·2 4 11 6
THE
PRINCESS OF WALES
SARASWATI BHA VANA TEXTS
No. 50
Vali
EDITED BY
GOPI NATHA KAVIRAJA, M. A.
V
THE
MATRIKA CHAKRA VIVEKA
Printed by Jai Krishna Das Gupta
Vidya Vilas Press, Benares City.
1934

·मातृकाचकविवेकः
miuww.AN MOVirawaecsFEAK:kamananeri talkritionals.
OF THE DIRECTOR GENERAL
*श्री:
श्री स्वतन्त्रानन्दनाथ विरचिता
सव्याख्यः।
व्याकरणाचार्य पण्डित डबरालोपाह ललिताप्रसादेन
भूमिका-शुद्धिपत्रादिभिर्विभूष्य संशोधितः।
MATRIKA CHAKRA VIVEKA
By
ARCHAEOSVATANTRĀNANDA NĀTHA
VTRARYEdited with Introduction etc.
by
VYAKARANACHARYA
PANDIT LALITA PRASADA DABRAL.
Goenka Scholar, Government Sanskrit College,
SaIT
1934.
Svalbab
THE
BENAR ES.
OF
Dat
OFFICE
Library Reg No
ND

·UENT
24116
11.7.56
Salt/ Sva./ Deals

·FOREWORD. A general and systematised study of Tantrik mysticism and the profound philosophy associated with it has not yet been made, beyond what Sir John Woodroffe (alias Arthur Avalon) has attempted in his learned treatises as well as in his illuminating Introductions to the Slakta works published in the Tantrik Texts Series. But a study of this nature is absolutely essential to a proper appreciation of Tantrik Culture and of its relation to Indian Culture as a whole. The philosophy of S'ākta Tantra, especially of the Tripura School, is embodied in works like the Tripurā Rahasya, Yogipīhridaya, etc., but the philosophy of Tantrik symbology and the secrets of the Mātrikās do not find there a methodical exposition. And without these it is hardly possible to rationalise the process of the origin of the Chakras, of the Mantras, of the Devatās and in fact of any of the important factors which constitute the greatness of Tantrik Sadhana. Looked at from this point of view, the Mātrika Chakra Viveka of Svatantrānanda Natha, the work herewith presented to the public with an old commentary, is one of unique importance. Some years ago a inanuscript of the book came in my possession in quite an accidental manner. When the work was carefully read and it was not an easy affair in view of the errors of the scribe and of the peculiarly ·I am confident therefore that in spite [ 2 ] technical character of the text-it appeared to me that it represented the views of a great School of Tantrik Sadhana hitherto little known to the world of scholarship and embodies the deepest spiritual experiences of its votaries expounded in a terse and graceful style. The publication of the work was at once undertaken, but on account of the extremely difficult nature of the task the progress was necessarily slow. To Pandit Lalita Prasad Dabral, the present editor of the work, belongs the real credit of carefully handling the text and trying to bring it out in as correct a form as possible. The learned editor in his short but illuminating Introduction has dealt with a few salient points relating to the contents of the work.* limitations incidental to its nature, the work, even as it is, will be appreciated as a masterly and brilliant treatise and that it will secure a cordial welcome at the hands of scholars interested in the subject. GOPI NATH KAVIRAJ Govt. Sanskrit College, BENARES. } &n * But within the compass of a short Introduction, he has scarcely been able to do more than the barest justice to the whole work. I propose therefore to lay before the public shortly, in the shape of a Monograph, the results of extensive and systematic study of the unique philosophy represented in this treatise, a study carried on under my direct guidance and in pursuance of my specific instructions by the editor of the text and by Pandit Viramaại UpādhyāyaM. A, as Goenka Scholars of the Government Sanskrit College, Bonaros.

·॥ प्रणमामि जगत्प्रसम् ॥ भूमिका स्वरसप्रवहणशीला प्रकृतिरियम् थत्सर्वोऽपि त्रिलोकीचेतन. वर्ग श्रादेवमाकोटचाऽनन्दापराभिधं सुखमेव पुरुषार्थ मन्वानस्तत्सा. धनेषु सर्वतोभावेन सततं प्रवर्तमान आस्ते । यश्चैहिकम्-नग- वनिताऽऽदिजं सुखं तत् क्षयि सातिशयञ्च, यश्चाऽऽमुष्मिक वैदिक सोमयागादिजन्यं स्वर्गादि तदपि समानमेव, तदुक्तम् “यथेह कर्मचि. तो लोकः क्षीयते तथाऽमुत्र पुण्यचितोऽपीति । अतो निरतिशयसुख- मेव परमपुरुषार्थपदवीमारोहति, तश्चाऽऽगमैकप्रतिपाद्यज्ञानजन्याऽ. ज्ञाननिवृत्तिहेतुकमपि कृत्स्नस्यापि द्वैताद्वैतमिश्ररूपत्रिविधस्थापि संसारजातस्याऽधिष्ठातुर्ब्रह्माऽऽत्मकपरमशिवस्य प्राणशक्त्यात्मनः श्रीमन्महात्रिपुरसुन्दाः सायुज्यमन्तरा नैवोऽऽस्वादयितुं शक्यते । तदुक्तमभियुक्तः “सम्यग्ज्ञानाधिगमाद्धर्मादीनामकारणप्राप्तौ । ति. ठति संस्कारवशाच्चभ्रमवदुधृतशरीरः" इति । अयमेवाऽर्थो भ- गवत्पादैः श्रीशङ्कराचार्यैरपि सौन्दर्यलहाम्-“परानन्दाभिख्यं रस. यति रसं त्वभजनवान् इति प्रकटीकृतः सायुज्यं नाम तदात्मकता, साम्प्रदायिकानां शिवशक्तिसम्पुटन्तिर्भावात्मकतेति व्यपदिष्टम् । सैवाऽऽत्यन्तिको मुक्तिरिति तदाप्तये श्रीदेव्याः स्वरूपप. रिज्ञानमतीवाऽपेक्षितम् । त्रिपुरातापिन्युपनिषत्कौलापनिषदादीनां तन्त्रागमानां वेदशिरोभागापराभिधानामैदम्पर्येणैव तत्तदुपासना. निरूपणे तात्पर्यम् । वामकेश्वरादितन्त्रमन्थेवप्रतिपादितदिशोपास- नाद्यायासनिरपेक्षं श्रीत्रिपुरेश्वर्याः स्वरूपविवेकार्थ श्रीस्वतन्त्रा- नन्दनाथः सार्थकामिमिमं मातृकाचक्रविवेक जग्रन्थ ।

·भूमिका। (३) तृतीयमन्तर्दशारम् । (४) चतुर्थ-वहिदशारम् । अनयोः ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि दश ज्ञेयवेद्या विषयाश्च दशेति मिलित्वो विशति. तत्त्वानामवस्थितिः । दशारद्वयमेकं च प्रमाणपुर, जानपद, सौरखण्डम् । कलादिनियत्यन्तकञ्चुकपञ्चक षष्ट मायातत्वं च, इत्थं मिलिस्वा षट् त्रिंशत्तत्वानि समयसिद्धान्तसिद्धानि बोध्यानि । तानि चाने स्फुटीभविष्यन्ति । (५) पञ्चमम्-चतुर्दशार प्रमेयपुर, सुषुप्तिपदं , सौम्यः खण्डम् । अत्र विन्दुविसर्गकलानां मेलनात् षोडशकलाः सकलतत्व बीजभूताः प्रतिष्ठिताः सन्ति । अस्यैव शाक्तचक्रमण्डलस्यान्तर्गतानि चत्वारि शिवचक्राणि । तत्र प्रथम चक्रं वहिर्मुखायाश्चितोऽवस्थाबोधकं वैन्दवं त्रि. कोणम् अन्तर्मुखायास्तु विश्रमरूपत्वाम्मेयादीनां जायदादीनां च वे. चित्र्याभावादेकरूपत्वेनाऽकोणात्मकविन्द्ववस्थापरिचायक त्रयात्मकं विन्दुरूपम् । अत एव "अविनाभावसम्बन्धस्तस्माद्विन्दु- त्रिकोणयो इति संगच्छते। द्वितीयं चतुरनम्-अष्टदल-षोडशदल-त्रिकोण-विन्दुरूपचक्र. चतुष्टयघटितैकैककोणं चक्रचतुष्टयाधिष्ठातृदेवतोचतुष्टयाऽधिष्ठित दशारद्वयगतम् । सौरखण्डात्मकम् । तृतीयं षोडशदलम्-तश्च चतुर्दशारचक्रमध्ये चतुर्दशन को. णेषु अभ्यन्तरभागे विभावितानि चतुर्दशदलानि, दलविभावित. वृत्ताकारदले कर्णिकावृत्तरूपदलशापरमित्युपपन्नं भवति । अत्र षोडशकलात्मको विसर्गरूपचन्द्रोऽधिष्ठाता। নমুন্ডয়-- সুকীয়ায় व्यवहितदलाष्टकैः सम्भावित विन्दुवर्गमवाऽनलात्मकम् धारप्रतिकृतिभूतम् इति।

·भूकिका। एतच्चक्रचतुष्टयं विन्छादिचतुर्दशारान्ताऽन्तर्गतमेव यथा प्रद- शितस्थानस्थितं बोध्यम् । लेखने चतुर्दशाहतो बाह्यकक्ष्यायां सन्निवेशस्तु ताशार्थाऽव्युत्पन्न शिष्यव्युत्पादनायैवेति १४२-१४३- १४४ पृष्ठेषु स्पष्टमेतत् । तदुक्तम"त्रिकोणमष्टकोणं च दशकोणद्वयं तथा । चतुर्दशारं चैतानि शक्तिचक्राणि पञ्च च ॥ बिन्दुश्चाष्टदलं पदुमं पद्म षोडशपत्रकम् । चतुरन च चत्वारि शिवचक्राण्यनु- क्रमात इति शिवशक्त्यात्मकत्रिकोणानामूधिोमुखतया व्यवस्थाऽपि यन्त्रोद्धा. रप्रकारप्रदर्शनस्याऽभावात् स्पष्टं न दृश्यते । तथापि विसर्गविन्द्वोरन्य- तरव्याप्तिप्राधान्येन भेदाऽभेदाऽन्यतरसाम्रज्यद्वारा व्यवस्थितैवेयं व्य- वस्था । तथाहि यदा विसर्गोन्मेषस्तदा कारणीभूतायाश्चित आवरणा- कार्य(भेदोविलासस्फुरणम् । इयमेव चितोऽन्तश्छन्नता शैवानां चिदू. पाणां त्रिकोणानामधोमुखतया व्यज्यते, क्रियात्मिकायाः शक्तविसर्गस्य वहिरुलासरूपभेदस्फुरणं च तच्चक्राणामूर्द्धमुखतया व्यज्यते । सृष्टि- क्रमेण लेखने कियात्मिकया शक्त्या ज्ञानात्मकस्य विन्दोरावरणमिति शिवचक्राणाम् अधोमुखता सम्पद्यते, संहारक्रमेण लेखने विन्दून्मे षे क्रियासंहारण अन्तरन्त:कक्ष्यायां (स्वस्वकारणे ) लयप्रदर्शनाय शक्तिचक्राणामधोमुखता शिवचक्राणामूर्वमुखता च । इदानी कूमप्राप्तो मातृकामन्त्रविवेकः संक्षेपेणोद्भियते । “मन्त्रोत्क- रस्य जननी मनसा विशामः" इत्युक्तदिशा ऐहिकाऽऽमुष्मिकलौ- किकस्य मन्त्रसमुदायस्य प्रसवित्री मातृकैव । मन्त्रा एव सकलन ह्याण्डवीजभूताः । अयमाशयः-शुद्धनिर्विकल्पायाश्चित ईक्षणात्मिका प्रथमा विमर्शशक्तिः गगनविश्रान्तिरूपा परा वाक् । तदुक्तम्- प्रा. स्मनः स्फुरणं पश्येद्यदा सा परमा कला । अम्बिकारूपमापना परावाक् समुदीरिता"-इति ( वा० सं० ६ ५० ३६)। तन्त्रान्तरे "अनादिनिधन प्रा शब्दतत्त्वं प्रचक्षते, । विवर्ततेऽर्थभावेन प्रकिया जगतो यता" इति ।

·। भूमिका। स्तूयते। श्रूयते च "तस्येदं वाचा तस्या नामभिर्दामभिः सर्व सितम्" इति । तथा च "विश्रान्तमात्मात्मनि परावयवाचि सुप्तौ इति (मा०च० वि० ३.१ । तस्याः परा वाचः प्रथमो विलासः अन्यत्र प्रदर्शितपराप. त्यादिकक्रमेण अकाः। तदुक्तम् “वन्दे तामहमक्षययामकाराक्षरक पिणाम इति (वा० तं०)। पत्र विसर्गविन्द्वात्मकं सर्व विश्वमन्तीन- मस्मादेव च निःसृतं सत् बहिविलसति । तथा च श्रुतिः” “अकारो चै सर्वा वाक्” इति । स्मयते च "अकारः सर्ववर्णाश्यः प्रकाशः परमः शिवः" इति । स एवाऽऽकारो ज्ञानकियाभेदेनाऽन्तर्मुखवहिर्मुखतया च विन्दुविसर्गरूपतां भजति । ततः ज्ञानेच्छादिरूपाणामीक्षणन्यायेन प्रादु. र्भावे इकारोकारऋकारलुकाराणां विलासाः अ इ उ ऋ लु इति (जीव) विसर्गपदविषयकं सुप्त्याद्यवस्थात्रिकसम्भावितं त्रिकोणपञ्चकम् । अ-इ-ऋ-लु इति चतुरवयवस्य विन्दुपदस्य पूर्वोक्तावस्थाभि. श्चत्वारि त्रिकोणानि । समपदं तु श्रः इ-उ-ऋ-लु इति विसगा. दिविन्द्वन्तघर्णषट्करूपम् । इयमेव षडङ्गा 'शिवजीवविन्दु- विसर्गसामरस्यरूपा महाबिन्दुशक्तिः समपदा । शिवजीवपदं तु इच्छाशानकियाप्रमाणादिक्रमेण चतुरङ्गम् , पञ्चाङ्गं च । पूर्वध पदे वि. न्दुब्याप्तौ विसर्गोन्मेषाभावेन विसर्गाकारस्थाऽभाव उकारस्थापि ज्ञान त्वेन प्रकारे लयाददर्शनम् इति अऋल वर्णचतुष्टयम् । उत्तरत्र तु विसर्गव्याप्तौ विन्दून्मेषस्याऽभावात् विन्द्वकारस्याऽभावः, प्रकारका रयोः कियात्वेनैकात्म्याऽभावाद इकारस्यापि दर्शनेन अ-इ-उ ऋ लु- इति पञ्चाङ्गतेति विषमपदवयस्यान्योन्यसंश्लेषात्पूर्वाक्त वर्णषटके सम. पदे नवत्रिकोणात्मक श्रीचक्रसम्पत्तिः । ततः प्रमेयममातृरूप द्विविधकक्ष्यासम्मिश्रणेन सन्ध्यवराणां प्रमाणरूपता, तत्र प्रकारो विसर्गप्रमातुरन्तःसंसार: (स्वप्नः) ऐकारस्तु वाहसंसार (जाग्रत्)। ओकारो बिन्दुप्रमातुरन्तःसंसार: (तुर्यस्वप्नः) औकारस्तु वाघसंसार: (तुर्यजाग्रत् ) । तथाच विन्दुविसौ च अजडजडप्रमातारौ ।

·७ भूमिका। प्रमेयप्रमाणप्रमातृरूपेण कक्ष्यायमित्यत्रापि स्वरखरडेऽस्ति । तत्र प्रथमे दश हस्वदीर्घस्वराः प्रमेयकक्ष्या, प्रमेयाणां जडत्वसाम्या. चान्द्राः । मध्यानि सध्यतराणि प्रमाणकक्ष्या, प्रमाणानाञ्च प्रमे यप्रमातृसम्मेलनात्मकत्वेन मध्यस्थता जडाजडत्वेन वह्निरूपता च । विन्दुविस प्रमातृकदया, जडाजडप्रकाशकत्वसारूप्यात्सौरौ। एतेना- न्यत्र तन्त्रे परिभाषितानां नित्याद्यपराभिधानां चन्द्रकलास्वरूपाणां स्व. राणामुपवणितं विध्यमुपगृहीतं भवति । एवम्भूतस्य स्वरखण्डस्य पूभिव्यजकविवृतप्रयत्नसाम्यात् वि. श्ववीजभूतकलाव्यञ्जकत्वम् । अ इ उ ऋ लु इति वर्णपञ्चकमीषत्सं. कुचितं सत् ईषत्संकोचरूपेषत्स्पृष्टप्रयत्नवन्तोऽन्तःस्थाः पञ्च महाभू. तशक्तिसङ्कोचास्मकलादिकञ्चुकानां प्रकृत्यादिवर्गसंकोचाकाशादीनां च बोधकाः। तदेव स्वरवर्णपञ्चकं पूर्णतया संकुचितं सत् कुचु टुतुपु इति संकोचद्योतकस्पर्शप्रयत्नवद्वर्गपञ्चकर्ता क्रमेणाऽवगाहते । तद्- वर्गपञ्चकं च ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियशेयकार्यवेद्यप्रकृत्यादिवर्गद्योतकम् । पुनस्तदेव वर्णपञ्चकं विन्दुव्याप्तावीषत्पूर्णतासूचकेषद्विवृतं चेद् वर्ग- चतुष्टयसंमिश्रणाऽऽत्मका: शुद्धविद्यादिप्रतिपादका ईषद्विवृत्तप्रयत्न- वन्त ऊष्माण:। संक्षेपतः तदेतत्तचचीजपदर्शककोष्टक प्रदश्यते । वीजानि নাকি बीजानि तत्त्वानि पृथ्वी (१) का (२) खः तेजः (६) चः (७) छः (८)जा (९) झा (१०) ः रूपम् (४) घः वायुः आकाशा शब्दा ·भूमिका। बीजानि तरवानि बीजानि तस्यानि पायु: पाणी पादौ (११) (१२) (१३)डा (१४) ढः (१५) णः (१६) तः (१७) थः (१८)दः (१९)धः (२०)नः (२१) प. (२२) फः (२३) ब. (२४) भः (२५)मः त्वकू श्रोत्रम् प्रकृतिः अहंक्रिया बुद्धिः वाक् मनः বিন্দু जिह्वा चक्षुः बोजानि तत्त्वानि (२६) यः कला (वन्धः ) वायोः सर्वकर्तृत्वशक्तिसङ्को- चाकलामात्रकर्तृत्वरूपः । मा. यातत्त्वाधिष्ठानच (२७) र अविद्या (२८) लः अग्ने सर्वशताशक्तिरुपविद्या- संकोचादल्पचतारूपः। पृथ्व्याः पूर्णत्वशक्तः संकोचा- दार्शलारूपः। सलिलस्य नित्यत्वशक्तो संको- चादनित्यतारूपः। (२९) वः कालः (३०) ले नियतिः । भाकाशस्याव्यापकत्वशतः ख- कोचाहेशनचल्यरूपः ·भूमिका। वीजानि तत्त्वानि (३१) शा शुद्धविद्या (३३)बा হষঃ (३३) सा सदाशिव (३४) हा মিঃ (३५) क्षः विन्दुरूपः शिवः (३६) स्वराः सकलविश्वबीजभूताः कलाः । मायातत्वम् च । सन ईकारे माया बीजं यकार: मायास्थानम् इति विवेका। इत्यषत्रिंशत्तत्त्वानि पशुपदक्रमेणनिर्दिष्टानि । मातृकाना- मनुलोमपाठेन विसर्गव्याप्ति प्रदश्यते विलोम पाठेन विन्दुव्याप्तिरिति चिच्चैत्ययोः शिवशक्त्यात्मनो रन्योन्यभावोपपत्तिप्रदर्शनेन यस्य क. स्यापि खण्डस्योपक्रमेएन विलोमानुलोमावर्तनं सम्प्रदायसिद्धान्तः । तदुक्तम् "अन्योऽन्यलीन वषुषोरिह चैत्यचित्योरिति मावि०१॥२१॥ लघुस्तुत्यां च "एकैकं तव देवि चीजमनघं सब्यञ्जनाच्यञ्जनम्" । इति। तथा 'कूटस् यदि वा पृथक क्रमगतं यद्वास्थितं व्युत्क्रमात्” । इति चल० स्तु६ इत्थं मातृका महामन्त्रमयः सकलोऽयम्-पार्थिव-प्राकृत-मायिक रूपेण अण्डत्रयात्मा भेदाभेदरूपः ससार: जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुर्याऽति. तुर्यदशासुश्लिष्टः श्रीचकस्थ स्कन्धत्रये त्रिकोणसंश्लेषप्रतिविम्बित जा. प्रदादिदशाविशेषवशेनैव भेदाभेदरूपतया विलसन् मनोविमर्शमात्रा. । दनतिरिक्तत्वेन नैव पारमार्थिकभेदसत्तामवलम्वते । एतत्सर्वे ग्रन्ध कृता प्रथम सूत्रद्वयेन परामृष्टम् । तद्यथा-- "जानत्सुषुप्तिकृतदक्षिणवामभागां स्वप्रस्वभावपरिक्लप्तजन्यभागाम् । तुर्यातितुर्यदिताननहत्प्रदेशां प्राणेश्वरी परशिवस्य पहाभूशामः ॥ RHE ·१० भूमिका। स्वर्शस्वरोल्लिखितजागर सुप्त्यवस्था मन्तःस्थसूचितसुषुप्त्युदितप्रवोधाम् । मोक्तजागरदशोदितसुश्यवस्था मन्त्रोकरस्य जननीं मनसा विशामः ॥२॥ इति । तत्र तत्र टीकाकृता इतिसमयसिद्धान्तः इति खं०१-इव १५ सूत्र- व्याख्याने च महतामित्यस्य मन्त्रसमयविदामित्यर्थप्रदर्शनेन अत्र ग्रन्थे समयाधारसिद्धान्तः प्रतिपादित इति प्रतीयते । अत एव समयाचारा- धृत श्रीचक्रमनुसृत्यैवाऽत्र मातृकामहामन्त्र मातृकामयश्रीचक्रयोरक्यं प्रतिपादितम् । तथा भास्कररायकृतललितासहस्त्रनाम भाष्ये १२५ पृष्ठे "मातृका वर्णरूपिणी" इत्यस्य नाम्नो विवरणाऽवसरे "मातृका. वर्णानामेव श्रीचक्रात्मकत्वं मातृकाविवेके षष्ठे पटले विस्तरेण प्रति. पादितम्" इत्युक्तर्मातृकाविवेकः समयिनां तन्त्रमिति रूढिमवलम्व्य तादशार्थस्यैवात्र प्रतिपादनादस्याऽपि तथात्वं कल्ल्यते । अयं ग्रन्थः पञ्चसु खण्डेषु परिसमाप्तः । तत्र प्रथमे खण्डे ग्रन्थ. तात्पर्यनिरूपणम् । ततस्त्रिषु पशुपदस्य सुषुप्त्यादिजागरान्त. भेदस्य संसारस्य स्वरूपवर्णनम् , पञ्चमे तुयंदशायाः शिवपद. स्य अभेदसंसारस्य वर्णनम्, यद्यपि तुर्यदशायामपि चिद्विष. यत्वेन जायदादीनां सम्भवस्तथापि तत्र चितेरेकरूप्याभेदवै. चित्र्याऽभावादेकविधत्वमेव तुर्यपदस्य । चतुर्थपर्यायतुर्यपद् व्यपदे. शस्तु जीवावस्थापेक्षया बोध्यः । अत एव श्रीमद्भगवत्पादैरपि, गौड पादभाष्ये तथोक्तम् "मायासंख्यातुरीयं परममृतमजम्" इत्याद्युक्तम्, "मायासंख्यापेक्षया तुरीय"मिति तदुव्याख्यातारः इति । अभेदपदस्यै वाऽभ्यहितत्वात्प्रथमवर्णनीयत्वौचित्येऽपि मायायाः प्रावल्यात् भेद- पदस्य प्रथममवभासनात् तस्यैव प्रथमवर्णनीयता उचिता, तदुक्तम् "मायावलाप्रथममासिजडस्वभावं विद्योद्यादय विकस्वदचिन्म: यत्वम्" इति भेदपुरस्सावर्णनं नाऽसङ्गतम् ।

·भूमिका। पशुसंसार: सुषुप्त्यादिजागरान्तः-तथाहि सुषुप्तिरेवाऽत्र प्रारम्भ पदेच्छारूपिणी जगतः कारणदशा। ततः स्वप्नावस्था-अत्र विम- शस्य किञ्चिदुन्मेषे भेदविकल्पोदयान्मध्यपदा ज्ञानात्मिका जगतः प्रसवदशा । जायदवस्था च विमर्शस्य पूर्णान्मेषे जगतः प्रवृद्धदशाऽ. न्त्यपदाक्रियारूपाणि । तुर्यपदमभेदसंसारस्तु जागरादिसुषुप्त्यन्तः आरोहावरोहन्यायेन जीवसंसारस्याऽन्तिमावधितः शिवसंसारस्य प्रारम्भ इति त जागरः प्रारम्भपदम् , स्वप्नो मध्यपदम् , सुषुप्तिरत्या पदम इत्यामोक्षमावर्तनम् । तत्र मध्ये साध्यस्थानीयः शिवजी- वसंसारयोरुभयो टैगपद्येनाऽनुसंधाताऽवस्थात्रयात्मकः परशिवो बोध्यः । अनेनाऽऽवर्तनक्रमेण जाग्रदादीनां प्रत्येकमिच्छाज्ञानक्रिया- स्मत्वमवगन्तव्यम्, इत्यन्योन्याश्लेषतव श्रीचक्रस्य त्रिकोणान्योन्य. श्लेषेण ज्ञाप्यते- मातृकामहामन्त्र-श्रीचक्र दशानामैक्यबोधक कोष्टकम् । सौम्याः सुषुप्तिः चतुर्दशारम् प्रमेयपुरम् । स्पर्शाः सौरा जाग्रत् दशारद्वयम् प्रमाण पुरम् । अन्तःस्था: भाग्नेया स्वप्नः भ्रष्टारम् प्रमातृपुरम्। उज्माणः आग्नेयाः तुर्यम् चतुरस्रम् पाडशदलम् आग्नेयम् जाग्रत् । प्रमातपुरम् । अष्टदलम् स्वतः प्रमाणपुरम् । থ सुषुप्तिः प्रमेयपुरम् । विसर्गः त्रिकोणम् भेदसाम्राज्यस्थानम् क्रियात्मकम् । विन्दु विन्दुः अभेदसाम्राज्यस्थानम् ज्ञानात्मकम्। विसर्गविन्दुसमष्टिः महाविन्दुः लामरस्थ स्थानम् । महायशोस्तु स्वप्नोऽपि सूर्यात्मक एवेति स्पष्टम् ३०-१-३२ पृष्ठेषु । ग्रन्थकर्ताऽयं स्वतन्त्रानन्दनाथः कस्मिन् देशे काले वाऽभूदिति विषये मूकमेव पुरावृत्तम् । केवलं, "स्वतन्त्रो नाम सिद्धो ऽभूदि" स्यादि टीकाकारकृतिरेवोपलभ्यते सा च नात्र विषये विशेषतोऽर्थसा- ·भूमिका। धिकेति तत्रैव द्रष्टव्या ! आधुनिकमुद्रिततन्त्रग्रन्थेषु कुत्राऽपि एतद् प्रन्थस्थसूत्राणामुद्धरणं प्रायो न दृश्यते अत्रापि केवलं टीकाया- (पृ० २४ ) मेकमेवोद्धरणं बालामन्त्र प्रस्तावस्थम् "क्रमगतं यद्वास्थितं व्युत्क्रमात्" इति, एकञ्चान्यत् "विद्यामातृविवेचने पुर. भिदः प्रज्ञाऽपि संमुहति” इति ग्रन्थनिर्देशरहितमेवास्ते। तेन लघु. स्तुतिकारतोऽर्वाचीनोयं टीकाकार इत्येतावन्मानं परिचीय. तेनाधिकामिति मौनमेव शरणीक्रियतेऽत्रविषयेऽलं स्वमतिप्रसूतकल्पि- तकल्पनाऽनुसरणेन यथा रीत्याऽत्र ग्रन्थे तान्त्रिकसिद्धान्तः प्रतिपादितोऽस्ति सा परि- पाटी अन्यतन्त्रग्रन्थेषु प्रायो नोपलभ्यते, तेन वस्तुतो यथार्थनामाऽयं प्रन्थकृत्प्रतिभाति-टीकाकृताऽयमेव हेतुरन्यत उद्धरणानुद्धरणे प्रद- शितः "आदिसिद्धोपदेशोऽयमनिर्वाह्यः परोक्तिभिः । ततः संवादस. नाहै तो ग्रन्थविस्तरः ।" इति । अस्य ग्रन्थस्य शोधने प्रस्थ पूर्वशोधकानुसृतां रीतिमनुसरन् दस्तावधानोऽपि आदर्शपुस्तकान्तराऽभावात् प्राप्तस्याऽपि प्रतिलिपि तयाऽशुद्धिवाहुल्येन विषयस्यस्वातन्त्र्येणग्रन्थान्तरसम्बादाऽनवसर. तया च सन्देहाऽनिवर्तकतया प्रचुरतराशुद्धिशोधनेऽसमर्थोऽपि काशी. स्थराजकीयसंस्कृतविद्यालयाऽध्यक्षाणाम् विद्वग्रगण्यानाम् एम् ए. इति विरुद्भाजां त–श्रीमतां परमश्रद्धास्पदपण्डितप्रवरश्रीगोपीनाथ. कविराज शर्मणां साहाय्येन लब्धसाहसः साहित्याचार्यवेदान्तशा- स्युपाध्यायोपाह पं० वीरमणि प्रसादशर्मभिः एम. ए., एल्. एल्. बो० महोदयैश्वानुकम्पितो यत्रतत्र काश्चिदशुद्धीर्यथामति शोधयित्वा अवशिष्टानां पुनर्महति शुद्धिपत्रे कविवरपूज्यपितृव्यपादपण्डितसदा- नन्दप्रसादाधिगतप्रतिभामात्रकल्पितानि शुद्धरूपाणि प्रकाशितवान् । मुद्रणसमयेऽपि तत्र तत्र सन्देहस्थलम् ? इति चिह्नित (इति [ ] इति पा कोष्टकेनाऽन्तरितम् च, तथा च तत्र शुद्धिपत्रेऽपि स्वमतिमात्रशो.

·भूमिका। १३ १ धितमपि तादश कोष्टकेनान्तरितम् । तत्रापिसोलकाक्षरसंयोजकप्र. मादसाहाय्येनोपहितया मनुजसुलभगृष्टिदोषद्वितीयया सम्पाद. नकलाऽनभिशतया परिश्रमसाफाल्येऽपरितुष्यन् यत्र कचिदुपल- भ्यमानान्यशुद्धरूपाणि स्वमतिवैभवात्-पुस्तकान्तर सम्बादाद्वा शो. धयित्वा प्रकाशकसविधेप्रेषणाऽनुग्रहाय शुद्धिपत्रानुसारतः पठनाय च विपश्चित्प्रवरान सानुनयं प्रार्थयते वाराणसेय राजकीयप्रधानसांस्कृत पाठशालाप्रधानाध्यापकन्यायव्याकरणदान्तमीमांसादिविविधविद्या- विलासभूमीनां तत्र भवतांश्रीमद्रामभवनोपाध्यायानामन्तवसन्- विदुषामनुचरः डबरालोपनामाललितापसादशर्मा।

·No text on this page.

·वृत्तिपारम्भ एव पठनीयाः ।
इमे टीकाकृताः श्लोकाः शोधकप्रमादात् टीकाप्रारम्भ एव
सम्मुद्रणाही अपि प्रस्थान्ते मुद्रिता अतस्तत उत्कृस्य प्रारम्भ
पृष्ठस्य वामतोऽत्र सनिवेश्यन्ते ।
नमस्तेजनपीसगैविश्रान्तस्थानशक्तये।
तहत्तीणोनिश्रान्ति स्फूर्तये गुरुमूर्तये ॥१॥
स्वतन्त्रो नाम सिद्धोऽभुदादिनाथस्य लोचनात् ।
मातृकार्योपदेशेन लोकाननुजिघृक्षता ॥ २ ॥

·वृत्तिप्रारम्भ एव पठनीयाः। प्रभावाद्देवदेवस्य स सद्योमातृकार्थवित् । रहस्यमेतद्योगेषु योजयेति च शासितः॥ ३ ॥ सविसृष्टस्ततस्तेन कनकाचलकन्दरे । समाहितमनाचके मातृकार्थप्रचिन्तनम् ॥ ४॥ तस्य मूलमनोरथ सत्सूत्रैः सञ्जिवृक्षतः । ध्यामूढप्रतिभाशक्तः प्रमेयाजवनिश्चये ॥५॥ पपात गगनादने श्रीचक्रं शिवचोदितम् । शेवशाक्तचतुः पञ्चत्रिकोणश्लेषजीवितम् ॥ ३ ॥ मन्वश्रदिगरद्वन्दुनागाश्र(स)व्य(स)श्रबिन्दुभिः । स्पषिमाम्यैदाश्र(स)नृपनागदलैयूतम् ॥ ७॥ नवचक्रात्मक यन्त्र त्रि(मि)तिचक्रस्य तस्त्रयम् । तथालोक्य महाबिम्बमातृकार्थप्रकाशकम् ॥ ८ ॥ स जालप्रतिमा सो विद्यामाधामनेकधा । व्याचष्टे सुगौः सूत्रैपतानि सिद्धेषु चार्पयत् ॥ ९ ॥ ते च सिद्धास्तदेशान्मूलमन्त्रार्थशासनम् । पात्रेषु भ्यक्षिपन्-गुप्तं पारम्पर्य प्रवृत्तये ॥ १० ॥ एवं परम्परामाप्तमहामन्त्रार्थशासने । श्लाम्यते मातृकाचक्रविवेको नामसङ्ग्रहः ॥ ११ ॥ ग्रन्थोऽयमुपदेशैकबोध्यसिद्धजनप्रियः । वृश्याविविच्यते व्या शिवानन्दात्मनामया ॥ १२ ॥ आदिसिद्धोपदेशोऽयमनिर्वाह्य परोक्तिभिः । ततः संम्बाइसबाहेन हतो अन्धचिस्तरः ॥ १३ ।।

·॥ श्रीः ।। मातृकाचक्रविवेकः स्वतन्त्रानन्दनाथविरचितः। प्रथमः खण्डः जाग्रत्सुषुप्तिकृतदक्षिणवामभागां स्वमस्वभावपरिक्लप्तजघन्यभागाम् । इह खलु परमशिवभट्टारकस्य प्राणभूतया विद्याविद्योभय- चमत्कारमथ्या स्वरसवाहिन्या विमर्शशत्स्या समुन्मीलितासु बाह्याभ्यन्तरविविधविचित्र सिद्धान्तविप्रतिपत्तिषु विलुठतो लोक- स्यानुग्रहाय शिवप्रयुक्तः स्वतन्त्रानन्दनामा महासिद्धः स्वरसि. दतथा निखिलवाङ्मयनिदानतया च महापमाणस्य मातृकाम- हामन्त्रस्थार्थोपदेशेन निखिलसंशयनिरासनिराकुलं परमार्थस्व- रूपं निरूपायितुकाम आदौ महामन्त्रार्थरूपिणी भगवतो महा- देवस्य महाशक्ति ग्रन्थस्य पारम्पर्यप्रतिरूपाभीष्टसिद्धये पराम- शति-जाग्रदित्यादि । सुप्तिनिवृत्ती घटपटादीनां चिद्वेदनानुस- न्धानदशा जाग्रत , सुषुप्तिर्जडनिद्रा, क्रमेण ताभ्यां कृतौ दक्षिण बामपायों यया ताम् । जाग्रतः क्रियारूपतया दक्षिणभागत्वं, कर्मप्रधानः खलु दक्षिणभाग। शरीरेऽनुभूयते । निद्रात्मिकायाः मुझेनाममागत्वं, वामभागः खलु निष्क्रियः स्त्रीभागः । स्वप्ने- ·मातृकाचक्रषिवेके तुर्यातितुर्यघटितानन हत्प्रदेशां प्राणेश्वरी परशिवस्य परामृशामः॥ स्यादि। अनिवृत्तायां सुप्तौ मानसिको भेदः संसारः स्वप्नः, स एव स्वभावोऽवस्थाविशेषः, तेन परिक्लुप्तो जघन्य भागो योनि- भागो यया तां, सुषुप्तिजाग्रन्मध्यदशायाः स्वप्नस्य मध्याङ्गो. चित्ये विकल्पोदयस्थानत्वाद्योनित्वमुक्तम् । एवं च सुषुप्तिः संसा. रस्य गर्भदशा, स्वप्नः प्रसवदशा, जाग्रत् प्रवृद्धिदशेति वेदि. तव्यम् । एवं जीवावस्थात्रयात्मकं त्रिकोणं शरीरचक्रस्थितमः नुसन्धाय तत्रैव स्थितं शिवत्रिकोणमनुसन्धत्ते--तुर्येति । तुर्य चतुर्थदशा चेत्यव्याप्तिमती। जीवावस्थात्रये चित्कारणकस्य चा- स्य चिन्मयत्वानुसन्धानदशा तुर्यम् । तत्रापि यद्यपि चिम्चाप्तिवि. षयभूतजायदाद्यवस्थात्रयवशादवस्थात्रयसम्भवः, तथापि सर्वः व्याप्तिमत्वाचितरैक्येन वैचित्र्याभावादेकविधत्वमुक्त तुर्यस्य । अतीततुर्य तुर्यातीतं संसारकलङ्कास्पृष्टशुद्धान्तर्मुखचिद्विश्रान्तिः, ताभ्यां क्रमेण घटितमुखहृदयभागाम् । तुर्यस्य जाग्रदादिदशाविर जम्भमाणचेत्यकवलनान्मुखत्वमुक्तम् । मुख हि चर्वणव्यापार- वत् । अतितुर्य निखिलदशामाणभूतमिति हृदयत्वेनोक्तम् एवं च जाग्रदादिदशाचतुष्टयात्मकचतुरस्रचक्रस्य अथवाः जाय। दाशुपाधिवशात् तुर्यस्यापि त्रैविध्याभिमाने शिवजीवत्रिकोण- द्वय श्लेषसम्भावितषट्कोणचक्रम्य वा शरीररूपेणावास्थितस्य म.. ध्ये चक्रनाभिपदे हृदयदेशे तुर्यातीतविश्रान्त्यात्मना। प्राणकल: या स्फुरन्ती चतुरङ्गां षडङ्गां वा परमशिवस्य प्राणश्वरी सत्ता संपादनीम् । अनेन पञ्चावस्थोत्तरा सार्वत्रिकतया अखण्डरूपिणी ·प्रथमः खण्डः। स्पर्शस्वरोल्लिखितजागरसुप्त्यवस्था मन्त स्थसूचितसुषुप्त्युदितप्रबोधाम् । ऊष्माक्तजागरदशोदितसुप्त्यवस्था मन्त्रोत्करस्य जननी मनसा विशामः ॥२॥ परमशिवदशा काचिदङ्गीकृतेति शिवाधिक्यमुक्तम् । प्राणेश्व- रीमित्यनेन यद्यपि सा परमशिवदशा सम्भवति तथापि तस्या- श्चित्सारभूतविपर्शशक्यधीना सत्तेति शक्त्युत्कर्षः परिगृहीत इति विज्ञेयम् । परामृशाम इसनेन नमस्कारादेः सर्वस्या अपि क्रियायाः पर्यालोचने विमर्शमात्रत्वमेवेति सूचितम् ॥ १ ॥ :., अथेयमेव पञ्चावस्थात्मकपञ्चावयचमृतिः सकलसिद्धान्तसम. ष्टिरूपिणी परमशिवशक्तिमातृकामहामन्त्रणोच्यते इत्याह--स्प. शैत्यादि । कादयो मावसाना: स्पाः सृष्टिप्रलयविषय त्वात् , अकारादिविसर्गान्ताः स्वराः उच्चारणे सोचविका- सबाहुल्यांनादकल्पा नादा एवेत्यर्थः । स्वरो नादः। स्पशैंः स्व. रेश्च क्रमेण उल्लिखिते बोधिते जागरसुतिदशे यया तां, स्पर्श- जागरं स्वरैः मुप्ति च व्यञ्जयन्तीमित्यर्थः । अन्तास्थेत्यादि । यरलवा अन्तःस्था, स्वरस्पर्शयोरन्तमध्ये तिष्ठन्तीति तथोक्ताः। ते सचिता बोधितः मुषुप्त्युदित: सुषुप्तिदशायामेवोदित: न तु जागरवत्सुप्तिविरामे, प्रबोधः घटपटाद्यनुसन्धानरूपो बोधः स्व. प्नमिति यावत, यया ताम् । अन्तास्थ वर्णेषु स्पर्शदशायामप- गमयन्तीमित्यर्थः । ऊष्मेत्यादि । शष सहा उमाणः । पारि- भाषिकोऽयं शब्द।। ।। अथवा सङ्कुचितरूपतया जडानां स्पर्शवाणां पुनःसङ्कोच यागरूप ऊष्मादिविकृतताप्रारम्भल ·मातृकाचऋविवेके सङ्कोचसंश्रयण पणवर्जनभावभङ्ग्या जाग्रत्सुषुप्तिदशयोर्गमको प्रयनौ। क्षणः प्रयत्नविशेषः येषु वर्णेष्विति ऊष्माणस्तैरुक्ता जागरदशा. यामेवोदिता उस्थिता सुषुप्त्यवस्था जागरादुर्च सुप्तेः प्राग्भवन्ती योगनिद्वाख्या जीवावस्था तुर्य यया ताम् । मन्त्रोत्करस्य बाला श्रीविद्या परा महाशाम्भवी चरणविद्यादि पारलौकिकस्य प. श्वाक्षर्यष्टाक्षर्यादेः लौकिकस्य मन्त्रसमुदायस्य जननीं कारणभूतां मातृकामित्यर्थः । मनसा विमृशामः सकलमूलतया सकलसि. दिहेतुत्वाव विविध समयसमुत्पादितपरमार्थविषयसंशयसमुच्छेदि- महाप्रमाणत्वाच्च तदेकाग्रचित्ता भवाम इत्यर्थः । अत्रोष्मवर्णोक्त तुर्ये क्षकाररूपकूटाक्षरविषयस्य तुर्यातीतस्य समुल्लेखनं च विवक्षितमिति निरवशेषं प्रमेयम् ॥ २॥ स्पर्शादिभिर्वणः जाग्रदादयो दशा ज्ञाप्यन्त इत्युक्तम् ज्ञाप्यज्ञापकयोरभिषालक्षणादिषु केनचित्सम्बन्धेन भवितव्यम् । कोऽयमत्र सम्बन्ध इत्याशङ्ख्याह--सङ्कोचेति । सङ्को- चस्य संश्रयणं परिग्रहः वर्जनं त्तत्यागः तयोर्भावः स्व. भावः संस्थानविशेष इति यावत् । तस्य भङ्गचा भ- कारेण सादृश्येनेत्यर्थः । जाग्रत्सुषुप्तिदशयोर्यथाक्रमं गमको ज्ञापको द्वौ यथाक्रमं स्पर्शखराक्षरगतौ स्पृष्टसाविकृतते द्वौ प्रयत्रौ । स्पृष्टता नाम कण्ठताल्वादीनामधरोर्वभागसङ्घनरूपो चों च्चारणप्रयत्नः, विवृतता नाम सङ्घट्टितस्प कण्ठादिभागद्रयस्थ पुनर्विघटनप्रयत्नः । कण्ठादिभागयोः सङ्घनमेव स्पृष्टता, विधवा- नमेव विष्टससा । एतयोः सङ्कोचाहणतश्यागलक्षणौ प्रयनौ साद ·प्रथमः खण्डः। कम द्वौ स्पृष्टताविवृतते विदितौ सुधीभिः स्पर्शस्वराक्षरगतौ परिशीलयामः ॥ ३ ॥ सृष्टिर्यवर्गविषया विवृतत्वयुक्ता स्पृष्टयन्विता विवृतता च शवनिष्ठा । या जाग्रत् सुषुप्सोर्बोधको । आभिनयनाद् व्यञ्जकाविति भावः । यथा अङ्गुलिमुकुलनादिपञ्जकः तद्वदिति भावः। घटपटादिग्रहणपदे जाग्रति स्वात्मनः सङ्कोचभावः विश्रान्तिपदे सुषुप्तौ तु पूर्णभाव इत्येतदनुभववेद्यम् । अतो जाग्रत्सुषुप्त्योः स्पर्शस्वरकदम्बका. भ्यां सङ्कोचग्रहणतत्यागरूपमवस्थासादृश्यं प्रेक्षावद्भिरङ्गीक्रियत एव । तदेव सादृश्यं व्यङ्गयव्याकसम्बन्धकल्पकमित्यभिप्रायः। सुधीभिर्विदितावित्ति विशेषणेन वर्णानामवस्थानां च व्यङ्ग्यव्यञ्ज- कसम्बन्धनिदानभूतौ प्रयत्नौ प्रेक्षावन्मात्रगम्यावित्युक्तानां वर्णा- नामेव दशागमकत्वेऽपि सङ्कोचतत्यागरूपमवस्थासादृश्यं वर्णा- नां प्रयत्नमूलमिति प्रयत्नयोरवस्थागमकत्वमुपचरितं परिशीलयाम इत्येतत्मयत्नपर्यालोचनमेवास्माभिरप्यनुसन्धीयते नातः समाधिरित्युपदिष्टम् ॥ ३ ॥ अथान्त:स्थोष्मणां स्वप्नतुर्यगमकत्वे सम्बन्धमुपपादयति- स्पृष्टिरित्यादि । यवर्गविषयाः स्पृष्टिः स्पृष्टता प्रयत्नः विवृतत्व- पुक्ता मिश्रप्रयव इत्यर्थः । अत्र स्पृष्टतायाः प्राधान्यं विवृतता- पास्तु तदनुवृश्या गुणत्वम् । एवं च यवर्गोच्चारणप्रयत्रस्य स्पृष्ट. वाया विवृतस्वसङ्कीर्णतया असमग्रत्वे ईषत्स्पृष्टत्वमिति विवेकः । वर्गोग्चारणप्रयत्नस्य विकृततायाः स्पृष्टतासङ्कीर्णतया सामान्य. श्रावे ईषद्वितस्वमेवेति वेदितव्यम् । अत एवैतौ प्रयत्रौ भस- पर ·मातृकाचक्रविवेक तौ स्वमतुर्यदशयोर्गमको प्रयत्ना- वेतो स्मराम्यसकलापरिपूर्तिपूत्योंः ॥ ४ ॥ पूर्णैव पूर्तिरविकल्पपदे सुषुप्तौ जाग्रत्यपूर्तिरपि संमृतिधाग्नि तत् । कलपरिपूर्तिपूस्यो। असमयसकोचभावयोः स्वप्नातुर्यदशयोः यथाक्रमं गमको ईषत्सङ्कोचरूपस्य स्वप्नस्य ईपरस्पृष्टता ईषत्पू- णरूपस्य तुर्यस्य ईषद्वितता च पूर्ववत्सादृश्यात् व्यज्यत इति भावः । अत्रैव गम्यते 'स्पृष्टं करणं स्पर्शानामीषत्स्पृष्टमन्त:स्थाना. मिति वैयाकरणैर्यदुक्तं तत्साधु विवृतमूष्मणां स्वराणां चेत्येतत्तु उष्मस्वरानुभवविरोधादुपेक्षणीयमिति । स्मरामीति । स्वानुस. न्यानेलास्य उपदेश्यजनशिक्षा विवक्षिता ॥ ४ ॥ अथानुभववेधं जाग्रदादीनां सङ्कोचविकासाद्यानन्दान्वयायो- पपादयति-पूर्णत्यादि । अविकल्पपदे निर्विकल्पकक्ष्यायां बाह्या. भ्यन्तरेन्द्रिय विश्रान्तिरूपत्वादिति भावः । इदं च विशेषणं पूर्तिस- मग्रताया हेतुत्वेनोक्तम् । विकल्पाभाव एव निराघटपूर्णभावबोधक इत्यनुभवः प्रमाणम् । अविकल्पपदत्वात् सुषुप्तौ पूर्तिः पूर्णेच समग्रैव संसृतिधानि घटपटाउनुसन्धानरूपविश्रान्स्यस्पृष्टसं सार- पदे गाढविकल्पोदयस्थान इति भावः । इदं च सोचभावसमनः ताया हेतुत्वेनोक्तं विशेषणम् । गाढविकल्पोदय एव महासङ्कोचस- मर्षक इति चानुभव एवं प्रमाणम् । जाग्रत्सुषुप्तिसमवायपदे मिश्रपदे तुर्य चतुर्थदशायाम् । यद्यपि तुर्य चिद्विश्रान्तिलक्षणसुषु. प्तिव्याप्तिः तथापि सा व्याप्तिश्चेत्येष्वनुसन्धीयत इति विकल्पस्पृ. तयोर्जाग्रतश्चानु तिरिति मिश्रत्वमेव । स्वम च तथाविधे -

·जाग्रत्सुषुप्तिसमवायपदे तुरीये
स्वमे च तादृशि तयारसमग्रतव ॥५॥
खमः सुषुप्त्यनुगतं ननु जाग्रदेव
तुर्य च जाग्रदनुवृत्तसुषुप्तिरेव ।
स्वप्नस्तथा च सति जाग्रत एवं भेद-
स्तुर्या दशापि च तथैव सुषुप्तिभेदः ॥ ६ ॥
मिश्ररूपे, यद्यपि स्वमस्य विकल्पमाधान्यात जाग्रत्सुषुप्तिसम.
वाय उभयारेकरूपः तथापि मिश्रत्वमात्रसामान्यविवक्षया स्वप्नस्य
तुर्य साम्यमुक्तम् । तादृशीति। तयोः पूर्वपूर्योः असमग्रतैव तुयें
प्रत्येसामान्य स्वप्ने त्वपूय॑सामग्यं च क्रमेण योज्यम् ॥ ५ ॥
उक्तमकारेण स्पादिभिर्वर्णैः जाग्रदादीनां सङ्कोचभावादि.
लक्षणं सादृश्यन गम्यगमकभावसंबन्धनिबन्धनं प्रतिपाद्य ज्ञान-
क्रियारूपतया प्रत्येक द्वैविध्यं जाग्रत्सुषुप्त्योः । तत्र स्वमो ज्ञान-
जाग्रत् , या जाग्रदिति प्रसिद्धा दशा सा क्रियाजाग्रत् , तदा तुर्थ
ज्ञानसुषुप्तिः या सुप्तिः या सुषुप्तिरिति प्रसिद्धदशा सा क्रियासुषु-
मिः । ततः स्वप्नो जाग्रझेद एव तुर्य च सुषुप्तिभेद एवेति दशाच-
तुष्टयस्य वर्गद्वयरूपतां तत्स्वरूपज्ञानाद्यधिकरणाय समुपदिशति-
स्वप्नः सुषुप्त्यनुगतमित्यादिना । ननु स्वमो नाम जाग्रदेव
यथा जाग्रति घटपटादयो गृह्यन्ते तथात्रापीति । अयमेव विशेष:
यत्स्वमे सुषुप्तेरनुत्तिः जाग्रति तनितिरिति । अथ तुर्य च
सुषुप्तिरेव । तथा विश्रान्त्युपलम्भादत्र चापमेव विशेषः यत्तुर्ये
जानदनुवत्तिः मुषुप्तौ तु तन्निवृत्तिरिति । एवं विशेषाल्पतया स्व-
प्रतुरीययोः जाग्रताप्तिभेदत्वं वेदितव्यमिति भावः ॥ ६ ॥

·८ मातृकाचक्रविवेक ज्ञानात्मनान्तरुदिते खलु बोधसुप्ति- स्वप्नस्तुरीयमिति नामविशेषभाजौ। वाये क्रियात्मकतयोदितयोस्तयोः स्था. दाख्या प्रबोध इति सुप्तिरिति प्रसिद्धा ॥ ७॥ जाग्रवाहिर्विलसनं ननु भेदसृष्टः स्वप्नान्तरल्लसनमित्युभयी दशैष । स्वप्नतुर्ययोर्जाग्रत्सुषुप्त्यपेक्षामभिस्फुटीकरोति-ज्ञानात्मने ति । ज्ञानाकारत्वमेव वर्णभेद इति प्रक्रान्तप्रमेयतास्प. यम् । ज्ञानात्मनेति । बोधश्च सुप्तिथ बोधमुप्तिरित्यर्थः। प्रथ. ममन्तः अभ्यन्तरकक्षायां ज्ञानात्मना ज्ञानरूपेण उदिते सति यथाक्रमं स्वप्नस्तुरीयमिति नामविशेषौ भवतः । अथ वाधे बाह्येन्द्रिय कक्षायां क्रियात्मकतया क्रियारूपेण उदितयोस्तयो. जाग्रत्सुषुप्त्योः प्रबोध इति मुप्तिरिति जाग्रत्सुषुप्तिरिति प्रसिद्धा. ख्या व्यवहारो भवतीयर्थः । एतेनाभ्यन्तरेन्द्रियानुसन्धान ज्ञान: रूपं बाह्येन्द्रियानुसन्धानं क्रियारूपमिति वेदितव्यम् । संसृतिश्च विश्रान्तिश्च प्रथममाभ्यन्तरेन्द्रियानुसंहिता सती पश्चाद बाह्यन्द्रिय प्रथायामवतरतीति विवेकः । सर्वस्यापि भावस्य शिवशक्त्यात्म. कतया ज्ञानक्रियारूपत्वमिति भावः। एवं च ज्ञानजाग्रक्रिया जाग्रज्ज्ञानमुषुप्तिः क्रियामुषुप्तिः पुनरपि ज्ञानजाग्रदादीत्येवं दशा- चतुष्टयादवतरतस्तुर्यातीतनामे: कालचक्रस्य परिभ्रमणमनु सन्धेयमिति तात्पर्यम् ॥७॥ इदानीं जाग्रदादिदशाचतुष्टयस्य भेदाभेदरूपसंसारतद्विया। नितम्वभावतां यथायोगमुपदर्शयति-जाग्रहिरित्यादि। मष्टिम

·तुर्याभिधानमुपधात्यविभेदसृष्टी
सृष्टियस्थ जनिविश्रमभूस्सुषुप्तिः॥८॥
।
प्रवृत्तिरूपसंसारः भेदसृष्टः भेदरूपप्रवृत्तिसंसारस्य बहिर्विलसनं
बाह्येन्द्रियकक्ष्यायामवासनं जाग्रत् तस्या एव भेदसृष्टे: अन्त-
मल्लसनं आभ्यन्तरेन्द्रियकक्ष्यायां स्फुरणं स्वप्ना दशाद्वयमिदं प-
शोः संसारभूमिरिति वेदितव्यम् । इत्युभयी दशैव जाग्रत्स्वप्नरू-
पदशाद्वयमेवाविभेदसृष्टिः । अविभेदो विभेदस्याभावः संहारः
विश्रान्त्योन्मुख्येन भेदनिवृत्तिमार्गपरिग्रहः तत्सृष्टौ तुर्याभिधा-
नमुपयाति भेदसंसारादयं मार्गः जाग्रदन्तदशात्रयापेक्षया चतुर्थ-
वाचतुर्थः, चतुर्थपर्यायः खलु तुर्यशब्दः। मुषुप्तिस्वभावं दर्शयत्ति-
सृष्टिवयेति । स्मृष्टिद्वयस्य भेदाभेदरूपत्य जनिरुत्पत्तिः विश्रमो
बिलयः तद्भस्तत्पदं सुषुप्तिः सुषुप्तेर्भेदाभेदविश्रान्तिरूपतया पति-
पादयिष्यमाणया जीवशिवसंसारोदयविलयभूमित्वम् । एतदुक्तं
भवति-मुषुप्त्यादिजाग्रदन्तेन भेदरूपेण पदत्रयेण जीवः संस-
रति । जाग्रदादिसुषुप्यन्तेनाभेदरूपेण तुर्याभिधानजुषा तेनैव
पदत्रयेण शिवाख्यानान्विश्रमते विश्रममार्ग पाशमेव भजन-
पि मायया न विमृशति । एवं शिवोऽपीच्छाज्ञानक्रियापर्याय भेद-
रहितसुषुप्तिस्वप्नजामत्येव संसरति, तुर्यपर्याच जाग्रदादिमुषुप्य-
न्तनिवृत्तिमार्गेण विश्रमते च । यद्यपि शिवे प्रवृत्तिमार्गयो-
रभेदैकरूपस्वाद तुर्यव्यवहारो विद्यते तथापि निवृत्तिमार्ग एवं
सस्य व्यवहारस्य मुख्यत्वमिति महोपदेशः । अद्वैतसंसारस्य द्वैत-
संसारसमा समाधिरित्युत्तरप्रतिपादयिष्यमाणेषु तत्पदेषु तत्म
क्रियोनयनम् ॥ ८ ॥

·१० मातृकाचक्राधिवेके सृष्टा बहिः शिवाचिता प्रकृतिर्विसर्ग- स्तां स्वात्मना कवलयन् शिव एष बिन्दुः । एवं दशास्वरूपमुपदिश्य तदधिष्ठातृभूतं शिवजीवस्वरूपं निरुपयिष्यन् प्रकृतोपयुक्ततया मन्त्रसमयसिद्धां बिन्दुविसर्गप रिभाषां व्युत्पादयति-सृष्टा बहिरित्यादि । शिवचिता शिव इति व्यवाहियमाणया चिता प्रकाशतत्त्वेन बहिः बहिरिवन तु परमा- थतो बहिः। सर्वव्यापिवस्तुनः प्रकाशभित्तिलग्नतायां सत्यामेव सत्तासिद्धेः तदाहिष्ठतायां तदसिद्धः । सृष्टा विमृष्टा। विसर्जनमपि चमत्कारमात्रा। प्रकृतिः स्वभावः विमर्श इत्यवगन्तव्यम् । प्रका- शस्य वा स्वभावो विमर्शः । येन स्वभावेन विना प्रकाशस्यार्थी परागेपि स्फटिकादिकस्येव जाड्यं प्रसज्यत इति प्राप्तस्वसंवि. छाखकारैरुद्धोषितमन्त्रमात्रसमयं दीक्षानन्तरमधिकृतसंविच्छा. स्वसिद्धान्ता एव परमरहस्यरूपस्य मन्त्रार्थस्योपदेशाधिकारिण इस स्माभिरिह मन्त्रार्थविवेकप्रस्तावे संविन्मतसारमात्रमेवोद्गीर्यत इत्यनभियोगः । प्रकाशो हि स्वस्वभावभूतं स्वात्मविश्रान्तं परा. प्रकृतिस्वातन्त्र्यमायाविद्यादिशब्दैरागमिकैवाहियमाणं जग- द्वीजभूतं विमर्श कदाचित् प्रपञ्चानुसन्धित्सायां स्वात्मभित्ता वेव बहिरिच विमुज्यत इति विसर्गशब्दवाच्यो विमों वेद्या. कारवान वेदकं कवलयति अत एव प्रमाता च भवति । न च वेदकश्चिद्रूपोऽपि प्रमुषितवैभवः प्रमेयतामुपगतो जीवो भवति । यदा पुन: स शिवप्रकाशः प्रपनसञ्जिहीर्षायां तां विमर्शरूपिणी प्रकृति स्वात्मना कवलयति तथा भिदिधातोरविच्छेदार्थतया भिद्यतेऽविच्छिद्यत इति बिन्दुशब्दव्यवहार्यो भवति । बिन्दुरच्छे.

·प्रथमः खण्ड: । संसारविश्रमजुषोरिति नामधेये संसारिणी पशुशिवी वी च पशुः शिवश्च ॥ ९ ॥ दैतात्मकं भवति संसरणं पशोस्त. दतरूपमभवस्य परस्थ शम्भो । दकारणमिति भारतीयानां च व्यवहारः । अपरिच्छिन्नस्वभावे भवतीसभिप्रायः । एवं वेद्यात्मनो विमर्शस्य सर्गत्वं वेदात्मनः प्रकाशस्य विन्दुत्वमुपदिष्टं भवति । एतदेवाह-संसारविश्रमजु- पोरिति । संसरणस्वभावो विमर्शः अरुणस्वभावः प्रकाशः तयो- रित्युक्तप्रकाशौ विसर्गविन्दुशब्दौ नामधेयत्वेन परिभाषितौ । अथ विसर्गसमुन्नीतस्य विचित्रस्य संसारस्य सामान्यदृष्टया विषयमाह-संसारिण इति ॥ ९॥ पशुजीवपरमशिवा: सामान्याः न तावत्संसारिण एवेति प्रदर्शितम् । इदानीं पश्वादीनां विविच्य संसारविशेषविषयतामु- पदर्शयति-दैतात्मकं भवतीति । तत्र विसर्गपर्यायस्य वि. पर्शस्याविधारूपेण भेदचमत्कारोन्मीलनादिति भावः । तत्संसरणं अभवस्य शिवस्य संबन्धि अद्वैतरूपं, तत्र विमर्शात्मकविद्या- रूपेणाभेदचमत्कारपरिग्रहात् तथात्वमित्यवगन्तव्यम् । परस्य शम्भोः संसरणमित्यनुवर्तते । मिश्रं द्वैताद्वैतरूपं तत्र विद्याविद्यो. भयरूपिण्या विमर्शशक्तयोगपद्येन भेदाभेदैकरहस्यप्रदर्शनचम- काराभ्युपगम इति वेदितव्यम् । अत्र तृतीयकक्ष्यायां परशम्भु- पदोपादानेन त्रिकविश्रान्तिसिद्धान्तेऽपि बहुमतिरुपसचिता सस्यापि तृतीयपदाधिष्ठातृसंसारेषु परिगणनं चतुष्टयार्थमतश्र- दया कृतम् । अतः संसारक लङ्कास्पृष्टं शुद्धान्तर्मुखविश्रमस्वभाव ·१२ मातृकाचक्रविवेके मिश्र त्रिरूपमपि संसरणं यतः स्था. द्विश्रान्तिभाक्तदिह धाम परं हि बिन्दुः ॥१०॥ गौणो हि विन्दुरिति वित्तिरभेदरूपा शैवी तनूभवति भेदपदं तु वेधम् । महाबिन्दुपदं विवेचयति-त्रिरूपमित्यादि । यतः यत्रेति रूपमपि संसरणं विश्राम्यति । तत्परमनुत्तरं धाम विन्दुरिति निष्कृष्ट मिति भावः । यद्यपि चतुर्थकक्ष्यायाः सर्वसंसारोपादानभूतपूर्णवि. मर्शस्वभावतया महाविश्रान्तिपदत्वं तथापि कक्ष्यात्रयोदञ्चित- प्रपञ्चकलकलानुसंन्धानगन्धो नोपशान्त इति तदुत्तीर्ण पञ्च. ममेव परव्योमलक्षणं पदं पञ्चमाम्नायपरिशोधितं निष्कलमहा- बिन्दुतत्वमिति तात्त्विकसिद्धान्तः । अत्रैतदुद्दिष्टं भवति । यत्प- शोः सुषुप्त्याद्यवस्थात्रयं भेदरूपं अथवा भेदरूपायां शैवीतुर्य- दशायां च तदतीतदशा । एतस्मिन्स्वरस्पर्शादिभिमन्त्रैः अभि- धीयत इति प्रतिपादिते दशापञ्चके भेदाभेदमिश्रसंसाररूपास्ति- स्रो दशाः सर्वसंसारकैकविश्रान्तिरूपा चतुर्थदशानां योगः तुर्ये चतुर्थदशायां योगः तदतीते महाबिन्दुदशायोग इति तद्विवेकः । त्रिविधसंसारतदेकरसमिश्रमतादुत्तीर्णमहाविश्रमदशासु सर्वमपि दशाजातमन्तर्भूतमिति सिद्धजनघण्टापयः। अतोऽयमुपदेशो मनी. षिजनहृदयङ्गम इत्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ १० ॥ उक्तन्यायेन बिन्दोरपरिच्छेद लक्षणत्वाच्छिवस्य विकल्प- स्पृष्टया परिच्छेदसंभवेन बिन्दुलक्षणस्यासमग्रत्वेऽपि गौणन्या- येन बिन्दुव्यवहारोऽक्रियते इसाह-गौणेत्यादि । वृत्तिा संवित्तिः अभेदरूपा । इदं विशेषणं गौणविन्दुव्यवहारहेतुभूतगु ·प्रथमः खण्डः। जीवस्य संवरकमस्य ततः स्वरूपं सगर्भवेद्यवहृतिमहतामितीयम् ॥ ११ ॥ चैत्य विमर्शपरिणामदशाविमर्श श्चिद्धर्म एष च चितो जननाल्लयाच्च । गर्भितमभेदरूपत्वं गुणः, तद्वत्तया गौणो विन्दुर्भवतीति वि- शेषः । सावित्तिः शैवी शिवसंबन्धिनी तमः स्वरूपं भवति मिश्रा संसाराधिष्ठातुरप्येवं विन्दुत्वमुहनीयम् । व्यवहारबाहुल्याभि- सन्धिना शिवस्यैवोक्तं बिन्दुत्वमिति वेदितव्यम् । एवं पशोरपि परिच्छेदे सत्यपि चिद्रूपतया बिन्दुत्वं प्राप्तमेव । अथ तस्य चैन त्यव्याप्ततया विसर्गत्वमपि संभावितमित्याह-भेदपदमित्यादि। भेदपदं भेदस्थानं वेधं, 'तु' शब्दो वित्तिखरूपाच्छिवाजीवस्य भेदमवगमयति । जीवस्य संवरकं, तत एवास्य स्वरूप, यद्यस्य संवरकं तत्तस्य स्वरूपमिति भावः वेद्यमपि भेदस्य संवरकं व्या- पकं ततस्तस्य स्वरूपं भवतीत्यर्थः । अतो वेद्यरूपतया जीवस्य वेद्यवद्विसर्गशब्दव्यवहारविषणे भवेदित्यर्थः । महतां मन्त्रस- मयविदामिति । इयमुक्तमकारा व्यवहृतिः व्यवहारः ॥ ११ ॥ अथ पशुशिवपदयोः चेद्यवेदकान्योन्यकवलनमित्युक्तं, तत्र किं निमित्तमित्याकाङ्क्षायामाह-चैत्यमित्यादि । शिवश- क्तिपर्याचप्रकाशविमर्शपरिणामो जमदिति रहस्यागमसिद्धान्तः । यद्यपि विमर्शस्यैव क्लिासो जगदित्यङ्गीकृतं पुरातनः तथापि विमस्य प्रकाशमन्तरेण स्वरूपासिद्धर्विमझे जगदाकारेण विलसमपि तत्र जगति प्रकाशाशमनावभासयति अर्धेन नि. जयां, तत्र वेदका प्रकाशांशः वेधं विमशः । एवं सति वेद्य ।

·मातृकाचक्रविवेक नास्त्येव सा चिदपि यद्यविमृष्टरूपा धर्मस्ततो भवति चिच विमर्शशक्तः ॥ १२ ॥ चिच्चैत्ययोरिति समे सति धर्मधर्मि- भावे परस्परपदाक्रमणं स्वभावः । पर्याय चैत्यं विमर्शपरिणामदशा तत्पर्यालोचने विमर्श एव । एष च विमर्श: चिद्धमः प्रकाशस्य धर्मः । कुतः-चितो जननाद लयाच, यता प्रकाशादेवोदेति तत्रैव विलीयते च, ततः सर्वस्या- पि वस्तुनः स्फुरणेन विना सत्ताभावात् स्फुरणस्य तु प्रका. शाधीनत्वात् प्रकाशकारणकत्वमवश्यमङ्गीकार्यम् । किञ्च, शब्द- रूपस्य विमर्शस्य गगनादुदयो गगन एव लयः सम्भावितः, तदेव गगनं प्रकाश इत्यलङ्कृतादि कारुण्युपदेश्ये प्रतिपादनलम्पटेन(?)। अथान्यस्मिन्पक्षे प्रकाशोऽपि विमर्शस्य धर्म इसाह-नास्त्येवेति। सा चित्मकामोऽपि यद्यविमृष्टरूपा इयमीहशीति विमर्शन अनि र्दिष्टस्वरूपा चेत् नास्त्येव इदमीगित्यविमृष्टस्यापि वस्तुन। सत्तायां शशविषाणादेरपि सत्वं प्रसज्यते । ततः सर्वमपि वस्तु कोव्यधिरोहे विमर्शमपेक्षत इति प्रकाशस्यापि सत्वे विमर्शका. रणकत्वेन विमर्शधर्मत्वमवश्यमङ्गीकर्तव्यमित्याह -धर्मस्ततो 'भवतीत्यादिना ॥ १२ ॥ प्रकाशविमर्शयोरन्योन्यधर्मधर्मिभावप्रवचनस्य प्रकृतोपयो. गमाह-चिच्चैत्ययोरित्यादि । इति उक्तप्रकारेण चिच्चैत्ययो। धर्मधर्मिभावे समे सति परस्परपदाक्रमणं स्वभावो नैसर्गिको व्यापारो भवति । धर्मिणो धर्मपदव्याप्तौ चित्वादिति भावा चिच्चैत्ययोरन्योन्याक्रमेणैका वा दशा सम्भाव्यत इयत्नाह- चे ·प्रथमः खण्डः। १५ चैत्यावृता भवति चित्पशुरेष चैत्य- मावृण्वती चिदपि याति शिवप्रसिद्धिम् ॥ १३ ॥ चिच्चैत्ययोः समतया स्तिमिते स्वभावे मिश्नं तु मध्यमपदं परशम्भुरूपम् । ." । त्यावृतेत्यादि । चैत्यावृता चित् एष पशुर्भवति एष इति पुरो निर्देशन स्वशक्तिप्रमोषपरिप्राप्तं दीनभावं निदर्शयति अथ चैत्य. माण्वती व्याप्नुवन्ती चिद शिव इति प्रसिद्धिं याति ॥ १३ ॥ इदानी चिच्चैत्ययोः समव्याप्तिपदस्य तृतीयतत्त्वस्य स्वरूपं विप्रतिपत्तिविषयतया सम्यगुपदिशाति-चिच्चैत्ययोरित्या- दि। चिच्चैत्ययोः समतया समव्याप्तिकत्वेन स्वभावे स्तिमिते निश्चले सति विश्रान्तिस्वभावावगाहितया निश्चलं तन्मध्यमपदं मिश्रमिति व्यवहियमाणमिति शम्भुरूपं भवतीति शेषः । 'तु' शब्द: शिवजीवाभ्यां भेदाभिधायकः, मध्यमपदमित्यनेनास्य पदस्य तृतीयत्वेऽपि शिवजीवोभय स्वभावतया सन्धित्वाच्चि- वेन मध्यमत्वमप्यङ्गीकृतमित्युपदिष्टं प्रवृत्तिनिवृत्तिरूप. योर्जीवशिवव्यापारयोरेककालीनत्वपर्यालोचनायामन्योन्याभिह- ननादन्योन्यव्यापारवेगोपक्षये निापारदशैव समव्याप्तिपदत्वे. न सम्भाव्यते, सैव स्तिमितदशोभयमूळतयोभयपक्षव्यापिनी पक्षद्वयगतविशेषस्वाम्यं लभते । यथा बहुविटपमूलपदभूता तरु- शाखा विटपसम्बन्धिषु पुष्पफलादिषु स्वत्वं भजति तरुशाखेयं पुष्पिता फलिता तद्वत् । तदेवंरूपेणैव मिश्रपदममातुः शिवजीव- व्यापारयोगपद्यानुसन्धानं न तु विकल्पकक्ष्याधिरोहेण शिवः जीववत् । तथात्वे तृतीयपदंव्यवस्थितस्य. महातत्वस्य शिवजी ·१६ मातृकाचक्रविवेके चिच्चैत्यमिश्रणतया तदर्थ त्रिरूपो धर्मी च तत्तदुचित्तश्च तथा विमर्शः ॥ १४ ॥ चित्तिश्च चैत्यमपि तच्च विमर्शतत्वं ज्ञानक्रिये न हि तयोः परमार्थभेदः । वपतौ तत्सार्थक्येन व्यापारान्तराङ्गीकारलम्पटे शिवजीवस्व- भावानुभवेशवैभवस्याप्यभावात् तदुभयापेक्षया दाक्षिण्यमूल एवोत्कर्षोऽपि स्यादित्यलमसामयिकविवादाग्रहेण । तदत्रायं विप्रतिपच्या वार्ता नोपकर्तव्य(१) इति प्रमेयतात्पर्यमुक्तम् । जीवा- दिस्वरूपं त्रैविध्यनिगमनद्वारेण दृढीकुर्वन्नाह-चिच्चैत्येति । मिश्ररू- पतत्त्वेन अयमपरोक्षभूतो धर्मी द्वैतानुसन्धानरूपो विमर्श एवात्र धर्मः तद्वान् प्रमातेति यावत् । त्रिरूप: मन्त्रव्यवहारबाहुल्याह- ष्ट्या त्रैरूप्यमुक्तं न तु चतुर्थपञ्चमदशयोरनन्तरोक्तधर्मस्य द्वैता. दिरूपस्य विमर्शस्य त्रैविध्यात् धर्मिविध्यामियभिप्रेत्याह- तत्तदुचितश्चेति । औचित्यं जीवस्य द्वैतविमर्शः शिवस्या दैतविमर्शः परमशिवस्योभयात्मकविमर्श इति ॥ १४ ॥ एवमत्र विषयोपयुक्तं शिवरूपं शिवस्य जीवत्रयस्वरूपं स्फु- टतरमुपपाद्य तदत्यन्तोपयुक्तं ज्ञानक्रियास्वरूपं व्युत्पादयति-चिः तिश्चेत्यादि। चिदेव चितिः, साच अभेदरूपंखलु ज्ञानं, घटो ज्ञात इति भिन्नेष्वपि घटपटादिष्वेकरूपत्वेनाभिन्नतयानुभूयमा- नत्वात । भेदरूपा खलु चैत्यरूपिणी क्रिया चैत्याना घटपटा- दीनामन्योन्यव्यात्तस्वरूपतया भेदरूपेणानुभूयमानत्वात्। एवं चिचैत्यरूपयोः ज्ञानक्रिययोः पारमार्थिको न भेद इत्याह-न हि तमोरित्यादि। चिच्चैत्वयोर्योऽयं मेदावभासः स न.तु ·प्रथमः खण्डः। ज्ञानं गृहीतकठिनत्वगुणं क्रिया स्या- ज्ज्ञानं भवेद्विरलिमाश्रयिणी क्रियैव ॥ १५ ॥ ज्ञानस्य सिध्यति विना क्रियया न रूपं तस्यास्तथैव न हि तेन विनोपलम्भः । मायापर्यायविपर्ययज्ञाननिवन्धन इत्यभिप्रायः । तच्चभेदश्चिच्चैत्य- योरित्यत्राह-ज्ञानमित्यादि । ज्ञानं प्रकाशः गृहीतकठिनत्वगुणं विमर्शाकारणेति भावः। आकाशस्य काठिन्यं शब्दः तदाचिदा. काशस्य काठिन्यरूपा विमर्श इति प्रकाशविमर्शयोः जलकरक- योरिव न वास्तवो भेद इति तात्पर्यम् । ननु प्रकाशविमर्शयोः जलकरकयोरिव भेदो मास्तु चैत्यात्मिकत्वेन घटपटादिनाना. रूपायाः क्रियायाः ज्ञानरूपात्प्रकाशाद्भेदो दुरपन्हवः । वर्णरूपा द्विमर्शादपि पृथुबुध्नोदरायाकारतया घटपटादयो भियन्त एवेति चेटपटादिनः सर्वस्यापि वस्तुनो घटपटादिशब्दरूपविमर्शा- तिरिक्तं न किञ्चिदपि स्वरूपं विवेकदशायामवतिष्ठत इति गुरु- कटाक्षपरिक्षपितमायान्धकारैः सुप्रतिपनत्वात ज्ञानाभेदं क्रिया- याः प्रतिपाद्य क्रियाया अभेदं ज्ञानस्य प्रतिपादयति-ज्ञानं भवेदित्यादि । सापि विमर्शरूपिणी क्रिया विरलिमाश्रायणी काठिन्यपरित्यागेन विश्रान्तिलक्षणं विरलिमानं परिगृहाति । ज्ञानं भवेत्प्रकाशैकरस्यं प्राप्नोतीत्यर्थः। एवं ज्ञानस्य बहीरूपं क्रिया क्रियाया आन्तरं रूपं ज्ञानमिति तयोरेकार्थत्वमिति निष्कर्षः ॥ १५॥ अथ शिवशक्तिस्वरूप योः ज्ञानक्रिययोस्तुल्यभाधान्यतया योगपसिद्धिसंप्रतिपत्तिमूलपामलसिद्धान्तं मन्त्रहृदयभूतलेन ३ ·१८ मातृकाचक्रधिवेक तस्मात्तयोर्यमलतैव मतं हि सैद्धं पूर्वापरत्वकलनं त्विह पूर्वपक्षः ॥ १६ ॥ अध क्रिया भवति दक्षिणमन्यदध ज्ञानं समत्वमनयोरपि मध्यमिच्छा। सिद्धाभिमतं प्रतियोधयन्नेतन्मताभ्युपगममूलभूतं प्रकाशविमर्शप- यज्ञान क्रियान्योन्यकारणकत्वं प्रागुक्तमेवानुवदति-ज्ञानस्ये. स्यादिना। हि यस्मात् क्रियया विमर्शेन विना ज्ञानस्य प्रकाश- स्वरूपं न सिध्यति तथैव तस्याः क्रियायास्तेन ज्ञानेन विनोपल. म्भनासिद्धिः, तस्मात्तयोञ्जन क्रिययोर्यमलता युगपत्सिद्ध तैव सैद्धं सिद्धमंम्बधि मन्त्रहृदयत्वादिति भावः । इह ज्ञानक्रियासिद्धिविचा- रविषये पूर्वापरत्वकलनं तु पूर्वपक्षः, वेद्यवेदकाकारेण प्रकृति- पुरुषाकारेण देहात्माकारेण शब्दार्थाकारेणैव पर्यायप्रकारान्त. राकारेण वा क्रियाज्ञानयोः सिद्धेः पौवांपर्याभ्युपगमः पूर्वपक्ष- स्वमेव भजति निर्वोदुमशक्यत्वादिति तात्पर्यम् ॥ १६ ॥ इदानी ज्ञानक्रिययारन्योन्याविनाभावस्वभावतकस्वरूपस- म्बन्धौचित्ययोः तत्समष्टिरूपयेच्छया समस्त्रीपुमुभयस्वभावतया रहस्यविद्भिरविमतस्य परमशिवतत्वस्य स्वरूपभागत्वाभिप्रायेण एकस्वरूपसंम्बन्धं दर्शयति-अर्ध क्रियेत्यादि । क्रिया दक्षिण मध भवति शिवस्येत्यभिप्रायः। कर्मकाण्डस्य दक्षिणमार्गतयाङ्गी. कारादियं व्यवस्था। ज्ञानमन्यदाममध ज्ञानकाण्डस्य वाममार्गत्वे. नाङ्गीकारादिति भावः । ननु शैवं दक्षिणाचारः शाक्तं वामाचार इति सिद्धजनप्रतिपादात क्रिया विमर्शरूपत्वाच्छक्तिस्वरूपमित्यङ्गी- कर्तव्यम् , ज्ञान प्रकाशरूपत्त्वात् शिवस्वरूपमिति च, तस्कथं ·प्रथमः खण्डः। इच्छैव बीजमचलान्तरबाह्यगत्या : ज्ञानं क्रिया च खलु मूलमिहाङ्कुरश्च ।। १७॥ क्रियाया दक्षिणत्वं ज्ञानस्य वामत्वमिति चेत् । सत्यं, रहस्यसमय. सारावबोधकसद्गुरुमपर्याविधुराणामयं विप्रतिपत्तिषु सट्टो दु. गतिक्रमः महागुरुकटाक्षशिवता (?) तु निराकुसात्र विवेचयति तदु. पदिश्यते ज्ञानक्रियारूपयोः शिवशक्त्योरन्योन्यानुरागेणान्योन्य स्वभावोपरक्तस्वभाव इति वेदितव्यम्। शिवस्य स्वभावो ज्ञानं ज डाकारया क्रिययोपरक्तं सत् जडस्य शुक्लतया शुक्लं भवति । शक्तिः स्वभावः क्रिया अजडेन ज्ञानेनोपरक्ता सती अनडस्य रखेः ऋतुतया अरुणा भवति । तदुभयमिश्रं तद्रूपमुभयवर्णसंसर्गा- स्विदं हेमनिभं भवतीति शिवादिस्वरूपत्रयपर्यायशाम्भवोक्तच. ग्णत्रयवद्वर्णवासनाप्यवमनुसन्धेया । तदेवं ज्ञानरूपोऽपि शि- व: शक्तिस्वभावक्रियाम्वरूपानुसन्धानकव्यापारतया ज्ञानमार्गे वामाचारे व्यवस्थापितेति (?) कौलिकोपनिषत् । तदेतत्प्रमय ज्ञान- क्रिययो मदक्षिणार्धत्वोपन्यासद्वारण सूत्रकृता व्युत्पादितं, ज्ञान क्रियामिश्रपदे स्वेच्छया भागव्यवस्थामाह --समत्वमनयोरि- ति। अनयोनिक्रिययोः समत्वं समच्याप्तिकत्वं यत्तदिच्छेति इ. च्छालक्षणं चात्रानुसन्धेयम् । मध्यमिति । दक्षिणवामयामध्यमि- सर्थः । इच्छातत्त्रस्य प्राक्यतिपादितपरशिवस्वभावस्य ज्ञानक्रिया- त्मकपक्षद्वयमूलरूपतया तदुभयबीजत्वं समर्थयति-इच्छेब बीज- मित्यादि । एवकारेण पक्षत्रयस्यापि ज्ञानं च कर्म चेत्यादिवक्ष्य. माणत्रिमूस्यात्मकत्वप्रतिपादनेन यबष्यन्योन्यमूलत्वमुपपत्तिमत, तथापि माध्यमिकतया सुषुम्नापर्यायभूताया इच्छाया एव मे. ।

·मातृकाचक्रविवेके
ज्ञानं क्रिया तदुभथैकरसापि चेच्छा
तत्वत्रयं भवति नित्ययुतस्वभावम् ।
ज्ञानस्य मानमिति मेयमिति क्रियाया
मातेति चेतरपदस्य हि नामभेदाः ॥ १८ ॥
क्षावन्महायोगिभिरुररीकृतं ज्ञानाक्रियारूपत्वमित्युपदिष्टम् । इच्छै.
वाचला प्राक्प्रतिपादितमर्यादया स्तिमित स्वभावा । इदं च विशे-
षेण बीजत्वसमर्थकम् । बीजं हि निश्चलं तिष्ठति मूलाङ्कुरावेत्र अ.
न्तर्बहिश्च प्रसरतः । आन्तरगत्या निवृत्तिरूपप्रसरणेन ज्ञानं मुलं
बीजस्याधोभागप्रसृतवान् रोहावयवः, बाह्यगत्या प्रवृत्तिरूपप्र.
सरणेन क्रिया इह बीने अङ्कुरः । चकारः समुच्चयाभिधानेन बी.
जस्य पूर्ण लक्षणत्वमाभिधत्ते ॥ १७ ॥
इच्छाज्ञानक्रियाणां प्रमावादिभिरेकार्थतया प्रमातृप्रमाण.
प्रमेयशब्दव्यवहारोऽपि भवतीत्याह-ज्ञानं क्रियेत्यादि
ज्ञानं क्रिया तदुभयैकरसा तदुभयसमाष्टरूपा इच्छा च इति
तत्वत्रयं नित्ययुतस्वभावं भवति अन्योन्याविनाभूतं भवति ।
एताद्वशेषणं त्रिपुटीरूपतया नित्ययुतस्वभावेभ्यः प्रमात्रादिभ्य
इच्छादीनां सादृश्योक्तिद्वारेणैकार्थताप्रतिपादकम् । इच्छादीनां प्र.
मात्रादिषु कस्य केनैकार्थतेयाकाङ्कायामाह ज्ञानस्येत्यादि। ज्ञा-
नस्य मानमिति क्रियाया मेय इति इतरपदस्य ज्ञानक्रियाभ्या:
मितरस्य पदस्य इच्छाया इत्यर्थः । मातेति च नामभेदारसंज्ञाभेदः
ससंज्ञकानामिच्छादीनां ममात्रादीनां च पर्यालोचने भेद
इति भावः ॥ १८॥

·प्रथमः खण्डः। २१ ज्ञानं च कर्म च परस्परमूलमिच्छा मूलं तयोस्तदुभयं खलु मूलमस्याः । मूर्तित्रयं मतमिदं अयमेव सृष्टि. स्थित्यन्तकारणतया त्रिगुणस्वभावम् ॥ १९ ॥ एतत्वयात्मकतया सकलं त्रिरूपं सुप्त्यादिका अपि दशाश्च तथैव तिस्त्रः । इच्छादीनां मन्त्रसमयसिद्धत्रिकोणभावोपपत्तव्युत्पादना भिप्रायेण प्रत्येकमितरद्वयमूलतामुपपादयति-ज्ञानं चेत्यादि । ज्ञानं च कर्म च परस्परमूलं प्रकाशविमर्शस्वरूपत्वात् । प्राक्क्षतिपा- दितमर्यादयेति भावः। इच्छा तयोनि क्रिययोर्मुलं मिश्रतत्वस्योम- यमूलत्वं च प्राक्प्रतिपादितं, तस्या इच्छायास्तदुभयं मूलं ज्ञान- क्रियामिश्ररूपिण्या इच्छायास्तृतीयतत्वस्य सिद्धिर्ज्ञानक्रिया. सिद्धिमूलेति चोपपन्नमिति भावः । इदमिच्छादित्रयमेवोक्तमर्याद- या अन्योन्यमूलं सन्मूर्तित्रयं हरिहरहिरण्यगर्भात्मना । महाश- क्तिरिच्छादिरूपिण्येवावभासत इति तत्वविदामभिमतमित्यर्थः । मूर्तित्रयस्यापि परस्परमूलत्वादिच्छादिभावोपपत्तिः । इच्छादि. त्रयस्य मूर्तित्रयत्वोपपत्तौ महत्तत्वादिकं निधत्ते सृष्टयादि । इद. मिच्छादित्रयं सृष्टिस्थित्यन्तकारणतया त्रिगुणस्वभावं-भेदरूपस्य मिश्रस्य वा संसारस्येच्छातचे सृष्टिः ज्ञानतत्वे स्थितिः क्रिया- तचे संहार इति इच्छादित्रयस्य सृष्टयादिहेतुत्वात् त्रिगुणस्व- भावता सृष्टयादिक्रमेण रजासत्वतमामकृतिता । इच्छादित्र. यमेव गुणत्रयस्वभावं चेत्यर्थः ॥ १९ ॥ अत इच्छादिरूपत्तयैव संसारे सर्वमपि वस्तु त्रैरूप्ये गाव- ·मातृकाचक्रविवेके सुप्तिः क्रियाजडतया भवति प्रबन्धी ज्ञानं विमिश्रमनयोः पदमन्यदिच्छा ।। २० ॥ लयप्राधान्यतया तिष्ठत इत्याह-एतत्त्रयात्मकतयेत्यादि । लोकत्रयं वर्णवयं वेदत्रयमित्यादिरूपेण सकलमपि वस्तुजातं पर्यालोच्यमानं त्रै रूप्येणैवावतिष्ठते । तत्रेच्छादित्रयात्मकत्वमेव हेतुरित्यर्थः । इदा नी प्रकृतास्तिस्त्रः सृष्टयादिदशा अपि इच्छाद्यामिका एवेत्याह- सुप्त्यादिका इति । मुप्त्यादिदशा अपि तथैवेच्छाधात्मि- का इति सूत्रकारस्य सामान्योक्ततात्पर्यभूतमुत्तरत्र तम्यवहार- दर्शनापारम्पर्येण गुरुमुखागतत्वाचादिकृतं रहस्यप्रमेयमुप- दिश्यते । सुध्यादीनामिच्छाद्यात्मकत्वेनान्योन्य मूलतायां तु. त्रिकोणमात्रप्राप्तावन्योन्यमादिमध्यान्तभावः सम्भाव्येत तथा च सत्यादिमध्यान्तव्यवस्थित इच्छाज्ञानक्रिया- भावः प्रत्येकमपि सम्भाव्यते । तथा हि भेदसंसारे सुषुप्ति- रिच्छा भेदाकारविश्रान्तिरूपत्वात् भेदसंसारपारम्भपदत्वाच पारम्भपदमिच्छादिनहतो मार्गः स्वप्नो ज्ञानं किश्चित्सङ्कोचपद- स्वात् । प्रारम्भपदमिच्छेति प्रारब्धस्य किञ्चिसिद्धिपदं ज्ञान- दशेति स्फुटतरपदा जाग्रत क्रियासोचस्य पर्यवसितत्वात प्रारब्धस्य निर्वीक्रयेति ऋजुमार्गः । एवमिच्छति जानाति करोतीति पदत्रयव्यवस्थितः. सर्वोप्युधम इति वेदितव्यम् । अथ पुनर्विश्रमणक्रियासमुद्यमे जाग्रदिच्छा कस्यचिदुद्यमस्य निष्पत्तावन्यस्य चोद्यमस्य प्रवृत्ती मध्ये विश्रान्तिः सम्भवतीति जाग्रद्विरताविच्छालक्षणं विश्रान्तिपदं सम्भवत्येवमन्यत्रापि वि. ज्ञयम् । निवृत्तिः स्वमो ज्ञानं किञ्चिद्विश्रान्तिसमुन्मीलनात् । सुषु.

·प्रथमः खण्डः। प्तिः क्रिया विश्रमरूपा क्रियाया अनुसन्धानात् । तथेह सुप्तिजाग्र- तोः प्रत्येकमिच्छात्वं क्रियात्व च स्वप्नस्य ज्ञानत्वं च निरूपि- तम् । अथान्यत्पदं निरूप्यते । विकल्पाविकल्परूपत्वादजडवि. श्रमरूपस्वतः प्रकाशपदं जडविश्रमरूपा सुषुप्तिर्विमर्शपदं अन- योरन्योन्यभावपरिग्रहप्रक्रियायां स्वप्न इच्छा जडीभात्रक्रिया- प्रारम्भरूपत्वात् जाग्रज्ज्ञानं जाग्रति प्रकाशस्य स्वबहिर्भूततया- वभासमाने वेद्यांशे जडतापरिग्रहात् जडसुषुप्तिः क्रियासमभि- लषिताया जडीभावक्रियायाः साकल्ये नानुसन्धानात् । अथास्य जडस्वरूपस्य पुनः प्रकाशकरस्याथ जडीभावक्रियाममुद्यमएव सुषुप्तिरिच्छा अजडीभाषक्रियाप्रारम्भरूपत्वात् । जाग्रज्ज्ञानं बेदकप्रकाशस्पृष्टया वेदस्य किञ्चिदजडीभावसमुदयात स्वप्न क्रिया किञ्च जडाजडरूपस्य साकल्येन अजडीभावक्रियानुस- न्धानात् । एवं स्वप्नमुप्त्योः प्रसेकमिच्छात्वं क्रियात्वं च जा- प्रतो ज्ञानत्वं च विज्ञेयम् । अनयैव दिशा जडाजडप्रमापद• यो यत्स्वमयोरन्योन्यभावप्रक्रियायामपि वक्ष्यमाणमर्यादया विन्दुविसर्गश्लेषरूपत्वेन जडाजडविश्रान्तिरूपसुषुप्तिमध्यकक्ष्या- वगाहेन प्रसेकमिच्छात्वं च योजनीयम् । विश्रान्तिरूपाया श्र- पि सुषुप्तेश्चिदचिन्मयत्वात् ज्ञानत्वोक्तिरनवद्यैव । जीवः सुषु- त्यवगाइन विश्रान्ति जाननेव शिवो भवति । शिवश्च तदव- गाहेन जडत्वं जानन जीवो भवतीति मुषुप्तेः मध्यपदत्वमुपप- नमेवेति निरवधकरं प्रमेयम् । एवं मुप्त्यादिपदत्रये यस्य कस्य- चिदप्युपक्रमेण विलोमानुलोमभावात् पदयप्रवाइशिवशक्तत्व- न्योन्यभावसमाधिरपि सिध्यतीति सुप्त्यादिदशात्रयावबोधके मातृकाखण्डनये यस्य कस्यचिदप्युपक्रमेणावर्तनं साम्प्रदायि- कमेवेति तत्सर्वप्रक्रियानुसन्धान परिशीलनीयम् । तदुक्तं मा- ।

·मातृकाचक्रषिवेके अन्योन्यलीनवपुषोरिह चैत्यचित्योः सुप्त्यादिषु त्रिषु पदेषु भनो द्विरूपः। तृकासङ्ग्रहरूपस्य बालामन्त्रस्य प्रस्तावे लघुस्तोत्रकारेण क्रम- गतं यद्वास्थितं व्युत्क्रमादिति सुप्त्यादिदशात्रयप्रतिविम्बभूतच- तुर्दशारादिचक्रस्कन्धत्रयात्मनः श्रीचक्रस्यापि सपर्याविषये य. स्य कस्यचिदपि स्कन्धस्योपक्रमेण बीजत्रयोद्देशेन विलोमानु- लोमस्कन्धत्रयप्रवाहे सम्यगनुभवसमाधिसिद्धिरेवेति तदखिल प्रक्रियानुसन्धानमाचार्यवर्याणामिति महामन्त्रयन्त्रमाणभूतमिदं प्रमेयमिति प्रपञ्चितं स्वप्ननाग्रन्सुषुप्तीनामिच्छाज्ञानक्रियात्वं प्र. सिद्धमार्गतया प्रतिपादयति मुप्तिः क्रियेत्यादि । क्रियात्वे जाड्यं हेतुतयोक्तं, क्रिया खल्ल स्मृतिविलक्षणसाक्षादनुभवरूपतया ब- हिरुपसन्धानं तज्ज्ञानरूपान्तरानुसन्धानवदजई न भवतीति क्रि- याया जडत्वमनुभवसम्पतिपन्नम् ॥ २० ॥ उक्तमर्यादया सूचितं सुषुप्त्यादीनां जडाजडस्वभावतया द्वैरुपयेणावस्थानं स्फुटीकरोति-अन्योन्यालीन पुषोरित्या- दि। मुप्त्यादिदशात्रयं खलु चिञ्चत्य पर्याययोः शिवजीवयोः संसरणविश्रमणव्यवहारपदं म्वरूपमेव । प्रकाशविमर्शपाययोश्चिः चैत्ययोरन्योन्यलीनत्वं स्वभावः । प्रकाशे खलु विमर्शना नैयत्ये. नावस्थिता विमर्श च प्रकाशवासना तयोरन्योन्प्रभावोपादान- स्वभावत्वात् तदेव जडत्वाजडत्वव्यवस्थया तयोः प्रत्येक स्वरू- पभूते सुप्त्यादिदशात्रये अजडे जडं जडे वा जडमपि वासनारू. पेण निलीनं पर्यायेण परिस्फुरतीति सूत्रतात्पर्यम् । चैत्यचि- त्योरिति। चैत्यशब्दस्य पूर्वनिपातेन मायाप्राबल्यात् चैत्य पर्या- ।

·प्रथमः खण्ड लिष्ठा प्रवृत्तिचिनिवृत्तिभयो विभाच्या श्रीचक्रमूलमनुसंस्थितिदर्शनेन ॥ २१ ॥ इच्छा सुषुप्तिरबहिर्जनितः प्रबोधो ज्ञानं क्रिया भवति जागरणं जडस्य । .. RMANANAGARImamta यजीवदशानामेव प्रथमपर्यायस्फुरणमित्यभिसन्धिः । चैत्यधि- त्योर्जीवशिवयोः क्रमेण प्रवृत्तिनिवृत्तिमयः अत एवं द्विरूपो भवः संसारसुप्त्यादिषु विषु पदेषु श्लिष्टान्योन्यनिलीनो वि. भाव्यः, जीवशिवपदानामन्योन्यनिलीनतालक्षणश्लेषनिर्णये मू. लमाह श्रीचक्रेत्यादि । चक्रं नवत्रिकोणश्लेषविशिष्टं यन्त्र मूल- मनुतिका तयोः संस्थितिः संस्थानविशेषः तदर्शनेन पर्योलो. चनेन श्रीचक्रसंस्थितिश्चतुर्दशारादिस्कन्धत्रयेऽपि प्रतिस्कन्धं त्रिकोणयोः श्लेषः तेन श्लेषेण प्रत्येक त्रैरूप्येणावस्थितानां शि- वजीवदशानामन्योन्यनिलीनताध्यवसायेन पर्यायेण स्फुर- गप्रतिपत्तिः मूलमनुसंस्थितिः खण्डत्रयस्यानुलोमविलोमवर्तन तेन च प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपव्यवस्थयान्योन्यनिलीनानां जीवशिवद शानां पर्यायेणोल्लसनप्रतिपत्तिरिति विवेकः ॥ २१ ॥ इदानी विस्तीपत्स्पृष्टिस्पृष्टीषद्वितिवितिप्रयत्नक्रमेण व्य वस्थितमन्त्रसंस्थानेनावबोध्येन सुप्त्यादिजाग्रदन्तजाप्रदादिमु- षुप्त्यन्तप्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गे जीवशिवयोः सङ्कोचपूर्णभावाभिव्य. क्तिः सहृदयसामयिकहृदयङ्गमेति तन्मार्गोपाश्रयेण तत्समयमब- बोधयितुकामा सुप्त्यादीनामिच्छादिभावमुपपादयति--इच्छा सुषुप्तिरित्यादि । सुषुप्तिरिच्छाभेदसंसारा इत्यभिप्रायः अवहिरतर्जनितः मबोधोऽस्वप्ना ज्ञान जागरणं जाग्रद.

·व्यवाहियते । प्रवृत्त्यभिमुखः शिवश्व पशुरित्येव व्यवहारमुपल. मातृकाचक्रषिवेके तुर्यस्थजागरपदादिसुषुप्तिसीमा इच्छादयः खलु दशास्त्वजडा: शिवस्य ॥२२॥ अन्तर्मुखी भवति बिन्दुगतिर्विसर्ग स्थोक्ता गतिगुरुजनेन बहिर्मुखीति । वस्था क्रिया जडस्य जीवस्येवेच्छादीनां समवायनिर्देशः तुर्य- स्थेत्यादि । उक्तं खलु प्राक् जाग्रत्खप्नसुषुप्तीनामभेदविषयत्वे तुर्यव्यवहार र इति तदभिप्रायेणात्रोक्तं तुर्यस्थल थजागरपदादीति तुर्यस्थं तुर्यव्यवहारलनं यदभेदरूपं जागरपदं तदादित आरभ्य मुषुप्तिसीमा: तुर्यस्थेन या सुषुप्तिः तदवधिकाः अभेदजाग्रत्स्व प्रमुषुप्तप इत्यर्थः। अजडा तुर्यस्वेनैवाजडवे सिद्धे पुनरजडवि. शेषणमनुष्ठानतया योजनीयम् । शिवस्येच्छादयो दशा भवन्ति । ननु प्रकाशमय: शिवः प्रत्यभिमुखो विमर्शमयः पशुर्नि- वृत्यभिमुख इति प्रागुक्तं, कथमत्र निवृत्तिरूपिणी तुर्यदशा शि. वस्येत्युक्तमिति चेदुच्यते । नित्याभिमुखः पशुः शिव इत्येव भत इति महागुरोः सूत्रकारस्य निरवद्यः प्रवचनमार्गः॥ २२ ॥ अथ जीवशिवयोवहिर्मुखान्तर्मुखतयान्योन्पविलक्षणस्फुर- णमुपपत्तिमदेवेति प्रातिपादितप्रक्रियामनुस्मारयन्नाह-अन्त- मुखत्यादि । बिन्दुगतिरन्तर्मुखी भवति विसर्गस्य गति. बहिमुखीति गुरुजनेनोक्ता । तयोर्विश्रमणं संसरणस्वभाव- तेति प्राक्प्रतिपादितत्वादत्रामतिपादनमिति मन्तव्यम् । अतः का- रणात्पूर्वोपसन्निहितवाक्ये पूर्वनिर्दिष्टो बिन्दुः सन्निहितवाक्यपू. निर्दिष्टो जाग्रन्मध्यात्सुषुप्तिपदमध्यमुपैति तिमृणामपि दशानां ·प्रथमः खण्डः। पूर्वः सुषुप्तिपदमध्यमुपैति जाग्रन् मध्यात्तमृच्छति परस्तु सुषुप्तिमध्यात् ॥२३॥ सुप्त्यादि जाग्रदवधि त्रितयं दशानां जन्तोः प्रवृत्तिवपुषोऽथ निवृत्तिमूर्तेः । प्रत्येक जडाजडभागद्यस्य प्रतिपादितत्वान्मध्यदेशो भागद्वथस्य सन्धिरित्यवगम्यते । जडाजाग्रत्परिसमाप्त्यनन्तराबुद्धं तुर्या. पर्यायाजडजाग्रत्प्रारम्भपदं जाग्रन्मध्यं ततः पूर्वावधे: सुषुप्तिप- दमध्यं अभेदसुषुप्तिपरिसमाप्तिपदमुत्तगवधिमुपैति । परस्तु उत्तर- निर्दिष्टो विसर्ग इत्यवगम्यते । मुषुप्तिमध्यात् अजडसुषुप्तिपरि. समाप्त्पनन्तरोबुद्धजडसुषुप्तिभारम्भपदात पूर्वावधेः तं जान- मध्यं भेदजाग्रत्परिसमाप्तिपदमुत्तरावधिमृच्छति गच्छति । एवं विन्दुविसर्गयोरन्तवहिः प्रसरणप्रक्रिया मन्त्रार्थविवेकादित्यन्ताप- योगिनीति सूत्रकारेण स्फुटीकृतेति वेदितव्यम् ॥ २३ ।। उक्तमेवार्थ दृढीकरणाय उपपश्यन्तरोपन्यासेन प्रतिपा. दयति-सुप्त्यादीत्यादि । प्रवृत्तिस्वरूपस्य जन्तो वस्य दशानां त्रितयं सुप्त्यादिजाग्रदवधि प्रागुक्तमर्यादेवेति भावः । अथेति पक्षान्तरे । निवृत्तिमूर्तेः शम्पोर्दशानां जाग्रदादि अव. धिभूतसुषुप्ति सुषुप्त्यवधिमित्यर्थः । अत्र च प्रामुक्तप्रक्रि- यानुसन्धातव्या जीवदशाप्रवहणवलक्षण्येन शिवदशानां जाग्रदादिप्रवहणप्रक्रियायामुपपत्तिमाह---आरोहेति । आरो- हस्य आरोहणरूपक्रियायाः या सीमा अवधिः तत्समुप. क्रमणं तत्प्रारम्भः खल्बवरोहः प्रसिद्धः । तस्मात्प्रतिरूपसजी- ·मातृकाचक्रविवेके तज्जाग्रदायवधिभूतसुषुसि शम्भो- रारोहलीमसमुपक्रमणोवरोहः ॥ २४ ॥ तस्मात्प्रवृत्तिचिनिवृत्तिमयोभयार्थः स्वमः सुषुप्तिरपि जानदपीति गोप्यम् ॥ वदशावधिपदं (?) जाग्रदवरोहपर्यायनिवृत्तिरूपशिवदशानां पार- म्मपदं भवतीत्युपपद्यत इत्यर्थः ॥ २४ ॥ अथारोहाबरोबरूपयोः प्रतिनिचिरारोइपर्याययोरेकवि षयत्वोपपया दशात्रयस्यैव तद्विषयत्वे दशानां प्रत्येकं भागद्व- याङ्गीकारो रहस्यमार्ग इत्युपदिशति--तस्मादिति । पाक्प्रतिपा. दितप्रमेयतात्पर्यस्य हेतुत्वमुक्तं तदुच्यते । जीव एव खलु प्रः त्तिकर्ता निवृत्तिमङ्गीकुर्वन् शिव इत्युच्यते, शिवो वा प्रवृत्तिपदे जीवशब्देन व्यवहतः पुननित्तिपदे शिवशब्दव्यवहार प्रामोति, न तु जीवशिवयोः पारमार्थिको भेदः अपि तु दशाभेदैनैव भेद इत्येकार्थता । एतदुभयपर्याययोः तयोः प्रकाशविमर्शयोः एव- मेकार्थतानुसन्धेया। एवं प्रवृत्तिनिवृत्तिकोरेकार्थत्वे या प्रवृ. तिरूपा क्रिया तस्या एव निवृत्या भाव्यम् । यद्यन्यतः प्र. त्तिरन्यतो निवृत्तिः तर्हि जीवम्यान्यत्र प्रागुक्तप्रवृत्तिरूपबन्धानु- छेदेऽन्यत्र निवृत्तिरूपा मुक्तिरिति मुक्तेर्बन्धसहितत्वेन निराकु. लानन्दरूपं तल्लक्षणं न प्राप्नोतीति प्रवृत्तिनिवृत्त्योरैकपद्यमेवोप. पद्यते । तत्प्रतिरूपस्यैव दशात्रयस्य निवृत्तिरूपतेति प्रत्येकम- वस्थाद्वयमङ्गीकर्तव्यम् तदेवावस्थाद्वयं भावदयामिति व्यपदि. श्यत इति प्राक्प्रमेयतात्पर्यम् । तस्मादिति हेतुतयोक्तम् । तस्मात्का. रणात स्त्रमा प्रतिनित्तिमयोभयार्थः सुषुप्तिरप्येवं जाग्रदये.

·भेदानि भेदमघजीवशिवाङ्गकानां षणां विमिश्रणमिदं प्रवृत्तिर्दशानाम् ॥ २५ ॥ সমাপ্লিাঙ্গাকা- षत्र्यस्त्रयुग्ममनुकोणविराजमाने। वमित्येतद्रहस्यम् । एवं प्रकृत्तिनिवृत्तिसंभावितभेदाभेदमयत्वेन. प्रत्येक द्विस्वभावानां अत एव षण्णां जीवशिवाङ्गकानां दशानां विमिश्रणमन्योन्य लीनतालक्षणश्लेषः प्रकृतिस्वभावः 'शिवस्या- भ्यन्तरे शक्तिः शक्तरभ्यन्तरे शिव' इति यदा शिवशत्योरन्यो. न्यान्तरवस्थानं तदा भेदविभागेन तदङ्गभूतानां जायदादीनां भागद्वयस्यान्योन्यान्तरवस्थानमिति ॥ २५ ॥ एवं भेदाभेदभागयोः प्रत्येकमुपपादिततया द्विरूपस्य जा. अदेकस्य अन्योन्यश्लेषं तत्रेति बिम्बभूते महायन्त्रे संपादयति- खप्नप्रजागरेत्यादि । स्वप्नप्रजागरसुषुप्तिमयैः स्वप्नादिप्रतिबिम्ब- भूतैः अष्टकोणपतयाश्रयको युग्ममनुकोणैः अष्टकोणस्वप्नपति- बिम्ब यकारादिहकारान्तैरष्टाभिवणेः स्वप्नतत्वावयवानां कला- दिशस्यन्तानां वक्ष्यमाणत्वात् पतयश्रयुग्मं जाग्रत्प्रतिबिम्ब ककारादिसकारान्तविंशत्या वण जाग्रतत्वावयवानां पृथिव्या. दिश्रोत्रान्तानां वक्ष्यमाणत्वात् मनुकोणश्चतुर्दशकोणः सुषुप्तिम- तिविम्बं अकारायौकारान्तश्चतुर्दशभिर्वणः सुषुप्तिनत्याच यवानां पृथिवीसंस्कारादिबिन्द्रावर्तसंस्कारान्तानां वक्ष्यमाणत्वात् । एवं स्कन्धत्रयात्मकैश्चविराजमाने यन्त्रेश्वरीमहायन्त्रे अयं शिव- जीवसमन्वयः प्रत्येकमवस्थात्रयात्मकशित्रजीवश्लेषः दृष्टः । दर्शन चैवं अष्टकोणादिषु चतुर्दशकाणान्तेषु चक्रेषु । योऽयं त्रिकोण ·मातृकाचक्रविवेक यन्त्रैश्चरे हि शिवजीवसमन्धयोऽयं दृष्टः समस्तपरमार्थविदीष्टदेवे ॥ २६ ॥ सुप्तिः शशी जडतया तपनोऽपि जान- चैत्यस्य सन्तपनमात्रचिदात्मकत्वात् । । यश्लेषः संलक्ष्यते स एव श्लेषो जीवशिवाङ्गभूतस्वामोध(?)जडा. जडभागश्लेषस्य प्रतिविम्बमिति । ननु जाग्रदादिदशात्रयस्य त्रिकोणप्रतिबिम्बमिति युक्तं, एकैकस्मिन् जाग्रदादिपदे कथं त्रिकोणभावमूलभूता रूप्योपपत्तिरिति नाशङ्कनीयम् । अव. स्थानामिच्छादिरूपतथा तस्य चेच्छादित्रयस्य प्राक्प्रतिपादितम- दिया नित्ययुतस्वभाववादेकस्यापि पदे सर्वस्या अपि त्रिपु. च्या व्यतिषङ्ग इति निरवद्यम् । यन्त्रेश्वरस्य मातृकाया इच म. हाप्रमाणतामुपपापयति-समस्तेति । समस्तपरमार्थविदामनेन विशिष्टोपादेयतोका। इष्टदेवे इष्टदेवतारूपेणाभिमते । मन्त्रदेवता. भ्यामतिरिक्तं न हि प्रमाणम् । अतो मातृकाचक्रबोधितोऽर्थो न संशयैरुपस्पृश्यत इति तात्पर्यम् ॥ २६ ॥ अथ स्वरस्पर्शव्यापकानां चन्द्रसूर्याग्निव्यवहारोपपत्तिस्त- दर्थभूतसुषुप्त्यादीनां चन्द्रादित्योपपत्तिमूलेति तत्प्रमेयं व्युत्पा- दयति-सुप्तिः शाशीत्यादि । जडतया जाड्याद्धेतोः मुप्तिः शशी चन्द्रः ब्रह्माण्डे योऽयं जडस्वरूपश्चन्द्रः स खलु पिण्डाण्डे सुषु ति: ब्रह्माण्डपिण्डाण्डयोरन्योन्य कारणकत्वेनैकस्वभावत्वात् । चैत्यस्य वेधस्य घटपटादेः सन्तपनमात्रचिदात्मकत्वात् सुषुप्ति- गतजाड्यममार्जनादजडत्वस्पृष्टयुष लम्भनेन यत्सन्तपनं प्रका- शोष्मणा शोषणं न तु तत्सन्तापनमेतदहनतन्मानचिदात्मक- ·प्रथमः खण्डः। स्वप्नोनलोगिलितचैत्यतया पशुत्वे सोऽप्यर्क एव दहन: सकलं शिवत्वे ॥ २७ ॥ चैत्यातिविस्फुरणसीन्नि खलु प्रतिष्ठा जाग्रत्यणोरथ तुरीयपदान्तरर्थे । MERA 4 स्वात् तत्परिपाटीव्यवस्थित्तप्रकाशकात्मकत्वादेतोर्जाग्रदवस्था तपनः सूर्यः जाग्रतः परिच्छिन्नप्रकाशात्मकतया बहिर्गतत्वेनैव चैत्यप्रकाशनं सूर्यस्येव न तु वह्निवत् स्वान्तर्गतत्वेन स्वावधि- पर्यन्तप्रकाशन मिति भावः । गिलितचैत्यतया स्वान्तरुपक्षिप्त चैत्यतया स्वप्नोऽनलः स्वप्ने खलु चैत्यं स्वमनोगर्भ एव निलीनं भाति । एवं वन्हित्वेन संभावितस्य स्वप्नस्य पशुत्वविषये सूर्य- त्वमेवाह पशुत्वे सोऽप्यर्क एवेति स इति स्वमः पशुः खलु स्वप्ने स्वमनोगतत्वेन स्वान्तस्थमपि जगन्मायया स्वबहिष्ठमेवा. नुसन्धत्ते । जाग्रति पतितो जाग्रदिव स्वमोऽपि पशो: सूर्य एवे. सनुभवसंप्रतिपन्नं शिवत्वे सुप्त्यादीनां विशेषमाह-शिवत्वे सकलं दहन इति । सकलं मुप्त्यादित्रयं दहनोऽग्निरेव सर्वत्र दशाया- मभेदवासनापाटवेन जगत्कवलनादिति भावः ॥ २७ ॥ अथ जीवशिवयोर्दशात्रये सर्वत्र वा कुत्रचिद्वा स्वात्माभिः मानदायमित्याकाङ्क्षायां मन्त्रतात्पर्यमभिसन्धायाह-चैवेति । चैत्यस्यातिविस्फुरणमात्यन्तिकभेदेनोज्जृम्भणं तस्य सीमा अवधिः तत्र जाग्रति भेदपरमावधौ अणोर्जीवस्य प्रतिष्ठा स्वा- स्मनोऽभिमानदायनावस्थानं जाग्रत्पदबोधकेट स्पर्शेषु मकारस्य जीवकलास्थानत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । अथ शम्भोविमर्शवति अत एव जाडयमळव्यपेते जाग्रत्सुषुप्तिदशयोः सममध्यभागे

·मातृकाचक्रविवेक
शम्भोविमर्शवत्ति जाड्यमलव्यपेते
जाग्रत्सुषुतिदशयोः सममध्य भागे ॥ २८ ॥
माता शशी भवति मेयपदं पशुत्वे
चन्हिः प्रमाणमिह तिग्भरुचिः क्रिधाग्यम् ।
मातानलः शिवपदे हिमगुः प्रमेय
ज्ञानाग्यभाग इह तुर्थराविः प्रमाणम् ॥ २९ ॥
अभेदविकल्पपदमत्र जाग्रद्विवक्षितं निर्विकल्पपदं सुषुप्तिः तयो-
मंध्यभागे सन्धिरूपस्य तस्य पदस्य विकल्पाविकल्पोभयपद.
व्यापकत्वात् । अभेदविकल्पाविकल्पसन्धिपदबोधकस्य क्षका.
रस्य शिवकलास्थानत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् ।। २८ ।।
अथ जाग्रन्मध्यमपदकस्य मार्गस्य प्रमेय माह-माता श.
शीत्यादि । पशुत्वे शशी सुषुप्त्यात्मकस्वरखण्डार्धश्चन्द्रः माता
प्रमाता भवति । पशुत्वे चन्द्ररूपस्य वेद्यस्यैव व्याप्तिः मेयपदं व
ह्निः स्वप्नात्मकं व्यापकखण्डाओं वह्निः प्रमेयपदं भवति । पशुत्वे
वह्निरूपस्य वेदकस्य व्याप्यत्वात् । इह पशुत्वे तिग्मरुचिः जा.
ग्रदात्मकस्पर्शखण्डाः सूर्य: क्रियानग्य बेद्यांशप्रधानं प्रमाणं
वैद्यवेदकोभयात्म के प्रमाणे पशुदशायां वेदकांशव्यापकतया वे.
द्यांशमाधान्यमवलम्बते । अथ शिवतायां चन्द्रादेर्भावान्तरग्रहण-
माह शिवपदे अनलपदकः प्रमाता शिवपदे वेदकस्य व्यापक
त्वात् तत्र हिमगुश्चन्द्र : वेद्यं प्रमेयं व्याप्यत्वात् इह शिवतायां
तुर्यरविः अभेदजाग्रदूषो रविस्तुर्यरविः ज्ञानाग्यमार्ग वेदनम-
धानांशकं व्याप्तिमत्तया प्रधानभूतवेदकांशं प्रमाणं भवति । अयं
मुप्त्यादिस्वप्नान्तमार्गे विवेक इति वेदितव्यम् ॥ २९ ॥

·प्रथमः खण्डः। चैत्यप्रमातुरिह यजडमेव मान तचित्प्रमाण मनुजीवति तद्धि चैत्यम् । चित्तत्त्वमेव नियमादनुजीवदेतन्- नात्यश्नुते स्वमिव चित्तदिदं विभेदि ॥ ३० ॥ अथ विसर्गरूपस्य वेधश्रमातुर्मेदरूपतोपपत्तिमाह-चैत्य- प्रमातुरित्यादि । इह जाग्रन्मध्यमपदके मार्गे चैत्यममातुः चैत्य- रूपस्य पूमातुः जडमेव क्रियारूपतया जडमेव यावन्मानं प्रमाणं वेद्यकवलनसाधनं तच्चिातिएमाणं चितः साधन भूतं ज्ञानरूपं प्र. माणमनुजीवति अनुमाणिति । अत्रायमभिताया-पशुत्वे वेद्यस्य कवलयतः पृथिव्यादिरूपस्य वेद्यमातुस्तकवलने व्याप्ती साधनं शब्दादिपञ्चकं शब्दादिभिः खलु स्वधर्मभूतः साधनैः पृथिव्या- दयो वेदक बध्नन्ति । तत्र शब्दादयो जडत्वादिकस्य साधनं विमर्शरूपत्वादजडं श्रोत्रादिकमनुजीवन्ति । श्रोत्रादानामेव शब्दा. दिव्याप्येनुसन्धानेन शब्दादीनां व्याप्तिषसादसिद्धिरिति भावः । अतो वेधपूमाणस्य वेदकप्रमाणसापेक्षकार्यकारित्वम् । तच्च चैसे प्रमातचित्तवमेव नियमादनुजीवति । चित्तत्त्वाभावे चैखव्याप्य. नुसन्धातुरभावाचे सव्यातेरसिद्धिरेव । अपि च चैयस्वरूपस्या- प्यसिद्धिः पृथमत इति चैयव्याप्तिपदे चितः शिरोदर्शनमत्रयमिति चिद्व्याप्तिपदे चैत्योच्छेद इव चैत्यव्याप्तिपदे चितो नोच्छेदः । अत. श्चैवं स्वव्याप्तिपदे चित्साहितमेवेति भेदस्योपपत्तिरिति तात्प. यस् । चित् स्वमिवात्मानमिव एतच्चित्तत्त्वं कर्म नात्यानुते नात्यन्तमुत्सादयति तत्तस्मात्कारणादिदं चैत्यं विभेदि भे. ५ ·३४ मातृकाचक्रषिवेके EN जाड्यादचिन्न विमृशत्यपि मातृभावे तांचित्कलेव गिलितात्मपदा मृशान्ति । मोहन कल्पयति मातृदशाममुष्या ध्यातिहि मातृपदलक्षणतोपपन्ना ॥ ३१ ॥ मानं तृतीयपदभान्यपि बाह्यतस्तु मध्ये विमिश्रणमिदं खलु मेयमात्रोः । उक्तमेवार्थ स्फुटीकरोति-जाड्यादित्यादि । अचित् चैत्य मा. तृभावेऽपि स्वव्याप्तिकपदेऽपि जाड्यावेतोर्न विमृशति । न हि पृ. थिव्यादौ चैत्यविमर्शः तां अयति संपादयति । एवं चेद्विमर्शवतो वेदकस्येव वेद्यव्याप्तिपदेऽपि पूमातृत्वमास्त्विति चेत नेत्याह । अ. व्या पावलक्षणत्वं व्याप्तिमात्रतावच्छिन्नपूमातृशक्षणरूपत्रिमः शंवतोऽपि वेदकस्य तृतीयपदमपि व्याप्यत्वाभिमानदोषेण व्याप्यत्वान्न प्रमातृत्वमिति तात्पर्यम् ॥ ३१ ॥ इदानीं स्पार्धस्य जाग्रदूपस्य पूपाणात्मनः मयस्य मेयमा- वृमिश्ररूपतया तदुभयसिद्ध्यनन्तरं सिद्धिरापन्नेति तृतीय स्वयं- कृते स्वपदौचित्रं कथं मध्ममरूपाद्वितीयपदौचित्यामत्याशङ्का प. रिहरति-मानमित्यादि । मानं प्रमाणं तृतीयपदभान्यपि बाब तस्तु मध्यविश्रान्तिपदे निराग्रहरूपेण सिद्धस्वरूपयोर्मयमात्री- बाह्यतयाऽन्योन्यव्याप्तिस्वभावतया तत्स्वभावपरिग्रहसन्नाहरूपपू. माणस्य द्वितीयकक्ष्यारोहित्यम् । एतदुक्तं भवति । विश्रान्ताव- न्तर्मुखयोर्मेयमानोरन्योन्यव्याप्त्याग्रहानुदयात्स्वास्थ्यमेवोभय. व्याप्तिपदत्वादुभयात्मनः प्रमाणस्य बाह्यस्य तयोरामहोदयेना भिमुख्यं भजतोर्मध्ये प्रमाणपदाविर्भाव इति वेदितव्यम् । अतः- ·मिश्रं हि मध्यमपदे निखिलस्य दृष्टं दैरूप्यमस्य च नपुंसकता च धान्नः ॥ ३२ ॥ रश्मीननूदथति बिम्बमतः स्वरेषु सगः सितांशुरणुबिन्दुरिनश्च कादौ । .० स्तृतीयपदत्वं बहिर्मध्यकक्ष्यारोहेण द्वितीयपदत्वं माणस्येति निष्कर्षः । अक्षरार्थस्तु मानं तृतीयपदभान्यपि बाह्य तस्त्विति बाये विशेषकथनादिदमन्तरेति गम्यते । वाह्यतस्तु मध्यम् । अत्रोपपत्ति. माह । इदं प्रमाणं मेयमात्रोः विमिश्रणं अन्योन्यभावग्रहणमार्ग- त्वात्सन्निपातपदं व्यामिश्रणपदस्य मध्यत्वोपपत्तिमाह । निखि. लस्य बस्तुनोऽहोरात्रादे मिश्र सन्ध्यारूपं पदं मध्यमपदे दृष्ट तस्य धाम्नः पदस्य द्वैरूप्यं द्विस्वभावत्वं शक्तिशिवात्मकतया स्त्रीपुमात्मकमेयपातृसङ्करतया नपुंसकता चेति वेदितव्यमिति शेषः ॥ ३२॥ अथ स्वरादीनां प्रसिद्धं चन्द्रादिभावं सोपपत्तिकं प्रतिपा- दयति-रश्मीनियादि । बिम्ब सूर्यादीनां विम्ब रश्मेरनु किर णानां पश्चादुदयति । अवयवोदयानन्तरमवयव्युदय इति बहु- मतमित्यर्थः। अतः तस्मात्कारणात् स्वरेषु विसर्गः सिताशुश्चन्द्रः अधिष्ठितश्चेति शेषः । अकारादिविन्द्वन्तानां पञ्चदशस्वराणां विसर्गापेक्षया प्रथमोच्चारणमेव प्रथमोदयोपलक्षकतया चन्द्रकला- त्वसमपकम् । एवं चाकारादिविन्द्वन्तपञ्चदशस्वराः कलाः, षो. डशकलारूपो विसर्गश्चन्द्रस्वरूपमित्युपपादितम् । तथैव कादौ स्पर्शकदम्बके अणुबिन्दुः परिच्छिन्नबिन्दुः अन्योन्यान्तर्गतमेय- मातृमिश्रस्वभावतया सापादिभान्तचतुर्वर्णकलाद्वयरूपाङ्गाविरू- ।

·मातृकाचक्रविवेक यादौ शिखी माहितविन्दुरिति त्रिखण्डया वर्णक्रमेण विदितं त्रिमहोमयत्वम् ॥ ३३ ॥ पः इनः सूर्यो वाधिष्ठातेति शेषः । सूर्यस्य द्विस्वभावत्वादक्षरद्व- यात्मका कलाः । अतः ककारादिनकारान्तर्विशत्या वर्णैर्दशक. लाः सम्पद्यन्ते । तासां च पूर्ववदवयवकलात्वविवेकः । एकाद- श्या द्वादश्याश्च कला यादिस्वरूपाश्च तथा यरलवादौ वर्णगणे महितबिन्दुः अनग्न्योपेतव्यः शिखी अनलः अधिष्ठातेति शेषा. थः पूर्ववत् इति वर्णक्रमेण त्रिखण्ड्या मातृकाखण्डत्रयस्य त्रिम- होमयत्वं चन्द्रादितेजस्त्रितयस्वभावत्वं विदितम्। अत्रायं सारो वि. न्दु क्षकारादेः साम्प्रदायिकोपदेशः प्राक्प्रतिपादिते स्वप्नमध्यपदे मार्ग इव अत्रापि जाग्रन्मध्यपदे मार्गे चैत्यचित्पर्याययोर्विसर्ग- बिन्दोरन्योन्यनिलीनतालक्षणश्लेषः सुप्त्यादिपत्रयावबोधक स्वरादिखण्डनये विभाव्यः । स्वरेषु तावदेकमात्रद्विमात्ररूपा बि. न्दुविसर्गकलाः प्रथमद्वितीयोच्चारणोपलक्षितयोरन्तर्बहिःकक्ष्य योः स्थिताः । तथैव तत्पर्यन्ते समुच्चारणप्रयत्नोपलक्षितान्तर्बहि:- प्रसरणौ बिन्दुविसर्गौ तौ तदत्र जडविश्रान्तिपदसुषुप्तौ बहिर्वि. सर्गोऽन्तबिन्दुरिति शक्तेरभ्यन्तरे शिव इति चैत्यपर्यायशक्ति- तत्वाद्यवस्थादयः । अथाजडविश्रान्तिरूपस्वभावबोधके व्यापक- वर्गे यवर्गस्येपत्स्कृष्टताविषयत्वेन भेदप्रमातृकलात्वाव विसर्गक कावं कवर्गस्य विकृतताविषयत्वेनाभेदप्रमातृबिन्दुकलास्वप्र- त्तिनिवृत्तिमेलनात्मनो व्यापकवर्गस्य उभयपर्यन्तगती मकारक्ष. कारौ भेदाभेदकलाधिष्ठातारौ विसर्गबिन्दु । अत्रापि प्रथमद्विती. योचारणोपलाक्षते अन्तर्वायकक्ष्ये अतो विन्दुगर्भ विसर्ग इति ·प्रथमः खण्डः। खण्डक्रमेण शशिनो दहनाङ्गतोक्ता तव्युत्क्रमेण जडभानुगुणत्वमग्नेः । goa शक्तरभ्यन्तरे शिव इत्यस्य स्वप्नात्मनो विश्रमपदस्थ शिवतत्व- तयाध्यवसायः । अथान्योन्यग्रहणपदजागरावस्थाबांधके स्पर्श- स्कन्धे कार्यक्षे यरूपपृथिव्यादिगन्धादिरूपदशविषयकरणज्ञानसा- धनरूपपाय्वादिघ्राणादिदशेन्द्रिययोगाद्दशकलानिष्पत्तिः । तत्र विषयाणां जडत्वाद्विसर्गरूपता, इन्द्रियाणामजडत्वाद्विन्दुरूपता । अत्र ग्रहणपदे कादीनां प्रथमोच्चारणरूपः पूर्वनिपातोऽभ्यहितग्रा- हकत्वमभिव्यक्तिद्वारा वेद्यतत्वस्य प्रथमव्याप्तिमुपपादयति । सु. विस्वप्नयोस्तु विधान्तिपदत्याद्विन्दुविसर्गयोः पूर्वनिपातोऽभ्य- हितविश्रान्तिताभिन्नान्तरत्यन्तनिलीनतामापादयति । इति नि- रखधं प्रमेयं स्पर्शपर्यन्ते पादिभान्तवर्णचतुष्कसंबन्धिद्विद्विवर्ण- निष्पन्नं कलाद्वयं विन्दुविसर्गरूपमाधिष्ठातृद्वयं प्रमाणकलानां मेयमातमिश्रतया द्विदिवर्णनिष्पन्नवापूर्णचतुष्केणाधिष्ठातृतद- गबिन्दुविसर्गकलाद्वयासिद्धिः । एवं स्थिते वेद्यस्य प्रथमव्या. त्या खण्डत्रये विसर्गाशव्याप्तिः प्रवृत्तिपदे । अथ निवृत्ति- पदे वेदकव्याप्त्यां खण्डत्रयेऽपि विन्द्वंशव्याप्तिरित्यनुस- न्धेयम् ॥ ३३ ॥ खण्डत्रयं सप्रथम स्वरादिपाठस्तदनन्तरं व्यापकादिपाठश्च प्रथमं वेधेन वेदकाक्रमणं पश्चाद्वेदकेन वेद्याक्रमणं बोधयतीति उत्तरेण सूत्रेणाह-खण्डक्रमेणेत्यादि । खण्डक्रमेण स्वरादि- खण्डानां क्रमेणानुलोमपाठेन शशिनश्चन्द्रस्य दहनाङ्गता दहनः अहं यस्येति विग्रहः । तद्भावस्तत्ता। उक्ता । तद्व्युत्क्रमेण तेषां ·३८ मातृकाचक्रविवेक खण्डेषु च क्रमविलोमजपेन चैत्य- चित्योः परस्परपदाक्रमरीतिरुता ॥ ३४ ॥ स्वप्नश्च जाग्रदपि वासरपूर्वयामो तुर्य पदव्यवदुत्तरयामयुग्मम् । . खण्डानां व्युत्क्रमेण विलोमपाठेन अमे: जडभानुगुणत्वं जडभा. नुश्चन्द्रः गुणोऽङ्गं यस्येति विग्रहः । पूर्ववत उक्तमित्यनुषञ्जनीयम्। अखण्डानां क्रमव्युत्क्रमोक्त्या अकारादिक्षकारान्तवर्णानां क्रमः व्युत्क्रमपाठोक्तिरसती स्फुटेति स्फुटत्वायाह-अखण्डेषु चेति । खण्डेषु च क्रमविलोमजपेन अनुलोम विलो. मस्तद्विपर्ययः तथाविधेन जपेन चैत्यचित्योर्विसर्गबिन्द्रो। परस्परमाक्रमरीतिः आक्रमः आक्रमणं रीतिः प्रक्रिया उक्ता। अनुलोमजपेन चैत्येन चिदाक्रमणं विलोमजपेन चिता चैत्या- क्रमणमिति योजना ॥ ३४ ॥ अथ स्वममध्यमे मार्गे दशानां पुनः पुनरावृत्या कालरू. पतां व्यवस्थापयति-स्वप्नश्चेत्यादि । अहोरात्ररूपः खलु काल: अष्टयामात्मकः । तत्र स्वमश्च जाग्रदपि वासरस्थ प्रथमयामः स्वप्न: सुषुप्तिरूपिण्या रात्रेरनन्तरं प्रवर्तमानत्वात् । वासरस्य द्वितीय यामो जाग्रत्स्वप्नान्तरं प्रवर्तमानत्वात्ग्राहकरूपेण प्रमाणरूपभेद स्फुरणपरमावाधित्वाच्च पदद्वयवत् । निवृत्तिजाग्रत्स्वप्नरूपपदद्वय युक्तं तुरीयम् उत्तरयामयुग्मं वासरस्येति संबन्धः । तत्र तुर्यजान- नृतीययामभेदः संसारस्य निहाचप्रारम्भरूपत्वात् तुर्यस्वप्नश्चतु- थयामः भेदरवेः रूपजाग्रतो भेदसन्तापस्यातिमात्रनिवृत्तेः । अथ तुरीयलयभूः उक्तनिवत्तिजाग्रत्स्वमरूपतुरीयतादशाविश्रा ·tipak प्रथमः खण्ड: सुप्तिस्तुरीयलयभूः प्रथम क्षपाध स्वप्नप्रजागरदशालयभूदितीयम् ॥ ३५ ॥ इति श्रीमातृकाचऋविवेके तात्पर्यविवेक प्रथमः खण्ड। न्तिभूमिः मुप्तिः । सुप्तिः खलु भेदाभेदरूपाणां संसारदशानां विश्रमपदं कारणरूपत्वात् । अतस्तुर्यजाग्रद्विश्रान्तपदं सुषुप्तिरू- पिण्या रात्रेः प्रथमयामः । तुर्यस्वप्नाविश्रान्तपदंद्वितीययाम इति तुरी- पलयभूः सुप्तिः प्रथमं क्षपाध यामद्वयं स्वमजागरदशालयभूः सुप्तिः द्वितीयं क्षपाधैं स्वप्नविश्रमपदं तृतीययामो जाग्रद्विश्रमपदं रात्रिचतुर्थयाम इति सम्यगनुभवतां हृदयङ्गमप्रमेयतया मन्त्रा. थप्राणभूतत्वाच्चैतदुपदिष्टम् । अथ प्रकरणपरिसमाप्तिवाच्यग्रन्थ- स्योपपत्तिमन्नामोदेशमुपदिशन्नेतरस्य ग्रन्थप्रमेयाङ्गतां स्फुटीक रोति-इतीत्यादि । अत्र मातृकाशब्दस्य तन्त्रेण द्विरुक्तिरवगन्त- व्या तेन मातृका च मातृकाचक्रं चेति लभ्यते । तयोविवेको. ऽत्रेति विग्रहः । मातृका मन्त्रो मातृकायाश्चक्रं मातृकाचक्रं मातृकावर्णसन्निवेशवशेन संभूतं चक्रं मातृकैव चक्राकारेण सन्निविष्टेति भावः । तथा हि मन्वने अकाराचौकारान्तच. तुर्दशस्वरषु विन्दुकलानां सप्तानामेकभागे सनिवेशः विस- कलानां सप्तानामन्य भागे चक्रमध्ये प्रतिकोण कोणाभ्य. न्तरभागविभावितेषु चतुर्दशसु दलेषु दलमूलविभावितवृत्ता- कारदलतत्कर्णिकावृत्तरूपदलसहितेषु षोडशमु षोडशदळपझरू- पविन्दोर्विसर्गचन्द्रस्तेष्वेव दलेषु एकैकदलव्यवहितदलाष्टक- संभाविताष्टदलपअबिम्बो बिन्दुवन्हिरिति . बिन्दुषिसर्गवर्गयो:

·मातृकाचक्रविवेके .0 सन्निवेशः विसर्गव्याप्तः प्राधान्ये विसर्गस्य बहिनिवेशः बिन्दो. स्त्वन्ताप्यत्वेनाभिमतत्वाद्विन्दुव्याप्तौ विन्दुपदे वाह्यस्वाभि- मानः विसर्गपदेऽन्तरभिमान इत्यभिमानस्योभयाकारसंभवादन. वद्यम् । दशारयुग्मे विषयेन्द्रियरूपविंशतिवर्णानां विंशतिको- णेषु यथाभिमुख्यं सन्निवेशः बहिर्दशारबाह्ये विदिक्चतुष्ट- योपकक्षितमर्मचतुष्टयस्य प्रतिपदमन्तर्भागविभावितत्रिकोणचतु- ष्टये प्रकृत्यादिगणाऽन्तत स्वरूपाणां कादिभान्तानां सनिवेशः । अथवा वेद्यवेदक रूपे कादिभान्तवर्णकदम्बके कादयो द्वादशव- न वेद्यरूपा अवरोहक्रमेण भकारप्रभृतिद्वादशवर्णा वेदकरूपाः तेषां यथाक्रममन्वयेन द्वादशकलानिष्पत्तिः । तत्र प्रथमतः कला- द्वयं बिम्बरूपं इतराः कला अवयवभूताः कोणेषु सन्निवेश्याः। वेद्यवेदकव्याप्तिप्रक्रिया पूर्ववत् । अष्टकोणे एकतो भागे चतुर्यु कोणेषु यादिलान्तवर्णचतुष्टय सन्निवेशः । अन्यतो भागे चतुषु को णेषु शादिद्दान्तवर्णचतुष्कविन्यासः । यादिचतुष्कमूले शादिचतु. कान्ते च त्रिकोणबिन्दुरूपचक्रद्वये गुणत्रयातगुणोत्तीर्णजीच. शिवरूपयोः मकारणकारयोः सनिवेशः तयोरन्योन्यव्यापक तयाभिमुख्येन चक्राधन्तोपलक्षके चक्रमध्ये विनिवेश इत्यनव- धम् इति वर्णसन्निवेशप्रक्रिया किञ्चिदुन्मीलिता मन्त्रार्थानुरोधेन मतिमद्भिर्वर्णसन्निवेशाचक्रे विशेषवत्तया कृतोऽपि अर्थविशेषा. भावात्मतिपादितेन सवर्णानुरूपेण अनुरुध्यत इत्यनवधम् । तस्मान्नवत्रिकोणचक्रं मातृकाचक्रमिति रहस्यम् । ग्रन्थोऽयं त. द्विवेकरूपः। इदं च प्रकरणं ग्रन्धतात्पर्यप्रमेयमित्युक्तमिति शिवम् ॥ ३५ ॥ "विद्यामातविवेचने पुरभिदः प्रज्ञापि समुह्यती"त्यर्थाद्दशार. युताद्वदशारचतुर्विंशतिदलविवेके तन्नेत्यनेन कलादादशके रखे.

·प्रथमःख। दंशावयवकला सद्विस्वरूपकले वेदितव्ये । अष्टकोणे चैवमष्टदल- विवेके वन्ावयवकळा । चकं । त्रिकोणबिन्द्ववयवं यत् SISSIS sss प्रथितस्तदत्र न हि मे गर्दा प्रमादे गिराम् ।। मातुर्मन्त्रतनोमिथश्व समये मय्यन्यतो दुर्लभा । स्वाङ्गक्रीडनयोग्यतावितरणायत् (?)पुत्रकोऽहं कृतः ।। शिवानन्देन मुनिना देशिकादेशवर्तिना। व्याख्यानं मातृकाचक्रविवेके प्रथमं पदम् ।। १ ॥

·अथ द्वितीयः खण्डः। मायाबलात्प्रथमभासि जडस्वभावं विद्योदयादथ विकस्वरचिन्मयत्वम् । Metawhatantan । अथ मन्त्रखण्डानां दशाचतुष्टयाभिधानप्रक्रिया प्रतिपदमा- रममाणस्तत्रादौ जीवशिवयोर्विश्रान्तिपदत्वेन सर्वसंसारबीज- रूपतया चाभ्याहितां सुषुप्तिं तद वच्छेदके खरखण्डे वितत्य विव. रिष्यन् जडाजडरूपया सुतिरेकपदे सामरस्येन स्थितिचमत्कार- मभिष्टौति । मायेखादि । चिदचिदकरसस्वभावं चिदचितोस्तत्व- योर्य एको रसः गजवृषभचित्रन्यायादन्योन्याऽविरोधेन एकप दानुपविष्टोभयतत्रमध्यसम्भूतो रसः। यत्र रसे जडस्याऽजडस्य च तवस्य प्रत्येक भागकरणं विना सर्वत एव स्वरूपानुप्रवेशः यदैकस्मिंश्चित्रविशेषे गजवृषभयोः प्रत्येकमनुप्रवेशो भागकरणं विनैव साकल्येन तद्वत् । मोऽयं जडाजडमध्यैकरसः स्वभावः स्परूपं यस्य तत्मप्साहयं मुप्तिरिति व्यवहियमाणं किमपि अनि. वचनीयं अनुभवैकवे द्यमिति यावत् । विश्रमणं विश्रान्तिः वि. भाति सर्वस्यानुभवाविषयं स्फुरति । एतत्सुषुप्तिविश्रमणं विशेषण मुखेन स्फुटं पुत्पादयति । चित्रेति मायेत्यादि च । चित्रस्याss. लेख्यविशेषस्य गजवृषभश्लेषकादेः क्रम इव क्रमः प्रकारो यस्य तत् । एकस्मिन्नेव सुप्तिविश्रमे जडाजडपर्याययोर्विसनविन्द्रोः म.

·द्वितीयः खण्डः। सुप्त्याह्वयं किमपि विश्रमणं विभाति चित्तकम चिदचिदेकरसस्वभावम् ॥ १ ॥ त्येकं सर्वतोऽनुप्रवेश इति । चित्रविशेषसादृश्यं मुसिदशाया जडत्वं तावत्सर्वस्यानुभवासद्धत्वात् सम्प्रतिपन्नम् । अजडत्वं तु एतावन्तं का मुखपहमस्वासमिति सुष्यन्तसम्भावितसुषुप्तिसुखानुवादेन गम्यते । चित्रशब्दस्य अद्भुतार्थत्वमध्यवगन्तव्यम् । एकस्या सुप्तौ अन्योन्पविरुद्धजडाजडसामरस्पपद्भुतमिति । एवं सुप्तिवि- षययोः जडाजडपतीत्योर्मध्ये जडप्रतीतेः प्राथम्यमुपपादयति मायेति । मायैच विद्यातो बलीयसी बायकक्ष्याविलसनशीलतया पाश्चात्यस्फूर्तिः स्फूर्तिप्राथम्यलक्षणं बलीयस्त्वं न लभते । उत्पत्तौ तु विद्याया एवं प्राथम्यं न मायायाः अतो मायाबलात् सुप्तिविश्रमणप्रथमभासे जडस्वभावं अथ विद्योदयादविकलस्व. चिन्मयत्वं चित्सामरस्येन निष्पन्दस्येव तत्वस्य युगपज्जडाज. डान्योन्यव्यापिरूपस्पन्दं चमत्कारश्चेति । सामरस्याञ्जडाजडपर्या- याणामिच्छाज्ञानक्रियाणां यामलत्वमेव सिद्धान्ततया मन्त्रणो. च्यत इत्यवगन्तव्यम् । अतः मुप्त्यादिदशासु सामरस्यं स्पन्द- द्वयं च यामलं च सर्वतो त्रिभाषनीयम् । इच्छाज्ञानक्रियापर्या- यस्य सामरस्यस्पन्दद्वयात्मनः पदत्रयस्य यामलत्वादेव एतदन स्तरमेतदिति न क्रमो नियतः ॥ अत एव तत्रितयबोधकानां मन्त्रखण्डानां न पौर्वापर्यक्रमः । तदात्मनो महाचक्राङ्गभूतचक्र. त्रितयस्य च न क्रमनियम इति सर्वत्र स्कन्धत्रयस्य प्रत्येक प्राधान्याभिव्यक्त्यर्थं तत्तदाबावर्तप्रक्रिया मागुपपादिता॥१॥३॥ ।

·Homwww महीरूपं क्रियात्मज्ञानं । ममाता आकारा मातृकाचक्रविवेके माता नभाक्षितिविमिश्रपदं प्रमाणं पायुः शिखी च सलिलं च मही च मेयम् । ज्ञानात्मपूर्वपठितं युगलनयेऽपि पश्चादुदीरितमिहाभिमतं क्रियात्म ॥२॥ अथ स्वरवर्णप्रस्ताव सर्वधर्णानां सामान्यभूतं भूतपश्चका. भिधायकत्वं व्युत्पादयिष्यन् भूतपञ्चकस्य सकलसंसारकलाप- भूतप्रमातृप्रमाणप्रमेयात्मता व्युत्पादयति । मातेत्यादि । नमः क्षित्योर्विमिश्रपदं माता । देहात्मनोः पृथिव्यावाक्रारूपयोरुभयो. रपि प्रमात्रभिमानविषयत्वात् । वायुः शिखी ६ उभयं प्रमाणं शिखी वह्निः सलिलं च मही च उभयं प्रमेयं देहात्मनोरन्यतर. स्मिन् प्रमातृत्वाभिमाने इतरस्य प्रमेयत्वमि पृथिव्याकाशयोरु- भयोरपि प्रमेयत्वं सम्भवत्येव । अध्यात्मनः प्रमातृत्वपक्षापे. क्षया पृथिव्याः प्रमेयत्वमुक्तमित्ति मन्तव्यम् ॥ ज्ञानाक्रिययोरित रेतराऽविनाभावस्वभावत्वात् ॥ प्रमात्रादिपदत्रये प्रत्येकपदं तयो- योरपि स्थितिरिति तद्विभागमाह ज्ञानात्मेत्यादि । युगलन. येऽपि नमःक्षितिवायुशिखिसकिलमहीरूपे युग्मत्रयपूर्वपदे तनभोवायुसलिलरूपं ज्ञानात्मा । पश्चादुदीरितं क्षितिशिखि- क्षितिरूपो देहः ज्ञानं प्रमाण वायुः क्रिया प्रमाणं वह्निः बानं प्रमेयं सलिलं क्रिया प्रमेयं महीति विभागः । अयं विभागः उत्तरत्र ज्ञानक्रियाप्रमात्रोरितरेतरव्याती प्रमाणा- दिपदद्वयेऽपि तत्तदंशत्वं भवेदिति तत्रोपयुक्ततयाऽत्र प्रदर्शित पति मन्तव्यम् ॥ २ ॥ । भमाता ·वितीयः खण्डः। वर्णाः खवायुशिखितोपधराः क्रमेण स्युः कण्ठतालुकशिरोरदनोष्टजाताः। एवं प्रमात्रादिरूपतया सकलसंसारकलापस्य भूतपञ्चकस्य बर्णबोध्यत्वं सम्बन्धप्रवचनपूर्व व्युत्पादयति-वर्णा इत्यादि । कण्ठतालुकशिरोरदनोष्ठजाताः कण्ठादिपश्चस्थानसम्भूता वर्णाः अकारकवर्गहकाराः कण्ठजाः इकारचवर्गयकारशकारास्तालुजाः ऋकारटवर्गरेफषकाराः शिरोभवाः लकारतवर्गलकारसकारा दन्तजाताः उकारपवर्गवकारा ओष्ठना इति वैयाकरणमतानुसा- रेण वेदितव्यम् । उभयसन्धिरूपाणां सन्ध्यक्षराणामुभयरूपता कूटाक्षरस्य स्थानकूटजन्यत्वमिति विवेकः । कण्ठाद्योष्टान्तपञ्च- स्थानजाता वर्णाः क्रमेण खवायुशिखितोयधराः आकाशादि. पृथिव्यन्तपश्चभूतबोधकाः । बोध्यबोधकयोरभेदोपचारादर्णाना. माकाशादित्वोक्तिः । कण्ठादिस्थानजातानां वर्णानामाकाशादि- बोधने सम्बन्धमुपपादयति-स्थानेति । महदल्पभावौ आकाशा दीनां महारत्यल्पवृत्तित्वेन मिथः प्रसिद्धानामन्योन्यापेक्षया म. हानल्पश्च उभौ भावी स्वभावौ स्थानोच्चयापचयजौ स्थानस्य कण्ठादेः उच्चयः उच्चत्वं अपचयो नीचत्वं ताभ्यां जायेते सम्भा- व्येते इति तज्जौ । अयमत्राभिपाय:-वर्णानां सुप्त्यादिदशाच. बोधने यथा सादृश्यं सम्बन्धः तेषामाकाशाधवबोधने च सा. दृश्यमेव सम्बन्धः । स्थानपञ्चके कण्ठस्य सर्वोन्नतस्थानतया त. द्भवो वर्णो महावृत्तिभूतपञ्चके महावृत्तिमाकाशं सादृश्येनावबो- धयति । एवं तालुभवः शिरोभवायपेक्षया महात्तिरास्पायपेक्ष- या महावृत्तिं वायु सादृश्येनैव बोधयति । एवमन्यदप्यूधम् ।

·४६ मातृकाचक्रविवेके स्थानोच्यापचयजी महदल्पभावी स्याद् व्युत्क्रमः पशुपदे सलिलानलादौ ॥ ३॥ इच्छाइयं भवति तालुभवोष्ठ्यवौँ मूर्धन्यदन्त्यतनुमानयुगं क्रियादि । । शिरसः पञ्चसु स्थानेषु मध्यत्वेनाभिमतत्त्वात् सर्वोच्चत्वं नाSSशङ्क- नीयम् । कण्ठजादीनामाकाशादिबोधनं पशुपदे व्युत्क्रम भजती त्याह स्यादित्यादि । चैत्यव्याप्तिमत्खलु पशुपदं तत्र व्याप्तिपरि- ग्रहेण पृथिव्या आकाशभावः व्यातिभ्रंशादाकाशस्य पृथिवीभावः । तथा नीलकण्ठ जैवणराकाशभावं प्राप्ता पृथिव्युच्यते । तालुभवै. वायुभावं प्राप्त सलिलमुच्यते । शिरोभवैरजडांशकस्याहारो ज. डांशकोटितिरुच्यते । वहिजडाजडरूपं तेजः वायुरजडरूपं तेजः सलिलं जडतेज इति जाग्रत्स्कन्धे वक्ष्यमाणत्वात् । दन्त्योष्ठवणः पृथिव्युदकरूपौ वाय्वाकाशावुच्यते । सर्वत्रैव क्रिया व्याप्तिमती पशुपदे क्रियारूपा पृथिव्येव ज्ञानांशं जलं व्याप्नोतीति दन्त्यो. ध्ययोः पृथिवीजलबोधकत्वमेवोपपन्नम् । लकारवकारयोर्दन्त्यो. ष्ठथयोः पृथिवीजलबीजत्वं प्रसिद्धमिति ततोऽपीदमुपपन्नम् । एवं च वर्णा विवृतत्वादिप्रयवोपघटितसुषुप्स्पादिसादृश्पेन सुघु- पत्यादिबोधकाः कण्ठादिस्थानोपघटितव्याप्तितारतम्यरूपेण आ. काशादिसादृश्येन आकाशादिबोधकाः सम्बन्धद्वयान्वयेन सुषुप्त्या दिविषयाकाशादिबोधका भवन्तीति मन्त्रस्य तत्त्वरहस्यप्रतिपाद- कता परमोपपत्तिमती ॥ ३ ॥ अथ सकलसंसारकारणरूपायां सुप्तौ कार्यकारणयोरेक रूप्यनियमाद्वासनारूपेण सर्वसंसार संविधानेन भवितव्यमिति ।

·द्वितीयः खण्डः। सङ्कोचभाषतदभावव शादकार- सर्गोऽपि बिन्दुरपि सन् श्रितमातृभावः ॥ ४ ॥ - आकारादिषु पञ्चस्वरेषु भेदाभेदरूपवासनां संसारसन्नाहमुप- दर्शयति । इच्छेत्यादि । तालुभवौष्ठयवर्णौ इकारोकारो इच्छाद्वयं भवति । जडाजडप्रमात्रोविसर्गविन्द्वोरिति सूत्रान्तोपदिश्यमान. विसर्गविन्दुप्रमातृसम्बन्धेन लभ्यते । इकारोकारयोर्ध्या प्य पद एवेच्छात्वं वेदितव्यम् । न तु व्यापकपदे विसर्ग- व्याप्तौ । विसर्गरूप: अकार एवेच्छा इकारस्तत्साधनं भव- ति । अकारेकारयोः क्रियात्वेनेकारस्थाभावो विन्दुव्या- सावपि बिन्दुरूपः अकार एवेच्छा उकारस्तु तदेकाकारता लभते ज्ञानरूपत्वात् । ततः यदापि विसर्गो व्यापी तदा उकार. स्य बिन्दिच्छात्वं विन्द्वोरूपारूपत्वात् । यदा बिन्दुप्पी तदा इकारो विसर्गेच्छा तदुपरूपत्वादिति विवेकः । मूर्धन्यदन्त्यौ ऋ. कारटकारी तत्तनु तत्स्वरूपं । क्रियादिमानयुगं कर्मेन्द्रियज्ञानेन्द्रि- यरूपं प्रमाणयुगलमित्यर्थः । सङ्कोचभावतदभाववशात् सङ्को- चभावी भेदरूपता तदभावस्त्वभेदरूपता । तद्वशात् अकार एव विसर्गो बिन्दुरपि संश्रितमातृभावः प्रमातृभावं श्रयतीत्यर्थः । इदमत्र रहस्यम् । अकार एवाभेदरूपो बिन्दुः अकार एव भेद- रूपो विसर्गः तयोबिन्दुविसर्गयोः सामरस्यपदमप्यकार एव । सामरस्यपदे निष्पन्द एवाकार: ज्ञानक्रियारूपबिन्दुविसर्गे- च्छारूपेण बहिःस्पन्दचमत्कारं परिगृहाति । तत्रादौ यदा वि. सर्गरूपेण स्पन्दते तदा प्रमातृभूतविसर्गरूपाकारस्पन्दसमकाल. मेव इकारादिवर्णचतुष्टयात्मकस्त्रीरूपः संसारकलापश्चाकारग- ·मातृकाचकविवेक मूलछये स्फुरति मातृयमस्तदन्त- रिच्छाइयं भवति मानयुगं तदन्तः । एतत्समं पदमतो विषम विरूपं चैत्योच्छये स्फुरति जातु चिदुच्छये च ॥५॥ र्भादेव बहिःस्पन्दते । यदा बिन्दुरूपेणाकारस्पन्दः तदा बिन्दुना प्रमात्रा सहैव निवृत्तिरूपः प्रागुक्तवर्णचतुष्टयात्मकः संसारक- लापः पूर्ववदकारगर्भादेव स्पन्दते । तदेवमकार एवं सामरस्थ- पदमकारस्यैव । बिन्दुविसर्गरूपेण बहिः स्पन्दनमकारादेव सक- लसंसारकलापभूतभूतपश्चकोत्पत्तिरकार एवं मातृकोदयविश्रा. न्तिस्थानमित्युपनिषत् ॥ ४ ॥ अथानन्तरवर्णगर्भ वासनारूपेणावस्थितस्वस्पन्दद्वयवशात् बहिविलसितस्य विसर्गबिन्दुसंसारद्वयसन्नाहसंस्थानस्य पदस्व- रूपं दर्शयति । मुलेत्यादि । मूलद्वये संसारकळापपदस्य उम योनूळयोः मातृकायुगं विसर्गविन्दुरूपं प्रमातृयुगलं स्फुरति तदन्तस्तयोरन्तः व्याप्यप्रदेशे इच्छाद्वयं इकारोकाररूपं यथा. योग भवतीति सम्बन्धः विसर्गस्यान्तः सन्निधौ इकारः बिन्दो. रन्तः सन्निधौ उकार इति योजना। तदन्नयोरिच्छयोरन्तः व्याप्यप्रदेशे मानयुगं ऋकारलकाररूपं प्रमाणद्वयं भवतीति पू. वत्सम्बन्धः । विसर्गादकारादारभ्य अकारेकारऋकारलकारो काराकारा इति विसगादिविन्द्वन्तषड्वर्णरूपं एतत्पदं समं विस. गैबिन्द्वोः समव्याप्ती पदं अतः अस्मात्पदाविषमं असमानरूपं पदं द्विरूपं भवति । जातु कदाचित् चैत्योच्छययोर्विसर्गव्यासो बिन्दोरकारस्यावर्शनं उकाररूपेणैव तदवस्थानमिति पश्चाङ्ग ·द्वितीयः खण्डः । साम्यं भवेत्प्रकृतमत्र चमक्रियैव वैषम्यमद्भुततरा हि विमर्शवृत्तिः। जातु चिदुच्छ्रये चिव्याप्ती विसर्गरूपस्याकारस्यादर्शनं इकाररूपे. गैव तदवस्थान उकारस्यापि बिन्दाक्कारेऽप्यैकरूप्यमिति चतुर- ङ्गता एवं विषमं पदमुत्तरत्र प्रतिपादनपरीक्षया योजनीयम् । पञ्चाङ्गकस्य विसर्गपदस्य सुप्त्याद्यवस्थात्रयसम्भावित रूप्ये पञ्चत्रिकोणाः सम्पद्यन्ते । चतुरङ्गस्य बिन्दुपदस्यापि तथात्वे च - वारस्त्रिकोणाः सम्पद्यन्ते । तथा च पञ्चत्रिकोणरूपस्य शक्ति पर्यायस्य विसर्गस्य चतुस्त्रिकोणरूपस्य शिवपर्यायस्य बिन्दो समपदे अन्योन्यश्लेषेण नवत्रिकोणश्लेषात्मनः श्रीमहायन्त्रस्य सम्पत्तिरिति वेदितव्यम् ॥ ५ ॥ उक्तमर्यादया नवाङ्गरूपस्य समपदस्य पञ्चाङ्गरूपस्य वि. सर्गपदस्य चतुरङ्गरूपस्य बिन्दुपदस्य च मध्ये स्वाभाविकका- रिककक्ष्याविभागं दर्शयति--साम्यमित्यादि । अत्र समविषम- रूपे पदत्रये साम्यं समत्वं प्रकृतं भवेत् । यद्यपि यामलन्यायेन पदत्रयस्य पौर्वापर्याभावात् स्वाभाविकागन्तुकपोलोचनाया निरवकाश तथापि निष्पन्दविश्रान्तिरूपत्वेन समपदस्य स्वरू पपदद्वयापेक्षया निर्विकारत्वमनुभवपदे स्फुरतीति तस्य प्रकृ. तत्वं मूलरूपत्वमिति यावत् । वैषम्यं स्पन्दरूपं विषमत्वं तु चमक्रियैव चमत्कारमात्रमेव तत्रापि पर्या लोचने निष्पन्दस्व. भावस्य भित्तिभूतस्यानुवृत्तत्वात् । कथं स्पन्दास्पन्दयोर्विरुद्धयो। सामानाधिकरण्यमित्यत्राह--अद्भुतेत्यादि । विमर्शवत्तिः सकल.

·मातकाचऋविवेक निष्पन्दतां तु समपदे सततं भजन्ति प्रस्यन्दते च चिदाचित्कलितोधितत्वात् ॥६॥ चैत्यं यदोल्लसति सङ्घटितस्वकेच्छं चित्स्वं स्वभावमणुमाश्रयते निजेच्छाम् । REAMumtampeparpaRIRA संसारमूलभूतस्य महापकलेविमर्शस्य वृत्तिापारः अद्भुततरा हि। तदेवादद्भुततस्त्वमभिधत्ते निष्पन्दतामित्यादि । समपदे सततं नित्यं निष्पन्दतां भजन्ति । चिदचित्कलितोच्छितत्वाचि दचितोः प्रमात्रा संयोजितव्याप्तिरूपोच्छितत्वात् मस्पन्दते च यौ. गपद्यन निष्पन्दस्पन्दद्वयप्रक्रिया चैवं निष्पन्दस्वरूपानुभवकाले स्पन्दद्वयं व्यावृत्तिरूपेणाऽनुभूयत एव । अत्र निष्पन्दविश्रामे स. न्दो न स्फुरतीति स्पन्दद्वयमनुसन्धाय खलु तदस्फुरणमनुस- न्धेयम् । अतो निष्पन्दे पदे व्यावृत्तिविषयतया रूपन्दयोरनुभ वोऽपि नियत एव । एवं जडस्पन्दानुभवकाले विश्रान्त्यजड स्पन्दयोात्तिविषयतयाऽनुभवः अजडस्पन्दानुभवकाले च विश्रान्तिजडस्पन्दानुभव श्चैवमेवति । अथवा सन्धिरेकाकारतया चैत्रमैत्रादीनामेकत्वे चैत्रो विश्रमते मैत्रो बहिर्मुखः स्पन्दते देवदत्तोऽन्तर्मुखः स्पन्दते इति योगपद्यं पदत्रयस्य । अतो वि. मर्शत्तिरभुततरेति यथोक्तम् ॥ ६ ॥ चैसमित्यादि । प्रबोधसौकर्याय प्राग्व्याख्या तस्य विस- गंपदपश्चत्वविन्दुपदचतुष्टप्रमेयस्येदं सूत्रम् । चैत्यं विसर्गः बहिः पृथिवीरूपाऽन्तःप्रकृतिरूपः यथासङ्घटितस्वच्छ चवर्गाकार । कारप्रतिपाद्यगन्धाघहङ्काररूपिण्यां यया स्वकीयेच्छया स्वस्यैव रूपान्तरेण सङ्घटितं सम्बद्ध सत् उल्लसति । यथा चित् अणु- ·द्वितीयः खण्डः। अन्तर्भवेदथ चिदुल्लसने तु चेत्य पञ्चाङ्गकं जडपदं चतुरङ्गमन्यत् ॥ ७ ॥ अन्तर्यहिः करणजृम्भणयोरदीर्घ- दीर्घस्थरेषु जडसंसरणं बिरूपम् । LEARN सङ्कुचिते स्वस्वसम्वन्धिस्वभावं स्वरूपं निजेच्छां अकारचकार- प्रतिपाद्यपरिमितप्रमातृरूपां आश्रयते तदाकारेण तिष्ठति । चिदु. ल्लसने तु चैत्यं विसर्गतन्मयः परिमितप्रमाता च अन्तर्भवेत् । चितीति शेषः । चैत्यस्वरूपान्तरमिच्छैव तिष्ठति । अतः कार. गात् जडपदं पञ्चाङ्गक अन्यत् । अजडपदं चतुरङ्गम् ॥ ७ ॥ प्रमेयप्रमाणप्रमातृरूपकक्ष्यात्रयोपलक्षितानां स्वप्नादीनां कारणरूपतया कक्ष्यायवति सुषुप्तिपदे पञ्चपञ्चरूपहस्वदीर्घः स्वरवर्गद्वयविभक्तबिन्दुविसर्गपदात्मिकायां प्रमेयकक्ष्यायां सुषु- प्तिसुषुप्तौ तद्विश्रान्ततत्कारणभूतभेदाभेदमिश्रप्रमातृसंसारवासना व्युत्पाथ इदानीं सन्ध्यक्षरचतुष्करूपे सुषुप्तिप्रमाणपदे ग्राहकप- दत्वात् भेदादिप्रमातृसंसारविलासं दर्शयति-अन्तरित्यादि । अन्तर्बहिःकरणजम्भणयोः क्रमादन्तरिन्द्रियसमुन्मेषे च सति जडसंसरणं परिमितप्रमातृसंसारद्विरूपं स्वप्नजाग्रदूपेणेत्यर्थः । तत्संसरणद्वयं कर्म ए ऐ इत्ति वर्णद्वयं कर्तृ अदीर्घदीर्घस्वरेषु पञ्चपश्चात्मना पदद्वयरूपेण स्थितेष्वित्यर्थः । अधिकरणसप्तमी हस्वस्वरपदरूपे अधिकरणे यकारस्वप्नरूपमन्तःसंसारमुल्लिखति बोधयति । दीर्घस्वरपदरूपे अधिकरणे विकारो जाग्रदूपे बहिः संसारं बोधयति । ए ऐ इति द्वयं रूपं सद्धोधयतीत्यत्राह क्रमे- णेत्यादि । क्रमे पदयुगे अन्तबहीरूपे जडस्य प्रमातुः अन्तर्बहिः 24116 ·मातृकाचकविवेक ए ऐ इति इयमिहोल्लिखति क्रमेण स्वीयेच्छया पदयुगे घटनं जडस्थ ॥ ८॥ पदयारेकमात्रद्विमात्राकाररूपस्य स्वीयेच्छया अन्तर्बहिरेकमात्रद्वि. मात्रेकाररूपया घटनं सत् सङ्घनरूपं सत् एकारः खल्वकारेका- रघटनरूपः तत्रैवैकारे अकारेकारयोः द्वितीयमात्रायोगेन निष्प. नत्वात् अकारेकारघटनरूप एकारः । अत्रेदं हृदयं । स्पर्शव्या- पकबोध्ययोः जाग्रत्स्वप्नयोः संसारपदयोः प्रतिपदमादौ प्रमेय. कक्ष्या मध्यतः प्रमेयकक्ष्या अन्तरः प्रमातृकश्या चोपलक्ष्यते । तत्कारणरूपतया सुषुप्तावपि कक्ष्यात्रयम् तत्रादौ स्वदीर्घरूया. दश स्वराः प्रमेय कक्ष्या; सन्ध्यक्षरचतुष्टयं प्रमाणकक्ष्या, विन्दुवि. सौ प्रमातृकक्ष्या । एवं सति प्रमेय कक्ष्या जडविश्रान्तिपदं प्रमातृकक्ष्या अजडविश्रान्तिपदं प्रमाणकक्ष्या जडाजड़योः संसा. रपदं तस्य संसारपदस्य विश्रान्तिमूलत्वाद्विश्रान्तिरूपे प्रमेयपदे संस्थानवासना इच्छाद्वयं भवतीत्यादि सूत्रचतुष्टयेन निरूपिता. ऽनेन सूत्रेण सन्ध्यक्षररूपे प्रमाणपदे ए ऐ इति वर्णद्वय जडभ- मातुरन्तर्बाह्य संसारौ प्रतिपाद्यते । प्रमाणत्वात्सन्ध्यक्षराणां द्वि. द्विवर्णरूपता । सुषुप्से विश्रान्तिपदत्वेन तत्रेच्छामात्रस्यैव संसार- स्योपपत्तिः । अकारस्य विसर्गस्येच्छायामिकारऋकारलकाराका ररूपः संसारो निलीयाऽवतिष्ठते । ततस्तागिच्छगा योग एव विसर्गस्य चित्पदग्राहकत्वमिति । एकारस्य मााग्राहकोभयरूपता। एवमैकारादिष्वपि योज्यम् । स्वप्नप्रमातुरेव बहिर्मुखत्वेन जाना त्पमातृत्वमिति । एकारस्यैव लकारेकारद्वितयमात्रायोगेन सन्धि- घशादेकारत्वमिति । नायमैकार आकार ईकारयोगो निष्पनः ·द्वितीयः यः खण्डः। अन्तर्वहिः करणवृत्तिवशाददीर्घ- दीर्घ स्वरेष्वजडसंसरणं द्विरूपम् । ओ औ इति इयमिहोल्लिखति क्रमेण स्वीयेच्छया बिरजडस्य पदस्य योगम् ॥ ९ ॥ भेदेऽपि विन्दुरविभेदपदेषिसों ज्ञानक्रियास्थला तयाऽऽन्तरबायसीनो। थात्वे सन्धिवशादैकारत्वमेवेति । एतेन स्वप्नस्याऽन्तःसीमतया बिन्दुपदत्वं, जाग्रतो बाह्य सीमतया विसर्गपदत्वमिति सूचितम्॥८॥ अथ जडप्रमातुरन्तर्बहिः संसाराणामोकारौकारविषयो नि- रूपयति अन्तरित्यादि । अन्तर्बहिःकरणवृत्तिवशात् पूर्ववदन्त- बहिरिन्द्रियोल्लासवशात् द्विरूपमजडसंसरणं अजडप्रमावसंसारं पूर्ववददीर्घदीर्घस्वरेषु पदद्वयरूपेषु अधिकरणभूतेषु अजडस्य पदस्य अजडममातुर्बिन्दोरित्यर्थः । तीयेच्छया अन्तर्वाह्यकक्ष्ययोः द्विः द्विवारं योगं सट्टनं कर्म ओ औ इति द्वयं कर्तृ उल्लिखति सूचयति । अकारात्मनो बिन्दोः इस्वस्वरेषु स्वीयेच्छया उकारण अन्तः पद एवयोगः । तस्यैव बहिःपदे दीर्घस्वरेष्ठ पदभूतेषु द्वितीयमानायुक्तया उकाररूपया इच्छया द्वितीयमात्रायुक्तस्यैका बार योग इति । तद्योगनिष्पन्नस्वरूपा ओकारौकारान्तं योगी सूचयत इति तात्पर्यम् । ओकाराकारयोः प्रत्येक ग्राह्यग्राहकोभ- यरूपत्वादिति विवेकः पूर्ववत् ॥ ९॥ ननु बिन्दुरभेदरूपः विसर्गो भेदरूपः कथं भेदप्रमातुरन्त:- पदे स्वप्ने बिन्दुत्वं । अभेदप्रमातुर्वहिःपदे तुर्यजाप्रति विसर्गव मित्यत्राह । भेदेऽपीति । भेदेऽपि भेदसंसारे बिन्दुः इस्वस्वरच.

·मातकाचक्रधिचे के दृष्टाविह प्रकरणस्य बलात्स्व भावं नैवाप्नुतः स्फुटमभेदविभेदरूपम् ॥१०॥ बिन्दुः कला अपि विसर्गकला गुणाः स्युः सर्गः कला अपि च बिन्दुकलाङ्गभूताः। गाधिष्ठाता अविभेदपदे अभेदसंसारे विसर्गः दीर्घरवरवर्गाधि- ठाता च आन्तरबाह्यसीम्नोः भेद स्वप्ने तुर्यजाग्रति च ज्ञानक्रिया. स्थलतया अन्तःपदस्य ज्ञानस्थलतया बहिःपदस्य क्रियास्थल. तया दृष्टौ लक्षितौ एकारौकाररूपेणेत्यर्थः । एतौ बिन्दुविसर्गों प्रकरणस्य बलाद्भदाऽभेदरूपस्य प्रकरणस्य बलात् । अभेदविभेद- रूपं स्वभावं बिन्दोरविभेदरूपस्वभावः विसर्गस्य विभेदरूपः । स्वभावं स्फुटमभिव्यक्तं तथा यथा नैवाप्नुतः । स्फुटस्यैव स्वभावस्य नेवाप्नुत इति निषेधात् । किञ्चित्स्वभावे प्राप्तुत एवेति गम्यते । अयमर्थ:-भेदस्वप्नपदे निविष्टो बिन्दुः भेदप्ररूरणबलादभेदरूपं स्वभावं न स्फुटमाप्नोति किञ्चिदामोत्येव । शुद्धभेदपदाजाग्रतः स्वप्ने अविभेदः स्पर्शवशाद्विशेषः । एवं तुर्य जाग्रति निविष्टो विस. !ऽपि अभेदमकारेण बलाद्भेदरूपं स्वभावं स्फुटं नाप्नोति केचि. लामोत्येव । शुद्धाऽभेदरूपात्तुरीयस्वप्नपदाद तुर्यजाग्रतो भेदस्पृ. ष्टिवशाद्विशेषोऽस्त्येवेति मन्तव्यम् ॥ १० ॥ अथास्मिन् सुषुप्तिपदे बिन्दुषिसर्गयोस्तस्कलानाञ्च अन्योन्य- श्लिष्टतयाऽङ्गाङ्गिभावः समान इति प्रतिपादयन् बिन्दुविसर्गयोः बिम्बस्वरूपं व्युत्पादयति--बिन्दुरित्यादि । विन्दुस्तकला अपि विसर्गस्य तत्कलानां च गुणाअङ्गानि स्युः विसर्गव्याप्त्यभिमाने सत्तीति वेदितव्यम् । अथ सर्गो विसर्गः तत्कला अपि बिन्दो- ·द्वितीयः खण्डः। बिन्दग्निरष्टकलैव विसर्गपायी सर्गस्तु षोडशलावृतबिन्दुरिन्दुः ॥ ११ ॥ बिन्दो कला अपि विसर्गकलाश्च सप्त सप्तैतदन्वयवशेन चतुर्दशारम् । बिन्दग्निरष्टदलपद्मगतस्तदन्तः सर्गश्च षोडशकला जगतोऽस्य चान्तः ॥ १२ ॥ स्तत्कलानां चाऽङ्गभूता भवतीति बिन्दुव्याप्त्यभिमाने सतीति वेदितव्यम् । अथ बिन्दोः कति कला विसर्गस्य कतीत्यत्राह- बिन्द्वग्नीत्यादि । बिन्द्रग्निः अग्निरूपो बिन्दुः । अष्टकला एवं इस्वस्वराः पञ्च एकारैकारौ द्वे अं इति स्वखरूपमेका कलेति सम्भूय बिन्दोरष्टौ कलाः बिन्दोरङ्गभूता विसर्गकला अष्टौ सन्ति । तथा च कथं बिन्दोरष्टकलत्वमित्यत्राह । विसर्गपायीति विसर्ग चन्द्ररूपं पिवतीति विसर्गपायी। बिन्दग्निः बिन्दावग्नौ कलासहितो विसर्ग एकाकारतां भजतीति विन्दोरष्टावेव कला इत्यर्थः । दृढविन्दुः स्वच्याप्तावपि अनुच्छिन्नचिन्दुः । तदुच्छेदे विस- -गस्वरूपस्यैक्यसिद्धः । इन्दुश्चन्द्ररूपो विसर्गस्तु षोडशकलाङ्गभूता- भिर्बिन्दुकलाभिः सह दघिस्वरपञ्चक ऐकारौकारहकाररूपविस- कलाः षोडशेति योजना ॥ ११॥ इदानी बिन्दुविसर्गयोस्तत्कलानां च अन्योन्यश्लेषं महा- यन्त्रस्य सुषुप्तिपदे चतुर्दशारचक्रे समुपदर्शयति--बिन्दोरित्यादि । बिन्दोः कला अपि सप्त । विसर्गकलाश्च सप्त । उभयत्र अवय. विकलां विनेति विज्ञेयम् । एतत्सप्तकद्वयस्याऽन्वयवशेन श्लेषवशेन चतुर्दशारं संपद्यत इति शेषः । तदन्तः तस्य चतुर्दशकोणस्यान्तः ।

·मातृकाचकविवेक हस्वखराष्टदलभागनलो हि दीर्घ- मात्रात्मषोडशदलाम्बुजभाक्छशाङ्क: प्रागुपदिष्टसमिविभावनापर्यादया विन्द्वग्निरष्टदलपनगतः । अस्य चाऽष्टदलपवारूपबिम्बस्य बिन्दोरन्तर्विसर्गश्च पोडशदलाऽब्जा गतः । अत्रापि प्राक्प्रतिपादितप्रक्रियाऽनुसन्धेया ॥ १२ ॥ इदानी प्रकारान्तरेण बिन्दुकला विविक्ता । एवं विसर्गस्य षोडशदलान् समुपदर्शयन् बिन्दुविसर्गस्य तत्सामरस्यरूपं पदत्रयं स्वरवर्गे समुपदर्शयति--हस्वेत्यादि । अनलो बिन्दुः इस्वस्वर. रूपाइष्टदलपद्मविम्बगतः स्यात् । शशाङ्को विसर्गः दीर्घमात्रात्म- षोडशदलाम्बुजभाक् । अष्टसु दीर्घस्वरेषु या मात्राः षोडश तदा. रमकषोडशदलाम्बुजबिम्बसंश्रित इत्यर्थः । प्रतिवर्ण द्विमात्रतया षोडशमात्रासम्पन्नेषु दघिस्वरवणेषु यसप्यष्टी मात्रा विन्दुरूपाः बिन्दुसाहित्येनेव विसर्गसंस्थाननियमात् तथापि बिन्दोईस्वस्व- ररूपविविक्तविषयसंभवात् षोडशमात्रात्मकं दघिस्वराष्टकं विमर्ग स्य विविक्तो विषय इत्यभिमानः। एवं च चन्द्रायोर्विसर्गविन्द्रो- रमेदपदाधिष्ठातर्षिन्दोरकत्वमप्यनेन सूच्यते अभेदखण्डस्यैका- धिष्ठातृत्वात् । भेदचमत्कारसम्पत्तिरभिहितत्वात् सावशेषजगत्स्वा- मीकरणोऽकः। निरवशेषजगत्स्वामीकरणोऽनल इति । तस्मादभे दबिन्दोरुभयोरपि व्यवहार इति भावः । तयोर्विसर्गविन्दुरूपचन्द्रा. योनिगुणिताऽकलात्मनो त्रिगुणिताष्टकलाश्चतुर्विशतिकलाः तदात्मनो बिन्दोरष्टौ कलाः । विसर्गस्य दीर्घस्वरमात्रारूपाः षो. डशकलाः । संभूयोभयोश्चतुर्विंशतिकलाः तद्रूपयोरेतयोः प्लुताष्टः कदलात्मनि चतुर्विशतिमात्राभिरष्टौ प्लुताः सम्पद्यन्ते । प्लुतस्थ

·द्वितीयः खण्डः।
HAND
चन्द्रार्कयोस्निगुणिताऽष्टकलात्मनोः स्या-
द्विन्दौ प्लुताष्टकदलात्मनियुक्तिरग्नौ ॥ १३ ॥
इलि मातृकाचक्रविवेके सुष्ठतिविधेको
द्वितीयः खण्डः ॥
।
त्रिमात्रत्वात् । तस्मिन्महाविन्दावनौ भेदाभेदोभयपक्षव्यापित्वा.
दयं महाबिन्दुरग्निरेव । न तु सूर्यव्यवहारस्थापि पदं तस्मिन्ननौ
तयोश्चन्द्रार्कयोयुक्तियोगः स्यात् । प्लुतस्य नासान्तरनादत्वात् ।
तदात्मकस्याऽस्य सामरस्यपदस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिस्पन्दभित्तिभूत-
निष्पन्दभूतस्य महातत्त्वस्य शाश्वतत्वमित्युपदिष्टम् ।
अविभेदविभेदमिश्रणैत्रिभिरपीटतकमूर्तिका ।
हृदयेषु विभाति शाङ्करी स्वरवर्गार्थमयी महात्मनाम् ॥
भागद्वयस्फुरितबिन्दुविसर्गरूपं
तत्सामरस्यपदलक्षकमध्यरेखम् ।
आलोच्यमर्थवदनुत्तरवर्णबिम्ब-
पच्यं च जप्यमपि चाऽखिलसिद्धिमूलम् ॥ १ ॥
अन्त:स्फुरद्विन्दुपदं बहिष्ठा
चर्वतस्त्वष्टविसर्गरूपम् ।
इकाराबिम्ब समुपासनीयं
मकारबिम्बं च ततो विलामम् ॥ २ ॥
मध्ये विमिश्रपदलक्षकपूर्णविन्दु-
मूढ़े तले च चिदचित्पदखण्डबिन्दुम् ।
ईकारबिम्बमिनचन्द्रकृशानुरूपं
श्रीपादुकां परविशवस्य शिरस्सु शेयात् ॥ ३ ॥

·मातृकाचक्रषिवेके नित्या षोडशिकात्मिका स्वरकला नित्यत्रिकोणाकृति- नव्ये द्रव्यरसैकदभ्रलहरी साक्षात्कृतव्योमभिः । यः सम्यग्वरिवस्यति स्फुरणया तस्याऽम्बिकानुग्रहे. गृढोऽप्येष हृदि स्फुरेत्स्वरगणस्थार्थः कृतार्थत्वभूः ॥४॥ शिवानन्देन मुनिना देशिकादेशावर्तिना। द्वितीये मातृकाचक्रविवेके व्याकृतं पदम् ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः समाप्तः ।। ।

·अथ तृतीयः खण्डः। विश्वस्य कारणदशति विचारितवं कार्यक्रमो भवति कार्यमिदं विमर्शात् । अथ स्कन्धान्तरमारभमाणः पूर्वोत्तरस्कन्धयोः सम्बन्धदर्श- नाय पूर्वस्कन्धतात्पर्याभिधानपूर्वमुत्तरस्कन्धप्रमेयं प्रस्तौति-वि. श्वस्येत्यादि । इति उक्तप्रकारेण विश्वस्य विश्रान्तिसंसाररूपेण कारणकार्यरूपस्य कारणदशा विश्रान्तिरूपा अवस्था निरूपिता। विश्रान्तिरूपासुषुप्तिः कारणरूपं विश्वं, संसाररूपाः स्वमादयः कार्यरूपं विश्वमिति भावः । एवं कार्यक्रमः । यदा कारणक्रम: तदा कार्यस्यापि क्रमः कारणकार्ययोरेकरूपत्वादिति भावः । अमेषादिकक्ष्यात्रयसम्पन्नत्वजडाजडव्याप्त्यादिः कारणक्रमः। एव- मेव कार्यक्रमोऽपि कार्यनिष्ठः प्रमेयकक्ष्यादिक्रमः कार्यक्रमः । इदं कार्य विश्वं विमोद्भवतीति शेषः । इदमीडगित्यनुसन्धानमूलं वाचिकत्वरूपं कार्य विश्वानुसन्धान विमर्शः । अत: कार्यरूपस्य विश्वस्य विमर्शमूलत्वम् । अयं विमर्शः सुषुप्तिविश्रान्तौ केनरूपेण स्थित इत्यत्र आह विश्रान्तमित्यादि। विमर्शः मुप्तौ सुषुप्तिकाले।। पराहयवाचि परेति व्यवाहियमाणायां वाचि । आत्मनि स्वाकारे परावापे स्वात्मनीत्यर्थः। विश्रान्तं निलीनं विश्वम् । अथ सुषुः स्यनन्तरं विबोधपदेऽप्युत्थानदशायां वमति वाहिरुद्धमति अनेन, ·मातृकाचक्रविवेक विश्रान्तमात्मनि परायचाचि सुप्तौ विश्वं वमत्यथ विबोधपदे विमर्शः ॥ १ ॥ वाणी परा खलु ऋकारलकाररूपा सङ्कोचगन्धसहिता गगनेऽपि सुसौ । विश्वस्य विमर्शगर्भ एक स्थितिरुद्दिष्टा । तद्विलासरूपत्वात् विम- शविला एव । विश्वं सविलासः सुषुप्तिदशायां परावायूपेण विश्रा. न्तितत्वलीने विमर्श स्वयमपि निलीनः प्रबोधपदे अन्तर्वाधेन्द्रि यात्मना स्फुटस्वरूपस्य विमर्शस्य गर्भाभिःसरतीति भावः ॥१॥ विमर्शपरावापेण सुषुप्तिर्विश्रान्तौ तिष्ठतीत्युक्तम् । प्रमेयम- माणमातृरूपे अकारााकारान्तविश्रान्तिपदे परस्या वाचः कि स्थान का स्वभाव इत्यत्राह-वाणीत्यादि । परा वाणी ऋका- रलकाररूपा खलु अनेन परावायूपस्य विमर्शस्य प्रमाणत्वमुक्तम्। व्युस्थानपदेष्वपि विमर्शः प्रमाणरूप इति वेदितव्यम् । प्रमाण- रूपाणामिन्द्रियाणां अनुसन्धानरूपत्वादनुसन्धानस्य विमर्शरूपेण पर्यवसानादिन्द्रियाण्येव विमर्शस्य स्वरूपमिति निष्कृष्टो विवेका। ऋकारलकारात्मनः प्रमाणस्य परावाक्तच्चाविमर्शरूपतायामुपप- त्यन्तस्मासां सङ्कोचयति । गगनेति सामान्यरूपायामपि सुप्तौ पूर्णस्वभावायामिति भाका । सङ्कोचगन्धसहिता ऋकारलकारयो- रिकाकारापेक्षया सङ्कोच भावः प्रतीयते । व्यञ्जनवणेविय स्थौल्यानुभवात् । ननु परावाचो विमर्शस्य सङ्कोचा स्वभाववेद तदान खलु सङ्कोचभानोपकाक्षित-ऋकारलकारात्मकममाणस्यो पपत्तिरिति परावाचो विमर्शस्य सङ्कोचस्वभावतामुपपादयति-स. गोवेलि । चिदचिद्गगनस्य चिदचित्सासरस्यरूपस्य गगनस्य ·तृतीयः खण्डः। सङ्कोच एक चिदचिद्गगनस्य वाणी तयोमा सङ्कुचति च प्रकृती विमर्श ॥२॥ धर्म स्वके स्वरसवाहिनि वाक्स्वरूपे लग्नं परं गगनमप्युपयाति सत्ताम् । - विश्रान्ति सङ्कोच एव । वाणीविमर्शदशायां विश्रान्तस्वभाव पूर्णतयाऽनुभूयते । स एव स्वभावो यथानुसन्धानभूमिका पति- गृह्णाति तथा ग्राह्यग्राहकोभयाभासात्मकविमर्शरूपेण सङ्कुचति । गगनस्य शब्दाकारेण खलु सङ्कोचः। विश्रान्तिरूपस्य गगनस्य शाब्दरूपविमर्शानां सङ्कोच इत्युपपन्नम् । ननु पूर्णतया स्थितं त. द्विश्रान्तिगगनं कुतो हेतोषिमात्मना सङ्कोचभावं प्राप्नोतीस्यता आह-तयोमेति । तयोम विश्रान्तिगगनं विमर्शे प्रकृतो स्वभावे सति सङ्कुचति । विमर्शात्मना सङ्कोचभावपरिग्रहो विश्रान्तिः तस्वस्य स्वभावः न कश्चिदप्यत्र हेतुरिति भावः ॥ २ ॥ इदानी कार्यरूपजगद्वीजस्य विमर्शस्य कारणरूपजगदी- जस्वमपि प्रतिपादयन् महत्त्वतां व्युत्पादयति । धर्म इत्यादि- स्वससकाहिनिः स्वत एच प्रवहणशीले न त्वन्यप्रेरणया, तथाके तस्यापि प्रेरकास्य प्रेरणसङ्कल्परूपं विमर्श विना प्रेरणानुपपत्ते तस्यापि विमस्य विमर्शान्तरं विनाऽप्रवहणमित्यनवस्थया विम शास्क पर्यन्ततया स्वरसवाहित्वमङ्गीकार्यम् । अतः स्वरसवाहिनि चाकूस्वरूपे चिद्धर्म एव च चितो जननलयाच्चेति माक्प्रतिपादित तपर्यादया धर्म विमस्विरूपे स्व के धर्मे लग्नं सत् परं गमनमामि चिवचित्लामरस्यरूपं विश्रान्ति तत्वमपि सत्तामुपयातीति विपर्नाका समानुपवेशामावात् । भारत्येक सा' चिदपीति मायुक्तक्रियावा ·मातृकाचक्रविवेके सत्वाय नित्यमुपगूढविमर्शतत्त्वं तद्धमतां गगनमध्युपयाति चित्रम् ॥ ३ ॥ तस्मात्परैव जननी समुपासनीया व्योम्नः परस्य गतजाउयमियं हिरूपम् । । विश्रान्तितत्वस्यापि स्वरूपासिद्धेः । अतः सत्वाय सत्तासिद्धये नित्यं नियतं उपगृढविमर्शतचं आलिङ्गितविमर्शत गगनमापि, चिदचित्सामरस्यरूपं विश्रान्तिगगनमपि तद्धमतां तस्य विमर्शस्य धर्मतामुपयाति । चित्रं अन्योन्यधर्मधर्मित्वमदुतामित्यर्थः । पाप्रतिपादितोऽयमर्थः विमर्शस्य सर्वप्रकारजगन्मूलत्वप्रवच- नप्रस्थाने विमर्शप्रभावव्युत्पादनायाऽनुस्मृत इति निरवयम् ॥३॥ अतः सर्वमूलतया विमर्शतत्त्वमेवोपासनीयमित्याह-तस्मा. दित्यादि। तस्माद्विश्रान्तरपि मूलत्वात कारणत्वात् जननी सर्व मूलत्वात् सर्वमातृका परैव विमर्शशक्तिरेव समुपासनीया। एवकास पर्यालोचितो वाऽस्य निर्णयमभिधत्ते। तामेव पर्यालोचनामुद्धा- टयति व्योम्न इत्यादि । परस्य व्योम्न: उपास्यत्वेन संभावितस्पे- ति भावः । गतजा निर्विमर्शतया सम्भावितजाड्यशङ्काच्यपेतं रूपम् । इयं हि खलु परावाक चेतनरूपतयोपास्यत्वेनाभिमतस्य परमगगनस्य चैतन्यकलास्थानम् , अत एवाऽव्यक्तचैतन्यादेशात अभ्यहितेति भावः । अनेन विमर्शस्य प्रकाशकात्म्यमुपपादितम्। विमर्शस्य परमोपास्यत्वकथनात्तदात्मकस्य प्रमाणतत्वस्य वि- श्रेषेण उपास्यत्वमुपपादितम् । अयमों महायन्त्रप्रथमोपास- नायोग्यप्रमुखपदचतुरस्त्ररूपस्य प्रमाणचक्रस्य सनिवेशादभिः स्यको उपास्यत्वेन व्युत्पादितस्य विमर्शस्यैवोपासनामचिम ·तृतीयः खण्डः । बध्नाति चेयमिदमंशसमुच्चयेण जन्तून विमोचयति चोन्नमिताऽहमंशात् ॥ ४ ॥ त्रेधेदमित्यहमिति स्फुरणात्मिकाया- स्तस्याः स्वरूपमुभयांशसमाऽसमत्वे । and BE बन्धमोक्षककर्ट प्रतिपादयति बध्नातीत्यादि । इयमेव विमर्श रूपिणी परा इदमंशसमुन्द्रयेण स्वस्वरूपोभयभागयोमैदाभेद. कपयोरिदमहमंशयोर्मध्ये इदमंशसमुच्छ्रयेण जन्तून बध्नाति । सर्वत्र वस्तुनि इदमाकारप्रतीतो देहमात्रेऽस्यहमाकारप्रतीतो से. वोच्छितेतदन्तामतीतिः खलु बन्धः । उन्नमिताऽहमंशाज्जन्तून वियोचयति च । इदंप्रतीत्यन्यथाभावेन सर्वत्राऽहन्तापतीत्यौ- खण्यमेव च मोक्ष इति भावः । अनयोबन्धमोक्षयोर्विमर्शरूपिणी पराशक्तिरेच मूलं, स्वरसवाहिनी खलु परा यस्य यस्यहृदये तौल्बण्येनाऽहन्तान्यम्भावेन प्रवहति स स बद्धो भवति, यस्य यस्य हृदये अहन्तौल्बण्येन इदन्तान्यग्भावेन प्रवहति सस मुक्तो भवतीति भावः ।। ४ ॥ पूर्वसूत्रेण इदमहमात्मको प्रत्ययौ विमर्शरूपिण्याः पराया: स्वरूपे उभौ भागाविति सूचितं अनेन सूत्रेण तमेवार्थ स्फुटी. करोति-धेत्यादि । इदमित्यहमिति यत् स्फुरणद्वयं सदा त्मिकायाः तस्याः परायाः स्वरूपं श्रेधा भागत्रयविशिष्टत्वादिति भावः । के ते भागा इत्यत्राह उभयांशेत्यादि । इदमित्यहमिसि स्फुरणरूपयोरुभयोरंशयोः समासत्वेन त्रिधेत्यन्त्रयः । इदमह- मंशयोः साम्यमेको भागः तयोरसमत्वे इदमिति स्फुरणोल्वण- 'तापामेको भागः अहमिति स्फुरणोल्वणतायामन्यो भाग इति ·मातृकाचक्रविवेके तद्धर्मसङ्गतिवशेन तथा त्रिरूपो धर्मी च चैत्यचितिमेलनसिद्धरूपः ॥ ५ ॥ विश्रान्तिधामनि निजाश्रययोविमर्श श्चिचैत्ययोभवपदे स्वयमाश्रयोऽपि । । तो दो भागौ समत्वभावेन सम्भूय त्रयो भागाः । अत्रापि जडाज- डसाम्यानामिव भागकरणं विना प्रत्येकं सर्वसन्निविष्टानां सम. स्वादिस्वरूपाणामंशत्वमुपचारः। एवं धर्मरूपं विमर्श पोलो- च्य प्रक्रियासाम्येन प्राक्प्रतिपादितस्यापि धर्मिणस्नरूप्यमनुस्म रति तद्धर्मेत्यादि । तद्धर्मसङ्गतिवशेन उक्तनवीनत्रिरूपस्य तस्य विमर्शात्मनो धर्मस्य संसर्गवशेन धर्मी च तथा त्रिका प्योपलक्षितं धर्मिण प्रदर्शयति चैत्येति । चैत्यचितिमेलनसि. दरूपः व्याप्तिमता चैत्येन व्याप्तिमत्या चिता तदुभयमेलनेन सिद्धस्वरूप इत्यर्थः । इदन्तोवणविमर्शसङ्गतिवशात् व्यापक चैत्यरूपः धर्मी अहन्तोवणचिमर्यासङ्गतिवशात् व्यापकचिद्रूषो धर्मों इदन्ताऽहन्तासाम्पेन स्तिमितविमर्शसङ्गतिदशा चिचैत्यसा- मरस्यरूपो धर्माति विवेकः ॥ ५ ॥ अश्व सूत्रत्रयेण परमशिवभट्टारकस्वातन्त्र्यशक्तविमर्शस्य निराधारविलसनचमत्कारान प्रदर्शयति-विश्रान्तीत्यादि। विषा: का विश्रान्तिधामनि विश्रामपदे सुषुप्तावित्यर्थः । निजाश्रय यो। चिचैल्पयोर्विश्रान्तेः निशब्दतया विमश्चिचैत्ययोराश्रितो लीन इत्युपपन्नम् । भवपदे संसारपदे स्वयमाश्रयो भवपदस्य विकल्पमूल स्वाद्विकल्पस्य विमर्शत्वात्तत्र पदे प्रमात्रादिका सर्वोऽप्यर्थो विम- भीमूल एवेति चिच्चैययोः प्रमात्रोरपि विमश्रितत्वम् । तथा

·तृतीयः खण्डः।
एतदद्वयं निजसमाश्रयमेव कुर्वन्
स्वैरक्रमेण विलसत्यवाहिबहिश्च ॥ ६ ॥
स्वप्ने स्फुरत्ययहिरिन्द्रियमूर्तिरन्त-
बाह्ये पहिःकरणमूर्तिरथ प्रबोधे ।
सङ्कोचमाश्रयति पूर्वपदेऽत्र किञ्चि
दत्यर्थमुत्तरपदे तु तमादधाति ॥७॥
धर्मिणोरप्याश्रयो विमर्श एतद्द्वयं चिचैत्यरूपं धार्मिद्वयं निजसमा.
श्रयमेव स्वमाश्रयमेव कुर्वन अबाहि:-अन्तः सीमायाम् । बहिश्च
बहिःसीमायां च स्वैरक्रमेण बाह्यादभ्यन्तरं वा अभ्यन्तराबाह्य
बैंति एवमादिभिः स्वरमप्रवहणक्रम विलसति ॥ ६ ॥
स्वमेत्यादि । स्वप्ने अवहिरिन्द्रियमूर्तिमनोबुद्धिस्वरूपः, अ
न्त रभ्यन्तरकक्ष्यायां स्फुरति । जगद्रूपं स्वविलासं दर्शयतीति
भावः । स्वप्नशब्दः प्रकृतिसंसारस्याप्युपलक्षक स्तत्रापि मनोबु.
दिरूपेण विमर्शस्य जगदुद्दमनात् । अथानन्तरं प्रबोधे सुषुप्ति-
निवृत्या शुद्धजाग्रद्रूपे प्रबोधे बहिः कारणमूर्तिः श्रोत्रादिवागा-
दिज्ञानाक्रियेन्द्रिय स्वरूपः। बाह्ये बाह्यकक्ष्यायां स्फुरतीति संबन्धः ।
अत्र स्वमजाग्रदूषपदद्वये यत्पूर्वपदं स्वप्न स्तत्र किञ्चित्सङ्कोच.
माश्रयति । सुषुप्तौ विश्रान्त्यैकरस्येन पूर्णस्य विमर्शस्य तदन्त-
रपदे स्वप्ने ईषत्सङ्कोच स्तदशात् प्रमातृप्रमेययोरपि तथात्वम् ,
तमेव जाग्रत्सकोचमाह उत्तरपदोस्विति । उत्तरपदे स्वमा
न्तरपदे जाग्रति अत्यर्थमातिमात्रं तं सोचमादधाति अङ्गी-
करोति ॥ ७॥

·मातृकाचक्रथिवेके
सङ्कोचवर्तिसरसीमनि बाह्यरतें
व्यातिं समर्पयति नान्तरधाम्नि पूर्ण ।
विश्रान्तिमर्पयति पूर्णतरामितोऽपि
माया चमत्कृतिमवाप्य जडो विमर्शः ॥ ८ ॥
पशोः संसारपदे विमर्शस्य मायाचमत्कारपरिग्रहेण विप.
रीतप्रतीतिरूपेण विलसनं दर्शयति-
सङ्कोचेति । सङ्कोचवर्तिपरसीमनि सङ्कोचभावपरमपदे
बाहरङ्गे जाग्रत्पदे व्याप्तिं समर्पयति पूर्णतामारोपयति ।
घंटपटादीनां प्रस्फुटं साक्षात्करणेन जाग्रत्प्रकाश
पूर्ण इत्यनुसन्धत्ते । पूर्णे जाग्रदपेक्षया पूर्णे सङ्कोचस्य
षण्मात्रत्वात् । आन्तरधाग्नि आन्तरकक्ष्यायां
इत्यर्थः । अत्र व्याप्ति पूर्णतां न समर्पयति स्वप्नप्रकाशस्थ जान
प्रकाशादल्पत्वमनुसन्धत्ते । साक्षात्कृतानामपि घटपटादीनां जा.
ग्रंदुदये अन्तर्धानात्स्वप्नप्रकाशस्य निष्प्रकाशमुषुप्तिकल्पत्वमे.
वति प्रतिपद्यत इत्यर्थः । इतोऽपि स्वप्नात पूर्णतरामतिपूर्णी वि-
श्रान्तिसुषुप्तिमितोऽपि स्वप्नादल्पमिति सङ्कोचपदं प्रतिपद्यते
कस्यचिदपि घटपटादेरपतिपत्तेरिति भावः । एवं विमर्शस्य विप.
रीतप्रतिभाने निमित्तमाह-मायेत्यादि । माया चमत्कृतिमवाप्या
जडः सन् विमर्श एव विपरीतरूपो भवतीत्यर्थः । न कचिमाया.
विद्यानामतत्वम् । विमर्श एवेदन्तौल्लण्येन संभासमाना मायेत्यु
च्यते स एवाईतौल्वण्येन भासमानो विद्यति व्यपदिश्यत इति
वेदितव्यम् ॥८॥

·तृतीयः खण्डः ६७ इच्छाइयान्तरितमानयुगे यवर्ग स्वामे जडा खलु दशा समवेक्षणीया । । इदानीमिच्छामात्रसंसारस्य सुषुप्तेरनन्तरं ज्ञानक्रियाससा. रयोः स्वमजामतोमध्येविसर्गप्रकरणत्वात् क्रियाप्राधान्येन यद्य- पि जाग्रतः प्रथमविवेकाश्चित्यं तथास्योत्पत्तिक्रियामृष्टया ज्ञानस्य प्रथमत्वात् ज्ञानसंसारस्थ स्वामस्य प्रथमं विवेकमाचरमाण ईष- सङ्गोचरूपां स्वप्नदशामीषत्सङ्कोचवति यवर्गे निरूपयति- इच्छेति । इच्छायान्तरितमानयुगे स्वरपदप्रक्रियानुसारेण इकारोकारसङ्कोचरूपयोः यकारवकारयोः जडाजडेच्छात्वम् , तेन इच्छायेन अन्तरितं मध्येकृतं मानयुगम् । ऋकारलकारसङ्कोच- रूपरेफलकारात्मकं क्रियाज्ञानरूपं प्रमाणयुगं यत्र तस्मिन् य. वर्गे जडा स्वाप्ने दशा जीवसंबन्धिनी भेदस्वप्नदशा समपेक्षणीया खलु यवर्गस्वप्नदशयो रीषत्सकोचरूपयोः सादृश्ययोगादिति भावः । अत्र स्वप्ने लकारमूर्तेर्मनस एव प्रमातृत्वम् । लकारः खलु ज्ञानप्रमाणस्थानीयः । अन्त:करणसंसार स्वप्ने ज्ञानरूपं प्रमाणं मन एव न तु श्रोत्रादयो न तु स्वतन्त्राणीन्द्रियाण्येव निजनि. जेषु विषयेषु प्रवर्तन्त इसनुभवः । मनसः किं स्वरूपं वेत्यत आह श्रोत्रादीनां बहीरूपमन्तरूपं चेति रूपदयं यथा (दा) श्रोत्रादयो ब- हिनिमीलिता अन्तः प्रवर्तन्ते तथा (दा) श्रोत्रादीनामेव तथान्तरं रूपं मन इत्युच्यते, यदा बाहिरुन्मीलिताः प्रवर्तन्ते तदानीं श्रोत्रादि- व्यवहार इति विज्ञेयम् । अन्तः श्रोत्रादीनामन्तः पदे मन इति व्यावहारात । ज्ञानेन्द्रियस्थानीयो लकारो मन एव एवं करें- न्द्रियस्थानीयो रेफो बुद्धिः कर्मेन्द्रियाणामप्यान्तररूपं बुद्धिरि- ·६८ मातृकाचक्रविवेक मातृत्वमत्र मनसो हि लकारमूर्तेः स्वमो हि मानसिकसंसरणं प्रसिद्धम् ॥९॥ स्वस्यैव शक्तिरवमर्शमयी स्वगर्भ प्रस्तस्तथैव मनसा वपुरादिमूर्त्या । IMPECIRRORRIA त्यवगन्तव्यम् । स्वमे मनस एवं प्रभात्रादित्रिपुटीभावपरिग्रह- चमत्कारेण संसरणं न तु तात्विकदेहरूपस्य प्रमातुः तथात्वे स्वमानुभूतानामर्थानां जाग्रति सम्पातप्रसक्तेः । अतो मनस एव महाशक्तेत्रिमर्शस्य त्रिपुटीरूपेण स्वमे विलसनं तस्यैव मनमो बहिरपि श्रोत्रादिरूपस्य विषयाकारेण विकसनमिति जगतो न कुत्रापि बहिरन्ती विमर्शादन्यतः परमायादेः सिद्धिरिति गुरु- कठाक्षनिरस्तमायान्धकाराणां सम्प्रतिपन्नम् । स्वभः संसारस्य तत्विकदेहप्रमातृकर्तृकत्वे जाग्रति तत्सम्पादौचित्यात्तत्संपादस्या. दर्शनात स्वनो मनोविलास इति लौकिकस्यापि सम्प्रतिपन्नामिति सदपेक्षया स्वप्ननिर्विचादं मनस एवं मातृत्वमिति तथोक्तं तामे. वलौकिकसम्प्रतिपत्ति मुद्धाटयति-स्वप्नो हीति ॥ ९ ॥ इदानीं चित्तत्वस्यात्मनः स्वान्तस्थयैव विमर्शपर्यायया मनः शक्तौ देहाधन्तःपञ्च पृथिव्यादिबाह्यप्रपञ्चरूपियां संवरणचम- स्कारं व्युत्यादयति- स्वस्यैवेत्यादि । अवमर्शमयी विमर्शरूपिणी शक्तिः स्व. स्यैव । स्वसम्बन्धिन्येव । अस्याः स्थितिरपि स्वगर्भधर्मस्वात् मन सा मनोरूपिण्या तयैव वपुरादिमूर्त्या देदपथिव्यादिप्रपश्चभूमि- कापरिग्राहिण्या प्रस्तः व्यासः । अनेन प्रपश्चेन अहंकलित इति विमर्शस्यैव विपरीतप्रतीविचमत्कारभावाद्वसनचमान्क्रियाविषया, ·तृतीयः खण्डः आत्मास्वरश्मिपटलस्थगितोऽयमेव नाभाति किञ्चिदपि कञ्चुकपञ्चकान्तः ॥१०॥ आत्मान्वितं वपुरहङ्कति धीमनांसि ब्राण्यान्तराणि करणानि पदं प्रमातुः । न तु परमार्थतो प्रस्तः । विद्योदयानन्तरं स्वरूपपर्यालोचनायां स्वस्य प्रपञ्चेन कबलनं विमर्शचत्कारमाने पर्यवस्यतीति स्वध. मविलास स्तेन कथं स्वस्यावरणमित्येतदुपमामुखेन समर्थयति- स्वरश्मीति । स्वराश्मिपटलेन स्थगितः छन्न अर्थमा सूर्य इत्र क. चुकपञ्चकस्य मनःशक्तिसमुम्मिषितपरिच्छिन्नसङ्कल्परूपवेद्या दिपञ्चाङ्गपदात्मनः । अतः व्याप्य कक्ष्यायां स्थित इत्यर्थः । ना. भाति न प्रभाति । यथा सूर्यः स्वरश्मिपटलेनैवाच्छादितो न विषयबिम्बः तथायमप्यात्मा स्वशक्तिविलासेन । अत एव स्वराश्मिचक्ररूपेण प्रपञ्चेन च्छन्नोन्तर्हितचिदात्मकमूलरूप इत्युपपनमिति भावः ॥ १० ॥ अथ विसर्गव्याप्तिविषयतया सम्भावितपञ्चाङ्गकस्य स्वामपदस्य संस्थानमुपदर्शयन् वक्ष्यमाणपकृतेः संसारपदाद- यभेदमुपपादयति-- आस्मेत्यादि । आत्मान्वितं वपुः आत्मना सह परि- गणितं वपुः । अहङ्कतिधीमनांसि अहङ्कारबुद्धिपनारूपाणि । श्रीयान्तराणि करणानि । सम्भूय पञ्चाङ्गकम् स्त्रमरूपं प्रमातु! पदं पदमित्यस्मिन्नर्थे प्रमातुरात्मन एव स्वाम्यमुक्तम् । अस्य पद स्यात्मशक्तिर्मनोविलासरूपत्वादात्मविलासरूपत्वमसिद्धमिति जापति मानसिकमसारूपं प्रकृतिपदं वक्ष्यमाणपवर्गरूपम् । तत्रा ·मातृकाचऋविवेक एतन्मनोविलसितं यदि पञ्चरूपं मायापदं पदमिदं प्रकृतेस्तु साक्षात् ॥ ११ ॥ मायापदे स्वमन एव शरीरतामा- गित्यादिशन्त्यणुविदोऽत्र वकारगर्भ । - प्यात्मा, वपुः पर्यायप्रकृत्तिः, अहङ्काराधन्त:करणत्रयमिति पञ्चा- झं पदम् । तथा च प्रकृतिपदात् स्वप्नपदस्य को भेद,-इत्यत्राह एतदित्यादि । एतत्पश्चरूपं पदं मनोविलसितम् । यदि मनस एव ताविकदेहे प्रमानियंपेक्षस्य यदि विलसितं तदानीं स्वप्नप- र्यायं मायापदं भवति, साक्षाच्चेदहमेवं स्मरामीति जाग्रत्प्रकृति रूप प्रमातमूलं चेत् प्रकृतेः-पदं भवतीति भावः ॥ ११ ॥ ननु स्वप्नपदं विसर्गव्याप्तिविषयतया पश्चाङ्गकमित्युक्तम् । तत्र यकारादिवकारान्ताश्चत्वारो वर्णाः जडेच्छाप्रमाणद्वयाज- डेच्छास्थानीयविसर्गप्रमानुस्थानं वर्णो न श्रूयते हि ? च न दृ. श्यते । तत्कथमस्य पदस्य पञ्चाङ्गत्वमित्यत्राह- मायेत्यादि । अणुविदो मन्त्रविदः । मायापदे स्वमपदे । भे. दविमर्शो मायाभेद विमर्शस्य स्वप्न एव प्रथमाभिव्यक्तिस्थलमिति स्वप्नपदे यामापदमिति च व्यवहारः। तत्र पदे मन एव कालरूप: शरीरताभाक् देहप्रमातृभावभाक् । मनोव्यतिरेकेण स्वप्ने व्यवहर्ता देहो नास्तीति प्राक्प्रतिपादितम् । अतो मनस एव देहत्वामित्यादिश: न्ति । कुर्वन्त ? रवकारगर्भे वकारस्यान्तः पकारानन्तरपद इत्यर्थः । तद्वाह्यतोऽपि च वकारात्पूर्वपदे च लकारमनुस्मरन्तः, अनुयो। जयन्तः । मनः स्थानीयस्य वियोजने मन एव देहत्वं प्राप्तमिति प्रतीयते । अतस्तथायोजनेन सम्प्रदायप्रवर्तनमेकेपदेश इति ·PiratSERINE तृतीयः खण्डः। तद्वायतोऽपि च लकारमनुस्मरन्तः पञ्चाङ्गकं पदमिदं चतुरङ्गमेव ॥ १२ ॥ पृथ्वी लकार इह देहमयी खधामा कतज्ञतस्य मरुदग्निमयो यरेफौ। भावः । वकारात्पूर्वपदे बाह्यत्वेनाभिमते मनास्थानीयो लकारोs: नुसन्धयः । वकारात्परपदे आन्तरत्वेनाभिमते देहस्थानीयस्य लकारस्य सनिवेश इति । ननु विसर्गव्याप्तिपदे विसर्गप्रमात. रूपस्य देहस्य कथमात्मस्थानीयस्य वकारस्य गर्ने सनिवेश इत्यत्रोच्यते-स्वप्नपदे विसर्गस्य स्थितिबिन्दुगर्भ एव, तथापि विन्दोर्विसर्गेणाव्याप्तिप्रतीतिः । अत एव स्वमस्य चिदचिया- प्तिप्रदेशे विसर्गप्रमातृरूपस्य देहस्य कथमात्मस्थानीयस्य बका- रस्य गर्ने सन्निवेश इत्यसङ्केतस्थानतया मिश्राद्वयं वक्ष्यति । जा. ग्रति तु विसर्गप्रमातुर्विन्दुहिभागसन्निवेशः । अत एव तस्याशु. द्धता वक्ष्यते । देहस्यात्मान्तर्गत्वेन अन्तःकरणत्रयस्यात्मान्तर्ग- तत्वमनुमेयम् । तद्वहिर्गतत्वसनिवेशस्तव्याप्तिपतिपक्यपेक्षयोपप. धत इति निरवधम् । नन्वेतत्पदं पञ्चाङ्गकमुक्तम् , तथा चेञ्चतुरङ्गकेण शवर्गेण सह अष्टकोणे कथं समसङ्ख्यया सनिवेशमर्हति । अथास्य चतुरङ्गत्वे विसर्गव्याप्तिन सङ्गच्छत इत्यत्राह-पश्चा- कमित्यादि । वकारस्य बहिरेव लकारसन्निवेशे चतुरङ्गमेव सत्साम्प्रदायिकेन वकारगर्भ लकारगर्भसनिवेशरहस्येन पश्चा. अकं चेति विशेषः सम्प्रतिपद्यते इति विज्ञेयम् ॥ १२ ॥ उक्तमर्यादया विसर्गव्याप्याभिमाने पञ्चाङ्गस्य स्वमपदस्या- ·मातृकाचकविवेके व्याप्यतयोः क्षितिजली विकृते लवौ च स्वात्मास्थितस्थ वपुषः करणानि गर्भे ॥ १३ ॥ Rawal ङ्गेषु वर्णेषु पशुपदत्वात्पृथिव्यादीनां व्युत्क्रमेण सन्निवेश दर्शयति- पृथ्वीत्यादि । इह स्वमपदे लकार: वकारान्ततिलकारः स्वधामाऽ न्यास्मिन्पदमाकाशस्थान प्राप्ता देहरूपिणी पृथ्वी । अस्य पृथ्वीरूपस्य देहस्य विसर्गप्रमातुः। मरुदग्निमयो वाय्वग्निरूपौ यरे फौ। कर्तस्थिते ? कतज्ञता क्रिया ज्ञानकरणे विद्याप्तिपदे सलिलज. डानिरूपे यत्तत्वद्वयं तदिदानी व्युत्क्रमपदे वायवग्निजडाग्निस्थान यकाररेफरूपेण उपलक्षितम् । पृथिव्यात्मनो देशप्रमातुः चिव्याप्ती साधनभूतं क्रियाज्ञानकरणद्वयं भवतीति भावः । क्रियात्मनो देहस्य प्रमातृत्वात् तत्साधनमपि क्रियाप्रधानं भवतीति विज्ञेयम् । वकारात्पूर्वो लकारावकारश्च लकार स्तयोर्यकाररेफरूपवायय- न्योः, व्याप्ये विकृते विकृतिमापन्ने । प्रकृत्या वाय्वाकाशरूपयो. स्तत्वयोः क्षितिजलभागी वकारक्षितिजलो। एवं स्वात्मस्थि. तस्य वपुषः आत्मस्थानीयवकारगर्ने स्थितस्य देहस्य विसर्गप्र मातुः गर्भे करणानि । भवन्तीति शेषः । विसर्गस्य स्वव्याप्तिपदे चित्पदावच्छेदनियमात् आकाशादिरूपस्य विसर्गपदस्य संस्था- नविशेषेणैव चिदन(ब)च्छेदो गम्यते। विसर्गप्रमातृसाधनाभ्यां वा । स्वाग्निभ्यां पृथिवीजलयोरुच्छेदो न सिध्यति वायुना जलस्योच्छदः, अमिना पृथिव्या उच्छेदः सम्भवति वायुना पृथिव्युच्छेदोऽग्निना जलस्योच्छेदो न व्यत इति ॥ १३ ॥ सम्भा- ·तृतीयः खण्डः । मग्नः पुमान्य पुषि चित्तमहंक्रियायां बुद्धी जडांशजठरेऽप्यजडस्तदंशः। इत्थं प्रमातरि जडांशगताऽजडांशे ज्ञानक्रियान्तरवभाति महानजाण्डः ॥ १४ ॥ HOPPIWManakam । इदानीमात्मनः स्वगर्भस्थेनैव देहादिना व्याप्ति निरूपयन् मनोबुद्धिरूपस्य विमर्शम्य देहाहाररूपान्तर्जगदुदमनानन्तरं बाह्यजगदुद्वमनचमत्कारं दर्शयति- मम इत्यादि । पुमानात्मा वकाररूप: । वपुषि हकार रूपे । मनो भवतीति शेषः । चित्तं पूर्वलकाररूपं मनः । अहं क्रियायां यकाररूपे अहङ्कारे मन इसन्वयः । बुद्धौ जडांशजठरे । अजडस्तदंशः मन इत्यत्वयः। वुद्धेरग्नित्वं जडाऽजडरूपत्वं च प्रति- पादितम् । ननु वायुनाहङ्कारण पृथिवीरूपस्य चित्तस्य कवलनम् , अनिरूपया बुद्ध्या जलरूपस्यात्मनः कबलनं पूर्वसूत्रेणोन्मीलितम् । इदानीमात्मनो देहेन कपलनं कथमिति चेत् उच्यते । ज्ञानक्रि. यारूपं करणद्रयं प्रमातुरङ्गमेव । तत्कबलनं फलतः ममातृकब- लनमेवेति न विरोधः । इत्थमुक्तनिमज्जनप्रक्रियया। प्रमातरि व- काररूपे प्रमातरि। जडांशगताऽजडाशे विसर्गतदङ्गनिमनस्वात्मस्व. कीयाले सति ज्ञानक्रियान्ता मनोबुद्धिगर्भाव । मनोबुद्धिरूपवि- म गर्भादित्यर्थः । महान अतिविततः। अजाण्डो ब्रह्माण्डः । अब- भाति निर्गच्छति । विपर्शस्वगर्भादन्तः प्रपञ्चोन्मीलनानन्तरं बा. ह्यमपञ्चमुमतीति भावः । स्वप्नपदे ब्रह्माण्डस्य पिण्डाण्डकारणम. तिलौकिकस्यापि सम्प्रत्ययः । जाग्रति तु ब्रह्माण्डः पिण्डाण्डस्य कारणमिति दक्षिणमार्गलौकिकमतीतिः। वाममार्गस्थ योगिनस्तु । १० ·मातृकापक्रषिके पिण्डाण्डमूलमपि मूलमिवास्य भाति ब्रह्माण्डमन्तरमपि चाह्यमिवास्थ चित्रम् । मायाविमोहितहशा तदणुनिरीक्ष्य स्वाङ्गानि पञ्च कलयत्यणुशक्तिकानि ॥ १५ ॥ सङ्कलुप्तवायुशिखिभूजलखापकर्षा बन्धाः स्युरन्तरणुकस्य कलाप्यविद्या । तत्र पिण्डाण्ड एव ब्रह्माण्डकारणमिति निश्चयः सिद्धदर्शने । या. मले तु तयोरन्य कार्यकारणत्वं योगपचासिद्धेरिति शत्यात्मनोः पिण्डाण्डब्रह्माण्डयोरविनाभाव इति । अन्तः पदे पिण्डाण्डाझं ब्र. ह्माण्डामिति बहिःपदे ब्रह्माण्डा पिण्डाण्डमिति समविवेकः ॥१४॥ इदानी पशोः स्वस्वरूपभूतात पिण्डाण्डादेवोदितस्य ब्रह्मा- ण्डस्य दर्शनेन योऽयं विपरीतप्रतीतिरूपविमर्शविलास स्तं विह णोति- पिण्डाण्डेति । ब्रह्माण्डपिण्डाण्डमूलमपि स्वमेऽपि देहाभि- मानिनः विवादं मनोमूलकत्वात्पिण्डाण्डमुलकमपि अस्य पिण्डा ण्डस्य स्वयं मूलमिव भाति । अस्य पिण्डाण्डस्य अन्तरेऽपि मनोनिष्ठत्वादन्तःस्थमपि बाह्य मिव भाति । चित्रमद्भुतम् । स्वा. न्तास्थस्य स्वव्यापकत्वेन प्रतीतेरभुतत्वात् । अणुः सङ्कुचित प्रमाता । तत्तदेवंविधं ब्रह्माण्डम् । मायाविमोहितहशा मायाचमत्का- रपरिग्रहेण विमोहितया विकृति मतया दृशा । दग्विमर्शेन निरी. क्ष्य | पश्च पिण्डाण्डस्थानानि, देहादीनि । स्वाङ्गानि । अणुशक्ति- कानि, ब्रह्माण्डापेक्षया अत्यल्पसाराणि । कलयति । मनुते ॥१५॥ इदानीं पशोः पञ्चमहाभूतात्मकब्रह्माण्डाङ्गदर्शनेन संकुचि- ·तृतीयः खण्डः । रागश्च कालनियती इति कञ्चुकास्ते मायात्मनः प्रथमकञ्चुकता सुषुप्तेः ॥ १६ ॥ ROMASSION . तभूतात्मकस्वस्वरूपापिण्डाण्डानामपकर्षसङ्कल्पा एवं अन्तर्वन्धाः कलादिशब्दव्यवाहियमाणाः षटकञ्चुका भवन्तीत्याह- सङ्कलप्तेति। सङ्क्लुप्तवायुशिखिभूजलखापकर्षाः। सङ्कलप्ता: सङ्कल्पिताः वायवाद्यपकर्षाः यकाररेफलकारवकारलकारस्थान कवाय्वाग्निक्षितिजलाकाशसङ्कोचाः। अणुकस्य परिच्छिन्नममातुः। अन्तबन्धाः स्युः । सङ्कल्पानां पशोरन्तहृदयेऽवस्थानात् , प्रपञ्च. व्याप्तिलक्षणबन्धमूलत्वाच अन्तर्बन्धत्वम् । स्वसङ्कल्पवशाद बद्ध इति प्रसिद्धः । तेषां सङ्कल्परूपबन्धानां यकारस्थानकवाय्वादि. क्रमेण सिद्धसम्पदायप्रसिद्ध कलादिषट्कञ्चुकरूपता क्रमेणा- नुदिशति-कलेत्यादि । यकारस्थानकवायुसङ्कोच सङ्कल्पः क- ला नाम कञ्चुको भवति । रेफस्थानकाग्नि सङ्कोच सङ्कल्पः अ. विद्या नाम कञ्चुको भवतीति । लकारस्थानकपृथिवीसङ्कोच स- इल्पो राग इति कञ्चुको भवति । वकारस्थानकजलसङ्कोचः स. ङ्कल्पः कालो नाम कञ्चुको भवति। लकारस्थानकाऽऽकाशसङ्कोच: सङ्कल्पो नियति म कञ्चुको भवति । अपरिच्छिन्नप्रमातृपदे सर्वकर्तृत्वस्य वायोः पशुपदे सङ्कोचाकलामात्रकर्तृत्वमिति कला, सर्वज्ञत्वस्यानविद्यारूपस्य सोचाद्वैपरीत्ये अविद्यात्वम् , पूर्णत्व. शक्तः पृथिव्याः सङ्कोचे ममेदमाशास्यमिति स्पृहापर्याय रागो. दयाद्वागत्वम् , नित्यत्वशक्तेः सलिलस्य सङ्कोचे अनित्यताका कनात्कालत्वम् , व्यापकत्वशक्तराकाशस्य सङ्कोचे अवाहमिति देशनियमान्नियतित्वमिति कलादीनामुपपत्तिः । ननु कस्तुका ·मातृकांचऋविवके कर्तृत्वशक्तिरनिलः सकलज्ञताग्नि- भूः पूर्णताऽविलयताम्बु वियविभुत्वम् । पडितिपासिद्धिस्तत्र माया प्रथमेति श्रूयते तस्याः कथं नात्र विवेक इत्यत्राह-मायात्मन इति । योऽयं पञ्चकञ्चुकरूपात्स्वमात्पूर्वभा. विनी तत्कारणरूपभूता जडसुषुप्तिः । सेव मायाभेदसंसारस्य मूलरूपत्वात् तस्या मायात्मनः सुषुप्तेः प्रथमकञ्चुकता सकारादि. ककारान्तवर्णाः शिवादीक्षित्यन्तपत्रिंशत्तत्त्वरूपा इति साम्प्र. दायिकी प्रसिद्धिः । ते च वर्णा द्विरूपेण लकारेण सह पञ्चत्रि. शकेन, षकारक्षकारयोरेकवर्णत्वेन सम्प्रदाये सम्प्रतिपन्नत्वात् । ततः स्वरवर्गस्य मायातवरूपस्यान्तस्तवर्गमूले सन्निवेशे वर्णेषु पत्रिंशत्तश्वस्थिति रविसंवादिनी । सर्वखण्डः खलु व्यापकख. ण्डस्य मूलम् । यवर्गरूपभेदस्वप्नजित्वाच्च वर्गरूपाभेदस्वप्नविश्रा न्तिपदत्वाच्च । उत्पत्यपेक्षया ज्ञानस्य प्राधान्यं, प्रतीत्यपेक्षया क्रियायाः प्राधान्य मितिज्ञानक्रियासंसाररूपयो, स्वप्मजाग्रतोर्मध्ये सर्वकारणस्य सुषुप्तेः, स्वरवर्गरूपस्य सनिवेश इति स्वरवर्गे स्वमवासनारूपयकारो मायातस्वस्थानमिति विवेकः ॥ १६ ॥ इदानीं यकारादिस्थानानां वायवादीनां भूतानां पूर्णापूर्ण तथा जीवशिवस्वरूपकर्तृत्वादिपञ्चशक्तिवं व्युत्पादयति- कर्तृत्वेति । अनिलः शिवस्य सर्वकर्तृत्वशक्तिः। अग्निः सर्वज्ञता- शक्तिः। भु:-पूर्णताशक्तिः। अम्बु-अविलयता नित्यत्वशक्तिः। विय- दाकाश:-विभुत्वं व्यापकत्वशक्तिः। इमाः पश्चापि शक्तयः निरताः पूर्णाः शम्भोः स्वरूपं भवन्ति । सङ्घाचितास्तु पशोः स्वरूपं भ- वन्ति । सर्वस्याः क्रियायाः स्पन्दरूपत्वात, स्पन्दस्य वायुधमतवा । ।

·स्वरूपं स्यात् । अष्टौ मूर्तयः शिवस्येति प्रसिद्धिः । तत्र चन्द्रार्कयोस्ते-- तृतीयः खण्डः। पश्चापि शक्तय इमानि वितता: शम्भोर्भवन्त्यपि च सङ्कुचिताः पशोस्तु ॥ १७ ॥ स्यात्पश्वशक्तिमयता प्रकृतिः शिवस्य स्वान्तर्जगत्कलनमप्यथ देहिनस्तु । द्वायोः कर्तृत्वशक्तिता । ज्ञानस्य भासनरूपत्वात् , भासनस्य ते. जोधर्मस्वाहेत्वशक्तिता । सम्पन्नतापर्यायस्य पूर्णत्वस्य सक. लभोग्यवस्तुमूलत्वात्सकलभोग्यवस्तूना पृथिवीमूलत्वात् पृधि- व्याः पूर्णत्वशक्तिता । नित्यत्वस्याऽऽप्यायनाविच्छेदमूलत्वादा- प्यायनस्य जलधर्मस्वाजलस्य नित्यत्वशक्तित्वम् । विभुत्वस्य व्याप्तिमूलत्वा याप्राकाशधर्मस्वादाकाशस्य विभुत्वशक्तिरिति विवेकः ॥ १७ ॥ शिवयोः पञ्चशक्तिमयत्वे सामान्ये भेदक धर्ममुत्पादयति-- स्यादिति । शिवस्य पञ्चशक्तिमयता प्रकृतिः स्वभाव: जासि वन्हावन्तर्भावायजमानस्य चिदात्मन आकाशे तेजसि शिवान्तर्भावात् ब्रह्माण्डरूपेण परिणताः पञ्चमहाभूता एवं शि वस्य स्वरूपमाकाशममृतिका इत्युपपन्नम् । शिवस्य जीवानेदक धर्ममाह-स्वान्तर्जगत्कलनमिति । महाभूतपरिणामरूषाणां जगतां भूर्भुवादीनां महाभूतेष्वेवावस्थानात् तदात्मनः शिवस्य स्वान्त जगत्कलनमेतावती शिवस्य प्रकृतिः। अथ देहिनस्तु । अथ पक्षा तरे । पश्चभूतात्मकत्वात् पञ्च शक्तिमयस्यैव सतः स्वाभ्यन्तर- स्थजगतः पिण्डाण्डरूपस्य जीवस्य । पिण्डाण्डादेव ब्रह्माण्डोदया त्तत्रैव नस्य संस्थानात् स्वाभ्यन्तरस्थजगतोऽपीत्युपपनम् ।

·मातृकाचक्रविषेके वाद्ये जगत्कलनमेव भवेद्विभेद: स्वाभ्यन्तरस्थजगतोऽपि विमोह शक्त्या ॥ १८ ॥ अन्त:स्थितस्य मनसो न हि पूर्तियोग- चैत्यस्य तत्कबालितत्वविनिश्चयाया। विमोहशत्त्या विपरीतप्रतीतिरूपविमर्श शत्तया। बाह्य व्याप्तिपदे । यः जगत्कलनम् , जगतामवस्थानसङ्कल्पः । तदेव शिवाद्विशेषः। भेद- कोधर्मः। यदा निजस्वरूपं पिण्डाण्डब्रह्माण्डस्य मूलतया ब्रह्मा ण्डादाधिकं मन्यते । तदा स्वस्वरूपस्यैव ब्रह्माण्डत्वे तदुत्तीर्णस्ने च प्राले सति विश्वमयविश्वोत्तीर्णस्वभावं शिवत्वमेव शिवस्य प्रामोतीति भावः ॥ १८ ॥ हदानी स्वमस्य मिश्राध्यतामतिपादनाय तत्र चिदचियापित साकय दर्शयति अन्तरित्यादि । मनसः। अत:स्थितस्य चैत्यस्य । देहब्रह्माण्ड. रूपस्य वेद्यस्य । पूर्तियोगः पूर्युपपत्तिः। न, हि । तत्कलितत्व. विनिश्चयाया:-तेनोभयविधेन चैत्येन कबलितत्वं व्याप्तत्वम् , तत्र विनिश्चयः, प्रतिपत्तिदाढ्यम् यस्याः सा, तथोक्ता । चितेरपि वकारस्थानकस्यात्मनोऽपि तद्रव, न । यथा चैत्यस्य तथेत्यर्थः पूर्तिः, चैत्यस्य चिदन्तर्गतत्वे परमार्थे चिन्याप्तिरेवास्तु । अन्यथा प्रतिपत्तिदोषेण परमार्थस्य न खलु च्यातिरिति नाशङ्कनीयम् ।। निर्विकल्पपरमार्थो मूलवस्तु, निर्विकल्पवशादेव खलु संसारा- ध्यवसायः । न हि पारमार्थिकः संसारः । अतस्तत्तत्मतीतिरूपवि. मर्शभासिता भावा अताविकत्वेन नापन्दवनीयाः। तथात्वे स. वस्यापि संसारस्यापन्हवीयत्वमसक्तरित्यलं रहस्योपदेशान्तरा- ·तृतीयः खण्डः । तद्वचितेरपि न पूर्तिरतो दशयं पक्षद्वये स्फुरदपूर्त्यभिपूर्तियोगा ॥ १९ ॥ अध्वा भवेनिदपकर्षवशादशुद्धः शुद्धस्तनौ भवति चैत्यपदापकर्षात् । चिच्चैत्ययोरुपचयापचयाऽविशेषान्- मिश्रो हि मायिकपदं भवतीदमस्या ॥ २० ॥ . यकथाभिः, अतश्चिदचितोाप्तिनिर्णयानै कान्स्यात् । इयं दशा । स्वप्नः। पक्षद्वये चिदचिद्रूपे पक्षद्वये। स्फुरदपूभिपूर्तियोगा, स्फुर- त्योरपूर्त्यभिपूयोयोगः संसृष्टिरस्यामिति सा तथोक्ता ॥१९॥ स्वप्नस्याशुद्धावताप्रवचनप्रस्थाने सर्वस्याप्यध्वनः स्वरूपं व्युत्पादयति- अध्वेति । चिदपकर्षवशाच्चैत्यस्य व्याप्त्या चित्तत्वस्या पकर्षे व्याप्यत्वे प्राप्ते तदशात् । अयुद्धः अध्वा भवति । यत्र यतो व्याप्यत्वादपकर्षः, तदेव पदमशुद्धाध्वेति व्यवाहियते । भेदजाग्र- जडमुषुप्तिश्च शुद्धाध्वेत्यर्थः । तत्र चैत्यच्याप्तरेकाधिपत्येन चि- बो ब्याध्यत्वात् । असावध्वा चैत्यपदापकर्षात् शुद्धो भवति । शुद्ध इति व्यवतियते । तुर्यपदं शुद्धावा चिद्याप्तिरेकाधिपत्येन चैस. स्य व्याप्यत्वात् । इदं मायिकपदं स्वमपदम् चिचैत्ययोरुपचया. पचयाविशेषात् । उपचयो व्यापकत्वम् । अपचयो पाप्यत्वम् । तयोरविशेषः सामान्यभावः। चिञ्चत्ययोः प्रत्येकं व्याप्य व्यामि- सामान्यात मिश्रो अध्वा भवति । मिश्राध्वेति व्यवाहियते । चि- स्वस्थ चिन्मयत्वपारमार्थ्यात् , तव्याप्तिपतीतिरे। शुद्धिः । तद्वान शुद्धः । चैत्यव्याप्तेश्चमत्कारमात्रतया चित्स्वरूपावरकत्वेना मलप-

·मातृकाचक्रविवेके
आत्मा वकारवपुषाणुरुकार एव
देहात्मनैव खलु संमृतिरस्य जन्तोः ।
देहं च तात्विकममुष्य सुषुप्तमेव
स्वमेतदत्र मन एव शरीरताभाक् ॥ २१ ॥
॥ इति मातृकाचक्रधिवेके स्वाविवे कस्तृतीयः खण्डः ।।
matalALRAMAnumance
थितायां चैत्यव्याप्तिप्रतीतिरशुद्धिः। सद्वानशुद्ध इति वेदितव्यम् ।
जाग्रदादीनामेव दमानां शिवजीवयोः सञ्चरणपर्याये पुनःपुनर-
ध्यावृत्तिविषयतया व्यवहारः ॥ २० ॥
प्रकरणमुपसंहरन स्वभे मनस एवं शारीरत्वमिति विप्रतिपः
त्तिविषयत्वात् सविशेष प्रतिपादयति-
आत्मेति । अकारादिरूपे सुषुप्तिपदे आत्मस्थानीये य उका.
र: सोऽयमुकाररूप एवात्मा स्वप्नपदे वकारवपुषा चकाररूपेण ।
अणुः सङ्कुचित । अस्य वकाररूपस्य जन्तोः जीवस्य। देहात्मनैव
देहरूपेणैव । संमृतिः संसरणम् खलु शिववहेहबन्धं विना निर्मल
चिदाकाशरूपेण संसरणलीलाचमत्कारानुसन्धानं न संभवतीति
भावः । अतो जीवस्य संसरणे देहमवश्यं स्वप्ने मन:-कल्पितम् ,
तात्विकं देहं सुषुप्तमेव निमीलितबहिरिन्द्रियग्रामं सच्छच्यातलं न
जहातीति भावः। तस्यैव स्वप्नसंसारिणोऽधिष्ठातृत्वे स्वप्नसं.
म्भाविताङ्गुलिच्छेदादेर्जाग्रति सम्पातप्रसक्तः । यद्यपि ताश्चि-
कस्यापि देहस्य मनोमुलत्वं तथापि लौकिकमतीत्यपेक्षयाऽता.
विकं मनाकृतमित्युक्तम् । तत्तस्मात्कारणाद् अत्र स्वप्ने । मन
एव । पारिशेष्यादिति भावः । शरीरतामाक्, शरीरत्वं भजतीति
सम्प्रतिपक्ष लौकिकस्थापीत्यर्थः ॥ २१ ॥

·तृतीयः खण्डः । शम्भोदक्षिणमक्षिभूतविततेः शोषे यकारः पटु- नेत्रं मध्यममुष्य लोकदहने जागतिरेफाक्षरम् । विश्वातावककर्मठ पशुपत्ते मेक्षण वाक्षर नेत्रं पदमाददाति जपतामेतत्रयं देहिनाम् ॥ सुप्त्या मनस्य जलधौ विश्वस्योदधृत्य धारणात् । मन्त्रविद्भिर्यवर्गोऽयं धारणाशक्तिरुच्यते ॥ १ ॥ स्थितिरिन्द्रे हि विश्वस्य लकारे मानसे तथा । तदिन्द्राख्या लकारस्य मन्त्रचित्साम्प्रदायिनी ॥२॥ वकारं च लकारं च भित्वा बुध्वातितीक्ष्णया । (बलभिट्टलभित्प्रोक्ता नवतानाम राक्षस:) ॥ ३ ॥ भेदप्रसयघस्मरैर्नवरसः पेयैर्यकारात्मकै- लोकारैरुपदंशनैश्च रदनोत्पत्तिक्रियायाः फलैः । माया ये समुपामते कृतधियस्तेषां यवस्थित मायास्फूतिरहस्यमन्तरचिरादुद्योतते स्वात्मनि ॥ ४ ॥ शिवानन्देन मुनिना देशिकादेशवालिना। तृतीयं मातृकाचक्राविवके व्याकृतं पदम् ॥ ५ ॥ ॥ इति तृतीयः खण्डः समाप्तः ॥ ३ ॥ ११ ·अथ चतुर्थः खण्डः ॥ HINDI इत्यन्तरीषदिह सङ्कुचिते विमर्श सङ्कोचमाश्रयति बाह्यपदे प्रगाढम् । । । अथ स्कन्धान्तरमारभमाणः पूर्वोत्तरस्कन्धयोः सम्बन्धद- शनाय पूर्वस्कन्धप्रमेयानुवादपूर्वकमुत्तरस्कन्धप्रमेयं प्रस्तौति- इतीत्यादि । इन्युक्तमकारेण । अन्तरन्त:करणकक्ष्यायाम् । इह स्वप्नदशायाम् । ईषत्सङ्कुचिते विमर्श बाह्यपदे बाह्येन्द्रिय कक्ष्यायाम् । जाग्रति । प्रगाढमतिमात्रं सोचमाश्रयति । भूतानि जगतो निय. तः कलापः। जगतो भूतपरिणामरूपत्वात् भूतानां नियमेन जग. स्कलापत्वम् । प्रत्येकं पञ्च भावं कलयन्ति प्राप्नुवन्ति । विमर्शस्या- तिसङ्कोचपदे जाग्रति भूतानामध्यतिसकोचपरिग्रहाव । पृधि व्यादीनामेकैकस्य पृथिव्यादिपञ्चरूपत्वेनातिसङ्कोचः । पशुपमातुः पदस्य सलिलस्य पुरुषप्रकृत्यादिरूपेण पञ्चभूतात्मतयातिसङ्को. चः । पशुपमातृज्ञानेन्द्रियपदायाः पृथिव्याः श्रोत्रत्वगादिरूपेण पञ्चभूतात्मतयातिसङ्कोचः । पशुपमातृकर्मेन्द्रियपदस्याग्नेक्पिा. ज्यादिरूपेण पञ्चभूतात्मतयातिसङ्कोचः । पशुपमातृज्ञयद्यपदस्य वायोः शब्दस्पर्शादिरूपेण पञ्चभूतात्मतयातिसङ्काचः। पशुपमातुः कार्यवेद्यरूपस्याकारस्याकाशवाय्वादिरूपेण पञ्चभूतात्मतयाति- ·चतुर्थः खण्डः। प्रत्येकमेव कलयन्त्यथ भावमेवं भूतानि पञ्च जगतो नियतः कलापः ॥ १ ॥ यवर्णपश्चकमपूर्वकमादिवग्य- मन्तास्थतां भजति सङ्कुचिते तदीषत् । पERatostatesmamimirighteena ZERMER सङ्कोचः । अत्रायमर्थो गभ्यते-भूतानांपत्येकंपञ्चभूतात्मतया विकसनं स्वभावः सुषुप्तिस्वप्नयोरपि सङ्कोचाविषयत्वानोन्मिष- ति । जाग्रत्यतिसङ्कोचपदे तु समुन्मिपतीति । एतेन भूतानामपि सर्वेषां सर्वभूतैः सहाविनाभावसम्बन्ध नियम इति वेदितव्यम्॥२॥ इदानी जाग्रत्यस्ताचे कादिमान्तस्पर्शवर्णानां सङ्कोचाधि- क्यदर्शनाय सर्ववर्णकारणरूपस्याकारादिवर्णपञ्चकस्य स्फुरणे प्रतिपादिप्रक्रियां व्युत्पादयति- यणेत्यादि। आदिवर्गः-वर्गाणामादित्वादादिवर्गः स्वरवर्गः। तत्र भवम् आदिवर्यम् । अपूर्वकम् , अकार: पूर्वो यस्य वर्णपञ्चकस्य तदपूर्वकं यद्वर्णपञ्चकम् अकारे कारऋकारलका. ररूपम् । तदेवं वर्णपञ्चकम् । पित्सङ्कुचितं सत् । ईषत्स्पृष्टता. प्रयत्नाविषयतया ईषत्सङ्कुचितं सत् । अन्तःस्थतां यकारादि- रूपतां भजति । इत्याकारस्थेषत्सङ्कोचो यकारः, ऋकारस्य रेफः, (ल)?इकारस्थ लकारः, उकारस्य वकारः, सङ्कोचः ।। मनस एव लकारस्थानकस्य विसर्गप्रमातृपर्यायदेहरूपत्वादका रसङ्कोचो नास्ति । एवमकारादिवर्णपञ्चकस्यैव रूपान्तर- मन्तास्थवर्गः। तदेव वर्णपञ्चकं नितान्तं सङ्कुचितं स्पृष्टताविषय- तथातिसङ्कुचितं सत् । कादिवर्गतनु-कवर्गादिवर्गपञ्चकस्वरूपम् । अकारस्थ सङ्कोचा कवर्गः। इकारस्य सङ्कोचश्चवर्गः। ऋकारस्य - ·मातृकाचक्रविवके तत्कादिवर्गतनुसङ्कचितं नितान्त- मूष्मात्मकं च दधतेऽकुरिताभिपूर्ति ॥ २ ॥ स्थानेन साधितधराप्रवृतिस्वभावे वर्णोत्करे भवति मातृपदं पवर्गः । । । सङ्कोचष्टवर्गः। (ल)?इकारस्य सङ्कोचस्तवर्गः। उकारस्य सङ्कोचः पवर्गः। अथ तदेव वर्णपञ्चकम् । अङ्कुरिताभिपूर्ति -ईषद्वि- वृत्तिप्रयत्नविषयतया अङ्कुरितपूर्णत्वं सत् ऊष्मात्मकं च । ( दधते-भजति ) पवर्गपञ्चकरूपेण सङ्कुचित स्याकारादिवर्ण पञ्चकस्येषत्पूर्णत्वरूपा ऊष्माण इत्यर्थः । चचर्गस्येषत्पूर्णत्वं शकारः । टवर्गस्येषत्पूर्णत्वं षकारः। तवर्गस्येषत्पूर्णत्वं सकारः। कवर्गस्येषत्पूर्णत्वं हकारः । एवं कारणरूपस्याकारादिवर्णपञ्च कस्यैव दशाविशेषास्तकार्यरूपाः सर्वे वर्णा इति विवेकः ॥ २ ॥ अथ स्पर्शकदम्बकस्य स्थानवशात्पृथिव्यादिरूपत्वविवेक प्रागुक्तप्रमेयतया सूचयन्निति तत्पमातृपदस्य पवर्गस्य वर्णपञ्चके तत्मतिपाद्यं तस्वपञ्चकं व्युत्पादयति- स्थानेति । स्थानेन कण्ठताल्वादीना। साधितघरामभृति स्वभावे प्रागुक्तप्रक्रियया नीचोच्चस्थानेपोलोचन या निश्चित पृथिव्यादिस्वभावे । वर्णोत्करे स्पर्शवणकदम्बके । पवर्गो मातृपदं प्रमातृस्थानं भवति । यद्यपि कवर्गस्यैव व्यापकतया प्रमातृपदत्वं तथापि चैत्यस्य प्रमावृत्वं वैकारिकं चितः प्रमेयस्वं च तथेति चित्प- दस्य पवर्गस्य प्रमातृपदव्यवहारः पूर्व(शा)शसनयोति निरवद्यम्। अवरोहभङ्ग्या विलोमक्रमेण । मकारमारभ्य पकारपर्यन्तमिवर्थः। आल्या, मन, बुद्धिः, अहक्रिया, प्रकृतिरितिपवर्गवणानां वि.

·चतुर्थः खण्डः।
आत्मा मनस्तदनु बुद्धिरहक्रिया च
प्राक् चेतसः प्रकृतिरध्यवरोहभङ्ग्या ।। ३ ॥
।
लोमक्रमेण तत्त्वपञ्चकस्वरूपता। तद्भावकत्वे तत्स्वरूपत्वमुपचा.
रतः। मकार आत्मा, पुरुषतत्वमित्यर्थः । भकारो मनस्तत्त्वम् । बका.
रो वुद्धितत्वम् फकारोऽहङ्कारतत्वम् । पकारः प्रकृति तत्त्वमिति विज्ञ-
यम्॥पकारादिवर्णपश्चक स्य पृथिव्याद्याकाशान्तरा(ता)यां स.
त्यामेव प्रकृत्यादिन्यवहारः पृथिव्यंशा प्रकृतिः । जलांशोऽहङ्कारः।
अग्न्यंशो बुद्धिः। वायवंशो मनः । आकाशांश: पुरुष इति विवेकः ।
एवमितरवर्गचतुष्टय स्यापि प्रथमवर्णादारम्य पृथिव्याशतत्वे
सत्येव वक्ष्यमाणतत्तत्तत्त्वरूपता विज्ञेया ।
ननु पुरुषतत्वानन्तरं प्रकृतितत्वमिति प्रवादः तत्कथमत्र
क्रमविरोध इत्यत्राह-प्राक्चेतस इति । चेतसो मनसः प्राक् प्रथम
प्रकृतिरिति तत्वोदयक्रमः । अकारपृथिवीरूपयोः पुरुषप्रकृत्योर्ध.
मिणोरनन्तरं तद्धर्मभूतानां मनोबुद्ध्यहङ्काराणामुदस्पोपपति,
तथापि तेषां धर्माणां धर्मियमध्य एवोदयात् मध्यगता परिग.
गना, उदयापेक्षया धर्माणां धर्मियानन्तर्य मनवस्थित्यपेक्षया तु
धर्मियमध्यत्वमिति भावः । मध्यत्वेऽपि मनसः पुरुषधमत्वात्त
समीप एवाव स्थानम्, अहङ्कारस्य प्रकृतिधर्मतया प्रकृतिसमीप एव
स्थितिः, मनोऽहंकारयोर्मध्ये उभयधर्मस्य बुद्धेः स्थितिरिति वि.
ज्ञेयम् । विसर्गव्याप्तौ प्रकृत्यहङ्कारबुद्धिमनः पुरुषा इति बिन्दुव्यात
सो पुरुषमनोबुख्यहङ्कारप्रकृतय इति क्रमः, तदत्र विसर्गया।
प्राथम्यान प्रकृत्यादिक कमोऽङ्गीकर्तव्यः ॥ ३ ॥

·मातृकाचक्रविवेके श्रोत्रादिकं खलु तवर्गमयं विलोमा. द्वागादि पश्चकामिदं च टवरूपम् । शब्दादि खाद्यपि चवर्गकवर्गरूप- मेतानि वायुदहनाम्बुमहीविलासाः ॥ ४ ॥ न पवर्गवर्णप्रतिप्राधानि तत्वान्युक्त्वा तवर्गादिवर्णप्रतिपा- धान्यपि तच्चानि व्युत्पादयति- श्रोत्रादिकमित्यादि । श्रोत्रादिकं श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिहाघ्राण रूपं तत्त्वपञ्चकम्। विलोमात्तवर्गमयम्, विलोमक्रमिकतवर्गरूपन कारादितकारान्तवर्णपञ्चकरूपमित्यर्थः । अत्रापि नकारप्रतिपाद्यं श्रोत्रतत्वमाकाशांशः । धकारप्रतिपाद्या त्वक् वावंशः । दकारम. तिपाद्यं चक्षुस्तेजोऽशः । थकारप्रतिपाद्या जिह्वा जलांशः । तकार- प्रतिपाद्यःप्राण पृधिध्यंश इति विज्ञेयम् । इदं प्रत्यक्षनिर्देश्य वागा. दिपञ्चकं च वाक्पादपाण्युपस्थपायुरूपतत्वपञ्चकम् । विलोमादि यस्यात्रापि सम्बन्धः। विलोमक्रमिकटवर्गरूपम् । णकार आकाशां. शो वाक् । ढकारो वायवंशः पादौ । डकारस्तेजोंऽशः पाणी । ठकारो जलांश: उपस्थः। टकारः पृथ्विव्यंशः पायुः । शब्दादि- शब्दस्पर्शरूपरमगन्धरुप तश्वपञ्चकमाकाशाद्यपि च आकाशवा. स्वमिजलपृथिवीरूपं तस्वपञ्चकं च । क्रमेण चवर्गकवर्ग- अत्रापि विलोमादित्यस्यानुवृत्तिः । अकार आका- शांशः शब्दः । झकारो वायवंशः स्पर्शः। जकारस्तेजोऽशोरू. पम् । छकारः सलिलांशो रसः । चकारः पृथिव्यंशो गन्धः । डकार आकाशःधकारो वायुः। गकारस्तेजः। खकारः सलिलम् । ककारः पृथिवीति विवेकः। एतानि तवर्गादिवर्गचतुष्टय तच्चानि । रूपम् ।

·चतुर्थः खण्डः । देहात्मिका प्रकृतिरान्तररूपमुयाः सूक्ष्म जलस्य खलु रूपमहक्रिया स्यात् । अग्नेस्तु बुद्धिरनिलस्य मनोऽन्तरात्मा सर्गः खलु प्रकृतिजा क्षितिसर्गबीजम् ॥ ६ ॥ वायुदहनाम्पुमहीविकासाः । वायोस्तवर्गाधिष्ठातृत्वात् तवर्गप्रति- पाचवानि वायुविलासा इति विज्ञेयम् । अमेष्टवर्गाधिष्ठातृत्वात वर्गप्रतिपाद्यतत्वानि अग्निबिलासाः। जलस्य चवर्गाधिष्ठातृत्वा- चावर्गप्रतिपाद्यतत्वानि जलस्य विलासाः। पृथिव्याः कवर्गाधि. ष्ठातृत्वात् कवर्गप्रतिपाद्यतत्वानि पृथिवीविलासाइति विवेकः॥४॥ इदानींकचटतर्गतत्वात्मनः स्थूलस्य पृथिव्यण्डस्य पव- गवर्णरूपं प्रकृत्यन्तं सूक्ष्मरूपतया कारणमिति प्रतिपादयति- देहात्मिकेति । देहात्मिका देहरूपिणी । प्रकृतिः । देहाभिमान एव प्रकृतिरिति व्यवह्नियते । सा प्रकृतिः । उयाः पृथिव्याः। कवर्गरूपिण्या इति भावः । आन्तरम् , अन्त:कक्ष्यास्थितं रूपं स्वरूपं सूक्ष्म रूपम् । अहक्रियाऽहङ्कारः स्यात्खलु। अग्नेष्टवर्गरूपस्य अन्तरात्मना वुद्धिः। अनिलस्य तवर्गरूपस्य अन्तरात्मना मनः। एवं प्रकृतिजाः सर्गः संसारः । पवर्गवर्णचतुष्टयं भवति । - पप्रकृति संसाः । क्षितिधर्गस्य कवर्गादिवर्गचतुष्टयात्मनः पृथिवी संसारस्य। बीजं कारणम् । सूक्ष्मस्य प्रकृतिसंसारस्यैव स्थूलभाव। पृथिवी संसार इति प्रकृतिसंसारस्य ब्रह्माण्डपर्यायस्य कार्यत्वं स्वाभाविकस्य प्रकृत्यन्तस्य पृथिव्धन्त मूलत्वं, प्रकृत्यन्तस्तु मायाचिलास इति तात्पर्यम् । अव एव चतुरस्त्ररूपस्य प्रकृत्यन्त- ।

·मातृकाचक्रदिवेके देहात्मनोः प्रकृतिपूरुषयोः प्रमाता देहात्र तस्य निलयोऽपि तदङ्गमात्मा । आत्मा यथा भवति मातृपदं वपुश्चेत् तल्लीनमस्त्यविरहः शिवयोः स्वभावः॥ ६ ॥ MATALMIGam जा. तस्य स्थ रविबिम्वत्वं दशारयुग्मरूपस्य पृथिव्यन्तस्य रश्मिचक्रत्वं महायन्त्र विभाव्यते ॥५॥ इदार्नी प्रकृत्यण्डमारमते- देहात्मनोरित्यादि । देहात्मनोहात्मपर्याययोः प्रकृति- पुरुषयोमध्ये । अत्रविसर्गप्रकरणे । देहः । प्रमाता । देहस्य । निलयोऽपि आश्रयोऽपि । अपि शब्देनाङ्गित्व- सम्भावना प्रतीयते । देहस्य विमर्शतवपरिणामरूपस्य आत्मनः प्रकाशं विना न कुत्रापि स्थितिरुपपद्यते, धर्मस्य धर्मिण्ये. वाश्रयणमिति नियमात् । आत्मातदङ्गम् , तस्य देहस्याङ्गं तदन्तर्गतत्वेन तदङ्गत्वम् । विसर्गप्रमातृदेहस्य प्रकृतिपर्यायस्य व्याप्ती आत्मा तदन्तर्गतः सन् तदङ्गतां भजते । यथा आत्माप्रमा तृपदं प्रमातृस्थानं भजत्यारोहते । तत्र बिन्दुव्याप्तिपदे। तल्लीनम्- तस्मिन्नात्मनि लीनमेकरसांभूतम् । वपुः । अस्ति सत्तामवलम्बते। न तु परमोच्छेदं प्राप्नोति । तथात्वे विमर्शपदस्यापुनरुदयप्रम- ङ्गात् । विमर्शस्य पुनः पुनरुदयप्रकाशव्याप्तावपि विमर्शस्यात्यन्ति- कोच्छेदो न सम्भाव्यते इत्यवधारणीयम् । प्रकाशविमर्शयोरि. तरेतरव्याप्तौ उभयोरप्यनुच्छेदं प्रतिपादयति-अविरह इति । शिवयोः शिवा च शिवश्च शिवौ तयोः शिवयोः । अविरहः अ. न्योन्याविनामावः । स्वभावः नैसर्गिक इत्यर्थः । प्रकाशं विना ·८९ चतुर्थः खण्डः। जाडयादहङ्कतिरिव प्रथने विमों बुद्धिर्जडाजडतया मनसस्त्वजाडयात् । Emapatta विमर्शोऽपि न विमर्श विना प्रकाशोऽपि न, किन्तु प्रकाशव्याप्ती विमर्शस्य प्रकाशैकरस्येन स्थितिः, विमर्शव्याप्तौ प्रकाशस्य मिनरसत्वेनैव स्थितिरिति विभागः ॥६॥ एवं धर्मिणोः देहात्मनोः स्वरूपं विचार्य इदानी अहङ्का- रबुद्धिमनोरूपेण विविधस्य विमर्शादभिन्नस्य धर्मस्य स्वरूप परामशति-- जाड्यादित्यादि । विमर्शजाड्यात् जडत्वभूमिका परिग्रहात अहङ्कतिरितिपयते । प्रसिद्धो भवति । जडत्वभूमिकापरिग्रहवि. मर्श एवाहङ्कारशब्देन व्यवाहियते इत्यर्थः । देहे अहमिति योऽयं विमर्शः स एव जडः विमर्शोऽहंकारः । जडभूतदेहाश्रितत्वेन तद्धर्मत्वात् । अयमेव जडविमर्शोऽन्तःकक्ष्यायामहङ्कारः सन् देहधर्मबहिःकक्ष्यायां शब्दादिपञ्चकरूपः सन् भूतचतुष्टया- कायाः पृथिव्या आङ्गिन्या धर्मः । अथ विमर्श एवं जडाजडत्व- भूमिकापरिग्रहे बुद्धिरिति व्यवाहियते इत्याह-बुद्धिजडाजडतयेति । क्रियासाधनमिन्द्रियं स्वयमपि स्थौल्येन क्रियारूपत्वाज्जडं च खतः एव स्पन्दमानत्वादजडं च, अतः क्रियासाधनरूपेश जडा- जडो विमर्शः अन्तः कक्ष्यायां बुद्धिरित्युच्यते । बहिः कक्ष्यायां वागादिपञ्चकमुच्यते । अथ विमर्श एव अजडत्वभूमिकापरिग्रहेण मन इत्युच्यते विमर्शस्याजडत्वं ज्ञानसाधनरूपण | ज्ञानसाधनं खलु मनश्चक्षु- रादिकमन्तर्बहिः कक्ष्याविभक्तं सूक्ष्मरूपतया बुद्धिकागादिविल- १२ ·मातृकाचक्रश्विक गुण्यमेतदबहिः करणत्रयं स्यात् सौषुप्तजाप्रदवशेषदशानिदानम् ॥ ७ ॥ देही गुणत्रयमयप्रकृतिर्दशासु सुप्त्यादिकासु नियमापरिबंभ्रमीति । क्षणं पदं जडमेव । एवं विमर्शरूपमहंकाराधन्तःकरणत्रयमेव गु णत्रयमित्याह-त्रैगुण्यमिति । एतद्वहिःकरणत्रयम् , अन्तः करणत्र यत्रैगुण्यं सच्चादित्रिगुणसमाहारः स्यात् । अहंकारो रजोगुणः । उत्पत्तिरूपत्वात् । बुद्धिः सत्वम् । स्थितिरूपत्वात् । मनसस्तमोगुणा संहाररूपत्वात् । चिदेकाकारता खलु संहारः प्रकाशविश्रान्ति रूपो लौकिकै स्तम इत्युच्यते । तदस्य मनसो लौकिकापेक्षयैव तमस्त्वम् । अथवा क्रियायाः संहारपक्षे क्रियारूपोऽहङ्का- रस्तमः, ज्ञानरूपं मनोरजा, अजडत्वं जगदुत्पत्तिदशा, जडत्वं तत्संहार इति लौकिका पक्षः जडत्वं जगदुत्पत्ति दशा, अडत्वं संहारदशेति योगसिद्धान्तः । अतो यथा विवक्षितं जडाजडयोरहङ्कारमनसोस्तमोरजोगुण योर्योजना क- तव्या । अथैतदेहान्तःकरणत्रयंमुप्त्यादिदशात्रयबीजमित्याह- सौषुप्लेति | सुषुप्तिरेव सौषुप्तं सुषुप्तिजाग्रयामवशेषद शा स्वप्ना, अहङ्कारो जडत्वात्सुषुप्तिनिदानम् , बुद्धिर्जडाजडतया जाग्रन्निदानम् , मनस्त्वजडतया स्वप्ननिदानमिति विवेकः ॥ ७॥ इदानी देहिनो गुणत्रयमयप्रकृतियोगेन मुप्त्यादिदशात्रये परिभ्रमणमित्याह । देहीति । देही देहाभिमानी प्रमाता गुणत्रयमय प्रकृति गुणत्रय संसृष्टिरूपिणी प्रकृतिः स्वभावो देहपर्यायो यस्य तथो ।

·चतुर्थः खण्डः। तास्वप्यहङ्कतिपुरःसरणात्रिपुव्यां मेयोन्नति कलयति प्रमुखक्रियांशम् ॥ ८ ॥ मेयादिका सततयुक्त्रिपुटी मनस्तां मेयादि भासयति मूढमहक्रियात्म । तः। एतेन गुणत्रयसंसृष्टिरेव प्रकृतिरिति प्रकृतिलक्षणमुक्तम् । एवंरूपप्रकृतिजीवः सुप्त्यादिकासु दशासु सुषुप्तिजाग्रत्स्वप्नेषु । नियमादव्यभिचारेण परिवंभ्रमीति पुनःपुनर्भमति । तास्वपि दशासु अहङ्कातिपुरःसरणात् देहधर्मस्याहङ्कारस्य प्राधान्यात् । त्रिपुड्यां प्रमातृप्रमाणप्रमेयरूपायां संसारकलापसंपुटिकायाम् । मेयोन्नति प्रमेयव्याप्तिम् । प्रमुखक्रियांशम्-प्रधान:क्रियांशो यस्या. स्मिन्कर्माण तथा । कलयति विमृशति । देहस्य प्रमातृत्वे सद्ध- मस्य विमर्शस्य जडत्वाजडपक्ष्यस्य प्रेमयस्य व्याप्त्यनुसन्धान भवतीत्यर्थः ॥ ८॥ इदानीं सर्वस्यान्त:करणस्य मन एव प्रमाणभूतं मनस एवा. हङ्कारादयो भूमिकाः मनसो विमर्शप्रथमरूपत्वाद्विमर्शवैभवं मनो- वैभवामिति व्युत्पादयति । मेयादीति । मेयादिका मेयमानमातृरूपा त्रिपुटी त्रया• णां मेयादिपुटानां समाहारत्रिपुटी । सततयुक् । अन्योन्या. विनाभावस्वभावा । तां त्रिपुटीम् । मनः विमर्शस्य मूलरूपम् मूढं जाड्यपर्यायमौढ्य भूमिकापरिग्रहेण । अहक्रियात्म-अहङ्कार- स्वरूपं सत् । मेयादि भासयति । प्रमेयादिकं यथा तथा भासय. ति । मेयव्याप्ति दर्शयतीत्यर्थः । मनस एवानुसन्धानमहङ्कार आरोष्यत इत्यर्थः । अथ तदेव मनः निजस्वभावादजडरूपात् ।

·मातृकाचक्रविवेक मात्रादि भासयात चाथ निजस्वभावा- द्भुद्धिश्च मध्यमपदे मन एव बोध्यम् ॥ ९ ॥ तस्मात्पकारवपुषः प्रकृतेः प्रमातु. रात्मा मकारवपुरन्तर एव लीनः । अजडरूपं निजस्वभावं परिगृह्येत्यर्थः । तां त्रिपुटीमित्यनुवर्तते । मात्रादि भासयति प्रमात्रादिकं यथा तथा भासयति । चित्प्रमात. व्याप्तिं दर्शयतीत्यर्थः । मन एव मध्यमपदे जडाजडसमानपदे । जडाजडपद परिग्रहेणेत्यर्थः । वुद्धिश्च प्रमेयप्रमात्रोः समव्याप्ति प्रदर्शिका बुद्धिश्च मन एवेति बोध्यम् ।। ९ ॥ उक्तप्रमयं कारणीकृत्य पव प्रकृत्यादितत्वसन्निवेशं दृढी. कृत्योपदर्शयति- तस्मादिति । तस्मात्पूर्वोक्तप्रमेयरूपात्कारणात् । पकारवपुषः पकारप्रतिपाद्यायाः प्रकृतेः । पकारवपुषः पकारस्त्ररूपाया इत्यु पचारः। ममातु: देहपर्यायप्रकृतिरूपस्य प्रमातुः । अन्तरएव व्या. प्यपद एव । मकारवपुर्मकारस्वरूपः । आत्राप्युपचारः । आत्मा पुरुषः। लीनः व्याप्त इत्यर्थः । तन्मध्यतः तयोः प्रकृतिपुरुषयोर्मध्य- भागे। अहङ्कतिधीहदाम्-अहङ्कारबुद्धिमन साम् । स्थितिसन्निवेशः स्यात् । यद्यपि मकारस्यात्मनो व्याप(क)कवर्गे प्रमातृपदे सत्रि- वेशः तथापि पवर्गव्यापक(क)वर्गयोर्मध्ये सान्निवेशादुभयपक्षम क्रियासम्बन्धो वेदितव्यः । स्पर्शकदम्बकस्य प्रमाणपदत्वान्मका. रस्य प्रमातुस्तत्प्रकाशानुसारेण परिगणना । तथापि प्रमाणप. दक्रियासम्बन्धमात्रं ताटस्थ्यादङ्गीकर्तव्यमेव । अतः प्रकृति- ज्याप्तिः पुरुषपर्यन्तं प्रवहतीति निरवद्यम् । चतुरश्रचक्रसनिवेश ·चतुर्थः खण्डः। तन्मध्यतास्थितिरहङ्कतिधीहृदां स्या- देतत्पमातृपदमिन्द्रियलग्नविश्यम् ॥ १० ॥ एतन मातृपदमिन्द्रियसंश्रितं च तत्संश्रयश्च मन एव तदिन्द्रियं स्यात् । तद्ग्रामणीन्द्रियकुलस्य विमर्शशक्ति- श्चिञ्चेत्यामिश्रमाखिलं खलु तद्विलासः ॥ ११ ॥ तु मनोवुयोरेवात्मपुरुषरूपयोरहङ्कारप्रकृतिभ्यां व्याप्तिस्ताभ्यां च तदुभयव्याप्तिरिति विवेकः । अथैतस्मिन्नेव प्रकृत्यन्ते मनोबुद्ध्योः स्वप्नपद इव ब्रह्माण्डोन्मीलनचमत्कार दर्शयति- एतदित्यादि । एतत्पमातृपदं प्रकुत्यन्तरूपम् । इन्द्रियल- विश्वं मनोबुद्धिरूपज्ञानक्रियेन्द्रियसम्बद्धं विश्वम् । भवतीति बोषः ॥ १० ॥ अथ यदेतदन्तर्बाहाजगद्विलसितं तत्सर्व मनोमूलमेवेति प्र; तिपादयति- एतच्चेति एतच्चमातृपदं प्रकृत्यन्त रूपं प्रमातृपदम्-इन्द्रियसं; श्रितं च मनोबुद्धिरूपेन्द्रियविलासत्वात्तत्सश्रितं तयोर्मनोबुझ्यो। संश्रितं तत्संश्रयश्च तयोर्मनोबुझ्योः संश्रयः आश्रयश्च । एतहये निजसमाश्रयमेव कुर्वन्नित्युक्तत्वात् । तद्विरूपमिन्द्रियमपि पर्या- लोचनायां मन एव स्यात् । मनस एव दशाविशेषो बुद्धिरित्युक्तः स्वात् । इन्द्रियकुलस्य अन्तर्बाह्यकरणजालस्य । ग्रामणि प्रवर्तकम् । तत् मनः । विमर्शशक्ति:-विचित्रविश्वोमनातुचर्वणक्रियाप(स्फुर). णोन्मेषनिमेषसम्भ्रमा विमर्शशक्तिः । मन एव । चिच्चैत्यमिश्र प्रमा- तृप्रमेयप्रमाणरूपमखिलम् । तद्विलासः तस्य मनसोविलासः खलु ।

·मातकाचक्रविवके स्वमे च जागरणमातृपदे च वेद्य मिछात्मनो मनस एव विभाति कुनौ। तेनेयमिन्द्रियजालश्री जर्जाशतिप्रविलसत इति प्रसिद्धिः ॥११॥ एवं स्वमप्रकृतिसंसारयोर्विश्वामिच्छात्मनो मनस एव गर्ने विलसतीति प्रबोधयति-- स्वमे चेति । स्वप्ने च जागरणमापदे जाग्रदवस्थायां यन्मातृपदमबैकारिकम् । पवर्गप्रतिषायप्रकृतिसंसाररूपमित्यर्थः तस्मिंश्च वेद्यम् अन्तर्बहिःप्रपञ्चरूपम् । इच्छात्मन इच्छास्वरूपस्य मनसः कुक्षाव गर्भ एवं विभाति विलसति । स्वमप्रकृतिसं. साराविच्छासंसारावित्यर्थः । ज्ञाने ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियसंसारौ ज्ञानक्रियाससाराविति भावः । ननु स्वमस्य ज्ञानस्वरूपस्य मनः संसारत्वं जाग्रतः क्रियासंसारत्वं विश्रान्तिरूपाया: सुषुप्तेरिच्छा. संसारत्वमिति, प्रागुपदिष्टम् । इदानीं कथमन्यरूपोपदेश इति न मन्तव्यम् । विश्रान्तेरेव बहिर्मुखताया इच्छासंसारः, स्वप्न एवं ज्ञानसंसारः, जाग्रदेव क्रियासंसारः, जडाविश्रान्तिरजडाविश्रान्ति- श्चेति सुषुप्तिस्वप्नयोर्जडाजडविश्रान्त्यभिमाने जाग्रत एव ज्ञाननि- पेन्द्रियव्यापारव्यवस्थाया ज्ञानक्रियाससारत्वम् । अथवा प्रकृति संसारस्य ज्ञान संसारत्वम् , पार्थिवसंसारस्य क्रियासंसारत्वम् , जडाजडरूपमुषुप्तिरेव जडाजडेच्छासंसारत्वाभिमाने, स्वप्नोज्ञा नसंसारः जाग्रक्रियासंसार इति विवेकः । तदत्र स्वप्नविश्रान्ते. रजडेच्छासंसारत्वाभिमाने स्वमवन्मानसिकसंसारत्वात् प्रकृतिसं. सारस्थापि इच्छासंसारत्वमुक्तमिति निरवधम् । स्वप्न प्रकृतिसं. सारयोरिच्छासंसारत्वेन ऐकरूप्ये प्रामतिपादितमेव भेदकमु.

·चतुर्थः खण्डः। पूर्वत्र मातृ मन एव शरीरतामाक् प्रत्यक्षमुत्तरपदे तु शरीरमेव ॥ १२ ॥ चेतश्चमत्कृतिपदं वमति स्वलीनं विश्वं बहिः श्रुतिमुखेन्द्रियवर्गभावात् । बाटयति-पूर्वत्रेति । पूर्वत्र स्वप्ने । शरीरतामाक् मन एक । मातृ प्रमात् । उत्तरपदे प्रकृतिसंसारे तु प्रत्यक्षमानसिकत्वेनाभिमतं श- रमेव प्रमात अनयोः संसारयोरयमेवेत्यर्थः ।। १२ ।। अथ पार्थिव संसारप्रक्रियामुपक्रमते-- चेत इत्यादि । चमत्कृतिपदं चमत्काराणां स्थानम् । चेतः वि- मर्शस्य मूलरूपम् मनः, कर्तृ । स्वलीनं स्वान्तर्गतम् । प्रकृतिसंसारे स्वमसंसार इव लौकिकैरपि विश्वस्य मनोविळासमात्रत्वाभ्युप. गमान्मनोनिष्ठत्वमिति मनोळीनत्वम् , मनः स्वस्वरूप एव विलस- दित्यर्थः । विश्व बहिर्वमति । विश्वस्य बहिर्वमनं च मनश्चमत्कार- विशेषः । मनसः किं रूपेण बहिर्वमनमित्यत्राह-श्रुतिमुखेन्द्रिय वर्गभावात् । श्रोत्रादिचागादिज्ञानक्रियेन्द्रियवर्गस्वरूपाङ्गीकारात् । श्रोत्रादिभूमिकापरिग्रहेणेत्यर्थः । श्रोत्रादिभ्य एव ज्ञेयरूपस्य विश्वस्य निर्गमः वागादिभ्य एव कार्यरूपस्य । नियमेन विश्वस्ये- न्द्रियप्रकाशान्तीसनादिन्द्रियकारणत्वम् , तथा चेन्द्रियरूपान्त- एवं स्वाद्विश्वस्येन्द्रियप्रकाशादेव पर्यवस्यति । इन्द्रियप्रकाशोन्मेष एतत्स्फुरणम् , तदनुन्मेषेत्वस्फुरणमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विश्व स्येन्द्रियप्रकाशकारणं न तु मायाविमोहितकाणादसम्मतिपत्रपर. मावादय इत्यलमतिप्रसङ्गेन । * एवं परमार्थादिन्द्रियभकाशोधवान्तस्यविश्वस्य पशुविषये ७ ·मातृकाचक्रावके तत्रापि धीन्द्रियगणः पवनोऽपि पृथ्वी ज्ञेयजलैरपि मरुद्भिरुदीरितोऽन्तः ॥ १३ ॥ कर्मेन्द्रियाणि कठिनत्व परान्तभाञ्जि वह्वयाकृतीनि खपदस्थधराश्रितानि विपरीतप्रतीतिप्रक्रियामाह-तत्रापीति । तत्र बहिःकक्ष्यायाम् । अपि शब्दोऽन्त:कक्ष्यासमुच्चयाभिधायकः । यथान्त:कक्ष्यायां प्रकृति संसारे पशोर्विपरीतप्रतीतिः तथा बहिःकक्ष्यायां पार्थिवाण्डसं सारेडपीत्यर्थः । इन्द्रियगणो ज्ञानेन्द्रियवर्गः । पव(मा)नोऽपि पर- मार्थरूपे चियाले, संसारे वायुस्थानकोऽपि पृथ्वीस्थानं सङ्को- चभावात्माप्तः । ज्ञेय यरूपैः वेधैर्जलैरपि चियाप्तौ जलस्थानकै रपि । अत्र विपरीतमरुद्भिः। व्याप्त्या वायुस्थान प्रातः । अन्तरु दीरितः स्वभ्यन्तरे क्षिप्तः । व्याप्तः इत्यर्थः । तवर्गरूपाणां ज्ञाने- न्द्रियाणां चचर्गरूपैः शब्दादिभियाप्तिरित्यर्थः ॥ १३ ॥ इदानी कर्मेन्द्रियाणां कार्यरूपवेद्यानां च वैपरीत्यमाह- कर्मत्यादि । कर्मेन्द्रियाणि यवर्गपतिपाद्यवागादीनि । कठि- नस्वपरान्तभाञ्जि कठिनत्वस्य परान्तः परमावधिस्तं भजन्तीति तथोक्तानि । क्रियायाः सङ्कोचनिर्वहणपदत्वात्कर्मेन्द्रियाणां कार्य- रूपवेद्यानां चातिसङ्कोचभावादतिकाठिन्यम् । वह्नयाकृतीनि जडां शप्रधानवाहिमयानि। चियाप्तौ तु कर्मेन्द्रियाणामजडांशप्रधानवति- मयत्वम् । बहेर्नडाजडमयत्वं प्राग्व्याख्यातम् । खपदस्थधसाश्रिता- नि व्याप्तिलक्षणमाकाशपदमाक्रान्तवती पृथिवीमाश्रितानि । वा- गादीनां पशुपदेऽपि यद्यपि देहपर्यायप्रकृत्याश्रितत्वं तथापि का- येव्यप्रधानभूतपृथि व्याप्त्यानुसन्धानात् पृथिव्याश्रितवं पृथि- Aau ·चतुर्थः खण्डः। पृथ्वीमयप्रकृतिखग्रहणान्मुखानि बोध्यानि भूतविततेरिह वैपरीत्ये ॥ १४ ॥ मानात्मकस्य तरणेईयतो हि सिद्धिः मायापलात्प्रथमतात्र च मेधकोच्या। वीत्यादिचियाप्तिपदे पूर्णरूपतया च उपचरितरूपिण्या: महा- पृथिव्या एव पार्वे पृथिवीमय्याः प्रकृतेः ग्रहणे व्याप्ती उन्मु- खानि भूतविततेरिह वैपरीत्ये बोध्यानि । अत्रायाभिप्रायः पशोर्ज्ञानेन्द्रियाणि ज्ञेयेषु शब्दादिषु कि श्चिदेव ज्ञातुं क्षमन्ते न तु सर्वम् । अतस्तानि तैः ज्ञेयः व्याप्तानि । शब्दादय एव कार्यावस्थायां वचनादिभावेन स्थूलता प्रा. प्याकाशादयो भवन्ति । कर्मेन्द्रियाणि च वचनादिमात्रमाकाशा. दिकं कर्तुं क्षमन्ते न तु महाभूतरूपमाकाशादि कर्तुम् , अतस्ता. नि च महाभूतैः कार्यैव्याप्तानि । एवं द्विविधमिन्द्रिवर्ग द्विविधेन वेद्यवर्गेण व्याप्त सत् आ. त्मदेहरूपस्य प्रमातृदयस्य ज्ञेयकार्यवर्गाभ्यां व्याप्तिं समर्पयति चियाप्तौ तु आत्मा स्वसाधनैज्ञानेन्द्रियैः ज्ञेयवेद्यं व्याप्नुवन स्वात्मीकरोति अशेषज्ञेयस्य स्वात्मीकरणात्सर्वज्ञो भवति । देहश्च स्वसाधनैः कर्मेन्द्रियैः कार्यवेद्यं व्याप्नुवन् तत्स्वात्मीकरोति विशे- पकार्यस्य स्वात्मीकरणात सर्वकर्ता भवतीति ज्ञानक्रियीन्द्रयाणां प्रकृतिविकृतिभावप्रक्रिया वेदितव्या ॥ १४ ॥ अथ प्रमेयप्रमावृमिश्ररूपस्थ प्रमाणसूर्यस्य कलासंस्थानप्र क्रिया व्युत्पादयति-- मानेत्यादि । मानात्मकस्य प्रमाणरूपस्य तरणेः सूर्यस्य ·मातृकाचऋविवेक ग्राह्यग्रहीतृपदवर्णसमन्वयेन योज्या कला बहिरथान्तरपि क्रम ज्ञैः ॥ १५ ॥ भाता दशेन्द्रियमयोदशकं च मे तन्मेलनाद् दशकलात्मशास्युग्मम् । इयतः प्रमेयप्रमातृभ्यां सिद्धिःखरूपलामो हि । अत्रच माया. बलात् प्रमेयकोट्या एव प्रथमता प्रमातृकोट्या द्वितीयपदता । विसर्गव्याप्तिरेव प्रथमेत्यर्थः । अत्र प्रमाणमूर्यस्य द्विद्विवर्णप्रति पायानां कलानां योजने ग्राह्यग्रहीतत्व पदवर्णसमन्वयेन-ग्राह्य स्थानकानां वर्णानामनन्तरं पाहिस्वस्थानकवानो यथायोगं समन्वयेन । बहिः करादितवर्गान्तरूपे पृथिव्यन्ते । अन्तरपि पकारादिभकारान्तरूपे प्रकृत्यन्ते । क्रमः ग्राह्य ग्राहकवर्णक्रम विद्भिः | कला योज्या: कवर्गटवर्गवर्णानां यथाक्रमं योगः चवर्गतवर्गाणानां च तथा। पकारबकारयोर्योगः फकारभकारयो- श्च तथा । एवं च दशारयुग्मं रवेः रश्मिचक्र चतुरस्त्रम् , चतुरस्त्रम् , विम्बच. क्रम् । यत्तु ककारादिडकारान्तैरनुलोमपठितद्वादशवर्णैः भकारा. दिडकारान्तविलोमपठितद्वादशवर्णानां योगेन द्वादशानां सूर्यकला- नां प्रकल्पनापारम्पर्य तत्पमेयप्रमात्रात्मनः सूर्यस्य स्वरूपभूतेषु चतुर्विंशतिस्पक्षिरेषु अधै प्रमेय कोटि रधैं प्रमानुकोटिरुभयपक्ष समन्वयाद्वादशकलानितिरिति विद्यमानमपि चक्रसंस्थानसं. वादं न लभत इति मातृकाचक्रमर्मविद्भिर्महानुभावैरुपेक्षितमि- त्यलं महामार्गविसंवादकथया ॥ १५ ॥ बहिरन्तरपि प्राधग्रहीतृपदवर्णसमन्वयेन कला योज्या इति पूर्वसूत्रेण सूचितम् । कलायोजनप्रकारं चक्रे संस्थाने , ·९९ चतुर्थः खण्डः। अन्तः कलाइयमिह प्रकृती निलीन बैगुण्यमातरि पुमाँश्चतुरस्रविम्बे ॥ १६ ॥ RANDSHAHATNDHIMALPDAaw संवादयन् मातान्तरव्याक्षेपाभिप्रायेण स्फुटमुपदिशति मातेत्यादि । मातृमेयात्मको हि रविः माता च बहिस्तवर्ग टवर्गप्रतिपाद्यदशेन्द्रियमयः । मेथं च तथा चवर्गकवर्गप्रतिपाद्यश- ब्दाद्याकाशादिकदशकमयम् , तन्मेलनात् यथाक्रमं पृथिव्यादिका- वैवेद्यप्रतिपादककवर्गाक्षरपञ्चकेन वायवादिकर्मेन्द्रियप्रतिपादक- टवर्गाक्षरपश्चकस्य मेलनात् । तथा गन्धादिप्रतिपादकचवर्गा क्षरपञ्चकेन घ्राणादिप्रतिपादकतवर्गाक्षरपञ्चकस्य मेलनात् । पञ्च- पञ्चकलात्मकं सम्भूय दशकलात्मकं दशारयुग्मं भवति । अन्त: पवर्गरूपे प्रमातृपदे कलाद्वयं कार्यवेद्यधीजभूतप्रकृतिप्रतिपाद- केन पकारेण कर्मेन्द्रियबीजभूतबुद्धिप्रतिपादकस्य बवर्णस्य मेल- नादेकाकला, ज्ञेयवेधीजभूनाहकारमतिपादकेन फकारेण ज्ञाने- न्द्रियबीजभूतमनःप्रतिपादकस्य भकारस्य मेलनादन्याकलेति कलायमिह चतुरक्षरनिष्पन्नकलाद्वयात्मके चतुरस्रबिम्बे त्रैगुण्य- मातरि त्रिगुणसवित्र्यां प्रकृतौ पुमान्मकाररूप आत्मा निलीनः । अहङ्कारसहितायां प्रकृती बुद्धिमनसोनिलयनं तत्पुरुषस्य निलयने पर्यवस्यतीति भावः । स्पर्शवर्णचक्रस्य प्रमाणचक्रत्वा न्मनोबुद्धिरूपेणैव पुरुषस्यात्र चक्रे संस्थानं न तु मकाररूपेण । तथापि मनोबुद्ध्योः पुरुषस्यैव रूपान्तरत्वात्पुरुषस्यापि मका- रस्य प्रमाणममातृचक्रयोर्मध्यवर्तित्वादुभयचक्रसम्बन्ध इति पु. मानिलीन इत्युक्तम् ।। १६ ।।

·मातृकाचक्राषिके मानात्मनै चिदचित्स्थितिरत्रचक्रे भेदात्मके न भवतीह बिसगीबन्दोः। मस्यानुषक्तिरपि मुख्य समन्वयस्य बिन्द्रेकमोगपदमातृपुरोचित्तस्य ॥ १७ ॥ , अतः पूर्वसूत्रे सूचित मकारप्रतिपाद्यपुरुषतत्वस्यैव प्रमाणप्रमा त्रोरुभय चक्रसम्बन्ध स्फुटीकरोति । मानेत्यादि । अत्र भेदात्मके चक्रे । प्रमाणचक्रस्य ग्राह्यग्र. हीतभेदाविनाभावभूमिस्वात् दशारयुग्मरूपत्वम् , न तु चतुर्दशारा- ऽशरवदेकैकच क्रत्वम् अतो भेदात्मके प्रस्फुटभेदस्वरूपम् । अत्र प्रमाणचक्रे चिदचितोः प्रमातप्रमेय यो स्थितिः । मानात्मनैव इन्द्रि- यरूपेणैव । इन्द्रियाणां प्रमाणपर्यायाणां ग्राह्यग्राहकोभयासिद्धरू- पत्वाद ग्राह्यग्राहकरूपणेव प्रमेयमातृस्थितिरित्यर्थः । कारणादित्यौचित्यादध्याहर्तव्यम् । इह प्रमाणचक्रे । बिसर्गवि- न्दोः बिन्दोरपि सतो भेदमयस्त्वात् विमर्गस्येत्यर्थः । मस्य मका रप्रतिपाद्यस्य पुरुषस्य । अनुषक्तिरनुषङ्गो न भवति । चतुर्विंशत्य- क्षरात्मकद्वादशकलारूपे प्रमाणचक्रे पुरुषस्थानकस्य मकारस्य पञ्चविंशतितमस्य न संनिवेश इत्यर्थः । तर्हि तस्य मकारपुरुष. स्यात्र चक्रे किं सम्बन्धाभाव एनेत्यत्राह-अपि मुख्यसमन्वय स्यति । प्राधान्येन सम्बन्धबतोऽपि प्रमाणचक्रे प्रकृतिव्याप्तिवि- षयत्वेन सम्बन्धवतोऽपि तत्र चक्रे नानुषक्तिर्भवतीत्यन्वयः । कुत इत्याह-बिन्द्रेकभोगपदमातृपुरोचितस्य-बिन्दोरक भोगस्थानम् - अष्टाररूपं प्रमातृपुरम् तदुचितस्य । द्वौ हि सङ्ग्रहेण प्रमातारौ । अभे- दानुसन्धाता भेदानुसन्धाता च तत्रमकारप्रतिपायो भेदानुसन्धाता । ।

·मध्यन्दिनामाणिरेषमकारबिन्दुः ॥
चतुर्थः खण्डः।
स्वमे स्मृतं तदनु जाग्रति सत्यकल्पं
बन्धं प्रपद्य वपुषा स्वविमर्शशतया ।
क्षित्या च तत्परवशो हृतमातृभावो
॥
.
अतः प्रसिद्धप्रमाता मकारप्रतिपाद्यममातृपुर सन्निवेशमेवाहेति न तु
प्रमाणपुरसन्निवेशम् , तत्र तद्रूपान्तरयोर्मनोबुद्ध्यारवे सन्निवेशः ।
सम्बन्धस्तु प्रमाणचक्रेऽपि मकारप्रतिपाद्यस्यात्वेवेति निष्कर्षः १७
विसर्गव्याप्तिप्रकरणमुपसंहरन्नादितश्चिनिगरणरूपं प्रकर
णमेयं क्रोटीकृत्य दर्शयति-
स्वप्न इत्यादि । स्वप्ने स्मृतं मनसा सङ्कल्पितम् । तदनुजाप्रति
सत्य कल्पं दृढानुभवारूढतया परमार्थवदेव भासनं न तु परमा-
थता अन्त कक्ष्यापरामर्शनिर्विकल्पचिदात्मनः शिवस्य नित्यनि.
रावरणत्वेन भासमानत्वात् बहिरव भासमानस्य प्रवृत्ति रूपवि.
मस्पिन्दविप्लवस्य चमत्कारममातृत्वात् । अन्तः स्वविमर्शशत्स्या
दिविमर्शशक्तेरेव स्वरूपेण वपुषा प्रकृतिपर्यायेण बाहिस्तु क्षि-
त्या च एवं कक्ष्यायेऽपि बन्धं प्रपद्य तत्परमशः तयोर्देहमहा-
पृथिव्योः परवशः परतन्त्रः । हृतमातृभावः ताभ्यामेवाप-
हृतप्रमातभावः प्रमेयता प्रापित इति
प्रापित इति भावः । मकार:
बिन्दुः मकारप्रतिपायोबिन्दुः, चित्त चं पुरुष इत्यर्थः। म-
ध्यन्दिनमणिः मध्याह्नकालमूर्यो जात इति शेषः । यथा मध्य.
न्दिन सूर्यः स्वराश्मिपटलेन स्थगितो नावभासते । तथायमपि
चिदात्मा स्वस्या एच विमर्शशक्तेविजृम्भणरूपेण अन्तर्बहिः
प्रपञ्चेन च भार्या(आवृत)मूलस्वरूपो जात इत्यर्थः ॥ १८ ॥

·१०२ मातृकाचक्रविवेके यत्पादिवर्गवमुखार्णचतुष्टयस्य सङ्कोच नमिदं खलुतन्त्रनीत्या । तुर्यस्थितं हमुखशान्तचतुष्टयात्म योज्यं क्रमेण बहिरन्तरभेदसृष्टयोः ॥ १९ ॥ इति श्रीमातृकाचक्रविवेक जाग्रदिवेकश्चतुर्थः खण्डः ४ इदानी प्रकरणान्ते विद्याप्तिरूपमुत्तरप्रकरणप्रमेयमवतार- यनू जाग्रचक्रे वक्ष्यमाणे स्वपचक्रे च विसर्गप्रमातुः प्रतिसिंहा. सनं तुर्यजाग्रत्स्वप्नरूपं पदद्वयं तत्र न्यायेन एकैकमातृकया स. मुन्मीलितं व्युत्पादयति यत्पादीत्यादि । पादिवर्गवमुखार्णचतुष्टयस्य विलोमेन पवर्गादिवर्गचतुष्टयं पवर्गतवर्गटवर्गच वर्गरूपं वर्गचतुष्टयं वकार- लकाररेफयकाररूपं वर्णचतुष्टयं तस्योभयस्य । तन्त्ररीत्या एका या क्रियया। प्रयोजनद्वयसिद्धिरूपया तन्त्रनीत्या तन्त्रन्यायेन । इदं सङ्कोचर्यजनम् खलु स्पृष्टतेषत्स्पृष्टताप्रयत्न कृतसङ्कोचत्यागः खलु । यत्तुर्यस्थितं हमुखशान्तचतुष्टयात्मवर्णकदम्बक, पर्गस्य वकारस्य च सङ्कोचत्यागरूपो हकारः । तवर्गस्य लकारस्य च सङ्कोच त्यागरूपः सकारः । टवर्गस्य च रेफस्य च सङ्कोचत्यागः रूपः षकारः । चवर्गस्य यकारस्य सङ्कोचस्यागरूपः शकारः । कवर्गस्य देहप्रतिपादकलकारस्य च विसर्गप्रमातृरूपत्वात् तस्य- च चियाप्तिपदे चित्स्वरूपएवान्तर्धानात्पदद्वयेऽपि हकार एव विलयनम् , अतो न तत्सङ्कोच त्यागरूपो वर्णोऽन्वेषणीयः । एवं स्पर्शसङ्काचत्यागरूपमतं तसङ्कोचसागरूपं हकारादिश- कारान्तवर्णचतुष्टयं पदद्वयरूपं सत् , क्रमेण । बहिरन्तरभेदसृष्टयो ·संस्थापितांपुरत एवं शिवन मायां चतुर्थः खण्डः । बहिरभेदसृष्ट्यां अन्तरभेदसृष्ट्यां च भेदजाग्रत्प्रतियोगिन्यभे. दजाग्रत्पदे भेदखनप्रतियोगिन्यभेदस्वप्नपदे चेयर्थः । दशार- युग्मापदे अष्टारार्धपदे चेति वेदितव्यम् । योज्यं योज नीयम् ।। १९ ॥ सर्वोहि भेदपद एच भवः पुरस्ता- त्पश्चादभेदमवगच्छति जातबोधः । शक्तिः शिवस्य महति प्रकृतिस्तदात्मा भेदोग्रवन्दनमतोऽर्हति भेदतत्वम् ॥ १ ॥ - पश्चात्करोति यजने यतत्परो यः । सिद्धं न याति शिवसामयि ? किं समृढ- स्तस्माद्यखे(जे)तमुखतश्चतुरस्रबिम्बम् ॥ २ ॥ इकारयोष(ग)जविसर्गकलास्तविन्दुः प्रत्याहृतं खलु विसर्गपदं कलाभ्याम् । सद्यो जगत्सपदि संभृतभेदसिद्धि क्लौंकारमूर्तिरनिशं मनुरभ्युदर्यिः ॥ ३ ॥ येकारेकारगर्भ कलयुगलतमं मायया व्याप्तमलिं मन्त्रं मत्तोऽनुतिष्ठेदरुणमणिकृतामक्षमालां वहन्यः ! भुञ्जानोऽसौ भुजिष्याप्रकृतिकमणिमायाख्यया संप्रसिद्ध सिद्धीनां सिद्धलभ्यं दशकमभवतां प्राप्य दिव्यैरिहैव॥४॥ शिवानन्देन मुनिना देशिकादेशवर्तिना । चतुर्थ मातृकाचकविवेके व्याकृतं पदम् ।। ५ ।। इति चतुर्थः खण्डः समाप्तः ॥

·अथ पञ्चमः खण्डः। अक्षेषु चेविलयः खलु शुद्धविद्या देहे तद चविलयो भवतीश्वरत्वम् । अथ निवृत्तिरूपं तुर्यस्कन्धमारभमाणो निवृत्तिजाग्रदुपक्र. मत्वान्नित्ति जाग्नदधिष्ठातारं शिवस्य सर्वकर्तृत्वभूमिकाभूतमी. श्वराख्यं प्रमातारं तनावदशाविशेषण शुद्धविद्याप्रमात्रा सह लक्षयति- अक्षेष्वित्यादि । अक्षेचिन्द्रियेषु श्री(पाण्यादिषु)वायवादिषु घ्राणादिषु । च । वेद्यविलयः वेद्यानां पृथिव्यादिभूतानां च विलयस्तदेकीकरणम् शुद्धविद्या, खलु, शुद्धविद्याश्रयः प्रमाता शुद्धविधेत्युपचारः । पावें इन्द्रियप्रकाशाद्वहि- स्तत्सार्थक्येनावभासमानानां वेद्यानाम् । इन्द्रियप्रकाशकगर्भ एवावभासननयस्यविमर्शनेन्द्रियप्रकाशविमरूपताध्यवसायादि- न्द्रिय कात्म्यानुभवरूपा शुद्धविधा पाशवव्यामोहकतरि गुर्व नुग्रहमूलेन समुन्मिपतीति सैषा शुद्धविद्या वेधेषु पशुदशा: यामिदम्प्रत्यय कविषयेषु पाशवव्यावृत्तौ स्वात्मेन्द्रियप्रकाशता. दात्म्याध्यवसायादहंमत्ययविषयतामप्यपर्यन्ती पाशानिवृत्ति प्रथमपदे मायोत्तीर्णमात्रे प्रमातरि योतमाना तदभिधानतामुप- चारेण भजतीति तद्विवेकः ।।

·पञ्चमः खण्डः । ईशो हि विश्वमयदेह कृताभिमानो जाग्रच्छिवस्य पशुजागरचक्रलग्नम् ॥ १ ॥ यहाद्यबाह्यपदमजनमन्तरन्त- स्तचित्पदे जडपदे विपरीतमेतत् । एवं प्रमाणपदे प्रमेयनिमन्जनलक्षणं शुद्धविद्याप्रमापदं व्यु: पाय तव॑तनीमीश्वरदशां व्युत्पादयति-देह इत्यादि। देहे प्रमातरि । तदक्षविलयः तेषां शुद्धविद्यादशाभ्यस्तप्रमेयस्वात्मी. करणानामक्षाणां विळयो निमज्जनमेकरसीकरणमीश्वरत्वं भ. पति । शुद्धविधादशायां प्रमाणपदानमन्जितानां प्रमेयानां प्रमा. णपदेन सह देहात्मरूपे प्रमातृपदे यदेहाशे विनिमज्जनं तदीश्व रत्वमित्यर्थः । अत्र प्रथमप्रमेयात्मनो विश्वस्य किञ्चिदिदंप्रत्या- याधिवासिताहन्ताप्रत्ययविषयविषयत्वम्, देहपदे निमज्जितस्य विश्वस्य देहस्येव दृढाहम्प्रत्ययविषयत्वादीश्वरस्य देहाद्विश्व- स्मिन्नपि चेष्टकत्वम् । अत एक सर्वकर्तृत्वमीश्वरस्येत्यवगन्तव्यम् । शुद्धविद्यापदे त्विदंप्रत्ययाईप्रत्यययो रिदंप्रत्ययस्यैवोल्वण्यात विश्व. चेष्टकत्वाचुदयः । ईश्वरस्थानयादीनां (क) ? विश्वशरीरस्य शिव- जाग्रत्पदत्वात्पशुजाग्रत्पदे संश्लेष इति प्रतिपादथति-ईशोहीति । ईशो हि विश्वमये देहे कृताभिमानः शिवस्य जाग्रत् परिच्छिन्न- देहे कृताभिमानस्य पशोर्जागरचक्रे दशारद्वयात्मके लमं श्लिष्ट पशुजाग्रत्पदे शिवजाग्रता श्लेषौचिसादिति भावः | जडाजडप- दयोः सुप्त्यादिदशायेप्यन्योन्यश्लेषस्वभावता माक् प्रीतपा- अथ निवृत्तिरूपस्य शुद्धविद्याप्रमातुः प्रमेयेष्वभ्यस्यमाना- ·मातृकाचक्रविवेके अक्षात्मवेद्यमिह शः स हि शुद्धविद्या देहाविभिन्न करणेन्द्रियमीश्वरः षः ॥ २ ॥ हम्भावस्य भेदोन प्रशान्त इत्य भेदजाग्रत्पदाधिष्ठातृत्वं नाभ्युः पगतं चिद्याप्तिपदस्य बहि बहिरर्थानामन्तरन्तर्थेषु निमज्जनरूप स्वभावं व्युत्पादयन् शव शुद्धविद्याद्यभेदप्रमातॄणां विषयविभाग दर्शयति- यहाधेत्यादि । अन्तरन्तःपदे बाह्यवाह्य पदमज्जनं यत् बायबाह्यपदस्य यन्मज्जनम् , प्रमेयाणां प्रमाणपदे मज्जनं प्रमा. णानां प्रमातृपदे मज्जनमित्यर्थः । तच्चित्पदे चियाप्तिपदे । भव. तीति शेषः । जडपदे चैत्यव्याप्तिपदे । एतद्विपरीतम् । अन्तरन्त:प- दस्य बहिर्बहिःपदे मज्जनं विपरीतम् । प्रमातृपदस्य प्रमाणपदे म ज्जवम् , प्रमाणपदस्य प्रमेयपदे मज्जनमित्यर्थः । इह शुद्धविधेश्व- रसदाशिवशत्स्यायस्य प्रमातचतुष्टयस्य । साधारणपदे शवगें। अक्षात्म, इन्द्रियप्रकाशैकात्म । इन्द्रियप्रकाशे लब्धैकात्म्यमित्यर्थः । वेचं प्रमेयजातम् । शः । शवर्ण इति वेदितव्यम् । प्रमाणलब्धैकात्म्य- प्रमेयस्थानीयः शवर्ण इत्यर्थः । यद्यपि चवर्गयकारसङ्कोचत्या. गात्मनः शकारस्य शब्दादिमात्रवेद्यस्थानीयत्वं युक्तं तथापि सर्वप्रमेयोपलक्षणत्वेन चित्पदेऽहकारे कवर्गलकारयोजना हिरवभासमानश्चवर्गयकारयो रूपभेदशकारोऽपि सर्वप्रमेयोपल.. क्षण इति वदितव्यम् । स हि शकार! शुद्धविद्याप्रमाता । प्रमात- प्रमाणप्रमेयरूपेण पदत्रयण निष्पाद्यस्वरूपस्य प्रमातुः कथं प्रमे यमात्रप्रतिपादके शकारे स्वरूपोपपत्तिरित्यत्रोच्यते । वर्णचतु. ट्रयात्मकः सर्वोऽपि शवर्गः शुद्धविद्यादिप्रमातृ चतुष्टयस्य साधा. ।

·पश्चमः खण्ड: ज्ञानेन्द्रियं स हि सदाशिव आत्मनैक्ये स्वात्मा खविश्रममयो ह इतीह शक्तिः। गरणपदे प्रत्येकं स्वरूप (स्वरूप) भवति । तथापि शुद्धविद्यादीनां चतुणी (प्रमा)ममातृणां शकारादपश्चत्वारो वर्णा एकैकस्यैकैक एव स्वरूपसिद्धिहेतुभूतस्य विशेषस्य प्रतिपादक इत्युपचारात्त. सदेकै कवर्णरूपता तेषाम् । तथा हि शुद्धविद्याप्रमातुरिन्द्रियैका. म्यवेद्यत्वं स्वरूपसिद्धिहेतुविशेषः । अतस्तस्यन्द्रियैकात्म्यवे. धपतिपादकशकाररूपत्वम् । ईश्वरस्य प्रमातुर्देहाविभिन्नकार्यवेधै. कात्म्यकर्मेन्द्रियत्वं स्वरूपसिद्धिहेतुर्विशेषः । अतस्तस्य ताह. कर्मेन्द्रियप्रतिपादकषकाररूपत्वम् । एतदेवाह देहाविभिन्न- करणेन्द्रियमीश्वरः ष ति ॥ २ ॥ अथ सदाशिवशक्तिममातृस्वरूपं वर्णद्वयमाह । ज्ञानेन्द्रियामित्यादि । सदाशिवस्य प्रमातुरात्माविभिन्नसा. स्मीकृतज्ञेयवेद्यज्ञानेन्द्रियत्वं स्वरूपसिद्धिहतुर्विशेषः । अतस्तस्य ताहग्ज्ञानेन्द्रियप्रतिपादकसकाररूपत्वं । एतदाह-आत्मनैक्ये आ- त्मना तादात्म्ये सति तादृशं ज्ञानेन्द्रियम् । स हि सकारोहिताह ज्ञानेन्द्रियप्रतिपादकः। सकारो हि सदाशिव इत्यर्थः। खविश्रा ममयः अपरिच्छिन्नचिदचित्सामरस्यरूपाकाशाविश्रान्तिमयः। स्वा. स्मा देहात्मोभय लक्षणं स्वरूपम् । इ इति । हकार इति वर्णः । इह शवगें। शक्तिः शक्तिनाम प्रमाता । अपरिच्छिन्नविश्रान्तिमयदेहा मसामरस्य लक्षणस्वरूपत्वं शक्तेः स्वरूपसिद्धिहेतुर्विशेषः । अ- तस्तस्यास्ताक्स्वरूपमातिपादकहकाररूपत्वम् । एवं शुद्धविद्या- दीनां साधारणपदे वार्गे तत्तस्वरूपसिद्धिहेतुविशेषप्रतिपा- । ।

·मातृकाचं ऋविवेके एतनुरी यपदमङ्गचतुष्टयाव्यं बाह्यन्तरालपदयोः श्रितरूपसाम्यम् ॥ ३ ॥ एत्पदं पदमखण्डितमेव शुद्ध विद्यादिकस्य खलु तत्वचतुष्टयस्य । दक वर्णाश्रयणेन विषयविभागं व्युत्पाधास्य शवगरूपस्य पदस्य बाटे स्पर्शसङ्कोचत्यागरूपस्यान्तरन्तःस्थ सङ्कोचत्याग- रूपस्य उभयत्र रूपसाभ्यम् प्रागुपदिष्टमेव स्फुटमययायो. द्वाटयति-एतदित्यादि । अङ्गचतुष्टयाव्यम् महाभूतचतुष्ट यगर्भिण्या महापृथिव्या प्रकृत्याश्च चित्पदे हकारे निम. जनादुभयत्राङ्गचतुष्टयाट्यम् । एतत्तुरीयपदम् ।अभेदजाग्रत्स्वप्न- रूपं तुर्यपदम्। बाह्यान्तरालपदयो। स्पर्शान्तास्थपत्तिपावजाग्र. स्वप्नपदयोः । श्रितरूपताम्यम् । चवर्गस्य यकारस्यापि सङ्कोच- त्यागे शकार एव टवर्गस्य रेफस्य सङ्कोचसागे षकार एव । एवमवशिष्टमुन्नेयम् ॥ ३॥ शवर्णशुद्धविधादीनां प्रत्येकवर एव साधारणं पदमित्यु. क्तम् । तदेवाह एतदित्यादि । एतच्चवर्गरूपं पदम् , अखण्डितमेव अविभ- तमेव । शुद्धविधादिकस्य तवचतुष्टयस्य पदम्। प्रमाणप्रमेयाङ्गस्य प्रमातुरेकवर्णमात्रेण दुष्प्रतिपादत्वात् । एवमपि शुद्धविद्यादी नामेकैकवर्णव्यवहारोपचारे प्राक्प्रतिपादितोपपत्तिमासूत्रयति-वे. द्यादिति । वेद्याधुदश्चितचितिस्फुरणं चैत्यव्याप्त्यवसाने पदा सहुन्मेषभारम्भः तदायं प्रारम्भो वेद्यादिक एवं भवतीत्यनुभवा प्रमाणम् । तथा हि-पाशवावसाने साधको सानुग्रहसमुनिमषि- ·पश्चमः खण्डः। वेद्यागुदश्चितचितिस्फुरणक्रमेण तत्तद्दशावतरणं विबुधैर्विभाव्यम् ॥ ४ ॥ सा(सदाशिवः स खलु विन्दुमयस्तवर्ग- स्तत्रेश्वराङ्गमयमान्तरधामयोग्यः । तविवेकदृष्टिर्चेद्यमेव स्वात्मेन्द्रियप्रकाशे निमज्जयति । प्रमेयस्यैवं प्रमाणानिमज्जनाभ्यासादारूढशुद्धविद्यास्वभावस्तदनन्तरं स्वा. स्पीकृतप्रमेयं प्रमाणे प्रमातृपदे निमज्जयितुमुझुञ्जानः शरीररूपे वावत्ममातृभागे स्वामीकृतकार्यप्रमेयं कर्मेन्द्रियवर्गरूपं प्रमाण निमज्जयति । अतो विश्वशरीरः सन् विश्वचेष्टकतयाविर्भूतस- वकर्तृत्वशक्तिरारुदेश्वरताकक्ष्यस्ततः परं स्वात्मीकृतज्ञेयप्रमेयं ज्ञानेन्द्रियप्रमाणमात्मरूपे प्रमातरि निमज्जयति। अतो विश्वात्मकः सन्नाविभूतसर्वज्ञत्वशाक्तिरारूढसदाशिवक्ष्यो ज्ञानस्य प्राग्भावे- न क्रिया क्रियामाग्भावेन ज्ञानं चातुसंन्दधानस्ततः परं ज्ञानक्रि- थासाधरस्थभूमिमपरिच्छिन्नविश्रान्तिमयीमिच्छामिकां शक्तिक्रि यामारोहतीति प्रक्रियया वेधाधुदश्चिचितिस्फुरणक्रमेण तत्तदं. शवर्णउक्तमदिया। शुद्धचियादितत्तद्दशावतारणम् । विबुधैर्विद्भि- विभाक्यम् । उक्तमर्यादया वेद्यादिकं चित्प्रवहणे यं यं भाग मधिकृस शुद्धविद्यादीनां स्वरूपलामः तत्वावरूपतासदावरण स्य तत्तत्पमापदस्वापचारिकमितिभावः ॥ ४ ॥ इदानीं बाये ज्ञानेन्द्रियमतिपादकतवर्गसङ्कोचल्यागलपस्य सकारस्य सदाशिवकलाया: सतोऽपि बहि स्वस्य भाधान्यानौ- चित्यादीश्वराबत्वम्, अन्त पदे रेफाक्षरत्यागरूपस्य पकारस्यश्वर- कळाया सदाशियास्वमिति व्युरणादयतिना ·११० मातृकाचक्रविवेके ज्ञानक्रिये न सुशिवस्य सदाशिवेशा. बन्लार्वाहिश्च नियत्तानिपदो क्रमेण ॥ ५॥ इच्छापपञ्चकवषिन्दुमयी हशक्ति- निक्रियासमपदं खलु सोभयात्मा । सदाशिव इत्यादि । बिन्दुमयस्त्यक्तसङ्कोच इत्यर्थः । तवर्गः। स खलु सकारः खलु । असौ सकारः सदाशिवस्वभावः। अन्तर- धामयोग्यः । खमलक्षणज्ञानकक्ष्यासमुचितोऽयं सकाररूप: सदाशिवस्वभावः । तत्र बाह्यपदे । क्रियाप्रधाने । ईश्वराङ्गम् । ईश्वरस्थानमेव । क्रियापदेज्ञानांशस्य न्यग्भावः । अत्रापेपत्तिमाह- सदाशिवेशौ शिवस्य ज्ञानक्रिय । ननु शिवस्य ज्ञानशक्तिलीलासरूपसदाशिवः क्रियाशक्ति- विलासरूप ईश्वरअस्तु प्रकृते का नामोपपत्तिरित्यत्राह-एतौ सदाशिवशौ । क्रमेणान्तबहिश्च नियताङ्गिपदौ सदाशिवस्यान्तः कक्ष्यानियतमतिपदं तस्य ज्ञान स्वभावात् । ज्ञानस्य चान्त पदे प्राधान्यात् बहिस्कक्ष्या त्वापदम् , ईश्वरस्य बहिःकक्ष्याङ्गिपदं तस्य क्रियास्वभावाद । क्रियायाश्च बाह्यपदे प्राधान्यात् । तस्यान्ताक क्ष्या त्वङ्गपदम् । अतो रेफसङ्कोचत्यागरूपस्य षकारस्ये श्वरक लायास्तत्राङ्गत्वमेवेति विवेकः ॥ ५ ॥ सदाशिवकलाया अन्तःप्राधान्यमीश्वरकलाया बहि:माधा भ्यमित्युक्तम् । इदानीं शस्याः कलाया इच्छात्मिकाया साम्येन तदुभयमूलतया बहिरन्तरपि प्राधान्यमिति प्रतिपादयति . इच्छत्यादि। प पञ्चक व बिन्दुमयी। वर्णपञ्चकात्मनः पवर्गस्य धकारस्य च यो बिन्दुःखम् । गुणमधानोऽयं निर्देशः । सोचत्याग ·पश्चमः खण्डा ।' बिन्दौ समुन्मिपति सर्गपदे क्रमेण संसृष्टिरापरिसमातितयोर्विभाव्या ॥६॥ इत्यर्थः । तन्मयी तत्स्वरूपा। हशक्ति हकारप्रतिपाया शक्तिदशा। इच्छा इच्छास्वभावा । सा इच्छाशक्तिः । ज्ञानक्रिया समपदं ज्ञान. क्रिययोः साधारण्येन मूलपदम। इच्छां (विना) विज्ञानमपि न प्रवर्तते क्रियापि न प्रवर्तते इति ज्ञानक्रिययो: इच्छैवान्तरं कूटस्थ रूपम् । अत एवं सा उभयात्मा उभयस्य ज्ञानस्य क्रियायाश्च आत्मा मुलस्वरूपम् । अतस्तस्या ज्ञानपदेऽन्ता क्रियापदे बहिश्च प्राधान्य मेव नाङ्गत्वमिति भावः ।। इदानी विसर्गपदे विधादिक्रमेण बिन्दून्मेषे महत्ते सत्यसो बिन्दून्मेषः क्रमप्रवृत्तिशाली यावत्सर्वमपि पदं व्याप्नोति ताव- द्विसर्गगन्धस्थानुवृत्तत्वाद्विन्दुविसर्गयोः संसृष्टिरेव न चिन्दोरे- काधिपत्यपिति व्युत्पादयति -विन्दौ इयादि । सर्गपदे क्रमेण बिन्दौ समुन्मिपति सति । आपरिसमाप्ति सर्वत्रपदे बिन्दुव्याप्सिनिष्प- तिपर्यन्तम् । तयोबिन्दुविसर्गयोः । संसृष्टिः । त्रिपुटीरूपे पदे कचित बिन्दून्मेषा कचिद्विसर्गस्फुरत्तेति संसृष्टिः । विभाज्या ऊहनीया । अयमर्थः शुद्धविद्याप्रमातरि वेद्यानामिन्द्रियप्रकाशनिमज्जनेन धांश एव चिदुन्मेषः, इन्द्रियाणां प्रमातृपदे निमज्जनाभ्यास: पाटवाभावादिन्द्रियादिकेषत्तरोत्तरपदेषु भेदस्यामशमाद्विमर्गस्य स्फुरत्तेति बिन्दुविसर्गसंसृष्टि, ईश्वरदशायां शुद्धविधोतरपदस्वा. त्पमेयेषु चिदुन्मेषः सिद्ध एच । विशेषस्तु स्वात्मीकुत्तस्वविषयाणां परन्द्रियाणां देहात्मकममातृपदे निमज्जनम् स्वामीकृतस्वविष. mini बानेन्द्रियाणामात्मरूपे ममापदभागे निमज्जनं तत्माधा ।

·मातृकाचक्रषिके पूर्वत्र नैवाहि परो नियतः परत्र पूों भवोनियत एक शषादिवृन्दे । , । न्येन अपाटवमेवाप्रधानम् , अतस्तदायुत्तरपदे भेदस्फुरत्तेति विस गसंसृष्टिः सदाशिवदशायामीश्वरदयापर्यन्तचिदभेदोन्मेष: सिद्ध एव । विशेषस्तु स्वामीकृत बानां ज्ञानकरणानाम् , विश्वमयस्य च स्वात्मप्रमातृपदे निमज्जनम् , तस्या अपि दशाया निराकु. लचिद्विश्रमरूपेच्छाशक्तितस्वैकात्म्यं सावशेषामिति तदंशे भेदग- ৰাষ্ট্ৰাণী: কিমাযার শিঙ্গগজাহিন্নিাথ पेवभेदसाम्राज्यामिति तात्पर्यम् । तं चिन्दन्मेषपदे विसर्गानुछा- तितारतम्याविवेकशुद्धविद्यादितचाना प्रस्फुटवानकारणमिति तस्य तस्कर्तव्यत्वेन चोदना ॥६॥ युद्धविद्यादिषु बदियीहदशायामन्तरम्तर्दशा नान्तर्भवन्ति(ति)/ अन्तरन्तर्दशायां तु बहिर्बहिर्दशान्तर्भवतीति व्युत्पादयति पूर्ववेत्यादि । शषादिवृन्दे शमादिप्रतिपाद्ये शुद्धविद्यादिव- न्दे। पूर्वत्र शुद्धविद्यादौ, पूर्वदशायाम् । परः परदशा । नैव हि नि- यतः । न नियता शुद्धविधायामीश्वरदमान नियता ईश्वरदशायां च सदाशिवदशा, सदाशवदशायां शाक्तिदशा च तथेत्यर्थः । परब तु ईश्वरादिदशायां तु । पूर्वः । शुदविधा । दिदशानियत एवं भवेत् । नियपेन भवेदेव । ईश्वरदशायां शुद्धविद्यादमाSतर्भूता- स्त्येव, सदाशिवदशायां चेश्वरदमा, शक्तिदायां च सदाशिव दशति योजना। इदानी वेद्योपक्रमेण संविदुदये क्रम विना बेवादिप्रतिपादक सर्वमपि शादिवन्दं संविन्माखानां निरापाट(निधि)पसरणेन ·पश्वमः खण्डः। एकत्र संविदुदयेऽप्यपरत्र भास. स्तस्या इतीदमधवा सम मेव बिन्दुः ॥ ७ ॥ जाग्रच्छिवस्य पशुजागरयुक्तदैश- मन्तदशारमिह कोणगतं बहुत्वम् । युगपदेव सङ्कोचति त्यजतीवि पक्षान्तरमुपक्षिपति-एकत्रेति । एकत्र वेधभागे। संविदुदये सति । अपरत्रापि प्रमाणादिपदे सर्वत्रा- पि। तस्याः संविदो भास इति । भासः प्रवहन्तीति (शेषः) । इदं शषा: दिवृन्दं शाषाधक्षरचतुष्टयम् , अथवा पक्षान्तरेण । सममेव युगपदेव । बिन्दुः बिन्दुशब्देन त्यक्तसङ्कोचत्वं लक्ष्यते । त्यक्तसङ्कोचो भवतीति शेषः । अयमर्थः । वेद्यपदोपक्रमेण बिन्दून्मेषे शुद्धविद्यादिदवानां काळविलम्बापेक्षः क्रमोन नियतः । कचित्प्रमातरि भाग्याधिके शक्तिपातस्य तीव्रतया शुद्धविद्यादिदशानां निर्विलम्बन क्षणा- दाविर्भावो युगपदेव सम्भवति, कचिक्षु क्रमापेक्षया शनैः सम्भ- बतीति पक्षद्वयमत्रानुसन्धेयम् ॥ ७ ॥ इदानी काराधक्षरचतुष्टयाधिष्ठातुरीश्वरस्य बहक्षरस. निवेशवति दशारयुग्मरूपे पशुजागरचक्रे कथं सन्निवेशाचित्य- मित्याशय तदुपपादयति । जाग्रदियादि । शिवस्य । जाग्रत जायदवस्था । पशुजागरयुक् पशुजागरावस्थया युक् योगिनी । यतः श्लिष्टमित्यर्थः । (तत्) त. स्मात्कारणादन्तर्दशारं दशेन्द्रिय सनिवेशपदं व्याप्य दशारम् । ऐशं ईश्वराधिष्ठातृकम् । इहेश्वराधिष्ठातके दशारचक्रपदे। भेदोदयोल्ल- सितं भेदविजृम्भणेन समुदश्चितम् । यत्कोणगसं बहुत्वं कोणबाहु- ल्यम्। एतदभेदकोव्याम् अभेदपक्षाविर्भावे । सङ्ग्रहम। अभेदपदोचित ·मातकाचा चक्रीववेके भेदोदयोल्लसित मेतदभेदकोट्यां प्राप्नोति सङ्ग्रहामिति प्रतिपद्रहस्थम् ॥ ८॥ या पार्थिवे चिदुदयः स हि शुडविद्या या प्राकृते स पुनरीश्वरता किलाण्डे । बाहुल्यत्यागं प्राप्नोतीति प्रतिपद्रहस्यं ज्ञानरहस्यम् । अयमर्थः विसर्गव्याप्तौ सकलभेदसमुज्जृम्भस्थले चतुर्विशत्यक्षरात्मके स्पर्शकदम्बके पश्चवर्गसंविभक्तं यत्पश्चाङ्गकं पदं चतुरस्त्रे दशार. युग्मस्य चतुर्यु कोणपञ्चकेषु व्यवस्थितम् । पशुजागरशिवजागरे तु भेदसङ्खये सति चतुरश्रपदं पादिवर्णचतुष्टयं हकारत्वेन परि- णमते । बहिर्दशारकोणपञ्चगतः कवर्गश्च हकारेऽन्तर्भवति । अव. शिष्टकोणपञ्चकगतश्चवर्गः शकारत्वेन परिणमति । अन्तर्दशारे कोणपञ्चकगतष्टवर्गः षकारत्वेन परिणामिति । अवशिष्ट- कोणपञ्चकगतस्तवर्गः सकारत्वेन परिणमति । मकारो हकाररूपेण परिणामिनि पवर्गे च सम्बन्धमुपलभते । प्रमातृकक्ष्यायां च वक्ष्यमाणत्रिकोणबिम्बे सम्बन्धमुपल भत इति । विसर्गपदे चिन्द्राविर्भावप्रक्रिया चतुरश्रदशा- रयुग्मरूपं चक्रवयं कोणचतुष्टयाकारेण परिणमति । विसर्गपदे बिन्दुपदे च वर्णानां कोणानां चैकरूप्येण भवितव्यमिति ये म न्यन्ते ते भेदाभेददशयोरप्याविशेष प्रतिपद्यन्त इत्यलम् ॥ ८॥ इदानी पक्षानतराश्रयणेन इन्द्रियदेहात्मनि मजितप्रपञ्चा- नां शुद्धविधेश्वरसदाशिवानां पृथ्वी(भू)प्रकृतिमायान्ताश्चिन्मयी, कृता विषया इत्युपकल्पयति- या पार्थिवेत्यादि । बहिरिन्द्रियविषयरूपे पार्थिवाण्डे यश्चिदुदया।

·पञ्चमः खण्डः। यो माथिके स तु सदाशिवतति शादे स्रूप्यधीरतिरहस्यतमं गुरूणाम् ॥ ९ ॥ चियाप्तिः। स हि स खलु । बिन्दूदयः शुद्धविद्या। शुद्धविद्यायामि- न्द्रियप्रकाशैरेकाकारीकृतममेयत्व लक्षणात् । पार्थिवाण्डे प्रमातृस्था- नीयः पवर्गः सम्बन्धवानेव त्रिपुथ्यां नित्यं तत्सम्बन्धनियमात् । अतस्त्यक्तसङ्कोचे पार्थिवाण्डे चतुर्वर्णरूपस्य सर्वस्यशवर्गस्प से म्भवः। एवं चास्मिन्पक्षे शुद्धविधाममातुर्थेदप्रशमोपक्रमपदत्वात्पशु- जाग्रच त्रिकोणबाहुल्ये सत्येव सन्निवेशोपपत्तिरिति च विसर्ग- स्पर्शाशवर्गाकारेण परिणमदवस्था शुद्धविद्या प्रमातरि भेदशि- रोदर्शनमुपलभन्त इति मुख्यया वृत्त्या त्वीश्वरस्यैव शिवजाग्र- पशुजाग्रच्चक्रसंश्लेषः शुद्धविद्या(या)स्त्वपरिणतविवेकानामङ्गी. काराय पाक्षिकस्तत्संश्लेष इसलम् । यः प्राकृतेऽण्डे चिदुदयः शव गांकारेण सङ्कोचत्यागः । स पुनरीश्वरता किल । अत्रोपपत्तेः प्र. तिभासमात्रगम्यत्वात् । किलति साम्मदायिकमैतिद्यम् । अत्र पवर्गस्य शुवर्गाकारेण सङ्कोचत्याग एवमभ्यूद्या-मकारस्योष्ठ्य. वर्णस्य सोवत्यागः कण्ट्यवर्णो हकार इति सुगमम् । पकार- स्य प्रकृतिवर्णस्य हकारे चित्पदेऽन्तर्भावः । फकारादिवर्णत्रयस्थ शकारादिवर्णत्रयत्वे युक्तिरुच्यते । फकारबकारभकारा जला- मिवायवः शकारषकारसकाराश्च तथा । अत: फकारादिसकोत्या. गरूपत्वं साकारादीनाम् , समानतत्वमतिपादकत्वात् शकारादी- नां जलादिप्रतिपादकत्वम् । प्रागुक्तभूतवैपरीयाभावविमर्श स्फुट फकारादीनां रूपमुच्यते । अस्पप्राणो वर्गप्रथमवर्णः अल्पकृतिश्चे- तरभूतापेक्षया पृथिवी अंतस्तत्प्रतिपादकः । महाप्राणो वर्गद्वित्ती- । .

·मातृकाचक्रविवेके बिन्दूदये विशति सर्ग इमं तथैव सोदये तमथ सोऽपि पदे तदन्तः । यवर्णः पृथिव्यपेक्षया महावृत्ति च जलम् , अतस्तत्प्रतिपादकः । नादवावगेतृतीयवर्णः महाप्राणान्नादोऽधिकात्तिः जलादधिकव. तिवृत्तिश्चामिः अत: स तत्प्रतिपादकः । नादवान्घोषबाँश्च वर्गच. तुर्थवर्णः केवलनाद[भवः नाद]वतो घोषवानधिकवृत्तिः अनेरधिक वृत्तिश्च वायुः अतस्तत्मतिपादकः । उक्तसकलधर्मसंसृष्टिरूपपवर्ग: पञ्चमम् । अतः पृथिव्यादिभ्यश्चतुभ्योऽधिकत्तिराकाशः । अतः पञ्चमवर्णः आकाशप्रतिपादक इति । अत: फकारादिप्रतिपाद्यतत्व प्रतिपादकतया सङ्कोच त्यागरूपत्वाच्च शाकारादयः फकारादि प. रिणतिरूपा इति लभ्यते । ईश्वरस्य विश्वमयप्रकृत्यभिमानल. क्षणत्वाश्यक्तसङ्कोचं प्रकृत्यण्डमीश्वरपदत्वमईतीत्यभिप्रायः । यो- मायिकेडण्डे चिदुदयः स तु सदाशिवता । मायिकाण्डस्य स्थान- स्यात्मप्रकाशपदत्वात्सदाशिवस्य विश्वात्मत्वलक्षणात्यक्तसङ्कोचो मायाण्डः सदाशिवपदमिति । शादेः शकारादिवर्णचतुष्टयस्य । रूप्यधीः पृथिव्यण्डे प्रकृत्यण्डे मायाण्डे च सिद्धस्य त्रैरूप्यस्य ऐकरूध्ये सत्येव स्थानकृतत्रैविध्यस्य यादिविवेकः । सादी. ताह शुद्धविद्यादिदशाविवेकप्रस्तावे गुरूणां रहस्यतममति रहस्थम् ॥ १ ॥ इदानीं शबर्गे कवर्गस्य देहप्रतिपादकळ कारस्य पाङ्का. (सकोच)त्यागरूपवर्णादर्शनात् तदर्शनोपपत्तिमाह । विन्दय इत्यादि । बिन्दूदये बिन्दुव्याप्ती । इमं बिन्दुम् । पूर्व मेतम्यापकसो विशति । बिन्दावेकीभवत्तीयर्थः । पूर्व विन्दुगर्भा- ·पञ्चमः खण्ड। ११७ कास्था डकारहृदिलश्च वकारगर्भ बाधे तु चित् प्रकृतिसर्गमुखे विभक्ता॥ १०॥ अन्तः पदं भवति तच्चतुरङ्गमैक्या- चिच्चैत्ययोः करुणसीन्यपि भावितैक्यम् । । देव बहिर्विश्वस्रष्टा विसर्गः पुनस्तमेव विशतीत्यर्थः । तथैव । सो दये विसर्गव्याप्तौ । तं विसर्गम् । अथानन्तरम् । सोऽपि बिन्दुरपि । विशतीत्यर्थः । तत्तस्मात्कारणादन्तःपदे बिन्दुव्याप्तिस्थले । कः । जळादिभूतचतुष्टयप्रतिपादकेनफादिवर्णचतुष्टयेनात्तगर्भः पृथि- वीप्रतिपादकः ककारो हकारहदि स्यात् । तत्रान्तर्गतोभवतीत्यः यः। स्वमस्याप्यान्तरपदत्वात् । तत्रापि विसर्गप्रमातुलंकारस्य गर्ने स्थितिमाह-लश्च वकारगर्भ इति । ल लकारो वकारगर्भ च चकारात् हकारगर्भे च अन्तःस्थसङ्कोच त्यागरूपे शवर्गे च हका. रगर्भ लकारान्तर्धानं भवतीत्यर्थः । विसर्गस्य बिन्दुसमावेशे तदेकरसत्वमेव । बिन्दोर्विसर्गसमावेशे विशेषमाह-बाह्यविति बाझे विसर्गव्याप्तिस्थले। तु । चिद्विन्दुः। प्रकृतिसर्गमुखे प्रकृति- रूपस्य विसर्गस्य मुखे । संमुखे तिष्ठन्नपि । विभक्ता । प्रकृती ना- न्तर्भवति । अपि तु विभक्तरूपेण दृश्यते । मकारो हि पकर- कपिण्याः प्रकृतेश्च तत्समीपस्थितिसूचितस्याबहिर्मोक्षणस्य कतैव, तया नाऽन्तर्षीयते न तत्रैकरस्यात् स्वरूपहानि लभते । पृ. थिवीरूपस्य विसर्गबिन्दुना बहिर्विसृष्टस्य न बिन्द्वकरसीकरण पवर्गरूपे बिन्दोर्दर्शनात् । अतो विसर्गव्याप्तौ न बिन्दुस्वरूपतो लोप इति भावः ॥१०॥ अथ विसर्गस्य बिन्दुनिळयनान्त:पदस्य चतुरङ्गत्वं विस ·मातृकाचक्रविधक पञ्चाङ्गकं भवति बाह्यपदं प्रकृत्यां चिहिगर्भकुहरादथ निर्गतायाम् ॥ ११ ॥ ज्ञानक्रियोन्मुखहकारमयापच्छा. विश्रान्तिरन्तरबहिन्मुखविश्रमात्मा । गबिन्दोरनिलय नेन बाह्यपदस्य पञ्चाङ्कत्वमिति प्रागुक्तमपि प्र. मेयं प्रस्फुटमतिपत्तये पुनरुद्भासयति- अन्तरित्यादि । तत्तस्मात्कारणात् बिन्दौ विसर्गनिलयन रूपादेतोः । अन्तः पदं चतुरङ्गं भवति । कुत इत्याह चिच्चैत्य. योक्यात चितश्चैवैकरसीकरणसामर्थ्य सम्भवात् । किम्विधमः न्तः पदम् । करणीम्न्यपि भावितैक्यं विसर्गप्रमातुः सर्वव्यापि पदस्योपलक्षणेन चिन्मज्जनेन बहिर्भासमाने करणत्रयपदेऽपि विभावितचिदैक्यम् । विसर्गपदस्य कवर्गहकारमज्जनेन उपलक्षणे. न करणत्रयस्थानीय चवर्गटवर्गतवर्गसङ्कोचत्यागरूपाणां शपसानां हकारे निमज्जनमेवेति विभाव्यमित्यर्थः । तेषां यदहिः स्फुरणे. न सि(शु)द्धविद्यादिस्वरूपविवेचनं तत् हकारनिमज्जने सत्येवेति वेदितव्यम् । ततश्चाभेदरूपं चित्पदमेकाङ्गमेव शषसानां हकार निमज्जनेनादर्शने शुद्धविद्यास्वरूपं न विज्ञायते इति तद्विज्ञानाय हकारान्तर्गतानामेव तेषां बहिरवभासनमिति वेदितव्यम् अथ विसर्गस्पन्दे चिह्निगर्भकुहरात्प्रकृत्यां विनिर्गतायाम् ।करण- त्रयेण सहेत्यध्याहार्थम् । वामपदं पञ्चाङ्गकं भवति । चैत्यस्य चित्पदं बिनास्वरूपासिद्धेस्तत्रालुप्तेन चित्पदेन सहेत्यर्थः ॥११॥ इदानी शक्तिरूपस्य हकारस्य स्वरूपं विधिच्यव्युत्पादय- भेतदुत्तरपदस्य लकारक्षकाररूपकूटाक्षरप्रतिपाद्यस्य शिवतश्वस्य ·पञ्चमः खण्डः। कूटाक्षरात्मतनुरेष वशिः सुषुप्ति विश्रान्तिरेव सविकल्पकलाल्पगन्धा ॥ १२ ॥ नास्त्यस्ति वेत्त्युदितसंशयजाग्रतीह सुप्तौ शिवे (भवति)(जाग्र) जगदभेदरूपम् । स्वरूपमवबोधयति- ज्ञानेत्यादि । ज्ञानक्रियोन्मुखहकारमयाद्वयेच्छाविश्रान्तिः सदाशिवश्चरात्मकयोनिक्रिययोर्विषये उन्मुखा। तदधिष्ठातृत्वा. दियर्थः। हकारमयाऽद्वयेच्छा हकारस्वरूपाभेदेच्छा। हकारमतिपा. द्यत्वे इकारस्वरूपत्वादभेदेच्छायामाचरितम् । सैवेच्छाविश्रान्ति- रूपत्वाद्विश्रान्तिः । अयमर्थः-येयमपरिच्छिन्नज्ञानक्रियात्मकस. दाशिचे स्वरूपज्ञानक्रियाकरणाधिष्ठात्री ज्ञानक्रिययोः कूटस्थ स्खलक्षणेन तदधिष्ठातृत्वेनेच्छाव्यपदेशविषया ज्ञानाक्रियाकूटस्थ- स्वस्यैवेच्छालक्षणत्वादिच्छास्वरूपिणी शक्तितवमित्यागमिकरू- द्धोष्यमाणा द्वैतस्पृष्टिरहिताकारप्रतिपाद्या महाविश्रान्तिः। सैवान्तः पदे अबहिर्मुखविश्रमात्मा प्रपश्चानभिमुखा विश्रान्तिरूपा । सवि- कल्पकलालपगन्धा । सुषुप्तिविश्रान्तिरेव स्वरूपानुभवमात्र विकल्प युक्ता । सुषुप्तिरेव । कूटाक्षरात्मतनुः ळकारक्षकारोभयैक्यरूपकूटाक्ष. रात्मकनिजस्वरूपः । तत्प्रतिपाद्य इत्यर्थः । एष अपरोक्षानुभव- गोचरः । शिवः शिवतश्वम् । भवतीति शेषः । जाग्रत्येव सम्भव- ती सोमादिसाधनताभाग्यवशात स्वत: प्रवृत्ता वा काचित्सुषु- मिविश्रान्तिरन्तामुखी चेच्छिवलाच्वं भवति, सैच बहिर्मुखीचेच्छ क्तितत्वं भवतीति विवेकः ॥ १२ ॥ अथान्तर्मुखजाग्रत्सु पुप्तिविश्रान्तिरूपस्य शिवस्य जडसुघुति- ·१२० मातृकाचक्रावक ज्ञानक्रियात्मकतया प्रतिरूपभिन्न. मेवं चतुर्विध मधिश्रित बीजमात्रम् ॥ १३ ॥ ज्ञानं व्यायमयं लसकाररूपं तादृक् च कर्म कषकारमयं विदुस्तत् । विश्रान्तिरूपाया: स्वरप्रतिपाधायाः शक्तरिव जगत्कारणत्वेन तश्वजगद्वीजस्थित्यौचित्यमिति तदवस्थानं कूटाक्षररूपेण विभाव्यमानं व्युत्पादयति- नास्तीत्यादि । नास्त्यस्तिवेत्युदितसंशयजाग्रति नास्त्य स्तिवेत्युद्भूतसंशयः जाग्रत्यत्र होह सुप्तौ अस्ति वा नास्ति वेति संशयगोचरेण निर्देशितायां सुषुप्तावियर्थः । शिव ताइक्सुषुप्ति स्वरूपे शिवे । अभेदरूपमपि अयेत्येवं भिन्नम् एवं सम्भूय चतुर्विधं जगत् अधिश्रितबीजमात्रं बीजमात्रेणाधिश्रितं भवतीति शेषः । अयमर्थः । स्वप्नरूपेऽन्तापदे भेदज्ञानरूपम् जाग्रदरूपे बहिःपदे भेदक्रियारूपम् , तथैव स्वमरूपेऽन्तःपदे अभेदज्ञानरूपम् , जाग्रद्रूपे बहिःपदे भेदक्रियारूपमिति सङ्ग्रहेण जगच्चतुर्विधम् । तदेव शि. बतचे कूटाक्षररूपेण बीजमात्रं तिष्ठतीति व्युत्पादितम् ॥ १३ ॥ इदानी लकारसकारककारषकाररूपवर्णचतुष्टये कादिस्प. शकूटाक्षरस्य चतुर्विधजगद्वीजसंसृष्टिरूपत्वं व्युत्पायति- ज्ञानमित्यादि । याद्वयमयं भेदाभेदात्मकं ज्ञानं लसकाररू पम् , भेदज्ञानम् । पदान्तस्तवर्गे प्रकृतिप्रतिपादको यो लकारस्तस्यैव तत्पदाधिष्ठातृत्वात्तत्पदस्य ज्ञानपदत्वात् ज्ञानममातृत्वं मनाया तिपादकस्य लकारस्य तव्याप्यत्वाभिमानदोषान्न ज्ञात्तोपंपत्तिा तन्मूलरूपस्य वकारस्य च तथा शेयस्थानीयस्य यकारस्य ·चतुर्थः खण्डः। १२१ श्लिष्टं पुरः स्फुरितसयकोटि ळ क्ष रूपं परस्परगतं च समं च कूटम् ॥ ४ ॥ Hendra Hamaal ज्ञातृत्वं नाशनायम् । शेयवर्गस्य गन्धादेः सर्वत्र पृथिव्याघनत्वात् प्रकृत्याकारपृथिवीरूपस्य लकारस्यान्तःपदे क्रियाममातृशङ्का न समुचिता । अतो लकारस्य ज्ञातृत्वं निश्चितम् । शवर्गपदे अभे- दज्ञानत्वं सदाशिवात्मनः सकारस्य निर्विवादम् । ताहग्द्वयाद्वयमयं कर्म । च । कषकाररूपं ककारषकाररूपमा भेदप्रक्रियापदे स्पर्शस्थळे. टवर्गस्य कवर्गव्याप्यत्वाभिमानदोषान्नकर्तृत्वम् । अपि तु कवर्गा- धिष्ठातुः ककारस्य अभेदक्रियापदे शवर्गे (ट)वर्गे ईश्वरात्मनष्टकार- स्य कर्तृत्वं स्फुटम् । तदेतच्चतुष्कमिदम् । श्लिष्टं भेदज्ञानेन लकारे- णाभेदज्ञानं सकारः । भेदक्रियया ककारेणाभदक्रिया षकारः । भेदाभेदयोरन्योन्यश्लिष्टतास्वभावात् । श्लेषे च पुरः स्फुरितसद्धः यकोटिममायाबलादिति भावः । श्लिष्टयोरक्षरद्विकयोः सद्वयको- दिपुर:स्फुरणे कीयूपमियत आह-ळ क्षरूपमिति । लकारस कारयोः श्लेषभेदरूपस्य लकारस्य पुरस्फुरणे ळ इति वर्णः स्यात् । ज्ञाने ज्ञानमेकरसीभवतीति । सकारस्य लकारे सामर- स्यात्सकारयोगसम्भावितोच्छूनभावो लकारोळ इति श्रूयते । ककारषकारयोः श्लेषे ककारस्य द्वैतरूपस्य पुरःस्फुरणे क्रियायां क्रिया न सामरस्यं लभत इति क्षकारः स्यात् । एतस्कूटं परस्प. रगतं क्रमात् परस्परेण व्याप्तम्। प्रथमं लकारण सकारो व्याप्यते । एतत्संस्थानं भेदसंसारबीजम् । अनन्तरं सकारेण लकारः । आ? एतत्सं(स्था)नमभेदसंसारबीजम्। क्रियापदे च प्रथम ककारेणषकारो व्याप्यते, अनन्तरं षकारेण ककारः। (एतत) संस्थान कृतं भेदाभेद- ·१२२ मातृकाचक्रविवेक ज्ञानात्मजागरसुषुप्त्यवधी मकार- कूटात्मको पशुशिवौ गुणकोणविन्द्वोः। awada बीजवं पूर्ववत् । समं च मध्यमपदे समव्याप्तिकत्वानिष्पन्दम् सद्, भिदाभेदोभयविमिश्रेण बीजम् । भेदसंसारबीजभूतेन संस्थानेन दृश्यमानस्य कूटस्यैवं संस्थानप्रक्रिया गुरुमुखाल्पारम्पगितप्रति भावनिरनुसन्धेया । शिवतत्वपुञ्जकस्य कूटस्यकाक्षरत्वमेव व्य. झ्यस्य शिवतत्वस्यैकत्वात् । सानादिमत्वव्यङ्ग्याया जातेः शिव स्थूलरूपकूटाक्षरव्यङ्ग्यस्य शिवतत्वस्य न विश्रान्तिस्वरूपताभन इति वेदितव्यम् ।। १४ ॥ इदानी मकारादिक्षकारान्तदशाक्षररूपस्य प्रमातृपदस्याष्टा. रत्रिकोणबिन्दुचक्रेषु सनिवेशं व्युत्पादयति- ज्ञानात्मेत्यादि । ज्ञानात्मजागरसुषुप्त्यवधीज्ञानात्मनोर्जागरस्य सुषुप्तेश्च अवधी । स्थानभूतौ । अवधिस्थाने तिष्ठन्तावित्यर्थः । ज्ञानजागरोऽन्तःस्थप्रतिपाद्यः स्वमः, तस्यावधौ यकारमान्ते स्व. नस्य प्रवृत्तिः प्रथमपदस्य जाग्रदाभिमुख्येन प्रवर्तमानत्वाद्वका- रमारभ्य यकारे परिसमाप्ति:, तदनन्तरपदस्वान्मकारस्प स्वमा- वधिस्थानत्वम् , ज्ञानसुषुप्तिः शकारवर्ग(ण)प्रतिपाद्यनिर्विभेदजाग्र स्वामरूपं पदद्वयं तस्यावधौ हकारोत्तरभागे क्षकार: निवृत्तिरूपा या ज्ञानसुषुप्तिः सुषुप्त्यभिमुख प्रवर्तमानत्वाञ्चकारमारभ्य ह. कारे परिसमाप्तिः तदनन्तरपदत्वात् क्षकारस्य ज्ञानसुप्त्यवाषि. स्थानत्वम् । एवं ज्ञानजागरज्ञानसुषुप्त्यवधीमकारकूटात्मको मकारकू. टाक्षरस्वरूपौ । पशुशियो । गुणकोणबिन्दोः त्रिकोणबिन्दुचक्रयोः ।

·पश्चम खण्ड १२३ श्लिष्टौषशादिचतुरनयुगान्वयोत्थ. नागाश्ररश्म्युदरगौ ननु सर्गविन्दू ॥ १५ ॥ EMAINARIANSamewome श्लिष्टौ । त्रिकोणगर्भे बिन्दुः, बिन्दुगर्भ त्रिकोण इति जीवशिवयो. रन्योन्यव्याप्तिस्वभावत्वाच्छ्लेषः । भेदस्वैगुण्यरूप इति त्रिगुणा. बच्छिन्नस्य भेदप्रमातुजीवस्य त्रिकोणरूपता अभेदस्त्वेकरूप इत्य- भेदप्रमातुः शिवस्य निर्गुणत्वोपलक्षणनिष्कोणबिन्दुस्वरूपता । ननु भेदप्रमातृत्वं प्रकृतेः पृथिव्या एवेति युज्यते तत्र भेद. पदे जीवस्य प्रमेयत्वमिति प्राक्प्रतिपादितम् । तत्कथमत्र भेदभ. मातृत्वं जीवस्योच्यते अभेदप्रतिसिंहासनारोहश्चाप्यत्रैवाच्यत इति चेत् उच्यते । प्रमातृत्वस्य अनुसन्धातृत्वलक्षणत्वाचित्पाद एव मुख्यवृत्त्योपपत्तिः, चैत्यपदेनुव्याप्तिमधिकृत्य गौणवृत्योप. चार इति चैत्यप्रमातृत्वं जीवस्यैव, फलसमये अभेदपदीये व्यवहारे चैत्यस्यैवेति विवेकः । अतस्त्रिकोणबिन्दोः । श्लिष्टौ जीवशिवौ । वशादिचतुरस्रयुगान्वयोत्थनागाश्ररश्म्युदरगौ वकारादयः शाका. रादयश्च वर्णा वशादयः वशादिभिर्यचतुरश्रयुगम् । वादिभिर्यान्तै- श्चतुभिर्वर्णरेकं चतुरश्रम् , शादिमिहन्तैिश्चतुर्भिर्वर्णैरन्थञ्चतुरश्रम् । तयोश्चतुरश्रयोरन्वयः श्लेषः तेनोत्थमुद्मूतं यन्नागाश्रमष्टकोणं त- देव रश्मयः रश्मिचक्रम् । क्षकारात्मनः शिवस्य शादिवर्णनिष्पन्न चतुरसं रश्मिचक्रम् , मकारात्मनो जीवस्य वादिवर्णनिष्पन्नं चतु- रनं रश्मिचक्रम् , सयोश्चक्रयोर्यथाक्रममन्तरगौ अधिष्ठातृत्वेन मध्य- स्थितौ। सर्गबिन्दु । ननु । विसर्गबिन्दुस्वरूपो ननु । त्रिकोणात्मनो जीवस्य विसर्गरूपता । विन्दुचक्रात्मनः शिवस्य बिन्दुरूपतेति विवेकः ॥ १५॥ तु , ·१२४ मातृकाचक्रविवेके ज्ञानक्रियात्मकसुषुप्तिवियोधमध्य- संस्थौ क्षमावुभयपक्षगविन्दु सगौं । CHEmaseounescom RawwIINER . इदानी क्षकारमकारात्मनोः शिवजीवयोनिक्रियासुषुप्यो मध्यपदे ज्ञानक्रियाजागरयोमध्यपदे च यथाक्रमं सन्निवेशौचित्यं व्युत्पादयति- ज्ञानक्रियेत्यादि । ज्ञानक्रियात्मकसुषुप्तिविबोधमध्यसंस्थौ । ज्ञा. नात्मिका सुषुप्तिरभेदजायत्स्वमरूपा शवर्गप्रतिपाद्या, क्रियात्मिका भेदसुषुप्तिः स्वरेषु बिन्दुभागमतिपाया। तयोः मुषुप्त्योर्मध्ये क्षका रात्मनः शिवस्य संस्थानं ज्ञानात्मको विबोधो जागरोऽन्त:स्थप्रति. पायो भेदस्वनः क्रियात्मको विबोध स्पर्शमतिपाद्यो जागरः तयोर्म- ध्यभागे मकात्मनः जीवस्य सन्निवेशः । ज्ञानविभेदोभेदमुषुप्तेर. प्युपलक्षणम् । अभेदजायत्स्वप्नरूपायाः पूर्वकोटेरभेदसुषुप्तेरुदर कोटिमध्ये यदा शिवस्य सन्निवेशस्तदाभेदसषुप्तिज्ञानविबोधा- त्मिकायाः पूर्वकोटेः क्रियाविबोधरूपाया उत्तरकोटिमध्ये जीवस्य सनिवेश इति वेदिव्यम् ॥ एवं निरूपितसन्निवेशस्थानौ क्षकारमकारात्मको शिवविौ । उभयपक्षगविन्दुचिसौ ज्ञानक्रियामुषुतिलक्षणोभयपक्षगस्तव्यापक स्तदुभयाधिष्ठाता | बैन्दवः क्षकारः । भेदसुषुप्तिसहितज्ञान- जागरकेवलक्रियाजागरलक्षणोभयपक्षव्यापकस्तदधिष्ठाता विसों मकारः । एवं सुषुप्तिरूपोभयपक्षबैन्दवमुषुप्तिसहितजागररूपोभयपक्ष व्यापकौ । अत एव तदङ्गिभूतौ । नित्तिरूपाया द्विविधायाः सुषुप्तेः प्रवृत्तिरूपस्य भेदसुषुप्तिसहितस्य द्विविधस्य जागरस्याधिष्ठातृत्वम् चकेन मध्यसनिवशेन निवृत्तिप्रवृत्तिरूपयोः अभेदपदयोरङ्गिभूती ·पञ्चमः खण्डः । सव्यापकौ तदुभयस्य तदङ्गिभूतौ जाग्रत्सुषुसिसमवायपदेऽनुषक्तौ ॥ १६ ॥ सङ्कोचपूर्तिपरसीमपदोभयार्था श्रीचक्रमध्यनिलया त्रिपुरेश्वरी सा। जाग्रत्स्वमसुषुप्ती समवायपदे जानत्सुषुप्त्योर्यः समवायो मिश्रण तत्पदे अन्तास्थोमवर्गयोः खलु जाग्रत्सुषुप्त्योः समस्तयो ने तु व्यस्तयोः समवायः । अन्तास्थपदे च जाग्रत्सुषुप्त्योः समवायई. पहपृष्टताविषयत्वात् , अम्मपदे च जाग्रत्सुषुप्त्योः समवायः त. सछ्लेषाद्वितताविषयत्वात् । अतो व्यापकवर्गा दशाक्षररुपस्व रस्पर्शदशयोन्यपिकाः । अत एव तस्य व्यापकवर्गसंज्ञा । तत्र म. ध्यपदे पक्षद्वयव्यापकयोः शिवजीवयोः मध्यपदोचितयोः सन्नि- वेशा सोपपत्तिक इति विवेकः ॥ १६ ॥ इदानी दशारयुग्मचतुर्दशारव्यापकस्य अष्टारात्मनो मध्य चक्रस्य अधिष्ठातृत्वेन जीवशिवात्मकमकारक्षकारसामरस्यमेव सर्वचक्राधिष्ठातृभूताया मध्य चक्रनिलयायात्रिपुरेश्वर्याः स्वरूप मिति व्युत्पादयति- सङ्कोचेत्यादि । सङ्कोचपूर्तिपरसीमपदोभयार्थी सङ्कोचस्य सङ्कोचभावस्य पूर्तेः पूर्णभावस्य इयत्परसीम परं परमावधि- स्थानम् , जाप्रदात्मकदशारयुग्मरूपं सुषुप्त्यात्मकं चतुर्दाररूपं च सदुभयोभया(था)। श्रीचक्रमध्यनिळया प्रमेयप्रमाणप्रमातृलक्ष- शापुरत्रयात्मनः श्रीचक्रस्य मध्यं स्वप्नात्मकमष्टाररूपं प्रमातृपुरम, तदेव निलयः सनिवेशस्थानं यस्याःसा । त्रिपुरेश्वरी । अनेन मकारक्ष कारयोरष्टाराधिष्ठातृत्वादुमयसामरस्यमेव त्रिपुरेश्वरी- ·मातृकाचक्रविवेके बेधा विसर्गपदमेकषिधं पदं च बिन्दोस्तुरीयमिति बाहुचतुष्टयाब्या ॥ १७ ॥ सौषप्तजाग्रदयहिः पदजागरेषु तोयक्षमानिलमयेष्व क लात्मशत्तया । DIDIHDHIPAapta स्वरूपमिति प्रतिबोधितः । अथ त्रिपुरेश्वर्याः सुषुप्तिस्वमजागरतुषलक्षणसकल चक्रार्थ स्वरूपिण्या दशाचतुष्टयमेवाङ्गचतुष्टयामिति तद्विभागमाह-त्रेधे. सादि । त्रिधा त्रिविधं विसर्गपदं भेदपदम् , भेदस्तु सुषुप्तिभेद, मभेद, जागररूपम् , बिन्दोरेकविधं पदं तुर्यरूपम् । अत्र च यद्यपि अभेदजाग्रत्स्वमसुषाप्तरूपणत्रौविध्यं सम्भवति । तथापि तस्य त्रै विध्यस्य भेदप्रतियोगित्वोपाधिवशात् स्फुरचा न तु पारमायें- नेति तुर्यस्याभेदपदस्यकविध्यमेवेति । बाहुचतुष्टयाढ्या इत्युक्तद शाचतुष्टयोपलक्षणेन बाहुचष्टयेन आब्यायाः सम्पन्नायाः त्रिपुरे. श्वर्याः साम्प्रदायिको योऽयं बाहुचतुष्टय सङ्केतः सोऽयं दशाच. तुष्टयाङ्गत्वापलक्षणं न तु पारमार्थिक इति सद्गुरुकटाक्षक्षायित सर्वसंशयस्य भाग्यवतो जीवनस्य एकवेद्यं महारहस्यमिति सा. म्प्रदायिकमवादः ॥ १७ ॥ तथैवमेव बाहुचतुष्टयसङ्केतमायुध चतुष्टय सङ्केतेन सह प्रस्फु. ट व्युत्पादयति--- सौषुप्तेत्यादि । सौषुप्तं सुषुप्तिः। जाग्रजागरः । अबहिः पद जागरस्वप्नः। सुषुप्तिजाप्रत्स्वप्नेषु । तोयक्षमाऽनिलमयेषु जलपृथ्वीव युरूपेषु । सुषुप्तिर्जडत्वात् जलरूपा, जाग्रत्-संकोचरूपत्वेन कठिन स्वात्पथिवीरूपम् , स्वामो वायुपर्यायमनोविलासत्वाद्वायुरूपः। क्रमे ·आत्तेचवर्गयमयस्वगुणेक्षुचाप- पुष्पेषुपाशनिगृहीतचिता त्रिबाहुः ॥ १८ ॥ तुर्येऽग्निधाग्नि हचिता समृणिप्रणुन- .. गैतामु दशासु । अक लात्मत्तया अकारककारलकाररूपया श. गया। चैत्यात्मिकया पृथ्वीरूपयेति भावः। पृथिव्या एचात्यन्त कठि- नस्वरूपायाः परमचैत्यत्वात् । किंविधया शस्या । आतेचवर्गयम. यस्वगुणेक्षुचापपुष्पेषुपाशनिगृहीतचिता सुषुप्तिजाग्रत्स्वनेषु क्र. मेण आत्तैः परिगृहीतः इकारचवर्गयकारमयैः स्वगुणैः स्वकी. यधर्मंः भूतपश्चकाधिष्ठातृभूतायाः पृथिव्याः शब्दादिपञ्चकं खलु धर्मरूपम् , नियमेन तदाश्रितत्वात् , एतैरेव शब्दादिभिः सु. त्यादिदशात्रये प्राप्तौल्वण्यतारतम्यमयैः । अत एव सुषुप्तावि- क्षुचापमिति सङ्केतितः। जलमयत्वेन मधुरत्वाच्च, जीवस्वरूपावर्ज- कत्वाच्च । जाग्रति प्रवृद्धभेदेः प्रस्फुटपश्चरूपैः वशीकरणमात्रव्या. पारवत्तया कुसुमबाणा इति सङ्केतितैः । स्वप्ने किश्चिदुच्छूनदशा. यो वायुरूपत्वाद्वात्यावभ्रामणव्यापारणभेदाभेदभ्रान्तिजननेन पाश इति सङ्केतितः। एवं इकारचवर्गयकारमयैः प्रतिपाद्याः श. दादय एवं इक्षुचापपुष्पबाणपाशवेन सङ्केतिताः, तैरेवंभूतः साधननिगृहीता बद्धा आता चित् जीवस्वरूपिणींचितिर्यया तया पृथिव्या शक्त्या । विबाहुः बाहुत्रयवती । एवं चैत्यात्मिकया शक्त्यैव मुप्त्यादिदशात्रयाधिष्ठात्री त्रिपुरेश्वर्या बाहुऋयम् । तदा श्रितंशब्दादिपञ्चकमेव सत्तशाब्यवस्थितस्वरूपविशेष सत् (इक्षुचापायायुधत्रयमिति महोपदेशः ॥ १८॥ THE एवं बन्धकं बाहुत्रयं तदायुधत्रयसहितं व्युत्पांच मोचक ·१२८ मातृकाचक्रविवेके चैत्यातिपाश्वभजडत्वरुजैकवाहुः । एवं चतुर्भुजविभाव्यचतुर्दशाङ्गा क्ष्मात्माङ्गिनी जयति मध्यपदेऽपितुर्या ॥ १९ ॥ चतुर्थ बाहुं तदायुधेन सह व्युपादयति । तुर्य इत्यादि। अग्निधाम्नि अग्रिस्वरूपे । चियाप्तिस्थानत्वा- दिति भावः । तुर्ये चतुर्दशायाम् पारिशेष्यातुर्यमिति । तमा(दा)का- शस्वरूपमिति वेदितव्यम् । हचिता । हकारप्रतिपाद्यया चिता। समृणीत्यादिसकाररूपेण सृणिना अङ्कुशेन प्रणुनः-चैत्यमेवा- तिपशुमहापशुः, अत एव महापशुत्वा दिभो गजः, तस्य जडत्वम्, चिश्यतिरेकेण स्फुरणं तदेव रुक् रोगः यया तयेति हचिद्विशेषण. मेतत् । (यथा)महापशुर्गजः खल्वङ्कुशेन बोध्यते चैत्यमपि तथा सकाररूपेण सदाशिवविमर्शेन वोध्यते । चिदेकरूपतां प्राप्यत, इति सकारस्याङ्कुशसङ्केतोपपत्तिः । अभेदविमर्शः सकारो इका- रात्मिकायाः संविभक्त्या अङ्गत्वाद्धर्म इति तदायुधत्वं तस्य, एवं सकाराङ्कुशभृता हसाकारशक्त्या । एकबाहुः एकबाहुमती । एवं चतु: भुजं विभाव्य । चतुर्दशाङ्गा। चतुर्भुजै विभाव्यानि चतस्रो दशा ए. वाङ्गानि यस्याः साक्ष्मात्माणिनीक्षिकारमकारसंसृष्टिरूपा अङ्गिनी क्षकारमकाराभ्यामेव दशाचतुष्टयमधिष्ठितमिति । तदुभयसंसृष्टिः रङ्गित्वं त्रिपुरेश्वर्याः प्रमाणस्वरूपतेति सम्यगुपपत्तिः । निर्विकल्प पदस्य तुरीयस्य माध्यमिकत्वेनाधिष्ठातृतया सकारो बीजभूतः । विकल्पपदस्य सुषुप्त्यादिदशात्रयात्मनो माध्यामिकत्वेन मकारो बजिभूतः । तदुभयसंसृष्टिरेव सर्वमूलत्वातुर्यातीतस्वभाव इति समुपदिशति-मध्यपदे तुर्येति । एतस्यैव पदस्य सर्वोत्कृष्टता जा ·पञ्चमः खण्डः सुप्तिप्रभृत्युदितचैत्यविजृम्भितस्य जाग्रस्पदप्रभृतिचिहिनिमजनं यत् । यतीति शब्देनोन्मीलिता ॥ १९ ॥ ननु पञ्चभूतानि पञ्चाम्नाया देवस्य पचमुखानीति दशा- भिरपिपञ्चभिर्भवितव्यम् । सुषुप्यादिभिः पञ्चभिर्दशाभिर रु. पलक्षितस्तत्सर्वमयादितदन्यो भवितुमर्हति । तत्कथं तुर्यातीवस्या- तित्वमुक्तमिवत्राह- सुप्तिप्रभृतीति । मुप्तिदशामारभ्य । उदितस्य चैत्यविजृम्भित- स्य । जाग्रस्पदमभृति जाग्रत्पदमारभ्य यचिद्विनिमजनं चिन्मयता. बमासः। तत्खलु तुर्य पदम् । सुषुप्तिस्वमजाग्रत्क्रमेणोन्मीलितस्य भेदावभासस्य जाग्रत्स्वामसुषुप्तिक्रमेण योऽयमभेदावभासः तत्खरखा भेदावमासस्थानं तुर्यदशा । तस्यां दशायां यश्चिन्मय सुषुप्तिभाग: जाग्रत्स्वप्नयोश्चिन्मयावभासनान्तरं सम्भाव्यमानचिन्मयीभूतसु. पुप्तिरूपो विश्रमः । असौ खल्वतीततुर्य तुर्यातीतस्वभावम् । शिव. वपुः शिवस्य शिरोरूपं वपुः । चिन्मयो जाग्रत्स्वमौ शिवस्य ज. धन्यं वपुः, चिन्मयीमुषुप्तिस्तस्य शिरःपदमिति बेदितव्यमिति भा. वः । एतदुक्तं भवति । येषां चतस्र एव दशा इति मतम् , चिन्मय सुषुप्तिरतीततुर्यपत्युत्तीर्णतुरीयमिति व्यपदेशाङ्गीकारेण तुर्य ए. वान्तर्भावः । तेषां तुर्यातीतं नाम नान्यापृथग्दशा, चिन्मयसुषु- स्तुर्यातीतत्वसम्भावनाविषयस्य तुर्य एवान्तर्भावात् । अतस्तु- र्यातीतस्वभावः सर्वदशासमवायरूपो न दशामात्रः किं तु सर्व- दशाधिष्ठाता । एतन्मतानुसारेण क्षकास्मकार समवायः सर्वद- साधिष्ठातृभूतस्य तुर्यातीतस्वभावत्वमङ्गिस्वाभिमायेणोक्तम् । - ·मातृकाचऋविवेके तुर्थ पदं च खलु तत्र सुषुप्तिभागो यश्चिन्मयः शिवधपुस्तदतीव तुर्यम् ॥ २० ॥ तुर्य द्विखण्ड मभवस्य जघन्य भागो मूर्धाऽतितुर्यमनयोरनुभूः क्षमध्यम् । दशामात्रपरत्वे नेति पूर्वसूत्राभिप्रायः । नन्वेवं चाङ्गिपरत्वेनाभिमतस्य तुर्यातीतस्वभावस्य सर्वद शाङ्गसमवाय एव युक्तः स त्वेकदेशनियतक्षकारमकारसंसृष्टिस. निवेशौचित्यमिति न मन्तव्यम् । यथा शरीरेण सर्वशरीरसम. बायतोऽपि शरीरैकदेशे हृदयकमले सन्निवेशाङ्गीकारस्तथा सर्व दशासमवायवत एव तुर्यातीते (त) स्वभावस्य क्षकारमकारसंसृष्टिक- पमध्य चक्रसन्निवेशो युज्यत एवेति निरवद्यम् । येषां पुनर्मते तु. र्यातीतं चिन्मयसुषुप्तिपरम् पञ्चमी दशैव तेषां मते क्षकारमकार- संसृष्टिरूपं पदं सर्वदशासमवेतं महातत्वमेव त्रिपुरेश्वरीमाणपर्या- यमिति व्यत्यययोगः ॥२०॥ अतीततुर्य शिववपुरिति पूर्वसूत्रे सामान्योक्तं विशेषेण व्यु. स्पादयति- तुर्यमित्यादि । द्विखण्डं खण्डद्वयोपलक्षितम् । अभेदजाग्रत्स्वप्नरूप मिति भावः। तुर्यम् । अभवस्य शिवस्य । जघन्यभागः । अतितुर्यम्। अभेदसुषुप्तिरूपं तुर्य तुर्यदशाभागः । मूर्धा शिरः । अभवस्येति स- म्बध्यते । शिवस्य निर्विकल्पप्रधानत्वाद्विकल्पाप्राधान्याच्चेति भा. वः । अनयोरप्रधानप्रधानाङ्गयोः । क्षमध्य क्षकाररूपं मध्यम् । अ. नुभूः प्राणस्थानम् । जघन्यशिरोरूपयोरङ्गयोर्मध्यस्थाने कण्ठे खलु प्राणस्थितिरिति भावः । उभयाधिष्ठातुरुभयमध्यस्थितिरुपपन्ने ·पश्चम खण्ड। जाग्रच्छिरास्वपनसुप्तिजघन्यभागो मप्राणकः पशुरसौ विपतिबोधः ॥ ११ ॥ मात्मा पशुः प्रकृतिरेव तथा निगीणों हात्मापि चित्प्रकृतिरेव निवृत्तिरूपा। । ति तात्पर्यम् । शिवप्रसङ्गेन जीवस्याप्यङ्गविवेकमाह-जाग्रच्छिरो यस्य जाग्रच्छिराः। स्वपनसुप्तिजघन्यभागः स्वपनं स्वमः । स्वप- नपुंसुप्तिधन्यभागो यस्य असौ । विपरीतबोधः शिवाविपरीत. ज्ञानः । पशुः । विकल्पप्राधान्याविकल्पाप्राधान्याच्च पयो: शिवाद्वैपरीत्यम् । एवंविधः । पशुः मप्राणकः । उभयाङ्गमध्यवर्ती यो मकार: स एव पशो:माणस्थानमिति पूर्ववद्विवेकः ॥ २१ ॥ भेदसंसारप्रवर्तिन्या प्रकृत्या यथा मकाररूपः पशुधः, अभेदसंसारमवर्तिन्या प्रकृया तथा क्षकाररूपस्यापि शिवस्य ब. न्ध: सम्भाव्यते । तत्कथं नियतबन्धं मकारक्षकारसामरस्यमुपा- स्यत्वेनाङ्गीकृतमित्यत्राह- मात्मेति । मात्मा मकारस्वरूपः । पशु वः प्रकृतिरेव । त वहेतुमाह । तया निगीण इति । प्रकृत्या ग्रस्तत्वात् । प्रकृत्युत्तीर्ण स्तदुतीर्ण इति भावः । हात्मापि चित् । हकाररुपिणी चित् । निव- तिरूपा प्रकृतिरेव । तदनुषङ्गनयत्यादित्यभिप्राय: । क्षकारन्तु इत्थं द्विधा प्रकृतिविश्रमभूः । इत्थमुक्तमर्यादया।द्विधा । द्विरूपिण्या: प्रत्तिनिवृत्तिरूपिण्याः। प्रकृतर्विश्रमस्थानभू-विश्रमस्थानम् । शुद्धान्तर्मुखत्वेन संसारद्वयकलास्पृष्टत्वात् प्रकृत्यनास्ता किन्तु प्रकृतेः स्वयमावरकमित्याभिप्रायः । अत एव । क्षकारः । पर शाम्भुः । प्रकृत्याः परत एव । न तु तदन्तः पतितः। अतो नि।

·मातकाचक्रविवेके इत्थं विधा प्रकृतिविश्रमभूः क्षकारे शम्भुः परः परत एव भवेत्प्रकृत्याः ॥ २२ ॥ या शिवः क्ष इह म प्रतियोगिभावात सौछुतमेव परशम्भुपदं चिदात्मा। स्ययुक्त क्षकारः । अस्यैव यहीरूपं हकारः यच्चात्यन्तबहीरूप मकारः तयोरेच प्रकृतिपारतव्येण प्रकृतित्वं न तु क्षकारस्य अत. स्तस्योपास्यत्वं युज्यत एवेति तात्पर्यम् ॥ २२ ॥ क्षकारस्य मकारमतियोगितया विकल्पगन्धो दुनिवारः अशुद्धनिर्विकल्पं चित्सुषुप्तिपदमेव परम तत्वम् । तदेवोपास्यमिति ये मन्यन्ते सदाक्षेपायाह-- यद्वेति । मप्रतियोगिभावात मकारस्य जीवप्रतिपादकस्य प्रतियो गिभावात् अन्योन्यव्याप्यव्यापकभावसंसर्गात् । क्षकारः । शिवः । मतु परमशिवः । विकल्पगन्धयत्यादिति भावः । चिदात्मा चि. स्मयं सौषुप्तपदं सुषुप्तिरेव । परशम्भुपदं परमशिवतत्त्वम् । यद्वा । य. द्वेति पक्षान्तरे। अस्मिन् पक्षे चित्सुषुप्तावपि विकल्पात्यन्तोच्छेदो दुष्प्रतिपादः । साधिते विकल्पात्यन्तोच्छेदे पर्यन्ततो जडत्वं प्रस- ज्येत । जडस्य च नोपास्यत्वम् । अतो विकल्पपदे वा गन्धपदे वा तस्वमुपास्यमिति क्षकारस्य चक्रमध्यस्थित्या विभाज्येन चक्रा. विष्ठातत्वेनोपास्यत्वं स्फुटीभूतमिति समाधत्ते-~यच्चक्रमध्यपद तेत्यादि । क्षकारस्य भाम्भोश्चक्रमध्यपदता साम्प्रदायिकी चक्रस्य मध्यप्रतिष्ठा, तत्पतिबोधिता तदधीशता चक्राधीशता च तदेतदस्य शम्भार्गणमान्धतया हेतुना सिद्धिरेते (सिध्यति) अर्यभावात अर्चनीयस्वात् । उपपाद्यत इति शेषः। मुणगन्धाधानेनाचनीयो ।

·यच्चक्रमध्यपदता तद्धीशता च शम्भो (स्तदस्य) सदेश्य गुणगन्धितयार्थ्यभावात्॥२३॥ चन्द्राग्निभुक्छशिभुगनिरथः समस्वं भानुः पदे पद इदं त्रितयं स्वरादी। न तु निर्गुण इति प्रतिपत्तिरेव क्षकारस्य शम्भोश्चक्रमध्यस्थितिः साम्प्रदायिकीति समर्थयतीति विवेकः ॥ २३ ॥ अथ पुनः पुनरावर्तमानाभिर्दशाभिरेव तिथिभिः कालो व्यवस्थाप्यते । तिथयश्च शुक्लपक्षे पञ्चदश कृष्णपक्षे च तावत्यः सम्भूय त्रिंशत्संख्यकाः पुनः पुनरावर्तन्ते । योगिदृष्टौ दशाना. मेव तिथिरूपतायां तिथिसमानसङ्ख्यता दशानां साम्प्रदायिको. पदेशगम्येति तदेव प्रमेयमुपदिशति- चन्द्रोऽनिमुगित्यादि । मूत्रद्वयेन दशायां दशायां तथा तथा रूप: संसारः पञ्चभूतात्मनैव कलापेन सम्पद्यते । तान्यपि भू तानि दशास्वभावान्येव । तथा हि । जलतत्वात्मकश्चन्द्रः सुषु तिरूपः । वायुतत्त्वात्मकः सूर्यो जानबूपः । तेजस्तत्वात्मको व ह्रिस्वरूपः । पृथ्वीतत्वात्मिका प्रकृतिर्गुणत्रयपर्यायत्तेजनपबीज भृता । तुर्यम् आकाशतवात्मकः पुमान् सकलपपञ्चबीजरूपिण्या: प्रकृतेः विश्रान्तिस्थानम् तुर्यातीतम्। यद्यपि सुप्त्यादौ कलानां बा- हुल्यं विद्यते । तथापि ता: कलाः पञ्चस्वेवतत्वेष्वन्तभवन्ति । इति प्रतिदर्श पवाङ्गदशाः । सुषुप्तिसुषुप्तिर्जलम, सुषुप्तिजाग्रदायुः, सुषुप्तिस्वनो वह्निः, सुपुतितुर्य पृथिवी, सुषुप्तितुर्यातीतमाकाशः । इत्येवं जाप्रदादावष्य जादशापश्चकविभागोऽयमन्तव्यः । एवं प्रवृः तिरूपासु मुवमिजासत्स्वमेषु प्रतिदरं पञ्चाङ्गदशा गणनायां प्रव

·मातृकांचऋविवेक
खण्डत्रयात्मकमखण्डपदं च तद्वत्
तरिश्रमः प्रतिदशं समसख्यतैषाम् ॥ २४ ॥
PRAS
त्तिरूपसंसारः पञ्चदशाङ्गवान्भवति। तान्येवाङ्गानि शुक्लपक्ष(स्य)योः
पञ्चदशतिथय इति विवेकः । अथ निवृत्तिसंसारे प्रवृत्तिसंसारा-
जानां सर्वेषां निवृत्तिरूपतति तत्र कृष्णपक्ष(स्य)योस्तिथयः पञ्चदर्श
भवन्ति । प्रवृत्तिसंसारे वेधमयस्य चन्द्रस्याभिवृद्धिरिति तत्सं.
सार(क)स्य शुक्लपक्षता। निवृत्तिसंसारे वेद्यस्य चन्द्रस्थ क्षय इति
कृष्णपक्षता तस्येति विवेकः । सूत्रयोरक्षरार्थस्तु अग्निभुगग्निव्या-
पकश्चन्द्रः । शशिभुक चन्द्रव्यापकोऽग्निः। एवं चन्द्राग्न्योःखभावों
ऽग्निः । न तु सर्वासु दशास्वग्निना चन्द्रकवलनं चन्द्रेणाग्निकबलनं
विवक्षितम् , तथात्वे प्रवृत्तिसुषुप्यादौ अमिना चन्द्रकबलने शुक्लप.
क्षत्व(व्या)हानिरिति । अथ । समता । अनयोश्चन्द्राग्न्योः समता।
भानुः । स्वरादौ स्वरवर्गादौ पदे पद इदं त्रितयम् । संसारकलाप-
स्वेन नियताभ्युपेयमिति शेषः । तद्वचन्द्रादिवत् । खण्डत्रयात्मकं
चन्द्रामिभानुरूपखण्डत्रयात्मकम् । चन्द्राद्याकारेण विलसनम् ।
अखण्डपदं प्रवृत्तिपर्यायपृथिवीरूपम् । चन्द्रादयः
गुणत्रयमयाः प्रवृत्तिपर्यायपृथिवीविलासरूपा इति विवेकः ।
अखण्डपदं गुणत्रयसमष्टिरूपत्वात्मकृतेरखण्डपदत्वम् । एतच्च
पदं पदे चन्द्रादिपदवच संस्थानमिति एतद्वच्छन्दार्थः ।
तद्विश्रमश्च तस्य प्रकृतिरूपपदस्य विश्रमः विश्रान्तिस्थानम् ।
आकाशरूपम् । स्वात्मतत्त्वमित्यर्थः । एतदपि पदं प्रतिदर्श निय-
तामिति अङ्गदशापञ्चकनैयबदशानामुक्तम् । एषामानां दशासु
नियतानां तिथिभिः समसङ्ख्यता वेदितव्येति शेषः ॥ २४ ॥

·पञ्चमः खण्डः। १३५ भेदाविभेदसमतातनुभिः सुषुप्ति. स्वप्रप्रजागरपदैत्रिगुणीकृताभिः । पृथ्वादिखान्ततिथिभिननु शुक्लपक्षः कृष्णस्तुजागरपदादिकतन्निवृत्या ॥ २५ ॥ देहात्मिका प्रकृतिरेव परा विमाः सैव प्रवृत्तिविनिवृत्युभयादिभूता। । भेदेत्यादि । भेदाविभेदसमतातनुभिः । क्रमेण भेदाभेदतदुभ- यसाम्यस्वरूपैः सुषुप्तिस्वमजागरपदैः । त्रिगुणीकृताभिः । पृथि: व्यादिखान्ततिथिभिः पृथिव्याधाकाशान्ताङ्गदशारूपाभिः । पञ्च. भिस्तिथिभिः । त्रिगणनायां पञ्चदशभिः । शुक्लपक्षो ननु । भवतीति । शेषः । जागरपदादिकतनिवश्या । अथ तुर्थदशायां जाग्रदादिप्रथममन्त्यात्तुनिवृत्तिरासां तिथीनां निवृत्त्या निवृत्तिरू- पाङ्गीकारेण । कृष्णः पक्षः । तु शब्दो भेदे । एवं सिद्धसाम्मदा: यिककालविवेकयोगे दृप्तदृष्टेः पुरुषस्य कालपञ्चकत्व सिध्यतीति एतत्पमेयोपदेशः ॥ २५ ॥ इदानीं महाप्रकृतिरूपपरात्मिकाया विमर्थाशक्तेर्दशाविशे; परूपाणामङ्गानां नवसङ्घयाकत्वेन तस्याः प्रतिबिम्बरूपं श्रीच. क्रमपि नवचक्रसमयरूपमिति व्युत्पादयन्नाह-- देहात्मिकेत्यादि । देहात्मिका देहरूपिणी अनेन त्रिपुरेश्वर्याः शरीरत्रयमेव मुख्य रूपमिति व्युत्पादितम् । प्रकृतिरेव परावामू- पिणी स्वरसग्रहणलक्षणा। एवम् प्रकृतिरिति परावागिति । व्यव- धिष्ठाविमर्शः शक्तिः शिवप्रवृत्तिनिवृत्युभयादिभूताः प्रवृत्तिसंसा, रस्य नित्तिसंसारस्य मिश्रसंसारस्य च कारणभूत: सर्वोऽपि ·मातृकाचक्रषिषेक वागर्थमिश्रवपुरिन्दनलार्थमन्त्र य्येकैक युक्त्रिपुटिका नवमूर्तिरेका ॥ २६ ॥ चैतन्यता च जडता च विमर्शचित्यो स्तुल्या यदिन्दनलयोरुभयं तदिच्छा। संसारः प्रकृतिमूलः प्रकृतिरेव विलासरूपत्वादित्यर्थः । थमिश्रवपुः न तु केवलं परावाग्रूपत्वाच्छब्दरूपा अपि त्वर्थरूपा चं मिश्ररूपा च सर्वव्यापिवस्तुनः शब्दमूलत्वाच्छन्देऽन्तर्भावात् एवं रूपता त्रिपुरेश्वरी । इन्दनलार्यमादित्रय्येकैकयुक्त्रिटिका त्रिटिकाप्रमेयप्रमाणमातृसमुदायलक्षणा इन्दनलार्यम्णां त्रय्या एकैकयुक् एकैकं प्रत्येकं युज्यते इत्येकैकयुक् । एवं प्रसेकं प्र. त्तिरूपेण चन्द्रेण निवृत्तिरूपेणानलेन उभयसाम्यरूपेणार्यम्णा सूर्येण युक्ता या त्रिपुटी प्रमेयादिपुरत्रयी तत्स्वरूपा सती तत्वत एकरूपापि विश्रान्तिदशायामद्वितीयापि नवमूर्तिः नवसङ्ख्या- कस्वरूपभेदा। अयमर्थः । जडत्वात्प्रमेयरूपं चतुर्दशारात्मक सुषुप्तिपुरं विसर्गप्राधान्यादुभयप्राधान्याच त्रिधा भिद्यते । प्रमा. णरूपं दशारद्वयात्मकं जाग्रत्पुरमपि तथा, प्रमातृरूपम् अष्टारात्मक स्वप्नपुरमपि तथेति नवचक्रविवेकः । एतचक्रं तत्तदशारूपेण नवधाविलासं स्यात्सा त्रिपुरेश्वर्या बिम्बं भवतीति हृद्गता- भिप्रायः ॥ २६ ॥ एवं शिवस्य सगुणस्वरूपं प्रकृतिमेवोत्कृष्य उपास्पस्वस. म्भावनया नवचक्रेश्वरी पुत्पाद्य तस्याश्चेत्यत्वे प्रसिद्ध सम्भा- क्तिमुपास्यत्वव्याहृतियाङ्काकरण्डत्वं (कारणत्व) प्रबादमपबदबाह- चैतन्यतेत्यादि । भीतिरजडेति सम्प्रत्ययः विपर्शस्य चि.

·पञ्चमः स्वण्ड। स्यात्कर्म चावगलितं तु मिथो जडत्वात् ज्ञानं तयोः समपदं च तथा द्विरूपम् ॥ २७॥ साम्यं प्रतिपादयन् जडत्वमपवदति । विमचित्यो विमर्श प्रकाशयोः चैतन्यता च जडता च तुल्या । उभयोरपि प्रत्येक चैतन्यत्वं जडत्वं च भवतीति चमत्कारः। अयं चमत्कारोऽन्यो. न्यव्यातिनिबन्धनः । व्यापकमेव चैतन्यं व्याप्यमेव जडमिति द्वयोरपि व्यापकत्वे व्याप्यत्वे च सति चिदचिद्भावचमत्कारी निर्विशेषेण कर्तव्य इति भावः । उभारतौ प्रकाशविमर्शी इच्छा- ज्ञानक्रियावन्ताविति विमर्शस्याजडत्वप्रतिपादने हेतुमाह-यद्य. स्मात्कारणात् इन्द्रनल योरुभयं द्वयम् । तदिच्छा। तयोःप्रकाशविम- शयोरिच्छा। प्रकाशमयकदाचियापकत्वे अनल इच्छा भवति । कदाचिश्याप्यत्वे इन्दु।। विमर्शस्यापि तथा। विमर्शस्येन्दुरेवेच्छेति नाशङ्कनीयम् । तस्य विमर्शस्य व्यापकदशायां तदिच्छाया इन्दोरमिवैभवप्राप्तिरग्नित्वमेव प्रकाशेच्छाया, अग्नेरपि तव्याप्येद तायामिन्दुजाव्यप्राप्तेरिन्दुत्वमेव । एवं प्रकाशविमर्शयोर्व्यवहारपदे स्वरूपस्याऽनलेन्दुस्याऽन्यो. न्यमेषितव्येच्छारूपेण प्रत्यक्यं (प्रत्येक) जडाजडत्वमुक्त्वा मिथ: कई कार्यरूपं जडाऽजडत्वमाह-स्थादित्यादि। मिथः अवगि- लितं व्याप्तं को खलु कर्म व्याप्यते । अतः परस्परमवागलितं ग्रसितं कर्म च भवति भूतात्कर्ता च भवतीत्यर्थः । तयोः सम- पदम् । अन्योन्यविषयत्वात्तुल्यरूपं ज्ञानं च । तथा पूर्ववद्विरूपम् । अन्योन्यं ज्ञाता च भवति ज्ञानं च भवतीत्यर्थः । एवामिन्द्वनळयो- विमर्शप्रकाशयोरेषितव्येच्छाभावे. कार्यकतृत्वभावे ज्ञानज्ञेय भावे १८ ·१३८ मातृकाचक्रविवेक पक्षयेऽपि परिवृत्तिवशात्रयाणा- मिच्छादिकत्रितयताप्रतिधाम धान्नाम् । । मिथो निर्विशेषे सति प्रकाशतत्वं जडमितिदुराग्रहे विवेकहीनता. मापादयतीत्यर्थः ॥ २७॥ अथ खण्डत्रयात्मनो मातृकामहामन्त्रस्य प्रतिवन्धमुभयप। क्षार्थे न सदावर्तनं भवेत् । खण्डानामन्योन्यमादिमध्यान्तत्व. निर्विशेषेऽन्योन्पकार्यकारणभावचमत्कारश्वक्राकारता च भव. तीति रहस्यमेतद्व्युत्पादयति- पक्षद्वय इत्यादि । त्रयाणाम् धान्नाम् । पदानाम् । मन्त्रखण्डानामि- स्यर्थः । पक्षद्वयेऽपि । दक्षिणतो वामतश्चेत्यर्थः। परिसिवशात आ. वर्तवशात् । प्रतिधाम प्रतिपदम् इच्छादिकत्रितयता इच्छात्वं ज्ञानवं क्रियात्वं च भवति । यस्यकस्यचि द्वा खण्डस्याऽऽदित्वाङ्गीकारे इच्छात्वं मध्यत्वाङ्गीकारे ज्ञानत्वमन्त्यत्त्वाङ्गीकारे क्रियात्वमिति विवेकः । अत्र खण्डत्रये । उक्तमर्यादया षमु वृत्तिषु । सर्वासु । बिन्दु. क्षयोः(बिन्दुः)स्वरवर्गस्तस्य बिन्दोः क्षकारस्य च । तथा मभवयोः। व्यापकवर्गसनिवेशवतो मकारस्य स्पर्शवर्गस्या। तयोर्भकारबकार- योयुगलस्य स्पर्शबर्गस्य तयोरेव(म्) पकारफकारयोर्युगलस्य । स्वरवर्गस्थितस्य विसर्गस्य चान्योन्य कार्यकारणभावो भवति । अयमर्थः । प्रतिखण्डहृदयप्रदेशात्माणपदादावर्तोदया संभाव्यः प्र. तिखण्डं च हृदयप्रदेशे बिन्दुविसौ वरचोदरे अन्तः इति वि. न्दुबिसौँ स्वरवर्गोदरे चतुरखचक्रसंनिविष्टाः प्रकृत्यहङ्कारबुद्धि मनामतिपादकाः पकारफकारबकारभकाराः । तत्र विसर्गस्था- नीयौ कारफकारी, पिन्दुस्थानीयौ बकारभकारी व्यापवर्गो.

·पञ्चमः खण्ड षट्स्वत्रवृत्तिषु च कारणकार्यतास्था. हिन्दुक्षयोमभषयोः पफवर्ग(ण)योश्च ॥ २८ ॥ दरे मकारक्षकारौ (विसर्गविन्दुस्थानीयौ) विसर्गः बिन्दुस्थाने । एवं सति (यदा) सर्वेषु विन्दुमुपक्रम्य प्रतिलोमावर्तेन व्यापक वर्गावगाहे सकारपर्यन्तमावर्तः, तदानीं बिन्दुः कारणं क्षकारः कार्यम् , क्षकारमारभ्य अनुलोमावर्तन बिन्दुपर्यवसाने सकारः कारणं विन्दुः कार्यम् । अथ स्वरोदरगतं विसर्गमारभ्य स्पर्शादर- गतपफवर्णरूपविसर्गान्तमनुलोमेनावर्ते विसर्गः कारणं पफरूप. विसर्गः कार्यम् , पफरूपविसर्गमुपक्रम्य स्वरविसर्गान्तप्रतिको मेनावर्ते पफविसर्गः कारणं स्वरस्थविसर्गः कार्यम् । अथ स्पों दरगत बभवर्णरूपं विन्दुमुपक्रम्यानुलोमेन व्यापकवर्गोदरस्थ- मकारकपविन्दुपर्यन्तमावतें बभरूपविन्दुः कारणं मकारबिन्दुः कार्यम् । मकारबिन्दुमारभ्य प्रतिकोमेन बभरूपविन्दुर्पयन्तमावर्ते मकारबिन्दुः कारणं बभरूपबिन्दुः कार्यमिति तद्विवेकः । अत्र विन्दुक्षकारयोविन्दुत्वं शुद्धविसर्गपफवर्णयुगलस्य विसर्गत्वं शुद्ध बमवर्णयुग्ममकारयोः साङ्कर्येण बिन्दुत्वं विसर्गत्वं चेति साम्प्र. दायिकोपदेवाः । प्रमेयप्रमाणममाखण्डेषु यस्य कास्यचिद्रा मूळ- स्वाभ्युपगमसिद्धान्तः सिद्धरनुभवानुरोधेनापिकृतः । अनुभवश्चैवं. हि घटादिस्फुरणे चक्षुरादिप्रमाणस्फुरण चक्षुष्मरममावस्फुरणं चाविभाव्य क्रम मनुभूयते । तत्र कश्चित् घटस्फुरणं प्रधानतया मन्यते, कश्चिदिन्द्रियस्फुरणं प्रधानम् , (काचित्र) प्रभातृस्फुरण- मिति। तत्पुरुष प्रतिभाव्यवस्थापितेसिद्धान्तत्रय विप्रतिषविषय सति सिद्धसिद्धान्त प्रकाशाविमपिचकारभूतेषु पठादि- ·१४० मातकाचकविवेक चन्द्राग्निविश्रमणयोः स्वरयादिधानो: र्षिश्वस्य बीजदशयो प्रथमे पदे चित् । स्फुरणे(षु) सिद्धान्तत्रयसमष्टिरेव संतिष्ठतीति ॥ २८ ।। ननु पूर्वोक्तत्रिखण्डस्वरूपस्य चतुर्दशारविन्यासवतः मुधु. प्त्यात्मनः शाक्तस्य स्वरखण्डस्य प्राधान्येन यजद्भिः शाक्तः सिद्धन्तीकृतम् । चिन्त्रिमनचैत्यस्वरूपसाष्टारविन्यासवतः स्वमात्मनः शैवस्य व्यापकखण्डस्य प्राधान्येन यजनं शैवेः सिद्धान्तितम् । चतुरश्र(स्त्र)गर्मितदशारविन्यासवतो जाप्रदात्मनः स्पर्शखण्डस्य प. शुदशाशङ्कया प्राधान्येन यजन मविवेकिजनस्य उपेक्षाविषये वा स्यादिति तस्यैव खण्डस्य प्रधानयजनौचिसंसाम्प्रदायिकमिति सूत्रचतुष्टयेन व्युत्पादयति चन्द्रामीत्यादि । चन्द्राग्निविश्रमणयोः । स्वरयादिधानोः । स्वरवर्गव्यापकवर्गात्मनोः पदयोः चन्द्रस्य विसर्गस्य विश्रमणं विश्रान्तिस्थानत्वम् स्वरबर्गपदे अग्नेन्दिोः विश्रमण व्यापकवर्ग पदे स्वरवर्ग चिनिगरणेन चैत्यैकच्छत्रतो (ता)व्यापकवर्ग चैत्य निगरणेन चिदेकश्चि(च्छ)वतेति भावः । विश्वस्य बीजदयायो।चै. त्यविश्रमाचद्विश्रमयो । प्रत्येकं विश्वबीजत्वं विश्वस्य विमर्शमय. वेन प्रकाशमयत्वेन चानुभवात् । प्रथमे पदे स्वरपदे । चित् । चित्ये निमज्जति चितो दर्शनं नास्तीत्यर्थः । परत्र व्यापकवर्गपदे तु चैत्यं चिता निमज्जति । चैत्यस्य दर्शनं नास्तीत्यर्थः । उभयो हलसिते । चिचैत्ययोल्लसिते। उल्लासरूपे । मानौ । तु । पाखण्डे तु एवं (एतत् ) चिचैत्य युगलम् । समस्तम् अन्योन्यनिगीणका रूपम् विपत्यरूप..मुभयमपि तवं संभ्यः दर्जनपदे भवति ।

·पञ्चमः खण्डः। चित्ये निमजति परत्र चितौ तु चैत्यः मेतत्समस्तमुभयोल्लसिते तु भानौ ॥ २९ ॥ इन्दौ च हव्यभुजिचोदरसीन्नि यत्स्या- चक्रवयं चिदचिदभ्यवमर्दरूपम् । wimmssonam शिवशत्यो रुभयोरपि दर्शनस्थानत्वादानुरूपं जाग्रच्चक्रमेव प्राधान्येन यजनीयमिति । विवेकः ॥ २९ ॥ चतुर्दशारचक्रे गर्भितचित्स्वरूपं यच्चैत्यम् , अष्टारगर्भितचैत्य - स्वरूपा या चित् एवमेतच्चद्वयाधिष्ठातृभूतं देवतायुगलंदशा रद्वयाधिष्ठातृभूते चतुरश्र(स)चक्रेसमिलितम् । अत एवास्य चक्रस्य चतुरश्र(स)भाव इति व्युत्पादयति- इन्दो चेत्यादि । इन्दौ । च। चतुर्दशारचक्रे । हव्यभुजि । च । अष्टारचक्रे । प्रतिचक्रम् । उदरसीन्नि । बिम्बस्थर- शिमचक्रमध्ये विम्बचक्रस्यौचित्यात् । यच चक्रद्वयं स्यात्मति. चक्र मन्दि)न्दरे चक्रद्वयं भवतीत्यर्थः । चतुर्दशारोदरे अष्टद- लषोडशदलरूपं चिच्चैत्यरूपं चक्रदयम् । अष्टारोदरे त्रि- कोणबिन्दुरूपं चैत्यचिदात्मकं चक्रद्वयम्। कीदृशं चक्रद्वयम् , चिदचिदभ्यवमर्दरूपम् । चिदचितोश्चिचैत्ययोरभ्यवमर्दः अन्यो- न्यक्रमणं तद्रूपं तदवस्थम् । चतुर्दशारे षोडशदलात्मना चैत्यचक्रेण अष्टदलात्मकचिचक्रक्रमणम्। अत एवाऽष्टदलस्य षोडशदलरश्मिरू- पेण तद्वहिरवस्थानम् । अष्टारे विन्दात्मना चिच्चक्रेण त्रिकोणास ना ? चैत्यचक्रक्रमणम् । अत एव त्रिकोणस्य बिन्दुरश्मिरूपेण बाहि रवस्थानम् । एवं व्यवस्थितमेतद्विम्बद्वयीयुमलम् । अष्टदलषोडशद- लात्मकं त्रिकोणविन्द्वात्मकं च युगळं संभूय चतूरूपम् । अशीति- ·मातृकाचक्रविवेक बिम्बश्यीयुगलमेतदशीतिभानो. बिम्बस्थले हि चतुरश्र(स्त्र)तया समस्तम् ॥३०॥ तस्माच्चतुष्पदमिदं चतुरस्रविम्बर चिचैत्यनिर्जरसरियमुनाप्रयागः । भानोः । सूर्यबिम्बस्थले दशारद्वयोदरे चतुरश्र(ख)तया चतुरश्र(ख) रूपेण । समस्तं संभूयस्थितम् । अष्टदलषोडशदलत्रिकोणबिन्दुरूपं चकचतुष्टयं चतुरश्चचतुष्कोणरूपेण स्थितम् । अतश्चतुरश्रं प्राधा- न्येन यष्टव्यामिति निष्कर्षः ॥ ३०॥ चतुरश्रचक्रस्य उक्तोपपच्या प्रथमतो यष्टव्यतां निगमयति- तस्मादित्यादि। तत्तस्मात्पूर्वसूत्रप्रतिपादितोपपचिरूपा स्कारणात् । चतुष्पदम् । अङ्गाङ्गिरूपेण स्थितस्य देवताचतुष्टयस्य समवायस्थलम्। इदं चतुरस्रबिम्बम् । चिच्चैत्यनिर्जरसरियमुनयो। भागीरथीयमुनयोः । चितः स्वच्छत्वात्तथावर्णभूतभागीरथीसा. म्यम्, चैत्यस्य संसाररूपतया कलङ्कितत्वान्नैल्येन यमुनासाम्यम् । मयागो नाम यमुनाभागीरथ्योः सङ्गमरूपः पुण्यतमस्तीर्थविशेषः। देवताचतुरश्र(त्र)विम्बमिति(मपि) तथा पुण्यतमः । तत्र निमज्जने सद्यो (देवता) भावश्चेति तथा निरूपितम् । (इति । प्रथमतः) प्रमेयतः । अयमर्चनीयं भवेत् । अथ चतुरश्र(ख)यजनानन्तरं तदङ्गभूतयोश्चिचैत्यचक्रयो। रष्टारचतुर्दशाररूपयोर्यजनमिति । तच्चतुरश्रचक्रम् पूर्वतः प्रमुख कृतमिति शेषः । पुरत्रयात्मके श्रीचक्र चतुरश्र(ख)मेक प्रथमतो यहव्यमित्येतदुपदेशायनमुखे देव्याः पदे(दम्) सर्वचजण्यापकस्थळे कुत्तम् । चतुरश्र(ब)स्य नैसर्गिकस्थिर ।

·अर्य भवत्प्रथमतोऽधतदाभूत- चिच्चैत्यचक्रपजनं वितिपूर्वतस्तत् ॥ ३१ ॥ अन्तःस्थमेव चतुरस्त्रमुषवुधेन्द्रो. रात्मक चिदचिदुद्भवमेतदङ्गम् । तिषु ( अष्टार )चतुदेशाररूपयोर्यजनमिति तचतुरश्रचक्र पूर्वतः चतुर्दशाराष्टारमध्यदेश एव प्रथमयष्टव्यताव्युत्पादनाय तयोश्चक्रयोापकत्वेनाभिमते बायस्थले सनिवेशः काल्पनिक इति भावः। चतुरश्र(स)चक्रं दशारद्वयस्याप्युपलक्षणम् । तस्य रश्मिचक्रमन्तरेण बिम्बचक्रावस्थानस्यानुपपन्नत्वात् ॥ ३१ ॥ चतुरश्रो(स्रो)पलक्षितस्य जामश्चक्रस्य बहिःसनिवेशः शिष्य व्युत्पादनायैव व्युत्पन्नापेक्षया त्वियं कल्पना(ना)नुसरणीया अपि तु मध्यस्थितस्यैव चतुरश्र(ख)स्य प्राधान्यहठ्या प्रथमयष्टव्यता सिद्धति चक्रस्यान्यथासनिवेशकल्पनामत्यवायं परिहरति अन्तःस्थमित्यादि । उपर्बुधेन्द्रोः । अष्टारचतुर्दशारोपलक्षि- तयोः । अर्कात्मकं चतुरश्रं(स्रम्) दशारद्वयोदरनियतसभिवेशमन्त: स्थमेव । एषकारेण नैयस्यमुक्तम् । न तु बहिर्देशे तस्य सन्निवेश शङ्कनीयइत्यर्थः। एतदङ्ग एतयोरुषर्बुधेन्द्रोर चतुरसिम्) भानुरूपं खलु भानुश्वाग्निचन्द्रयोरङ्गम् । तदुभयाधीनासिद्धिकत्वात् । एवं चतुरश्र(स्त्रोस्य अङ्गत्वे सत्यपि । जहाजडसारं चन्द्राग्नितत्वयोः सा- रभूतमेतच्चतुरश्रचक्ररूपमङ्गसारत्वात्मागेव पूज्यमिति व्धुपादना- येव । तश्चतुरब(स)चक्रम् । पूर्णपदे ( व्याप्तिस्थले। बावदेवो कृतम् । आदिसिदेन शिवेनेति शेषः । मध्यचक्रस्य चतुरोपलक्षितस्य । मूलारापेक्षया मध्यस्थितस्य बीजस्यैव यरूपास के माधान्य ॥ NAMASTHAN ·Amitawit मातृकाचकविवेक एवं च सत्यपि जडाजडसारमेतत् प्रागेव पूज्यामिति पूर्णपदे कृतं तत् ॥ ३२ ॥ इत्ति परमरहस्यं मातृकार्यस्वरूपं स्फुठतरमुपदिष्टं चक्रराजाभिनीतम् | पवगतं ते मध्यस्थितमपि चतुरश्र(सम्) बीजवत्प्राधान्य दृष्ट्या प्रथमतो यजन्ते । ये तत्राव्युत्पन्नाः तदपेक्षयेयं चतुरश्रस्य बहिः सन्निवेशरूपकल्पना चक्रस्थितस्यैवार्थस्य व्याख्यानरूपता । तदन- सवायविषय इति तात्पर्यम् । अष्टदलषोडशदलयोश्चतुर्दशारमध्य एव सन्निवेवाः। तयोश्चतुर(स)श्रस्योदरभागे यः सनिवेशश्चतुरश्र. (स्र)स्य दशारद्वयस्याप्युपलक्षकस्यसमनन्तरं चतुर्दशाराष्टारयोर्य- जनं कर्तव्यमिति चतुर्दशारोपलक्षकत्वेन षोडशदलमष्टारोपलक्षक त्वेनाष्टदलं च शिष्यव्युत्पादनायैव बहिः सनिवेशितमिति वेदि. तव्यम् । अयमर्थः । सुषुप्तिजाग्रत्स्वप्नात्मकं चक्रत्रयमपि प्रत्येक प्रधान्येन यष्टव्यम् । तत्र मुषुप्तिचक्रस्य चतुर्दशारस्य व्याप्ति. स्थले बहिर्देशे स्थित्या प्राधान्यमवगम्यते । साम्प्रदायिकेन विलोमेन स्वप्नचक्रव्यापारस्यापि प्राधान्यमवगम्यते । तदुभयम- ध्यपतितस्य जाग्रबक्रस्य बीजसनिवेशन्यायेन यैः प्रधान्यमव. गम्यते तदपेक्षया चतुरश्र(स्रोषोडशदलाष्टदलाना. जाग्रत्मुषुप्तिस्म प्रचक्रोपलक्षकाणा बहिः सभिवेशकल्पनानुसरणीया । ये तु पुन- रत्राव्युत्पनाः तदपेक्षया जाग्रच्चक्रस्प प्रधान्यं वहिश्चतुरस्रादिचक्र स्य त्रयसभिवेशनव्युत्पादितम् । तदीयाकल्पना (शिष्य)व्युत्पा- दनमात्रपरा सन्निवेशकल्पना विवेकेन व्युत्पत्तिमता च साधक- ·पञ्चमः खण्डः | १४५ लगति यदयमर्थः शक्तिविद्वेऽन्तरले न तु तुनरपरत्र प्रत्यवायो(अस्ति) न तन्मे ॥३३॥ इति मातृकाचक्रविवेके तुर्यविवेक मातृकाचक्रविवेकमूलं सम्पूर्णम् ॥ जनेन चतुर्दशारपर्यन्त एव श्रीचने सुषुप्त्यादिचक्रत्रयस्य प्रत्येक (प्राधान्यमव)गन्तव्यमिति ? शिवम् ॥ ३२ ॥ ३३ ॥(१) ॥ इति मातृकाचक्रव्याख्यानं सम्पूर्णम् ॥ (१) अत्रायश्लोकोमूलश्लोकानुपूर्वीसमानप्रायः आदर्श पुस्तके दी कायामाधिकमुपलभ्यते। इति परमरहस्यं मातृकार्थस्वरूपं स्फुटतरमुपदिष्टं चक्रराजामिनीतम् । लगति यदयमर्थः शक्तिविद्धेऽन्तरने न तु पुनरपरत्र प्रत्यवायोऽस्ति तस्मै ॥१॥ १९

·No text on this page.

·मातृकाचऋविवेकस्य शुद्धिपत्रम् । अशुद्धरुपम् दशाचेत्यव्याप्तिमती स्पर्शदशायामप सृष्टि विषयाः कल १ ११ असमग्रसङ्कोचभावयोः " धनु साव्याप्तिश्चेत्येच तयोर्जा शुद्धरूपम् पं० दशा । चेत्यव्याप्तिम (ति)ती २ टी०८ स्वप्नदशामव १६ स्पृष्टि विषया ५टी०१४ कला ६ असमग्रसङ्कोचपूर्णभावयोः धननु १३ साजानद्व्याप्तिश्चेत्यप्य तयाजा स्वप्नो ८ मू० ६ टी० ३ उदिते [ सति] प्रवृत्ति निवृत्ति मार्गयो ९ शिवो [ख्यानान्वि] ९ २१ स[न?] च १० 9 सुप्ती इ सुतिरि उदिते सति प्रवृत्तिमार्गयो शिवाख्यानान्वि " ૨૨ तथा भिदि रच्छे भिद्यते स्वभावे सर्ग [भि] विदि रविच्छे [भि]-विद्यन्ते स्वभावो (वि) सर्गत्वं न १ २ ·शुद्धिपत्रम् । भशुद्ध वेदाम ११ टी० प्रकाशौ वि না জুনি पशुजीवपरशिवा:- पृ० वेदा (दका) स्म ११ टी० २ ( লিগায় ) গুহা विमर्शकाशयोकि संसारिणा इति पशुशिवपरशिवा- सामान्या: न (सामान्येन) গিঞ্জ रूपा (रूपाणां) चतुर्थ दशा- नां (चतुर्थदशान्तर्गतानां) विश्रमतदु १३ सामान्या::न रुप १ रूपाचतुर्थदशानां मिश्रमतादु . व्याप्तौचित्वा অান্তৰিত্যা ५ ८ स्वाच्चित्वेन त्वौचित्येन १० सन (पारमार्थिकः- अपितु " १ अविम पितेति देस्वे १९ শিক্ষা पित इति देस्वे (चि) (सुप्त्या) सृष्ट्या सृष्ट्या २२ त्वच करस्याथजाडी करस्या (थ?) जडी ९ ज्ज्ञान १० स्पृष्टया वेदस्य तु-ज्ञानम् स्पृष्टस्य [या] वे (घ) दस्य, समुदयादू, समुदयाम् ·शुद्धिप अशुद्धम् शुद्धम् किञ्चि विमर्श (वास)ना पं० २३ टी० १२ विमर्शना तदेव १- १८ संसार ३ शिलष्ट या ক্লাঘা বা " श्लिष्टा था मागें जी बोधोऽस्वपन: तुर्यत्वे मनुष्ठान विश्रमण सं वोचः स्वपन: ६ ६ तुर्यस्थले मनु (धिष्ठान মিযা १६ ११ द्वय or MmmeRN ३ 3 २ 99 ३ तुर्या शम्प्रो निवृत्ति रारोह प्रवृत्ति षट्भ्यस्त्र कोण श्रयको सकारान्तै कोण पायपति লগে तुर्थ शम्भो निवृत्ति ( रारोह ? ) प्रकृति पतयन कोणः श्र (य१)को टी०-१० ज ल(नकारात १३ ३० टी०३ कोण: पादयति न्तरार्थ (?) ३० ३२ ७ ट्र ·शुद्धिपत्रम् । पं. ३२ टी०१० क्रियाययं क्रियाच्य दीना २ २ " भान्यपि भागपि ३४ मू०. ५ तृतीयस्वयं तृतीय (पदवे स्वीकृते) स्वयं कृते टी भान्यपि भागपि कलापादिस्वरूपाश्च तथा कलाया यादिस्वरूपायाश्च-- ३६ মনখাইল (अत्रोपेतव्यः) अनम्योपेतव्यः,, कवर्गस्य शवर्गस्य खण्डत्रयंस खण्डत्रयस्य स्वेपनान्तर स्वप्नानन्तरं अखण्डानां अ(त्र)खण्डानां अखण्डेषु खण्डेषु गणान्त मनोऽन्त कादि पादि मकारणकारयोः मकारक्षकारयोः त्रिकोण SSSIS (त्रित्रिककोण) यत्संनिवेशो- ISS वहिर्मन्वस्त्रे प्रथित ४१ टी०४ दुर्लभा दुर्लभ १ ३ . 2 ३. रूप(a)यासुप्ति(प्ते) " रुपयासुप्ति स्वरूप y सामरस्याड सामरस्याड ४३ टी०१३ ·शुद्धिपत्रम् । স্বান্ত पं० शुद्धम् पृ० ४३ टी० ३ टी० १२ विकलस्व स्पदस्येव तत्वस्य सुपथ विकस्वर स्पन्दस्ये(स्य)व (चित्)-१ तत्वस्य १२ १३ व्यापि पिप्यन् २ " व्या(प्ति)पि यिष्यन् अत्रा(काशात्मनः क्रियात्म । ज्ञानम्- क्रिया निलादौ दन्त्यौष्टय १४ ११ कान्यात्मनः क्रियात्मज्ञानं থি नलादौ दन्त्योष्ठ " ४६ मू०२ . . . ! दकार- ४७ मू०१ ४७ टी०१ " " आकारा बेदितव्यम् । नतु कारस्या भावो विन्दोरुपा ऋकारदकारी तदन्नयो तु समपदे भजन्ति श्रा(अ)कारा वेदितव्यं नतु कारस्यभावः। विन्दोरुप ऋकारलृकारी तदन्त स्तया समपदे भजन्ती ५० मू० १ १ प्रस्यन्द भजन्ति प्रस्पन्द भजन्ती प्रमात्रा(त्राः) निष्पन्द " मू० २ ५० टी०३ टी० ४ ५० टी०६ प्रमात्रा म मिषन्द यथा रूपो रूपा " " १७ ·शुद्धिपत्रम् । पं० ११टील ११ २ १ স্থাঃ মুনাজা रूपिण्या तथा चित्णु सङ्कुचितेस्व कारवकार- प्रतिपाद्यपरिमित रूपा विसर्ग पञ्चाङ्गक अन्यत् । दन्तरिन्द्रिय संसार करणेयकार करणे विकारो- जामन्द्रपे पृ० (चवर्गकार) चवर्गाकारइ ५० दी०१७ कपिराया १८ तदा चित,श्रणुम, सङ्कुचितम्, स्वम्, १ খাদ্ধা(ভ)]া १ प्रतिया[यद्यापरिमित रूपाम् विसर्गः ३ पञ्चाङ्गका अन्यत् दन्तहिरिन्द्रिय १२. संसार জ্বষ যুদ্ধা करण यैकाहो. जाग्रद्रपं क्रमेण ऐकारः। ५२ टी० ४ प्रमाणकक्ष्याअन्ततः ६ संस्थान (संसार) १२ " ग ज एकारः। प्रमेयकक्ष्या अन्तरः संस्थान स्थला पू३ मू० टी० १. अविभेदःस्पर्श प्रकरण ५४ टी० (अभेदस्पर्श) अविभेदः. स्पर्श प्रकारेण १२ শখ किञ्चि कलेच कलपव ·शुद्धिपत्रम् । पृ० अशुद्धम् शलावृत शकलोढ २ ॥ Ansaal टी० ३ १७ एकारका ” टी. कारहकार ५५ टी०११ . " হক্ষার্থী कलोऽङ्ग कारह (प्र)कारा ऽप्यु(व्युत्थान वहि विलासएवविश्वम् । स विमर्शः पारावारूपेण सुषुप्तिवि गमनेऽपि विश्रान्ति ਰੋਵਰ समालमत्वेन धर्मिणं धर्मी उपयुत्थाम चह्नि विलाएव विश्वंस विमर्शपरावागूपेण- सुषुप्तिर्वि गगनेति विश्रान्तिः तेतदन्ता समासत्वेन धर्मिण धर्मों 9 ६० टी०१३ ६१ ६३ ६४ ११ २ ६६ टी० सङ्कोचस्य षण्मात्रत्वात् काश्विस्य । समपेक्षणीया. मन्तरूपं संकोचस्येषन्मात्रत्वाद् कौचित्यं समवेक्षणीया मान्तरंरूपं ३ ६७ टो०११ ७ ६८ टोल स्वप्रः सम्पातौ सम्पादौ सम्पाद " स्वप्न स्वप्ने 30 ·शुद्धिपत्रम् । पं० ६८ टी०१२ शक्त्या [को ११ " शक्तो रूपिण्यां प्रपञ्च गर्भधर्मत्वात् शक्तिर्मनो जडेच्छा पश्चि रूपिण्या [एयां] प्रपश्चस्य गर्भ। धर्मत्वात् शक्तिमनो जडाजडेच्छा অক্সি ६९ टी०१८ ११ ७० टी०१३ १६ ७० टी०१४ १. ७२ मु० १ व्याप्ये जलो ७२ टी०४ ६ कुर्वन्त? र. कुधन्तर ? (अत्र) पका অক্ষয় मेकेप मेवोप विन्दुर्व विन्दुव व्याप्ये जलौ (ले) माकाश আমি कर्तृस्थिते ? कर्तृशता क्रिया कर्तृशते क्रियाशानकरणे ফ্লালন वायवग्नि वायु বন্ধঞ্জি वकार(रात्पर)श्च वकार (वि)वकार जलो जलौ(ले) विमर्श विमर्श एड कारणमति एडं कारणमिति रन्यकार्यकारणत्वं रन्योन्यकार्यकारणत्वं ७२ १२ ७४ पिण्डाराडाङ्गाना ७५ टी०१ पिराडाएडाना ·शुद्धिपत्रम् । पं० ७६ टी०५ शिवादी शिवादि জাতির १ वर्ग विमर्श যিয়ায় च्छवर्ग विमर्श पिण्डाराड ३ स्त्वसौ ७९ मू० ७९ टी रेकाधि द्वयाप्तिरे व्याप्तेरै ११ प्रोक्तोन पलो वुधवा प्रोक्तानवता कारख्या अकारेकार (C)?हकार प्रकार पदस्थो कार:स्थात् १५ মাজৰীক্ষাৰ ८३ टी०१० इ ८३ लुकार आकाश ५ उदयस्यो कारश्चवर्गरूपस्य सलिल स्याऽऽन्तरं रूपं स्यात् १२ सर्गस्य १४ रुदय (दर्शनेन) ८८ " १५ रिति ८९ मू० १ परिग्रहे ८९ टी०८ महङ्कति । " वर्गस्य परिग्रह अहङ्कति ·शुद्धिपत्रम् । पं० व्यापक ९२ । १४ १५ शुद्धम् ड्याप(क)क स्थापक(क स्थिति मुखताया सुषुप्ति - ९२, १३ स्थितिः मुंखताथाम् सुषुप्ते स्वर्ग १२ अवर्ग. रूपस्य ११ ९८॥ २ प्रथमपदता ९९॥ १००, ५ भवान्त अपस्थ प्रथमता वारवा भेदात्मके दिविमर्श तसको व्याप्तमेलि वाय्वादिषु पार्वे दीना(क)? यकारया १०२॥ leinrihit.170 वागा भेदात्मकम् विमर्श तत्सको व्याप्तमौलि वागादिषु বায়ান दिशा यकारयोग ५ १८ १०५॥ १२ AM शवगें वशगें शवर्ग(हवणे) জান্তা १८ १०७ टी० २१ । १०८ मू०२ १०८ टी०१३ बाह्या सवर्ग लीलासरूप च्छवर्ग ली(विलासरूपः মাষ্ট स्वात्मी प्रकाश स्वामी ११२ " ·११२ दी शुद्धिपत्रम् । ११ अशुद्धम् पं० मेवभेद मेवाभेद तं (तत्) विवेक विवेका ११२ शुद्धविधा । दिदशा शुद्धविधादिदशा। ११२ जागरे ११४ पञ्चक परिणमिति परिणमति रिह सङ्कोच टी. १७ यादिविक्रेकः । सादीतीह था धीविवेकः । साधीरिह ११६ , ११७ मू० पकर पकार ११७ टी०१३ वहिन्मुं बहिर्मुख ११८ मू०...४ कवर्ग कवर्गस्य वशिः शिवः सदाशिव सदाशिवेश्वर भेदशानम् । पदान्तस्त । भेदानपदान्तः स्थ कार इषकारस्य मिदम् श्लिषं मिदंश्लिष्टम् । च्छकार जातेः शिव जातेरिव (शिव) १२२ ५९ रस्थ १४ मकात्मनः मकारात्मनः १२४ तमलेषाविधुततावि तच्छ्लेषात्तस्येषद्विवृतता षयत्वात् प्रतो ज्यापक विषयत्वात् अतो व्यापक ध। दशाक्षररूप वर्गा(ण) दशाक्षररूपाः १२५ , ५ टी. टी०७ रज्य ·१२ .. अशुद्धम् परं चष्टयेन ३ ऽपि चतुर्दशा संविभक्त्या प्रमाण तुति सुषुप्ति तुर्य एवान्तर्भावात् । मकार:समवायः। शुद्धिपत्रम् । शुद्धम् १२५ टी० १४ पदं ૨૫ चतुष्टयेन १२६ जागर: १२६ ऽति १२८ मू० ३ चतुर्थदशा १२८ संविच्छक्त्या বি. १२८ टी०१६ ऽतितुति १२८ सुषुप्ते १२९ (तुर्य एवान्तर्भावात् ?) मकारसमवायस्य स(न)त्वे १३० ३ वायवतो मिति(न)व्यत्यय सुषुप्ति १३१ ३ परत्वेननेति १३० विश्रमभूः "१६-१७ " " घायतो मिति व्यत्यय पुसुप्ति परत्वे नेति or विश्रमस्थानभूः १ त्यन्तबही १ स्या) त्यन्त[बाबही १३२ अतःशुद्ध बह्निः स्वप्नस्वरूप बहि स्वरूप १२ भूता। तुर्यम् १३ भूता तुर्थम्। । १५ भवन्ति विमर्शा भवन्ति विमर्शः १३५ मू० ५

·शुद्धिपत्रम् ।
वागिति । अथवधिष्ठा विमा वागिति व्यव ( स्थापिता)
शः शक्तिः । शिवप्रवृचिनि. (स्थिता ) धिष्ठा । विमर्शः ।
वृत्युभयादिभूताः
विमर्श शक्ति,
सैंव [शिव]
प्रवृत्तिनिवृत्युभयादिभूता । १३५ टी०१५
प्रकृते
प्राधान्यादुभय
प्राधान्याद्विन्दु-
प्राधान्यादुभय
भीति
[भो] चिति
१९
प्रकृति
लाधार
स्या [साधार
१४०
४
११
গীৰি
प्रशीति
प्रयनिवेशेन
अशीत ति]
अशीत[ति]
१४२. सू०.१
(रेखा)त्रय सनिवेशेन १४४

·No text on this page.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A No. 1--The Kiraņāvāli Bhāskara, (faconaeth16) Centre'], Commentary on Udayana's Kiraņāvali, Dravya gection, by Padmanabha Mišta. Ed.with Introduotion and Index by Gopinath Kaviraj, M.A, Rs. 1-1. No. 2 -The Advaita Chintāmaņi, afamatafor) Cherea), by Rangoji Bhatta, Ed, with Introduction eto by Nariyapa Sastri Kbiste Sahityachăry. Rs 1-12 No. 3-The Vedānta Kalpalatika, (acrtaxeu fawr) [agra), by Madhusudana Sarasvati, Edited with Introduction etc. by Rămăjta Pandeya Vyā karaṇāchārya. Rs. 1-12 No, 44The Kusumānjali Bodhani, (kgasafvalfa) (m1ta], & Commentary on Udayana's Thoistic Traot, Nyāya Kusumānjali, by Varadarāja Ed, with Introduction ete, by Gopinath Kaviraj,M.A, Rs. 2-0 No, 5--The Rasasāra (Ten) (@afx), a Commentary on Udayana's Kiraņāvali, Guņa Section, by Bhatta Vadindra, Ed, with Introduction eto.by Gopinath Kaviraj, M.A, Rs1-2 No. 6-(Part I)-The Bhāvanā Viveka (Taifa) [mater), by Maņdana Mišra, with a Commentary by Bhatta Umbeka. Ed. with Introduction etc, by M, M. Gangānātha Jhā, M. A., D. Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7-(Part I)-The Yoginihydaya dipikä, (alfaategaelfar) [arq], by Amſtånanda Nätha,boing a Commentary on Yoginfhrdays, a part of Vāmakešvara Tantra. Ed.with Introduction eto by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1.8 No 7-( Part II ) Ditto Ditto Rs. 1-4 ·by Gaudapāda, with a Commentary by S'ankarāranya." ( 2 ) No. 8-The Kāvyaďakini (6764sifat) (suara], by Gangānanda Kavindra, Ed, with Introduction etc, by Jagannātha S'āstri Hoshing Sahityopadhyāya. Rs. 0-10 No. 9-(Part 1)-The Bhakti Chandrikā (afhafea) (], Commentary on Sandilya's Bhaktisūtras, by Närāyana Tirtha, Ed.with a Profatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 0.15 No. 10-(Part I)-The Siddhāntaratna, (fagrava) (oritatea sua aja], by Baladeva Vidyābhūşaņa. * Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-2 No 10-(Part II)_Do. Do. Rs. 2-12 No. 11-The Sri Vidyā Ratna Sūtras, (sifaaremaa) [a ], Ed. with Introduction eto. by Nārāyaṇa s'astri Khiste, Sāhityachărya, Rs. 0-9 No. 12-The Rasapradipa, (regela) [er], by Prabhākara Bhatta, Ed. with Introduction ete. by Nārāyana S'āstri Kbiste Sahityachārya. Rs. 1-2 No. 13-The Siddhasiddhanta Sangraha, (faglegragna) [ayari by Balabhadra. Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A Rs. 0-14 No. 14–The Trivenika, (faraforar ) [r], by Afadhara Bhatta. Ed. with Introduction by Batukanātha S'armă Sahityopādhyāya, M. A. and Jagannătha S'ästri Hoshing Sahityo pădhyāya. Rs. 0-14 No. 15-(Part I)-The Tripurărahasya. (Jnāna Khanda) (Fageriet, Taavs) (aframpaia], Ed with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj,M.A Rs.0.14 No. 15-( Part-II )-Do. Do. Rs. 2. No. 15- Part III) -Do, Rs. 2-0 No. 15- Part IV -Do. with Introduotion, eto, by Gopinath Kaviraj, M. A. HAVO Do.

·) (Ateulaeta) (sean], by Chiranjiva Bhattacharya. Ed with Introduction etc. by Batukanātha S'armā Sāhityopadhyāya, M. A. and Jagannātha S'āstri Hoshing Sahityopādhyāya. Rs. 1-2 No. 17-Tho Nyāya Kalika, (+47422r) [Fara], by Bhatt Jayanta. Ed. with Introduction by M, M. Gangānātha Thà, M. A, D. Litt. Rs 0-14 No 18-(Past I)-The Gorakṣa Siddhanta Sangraha: (ferry HOE) [auari], Ed, with a Profatory Note by Gopinath, Kaviraj, M, A., Rs. 0-14 No. 19- Part, I )-The Prākrita Prakāśa (Hrga gerai) [gi asar por ] by Vararuchi with the Prākrita Sanjivani by Vasantarāja and the Subodhini by Sadananda. Ed, with Profatory noto eto, by Batuk Nath S'armā, M. A. and Baladeva Upadhyāya, M. A Rs 2-4 No. 19- Part.IT ) Ditto Ditto Rs 2-12 No 19- Part. III ) Introduction etc. ( In Preparation. ) No. 20-The Mânsatattyaviveka (atharafat) [iana ), by Visvanatha Nyāyapanchānana Bhattacharya Edited with Introduction etc. by Pandit Jagannātha Sāstri Hoshing Sahityopadhyāya, with a Foreword by Pandit Gopi Nath Kavirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benaras, Rs. 0-12 No. 21-( Part I) The Nyāya Siddhanta Male (marefactanter) [at], by Jayarama Nyāya Panchanana, Bhattacharya Edited with Introduction etc. by Dr. Mangal Deva Sāstri, M. A, D. Phil. ( Oxon ), Librarien, Govt. Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benares. Rs. 1-4 No. 21- Part-IT) Ditto Ditto Rs 2-0 No. 22-The Dharmānubandhi Slokachaturdasi ( wagafa795 dant) (wsara)by Sʻri Sepa Kirspa with a Commentary by Rana Pandit, ·Ed. with Introduction eto, by Ananana. Edited with Introduction etc. by Nārāyana S'astři Khiste Sahityacharya, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saragwati Bhavana, Benares, Rs. 1-0 No. 23-The Navarātrapradípa (qaragata) [Eata), by Nanda Pandit Dharmadhikārī. Ed, with Introduction eto, by Vaijanātha S'āstri Varakale, Dharmaśāstra-S'ästri, Sâdholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopinath Kaviraj, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares, Rs. 2-0 No. 24-The S'ri Rāmatāpiniyopanişad (Fraarfaatanafa99) (syfeel, with the Commentary called Rāma Käsikā in Pūrvatäpini and Anandanidhi in Uttaratāpini by Anandavana. S'astri Vetāla Sahityopadhyāya, Post-Acharya Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Nātha Kavirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs, 3-12 No. 25-The Sāpinyakalpalatika ( rfque qoftest ) ( PARTE), by Sadasivadeva alias Apadova with a commentary by Narayana Deva. Edited with Introduction etc, by Jagannatha S'astri Hośiiga, Sahityopādhyāya, Sådholal Research Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 14 No, 26-The Mrgārkalekha (Nātikā (gurgdarafar ) [arf#], by Visvanātha Deva Kavi, w Edited with Introduction eto. by Nárayaña S'ästri Khiste Sahityācharya, Asst. Librarian, Government Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-0 No. 27-The Vidvachcharita Panchakam ( fagufaa) [fr] By Nārāyana S'astri Khiste, Sähityacharya, Assistant Lib. rarian, Govt. Sanskrit College, Sarasvati Bhavana Library, Benares With an Introduction iby Gopinath Kaviraja, MA, Principal, Govt, Banskrit College, Benares, Rs, 2-0.

·Rantinaratna (arga HTAIRT 1, by Parth $) No. 28-The Vrata Kos'a (aa317) [FÅTTET), by Jagannātha Sastri Hosinga Sähityopadhyāya, late Sadbolal Research Scholar, Sanskrit College, Benares With a Foreword by Sri Gopinatha Kaviraja, M.A., Principal, Govt Sanskrit College, Benares. Rs. 40 No. 29-The Vạitti dipikā (aragtfat) (397&vot], By Mauni S'ri Kren Bhatta. Edited with Introduction etc by Pt.Gangadhara S'astri Bhäradyāja, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-2 No. 30--The Padārtha Mandanam (Siasa ) [aafen) By S'ri Venīdatta. Edited with Introduction etc. by Pandit Gopāla S'ästri Nene, Professor, Govt, Sanskrit College, Benares, Rs. 0-14 Särathi Mis'ra. Edited by M. M. Dr Ganganatha Jha, M. A, D. Litt, Vice-Chancellor, Allahabad University Allahabad. Rs. 114 No. 31-( Part II ) Ditto, Ditto. Edited by Pt. Gopal S'āstri Nene, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 2-4 No. 32-The Tattvasāa ( acant) [ 914 ) by Rakhaldass Nyāyaratna Edited with Introduction eto by. Harihara S'astri, Benares Hindu University. Rs. 1-0. No. 33-( Part I) The Nyaya Kaustubha ( 9148gH ) [ 3914 ], by Mahadeva Pantamkar, Edited with Introduction etc by Umes'a Mifre M. A., Allahabad University, Allahabad. Rs. 3-4 No. 34-( Part I) The Advaita Vidyātilakam (garaaifasan) ( gràcira ), by S'ri Samarapungava Dikşita. With a Commentary by S'ri Dharmayya Dikşita, Edited with Introduction, etc, by Ganapati Lal Jha, M. A., Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Library, Bonares. Rs. 1-4 NO. 35-The Dhama Vijaya Nataka ( wafatanza ) (913# ], by Brüdeva Sukla.

·(6) Edited with Introduction eto, by Pandit Nārāyana S'ästri Khiste, Asst. Librarian, Govt. Sanskrit Library, Benares, Bs. 1-4 No. 36-The Ananda Kanda Champü (37arpacara) [ F], by Mitra Miśra. Edited, with a Foreword by Gopinath Kaviraj, M. A, by Nanda Kishore Sahityacharya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 3-8 No. 37-The Upanidāna Sutra (39fagram) [], Edited with Introduction by Dr. Mangaldeva s'astri, M, A., D. Phil. Rs. 1-0 No. 38-The Kiranavali prakas'a didhiti (Guna ), (frunaatstærazettafa ) [ daifea ], by Raghunāth S'iromani. Edited by Pandit Badrināth Sāstri, M. A., Lucknow University R4, 1.12 No. 39-The Rāma Vijaya Mahākávya, ( TAGAETTET ) ( 4700 ] by Rupanātha. Edited by Pt. Ganapatilal Jha, M. A. Rs. 2-0 No. 40-(Part I) The Kalatattva Vivechana (#taarafasan) [adianta), by Raghunātha Bhatta. Edited with a Foreword by Gopinātha Kaviraja M.A by Nanda Kishore S'arma Sāhityachārya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Bs.4-0. No. 40-( Part II ) Do Do Rs. 3-8 No. 41-(Part I) The Siddhanta Sārvabhauma (faransmita) (alfaa], by Sri Munišvara, Edited with Introduotion etc. by Jyautişdchärya Pandit Murlidhara Thakkura, late Sadholal Scholar, Sanskrit College, Benares Rs 3.0 No. 42-The Bheda Siddhi (stafa) [7470], by Vis'tanātha Panche- Dana Bhattacharyai Edited with notes eto, by Nyaya Vyakaranäohārya Pandio Sürya Nārāyaṇa Sakla, Professor, Govt. Sanskrit College, Bonaros, Bus 1-12 ·No. 43-( Part I) The Smārtollasa ( Cara Te [ Stva ], by Siva Frasāda. Edited with Introduction, notes, eto, by Vedachārya Pandit Bhagavat Prasad Miéra, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares, Ps. 1-8 No. 44- Part I) S'ūdrāchára S'iromani (recarsfartafor) (Fåta), Edited by Sāhityācbārya Pandit Narayan S'astri Khisto. Rs, 2-4 No. 45- Part I ) Kiranāvali Prakāśa (Guna) (Peraraan yarat-yo) asfaa ], by Vardhamana, Edited, with a Foreword by Pt. Gopinath Kaviraj M., A., by Pandit Badrinath Sastri, M. A., Lucknow University, Rs. 1-8 No. 46-( Part I) Kāvya prakāśa dipikā (768699&tagti99) [1791], by Sri Chandi Dása. Edited by S'ivaprasāda Bhattachārya, M. A., Professor, Presidency College, Caloutta, Bs. 1-12 No. 47--Bhedajayasrt ( 39 ) [Arsara ), by Sri Tarkavägría Bhatta Venīdattáchārya Edited with Introduction eto, by Pandit Tribhuvan prasad Upadhyāya, M. A., Inspector of Sanskrit Pathashalas, United Provinces, Benares. Rs, 1 No. 48-Samayak Sambuddha bhäşitam Buddhapratimālakşanam (pagafaa Sfahre) [ PANPara ), With the Commentary Sambuddhabhāşita-pratimā-lakşada Vivarani, Critically edited with Introduction eto by Haridas, Mitra, M, A, Viśvabhārati, S'āntiniketana. Rs 1-4 No. 49-Bhodaratna (Ha) ( +919 ] by Sankara Miérar Edited with Introduction eto, by Pandit Süryanārāyan, S'ukla, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-8 No. 50-Matrika Chakra Viveka ( Araram ) [aa], by Svatantrátanda Natha, with a Commentary. Edited by Pandit Lalita Prasad Dabral Vyakarnáchārya.

·(8) With a Foreword by Pl. Gopinath Kaviraj, M A., Principal Govt, Sanskrit College, Benaros. No, 51-52. Advaita Siddhānta Vidyotana(sgafarerrarautan) Cágrea] by Brahmānanda Sarasvati and Nrisimha Vijnapana (नृसिंहविज्ञापन) वेदान्त], by Nrisimhasrama. Edited with notes, Introduction eto, by Pandit Sürya Nārāyaṇa S'ukla, Professor, Govt, Sanskrit College, Benares. No. 53-Nrisimha Prasāda - Vyavaharsāra (PETATZ-547ETATE) [ Tätta 1 by Dalapati Rāja. Edited with Introduction eto, by Pandit Vināyaka Stāstri Tillu, Research Scholar, Sanskrit College, Benares, No, 54-Nrisimha Prasõda-Prayaſchitta Sara ( fagnar grafsart) 1 rate ], by Sri Dalapati Rāja. Edited by Pandit Nanda Kishore Sharma and Nando Kumar Sharma Sahityucharya. No. 55-Nrisimha Prasada-S'rādha Sāra (@faega NTCAU [ aa], Edited by Pandit Vidyadhara Miśra, College of Oriental Learning, Benares Hindu University, Benares, Works in the press Na 1. Dakşiņāmūrti Samhita (graną fasifgar ) ( a ), Edited by Pt. Näräyna Sastri Khiste. No. 2. Ās'yalāyana S'rauta Sūtra with Sidhhanti Bhashya (fastfea- 7764afa karqantage) [day, Edited by Dr. M. D. S'astri, M. A. D. Phil. No. 3. Niti manjari (alama) (a), by Dyā Dvivedi, Edited by D, Mangal deva Sastri. M. A, D. Phil.

·(9) No. 4. Nyāya Kaustubha ( Part II ) Anumānakhanda (Flamega- STARE) (FOTO), by Mahidova Puntamkar. Edited by Pt. Goswami Damodara S'āstri, No. 5. Mimānsā Chandrika ( Haiqalar ) [falar ), by Brahmananda Sarsyati, Edited by Pt, Haran Chandra Bhattachārya S'astri. No. 6. Gañita Kaumudi (stfua alust) [fora), by Nārāyana Pandit Edited by Pt, Padmakar Dvivedi. No.7. Kiranävali prakāśa, (Part II) (Famoura #ta ) [aafari], kiy Vardhamāna Upādhyāya. Edited by Pt. Badrinath S'āstri, M. A No. 8. Tantraratna (Part III) (arn) [ Hajar ), by Partha Särathi, Edited by Pt. Gopal Sastri Nene, No. 9. S'ūdrāchāra S'iromaņi (Part II) (Tyrarafartafor) [ta) by S'eşa Krşņa. Edited by Pt. Näräyana Sastri Khiste, No 10. Kävya prakāśa dipikā (Part II) (41849477&foar ) [ Heat ), by S'ri Chandīdāsa. Edited by Pt. S'ivaprasāda Bhattacharya, M. A. No. 11. Smärtollasa (PartII) (Faraigra) [fros]by Siva prasada, Edited by P. Bhagavata prasad Miśra. No. 12. Bhagavan nāma māhātmya Samgraha (HaUTAFU- [a 1, by Raghunāthendra Yati, with com, by Ananta S'āstri Phadke. Edited by Pt. Ananta S'āstri Phadke, No. 13. Kalatattvavivechna (1cqaraſaaan ) [ TATE ], by Ragunātha Bhatta, Part III. Edited by Pt. Nanda kishore Sharma. No, 14, Siddhānta Sārvabhauma (facraerata) [ falfau), by Muniśvara. Part-IT Edited by Pt. Murlidhar Thakkur.

·( 10 )
Works in the press.
No. 15. Upendra Vijnāna Sūtra (sarafaniaaa ) [ gaia ],
Edited by Dr. M. D. Shastri,
No. 16. Nyāyāmrita Saurabha (farargahta ) [ Haarsa ], by
Vanzmāli.
Edited by Pt. Nrisimha Acharya,
No. 17, Vasistha Darśana (atfetegaia) (hgiaa],
Edited by Dr. B. I. Atreya M. A., Ph. D. Erofessor, Benares
Hindu University, Benares,
To be bad of
The Superintendent
Government Press, U. P.,
Allahabad.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES: Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. Vol, I- (a) Studies in Hindu Law (1): its Evolution, by Gangānātha Jhā, (b) The View-point of Nyāya Vaišeşika Philosophy, by Gopi path Kaviraj. (c) Nirmāņa Kāya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 1-12 Vol. II- (a) Paraśurāma Miśra alias Vāņi Rasāla Rāya, by Gopinath Kaviraj. (b) index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. G. A. Jacob. (c) S'tudies in Hindu Law (2):-its sources, by Gangānäth Jha (d) A New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kaviraj. lo) The System of Chakras according to Gorakṣa nātha, by Gopinth Kaviraj. (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hindu Poetics, by Batuka nätba S'armā. (b) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmākara Dvivedi. i) Sono aspects of Vira S'aiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj. (0) Nyāya Kusumānjali ( English Translation ), by Gopinath Kaviraj, (k) The Definition of Poetry, by Nārāyaṇa S'āstri Khiste. (1) Sondala Upadhyāya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 ol. III Index to Sabara's Bhāṣya, by the Late Col. G, A, Jacob. (b) Studies in Hindu Law (3): Judicial Procedure: by Gangā. nätha Jha (0) Theism in Ancient India, by Gopintha Kaviraj. (d) History and Bibliography of Nyāya Vaišeșika Literature, by Gopinath Kaviraj. () Naişadha and S'ri Harsa by Nilakamal Bhattãohārya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Påtankar. Rs 5, ·(5) History and Bibliography of Nyāya Vais'oşika Literature, Vol. IV (a) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Gañgā. nätha Jha. (b) History and Bibliography of Nyāya Vaišoșika Literature, by Gopinath Kaviraj. (c) Analysis of the Contents of the Rgveda-Prātiśākhya, by Mangala Deva S'āstri. (d) Nārāyana's Gaạita kaumudi, by Padmakara Dvivedi. (0) Food and Drink in the Ramayanic Age, by Manmatha natha Roy (f) Satkāryavāda: Causality in Sänkhya, by Gopinatha Kaviraj. (g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha, (h) History of the origin and expension of the Aryans. by A. C. Ganguly. (i) Punishments in Ancient Indian Schools, by G.L. Sinha. Rs5. Vol. V (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India by A. O. Ganguly, (b) A Satrap Coin, by Shyamalal Mehr, (0) An Estimato of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Rāmayapa, by Manmatha nātha Roy. (d) A Comparison of the Contents of the Rgveda, Vajasaneya, Tattiriya & Atharvaveda Prātisäkhyas, by Mangala Deva S'astri, (0) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G.I. Sinha. by Gopinath Kavirāj. (g) A Descriptive Index to the names in the Rāmāyaṇa, by Manmatha nätha Roy. (h) Notes and Queries, (1) Virgin Worship, by Gopinath Kaviraj. Rs. o Vol. VI (a) Index to S'abara's Bhäşya, by the late Col. G. A. Jacob. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nathäs, by Gopinath Kaviraj. (c) An Index etc. the Ramayana, by Manmatha nätha Roy. (d) Studies in Hindu Law by M. M. Ganganatha Jha. (6) The Mimaisa manuscripts in the Govt. Sanskrit Library (Bonares), by Gopinatha Kaviraj. (f) Notes and Queries, by Gopinatha Kaviraj.

·Vol. VII, (a) Bhāmaha and his Kavyālaikār, by Batukanātha S'armā and Baladova Upadhyāya. (b) Somo variants in the raeadings of the Vais'eşika Sütras, by Gopinatha Kavirāj. (c) History and Bibliography of Nyâya Vais'eşik& Literature, by Gopinātha Kavirāj. (d) An attempt to arrive at the correct meaning of somo obscuro Vedic words, by Sītāram Joshi. (©) A comparison of the contents of the Rig Veda, Vajasanoya Taittiriya, and Atharva Veda (Chāturadhyāyika ) Prātis'i khyas, by Mangal Doya Shastri. (f) An Index to the Ramayana, by Manmatha Nātha Roy. (g) An Index to S'abrar's Bhāşya, by the late Col. J. A. Jacob. Ah) Gleanings from the Tantras, by Gopinātha Kavirāj. (i) The date of Madhusudana Saraswati, by Gopinātha Kaviraj. (j) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopinātha Kaviraj. (k) A note on the meaning of the word Parārdha, by Umes'a Mis'ra. Rs, 5 Vol. VIII. (a) Indian Philosophy, by Tarakanatha Sanyal. (b) An Index to the Rāmāyana, by Manmatha Nath Roy. (0) Index to Sabara's Bhāsya, by the late Col J. A. Jacob. (d) Hari Syāmi, the commentator of Satapatha Brāhmana and the date of Skanda Svami the commentator of the Rigveda, by Mangaladeva S'Astri. (0) Mysticism in Veda, by Gopinath Kaviraj. () The Dova dāsi: a brief history of the Institution, by Manmath Nātha Roy Rs. 5 Vol. IX (In progress ) (a) Tho Life of a Yogin, by Gopinātha Kaviraj.

·Sanokrita
THE PRINCESS OF WALES SARASVATI
BHAVANA STUDIES
(SANSKRIT )
SARASVATALOKA
Edited by
GOPINATH KAVIRAJ. M. A
Kirana 1 ( In progress )
(a) Mangalan, eto, by Nārāyana Sastri Khiste.
(b) Mimansaka mata samgraha, by Haranchandra Bhattacharya
(0)
S'rimad Acharya Mandana Mis'ra by Chinna Swami Sastri.
(d) Bhagavato Buddhasya Charitam Upades'ag'cha,
by Gopinatha Kaviraj,
Kirana I ( Supplement )
Kirana II ( In progress)
(a) S'ärada Prasadanam by Nārâyāna S'ästri Kliste.
(b) Chūdāmani Dars'anam by S'as'adhara Tarkachūdamani,
min
To be bad of
The Superintendent
Government Press, U, P.,
Allahabad.