·Birla Central Library
PILANI (Jaipur State)
Class NO ;-
S294.1
Book No :--7791 RST
Accassion No :-16 48/
REQUEST
IT IS EARNESTLY DESIRED THAT THE
BOOK BE HANDLED WITH CARE AND BE
NOT MARKED, UNDE: LINED OR DISFIGUR.
ED IN ANY OTHER WAY, CTHERWISE IT
WILL HAVE TO BE REPLACED OR PAID
FOR BY THE BORPOWER IN THE INTEREST
OF THE LIBRARY.
LIBRARIAN

·No text on this page.

·No text on this page.

·TRIVAN:D) R-UM SANSKRIT SERIES,
No, XCVI.
Sri Setu Laksmi Prasadamiaha,
No. VIII.
THE
RKSAMHITA
WITH
the Bhasya of Skandasvamin and
Dipikâ of Venkata niadhavarya
EDITED BY
K. SĀM BÀSIVA ŚĀSTKI
Cuutor of the Deparlment for the Publication or
Sariskrit Minuscripts, Trivandrum.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF TIIE GOVERNMENT OF
HIER HIGHNESS TIIE MAHARINI REGENT OF TRAVANCORE.
TRIVANDRUM:
L'RINTED BY TIIE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PRESS,
1929.
All Rights Reserved.]

·No text on this page.

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ९६.
श्रीसेतुलक्ष्मीप्रसादमाला ।
ग्रन्थाङ्कः८.
ऋक्संहिता
स्कन्दस्वामिकृतभाष्येण
वेङ्कटमाधवार्यकृतव्याख्यानेन च सहिता ।
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
के. साम्बशिवशास्त्रिणा
संशोधिता।
सा च
अनन्तशयने
महामहिमश्रीसेतुलक्ष्मीमहाराज्ञीशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशिता।
कोलम्बाब्दाः ११०४, ऊस्ताब्दाः १९२९.

·No text on this page.

·INTRODUCTION. This publication in as much as it places for the first time two unpublished commentaries one by Skandas vāmi and another by Venkatamādhava on the Rksamhitā, before the learned world, will turn out, as I hope, to be a striking and momentous event in the history of the Trivandrum Sanskrit Series. The present volume is the first part consisting of the first Adhyāya of the first Aşļaka and the rest will be published in due course. The Bhășya of Skandasvāni on the Rgveda is a very ancient and authoritative one and its publication has cagerly been awaited by scholars. Skandasvā mi was earlier than Sayaņa and Venkatainādha va and was also a righly respected Acārya among the Vedic commentators. The following quotations from the Bhāşya of Sāyana shows that Skandas vāmi was a very ancient and authoritative conmentator. (1) “वराहून् वरशब्दोपपदादायूर्वाद्धन्तेर्वा, हरतेवा, इयतेर्वा, जुहोतेरदनार्थाद्वा 'हु' इत्येतस्य निष्पत्तिरिति स्कन्दस्वामी" (Astakn I, Adhyayiu ti, Varga 14, Rk. 6). (2) "द्विन:पूर्वस्यासुन्प्रत्ययान्तस्य वेदेरेकस्य नो लोपः अन्यस्य प्रकृतिभावश्च स्कन्दस्वामिना निपातितः । पाणिनिना तु नभ्राण्नपादिति सूने न वेत्तीत्येतस्मिन्नर्थे निपातितः । अस्या- र्थस्यानुपपन्नत्वात् स्कन्दस्वामिपक्ष एवाश्रीयते ।" (Aştaka IV, Adhyāy: 1, Varga 5, Rk. 3). From the verse, "स्कन्दस्वामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात् । चकुः सहैकमृग्भाष्यं पदवाक्यार्थगोचरम् ॥" (Asta. 8, Adhya. 4). of Veňkaļamādhava in his commentary on the Ryvedit, it is evident that Skandasvā mi was earlier than Veňkatamādhava who seems to regard him as the most prominent by mentioning him as the foremost among the three commentators referred to above. Kesavasvami (1300A. D ), the author of the Nanartharņavasamksepa, refers to Skandasvāmi thus, "द्वयोस्त्वश्वे तथाशाह स्कन्दस्वाम्यृक्षु भूरिशः । माधवाचार्यसूरिश्व को अचेत्य॒चि भाषते ॥" (Tri. Skt. Series Vol. 1, p. 8.) ..

·2 . Devară jayajvau (1300 A, n.), the author of the Nikhantutikā also makes mention of him thus:- 'कर्मनामान्युत्तराणि इति भाष्ये स्कन्दस्वामी ॥" From the above it follows that Skandasyāmi was not later than 1300 ... D. Harisvāmi in the introduction to his commentary on the Satirputha Brāhmaṇa observes, "य: सम्राट् कृतवान् सप्त सोमसंस्थास्तथश्रुतेः । व्याख्यां कृत्वाध्यापयन् मां स्कन्दस्वाम्यस्ति मे गुरुः ॥ ततोऽधीतमहातन्त्रो विश्वोपकृतिहेतवे । व्याचिख्यासुः श्रुतेर) हरिस्वामी नतो गुरुम् ॥ यदान्दानां कलेर्जग्मुः सप्तत्रिंशच्छतानि वै चत्वारिंशत् समाश्चान्यातदा भाष्यमिदं कृतम् ॥" From this it is clear that Harisvāmi wrote his commentary in the Kali year 3740 corresponding to 639 A. 1)., ind that Skandas vāmi who performed seven Soma Sacrifices Wils luis Guru. The closing colophon of the commentarycalled Jayamangala on the Bhatti-Kavya "इति सत्कविचूडामणिगोविन्दस्वामिसूनुश्रीहरिस्वामिविरचितमहा - काव्यटीकायां भगवच्छङ्करपरमहंसपरिव्राजकनिगदितायां जय- मङ्गलायां तिङन्तकाण्डे लुविलसितं नवमः परिच्छेदः।" says that the Kāvya was composed by Harisvā min and the commentary was the narrated by word of mouth by the great Sankarācārya. If Harisvāmi, the commentator of Satapatha Brăbuna was the same as Harisvä mi the author of Bhatti-Kavyu and his father Govindasvaini, the sume as: the preceptor of the same name of the great Sankarācārya, Skandasvâmi can be placed earlier than the great Sunkurachrya himself. The Sanklıyasaptatițī kā begins thus:- "अधिगततत्त्वालोकं लोकोत्तरवादिनं प्रणम्य मुनिम् । क्रियते सप्ततिकायाष्टीका जयमाला नाम ॥" and ends with the colophon, "इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्येण श्रीशङ्करभगवता कृता साङ्गपसप्ततिटीका समाता ॥" From this it appears that the great Sankarācārya had a penchant for the name Jayamangala by which he seems to have christened some of his commentaries. Let it not, for a ·3 moment, be doubted that we have a desire to father all coin mentaries entitled Jayamangala on the great Sankarācárva. It is probable that lesser lights foisted the name Jayamangala on their productions, in imitatich of the conimentary Jayamangala of Sankarācārya and that the consmen taries on Kāmandakıya Nītisăra and Vätsyāyana Kāmasütra, though names Jayamangalı are by other authors. It may be surmised from the above that Sankarācărya, a contemporary of Harisvāmi, son of Govindasvāmi, flourished in the first half of the 7th century A. 1). As Skandasvāmi is mentioned here as a Samrat and as having perfornicd seven Soma sacrifices, it is possible that lie belonged to the respectable class of Brahmins known is Tamprakkal living in the Kerala country. The word Tamprakkal in Malayalam seems to be represented by the word "Samratin Sanskrit. The following verses in the Jätinirnaya, "सिद्धयोगी च सर्वज्ञः शापानुग्रहशक्तिमान् । संसिद्धब्रह्मसाम्राज्यो यः स सम्राडिति स्मृतः ॥ आचन्द्रतारं तद्वंशे यो वा को वा भविष्यति । स सर्वोऽप्यत्र सम्राट् स्यादेवं भार्गवशासनम् ॥ भद्रासनं सर्वमान्य साम्राज्यं ब्रह्मवर्चसम् । gearifania ETSIT मुख्यस्थामानि केरले ॥" giving a description of the class called Sainrät tell us that they thrived in ancient Kerala in large numbers. If the place Valabhi referred to by Skandasvāmi in his Bhảşya "वलभीविनिवास्येताम् ऋगर्थागमसंहतिम् । भर्तृध्रुवसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथास्मृति ॥" is the same as Vaļapattanil, a village near Kinnur in Chi. rakkal taluk in Calicut District in Central Kerala, it lends colour to the view that Skandasvāmi was a native of Kerala. Further, the fact that Bhavasvāmi, Nāgasvāmi and others whose names and with the title Svāmi are familiar names in Kerala and that the manuscripts containing the genuine recension of Skandasvāmin's Bhāşya have been discovered only in the Kerala country may be adduced as auditional evidence in support of the theory that Skandasyāmi was a vative of Kerala The verse quoted above also informs us that the father of Skandasyāmi was Bharthrdhruva. V. A. Smith, in his ·4 66 Early History of India, says that Dhruvabhata, King of Valabhi, was the son in-law of Sri Harşa who flourished in the first half of the 7th century A. 1). If the father of Skandas vámi :nd the king of Valabhi are one and the same person, then, the date of Skandasvāmi, son of Dhruvabhatta falls earlier than the latter half of the 7th century A. 1). It is said that Mārthavapanditā was the son of Nārāyaṇapandita, an associate of Skandasvāmi. This Madhavaprindita begins his commentary on the Sāmaveda thus: --- "ॐ श्रीगणपतये नमः ॐ नमः सामवेदाय ॥ रजोजुपे जन्मनि सत्त्ववृत्तये स्थितौ प्रजानां प्रलये तमःस्पृशे । अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः॥" Here, if we assume that Mādhavapandita was a preceptor or a teacher of the great poct Bānabhatta, then it inay be said that the latter in grateful remembrance of the blessings conferruil on him by his Arirya reproduced his Mangalasloka at the beginning of his Kadinubari. It is quite in the fitness of things to say that an erudite commentator like Mächivapiņdita quoted from Skandasrāmi, the famous commentator of Rgbhāşyal; and we also find him actually quoting Skandasvămi's Bhāşya thus: "एते सर्वे प्रयोगकाले स्वार्थ प्रतिपादयन्त: कर्मणोऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्ते ॥" But it is not proper to say that the Vedic commentator borrowed the Mangalasloka of a poet like Bāṇabhatta and inserted it in his Sānn vedabhāşya, ils such a course would be deemed to detract from the gravity of his work. Hence Skandasvāmi, il colleague of the father of Mādhavapandita who was not later than Bāņabhatta (600-650 A. D.), can certainly be placed earlier than the latter. From the foregoing it is seen that the birth place of Skandasvāmi was Valabhi (Guzerat in Kathiawar or Valapattana in Central Kerala), his date was 7th century. A. D., his father was Bharthfdhruva, his disciple was Harisvārni anil his colleagues were Nārāyaṇa and Udgitha. Venkatamáhava, an ancient and authoritative commentater of the Ryveda was a predecessor of Säyana who quotes him thus in his Bhăşya. "माधवभट्टास्तु 'विहिसोतोरित्येषा ऋगिन्द्राण्या' वाक्यमिति मन्यन्ते । तथाच तद्वचनम् ---- इन्द्राण्यै कल्पितं हविः कश्चिन्मृगोऽदुदूषदिन्द्र- पुत्रस्य वृषाकपर्विपये वर्तमानस्तत्रेन्द्रमिन्द्राणी वदतीति ॥" (Astaka VIII, Adhāya 4, Varga 1, Rk. 1).

·Kesavasvāmi (1300 A. D.), refers to a Madhavācāryasûrı in his Nänârthārnavasamksepa thug :- "द्वयोस्त्वश्वे तथाझाह स्कन्दस्वाम्यृक्षु भूरिशः । माधवाचार्यसूरिश्च को अयेत्य॒चि भाषते ॥" (Tri. Skt. Series Vol. I, p. 8). As the subject referred to in the above verse is traced in the commentary of Venkatamādhava, it is certain that Madbavācāryasūri mentioned by Keśavasvamin is no other than Venkatamādhava, the cominentator under reference, and that the date of the latter was earlier than the first half of the 13th century A. 1). There is it tradition that the great Rünnānujācārya who was assigned to the latter half of the 11th century A. D., had among his disciples, one Vikatamāhāva of Kausikagotra and Setalur family. If this tradition is true, then Venkațilmadhava may be placed it a date not later than the first half of the 12th century A. D. My friend Professor Bhagavad Datta B. A., Superintendent, Research Department, D. A. V. College, Lahore, also assiyus it similar date to Venkatamadhava, in his "Pre-Sāyaṇā Commentators on the Ryveda". It is said that Ramānuja accompanied by a large number of clisciples, and preachiny Višiştálvajia made triumphal tours over the villages covering the fertilo delta of the Kaveri river, and it is not unlikely that Venkatamáhava Wals courted as one among them. In his commentary on the Rgveda, Venkatamādhava supplying particulars regarding his family and himself says that he was a native of a village on the banks of the Kaveri river. ''श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीर्षति माधवः । अक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥' "ऋक्संहितायाः प्रथममध्यायं व्याकरोदिति । कुशिकानां कुले जातो माधवः सुन्दरीसुतः ॥" “षष्टे द्वितीयमध्यायं व्याकरोदिति माधवः । पौत्रः श्रीमाधवार्यस्य वर्जयन् छन्दविस्तरम् ॥" "सङ्कर्षणानुजो यस्य भ्रातासीदनुजः कविः । आत्मजो वेङ्कटो यस्य गोविन्दस्तदनन्तरः॥" "जाता वसिष्ठस्य कुले सुन्दरी यमजीजनत् ।" "दुहिता भवगोलस्य सुन्दरी यमजीजनत् ।।"

·6 a "अध्यायमष्टपञ्चाशं व्याख्यदार्येषु कश्चन । दक्षिणापथमाश्रित्य वर्तमानेषु माधवः ॥" "चोलेषु निवसन् कश्चित् सस्यमालिषु सर्वदा।" "नदीमाश्रित्य निवसन् कावेरी लोकमाश्रिताम् ॥" "तीरमाश्रित्य निवसन् कावेर्या दक्षिणं सुखम् ।" "चोलेषु निवसन् ग्रामे गोमत्यायः समावृते ॥" From the foregoing we learu that Venkatamadhava lived between the latter half of the 11th century and the first half of the 12th century A. D., his grandfather was named Madhava, his father Venkațărya, his maternal grandfacher Bhavngola and his mother Sundari; that he kelonged to Kausikagotra and his mother to Vasişthagotra; that he had a younger brother Sańk usaina by name and two sons Venkata and Govincia and lived in a village called Gomān on the banks of the lāverī river in the Cola country. He also gives pieces of various other inforination regarding himself but they are reserved for discussion after the discovery of complete manuscript of the commentary. From the statement "मन्त्राणामवबोद्धव्यो यतोऽर्थोऽङ्गत्वसिद्धये । ऋग्वेदस्यार्थबोधार्थमतो भाष्यं करिष्यते ॥" (p. 1). Skandayvāmi means this: -As all the Mantras have to be interpreted as anyas of sacrificial acts, it is necessary that the meaning of the Mantras should be made out; and hence the necessity for writing a commentary on the Ķgveda. Skandasvāmi gives exhaustive explan:tions of Mantrus citing authorities wherever necessary, discusses with cogent argnments, different sides of interpretation and offers elucidation by the method of starting and removing objections as between a student and a teacher and finally brings out the essence of the discussions The cominentary is worthy of the title Bhāşya given to it. Skandasvāmi's Bhāşya is called Rgarthagamasamhști, und by this name the author seems to imply that only such of the Ķks as are regarded as Agamas and are therefore authoritative are interpreted by him. Skandasvāmi adopts quite a new method of interpretation. Unlike the commentators in general, he refers to no Pratikus, but suddenly comes to expounding the text exposing the posssible views that the text is capable of yielding. I have no doubt that this Bhāşya of Skandasvami will prove an inexhaustible store of knowledge to all indologists, and a few passages from the Bhāşya are given as illustration.

·7 "आच्छब्दोऽथशब्दपर्याय आनन्तर्ये । अहेति विनिग्रहार्थीय एवशब्दार्थे । स्वधामिति स्वधाशब्द उदकनाम । अन्विति पश्चादर्थे । कस्य पश्चात् । सामर्थ्याद् वृष्टेः । एवं सम्बन्धयोजनाद् वृष्टेः पश्चादेवोदकं पुनर्गर्म- त्वम् एरिरे । ईर गतावित्यस्य ण्यन्तस्येदं रूपम् । गमयन्त्यापादयन्ति मरुतः । पुनश्शब्दश्चातीतसंवत्सरगर्भत्वापादनापेक्षः । एतदुक्तं भवति -वार्षिकांश्चतुरो मासान् वर्षिवा तदनन्तरमष्टौ मासांस्तदुकं रश्मिभिः प्रत्याहृत्य तदागामिसंवत्सरे वर्षितुं पुनर्गर्भमापादयन्ति मरुत इति ।" ...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... एतदुक्तं भवति- वर्षास्वोषधार्जनयिस्वा न तावस्येव कृतार्थीभवन्ति मरुतः, किंतर्हि ता एव पुनर्गर्भयन्ति उदकदानेनेति ।" (pp. 43-44). A commentary on the Nirakta is also known to have been written by Skandasvāmi. As the Rgbhāsya is referred to in that commentary thus, "तेषां भाष्यमृग्व्याख्यानेन व्याख्यातम् ।" "यद्दनिगदव्याख्यानं तत् सर्वत्र न व्याख्यायते, इतरद् व्याख्यायते, ग्रन्थगौरवभयात् स्वय- मेव ज्ञायमानत्वाच*।" it is likely that he wrote it after he had finished his Rybhasya. The edition of the Rybhāşya of Skandasvā mi was based on the following three palm leaf manuscripts. The first marked # belongs to Brahmasri Vişņu Namburi, Ettikada Illom, Ayankudi. It contains the first seven Adhyāyās of the first Astaka and also fragments of the fourth, fifth and seventh Astakas and is about 500 years old. The second manuscript marked a was obtained from Brahmasri Nārāyaṇan Nilakaạthan Namburi, Pazhur Vadakkillom. It consists of the first three chapters and portions of the 4th, 5th and 6th chapters of the first Aştaka, and is about 400 years oldl. The third marked 7 was lent by the Director of Adyar Library, Madras. It runs upto the end of the first Astaka and appears to be more than 70 years old. Of these and agreeing each other form one recension while or differing from the first two, presents many peculiarities. (1) In some places it is quite different from the first recension, (2) in certain places it dilates upon the former * Vide The Nirukta by L. Surup. p. 68.

·8 .. " वा।. . (p. 99. , . . and (3) at others it gives a suimarised version. (4) Certain portions follow the first with different wording, (5) while others are found to be literal transcription of the Bhāşya of Sāyaṇa. The following are illustrations of the above points seriatim. First recension. Second recension. (1) "द्वितीयानिर्देशादत्र सोमपा. "इन्द्रवायू ओचि रूपम् । मित्रेत्या- नार्थमायामि स्तोमि चौते वाक्यशेषः। च्वाधद् वरुणश्च गृह्यते। मित्रावरुणा- इन्द्रवायू सोमपानार्थायाह्वयामि स्तौमि वित्यर्थः । अनय!क्तान् देवान् सोम- पानार्थमाह्वयामि स्तौमि वा ॥” इति। (2) "अपि नः अस्मान् सुभगान् "अप्यस्मान् सुभगान् सुधनान् । सुधनान् । अरिः शत्रुपर्यायोऽयमीश्वर शत्रुः ईश्वरो वा । शत्रवोऽपि ईश्वरा नाम वा व्यत्ययेन चैकवचनम् । शत्र अपि वोचेयुः। तो दस्म । दसु उपक्षये वाऽपि ईश्वरा अपि वोचेयुः। हे दस्म? दृश्येच । शत्रून् दृश्य मनुष्याः। येन उपक्षयितः शत्रूणां, दर्शनीय वा । कृष्टयः शवोऽपि ईश्वरा अपि वास्मान् सुध- मनुष्याः तादृशं धनमस्मभ्यं देहि येन नान् ब्रुवन्ति। शत्रवोऽपि इश्वरा अपिवा अस्मान् सुध- रिपूञ्छष्णस्वस्मदीया नान् ब्रुवन्ति । . (p. 30). इन्द्रस्यैतावतीः स्तुतीः। या न अन्यस्मानिध्ययुस्ता इमन्द्र पृत्वा सपूजकाः ॥ (?) अतः प्रसन्ना(?)दिन्द्रात् तु धनिनः ईश्वरा रिपवोऽप्यस्मान् यद् ब्रूयुः सुधनानिति ॥ शत्रवः किमुतान्ये मनुष्याः । तारसं धनं देहि । किञ्च स्याम भवेम इन्द्र- सम्बन्धिनि सुखे त्वत्तेन धनेन सुखि- नश्च भवेम । शर्म गृहं वा प्रेत्य स्वद्गृहे स्याम । मृता इन्द्रलोकं गच्छाम" इति। (3) "मैत्रावरुणः मित्रावरुणदेवतो. "शुद्धबलमायामि । दक्षदक्षसी ऽपितृच एव । मित्र हुवे आह्वयाम्यहम् । बले । वरुणं च हिंसकक्षेप्तारम् । रिशि- कीदृशं पूतदक्षम् । दक्ष इति सकारान्तं हिंसायाम् । रिशतोऽस्यतीति छान्दसं बलनाम पठितम् । अकारान्तमपितु हस्वस्वम् । रिशदासम् । एवमर्धों तस्यैव पर्यायान्तरं द्रष्टव्यम् पूतं शुदं विभक्तः । धियं वृष्ट्याख्यं कर्म धीः । अपगतदोषं बलं यस्य स पूतदक्षः . . . ताम् । घृतं जलम् । अञ्चतिरन्तवम- .." (p. 16). स्वर्थः । जलं भुवं प्रति या गमयति सा घृताची । तां घृताची साधयन्तौ ॥" ': स्याम तादृशाः । इति।

·(4) "भा स्वा कण्या आहूषत । आइयन्ति त्वां कण्वाः । कण्व इति मेधाविनाम । मेधाविनः अस्विजः। अथवा कण्वा इति मेधातिथिरात्मानं प्रति सम्बन्धेनाह । एतस्मिन्नेव चात्म- नीदं बहुवचनं पुत्रपौत्रापेक्षया वा ... "आयन्ति त्वां कण्वपुत्रा मेधाविन ऋत्विजो वा । आत्मनि गुरुषु च जस्। पुत्रपौत्रादयः । हे मेधाविनम्ने! तव कर्माणि प्रज्ञा वा गृणन्ति । स त्वं देवै. रागच्छ ॥” इति । " (p.99). gaps in (5) "ऐन्द्रसानसिमित्यादिकं दशर्च "ऐन्द्रसानसिमित्यादिकं दशचं सुरु- सुरूपकृरनुमित्यादिषु षट्सु सूक्तेषु पञ्चम पकृरनुमित्यादिषु षट्सु पञ्चमं सूक्तम् । सूक्तम् ।" Second recension. " (Sayapa Ast. 1, Adhya. 1, Varga 15). The origin of the second recension seems to be that the copyist of Skandasvāmi's Bhāşya, anxious of filling up the his incomplete copy of the commentary transcribed the necessary portions from the Vedic commentaries of Sāyaņa and others. As Nārāyaṇa and Udgītha are also said to have written Bhāşya on the Rgveda along with Skandasvāmi as stated in the sloka, "स्कन्दस्वामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात् । चक्रुः सहैकमृग्भाष्यं पदवाक्यार्थगोचरम् ॥" it is probable that such portions of the second recension as are different from the first and are not the same as Sãyana's belonged to the commentaries of Nārāyaṇa and Udgſtha and that the copyist who did not know about the latter two authors took their commentaries for the work of Skandasvami. As these three authors are said to have written a combined Bhäşya, it is quite natural that there should be variations in respect of style and method of treatment in certain portions of the coinmentary. In support of this view may be mentioned the fact that elaboration of a subject expressed in epitome and vice versa is very common in Sastraic treatises even in regard to one and the same subject. When works like Sekhara of one and the same author show vari. ations in the shape of large (bphat) and small (laghu) version it should be certainly so in the case of the Rgbhāşya done by three different authors. As the first two manuscripts which were secured from two different sources are found to agree with each other in all respects it may be presụmed that they represent the genuine recension of the Bhasya; while the third though incongruous in many respects was found to be of great use to us in examining many passages of the first recension which are either difficult or of doubtful import.

·10 . From the statement 'श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥" Venkaļamādhava seems to be content to give his exposition of the Rgveda the modest title Vyakriya (Vyākhyāna); and accordingly the commentary has been referred to in this cdition by the title Vyākhyāna. The commentator prefixes to each Adhyaya some introductory stanzas and elucidates hard and difficult passages by simple words conveying deep meaning. Though his business is to explain the Vedic texts, be finds occasion to tell us a number of interesting facts connected with Vedic literature which shows his mastery over various branches of learning. "श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीर्षति माधवः । रक्संहितामस्य देव: प्रसीदतु विनायकः ॥ लोकसिद्धं विभक्त्यर्थमनुक्ते तत्र न त्यजेत् । .. ... .. ... .. ... ... ... ... ... ... ....... 'माधवस्य त्वयं पक्ष: स्वरेणैव व्यवस्थितिः ॥" The edition of the first chapter of the first Astaka of Venkatainādhava's commentary was based on the following three manuscripts. The first marked as belongs to the Palace Library, Trivandrum. It runs up to the end of the first chapter of the first Astaka. The second marked a was obtained from Brahmasri Nārāyanan Nilakaạthan Nămburi of Pazhur Vadaskilloin The third marked it was a transcript of the manuscript belonging to the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. It begins with a portion of the first Adhyāya and runs upto the end of the sixth Adhyāya of the first Aştaka. Five more manuscripts of Venkatamādhava's commentary have since been discovered, which will be utilised for editing the further parts of the work. 1, Belonging to Mr. Subrahmanya Raja of Edappalli containing the 5th, 6th 7th and the 8th Astakas. 2. A transcript of the manuscript belonging to the Government Manuscript Llbrary, Mysore. It begins with w * It is probabile that this Madhava 'was the commentator of the Sama Vodás.

·il b. the third Adhyāya of first Aştaka and runs upto the end of that Aştaka. 3. Belonging to the D. A. V. College, Lahore. Its extent is the same as that of the second manuscript, 4. Belonging to the Government Oriental Manucripts Library, Madras. It begins with the 6th Adhyâya of the 2nd Astaka and runs up to the end of the third Adhyaya of the third A.ştaka, Lent by Brahmasri Brahmadattan Nanburipad of Kudallur Manakkal, containing the first two Astakas. It is a matter of gratification for me that I am now in a position to issue an edition of the first volume of the two learned commentaries on the Rgvela, based on rare and valuable manuscripts and it is no less a matter for exultation for me that the manuscript of Skandasvāmi Bhāșya though discovered and preserved by the Depariment some sixteen years ago, the editio princep of it has been reserved to be published by me. After the famous publication of the Rgveda with Sāyaṇa's commentary by Max Muller nearly a century ago, I think the present volume is the second edition of the work with earlier commentaries. It only remains for me to record here some expression, however, inadequate, of the debt of gratitude I owe to my friend Dr. C. Kunhan Raja N. A., D. phil. (Oxon), University Professor of Sanskrit, who ever since I brought the work to his notice ovinced keen interest in its publication, placed his inanuscripts and transcripts ungrudgingly at my disposal and also helped ine with valuable suggestions. Trivandrum, 12-12-1104, K. SAMBAŠIVA SĀSTRĪ,

·No text on this page.

·उपोद्धातः। . अवसरोऽयमस्मदनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलेरसामान्यां कामपि धन्यतामाविष्कर्तुं, यदिहेदमुपक्रममृक्संहितायाः श्रीस्कन्दस्वामीयभाष्यश्री- वेङ्कटमाधवीयव्याख्याने प्रकाशनायोपादीयेताम् । तत्रायं प्रथमो भागः प्रथ- मस्याष्टकस्य प्रथमाध्यायावधिः । अतिपुरातनमखिलैरपि ऋगर्थतत्त्वमीमांसकैः सुचिरप्रतीक्षितं प्रमाण- प्रकाण्डमिदं श्रीस्कन्दस्वामीयभाप्यं नाम । सुप्रसिद्धाद् भा- स्कन्दस्वामी ब्यकर्तुः सायणमाधवाचार्याद् अन्येभ्योऽपि वेङ्कटमाधवा- दिभ्यो व्याख्यातृभ्यः प्राचीनोऽयमाचार्यः श्रीस्कन्दस्वामी मन्य ऋग्भाप्यकर्तृषु कोऽपि सर्वमान्यः कूटस्थ आचार्यः । "वराहून् वरशब्दोपपदादायूर्वाद्धन्तेर्वा, हरतेर्वा, ह्वयतेर्वा, जुहोतेरदना- र्थाद्वा 'हु' इत्येतस्य निष्पत्तिरिति स्कन्दस्वामी" (सायणमाधवीयम् अष्ट० १. अध्या० ६. वर्गः १४. ऋक् ५) "द्विनपूर्वस्यासुन्प्रत्ययान्तस्य वेदेरेकस्य नजो लोपः अन्यस्य प्रकृति- भावश्च स्कन्दस्वामिना निपातितः । पाणिनिना तु 'नाण्नपादिति सूत्रे न वेत्तीत्येतस्मिन्नर्थे निपातितः । अस्यार्थस्यानुपपन्नत्वात् स्कन्द- खामिपक्ष एवाश्रीयते" (सायणमाधवीयम् अष्ट० ४. अध्या० १. वर्गः ४. ऋक् ३) इति भागाभ्यां स्पष्टमेव सायणाचार्येण स्कन्दस्वामिनः प्राचीनत्वं प्रामाणि कत्वं चाभ्युपेतं ज्ञायते । "स्कन्दस्वामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात् । चक्रुः सहैकमृग्भाष्यं पदवाक्यार्थगोचरम् ॥" इति अष्टमस्याष्टकस्य चतुर्थाध्याय उपोद्घातकारिकायां वेङ्कटमाधवेन स्मर्य- माणस्य स्कन्दस्वामिनस्ततोऽपि प्राचीनत्वमङ्गीक्रियते । विशिष्य च तत्र त्रिष्वपि भाष्यकर्तृषु प्रथमग्रहणात् प्राधान्यमपि तदभिमतं प्रतिभाति । अस्म- दधिकरणप्रकाशितनानार्णवसंक्षेप ·२ "द्वयोस्त्वश्वे तथागाह स्कन्दस्वाम्यक्षु भूरिशः । माधवाचार्यसूरिश्च को अघेत्यांचे भाषते ॥" (सञ्चिका १. पृष्ठं ८. लो० ६) इति दर्शनात् तत्कर्तुः ऊस्तवाब्दीय त्रयोदशशतकपूर्वार्धजीविनः केशव- स्वामिना, निघण्टुटीकायां 'कर्मनामान्युत्तराणि इति भाष्ये स्कन्दस्वामी इत्यादिकीर्तनात् तट्टीकाकारात् क्रिस्त्वब्दीयत्रयोदशशतकजीविनो. देवराज- यज्वनश्च सर्वथा नार्वाचीन इति सिद्धम् । अथ -- - "यदाब्दानां कलेर्जग्मुः सप्तत्रिंशच्छतानि वै: चत्वारिंशत् समाश्चान्यास्तदा भाष्यमिदं कृतम् ॥" इति प्रतिज्ञापद्येन ३७४० कलिवत्सरेभ्यः प्रति ६३९ तमक्रिस्त्वब्दे शतपथ- प्रामणभाष्यपरिपूर्ति निगमयता. तत्का हरिस्वामिना तत्रैव "यः सम्राट् कृतवान् सप्त सोमसंस्थास्तथर्क्श्रुतेः । व्याख्यां कृत्वाध्यापयन्मां स्कन्दस्वाम्यस्ति मे गुरुः ।। ततोऽधीतमहातन्त्रो विश्वोपकृतिहेतवे । व्याचिख्यासुः श्रुतेरथं हरिस्वामी नतो गुरुम् ॥" इत्याभ्यां पद्याभ्यामनुस्मर्यमाणो गुरुः स्कन्दस्वामी ततोऽनर्वाचीनः सन् कि- स्त्वब्दीयषष्ठशतकोत्तरार्धजीवीति निस्तक सिध्यति । यदि चायमेव प्रकृतशतपथब्राह्मणव्याख्याता हरिस्वामी * टि. ए. गोपीनाथराय एम्. ए. महाशयेनानन्तशयनराजकीयपुरातनवस्तु- विचारकार्याध्यक्षेण विरचितात् चोलवंशचरितसङ्गहनन्थाद् (दमिळभाषामयात् ) प्रस्तुत- नामार्थार्णवसंक्षेपप्रन्थपूर्वपीठिकादिशा कैस्तवाब्दस्य द्वादशशतके स्थित एकः कुलोत्तुज- चोळः तत्पुत्र एको राजराजः, अथ त्रयोदशशतकपूर्वार्धजीवी अपरः कुलोत्तुङ्गचोळः तदा- त्मजश्चापरो राजराज इति यौ द्वौ राजराजसंझौ तयोरन्यतरः "श्रीराजराजदेवस्य सेवकोऽभू शिलाप्रणीः ।' (ना० सक्षिका : पृ० २. श्लो. १४) इत्येतद्धटककेशवस्वामिद्विापण्यः आश्रयभूत इति ज्ञायते । तत्रावरतो द्वितीयस्य राज- राजस्थाभ्युपगमेऽपि त्रयोदशशतकपूर्वार्धजीवी केशवस्वामीति सिध्यति ।

·३ "इति सत्कविचूडामणिगोविन्दस्वामिसूनुश्रीहरिस्वामिविरचितमहां- काव्यटीकायां भगवच्छङ्करपरमहंसपरिव्राजकनिगदितायां जय- मङ्गलायां तिङन्तकाण्डे लुड्विलसितं नवमः परिच्छेदः ।' इति भट्टिकाव्यव्याख्यापरिसमाप्तिवाक्योद्दिष्टः श्रीमच्छङ्करभगवत्पादनिग- दितजयमङ्गलाख्यव्याख्याया मूलभूतस्य भर्तृकाव्यस्य कर्ता, तज्जनकश्च गोविन्दस्वामी श्रीभगवत्पादाचार्यस्य गुरुः श्रीगोविन्दस्वामी, तदा जगद्गुरु- श्रीमच्छङ्कराचार्यभगवत्पादेभ्योऽप्यनर्वाक्त्वमस्य सिध्यति । साथ- सप्ततिटीकाग्रन्थस्यारम्भे "अधिगततत्त्वालोकं लोकोसरवादिनं प्रणम्य मुनिम् । क्रियते सप्ततिकायाष्टीका जयमङ्गला नाम ॥" इति, समाप्तौ "इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्येण श्रीशङ्करभगवता कृता साङ्खथसप्ततिटीका समाप्ता ।" इति च कथनाद् आचार्यभगवत्पादानां खव्याख्याया जयमङ्गलाख्याकरणं प्रायोऽभिरुचितं प्रतीयते । एतावता जयमङ्गलासंज्ञानामद्ययावदुपलब्धानाम- खिलानामपि व्याख्यानानामाचार्यकृतत्वानुमाने न नैर्भर्यमेषितव्यम् । अतः कामन्दकीयनीतिसार-कामशास्त्रादिव्याख्याः महदनुकरणश्रद्धया जयमङ्गला- संज्ञा अपि भिन्नकर्तृकाः सिद्धाः । 'नासूया कर्तव्या यत्रानुगमः क्रियते' इति हि स्वारसिकी वस्तुस्थितिः । अनया दिशा गोविन्दस्वामिसूनुहरिस्वामि- समसमयवर्तिनां श्रीमच्छङ्करभगवत्पादानां क्रिस्त्वब्दीयसप्तमशतकपूर्वार्ध जीवितसमयः इति पर्यवस्यति । किश्चान्योऽप्यविचारितोपनतः कोऽपीदमुपज्ञं स्कन्दस्वामीयवृत्तान्तो. ऽप्यमुतः शक्यमुन्नेतुं, यः सम्राट्वेन, सप्तानां सोमसंस्थामा कर्तृत्वेन च स्यादयं केरलीयेषु सर्वामिवन्धब्रह्मवर्चसानां तम्प्राकळ्ळ्यपदेश्यानां कपाञ्चिदु- समब्रामणानामभिजनेषु जात इति । तम्प्राकळ् इत्यस्य स्थाने कश्चिदनुगुणः संस्कृतविर्सः सम्राट् इतिच नेदमपर्यालोचनारमणीयं भाषाविमर्शकानाम् । जातिनिर्णयावसरे ·'सिद्धयोगी च सर्वज्ञः शापानुग्रहशक्तिमान् । संसिद्धब्रह्मसाम्राज्यो यः स सम्राडिति स्मृतः ।। आचन्द्रतारं तद्वंशे यो वा को वा भविष्यति स सर्वोऽप्यत्र सम्राट् स्यादेवं भार्गवशासनम् ।। भद्रासनं सर्वमान्यं साम्राज्यं ब्रह्मवर्चसम् । चत्वार्येतानि सम्राजो मुख्यस्थानानि केरले ॥" इति सम्राजां स्वरूपनिरूपणपरैः प्रमाणैर्विशिष्य केरलेषु तेषामवस्थानस्थानाभि- शंसनाद् बहोः कालात् प्रागेव सम्राट् कुलबाहुल्यं सुप्रतिष्ठितं प्रतीयते । "बलभीविनिवास्येताम् ऋगर्थागमसंहृतिम् । भर्तृध्रुवसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथास्मृति ॥" इत्यनेन च ऋग्भाप्यगतेन स्कन्दस्वामिवचनेन निर्दिश्यमाना वलभी यदि पुनरुत्तरकेरलदशैकदेशकुक्कुटक्रोडाधिकारान्तर्गतचिरकल्तालूघटककण्णू- समीपस्थिता वळपट्टणसंज्ञितैव वस्तुसती भवेत् , तदा जितमस्माभिः स्कन्द- स्वामिनः केरलीयत्वस भावना निरूपणप्रवृत्तैस्तनिर्दिष्टदेशवशादपि दत्तहस्तैः । भवस्वामी, नागस्वामीत्यादि स्वाम्यन्तघटिताश्च नैकाः केरलीयब्राह्मणानामभि- धाश्चिरतरप्रवृत्ता इत्यतोऽपि सिद्धमा नुकूल्यम् । अन्यच्च भाष्यमातृकाणामनन्यमिश्रितानां, परिशुद्धानां केरलेष्वेव निकाममुपलब्धिरि- त्ययमप्यर्थोऽवश्यमस्य केरलीयत्वमनुमापयितुमलम् । तस्मात् शुकपुर(चोव्वर)- ग्रामभागे सूकरपुर(पनियूर)ग्रामभागे च द्वेधा विभज्य प्रतिष्ठितयोः सम्राद कुलगोरन्यतरदस्मत्स्कन्दस्वाभ्याचार्यैः खजन्मनालङ्कृतमभवदिति प्रत्ययो यावहाधकप्रमाणोपलम्भं मन्ये सुस्थितः । अन्यच्च "भर्तध्रुवसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथास्मृति ।" इत्यनेन परिसमाप्तिपद्येन गम्यः स्कन्दस्वाभिजनको भर्तृध्रुवः इम्याचरितकर्तृ- सित्संज्ञकाङ्गलपण्डितपद्धत्या यदि नाम श्रीहर्षचक्रवर्तिजामाता *ध्रुवभट्टभूपतिः - स्कन्दस्वामीय- -- it "The territory of l'alubhi (wala) in Easteru Kathia wår, which intervenec bei ween Mo-l-pro and Surāshtra, had a king of its own, Dhruvabhuta by Danie, who was th: son-in-law of llarslia (Siladitya), paramount sovr4ign of Northern Iuli." (... Smil's Early Ilisiory of India, p. 300. second edition). ..

·५ स्यात् तदा क्रिस्त्वब्दीयसप्तमशतकपूर्वार्धजीविश्रीहर्षसमकालस्य भर्तृध्रुवस्य तनयोऽप्यन्ततः सप्तमशतकोत्तरार्धात् प्राक्तनः सम्भाव्यते । स्कन्दस्वामि- सहचरनारायणपण्डितस्य सुतत्वेन सम्भावितस्य माधवपण्डितस्य कृतौ सामवेदव्याख्यायाम् उपक्रमे ॐ श्रीगणपतये नमः ॐ नमः सामवेदाय, इत्युक्त्वा "रजोजुषे जन्मनि सत्त्ववृत्तये स्थितौ प्रजानां प्रलय तमःस्पृशे । अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः ॥" इति मङ्गलकरणदर्शनात् महाकविबाणभट्टस्यानुग्रहीता तत्परमाचार्यो वा सो- ऽयं माधवपण्डितः प्रत्येतव्यः । सति चैवमदसीयमेव सामवेदव्याख्याग्रन्थगतं मङ्गलपद्यं स्वकीयकादम्बर्यामपि तदनुग्रहस्मरणकृते बाणभट्टेन तथैवानूदितं शक्यमभ्यूहितुम् । सामवेदव्याख्याता प्रौढो माधवपण्डितः सर्वमान्यश्री- म्कन्दस्वामीयऋम्भाष्यगताम् 'एते सर्वे प्रयोगकाले खार्थ प्रतिपादयन्तः कर्मणोऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्ते" इत्यादिवाक्यपद्धतिमिव कस्यापि कवेः काव्यगतं 'रजोजुष' इत्यादिमङ्गलपा खग्रन्थेऽनूदितवानिति कल्पना तु न क्षोदक्षमा, ग्रन्थस्यापकर्षापत्तेः । अतः क्रिस्त्वब्दीयसप्तमशतकपूर्वार्धवर्तिनो बाणभट्टादनर्वाचीनस्य माधवपण्डितस्य जनकसहचरः स्कन्दस्वाम्याचार्यः ततः प्राक्तन एव शक्यः स्थापयितुम् इति । एतावता श्रीमदाचार्यस्कन्दस्वामिनः निवासदेशः वलभी (गुर्जरः) उत्तरकेरला वा जीवितसमयः क्रिस्त्वब्दीयसप्तमशतकम् (६००-७००) भर्तृध्रुवः । शिष्यः हरिस्वामी विद्यासहचरौ नारायणोद्गीथौ इति सिद्धम् । अथापर ऋग्वेदव्याख्याता वेङ्कटमाघवार्योऽपि भाष्यकर्तुः सायण- माधवाचार्यस्याप्युपादेयः प्राचीन एव कोऽपि प्रामाणिकः पण्डितः, यदिममेव मनसिकृत्य सायणाचार्यः स्वकीयऋग्वेदभाष्ये जनकः ·- बेष्टमाधवः "माधवभट्टास्तु 'विहिसोतो रित्येषा ऋगिन्द्राण्या वाक्यमिति मन्यन्ते। तथाच तद्वचनम् - इन्द्राण्यै कल्पितं हविः कश्चिन्मृगो- ऽदुदूषविन्द्रपुत्रस्य वृषाकपेर्विषये वर्तमानस्तत्रेन्द्रमिन्द्राणी वदतीति" । (अष्ट० ८. अध्या० ४. वर्गः १. ऋक् १) इत्यारभ्य तदीयं मतं प्रपञ्चयति । क्रिस्त्वब्दीयत्रयोदशशतकपूर्वार्धजीविना श्रीकेशवस्वामिना नानार्थार्णवसंक्षेपे "द्वयोस्त्वश्वे तथाद्याह स्कन्दस्वाम्यक्षु भूरिशः । माधवाचार्यसूरिश्च को अद्येत्य॒चि भाषते ।।" (सश्चिका १. पृष्ठ ८. श्लो० ६) इत्यत्र प्रमाणीक्रियमाणो माधवाचार्यसूरिः सोऽयमेव वेङ्कटमाधवार्य इति तदीयव्याख्यासंवादतोऽवगमनात् ततः प्राक्तनत्वसिद्ध्यवश्यंभावेन क्रिस्त्वब्दी. यद्वादशशतकानधिकः कोऽपि समयोऽस्य जीविताश्रयो निरूपणीयः । किञ्च क्रिस्त्वब्दीयैकादशशतकोत्तरार्धे १०७० *कृतविजयानां श्रीमद्रामानुजाचा- याणामन्तवासिषु कुशिकवंशजातेषु कश्चिदन्यतमोऽयं सेतलूर अभिजनो वेङ्क- टमाधवार्य इति प्रथा यदि वास्तविकी श्यात् तदा सर्वथा द्वादशशतकपूर्वार्धाद् (११५०) अनर्वाचीनत्वमस्य खंत एव स्थापितं भवति । इयं च स्थापना लाइ' डि.ए.वि.विद्यामन्दिरीयप्राचीनतत्त्वान्वेषणाधिकरणाध्यक्षाणामस्मत्सुहृदां बि. ए. बिरुदधारिणां भगवदत्तनाम्नाममुमेव वेङ्कटमाधवार्य प्रति क्रिस्त्व- ब्दीय द्वादशशतकीयत्वसम्भावनया निकाममनुरुध्यते। सस्यमालिनः श्रीकावेरी- * तथा चास्मनुपलब्धमाकायां वेङ्कटमाधवायव्याख्यायाः सोऽयमंशः 'वि- हिस्रोतो.' इन्द्राण्यै कल्पितं हविः कश्चिन्मृगोऽदुदूषदिन्द्रपुत्रस्य वृषाकपेर्विषये वर्तमान इति श्यते। '" Kulottunga 1070 A. ])- "The selebrated philospher, Ramauaja, the 120st venerated teacher of the Vaishnava Hindus in the south revived his educatiou at Kanchi," and resided at Srirangain, near Triohinopoly, during the reign of Kulottungi." (vid. V. A. Smith's Early History of India. Page 422 Second edition). + "Devarajayajran, who lnelongs to the latter half of the 13th coatery often quotes i Venkatainadhava, 'the commentator ; of the Rgveda. This Venkatamadhava may belong to the 12th century." (vide Pri-.. SAYO Comweutatóre lub the Rgveda" by Bhagavad Dafta B.A., Saper intendent, Rosearoh Department, D. A. V. College, Lahore.).

·- तीरपरिसरप्रदेशानधिष्ठायापरिमितशिष्यसम्पत्तिमहिन्ना कृतविजयडिण्डिमेषु श्री- मद्रामानुजाचार्येषु तत्प्रदेशवास्तव्यवेङ्कटमाधवार्यनिरूपितमाचार्यकं वस्तुतो नासम्भवि । तत्रतत्रात्मनो वृत्तान्तमंशशो विवृण्वतोऽस्य वचनादेव कावेरीतीर- वास्तव्यतादि स्पष्टमवगन्तुं शक्यम् । तथाहि "श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीर्षति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥ ऋक्संहितायाः प्रथममध्यायं व्याकरोदिति । कुशिकानां कुले जातो माधवः सुन्दरीसुतः ॥ षष्ठे द्वितीयमध्यायं व्याकरोदिति माधवः । पौत्र श्रीमाधवार्यस्य वर्जयश्छन्दविस्तरम् ॥ सङ्कर्षणानुजो यस्य भ्रातासीदनुजः कविः । आत्मजो वेङ्कटो यस्य गोविन्दस्तदनन्तरः ।। जाता वसिष्ठस्य कुले सुन्दरी यमजीजनत् । दुहिता भवगोळस्य सुन्दरी यमजीजनत् ॥ अध्यायमष्टपञ्चाशं व्याख्यदार्येषु कश्चन । दक्षिणापथमाश्रित्य वर्तमानेषु माधवः ।। चोळेषु निवसन् कश्चित् सस्यमालिषु सर्वदा। नदीमाश्रित्य निवसन् कावेरी लोकमाश्रिताम् ।। तीरमाश्रित्य निवसन् कावेर्या दक्षिणं सुखम् । चोळेषु निवसन् प्रामे गोमत्यायैः समावृतेः ॥" इत्यादि। इयता श्रीवेङ्कटमाधवार्यस्य जीवितसमयः क्रिस्त्वब्दीयैकादशशतकोत्तरार्धद्वादशशतकपूर्वार्धयोरन्त- रालम् (१०५० -११५०) पितामहः माधवः पिता बेहटायः मातामहः भवगोळः ·माता सुन्दरी % 3D खगोत्रम् कौशिकम् मातृगोत्रम् वासिष्ठम् अनुजः सङ्कर्षणः तनयौ वेकटो, गोविन्दश्च निवासः चोळेषु कावेर्या दक्षिणतीरे गोमान् [नाम ग्रामः इत्यवगम्यते । अन्यदप्यदसीयचरितविज्ञानोपयोगि ततस्ततो मनाक् शंसितमसमग्रं मातृकान्तरोपलब्धिसापेक्षमधुना नोद्भियते । "मन्त्राणामवबोद्धव्यो यतोऽर्थोऽङ्गत्वसिद्धये । ऋग्वेदस्यार्थबोधार्थमतो भाष्यं करिष्यते ॥" (पृष्ठं १) इति प्रतिज्ञयेह स्कन्दस्वामीये सर्वमन्त्राणां कर्माङ्गत्वसिद्धयर्थम् अर्थबोध- स्यावश्यसम्पाद्यत्वेन तदुपयोगि ऋग्वेदार्थबोधफलकं विवरणमभिसंहितम् । 'भाष्यं करिष्यत' इत्यतो विवरणस्यास्य भाष्यमिति स्कन्दस्वामिभाष्यम्. संज्ञा । सेयं निष्कृष्टार्थनिर्वर्णनं, व्युत्पादकप्रमाणपरिग्रहणं, पक्षान्तरप्रदर्शनं, युक्त्युपपत्त्युपबृंहणं, शैष्योपाध्यायिकाप्रस्थानेनाशझ्यसम धानं फलितार्थसंग्रहणमित्यादिभिरवश्यभाष्यैरर्थवती च । तस्य चास्य भाष्यस्य ऋगर्थागमसंहतिरिति व्यपदेशः "वलभीविनिवास्येताम् ऋगर्थागमसंहतिम् । भर्तृध्रुवसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथास्मृति ॥" इति प्रथमाध्यायान्तिमयोपसंहारकारिकया स्पष्टीभवति । व्यपदेशेनानेन भाष्य- स्याभ्यन्तरं प्रतिपाद्यस्वरूपगर्भ किमपि तत्त्वमन्तर्धापितं प्रतिभाति । ऋचा- मर्था ऋगास्त एवागमा ऋगर्थागमास्तेषां संहतिः ऋगर्थागमसंहृतिरित स्वारसिकेन विग्रहेण निखिलाभ्युपगम्यतयागमभूता ऋगर्थी इह भाष्या इति सिध्यति । अनेनास्वकपोलकल्पितत्वात् समूलत्वाच्च कश्चिदसाधारण उपादेय- तामहिमा चाविष्कृतो भवति । प्रातिस्विकतया कमपि प्रतीकमपारगृह सुवि यसमा- ·शदेन राजपथेन सप्रमाणमर्थप्रकाशनाय सञ्चरमाणेयम् ऋगर्थागमसंहतिर्मन्ये कोऽप्यक्षय्या निधिरेव भारतीयानाम् । तथाचेयमुदाहरणदिक .... .... ...... आच्छब्दोऽथशब्दपर्याय आनन्तये । अहेति विनिग्रहार्थीय एवश- ब्दार्थे । स्वधामिति स्वधाशब्द उदकनाम । अन्विति पश्चादर्थे । कः य पश्चात् । सामर्थ्याद् वृष्टेः । एवं सम्बन्धयोजनाद् वृष्टेः पश्चादेवोदकं पुनर्ग- भत्वम् एरिरे । ईर गतावित्यस्य ण्यन्तस्येद रूपम् । गमयन्त्यापादयन्ति मरुतः । पुनश्शब्दश्चातीतसंवत्सरगर्भवापादनापेक्षः । एतदुक्तं भवति - - वार्षिकश्चि- तुरो मासान् वर्षित्वा तदनन्तरमष्टौ मासांस्तदुदकं रश्मिभिः प्रत्याहृत्य तदा- गामिसंवत्सरे वर्षितुं पुनर्गर्भमापादयन्ति मरुत इति । एतदुक्तं भवति --- वर्षास्वोषधीर्जनयित्वा न तावत्येव कृतामिवान्त मरुतः, किंतर्हि, ता एव पुनर्गमयन्ति उदकदानेनेते । (अष्ट १. अध्या० १. वर्गः ११. ऋ, ४) एतादृशभाष्यस्य सहोदरी निरुक्तटीमा नाम काचिदन्यापि कृतिरुप- लभ्यते तस्याश्चेदमृग्भाष्यं -तत्र नूनपदस्यार्थनिर्धारणावसरे दृश्यमानेन । "तेषां भाष्यमृग्व्याख्यानेन व्याख्यातम् । यद्वन्निगदव्याख्यानं तत् सर्वत्र न व्याख्यायते, इतरद् व्याख्यायते, ग्रन्थगौरवभयात् स्वयमेव ज्ञायमानत्वाञ्च ।" इति भागेनोपजीव्यमग्रजं प्रतीयते, यस्माद् ऋग्व्याख्यानेन व्याख्यातमित्यंशः ऋग्व्याख्यानस्य पूर्वजातत्वं स्पष्टमाचष्टे । अस्य स्कन्दस्वामीयवेदभाष्यस्य प्रसाधनं परिशोधनोपयोगिनीस्तिस्रो मातृका अवलम्ब्य निरवर्तयम् । आसु प्रथमा आयोकुटि एत्तिक्कटइल्लं ब्रह्मश्रीविष्णुनम्पूरिस्वा- मिका प्रथमाष्टके आदितः सप्तमा यायावविश्चतुर्थपञ्चमसप्तमेष्व- टकेष्वल्पाल्पा च क-संशा माकी पञ्चशतवर्षवृद्धा । * Vide the Nirnkta by L. Sarup. p. 68 ·- यः ----- . १० द्वितीया-पाळूर वटकिल्लं ब्रह्मश्रीनारायणन् नीलकण्ठन् नम्पूरि- स्वामिका प्रथमाष्टके प्रथमादितृतीयाध्यायावधिश्चतुर्थपञ्चमषष्ठेष्व- ध्यायेप्वेकदेशवती च ख-संज्ञा चतुःशतवत्सरापर्युषिता । तृतीया - मद्रनगरस्थाडयाग्ग्रन्थशालीया प्रथमाष्टकमात्र विश्रान्ता ग-संज्ञा वर्षशतकानधिकमातरूपणा । तत्र प्रथमा च द्वितीया च यथा मिथः संवदेते तथा तृताया.पूर्वाभ्यां विसंवदत इत्यस्ति कश्चिद् विशेषः । विसंवादप्रकारश्चायं विचित्रो दृश्यते । कचिन्तातृकायां सर्वथा भिन्ना, क्वापि चार्थसाङ्गत्ये शब्दभिन्ना, कुहचन विपुलविवरणा, कचनाल्पविवरगा क्वचिदपि सायणीयैवेति च । तत्र सर्वथा भिन्ना यथा मुद्रितरफन्दस्वामीयम्. "द्वितायानिर्देशादत्र सोमपानार्थमाहयामि" इत्यादि । (अष्ट० १. अध्या० १. व० २६. ऋ० ३) (पा० ९९)। 'इन्द्रवायू ओचि(?) रूपम् । मित्रेत्याच्त्वाद्यद वरु- मद्रनगरीयम् णश्च गृह्यते । मित्रावरुणावित्ययः । अनयोक्तान् देवान् सोमपानार्थमाहृयामि स्तमि वा ॥” इति । शब्दभिन्ना यथा मुद्रितस्कन्दस्वामीयम् "आ या कण्वा अहूवत आह्वयन्ति त्वां कण्वाः ।।" इत्यादि (अष्ट० १. अध्या० १. व०२६.ऋ. २) (पा० ९९)। आह्वयन्ति त्वां कण्वपुत्रा मेधाविन ऋत्विजो वा। मद्रनगरीयम्. आत्ननि गुरुषु च जस् । पुत्रपौत्रादयः । है मेधावि- नमे ! तव कर्माणि प्रज्ञा वा गृणन्ति । स त्वं देवैरागच्छ ।" इति विपुलविवरणा यथा- "आप नः अस्मान् सुभगान् सुधनान् । अरः मुद्रितस्कन्दस्वामीयम्. शत्रुपयायोऽयमीश्वरनाम वा।" इत्यादि (अष्ट० १. अध्या० १.व० ८. *. ६) (पा० ३०)। . - ·११ मद्रनगरीयम्. "अप्यस्मान् सुभगान् सुधनान् । शत्रुः इश्वरो वा । शत्रवोऽपि ईश्वरा अपि वोचेयुः । तौ दस्म । दसु उपक्षये दृश्ये च । शत्रून् दृश्य मनुष्याः । येन शत्रवोऽपि ईश्वरा अपि वास्मान् सुधनान् ब्रुवन्ति । रिपूञ्छष्णन्त्वस्मदीया इन्द्रस्यैतावतीः स्तुतीः । या नः अन्यस्मान्निध्ययुस्ता इमन्द्र धृत्वा सपूजकाः ॥ (!) अतः प्रसन्ना(इ?)दिन्द्रातु धनिनः स्याम तादृशाः । ईश्वरा रिपवोऽप्यस्मान् यद् ब्रूयुः सुधनानिति । शत्रवः किमुतान्ये मनुष्याः । तादृशं धनं देहि । किश्च स्याम भवेम इन्द्र- सम्बन्धिनि सुखे त्वद्दत्तेन धनेन सुखिनश्च भवेम । शर्म गृहं वा प्रेत्य त्वद्गृहे स्याम । मृता इन्द्रलोकं गच्छाम" इति । अल्पविवरणा यथा "मैत्रावरुणः मित्रावरुणदेवताऽपि तृच एव" इत्यादि मुद्रितस्कन्दस्वामीयम्. (अष्ट० १. अध्या० १. व० ४. ऋ.७) (पा ०१६) मद्रनगरीयम्. "शुद्धबलमाहयामि । दक्षदक्षसी बले । वरुणं च हिंसकक्षेप्तारम् । रािशहिंसायाम् । रिशतोऽस्य- तीति छान्दसं ह्रस्वत्वम् । रिशदासम् । एवमर्ध! विभक्तः । धियं वृष्टयाख्य कर्म धीः । ताम् । धृतं जलम् । अञ्चतिरन्तीतमत्वर्थः । जलं भुवं प्रति या गमयति सा घृताची तां घृताची साधयन्तौ ॥” इति । सायणीया यथा "ऐन्द्रसानसिमित्यादिकं दशर्च सुरूपकृत्लुमित्यादिषु षट्सु सूक्तेषु पञ्चमं सूक्तम्" (अष्ट० १. अध्या० १. व० १५. ऋ. १)। एवम् अष्ट० १. अध्या० १. व० १९. ऋ. १ पर्यन्तं सायणीयभाप्यं दृश्यते । (मुद्रितसायण० पा० ९६ -११०) अतोऽनुमीयते स्कन्दस्वामीयमाप्यग्रन्थप्रतिरूपणोत्कण्ठितैरितस्ततः समुपलब्धाभ्यस्ताभ्यस्ताभ्यो वेदभाष्यमातृकाभ्यस्तांस्तान् भागान् प्रतिरूप्य सर्वथानुपलब्धभागे मुद्रितसायणीयभाष्यादपि संयोज्य संपुटितेयं मातृकेति । अत्र चासायणीयेषु विभिन्नक्रमेषु नैकेषु विवरणप्रस्थानेषु पालोच्यमानेषु .

·१२ 'स्कन्दस्वामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात् । चक्रुः सहैकमृम्भाष्यं पदवाक्यार्थगोचरम् ॥" इति श्रीवेङ्कटमाधवोक्तदिशा श्रीमदुद्गीथनारायणाचार्याभ्यामपि वेदभाष्य- करणावश्यम्भावात् तयोरपि भाष्यभागः काममसम्प्रज्ञातनामधेयाक्सरः श्रीमत्- स्कन्दस्वामीयत्वेनोपसङ्कल्प्य प्रतिरूपितः स्यादित्यभ्यूहः प्रसरति । त्रिभिर- प्येतैः प्रामाणिकैराचार्यैः सहकरणे छोयाभेदादिकं सम्भव्येवेति वस्तुतत्त्वविदां नायमविदितः पन्थाः । सगृहीतस्य पल्लवनं, पल्लवितस्य सङ्ग्रहणम् , अन्य- थैवार्थप्रतिभापनं च प्रमेयैक्येऽपि तत्तच्छास्त्रेषु बहुशो दृश्यमानमिदं वस्तु. तत्त्वमनुकूलयति । एककर्तृकेष्वपि शेखरादिषु बृहल्लघुभेदेन सम्भवत्यस्मिन् विशेषे बहुकर्तृकतासमापादनसौकर्ये सुतरामुपपद्यत एवायं विचित्रो विसंवाद- प्रकारः । एतावता प्रथमाद्वितीये मातृके सर्वथा संवादमहिम्ना भिन्नस्वामिक- ग्रन्थशालीयत्वोपोहलितेन शुद्धे एव स्कन्दस्वामीये इति फलति । एवं विस- वादबहुला भिन्नप्रस्थानाप्येषा तृतीया मातृका नैकेप्वर्थविवरणप्रघट्टकेषु केवलं विशयमुखविश्रान्तेषु समुत्तेजितपर्यालोचनासरणिः सुविशदमाशयं प्रकाश्योप- दिशती नितरामुपकृतवतीति सुबहु धारयाम्यस्यै । प्राचीनतमेन स्कन्द स्वामीयभाष्येण सनाथामृक्संहितां प्रकाश्य कृता. भवितुमुधुक्तानामस्माकमिदमन्यद् घट्टकुटीप्रभातं जातं, यत् तत्रैवात्यल्पमपि वेङ्कटमाधवीयं च व्याख्यानमुपलब्धम् । तदनु तदीयमातृकान्तरोपलब्धि. कुतुकिनां दिष्टेनेष्टं सिद्धम् । श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीर्षति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥ इति प्रतिजानानेन का वेङ्कटमाधवार्येण स्वकीयविवरणग्रन्थस्यास्य व्याक्रि- यात्मकत्वम् अभिमतं प्रकाश्यते । तत एव मुद्रितग्रन्थे वेटमाधवीयम् तद्याक्रियामागस्य 'व्याख्यानमिति नामास्माभिरायोजितम् । नियमेनोपक्रमे तत्तदध्यायावतारिकादिभिरनेकाभिः कारिकाभिः, प्रत्यृचमति- परिमितया वाचा विवक्षितार्थप्रतिपादनप्रवणागिर्दुरभिगमग्रन्थिभेदननिपुणाभिः संपिण्डितसारसमर्थनचणाभिः टिप्पणीप्रायाभिर्व्याक्रियाभिश्चानन्यलभ्यमेव मा- हात्म्यमस्य व्याख्यानस्य प्रकाशतेतराम् । वेदार्थप्रकाशनप्रवृत्तेनाप्यनेनात्मनो बहुमुखं विज्ञानमन्तरुदितं विनियन्तुमपारयिष्णुना प्रासङ्गिकतया नैके वैदिक- ·१३ मार्गगोचराः सिद्धान्ताः कारिकामुखेन समुदृकिता इति च परमोऽयमन्यो लाभः । तथाच पश्यामः "श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीर्षति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ।। लोकसिद्धं विभक्त्यर्थमनुक्ते तत्र न त्यजेत् । .... प्रथमा - *माधवस्य त्वयं पक्षः स्वरेणैव व्यवस्थितिः ॥" प्रथमाष्टकप्रथमाध्यायावधि मुद्रितप्रकाशितेऽस्मिन् सम्पुटे वेङ्कटमा- धवीयव्याख्यायां तिसृणां मातृकाणामवलम्बनं परिशोधनायाभ्युपैयत । तासु अनन्तशयनंस्थराजकीयग्रन्थशालीया क- संज्ञा प्रथमाष्टक- प्रथमाध्यायावधिः शतवर्षपर्युषिता । द्वितीया .... पाळूर वटक्किल्लं ब्रह्मश्रीनारायणन्नीलकण्ठन्नम्पूरि- स्वामिका ख-संज्ञा पञ्चशतवत्सरीवृद्धा। तृतीया मद्रनगरस्थग्रन्थशालीया ग-संज्ञा प्रथमाष्टकप्रथमाध्या- यैकदेशमारभ्य षष्ठाध्यायान्तिमभागान्ता । अन्याश्च सम्प्रति तावदनुपयुक्ता अप्युपरिष्टादुपयोक्ष्यमाणाः सन्ति पञ्च मातृकाः । यासु प्रथमा महामहिमश्री इटप्पळ्ळि सुब्रह्मण्यन्वालियराजस्वामिका पञ्चमादष्टमाष्टकान्ता वर्षचतुःशतीवृद्धा । द्वितीया महीशूरप्राचीन ग्रन्थप्रकाशनकार्यालयात् प्रतिरूपितानीता प्रथमाष्टकतृतीयाध्यायमारभ्य तदष्टकान्तिमभागावधिः । तृतीया - लाइग्रन्थशालीया प्रथमाष्टकतृतीयाध्यायादिस्तदष्टकान्ति- मभागावधिः, चतुर्थी मद्रनगरस्थग्रन्थशालीया द्वितीयाष्टके षष्ठाध्यायमारभ्य तृतीयाष्टके तृतीयाध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्ता, पञ्चमी -कूटल्लूर मनक्कल् ब्रह्मश्रीब्रह्मदत्तन्नम्पूरिप्पानुस्वामिका सम्पूर्णप्रथमद्वितीयाष्टका पञ्चशतवर्षीपर्युषिता । * माधवोऽयं पूर्वोक्तसामवेदभाष्यकृत् सम्भाव्यते । 14 -- ·१४ एवमाभिः स्कन्दस्वामीयभाष्ये वेङ्कटमाधवव्याख्याने च निकाममुप- पन्नतमाभिरुत्कृष्टाभिर्मातृकाभिरुत्तम्भितप्रोत्साहनः सभाष्यव्याख्याया ऋक्संहि- तायाः प्रथमाष्टकप्रथमाध्यायावधि प्रथमसम्पुटं महाजनसमक्षमवतारयन्नेष धन्यो भवामि । विशिष्य - अस्मिन्नधिकरणे षोडशसंवत्सरीतः प्रागेव सम्पादितसंर- क्षितस्यापि प्रशस्ततमस्य स्कन्दस्वामीयभाष्यस्य प्रकाशनं मदीयप्रसाधनेनैव निर्वृत्तमित्ययमुच्चैः कश्चिवभिमानः । पाश्चात्त्यपण्डितप्रकाण्डेनाविश्रान्तपरिश्रा- म्तिनिकषधिषमेन माक्समुळे महाशयेन सायणीयभाष्यसमेताया ऋक्सं- हितायाः प्रसांधनात्. परं ततोऽपि प्राक्तनीभ्यां भाष्यव्याख्याभ्यां सनाथाया- स्तस्याः प्रसाधनमस्सदधिकरणादेव प्रवृत्तमिति तदिदमनपलपनीयं किमपि यथार्थतत्त्वं नाम । इदं च किमप्यस्मिन् सन्दर्भेऽवश्यमनुस्मरणीयं पुरः स्फुरति - यदि- द-सुहृत्तमैर्मद्रनगरस्थसर्वकलाशालासंस्कृतप्रवक्तृभिः श्रीमद्भिः एम्. ए. डि. फिल्. आक्सबिरुदशालिभिः कुञ्जनराजमहाशयैः स्वकीयविशालोदारमन- स्वितानुगुणम् अपेक्षितयावत्साहायकसमाचरणश्रद्धया मातृकाणां प्रतिरूपणानां च प्रेषणेन प्रतीक्षासमधिकेन प्रोत्साहनेनाहमस्मिन् प्रसाधनकर्मणि प्रैशिष, तत्रैष सुबहु कृतज्ञोऽस्मि इति । अनन्तशयनम्। के. साम्बशिवशास्त्री. } १२. १२-१०४.

·Pae
श्रीपद्मनाभसेवि-
न्यखिलश्रीवर्धनी महाराज्ञी ।
श्रीसेतुलक्ष्म्यभिख्या
प्रत्यक्षा जयति वञ्चिभूलक्ष्मीः ।।
ग्रन्थावलिरियमिन्धे
प्रसाधिता तत्प्रसादगुणगुम्फा ।
श्रीसहितसेतुलक्ष्मी-
प्रसादमाला सुवर्णमणिचित्रा ॥
R

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ ऋक्संहिता भर्तृभ्रवसुतस्कन्दस्वामिकृतभाष्येण वेङ्कटार्यतनयमाधवार्यकृतव्याख्यानेन चोपेता पदपाठसहिता। अम् अग्निमीळेपुरोहितंयज्ञस्यदेवमृत्विजम् । होतारंरनधातमम् ॥१॥ अभिम् । ईळे । पुरः ऽहितम् । यज्ञस्य । देवम् । ऋत्विजम् । होतारम् । रत्नधातमम् ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । विघ्नेश! विधिमार्तण्डचन्द्रेन्द्रोपेन्द्रवन्दित! । नमो गणपते! तुभ्यं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पते ! ।। मन्त्राणामवबोद्धव्यो यतोऽर्थोऽङ्गत्वसिद्धये । ऋग्वेदस्यार्थबोधार्थमतो भाप्यं करिष्यते ॥ ते मन्त्राः पञ्चप्रकाराः प्रेषाः, करणाः, क्रियमाणानुवादिनः , शस्त्राभिष्टवनादिगताः , जपानुवचनादिगता इति । प्रैषास्तावद् 'दैव्या शमि- तार आरभध्वम्' इत्येवमादयः । करणाः 'इदमहमर्वावसोः सदने सीदामी'- त्यादयः । क्रियमाणानुवादिनो 'युवा सुवासा' इत्येवमादयः । शस्त्राभिष्टवनादि- गता 'आ त्वा रथं यथोतये ब्रह्मजज्ञानम्' इत्येवमादयः । जपानुवचनादि- गताः 'तदद्य वाचः प्रथमं मसीय आपो रेवतीरि'त्येवमादयः । एते सर्वे प्रयोग- काले स्वार्थान् प्रतिपादयन्तः कर्मणोऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्ते नोच्चारणमात्रेण । १. 'सेवमाद' ख. पाठः. . - G. P.T.879. 500. 15-2-103.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.१.१. कुत एतत् । ये तावत् प्रैषाः करणाः क्रियमाणानुवादिनस्तेषां योऽर्थस्तस्य कर्मणोजभूतत्वादङ्गभूतस्य चास्मृतस्यानुष्ठातुमशक्यत्वात् स्मरणस्य करणापे- क्षितत्वात् प्रैषादिभिश्च कर्तुं शक्यत्वात् । ये तु शस्त्राभिष्टवनादिगतास्तेषां योऽर्थः, स यद्यपि कर्मणो नागभूतः, तथापि ते तेमवे प्रतिपादयन्तः कर्मणोऽजत्वं प्रतिपद्यन्ते नोच्चारणमात्रेण । स्तुतिर्हि शस्त्रमभिष्टवनं च । गुणैश्च गुणिनः सम्बन्धिताप्रतिपादनं स्तुतिरित्युच्यते । न तदक्षरोच्चारणमात्रम् । नहि ग्रह- णार्थमभ्यासार्थ वा स्तुत्य(र्थन्य ?)र्थान्यप्यूगक्षराणि श्लोकाक्षराणि वोच्चारयन् लोके स्तौतीत्युच्यते । अतः शस्त्राभिष्टवनादिगता अपि स्वार्थमेव प्रतिपादयन्तः कर्मणोऽत्वं प्रतिपद्यन्ते, नोच्चारणमात्रणे । एवमेषां चतुर्विधानां मन्त्राणाम- र्थप्रत्यायनेन कर्मानभावादनवबुद्धाच्च मन्त्रात् तदर्थस्य प्रत्येतुमशक्यत्वाद् बो- व्य एषामर्थः । येऽपि जपानुवचनादिगतास्तेषां यद्यपि जपिनानुवाचिना वा(व)- धानाक्षरोच्चारणमात्रं चोदितं नार्थप्रत्यायनं, तथापि 'यो ह वाविदितार्षयच्छ- न्दोदैवतब्रामणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त वा- पद्यत' इत्याद्यापैयब्राह्मणे श्रुतेरविदितदैवत्यस्य मन्त्रस्य कर्मण्यङ्गभावाभावादज्ञा- यमानार्थस्य च मन्त्र य दैवतस्य वेदितुमशक्यत्वाजपानुवचनादिगतानामपि बोदव्य एषामर्थः । एवं सर्वमन्त्राणां कर्माङ्ग(त्व)सिद्धयर्थं यतो बोद्धव्योऽर्थः, अत ऋग्वेदस्यार्थबोधार्थमस्माभिर्भाष्यं करिष्यते । तत्रार्षदेवतयोरर्थावबोध उप- युज्यमानत्वात् ते दर्शयि(प्य ? प्ये)ते न छन्दोऽनुपयुज्यमानवचनत्वादिति । ऋषिरायो मधुच्छन्दाः । ऋग्वेदस्याद्य ऋषिर्मधुच्छन्दा नाम । वैश्वा- मित्रः विश्वामित्रस्य पुत्रः । आमेयं प्रथमं सूक्तं मधुच्छन्दस आदितः । मधु- च्छन्दस ऋषेरादौ यत् सूक्तम् ऋग्वेदस्य प्रथमं , तदमिदैवतम् । अमिमीळे अमिमहं स्तौमि । कीदृशं, पुरोहितम् । शान्तिकपौष्टिकैः कर्मभिर्यो राजानमापद्भ्यस्त्रायते स पुरोहित इत्युच्यते । तत्स्थानीयम् । यज्ञस्य यज्ञाधिकृतस्य । 'यज्ञो वै यजमान' इति श्रुतेः । आपदामपहन्तारमित्यर्थः । देवम् । दीव्यतिर्दानार्थे दीप्त्यर्थे वा । दातारं दीप्तं वा। अथवा पुरोहितशब्दः क्रियाशब्दः । पूर्वस्यां दिशि निहितमाहवनीयात्मना स्थापितम् । यज्ञस्येत्येतत् तु देवमित्यनेन सम्बध्यते । यज्ञ(स्य) दातारं दीपयितारं वा । यज्ञं हि देवेभ्यो ९. 'स्य त', २. 'त् प्रै', ३. 'णोऽ', ४. 'व क', ५. 'चौऽनुवचन- , त्या' क.पा.

·प्रथमोऽष्टकः। ३ . मं.१. भ. १. सू० १] मनुष्येभ्यश्वामिर्ददाति । तदायत्तत्वाद् दीपयति च । नच यज्ञस्य देवमेव केवलं, किंतर्हि, ऋत्विजम् । कतमं, होतारम् । 'अमिवै देवानां होते'ति श्रुतेः । अमिदैव्यो होता, तदधिकृतस्तु मानुषो होता हौत्रं कर्म करोति । अथवा ऋत्विग्धोतृशब्दावपि क्रियाशब्दावेव । ऋतावृतौ यष्टारम् ऋत्विजम् । यो यो यागकालस्तत्र तत्र यष्टारमित्यर्थः । होतारमाहातारम् । कस्य, सामर्थ्याद् देवानाम् । रत्नधातममिति । रनमिति धननाम । दधातिर्दानार्थः । धनानामति- शयेन दातारम् ॥ १॥ वेङ्कटमाधवीयम् । श्रीवेजटायतनयो व्याचिकीर्षति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥ लोकसिद्धं विभक्त्यर्थमनुक्ते तत्र न त्यजेत् । निरुक्तमग्रतः कुर्याद् यावत्प्राणं तथा स्वरम् ॥ पदानि पूर्व जानीयात् पदस्वरमनन्तरम् । उपसर्गान् क्रियाशब्दैः संयोज्यार्थ प्रदर्शयेत् ।। निघाततिपदस्यार्थे वाक्यार्थः पर्यवस्यति । भनिघातोऽपि पादादौ विशेषस्तत्र वक्ष्यते ॥ निधाततिपदस्यार्थ वाक्यान्ते दर्शयेच्छनैः । उदात्ततिपदस्यार्थमुचैरादा प्रदर्शयेत् ॥ उपदत्यादिभिर्युक्तं तिथं च स्फुटं वदेत् । अवान्तर.णां वाक्यानामन्तेऽर्थ तं च दर्शयेत् ॥ अथात्र कारणं ब्रूहि वाक्यादौ तिकुदात्तवत् । सर्वानुदात्तमन्यत्र नार्थभेदस्तु कश्चन ।। अर्थभेदादिति श्रूमः : श्रोतारमिह तिड्पदम् । उदात्तवत् समाहन्ति स यदाभिमुखो भवेत् ॥ उदात्तकारकपदैस्तत्र पूर्व समाहते। पदं सर्वानुदात्तं स्यान्मध्येऽन्ते वाथ यमवेत् ॥ भनुपादं विरम्यार्थमृषयः कथयन्त्यतः । पुनरोद्धोधनं कतुं पादादौ तिकुदात्तवत् ।। अनुदात्ते पदे यत्र तत्र संस्थापयेत् विधा। पायविन्द्रश्च चेतयस्तावायातमुपद्रवत् ॥ भगवान् पाणिनिति वाक्यवृत्तीः समञ्जसम् । प्रतिषेधो निघातस्स बोडग्यो विहितैरतः ॥ १. 'निघातति', २. 'दि ख. पाठः. ३. 'ह', ४. 'नि' क. पाठ:. A ·१. स्वन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.० १. तत्र सम्बोधनपदैर्नरः सम्बोधितोऽपि सन् । वाक्यार्थोद्वोधनं कर्तुं पुनराहन्यते तिका ॥ अनुदात्तपदं दृष्टं वाक्यमध्येऽपि तद् यथा । मा नः शंसो अररुष इन्द्र सोमं पिवेति च ॥ सत्र ब्रूमोऽर्थसंस्थानमिह यस्मिन् भवेत् तिङि । तन्नः सर्वानुदात्तं स्यादसंस्थित उदात्तवत् ॥ मा प्रामौतु कदर्यस्य शंसोऽस्मान् ब्रह्मणस्पते । रक्षैवमिति मन्त्रार्थः पाने चावेशनं फलम् ॥ लुडर्थे ननु वाक्यार्थः स्पष्टं सम्तिष्ठते तव । सत्यमाह भवानेतत् काकुस्तत्र तु विद्यते ॥ यथा तिक्षु (हि)युक्तेषु गर्थे वाक्यस्य संस्थितिः । एवं लुव्यपि संस्थानं तस्मिन् काकाविति स्थितिः ॥ परा हि मे विमन्यव आहिष्मा सूनवे पिता । नहि वामस्ति दूरक आयजी वाजसातमा । आश्चर्य एषु मन्त्रेषु तिर्थः पर्यवस्यति । हेतौ संयन्मदायेति तेष्वतस्तिकुदात्तवत् ॥ एवं येनेह युक्तं सत् तिङन्तं न निहन्यते । तदर्थे तत्र संस्थानं न तिर्थ इति स्थितिः ॥ एवं पदे समासे च यत्रोदात्तो ह्यवस्थितः । वर्णे पदे वा तत्रापि काकुरस्तीति निश्चयः ॥ तत्रैकस्मिन् पदे काकुर्देवैरेवावगम्यते । सूक्ष्म विद्भिः समासस्थः प्राकृतैरपि तिस्वरः ॥ + + + + + + ! म्लेच्छनव्यवहर्तृषु । वाक्यवृत्तिप्रकारोऽयं सहशो लौकिकेष्वपि । मन्यन्ते पण्डितास्वन्ये यथाव्याकरणं स्वरम् । व्यवस्थितो व्यवस्थायां हेतुत्र न विद्यते ॥ माधवस्य स्वयं पक्षः स्वरेणैच ज्यवस्थितिः। अन्यमयमभीप्स +++++++++ ॥ भामिमी। अर्थज्ञानमृषिज्ञानं भूयिष्ठमुपकारकम् । वक्ष्यन्त ऋषयस्तस्मात् स्वरूपस्थास्तु देवताः ॥ १. 'नन्दा', २. 'न्त स' ख. पाठः ३. 'मां'.क.पा. १४. 'न', ६. 'व्य', 'मृच्छेन' ख. पाठः. 'तुः कश्चन', ९. 'अअर्थ', 10. 'प्सन् मी' क. पाठः. E ९ य', 'व्य', ..

·मं०१. अ० १. सू० १] प्रथमोऽष्टकः। पादावसानविज्ञानं छन्दोज्ञानेन सिध्यति । पारूच्छेपादिषु ज्ञेयमतश्छन्दश्च यत्नतः ॥ विनियोगपरिज्ञानाद् यजुषामर्थनिश्चयः । इतिहासैर्ऋगर्थानां बहुप्राह्मणदर्शितैः उपक्रमेषु सूक्तानामुयुक्त इव दृश्यते । संहरणिव चान्तेषु सूक्तं ज्ञेयमतो बुधैः ॥ मधुच्छन्दा वैश्वामित्र ऋषिः । अग्नि स्तौमि । पुरो निहितमुत्तरवेद्यां यज्ञस्य घुस्थानं स्वे स्वे काले देवानां यष्टारं ह्वातारं देवानां रमणीयानां धनानां दातृतमम् --- । अग्निःपूर्वेभिषिभिरीब्योनूतनैकत । सवाँएहवक्षति ॥२॥ अग्निः । पूर्वेभिः । ऋषिभिः । ईड्यः । नूतनः । उत । सः। देवान् । आ । इह । वक्षति ॥ २ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । किं कारणम् , उच्यते, यस्मात् पूर्वेभिः ऋत्विग्भिः पूर्वैरस्मत्तः पूर्व- कालै ग्वशिरःप्रभृतिभिः । ईड्यः स्तुत्यः । नूतनैरुत । नूतनमिति नवनाम । उतशब्दोऽप्यर्थे समुच्चये । नवैश्चत्यर्थः । यावान् कश्चिद् ऋषिः, तेन सर्वेण यतः स्तोतव्यः, अतोऽहं स्तौमीत्यर्थः । एवमस्यार्धर्चस्य पूर्वय.कवाक्यता । अपरः पादो भिन्नं वाक्यम् । स प्रकृतोऽग्निः देवानेह वक्षति । आ इत्युपसर्गों व्यवहितोऽपि वक्षतीत्याख्यातेन सम्बध्यते । लडर्थे लेट् । इहेति कृत्लस्य जगतः प्रतिनिर्देशः । इहेति कृत्स्ले जगति । स एव देवान् आवति यज्ञेषु, नान्यः कश्चिदित्यर्थः । अथवा अनयोरर्चयोरेकवाक्यताप्रसिद्धयर्थ यत्तदोः उद्देशप्रति- निर्देशार्थयोर्नित्यसम्बन्धात् स देवानिति च प्रतिनिर्देशार्थतच्छब्दश्रुतेः पूर्व- स्मिन्नर्धर्चे उद्देशार्थो यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यः पूर्वैर्नवैश्च स्तुत्योऽमिः, स देवानिह जगति आवक्षत्यावहति । अथवा,, इहेति प्रकृतस्य कर्मणः प्रतिनिर्देशः। वक्षतीति लोडर्थे लट् । इह कर्मणि देवानावहत्विति ॥ २ ॥ वेङ्कटमाघधीयम् । अमित पूर्वभिः । अमिः पूर्वषिभिः स्तोतष्योऽस्माभिमवतरैः । स देधानि- हावहति ॥ २॥ १ 'पूर्वैर्ऋ' क. पाठः. २. 'तु' ख. पाठः.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेष्टमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [म. १.व. १. अग्निनारयिममवत्पोषमेवदिवेदिवे । यशसंवीरवत्तमम् ॥ ३॥ अग्निना । रयिम् । अश्नवत् । पोषम् । एव । दिवेऽदिवे । यशसम् । वीरवत्तमम् ॥ ३॥ स्कन्दस्वामीयम् । अभिनेति तृतीयानिर्देशाद् दत्तमिति वाक्यशेषः । पञ्चम्यर्थे वा तृतीया। अमिना दत्तम् , अमेर्वा सकाशात् । रयिं धनम् । अनवद् अश्नुते प्रामोति । कः, सामर्थ्यात् स्तोता । नच केवलं धनं, किंतर्हि, पोषमेव । एवशब्दो- ऽवधारणासम्भवाचार्थे । पुष्टिं च । कदा, दिवे दिवे अहन्यहनि । सर्वकाल- मित्यर्थः । यशसम् । यशःशब्दः कीर्तिपर्यायः । छान्दसत्वाचामो न लुक् । यशश्च कीर्ति चेत्यर्थः । कीदृशं यशः, उच्यते । वीरवत्तमम् । वीराः पुत्रास्ते यस्मिन् सन्ति तद् वीरवद्, अतिशयेन वीरवद् वीरवत्तमम् । बहुभिः पुत्रैः सहितमित्यर्थः ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अग्निना रयिम् अग्मिना स्तुतेन पशून् प्रजाश्वामोति पोषं च प्रजानां पशूनां चान्वहं यशश्रातिशयेन वीरपुरुषयुक्तम् । यशसशब्दो यशःशब्दपर्यायो मध्योदात्तः ॥ ३ ॥ अग्नेयंयज्ञमध्वरंविश्वतःपरिभूरसि । सइद्देवेषुगच्छति ॥ ४॥ अग्ने । यम् । यज्ञम् । अध्वरम् । विश्वतः । परिऽभूः । असि। सः । इत् । देवेषु । गच्छति ॥४॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे अमे! यं यज्ञम् । अध्वरशब्दोऽयं यज्ञमित्यनेन पौनरुक्त्यान यज्ञ- नाम । किंतर्हि, तद्विशेषणम् । हिंसावचनो ध्वरतिः हिंसाकर्मा । ध्वरणं ध्वरो १ १. 'प्रानो' ख. पाठः.

·41. ०१. सू.१]]
प्रथमोऽष्टकः ।
,
हिंसा यस्मिन् नास्ति, सोऽध्वरः । यज्ञे हि सर्वस्यानुग्रहः, न हिंसा । येऽपि
हि तत्र पश्चादयो हिंस्यन्ते तेषामप्यनुग्रहमेव शिष्टाः स्मरन्ति
'ओषध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा ।
यज्ञार्थ (मिथु ? निध)नं प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युच्छ्रितीः पुनः ॥"
इति । तस्माद् उपपन्नं हिंसावर्जितत्वम् । अथवा षष्ठ्यर्थे बहुव्रीहिः । अविद्य-
मानो ध्वरो यस्य सोऽध्वरः । रक्षोभिरहिंसितत्वगुणमित्यर्थः । सर्वत्र षष्ठयर्थे
द्वितीया । यस्य यज्ञस्य हिंसावर्जितस्य विश्वतः सर्वतः परिभूः । परिपूर्वो
भवतिः सर्वत्र परिग्रहे । रिग्रही भवसि । स इदिति । इच्छब्द एवार्थे । स
एव देवेषु गच्छति । दे स्तमेव परिगृह्णन्ति, नान्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
अग्ने यं यज्ञम् । हिंसारहितमहिसितं त्वत्सविधानादसुरैः । सर्वतः परिभवसि
गाईपत्यादिव्यूहेनारानिव नेमिः स एव देवेषु गच्छति ॥ ४ ॥
अग्निहॊताकविक्रतुःसत्यश्चित्रश्रवस्तमः ।
देवोदेवेभिरागमत् ॥५॥
अग्निः । होता । कविक्रतुः । सत्यः । चित्रश्रवःऽतमः ।
देवः। देवेभिः । आ । गमत् ॥ ५ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
अमि)ता देवानाम् । कविक्रतुः । कविशब्दोऽत्र कान्तवचनः । न मेधा-
विनाम । ऋतुशब्दः प्रज्ञानाम कर्मनाम वा । क्रान्तं गतं सर्वत्राप्रतिहतं प्रज्ञानं
कर्म वा यस्य स कविक्रतुः । सत्यः अभिसम्पादकः । यथाभिलषितफलद
इत्यर्थः । चित्रश्रवस्तमः । 'चाय पूजानिशामनयोरि'त्यस्य चित्रं पूजनीयम्
विचित्रपर्यायो वा चित्रशब्दः । श्रव इत्यन्ननाम वा, धननाम वा, कीर्तिपर्यायो
या। अतिशयेन पूज्यं विचित्रं वा अन्नादीनामन्यतमं यस्य स चित्रश्रवस्तमः ।
देवो दानादिगुणः । देवेभिः । सहयोगलक्षणा एषा तृतीया । देवैः सह । आ-
गमत् आगच्छतु ॥५॥

·स्कन्दस्वामिभाध्य-वेस्टमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. ३० ३. वङ्कटमाधवीयम्। अग्निहोता। कान्तप्रज्ञः सत्यकमतिशयेनाश्चर्यश्रवणो देवो देवैः सहागच्छतु ॥५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे प्रथमो वर्गः ॥ यदङ्गादाशुषेत्वमग्नेभद्रंकरिष्यसि । तवेत्तत्सत्यमगिरः॥६॥ यत् । अङ्ग । दाशुषे । त्वम् । अग्ने । भद्रम् । करिष्यसि । तव । इत् । तत् । सत्यम् । अङ्गिरः ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । अग्रेति निपातोऽत्र पादपूरणः क्षिप्रार्थो वा सामर्थ्यात् । यत् क्षिप्रं दाशुषे दाश्वान् यजमानः हविषां दातृत्वात् तस्मै । त्वं हे अमे ! भद्रं भजनीयं स्तुत्यम् उत्कृष्टम् । इष्टमित्यर्थः । किं पुनस्तद्, धनमन्नं वा । करिष्यसि। दाशुष इति सम्प्रदानचतुर्थीश्रुतेरिह करोतिः क्रियासामान्यवचनो दाने वर्तते । दास्यसी- त्यर्थः । तवेत्तत् । इच्छब्द एवार्थे वर्तते । तवैव तद् । यज्ञान्तरे हविः कृत्वा तुभ्यमेव प्रदास्यत इत्यर्थः । सत्यमविसंवाद्येवैकं नैतदनृतं मयोच्यत इत्यर्थः । अथवा करिष्यसीत्ययं करोतिरन्ततिसनर्थो द्रष्टव्यः । लडथे लृट् । यद् यज- मानाय भद्रं धनमन्नं वा चिकीर्षसि, तवैव तत् सत्यं नान्यस्य कस्यचित् । यथाचिकीर्षितदानकरणसमर्थो नान्यः कश्चिदित्यर्थः । हे अङ्गिरः ! । अङ्गिरा ऋषिः । तस्योत्पत्तिकारणममिः, नामिरनिराः। एवं बैतिहासिकाः स्मरन्ति- "त्रिसांवत्सरिक सत्रं प्रजाकामः प्रजापतिः । आहरत् सहितः साध्यैर्विश्वेदेवैस्तथा स ह ॥ तत्र वाग् दीक्षणीयायामाजगाम शरीरिणी । रेतश्चस्कन्द तां दृष्ट्वा तस्याथ वरुणस्य च ॥ - - १. 'स्मै हे', २. 'स्थानम' ख. पाठः, ३. 'मे क. पाठः.

·मं० १. अ. १. सू० १] प्रथमोऽष्टकः। तच्छुक्लं प्रवहन् वायुरमौ प्रास्यद् यदृच्छया। ततोऽर्चिषि भृगुर्जज्ञे अनारेष्वगिरा ऋषिः ॥" इति । तेनानिरसः कारणममि मिरङ्गिराः । अत इदं सोऽयमित्यभिसम्बन्धात् कार्यशब्देन कारणस्याभिधानम् । अङ्गिरसः कारणभूते(ने?)त्यर्थः । अथवा गुण- तोऽमेरिदमभिधानम् । अङ्गानि शरीरावयवा(नि? :) तद्वदनि शरीरं, तस्य स्थिति- हेतुः अशितपीतरसोऽङ्गिरसः तं करोति अङ्गिरसयति । 'तत् करोति तदाचष्टे' (वा० ३-१-२६) इति णिच् । ण्यन्तात् कि । हे अगिरः ! शरीरस्थितिहेतो- रशितपीतरसस्य कर्तरित्यर्थः । जाठरोऽप्यमिरन्नं रसीकरोति रसो लोहित- मांसनायवस्थिमज्जाशुक्लभावेन परिणममानः शरीरस्थितिहेतुर्भवति ॥ ६ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। यदा । यत् त्वं क्षिप्रमने! हविः प्रयच्छतेऽनन्तरमेव कल्याणं करिष्यसि । तवैव तत् सत्यमगिरस्त्वमेकः, अन्यस्तु कृतं विस्मरत्यपि ॥ ६ ॥ उपत्वाग्नेदिवेदिवेदोषावस्तर्धियावयम् । नमोभरन्तएमसि ॥ ७ ॥ उप । त्वा । अग्ने । दिवेऽदिवे । दोषावस्तः । धिया । वयम् । नमः । भरन्तः । आ । इमसि ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । उपेत्युपसर्गः इमसीत्यन्तेनाख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । (त्वा !) हे अमे ! दिवे दिवे अहन्यहनि दोषावस्तः! । दोषेति रात्रिनाम । 'वस आच्छादने । रात्रौ स्वेन ज्योतिषा तमसामाच्छादयितः! | धिया यादृश्यस्माकं प्रज्ञा तादृश्या वयं नमः स्तुतिं भरन्तः । 'हृञ् हरण' इत्येतस्यैवैतत् । भत्वं 'हृयहोर्भश्छन्दसि' (वा० ३-१-८४) इति । हस्य भः । हरन्तः प्रापयन्तः, स्तुतिं कुर्वन्त इत्यर्थः । त्वा त्वाम् उप एमसि । आउन धात्वर्थानुवादी । उपागच्छामः ॥ ७ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । उप त्वाने । उपगच्छामस्वाम! वयमन्वहं सायं प्रातश्चामिहोत्रकर्मणा ममी ॥ १. 'त्वम' ख. पाठा. २. 'रसामे', ३. 'यं च प्रा' क. पाठः, ·१० स्कन्दस्वामिभाष्य-वेटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [भ० १. व. २. राजन्तमध्वराणांगोपामृतस्यदीदिविम् । कीदृशं त्वाम् , थर्धमानंस्थेदमे ॥ ८॥ राजन्तम् । अध्वराणाम् । गोपाम् । ऋतस्य । दीदिविम् । वर्धमानम् । स्वे । दमे ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । उच्यते राजन्तम् । राजतिरैश्चर्यकर्मा । ईशानम् । कस्य, अध्वराणां यज्ञानाम् । गोपां रक्षितारं च । कस्य, ऋतस्य यज्ञस्यैव । ऋतशब्दो ह्यपठितोऽपि भूयिष्ठं यज्ञनाम दृश्यते । दीदिविम् अत्यर्थ दीप्तं वर्धमानं स्वे आत्मीये दमे य(ज्ञं ? ज्ञ)गृहे । दम इति गृहनाम सामर्थ्यादत्र यज्ञगृहे वर्तते ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। राजन्तमध्वराणाम् । दीप्यमानं यज्ञानां स्वे दम आहवीये समिध्यमानमुपेमो गोपायितारं सत्यस्य दीप्तम् ॥ ८॥ सनःपितेवसूनवेग्नेसूपायनोभव । सचस्वानःस्वस्तये ॥९॥ सः । नः। पिताऽइव । सूनवे । अग्ने । सुऽउपायनः । भव । सचस्व । नः । स्वस्तये ॥ ९॥ स्कन्दस्वामीयम् । स इति पूर्वप्रतिनिर्देशो वा तच्छब्दश्रुतिसामर्थ्यादेव वा योग्यार्थसम्बन्धी वा । यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यं स्वामस्तोष्म(हि) इति । स स्वं नः अस्माकं पितेव सूनवे । सूनुरित्यपत्यनाम । षष्ठ्यर्थे चात्र चतुर्थी । यथा पिता पुत्रस्य, एवं हे अमे! सूपायनः सूपगमः सुखोपसर्पो भव । सचस्व सेवस्व च नः अस्मान् स्वस्तये । स्वस्तीत्यविनाशनाम । अविनाशाय । रक्षित ? तु)मस्मान् अस्मत्समीपे नित्यं भवेत्यर्थः ॥ ९ ॥ .

·म. १. अ. १. सू० २] प्रथमोऽएकः। वेङ्कटमाधवीयम् । स नः । स त्वमस्मभ्यं यथा पिता पुत्राय सूपर्चरः, एवं सूपरो भव । सेवस्व नास्मानविनाशाय ॥१॥ इति प्रथमस्य प्रथमे द्वितीयो वर्गः ॥ वायवायाहिदर्शतेमेसोमाअरंकृताः । तेषांपाहिश्रुधीहवम् ॥१॥ वायो इति । आ । याहि । दर्शत । इमे । सोमाः । अरम्- ऽकृताः। तेषाम् । पाहि । श्रुधि । हवम् ॥ १ स्कन्दस्वामीयम् । पृथग्देवत्याः सप्तात उत्तरेऽनन्तरास्तृचाः । ये सप्त तृचा अत उत्तरे अनन्तरा एव (पृथग्) देवत्याः । तृचो वायव्यः । प्रथमस्तावत् तृचो वायुदेवतः । हे वायो! आयाहि आगच्छ । हे दर्शत! । अर्हे कृत्यार्थेऽयमतच् । दर्शनीय! दर्शनाई! । यो हि दृष्टो दर्शनफलं साधयति, स दर्शनार्हः नेतरः । किं कारणमागच्छानि । उच्यते । इमे सोमा अरं कृताः । अलंशब्दस्य पर्याप्त्य- र्थस्य भूषणार्थस्य वेदम् । लकारस्य रत्वं छान्दसम् । पर्याप्ताः कृताः भूषिता वा। बहवः कृताः श्रयणादिभिर्वा संस्कारैः संस्कृता इत्यर्थः । तेषाम् । द्वितीयार्थे षष्ठी एषा । षष्ठीनिर्देशादेव वा एकदेशमिति शेषः । तान् वैकदेशं स्वांश- लक्षणं पाहि पिब अतः सप्रयोजनत्वादागमनस्य श्रुधि शृणु हवम् आ- हानम् । मात्रानादर कृथाः ॥ १ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । वायवायाहि । पूर्वसूक्तं प्रातरनुवाके शंसनीयम् । अथ सूफाभ्यां प्रातःसवन- देवताः स्तौति । वायवायाहि दर्शनीय ! इमे सोमाः पवमानाभिषवाभ्यामलकृता. स्तान् पिब शृणु च नो हानम् । चौदिलोपे विभाषेति यस्ति नेह निहन्यते । स्फुटमर्थं प्रवेत् सस्य निहतश्रेदशास्फुटम् ॥ निहन्यमाने पूर्वेऽस्मिन् द्विः संस्थापनमिष्यते । पिब सोमानिमांश्च त्वं शृणु हानमिदं च नः ।। इति॥ १॥ १., २. 'चा' क. पाठः. ३. 'वा टिलो', ४. 'नः॥5॥'ख. पाठः, .. m- ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवार्यभ्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [म. १. ३०३. वायउक्थेभिर्जरन्तत्वामणजरितारः । सुतसोमाअहर्विदः ॥२॥ N वायो इति । उक्थेभिः । जरन्ते । त्वाम् । अच्छ । जरितारः । सुतऽसोमाः । अहःऽविदः ॥ २॥ स्कन्दस्वामीयम् । उक्थशब्दः स्तोत्रवचनः । स्तोत्रैः । जरन्तेः त्वामच्छ । अच्छशब्दो- ऽभेः स्थाने वर्तते । उपसर्गार्थवर्तित्वाच्च जरन्त इत्याख्यातेन सम्बध्यते । जर- तिश्चात्र स्तुत्यर्थः । जरते हयतीत्यर्चतिकर्मसु पठितत्वात् । अभिजरन्ते अभि- ष्टुवन्ति त्वां जरितारः स्तोतारः । जरितेति होतृनाम । कीदृशाः, सुतसोमाः कृतसोमाभिषवाः । तुभ्यं यः प्रदास्यते सोमः स्तुताय तमभिषुत्येत्यर्थः । अह- विदः । अहश्शब्दोऽत्राहा यः समाप्यते ज्योतिष्टोमादिः (सोमादिः ?) सोम- यागः तस्य वाचकः, न दिवसस्य । प्रक्रान्तस्य ज्योतिष्टोमादेरहःपरिमितस्य सोमयागस्य ज्ञातार इत्यर्थः ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । वाय उक्थेभिः । वायो ! स्वां प्रति शौः स्तुवन्ति स्तोतारोऽभिपुतसोमाः । महर्विदः कन्धाहर्मुखाः ॥ २॥ वायोतर्वप्रपश्चतीधेनाजिगातिदाशुषे । उरूचीसोमपीतये ॥३॥ वायो इति । तव । प्रऽपृश्चती । धेना । जिगाति । दाशुषे । उरूची । सोमपीतये ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे वायो! तवावयवभूता प्रपृश्चती। 'पृची सम्पर्के' । सामर्थ्याच्च सोम- सम्पर्के वर्तते, नच यत्रकचित् । सम्पर्केण चात्र स्वहेतुरभिलाषो लक्ष्यते । १. 'मा: ल' क. पाठा.

·१३ मं. १. भ १. सू. २] प्रथमोऽष्टकः। अभिलाषार्थ एव वा पृश्चतिः । प्रकर्षेण सोममभिलषन्तीत्यर्थः । अथवा पपृ- क्षोमययतीत्यर्चतिकर्मसु पाठात् पृश्चतिः स्तुत्यर्थोऽपि न सम्पर्कार्थ एवेति गम्यते । व्यत्ययेन वा शप्प्रत्ययः कर्मणि । प्रपृश्चती प्रकर्षेण स्तूयमानेत्यर्थः । धेना जिहा । किं करोति । उच्यते । जिगाति । गतिकर्माय जिगातीन्व- तीति गतिकर्मसु पाठात् । गच्छति । दाशुषे । 'गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतु- थ्यौं-(२-३-१२) इत्येवमिय कमाण चतुर्थी । दाश्वांसं यजमानं प्रतीत्यर्थः । कीदृशी, उरूची । उरुशब्दो बहुनाम । अञ्चतिर्गत्यर्थः । बहून् यजमानान् प्रति गन्त्री । अवयवभूतजिहागमनेनात्रावयविनो वायोरेव गमनं लक्ष्यते । त्वं गच्छसीत्यर्थः । किमर्थ, सोमपीतये सोम्पानार्थम् ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । बायो तव । वायो! धनेन स्तोतॄन् प्रपृशती संयोजयन्ती शतं युष्मभ्यं सहस्रं युप्मभ्यामित्येवं बहमन्ती तव वाग दाश्वांसमुद्दिश्य सोमपानार्थ निष्कामति ॥३॥ इन्द्रवायूहमेसुताउपप्रयोभिरागतम् । इन्दवोवामुशन्तिहि ॥ ४॥ इन्द्रवायू इति । इमे । मुताः । उप । प्रयाऽभिः । आ । गतम् । इन्दवः । वाम् । उशन्ति । हि ॥४॥ स्कन्दस्वामीयम् । तृच ऐन्द्रवायवः । ऐन्द्रवायवोऽपि तृच एव। हे इन्द्रवायू ! इमे सुता अभिषुताः सोमाः । एतद् ज्ञात्वा । उप प्रयोभिरागतम् । उपेत्युपसर्ग आगत- मित्याख्यातेन सम्बध्यते । प्रयश्शब्दो यातेर्धातोर्गन्तृवचनः । प्रकर्षण गन्तृ- भिरत्यन्तशीघेरश्वै(ग? राग)च्छतम् । प्रयश्शब्दोऽपठितोऽन्नमप्यन्ननाम । सह- योगलक्षणा चात्र तृतीया । इमे अभिषुताः सोमा नच केवलाः, किंतर्हि, सवनीयपुरोडाशादिभिरन्नैः सह । एतद् ज्ञात्वो (प? पा)गच्छतमिति । अथवा, उपागच्छतमित्येतदपेक्ष एव सहयोगः । अन्नैः सहोपागच्छतम् । मह्यं यानि १. 'या सामर्थ्यात् ५, १. 'ती' स. पाठः. ३. '', ४. 'वतृचोऽपि' क. पाठा.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.० ३. दातन्यान्यनानि, तानि गृहीत्वोपागच्छतमित्यर्थः । कस्मात् । इन्दवो वाम- शन्ति हि । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मादिन्दव एते सोमा वां युवाम् उशन्ति कामयन्ते वयमिन्द्रवायुभ्यां पीयेमहीत्येवम् । तस्मादुपागच्छत- मिति ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रवायू । इमे सोमाः सुता अस्माकं प्रदिसितैरौः सहोपागच्छत्तम् । एते सोमा वा कामयन्ते हि ॥४॥ वायविन्द्रश्वचेतवःसुतानांवाजिनीवसू । तावायातमुपद्रवत् ॥५॥ वायो इति । इन्द्रः । च । चेतथः । सुतानाम् । वाजिनीवस् इति वाजिनीवसू । तौ । आ । यातम् । उप । द्रवत् ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तावायातमिति तच्छब्दाद् यच्छब्दोऽत्राध्याहर्तव्यः । यौ हे वायो! इन्द्रश्च चशब्दात् त्वं च चेतथः जानीथः । किं, सुतानाम् । द्वितीयार्थे षष्ठी । अथवा, षष्ठीश्रुतिसामर्थ्यादेव वा शेषमिति वाक्यशेषः । सुतान् सोमान् सुतानां सोमानां वा शेषं स्वांशम् । वाजिनीवसू । वाजिनीत्येतदिहासम्भवान्नोषो- नाम । किंतर्हि, यौगिकम् । वाजो हविर्लक्षणमन्नं, तद् यस्या अस्ति सा वाजिनी यागसन्ततिः तद्वन्तौ । हविष्मद्यागसन्ततिधनावित्यर्थः । अथवा, वाजो वेगो बलं वा, तद्वती वाजिनी सेना तद्धनौ वेगवलयोरन्यतरेण युक्तया सेनयोपेतावित्यर्थः । तावायातमिति । उपसर्गः पुरस्तादाख्यातस्य सम्बन्ध- यितव्यः । उपागच्छतम् । द्रवत् क्षिप्रम् । मक्षुद्रवदिति हि क्षिप्रनामसु पठितम् ॥ ५ ॥ वेष्टमाधवीयम् । वायविन्द्रः । वायो! त्वं चद्रेश्च दूरस्थावे सुतान् सोमान् जानार्थः । तो क्षिप्रमुपागच्छतमनेन वासयितारौ वाजिनीवसू इति । सुतसोमपरिज्ञानं मोगमनकारणम् । नचोदात्तमिहाख्यातं वक्ष्यते तत्र कारणम् ॥ 1. 'मे। इन्द्रवायू इमे सो', २. 'न्द्रो दू', ३. 'व सोमान् सुतान् जा' 'थः । क्षि' ख. पाटः, 'त्वा' क. पाट:. क. पाठ:.

·१५ मं० १. अ० १. सू०२] प्रथमोऽधकः । ऋचामभिहितार्थानां यथा पश्चात् समन्वयः । हेतुत्वहेतुमदायी तथैवात्रापि सङ्गतौ ॥ इति ॥ ५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे तृतीयो वर्गः।। वायविन्द्र श्वसुन्वतआयातमुपनिष्कृतम् । मश्वित्थाधियानरा ॥ ६॥ वायो इति । इन्द्रः । च । सुन्वतः । आ । यातम् । उप। निः- ऽकृतम् । मक्षु । इत्था । धिया । नरा ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे वायो! इन्द्रश्च चशब्दात् त्वं च सुन्वतः सोममभिषुण्वतः यजमानस्य स्वभूतम् । आयातम् उप उपागच्छतम् । निष्कृतम् । मिरित्येष समित्येतस्य स्थाने । संस्कृतं वेद्याख्यं प्रदेशम् । मक्षु क्षिप्रम् । इत्थाशब्दोऽमुत इत्यस्यार्थे । अमुतोऽन्तरिक्षात् स्वस्मात् स्थानात् । धीरिति कर्मनाम । हेतौ च तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । कर्मणा हेतुना । अस्मदीय- यागकर्म परिसमापयितुमित्यर्थः । नहि युवयारनागतयोरेतत् परिसमाप्यते । अथवा इत्था इति सत्यनाम धियश्च विशेषणम् । सत्येन भवतोरविसंवादिना सर्वदैव युष्मत्सम्बद्धेन कर्मणा हेतुनास्मदीययागकर्म परिसमापयितुमित्यर्थः । हे नरा! । मनुष्यनामैतत् । देवानां च मनुष्यत्वासम्भवात् सर्वत्र तदाकारत्वान्मनु- प्यनामभिर्व्यपदेशः । मनु(प्यकारो ? प्याकारौ) । यथा मनुष्यो हस्ताद्युपेत- शरीरस्तद्वद्धस्ताद्युपेतशरीरावित्यर्थः ॥ ६ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । घायविन्द्रः । वायाविन्द्रश्च सुन्वतः संस्कृतं सोममुपागच्छतं शीघ्रमिस्थं किया माणं कर्मोद्दिश्य नेतारौ ॥६॥ मित्रंहुवेपूतदक्षंवरूणचरिशादसम् । धियंघृताचींसाधन्ता ॥७॥ १.. 'स्तुतसो क. पाठा.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता ।[अ० १. 4. ४. मित्रम् । हुवे । पूतदक्षम् । वरुणम् । च । रिशादसम् । धियम् । घृताचीम् । साधन्ता ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । मैत्रावरुणः । मित्रावरुणदेवतोऽपि तृच एव । मित्रं हुवे आयाम्यहम् । कीदृशं, पूतदक्षम् । दक्ष इति सकारान्तं बलनाम पठितम् । अकारान्तमपि तु तस्यैव पर्यायान्तरं द्रष्टव्यम् । पूतं शुद्धम् अपगतदोषं बलं यस्य स पूतदक्षः। तं पूतदक्षम् । नच केवलं मित्रं, किंतर्हि, वरुणं च । कीदृशं रिशादसम् । रिशहिँसार्थः । 'असु क्षेपणे' । रिशतोऽस्यतीति रिशादसः । रिशदास इति प्राप्ते छान्दसो हस्वदीर्घव्यत्ययः । तं रिशादसं । हिंसकान् क्षेप्तारम् । प्रति- हिंसितारमित्यर्थः । एवमर्ध) विभक्तस्तुतिः । परस्तु सहस्तुतिः । धियम् । वृष्टयाख्यं कर्म धीः, ताम् । घृताचीम् । घृतमित्युदकनाम । अश्चतिर्गत्यर्थः सामर्थ्याचात्रान्तर्णीतण्यर्थः । उदकं पृथिवीं प्रति या गमयति, सा घृताची, ताम् । साधन्ता साधयन्तौ वृष्टिं कुर्वन्तावित्यर्थः ॥ ७ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । मित्रं हुपे । मित्रं हृयामि शुद्धबलं वरुणं च रिशता हिंसितॄणां क्षेसारम् । उबकाभिमुखं कर्म साधयन्तौ वृष्टेरीश्वरौ । ‘ोरात्रे वै मित्रावरुणावहोरात्राभ्यां खलु वै पर्जन्यो वर्षतीति ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥ ऋतेनमित्रावरुणावृतावृधावृतस्पृशा । क्रतुंबृहन्तमाशाथे ॥ ८॥ ऋतेन । मित्रावरुणौ । ऋतऽवृधौ । ऋतऽस्पृशा । ऋतुम् । बृहन्तम् । आशाथे इति ॥८॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऋतेनेति हेतौ तृतीया, यज्ञेन हेतुना । यस्मान्मनुष्यैरिज्येथे, तस्माद् हे मित्रावरुणौ ! ऋतावृधौ यज्ञेन वर्धितारौ । यज्ञे हि यद्धविस्तदुपभुआनाः स्तूय- मानाश्च देवता वीर्येण वर्धन्ते तदायत्तत्वात् तासां स्थितेः । अथवा वृद्धि घि)- रत्रान्ततिण्यर्थः । ऋतशब्दोऽपि यज्ञनामैव उदकनाम वा । यज्ञस्योदकस्य ·म. १. अ० १. सू० १] प्रथमोऽष्टकः । ४ वा वर्धयितारावित्यर्थः । अथवा ऋतमिति सत्यनाम । सत्यस्य स्तोतुर्यजमा- नस्य वा वर्धयितारोवित्यर्थो वा । ऋतस्पृशौ यज्ञस्योपभोगकाले स्पष्टारौ । यज्ञे हविषां प्रतिग्रहीतारावित्यर्थः । अथवा ऋतस्य सत्यस्य स्तोत्रस्य स्पष्टारौ श्रोतारावित्यर्थः । अथवा ऋतस्योदकस्य वृष्टिकाले स्पष्टारौ वर्षितारावित्यर्थः । क्रतुं कर्म । बृहन्तं महत् । आशाथे व्याप्नुथः कुरुथ इत्यर्थः । अथवा ऋतेने- त्ययमृतशब्द उदकनाम । करणे च तृतीया । उदकेन क्रतुं कर्म यज्ञाल्यं व्या- प्नुथः । यत्र यज्ञस्तस्मिन् विषये वर्षथ इत्यर्थः ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। तेन मित्रावरुणी। सत्येनैव मित्रावरुणौ सत्यस्य वर्धयितारी सत्यस्य स्प्रटारी यचं महान्तमाशाथे ॥ ८॥ कवीनोमित्रावरुणातुविजाताउतक्षया । दक्षंदधातेअपसम् ॥९॥ कवी इति । नः । मित्रावरुणा । तुविजातौ । उरुऽक्षया । दक्षम् । दधाते इति । अपसम् ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । कवी मेधाविनौ । नः । तादर्थ्य एषा चतुर्थी । अस्माकमर्थम् । मित्रा- वरुणा । द्विवचनस्यायमाकारः । मित्रावरुणौ । तुविजाती । तुवीति बहुनाम । बहूनामर्थाय जातौ तुविजातौ । सर्वेषां प्राणिनामुपकर्तुमुत्पन्नावित्यर्थः । जननं जातं जन्मोच्यते । बहूनि जन्मानि ययोस्तौ तुविजातौ । यच्चानयोः कर्मा- मना पुनःपुनर्जन्म तदपेक्षया जन्मबहुत्वम् । उरुक्षया । उर्विति बहुनाम । विस्तीर्णपर्यायो वा । बहुनिवासौ, विस्तीर्णनिवासौ वा । दक्षं बलं सेनाल- क्षणम् । द(ध ? धा)ते धारयतः । अपसं कर्म च । अप(सम्) इतिहि कर्म- नाम । अस्मदर्थ स्वसेनां पुष्णीतः, तया च वृष्टयादिकर्म कुरुतः । अथवा न इति सम्प्रदाने चतुर्थी । दधातिरपि दानार्थः । अस्मभ्यं बलं यागादिकर्म च दत्त(मि! इ)त्यर्थः ॥ ९॥ १. 'स्य व क. पाठः. २. 'रौ ऋ', ३. झेन ह', ४. 'मानशा', ५. 'कम् । मि', ६. 'तम् । 'ख. पार: । D ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेठमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [भ० १. ३० ५. वेष्टमाधवीयम्। कवी नः। क्रान्तदर्शिनौ मित्रावरुणावस्मभ्यमहोरात्रयोः प्रादुर्भावाबनेकजम्मानौ पहु(विव निवा)सावनेकपज्ञौ (बा) बलं प्रयच्छतो वेशं च ॥९॥ इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्थो वर्गः॥ अश्विनायज्वरीरिषोद्रवत्पाणीशुभस्पती। पुरुभुजाचनस्यतम् ॥ १॥ अश्विना। यज्वरीः । इषः । द्रवत्पाणी इति द्रवपाणी । शुभः । पती इति । पुरुऽभुजा । चनस्यतम् ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । अश्विदेवतोऽपि तृच एव । हे अश्विना! । यज्वरीः । करणस्येयं कर्तृ- खेन विवक्षा । इज्यते याभिस्ता यज्वरीः । इषः हविर्लक्षणान्यन्नानि । (हे!) द्रवत्पाणी क्षिप्रहस्तौ, शीघ्रकारिणावित्यर्थः । शुभस्पती । शुभमित्युदकनाम । तस्याधिपती। पुरुभुजा बहूनां हविषां भोक्तारौ। चनस्यतम् । चन इत्यन्ननाम । तदिच्छ(न्तं ! त) चनस्यतम् । इच्छया चात्र तत्पूर्वकं भक्षणं लक्ष्यते । अस्म- दीयानि हवींषि भक्षयतमित्यर्थः ॥ १॥ वेष्टमाधवीयम् । प्रउगतृचानां मध्ये सूक्तविच्छेदो दक्षं दधाते अपसमित्यभिमताशासनादित्याहु: अर्थमिच्छन्तो हि सूकैः स्तुवन्ति देवता इति । अश्वि(नौ ? ना) । यजमानस्य यष्टर्यन्नादि क्षिप्रहस्तावुदकस्येश्वरी बहुभोजनौ चनस्यतं चनोऽन्नं तदिच्छतम् । इह प्रत्तस्थस्य(?) कर्म पदान्तरेण पृथग् वक्तुं निर्देश: समानशब्दैरनेकन भवति । गवां गोपतिः, सोमं सोमपातमा, द्रविणोदा द्रविणस इति । इहतु समानार्थेनेषश्चनस्यतमिति ॥१॥ अश्विनापुरुदंससानराशवीरयाधिया। धिष्ण्यावनतगिरः॥२॥ १. शै', २. 'वासानौ अने' ख. पाठः. ३. 'गम्' क. पाठ:. ४. नादि', ५. 'ह्यर्थ', ६. 'के' ख. पाठः. ७. 'ष्ट्रण्यन्नादनीक्षि', ८. 'न' क. १. 'नि' ख. पा... १०. 'म', ११. 'द्राविणोदस' क. पाठः. 'सेवमादि । हेतु', १३. 'च' ख. पाठा. ८ ५० 73 'ना- . पाठ:. १२.

·म. १. भ. १. सू. ३] प्रथमोऽएकः । १९ अश्विना । पुरुदंससा । नरा । शवीरया । घिया। धिष्ण्यो । वनतम् । गिरः ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । पुरुदंससा । दंस इति कर्मनाम । बहुकर्माणावित्यर्थः । नरा मनुष्या- कृती । शवीरया । शु इति क्षिप्रनाम । ईर गतौ । क्षिप्रमीरणं गमनं शवीरम् । अथवा, शव इति बलनाम । परबलस्य प्रेरणमपनोदः शवीरः । तेन यौ यातः गच्छतः तौ । शीघ्रगामिनौ परबलापनोदगामिना(वि)वेत्यर्थः । अथवा, अनवग्रहत्वात् पदस्य याशब्दो विभक्तेरादेशो, न याते रूपम् । शवीरशब्दस्तु पूर्ववत् कर्तृसाधन(स्तु ? :)। शीघ्रगामिनौ परबलस्य प्रेरयिता(रावि)वेत्यर्थः । शवतेर्वा गत्यर्थस्य शवीरशब्दः । यज्ञान् शत्रून् वा प्रतिगन्तारावित्यर्थः । धिया प्रज्ञया चित्तेन। महतादरेणेत्यर्थः । धिष्ण्या । धिषणेति वाङ्नाम । तस्याः पुत्रौ धिष्ण्यौ । अपत्ये यत्प्रत्ययो द्रष्टव्यः । अथवा धीरिति प्रज्ञानाम । * वेष्टने । धीः वेष्टयित्री सर्वार्थग्रहणसमर्थो ? A) ययोस्तौ विष्णौ । धिष्णावेव धिष्ण्यौ । अत्यन्तप्रज्ञावित्यर्थः । वनतम् । वन षण सम्भक्तौ । सम्भजतम् । गिरः अस्मदीयाः स्तुतिलक्षणा वाचः ॥२॥ वेष्टमाधवीयम्। अश्विना पुरुदंससा । अश्विनावाश्चर्यभूतविविधकर्माणौ नेतारौ क्षिप्रमुपद्रुत प्रति गमनं यस्यास्तया धिया कर्मणा धिष्ण्या धिषणाही, धिषणा सोतग्यो भजेयां स्तुतीः ॥ २ ॥ दनायुवाकवःसुतानासत्यावृक्तर्हिषः। भायातंरुद्रवर्तनी ॥३॥ दसा । युवाकवः । सुताः। नासत्या । वृक्तऽवर्हिषः । भा। यातम् । रुद्रवर्तनी इति रुद्रऽवर्तनी ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे दसा! दस्रनामानौ । यद्यपि चाश्विनोरेको दस्रनामा, नासत्यनामा- परः, तथापि द्विवचननिर्देशादन्यतरनिर्देशेनापि सर्वत्र साहचर्यादुभयोः प्रति- पादनम् । क्रियाशब्दविज्ञानं वा । तसु उपक्षये वसु चेत्येतस्य, दसि देशन- १. 'मणो ने', २. 'दंसिदर्शनयोः' ख. पाठः, 4 वाक्, ·२० स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. ३० ५. दंशनयोरित्येतस्य वा दस्रौ । उपक्ष(प)यितारौ शत्रूणां, दर्शनीयौ वेत्यर्थः । युवाकवः युवां कामयन्त इति युवाकवः । कमेडेप्रत्य(यादौ ? य औ)णादिकः यु(व? वे)त्यपि च प्रत्ययलक्षणे युष्मदो युवादेशः । युष्मत्पानकामा इ(ति!)- वेत्यर्थः । के, सुताः सोमाः । अथवा, यु मिश्रण इत्यस्य युवाकवः । मिश्रिताः । केन , सामर्थ्याद् वसतीवर्येकधनादिभिरद्भिः श्रयणैर्वा । सुता अभिषुताश्च सोमाः । हे नासत्या! नासत्यनामानौ । अन्यतरनाम्ना चेदं साह- पर्यादुभयप्रतिपादनम् । न वा असत्यौ । द्वौ प्रतिषेधौ प्रकृतिं गमयतः । स- त्यावेव । वृक्तबर्हिषः सोमाः । भवदुपवेशनार्थ बर्हिवेद्यां स्तीर्णमित्यर्थः । एतद् ज्ञात्वा आयातम् आगच्छतम् । हे रुद्रवर्तनी! । रुदे रौतेर्वा रुद्रा । शब्दय(ती? न्ती) वर्तनी गमनमार्गों ययोस्तौ रुद्रवर्तनी । यतोयतः शत्रुशब्दः, ततस्ततो गन्तारौ । स्वयं पथि गच्छन्तौ शब्दस्य कर्तारावित्यर्थः ॥ ३ ॥ वेटमाधवीयम्। दस्रा युवाकवः । दर्शनीयौ! युष्मत्पानकामाः सोमाः । सत्यावेव नासस्या- वित्यौवाभः । सत्यस्य प्रणेतारावित्याग्रायणः । वृक्तबर्हिषः सोमाः स्तरणार्थ छिन्न- बर्हिषः । भागछतं युद्धे घोरगमनमार्गों ॥ ३ ॥ इन्द्रायाहिचित्रभानोसुताइमेत्वायवः । अण्वीभिस्तनापूतासः ॥ ४ ॥ इन्द्र । आ । याहि । चित्रभानो इति चित्रभानो । सुताः । इमे । त्वाऽयवः । अण्वीभिः । तना । पूतासः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्रोऽयं पञ्चमस्तृचः । योऽयं पञ्चमस्तृचः, स इन्द्रदेवतः । हे इन्द्र! आयाहि. आगच्छ । चित्रभानो! । भानुर्दीप्तिः । विचित्रदीप्ते!, पूज- लीयदीप्ते ! वाः। किंकारणं, सुता अभिषुता इमे सोमाः । त्वायवः त्वत्कामाः । अभिषु(ता.१ तान्) अपिनामेन्द्रोऽस्मान् पिबेदित्येवंकामा इत्यर्थः । नचाभिषुता एव केवलं; किन्तर्हि, अण्वीभिस्तना पूतासः । अण्व्य इत्यगुलीनाम। वारेण शश्वतातना तना पुनान आयुःष्वि'त्यादिदर्शनात् तनाशब्दो दशापवित्र- वचनः । अण्वीभिर्दशापवित्रेण च पूताः । हस्तेन दशापवित्रमादाय पूता अपीत्यर्थः ॥ ४॥ १. 'ता:' क. पाठः. २. 'पा' ख. पाठ ·१ म. १. अ० १. सू० ३] प्रथमोऽष्टकः । वेङ्कटमाधवीयम्। इन्द्रायाहि । इन्द्रोपागच्छ कर्मणा चित्रदीप्ते! सुता हमे सोमास्त्वत्कामा भवन्ति । बॉलीभिर्दशापवित्रेण च पूताः ॥ ४ ॥ इन्द्रायाहिधियेषितोविजूतःसुताव॑तः । उपब्रह्माणिवाघतः ॥५॥ इन्द्र । आ । याहि । धिया । इपितः । विनऽजूतः । सुत- ऽवतः । उप । ब्रह्माणि । वाघतः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्र! आयाहि आगच्छ । धिया अस्मदीयया प्रज्ञया । इषितः । शुद्धोऽप्ययमिषिरधिपूर्वार्थो द्रष्टव्यः । अधीष्टः अभ्यर्थित इत्यर्थः । विप्रजूतः । विष इति मेधाविनाम । जूतिर्गत्यर्थः । केवलोऽपिच सोपसर्गार्थः । मेधाविभि- ऋत्विग्भिरभिगतः । केन, सामर्थ्यात् स्तुतिभिः । मयाभ्यर्थितोऽन्यैश्चत्विग्भि- रभिष्टुत इत्यर्थः । कागच्छानि, उच्यते । सुतावतः । सुताः सोमा यस्य सन्ति स सुतावान् यजमानः, तस्य । उप ब्रह्माणि । उपशब्दः सामीप्ये । ब्रझे- त्यन्ननाम । यजमानस्य स्वभूतानामन्नानां, हविर्लक्षणानामन्नानां समीप इत्यर्थः । वाघतः । ऋत्विङ्नामैतत् । इहतु सुतावतो यजमानस्य विशेषणत्वादन्त- गीतमत्वर्थः ऋत्विग्वतो यजमानस्येति । अथवा, वाघत इत्येतस्यैव सुतावत इत्येतद् विशेषणम् । ब्रह्मशब्दश्च स्तुतिवचनः । सुतावतः कृतसोमाभिषवस्य ऋत्विजो याः स्तुतयः, तत्समीपे । यत्र सोममभिषुत्यविजः स्तुवन्तीत्यर्थः वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रायाहि । इन्द्रागच्छ कर्मणा प्रेषितो मेधाविभिराकृष्टो यजयी होता तस्य स्तोत्राणि ॥ ५॥ इन्द्रायाहितृतुजानउपब्रह्माणिहरिवः । सुतेदधिष्वनश्चनः ॥६॥ इन्द्र । आ । याहि । तूतुजानः । उप । ब्रह्माणि । हरिवः । सुते । दधिष्व । नः । चनः ॥६॥ १. 'न्द्रागच्छ चि', २. 'न्तु', ३. 'न्द्रो वाग', ४. 'स्य स्तोतुः तस्य स्तो' ख. पाटा.

·स्कन्दस्वामिभाड्य-वेक्टमाधवार्यव्याख्यानोपेता क्संहिता। [अ० १.५.६. - स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्र! आयाहि । तूतुजानः । क्षिप्रनामैतत् । क्षिमं, त्वरमाण इ- त्यर्थः । उप ब्रह्माणि । हे हरिवः !। हरी अश्वौ, तद्वन् ! । आगत्य च । सुते इति द्वितीयार्थे सप्तम्येषा ! सुतम् अभिषुतम् । दीधष्व धारय स्वोदरे । पिबे- त्यर्थः । नः अस्माकं स्वभूतं चनः सोमलक्षणमन्नम् ॥ ६ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रायाहि । इन्द्रोपागच्छ त्वरमाणः स्तोत्राणि गमनसाधनभूताश्ववन् ! आ- गत्य चास्मिन् सुते सोमेऽस्मभ्यमन्नं देहि ॥ ६ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे पश्चमो धर्गः ॥ ओमासश्चर्षणीधृतोविश्वेदेवासआर्गत । दाश्वांसोदाशुषःसुतम् ॥७॥ ओमासः । चर्षणिऽधृतः । विश्वे । देवासः । आ । गत । दावोसः । दाशुषः । सुतम् ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वैश्वदेवस्तृचः षष्ठः । हे ओमासः! । अवतेरयं पालनार्थस्य तर्पणा- थस्य वा कर्तरि माङ्प्रत्ययः । अवितारः रक्षितारः, तर्पयितारो वा । चर्षणीधृतः । चर्षणयो मनुष्याः, तेषां तैस्तैरुपकारैर्धारयितारः । विश्व सर्वे । देवासो देवाः । भागत आगच्छत । दाश्वांसः । प्रत्यक्षकृतोऽयं मन्त्रः । न चेदमामन्त्रितम् । अतो यच्छन्दतच्छब्दावध्याहृत्यैकवाक्यता नेयम् । ये दावांसो दत्तवन्तो यजमाना(य) धनानि ते । दाशुषो हवींषि दत्तव(न्तः? तः) । अप्रतिहतगमन- शक्तय इत्यर्थः(१) । अथवा, यजमानस्य स्वभूतं सुतं सोमं प्रति ॥ ७ ॥ 4A १. 'वा. . .शब्दे अन्त' क. पाठः, ·म. १. भ. १. सू०३] प्रथमोऽटकः। वेङ्कटमाधवीयम्। भोमासः । अवितारो मनुष्यतः सर्वे देवा इहागच्छत दानशीला दाशुषः सुतम् ॥ ७॥ विश्वेदेवासोअप्तुरःसुतमागन्ततूर्णयः । उसाइवस्वसराणि ॥ ८॥ विश्वे । देवासः । अपऽतुरः । सुतम् । आ । गन्त । तूर्णयः । उस्राःऽइव । स्वसराणि ॥ ८॥ स्कन्दखामीयम् । विश्वेदेवासः हे विश्वेदेवाः ! । अस्तुरः । अप्छब्द उदकवचनैः । अ- न्तणतण्यर्थस्य तरतेरप्तुरः । अपां तारयितारः आदित्यं प्रति गमयितारः । रश्मयो हि नरुक्तानां विश्वेदेवाः । ते च रसानामादातारैः । अथवा, आप्ल व्याप्तावित्येतस्य तृजन्तस्य षष्ठ्येकवचन एतद् रूपम् । स्तुतिभिश्च हवि- भिश्च देवतानामाप्तुर्यजमानस्य स्वभूतं सुतं सोममागन्त । व्यत्ययेनात्र मध्यम- पुरुषः । आगच्छन्तु । आगन्तेति वा मध्यमपुरुषः श्रुतिसामर्थ्यात् । विश्वेदेवासो अप्तुर इत्येतौ व्यत्ययेनामन्त्रितप्रथमौ व्याख्यातव्यौ। हे विश्वेदेवाः ! अस्तुरः ! यूयमागच्छतेति । तूर्णयः । क्षिप्रनामैतत् । क्षिप्राः । कथम् । उता इव स्वस- राणि । उता इति गोनाम, रश्मिनाम वा । स्वसराणीत्यहर्नाम । यथा (दा? दो)- हार्थ गावः समस्ता रश्मयो वा अहानि प्रत्यागच्छन्ति, तद्वत् समस्ता आग- च्छतेत्यर्थः ॥ ८॥ वेङ्कटमाधवीयम्। विश्वेदेवासः । विश्वेदेवा मेघस्थानामपामुद्गमयितारः क्षिप्राः सुतमागच्छत सर्व येतरन्ति रश्मय इवाहानि यहा गोष्ठानीव गावः ॥ ८॥ विश्वेदेवासोअनिधएहिमायासोअद्रुहः । मेधंजुषन्तवह्नयः॥९॥ विधे । देवासः । अनिधः । एहिमायासः । अद्रुहः । मेधम् । जुषन्त । वाहयः ॥९॥ १. 'नः अन्तर्णीतण्यतुशब्दे अ', २. 'रः भप्रतिहतगमनाकय इत्यर्थः । भ' ख. पा. . ..

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवाय याख्यानोपेता अक्संहिता। [भ• १.५... स्कन्दस्वामीयम् । विश्वेदेवासः । विश्वेदेवाः । असिधः । न स जीयते मरुतो न हन्यत इति दर्शनात् निधः क्षयार्थः शोषणार्थो वा । अक्षया अशोषयितारो वा । एहि- मायासः । सौचीकमग्निमप्सु प्रविष्टमेहिमायासीरिति यदवोचत् , तदनुकरण- हेतुकोऽयं विश्वेषां देवानां व्यपदेशः एहिमायास इति । अथवा, अहीनमाया एहिमायासः । अन्यूनप्रतिज्ञाना इत्यर्थः । अद्रुहः अद्रोग्धारो यजमानानाम् । मेधं यज्ञम् अस्मदीयम् । जुषन्त सेवन्ताम् । वहयः वोढारः । धनानां दातार इत्यर्थः ॥ ९॥ वेङ्कटमाधवीयम् । विश्वेदेवासः । विश्वेदेवाः क्षयरहिताः स्तोतारमेहि मायासीरिति वदन्तो द्रोहरहिता यज्ञमसेवन्त वोढारः ॥९॥ पावकानःसरस्वतीवाजेभिर्वाजिनीवती। यज्ञंवटुधियावसुः ॥ १०॥ पावका । नः । सरस्वती । वाजेभिः । वाजिनीऽवती । यज्ञम् । षष्टु । धियाऽवसुः ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । सारस्वतोऽयं सप्तमस्तृचः । सरस्वतीदेवतोऽयम् । पावका शोधयित्री। (तम् ! ) अंहसां पापानामपनेत्री । अथवा पव (तीरक्ष ? तिः क्षारणा)णार्थः । सोमःपवतेजनितामतीनामिति । ण्यन्तश्चात्र द्रष्टव्यः । क्षारयित्र्युदकानाम् । नः अस्माकं । स्वभूतम् । सरस्वती प्रथमस्थानवाक् । कीदृशी, वाजेभिर्वाजिनीवती। वाज इत्यन्ननाम । वाजिनीशब्दोऽपि तस्यैव पर्यायान्तरं द्रष्टव्यम् । यजमानेभ्यो यानि ददाति, तैर्हविलक्षणैश्चान्नैरन्नवती । अथवा, वाजेभिरिति तृतीयानिर्दे- शाद् युक्तमिति वाक्यशेषः । हविर्लक्षणैरन्नैर्युक्तम् । वाजिनीवती । वाजो बलं वेगो वा, तद्वती वाजिनी(वती?) । कासौ सरस्वत्याः स्वभूता सेना । तद्वती वाजिनीवती । सरस्वती । अथवा, वाजो हविर्लक्षणमन्नं, तद् य(स्यास्ति ? स्या मस्ति) सा वाजिनी(वती!) यागसन्ततिः । तद्वती वाजिनीवती । सरखती । यज्ञं वष्टु । वश कान्तौ । कामयताम् । कामनेना(त्र! त्रा)गमनं संभजनं च १. क्षणैः पानर', २. 'गैर्यु ख. पाठः. ३. 'ती। स' क, पाठ:.

·- मं.१.१.१.सू. ३] प्रथमोऽएकः। २५ लक्ष्यते । यो हि यं कामयते, स त(दा? मा)गच्छति, सम्भजति च । आग- च्छतु, सम्भजतां चेत्यर्थः । धियावसुः प्रज्ञाधना । अथवा, वसेराच्छादना- र्भस्य वसुशब्दः । प्रज्ञया छादयित्री सवार्थानाम् ॥ १० ॥ बेङ्कटमाधवीयम् पावका नः । शोधयिग्यस्माकं सरस्वत्यरावती यज्ञं वह कामयतां वा प्र. इपा सर्वेषां वासयित्री॥१०॥ चोदयित्रीसूतानांचेतन्तीसुमतीनाम् । यशंदधेसरस्वती ॥ ११ ॥ चोदयित्री । मूनृतानाम् । चेतन्ती । सुऽमतीनाम् । यज्ञम् । दधे । सरस्वती ॥ ११ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । चोदयित्री सूनृतानाम् । अपठितमपि वाङ्नामैतत् । मध्यमस्थाना हि सरस्वती । सा च गर्जितलक्षणां वाचं चोदयित्री । चेतन्ती जान(न्ती ? ती)। सुमतीनाम् । द्वितीयाथै षष्ठीयम् । मुमतीन् भक्तिपरान् यजमानान् । यज्ञं दधे भारयति सरस्वती । भूयिष्ठस्य यज्ञस्य मन्त्रलक्षणवागायत्तत्वात् , तस्याश्च सरस्वत्यायत्तत्वात् ॥ ११॥ वेङ्कटमाधवीयम् । चोदयित्री । चोदमित्री सत्यानां प्रज्ञापयन्स्युदाराणां सुमतीनां यज्ञं धारयित्री सरस्वती मन्नभूता ॥ ११ ॥ महोअर्णःसरस्वतीप्रचेतयतिकेतुना । धियोविश्वाधिराजति ॥ १२॥ महः । अर्णः । सरस्वती । प्र । चेतयति । केतुना । धियः । विश्वाः । वि। राजति ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । महो म(हं ? हद्) बहु । अर्णो मेघस्थमुदकम् । सरस्वती प्रचेतयति प्रज्ञापयति । केतुना कर्मणा गर्जनाख्येन । गम्भीरं हि गर्जितं श्रुत्वा महदंत्र मेष उदकमित्यवगम्यते । केतुशब्दोऽपठितोऽपि कर्मनामापि, न प्रजानामैव । 'चां' ख. पाठः. १. '', ३. 'यन्ती स' क. पाठः. ४. 'क' ख. पाठः, २ E ·? स्कन्दस्वामिभाष्य-वइटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। अ १. व... कुत एतत् । वैश्वानरस्य विमितानि चक्षसे' त्यत्र प्रयोगदर्शनात् । अत्रहि ब- क्षसेल्पनेन प्र(ज्ञ ज्ञा)या उपात्तत्वादसन्दिग्धं केतुशब्दस्य (प्रशा)वचनत्वम् । किञ्च धियः कर्माणि प्रज्ञा वा विश्वाः सर्वा विराजति । राजसिर्दीप्त्यर्थः । सामर्थ्याचात्रान्तीतण्यर्थः । विविधं दीपयति । वाग्धि सरस्वती । सा च याग- कर्माणि प्रज्ञा वा दीपयति वृष्टिद्वारेण । (वा अथा ? अथवा)धियो विश्वा इति षष्ठ्यर्थे द्वितीया । राजतिरप्यैश्वर्यकर्मा । कर्मणां प्रज्ञानां वा सर्वासां विविधमीष्ट इत्यर्थः ॥ १२ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । महो अणे: । महदुदकं सरस्वती मध्यमस्थाना प्रज्ञापयति कर्मणा सर्वाणि च कर्माणि राजयति ॥ १२ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे षष्ठो वर्गः॥ इति प्रथमे मण्डले प्रथमोऽनुवाकः । सुरूपकृत्नुमूतयेसुदुधामिवगोदुहे । जुहमसिविधवि ॥१॥ सुरूपकृत्नुम् । ऊतये । सुदुधाम्भव । गोऽदुहे । जुहमसि । यविऽद्यवि ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । सुरूपकृत्नुमित्येन्द्रमा मेधातिथेः स्मृतम् । सुरूपकृत्नुमित्यत आरभ्य ऐन्द्रदेवतमा मेधातिथेरार्षात् । सुरूपाणि शोभनानि कर्माणि, तेषां कर्तारम् इन्द्रम् । ऊतये सोमेन तर्पणाय । पालनाय वा आत्मनः सुदुधामिव गोदुहे । यथा कश्चित् सुदोहा गां तस्या एव गोर्दोहायाहृयेत् , तद्वत् । जुहमसि आह- यामः । विद्यबि अहन्यहनि । सततमित्यर्थः ॥ १ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। सुरूपकृरनुम् । सुरूपाणां कर्मणां कर्तारं रक्षणाय सुदोहामिव धेनुं तस्या एवं दोहार्थमायामोऽन्वहम् ॥ १॥ उपनःसवनागहिसोमस्यासोमपाःपिन । गोदाइड्रेवतोमदः ॥२॥ २. तामिव' ख. पाठः. . क. पाठः.

·- , , म. १. १. २. सू० ४] प्रथमोऽष्टकः । उप । नः । सर्वना । आ। गहि । सोमस्य । सोमपाः । पिन । गोदाः । इत् । रेवतः । मदः ॥ २॥ स्कन्दस्वामीयम् । उपेत्युपसर्गः आगहीत्याख्यातेन सम्बध्यते । उपागहि उपागच्छ । नः अस्माकं स्वभूतानि सवनानि प्रातस्सवनमाध्यन्दिनतृतीयसवनानि । यज्ञनाम वा सवनशब्दः । यज्ञान् । उपागत्य च, सोमस्य, द्वितीयार्थ षष्ठी । (षष्ठी) श्रुतेर्वैक- देशमिति शेषः । सोमं सोमस्य वैकदेशं स्वांशलक्षणं वा । हे सोमपाः! सोमानां पातः !। पिब । किंकारणम्, उच्यते । गोदा इत् । इच्छब्दः पदपूरणः, यस्मादर्थे वा । गवां दाता यस्माद् रेवतः धनवतः तव भदः । यस्मात् त्वं सोमेन मत्तो गा ददासीत्यर्थः ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । उपनः । उपागम्छास्माकं सवनानि सोमं च सोमातिः ! बाथ पर तम(?) गोदा एव भवत्याश्रितस्याव्यः । मदस्तृप्त आढ्यः प्रयच्छति पशूनीत ॥ २ ॥ अथातअन्नमानांविद्यामसुमतीनाम् । मानोअतिख्यआगहि ॥ ३ ॥ अर्थ । ते । अन्तमानाम् । विद्याम । सुभतीनाम् । मा। नः। अति । ख्यः। आ। गहि ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । अर्थत्या(न)न्तर्ये । अथ सोमपानानन्तरम् । ते तव । अन्तमानां द्विती. यार्थे षष्ठीयम् । अन्तमान् सन्निकृष्टान् । विद्याम । विद ज्ञाने । जानीयामि ? मे। कीदृशान् । सुमतीन् त्वद्भक्तिप्रज्ञोपेतान् । तव खयमपि सन्निकृष्टः इन्द्र! (कृष्टान् ?) सन्निकृष्टान् ज्ञातुमलमिति स्वसन्निकर्षोऽनेन प्रकारेणाशास्यते । अथवा, अन्तमानां सुमतीनामिति निर्धारणे षष्ठी । तव सन्निकृष्टानां सुमतीनां मध्ये विद्याम । विद सत्तायाम् । वयमपि भवेमेत्याशास्महे । अथवा, विदि- लाभ इत्येतस्यैतद् रूपम् । तव यानि सन्निकृष्टानि सुमतीनि मतिः स्तुतिर्म- न्यतेरर्चतिकर्मत्वात् सुस्तुतीनि सुपूजितानि अत्यन्तोत्कृष्टानि धनानि, तानि, १. 'थानन्त' ब. पाट: .

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाषवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [म. १. १० .. तेषां वैकदेशं लभेमहि । किञ्च, मा नो अतिख्यः । अतिपूर्वोऽत्र ख्यातिः सा- मर्थ्यात् परित्यागेऽतिक्रमे *वा । प्रथने(ना ? मा)स्मान् कदाचिदपि परित्याक्षी, अतिक्रमीर्वा । किन्तर्हि, सर्वदैवागच्छ । अथवा ख्यातिः प्रथनार्थ एव । न इति कर्मश्रुतेः, अतीति चोपसर्गाद् योग्यक्रियाध्याहारः (१) । मास्मानतिख्यः अन्येभ्यः प्रकाशीभूः । अन्यसकाशं मा गमोऽस्मत्समीपमेवागच्छेत्यर्थः ॥३॥ वेङ्कटमाधवीयम्। अथाते । सम्प्रति तव मनिकृष्टास्त्वयि विद्यमाना: सुमतीर्वयं लभेमहि । सर्वेणा- भ्युदयेनायं युक्तोऽस्त्विति मतिः सुमतिः । मास्मान् अपहायान्यान् द्राक्षीरिहागाछ ॥ ३ ॥ परेहिविग्रमस्तृतमिन्द्रं पृच्छाविपश्चितम् । यस्तेसखिभ्यआवरम् ॥ ४ ॥ परा । इहि । विग्रम् । अस्तृतम् । इन्द्रम् । पृच्छ । विपःऽचितम् । यः। ते । सखिभ्यः। आ। वरम् ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । आत्मन एवान्तरात्मनः प्रैषः । हे अन्तरात्मन् ! परागच्छ । कीदृशं, विग्रम् । मेधाविनामैतत् । मेधाविनम् । अस्तृतम् । स्तृञ् छादने हिंसायां वा। अनाच्छादितं सर्वप्रका(रं? शम् ) अहिंसितं वा । कम् , इन्द्रम् । इन्द्र- सकाशं गच्छेत्यर्थः । गत्वा च पृच्छ । (किं ? कं), विपश्चितम् । एतदपि मेधा- विनामैव । विग्रमिति पौनरुक्त्यप्रसङ्गान्नेदमिन्द्रविशेषणं, (किं) तर्हि, स्तोतृप्रति- निर्देशः । मेधाविनं स्तोतारम् । कतमोऽसौ पुमानत्यन्तमेधावी स्तोता यस्य त्वं सम्यक् स्तुतिं शृणोषि इत्येतद् गत्वा इन्द्रं पृच्छेत्यर्थः । (पृच्छ)या किं करोति, इन्द्रं पृच्छेत्युच्यते । यस्ते तव सखिभ्यः सखिस्थानीयेभ्यः पुत्रपौत्रा- दिभ्यो वा। आ वरम् । आ इत्युपसर्गाद् वरं सखिभ्य इति च कर्मसम्प्रदान- श्रुतर्योग्यक्रियाध्याहारः । आदत्ते वरं ददाति । अभिलषितं ददातीत्यर्थः ॥ ४ ॥ 'भवत्विति' क. पाठः. * 'भतिक्रमे प्रथन वा' इति भाव्यम् ।

·म. १. भ. ३. सू..] प्रथमोऽष्टकः । वेङ्कटमाधवीयम्। परेहि । स्तोतरितस्वमुपगग्छ । गत्वा च मेधाविनमाहिसितं शत्रुभिरिदं पृच्छ कीरशः क स वर्तत इति । कंचन विपश्रितं पच्छ । य इन्द्रस्तव पुत्रादिभ्यो वरणीयं धनमाप्रयच्छति ॥५॥ उतब्रुवन्तुनोनिदोनिरन्यतश्चिदारत। दधानाइन्द्रावः ॥५॥ उत । अवन्तु । नः । निदः । निः । अन्यतः। चित् । आरत दधानाः । इन्द्रे । इत् । दुवैः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् उतशब्दः पदपूरणः । अप्यर्थे समुच्चये (वा उत्तर)स्यां च(व!)र्चि यद् वक्ष्यते, तदपेक्षः समुच्चयः । अपि ब्रुवन्तु उच्चारयन्तु । किं, सामर्थ्या- दिन्द्रस्य स्तुतीः । इन्द्र नित्यं स्तुव(न्त ? ता)मित्यर्थः । नः अस्माकं स्वभूता ऋत्विजः पुत्रपौत्रादयो वा । निदः ये त्वस्माकं निन्दितारः, ते निरन्यतश्चि- दारत । चिच्छब्द एवार्थे । अन्यत एव निरारत निर्गच्छन्तु । अन्येनैव पथा प्रयान्तु । मा इन्द्रं कदाचिदपि तत्त्वतो ज्ञासिषुः, मा च (स्तौ ! स्तावि)षु- रित्यर्थः । दधाना इन्द्रे इद् दुवः । इच्छब्दः पदपूरणः । इन्द्रे परिचर्या (दधानाः) इन्द्र परिचरि(न्तु ? तु)मिच्छन्त इत्यर्थः ॥ ५ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । उत ब्रुवन्तु । अपिच कामं प्रत्यशमेवाग्रत: स्थित्वास्मानिन्दितारो ब्रुवन्तु , निर्गच्छन्तु वान्यतः । वयं विन्द्रे परिचर्या दधाना न बि(भे? भी)मः । इदिति पूरण- मित्यस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे सप्तमो वर्गः॥ , ? . उतनःसुभगाँअरिवर्वोचेयुर्दस्मकृष्टयः। स्यामेदिन्द्रस्यशर्माण ॥६॥ ४. 'गच्छतो वा' ख. पाठः, १. 'स्त', २. 'पा', ३. 'च वि' क. पाठः. ५. 'तु तो वा' क. पाठः.

·१ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवार्यप्याख्यानोपेता ऋक्संहिसा । [म.. १.. उत नः। सुऽभगान् । अरिः । वोवेयुः । दस्म । कृष्टयः । स्याम । इत् । इन्द्रस्य । शर्मणि ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । अपि नः अस्मान् सुभगान् सुधनान् । अरिः शत्रुपर्यायोऽयमीश्वरनाम वा । व्यत्ययेन चैकवचनम् । शत्रवोऽपि, ईश्वरा अपि । वोचेयुः । हे दस्म ! उपक्षयितः शत्रूणां, दर्शनीय वा । कृष्टयः मनुष्याः । तादृशं धनमस्मभ्यं देहि, येन शत्रवोऽपि ईश्वरा अपि वा अस्मान् सुधनान् ब्रुवन्ति । किमुतान्ये मनुष्या इत्यर्थः । किञ्च म्यामेत् इच्छब्दः पदपूरणोऽयम् । भवेम । तवे- न्द्रस्य सम्बन्धिनि शर्मणि सुख त्वया दत्तेन धनेन सुखिनश्च भवेमेत्यर्थः । अथवा, शर्मेति गृहनाम । मरणोत्तरकालं तवेन्द्रस्य गृहे भक्म इन्द्रलोकं गच्छेमेत्यर्थः ॥ ६ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । उत्त नः । उत भरिः कृष्टय इत्येकवचनबहुवचमयोभिपादस्थयोनिमन्त्रस्थयो- रिव विरम्याभिधानात् सामानाधिकरण्यं सिध्यति । अपिचास्मानिन्द्रसमाश्रयणात् सुभगानहिसितानरिविप्रवीतु विब्रुवन्तु वारयो मनुष्या वर्शनीय ! अथापि बयमिन्द्रस्य स्वभूते सुखे स्यामैव ॥ ६॥ एमाशुमाशवेभरयशश्रियंन्मादनम् । पतयन्मन्दयत्संखम् ॥७॥ आ। ईम् । आशुम् । आशवे । भर । यज्ञऽश्रियम् । नृ- ऽमादनम् । पतयत् । मन्दयत् ऽ संखम् ॥ ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । (ई ?ई)शब्द एनमित्यस्यार्थे । एनं सोमम् । आशुम् । क्षिप्रनामैतत् । स्वकार्यकरणेषु क्षिप्रम् । आशवे । तादर्थे चैषा चतुर्थी । सर्वार्थेषु शिप्रस्येन्द्र- स्यार्थाय । आभर आहर अध्वर्यो! यज्ञश्रियं यज्ञं यः श्रयति स यज्ञश्रीः, तं यज्ञश्रियं हविष्ट्वमापन्नमित्यर्थः । नृमादनं नरो मनुष्या ऋत्विजः, तदाकारा वा देवाः, तेषां मदकरम् । पतयत् पतयतिर्गतिकर्मा । द्वितीयैकवचनस्य च छान्द- 'त इति उतनः अ' ख. पाठः, २. 'तधनान', ३. 'मसले स्या' क.पाठः, १.

·म. १. भ. २. सू..] प्रथमोऽधकः । सत्त्वाल्लुक् । पतयन्तं गच्छन्तमिन्द्रं प्रति गन्तारमित्यर्थः । मन्दयत्सखम् । मन्दयतिरर्चतिकर्मा । तानि तान्याभप्रेतानि स्तोतुः सम्पादयन् य आत्मनः स्तुति कारयति, इन्द्रस्य सखीभूतः ॥ ७ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । एमाशुम् । आभर एनं क्षिप्रव्यापिन सोमं क्षिप्रव्यापिन इन्द्राय यः सोमो यशं श्रयति मदयति च मनुष्यान् तं पतयन्तं पातयति हि सोमः । पातारं मदरति च सखायं पातव सखेति ॥ ७ ॥ अस्थपीस्वाशतक्रतोपनोवृत्राणामभवः । प्रावोवाजेषुवाजिनम् ॥ ८॥ अस्य । पीत्वा । शतक्रतो इति शत ऽ क्रतो । धनः । वृत्राणाम् । अभवः । प्र । आवः । वाजेषु वाजिनम् ।। ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अस्येति षष्ठी द्वितीयार्थे । षष्ठीश्रुतेर्वैक(शेष ? देश)मिति शेषः । इमं सोमम् , अस्य सोमस्यैकदेशं स्वांशलक्षणं पीत्वा । हे शतक्रतो ! । शतशब्दो बहुनाम । क्रतुः कर्म प्रज्ञा वा । बहुकर्मन् ! बहुप्रज्ञ! वा । धनः हन्ता । वृत्राणामसुराणामन्येषां वा अभवस्त्वं प्रावः प्रकर्षेणारक्षस्त्वम् । वाजेषु । वाज इत्येकवचनान्तं सङ्ग्रामपठितं, संग्रामेषु । कं, वाजिनं संग्रामवन्तं हविर्लक्षणेनान्ने- नान्नवन्तम् । अथवा अभवः प्राव इति लोडर्थे लङ्। हन्तास्मदीयानां शत्रूणां भव । प्रकर्षेण चाव संग्रामेषु मां वाजिनमिति । आत्मत्राणे संसर्गे वा ब्राह्मण. वैश्ययोरपि शस्त्रादानस्मरणात् सम्भवत्यूषीणामपि संग्रामः, विशेषेण तु मधु- च्छन्द्रसः क्षत्रियप्रसूतत्वात् । तत्रेदं शत्रुहननमात्मरक्षा चाशास्यते ॥ ८॥ वेङ्कटमाधवीयम्। भस्य पीरखा । अमुं पीत्वा सोमं पीत्वा शतप्रज्ञ ! इन्ता शत्रूणामभवः पालय च युद्धेषु युगवन्तं स्तोतारम् ॥ ८ ॥ खत्वावाजेषुवाजिनंवाजयामःशतक्रतो । धनानामिन्द्रसातये ॥९॥ १. 'यति' ख. पाठः. २. 'स्तो', ३. 'स्वा शतकतो अ' क. पाठः. 'प्राव(य!)व यु' ख. पाठा. ४ - ·स्कन्दस्वामिभाष्य-बेटमाधवायव्याख्यानांपता ऋक्संहिता। [भ• १.० ८. तम् । त्वा । वाजेषु । वाजिनम् । वाजयामः । शतक्रतो इति शतक्रतो । धनानाम् । इन्द्र । सातये ॥९॥ स्न्दकस्वामीयम् । तच्छब्दः प्रकृतापेक्षः । तं त्वा वाजेषु वाजिनं वाजो नलं तद्वन्तम् । वाजयामः, वाजयतिरर्चतिकर्मा, स्तुमः । हे शतक्रतो ! बहुकर्मन् ! बहुप्रज्ञ! वा । किमर्थम् , उच्यते । संग्रामे जिगीषितानां धनानां हे इन्द्र! सातये । पसु दाने । दानाय । अथवा वन षण सम्भक्तौ । सम्भजनाय लाभायेत्यर्थः ॥९॥ वेङ्कटमाधवीयम् । तं त्वा वाजेषु । तं त्वा युद्धेषु मलिनं स्तुतिभिर्वलिनं कुर्मः शतप्रश! धनानाम् इन्द्र! लाभाय ॥९॥ योरायोविनिर्महान्त्सुपार सुन्वतः सखा । तस्माइन्द्रायगायत ॥१०॥ यः । रायः । अवनिः । महान् । सुपारः । मुन्वतः । सखा । तस्मै । इन्द्राय ! गायत ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । य इन्द्रः (रायः) धनस्य । अवनिः । पृथिवीनामैतत् । आश्रयत्वसामान्यात्तु इन्द्रे प्रयुज्यते । यथा पृथिवी सर्वार्थानामाश्र(या ? यः) तद्वदाश्रय इत्यर्थः । अथवा, अवतेः खाम्यर्थस्य वा, अवाप्त्यर्थस्य वा कर्तर्ययमनिप्रत्ययः । धनस्येशिता अवाप्ता वेत्यर्थः । कीदृशः, महान् सुपारः । पृ पालनपूरणयोः । सुष्ठु च पालयिता । सुन्वतोऽभिषवं कुर्वतः, सोमयाजिन इत्यर्थः । सखा सखिस्थानीयश्च सुन्वत एव । तस्मा इन्द्राय, तादर्थ्य एषा चतुर्थी, तस्येन्द्र- स्यार्थाय । तमिन्द्रं स्तोतुमित्यर्थः । गायत सामगा! उद्गातारः! । उच्चारणवचन- मात्रो गायतिः । के गै शब्दे । स्तुतिमुच्चारयत । यूयमृत्विजो मत्पुत्रपौत्रा वा ॥ १० ॥ ॥ १. 'यति', १. 'कर्म वा' स. पाठः.

·म. १. भ. २. सू. ५]] प्रथमोऽधकः । ३ वेङ्कटमाधवीयम् । यो रायः । यः स्तोतुर्धनस्य रक्षकः महान् शोभनपूरणः सुन्वतः सखा तस्मा इन्द्राय गायतेति ॥ १० ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे अष्टमो वर्गः ॥ आत्वेतानिषीदतेन्द्रमभिप्रगायत । सखायःस्तोमवाहसः ॥ १॥ आ। तु । आ । इत । नि । सीदत । इन्द्रम् । अभि । प्र । गायत । सखायः । स्तोमवाहसः ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । तुशब्दः पदपूरणः क्षिप्रपर्यायो वा । आ आ इत्युपसर्गस्याभ्यासात् तत्सम्बन्धिन इतेत्याख्यातस्याप्यभ्यासः । क्षिप्रमे(ते ? त) आख्याताभ्यासे च लोके गम्यतामित्यादौ अवश्यं कर्तव्यता प्रतीयते । क्षिप्रमवश्यमागच्छतेत्यर्थः । आगत्य च निषीदत उपविशत । यथास्थानं निषद्य च इन्द्रमभिप्रगायत । गायतिरर्चतिकर्मा । प्रकर्षणाभिष्टुत । हे सखायः ऋत्विजः । स्तोमवाहसः स्तोमानामिन्द्रं प्रति प्रापयितारः, स्तोतार इत्यर्थः ॥ १॥ वेङ्कटमाधवीयम् । भावेत । पूर्वेण सूक्तेनाहूतमिन्द्रं स्तोतुमुपक्रमते । आगच्छत क्षिप्रमुगातारः । अपसर्गाः प्रयुक्ता अपि प्रागाख्यातात् पुनः प्रयुज्यन्ते । वक्ष्यते तत्र कारणम् । आगस्य च निषीदत गानार्थम् । अथेन्द्रमभिप्रगायत सखायः । प्रस्तावप्रतिहारोपगानोपनिधन. स्तोमस्य नेतारः॥१॥ १. 'प' ख. पाठः. २. 'क पु', ३. 'स्तोतुप्रतिहत्तथुद्रातारः स्तो' ख. पाठः, ·स्कन्दस्वामिभाज्य-वेस्टमाषवार्यन्याख्यानोपेता संहिता। (भ. 1.4. तमः, पुरूतमपुरूणामीशनिवार्याणाम् । इन्द्रसोमेसासुते ॥२॥ पुरुऽतमम् । पुरूणाम् । ईशानम् । वार्याणाम् । इन्द्रम् । सोमे । सचा । सुते ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । कीदृशम् इन्द्रम् । उच्यते । पुरूतमम् । पुरुशब्दो बहुनाम । तम- शब्दोऽपि नातिशयप्रत्ययः । अर्थासम्भवादुदात्तत्वाच्च । किन्तर्हि, 'तमु अभि- काङ्क्षायाम्' इत्यस्य रूपम् । बहुभिर्योऽभिकाश्यते प्रार्थ्यते याच्यते, स पुरू- तं पुरूतमम् । पुरूणां बहूनाम् ईशानं स्वामिनम् । वार्याणां वरणीयानाम् उत्कृष्टानां धनानाम् । क्रियाशब्देनेदमिन्द्रस्य गुणाभिधानं, न नाना प्रतिनि- देशः। कुत एतत् । अस्यामृचि आख्याताभावाद् वा पूर्वय.कवाक्य(भ ? भा)वात् तस्यां चेन्द्रशब्दस्य नानो विद्यमानत्वात् । इदि परमैश्वर्ये । अत्यन्तेश्वरमित्यर्थः । कदा पुनः स्तवाम । उच्यते । सोमे सचा सुते । सचा सहेत्यर्थः । सर्वेन- त्विग्भिः सहाभिषुते । कालोपलक्षणं चेदम् । अभिषवोत्तरकालमित्यर्थः ॥२॥ घेङ्कटमाधवीयम् । पुस्तमम् । बहूनामुपक्षपयितारम् । गवामसि गोपतिरित्यनेन समानी निर्देशः । धनानामीश्वरमिन्द्रमभिप्रगायत सहामिपुते सोमे ॥२॥ सानोयोगआ वत्सरायेसपुरंध्याम् । गमहाजेभिरासनः ॥३॥ । १. 'स्याभि', १. 'पिता' क. पाठ.. ३. 'मिति गो', ४. 'सहाभि', ५. 'तामि'ख पाठः.

·म. १. भ. २. सू०५] प्रथमोऽधकः। सः। ५ । नः । योगे । आ । भुवत् । सः । राये । सः । पुरम्- ऽभ्याम् । गमत् । वाजेभिः । आ । सः । नः ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । ध इति पदपूरणः । स प्रकृत इन्द्रः नः अस्माकं योगे । योग उद्योगः, उत्साहः, मलब्धलाभो वा, तस्मिन् । आभुवद् । आभिमुल्येन भवतु । योग- मस्माकं करोत्वित्यर्थः । स एव राये धने स एव पुरन्ध्यां बहयां प्रज्ञायाम् । गमद् वाजेभिरागमद् आगच्छतु । वाजेभिः सहयोगलक्षणैषा तृतीया । अस्मभ्यं यानि दातव्यानि तैरन्नैः सह तानि गृहीत्वेत्यर्थः । अथवा हेतावियं तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । हविलक्षणैरन्नैहेतुभूतैः । हविरुपभोगार्थमि- त्यर्थः । कः, स एवेन्द्रः । कस्य वाजेभिः, नः अस्मत्सम्बन्धिभिः ॥ ३ ॥ वेष्टमाधवीयम् । सधानः । स एवास्माकमप्राप्तप्राप्त्यर्थं योगमावहतु । स धमाय पुरन्धिर्वहुधीयोषा तस्यै चाश्चास्मानागच्छतु सः॥ ३ ॥ यस्यसंस्थेनवृण्वतेहरीसमत्सुशत्रवः । तस्माइन्द्रायगायत ॥ ४॥ यस्य । सम्ऽस्थे। न । वृण्वते । हरी इति । समत् ऽमु। शत्रवः। तस्मै । इन्द्राय । गायत ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यस्येन्द्रस्य स्वभूतौ संस्थे । अपठितमपि संग्रामनामैतत् । संग्रामे । न वृण्वते । वृणोतिरत्र सामर्थ्यात् प्राप्त्यर्थः । प्राप्नुवन्ति । हरी अश्वौ । १. 'मा' ख. पाठः . २. 'भवतु' क. पाठः ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेइटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.० १. समत्सु । संस्थ इत्यनेन गतत्वात् क्रियाशब्दोऽयं, न संग्रामनाम । अद भक्षणे । सम्भक्षयत्सु परस्परं योद्धृषु महति युद्धे प्रवृत्त इत्यर्थः । शत्रवो वैरिणः । यः संग्रामे महति युद्धे प्रवृत्ते दूरस्थानवै रथप्राप्तान शत्रून् निहन्ती- त्यर्थः । तस्मा इन्द्राय सामान्युच्चारयत वा स्तुतीः ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । यस्य संस्थे । यस्मिभवस्थिते न वारयन्ति तस्य स्वभूतावश्वौ सल्मामेषु शत्रवः तस्मा इन्द्राय गायत ॥ ४ ॥ सुतपानेसुताइमेशुचयोयन्तिवीतये । सोमासोदध्याशिरः ॥५॥ सुत ऽ पान्ने । सुताः। इमे । शुचयः । यन्ति । वीतये। सोमासः। दधि आशिरः ॥५॥ स्कन्दस्वामीयम् । सुतानां सोमानां पात्रे सुता इमे यन्ति गच्छन्ति । नचापदीयमानानां गमनं सम्भवतीति प्रदानमनेन लक्ष्यते । सम्प्रदानचतुर्थीश्रुतेः दानार्थ एव वा एतिः । प्रदीय(ते ?न्त इ)त्यर्थः । किमर्थं, वीतये पानाय । के, सोमासः सोमाः । दध्याशिरः दधिमिश्राः । सोममिश्रं हि दध्याशीरुच्यते ॥५॥ वेष्टमाधवीयम्। सुतपाने । सुतं सोमं य: पिबति तस्मै सुता इमे सोमाः पूताः पानाय गच्छन्ति वधिमिश्र(य!)णा:॥५॥ 3 इति प्रथमस्य प्रथमे नवमो धर्गः॥ 4 १. 'स्वर' ख. पाठः. २. 'पा' क, पाठः. ३. 'तं यः' ख. पाठः,

·म. १. भ. २. सू०५]
प्रथमोऽष्टकः।
३५
त्वंसुतस्यपीतयेसयोवृद्धोअजायथाः ।
इन्द्रज्यैष्ठयायसुक्रतो ॥ ६॥
त्वम् । सुतस्य । पीतये । सद्यः । वृद्धः । अजायथाः । इन्द्र ।
40
ज्यैष्ठयाय । सुक्रतो इति सुक्रतो ॥६॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
त्वं सुतस्य सोमस्य पीतये पानार्थम् । सद्यः तस्यामेव वेलायां शरीरेण च
वीर्येण च परिवृद्धः प्रतिबन्धकापनयनसमर्थः अजायथाः जायसे भवसि । नच
केवलायै सोमपीतये किन्तर्हि, हे इन्द्र ! ज्येष्ठयाय च । (ज्यैष्ठया ? ज्येष्ठाः)
प्रशस्यतमाः प्रवृद्धतमा वा । तेषां कर्म ज्यैष्ठ्यं, तस्मै च वृत्रवधादिकाय च ।
हे सुक्रतो! सुकर्मन् ! सुप्रज्ञ! वा । अथवा पीतय इति तृतीयार्थे चतुर्थी । त्वं
सुतस्य सोमस्य पानेन सद्य एव समान एवाहनि (वा ? पा) (वा)नन्तरमेव
शरीरेण च वीर्येण च परिवृद्धो भवसि । किमर्थ, ज्यैष्ठ्याय सुकर्मणे वृत्रवधा-
दिकाय ॥६॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
एवं
सुतस्य पानार्थ सद्यो वृद्धो भवसि प्रवृद्धशरीरः । इन्द्र ! श्रे कर्म कर्तु
शत्रुषु सुप्रज्ञ!॥ ६ ॥
आत्वाविशन्त्वाशवासोमासइन्द्रगिर्वणः ।
शन्तेसन्तुप्रचेतसे ॥७॥
आ। त्वा । विशन्तु । आशवः । सोमासः । इन्द्र । गिर्वणः ।
शम् । ते । सन्तु । प्रचेतसे ॥ ७ ॥

·१८ स्कन्दस्वामिभाष्य वेइटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। .. १ .. स्कन्दस्वामीयम् । आ त्वा विशन्तु प्रविशन्तु त्वा । त्वया पीयन्तामित्यर्थः । कीदृशाः, आशवः स्वकार्यकरणे क्षिप्राः । के, सोमासः सोमाः । हे इन्द्र ! गिर्वणः । गिरः स्तुतयः। वनतिः सम्भक्त्यर्थः । स्तुतिभिः सम्भजनीयः । स्तुतीनां वा सम्भक्तः । आविश्य च शं, सुखनामैतत् , सुखम् । तुभ्यं सन्तु भवन्तु । प्रचे- तसे प्रकृष्टप्रज्ञानाय ॥ ७ ॥ घेष्टमाधवीयम् । मा त्वा विशन्तु । भाविशन्तु स्वां क्षिप्रा: सोमा इन्द्र ! गीर्भिर्वननीय! । च तुभ्यं भवतु सुमतये ॥ ७ ॥ स्वांस्तोमाअवीवृधन्त्वामुक्थाशतक्रतो। त्वांवर्धन्तुनोगिरः॥८॥ त्वाम् । स्तोमाः । अवीवृधन् । त्वाम् । उक्था । शतक्रतो इति शतक्रतो । त्वाम् । वर्धन्तु । नः । गिरः॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । त्वां स्तोमाः स्तोत्राणि अस्मदीयोद्गातृप्रयुक्तानि अवीवृधन् वर्धितवन्तः। स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धन्ते । नच केवलाः स्तोमाः, त्वदीयान्युक्यान्यपि (त्वां) वर्धितवन्ति । हे शतक्रतो! । उक्थशब्दस्ता-यसवनकहोतृकशन- विशेष(ण? )वचनः । शस्त्रमात्रवचनो वा। त्वां वर्धन्तु वर्धयन्तु । नः अस्माक- मपि स्वभूता गिरः स्तुतयः ॥ ८॥ वेङ्कटमाधवीयम् । २ स्वां स्तोमाः । स्वां त्रिवृदादयः स्तोमा अवीवृधन् , स्वां शमाणि च । शतकर्मन् ! स्वामेव वर्धयन्वमाकमपि गिरः ॥ ८॥ 3 १. 'त्वा क्षिप्रं सो' ख. पाठः. २. 'माः। त्रि', ३. 'कं गि' क. पाठ:

·.. भ. १. सू०५] प्रथमोऽधकः । २९ अक्षितोतिःसनेदिमंवाजमिन्द्रः सहस्रिणम् । यस्मिन्विश्वानिपौंस्या ॥९॥ अक्षितज्जतिः । सनेत् । इमम् । वाजम् । इन्द्रः। सहस्रिणम् । यस्मिन् । विश्वानि । पौंस्या ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । अक्षिता अन्येनाहिंसिता अक्षीणा वा ऊतिः पालनं यस्य सोऽक्षितोतिः । सनेत् सम्भजतु । इमं वाजं सङ्ग्रामम् इन्द्रः सहस्रिणं योद्धृसहस्रयुक्तम् । अस्मिन् सङ्ग्रामेऽस्मद्रक्षणाय सन्निहितो भवत्वित्यर्थः । यस्मिन् सङ्ग्रामे । किम् , उच्यते । (यस्मिन् ? ) विश्वानि सर्वाणि । पौंस्या । बलनामैतत् । हस्त्यश्वरथप- दातिलक्षणानि बलानि । अथवा वाज इत्यन्ननाम । इदमस्मदीयं सोमलक्षणमन्नं सम्भजेत् पिबेद् इन्द्रः स्तुतिसहस्रयुक्तं यस्मिन् बलानि सर्वाणि सामर्थ्यलक्ष- णानि । वाजः पीतः सर्वसामर्थ्यानि जनयतीत्यर्थः । अथवा यस्मिन् विश्वानि पौंस्येति इन्द्रविशेषणम् । यस्मिन्निन्द्रे सर्वाणि बलानि यः सर्वैबलैर्बलवान् यो महाबल इत्यर्थः ॥ ९॥ घेङ्कटमाधवीयम् । १ भक्षितोतिः । भक्षीणरक्षणोऽपि भजेतानेकपुरुषयुक्तमिमं समाम यस्मिन् (वि:) सर्वाणि बलानि प्रा(तदुर्भवति । न्ति) ॥९॥ मानीमाअभिट्ठहन्तनूनामिन्द्रगिर्वणः । शानोपवयावधम् ॥१०॥ मा। नः । मर्ताः । अभि । दुहन् । तनूनाम् । इन्द्र । मिर्वणः । ईशानः । अवय । वधम् ॥ १० ॥ १. 'वि' क. पाठ:

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १. २०११. स्कन्दस्वामीयम्। मा नः अस्माकम् मनुष्या अभिद्रुहन् द्रोहं कार्षुः । तनूनां शरीराणाम् हे इन्द्र ! गिर्वणः स्तुतिभिः सम्भजनीयः स्तुतीनां वा सम्भक्तः । ईशानः प्रभुस्त्वम् । यवय, यौतिः पृथग्भावे, पृथक् कुरु अपनयास्मत्तः । वधं हिंसा हन्तारं वा ॥ १० ॥ घेण्टमाधवीयम् । मा नो मर्ता । माभिद्रुधन्तु इन्द्र ! अस्माकमङ्गेभ्यः शत्रवः । गीर्भिर्वननीय! ईश्वरस्त्वं पृथक् कुरु शत्रूणामायुधमिति ॥ १० ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे दशमो वर्गः ॥ , - युञ्जन्तिबध्नमरुषंचरन्तंपरितस्थुषः रोचन्तेरोचनादिवि ॥१॥ युञ्जन्ति । अधम् । अरुषम् । चरन्तम् । परि । तस्थुषः । रोचन्ते । रोचना । दिवि ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । योगः सम्बन्धः । युञ्जन्ति सम्बन्धयन्ति । केन, सामर्थ्यात् स्तुतिभि- हविभिश्च । के, सामर्थ्यात् स्तोतारः यष्टारश्च । बध्नं महन्नामैतत् । महान्त- मिन्द्रम् । अरुषम् । रुशतिर्दीप्त्यर्थः रुद्वत्सारुशतीति प्रदर्शनात् । तस्य वा रोचतेर्वा दीप्तिकर्मण आयूर्वस्येदं रूपम् । आङश्च हस्वत्वम् । आरुशम् आरोचमानं वा । दीप्तमित्यर्थः । आरुषत्यायतीति गतिकर्मसु पाठादरुषतेर्ग- त्यर्थस्यारुषशब्दो गन्तृवचनः । शत्रून् यज्ञान् वा प्रतिगन्तारम् । चरन्तं परि सर्वतो गच्छन्तम् । यत्र यत्रेन्द्रो गच्छति, तत्र तत्रैनं स्तोतारो यष्टारश्च स्तुवन्ति चेत्यर्थः । अथवा, युञ्जन्तीति युजिः शुद्धोऽपि सामर्थ्यात् सोपसर्गार्थे द्रष्टव्यः । स्वार्थसिद्धौ स्तोतारो यष्टारश्चैनं नियुञ्जते । महान्तं दीप्तं चेन्द्र सर्वतो गच्छन्तं, यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्रैनं मनुष्या इदमिदं च नः १. 'य' ख. पाठः.

·। मैं. १. अ० २. सू. ६] प्रथमोऽष्टकः। कुर्वित्यर्थ याचन्त इत्यर्थः । रथोऽत्र सामर्थ्याद युज्यमानः, नेन्द्रं युञ्जन्ति । इन्द्रस्य रमं बध्नमरुषं च सर्वतो गन्तारं गच्छन्तम् । के । सामर्थ्यात् सारथयो मात- लिप्रभृतयः अन्येऽस्य रथं युञ्जन्ति स नः स्वयं युनक्ति अध्नादिगुणः युञ्जन्ति न किञ्चिदिति । एवं गुणकीर्तनादिन्द्रस्येयं स्तुतिः । किञ्च तस्थुषः रोचन्ते रो- चना दिवि । तस्थुष इति षष्ठीनिर्देशात् प्रभावेनेति वाक्यशेषः । स्थितस्य व्याप्रियमाणस्येन्द्रस्य प्रभावेन रोचन्ते दीप्यन्ते । रोचना दीप्तिस्वभावकानि नक्ष- आणि दिवि धुलोके । कथं पुनरिन्द्रप्रभावेन नक्षत्राणि दीप्यन्ते । उच्यते । वक्ष्यते-- 'इन्द्रो दीर्घाय चक्षस आसूर्य रोहयद्दिवि' इति । सूर्यस्य प्रभावश्च सुषुम्नो नाम रश्मिः तत्सम्बन्धाच्चन्द्रमा नक्षत्राणि च दीप्यन्ते । अथवा यु- जिरुत्पूर्वार्थे । अन्तर्णीतण्यर्थश्च द्रष्टव्यः । उद्योजयन्त्युत्साहयन्ति वृष्टिकर्मणि ब्रनमरुषं चन्द्रम् । किं कुर्वन्तम् । उच्यते । चरन्तं परितस्थुषः । परिशब्दो लक्षणे कर्मप्रवचनीयः तस्थुष इत्यनेन च सम्बध्यते । तस्थिवःशब्दः स्था- वरवचनः । गच्छन्तं स्थावराणि प्रति । स्थावरग्रहणं चात्र जङ्गमस्यापि प्रद- र्शनार्थम् । सोमपानायासुरयुद्धलोलुपतया जङ्गमस्थावरात्मकं कृत्स्नं ज(नं ? गत) परिभ्रमन्तमित्यर्थः । के उद्योजयन्ति । उच्यते । रोचन्ते रोचना दिवि । एकवाक्यताप्रसिद्ध्यर्थं यत्तच्छब्दावध्याहायौँ । आदित्यरश्मयो रोचन्ते रोचना दिवि ते आदित्यरश्मयो हि प्रावृडारम्भे रसदातारः । ते रसानर्पयन्तः उद्यो- नयन्तीन्द्रं वृष्टिकर्मणि । एतस्मिंस्त्वर्थे रश्मिविषयत्वाद् रोचनेत्येतत् पद- मूष्मान्तन्यायं दृश्यते न स्वरान्तमन्तो नैष पदकाराभिप्रायः । ज्योतिष्ट्वापेक्षं वा रश्मीनां नपुंसकत्वम् । अध्वर्यवस्त्वादित्यदेवतामृचं मन्यन्ते । कथम् । एतेषां हि विनियोजनेऽसियु(क्ताश्व ? क्तश्चा)श्वोऽनयादित्यरूपेणोच्यते । कथ- मवगम्यते । श्रुतेः । एवं हि श्रुतिर्भवति --- 'युञ्जन्ति बध्नमरुषमित्याह । असौ वा आदित्यो बध्नः । अरुषोऽमुमेवास्मादादित्यं युनक्ति वर्गस्य लोकस्य समष्टयै' इति । तस्मादादित्यदेवतेयमिति । तन्न । तत्रापि विनियोगवशा- नियुज्यमानोऽश्वो बध्नोऽरुषश्चोच्यते । भक्तिमात्रं तु श्रुतिः । अपिच यदि श्रुतिबलात् तत्रादित्यो देवता, तथा नाम इह त्वैन्द्रप्रकरणे समाना बध्ना रुषयोश्चन्द्रेऽपि सम्भवात् । परस्यां चय॑स्य शब्देनानुवादात् । तेनेहादिष्टस्य अध्नस्यान्वादेशात् तस्याश्च! हरिसम्बन्धादैन्द्रताया असन्दिग्धत्वादैन्द्रत्व- मेवास्या ऋच इति ॥ १ ॥ १. 'न्तीवेन्द्र' क., तीवेन्द्रक' ख. पाठः. ? G

·४२ स्कन्दस्वामिभाष्य वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. १० ११.
वेकटमाधवीयम् ।
युम्जन्ति अध्नम् । युञ्जन्ति महान्तमारोचमानं दिवि चरन्तं परितः तस्थिवांसो
देवा वा लोका वा रोचन्ते च । रोचनानि नक्षत्राणि, इन्द्रतेजसा सन्धुक्षितान्यहत्वे.
ऽपि प्रसारणमन्यत्रापि दृष्टम् ॥ १॥
युञ्जन्त्यस्यकाम्याहरी विपक्षसारथे ।
शोणाधृष्णूनृवाहसा ॥ २॥
युञ्जन्ति । अस्य । काम्या । हरी इति । विपक्षसा । रथे ।
शोणा । धृष्ण इति । नृऽवाहसा ॥ २ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
युञ्जन्ति सारथयोऽस्येन्द्रस्य स्वभूतौ काम्या कामयितव्यावुत्कृष्टौ काम-
संवादिनौ वा हरी अश्वौ । विपक्षसा सव्यदक्षिणभेदेन विभिन्नौ रथपक्षौ ययोस्तौ
विपक्षसौ । सकारश्छान्दस उपसर्जन(:)। पर्यायान्तरं वा पक्षश्शब्दो द्रष्टव्यः ।
रथस्य सन्यदक्षिणपार्श्वस्थावित्यर्थः । क युञ्जन्ति । रथे । कीदृशौ । शोणा
रक्तवर्णौ । धृष्णू प्रगल्भौ, अभिभवितारौ शत्रूणाम् । नृवाहसा मनुष्यान्
प्रति मनुष्याकारस्य वेन्द्रस्य वोढारौ ॥ २ ॥
वेष्टमाधवीयम् ।
युञ्जन्त्यस्य । युम्जन्त्यस्य रथे कमनीयौ (पार्श्वे ? अश्वौ) सव्यदक्षिणयोः पार्श्वयोः
युज्यमानी शोणवौँ शत्रूणां धर्षको नेतुरस्य वोढारौ देवाः ॥ २॥
केतुकृण्वन्नकेतवेपेशोमर्याअपेशसे
समुषद्भिरजायथाः ॥ ३ ॥
केतुम् । कृण्वन् । अकेतवे । पेशः । मर्याः । अपेशसे । सम् ।
उपतभिः । अजायथाः ॥ ३॥

·मं. १. भ. २. सू०६] प्रथमोऽएकः । २ स्कन्दस्वामीयम् । केतुरिति प्रज्ञानाम । प्रज्ञां कुर्वन् । अकेतवे । षष्ठ्यर्थे चतुर्थीयम् । प्रज्ञारहितस्य । पेशः रूपनामैतत् । रूपं च । हे मर्याः । व्यत्ययेनात्रैकवच- नस्य स्थाने बहुवचनम् । मर्य ! मैल्कार ! इन्द्र! । अपेशसे रूपवर्जितस्य । प्रज्ञारूपे चात्र प्रदर्शनार्थे । यस्य यदभिलषितं, तस्य तत् तत् सम्पादयन्नित्यर्थः । समुषद्भिः। सशब्दः सहार्थे । उषच्छब्दो वश कान्तावित्यस्य कान्तिवचनो न वसोऽर्थासम्भवात् । सह कान्तिभिस्त्वमजायथाः जन्मन ए(वं ! व) प्रभृति त्वं सर्वस्य सर्वाभिलषितसम्पादी कान्तश्चासीरित्यर्थः । अथवा माध्यमिकाः स्तन- यित्नुलक्षणा वाच उषसः, ताभिः सह त्वमजायथाः जन्मनः प्रभृति गर्जिते- त्यर्थः ॥ ३ ॥ घेण्टमाधवीयम्। केतुं कृण्वन् । रात्री स्वपतो गतप्रज्ञस्य प्रज्ञोदयं कुर्वन् तमसा तिरोहितरूपाणां गवादीनां रूपं च ज्ञायते । केतुं कृण्वन् प्रज्ञानरहिताय पेशश्वापेशसे समजायथाः त्व- मुषोभिः सह तमिममाश्चर्य मनुष्याणां निवेदयितुं स्वां सम्बोधयन्ति मा इति ॥३॥ आदहस्वधामनुपुनर्गर्भत्वमेरिरे । दधानानामयज्ञियम् ॥४॥ आत् । अहे । स्वधाम् । अनु । पुनः। गर्भऽत्वम् । आईरिरे । दधानाः । नाम । यज्ञियम् ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पंडादहस्वधामिति मारुत्योऽनन्तरा ऋचः सुरूपकृत्नुमित्यैन्द्रमामेधा- तिथेरित्यैन्द्रत्वे प्राप्तेऽयमपवादः । आदहस्वधामित्येताः षडनन्तरा मरुद्देवता बीलुचिदारुजलुभिरित्यस्या देवतान्तरोपदेशात् तद्वर्ज(न ? )मन्याः षण्मारुत्यः प्रतीयेरन् । तन्निवृत्यर्थमनन्तरवचनम् । आच्छब्दोऽथशब्दपर्याय आनन्तर्ये । १. 'मानुष्याका', २. 'तं तन्नास्ति न', ३. 'तत् स' क. ख. पाठा. ४, 'वा उ', ५. 'शत्वात्' क. पाठः. ' ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेकटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १. व. ११. अहेति विनिग्रहार्थीय एवशब्दार्थे । स्वधामिति स्वधाशब्द उदकनाम । अन्विति पश्चादर्थे । कस्य पश्चात् । सामर्थ्याद् वृष्टेः । एवं सम्बन्धयोजनाद् वृष्टेः पश्चा- देवोदकं पुनर्गर्भत्वम् एरिरे । ईर गतावित्यस्य ण्यन्तस्येदं रूपम् । गमयन्त्या- पादयन्ति मरुतः । पुनश्शब्दश्वातीतसंवत्सरगर्भत्वापादनापेक्षः । एतदुक्तं भ- पति ----वार्षिकांश्चतुरो मासान् वर्षित्वा तदनन्तरमष्टौ मासांस्तदुदकं रश्मिभिः प्रत्याहृत्य त(मा ? दा)गामिसंवत्सरे वर्षितुं पुनर्गर्भमापादयन्ति मरुत इति । अथवा स्वधेत्यन्ननाम । सस्यलक्षणं चात्रान्नमुच्यते । अनुशब्दश्च पश्चादर्थ एतेन सम्बध्यते । स्वधामनु सस्यलक्षणस्यान्नस्य पश्चात् सस्यान् निष्पाद्यानन्तरमेव पुनर्गर्भत्वमापादयन्ति मरुत इत्यर्थः । किं, सामर्थ्यादुदकम् । किं कुर्वन्तः । उच्यते । दधाना धारयन्तोऽन्तरिक्ष आदित्यमण्डले वा । किं, नाम । तदेवोदकम् । नामेति खुदकनामपठितम् । कीदृशं, यज्ञियं यज्ञसम्पादि मरुद्भिर्गृह्यते । अष्टौ मासानन्तरिक्ष आदित्यमण्डले वा धार्यमुदकं गर्भीभवत्यत एवमुच्यते--- दधाना नाम यज्ञियं पुनर्गर्भत्वमेरिर इति । अथवा नामशब्दः संज्ञावचनः । धारयन्तो यज्ञियां संज्ञाम् । कतमाम् । सामर्थ्यान्मरुत इत्येताम् । मरुन्नामानमित्यर्थः । अथवैवमन्यथास्या ऋचोऽर्थयोजना-अनुशब्दः पश्चादर्थः सामर्थ्याद् वृष्टयैव सम्बध्यते । स्वधामित्येतत् तु सस्यलक्षणान्नवचनं गर्भस्वमेरिर इत्येतेन सम्ब- ध्यते । दधाना इत्यपि दधातिर्दानार्थः । नामशब्दोऽप्युदकनाम । एवमेक- वाक्यता । वृष्टेः पश्चादनन्तरमेव सस्यलक्षणमन्नं पुनर्गर्भत्वमेरिरे मरुतो ददतः उदकं यज्ञसम्पादि । एतदुक्तं भवति -- वर्षास्वोषधीर्जनयित्वा न तावत्येव कृतार्थीभवन्ति मरुतः, किन्तर्हि, ता एव पुनर्गर्भयन्ति उदकदानेनेति ॥ ४ ॥ वेड्टमाधवीयम् । भावह स्वधाम् । अनन्तरमेव वृष्टेः मरुतः अनार्थ पुनरपि गर्भवं प्राप्नुवन्ति । अष्टौ मासास्तिरोभूता वर्तन्ते वर्षांभ्योऽनन्तरम् । आश्चर्येऽहशब्दः । दधाना नाम य- ज्ञानामीर( ? ) चातार(ङ्क्) (चा? चे)त्यादिकम् ॥ ४ ॥ वीळुचिदारुजत्नुभिर्गुहाचिदिन्द्रचह्निभिः । अबिन्दउत्रियाअनु ॥५॥ १. र्थः । नामश' के, पाठः.

·म. १. भ. १.सू. ६] प्रथमोऽटकः । वील्ल । चित् । आरुजत्नुऽभिः । गुहा । चित् । इन्द्र । वहिऽभिः । अविन्दः । उस्रियाः । अनु ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वाभीयम् । एका वीलुचिदिन्द्राय मरुद्भिः सह गीयते । न केवलं मरुद्भयः । ऐ- (न्द्रा ?न्द्र)मारुतीयं न मारुत्येव केवलेत्यर्थः । वीळयतेः संस्तम्भकर्मणो वीलु दृढम् । चिच्छब्दोऽप्यर्थे । दृढमपि पर्वतादि आरुजलुभिः । रुजो भङ्गे । सहयोगलक्षणा चेयं तृतीया । भञ्जद्भिर्मरुद्भिः सह । गुहा चिद् गुहायामपि स्थिता । हे इन्द्र ! । कीदृशैर्मरुद्भिः । उच्यते । वह्निभिः वोढभिः । अविन्दः लब्धवानसि । काः । उस्रियाः देवानां वभूतां गाः । अनु पश्चात् । कस्य । सामर्थ्यात् सरमाप्रत्यागमनस्यं । पणिभिरसुरैरपहृताः गा गुहायां निहिताः सरमाप्रत्यागमनोत्तरकालं मरुद्भिः सह त्वमलब्धा इत्यर्थः ॥ ५ ॥ घेन्टमाधवीयम् । पीलुचित् । रढमपि पर्वतसान्वाभिमुख्येन भन्जान्निः पर्वतस्य गुहायामपि इन्द्र स्वो बोदृभिर्मनिस्तं ? स्वं) पणिभिरपहृता गा भन्वविन्दः ॥ ५ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे एकादशो वर्गः ॥ देवयन्तोयथामतिमच्छाविदवसुंगिरः । महामनूषतश्रुतम् ॥ ३॥ देवऽयन्तः। यथा । मतिम् । अच्छे । विदत् ऽ वसुम् । गिरः। महाम् । अनूषत । श्रुतम् ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । देवयन्तः देवशब्दोऽत्र प्रकृतान् मरुत एवाह । तानिच्छन्तो देवयन्तः । यथा मतिम् । मन्यतिरर्चतिकर्मा । मन्यते स्तूय(ये ? )तेऽसाविति मतिरिन्द्रः, १. 'तानां अ' क, ख. पाठ

·स्कन्दस्वामिभाष्य वेष्टमाधवायव्याख्यानापेता ऋक्संहिता । [अ० १. ० १२.
ज्ञाता वा मतिर्विद्वान् ब्राह्मणः । यथा सर्वस्तुत्यमिन्द्रं विद्वांसं वा ब्राह्मणं तद्वत् ।
अच्छ । निपातोऽयमाप्तुमित्यस्यार्थे । आप्तुम् । किम् । विदद्वसुम् । विन्दतेाभा-
र्थस्य विदच्छब्दः, कर्मसाधनश्च द्रष्टव्यः । (गु ? ग)णाभिप्रायं चैतदेकवचनम् ।
लब्धधनं मरुद्गणम् । गिरः । तृतीयार्थे प्रथमेयम् । गीर्भिः स्तुतिभिः । महां
महान्तम् । अनूषत । नु स्तवने । स्तुवन्ति स्तुवन्तु वा ऋत्विजो मत्पुत्रपौ-
त्रादयो वा । कीदृशम् । श्रुतं ख्यातम् ॥ ६ ॥
वेङ्कटमाधवीयम्।
देवयन्तः । देवानिच्छन्तो यथा पूजनीयमिन्द्रमभिष्टुवन्ति विदद्वसुं वेदयद्वसु-
मुदारं गिरः स्तोतारो महान्तं मरुद्गणमिति ॥ ६ ॥
इन्द्रेणसहिदक्षसेसंजम्मानोअयिभ्युषा ।
मन्दूसमानवर्चसा ॥७॥
इन्द्रेण । सम् । हि । दृक्षसे । सम् ऽ जग्मानः । अविभ्युषा ।
मन्दू इति । समान ऽवर्चसा ॥७॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
इन्द्रेणेति सह्योगलक्षणा तृतीया । इन्द्रेण सह त्वं मरुद्गण ! सं हि
वृक्षसे । हिशब्दः पदपूरणः । सम्यग् दृश्यसे । सजग्मानः सङ्गच्छमानः
तत्र तत्र वृत्रवधादौ कार्य अबिभ्युषा भयवर्जितेन । 'तस्या एकान्तरायास्तु
अर्ध!ऽन्त्यो द्विदेवतः' या ऐन्द्रमारुत्युक्ता (न?) ऋक् एका वीळचिदिति ।
तस्या एका(न्तरा ?)न्तरा या इन्द्रेण संहीत्येषा तस्या, अर्ध!ऽन्त्यो द्विदेवतः
ऐन्द्रमारुतः । मन्दू । मन्दतेर्मोदनार्थस्यैतद् रूपम् । नित्यप्रमुदितौ । समान-
वर्चसा तुल्यदीप्ती च इन्द्रमरुद्गणौ ॥ ७ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
इन्द्रेण संहि । इन्द्रेण हि सन्दश्यते स सङ्गच्छमानोऽबिभ्युषा मरुद्रणं युद्धार्थम् ।
इन्द्रमरुद्रणौ मविष्णू भवथ(:) संयुक्तौ समानवर्चसौ । यद्वा मन्दुना समानवर्चसन्द्रे
णेति ॥४॥

·- 3 म. १. भ. २. सू. ६] प्रथमोऽरकः । अनवचैरमियभिखःसहस्वदति । गणैरिन्द्रस्यकाम्यैः ॥ ८॥ अनवधैः । अभिषु ऽभिः । मखः । सहस्वत् । अर्चति । गणैः । इन्द्रस्य । काम्यैः ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । सर्वाश्चात्र द्वितीयार्थे तृतीयाः । अनवद्यान् अग-न् । घुशब्दो दीप्ति- वचनः । अभिगतदीप्तीन् अत्यन्तदीप्तान् । मखो यज्ञः । सहस्वद् बलवत् । सुष्भिवत्यर्थः । अर्चति स्तौति । यद् यज्ञ ऋत्विजः स्तुवन्ति, तदिदं यज्ञ एव (स्तुवन्ती ? स्तौती)त्युच्यते । अथवा मखं करोति मखयति । 'तत् करोती'ति णिच् ! ण्यन्तादच् । मखः यज्ञकारी संस्तौति । कान् । गणैः (गणान्) सप्त सप्त- कान् । इन्द्रस्य काम्यैः काम्यान् प्रियान् । अथवा, अनवद्यैरित्यादिषु तृतीयाः खार्थ एव । तृतीयानिर्देशात्तु युक्त इति च वाक्यशेषः । अर्चतीति व्यत्ययेन कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । अनवद्यादिगुणैर्मरुद्गणैर्युक्तो यज्ञः सु(वित्युच्य ? छ्व- य)ते । सु(वते ? छ्वय॑न्ते)ऽत्र मरुतो देवा इन्द्र(स्य ? श्च । भतो) यज्ञो- ऽत्यन्तं पूज्यत इ(त्यर्थः ? त्युच्यते) ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अनवयैः । अवघरहितैरभिद्योतमानैः सह स्तोता सहस्वन्तमिन्द्रमर्चति गणे- रिन्द्रस्य प्रियैः । गणशब्द एकवचनबहुवचने पर्यायेण भवतः ॥ ८ ॥ अतःपरिज्मन्नागहिदिवोवारोचनादधि । समस्मिन्नृञ्जतेगिरः॥९॥ अतः । परि ऽज्मन् । आ । गहि । दिवः । वा । रोचनात् । अधि । सम् । अस्मिन् । ऋञ्जते । गिरः ॥ ९ ॥ १. ान् तैदीप्ति' क., वा॑न् सुद्यु' ख, पाठः. २. 'खं', ३.. 'रि' क. ख. पाठः.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेक्दमाधवार्यम्याक्ष्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.१० १२. स्कन्दस्वामीयम् । अत इति मरुद्गणस्थानस्यान्तरिक्षस्य निर्देशः। अतोऽन्तरिक्षलोकात् । हे परिज्मन् ! । अज गतिक्षेपणयोरित्यस्यैतद् रूपम् । सर्वतोगामिन् ! मरुद्गण! आगहि आगच्छ । दिवो वा धुलोकाद्वा । रोचनाद् दीप्तात् । अधिशब्दस्तु आगहीत्येतेन सम्बध्यते धात्वर्थानुवादी च, पादपूरणो वा नार्थान्तरवचनः 'अधिपरी अनर्थकाविति । अथवा, अधिशब्दः सामर्थ्याद्वार्थे । रोचनाद्वा आदित्यमण्डलाद्वेत्यर्थः । किं कारणम् आगच्छति । उच्यते । समस्मिन् ऋते । ऋञ्जतिः प्र(धा ? साध)नकर्मा । आत्मन एवायं परोक्षरूपेण प्रथम- पुरुषनिर्देशः । अयं मधुच्छन्दा नाम ऋषिक्रत्विग् ब्राह्मणाच्छंस्याख्ये अस्मिन् यज्ञे समृञ्जते सम्यक् प्रसाधयति उपकल्पयति गिरः ॥९॥ वेङ्कटमाधवीयम्। अतः परिज्मन् । अतोऽन्तरिक्षात् परितो गन्तर्महद्रण ! आगच्छ आदित्यस रोचनाल्लोकात् । अधिपरी सप्तमीपसम्योरथै स्फुटीकुरुतः । अस्मिन् मरुद्रणे सम्प्र- साधयति स्तुतीमधुच्छन्दाः ॥ ९ ॥ इतोवासातिमीमहेदिवोवापार्थिवादधि । इन्द्रमहोवारजसः ॥१०॥ इतः । वा । सातिम् । ईमहे । दिवः । वा । पार्थिवात् । अधि । इन्द्रम् । महः । वा । रजसः ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अतः परं यथाप्राप्तमैन्द्रमेव । (अत! इतो वा) इत्येतस्य सन्निहितवच- नस्य वा पार्थिवादित्यनेन व्यवहितेनापि सामानाधिकरण्यम् । इतो वा पार्थि- वाल्लोकात् । सातिम् । षणु दाने, वन षण सम्भक्तावित्यस्य वा सातिर्दानं, लोभो वा । ताम् ईमहे । याच्याकमायम् । याचामहे । दिवो वा धुलो- कादा। अधिशब्दस्तु पदपूरणः । कं याचामहे इन्द्रम् । नचैताभ्यामेव १. 'लो' ख. पाठः. २. 'कि', ३. 'हे न' क. स. पाठः.

·म.१.भ. २. सू..] प्रथमोऽष्टकः। केवलाभ्याम् । किन्तर्हि । महो वा रजसः । रजश्शब्दो लोकवचनः । महतो लोकाद्वा । कथमस्मात् । महत्त्वात् पारिशेष्याच्चान्तरिक्षाद् । यतःकुतो- ऽप्यस्मभ्यमिन्द्रो ददात्वित्यर्थः ॥ १०॥ वेङ्कटमाधवीयम्। इतो वा। अत उत्तरामिन्द्र एव देवता । कुतः इन्द्र आगच्छतीति न वयं जानीमः । तमिन्द्रमस्या भूमेरागच्छन्तं देयं धनं याचामहे । अपिवा दीप्तात् पार्थि- वाँलोकात् । पृथिव्यन्तरिक्षनाम । इन्द्रं महो वा रजसः स्वर्गादिति ॥ १० ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे द्वादशो वर्गः॥ - इन्द्रमिद्ाथिनोबृहदिन्द्रमभिरणिः। इन्द्रवाणीरनूषत ॥१॥ इन्द्रम् । इत् । गाथिनः । बृहत् । इन्द्रम् । अर्केभिः । अर्किणः । इन्द्रम् । वाणीः । अनूषत ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । इच्छब्द एवार्थे । इन्द्रमेव । (सं.)गीयन्ते इति गाथाः सामानि। तद्वन्तो गाथिनः उद्गातारः । तृतीयार्थ द्वितीयेयं बृहन्नाम, महता साम्ना इन्द्रमेव अर्केभिः मन्त्रैः ऋग्लक्षणैः अर्किणो मन्त्रवन्तो होतारः । इन्द्रमेव वाणीः । वाङ्नामैतत् । तृतीयार्थे चात्र द्वितीया । यजुर्लक्षणैः अध्वर्यवः अनूषत अस्तु- वन् ॥ १॥ वेष्टमाधवीयम् । इन्द्रमित् । इन्द्रमेवोहातारो बृहता सान्ना स्तुवन्ति । इन्द्रं शोतार इन्द्र- मेव सर्वा गिरः स्तुवन्ति ॥१॥ ३. 'ता था सा', ४. १. 'वी(न्स्य ?त्यन्त' क. पाठः, २. 'क्षा' ख. पाठः, 'स्तुवन्तः क, ख. पाठः. H ·| 3 E स्कन्दस्वामिभाष्य-वेक्टमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [म. १.५० १३. इन्द्रद्धर्योःसचासम्मिश्लआवचोयुजा । इन्द्रोवज्रीहिरण्ययः ॥ २॥ इन्द्रः । इत् । होः । सचा । सम्ऽमिश्लः । आ । वचः ऽयुजा। इन्द्रः । वजी। हिरण्ययः॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्र एव होरश्वयोः सचा सह सम्मिश्लः ओं आभिमुख्येन सम्मि- यिता । केन । सामर्थ्याद रथेन । रथ योगपद्येन नियोक्तत्यर्थः । कीदृशयोः । वचोयुजा । षष्ठोद्विवचनस्यायमाकारः । युज्येथामिति वचनमात्रेण स्वयमेव यौ युज्यते, तौ वचोयुजौ । तयोस्तु विनीतयोरित्यर्थः । इन्द्र एव वजी वज्र- वान् । हिरण्ययः सादृश्यादेष व्यवहारः । हिरण्मयसदृशः दीप्तवर्ण इत्यर्थः ॥२॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्र इत् । एकाकी चराजेन्द्र एव स्वाश्रयोऽसहायभूतः स एव संयो- अयत्युक्तिमात्रेण युज्यमानाविन्द्रो वज्री हिरण्मयसर्वशरीरः ॥ २ ॥ इन्द्रोदीर्घायचक्षसआसूर्यरोहयविधि । विगोभिरद्रिमैरयत् ॥ ३॥ इन्द्रः । दीर्घाय । चक्षसे । आ । सूर्यम् । रोहयत् । दिवि । वि । गोभिः । अद्रिम् । ऐरयत् ॥ ३॥ स्कन्दस्वामीयम् । अत्रेतिहासमाचक्षते -वृत्रो महत् तमस्ततान । तेन तमसावृतःसर्व- मधर्मप्रज्ञानं बभूव । तत इन्द्रो वृत्रं हत्वा तमसोऽपनोदनाथ सूर्य दिव्यारोह- 'आभि' ख. CLE:. २. 'घ', ३. 'योरत्यन्तावनीतयोरि', ४. 'इन्द्रः ॥' ग. पाठः. ५. 'इत् इन्द्र ए', ६. 'व च सं', ७. 'यितोक्ति', ८. 'नयोऽभीन्द्रो', ९. 'जवान हि ख. पाठः. १०. 'ते- वृत्रस्ततान तन्वेमालो(?)कास्तत्तमसावृताः । सर्वेऽन्धबुद्धयोऽभूवस्तदन्द्रस्तं जघान च ॥ तदीयतमसो नुत्यै दिवि सूर्यमरोहयत् । तदे' ग. पाठः, १.

·म. २. सू..] प्रथमोऽटका याञ्चकारेति । तदेतदुच्यते ---इन्द्रो दीर्घाय आप्रलयभाविने चक्षसे दर्शनाय आ सूर्य रोहयत् सूर्यमारोपितवान् दिवि धुलोके । किञ्च, विगेोभिरद्रिमैरयत् । गोशब्दोऽत्र वज्रवचनः । 'अहन् गवा मधवन्' इति यथा । अदिरिति मेघ. नाम । वजैव्यैरयत् प्राणेभ्यो विगमितवान् हतवान् हन्ति वेत्यर्थः । वधार्थ एव सामर्थ्याद् ईरयतिः । अथवा गोशब्द उदकवचनः । हेतौ च तृतीया । प्रयोजनस्य हेतुत्वविवक्षा । उदकार्थ मेघं हतवान् हन्ति वेत्यर्थः ॥ ३ ॥ वेकटमाधवीयम् । इन्द्रो दीर्घाय । इन्द्रो मनुष्याणां चिराय दर्शनाय दिवि सूर्यमारोहयत् । सेजभिश्च विविधं वर्षार्थ मेघं प्रेरयति ॥ ३ ॥ इन्द्रवाजेषुनोवसहस्रप्रधनेषुच । उग्रउग्राभिरूतिभिः ॥ ४॥ इन्द्र । वाजेषु । नः । अव । सहस्रप्रधनेषु । च । उग्रः । ग्राभिः । ऊतिभिः ॥ ४॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्र! वाजेषु युद्धेषु नः अस्मान् । अव रक्ष । कीदृशेषु । सहस्र- प्रधनेषु । प्रधनशब्दोऽत्र न सङ्ग्रामनाम उत्कृष्टवचनः । प्रकृष्टानि धनानि प्रध- नानि निमित्तभूतानि येषां ते सह सप्रधनाः बढत्यन्तधना वेत्यर्थः । चशब्दस्तु पदपूरणो वा । चश्रुतिसामर्थ्याद्वा अल्पधननिमित्तकेषु चेति शेषः । उग्रः । प्रत्यक्षकृतोऽयं मन्त्रः । न चेदमामन्त्रितम् । अतो यच्छब्दतच्छब्दावध्याहृत्यै- कवाक्यतां नेयम् । यस्त्वमुग्रः अन्येन वाप्रसह्यः । कृर इत्यर्थः । सः अवैति । कीहशीभिः । उग्राभिः अन्येनाप्रसह्याभिः । ऊतिभिः पालनैः ॥ ४ ॥ १. 'धन्', २. 'त्ववि' ख. पाठः. ३. 'क' क. ख. पाट:. ४. 'त्यक' सापाठ:.

·५१ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवायम्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [म. १.५० १४. घेङ्कटमाधवीयम् । ! इन्द्र वाजेषु । इन्द्र ! क्षुबेषु सङ्कामेष्वस्मान् रक्ष च। महत्सु उग्र उदगीर्ण उद्गुणैः पालनैः । भस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ।। ४॥ । इन्द्रवयंमहाधनइन्द्रम हवामहे । युजवृत्रेषुवज्रिणम् ॥५॥ इन्द्रम् । वयम् । महाऽधने । इन्द्रम् । अर्भे । हवामहे । युजम् । हत्रेषु । वजिर्णम् ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीयम् । महाधने। सङ्ग्रामनामैतत् । महति सङ्ग्रामे । इन्द्रमेव अर्भे । अल्पनामैतत् । भल्पे । क । पूर्वत्र निर्देशात् सभाम एव । हवामहे आहृयामः । युजं युज्यते- ऽसाविति युक् सहायः तम् । वृत्रेषु सङ्घामव्यतिरिक्तेष्वपि च शत्रुषु इन्द्रमेव समाहयामः वज्रिणम् ॥ ५ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रं वयम् । इन्द्रं वयं महति समामे हवामहे, इन्द्रमल्पे च स(नो? हा)य. मुपद्रवेषु आयुधवन्तम् ॥ ५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे प्रयोदशो वर्गः॥ सनोवृषन्नमुंचरुसत्रादावनपावृधि । अस्मभ्यमप्रतिष्कुतः ॥ ६॥ सः। नः । वृषन् । अमुम् । चरम् । सत्राऽदावन् । अप । वृधि । अस्मभ्यम् । अप्रतिऽस्कृतः ॥ ६ ॥ १. 'चोद्गुण उद्गुणैः पा, २. 'यमिति । इ', ३. न' क. पाठः ·मं.१.भ. २. सू..) प्रथमोऽष्टकः। 3 ४ स्कन्दस्वामीयम् । न इति तादर्थं चतुर्थीयं वृषन्नित्यनेन सम्बध्यते । अस्मदर्थ वर्षात ? र्षितः)। यो हि सर्वार्थं वर्षति वर्षत्यसौ मधुच्छन्दोर्थम् । तत एवैवमामन्त्रयते नो वृषमिति । अ{ चरुं मेघम् । चरुरिति मेघनाम । सत्रादावन् । सत्रा इति सत्य- नाम सततपर्यायो वा । सत्यसततयोर्दातः । अपावृवि उद्घाटय । अस्मभ्यम् अस्मदर्थम् । अप्रतिष्कुतः । स्कुञ् आप्रवणे । आप्रवणमागमनं प्रवर्त?). तेर्गत्यर्थत्वादन्येनाप्रतिगतः अप्रतिष्कुतः । युद्धेऽभि(प्र? यु)ञानः अन्येनाप्र- त्यभियुक्तपूर्व इत्यर्थः । अत्रच स नो वृषन्निति तच्छब्दान्मन्त्रस्य चास्य प्रत्यक्षकृतत्वाद् अप्रतिष्कुत इत्येतस्यानामन्त्रितत्वाद् यच्छब्दोऽध्याहार्यः । यस्त्वमप्रतिष्कुतः सोऽपावृधि ॥ ६ ॥ वेटमाधवीयम्। स नः । स नो वर्षितारममुं मेधं महतो दातस्तेजोभिरपावृधि शत्रुभिरप्रति- शब्दितोऽप्रतिकतो वा । नोऽस्मभ्यमित्यनयोः पूरणमेकम् ॥ ६ ॥ तुन्जेतुञ्जयउत्सरेस्तोमाइन्द्रस्यवज्रिणः । नविन्धेअस्यमुष्टुतिम् ॥ ७॥ तुञ्जेऽतुजे । ये । उत्तरे । स्तोमाः । इन्द्रस्य । वत्रिणः । न । विन्धे । अस्य । सुऽस्तुतिम् ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तुञ्ज इति न (व? य)ज्ञनाम । किन्तर्हि । तुञ्जतेर्दानकर्मणस्तु(जाओ) दानम् । दाने दाने । कस्य । सामर्थ्याद् वृष्टेः धनानां वा । य उत्तरे पूर्वेभ्यः प्रकृष्टतमा मदीयाः स्तोमा इन्द्रस्य वज्रिणः । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः। तैरपि न विन्धे । विदेलाभार्थस्येदं रूपम् । अहमस्येन्द्रस्य सुष्टुतिं सुष्टु स्तुतिम् ८ . १. 'थत्वं व' ख. पाठः. २. “सर्वार्थवर्षणमपि मधुच्छन्दोर्थमेव । त' ग. ३, 'सत्यं सततं वा दाता । अक. ख. पाठः. ४. 'धि मेघमपगतावरणं कुरु । अ' ग. पाठ:. ५. 'तियु' क., 'तिपूर्व इ' ख. पाठः. ६. 'रं मेघममुं म', ७. 'तस्ते' क. पाठः, ८. '' ख. पाठ:

·स्कन्दस्वामिभाष्य-बेकटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [भं १: 4.1 भशेषगुणप्रकाशनरूपाम् । तैरपि नाशेषानिन्द्रगुणान् प्रकाशयितुं शक्नोमी- त्यर्थः । अथवायं न विन्ध इति स्पर्शनार्थो वा । (वारैपि?) न विन्धे न स्पृशामि । अस्य सुष्टुतिम् अशेषप्रकाशनरूपाम् । एतदुक्तं भवति --- येऽपि दानपरितुष्टस्य ममात्यन्तमहान्तः स्तोमाः, तेऽपीन्द्रस्य गुणैकदेशवर्तिनः सम- स्तगुणप्रकाशनमप्राप्ताः । किं पुनरस्येति ॥ ७ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । तुम्जे तुजे दाने दाने । उत्तरोत्तरमृषय एवं स्तुवन्ति । तेषु स्तोमेषु नास्याएं दानानुगुणां सुष्टुतिं विन्दामि ॥ ७ ॥ वृर्षायूथेववंसंगःकृष्टीरियोजसा । ईशानोअप्रतिष्कुतः ॥ ८॥ वृषो । यथाऽइव । वंसगः । कृष्टीः । इयर्ति । ओजसा । ईशानः। अप्रतिऽस्कृतः ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । वृषा वर्षितेन्द्रः यूथेव वंसगः । वंसगो वृषभ उच्यते । वननीयगम- नत्वात् । स यथा गोयूथानि प्रति तद्वत् । कृष्टीः यष्टुन् शत्रून् वा मनुष्यान् प्रति इयर्ति । गतिकर्मीयम् । गच्छति । ओजसा स्वबलेन ईशानः सर्वस्येश्वरः अप्रतिष्कुतः अप्रत्यागतो युद्धे नियुञ्जानः। अन्येनाप्रत्यभियुक्तपूर्व इत्यर्थः ॥ ८॥ घेङ्कटमाधवीयम्। वृषा यूथेव । वर्षिता गोयूथानीव वननीयगमन ऋषभ इन्द्रों वीरों युयुः सूचि मनुष्यान् बलेनाभिगच्छति । सर्वस्येशानोऽप्रतिकृतः ॥ ८॥ यएकश्चर्षणीनांवसूनामिरज्यति । इन्द्र पञ्चक्षितीनाम् ॥९॥ १. पारैवि न', २. 'रमृ', ३. 'न' क. पाठः, ४. 'प्रतियुक्त स. पा.

·प्रथमोऽटकः । ४ म. १. १. २. सू..] ५५ यः । एकः । चर्षणीनाम् । वसूनाम् । इरज्यति । इन्द्रः । पञ्च । क्षितीनाम् ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । य एकः एक एव चर्षणीनां मनुष्याणां ब्राह्मणादीनां वसूनां धनानां च इरज्यति । ऐश्वर्यकर्मायम् । ईष्टे इन्द्रः । पञ्च, षष्ठयर्थे प्रथमैषा । पञ्चानां क्षितीनां मनुष्यजातीनां, गन्धर्वाः पितरो देवा इत्येतासाम् । यच्छन्दश्रुतेस्त- च्छन्दमध्याहृत्यैकवाक्यतां नेयम् ॥ ९ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । य एकः । य इन्द्रो मनुष्याणां पञ्चानां क्षितीनां निवसतां, गन्धर्वाः पि. तरो देवा असुरा रक्षांसीति पञ्चत्वं । तेषां प्रदेयानां धनानामीष्टे । पूर्वस्यामृ ( पिचि)- बाक्यस्य समाप्तिः ॥ ९॥ इन्द्रचोविश्वतस्परिहवामहेजनेभ्यः । अस्माकमस्तुकेवलः ॥ १० ॥ इन्द्रम् । वः । विश्वतः । परि । हवामहे । जनेभ्यः। अस्माकम् । अस्तु । केवलः ॥१०॥ स्कन्दस्वामीयम् । व इति तादर्थ्य चतुर्थी । यजमानप्रतिनिर्देशश्च । हे यजमानाः! इन्द्र युष्मदर्थं विश्वतः सर्वेभ्यः परिहवामहे । परिशब्दो धात्वर्थानुवादी पद- पूरणः । आह्वयामः । जनेभ्यः । प(च)जना विवस्वन्त इति मनुष्यनामसु पाठा- न्मनुष्यनामैतत् । अन्येभ्यो मनुष्येभ्यः । अस्माकम् अस्तु केवलः । षष्ठयर्थे प्रथमैषा । अस्माकं केवलानामस्तु । (न ? अन्येषा(म ? -मा)भूत् । कः । साम- ात् स्तुत्यो यष्ठन्यश्च ॥ १० ॥ - ? १. 'ना मृजातीनां गन्धर्वपितृयक्षनरदेवानाम् ।' ग, पाठः. २. 'पम् अत्र', ३. ।', ४. 'मपि वाक्यापरिसमाप्तिः।' ख. पाठः.

·५६ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेइटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [म. १. व. १५.
वेङ्कटमाधवीयम् ।
इन्द्रं वः । व इति पञ्चमी । वो जनेभ्यः सर्वेभ्य एव वयमिन्द्रं हवामहे । सो.
ऽस्माकमस्वसाधारणः॥१०॥
इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्दशो वर्गः ॥
इति प्रथमे मण्डले द्वितीयोऽनुवाकः ।
एन्द्रसानसिंरयिंसजित्वानंसदासहम् ।
वर्षिष्ठमूतयेभर ॥१॥
आ । इन्द्र । सानसिम् । रयिम् । सऽजित्वानम् । सदाऽसहम् ।
वर्षिष्ठम् । ऊतये । भर ॥ १॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
आ इत्युपसर्गो (न्त ? भोरेत्यनेनाख्यातेन सम्बध्यते । हे इन्द्र ! सान-
सिम् । वन षण सम्भक्तौ । सम्भजनीयम् । रयिं धनम् । सजित्वानं सहभूताना-
मपि शत्रूणां जे(तुं ? तारम् ) । सदासहम् । षह मर्षणे अभिभवे छन्दसि । सर्वदा
चाभिभवितृ । वर्षिष्ठं वृद्धतमम् अत्यन्तबहु । ऊतये तर्पणायास्माकम् । आभर
भानय । देहीत्यर्थः ॥ १॥
?
वेङ्कटमाधवीयम् ।
एन्द्रसानसिंरयिम् । आहरेन्द्र भजनीयं रयिं जयशीलपुरुषयुक्तं सदा शत्रूणा-
मभिभवितारं वृद्धतमं रक्षणायास्मभ्यम् ॥ १॥
नियेनमुष्टिहत्ययानिवृत्रारुणामहै।
त्वोतासोन्यर्वता ॥२॥
नि । येन । मुष्टिऽहत्यया । नि । दृत्रा । रुणामहै । त्वाड-
तासः । नि । अर्वता ॥२॥

·• १.भ.३.सू.] प्रथमोऽधकः। । स्कन्दखामीयम् । किं कुरुथे। उच्यते । नि येन । नीत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियापदाध्याहारः, नियतेन । येन धनेन । मुष्टिहत्यया । हन्तिर्गत्यर्थः । मुष्टेगमनेन उपांशुपरादा- नेनेत्यर्थः । वृत्रा शत्रून् । निरुणधामहै अपकर्तुं प्रवृत्तानिवा(रमाम) त्योतासः त्वया पालिताः सन्तः । न्युपसर्गाभ्यासात् तत्सम्बन्धिनो रु(णाणधा)म- (ना है ) इत्याख्यातस्याप्यभ्यासः । अभ्यासे च भूयांसमर्थण्यन्ते यथा (:).... नीयेति सुष्ठु निवारयाम इत्यर्थः । कीदृशेन । अर्वता । अश्वनामैतत् । सामर्थ्यादन्तर्हितमत्वर्थः । अर्वता अश्वसंसक्तेन । अथवा अर्वतेतिकर्मण एतद् रूपम् । आत्मनि गते(न) स्वायत्तेनेत्यर्थः ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। कीदशमित्याह --नि येनेति । येन धनेन मुष्टिहननेन दारिद्याणि वये निरुध्मः । पदान्तरे पुनर्निः प्रयुज्यते । स्वया रक्षिताः शत्रूज येनोश्ववता निरुणधामहे समा. हरेति । अस्योरा भूयसे निर्वचनाय ॥१॥ इन्द्रत्वोतासआवयंवलंघनाददीमहि । जयेमसंयुधिस्पृधः ॥ ३ ॥ इन्द्र । त्वाऽऊतासः। आ । वयम् । वज्रम् । घना । ददीमहि । भयेम । सम् । युधि । स्पृधः ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्र! त्योतासः त्वया पालिता वयं त्व(द्धा ! दस्ता)वजं धना धनं मुवीरे ह(न्तान्तू) वा शत्रूणाम् भादवीमहि गृह्णीयाम । गृहीत्वा जयेम सं सम्यग् जयेम । युधि युद्धे । कान् । स्पृधः स्पर्षितृन् । अथवा स्थप प्रति सामनाम, तं करोति स्पृधयति । ण्यन्तात् किम् । स्पृधः सझामकारिण इत्यर्थः ॥ ३॥ 8 २. 'ते । नी' ख. पाठ.. ३. 'ते', ४. 'नीययेति', १. 'थ इत्युच्य' क. पाठः. ५. 'न नि', ६. 'नमसु क. पा. 1 ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.२० १५. घेङ्कटमाधवीयम्। इन्द्र! त्योतास इति । इन्द्र ! त्वया रक्षिता वयं हन्तु आयुधमादीमहि । संजयेम युद्धे स्पर्धयितॄन् शत्रूनिति ॥ ३ ॥ वयंशरेभिरस्तृभिरिन्द्रत्वयायुजावयम् । सासवामपृतन्यतः ॥ ४ ॥ वयम् । शूरेभिः । अस्ट्रेऽभिः । इन्द्र । त्वया । युजा । वयम् । सासमाम । पृतन्यतः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वयं शूरेभिः शूरैः आत्मीयैर्मनुष्यैः अस्तृभिः । स्तृणातिः सामर्थ्याद् हिं- सार्थः । अहिंसितैः । हे इन्द्र ! त्वया च युजा सहायेन वयम् । सहयोगलक्षण- तृतीयाथं व्यत्ययेन प्रथमषा पृतन्यत इत्यनेन सम्बध्यते । अम्माभिः सह पृत- न्यतः सामं कर्तुमिच्छतः सासह्याम अत्यर्थं पुनः पुनर्वाभिभवेम ॥ ४ ॥ वेरमाधवीया। अयं शूरंभि: । वयं राधाना क्षप्तभिः त्वा च पहायनाभिभवम समामं कर्तुमिच्छतः । पुनयमिति पूरणम् ॥ ४ ॥ महाँइन्द्रःपरश्चनुमहित्वमस्तुवनिणे । यौनप्रथिनाशवः ॥५॥ महान् । इन्द्रः। परः । च । नु । महिऽत्वम् । अस्तु । वज्रिणे। द्यौः। न । प्रथिना । शवः ॥५॥ - स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्रः महान् शरीरेण परश्च उत्कृाश्च सर्वतो गुणैः । नु इति पद- पूरणः । महित्वं महत्त्वं चैतत् सर्वदा अस्तु वज्रिण इन्द्रायेत्येतद् इन्द्रा- .. तृनि', २. 'न नाभि क. पाट:. ?. 'न्द्रः पा' क, ख. पाठः,

·म.१. अ.३..]
प्रथमोऽष्टकः ।
.
(वा ! या )शास्महे । घौर्न । नशब्द उपरिष्टादुपचारः सर्व(तो !त्रो)पमा
(यं? यां), धुलोक इव च । प्रथिना प्रथिम्ना विस्तीर्णत्वेन । शवः इन्द्रस्य बलं
सेनालक्षणं, यथा चौविस्तीर्णा तद्वद् विस्तीर्णमित्यर्थः ॥ ५ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
महाँ इन्द्रः । महनीय इन्द्रस्तारकश्च शत्रूणां तस्मै सदा महित्वमस्त्विति स्वयं
चाशास्ते । धौमिव विस्तीर्णतया बलमस्य भवति ॥ ५ ॥
इति प्रथमस्य प्रथमे पञ्चदशो वर्गः ॥
समोहेवायआशतनरस्तोकस्यसनिती।
विप्रासोवाधियायवः ॥ ६ ॥
सम्ऽओहे । वा । ये । आर्शत । नरः । तोकस्य । सनिती ।
विपासः । वा । धियाऽयवः ॥६॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
समोह इति सङ्घामनाम । वाशब्दा(र्थे ! र्थः) समुच्च(ये ! य ) । परापेक्षया
च समुच्चयः । सङ्ग्रामेषु च आशत व्याप्नुवन्ति । कम् । प्रकरणाद् इन्द्रम्।
केन । सामर्थ्यात् स्तुतिभिः । इन्द्रं स्तुवन्तीत्यर्थः । नरः मनुष्याः । तोकस्य ।
अपत्यनामैतत् । अपत्यस्य च । सनितौ सम्भक्तौ लाभे । विप्रासः मेधाविनः ।
वा धियायवः । वाशब्दः परस्ताद् द्रष्टव्यः । धियायवो वा प्रज्ञाकामाश्वेत्यर्थः ।
किं तेषामिति साकाङ्कत्वाद् वाक्यस्य निराकाङ्क्षीकरणार्थ तेषां यथास्वमभि-
लषितं लभन्त इति वाक्यशेषः । अथवा समोहे वा य इत्यत्रैव यच्छ्रुते(२)त-
(देव)शयोग्यार्थाध्याहारः, तच्छब्दाध्याहारश्च । सङ्ग्रामे य इन्द्रं स्तुवन्ति,
ते भाशत व्याप्नुवन्ति मनुष्याः । (किं ? के) । सामर्थ्यात् तत्र यजन्तः (तो).
कस्य सनितौ घियायवथ प्रज्ञाः ॥ ६ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
समोहे वा । समामजिगीषया य एनं युर आप्नुवन्ति मनुष्या अपत्यस्य वा
भजनार्थम् । ये वा प्राज्ञाः कर्मकामाः उत्तरत्र सम्बन्धः ॥ ६ ॥

·कन्दस्वामिभाग्य-वेस्टमाषवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [भ. १. २०१६. याकुक्षिासोमपासमासमुद्रइवपिन्वते । उपरापोनकाकुदः ॥७॥ यः । कुक्षिः। सोमपातमः । समुद्रःऽइव । पिन्वते । उर्वीः । आपः । न । काकुदः ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यः इन्द्रस्यावयवभूतः कुक्षिराकारैकदेशः । सोमपातमः अतिशयेन सोमानां पाता । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः । स समुद्र इव पिन्वते । (मि ! पिविरि)ह सेचने । कर्मणि चायं व्यत्ययेन । यथा नदीभिः समुद्रस्तद्वत् पिन्वते सिच्यते अस्माभिः । केन । सामर्थ्यात् सोमेन । उर्वीरापो न । द्विती- येयमुपमा । तृतीयार्थे चात्र प्रथमा । बहीभिरद्भिरिव च । काकुदः । काकुदं ताल्वित्याचक्षते । व्यत्ययेन चात्र पुल्लिङ्गता । यथा तृषितस्य कस्यचिद् बही- भिरद्भिस्तालु सिच्यते, तद्वच्चेत्यर्थः । केचित् तु वारुणं काकुदमत्रोपमानमि- त्या(ह ?)हुः । (त)ध्यतिशयेन बहीभिः सिच्यते वरुणस्यापामधिदेव(त्व ?)त. त्वात् ॥७॥ वेङ्कटमाधवीयम् । पः कुक्षिः । तेभ्यः सर्वेभ्यस्तांस्तान् कामान् योऽस्य कुक्षिरतिशयेन सोमस्य पातमः समुद्र इव सदाक्षीण उद्गमयति । स कुक्षिवहून्युदकानि पिस्ताविव भवति । तद्धि निष्ठीवनेऽपि न शुष्यति इति ॥ ७॥ एबावस्यसूत्ताविरप्शीगोमतीमही । पकाशाखानदाशुषे ॥ ८॥ एव । हि । अस्य । नृता । विरप्शी। गोऽमती । मही । पक्का । शाखा । न । दाशुषे ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । एवशब्दः एवमित्यस्याः पक्का शाखा नेत्येतस्माच परो द्रायः । हिशब्दस्तु पदपूरणः । अस्य इन्द्रस्म सूनृता सर्वकामधु(नु ? क्)। इन्द्रस्य ।

·म.१.भ.३. सू. ८] प्रथमोऽटकः । स्व(स)ता भेनुः सूनृतात्रोच्यते । सा विरप्शी । रप लप व्यक्तायां वाधी- त्यस्य क्रियाशब्दोऽयम् । न महन्नामैतत् । महीत्यन्यस्यात्र (म)हन्नानो विद्य- मानत्वात् सूनृतासामानाधिकरण्याच अस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाद् विरप्शिने वज्रिणे इत्यादिप्रयोगदर्शनाच्च इप्रत्ययान्तस्य महन्नामसु पाठात् । विरपणशीला शब्द- कारिणी । गोमती अथापि तद्धितेन त्वमन्निगमा भवन्तीत्येवं पयोऽत्र गोश- ब्देनोच्यते । गोभिः श्रीणीत इति यथा । पयस्वती। (मही) महती। पका शाखा न एव । पक्कानि फलानि यस्याः सा शाखैव पवेत्युच्यते। नशब्दश्वोपमार्थीयः अन्यत्रोपमानोपमेयगतधर्मप्रतिनिर्देशा(र्थ्य र्थ)योर्यथा एवमित्येतयोरप्यर्थे व- तते । भामि न ये यथा भ्राजसा रुक्मवक्षस इत्यर्थः । इह त्वेव- शब्दस्य श्रुतत्वाद् यथाशब्दमात्रार्थे । उपमानोपमेययोश्च सूनृतयोः साधार(ण)- धर्मापेक्षत्वात् तत्सम्बन्धयोग्यपदाध्याहारः । यथा पक्का शाखा रसविन्दु !न्दु) मत्यैव (रक्ष? क्षर)ति । किम् । सामर्थ्यात् पयः सर्वकामान् । पयस्वती हि सा सर्वकामधुक् । (त ? क)स्मै क्षरति । दाशुषे । (षष्ठयर्थे) एषा चतुर्थी । दाशुषे यज- मानस्यार्थाय । अथवा सूनृता गर्जितलक्षणा वाक् । गोमती माध्यमिका । आपोऽत्र गाव उच्यन्ते । यस्य गा अन्तरश्मन इति यथा । तद्वती । सा च पकेव शाखा क्षरति । किम् । सामर्थ्यात् पयः दधते ॥ ८ ॥ ........ घेङ्कटमाधवीयम् । एवा ह्यस्य । एवं प्रस्य वाग् विविधरपणा परमती महता पकफलशाखेव यजमानाय भवति ॥ ८ ॥ एवाहितविभूतयऊतयइन्द्रमावते । सयश्चित्सन्तिदाशुषे ॥९॥ एव । हि । ते । विभूतयः । ऊतयः । इन्द्र । मावते । सयः । चित् । सन्ति । दाशुषे ॥९॥ १. 'स्वं' स. पाठ:.

·१२ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [भ० १.० १६. स्कन्दस्वामीयम् । एवेस्पेवमर्थे प्रकृते सूनृतापेक्षश्च । हीति पदपूरणः । यथैवं ते तव स्वभूता विभूतयः ऐश्वर्याणि ऊतयः पालनानि च हे इन्द्र! मावते सधश्चित सन्ति दाशुषे । माशब्दोऽत्र मच्छब्दे । प्रथाच्छन्द इति छन्दःशब्दसामा- नााधकरण्यच्छिन्दोविशेषवचनः, तद्वान् मावान् । मत्सदृशो वा । मतुप्प्रकरणेषु 'युष्मदस्मभ्यां छन्दसि सादृश्य उपसङ्ख्यानमिति । मावते दाशुष इति चोभ. यत्र तादर्थ्य चतुर्थी । चिच्छब्द एवार्थे । छन्दोविशे(षो ? ष)वतो मत्सह- शस्य वा यजमानस्यार्थाय । सन्ति भवन्ति । यदैव मत्सदृशो यजमानः स्वा- यार्थयते, तदैव तदर्था भवन्ति ॥ ९ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। एवाहिते । एवं हि ते विभूत(ये ! यो) रक्षणानि च मन्सरशाय यजमानाय तदानीमेव भव(ति ? न्ति)॥ ९ ॥ एवात्वस्यकाम्यास्तोमउक्थंचशंस्या । इन्द्रायसोमपीतये ॥ १०॥ एव । हि । अस्य । काम्या । स्तोमः । उक्थम् । च । शंस्या । इन्द्राय । सोमपीतये ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तदैव आत्मीयः स्तोम उक्थं च स्तोत्रं च शस्त्रं च शंस्या आ समाप्तेः शंसनीये। किमर्थम् । अस्मा एवेन्द्राय सोमपीतये सोमाप्त्युत्तरकालं कथमयमिन्द्र(ः) सोमं पिबे(दि)त्येवमर्थमित्यर्थः ॥ १० ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । एवाह्यस्य । यथा मंह्यस्य शंसिषमेवमस्य कमनीये स्तोत्र शस्त्रे शंसनीये सो- मपानार्थमिन्द्राय । विरम्याभिधानात् षष्ठीचतुथ्यौँ सङ्गच्छेते । अर्थाभेदादित्यपर- मिति ॥१०॥ इति प्रथमस्य प्रथमे षोडशो वर्गः॥ २ : १. णे यु' ख. पाठः. २. 'भाहमस्यामशं' क. पाठ:.

·भ. १. भ. ३ सू० ९, प्रथमोऽ४क:। इन्द्रहिमत्स्यन्धसोविश्वेभिःसोभपर्वभिः । महाअभिष्टिरोजसा ॥१॥ .. इन्द्र । आ । इहि । मसि । अन्धसः । विश्वमिः । सोगपर्व- ऽभिः। महान् । अभिष्टिः । ओजसा ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्र! आ इहि आगच्छ । आगत्य च मत्सि मन्दस्व तृप्य । अन्धसः । मन्ध इत्यन्ननाम । तृतीयार्थे चेयं षष्ठी । अन्नेन । कतमेन। विधेभिः सोमपर्वभिः सर्वैः सोमविशेषैः यानि त्वदर्थमभिषुतानि सोमाख्य- स्यान्नस्य पर्वाणि, तैः सर्वैरित्यर्थः । अथवा सोममयानि पर्वाणि येषां ते सोम- पर्वाणः देवाः । यो हि यदाहारो भवति, तस्य तन्मयानि पर्वा(णि) भवन्ति । सोमाहाराश्च देवाः । सहयोगलक्षणा चात्र तृतीया । तृप्य सोमलक्षणेनानेन सर्वैः सोमाहारैर्देवैः सहेत्यर्थः । किं कारणम् । उच्यते । यस्मान्महांस्त्वं वीर्येण शरीरेण वा। अभिष्टिः अ(भेष ! भिषे)णशीलश्च शत्रूणाम् । भभि- यष्टव्यो वा । केन हेतुना । ओनसा बलेन बलवत्त्वादित्यर्थः । अथवा यस्त्वं महानभिष्टिश्च स (र्थि ? मत्सी)त्येवं यच्छब्दतच्छब्दावध्याहृत्यैकवाक्यता योज्या ॥१॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रहि । इन्द्राग माय चाखेन विश्वैः सोमकतापर्वभिरभिषुतेन महान् बलेन शत्रूणामभिभवनशीलः ॥ १ ॥ एमेनसृजतासुतेमन्दिमिन्द्रायमन्दिने । बक्रिविश्वानिचक्रये ॥२॥ आ। ईम् । एनम् । सृजत । सुते । मन्दिम् । इन्द्राय । मन्दिने । चक्रिम् । विश्वानि । चक्रये ॥२॥ १. 'प्यस्व अक. पाठ:.

·सन्दस्वामिभाच्य-स्टमाषवार्यव्याख्यानोपेता संहिता । [म. १. ब. १७. स्कन्दस्वामीयम् । आ इत्युपसर्गः सृजतेत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । ईमिति पद- पूरणः । एनं सोमम् आसृजत । सृजतिरत्र दानार्थः । (केव)लोऽपि (दविद्धि ? वि)सृजतीत्युच्यते । अध्वर्युणां चामं प्रैपः । दत्त यूममध्यवः । सुते । द्वितीयार्थे सप्तमीयम् । अभिषुतम् । अथवा सुत इति स्वार्थ एव सप्तमी । सृजतिस्तु प्रक्षेपणार्थः । प्रक्षिपतैनं सोममन्यस्मिन् ग्रहचम(से ! स)- स्वे(यन्प्रते?) पुनरभ्युन्नयतेत्यर्थः । कीदृशम् । मन्दि तर्पयितारम् । कस्मै इन्द्राय । सम्प्रदाने तादयं चतुर्थीयम् । इन्द्राय दत्त(म् ! ) इन्द्राय वाभ्युन्न- यत । कीदृशाम । मन्दिने तर्पमित्रे (तर्पयि)तव्याय वा । कीदृशम् । (किं ? चर्कि) ताच्छील्येऽ(यफ ! यं किन् ) । स्वकार्यकरणशीलर । कीरशाय । विश्वानि चक्रये सर्ववृष्टयादिकर्मकरणशीलाय ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । एमेनम् । मासुजत एनं सोमं सुते ईमिति पूरणम् । तर्पयितारमिन्द्राय तर्पयित्रे । विभस्य कर्मणः कर्तारः । विश्वानि कर्माणि चक्रये । 'न लोकाग्यये ति षष्ठी प्रतिषिद्धा मत्स्वासुशिप्रमन्दिभिःस्तोमेभिर्विश्वचर्षणे । सचैषुसवनेष्वा ॥ ३ ॥ मत्स्व । सुशिप्र । मन्दिऽमिः । स्तोमेभिः । विश्वचर्षणे । सपा । एषु । सवनेषु । आ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । मत्स्व (मस्व!) मोदस्व स्तूयस्व वेत्यर्थः । हे सुशिष!। शिप्रशीप्रे हनू नासिके वा । सुहनो! सुनस! वा। कीदृशैः। मन्दिभिः मोद(यत्री ! यितृ)भिः स्तावकैर्वा । कैः । स्तोमेभिः स्तवनैः । हे विश्वचर्षणे! । पश्यतिकर्मायम् । सर्व(स्सविस्यापि) (दृष्टे ! द्रधः)। सचा सह । केन। सामर्थ्यात् स्ववैहैर्मरुद्भिः। क। एषु सवनेषु । सवन इति यज्ञनाम । एतेषु यज्ञेषु प्रातस्सवनमाध्यन्दिन- तृतीयसवनेषु वा । आकारः पदपूरणः ॥ ३ ॥ १. 'नं ससा' ५. पा.... चस', । ३. सतत ख. पा...

·मं... भ. ३. सू०९] प्रथमोऽष्टकः। ५ - वेष्टमाधवीयम् । मत्स्वा सुशिप्र। मन्दस्व सु(वा? ह)नो! मादयितृभिः स्तोमः सर्वस्य दृष्टः ! सहास्माभिरेषु सवनेषु । आकार: सप्तम्यर्थ स्फुटीकरोति ॥ ३ ॥ असृग्रमिन्द्रतोगरःप्रतित्वामुदहासत । अजोषावृषभंपतिम् ॥ ४॥ असृग्रम् । इन्द्र । ते । गिरः। प्रति । त्वाम् । उत् । अहासत। अजोषाः । वृषभम् । पतिम् ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । असृग्रं सृष्टवा(हन ? नह)म् । हे इन्द्र! ते तव गिरः स्तुतीः । ताश्च सृष्टाः सत्यः प्रति त्वामुदहासत । 'भोहाङ् गतौ' । स्वर्व्यवस्थितं त्वां प्रतीतो लोकादूर्ध्वं गताः। अजोषाः सेवितवानसि । कीदृशं (मा? त्वा)मुदहासत, वृषभं वर्षितारं पतिं स्वामिनं सर्वस्य ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । भसृग्रमिन्द्र । असृजमिन्द्र ! ते स्तुतीः । सृष्टाश्च तास्त्वां प्रत्युद्गच्छ (तु ? न्तु) । स्वं च सेवितवानसि स्तुतीनां वर्षितारं मां स्तोमानामीश्वरम् ॥ ४ ॥ संचोदयचित्रमर्वाग्राधइन्द्रवरेण्यम् । ? ? 7 असदित्तेविभुप्रभु ॥५॥ सम् । चोदय । चित्रम् । अर्वाक् । राधः । इन्द्र । वरेण्यम् । असत् । इत् । ते । विऽभु । प्रभु ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीयम् । संचोदय प्रेरय चित्रम् अर्वाग् अस्मान् प्रति अस्मभ्यं देहीत्यर्थः। किं, राधः धनम् । हे इन्द्र! कीदृशं, वरेण्यं वरणीयम् अत्यन्तोत्कृष्टम् । किं १. 'न्' क. 'न' क. पाठः. K ·" स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १. व. १८. कारणम् । उच्यते । असदित् । लडर्थेऽयं पञ्चमो लकारः । इच्छब्दोऽपि यस्मादर्थे । अस्ति यस्मात् । ते तव विभु प्रभु विभूतं च प्रभूतं च धनम् । यावता कार्य साध्यते, तद् विभु । ततोऽतिरिक्तं प्रभु । यस्मादत्यन्तप्रभूतध- नोऽसीत्यर्थः ॥ ५॥ वेङ्कटमाधवीयम् । संचोदय । सह प्रेरय पूजनीयं धनमस्मदभिमुखमिन्द्र ! वरणीयम् । अस्ति हि ते विभु च प्रभु च धनम् ॥ ५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे सप्तदशो वर्गः।। अस्मान्त्सुतत्रचोदयेन्द्ररायेरभस्वतः । तुविद्युम्नयशस्वतः ॥६॥ अस्मान् । सु। तत्र । चोदय । इन्द्र । राये । रभस्वतः । तुविद्युम्न । यशस्वतः॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । अस्मान् सुष्ठ तत्र चोदय हे इन्द्र! राये धनार्थम् । के सामर्थ्याद् यत्र गते धनं लभ्यते । कीदृशा(द् ! न्) । रभस्वतः । क्षिप्रमित्यर्थः । तुविद्युम्न ! । तुवीति बहुनाम । द्युम्नं धनं वा यशो वा अन्नं वा । बहुधन ! बहुयशः ! बन्न! वा । यशस्वतः। यश इत्यन्ननाम । हविर्लक्षणेनान्नेनान्नवतः । यष्ट्रनित्यर्थः ॥६॥ वेङ्कटमाधवीयम्। अस्मान् । अस्मान् सुष्टु तन चोदय यत्र धनं लभ्यते । इन्द्र ! धनार्थ वेगवत: स्तुतिप्रवृत्तानपि युद्धोद्युक्तान् बबन्न ! हविष्मतः ॥ ६ ॥ संगोमदिन्द्रवावदस्मेपृथुश्रवोवृहत् । विश्वायुधंधक्षितम् ॥७॥ सम् । गोऽमत् । इन्द्र । वाजऽवत् । अस्मेइति । पृथु । श्रवः । धृहत् । विश्वऽआयुः । धेहि । अक्षितम् ॥ ७ ॥ २ 3 १. 'क तत्र सा' ख. पाठः. २. 'टु चो', ३. 'पि वा यु' क. पाठः.

·म. १. भ. ३. सू० ९] प्रथमोऽष्टकः । स्कन्दस्वामीयम् । समित्युपसर्गो धेहीत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । गो(मान् ? मत् ) गावो यस्मिन् सन्ति, त (तं? त्) गोमत् । गोभिः सहितम् । हे इन्द्र! । वाजवद् अन्नेन च सहितम् । अस्मे अस्मभ्यम् | पृथु विस्तीर्ण प्रभूतं श्रवः । धनना- मैतत् । धनम् । बृहत् महत् सारव(तः ? त्) । विश्वायुः । आयुर्जीवितम् । तेन च सर्वेण सहितं संधेहि सम्यग् देहि । अक्षितम् अहिंसितं, केनचिदपि हिंसितुमशक्यम् ॥ ७॥ वेङ्कटमाधवीयम् । सङ्गोमत् । गोमद् बलवचास्मासु विस्तीर्ण परिबृह(न्तमु? दु)च्छ्रितमन्नं धेहि सर्वायुम्त्वमक्षीणम् ॥ ७ ॥ अस्मेधेहिश्रवोबृहद्युम्नसहलसातमम् । इन्द्रतारथिनीरिषः ॥८॥ अस्मे इति । धेहि । श्रवः । बृहत् । द्युम्नम् । सहस्रऽसातमम् । इन्द्र । ताः । रथिनीः । इषः ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । अस्मभ्यं देहि । किं, श्रवो बृहत् । श्रवोऽत्र कीर्तिरुच्यते । कीर्ति मह- तीम् । द्युम्नं धननामात्र । द्युम्नं धनं च । कियत् , सहस्रसातमं सहस्रसङ्ख्याना- मतिशयेन सम्भक्तृ, बहुसहस्रसङ्ख्यातमित्यर्थः । नच केवले कीर्तिधने । किं तर्हि । हे इन्द्र ! ता रथिनीरिषः । तच्छब्दश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दो- ऽत्राध्याहर्तव्यः । या वयमर्थयामहे या अन्येभ्योऽपि स्तोतृभ्यो धर्था ? त्से) ता रथिनी रथसहिताः इषः अन्नानि ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। अस्मे धेहि । अस्मासु धेहि । बृहदन्नं योतमानमनेकपुरुषसम्भक्तृदत्तानि तान्यन्नानि कुरु रथयुक्तानि ॥ ८ ॥ ! २. न' ख. पाट:. ३. 'न के', ४. 'नि च ता' १. 'हमु' क, पाठः. क. पाठः.

·६८ स्कन्दस्वामिभाष्य वेइटमाधवायाख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.० १८. वसोरिन्द्रवसुपतिंगीर्भिणन्तऋग्मियम् । होमगन्तारमूतये ॥९॥ वसोः । इन्द्रम् । वसुऽपतिम् । गी:ऽभिः । गृणन्तः । ऋग्मि- यम् । होम । गन्तारम् । ऊतये ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वसोरिति षष्ठीनिर्देशादर्थायेति शेषः । धनस्यार्थाय इन्द्रं वसुपतिं धनानां स्वामिनं गीर्भिः स्तुतिभिः गृणन्तः स्तुवन्तः । ऋग्मियम् । 'ऋच स्तुतौ' । अर्चना ऋक् । सम्पदादित्वात् विप् । तद्वन्तं, स्तुतियोग्यमित्यर्थः । होम आह्वयाम (स ? स्व)यज्ञे । गन्तारं यज्ञं प्रति ऊतये सोमेन तर्पणाय । अथवा वसोरिति वसुपतीत्येतदपे(? ? क्षय)व । वसुपतिशब्दस्तु यद्यपि वसूनां पतिर्वसुपतिरित्येवं व्युत्पद्यते, तथाप्यत्र स्वामिनमाह । धनस्यैव स्वामिनम् । प्रवीणशब्दः प्रकृष्टो वीणायामित्येवं व्युत्पद्यते । अथच प्रवीणो व्याकरणे प्रवी(णो वी)णा(या)मिति च प्रयोगदर्शनात् प्रकृष्टमात्रमाह -~~ वीणायां वीणायामेव प्रकृष्टम् । वसोर्वसुपतिं धनस्य स्वामिनम् इन्द्रमायाम । ऊतये पालनायात्मनः ॥ ९ ॥ वेकटमाधवीयम् । वसोरिन्द्रं । वसोर्वसुपतिमिन्द्रं स्तुतिभिः स्तुवन्त ऋगहमायामो वयं गन्तारं तद् यथा रक्षणाय ॥ ९॥ सुतेसुतेन्योकसेबृहबृहतएदरिः । इन्द्रायशूषमर्चति ॥१०॥ सुतेऽसुते । निओक्से । बृहत् । बृहते । आ । इत् । अरिः। इन्द्राय । शूषम् । अर्चति ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अभिषुते सोमे । न्योकसे । ओको नियतवासस्थानम् , एतन्नियतं यस्य सोम एव नान्यत् स न्योकाः । सर्वत्र चात्र बलविशेषणत्वात् षष्ठ्यर्थे ·म. १.१.३.सू...] प्रथमोऽधकः । ६५ चतुर्थी । न्योकसः नियतसोमाख्यस्थाननिवास(स्य) स्वभूतं बृहद् महत्। बृहते महते महतः शरीरेण वीर्येण वा । आ इ(दि)ति पदपूरणौ । अरिः ईश्वरः । स्तुत्युच्चारणे समर्थ इत्यर्थः । इन्द्राय इन्द्रस्य । शूषं बलम् । अर्चति स्तौति । सर्वस्तोता आत्मानमेवापरोक्षरूपेण प्रथमपुरुषेण प्रतिनिर्दिशति । अहं स्तौमीत्यर्थः । अथवा न्योकसे बृहते इन्द्रायेति स्वार्थ एव तादर्थे चतुर्थी । सुते सुत इति च सम्बध्यते । इन्द्रार्थमभिषुते सोमे महद् बलं स्तौति । कस्य, सामर्थ्यात् (कस्य !) सन्निधेश्चेन्द्रस्य ॥ १० ॥ वेकटमाधवीयम् । सुते सुते । सर्वेषु सुतेषु न्योकस आत्मीयगृहबुद्धिं कुर्वते महद् बलं महत इन्द्रा- यैव । स्तोमानां प्रेरयिता स्तोता वदति ॥ १० ॥ इति प्रथमस्य प्रथमेऽधादशो वर्गः ॥ गायन्तित्वागायत्रिणोर्चन्त्यर्कमर्किणः ब्रह्माणस्त्वाशतक्रतउद्वंशमिवयेमिरे ॥१॥ - गायन्ति । त्वा । गायत्रिणः । अर्चन्ति । अर्कम् । अर्किणः । ब्रह्माणः । त्वा । शतक्रतो इति शतक्रतो । उत् । वंशम् ऽ इव । येमिरे ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । गायतिरर्चतिकर्मा । स्तुवन्ति त्वा गायत्रिणः । गायत्रं साम, तद्वन्त उद्गातारः । नच त एव केवलाः । किन्तर्हि । अर्चन्ति स्तुवन्ति अर्क नवं त्वाम् अर्किणः । मन्त्रोऽत्रार्क उच्यते । तद्वन्तः होतारोऽपि । ब्रह्माणः ब्रकव॑िक् । तत्पुरुषांस्तु ब्राह्मणाच्छस्यादीनपेक्ष्येदं बहुवचनम् । ब्रह्माणो- ऽपि त्वा हे शतक्रतो! बहुकर्मन्! बहुप्रज्ञ ! वा । उद्वंशमिव येमिरे यथा (किञ्चिः कश्चि)द् वंशमुद्यच्छेद्, एवमुद्यच्छन्ति उत्क्षिपन्ति, उच्छ्यन्तीत्यर्थः । .

·स्कन्दस्वामिभाष्य-कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.२० १९:
-
वीर्यवृद्धिश्चात्रोच्छ्रायोऽभिप्रेतः । स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धन्ते । सर्वविजः
स्वैः स्वैः स्तोत्रैस्त्वां स्तुवन्तीति समस्तार्थः ॥ १॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
गायन्ति त्वा । गायन्ति त्वामुगातारः । अर्चन्त्यर्चनीयं होतारः । इत्य-
मुभये ब्राह्मणास्त्वां शतक्रतो! वंशमिव बहुभिः स्तोत्रशस्वैरुद्यच्छन्ति ॥ १ ॥
यत्सानोसानुमामहद्भर्यस्पष्टकर्वम् ।
तदिन्द्रोऽअर्थचेततियूथेनवृष्णिरेजति ॥२॥
यत् । सानोः । सानुम् । आ । अरुहत् । भूरि । अस्पष्ट ।
कर्वम् । तत् । इन्द्रः । अर्थम् । चेतति । यूथेन । वृष्णिः। एजति ॥२॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
यदभ्रं सानोः सानुं सारसमुच्छ्रि(त ! तम् ) उच्चाद् गिरिशिखरादन्यदुच्च-
तरं गिरिशखरम् आरुहद् आरोहति । आरुह्य च भूरि बहु अस्पष्ट । 'स्पश
बन्धने' । शुद्धोऽपि च सोपसर्गार्थे द्रष्टव्यः । प्रतिबध्नाति । कत्वं कर्म । कर्व-
मिति हि कर्मनाम । वृष्टिं ह्यभ्रं नि(र ? रु)द्धं तदायत्तानि सर्वकर्माणि प्रतिब-
ध्नाति । तदिन्द्रः अर्थम् । अर्तेर्गतिकर्मण एतद् रूपम् । गमनशीलं न पर-
मपि चेतति जानाति । ज्ञात्वा च यूथेन । समुदायसामान्यान्मरुद्गणोऽत्र यूथ-
मुच्यते । सहयोगलक्षणा चात्र तृतीया । मरुद्गणेन सह । वृष्णिः वर्षिता। एजति
गतिकर्मायम् । वधार्थं गच्छति । अथवा ('जू ? एन) कम्पन' इत्येतस्यान्तीत.
ण्यर्थस्यैतद् रूपम् । एजयति कम्पयति । उदकशोधनार्थं धूनयतीत्यर्थः ॥२॥
वेङ्कटमाधवीयम्।
यत् सानोः । यदार्थलिप्सुः स्तोता सन् मनुष्यो गिरेर्गिरिमारोहति यदा
वा भूरि कृष्यादिकं कर्म स्पृशति तदानीं तस्याभिलपितमर्थमिन्द्रो जानाति ।
ज्ञात्वा च वसुसमूहेन मरुद्गणेन वा सह वर्षशीलस्तत्समीपमागच्छति ॥२॥

·प्रथमोऽष्टकः । " में. १. अ6 ३. सू०१०] युश्वाहिकेशिनाहरीवृषणाकक्ष्यमा । अथानइन्द्रसोमपागिरामुपश्रुतिंचर ॥ ३ ॥ युक्ष्व । हि । केशिना । हरी इति । वृषणा । कक्ष्यमा । अर्थ । नः । इन्द्र । सोमऽपाः । गिराम् । उपऽश्रुतिम् । चर ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । युक्ष्वाहि नियुक्ष्व स्वरथे केशिना (केशिना ! ) केश(व)न्तौ प्रलम्बके- सरौ हरी आत्मीयावश्वौ । वृषणा । 'वृष (दृ ? मृ)षु सेचने' । रेतस्सेचनसमर्थी, तरुणावित्यर्थः । कक्ष्यप्रा । कक्ष्या रज्जुरश्वस्य, यया पर्याणमुरसि बध्यते । प्रा पूरणे । कक्ष्यायाः पूरयितारौ, मांसपूर्णशरीरावित्यर्थः । अथ अनन्तरं च नः अस्माकं स्वभूतानां हे इन्द्र! सोमपाः सोमानां पातः गिरां स्तुतीनाम् उपश्रुति श्रुतेः समीपं चर गच्छ । यत्रास्मदीयाः स्तुतीः शृणोषि, तत्रागच्छेत्यर्थः ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । युक्ष्वाहि । योजय प्रशस्तकेशावश्वौ तरुणौ मेदुरतया कक्ष्यायाः पूरयितारौ । अथास्माकमिन्द्र ! सोमस्य पातः! स्तुतीनामुपश्रुतिं चर ॥ ३ ॥ एहिस्तोमाँअभिस्वराभिगृणीह्यारुव । ब्रह्मचनोवसोसचेन्द्रयज्ञंचवर्धय ॥ ४ ॥ । आ । इहि । स्तोमान् । अभि । स्वर । अभि । गृणीहि । भा। रुव । ब्रह्म । च । नः । वसो इति । सा । इन्द्र । यज्ञम् । च । वर्धय ॥४॥ स्कन्दस्वामीयम् । एहि आगच्छ । आगत्य च स्तोमान् अभिस्वर । अन्यत्र 'स्वृ शब्दोप- १. 'ता' क. पाठ:. २. 'श्रवणं च क. ग. पाठः.

·. स्कन्दस्वामिभाज्य-वेङ्कटमाधवायम्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व. १६. तापयोः' । इह तु सामर्थ्याद् गत्यर्थः । अस्मदीयाः स्तुतीरभिगच्छ । अथवा स्वरतिः शब्दार्थ एव । स्तोमानित्येतच एहीत्यनेन सम्बध्यते । एह्यस्मदीयान् स्तोमान् प्रति । आगत्य चाभिस्वर अभिशब्दयास्मान् आगच्छत स्तोतारः! आगतोऽहं, स्तुत, किमतः परमाध्वे इति । अभिस्वृत्य च अभिगृणीहि । अभीत्ययं प्रतीत्येतस्य स्थाने । प्रतिगृणीहि । आरुव च शब्दय च । किं, सामर्थ्याच्छस्त्रं चोच्चारयेत्यर्थः । हेतुकर्तृतया चोभयत्रापि इन्द्रस्य कर्तृत्वम् । प्रतिगृणन्तमध्वर्यु शंसन्तं च मां प्रयुक्ष्वेत्यर्थः । एतत् कुर्वन् ब्रह्म च स्तुतिलक्षणं नः अस्माकं स्वभूतम् । वसो । शतपथे वसिष्ठ इति वसुशब्दस्या- तिशयितप्रत्ययान्तस्य 'यद्वैनः श्रेष्ठस्तेन वसिष्ठ' इति प्रशस्यत(मेन म १ )मवच- नेन श्रेष्ठशब्देनार्थविवरणदर्शनाद् वसुशब्दः प्रशस्यनाम । प्रशस्य! । अथवा वस्विति धननाम । सामर्थ्याच्चान्तीतमत्वर्थम् । धनव(त् ! न्!) । सचा सह हे इन्द्र! यज्ञं च वर्धय समापय । स्तुतियज्ञयोर्हि समाप्तिरेव वृद्धिः ॥ ४ ॥ वेष्टमाधवीयम् । एहि स्तोमान् । आगच्छ स्तोमान् अस्मदीयान् सशब्देन मुखेन पुन:पुनः प्रोत्साहय । 'ओथामो दैवे'त्यभिगृणीहि प्रतिगृणन्तमध्वर्यु शंसन्तं मां च नियुक्ष्व । भमाकमिन्द्र ! स्तोत्रं च सह वर्धय वासयितः! ॥ ४ ॥ उक्थमिन्द्रायशंस्यंवर्धनंपुरुनिषिधे । शक्रोयथासुतेषुणोरारणत्सख्येषुच ॥५॥ उक्थम् । इन्द्राय । शंस्यम् । वर्धनम् । पुरुनिःऽसिधे । शक्रः । गया। सुतेषु । नः । ररणत् । सख्येषु । च ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीयम् । उक्थमिन्द्रस्यार्थाय शंसनीयम् । कीदृशं, वर्धनीयम् । कस्य, सामर्थ्यादिन्द्रस्य । स्तूयमाना हि देवता वर्धते वीर्येण । कीडशायेन्द्राय, पुरुनिष्षिधे । निरित्येष नीत्येतस्य स्थाने । बहूनां शत्रूणां निषिधे निवा- रकाय । निष्कृत्य वा साधयित्रे स्ववशीकरें । कथं च पुनः शंसनीयः शक्रः शक्त इन्द्रः यथा सुतेषु नः अस्माकं रारणत् । रमेरिदं छान्दसं - १. 'नापशोक आरवोऽस्मा' ख. ग पाठः, ·म. १. अ... सू. १.] प्रथमोऽधकः । णत्वम् । रणिवा रमेरर्थे । अत्यन्तं रमते । सख्येषु च सखित्वेषु चास्माभिः सहावैगुण्यमनेन प्रकारेणोच्यते । अविगुणशसिनो हि सुतेषु सख्येषु च देवता रमते ॥ ५॥ वेङ्कटमाधवीयम् । उक्थमिन्द्राय । उक्यमिन्द्राय शंसनीयं बलस्य वर्धनमनेकेषां शत्रूणां निषन्हे, यथा पाकः शक्तः सोऽस्माकं यज्ञेषु सख्येषु चात्यन्तं रमेत ॥५॥ तमित्सखित्वईमहेतरायेतंसुवीर्ये । सशक्रउतनःशकदिन्द्रोवसुदयमानः ॥ ६ ॥ तम् । इत् । सखि ऽ त्वे । ईमहे । तम् । राये । तम् । सुवीर्ये । मः। शक्रः । उत । नः । शकत् । इन्द्रः । वसु । दयमानः ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । य उक्तगुण इन्द्रः तम् । इदिति पदपूरणः । सखित्वे । द्वितीयार्थे सप्तमी। ईमहे । यानाकर्मा यम् । याचामहे । (सखा) अस्माकं भवेत्येतत् प्रार्थयामह इत्यर्थः । तमेव राये । इयमपि चतुर्थी द्वितीयार्थे । धनम् । सुवीर्ये इत्ययमपि द्वितीयार्थे । शोभनं वीयम् । स शक्रः । उ(प? त)शब्दोऽप्यर्थे । सशब्दाच्च परो द्रष्टव्यः । सोऽपि शक्रः शक्तः नः अस्मभ्यं शकत् । शिक्षति (तुञ्जतीति ?) धनं शकिर्दानकर्मा पठितः । अयं तु शुद्धोऽपि सामर्थ्याद् दानकर्मा । ददा- वित्यर्थः । अ(थ)वा शकिः स्वार्थ एव । उतशब्दस्तु यस्मादर्थे । शकेश्व कर्मभूतेन धात्वन्तरेण नित्यसम्बन्धाद् यो(ग? ग्य)स्य तस्याध्याहारः । स शक्रो यस्मादस्मभ्यं शक्नोति दातुं तस्माद् याचामह इति । यस्माद् दानसमर्थ इत्यर्थः । (का? कः) सः । उच्यते । इन्द्रः । कैदा कदा ददातु शक्नोति वा दा(तु? तुम्)। उच्यते । वसु दयमानः । दयति (द्वि? वि)भागकर्मा । 'लक्षणहेत्वोः क्रियाया' इति । एवं चायं लक्षणे शान(ल? च्) । स्तोतृभ्यो धनं विभजन् । यदा स्तोतृभ्यो धनविभा(गेन ? गः) तदा तस्मादस्मभ्यमेतद् ददाति इत्यर्थः ॥६॥ वेष्टमाधवीयम् । तमित् सखित्वे । तमेव सखित्वेऽपोक्षिते सखा भवेति याचामहे । तमेव धनार्य तमेव शोभनबलार्थम् । स शक्त इन्द्रो धनं प्रयच्छन्नस्मान्छक्तान् करोतु ॥६॥ इति प्रथमस्य प्रथमे एकोनविंशो वर्गः॥ ? १. 'निषिधे य' ग., 'निषेधेय' ख. पाठः, २. 'क' ख.पाठः. L ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व० २०. सुविवृतंसुनिरजमिन्द्रत्वादातमिद्यशः। गवामपत्रवृधिकृणुष्वराधोअद्रिवः ॥ ७ ॥ सुऽविवृतम् । सुनिःऽअजम् । इन्द्र । त्वाऽदातम् । इत् । यशः । गाम् । अप । ब्रजम् । वृधि । कृणुध । राधः । अद्रि- ऽव: ॥ ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । सुविवृतं सुष्टु लोके प्रकाशम् । सुनिरजम् । निरित्येष नीत्येतस्य स्थाने अजगतिक्षेपणयोः । सुनिक्षेपम् । यत्र यत्र विनियोक्तुमिप्यते, तत्र तत्र प्रभूतत्वात् सुविनियोजमित्यर्थः । हे इन्द्र! त्वादातं त्वया दत्तम् । कस्मै सामादस्मभ्यम् । इद् यशः । इच्छब्दः पद पूरणः । यशः अन्नम् । इदानीं तु गवाम् अप ब्रजं वृधि । व्रजं गोष्ठमुच्यते । गवामात्मीयं गोष्ठम् अ(पा ? प) वृधि अपावृणु उत्सादय । आत्मीयाद् गोष्ठाद् गा आनीयाम्मभ्यं देहीत्यर्थः । अथवा आपोऽत्र गाव उच्यन्ते । ब्रजशब्दोऽपि मेघनाम । वृष्टिलक्षणानामपां सम्बन्धि(नां ? नं) मेघमुद्घाटय वर्षयेत्यर्थः । कृणुष्व राधः धनं च कुरु, धनं च देहीत्यर्थः । हे अद्रिवः । आद्ररिति पर्वतनाम अथापि तद्धितेन कृत्स्नवनिगमा भवन्तीत्येतेन न्यायेन पर्वतवि(का? दा रो वज्रोऽप्यद्रिरुच्यते । आदरणाद्रा मेघानामसुराणां च । वजिन् ! ॥ ७ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । सुविवृतम् । सुश्वपावृतं दिगन्तेषु महत्तया सुच निर्गच्छदिन्द्र! स्वया दत्तमे- वाम्नं सत्वं दानाय गोव्रजद्वारमपावृधि । कुरु धनमस्मभ्यमदिवः अद्रिराहणात्यमि- ब्रानिति वज्रः तद्वन् ! ॥ ७ ॥ नहित्वारोदसीउभेऋघायमाणमिन्वतः । जेषःस्वर्वतीरपासंगाअस्मभ्यंधूनुहि ॥ ८॥ . नहि । त्वा । रोदसी इति। उभे इति । ऋयायाणम् । इन्वतः । जेषः । स्वःऽवतीः। अपः । सम् । गाः । अस्मभ्यम् । धूनुहि ॥ ८॥ । .. 3 १. 'त्वमादा' ख. पाठः. २. 'वः ना' क.. 'वः ' ग. पाठ:. ३. 'न:॥ ख. , पाठः.

·? म. १. अ० ३. सू. १० प्रथमोऽधकः। स्कन्दस्वामीयम् । नहीति (नियातेर ? निपातो) नेत्यनेन समानार्थः । न त्वां रोदसी द्यावा- पृथिवी उभे अपि । ऋघायमाणम् । 'ऋवायते अभियुक्तो भयं त' इत्यादि- प्रयोगदर्शनाद् ऋवाय(न्ति ? ति)वधार्थः । मन्तं शत्रुन् । इन्वतः । व्या(प्त ? प्ति)- कर्मायम् । व्याप्नुतः । शत्रून् नन् द्यावापृथिव्याः सकाशाच्छरीरेण वीर्ये ग वा त्वं महत्तरो भवसीत्यर्थः । किञ्च जेपः जयसि त्वम् । (अपः) कीदृशः । स्वर्वतीः स्वरादित्यः स्वरश्मिभिरादायासामन्ति(काः ? कानयनात् ) स्वर्वत्यः । अथवा स्वश्शब्दः सर्वपयायः । सर्व साध्यं यासामन्ति, ताः स्वर्वत्यः । ताः स्वर्वतीः आदित्यरश्म्याहृताः सर्वस्य वा साधि(ता ? का) इत्यर्थः ॥ ८ ॥ वकटमाधीयम् । नहि त्वा । नहि त्या द्यावापृथिव्यावु अपि नन्तं मघ महनया व्याप्नुतः । नथा सति स त्वं जय । दिवि स्थिता अजिबा चम्मभ्यं ता अपः सन्धू नुहि ॥८॥ आश्रुत्कर्णधीहवंचिद्दधिष्वमेगिरः। इन्द्रस्ताममिमममकृप्वायुजश्विदन्तरम् ॥ ९ ॥ आश्रऽकणे । श्रुधि । हवम् । नु । चित् । दधिध । मे । गिरः। इन्द्र । स्तोम॑म् । इमम् । मम । कृष्य । बुजः। चित् । अन्तरम् ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । है आश्रुत्कर्ण! श्रुधी हवम् आह्वानं श्रुत्वा च नचिदधिष्व । नु इति क्षिप्रनाम । चिच्छन्दः पदपूरणः । क्षिप्रं धारय मनसि स्थापय शृषि- त्यर्थः । श्रवणार्थ एव वा सामर्थ्याद् दधातिः । किम् । गिरः स्तुतीः लौकि- कीयर्याज्यानुवाक्यालक्षणा वा । नच गिर एव केवलाः । किन्ताह । हे इन्द्र स्तोमम् इमं ममैव स्वभूतं शस्त्रलक्षणम् । श्रुत्वा च कृव कुरुष्व । युजश्वित् समनः सन्निकृष्टतमः । कः पुनरिन्द्रम्य सहायः मखित्वात् स- ग्व्युश्च सहायताया अवश्यमाविवाद् विष्णुवा । तस्यापि 'मन्य विष्णोवितर- मिति इन्द्रस्य सस्वित्वदर्शनाद् मरुद्गणो वा ॥ ९ ॥ १. म विन' क. .:. २ ‘पि मे' ग. पाट:. ३. मम ग. पा. ४. 'यः वास' क. पाठः. - ......

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [म..१.२.२.. वेङ्कटमाधवीयम् । आश्रुत्कर्ण । आभिमुख्येन निवेदितस्य श्रवणपरकर्ण! अणु हामं क्षिप्रमेव हृदये भारय मदीया गिरः इन्द्र ! स्तोमं चेमं मदीयं सहायादपि तव सन्निकृष्टं कुरु ।। ९ ॥ विनाहित्वावृषन्तमवाजेषुहवनश्रुतम् । वृषन्तमस्यहूमहऊतिसहस्रसातमाम् ॥ १० ॥ विन । हि । त्वा । वृषनऽतमम् । वाजेषु । हवनऽश्रुतम् । वृषन्- ऽतमस्य । हूमहे । ऊतिम् । सहस्रऽसातमाम् ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हिशब्दो यस्मादथे । यस्माद् विद्म जानीमः त्वा वृषन्तमम् अतिश- येन बर्षितारम् । वाजेषु सङ्ग्रामेषु हवनश्रुतम् आर्तानामाहानस्य श्रोतारम् । प्रार्थना लक्ष्यते । यस्माच्छन्दश्रुतस्तस्माच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । तस्माद् वृष- न्तमस्य अतिशयेन वर्षितुः तव स्वभूता हूमहे । आह्वानस्याहूयमानप्रार्थना- विनाभावित्वादाहानेनात्र प्रार्थना लक्ष्यते । प्रार्थनार्थ एव वा सामर्थ्याद् ह- यतिः । प्रार्थयामहे । अतिं पालनं सहस्रसातमां स्तोत्रसह सहस्राणामतिशयेन स (भक्ति ? हेति) यथा बहूनि स्तोत्रसहस्राणि पठितानीत्यर्थः ॥ १०॥ वेङ्कटमाधवीयम्। विद्याहि । जानीमहि त्वामतिशयेन वर्षितारं समामंषु च योद्धृणामाह्वानस्य श्रोतारम् । अतस्तव अतिशयन सहस्रस्थ दातिमूर्ति हवामहंऽस्माकमियमस्विति आतूनइन्द्रकौशिकमन्दसानःसुतंपिय । नव्यमायुः प्रसूतिरकृधीसहस्रसामृषिम् ।। ११ ॥ आ। तु । नः । इन्द्र । कौशिक । मन्दसानः । सुतम् । पिब । नव्यम् । आयुः । प्र । सु । तिर । कृधि । सहस्रऽसाम् । ऋषिम् ॥ ११ ॥ । १. 'नस्य प्रा' स. पाटः.

·प्रधमाक:। म. १. 4. ३. सू० १०] स्कन्दखामीयम् । आ इत्युपसर्गः पिबेत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । तु इति पदपूरणः क्षिप्रार्थो वा । (प्रपं? क्षिप्रं) नः अस्माकं स्वभूतम् । हे इन्द्र! कौशिक ! कुशि- कस्य पुत्र! । अत्र चेतिहासमाचक्षते-(विक्षी ? इषी)रथपुत्रः कुशिको नाम राजा पुत्रमिन्द्रतुल्यं कामयमानो ब्रह्मचर्य चचार । तस्य गाथी नामेन्द्र एव स्वयं पुत्रो जात इति । तदुक्तं 'पुत्रमिन्द्रसमं कुशिको ब्रह्मचर्य चचार इच्छन् तस्य त्वैषीरथेर्गाथी पुत्र इन्द्रः स्वयं जज्ञ' इति । अथवा कुशिभिर्बद्ध(स्य दृष्टं दोग्धा ? : स्वयं दृष्टो दुग्धो) वा कौशिकः । तथाहि (चा ? चर)काध्वर्यव इतिहासमधीयते चत्वारः पृश्नेस्तनया आसंस्त्रिभिर्देवेभ्यो दुह कुशिभिरेको- ऽत्रानुबद्ध आसीत् तं वा इन्द्र एवापश्यत् तेनेन्द्राह दुहेत वा अस्य कौशिक- त्वमिति । तस्य सम्बोधनम् । हे कौशिक ! मन्दसानः । मन्दतिः स्तुत्यर्थो वा मोदनार्थो वा । स्तूयमानो मोद(य ! )मानो वा सुतं सोमं पिब । आपीय च नव्यं स्तुत्यमत्रोत्कृष्टम् आयुः अन्नम् । अथवा नवं नव्यम् । स्वार्थिको यत्- प्रत्ययः । आयुरपि जीवितमुच्यते । अ(पि? चि)र(पृक्त ? प्रवृत्तमिदमस्मांक जी. वितम् । प्रसूतिर प्र(सूर्व : सुपूर्व)स्तिष्ठतिः सर्वत्र वृद्धयर्थः । सुष्टु प्रवर्धय । कृधि कु(रु) च मां सह(सां? ससा बनसहस्राणां संभक्तारम् ऋषि मधु- च्छन्दोनामानम् ॥ ११ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । भातूनइन्द्र । पुत्रमिन्द्रसममिच्छन् कुशिको ब्रह्मचर्य चचार । तस्येन्द्रः स्वय- मेव पुत्रोऽभूत्। सास्य कौशिकता। स सुवर्णरजताभ्यां कुशीभ्यां परिगृहीत आसीत् । सास्य कौशिकतेति वा ब्राह्मणम् । आभिमुख्येन क्षिप्रं पिबेन्द्र कौशिकास्माकं प्रहृष्यन् सोमं नवतममायुश्च सुत्रु प्रवर्धय कुरु च सहस्रधनस्य संभक्तारं मधुच्छन्दस- मृषिम् ॥१५॥ परिवागिर्वणोगिरहमाभवन्तुविश्वतः । वृद्धायुमनुवृद्धयोजुष्टाभवन्तुजुष्टयः ॥ १२ ।। परि । त्वा । गिर्वणः । गिरः । इमाः । भवन्तु । विश्वतः । वृद्ध आयुम् । अनु । वृद्धयः । जुष्टाः । भवन्तु । जुष्टयः ॥ १२ ॥ १. 'कु', २. 'ति ब्रा', ३. 'र' ख. पाठः.

·स्कन्दस्वामिभाध्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ १. 4. २३. । स्कन्दस्वामीयम् । परीत्युपसर्गा भव(त्या)ख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । हे गिर्वणः ! स्तु- तिभिः सम्भजनीय ! स्तु(तीवा ? तिभिव) (सः ? सं) भक्तिः ? क्त!) गिरः इमाः अस्मदीयाः परिभवन्तु परिपूर्वी भवतिः सर्वत्र परिग्रहे । परिगृह्णन्तु । विश्वतः (वि? )सर्वतः । कीदृशं वृद्धायुम् । एतिर्गत्यर्थः । वृद्धान् शत्रून् मघा(यावृ? यप्र)तिगन्तारम् । कीदृशम् ? शः) अनुवृद्धयः । अनु इत्येष पदपूरणः । सुश. ब्दस्य वार्थे । सुष्ठु वृद्धाः । ताश्च (त ? )जुष्टाः प्रिया भवन्तु । जुष्टयः प्रीण- यित्र्यः ॥ १२ ॥ चकटमाधवीयम् । परित्वा गिर्वणः। सुरूपकृत्नुमूतय इत्याद्या गिरः त्वां गांभिर्वननीय ! सर्वतः परिभवन्तु परितो भवन्तु । नथा बाधनं वामन्चरमा हनमो भवन्तु । पर्याता भव स्वस्माकं श्रियः ॥ १२॥ इति शान्य प्रथम विशा वर्गः ॥ इन्द्रविश्वाअवीयमचनगिरः। रथीतमरथीनांवाजानांसत्पतिपतिम् ॥१॥ इन्द्रम् । विश्व: । अवीवृधन् । समुद्रऽव्यचसम् । गिरः । रथि- ऽतमम् । रथिनाम् । वाजानाम् । सनपछि । पतिम् ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम । तस्य तु जतानामात्तमं सूक्तं मधुच्छन्दस उच्यते । अस्य मधुच्छन्द.. सोवदुत्तमं सूक्तम् इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति । तद् जेता नाम मधुच्छन्दःपुत्रो- ऽपश्यत् । इन्द्रं विश्वाः सर्वा अवीवृधन वर्धितवत्यः । वर्धयन्तु वा । समुद्रव्य चसम् । व्यची व्याप्तिरुच्यते । 'न तेविव्यत्'. 'समीविव्याच' इत्यादौ सर्वत्र व्याप्त्यर्थः । समुद्रस्येव व्याप्तिर्यस्य स समुद्रव्यचाः तं समुद्रव्यचसं सर्वव्या- १. 'तानस्वस्मा' ख.. 'तान्नत्वा' ग, पाठः, २. 'क पर्याप्ता. वि. ग. पाठः, ३. 'तुजाना' ख. पाठः, ·१. भ. ३. सू. ११] प्रथमोऽष्टकः । , पिनमित्यर्थः । गिरः स्तुतयः । कीदृशं रथीतमम् । रथं यो नयति, तत्रस्थो वा युध्यते, स रथी । अन्येषां रथिनां सकाशादातशयेन रथीनां ? थिनम् ) वाजा- नामिति षष्ठी पतिमित्यतेन सम्बध्यते । अन्नानां स्वामिनं, सता च पालयि- तारम् ॥ १ ॥ वेइटमाधीयम। इन्द्रं विश्वाः । जता माधुच्छनमः । इन्हें विश्वाः ग्नोतृगां गिरोऽवर्धन । अन्तरिक्षम्येव यम्य व्याप्तितिशयन गरी मनां मतःच पतिम् ॥1॥ मख्यतइन्द्रवाजिनामा यशवनायो। त्वामभिप्रणोनुमोजे लाजिलन ॥२॥ ममध्ये । ते । इन्द्र । वाजिनः । मा। भय । शवसः । पते । त्वाम् । अभि । प्र । नानुमः । जतारा । अगजितम् ॥ २॥ स्कन्दम्मामीयम् । सख्य इति सप्तमीनिर्देशाद् वर्तमाना इति वाक्योपः । सत्य तव वर्त- माना वयं हे इन्द्र! वाजिनः हविलक्षणेनान्नेन स्तुव(तः । न्तः) त्वा हविषा (य)- जन्त इत्यर्थः । मा भेम त्वत्प्रसादात् कुतश्चिदपि मा भैप्म । हे शवसस्पते ! बलस्य स्वामी पालयिता वा । नच मुधेवाभयं प्रार्थयामहे । किंतर्हि । वाम- भिप्रणोनुमः । 'नु स्तुतौ' । पौनःपुन्ये चात्र यङो लुक प्रशब्दः प्रकर्षे । प्रकषणे पुनः पुनरभिष्टुमः । कीदृशं जेतारं शत्रूणाम् अपराजितं च शत्रुभिः ॥ २ ॥ वकटमाधवीयभ। मख्ये ते । त्वया सख्य सति बलिनो वयं न कश्चिद विभेम । बलम्य पने! स्वां च प्रकर्षणाभिष्टमो जेतारमपराजितम् ॥ २ ॥ पूर्वीरिन्द्रस्यरातयानविदस्यन्त्यूतयः । यदीवाजस्यगोमतः स्तोतृभ्योमंहनेमघम् ॥ ३ ॥ १. 'नां वाजानां सत्पतिं पतिं वा क. पाठः.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-बेहटमाधवायम्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [. १.५० २१. पूर्वीः । इन्द्रस्य । रातयः। न । वि । दस्यन्ति । ऊतयः । यदि । वाजस्य । गोऽमतः । स्तोतऽभ्यः ।.मंहते । मघम् ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पूर्वीरिन्द्रस्य काल प्रवृत्ताश्चिरन्तन्यः । इन्द्रस्य रातयः दानानि न विदस्यन्ति । वीत्ययमुपेत्यस्य स्थाने । दस्यतिः क्षयार्थः । नोपक्षीयन्ते । ऊतयः पालनानि च । यदि । शुद्धोऽप्ययं यदिरपिसहितस्यार्थे द्रष्टव्यः । यद्यपि वाजस्य गोमतः । द्वितीयार्थे षष्ठी । वाजं गोमद् अन्नं गोभिः सहितम् । स्तोतृभ्यो मंहते । दानकर्मायं मंहतिः । ददाति । मघं धनं च । एतदुक्तं भवति - यद्य- प्यन्येभ्योऽपि स्तोतृभ्योऽन्नं गां धनं चेन्द्रो ददाति । तथापि प्रभूतधनत्वान्नवास्य पूर्वदानानि पालनानि च क्षीयन्ते । तान्यपि तज्ज्योतिः अत्यन्तप्रभूतधन इत्यर्थः ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । पूरिन्द्रस्य । बहूनीन्द्रस्य दानानि रक्षणानि च न शुप्यन्त्युपर्युपरि वर्धन्ते अद्ययमन्नस्य गोयुक्तस्य स्तोतृभ्यो महनीयं सङ्घ प्रयच्छति । तदानीं तेन दत्तानि धनानि तन्मुखानि रक्षणानि च न शुष्यन्ति बहुत्वादिति ॥ ३॥ पुराभिन्दुयुवाकविरमितीजाअजायत । इन्द्रोविश्वस्यकर्मणोधावजीपुरुष्टुतः ॥ ४ ॥ पुराम् । भिन्दुः । युवा । कविः । अमितऽओजाः। अजायत । इन्द्रः । विश्वस्य । कर्मणः । धर्ता । वज्री । पुरुऽस्तुतः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पुरां भिन्दुः असुरपुराणां भेत्ता । युवा तरुणः । कविर्मेधावी । अमि- तौजाः अपरिमितबलः। अजायत जन्मन एव प्रभृतीदृश इत्यर्थः । कः । इन्द्रः । कीदृशः । विश्वस्य कर्मणः धर्ता, सर्वस्य कर्मणो धारयिता यावद्धि किञ्चित् 'ते' ख. पाठा. २. 'न्यस्य', ३. 'परि' क. पाठ:.

·म. १. अ० ३. सू० ११ प्रथमोऽधकः। कर्मास्य (साधारसं ?) वृष्टया (य) (क्तं ? तं) वृष्टिश्वेन्द्रायत्ता । अतो वृष्टिद्वारेण सर्वस्य कर्मणो धारयितेन्द्रः । वजी वज्रवान् । पुरुष्टुतः बहुभिः स्तुतः ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। पुरा भिन्दुः । पुरां भेत्ता युवा क्रान्तकर्मामितबल आसीदिन्द्रो विश्वस्य कर्मणो धर्ता वज्री बहुभिः स्तुतः ॥ ४ ॥ त्वंवलस्थगोमतोपावरद्रिवोबिलम् । त्वांदेवाअविभ्युषस्तुज्यमानासाविषुः ॥ ५ ॥ त्वम् । वलस्य । गोऽमतः । अप । अवः । अद्रिवः । बिलम् । त्वाम् । देवाः । अबिभ्युषः । तुज्यमानासः । आविषुः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वल इति मेघनाम । त्वं मेघस्य गोमतः उदकवतः । अपावः अपावृत- वान् अपावृणोषि वा । हे इन्द्र! अद्रिवः ! वज्रिन् ! बिलम् उदकनिर्गमन- च्छिद्रम् । किञ्च, त्वां देवा अबिभ्युषः । अत्रैतरेयिण इतिहासमाचक्षते ---- इन्द्रो वै वृत्रं हनिष्यन् सर्वा देवता अब्रवीदनुमोपतिष्ठध्वमुप मां हयध्वमिति । तथेति तं ह(सि? निष्यन्त आद्रवन् हन्तेमान् भीषया इति तानभि प्राश्वसीत् । तस्य श्वस- थादीषमाणा विश्वेदेवा अद्रवन् मरुतो हैनं नाजहुः । प्रहर भगवो जहि । वीरय- (ध्वे ? स्वे) त्येवैनमेतां वाचं वदन्त उपातिष्ठन्त इति । एतदुच्यते - - त्वां देवा मरुतः । अबिभ्युषः । प्रथमार्थे द्वितीयैषा । अबिभिवांसः वृत्रश्वासादभीताः । तुज्यमानासः । क्षिप्रनामैतत् । त्वरमाणाः । आविषुः । (विषि ? अवि)रत्र गत्यर्थः । शुद्धोऽपि सोपसर्गार्थो द्रष्टव्यः । अनुगतवन्तः ॥ ५ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । त्वं वलस्य । त्वं बलासुरस्य गृहीतपशोरपावृतवानसि वनिन् ! बिलम् । 'इन्द्रो बलस्य बिलमपोर्णोत् स उत्तमः पशुरासीदिति ब्राह्मणम् । त्वामने गच्छन्तं देवा अ- बिभिवांसस्त्वत्सन्निधानात् पणिभिहिंस्यमानास्सवजयार्थमागता इति ॥ ५ ॥ १. 'पुरुष्टुतः' क. पाठः. २. 'य', ३ 'स्तज्जया' ख. पाठः. ४. 'स्तान् जित्वार्थ' क. पाठः. 'सोऽवेन्मां वै हनिष्यन्त आद्रवन्ति' इति ब्राह्मणे अधिकं दृश्यते । २ M ·सन्दस्वामिभाष्य-वेष्टमाषवार्यन्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [भ. १. व. २१. तवाहंशूररातिभिःप्रत्यायंसिन्धुमावदन् । अपातिष्ठन्तगिर्वणोविदुष्टेतस्यकारवः ॥ ६॥ । तव । महम् । शूर । रातिभिः । प्रति । आयम् । सिन्धुम् । आऽवदन् । उप । अतिष्ठन्त । गिर्वणः । विदुः । ते । तस्य । कार- वः ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । तवाहं शूर! रातिभिः । हेतावियं तृतीया । स्तोतृभ्यो यानि महान्ति दानानि हेतुभूतैः । तैरुत्साहित इत्यर्थः । अथवा प्रयोजनस्यात्र हेतुत्वेन विवक्षा । तव सोमदानैर्हेतुभूतैस्तुभ्यं सोमं दातुमित्यर्थः । प्रत्यायं प्रत्याग(तं ? मं) सिन्धुम् । 'स्यन्दू प्रस्रवण' इत्यस्यैतद्रूपम् । स्यन्दितारम् । सोमयज्ञोत्तरसमाप्तौ यद् गमनं तदपेक्षोऽत्र प्रत्यागमनव्यपदेशः, धात्वर्थानुवादी वा प्रतिशब्दः आग(त? भ)मित्यर्थः । आवदन् आभिमुख्येन वदन् । किम् । सामर्थ्यात् स्तुतीः । नच केवलोऽहं किन्तर्हि । अन्येऽप्य॒त्विज ऋषयो वा । उपातिष्ठन्त उपस्थितवन्तः त्वां स्तुतिभिः । गिर्वणः स्तुतिभिः सम्भजनीय ! स्तुतीनां वा सम्भक्त ! किञ्च । विदुष्टे तस्य कारवः । ते तस्येत्युभयत्र द्वितीयार्थे षष्ठी । तच्छब्दश्रुतेश्च योग्यार्थसम्बद्धो यच्छन्दोऽध्याहर्तव्यः । य उक्तगुणः । विदुः जानन्ति त्वां तं कारवः स्तोतनामैतत् । अन्येऽपि स्तोतारः ॥ ६ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । तवाहम् । तवाहं शूर! रातिभिस्त्वत्तोऽहं शूर ! धनानि गृहीत्वा प्रतिगतवानस्मि कुतस्त्वयेमानि धनानि लब्धानीति प्रगृह्यस्तव धनानाम् । स्यन्दनमाभिमुख्येन वदनि- मन्द्रादिमानि लब्धानीदिति मामुपातिष्ठन्ताध्वगाः । गीर्भिर्वननीय ! (ता तत् ? ते तस्य) कर्म, प्राज्ञा जानन्ति । तेषामस्माकं वर्धयानानीति ॥६॥ १. 'यं' ख. पाठः. २. 'तवाहम् । त्वत्तोऽहं शूररातिभिः त्वत्तोऽहं शूर धनानि गृहीतं प्रत्यागतं स्यन्दितारं सोमं प्रति आभिमुख्येनावदन् न केवलमहंमन्येऽप्युपस्थितवन्तः ऋषय गीर्भिर्वननीय य एवम्भूतः तं त्वां विदुः स्तोतारः।' क. पाठ:. ३. 'न् स्म दु ख. पाठ:. ४. 'निबब्दादि', ५. 'मान्द्राभिमा', ६. 'ब्धाधीति', 6. 'तवरतत्क' ग. पाठः. 'तो', ·म. १. भ. ३. सू० ११] प्रथमोऽरकः । ८३ मायाभिरिन्द्रमायिनं त्वं शुष्णमवातिरः । विदुष्टेतस्यमेधिरास्तेषांश्रवांस्युत्तिर ।। ७ ।। मायाभिः । इन्द्र । मायिनम् । त्वम् । शुष्णम् । अव । अतिरः । विदुः । ते । तस्य । मेधिराः । तेषाम् । श्रगांसि । उत् । तिर ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । मायेति प्रज्ञानाम प्रज्ञाभिः । हे इन्द्र! । मायिनम् अतिसन्धानप्रज्ञाय- तम् । शुष्णं शुष्णनामानमसुरम् । अवातिरः । अवतिरतिर्वधकर्मा । हतवान् यश्चेन्द्रः (रसि? )विदुष्टे तस्य जानन्ति त्वाम् । मेधिराः यज्ञवन्तः यज्ञ. कारिणः । कतमे । सामर्थ्यादस्मदीया ऋत्विजः पुत्रपौत्रादिका वा । एत- ज्ज्ञात्वा भक्ततया त्वन्माहात्म्यज्ञाना(ना.)भियुक्तानां तेषाम् । श्रवांसि अन्नानि उत्तिर तिरतिवृद्धयर्थः । ऊर्ध्व वर्धय उत्तरोत्तरवृद्धया वर्षयेत्यर्थः ॥ ७ ॥ वङ्कटमाधवीयम्। मायाभिरिन्द्र । मायाभिरेवेन्द्र ! त्वं मायाविनं शुष्णासुर व्यनाशयः । तव तत् कर्म प्राज्ञा जानन्ति । तेषामस्माकं वर्धयान्नानि ॥ ७ ॥ इन्द्रमीशानमोजसाभिस्तोमाअनूषत । सहसंयस्यरातयउतवासन्तिभूयसीः ॥ ८ ॥ इन्द्रम् । ईशानम् । ओजसा । अभि । स्तोमाः । अनूषत । स- हस्रम् । यस्य । रातयः । उत । वा । सन्ति । भूयसीः ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्रम् ईशानं सर्वस्य प्रभवन्तम् । केन हेतुना । ओजसा (ज?) बहेन हेतुना । अभिस्तोमा अनूषत अस्मदीयाः स्तोमा अभिष्टुतव(तः:न्तः) यस्य १. 'भिरिन्द्र !', २. 'मा' ग. पाठः. , 'मनामानमसु' क. पाठः, ·८४ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेकटमाधवायव्याख्यानापेता ऋक्संहिता। [अ० १. व. २२. इन्द्रस्य । किम् । उच्यते । सहस्रं यस्य रातयः स्तोतृभ्यो दानानि । उत वा । उतेत्यप्यर्थे । अपि वा सन्ति भूयसीः सहस्रादपि बहुतराः । यः स्तोतृभ्योऽत्यन्त बहूनि दानानि ददातीत्यर्थः ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रमीशानम् । इन्द्रमीश्वरं बलेन सर्वस्यास्मदीयाः स्तोमा अभ्यस्तुवन् । सहस्त्र. सङ्ख्यायुक्तानि यस्य दानान्यपि विद्यन्ते भूयांसीति ॥ ८ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे एकविंशो धर्गः ॥ इति प्रथमे मण्डले तृतीयोऽनुवाकः ।। अग्निंदूतंवृणीमहे होतारंविश्ववेदसम् । अस्ययज्ञस्यसुक्रतुम् ॥ १॥ अग्निम् । दूतम् । वृणीमहे । होतारम् । विश्वऽवेदसम् । अस्य । यज्ञस्य । सुक्रतुम् ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । अमिं मेधातिथिः काण्वः । अमिं दूतमित्यादि मेधातिथि म कण्व- पुत्रोऽपश्यत् । अमिंदूतमित्यामे(य ? यम्) अग्नि दूतमित्येतत् सूक्तमग्निदेव- तम् । सन्देशेन यः प्रेप्यते स दूत उच्यते । अग्नि दूतं देवान् प्रति सन्देशे अनुगन्तारम् । वृणीमहे व(य)मभ्यर्थयामहे । न केवलं दूतमेव । किन्तर्हि । हो- तारं च तेन ह्यधिष्ठितो मानुषो होता होत्रं कर्तुं शक्नोति नानधिष्ठितः । क्रि- याशब्दो वा होतृशब्दः । होतारं च देवानाम् । कीदृशम् । विश्ववेदसम् । वेद इति धननाम । सर्वधनं सर्वप्रज्ञं वा । कं होतारम् । अस्य प्रकृतस्य यज्ञस्य सुक्रतुं सुप्रशं वा ॥ १ ॥ येकटमाधवीयम् । अग्निं दूसम् । मेधातिथिः काण्वः । अग्निं दूतं वृणीमहे होतारं सर्वधनिनमस्य यज्ञस्य सुप्रज्ञम् ॥ १ ॥ १. पि वा वि' क. ग. पाठ:.

·मं० १. भ. ४. सू०१२]] प्रथमोऽषक:। ८५ अग्निमग्निंहवीमभिासदाहवन्तविश्पतिम् । हव्यवाहपुरुप्रियम् ॥ २॥ -- ? अग्निम् ऽ अग्निम् । हवीमभिः । सदा । हवन्त । विश्पतिम् । हव्यवाहम् । पुरुऽप्रियम् ॥ २ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अमिममिं यावान् कश्चिदग्निः सर्वं हवीमभिः आह्वान(करणैर्मन्त्रैः) सदा सर्वदा हवन्त आह्वयन्ति यष्टा(रं ? रः) । विश्थति मनुष्याणां स्वामिनं हव्यवाहं हविषां वोढारं पुरुप्रियं बहूनामिष्टम् ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अग्निमग्निम् । अग्निमेव ह्वानैः सदाह्वयन्ति नरा विशां पति हविषां वोढारं बहूनां प्रियम् ॥२॥ अग्नेदेवाँइहावहजज्ञानोवृक्तबर्हिषे । असिहोतानईडयः ॥३॥ - अग्ने । देवान् । इह । आ । वह । जज्ञानः । वृक्तबर्हिषे । असि । होता । नः। ईड्यः ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अग्ने देवान् इह यज्ञे आवह आनय जज्ञानः । जनेर्जानातेर्वा रूप- मेतत् । जायमानः (जा ? ज)न्मान्त(रमे ? र ए)वेत्यर्थः । जा(न? नानः) सामर्थ्या- दस्मद्भक्तताम् । वृक्तबर्हिषे । तादर्थ्य एषा चतुर्थी । वृक्तमास्तीर्णं बर्हियेन यजमानेन तस्यार्थाय । किं कारणम् । उच्यते । असि होता यस्माद्धोता त्वमसि । नः अस्माकम् ईज्यः ॥ ३ ॥ १. 'माविशन्ति' ख. पाठ:.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेक्टमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [भ० १. व. २२. वेङ्कटमाधवीयम् । 7 अग्ने देवा । अमे! देवानिहावह जानन् यजमानायासि यस्माकं होता स्तोतव्यः ताँउशतोविबोधययदग्नेयासिदूत्यम् । देवैरासत्सिबर्हिषि ॥ ४॥ तान् । उशतः । वि । बोधय । यत् । अग्ने । यासि । दूत्यम् । देवैः । आ । सत्सि । बर्हिषि ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वागीयम् । तान् उशतः यज्ञगमनं कामयमानान् विबोधय अस्य यजमानस्य यज्ञे गन्तव्यमित्येतच्चेक्षया । कांस्तान् । उच्यते । यत् । षष्ठया द्वितीयाया वा अत्र लुक् । येषां यान् वा प्रति । हे अग्ने ! यासि प्रतिपद्यते ? से) । (स?) दूत्य दूतकर्म । देवानित्यर्थः । आगतैर्देवैः सह आसत्सि आसीद उपविश बर्हिषि अस्मिन् ॥ १॥ वेङ्कटमाधवीयम् । ताँ उशनः । तान् देवान् कामयमानांस्त्वं विबोधय । यदा त्वमग्ने ! गच्छसि दूत्यं स्वाप तः सहासीद बर्हिषि ॥ ४ ॥ घृताहवनदीदिवाप्रतिष्मरिषतोदह । अग्नत्वंरक्षस्विनः ॥५॥ घृतऽआहवन । दीदिवः । प्रति । स्म । रिषतः । दह । अग्ने । त्वम् । रक्षस्विनः ॥५॥ १. 'जायमानः य' ख. पाठ:. २. 'नान् वि' क. पाठः.

·म. १. अ. ४. सू० १२] प्रथमोऽटकः । आहुतिलक्षणं घृतमाहूयते यस्मिन् स घृताहवनः हे घृताहवन ! । दीदिवः ! दीप्तिमन् ! । प्रति प्म रिषतो दह । स्मेति पदपूरणः । प्रतिदह । कान् । रिषतः हिंसतो मां हे अग्ने ! त्वम् । कीदृशान् । रक्षस्विन । रक्षःशब्देनात्र रक्षः सम्बन्धि क्रौर्य लक्ष्यते। तद्वतः रक्षोभवान् अत्यन्तऋरानित्यर्थः ॥५॥ वेङ्कटमाधवीयम् । धृताहवन । घृतं यस्मिन्नाहूयते प्रियतमं स धृताहवनी दीप्यमानः प्रतिदह हिंसकान् राक्षसानग्ने! त्वं बलवतः ॥ ५ ॥ अग्निनाग्निःसमिध्यतेकविहपतिर्युवा । हव्यवाड्जुहास्यः॥६॥ अग्निना । अग्निः । सम् । इध्यते । कविः । गृहपतिः । युवा । हव्यवाद् । जुहुऽआस्यः ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पादस्त्वत्र द्वि(पे ? देव)तः । निर्म(थ्यं ? थ्या)हवनीयार्थोऽग्निनाग्निः स- मिध्यते । अत्र सूत्रे ? क्ते) पाद एको द्वि(देव)तः निर्मथ्यार्थ आहवनीया- र्थश्च । कतमः । अग्निनाग्निः समिध्यते इत्ययम् । अग्निना निर्मथ्ये)न अ- ग्निराहवनीयः समिध्यते दीप्यते कविर्मेधावी गृहपतिर्यजमानस्य यज्ञगृह)स्य वा स्वामी युवा तरुणः । अ(ह्यु ? निरु)पशान्तोऽपीन्धनं प्राप्य पुनस्तरुणीभवति । तेनास्योपपन्नं सदा तरुणत्वम् । हव्यवाट् हविषां वोढा जुह्वास्यः जुहूरास्य- स्थानीया यस्य स जुहास्यः । यथा हि मनुष्या आस्येनान्नमदन्ति, तद्वद् जुहा मग्निः ॥ ६ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। अग्निनाग्निः । निर्मथ्याग्निनाहवनीयाग्निः समिध्यते । कविगृहपतिर्युवा हविषां वोडा जुहूर्यस्यास्यस्थानीया ॥ ६ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे द्वाविंशो वर्गः॥ ४. 'थ्येनामि' क. . १. 'तमाहू', २. 'ते यस्मिन् प्रि', ३. 'न' क. पाठः, ग. पाठ:. ५. 'निका ॥' क. पाठा, ·८८ स्कन्दस्वामिभाष्य-बेटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। (१० १.५० २३. कविमग्निमुपस्तुहिसत्यधर्माणमध्वरे। देवममीवचातनम् ॥७॥ कविम् । अग्निम् । उप । स्तुहि । सत्यधर्माणम् । अवरे । देवम् । अमीवञ्चातनम् ॥ ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । कविमग्निमुपस्तुहि । आत्मन एवायमन्तरात्मनः औषः। सत्यधर्माणम् । अध्वरे यज्ञे । देवम् । अमीवचातनम् । अमी(वाहं ? वो हिं)सिता तस्य चा- (यन्नि ? तनं नि) श(न ? नम्)। स्तोत्रं ? तृ)हिंसितॄणां नाशयितारमित्यर्थः।।७।। वेङ्कटमाधवीयम् । कविमग्निम् । कविमग्निमुपस्तुहि सत्यधर्माणं यज्ञे युस्थानं रक्षसां चातयितारम् यस्त्वामग्नेहविष्पतिर्दृतदेवसपर्यति । तस्वस्मप्राविताभव ॥ ८॥ यः । त्वाम् । अग्ने । हविःऽपतिः । दूतम् । देव । सपर्यति । तस्य । स्म । प्रअविता । भव ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यस्त्वाम् । हे अग्ने ! । हविष्पतिः हविषः स्वामी अस्मदादियजमानः । दूतम् । हे देव! । सपर्यति परिचरति । तस्य स्म । प्राविता प्रकर्षण रक्षिता भव ॥ ८॥ वेङ्कटमाधवीयम् । यस्त्वाममे । यस्त्वामने! यजमानो दूतं देव! परिचरति तस्य त्वं प्रकर्षेण रक्षको भव । स्मेति पूरणम् ॥ ८॥ १. 'स्म पू'ख. पाठः.

·म. १. अ० ४. सू० १२ प्रथमोऽष्ठकः। योअग्निदेववीतयेहविष्माँआविवासति । तस्मैपावकमूळय ॥९॥ यः । अग्निम् । देववीतये । हविष्मान् । आऽविवासति । तस्मै । पावक । मृळय ॥ ९॥ स्कन्दस्वामीयम् । यो भवन्तमग्नि देववीतये । (तप? वी)तिर्गत्यर्थः । अशनार्थो वा । देवान् प्रति गमनाय देवानां वो हविर्भक्षणाय । हविष्मान् हविःसंयुक्तो यजमानः । आविवासति परिचर्यायामाभिमुख्येन परिचरति । तस्मै । द्वितीयार्थे चतुर्येषा । तं हे पावक ! शोधयितः ! मृळय सुखय । (सुखय सवं यन्त्वाम- स्तोष्म ?) ।। ९॥ वेङ्कटमाधवीयम्। यो अग्निम् । योऽग्निं यज्ञार्थ हविष्मान् परिचरति तस्मै पावक! सुखमुत्पादय सनःपावकदीदिवोग्नेदेवाइहावह । उपयज्ञंहविश्वनः ॥ १०॥ सः । नः । पावक । दीदिऽवः । अग्ने । देवान् । इह । आ। वह । उप । यज्ञम् । हविः । च । नः ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । स नः । तादर्थ्य एषा चतुर्थी । अस्माकमर्थे । हे पावक ! । दीदिवः ! दीप्तिमन् ! अग्ने! देवान् इहावह । केह । उच्यते। उप यज्ञं हविश्च यज्ञस्य हविषश्च (नः स ? ) समीपे नः अस्माकं स्व(भुव ! भूत)स्य ॥ १० ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । स नः पावक । सोऽस्माकं पावक! दीप्त! अग्ने! देवानिहावह । हविश्चास्माकं शृतं यज्ञमुपप्राप्तम् ॥ १० ॥ N

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेष्टमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. १० २३
सनःस्तवानआभरगायत्रेणनवीयसा ।
रथिवीरवतीमिषम् ॥११॥
सः। नः। स्तवानः । आ । भर । गायत्रेण । नवीयसा ।
रयिम् । वीरवतीम् । इषम् ॥ ११ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
स नः अस्मदर्थ स्तवानः स्तूयमानः अस्माभिः आभर आहर आनय ।
केन स्तवा(नं ? नः)। गायत्रेण । गायतेरर्चतिकर्मण एतद् रूपम् । स्तवे(न)
नवीयसा नवतरेण अन्यैरकृतपूर्वेण । किमाहराणि । उच्यते । रयिं धनं
वीरवतीं पुत्रसंयुक्ताम् इषम् अन्नं च ॥ ११ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
स नः स्तवानः । सोऽस्मभ्यं स्तूयमानो गायत्रेण साना नवतरेण रयिं वीरयुक्त-
ममं चाहर ॥ ११॥
अग्नेशुक्रणशोचिषाविश्वाभिर्देवहुतिभिः।
इमंस्तोमंजुषस्वनः ॥ १२ ॥
अग्ने । शुक्रेण । शोचिषा । विश्वाभिः । देवहूतिभिः । इमम् ।
स्तोमम् । जुषस्व । नः ॥ १२ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
अमे! शुक्रेण शुक्लवर्णेन शोचिषा । ज्वल(ना? न्ना)मैतत् । ज्वलता।
केन । सामर्थ्यादात्मना । विश्वाभिः सर्वाभिश्च देवहूतिभिः देवाहा(ने नैः)
इमं स्तोमं जुषस्व सेवस्व नः अस्माकं खभूतम् । खयं च शृणु । देवांश्च
सर्वान् श्रावकानाहय इत्यर्थः ॥ १२ ॥

·म. १. अ. ४. सू० १३] प्रथमोऽष्टक:। वेकटमाधवीयम्। अग्ने शुक्रेण । अमे! ज्वलता तेजसा सर्वैश्च देवादानैर्युक्तस्त्वमिमं स्तोमं सेवस्त्र मः॥१२॥ इति प्रथमस्य प्रथमे त्रयोविंशो वर्गः ॥ सुसमिद्धोनआवहदेवाँअग्नेहविष्मते । होतःपावकयक्षि च ॥१॥ सुऽसमिद्धः । नः । आ । वह । देवान् । अग्ने । हविष्मते । होतरिति । पावक । यक्षि । च ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । सुसमिद्धो द्वादशर्चमाप्रीसूक्तम् । सर्वत्र चाप्रीसूक्ते यथाक्रममेकैकस्या- मृचि आसां देवतानामेकैका देवता । इध्मः, तनूनपात्, नराशंसः, इळः, बर्हिः, देवीरः, उषासानक्ता, दैव्याहोतारा, तिस्रोदेवीः, त्वष्टा, वनस्पतिः, स्वाहाक- तय इति । (द? इ)ध्यतेऽसावितीध्मः समिन्धनसम्बद्धोऽमिरुच्यते । सुसमिद्धः सुष्ठु दीप्तः नः अस्माकं स्वभूताय आवह देवान् हे अमे! हविष्मते यजमानाय माचवाक्षीरेव केवलं, हे होतः ! पावक ! यक्षि च यज च ॥ १ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । सुसमिद्धो नः । आप्रीणामान्यादयो देवताः । समिदादीनां यज्ञामानामुक्तिमात्र- मिति । सुसमिद्धस्त्वममे ! अस्माकं यजमानाय देवानावह । होतः ! शोधयितः! तान् यज च॥१॥ मधुमन्तंतनूनपाचशंदेवेषुनःकवे । अचाकृणुहिवीतये ॥२॥ मधुमन्तम् । तनूनपात् । यज्ञम् । देवेषु । नः । कवे । अद्य । कृणुहि । वीतये ॥२॥ - १. 'कमस्मै य' क. ग. पाठः.

·९२ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. १० २४. स्कन्दस्वामीयम् । मधुमन्तं मधुस्वादैर्मृष्टैर्ह विभिः तद्वन्तं हे तनूनपात् ! आपोऽत्र त(प? न्व) उच्यन्ते अ(न्त)रिक्षे त(त)त्वात् । तासां नपात् पौत्रः । कोऽसौ । अमिः । कथम् । अद्भ्य ओषधिवनस्पतयो जायन्ते । ओषधिवनस्पतिभ्य एष जायत इति । तस्य सम्बोधनम् । हे तनूनपात्! यज्ञं देवेषु । सामीपिकमिदमधिकरणं गङ्गायां गाव इति यथा । देवसमीपे अस्माकं स्वभूतम् । कवे ! मेधाविन् ! अद्य कृणुहि कुरु । देवसमीपं नयेत्यर्थः । किमर्थम् । वीतये कामाय भक्षणाय वा । (वीतं? ) यज्ञं कथं देवाः कामयेरन् हवींषि (भ? )वा भक्षयेयुरित्येवमर्थम् ॥२।। वेङ्कटमाधवीयम्। मधुमन्तम् । आज्यवन्तं तनूनपाद ! यज्ञ हविर्देवेवस्माकं कवे! अद्य कृण्व- शनाय ॥ २ ॥ नराशंसमिहप्रियमस्मिन्यज्ञउपह्वये । मधुजिहूंह विष्कृतम् ॥ ३ ॥ नराशंसम् । इह । प्रियम् । अस्मिन् । यज्ञे । उप । हये । मधु- जिह्वम् । हविःऽकृतम् ॥ ३॥ स्कन्दस्वामीयम्। नराशंसं शंसिः स्तुत्यर्थः । नरैः प्रशस्यत इति नराशंसोऽमिः तं नराशं- सम् । इह मनुष्यलोके प्रियम् इष्टम् । मनुष्याणां प्रियमित्यर्थः । अस्मिन् यज्ञे उपह्वये । मधुजिह्वम् । मधुस्वादेषु हवि(ष ? प्षु) जिह्वा यस्य स मधुजिह्वः नित्यमृष्टानां हविषां भक्षयितेत्यर्थः । अथवा जि(ह्र ? )ति वाङ्नाम मध्वी जिहा यस्य स मधुजिह्वः । होतृत्वाद्धयमेर्देवतानां स्तावकत्वादस्ति मधुवाक्त्वम् । सुभ- गवचनमित्यर्थः । हविष्कृतं हविषां कर्तारम् ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। नराशंसम् । नरैः शंसनीयमग्निं प्रियमिहोपह्वयेऽस्मिन् यज्ञ इति विशदवचनं माइयितृजिद्धं हविषां कर्तारम् ॥ ३ ॥ ?

·4. १. अ. ४. सू० १३] प्रथमोऽटकः। ९३ अग्नेसुखतमेरथेदेवाईलितआवह । असिहोतामनुर्हितः ॥४॥ अग्ने। सुखतमे। रथे । देवान् । ईळितः । आ । वह । असि । होता । मनुःऽहितः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ईडेः स्तुतिकर्मण एतद् रूपम् । (वा ! धातूपात्तस्तुतिसम्बन्धोऽमिः । हे अमे! सुखतमे रथे । 'सुखैरथेभिरूतये हविष्मरश्वैः सुवृता रथेने ति तुल्यार्थेऽन्यत्र तृतीयानिदर्शनात् तृतीयार्थे सप्तम्येषा । सुखतमे रथे सुखतमेन रथेन देवम् । ईळितः स्तुतः अस्माभिः । आवह । किं कारणम् । असि होता मनुर्हितः मनुना प्रजापतिना निहितः स्थापितः मनु(प्याय? ष्यपर्या)यो वा मनुशब्दः मनुष्येषु निहितः उपकारक इत्यर्थः ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अग्ने सुखतमे । अग्ने ! सुखतमे रथे स्थापयित्वा देवांस्तुतम्बमावह । असि त्वं होता मनुष्यैः पुरो निहितः ॥ ४ ॥ स्तृणीतबर्हिरानुषग्घृतपृष्ठमनीषिणः । यत्रामृतस्यचक्षणम् ॥५॥ स्तृणीत । बर्हिः । आनुषक । घृतऽपृष्ठम् । मनीषिणः । पत्र । अमृतस्य । चक्षणम् ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीयम् । स्तृणीतेति भूते काले व्यत्यये(न ? ना)यं लोट् स्तृतवन्तः स्थ । बर्हिः दर्भान् आनुषम् । आनुषगिति नामानुपूर्वस्य । आनुपूर्येण । घृतपृष्ठम् । घृतं पृष्ठे यस्य स घृतपृष्ठः, बर्हिषो झुपरि हविर्लक्षणं घृतं साद्यते । अथवा घृतमित्युदकनाम तेन स्पृष्टं घृतपृष्ठं प्रोक्षणीभिः प्रोक्षितमित्यर्थः । हे मनीषिणः १. 'सि हो', २. 'ध्यपु', ३. 'रोहि' क. पाठ:.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.५० २५ मेधाविनोऽध्वर्यवः ! यत्र बर्हिषि अमृतस्य अमृतसशस्यान्तमृष्टस्य हवि(षा ल? षः च)क्ष(णम ?णं)दर्शनं सादि(त्य ? त)स्य सतः । य(त्रा ? त्र) सादितं हविदृश्यत इत्यर्थः । अमिर्वा अमरणधर्मत्वादमृतः तस्य यत्र दर्शनम् । सामीपिकं (त्वे ? त्वि)दमधिकरणं समीपेऽमिदृश्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । स्तृणीत बर्हिः । स्तृणीत बर्हिरनुषक्तमुपरिस्थितघृतं प्राज्ञाः! यत्रामृतं हवि- ईश्यते बर्हिषि ॥ ५॥ विश्रयन्तामृताधोखारोदेवीरसश्चतः । अद्यानूनंचयष्टवे ॥६॥ वि । श्रयन्ताम् । ऋतऽवृधः । द्वारः । देवीः । असश्चतः । अध। नूनम् । च । यष्टवे ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । विश्रयन्तां विवृता भवन्तु ऋतावृधः यज्ञस्य वर्धयित्र्यः । द्वारः यज्ञ- गृहद्वारो वा ज्वाला वा अमेः । ता हि तस्य द्वारभूताः । देवीर्दीप्ता वा अस- श्चतः । सश्चतिः सङ्गार्थः । असज्यमानाः अद्यानूनं च नूनशब्दोऽत्र समुच्च- यार्थचशब्दश्रुतेः अद्य इत्येतेन च स(ह ? माहा)रार्थस्य समुच्चया(थ)स्य योग्य- त्वात् पुराशब्दार्थे । अद्य च पुरा च इदानीं पूर्वसिंश्च काल इत्यर्थः । यष्टवे यष्टुं यागार्थमित्यर्थः ॥ ६॥ वेवटमाधवीयम् । विश्रयन्त यज्ञगृहद्वारो विवृता भवन्तु । यज्ञस्य वर्धयिभ्योऽसक्का भय च श्वश्च यागाय । नूनमित्यनेकार्थम् ॥ ६ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्विंशो वर्गः ॥ 3 नक्तोषासासुपेशसास्मिन्यज्ञउपहये । इदंनोवर्हिरासदे ॥७॥ १. 'य' ख. पाठः. २. 'तं ' क. पाठः. ३. 'न्यास' ख. ग, पाठः.

·म. १. अ. ४. सू० १३] प्रथमोऽधकः। 3 नक्तोषसा । सुऽपेशसा । अस्मिन् । यज्ञे । उप । हये । इदम् । नः । बर्हिः । आऽसदे ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । नक्त इति रात्रिनाम उषा अपररात्रिकं ज्योतिः नक्ता चोषाश्च नक्तोषसा। सुपेशसा पेश इति रूपनाम सुरूपे अ(न्य ? )स्मिन् यज्ञे उपहये । किमर्थम् । इदं नो बर्हिः इदं बर्हिः इति षष्ठयर्थे द्वितीया, अस्य अस्माकं स्वभूतस्य च बर्हिषः आसदे आसदनाय । अत्र बर्हिप्युगवेष्टमित्यर्थः ॥ ७ ॥ वकटमाधवीयम् । नक्तोपासा । अहोराने सुरूपे अस्मिन् यज्ञे उपह्वये तयोरामनायेदमस्माकं बहि- स्तीर्णम् ॥ ७ ॥ तासुजिह्वाउपह्वयेहोतारादेव्याकवी । यज्ञंनोयक्षतामिमम् ॥ ८॥ ता। सुऽजिह्वौ । उप । ह्वये । होतारा । दैव्या । कवी इति । यज्ञम् । नः । यक्षताम् । इमम् ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । तच्छब्दश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धोऽत्राध्याहर्तव्यः । यौ सर्वमनुष्यैर्नित्यमाहूये- (त?ते) तौ सुजिह्रौ । जिहेति वाङ्नाम । सुवाचौ शोभनजिहाख्यावयवौ वा उपह्वये । होतारा दैव्या देवानां स्वभूतौ । कतमौ । इमं चामिममुं च म- ध्यमम् । कीड(शम् ? शौ) कवी मेधाविनौ। तौ चाहूतौ सन्तावागत्य यज्ञं नो यक्षताम् । होतृत्वेनावस्थाय यजतामिमम् ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । ता सुजिह्वा । अयं चाग्निरसौ च मध्यमस्तौ शोभनवाचावुपह्वये । दैव्यौ होतारौ कवी यशं नो यजतामिमम् ॥ ८ ॥ १. 'स्व' ख. पाठः. २. 'हि' क. ग. पाटः. ३. 'वा', ४. 'जामीमम्' ग.पा.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वकटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता।[अ० १.व. २५.
इळासरस्वतीमहीतिस्रोदेवीर्मयोभुवः ।
बर्हिःसीदन्त्वनिधः ॥९॥
इळा । सरस्वती । मही । तिस्रः । देवीः । मयाऽभुवः । बर्हिः ।
सीदन्तु । अनिधः ॥९॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
महीशब्दोऽत्र महत्त्वगुणयोगाद् भारत्यां वर्तते । इळा सरस्वती मही
च भारती एतास्तिस्रो देवीर्मयोभुवः । मय इति सुखनाम (भव ? भु)विश्व साम-
•दन्तीतण्यर्थः । सुखस्य भावयित्र्यः । बर्हिः अस्मदीयं सीदन्तु अनिधः ।
सेधतिः क्षयार्थः । क्षयवर्जिताः ॥ ९ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
इळा सरस्वती । इला सरस्वती महती च भारती तिस्रो देव्यः सुखस्य भाव
यित्र्यः बर्हिः सीदन्त्वक्षयाः ॥ ९॥
इहत्वष्टारमश्रियं विश्वरूपमुपह्वये ।
अस्माकमस्तुकेवलः ॥ १० ॥
इह । त्वष्टारम् । अग्रियम् । विश्वरूपम् । उप । हये । अस्मा-
कम् । अस्तु । केवलः ॥ १०॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
त्वष्टा नाम देवानां तक्षा, अमिर्वा । त्वि(ष्टे : षे)देवतायामकार-
श्वोपधाया अनिट्व(न्ते ? श्चे)ति । इह यज्ञे त्वष्टारम् अग्रियम् । अग्रशब्दः
प्राधान्यवचनः । अस्मिन् भवमग्रियं प्रधानभूतमित्यर्थः । विश्वरूपम् । विश्व-
मिति बहुनाम । बहुरूपम् । अतिश(य)वन्महाभाग्ययोगादस्ति देवतानां बहु-
रूपत्वम् । उपहये । उपहूतश्च सन् अस्माकमेव केवलमस्तु । कः । सामर्थ्यात्
स्तुत्यो यरव्यश्च ॥ १०॥

·म. १. अ० . सू. १३] प्रथमोऽधकः। वेङ्कटमाधवीयम्। इह त्वष्टारम् । इह त्वष्टारं मुख्यं येन विश्वानि रूपाणि विक्रियन्ते तमुपह्वये । सोऽस्माकमस्तु केवलः । ‘यावच्छोचै रेतसः सिक्तस्य त्वष्टा रूपाणि विकरोति तावच्छो चैतत् प्रजायते' इति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ अवसजावनस्पतेदेवदेवेभ्योहविः । प्रदातुरस्तुचेतनम् ॥ ११॥ अव । सृज । वनस्पते । देव । देवेभ्यः । हविः । प्र । दातुः । अस्तु । चेतनम् ॥११॥ स्कन्दस्वामीयम् । बनान्युदकानि वृक्षा वा तेषां पाता वनस्पतिः अमिः । कथमुद- कानां वृक्षाणां वा पाताग्निः । सति सामर्थ्य तेषामदाहकत्वात् । हविर्नयति नयजन्यवृष्टिद्वारेण वा यूपो वा वनस्पतिविकारत्वात् । अवसृज अवपूर्वः सृजतिर्दाने । हे वनस्पते! देव! देवेभ्यो हविरिदमस्मदीयम् । प्रदातुरस्तु प्रकर्षणास्तु दातुर्यजमानस्य चेतनं ज्ञानम् ॥ ११ ॥ वेष्टमाधवयिम् । भवसूज । अवसूज वनस्पते! यच्छ देव ! देवेभ्यो हविः प्रकर्षणास्तु । दातुर्यज- मानस्य प्रज्ञापनं देवेषु त्वया निवेदितस्य ।।१।। स्वाहायशंकृणोतनेन्द्राययज्वनोगृहे । तत्रदेवाँउपहये ॥ १२ ॥ स्वाहा । यज्ञम् । कृणोतन । इन्द्राय । यज्वनः । गृहे । तत्र । देवान् । उप । ह्वये ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । स्वाहाकारसम्बन्धादुत्तमप्रयाजदेवताः स्वाहाकृतय उच्यन्ते । याश्च पत्र यक्ष्यन्ते तास्तत्रोक्तप्रयाजस्य देवताः । स्वाहाशब्दो होमप्रदाने वर्तते, मुहुतशब्दपर्यायो वा । यज्ञमिति सप्तम्यर्थे द्वितीया । यक्ष्यमाणाभ्यो देव- ताभ्यो हविःप्रदानं सुहुतं वा हविरुत्तमप्रयाजाख्ये यज्ञे कृणोतन (न:) कुरु- १. श्वरू' क. पाठ.. 'णि कि', ३. 'ते। प्रय' फ. ग. पा. 'दा', ५. 'जवनं' ख. पाठः, ५ २.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेन्टमाधवायव्याख्यानोपेता अक्संहिता । [अ० १. व. २६. ताध्वर्यवः । क । इन्द्राय यज्वनो गृहे यक्ष्यमाणदेवतानां संस्कारार्थ त्वदु- क्तमस्य प्रयाजस्यानन्द्रे च पशाविन्द्रस्य यक्ष्यमाणत्वात् (?) इन्द्रायेत्ये(ष) तादर्थ्यचतुर्थ्यन्तपरो यज्वनो गृह इत्येतेन सम्बध्यते न (पू)र्वेण । इन्द्रार्थं (यु ? य)ष्टुः स्वभूते यज्ञगृहे । तत्र अहमपि यष्टव्यान् देवान् उपहये ॥ १२॥ धेटमाधवीयम् । स्वाहा यज्ञम् । स्वाहा कृणुत हविरिन्द्राय यजमानस्य गृहे तत्राहं देवानुपह्वये इन्द्रपुरोगमानिति ॥ १२ ॥ इति प्रथमस्प प्रथमे पशविंशो वर्गः॥ ऐभिरग्नेटुवोगिरोविश्वेभिःसोमपीतये । देवेभिर्याहियक्षिच ॥१॥ आ। एभिः । अग्ने । दुवः । गिरः । विश्वेभिः । सोमऽपी- तये । देवेभिः । याहि । यक्षि । च ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐभिरग्ने बहुदेवतम् । ऐभिरित्येतद् बहुदेवतं सूक्तम् । आ इत्युपसर्गों याहीत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । एभिर्विश्वभिदेवेभिरिति सहयोगलक्षणा तृ- तीया । तानि समानाधिकरणानि । एतैः सर्वैर्देवैः सह अमे! दुवो गिरः परिचयाँ स्तुतीश्च प्रति सोमपीतये सोमपानार्थम् आयाहि यक्षि च यज चाग- तान् देवान् ॥१॥ बेष्टमाधवीयम् । ऐभिरग्ने । आयाझोभिः सर्वैर्दवैरस्माकं परिचर्या स्तुतीश्च सोमपानाय यजच तान् देवान् ॥ १ ॥ २. 'स्तोमर' क. पाठः. ३. १. 'स्यादिन्द्रो ये' ख, पाठ: ...पा.

·म. १. भ... सू०१४] प्रथमोऽधकः। आत्वाकण्वाअहषतगृणन्तिविप्रतेधियः । देवेभिरग्नआगहि ॥२॥ आ। त्वा । कण्वाः । अहूषत । गुणन्ति । विप्र । ते । धियः । देवेभिः । अग्ने । अ । गहि ॥ २ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । आ त्वा कण्वा अहूषत आह्वयन्ति त्वां कण्वाः । कण्व इति मेधावि- नाम ! मेधाविनः ऋत्विजः । अथवा कण्वा इति मेधातिथिरात्मानं प्रति सम्बन्धे- नाह । एतस्मिन्नेव चात्मनीदं बहुवचनं पुत्रपौत्रापेक्षया वा । मत्प्रभृतयः कण्वपुत्रा इत्यर्थः । गृणन्ति च । हे विप्र ! मेधाविन् ! ते तव धियः कर्माणि प्रतिज्ञा वा । एतज्ज्ञात्वा देवेभिर्देवैः सह अग्ने! आगहि आगच्छ ॥ २ ॥ घेकटमाधवीयम्। आ त्वा कण्वाः । आहूतवन्तस्त्वां कण्वाः उच्चारयन्ति च मेधाविन् ! तव कर्माणि देवैरग्न भागच्छ ॥ २ ॥ इन्द्रवायूबृहस्पतिमित्राग्निपूषणंभगम् । आदित्यान्मारुतंगणम् ॥ ३ ॥ 3 इन्द्रवायू इति । बृहस्पतिम् । मित्रा । अग्निम् । पूषणम् । भगम् । आदित्यान् । मारुतम् । गणम् ॥ ३॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्वितीयानिर्देशादत्र सोमपानार्थमाह्वयामि स्तौमि चेति वाक्यशेषः । इन्द्रवायू सोमपानार्थायाहयामि स्तौमि वा । बृहस्पति(भिः !) मित्रा ए(वे ? क) वचनस्याय(म ? मा)का(रे? रः) द्विवचननिर्देशाद्वा । अन्यतरवचनेनापि मित्रश- ब्देन साहचर्यात् । इदं मित्रावरुणयोर्द्वयोरप्यभिधानम् । मित्रावरुणौ अग्नि पूषणं भगम् आदित्यान्मारुतं च गणम् । अथवा तृतीयार्थेऽत्र द्वितीया । पूर्वय.कवाक्यता । देवेभिरग्न आगहि इन्द्रवाय्वाधैरिति ॥ ३ ॥ १. 'न्ति में', २. 'नस्तव' ग. पाठः ३. 'राग' ख. पाठः ·१०० कन्दस्वामिभाग्य-वेस्टमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.२० २१. वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रवायू । एतान् देवानन! आवह अपिवा कण्वा एतानप्याहूपतेति । मित्रेति मित्रावरुणयोर्ग्रहणमपि वा मित्रस्यैवेति ॥ ३ ॥ प्रवोनियन्तइन्दवोमत्सरामादयिष्णवः । द्रप्सामध्वश्वमूषदः ॥४॥ प्र। वः । भ्रियन्ते । इन्दवः । मत्सराः । मादयिष्णवः । द्रप्साः । मध्वः । चमूऽसदः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । व इति तादर्थ्य चतुर्थी । प्रकृतानां चेन्द्रवाय्वादीनां प्रतिनिर्देशः । युष्मा- कमर्थाय प्रप्रियन्ते । प्रेत्येष समित्येतस्य (स्व ? स्था)ने । संभ्रियन्ते । उपकरप्यन्त इत्यर्थः । अथवा प्रशब्दः स्वार्था एवं ? र्थ एव ।) भ्रियन्त इति हरतेमत्वं 'हृाहेश्छन्दसि हस्येति । अभियन्ते आहवनीयं प्रति प्राप्यन्त इत्यर्थः । के। इन्दवः । कीदृशाः । मत्सराः। मन्दतेस्तृ(णाति प्ति)कर्मण एतद्रूपम् । तृप्तिकराः । मादयिष्णवः । मदी हर्ष (ग्ल ? ग्ले)पनयोः हर्षयितारः । द्रप्साः । रसोऽत्र द्रप्सा उच्यते । रसरूपाः । अन्तर्णीतमत्वर्थो वा सामर्थ्याद् द्रप्सशब्दः । (र)सवन्त इत्यर्थः । अथवा यन्नवं नातिकठिनं तद् द्रप्स उच्यते । नात्यच्छाः बहला इत्यर्थः । मध्वः मधुस्वादा मृष्टाः । चमूषदः चर्म चमूरुच्यते तत्सादिनः ॥ ४॥ वेष्टमाधवीयम्। प्रवः । हविर्धाना युष्मभ्यं प्रभ्रियन्त इन्द्रादिभ्यः इन्दवः । 'इन्दुरिन्धतेर्दाप्तिक- मण' इत्युक्तम् । मत्सराः सोमा भवन्ति मन्दतेस्तृप्तिकर्मणम्तेषां विशेषणं मादयिष्णव इति इप्सा मधुनश्चमससादिन इत्यौपमिकमिति ॥ ४ ॥ इळतेत्वामवस्यवःकण्यासोवृक्तबर्हिषः । हविष्मन्तोअरंकृतः ॥ ५॥ ईळते । त्वाम् । अवस्यवः । कण्वासः । वृक्तबर्हिषः । हवि- मन्तः । अरम्ऽकृतः ॥५॥ । १. 'नायुष्म' ब. पाठः. २. 'भ्यं धि' क. पाठः. ३. 'यि' ख. पाठः, ·तर्पणं वा भ... भ. ४. सू० १४]] प्रथमोऽटक:। स्कन्दस्वामीयम् । ईळते स्तुवन्ति त्वाम् अमिम् अवस्यवः अवनमात्मनः, सोमेन अमेस्तत्कामाः कण्वासः मेधाविनः ऋत्विजः कण्वपुत्रा वा मत्प्रभृतयो वृक्तबर्हिषः स्तीर्णबर्हिषः हविष्मन्तः उपकल्पितहविष्काः अरंकृतः पर्याप्त- कारिणः ॥ ५॥ वेदमाधवीयम ! ईळते । स्तुवन्ति वामग्ने : मनमा . "वा. स्नाणबर्हिपो हविष्मन्तः पर्याप्तकारिणः ।। ५ ॥ घृतपृष्टामनोयुजोयेत्वावहन्तिवहंगः । आदेवान्त्सोमपीतये ॥ ६ ॥ घृतऽपृष्ठाः । मनः ऽयुजः । गे । त्या । वहन्ति ! वह्नयः । आ । देवान् । सोमपीतये ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् : घृतपृष्ठाः । घृ क्षरणदीप्त्योः । घृतं दीप्तं पृष्ठं येषां ते घृतपृष्ठाः । बलवतो वश्वस्य दीप्तिमत् पृष्ठं भवति। मनोयुजः मनसा ध्यातमात्रा ये स्वयमेव युज्यन्ते ते मनोयुजः ये त्वा वहन्ति वह्नयः अश्वाः । वह्रिरित्यश्वनाम । आ देवान् । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽत्राध्याहर्तव्यः । आदेवानिति (चे ? चोप)सर्गात् कर्म- श्रुतेश्व क्रियायोग्य क्रियापदमध्याहर्तव्यम् । तैरावह देवान सोमपीतये ।। ६ ॥ वेक्टमाधवीयम् । धृतपृष्ठा : । अग्नेः पानायाश्वपृष्ठे घृतमास्ने । मनमा युज्यमाना ये वां वहन्त्यश्वा- स्तरावह देवान् सोमपानाय ॥ ६ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे रविंशो वर्ग:।। १ तान्यजत्राँऋतावृधोग्नपत्नीवनस्कृधि । मध्वःसुजिह्वपायय ।। ७ ।। १. 'ने' क. ग. पाठः ·१.२ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. २० २५. तान् । यजत्रान् । ऋतऽवृधः । अग्ने । पत्नीऽवतः । कृधि । मध्वः । सुऽजिह्व । पायय ।। ७ ।। स्कन्दस्वामीयम् । तच्छब्दश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । (यान् देवाना- वाहितो? ये देवा आवाहिता अस्माभिस्तान् । यजत्रान् यष्टव्यान् ऋतावृधः यज्ञस्योदकस्य सत्यस्य वा वर्धयितॄन् हविषा हि स्तुत्या च देवता वर्धन्ते । हे अग्ने ! पत्नीवतस्कृधीति पत्नीसंयुक्तान् कुरु । पत्नीरप्येषामावहेत्यर्थः । भोह्य च । (मध्वः) षष्ठीनिर्देशादत्रैक (शेष? देश)मिति शेषः । द्वितीयार्थे वा षष्ठी। मधुस्वा(दध्यैषं ! दो मधु त)स्यैकदेशं स्वांश(लक्षण ?)लक्षणं (मधुस्वाद!) मधुस्वादं वा सोमं हे मुजिब ! सुवाक् ! शोभनजिह्वाख्यावयवो वा (वय ? पायय) ॥ ७ ॥ बेङ्कटमाधवीयम्। तान्यजत्राँ । नान् यष्टव्यान् यज्ञस्य वर्धयितॄन् भग्ने ! पत्नीवतश्च कुरु । कृत्वा च सोमं सुज्वाल! पायय ॥ ७ ॥ येयजत्रायईड्यास्तेनेपिबन्तुजिह्वया । मधोरग्नेवषट्कृति ।। ८॥ ये । यजत्राः । ये । ईड्याः । ते । ते । पिबन्तु । जिहया । मधोः । अग्ने । वषट्कृति ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । (द्वे ?) ये यष्टव्या ये च ईड्याः स्तुत्या देवास्ते (ते) तव स्वभूतया जिह्वया पिबन्तु । अग्निमुखा हि देवाः । तेऽमेरेव जिह्वया पिबन्ति, न स्वया । वारनाम वा जिह्वाशब्दः, हेतौ च तृतीया । तव वाचा हेतुना त्वयोच्यमाना इत्यर्थः । किं पिबन्तु । उच्यते । (मेधा ? मधोः) सोमस्यैकदे (श. ? शं), स्वांशलक्षणं मधु वा, सोमं वा हे अग्ने ! वषट्कृति वषट्कारकाले ॥ ८ ॥ १ १. 'हा पा' ग. पाठः.

·१०३ -- ? म. १. भ. ४. सू. १४] प्रथमोऽधकः । वेष्टमाधवीयम् । ये यजत्राः । ये यया ये चेड्या 'मनुष्या वा डेन्या: पितरो नमस्या देवा यशिया' इति ब्राह्मणम् । ते नव जिह्वया सोमरस वपटकृतं हुतं पिबन्तु ॥ ८ ॥ आकींमूर्यस्यरोचनाद्विश्वान्देवाउपर्बुधः । विप्रोहोतेहर्वक्षति ॥९॥ आकीम् । सूर्यस्य । रोचनात् । विश्वान् । देवान् । उषःऽबुधः। विनः । होता । इह । वक्षति ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । आकीमिति निपात(अद? आठ) वक्षतीत्ये(ते)नाल्यातेन सम्बन्धयि- तव्यः । सूर्यसम्बन्धिनो रोचना(द्) रोचनादीप्ताद् घुलोकादादित्यमण्डलाद् वा विश्वान् देवान् उषर्बुधः उषःकाले यागगमनार्थं ये बुध्यन्ते त उपर्बुधः तान् । विप्रो मेधावी होता वा अग्निः इह यज्ञे आवक्षति । लोडर्थेऽयं पञ्चमो लकारः । आवहतु ॥ ९ ॥ वेष्टमाधवीयम् । आकी। सूर्यस्य दिव आवहत्वग्निः सर्वान् देवान् प्रातः प्रबुद्धान् मेधाव्यत्र ॥९॥ विश्वेभिःसोम्यंमध्वग्नहन्द्रेणवायुना । पियामित्रस्यधामभिः ॥ १० ॥ विश्वेभिः । सोम्यम् । मधु । अग्ने । इन्द्रेण । वायुना । पिब । मित्रस्य । धामभिः । ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । विश्वेभिः सर्वैः सह सोम्यं सोममयं मधु हे अमे ! पिब(त् सा ) रसोऽत्र द्रवत्वसामान्यान्मृष्टत्वसामान्याञ्च मधूच्यते । इन्द्रेण वायुना मित्रस्य १, 'येति च स्तोतन्या म' क. पाठः., 'येति चे' ख. पाठ:. २. 'ज्या' ग. पा. ३. 'प' स. पाठः, ४. 'यदि' ब. पाठ:. 'र्यादि' ग. पाठ:

·१.४ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [भ० १. व० २७. च धामभिः । धामशब्दस्तेजोवचनो वा । अथवा धामानि (त्रया ? त्री)णि भवन्ति, स्थानानि नामानि जन्मानीति । धामभिश्चात्र तत्सम्बन्धो मित्र एव लक्ष्यते । मित्रस्य यानि तेजांसि स्थानानि नामानि जन्मानि वा तैः सम्बन्धे- नैव मित्रेणैव सहेत्यर्थः ॥ १० ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । विश्वेभिः सोम्यम् । अग्ने ! विश्वैर्देवैः सह सोममयं मधु पिबेन्द्रवायुभ्यां मित्रस्य च सर्वैः तेजोभिः । देवानां बहूनि धामानि भवन्ति । यैस्तत्र सन्निधानं कुर्व- न्तीति वक्ष्यामः ॥ १० ॥ त्वंहोतामनुर्हितोग्नेयज्ञेषुसीदसि । सेमंनोअध्वरंयज ॥ ११ ॥ - त्वम् । होता । मनुःऽहितः । अग्ने । यज्ञेषु । सीदसि । सः । इमम् । नः । अध्वरम् । यज ॥ ११ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । (सेमन ? सेममिति) तच्छब्दाद्यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यस्त्वं होता मनु- हिंतः मनुना प्रजा(पतिना) निहितः मनुष्येषु वा निहितः मनुष्येभ्यो वा नि- हितः । हे अग्ने ! यज्ञेषु सीदसि यो होतृत्वं कर्तुं यज्ञेषु सीदसीत्यर्थः । सः इमं नः अध्वरं यज्ञं होतृत्वेन निषध यज ॥ ११ ॥ चेटमाधवीयम् । त्वं होता । त्वं हाता मनुष्यनिहितोऽने ! यज्ञेषु सीदास । स त्वमस्माकमिम यज्ञं यज॥ युक्ष्वाथरुषीरथेहरितोदेवरोहितः । ताभिर्देवाइहावह ॥ १२॥ युक्ष्य । हि । अरुषीः । रथे । हरितः । देव । रोहितः । ताभिः । देवान् । इह । आ । वह ॥ १२ ॥ -- - 1. 'भ्यामिन्द्रस्य' क. ग. पाठः.

·मं० १. भ. ४. सू. १५] प्रथमोऽष्टकः । स्कन्दस्वामीयम् । हीति पदपूरणः । युक्ष्व अरुषीः। ....चतेर्वोचते वा पूर्वस्य( ? ) अरु- पशब्दो दीप्तवचनः बलव(त्व ? त्त्वा)द् दीप्ताः । अथवा अरुषेति रय्यातीति(:) गतिकर्मसु पाठादरुषशब्दो गन्तृवचनः, ग(न्तॄन् ? न्त्रीः) । (त्वयुञ्जानि ? क यु- जानाः)। उच्यते । स्वे रथे । हरितः हरिवर्णाः । हे देव! अग्ने! । रोहितः, आदिष्टोपयोजनमेतदग्नेरवानां नामधेयम् । आत्मीया बडबा युक्त्वा च ताभिः देवान् इहावह ॥ १२ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । युक्ष्वाहि । योजय रोचमाना रोहितवर्णा अश्वाः स्वरथे । योजयित्वा च ताभि- रिह देवानावह । आग्नेयं सूक्तमन्ये निपातभाज इति वैश्वदेवं भवति ॥ १२ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे सप्तविंशो वर्गः॥ इन्द्रसोमंपियऋतुनात्वाविशन्त्विन्दवः । मत्सरासस्तदोकसः॥१॥ इन्द्र । सोमम् । पिर्व । ऋतुना । आ । त्वा । विशन्तु । इन्दवः । मत्सरासः । तत्ऽओकसः ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऋतुदेवता । सर्वत्र चतुर्देवता । वक्ष्यमाणा ऋतुसहिता देवताः, देवता न केवलाः । तत्राद्या तावदैन्द्री। हे इन्द्र! सोमं पिब ऋतुना पीयमानाश्च आ त्वा विशन्तु त्वामाविशन्तु त्वदुदरं प्रविशन्त्वित्यर्थः । के । इन्दवः सोमा- (स): । कीदृशाः । मत्सरासः तृप्तिकराः तदोकसः तन्निवासाः सर्वदा त्वदु- दरस्थायिन इत्यर्थः ॥ १॥ वेकटमाधवीयम्। इन्द्रसोमम् । ऋतव्यं सूक्तम् । इन्द्र ! त्वमृतुना सह पिब सोमम् । आख्या- तानुदात्तत्वे कारणमुरुम् । आ विशन्तु त्वां दीप्ताः सोमास्तदेकनिलयास्तस्मिन्नेवेन्द्र ! तिष्ठन्तः ॥१॥ '', २. 'नीनि । उ' ख. पाठः. ३. स्थूस' क. ख. पाठः. ४. सोमं पिब आ', ५. 'न्द्रे' क. ग. पाटा. ! १. । 'ह P ·१०६ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व० २८. मरुतःपिबतक्रतुनापोत्राद्यज्ञंपुनीतन । यूयंहिष्ठासुदानवः ॥२॥ मरुतः । पिवत । ऋतुना । पोत्रात् । यज्ञम् । पुनीतन । यूयम् । हि । स्थ । सुऽदानवः ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऋङ् मारुती । ऋग् द्वितीया मरुद्देवता । हे मरुतः ! पिबत ऋतुना सह। किम् । सामर्थ्यात् सोमम् । कुतः । पोत्रात् पोतुः स्वभूतात् पात्रात् । पीत्वा यज्ञ- मस्मदीयं पुनीतन शोधय(त) व्यपगतदोषं कुरुतेत्यर्थः । (त? क)स्मात् । यूयं हि ष्ठा सुदानवः । हिशब्दो यस्मादर्थे । सुदानुशब्दो दानवचनो दातृवचनो वा । यस्माद् यूयं शोभनदानाः शोभना वा दातारः । तत्र च सम्बोध(न?)नासम्भवात् सुदान(व) इत्यतिरिक्त एव प्रातिपदिकार्थे प्रत्ययेनामन्त्रितप्रथमा । कथम् । प्रतिपाद्यार्थप्रत्यभिमुखीकरणं हि सम्बोधनमुच्यते । तद् यत्र तदर्थः प्रसिद्धोऽर्था- न्तरं प्रतिपाद्यं तत्र सम्भवति । यथा (तं हे ? त्र ह्ये )व मरुतां मरुत्त्वं, यथावा लोके राजन् ! इदं च कुर्विति । यत्र तु तदर्थ एव स्वार्थ वा प्रतिपाद्यते राजा भव य- स्माद् राजासि अतो बुध्यस्व त्वं हि रत्नधा असीति, न तत्र सम्बोधनस्य संभवः । आमन्त्रितविभक्तिश्रुतिसामर्थ्याद यूयं हि छेत्यनेन सुदानव इत्यसम्बन्धासम्भवात् सोमस्य पातारो यज्ञस्य पवितारः इति वाक्यशेषः । यस्माद् यूयं सोमस्य पातारो यज्ञस्य पवितारः स्थ हे सुदानवः ! तस्मात् पिबत सोमं यज्ञं च पुनीतनेति ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । मरुतः पिबत । मरुतः ! पिबत ऋतुना सह पोतुः प्रदीयमानं यज्ञं शोधयत । यूयं हि भवथ सुदानाः ॥ २ ॥ अभियशंगृणीहिनोग्नावोनेष्टः पिबऋतुनो। त्वंहिरत्नधाअसि ॥ ३ ॥ १. 'ती' क. पाठः. २. 'नं सोमं य' क. ग. पाठः. ३. 'म' ख. पाठः, ·म. १. अ० ४. सू०१५) प्रथमोऽटकः । अभि । यज्ञम् । गृणीहि । नः । नाकः । नेष्टरिति । पिब । ऋतुनो । त्वम् । हि । रत्नधाः । अगि ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तथा त्वा(ष्ट्री) । तृतीया ऋक् त्वष्ट्रदेवता । अभिगृणीहि अहो शोभन इत्येवमभिष्टुहि । कम् । यज्ञमस्माकम् । अथवा यज्ञ इति सप्तम्यर्थे द्वितीया । ++ तु कर्तृत्वेनाभिष्टुहि यज्ञे अस्माकम् अस्मान् स्तुव(न्तो ? तो) यज्ञे प्रयु- क्ष्वेत्यर्थः । हे मावः! । मा इति स्त्रीनाम पत्नीभिः स्त्रीभिः (त्व! त)द्वन् ! नेष्टः ! । देवसत्रे किल त्वष्टा नेष्टासीत् । तदपेक्षमिदं नेष्टरि(ति) त्वष्टुः सम्बोधनम् । पिब च ऋतुना सह सोमम् । कस्मात् । त्वं हि रत्नधाः धनानां दाता(रा)सि यस्मात् , पीत्वा च धनमस्मभ्यं दातासीत्यर्थः ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अभियज्ञम् । कुर्वित्यनुज्ञा अभिगिरणम् । अनुमन्यस्वास्माकं यज्ञं देव ! पत्नीवन् ! नेष्टः ! । पिब च सोममृतुना । त्वमसि रत्नानां दाता त्वष्टा नेष्टोक्त इति ॥ ३ ॥ अग्नेदेवाइहावहसादयायोनिषुत्रिषु । परिभूषपिवऋतुना ॥ ४॥ २ अग्ने । देवान् । इह । आ । वह । सादय । योनिषु । त्रिषु । परि । भूष । पिर्व । ऋतुना ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । आमेयी । चतुर्थी ऋग् (अमि) देवता । हे अमे! देवान् इहावह आहूय च सादय उपवेशय योनिषु स्थानेषु त्रिषु सवनाख्येषु । (स्वा ? सा)दायत्वा च परिभू(य? ष) परिपूर्वो भवतिः परिग्रहे । यथा यागार्थ परिग्रहीतव्यं तथा परिगृहाण यजेत्यर्थः । अथवा भूष(य?) अलङ्कार इत्यस्यैतद्रूपं, परिभूष स्व- मण्डलदेवान् । स्वयमपि च (विश्व पिब) ऋतुना सह सोमम् ॥ ४ ॥ २. 'च मे सो' क. पाठः. १. 'ग' ग. पाठः.

·१०८ स्कन्दस्वाभिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता संहिता । [अ १. व. २८. वेङ्कटमाधवीयम् । अग्ने देवाँ । अग्ने ! देवानिहावह । सादय च सवनाख्या त्रिस्थाने । अल. कुरु च यज्ञं । पिब च सोममृतुना ॥ ४ ॥ ब्राह्मणादिन्द्रराधसःपिवासोममृत॒रनु । तवेद्धिसख्यमस्तृतम् ॥५॥ ब्राह्मणात् । इन्द्र । राधसः । पिर्व । सोमम् । ऋतून् । अनु । सर्व । इत् । हि । सख्यम् । अस्तृतम् ॥५॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्रयेवं पञ्चमी । (गृहाण यजेत्यर्थः अथवा भूषय :) (पञ्चमी) ऋगि- न्द्रदेवता । ब्रह्मशब्दोऽत्र ब्राह्मणाच्छंसिनि वर्तते । तस्य स्वभूतात् ब्राह्मणात् हे इन्द्र! राधसः धनात् पात्राख्यात् पिब सोमम् ऋतून् अनु ऋतूनां पश्चाद् ऋतुभिः पीत इत्यर्थः । तस्मात् तवे(धि ? द्धि) इच्छब्दः पादपूरणः । यस्मात् तव सख्यम् अस्तृतम् अहिंसितम् । न कश्चिद्धिसितुं (शक्नोति । स्थि(र)सख्योऽसीत्यर्थः ॥ ५॥ वेङ्कटमाधवीयम् । ब्राह्मणादिन्द्र । ब्राह्मणाच्छंसिनः सोममिन्द्र ! पिब सहर्तुभिः । तव हि सख्य- मृतुभिर्न विच्छिद्यते ॥५॥ . युवंदक्षंधृतव्रतमित्रावरुणदूलभम् । ऋतुनायज्ञमाशाथे ॥६॥ युवम् । दक्षम् । धृतव्रता । मित्रावरुणा । दुःऽदर्भम्. । ऋतुना । यज्ञम् । आशाथे इति ॥ ६॥ १. 'वच प' ख. पाठः. २. 'वस' क. पाठः, ३. 'च्छि' ख. पाठः.

·म. १. अ० ४. सू० १५ प्रथमोऽष्टकः । स्कन्दस्वामीयम् । मित्रावरुणयोः (षष्ठी) । षष्ठयमित्रावरुणदेवता । युवमिति षष्ठ्यर्थे प्रथमा । युवयोः दक्षं बलं धृतवत! मित्रावरुण ! । उभयत्र द्विवचनादेशाकारस्य छान्दसं सांहितं ह्रस्वत्वम् । व्रतमिति कर्मनाम । धृतानि सर्वकर्माणि स्वकर्माणि वा याभ्यां तौ धृतव्रतौ सर्वकर्मणां हेतुभूतौ स्वकर्मणां वा नित्यमनुप(दा)तारौ इत्यर्थः । मित्रावरुण दूलभम् । द(माह्मो ? नो)तेर्वधकर्मण एतद्रूपम् । दुईणम् । युव - योर्बलं न कश्चिदपि जेतुं शक्नोतीत्यर्थः । यावीदृशौ स्थः ता(नां? तुना) सह यज्ञमाशाथे । लोडर्थेऽयं लट् । अश्नुवाथां व्याप्नुतम् । यज्ञे सोमं (पा? पिब)त- मित्यर्थः ॥ ६ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। युवं दक्षं । युवां प्रवृद्धं मृतकर्माणो मित्रावरुणौ ! शत्रुभिर्हिसितुमशक्यं यज्ञ. मृतुना सहानशाथे ॥ ६ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे अष्टाविंशो वर्गः॥ २ द्रविणोदाद्रविणसोग्रावहस्तासोअध्वरे । यज्ञेषुदेवमीळते ॥ ७॥ द्रविणःऽदाः । द्रविणसः । ग्रावऽहस्तासः। अध्वरे । यज्ञेषु । देवम् । ईळते ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । चतस्रो द्रविणोदसः । सप्तम्याद्याश्चतस्र ऋचः द्रविणोद(स्य ? सः)ईळत इत्यम्य स्तुत्यापेक्षत्वाद् देवतानां च स्तुत्यत्वाद् द्रवि गोदःशब्दस्य च देवतावचनत्वात् । द्रविणो(दा) द्वितीयार्थ प्रथमा । द्रविणोदसम् । द्रविणसः द्रविण(इ ? मिति धननाम, एतदिच्छ(ति ? न्ति) द्रविणस्य(न्तीत्यपि ?न्तीति क्यचि) सुगागमः । द्रविणस्युर्विप(न्य ? य)य इति यथा । द्रविणस्यतेः छान्दस- त्वात् विप् विपि चाधुदात्तत्वम् । द्रविणसाधनका(म ? मा) इत्यर्थः । ग्रावह- १. 'त्वम् । कर्मा', २. 'छ', ३, भिरभि(हिं)सितुं' ख. पाठः.

·3 ११० स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाषवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व० २९. स्तासः गृहतिाभि(ष्ट ? ष)वग्रा(व ? वा)ण ऋत्विजः । अध्वरे यज्ञेषु । अध्वरशब्दो- ऽत्र ध्वरतेहिंसाकर्मणः क्रियाशब्दः, न यज्ञनाम । व्यत्ययेन चैकवच(न? नम्)। साद्गुण्याद् रक्षआदिभिरहिंसितेषु यज्ञेषु । अथवा अध्वरशब्दः समस्तज्योति- ष्टोमादिवचनः । यज्ञशब्द(स? स्त)दवयवभूताभ्यासविशेषवचनः । ज्योतिष्टो- मादावध्वरे येऽभ्यासविशेषाख्या यज्ञास्तेपु । देवं दातारं दीप्तं वा । ईळते स्तु- वन्ति ॥७॥ वेङ्कटमाधवीयम् । द्रविणोदाः । द्रविणोदा द्रविणसो धनस्य दाता भवति । तं ग्रावहस्तासो यज्ञेषु देवं स्तुवन्ति । यज्ञेप्वध्वर इत्यनयोरर्धर्चभेदात् सङ्गतिः । यास्कस्त्वाह द्रविणोदाः यस्त्वं दविणसादिन इति वा द्रविणसस्तस्मात् पिबत्विति वा । यज्ञेषु देवमीळते याचन्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूजयन्ति वेति ॥ ७ ॥ द्रविणोदाददातुनोवसूनियानिविरे । देवेषुतावनामहे ॥ ८॥ द्रविणःऽदाः । ददातु । नः । वसूनि । यानि । शृण्विरे । देवेषु । ता । वनामहे ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्रविणोदा ददातु अस्मभ्यं वसूनि यानि शृण्विरे । लडर्थेऽयं लिट् कर्मणि च । श्रूयन्ते । उत्कृष्टत्वात् प्रभूतत्वाच्च सर्वलोकप्रका(शानि) भवन्तीत्यर्थः । वयमपि देवेषु । संप्रदानस्येयमधिकरणत्वेन विवक्षा 'सममब्राह्मणो?णे) दा- नमिति यथा । देवेभ्यः । तानि हवीरूपाणि कृत्वा वनामहे । वनतिरत्र सामर्थ्याद् दानार्थः । 'वंस्वानो वार्यापुर्वि'ति यथा । दद्म इत्यर्थः । अथवा वनिर्हि संभक्त्यर्थ एव । देवेप्विति 'निमित्तात् कर्मसंयोग' इत्येवं सप्तमी चर्मणि द्वीपिनं हन्तीति यथा । देवार्थं संभजामहे देवान् यष्टुं परिगृहीम इत्यर्थः ।। ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । द्रविणोदाः । द्रविणोदा ददात्वस्मभ्यं वसूनि गवादीनि यानि विश्रुतानि । तानि वयं देवेषु स्थितानि द्रविणोदसं याचामहे । स तत आदाय नो ददातु ॥ ८॥ १. 'णोदसा' क., 'णसः दीन' ख. पाटः. २. 'नवानि' ख.पा. २ ·म. १. अ० ४. सू० १५]] प्रथमोऽटकः। १११ द्रविणोदाःपिपीपति जुहोतप्रचतिष्ठत । नेष्टाहतुभिरिष्यत ॥ ९॥ द्रविणःऽदाः । पिपीषति । जुहोत । प्र । च । तिष्ठत । नेष्ट्रात् । ऋतुऽभिः । इष्यत ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्रविणोदाः पिपीषति पि(ब)तेश्छान्दसत्ता(दी ! दी)त्वं, पिपासति पातु- मिच्छति सोमम् । एतद् ज्ञात्वा जुहोत अध्वर्यवः! । प्र च तिष्ठत प्रतिष्ठ(त्वं ? ध्वं) च । (जुहोत!) सोमं हुत्वा चाहवनीयदेशात् सदः प्रतिगच्छे(न्ती ? ते)त्यर्थः । कुतः पिपासति । उच्यते । नेष्ट्रात् नेष्टुः स्वभूतात् पात्रात् । नच केवल: । किं तर्हि । ऋतुभिः, ऋतुभिः सह । इप्यत । इषु गतौ । ग(ता? च्छत)। मा विळम्बध्वमित्यर्थः ॥ ९ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । द्रविणोदाः । द्रविणोदाः सोमं पातुमिच्छति । ततो जुहोताध्वर्यवो हविर्धानात् प्रतिष्ठत च नेष्टुः स्वभूताच्चमसातुभिः सह यलुमिच्छनः ॥ ९ ॥ .. यत्वातुरीयमृतुभिर्द्रविणोदोयजामहे । अधस्मानोदर्भिव ॥ १० यत् । त्वा । तुरीयम् । ऋतुऽभिः । द्रविणःऽदः । यजामहे । अध । स्म । नः । ददिः । भव ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यदिति निपातो यस्मादर्थे । यस्मात् त्वाम् । तुरीयं, यजामह इत्येतक्रियाविशेषणमेतत् । पूर्वद्रविणोदोदेव(त्याग्रायत्रा ? तात्रया)पेक्षश्चात्र १. 'च्छेत्य' ख. पाठः.

·११२ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व. २९. तुरीयव्यपदेशः । चतुर्थमिदमृतुभिः सह हे द्रविणो(दा? दो!) यजामहे । अध स्म । अधेति तस्मादर्थे । स्मशब्दस्तु पदपूरणः । तस्मान्नः अस्मभ्यं ददित धनानि भव त्वम् ॥ १० ॥ वेङ्कटमाधर्वायम्। यत्त्वा तुरीयम् । यदा त्वां चतुर्थमप्यतुभिः सह द्रविणोदो! यजामहे, त्वमस्माकं भव दाता । स्मेति स्फुटीकरणार्थः ॥ १० ॥ अश्विनापियतमधुदीयग्नीशुचिव्रता । ऋतुना यज्ञवाहसा ॥ ११ ॥ अश्विना । पिबतम् । मधु । दीद्यमी इति दीदिऽअग्नी । शुचि- ऽव्रता । ऋतुना यज्ञऽवाहसा ॥११॥ स्कन्दस्वामीयम् । अश्विन्यकादशी ज्ञेया। एकादश्य(न ? ग)श्विनीदेवता ज्ञातव्या। अश्विना पिबतं मधु सोद्राख्यम् । दीद्यमी, दीव्यतेोतनार्थस्य दीदिः अत्यर्थदी(प्ता ? प्तः)। दीदिरमिः ययोः सम्बन्धी (ता? तो) दीद्य(मि ? मी)। केन सम्बन्धन सम्बन्धी। जन्यतया । कुत एतत् । युवं शक्रा मायाविनेत्यश्विनोररणिमन्थनदर्शनाद् दीप्त- स्यामेर्जनयितारौ । पितरावित्यर्थः । शुचिव्रता शुद्धकर्माणौ । मा च केवला- (येय ? वेव) (पा ? पिब)तम् । किंतर्हि । ऋतुना सह । हे यज्ञवाहसा! अन्तं यज्ञस्य प्रापयितारौ समर्पयितारावित्यर्थः ॥ ११ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अश्विना पिबतम् । अश्विनौ ! पिबतं सोममरण्योद्दीप्तस्याग्नेर्जनयितारौ शुचि- कर्माणावृतुना सह यज्ञस्य वोढारौ ॥ ११ ॥ गार्हपत्येनसन्त्यऋतुनायज्ञनरिसि। देवान्देवयते यज ॥ १२॥ 3 १. 'र्थमृतु', २. 'थ' क. पाठः. ३. 'यम्णो दीप्त' ग., 'रण्ये दीप्त' ख. . पाट:.

·म. १. अ० ४. सू. १५] प्रथमोऽष्टकः । गाहऽपत्येन । सन्त्य । ऋतुनो । यज्ञऽनीः। असि । देवान् । देवऽयते । यज ॥ १२॥ स्कन्दस्वामीयम् । आमेयी (ते ?)द्वादशी । द्वादश्य॒गनिदेवता । गार्हपत्येनेति हेतौ तृ- तीया । गृहपतित्वेन हेतुना । हे सन्त्य ! । 'षणु दा(ने)' इत्यस्यैतद् रूपम् । (द? दा)तरने! । ऋतुना सह । यज्ञनीः यज्ञस्य देवान् प्रति प्रापयितासि । अतो ब्रवीमि, देवान् देवयते देवान् कामयमानस्य ममार्थाय यज ॥ १२ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । गार्हपत्येनं । कथमहं गृहपतिः स्यामिति सन्त्य ! सनोतर्दानकर्मणः, सतां वा हित! ऋतुना सह यज्ञस्य नेतासि सदेवान् यज यजमानाय ॥ १२ ।। इति प्रथमस्य प्रथमे एकोनविंशो वर्गः॥ आत्वावहन्तुहरयोवृषणंसोमपीतये । इन्द्रत्वासूरचक्षसः ॥१॥ आ । त्वा । वहन्तु । हरयः । वृषणम् । सोमपीतये । इन्द्र । त्वा । सूरऽचक्षसः ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्रं त्वनन्तरं सूक्तम् । ऐन्द्रमेतदनन्तरं सूक्तम् । आवहन्तु त्वां हरयः अश्वाः । कीदृशम् । वृषणं वर्षितारम् । किमर्थम् । सोमपीतये । हे इन्द्र! त्वा । षष्ठ्यर्थे द्वितीया । तव स्वभूताः । कीदृशः । सूरचक्षसः । सूर आदित्यः, चक्षो(र्द ? दर्शनम् । सूरस्येव चक्षो येषां ते सूरचक्षसः बलवत्त्वादादित्यवद् दीप्तिमन्त इत्यर्थः । सूर्यदर्शिनो वा सूरचक्षसः ॥ १ ॥ वेष्टमाघवीयम् । आ त्वा वहन्तु । आवहन्तु त्वामश्वा वर्षितारं सोमपानायेन्द्र ! त्वा सुवीर- दर्शना दूरेऽपि पश्य(तः? न्तः)। त्वाशब्दावृत्तिरर्धभेदात् ॥ १॥ १. स्वामीति' क. पाठः. २. 'सि दे' ख. पाठः. ३. 'य' ख. ग. पाठः. ४. 'नाद् दू' ग. पाठः. Q ·। स्कन्दस्वामिभाष्य-वेकटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता ।[अ० १.व. ३०. इमाधानाघृतस्नुवोहरीइहोपवक्षतः । इन्द्रसुखतमेरथे ॥२॥ इमाः । धानाः।घृतऽस्नुवः । हरी इति । इह । उप । वक्षतः । इन्द्रम् । सुखऽतमे । रथे ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्वितीयाश्रुतेरत्र तद्यो(ग्यः) कर्मप्रवचनीयः प्रतिशब्दोऽध्याहार्यः । इमा धाना घृतस्नुवः । 'प्णु प्रस्रवणे' । अलङ्करणोपस्तरणाभिधारणघृतस्राविणीः प्रति । यज्ञे हि होः ऋजीष भागो धानाश्च । अत इदं तद्भागेन धानादिभिर्होः प्रोत्साहनार्थं न देशोपलक्षणम् । हरी इन्द्राश्वौ । इह कर्मणि । उपवक्षतः । उपे(त्ये ? ति) आ इत्यतस्य स्थाने । लोडर्थे च पञ्चमो लकारः । आवहताम् । इन्द्रम् । कम् । सुखतमे रथे । सप्तमीनिर्देशात् स्थितमिति वाक्यशेषः । तृतीयार्थे वा सप्तमी, सुखतमेन रथेन ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इमा धानाः । इन्द्राश्वयोर्भागधेयभूता इमा धाना उपस्तरणाभिधारणाभ्यां घृत. प्राविण्यः । तदर्थमश्वाविन्द्रमिह सुखतमे रथे स्थापयित्वोपवक्षतः ॥ २ ॥ इन्द्रप्रातहवामहइन्द्रप्रयत्यध्वरे । इन्द्रंसोमस्यपीतये ॥ ३ ॥ इन्द्रम् । प्रातः । हवामहे । इन्द्रम् । प्रऽयति । अध्वरे । इन्द्रम् । सोमस्य । पीतये ॥ ३॥ स्कन्दस्वामीयम् । प्रातः प्रक्रमकाले हवामहे इन्द्रमे(व) प्रयति प्रवृत्ते । अध्वरे यज्ञे । कीह(शे ? शम् ) । इन्द्रम् । 'इदि परमैश्वर्य', सुष्ठु ईश्वरम् । पुनरिन्द्रशब्दश्रुति- प्तामर्थ्यात् समाप्यमान इति वाक्यशेषः । इन्द्रमेव समाप्यमाने यज्ञे । किमर्थ सोमस्य पीतये ॥ ३ ॥ १. 'गोप' क. ख. पाठ:. ३. 'तिगच्छति' क. २. 'मंशावश्वा' क. पाठः. पाठः.

·म. १. अ० ४. सू. १६] प्रथमोऽष्टकः। वेङ्कटमाधवीयम् । or इन्द्रं प्रातः । इन्द्रं प्रातः वर्तमाने यज्ञे सोमपानार्थ हवामहे । पुनरिन्द्रामिति पुरणम् ॥ ३॥ उपनःसुतमार्गहिहरिभिरिन्द्रकेशिभिः । मुतेहित्वाहवामहे ॥ ४ ॥ उप । नः । सुतम्। आ। गहि । हरिभिः । इन्द्र । केशिऽभिः । सुते । हि । त्वा । हवामहे ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नः अस्माकं स्वभूतं सुतं सोमम् उपागहि उपागच्छ हरिभिः । हे इन्द्र ! केशिभिः केशवद्भिः प्रलम्बकेसरैः । कस्मात् । सुते हि यस्माद् अभिषुते सोमे त्वां वयं हवामहे यन्ता(र)माह्वयामः ।। ४ ।। वेङ्कटमाधवीयम् । * उत्तरा निगदसिद्धा ॥ ४ ॥ सेमनःस्तोममागापेदंसवनंसुतम् । गौरोनतृषितःपिब ॥५॥ सः । इमम् । नः । स्तोमम् । आ । गहि । उप । इदम् । सव- नम् । सुतम् । गौरः । न । तृषितः । पिब ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । स इमं नः अस्माकं स्वभूतं स्तोमम् आगहि उपागच्छ इदं सवनं, सवनमिति यज्ञनाम, इमं च यज्ञम् । सुतमभिषुतं च सोमम् । अ(थ)वेदं सवनमिति सप्तम्यर्थे प्रथमा । अस्मिन यज्ञे स्तोमं सुतं च सोममुपागच्छ । १. 'क प्रव' ख. पाठः. २. 'भिः प्र' क. पाठः. ३. 'प्रथै यज्ञस्तो' क. ख. पाठः. * उत्तरा 'उप न'.इति चतुर्थी ऋक् ।

·११६ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १. व० ३१.
उपागत्य च गौरो न तृषितः । गौर इत्युत्तरपदलोपो द्रष्टव्यः भीमसेनो भीम
इति यथा । गौरखर इव, यथा गौरः खरस्तृषितः उदकं पिबेत् तद्वत् पिब
सोमम् ॥ ५॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
सेमनः । स त्वमिममस्माकं स्तोममागच्छ । आगत्य चेमं सुतं सोमं तृषितो
गौरमृग इवोदकमुपपिब ॥ ५ ॥
इति प्रथमस्य प्रथमे त्रिंशो वर्गः॥
इमेसोमासइन्दवःसुतासोअधिवर्हिषि ।
तॉइन्द्रसहसेपिब ॥ ६॥
इमे । सोमासः । इन्दवः । सुतासः । अधि । बर्हिषि । तान् ।
इन्द्र । सहसे । पिब ॥ ६॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
इमे सोमासः । इन्दवः इ(न्धि ? न्धे)ीप्तिकर्मण एतद्रूपम् । स्वया
दीप्त्या दीप्ताः सुतासः अधिबर्हिषि बर्हिषः उपरि । तान् हे इन्द्र! । सहसे,
बलनामैतत् , तादर्थे चतुर्थी, आत्मनो बलार्थ पिब ॥ ६ ॥
वेकटमाधवीयम् ।
इमे सोमासः । इमे सोमा दप्तिा: सुता बहीष्यध्यासते । तानिन्द्र ! बलाय
पिब ॥६॥
अयंतेस्तोमोअग्रियोहृदिस्टगस्तुशन्तमः । .
अथासोमंसुतंपिव ॥७॥
अयम् । ते । स्तोमः । अग्रियः । हृदिऽस्पृक् । अस्तु । शम-
ऽतमः । अर्थ । सोमम् । मुतम् । पिब ॥ ७ ॥

·११७ - मं• १. अ. ४. सू. १६] प्रथमोऽटकः। स्कन्दस्वामीयम् । अयं तवास्मत्कृतः स्तोमः अग्रियः प्रधानभूतः हृदिस्पृगस्तु हृदयस्य स्प्रष्टास्तु तुभ्यं रोचतामित्यर्थः । लोकेऽपि हि यद् रोचते तद् हृदयं स्पृश- तीत्युच्यते । अथवा हृदयस्पर्शेन (न?) वात्रावधारणम् (वक्ष्य ? उच्यते । चित्तेन त्वयावधार्यतामित्यर्थः । कीदृशः । शंतमः सुखतमः । अथ अनन्तरं च सुतं सोमं पिब ॥ ७॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अयं ते । अयं नव स्तोमो मुख्यो हृदिम्गस्तु सुखतमः । अथ सोमं सुतं पिब ॥ ७ ॥ विश्वमित्सवनंसुतमिन्द्रोमदायगच्छति । वृत्रहासोमपीतये ॥ ८ ॥ विश्वम् । इत् । सवनम् । सुतम् । इन्द्रः । मदाय । गच्छति । वृत्रहा । सोमपीतये ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । सवनमिति यज्ञनाम । विश्वं सवनमिति चोभयत्र सप्तम्यर्थे प्रथमा । इच्छब्दः पदपूरणः । सर्वस्मिन् यज्ञे । सुतं सोमं प्रतीन्द्रो गच्छति वृत्रहा । किमर्थम् । मदाच्च सोमपीतये मदार्थं यत् सोमपानं तदर्थम् । अथवा मदायेत्येतत् सुतमित्यनेन सम्बध्यते । मदार्थमभिपुतोऽयं सोमस्तस्यार्थ(मि? इ)ति ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । विश्वमित् । विश्वमेव सुतं सोममिन्द्रो मदार्थं गच्छति शत्रुहा सीमपानार्थम् । पानेन मदो भवति ॥८॥ सेमन्नाकाममापृणगोभिरश्वैःशतक्रतो । स्तवामत्वास्वाध्यः ॥ सः । इमम् । नः । कामम् । आ । पृण । गोभिः । अश्वः । शतक्रतो इति शतक्रतो । स्तवाम । त्वा । सुऽआध्यः ॥९॥ १, 'यस्माद् रो' क. पाठः. २. 'थमाग' ख. पाठः.

·११८ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. ३० ३२. स्कन्दस्वामीयम् । स त्वम् इमं नः कामम् इच्छाम् आपृण । 'पृण प्रीणने' । आप्रीणय तर्पय पूरयेत्यर्थः । केन। गोभिरश्वैश्च । हे शतक्रतो! बहुकर्मन् ! बहुप्रज्ञ ! वा स्तवाम त्वा । सेमन्न इति तच्छब्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यं त्वां स्तुतवन्तो वयं स्वाध्यः, आध्यानं आधीः प्रार्थना, शोभनप्रार्थनाः ॥९॥ वेङ्कटमाधवीयम् । सेमन्न: । स त्वं गवादिभिरिममस्माकं काममापूरय शतकर्मन्! स्तवाम त्वा सुख- २ कर्माणः ॥९॥ इति प्रथमस्य प्रथमे एकत्रिंशो वर्गः ॥ इन्द्रावरुणयोरहसम्राजोरवआवृणे । तानोमुळातईदृशे ॥१॥ इन्द्रावरुणयोः । अहम् । सम्राजोः । अवः । आ । वृणे । ता । नः । मृळातः । ईदृशे ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्रावरुणमुत्तरम् । उत्तरं सूक्तमैन्द्रावरुणम् । इन्द्रावरुणयोरहं संराजोः सम्यग्दीप्तयोः स्वभूतं अवः, अव(:) पालनम् , आवृणे प्रार्थये । एतद् ज्ञात्वा ता तौ नः अस्मान् मुळातः । 'मृड सुखने' लोडर्थे च पञ्चमो लकारः । अवस्संपादनेन सुखयतः । ईदृशे प्रार्थनाविशे(षाद् ? षे) । वर्तमानानिति शेषः ॥ १॥ वैङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रावरुणयोः । इन्द्रावरुणयोरहं सर्वेषामीश्वरयोः पालनमावृणे । तौ मृळयेता- मस्मानीदृशे स्तोत्रे । यद्वा ईदृशेनावसेति ॥१॥ गन्ताराहिस्थोवसेहवं विप्रस्यमावतः। धाराचर्षणीनाम् ॥ २॥ १. 'नाः । पृणते प्रार्थये ॥' (?) क. ख. पाठः. २. 'सुक' क. ग. पाठः.

·११९
म. १.अ. ४. सू० १७]
प्रथमोऽटकः।
गन्तारा । हि । स्थः । अवसे । हवम् । विप्रस्य । माऽवतः ।
धारी । चर्षणीनाम् ॥ २॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
हीति पदपूरणः । गन्तारा गमनशीलौ युवां स्थः अवसे पालनाय
हवम् आह्वानं विप्रस्य मेधाविनः मावतः मत्सदृशस्य । धारा धारयितारो च
तैस्तैरुपकारेश्चर्षणीनां मनुष्याणाम् ॥ २ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
गन्तारा हि । गन्तारौ हि भवथो रक्षणार्थमाह्वानं मेधाविनो मत्सदृशस्य, धारको
मनुष्याणाम् । तौ मयि चागच्छतम् ॥ २ ॥
अनुकामतर्पयेथामिन्द्रावरुणरायआ।
तावांनेदिष्ठमीमहे ॥३॥
अनुऽकामम् । तर्पयेथाम् । इन्द्रावरुणा । रायः । आ । ता ।
वाम् । नेदिष्ठम् । ईमहे ॥३॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
अन्विति पश्चादर्थे । सोमस्य च पश्चादनुकामं कामयित्वा तत्पाना-
नन्तरमित्यर्थः । अथवानुशब्दो वीप्सायां कर्मप्रवचनीयः । कामं काममनु
अ(नु)कामं, यदा यदा वयं कामयामहे तदा तदेत्यर्थः । तर्पयेथामस्मान् । हे
इन्द्रावरुण !, द्विवचनादेशाकारस्यदं सांहितं हस्वत्वम् , इन्द्रावरुणौ ! । केन ।
रायः । तृतीयार्थे वा षष्ठीयम् । षष्ठीश्रु(ते)वैकदेशेनेति शेषः । धनेन धनस्य
वात्मीयस्यैकदेशेन । आकारस्तु पदपूरणः । ता रायौ धनेन तर्पणं प्रार्थितवन्तो
वयं तौ वां युवां नेदिष्ठम् इष्टत्वाद् यत् सन्निकृष्टं युवयोधनं तत् ईमहे याचामहे
न यत् किञ्चित् ॥ ३ ॥

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.१० ३२. वेङ्कटमाधवीयम्। अनुकामम् । कामानन्तरमस्मान् धनेन तर्पयेथामिन्द्रावरुणौ ! । तौ वां वयं युवयोरन्तिकतमं धनं याचामहे ॥ ३ ॥ युवाकुहि शचीनांयुवाकुसुमतीनाम् । भूयामवाजदानाम् ॥ ४ ॥ युवाकु । हि । शचीनाम् । युवाकु । सुऽमतीनाम् । भूयाम । वाजऽदानाम् ॥ ४॥ स्कन्दस्वामीयम् । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्माद् युवाकु । युवां कामयत इति युवाकु, युष्मत्पानकाममित्यर्थः । अथवा 'यु मिश्रणे' मिश्रितं वसतीवर्येकधनाभिरद्भिः श्रयणैर्वा । किं पुनस्तत् । सामर्थ्यात् सोमलक्षणं हविः । कस्य । शचीनाम् । शचीति कर्मनाम । सामर्थ्याद् वात्रान्तर्णीतमत्वर्थम् । यागकर्मवतामस्माकं स्वभूतम् । नच सोमलक्षणमेव हविः केवलम् । किं तर्हि । युवाकु युष्मत्कामं युष्मद्गुणमिश्रं वो युष्मत्सर्वगुणसङ्कीर्तनरूपमित्यर्थः । किं तत् । सामर्थ्यात् स्तुतिलक्षणं वचनम् । सुमतीनां, मंतिः स्तुतिः मन्यतेरर्चतिकर्मत्वात् , सुस्तु- तीनामस्माकं खभूतम् । अथवा द्वावपि युवाकुशब्दौ सोमविषयावेव । मि- श्रणार्थ एकः, युप्मत्पानकाममित्येवमर्थोऽपरः । अथवैवमन्यथास्यार्धर्चस्यार्थ- योजना-युवाविति बहुवचनस्य स्थान एकवचनम् । शचीनां सुमतीनामित्यपि तृतीयार्थे षष्ठी । यस्माद् युप्मत्कामाः कर्मभिः शोभनाभिश्च स्तुतिभिः वयम् । यस्मादिति वचनात् तस्माच्छब्दोऽध्याहार्यः । भूयाम वाजदाव्नाम् । भावेऽयं वनिर्द्रष्टव्यः । अन्नदा(ना)नाम् । षष्ठीश्रुतेलब्धारः कर्तारो वेति वाक्य शेषः ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । युवाकु हि । युप्मत्कामो हि पुरुषः यज्ञानां भाजनं भ.ति' युवाकुः सुमतीनां च । वयं च युवयोरन्नस्य दातृणां कर्मणां भाजनं भवाम भूयास्म वेति ४ ॥ ४ ॥ १. 'मिवेत्य' क. ख. पाटः २. वा सर्वयुष्मद्गुण' क., 'वा सर्व युष्मद्गुण' ख. पाठः, ३. 'प्र' ख. पाठः ४. 'णां भा' क. पाटः, ·प्रथमोऽधकः। १२१ म. १. अ. ४. सू० १७] इन्द्रःसहस्रदान्नांवरुणःशंस्यानाम् । ऋतुर्भवत्युक्थ्यः ॥५॥ इन्द्रः । सहस्रदानाम् । वरुणः । शंस्यानाम् । क्रतुः । भवति। उक्थ्यः ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्रः सहस्रदान्नां सहस्रसंख्याकदानानां वरुणः शंस्यानां स्तुत्यानाम- त्यन्तोत्कृष्टानां क्रतुः कर्ता भवति स्तोतृभ्यः प्रभूतानि धनानि ददातीत्यर्थः । कीदृशः । उक्थ्यः प्रशस्यनामैतद् वक्तव्यं प्रशस्यः ॥ ५ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रः सहस्त्रदानाम् । इन्द्रः सहनस्य दातॄणामपि कर्मणां कर्ता भवति। धरुगश्च प्रशंसनीयानां प्रशस्यः । अधिवा स्तोतॄन् सहस्रदानः प्रशस्यांश्च करोति ॥ ५ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमेद्वात्रिंशो धर्गः ॥ तयोरिदवसावयंसनेमनिधीमहि । स्थाहुतप्ररेचनम् ॥ ६ ॥ लयोः । इत् । अवसा । वयम् । सनेम । नि । च । धीमहि । स्यात् । उत । प्ररेचनम् ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । इदिति पदपूरणः । तयोरिन्द्रावरुणयोः । अवसा 'हेताविति तृतीया । तर्पणेन पालनेन वा(म !) हेतुना ताभ्यां तर्यमाणाः पाल्यमानावेत्यर्थः । सनेम संभजेमहि । किम् । सामर्थ्याद् धनम् । निधीमहि च उपभोगातिरिक्तं च १. सदा', २. 'णां क' ख, पाठ:. - R ·१२१ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.१३. निखाय स्थापये(मे)त्यर्थः । स्यादुत परेचनम् । उतेत्यप्यर्थे । प्रकर्षेण यदति- रिच्यते तत् प्ररेचनम् । उपभोगान्निधानाचातिरिक्तनपि स्यादित्यर्थः ॥ ६ ॥ घेङ्कटमाधवीयम् । तयोरित् । इन्द्रावरुणयोरेव रक्षणेन वयं धनं भजेमहि । निधीमहि चोपयुक्ता- यतिरिक्तम् । निहितादतिरिक्तमप्यस्तु ॥ ६ ॥ इन्द्रावरुणवामहंहवेचित्रायराधसे । अस्मान्त्सुजिग्युषस्कृतम् ॥ ७ ॥ इन्द्रावरुणा । वाम् । अहम् । हुवे । चित्राय । राधसे । अस्मान् । मु । जिग्युषः । कृतम् ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्रावरुणौ ! वामहं हुवे । किमर्थम् । चित्राय राधसे चित्रस्य धनस्यार्थाय । चित्रं धनं मह्यं दत्तमिःयर्थः । किञ्च अस्मान् सुजिग्युषः सुष्छु जितवतः शत्रून् कृतं कुरुतम् । अत्मच्छनन्यत्माभिजायतमित्यर्थः ॥ ७ ॥ वेटमाधवीयम्। इन्द्रावरुणा । इन्द्रावरुणौ ! वामहं हुवे चित्राय धनाय । तावस्मान्छन् जितवतः सुष्टु कुस्तम् ॥ ७॥ इन्द्रावरुणननुवांसिर्षासन्ती(ध्वा । अस्मभ्यंशर्मयच्छतम् ॥ ८॥ इन्द्रावरुणा । नु । नु । वाम् । सिसासन्तीषु । धीषु । आ । अस्मभ्यम् । शर्म । यच्छतम् ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नुशब्दयोर्द्वयोरेकः क्षिप्रनाम, पदपूरणोऽपरः । हे इन्द्रावरुणौ ! क्षिप्रं वां युवां सिसासन्तीषु संभक्तुकामासु धीप्वा, आकारः पदपूरणः, १. 'त् तयोः इ' ग. पाठः.

·म. १. अ. ५. सू० १८] प्रथमोऽष्टकः । कर्मसु । सप्तमीनिर्देशाद् वर्तमानेभ्य इति वाक्यशेषः । युष्मद्देवत्यानि कर्माण्यनु - तिद्भय इत्यर्थः । केभ्यः । अस्मभ्यम् । शर्म गृहं सुखं वा यच्छतं दत्तम् ॥ ८॥ चेकटमाधवीयम् । इन्द्रावरुणा । इन्द्रावरुणौ ! क्षिप्रं वां संभक्तुमिच्छरसु ध्यानृषु स्तोतृष्वस्मभ्यं सुखं प्रयच्छतम् । एको नुः पूरणः ॥ ८ ॥ प्रवामश्नोतुसुष्टुतिरिन्द्रावरुणयांहुवे । यामृधार्थसधस्तुतिम् ॥ ९॥ म । वाम् । अश्नोतु । सुऽस्तुतिः । इन्द्रावरुणा । याम् । हुवे याम् । ऋधार्थ इति । सधस्तुतिम् ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । प्र वामश्नोतु प्रकर्षण युवां व्याप्नोतु सुष्टुतिः शोभना स्तुतिः । हे इन्द्रा- वरुणौ ! यां हुवे । यामिति द्वितीयानिर्देशात् प्रतीति वाक्यशेषः । तृतीयाथै वा द्वितीया । यां प्रति यया वा युवामाह्वयामि । यां च ऋधाथे वर्धयथः । यो यो निजरतुतेः फलं साधयति स तां युनःपुनः कारय(ति) । वर्धयति । कीदृशम् । सधस्तुति, सहहूतयोयुवयोः स्तुतिम् । अथ्वा सधस्तुतिमिति तृती- यार्थे द्वितीया । यया सहस्तुत्या वर्धेथे इत्यर्थः । स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धन्ते ॥ ९॥ घेटमाधवीयम् । प्रवामश्नोतु । प्राप्नोतु वां सुष्टुतिरिन्द्रावरुणौ ! यो स्तुति प्रति वामहं हुवे यो च युवां वर्धयथः सहभूत.म् ॥ ९ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे त्रयस्त्रिशो वर्गः॥ इति प्रथमे मण्डले चतुर्थोऽनुवाकः ॥ सोमानंस्वरणंकृणुहिब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तयाशिजः ॥१॥ ------ १. द्वि' ख. पाठः

·१२४ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.१० ३४
सोमानम् । स्वरणम् । कृणुहि । ब्रह्मणः । पते । कक्षीवन्तम् ।
यः। औशिजः ॥१॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
सोमानमिति चाद्या याः पञ्च ता ब्रह्मणस्पतेः । सोमानमित्यादौ याः
पञ्चर्चस्ता ब्रह्मणस्पतिदेवताः । सोमानं 'षुञ् अभिषवे' अभिषोतारम् । कस्य ।
सामर्थ्यात् सोमस्य नः । स्वरणं 'स्वृ शब्दोपतापयोः' शब्दयितारम् अर्च-
यितारं च । कस्य । सामर्थ्यात् स्तुतीनाम् । यष्टारं स्तोतारं चेत्यर्थः । कृणुहि
कुरु मां धनप्रदानेन । अथवा सर्वत्र यः शब्द्यते स स्वरणः प्रकाश इत्यर्थः ।
अभिषोतारं मां स्वरणं देवमनुष्येषु प्रकाशं कुरु । हे ब्रह्मणस्पते! । कमिव ।
उच्यते । कक्षीवन्तं, लुप्तोपममेतद् द्रष्टव्यं, कक्षीवन्तमिव ऋषिम् । कतमोऽयं
कक्षीवान् । (य? ) उच्यते । य औशिजः उशिक्पुत्रः ॥ १ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
सोमानं स्वरणम् । सोमानं प्रकाशवन्तं कुरु मां ब्रह्मणस्पते! कक्षीवन्तं यस्तथा
कृतवानसि । यः कक्षीवानुशिक्प्रसूतः । स्वरतिः शब्दकर्मेति ॥१॥
योरेवान्योअमीवहावसुवित्पुष्टिवर्धनः ।
सनःसिषक्तुयस्तुरः ॥२॥
यः । रेवान् । यः । अमीवऽहा । वसुऽवित् । पुष्टिवर्धनः ।
सः । नः । सिसक्तु । यः । तुरः ॥२॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
यो ब्रह्मणस्पती रेवान् धनवान् यश्च अमीवहा हिंसितॄणां हन्ता वसुवित्
'विदिलीभे' अपूर्वाणामपि धनानां लब्धा । अथवा विन्दतिरत्र सामर्थ्यादन्त-
णीतण्यर्थः । धनानां लम्भयिता स्तोतृभ्यो दातेत्यर्थः । पुष्टिवर्धनः सर्वप्रकारायाः
पुष्टेर्वर्धयिता । सः नः सिषक्तु सेवतां, यस्तुरः त्वरिता क्षिप्रकारीत्यर्थः । अथवा
यो रेवानित्यादिभिः पुत्रं प्रति निर्दिश्यते । ब्रह्मणस्पतिप्रसादाद् धनवत्त्वादिगुणः
पुत्रोऽस्मान् सचताम् अस्माकं जायतामित्यर्थः ॥ २ ॥

·मं० १. अ० ५. सू. १८] प्रथमोऽहक:। वेङ्कटमाधवीयम् । यो रेवान् । यो धनवान् यश्च रक्षसां हन्ता धनं लम्भवति पुष्टेवविता स भजतामस्मान् यः सर्वदा स्वरते कर्मस्थिति ॥२॥ मानःशंसोअररुषोधूर्तिःप्रण इभस्य । रक्षाणोब्रह्मणस्पते ।। ३ ।। मा । नः । शंसः । अररुषः । धूर्तिः । प्रणक । मत्यस्य । रक्षे । नः । ब्रह्मणः । पते ॥३॥ स्कन्दस्वागीयम् माशब्दः प्रणगित्येतेन सम्बन्धयितव्यः । नः अम्माकं शंसः शंसनं आशंसा विनाशाद्यभिलाषः । अररुषः देवेभ्यो हविधामदातुरयष्टुः स्वभूत- (य? ): । यो हि न यजते स यष्टन् विनश्यन्त्वित्येवमाशंसति । सोऽस्य शंसः । (धूर्ष ? धुर्व तेवधकर्मणः धूर्तिहिँसा हिंसिता वा । स च मा प्रणक् । प्रपूर्वस्य नशेव्याप्तिकर्मण एतद्रूपम् । मा प्रणशत् मा प्रापदित्यर्थः । अथवा- नवग्रहैकपदत्वात् पृचेः सम्पार्थस्यदं रूपं, न प्रपूर्वस्य नशेः । न इति च तृतीयार्थे द्वितीया । मास्माभिः प्रणक् सम्पर्चीत् मास्मान् प्रापदित्यर्थः । कः । शंसः अररुषो धूर्तिश्च । कस्य अररुषः । मर्त्यस्य मनुप्यस्य । रक्ष त्वं नः हे ब्रह्मणस्पते ! ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । मा नः शमः । मास्मानदातुर्मर्त्यस्य कदर्यस्य शंसो न दातुं युष्मभ्यमिच्छामीति वादो हिंसक: प्राप्नोतु धनाभावात् , तथास्मान् त्वं रक्ष ॥ ३ ॥ सावीरोनरिष्यतियमिन्द्रोब्रह्मणस्पतिः। सोमोहिनोतिमय॑म् ॥४॥ सः । घ । वीरः । न । रिष्यति । यम् । इन्द्रः । ब्रह्मणः । पतिः । सोमः । हिनोति । मर्त्यम् ॥ ४ ॥ T १. 'नं शासः आ' क. ख. पाठः.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १. २. ३५. स्कन्दस्वामीयम् । चतुर्थ्यां सोम इन्द्रश्च । चतुर्थ्यांमस्यामृचि सोम इन्द्रश्च देवता न केवलो ब्रह्मणस्पतिः । घ इति पदपूरणः एवार्थे वा । स एव वीर. विक्रान्तः न रिष्यति न हिंस्यते केनचित् । यमिन्द्रो ब्रह्मणस्पतिः सोमश्च हिनोति 'हि गतौ वृद्धौ च' गच्छति वर्धयति वा मयं मनुष्यम् ॥ ४ ।। वटमाधवीयम् । सघावीरः । यमेते युद्ध प्रेरयन्ति स खलु न विनश्यति वीरः ॥ ४ ॥ त्वतंब्रह्मणस्पतेसोमइन्द्रश्चमय॑म् । दक्षिणापात्वंहसः ॥५॥ त्वम् । तम् । ब्रह्मणः । पते । सोमः । इन्द्रः। च । मय॑म् । दक्षिणा । पातु । अंहसः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पञ्चम्या दक्षिणाधिका । पञ्चम्यामभ्यामृचि पूर्वाभ्यस्तिसभ्यो दक्षिणा- धिका । तच्छन्दश्रुतयोग्यार्थसम्बन्धा यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यः स्तौति य- जते च त्वं तं हे ब्रह्मणस्पते ! सोम इन्द्रश्च मर्त्य मनुष्यं दक्षिणा च पातु रक्षतु अंहसः पापात् ।। ५ ।। वेष्टमाधवीयम् । त्वं तम् । त्वं तं ब्रह्मगस्पते! सोम इन्द्रश्च मयं यज्ञस्य पत्नी दक्षिणा च रक्षतु दारिद्यादाहन्तुर्व रक्षसः ॥ ५॥ इति प्रथमस्य प्रथम चतुस्त्रिंशो वर्गः ॥ २ सदसस्पतिमद्भुतंप्रियमिन्द्रस्यकाम्यम् । सनिमेधामयासिषम् ॥ ६ ॥ सदसः । पतिम् । अद्भुतम् । प्रियम् । इन्द्रस्य । काम्यम् । सनिम् । मेधाम् । अयासिपम् ॥ ६॥ १. 'तं ब्र', २. 'त्य दक्षिणा य', ३. 'दहसो वा र' ख. पाठ:. ४. 'क्ष रक्षसः ॥' क. पाठः,

·१२४
म. १. अ. ५. सू. १८] प्रथमोऽष्टकः ।
स्कन्दस्वामीयम् ।
चतस्रः सादसस्पत्याः । सदः प्रसिद्धं यज्ञगृहं तस्याधिपतिः सदसस्पतिः ।
कोऽसौ । अमिः । कुत एतत् । अग्नेः सर्वयज्ञाधिपतित्वात् । आसु चक्षु
यज्ञसाधनहविष्कृतिसमर्थनाद्यमिकर्मदर्शनात् तदेवत्याश्चतस्रधर्वः । सदसस्पति-
मग्निम् । अद्भुतम् । महन्नामैतत् । महान्तम् । प्रियमिन्द्रस्य । तदायत्तत्वाद्धि
यज्ञानां सोमपानार्थिन इन्द्रस्य प्रियः सदसस्पतिः । काम्यं प्रार्थयितव्यं सर्व-
स्तोत्राणाम् । सनि, 'षणु दाने', धनदानम् । मेधां प्रज्ञा च । अयासिषम् ,
'ईमहे यामी'ति याच्याकर्मसु पाठाद यातिर्याच्चाकर्मा, याचे ॥ ६ ॥
वेष्टमाधवीयम् ।
सदसस्पतिम् । सदसस्पतिं महान्तं सखायमिन्द्रस्य कमनीयं धनं प्रज्ञां चायाँ-
चिषम् ॥६॥
यस्मादृतेनमिध्यतियज्ञोविपश्चितश्चन ।
सधीनांयोगमिन्वति ॥७॥
यस्मात् । ऋते । न । सिध्यति । यज्ञः । विपःऽचितः । चन ।
सः । धीनाम् । योगम् । इन्वति ॥ ७ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
यस्माइते येन सदसस्पतिना विना न सिध्यति यज्ञः । कस्य । विपश्चित-
श्चन । विपश्चिदिति मेधाविनाम | चनशब्दोऽप्यर्थे । मेधाविनोऽपि यजमानस्य ।
सः धीनाम् । धीरिति कर्मनाम । सहयोगलक्षणा ? ण)तृतीयार्थे (चतुर्थी ?
षष्ठी) । यागकर्मभिः सह । योग सम्बन्धम् । इन्वति व्याप्तिकर्मायं प्राप्नोति,
यागकर्मभिः सम्बध्यते । सर्वयागकर्माणि करोतीत्यर्थः ॥ ७ ।।
वेङ्कटमाधवीयम्।
यस्माहते । यं विना न सिध्यति यज्ञो विदुपोऽपि स कर्मणां योगं व्यानोति ॥ ७ ॥
आइनोतिहविष्कृतिप्राञ्चंकृणोत्यध्वरम् ।
होत्रादेवेषुगच्छति ॥ ८॥

·१२८ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १. ३० ३५. आत् । ऋनोति । हविःऽकृतिम् । प्राश्चम् । कृणोति । अध्वरम् । होत्रा । देवेषु । गच्छति ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वापीयम् । (आदिति) निपातोऽथशब्दपर्याय आनन्तर्ये । कर्मभिः संयुज्यानन्तरम् । ऋध्नोति । 'ऋधु वृद्धो' । सामर्थ्याचात्रान्तीतण्यर्थः । वर्धयति । हविष्कृति हविष्क्रियाम् । हवींषि सारतो वृद्धानि करोतीत्यर्थः । प्राञ्चं कृणोति प्रकर्ष- गामिनं देवान् प्रति करोति अध्वरम् । होत्रेति वाङ्नाम । तृतीयार्थे चात्र प्रथमा । होत्रया च स्तुतिलक्षणया च वाचा । देवेषु देवान् प्रति गच्छति देवांश्च स्तोतीत्यर्थः ।। ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। आदृश्नोति । गमनालन्तरमेव समर्धयति हविष्करणम् । प्राचं कृणोति यज्ञम् । वाचा च देवेषु गच्छति ॥ ८ ॥ नराशंसंतुष्टममपश्यसप्रथस्तमम् । दिवोनस भग्वसम् ॥९॥ नराशंसा । मुऽधृष्टमम् । अपश्यम् । सप्रथःऽतमम् । दिवः । न । सद्भऽपखसम् ॥ ९ ॥ स्कन्दग्धामीयम् । नराशंसं 'शंस स्तुती' नरैः शस्यत इति नराशंसः प्रकृतः सदसस्पतिरेव । देवतान्तरं वा । तथाह्याह "उक्ता याः सादसस्पत्याश्चतस्रः सदसस्पतिः । तासामन्त्या ऋोका सा नाराशंसी नराशंसः ॥" इति । तं नराशंसं सुधृष्टमं सुलु प्रगल्भतममहमपश्यम् । सप्रथस्तमम् । सप्रथः पृथु । अतिशयेन सप्रथसं सप्रथस्तमम् । कमिव । दिवो न द्युलोकस्येव सम्ब- न्धिनं सद्ममखसम् । सझ सदनमादित्यमण्डलं, तन्मखः महद् यस्य स सद्म- मखाः आदित्यः । मखशब्दो हि 'रेजते अमे पृथिवी मखेभ्य' इत्यादिप्रयोग- दर्शनादपठितमपि महन्नाम । सकारस्तुं तस्यैव छान्दसः उपजनः । पर्यायान्तरं वा सकारान्तं(र!) तं सद्ममखसम् । (आ)दित्यमिवेत्यर्थः ॥ ९॥ १. 'स्तस्यै' ख. पाटः.

·म. १. भ. ५. सू. १९] प्रथमोऽधकः। १२९ वेङ्कटमाधवीयम् । नराशंसम् । नरैः शंसनीयमतिशयेन पृष्टं पश्यामि सर्वनः पृथुतमं द्युलोकस्य सम्बन्धिनमिव सूर्य महनीयसदनमिति ॥ ९॥ इति प्रथमस्य प्रथमे पञ्चविंशो वर्गः।। -- प्रतित्यंचारुमध्वरंगोपीथायग्रहयसे । मरुद्भिरग्नआगहि ॥१॥ प्रति । त्यम् । चारुम् । अध्वरम् । गोऽपीथाय । प्र । हयसे । मरुतभिः अमे । आ । गहि ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । आमिमारुतमुत्तमम् । अध्यायस्योत्तमं सूक्तमानिमारुतम् । प्रतिशब्दो लक्षणे कर्मप्रवचनीयः । त्यच्छब्दस्तच्छब्दपर्यायः । तच्छब्दश्रुतेर्योग्यार्थ- सम्बन्धो यच्छब्दोऽध्यातव्यः । योऽयमस्माभिः प्रकल्पितः तं प्रति । की- शम् । चारुं शोभनम् । अध्वरं यज्ञम् । गोपीथाय, सोमोऽत्र गौरुच्यते, सोम- पानाय । प्रहूयसे प्रकर्षेणाहूयसे । एतज्ज्ञात्वा मरुद्भिः सहामे आगहि ॥ १ ॥ वेङ्कटमाधयिम् । प्रतित्यम् । प्रति चारुमध्वरं मोमपानायाहूयसे । सोऽग्ने ! मरुद्भिः सहागच्छ ॥ १ ॥ *नहिदेवोनमोमहस्तवक्रतुपरः। मरुद्भिरग्नआगहि ॥२॥ नहि । देवः । न । मर्त्यः। महः । तव । क्रतुम् । परः । मरुत्- ऽभिः । अग्ने । आ । गहि ॥ २ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । न देवो नापि मर्त्यः महः महत् तव सकाशात् । टार्थेऽम् । कर्मणा प्रज्ञया वोत्कृष्टः त्वत्तः श्रेष्ठो देवमनुष्येष्वपि न कश्चित् । तस्मान्मरुद्भिरम आगहि ॥२॥ १ 'से अमे' क. पाठः. * एषा ऋक तद्भाप्यं च क- ख-मातृकयोन दृश्यते ।

·१३. स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व. ३६. वेङ्कटमाधवीयम् । नहि देवः । नहि देवो मर्यो वा महतस्तव कर्म तरति ॥ २॥ येमहोरजसोविदुर्विश्वेदेवासोअद्रुहः। मरुद्भिरग्नआगहि ॥३॥ ये। महः । रजसः । विदुः । विश्वे । देवासः । अद्रुहः । मरुत् ऽभिः । अग्ने । आ । गहि ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । रजःशब्दो लोकवचनः उदकवचनो वा। महो रजस इति चोभयत्र द्विती- यार्थे पष्ठी । ये महद् रजसः लोकमन्तरिक्षाख्यम् उदकं वा मेघ विदुर्जानन्ति विश्वे सर्वे देवासः दीप्ता दातारो वा अद्रुहः अद्रोग्धव्या (अ)द्रोग्धारो वा स्तो- तृणां यष्टणां च । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । तैर्मरुद्भिरग्न आगहि- ॥३॥ वेङ्कटमाधवीयम् । ये महः । ये मरुता महान्तं लोकमन्तरिक्षं च जानन्ति व्याता देवा द्रोहरहिता: १ यउग्राअर्कमानृचुरनाधृष्टासओजसा । मरुद्भिरग्नआगहि ॥४॥ ये । उग्राः । अर्कम् । आनृचुः । अनाधृष्टासः । ओजसा । मरुभिः । अग्ने । आ । गहि ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ये उग्राः अन्येनाप्रसह्याः क्रूराः अर्क देवम् । कतम(तिम !)म् । इन्द्रम् । कुत एतत् । 'आर्चन्नत्र मरुतस्तस्मिन्नाजावि'तीन्द्रस्य मरुत्स्तुतिसम्बन्धदर्शनात् । आनृचुः । अ(च)तेः स्तुतिकर्मण एतद्रूपम् । 'वृत्रघ्नं तं प्रहर भगवो जहि वीरयस्वे त्येवमादिभिर्वचनैः स्तुतवन्तः । अत्र चेतिहासः 'त्वां देवा अबिभ्युष' इत्यत्र निदर्शितः । अथवा संवादसूक्तेषु 'कयाशुभी'यादिषु या स्तुति- १. 'कंजा' ख. पाठः. २. 'यान्ति' क. पाठः.

·ये म.१. अ. ५. सू०१९] प्रथमोऽष्टकः। स्तामभिप्रेत्यैतदुच्यते --य उग्रा अर्कमि(न्द्रः न्द्र) स्तुवन्तीति । कीदृशाः । अनाधृष्टासः अनाधर्षिताः अनभिभूतपूर्वाः ओजसा परबलेन । तैर्मरुद्भिः॥४॥ वेकटमाधवीयम् । य उग्राः । य उद्गूर्णा अर्चनीयमिन्द्रमस्तुवन् बलेनान्यरनभिभूताः ॥ ४ ॥ येशुभ्राघोरवर्पसःसुक्षत्रासोरिशादसः। मरुद्भिरग्नआगहि ॥५॥ ये । शुभ्राः । घोरऽवर्पसः । सुऽक्षत्रासः । रिशादसः । मरुत्- ऽभिः । अग्ने | आ। गहि ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । शुभ्राः शोभनाः घोरवर्पसः, वर्प इति रूपनाम, घोररूपाश्च । द्व- योश्चानयोः परस्परविरोधित्वात् कालभेदेन योजना । शोभनाः क्रीडाकाले । घोररूपाः सङ्घामकाले । सुक्षत्रासः सुधन्वानः सुबला वा । रिशादसः क्षेप्तारो हिंसितॄणां प्रतिहिंसितार इत्यर्थः । तैर्मरुद्भिः ॥ ५ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। ये शुभ्राः । येऽलङ्करण: शोभमाना घोररूपा: सुबला रिशतामसितारः ॥ ५ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे षट्त्रिंशो वर्गः ।। येनाकस्याधिरोचनेदिविदेवासआसते । मरुद्भिरग्नआगहि ॥६॥ ये । नाकस्य । अधि । रोचने । दिवि । देवासः । आसते । मरुभिः। अग्ने । आ । गहि ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नाक इत्यादित्यनाम । ये नाकस्याधि उपरि रोचने दीप्ते दिवि अथापि तानद्धि तेन सकृत्स्नवनिगमा भवतीत्येवं दिवोऽवयवो (दिवि ! धु)शब्देनोच्यते। दिवि दिव एकदेशे स्थाने सप्तमे वायुस्कन्धे देवास आसते । तैः ॥६॥ १. 'गी' क. पाठ.. २. ' संस्था' क. ख. पाठः. २ ·१३२ फन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [म. १.५० १५. वेङ्कटमाधवीयम् । ये नाकस्य । य आदित्यस्य रोचने दिवि देवा वसन्ति ।। ६ ॥ यईखयन्तिपर्वतान्तिर समुद्रमर्णवम् । मरुद्भिरग्नआगहि ॥७॥ ये । ईखयन्ति । पर्वतान् । तिरः। समुद्रम् । अर्णवम् । मरुत् - ऽभिः। अग्ने । आ । गहि ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ये ईडयन्ति (ग? ईल)तिर्गतिकर्मा गमयन्ति क्षिपन्तीत्यर्थः । किम् । पर्वतान् शैलान् । तिरः सत इति प्राप्तस्य नामनी । प्राप्ताः सन्तः । के प्रति क्षिपन्ति । उच्यते । समुद्रम् । द्वितीयाश्रुतेः कर्मप्रवचनीयप्रतिशब्दाध्याहारः । पार्थिवं समुद्रं प्रति । कीदृशम् । अर्णवम् उदकवन्तम् । पर्वतक्षपणेन चात्र बल- वत्ता प्रतिपाद्यते । एतदुक्तं भवति ये महाबलाः प्राप्ताः सन्तः पर्वता- नपि समुद्रे क्षेप्तुं समर्था इति । अथवा पर्वतशब्दो मेघनाम । पार्थिवेन च समुद्रेण पृथिव्येव लक्ष्यते । ये गमयन्ति मेघान् वर्षाय पृथिवीं वर्षयन्तीत्यर्थः, मेघान् प्रति प्राप्ताः सन्तः । तैः ॥ ७ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । ये ईलयन्ति । ये चलयन्ति पर्वतान् तिरस्कुर्वन्ति चोदक(व)नंत समुद्रम् ॥७॥ आयेतन्वन्तिरश्मिभिस्तिर समुद्रमोजसा । मरुद्भिरग्नआगहि ॥८॥ आ। ये । तन्वन्ति । रश्मिभिः । तिरः। समुद्रम् । ओजसा । मरुत्ऽभिः । अग्ने । आ । गहि ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । आतानो नाम व्याप्तिः । ये आतन्वन्ति व्याप्नुवन्ति स्वतेजोभिः राश्मिभिः रश्मिभिः तिरः प्राप्ताः पार्थिवमन्तरिक्षं वा । समुद्रशब्दो गन्तरिक्ष- नामापि । नच केवलैः खतेजोभिः । किं तर्हि । ओजसा बलेन च । तैः ॥८॥ १. 'भिः रश्मिभिः । किं' क. पाठा.

·१३३ म. १. अ० ५. सू. १९] प्रथमोऽटक:। वेङ्कटमाधवीयम् । आ ये । ये रश्मिसहशैः प्रत्यक्षमारुतरुदकं बलेन समुद्रं तिर आतन्वन्ति ॥८॥ अभिवापूर्वपीतये सृजामिसोम्यंमधु । मरुद्भिरग्नआगहि ॥९॥ अभि । त्वा । पूर्वऽपीतये । सृजाभि । सोम्यं । मधु । मरुत्- ऽभिः । अग्ने । आ। गहि ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । अभिशब्दोऽत्र 'अभिरभाग' इति लक्षणे कर्मप्रवचनीयः । त्वां प्रति । पूर्वपीतये पूर्वकालप्रवृत्ताय पानाय सुजामि । शुद्धोऽप्यत्र सृजतिः सोपसर्गार्थे द्रष्टव्यः । उत्सृजामि । अनादिकालप्रवृत्तं यत् पानं तदर्थं तुभ्यं ददामीत्यर्थः । किम् । सोम्यं सोममयं मधु । द्रवत्वसामान्यान्मृष्टत्वसामान्याच सोमरसोऽत्र मधूच्यते । एतज्ज्ञात्वा मरुद्भिरग्न आगहि ॥ ९ ॥ वलभीविनिवास्थतामृगागमसंहृतिम् । भर्वध्रवसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथास्मृति ।। इति भर्तृध्रुवसुतस्य स्कन्दस्वामिनः कृती ऋग्वेदभाष्ये प्रथमोऽध्यायः ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । भभि त्वा । अभि सृजामि त्वा पूर्वपानाय सोममयं मधु । सोऽमे! मरुद्भिः सहा- गच्छति ॥ ९ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे सप्तत्रिंशो वर्गः ॥ अक्संहितायाः प्रथममध्यायं व्याकरोदिति । कुशिकानां कुले जातो माधवः सुन्दरीसुतः ॥ इति श्रीवेङ्कटमाधवार्यविरचिते ऋक्संहिता. व्याख्याने प्रथमे प्रथमोऽध्यायः ॥ ३. 'धु । अग्ने' क. पाठ:. ४. 'ति यः ॥' १., २. 'ध्रु' क. ख. पाठः. ग. पाठ:.

·No text on this page.

·स्मृतवाक्याद्यनुक्रमणी। पुटम् ऋक् वाक्यान ग्रन्थनाम ग्रन्थकर्तृनाम १ ... -- " " " " " " " 'दैव्या शमितार आरभध्वम्' 'इदमहम वसोः सदने कोदाराम' 'युवा सुवासाः' 'आ त्वा रथं यथोतये' 'ब्रह्मजज्ञानम्' 'तदद्य वाच: प्रथमं मसीय' 'आपो रेवतीः' 'यो ह वाविदिताःयच्छन्दोदैवत- ब्राह्मणेन --' 'ऋषिराधो मधुच्छन्दः 'आग्नेयं प्रथमं सूक्त- 'यज्ञो वै यजमान:' 'अग्निवै देवानां होता' आर्षेयबा. ... झणम् ... , ... श्रुतिः my " ... पाणिनि .. .... ऐतिहासिकाः ८ ११ १२ ... ... ... ... " ... " 'मा नः शंसो अररुषः' 'इन्द्र सोमं पिब' 'ओषध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यञ्चः ६ | सांवत्सरिक सत्रं प्रजाकाम: १ 'पृथग्देवत्याः सप्तात उत्तरे 'जरते हयति' ३. 'पवृक्षोमययति' 'जिगातीन्वति' ४ | 'तृच ऐन्द्रवायवः' 'मैत्रावरुणः' 'अहोरात्रे वै मित्रावरुणा--' ३ | 'सत्यावेव नासत्यो 'सत्यस्य प्रणेतारौ' ४ । 'ऐन्द्रोऽयं पश्चमातृचः' 'वारेण शश्वता तना' 'तना पुनान आयुषु' ... ... " ब्राह्मणम् २० और्णवाभः " " आग्रायणः " ·पुटम् ऋक् वादमानि ग्रन्थनाम ग्रन्थकर्तृनाम २१ ... . ... ... - ... ... ४३ ४५ ... । ... ... " ७५ ७ 'वैश्वदेवस्तृचः षष्ठः' ... १० 'सारस्वतोऽयं सप्तमस्तृचः' १२ वैश्वानरस्य विमितानि चक्षसा' १ सुरूपकृत्नुमित्यैन्द्रमा मेधातिथेः स्मृतम्' 'आरुषत्यायति' 'इन्द्रो दीर्घाय चक्षस आसूर्य --- 'युञ्जन्ति ब्रनमरुषमित्याह 'षडादहस्वधामिति मारुत्योऽनन्तरा- 'एका वीलुचिदिन्द्राय मरुनेः सह 'वृत्रो महत् तमस्ततान 'अहन् गवा मघवन्' 'पञ्चजना विवस्वन्तः' ४ 'यद्वैनः श्रेष्ठस्तेन वसिष्ठः' शतपथः 'ओथामो देब' 'घायते अभियुक्तो भयं ते' 'सखे विष्णोवितरम्' ११ 'पुत्रमिन्द्रसमं कुशिको ब्रह्मचर्य -' 'चत्वारः पृश्नेस्तनया आसन् -' ५ 'इन्द्रो वै वृत्रं हनिष्यन् –' 'इन्द्रो बलस्य बिलमपोत् -.' ब्राह्मणम् ४ 'सुखै रथेभिरूतये' 'हविरश्वैः सुवृता रथेन' 'यावच्छोचै रेतसः ब्राह्मणम् 'मनुष्या वा डेन्याः ११ 'रख्याति' 'तुदेवता' २ 'ऋड मारुती ३ 'तथा स्वाष्ट्री' 'भानेयी' ५। 'ऐन्द्रयेव पामी' ६ मित्रावरुणयोः षष्ठी' " ... चरकाध्वेषवः ऐतरेषिणः ... . - १०३ " ។ १०६ ... १०९ ...

·वाक्यानि ग्रन्थनाम ग्रन्थ कर्तृनाम ... ... ११० यास्कः । " ... ११२ ... ११३ " १ १" , १२४ १२६ 'चतस्रो द्रविणोदसः' 'द्रविणोदा: - 'सममब्राह्मणे दानम्' 'वस्वानो वार्यापुरु' ११ 'अश्विन्येकादशी शेया' १२ 'आग्नेयी द्वादशी' 'ऐन्द्रं स्वनन्तरं सूक्तम्' 'ऐन्द्रावरुणमुत्तरम्' 'सोमानमिति चाद्या.याः 'चतुझं सोम इन्द्रश्च' 'पञ्चम्यां दक्षिणाधिका' 'चतस्त्रः सादसस्पत्याः' 'ईमहे यामि 'उक्ता याः सादसस्पत्याश्चतस्रः 'रेजते अग्ने पृथिवी मखभ्यः' १ 'आनिमारुतमुसमम्' 'आर्चनत्र मरुतः सस्मिन्नाजी' 'प्रहर भगवो जहि वीरयस्व' 'स्वां देवा अविभ्युषः' " १२७ ... ... " ... १२८ ९ ... ... १२९ ... १३० ४ ... " " ...

·No text on this page.

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. RS. As. P. Ay Bhaktimanjari (Stuti) by H. H. Svāti Sri lāma Varma Mahārāja. 1 0 0 स्यानन्दूरपुरवर्णनप्रबन्धः Syanandurapuravarnanaprabandha (Kavya) by H. H. Svāti Śrī Rāma Varma Mahārāja, with the commentary Sund:rſ of Rājarā ja Varma Koil Tampuran. 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-40 Daiva (Vyakarana) by Deva with Puruşakāra of Krşņalīlāśukamuni (out of stock). 1 0 0 No. ----अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवौ Abhinavakaustubhamala and Dakshinamurtistava by Kroņalīlāśukamuni (out of stock). 0 2 0 No. 3 tygt: Nalabhyudaya (Kāvya) by Vāmana Bhatta Bana (second edition). 0 4 0 No. 1-repetatura: Sivalilarnava (Kavya) by Nilakantha Dikşita (out of stock). 2 0 0 No. 5- og felaar: Vyaktiviveka (Alankāra) by Mahima-Bhatta with commentary (out of stock). 2 12 0 No. 6-दुर्घटवृत्तिः Durghatavrtti (Vyākaraṇa) by Saraṇadeva (out of stock), 2 0 0 No. 7 --ब्रह्मतत्त्वप्रकाशिका Brahmatattvaprakasika (Vedanta) by Sadā bivendrasarasvati (out of stock). 24 0 No. 8-प्रधुम्राभ्युदयम् Pradyumnabhyudaya (Na taka) by Ravi Varma Bhūpa (out of stock). 1 0 0 ·CI RS. AS. f. No. 9-Parautz Virupakshapanchasika (Vedanta) by Virūpā kşanātha with the commentary of Vidyāçakravartin (out of stock). O 8 0 No. 10-AAST Matangalila (Gajalakşaņa) by Nilakantha (out of stock)( 8 0 No 11- quad Oru Tapatisamvarana (Nāțaka) by G'ulasekhar: Varna with the commentary of Sivarāma (out of stock). 2 4 0 No. 12-qtarente Paramarthasara (Vedānta) by Adišeşa with the commentary of Rāghavānanda (out of stock). ( 8 0 No. 13-Hram Subhadradhananjaya (Nataka) by Kulasekhara Varma with the cominentury of Sivarama (out of stock). 2 0 0 No, 14-aart: Nitisara (Nīti) by Kāmanılaka, with the commentary of Sankarārya (out of stock). 3 8 0 No. 15-FTHEHET Svapnavasavadatta (Nātika) by Bhāsi (second edition). 1 8 0 No. 16-afaapintasterport Pratijnayaugandharayana (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 1 8 0 No. 17.-1989 Pancharatra (Nataka) by Bhäsa (out of stock). 1 0 0 No. 18-Approfit Narayaniya (Stuti) by Nārāyaṇa Bhatta with the commentary of Desainangalavärya (out of stock). 40 No. 19--ATTHqet: Manameyodaya (Mimäisā) by Nārāyaṇa Bhatta and Nārāyaṇa Paņdita (out of stock). 1 4 0 No. 20--HTT Avimaraka (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 1 8 C No. 21.-auta Balacharita (Natuka) by Bhāsa (out of stock). 1 0 0 ·3 RS. 18. P No. 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णभारो- Tifa Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkacha- Karnabhara and Urubhanga (Nāțaka) by Bhāsa (out of stock). 1 8 0 No. 23-aratytuasie: Nanartharnavasam - kshepa (Kosa) by Kesuvastamin (Part I, 1st and 2nd Kāņņas). (out of stock). 1 12 0 No. 24-51etuftoru: Janakiparinaya (Kavya) by Cakra Kivi (out of stock). 1 0 0 No. 25--TUNGRA Sterreg w Kanadasiddhantachandrika (Nyuya) by Gangadharasūri (out of stock). 0 12 0 No. 26-tich Abhishekanataka by Bhása (out of stock). 0 12 0 No. 27 -- HTC Fra: Kumarasambhava (Kāvya) by Kálidāsa with the two commentaries, Prakasikā of Aruņagirinātha and Vivarana of Nārāyaṇa Pandita (Part I, 1st and 2nd Sargas) (out of stock). 1 12 0 No. 28-aa: Vaikhanasadharmaprasna (Dharmasūtra) by Vikhapas (out of stock). () 8 0 No. 29-Apertureretta: Nanartharnavasam - kshepa (Kośa) by keśavasvámin (Part II, 3rd Kānda) (out of stock). 2 4 0 No. 30-margfaren Vastuvidya (ſilpu) (out of stork). ( 12 No. 31-araturteista: Nanartharnavasam - kshepa (Kośa) by Keśavasyamin (Part III, 4th, 5th and 6th Kāņdas). 1 0 No. 32-ArcaFra: Kumarasambhava (Kävya) by Kālidāsa with the two commentaries, Prakāśikā of Aruņagirinātha and Vivarann of Nārāyana Pandita (Part II, 3rd, 4th and 5th Sargas) 2 (out of stock) 10 ·4 RS. AS. P. No. 33-arran: Yararuchasamgraha (Vyakarana) with the commentary DIpaprabhā of Nārāyaṇa (out of stock). 0 8 0 No. 34-Afort: Manidarpana (Nyāya) by Rājaçãļā maņimakhin. 1 0 No. 35-ATOArt: Manisara (Nyāya) by Gopinătha. 1 8 0 No. 3C-HR ha: Kumarasambhava (Kavya) by Kā lidāsa with the two commentaries, Prakāsikā of Arunagirina tha and Vivaſaņa of Nārāyaṇa Pandita (Part III, 6th, 7th and 8th Sargas). 3 3 (0) No. 37— ritenun Asauchashtaka (Smrti) hy Vararuci with commentary. 0 4 0 No. 38-aargu Namalinganusasana (Kośa) by Amarasimha with the commentary Tſkāsaſvasva of Vandyaghatiya Sarvānanda (Part I, 1st Kānda). 2 0 0 No. 39-TECH Charudatta (Nățaka) by Bhāsa (out of stock). 0 12 0 No. 40-64 Alankarasutra by Räjā naka Ruyyaka with the Alankārusarvasva of Mankhuka and its commentary by Samudrabardha (second edition). 2 8 0 No. 41-7H904 Adhyatmapatala (Ve. dánta) by A pastanıba with Vivaraña of Sri Sankara-Bhagavat-Pada (out of stock). 0 ( 4 0 No. 42— HTTC Pratimanataka by Bhāsa (out of stork). 1 1 8 No. 43-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Rosa) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakošodghatana of Kşirasvāmin and Tīkāsarvasva of Vandyaghatīya Sarvānanda (Part II, 2nd Kanda, 1-6-vargas). 2 8 0) No. 44-HY # Tantrasuddha by Bhattāraka Vedottama. 0 4 0 ·5 RS. AS. P. 1 0 0 No. 45-9992099# Prapanchahridaya. No. 46-Targa: Paribhashayritti_ (Vyakaraṇa) by Nīlakantha Díkşita. 0 8 0 No. 47-fafanTTA Sidhantasiddhanjana (Vedānta) by Krşņānanda Sarasvati (Part I.) 1 12 0 No. 48–pererater Do. Do. (Part II). 200 No. 19 og fant Goladipika (Jyotişa) by Paramesvara. 0 4 0 No. 50-- Tarraguit: Rasarnavasudhakara (Alankâra) by Singa Bhūpăla. 3 0 0 No. 51-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kosa) by Amarasiinha with the two coinmentaries, A marakośodghātana of Kişirasvamin and Tīkāsarvasva of Vandyaghatīya Sarvānanda (Part III, 2nd Kanda, 7-10 vargas). 2 0 0 No. 52-a fost TETH Namalinganusasana (Koša) by Amarasimha with the commentary Tîkâ sarvasva of Vandyaghatîya Sarvananda (Part IV, 3rd Kấņda). 1 8 0 No. 53--farrer: Sabdanirnaya (Verlânta) by Prakâśâtınayatîndra. 0 12 0 No. 54feftis ipfart: Sphotasiddhinyayavichara (Vyakaraña). 0 4 0 No.i-मत्तविलासप्रहसनम् Mattavilasaprahasana (Nataka) by Mahendravikrama- 0 8 0 No. 56-AT-1 Manushyalayachandrika (out of stock) (Silpa). ( 8 No. 57— Tyetcafara Raghuviracharita (Kavya). 14 1 4 0 No. 58--ferratap Siddhantasiddhanjana (Vedâma) by Krsnånanda Sarasvatî (Part III). 2 0 0 varmnali.

·6 RS. AS. P. No. 59--- An Nagananda (Nataka) by Harsadeva with the commentary Vimarsini of Sivarâma (out of stock). 3 4 0 No. 60-negra: Laghustuti by Laghubhattâraka with the commentary of Raghavânanda. 0 8 0 No. 61-fasta TITTA Siddhantasiddhanjana (Vedânta) by Krşnânanda Sarasvati (Part IV). 1 4 0 No. 62-AEHTEYE: Sarvamatasamgraha. 08 0 No. 63-facrargjafer Kiratarjuniya (Kavya) by Bharavi with the commentary Sabdârthadîpikā of Citrabhānui (1, 2 and 3 Sargus). 2 8 0 No. 64-Trent: Meghasandesa by Kálidāsa with the commentary Pradipa of Dakşiņâvartanātha. 0 12 0 No. 65-HYTACH Mayamata (Silpa) by Mayamuni (out of stock). 3 4 0 No. 66-AETATA Maharthamanjari (Darsana) with the cominentary Parimala of Maheśvarânanda. 2. 4. O No. 67- pptage:Tantrasamuchchaya (Tantra) by Nârâyaņa with the commentary Vimarsini of Sankara (Part , 1-6 Pata las) (out of stock). 3 4 0 No. 68-Treytt: Tattvaprakasa (Āyama) by Śrī Bhojadeva with the cominentary Tâtp:ıryadipikâ of Sri Kumāra. 1 12 0 No. 69--Saranarayanafa: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Isâ nativa gurudevamišra (Part I, Sâmányapâda). 18 No. 70—377fH fra hey: Aryamanjusrimulakalpa (Part I). 2 80 No. 71-TTP: Tantrasamuchchaya(Tantra) by Nârâiyana with the commentary Vimarsini of Sankara(Part II, 7--12 Patalas) (out of stock). 3 8 v 80 ·RS. AS. P. No. 72-saratara Fogarafa: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Isanasivagurudevamiśra (Part II. Mantrapāda), 4 0 0 No. 73-seacurauft: Isvarapratipattiprakasa (Vedānta) by Madhusūdanasarasvati. ( 4 ) No. 74-OTTEEPreara: Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakridâ of Visvarûpâcârya (Part I - Åcara and Vyavahâra Adhyâyas). 3 4 0 No. 75 Premier Silparatna (Šilpa) by Srikumâra (Part 1). 2 12 0 No 76—37fASustain: Aryamanjusrimulakalpa (Part II). 3 0 0 No. 77-ETTA Taifa: Isanasivagurudevapaddhati (Tautra) by Isanasivagurudevamiéra (Part III, Kriyāpāda 1-30 Patalas). 3 0 No. 78- . 37TTCTTTTTTT Asvalayanagrhyasutra with the cominentary Anāvilă of Haradattācārya. 2 6 0 No. 79----3pfatlarh Arthasastra of kantalya with commentary by Mahāmahopäilhyāya T. Ganapati Sāstri (Part 1-1 & 2 Adhikaraņas). 3 12 0 No. 80-37efaETH Do. Do. (Part II-3-7 Adhikaranas) 4 0 0 No. 81---Freza: Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrida of Visvaa rūpācārya (Part II. Prayascittâdhyaya). 0 0 No. 82-TUTET Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahāmahopā. dhyāya T. Ganapati Sastri (Part III, 8-15 Adhikaranas). 84 0 No. 83-maraftaurarafa: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Lbānasivagurudevamisra (Part IV, Kriyapada 31–64 Patalas and Yogapada). 3 8 0 ·S 8 RS. AS. P. No. 81—3pasgitaren: Aryamanjusrimulakalpa (Part III). 20) No. 85---Paru eitear Visnusamhita :(Tantra). 2 () No. 86-Tartau Bharatacarita (Kavya). by kløņakavi. 1 8 0 No. 87—HSTATER: Sangitasamayasara (Sangita) of Sangitakara Parśvadeva. 1 2 No. 88-1697: Kavyaprakasa (Alankâra) of Mammațabhatta with two commentaries the Sampradāyaprakāśinſ of Sri Vidyācakravartin and the Sahityacadâmaņi of Bhattagopala (Part I, 1-5 Ullâsas). 3 0 0 No. 89—Fifare: Sphotasiddhi (Vyākaraña) ly Bharatamiśra. 0 8 0 No. 90- Hier gaan Mimamsaslokavartika with the commentary Käsikā of Sucaritamiśra (Part I). 2 8 0 No. 91–Editer Horasastra of Varāhamihirãcārya with the Vivaraņa of Rudra. 3 0 0 No. 92-Cergara Rasopanishat. 2 0 No. 93-etagfcHra Vedantaparibhasha (Vedānta) of Dharmarājādhvarindra with the commentary Prakāsika of Peddadīkşita. 1 8 0 No. 94-utat Brihaddesi (Sangita) of Matangainuni. 1 $ S 0 No. 95—Duration Ranadipika (Jyotşa) of Kumaraganaka. 0 4 0 No. 96-*icat Rksamhita with the Bhäşya of Skandasvamin and the commentary of Venkatamadhavărya (Part I, 1st Adhyâya in 1st Astaka). 1 8 0 Apply to: The Curator for the publication of Sanskrit Manuscripts, Trivandrum 0

·No text on this page.

·1 IN THE PRESS. 1. Kávyaprakasa (Alankara) with the commentary Sampradayaprakasini of Sri Vidyacakravartin and the Sahityntāda mani of Bhattagõpāla (Part II). 2. Prakriyāsarvasva (Vyakaraņa) by Sri Narāyaṇabhatta: tin with commentary. 3. Aryabhatiya with the Bhäsya of Nilakanthasomasutvani, 4. Mimāmsaslokavārtika with Kasikatīkā of Sugaritamórn (Part II). 5. Silpaaina by Srikumarn (Part II). 6. Rksamhita with the Bhāşya of Skandas vámin and the commer, tary of Venkatamadhava (Part II). 7. Huramek hala of Maluka with commentary. 8. Dattila (Bharati) of Dattila. rah Harusa-desa (Vedānta) with commentary. 10: Arthasās rd of Kautalya with commentary in Malalam, 11. Balayārta ədavijaya, (Nataka) of: Devarā ja. 12: Näradiyam inusimhitã with the Bhagya of Bhavasvazuin. 13. Säml, piñasika with commentary. 14. Salityamimamsu. UNDERTAKEN FOR PUBLICATION. 1. Āávala yanagthyasätra with Devasvā min's Bhāøya. 2. Pramāyalakpapa (Mimamsa) of Sarvajñatmapada. 3. Nyāya-ārapadapancikå of Vasudeva. 4. Sarasvatſkaythābharana (Vgākarana) of Bhoja with Vrtti of Nārāyaṇa Dapdanatha. 5. Sisupalavadha with the commentary of Devaraja. 6. Sangrāmavijayodaya. 7. Sukasanıleśa with the commentaries of Dharmagupta Gaurīdāsa and Kerala Varmadeva. 8. Pāņinſyalagbuvivrti. 9. Vakyapadīya with Prak[rņaprakaba of Helaraja, 10. Naradiyapaddhati with the commentary Vivarapa of Murāri, 11. Kavyaratna of Arhaddása,

·No text on this page.

·DATE OF ISSUE
This book muat ve returned
within 3, 7, 14 days of its issue. A
fino cf ONE ANNA per day will
be charged if the book is overdue.

·Class No S.296.5
Book No: 7797 RST
Vol.
Autho:.S.KADA S.W.A.M............
Title.. RI.K.S.A.M. HITA.....
Acc. No. 164 81