेषिकानुमानपरीक्षा । चारादित्युक्तम् । स्यादेतत्-कारणसामग्र्या कार्यसम्भवोऽनुमीयत इति । अयुक्तमेतत, प्रत्यक्षस्य निश्चयात्मकत्वाभ्युपगमात् कारण जनकमेव अभाविपतिवन्धम् अहोस्विद. जनकमेवावश्यंभाविप्रतिवन्धम् ! बाधविकल्पे तत् तस्य रूपं प्रत्यक्षेग निश्चितमिति ततो विशिष्ट कार्योत्पत्त्यनुमानमेव भवेत् , न च माति, कथं कारणात् कार्य परिच्छिद्य 5 तदर्थे प्रवर्तमानस्य विसंवादो दृश्यते ! द्वितीयपक्षे तु 'कारणमेव तन्न भाति' इति निश्चये सति ततः कार्योत्पत्त्यनुमानं कुतः ! न हि 'अग्निः शीतस्याकारणम् ' इति निश्चये सति केनचिदग्निना शैत्यसमुत्पचिरनुमीयत इति । एवं परमतेन कारण कार्येऽनु- मानस्य न हेतू । न संयोगोऽगतो सिद्धरिति यदाहेऽपि यत्रानुमानं तत् सदनुमानस्य न कारणम् , 10 यथाग्निर्जलस्य, अग्निघूमसंयोगाप्रहेऽप्यन्यनुमानं भवति इति व्यापकविरोधः । कथं पुनस्तदगतावपि सिद्धिरिति चेत् , आइ-दृष्टवादित्यादि । संयोगस्य द्विष्ठत्वाद् द्विस्ववत् सर्वाश्रयदर्शनपूर्वकमेव ग्रहणं भवति, अनुमानकाले च सर्वाश्रयादर्शनात् संयोगमहणा- सम्भव एव, अथाप्यविनामाविस्वस्मरणाद् धूमेनामिरनुमीयते । स्यादेतत्-अयमज्ञात एवानुमानस्य हेतुर्भविष्यतीत्याह-जानकारणत्वेनैव चेत्यादि । स्वविषयज्ञानकारण- .15 वेनेत्यर्थः । यतः सर्वं ज्ञापकं स्वविषयं ज्ञानमुत्पादयत् ज्ञेयायें ज्ञापयति प्रदीरवत् , अन्यथाऽगृहीतादपि धूमादग्नी प्रतितिः स्यात् । संयोग(स्से १)त्यादि, यः संयोग. स्याधारः स द्वितीये प्रतियोगिनि प्रति हेतुः, यथा धूमः, अग्निरपि तथेति स्वभाव. प्रसङ्गमाह । स्यादेतत्-इप्यत एवैतदित्य'ह-दृप इत्यादि । ननु धूमोऽप्यवस्थ विशेषा. दिषु अग्निविनामूतो दृष्ट एव, ततोऽनयोः को विशेषो येनैकत्रामिव्यजकत्वप्रसङ्गश्योद्यते नेतात्र ! अयमाशयः-यद्यपि धूमस्य संयोगिलमिदानीन्तनं नास्ति तथापि भूतपूर्वम- स्त्येव, निमिठवता निमिताव्यभिचारात् , उत्पयभान एव धूमोऽपिन संयोगी, अग्निस्तस्य निमित्तम् , आश्यं च निमितानि निमित्तवति न वर्तन्ने। तस्मात् तदअस्थायां कचिदपि मूतावस्यापि संयोगितस्यासम्भव इति । एवं यस्मादग्निः कदाचिद्धमय निमितं कदाचिच्च न तस्माद् व्यभिचारिखात् तस्य धूर्म प्रति नाभिव्यजकत्वम् । संयोगस्यानु. मानकारणत्वेष्टौ तु तत् प्राप्नोतीति चोद्यो । आवादादित्यादि । मन्दिग्धश्रुत्या अनेकान्तिकत्वमाह सन्दिपसात् । कथं पुनः संयोगितस्य तुल्यत्वेऽग्नेरनै कान्तिकत्वं कथं च न धूमस्येति चेत् , आह-न हि सोऽवश्यमित्यादि । अमेदत इति, स्योगो हि प्राधिः, तस्यां च भेदो नास्ति । ततश्च यथै कस्य प्राप्तिस्तथा द्वितीयस्यापीत्येकस्मि- 20 ·सप्तमं परिशिष्टम् । नानावकारणं न युज्यते । स्यादेतत्-संयोगस्य कश्चिदाथयो व्यभिचारी यस्तत्र व्यभिचरति कश्चिदव्यभिचारी यो न व्यभिचरति ! तत्र योऽस्याश्रयोऽव्यभिचारी स एवं लिङ्गमिष्यते, नापरः, ततः संयोगो गृहीत इत्येव नानुमानस्य कारणम् , किं तर्हि ! यदाऽयमस्याश्रयो व्यभिचारी अयं सव्यभिचारीत्येवमपि व्यभिचार्यव्यभिचार्याश्रयत्वेन विचारणापूर्वकं गृह्यते तत्रैवाव्यभिचारिण्याश्रये गमकत्वं गृह्यते । ततस्तेनैवाव्यभिचारिणाs- 5 नुमीयते इति यथोक्तदोषोऽनास्पद इत्याह-नेत्यादि । संयोगस्य सकृदसकद्वा ग्राह्यत्वे न कश्चिदात्मातिशय आधीयते येनासकृद् ग्राह्यः स संयोगोऽनुमानस्य कारणं भवेत् । यदि च स गृहीतोऽपि पुनर्व्यभिचार्यव्यभिचार्याश्रयत्वेन महणमपेक्षते तथा सत्यान्य एवाविनाभावसम्बन्धोऽभ्युपगतः, न संयोगः । ततस्तदभ्युपगमे युगपदेव प्रहणं प्रमाणी- कर्तव्यम् । ततश्चास्य व्यभिचार्यव्यभिचारित्वेन विचारणा कुत इति । यस्याविनाभावित्वं 10 सम्बन्धस्तस्याप्ययं दोषः कुतो न भवतीत्याह-यस्य तित्यादि । अवश्यवचनं कृतकस्व. नाशिस्वादावविनाभावित्वस्याप्युभयत्र वृत्तेः । न च केनचिदशेनेत्यादि । अग्नेर्यद् धूप- संयोगि रूपं तद्भूमगम्यम् , अग्न्यादिरूपवत् , दीत्यादिरूपमपि तथा; एवं धूमस्य यदग्निसं- योगि रूपं तदग्नेर्गमकम् , धूमवादिरूपवत् , द्रव्यादिरूपमपि तथेति स्वभावप्रसनद्वयमाह । दीप्यादिश्रुत्या चात्र तद्वदग्निरूपमेवोच्ने, न गुण-सामान्ये, तयोः संयोगितासम्भवात् । यथा चेत्यादि यथोक्तदोषं सम्पन्धान्तरेऽप्यतिदिश्य दर्शयति । विरोधिषु मम्भवादिति सम्भववचनेन भूत एव विरोधिन्ययं प्रसङ्गो नामते तत्र सामान्यविशेषयो. रनुपपवेरिति दर्शयति । लिङ्गस्येत्यादि, लिङ्गस्य घूमादेर्यदन्येन मामान्यं द्रव्यत्वादि- रूपं ये च दीयादयो विशेषाः त उमयेऽपि प्रकाशकपकाश्या न भवन्ति । अत्र च व्यवहितसम्बन्धो द्रष्टव्यः-लिङ्गस्यान्येन सामान्यं लिङ्गिनश्च विशेषा प्रकाशकमकाया नेति । छन्दोनुरोधात् तथा पाठः । अन्यत्र वैशेपिकादीना दर्शने सर्वथा प्रसङ्गः प्रकाशकस्य पकाश्यस्य च, संयोगादिसम्बन्धस्याविशिष्टत्वादिति । संयोगिमात्रप्रतीति- प्रमग इति संयोग्याकारणानुमेयमहणं स्यादित्यर्थः । कुत एतदित्याह-अन्यधेत्यादि । सम्बन्धानुरूप्येण लिनेन लिको गम्यते । ततः संयोगवशेन लिनेन प्रतिदितः संयोगिरूपेण गृहीतस्तेनैव रूपेग प्रतीयते, संयोगितस्य संयोग्यन्तरापेक्षत्वात् । तथा चोकम्-" यदास्येदं सयोगि प्रसिद्धमसन्दिग्धं च भवति ततोऽस्य सम्बन्धिग्रहणाद- गृहीतेऽपि सम्बन्धिन्यनुव्यवसायो भवति" [ ] इति । स्यादेतत्-अग्नि- १ चिम्' चर खान VT.। सकदेव (1)॥ 15 20 25 ·१९२ . सम्ब. . - . . ' सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये वैशेषिकानुमानपरीक्षा। रूपेणैव संयोगि, ततस्तद्रूपेणापि प्रतीयते, यच्च 'ततोऽस्य' इत्याद्युक्तं तत्र धिनि' इत्यनेन विशेष एवं परामृश्यते, न संयोग्यश्यविरूपमात्रमिति चेत्, आह- अत्र च नेत्यादि । अथवा शङ्कामकृत्वा पूर्वपक्षे दोषान्तरमेवानेनाह । यदि धूमेन संयोगिनाग्निसत्ता साध्यते, अग्निधूमसंयोगोऽनुमानाङ्गं स्यात्, न चेयं साध्यते, कुन 5 इत्याह-तस्याःप्रतीतत्यादिति । किं तर्हि साध्यमित्याह-यत्रेत्यादि । कुत इति चेत्, 'मत्रायम् ' इति वचनाद् ' अत्र 'शब्देनाऽत्र देश आश्रयत्वेन प्रतीयते । नन्वा- श्रयः सामान्यम् 'अत्र' इति वचनेन साध्यते, ततस्तत्र विशेषप्रतीतिः कुत इत्याह- अन्यथेत्यादि । एतेन 'विशेषादि]न्तरवासम्भवं द्योतयति । यत्र 'अत्र' इत्यस्य पदस्यार्थान्तरासम्भवस्तत्र प्रवृत्त्याश्रयो विवक्ष्यते, यथायं कूप इति वाक्ये, 'अत्राग्निः' 10 इत्यत्रापि अत्र इति पदमसम्भवदर्थान्तरम् इति कार्यम् । ननु विशेषणासिद्धिः, धूमस्यैव ' अब ' इत्यनेन विवक्षितत्वादिति चेत्, आह-धूमेऽग्निरित्यादि, प्रतिज्ञार्थंक- देशवं साध्यधर्मिण एव हेतुत्वेनाभिधानात् । ननु विशेष प्रतिजैकदेशे सामान्यं हेतुः, तत. कुतोऽयं दोष इति चेत्, अयमाशयः-अग्निधूमयोः सयोगसम्बन्धाभिलाषिणा हेतुरपि विशेषलक्षणात्मक एवाभ्युग्गन्तव्यः, न सामान्यम्, अन्यथा द्रव्ययोरेव परस्पर संयोगो 15 न सम्भवेत् । यतोऽयं शास्त्रेऽपीष्टः ततः प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुः स्यात् । अत्राप्येतद् वक्तव्यमेव-'अत्र चाग्निसत्ता न साध्यते तस्याः प्रतीतत्वात् । इत्यादि । तस्योत्तरस्य वाच्यत्वे के यथोक्तदोपान्न मुक्ति। अत्र धूपविशेषेऽप्यग्नौ साध्ये स दोषस्तदवस्थ एव । तस्मादनुत्तरमेतत् । यद्येवं द्रव्ययोरेव परस्सर सयोग इति सिद्धान्तः नन्वेवम. ग्निरपि विशेष एवं स्वलक्षणपर्यायः साध्यत्वेनाभ्युपगन्तव्यः, ततश्च साध्यसाधनयोः 20 स्वलक्षणात्मकत्वात् सर्वो हेतुरसाध रण. स्यात् , दृष्टान्तश्च साध्यसाधन विकल इति चेत्, सत्यमेतत्, तत आह-तस्मालिङ्गलिङ्गिनोविश्य संयोग इति अत्र 'अभ्युपगन्तव्य. इति गम्यते । यस्मात् सयोगसम्बन्धे इदृशो दोपस्तस्मालिनलिङ्गिनी संयोगसम्बन्धिनी नेवाभ्युपगन्तब्यौ । अवश्यवचने नाक्धारण दर्शयति । किं तर्हि ? अविनामाविस्खमेवेति तंत्र दोषाभावात् । ननु च तदपि सदोषमेव, अव्यापकत्व त् । यतस्तत् सर्वदा लिने 25 न भवति, तथाहि-अग्निशून्यदेशकालयोरपि कदाचिद्भूम उपलभ्यत इति चेत् , आह - अपक्षते देशकालावित्यादि । यावति प्रदेशे धूमोऽर-यभावे न दृष्टस्तदपेक्षयाविना. १ न चार साध्यवे D. ed. ॥ २ विशेषणस्यार्थान्तरत्वा (1)॥३ कार्यहेतु ॥ ४ ग 3 D. ed. ग दई P.ed. 1 वापि () ॥ ५ तत्र निदापत्वात् (१) , ·सप्तमं परिशिष्टम् । भावित भवति यावता कालेनारणिनिमथनाद्यवस्थायाम् 'आदि'शब्देन ततोऽन्यस्या- मवस्थायामग्निसन्निधानेऽपि धूमोऽग्निनाऽविनाभूत उपलब्धस्तदपेक्षयाऽविनाभावित्वम् । समवायोऽपीत्यादि, यः सम्बन्धोऽनुपलब्ध एष नानुमानस्य कारणं यथा कारण- कार्यभावोऽप्रसिद्ध कयोश्चित् , समवायोऽप्यप्रसिद्ध इति व्यापकानुपलब्धिमाह । सम्बन्ध इत्यादि दृष्टान्तप्रकाशनम् । नेत्यादि अस्यैव विवरणम् । अव्युत्पन्नस्थापी- 5 त्यादि, यस्य समायिविषया न प्रीतिस्तस्यापि विषाणादावविनामाविस्वस्मरणाद् गवादिसम्प्रत्ययो दृष्ट , तस्मादविनामावित्वमेवानुमानस्य कारणम् , तद्भावाभावयोस्तद्व- त्वात् , अङ्कुरस्य बीजवत् । अत्रापि तदेवेत्यादिनैकार्थसमवायिनि समवायस्य दोषवत्त्व- माह अत्रापीत्यादिना च योगस्य दोषवत्त्वम् । स्थादेतत्-" असन् सन्दिपश्चानपदेश." [वै० सू० ३।१ । ११ ] इत्यपवादोऽस्ति, तत सार्शाद वायो रूपं नानु मीयत 10 इत्याह-व्यभिचारित्वे चेत्यादि । कारग कारणादिति, शरीरस्य कारणं शिर, तस्थापि कारणं स्वावययो ललाटम् , ततश्च कारण कारण त् कार्य कार्ये शरीरे सम्प्रत्ययो दृष्टः । कथं पुन. शरीरशिरोवयवयोरे कार्थपमवाय , यावता विप्रहभेदादेक थममायि द्विवा दर्शितम् ? एकार्थेन समवाय इति विमहान्नराश्रयात् । तथाहि-शिर एकोऽर्थः, तेन च तयोरु. भयोरपि समवायः । यथो कमिति तद्व वनमेव ज्ञापक्रमाह । यत्रद प्रसिद्धमसन्दिग्य च 15 भवति ' इमे शिरादयो न शरीरानारम्भ का , एतेषा विनाशे च शरीराविनाशो न सम्भवति, शिराद्यविनाशे तस्वयवाश्च न विभक्ताः' इति तत्रेश प्रत्ययो जायते 'अभूच्छरीर यस्यायमवयवावया ' इति । तस्माद् द्विविधमेवेति नारधारयि तव्यमिति । ननु हटविनाशात् ता एवं मस्तकात् सम्प्रत्यय , न तदवयवात् , तत एवोक्तम्-अनादिति । न, अमावस कारणबायोगात् , अत्यन्ताभाववत् । विरोधिनोऽनुमान कारणत्वनिराकरणायाह-यद् विरोधोत्यादि । पापभ्रसंयोगस्य वकर्मणा विरोध इति, तयो सहानवस्थानात् । अत्र च कर्म न लिङ्गमिति तद्विरुद्धधर्मसापनात् , कि तर्हि ' तदनार इति वाय्वनासयोगे सति वर्ष कर्माभावात् । वर्षकर्माभावाबभ्रसंयोगयोच न विरोध इति सहावाधानात् । स्यादेतत्-वर्षकर्मणो योऽभाव. स तस्यैवावस्थ विशेष , ततो वर्षकर्मण एवावस्थामाधिलिङ्गमिति । कथ पुनरभावः सतो विशेष.! तद्विशेषत्वे चाभाव एव न स्यात् , विशेषस्य भावात्मभूतत्वात् , १'तद्भावमा यो. 'इति भोटभाषानुवाद ॥ २'यस्यायमवयवोऽवयव इति भोटभावानुवादे ।। . . 20 25 ·. सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्ये वैशेपिकानुमानपरीक्षा । अर्थान्तरत्वे च स एव दोषः ‘यद् विरोधि न तल्लिनम् ' इत्यनुवरमेतत् । एवमन्य. त्रापि वक्तव्यमिति, यत्राभून लिनं तत्रापि वाबसंयोगाभावस्य वर्माभावेन विरोधात् , अत्र च वर्षकर्माभावो न लिङ्गम् , तिहि ! वर्षकर्म, वर्षकमवाबभ्रसंयोगाभावयोश्व न विरोधः। एवं ' भूतं भूतस्य ' इत्यत्रापि द्रावकर्मगः स्यन्दनस्य सेतुबन्धेन विरोधः, 5 स्यन्दनं च न लिङ्गम् , कि तर्हि वदभावः । एवम् 'अभूतमनस्य' इत्यनापि श्यामताग्निसंयोगयोर्विरोवः, अत्र च न तयोलिङ्गलिङ्गिभावः, किं तर्हि ! तनिवृत्त्योः । यञ्चोक्तमिति “ सदनित्यं द्रव्यवत् कार्य कारणं सामान्यविशेषादिति द्रव्यगुण- कर्मणामविशेषः" [वै० सू० १।१।७] इति वचनाच्छास्त्रे द्रव्यगुणकर्मणामेव कारणभाव उक्तः, अत्र च ' अभूतं मूतस्य ' इत्यादिनाऽभावकारणवचनात् कथमभावो. 10 भावस्य लिङ्गमिति पृछति । अभावो भावस्य लिगमस्माभिनाच्यते, कि तर्हि ! अभूतादिपतीतिः । कुत इति चेत् , प्रसिद्धिपूर्वकत्वादरदेशस्य [वै० पू० ३ । १ । ८] इति । यस्य 'धूमोऽग्नेः संयोगी' इति पूर्व सम्बन्धमहणताले प्रसिद्धं भवति वत्यैव धूमदर्शनादग्नावनुमानं नेतरस्य । ततो धूमादिमतीतिरेव लिङ्गम् , तद्विपये तु लिङ्गख. मुपचर्यते यथा चन्दनस्य तुलेति । अमम्मन्धान लिङ्गधोरि ते यो येन सहासम्बद्धः 15 स तस्य न लिङ्गम् , यथा घटः पटस्य, लिङ्गयोपे लिङ्गधियाऽसम्बद्ध इति व्यापकानुप- लब्धिमा । मम्बन्धार्थ चेत्यादि, आत्मनि प्रसिद्धमित्युक्ते परेणोक्तम्-आत्मनि प्रसिद्ध न लिङ्गम् , अन्यत्सत् , अर्थान्तरेणार्थान्तरस्याप्रविसादनात् , अतिम तात् । तव इदं सूत्रन्यस्तम् । एमुकं भवति -सर्वमर्थान्तरस्य न लिङ्गम् , किं तर्हि ! यदेव कारण, कार्यादिसम्बन्धानामन्यतरेण सम्बद्धं तदेवापदेश इति । लैंशिकत्वेन निर्देशादिति, लैष्टिकमिति वचनादस्मिन् सूत्रे लिङ्गज्ञानं लैङ्गिकरवेन निर्दिश्यते, ततस्तस्य लिङ्करपतिज्ञानेऽभ्युपगममाया । अथानु भयज्ञानमत्र लैङ्गिरुत्वेन निर्देष्टुमभिप्रेतं न लिज्ञानमिति चेत् , आह-अनुमेपज्ञान स्पेत्यादि । यदि लिङ्ग ज्ञान लीकमध्यते तनुमेयज्ञानमत्र विफलं स्यात् । अनुमेयज्ञानस्य लङ्गिकत्वे तु तदुसची सोऽर्थः प्रतीत इति फलाभावः, ततः सैवाभ्युपगम वाधा । स्यादेतल्-लिङ्गज्ञानं 25 लिङ्गम् , सम्बन्धस्मरणं लैङ्गिकम् , अनुमेयाधिगतिः फलमित्यत अह -स्मरणमात्र इत्यादि । यदि सम्बन्धस्मरणं प्रमाण तथा सति येन लिङ्गमदृष्टं तस्यापि धूमसम्बन्ध स्मरणादग्निप्रतीतिः स्यात् , ' मात्र'शब्दो धूमदर्शननिरासाय । तेन सहित सम्बन्ध स्मरणं स्वनुगानमिष्यत एस । यदाह-" तदिदं घ साक्षात् परमस्या चानुमितिकारण- - 20 . .

·. 5 । सप्तमं परिशिष्टम् । स्वादुमयमप्यनुमानम् " ] इति । इतिकारनिर्देशादिति, 'विरोधि च ' इति सूत्रान्ते इतिकारपाठात् 'अस्येदं कार्यम्' इत्यादि यज्ज्ञानं तदितिना करोति प्रकाशयति । यद्येवं लिङ्गज्ञानस्य लैङ्गिकत्वेऽनवगतविशेपत्यापि लिङ्गदर्शनमात्रादधिगतिः स्यादित्यत आह-सम्बन्धस्मरणापेक्षयेति, सम्बन्धस्मरणापेक्षत्वं तस्य प्रसिद्धि. पूर्वकस्वादपदेशस्य ' [वै० सू० ३।१।९] इत्यतो लभ्यते । कारणीकृत्येति, लिङ्गशब्दोऽयं कारणपर्यायः धातूनामनेकार्थत्वात् लिङ्गयते जन्यते कार्यमनेनेति व्युत्पत्तेः । लिङ्गप्रतीतिश्चानुमेषप्रतीतेः कारणं भवति, ततो यदुक्तम् 'असम्बन्धान लिङ्गधीलिङ्गम् ' इति अस्य सिद्धसाध्यत्वं कारक कारणस्य कारणत्वेन विवक्षितत्वादिति चेत् , तदपि नेत्यादिना निराकरोति । अनुमेयलक्षणभूतस्येति ज्ञापकभूतस्येत्यर्थः, अनुमेयं लक्ष्यते चाप्यते ऽनेन ] इति कृत्वा । अन्यथेति यदि जन- 10 कस्यापि लिङ्गस्याधिकार आत्मेन्दियमनोर्थसन्निकर्षोऽपि वाच्यः, तेऽप्यनुमेयज्ञानस्य कारणानीति । न तूच्यते । तस्मादत्र जनकस्य नाधिकार इति । स्यादेतत्-अनुमेयज्ञान प्रति लिङ्गज्ञानस्य साक्षात् कारणत्वं नान्यस्य । ततः साक्षात् कारणत्वाल्लिाहानमेवोच्यते इति चेत् , आह-न साक्षादित्यादि । कथं नेत्याह-सम्बन्धस्मरणेन व्यवहितत्वा. दिति । सम्बन्धस्मरणं सिद्धमिति, अस्माद् वचनात् सम्बन्धस्मरणं सिद्धं न तु सम्प- 13 न्धिधूमादिप्रतीतिः, तथाहि भाष्यात् “ यस्य धूमादीनामग्न्यादिभिः सम्बन्धः सिद्धः" ] इत्यादि । इत्युक्तमित्यस्मिन्नथें ज्ञापकमाइ । यतस्तत्रैवोक्तम्--" प्रसिद्धि- पूर्वक एवापदेश इति कथं प्रतीयत इति चेत् , उच्यते-अर्थान्तरभावे सति यस्माद- प्रसिद्धोऽनपदेशः । कथम् ! यस्य धूपादीनामग्न्यादिभिः सह सम्बन्धोऽप्रसिद्धस्तं पनि धूमादयोऽनपदेशः "[ ] इति । तस्मालिनज्ञानस्य लैनिकरवे एतदज्ञापकम् । 20 सूत्रे कार्याधभापितमिति शास्त्रे । कार्यत्वात् कारणतो विकारात् 'संयोगाद् विभागाच्छब्दाच शब्दनिष्पतेः शब्दोऽनित्यः' इति कार्यमादयः शब्दानित्यत्वे हेतब उक्ताः । एवं संदकारणवन्नित्यम् ' इति नित्यत्वसाधनाय सदकारणवत्त्वमुकम् । ते च कार्यवादयो लिङ्गवेन नाख्याता इति वैकल्यं लक्षणस्य । तत्र स्यादेतत्-तेषामपि कार्यवादीनामन्ताव इति चेत् , माह-एतेषामित्यादि, एतेपामनित्यत्वादिलिङ्गानाम् 25 १ शद् प्रेल लस VT. I भाप्ये (!) ॥ २ इत्यादिना D. ed. ॥ ३ वै० सू० २१ २ । ३२ ॥ ४ वै० स० ३ । २ । ३४ ॥ ५ वै० सू० १ ॥ २ ॥ ३६॥ ६ वै० म० - [ ·5 सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये वैशेषिकानुमानपरीक्षा । अन्यतमदिति एकमपीत्यर्थः । ननु कार्यत्वं सदकारणत्वं चैकार्थसमवायित्वान्तर्भूतम् एकस्मिन्नर्थे शब्दादी कार्यवानियत्वयोः आत्मादौ च नित्यत्व मदकारणत्वयोः समवाया. दिति चेत्, नेतदस्ति, एकार्थसमवाय हि कार्य कार्यान्तरस्य कारणं कारणान्तरस्ये- त्युकम् , अत्र च कार्यकारणभाशसम्भवः । व्यायव्यञ्जकताया इति, अनित्यत्वं व्यङ्ग्यत्वात् कार्यम् , कार्य तु व्यञ्ज रुत्वात् कारणमिति । एवमन्यत्रापि वेदितव्यम् । शेषमध्यञ्ज प्राप्तमिति, अन्यथा मेदेन निर्देश एव न स्यात् , स चास्ति । ततो व्यायव्यञ्जकत्वेनात्र कार्यकारणत्वमभिप्रेतमिति नावगन्तव्यम् । अन्यतस्तद्गतेथेति, वृथा निष्प्रयोजनम् , अन्यत इत्यविनाभावात् , अविना. भावित्वेन धूमादिलिङ्गादनुमेयमधिगम्य ' अस्येदं व्यञ्जकम्' इति मनमा कल्पने 10 ततो व्यर्थ मेतदनुमान कारणं कल्प्यत इति शेषः । अथवा प्रतिपाद्यत इति प्रकृत- मत्रापि सम्बध्यते, परेण निष्पयोजनमेवैतदनुमानकारणं प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । अन्ये पुनरेवं वदन्ति-अविनाभाव एव सम्बन्धोऽनुमानस्य कारणं शास्त्रेऽत्र निर्दिश्यते, मनु- मानभेदप्रदर्शनार्थ तु कार्यकारणभावादिसम्बन्ध उपाचः, ततश्च सर्वदोपाभाव इति । उदयुक्तम् , कारणस्य लिङ्गवेन निर्देशात् तत्र चाविनाभावाभावात् सम्भवानुमानस्य च 15 पराभिप्रायेणासम्मवादिति '-VT.D.ed. पृ. ११.३-110bIP ed. पृ. ११४३-१३३ ॥ - . तुलना--"शा परिहणं निदर्शनाय ने नावधारमार्यम् । परमार ! प्यतिरेक- ना । नयथा अभयुगे धाायन पाहिनस्य हेतुलितम् , नन्दोदय सानु मरिसर, शरद सामाशेऽस्त्योदयस्य शमादि । तसरंम् ' अस्पदम् ' इति सम्मन्यमानाना गिरम् ।" प्रशस्तपादमाप्प. पु. १.४॥२सतो पृ. १९. 4.1-01 - ·5 । अथ सवृत्तिके प्रमाणसमुच्चये तृतीये परार्थानुमानपरिच्छेदे वैशेषिकमतपरीक्षा। *ममुदाय्येव धर्मः स्याद् न साध्यौ धर्मधर्मिणी ।। ५४ ॥ विशेषः साध्यवद्धर्मः प्राप्तोपस्याप्यनिश्चितः । आकाशाद्यस्तितासिद्धी प्रयोगो नोपपद्यते ॥५५ ।। वैशेषिकाणामपि " तद्वद्धर्मस्य हेतुः । ] अभिधानमिति वर्तते । अत्र च तच्छन्देन यदि साध्याभिधान सम्बध्यते तेन साध्यमेव तद्वद् भवति, तच समुदायो धर्मो धर्मी वा स्यात् ? यदि समुदायस्तहि समुदाय्येवं धर्मः स्यात्, शब्दोऽनित्य इत्यत्र समुदायेऽनित्यत्वं धर्म इत्यनित्याभिधानं हेतुः स्यात् , न हि समुदाये धर्मान्तरमस्ति । “विपाणी तस्मादश्वः " [० सू० 10 ३।१ । १२ ] इति साध्येऽत्रापि विषाणित्वं धर्मत्वाद्धेतुः स्यात् । अथ धर्मः, तत्र कृतकत्वादि न सम्भवति । अथ धर्मी, तन्न, तस्य मिद्धत्वात् । अनित्यत्वेन साध्य इति चेत् , न, समुदायार्थस्य माध्यत्वात् । “ अनित्यत्तस्य शब्दा, शब्दस्यानित्यत्वम् , शब्दोऽनित्यः' इत्येते समुदायार्था व्यपच्छेदफलत्वात् । एवमत्र समुदायार्थ एव साध्यः सम्भाति, न साध्यौ धर्मधर्मिणी तो 15 साध्यौ न सम्भवतः सदोपत्वात् । नापि समुदायः पूर्वोक्तदोपत्ताव * । अथ गुणभूतमपि साध्यं तच्छब्देन सम्बध्यते, तत्र समुदायेन धर्मिणा वान्यस्तद्वान् नास्ति यस्य तद्वतो धर्मः स्यादिति धर्मोऽनित्यवि]मेव सोध्यमवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । ततः शब्द एव तद्वानिति तस्य यो धर्मः स १ 'समूहस्यैव धर्म: स्यात् ' इत्यपि भवेत् पाठ ॥ २ 'अत्रापि' इत्यपि भवेदन पाठ ॥ 20 ३ तदिति शन्देन साध्याभिधानमभिमम्मभ्यते तेन साध्यमेव तद्वदित्युक्त भवति V॥ ४ कि समुदाय उत धर्म आहोस्विद् धर्मी ' त्यपि भवेत् पाठः ॥ ५ समूहस्येव धर्मः स्यात् । इलपि पाटो भवेत् ।। ६ समूह (1) एक धर्म. स्यात् , अन शब्दोऽनिल इति समुदायेऽनिलल धर्म इति तदभिधान हेतु स्यात् , न हि ममुदायस्य धर्मान्तरमस्ति । विपाणित्वादश्व दलनापि साध्ये विभागिय ] सदस्यैर धर्म इति हेतुः स्यात् । अय धर्म, तस्य कृतवादि न सम्भवति VI७ 'साध्यते' दलपि पाट स्यात् ॥ ८ समुदायानत्वात् । K॥ ९ ' इत्येवेपा समुदायोऽयः' इलपि भवेत् पाठः ।। १० असम्भव सोपत्लाइ * K॥ ११ 'साध्ययेनावश्यमभ्युपगन्तव्य,' इत्यपि भवेत् पाठः। तच 25 - .

·- . . सवृत्तिके सटोके च प्रमाणसमुञ्चये वैशेषिकहेतुपरीक्षा । हेतुरिति चेत्, तत्रापि साधारणविशिष्टयोः विशेषः साध्यवर्मः प्राप्तः *साध्यवत एव धर्म इत्यवधारणात् । न हि माध्यतो धर्म एवेत्यरधारणे किमपि प्रयोजनम् , धर्मिणि प्रमगामापात् । ततः माध्यात एव धर्मः' इति सामीप्यात् तंत्र प्राप्नोति । तथा च शब्दो[s]नित्यः श्रावणतादित्यपि हेतुः 5 स्पात् । साध्यधर्मेऽपि तुल्पमिति चेत्, न, तम्प अन्यत्र द्वेषा वर्तते ' इति विशेषणात् । अमांधारणस्त्वन्यत्र न वर्तते इति न तुल्यम् । अनित्यत्वमात्रमाध्यत्वं च शब्दात् अन्यस्यापि तद्वतो घटाधर्माभिः घानस्य हेतुभूतत्वाचाक्षुपत्ताभिधानमपि हेतुः स्यात् । किन, अनिश्चिना, अनिश्चित इनि संशग हेतुपभिवारी, मोऽपि हेतुः स्यात् , यथा[s]नित्योऽनवा- 10 दिति । तन्मात्रमपि विकल्पनीयम् । सर्वयापि न युज्यते । तस्मात् तत्मा- धन्याव्यभिचारीति वक्तव्यम् । *था सति तद्वत्माधर्म्यस्य माध्यत्वाद् धर्मान्तर परिहतं भवति श्रीवगतं च । अव्यभिवाविचनादवधारणाच व्यभि नारि. धर्माभिधानं परिहनम् । यथापूर्वोक्तदोपः आकाशाद्यस्तितासिद्धौ प्रयोगो नोपपद्यते । तत्र प्रतिज्ञावतः मापातो गधोऽसिद्धः, भिगोऽसि दत्तात् । तस्मात् प्रयोगोऽपि असम्बन्धाद्धतुर्नोपपद्यते । 15 पाठ । - १ इति चेत् V नास्ति ॥ २'माधारगविशिग्योः सदावे' इल िK भनुसारेग भो 'साधारणा विशेष साध्या, स्यात् ' V अनुमारेग पाये भाति ।। ३ 'विशिरः 20 इत्यपि पात्रे भो॥ * एतदन्तर्गत पाने VT. मध एवं दृश्यते ॥ ५ 'धर्मिणोऽप्रसका तात्' इत्यरि पाठधिस्य ॥ ६ तदर्भ प्राप्नोति V1 S ' अमावारमस्य कन्यारतेनं तु-पम् ' इति स्यामाद न तुम ' इति Rsो। मालित ९ अनिश्तिय संशयहेतृध्यमिवारी, म हैस्यार K॥ १० . 'तथा सति तदासापर्यस्य साम्यवाद भर्मर श्रावमाप च परिहार । तया मनि तदरममाधम्याद धनान्तर परिहन 25 माति। V1 तया गाने पम-it परिका भाति VT ॥ १९ एहि' इत्यति पाडत सात् ।। १२ पाप अभिवारिवचनं च 'अव्यभिचारि ' इत्यवधारणा V, VT मध्ये तु 'धनान्तरसरकारमा मह करो भानि । मतस्तदनुसारेण भावणस्वामनावश्यकमात्र भाति ।। १३प योको दो:VI पूमि यथा रोर K। (यथापूर्वोक्ता रद् दोषः)। १४ 'गगनापस्तितासिद्धी' इसी भान पार. ॥ १५ अगम्यधाम :

·सप्तमं परिशिष्टम् । अभावो वा विरुध्येत विपरीतं न्यूनाभिधा ।। ६३ ।। वैशेषिकाणां त्रिविधो हेत्वाभाम:-"अप्रसिद्धोऽनपदेशः, अमन् सन्दिग्धश्च" [वै० सू० ३।१।१०,११] इति । अप्रसिद्धस्तावद् न हेत्वामामः, किं तर्हि १ दृप्रान्तस्य अभावो वा अप्रसिद्धार्थत्वं वा हेत्वथैन । 'चा' शब्दो विकल्पार्थः । एवं हि म दृष्टान्तेऽप्रसिदः। अथापि साध्य एत्राप्रमिद्ध उच्यते । तथा सति हेत्वर्थो विरुध्येत* : प्रसिद्धिपूर्वकत्वादपदेशस्य' [वै० मू० ३ । १ । ११ ] इत्यत्र सम्बन्धकाले प्रसिद्ध इत्युच्यते । अमन्नपि नामन् । मन्दिग्धोऽपि न मन्दिग्धः । विपाणि हि प्रसिद्ध- त्वात् प्रसिद्धं कृत्वा तत्रोदाहियते-यदि विपाणी तस्मादश्वो विपाणी [तस्माद्] गौरिति च [ वै० सू०३।१।१२] । अयापि अमतो हेतुरमन् मन्देहस्य हेतुः सन्दिग्ध इति चेत् , असतस्तावन्न हेतुरमन्मात्रस्याप्रतीतेः। न हि 10 तत्रावाभावमा ज्ञायते, किं तर्हि ? विपरीतम् , अनश्वज्ञानं तत्र गौरित्यर्थे, नामावज्ञानम् । तस्मादयं विपरीतसाधना विरुद्धः । सन्देहहेतोश्च सन्दिग्धाभिधाने न्यूनाभिधा। 'विपाणित्वाद् गौः' इत्य. यमेव न मन्देहहेतुः, किं तर्हि ? असाधारगोऽपि, यथा पदमु पदार्थपु श्रावण त्वम् , तद्धि सर्वत्रामावाद् अंन कविषयसंशयहेतुः। ये आहुः-विशेष उभयत्र 15 दृष्टवालवादिवत् मामान्यमेवेति, तदयुक्तम् , न हि यतो व्यावृत्तिस्तैदाभामः संशय उपपद्यते मा भूदेकद्रव्याच्या पृथिव्यादिषु संशय इति । तस्मादयं सर्वतो १ अमावो वा प्रसिद्धत्यात् PS ॥ २ 'न्यून वच ' इत्यपि पाटोत्र स्यात् ॥ ३ तथा सति प्रसिद्धिपूर्वकस्वादपदेशस्य हेत्वर्था विरुध्येत । अत्र सम्बन्धमले प्रसिद्ध उच्यते K॥ ४ * * अI PS' अनुसारेण कारिकाशः ॥ ५ प्रसिद्धत्वाद् विपागित्वमगोदाहियवे K॥ ६* * 20 * PS अनुमारेग कारिकांश ॥ 'अमावस्य' इत्या पाठोऽत्र स्यात्र ॥ ८ तर विषाणिला. दनवज्ञानं जायते, न तज्ज्ञानम् , नरमादय विपर्ययसाधनाद् विरुद्व एव V॥ ९ तुलना-" यो त्यनुपेयेऽविद्यमानोजी तापमानाचीये सस्मिन् नास्ति तद्विारी ते चास्ति स विपरीतसाधनाद् विरुद्ध यथा यस्माद्विपाणी तस्मादच इति । "-प्रशस्तपादभाप्य पृ० ११७॥ १० अनेक विषये संशय सारणम् K॥ ११ ननु चार विशेष सरायहेतुरभिहित. शाने तुल्य जातीयेवान्तर- 25 भूनेषु विगेरस्योभयया दृष्टवार [वै. सू० २ । २ । २] इति। न, न्यायवाद । शन्दे रिमेरदर्शनात् समयानुसत्तिरित्युके नाय पारीनामन्यनमस विशेष स्थास्यपगत्वम् , किन्तु सामान्यमेव मम्पयते । कम्मा । तु-पजातीदेव सतरभूतेषु द्रव्यादिनेदाना को विशेषस्योभयथा स्वादियुम्, न ममयकारणम् , अन्यथा पट्सपि पदापु सरायमात् । तस्मा सामान्य. प्रत्यवादेव संशयः। *--प्रशस्तपादभाप्य पृ० १२०-१२१ । " समानानधर्मापपत्रिप्रतिपत- 30 - ·- - . २०० सवृत्तिके सटीके व प्रमाणसमुञ्चये वैशेषिकहेत्वाभासपरीक्षा । व्यापमम्भवात् सर्वाभामस्य [ संशयस्य '] हेतुरमाधारणत्यादन्य एवं रुपलम्यनुपलम्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्श मराय [ न्याय. सू. १।११२३] । अनेक धर्मापातरिति । समाजातीयमसमानजातीय चाने कम् । तस्याने स्य धर्मापपत्ते.-विशेषस्योभयया दृष्यत्वात् । समानजातीयेभ्योऽसमानतातीयेभ्यश्चार्या विशिष्यन्ते गन्धवत्वात् पृथिवी अबादिभ्यो 5 विशिष्यते गुगकर्मभ्यश्च । अस्ति च शब्दे विभागत-यत्व विशेष । तस्मिन् द्रव्य गुण. कर्म वेति सन्देह विशेषस्योभयथा दृत्वात् किं द्रव्यस्य सतो विशेष आहोस्विद् गुणस्य सत इति अथ कर्मगः सत इति । "-न्यायभाग्य ११ । २३ । · अनेकपो पत्ते. सशय इति । अनेकस्यानेकश्व धर्म इति केचित् । अनेकस्य धर्माऽकर्म । अनेकस्य द्रव्यगुगकर्मलक्षगस्य सयोगजव धर्म., अनेकश्च धर्म. सयोगजस्वनिर्गु गत्वक्षगिक वानि शब्दे। तदेवमने परिपत्ते. सराय इति केचित् । तदयुक्तम्, समान- 10 धर्मापपत्तेरित्यनेनैव चरितार्थत्वात् । . मानेकधर्मशब्दस्य कोऽयं. असाधरणो धर्म इति । कय पुनर- सावारणो धर्माने धर्म इत्यनेन समासपदेनाभिधीयते । समानासमानजातीयविशेषकत्वात् । समान- जातीयमसमान जातीय चाने कम् , तस्माद्विशेगे विशेगो धर्म । अनेस्माद्विशेषोऽनेकवर्म , तस्य वाने कस्य धर्मों यास्त्र सोऽयमकर्म इति । यथा शब्दस्य विभागजल सामा यविशेषसमवायेभ्य शब्दस्य सदादिना विशेषग निर्मकस्य । तस्मिन् द्रव्यं कर्म गुग इति विभागज वात् सशय । न हि 13 द्रव्याग गामन्यतम विभागाजायमान हम् । सर्वनामम्भवाद् विभागजस्व सशय करोति सर्वतो माइतेरिति । तत्र विभाग व विभागजविभागाममयिकामा वा नर्ते शब्दात् सम्भवतीति सर्वतो यावृते सशयहेतु । तुल्यनातीपेष्वर्यान्तरभूतेतु विशेषस्योभयथा दृष्टवादिति ।-" न्याययार्तिक. १।१।२३ । यतोऽने कस्मात् ममानासनानज नीयादेश स्वाध्ये यावर्तयति अतोऽनेकापादानमध्यावृत्ति हे नुवादक्ष गयाऽनेक इत्युच्यते। समानमानीयमसमान जातीय चाने कम् , तस्य धर्मा निवर्तकतया । ... 20 स्थादेतत्-यद् येन सहचरित र तत् कचिदृश्यमान तत् स्मारयत् तद्विरुवेनापि सम्बन्धादनिश्चाययत् सायहेतुभाति, या समानो धर्म । अपाधारगरा धर्म विभाग न ऋते शब्दात् क्वचित् पृथियादौ वा उग्गादो गन्धादौ वा दृष्ट इति कय स्मारयेत्, अस्मारयन् कथं सशय जनयेत् इत्यत अह-धभागजस्व मशय कमेति मर्वतो व्याहत्तेरिति । अयमर्थ -यद्यपि विभागजस्व न द्रव्यादी कचिद् दृशम् , तथापि तद्वयतिरेक प्रत्येक द्रव्यादौ दृष्ट इति विभागजवेन सदाविशेषवान् शब्दो 25 अकर्म या व्यापर्तमान किं गुम , गुगन या यावर्तमान किं दधम् , गुगद्रव्या-या व्यावर्तमान किं कर्म । इति व्यतिरेकमुखेग त । तत् स्मारयन् असाधारण धर्मा भवति सशयारगामिति । ननु सहयरितो र रमारयन् विपर सस्यहेभि इति न तु यो त तेनासाहययादिनि शष्टा- मानेतु भाव्यकारीयमुत्तरमाह--- पजातीयेषिति ! यद्यपि व्यनिरेका गामाधारण शक्त, स्मारयितु तथापि भाष्योकरयुकम् । यत् ग्रनु सदादिहरममन विशेष तर ममान जातीये-योऽसमानजातीये- भ्यय यात यया पिरी द्रव्यागादिया दया नरेगे गुगका पर विजातीये.यो ग-यवत्वेन यान द्रव्य जातीयम् , एवं रूपवर हा गुग, उपमनोरक्षेपण कर्म । नयाविध शब्द पदादि सम्पन्न विभाग जति मनानापमानजातीय-यो विशिष्यते तस्माद् द्रव्यं गुम कर्म घेति मशय अगाधारण हि धर्मा यातरे मुझेग मायहेतु । स चानेस्माद्धारल्या सिध्यति । अनेम्मापाताऽने धर्म इति विमग नियत इति । न्यायपातिकनपटीका 35 1111 २३ ॥ १२ समय उपयत K॥ १३ तस्मा माया (1) संशयहेतुरन्यो. गाधारण एक नोर V॥ 30 .

·२०१ सप्तमं परिशिष्टम् । नोक्तः । एवं विद्वानकान्तिकोऽनेको नोक्तः यथा किं पृथिव्यादिभिः संहतस्य शरीरस्यारम्भ आहोस्वित् स्वसजातीयारम्भ इति संशयः पश्चानो लिगोपलब्धे- विजातीयारम्भनिषेधाच्च । एतेन संशयसूत्रवैकल्यमपि उक्तम् । अत्र च सामान्य- प्रत्यक्षत्वेऽपि कुन्दशौक्लयाद् रूपत्व गुणत्वाऽऽश्रितत्व-निर्गुणत्वादिषु निश्चयो दृष्टः, न संशयः, तस्मादव्ययच्छेदहे तुः मामान्यं तत् प्रत्यक्षले संशयकारणमिति 5 नोक्तम् , तस्माद् न्यूनत्वम् । यदि च अमतो हेतुरमन् सन्देहस्य हेतु: सन्दिग्धः [ तथापि ] यः माध्येऽसन् सन्दिग्धश्च म नोक्ता, तथा चात्यन्त न्यूनोक्ति:-यथाऽनित्यत्वे माध्ये शब्दे चालुपत्रमनपदेशः, धूमादित्वेनाग्न्यादौ साध्ये केचिदेशे सन्देहः । एवं पैशेषिकाणां हेवामासो दुर्विहितः । मप्रतिरूपो हेतुरुक्तः। 10 [इति प्रमाणसमुचये तृतीयः परार्थानुमानपरिच्छेदः। विशालामलवती टीका । तद्वद्धर्मस्य हेतुरिति । तदस्मिन्नस्तीति तद्वान् , तद्वतो धर्मस्तद्वद्धर्मः । सम्बन्धित्व- मात्रस्य हेतुस्त्रे प्रसक्त तद्वयच्छेदायाह-अभिधानमिति वर्तत इति । साध्याभिधानं प्रतिज्ञा' इति प्रकृतम् । ततोऽयं वाक्यार्थः-तद्वद्धर्माभिधानं हेतुरिति । यदि साध्या- 15 भिधानं मम्वध्यते इति तस्य प्रधानत्वात् तेन च साध्यमे तहदिति सम्बन्धिशब्द. वादभिधानाभिधेयमेव तेन तद्वद् भवति । तथाहि-पुत्रवानियुक्त पितैव तद्वान् भवति । नम्बाकाशमपि ते । तद् भवति तस्य तत्समवायित्वादिति चेत् , सत्यम् , तथापि १ एवं विदेशान्तिक एपानेको यथा ..Ku २ सम्भूय शरीरस्यारम्म उच्यते आहोस्थिन् सजातीयस्येति सराय.V ॥ ३ अब K मध्ये 'लुस्' पडि ' इति पाठ., किन्तु 'दुस्' पडि' 20 इने पोऽत्र शुद्धो भाति ॥ ४ वैकल्यम् (1) इ.सुकम् V ॥ ५ मपि पुनरुकम् K॥ ६ कु.द. मौलागुगत्या...K.। उत्पलशोरपाद् गुगवा ..V ॥ ७ " अव्यवच्छेदहेनोरिति वक्तव्यम् । यदिदं समानधर्मोत्तेरिनि पदमेतस्मिन्नव्यान्तोः समानस्य धर्मस्योपपतेरिति रक-यम् । नहि कैरला मानमरपतिः सरकार मति अन्या लवाहिनापि समय स्यात् , समान कुस सानि याना मति । व्याचेहेनु वान भाति ।"-न्यायपातिक १।१ । २३ ॥ ८ त-प्रत्यक्ष 35 साय इति नोचते V॥ ९ 'भारस्य' सपि पाठः पादत्र ।। १० एस न्यूनोक्तिः Vu ११ 'यथानित्यवसाधने' इति 'ययानि त्वमिती' दनि पा पाटोऽपि स्याउ ।। २२ धूमादि-वे. नाग्नो साये K। भूमादित्वेनाग्यादिमायने VI VT अनुमारे 7 'धूमादित्यस्य 'इति पाठ. प्रतीयते ॥१३ ऋविदेश म. K॥ १४ हे बानागोऽपि सार उक । परायांनुमाननिहगम् । तृतीयः परिच्छेद- Ku . . 30 ·. . २०२ सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये वैशेषिकहेतुपरीक्षा । शास्त्रेणाकाशधर्मकार्यस्वादीनामपि पैदकारणत्वोपगमादाकाशस्यापि विधान कृतमेवे- त्याशय । न हि समुदाये धर्मान्तरमस्तीति, समुदायो हि समुदयमात्र बुद्धिपरा- मृष्टमेव, प्रासादमालावत् । तस्य समुदायितोऽभिन्नत्वात् कुत कृतकत्वादिधर्म : समु. दायी एव यो धर्म स तदेकदेशत्वात् ' तस्य ' इति व्यपदेण्टु शक्यते, यथा गृहस्य 5 गवाक्ष । तस्मात् समुदायी एव हेतु. प्राप्नोति, स च प्रतिज्ञार्थेकदेशत्वादसिद्ध । ननु समुदायस्य धर्मान्तर मास्तु, तदेकदेशस्य धर्मिण शब्दादे कृतकत्वादिधर्म सम्भवति, ततश्च तस्यैवाभिधान हेतुर्भविष्यतीति चेत् , आह-विषाणी तस्मादश्व इत्यादि, यो दृश्यो विषाणी पिण्डोऽसावश्व विषाणित्वादित्यत्र साध्यधर्मेणाधवेन विशिष्टस्य पिण्डस्य धर्मिणो धर्मो विपाणिवमिति स्वशास्रोतो हेत्वाभासो हेतु स्यात् । तत्र कतकत्वादि 10 न सम्भवतीति धर्माणा धर्मिपरतन्त्रत्वात् । अनित्यत्वादिधर्मे कृतकत्वादिधर्मा नोप पद्यन्ते । तस्य सिद्धत्वादिति, सिद्धस्य साध्यत्वानुपपत्तेर्लक्षणस्य निर्विषयत्व स्यात् । धर्मेऽप्यय समानो दोष इति तत्रापि वक्तव्यम् । अनित्यत्वेन माप इति चेदिति अनित्यत्वेन विशिष्टस्य साध्यवत् । व्यवच्छेदकलत्वादिति, शब्दशब्द सर्वावस्थाया शब्द परिगृह्य वर्तते, एवमनित्यशब्द सर्व शब्दाद्यनित्य वस्तूपगृह्य । तयो परस्पर 15 व्यवच्छेद., अनित्यशब्देन शब्दस्यावस्थान्तरव्यवच्छेदात् , शब्दशन्देन च नित्यत्वस्या- श्रयान्तरव्यवच्छेदात् । तस्मात् परस्परव्यवच्छेदेन समृष्टत्वात् समुदायस्यैव साध्यव भवति। गुणभूतमपीति अभिधान 'विशेषणत्वात् साध्य गुणभूतम् , तथा च विवक्षा- वशात् सामध्ये सति 'शब्दा विवक्षामनुरुन्धते' इति तच्छन्देन साध्यमेव परामृश्यते । समुदायेन धर्मिणा वान्यस्तद्वान्नास्तीति, धर्मिसमुदाययो स्वतन्त्रत्वात् । ननु समु 20 दायिन तद्वान्नास्ति, तत किमेवमिति चेत् , नैतदवम् , अत्र धर्म समुदायेन तद्वाना होस्विद् धर्मी ! यदि धर्मोऽनित्यत्वादि यदभिधान हेतुभूव स धर्मो नास्त्येव । अथ धर्मी, वत्र धर्मिमात्रे साध्ये यो दोष स प्राप्नोस्येव । तस्मात् 'समुदायेन धर्मिणा चान्यस्तद्वान् नास्तीत्यत्र यथोक्तदोपो न वर्तते स नास्तीत्यमिप्राय इत्यनवद्यम् । विशेषः माध्यबद्धर्मः प्राप्त इति । साध्यवत एवेत्यवधारणादित्यभिप्राय प्रका- १ वै. सू. २।३।३२-३७॥ २ अनि यकारण वोपगमात् (1)॥ ३ ग्रेगम° पडि नि' VT समुदारस्य हि (1)॥ ४ गम्° च°°नडि ग्रेग गयन्• VT -ममुदायिन एव यो धर्म (!)॥ ५ ग्रेगम्° चन्' ' VT ममुदायत [अय 1]" ६६. ग. Vr[1] तदर्मा (')॥ ७ यत्रोक (1)॥ 25.

·, [ वै. सप्तमं परिशिपम् । २०३ शयति । ति कारणमेवमवधार्यत इत्याह-नेत्यादि । धर्मिणि प्रसङ्गाभावादिति, साध्य- वति धर्मिणि धर्मी न सम्भवति, तस्य स्वतन्त्रत्वात् । सामीप्यात् , अन्यासनिकृष्ट स्वात् तत्सामीप्यम् । श्रावणवादित्यपि हेतुः स्यादिवि अपिशब्दोऽधारणार्थः गर्थोि वा । नवपक्षधर्मव्यावृत्त्यर्थं तद्धर्मवचनम् , तथा च तद्वत ए।' इत्यवधारणा- भावानासाधारणस्य हेतुलपसत इति चेत् , जयमाशयः-- अपक्षधर्मस्यापसक्तस्वात् 5 तवावर्तनाय प्रयासो निरर्थकः, यस्मादसम्बद्धार्थस्य स्वयमेव · अस्येदं कार्य कारणम्' ० ० ९ । १८] इत्यादिना प्रागे हेतु निराकृतमिति । साध्यधर्मेऽपीत्यादि, तत्रावश्यमेवमवधारयितव्यं 'साध्यस्यैव धर्मः' इत्यादि सर्व वक्तव्यम् । न, तस्येत्यादि, साध्यधर्मोऽन्यत्र द्वेधा वत। इति विशेष्यते, वत्र यदि साध्यस्यैव धर्म इत्यवधार्यते [हिं] विशेषणानुपपत्तिः । तस्मात् 'साध्यस्य धर्म एव' इत्यवधारयितव्यमिति यद्यप्य- 10 साधारणोऽपि धर्म एव तथापि तस्य हेतुत्वं न प्रसज्यते, अन्यत्र वृत्त्यभावात् । यदाह- असाधारण इत्यादि । पुनरप्ययं किमर्थमुपन्यासः, यावता अपक्षधर्मव्यावर्तनार्थमेव तत्र साध्यधर्म उक्तः, यदाह-' पक्षस्य धर्म एवेत्यवधारणात् । ] इति चेत्, ननु पक्षधर्म एवेत्यधिष्ठितं कृत्वा वचनान दोपः । अनित्यत्वमात्रेत्यादि, यस्यानित्यवमानं साध्यं तस्य घटादयोऽपि तद्वन्त इति 15 तद्धर्मश्चाक्षुषत्वमपि हेतुः स्यात् । अथाधिकरणभेदकृतरूपभेदाश्रयणेन घटादिगतस्या- नित्यत्वस्यासाध्यवानायं सा इति चेत्, तथा सति श्रावणत्वमेव हेतुः स्यात् । शदा- नित्यत्वस्य साध्यत्वे च समुदायार्थः स्यात् । अनिश्चित इति, निश्चितं निश्चयः, न विद्यते निधितमत्यनिश्चितः । पर्यापान्तरेणास्पार्थ प्रकाशयति-संशयहेतुरिति । संशयहेतुरिति किमिति चेत्, व्यभिचारीति । तन्मात्रमपीति, 'तच्छन्देन साध्यमपि समुदायो 20 धर्मो धर्मी वा स्यात् , अबधारणमपि तद्वत एक धर्म उत तद्वतो धर्म एत' इत्येतावन्तो रिकताः । तस्मादित्यादि, अनित्यत्वादिधर्मवता घटादिना यत् साधर्म्य साध्यं तदव्यभिचार्यभिधानं हेतुरिति । साध्यमिति तत् कुत इति चेत् , प्रत्यासतेः । तथा १ 'साध्यधर्मो यतो हेतुलदानासाथ भूयमा' [३10] इति माध्यधर्मस्य हेनरवं दिश्नागेन प्रमागममुऽनिहितम् । अत: पक्षो अनाधिपति-साध्यघऽपीत्यादिना । एनब 25 दिग्नागो न तस्येत्यादिना समाधत्ते । ' सपक्षे सनसन् द्वेधा पधर्मः पुननिधा। प्रम- सरोऽपि समदतिवन:14]... ..... ..तय य: गन् मनावीरे देधा चासातदन्यये। म हेतु........ (३३.] 'अन्यत्र माझे द्वधा सनमय' इति हेतुविशेषशानिगाभार्य दोष इति दिलायस्पात्राशयः ।। - ·२०४ 5 - सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुचये वैशेषिकहेत्वाभासपरीक्षा। मति धर्मान्तरं परिहनं भाजीति चाक्षुषत्वं श्रावणस्वं च परिहृतं भवति, तस्य तद्वता साध्यसाधय नास्तीति । अपधारगादिति तद्वतैव साधर्म्यस्य इत्यवधारणात् । आकाशाद्यस्तितामिद्धौ इति 'आदि' शब्देनात्मादयो ग्राह्याः । तत्रेत्याकाशादिसिद्धी प्रतिज्ञापतः माध्यपतो चेति तच्छन्देन यदि अभिधान परामृश्यते यदि वा साध्य- मुभयथापि प्रयोगो नोपपद्यते । -VT. D. ed. पृ० १९०-- १९३A 1 P. ed. पृ. २१७A-२१९AI वैशेपिकाणामित्यादि । तत्राप्रसिद्धो लिङ्गलिङ्गिनोः सम्बन्धस्याप्रसिद्धत्वात् , यथाग्निधूपयोः सम्बन्धः सन्न प यस्य कार्यकारणलक्षणोऽसिद्धस्तं प्रति धूमोऽनादेशोऽहेतु- रित्यर्थः । अमन संयोगादिमम्बन्धाभावादसन् यथा विषाणी तस्मादश्व इति । यदश्व. 10 विषाणयोरनन्यत्वे सिद्धे । विषाणी विद्ध. ' इत्युच्यते किमत्र ज्ञायते ! यदि 'विषाणी तस्मादश्वः' इति रक्ति, वकव्यं वदसद्वचनमिति, न हि अश्वविपागयोः कश्चिदपि सम्पन्धोऽस्तीति । मन्दिग्यो यः सन्नप्यनिश्चितः, यथा विपाणी विद्यत इत्युक्ते किमत्र ज्ञायते यदि 'विपाणी तस्माद् गौः' इति वक्ति, वक्तव्यं तत् सन्दिग्धवचन मिति । कस्मात् ! महिपादिप्वपि विषाणमस्तीति । अप्रसिद्धस्तापदित्यादि, लिलिनिनोः 15 सम्बन्धस्याप्रसिद्धी दृष्टान्ताश्रयो द्वो दोपौ सम्भवतः-दृष्टान्तस्यामा पाऽसिद्धार्थत्वं वा हेत्वर्थेन । तत आह-माशब्दो विकल्पार्थ इति । तत्र यदा तावद् दृष्टान्वधर्मिण एक स्वरूपाप्रसिद्ध सम्बन्धो न प्रतीयते तदा दृष्टान्तम्याभावः, धर्म्यसिद्धेः । अथ धर्मिसिद्धावपि तत्र पूर्व रितस्यादृष्टत्वात् सम्बन्धस्याप्रसिद्भाव तदा हेत्वर्थेनापसिद्धार्थत्वं साधनवैकरयमित्यर्थः । कस्मात् पुनदृष्टान्ताभासो न तु हेत्वाभास इत्याह-एवं होत्यादि । 20 आभ्या प्रकाराभ्या यम्माद् दृष्टान्तेऽप्रसिद्धस्तस्मादयं दृष्टान्तदोषः, न हेत्वाभासः । अयापीत्यादि। साध्यवर्मिणि [ अमन् ] सन् चा चाक्षुषवादितुल्योऽयसिद्ध- शब्देनोगते न दृष्टान्ते इति चेत्, तथा मति देत्तयों फिरुधा कुनः पुनहत्तयों विरुध्यन इत्याइ-प्रमितिकत्यादपदसम्मति । य पूर्व सम्बन्धकाले प्रसिद्धो विज्ञात स एवापदेशो नान्य इत्यर्थोऽभिनन । तथाहि-यद्यपदी वांकम देशरियते १७ तथा मति द्रव्यगुगर्भगामे कारणसमिति योऽम्युग्गगम्नस्य हानिरिति परिहार उक्तः। भभूतं न नितम् , f तर्हि । अनादिपतीति । हेनुः क इति चेत् , पसितिसादपदेशम्यति उपलब्धि करयादित्यर्थः । यम्य धूमादिभिरग्न्यादयः १ प्रगिस गाभा पल VT ॥ २६पता ...पं.७॥ ।

·२०५ , सप्तम परिशिष्टम्। सम्पद्धा विरोधिनोऽविरोधिनो वा प्रसिद्धास्तस्य धूमादयोऽपदेश । प्रसिद्धिपूर्वक एतापदेश इति कथ पतीयत इति चेत् , पूर्वशब्दपयोगाच्च सम्बन्धकालसिद्धत्वमेवा नेनाभिधीयते, अन्यथा प्रसिद्धत्वादित्येवाभिधीयेत । प्रसिद्ध कृत्वेति, तत्र दृश्यमाने पिण्डे विषाणित्वमसत् सन्दिग्ध वा कृत्वा नोदा- हियते, किं तर्हि । प्रसिद्धमेव । कुत एतदिति चेत् , ' यदि विषाणी ' इत्यनुवादात् 5 पक्षधर्माभ्युपगम एवमुच्यते, साध्यधर्मेऽधे गवि च तस्यापसिद्धत्वमनै कान्तिकत्व च, न धर्मिणि पिण्डे । अथापि अभावस्य हे तुरिति असत्तो ज्ञानस्य हेतुरसन् सन्देहस्य हेतु सन्दिग्ध कारणे कार्योपचारात्, न तु हेतोधर्मिण्यभावात् सन्दिग्यलाच । न्यूनाभिधेति वैकल्यमाह । ' विषाणी तस्माद् गौ ' इति साधारणानै कान्ति कस्यै वोदाहरणम्, उदाहरणदर्शनाच्च तादृशम्यैव भावस्य प्रतीति स्यात् , न वशेषस्यानै 10 कान्तिकस्य,असाधारणस्य विरुद्धाव्यभिचारिणश्च ततोऽ यन्त विलक्षणत्वात् कुत प्रतीति । यथत्यादिनाऽसाधारणस्य तावदनुपादानमुदाहरणेन दर्शयति । परसु पदार्थेविति संशय. कारणम् ' इति वर्तते । कुत पट्वपि संशयकारणमिति चत् , सर्वत्राभावादिति सर्वत्रादर्शनादित्यर्थ । भावव्यपदेशो भवत्यस्मादिति दर्शन भाव , तन्निपेघेनादर्शनमभाव उच्यते । ननु चानुक्तोऽपि 'सन्देहहेतु सन्दिग्ध इति लक्षणात् प्रनीयते इति चेत् , 15 असदेतत् , सन्देह हेतु' इत्येतत् सन्दिग्धहेतुलक्षण न वसनीयम् , वस्यैवापरिज्ञानात् । य आहुरिति वैशेषिक एव कश्चित् । विशेषयति व्यावर्तयतीति विशेष उभयत्र दृत्वादिति साध्यापेक्षया तुल्य जातीयेपु इतरेषु च सम्बन्धित्वेन दृष्टत्वात् । ऊर्धवा दिदिति, यथोर्ध्वत्व स्थाणौ पुरुषे च सम्बन्धिन्यनुवृत्तिद्वारेणास्त्येव श्रावणत्व द्रव्यादि पदार्थे सम्बन्धिनि ध्यावृत्तिद्वारेण । ततश्च — यदि विपाणी तस्माद् गौ ' इत्यनेनोदाइरणे 20 नासाधारण उपाच इत्याशय । तदयुक्तमिति यदि ०यावृत्तिरुभयथा भवेत् तद्वारेण सामान्य स्यात् , सैव तु न संभवति । कुत इति चेत्, नेत्यादि । कस्माद् यतो व्यावृत्तिस्तदामास सगयो नोपपद्यत इति चेत् , आह मा भूदित्यादि । एकद्रव्यवत्व पृथिव्यादिभ्यो व्यावृत्त न च तदाकारेण संशय जनयति-किमेकद्रव्यात्तात् पृथिवी आहोस्विजलमाहोस्वित् तेज इति । तदनेन यद् यतो व्यावर्तते तत् तत्र तदामासस्य 25 सन्देहस्य न हेतु , यथैवद्रव्यवस पृथिव्यादिषु, श्रावणत्वमपि षड्म्य पदार्थेभ्यो भवन्मतेन व्यावृत्तमिति व्यापकविरुद्धपसमाह । तेधा च नति यद् यत्र संशयस्य र कान्ताव परिहतम् D ed । जयमपटात भयम् । २ वैशे पर एर काचर ()। ३यसव व स्थापुरुषसम्बधि अनुहातबारा नाम दिया पागमधि भ्याक्तिद्वारग (1)। ४ यता पृ. ११९ टि." ५ प्रताय न न स्यद। 30 ·, सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुचये वैशेषिकहेत्वाभासपरीक्षा । कारणं तत् ततो न व्यावर्तते यथा स्थाणुपुरुषयोरूत्वम् श्रावणत्वमपि षट्सु पदार्थेषु । संशयस्य कारणमिति विपर्ययेणापि व्यापकविरुद्धोरलविरेव । तस्मादित्यादि, द्रव्यादी. नामन्यतमेन शन्नेनावश्यं माव्यम् , अन्य या तस्य भावत्वमेव न स्यात् पदार्थान्तरानभ्युप- गमात् । तस्माद् द्रव्यादीनामेवान्यनमस्य कस्यचिदयं धर्म इति तद्धर्मसम्भवद्वारेण संशय. 5 कारणम् , न तनावृत्तिद्वारेणेति साधारणादन्यः, स च लक्षणादुदाहरणाच नोक्त इति न्यूनोक्तिः। विरुद्ध कान्तिक इति परस्परविरुद्धार्थसाधना विरुद्धश्वासावकान्तिकश्चेति विरुदै. कान्तिकः, अवयवद्वारेण समुपये वर्तमानयोः समासः लोहितसारङ्गवत् । विरुद्धाने. कान्तिक इति कचित् पाठः । तत्र विरुद्धः पूर्ववत् , अनैकान्तिकः सन्दिग्धत्वात् । 10 विरुद्धानकान्तिक इत्यभिहिते पुतरने कवनं विरुद्धहेतुतो विशेषणार्थम् । अन्ये स्वाहुः-सन्दिग्धहेत्वविकारात् सामर्थ्यपावत्यैपाने करवस्य अनेक इत्यनुवादः सुखप्रति. पत्यर्थमिति । पश्चानां लिङ्गोलन्येश्चेति, यस्य यत्र लिङ्गमुपलभ्यते तत् तस्यारम्मकं यथा घटस्य पृथिवी, शरीरेऽपि महाभूतानि धृति-संग्रह-पक्ति-कम्पा ऽवकाशदानलिन. वन्युपलभ्यन्ते इति स्वभावः । विजातीयारम्मनिषेधादिति, यद् यतो विजातीयं 15 तत् तस्यानारम्भ यथा तेजसा अगवः पार्थिवस्यावयविनः, शरीरमपि भूनेभ्यो विजा- तीयमिति व्यापकविरुद्धः । अयं च संशयहेतुः शास्त्रे दृष्ट एवं लक्षणादाहरणाच नोक इति वैकल्पम् । एतेनेति असाधारणविरुद्धाव्यभिचारिणोरुदाहरणास हेण । सामान्यपत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षा विशेपस्मृतेश्च संशयः [वै० सू० २१ २ १ १९इति सूत्रस्याप्यनयोः 20 संशयहेत्वोरसाधारणविरुद्धाव्यभिचारिणोरस हादव्यापारयम् । अत्र चेत्यस्मिन् संशय. सूत्र संशयहेतुलक्षणस्यातिव्यापकरसमाह । यस्मात् कुन्दशौलयं सामान्यम् , तस्लत्यक्ष- स्वेऽपि रूपादिषु निधयो दृष्टः, न संशयः । यथा लभ तथा तस्यापि संथ यहेतुत्वमेव पाप्नोति । तस्माद् यद् अव्यवच्छेदहेतुः सामान्यं तत्पत्यक्षस्ये संशयो भवतीति विशेष्य वक्रव्यम् । न तूलम् । तस्माद् वैकल्यम् । अव्यवच्छेदहेतरिति व्यभिचारीत्यर्थः । 25 कथं पुनस्तत् तेषां सामान्य याक्ता शुलवं तद्विशेष एवेति चेत् , ने दोपः । अने. सम्बन्धियात् तदापि सामान्यसाहन सामान्यम् । अत्र च सामान्यपदार्थ एवं सामान्य. भुस्या न विवक्षितः, यतो गुणदर्शनादपि संशय उपजायते, ततोऽने सम्मान संशयकारणमुच्यते । कचिद् देश इति सच पूमादितस्य सन्देहासम्म दर्शपति । -VT. Ded. • 1.2-11b1 P.cd. T• १८b-11b। , ·5 10 अथ सवृत्तिके प्रमाणसमुच्चये चतुर्थे दृष्टान्तपरिच्छेदे वैशेपिकमतपरीक्षा। खदृष्टान्तप्रसो वा न वा वाक्यैकदेशता ॥ २० ॥ अन्वयस्यानभिधानाद् दृष्टान्तप्रतिरूपकः । साधनत्योपमार्थों च स्वतन्त्रत्वे निरर्थको ।। २१ ।। वैशेषिकाणाम् उभयप्रसिद्धो दृष्टान्तः " [ ] इति । अत्रापि खदृष्टान्तप्रसङ्गो वा न वा वाक्यैकदेशता। यत्रोभयं प्रसिद्धमिति यदि प्रतिज्ञाहेतू ताराकाशे प्रसिद्धौ तद्गुणत्वादि- त्याकाशं सर्वत्र दृष्टान्तः स्यात् । अथ साध्यतमौ यत्र प्रसिद्धाविति चेत् तथा मति वाक्यावयवत्वं न युज्यते । अन्वयस्थानभिधानाद् दृष्टान्तमतिरूपकः । पत्र हेतोः साध्येनान्वयो न प्रदयते स दृष्टान्ताभासः पूर्ववत् । उभयपापि रातो न युज्यते । साधनत्वोपमा च स्वतन्त्रत्वे निरर्थको । यदि च दृष्टान्तः सतन्त्रो न हेत्वकदेश इत्युच्यते तथापि साधनत्वं न 15 सम्भवत्युपमार्थच नास्ति यथापूर्वोक्तवत् । [इति ] प्रमाणसमुचये चतुर्धः परिच्छेदः । विशालामलवती टीका। उभयप्रसिद्ध इति उभयं प्रसिद्ध निश्चितं यत्र स उभयप्रसिद्धः । उभयं हेतु-पति तदर्थो वा । खरष्टान्तप्रसङ्गो वेति प्रथमे पक्ष, न च वाक्यैकदेशतेति द्वितीये । 20 एकमुभयथास्यभ्युपगमहानिः। तद्गुणत्वादिति प्रतिज्ञाहेत्वोः शब्दात्मकत्वात् शब्दधाकासगुणः' ' इति समयात् । उद्धर्माविति साध्यसाधनधर्मावनित्यकृतकवादी। १ मन Vr.॥ २ अन्वयानभिधानाय स्टान्तप्रतिरूपता' इसपि भवेद् पाठः॥३ 'साधन चोपनाय' विभोर पाठ ॥ तपास VI''त्यार पाटः स्यादव। ५ गिरी र एरेने घेर V६ तयारि यास्यास्यर । नोरपयते Vuuथानामास उभय- 25 या ति योग्यम् V॥ ८ दिन: V॥९ हेममुपनाय न सम्भातः ॥ १० प्रमागमुपरे यातनदानामनिरूपन पनुः परि V॥

·२०८ - सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्ये वैशेपिकहपान्तपरीक्षा। यत्र प्रसिद्धावित्यर्थे घटादौ । वाक्यावयवत्वं न युज्यत इति । यथोक्तम् ---" सह विवक्षा हि भेदे सति अभेदे वृत्तानां भवति" [ ] इति । अर्थशब्दयोश्चा- भेदे वृतत्वं नास्ति । अन्ययानभिधानादित्यादि यथास्माकं हेतोरविनामावित्वमुदा- हरणेन प्रदश्यते नैवं वैशेषिकाणाम् । ततश्च दृष्टान्तामासः पूर्ववदिति, यथा पूर्वमुक्त 5 "विपरीतान्वयो द्वेधा वदामासोऽप्यनन्नयः" [प्र. समु० ४ । १२ ] इति एवमत्रापि वक्तव्यम् । उभयथापि न युज्यत इति यदि हेतुप्रतिज्ञे उभयवचनेन गृह्यते यदि च तदर्थी । साधनत्वोपमार्थी च स्वतन्त्रत्वे निरर्थकाविति । साध्यस सिद्धवर्थ- मयंत इत्यर्थः साध्यसाधनसमर्थ स्वरूपमुच्यते । नास्त्यर्थोऽनयोरित्यनर्थको साध्य- साधनसमर्थस्वरूपो न सम्भवत इत्यर्थः । इममेवाय वृत्त्या प्रकाशयति-साधनत्वं 10 न सम्भवति उपमार्थश्च नास्तीति । युक्तिस्तु कस्यचित् साधनत्वं न सम्भवति साधन सामर्थ्यरहितत्वात् । उपमार्थः कथम् ! यादृशः परेण साध्यानुहोऽभिमतस्तादृशो न सम्भवतीत्याशयः । यथापूर्वोक्त यदिति- उदाहरण साधय केवलं तैरुदीर्यते । साध्यसाधनना नोक्ता तथा चौपम्यमात्रता ॥" [प्र० समु० ४।८] इति । 15 एवं साधनस्वाभाव उक्तः । दृष्टान्ताभावोऽपि- सहेतोः : साध्यमात्रस्य तद्विशेषस्य वा मितौ । दृष्टान्तस्यानवस्था स्याद् व्यावृत्तिश्च विपक्षतः ॥ [ प्र० समु० ४ । १० ] इति चतुर्थः परिच्छेदः। --VT. D. ed. पृ. २३६b-२३७b P. cd पृ. २६८ ॥

·5 10 अथ पूर्तिः। सवृत्तिके प्रमाणसमुच्चये प्रथमे प्रत्यक्षपरिच्छेदे नैयायिकप्रत्यक्षपरीक्षा! इन्द्रिगाोंडवे नास्ति व्यपदेइयादिसम्भवः । सान्तरग्रहणं न स्यात् प्राप्तौ ज्ञानेऽधिकस्य च ॥१७॥ अधिष्ठानाद यहि क्ष न शक्तिर्विपयेक्षणे । न सुग्धादि प्रमेयं चा मनो वास्तीन्द्रियान्तरम् ॥ १८ ।। अनिषेधादुपात्तं चेदन्येन्द्रियरुतं था । निश्चितेऽर्थे फलाभावो विशेपणे न भेदतः ॥ १९ ॥ तत्रापि नोभयं तत् किं न विशेष्येऽपि सज्यते । अज्ञानादि न सर्वत्र निवृत्ति सती फलम् ॥ २०॥ नैयायिकानाम् " इन्द्रियार्थमनिकोतवनं चानमव्यपदेश्यमव्यमिनारि व्यामायात्म प्रत्यक्षम् " [न्यायपू० १११।४] इति । अत्र च विशेषणानि न युज्यन्ते । इन्द्रियाद्धये नास्ति व्यपदेश्यादिसम्भवः । विशेपगं व्यभिचारसम्भाविषये क्रियते । न चास्तीन्द्रिययुद्धो व्यपदेश्य. विषयत्वे मम्मः, अनुमानविषयत्वाद् व्यपदेश्यस्य । अव्यपदेश्यत्वेऽपिन व्यभिचारः, इन्द्रियबुद्रिव्यादेष्टुं न शक्यते । ततो विशेषगं न कर्तव्यम् । १ घनत्यक्षायां दिशानन पृ. 1.4. ७ इस पृ. १७६ ५.१६ इला र नयरतरीक्षा निम्ति। एवं पृ. १८४५. १८ स्यर नायिनुमानपूर्गा निशि। 0 जोऽनोरमोनिका नेपासि. नायितमानपरोहा नार मेमोरयते ॥ २ नः प्राकप: पहल गरि सत्या वि लाम मच मह नोटभागनरनः नहतेऽम्माभिरन्दना द्वादशारर नगरकर मे विभागे रिमा भोटपरिशि मुदिना दल जिलाभित्र नो..-11८३ अनमे प्रनामानिमालधारे . ३३८॥ Aal (1) ५ मिनारगम्भागद्वारे ॥ ६ दम पर। K॥ ftat 771 PSV 15 ·। २१० सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये नैयायिकप्रत्यक्षपरीक्षा । व्यभिचारिविषयत्वेऽपि न, मनोभ्रान्तिविषयत्वाद् व्यभिचारिणः । व्यवसायो निश्चयः । सोऽकल्पिते सामान्यादिमति गरादावदर्शनान मम्भवति । अथाऽ. यथार्थादिज्ञानव्यावृत्यर्थमुच्यते तथापि विशेषणं न युक्तम् , अव्यभिचारादपि । सर्वा हीन्द्रिययुद्धिः स्वार्थमात्रग्राहिणी । एतेन उक्तविकल्पोऽपि प्रत्याख्यातो 5 यदुक्तं 'व्यवमायात्मकं ज्ञान व्यवसायफलम् ' इति । न हि साक्षादयथार्थादि- ज्ञानफलत्वमिन्द्रिययुद्धौ सम्भवति । अथाप्यव्यपदेश्यलादिवचनं तस्य ज्ञानस्य स्वरूपप्रदर्शनायेति चेत् , [तद् v] न, प्रत्यक्षलक्षणस्याभिधेयत्वात् अस्य चेन्द्रियार्थमन्निकणैव सिद्धेः । ज्ञानस्वरूपस्य प्रदश्यत्वे च गुणत्य-द्रव्यानारम्भकत्यानिषिक्रियत्वाऽऽकाशाय 10 विषयत्वस्यापि प्रदर्यत्वादतिप्रमशः । सर्वत्रापि सन्निकर्पोत्पन्न प्रत्यक्षेप्टौ रूपशब्दयोः सान्तरग्रहणं न स्यात् प्राप्ती ज्ञानेऽधिकस्य च । न हीन्द्रियनिरन्तरे विषये गन्धादौ सान्तवद् ग्रहणं दृष्टम् । नेन्द्रियाधिकग्रहणं युक्तम् । पहितित्यादुपपद्यत एव । इन्द्रियद्वयस्याधिष्ठानाद् यहितिः, ततस्तद्विपये 15 उपपन्न मान्तराधिकग्रहणमिति चेत् , तदप्ययुक्तम् , यस्माद् अधिष्ठानाद १ उद्तमेतत् पमाणमानिकालकारे पृ. २५३, १३८ ।। २ * एतन्ताय : प्रमाणसमुच्चय- तेर्षियालामलरती टीका जिज्ञासुभिनयचास्य प्रथमे विभागे टिप्पणा भोटपरिशिष्टे पिलोकनीया पृ. ११८-11॥३ उक्तविझल्लेऽपि प्रत्याख्यातम् PSVI (भाप्यविकल्पोऽपि प्रत्याख्यातः १)" ४ प्रददर्यवेऽपि (1)॥ ५ °काशादियाविषयत्तस्यापि V ॥ ६ " यथोर दिग्नागन--सान्तर. ६० ग्रहणं न स्थात् प्राप्ती ज्ञानेऽधिकस्य च । पहितिवादिन्द्रियस्योपपन सान्तरमहमिति चेत्, अत उक्तम्-अधिष्ठानाद् यहि क्षम्, किनु अधिष्टानदेश एवेन्द्रियम् । बुत. ? तचिकित्सादि. योगतः। सत्यपि च यदि वे न शक्तिविषयेक्षगे। यदि च स्यात् तदा पश्येदप्यु- म्मीला निमीलनान् । यदि च स्यात् , उन्मौल्य बिनौलिननयनोऽपि रूप पश्येन् , उन्मीलनादस्ति पहिरिनियमिति ।" -न्याययार्तिकतात्पर्यटीका. ।।१४॥ ७ " रिच, यदि प्राप्यकारि 39 : स्या सान्तराधि प्रहण न प्राप्नोति । न हीन्द्रिय निरन्तरे विषये गन्धादो सान्तरमहणं पम्, नाप्यधिग्रहणम् । अब मन यहिरधिष्ठाता तिरिन्द्रियस्य, आ उस सान्तराधि:- प्रमिति, नयुक्तम् , यस्नादन पहिरधिष्टानादेन्दियम् , नत्र रिहिस्पा दे दर्शना , अन्यथापिष्ठान- विधान प्रहमपाः।"-तस्वाधराजयार्तिक १९॥ ८ सदर चम्पयन' परमिन्दु ऽनिन् । मोर मे पि । दुरा पो रहा पर जिन' निरिमा 30'म निनो PSVI ·. - 5 सप्तमं परिशिष्टम् । , यहि क्ष मिमिति वाक्यशेषः, इन्द्रियमधिष्ठानदेश एव तिष्ठति तत्र चिकि- त्सादिप्रयोगान् , तस्मादिन्द्रियादेव व्यवच्छिन्नेऽथ ग्रहणम् । सत्यपि च बहिःमचारे न शक्तिविपक्षणे, अन्यथा पिहिनाधिष्ठानस्यापि विषयग्रहणं स्यात् । ततश्चक्षुःश्रोत्रयोरधिष्ठानान्तास्थितयोरेवामनिकृष्टविपयेक्षणात् सौन्तरग्रहणमधिकग्रहणं च युज्यते । पश्चानामिन्द्रियत्वे न सुग्वादि प्रमेयं वा । 'वा' इति वचनं 'वा'. शब्दात् प्रेमाणान्तरोपादानं स्यादिनि । यदिदं लिङ्गायभावे स्वकीयसुखदुम्सेच्छा- द्वेषप्रयत्नेषु ग्रहणं तदप्रमाणमिति सुखादीनां प्रमेयत्वं न स्यात् । तस्य वा प्रमाणत्वे प्रेमाणान्तरमेवोपमड्डयातव्यम् । मनो वाऽस्तीन्द्रियान्तरम् । अथवा मनम एवेन्द्रियत्तमभिधातव्यं 10 तत्सन्निकर्पोत्पन्नस्य प्रत्यक्षतमाधनार्थम् । अनिपेयादुपात्तं चेत् । अधापि परमताप्रतिषेधेन सिद्धौ मनम इन्द्रियत्नाप्रतिपेधादुपात्तमेव [ तद् ] इति येन् । परमते मनम इन्द्रियभागोऽधीतस्तथा मति अन्येन्द्रियरुनं वृधा। यदि परेण पठितस्य मनसोऽप्रतिपधादिन्द्रियत्वं ततो घाणादीन्द्रियमुच्यते इति निर्देशो वृथा स्यात् , अप्रतिपेषादेव तस्य सिद्धत्वात् । मानस्य च प्रमाणत्वेऽयानरकवादिनो निश्चितेय फलाभावः । निथया. स्मकं दिवानं प्रमाणम् , तत्प्रमाणोत्पत्तारस्याधिगतस्यात् फलामायः स्यात् । १ व्यवच्छिन्नोऽयों गृयवे (1)॥२ इन्दियस्य मलपि PSV || ३ 'ततधा भोगाभ्याम- घिटानान्तःस्थताभ्यामेर' इत्यपि पाठोऽन स्यात् ॥ ४ स्थितिरेव प्राप्नोति विषयेक्षणात् V॥ ५ यान्तरमधिकर्ण च PSVI (मानराधिप्रहणं !)॥ ६" तदिवमुक दिइनागेन- 20 मुपादिप्रमेयं या मनो वास्तीन्द्रियातरम् ।' न च तन् समाति प्रागादिम्वेग विभाग परेक निरे शादिति मारः।"--पाश्यानिकतापर्यटीका. ११॥ ७ प्रमामसपान्तो. पादानम् ॥ ८ द न PSVI (यं ! ३ . ) ॥ १ मुमाया प्रमेरा एस न सुः (1) ॥ १० तर वा इति बनेन मा रमेश लमन भरति V॥ २१ 'पमान्तर. समुपमहापातम्यम्' इत्पी पर स्था॥ १२ "नस दियनाराव वाग्य लागातरमिति 25 गन्मानरममागराकर प्रत्येतस्ममिति । परमतमतिविन्मनुमनामिनि हि तन्नति ।"-न्यायभाय. II "तन्त्रान्तरे नन इन्दियामनि पो। नये न प्रनिपिनम् । अपि पापा नानि । न, शेशानियानयोग र "-व्यायवार्तिक. १।। "नन्यानरे । तनाव भूगश- तन्नेन तामिल तन्वं गायन नदी दिइनागेन-अनिपेचाशत्तं चदन्येन्द्रियस्तं पृथा।"-न्यायवार्तिकनात्पयंटीका. ।।४॥ १३ शानस्य ॥ 15 . 30 ·२१२ . सवृत्तिके सटीके च प्रमाणममुच्चये नैयायिकप्रत्यक्षपरीक्षा। [ननु PSV ] विशेषणज्ञानं प्रमाणम् । यत् सामान्यादिविशेषणज्ञान तत् प्रमाणं यद् द्रव्यादिविशेष्यज्ञानं तत् फलमिति चेन् , तद् विशेषणे न भेदतः। भिन्नं विशेषणं विशेष्यं भिन्नम् , *अन्यविषयस्य प्रमाणस्पान्यत्र फलं च न युक्तम्, विषयान्तरे प्रमाणभावोऽन्यत्र च फलभादो न युज्यते, न हि धादि 5 पिपया छिदिक्रियया पलाशे छिदिदृष्टा । [अथ Psv] विशेष्यज्ञानकारणत्वात् तद्विपयत्वमप्यस्तीति चेन् , न, अतिप्रसङ्गात् । तथा मति सपकारकसकरः स्यात् , विशेष्यज्ञानकारणत्वेन तत्करणत्वात् । तस्माद् यस्य कर्मणि व्यापार उच्यते तस्यैव तत् फलं युज्यते । फिञ्च, तंत्रापि न, तत्र विशेषणेऽधिगन्तब्ये फलं नास्ति प्रमाण वा 10 नास्ति । उभयं तत् किम् ? अथापि तदेव विशेषणज्ञानं प्रमाणं प्रमेयं चोभय. मपि भवति, यथा स्वात्मसवित्तिमात्रं प्रमेयमपि भाति ग्राहकमपि भवतीति चेत् , न, विशेष्येऽपि सज्यते । तथा मति विशेष्यज्ञानमपि प्रमाण प्रमेय चोमयं प्राप्नोति । यद्यर्थान्तरत्वेऽपि ज्ञानज्ञेययोः प्रमाणं प्रमेयं भवति, स्वसंवित्ती ज्ञानस्यात्मवत् तस्यैव रस्तुन उभयथा भागाद् रिशेपणज्ञानमात्मना तुल्यमिति 15 उभयं न युज्यते । एवं नहि बेयाधिगतो या अज्ञान-संशय विपर्ययज्ञाननिवृत्तिः मा फल भविष्यति, तदप्पयुक्तम् , अज्ञानादि न सर्वत्र । मर्वत्र तापदज्ञानादेर्भात नियमो नास्ति, क्वचिदाभोगमात्रेण ज्ञानोत्पचेः । अज्ञानादेः सद्भावेऽपि निवृत्ति सती फलम् । निवृत्तिरित्यज्ञानाधभाव 20 क्रियने, माऽमती न फलम् , सा प्रमितिभवितुं नाईति । एवं तापनैयायिकाना प्रत्यक्षमयुक्तम् । PSV C ed D. ed पृ. १७b-१९a, N. ed पृ. १va- . १९PSVIN ed पृ० १०.b-१.३॥ १ ग° ते PSV ॥२ 'भेदतो न विशेषणे ' इत्याप पाठश्चिन्त्य ॥ ३ विशेप्याद् मिन्नम् K॥ * * एतद-तर्गन, गजे वि लामठा यामेव प्रतीकन्ग तो दिलोम्यते ।। ५ सर्व २० कारकमेक स्यात् V॥ ६ नमाद् यस्मिन् कर्मगो व्यापार उच्यत तव तले व युज्यत PSV तर नास्ति PSV || ८ दयं (2) ॥ ९३ V॥ २० प्रमागप्रमेयत्व भवति PSV I ११ सालमवित्तिज्ञानवदिति तदा वस्तूभयनार भगी। विशेषगज्ञानमात्मना तुल्यमि युभयं न युमते V। १६ ऽनुल्गमिति (')॥ १३ 'सा- निति. PSV ॥ १४ तादानादी भाविश्यनियमो नास्ति K॥

·सप्तमं परिशिष्टम् । विशालामलयती टीका। नैयायिकानामिति प्रसिद्धेश्व्यवहिततन्मतोपक्षेपाच आक्षपादानामिति गम्यते । इन्द्रियार्थमन्निकर्पोत्पन्न मित्यादि... .. । इन्द्रियार्थीभर इति, उद्भवत्यस्मादिरयुद्धवः, इन्द्रियार्थावुद्भवोऽस्येतीन्द्रियार्थोद्भवम् । इन्द्रियार्थवचन तत्सनिकर्पोपलक्षणार्थम् । नास्ति व्यपदेश्यादिमम्भव इति । ...विशेषणमित्यादि... । न चास्तीन्द्रिययुद्धा- 5 विति....। अनुमानविषयत्वादित्यादि . .। अव्यपदेश्यत्वेऽपि न व्यभिचार इति । कुत इत्याह---इन्द्रिययुद्धिरित्यादि । सर्वं ज्ञानमव्यपदेश्यस्वरूपमेवेति अव्यपदेश्यले व्यभिचारो नास्त्येव ।....व्यभिचारविपयत्वेऽपि न 'सम्भवोऽस्ति' इत्यनुवर्तते । मनोभ्रान्तिविपयत्वादित्यादि..... व्यवमाय इत्यादि विशेषणासम्भवमाह । सोऽ. कल्पित इत्यादि ।....अथेत्यादि । अयथार्थज्ञानं विपरीतज्ञानम् , आदिशब्देन संशय. ज्ञानं ग्राह्यम् । अयथार्थादिज्ञानव्यावृत्तये व्यवसायात्मकमित्युच्यते ।... अव्यभिचाराद- 10 पीति । अपिशव्दादिन्द्रियबुद्धावयथार्थत्वसम्भवादपि । कुतोऽयम्भव इति चेत्, सर्वा हीत्यादि । मात्रशब्दोऽयथार्थग्रहणनिराकरणार्थः ।....एते नेत्यादि। प्रत्याख्यातः परि- हतः । व्यवमायफलमिति व्यवसायः फलमभ्येति विग्रहः । कथं प्रत्याख्यात इत्याइ-- सच्चे नेत्यादि ।.... अथापीत्यादि । तन्नेत्यादिना एतदाह । अस्य चेत्यादि...। ज्ञानस्वरूपस्य प्रदर्यत्वे चेत्यादि । ... मत्रापीत्यादि लक्षणस्याव्यापकत्वमाह... 15 सान्तरग्रहणमित्यादि... । अधिकग्रहणम्...नेत्यादि ।...रूपवचनमत्रेन्द्रियविषयोप- लक्षणार्थम् । पहिनिवादित्यादिना.... ! तत्र चिकित्मादिप्रयोगादित्युपपत्तिः । तस्मादिन्द्रियादेवेति निपातो भिन्नकमो पन्छिन एप' इत्येवं द्रष्टव्यः । कुतः ! यस्माद् अधिष्ठानादपि व्यवच्छिन्नोऽर्थ इति गृह्यते न केवलादिन्द्रियात् ... ! सत्यपी. त्यादि । अन्यथेत्यादिना....... पश्चानामिन्द्रियत्वे इति.... 1 न सुग्वादि प्रमेयं 20 वेति...। यदित्यादि । साचनं परकीयेषु....। तस्य ऐति.... । अनिषेधादिति... । केपुचिदस्तीति सावादिषु । अन्वेन्द्रियरुतं प्रवेति प्राणादीनामिन्द्रियत्वम्य तत्त एवं सितस्तद्वननं निरर्थकं स्यात् , ततः पूर्वमपि वचनादन्येषामिन्द्रियले गम्यते । नाभि- मतमिति । केचिद् 'प्राणरसनचवोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः (न्यायसू० १ । १ । १२ ] इत्याने पामिन्द्रिय न साध्यते, कि तर्हि । इन्द्रियवेन प्रसिद्धानामेव 25 भौतिकतम् , अभौनि च मनः तदनुदिश्यत इत्याहुः । एतदपि न, इन्द्रियसनाव. गन्तनिराकरणाय प्राणादीनि मूनेभ्यः' इत्येनावनापि भौनिकत्वम्य मिरिन्द्रिय- वननं निरर्थक स्यात् । वानस्य चेत्यादि । इन्द्रिय-सग्निरुपयोः प्रमाण फलाभावो न स्मात् ज्ञानस्य फत्वात् ..इत्याशयः। निश्चयात्मऊ होत्यादि।... पिशेपणज्ञान- ·. . ૧૧૪ सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये नैयायिकप्रत्यक्षपरीक्षा। मित्यादिना ..प्रमाणात् फल भिन दर्शयति । विशेषणे न भेदन इत्यादेरयमर्थ यतोऽन्यविषया किया तस्यास्तत्र फल न भवति .. अन्यविषयस्य प्रमाणति हेतु , ..अन्यत्र फल च न युक्तमिति प्रमाणस्य फलम् । विषयान्तर इत्यादि दृष्टान्न । विशेष्यज्ञानकारणत्वादित्यसिद्धत्वमाद । ..न, अतिप्रमादिति । य प्रमाता यद् 5 गवादि कर्म ..एतन् सर्वमपि विशे यनान कारणवाद् विशेषण ज्ञानवत् करण प्रसज्पत इत्यर्थ । तस्मादित्यादि । अत्र द्वो तुच्छन्दौ । तत्र द्वितीयस्य सम्बन्धी यच्छन्द यस्य ' इति पछ्यन्त श्रूयते । प्रथमस्य तु यतदोर्नियसम्म धादश्रूयमाणोऽपि मनु मीयते ।...ततोऽयमों भवति-यम्य ज्ञानस्य यस्मिन् ज्ञेये कर्मगि व्यापार उपदर्यते कार कान्तरेणाव्यरहितो व्यापार प्रतीयते तम्यैव नेपस्य कर्मणस्तद् ज्ञान पमाणमिति । 10 ...ननु ..कय तस्यैव कर्मणस्तत् प्रमाणम् । इत्युन्यत इति चेत् , नाय दोप , नैनेय सम्बन्धलक्षणा षष्ठी, किं तर्हि । कृद्योगलक्षणा । ..तपापीत्यादि । ननु विशेषणेऽपि गन्वये विशेष्यज्ञान फरमुच्यते । तत्र फल नास्ति' इति कुर उच्यते इति चेत् , नाय दोपः, अपिशब्दोऽधारणार्थ । त्रैर विशेषणेऽधिगन्तव्ये इत्यर्थ ।...उमयं तन् फिमिति तदुसरम् । अत्र चैस्योभयरूसपिरोधपरिहाराय यवेत्यादिना दृष्टान्त । 15 यस्माद् योगिना योगसमाप्तावामदर्शिता तद् प्राशरपि भवति माइकमपि । अर्था-जर. फेलवादे एतनिष्ट तथा सति प्रसज्यन इत्यह-यधर्मान्तरोपीत्यादि । सतरितो दि नानस्सत्यादि । अनेनैतद दागति-आत्मौपम्नार्थान्तरस्य प्रमेयत्वे विशेषण शानमुभयाकार न सिध्यति दृष्टान्तराष्ट्रान्तिकयोवैषम्यात् । अपि तु सविता ज्ञानस्य वस्तु उभय भवति । ससंविचौ च ज्ञानस्योभयत्रापि प्रमाण प्रमेय चास्माभिरिप्यत .0 एन । वप भरता आमोदाहरणेन प्रयते । ए नहीं यादिना यथा दीरम्य तपोनेति फलमान्तरमेवमनानादिनियहि फल भविष्यतीति दश पति पियमेशेऽन्यत्र राखी युप-यास । न सत्रवि फळसाया म० पातमाह । कुन पनन सर्वत्रत्याह-- फनिदित्यादि । आभोगमाण मनसिकारमारे यत्र यस्य प्रपलमानेगवान बायते REL मत माजि, प्रथा कायनिन् प्रधान प्रतिकिलो 23 करिमधिोये प्रयानमाण बायन इति पाकविरुद्धमाह । निपचिनीमती समिति अशानापम योऽसानादिनिधि । अमाये न कोऽपि स पागे पनि अनुगम्यसत् । भायमाणा र प्रमितिमरितु नाईनि, प्रमाणम्य फउ भवितु तात्पर्य , यस1 सन मागस्य फलम् , मस्य-तामानवत् , निसियमतीति विरुदय छ । दीपस्यापि न मानितिमा फलम् , भषि । धादियानम् , तम्मा तप , प्रमाणपत्रा. 30 नामशेष हनि।" -VT D cd . b P cd u. ....b. । - .

·२१६ - सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये नैयायिकानुमानपरोक्षा। मनुमानं स्यात् । न च सर्वत्र लिङ्गलिङ्गिनी प्रत्यक्षौ स्तः । पूर्वदिति यदुक्तं तदा न युज्यते, यस्मात् चेंग तुल्यं पूवदिति इयो माति आहोस्सित् पूर्वमस्यास्तीति मतुव माति ? ततः किमिति चेत् , नेवः सर्वत्र सम्भवात् । मस्मिन्ननुमाने सम्बन्ध कालेऽनुभूतमिव पालिङ्गेन 5 गृह्यते, तस्मादेकमेव पूर्वयदिति न वक्तव्यम् । मम्मन्धान्तरेग चेदं पूर्वपद् गृह्यते, तदनिर्देशादनुमानमनिर्दिष्टम् । एवं तावद् इयो न युज्यते । न मतुय् व्यभिचारित्वात् । यदि मतुः क्रियते पूर्व कारगमस्य कार्य स्यास्तीति पूर्ववत् , तद्विपयं ज्ञानमपि पूर्ववत् , कारणात् कार्यज्ञानमिति यत् तदपि व्यभिचाराद् न प्रमाणम् । कारणे सत्यपि प्रतिबन्धात् कारणान्तराभावाच्च 10 कार्य नोत्पद्यते । एवं तावत् ' पूर्ववत् ' न युज्यते । इयो वा शेपयत्यपि। शेषवत्यपि यदि इयः क्रियते शेपेग प्रत्यक्षेण तुल्यो विषयो यस्यास्ति तज्ज्ञानं शेषपदिति तदपि व्यभिचारान प्रमाणम् । न ह्याश्य तुल्यरूपाद् रमादि तुल्यं भवति । एवं शेपयत्यपीयो न युज्यते । मतुपा चेदव्युत्पत्ती न सम्पन्धान्तराद् गतिः। गदि मतु [ क्रियते ] शेष कार्यमा नीति शेयत् कारणम् , तद्विपयं ज्ञानमपि शेषरत् । नथा मति कार्यत्वाग्रहणेऽपिनामारित्वसम्बन्धग्रहणादनुमान न स्यात् । तब एम् । एवं यन् कामादिभिरनित्यायनुमानं तदपि न स्यात् । पूर्वे यधोकानुमानमपि ' अव्युत्तो न मम्मन्धान्तसद् गतिः' इति वक्तव्यम् , अने निर्देशान् । कारणत्यादीनां च मम्मन्धितेऽनुमेरे कार्यतायाकारतानोत्पनिः 20 प्रमज्यते, मम्मन्धमानदारंग लिङ्गाछिनिशानोत्पत्तेः मोकार च ग्रहणं स्यात् , मर्गत्मना कारणकार्यवान् । 15 .

·२१७ 5 02 10 - सप्तमं परिशिष्टम् । यथा पूर्ववच्छपञ्च न युक्तं तथा सामान्याद् दृष्टमप्येवम् । तदपि कारणकार्यसम्बन्धादेवातिपरोक्षभूत विषयेऽनुमापकत्वात् । सर्वत्राप्यनुमेयज्ञानस्य प्रमाणत्वात् प्रमेये फलमन्यन्न लभ्यते । न हि निष्फलं प्रमाण युक्तम् , करणस्य कर्मणि व्यापारेण फलबचात् ! लिङ्गजानं प्रमाणं चेत् । स्यादेतत्-लिङ्गज्ञानं प्रमाणमनुमेयज्ञानं फल- मिति । तदपि न [युक्तम् , तच्च V] विषयमेदात् । न हि विषयान्तरे प्रमाण भवति, अन्यत्र फलं भवति' इति पूर्वमुक्तम् । लिङ्गज्ञानस्य प्रमाणत्वे व्यपदेशो न सिध्यति । योऽनुमाने पूर्ववच्छेपवदिति लिङ्गिनो व्यपदेशः स न सिध्यति, अनुमानस्प लिङ्गाविषयत्वात् । पच 'पूर्ववद् [ अनुमानम् v] एव विविध काल्पग्रहणात् ' इत्यवधारणं तद् [ अपि v ] न युक्तम् , यस्मात् सर्वं त्रिकालविषयम् । सर्वमनुमानं त्रिकालमुच्यते । तत्र 'इव'कारेण सम्बन्धनिर्देशामावात् त्रिविधमनु मानमिति न युज्यते । Psvi C.ed. D.ed. N. ed, पृ. ३२b-३३b | Psy: N. ed. पृ० ११va-११८b॥ विशालामलयती टीका। 15 नैयायिकानामपीत्यादि ।....तत्पूर्वकमित्यादि.... यस्य पूर्व प्रत्यक्षेण लिग्नि- लिगिनी सिद्धी तत्सम्बन्धो वा तस्यैवोत्तरकालं लिङ्गमात्रदर्शनेन लिङ्गी अनुमेय इति तत् प्रत्यक्षपूर्वकं भवति । पूर्वेण तुल्यं पूर्ववत् । यथा सम्बन्ध काले प्रत्यक्षेण वस्तु १ 'तच ' इत्यपि पाठोऽत्र भवेत् । दे° य° PSV. VT. I तदपि कारणकार्यसम्बन्धा- देवाविपरोक्षभूतस्य कर्मगो मानमुच्यते इति V॥ २ दृश्यतां पृ. २१५ टि• ५॥ ३ कारक्स्य 20 कर्मणि व्यापारेग कलबत्ता V४ विषयालरे प्रमागमावोऽन्यत्र फरमावो नास्तीति पूर्वमुक्तम् । इत्यपि पाठः स्यात् ।। ५ दृश्यता पृ. २१५ टि.६॥ ६ लिङ्गस्य व्यपदेशोऽयं न सिभ्यति KI लिगिनो विभाग: स न विध्यति V॥ ७ सर्वमनुमानं त्रिकालविषयं वर्तते निकालम् ' इति वचनात, V. दृश्यता पृ. २१५ टि० ॥ ८ तर 'इन:' इति पझे सम्बन्धनिर्देशाभात् त्रिविधमनुमान न बुज्यते V ॥ ९ अनः पt PSV मध्ये दे° दे° ल° युडि' जेम्° मु° पग" क्य° 25. कर पयिन् नो' तत्र इचोऽप्यनुमाने निषिद्धः' इति' तर इवानुमानमपि निषिदम् ' इति वाऽधिक. पाठो दृश्यते । विशालामलबत्यो तु तत्रेवोऽपि नास्ति' इति 'तत्र चेयो न विद्यते' इति वा प्रतीककाः पाठो दृश्यते, अ: 'तत्र चेवो न विद्यते, तत्र इयकारेण सम्पन्धनिर्देशाभायात् विविधमनुमानमिति न युज्यते ' दशः पाठोपत्र सम्भवेदिति भाति ।। 30 ·२१८ सवृत्तिके सटीके च प्रमाणसमुच्चये नैयायिकानुमानपरीक्षा । प्रतिपन्नं तथैवोचरकालं लिङ्गदर्शनादपि तत्र ज्ञानमुपजायते, तस्मात् तत् पूर्ववद् भवति । शेपेण प्रत्यक्षेण तुल्यं शेषवद् वस्तु, तद्विषयं ज्ञानमपि शेषवत् । यथा एकं फलं रस- द्वारेण प्रत्यक्षीकृत्य शेषाण्यपीनसानि प्रत्यक्षरसतुल्यत्वात् तद्वदित्यनुमानम्... । अथवा पूर्व कारणं तदस्मिन्नप्यस्तीति पूर्ववत् कार्यम्, तद्विपयं ज्ञानमपि पूर्ववद् यत् कारणात् 5 कार्यानुमानम् । शेष कार्य तदस्मिन्नस्तीति शेषवत् कारणम् , तद्विषय ज्ञानमपि शेषवद् यत् कार्यात् कारणानुमानम् । सामान्यतोदृष्टं यदन्य सादृश्यादन्यस्यात्यन्तपरोक्षभूतस्य कर्मणो ज्ञानम् । यथा चैत्रस्य गतिपूर्विका देशान्तरपाप्तिमुपलभ्य तत्तुल्यत्वेनादित्यस्यापि गतिपूर्विका अस्ताचलपातिरनुमीयते । विस्तरेण निर्देशादेव त्रिविधवसिद्धौ त्रिविधमिति वचनं पूर्ववदनुमानस्यैकस्य त्रिकालविषयत्वेन त्रिविधत्वज्ञापनार्थम् । तत्र नदीपूराद् 10 वृष्टिरित्यतीतेऽनुमानम् । पिपीलिकाण्डसञ्चाराद् भविष्यति वृष्टिरित्यनागते । केकायितादयं मयूर इति वर्तमाने । अत्र मतुपा पूर्ववत्त्वं न सम्भवतीति योज्यम् । सम्बन्धो नेन्द्रियः प्राय इति भूतगुणवत् सम्बन्धिभ्यो मेदेनापतिभासमादित्याशयः । न च सर्वत्रेति .. | नेवः सर्वत्र सम्भवादीति ... सम्बन्धान्तरेण चेदमिति सम्बन्धान्तर सम्बन्धविशेषो. ऽविनाभावः, तत्सामर्थन पूर्ववदर्थः प्रतीयते, तनिर्देशाभावादनुमानमनिर्दिष्टमेव । नन्वयं मतुब अस्तु, यथोक्तदोषश्च न भवति, न हि सर्वमनुमान कारणात् कार्य- विषयम् । सम्बन्धश्चात्र निर्दिष्ट एव कार्यकारणभावस्य पदर्शि नत्वादिति चेत् , तत आह-न मतुत् व्यभिचारित्वादिति..... शेषरत्यपीव इत्यादिनात्रापि तमनन्तरोक्त- मेव दोषमाह । न ह्यवश्यमित्यादि । तुल्यरूपादीना तुल्यरसोत्पत्तनियोगोऽयं नास्ति । एतावत्तु स्यात्-ताग्रूपाण्येतसुत्यकारणान्येवामसानीति स्यात् , न तु तुल्यरूपमात्रा- 20 दनुमानं व्यभिचारात् । मतुपा चेदव्युत्पत्तौ नत्यादि । अव्युत्पत्तिरगतिः । किमिति चेत् , यतः कार्यात् कारणानुमानमिदं कार्यस्वस्य तस्मात् कार्यरूपेणैवाप्रतीती लिनस्यानुमेये कारणेऽविनाभाविवाहणात् प्रतीतिर्न स्यात् , सा च दृष्टा ......... एवं कृतकादिभिरिति मतुप्पक्षेऽव्यापकत्वमाइ। कृषकत्वादीनामनित्यत्वादिभिः कार्य. कारणभावो नास्तीति। .. ...पूर्ववत्यपीति पूर्ववदिस्यत्र इवपक्षे विषाणादिलिनेन गवा- 25 वर्धानुमाने समवायसम्बन्धः । .......गवार्थानुमान न स्यात् । तच दृष्टम् !........ धूमादग्न्यनुपाने संयोगसम्बन्धः । तस्य चाप्रपणे प्रतीतिर्न स्यात् । सा च दृष्टा ......... मतुप्पत्यपक्षेऽमादीना वृष्यादिभिः सह कार्यक रणभावसम्बन्धः । शेरवत्यगी वमक्षे रूपस्म १. व्यभिचाराद् मतुर नास्ति' इत्यपि भवर पाठः। दृश्यतां पृ. २१६ टि.१॥२ । दृश्यता पृ. 11 टि. १॥३न स्यादित्यादि VT। दयतां पृ. २१६ टि. ४ ॥ 15 .

·२१९ 5 .. सप्तम परिशिष्टम् । रसं प्रति नैकार्थसमवाय इत्येते यथोक्तसम्बन्धाः । अन्ते निर्देशादिति, शेषवति मतुपक्षो विचारणाया अनाः, तत्रास्य निर्दिष्टत्वात् । कारणत्वादीनां च सम्बन्धित्व इति कारणादीनां कार्यतादिभिः सह लिमालेङ्गिमावसम्बन्ध इप्यमागे कारणरादेः कार्य- खादिमात्रापेक्षत्वात् तत्र लिङ्गिानि कार्यत्व या कारमेव ज्ञानं स्यात् , न पृष्टयाद्याकारम् । कुन इत्याहसम्बन्धमात्रद्वारणेत्यादि । सम्बन्धाभावे लिङ्गाल्लिङ्गिज्ञानं न जायते, लिङ्गं च यथा येन सह सम्बद्धं तथैव तद् गमयति नान्यथा मा भूदतिरसन्न इति कारणस्वादिनाऽभ्रादयः कार्यवादिना वृष्टयादिभिः सम्बद्धा इति तन्मात्रं प्रतीयेत । स्यादेतत्-सर्वात्मना तेषां कार्यकारणभावादयः सम्बन्धाः, नांशेन, तस्मानायं प्रसन्न ..इत्याह-म कारं च ग्रहणमित्यादि... । मामान्याद् दृष्टमप्येत्रमिति । कुन इत्याह तदपीत्यादि । ननु पूर्वेभ्यस्तस्य को विशेष इत्याह-अतिपरोक्षभूत इति । 10 मर्वत्रापीति पूर्वपदादिप्वपि । पूर्ववच्छेपवदिति वादिना अनुमेयज्ञानं प्रमाणमुच्यते । सैर चार्थाधिगतिः । फलान्तरं च नास्ति । ततोऽभ्युपगमहानिः ।........स्यादेतत्--- फलाम्युपगमो नास्त्येवेत्याह-नेत्यादि । यत् करणं तत् कर्मणि व्यापारफलात् , कुठार- वत्, अनुमानमपि तथेति स्वभावः । सिद्धसाधनत्वमाशश्याह-लिसनानमित्यादि । व्यपदेशो न सिध्यति इति । यस्मादनुभयमेव पूर्वइच्छेपाच मुरूपम् , ज्ञान तूप चारात् 15 तद्विपयत्वात् तथा उपपदिश्यते इति कीर्तने यत एसमयं व्यपदेशो भवति । लिगमानं चन तद्विपयम् , लिस्य पूर्ववच्छेपवन शास्त्रेऽपकीर्तनादिस्यम्पुरममहानिः । यचे. सादिनाप्य युगमहानिमेवाइ। तथाहि तत्रोक्तम्-" एकैकस्यापि त्रैविध्यनापनार्थ त्रिविधम् "[ ] इति । को हेतुरिति चेत्, अयमेव त्रैकाल्यग्रहमादिति । एसय मतुरोऽनुसन्नमेर, कारणान् कार्यश्यानागतस्यैव महणात् । शेषवस्यपि अनागतस्यानुमानासम्भवात् , कारणात् पूर्व कार्यस्य सम्मवाभावात् । पशिलेनोक्तम्- न्य दिपदार्थमतिकार गुगतसंभावनं शेरत्' इति । अत्र च समन्धम्य . निशात् तस्यानुमानसमेर दुर्लभम् . का या विध्यस्य' . ...सोऽपि नास्तीति पूर्ववदनुमाने स्ससम्बन्धनिर्देश एस नास्ति, तम्मादनुमानसमनिर्दिष्टमिति कृतोऽभ्य विष्यम् । पूर्वग तुल्यमिति प्रहारमात्रदर्शनान निदेशः, स्मरणादिप प पूर्ववद् 25 मरणात् । एवं रोग पत्योग तुरसमित्यत्रापि मम्मानशो नास्त्येति ।"-- D. cd. ...a-!!.a, P. ed . १९b-१२६ ।। १ पृ. 12.५॥ २र में से-उतर. (1) ॥ ३३' म पु यस्' में नो' D. cd.1t'ल' ने यु' म निको ने P.cd. ॥ 20 ·" ॥ ॐ अई सद्गुरुभ्यो नमः ॥ अष्टमं परिशिष्टम् । वैक्रमे चतुर्दशे पञ्चदशे च शतके स्थितिमद्भिर्याकन्दलीपलिकादिप्रन्थप्रणेतृभि. अनाचार्य राजशेखररिभिर्विरचिते वाराणसेयश्रीयशोविजयजैन ग्रन्थमालाया प्रकाशिते पदर्शनसमुच्चये नैयायिकवैशेषिकयो समान यलिनदेवतादिस्वरूप वर्णित वदतियो पयोगित्वादुप्रियते- अथ योगमत चूमः शैवमित्यपराभिधम् । ते दण्डधारिणः प्रौटकौपीन परिधायिनः ॥ ८४॥ १ चधिनियाभरानो प्रथो रानशेखरेग १४.५ किमान्द रचित ॥२A Thurd 20 Report of Operations in Scarch of Sanskrit Alss in the Bombay Circle, April 188+-Alarch 1886, Extra Number of the Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society 1887 इयत्र Peter Peterson महाशयन खभात[Cambay] नगरे पाचन्द्रग छीयस्थ () जैनमुन फ पागचन्दस्य प्रथा:य महीनाना विशिक्षाना २० प्रथानी सूचि [ List of the more important paper Mss preserved in tfic Library of the late Kalyanachandra, Cambay, pp 243-284 ] प्रदाता तो थापा-भागा भाप तत्रावृताः। तत्र पृ. २७२-२५६ मध्य तन राजशखरकृताया न्यायक-दलीपत्रिकाया आया त्य भागाउनौ ताविहागुपयोगत्वादियव- धीपरपनाया न्यायमस्या पजियार फिर्ता] रामसर । Follost to 70 Dated Samvat 1180AD 1421 Begins. नमः सर्याय भनसरीनहानमुनिगमपा मन । जिनाप ने करमेषित् पररमै रहम नम ॥1॥ धीमत्रिमप्रभविभोरकितय न्यायादी किशिन् । तस्यो मितिलयमह कर स्वपरोपराप ॥२॥ ३६ fr पूमि प्रमा-बाप IIRIR मुनये कगादाय समीक्षा उलूकम्पपारी प्राममय म्यागमगाना यामायन पदापाटनमा ।। तदनुस Biafenनुमा 25 पट्यासारनारान स्वामि पारगर व गोपु प्रास्तारक्यो भाय गानमारेग ATTERESTRUरमा पर। तप in fronा । एन्योमयतीनाम्नी गति ARTHI जुगुमाया तुम्यारमियाना II । गृमा किरण नाम्नानुदयमासा | मुरीमीलाra 411 धी गापा eru aasrm सोमा पारम्य प्रारममात्र, भोपरा मियारामनाBJAffe 10ोमनाम निपERE I A If- Emavtaमानासम्ममा पिपिचानाम् ॥ 15 20 ·अष्टमं परिशिष्टम् । Ends: 10 15 इति समवायपदार्थ: समर्थितस्तत्समर्थनायां च समर्थितय भयोश्रीधरविरचित- न्यायकन्दलीवृत्तिरिति ॥ अथ श्रीधरो प्रन्थप्रशस्ति प्रस्तौति-मुव त्यादिपाः । अक्षीणनि जपक्षेविति । अक्षीणनिजप्रतीतेतु विद्वत्सु इति यावत् । अन्केति । अंभोकेयपि पाठः । षट्पदार्थहितामिति । तर्कपक्षे षड्भ्यः पदार्थेभ्यो दव्यगुमर्मसामान्य विशेषसमवाये यो हिता। द्वितीयपक्षे षट्पदार्थ भ्रमरा हिताम् । श्रीपाण्डदासेति 5 कायस्थस्याया। उपाय कोतीति, अनत्यं जा तैरेवाधैं. शब्दपरावर्तन स्वप्रन्धान्तनिक्षिपति ततश्च मयेदं रवितमितेि वक्तीत्यर्थः । पञ्चानामिति ब्रह्महत्यामुरापानस्वेयगुर्वगनागमनतत्संसर्गाडयानामिति न्यायकन्दलीप्रशस्तिः । श्रीप्रभवाइनकुले कोटिकनामनि गो जगहन्ये । श्रीमध्यमशाखायां बंशे श्रीस्थूलिभानमुनेः ॥ १ ॥ गच्छे हर्षपुरीये श्रीमजयसिंहरिवर शिष्यः । पटाएमवीवनपाः पविकृतित्यागसाहसिकः ॥ २ ॥ देव्याश्रक्रेश्वर्याः प्रतिपयः सुतः श्रुताब्धिगोविन्दः । श्रीअभयसूरिरभवन्निःसंगः सिदबहुवियः ॥३॥ त्रिभिविदोपकम् । पर सहलान् भूदेवान् पर्श कदम च यः। प्रयोध्य मेदतपुर वीरचैत्यमचीकरत् ॥ ४ ॥ श्रीगूर्जरेश्वरो इन्ट्वा तीर्य मलपरीपरम् । श्रीफों विरुदै यस्य मलवारीस्यघोषयत् ॥ ५॥ नाथं मुराष्ट्रराष्ट्रस्य खंगारं प्रतियोध्य यः। उज्जयन्ततीर्थप खिलीभूतमीवहत् ॥ ६ ॥ यस्योपदेवायिर्मुच्य पतसश्वपलेक्षगाः । प्रद्युम्नो राजसचिवश्वारि प्रस्यपद्यन्त ॥ ७ ॥ धीहेमचंद्र इत्यासीरिभूरिगुणः स तु । ग्रन्थलक्षविनिर्माता निर्मन्यानां विशेषकः ॥ ८ ॥ प्रतियोप सिदभूषवमुदण्दैः कनकदण्डकलमैयः । उत्तसितवान् परीतः स्वदशपरदेशयानि ॥ ९ ॥ प्रत जीवरक्षामनीत्यहमतीत्यहम् । यस्योपदेशात् सिदेशसाम्रपत्रवलीलियत् ॥ १० ॥ श्रीयोवद्रमुनीन्द्रो विदुरमुनिश्श तस्य वंश्यों द्वौ । यो लादेशमुद्रामुनिया जहतुर्दीक्षाम् ॥१॥ 20 धीचन्द्रमरिशिषः श्रीमुनिचादः प्रभुः शुचिचरितः । चौलुसमानलन वाग्मी प्रमाजयामाय ॥ १२ ॥ तत्समिसे देवनार. किल पाण्यायनचरितम् । श्रीधर्मसारसा व निर्भमे मुझषिकुलतिलकः ॥१३॥ उदयसिंहासनमा भानसूरीश्वरः श्रीनरचन्द्रनामा | मरस्पनीलधरप्रसाद विधमुष्टियपधीभूव ॥ टिपनमनराया कि टिपने व कन्दल्याम् । सारं ज्योतिरमामयः प्रादपिकामपि ध ॥१५॥ नप गुगे: निशियः प्रभुनरेन्टममः प्रभागढयः । योऽलद्वारमहोदधिमान् कालिं च ॥१६॥ राजानः प्रतियोधिताः कति कति अन्याः स्वयं निर्मिताः पादीन्द्राः इति निर्जिवाः कति तस्युप्राणि तानि च। श्रीमदपुरीयगणमुरैः श्रीसूरिमुरामभि- सम्म्मुिनिभित्र पत्ति नवरं यागीश्वरी तन्मम्मितिम् ॥ 1 ॥ नरबकि मूरिधोपदे यामीत् । मूरि: प्रोप्रीतिजासस्य मृगेन्द्रामने सपति ॥ १८॥30 उपयरेगुपियाभूपिनालस्थलोऽत्र कन्दल्याम्। धीराजाबरोऽयं मूरिः श्रीपत्रिकामानोत् ॥१९॥ पूपधातिलगानिभानमुगुरोः मानप्यमेतत् भु मारोती या मध्यपुरता धंत वचनापलम् । पहिरमा सिंहागिरः समीर देशोमग याग्दम्याः सम्मनु प्रभारविभापरिधापाभियन् ॥२०॥ परमपमनुम्यं ना मे मनिमान: । क्षारयन्तु सन: रणदिगम्युपारपा ॥ २१॥" . 25 ·5 10 २ वैशेषिकाणां लिङ्गदेवतादिस्वरूपम् । कम्मलिकाप्रावरणा जटापटलशालिनः । मस्मोलनकर्तारो नीरमाहारसेविनः ।। ८५ ।। दोमूले तुम्ब कभृतः प्रायेण पनवासिनः । आतिथ्यकर्मनिरताः कन्दमूल फलाशनाः ॥ ८६ ॥ सस्त्रीका अथ निस्त्रीका निस्वीकास्तेषु चोत्तमाः । पञ्चाग्निमाधनपरा बाणलिङ्गधराः करे ।। ८७ ॥' विधाय दन्तपयनं प्रक्षाल्यांदिकराननम् । स्पृशन्ति भस्मनाङ्गं त्रिविः शिषध्यानतत्पराः ॥ ८८ ।। यजमानो वन्दमानो वक्ति तेषां कृताञ्जलिः । ॐ नमः शिवायेत्येव शिवाय नम इत्यसौ ॥ ८९ ॥ नेपां च शङ्करो देवः सृष्टिसंहारकारकः । तस्यावतारा: सारा ये तेऽष्टादश तदर्चिताः ॥ ९ ॥ तेषां नामान्यथ बमो नकली शोऽथ कौशिकः । गाग्र्यो मैव्या कोरुपश्च ईशानः पष्ठ उच्यते ॥ ९१ ।। सप्तमः पारगार्यस्तु कपिलाण्डमनुष्यको । अपरकृशिकोऽत्रिश्च पिङ्गलाक्षोऽथ पुष्पकः । ९२ ॥ बृहदाचार्योऽगस्तिश्च सन्तानः पोडशः स्मृतः । राशीकरः सप्तदशो वियागुरुरथापर: ।। ९३ ।। एतेऽष्टादश तीर्थ शास्तः सेव्यन्ते पदे पदे । पूजन प्रणिधानं च तेषां ज्ञेयं तदागमात् ।। ९४ ।। अक्षपादो गुरुस्तेपां तेन ते ह्याक्षपादकाः । उत्तमा संयमावस्था प्राप्ता नग्ना भ्रमन्ति ते ॥ १५ ॥ अयमेषां विशेपस्तु यत् प्रजल्पन्ति पर्पदि ॥ १०२ ।। शैवी दीक्षा द्वादशाब्दी से वित्या योऽपि मुञ्चति । दासीदासोऽपि भवति सोऽपि निर्वाणमच्छति ॥ १०३ ॥ एतेषु निर्षिकारा य मीमांमां दर्शयन्ति ते । तत्र पद्यमिदं चास्ति मोक्षमार्गप्ररूपकम् ॥ १०४ ।। १'सप्तमोऽपरगार्गिध' इति पाठान्तरम् । 10 20 25 ·२२३ - 5 10 अष्टम परिशिष्टम्। न स्वधुनी न फणिनो न कपालदाम नेन्दोः कला न गिरिजा न जटा न भस्म । यत्रास्ति नान्यदपि किश्चिदुपास्महे तद् रूप पुराणमुनिशीलितमीश्वरस्य ।। १०५ ॥ म एव योगिनां सेव्यो योऽर्वाचीनस्तु योगमाक् । म ध्यायमानो राज्यादिसुखलुब्धैर्निपेव्यते ।। १०६ ॥ उक्त च तै स्वयोगशाले- वीतरागं स्मरन् योगी वीतरागत्वमश्नुते । मरागं ध्यायता पुंमः सरागत्व तु निश्चितम् ।। १०७ ॥ येन येन हि भावेन युज्यते यन्त्रवाहकः । तेन तन्मयतां याति विश्वरूपो मणिर्यथा ॥ १०८।। श्रुतानुसारतः प्रोक्तं नैयायिकमतं मया । एतेपामेव शास्त्रेभ्यस्तास्तान् भाषान् पिदुर्बुधाः॥१०९॥ एतेषा यजमानस्तु सुताराहृदयेश्वरः । सत्यवादी हरिश्चन्द्रो रामलक्ष्मणपूजः ॥ ११ ॥ भरटानां व्रतादाने वर्णव्यक्तिर्न काचन । यस्य पुनः शिव भक्तिर्वती स भस्टो भवेद ॥ १११ ।। अमीषा सर्वतीर्थेषु भरटा एवं पूजकाः । शेषा नमस्कारफराः सोऽपि कार्यो न मन्मुखः(खैः१)॥ ११२ ।। अथ वैशेपिकं चूमः पाशुपतान्यनामकम् । लिङ्गादि योगद तेषां ते ते तीर्थकरा अपि ॥ ११३ योगे वैशेपिके तन्त्रे प्रायः साधारणी क्रिया। आचार्यः शङ्कर इति नाम प्रागमिधापरम् ॥ १२३ ।। अमीषा वर्कशास्त्राणि पट् सहस्राणि कन्दली। श्रीधराचार्य रचिता, प्रशस्तकरभाष्यकम् ॥ १२४ ॥ समातु) मनशक्तीमान, सूत्रं तु त्रिशतीमितम् । व्योमशिवाचार्यकृता टीका व्योममत्तिर्मता ।। १२५ ॥ १ पूर्व जा.। इति मातरम् ।। २ " दुष्पगुग सामान्यवशेषसमवायाख्या पट पहाया. पारमार्थिका. सतीत्या राक्ष गदादय । अनगदशिध्यत्वादाक्षपादा नैयायिका । कगादशिष्यास्तु वैशेषिका काणादा उच्यते।"--तत्तसग्रहपत्रिका. पृ. १८५॥ ३ आचार्यस्य कर इति () 15 20 25 30 ·5 10 वैशेषिकाणां लिङ्गदेवतादिस्वरूपम् । मा स्यानय सहस्राणि, परा तु किरणावली। सा तूदयनमन्हब्धा उद्देशात् पट्महसिका ॥ १२६ ।। श्रीवत्साचार्यरचिता टीका लीलावती मता। सापि स्यात् पट् सहस्राणि, एकं त्वायतन्त्रकम् ॥ १२७ ।। वत्तु सम्प्रति व्युच्छिन्नं शिष्या मन्दायमा यतः । आचारव्यवहारौ च प्रायश्चित्तं च ते विदुः ।। १२८ ॥ शिवेनोलूकरूपेण कणादस्य मुनेः परः । मतमेतत् प्रकथितं तत औलूक्यमुच्यते ॥ १२९ ॥ अक्षपादन ऋषिगा रचितत्वानु यौगिकम् आक्षपादमिति ख्यातं प्रायस्तुल्यं मतद्वयम् ॥ १३० ॥" -राजशेखरसूरिविरचितः षड्दर्शनसमुच्चयः पृ० ८-११. । हरिभदमूरिरचितपदर्शनसमुच्चयस्य बृहद्वृती बाहुल्येनेतदेवोपजीव्य गुणरत्नसूरिभिनयायिक वैशेपिकागा गमानं लिङ्गदेवतादिस्वरूपं वर्णितम् । भद्यथा---- "अमादी नैयायिकाना योगापराभिधानाना लिहादिव्यक्तिरुच्यते । ते च दण्इधराः प्रौटकौपीन- 15 परिधानाः कम्पलिकामाता जटाधारिगो भस्मोद्यूमनपरा यज्ञोपवीतिनो जलाधारपारकरा नीरमाहारा: प्रायो वनवामिनो द्रो'ले नुम्म सिमानाः कन्दमूलकलाशिन आतिथ्यकर्मनिरताः सनीका निःस्त्रीकाक्ष, निम्नीकास्तेपूत्तमाः। ते च पचाग्निसाधनपरा: करे जटादी च बामलिङ्गवरावापि भवन्ति । उत्तमा सयमारमा प्रप्नातु नग्ना घनन्ति । एते प्रातन्ति गदादिशोर विधाय शिवं ध्यायन्तो भस्मनाsi चियिा स्पृशन्ति । यजमानो वन्दमानः कृताञ्जलिर्वति ॐ नमः शिवाय' इति । गुरस्तथैव 'शिवाय 20 नमः' इत प्रतिवक्तिते च ससं वदन्ति-- शैवी दीक्षा द्वादशादी सेवित्वा योऽपि मुञ्चति । दासीदासोऽपि भवति सोऽपि निर्वाणमृच्छति ॥ तगामीश्वरो देवः सर्वज्ञः सटिमहारादिकर । तस्य चाहादशावतारा अमी-'नकुठीशोप्य(शोऽय!) शिक गायोः 'मयोऽौः शानः पारगार्य. कपिलाण्डो मनुष्य शिविः।। 25 मिल "पुष्यको 'बृहदाऽगस्ति: । मन्तानो "राशीकरो विद्यागुरुय । एते तेषां तीर्यशा: पूजनीयाः । एतेषां पूजागिरानविधिस्तु तदागमाद् वेदितव्यः । ते सर्वतीर्थेषु भरटा एवं पूजकाः ।। देवाना नमस्कारो न सन्मुखैः कार्यः । तेषु ये निर्विकाराचे स्वमीमासागतमिदं पये दर्शयन्ति-- न स्यधुनी न फणिनो न कलाम नेन्दोः कला न गिरिजा न जटा न भस्म । रखान्यदेव च न किञ्चिदुपास्मदे नद् स पुराणमुनिशीलितमीश्वरस्य ।। स एय योगिनां सेश्यो र्याचीनस्तु भोगभाक् । स ध्यायमानो राज्यादिमुखलुन्धेनिवेन्यते । 30 ·६९ 10 - ॥ ॐ अहे सद्गुरुभ्यो नमः॥ नवमं परिशिष्टम् । चन्द्रानन्दविरचितवृत्तौ विद्यमानानामवतरणानामकारादिक्रमेण समहः । पृष्ठम् अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः [ मैत्रायण्युपनिषत् ६ । ३६ ] अधोऽम्बूनि नयति २ अशरीरं वाव सन्तं प्रियाप्रिये न म्पृशनः [ छान्दोग्योपनिषत् ८ ॥ १२ ॥ १] १ एवंविधप्रसिद्धमम्बन्धयार्थंक देशभसन्दिग्धं पश्यतः शेषानुव्यवसायो यः स लिनदर्शनात् सञ्जायमानो लैङ्गिकम् ' इति वृत्तिकारः उक्तं च तैः स्वयोगशास्त्र- वीतरागंस्मरन योगी वीतरागत्वमश्नुते । सराग ध्यायतस्तस्य सरागत्वं तु निश्चितम् ।। येन येन हि भावेन युज्यते यन्त्रमाहकः । तेन तन्मयतां याति विश्वरूपो मणियथा । इति । एतत् सर्व लिङ्गदेवादिस्वरूप वैशेषिकमतेऽप्यामातव्यम् , यतो नैयायिकवैशेषिकाणा हि मिथ प्रमागतचाना मलयाभेद सत्यप्यन्योन्यं तत्वानामन्तभावेऽल्पीयाने भेदो जायते। तेनैतेपा प्रायो 15 मनतुल्यता । उभयेऽप्येते तपस्विनोऽभिधीयन्ते । ते च शैवादिभेदेन चतुर्वा भवन्ति । तदुक्तम्- आधा(चा)रभस्मकौपीन नटायझोपवीतिनः स्वस्वाचारादिभेदेन चतुर्धा स्युस्तपस्विनः॥ शैवा: पाशुपताश्चैव महानतघरास्तथा । तुर्याः कालमुखा मुख्या भेदा एते तपस्थिताम् ॥ तेषामन्तभैदा भरदभक्तरलेंशिनापसादयो भवन्ति । भरटादीनां व्रतपण ब्राह्मगा देवर्णनियमो नास्ति । यस्य तु शिव भफि. म प्रती भरटादिभवेत् । पर शास्त्रेषु नैयायिका. सदा शिवभकत्वान्छा 20 इत्यु-यन्ते, वैशेषिकास्तु पाशुपता इति । तेन नैयायिकशासन शैवमाख्यायते, वैशषिकदर्शन च पाशु- पतमिति । इद मया ययात ययादृष्ट चानाभिदधे । तत्त द्वेशेषस्तु तद्ग्रन्थेभ्यो विजय [पृ. २०- २१] ......मुनिविशेषस्य कापोती मृत्तिमनुष्ठिनवतो रथ्यानिपतितास्तण्डुलकणानादायादाय कृताहार- स्याहारनिमित्ता कगाद इति सज्ञाऽनि । तस्य कगादस्य पुर शिवनोलूरूपेग मतमेतत् प्रकाशित तत औलुक्य प्रोन्यते, पशुपतिभक्त वन पाशुपतं चोच्यते । कगादस्थ शिप्यावेन वैशेषिका काणादा 25 भण्यन्ते । आचार्यस्य च प्रागभिधानी परिकर(नान् पर कर ?) इति नाम समाम्नायते (पृ. १..] 1......पट्पदी का दता, नद्राय प्रशस्त कर तम् , तद्दीका कन्दली श्रीधरा यार्थीया, किरमावली तूदअनसन्दम्या, व्योममनिव्यामशिवाचार्यविरचिता, लीलावतीतर्कः धीवत्माचार्याय', आनेयतन्न चे यायो वैशेषिकाः [ पृ. ११४]" इति हरिभारिप्रणीतपदर्शनसमुच्चस्य [अन्न आत्मान र मभा, मारनगर, इ पत. प्रामाधाम् ] गुगलमूरिकताना वृहतौ । १४६६ विक्रमाब्दं 30 गुगरलमूरिभिः किमारल मुबारको ग्रन्यो विरचित इति तदानी देशामस्तित्वमासीदिति ध्येयम् ।। - ·४८ ३ . . २२६ चन्द्रानन्दविरचितवृत्तौ विद्यमानानामवतरणानामकारादिक्रमेण सड्ग्रहः । कृतिकास्वादधीत [तैत्तिरीयब्राह्मगम् १।१।२] कृष्णमालमेत प्रामकामो यजेत [ ताज्यमहाब्राह्मणम् १७। १० । ३७, १८ । १ । १३, १८ । ५ । ७] ३१ चन्द्रमा मनसो जातः [ ऋग्वेद १०१ ९० १३ ] 5 ता अग्निं गर्भ दधिरे विरूपाः [ यजुर्वेदः, मैत्रायणी सहिता' ।। १३ । ३] ४१ तेभ्यस्त्रयो वेदा अजायन्त त्रिः प्रथमामन्दाह [ ऐतरेयब्राह्मणम् ३ । ३ ] २३ देवदत्तस्य रूपरसगन्धस्पर्शप्रत्यया एकानेकनिमित्ताः, 'मया' इति प्रत्ययेन प्रतिसन्धानात् , कृतसङ्केताना बहूनामेकस्मिन् नर्तकीभ्रूक्षेपे युगपदनेक. 10 प्रत्ययवत् [न्यायवार्तिकम् १ । १।१० ] इति उद्दयोतकर देवस्य स्वेति निर्वपति द्विरयमाम्नातः २३ प्रामुखोऽनानि भुञ्जीत 'यथा अभिनयादेरथं प्रतिपद्यन्ते लो केका एव शब्दोऽर्थस्य सङ्केतवशेन 15 व्यजकरवात् कारणम्' इति वृत्तिकार: वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीठ [तैत्तिरीयब्राह्मगम् ।। १।२] वीहीनवहन्ति समे यजेत स्वर्गकामो यजेत [ ताज्यमहाब्राह्मणम् १६।३।३, १६ । १२ । ६ ] हीनादादेयमादौ तु तदभावे समादपि । असम्भवे वाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात् ।। [महाभारतम् १२।१४।।..] ४८ ४८ ४८ ३ 20 १ तत्तिरीयमरिता ५1111॥

·5 - अथ वृद्धिपत्रकम् । अस्मिन् अन्थे 'o. P. Ps. मध्ये ये सूत्रपाठभेदास्ते तत्र तत्र टिप्पनेपूप- दर्शिताः । तथाप्यस्मदनवधानाद् येऽअशिष्टाः प्रमार्जनीया का पाठभेदास्तेऽत्रोपदश्यन्ते । कतिपयानां स्त्राणां ग्रन्थान्तरेद्धृतेन सूत्रपाठेन सह तुलना चात्रोपदर्शयिष्यते । विशिष्टा अवशिष्ठा या O.P.PS. सूत्रपाठभेदाः समाः परिमाणानि...PS. 1....सङ्ख्या परिमाणानि........ P. १ । १ : ५।-असमवश्यात् सामान्य कार्य कर्म न विद्यते PS., असमवायात् सामान्य कर्म कार्य न विद्यते O.P. १ १ । २४ ।- सामान्यविशेषाभावेन च १।२१ १५' PS. मध्ये नास्ति ।-त्रपुसीसलोहरजतमुवर्णानां च तैजसानाममग्नि- संयोगाद् द्रवताद्भिः सामान्यम् २ । १ । ७ PS. I अचाक्षुषत्वान्न प्रत्यक्षस्य गुणस्य 10 सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम् P3., अचाक्षुषस्वाच न कर्म गुणस्य सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम् P. २ । २ । २८-९ । अत्र अचाक्षुपरवाच प्रत्यक्षस्य न कर्म' इत्येक सूत्रमपरं तु 'गुणस्य सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम् ' इति सूत्रद्वयं चन्द्रानन्दरचित- १Oriental Instituteसत्कः शारदालिप्या लिखितश्चन्द्रानन्दरचितगत्तेरादर्शोऽन. इति झेयः । मुनिराजीपुण्यविजयमहोदयसकाशालब्ध आदर्श प्रारम्भे यः केवलो वैशेषिकसूराठः स PS. 15 हेमा, यस्तु चन्द्रानन्दरचित त्वन्तर्गतः सूत्रपाठः सोन P. वेदितव्यः । दृश्यता प्रस्तावना पृ० १॥ २.यं पाठ आदरणीयो भाति, दृश्यता तसंग्रहपजिका. पृ. २११, न्यायकुमुदचन्द्र पृ. २७३ ।। ३ मि.वृत्तावुपरकारे चायमेर पाठः ।। ४ अचाक्षुषत्वान्न कर्म...0. ॥ ५ मि. उ. अनुमारेगाप्यय पाठः समय॑ते, दृश्यता पृ. २१ टि. २ । तुलना-“आकाशस्य गुगः शब्द इति गभुङ्मतम् , एकदन्यवत्वाद्, एकेराश्रयद्रव्येग द्रव्यवत्वमेकद्रव्यवत्त्वम्, अथवा एकं च तद् द्रव्यं चेत्येकद्रव्यम्, 20 तदस्याप्रयोऽस्तीत्येकद्रव्यवान् , तद्गार एकदव्यत्वं, तस्मादेकद्रव्यवस्वान्न द्रव्यम्, न च कर्मा- चाचपप्रत्यक्षत्वात् , अतः परिशेषाद् गुगः, स व क्षणिकः प्रागूधं चोधारणात् सत्त्वे लिला. भावात्, कारणसामध्याः प्रागभूतात्मलाभाव, शब्दाभिव्यञ्जवस्त्वभावात् , सति चाभिव्यञ्जके कारणतो विकारो न स्यात् , नहि घटस्य पदीपादिदिव्यमणिभ्याकसविधाने परिमाणानु विधानं दृटम् , तावाने हि घटोऽभिन्याकमैदे सत्यपि, अयं तु अम्पमध्यादिमेद उपलभ्यते, तथा भेर्यादिप्रयोगानिष्पत्तणुपर्व-25. विभागारछब्दाच शब्दनिष्पत्तेः वीचिमतानवत्, न चायं विशेषगुमः स्पर्शवता द्रव्या। भूजलानला- निलानामकारगगुणवान्, यथा मुची शके कारगगुमपूर्व धवल रूपमालयने, विनऐऽपि नरिमन जलजे तथालागो। कां शकडे गृयो, न वे मेरो देशमाः प्रधस्ठेपु नेर्यादिशु नश्वयवेपलभ्यन्ते, शरीरे वा सामले कादियानाः शरीरास्य वोरलपन्ते, तस्मान कारगगुगर्व. शन्दः, तमा यदि सरवतो गुगः स्यात् शब्दस्तनो यावत्, तानि सर्गव्याणि तावद् भवेद् रूपादिवत्, न मुपपाने, तस्माद. 30 ·२२८ - . " विशिष्मा अवशिष्मा वा O.P.PS. सूत्रपाठभेदाः । वृत्त्यनुसारेण भवेत् । नयचक्रवृत्तावत्रैकमेव सूत्रमुद्धृतं तथापि तदनुसारेण ' अचाक्षुष- स्वान्न' इत्येकं सूत्रमपरं तु 'प्रत्यक्षस्य गुणस्य मतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम् ' इति सूत्रद्वयमप्यत्र सम्भाव्यते । -नित्यवैधर्म्यम् PS. २ । २ । ३१ । दोषात् PS. २ । २ । ३५, मि.। चन्द्रानन्दाचितवृत्तावत्र " अभिव्यक्ती 5 तु दोषात्" इति पाठः, तत्र PS. अनुसारेणास्माभिः ' अभिव्यक्ती तु' इत्यंशो वृत्तित्वेन ‘दोपात् ' इत्यंशस्तु स्त्रत्वेन दर्शितः । तथापि अभिव्यक्ती तु दोपात् ' इत्यापि सूत्रपाठोऽत्र चिन्त्यः। उपस्कारे त्वत्र अभिव्यक्तौ दोपात्' इति पाठः । न्यायवार्तिकतापर्यटीकायां कारणतो विकारादेः ।........ ...आदिशब्देन 'सतः शब्दस्याभिव्यक्तौ दोषात् ' इत्येवमादयो प्राह्याः । दोषश्च दर्भध्मादिवदुपयुक्तानामृचां 10 निरिष्टिकत्वेन पुनरनुपयोगः। कार्यत्वे वन्यत्वे न निरिष्टिकत्वमित्यर्थः MS.[ १ । १ । ३३ पृ० २७८]" इति वाचस्पतिमिश्रेणोक्तम् । अत्र कियानंशः वाचस्पतिमिश्रस्य सूत्रस्त्रेनामिमत इति स्फुटं न ज्ञायत इति ध्येयम् । – कार्याज्ञात् ३ । १५, अज्ञानाज्ञानाच्च ३ । १ । ६ Ps. I~अन्य एव हेतुरित्यनपदेशः Ps. ३।१। ७ । इतः परम् ' अर्थान्तरं ह्यान्तरस्थानपदेशः' [ ३ । १ । ८ ] इति सूत्रं 15 PS. मि. उ. मध्ये दृश्यते । चन्द्रानन्दाचितवृत्तौ तु 'अन्य एव हेतुरित्यनपदेशः । ३ । १ । ७ । अन्यो हेतुलक्षणबाह्य इत्यर्थः, तथाहि-इन्द्रियार्थसिद्धिरिन्द्रियार्थ- धर्मस्वादात्मना असम्बन्धान तमनुमापयेत् अतोऽनपदेशः ।' इत्येव पाठ उपलभ्यते । अत्र चन्द्रानन्दरचितवृत्तरादर्शद्वये तथाहि ' इत्यतः पूर्वम् अर्थान्तरं यर्थान्तरस्या नपदेश. ' इति सूत्रं गलितम् आहोस्विञ्चन्द्रानन्दस्य तदभिमतमेव नेति निश्चेतुं न 20 पार्यते । वयं त्वत्र यथा चन्द्रानन्दवृत्तो दृष्टं तथा सूत्रपाठं सूत्राांश्च निरदिशाम । PS मध्ये तु सूत्रमेतद् दृश्यत एव, अतः PS अनुपारेण ' अर्थान्तर ह्यान्तरस्या- यावद्व्यभाविहान्न पृषि यादिगुणः शब्द , इतश्च न सवदयगुगः शब्द , आश्रयादन्यत्रोपलब्धे , अन्यत्र हि शह मुखस्योगोऽन्यत्र दिग-नरेऽवस्थितः श्रोनृभिरुपल-धन शब्द , सविद्गास्तु स्पादयोऽन्य- जाश्रयान्न गृय-ठे, तस्मान्न शब्दः स्पर्शवता गुग , पाद्यन्द्रिय सत्य न वाच्च नात्ममनोदिकालनाम्, 2. पारिश यादाकाशगुणः लिङ्गमाकाशस्थमानुपल यानश्येति । "--तत्वार्थसिद्धसनीयवृति: ५। २४ ॥ १ "अचानुपप्रत्यक्षगुगस्य मतोऽर्गः कमभि माधयम् -नयचतिः पृ० ५५ ५० ११ । अचानुपप्रत्यक्ष गुरस्य सतोऽपवर्ग: कर्मभिः माधम्र्यम् "-जय चानि पृ. ८. पं. १४ । दृश्यता न्यायागमानुसारिणीपत्त्यलकृतस्य नयचक्रस्य टिपगानि पृ. २० टि. 1॥२ तुलना-"अभिव्यक्ती चाभिभवात् "-न्यायसूत्रम् ३ | ११ ४२ ॥ ३ तुर्लक्षणबाह्य ॥ .

·२२९ - वृद्धिपत्रकम् । नपदेशः ३।१।८' इति सूत्रमत्र ज्ञेयम् । ततः परं 'संयोगि समवायि ... ..' इत्यादिसूत्रेप्वेकोऽङ्कः परिवर्धनीयः। प्रथमद्वितीयपरिशिष्टयोरपि तदनुसारेण संशो- धनीयम् । चतुर्थे परिशिष्टेऽप्येवं सूत्रसंख्यायां PS अनुसारेण संशोधन विधेयम् । प्रसिद्धिपूर्वकत्वादण्देशस्य ३ । ११ ९ PS. मि. उ. पाठ एव समीचीनो भाति । यत्तु भोटभाषानुवादानुसारेण प्रमाणसमुच्चयवृत्ति-विशालामालबत्योः 'प्रसिद्धपूर्वकत्वाद- 5 पदेशस्य । इति पाठ इत्यत्माभिः पृ० २६ टि० ३ इत्यत्र निर्दिष्टं तद् न समीचीनम् , तत्रापि यथा PS. मध्ये तथैव पाठो भाति, दृश्यतां पृ० १८७ पं० २१, पृ० १९४ पं० ११-१४, पृ० १९५ पं० १७-२०, पृ० १९९ पं०६, पृ० २०३५०२३- २७।-३ । २ । ३ मूत्रे 'मनः' PS मध्ये नास्ति । - संस्काराभावे गुरुत्वात् पतनं च PS. ५ । १ । १८ । -तदभावे संयोगाभावोऽप्रादुर्भावश्च स मोक्षः Ps. 10 ५ । २ । २० । अयं पाठः समीचीनो भाति । मि. वृत्तावयमेव पाठः । उ. मध्ये ....... प्रादुर्भावश्च मोक्षः' इति पाठः। सदकारणव चन्नित्यम् P. ४ । १ । १ । संद कारणवत्तन्नित्यम् PS. । सैदकारणवन्नित्यम् 0 मि. उ. अनेकद्रव्येण द्रव्येण समवायाद् .. ............P. । अनेकद्रव्येण समवायाद् रूपविशेषाञ्चोपलब्धिः । एतेन रस गन्धस्पर्शेपु ज्ञान व्याख्यातम् PS.O. ४ । १ । ९-१०-*संख्या: ....रूपि-15 द्रव्यममवायाचाक्षुषाणि P. PS. ४ । १ । १२ । 'संख्याः ..रूपिसमकायाचा. क्षुषाणि 0.-सन्द्रियं ज्ञानं PS. ४ । १ । १४ । मि. 1 उ. । । ...... १४. १ नयचरुवत्ताश्यनेर पाठ' पृ. ३९० ५० ८॥ २ PS. मध्ये तं इति निर्देशात् त्त अपमारणीय इति सूचितम् ॥ ३ पृ. १८८ पं. ६ पृ. १९५६० २१ शाङ्करभाष्ये [ २ । २ । १५]. तत्वसमहरांसाया { पृ० १८.] नन्दीम्नमलयगिरीयवृत्ती [ पृ० १६] हेतुपिन्दुटीका पृ. ७९, 20 दिषु च बहुपु अन्धेवयमेव पाठ आदतः ॥ ४ तुलना-" अनेकद्रव्येण द्रव्येण समवायादूप. विशेषाच रूपोपलन्धि ।" -न्यायम्वम् न्यायवार्तिकम् AIS.] ३ । 3 ! ३६ । " यथा ' अनेकद्रव्येम समवायाद् रूपविशेषायोपलब्धिः' इनि मत्युपलब्धिकारण मध्यन्दिनोचाप्रकाशो नोपलभ्यते श्रादित्य- प्राशेनाभिभूतः एवं * महदने दिव्यत्वाद् रूपविशेषाचोपलब्धि,' इनि यत्युपलब्धिकारणे बानुको रश्मिनापलभ्यते निमित्तान्तरन."-न्यायभाष्यम् ३ । १ । ३९ । " ययान्यन अनेकद्रव्येण 25 द्रव्येण समवायाद् माविशेषाच रूपोपलब्धि 'नि। 'अनेन स्मगन्धस्पषु ज्ञान व्यायातम् ' इति । "-न्यारवानि गम् MMS. १० । २, पृ० ११ ॥ ५ प्रकरगपत्रिकायामाइन एव पाठः पृ. ९॥ ६ संख्या......रूपिमनवायाचानुपाणि" पृ. ३३८ पं० २१, तत्वमप्रतिका. ४५, २१२, २३२ ॥ ७ अयं पाटोऽवादरणीय भाति । श्यता १. १०८ 4.1.॥

·....... । . २३० विशिष्ट अवशिष्टा या 0.P.PS. सूत्रपाठभेदाः । अपसर्पणमुपसर्पणमशितपीतसंयोगः कायान्तरसंयोगाश्चेत्यदृष्ट कारितानि PS. ५ | २ । १९ । अयं 'कायान्तर' इति पाठः समीचीनो भाति । तुलना--" एवं च कृत्वोक्तम् .......' उपसर्पणमपसर्पणमशितपीनसंयोगाः कायान्तरसंयोगश्चेत्यदृष्ट कारि तानि ' इत्यादि "-तत्वार्थराजवार्तिकम् पृ० ४६५ ।-द्रव्यगुणकर्मवैधाद् भावा- 5 मावस्तमः 0. P.५।२।२१ । अत्र यथा चन्द्रानन्देन व्याख्यातं तथा'. भाऽभावमात्रं तमः' इति सूत्रं चन्द्रानन्दस्याभिमतमिति सम्भाव्यते । दूव्यगुण- कर्मवैधाद् भावाभावस्तमः ' PS. ' द्रव्यगुगकर्मनिष्पत्तिवैधाद् भावाभाव स्तमः' इति तत्वार्थसूत्रस्य सिद्धसेनगणिरचितायां वृत्तौ ५ । २४, पृ० ३६३ । 'द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिधम्पाद् माऽभावस्तमः'-मि. वृत्तिः पृ० ५६, न्याय. 10 कन्दली पृ० १० पं० ७, किरणावली पृ० १८५०८, न्यायवार्तिकं पृ० ३४३ पं० २१, मीमांसाश्लोकवार्तिकन्यायरत्नाकरः पृ० ७४० पं० १३ । तेजसो द्रव्यान्तरेणावरणाच्च ५।२।२२, 0. P. उ.। द्रव्यान्तरेणावरगान तम: PS.! सिद्धसेनगणिभिः तथा तेजसो द्रव्यान्तरावरणाच तमो भवति' इत्युक्तं तत्त्वार्थसूत्रवृत्तौ [५। २४. पृ० ३६३ ], तत्र कियानंशः सूत्रत्वेन तेषाम- 15 भिमत इति निश्चेतुं न पार्यते । मि. वृत्ताविदं सूत्रं कथमपि नास्त्येव, अतो द्वितीय. परिशिष्टे पृ० ११४ पं० २ इत्यत्र ५। २ । २० ।' इति परिहर्तव्यं तदनन्तरं च '५। २ । २१' इत्यत आ(भ्य ५ । २ । २६ । '-पर्यन्तं सर्वत्र कोऽः परिहा- पनीयः । चतुर्थपरिशिष्टेऽपि पृ० १४० ५० १२ इत्यत्र 'मि. वृत्तो' इत्यस्याधस्तात् २६ 'स्थाने '२५ ' इति ज्ञेयम्, पं० २२ इत्यत्र च '३३३ ' स्थाने ३३२ इति 20 पठनीयम् । एतेन नित्यत्वमुक्तम् PS.७। १ । ७ । अणु महदिति तस्मिन् विशेषाभावाच्च PS,७।१।१८। तदनित्ये नित्यं परिमण्डलम् O.PS. ७ । १ । २५-२६ । अनित्ये नित्यं परिमण्डलम् P | एतदनुसारेणात्र 'तेदनित्ये ७ ॥ १।। नित्यं १ सयोगा: 0. मि. उ., सेतु पृ. ४१३, व्योमवती पृ. ४२७ । अत: "सयोगाः' 25 इत्यपि शोभन पाठ ॥ २ एतदनुमारेग पृ. ४३ पं० २८ इत्यत्र " वृत्यनुमारेग" इत्यतः पर "भाऽभावमात्र नम इति पाठोऽनुमतो भाति" इति पूरणीयम् ॥ ३ 'वैवाद् भावस्तमः' इति पाटान्तरमपि काचिदादशेषु तर वियते ॥ ४ वैधम्यादमावस्तमः उ. ॥ ५ अनित्येऽनित्यम् , नित्ये नियम् उ. । एतदनित्यम् मि । चन्द्रानन्दन वृत्तौ एतच्चधिम्' इति व्याख्यातमित्यपि ध्येयम् ।। ६ " यया चतुर्विध परिमाननु गायमुबाऽऽह-निय परिमण्डलम् ' इति ।"-प्रशस्तपादभाप्यं पृ. ६५। - ·२३२ ...... 'विषाणी.... " १२ प्रन्थान्तरेपूद्धृतेन सूत्रपाठेन सह तुलना । इत........२ । २ । १२-२१२।१६-१७-१२।२।२१-२२ । कार्यत्वात् २।२ । ३२ । कारणतो विकारात् २ । २ । ३४ । - ..शब्द- निप्पत्तेः २ । २ । ३६ ।-कारणाज्ञानात् । कार्याज्ञानात् । ३ "३ । १ । १०/- असन् सन्दिग्धश्चानपदेशः ३ । १ । ११ ।- 5 ३१1१२ -- --आत्मेन्द्रियमनोर्थ....३ । १। १३ २।१६-१७॥ H. Ut. p. 93] । तुलना-"युवस्थविरयोः सिद्धे परत्वापरत्वे देशकृते परापरदेशयोगात् । अथ दृष्टोऽपरदेशयुक्ते खपरस्मिन्नपि स्थविरे परप्रत्यय पराभिधान च, तथैव च परदेशसयोगात् पर- स्मिन्नपि यून्यपरप्रत्ययोऽपरामिवान च, तावेतो व्यनिरस्वभावाभिधानप्रत्ययो यन्निमित्ती तत् 10 कारगमरित कालद्रव्यम् , कालापेक्षे परत्वापरत्वे तन्निमित्ते च प्रत्ययाभिधाने प्रादुर्भवतः परमपरमिति, नया युगपदयुगपदिति यन्निमित्ते प्रत्ययाभिवाने म काल , निमित्तविशेषे हि प्रत्ययविशेष मिध्यत्य- भिवानविशेषश्च शुमणादिवत् । दृष्टश्चायं दिग्देशकारणकार्यकर्तृव्यतिरेकैग प्रत्ययो युगपदयुगप दिनि, स चाय नानिमित्तो भवितुमर्हति, यच निमित्त म कालः । इदमुक्त भवति-नु- यकापु कनूपु साधारण- कर्तृकेषु च कार्येषु पृथक् पृथग् व्यवस्थिनेषु कृतं क्रियते कर्तव्यमित्येतस्मिन् निरुदे कर्तृकर्तव्यभेटे च 15 सति युगपदयुगपच न क्रियते कर्तव्यमित्यतमवधि त्वाभिधीयते यत सोऽर्थाऽन्य कालसज्ञः, कृतादीना योगपद्यायोगपद्येऽन्यनिमित्तासम्भवात्, न चानिमित्तमेतदभिधानम् , नथा ममानकार्यावस्थान- लक्षणेषु कर्मसु कतरि च व्यवस्थिते यत एतद् भवति चिर मिमिति सोऽन्योऽर्थ कालः, न चाकरमादयं प्रत्यय , तस्माद् यन्सद्भाव भवत्येप प्रत्ययो यदभावे च न भवति स काल ।"- तत्त्वार्थसूत्रसिद्धसेनीयवृत्तिः ५ । ३८ ॥ नागार्जुनकृते महाप्रज्ञापारमिनोपदेशे f 133b 25 [in the translation by Lamotte p. 596 । तत्वसग्रहपविका पृ. २०६ ।। २ शतशात्रस्य चमुकना टीका. f. 180a 29 f 180b 1 [ in the translation by C Tucci. p 78, Notes P, 56] ॥ ३ तुलना-भ्यायक-दली पृ. २४२-२४३ ॥ ४ अन पृ० १८८ ५० ५ पृ. १९५ पं० २१ ॥ ५ दृश्यतामत्र पृ० १९५ ५० २२ ।। "...शब्दनिष्पत्ति "- तत्वार्थ राजवार्तिकम् पृ. ४७०, 25 व्योमवती. पृ. ३३० पं० २९, न्यायकन्दली पृ० ६२ ५० २०, किरणावली पृ० ११२ ५० ६, ऋजुविमला पृ. ३.१ प. ८, न्यायरत्नाकरः पृ. ७५३ ५० १८॥ ६॥ तदाह भगवान् काश्यप-कारणाज्ञानात् कार्याज्ञानम्, कार्याज्ञानात् कार गावानमिति ।"-मजुविमला पृ. २११ 1१॥ ७ पृ. १८८ प. ३ पृ. १०९ प० २ । प्रमागममुच्चयवृत्ति. P. ed T पृ. ३९a, T' पृ. १२.b॥ ८ दृश्यता पृ० १९३ १०९। अन पृ. १८५ पं. ६ इत्यन ' अमन् 30 सन्दिग्यश्च' इति K पाठो उपायान् भाति, पृ० १९९ ५० २ इत्यत्रापि तथैव पाठ । ९ तुलना- अन पृ० १९९ ५.८, पृ० २०४५० १०, पृ. २०५५० ५। " यस्माद् विपाणी तस्मादश्व"- न्यायभाष्यम् २१२ । ३५ ॥ १० १० १६९ १० १२, १० १७४ ५० १, ६, तत्त्वार्थराजवार्तिकम् पृ०४६,५०, ५३॥ ११ तवार्थराजवानिक पृ. ४७१ ॥ १२ ॥ व्यवस्थात शात्रसामाथ्याच नाना भात्मान इति व्यवस्थितम् "-तत्वार्थराजवार्तिक १० ४६२ ॥ 20 १.

·ERRATA Page I 2 3 " " 4 22 32 5 " ( Introduction) line for read Page Jine for read 25 Jambu° Jambu 11 31 Vyomarali Vijomavatı 7 Vais'esika Vais'esika- 14 1,26 Vakyapa. Vakya- 5 2 inatter. matter." diya padayai 8 Thers There 9 Vakyn Vākya 13 thc the 16 17 tytles titles 19 depend depends 17 8 Sankar Sankara 29 duties deities 14 Şankar* Sankara 10 10 in. in- 19 Kaviraja Kavırāja 16 Again Again- 36-7 Intro: Vaise- भूमका- मरापि मध्वपि sikadarsana, वैटो पादर्शन- उवाच उवाच p. 10 रसायनम् p.17 2 Bhatta Bhatta 18 11 °vadindra °vadindra-15 Vadindra' vadindra' 17 Syadvadi Syndvadai. 8 report retort 22 Candra Candra liviug living 19 13 Canra Candra 16 ardha ardha. I7 anouymons anonymous 30 माहार कृताहार- 21 3 each each, 25 33 'ममाधास्र मसन्धान 22 1 pancirana pancanana 16 refute refer to Pancānana Pañcanana 17 nas Jainas 17 substanci substan- 19 Sadalūka Sadulūka ates tiates 19 हिएयमिक्षाउ पडियागिदाउ 27 profouud profound 30 20 exhaustive extensive 23 on 16th on the 16th अथ शुद्धिपत्रकम् । पं अगुद्धम् शुद्धम् पं. मशुदम् गुदम् प १. परिममप्या परिसमाप्या कर्थ स्क्षग. वर्यलक्षः 1 द्वितीयस्य ११ संयोग संयोग- १ लक्ष रक्षण. १. पर्वतम. पर्व-तसं १६ परोक्षवत पोझम्बार २. परमा परमाणु " " 6 7 10 " पृ. 1 विधीयस्य 35 ३ " १९ चैत ·२३६ शुद्धिपत्रकम् पृ " २६ कर्मामः ५४ तदनित्य " बाह्य " " " " अशुदम् शुद्धम् ८ सवै सर्व १६व्रह्मण ब्राह्मण ९ "दिनक्षत्र "दिनक्षत्र ८ तथ तथा २२ समवाय भावा' समवायाभावा' २ उपलब्ध्य उपलभ्य" ८ तदनित्येऽनित्यम् २३ तदनित्ये नित्यं तदनित्ये PS. PS.तदनित्येक। 0. २५मानव मानवा १. [त्वा]भावे [ताs]भावे १८ कारणात् कारणात् (णा) १२ स्त्रयादि स्त्र्यादि १४ अभूत अभूत १७ समाप्तानि समाप्तिा]नि ७ कर्मणाम कार्यभाव. २ व्याख्यातम व्याख्यातम् १० यमामावात् यमाभावात् २ तदनित्येऽनित्यम् तदनित्ये २ कार्यकारणथो. कार्यकारणयोः १२ कार्या. Sanstrit Sanskrit N. No. २३ the ७४ 4 अशुद्धम् शुद्धम् २५ नेत नेति २१ १ मवेनित्वा सङ्केतितत्वा २१ अचाक्षुषत्वान्न PS. “अचाक्षुषत्वान्न 5 प्रत्यक्षस्य PS. कर्मभिः २२ २३ 'छन्दाच °छब्दाच १६ स्यत् स्यात् १९ "बध 10 इन्द्रियार्थपसिद्धि इन्द्रियार्थप्रसिद्धि ४ अभूम अभूतम" ૨૬ २०३ ३ प्रसिद्धपू' P.। १४ प्रवृति प्रवृत्ति २७ १५ आत्मानमर्नु आत्मानमर्नु 15 २८ १६ °पभवत्वात् प्रभवत्वात् ३२ कार्य ३२ १३ सर्व सर्व ५ तद्वता तद्वर्ती ३५ १४ 'शरीरे शरीरे 20 ] [ ऋग्वेदः १०९०।१३ ] . इती- २२ उलूस्वला उलूखला ८ सयक्ते सयुक्तेषु भवति ३५ वभूषा [ विरूपा [यजुर्वेदः] 25 २८ पृ.६ पृ० १० प्रत्यनुमारेग वृत्त्यनुमारेग'भाऽभाव. मान तमः' इति पाठो भाति 30 १४ दिगू दिग् १४ ब्रह्मणोऽयम् ब्राह्मणोऽयम् १५°पणयन "प्रणयनम् ब्राह्मयादि ब्राह्मगादि- ११ कार्य कर्मणाम् ८६ ५ कार्यमाव. ९१ " ९८ कार्या . २. भवते " १०२ x " " २५।२।२.1 ४ ५।२।२१ । ५५।२।२२। ७ ५।२।२३१ ८ ५।२॥२४॥ ४४ " ५।२।२.। ५.२॥२१॥ ५।२१। ५।२।२३। ५।२ । २४ । ५।२।२५। तदनित्ये तदनित्ये " " " २ 'पह १. ५।२।२६ २४ तदनित्येऽनित्यम् १८ तदनित्येऽनित्यमू 95 १८ शरीर शारीर ·७ " ८ " ९ " १४२ आयते। १४६ नाप्यर्थः 10 शुद्धिपत्रकम् । २३७ पं. अगुद्धम् गुदम् अशुदम् शुद्धम् २१ भावेऽपादुर्भावः भावोऽप्रादुर्भावः १७२ ८ १४ मारमन्ते "मारमन्ते १६ तिर्यगू तिर्यम् १५३ सर्व १५ °कयनकारि कथनमकारि १. इति मेदों इति बुद्धिमेदों २६ २५ १५ चनुष्य चनुष्यादि २७ नयायिकपरीक्षाया नयायिकप्रत्यक्ष. ०४ तस्यानुलसात् तस्यानुलेखात् परीक्षायाम् ११ इत्य दिना इत्यादिना १७५ ५ जायते। १२ नेकान्तवादा शान्तवादा- २४ नाप्यर्थः २७ मा भू मा भूद १ चैत्योदिना चेल्या दिना ९ पर्व १८. ५ 'नोत्पतेः 'मोत्पत २२ वैशेषिक वैशेषिक १८७ २ समवाये *समवाये २७ ' मिण 'मित्रंग यद् १६ नोपलभ्यते मोपलभ्यन्ते १५ मोगिपत्यक्षज्ञान- योगिप्रत्यक्षशान-15 वहून बहना गिद्धभिवाने सिद्धपभिधाने १ पतिपाद. "प्रतिपादन १७ वल्वन 'प्वालोचन जिनेदयुदिना जिनेन्द्रबुद्धिना २ अहोति' आहोरिषद १५ नेका नेम् १. पान मान १४ द्रव्यै गुण दध्ये भ्यगुण 20 ५पर्शनाभ्या सर्शनाभ्या ८ पयः वश्वः २५ हानि १४८ १५. " १५१ १५३ १९. ७ १७१

·PS
TI
pst
[ཡུaཚུངསཉིད དུ འདོ༨ཚེ ༢། ཡུལ མཚུངསཉིད དུ འདོད ཅེ ན
1མི འདོད པ ལའང ཐལ བར་འགྱུར་
ja དོད པ ལའང ཐམ བར འགྱུར་
1མ དེས༨༣ གཞ༢ དུ བརྗོད་ {མ ༨ ནི གཞa བརྗོད དོ།
1ཐམས སུ་བྷཱསྒྲུབ དུར བརྗོདཙམིན1ཐལམཙང བསྒྲུབ པར བརྗོད མ ཡིག་
]དབང ༈ ཐད་ཆེད ཀྱངབློ་ དགའ ཡཾ ཋ དད་མེད ཀྱང བློ་
1qདད ར ཉེ ཐད581 1ཐ དད ཕྱེན ༢ ཐདད༢1
་གའ༣.དུ ཐདདམེད གང་ལས་
Iགའ དུ ཐ༨༨ མེད གདལal
अद द्वितीय स्वार्थानुमानपरि दे वैशेषिकमतपरीक्षा
E5 A]་： སཱག སརྣལས
༢ རེjའདེ ཉེ འདའ འགྲྭསདྲང༌
དང ༢སྤྲེལ པ ༨ང དཞི གཅིག
བ དང འགལ ཐ་ཙན
ཆེ༨ ནོ ཞེ༌ བྱ ལ དེ དགའི
རྫོགས ལས བྱུང བའོ་1ཞེས
ཟེར རོt
1རྒྱུ བ
ལཉཤཱསg བོཀག ཡ མེར་
་ལྔ་པའི རྟོག༤པ གཱག་༥ཡོད། 【e༠J་ལྡའ༧༣ མཚུ་གིས ལ གྲུབ ཕྱིར་
|ག དང ལྡཕྱིར ཐདད ཡིa1 |གཉིས རྟེའཐ དད མེད པའི ཕྱིར]
1མི དད དུ བའི ལྟཥ ས at
)ཆའགའ ཞེག ལསམས
དུ བ ཐམསཅདག་བྱེད དal ༣དེwa བའི ཆ འག༢ལས།
* ycatala 3 Psnཤི Infiཚོ aaa_i@གྲུབ ས སུ་
}

·IT
PS1
Pse
jཉམ བལ་ཡང་
སྲིད པའིཕྱིར་
བཅད པ
jaཡིག༠༧བགོ འགྱུར། དག༠ལའབྱེདཔར ཐལ༨འགྱུར་
དེ བཞེ༢ དུ བ ལ སོག༤ པའང| འདུསོགསརྣམས ལ༨ བའི་འོ་
Jའགལཉྫརྣམསལའངར པའི ཕྱིར་
རྟགསཀྱི སྤྱིག༢༢ རྟག༤ མི་ཞིང| 1རྟགས་ཀྱངགཞ༢ གྱི སྤྱི ང<ཉི་
བྱེ་ཐོག རྣམས ཀྱང རྟགས འབེན། །རྟགས་ཙའགྱུ ནི ཁྱདཔར དུག་
་གའ༢ གྱི ལྟར ༢ ཐམས ནུད ANI {ག༤ལབྱེད གསལ བྱམ ཡིaལ།
1གོ གོ བྱེད དུ ཐ༧ འགྱུར | [གའ༢ལ ཐམསཙ6ཐལ བརའགྱུར་
1ཞེས བྱ བ བསྡུ བའི ཚིགས བསྡུ བའི ཚིགས་སུ བཅདཔRin
༣ ཡུལ ༢ དུསལ ལྟོསཾ སུ ཚུགl
སྤྲུལ ངངཇུས ལ བལྟོསaw ཡིན།
རྒྱུ་ནི ཁོང དུ མྱུད མི འགྱུར་ རྒྱུ མ ཡེ༢ ཏེ མརྟོགས ཕྱིར་
[འབྲེལ་ཁྱདར མེད པའི ཕྱིར །
[5]་གའ༢ཡདསྲིད ཕྱིར གཉིས མཡིན།* 1གཉི༤ ཉིང མ ཡིན གཞ4ཨཱིད ཕྱིར་
[གང འགུ འགལ་བ ༨ཙུགས་མིའི་ དགང འགམ ༨༢ རྟགསམ ༣
[འབྲེལ མ མེད ཕྱིར རྟགསབློབ3} །འབྲེལ་མེད ཕྱིརརྟགས་བློ་ཡིན་
རྟགསལ་བྱུང བར བསྟ༢པའིཕྱིར་ ་རྟགས ཅ༢འདུདུ བསྩ༢ པའི ཕྱིར་
lཐམས ཅདརྟགས སུ བཙྪེད་ཡེ3 Jཐམསཅད རྟགསསུ བརྗོད་བྱེད་
|དཤ པཎའབྲེལ ༢ཤུ གླུབ འགྱུར3
（འqwཤུལh༤༌ མདོརལམཚོa) iའཐཱས ད ཡིག མདོརསཝརྗོད།
1aམ གསལ བྱེདདུ མི འགྱུར་ ་དྲུག མ ག༤༥ལབྱེད མཤ པར འགྱུར་
རོའི མེད གཞ4ལས ཀྱང རེ གྲུབ| །གཞལསརྟོགས ཕྱིར< <མེདོt

·]U
Pst
Ps2
（ལྡ3）
ལ ཡ5)
अथ तृतीये परार्थानुमान परिच्छेदे वैशेषिकमनपरीक्षा
=781ེ་ག པརྣམསའི }
རེ ཛངལྡ༣ པའི ཚོགཏ༣ ཚོགw* tsez་དེལྟའཆོས༈ གཏaཚཝསོ།
C8A1ཞེས བརྗོདཾ པརུབྱེར དོ]
1》 ཉིང ཚེསསུཐལ བརར
ཁཔ ཁོ ནིའི ཚེས མུའགྱུར)
།ཚོས དངཚོསཾ ཙa བསྒྲུབ བྱཡིན! iཚེས ༨ངས ༤༢ བྷཱ་བ སྦྱརམིཤད
1ཁྱུད པར བསྒྱུ བྱ དོཝུའཔའི {{བྱུང པརཱབྷཱསག
འཚེ༣།
ཚེས གཞོའ གྱེ མ དེས ༧] jཐོ
བ སྟེ གཞིའོ ལའང ངེས པཆེ༨]
12ཁ་༢ སོགས ཡོདོཉིང་བསྒྲུབ་པསི། །མཁའཚོགསལ ཡེརཾ ཕརསླེབ ཕལ་
1སྦྱོར བ བའང དགད པར མི་
སྤྱོད་འགྱུར། སྦྱོརཾབ འའདམ་ཐ མིའི་
E B1་བྱེ བགོ པའི ལྟར ༣་ }
1མེད མའམ ༣ འགལ བདའགྱུར t81མེདE4འཨ་རབ་ཏུ ཨཱུབས ཕྱིར་
བཟློག ན ལ མ ཚོད བརྗོད ། ཡིའོ། །བཟློག ཡི༢ ཉུང བར བཚོད པ ཡིའུ་
अ चतुर्थ दृशन्तपरिच्छे वैशेविकमतपरीक्षा।
[4 31༄ཡོག་ ༧ རྣམས
གའིས ཀ སི་རལ ཏུ གྲུབ ངབོའོ
ཞེ༥ ཟེརརོuདེ ལ ཡང་།
1མཁའདཔེར ཀརྗོད པའིལྗོཇིབའམ། csalaལ་ཁའ དཔེརའིཐལ བའོག འཨjt
}cག གྱི ཕྱོགས གཅིག ཟུང ཀྱངཤ ་ངག ག ཕྱོགས་གཅིག ལས མཆིན་
རྗེསའགཽ རྗོད པར མེ་བྱེད པ ་ཚེམསུའགོགrnཎྞར་ཕྱིར་
དེ་རྗེ་དམེ ཡིགཟུག༠༠༢ 3] ་དཔེ་ཡི གཟུགས་བརྙེན་ཡང ཡིག ཉེ་

·V
Psi
Pst
1སྒྲུབ བྱེདཕ༢སྦྱོར དོའི རུ་ གྷཱསྒྲུབབྱ ཉིད ༢བརྩེ༨འཇལདོའི་
རངུ ད ཡིན ཡངདོའི མེད འགྱུར རང དབང ཡིན ༢ དོའི མེད རེད
lཚོར ལ ཀཱ༢ ལས བཏུསལལས Iཚད་མཀུ༢ལས བཏུས -༧སལེའུ
ལེ ༢ང དཔེལྟར སྣང བ པརྟོག་
པའི ལིའུ སྟེ བཞིབའོ་
བཞཔའོi
Ned
Ced

·V ॥ॐ अहूँ. सद्गुम्यो * Psy? Ped Ced सगुम्यो नमः॥ दिनागविरचितायां प्रमाणसमुच्चयवृनौ प्रत्यक्षापरिच्छेद वैशेमिकमतपरीक्षा। #psy² བམ།བྱེབྲུག༔ རྣམས མརོལས་རེའིག [intilེགསྶརྣམསེམརོལs གcའཕེལ པ འག༢ འག ལས གྲུབ རེ ཞིག འགེཝ ༧ འག༢ ཞིག མar ༧ ༨ ཚེས ལ མཛོ༣ ཤུལ – ཞེས སོ བ པའི ཚེས འགའ ཞིག ལ ཡརོ་ iབརག རང དང པ་ རྡོའི༔ ཕྲ༢ པ སུས ཀྱི མཚ༥ ཉ༨ ཡིན ཞེབྱ ལས གང གྲུབ པཱདེ གཞ༢ ༢ ༢ ༢ང་བག རང རབང བ aw is a 3 & 4 axi 335 3 5 45 * * 15: अव 6 นิ གྲུབ པ དེ གཞཀ a ནོ་ཞེས ༢༣ རྒྱུ ཡིན པའི ཕྱིར ༢ཁང ༨ང སྦྱིན རོ}| ༩ཅིག ཞི ཚཉམ ལས་ { ལྤ༢ ལ ཚ༨ མར རྟོག ༥ འགྲྭས་ཤུ རོའ གཞན རུ འདོ༢༨་ བྱེར {i |གཞཤ ཉགཉེགཙེགས་ ga མེང ལ ཡིa ལ རྒྱུ མིཔའི་ ra 2 2 1 15 ཕྱིར དབང ༢༨ { སྦོར པཚོར ཨཱར པ ཚད ཞེས ཟེར ལྕ མ༌ རྟགས སར བྱའོ ཞེའོij=R དརོལྟར ༢ ༢ གང འ༨ ར ཐེ ཚོ གའི 2བ༠Ajགཙོ ཡིན པའི ཕྱི་ རང གཏa ལ འགས ༢ ཤོལ བག ༨ ཡིད ཕུརཚར མ ཡི༢ འོ ཞེས ཟེར རོ་Rལྟ༢ འི གབ རྟགས ཙ3 གྱི, ཞེས པ ག གོ 4s ม རང གཏa ar ཅཤར ༥ ༢༨ འགལ ལོ། དེ་བཞི འ༠ འི aཔ ༢༡ ལས་ * Psvt- ཀ་གཤཞུangཤེhttགdsaqqsQaཆུe azar@་ནུས་༥l Psv* aཀ་གཅནུnuaཔེ་ ཧཆོ*=irmཚུaql གཞA འདོར {t ཡི༢.༨ རྟག ལས་ ལa མཎོམུག ར འ{ །རཾ ·PSV1 Psy 2 ༩ ཕྲ༢༢༧་ལ་ VII པ་ཤཱ༢་པ་ལས་སྐྱེས་ པའི་ ཞེས་པ་ གྲུབ་པ་ནི་མཚོའི་མུམ་༨ང རྟོགས་ དོང་གཏན་ལ་འབབས་པ་ལས་ ཞགྱི་ཤེས་པ་རོག་གིས་བཀུར་ལྟ་ སྐྱེས་པ་མཚུངས་པ་མ་ཡིན་ཏེ| ཞེས་བྱ་བ་དེ་༢གམ་མེ། |ལ: གཏན་ལ་འབེབས་པ་ནི་ རྟག་ ༈ ཨཱ་ས་ལས་སྐྱེས་པའི་ “ཤེས་ པ་སྔོན་ རུ་འགོ་བ་ཡི༢པའི་ཕྱིར་ པ་ རུང༌|གཏན་ ༦ ཕེབས་ མjaཚོསུམ3ཡུལ་ལྟ་བ་ སྐྱེས་མའི་ ཤེས་ མཚུངས་ལ་ཡང་ ཙམ་ཡིན་པའི་ ཕྱིར་རོilཡུལ་ཞ མ་༢་ཏེ།lཏན་ཝ་ ལེགས་ལ་ ལྟལ་རྩོམ་ཞེar པ་པ་་ བཞི་པོ་ ནི་ བརྟགས་པ་སྦོའུ་རུ་འགྲོ་བ་ སྐྱེས་པ་སྟེ༔ དེ་ལ་ ཅན་ ཡིན་ ཞི་ཁྱེར་ལ། མངོན་སུམ་ བརྟག་རིང་ སྤྱོད་ པ་གང་ལ་ ན་ཡུལ་ལྟ་བ་ཙམ་མིན་པའི་ཕྱིར་ སྤྲི༢ | |༢ང་པོ་༢ང་རོd3 རོt [ཡུལ་མ་ལྟ་བ་ཙམ་ཞེས་ ཕར་ པ་ ཚོད་ མར་སླ་བས་ནི་ ༄:ལ་ནི་ བཞ:ལོ་ལྷཤུ་པ་ལ ཕྱུག་ ལྟར་ བསྟན་ལ་ཅི་ཡང་ སྐྱེས་ལ་ ས་• ཡིaཏེj༢་ལ་གས་མེད་ ཆེར་ལ་ཉེབུ་རོ|རབང་པོ་རང་ ༢བྱར་པ་ག་ལ་སཱིད། ༢བང་པ རོའི་ རུ་ ཕྲ༢་པ་ཚོར་ལར་སྨྲ་བའི་ རང༌ {ཕྲ༢་༧་ཚར་མར་སྤྱི་ལ་ ལྟར་འདེ་རྩེ་ཞིག་ ཙེ་ ལཱ་ མ་ནི་བསྒྲུབ་ཅུང་ ཟང་ཀྲུང་ཨིར པད་འདོར་མའི་ཆོ་རོའི་མཐའ་ པ་ཉི༢་ དུ་ འགྱུར་རོ། ད༨བང་ལ རག་ འཛིན་ པར་འགྱུར་ཏེ། ༨ང་རྡོའི་ཕུར་པ་ཚད་མར་སྨྲ་བའི་ ཧྥས་རྩཏུ་སྐྱེ་བདག་འར་ དང་ ལྟར་ན་ཉི་༢རེ་ཙ་ལེག་ རྩེའི༣༩ ཡཱ༢་པའི་ཕྱིར་རོ༔ f༨ག་རང་ པ་༢༣ར་པའཚེt t་མཐ8 ཨིར་དུ་ཝཱར་པར་སྤྲུབ@ཡང་ཡུལ ༢ག འཛའ་པར་འགྱུར་ དེ་ཐམས་ འགྱུ་རིའི་གཞིའམ་གཙཨུའགྱུར རུད་ཀྱི ་ག ཉི༣་རང་ཕྲ༢་པའི་ ཕྱིར་རོ | བདྲག་༢ང༌ཆིན་ཐད་ ཨེར་རྡོ་ཞེས་སྦྱར་སྨྲས་ ཟིའ་སྐྱོi ལར་སྨྲ་ བ་ལའང༌lཡུལ་པདོད་ གཞ4་ཡང་སྤྱིའི་ཁྱར་པར་ལ་ ལ་མ་ཡུལ་གའA་ལཚར་ར་ ·PSV1 Psy2 ཙ༨ སྦལམ ༢5 ལས མ ขมนิจ ས7 སྦྱོ༢ ནུ མི རྒྱུ སྐྱེསཔཟི་ ལྟོས མ ༨ ༥ རྡུངཉཞ༢༠ འགྱུར ཞིང|གཞ༢ ལའམྦས པུ༨ ལས ལ ལྟོས ས མའི ཆུམ ཞེས འགྱུར བཞི ༢རོiཞེས ༢ སྦྱར བརུ་མི བྱསྟེ་ གང་ གི ཤཤ༢ ཟིaཏཾi| གཞ༢ ཡང སྦྱོར ༢བང ༨༴ ཨུལ རུ ༢༦ ཁྱ༢ འ ཡང ༡༥ at པོ ༢ང |རྫས ༢༠ ཡིa a ཡུལ ལ ལྟ བིའོ ༣༢ འ ཕྱིར།། བལྟོས 1ཁྱ༢ པར རྣམས ༨< སྤུར མིཅུ་ སུམ và དྲབང པོའི བློ རྣམསཞིར༌ 1གང གི ཕྱིར ༢བང༨པ གི ༣ རུམ འཛa ༧༣ སྤྱོ༢༧ ༢A ཐར ལ ལ* སྐྱེ་ ཡིན པའི སྤྱི { ཁྱ༢ ལར ཡུམ ལ ལྟ བའི ཞི ཙན ཕྱིར་ རྣལས ༢༦ ལྷa, ཚིགཏུ་སྦྱོར། {3༢ ༥༨ རྣལསངསྦྱོར མི བྱེs! བ ནི མི ༢#t 1རོ རོལོང སོའི བློ རྣམས ནི རང གི འདིའི སྤྱི ཡིa ཞིབ ཚོས ལ व अर२ यर शेयर बारे སོགས རྣམས ༢༨ ༢cr སྤྱིར རོ ] 1 fཔར རྣམས ༢༠ शरस नेणार ལྕན ཅིག ཏུ སྦྱོར བ ནི མི འཐད་ ངོས ར གཟུང ༢༤ { འིa རོ | ག༣༽ མི ཟ བར རོགཉེat ཤུ ཀཚུལ། ལར ཁྱའོ།༢ ཡང་ THG 4 33 32 3aAE ལྡན ༢ ལནགས ཡིa ལའི ༧ སོག ཡིa f ཞེaལྟར ཕྱིར འའི ལ ཡིsཀྱི བློཁྱར་ འབྲེལ སྔ བརྟགས པར བྱ་བ མར རུ ཕྱིས ལ འཐ༢༤ཁོ ན ཡིa ཏེ1 རེས a ལྡན མ སྟེ{(ཞརུ འདྲི མངརཚིགས ཡར བྱས 4༠༠ #1 པའམ ག མི ཞེས འཛོ༢ ལ ཡང མཛོa སུམ་ ༢༨ པར བརྟགས ནས ༢ཛིནམ རུ འགྱུར ལལྟར་འགྱུར་ ཨིན འོ] [g༢ པར （ ཡང ༢༢ པས བར ཡང མི རིགསཏེ། རྭང༥ པའི ཕྱིར མིར》 བློ ལ २९, शेर २८ ༢ཐ༢ པ ཡི ཞི འོ11གཞ༢ དུ བདེ་ ·PSV1 PSV2 X ཞ a| ཤེལaa༢༢ པ ཡིa ལྟོi ༣ འི སྤྱིརགཅིག འུ མེ༨ འཇི ལྟཧཱུ ནི མཐོང ༢་༣a ཀྱང འགྲུབཞེ a]ལ ཐམི་༢༢ ༣ 3যs ལa ཆེན་ རོ ༢ཤད་ པ འལྟའུ འི མཐོང ཤཱ1༣aཀྱ པོའི སྒྲོ ནས ༢༧ གཞན་གྱི་ ༢བངus མིa1རེ3བང ખુથ વેસ યરે ચ પ્રેa སྒོ ༢༠ ༢བང གཞa ཡུལ གང གྱི སྤྱི་ ཞི at và 22 a + b c đi! TER 150 དབང གཞ༢ མེ༢འགྱུར ཕྱི་རོ་ གལ ཏི ༢c ༧ གཞ༢ གྱི ཡུལ གarཏེ བང་ཡོ གཞིa མ ལ ཡང ༢བང པོ གཞ༢ གྱིས ལ ཡང ༨བང པེ གཞིaགྱིe འཛིa ནུས པར ༢༣༢ ན ནི འཛa ཤུས ༥༢༢༢.༢ འི ཀཱདྲུག གཟུགwལསོག༠༥ལ যে মলম থ য ব 3} হযং যম যম য རྟགསལ {A ཆེ༨ པར འགྱུར རོའི མེ༢ ལོར འགྱུར རོ|གས་ཏེ < 1 2 3 འརེ ལྟར གཟུགས ལསོག༠༧ ལསོགs༥ a ༣༢ ༣ ཡི{བའི ཐ ༢༨ཅུ ཡོཔའི ཕྱིར ༢བང ༧ ཁྱེར བང པེ གཅེག གི འཛི གཅིག གིས འཛa ལར མི ཤུས པར་ ཞུས སོ ཞེ a13 wང ཆོག མ ཞི ཞ13 ཨཔརིགས ལ མ པ མ ཡིa ཏེjརྩ༢ གྱེར ཞེ 31 ཡིaijཅིའི་ཕྱིར ཞེat༢བང པ༉ རབངཝེས 31 རང ཡུལ ཐ ༨༢ ཀྱང ༢ཛིa ཤུ༠ རང ཡུལ ཐ་༢༨ཀྱང འཛིན་ནུསའགྱུརl དཥ གི ཡུལ ལསྔོན་པོ མ རང གི ཡུལ ལ ཉེ ལ 4 སོགས པའེ ཐ༢༢༢ ༉ངlཨཱངས༧ ལ བ ༢ ༥ དང [454A1སྤས་ ঘনঘ্যযথ আইন বন ལ་སོགསལ༠ ཐ ༣༣་བྱེད མྱ་ ཤུ་|ལ ེ་ ཀྱིས ༢ ཤཱ ༢༢ ༧༢ 《༢(འདོར N)ལ༠ ཐ༨༨ཀྱང གང དབང པོས འཛིR ཤུས ༢ ༢༢༢ པོས འཛོཔར ཤུས པ བགྱི་ za 35 f1 sở ༣བང པོ་ཞིའ རྒྱ Sa ནི མ ཛིན ལྟར གཟུག ནགླུ ·PSV 2 XI PSV1 ལསོགwཔའིa༢3ལ འཛིན atiཉཁུང གཞགྱི ཡུལ ཉི༢༣ དྭ༢ ༨cགཞa གྱི་ གཟུག༠ ལམ གྱི ༢༢པའི ཀོག ཀྱལྟ ཡུལལ འཛིa ལམ ཡིནft 3སྟེ། གག ཕྱིར་དེ མིག ། [དབང པོ གཞ༣ གྱི ཡུལ འཛིན ༧ a ཨིནནོ། །གལ་ཏེ རེག་ 3༢ ༢ གཟུགསཐ༨༢ བའི གཟུང བའི རྫས་ཀླུང ཚིག ༢། པ་ རེག བྱ ལྟབུལྕེ་རེ ཐེག་ ༢ཛa ཞཞི རུབ༌ པོགཞa a གིས ག ཙུག བཟུང གང ཡུལ ཡང མིག ཤེརང གེ w། དག གལ ཏེ་རེག པའི ཡིན ཉེR༥ ཀ༥༧ བར [ཁགླང* ཀ གིw ༩ ནི ༢བང པའི ཕྱིར་ཡྻ ༢༢ཀྱང སྣོaཔོལ ལོག༢༣ གྱི ཡུལ ཡང མིག སོགསལ བཞིa． རོགg ལསོner གེ རང གེ ལུལ ཨིa འོi ཤ ཡང ཡིག གེས འཛིནཔར ཐལ (གad༨ ཝ་གླངས པར འགྱུར བའི སྤྱིར་ ཐ༨༨ལ33 ཕྱིར ཐ ༢༨ ཀྱང སྔོནལ མ ཞི ༢ལcཔོརྡུམས་གཟུང རབྱའི སོགས༧ གཞིa,3 རེག]༥ རྒྱུ &#3 མ ཨི༣ གྱི་ཊིའོ ཀྱང ༨བང་ ལ དོགས ༡ ཨང ག གློགའགྱུ རོའི མི འཛིa པ ཨེན གི* ཛིན པར ཤ༧ བར་ སྣ[ |གམ ཏི ཡང རྡོa ཐམི ༢༢༧ འགྱུང བའི སྤྱིར ༢༨ ]ཐུ ws 5བབལ དུ མེས ༢Rཞི ལ ཡིa 3 ༥ ༣༨ ནི ༢བང ཤུལw ༢།གབླུགས་ལསོགr ༧rལོ》ལ་ གཟུང ༢9བའིརྒྱུaཚོག ཡང (༢ལོm༢ གྱི ༢ཛིa པg ২৭ষ ৭২যা ৭। ༢གྱུར lzས ༩ ས༔ བན སྤྱི་ ཡུམ མི འཛིalཀངpd f]༢ལྟར ༢ ཡང གཟུགས་ལཚོn«T ঘর্মওযথ WEE য যে অs বৎ যমৰ যামু པོ༢ འཛིན་༢ འགྱུར་ ཀར རྒྱུ བར འགྱུར ཅེསལ লম যিময়য়য় ཤུགཨེའུ བུ ཉིན ཏེ གger ལ ཡང 139;པོ གྱུར གྱིས ལ སེག པ དེ ssrལ རང རི་ [༤༠e ·PSVI. PSV 2 XI འཛེ༢:ར་འགྱུར་རེ་ཎྞས་ལ་སོགས་ བྱེ་བ། ངེས་པ་ པལ་མི༢ ལ། ལེ་བཞི་འོiའ་༢་ཡང་གཟུ* རེ མེར་པའི ཕྱིར ༢བང བའི བློ ལ་ སེmsurས་༢བབ་ལོ་གཅིག་ སྔོའི པོ མི་འཁྲུལ་ལོ་ཞེ་3 གི གཟུང་བྱ་བ་ལ ཤ་པར་ ཅི་ལྟར་༢རོ་གངེསལ་བྱེདཔ་ རོil3*ས་རེ་ག་ནི་ཡོར་ལ་ a་ ཉི༢ ཡི༣།གང་ལ་གཟུགས3༨་ ཨིའ་ཏོ༔ གཤུགས་ལ་སོགས་ མེར ལ ༢ མིག གི་གཟུང་བྱ་ དྲེ་རིག་ལ་རང་རང་གི་སྤྱི་གྲུབr བ མ ཡིནལ|ལྡེ་བཞིའརེས་ ཛེ་ ༡•ཡེ་ཡི་རེ་མེར་ པར་བྱ་བ ལ་སོགས པ་རྣམས པའི་ཕྱིར་༢བང་པོ་བློ ་པོ ཀྱི་ ཡང་ རང་རང༌ གི་ཡུལ་ངེས་ ལ་ མི་འཁྲུལ་ལོའི་༢།ཚེ་ཡང་ པ་ འི་ ཡིན་ པ་ སྟེ་ལ་ཤ་མིག་རུང་ རེ་རག་གི་ ངོwལ་ཉིན་རེརྩེ་ལྟ་ རིག་པ་༢ག་འཇུག་གོjgམ་ ལུ་ཞིག | གང་ལ་གཟུགས་ཉེར་ཡོདཔ་ སོགས་ ༧ མིན། རྫས་རུང་ སྟེ་མིག་གེས གཏྟུང་བར་བྱབ་ གཱcམ ལསགས་པ་ ༢༤ ལས་ ཡིན་ལ རྡོ་བཞིའོ་རུ་རེག་བྱ་ལ་ རྣམསལ་ག གས་ཉི༢་༣ང་ སོགས་ལ་རྣམས་ཀྱི་རང་རང་གི་ རེག་བྱ་3ར་ཆེར་པར་འརི་ སྤྲུལ་ལ ངེས པརྟེ༢ ཨི ༢མ། པའི་ ཕྱིར་ མིག ༢༤་རེག་པ་ རིལྟ ༣ འི མིག དི་རེག ཁྱཚོགsr ཤུག་གིས་དེ་རྟག འཛིa པར ལ་ལའང ༢ཇུT |ཛྫས སོགས མི འགྱུར རོ། །གལ་ཏེ{ མ མིa]རྗེས་ ༢༩གངས ལསོག གཏྠུག༤ པརr པ་ ༣ང་ལསརྣམས་ལི་གཉྫགམ་ མིག་ གི གཉུང བྱ ཡིན་ཏེ་རེ ལྟ་ ཉིད་༢༩་ རེ་ བྱ3ར མེར པར་ [༣]གྲས ༢ རོག། བ ལ :; ༢༣༦པའི་ཕྱིར་རོ།ཡིག་༢ པ ལ་ཡང༌ རྟེ བཞེ༢ ཤུ ངོས རེག་པག་གིས་དེ་རྟག་འཛིན་ པ ༨ ཀྱིས ༨ པར t༨པ པར འི འགྱུར་རོ།1 གལ་ཏེ་ མིན འོདེ བཞིན,རུ གཟུག རེ་ལྟ་བ འི གོངལགཀླུགས་ 3༢༧ དོགས ལ་ མེར ༢ ལྟ ༢ ག ·YII Psy4 Psy 2 ཕྱིར །མི ལ རོ མིག གི གgངགྱུ ཨི།། ཕྱིར ཟླལ སོགསལ ངེས aii༢ལྷན རེགg ༧ མེ༩༥༨ འགྱུརརོajདེལྟ སོགསལ ཡང རེ བཞིའངེསཔ ༢ ཡང ། མེར ཉེ༨ེa ཁྱ༢ ༥༢ རོག@a ༢[སྦྲུལ མ ཞེསཀྱི འི མནོ རྟའུ ནོjརུའཞིa ༢ གཟུགས་ལ་ འགལ ལོ] |གཟུགསརུ༨ལ གས པ མི༢ པའི སྤྱིརརོjiརྗོལ སོགa ༽ སྒྲ ལ སེཀས2ལ མ སོགས ༧ ལ དེསལོར ཀུན་ མེ༢ པས རྨི འཕྲུལ པར པཎྜི་ འགྱུར་རོ ཞེajརེ ལྟ ༢ ༉ མ ཀྱི་ གཟུགsཉིཊཱལ སོག་ཙལ ལྡང ཡང འགa ཏེiཉེ མེ་བའི གཟུགས ལསོགས ༥ལ ཕྱིར མེ འཁྲུམ ལོ ཞེས གཏྟགས་ པའི སྒོ ནས 3 མ ཡིན ༢]， ༣༢ ལ སོགས ༧ ཉེ སྒྲལ སོགརིགས པས ཀྱང རྟོགི ལ ༢རེ ལལ མེ༢༥༠ མི ༢ཁྲུལ པར ༢ཐར ལ མ aཏེ །གང ག ཕྱི ཀྱི་ གཟུགས ལགས ཕྱིར མི འཛིན པའི མེ༢ ལའི ལམེ་ པའི སྒྲaལ ནི མ 2 5 5s 5 adatgia ཡི༽ ནོ1 གཞི་རིགས པ ༢s འཛིa - ནི ༢ea ༥ མེས ཡང མི འཚམ སྐྱེi༢སང པོ ༧] | ཇི ལྟརདེ་ཤུགrvག གཞཤ གྱི མེ༨༧ ལསོགས སོགས པས:སྦྱོར པ ཡི3] པར བརྟོག༤ ནས གཟུང༠༢ མེར ལམ འཚོན པ མེ༢ པནསྶ གཟུང ལ མ ཆེན RE* 128gsuw ལ རེ ཇི ལྟར གཟུགས་ལྟར་ ཉིདོལསོn༥རྣབ་ས ৫মম যম སྦྱོར ར gསྟེ་ པརབྱེར ལ༣༨ 3༧ གལ ཏེ རྒྱུ མི པར ༢ཛིa པ སོ། །གཏེའ{ ལྟརརྫོམ མེར ལ ཞེ ༢|༣་ཕྱིན མགw ༧ ལg 3༤༢ གཟུ7སལ ལ ཉེག༤ པའི རང་གེ འཛི༢༥ ཡཚོང ག ལྟ al ༢Iགཟུངས་ ·XIy Psy1 Psvz ཀས ༧ མ གལྷུང་ ཤཱ མི ༨༢༨ ཡུལ ལ ངེས པ ཉེ༨ ནི སྦྱོར རམི་ བཞA གྱི སྦྱོའི ཡུལ ཡིན་ བྱ བ ཉི༢༢]1གལ ཏེ ༢༨ ལྟ༢༧ མིག་ ༢ངརིགས པ ག ག མ ཙགས པ ༧ ཤཱ མི ༢ མ་ ༣༨པའི ཡུལལ ༢ཡིག༤ ལ འཛིa ལ མི མཐོང པ { ཇི ལྟ ཞེ ༉ ༢༨ ལྷན ཅིག རྒྱུ བའི སྤྱིའི ༢། གཞ༢ གྱི ཡུལ མིག རུar ཡུལ ལ ཐ མི {{ ལ ༣a ལར བྱ བ ༢ག ལས ཐ ༩༣ ༧འི དའི ཐའེ ཤེ ལ གཞིa ཡུལལ ཨིགས པསྟེ་གཞ༢༢༢ ཉིསྐྱེས པ མའ སྤྱི་གཀྐུ78 རང ལྷ༢ ཅིག རྒྱུ པའི སྤྱིའི ཡུལ་ ₹रयर १२यरे བློ མེ༢ ༥༢ ཕྱིར་རོ། ། ཤེས སྐྱེས ས ཡིa གྱི་གཏྟུག བཞིན ༣ དp༢ པར ཅa ལས མ སོགས པ གཡཾ ༡ མ མ ཡིa ཐ ༢༨ པ རྣམས རང གེ ༢བད ཏེ།རྡོའི བློ མེདཔའི ཕྱིར། པས རམིག༤ ནས ༣ གཞན རེབཞིa ce4a1དུ ཚུར པར རྣམ པར གཙ༢ པའི ཡུལ ཐམས་ མེ༢ པའི་ཕྱིར ༢བང པོ རང རང་ ཅ༨ ལ ཐ མི ༢༢ པའི ཨིར གེས ཡུལ ཐ ༢༢ལ ༢མིག༤ ཀྱིས ལེ༥ མ སྐྱེས ལ མེད ཀྱི་ ཤིང ༢༣ གཞa རྣམ ལརགཙ༢ ཡོཇི ལ ཉི༢༨༨ °wa ཏa ༢༢ यो ཡུལ ལ aམི ༢༢༧བློ སྟག མཉེ མངོསྙམ Q༢ མེར སྐྱེས པ འི ཐཨཅརཡིད་ཀྱི ལ མ ཆེན ཏེ །ར ཉི ར མ མཚོ གེ︽ པེ གྱི མེལ༣༨ མའི ཕྱིར མངའི ཡུམ གྱེལ གཟུང་ དང ཡེa ཏའ༨ ཛུག ལས ཚོ སྙམ པའི མངོ 23 རྒྱལ མངའོསུམ་ཞེ མ ཆེན ཏེད༢༢ བར रेगा रे मेंण मे २० མཚོ༣ པའི ཕྱིརརོi་མངོ༢སུམ གྱི༌ བཟུང ངོསྙམཔའིs རྒྱལ Jསྣུལ མཚོངས 3༢ ༉ འཉ38 རེ ༢ག ཏེ རྟོག གི ངའི་སྨརྣམས [འཇི ལྟར འགྱུར ཏེi g༢༢ ༢5 སྐྱེས་པའི་ རྣམསཡི༢༢ ་ ·Psy1 PSV2 ཀྱི་ཡིན་ ཁྱབུ་ཤ་ཅཤ་ག་ག༢༢az་་ ཡུལ་དེ་མཚུངས་རུ་འ{{་ཙེ་༢1 དབང་E4༠2.Anཔོ་མཚུrཔའི འདི་ལྟར་འགྱུར་ཏེ་ ཁྱད་པར་རླུ་བྱེར་ ཡུལ་ཉིར་རུ་ཁས་བླང་བར་བྱ་སྟེ་ ལ་རང་ཁུར་འོ་རུ་བྱ་བ་༨ག་ལྟེ་༢བ་ རེ་མ་གཟུང་འ་སྡེའི་བློ་ཡེར་པའི་ ༣:ཡུལ རུ་“ཚུངས་པརཁས་ ཕྱིར་རོ་ཞེ་༢1 འདི་ལྟ་ཡིའat སློང་བར བྱ་སྟེ་ཉེ མི འཛིauཉེ་ མིའོsz་ཡང་ཐུལ་ན་འགྱུར་ ༢་བློ་ལེར་ ༧འི ཕྱིར་རོ་ཞེ་ན་རེ་ལྟ་ གལ་ཏེ་ གཉི་ ག་དབང་སྨཚུངས་ ཆེན་3:31མི་འ༢༣ པ་ལའང་ཐུལ་ པའི་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉེར་ཡིག ར འགྱུར་ ་༩༥་དེ་གཉིས་ཀ་ 3•g༥ མེ་ཏཀཱ་༢ང་ལས་ ༢བང་པོའི་གཟུང་བྱ་333 ༢ག་ཀྱང་ཚོས་༢༤༣༢་པ་ཡིན་ aཙུངས པ ཡི༣ ajས་༢༠་ giá 5 4 33 3445 མེ་ཏའུ་ ༢ང་མིས་༢ག་ཙྪས་༢༨་ #སཱ་༢བང་པོ ཐམས་ཅར་སེར་འགྱུར་ འུ་ལ་ཡིན་པའི་སྤྱིར་ཡེར་པ་ཉིར་ རོ། 1རེ བཞེ༢:རུ་ཊྛས་གཅིག་༢༤་ བཞིན་ཚས་ཙང་སྤོ་ཐམས་ཅད་ ལྔའ་པའི་ཕྱིརrམེར་ས་ཉེར་མ་ sx gap 34a = x 41955 1543 གཅིག་༣ང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཚོས་ཨེར་ एस པ ཐམས་ཅད་ལ ཡིན་པའི་ པ་ཉེར་མ་ཡིན་ལ་ བཞིན་དབང་ ཕྱིར་རོ) | གལ་ཏེ་རྗེས་ལ་ཤུག* པོ་ཐམས་ཅར་པ ཀཱ་ལའི་ཕྱིར་ ཡང་ཡོvཤེ་ཊྛ གཅིག ལོ་པ 35ཅུ་འགྱུརརོjjགལ་ཏེ་ པ་དེ་ང་ལྡའ པར བཛྫོར {འིat ཀ86ལ་ཞུགས་པའི་ཡེར་པའི་ iཉེaཏེ་ཐ 3 པ་ཐེར སན སྤྱིར་ ཚོས གཅིག་པོ་དེ་༢༦་ལྡ༢ལ སྐྱོད་སའི aa ༢༣༤ པ༢༣) གཞི རོ་ཞེ འjལ་ཡིaཏོ་ཐ་རེར་ rus এবং ཡུལེ་པའི་ཁྱེར་ཡོར་རུང་ མདུ་ས་འགག་བར་བྱཔའི་མ་ རེད་ས་ཆེན་འོiiཐམས་ཅ༨ངུ་ཡོར་ ཡིན་ཏེjརེ་སྐད་$ ཡs:པོ་རཏ༢་ ·XV Psv4 Psy 2 མ མཎྜལགས་ཀྱི་རྟགུག་ ༢༨ ལས རྣམས ལ ༢ པའི ཕྱིན་ པར་བྱ བ ནི་མ ཡི༣་ཏེ་རེ་སྐར་རྩྭ་ ཨསལ ཡེa ཏa མེར ལ མ ཡིན་ ཡང |ལ༤ རུད ཡིaཏ༣་ ལ ཡི ཞེསཾ ཀརྗོ{ རོj\ག༠ ཏེ་སང ཕྱིར་་ཡོར ལ ལས ཡིན ཡོན རྟཉམིན། བྷོས ལ འཇུགཔ ཁོ ན ཎྜལ་ཅིག ཞེས པཎྜར ༢itགལ ཏེ་ ཡངས་ ལེའགྱི་གཞ༢ མ ༢ཛུག ཚོས ལ ཝུགས ༧ fས་༢༢ གཅིག ཡིན གཅིག་མ ཡིན་ ཞེས བྱ་བ་ཡིa གྱི གཞ༣ ལ འགས zཙས་གཅེས་ ༣ འཐ ༢༢ ལར་འགྱུར་རོ་གང་ མ ཡིན་ཞེས ཟེར བ ནི ཛྫaཐ་ གི་ཚེ་ཡང་མིག གཞིསུམa ༨༢ རུ འགྱུརརོ། །གང་གི་ཚེ་མིག་ འི ཞེས རྒྱུ ར འཛིa ལ རོ༢ཚོ གི༌ མངོནོ་ཝུམ གྱིས་༢༢ རེག $ ཡང མིག གེ གཟུང | ཞེw འa ལྟ དེའི ཚེ རེག བྱ་ འགྱུར་རོ་དེ༢ ལྕེར མེ༨ ལ ༢༨ གཟུང བྱར འགྱུརརོ་ ཡེཏ ༣༢ བཞིa ༢ ༢བང པ j༢༢ ཕྱིར ཡེ{ ལ་ཉ༢ ༢ཛ་ཡེཏའི་ ཧྥ་༢༢ ཀྱི གབྱུང བྱ མི༥༨: ཉེར་བཞེ༢ དབང པོ་བ ༨༢ཀྱི་ བསཤ་མི ༢ར་རྡོ་ཞེས ༡ བa གཞུང་བྱ་3༢་ཡེར་ ཡང རྗེས a་ རིགསjགལ་ཏེ 5ལྟར༢ འབད མི་༢བྷ་ནོ་ཞེསuཆེ་མil༣ j པོ aa༥ ཅ༢ ཀྱི གཟུང ཀྱུ ཡིན་ གལ་ཏེ་རེལྟར་རབང་པོa༢༢ པའི ཕྱིའུ ཡང རུམ 35 སླུ་ 0 435 gia cua duc བ ཞི འི དུ a མེ དགང ཕྱིར གda 3ར་དུ་གླུ་བ་ཡིན ནི་ བོད པ གཙaya མཛེu༢ཐབ བོ་གཅིག །གཟུང་ ཀླུབ་ཉར ལ ཨང རྫས•༢ང་ བྱ་ལws•Zv• རང་ཡི་ཏ8 རུང ཡོཏནརང ལས ཐ ༢ལ ་ ལས” ཐུ་རུད་རུད །སྔོལོ སྒྲོལོ་ལ་སོགསས་ཐ་༢༢་པ་ སོགས པའི ཐ༢༢ མཐོང་སྟེ་འབད མཐོང་བ མིར {j1༨གང སཾa cs4]པོ་ཐརར་མེརཀྱང སྔོན་ལོ་ རར་ས མེར ཀྱ<་འཛ༢་པ་ཤ དང་ ཨང མག:གེ } གན་ལྟ་ ·Psy 2 དུ་པཎྜིད་ ༣ XVI PSV1 མ་སྨོས་པའི་ཐ་དད་རུ འཛིན་ལ་ ༥ལ་ཙཱའི་ལསོགས་མི་a ངད པར་ སྨད ད]གsའགུ་གང མེར་ Masgtus:ũainsasu1 ཀྱང འཁྱུད ག རེ ༢ ༢༢ རྒྱུ་མ་ཡིན་ གང་འབྱུང་བདེའིca92b1དེའིརྒྱུ སྨཡིན་ པའི སྦྱོར་ དབང་པོ a དདན་ མའི ཕྱེར་དུ་མ་ཉིང་ལ དབང་པོ་དདས་ ག༢༣ ཉིན་ཀྱི རྒྱ་༥ ཡི༢:༣་ཞེབ། འགདོའཚིགསམ ཡི༢༣་༣༣་ནིབྷགཞུ་ ར་ཉེ གཞུasཀཆ་དi༢བང་པི་ གང་ལ་ལ ངེས་པར་འགྱུར ཐོ་༢༢ ཀྱི་གཟུང་བྱ་ཡིན་༧འི་ བ་དུ་མིཐདད་པའི གཟུང༔ ཕྱིར ཞེས ས ༢ རུ་མ་ཉི༢་ཅུ་ པའི་ཕྱིར དུ མཉིད་དུཀླལ བ ཡིགྱི་ བརྗོདཾ ༥ ཡིན་གྱི་བང་པོ་གཅིག་ དབང་གཙེགགེ་གཟུང་བྱ པི་པའི་ གི་གgདཙྩ་ཆེའ སའི་ཕྱིར་གཅིག་ ཕྱིར་གཚིག་འིང་དུ་བat•ཡི, fit དཔང ལན<དུ་སའི གཉུངཤྩ ཁོ་༢ ཏུ་ལ་ཡིའའ་གང་ལས་མ་ངེu; བའི་ཕྱིརདམ་དདུ་ཧྥཊྛིཏཾ ཋད་ ར་འགྱུར་དྭངང པེ་ཐ དད་ཀྱི་ ནི་མ་ཡིན་གྱི་འོན་ཀྱང དུ་ལ་ཁོ་བཞི གཟུང་ཁྱོ ཡིན་པ ཁོ ནས་དུམ་ ཞེས་གཚེར་མའོ ཕྱིར་ངོ་ལ་མ ཉེད་བར་པའི་ཀླ• ཡིན་གྱི་ ཡིན་༣iདབང བདུད་མིད་ཀྱང ཞེས་ འོའི་ཀྱང་དུ་མཉིར་ཁེ་ན་ཡིན་པའི་ བཚོད་ཟད་ཀརེར། ཕྱིར་ མ་ངེལ་a•ཡིa ༣isཁྱད་ ཐམས་ཅད་བསླུ གྱུར བརྗོད མཡི་ ༧?ཐརུད་མིར་ཀྱང་ཞེས་འང་བཚོ དུ ལ གྲམས་ཅདྲོ ༨༠ ཐ༨དཔ ལས ཡིནའི ཞེ༌ གླུཔ འི ལ ཡེA པ་འཉེsjཐམས་ཙར་བསྶལ་གྱུར་ གྱི་ འོཀྱང གདུ༨བདྲ་༩ བཙྪེར་མ་ཡིནJ་༢བངས་°au ཐ་དད་པ་ དེ་རུ་མི*ཞེ༌ ཙར་ ཀྱི་བླ་༨ར་ལས་དུ་མར་བཚོར་ པ ཡིa ནོ1:བློ ཐ དོད ༥ མོང་ ལ3༠ ལ་མིའ་ཉེ་གང་དཙང་པོ་ཡྻ་ དུ མཉིང ཀྱི་རྒྱུ ཡེ་པ བཀག་ འདི་ལ ༢དུ་མ་༸༢《ཞེས ཡིན་ པའི མེདS པའི་སྤྱིརརོiབློ་་༢༢་ཀྱང་གཞ༢་ གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པས་ནི་མི་འགག༌སོ་ དབང བ དད མེད ཀུང ཀློ{ བཞཡ1 ·PSV ༤༩༥༧ •འ་ལ་ཡིབ་གསལ་ལར་ PSVI གཞན་ཡང་ [g་༢༢་ཕྱིར་༢་ཐ་༨༢་༢1 བློ་༢བང་གློ་བུར་ལསྨ་བློ་༢3] གཞན རུ་༢༢མེར་བ གང་ས་ གང་ལའཉིག་ཡིའ་ཞ་༣་ ]གང་ལ་༢བང་༧་ ཐལྟར་མེད་ཀྱང་ ༢བང་༧་ཡང་སྤྱི་༢༨བློ་ཡང་ཐོ་ ཟླ་ཐ་༢༢་པ་ལས་སྣ་ཚོགས་ཉི༢་ ༢༨ པ་ལས གཞན་ཉིད་དུ་མི་ཚོརཾ དྷུ་པཎྜིཏྟཾ་ པར་བྱ་བ་ཡིན་པ་རེར་ པར་འགྱུར་རོ་༢་དུ་ཚོ་ཡང་བླ་ རབང་སྤྲོ་ གླ༢་པ་༢ང་གློ་བ་ལྟ་ ༢ད་བློ་ཡོང ཐུ་༢༢་པ་རོལན་གཅིག་ ༧་ལ་ཞེ ཙེག་ཅེས་བྱ་བའི་གཙོ་ ཉི་ a་ཞེས་པའིགོ་སྒུམ་ སྐབས་ཡོ་༧༩ མ་ཡིན་ཞེ] རྟེ མེར་ཛུའོ་རུག་གེ་མེ་ཏ༢ལ་ 3: ཡོའི་ཏན་ལསོགས་པ་ཝ་ཞེས སོགས་ ས་༧་མཛོa སུམ གྱིས་ཤེས་ པ་མདེའི་སྙམ་ཡིན་ མ་ ཡབ་ར་མ་ ལ་སྐྱེ་ བར་རིག་པར་བྱ་སྟེ་གང་གེ་ཁྱེར་ རིག་འ ཕྱj།རྗེ་༢ག་གིས་ཟེ་རུང་གི་ རེ་ཕུག ཀྱང་རང་གི རྟེན་ལ་འབྲེལ་ རྟོན་རུང་འབྲེལ་པའི་སྒོ་ནས་གཞི་ པའི་སྒོ་༢༠་བཞི་ལ་སོགས་པ་ （བཞིjལ་སོགས་རུང་སྤྲན་པ་ཉེར་ བཛྫོར་པ་ཡི༢་ཏེ་དེ་ལྟ་༣ ཡང་ ཕུ༣་པ་ ཚོ་ན་ལས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ Ri |ཇི་ལྟར་ཡང་ྋཁམས་ ཐམས་ཅ༢་ཤུ་ཕྱིར་༧ ལས་ཚེས ༢དུ་ཝཱར་པ་མསཞེས་པ་ སྐྱེ་བའི་མ་ཡིའ་བོ་ཞེས་རེ་ སྐྱེས་པ་མ་ཡིན་ཡབའ༢་པ་རེ་ ལཙན་གྱིས་མངོའི་སྡུལ་བརྟགས་ ལྟར་རིགས་པ་ཅན་གྱི་ལོའི་ཆུ་ པར་་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བཎོར་ ལག་ལ་རེ་བཞིན་ ཕྱེ་བྲག་ 2༢་ཏེil”{འི་ཕྱིར་བྱེ་ཀློག་ ལོའི་མངོན་སུམ་ ཡང་ཉེས་པ་ པུང་བཅw༧ ཡིནནོj། ༣ཀའོ། c.ed.g• 3eA– ༢g*h e ed. g ༠eg-5༠༢ 8 * D. ༩a, gs get-༢༨8. N. ed: 9:geR༢༢ A. ཚ 4. e༠•༢8ཡ༠༥8. པའི་མངོའི་ལུལ་་སྒྲུབ་པར་ ·XIX दिङ्गागधिरमिनायां प्रमाणसमुच्चयवृत्तौ दिनीये स्वार्थानुगानपरिक्षेदे वैशेषिकमतपरीक्षा PSYL PSV2 [3a]།བྱེ གྲགེ པ རྣ4er [3a] བྱེ་བླགསརྣམས་ ༢ རོ་༢དེ༢༢༢ འaw ༢ རྒྱུ ཀྱང་འདི་༢ འདེའི་རྒྱ་དང་།འux རང འབྲེལ པ ༨ང རོའི གཙིག ལའཛུ བུ་དངjའབྲེལ་uོབ།དོན་ ༢༨ འགལ པ་ཅཞ༢ ཞེསརྒྱ་ གརིག ལ འདུ་བ་དང༌།འགལ་བ་ ༉ ༢གཉེ ཏ༌ ལས ཀྱུང བའོ འི རྣawa གསཱརཱན་གྱིའོ་ཞེས ཟེར རོ།:{ལརེ ཞིག ལརྒྱུ་ལr Rs3] ཟེར་རོ། དེལ་རེཞིག་ar འཁཱས་ཤུ གྲུབ་ལ མེརརིག་ བཞིའ་རུ རྒྱུ <བའགྲྭམ་བུ་བགེ་ ཅ་གྱིསརོབག ༢གག མའིསྐབས པའཕྱིར<ང་།རིགཅ༢ ) རྗེ་ སུ སྔལ ༢ང་ལྟར་པ དང ཕྱི་ལ་རུང་ མུ དཔགེ ས འགག་ པར་སྔ་མ་དང་ ফুফকুযেমন ལྷ༢ལ དs wག མ དཥལྟའ་ལ་ འqwགུ་རྗེས་སུ་རུཔོག་བགཾ ཞེས བྱས རིར རྒྱུ དsའགྲུས་ གཏ ཚེག་ སེརཞེསབཙོད ཚེས་༨ཡོག པའིརྒྱུལ “འགོ ༢1་འཚས ཉིནམ་གཉིtt* “น རྩེ་ལྡན་པ་དང་འདུ་བའོtiདེ་ཡང་ འགླེལ པ འི རྣམ ལ ཉེས ཏེ། མེ་དང་དུ་བ་དང་བལ་ ད:ར་ ༢༥༨ང་འདུ བ སྟེ་༨ཚེར བ དུས ལྟ བུའོ མ༌སེi་དེ་ལརེའག] བལང མའོ་རེལ་རི། [ལྷའ་པའི་རྟོཔ་གྲུབ པ ཡེ། ལྡ༢ གི་འ མ རྟོགས ལ གྲུབ་ཕྱིར། ལྡཝཔ་མངོའ་མར་༧ ཞེས ཀྱང་ ལྡཉཔ་མངོན་པར & A༤ སམ་ སེར ༢:མི་འགྱུར་བ་འབའ་ཞིག་ ཡས མེད འམེའགྱུ༨ བལ་དྲན ཙམ་གྱི་༢༢་པོ ལས ཀྱང མཐོ༦ བའོ “ལས མེ རྟོག་པ་ཡིན Xj ཚེས བཤད་པ ·PSVL Psyg. རྒྱུད ཤུལ བར འགྱུར་ཏེ། a. ལྡན པ འི གཉིས ༧ བརྟེན་པའི་ ་ ཕྱིར་རོ།： མི རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ iའདྨེམས་མ་ གཉུངབརའི ཚེས་ ༧ འབྱེལ ལ མ བཟུང་ འ་ཞ་འལ་ སུ་དཔག་པར་བྱ་གསལ་བའི་ ཕྱི་གསལ བར་བྱེད པའི རྒྱུ་མཚa་ རྒྱུ་མཚན་དུའགྱུར་བར་འོས་པ་ དུ རེབ་ས་མ་མ་ཡིན་༢i 1s: ཡགཏེ2ལོརྒྱུ་ཡིན་ཉིད་ པའི རྒྱུ་ཉེར་ལས་ ཞི ཞེས ར་ ཀྱིཝརེ ཤེ པར བྱད་ ཡིའཝའི གྱེར་ཡཾ མིའི པའི ཕྱིར ར | །དྲེལ་ ཕྱིར་རོ། དལྡ༢ པ་རྗེས་སུ དཔག སའི ཡང ལྡའམ་སྔར་གྱི མེ མེད པའི་ རྒྱུ་ཉིད ཡིན་ནད ཡང མེ ཡང དུ་བ་ རྒྱུ་ཚན་ ཡིན་ ན་ ནི་མེ ཡང རུ བའི ཡོ”ཤེས པའི བའི ཡོད ”ཤེས པའི རྒྱུར་འགྱུར་ཏེ། གཞེས་སྙེབ(རྟོའི་ ! ལྡན གའ ཡཾ ལྟསུར་ ཕྱིར གའུ་ག་ལ ཉེ་གསལ་བར་ གཉིས ཀ ཡང་གསལ ར་བྱེད་ བྱེད པ་ཉིད འཐོསཾ་བོi །ལྕགས་ པ་3ར་དུ་ཐོམ་ བར འགྱུར་རོ། གང་ དང་སོལ་བ་ལ་སོགས་པ ( ལྕགས་གོང༌སོ་ གྲ༢༥ སྐབས་ན་དུ་བ མེ༨ པའི་ གཞས་སྐབས སུ དུད མ་མེད་ ཞེ ཡོད་པའང མངོ བ ཡིa f] པའི་ཚེ་ཡང་ མཐོང་བ་ཡིན་ 1༥ཀག་པས་གཅིག ལ་རྟགས ༢i |གལ་ཏེདལེགས་ཀྱིས མེ ཡིa ནོi :མེད ས ངང བློ་ གསt༥ ས་གཅིག་གཏE3༥) ཟླ ཞེས་བྱ་བའི ཡུལ་༧གག་ ཚིགས་སུ་མི་འགྱུར་ཏེ༔ཐེ་ཚོས ནུa:འི་གཏa• མ་ཡིན ལཉིད་དུ འགྱུརཏོjཛa:ཨེ་ ཞེས རགས ཀྱིས ༧ བ ཡོར་ ཟ བར རྡོས ྋལྔའུ ལ ནི མ་ པ་འ དེ་ལས་མེའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་ ཡིན་ལ་དུ བ་ མི ལ་ངེས་པ་ མི་འགྱུར་རོitམེདུ་བ རང་ ཡིན ༢ ཞེ་འjར ཡང་འགན་ གདོ3ཧྥ པར་ལྡནས ཞེ་མ་ཡིན ཏེ་གངག སྤྱིར་ པ ༢༢ ཡོདཾཔ ངེས ༧རྒྱུ་མ་ མད ·PSY2. ༣༣ ལན ལྟབ བཞེay XX PSV. ཞིང༌།དུ་བ ཞི གདོ མི ༣ རེ བླད མེད་ཕྱིར་ ད ངོ ཞེ ༢1༨ ཡང མ ཡིa ཏེ་ ལྡa འི ཐ དད་པ མེད་པ ཡི་ གང གི་ཕྱིར ཐུ༨༨ སྨིན་ཕྱིར ཏེ་གཅིག་ ལ ཚིལྟ་བ་བཞིའདུ་ ཞིས པa ཚིག གི ལྷག ཡའི་ གཉིས |་མ་འགྱུར བའི ཕྱིར་ པ55པ & ཡིa 5} གཅིག་ལ་རྒྱུལ ཡོན པ a རིག ༽ཞེ གངེགལ ] | གདོ་ལས་འདི་ལ་འཁྲུལ ་ गवस པལ ཡང ཡིན པའི ཕྱིར པ་ ༨ང་ མ འཁྲུལ་པ་ཉིད་དུ་ གཅིག་རྒྱུ མ ཡིའ པར 3 རེག༤ དgད་པར བྱ བ ལ འབྷེལ་ *ཡིན at [ལའི ཚེས། གེ ༢སྤྲེལ མ ཀ ཟིག བ འི རྒྱ་ པ་༢་ལྷུའདུག་མ་ཡིན་པར་ འཇམ པར་བྱེར ལ མི ༢ཐརོa གཟུང ནས ཚེས་ ༨ལོག པཉྩ- རྒྱམ ཡིན་Xi ]གངལ་མེད ཡང་ འདིའི འཁྲུལལ ཉིད གད * མི འཕྱུང བའི འབྦིལ་ལ ལས་ རྣམ་པར་ དབྱོད་གད མེད ཡོད ལ དེའརོ གས ལསགདེད་ འ མི་འབྱུང་བའི་འབྲེལ་བའི མི c349A] ཐུ བར གཙེག ལྟར་ S:འདེར གཉིས ཀ་༢. མ་ ཡིགྱི་གདོའི མི ཐུ་བར་ རྒྱུར འགྱུར་བར རིགསཔཡིན༑ གཅིག ཁོ ༢ རྒྱུ ཡེའ འོ ཞེས མོ་ ༢༧་དུ་བ་ཆོ་འགའ་ཡིས་ ga 4 a5 34a 34 4 རིས ན་ དུ་བའཆའགའ ལat ཚ འ༩ ཞིག ལས མ ཡི ༣༧༥་ གསལ བར བྱེད པར ཤཱལའའགྱུར་ དུབའི ཐམས་ཅད ག བྱེད དམ་ { }ལྡན པའི འབྦེལ་པ་ཡོད་ སོ སལ་གསལ）བའམ་འགྱུར མའགནད༌སྣ་བ ལྡན་པའི་རྣལཱིལ མ པ་ལྟར a 3 ནོ་ཨ༨༩་གསལ་བ་ལསེབས་ མོས ཀྱང བས་རབ ཏུགས་ལ འ ཡིན མེ་༨ང་ལྡན་པའི རུ་ཀ མ ལགེགvཔའི ཁྱད་པར ·Psy? hig N XXII sy4. པའི ཀྱེ་ཀླག རྣམས ཀྱང ཐོག ར འགྱུར ཏེ)ཕ་དགཉིད and པར འགྱུར ཏེ1 ཡས ༢༨ ཀྱི་ ཅང ཀྱིསོ ལྟ༢པའི ཁྱེར རོi། བཇུག3༢ ཀྱིས ལྡ༢ ལ ཡིཉཔའི དེལྟར ༢ གང wད དུབའིw9x ཕྱིར རོ་་༢ ཀཞིའ དུ ཡང ཅུ བའི་ ༧ སོགས་པས འཛིཔར བྱེད a༧སོག༥༧ ཙུ ཚཟུང བའི པ དེ ཡང དེ འདེ ཁརག ཉིདཀྱིས བདག ཉིད དེ 4ས ཀྱང ལ རྫོགས ལེ རྟོགསལར འཁྱུད 1 པར བྱེད མར འགྱུར་ཏེ །དེ** ཁྱེདལ སོགས མནོ རུང ཀཞིན ལ སེབ༥ པའི དངོམ དང་ གྱིས༧ ལྡ༢ པ ནི མ ཡིའ:བོ། ལྡ༢ ས ས ཡི༢ སའི ལ ཤ ༢] ་ཇི ལྟར ཡིང ལྡ༣ ལ མ ཉེསཔ ཇི ལྟར ལྡན མ ལ སྐྱོའི ཡི༧] ད ས། རེ -as པ ལ སོགས ཕ| འཔས རྣ04 པ དེ བཞེཤ བj རིལ ཡང བས རྩྭ རུa ཡང མ དེལག མང དངརཱ༢༤ 17 ཡིལ ཡང ནི བོན ཟ ལ སེབt 43ད ལགས པའི is ལར་ པའ ེ ] ཀློད ཎྜས 3ད 4 རམ gw འདུ ལ རིགས སྲོག་མ བའི 》ས ཨོཾབར འགྱུར རོ༑ པའི སྤྱི ལ འདྲས མེད སུམ ཇི ལྟར ངོ༢ གཅེག་ ལ འདུབ ལ ཡིའའོདོརེ་བཞི༢ རུ་དོ༢ རྩིག འདུ བ མི འa ལར བརྗོད དོ༑ ལ འདུ བལད ཀཛོད པརབྱའོ། lའགལ ལ ཡང སྤྱིར པའི ཕྱིར འགམ རྣཡསལའ6 སྤྱིརཱུམ་གྱི་ ཇི ལྟར ར ལ ལྟར ཚོདཾ པར རོ༑ །གང ལ གྱུར ལ དངོ མགྱུར སྟེགང་དུ མངོདུ མགྱུར པ རྣ༠༠༥ ལ རྟགོས ༤༢ དབ བའི འབྱུང བ ཡངརྟོགས ངང་ གྱུར པ ལ ཡང 3ཚུa བདེ རྟོགས ཙ༢ དུ བནྡྷོད ལབྱའོ༔ པོར བྱའིt ་དེ བཞིའི {ལ* ཁྱད པར ༨ སྤྱི ཙ༥ ws བྱེཐག རང *མནྟཚུཏྟཾ དང རྟགས ཅན གྱི རང བའིa དུ བཞེའ དུ་མངོའི དུ གྱུར བ ལས ༩༥ ·XXIII Psy4 PSY2 རྟགས ༨ང རྟགས ༣༽དུ ཀའི འགྱུར ཅེ1ཡའིལག༢གས ཀྱང པར བྱ སྟེ་རེ ཆ ༢ག༢ ཞིག གེ་ འགལ བ མ ཡིa ༧ མིད ༥༩ སྒོ ནས འགམ བ ནི མ ཡིaཔའི ཕྱིརརོ་ ཕྱེར རོ ། ཡང པཎྞ༨པ། རྟོགས་ཀྱང་གཞན་གྱིསྤྱི དང ༢༡ རྟགས ཀྱི སྤྱི གཞ4 རྟག༠ཞིང་ ་རྟག༤ ཆའོ གྱི འ ཁྱདཔར དུག། S གླགརྣམས ཀྱང རྟགས ༨༢ མིག་ གསལ བྱེདགNལམཡིནml གཞོའགྱི ལྟར༢ E348]ཐམས༨༨ནས་ གཞལ ཐམསཅདཐཚབརའགྱུ་ 1 བྱ ། ཀྱེད དུ ཡང འགྱུད [1 ཞེསཾ བཤད དེ ལ བའི ཞེས་ བྱ བ བསྡ བའི ཚིགས སུ ག༠སུ བཅདཔའོ་ པོ་ར པའi 1ལྡན། རྗེས་སུ དཔོག པར ལྕཞལ ཚེསསུ ༨ཡོགཔརབྱེར སྤྱོད་ པའི རྒྱུ ཡིན ༢ རྗེསསུ འི རྒྱུ ཡིན བ ནི ༢བག པར ལུབ དག པར བྱ བ ལ ༣༢ མ ཕཙམ རྟོགས རྩོམ རྟོགསར ལ པར འགྱུར འགྱུར ཏེ་གཞན རུ ཉ རྟག༠ ལ ཏེ། གཞa ] འགླེལ པ༣རྟགས་ རྟགས ཅa ཀྲེས པའི ནུས ས མེ༨ 34 ལ འོས đa 33 34455 ལ སོགས ལ ཡང བཙྪེར ར ལ མིགསཔ རྣམསལ ༥ས བྱའོ། གལ ཏེ ༢རེར དུདས་ བརྗོད པར སྦྱའོ། །འདི་ དུབས་ པའི ཡོད སrཙཡཾ གཱབ པ འི ཡ ཨེ ཡོད པE4473]སྠཱལ ཡིག ）i༣སྒྲུབ པའིཕྱིརངོ་ བ ནཱ མ aa ཏེ 3 རྟོགས པརུ༨ ཡོར ༥ཞེས བའི་ རོ་ཕྱོགསག- དུ ཕྱོགས ཧ མེ དང ལྡ༢ འོ ཞེས དུ བ ཉེབའི ཕྱོགས དེ མེ༨བ བསྒྲུབ པར བྱ9རེ ལ མ ཨེ༢༢ ༣༣ འོ ཞེས བསྒྲུབས ཡི རོ་ འ༨༨ ཞེསཔ་ དེའི མང པར འགྱུར （༢༣དུ ༢ འདོན ༢༣༥ जरायल ནུNཔ མེད A 33B 34A51 གདམ ·XXV PSV1 PSY རྒྱ་ ཙ ཛ༢ པ ལས་ནི ་ ༠༢ ཙྪ་དག་གིས་ངེས་པའི་ལྷན་ བའིཕྱིར་རོiiདེལྟར༢ ཨེྋཀྱང་ མོསཾསཛིན་མེད་པར་འགྱུར་རོ དུ༨པའམ་ མེའི རྣོབ་ལ་སོགw །དུ་བས་ཆེ་དུང་མེ་ལ་སློབ་ པ་ལ ཡང ཞེསgཀ ཡs མ ཞེས་བརྗོད་ལ ཞ དམགཙའ་ འགྲུབ༦་ཚེ་༢༡ དེ་ལྟར ༢ འི་ གཞི དེའི་རྒྱུ་ཕྱོགས་གཅོག་ དམ་བཅའ བའི ཕྱགསགཅིག་ གཏཚིགས་སྤུའགྱུརརོ་ གཏ༢ ཚོགལསུ འགྱུར རོ༑ །དེའོ རེའི སྤྱིརགསྔ་དང རྟོགས་ ཕྱིར་གདོའ་མི་ཟ་ར་རྟག༌ང༌ ཅན་ དག་གས་ ངེསཔ༢་ལྷན་ ན་ཆ་ འབྱུང་བ་ཉིད་ཀྱིསཡིགi ལ་ཁa:3| ཡུལ དུས དུ་ལས་བལྟོarཡིན་ ]ཡུལ ངེད དུས ལལོ༌སུསྨྱུག | iམེད་༢་༧ འབྱུང་བ་དེ་ཉིད་ དོ ནི པལ ལ ལྕོས ཀྱང མིངཡུལ ཇི༌སྲིད་དུ་དུ བ ཡི འཁྱུང བཙུ༨ ཡིན ཏེདསྔར མེད དད མེད a གླ འབྱུང ས ཕྱག་༤ སུ ཀེ མེད ༣5ད པའི་ བར་ལྟར་དམིགས་པ་ཡུལོ་ལ་ འབྱུང ར དམིག༤ འི ཕྱིར རོ༑ བལྟོས་ནས་འགྱུར་རོitགཙུབ དུསལ༧ པའིབ་༤༌༥ ཡང| ཀེངགཙུབས་ལོསོགས་པའི་ 11$བ ནི གཙུ པའི གat གཤམ་སྐབས་༢་དུ་བw སྐབས 31 1 ཇི སྨིད དྭམི མེདཀྱི་ སྨིད དུབ་མེ་རང༌ ཆད་༢་རྗེ དུས དེ སཱིརདུ༨༨༥༧ འཁྱུད འབྱུང་ཀ་ལྔརདམིགrsའི བའི ཕྱིརརོi|རེའི ཀྱེར པས་ དུསྶོལ ལོ༌ ༥ ཡིནi ཛཔོག་པའི་གྱུར ༢༢ ས ཛཔ འི་ཕྱིརམི ༨ རུ བའི ལྡནས མ མིན་འོliའདུ་བ ཡང བལ ཚེས སུ དམག སའི རྒྱུ བསཾ ཡིན་ གི རུ་ ཡོཔརདཔོག་པའི་རྒྱུལ ་ བ ལང དང རཱ ཕབ ཤིའཇུ ཡིའ་ཏེ་མརོའི་སྐུམས ས ཡོ་ ས་ཡང རྗེ༌སུ དཔག་པའིརྒྱུ་ ·PSV1 Psy མེ དུ ཟིaཀྱང ༧ འདུབོ tuད XXT པའི སྤྱིའརོjiའཕྲོལ མ ཡིaཏི་མཛོa ཨཱལ མ ཨི༢༥འི ཕྱིརརོ ལོང དུ ཆུད མི འགྱུར་ རྒྱུ མ༧༢ ཏེ མ རྟོགས ཕྱིར འབྲེལ་༧ མི དམིགས རུ མཛ 13སྤྲེལཕ• མ དམིགསཔa པར གལ འབྱེདa མངྒེའི པར གས༧ ༨ ཀྱིདབར་ འདོད དོད དའདུག ཡི༨༴ ཟིaཀྱང འདོད ལ མ ཡི༽ ན Iའདུལ རྟོགས ལ ནི མེད ༢ མིའབྱུང བ མིཤེས པ ལ ཡང མེད ན མ ༣༨ དམིག༥ པ ༧ a མནཾ ཨིa འབྱུང བ ཉིདལས སྟོབསལ པའི་ཕྱིར་རི – འ རྒྱུ ཡིག ༣i Để a8 38556a i<a གཅིག ལ འདུ བ ནི རྣམ ༧ विजण གའོས 31༢༢༠ ཤུ དང འཛཱསྡུ རྣམ ལ ག༢༤ ཏེ|འགྲg གཞ4 56 །རྒྱུ ང རྒྱུ བ འགྲུས སྤུ གཞན དང ཨིaeut དེར ཡང པར ༢ གཟུག རྒྱུདྡྷོ གཞ༢ དང མིག ཅི།༢པེར རེག བྱ ལྟ ཐུ དང ལག ལ དྲུང་ ནི དག བྱུ ལ གཟུགསརུང ལའོ་ རྐང པ ལ སོགས ལལྟ བྱཱའི་ chº 4g3433 ca 95 འདུལ ཡང དེད བདེ ༨ འཛེམས ཡོད ཀྱང རྒྱུལ་ཨེའཏེ བྱའོ། ད འདྭེལ ཡོདཾ རུ ཟི༢༧༨ aརྟོགས ཕྱིར| །དོའི ཅིགu རྒྱུར འི ཁི དུམྱུདཆེའགྱུར་ འདུག འག༢ ཞིགཤི མཛa *གཅིགལ འདུལ ནི གང སུལ ཡ ཡིa ནོ། །དེa ཆེས་ ཤུ ཡང མངོནཾ སུམ དུ མགྱུར ཏོ་ ལ༢༨ བགེ ཀེས པ ཡང j<གཅེལ མེད ཞེ མི འབྱུང བ དམིགས ཡོད དུ ཟེའི ཀླུང རྟོགོས པ འི མེད ལམརྟོགས ལོ aཐོང 4 [35A1འབྱུང བ ༧༣ ལa ཡིན 1ཞེས བྱ་ མ@ཀ ︽ན ནོiའདེན ཡིད པཚོད པརgའོi 1འདིར ༥ मगरी ལ འདུ ལ གཉིས བྱས རོཉིད ·PSV1 XXVI Psve གཟུགས་ཀྱིས་རེག་བྱ “ཞིའི། གཟུགས་ཀྱིརེག་ཁྱུད་རིག་ ར] ཀྱམ ཀླུང གཟུགསགསལ གཟུགས་ཟླ 448a3མངོན་ཀུན་ བར བྱེད པར འགྱུར ཏེ།འཕྱེa – གསལ པར་སྤྱོད པར་འགྱུར་ ར3| ཁྱདཔར་མེད པའི་ཕྱིར།དོའི་གཅིག་ འཕྲེལ ༧ ཁྱུཔར མེད༠༣ཕྱིར་ འདུ་པ་ཉིད ༢ ཁྱད པར ཡོདི དྲྀ་གཅིགལ འདུ་བ་ཁྱད་པར་ ལ་མཚོན་ལས་གཅིག་མས་འསྐུལ མེད ༢ ཉིད༨ང་། འཕྲིལ་ལ པར བརྗོད པ ལའིa རུ་འབྲེལ་པ་ རྒྱལ་སིའ་ལ་ཉིད་དུ zལ བར མས་ཀྱང་རྒྱུ་ལ ཡིaཔ་ཉིད་དུ་ འགྱུར པའི སྤྱིར འ་ཁྲུལ ཉིད ཐལ ག འགྱུར་བ ཡིན་ དུ ༡༥༨ པ ཡིa ནོ༑ །གང་ [གང་དེའི་གཅིག་ལ་འཛུ་ག་རེ་ ཡོང དོན་གཅིག ལ་འདུ བ ནི རྣམ་ གཉིས ཁོ་ནའོ་ ཞེས བཚོར་མི་ གཉིw * ཞེས སྤུས ཡོདྲེལ་ དེ་ལ།། གཉིས 3༨ མ འི གཞནསྲིདཕྱིར་ གཞའ་ཡང་སྲིད་ཕྱིར གཉིས མཡི་ རྒྱུ རྒྱུ ལས ཀྱང་དོན་གཅིག་ [རྒྱུ ཡང་རྒྱུ་དང་འབྲས་སྡུ་ལས་ ওয བ དང འབྦས འོ ཀཱའདཉེགཅིག་ལ་༢ པའི་རྟོགས་པ་ནམབ་ཉིད་ འཐཱཝརྟོགསཔ མཐོང་ ་དེ་དཔེར་༣་མ་གྱུར་པ ཞེས བྱབ བ ཡིA ཏི་ཙ་ལྟར བྱུང་ག་ག་ ༨ང(༧ གྱུར པ་ལསཞེསཀཏཾ ཅེས་བརྗོད་པ་ལྟ་བུའོ། དེའི་ 2 đã đá ཕལྟ བུའོ། །༢3 ཕྱིར {ཉིཚིག ལ འདུ བའི རྣམ པ བགཉི༠ཉིན་ རྣམ ལ ཞེས ཁོ as ངེགན་ གཉུང ༡༢ aརིགས] [འགa ཞིས w ༡༢ ཀུལྷུང གཞི གལ མ ཡིaཉིjiའགལ ལ་ ཞི རྣམ་པ བཞིསྟེ ་ མངོའི མྱུལ་ དང གྱུར་ཞེས བ ལོia སུལ་ འི ༢ར་ཤུག གྲམས་ཅདམ་ དུ གྱུར་པ་ལས གྱུརལ༣ ཞེས་བྱ་པ རོལྟའུ ལསོགས ༣དུ བ ཞི རྣམ ལ བཞིསྟེ་མ་གྱུར་ལ་ ཡst ， ·Psvg སྤྲིན་གྱི ལྡན པ ཞིཚ༨ གs ༧< རླུང XXVII PSVL ༢ ཞེས ༥འདེ ཡང ཡུམས གང འགལ་དེ ནི རྟགས ཡི31 ད དུ་ རླུང ajའགྲུམུ དེརྟགས་ཡི༣ གྱིམ༥༢༤༢iuདུཚུགt 12༢དངཿ རླུང གོསྦྱོར བ དངཚོར་༢ ཆར གྱི་ ལས འག:1 ༢=] ༧སྐུའགལོ ༢༥ རག་ ན a wa g55- ༢༨༨ ཀྱིར འབལུz3གཏན པ aa Rijཆན གྱི ལས མོ ཚིགས མ ཡིན གྱི RAཀྱང གི ངང སྨིག གྱི དེ མེད པ ཡིན འཆར ལྡན ༢ ༽ ལ ༢གའt 1 འབབ ལ དདྷ ན དངཿ རླུ་ མེདདོi དེ གཞིའི དུ གཞ༢༧ གི སྦྱོར པ 3 འགལ བ ཡི༢ པ ཡང ཡརྗོདཾ སར འོ] [མགྱུར a འོ11 དེ བཞིa དུ ལམ སོi༥༥རྟོགས ༥ ནི གཞA མ ངབརྗོད པརཀྱརྟ་གs aཏི་བ་ཚོད ལ འགྲུབ {གལ ཏི རྟགསཞེ རྟོགས པ པ ད འགྲིབ sa aa ས སྨིའི དུ འགློག རྩa ཡིཔའི ཕྱིར རོཞེས གད བཤད། ཕྱིརམདེའུ དུ མགྱུར ལ༧ དེ ལ རྟགls 3| སོགས འཛུགས། བཏ༢ ཚིགས ་འབྲེལ ༥ མེད ཕྱིར རྟག“བློན་ མaf ཞེས པཏྟོད དོ་ཞེat དེའི རྟོགས མ ཡིན 5) { རྟོགས པ དངཿ ལྷརིག་ འབྲེལ མ མེད ཕྱིར རྟག༤བློ མིབ་ ཀྱང ཡོད ས མ ཨི༢ ཏེ། ),གsཀྱི བློལ ནི རྟགས ༦༢ ཧཙs ཤ༧ ལོར འགྱུར བའི ད འབྲོམ ལ མ མེད པa ཕྱིར་འདིའི འདོན%ཞི་ ཡིa འདི ཧི མང་ཐལ བར འགྱུར་ ཞེས བྱ པའི མཛའདན འབྲེལ ས ཉའསྤྲེལ པའིདོa དོ པའི དོ དྷུ ཡིན པའི ཕྱིར་ མདོ 24& འདེ འ༽ ཞེས འདི 3 རྟགོས ཉིད དུ མི རིགa * མི31-5% g.jated Psཎྜ༣༩ ཀའི ·XXVII PSV1 PSV2. སྨྲ་སེ དེ་འདིའི་རྟགས་ཉིད་དུ་ སོi 1གང་ལཙན་a! རིགས་པ་མ་ཡིན་བདེའིཕྱིརཉེན་ རྟགས་ཅ༢ཉིདདུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ རྟགསལ༠ བྱུང བའི་ལྕ༢་པའི་ཕྱིར] རྗེས་སུ་སོག་པར་བྱ་བའི་ 1ཛག་པར་སྱ བའི ཤེས་མི་ཡང་ ཀཤེས པ རྟག༤ sa ཡི༢ ན་ འབྲས་བུར མི་འགྱུར་ཞིང རྟག་ འཧཱས ཤུ་མིད་དོi tti བཊྛདཔའ དཞཔ་ ཚུས་མ་ ︽ མང༌ ༡༨ དན ཀྱང ཁོང་དུ་ཚུད་པར ཐལ་ རྩོམ་ཡོད་ན་རྟོགས་པར་ཐལ་ བར འགྱུར་རོ་དེའི ཕྱིདཞེས་ གྲ༢ E 44331 འགྱུར་ཏེ། བྱ་ བ་མས་བསྟན་པསྶ ན་དྲན དེ་ལསཞེ་རྒྱུ་བསྟན་པའི་ པ མལྟོསཔའི་རྟགས་ཀྱི་ཤེས་ ཕྱིར་རོ། འདྭེལ་ས་བྷཱན་པྲ་ལ་ པ ཉིད་ཀྱི་ རྟ༌ མས བྱུང་ བཝོ་པའི་རྟགས》 ལས་ E35 B]འོ ཞེས་ཡིན་དེ་ ཉིད་རྟགས་ཅན་ རྟོགས་མ ཡིན་ལྟ་དེ་གལ་ཏེ་རྒྱུར་ རྟགས ༣ མ ཡིaཉོརྒྱུ་ཉེ་ ཕྱིས་ནས རྟོགས་བརྗིད་ སྨྲས པའི་ཕྱིར་རྟོགས་ སྟེ།འདི་ལྟར་དེའི་རྒྱུའོ བྱེ ཤུག་ ཞེ་ 3) གྱོའི རྣམ གྲུངས3: ལ་རྟགས་ཀྱི་སྒུལོང་དུ བྱས་ རྟགས་ཀྱི་སྒོ ཡིན་པ་དེའི བྱེད ནས་དེ་ལྟར བརྗོད་ པར བསཎོ དེ་ལྟར་བརྗོད་ པར་བྱ་ལྟ་དེ་ཡང་ ཞེ་ན།དེ་ཡང་མ་ཡིན་ ཏེ།གང་གི མ་གི a ཏེ། གང ག་ ཕྱིར འདིར་ ཕྱིར་འཛེར་ ལས་ཅད་རྟོགས་བརྗོད་མ་ཡིན༔ ཐམས་ཅད་རྟོགས་ལུ བརྗེད་༧བྱེད] {འདིར་སྤྱོདཔ་པོ་དང་ཤཱཀརུད་ འདི་ཐམས་ཅད་རྟགས་ཀྱི་ ནི་རྟོགས་རྨ་སཾཏེ།འདི་ལྟར་ དབང་དུ་བྱས་པའི་མ་ཡིན་རྒྱུ་ རྗེས་སུ་དཔག་པ་ནི་དེ་བརྗེ་ ༢༣ ཀྱང རྗེས་སུ་དཔག་པའི་ ༧་ལའོ། ལས་ཀྱང་འབྱུང ངོjདེ་ལྟ་མ་ཡིན་ ན་འདེན་བདག་དང༌ ཕུད་པ་ལ་ laa དུ ༢ བདོག་ལ་སོགས་ ཨེན་གྱི་དེ ངའ་ ཚོན སྤྱོད་དུ་གྱུརཾ ·PSV 2 དེའི་ XXIX Psy4. ཨེགས པ ཡང བཚོང པར བྱ ར པ དང ཤྲད ལ ཡང འདིར་ཁྱོད་ འགྱུརརོliརྟགས ཀྱི ཤེསལ ངཧའགྱུརརེ''རྟགས ཀྱི ཤེས རྗེས དྭཔག གི དངོས ཀྱིརྒྱུ་ རུངོས སུ རྗེས ༢ དམག པའི་ ཡིན ཏེ །རཱཥ ས བར དུ ཚདཔ༣ རྒྱུ མ་ མ@aཏི\འབྲེལ ༧ དཞི ༧༠ 2 5 4 3 2 1 བོའུ དུཚདཔའི ཕྱིར གཙོའི དུ ནི ཡེཔ མ ཡིaཐོ) |གང ཡང རྟག པ 3 རྟོགས པ སྔོའི ཀྱུ མ ཨིa ནོ1 1ལཚོང ལ མ པ སྔོན སྐབ པ སྨོའི དུའབ རུa ཨིན དུ འགློབ ཞི པིན པའི ཕྱིར་ པའི སྤྱིར ཞེས གང ཀཤདས ཞེ༥ གང ཀཛོད པ དེ ལ གང ཕྱིར{ འབྦེལ ས དཱ༢ པར གི ཕྱིར་དྷཱའཔྲལས ཅན ཡའགྱུར ཏེའབྲེལ མ རུa དུའགྲུབ{{ འབྲེལ་ ལ བa གྱི རྟོགས ༧ ནི མི འཐཱ སྟེ གང རྟོགས ༥༥ འི གྲུབ པ ལ མིའི ཕྱིར༧ ཤཱཀ ༧ a བརྗོདིར འོ་དེསྐད དུ ཡང གདག ཕྱིར བྱཞི༌ འཚད ལར { མ གབ ལོའི རྟགསེམ ཡིན རྣ ཞེས བཤད པར བྱRi་བ༦༥ ཡཾ སུ དཔག པའི རྒྱ འགྲེལ འགྱུར བ ལྟ སྡུའོ ། དགལ ཏེ ཏེ འདེལ ༧ གཅོག རེད ལས དེ ཛཉིང ཡིན * ངེ ལྟན་ ཚེ༌ དཔག གི རྒྱུར འགྱུར རོ ༢ སུཤུའདསོགམདོར མ ཐཚོད་ ཞེ ༢ ། རེ ལྟར འི བསྟན བཙེས ༢༤ ད ༧ཉིད དྲོiའབྦay སྐད དུ ཀསྟའི བཙིས ལས ལསོབས མདོར མ ཚོa དྭགང འབྲས མྱུཉིད ཡིa པའི སྤྱིར ངག བསྟག བཅོས སུ རྒྱུ ཉིད ་ རྒྱུ རྒྱུ ལརྣམ པར འགྱུར བའི འབྲayཉིད༨༨་རྣཚོཔར འགྱུར སྦྱོར ཞེས བྱ བའི དང 1དེ བཉིད ཀྱཕྱིར ཞེབ དང |༨ བཞིa དུ ཡིདཾ ས རྒྱུ དད མི བཞིདུ ཡོད+ ལྡ༢༨ པའི ཕྱིར རྟགས རེསཕྱོབ ཡོད 4ྋཚུ ·PSVL PSV 2 པའི ཕྱིར ཞེས་པ་༧ རྟག པ ཉིད་ དེལྟ་གྲུ ལ སེགསལ་མི དང རྟག པ ཉིད ཀྱི རྟགས་སུ་ ༧་ དང རྟག་པའི རྟོག༤ ཀ4ད་ བརྗོད་ ཀྱིjམདོར མཚོར་པ་༢་ པམ པཎྜིད་པར འགྱུརརོ| མ•ཡིན་ནོ། དེ་དག་ རྣམ0ལས་ 1འབཱས ཤུཉིད ལསོགོལ་ གང་ཡང་རུང་བ རྩེག འབྲསབུ་ རྣམས་ལ་འདུག ལས་གང་ ལ སོགaཔ་སཱིད པ ན མ ཡིaXj རུང ལ ནི སྤྱོད ལ་མ ཡིa ༢༽ iཇི ལྟར་མི་ཨཱིད དེའཇིགང གལ་ ཇེ ལྟར དེ མི སཱིད དེ གསལ་ བར་བྱ་བ་དང་གསལ་བར་བྱེད་ བྱེད ཀྱི རྒྱུ དང འབཱས བའི རང་ པ་གྲུབ་པ་དེ་ཉིད རྒྱུ དང འབྦ*༌ བཞིན གབ ཡིལྔ དེའདི་ལ པུའི་ དངོས་ པོའོ་ན་གང་ ཡོད་ལ aa a ཞ A]གལཏེ འདི ལྟར གསལ་བར་བྱེད་པ་ གསལ འ༨བྱེད པ ཙམ གྱུར་ རྩོམ་རྒྱུར་འདོད་པ་དེའི་ལྟར་༢་༣། འདོདཾ པ དེལྟ ༢་ ཐལ་གསལ་བྱེད་དུ་མི་འགྱུར་ ལྕོག མ གསལ བྱེདཆེའི པར་འགྱུར་ རྒྱ་རྣམས་ཀྱི་ཐ་མ་ལྡན་པ ལ ལྡན པ་ E144 Ajལ ལགས མ གང ཡིན པ དེ་ གསལབྱེད དུ་མི་འགྱུར ཏི་རྒྱུ་ ལ༠ གྲྭ་དད་པའི་ ཕྱིར་རོ གསོལ བྱ གསལ བྱེདལ ཡིན པར འགྱུར ཏེ་བྱེད པ ལསa དདཕྱིར་རོifགཞ༢ ཡང པར་མེད་གཞན་ལས་ཀྱང དེ གྲུབ། གཞ༢ ལ༤ རྟོགསེར ༨ དོ་མེད། jའབྦེལ་པ་གཞན་གྱིས་ཀྱང དོའི་ ]འབྲེལ པ གཞa གྱེས ཀྱང དོན་ ཁོརཾ དུ ཆུང པར་ རྩེད དོi།གང་ འད་རྟོག༤ མa ཞད ནི འདིའི ཕྱིར་འ༨ ཞི གསལ་བར གསལ ར བྱེད་པ་ཡིན་ནོar བྱེད་པའོ ཞེ ཡིད་ཀྱི རྣམ པར ཡིད ཀྱིསཏོག༤ པར་བྱེད མ འབེu• མ རྟོགས པར བྱེད་པ་དེའི་ དེའི་ཕྱིར ཚེས སུ དཔག འི་ པ རྒྱུ ལྕོག་ གཞན་ཡང |

·PSV1
PS V2
རྗེས་ སུ་ ༨ལོག་པའི་རྒྱ་འའི་དོའི་
རྒྱུ ཡིནR} 1ཞེས་བྱ་པ་༢༢༽
མེད པ་འང་ངོj ་དེ་ལྟོ་བའི་ དོམེད ཐ ཡིན་．iiདེ་ལྟར རེ་ཞིག་
རེ་ཞིག་བྱེ་དགག་པའི་ རྗེས་སུ་ ཏྲེ བྲག བའི རྗེས་སུ་དམག་ས་
དམག་ ལ་ནི་སྒྲུབ པར་ E36A3
ལྟོས་པ་དང་ བས་ལ་༧qད་ས
གi
c: d: D.ed g༠༣༣8•༣6A. Ped 38&A-sse A.
N: 4. 9• 3.8༣eA.
N ༤4 z༠353-g58A
दिवागविरचितायां प्रमाणसमुच्चयवृक्षौ तृतीमै परार्थानुमानपरिलेदे
वैशेषिकमतपरीक्षा।
Psy4.
Psy?
I53A là 481 444 x 2 r LA•B1ེ པཱ་པརྣམས
དེ་ དང་ལྡན པའི ཆོསཾ གཏaཚོགས ཀྱང༌།དེ་ལྟ་ཚེས འི་གཏན་ཚིག
ས་ཞེས རྗོད པར་བྱེད་དོ༑ །འདིར་ སོi) པརྗོད་པ་ཞེས་བྱ་བའཇུག་
ཡང་ གལ་ཏེ དེ་ཞེས་པའི་སྒྲས་ ག)འདེར་ཡང་གལ་ ཏེ དེའི་
བསྒྲུབ་བྱ་བརྗོད་པ་དང མངོ༣་ སྤྱི་སྐུག རྩ་བརྗོད ལ་དདྷ འབྲེལ་
ཡརོ་འཕེལ་པར་འགྱུརཏེ་ པར་ རྩེད ༢ པསྐུཋབྱ དེ་ཁོ་
ཏེས་བྷཱསྒྲུབ་བྱཉིད་ལ་དེ་དང་
ཤས་དེ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་ལ།
ལྡན་པའོ ཞེས་བཊྛིཏཾ པར་འགྱུར་ དེ ཡང་བསྡུསཾ་པ་དང།ཚོ︽ཛད
ངོ་ 1དེ་ལ “ང་ལཏེ སྤྱིའལ་ ཚོས་ ཅན་ དྷོ་ འགྱུར གྲ་པའai
ཨང་aཆོས་ཡ་དེ་སྟེ་ཚོཅིག་ ག་ ཏེ་ བསྡུས་པོ་ཡིན་པ་འཇོལྟའི་

·XXXI PSY1 PSV2 aaངོ ལྟ Al য থে ཆེ ཚུལ་ ལ ༥ མང ཉིདམས འགྱུར གཱང |ག གསྣས པ ཁོ a︽ཆོསྟུའགྱུར ཉིད༥ སུ ཐལ༨འགྱུར| གླུ མིརྟགwགྱ ལ འདིར བལྟས ༧ ཉིད་ འདིར སྐུ མི རྟག གོ ཞེས བའི ཆོ aa པའི སྤྱིར ཨིཛུག đang nằm 35K ཞེསྶ འདུའགཏaཚོགས་སུ ཊྛོད ༧ གཏa ཚིགd སུ བརྗོདཾ པར འགྱུར རོliསྤྱིའིཚོས འགྱུར ཅི་སྔོལ ༧ ༤ ཚེས གཞནa མེད ལ མ ཀྐ 31 གཞཞ༽ ཡིད པ མ དཔ མ ཡིན བོ། རཱུ ཅན་ ཡིa པའི ཕྱིར རྟ ཡིན རཱ ཙa ཡིལ དེའི ཕྱིར རྟ ཡིན ཞེས བྱ བ འདེ ལ ཡང བསྒྲུབ ཞེས བསླབ པར བྱ བ འདི་ པར བྱ བ མ སྤྱི ཉིད ཀྱི་ཚེ་ ར ཅཞཉིད É ཙ ཞེས བྱས ན གཏ༢ ཚིགས སྡུ ཡི༢ པའི ཕྱིར གཏaཚོགསཤུ འགྱུརརོi ། སྟེ ཚེ ཡེའི ༢༢ འགྱུར རོ| སྟེ ཚེས ཡིa a g༤ ལ ཉེད ལསོགw དེ ལ ཀྱ༥ ཉེདལ སོགས མི སྲིད དོi །རྗེ སྟེ ཚེམཅའ ཡིན སྲིད ལ མ ཡིའ འོitཅུ སྟེ ཚེས ༢༢ དེ ཡང རྨི འཐད རེ གྲུབ རྩ༣ ཡིའཞེབ1མ ཡིན པའི ཕྱིརརོ། །མིག པ དེ དེའི གྲུག པའི ཕྱིརརོ:མི་ བསྒྲུབ བྱ ཡི༣ ཞེ ༢ མཨེའརྩེ། རྟག པ ཉིད དུ བསྒྲུབ་ པར བྱ a བྷཱསྒྲུབ བྱ ཡིན པའིཕྱིར ཞེ ༢1 ལ ཡིན ཏེ བསྡུས ས དེའི - LB38157 12 đa 4355fan སྒྲ ཞེས སམ། སྒྲ མི རྟག་ ས ཉིད 3དཀྱི རོ་ ཞེས སམསྒྱུ མི རྟག གོ ཞེས ༧ मग འདེ པ༣ སྦྱའི དོཇི དག འི རྣམ ཞེ བལྡན པའི དོའི ཏེ 1 རྣམཱ པར བརུད པའའཐཱས ཤུ ཡིa རྟག པཉྩ ਨੂੰ ਮੂਕ ਰੇੜੇ ও ব དག་ ༧ར གཙེད པའི༢༢༥ ཧཱུཾ ·Psy4. PSV. ཚེ༔ དངྒཚོས་རྩ་བསྒྲུབ་ཕྱིར་ལན་ XXXII པའི་ ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟ་ན་སྤྱིའི་ དུན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལྟར་ན་ དུ་ཉིད་སྒྲུབ་བྱ ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། འདིར བསྤྲུལ་པའི་ཉིད་བསྒྲུབ་ ཚེས་དང་ཆོས་ ཅན་བྦསྒྲུབ བྱ་མིན་ ཀྱར སྲིད་པ ཡིན་ གྱི་ དེ་དག་ སྒྲུབ་གྱུར་མི སྲིད དེ་ སྐྱོན་དང༌བཅས་པའི་ཕྱིར་རོ། མི་སྲིད་དེ་ཉེས་ལ་ དང་བཅས་པའི་ ང་ མིབ་ཏེ སྔར་བརྗོད་༧འེ ཕྱིར་རོt iཅི་སྟེ་ཐལ པར་གྱུར་ སྐྱོའི ཉིད་དོ༑ །དེས ན་ སླ པ ཡིན་ ཡང་དེའི་བསྒྲུག་བྱ་དང་ ཡིའི་དོན་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་ “ན་ འབྲེ ལར་བྱ་སྟེ། དེ་ལ་ བྲསྒྲུབ་བྱར་ འགྲེལ་པར འགྱུར་ ཏེདེ་ལ་སྤྱི་ཞིམ་ཆོས་ཅན་ནོ་ བསྡུས་པ་དང༌ ཚོས་༤༢་དག་ མ**གང་གི ཚེས་སུ འགྱུར་ཕྱོགས་ གཞ༢ ལ་ ཡོ གང དེ དང ལྡན་ ལྡན་14 1A] ལ་ཞེས་གླུ་བ་ པའི་ཚོས་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ གཞནའི་ ཡོད་ལམ ཡིན པའི བྱིན་ ཚེས་མེ་རྟགལའོ ཞེས སླུབ ཚེས༧ རྟོག་པ་ཁོ་༢་ བསྒྲུབ་རྒྱུ་ བྱས་ ཁས་བླང་བར་བྱའོiiདོའི་མི་ཟ་བར་ཁས་ སྒྲུང་ ༢ཨ་སྐུ་ཉིད་དེ་ དང ལྡན ལའི་ བར་བྱའོijདེན་སྐུ (ཁི་ཞྭ་དེ་དང་ ཞེས་qང་ ༨༣ ཚིག དེ་གཏན་ ལྡན་པ ཞེས་བྱ་གྲྭ་ ཡི༢་པ་དེའི་ ཚིགས་འགྱུར་རོ་ ་ངོའི ཡངཞུན ཚེས་གང་ཡི༢པ་རེ་གཏaཚིག་ མེང་བའི་དོང་ ཁྱད་པར་གྱི་ མི་སྣ་ཞེ་ཤ1དེ་ལ་ཡང་ཐུན་མོང་ གྷཱག་ཀྱ་དང་ལྡན་པའཚོས སུ་ ལོ དང་ཁྱད་པར་ཅན་ ཡོད་པ་ཡི༢༣་ འགྱུར་ཏེ། ། ཁྱད་པར སྒྲུབ་ ཁྱུད་པར སྦསྒྲུབ་བྱ་ལྟའ་པའི་ དང་ལྡན་ལའི་ ་ཚེས་༢ཐོསf ཚོ་བ་ཆུ་ སྟེ། བསྐུལ་བར་བྱ་བ་དང་ལྡན་པའི་ བྷཱསྒྲུབ་བྱུ དད་ལྡའ་ཟའཚིས་ཁོ་ན་ ཚེས་3ང་དེ་ཞེས་ ངེས་པར ཞེས་ངེས་པར བཟུང་ མ་དོགས་ བཟུང་བར་བྱེད་པའི་གཡང་ འགའ་ཞིག ཡིད་ལ་མ་ཡིན་ཏེt སུམ་ ·PSY1 PSy2 སྐུ༠ པར སྱ པའི་ཚེས པ ལས གའ@ XXXTY མེད དོ] |དོན གྱི༌ ཅaཏུ ཐལ་ ཚེས sa ལགླལ ཀརམི འགྱུར བར འགྱུར འགྱུར འིཕྱིརརོ་ གའི ཕྱིརརོ།།དེས ༢ བསྒྲུབ པར བདེ ནི བསྒྲིག དོང ལྟའཕཉིད་ བྱ བ དངཿ ལྡ ཀྱིཚ”ན ཞེས འབྲེལ པའི ཚི ཞེས སྱ ལ ཉེབའི ཕྱིརདེལ ཕྱིར དེའི ཚེའཐོལ པར འགྱུར རོ༑ པོའི ཕོ། |དེ ལྟ A ཡངཿ སྒྲ ]རྗེལྷ༢ ཡང སྐུ རྟག སྟེ་ ༢༡༢ རྟག སྟེ མ༡༢པརབྱ ས ཨིན བྱ་ཡིན ༧འི ཀྱུར ཞེས ༧ ཡང པའི ཕྱིན ཞེས བྱ བ ཡང གཏa ཚིགས སྟ འགྱུ རོliབྷཱསྒྲུབ གཏ༢ ཚོགསལ འགྱུར རོ་ པར བྱ བའི ཚི མཚུངས ཉིད དི་ཞེ ན མ ཡིན ཏེ་དེ་ ལ ཡང མཚུང༌སོ ཞེ ཁྱད སར བྱེད ཤ1- 03 ཏེ གཞ4 རྣཔ གཉིས མུའཇུག གོ ཞེས པ འདིས གཉིས་སུ འཇུ་ ཐུནམོང དུ གཞ༢ ལ འཇུག ལ འད དེ མ ཨིན པའི ཕྱེར མཚུངས ： ཕྱིརརོ1 | ཐུནམོང མ ཡིa༧༣ མ ཡིa ཟླ ] jམི་རྟག ༥ ཙམ གཞན ལ མིའཇུག པའི སྤྱིར སྒྲུབ པར བྱ བ རེད དུ ཡེa ཤ མཚུངས་ มม 11རྟག འཛ དེ དང ལཉིད ཙམ གྲུལ པར བྱ བ ཉིད གཏན ཚིགས ནུབརྗོད ལ་ གྱུར ལའི ཕྱིར མིག གས གཟུང རཀྱི གས པའི ཆོསཾ གྱུརྗོདས གཏ༢ གཉིད ཀྱང གཏཚིག༠སུབཎྜིདཾ ཚིགསསུའགྱུར བའིཕྱིརམིག གི པར འགྱུར རོ་གཞིa ཡང ལུ གཟུང བར བྱ བ ཉེད བཚོད༡ མདོ གཏན་ཚིགས འགྱུར རོt ངེས སྱཱ མ དེའི༠ ཤུ བ ནི ཚོསྐྱེ་ཏ༢ཚིག318ཁྲུལ གཞུa ཡང།ངེསལ རྨ༈ ཉེས ཀྱུ བ ཁྱད པར་བྱེད པའི སྒོགཞ༣ གྱི ལྗ༥ ལ ལ ཤུམ པ སགཉཚེས A a ཡང སྒལས།གཞིའིལ ཡང ༡༨ དཥ ལྡa ལ ཤཱ - ལ ·PSV 1 Pave ༧༽ ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བལྟ ཤུའོ་ w< རྨ པའི འp༢ཚིགས དེ ཡགཏར་ མ དེས ས ཡང ཐཚོམ གྱི གཏ༢ ཚིགsའགྱུརརོ།།དཔེར བ རྟག ཚིགས ཏེ ༢སྦྲུལཔའོ། །དེའི་ སྟེ།ལྕས ཉ མ ཡིན པའི ཕྱིར ཞེས གཏཚིw སྣུའགྱུར ཏེ།དཀྱིར ཀ ཕྱོབ ཡང དེ དང ལྡནས་རྟོགས་ རྟགས སa ཏེ་ལུསཾཅaཀ ཡིན པར འགྱུར ཏེ་རྣམ ༥ ཐམསརུད དྲུམ མ འགྲོལ མ ཉིདརྡོ།དེའི་ཕྱིར ༨ ཙ ཞིག བརྟག པར བྱ བར ཚོ མཐུa བའི དེ དུང ལྡན་ པ འི འགྱུར ༣ ཐུམས ཙདS ༢སྦྲུལ བ ཞེས བརྗོད པར་ རེགསལ ︽ ཕྱིརདེ དང ལྡའཕའི་ བྱའོ།:དེལྟ ཉཞེ དེ དང ལྟཞཔའི, ཚེ༌མཐུན པ ལ ༢སྦྲུལ ས མེད ཚེས དང མཐུན མ ཚེས མཐུན་ པ་ཞེས བརྗོདཔར བྱ སྟེ་དེ ལྟཉ >་ ཡིaཔསཚོས E54 A]གm དེ དང ལྡཉལའི ཚེས རྨཐུནམའི སྤྱིངས ཕར་འགྱུར ཏེ་མཉ༢ པར བསྒྲུབ བྱ ཡཔའིཕྱིར ཚོས མ ཕྱག ཉེད དང༢ལྷུལ ཡིན པ དང མཉཤ པར བྱ བ ཉིད གྱི ཚེས ཀྱི ག ལ ༢ཤུལ པར ཡོངས སུ སྤྱང༤ ལ ཡིན་ལྔའཕྲུལ འགྱུརརོ ཞེས ངེས པར བཟུང བ ༥ ཆེད པ བཎྜིད ས དོང ངེས སྤུསཾ པའི ཕྱིར རོ་སྔ མ ལའི པར གཟུང བས ༢སྤྲུལ པའིཚོ སྐད བརྗོད པའི སྐྱོའི ཡོད པ བཙྪེད སྤྱངས པ t14 B]ཡིན ཡི༥ f1tgཁ་འཕགསུ མེད ༢izར བརྗོདས ལaxyད ཁྱེད ཉྩལ ལ ཡི། །སྦྱོརཾ བའང་ གཤད བའིཉེས པ དང | Thanh 545523 ༢ད ཡར མ བྱེད འགྱུར! སྦྱོར བྱ འཐ5མ ཡིན ནི རིལ ནི དམ ཧྥཙས པ དབ ལྟའི དེ ལ དམ བཅའདང ལྡན པའམ།བསྒྲུབ་བར བྱ་བ ངོད པས། ༅ དད ལྗན མ ལྡཤ པའིཚ% སུ གབ པ གྲུབ “རཚོ མཚོས མེད་ པར ལ མ ཡིaཏེ| མིཅན བ ཙ4 ཨེ ཏེ ཚོམའི ལ གྲུབ ·PSV2 PSV 2 མོ གྲུལ པའི སྤྱིར རོiiདིའིཕྱིར སྦྱོར བ ཡང མ འབྲེaཔར ༢གྱུར བལོ ཞགཏaཚོགས སུ མི ༢ཤད ༧ ཉིད རོ་ -C ed D ed youRA-YSA 8 c4 9s u༦ ཝ-ས ༤༠ XXXVI པའི ཕྱིར རི་དེའི ཕྱིར སྦྱོར་ པ ཨང མ་འབྦེaཔའིཕྱིར གཏན་ཚིགས་ མ ཀ fi -Ped yogroB 1998 N ed gs3sAB-488B C53 Auiབྱི གྲགས རྣམས ཀྱི [4A7A]iབྱེ གལྱཱ ཉྙམ་ གཏaཚོགས ལྟརསྣང བའི ༢ རབ ཏུ ༧ གག a 정리 གསུམ སྟེ་ མ གྲུབ ༧ དཔ།མ དང |ཆེདལ དང |ཤེ & a བསྟ༢ ༦ དང | དེ ལ མ Ga བར ཞེས པའདཔའི ཁྱེར| པར ཚོམ ཐ༢ ཞེས བྱ ༡༢ གཏaཚིག༤ ལྟརསཱུང བ གསྩམ བt༡A ཚིགས ལས ས ཞེསཟེརརོ༑ དུ འདོད པ པིན ཐོརེ ཞིག་ {མ གུས པ ཞི རེ ཞིག གཏ༢ཚིག དབཏུམ གྲུབ པ ཉིད ནི གཏན ལྟར སྣང ལ མ ཨིན འོi༢༨ ཚིགསཾ ལྟརཾ སཱ ཐ མ ཡིའགྱུ ལྟར དཔིམ མེདུསཞུམལ ད 31མེད སུ འམ། གྲུབ པའི ༨ ཉིད ཡིན ཡང གཏaཚོགས ཀྱི དོན་མ གྲུལ རུང སྟེ།གཏ༢ ཚོགས ཀྱི དོའི་ པའི དོ ཨིa ནཱི ཞེ* རྣམོསར དུའོ ཞེས་ཕྱོ བ ཞེའམ ཞེས བརྟོགས རྣལ པར རྟོག ༥༣ ཡིa 3] སྒྲ aཉཉིད་དེ ལྟ་ དེ ༨པོ ལརབ ཏུ མ གྲུབ ༧ ཡིa 3 བསྒྲག ཡང བྷཱུསལ བྱཱ ལཾ ནརབ པར བྱ བ ཉེད མ གཱབ་ པའི ཤུ མཾ གྲུལ བརྗོད པར gའོ བརྗོད ༈ཞེ༢་བའི ༧སྟ3 པ འི ༨༣ལའམ གྱི འཇོལྟaཉེདཔེ 4 རབ ཏུ གྲུབ པ ཡིན ༣ jiསྟེ ཡང iཅི སྟེ ཞེA1 དེ ལྟ a a ·Psv. psy1. གཏན་ཚིགས་ཀྱི་དོན་དུ་འགལ་, 4 རབ་ཏུ་གྲུབ་པ་ལྕིའི་དུ་འགློ་ བར་འགྱུར་གྲུབ་ལ་སྔོན་དུ་འགྷོ་ ལ་རུ་ཡིག་ལའི་ཕྱིར་གཏཤ་ བ་ཆའི་ལས་བསྟན་པར་བྱའོ ཚིགས་སྤྱི་དོན་འགལ་བར་ ཞེས་བྱ བ འདི་ལ་ཞེའཕྲེལ་པའི འགྱུར་རོ། །འདིར་འབྲེལལའི དུསཞ རབ་ཏུ་གབ་པའི ཞེས་ དེའི་ ལས་རུབ་ཏུ་གྲུབ་པརབཎོད་ ཀརྗོད་ པར་ བྱའོ། །ཡོདི་ལ་ལེ་ དོ་ །མེད་པ་ན་མེད་པ་ཡང་མ་ ༣ ༥ ནི་མེད་ལ་ཐེ་ཚrས་ ཡིན་༧| ཐེ་ཚོས་སྒྲས་ཡང་ མ་ཚེ༣ ནོi1 རྭ་རྩ་ཉིད་དེ་གླུ་ ཐེ་ཚོམ་ཟླ་བ་ལ་ཡིན་ཏེ་རག མ་ཡིན་ ༧འི་ཕྱིར་གྲུབ་པར་བྱས་ ཏུ་གྲུབ འི་ཕྱིར་རྭ་ཙའ་ཉིད་ནི་ ཤུལ་དེ་ལ་དཔེར་བརྗོད་པ་དགཝ འདིར་ དཔེར བྱེད་ པ་ཡིན་ཏེ། ཏེ་རྭ་ རུཥ་ཡིན་ན་འོ་རྟའམ་ ་ གལ་ཏེ་རྭ་ཙ༣ཉིད་ཡིན་༢་༩ བལང་གཅིག་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་ ཕྱིར་རྟ་༢ལ་རཱ༠༢༧ ལང་མི བ་བུའོi ཙི སྐྱེ་ ཡང་ ཡོད་ལ་ ཡིའའོ་ཞེས་བྱ་བ་ལྟ་བུའོ་་ཙི་ མ་ཡིན་པའི་གཏན་ཚིགས ་ སྟེ་ཡང་མེད་པའིe 44781 མེད་པ་མ་ཡིན་ལ་ སྟེམེད་ གཏན་ཚིགwཞི་མེད་པ་དང་བློ་ཚོ་ གཉིས་ཆུན་གྱི. གཏན་ཚིག ཟླ་བའི་གཏན་ཚིགནི་ཝེརྩ ནི་ཐེ་ཚོམ་དུ་འགྱུར རི་ཞེ་༢་ ཟ་གར་འགྱུར་རོ་ཞེ་༢་རེ་ཞིག་ མེད་པའི་གཏན་ཙྪག8•aཡི་ ཡི༌ལའི་གཏན་ཚིགས་ལ་ཡེ་} དེ་མེད་ ཙམ་མི་རྟོག་པའི་ ཏེ་ཡིདི་ལ་མ་ཡིན་པ་ཚུལ་ ཕྱིར་རོ།།དེ་ལ་རྟ་ མེདཔ་ཚུ་ ཡརྟོགས སོiiལྟར་ཡིདམ མིའཔཚལ་ ནས་པར་འགྱུར་ལྔ་ནི་མེད་ཀྱི་ གས པའི་མ་ཡིན་གྱི་འོན་ཀྱང་ དེའི་ཀྱངཿ བཟློག་ཡིན་ནོ་་དེ བཀྐn@ajརྟ་མ་ ཡིན་པའི་ རྭ་ན་ལས་ནི་ཚུ་མ་ཡིན་གྱི་*ar ཞེས་པ་ཞི་དེ་ལ་གྲ ལང་ཞེས་ ལ་སྐྱོའི་རོའི་ཚེས་༤ནི་མ་ཡིai ཙྩ བའི རོའི་ལ་ཡིན་གྱི་མེད་ རེ ཞིབrཡེར་པ་ ལོ་E5461 ·XXXVII Psy1 Psve 1དེའི ཕྱིར བཟློག༔ བསྐལ འི ༡ ཞེལན མ ཡིa Xi ་ ལྕེརའགd འཉིད ཡིན། ཕྱིར འདིའགལ ཀ ཡེ༢ ཏེ གས ༧ ༤༣ གྱི གཏa @གa བཟློག ལ སྒྲུཡ ར བྱེད པའི afa དུ ཨཊྚདེ འོ་ ཕྱིར་རོ།aཚཡ གྱི གཏན་ ༧ རླུང བརྗོད པ མིའུ་རཱ ཙa a ཚིག ལ ཡང ཐེ ཚོམདུ ལའི ཀྱེར ལཞེས བ ཊྛིཏཾ པ ༢༡ ༢༢ ཏུ ཉུང ༢ རེ དགཉིང བྦེ# གྱི གཏaཚིག བརྗོད༢{s༢ ཨིན་ ནི མ ཡིན གྱི འདུལྟར ཤཱ༢ ཡོད པའི ཕྱིར བ ལངཞེས བྱ བ འདི་ མ ཞཔ ཡང སྐྱེ དཔེར agw ཁོ ན ཐཚོa ཟླ བའི གཏན དལ རྣ ཀམགཟུང བར9 ལ ཚགས མ ན གྱི ༣༩ ཀྱང ao N 55c 5 49 མང མ མི༢ ས ཡང ཡིན ཏེ་ ༈ རཱུམ དུ ༧ aཚོལ གྱིག དཔེར ཞཚེག གི དེའི དྲུག པོ རྣམw gns [1 གལ ཏེ བྱེ་བྲག་ ག ལ རྒྱུ 8 བཟུངབར བྱ བ 35ལྟ ཀ མ མཐོང བའི ཕྱིར ༨སྤྱིའིར སྨན ཤུ 53aaསོ ཅདལ མེདཔའི པ སཞེa ajདེ མེ ཕྱིར ཡུམདྡྷ མ ལ ཐཚོ གྱི རྒྱུ རིRiཏེ།གང བཟློགས མེད นิจจีน 1 ཁྱད པརན གཉག པོ དེ ཞི དེ ལྟར སྣང བའོ།'ཎྜ༧ མཐེང བའི སྤྱིརའགླེང བ བའིaj གཅིག དང ལྡ༣པ Wa ལའིཕྱིར ༧༣ཡིན་ནོ་ཞེས གོངསྶབདེ་ aa དུ མི འགྱུར ཚུག ཉམ རོགས ཏེ་ ཊྛ གཅིག དུང ལ སོགས ལ ལaཚོ% ཡིན ལྡ༣ པའི ཕྱིར༌ལསོགས པལ་ ༣/འརg༤༥ ཅདམསལག ཐེཚོསཟབར མ གྱུར ཅིག་ སྣུམ པ་སྲིད པའི གྱེར རོj།དེའི ལྷག vདེ aཚོ ཕྱིར རྣམ པ ཤཱ༢ ལ aཚོལ གྱི ཤབར འདུ ༧ ཡིན atiརིའཕྱིར ཨ774ཚིགས གའ༢ ཤུ༣ལོར་ དེ | ཀཱསྒེར་ ཤསགང ལས་ aམས རུད ལས 《ག ཉེ་ ·XXXIX PSV1 Psve འདེ བཞིའདུ བ བགག ༣ ཕྱིརརེ༢༥ མ ཡིག མ འད མ བརྗོད དེ་ སྲིདའ སྤྱིར ma བདཨཱཏཾ བ འགལ ཀ དུང མ དེ ཅa གློགཏནཚོགསga ལེ་མ པའི མཐ༢ ཚ་དུ མ བཙྪེད དེi ta đi chùa 14 Eསྐད དུས ལ སོགསལའདུས པཚོད དོliདེ བཞིཏུ འགལ བན བས ལུས པོ བཙུམས་པར བརྗོད ངེས ས ༣ ཉིད མ བི དར འ ལ ལཙིརང རང་རེགསསུ༥ ས ལསོགས རྣམས ཀྱིས ལུས ཞེ a &འགྱུར ཏེ་ལྔའི པའི ལུ༌ རྩོལ པར བྱེད དམ།ཅི རྟོགས <མིགས པའི ཕྱིར དང1 རང རང གརགསFམ པར རགས ་ མཐུ༣༧ ཙྩམས བྱེདཅེས ཐཚེས ཐུ ག ན་ ཏེ། ལྟ བོ རྣམས ཀྱི རྟགས དལེགས་ 1ཐཚོམ གྱི མཚོ ༨ མ གྱིས་མི པའི ཕྱིར དང༌། རིག མི མཐུན་ ཚིག བེད ཞེས བརྗོད དོiའདི༢ མ ༧ ཐཀཀ པའི སྤྱི རོ༑ །འདི་ མངོའི སྙམ པ ལས ཡང ༢ ཐཚིམ༔ འམོད ༤ ཚང བ ཉི་ ཨུ ཏུ ལ༣ ༨ཀར ལས ཡིa ལ ཡང སླརཚོད༥ ཡིས 5རེ， ཏནཞེང དང ཨརྟོ༢ པ ཉིང ༨ང སྤྱི མངོའི སུལ འིང ཡིན ཡང མེ ཏོག པོའི ཏཞི མེད པ 35 རྣམས ལ ཀུའདུའི དཀར བཉིད ང6 །གཟུགས ངོས མར མཚe ག རྣཚོམ ལྡིང དད 1ཡེའི ཏ༢ འད དང དབདྷེ་ས ནི མ ཡིའི fiiདཞུ ཕྱིར གད འུར ༨ང jཡོa 64 མེད མ འད རྣམ༥ རྣམ ལཙ གཙེད་༥ལམིqཔའི མ ༤༥ མཐེངགེjaཚམདེ མ གཏྲ༢ཚིག༤ ཀྱིསང་ སྙལ ཡིན ཏེ དེའིཕྱིར ༣ པ པར ད༦༤༧] ས ཉེང དུ ཐཚོའོ་ཞེསཔཎོད པ ལ ཡིན པའི བཏ༢ ཚོགསསྤྱི པརམི 83 ༣༤ བཞེད དེ ༨༠ལངྒཧཾ མུམ ཉིདལ ཐེརྒྱུ [གལ ཏེ ཡང ཡོདོ བ གཏA རྒྱུའོ སེ་༤ བྱ ཨ】 སདེར ཚིs མེད པ དུང །ཚོམ གྱི ཧྲུངvཔཉིད ཡི*f 1 vཏེ *& इति का प्रतीयते। 05 ·psy4 ༩ རྩལ s3 XL PSV གཏaཚིགསa aa a བ ཡིན་ ཡང མེད་པའི གཏaཚིགས མེད་ ལ། གད བསྐབ བྱ མཐེཚམ ཟླ་ ལ དང།ཤེཚ& ཟ བགpfཚིn:r དང ཊྛོད་ པར མ བྱས ༧༥༢ ཐོ བ ཡིཉ ྋསྒྲལ བྱ ལ མེད། ལྟར ཉུང བར བརྗོད པ ཡིaf} དང ཐེཚམིཋབོ གང མིཉཡདེ དལེར ༢ འག༢ ཞིག སྐུལ ཨིརྟག མ པཎྜིདི པའི ཕྱིར རོ༑ །ཇེ ལྟ་ པ བསྒྲུབ ཐ ༩ མིག་གིས གཟུད ཡང ཡིa ཏུ 3, ག བཙྪེདཾ ས བསྟ༢ ༢༢ ཡུམ ༧ མེaཏོ|ཛཔེའོ ན མ རྟག ས ཉིད ཐེ [6༠༩༡ཚོsཙདུ འགྱུར ལསྟེ་ བསྐུལ པ ལསྐུལ་ཡིག གིསགཀླུང་ དྭཔ ལ སོགaཔ ཉེད ཀྱིས བར བྱ བ འིད བསྟ༨ པར གྲུག বন্ধুত্ব མ ཡིནཔ དང ་དུ བ ལ སོག་ अग པ འད ཀྱིས མི ཙསྒྲུག བྱ བ ལ ཡུལ འགཉཞིག དུའི ལ ་ བའི སྐབ པར དཀRijགཏན ཚོམ ཟ བ ལྟ བུའོ། །དེ ལྟར གཟུག༠ བརཱ༢ དང བྱེ གྲགས རྣམས ཀྱི གཏaཚོགས པནས པ བོད aཏོi ལྟར སྣང ལ ཡང ཀེས པར བཙྪེད ཚད མ ཀུa་ལས བསྡུསཔ་ པ མིའ itགའ༢ གྱི དོa གྱི ཚེས ལས གཞ༢ གྱི དོའགྱུ རྗེས་སུ སྤུ ༨ལག ལ བརྟག པ སྟེ་ལི དཔག པའི ལེའུསྟེགསཱུམ སའོi གསྣུམ ལའོ ji - Ced Ded to YEA-EPA - Ped 50989A 98CA Ned gst4 8-688. Ned y 986A-98CA যবন མ མ གས པ ནོ། །དེ་ པའི གཏ༢ ཚིགས ལྟར སྐད * ཀ ཐཚེས 14 gti n8 आवश्यका ·XLI दिङ्गागरचिताया प्रमाणसमुच्चयवृतौ चतुर्थ दृष्टान्तपरिच्छेद aanhadtr | Psyt ༩svg ཙajརོའི [66AJT 302 Fourt c45 8， tiདྭག ༥ ༢ གཉིས གནསཏྱཱ གྲུས པ དཔེ རྣམསཀྱིག་ག རཀ ཏུ གཱམསྶ ཞེw ཟེར {i |དེལ ཡང དལེའོ་ཞེས བྱ བ འདི ལ ཡང 1 མཁའདིར བÉདི པའི སྦྱོར་ ལ༢༥| ཉམ མཁའ དུསེརནི ཐལ བ འཨད ངགགི ཕྱོགས གཅིག་ ཉིད ཀྱང མིན} དགགི ཕྱོགས གཅིག༠༠ ཨ བཀད གས རིག གླུབ ལ ཞེསg བལ 15 a là 592 và ༧ཏེ དལ བཙ༢ ༨༨ གཏན སྦྱ བ ཡིa 31 གལཏེ དལ ༢ ཚིa དག ནམ མཁའལ གྲུབ པ བ བ གཏAཚིགས དེ དྭག འམ་ ta 5a 64 495 44 མཁའལརབ ཐམས ནུདནམ མཁ༢ དུལེར ཡེR ཧཱན ཡེ༢ པའི ཕྱི་གླལས འགྱུརརོ། 1སྟེ སྒྲུབ པར ཆུད ལ ཉམ མཁ༢༨ཡོརའགྱུར་ བྱ པའི ཚེས རྡོ་ གྲུབ་ དེ ཉིད དེ ཞེ བ ནི་ དང དེའཚོསབཏུསྤྲུལ ལྟ ཞ uང ག གི ཆ qw c45A2༥ ཧིན ༢ ཞེ ༢1ཛེལྟ ཉིད་མི ༢ཛད རིt ཡིa ajག waལག ལྷུར གྱི་ རྫོས འགློ་ཚདཔར ༧ བྱེད རིགས ཏེ། ༨༢ དཔེ ཡ གཟུག༤བརཱཡཱ ཨིནJ རྗེམསུ འགྷོ་གལ བརྗོད ཕྱིར! ཨེའོགཟུག༠ བརྙན ཡང ཡིའསྟེ དགང དུ གཏaཚོགས དུང བསྐབ བྱ༣ ཚེསསུའགློབ ༧ སྟོན དགང དུ གཏaཚོག8 མགྱ ཀྱའི ༥ དེའི དཔེ ལྟར སྐྱུང བའོ་ ཊྛེསུ འགེ བ དབ ིཏྟབསྟན གའ༣ དབདྷ མ 4 màu གངལ རོ༔ ཧཱུྃ གང ལ བྷཱཡཔ སྦྱོ, ·PSV2 PSVE XLII བཞིན་འོ ཞེས སྤྱང་བར བྱའོ 1 པན ཕྱིན་གཉེགལྟར ཡང དཔེ་ སྒྲུབ བྱེད ཉེ་བརཾ སྦྱར༨འི འི རིགས ལ མ ཡིབ ནི 1 རང་རྒྱུད་ ཡིན་ཡང དོན་མེདའང'བྷཱསྒྲུབ ཐུཉིད ༨༨ཉེར འཇལ་དེའི་ རང དབད ཡིན་ན་དོན་མེད་དེ་ གལ་ཏེ དཔེ་རང གི་རྒྱུདཀྱི་ ་ ག་ཏེ མང དམེར a་རང་ ༢ 43 གཏ༢ ཚོགས ཀྱི དོa དབང་ཡིན་གྱིགཏན་ཚིགས་ཀྱི་ གྱི ཕྱོགས བཞེདུ་ཀླུ་ཡིaa གྱི ཕྱིn༠ གཅིག མ མིའ་རྡོ་ ཞེས་ བརྗོད་དོiuདེ་ལྟ བསa ཞེས ཟེར ལ དེ ལྟ lཎྜརབཤད་ སླབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད མི ཨཱིད་ བཞིན དུ་གཏའི ཚིགས ཉིད པ ཉེ བར སྦྱར་བའི དོན དང ཉེ བར འཇལ་བའི་ ཨང མ ཨི aiལྔ༣ སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ སྐད་བཤད་པ་བཞེafi lཚོདམ་ཀུ༢་ལས་བཏུས་པ་ ཚད་མ་གྷན་ལས་བཏུས་པ་ལས་ ལས་ལེའུ་ གཞི་ ལའོ it དུ་དྲ– ལྟརུ ཨཱང བ བརྟགས - P a •1198296. ལེའུ སྟེ བཞཔའོ11 C. ed. D. ed.go&A पु०७३३ མ ༧.ed སྐྱ• 44 N.ed ·པས ་ XLI #ar@g)གི་ Wii जिनेन्द्रबुद्धिरचिताया सवृते प्रमाणसमुच्चयस्य टीकाया विशालामलनयां विद्यमानानां प्रतीकानां सङ्ग्रह। འ7 marqtxt [5:453A 21| འབྦེལ ལ འགཞུཞིག གས ཞེས ༧ ལ། བོདs དང དབང པོ དང ཡིད དང རོ ལྷད ༧ ལས གགླུབ པ དེ གཞན་ དེi E538】 མདོ ལས བྱུང བའོ ཞེས སྨྲ**iཚ༧ སྤྱིས |ཋཚེག ཞི ཞེས ས ༥ ས སྟེ་ হুমম wwགལ ས ས རྣམས ཕྲད པ འདོ6 མར བྱེད དོi ga མོང མ ཡིན པའི རྒྱུ་ ཉིང ཀྱེ ཕྱིར| གཙོ་ 54 24 34 133 4 5353 3 པ ལ na སྶརྣམསྶཏེ འདོདི པར བྱེད རོ། རེ ལྟ ༢ ཡང ཞེས པ ལ སོགས པས |:5༥aj ཞེtགད བགད པ དེ འགམ ལོ་གཏནལ མེས པའི རྣམ པར རྟཡོགས ལ་ པོའི མ ཙ ཤིང ཀྱི ཕྱི་རོ ཞེས༢བྲེལ༧ ཡུམ ལ ལྟ བ ཙམ གྱི དེ ཞེས ས མ།ཙལ་གྱི་སྐུ ༔ དེལ རྗེལ་པར གཙོད པ ག wཞེསཔསྟེབསླེབམ ཨེན པ ཁོ འོ ཞེས པས ་ཙམ མ་ ཐམསཅདའའི པར me་ལོ ཞེསu ཤུམ་ ཅད ཀྱེ བ་དགཉིད དུང ཞེས ས མ སོགསrཔལྕེ། འདི འིཅེསལ་ [5]ཡུལ ཐདད པ ཡང ཞེསལ། མེད ཙེt༥༧ འོསཔའི་ གཞauང ཞེས ས ལ སེས ༥༥ {བསྟན བཙི ཙུ བརྗོད ཉྩདང ཁྱུང སར ལ ལྟོས ལ ནི་ཊཱ*་ དང ཡེའི དང ལས རྣམས ལ མངོའོ་པུསྟེ་རྫོལ༨ང ཡཧa དལ༤ ྋལོ༌ པ་ཡང w རྣམས ལའོ ༢ ལྟ་ E5༠RJགང གི ཕྱིར ༢ * m&rསེa ranimའིa བྷཱ ཙྪའི ཆསརུ&s༣ au ga 1 ཚ ཡུལ་མལཙཡགྱི་དོ༢༠འ 3 བཏཱིཙྪོདཔ་ སྐྱེས་ ཕྱིར་ དཞེས ཉྩ།སྙལ ལ ལྟ དེའི ཅན་35 s ཨཱ སོགས སྟེ་ ·r. XLV པ་ལ་སོགས་ zསྟེ| རུད་གི་རིཞི་ཙམ་འཛིན་པ་ཉིད ཀྱི་ཕྱིར་ཞེསལ་ འདི༔ [ཡུལ་ལ་ ལྟརིའི་ཅ༢་ཉིད་ཕྱིར། ། ཞེས ས་འདིརྣམ་པར་འགྲོ་ མོ་མཚམ༤ སྦྱོར་ བ་ནི་སྤྱིའི པར བྱེད་ པའོ༑་འདི་དེ་འདིའི་ཞེས་པ་ལ་ རྫས སོགས་ལ་སྐྱེངས་པར་ཞེས་པ་་ ་་༌1 ལྟའུ་ ur མ ལསལམ་ སྙོགས་ ur ཐ་མི་དད་བར་ཉེ་རུ་ བཏགས་པ་ལས་ཞེ༌དེ་ཡང་ཞེས་པ་ལ་ 1 ༌༌ རྣམ་ པ་གa༢:དྭ་འི་ ཞེས་ ་་༌༌ IE568】རིགས་ ལ་ཡང་ མ་ ཡིན་ཏེ་ཞེw....1དབང་པོia་དད་ཀྱིས་གཟུང་ར་སྒྱུ་ ཀྲ ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་་་་་ “|གལ་ཏེ་ཡང་ཞེས་པ་ལ སགས་པ་ ་གཟུགས་སོགས་དབྱེར་མེད་པའa•ཞིས་ ༥ •ic57h] མཐོང་ཞེ ན་ཤེས་ ལ་ ལ་སོགས་ ལས་...jཡོད་པ་ དང་ ཡོན་ཏན་ ཉིད་དག་ལྟ་བུ་ཞེས་ ་་ | ཐ་མི་དད་པའི་ ཨེས་པ་སྟེ་་་༌་དེ་དབང་ པོས་མིའ ཞེས ས ལན་3iiདབང ༄༅མ་དོའ་མེད་ཕྱིར། །ཞེས་པ་་ ། a asawai 3 usag55à 4 ICs7B1 རང༌ཡུལ་ཐ དད འའང་ཞེས་ ས་ལ་སོགས་པ་སྟེ།༌༌༌ གཱངས་ལ་སོགt པ་ཐ་དད་པས་ཀྱང ཞེསལ་་དཱབ་ད་ལོ་གཞན་གྱི རོའི་སྟེ མ ཨིན་རྡོ་ ཞེས་པ་སྐྱེ|-.་ དབང་ མོ་གཞན་གྱི་ ཡུལ་ཉེད་ཀྱིས་ཀྱང་ཞེས་ཀ་ལ་ སོགས ཀྱ | གང་ལN* མིག་གི་མི་འཛིན་ས་ཞུས་པ། ་དེ་གལ་ཏེ་ ཞེས་པ་ལ་སོགས་ ལ་སྟེ ་ -5°7 a1ཐ་དད་པ་ཉིད་འི་དབང་པོ་དུ་མས་ གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ལ་རྒྱུ་ན མ ཡིན་ན} ་ ༢ཞེ་ཙི་ཞེ་ན་དབང ༧༩ གཞན་གྱི་དོན་མི་འཛིན་པའི ཞེf] དཔང པེ གཅེག་ཆེན་ཉེང་ལ་ རྒྱུའི་ཞེ༌ སྤྲེལ་ལོi་༌ ་ གཏེ ཡང ཞེས པ ལ སོགས པའི་ ངོབང་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གཟུང བྱམྨེས་པ ཡང༌།༌༌༌དེ་ལྟ་ན་གཟུགས་ སེགས་པ་རྣམས་དབང་པོ་དུ་མས གgང བར བྱ བར རྣམས འགྱུར་ རོ་ཞེསཔ་རང་གི་བྱེ་བྲག་ལ ངེས་པར བྱེད་མྦྷ་རྣམས་སོ་ཞེས་ ལ་...]དབངa བློ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་སྦྲེལ་ པད་སྦྱའོiཆ་༧ རང་ ·XLV ལ་ལ་ VT. ་གངས་ལ་སེdd•པ་དང་ལས་རྣམས་ལ་ཞེaཞེe -)སོགས་ ས་སྨྱོས• . ལྔ་ལས་་༌༌Es༢༠】 མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་ སོགས་ལ་སྐྱེ་༌་ དེ་ལྟ་བ་ོ་ཤ་ཞེས་ པ༌དེ་ལོ་༢་ ཡང ཞེས་ སྦ་སྟེ༌ ༌ མདོ་དང་ འགལ་ལ་ཞེས་ པས་ རིགས པས ཀྱང ཞེས པ ལ ཀ ༡ བྱེད ་༌་དེ་ མེད པའི ཕྱིར་་་་15བང པོ གqa་ གྱིས་འཛིa ས་མ་ཡིaཔ་ པ་ན་ བའི འཁྲུལ པའོ་ ཞེས་ ཏེ༌འགྱུར་ཡོད་ ཅེས་ པ་ ལ་སོགས་ལྷ་ •1 E51 A]ེ་ན་ གང་ཞེས་ལོ་ལ་སོགས་པའིl|གཞaཔའི སྤྱོད་ཡུལ་ ༤༢ ཞེས ལ་ལ་ སོག༠༥ སྟེ་ ཡུལ་ ༧ དུད་པ ཞེས་ པ ལ སོགས་ལསྟེ་ བདེ ཡང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི ཚོགས པའི ཡུམ ཙཱ་ཞེས པ་ལྟ་་སྨར མང དེ དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱདཾ བའི ཚོགས་ ཡི༣ པ་འོས་ འབྲུ་མང་པོཝ་འོ “དྷ༢པ་ཉིད་ ཐ་མི་༨༨་པའིཤེས་ ༥ཞེས༧ [5a8】གཤུགས ལ་སོགས་ ༢ན་༥ མེད ན་རོའི་ཟླ་མེད་པའི་ཕྱིར ཞེས ་་༌་ དེ་བཞིན་དུ་ ཁྱོད་པདྲ་ཅ་རྣལས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་ལ་སྟེ་ ཅད་དུ ཞེས་པ།: ཡིདི་༌་ དང༌ ཡོན་ཏa་༣ད་དག༈ མa: སུམ་ལ་མa:3ཞེས་ལ༌རེ་ཉེ་བར་མཚོན་ པའི ཕྱིརཞེས ཡ། སྤྱོད་ཡུལ་ཨཚུངས་ཉིད་འདོད་ -d༠ རེ་བ་11ཞེས་པས དེ་“མི་འཛིཤོ་༢ དེའ་གླེ མེད་༥འི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་་ ་༌མི འདོ༦ལ་ པ 1 ཚོམ་དང་ལྟ༢་པ་རྣམསཞེས སལ སོགས པ རེབཞིན་དུ་རྫས་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི ཕྱིར་ཞེ༌ ཐལ སོགས པ སྟེ་ བ༌Zw.འཇུག པའི་ ཕྱིར་ཞེས པ་ལ་སོགས ལ སྟེt E%pBJདེ སྐད་ དུ་བཤད་པ་ནི་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྟེ ། གལ་ཏེང་ཞེས་པ་ལ་ སོགས པ སྐྱེ་ ་་ གང གི ཚེ ཡང་ཞེས་པ་ལ་སོགོས་པ་སྟེ་༌༌་དེ་ལྟར་ ཡང མ་ནིཞེས་པ་སྟེ༌མཐོང་བ་ཞེས་པ༌མེད་ཀྱང་ཞེས་པ་ ་བ པདད པ ཤཱམས་ མ ཐལ་བར་འགྱུར་འོས ·XLVI VT འཛིས ཞེས ་ རྣཡོན་ཏོན ལ སོག༠ ལ ལ ཞེས ༧ སོག༠ པས ་འཛa་ ༥ ཐ དུད་པའི ཕྱིར་ཞེས༧་ལ གཞ༢ དུ པཎྜིད རེས ༥ ལསོགས པས་ དE64A མ ཡིa ཞེས༥ལ ཚོགསལ སྟེ་༌༌༌ ཐམས ཅཡསྒྲུབ ཕྱུར་ ཞེས་ལ ལ སོགསབས་ 1 བློ བ དད པའང གཞ༢ ཉིང ཀྱི ཕྱིར”ཞེས པ ལ སོགས ལ8] འབྱེང4 རྣམ གཞན དབྱེརྙམོང་ཙང] ༤ '' | གང ལ ཡང ঔষ খ যে বা যম པརྣམས ལསགN ༥འི སྒྲ། ལས་རྣམས ལའོt: བསལ ཞེང ཀླུངས པར བརྗོད ། དེ ཡང ནོaས ལ ལ སོགསལ སྟེ་དེ ངང འབྲེལ་ པའི སྒོ ནས སྐྱེཞེསལ༉ །དེ ཨང བཞི ༧ སོགས་པ ཕྲད ས ཁཾ ན ལས སྐྱེའོ ཞེས ས ཞི iཇི ལྟར ལམ རུད དུ ཞེས པ ལ ** པ སྟེ་ अब द्वितीय स्वार्थानुमानपरिष्छेद । [༣༠༩ 1:བྱེ བ་ ༥ རྣམས ཀྱི ཡང ཞེས སོགས པQi འདའི འདི ཉི ཞིལ མ སོསསྟེ འབྲེལ པ ཅནེ རྣམ གཉིས ཏེ )ཡང དང ལྷའ ས sa ཡང དཔེར བདུ བ ལྟ བྱཱསྟེ་ཡང ངུག པར འདུ བ ༢ ཡང ༨པེར འོག ལང གི རཱལྟ ཤུའོi འ༢༠ 81 རྒྱུས འབྲས ཤུ ཚེམདཔག པའི ཚོགw པཎོད དོ ཞེསལ { [11B]རིལྟར ཕ་རོལ པོའི འདོདཾ པས རྒྱུས ༢qw ཤུ ག རྗེ མསུ དགེ སའི གཏaཚིགས དྲུག མ ཡིY1ལྟའ མིའ རྟོགས མེ༨ ལ འགྲུབ ཕྱིར་ 1ཞེསལ དགས པའི རྒྱུ ཉིད ཁོ ༢༤ ཀྱང ||ཞེས ས ལ སོགི སྟེF ཤཡཉས པ ལ འགས པསྐྱེ་ མ@c ཞེས 1t C418 43 5421 484 4 a4 ལོང བའི ཕྱི་ཞེས པ ལ ལེགསཔi-t**- རut1.11 མེ ལས གཏ༥ དགཊ ཞེས ལ པགས བུ་ ཉེར་ ཀྱི༌ ས་ ·XV VT. དེ༧ ཉིད ས་ཏེ་ པ༧ སོགས་པ སྟེ་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བའི་མཉན་པས – ་དེ གདོན་མི་ ཟ བརམ ཡིa ཞེས ༧ ལ་སེགས པའོ11ག་༢༨ མན་ཕྱིར ཞེས་ «E44.༡ Bjམ ཡིན་ཞེས་ ༡ ༧ སོགས པ སྟེགང#3 ཞེ་ ལ་ལ སོགས པ སྟེ།གདོའི་རྨི ཀྵ་ར་ སཾ ལai--- ཆ་རག མིས་ མེa འིས་ལ་ལ སོགས་ལས༣ 1:ལྟར a༨ ཞེས ས མ du་ ལ།༌་༢ཀལ བ རྣམས་ལ སྲིད་པཕྱིར །ཞེས༧ ， རྟོགས ཀྱི ཞེས་ ༧ ལ སོགས པ སྟེ །རྟ༥ ཀྱི སྟེ་བ ཝ་སོབru E 12341པའི གཞa དང་སྤྱི་གང་ ཡིན་པ་སྨྲས་ཉིད་ལ་སོགས ཐའི ང་ པོ་དང | གང་ཡང་ འབར བ་ལ་སོགས་ཅལན རྣལ༥ དེ་རེ་གཉི༥ ཀ z• ཡང་ གསལ ༡༨ སྱེར་ པ དང་གསལ་ ར་བྱ་ གར མི་འགྱུར་རོ། བའའའ་ལ་སྟེ ཙྩེ་བྲོག་ལ ལ སོགས ས རྣམས་ཀྱི་ ལྟར་འོ] རྣམ་མ འབརའགྱུར་དེ་ ལྟའི་པ་༡༣་ཚུལ རྟོག༤ པར་ཐལ འ་འགྱུར་རོ ཞེས་པ་ དེ་གཞན་དུ་ ཞེ་ཞེས༔ ལ ༧། པདེ་འདེར་ ཨང མ ཡིa ཞེས པ ལ སོགས་ <là: 113 B158TIN 425 093 24 23k 5 དུ་ནི ཞེས ས ས སོགས པ་སྟེ་་ ༌༌༌ རྣམ པ གཞ༢ དུན ཞེས ༧ R! སོགསལ སྐྱོ༌༌༌༌ དུ་གལ་ཆེ་ཞེས་ པ ལ སོགས པ སྒྱུ་ འདིར་ མེ ཡོད་ ༧ བསྒྲུབ སར་ཁྱུ་བ ཡ་མ ཡིན ཏེ་དེ ནི རྟོགས ཟི༢༥ཉིད ཀྱི ཕྱིར ཞེས་ པ ལ སོག༤པའིj- [༣༥Ajདོའི ཕྱིར རྟགསདང་ རྟགས ཅན་དག གདོའི ཡི ཐ བར ལྟར པ ལ ཡེའགྱི ཞེས་པ སྟེ། ཉེརྩེ་འོག་ སེར .:མི འབྱུང བ ཉིད་ཁོན་ཞེས་པ།་༌༌༌ཡུལ་ང< ལས་ལ་ལྟོས་ནི( ་ཞེས པ ལསོགས་པ་སྟེ།་་ འདུ་བ་ཡངཞེས མལསོགrལ སྟེ། འབྲེལ་སཞེ ཞེསལ་ལ་ གས་… |ཕ་ཡི༢ * དུས་ལབལྟོས་༧་ཤི1 -P 0. བདེa gs: 3| ·XLVIII VT. འདིར་ཚ་བའམ་རྟོགས་ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་---jE4481རྟོགས་ ཕ་མེད་ལའི་ཡང་ཞེ་ པ་སྟེt..༌་འདི་ལ་ཡང་དེ་ཁོ་ཤ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ༌ ་ ་༌1འདེད་ ཡངཞས་ པ་ལ་སོགས་ལས༌༌]༢ཁྲུལ་པ་འོད་ ༢་ཡང་ཞེས་པ་ ལ་སེགས་པའི་རྒྱུའི་རྒྱུ་ལས་ཞེས་ལ། ཇི་སྐད་དུ སྨྲས་ལ་ཞེས པ།༌༌་དེའི་ ཕྱིར་རྣམོལ“གཉིས་ཁོ་འོཞེtitsA1 མ་གྱུར་པ་ལས་ཞེས་པ་སྟེ་ དྲུང་དང་སྤྲིན་ ཡང་དག་པར་སྦྱོར་གའི་ ཆོར བའི་ལས་དང་འགལ་ཞེསོ་པ 3འོ ཀྱང་མ་ཡིན་རྒྱུ་ཞེས་༧ད༌༢:༣ཙེ་ཞེ་བ་དེ་མེད་པ་ཡིa ནོ་ ཞེས་ལུ་ ཆུར་བའིལས་མེད་པ་དང་རླུང༌སྤྲིབ་སྦྱོར་པ་དག་འགལ ཡང་མ་ཡིན་ ནོ་ཞེས་ ལ་་་དེ་བཞིན་དུ་གཞི་ལ་ ཡང་ བཙྪིད་༧ར་ཊ་a [4] གང༌ བཞད་ པ་ ཡང་ཞེསལ༌༌༌་ཨ་བྱུང་ བ་ལ་སོགས་ པའོ།”དམིགས་ཀྱིས་བསྟན་པ་ནི་རབ་ཏུ་གཱ་ས་ྋསྔོའི་མ ཙའ་ཉིད་ཀྱི་ ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའོད--འགྲིམ ལ མེད ཕྱིར་རྟགས་བློ་མིན་ཞེས འབྲེལ་པའི་དྲོའི་ཡང་ཞེས་ས་ ལ་ སོགས་པ་སྟེ༌རྟག་ས་ STTg30 và 41 416A]Ề78544 པར་ བྱ་བའི་འགོས ལན་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། བ་དན གྲ ཙམ་ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྟེi༌༌ ཞེས་པའི་ཕྱེད་པ བསྟན་པ་ལས་ཞེས་༥ འབྦིལ ༧:དྲན་༧་ལ་་ ས་མས་ཞེས་ལ་སྟེ །--༌སྒྱུརབྱས་༢༥་ཞེས་པ་ དེ་ཡང མlaཏི་ཞེས་ མ་མ་སོགས་ལས། རྗེས་སུ་རྣལག པར བྱ་བའི་ མཚན་མར་གྱུར་པའི་ ཞེས སྤ༌རྣམ་པ་གཞན་དུ་ན་ནི་ཞེས་པ་་་དངོས་སུ་ ཨཡིན ཞིམ་ལསགས་ལའོi༌༌་འབྲེལ་ ལ་དྭ༢ ལས ཀར་ཚོད་ལ ཉེད་ ཀྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའོ། །འབྲེལ་པ་དྲ༢་ལ་གྲུབ་པར་འགྱུར་་ཞེསལ་ བ་དེ་ལྟར་ཤི་ཀླཤད་འགྲེལ་ལས། གང གི༌ ཞེས ་ལ་སོགས་ཀྱི་ *बेला इति शुद्धं भाति। ziki- P. ed ལ ལས་ tass） ·VT གདམ ཉིད ཀྱི ཞེས ལ༌༌ 1ལྷུག XLIX འདེ སྙདངུའཆདཔརའགྱུར བ ཞེས ༧༠ དེa འདིམ ཀེས པརབྱེད མ གསུངསi ང གི ཕྱིར ༨༠ ཏུ མ སྤྲུལ བཞི དམིགསཀྱིa བསྟ4 ལ མ ཡིནའིl E4t7a1 ]༢nt ཀྲུ ལ སོག༤ལ མདོརཾམ ཀརྗོད ཅེསལ་་ |འདིརྣམས ཞེs vལ གས ༤༩) ཀ ཞེས ༧ | །གསལ བར བ དུད་གསལཔར བྱེད* མ གསལ བྱེད་ཡིན མ འབློབཙེའ༔ 4-1 r44781 །དེ་མེད་གཞའ་ ལ་དེ རྟོགས ཕྱིར། །ཞེས ༧•༧l ་ གཞན་ལས་ཞེས ༧ |༌༌ དེཕྱིར་དོཊ མེད” སྟེ འདི རྗེས སུ དྭཐོག པའི རྒྱུ རྟོགས ལ ཞེས ༧ ལྷག མའོliཡང ༢ རྟོག པར བྱེད དེཞེས འི དཀྱུས #འདིར ཡང སྤྲེལ བར བྱའོl-D ༠d z ༢༢༠h- འas 81 Pe. བློབ 4༢s A-4༣༣B} अव तृतीय परार्थानुमानपरिच्छेद । a༢༠༠1་ཇི ལྟཔའི ཚེས ཀྱི གཏa ཚིགས སོ ཞེསལ བརྗོད སཞེསའཇུག་གོ་ཞེས ་ གམ ཏེ བསྒུལ བྱf ༢༢༣R]བརྗོད ལའསྤྲེལ པར བྱེདa ཞེས ༧ །ངེསཀྱང བསྒྲུབ བྱ །ཁོ ༣རེདལྡེའུ ༧༤ ཚིག«ར ལ ཚོ གཞཞི འི ༧༧ ཡིན ཆུ ཙ༢ ན མ དེའི ཕྱིར༼འི་ཞིwས མ སོག༤ ལ་ སྟེ་ རེ ལ ༤༡ ཉེད ལ ལེག༤ པ སྲིད ལ མ ཡིན ཉེ་ཞི༥ལ། ༢ གྲུབ པ ཉིདཀྱི ཕྱེརL13481 རོ ཞེས པ། མིལྕགམཉིད དུ བསྒྲུབ པར ཆུའི་༢ ཀེས ཐག ནསལརཚོད པའིའབྲསགྱུ ཙའཁྱོད ཀྱི ཕྱིརརོ ཞེས ས པའིཏ་ ཤུགྱུརལ ལ ང ཞེས ༧ [ཚོགས ༥༢༤ ཆོས ཅ༢ ས གཞa༨ངcལྡa ཡ ཆེད ཞེས 4 •ཕྱུག བྱ དང ཐམཁོའཞེསྶང ཁུང པར བྱདང༣༢ ཚེས{F༢ཐོ ཡི་པ པོ་ལཚག@འིཞིག ོ ལ མགལ ༧འོiཚེས ཙ ལ ཐལ 1 ཞེ༤༥ ། བཅུར་ ·L VT. 1 རོཞེས ༥༠ མཁའགས ། བར་མི་འགྱུར བའི་ཕྱིརརེ་ཞེས ཐ་་༌༌་ཉེ བ ཉིད ཀྱི སྤྱིར ཏེ། མཧཱ་ པར རྒྱུའད ཀྱི ཕྱིརརོ ཞེས ལ ཡང ག5༢.ཚིགས ཤུ འགྱུར༨༩༢༥པའི་ ཡང གི་སྒྱུ ནི ]ཕསྒྲུབ་བྱའི ཚེསལ ཡང ཞེ༌ པ ལ སོགོཝ 3| མ ཡིན་ ་རེའི ཞེས པ ལ འོག༤ ལ་ ཕྱིའ མེང མ ཡིཥ པ འི ༢erསལ བཙག པའོi E4 B1 མི རྟོག ༥ ཉིདནུས་ ཞེས ༥ ལསོ* ༥ སྟེ་ མ ཛེསྶ་ લેસ ચ ཐེ ཚེ གྱི་ གཏན ཚོགསཞེ༥ པའི་ འཁྱུལ པ རུa ནོ ཞེས ༤འོད 18འི་ ཞིག ཀྱང ཞེས སའི དེའི་སྤྲུམ །དེའི སྦྱོར ཤེས 1ལ སོlས ༡ སྟེ་ ངེ ལྟར གྱུར ༢ ཚེས གཞa སྤངས པར འགྱུར (ངེས པར གཟུང གལསཞེས 1 ལར སྒྲུབསལ། ཞིས ༧ ལསོག* པའི སྐྱས །དེལ ཞེwཡ་| -Ded go9908-987B1 Ped 9.799A-295AI a༣༠༩ J|ཕྱེ་ བྲག པ རྣམས ཀྱི ཞེས་པལསོགསལཱསྟེ{ རེཞིག རབ ཏུ ལ གྲུམ ལ ཞེས པལ སོགསོལ:འམགྱི སྒྱུའི རྣཡ པར བག སའི ནི ཞི ཞེས་མའོ། རེ ལྟར༢ ༽ ཞེས ས ༧ E 44 • Ba*ག པ སྟེ ་༌ ཙཱསྟེ ཡང ཞེ༌ པ ལ སོགསསྟེ་ རེ ལྟར གྱུར༢ ༡༢ཚིགསཀྱི 《འི་འགལ ཉའགྱུརརོ ་ བསྟ༢ པ འི དགེ 338434 435225 CN 4 145g 2 ༢༤ ཞེསསྟེ ཡ5 མེ5 སའི གtp༢ E3 114jཚིག༌ ཞེས ༡ རྣམེརན༩)* པ ལ སོགས པས ཚིག ཤི དེའི དྲུགཔོ རྣམ་ལན་ བ་ཙམ གྱི རྒྱུ ཡི བོ འབྲུག གོ་, ཐམས རྩོད ལ མེར་བྱེ་ བེer ས སྟེ་གངྒན༧སསྤྲུབ་འི༠ བྱེ བྲག ཚེ ན་འགའཞིག འོ་ - གའི༌ཀ ལ མཐོངོའི ཕྱིར རེ ༢༤ སུ jp：ང བལ སོགསལ བཞེA དུ ཞེསས! c༢་15】ད རེགས ཏོའབབ ས ཙ ༢༥ ས༔སོག༠ ཡཀཾ a༤ -P:

·L
VT
lའམ མཁའ
མ ཡིས ཞེས ས ལསsའོ། མ གྱུར ོག་ ཙེ ལ མ སོགས ཕསྟེ་
རོལྟར ཡང མ ཡིaཇོའོས ༧སྟེ| དོའི ཕྱིར ཞེས སལ
སོགསབསྟེ-- C༠༣.41རིགsའི &ཤུའ གུ་ཚོས ས བཀག ཞི
ཕྱིར ཞེས ༡། འདེ ཞེས༧ [འདེར ཡང ཞེས ༥ ][21g8]
ཡུལ འག༢ཞིག ཅུ ཞེསལ 1-D ed 9024A-212B1
༩a g•༢༣=Bཁ 481 B|
अथ चतुर्थो दृष्टान्तपरिच्छेद ।
E4.36] ། གཉིས ཀ རབ ཏུ གྲུབ ས དཔོའོ ཞི༥༥
དཔེརན ཐལགའ། །ཞེས ་ངགགེ ཕྱོ གཅིགཉིད ཀྱང མིན་
ཞེས 4 JE ༢༣༡ A1དེ ༦ ཡོན Aཉིད ཀྱི ཕྱིར ཞེས ས།
དེ
ཚ༥ དག ཞེསལ
[གང དུ རབ ཏུ གྲུབ ལ དག གོ ཞེསལ།
ངག མི ༥༢ ལག ཉེད མི རིགས སོ ཞེས ས ་ཚེས སྡུ༩བ
A =Ề5224 4 qua 4 giº a aaa ae 4
རྣམས ༣༥ ཀ ལྟརཡང མི རིགས ས ཞེས ས] སྒུག ཕྱིར་
3ང དང དཔོའི དོའི ཀྱང །རང དབང ཡིན ཉ དེཆེར་རོ་ཞེས་
པ ་སྒྲུབ པར བྱེད པ ཉིད སྨིད ལ མ ཡིན་ ཞིང 1དཔེའི དོའི ཡང མ
ཡིa. ཞེ༌ པའི་
E37B]སྔར སྐད ཀད། བཞིa
ཞེསt-> e4 • ༢༣8B- ༢༣༠81 Pea • ༢༩༦A-Bl