·No text on this page.

·architektenburo
van hagen
hbo bng

·LEEN DRUIFFSAN SERIE SER DES
श्रीकुमारप्रणीत
S THE
SILPARATNA
SRI KU M'ARA
EDITED BY
MAÉÂÑA E OPÄDÄYAYŽ
T. GANAPATI SÂSTRÎ Hor: MR 1.8
Curator of the Department for the Publication
Sometri Manuscriple, Tricondo
Part I.
PUBLISHED UNDER THE AUTHOELTY OF THE GOTBRNMRYTOT.
HIS HIGHNESS-THE LEARAJAZ OR-TRAVANOORK
TOIFASDALJE
PRINTED BY TIE SUPERINTENDENT, GOFE.
EST, GOFERZETTI.25
(21 Riga's Reser

·IN THE PRESS, 1. Janjusrimdlakalpa. (Part-II.) 2. Asyalâyanugrinya with the commentary Anávili of Haradatta. 3. Kávyaprakasu (Alankar) with the commentary Sampradayaprakasini of Vidyachakravartin and the Sahit-athûdamaţi of Bhattagopala. 4. Isinasivagurudevapaddhati (Tantra) of Isănasivagurudevaunisra. (Part III. Kriyâpâda). 5. Yājiavalkyasıriti with the commentiry Balakridâ of Visvarapacharya (Part II.) Prayaschittidhyâya. 6. Nâtyasastra of Bharatamuvi with the conumentary Alliruvalliârati of Abbinavayuptaclārya. 7. Arthasastril of Kautilya with commentary. Undertaken for Publication. 1. Ástralîyanagrihya with Devasvâmin's Bliâshya.. 2. Pramânalakshana (Vimâmsā) by Sarvajtâtmapâda. 3. Sarasvatikanthâbhamn. (Vyakaraña) of Bhoja with Vritti of Narayana. 4. Vishnusambitî (Tantra). 5. Uttinyârgya (Do.). '6. Slokavārtika (Mimāinşa) with Käsikūtīka of Sucharitamisra.

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ७५.
शिल्परत्नं
श्रीकुमारप्रणीतं
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
लण्डनपुरस्थराजकीयैघ्याखण्डीयविद्यासेवकसमाजपूज्यसम्यपदमाजा
महामहोपाध्यायेन
त. गणपतिशास्त्रिणा
ययामातृकं शोधितम् ।
पर्यो भागः।
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामचर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये वदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
कोलाग्दाः ।.९७, जैस्ताम्दाः १९२१.

·TRIVANDRUMA SANSKRIT SKRIKS
al
श्रीकुमारप्रणीत
शिल्परत्नम
THE
SILPARATNA
SRIKUMAR'A
EDITED BY
MAH AMAHOPADHYAYA
T. GANAPATI SA STRÍ HON:
Curator of the Department for the Publication
Songkrit Manuaripu, Thicas
Part I.
PUBLISHED UNDER THE AUTHOSLTY OF THE GOYERNDORS
HIS HIGHNESS-THE MAHARAJAH OF TRAVÁNCOBE,
TRIVANDRI
PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNTENT. PRESS
1922
(All Rights Reser

·TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES
No. LXXY.
THE
SILPARATNA
BY
SRI KUMĀRA
EDITED BY
MAHÂMAHOPADHYAYA
T. GANAPATI SA STRÎ Hox. 1. R. d. S.
Cwrator of the Deparlment for the Publication of
Sanskrit BlanxkTipts, Tyrrandrum.
Part I.
PUBLISBED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERMENT OF
HIS HIGESESS TAE JAHARAJAH OF TRAVAYOOBZ.
TRIVANDRUNI
PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERXUENT PRESS
1922.
(All Rights Reserver)
titelipag

·BRUSEUM ·PREFACE. The Silparatna is divided into two parts:— the first part consisting of 46 chapters deals with the construction of houses, villages and other allied subjects, while the second part contains 35 chapters and treats of iconography and kindred topics. The language employed in the work is neither elegaut nor faultless but the treatment of the subjects is thurough and systematic. This is a rare work on Indian art, and no similar work has so far been publsihed any. where else. Ttro palm-leaf manuscripts of this work on Malayalam characters, one from the Palace Library and the other from the Banalikkara Mathom in South Trvancore, were obtained. Both of them being full cf errors, I searched for another manuscript that might prove useful for correcting the text, but could not, for a long time, find out one. The available manuscripts were, horrever, examined for the Press and also taken up for printing with the hope that the edition, though based on incorrect manuscripts, might in a way remove the Tant of materials now felt by the students of Indian arts. When the first part was fully printed, Hr. Paramesvaran Namburipad of Kanippaygur, belonging to Kunnankulam in Cochin State, an expert in the ancient Silpa cbanced to see me and informed me that he had in his possession a better copy of the Silparatna. He could not, however, comply with my request for a loan of his manuscript bat was kind enough to compare his copy with the printed formes and send me the varient readings. Unfortunately even before the collation was finished, Death spatched him avay and bis disciple Mr. R. Sankara Varyar completed the work left unfinished by his teacher. Thus the varients from the Kanippaygur manuscript, designated T, were obtained. Later on, another manuscript of the first part was procured from the Raja of Chirakkal, North Malabar, and the readings of this manuscript marked y were also taken. All the vari. ents of the manuscripts 77 And & are added as an appendix to the first part now issued. An edition of the second part based on all available manuscripts will be published before long.

·निवेदना। इदं शिल्परवं भागद्वयात्मकम् । तत्र पूर्वभागः षट्चत्वारिंशदध्या- यात्मकः गृहनामादिनिर्माणविधिपरः, उत्तरभागो देवविम्बलिकादिसम्बद्धवि- धिपरः पञ्चत्रिंशदध्यायात्मकः । काममत्र भाषा नातीव हृद्या, न च निर. वद्या; प्रमेयं तु शिसं महार्घ वितत्य च सम्यक् च प्रतिपादितम् । अन्यत्र शिस्पविषय एवजातीयोऽपूर्वोऽद्यापि न कचित् प्रकाशितः । अस्यैक अदर्शो राजकीय प्रन्यशालीयः, अपरो मणलिक्करमठसम्ब- न्धीति द्वावादर्शी तालपत्रात्मको केरलीयलिपी लेखकप्रमादबहुलावुपलन्यो। एतत्परिशोधनानुकूलस्तृतीयः कश्चिदादर्शश्चिरस्य परिमार्गितोऽपि न लव्यः । तत आदर्शन्तरनैराश्यादुपलव्यादर्शद्वयस्थितपाठानुरोधिनं कमपि संस्कारमा- श्रित्य अन्य प्रकाशयिप्याम इति, तेन पुरातनशिल्पकलाव्युत्पत्त्यर्थ प्रयलं कुर्वतां तदनुकूलेशग्रन्यदौर्लभ्यमवरतः परिहृतं भविष्यतीति च बुद्यास्य प्रन्यस्य मुद्रणमस्माभिरुपक्रान्तम् । एतत्पूर्वभागस्य मुद्रणे परिसमाप्से कोचिराज्यान्तर्गतकुन्नडुलाभिजनः शिल्पविद्याविचक्षणः श्रीमान् काणिप्पैयूरु परमेश्वरनम्बूतिरिमहाशय इह यहच्छागतः कमपि साधुतरं शिल्परत्नस्यादर्श स्वगृहे स्थितमाह स्म । प्रा. थितश्च मयासौ स्वीयादर्शस्यात्र प्रेषणं सौकर्यविरहादननुमन्यमानोऽपि तद्ग- तान् पूर्वभागसम्बन्धिनः शुद्धाशुद्धपाठभेदान् भूयिष्ठान् उञ्चित्योचित्य मसं सदयं प्राहिणोत् । पाठभेदोश्चयमारव्यमपरिसमाप्यैव लोकान्तरं गते तस्मिन् अस्मत्परमोपकारिण महाशये तस्य प्रियः शिष्यः-श्रीयुतः आर. शहरवार्य- महाशयः स्वगुरूपक्रान्तं कर्म परिसमापितवान् । इत्यं तावत् काणिप्पयूराद- र्शाद् ग. संज्ञितात् पाठाः संगृहीताः । अथ चिरक्कलराजभवनादेकः शिल्परनपूर्वभागस्यादर्श आसादितः; तस्माच्च प. संज्ञितात् पाठा उचित्य संगृहीताः । त इमे सर्वे ग. प. संज्ञितयोरादर्शयोः पाठा व्युत्पित्सुपरमोपका- रकाः पूर्वभागात्मकस्यास्य पुस्तकस्यान्ते योजिताः । उत्तरभागस्तु सर्वादर्श- सम्पत्सान संशोध्यानतिचिरेण प्रकाश्येत । ill ·२ - केरलीयेन श्रीकुमारनाम्ना केनचिंच्छिल्पविद्याविशारदेन प्राचीनाश- स्पागमभ्य इदं शिल्परनं सङ्कलितम् । यत् स आइ- "ब्राझं क्षात्रं च तेजोऽप्यहमहमिकया वर्णिते यत्र वीरे तत्य श्रीदेवनारायणघरणिपतेराज्ञयाज्ञाकरोऽहम् । मन्दोऽप्यत्यन्तमोहादतिविपुलतरेग्योऽय पूर्वागमेभ्यः संक्षिप्तं शिल्परत्नं प्रलिखितुमघुना प्रक्रमे तक्रमेण ॥" इति । अत्र श्लोके स्मर्यमाणो देवनारायणघराणिपतिः वञ्चिराज्यान्तर्गतम् अम्बलप्पुलाख्यं नगरं राजधानी कृत्वा कमपि भूभागमशिषत् । स प्रकृत्या विद्वत्प्रियो नानाविधविद्याभिवर्धनपरो महावैयाकरणस्य महाकवेः प्रक्रियास- स्व-नारायणीयादिग्रन्थकर्तुः श्रीनारायणभट्टस्याश्रयभूतः कैस्ताव्दीयषो- डशशतकस्यान्तिमभामे स्थित इति तदाज्ञाकरस्य श्रीकुमारस्य स एव जीवि. तसमयो विज्ञायते ॥ अनन्तशयनम्, १६-६-१९२२. त. गणपतिशास्त्री.

·विषयानुक्रमणी। विषया: पृष्टम् । विपयाः 1 मङ्गलाचरणम् अनुक्रमणी भाचार्यलक्षणम् शिल्पिलक्षणम् मानसाधनम् भूमिलक्षणम् शुद्धपरिग्रहप्रकारः : ८२ प्रामादिलक्षणम् तेषां दण्डमानानि । भन्यथाप्रामः तेषां विन्यासभेदाः नेपयानवाप्यादीनां स्थानानि दोणीमुखादो भेदः राजधान्यादिभेदः पदविन्यासः वास्तुपूजा ग्रामादीनां द्वारविधिः प्रामादिपु देवाव्यनियमविधि: विमानकरणे खातविधिः दिकपरिच्छेदः गर्भन्यास: वास्तुमर्मविधानम् प्रासादादिकरणे दन्यविधिः शिलाक्षणम् इष्टकाविधिः सुधा दारु प्रहरफुटान यमप्रकार: २ प्रासादलक्षणम् ४ शान्तिकादितनियमः ५ महाप्रासादतुझनियमः अल्पप्रासादः ८ ! नागरादिविधिः १२ , प्रासादनियमः १५. महाप्रासादभेदाः पभप्रासादः २. प्रासादभेदः २१ पादाधिष्ठानविभागः २२ सामान्यविधि: २३ उपपीठोमति: पप्रम् २ उपपीठावयवः २६ भधिष्ठानम् ३१ माकानि ३. पाददग्धानि ४१ प्रतिबन्धानि कुमुदकरणम् | समभूकरणसाधनादमतलक्षणम् गृहारम्भः ५४ पत्रमानादिकम् अलकार: मुटिबन्धम् ६२ / कूटकोष्टादिप्वधिष्ठाननियमः ६३ नाललक्षणम् ६५ भित्तिवेदिकास्तम्भलक्षणम् द्वाराणि सोपानम् तोरणानि मलानि १२६ १३८ मृल्लोष्टकरणम् टोहाः आयादिलक्षणम् काश्यप(प)मः जालकम् ·wwe विषयाः विपया. सप्ततलम् १४५ अष्टतलम् १५१ नवतलम् कूटकोष्टादि पजराणि बुन टिटकम् कुम्भलता उत्तराणि , १५५ , एकादशतलम् प्रस्तरम् १६२ वृत्तपधादिप्रामादलक्षणम् १६६ मण्डपम् १६० मुत्रमण्डपम् १७४ , अर्चनामण्डपः अधिवासमण्डपः शिखरम् लुपालक्षणम् मूमेंटका নামিকালাম सुदनासी मूर्तिन्यास स्तूपिका प्राकाराः २.३ . दीपमाला १८. गोपुरम् ar १८२ परिवारविधानम् बलिपीटरक्षणम् ध्वजलक्षणम् हितलम् यिनलम् चतुस्तलम् पमतलम् पटतन्त्रम् २३७ १८.शि: १८९ चित्रलक्षणम् vi ·॥श्रीः॥ श्रीकुमारमणीतं शिल्परत्नम्। (पूर्वो भागः।) 10. मायावैभवकल्पिता गुणमया ++++++ जीवौघास्तदधिष्ठिताश्च विविधा यत्संस्थिता यन्मयाः। आत्मानं परमं तमौपनिषदैर्वात्यैः सदा स्वस्तिकै. रन्विष्टं भुवनैकनाथममलं वन्दे विरिश्चाधिपम् ॥ १ ॥ पारुष्याङ्गो येन चादौ युगानां वास्या तष्ट्वा स्निग्धतां प्रापितोऽर्कः । नित्यं देवैरर्चितो विश्वकर्मा सोऽयं भूयात् सर्वलोकोदयाय ॥ २ ॥ त्रिपुरपुरत्रयरचना यत्करयोः कर्मचातुरी जाता। शिल्पिवरं तं दनुजैरर्चितचरणं मयं वन्दे ॥ ३ ॥ नानाविशालगणितागमशिल्पशास्त्रा- द्युत्पत्तिमुख्यभुवमद्भुतविक्रमाढ्याम् । सेतूर्ध्वकानननिवा(स)कृताधिवासां वन्दे षडाननवती परदेवतां मे ॥ ४ ॥ (धै?म)न्ये मतङ्गभृगुकाश्यपकुम्भजात- मुख्या मुनीन्द्रपतयो मम सुप्रसन्नाः । 15 20 'य' ख. पाठः. १. GPT.3110.500 ·2 २ 5. 10 शिल्परले [पूर्वभागः शिल्पागमाम्बुनिधिपारगता मदीय- चित्तप्रबोधनकरा गुरवोऽप्यमेयाः ॥ ५ ॥ सम्पूज्यते सदसि भार्गवसृष्टभूभा- गेऽस्मिन् बुधैः सकलशिल्पकथासु योऽसौ । तं मे नमामि पितरं भृगुवंशजातं शश्वत्स्वपुत्रहितपूरणजागरूकम् ॥ ६ ॥ ब्राझं क्षात्रं च तेजोऽप्यहमहमिकया वर्णिते यत्र वीरे तस्य श्रीदेवनारायणधरणिपतेराज्ञयाज्ञाकरोऽहम् । मन्दोऽप्यत्यन्तमोहादतिविपुलतरेभ्योऽय पूर्वागमेभ्यः संक्षिप्तं शिल्परत्नं प्रलिखितुमधुना प्रकमे तत्क्रमेण ॥७॥ आचार्यलक्षणं पूर्व मानसाधनलक्षणम् । पश्चाद् (भूलक्षणं चैव) भूपरिग्रहमेव च ॥ ८ ॥ ग्रामादीनां लक्षणं च पदविन्यासलक्षणम् । वास्तुपूजाक्रमं तत्र ग्रामादेरिलक्षणम् ॥ ९ ॥ तत्र देवालयस्थानं परं खातविधिक्रमम् । शङ्कुना दिक्परिज्ञानं गर्भन्यासं ततः परम् ॥ १० ॥ वास्तु(कर्म)विधानं च साधनानां च लक्षणम् । आयादिलक्षणं पश्चात् पश्चात् प्रासादलक्षणम् ॥ ११ ॥ पादाधिष्ठाननियममुपपीठस्य लक्षणम् । आद्यङ्गलक्षणं नाललक्षणं भित्तिलक्षणम् ॥ १२ ॥ + + भित्तिभूषाः सर्वस्वलक्षणम् (?) । हाराणां लक्षणं पश्चात् तोरणानां च लक्षणम् ॥ १३ ॥ 15 20

·anto
5.
10.
अनुक्रमणी
प्रथमोऽध्यायः ।
जालस्य लक्षणं कूटमोष्ठादीनां च लक्षणम् ।
पञ्जराचरणं वृत्तस्फुटितस्य तु लक्षणम् ॥ १४ ॥
पश्चात् कुम्भलताचारमुत्तराणां च लक्षणम् ।
प्रस्तरस्य गलस्यापि शिखरस्य च लक्षणम् ॥ १५ ॥
लुपाया लक्षणं पश्चात्तत्र मूर्नेष्टकाविधिम् ।
नासिकालक्षणं स्तूपिलक्षणं शान्तिकादिकम् ॥ १६ ॥
वृत्ताष्टाश्रषडश्रादिप्रासादाकारलक्षणम् ।
मण्डपस्य विधि पञ्चप्राकारं गोपुरं ततः ॥ १७ ॥
परिवारविधि पश्चान्महापीठस्य लक्षणम् ।
ध्वजस्य लक्षणं सन्धिलक्षणं चित्रलक्षणम् ॥ १८ ॥
प्रत्येकं क्रमतः प्रोक्वा पूर्वभागे भवन्त्विति ।
षट्चत्वारिंशदध्यायाः शिल्परत्नाख्यसंग्रहे ॥ १९ ॥
अथातो विम्बलिङ्गादिसाधनस्वीकृतिक्रमः ।
लिङ्गस्य लक्षणं पश्चाल्लिङ्गलक्षणलक्षणम् ॥ २० ॥
15. विम्बायामविधि पश्चादुत्तमं दशतालकम् ।
मध्यमं दशतालं चाप्यधमं दशतालकम् ॥ २१ ॥
उत्तम नवतालं च मध्यमं नवतालकम् ।
अधमं नवतालं चाप्यष्टतालस्य लक्षणम् ॥ २२ ॥
सप्ततालं च षट्तालं पञ्चतालं तथैव च ।
20 चतुरतालं ततः पश्चाद् भूषायुधविधि पुनः ॥ २३ ॥
शूलसंस्थापनं पश्चाद् रज्जुबन्धक्रम पुनः ।
मृल्लेपनं तथा देवीलक्षणं वाहलक्षणम् ॥ २४ ॥

·। 5. शिल्परने [पूर्वभागः (कि)ञ्च शैवप्रकरणं वैष्णवं शक्तिमार्गजम् । ध्यानं च बिम्बदोषं च पीठलक्षणमेव च ॥ २५ ॥ प्रतिष्ठायाः क्रम पश्चाज्जीर्णोडारं ततः परम् । लिङ्गप्रासादकरणं मानुपालयलक्षणम् ॥ २६ ॥ कृपप्रश्नं ततः पश्चादासनादिपरिच्छदम् । कर्मकारजनस्यास्य वेतनाकल्पनक्रमम् ॥ २७ ॥ क्षुरिकालक्षणं पञ्चत्रिंशदन्ताध्यायसमन्वितम् । भवेत् तदुत्तरं भागं सज्जनेभ्यो नमो नमः ॥ २८ ॥ अत्र पूर्वमाचार्यलक्षणम् । ग्रामादिकं वा नृगृहादिकं वा वाप्यादिकं वा विबुधालयं वा । यः कर्तुमिच्छत्यथ संवृतं ते- नस्याद्गुरुशिल्पिरेतदर्थम् (?) ॥ २९ ॥ विप्रः कुलीनः कृतसंस्क्रियौधः स्वधीतवेदागमतत्त्ववेचा। वर्णाश्रमाचारपरोऽधिदीक्षो दक्षरतपस्वी गुरुरास्तिकोऽस्तु ॥ ३० ॥ पूर्व स्थपतिरिष्टव्यः शिल्पशास्त्रविशारदः । तथैव शिल्पशास्त्रज्ञो युक्तः स्वाचार्यलक्षणैः ॥ ३१ ॥ स्थापकोऽपि वृतः का वास्तुकर्म समाचरेत् । ताभ्यामुभाभ्यां प्रारब्धं विमानं वान्यदेव वा ॥ ३२ ॥ 5 20 ·In 1. 5 शिल्पिलक्षणम् प्रथमोऽध्यायः। निष्पाद्यमा समाप्तेः स्यात् ताभ्यामेव हि नेतरैः । तयोरभावे तत्पुत्रैः शिष्यैर्वा कर्मतत्परैः ॥ ३३ ॥ अथ शिल्पिलक्षणम् । स्थपतिः स्थापनाहः स्यात् सर्वशास्त्रविशारदः । न हीनाङ्गोऽतिरिक्ताङ्गो धार्मिकस्तु दयापरः ॥ ३४ ॥ अमात्सर्योऽनसूयश्च तान्त्रिकः स्वभिजातवान् । गणितज्ञः पुराणज्ञ आनन्दश्चाप्यलुब्धकः ॥ ३५ ॥ चित्रज्ञः सर्वदेशज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः । अरोगी चाप्रमादी च सप्तव्यसनवर्जितः॥ ३६॥ 10 सुनामा दृढबन्धुश्च वास्तुविद्याब्धिपारगः। स्थपतेस्तस्य शिष्यो वा सूत्रग्राही सुतोऽथवा ॥ ३७ ॥ स्थपत्याज्ञा(नधारी ?नुरोधी) च सर्वकर्मविशारदः । सूत्रदण्डप्रमाणज्ञो मानोन्मानप्रमाणवित् ॥ ३८ ॥ तक्षणात् स्थूलसूक्ष्माणां तक्षकः स तु कीर्तितः। 15 मृत्कर्मज्ञो गुणी शक्तः सर्वकर्मस्वतन्त्रकः ॥ ३९ ॥ गुरुभक्तः सदा हृष्टःस्थपत्याद्यनुगः सदा। तक्षितानां तक्षकेणाप्युपर्युपरि युक्तितः॥ ४० ॥ वृद्धिकृद् वर्धकिः प्रोक्तः सूत्रग्राह्यनुगः सदा । एभिर्विनापि सर्वेषां कर्म कतुं न शक्यते ॥ ४१ ॥ 20. तस्मादेप सदा पूज्यः स्थपत्यादिचतुष्टयः ॥ ११ ॥ इति शिल्परत्ने गुर्वादिलक्षणं नाम प्रथमोऽध्यायः ।

·low अथ द्वितीयोऽध्यायः । अथ मानसाधनम्। 5 10. परमाणुरिति प्रोक्तो योगिनां दृष्टिगोचरः । त्रसरेणुरष्टभिः स्यात् तैरेव परमाणुभिः ॥ १ ॥ तदष्टभिस्तु बालागं लीक्षा वालाग्रंकाष्टभिः । लीक्षाष्टभिस्तु जूका स्याकाष्टगुणितो यवः ॥ २ ॥ यवोदरैः षड्गुणैर्वा सप्तभिर्वाधमादिकम् | क्रमादष्टगुणैर्वाथ मानाङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ ३ ॥ श्वेतशाली महाशाली रक्तशाली तथैव च । सौगन्धिशेमराली च शाली पञ्चविधा स्मृता ॥ ४ ॥ क्षुण्णे सिता स्मृता शाली रक्तो वीहिरुदाहृतः। तासामुदरविस्तारैरपि मानाङ्गुलं स्मृतम् ॥ ५॥ शाल्यायतैस्त्रिभिस्तैश्च सार्धेस्तैदसम्मितैः । मानाङ्गुलो नचाप्येव कनिष्ठादीनि कल्पयेत् ॥ ६ ॥ '5 (नक्त)शाल्यायतं तेपु द्विगुणं या त्रिमात्रकम् । चतुस्त्रिंशद्विधं दुष्टमेवं मानाङ्गुलं बुधैः ॥ ७ ॥ तहतुदक्षिणकरमध्यमामध्यपर्वणः(?) । दैर्घ्य मात्राङ्गुलं श्रेष्ठं नीचं तद्व्याससम्मितम् ॥ ८ ॥ इत्थं मात्राङ्गुलं शिल्पशास्त्रज्ञैरीरितं द्विधा । 20 अङ्गुलत्रितया मुष्टिवितस्तिर्हादशाङ्गुलिः ॥ ९ ॥ १. 'एकाग्रभि', २. 'मैं' क. पाठः.

·Hes 5. ४ मानसाधनम् । प्रथमोऽध्यायः । तहयं हस्तमुद्दिष्टं तच्च किष्कुरिति स्मृतम् । एकैकाङ्गलवृद्ध्यातो. भवन्त्यष्टौ कराः स्फुटम् ॥ १० ॥ प्राजापत्यं धनुर्मुष्टिश्चापग्रहमतः परम् । प्राच्या वैदेहकं नाम्ना वैपुल्यं च प्रकीर्तितम् ॥११॥ इत्थमेकोत्तरत्रिंशदङ्गलान्ताः कराः स्मृताः । एवं त्वशीतिसंयुक्तद्विशतं करभेदकम् ॥ १२ ॥ हस्तैश्चतुर्भिर्भवतीह-दण्डो नीचोत्तमः पञ्चभिरेव हस्तैः। सार्धाब्धिहस्तैरथ मध्यमोऽयं कोशः सहस्रद्वितयेन तेषाम् ॥१३ स्याद् योजनं क्रोशचतुष्टयेन तथा कराणां दशकेन वंशः। 10 निवर्तनं विंशतिसंख्यवंशैस्तयैव रज्जुर्गजदण्डदीर्घः ॥ आ सन्धेर्वमुष्टिस्तु करोऽर(ति?त्नि)रुदाहृतः । स एवारणिरुद्दिष्टास्याष्टौ चदाकनिष्ठिका ॥ १५ ॥ प्रादेशतालगोकर्णवितस्त्यः स्युर्यथाक्रमम् । तर्जन्यादिकनिष्ठान्तमङ्गुष्ठाग्रात् प्रसारिताः ॥ १६ ॥ 15 मानाङ्गलैः केवलमेव कुर्याद् देवालयादीनि गृहाणि वा नृणाम् कुण्डादिकानामथ मण्डलानां सर्वत्र मात्राङ्गुलमिष्यते बुधैः ॥ याने च शयने किप्कुः प्राजापत्यं विमानके । आरामोद्यानकादौ तु प्राजापत्यकरं स्मृतम् ॥ १८ ॥ वास्तूनां च धनुर्मुष्टिामादीनामियं तु वा। वापीकूपादिमार्गादौ ग्रामादीनां धनुर्ग्रहम् ॥ १९ ॥ विप्रादीनां करौ हौ हौ प्रकीर्णकधनुग्रहौ। वैपुल्यचापमुष्टयाख्यौ स्यातां भवनमापने ॥ २० ॥ १. 'तीष्टक' क. पाठः. 20.

·8
5
शिल्परले
[पूर्वमागः
प्राजापत्याख्यवैदेहौ किष्कुप्राच्यौ च तक्रमात् ।
सर्वेषां सर्ववस्तूनां किष्कुरेवाथवा मतः ॥ २१ ॥
धनुर्ग्रहप्रकीर्णाद्या द्विजानां गृहमापने ।
वैपुल्यं च धनुर्मुष्टिः क्षत्रियाणां विशेषतः ॥ २२ ॥
प्राजापत्यं च वैदेहं वैश्यजात्यार्हकं स्मृतम् ।
किष्कुप्राच्यककूचैव शूद्राणामिति केचन(?) ॥ २३ ॥
दण्डेन तद्ग्रामनिवेशनाद्यं पुराणि खेटं निगमं च कुर्यात् ।
हस्तेन वेद्यादिषु मानमुक्तं स्वल्पेषु चेदङ्गलकैर्यवैर्वा ॥ २४ ॥
मुष्टिः स्याद् यज्ञपात्रादौ वितरितर्वस्त्रकादिषु ।
तालं विम्बादिके माने भवेत्तहर्मि (?) तद्विधौ ॥ २५ ॥
इति शिल्पग्ने मानसाधनकथनं नाम
द्वितीयोऽध्याय ।
तृतीयोऽध्यायः ।
अथ भूमिलक्षणम् ।
15. गोमयः फलपुष्पदुग्धतरुभिश्वाट्या समा प्राक्प्लया
स्निग्धा धीररवा प्रदक्षिणजलोपेताशुबीजोद्गमा ।
सा प्रोक्ता वहुपांसुरक्षयजला तुल्या च शीतोष्णयोः
श्रेष्ठा भूरधमा समुक्तविपरीता मिश्रिता मध्यमा ॥१॥
वृत्ताधेन्दुनिभा त्रिपञ्चरसकोणा शुलशूर्पाकृति-
2.
मत्स्यानेकपकूर्मपृष्ठकपिलावक्रोपमा मेदिनी।
भस्माङ्गारतुषास्थिकेशचितिवल्मीकादिभिः संयुता
वा मध्यनता सगर्भकुहरा विस्रा विदिस्थापि च ॥२॥

·10. भू-मिलक्षणम् ] तृतीयोऽध्यायः। १. 1. पङ्कक्लिन्ना रविकरहता वातनाकीटजुष्टा (?) तोयाभावा विषतरुयुता कण्टकैरन्विता वा। पैशाचाढ्या यमपिशितमुग्वविदिक्षु स्वभावा- निम्ना भू(रिवीमि)नवगृहविधौ निन्दिता शर्कराव्या ॥३॥ 5 पूर्णा सुपद्मा च तथैव भद्रा धूम्रा च भूमिर्विहिता चतुर्धा । वक्ष्ये च तासामपि लक्षणानि संक्षेपतो भूमिपरिग्रहार्थम् ॥ ४॥ प्लेक्षन्यग्रोधनिम्बार्जुनवकुलकुलस्था(प?स)नाशोकनिष्पा- वाङ्कालैौलतीचम्पकतिलखदिरैः कोद्रवैर्मुदिता वा । भूमिर्या भूधराधीश्वरशिखरगता पार्श्वसंस्थाथवाद्रेः पूर्णा सा पुष्टिदात्री सुरनिलयसमा कल्पने स्वल्पतोया ॥ २ कर्पूरागरुनालिकेरतिलकैर्दर्भः कदम्बार्जुनै- आलेयैः क्रमुकेक्षकेतककुशैः कुन्दारविन्दोत्पलैः । पूर्वोदक्प्लवशालिनी बहुजला वा या दरीदृश्यते सेयं शान्तिकरी सुरेशयजने सूक्ता सुपद्मा मही ॥ ६ ॥ 5 तीरं वारिनिधेः श्रिताथ सरितस्तीर्थस्य वा दक्षिणे व्रीहिक्षेत्रविचित्रिताप्यदिशि यज्ञाानिपैरङ्किता। कीर्णा पुष्पफलप्रवालतरुभिर्योद्यानहृयापि वा भद्रा सा परिगीयते वसुमती प्रीतिप्रदा यज्वनाम् ॥ ७ ॥ अर्वेणुविभौतकैः लुहियुतैः श्लेष्मातकैः पीलुभिः संकीर्णा वहुशर्करा च कठिना गर्भान्विता सोपरा । 20. १. 'कृ' ख. पाटः.

·ܘܐ 5. 12. 10 शिल्परत्ने [पूर्वमागः गृध्रश्येनवराहवायसशिवाशाखामृगैः सन्ततं जुष्टा यष्टुरनिष्टदा निगदिता धूम्रा मही सूरिभिः ॥ ८ ॥ वारुण्यैन्द्री तथाग्नेयी वायवी भृश्चतुर्विधा । तद्भवा च शिला ज्ञेया तन्नामा शुभदा शुभा ॥ ९ ॥ या कोमलतरुवाता स्वतः पुप्पितकानना । जलाशयैश्च सर्वत्र युक्ता भूर्वारुणी स्मृता ॥ १० ॥ या क्षीरवृक्षबहुला सौम्ये यस्या जलं महत् । व्रीहिक्षेत्रं च याम्यायां सा माहेन्द्री क्षितिः स्मृता ॥ ११ ॥ गृध्रकङ्कवराहक्षश्येनगोमायुवायसैः । संयुक्ता दृरपानीया भूरामेयी विनिन्दिता ॥ १२ ॥ अक्षस्नुहिकलिङ्गार्कपीलुश्लेप्मातकण्टकैः । युक्ता या निर्जला भूमिरशुभा वायवी स्मृता ॥ १३ ॥ विप्रादिक्रमतः कुशेपुवनदुर्वाकाशयुक्ता भुव- स्तुल्यातानवितानसिन्धुररसान्ध्यंशाधिदीर्घा अपि । 15. श्वेतापाटलपीतमेचकरुचश्चाज्यामृगन्नासवा- मोदाः स्वादुकषायतिक्तकटुकास्वादान्विताश्च स्मृताः॥१४॥ अलाभे धवलरम्याया सर्ववर्णहितावहा । तथैव प्राक्प्लवा भूमिः सुगन्धा मधुरान्विता ॥ १५ ॥ सङ्कीर्णरूपा वसुधात्र वर्णैर्गन्धै ग्सैश्चाखिलवर्जनीया। 22. एनामनालक्षितवर्णचिह्नां नक्तं परीक्षेत निमित्ततश्च ॥16॥ मां खात्वामघट निधाय भृतधान्यं वर्धमानं मुखे कृत्वासिच्य घृतं दिशासु सितरतापीतकृष्णा दशाः ।

·5. । भूमिलक्षणम् ] तृतीयोऽध्यायः । 1. विप्रादिक्रमतः प्रदीप्य विधिवन्नीते मुहूर्ते ज्वलेद् वर्तिर्यस्य धरास्य तासु सकलास्विद्धासु सर्वोचिता ॥१७॥ परेषामपरा शस्ता(त्व?)परेषां न परा धरा । सर्वा मही प्रशस्ता स्याद् देवानां तद्विशेषतः ॥ १८ ॥ तत् खातं वा जलापूर्ण कृत्वा शतपदं ब्रजेत् । पुनरागच्छतः प्राग्वत् पूर्ण चेद् भूमिरुत्तमा ॥ १९ ॥ यवन्यूना मध्यमा स्यात् त्याज्या न्यूना ततोऽधिकम् । न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षाः पूर्वादिगाः शुभाः ॥ २० ॥ अश्वत्थः पूर्वतो धन्यो दक्षिणे चाप्युदुम्बरः । 10. न्यग्रोधः पश्चिमे प्लक्षोऽप्युत्तरेति परे जगुः ॥ २१ ॥ पूर्वायुदुम्बराश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधकास्तु वा । सर्वत्र केसराश्चूताः पुन्नागा नागडाडिमाः ॥ २२ ॥ पनसाश्वम्पकाः पूगा नालिकेराश्च शोभनाः ॥ २२३ ।। पनसःप्राच्यां श्रेष्ठःक्रमको याम्येऽथ पश्चिमे केरः। 15. सौम्ये चूतो धन्यो नागस्तत्रैव केसरः प्राच्याम् ॥ २३३ ॥ तिन्त्रिणिरुदिता याम्ये छत्रिश्रेष्टे हि पश्चिमे भागे। अन्तस्सारा वृक्षा यदि सन्ति ह्यन्तरेव सन्त्वपि ते ॥२४३ ॥ ये सन्ति त्वचिसारास्तेऽपि च सन्त्वेव सर्वतो वाो । सकलं सारं येषां ते वृक्षाः सर्वदिक्षु युज्यन्ताम् ॥ २५ ॥ वृक्षा निरसाराश्चेत् तेषां क्षेत्रेषु वर्तनं नेष्टम् । हाटकतरुरपि नेष्टो मन्दिरसविधेवितीरितं यस्मात् ॥ २६३ ॥ ANDowkom Hayatreetme mammum १. 'तोऽसार ||' क.

·१२
12
शिल्परत्ने
[पूर्वमागः-
1. तस्मात् सर्वे वृक्षाः सर्वदिगन्ते विनिन्दितास्ते स्युः ॥२७॥
गोबतिप्रेत ताम्बुनागेभधनसंज्ञिताः ।
वीभ्यः प्रागादिनीचत्वाद् ज्ञेया निखिलभूमिषु ।। २८ ॥
इन्द्राग्न्योरन्तराद्यन्तरालनीचवशात् क्रमात् ।
5. पैतामहापथाख्यौ च श्मशानं रोगवर्धनम् ॥ २९ ॥
आसुरं प्रथमं पुण्यं दीर्घायुश्चेति वीथयः ।
इन्द्रोन्नतं पुत्रनाशं वयुन्नतमथार्थदम् ॥ ३० ॥
याम्योन्नतमरोगं तु स्त्रीप्रदं राक्षसोन्नतम् ।
तत्र लाभं वारुणोच्चं वायूच्चं धननाशनम् ॥ ३१ ॥
सौम्योचं रोगदं विद्यादीशानोच्चं महागदम् ।
दद्युस्ते त्वन्तरालाख्याः स्वनामसदृशं फलम् ॥ ३२ ॥
प्राच्यां निषिद्धो हि गि(रि :) तच्छायाप्युदये रवः।
यत्रापतति तत्रापि प्रामाद्यं न प्रशस्यते ॥ ३३ ॥
ग्राह्या तु चोत्तमा मध्या गर्हिता कन्यसा मही ॥ ३३३ ॥
इति शिल्परले भूमिलक्षणं नाम
तृतीयोऽध्यायः।
10
15
20
अथ चतुर्थोऽध्यायः ।
श्द्रपरगृहप्रकारः।
एवं परीक्ष्य सकलै(रुदितै)विहीनां
दोषैर्गुणैरुपचितां वसुधामवेक्ष्य ।
शुद्धिं च शास्त्रविहितां विधिवद् धरायाः
कुर्याद् गुरुः सपदि सुष्टु समार्जितायाः ॥ १॥

·1.
10.
13
शूद्रपरगृहप्रकारः] चतुर्थोऽध्यायः।
१३
तत्तद्योगां महीं लब्ध्वा छित्त्वा गुल्मादिकानपि ।
मात्वा गुरुः सुलग्नः तत्तदर्थ परिग्रहेत् ॥ २ ॥
प्राकारपर्यन्तमथ प्रकल्प्य दत्त्वा बलिं तत्र च भूतकूरम् ।
शकुं निधाय प्रविधाय सूत्रमुन्मीय भूमिग्रहणं विदध्यात् ॥
5. पुन्नागैकतरूद्वान् करमितान् तत्पादनाहान् दृढान
शकून् प्राविधिनाय मन्त्रमहितान्मध्यादिशान्तिमम् ।
मात्वा कल्पितसालसीम्नि परितः शकुं हिसंवेष्टितं
मन्त्री संप्रविसार्य सूत्रमपि गृह्णातु क्षितिं सर्वतः ॥ ४ ॥
तत्तत्सीमासु तच्छङ्क्न् विन्यस्य प्रथमं गुरुः ।
ताडयल्लोहकुटेन मुद्गरेणाथवा समम् ॥ ५ ॥
नाश्मना (वा) न काठेन ताडयेद् दोषकृद् यतः ।
ततः शिल्पी यथेष्टं तु शङ्क्न् फूटेन ताडयेत् ॥
सहसा प्रविशेच्छङ्कुर्न विशेद् वात्र विनकृत् ।
शनैर्वजन्नृजुः शकुः कर्मसिद्धिं तदा वदेत् ॥ ७ ॥
15 मध्यादिशतशळूनां भिन्ने शीर्णेऽथ ताडने ।
फलानि क्रमशो विद्यात् कर्तुः पुत्रस्य वा मृतिः ॥ ८ ॥
भयं मृतिस्त्वर्थनाशं भयं शोकं मृति सुखम् ।
अविशीर्णोच्छ्रितशिखे स्थानवृाई समादिशेत् ॥ ९ ॥
कार्पाससूत्ररज्जुः स्यात् प्रशस्ता सुदृढा समा।
20. गौणी कौश्यथवा मौजी तया सूत्रं प्रसारयेत् ॥ १० ॥
नियुक्तसूत्रपाते यो यजमानोऽथवा परः ।
निर्विकारौ यदा स्यातां निश्शल्यां भुवमादिशेत् ॥११॥

·14 5 १४ शिल्परत्ने [पूर्वभागः कण्डूयनादिविकृतौ शल्यमस्तीति निर्दिशेत् । श्वसृगालाजगोश्वादीनथ तत्समये तथा ॥ १२ ॥ यदि पश्येदतः सूत्राच्छख्यमस्तीति निर्दिशेत् । शिरःकण्डूयनेऽस्थि स्याच्छिरसो हस्तमानके ॥ १३ ॥ मुखस्पर्श कपालं वा काष्ठं वा चिकुरे तथा । कर्णकण्डयने हस्तत्रिके लोहजशृङ्खलाम् ॥ १४ ॥ अंसयोरथ वाह्वोर्वा कटौ लोहान् प्रकोष्ठयोः । हस्तमात्रे वदेदेवमेवोर्योः काष्ठकास्थिनी ॥ १५ ॥ उरोहदययोः स्पर्श तावन्मात्रेऽस्थि निर्दिशेत् । 10. जानुकण्डूयनेऽस्ताम्भः करमात्रे भवेदतः ॥ १६ ॥ जङ्घयोः केशमादेश्यं कुञ्जरास्थीनि पादयोः । अङ्गुष्ठाद्यगुलिप्वर्धाकालोकांस्यं (?) विनिर्दिशेत् ॥ मार्जारलङ्घनेऽप्यस्ति तत्प्रमाणे शुनां वदेत् । अजादाजंतु वा शौनं महिपास्थि तुरङ्गमात् ॥ १८ ॥ माहिपेण वदेज्जम्बुकास्थि कौलन्तु जम्बुकात् । कौलेन व्याघ्रज वास्थि व्याघेणैवं भवेत् पुनः ॥ १९ ॥ इभेन नारं विज्ञेयं गर्दभं तु नरेण हि । गर्दभेनाजजं सूत्रलङ्घने (g) बदेदिति ॥ २० ॥ क्षेत्रप्रवेशनात् तेषां दर्शने शब्दिते श्रिते । 20. तेषां कीर्तनतो वापि शल्यमेवं समादिशेत् ॥ २१ ॥ भस्माङ्गारतुषादीनि पक्षिणां लङ्घनादितः । वदेत् त्वनुते शल्ये देवमर्त्यगृहादिकम् ॥ २२ ॥ 15 ·.. 15 हललक्षणम् ] चतुर्थोऽध्यायः। यदि कुर्यात् तत्र देवे नैव सान्निध्यवर्धनम् । (स?)मानुषे तत्र वसतां गोनाशं च प्रवासनम् ॥ २३ ॥ रोगनैर्धन्यमाक्लेशं धननाशं च निर्दिशेत् । जीवन्मध्ये तु धान्याप्ति कूमों नित्यं प्रवर्तयेत् ॥ २४ ॥ 5. मण्डूकोऽप्यचलां लक्ष्मी मूषिको धर्मशीलताम् । मध्ये मण्डूककूर्मों वा स्वर्णं चेद् वितरेन्मणिम् ॥ २५ ॥ खातान्नाभ्युद्धरेत् तस्मादुद्धृतश्चेदनर्थकृत् । तस्माद् यत्नात् समुद्धृत्य दुःशल्यं पुनरञ्जसा ॥ २५ ॥ करोतु शुद्धभूतायां कर्षणाद्यं गुरुर्भुवि । 10. कारयेदसनाद्यैर्वा क्षीरवृक्षरथापि वा ॥ २७ ॥ कारयेन्मतिमानत्र लक्षणेन हलं युगम् । अथ हललक्षणम् । जिनामुलायतं घाणं तद्ध्यर्धा च मेखलाम् ॥ २८ ॥ षडगुलं तु विस्तारं घ्राणे वेदाङ्गुलं घनम् । क्रमेण कार्यतां प्राप्तं तस्याग्रं जिह्वयाचितम् ॥ २९ ॥ सी(सा ? रा)यामं त्रिहस्तं तद्युगं युगकरायतम् । तयोः सप्ताङ्गुलं नाहं युगकीलान् करार्धकान् ॥ ३०॥ युगसंख्यामात्रघनान् वृषसम्बन्धनक्षमान् । करोतु जिह्वां लोहैर्वा खादिरेणाथवा दृढाम् ॥ ३१ ॥ 20. कृष्टपूर्वो वृषौ स्यातां कर्षणे कपिलौ सितौ। मुलग्ने विधिनाचार्यस्तत्र कर्षणमाचरेत् ॥ ३२ ॥ 15 १. गं' क. पाठः.

·/. 16 शिल्परले [पूर्वभागः काष्ठेष्टकतुषाङ्गारपाषाणास्थिसरीसृपान् । हलाणोडतां दृष्ट्वा तस्य विद्यादिदं फलम् ॥ ३३ ॥ काष्ठेष्वग्निभयं सर्वास्विष्टकासु धनागमम् । अङ्गारेषु महद् रोगं तुषेष्वेव धनक्षयम् ॥ ३४ ॥ पाषाणेष्वपि कल्याणं कुलनाशं तथास्थिपु । 5. कृष्ट्वा तां कपिलैर्वृपैश्च बहुशः कृत्वा हलाद्यैर्नवै- राचार्योऽथ नवाम्बरो भुवि वपेद् धान्यानि तन्मन्त्रकैः । अहिस्तान्यभिसेचयेच्च परितः संरक्ष्य संवर्धये- 10. दापुप्पाफलमत्र तानि पशुभिः संभक्षयदादरात् ॥ ३६ ।। यानि स्वस्वाङ्कुरोक्तानि वीजान्यथ पृथक् पृथक् । तानि निष्पावकादीनि विहितान्यत्र वापने ॥ ३७ ॥ भूयस्तत्र विधाय गोनिवसनं नीत्वा च संवत्सरं मुद्गादीनि पुनश्च तत्र निवपेद् धान्यानि पूर्वक्रमात् । 15. भूयरतान्यपि भक्षयेच्च पशुभिः शुढे मुहूर्त तथा खात्वा शल्यविमोचितामतिदृढां भूयो विदध्यान्महीम् ।। त्रिरात्राङ्कुरिता श्रेष्ठा वेदरात्रैस्तु मध्यमा। अधमा भूतरात्रैस्तु मही स्याद् वीजवापने ॥ ३९ ॥ विधिनैवं स्वीकृतायां धरायां लक्षणान्वितम् । 20. ग्रामादिकं करोत्वार्यो गुरुशिल्पिभिरन्वितः ॥ ४० ॥ इति शिल्परले भूमिपरिग्रहण नाम चतुर्थोऽध्यायः ।

·1. 17 १७ अथ पञ्चमोऽध्यायः। ग्रामादिलक्षणम् । चतुरश्राष्टदण्डा भूः काकिणी तच्चतुर्गुणा । भाषो वेदगुणस्तस्माद् भवेद् वर्तनकाया ॥ १ ॥ 5 तत्पश्चगुणिता खाटी कुडुम्बं तच्चतुर्गुणम् । एककुडुम्बसमेतं कुटितं वाह्येकभोगं वा ॥२॥ तल्लक्षणविस्तारं वक्ष्ये पश्चाद् विशेषतः (?) ॥ २३ ॥ द्विजकुलपरिपूर्ण वास्तु यन्मङ्गलाख्यं नृपवणिगतियुक्तं वास्तु यत् तत् पुरं स्यात् । कतिपयजनवासी ग्राम इत्युच्यतेऽस्मिन् मठमिति पठितं यत् तापसानां निवासम् ॥ ३३ ॥ ग्रामश्च खेटकश्चैव खर्वटं दुर्गमेव च ॥ ४ ॥ नगरं राजधानी च पत्तनं द्रोणिकामुखम् । शिबिरं स्कन्धवारश्च स्थानीयं च विडम्बकम् ॥ ५ ॥ 15 निगमश्चाथ निर्दिष्टः स्याच्छाखानगरं ततः। एषां चतुर्दशानां च लक्षणं पृथगुच्यते ॥ ६ ॥ नद्यादीनां दक्षिणादौ तीरे ग्रामान् निवेशयेत् । ग्रामयोः खेटकं मध्ये राष्ट्रमध्ये तु खर्वटम् ॥ ७ ॥ पर्वते वा वने वान्धौ दुर्ग स्याहा जलावृतम् । 20. दुर्ग तु पार्वतं वन्यमौ(द)कं चैरणं तथा ॥ ८॥ दैवकं धावनं चैव कृतकं चेति सप्तधा।

·10
शिल्परले
[पूर्वभागः
}. नृपभवनसमोपेतं हस्त्यश्वरथपदातिबहुलमुख्यम् ।
धान्यस्नेहक्षारलवणभैषज्यगन्धविषयुक्तम् ॥ ९ ॥
लोहाङ्गारस्नायुविषाणवेण्विन्धनादिसर्वयुतम् ।
तृणचर्मशाकयुक्तं वल्लूरकसारदारसंयुक्तम् ॥ १.१॥
5. दुर्ग दुर्गममुक्तं दुर्लङ्घयं दुरवगाहमतिमात्रम् ।
रक्षार्थ च जयार्थ त्वरिभिरभेद्यं च दुर्गमिष्टं स्यात् ॥ ११ ॥
गिरिमध्यं गिरिपार्श्व गिरिशिखरं पार्वतं दुर्गम् ।
निर्जल(तल?)तरुवनगहनं वनदुर्ग तदुभयमिधं स्यात् ॥१२३॥
तदेव सह(ज)जलं चेजलदुर्ग पङ्कयुक्तं वा ।
10 नद्यन्ध्यावृतकं यज्जलदुर्ग निगदितं पूर्वैः ॥ १३ ॥
अक्षयजलत(रु)विपुलैरणगहनसालमैरणं प्रोक्तम् ।
इन्द्रश्च वासुदेवो गुहो जयन्तश्च वैश्रवणः ॥१४॥
अश्विन्यौ श्रीमन्दिरशिवौ च दुर्गा सरस्वती चेति।
प्राकारस्थास्त्वेते यस्मिस्तद् दिव्यदुर्ग स्यात् ॥१५३ ।।
15 धावनकृतकौ दुर्गों विज्ञेयो स्वस्वनामसदृशतरौ ।
एकोनविंशतिविधं दुर्ग प्रायेण कथितं स्यात् ॥ १६ ॥
अक्षयजलान्नभक्षमतिविपुलोर्थगृहनसालम् (?) ।
सर्व हि दुर्गजातं सप्राकारं च मुखरक्षम् ॥ १७ ॥
वहिरुदकरहितवनच्छन्नपथं दुष्प्रवेशं च ।
20. गोपुरमण्डपयुक्तं सोपानं छन्नमग्छन्नम् ॥ १८ ॥
दिकवाटचतुष्कुटिकवर्गलकं करमानढिकीलम् ।
सस्थूणमध्यमालं विण्टकसहितं च सुदृढसोपानम् ॥ १९ ॥

·19 प्रामादिलक्षणम्] पञ्चमोऽध्यायः ।। १९ द्वाराणि मण्डपसभाशालागाराणि कार्याणि । पर्यन्ते यन्त्रयुतं परितः परिखैश्च संयुक्तम् ॥ २० ॥ पांसुचययुक्तमार्ग विधिवत् कार्य हि सर्वत्र । परितः शिविरोपेतं नानाजनवाससङ्कीर्णम् ।। २१३ ।। 5. द्वादशसालायुक्तं चतुरं वृत्तं तदायतं वापि । नन्यावर्त कौक्कुटमिभकुम्भनागवृत्तं च ॥ २२३ ।। नेमिभं च त्रिकोणं षट्कोणाष्टाश्रनेमिखण्डं च । प्राकारं चेष्टकया द्वादशहस्तोच्छ्रयाडीनम् ॥ २३ ॥ उत्सेधार्धविशालं कार्य स्यात् सर्वदुर्गेषु । 10. पांसुचययुक्तमार्ग मूला भित्तिः ससञ्चारा ॥ २४ ॥ राष्ट्रस्य मध्ये नद्या वा समीपे नगरं स्मृतम् ॥ २५ ॥ तदेव शङ्कुपङ्कायैः प्राकाराट्टालगोपुरैः । शतघ्न्यायैश्च परितः परिस्तीर्णोच्छिताट्टका ॥ २६ ॥ एकद्वित्रिचतुर्दारा राजधानीति कथ्यते । 15. नानापण्यधनाकीर्ण सागरानूपसंश्रितम् ॥ २७ ॥ सांयात्रिकवणिग्जुष्टं पत्तनं परिचक्षते । तदेवा(ध्या?ब्धे)श्च नद्याश्च सङ्गमागतपोतकम् ॥ २८ ॥ हीपान्तरवणिग्जुष्टं विदुद्रोणीमुखं बुधाः । परराष्ट्रे स्वदेशे वा चतुर्विधवलान्वितम् ॥ २९ ॥ . 26. विजिगीषोः सन्निवेशं शिविरं तत् प्रचक्षते । नातिदूरे तदेव स्यान्नृपयोयुध्यतोर्मियः ॥ ३० ॥ सेनानिवेशं तु पृथक् स्कन्धावार उदीरितः ।

·20
२०
शिल्परले
[पूर्वमागः
1. पर्वतस्याथवा नद्याः पार्श्वे राजबलान्वितम् ॥ ३१ ॥
राष्ट्रस्यान्तकपालाय तत् स्थानीयं विदुर्बुधाः ।
कृषीवलादिकावासो ग्रामोपान्ते विडम्बकम् ॥ ३२ ॥
चातुर्वण्र्यैः कर्मकारैर्नानाकर्मोपजीविभिः ।
5 पण्याश्वधनधान्याधैर्युक्तं तु निगमं स्मृतम् ॥ ३३ ॥
वने वा नगरोपान्ते नागरैस्तु जनैवतम् ।
क्षेत्रारामाकरोपेतं शाखानगरमिष्यते ॥ ३४ ॥
अथ तेपां दण्डमानानि ।
अष्टाष्टदण्डविस्तारो ग्रामः स्यादधमाधमः ।
10. द्विगुणत्रिगुणौ तस्माद्
ग्रामौ तौ मध्यमोत्तमौ ॥ ३५ ॥
षट्पञ्चाशच्च द्विशतं दण्डाः खेटेऽधमाः स्मृताः।
विंशत्या त्रिशतैर्दण्डैर्मध्यश्चतुरशीतिभिः ॥ ३६ ॥
त्रिभिः शतैश्चोत्तमः स्यात् खेटं त्वेव त्रिधा स्मृतम् ।
भष्टौ च चत्वारिंशच्च दण्डास्तद्दच्चतुश्शतम् ॥ ३७ ॥
15. हीने तु खर्वटे ज्ञेया मध्ये पञ्चशताधिकम् ।
द्वादशैवोत्तमे षभिः सप्तत्या पञ्चभिः शतैः ॥ ३८ ॥
हीनदुर्ग षट्शतैश्च चत्वारिंशहिरन्वितम् ।
चतुर्दण्डोत्तरैः सप्तशतैर्दुर्ग तु मध्यमम् ॥ ३९ ॥
अष्टाप्टियुक्सप्तशतैर्युतं दुर्गमिहोत्तमम् ? ।
20. सद्वात्रिंशद्वसुशतैः षण्णवत्याप्टभिः शतैः ॥ ४० ॥
षडुत्तरैर्नवशतैनींचे त्रिनगराणि वै।
सहस्रेण च सार्धेन द्विसहस्रेण च क्रमात् ॥ ४१ ॥

·तु 21 अन्यथाग्रामः] पञ्चमोऽध्यायः । २१ 1. नीचं मध्य तथा श्रेष्ठं नगरं मध्यमत्रये। त्रिचतुष्पञ्चसाहस्रनगराण्युत्तमत्रये ॥ ४२ ॥ षट्सप्ताष्टसहस्रेस्तैर्दण्डैः स्युश्चोत्तमोत्तमे । नगराणां त्रये तानि नगराणि यथाक्रमम् ॥ ३ ॥ 5. विकारदण्डवृद्धया तत् प्रत्येकं नवधा पुनः । राजधान्यादिकानां मानं नगरवद् भवेत् ॥ १४ ॥ अथान्यथाग्रामः । मानाद् ग्रामस्योत्तमस्य पर्यन्तो लक्षदण्डवान् । तस्माद् विंशतिसाहस्रदण्डहासात् क्रमेण तु ॥ १५ ॥ 10. ग्रामाणां पश्चधा मानं मुख्यतैवमुदीरितम् (?) । तस्माद् विंशतिसाहस्रदण्डात् पञ्चशतस्य तु ॥ १६ ॥ ह्रासक्रमाद् ग्राममानान्यापश्चशतदण्डतः । चत्वारिंशत्प्रभेदानि मध्यमाने भवन्त्विह ॥ १७ ॥ विस्तारात् पादमध वा त्रिपादं तत्समं तु वा। 15. मुखायामो भवेदेषां ग्रामादीनां विशेषतः ॥ १८ ॥ विपुले तु मुखायामं षडष्टांशैः प्रकीर्तितम् । एतावन्मानुषेष्वेव मानं ग्रामादिषु स्मृतम् ॥ १९ ॥ देवासुरपुरादीनां मानं न ज्ञायते नरैः । सहस्रैर्जगतीपङ्किवसुसंख्यैदिजन्मनाम् ॥ ५० ॥ 20. श्रेष्ठोचमः श्रेष्ठमध्यो ग्रामः श्रेष्ठाधमस्तथा । सप्तषट्पञ्चसाहामा मध्योत्तमादयः ॥ ५१ ॥ चतुस्त्रिहिसहौस्तु ग्रामाः स्युरधमत्रयाः। विप्राणां दशसप्तेपुशतैनींचोत्तमादयः ।। ५२ ॥

·22 २२ 1. 5. 10. शिल्परने [पूर्वभागः ग्रामा भवन्त्यथ क्षुद्रास्तेऽप्येकादशधा स्मृताः। चतुस्त्रिद्विशतैरिष्टाः शतैश्चतुरशीतिकैः ॥ ५३ ॥ सचतुष्पष्टिपञ्चाशद्वात्रिंशत्यष्टकैरपि । विका(रा)दित्यसंख्यैश्च ब्राह्मणैः सुनिवेशितैः ॥ ५ ॥ एकद्विजाद्यादशकैरेकभोगादिका दश । सकलाद्यासनान्ते तु पदे प्रामादि विन्यसेत् ॥ ५५ ॥ युग्मे सूत्रं तु वीध्याः स्युरयुग्मे पदपतयः । द्वयोर्न सङ्करं कुर्यात् सङ्करदनर्थकृत् ॥ ५६ ॥ अथ नेपां बिन्यासभेदाः। दण्डकः स्वस्तिकश्चैव प्रस्तरश्च प्रकीर्णकः । नन्द्यावर्तः परागश्च पद्मकः श्रीप्रतिष्ठितः ॥ ५७ ॥ ग्रामादीनां तु सामान्यं विन्यासस्त्वष्टधा स्मृतः । तस्मिन्नेकैव वी(थ्या?थी) स्यात् प्राचीना सोऽपि दण्डकः॥ प्राग्वीथिदक्षिणगा दक्षिणवीथिः प्रतीचिमुखा । 15. पश्चिमवीथ्युत्तरगा प्रागग्रा चौत्तरी वीथिः ॥ ५९ ॥ एवं चेत् स्वस्तिकनाम्ना शिल्पशास्त्रेपु कीर्तितः। प्राक्प्रत्यगायतास्तिस्रः सौम्यास्तिस्रोऽथ वीथयः ॥ ६ ॥ चतस्रः पञ्च वा पड् वा सप्त वा प्रस्तरस्तु सः । चतस्रो वीथयः प्राच्यां सौम्यां द्वादशवीथयः ॥ ६१ ॥ 20. रुद्रदिङ्नन्दवसुभिर्मिता वापि प्रकीर्णके । प्रत्यग्गा वीथयः पञ्च सौम्यान्ताः स्युस्त्रयोदश ॥ ६२ ।।

·23 उद्यानवाप्यादिस्थानानि] पञ्चमोऽध्यायः । 1. शकर्या वातिशकर्याप्यष्टयात्यष्टया च सम्मितम् । नन्द्यावर्ते तु विन्यासे ग्रामादौ प्रभवन्ति हि ॥ ६३ ॥ प्राच्याप्टवीथयो यस्मिन् सौम्या धृत्यादिसंख्यया । आकृत्यन्तं समा यत्र परागोऽसौ विधीयते ॥ ६४ ॥ 5. प्राचीना वीथयः सप्त त्रयोविंशादितः क्रमात् । आसप्तविंशतेः सौम्या विन्यासे पद्मके स्मृताः ॥ ६५ ॥ प्राचीना वीथयोऽष्टौ स्युरष्टाविंशतिकादितः। आद्वात्रिंशदुदीच्यः स्युर्विन्यासे श्रीप्रतिष्ठिते ॥ ६६ ॥ एकद्वित्रिचतुष्पञ्चदण्डैः स्याद् वीथिविस्तृतिः । 10. प्रागुत्तराभ्यां वीथिम्यां कर्करीवन्धमध्यमा ॥ ६७ ॥ चतुर्दारा भावयेयुर्वप्रास्या दण्डकादयः । ग्रामपर्यन्तवीथिस्तु ख्याता मङ्गलवीथिका ॥ ६८ ॥ नगरे रथवीथिः सा रथ्याख्या खर्यटादिषु । अथ तेप्द्यानवाप्यादीनां स्थानानि । 15. ग्रामादिष्वथ पर्जन्ये जलमार्गस्तथैन्द्रगः ॥ ६९ ॥ ईशार्गलान्तराले वा प्रागुदीचि प्लवो यथा । शस्तं सर्वत्र वाप्यादि ह्युत्तरे पुष्पवाटिका ॥ ७० ॥ दक्षिणे गणिकावाट परितः शूद्रजन्मनाम् । वैश्यानां वणिजां प्राच्यां मध्ये राजापणो भवेत् ॥७१॥ 29. प्रागुदीच्यां कुलालानां वापकानां च तत्र हि । जालिकानां तु वायव्ये सूनानां पश्चिमे गृहम् ॥ ७२ ॥ १. 'च्याः पडवी' ख. पाठः. Mom Anemme Mon ·:- 24 शिल्परले। [पूर्वमागः तैलविक्रयिणां सौम्ये तक्षणां वाप्यनिलेऽनले। वायव्ये कारुकादीनां रजकानां तु पश्चिमे ॥ ७३ ॥ क्रोशद्वये वा तस्याईं बाहबण्डालपणम् । प्रागुत्तरेण तु कोशाद् बहिः पितृवनं भवेत् ।। ७४ ॥ 5. अनुक्तानां तथान्येषां युक्त्यावासं प्रकल्पयेत् । अथ द्रोणीमुखादौ भेदः। परितोत्थ(?)पदयुक्तेमध्ये वणिजां गृहश्रेणिः ॥ ७५ ॥ तइक्षिणतः पार्थे शेषं स्यात् तन्तुवायानाम् । उत्तरतस्तत्तद्वद् वासालियन्त्रिकाणां तु ॥ ७३ ॥ 10. कर्मोपजीविनां स्याद् गृहगणनमथ तत्पथा बाह्ये । ताम्वूलादिफलं च प्रोक्तं सारान्वितं द्रव्यम् ॥७७ ॥ ईशानादिमहेन्द्रद्वारान्तं चान्तरापणं न्यस्तम् । तत्रैव मत्स्यमांसं शुष्कं शाकं च विज्ञेयम् ॥ ७८ ॥ माहेन्द्रायग्न्यन्तं भक्ष्यं भोज्यं च निर्दिष्टम् । 15. अग्नयादिगृहक्षतपर्यन्तं तत्र भाण्डानि (1) ॥ ७९ ॥ तस्मान्निर्ऋतिपदान्तं कांस्यादिकमत्र विज्ञेयम् । निर्ऋतेः पुष्पपदादिदन्तपदान्तेऽपि वस्त्रं स्यात् ॥ ८ ॥ तस्मात् समीरणान्तं तण्डुलमथ धान्यपञ्चकं गव्यम् । तस्मात् फल्लाटान्तं वस्त्रं कौशेयमित्यादि ॥ ८१ ॥ १. 'नं', ख. पाठः. २. 'यान्तमि' क. पाठः.

·25
रानधान्यादिमेदः] पञ्चमोऽध्यायः।
1. तत्रैव लवणादिद्रव्यं तैलादिकं ज्ञेयम् ।
तस्मादीशपदान्तं सपुष्पकं गन्धकलभादि ॥ ८२ ॥
अभ्यन्तरगतमार्गेष्वय रत्नं हाटकं वलम् ।
माजिष्ठमरिचमपिरतं (1) ताम्रादिकं लोहम् ।। ८३ ॥
5. पिफलीकं हारिद्रं मधुघृततैलादिकं सर्वम् ।
तत्रान्तर्वाह्ये (वा) भैषज्यं वापि सर्वतः कार्यम् ॥८४ ॥
एवमनुक्तद्रव्याण्यपि च भवन्त्वत्र युक्तितः स्थाने ।
अथ राजधान्यादिभेदः।
राजधान्यां नृपावासः पाकशालान्तरिक्षके ॥ ८५ ॥
10. अधीशयोर्वा पर्जन्ये शय्यासद्म गृहक्षते ।
मस्त्रशाला च निती वारुणे भोजनालयम् ॥ ८६ ॥
विहारशाला वायौ स्यात् फल्लाटे कोशसंचयम् ।
गोष्ठागार तथा सौम्ये व्यायामोऽप्यर्गले स्मृतः ॥ ८७ ॥
पर्जन्ये सानभवनमैशान्यां चार्वतां गृहम् ।
15. नृत्यशाला तु गान्धवे पूष्णि वा गजमन्दिरम् ॥ ८८ ॥
दित्सदित्योस्तुरङ्गाणां स्त्रीणां सौम्ये च पश्चिमे ।
मध्ये प्रपामण्डपं स्याद् वायौ चाची च कारयेत् ॥ ८९॥
मध्ये ब्रह्मगृहं नृपास्थितिगृहं मित्रे विहारोऽनिले
व्यायामोऽर्गलके धनं धनपतौ स्नानादि पर्जन्यके ।
20. ईशेऽर्वाद्यथ मुक्तिसद्म वरुणे नृत्तादि गान्धर्वके
शस्त्राद्यं निर्ऋतौ गृहक्षतपदे शय्यागृहं भूभुजाम् ॥ ९ ॥

·26 शिस्परने [पूर्वमागः 1. एवं ग्रामपुरादिभेदमखिलं प्रोक्तं यथालक्षणं ब्रह्मागस्त्यपुरन्दरैरपि यथा त्वष्ट्रा मयेनोदितम् । यद् विज्ञाय निवेशितेषु शुभदो भूयादशेषामरैः संपूज्यो मुनिभिस्तथैव मनुजैर्देवो मृडानीपतिः ॥ ९१ ॥ इति शिल्परले प्रामादिलक्षणं नाम पञ्चमोऽध्यायः । 5. 10. अथ पठोऽध्यायः। अय पदविन्यासः। + पदविन्यासः कथ्यते वास्तुसिइये । सकलं पेचकं पीठं महापीठोपपीठके ॥ १ ॥ उग्रपीठं स्थण्डिलं च मण्डूकपरशायिकम् । आसनं च तथा स्थानीयं च देशीयमुच्यते ॥२॥ भयचण्डिताख्यपदं तथा भद्रमहासनम् । पद्मगर्भ त्रियुतकं वृत्ताभोगाभिधं पुनः ॥ ३ ॥ कर्णाष्टकपदं तद्वत् तथैव गणिकापदम् । पदं सूर्यविशालं तु सुसंहितपदं पुनः ॥ ४ ॥ सुप्रतीकान्तकं तद्वद् विशालं विप्रगर्भकम् । विश्वेशं विपुलभोगं तथा विप्रतिकान्तकम् ॥ ५॥ विशालाक्षं विप्रभक्तिकं च विश्वेशसारकम् । तथैवेश्वरकान्ताख्यमिन्द्रकान्तपदं पुनः॥ ६ ॥ द्वात्रिंश दसंयुक्तमेवं पदमिति स्मृतम् । प्रान्तसूत्रचतुष्कान्तरैकं स्यात् सकलं पदम् ॥ ७ ॥ 16. 20.

·27
२७
पदविन्यासः)
पष्ठोऽध्यायः।
1. प्राच्योदीच्यैककोष्ठादिसंप्रवृया क्रमान्नयेत् ॥ ८ ॥
चतुष्पदं पेचकं स्यात् पीठं नवपदं स्मृतम् ।
महापीठं षोडशभिः पश्चविंशति(कैः) पदैः ॥९॥
उपपीठं तु षट्त्रिंशत्पदैः स्यादुग्रपीठकम् ।
5. स्थण्डिलं ह्यूनपञ्चाशन्मण्डूकं चाष्टकाष्टकैः ॥ १० ॥
एकाशीतिपदैः ख्यातं क्षेत्रं(स्यात् )परशायिकम् ।
आसनं शतकोष्ठैः स्यादेकविंशाधिकं शतम् ॥ ११॥
पदं स्थानीयकं नाम चतुश्चत्वारिंशताधिकम् ।
दशवर्गपदं तद्वत् तथा देशीयमुच्यते ॥ १२ ॥
10. नवषष्टयुत्तरशतं पदं चोभयचण्डितम् ।
(चतुरू)नद्विशतपदं ख्यातं भद्रमहासनम् ॥ १३ ॥
सपञ्चविंशद्विशतं पद्मगर्भमिति स्मृतम् ।
षट्पञ्चाशतिशत(क) पदं त्रियुतनामकम् ॥ १४ ॥
एकोननवतियुक्तद्विशतं वृत्तभोगकम् ।
15. सचतुर्विंशत्रिशतपदं कर्णाष्टकाभिधम् ॥ १५ ॥
त्रिशतं चैकषष्टयुक्तं पदं गणिकसंज्ञितम् ।
चतुश्शतपदं सूर्यविशालं परिकीर्तितम् ॥ १६ ॥
सुसंहितपदं चैकचत्वारिंशचतुश्शतम् ।
चतुरशीतिसंयुक्तं चतुःशतपदं पुनः ॥ १७ ॥
20. नाम्ना सुप्रतिकान्तं स्यादेकोनत्रिंशतान्वितम् ।
पदं पञ्चशतं नाम्ना विशालकमिति स्मृतम् ॥ १८ ॥

·1.
5.
10.
201
२८
शिल्परने
[पूर्वमागः
षट्सप्तत्या पञ्चशतं विप्रगर्भमिति स्मृतम् ।
विश्वेशपदमेवं तु शरवर्गाव्यषतम् ॥ १९ ॥
षट्सप्ततितच्छतकं पदं विपुलभोगकम् ।
नवविंशतिकं सप्तशतं विप्रतिकान्तकम् ॥ २० ॥
विशालाक्षपदं वेदाशीतिसप्तशतं पदम् ।
एकोनषष्टिवियुतं नवशतपदं पुनः॥ २१ ॥
विप्रभक्तिकसंज्ञं स्यात् परं विश्वेशसारकम् ।
पदैनवशतैर्युक्तं तथैवेश्वरकान्तकम् ॥ २२ ॥
एकषष्टियुतैः कोष्ठैः परं नवशतैः स्मृतम् ।
चतुर्विंशतिसाहस्रामिन्द्रकान्तपदं विदुः ॥ २३ ॥
एवं द्वात्रिंशतिविधं पदानां न्यासमीरितम् ॥ २३३ ॥
आद्यं पदं सकलमेकपदं यतीना-
मिष्टं हि विष्टरमिहाशनवहिकायें ।
पैत्रामरादियजनं गुरुपूजनं च
15. तस्मिन् स्थितो निखिलदेवमयो विरिञ्चः॥२४॥
पैशाचकादिसविषग्रहतक्षतास्ते
पूज्या हि पेचकपदे चतुरंशयुक्ते ।
तस्मिन् विधेयमधुना विधिना विधिज्ञैः
शैवं च निष्कलमथो सकलं च युक्त्या ॥२५३ ।।
20. अथ पीठपदे नवभागयुते यजत दिश्यथ वेदचतुष्टयम् ।
विदिशीशपदाधुदकं दहनं पवनं गगनमन्तरतो महिम् ॥२६॥

·29 पदविन्यासः j पष्ठोऽध्यायः। 1. षोडशांशं महापीठं पञ्चपञ्चामरान्वितम् । कर्णसूत्रद्वयेनापि कोणकोष्ठे वितथो यमः॥ २७ ॥ भृङ्गश्च पितृसुग्रीवौ वरुणः शोषमारुतौ। मुख्यः सोमोऽदितिश्चापि बाह्ये देवाः प्रकीर्तिताः ॥२८३n 5. आपवत्सार्यसावित्रा विवस्वानिन्द्रमित्रको। रुद्रो महीधरश्चान्तर्मध्ये ब्रह्माप्यकोष्ठगः ॥ २९ ॥ उग्रपीठं भवेद् यत्र पञ्चविंशत्पदान्वितम् । तत्रैता देवताः पूज्याः पृथगेकपदस्थिताः ॥ ३० ॥ उग्रपीठपदे मध्ये चतुष्कोष्ठगतो विधिः। 10. आर्यकश्च विवस्वांश्च मित्रकोऽथ महीधरः ॥ ३१३ ॥ पदद्वितयगा ह्यन्ये पदगा इति कीर्तिताः। स्थाण्डिलाख्यपदे पूज्याः + + || ३२३ ॥ पदानामपि सर्वेषां मण्डूकं चापि तत्परम् । अर्चितं सर्ववस्तूनामासनाख्यं परं तथा ॥ ३३ ॥ 15. तस्मात् सङ्क्षिप्य तन्त्रेभ्यो वक्ष्येऽहमपि तत्रयम् ॥३॥ कृत्वा चतुप्षष्टिपदानि भूयः कोणेषु सूत्रे विनिवेशयेद् हे। तत्र स्थितानामपि देवतानां वक्ष्ये पदानां नियमं विशेषात् ॥ ३५ ॥ 20. ब्रह्मा मध्यचतुष्पदप्रणिहितो दिक्ष्वार्यकाद्याः स्थिता- स्तबाह्येऽथ चतस्र एकपदगे द्वे द्वे स्थिते पार्श्वयोः। कोणस्याप्यथ षोडशार्धपद्गाः कोणेषु वाह्ये तथा दिवस्थाः षोडश देवता विपदगाश्चाष्टौ बहिर्दिग्गताः ॥३६॥ ..

·30
३०
शिल्परने
[पूर्वभागः
१. ईशानपर्जन्यजयन्तशकुवान्तापनुत्सत्यभृशान्तरिक्षाः।
अग्निश्च पूषा वितथाभिधानो गृहक्षतः प्रेतनिवासकर्ता ॥३७॥
गन्धर्वसंज्ञस्त्वथ भृङ्गराजो मृगाभिधानः पितरः प्रशस्ताः ।
दौवारिकः पश्चिमपूर्वसंस्थाः सुग्रीवसंज्ञस्त्वथ पुष्पदन्तः ॥३८
5. भूयः प्रशस्तौ वरुणासुरौ च शोषश्व रोगः पवनो भुजङ्गः।
मुख्योऽथ फल्लाटनिशाकरौ च भूयोऽर्गलोऽदित्युदितिक्रमेण ॥ 31
विष्कम्भबाह्यस्थपदप्रविष्टा द्वात्रिंशदेताः परितः प्रदिष्टाः ।
अन्तस्थकोणेऽर्घपदेषु चाष्टौ वक्ष्ये चतस्रश्च दिशासु योज्याः ॥4
सावित्रः सविता हुताशनदिशि ब्रह्माग्निमध्येऽर्धगा-
10. विन्द्रश्चन्द्रजयश्च राक्षसदिशि ख्याती पदार्धस्थितौ ।
रुद्रो रुद्रजयश्च वायुदिशि च ख्याती तथेशार्धगा-
वापश्चापि तथापवत्स इति च द्वन्द्वस्थिता देवताः ॥४१||
पूर्वादिदिक्षु क्रमशः स्थिताः स्यु-
स्तथार्यकश्चापि पुनर्विवस्वान् ।
15.
मित्रश्च पश्चाच्च महीधराख्यो
ब्रह्मा च मध्यस्थचतुप्पदस्थः ॥ ४२ ॥
दिक्षु कोणेषु बाह्यस्थाः पदबाह्ये पुनः क्रमात् ।
शर्वः स्कन्दार्यमाहौ च जमकः पिलिपिञ्झकः ॥ ४३
चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी।
20. एवं मण्डूकपदगाः
कीर्तिता देवताः क्रमात् ॥ ४४ ॥
एकाशीतिपदं कृत्वा पदे गरमशायिके ।
मध्ये नवपदः स्थाप्यो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ४५ ॥

·1. वास्तुपूजा] षष्ठोऽध्यायः। ततो दिक्षु च चत्वारि षट्पदेष्वार्यकादयः । तत्राष्टौ द्विपदस्थाः स्युः कोणे सावित्रकादयः ॥ ४६॥ ईशानाद्याः पदैकस्थाः सर्वमन्यद् यथापुरम् ॥ ४६६ ।। एवं पङ्क्तिकृतिप्रभिन्नपदके ब्रह्मा पदे षोडशे 5. मध्ये तत्र बहिः पदाष्टकगता दिक्ष्वार्यकाद्याः कमात् । सावित्रादिकदेवताश्च द्विपदस्थाप्याश्च पूर्वक्रमा- दीशानप्रमुखाश्च पूर्ववदिदं स्थानं पदे चासने ॥ ४ ॥ इन्द्रकान्तपदं यावत् तावन्निश्चितबुद्धिमान् ॥ १८ ॥ एवं समूहयेत् तत्र तत्र देवतनिर्णयम् । 10. समानि यानि कोष्ठानि चतुष्पष्टिवदिष्यते ॥ ४९ ॥ असमानि यानि तान्येवमेकाशीतिवदिष्यते। ब्रह्माणं तु निरीक्ष्यते स्थितास्तत्तत्पदेऽमराः ॥५०॥ इति शिल्परने पदविन्यासो नाम षष्ठोऽध्यायः। 15. अथ सप्तमोऽध्यायः। अथ वास्तुपूजा। पुरा सुरासुरे युद्धे पुरन्दरमुखैः सुरैः। विष्णोः प्रभावभूम्नैव भग्नाः पेतुरथासुराः ॥ १॥ गुरु गुस्ततस्तेषां संरम्भाद् भृशकोपितः। जुहाव हव्यं हव्यादे छागं चैक सलक्षणम् ॥ २ ॥ खेदाम्भःकणिका तस्य यत् पपात हविर्भुजि । तत्चेजसा स तुच्छागश्छागवक्त्रोऽसुरोऽभवत् ॥ ३ ॥ 10.

·32 १२ शिल्परने [पूर्वमागः 1. भूमिं दिवं च सजराद्यतैरेवाभोगवर्षणा (१)। उपतिष्ठन्मुनिश्रेष्ठं किंकरोमीति चाब्रवीत् ॥ ४॥ तमावभाषे भृगुजो जृम्भमाणं भयानकम् । विबुधानबुधप्रज्ञान भ्रंशयाशु त्रिविष्टपात् ॥ ५ ॥ 5. इत्युक्तस्तर्जयन् नादैर्निर्गच्छन् स्वमुखानले । निर्दहन्निव लोकांस्त्रीन् निर्जरानभ्यधावत ॥ ६ ॥ ऋभवोऽपि भयात् तस्य विभावैर्भेशितैः स्वकैः । अभिजग्मुर्विभुं शम्भु भवं भूतिविभूषणम् ॥ ७ ॥ भवोऽप्यभयदस्तेषां भार्गवाभिभवाद् भृशम् । 10. भग्नानां भूतयेऽथाक्ष्णस्तृतीयादग्निमुत्थितम् ॥ ८ ॥ आदिशद् भूतरूपं तं भस्मीकृत्य भृगोः सुतम् । ततश्छागासुरं क्रूरं प्रवृद्ध दग्धुमर्हसि ॥ ९ ॥ इत्युक्तः क्व गतोऽसीति वह्निर्मुद्राव भार्गवम् । विप्रद्रुतो भयात् सोऽपि बभ्राम भुवनत्रयम् ॥ १० ॥ 15. रक्षितारमदृष्टान्यमृते भसितभूषणात् । ततस्तनीयसी कृत्वा तनुं स्वां योगशक्तितः ॥ ११ ॥ विवेश शर्मणे शंभोः श्रवणेन शिवान्तरम् । स तस्योदरमाविश्य शङ्करस्य शिवङ्करम् ॥ १२ ॥ ददर्श च जगद्विश्वं + + विश्वतश्वसत् । 20. देवोऽपि दिव्यदर्शित्वान्निशाम्य स्वोदरेऽसुरम् ॥ १३ ॥ * Hetameter HWAR electimesnews Inter aore १. 'र' ख. पाट:.

·33 वास्तुपूजा सप्तमोऽध्यायः। 1. मा भैर्भार्गव! तुष्टोऽहं नयबुद्ध्यानया तव । अत्रोषितोऽसि पुत्रो मे.निर्गच्छ स्वेच्छया ह्यतः ॥ १४ ॥ अग्रयग्रहपदं दत्वं तथैश्वर्य महत् तव । अथ शुक्रः प्रणम्येशं विज्ञाय जगदीश्वरम् ॥ १५ ॥ 5. कृतार्थोऽनुगृहीतोऽस्मि मतोऽन्यः कोऽधुना कृती। इत्युक्तः प्रणतं प्रीतः शुक्रं वकेन्दुशेखरः ॥ १६ ॥ तुष्टोऽस्मि वरयाभीष्टं वरं शुक्र! प्रियोऽसि मे । सोऽपि वने वरं तत्र तच्छागदनुजं पुरः ॥ १७ ॥ पुरारेः पातयन् पझ्झामभयस्तस्य वाञ्छितः । 10. अथाघोवदनं दैत्यं दण्डवत् पतितं क्षितौ ॥ १८ ॥ प्राह प्रसन्नवदनः सर्व ददि वरं च यत् । वाञ्छितं छाग! तत् तुभ्यमित्युक्तः प्राह शङ्करम् ॥ १९ ॥ त्वदनिष्टं यदज्ञानान्मयेश! दुरनुष्ठितम् । क्षन्तुमर्हसि तत् क्ष्मायां वसिष्ये त्वत्प्रसादतः ॥ २० ॥ 15. अविरोधेन देवानां वरमेतत् प्रयच्छ मे। मयि ब्रह्मादयो देवा वसन्तः सन्तु पूजिताः ॥ २१ ॥ श्रुत्वैतच्छूलहस्तोऽपि प्राह वस्तुं वरं त्वया । याचितो यत् ततो नाम्ना वास्तुपोऽसि तथास्तु ते ॥ २२ ॥ अद्यप्रभृति भूलोके दैवं वान्यच्च मानुषम् । 26. कुर्वन्तो वास्तु वासार्थ प्रथमं त्वां यजन्तु ते ॥ २३ ॥ १. 'म' क. पाठः.

·5. 34 शिल्परले [पूर्वमागः 1. पुष्पैश्च धूपदीपैश्च बलिभिश्च महार्हणैः। त्वं च वदेहसंस्थाश्च पूज्याः स्युर्देवताः क्रमात् ॥ २४ ॥ एवं मयैव विहितं कुर्वता वास्तुपूजनम् । तदायतनवेश्मादौ वसतां सन्तु संपदः ॥२५॥ अकृत्वा (वास्तुयजनं प्रासादभवनादिकम् । कृतं तदासुरं सर्व भूयात् तत्र च यत् कृतम् ॥ २६ ॥ इति दत्त्वा वरं देवः शुक्रवास्तुपयोः समम् । वस्तुं देवान् नियुज्यास्मिन् तत्रैवान्तरधीयत ॥ २७ ॥ यद्देशदिङ्मुखं शंभोः पादयोः पतितोऽसुरः। 10. शुक्रेण देवैरुषितस्तथैवाभूद् विभोर्वरात् ॥ २८ ॥ तथैवाधोमुखोऽद्यापि वास्तुरीशानदिक्छिरः ॥ २८३ ॥ ईशे तस्य शिरस्तदा विनिहितः पादौ निर्ऋत्यां स्थिती वायव्ये च हुताशने च मुजयोः पयां तथा कूपरे। क्षिप्तं वक्षसि हस्तयोस्तलमिति प्रोक्ता च तस्य स्थिति- 15. स्तस्याङ्गेषु च देवता विनिहिताः प्रोक्ताः क्रमात् सूरिभिः॥24 तस्येशः शिरसि स्थितश्च नयने सव्ये तथा दक्षिणे पर्जन्यश्च तथा दितिश्च वदने चापः पुनः संस्थितः । भूयस्तस्य च कन्धरे विनिहितः स्यादापवत्सस्तथा पश्चात् तस्य तथासयोर्विनिहिते स्यातां जयन्तादिती॥ ३० ॥ 20. भूयो महेन्द्रप्रमुखार्गलाद्याः संस्थापिताः स्युर्भुजयोः क्रमेण । सावित्ररुद्रौ सवितेन्द्रजिच्च भूयः प्रकोष्ठद्वयसंस्थिताः स्युः ॥

·.
वास्तुपजा]
सप्तमोऽध्यायः।
ब्रह्मा च नाभौ स्तनयोईयो च
संस्थापितौ चार्यमहीधरौ च।
कुक्षौ विवखांश्च तथैव मित्रः
पादइये स्युः पितरो निविष्टाः ॥ ३२ ॥
5. इन्द्रश्च मेढ़े वृषणहये च पश्चात् तथैवेन्द्रजयो निविष्टः।
शिष्टा यथायुक्तिगतास्य देहे प्रत्येकमासांप्रवदामि पूजाम् ॥
अथा(न्यान्येषां) मते वास्तुनिकुञ्जः प्राक्शिरो भवेत् ॥ ३४ ॥
अधोमुखो महीपृष्ठे वक्ष्ये तत्स्थामरान् क्रमात् ।
तस्योत्तमाले विज्ञेया + + काभिधदेवताः ॥ ३५ ॥
10. सविता दक्षिणमुजे सवित्रः कक्ष उच्यते ।
आपश्चैवापवत्सश्च सकक्षे वामतो भुजे ॥ ३६ ॥
विवस्वान् दक्षिणे पार्श्वे वामपाचे महीधरः ।
मध्ये ब्रह्मा स्वयं तद्वन्मित्रः पुंस्त्वेऽभिधीयते ॥ ३७ ॥
इन्द्रश्चन्द्रजयश्चैव दक्षिणे पाद ईरितः ।
15. रुद्रो रुद्रजयो वामपादे शेषा- बहिः स्थिताः ॥ ३८ ॥
गृहे गहे मनुष्याणां विवुधानां तथैव च ।
ग्रामखेटपुरादौ वा कार्य स्याद् वास्तुपूजनम् ॥ ३९॥
कर्मादौ च समाप्तौ च मध्ये च शुभमिच्छता।
सुमुहूर्ते विशुद्धेऽस्मिन् गोमयालिप्तभूतले ॥ १० ॥
20. मण्डूकाख्यपदेनाथ तत्परेणाथवान्यतः ।
पिष्टैः प्रोक्तक्रमात् कार्य मण्डलं सुमनोहरम् ॥ ४१ ॥

·शिल्परने . 5. 36 [पूर्वभागः ईशानाद्याः श्वेतकृष्णौ च शुक्लः श्यामो रक्तः श्यामकृष्णाच्छवर्णाः । रक्तश्यामौ शुक्लकृष्णौ च रक्तो दूर्वाश्यामः पीतकृष्णो जपाभः ॥ ४२ ॥ धूम्रो रक्तः शङ्खवर्णोऽमृताभः कृष्णः सन्ध्यामेघरुग् धूम्रकृष्णौ । हेमाभस्ते धूम्रमुक्ताजपाभाः श्यामश्वेतौ कृष्णरक्तौ क्रमात स्युः॥ ४३ ॥ सिन्दूराभास्त्वार्यकाद्याश्चतस्रः 10. श्वेतश्यामौ धूम्रकृष्णौ क्रमेण । सावित्राद्याः पीतरक्तौ घनाभौ मध्ये ब्रह्मा तप्तहेमप्रभः स्यात् ॥ ४४ ॥ शर्वस्कन्दः श्वेतवर्णोऽर्यमाहो रक्तः कृष्णो जम्भकोऽन्यः सिताभः । रक्तवर्णा द्याः स्युर्मन्दारातवाभाः क्रमेण ॥ ४५ ॥ तत्तवर्णपरागैर्वा चित्रिते मण्डलोत्तमे । मनोहरे गुरुपूजनामुपहारैः समाचरेत् ॥ ४६ ॥ (कलि?) आश्रित्य मार्ग मतिमानथैषा- 20. मेकं च वास्तुं पारपूजयेत् तु । अङ्गेषु तस्याप्यथ देवताश्च सङ्कल्प्य सम्यग् परिपूजयेत् ताः ॥ १७ ॥ 15.. श्यामा धूम्रा चरक्या- ·सप्तमोऽध्यायः । ३ . 37 वास्तुपूजा] 1. परेशपूजाथ घृताक्षताभिः पर्जन्यकस्योत्पलगन्धतोयैः । पीता जयन्तस्य भवेत् पताका रक्तानदीपैश्च यजेन्महेन्द्रम् ॥ सूर्यस्य पीतान्नवितानकाभ्यां सत्यस्य साज्येन तथोदकेन । गोधूमकान्नेन भृशस्य पूजा कार्यान्तरिक्षस्य तु मांसमाषैः ।। 5. अग्निं सुवाभ्यर्च्य तथैव लाजैः पूषाख्यमिष्वा वितथं च हेम्ना। मध्वोदनाभ्यां च गृहक्षताख्यं मांसौदनाभ्यां यममर्चयेच्च ॥ ॥ गन्धर्वमिष्ट्वा कुसुमैः सुगन्धैः स्यात् पक्षिजिह्वा त्वथ भृङ्गराजे । पूजा मृगस्याथ तिलैर्यवैर्वा सिद्धं निर्ऋत्यै कृसरं यथावत् ॥ 51 दौवारिकं शोभनदन्तकाष्ठैः सुग्रीवमिष्ट्वा तु यवैः सधूपैः । 10. स्तम्बैः कुशानामथ पुष्पदन्तं तद्वज्जलेशं सितपुण्डरी कैः ॥ : मध्वक्षताभ्यामसुराय पूजा शेषाय चान्नं घृतमिश्रितं स्यात् । नीवारकान्नेन तु रोगपूजा चाज्येन वायोघृतलड्डुकैश्च॥ 53 नागप्रसूनैरपि नागपूजां कुर्यात् तु मुख्याय तु मोदकैश्च । फल्लाटसंज्ञस्य समुद्गमन्नं सोमाय राज्ञे मधुपायसाज्ये ॥५४॥ 5. भूयोऽक्षतैरर्गलमर्चयित्वा संरक्तशाल्यन्नघृतैर्दितिं च । माषान्नभक्ष्यैरदिति यथावद् द्वात्रिंशदित्थं क्रमशो विभावयेत् ॥ 53 आपस्तु दुग्धेन तथापवत्सः पूज्यस्तु दमा घृतलड्डुकैश्च । सावित्रमिष्ट्वाथ कुशैर्गुलान्नैस्तथा सवित्रे यजनं विदध्यात् ॥ 51 हारिद्रमन्नं सघृतं तथेन्द्रजयाय. शस्तं वलिकर्मणीह । 0. रुद्राय मांसं विहितं तु पक्कं मांसं तथा रुद्रजये त्वपक्कम् ॥ तथापि पूज्याः सममार्यकाद्यास्ते लडुकैलोहित शुक्लभक्तः । तथैव माषैः सघृतैर्यथावत् स्वस्वप्रदेशे विधिवत् क्रमेण ॥५८॥ lione ·३८ शिल्परते VI 5. 38 [पूर्वमागः 1. ब्रह्माणमाज्याक्षतपश्चगव्यैः पुष्पैः सगन्धैश्चरुणा तिलैश्च । यथा विरिश्चं परिपूजयेद् गुरुस्तथैव वास्तुः परिपूजितव्यः ॥ ३५ संपूज्य च प्राग् घृतपायसेन शर्वाह्वयस्कन्दमथो यजेत ॥ याम्येऽर्यम्णे समांसाज्यस्ततः पिचासृगामिषैः ॥ ६ ॥ जम्भकाय तु वारुण्यां पिलिपिञ्छाय चोत्तरे । सान्द्रलोहितपुष्पान्नैलिमत्र प्रदापयेत् ॥ ६ ॥ मांसौदनघृतापूरैशान्यां चरकीवलिः । मार्गे पीतेन मांसेन विदार्ये बलिमर्पयेत् ॥६२ ।। पूतनायां तु राक्षस्यां दधिरक्तौदनैर्बलिः । 10. क्षीरपित्तास्थिरतान्नैर्वायव्यां पापराक्षसीम् ॥१३॥ अथ देवासुरगन्धर्वयक्षपितरः सनागराक्षसकाः। पूर्वाद्यष्टदिशासु क्रमशः सपिशाचका ग्रहाः पूज्याः ॥ १४ ॥ एतेषां भूतकूरान्नैर्बलिमण्डलबाह्यतः । पूर्वादिदिवष्टकेपु शर्वस्कन्दादिके बहिः ॥ ३५ ॥ प्रत्येकमुक्तद्रव्याणामलाभे कुसुमाक्षतैः । सगन्धधूपदीपैश्च शुद्धान्नेन स्मृतो बलिः ॥ ६६ ॥ इत्येव वास्तुपुरुषं ब्रह्माणं च सदैवतम् । संपूज्य च बलिं दत्त्वा तत्तन्नाम्ना प्रसादयेत् ॥ ६७ ॥ इति शिल्परले वास्तुपूजाविधानं नाम सप्तमोऽध्यायः । 15. 20.

·39 1. } अथाष्टमोऽध्यायः अय ग्रामादीनां दारविधिः। ग्रामादितचद्विस्तारेऽप्येकाशीतिपदे कृते । तचत्पदे महाहारमुपहारं च कारयेत् ॥ १॥ 5. आदित्ये स्थापिते द्वारे पुत्रनाशोऽय जायते । मित्रभङ्गस्तु सत्ये स्याद् भृङ्गे पथि निरुध्यते ॥ २ ॥ अन्तरिक्षे कृते द्वारे विनाशमधिगच्छति । पावके च कृते द्वारे म्रियते वेश्मनः पतिः ॥ ३ ॥ तत्र पूष्णि कृते द्वारे नश्येद् वारणपोषणे । 10. वितथे स्थापिते द्वारे पत्युर्मरणमादिशेत् ॥ ४ ॥ गृहक्षतपदे द्वारे कृते सम्पद्विवर्धनम् । यमे द्वारे कृते सर्वनाशं च मरणं भवेत् ॥ ५ ॥ गन्धर्वे निर्मिते द्वारे सर्वकर्मविवर्धनम् । मृगराजे विपद् द्वारे मृगे सस्यविनाशनम् ॥ ६ ॥ 15. नैर्ऋतौ मरणं विद्याद् दौवारिकपदे भयम् । सुग्रीवे सर्वलाभः स्यात् पुष्पदन्तेऽखिलो गुणः ॥ ७ ॥ वरुणे स्थापिते द्वारे मित्राद् वा चोरतो भयम् । असुरे च कृते द्वारे नित्यमाधि वदेद् भयम् ॥ ८ ॥ शोषणे च कृते द्वारे शुष्यते निखिलो गुणः । 20. रोगे यदि कृते द्वारे पाण्डुरोगो भविष्यति ॥ ९॥ पवने स्थापित द्वारे नरो वातेन पीड्यते । नागे च निर्मिते द्वारे शीघ्रं नागभयं भवेत् ॥ १०॥ १. 'वदेत्' ख. पाठः, ·शिल्परने [पूर्वभागः 1. मुख्ये यदि कृते द्वारे ब्रह्मण्यो भवति क्षणात् । फल्लाटे च कृते द्वारे वैशिष्टयं लभते नरः ॥ ११ ॥ निशाकरे कृते द्वारे यज्ञशीलो भविष्यति । अर्गले च कृते द्वारे जले(तीन)मरणं भवत् । १२ ॥ 5. अदितौ निर्मिते द्वारे कुक्षिरोगं विनिर्दिशेत् । उदितौ स्थापिते हारे वनिताकूपनाशनम् ॥ १३ ॥ रुद्रे यदि कृते द्वारे वह्निना दह्यते गृहम् । पर्जन्ये चेन्धनं नश्येत् जयन्ते जयमाप्नुयात् ॥ १४ ॥ माहात्म्यं चैव माहेन्द्रे हिद्वारे (तु) कृते वदेत् । अथ द्वे प्राङ्मुखे द्वारे कुर्याद् दे दक्षिणानने ॥ १५ ॥ द्वारे प्रत्यङ्मुखे द्वे च द्वे च कुर्यादुदङ्मुखे । माहेन्द्रे प्राङ्मुखं द्वारं जयन्ते च स्मृतं वरम् ॥ १६ ॥ गृहक्षते च गन्धर्वे द्वारं याम्यमुखं पृथक् । द्वारं प्रत्यङ्मुखं पुष्पदन्तसुग्रीवके तथा ॥ १७ ॥ 15. फल्लाटे वाथ मुख्य वा कुर्याद् द्वारमुदङ्मुखम् । गृहक्षते च माहेन्द्रे द्वारं ब्राह्मणपूजितम् ॥ १८ ॥ गृहक्षतपदे पुष्पदन्ते द्वारं नृपस्य तु । फलाटे पुष्पदन्ते च द्वारं वैश्यस्य पूजितम् ॥ १९ ॥ माहेन्द्रेऽपि च फल्लाटे द्वारं शूद्रजनस्य तु । 26. जयन्ते वाथ गन्धर्वे देवारिकपदे पुनः ॥ २० ॥ 10. १. 'प' क. गठः. २. 'दो' ख. पाठः.

·Tim 41 प्रामादिषु देवालयनियमः] नवमोऽध्यायः । 1. मुख्ये वा सर्ववर्णानां शुभदं द्वारमिष्यते महाद्दारक्रमः प्रोक्त उपद्वाराणि सन्ति चेत् ॥ २१ ॥ भृशे पूष्णि च भृङ्गाख्ये दौवारे शोषनागयोः । उदितावपि पर्जन्ये विन्यसेद् युक्तितः पुनः ॥ २२ ॥ 5. यत्र स्थलेऽष्टमो राशिस्तत्र द्वारं न विन्यसेत् । यत्रोन्नतं ततो द्वारं यत्र निम्नं ततो गृहम् ॥ २३ ॥ द्वारं यत्र च विहितं तद्दिगधीशाधिपं च तद्धाम । एकतलं वा हितलं द्वितले हिमुखं च निर्मुखं वा स्यात् ॥ हारस्तम्भन्यासो जन्मनि तस्योदितं च शिल्पिवरैः । 10. आजन्मान्तं निम्नं मार्ग द्वारस्तारतोऽथ सदृशमपि ॥ २५ ॥ अब्धिगुणीकृततारे योनिः स्वीया भवेद् यथा तस्य । एतन्मण्डपतारं किप्कुमितं वा भवेच्च मात्रमितम् ॥ २६ ॥ इति शिल्परत्ने द्वारविन्यासलक्षणं नाम अष्टमोऽध्यायः । 15. अथ नवमोऽध्यायः। अथ ग्रामादिषु देवालयनियममाह- तीर्थान्ते तटिनीतटे जलनिघेस्तीरे सरित्सङ्गमे शैलाग्रेऽद्रितटे वनोपवनयोरुद्यानदेशे तथा । सिद्धाद्यायतनेषु वा गुरुवरो प्रामे पुरे पत्तने 20. वान्यत्रापि मनोरमे सुरसमियायै क्षितिं कल्पयेत् ॥ १॥ प्राचि प्रतीचि च हरौ निजदिश्युमेशे वायौ निमुम्भजिति तारकजित्युदीच्याम् ।

·42 ४२ 5. शिल्परले [पूर्वभागः 1. ग्रामादिकेषु निर्ऋतौ गणपार्ययोश्च गृह्णातु भूमिमखिलेष्वपि मध्यतो वा ॥ २ ॥ परिघं तु त्रिदण्डादि यावद् द्वात्रिंशतिदण्डकम् । तदेव चाष्टदिशि च कर्तव्यं शिवमन्दिरम् ॥ ३ परिघाभ्यन्तरे वापि पैशाचिकपदे गुरुः । मानुषे तु पदे वाथ कर्तव्यं शिवमन्दिरम् ॥ ४ ॥ पैशाचिकपदे कुर्यादालयं तु पराङ्मुखम् ॥ ४ ॥ मध्येऽजः स्वपदे धनेशतरणी प्रागीशमध्येषु मा शर्वाणीरमयोयमेन्द्रदिशि गोशालेन्दुरक्षोग्निषु । 10. काली. दण्डधराशरेन्दुपु जनन्यो + विधौ भारती स्याहा क्षेत्रप ईश्वरेन्द्रशशिषु ज्येष्ठानिलाब्धीशयोः ॥५॥ सूर्ये सूर्यो भृशे विष्णुस्तथाधीशे + + + + ॥ ६ ॥ + + + + + + + + सुग्रीवे शास्तुरालयम् । भृङ्गे जनन्यो ज्येष्ठायां वायौं चण्ड्यास्तु मुख्यके ॥ ७ ॥ कुबेरे च महाकाल्यां मातॄणां च निशाकरे । अदितौ वास्तु चामुण्ड्याः शस्तमैशे शिवालयम् ॥ ८ ॥ निर्ऋतौ वा जयन्ते वा गोशाला च बनेऽथवा । देवतानां तु विन्यासमपरे जगुरन्यथा ॥ ९ ॥ तग्रामपुरराष्ट्राणां स्यान्मध्ये ब्रह्मणो गृहम् । प्राच्यां वा पश्चिमे विष्णोामादीनां च सम्मुखम् ॥१०॥ पराङ्मुखं स्यादेशान्यां मानुषे शिवमन्दिरम् । स्वयंभूर्दैवतं चार्प यत्र तत्रैव शोभनम् ॥ ११ ॥ 15. 20.

·43
5.
विमानकरणे खातविधिः दंशमोऽध्यायः ।
1. प्राच्यामैशेऽथवा मध्ये गौर्याः सूर्यस्य च श्रियः।
मातॄणां दक्षिणे धाम शास्तुः काल्याश्च नैर्ऋते॥ १२ ॥
षण्मुखस्य च वारुण्यां ज्येष्ठायास्तदनन्तरम् ।
वायौ सौम्ये च दुर्गाया लोकेशानां स्वगोचरे ॥ १३ ॥
इन्द्रेशसौम्यमध्ये वा क्षेत्रपालनिवेशनम् ।
गोशाला दक्षिणे प्राच्यामनुक्तानां तथैव च ॥१४॥
मन्दिरं कारयेत् तत्र युक्त्या (सर्व) महामतिः ।
उग्राः पराङ्मुखाः शस्ता नृणां सौम्यास्तु संमुखाः ॥१५॥
ईशादिप्रेतेशपर्यन्तदिवस्थाः
10.
प्रासादा ग्रामादिकेषु ध्वजोत्थाः ।
गोयोन्युत्थाः शेषदिक्सस्थिताः स्यु.
स्तत्स्थाप्यारी चेष्यते तत्सयोनिः ॥ १६ ॥
इति शिल्परले देवालयस्थाननियमो नाम
नवमोऽध्यायः।
15.
अथ दशमोऽध्यायः ।
अथ विमानकरणे खातविधिः ।
स्निग्धं चैव तथास्निग्धं द्विविधं भूमिलक्षणम् ।
चिक्कणा शर्कराळ्या वाप्यशक्यखननक्रिया ॥१॥
या सा स्निग्धा मही ख्याता तनुवालुकसंयुता।
20. पुरुषाञ्जलिमात्रे तु दृष्टा तोयसमन्विता ॥ २ ॥
अक्लेशात् खननं यत्र सा स्निग्धाख्या मही स्मृता।
हस्तमात्रं खनेत् स्निग्धभुवमन्यत् तथाजलम् ॥ ३ ॥

·M ४४ 1. 5. 10. शिल्परत्ने [पूर्वभागः खात्वा क्षितिं तां पुरुषप्रमाणं जलान्तमश्मावधि वा सुलग्ने । पादोनमापूर्य विशुवेद्या रात्रौ यजेद् दिश्यथ वास्तुमैश्याम्॥ युगाश्रे तूक्तमाने तु मानसूत्रं विधाय तु । तदन्याकृतिगेहानां ततस्तत्संभवक्षमाम् ॥ ५ ॥ मात्वा विधाय सूत्राणि वेदाभं खातमाचरेत् । अथाधारशिलां न्यस्य गर्तेऽस्मिन् कल(शं) न्यसेत् ॥ ६ ॥ पद्मानि कर्मयुक्तानि योगनालं ततोपरि । पीठस्य तारार्धततां तदर्धविस्तारयुक्तां प्रकरोतु मन्त्री। वा पादपद्मस्य ततां तदर्धतुङ्गामथाधारशिलां सुलंग्ने ॥ ७ ॥ भाविप्रासादपीठादिमानेन परिकल्पयेत् । आधाराख्यशिलाकुम्भपद्मकर्मादिमानकम् ॥ ८३ ॥ स्तम्भोच्चस्य षडंशविस्तृततदष्टांशाधिकोचो घटः पद्मोऽष्टांशसमुच्छ्रयोच्छ्रयनवांशोनप्रथोऽटच्छदः । अष्टांशायततविपांशरहितव्यासायता|च्छ्यः कर्मों नागयवाग्रतो हिगुणमूला योगनालप्रथा ॥ ९ ॥ आधा(र?राख्य)शिलामध्ये निधिकुम्भं शिलाकृतम् । ताम्रजं वाथ विन्यस्य नानारत्नादिपूरितम् ॥ १० ॥ तदूचे दृषदम्भोज कर्णिकायां तथास्य तु । भाविदेवमुखं कूम विन्यसेद् विधिना निशि ॥ ११ ॥ तदूर्ध्वं रजताम्भोजगतं रजतकच्छपम् । तदूर्ध्वदेशे स्वर्णाब्जे स्वर्णकूर्म निधापयेत् ॥ १२ ॥ तत्पाददृषदोर्मध्यसमायामं प्रनालकम् । कूर्मस्योपरि संस्थाप्य कारयेद् गर्तपूरणम् ॥ १३ ॥ 15. 26.

·45
दिक्परिच्छेदः] एकादशोऽध्यायः ।
१५
1. सशकरैर्वालुकैश्च मृद्रिश्च दृषदादिभिः ।
दृढं प्रपूरयेच्छुद्धैर्जलैराप्लुत्यु मुद्गरैः ॥ १४ ॥
मुसलैर्वृहच्छिरस्कैस्तु निहत्य दृढतां नयेत् ।
गजसञ्चारणं तत्र बहुशः कारयेत् पुनः॥ १५३ ॥
5. एवं दृढतरं कृत्वा समीकृत्य जलादिभिः।
दिग्ज्ञानप्रक्रियादक्षः स तत्कर्म समारभेत् ॥ १६ ॥
इति शिल्परले खातविधिर्नाम
दशमोऽध्यायः ।
10.
अथैकादशोऽध्यायः।
अय दिक्परिच्छेदः।
अ(ब्जा?ब्धा)रादिसमीकृते क्षितितले संस्थाप्य शकुं समं
तन्मूलाहितसूत्रसंभ्रमणतः संलिख्य वृत्तं भुवि ।
प्रत्यग् प्रागपि वृत्तवर्तिनि ततश्छायाग्रके प्राङ्मुखं
सूत्रं न्यस्य सुसाधयेद्धरिजलेशाशे ततश्चेतरे ॥१॥
15. कृत्वा भूमितले समे करमितव्यासार्धवृत्तं च त.
न्मध्येऽर्कागुलशकुमत्र परिघिच्छायाग्रयोगेऽङ्कायेत् ।
पश्चाद् विन्दुमनन्तरेऽपि दिवसे कृत्वा तयोः शङ्कर-
व्यंशे प्राग्दिनजं प्रणीय दिशमिन्द्राब्धीशयोः साधयेत् ॥२॥
तोयसिद्धवसुधावलयान्तन्यस्तलम्वककृतार्जवशङ्कोः ।
20. यत्रभा विशति मुञ्चति वृत्तं तौ दिशौ वरुणवासवयोः स्तः ।।
याति भानुरपमण्डलवृत्ते दक्षिणोत्तरदिशोरनुवेलम् ।
तेन सा दिगनृजुः प्रतिभाति स्यादृजुः पुनरपक्रममौा ॥४॥

·. 5. 46 ४६ शिल्परले [पूर्वभागः छायानिर्गमनप्रवेशसमयार्कक्रान्तिजीवान्तरं क्षुण्णं स्वश्रवणेन लम्बकहतं स्यादङ्गलाद्यं फलम् । पश्चाद् विन्दुमनेन रव्ययनतः संचालयेद् व्यत्ययात् स्पष्टाः प्राच्यपराथवायनवशात् प्राग्विन्दुमुत्सारयेत् ॥ गजदन्तादिभिर्वाथ खदिरादिभिरेव वा । अविकारवद्भिरत्यर्थमतितिग्मातपेऽपि च ॥ ६ ॥ यथेष्टपरिधिः शकुस्तुल्यमूलाग्रको भवेत् । शिलातले वा भूमौ वा समायां स्थापयेच्च तम् ॥ ७ ॥ शकुमार्जवसंयुक्तं कल्पितद्वादशाङ्गलम् । तदग्राद् भागपर्यन्तमानश्रुतिरिहोच्यते ॥ ८॥ सायनार्कभुजाजीवपरमक्रान्तितासिता। लम्बकाप्ताग्रजीवा स्याच्छायाकर्णहता हृता ॥ ९ ॥ त्रिज्ययाग्राङ्गुलं याम्ये विषुवहायुतं भुजा। सौम्याथ सौम्ये (का)लेऽपि न्यूनमग्राङ्गुलं यदि ॥ १० ॥ शोषयेद् विषुवद्भायाः सौम्यो वाहुस्तदापि च । विषुवहां त्यजेत् तस्माद् रवावुत्तरगेऽधिकात् ॥ ११ ॥ याम्य एवं तदा याहुस्तच्छायाकृतिभेदतः । मूलं कोटिः श्रुतिश्छाया त्रिभिस्त्र्यनं भवेदिदम् ॥ १२ ॥ भ्रामयित्वाथ तत् व्यधं यावच्छायानुगा श्रुतिः । कोट्या पूर्वापरे ज्ञेये बाहुना दक्षिणोत्तरे ॥ १३ ॥ 10. 5. २ 20. Mestions १. 'गो' २. टिश्रु' ख. पाट:.

·5. 17 दिक्परिच्छेदः] एकादशोऽध्यायः । अथवाक्षज्योना यदा क्रान्तिः सौत्रिज्ययागताम्() । अक्षज्यया विभज्याप्तशङ्कः स्यात् सममण्डले ॥ १४ ॥ अक्षज्याघ्नः परक्रान्त्या हृतः शङ्कः स दोर्गुणः । तच्चापमेव भानुः स्याच्चकाध वा तदूनितम् ॥ १५ ॥ एवं रवेः समानीय सममण्डलगं स्फुटम् । यस्मिन् काले समायातीत्यवगम्य दिवाकरम् ॥ १६ ॥ सममण्डलमस्यैव छायापूर्वापरास्फुटाम् ॥ १६ ॥ माक्षे शङ्कमिनाङ्गलं समतले कृत्वा पृथक्षाल(?)ज. च्छायागारचितत्रिबिन्दुपरिवृत्त्योत्पाद्य मत्स्यद्वयम् । 10. तत्सौष्ठमसीरोत्थ सूत्रं न्यस्य सुसाधयेद् यमधनेशाशे ततश्चेतरे ॥ १७॥ एतेष्वेकेन मार्गेण ज्ञेयं पूर्वापरं दिशम् । अधऊर्ध्वदिशौ ज्ञेयौ लम्बकेनैव नान्यथा ॥ १८ ॥ सिद्धा प्राक्पश्चिमा दिग् या ब्राह्मी प्राचीति सा स्मृता। प्रागडू दक्षिणे नीत्वा या साप्यैन्द्रीति कथ्यते ॥ १९॥ प्रागङ्कमुत्तरे किञ्चिन्नीत्वा सैशीति कथ्यते । शिवालयादिकरणेष्वेशी प्राचीति केचन ॥ २० ॥ विप्राद्यावासकरणे स्यादैशीत्यपरे जगुः । शङ्कुच्छायादिभिः सिद्धा सैव वा सर्ववस्तुपु ॥ २१ ॥ + + + 15. wiremename १. 'ते' क. पाठः, ·/. 10. शिल्परने [पूर्वभागः अथ चतुरश्रीकरणम् । प्रागग्रं सूत्रमुर्व्यामृजुतरमभिकल्प्यास्य मूलाग्रगाभ्यां सूत्राभ्यां मत्स्ययुग्मं यमशशिहरितोः कल्पयित्वात्र सूत्रम् | कृत्वा दिवङ्कयित्वा सममिह निहितैः सूत्रकैः कोणमत्स्यान् 5. कृत्वास्फाल्यैषु सूत्रं रचयतु चतुरश्रं पुरः क्षेत्रक्लुप्तौ ॥ २२ ॥ इति शिल्परने दिक्परिच्छेदो नाम एकादशोऽध्यायः । अथ द्वादशोऽध्यायः। अथ गर्भन्यासः । ग्रामादीनां च सर्वेषां गर्भन्यासोऽर्हति क्रमात् । स्थानीये च द्रोणमुखे खवटे प्रतिनागरे ॥ १ ॥ ग्रामे च निगमे खेटे महेन्द्रे च गृहक्षते । विष्णोः स्थाने शिवस्थाने स्कन्दस्थानेऽथवा पुनः ॥ २ ॥ स्थापयेद् ग्रामरक्षार्थ सर्वकामाभिवृद्धये । अनुक्तानां तु सर्वेषामजभागादिपु न्यसेत् ॥ ३ ॥ वापीकूपतटाकादौ तथा वा सेतुबन्धने । गर्भ तदुक्तभागे वा पूर्वायां दिशि वा तथा ॥ ४ ॥ पुरुषाञ्जलिमात्रे तु श्वभ्रे गर्भ निधापयेत् । ब्रह्मादीनां च देवानां देवीनां द्वारदक्षिणे ॥ ५ ॥ स्तम्भमूलेऽथवा योगमूले गर्भ निधापयेत् । होमस्तम्भे प्रतिस्तम्भे पाटुकोचे प्रतेरधः ॥ ६ ॥ ततोन्नतं च निम्नं च गर्भ सर्वविनाशकृत् । पुरुषाञ्जलिमात्रे तत् खाते वाखिलधामसु ॥ ७॥ 15. 20.

·गर्भन्यासः] 49 द्वादशोऽध्यायः। 1. पादावशिष्टे खाते वा विन्यसेत् प्रथमेष्टकाम् । तुलाभाराभिषेकादिमण्डपे वा तथा पुनः ॥ ८ ॥ पाषण्डाश्रमिणां वासे तथैव च महानसे | जात्यन्तराणां सर्वेषां वासे नाट्यसभासु च ॥ ९ ॥ 5. प्रासादे मण्डपे साले गोपुरे च तथैव च । सदने परिवाराणां विन्यसेत् प्रथमष्टकाम् ॥ १० ॥ स्वस्थाने गर्भविन्यासं तत्तच्चिन कारयेत् ॥ १० ॥ नागैमित्तिततिं विभज्य चतुरो बाह्ये विधायांशका- नन्तस्त्रीनखिलेषु गोभिरजिते षड् द्वा(?)च पाण्मातुरे । 10.. भूतैस्त्रीनपि चैककं वितनुयाद् गर्भ परांशे स्थितं विप्रस्योपरि पादुकस्य भुवि राज्ञोऽधःक्रमादन्ययोः ॥११३ ॥ यद्यत्स्थाने तु गर्भः स्यात् तत्रस्थाः प्रथमेष्टकाः । मर्मादीनि परित्यज्य वास्त्वते स्थापयेदिमाः ॥ १२ ॥ वास्तुमर्मसु निक्षिप्ता यदि स्युः प्रथमेष्टकाः । 15 स्थाननाशो भवेत् कर्तुर्दुःखं मरणमेव वा ॥ १३ ॥ सुमुहूर्ते सुनक्षत्रे विन्यसेत् प्रथमेष्टकाम् । शैले देवादिनिलये शैल्यः स्युः प्रथमेष्टकाः ॥ १४ ॥ इष्टकाभिस्तु कर्तव्या इष्टका इष्टकालये। संमिश्रे तु शिलाभिस्तु तरुभिस्तरुमन्दिरे ॥ १५ ॥ 20. मार्तिक्यो वाथ सर्वेषां विमानानां शुभावहाः । पुंसां पुमिष्टकाः शस्ताः स्त्री स्त्रीणामिति केचन ॥१६॥ to ·50 ५० 1. 5 . 10. शिल्परने [पूर्वभागः पुमिष्टकाश्च सर्वेषां सर्वाभिप्रायसिद्धिदाः । करायतास्तदर्धाशविस्तृताष्टाङ्गुलोच्छ्रिताः ॥ १७ ॥ सुपक्का लोहितरुचः खण्डस्फोटादिवर्जिताः ॥ १८ ॥ नवसंख्यास्तु वा पञ्च कार्याः स्युः प्रथमेष्टकाः । अङ्गुलैर्जगतीपतयनुष्टुभिश्च कृतायताः ॥ १९ ॥ कमात् तदर्घविस्तारा विस्तारार्धसमुच्छ्याः । उत्तमादिविमानानां निर्दिष्टाः प्रथमेष्टकाः ॥ २० ॥ वस्वङ्गलं समारभ्य द्वियङ्गलविवर्धनात् । अष्टत्रिंशाङ्गुलं यावदायामं तु तथाविधम् ॥ २१ ॥ आयामा विशालं तु विशालार्घ धनं तथा। नवाङ्गुलं समारभ्य द्वियङ्गलविवर्धनात् ॥ २२ । नवत्रिंशदङ्गुलान्तं दीर्घ तारादि पूर्ववत् । एकादिषोडशान्तानां भूभीनां क्रमशो भवेत् ॥ २३ ॥ अष्टाशामिहिरैस्त्रिधायतितदर्धव्यासपादोच्छ्रिता यहाळहियुगैर्मिता ततिवितत्युत्सेधवात्योऽङ्गुलैः (?)। मार्तिक्यः पुटपाकलोहितरुचः शैल्योऽथवाटेष्टकाः कर्तव्याश्चतुरूनिताश्चतुरुपेता वा गृहौचित्यतः ॥ २४ ॥ नवसंख्यामते पूर्वादीशान्तं मध्यतस्तथा । पञ्चपक्षे न्यसेत् पूवाद्युत्तरान्तं च मध्यतः ॥ २५ ॥ प्रादक्षिण्यक्रमादेव पूर्वानं चोत्तरायकम् । शैल्यो वा ऋजवः सर्वा निम्नोन्नतविवर्जिताः ॥ २६३ ॥ अथाष्टपक्षे विन्यासक्रमः स्यादन्यथैव हि ॥ २७ ॥ 15. 20.

·31
गर्भन्यासः]
द्वादशोऽध्यायः।
५९
1. कृत्वा कोष्ठचतुष्टयं प्रणिहितस्तुर्यश्रमुर्वीतले
कोठे वह्रिदिगाश्रिते पवनके पूर्वाग्रसूत्रे लिखेत् ।
सौम्याग्रे पिशिताशनेश्वरदिशि व्याप्ते च सूत्रे लिखेत्
कोष्ठेष्वेषु निधापयेच्च युगला द्वन्द्वस्थितष्विष्टकाः ॥ २८ ॥
5. अष्टौ चेत् प्रथमेष्टकाश्च विधिवत् संस्थापयेद् बुद्धिमान
प्रादक्षिण्यविधानतः शतमखादीशान्तिमाशास्वपि ।
निम्नं चोन्नतमभ्युदीक्ष्य च समं संस्थापयेत् ताः पुन-
निम्ने दुःखमथोन्नते च महती भीति विघत्ते नृपात् ॥ २९॥
विन्यस्य चैवं पुनरिष्टकां च गन्धोदकैः संपरिपूर्य गर्तम् ।
10. कृत्वा प्रसूनानि परीक्षयेच्च निक्षिप्य चावर्तमथाक्षतानि ॥ 30
तद् दक्षिणावर्तमतीव शस्तं वामं तु निन्धं खलु दुःखदत्वात् ।
शाल्यादिभिः क्षेत्रजमृत्तिकाभिस्तन्मध्यगत परिपूर्य रक्षेत् ॥२॥
-
अथ गर्भ
कुर्यात् पात्रंताम्रक्लुप्तं समं च तद्विस्तारं चायतं चात्र कक्ष्ये ।
15. अष्टाङ्गुलं चार्घसमुच्छ्रितं तत् पादोनमूचे विहितोच्छ्रयं च ॥ 37
हस्तायतं पात्रमथोत्तमं स्यात् त्रैराशिकेनोच्छ्यमत्र कल्प्यम् ।
तथा पिधानस्य समुच्छ्रेयं च करोतु मन्त्री विहितं क्रमेण ॥ 33
स्तम्भायामद्वादशांशोपपन्न-
व्यासं व्यासा|च्छ्यं गर्भपात्रम् ।
20.
तुर्यभ्रं तच्छुद्धशुल्वप्रक्लप्त
स्वोत्सेधाळ्यूनोच्छ्योर्ध्वच्छदाढ्यम् ॥ ३४ ॥

·1. 5. 10. 52 ५२ शिल्परने [पूर्वभाग: ताम्रभाजनविस्तारं पञ्चधा परिकीर्तितम् । रनिद्वादशपतयष्टचतुरङ्गुलमानतः ॥ ३५ ॥ उन्नतं तारतो स्यात् तदर्धे वा त्रिपादकम् । पिधानस्योच्छ्रयं तद् विस्तारसममायतम् ॥ ३ ॥ अथ वामसमोत्सेधमुत्तमं त्विति केचन । पादहीनं मध्यमं स्यादधर्म त्वर्धतुङ्गकम् ॥ ३७ ॥ विस्तारस्य चतुर्थांशोऽप्युच्छ्रयं कोष्ठभित्तिषु । त्रिभाग तु + + पिधानोच्चमथापि वा ॥ ३८ ॥ त्रिचतुर्मात्रविस्ताराद् द्वियङ्गुलविवर्धनात् । पञ्चषदिशदगुल्यन्तं स्यात् पात्रस्य विस्तृतिः ॥ ३९ ॥ समोच्चं वाष्टषट्पञ्चभागोनं वा समुच्छ्रयम् । गृहीतोच्चत्रिभागैकं कोष्ठमित्युच्छ्रयं भवेत् ॥ ४० ॥ तत्तद्धाविविस्तारसमं वाष्टांशहीनकम् । त्रिपादं वा विशालं तवेलायाः प्राविवोच्छ्यः ॥ ११ ॥ तहिचेस्तु घनं कुर्याद् यवैर्हित्रिचतुष्टयः । अथ विस्तारतो भित्तेपनं विंशतिभागतः ॥ १२ ॥ अम्बुराशिमृदा वाथ कुर्यात् तत्कोष्ठभित्तिकम् । येन यत् कर्म निप्पाद्यं तेन तद् गृहगर्भकम् ॥ ४३ ॥ तुर्यश्रं वाथ वृत्तं वा मण्डपाकृति वा पुनः । देवतालसमं गर्भपात्रं स्याद् बलिपीठके ॥ ४४ ॥ समं त्रिपादमध वा तारं तद्दलमुच्छ्रयम् । पीठस्य मध्ये संस्थाप्यं तत्तत्स्थानेऽपि वा पुनः॥ ४५ ॥ 15. 20.

·53 गर्भस्थापनम्] द्वादशोऽध्यायः । 1. कृत्वा पात्रं तु रत्नादीन् निक्षिप्य विधिवत्तथा । यानि यस्य स्वचिह्नानि तानि तत्र समर्पयेत् ॥ १६ ॥ एवं कृत्वा गर्भपात्रं विन्यसेदिष्टकाचिते । रक्षिते विधिवत् पूर्व गर्ने शुद्धविलग्नके ॥ १७ ॥ 5. चतुरश्रीकृताकारा वृक्षपाषाणनिर्मिता । पात्रद्विगुणविस्तारा पश्चाङ्गुलघनान्विता, ॥ १८ ॥ प्रतिमाफलका या सा स्थाप्या तहाजनोपरि । तदूर्वे स्थापयेत् स्तम्भं संश्लिष्टचतुरिष्टकम् ॥ १९ ॥ उग्रादीनां तु सर्वेषां तत्तत्स्थाने विशेषतः । 16. गर्भमादौ विनिक्षिप्य बिम्बं तदुपरि न्यसेत् ॥ ५० ॥ शिलेष्टकाचिते खाते संरक्षेद् वापिकादिषु ॥ ५० ॥ अमरनरविमानद्दारयोगाज्रिमूले विधिवदविकलाङ्गं गर्भमादौ निधाय । तदुपरि विधिनास्मिन् योगमधिं च पूर्व सकलविभवयुक्तं स्थापयेद् गर्भमूर्ध्नि ॥ ५१३ ॥ स्वस्य स्वग्रामकेरप्रभृतिनिजजनस्यापि संपत्प्रसूत्यै (2) गर्भाधानमितीदृशात्मनि सुखं संस्मार्य कर्ता स्वयम् । कारून कर्मकरान् विभाव्य कनकैः सन्तोष्य रात्रौ गुरुं प्रासादं सुदृढं च तक्षकवरैरभ्युज्ज्वलं कारयेत् ॥ ५२३ ॥ '०, इति शिल्परले गर्भस्थापन नाम द्वादशोऽध्यायः । 5.

·No text on this page.