·Sanskrit Sahitya Parishat Series No. 14.
PAH
NALADAMAYANTĪYAM
(DRAMA)
KALIPADA TARKACHARYA
ULYAPAK SASHIT SHTYPARISHIT.
publestaat by
KE SANSKRIT SAHITYA PARISHAT.
Sliranlınar, Calcutta.
indriers

·संस्कृतसाहित्यपरिषद्ग्रन्थमालायां १४श-संख्या नलदमयन्तीयम नाटकम् संस्कृतसाहित्यपरिषदाचार्य- श्रीकालौपदतर्काचार्यविरचितम् भारते भात भारती! པས་ कलिकाता संस्कृतसाहित्यपरिषद्भवनात् प्रकाशितम् मूल्यं सपादरूप्यकम् सभ्यानां रूप्यकमात्रम्

·Printed by
A BINASH CHADRA MANDAL at the
SIDDHHSWAR PRESS
29. Nando Kumar Chowdhury and Lane, CALCUTTA.

·FOREWORD The story of Nala and Damayanti is too wellknown to require an introduction. It is presented in the present work in a dramatised form. It was published in the Sanskrit Sahitya Parishat Patrika, piece by piece, during the last two years. The composition of the drama is so exquisite that we cannot resist the temptation of bringing it out in the form of a separate book, so that the reading public may have a taste of it. The aim of the Parishat is not to publish unpublished and rare works only, but also to encourage new authors by bringing out their works. Pandit Kalipada Tarkacharyya, the author of the present work, has already established his fame as an able writer in Sanskrit by publishing, among various other things, a good many Sanskrit poems and an oneact drama--the Syamantoddhara--which appeared in the journal of the Parishat, and this book is sure to add to that. 8. S. PARISHAT, 30th. March 1926. PASHUPATI NATH SHASTRI GISPATI ROY CHOUDHURI Hony. Secretaries.

·(... निवेदनम् पयि भो नवरसप्रियाः श्रीमन्तः सहदयाः । सुविदितमेवेद भवतां यथा नलदमयन्तीयं नाम किमपि नवोनं नाटकं संस्कृतात. साहित्यपरिषत्पत्रिकायां यथाक्रमं प्रकाशितमास्ते । तदेवाद्य दिया सुविश्रुतसंस्कृतमाहित्यपरिषदनमहोतं पृथक्तया ग्रन्थरूपेण परि- सतं. सभयं भवसमीपमुपसिनते। मत्सं परःसहस्रेषु प्राचीनेषु दृश्यकाव्येषु नवोननायनिम्मातुरयमधमो यद्यपि सुतरामुपहासायैव परिकल्पेत, तथापि सुहृदां केषाञ्चन सस्नेहप्रेरणामुपैक्षितमसमर्थ पवात्र कस्ले प्रावर्तिषि। यथावसरमिदमस्माभिरावेद्यमेव यथा-अस्ति पुरा मूलाजोड़- संस्हातमहाविद्यालये कदाचित् मारवतमहोसवसम्भावनाय तत्र त्य- विद्यार्थिसमाजैरभिनीतं मयैव निर्मित विदर्भममागम नाम नाटक किमपि। तदानौमेषोऽहम् अक्षणादकल्पानां स्वगत-महामहो- पाध्याय-शिवचन्द्रसार्वभौमपादानां पदोपान्त न्यायविद्याधि- गमसौभाग्यमनुभवनासम् । म हि प्रथमः ममुद्यमी मे संस्कृतमय- नाट्यवस्तुनिमाणे मफलता नौस: सुप्रयोगेण सतीर्थादिभिरिति तेषु निरवधिः कृतवेदिता मामावर्जयति। परतश्च बहो: कालादनन्तरं यदा परिसमाप्त विद्यो विश्रुतसंस्कनसाहित्यपरिषविद्यालये न्याय- साहित्यादि शास्त्राध्यापनायां प्रावतिषि, तदा नाटकस्य कल्पनायाश्च रचनायाञ्च बालजनोचितशैलीमभिवोक्ष्य विचार्य च बहुत्रैव धनभाषामय दृश्यकाव्यानुकृति मूलतो यावदन्तं नि:शेषं परिवयं कल्पनाच रचनाञ्च नवीनमिदं नाटकं समपादि नल- दमयन्तोयं नाम । तदेवमिदानोमनेन वस्तुना विपश्चितां यदि सन्तोषलेश:, तदा स एव वौज मे भूरितरप्रयाममाफल्येष्विति । तस्य प्रावस्य १२३२ बनाब्दीय- - . चवसंक्रान्त्याम् ग्रन्थ कत्तः ·नलदमयन्तीयम् नाटकम् नान्द्यन्ते प्रविशति सूत्रधारः कालिन्दोकलगानसङ्गतवियमचारिवेणुखरो राधा कुजलतान्तसौरभहरः श्यामप्रभासुन्दरः । नन्दानन्दकरक्रियामहचरो गोपोहदां तस्करो गोविन्दो वितनोतु ष: शिवपदं शृङ्गारदेवो हरिः ॥ अपि च भक्तानामभयाय यस्य महिमा दुःखाय कोपाकरः पामभ्यय यदनासु विति: पुण्याय यन्मानना। यः सृष्टौ चतुराननः स्थितिकृते विष्णः शिवः संहतो सोऽयं वो विदधातु वाञ्छितफलं सर्वार्थकल्पद्रुमः ॥ पपिच कालं कश्चन गोकुले व्रजवधूमङ्गादनङ्गीभव- बकरण जगाम यो हि मधुरां निक्षिप्य शोकेऽखिलान् । विस्मृत्येव चिराय गापजनतामुसारयामास यः, सोऽयं वो वितनोतु वाञ्छितवरं शृङ्गाररङ्गो चिरम् ॥ (निष्क्रान्तः) ततः प्रविशति प्रमोदं नाटयन् स्थापकः स्थापक:-अलमतिग्रसङ्गेन, ननमिदमस्माकं प्रमोदस्थानं सामा- जिकचित्तमनुवर्तयता, यदस्मत्सतीथगोतन श्रोत्रामृतेन नान्दी- सङ्गीतेन चित्रापितारम्भ इव सर्वतो भाति रङ्गः ; तथा हि- दृष्टिनिश्चलतां दधाति नितरा योगे यथा योगिनाम, दिव्यानन्दविलोपशशित इव स्थैय्यं गतो विग्रहः । - ·२ - नलदमयन्तीयम् दूरे प्रस्थितमन्तरेण सहसा कस्यचिदासत्तये, गौतानुखनतो न गौतविरतिं सामाजिका जानते ॥ अथवा किमच चित्रं यत् सुधाकरः सुधाकिरणसम्पातेन शरीरं नेत्र मानसच्च सुमनमा सन्तपैयतीति । तथाहि-एतत्सङ्गीतपरिचर लब्धवतो ममापि- यावहरं मूच्छनाया: प्रचारस्तावहरं मानसं सम्प्रवृत्तम् । भावावेशाद् विस्मृतं सर्वमेतद् गोतं लोके सर्वसौभाग्यमोमा । तम्मन्ये शुभोदर्कोऽयं समारम्भो भविष्यतीति, कुतः-- पादौ जलधरमाला विलसति तदनन्तरं दृष्टिः। कुसमविकाथादूई भवति फलानां समुदभेदः ॥ (विस्मृति नाटयन् ) अथ कोदृशस्तावदद्यतन: प्रातसमारम्भः ? (स्मृतिमभिनीय ) अां स्मृतमिदानी,- अद्य खलु वासन्तमहोत्मवे सम्मिलिताना रसभावविदां सामा- जिकानां बहुमानाय मधुसूदन सरस्वतीजन्मपूत-पुरन्दरवंशाङ्गुरेण तर्काचार्यपदलाञ्छनेन श्रीहरिदासतर्कतीर्थात्मजेन कविना समर्पित- मस्मासु “नलदमयन्तीयम्" नाम नाटकं यथारसमभिनेतुम् । शैशवात् प्रभृति काव्यसमृधयां यो गत: सुमनसामनुरागम् । पादपी विपुलविग्रहलम्भो सूचते प्रथमतः किल पत्नः ॥ अपि च यत्र तर्के सुविषमतखे प्रतिभा प्रथिता यथाकालम् । नानादर्शनविद्यामानापयति प्रभोस्तुल्या ॥ अपि च सूतामिदं कवेरस्यैव यथा कालानुरूपरचनाप्रचितं यदि स्यात् काव्यं तदा कवयितुः कविता चकास्ति । वीरस्थ भूषणमरातिवधे कपाणं, नाररणसमये सदयोग्यमेव । A ·नलदमयन्तीयम् । तद यावदनेन कालानुरूषप्रसादरचनाललितेन नवीनरूपकना मामाजिकानाराधयितुं पारिपार्खिकमामन्त्रयामि। (नेपथ्याभिमुख- मालोक्य) अये ! अयाचितादेव जलधरात् प्रस्रवतीयं जलधारा, यदना. मन्त्रित एव स्वयं पारिपालिकः प्राप्त: । अये ! किमयं सचिन्त इवी- पलक्ष्यते ? भवतु पश्यामि। (तदभिसुखं स्थित:)। (प्रविश्य सचिन्त: पारिपार्खिक:) पारि-भाव, अभिवादये। स्थापक:-मारिष, सचिन्त इव लक्ष्यसे, तत् किन्न खल्विदं ? कञ्चित् नातिमात्रचिन्ताकारमा किञ्चित् ? पारि-भाव, महदिदं चिन्ताकारणमुपनतम् । स्थापक:-कामिय? पारि --भाव, शूद्यताम्,-यो सौ देवतस्य पुत्रो दानव्रतो नाम बहुलप्रयलेन दमयन्तीभूमिकाममापितः, स खलु साम्प्रतं परीक्षा- वाझ्या मया पृष्टो मा इव सर्व विशृङ्ग मिल काधयति । अथ तस्य कारण मन्विच्छता मया तदीमियमदो विशारसोनखात् श्रुतं, यथा कदाचिदमौ दानतो वसुमित्रस्य भवन कायमयदेशन गवा यदैव तदात्मजा वसमती चित्रे दृष्टवान्, ततः प्रल व तस्य मानमविकारी जात इति। तदद्य दमयन्तीभूमिकाभिनयस्य कोशी गतिः कर्तव्या? स्थापक-अहो दैवम् ! तटिनी विपुलतरगा तगणी लग्जा तटोपाल। तरितुं वाञ्छति पान्धे सकता सहसा विभग्नासौ ॥ (विचिन्त्य) अथवा मारिष, अलं चिन्तया, अयमई सासु भूमिकास सुग्टहीतपरिचय स्तदधिका मनुतिछे यस् । अध मारिष, दानवतो नाम नाट्ये सुतरामनुरागवान् आगे, सोऽपि तादृशीमवस्थां नौत: कन्दयण ? अथवा नास्ति किञ्चिदशस्य का प्रदेवस्य, तथाहि- -- ·मतदमयन्तीयम्। कामामहेन्द्रो गुरुदारगामी, पद्मासनो दीव्यति देहमायाम् । प्रना च लम्बा च मनोबलच प्रलीयते सर्वमिदं स्मरेण ॥ (नेपथ्ये) साधु शैलूषपुत्र साधु, सम्यगुलवानसि, “प्रलीयते सर्व मिदं मरण” इति। पारि-भाव, क एष नेपथ्यस्थानगतो भवदवचनमबुहरति ? स्थापक:-मारिष, प्रियं नः प्रियम्, एष तावदस्मत्सतीथों मित्रगुतो विदूषकभूमिकामधितिष्ठन् इत एवाभिवर्तते, तदेहि भावापिम खनियोगमनुतिष्ठावः । (निष्क्रान्ती) प्रस्तावना (प्रविश्य विदूषक:) विदू-माधु शैलूषपुत्र साधु, सम्यगुक्तवानसि, “प्रलीयते सर्व- मिदं स्मरण" इति। अन्यथा य एव में प्रियवयस्यः पुरा कौमार- मुलभलज्जापेशलो रमणीनां नामापि नैव स्मृतवान्, सोऽयमिदानों स्मणीजनबियोगदुर्भरमात्मानं मन्यमानः कथं शोचनीयां दशामनु- प्रान यात्, नायं सम्पति प्रियेषु रमते, नापि राजकार्येषु मनो दधाति, केवलं शून्यान्त:करण इव शून्यमुदीक्षमाणी दीर्घ दीर्घ निश्वसिति, अन्तरान्तरा च तद्गतेन चेतसा परिचिन्तयतो गण्डाभोगे मुक्तास्थ ला अश्रुविन्दवः प्रबहन्ति । अहो विचित्रशक्तिमानितोऽपि मे प्रियवयस्यः, येन तथाभूतं पापरयप्रवर्तकमपि वेदनासम्भारमन्तनिरुध्य एतावतो दिवमान् राज्यकार्याणि सम्पादितवान्, अद्य तु कामेन सुदुःसहा- मवस्थां नीतः प्रकाशमानं भावं रक्षितुकामः पुरोपकण्ठीपवनविहार- व्याजमाथित्य इह मिलितः । (विभाव्य) अथ कीदृशीयं विदर्भनन्दिनी, यो ललितलावण्यां चित्रगतामोक्षमाणः सुतरामधीरतां यातो मे प्रिय- वयस्यः ? यादृशी चित्रगतामो परिदृश्यते, यदि सा तथैव, तदा समुचित

·५
मलदमयन्तीयम्।
एव ताहयो मानसनिबन्धो वयवस्य ; किन्तु सवेव भूयान् संशयः
समुदेति, अपि सम्भवति मानुष लोके तथाभूता कमनीयलावण्यसम्मत् !
यश्च विदर्भ प्रस्थागता वन्दिम: कामिनीगुरुकथनावसरे तथैव तामुद
पोषयन्ति ; सत्र विदर्भप्रदाता उत्कोचविशेषा एव प्रभवेयुः। भवतु
यथा तथा वा, दमयन्ती नारीकुलेषु परमामिव प्रशस्तिमुपगच्छति इत्यत्र
मास्ति सन्देहः । भवतु साम्प्रतं वनपालमाझ्य वयस्यस्य निर्वृतियोग्य
प्रदेश निरूपयामि । (परिक्रम्य) अये ! एष वनपालो ललितरूपया
वनपालिकया सनृत्यसङ्गीतमनुतिष्ठन् दूत एवाभिवर्तते, भवतु पतयों
विश्वम्भपरिपालनाय पादपान्तरालमाश्रयामि ।
(पादपान्तरालमाश्रयन् खितः)।
(ततः प्रविशति वनपालिकया सह सत्यसङ्गीतम्
अनुतिष्ठन् वनपाल:)
बनपाल: माजय लघु पर्थराशिगहनकाननम्,
(चल) काननमनु कुसुमं चिनु सुतनु ! मोहनम् !
वनपालिका-
सलिलसेकमनुधारय रणविरामनुपालय
परिचर नवलतिकाकुलमदनीशरणम् ।
बनपाल:-(पखर) सिञ्चति तव चरणकमलदास एष मारम्
वमपालिका-(अवर) धिक प्रहसनमाश वचनमुपसंहर धोरम्
(कोपं नाटयति)
घमषाल: कुरु कुरु सति पया मयि सरललोचनम्
उभी-(चल) काननमनु कुसुमं चिनु सुजनमोहनम् ।
विदू-महो रागपरिवाहिणो सङ्गीतपद्दतिः !
वनपाल:-पले पुत्तष्पसविणि, पवि श्रोधालेसि, अज व महा.
लामो पाप्रदोत्ति ?
वनपालिका प्रवत्त ए बलु, प्रोधालमि, ता कध' विष !
.

·नलदमयन्तीयम्। वनपाल:-सुण, जर्ग अोधालेसि, अज्ज केण वि कालपिन विलिदहियो महालाओ वामबह्मपण प्रत्तणकेलएहिं पलिप्रणिहिं अ अणुगदो काणणं एद पलिप्पत्ती, ता मिञ्चकादम्ब कलिम अहि वि सकाल काणणमा कले। वनपालिका-अध. अज्जउत्त, महालाअसम वि दुकख वदि ! जेण मो वि विलिदहियो होदि ? वनपाल:- कुड़ म्बिणि, कि णु क्यु एद थ आपसि, बधा जम्म जाव सुहं, तस्स दाव दुक्ख', जधा णाम महालामो पहिष सुई अणुहोदि, तधा जेव कालणविसेंसेग्ण दुक्ख वि अहिम ज्वेव । वनपालिका-एव्व से द? वनपाल:--अध। विदू-अहो निपुणवेदिता वनपालस्य ! बनपालिका-अध एव हिदे, कि णु क्ख माणुसी लाअसुई अहिकामदि? वनपाल:---तं क्व सुहमेत्तविभागण मोहादो जेव। वनपालिका-अध ब्रह्माणं लाया कि अदो जेव कालणादो लाअघल पलिहलिअ काणाहसं प्पटिदो? वनपाल:-को वा भणउ ? सुदुग्गमा क्वु लाअचित्तवित्ती, कध अह्महिं अणुहोदवा ? ता चिट्ठदु एद जाव दागिं अत्तणकर- आई कज्जाई सम्पादेय। (वनभूमि संस्क रुत:) वनपालिकाणाह, अज्ज क्वु, उज्जाणेसु पविसन्तो लाभपुलिसा लुकवामां महन्तं विश्रारं उपादअन्ती ण मे रोअन्ति। वनपाल:-कध विभ? वनपालिका -कि ण क्लु, पेक्खदि णाहो, एसो वसन्तावदार- रमणिज्ज वि समए अवगणीदपुष्प किसली लुक्खसमूहो भूमणसूसो वित्र लामा पहिमा सोइदि, लुकपतलेसुं खण्डिदा पुप फकिसलमा ·नलदमयन्तीयम्। मूलकिलणमिलाणा अहि मानसटुक्ख उवजणअन्तो रामन्ति । वनपाल:-कुड़ म्बिीण, कि एस्थ दुक्ख, लाअपुलिसाणं किदे मेव संवडिढदा अमोहिं रुक्खा, ता जइ लाअपुलिसा जे व तधा भएचिन्ति, णं कड़त्था का खु एदे। वनपालिका-तह वि पुत्तआणं सलीलक्सोहो विश्र लुजवाम पुप फकिसलअभंसो मं दुक्खावेदि । विदू-युज्यते, वनपालिकाया: पुत्रकेष्विव सक्षकेषु स्नेह एवम् अनुभावयति। वनपाल:-अले जहा तहा होदु, एहि रुकवएसुजलं सिञ्चा। वनपालिका-जहा आणवेदि अज्जउत्तो ! (इत्य भी परिक्रामतः) विदू-(दृष्ट्वा) अये एष वनपालो वनपालिकया पादपालबालेषु मलिलसेकाय प्रत एवाभिवर्त्तते, तत् कथमिदानी आत्मयक्ष: परि- रक्ष्यताम् ? बाथवा, किमात्मपक्षपरिरक्षणचिन्तया, अहं खलु प्रबन्ल- पराक्रमस्य निषधरय वयसयो, यदेव मया प्रस्तोतव्य, तदेवात्मपक्ष- परिरक्षणक्षम भवेत्, मन्या शङ्कया, अथवा यदि नासिका. गर्जनेन निद्रा नाटयेयं, तदैव स्वपक्षो रक्षितः स्यात्, तदेवमेव करिष्य, यावदेती मां गभीरनिद्रामूढ़ मन्य याताम् (नासिकागर्जनेन निद्रां नाटयति) वनपालिका-(सभयं) अज्जउत्त, कुदो णु क्लु, एसो सूअलघोणा- सहो प्यसलदि, णस्थि एस्य पुला को वि सूअलो दिट्टो, ता कि गु क्खु एदं? वनपाल:-एसो संसो मं वि पज्जाउलं कलेदि, ता तुम दूध चिट्ठ जाब अहं पेक्वामि। वनपालिकामा क्यु ! मा क्ल, सूअलो णाम परदिपलुसा जादौ, ना पर तम्म समीवप्पटाणिण, एहि उड़ मच्छा।

·। ? नलदमयन्तीयम्। वनपाल:-मौलु, पलं पासझाए, पधवा पाप तमं विमा जेव, जाव सव्वं देक्विमसि । वमपालिका-एवं भोदु। (इत्व भी विदूषकमभिसरतः) वनपाल:-पले ण कूखु एसो सूभलो, एसो को वि माएसो पाद वसा सलहान पिहासुहं पाहोदि, वनपालिका- को शाम एसो भवे? अधक्ष प्रभाषि- पलिजयो त्ति पथि एत्य सन्देहो वनपाल:--पध पेखि किदणिञ्चो होमि । (इति निपुणं वीक्षते) विदू-लब्धसंच इव) अरे को नाम एघ महाराजनलस्य प्रियवयवं नानाविधभूषणप्रसाधितविग्रह मामशब्दपदसञ्चारण चोरयितु- मिच्छति ? तिष्ठ रे जाम तिष्ठ (इत्यु स्थाय वनपालं सासूयमिव पश्यन्) किनु खलु ? त्वमेव विधः सञ्जातोऽसि ! धिक, शान्तम्। (मुखं परावयति) उभौ-पसीटु प्पसौददु अञ्जो, ण क प्रो दिसा अकज्जस्म कालके। पिई मदस्म अन्नरस शासिमागमणं सुपिण भीदेहिं प्रोहि णिच कादं एवं अणुचिठिदं नि। विदू-पत्र कः प्रत्ययः ? वनपाल:-अज्म ! एत्य मे प्पमाणं भवदोत्रो वर्षदेवदामो, मम- करम हिमपा को अस्पो एत्य प्यमाणं भवे ? विदू-साधु, सम्यक प्रमाणयसे मनःसत्त्वं, तदिदानौं त्वां निरपराध सम्भावयामि, शान्ता युदयोराकतिरपि निरपराधतामिव स्खौयामनुभावयति। वनपालः-अज्ज, अणुग्गहीदा अलो, ता जाव दाणि पापोटु अल्लो पिन कज्ज अणुचिहिटुं, अन्न वि सावसेसो णिश्चयावारो। वनपालिकाअन्न वन्दामि, पापवेदु प्रज्जी, भाव गच्छन।

·O उमौ- पब्ज, नलदमयन्तोयम् । विदू-श्रूयता, पपि वित्रायते, यथा अद्य केनापि विकारण विमनायिती महाराज: वं मानसं निवर्तयितुं विनासोद्यानमिद परिपात ति? -पज्ज, अधर। विदू-तदच तथा कश्चित् प्रदेशं स्वच्छन्दसञ्चार अपनीतजौर्य- व्यपवं निरूपय, यथास्य तत्र निषखस्य मलयवातमासेवमानस्य विकारोपमान्ति: सुलभा भवेत् । वनपालः-- अज्ज कित्ति बहुलणिरूवर्गण, रमणिज्जा सम्बाई पदाई एत्य विलासोज्जाण, तथा हि पक्खदु भवं, एदे पुप फफल- भारममिदसिहरा रुक खा सबसि ठाणे सोहन्ति, तथा सम्बदो वन्ति सुधाधवलवमा सिलापट्टा, एसा अमाहवीलदा पुप फसोहा- स्मणिज्जा मोहग्ग ज्येव संसूचेदि भोइजणाणं। ता एवं ज्ज व तधा सुहपदं भवे। विदूभरे कुशलस्त्व खेषु कत्येषु, तदेतेन प्रचुरमेव राजप्रसाद- १ महसि! वनपाल:-अज्ज, लाप्रप्रसादो मए सुचिलं जेव भप्रवदो प्यसादेश पएभविखनदि। विदू-इतोऽप्यधिकतरं लभखेति प्रार्थये। वन-मज्ज ! अणुमाहोदा झ। विटू-अथ त्वं परिजनैः साक चिरमत्रैव तिष्ठसि ? वन-भप्रव, अधई'; जइ चिलं एत्य ण चिट्ठमि, तदो विलासो. जाणं तिणहि परिकीमा जिसपत्तदुप्पवेसं सम्बधा अवठ्ठाणे मोग्गसणं ज्जव पलिञ्चदि साधालपाणं वि, का कधा लाप्रपदोव- जुत्ताणं भवादिसाथ। विदू-पथ पत्र कि वस्तु भुजाना यूयं जीवनगवां निष्पादयथ ? वनपाल:--अच्न, कि एक खु एबं भव पुच्छदि ? भवि एवं ·१० . नलदमयन्तीयम्। व विसादं अज्जे ण, अधा अह्मे रमो भिचा वणुद्देशं रक खिदु। विदू-तेन किं स्यात् ? वनपालः-लेण क खु राप्रकोसादो लड़हि अत्] हि णिविगध' जीवणं धारा। विदू -पाः मूढ़ ! अत एव पृच्छासे, यदि तावदहमस्य विलास काननस्य परिपालकपदमगमिथ तदा प्रतिवासरमेव तरुलताभ्यः प्रचुराणि फलानि सञ्चिन्य देव कुक्षिगतं वैखाना निरवापयिष्यम् को नाम सखोपनतामोशी सम्पद हेलया परित्यज्य प्रायासेषु पद कुर्यात् ? वनपाल:-अज्ज, मा एब्बं भण, विलासोज्जाण एद लाशकेल, एत्य उप्पसाई सब्बाई ज्ज व हब्बाई लाआधिपाल अरिहन्ति, ता एत्य उत्पमाण फलाणं क अह्मेहिं उवमोश्रो ? भक्षुणी अण्णु मदीए महोदे, भच भो हजसुं चोलत्तणं उवगदं भवे, अदो ज व अन ईदिसक जस्म रण कालके । विदू- (स्वगत) अहो नीचजातिरपि वनपालस्य साधुता ! दुर्लभ- रतावदेवं विखलचारित्रो मानुषेषु, तदयं विजयते मम प्रियवयस्यस्य पवित्रो राज्याधिकारः। तथाहि अद्य तपोवनेषु निरुपद्रवा: सोम. पोधिनो यसीयहवि:सौर है। प्रियं कुर्वन्ति देवताना, कालवर्षी पर्जन्यः समावर्जयति वसुन्धरां शस्थरतम्बकी, सर्वा एव प्रजा: मुखमनुभवन्ति पुरन्दरपुरनिवासेनेन निषधनिवासन, नूनमहं भाग्यकतामग्रे सगे महनीय प्रभावस्य महापा नल प्य व्यस्य पदवीमध्यासोनः । अहो कीदृशं मया समापि ग्यालरे पुण्यकम्म, यस्य तथाभूतमनुत्तम फलमिदं समनुभूयते ! नूनं सौभाग्यवती मे प्रियतमा भानुमती, या हि मामीदृश सकलवसुन्धराधोखरस्य प्रियवयस्यं पतिपदे समुपलभ्य स्मृहणेयतामाश्रितवती निखिलानां नारीजनानां । भवतु, अलमनया चिन्तया, यावदिदानी प्रहातसंवादेन सूयोऽपि वनपाल संवादयामि ।

·नलदमयन्तीयम्। (प्रकाणं) अरे, कथितं मे हृदयेन, ममुचितमेव ब्रवोषीति, सदाशिषं ते प्रयच्छामि, यथा एवं साधुभावं दधानः सुचिरं सपरिजन: सुरखें स्थ या इति। उभौ-अज्ज, अगा गहीदा अह्म तुह एदिणा वग्रणी ग । विदूतद् गच्छ, यावदिदानीमनुतिष्ठ स्वनियोगम् उभौ-ज अज्जो आवेदि, अज्ज वन्दामि (गन्समौहले) । विदू-नहि नहि, तिष्ठ। वनपाल:-आरमवेदु अज्जो। विदू अस्मिन् कानने चिराय त्वमधिकतो महाराजेन, त्वमेव जामामि काननस्याभ्य मान् ताशप्रदेशान्, यत्र यत्र सम्भाव्यते चित्तशान्तिः, तदस्माभिः माई काननमिदं परिक्रम्य परिदर्शयस्व तान् प्रदेगान् यत्र लोच नप्ति हृदयानन्दच विन्देम । वनपाल:- अज्ज अणगहो जेव एसो ब्रह्मारिमजनेसुमहालाअम्म, ता इदो एटु अज्जो। विदू -(विचिन्त्य) अथवा अलं त्वया, अद्य खलु मे प्रियवयस्यो सामन्तरेण जनान्तरं ममोपे नानुमोदते, तदहम् एक एक तदनुगन्ता भयम् । अथापरं श्रूयतां ; अद्य भवतां महाराजो नितरामनुरज्यति विकचदलेषु कुसुमस्तवकेषु कामिनीजनाधरतामेषु च पल्लवभङ्गेषु, तयावदस्य सन्तोषणाय तानि तानि वम्त नि महाराजस्य उपायनी- क्रियन्ताम् । उभी-अज्ज अणुरगहोदा अझे। ता वन्दामो (निष्क्रान्तौ)। विदू -स्वस्ति भूयात्। (दृष्ट्वा) गतः खलु वनपाल: प्रियवयस्य स्य कते मया ममादिष्टानि पल्लवभङ्गविकचकुसमादीनि संग्रहीतुम, तद् यावद हमिदानों वयस्यमुपसमि । (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) भोः क्व नु खलु प्रियवयस्यो मे नलो भविष्यति, स मया सहकार- तरोरधश्छायायां मम्मरशिलातले विमृष्टः, तत्र तु माम्प्रतं नोपलक्ष्यते, तत् क्व नु खलु साम्प्रतं मया वयस्यः प्राप्तव्यः ? भवतु य एते ·नलदमयन्तीयम् । राजपरिजनाः समन्ततो विचरन्ति, एतानेव पृच्छामि, (आकाशे) अरे दास्याः पुत्राः ! क्व नु खल साम्प्रतं प्रस्थितो भवतां महाराज: ? (श्रुतिमभिनीय) कि ब्रूथ ? एष महाराजः सहकारकुञ्ज समया माधवीलतामण्डपंप्रस्थित इति ? अथ के के तस्य सहचारिणः ? (तिमभिनीय) कि ब्रूथ ? अनुव्रजतोऽपि अस्मान् गम्भीर प्रतिषिध्य केबलं भवन्त मेव अनुगमिष्यन्तमावेद्य महाराजस्तां दिशं प्रस्थित इति ? भवतु, तिष्ठत यूयं, एषोऽहमेव वयस्यस्य मानसमनु वर्जितु माधवीलतामण्डपं गच्छामि । (निष्क्रान्तः) (विष्कम्भकः) (ततः प्रविशति सहकारकुञ्ज समया माधवीलतामण्डप कामयमानावस्थो राजा) राजा---(आत्मगतम्) भगवन् मन्मथ, सहरीव किमतावती भूमि- माश्रितोऽसि ? अपि तावतकालं मया प्रतिषिद्धाधिकार: मम्प्रति यथावमरं वैरेण मां पौड़यसि ? अथवा निरपराधो भवानस्मिन् मत्पीड़नकत्ये, किन्तु सैव सापराधा में प्रियतमा विदर्भराजनन्दिनी, अथवा कथं सैव, नालोकिता मया साचादेव सा ललितलावण्या, किन्तु निपुणचित्रकरोपनीते सुललिते चित्रशिल्प , तदत्र परमनिपु गा: चित्रकर एव सुतरामपराध्यति। अहो अनलिभवनीयरूपयो मानस- जम्मा, तथाहि- प्रियाप्रथमदर्शनात् प्रभृति चित्रशिल्प नवे, मनो मधुरवासनारसविशेषमुग्धायितम् । अहो वत पदे पदे हृदयभावविद्रावणे, प्रयत्नविनियोजना सपदि किञ्च मिथ्यायते ॥ सदद्य मन्ये प्रायेण मारेव समुपलक्षितो मे हृदयविकार:, कुत: ?- गण्डाभोग विलमति परं पाण्डिमा प्रौढ़कान्ति:, वाचां मध्य स्फुरति सहसा नामभाग: प्रियायाः ।

·नलदमयन्तीयम्। श्वासो दोघं प्रसरति चिरं शून्यशून्य व दृष्टिः, क्षीणप्राणा न चलति पुरो विव्रता देहयष्टिः । तदद्य कवा शरणमुपगच्छामि ? अथवा कोऽत्र मन्दारक प्रिय- वयस्यमन्तरण मे शरण मन्दभाग्यस्य ? म हि सुखे दुःखे च निर्विशेषः सन्ततं द्वितीयं हृदयमिव मामनुवर्तमानो लक्ष्यते, स एव मे हृदय- वेदनां पदे पद स्वकीयामिव प्रतिपद्यते, कथितञ्च मया तस्य व साम्प्रतिक सकलमव मानसं वस्तु, तत् क्व नु सम्प्रति मन्दारको भवेत् ? (चिन्तां नाटयति) (ततः प्रविति राजान्वेषण परो विदूषकः) विदू - (अत्मिगतम्) राजपरिजनैराबेदितं मे यथा प्रियवयस्यो मे माधवीनतामण्डप प्रस्थित इति । तत् क्क नु खलु प्रियवयस्यो भवेत् ? अपि तत्र व तमामादयितुमईयम् ? (दर्शनमभिनीय) अये एष मे प्रियवयस्यः कामयमानावस्थो निर्निमेषष्टिरमण,यः वाद्यवस्तु- विनिवृत्तान्त:करण: पश्यन्निव प्रियजनं हृदयवर्त्तिना लोचनयुगलेन सुतरामभिभूतो विभाव्यते, तदस्य परामु खस्यैव पश्चात् गत्वा नयने पिधाय परमकौतुकममुत्पादनन भावान्तरमुपजनयामि । मा तावत् पदविक्षेपशब्दः समुत्पन्न: प्रवोधमस्य समुत्पादयेत् ! तदिदानों प्रकृतमनुसरामि, (नानाविधभङ्गोविशेषान् नाटयन् रानः पश्चाटुप- सर्पति) अथ यदि नयने पिधाय तूष्णीं तिष्ठ यं, तदा काम्यं कौतुक विघटेत, सम्भाषण प्रस्तुतेऽपि परिचितपूर्व : कण्ठस्वर एव शुद्धां प्रत्यभिज्ञां जनयेत्, तदत्र कीदृशमनुष्ठातव्यम् ? (विचिन्त्य जायमान नृत्यप्रयत्नं संयम्य) भोः लब्ध प्रतिविधानम्, राहोतनारीभूमिक इव नटमन्दन: कण्ठस्वरपरिवत्तिं करोमि, नैव सम्पत्स्यते काम्यसिद्धिः । (पुनरपि विविध भङ्गीविशेषमाश्रित्य पश्चात् गत्वा राज्ञो नयने पिदधाति)।

·१२ नलदमयन्तीयम्। राजा-(कराभ्यां करयो: विदूषकमवलम्बा) पये केनानन मे लोचनपिधायकेन भवितव्य पथवा कोऽत्र प्रियवयस्यमन्दारक विना मे लोचनपिधायको भवेत् ? ननं मदीया विमनायमानता वयस्यमेवं प्रवर्त्तयति, तद् भवतु सम्भाषणेन विनिश्चितार्थों भवामि, (प्रकाशम्) प्रयि नयनपिधायक, अपि भवानव मे प्रियवयस्यो मन्दारकः? ? विदू-(अविकतकण्ठ) नहि नहि, भ्रान्तिमभिनीय) अहो प्रमादः अविकतकण्ठस्वरोऽस्मि ! (कण्ठस्वरं परिवती) नहि नहि, नाहं मन्दारको हरिचन्दनो वा, अन्यो वा कश्चन त्रिदिवपादपः । राजा-तत् को वा भवान् ? विदू-(विक्कतकण्ठ) कथमद्यापि को वा भवान् इति ? राजा-तत् किवा वक्तव्यम् ? विदू-का वा भवतीति । राजा-(स्मितं कृत्वा) तत् का वा भवतो ? विदू-एवं साम्प्रतं गृहीततत्त्वोऽसि, तदिदानीमाकर्णय प्रकृत- वृत्तान्तं, अहं खलु दुहिता विदर्भराजस्य, मामधिकृत्य भवन्तं सुतरां विमनायमानं श्रुत्वा रागविवशा भवतो वैमनस्य मपाकर्तुम् इह विचिन्वती माधवीलतामण्डपं प्राप्तास्मि । तदनुरातामियं दृष्टिदानेन । राजा-(स्वगतम्) अहो ! यदि यथार्थमिदं मन्दारकवचनं स्यात्, तदा मकलदुःखनिकेतने वसुन्धरायामपि मे त्रिदिवमहोत्मव: सम्भाव्यत, अथवा कथमेतावत् सौभाग्य मे मन्दभाग्यस्य ? तथाहि जातु क्षितिधरपीठात् न जायते कोमलं कमलम् । प्रास्तानकम्मविपाको वितरति लोके सुखं दुःखम् ॥ विदू-प्रियतम, किमेवं तूणीमतिष्ठसे ? - यदि सम्भाषणमपि नास्ति, तत् का वा मन्दभाग्याहं त्वत्प्रणये ? एषाहं प्रतिष्ठ ।

·नलदमयन्तीयम्। १५ राजा-पयि कौतुकप्रिये, अभिमामिनि, अस्तमनया कोप- कल्पनया, कोशेनोपचारेण कौतुकप्रियायास्त सम्भावनं क्रियता तदेव सम्यक विचार्यते। विदू-अपि माम्प्रतं निर्णयं गतोऽसि ? राजा--प्रथकिम्। विदू-कोदशोऽसौ निगायः ? राजा-प्रिये, एष निर्णयः। (परावृत्य सस्मितमालिङ्गति) विदू (स्वगतम्) प्रये ! कथं प्रकाशं गतोऽस्मि वयमासा ? तत् किमिदानों प्राप्तकालमुत्तरं प्रतिपत्सा (चिन्तयति) । राजा-(मोपहासम्) प्रयि प्रिये, किमिदानों त्वं इन्द्रजालोपनीतसा वतुन: परिगामवत् । सहसैवान्यथाकारा दृश्यसे नस्वरूपतः ॥ तत् कि विविधकलाकौशलचतुरा भवती पुरुषायिता माम् उप- हसितुम् ? विदूं-(मप्रतिभ) नहि महि इदानों तव प्रिया नास्मि, किन्तु प्रियवयसयो मन्दारक एव, अन्यथा कथमिदानों पुरुषजनोचितः कण्ठस्वरः सम्भवेत्। राजा-वयसा, कथमिदानीमेव, प्रथमतोऽपि भवान् मया मन्दारक एव एहीतः, किन्तु भवदनत्ति कुर्खता मया तथा तथा वाचो विसृष्टा ति। विदू-कथमिव ? मया तु स्वरूपतिरोधाने महानव यत्नः समाश्रितः। राजा-बाढ़ समाश्रितमहायनोऽसि, तथापि यस्त कोमलकामिनीसमुचितः कण्ठस्वरः सविमः तत्रासीत् पुरुषोचितस्वरकस्ता पूर्व प्रकाशं गता।

·मर्यामि, नलदमयन्तीयम्। वाहते कठिमी बचोऽपि परुषं मुग्धाजनानां न तत्, प्रागल्भ्यञ्च परं ममाजनि तदा पुंस्त्वाववीधाय ते ॥ अथवा यदि सा समक्षमेव समुपगता समात् तथापि न तथा विश्वसितु- कुतः सा कल्पपादपविसष्टममघरनं क्षीरोदसागरभवा च सुधा मनोज्ञा। मन्दाकिनीकमकपाजविन्दशोभा सा कापि पुण्यपरिपाकफलसा सीमा । विदू-भी वयसा, यदवं, तत् किमेवं पर्याकुलो भवान् ? पसीमपुण्यसम्पदधिकारिगणा राजचक्रवर्तिना भवता ननु मुलभैव सा भविष्यति। राजा-वयसा, न सम्यक जानौषे ; कुतः ? वणिग्जनात् स्वल्पपणेन लोहं क्रोणाति लोके ननु येन लोकः । केतुं न तेनैव मणीनपोष्ट, पुण्यानुरूपं फलमात्मनः सप्रात् ॥ सत् कियानेष पुण्यमहिमा यत्परीपाकात् मा मया स्तब्धयेति सम्भावयितुमर्हसि। यदपि राजचक्रावर्तित्वमतितरां पुण्यसा फल- मित्य पक्षिपसि, तदपि में वाई पातकफलमिवादा प्रतिभाति, कुतः ? राज्यार्थं मनु चिन्तया विघटते सा मे मनोमन्दिर, विच्छिवः परिकल्पनाव्यतिकरो भूयो न सन्तिष्ठते । प्रत्यचं तददर्शमेऽपि हृदये तद्दामादुनयन् पामन्दो न मयादा राजपदवीयोगादही लभ्यते ॥ पत एवादा दुम्ममायितमामानं राजकत्वेषु अपर्याप्त विभाव्य सचिवा. रोपितराज्यचिन्ताभारो मानसनिवृतये विलासोद्याममिदमायातोऽस्मि, किन्तु नास्ति तथापि मे चित्तमा शान्तिः ।

·मलदमयन्तीयम्। विदू-भवतु भो वयाय, एहि यावदुधानशोभामवलोकयावः । पनासाद्य व पथ्यमेषजे रोगमुक्तिमभिवाञ्छसि ? तदेहि। सजा-यदभिरुचितं वयस्यमन्दारकाय । विदू-भो' वयस्य, पश्य पश्य विलासीधानस्य परां रमणीयता, वसन्तकुसमोपहारसमलतास्तरयो विलासिन व परिदृश्यन्ते, वनपालपरिमार्जितेषु तलप्रदेशेषु परिक्षिप्त: सुरभिकुसुमकदम्बक: स्वयमिव स्वपूजामभिनित यन्ति । एते च हौतमवीनपावा रमालपादपा वातविकम्पितशरीरा निापयितुमिव मदनतापतप्त ते शरीरं व्यजनानिलं व्यापारयन्ति । माधवी चेयं पचिरोमौलित- कुसुमभारनिर्भरा समालिङ्गम्ती रमालपादप विक्षासिनीव सानुरागा कञ्चन रसातिशयमावर्जयति मानसे सुमनसाम्। तदवयस्य, रमणीय स्तावदयं काननोद्देशः, तदत्र क्षणं विषम्य मानसावसादम अवसादय । राजा-वयम्य, सम्यगुपस्लक्षितं भवता, सत्यमेवेषा विशान्तिभूमि- रवसाददु मनायितानाम्, तथाहि- मन्द मन्दमुपेत्य मुग्धपवनो दूरात् प्रसूनाचलं लोलामाश्रयतीव सदगतम्लतास्पर्शात् प्रहर्षादसो। गन्धरन्धयते मिलिन्दनिबहान् रम्या वनौरियं वासन्ती वितनोति किचन मुखं दैवादिवासादिता । अपि च- नवकुसुमविभूषां सन्दधानः शरीर, किशलयरुचिरागं सर्वतः सम्प्रविन्दन् । मधुरुचिदयितायाः सम्प्रसादं विधायन, मलयपवनयोगात् कम्मितानगे रसासः । विद्-वयस्य, पश्य पश्य, पसौ फसमारममा सहकारी भवगत- मचिरागतं सार्वभौम सम्भावयितुमिव विनयेन वर्तते - ·नलदमयन्तीयम्। राजा वयस्य, कोऽय विस्मयः ? रीतिरियं परोपकारब्रतानां, सथाहि- परार्थमते मिजशीर्षभागे, फलानि सन्धाय नमन्ति वृक्षाः । पयोधराः शस्यविश्वविहतो, रब्ध: समादाय जलं क्षिपन्ति || विदू-भो वयस्य, यद्य ते परोपकारार्थमेव फलानि धारयन्ति, तदा किमिदानीमम्माक नोपकुवन्ति ? राजा-कथमिव ? विदू-किमत्र प्रष्टव्यं नाम ? युज्यते सावदिदानों परिणत: फलस्तवक रस्माकमाराधनम्, यतो वयं वनविहारपरिश्रान्ता: क्षुत- पिपासापयाकुला: स्मः । राजा-वयस्य, पचेतमाः खल्वमी पादपाः, कथं चेतना पव फलान्यस्माकमुपनयन्तु ? विदू-सत् स्वयमेव समात्य वयमेषां परोपकारबतं पूरयामहे । राजा-वयम्य, मा मैषम्, कुतः ? फलञ्च पुष्पच महोरहाणां, शोभा न सो जातु वियोजमोया। सुवर्णसौभाग्यवियुक्तदेहा, न कामिनी नेत्रसुखं विधत्ते । विदू-भोः, अभिचारकर्मणा मनोरथं सम्पादयतकामेन हिंसादि- निबन्धनं पातकफलमिव नेत्रसुखमुत्पादयितुकामेरस्माभि: किमु क्षुत्- पिपासावालया नामशेषतापि समुपेक्षणीया ? तदलमोदृशेन कानन- विहारण, यत्र सत्वपि समीपे मामाविधेषु भोज्यवस्तषु नास्ति मे मन्दभागास्य भोजनावकाशः। (कतिचित् पदानि गच्छति)। अथवा का गतिः ? मृदादिभिरिव सालप्रयोगे वीणानिकणो मयापि वयस्य. मानसमेव अनुषर्तनीयम्। राजा • वयस्य, मन्दारक, पद्य भवदनुत्तिरव पस्यामप्यवस्थायां मे नि तिमुपजनयति, तदलं संरम्भेण वनविहारानन्तरमचिरमव पटवासमुपगम्य त्वदीयमन्त:करणमनुवत्तिये । (क्रमशः) ?

·नलदमयन्तीयम् । १८ विदू-माधु वयस्य माधु, कोऽन्यस्त्वामन्तरेण मन्दारकस्य सुखं दुःखञ्च जानोते ? तदिदानों काननविहारो मे महते सुखाय कल्पते, एहि तावन पारिजातकुञ्जमञ्जलतरं विकमितवजन्तरमालकुरुवक- गन्धराजवकुलपादपैरुपशोभित मालतीमलिकामाधवीवलीममलङ्ग तोपकण्ठ मलयमारुतोमामितप्रसूममौरभ विलामोद्यानम् इदमभितो विहृत्य मानमं परितपयायः । (परिक्रामत:) राजा । वयम्य, मन्दारक, मानास्येव मे हदयावस्थां, मम्पति मम हि- वहिरव कुसुमसुषमा इदयं तिमिगैः समाच्छन्नम्। क्षितिधरगरगह लग्न वहिरात यहत् ॥ तदनेन वनविहारण प्रतिक्षणप्ररूढ़प्रियास्मृतरनीशोऽम्मि सुखमखण्ड- मुपभोक्तम् । क्षणे क्षण ममुदेति मानमे मैव मे मनोरथभूमिः । तथाहि मन्ये- सुषमा कुसमनिरूढ़ा यदि दयिता मा भवेदस्मिन् । काञ्चनमिव मणिवई वनमिदमडा बमन्तीयम् ॥ वयस्य, किंवा वहुलमावेदयामि- विना तलावण्यं वितथइव वल्लीममुदयो विना सस्था: स्पर्श कुमममपि नो सार्थकजनुः । अलं वा पुष्याणां ललितरचना पादपतले, न चेत् पद्मनौर कथमिव तदीयस्तुतिकथा ॥ विदू-भो वयस्य, किमिति अदृष्ट्वैव तत्रभवती विदर्भराज- नन्दिनीम् एवं विमुग्धोऽमि ? अहन्तु कुमारसदृशाकारे भवति दर्शनोत्तरमेव परं स्नेह विन्दे, तत् कीदृगोऽयं ते मोहमहिमा ? राजा-वय न्य, मा मैवम्, कुत: ? 3 1 ·नलदमयन्तीयम्। ' चित्रे पुरा चतुरचित्रकरोपनौता 'मा चित्ततस्कररुचिः प्रविलोकिता मे। तस्मात् परं मनमि कल्पनया प्रणीय तम्भूत्तिमस्मि सुतरां परिमोहितात्मा ॥ विदू- वयस्य, नेदं न जानामि, तथापि कथयामि नास्ति से परमाविवेक इलि। राजा-वयस्य, कथमिव ? विदू-अपि नेदं जानाति भवान्, यथा चतुरचित्रकारिणो रमणीयता मतिमात्रोमुदभावयितुकामा अनुकायें सौन्दर्य परिवर्त चित्रे प्रदर्शयन्ति, तदत्रापि न तथा प्रस्तुतमिति को वा ब्रूयात् ? राजा-वयम्य, मन्दारक! न परमार्थ जानामि, कुतः ? नैपुण्यं यावदेवास्तु शिल्पिनां शिरूपकम्मसु । अनुकार्य प्य लावण्यानिमष्टानुरुतिश्विरम् ॥ बिदू राजामनमध्यामानानां चित्तवृत्तिरदर्शिनी, अस्माकन्तु दौनव्राह्मणानां नैवं प्रतिभाति । राजा-वयस्य, कथं वा न प्रतिभायात् ? तथाहि पश्य - अभिनयकुशलानामुत्तमाना नटानाम् अपि वहुविधभावाभासदानवतानाम् । अविकलमनुकायावस्थया नो विधानम्, खहृदयपरिवोधम्तत्र तु स्यात् प्रमाणम् ॥ विदू-यद्य वं तदा वञ्चितोऽसि नूनं निपुणतमानां शैम्नूषाणामभि- नयदर्शनव्यापारण, तथाहि श्रूयताम् - लोके प्रायेण प्रतिदिनमुपजाय- मानमेव दृश्य षु निपुणनटरभिनीयमान रमान्तरमुत्पादयतीति । राजा-वयस्य, यद्यपि तथा तर्कप्रसादलब्धजन्मना निश्चयेन चित्र- लेखापेक्षया विदर्भनन्दिनी निकष्टव स्यात्, तथापि विपुलायामस्या ·नलदमयन्तीयम्। वसुन्धरायां अनेन चित्रलेखन यैव सुमहशी, मैव मे मनोरथमिः, कथमिति ? ओदो दृष्टा चित्रशिल्प मया या, सैवाभून्मे रागपात्र महोयः । मा चेद मैमी तत्र मे चित्तरागः, मा चेदन्या तत्र मे चित्तगगः ॥ विदू-उन्मत्त, नेदृशं लावण्यं विधातुः शिल्पं स्यात् । राजा वयस्य, महति नमान्धकार पतितोऽमि, तथाहि पश्य- यो धाता नलिनोदलानि तनुते वामन्तवापौजले, यो वा चान्द्रममौं रुचिं रनयत पर्वण्यपूर्वामिकाम् । यो वा तनपाल वेषु कुरुते दिव्य प्रमूमस्रज, मोऽयं सादृशरूपमाधनविधौ किं नो ममथायताम् ॥ अपिच- अंगतो लक्षिता विद्या बालकानां परीक्षण । सर्व विद्यासमुत्कर्षमनुमापयते ध्रुवम् ॥ विदू - (मुखभङ्गों नाटयन्) हुम् ! सव्व विद्यासमुत्कर्षमनुमापयते ध्रुवम् ! अथ भवन्तं पृच्छामि, यदि एकदेशदर्शनेन बस्तनां सर्व विज्ञानमङ्गीकरोषि, तदा मम इमां भुजङ्ग कुटिला यष्टिमपि सरलामवेहि। राजा-कमिव ? विदू-यतस्तावत् प्रस्था अपि पाददेशात् प्रति चतुरङ्गलं स्थानं सारल्य न तवैव हृदयमनुकुरुते । राजा- वयस्य, वृथैव मे चित्तत्तिं तकण पराभवितुमोहसे, कुत:- दिमोहम्तर्कयुक्तिभ्यां नापक्रमति चेतमः । अपरोक्षपरिज्ञानं याम बोदेति देहिनाम् ।

·२२ शरीरं मानसञ्च :। अनपराधाः नलदमयन्तीयम्। विदू - (स्वगतम्) अहो अस्य निबन्धः ! तावतापि प्रयत्नेन न शक्यते मानममस्य परिवर्तयितुम्, तत् किमिदानों करिष्र्थ ? भवतु अन्यत: मचारयामि। (प्रकाशम्) भी वयस्य, अनाया: खल्वमी पादपाः, ये चिनि तिमुपपादयितु भवता ममाश्रिता अपि सुतग- मनिह तिमेव भवतः समुपदिशन्ति, तदेहि यावत् इमाननाय नपहाय मलयानिलनतीमानतरङ्गसम्मातमधुरस्य तौरतरुमलितप्रसूनरविन्दु चन्द्रकालङ्कृततटोपान्तसलिलस्य धवलमरालमालामञ्चराजटिलस्य दाडिममरोवरस्य मणिमयमोपानिकायामुपविश्य शीतलमलयानिलेन परितर्पयावः राजा वयमा, किमिति मुधैव पादपानििक्षपमि ? खस्व भी प्रकते वृत्ते, तथाहि दुःमाध्यन प्रामयेन परिपीड़ित यद्धि नोपकुर्वन्ति भेषजानि तत्र को वापराधो भेषजानाम्, वयम्य, मन्ये सम्पति सथिनिष्पादनसमथ: कल्पवृक्षोऽपि नितराम ल्यायते में मनोवेदनामपनेतुम् । तदलमेतानुपान्लभ्य, कुत: ? पुष्योपहारपरिशोभितकुञ्जपुञ्ज छायातरूप्रकरशोभिवनोपकण्ठे । मङ्गत्य कामपि मदं पुरत: प्रपत्रः, मत्यं मदीयरितेन विपर्ययोऽद्य ॥ विदू-(माधिक्षेपम्) कथ वा नोपालभेय ? यतो मूढ़ा: खल्वमी महोरुहा न जानन्ति बहुमान महीपतीनाम् । येन किल एवमेतान- पेक्षमाणऽपि सकलापक्षणीये भवति निरपेक्षा एव समुपलक्ष्यन्ते, तद् वय न्य, क्षणं प्रतिपालयस्व, यावदेतानतिमू ढान् बहुग्रन्थिकठोरेगा तैलाभ्यङ्गग्रहीतमारेगा कुटिलकुटिलेन दण्ड न ममुबोधयामि । (आहन्तुमुपगच्छति) राजा - (निरुध्य) वयसा, मा मैवम्, नते भाजनमाकोशमा येन बहिश्चेतनेच व आक्रोश: फलं प्रसूते, नागत शेतनेषु ।

·A नलदमयन्तीयम्। २३ विटू-तदास्ताम्, एहि मम्प्रति मणिमोपानिकामाश्रयावः । राजा एवं भवतु (परिक्रम्य उभौ मणिमोषानिकायामुपविशतः) विदू-भो वयसा, पश्य पशा पमोषां सरङ्गाणां विनयवर्तिताम्, एते हि सुदुभदर्शन त्वां मणिसोपामिकायामपन्नभ्य पादक्षालमिव कारयितुकामा: पादोपकण्ठमुपसर्पन्ति, तदितोऽप्यधस्तादवतीर्य परिपूरय मनोरथ तरङ्गबान्धवानाम् । (राजान की राहीत्वा अवतारयति) राजा वयसा, मनोज यं सौन्दर्यपरम्परा तरलतरङ्गसञ्चारिण्या वापिकाया:, तथाहि मृटुलपवनयोगाद् भग्नकार्यम्त रङ्ग सुललितसलिलेयं वापिका सम्पतन्ती। प्रणयरुचिरचेता नायिकेव प्रसना दवयितुमुपतापं यत्नसीमां दधाति ॥ विदू भो वयसा, इतोऽपि पशातु भवान् मलयानिलसञ्चालितायां कमलदयितायां दशाविशेष मधुव्रतसा । राजा-वयसा, एवं पशामि, शोच् तावदयं मधुव्रतस्तपखी, महतोमव दुरवस्थामनुभवति, तथाहि पातु मध नि विपुलं विदधत् प्रयत्न भृङ्गो यदैव परिसर्पति पद्धजिन्याम् । हा हा तदैव च समौरसमीरिताः शून्ये समुत्पतति लूनमनोऽभिलाषः ॥ विदू-भोः ! अधमस्तावदेष धृतमधुव्रतः, येन एवमसात् प्रतिषिध्य- मानोऽपि एनामेव अनुवर्तमानो दृश्यते, तदुच्यतामेष पृष्टः, अलमस्याः पुनरनुबन्ध नैति। राजा वयस्य मन्दारक, न कदापि परिप्राप्तोऽसि तथा राग- गोचरतां, येनैवमभिधत्से, पश्य, 3 2 ·२४ नम्नदमयन्तीयम् । प्रणयो विदितनिषेधो हिगुणीकुरुते मनोभावम । अचानरुवस्रोतास्तरङ्गिगी तीव्रतां धत्ते ॥ विदू- (स्वगतम) प्रये अनेन वृत्तान्त न ममुपक्षिप्त प्रामापि प्रिय- वयस्येन। तद् भवतु एवं तावत्। (प्रकाश) भोः वयस्थ, किमिति पदे पदे तामेव अविदितगुणविशेषां अधिकत्य प्रात्मान खेदयसि ? परिहीयतामष दुरन्तो भावानबन्ध:. दृश्यन्तामतानि मृदुलभुजलता- ललितानि तरङ्कितवापोसलिलानि, घनचन्दनगन्धबन्धुराणि मन्द समोरण स्पन्दनानि, मदनगोतिकापयाकुलेन मधुकरपटलेन असक्दनु वध्यमानांनि विकचसरमौरहागा, प्रातपत्रामुकारिकमलदलान्तराल. गतानि मनोहराणि च विलासवन्ति चक्रवाकमिथुनानि । राजा-वयस्य, मन्दारक, किमेगनि मया न दृश्यन्ते । एतान्य व साभिनिवेशं दृश्यमानानि जीवन मे धारयन्ति, कुतः ? वीचिण्यां ननु भुजलतामाहवं में प्रियायाः, पद्मोत्मङ्ग करचरणयो: सौष्ठः मविधत्ते। शैवालेषु स्फुरति ममृणा केशपाशस्य शोभा, हंसे मौम्यम्मितसुभगता पद्मवन्धं च गन्धः ॥ विदू-(स्वगतम्) यथा हि कुक्क रविषवेगपर्य्याकुल: सब कुक्कर मयं पशाति, तथैव एष दमयन्तीप-कुलो जगदेव तन्मयं पशाति, तत् किमत्र प्रतिविधेयम् ? वातः पद्मदलानि संविघटयन् प्राणप्रियादूतवत् पभिन्या हदयसा वृत्तिनिबहं वक्तीव मामजसा। कोड़ाकौतुकिनीव चञ्चलजला वापो प्रियं मारतं मिश्चन्ती जलशीकरैः प्रियकथास्तोमानिवोत्कण्ठते ॥ विदू-भो वयसा, यदि केवलं प्रतिपदं तामेव स्मरन् विलय नाटयेथास्तदा नाहं से सहचरो भवितुमर्हामि, (मुखं परावलं निपुण- ·विदू - तत् नलदमयन्तीयम् । मन्यतो दृष्ट्वा) भो वयमा, येयं मरालमालापर्य्याकुला नातिदूरवर्तिनी नोरोपान्तभूमिः तत्र दृष्टि देहि । राजा-किनिमित्तम् ? (दृष्टि ददाति) विदू-तस्या एव भूमरुपरिष्टात् सुविशुद्धकाञ्चनप्रायं किमपि दृश्यते, अदृष्टपूर्वमिदं, तत् किन खलु स्यात् ? अपि भवत्व मानस- मरोवरशोभामतियितुकामेन केनापि निपुणशिल्पिना काञ्चनमयपत- पत्रं कारितम् ? राजा-नहि नहि अहमपि भवानिव माम्प्रतमेव प्रथमदर्शी। केनानन वस्तुना भवितव्यम् ! गजा -- (आलोकयम्) वयस्य, अहं हि जानासि या माधवी पोस्त्रिदिवे विहत्य, मन्दाकिनीकाञ्चनपद्महस्ता। समेत्य वापीसलिले निलीना तदीयपाणिसवलितं किलैतत् ॥ अथवा- प्राव निलचालिता कमलिनी किञ्जल्फमालाघना, मन्दस्पन्दितरङ्गमङ्गतिवशात्तीरोपकण्ठ गता। प्रायात् परिपिण्डिताङ्गरचमा स्वर्णायमानदुतिः, तद्रागादिव सपतिरमला तत्पार्खतो राजते ॥ विदू-यथा तथा भवतु, यावत् समीपमुपसृत्य विगतशी भवाव: राजा - एवं क्रियताम् (उभौ सोपानादवतीयं पश्यतः) वयस्य, अपि पश्यसि ? विदू - प्रथकिम् । (निपुणं निरूप्य महर्षम्) भो वयस्य, दिल्या वइसे, एष नूनं काञ्चनखनिमम्भ तः काञ्चनशैम्लाङ्गरः प्रादुर्भवति, तदत्र वयस्यः प्रमाणम् । राजा-(स्मितं कृत्वा) वयस्य, तत्त्वविमुग्धो भवानन्यथैव कल्पयते, नायं काञ्चन लागुरः, परं कश्चन काञ्चनमयो मराम्लयुवा मलयानिल- ·नलदमयन्तीयम्। मम्पर्करम्य तौरोपकण्ठे गाढ़ निद्रासुखमुपभुङत । तथाहि पराङ्मुखं मस्तकमात्मदेहे, प्रवेश्य मनोचितकोर्णपक्षः। एक पदं कुक्षिगतं दधानः, सन्दृश्यते नूनममौ विहङ्गः ॥ विदू-कथमयं सचेतनो जीव: ? मम तावदयं प्रचेतन: पिण्ड- भूतः प्रतिभाति तत् किमत्र प्रमाणमनुसन्धत्से । राजा-वयस्य, पश्य प्रमाणं-एतस्य खलु उछामनिखामवशाच्छरोरे, प्रमारणाकुञ्चनयो: प्रकाशः । प्रभञ्जनोत्पातवशात् कदाचित, शौर्षे पदे पक्षयुगे च कम्पः ॥ विदू-वयमा, यद्येवं तदा अपूर्वमिदं प्रमोदस्थानं, नहि ताव- मात्रेण दृप्ति जनयति, तद् गच्छ विन्दैन नेत्रसुखलाभाय । राजा-करण गृहोतो यदि कष्टातिशयमयं गच्छेत, तदा महत् पातक सम्पद्यत। विदूः किमतन्मात्रेण परमानन्दी वर्जयितव्यः, वर्गमदिशा प्राणिहिंसनमिव मैत्रप्तये मरान्नसा स्वल्पमात्वं संयमनकष्टमुपेक्षणीय- मस्माभिः। राजा. भवत यावदेन शिथिलपाणिस्यशन ग्रहोयामि, यथासा गृहीतसा न शरीरपौड़ा भवेत् । विदूः ...का हानिः, यथा कथञ्चन काम्यसिद्धिरावशाको नाम। सद् गच्छ, पलं विलम्बन । राजा. बाढ़, एष गच्छामि । (गच्छन् दक्षिणवाइलोचनयोः स्पन्दं सूचयन) प्रये ! किमिदम् ! वामतरभुजस्यन्दः स्म रितं दक्षचक्षुषः । किमकाण्डे इयं प्राप्त फलसम्भावना कुतः ?

·२७ नलदमयन्तीयम्। अथवा वनविहारपरिश्रमाटुपकुपितेन वातन तत्तदङ्ग कम्य नमुत्पादित भवेत् तद् गच्छामि। (निष्क्रान्ती) विदू -- (राजान निर्वये) अहो विवञ्चनचातुर्य वयस्यस्य, एष हि पृष्ठे न कुन उव शरीरं विधा विभज्यं उपहमितापरुपवामनरूपो नि:शब्दपदमचारं तथा गच्छति यथा वसुन्धगपि प्रविदितपादन्यामा वञ्चिता स्यात्। (सहर्ष) अये एष ग्रहीतप्रायो हंमः । प्रये कथं गृहौत एव । (तार) वयस्य अपि गृहीतः राजा-अथ किम्। किन्सु नालमम्मि एकाको एन विनिरोड, तत त्वमपि मत्वरमहि यावदुभावव मिलित्वा निकन्धाव । विदू-बाद एष आगच्छामि (इति उत्त, त्य निष्क्रान्तः) (पुन: मह) ममाप्तः प्रथमा । द्वितीयाङ्कः। . (ततः प्रविशति आकाशमार्ग प्रवहगाढ़: कलि:) कलिः श्रुत्वा स्वयंवरकथामिह भीमजाया. देवर्षिनारदमखाटनगगमुग्धः । भावं परीक्षितुमना: कलिंगष तम्या क्रोलावनं प्रति विमानचरः प्रयामि ॥ अही चिराददृष्टपूञ्चयं मे विदर्भभूमि: कानन सतरामन्यथव मम्बत्ता, पायेग्ण जगदधिकारिणो नाम भवन्ति चत्वारो युगदेवाः, तेषु च ममापतितम्ताक्टद्य मत्यस्याधिकारः, ततो लुमशक्लय इव प्रतिभान्ति सर्वथा सर्वे मदनुचराः कामप्रभृतयः, प्रभावय भूयानव समुपलक्ष्यते प्रथम युगानुचराणां विवेकदयादाक्षिण्यप्रभृतीनाम्। स्मरामि हन्त तदानोन्सनोमवस्था प्रस्या वसुन्धराया मदधिकारसमाक्रान्तायाः, तदा खलु-- ·२८ नलदमयन्तीयम्। धर्मः क्षीणज्योतिरासीत् प्रजानां, पापोत्सेकादुत्कटेषु प्रवृत्तिः । यज्ञो लुप्तः स्वर्गगन्ता न कश्चित्, पश्चात्तापो नापि पापे रतानाम् ॥ पपिच- चौणी कष्टमदोकतापि सुषुवे शप्यानि नो कर्षक:, वृक्षाः पुष्यफलचुरता: किशलयैः शून्याच कष्टप्रदाः । सन्ध्यावन्दनवर्तनादिनियमा भ्रशं हिजानां श्रिताः शूद्रा मुद्रितनित्यजत्यविकरा भ्रष्टवभावा: स्थिताः । पपिच तदानीम्- सौहाई महिताङ्ग गुरुगणगरिमा दुर्विबोध: प्रजाभि:, दाराणां प्रीतिहेतो: पिटरदयमजोन पाटनं नित्यक्लत्यम् । मात्मा देहादभिन्नः श्रुतिरपिच मधा धृतमात्रीपजोव्या. नादृष्ट मानमिदं मखफन्नमनृतं नो परीक्षा: पदार्थाः ॥ सदद्य सर्वमेवेदं विपरीत परिणमति, तथाहि- लोकानां कलुषाभयं ममभवत् पुणेषु धन्या मति:, सौगो शस्यममन्विता प्रमविनो जाता: शुभा: पादपाः । मध्यादिष्वनुरागिता गुरुगण भक्तिः प्ररुढ़ा परा, श्रोतम्माविधानमाधमतिवाश्रमाचारिणाम् ॥ अपिच- प्रातः प्रभृति नित्येषु कत्तव्यषु मनस्विनाम् । दृश्यते परमामति: माधुतव शरीरिणी ॥ अथवा कियानव में समयो निखिलभुवनविध्वमनपटीयमो वसुन्धरा- मिमामन्यथाकम्,ि यस्य मम--- उद्यदुर्गमसर्गवर्गविकटा वृत्तिः परध्वंसिनी, प्रोहामप्रकटप्रभञ्जनममा शतिर्जनस्तम्भिनी। विनोद्घाटनपाटवष्यतिकरात् क्रोधो जगद्रोधकः, प्रातर्दीप्तमयूखसूरसदृशी दृष्टिर्च लज्जयोतिषा ॥

·नलदमयन्तीयम् ।
२८
..
-
पाकाशस्पर्शिशीर्षः क्षितिधरनिकरान् निक्षिपयं ममुद्र,
तौरोदीणं प्रवाहप्रतिभयविषमं भोषयेय तमध्वा ।
उद्यप्तिग्मांशुमूर्ति गगनपटतटोत्पाटितं वा बिदध्याम्.
उग्रोग्रध्वान्तधाराजटिलमपि जगत् पक्ष्मकम्पेन कुर्यगम् ।
तदत्र कन्दर्प एव मे परमो दर्प: स्वाधिकारप्रतिष्ठापन कात्वे । प्रथ
देवर्षिणा नारदेन कथितं निषधनाथो वैरसैनिः सुतरां विदर्भदुहितरं
दमयन्तों कामयत इति । अहो माहमं तस्य यौबनाभिमानदुर्विदग्धस्य
मूढस्य : कुतः-
या मौग्भनमितचञ्चलभृङ्गतिः,
दोव्यगुणा चितरमा नवपुष्पमाला।
इन्द्रादिभि: प्रतिपन्नं वहितव्यपेक्षा
तां लिप्सते वत नलो निषधाधिनाथः !
अथ कि तम्यां म इव मापि तम्मिन् मनोभावं धत्तं ? अथवा
अन्नौकमेवैतत् कुतः ?
इन्द्रादयो वयमपि चिमानुरागा:
मौन्दर्यमारशरणायितभीमजाये ।
दूतौजनानपि विमृज्य कृतप्रयत्नाः,
नूनं न मा सुरविरागवतो भविती ॥
भवतु प्रियसहचरं कामदेवमामन्त्रा सर्वमिदं विज्ञाम्यामि, तस्कनु
खलु माम्प्रतं कामदेवः स्यात् ?
( ततः प्रविशति आकाशे पुष्पमयविमानस्थ:
कुसुमोज्वनवेशः कामदेवः )
काम-देव, एष प्राप्तोऽस्मि, तदाज्ञापयतु भगवान् कि मया
दाराजनेनानुष्ठातव्यम् ।

·मलदमयन्तीयम् । कलि:-मखे, कामदेव, ममुत्कण्ठते मे हृदयं प्रियाया विदर्भ- जाया वृत्तमाकर्णयितुम, श्रूयते नृपापमदस्य नन्नस्य तत्र भूयाननुराग इति, अपि मत्यमेतत् ? किन, दमयन्त्या अपि तत्र ममामतामन्त.. करणं तक यमे ? मर्च मिदं विस्तरेगा वर्णयितुमहमि कुत: ? अस्मासु तस्याः परमानुगगं श्रुत्वा पुरा निवृतिमान् भवेयम् । श्रीमात् परं वार्षिकवर्ष योगात् यथा रमाकर्षणग्विनपृथ्वी। कामः-देव, यद्यभाय, तदा कथयितुमर्हामि । कनि: ----मग्वे, मलमाशङ्कया, यथावस्तुविनिवेदनं सुहद्धमाः । सदगङ्गमभिधीयताम। काम:-देव, कथयामि, यताम्, अम्ति कदाचित् दमयनी- चित्रदर्शनविमनायितन गज्ञा नन्लेन मवयस्येन उद्यानवापीपवन- सेवनं कुर्वता कश्चित् सवर्णमयो मगन्न: ममामादितः । कलिः-सुवर्णमयो मराल इति ? अपूर्वः खल्वेष प्रबन्धः । ततस्ततः? काम: -ततश्च शकुमितेषु परमाभिजो राजा तस्य कातरस्य पानभोजनमार्थनावचनन दयायगे निजं पटवाममानीय पानभोजन- दानैरेनं समुज्जीवितवान् । अथ गनो मधुरेगा स्वभावन पर्याग न च पानाहारलाभेन परितोषित किलामौ दमयन्त्या रूपातिशयमाख्याय में तथा रागं नीतवान् यथा चित्रदर्शनमारूढ़ा गगति: षोड़शोपि कलाम मो विन्द त। तेनैव च मेन तदनन्तरं दमयन्तीममोप- मुपसृत्य तस्या अपि तथैव मलं प्रति वर्धितो रागानुबन्ध इति । कलि:-सख अपि जानीर्ष, कोऽयं मरालापसद इति, अपि करन मायावी छमवेशमास्थाय अस्मवैरनियातनकाम्यया तयो- रम्योन्यमिवमनुरागमुद्दीपितवान् ? यद्य वं तदा नोयं सुचिरं सहते खोयमुच्छासम्। तत् कथय केनामेन भवितव्यम् ?

·। नलदमयन्तीयम्। ३१ कामः - देव, कथमयं मायावी स्यात् ? अयं हि पितामहेन देवाधिपतिना दमयन्ती प्रति नितरां नस्लमावर्जयितं स्ववाहनभूतो हेमहंम: प्रेषितः कम्ति:--कि भाम, पितामहन निग्रहीताः स्मः ? अहो दुर्ग::: वाईक्यात् परिवर्जित: कमलज: कर्नव्यबुड्या स्वया, नोचेन्विर्जरदुर्जयं कलिमिम हित्वा नले कि रत: ? रे दुर्जात चतुर्मख प्रणयिनी कत्वा सुतां कामतो, नो जानामि किमम्मदीय हदयं धिक ते सुगतिम् । कामः - देव, नात्र विशेषेण भगवन्तं पितामहमेव दूषयितुमर्हमि, यतो नियतमस्य प्रियानुवर्ती धम्मा नाम नन्नार्थमात्मना भगवन्तं पितामहं प्रकाममनुरुन्ध, तस्यैव ननमिदं फन्नं मम्भवेत् । कन्निः --ां एवं, धम्मो नाम मे प्रतिकन्नवौति, अहो दौसम ! माक्षाद वैग्माचरितमणको हारीकरोति मम्पति वैगचरण पितामहम् । अहो मूढ़ता : धर्म, चतुर्मुखं चक्रधरं पुगरि वजायध वापि महायमहि । नानं विनेतुं ननु मत्प्रभावं भवान् कदाचित् भवितेति वाढम् ॥ तदद्यापि विरम्यतामम्माइयं वमायात् । मखे कामदेव, अथ म राजा किमारम्भः मम्प्रति ? अपि प्राप्ता तेन दमयन्त्याः स्वयं- वरणवार्ता ? काम:- देव, अथकिम् । अथकिम्। किन्तु यावदेवामी स्वयंवरहत्तान्त- मुपलभ्य विदर्भगामिनं पन्थानमनुसृतवान् तावदेव पर्यायेण पुरन्दरश्च वझिम यमो वरुण एव च । खेषु भैमीप्रवृत्त्यर्थं दूतकन्य ययाचिरे ॥ कलि:--कि नाम ? विफलप्रयत्नातहि अस्मद्विसृष्टा: सर्च एव दूतीजना: ? कामः-देव, अथकिम् । का कथा तेषां परिमितसामर्थ्यानां ·नलदमयन्तीयम्। दूतीजमानां, त्रिभुवनविक्षोभसमर्थेन मयापि न पारितं दमयन्तीचित्त- मन्यथा प्रवर्त्तयितुम् । कलि:-(मक्षोभम्) अहह ! कि कु-म् ? नालमस्मि व्यवस्था- पयितुमात्मानम्, तथाहि अधिग्रासप्रमतप्रविमतवडवावत विक्षिप्तवह्नि- नष्टान्तस्तीब्रतापप्रविकटविपुल्नज्वालया दग्धमङ्गम् । कत्तंम्यव्यस्त बुद्धिव्यमनपरिभवोत्पातदुर्जातदर्प: नोभः कोऽपि प्रदीप्तः प्रलयघनघटोद्गीर्ण तौबान्धकारः ॥ तदिदानों प्रासादैः मह काननेश्न तम्मा मान् विदर्भान कि नो व मगतिं नयामि कुपितो रुद्रोपमो विग्रह ॥ काम: --देव, अलमनेन गेषावगेन । श्रूयतां श्रोतव्यम् । कलि:-क्रोधनालमिहाथवा प्रियतमा भैमी विदर्भेषु यत् पद्म लोन्नचरित्रमप्य पगता विष्णुप्रिया प्रोच्यते ॥ तदुच्यतां कीदृशं श्रोतव्यम् ? काम:-देव, श्रूयताम्, अथ यावदेवामौ पुरन्दरादिभि: सम्पार्थितो नितरां दमयन्तीग्रहीत हृदयोऽपि बहुरुत्व: श्लाध्यमात्मानं मन्यमान: मानन्दमेव दौत्यम् अङ्गीकृतवान्, तावदेव तदुपरि पतिता गगनतन्नात् सिद्धजननिमृष्टा कुसुमष्टिः, पुरन्दरादिभिश्च मनीग्थन्नाभपरितुष्ट : विमृष्टा राज निषधेश्वराय बहुविधा एव वग्बाचः । कन्ति: मूढाः खल्वमी देवाः. ये धृrप पदम्य नैषधम्य वञ्चना नातुर्यमपि नोपलक्षितवन्तः । कामः-देव, कथमिव ? अत्र नलस्य कीदृशं वञ्चनाचातुर्य सम्भवेत् ? कलि:-सखे, प्रत्रापि किमावेदयितव्यमस्ति ? काम:-देव, अस्ति, न खल्वहमवधारयामि ।

·नम्लदमयन्तीयम्। कलि:-यद्यवं श्रूयताम् विदर्भशद्धान्तपुर निरन्तर कतावधानः पुरुषः सुरक्षितम् । तत्र प्रवेशो हि सुदुष्करम्त तो न दूतकृत्य करणीयमस्य तत् ॥ काम:-देव, नैवमवगन्तुमईमि, यतो हि समादिष्टमभिलाषा- नुरूपमन्तर्धानमप्य पुरन्दराय: । कलि: वाढ़म् ? काम:-यदि न वाढ़, कि देवो विज्ञाप्यते । कलि: मग्ने, कामदेव, आस्ता मवमवेदमस्मत्प्रतिकूलं, तथापि ममग्रजगतिप्रतिभयोपशान्तिक्षमः तमोर्गम कठोरताटितमत्रगोत्रायः । भवद्विभवयोजनाघटितपापमाहायकः कगेम्यचिग्मात्मना मकन्नमेव चूर्णायितम् ॥ अथवा अल मकलेन, योऽयं दुर्विदग्धी विदग्धजनाभिमानी चन्द्रकुल- कलङ्को वैरसैनि: म एव में चिरात् प्रभृति प्रतिपक्षो देवानामद्य दमयन्ती दत्त, न तु मामभिजानाति, तदेष एव मे विषयः क्रोधस्य तदयमहमिदानीम् - काठरापुष्टवैश्वानरविकटशिखाभोषणक्रोधराशेः, जाग्रधार प्रताऐः प्रविचरितमव्यस्तपात: स्फुलिङ्गः । प्राभादग्राममम्पद्रुम यनिषधान् भम्मशेषान् विदध्याम्, उत्पाट्य क्षौणिपोठानिषधातमम स्व तत: स्थापयिर्थ ॥ तत् कामदेव, कथय, क माम्प्रतं म पृष्टः ? काम: देव, म बल माम्प्रतं मखौजननिर्षवितया दमयन्त्या ममध्यासितामन्त:पुरपुष्यवाटिकाममुसरति । कलिः-सखे, काम, प्राप्त प्रतिविधानम्, एष एव शुभावकागो नैषधस्य व्यवसायमन्यथा कर्तुम् । काम:-कथमिव ?

·२४ - नलदमयन्तीयम् । लि:-श्रूयताम् यदा नाम नैषधो देवकत्यसम्पादनाय दमयन्ती- समीपमुपगमिष्थति, तदा त्वया- येनास्त्रेण पुरारिमानसमभूद भ्रष्टं तपस्यावतात्, येनास्त्रेण च मेनकामुपगतो गाधस्तनजः पुरी । सेनोन्मथ्य नलस्य चित्तमनघं संघध बुद्धिप्रभा देवादेशविशेषमाधनविधी व्यर्थश्रमः माध्यताम् ॥ सदलं विलम्ब न, गच्छ स्वनियोममनुष्ठातं यावदहमपि पस्वियमी नलपरिशून्येषु निषधेषु प्रविश्य स्व प्रभाव प्रकटयामि । काम:---यथाज्ञापयति देव: (उभौ निष्क्रान्ती) (विष्कम्भक:) (ततः प्रविशति पुष्पवाटिकायां ममखोजना गिन्नातन्नमधिशयाना विग्होरकण्ठिता दमयन्ती) दम-मग्वि, कन्पन्नत अपि जानामि ममाद्य हदयावस्थां । कम्प-कथं न जानामि, अद्य तु विशेषेण प्रकाशितामि, पुनस्त्वदीयहदयावस्था तदानीमेव विदिता। दम-कदा? कल्प-यदा अपूर्व दर्शनो हेमहंसः प्रियमख्या एकाकिन्या अनुवध्यमान: प्रियसखीं गभौरां माधवीलतापद्धति नौतवान् । दम सखि, निपुणं जानासि। ततः प्रभृति एव विकारं नीतास्मि मदनहतकेन। अथ पद्य मा कोही प्रेक्षसे ? कल्प:-सखि, किमत निपुणं प्रेक्षितव्यम् ? चिरात् प्रभृति विरहपय तसका स्वभावतम्तनुशरीरापि तनुतरशरीरामि, केवलं चिरन्तन मावस्यमेव अवशिष्यमाणं तव प्रत्यभिजां जनयते। पाण्ड,तेयं सुसञ्चिता कपोन्लयुगले, प्रक्षोणकण्ठस्वरा न क्षमसे यथोचितं वाचमपि प्रवर्तयितुम्। प्रायेणैव निर्णिमेषनयना दृश्यमावविनिहत्त- मानमा भावनाव्यापता परिलक्ष्यमे। पुन: पुनरनुरुध्यमानापि नेव मया ·मलदमयन्शीयम् । नियोजयसि मानसं दिवसकत्ये पु, तदिदं स्थ लगामपि विज्ञानविषयं कि पुनः सुनिपुणर्णिमाम् ? किञ्च, अपि स्परमि यम पिछतासि पञ्चम दिवस राकानिगाकर वोक्षमाणा पोर्गामासोरजन्याम् ? दम-सखि, सत्यम् ईदृश्य व संवत्तानि । एतावता कालेन सवापि यत् लज्वया नावेदयम्, तत्सर्वे मदन एव मे विपरिणमय्य विज्ञापयति । अयि कल्पलत, कम्य वा अन्यमा कथयेयं, त्वमेव मे चिरात् अभृति अधिकारिणो निभृतवृत्तान्त ता तवैव कश्यामि । कल्प-सखि, कथय कथय, - यथाहं समदुःखभागिनी दुःखन्ते लघृकुर्याम् । दम-मखि, श्रूयताम्, जानामांव मे हेमसानुसरणं यावत् ? कल्प- अथ किम् । तदनन्तरन्तु न जानामि, येन ते मनीविकार: प्रथममवतीर्णः । दम -तदिव कथयामि, तदानीं माधवीलतापद्धतिमवतीयां मयि तावदेव गला मत्तो नातिदूरे मदभिमुखः स्थिरं तिष्ठन् हेमहंस: खजातिसमुचितां वाचमाश्रिता विज्ञापितवान्-भवति दमयन्ति, विरम्यतामवैव मम ग्रहणाध्यवसायात्, अहमन्यतमः पितामहवाहनेषु हमसेषु. तदस्मदभिलाषमाण को का समर्थों ग्रहीतुममान् , सदाकर्णय यदावेदमा निभृतमानौतासि । पस्ति सकलनायकगुगणा- लक्षातो नलो नाम भूपाली निषधानाम, पितामहमिदेशात् सदीयगुण- मोहाच सखया मायकारनभूतया बरणोयतां धत्ते, इति, पन्याच कथिताम्तेन तदर्थपर्यवसायियो वाचः, ततं एवाहमंभिभूतीस्मि ।

·२६ नलदमयन्तीयम् । कल्प-सखि, दमयन्ति, नेदं तव. विकारकारणं भवितुमर्हति, सदन्यदप्यस्ति। दम-सखि, कल्पलते, नास्ति तय किमपि रहस्य ; तदाकर्णय, अति प्रन्यदपि किञ्चित्। कल्प-कथय किन्तत् ? दम-तदिदं श्रूयताम् , येन मे मनो नितरामवमवम् ; उक्त देवमेन यथा, राजपुत्रि, भवतीमधिकता मदनेन सुतरां निषधराजो विकारं नीतः, किंबहुना महिमदनमोहग्रस्ती राज्यचिन्ताममातोषु विन्यसा चित्तनिर्वतये सवयसयो विलासोदयाने सरोवरसोपानमवतीयाः सुतरामिव ताम्यति, तत्रापि नासादयति लेशमात्रामपि शान्तिम् , सर्वमेव शान्तिकरमसा साम्प्रतमशान्तये परिकल्पते इति । कल्य-सखि, तत् किमदाय व विधुरासि ? जतुरमपिण्डयो- रिव दुवयोम्ताप एव संघटनकारी भविषाति, तदलं कातय्येण । दम–सखि, सो नामासौ तिर्यगन्धवायजात इति कस्तत्र दृढ़ः प्रतायः? कल्प-सखि, नै संशयितुमईसि, यथायं तिर्यग्वंशसम्भूतोऽपि प्रसाधारगां सुवर्णमयं देहमादत्ते, तथैवासा सम्भविता तिर्यगनाति- विलक्षणा प्रताययोग्यतापि भाषितेषु । अपि दृष्टपूर्वस्त्वया कदापि सथाभूतः सुवर्णमयविग्रहो मराल: कुत्रापि ? दम-सखि, जानामि म., किन्तु स्वार्थेषु सर्वत्र अनिष्टमेव समायाप्त जनादयानि । यावदिदं सकषितं स्वचक्षुषा न पश्येयं सावदा न सम्पद्यते दृढ़प्रत्ययो में। तदन कोशः सुगमोऽभुपायः स्थात्। कल्प-सखि, अलमावयोरत्र तदभुपायंचिन्तया, स एव परि- चिसयेद पाय येन त्वदीये उदये निषधनाथमविक्षस्य सम्यकमया ·नम्लदमयन्तीयम्। रागः प्रकटितः, येन च अदृष्टाश्रुतपूर्वी हेमहंसो नामासौ प्रियमत्तान्त- निवेदनाय भवदन्ति प्रेषितः । -सखि, अहन्तु नैव अवगच्छामि, परं सर्वमेवेदं मत्- प्रतिकूलस्य विधर्ममैव दुःखमर्पयितु निष्ठुरविलसितम् । नास्ति खत्वस्य निईयमा दैवमा भाग्यहीमायां मयि लेशोऽपि करुणायाः, तथाहि पश्य, मौरभमारमम्पर्कसुभगा अपि मलयमानुसमीरणा मलयज भुजङ्गविषव्याकुम्ला इव सुदुःमहाः समुतप्रेक्ष्यक्ती, स्मारं म्मा मराल- बत्तान्तमा लोकान्तरमिव प्रस्थितास्मि । किं बहुना, चिराय में शान्तिनिष्पादनव्रता माधवीलतागिरपि मरकतवापिकापि इन्द्र. नौलमणिवैदिकापि निरभिमाना इव समुपलक्ष्यन्ते ; मखि, कतमिदानों दुःखदानव्रतं विधातारवलम्बा, यथोचितमात्मनैव प्रयत्नमवलम्बस्त्र, अन्यथा नूनमचिरादेव मां स्मरणीयां दगां नेष्यति कामहतकः । [सलज्जा अधोमुखी तिष्ठति)। कल्प---सखि, किमेवं चञ्चलासि ? कथं वा त्वयि विधाता निरनुकम्पः सात् ? नित्यमेव ते पितरो तवैव शुभकामनया देवतासु परां भक्तिमादधानी वर्तते, त्वमपि कुमारी भगवतयाः कुमाया प्राशु- तोषयोग्यसा च भगवत प्राशतोषसा सभक्तिकमर्थन विदधासि, किमतावतापि त्वयि नियतिरकरुणा भवितुमहति ! तत् दैर्यमव- लम्बख, यथाकालमवश्य लध्वासि मनोरथफलम देवताप्रमादात् । (ततः प्रविशति चेटी) घेटी-भर्तृदारिके, देवो विज्ञापयति । दम-(ससम्भम) किमाज्ञापयत्य म्वा ? चेटौ-एतद विज्ञापयति ..भागामिदिवसे स्वयंवरमभायां मिलि तागं नानादिनदेशागतेा सकलगुणालप्तेषु राजन्येषु, परमेश्वर्य- महत्तमेषु देवगणेषु मणिप्रभादीप्तोत्तमाङ्गेषु भुजङ्गेषु, सङ्गीतरङ्ग- सुनिपुगिषु प्राप्तगम्भेषु गन्धर्वेषु, विलासपरायण मिखिलेषु दैतेयनिचयेषु, ·३८ मलदमयन्तीयम् । विविधषु चापरेषु जनिमत्स, यः करिदेकः स्वमनोरथानुरूपस्त्वया वरणसजा सन्मानयितव्यः, तदद्य कुलपरम्परागसेन विधानेन विधा. तव्या त्वया पायुभत्या कुलदेवताया अम्बिकायाः ममर्चना, तत् सत्वरमेव मया अपराणि पूजोपकरणानि प्रेष्यन्ते, त्वया च सखीभिः साकं संयतचित्तया स्वयमेव पूनाकुसमानि समात्य लतनियमाभि- षवया यथाकालं देवोभवमं प्रति प्रस्थातव्यम् इति। दम-मेनके, विज्ञापय अम्बाम, एषाहमचिरमेव तदादेशमनु- तिहामीति । पेटौ-यथाज्ञापयति भत्तदारिका। कल्प-मेनके, अस्पदवचनेन विज्ञाप्यतामम्बा यथा अनेन ते प्रबन्धन अनुग्रहीता वयं भर्तृदारिकाया मङ्गलबत्तान्तसमुत्कण्ठिता वामहे, वासुमेषुव्यापारस सख्या प्रथमत एव परियहोतो वर्तते, अद्य पुनरम्बादेशात् स एव विषेण समवलम्बाते इति । चेटो यदादिति भवती। दम-महो धिक् पाल्पासे, किमेवं प्रगल्भवचना पम्बाया अपि पर्वान्तरमुपक्षिमि ? न रोचते मे सर्ववेद तवेयं प्रगल्भवचन- परिपाटी। कल्प-मुग्धे, अद्यापि अम्बामविदितत्तामवधारयसि, अहो मुग्धता ! एकनि, नेदं तथा संग्रात् । दम-कथमिव ? कल्प-यदा प्रियभाषमुग्धा मूवितासि, तदा पन्तःपुरात प्रता हितं गत्वा तव पितरौ सममेव समागता बहुधा तव दशापरिवत्ति- मोक्षमाणी सम्मेव भावं विदितवन्ती रति त्यमिवेदं स्यात् । दम-11 धिक् प्रमादः : हा धिक् प्रमादः ! कथं न केवलम् पम्बया तातेनापि विदितहत्तान्तास्मि ! सखि, कल्पलसे, पतरामपरा मे दुरन्तमूच्या, यस्या एव प्रसूतिरियं मदीयमानसधिकारवेदिता ·३८ नलदमयन्तीयम् । गुरुजनानाम् । तत् माम्प्रतं लज्जातिशयदुर्भरमन्तरं मे वसुन्धराया विवरमिव गन्तुमौहत, हा धिक् ! मोहात् मया समाचरितं कुमारी- जनविरुद्धं किमपि सोकातिगम् । मद्य प्रभृति सा एव कुमार्यो माज्जा मेव गमिष्यन्ति मदीयेनानेन वृत्तान। करणीयं मन्दभाग्यायाः ? कल्प-अम्बाया आदेशानगुमं पूजाकुसुमानि संगछ- यथानियम अम्बिकामचयित्वा प्रागामिदिवसें वरमामाल्य म प्रियकण्टस्थलम- लं क्रियता, किंवा अन्यत् करणीयमस्ति ? दम--सखि, यदि स्वयम्बरसभायां म नागच्छेत् ? तत् किम् इदानी कल्प सकः? दम - पयि चतुरे, जागरितापि सुषघि नाटयर्याम ? कल्प - बोड़ानत, त्वमपि मन लापि जव वाचं वोषि ? दम-धिक प्रहमनम, एतावदवस्यां गतामपि माम् इसरामिष उपहमसि? कल्प-मणि, संशयाविषयेऽपि संशयमापढ़ासि पत एवं यौमि, न खलु सतामेव परिहासमधिक्षता तदलं चिन्तया, यमा तत्रभवती तथा मोऽपि भवत्यां परं प्रणयमयसम्बते, को वा हेतरलतभाषणे ईमस्य ? तद यावदेव गुतवाममो सव भयंवरणवृत्तान्तं तावदेव कुण्डिनाय प्रातिष्ठतेति भवितथमिदं वचनं, तत् प्रतिमापद्यस्व । दम-सखि, यद्येवं भवेत तदेव ते सख्या जीवनाशा, अन्यथा स्वरणीया ते सखी भविष्यति । कल्प-शान्तं पापं, प्रतिहतमममम् । सचिरम् श्राराधिता दाक्षायणी नमेव सम्मादयिष्यति मनोरथं मख्या:, सदलं विलम्बन, भगवरा पम्बिकाया नियमानाय कुसुमाग्धुपचिनुवः, तेन भगवती प्रीता अम्बायाश प्रादेशः परिपालितो भवेत् । दम-ए। कुवः। (उभे कुसुमधयमं माटयतः) ।

·४० अथवा नलदमयन्तीयम्। (ततः प्रविति शशितावस्यो राजा नल: ) नल:-पही प्रतारणा नाम महदाशकास्थानम्। तथा हि- पारि दोवारिकान दृष्ट्वा शशितो दर्शनादरम् । देवानान्तु वरं स्मृत्वा मुखमाः कथञ्चन ॥ तथापि तस्कर इव तमिस्रायां मौलनिचोलपच्छादितशरीरः सुरवर- प्रभावप्रच्छवरूपो विहरामोति सना मां सतरां वाधत एव । तस्कराणां स्वार्थमभिसन्धाय, मम तु परार्थमभिमन्धाय प्रवृत्तिरित्य व पावयोर्विशेषः । तदलमत्र लज्जया, कुतः ? पान्यत्रान्तिमपोहितुं प्रसहते सूर वटो वासरं, मेघो मागतणान्तये जलनिधेः सारं जलं सेवते । दीपो वस्तविकाशनाय च निजं तैलं दशां प्रोषति, व भावं नियतव्यवस्थमजहन प्यात् परार्थक्षमः ॥ महो स्मरामि दारुणं विलसितं देवय, कुतः ? क स्वयंवरसभामुपेयुषो भीमजावरणमाख्यभागिता। क प्रियाप्रणयिदेवताहते दूतता, हतविधविडम्बना ॥ अमवा किमे विषौदामि, कु.लक्रमागतमेवैतदस्मादृशाम्, यत् परार्थे स्वायंपरिक्षारो नाम, तथाधि-- चन्द्रो निर्जरवाये निजकता दत्ते परावती, शीतांशप्रकरण प्रस्थानियहागुज्जीवयत्यात्मनः । सातो मे तदनुक्रमेण धरपो जातः परार्थोन्मुख, तदवंशाकुरतामुपेत्य किमान मां समर्थसथा। तदनमागेन, निरुध्य समुपातमहामोहमन्त:करपतवम् देवताहत्य- साधनार्थी स्वामीकतमेव प्रतिपालयेयम् । (परिक्रमति)। पहो! इयमेष * सा विलासवनवाटिका, वत्र सम्पति दमयन्ती सखिभिः सह कोड़ती कौमारसमुपास्ते इति श्रुतं परितः परिणामताम् पालापात् सखी- जमानाम् । तदवेव मया मासव्यं नेत्रनिर्वाणम् । पहो! पत्र प्रिया- .

·नलदमयन्तीयम्। ४१ परिभोगसुभग विलामकाननविभामि किमिव तथा वर्तते यदसाधारणं सौभाग्य नोपभुततथापि मन्दं वाति समोरणाः प्रियतमास्पशन पूतो भवन, गुनन्तो मधुपा मनि ददते भीमाङ्गजाश्रोत्रयोः । वल्ली कोमलविग्रहा कुसमिता मत्पमवा: पादपाः, पुष्पाणि प्रियया दृशा प्रतिदिशं दृष्टानि सौख्याय यत् ॥ किन्तु केवलमहमेव न तै: मई: परितुष्यामि। मम हि सम्पति- सुप्तस्येव नवोनवस्तरचना स्वप्रं न मम्पादिता, बप्ता कापि मनोगतिः प्रियतमामालम्बा या प्राक्तनी पालोकात् परमन्धकार इव मे चित्त समाकामति, पुण्यानां विलयो भवत्यतितरां दीव्यन्ति पापक्रमाः ॥ तत् किमहो प्रलयधनघटातम:सङ्घातिन ममुविजते मे हृदयम् ? नालमरिम प्रयत्नशतनाति तदवस्थापयितुम्। कि करोमि, कमधुना शरणं गच्छामि ? अपि मत एव विलुप्यत सुधाकरकुलस्य विमल: कोर्ति सम्प्रदाय: ? भगवन् मन्मथ, निवार्यतां मामधिनत्य तथा वैरनिष्पादनप्रयत्रः। किमित्यन्यथासमाचरणन स्वनाम्रो विफलता- माशा से ? तदलं त्वया। भगवन् मनाथमथन, शार, अपि प्रत्यहं मत्मम्पादितामाराधनामपि विस्मरमि ? अथवा किमत्र विस्मय- कारणं, मत्ता एव मतिविनमवलो भवन्तीति सुविदितमेव सर्वेषाम् , तदलं त्वयापि। भगवन् पुरन्दर, हताशन, पिटपत, देव वरुण, प्रपि भवन्तोऽस्वप्रा अपि सुषुप्ताः स्थ, यदेवमात्महत्यनिष्पादनपरमापि मे खकार्यविरोधिनीमधीरतामुपेक्षमाणा उदामोनास्तिष्ठथ ? संबर नाटमित्वा) पये एवमवस्यां गतोऽमिा ? प्रशतमपहाय कृतं पदं इल प्रक्षतविरोधिनि मार्ग, धिक् प्रमादः! नूनं सर्वदर्शिनो देवा मामौदृशं पश्यन्तः परिहासस्मिसं कुर्वन्ति। उदय, अपि विस्मृतं त्वया गौरवं सुधांशवंशस्य ? महाजनानां नीतिमनुसृत्य प्रकृते वर्मनि

·-
४२
नलदमयन्तीयम्।
पदं पुष्य, प्रलमद्यापि विकल्प न, अलमद्यापि विषादोपष्टम्भेन,
तदिदानों का नु खलु मया दूतवृत्तिमास्थितिम विदर्भनन्दिनी प्राप्तव्या ?
(पश्यन् परिव्रामति)।
कल्प-सखि, विस्मृतकुसुमचयना मलयानिलचालितां वलौं
वीधसे? महो मुग्धता !
नस:-(श्रुत्वा) अये, इतो नातिदूर कामिनीकण्ठ इव प्रतिभाति ।
तत् पश्यामि (पश्यति)।
दम-(संवरणं नाटयन्ती) महि, महि, एते दुष्टमधुकराः कुसमा
न्यनुवर्तमाना मम भीतिमुत्पादयन्ति, पत एवं स्थितास्मि । तत
सखि कल्पलत, निवार्यन्तामते दुरन्त व्यापारा:, यथा मे वदनममी
नातिवत्तेरन्।
कस्य...पयि, सुचतुरे, स्वमिव माहमन्धास्मि, तकिसिति जाग्रती-
मपि मां सुप्तामिव मन्यसे ? कुतो नु खलु मधुकरा: ?
दम-(मन्ना नाग्यति)
कल्प-भवतु, एहिं यावदपराणि कुसमान्यपचिनुवः ।
दम-एवं कुर्व: (उभे शासमानि चिनुतः) ।
नस:-(हशा) पये ! इदं समुदभित्रयोवनं कुमारीयुगलं पुष्यो
थाने पुष्पाणि समाहरति। महो विधेः सौन्दर्यसारनिष्पादनाभि-
निवेशः ! प्रायेण तुल्य वामयोराकतिः समामा च वयोऽवस्था। मन्ये
तावदोष समाधिः प्रजापतेः सकरसौन्दर्यनिष्पादनोपकरवानाम् ।
सत् विमिते विदर्भनन्दिनी तत् सपोच अथवा कोऽत्र सन्देहावकाम: ?
कुतः?
भीमात्मजा सहचरीसहिता वनेऽस्मिन्,
पारसे तदा परिजनोतिवणादवोधि ।
चावले कुसुमसषयसत्यमग्न,
तविचितं सहचरीसहितास्ति भैमी ।
!

·मलदमयन्तीयम् । ४३ सदुपसमि प्रजातनत्यनिवेदनाय, (किचित् गत्वा पुनः प्रतिनिवृत्य) पये एवं विमुग्धोऽस्मि, अष्टपुरुषान्तरमन्तःपुरमिदं सहसैव माम- प्रत्यमिजातपूर्वमासाद्य भीतभीतं भविष्यति । तदलमनेन व्यापारण, पन्तरालमाथाय सम्यक्तया भावानुवन्धप्रभृतिकमस्या निरूपयामि, (अन्तराखं गत्वा पुन: प्रतिमिहत्य) पहो विनमः ! किमेवं शहासा समालोऽस्मि। देवप्रमादेन लब्धान्तर्धानशक्ति: प्रहश्यम्ताबदाम- ताम्याम्, सहवं करोमि, (एकान्त स्थितः) । दम-सखि कल्पलत, सुमश्चितानि पर्याप्तानि पूजाकुसमानि, तदेहि यावदम्बिकाग्रहं गत्वा तदीयां पूजां निर्वतं यावः। (वामा- क्षिस्यन्दमं सूचयित्वा) पये वामं मे लोचनं परिस्फुगति, किम्बात्र अभिमतं मै सम्भवेत अथवा अचिन्त्योपनिपातानि चश्यम्भाविदैव विलसितानि भवन्ति। कल्प-मखि, नैतावनिता कुसुमानि पर्याप्तानि, तदपराण्यपि समाहगवः । -एवमत। (कुसमचयनं नाटयत:) । मल:-(धात्मगतं) अहो निबन्धः । चित्त मनोरथफलत्वरितं यस्याः, कालात्ययन सात बासुमोचय ऽपि । प्रस्तादिपकजकुल तपनानुरतं पद्माकरे दिवसशेषमति दौर्धम । तत् किमेष निबन्धो मामवाधिकरोति ? करप-सखि, एष नन-(इत्यहाँको)। दम-कुन कुच स: ? (तस्ततः पश्यति)। कल्प-पयि, एकनिष्ठ, कपयामि, एष नलवनसतो बाल- ..

·४४. मखदमयन्तीयम् । बुसमालो भूभामः, सदेखि ततः कुसमर्मति सचिमुकः । (पामगर्स) महो प्रस्याः प्रोत्साम् ! लगानामनि श्रुतऽपि स्वायतमाशङ्गमामा स्वरामात्रयते । दम-(माज नाट्य की) तथा क्रियताम् । (परिक्रामति) महो श्रीवामृतं वचनमस्या:, वाङ्मावमाधुर्यविशेषहतो वित्तं ममोत्मर्पति मोहराशिम् । तत्रापि यन्मामधिकत्य मुग्धा, को वास्ति तस्मात् परतो विनोदः । यत् सत्यम् एतेन प्रियतमाप्रियव चमेन विमूढ़ एस्मि, प्रवितथमेव हमसभाषितं यथा भैमी मुग्धति । तषितम्लोचन, अपि अद्यापि न पूर्ण स्ते मनोरथः ? कियामेव ते समयो गतो विषयान्तरविनिमय तपस्यामिवाचरतम्तपखिनः। तस्यैवाद्य परिणमति परमोपादयः फलराभिः, तत् किमिदानीमपि प्रामानं न बहुमन्यमै ? हदय, तव तु एतावता परितोषः। मूढ़, पलं ते विकार ण, स्मैय्यमवलम्बस्व, विकारातिशयमामाद्य मा सावदेष निक्षिप्यतामयश:पङ्के, भगवन् मन्मथ, पमङ्गोऽपि एवं माद्यमि, तयक्तमिव विहित त्रिलोचनेन, तव तादृश दे भसामयं तवता, (संवरगां नायित्वा) एषः अधौरोऽस्मि । धिक प्रमादः ! यथा तथा विकलीभवति में स्थैर्यप्रयत्रः, प्रतिपदमेव पदमादधाति जदये दमयन्तीविषया मनोवृत्तिः। सत् कोहशोऽस्मि, धैाभिमानो विलयं गतो मे, काम: प्रकामं तनुतेऽधिकारम् । लज्जा समाजामति विक्रमिण, खातं गतं मे दुरितं प्रतिष्ठाम्। तदास्तामिदं सर्वमेव, यथा तथा वा भवतु, पामममप्रयोजनमिदानों साधयितव्यम्। तदव कीडयौ सरखिस्नुमतव्या ! भयव्याकुला हि ·नसदमयनीयम्। ४५.. है -- राजान्त:पुरचारिखो भवन्ति, विशेषेण । एषा मुग्धा, सवालममित्र सहसैव एतयोहात्मानं प्रकाशयितुम्, अतः प्रतिपावतानसार एवास्या: ! (स्थितः) दम-अन्नमद्यापि प्रतीचया, मस्वरमनुष्टीयतामनुधातव्यम् । मला--प्रये, किमिति भाषितमस्था मन्मानममनुवर्तते, तत. किमिदम् ? कल्य--(चीयमानं कुसमं विचित्य) प्रमंगहीनेषु अनुष्ठानोपवागणेषु किमेवं ब्रवीषि? दम--मखि, त्वरते मे हृदयं मर्थिमिष्पादनक्षमाया पम्बिकायाः ममचनाय। पहं हि जानामि यावच्छीघ्र समर्थनमबिकायाः तावच्छौधमेव मनोग्यलाभ इति । कल्प----मन्य सुतरामुत्कण्ठितामि, एवमेव हृदयम् उत्कण्ठि- तानाम, तदिदानी पर्याप्तानि कुसमामि, अथ दृश्यमानात् कमन- मरोबरात् कमलानि, श्रीफलपादपाच करप्राप्यस्तयकात् फलालङ्कार शोभिताच सिग्धरूपाणि पनागि मञ्चित्य म चिरादेव देव्या अम्बिकाया गम् गच्छावः मन्ये सावता कालेन महादेव्या विसष्टाः परिजनासत्र अस्मदपेक्षां कुर्यते इति । तदेहि। दम-तथा। (परिकामतः) कल्प-सखि, इदमदूर कमलमरः, अहो कीदृशानि गोभन्ते विकचकमलानि, एतानि प्राधमां देवीपूजोपकरणतां विदिखे व परितः स्मयन्त। तदेहि यावदिमानि कमन्नानि ममामादयावः । मल:- एष एव मे समयः स्वमामान परिदर्शयितुम, इतो नाति- मविहितमन्तःपुरम, येन भस्माकमन्धोबसंवादो जमानरं नैव संसशेत् । तदिदानौं देवतावरप्रसादेन केवलमामा में दमयन्ती दृष्टिमेव नातियताम् । दम - (सहसापत्य) सखि, साचार्यास ?

·४६ नलदमयन्तीयम् । कप-लक्षयाय व । दम - तत् किमभीता यथापूर्वमवसिष्ठसे ? कल्प-यतो माहमाकान्ता मदमचाण्डालेन । दम-असम्बदभाषिणि, किमेवमसम्बई प्रलपसि ? कल्प-कथमसम्बईमाम, पपि स्वमपि न जानासि, यथा मदन- चाहालहीतानामव कमन्नानि, कमलदलानि, कुसमानि, सुधाकर किरणाः, मलयमारुतप्रवाहाः, भ्रमरगुननानि, कोकिलकाकलीप्रभसयस तापाय परिकल्पन्त इति, न तु स्ववृत्त स्थितानामपि । दम-मुग्ध मा कमलादिशोभामधिकृत्य तथा ब्रवीमि । कल्प-किमन्यदितो रमणीयस्तरमस्मिन् यद् भवत्या मदमपर- बशाया भौतिमुत्पादयेत् ! दम-रमणोयतरं न वा तत्र न विशेषजास्मि, किन्तु पश्य मातिदूरी वालसहकारतर ममया पुरुष इवायं दृश्यते, तत् कथमन साहास्य मम्भावनापि। कल्प-(दृष्टा विस्मयं रूपयित्वा) अहो एवं मम्व तामि ? पध म केवलमन्त:करण पहिरपि सर्व पुरुषमयं वोचमे ? कुत्र का पुरुषो भवत्याः ? दम-(नलदिशमङ्गल्या निहिश्य) सग्वि, सम्म विकल्प न, एष खलु भाई मिथ्या वदामि, पपि पहभत्तास्मि, येनैवमव- धारयसि ? कल्प-उच्यत्सा एव, अन्यथा शून्य पि सहकारतले विमेवं पुरुष- महामुपलभसे। इदम् अन्तःपुरं परिरक्षन्ति पर:शताः सावधानाः प्रहरिषः, पत्र नारि प्रवेशः कवचन पतङ्गानामपि का कथा पुरुषाणाम् ?. सदलमध ममुत्कण्ठाभिडम्बनाप्रसूतन विश्वमण । दम-(भालगत) धये तत् महति विश्वमपर पतितोऽस्मि, दृश्यते ।

·४७ मलदमयन्तीयम्। अन्यथा कथं कल्पलता तमिमं न बौक्षेत, (प्रकाशम) सरित, मुग्धामिमा प्रतत्ते। --(आत्मगत) अहो सन्द हगता दमयन्ती दुःखमास', सदस्याः सख्या अपि दृष्टिमनुवत्तं। देवप्रसादात् दमयन्तौसख्या अर्पि दृष्टिमात्मा में नातिवर्त्तताम् । कल्प-(दृष्ट्वा महमा अपमरति) मखि, दमयन्सि, सत्यमेव ब्रवीषि, पश्याम्यं नमपूर्व पुरुषामदानीम् । तत् कोऽयं कथं वास्य शुद्धान्तप्रवेशः ? दम-मखि, महदिदं मन्द हपदं वर्तते, दूर च अम्मत्परिजना:, तदेहि पथ्याप्तमेतावद्भिरीव कुसुमैम्बिकापूजनकत्यम्, अन्नममन्तरं कमलमञ्चयेन, यावदितः सदरमपमरावः । (इत्य पमरत:) नल:-भद्र, अलमम्मत्तो भयन, नाई मायावी, परं ब्रतशेष- मनन्तरं कथयामि, परिश्रान्तोऽमिा, एष भवत्योरातिममिषाम, तदिदानी क्रियतामादौ यथोचितमतिथिमत्कार। कल्प - मम्बि, दमर्याल, अशक्यमिदमिदानी परिहातम्, यतः खल “आतिथ्य परमो धर्म” इति शास्त्रविहितः ममा रणां मार्ग: । तदनुष्ठीयतामनुष्यम। ( ननं प्रति । महाभाग, इदं समार्जित तोरतनिक्षिप्तकुसमालङ्कारसभगं मलयानिन्नोपयोजित गौतन्न, शिलात, तदत्र उपविश्य परिश्रमं विनोदयतु महाभागः । दम - (शृङ्गारलज्जा नाटयति) मखि, किमेवमहामानव प्रतिभामि, ममाहर पाटोटकमस्य अहमित एव दूवामुष्पफलानि ममामि । दम (मन्द गच्छन्तो) अये, को नामायं कन्दर्पसमानरूप: पुरुषः अपि यथाई चिन्तयामि तथाय स्यात् ?. नम्नः भवति, अलमनया पालखया, कृतमातिथ्य में मरोवर- नौरसम्पर्कशीतलेन शरीरस्पर्शिना एतेन मलयानिलेन, सहिदानी कल्प ·-- मसदमयन्तीयम्। मदीये वसाव्य भवत्योरवधानं दीयमानमभ्यर्थये । कास्य-कथयतु महाभागः दस्तावधान स्वः । दम-आत्मगतम्) रमणीयमस्य चारित्रा, मन्ये सर्वथायं निषध- नाथममुकुर्चीत। नल:-दमादौ पृच्छामि, अपि इयमेव विदर्भराजनन्दिनी, भवती च सखी तस्याः ? कल्प-सुष्टु, ज्ञातं महाभागेन । दम-(शृङ्गारलज्जा नाटयति) मल:-कथमेतावन्ति कुसुमानि भवतीभ्यां संग्राह्यन्ते इति न चेद्रहस्यं श्रोतुमिच्छामि। -आगामिदिवमे मख्या में स्वयंवरमहोत्मव इति अन्ध अम्बिकायाः पूजनार्थम् । दम-प्रगल्भे, अम्बिकाया: पूजनार्थमित्यं तावन्मात्रमेव न किं पर्याप्तमुत्तरदाने ? कथं यावदेव विकृणोषि ? नमः-अथ भवत्यौ महमा मामिह पुरुषमदृष्टपूर्वमालोक्य नूनं विम्मयं प्राप्त ? कल्प-महाभाग, अर्थाकम् । नम्न:-अलमत्र विम्मयालिशयेन । कल्प-कमिव नन्नः -यताम् , अ प्रति: पुरन्दरहताणावरुणपिटपतिभिर्देवे- स्त्वदीयां मखौं प्रति दूतरूपेण । तैरेव च शुद्धान्तप्रवेशमनुकूलयितु मन्तर्षिविद्या मे दत्ता। सत एव आदावदृश्यः शुद्धान्तं प्रविश्य अनन्तरमिच्छामात्रेण भवत्योरक्षिगोचरतां प्राप्तोऽस्मि । उभे-भगवन् अभिवादये । भवति मानुषवुया कतमपराध अपया पावयोः धन्तुमईमि । (प्रणामतः) ·४८ मलदमयन्तीयम्। बलः - भद्रे, अलमनया मयि दैवतवुया, नाहं देवः, परं देवाना दूतरूपेणोपस्थितो मानुष एवास्मि । तदिदानी देवादेशमाकर्गायितु- मसि। उभे- किममी ममाज्ञापयन्ति ? नम्न: - इदं विज्ञापयन्ति, यथा- काम्नाग्रहो: प्रभृति मातिशयं भवत्याम्, रागो महान् भवति मानममन्दिर नः । अम्माकमद्य न ततोऽमृततिराम्ते, त्वत्प्राप्तिरेव परमा प्रतिभाति वादम् ॥ दम - (अक्षिभङ्गया मग्वीम् उत्तरदानाय नियोजयति ) कल्प---महाभाग, प्रियमखो में विदर्भराजनन्दिनी देवतामामोश भगितं परमप्रमादमेव मम्मन्यते । श्रुतञ्च तथा तथा बहुश एव दूतो. अनानां मुर्खान:मृत वस्तु । नूनमिदं शुभादृष्टमेव निदानयति यदही देवतानामौदृशं करुणोपरत्वं नाम । को वा मतमो सहयत ? दम (जनान्तिकम् ) अमम्बद्धभाषिणि किमिदं ब्रवीषि ? স্বনি मुग्धामि त्वं कारगान्तरण ? कल्प - सखि, अलं कल्पलसाया मनोरथविपरीतप्रदानाशझ्या, विरम्यताम्, आलोक्यतामधुना कस्य जातं ते मोजमस्य । नन्न:--सूतामिदं वैदर्भीप्रियमखोजनोचितम् । को वा देवानां महिमानं न जानौते। पद भद्र, तथा प्रयतख यथा प्रामामिदिवसे स्वयंवरमभामुपगतेषु देवदानवगन्धर्व यक्षराक्षमनागनरेषु अन्धं पु च रमिकमावं गतेषु माईतः समुत्कर्षेण भवत्या: प्रियमसी पुरन्दरहुताशन- पिटपतिवरुणानामिकतम वरणस्वजा बहमन्य त, तेन हि देवताप्रीति मम्पादनहेतुक: परम पुण्य लाभ:, स्वस्य च सुतरा सुखसम्भोग इति इयमेव काम्यभूतं निष्पद्यत। तदियं शुभैव ते बचनपरिपाटी। (हर्ष नाटयति, दीर्घञ्च निश्वमिति) ·नलदमयन्तीयम् । कल्प-महाभाग, प्रियसखों में व्याहरति, यत् जानामि देवामा- मोदृशं ममुत्कर्ष, किन्तु अन्यत्र संक्रान्त हृदया कथमन्यव वरणस्नज- मर्पयेयम् ? शास्त्रविपरीतमिदमार्यनारीणाम्, जानन्ये व सर्व सर्व- मनोरथदर्शिनी देवास्तथापि किमेवं मामद्य विडम्वयन्तीति ? नस्लः-भटू सर्व मनोरथदर्शिनो देवा इत्यत्र को वा सन्देहः ? तथापि स्वाभिलषितलाभाय यदिमां पुन: पुनरेव याचन्ते तत्र प्रभाव: कामस्यैव । तत् परिपूरयतु ते प्रियमखो देवानां मनोरथम् । मफलतामेतु वसुधायां तस्या नारीजन्म। पश्य अनन्तजन्मार्जितपुण्यमम्पदा तपस्विनो विनति यत्र कामनाम् । वर्ग: म एवाद्य करे भवत् पखौं स्वयं ममाकर्षति किं निवर्तते ॥ दम-मग्वि, अभिवाद्य महाभागं देवप्रनिधि विज्ञापयस्ब, काई कामिनी देवानात्मना पय्य पामितुन् ? यदि मे दयावन्तो देवा: तदन्यथं ये कृताञ्जलिबधा यथा दीयतां मयि करणया मनोरथ- फलमिति। नल:---राजनन्दिनि, मत्यमेव दयावन्त स्त्वयि देवाः, अन्यथा कथं . मयं सुखसारं स्वर्गमपि अनुभावयितुमयं प्रयत्न: स्थात् ? तद् भने न केवलं भवतीं प्रति करुणैव परन्तु भवतीमधिनत्य नित्यमेव तथा तानुन्मादयति भगवान् मानमजन्मा यथा त्वदीयलाभमन्तरण नामित तेषामन्धो मानप्रशान्तेरन्युपायः, तदलं निबन्धातिशयेन । दम-मखि, जानामि, यन् मां प्रति' सुत:मनुरज्यन्ति पुरन्दरादयो देवाः, तथापि यदि रोषामन्यतमं वृणुयाम्, तेनापि परेषां बयाणां न मानसंतोषः, तथा कृते पि यदि न शक्यो देवकोपः परिहा तदा कथं मया परिहीयता नारीधः । कल्प-महाभाग, युज्यते सूतमिदं प्रियमख्याः, तदत्रं कौश- मुत्तरमुपादीयताम् ?

·द्वितीयाः। 82 नल:-भद्रे, कोहशमत्र भारोधर्मपरिहाणम् १ अपि न जानाति भवती रुक्मिणा शिशपालाय कस्थितां हकिाणी भगवता नारायणेन विक्रम्य रहौताम् । -सखि, कथय, जानामि तथा रविाणीं किन्तु तब रुक्मिणी नारायण एव बहरागासोत, तस्याः पिता भीमकोऽपि नाराय- णाय एव कन्यां दातु स्मृहयाकार, तत् कीदृशं मया सह तस्याः साम्यम् ? कल्प-महाभाग, प्रियसखी ब्रवीति पहमन्यव भावर्जितदया, सा तु शिशपाले म तथेति । नल:-मदे, कौमारचापलाद वा क्षणिकप्रकर्षदर्शनविडम्बनाहा होनेऽपि कदाचित् कुमारोहृदयं यदि प्रवर्तत तत्र कीदृशं प्रतिविधानम् ? दम-तत्र तु होनस्यापि परिग्रह एव कर्तव्यतापथमुपास्ते । नलः-अथ तत्र सदा दुरन्त एव परिणामः । दम-तत्तु दुरदृष्ट प्रसूतमनतिक्रमणीयमेव । नलः-अथ का वा स्वेच्छया दुरदृष्ट फलं कामयते ? दम-स्वेच्छया दुरदृष्टफलमकामयमानापि न कुमारी धर्ममति. वर्तते । नल:- राजनन्दिनि, अथ पृच्छामि यदि देवताविरोधिनी भरमेव कामयमाना स्वयंवरणप्रवत्ता भवती भवेत् तदा किं देवता अपि निर्विरोधं वतिष्यन्ते, कोपकषायिताः स्वयंवरण व्यापार मेव ते विघटयिष्यन्ति । दम-करुणापरा नाम देवाः स्वभक्षु, यद्यहं तेषु चिरं भक्तिमतो तत् कथमेवं ते कुर्वताम् ? नल:-राजनन्दिनि, मुग्धासि, कुतः ?

·नलदमयन्तीयम् । कामनाहतचित्तानां स्वभावविलयो यदि । तेषां सा विपर्यस्ता त्याकत्यविचारणा ॥ तदनङ्गसङ्गविमुग्धानाममोषां भक्तिप्रवणायामपि भवत्यां खाभिलषितसिधिमन्तरेण कुतो दयापरत्वम् ? दम-सखि, कथयामि, यदि देवानामेकान्तिकमेव नेयं परिलक्ष्यते, तदा मरणमेव वरं मन्यमाना खजीवन परित्यजेयम्, येन पतिव्रताया मे न व्रतहानिकतो दोषः । कल्प-शान्तं पापं शान्तं पापं प्रतिहतममङ्गलं प्रियसख्याः । नलः-अथ राजनन्दिनि, पृच्छामि भवतीं, यदि स्वं मनोरथमलभ- माना मरणमेव भवतो वृणयात्, तथापि किं शक्यः परिहातु देवाधिकारः । दम-कथं वा न शक्यताम् ? नल:-भद्रे, पश्य,- ! उदबन्धनेन मरण काम्यते यदि भाविनि ! शून्याधिकारो भगवान् वासवो विजयं गतः ॥ दम-कथमुबन्धनेन, पतिव्रताभिः सुचिरं समाचरितं चन्दनशोत. लायमानमनलमेव प्रविश्य तथा कुर्याम् । नल:-आपातदर्शिनि राजनन्दिनि, प्रविश्य वहिं यदि मृत्युकामना तथापि हो जितमेव वधिमा । चिराय चित्ते प्रथमोपकल्पिता बहियंदालिङ्गितमाप्यते प्रिया । दम-पलं वा वहिप्रवेशन, तरङ्गशतव्याकुलामुपगत्य तरङ्गिणी. मात्मनिहति विधास्यामि।

·हितीयाः। मल:-राजदारिके, किमत्रापि निरुपद्रवासि ? पश्य-तरङ्गिणी यदा गन्ता परिहातुं स्वजीवनम् । वारिनाथो हि वरुणो वृतः स्वेच्छावधात्वया ॥ सदलमद्यापि निबन्धेन, सुपये प्रवर्त्यतामामा- दमयन्ती-एवमपि शक्या विषेणापि जोवनलीला निर्वापयितुम् । नल:-मुग्ध, राजनन्दिनि, महान्तमेव विभ्रमं गतासि, यदिदानी. मपि नात्मनोऽहितं हितवावगच्छसि । पश्य-यथा कथञ्चिन्मरणे समाश्रिते, क धर्मराजस्य कराद विमुच्यसे । मृतामपि त्वामु गत्य धर्माराट्, तार्थभावं ननु मंस्थतेतराम् ॥ दम-सखि, सखि, प्रशरणास्मि, तदवलम्बस्व माम्, (मूर्छति) कल्प-(दमयन्तोमवलम्बा) सखि, समाश्वसिहि ममाखसिहि, महाभाग, किमिदं अनुष्ठितं पौरोभाग्यम्, यदि नाम एषा राजदारिका अनेन वृत्तान्तेन विपद्येत, तत् किं प्रथिष्यते भगवतां देवानां महिमा! एष ते अनलिः, मा पुनरिमां समुहे जय देवसम्बन्धिनीभिः कथाभिः । सखि, समावसिहि । अहो अद्यापि सखो नोच्छसिति ! महाभाग, किं नु पश्यति भवान् विस्मयेन परिहाय नैछुय्यं राजदारिकां प्रति करुणामास्थाय अदूरवर्तिनः कमलसरोवरात् पद्मपलाश- पुटकेन सलिलमानीय समुज्जीवयतु मे प्रियसखीम् । नल:-भद्रे अलमावेगेन, एष सलिलाहरणाय प्रतिष्ठे, त्वमपि राजदारिकामुनीवयितुं वसनान्तेन वीजयन, यर्थयमचिरा. दुइदा भवेत्। (गच्छन्) पहो सत्यमतिनिठुरोऽस्मि, अन्यथा कथं तथा निर्वन्धवतीमपि राजदारिका तथा सुतरा- मनुरुन्धे, तद् यथास्या दृढ़तमो निर्वन्धस्तथा मन्ये विफलो ·५२ नलदमयन्तीयम्। में दौत्यनिष्पादनप्रयन इति। भवतु सत्वरं सलिलमाहत्य समुज्जीवयाम्येनाम् । (निष्कामतः) कल्प-सखि, सखि, समाश्वसिद्धि, समावसिहि। दम-(लब्धसंज्ञा) सखि, कुवाई व ? कल्प-सखि, अपि न परसि, विलासोबाने वर्तसे। दम-अपि प्रस्थितं देवदूतन ? कल्प-तेन हि भवत्याः समुनीषनाय कमलसरोवरात् सलिला- हरणाय प्रस्थितम् । दम-सखि, अलमद्य तथानुबन्धेन, प्रत्यावृत्तमनं विज्ञापय, यथा पुन- रसौ देवविषयिण्या वार्तया मां नोजयेत्, अन्यथा अनि- च्छन्तोमपि मां स्मरणीयामेव मन्यस्त्र । एवच्च विज्ञापय यथा दमयन्तो निषधनाथसंक्रान्तहृदया नालं कथमपि देवान् वरोतुमिति । (पुनः प्रविशति पत्रपवे सलिलमादाय नल:) नल:-भद्रे, इदं तत् सलिलं, उपचयंतामनेन ते प्रियसखो, (स्वगतं) अहो दिल्या खत एव समुच्छसिता तषभवतो। तदपगत- कलकोऽसि। कल्प-( सलिलमादाय दमयस्था मुखमयने सिञ्चति ) सखि, अपि प्रकृतिमापवासि? दम-अथ किम् । सखि, शीतलं सरोवरसलिलं कस्य वा जीवन न परितपयति। (शनेत्तिष्ठति)। नलः-भद्रे, कार्याभियोग एव अमानवं दशायामपि पर्याकुलयति, तदेष देवानामन्तिकं गत्वा कथं विज्ञापयेयम् ? कल्प-महाभाग, सखोदयमनुवर्तमाना वदामि, यथा पर्व देवेषु विज्ञापनीयं यदियं निषधनाथसंकान्तहदया कथमपि नालं तस्मादन्यं वरामजा वा चित्तेन वा वरोतुमिति, तत् प्रसो-

·हितौबाङः।
५३
दन्तु मे प्रियसख्या देवाः, यथेयमचिरादेव स्वमनोरथं समासा-
दयेत् ।
नल:-भद्रे, किञ्चिदपरमपि विजापयितुमिच्छामि ।
कल्प • आज्ञापयतु महाभागः किमिति ?
नल:-एतद् विज्ञापयितुमिच्छामि, यथा निषधेश्वरः पुरन्दरच
इत्येतयोः प्रथमस्य वरणे कियन्तमेव कालं सुखसम्भोगः,
हितोयस्य धरणे तु सुचिरं यावत् । संसारे सुखसम्भोगाय
स्मृहयन्तो जीवा जीवन्ति, तद गुरुलाघवविचारेण किमिति
भवत्याः प्रियसखौ नैव विमला सिद्धान्तशय्यामधिशेते ?
दम-सखि, कल्पलते, विज्ञापयत्र देवदूत, यथा तथा वा भवतु,
सर्वथा निषधेश्वर एव मे जीवितखर इति ।
नलः-भद्रे, दृढ़संकल्पासि, तद भवतु गत्वा मया त्वद्वधनेनैव
देवा विज्ञापनीया, तथा च मया प्रस्तोतव्यो यत्नपयायः,
येन तुभ्यं न ते कुप्येयुः, तदेव प्रतिष्ठे, पचिरादस्तु ते मनो-
रथलाभः। (खगतम्) महो सम्मित्रितां भावयोमाश्रितो-
ऽस्मि । तथाहि-
देवानां दूतमात्ये फसविरहवशादमि खिचान्तरात्मा,
वैदर्भो पूर्णरागा मयि परमतया तेन यातोऽस्मि हर्षम् ।
मत्तः शुत्रांशुवंश्यात् प्रथममियमभूत् प्रार्थिना कार्यहानि,
लौकातीता कुमारी विलसति सुचिरं काम्यसौभाग्यसारः ॥
(निष्क्रान्तः)
दम-सखि, क एष देवदूत: स्यात्
कल्म न खलु अवधारयामि, ननं कश्चन महापुरुष एव, अन्यथा
किमेवं विकारहीनं मधुरच व्याहतु जानीयात् ?
दम-अहन्तु मन्ये स एवायमिति ।
कल्प-कथं मन्यसे ?
-
?

·नलदमयन्तीयम् । दम-तहतमेव हदयं में व्याहरति । कल्प-यद्येवं ख एव अवगन्तासि । नदेहि यावत् । इदानीमम्बिका- ग्रहं गच्छावः। दम-एवं, गच्छावः । । (निष्क्रान्ते) द्वितीयाः समाप्तः। तोयाङ्कः। (ततः प्रविशति रहौताध्वगवेशो विदूषक:) अथवा विदू-(खगतम्) अहो देव्या दमयन्त्या समादिष्टः तस्या: बान्धवानां सन्दे शमादाय कुरिलमपुरात् प्रत्याहत्तोऽस्मि । अथ कोदृशो देव्या दमयन्त्या विवेकः, राजपुरे विद्यमानेष्वपि तुरङ्गमादिषु नानाविधोपकरणेषु किमिति पादचारणेवाई सम्प्रेषितः ? तत् किं ब्राह्मणानां परिश्रमो न परिश्रम एव, तद् भवतु पद्य गत्वा विशेषेण अनुयोतव्या देवो दमयन्तो, कथं ब्राह्मणस्य में पथिश्रमापनयनाय न यानमादिष्टवतीति । स्वयमेव अत्र पहमपराध्यामि, यतो मदर्थं तदानीं सुसज्जित- मपि यानं स्वस्य सामातिशयं प्रत्याययितुं यानसूखलन- शङ्ख्या च स्वयमेव अपाकतवानस्मि। तदलमिदानीमनु- शोचनया। अहो रमणोयतमं नाम देव्याः दमयन्त्याः पिळपुरं, रमणीयमकतयच सर्व एव तत्र त्या राजपरिजनाः, येन समु. पस्थितमात्रे मयि तत्र सुमधुरखागतभाषितेन सम्भाष्य राजसहोदरोचितं नानभोजनादिकं मया कारितवन्तः । महाराजो भोमोऽपि स्वयमेव मां करे यहोवा अन्तःपुर- ·तृतीयाः। ५५ नलस्य - सौन्दर्यादिकं सर्वमेव समदर्शयत्, अपगतश्च तेन तेन साधु समाचरितेन सर्व एव मे पादचारप्रभृतिसम्भूतः परिश्रम- पयायः । तदेतत् सकलमेव समादरातिशयं प्रियवयस्यतया एव सम्भावयामि । महानष प्रियवयस्यो मे नलो नाम, यो हि तदानों देवानां दूततामङ्गो. कत्य दमयन्त्या देववरणाय भूयासमायासं कृत्वा यावत् विफलकामो जातस्तावदेव देवसमीपमुपसत्य सर्व मेव यथायथं प्रकाश्य देवानुमत्या स्वयंवरसभामुपगतवान्, उपगते च तस्मिन् दमयन्तीमन्यथापि परीक्षितकामा देवा नल- सदृशाकारं परिध यदा भैमी भ्रामयामासुः, तदेव तया साग्रह याचिता नले प्रोतिमन्तच खं खं लक्षणं प्रकाशया- मासुः, वृतस्ततो दमयन्त्या मे प्रियवयस्यः, आकाशाच पतिता प्रभूतपुष्यष्टिः, दत्तवराः प्रस्थिताः पुरन्दरादयो देवाः । ततः प्रति सुचिरं दाम्पत्य सुखसम्भोगेन वनते किल हन्दम् । किंतु महत्त्वमन्तरेण त्रिभुवनकाम्या दमयन्ती देवानवधूय तमेव वृणुयात् ? देवाश्च ततोऽपि परितुष्टाः स्यु ? (नेपथ्या- भिमुखं दृष्ट्वा) पये, किमिदम् । एते वाष्यधारापरिल तवदना राजपरिजना: प्रजाच राजतोरणे विषादमनुभवन्तस्तिष्ठन्तिः अदूरे च तेषां प्रियवयस्यो मे निषधेश्वरः, महादेवी च दमयन्ती तोरणाद् बहिरुपसर्पतः, तत् किन खलु इटम् । परिकम्पते मे हृदयं वयस्य स्थ प्रमङ्गलाशजया तत् किमिदं स्यात् ? भवतु एनं विश्वावसुं पृच्छामि, (आकाशे ) भद्र विश्वावसो, किमेव दुःखेन वर्तसे, अपि न किश्चिदत्याहितम् ? किं कथयसि ? महदत्याहितमिति, कथमिव ! कि ब्रवौषि? प्रियवयस्थो मे निषधेश्वरः पुष्करण छूते विनि- जितो वनाय प्रतिष्ठते, सह च तत्रभवती विदर्भराजनन्दिनीति, ·- नलदमयन्तीयम् । हा तोऽस्मि मन्दभाग्यः, वयस्य निषधेखर, प्रतिपालय मां यावदहमपि त्वया सहेव गच्छामि। (निष्कान्तः) (ततः प्रविशतः पुष्कर: कलिव) कलि:-वयस्य, पुष्कर, किमिदं न पश्यति भवान् ? युक्योरभिवा- वेव पितरौ, कोलोन्यमपि समानम्, तत् कथं तेन नलेन राज्यमुपभुज्यता, त्वया च सम्मुखप्रवाहिनि महानदीप्रवाहे, पिपासाक्षामकण्ठेन कष्टधारा अनुभूयताम् ! एतदर्थमेव चिरात् मया द्यूतकृत्ये नियोजितोऽसि । अथ इदानीं द्यूत- विनिर्जितं साम्राज्यं किमु मया भोताव्यम् ? पुष्कर:-वयस्य, किंवा कथयामि, महता सौभाग्येन सम्प्राप्तो मया भवानशत्रिमो बान्धव,- विमाः सुहृदो लोके दुर्लभा न कदाचन । एकोऽप्यविमो बन्धभुवनेषु सुदुर्लभः ॥ कलिः-तदिदानी मतकत्ये न भवता मदनुगतेन भवितव्यम् । पुष्कर:-वयस्य, कथमिदानीमेव, यावदेव मया ते साक्षात्कारः कृतः, यावदेव त्वया छुते विनियोजितो नलं जितवानस्मि, यावदेव च सर्वमिदं वसुधाराज्य द्यूतमायत्तीकतवानस्मि तावदेव तव दासतामङ्गोशतवामस्मि, वयस्य त्वमेव मे कारणं साम्राज्य- श्रोलामस्य, तत् सुचिरमनुगतो दासजनोऽयं विनियुज्यताम् यथेष्टमेव वक्रत्येषु, त्वमेवास्य साम्राज्यस्य नायकोऽमि, केवलमहं ते प्रेष्यभूतो नियोगमपेक्षे । कलिः-यद्येवं तदादिश्यतां ते सान्नान्यत्ति नो जनाः गायो देवगणाच मतिविहितां पूजा म गच्छन्वमी, क्षीणो धर्माविधिः प्रयात विलयं सौहार्दमुच्छिद्यताम् । वार्तापि विदिवस्त्र मग्यतु चिरं योगेषणा लुप्यताम् विप्रेषु प्रियतान्यजातिजयिनी माभूत बितौलचिता। - ·हतोयामः। अपि च, वेदेषु प्रणयो विनश्यतु नयः शास्त्राद बहिवताम, ये शास्त्र रचयन्ति तेऽपि मनुजा नैोऽपि किं तादृशाः! यी यहि विरोचते जनिमते तेनैव तत् साध्यताम, कालं कञ्चन देहसङ्गतिरियं काम्येन संयोज्यताम् । पुष्करः-यथाज्ञापयति प्रियवयस्यः । कलिः-वयख पुष्कर, गच्छाम्यहमिदानी द्रष्टुं सदारत भ्रष्टराज्यस मलहतकस्य अरण्यगमने कियान् पन्या इति, तक्दिानी त्वमपि खनियोगमतुतिष्ठ । पुष्करः-यथादिशति वयस्यः । कलि:-(गच्छन् पामगतम्) अहो मे प्रभावः ! कियन्त एव में सपा व्यतीता नलस्य प्रभावं पराभवितुम्, यातदेव मदेकसम्बसस मोहस्य प्रभावेण परित्यक्ताबानेष शारीरशचिं, तावदेव सब्बा. वसरेण देहमस्य प्रविश्य धर्मयां बुधि लघूकस्य श्रुतमार्गेषेष राज्याद थितः । मूढ़े, दमयन्ति, देवानवधय मानुष इखती देवकोपादपि न भौतासि, अहो साहस, सम्प्रति पश्येयं वीर- शस्त फलानुबन्ध इति। मूर्ख, धर्म, परिरच साम्प्रतं वनाय प्रतिष्ठमानं भ्रष्टराज्यं स्वानुगतं मिषधमाधम्। व साम्प्रतं ते गर्वः १ किमु नावलोकयसि खानुगत ननस वर्तमानमवस्थापातम् ? तदाकर्णय यन्मया अपरमपि करि- - थते।- भैमी वियोजयिष्यामि नलेनासतबुधिना। उभयोर्दास्थमाधास्ये प्रभावस्ते विलुप्यते ॥ (निष्कान्तः) पुष्करः-महो अकारणबान्धवो मे प्रियवयस्वः, एतस्मादन्यः को वा सहायो में सामाज्यलामे ! तदभवतु सम्प्रति वयसदिन- *३ 5

·नामयन्तीयम्।
समलिहामि। कः कोऽष भोः ! पये न कोऽपि., सत्
२: कोहशोऽयं प्रवन्धः? भवतु उचैराहयामि, (उचैः) का
कोऽव भो!
(प्रविश्यायष्टिहस्तः खलः पुरुषः)
पाधापयतु देवः ।
पुष्करः-परे । क ते परिजमा ? किं मे त्वया खमपुरुषेण ?
सनः-देव ! सम्पति भवतः खमपुरुषेरैवार्थः ।
पुष्कर:-कथमिव !
खन्नः-यतस्ते दूरं गन्तुमसमर्थाः ।
पुष्करः-विन्तेन ?
-देव ! अद्यापि भावधारयसि ?
पुष्करः-किमिवमसम्बधमभिधत्से १ स्पष्टं कथय ।
सत्रः-देव! इतोऽपि स्पष्टतरं कथनोयम् । यद्येवं श्रूयताम् ।-
.... येषामतिकटेनापि दूरे चरणसञ्चारमामय, ते किमद्यापि
सन्ति निषधेषु
पुष्वार-तत् कुव?
सत्रः-से हि देव्या दमयन्या देवेन च नलेन साकं वनायव
प्रतिगताः।
पुष्करः-किमच न कोऽपि?
पन्नः-पथ किम् ?
पुष्करः एहीतराज्यभारा: सचिवाः १
सुष:- एव प्रथम सहचारिणः ।
मुस्वारः-सानाच्यस्तभूताः सेनापतयः?
बातोय मला वापि,
PM

·. . - क बताया। पुधार:-प्रन्ये विभवतः परीवारा: १ सान्तसतमः प्राय खन्न:-तेषामपि सम्पति नलानुत्तिरेव प्रतिष्ठा। पुष्कर:-(स्वगतम्) पहो मूखंता! पहो मतिविपमयो. पदानाम् ! अस्तु समग्रमेव राज्यं पाकलं, तथापि मदेक- . बान्धवन कलिमा सुपरौथितार्थोऽसि तदनमाध्यच्या; पर पापाद, मच्छ मदद्वचनाद् विज्ञापय शेषान् जानपदान् तदनुगतान् परीवारांच।- खनः-किमिति ? पुष्करः-गावो देवगणास भलिविहिता पूजां न गच्छन्वमी, क्षोणो धर्मविधिः प्रयात विलयं सौहामुच्छिद्यताम् । वार्तापि विदिवस नश्यतु चिरं योगे मतिलुप्यता, विप्रेषु प्रियतान्यजातिजयिनो माभूतु क्षितौ लचिता ॥ पपिच- वेदेषु प्रणयो विनश्यतु नयः शास्त्रादः वहिर्वतता, ये शास्त्र रचयन्ति तेऽपि मनुजा नेतेऽपिकिं तादृशाः । यस्मै यहि विरोचते जनिमते तेनैव तत् साध्यता, कालं कश्चन देहसङ्गतिरिय काम्येन संयोज्यताम् । खप्नः-(स्वगतम्) हन्त विलौनो निषधाधिकारः । पुष्करः-किमिति जोषमास्यते ? खना-देव ! खुजोऽयोति जानपदेषु देवादेशं विज्ञापयितु गति चिन्तयामि । पुष्करः-विनर्स ! राजपुराद बहिर्गत्वा समुच्चैरिमम् पादेयं निवेदय, तेनैव वापरम्परया खखयमर्थः प्रचरिष्यति । बन्न:-अहो विवेचित्रा देवस्य ! कधमन्यथा कनौयानपि ·- नवदमयसीयम्। ज्यायांसमतिक्रम्य साम्बाज्यं समेत ? तदेष देवादेशपरि- पालनाय गच्छामि। (निष्क्रान्तः) पुकारः-गतः खलु पनपादो जानपदेषु ममादेशं प्रचारयितुम्, तत् किंवा जानपदाः प्रतिपद्यरन् ! अपि ममात्रा निर्विचार- मेव खोकुयुः । यदि ते वैमत्वमाश्रयेरन् तदा नूनमेषोड:- क्रोधवाड़वहुताशतेजसा सर्वतः चितिमिमां विदाहये। पुष्करः कुपितभावमौयिवान् केन वा सपदि नीयतां शमम् ? (ततः प्रविशति गायन् विवेकः) विवेकः नवनिषधेश्वर सितकरॉलधर खलतां परिहर वह बहुमानम् । नलकतिमनुसर पुण्यसमादर- तत्परमन्तरमधिकुरु यानम् ॥ मायाविलसितमिदमविलम्बित- मपनय सचितमविशदभानम् । धनजनसदमे संमृतिगहनं न खलु चिरं कुरु विमल विधानम् ॥ पुष्कार:-क एष भोः ! वस्ते गरिकमेकमेव वसनं ग्रीवाग्रबन्धस्थिर मोर्षालम्बिसुदीर्घकेशविलसत्पृष्ठप्रभोद्भासिता । मूर्तिः कामपि कान्तिमति परमा पूती विनीतामिव, हो किनु ममापि चेतसि नवं भावं मुहुर्यच्छति । विवेका कलिरतिखलतां जनयति हदि सव कुरते इतमिह मुक्तवितान । -

·तृतीयाः।
चेतय हदयं पालय विनयं
पुण्यसरणिमनु कुरु पददानम् ।
सितकरकुलधर खलतां परिहर
नलकतिमनुसर वह बहुमानम् ।
धनजनसदनं संसतिगहनं
न खलु चिरं कुरु चिरमवधानम् ॥
पुष्करः-प्रये सुधायते सङ्गीतकमिदं मे अवषयोः, पथ किमसारं
सर्वमेवेदं संसार १ तत् किं स्वार्थमभिसन्धाय पर प्रतार्यन्ते ?
क्षणभङ्गरस्य विग्रहस्याथै किमिति वा अन्ये विराधन्ते ।
तत् किं गज्यमधिश्चात्य धर्मव्रतं पुस्खझोकं नलं पराभूय
सुतरामन्याय्य कृतम् ? हा धिक् कष्ट! लोभपराधौनेन मया
विस्मृता हन्त कृत्याक्वत्यविचारणापि ! हा हतं! मूषितो-
ऽस्मि मन्दभाग्यः ! नितरां विमूढ़ोऽसि! पन्यथा को वा
महमिव ज्यायांसं राज्यादपवाघ सिंहासनमभिलपेत् ।
तदलं में राज्येन, वनं गत्वा सम्प्रति देवं नलं प्रसाब निषधेषु
प्रत्यावर्त येयम्। (गन्तुमिच्छति)
(ततः प्रविश्य कलिः)
कलिः-वयस्य, पुष्कर, क गन्तासि ?
पुष्करः-(निरुद्धप्रयत्न इव) अये प्रियवयस्थो मे कलिः प्राप्तः ।
वयस्य, खागतम् ? प्रास्यताम् ।
कलिः-पलमत्यर्थनोपचारण, कथय क गन्तासि ?
पुष्करः-यत्र पार्यो मे नलः प्रस्थितः ।
कलि:-वामिव ?
पुष्करः-पुमस्त निषधेषु प्रत्यानेतुम् ।
कलि:-धिन छ ! किमेवं प्रलपसि ?
पुष्करः-वास्य, कमिदं
प्रलपितं नाम! ज्यायांसमतिवाम्य

·मसावनौयम्। साम्राज्यसभोग पापमव शास्त्रकाराः समामनन्ति, सत् कमिदं पुष्करण समारोयताम् । कति:-धिपूर्व! बबापि नापस्तते भमान्धकारः, श्रूयता- मिदं तखम्- धूर्तानां मतिदुर्विलासरचना पापञ्च पुण्यञ्च यत्, किं साचादनयोरिहास्ति निपुणः कचित् परोधाकरः । - यावदेवमुपासते सुखचयं प्राण पणैर्देहिनः देहादुत्तरमस्ति नेव किमपि प्राप्तव्यमव्याजतः ॥ सवल पापपुवा परिचिन्तया, यावद यावदेहिकः सुख- सम्भोगतावदेव प्रवीतामात्मा। पुष्करः-वयस्थ, भौतोऽस्मि । कलि:-कमात् कर:-प्रतिकूलवतिनो देवात्। पुष्करस्य प्रतिपदमेव प्रतिबध्नाति श्रेयः प्रतिकूलदेवपर्यायः, अन्यथा कथं प्राप्तेऽपि राज्ये परिजन- शून्यतया श्मशानसाम्य समुपनतं स्यात् ? कति:-हा धिक् ! देवमिति वार्तामावविश्वान्तं गगनप्रसूनायितं ! पुरुषकार एव फलं प्रसूते सर्वत्र, तत्र तु भवानव प्रमाणं, तघाधि मदर्पिता बुद्धिमुपेत्य शोभनां यदेव पाश्ररुपदेवितं त्वया । सदैव राज्य गतमात्मनः करे पुरा न रक्त किमु देवबन्धुना ? भवतु साम्प्रतमेडि, शहान् प्रविमा सदुपदेशपायामारण सन्देश ते लघूकरिष्यामि । (पाकाशे लवं बहा) धर्म, विकेन मा पराभवितुमसे, भित्र! अपध्वस्खोऽसि, पश्य कियतोमिव ते दुर्गति सन्धारयामि । (प्रकाश) क्यस्त्र, - FAI प्रति किंवा विलमोन?

·पुष्कर:-यथा रोचते वयस्याय । कलि:-(स्वगतम्) संशयव्याकुलहदयं पुष्वर बहुधा चिप्रमव समुपदिश्य यावच्छो मलमनुसरेयम्। मूडमल, गवित- उदय दमयन्ति, दुर्जात धर्म, न जानन्ति भवन्तः सर्वविक -सिनं कलिमेनम, तदचिरादेव जास्वन्ति प्रचलप्रभावस्थ कलेविससितम्। कियालयमारमा परिणतिरस्याः सुदुः- सहा एव स्यात्। (निष्क्रान्ती) विष्कम्भक (ततः प्रविशतो रहौतवनवासिवेशौ नलो दमयन्ती च.) नल:-प्रिये दमर्यान्त, सुदूरमतिक्रम्य गमोरा वनलेखा परिणाप्ती खः। तथाहि पश्य- दूराहरतरं पलाशरचना लुप्तावकाशान्तरा, सपीभूतमिवान्धकारगहनं रम्यं तथा भोषणम् । पस्मिन्नेव वनान्तर कति कति प्राण पणेोगिनी, प्राण्यास्थितमानसा बहुविध योग समातन्वते । पपि च-लाग्रस्खलदम्ब शीकरचयाभ्यासेन शोतायिता, भेलोपान्तमहो निदाधविषमाप्यास्थानयोग्यायते दूरे वाशकपक्षिणां बहुविधो नादः परं श्रूयते, सत्त्वानां विकटोपनम्बरसितं कर्णज्वराय स्थितम् । दम-पार्यपुत्र सत्यमेव अवौषि, वनभूमिरियं भौतिमेवोपदिशति मानसस्य, तथापि यदृच्छासुन्दरं गहनमवलोक्यतः कख वा न सन्तुष्यति नूतनमावविमुग्धः अन्तरामा ? नल:-प्रिये, प्रवेव प्रवेष्टव्यम्। विस्मृत्व सुचिरन्तन विलासराज्य प्रवेव प्रतिभयाकरे जोवन यापमितव्यमिति सदुष्करमिदं भवत्वा। .

·- मखदमयन्तीयम् । पार्यपुत्र, किमेवं कथयसि ? त्वया सह अनुभूयमानं दुःखमपि मे सुतरी सुखायते, त्वया विना विदिववासोऽपि मे नरक- परिभोग व प्रतिभाति । तदलमन्यथा सम्भाव्य । नम:-प्रिये दमयन्ति, सरामि हन्त स्मरामि,-तदानों मामधिसत्य प्रजानामसाधारणों प्रोति, तास्तु तस्मिनवसरे- हित्वा पुवकलचबान्धवगणान् पिता तथा मन्दिर, कान्तारं विगणय्य दुःखशरणं तुच्छ महाभौतिदम्। हा हा देव किमेष नो न दयसे वाचं ब्रुवाणास्तथा, दुःखार्ता बहुसाववाभिरनधा इहो निषिक्षा मया ॥ सतोऽपि दुःखतरं यत् मन्दारको मै जीवनसहचारी सुतरा- मनिष्टबपि तदीयपरिजनदुर्गतिमपनेतु प्रतिबोध्य कथञ्चि देव ममानुसरणात् प्रतिनिवर्तितः। महो कष्टम् ! प्राधेशव मदनुबत्तिपरं वयस्यं हित्वा प्रयामि वत दूरतरं प्रदेशम् । हा कातरेण मनसा प्रियवान्धवस्य मन्दारकस्य करुणं रुदितं स्मरामि ॥ दम-पाचपुष, किमेव विषसेन भवता बदेकजीवितेयं क्लेशभागिनो क्रियते ? भवानेव मां विकारकाले बहुशः समुपदिष्टवान् यथा “विपदि धैर्य महापुरुषधर्म" इति । मल:-प्रिये दमयन्ति, न जानासि मे हृदयावस्था, येनैवं ब्रवीषि । देवि, पश्य- सामाज्य निरुपद्रव परिजना वश्या यशो निर्मल निर्व्याजोपनत मनोरथफल पूजा प्रजाभिचिरम् । नैष्ठर्येण विधरिहाय सकलं सद्यो विपवासितम् हा कष्ट निवदुर्विवेकखसितं किं दुःखममात् परम् ॥

·तृतीयाकः। दम-आर्यपुत्र, अलमनया अनुशोचनया । मुक्तासलिलवन्धस्य सरो- वरस्य सलिलप्रवाह इव सुखं संसारिणां कदाचिदागच्छति प्रतिनिवर्तते च, तदद्य सुखं नष्ट, पुनरेव समागमिष्यति, सदव को वा शोकस्यावसरः? नल:-प्रिये, जानामि यत् अनुशोचना निष्फलेति, तथापि यैव भवती सुखमात्रमोग्या कुसुमस्पर्शमपि कष्टाय मन्यमाना पुरा राजान्त:पुरे स्थितासौत्, सेवाद्य विधातुः कठोरेण विखसितेन मम च मन्दभाग्यस्य दुरन्तव्यसनेन कान्तारे कष्टमनुभवन्ती वर्तते इत्येतदेव मे हृदयं पर्याकुलयति । दम-प्रायं पुत्र, पुनरपि मामेव मन्दभाग्यामनुशोचसि। प्रियंवद, नाई त्वया सह विहरन्तो वाटलेशमपि अनुभवामि । पपि न जानौते भवान्, यत् कमलदयिता तपनसम्पर्केण प्रातपतापमपि परम सुखं मन्यते इति । नल:-प्रिये, नाई न आमामि यथा मुधिरमेवभूता विदर्भ राज- नन्दिनीति, तथापि कथयामि किमेवं खेच्छया प्रतिकूल पन्यास मालिङ्गसि ? ईदृशे सुविषमे दशान्तरे यदि भवतोमपि दुः- मुक्तामुपलक्षयेयं, तदापि सुतरां शान्तिमनुभवेयम् । तत् देवि, प्रतिष्ठतां भवती विदर्भेषु ; प्रयमटूरे दृश्यते विदर्भगामी पन्याः,। अहमेकाको कान्तारपथेन प्रस्थितः कवधिदात्मानं धारयिथे; यदा च सुमहति कष्टान्तरे पतितो विषयो भवेयं, तदा भवती दुःखमुक्तामवधायं विदिवानन्दमनुभविष्यामि। सदसमद्यापि विकल्पेन, यावदेहि, भवती विदर्भानुपनयामि । दम-आर्यपुत्र, मा तावत् । पतिमात्रजीविता: पतिव्रता भवन्ति, पतिमन्तरेण किं वा सुखाय सम्पद्यते तासाम् । तदेषाई पादौ ते शिरसा.परिग्रहामि । क्षम्यताम् ; पलमन्यथा जल्पनेन ।

·नलदमयन्तीयम्। मल:-प्रिये, किमेवं निबन्धवती भवसि गच्छ त्वं विदभषु; अन्यथा यावदेव मया साकं वनमन्तरा प्रवेष्यसि, तावदेव सुमहत् कष्ट लपासे। अनुचितदुखलवायास्ते किमनेन जीवनावसादिना पायासेन ? नूनं तत्र परिप्राप्तां भवती पितरौ समासाद्य सतरा- मानन्दमनुभवेताम् ; तत् कथमेवं पित्रोरानन्दमुपेक्षसे ? दम-पाचपुत्र, यद्येवं तत् किं भवानपि तत्र नोपगच्छति । यदि मे पितरौ तथा विपन्सविपाते भवन्तं तत्र मया सह पश्येतो, तदा दुहिमालसङ्गसुखादधिकतरम् प्रानन्दं विन्देताम् । यतः खजनबुधगा भवान् विदर्भेषु परिप्राप्त इति ; मल:-देवि, संसारगति न जानौषे तत एवं ब्रवीषि, तथाहि पश्य- विपर्यस्त भाग्य मुहदपि विरागं प्रलभते, विलुप्तः सम्मानो भवति वचसां गौरवलयः । मनः शङ्कापङ्के पतति सुहदा सविधिविधी, वनादन्यत् किंवा शरणमभिलाषस्य विषयः । दम-पार्यपुत्र, एवं तहि ममापि तत्र प्रस्थाने स एव अन्तरायः । नल:-प्रिये मैवं वक्तुमईसि कुतः ? सुकोमलाङ्गो वनवासदुःखं सोलु न सतासि सुखोचिता त्वम्। पित्रोरपत्यप्रणयोपचारै- स्तत्र ध्रुवं सौख्यशतं लभथाः ॥ शैशवे पितुरावासे पोषिता मेहसम्पदा । विस्मत्त नाईसि निग्धा यौवने पिटबान्धवान् । दम-पार्यपुत्र, मा खलु मा खलु। किमेवं पुनः पुनरेव मां मन्द- भागिनीं त्वदानालङ्गनपातके निपातयसि ? अलमद्यापि विदर्भ- ?

·तृतीयाः। प्रस्थानादेशेन। यथा तथा वा भवतु, नाई त्वया विना क्षणमपि जोवितुमुसहे, तदादिश सुचिराय मां सहैव स्थातुम् । नल:-प्रिये, न त्वं कथमपि नलहसकं परित्यक्तुमिच्छसि ? दम-देव, ताई कदापि पति परित्यक्तमिच्छामि। यतः- पतिवियोगादनलोऽपि पतिव्रताया अल्पायते, कथमन्यथा पतिवियोगमसहमाना पतिव्रता पनायासमेव अनलं चन्दन शीतलं मन्यमाना तत्र खजीवनमाहुतीकुरुते ? मल:-प्रिये, जानामि ; तथापि किमेवं कथयामि श्रूयताम, पद्य खलु दुईवनिग्रहीतस्य काननमात्रसमाश्रयस्य पुरुषदोषमात्मनः स्मृत्वा स्मृत्वा त्वत्सविधानादपि सुतरा लब्बते मे हृदय, तत् पुनरपि कथयामि प्रलं निबन्धमाश्रित्य विदर्भान् गच्छ सत्वरा । अनुकूलं तदेव स्थानमम पिवोश्च ते शुभे ॥ दम-आर्यपुत्र, एष ते अनलिः,मा पुनरेवं भण; वचनन्ते समाकर्ष सुतरामई विभमि । मत्तोऽपि ते हृदयं लज्जत इति किबु खखिदम् ? অল্পলায়নানি মলিনীৰ অযুয়িযি वित्तानि, तत्वते को वा सन्तापः ? पुरुषदोषं स्मरसि? सोऽपि वा कथं स्यात्, सर्वमेव जगति देवमपेक्षते । देवेन साम्राज्याधिनायको जातोऽसि, दैवेनैव च पुनस्तस्मादव- पितोऽसि ; तदलं सन्तापन। पावाभ्यां कानने स्थातव्यं, खत एव कानने जातानि फलमूलादीनि समाहत्व सेरेव जीवनं धारयितव्यम, प्रतिदूरे संसारकोलाहलात् केवलं त्वदीयेन सुखेन मया मम च परमानन्देन त्वया परमं सुखमनुभवितव्यम् । यदृच्छया लतापादपपतितानि कुसुमानि स्वयं सञ्चित्य निपुणतरं प्रसाधितशरोरा पहं वनदेवी भविष्यामि, त्वामपि तथैव समलत्य कुसमालङ्कारः प्रत्यहं वनदेवं विधास्यामि।

·नलदमयन्तीयम्। प्रभाते दिवसावसाने च मधुराणि विहङ्गासङ्गीतानि नूनमावयोः योवसुखमुपजनयिष्यन्ति । भार्यपुत्र, चिरवाञ्छितमिदं यदि समुपनतं तदलं तत् सावत्रमुपेक्ष्य । क्रियतामभागिन्यां मयि सदयष्टिपात: ; मा पुनरनुसन्धीयतां वियोगवार्ता। नक-प्रिये. विदर्भराजनन्दिनि, न भूयोऽपि ते कथयिष्यामि विदर्भ- गमनवात्ता, किन्तु सुदुष्करं खलु कान्तारप्रस्थानम् भवत्या इति मुहुर्मामुद्देजयति । हम-पार्यपुत्र, कान्तारप्रस्थानं यदि सुदुष्करं भवति, भवतु; तथापि यदा प्राणेश्वरो मे पाषाणवन्धुरेण कान्तारपथेन गच्छन् परि- धान्तो निदाघप्रतिमष्टखेदपरिणताङ्गो वृक्षतले समासौनो भविष्यति, तदाई यावत् सत्वरं पर्णपुटेन समाहृतः सलिलैः तं परिश्रमं लघूकत्यैव शान्तिमनुभविष्यामि। यदा पुन: प्राकाशस्य मध्यमारूढ़े दिवाकरे पथिप्रस्थानपरिश्रमेण तुधात्तों में जौवितेश्वरः प्रतिपदं गमनवाधां गमिष्यति, तदाहं हिगुणितोत्- साहा करप्रचेयलतापादपेभ्यः संग्टद्य संग्रा फलानि तेरव ते सुधा निवर्तयन्तो विदिवानन्दमनुभविष्यामि। तदलं कान्तार- प्रस्थाने दुःखनिवेदनेन, नि:शकमेव मामनुमन्यव सह प्रस्थाने ॥ मला-प्रिये, दमयन्ति, न कथमपि निवृत्ता भवसि, तत् का गतिः ? दम-अहो ममुज्जीवितासि । प्रायपुत्र अनुग्रहीतास्मि । मल:-प्रिये, यद्येवम् अलमिह विश्रामेण । अद्यापि वहुदूरं गन्तव्यं, नाद्यापि समासादिता निषधसीमा, दूरम् अतिदूरं गन्तव्यं, यावदेव नेत्रयोः सञ्चारस्तावदेव गन्तव्यं, तदलं विलम्बेन, क्रूरः पुष्करो यदि पावयोगतिं विदित्वा किञ्चिद इतोऽपि प्रत्याहित कुर्यात् ! तदलमत क्षणमपि विलम्बेन । दम-पार्यपुत्र, वत्सेन पुष्करण किमतःपरमपि प्रत्यापित कर्तव्यमस्ति ?

·समाक्रान्तः । तृतीयाकः । नल:-प्रिये, विस्मिता मा भूः । पद्य वत्सः पुष्करः पापन कालिना राजपुरात् काननग्रस्थानवेलायां काचिद- शरीरिणी वागुदचरत्, खन्तु तां नाकर्णितवती, केवलं मयेव सा समाकर्णिता। दम-कोदृशौ सा? मल:-श्रयता, बहुविधमान्ववादः पौरान विनिववं यावदेव काननं प्रति भावां प्रस्थिती, तावदेव वाणी समुदचरत् यथा- "देवानवजाय विमूढ़भैमी त्वामाश्रिता तव न ते विरागः । द्रक्ष्यामि ते भौमसुतानुरागं कलिः क्रुधा किं न विधातुमोष्टे । मन्मायया पुष्कर एष मुग्धः मन्मायया द्यूतक्कतो जितस्त्वम् । पदे पदे त्वां परिदर्शयिष्ये शक्तिं निंजामष कलि: कठोर"रति । तहेवि, भीमदुर्मदोऽयं कलिरुत्पातवात इव समुत्तिष्ठमान: केन वा शक्यो निवारयितुम् । यावद यावद यदेवायं घटयितुमभिप्रेति, तावत् तावत् तदेवायमनायासमसुकरमपि सम्यादयति । दम-श्रां दुरन्तस्य कलेरिदं प्रभावविलसितम् । नल:-देवि, अथ किम्, एतावता कालेन कदापि मया नेदं समुधा- टितम, अद्य तु कथाप्रसङ्गेन तव प्रस्त यते। देवि, कथमन्यथा वत्सः पुष्करस्तथा स्यात् । स हि मे कनौयान् पुरा- नात्यशेत मदादेश पुरो नोहतिमाश्रितः । पक्षकोड़ाविधी प्राप्त किंवा नाकत मां प्रति ॥ दम- इदानीमवधार्यते कथमकस्मादिव पुषारस्येयं मामरि- ·नवदमयन्तीयम हत्तिरिति। पधाधुना वसं पुष्करं प्रति सान्तो मे मन्यवेगः, यतः परप्रेरणा एवास्य नृशंसकृत्तिपरिग्रहे निदानमिति। प्रथ कथमतः परमपि अस्मदनिष्टमुत्पादयितु तस्य प्रकृत्तिभविष्यति । मसः-कमिति ! सरल हदया त्वं नावबुध्यसे । समाकर्णय, यदि पुनरावा राज्यलोमन वा कारणान्तरेण वा निषधेषु गत्वा राज्य मधिनुर्थाव, तदा महानयं सुखप्रत्यूहः स्यात्, किन्तु यदि पावयो वनहानिस्तदेव निष्पत्य हस्तस्य मुखसम्यात इति । कलिरपि निष्पादितवरकत्यः तत एव कृतकात्यो भविष्यति । दम-भान्तं पापं, शान्तं पापं, प्रतिहतममजलमार्य पुत्रस्य । मस:-प्रिये यथा तथा वा भवतु, पलमत्र क्षणमात्रमपि प्रतीक्षणेन ; यावच्छोत्रमनुगच्छ माम् । (परिकामति)। दम -पार्यपुत्र, प्रायेण गगनमध्यमधिरूढ़ो भाखान्, तदिहेव कचित् सरोवरे निष्पादितमानादिनत्यः कानिचित् फलानि समुपयुज्य गन्तुमईति भवान् ; अन्यथा कोदृशस्तावदतः परो वनाभोगः समुपनतो भवेत् तत्र को वा प्रमाणम् । नक्षः-देवि, युक्तमभिहितं त्वया । (निरूप्य) किन्तु अव पादपा गगनभदिन: परिलच्यन्ते, पनभिजवाहं पादपारोहणे तत् कथा मिव फलसंग्रहः सुकरो भवेत् ? (ततः प्रविशति गृहीत किरातवेश: कलिः) कतिः-एष भोः ! महामहिमा विविधप्रकाशः किरातजातेरनुरूपवेशः । मलस्य चित्त प्रनिधाय मोई विडम्बयिष्ये कविरेनमध । भवतु यावदस्य समीपसुदासीन रव व्रजामि । (परिकामति ) मल:-(किरातं दृष्टा) प्रिये लब प्रतिविधानम् । एष कचन किराती विहङ्गपिच्छालतमस्तको लतापत्रप्राताधस्तन- देशभागो ब्रजति, तदेनमाइय वाती पृच्छामि।

·तृतीयाः।
दम-पार्यपुत्र, पलमस्य वार्ताप्रग्नेन; एनमालोकयन्वा वेपत
इव मे हदयम् !
नल:-भोरु, अलमाशङ्कया, क्षणमपेक्षख यावदहमागच्छामि ।
कलि:-(स्वगत) प्रये, एष नल इत एवाभिवत (हर्ष नाटयति)।
नल:-( उपमृत्य) भद्र, यदि तेन कार्यव्यतोपातस्तदा किमपि
प्रष्टुमिच्छामि।
कलिः-(निपुणं दृष्ट्वा ) अले, को तुम, ध तुम पूबदोष कदापि
दिहो, ता णिवपं तुए बिदेसवामिणा होदब्बं ।
मलः-भद्र, मुष्ठ जानासि, पद्यैव पस्मिन् कानने समुपगतं मा
निषधवासिनमवगच्छ ।
कलि:-कधं इध परिभअसदपज्जाउले बणपदेसे मिलिदे सि?
नल:-वने कियन्तं कालमवस्थाय प्रतिशोभा निरूपणोयेति ।
कलि:- प्रदूले हिदा इस्थित्रा तुह उजेब सहबहिणी?
मल:-अथ किम् ?
कलि:-दुक्कलं क्व, अझबसिदं अजेण, जं इरिस पडिभपसद
पज्जाउले इत्यिपासहिदो उबाहिदो।
नल:-भद्र, अलमच वृथा शवया, क्षत्रियकुलोत्पनः पुरुषो नैतावता
भौतिमाश्रयते-तस्य हि
कोड़ा नित्यममानुषो समुचिता शस्त्र ण युहाङ्गने,
लोलास्फारितसिंहवनविवरातहन्तकष्टिः क्रिया।
वात्याव्याहतिरम्बवर्षणमयो तिग्मांशतापादयः
सर्वेषां सहनोचितं वपुरिदं क्षात्रं विधावा क्वतम् ॥
कलि-हुम्, तुह पलिपुटा पाकिदी उजेब क्सत्तियगुणं सूचेदि ।
अध किं पुच्छिद् इच्छसि ?
मल:-एतत् पृच्छामि, पस्मिन् परथप्रदेथे यावन्तो छचा:संहवन्ते,

·- नलदमयन्तीयम्। ते सर्व एव समुवतशिरसः । अथ किम् अस्मिन् नास्ति तथा काश्चन पादपो यस्य फलानि तमनारुह्य संग्रहोतुं शक्य रन् । कलिः-पथि एस्थ तधा एको पादयो, किसु क्ख - नमः-किमिव पपरम् । बलि:-किस क्षु पच्छामेत्तकेण जेवण तदो फलाई पाहरि- ज्जन्ति । नल:-तत् केनापरेण ? कलिः-सुणादु भवं, अस्थि एथ प्रमाणं एको वुडो लापा, सो जब सम्म पादवस पहिमाली। नस:-तत् किमेष प्रार्थयितव्यः कलिः-अधई। किषु क्ख प्पत्थणामेत्तकेण ण कज्ज हुबिस्सदि। नल:-कथमिव ? वलिः-अस्थि एस्थ कोबि नियमो, जर सो पालिदो होदि, तदो जेब तदो फललाहो, ण असधा । नस:-कोहशो नियम इति श्रोतुमिच्छामि। कलिः-सुणादु पन्जो, अस्थि एस्थ बणभंतले कावि भूमी सुवरण- भूमौ णाम। नलः-अथ कथमियं सुवर्णभूमिरिति व्यपदिश्यते ? कलि:-जदो तहिं पदेसे प्पञ्चहं सुवम विहङ्गामो प्राच्छिम पखोसं कोदुषं करन्ति । मल:-तब किमस्माभिः कर्तव्यम् ? कलि:-तहिं गदुभ दुबे सुबसविहाए कर्धपि गैक्षिा जर से उबापणं कादं पाले सि, तदो पाविहसि । ता गच्छ, जावई विप्रसघल जेव गच्छेमि। मल:-भद्र, सुदुष्करमिदं कृत्यं ग्रामीणेन, तत् कथय अपि वनान्तरे- पिन सन्ति तथा पादपा येषां फलानि करप्रचेयानीति ·कति:-पुणो 'पुणो बुदि, एको उब तह पादवोत्ति, जर प्पो,ता गच्छरदीपवर पहियों विखाद। मलः-भद्र, कथं कुप्यसि, লখিমনালন্দানীগীনি पुच्च्यसे। कलिः-किदं सम्पदं पहाणपक्षिाए, जाब पहिं बिखादं दाब भणिदं, दाणिं जर फलं कामसि, ता गच्छ, पमधा वध जेव कुखिबेपणाए मूच्छिदो चिट्ठ। नस:-भटू, अपि युभाकमधीचर: वेनचिदुपायान्तरेण परितुष्टः पादपफलं नानुमन्यते । कलि:-बहुसो नव वुदि णिमोत्ति, पध जहध विकणो ता कुदो से पिप्रमत्तणं। मल:-तत् का गतिः, यावत् प्रवतमनुतिष्ठामि । कलि:-जं दे रोअदि। पई धरचं जेव गोमि। (परिक्रामन्) मूढ़े दमयन्ति, मूढ़ नल, दुर्जात धर्म, एतें यूयं पराभूताः ख। कियानवसरो मे युष्मानभिवितुम्। एषोऽहमचिरात्- नलेन भेन्या विरह विधास्ये द्रष्यामि तस्याः परमाभिमानम् । धनभावं चयितं करिथे निजां प्रतिष्ठा भुवि भावयिथे। भवतु गच्छामि साम्प्रत खनियोगमनुष्ठातुम् । (निष्कान्तः) मल:-(दमयन्तीमुपसत्य) देवि, पपि श्रुतं भवत्या किरात- धधर्म? दमे-पथ किम् पामूलं श्रुतम् । न-तदेहियावत्तवैक गत्वा प्रशांत निरूपयावः। दम-पाचपुत्र, इयमपि किंवा माया ? यत् सत्वं न में मनमो विशुधिरस्ति, पदे पदें विपदमिव परिणश्ते में पदयं, तदसंतष गत्वा फलसामना १

·मलदमयन्तीयम् ।
नमः-देवि, विमेव पहले, खोवोत्तरेषु किरातेषु तथा नौतयो मेव
विषयाय परिकल्पन्ते। तदेखि गच्छावः। (मिलान्ती)
बतीया समाप्तः
.
चतुर्थाः
(ततः प्रविशति सहर्षः कलिः)
कविः-ही हौ भोः! विजयते प्रभावपर्यायः। कुतः-
-
किरातवेशेन विमूदनेव
प्रतार्य सौवर्ष विद्यावाया।
धेरै विनिातितमेव दुई
किमन्धदस्मात् परमस्थ साध्यताम् ।
तथाहि मायाकल्पितसौवर्षविहासंयमनेच्या तदानी यावदेव
साधनान्तरमनवेचमाणो नलहतकः कियाइरं परिकाम्या खं
परिधानं तदुपरि निक्षिप्तवान्, तावदेव मायाविशाखदुः
पादाय गगनं प्रति प्रखिता हशोर्गोचरतामतिकान्ताः। पचासी
दमयन्त्या वसनाई वसानो नितरां परितप्यमानः पुनः पुनरव
बनियन्तीमपि दमयन्ती विदर्भमखानाय अनुसन्धे। महो मे
साम!
पासौदाज्वं तत् प्रदत्तं परी
पासीत् मन्ना सा च नीता विलोपम् ।

·चतुर्थाका पासोद वासो हारितं मायया तत् कान्तारेऽस्मिन् कष्टसोमाऽस्य जाता। पषवा पद्यापि महदवविधते में करणीयम्। कुत:- एतावत्यपि दईयाव्यतिकर दाम्पत्यसोखनामः सन्दीप्तः प्रतिभाति कि विहितं तावत् प्रयत्नामया। सम्प्रत्येष करोमि भीमदुषितुर्विच्छेदविवासनां यावहेवगणावमाननफलं भुडको चिरं दुर्गता। तदेवा पतिमनुसरती वर्तते, पहमपि यावत् छात्वशेषं सम्या. दयामि। (निशान्तः) विष्कम्भकः .. (ततः प्रविशत एकमेव वसन वसानो नलो दमयन्ती च) नल:-प्रिये, पपि दृष्टमधुना दुरन्तव्यवसायस्व कसेरतिविनायकर व्यवसितम्! पाकर्णितचास्य क्रोधानसज्वालाजटिलं . सर्जन- तत् किमयापि मामनुवर्तसे, अप्रतिविधयप्रभाव: करिना विच्छेदमावयोः क कामो यथा कथमपि विरोधितया वतियते। पलं समहत् कष्टमनुभूय, खेच्छया रचतां वियोगः यतो दुरतिक्रम एष कलिकोपेन । दम-प्रार्थपुव, विमेवं मां मन्दभागिनीमुपदिशसि। जीवनसमाप्ति- रवम्वनाविनौति विजानतोऽपि न जायते विरागो भेषजसेवनेषु । तद यदि पवश्यमेव कलिना पाक्योर्वियोगः सम्पावेत, सम्पावता तेन। कथं खेच्या एव वियोगो समयितव्यः । देव- आपया कदाचिदत्यायुषो मत्युमुखे पततामपि किं न दृष्टो मरण- व्यतिनामः। चिरमेव वयं देवानाराधयामः, स्वयंवरवेलायामपि प्रासं प्रमाणं देवकरणायाः, तत् का एष कलिर्माम देवानति- अमितम् ।।

·- नशदमयन्तीयम्। मला-देवि, देवकरणामपेक्षसे ? सुन्ध, सुषुप्तास्ते देवाः सुचिरात् प्रकृति, कथमन्यथा तथाविधे अपि परिणमति पावयोर्दशान्तर थतोऽपि दृशं नारोपयन्ति ? पश्य- या वं राजपुरोचितासि गहनं सा दुर्गमं प्रापिता, या भोग्यैः समपेक्षिता फललवे सस्थास्तवावा स्पहा। नाना भूषणभूषितासि पुरतो वस्त्राईमाषक्षमा, किन्तावद विपदामुपेक्षणकरी देवो सपाभूत पुरा ॥ दम-(खगतम्) हन्त पिपासया पवसोदन्तीव मे अनानि, परिशुष्य तोव इदयम् यदि पायपुवस्त्रथा जानीयात् तदा लशातिशयमेव अनुभवेत, पिपासया जड़ोभूता तु रसना नालमेकमपि वचन- सुच्चारयितुम् । तद यदि जलं याचितस्य प्रायपुत्रस्य पुरा फलप्रयाव जलप्रयनोऽपि निष्फलः स्यात् ? अथवा का गतिः। पनीशास्त्रि जलमन्तरेण सम्प्रति प्राणान् धारयितुम् । (प्रकाशम् ) पाचपुत्र, पपि सन्निहितोऽष जलाशयः ? मल:-वाढमेष सविहितो दृश्यते। वचनामेणैव पिपासा विज्ञा- तामि, तदेहि जलाशयमनुसरावः । (परिकामतः) प्रिये, जलाशयं परिणाप्तौ स्वः। अहो रमणीयसलिलयं सरसौ। प्रिये लब्ध दयनिर्वाणं यतः खलु पिपासाविनिवर्तनानि निर्मल- सलिलानीव सिग्धा मृणालकन्दा पप्यत्र संलक्ष्यन्ते, तदव पिपासा जुधा चेति इयमेव शक निर्वापयितुम्, सदेहि पव- तरावः। (पवतरणं नाटयतः) दम-पार्यपुत्र, न निगमवतरितुं समर्थासिम, पपि नेयं कलि इतकस्य माया स्यात् । मन:- सरोवरं दृष्टा सावगं) प्रिये दमयन्ति, मा तावदवतोप्यता, माया एक इयं, माया एव श्यम् । पहो क्षुत्पिपासापरिवीणा .

·७७ देवो त्वम् पदूरी समालोका मासा स्वचामसि समाबाद- प्राय सरोवरं हितोयं समुसितमिव लम्बवती, सचायं प्रणेनेव समुपनतः शोणितसरोवरः। नेते मुणालाः परं समुषतधिरसो महाभुजङ्गाः, नैतानि स्वच्छसलिालनि परं तरङ्गितानि सफेन গীঘিনালি, নালি কালি অনিনি এ মবিনবিলি पग्रमांसानि। प्रिये इत एशित एहि, मा तावदवतीर्ण भूः, कलेरिदं कठोरमायाविजृम्भितम् । (रत्वपसपैति ) दम-पापुत्र, प्रखमावेगेन। माहमिदानों तथा चुतपिपासा- प-कुलासिम, तदेवा शोणितसरसो सुधासरसो वास्तु तेन किं मे विनश्यति समुपचीयते वा ! तदेहि तोऽपसल प्रच्छाय- शोतले वटपादपतले समुपविश्व निवृतौ भवावः । (परिनामतः) मल:-देवि, विमूढ़ोऽस्मि, प्रगतिकोऽखिम, सुषितोऽस्मि, प्रज्वलन्तीव मे शिरसि, तदेवं क्रियताम्। (तथा कुरुतः) दम-पार्मपुत्र, प्रवातसुभगोऽयं बनोसः, तदव प्रवास पवमानः किञ्चिदिव शान्तिं लभत्र । मल:-देवि, एवमिदम्, पहि- सारङ्गाः पवनोन्मुखा मुटुगतिं वातं सुखं भुखते, दूरात् कौसमसौरभ परिसत बसि पर यति । शान्ता मानसवेदना खगकुलं सङ्गीतमासबेते, कान्तार विपदा पदेऽपि सहसा शान्तिः परा वृश्यते। दम-पार्यपुत्र, पन क्विामं समस्ख। विस्मृता मया सर्व पत- पिपासादिवेदना। तदलमय पदान्तरमतिकाम्य, प्रवेव प्रवात. सुभगे वनोथे दिवसभेषमतिपातयावः । मल:-देवि, पधिधमेष परिचोणारीरासि, तदवैव विषम्यता, पथ यदि पुष्करण प्रवापि अनुसतः खां तदा साचालिबन्ध- ·नलदमयन्तीयम्। मनुनीय निरुपद्रवं वनवासं प्रार्थयिथे। यदि तथापि दुरामा पत्साहिते प्रवर्तत, तदा- विस्मृत्व नेहधारा परुषपरिकरी बाबत्तिं दधानो, वीर्योपष्टम्भदभव्यतिकरविषम सनियुषं करिष्थे । उत्पातव्रातभौमं कलिमपि तरसा तत्सहायोपचार बिवावीातिरेकादनुजमनुगतं संविधातास्मिभूयः ॥ अथवा नाश तथाभूतोऽथि, अहो तथापि मत्त व पदे पदे पूर्वतनोमवस्थामनुस्मरामि । (दोधैं निश्वस्य) यथा तथा वा भवत, पत्र क्षणं वित्रामः कर्तव्य एव । (खगत) अहो अस्मिन् कान्तारे भैमो मे सहचारिणी, नहि नहि, नेदमुपपद्यते, प्रतिपद- मेव कामतारै विपदः सम्भाव्यन्ते तदेषा विसर्जयितव्या। एकाकी कान्तार गमिष्यामि, असं विकल्येन, यथा कथमपि श्यं परि- हातव्या, दूर सुदूर मया गन्तव्यम्, तत् पश्येयं कियानवधिः स्वादिति। दम-प्रार्यपुत्र, प्रवातमासेवमाना इच्छामि रह सुषुप्तिसुखमनु- भवितुम्, अवसितप्रायो दिवसः, अस्तमुपगच्छतोव भगवान् सहसदोधितिः, तदिह कियन्तं कालं विधमितुमिच्छामि। (खगतम्) अहो सीदन्तीव मे भङ्गानि नातः परं चक्षुषी समु- मोलयितुमौशामि, पथ यदि पायपुवो मां परित्यजेत् ? नहि महि तथा प्रियंवदो मे पार्यपुत्रः कथमौदृशे तमिमामुखे मामेका- किनी प्रतिभयशताकुरी कान्तार विहाय गच्छेत् । तदलमेवं भावनयापि। मक्षा-प्रिये, एवमिदम् । अवसितप्रायो दिवसः, तथाहि- मदभाग्यान्यनुत्य तोकिरणो गच्छत्यरम्या दशां, तत्कातिरनुवर्स नेन किरणाः क्षोणास्तमोनिर्भराः । .

·७२ चतुर्थासः। दुःखानामिव मानस परिमृतध्वान्तर्जगत् पूर्यते, पाशावादी प्रमोदलितो दूरे विशीर्णातपः । तदिइव मदीये ऊरभागे पिरो विन्यस्य निद्रातुमईसि । दम-तथैव कुर्य्याम्, किन्तु नाथ, एषा ते पादौ स्पयामि मा खलु मामेकाकिनों परिवर्जय कान्तार। पमिच्छन्ती पपि निद्राबाधा. मतिकामितुमचमा खपिमि, तम्मम शिरसा शापितोऽसि यथा म त्वया दमयन्ती परित्यक्ताव्येति । मल:-किमेवं चचलासि ? को वा जनो ममास्ति बया विना अस्मिन् कान्तारे । तत् सुखं खपिडि, यावदहम् जर प्रसार- यामि, ( ऊरं प्रसार्य दमयन्ती सम्धान्तो दृष्ट्वा) देवि, ममोर- मधियितुं सम्भान्ता भवसि। देवि, पकं सम्भमेण। माई तथा परिश्रान्त: यथा सम्भावयति मां भवतो। अपि विस्मृतमिद देच्या, यदि पुरा राजासनमधितिष्ठन्- मिस्त्रिंशनुसावहिपधिरसमभ्युषिताः प्रकाम युद्धे श्रद्धासमृधिव्यतिकरितमना: खड्गघातान् व्यधार्षम् । मरः सामर्थ्यकोर्ति प्रथितगुणगणीहुयुहान्धकार्षम् हक्षप्रोथवर्षी त्रिभुवनबलिना विस्मयत व्यताम् । पपिच तदानीं- निरन्तरकथामरतनुभावसञ्चारित रनल्पकविकल्पना कलितहावसम्भावितः । अलोकमधुरक्रमा ललितरागविस्तारिणी, मदीयभुजमाश्रिता शयितुमारावं प्रिया । तदयामेव ममोरमाविता सुषुप्तिभोगेन निवृति लघुमति देवो। . - ·नलदमयन्तीयम्। दम-(स्वगत) प्रये, कथान्तरेण पन्तरितो मे प्रश्नः, तत् पुनरपि पुच्छेयम्, प्रतिभूमिं गतो मे नाथेन चात्मनः परित्यागसन्देहः । भवतु एवं करोमि। (प्रकाशम) नाथ, एष ते विहितो मया विनयाञ्जलिः, एषाई शिरसि पादौ ते वहामि, कथय, नैव मन्द- भागिनौ दमयन्ती त्वया परित्याव्यति । --देवि, किमेवं पुनः पुनराशासे ? कदाचिदेवमपि स्यात् ? दम-तदिदामों निःशक्षा स्वपिमि ! मल:-बाढ़ नि:शक्षा स्वपिहि। दम-नाथ, प्रियंवद, तथापि अहं कराभ्यां करी ते महोत्वा सुप्ता भवेयम् । (स्वगतम् ) पद्य कथमपि न मे चेतो विश्वसितु- मिति यथा पापुत्रो मां न परित्यक्ष्यतीति। तदिदमेब सम्यक् चिन्तितं मया, अथवा एकमेवावयोः परिधान, कथमेता- बता परित्यागः सुकरः स्यात्, तदलं चिन्तया। (शेते) प्रियंवद नाहं सुचिरं सुप्ता भविष्यामि, यतः प्रदोषे समधिका सुप्तिर- निष्टाय परिकल्पते । तदियमहं क्षणमात्रकेणैव निद्रामनुभूय पुनस्ते पादसेवां करोमि । नल:-प्रिय, अलमुत्कण्ठया, यावचिरं स्वपिहि, अक्षमायास्ते प्रदोषमुतिरपि नातिमावदोषाय सम्पत्स्यते । दम-यूयमेव विनतमा गुणदोषयोः प्रमाणम्। (खपिति) नल:-अहो संविधानकम् ! सामान्य निरंपद्रवं परिजना वश्या यशो निर्मलम, निर्व्याजोपनतं मनोरथमल पूजा प्रजाभिचिरम् । नैष्ठ्येण विधेरिहाय सकलं सद्यो विपर्यासित हा कष्टं निजदुर्विवेवलसितं किं दुःखममात् परम् ॥ प्रिये दमयन्ति सुप्तासि ? अहो कष्टं !

·चतुर्थाः । पुरा कुसुमसंस्तर मृदुलगन्धसम्भाविते, न या व्रजसि सम्मदं प्रियपदोपचारा चिरम् । वनम्रमणविलवा विकलसविबन्धा सती सती खपिषि सम्प्रति प्रकटकहरोपनवे ॥ देवि, अपि सुषुप्तासि ? अहह, स्वपिहि, चिरं स्वपिहि, पथि. श्रमानपनेतुकामा दिव्यं वर्षशतं स्वपिहि। (निर्वण्यं ) अहो लावण्य प्रियायाः। तथाहि- निशामिलनसंकुचत्कमलमुग्धनेत्रच्छवि:, प्रसूनदलकोमला शिथिलसन्धिदेहोचया । नवीनतरुपल्लवोलसितशोणदीनाधरा, ममैव तपसः फलं त्रिदिवदुर्लभयं प्रिया ॥ दुर्जात, दुरन्त, कलिहतक, किं मे भयं प्रदर्शयसि ? यदि सुचिर- मेव त्वं तथा प्रतिकूलवत्तॊ भवेः, यदि सर्वमिदं जगदेव मे शाबबपक्षे वर्तत, तथापि- केवलं प्रियतमाविलोकनात् तत्वतप्रियकथानिषेवणात् ।। सर्वदुःखमपनीय मानसात् स्वर्गसंमित सुखं ममोक्ष्यते ।। (सानुरागं पश्यति) (ततः प्रविशति मोहः गायन् ) परिसर दूरं त्यज रसपूरं सुप्ता विलसति भौमसुतेयम् । नरपतिदुहिता बहुमुखललिता किमिति च तस्या दुःखं देयम् ॥ शरणविहोना नितरां दोना सपदि गमिष्यति जनकनिकेतम् । त्वरित परिसर कुकृपां परिहर वितरति देवस्तव सङ्घतम् ॥ मल:-अहो रागपरिवाहि सङ्गीतकम्, किमिदं मामेव समुद्दिशति ?

·नखदमयन्तीयम्। (मोह: पुनरपि परिसरेवादि गायन् मिष्क्रान्तः।) मल:-अये सहसा विलुप्त सङ्गीतम् ! तदिदं मामेव ननं समुहियति। कोऽयं निर्जने वने तथा सङ्गीतसुधां वर्षति ! किमियमपि * माया ? भवतु वा माया, तथापि प्राप्तकालमेवोपदिशति । तदलं विलम्बेन, तथावते मनोरथो मे व्याहन्येत। गन्तव्यं, सुदूरं गन्तव्यं, भेमौ मया सह कुतो गमिष्यति । पचव तन्वी पवित्रमेण परिवान्ता, तस्मादेकाकिना मया गन्तव्यम् । देवि, खपिहि, सुखं स्वपिक्षि। भ्रमादमृतपादपं फलभरोपन मुखे, विहाय विषपादप सुचिरमेव सम्न त्वया । फलश्च तकर्मणो विषमदेवसंघटनात्, अहो परिणयात् परं कियदिवोपभुक्त भृशम् ॥ तदसमखापि मामेव समाश्रित्य निरन्तरं दुरन्तदुःखभोगेन । बहुश एव पिढभवनप्रस्थानाय याचितासि, किन्तु कदापि त्वं नाभिलषितवतो; ततः खयमेवाद्य दूरं व्रजामि । देवि, पात, स्मरामि यत् मया परित्यतायाः प्रबुद्धायास्ते कोशी गति- भविष्यतीति। यदेव प्रबुद्धा त्वं मामन्ति के न द्रक्ष्यसि तदा किं जीवनं धारयितु समर्था भविष्यसि । अहह! दम-(उत्खप्रायते ) प्रार्यपुत्र, पपि विस्मृतप्रतिज्ञोऽसि ? देव, अहं सहचारिणी ते किनु भारभूतास्मि ? नल:-प्रये निरन्तरं विरचिन्ताप्रसूतखप्रसम्धमा उत्खप्रायते दमयन्ती। प्रिये सत्यं ब्रवीषि, इदानीं भारभूतैवासि। कुतः। साम्बाब्वप्रियभावनाव्यतिकरात् पुवानुरूपप्रजा. भान्तिप्रौदसमागमप्रणयितापर्थोपसृष्टापदः ।

·-
चतुर्थापः।
मुक्तो राजपदोचितप्रतिभयावास्ते ततो भावना,
त्वचिन्ता परितो विभाति वितता सार्थविध्वंसिनी ॥
किं वा समधिकं ब्रवीमि-
भार: प्राक्तनभावसंस्मृतिकरी बुषिविलुप्तप्रभा,
भारो भाविदशावधारणमति रोऽसचालनम्।
भारो जीवनमेव मे विषमयं सर्व मया वौच्यते,
भारस्व तव चिन्तनं तव दशा भारोऽद्य विश्वं हि मे ॥
दम-(पुनरुत्स्वप्रायते ) आर्यपुत्र, पपि विस्मृतस्त्वया पूर्वप्रणयः
नित्यमेव भवता प्रस्तुतं यथा प्रिये कतमत् वस्तु मे प्रियतम
भवत्या विनेति।
मस:-प्रिये, न विस्मृत इत्येतदेव कारणं भवत्या विसर्जने प्रिये,
अपि जानासि यदद्य निराहारी पथित्रान्तां विशौर्णदेहां
भवती वीक्षमाणः प्राणैः पणरपि तव चुत्पिपासाविनिर्ति
कर्तुमचमः कीदृशोऽस्मि १ अपि जानासि यत् बुषिभ्रमात
सुवर्णविनेषु प्रलुब्धो वसनमात्रमपि हारयित्वा त्वया सह
एकमेव वसनं वसानः कोशोऽस्मि ! अपि जानासि यत्तदानीं
पिपासाक्षामकण्ठी भवती सरोवरसमीपमुपनोय शोणितमय
भुजङ्गमयम् पग्रमांसमयञ्च तमवलोका मनोरथभङ्गविकारेण
कोडशो जातोऽस्मि ! पहा, यदि एतत् सर्वमवधारयसि तत्
किमद्यापि निबन्धवती भवितुं पारयसि ? प्रिये, दुःख मा कार्षीः,
अनुमन्यख मां सुदूरगमनाय, यथा सम्प्रति दुनिमित्तानि लक्षान्त,
तथा मन्ये सुतरां दुष्परिहर एव पावयोवियोग इति। विचार.
मनुसरबपि साम्प्रतमाषयोवियोममेव श्रेयस्करम् अवधारयामि ।
सनं मया गन्तव्यम, एकाकिना गन्तव्यम् । (स्मृत्वा वसनमा
लोक्य) अहो प्रमादः! दुर्लभं फलमा मनोरपस,पायामकवसनी

·नलदमयन्तीयम्। तत् कथमिदम् इदानोमनुष्ठातव्यम् । अयमेव शुभावसरो मे दूरगमनाय, तत् किं करोमि ? यदि अयमवसरो व्यतीत: स्यात्, तदा दमयन्ती प्रबुद्धा गमनवार्धा मे नियतमुत्पादयेत् । तदव का गतिः ? (इतस्ततो विचिन्वन् ) अपि पत्र किरात- शताधिष्ठाने कानने किमपि शस्त्रादिकं नोपलभ्येत ? (दृष्ट्या सहर्षम् ) अये इदं तत् प्राप्तम्, अहो मुग्धता ! कियश्चिरात् इदं दृश्यतामुपगतम् । भगवन्, भूतभावन, यत्सत्यं सानुकम्प एवासि, तद् भवतु, अलं विलम्बन, अन्यथा दमयन्तो संज्ञा लन्धा मनोरथं मे विघटयिष्यते, ( करेण शस्त्र एवाति) प्राप्त- कालोपनत शस्त्र, देवताकरुणया तवागतिः, दृष्टमत्र न किमन्यथा पुरा । इन्द्रजालसदृशानि देवताभितानि घटयन्ति नूतनम् ॥ यथा तथा वा भवतु दमयन्ती जागरिष्थति, मनोरथो मे व्याहतो भवेत् । तदेष लघु लघु वसने शस्त्र व्यापारयामि। (साशा इव) मा नाम सम्भ्रमात् दमयन्ती शस्त्र व्यापार जानीयात्, तद- प्रमत्तः शस्त्रं व्यापारयेयम् । (शस्त्र व्यापारयन् भैम्याः शरीर- स्पन्दं रूपयित्वा ) धिक् प्रमादः ! एषा दमयन्ती स्पन्दते, धिक् विफलकामोऽस्मि, ( दृष्ट्वा)न तथा खस्विदं, यथा सम्भावयामि, अहो समुज्जीवितोऽस्मि, एषा मशकदंशनात् परिवस्ता स्पन्दते, भवत्वेवं तावत् ( वसनाञ्चलेन वोजयति।) पुन: सुषुप्ता देवी, तद यावत् खाधिकारमनुतिष्ठामि। (पुनः शस्त्र व्यापा- स्यति)। . (ततः प्रविशति गायन् विषेकः) विरम देव विरम देव किमिति मूढ़मन्तरं, धर्मादारपरिहतिमनु हृदयं किम सादरम् ।

·चतुर्थाः। जनविरहित गहनविपिनमिदमतिभयकारणं, एका वत भौमजाव वसतु कथमिवावरम् ॥ नल:-प्रये क एष सहसा जनशून्येऽस्मिन् कान्तार दमयन्ती- परित्यागव्यवसायिनं मां सङ्गीतव्याजेन निवारयति । प्रथमतो गीतमाकर्णितं, यव दमयन्तोमपहाय मुदूरे प्रस्थानादेशः, परत गोतं श्रूयते तत्र दमयन्तोपरित्यागनिषेध इति। तदव कतरत् मतं परिपाल्यताम् ? (विचिन्त्य) अथवा परमेव मतं परिपाल- नोयम, अस्मिन् कान्तार सहायशून्या दमयन्ती मया परिवर्जिता कुत गमिष्यति ? पथ क एषः गैरिकधरः सङ्गीतकारी? अपि कदाचिदेष मया दृष्टपूर्व: स्यात् ! अथवा किमेतेन, यथा तथा वा भवतु, दमयन्ती सर्वथा एव मया अपरित्याज्येति । देवि, खपिहि, यावश्चिरं सुखं खपिहि, अलमधुना विरहचिन्ताजनितन उत् खप्रायितेन ; यावदेव ते श्रमवाधा विलोना भवेत्, तावदेव शान्ता खपिहि। प्रकालोपनत शस्त्र, किंवा फलं त्वया देवोप- नतेन ? तदिदानी- मोहः शान्तो दौपितामा विवेकः, खान्ते भूयो भौमजा नेहदीप्तिः । वस्त्रच्छेदानास्ति मे कश्चिदर्थो, हे शस्त्र त्वां त्यक्तमिच्छामि तस्मात् ॥ तदलमद्यापि शस्त्रस्य धारणेन । (शस्त्र त्यसपक्रमते ) (नेपथ्ये मोहो गायति) धारय शस्त्र द्वन्त च वस्त्र चिन्तालवमपि दवय सखोल, नरपतिदुहिता चिरमुखललिता नयसि किमेनामनुशयकोलम्। शरणविहीना सुतरां दौना सपदि गमिष्यति जनकनिकेतं दूर परिसर कुकृपां परिहर वितरति देवस्तव सङ्घतम् ॥

·नखदमयन्तीयम्। नलः-(श्रुत्वा) पये पुनरपि दूरगमनादेशसङ्गीतम् । तत् वियु खलु पदं भवेत् ? कर्तव्यमूढ़ोऽस्मि संवत्तः। भगवन् माया- धर, किमेवं मां पदे पदे मोहयसि ! (पुनर्नेपथे मोहो गायति) घनवनमाला कदनकराला प्रस्तरबन्धुर-सरणिकठोरा, कोमलचरणा शिथिलित करणा भीमसुता वत दुष्करचारा। समयो विलसति परिसर सम्प्रति मा कुरु मा कुरु विपुलविचारं धारय शस्त्र कन्त च वस्त्र परिहर परिहर हृदयविकारम् ॥ मल:-(पाकण्यं) मायाधर, योऽसि सोऽसि, प्रदर्शितस्त्वया मे मङ्गलमयः कत्यमार्गः, नातःपरमपि विकल्पयिष्ये। दूरं गन्तव्यम्, एकाविना मया सुदूरं गन्तव्यम् ! परिपेलवाङ्गो दमयन्ती मया सह कुतो गमिष्यति ? राजनन्दिनी सुखमात्रोचिता दमयन्ती मया सह कथं वनवासदुःखमनुभविष्यति । सदियमवश्यं परि- त्यताव्या ! भगवन् भूतभावन, दृश्यतामियं मन्दभागिनो बया कान्तार। नातःपरमपि विलम्बिष्थे, दमयन्ती जागरिष्थति ! एषा स्पन्दते, एषा दीर्घ समिति, एषा परिवर्तत इव, तदलं विलम्बेन, लधु लघु शस्त्रव्यापारं करोमि। (साशझं शस्त्र ध्यापारयन्) मा नाम शस्त्रव्यापारसम्भ्रमात् इयं जाग्रयात् ! एष वसनं जनमामि, प्रायेण निकत्तम, (सहर्षमिव ) पये समाप्त- मनोरथोऽस्मि । अथेदानी विदर्भदुहितर स्वशरीरादवतारयामि । (लधु लघु दमयन्ती भूमौ पवतारयति) मा नाम भूमौ स्थापित निमतां गतं मस्तकमस्याः संत्रा समुत्यादयेत् १. तलवतु इदं वृषमूलं सविहितं वर्तव, पवेव मस्तकमस्याः स्थापयामि। (तथा करोति) पये तकस्योऽसि, अपगतो मे महामन्त:- करणभारः, तहलं विलम्बन एम गच्छामि, (दमयन्ती हरा) ·चतर्धाः। देवि, एष पश्चिमस्ते विमयानलिः, यदि कचिदपराधो ममान, विजानत इत जङ्ख पर्यते, स सर्वथा मन्तव्य एव । देवि, किंवा ब्रवीमि, अनिच्छतापि नलहसकेनाथ घोरे सिजीवसम्प्रचार दुरन्त किरातयताधिष्ठाने कानने विमुच्चसे । कथमिति ? कलि- इसकादेशात् । नियतमेव जानामि यथा खमियं सकलसडोचिता मया सह विद्यमानैव क्रिष्टासीति । नियतमेव वचन दूरे पतिदूरे प्रवतिष्ठमान प्रस्थानाय प्रवर्तयन्तमुपलक्षये । देवि, यदा ते सुख- खप्रोऽयमपगमिष्यति, तदा मदर्थं शोकमकुर्वाणा गच्छ विद भैषु, अलमत्र हिंस्रजन्तुप्रचारभयकर घोरारण्ये चणमपि षप- यित्वा। देवि, स्वपिहि, गाढ़े खपिहि, यावदेव नापनीयते वन- भ्रमणपरित्रान्सिस्तावदेव स्वपिहि। जागरिता विकलहदया भवती यदि केनापि पुच्छत, क ते पतिरिति, तदा लोकान्तर प्रस्थित रत्येवं ब्रूयाः, अन्यथा को वा जीवन् मादृशः प्रियतमा मुखमावोपचारां धर्मपत्नी हिंसजन्तुभीषणे घोरे कानने परि वर्जयेत् । (विचिन्त्य ) किं नाम ? धर्मपत्नी प्रियतमा विदर्भ- राजनन्दिनी दमयन्ती नसेन विजने वने परित्यज्यते ? मूर्ख नल पपि अपध्वस्तोऽसि ? देवानवधूय या खां कृतवतो, तवैवायें स्वर्गसुखच्यता सा दुःखान्तराणि सेवमानापि न परिखिद्यते, सामनां परिवर्य केवलमात्मनो निरूपद्रवतां विचिनोषि ! नैतत् कदापि परिचिन्तयसि, यथेयं त्वया विना कासारे स्मरणोयामेव दशामुपगमिष्यतीति ! धिक्ष,- विपत्यातव्यलोकेन विवेकस्ते लयं गतः । हा हा त्वदेकथरणा कथं वा त्यज्यतामियम् ॥ यथा तथा वा भवतु, कथमपि नेयं परित्याज्या, सहैव प्रियया दययन्वा सुखं दुःखं वा भोव्यम् । (तूणी स्थितः।) (नेपथ्ये ) प्रवाहित भोः ! प्रवाहितम् ! -

·H
मलदमयन्तीयम्।
मसः-(सोलाण्डम् ) किमिव !
(नेपथ्ये ) नागः कीटको नाम शापयस्तो वने वसन् ।
दावानलप्रभावेण दयते रच्यतामयम् ॥
नल:-प्रये, न कचिदस्य परिचाता ?
(मेषग्ये) जावा भुजङ्गमः सोऽयमिति कविन रक्षकः ।
प्रज्ज्वलहावदीप्ताग्नौ को वात्मानं विमुञ्चतु ॥
नल:-धिक काष्टम् ! किम हो जनशून्यमरण्यं । येन हि
याचमानमपि चाणं नो परिवायते भयात् ।
मखरख शरीरस्य प्रणयः परिपोष्यते ॥
(नेपथ्ये ) अहो निराशोऽसि जीविते,-तथाहि-
समुहोप्तशिखास्यशैररखं परितो दहन् ।
पावृणोति महावडिभस्मता नेतुमेव माम् ॥
हा हतोऽथि, नास्ति कोऽपि मे परिवाता।
नल:-( ससम्धमम) अभयमभयं भयातस्य, एष नलस्त परि-
-
बाता।-
चिरमुचितभयार्तव्यूहमोतिप्रणाश,
यदि वनभुवि नश्येवखरं जीवन मे।
तदिह सफलतायाः प्राप्तवानस्मि सोमा
मृगकुलमपि जीवत्यत्र को वा विशेषः ?
तंदेषोऽहमचिरात्-
प्रविश्य तरसा वधिमातविक्षोभकारिणम् ।
तमात्तं परिरक्षेयं पुरुषाणामयं नामः ।
( दमयन्तों दृष्ट्वा ) देवि, स्वपिषि, तिष्ठ सुचिरमिहेव, एषोऽ
कर्तव्यानुष्ठानाय समाइतो नालममि क्षणमपि प्रतीचितम् ।
प्रतीचया नूनमात्तस्य प्राणहानिः, तदेष गच्छामि। (निकान्तः)।

·चतुर्थाः। दम-(स्वल्प प्रबुद्धा) अहो कियच्चिरं निद्रितास्मि, आर्यपुत्र, नूनं महदुःखं ते जातं, तदिदानीम् अहम् उत्तिष्ठामि त्वं निद्राहि । (प्रबुद्दा नलमपश्यन्तो) अये क मे प्राणनाथः, आर्यपुत्र, कासि, देहि मे प्रतिवचनम्, हा हतास्मि मन्द- भागिनी। (मूच्छति) . (ततः प्रविशति सहर्षः कलिः) . कलि:-(सहर्षम् ) हो हो भोः ! प्रायेण समापितकत्योऽस्मि, मूढ़े दमयन्ति, न जानामि कठोरव्यवसायिनं कलिं माम् ? अनभिजाते ! भुच्च साम्प्रतं फलानि दुष्कतानाम्, अनुभवे- दानी पारुष्यं कलिप्रभावस्य । साम्राज्यस्य लोपः, हिंस्रजन्तुप्रचार- प्रतिभयाकुले कानने वासः, एकेन वाससा दीनातिदीनवत् सचरणं, दुष्टेन नलहतकेन पत्या वियोग, इति एतन्मात्राण्येव किं पर्याप्तानि मन्यसे ? पृच्छ खं दुरन्तं भागधेयं कियदपर- मवशिष्टमिति। (स्मृत्वा) धिक् प्रमादः ! हर्षेण विस्मृतं, गतः खलु मलहतको दमयन्तीमिह परित्यज्य दावाग्निना दह्यमानं कर्कोटकं परित्रातुम, अहो पृष्टता! एतावत्यामप्यवस्थायां परान् परित्रातुमौहते । मूढ़, रक्ष आत्मानम् अात्मनो दयिताच, किन्ते परपरित्राणप्रयत्नेन ? भवतु इदानों पश्यामि कोदृशमयं नलहतको व्यवस्यतीति। (निष्क्रान्तः ) दम-(संज्ञां लब्धा) हा नाथ निषधेश्वर, क गतोऽसि ? एका- किनी मन्दभागिनी परित्यज्य चिराय प्रस्थितोऽसि ? प्रियंवद, पुरा निरन्तरमेव त्वया कथितं-देवि, प्राणेभ्योऽपि प्रियतरासोति; किमिदं तस्यैव निदर्शनम् ? नाथ, अपि सत्यमेव गतोऽसि ? हा हतास्मि मन्दभागिनी, शून्यं जीर्णारण्यं जगत्, क गच्छामि ? किं करोमि ? के शरणं प्रपद्ये ? हा दमयन्ति, प्रनष्टासि, १२ ·नलदमयन्तीयम्। हा मूढ़े, कथं सचेतनासि ? यदि निद्रिता तत् कथमचिरादेव लब्धजागरासि, किमिति महानिद्रा नोपगतवतो? भगवन् भूतभावन, अपि फलमिदं तव सुचिरमाराधनायाः ? शहर, शङ्कामारूढ़ः सम्प्रति ते देवमहिमा । भगवति, दाक्षायणि, त्वमपि किं विस्मृतवती पतिविरहदुःखं पतिव्रतानाम् ! भगवन् धर्म, अद्य सर्वथा प्रसृतस्ते ऐखर्यसम्भारः ! हा धिक् कष्ट ! विमूढ़ास्मि, विलास्मि प्रनष्टास्मि, परिमुषितास्मि । हा नाथ, को मे पालयिता त्वया विना अस्मिन् विजने कान्तारे? का ते पादौ सम्बाहयिष्यति, का ते पिपासानिवर्तनाय सलिलमानथति, का वा परिश्रान्तस्य ते स्वेदामृतं शरीरं वसनान्सेन वोजयि- व्यति ? का च ते पदोपान्ते समासौना निरर्थवचनशतेन दुःखा- तरेऽपि सुखान्तरमाहरिथति ? हा हतम् ! लुप्तं सर्वमेव दम- यन्त्या भाग्यदोषात् । हंहो निदारुणविधे, किमेवं प्रतिपदमेव सुदारुणो भवसि ! किमपराई मया मूढ़या भवञ्चरणयोः । यदेवं मुहुरूपास्यमानोऽपि निष्ठुरोऽसि ? अयि वनदेवते ! अपि सुप्तासि ? कथय कुतो मे प्राणप्रियो निषधनायो गत इति । हा हतास्मि, हन्त विपर्यस्तास्मि, (पात्मानं सन्चार्य) अथवा किन्छ एवमपि स्यात् ? तथा प्रियंवदो मे आर्यपुत्रः किं मन्द- भागिनी त्वदेकजीवितामशरणां कथमपि कानने परिवयित शवयात् ! तदलोकमिदं सम्भाव्य किमिति विषोदामि ? नूनं स मे जीवनदयितो मां प्रतारयितुमन्तराल सेवते। प्राणाधिक निषधनाथ, किमद्यापि ते न पर्याप्ता प्रतारणा? दर्शय प्रात्मानं, त्वया विना परिकम्पते मे हृदयं कान्तारे। (परिक्रम्य ) कथ. मन प्रच्छनोऽसि । नहि, नहि, किं वा पत्र प्रच्छनोऽसि ! नहि, नहि, कियहरं प्रस्थितोऽसि ? नाथ, अलं मे भीतायाः प्रवचनया, एहि शोत्रम्, अद्य वामपश्य न्याः समुत्क्रान्तमिव ·चतुर्थाकः । 2. मे जोवितम् । कथं प्रच्छनो भवानद्यापि ? (अन्विष्य पलब्धा) हा हतम् ! कुतोऽद्यापि प्राणे खरो मे वनान्तरेऽस्मिन् ? दूर मतिक्रान्तः, नाथ, कासि देहि मे प्रतिवचनम् । प्रलं मन्द- भागिनोमिमां दुःखान्तरे निक्षिपा, (पुनरात्मानं सन्चार्य) जातम्, किमिति तथा एव आक्रोधामि, धर्मवीरो मे पायंपुनः कथमपि मां धर्मपत्नी न परित्यावान, दृष्टो मया तदानी क्षुत्पिपासापरिश्रान्त पार्यपुत्रः, तबूनं तबिवर्तनार्थमेव मुप्तायां मयि प्रसृतवान् कियदन्तरं, तदविलम्बितमेव प्रत्यावर्तेत । पार्यपुत्र, अलमधिकेन विलम्बन, किमिदानीमपि न लब्बोप- चारोऽसि ! यदि तथा तदलमधुनापि प्रतीक्षणेन, विभमि भीररेषा त्वाम् अन्तरेण । (श्रुत्वा सहर्षम् ) प्रये एष जीर्ण- पर्णानामुपरि पादसञ्चारशब्दः । एष पार्यपुत्रो मे प्राप्तोपचारो निवृत्तकमा प्रत्यावर्तते। नाथ, अपि एतावता कालेन स्मृतेयं मन्दभागिनी ; अहह, नूनं सुदूरं प्रसृतः क्लान्तोऽसि, तदेषाई सवाग्रतः खयमुपगच्छामि । (निष्क्रान्ता) इति चतुर्थाङ्कः ·पञ्चमाङ्कः . ततः प्रविशन्ति काननं विचिन्वन्तः त्रयः सशरासनहस्ताः किराताः । रमः-अले बज्जहस्था, अज्ज बिसेसेण अञ्चिदब्बा प्रमाणं लण- चण्डिपा। ता जधा पसुमालणबाबालो सुब्बवहिदो भबे तधा कलेहि। श्या-हण्डे शिलापुत्त, को दाव अज्ज बिसेसो, णिच उजेव बझे पसुमालणब्बाबालं अणुचिट्टेहा, ता कधेष्टि । एमः-अलेले, णिचस्म बि कज्जस्म अज्ज महन्तो बिसेसो, जदो अन्न क्खु अमावस्या तिधोत्ति। जर्षि लणचण्डिपाए देहए पञ्चणं णिप्रमदो कादब्ब, अत्ता क्ख लणचण्डिा लुहिले मंसेहिं अ अहिश्र पलिदुट्टा होदि । श्या:ध शिलापुत्तत्र, अवि पोधालेसि, कधं ब्रह्माणं अत्ताजीपाणं लुहिलेहिं मंसेहिं अ पलिदुट्टा होदि ति ? किं णु क्व जधा एसा ब्रह्माणं ण तधा ताणं बि, जइ एब्बता कीस पुत्तत्राणं लुहिलं मंसं अइच्छेदि, ता एत्य मह संसओ जादो । रमः-हण्डे मुत्तला, चिट्ठदु तुह धम्मिअत्तणं, किं क्व अह्माणं ताए चिन्दाए, अझे मादुणो पुत्ता, जधा जधा भत्ता पलिदुट्टा होदि, तधा तधा ज्जेब ब्रह्महिं कलणिज्ज। २यः-होः होः ! धम्मिए एसे नले बिम। ब्बदे क्व अह्माणं पसु- मालणे। ता को एस्थ कधं त्ति कालणविजारो ? अलं एदिणा अणत्यजप्पिदेण, एध कादब्ब करह्म । १मः-एब्ब पदं, अस्पधा लणचण्डिा जइ कुप्पिस्सदि ता प्रमाणं कुलेसु बत्ति पि णिब्बत्तेटु एक बि ण लक्विम्मदि। श्य:-एब्ब कलहा।

·पञ्चमानः ।
२३
१मः-अले सणेहिं सणेहिं पाप्रसंचालणं कलोप्रदु णिञ्चिदं इध
ज्जेब अह्माणं अहिलामो पलिपुमो हुविस्मदि।
श्य:-जर लणचण्डि आए कलुणा भबे।
१मः-प्रलेले पैक्स पेक्ख पश्चिमादो श्रापासदेसादो ओदलदि
भप्रबं सूले, ता सच्चं अह्माणं लापा कुपिस्मदि जदो अोहिं
अदिमेत्तो विलम्बो किदो। ता तुलिदं तुलिदं कज्जाई
पालम्भध।
उभौ-तधा कलेम। (सबै परिकामन्ति)।
१मः - अले, तूह्नों अबलम्बेध, सणेहि सणेहिं सञ्चलेध, एसो को वि
सुपुट्टसलीलो मित्रपोदो, ता अबधानं कलेध। (शरं योजयन्)
एसो मए ब्बावादिदो। (शरं चिपति)
इय:-( दृष्ट्वा) माः मूक्वत्र, तुह सलगोभलं पलिहलि पलाइदो
एसो।
१मः-हौमाणहे, कधं ब्बथो सम्बुत्तो मह पढ़मबाणखेबो ? ण क्षु
ओधालेमि किं अज्ज णिबडिस्मदित्ति। होदु पुणोबि चेटि-
दब्बं । मादोए लणचण्डिए प्यसोद तुह पुत्तकेसु, अलेले
उग्घोषेध मादुणो लणचण्डिपाए बिजअसद्दे ।
सबै-देइ लणचण्डिा जअदि ।
१मः-अबहिदेहि हिपएहिं कज्जं कलेध, एक्कदो प्पाणश्रा, अमदो
कज, प्पाणा चिन्तु ब्बजन्तु बा कज्ज सच्चअं ज्जेब कादब्ब'।
२यः-अले एसो अबलो मित्रो।
श्य:-माक्षु माक्व , एसा गोहा बदि । एसा मालिज्जदु,
इध ज्जेब मादुणो अहिपा अणुलत्तो।
१मः-एब्वं एसा गोहिया मालिज्जदि। (शरं क्षिपति)
उभौ-पा: मूक्वत्र, एसा वि पलाइदा।
१म:--किंणु क्खु एसा गोहिया बि सलगोपलं अदिबहिदा ? हा

·नलदमयन्तीयम् । कई, अज्ज केणवि अणस्येण होदब्बं । ता दाणिं का गई? ३ श्य:-मए क्व एब्ब चिन्तिज्जदि । १मः-कधं विध २यः-इदो णादिदूले मिप्रकाणणं णाम काणणं बदि तहिं गदुध अहिलासं सम्पादे मत्ति। श्यः-तहिं उजेब मिप्रकाणणे मित्रबधं उहिमित्र गन्दव्यं ? उभौ-प्रधई? ३यः-अणभिसा ! तहिं इध प्पदोसे बहुलाभो सिंहापो सञ्चलेन्ति । उभौ-किं तेण? श्यः-सेणहि एदेहिं बच्छले हिं मच्छेण मंसेण अ पलिपुट्ट एवं सलील ण बहिस्म दि जेब । उभौ-- धिक् मूक्वअ, किं तुम किलादोसि ? श्यः-न क्षु न क्षु, तुझे किलादा, ता तहिं गच्छेध, गदुअ अत्तण- केरअं किलादत्तणं णिदंशेध । १म:-मुत्तलाअ, लज्जेमि क्खु तुह एदेहिं बप्रणेहिं । श्य:-कधं विध? १म:-अबि प्पञ्चक्खोकिदं तुए अज्ज कस्सबि भद्दजणस्म भत्र- सूसत्तणं? श्यः-सुब्बत्तं कहिदब्ब कधेहि। १मः-सुणाहि जइ सुणिदब्ब', अज्ज इदो णादिपूब्बअं उजेब देशए लणचण्डिाए पूत्रोषपरणाई संग्गहीदुकामो हगेणादिदूल हिदे काणणे गदोमि ३यः-जाणिदं कि तहिं? १मः-तहिं क्स पस्मन्तस्म उजेब मह दाबग्गो प्पउजलिदो मब्ब काणणं दहिदु।

·पञ्चमाङ्कः। 2५ उभौ-अहो प्यमादो प्पमादो। तदो तदो ? १मः-तदो किल सिमसिमिज्जन्तो अग्गी जाब अलमं दहिटु पउत्तो, दाब जेब केबि सप्पेण कलुणं कलुणं तदो अत्तणो पलित्ताणं प्पस्थिदो सब्बो बणबासिबग्गो। श्य:-अबि किदं केणबि तस्स पलित्ताणं ? श्यः-किं मदं बिसहो विष पुच्छसि, एक्कदो दाबग्गी पडिबक्सो अस्मदो उण लक्षणोत्रो सप्पो ता को एत्य प्पउत्तो होदि ! १मः- णं सुणाहि, कमि, अकधिदो जब णिहाले सि ? श्य:-कधेहि कधेहि कधं बित्र? १मः-तस्मिं सम्पत्ते सुदालुणे अग्गिदाहे प्यस्थप्रमाणे अ अत्त- पलित्ताणं सप्पे, कोबि लाअसरिच्छाकिदो पुलिसो सिग्धं अभअं कधअन्तो तहिं प्राअच्छित्र अग्गि मझ पबिट्ठो । श्य:-धिक प्यमादो। तदो तदो? १मः-तदो क्षण मेत्तकेण उजेब तं सप्पं हत्थे कदुध दाबग्गिमज्- भादो णिग्गदो मो महापुलिसो। ३यः-सञ्चअं जेब महापुलिसो प्रसधा को बा अत्तणकेल जो संसप्रगदं का पलकेलअं जी लक्विटु कामेदि। अध कहिं प्पट्टिदो सो ? १मः-सुणाहि, दाणिं तस्म सप्पम खलित्तणं । ३यः-दट्टो सो महापुलिसो ? १मः अधई जाबजजेब तस्म दसमो चलणपादो दाब जेब सो दहो अङ्गालप्रसरिच्छापालो बिलत्तो जादो। श्या-मए पढ़मं उजेब जाणिदं। किं किदं देण ? १मः-एत्य जब पढ़मं अञ्चलौ देण सप्पेण दट्टो बि ण सो बिस वित्रालं गदो क्खणादो जड़ सप्पं पलिहलिप यधागदं प्पट्टिदो; पुणो अत्तणकेलअं ससोलं पेखि किंपि ·नलदमयन्तीयम् । विभाबिन अबलं अलम अहिधाविदो। प्पट्ठाणसमए अजदी बणादो सो पार्षदो तंबणं उहिसिन बिसज्जिदाई अच्छि- सलिलाई श्यः-एदेण प्राणामि जंतहिं तस्म महन्तो अणुलामोत्ति। १मः-अधई ता ईदिसं ग्गामौणस बि साहसं पेक्वित्र विद्याप गोपलं गदोधि। श्यः-को एस्थ संसपो? १मः-ता एदाई विभाविप एहि भ पलिहलिभ कज्जेसु लगा। ३यः-का ग ? एध, तधा कलेम। १मः-साहु साहु ता एध । (निष्क्रान्ताः) (प्रवेशकः) ततः प्रविशति उन्मत्तवेशमास्थाय दमयन्ती दम-( सबिषादम् ) हा हा गतः, सुदूरं गतो मे प्राणनाथः चिराय मन्दभागिनों मां परिहाय क्वापि गतः, न पुनरागमिष्यति ? न पुनस्तस्य दर्शनं लमाते ! हा हतास्मि । ( सवितर्कम् ) किनु खलु, न पुनरागमिष्यति ? नहि, नहि, नेवं कदापि सम्भवति । अचिरमेव मे आर्यपुत्र प्रागमिष्यति, अचिरमेव सुमधुरसम्भाष- णेन माम् आनन्दयिष्यति, अचिरमेव लोलाश्रुमलिनं वदनं मे परि मार्जयिष्यति, नाथ, किमधिकमपेक्षसे ? पश्य एतावता कालेन कोदृशी संवृत्तास्मि, किम् अद्यापि न ते प्रत्ययः । एहि प्राणेश्वर, सत्वरं सम्भावय माम् । अथवा ममेव क्षुत्पिपासापरिपीड़िताया निर्वृतिकामो दूरं गतोऽसि, कियहरं गतोऽसि ? अपि तत्र न प्रविशन्ति मे मन्दभाग्याया: करुणादितानि ? अथ ते गति जानीयाम् ? के पृच्छामि ? भवतु एष दृश्यते गगनानचुम्बी शेलराजः, एनं पृच्छामि, शैलराज, गगनस्पर्शिना शिखरेण सर्व जगत् परिपश्यसि, तत् कथय कुतो दमयन्त्याः प्राणेखर इति ? किं वोषि कुतो दमयन्त्याः प्राणेखर इति ? हाहा ! तबास्त्येव ? हा इतास्मि। (मूर्छति) ·पञ्चमाखः। ६.७ . - (ततः प्रविशति शीर्णकायो मलिनवेशः कलिः) कलिः-मूढ़े, कियानयमवधिः ? परमवशिष्ट वर्त्तते, अस्मान- पहाय नलहतकं श्रितासि ? तदनुभवेदानों करालस्य कले: कोपविजम्भितम् । मूढ़े, अद्यापि पातिव्रत्येन माद्यसि, पश्येयं कौशस्त पातिव्रत्यमहिमा इति। धर्म, कासि ? विवेक, अपि साम्प्रतं नोपसरसि ? तत् श्रूयतामिदानी श्रोतव्यम्-- वज्यतां कलिविरोधि मानस, प्राप्यतां शुभफलं सनातनम् । माथितेषु करुणावलम्बाताम्, पन्यथा निजमनिष्टमूद्यताम् ॥ यद्यपि मलशरीरे कतवसतिः कर्कोटकविषज्वालया दग्धो भवामि, तथापि नाध्यवसायो लघुक्रियते- यावधी ! प्रभावास्ते नि:शेषं न क्षयं मताः। तावन्मे यत्रविधामो नैवास्ति म मविष्यति । (निष्क्रान्तः) दम-(संज्ञा लब्ध्वा ) अस्त्येव, अस्त्येव, कुतोऽपि प्रस्त्येव, पनार्य- शैल, एतावदवस्थां गतया मया सह कोड़सि ? धिक् मूर्ख, सत्यं ब्रूहि क मे प्राणेश्वर इति । (श्रुत्वा) भये कमे प्राणेश्वर इति यथोक्तं ब्रवीति ? तदयं प्रतिशब्दः । महो भ्रान्तिः। भेलस्य अचेतनतापि मया मोपलक्षिता! तत् किमिदानीं करोमि ? के पृच्छामि, को मे पार्यपुत्रस्य गति निवेदयेत् ? (वृक्षमुपसूत्य) अयि वनदेवते, अपि न जानासि त्वमपि, कुतो मे-(इत्यर्बोने) अये एष भीमा- कृतिः कृष्णसर्पः! हा हा हतास्मि, एष मामभिद्रवति, नाथ, कासि ? रक्ष्यतामिय से दमयन्ती कृष्णसर्पमुखात् कान्तार ! एष सविहित एव ! (पपसत्य) पहो तोऽपि मामभि- १३ ·नलदमयन्तीयम्। द्रवति ! नाथ, प्राणेखर, पद्यापि दूर वर्तसे ? शूरोत्तम, एषा म भवामि ! (अपसरति ) हन्त ! निराशासिम जीविते, इतोऽपि मामभिद्रवति ! हा नाथ, हा भैमोजीवित, हा शत्रुमर्दन, (मूर्च्छति)। नेपथ्ये ) "अप्पमादं णिक्खिब सले” “एसो कप्पिदविग्गहो पड़िदो सप्पो" ( सर्पः शरखण्डितदेहः पतति ।) (ततः प्रविशन्ति सशस्त्रास्त्रयः किराताः) रम:--पले केरिसो महासलोलो सप्पो, मह बि सम्पदं इमं पक्खिन भयं नादि। श्य:-प्रदो जेब मए ण सलो णिक्वित्तो! श्य:-तदो ज्न बमए बि! रम:-अध कहिं गदा क्षु सा इस्थित्रा ? श्य:-मह बि तह जब पहो ? रमः-एस्थ जेब कहिं बिहुबिस्मदि, ता पवेसा । श्य:-अले किं अह्माणं ताए इथिमाए ? मा क्व जहिं तहिं बहदु, अह्माणं कम्न अहोहिं किदं, ता सम्पदं गच्छेह्म । रमः-पले, जइ तुह णस्थि ताए परोपणं, तदो तुमं बच्च, ण क्व प्रय गच्छद्म, मुत्तलाशे क्षु तुमं, किं णु अयाणं तुए सह एकत्तणं होदि ? श्य:-एब्बण मह स्थिपाए अत्थो, ता हगे गमिस्सं । उमौ-को भच्चो ? सुई बञ्च । श्य:-(परिक्रामन् ) दुट्टा, दुमणुस्मश्रा, चिदृध मुहुत्तचं, जाव तुह्माणं अस्थिपाए प्योपणं प्पदंशमि, ता तुलिदं तुलिदं गमिसं। (त्वरितं निष्क्रान्तः)। १मः-पले बम हत्तप, पेक्ष पक्व, सा क्षु इस्थित्रा सोवसपडिमा विष भूमिए पडिदा चिट्ठदि, ता एहि पेक्वा । . है

·पञ्चमानः ।
श्यः-पले, पलम-लमणिज्ज एदाह पथियार लूवं, ता इच्छामि
इमं अंकगदं काएं।
१मः-पले, को तुम एदाह पफंसे ? मए क्खु
किलसप्पं ब्बाबादि
एसा जीवाविदा, ता एत्य मह नव अहिपालो।
श्य:-कधं विप? पो ध मिलिप पट्टिदा, जं जं पासादादब्ब
तं तं सब पद्माणं सब्बाणं ज्जेब। ता एत्य मावि
अहिपालो।
१मः-दुज्जाद, तुमं भत्तणकेलकं बलं ण पोधालेस?
यः-कधं ण भोधालेमि ?
१मः-केरिसं दे बलं?
२यः-अध तुह बि केरिसं?
१मः-मह बलं ण माणासि ?
श्य:-काधं ण पाणामि ? तुए गोहिआ मालिदा, मित्रो मालिदो,
किलसप्पो प्रमालिदो।
१मः-होदु प्रलं बाधाए, जइ इमं कामसि, ता समलब्बाबालं
कलेहि, जाह विप्रो सो जेब अहिपालो हुबिस्मदि।
रय:-एब्बं ? ( उभौ नियुद्ध कुरुतः, प्रथम: लतापाशन हितोयं
वनाति)
१मः-चिट्ट, जाब दाणिं अहिपालसलिच्छं निब्बटेमि। (भेमो-
मुपसरति)।
२य:-अबहे ! दहें क्व बज्मोनि, ता का गई ?
१मः-पम्मो लमणिज्जं लबं एदाह इस्थिपाह। होदु अामन्तेमि
णं । हण्ड चित्तचोलिए, उद्देहि उद्वेहि, एसे हगे तुह पेड़ए ।
दम-(संज्ञा लब्ध्वा) नाथ, नाथ, सोऽयं प्रसरति, कासि, ( उत्ति-
छति) नाथ, एषाई (पोतो दृष्ट्वा अपमृत्य) अये, को नु
खल्वषः?

·नलदमयन्तीयम्। १मः- -~भोलु कुदो प्रज बि सो मप्यो ? सो मए खण्ड सो कप्पिक मालिदो। (उपसरति) दम-(अपमृत्य ) उज्जीवितास्मि, तत् को भवान् । श्मः-(सगर्व ) हगे क्व किलादलाअस्म सेणाबद । श्य:-ण क्षु, ण क्व, एसो किलादलाअस्म चेड़ो। १मा-बन्नहत्त, अलं बाधाए जइ अत्तणकेलभं जोविदं पलिप्फुलन्स इच्छेसि । श्य:-बज्मो झि, ता का गइ ? दम-सेनापते, महानयमुपकारः कृतः, तत् एच्छामि कथमयं वसो दृश्यत इति । १मः-मए सह विलोधो किदोत्ति मए जब बफो। ( शृङ्गारभाव नाटयन् उपसरति) दम-(स्वगतम् ) अये साकूत इव एष दृश्यते, तत् किमिदानों करिष्थे ? (प्रकाशं) भद्र, सम्प्रति विसर्जय मां यथेष्टं गन्तुम् । (अपसरति)। १मः-उप्पललोषण, बासु, कधं भोसले सि, एसे हगे तुह चेड़ए, ता अणुमहि किं तुह पिनं कादब्ब, तुह लब पेक्विष उम्म- तोमि संबुत्तो। दम-(स्वगत) हा धिक् ! हा धिक् ! यदेव चिन्तितपूर्व तदेव भाग्या- दुपनमति ! (प्रकाशं) किरातपते, किमिदं ब्रवीषि ? विसर्जय मां ययेष्टगमनाय। सर्पविनाशनेन तोपकारः सम्प्रति एवमुपकारं प्रदर्शय। कल्याणमयं ते जीवनं भवि. थति, देवानामसीमां कृपां लसासे। १मः-वास, किं एब्द तुमं भोदा ? ण क्यु प्रणभिमा किलादजादो कामबुञ्चन्त। दम-(कर्णी पिधाय) दुष्ट, हताश, किरात, सत्य मेव किरातोऽसि,

·पचमा:।
:१०१
हा नाथ, हा मदेकजीवित, हा विलोकवीर, कासि, एखाई
विपना ! अहह, अशरणास्मि परिभूतास्मि ! देवि, दाक्षायणि,
अपि सुप्तासि १ भगवन् भूतनाथ, किं न शृणोषि रुदितं मन्द.
भागिन्या: ?
१मः-बासु, किं णिप्फलं प्राक्कन्देसि, एहि, पलं निबन्धेण ।
(उपसरति)।
दम-हा हा अशरणासिम, हा हा हतास्मि, कः कोऽत्र रच मां
किरातपरिभूताम् । हा हा किमत्र न कोऽपि !
१मः-हाः ! हाः !! हा: !!! एत्य ण कोवि । (दमयन्तीं प्रद्युमोहत)।
( ततः प्रविशति सशरासनहस्तः किरातराजः)
किरातराज:-दुदृ, दुम्मणुस्म, एस्थ ण को बि? पत्तिए, मा भाषाति,
एसे हगे किलादबह तुह लक्वणस्यं उबडिदो।
१मः-(ससम्भ्रमं अपमृत्य स्थितः) माहे भट्टा भाषदो ! ता एवं
मुत्तलामस्म बिलसिदं, भोदु पेक्खिस्मं दाब णं ।
कि-राजः-अले सिलापुत्त, तुए एसा इथिषा पलिभूदा ? (प्रथमः
बेपत)।
श्य:-महालाभ, अधई, एसे हगेबि एदेण ज्जब मणोलधबिलोधी
त्ति
कदुष
बजको।
कि-राजः-धिक सिलापुत्त, अणज्ज, दुलापाल, एब्ब सम्बुद्दोऽसि ।
१मः-पसोद दु पसीददु महालाओ!
दम-प्रये, को नु खल्वेष देवप्रकृतिः ? अहो परिपूता पनेन सर्वा
किरातजातिः।
कि राज:-धिक् अन्न बि पसादं कामसि ! तुम मए लपचण्डिपाए
बलिसंगई उहिसिम बणेसु पेसिदो, तं सब विसमलिम
इध इथि पलिबेसि, ता चिट्ट आब सलं णिक्विबिध तुम
उबउत्तं दण्ड धालेमि।

·'१०२
नलदमयन्तीयम्।
१मः-मा क्षु मा वख म मालेदु महालाभो। ण दो वरं इलिस
कलासं ।
किराज:-पाब, पनबि जोबिदं कामेसि ? कलणिज्न उभिन
पसलणां पदिब्बदा इस्थियां पलिहुवित्र पुणोवि जीविदं
कामसि ? दुग्नाद, किं प्रत्तणकेल दण्ड स्मनं जेब
ण पस्येसि ? तुह पसादं कलेमि ? गहु गहु, तुम मालिदब्बो,
सञ्च मालिदब्बो, अबधा तुह बुञ्चन्तं अणुसलन्तो अवले बि
ईरिसं अकजं कलिम्मद ति। ता सुस्थिलो होहि। प्रधबा
चिट्ठ, क्खणादो अणन्त तुम अम्गीहिं दाहिदब्बो।
श्मः-हा हदोधि मन्दभात्रो।
(पतति)।
कि राजः-अले बजहत्त, तुमं कधं एदेण संजमिदो।
२यः-भट्टके, मए एसे दुलापाले बाधिदे त्ति कदु।
कि-राज:-किंणु क्व ? बालिदेत्ति कदुष? असञ्चप्पित्र, प्रत्तणों
प्रवलाई णिगूहेसि ? चिन्तेसि, मए ण सुदं त्ति ? भणज,
दुम्मणस्म, तुह लसणा खण्डसो कप्पिदब्बा ! सलोल भ बुरोहिं
खन्नादब्ब। (दमयन्तोमुपसृत्य ) दालिए, तुम मह पुत्ति-
पामि, ता एहि उड़ गदा मह पुत्तिपाए सह तुह मिणेहं
उप्पादमि। जादे, मा बि तुम बिन सुलबा, सा तुह पञ्चक्र
गदा सुहबिसेसं गमिम्मदि, तुह सब्बो बुञ्चन्तो उण तहिं
सब्बेहिं कुड़म्बएहिं मिलिभ सुणिदब्बो। ता एहि, पले
सिलापुत्त, अले बन्नहत्त, एध तय, जाब तहिं गदुम तयाणं
हिपकडुअं दण्डं धाला !
उभौ-(भयं नाटयत:)।
दम-तात, यदि अभयं वितीर्यते, तदा किमपि वक्त कामास्मि ।
कि-राजः-जाद, किं बित्र, जादे, तुम मह धम्मपुत्तिपा सम्बत्तासि,
कुदो दे म, ता कहि ।
?

·- पञ्चमाधः। १०३ - दम-तात, भवता अमयोः प्राणप्रदान क्रियमाणमिच्छामि। कि-राज:-वच्छ, कि एब्ब भणेसि, एदेहि महन्तो अपराहो किदो, ता कधं एदाणं मोक्खो.? दम-तात, दुहितः बेहेन ? तात, अहं तव धर्मदुहिता, पई सुतरामिच्छामि तथा, तत् पूरय मे प्रथमप्रार्थनाम् । कि-राज:-अध जए इदो ऊई ईरिसं कलेन्ति । दम-तदा नाहं निर्वन्धवती भवेयम्, सक्कदेव क्रियतामतयोः प्राण- दानम्। कि राज:-का गइ ? मुक्का एदे तु. धम्मपुतिमाह सिणेहेण सिलापुत्त, बन्नहत्त, ईरिसो एसा तोहि परिहवं होदा, सा धिक, दाणिं बञ्चध, लद्धे तुमहिं जीविदे एदाह प्पसाएण, दो अबधाणं देध जधा इदो बरं एब्बण उण कादब्बं त्ति । उभी-जीवय, अम्मो से महत्तणं, अम्मो से कलुणा ! किं णु क्यु. अोहिं देवदा पलिहवं पाविदा। (निष्क्रान्ती) कि-राजः-जादे, एहि उड़चं उजेव गच्छा। दम-यथाज्ञापयति तात: । (परिकामन्ती) भगवन् भूतनाथ, ननं दयसे, मगति दाचार्याण, श्रुतं त्वया करुणरोदनं मन्द- (निष्क्रान्ती) भाग्यायाः। (ततः प्रविशति विवेकः) रे जोवा: सकतेषु मानसरति कुर्वन्तु नतान्दिवं, लोके नो सुक्कती प्रयात्यवनति नित्यं तदोयोतिः। आपातेन यदप्यनीसिततमं पुण्यात्मना द्योतते, सञ्चित्तस्थिरतापरीक्षणवते धावेव निष्पाद्यते ॥ प्रत एवाद्य निषधमहादेवो दमयन्तो नलेन निषधेखरेण विना कता अगरणा एकाकिनी अरण्ये किरातेन अभिभूयमाना ·Po8 . - नलदमयन्तीयम् । किरातराजन परिरक्षिता। अहो सतरा दयावती दमयन्तो, या एवं प्रतिकूलवर्तिनोरपि किरातयोः कल्याणाय किरात- राऊ याचितवती। पथवा भेदमाशय निषधमहादेव्याः । त्यस्खा भर्ता नाम- कर्कोटक रक्षितुमग्निमध्यात् प्रविष्टवान् दीप्तदयो हि तस्मिन् । मनोरथानामयनश्च भैमी यो देवसास्कर्त मियेष दौत्यात् ॥ -: ... सम्प्रति तु निरावाधा दमयन्ती। किरातराजो यदैव विदर्भ दुहितरमिमां ज्ञास्यति, तदेव तां विदर्भान् प्रापयिष्यति । सदेष प्रबन्धो दमयन्त्या नलस्य च सौभाग्यवशादेव सम्वृत्त इति। भवतु इदानों गत्वा सर्वमिदं वृत्तं महाराजाय धमाय निवेदयामि। (निष्क्रान्तः)। (ततः प्रविशति मोहः) मोहः-हा धिक् कष्टं ! यत्र यत्रेव महामहिमशालिन: प्रसादेक- समाश्रयस्य कलेः प्रभावं प्रसारयितुं यते, तत्र तत्रैव विफला मे प्रयत्नपरम्परा। पद्य मदीयस्य प्रयत्नस्य यथा वेफल्य, तथा केन वा सम्भावितमासीत् । कुतोऽपि सहसा समुदितो भौमप्रभजन इव दुरन्तः किरातपतिः, येन शिथिलतामास- साद मे दुर्दमनोयः पराक्रममहिमा । तत् किं नु खलु साम्प्रतं करणीयम् ? भवतु प्रभु गत्वा संवादयामि । (निष्क्रान्तः)। .. पचमाङ्कः समाप्तः ।

·षष्ठाकः (ततः प्रविशति ग्रहोसाध्वगवेशो विदूषकः) ? विदू-अहो वयस्यमंन्वेष्टुं कियतो देशान् कियन्ति काननानि कियतो वा शैलगहरानतिक्रम्य अयोध्यां प्राप्तोऽस्मि । हा वयस्य, कथमेवं ते मतिविपर्ययो जातः, यत् सहधर्मचारिणी- मेकाकिनों वने विहाय दूरे प्रस्थितोऽसि ? अहो राजोचित- मुखमाचयोग्यस्त्वं यत्र तत्र कियन्ति वा दुःखानि अनुभवसि ? वयस्य, अलमद्यापि आत्मप्रच्छादनेन, एहि, साम्प्रतं प्रतिष्ठख विदर्भेषु, तत्र वामन्तरेण निषधमहादेवी दमयन्तो नितरां परिखिद्यमाना वत्तंते, तत् कासि अहो पातिव्रत्यमहिमा तत्रभवत्या दमयन्त्याः, येन नोचप्रकृतिः किरातोऽपि धने देवों लब्धा दुहितरमिव समुपचर्य विपत्पातमुतामिमां विदर्भेषु प्रापितवान् । किरातराज, धन्यस्त्वया किरातान्व- वायः। यदि त्वामोदृशं नैषधः पश्येत्, तदा त्वयि परमप्रणयेन तस्य हृदयं द्रवीभूतं भवेत् । अहह, कष्टः खलु पतिव्रतानां पत्या मह वियोगः ! येन एवं विपदो मुक्तापि देवो दमयन्ती निरन्तरमप्रसबा परिलक्ष्यते । केवल मलिमानना नयनाणि परिमुञ्चति, उपचारान् परिहरति, सर्वमेव मुखोपकरणं कालकूटमिव तस्या मनसो वेदनामेव निवर्तयति ! देवि, दमयन्ति, किञ्चिदपेक्षख, यथाकथमपि नातिचिरं निषधनाथं प्रियवयस्यं विदर्भेषु प्रापयिष्यामि। पतिव्रते, कियचिरं पति- व्रतायास्ते दुःखभोगः ? अथवा निपुणायास्तवभवत्या दमयन्त्याः खयमुदभाविता हितोयखयंवरणवात्तैवान परम-

·स
नलदमयन्तोयम्।
साहायकं सम्पादयिष्यति। तथाहि यदव प्रियवयस्यो मे
स्वप्रियतमाया धर्मापनया दमयन्त्या द्वितीयस्वयंवरणवार्ता-
माकर्णयिथति, तदेव दुःखेन वा कौतूहलेन वा विदर्भेषु पदं
करिथति, तदचिरादेव सम्भविथति देव्या अभिप्रेतार्थ.
सिधिः। श्रुतच मया अयोध्यामुपगतेन यथा ऋतुपर्णस्य
अयोध्याधिपतेरवाधिकार कश्चिदखपालो नातिचिरं नियुक्ताः,
लोकविलक्षणामखविद्यामधिकरोतीति ।
तत्
किमश्वविद्यापारंगतो मे प्रियवयस्य एतस्मिन्नेव देशे
लब्धष्यः १ भगवन् भूतभावन, प्रसौद, देहि मे दर्शनं प्रिय.
वयस्यस्य, एवं कृते षोड़शभिरुपचारस्वां परिपूजयिष्थे । तद
भवतु अलमत्र विलम्बन, यावत् सत्वरं राजभवनमेव
प्रविशामि (निष्क्रान्तः)। विष्कम्भकः ।
(ततः प्रविशति विकतवेशो नलः )
मल:-(खगतम्) हा कष्टं ! अतिनृशंसोऽस्मि मन्दभाग्यः ! मन्ये
मदपेक्षया हिंस्रजन्तवो वा दस्यवो वा राक्षसा वा पिशा-
चादयो वा कोमलसरं वृदयं समाश्रयन्ति, नहि त नलहतक
इव एकाकिमोमईवाससं निरवलम्बा सुषुप्ता भामा विपदा-
माकरे कान्तार परिवन यितुमौहन्ते। हा हा हतोऽस्मि !
विपर्यस्तः संसारः, जोरण्यं जगत्, निरस्ता आशा, निरन्तरं
विषज्वालाप-कुलोऽपि न मे दग्धदेहः प्रशाम्यति ! किया.
नवधिरस्य दग्धशरीरस्य । तत् किमात्मनेव आत्मानं व्यापा-
दयामि ? नहि, नहि, यावत् समाचरितं तावदेव पर्याप्तम्,
अलमतःपरमपि पापप्रवर्तनेन । किन्तु किं करोमि ? दावा-
नसेन दह्यमानमिव निरन्तरमन्त:करणं मे परितप्यते। हा
देवि, किमद्यापि जोषितासि ? अथवा कुतोऽद्यापि तस्या
जीवनाशा, हिंसजन्तुशताकोणे कान्तारे नलहतकेन एका.

·षष्ठाः। किनी विस्ष्टा सा नूनमचिरादेव व्यापादिता । हा ! हा !! मूढ़ नल, किमिति प्रागेव वनप्रस्थानात् न विपद्रोऽसि ! नृशंस, किमिति धर्मपत्नी स्वदोषादेव मुहाजीवितां मानवपि समुच्छसित धारयसि ? अहो विवेकशून्यता! प्रतिपदमेव धिक् त्वामानश्रेयोऽवमानिनम्। अहह, किं करोमि, क गच्छामि, कस्य वा हृदयवेदनां निवेदयामि ? आत्मप्रकाश शकया मुक्तकण्ठं रोदितुमप्यशतोऽस्मि । हा! हा !! एषा दम- यन्तो विजने कान्तारे भुजङ्गभीता मोकण्ठं रोदिति ? एषा हिंस्रजन्तुसनिपातङ्किता दिशो द्रवति, एषा मां कातर- मामन्वयते, अहं पुननिरुपद्रवो राजोपचारसेवितो न स्मराम्यपि तत् । तृशंस नलहतक, गम्यतां गम्यतां तत्रेव, यत्र ते धर्म- पनी प्रतिपदं विपत्यातभौता दिशो द्रवति, किमिति ता. मुपेक्षसे ? मूढ़, दया मास्तु, सनातन धर्ममपि विस्मृतवानसि ? तत् सत्वरं गम्यताम् । (गच्छन् पुनः प्रतिनिहत्तः) देवि, अपि विदर्भेषु प्रस्थितासि ? भगवन् भूतभावन, अप्य वं संकृत्तम् ? नहि, नहि, नातःपरं परिचिन्तयिष्यामि, यथा वनमयो भूत्वा प्रियां कान्तारे विसृष्टवानसि, तथैव अद्यापि वच्चमयो भविष्यामि, यस्य मम- एकातपत्रा प्रभुता पृथिव्यां चिरानुरता प्रकृति: समस्ता। लयं गता हन्त विनश्वरत्वात् प्रियंवदा भोममुतापि काले ॥ मूर्ख नल, धिक्, विलयं गता विदर्भराजनन्दिनी, तथापि त्वम् अद्यापि जीवसि ?- या त्वां विना जीवति नो मुहत्तं, त्वमेव यस्याः शरणं चिराय। विधूय देवानपि यावृणोत्त्वां, सेयं विनष्टा वत जोवसि त्वम् १ ॥ तदलीकमेवेदं, न मे प्रियतमा विलयं गता, सा हि सम्पति- - ·. नलदमयन्तीयम्। पित्रोरतमुपाश्रित्य तदीयने हधारया। संवामाना सुचिरं विवशा मामपेक्षते ॥ प्रिये, किम् अद्यापि मां नरसि ? योऽहं भवतीं सुप्ताम् अश- रणां कान्तार विसज्यं सुदूरं प्रस्थितः, त्वन्तस्यापि मे सरसि ? देवि, क्षम्यतामेष पृष्टः-प्रिये, यदि कदाचित् त्वया सह- ( अझैते ) अहो किमेवं भवितव्यम् ? प्रतिकूलवर्तिनि देव- हतके कथमेवंविधस्य वस्तुनः सम्भावनापि। अहह, विवशो- ऽस्मि, नातःपरं चिन्ता प्रसरति, भगवन् भूतभावन, दीयता- मात्मधारणसामर्थम्, अहह ! (तूष्णीं स्थितः)। (ततः प्रविशति प्रसवान्तरो विदूषकः) विदू-किं नु खलु सम्भावना मे विफला भवितुमर्हति ? मन्दारक, अद्यैव लब्धस्वया तावतां परिश्रमानामर्थः। ननमेतेनैव मे प्रियवयस्येन भवितव्यम् ! कुतः ? पादौ तावत् अश्व- विद्यायां तथा चातुर्य, अनन्तरच तादृशं शरीरसंस्थान, ततः परच तदुचितं परिक्रमणादिकम् । अन्तरालमास्थाय यथा यथा परिलोकितोऽस्य भावपर्यायस्तथा मन्ये देव्या विसर्जन- कतो विषादसम्भ्रम एव नितरामस्य मानसं व्याकुलोकरोति । अथ कथम् ईदृशी वर्णपरित्ति: कता ? तत् किं स्वरूप- प्रच्छादनाय विमर्दितनोलोसम्पर्कः कतो भवेत् ? अथवा वयस्य, यथा तथा वा प्रयत्नपरो भव, मन्दारकं न प्रवञ्चयितु पारयिष्यसि । भवतु तावत् वरेण पुनलब्धविशेषो भवामि । (नलसमीपे परिक्रम्य प्रकाशं) भद्र, एषोऽहमतिथि: प्राप्तः । नल:-भगवन्, अनुग्रहोतोऽस्मि, पदमासनम्, पास्यताम्, कः कोऽत्र ? (प्रविशति पुरुषः) पुरुषः-माणवेदु भट्ठा।

·षष्ठाडः। १.2 नल:-तावत् परिचयंतामेष भगवान् व्यजनवातेन यावदहं पाद्या- दिकमस्य उपहरामि। पुरुषः--यह पाणवेदि भट्टा ( तथा करोति)। विदू-अलमलं सम्भ्रमेण, भवतः सूनृतया वाचैव विरतो मे श्रम- भारः, तद्भवानपि इहैव प्रास्ता, तदेव मे साकल्येन सम्भा. वनासाधनं भविष्यति। (स्वगतं) अये, स एव स्वरसंयो- गोऽपि, तत् किमन्यथा भवेत् ? मन्दारक, किमद्यापि तूणों वर्तसे ? नृत्यगीताभ्यां सम्भावय महोत्सवमेतम्, परिष्वजख गाद प्रियवयस्थम् । अथवा एष एव अहमपि प्रात्मानं प्रच्छादयिष्ये, तत् कथमिवेदं सम्भवेत् ? अपि वयस्यनयनयोरामप्रच्छादनं सुकरं स्यात् ? अथवा प्रलं चिन्तया, एतावत्कालं प्रियवयस्थविरहेण नानादेशचमण- परिश्रमेण विकतवेशपरिग्रहेण च अन्यादृश एवास्मि, अन्यथा कथमिदानोमव वा वयस्यादात्मानं परित्रातुमपारयि- ष्यम्। नल:-(पुरुषं प्रति) अरे गच्छ त्वं स्वनियोगमनुष्ठातुम, एषोऽहं संयमेव भगवन्त परिचरेयम् । पुरुषः-(प्रणम्य ) यह प्राणवेदि भट्टा ( निष्क्रान्तः)। नलः-(समीपे उपविश्य वीजयन् खगतम् ) अये ! एष मन्दारक: प्राप्तः ? कथम् ? किनु खलु विदिता मे गतिरनेन ? यथा तथा वा भवतु, सहसा नात्मनः प्रकाशं करिष्ये। विदू-पये, मां दृष्ट्वा ससम्भ्रम एव लक्ष्यते, तत् किमनेम प्रत्यभिजातो मन्दारकः ? मल:-भगवन्, सफला अद्य मे गुरुजनाशिषः, येन साधनोयसमा- गमो भवानतिथिः प्राप्तः। तद् यदि मामनुग्राह्यं मन्यते, तदा स्वकृतान्तकथनेन मां निरुत्कण्ठं कर्तुमईति महाभागः ।

·सज्जख नलदमयन्तीयम् । विदू-कः सन्देहः १ यदि वृत्तान्तमेव न कथयेयं, तदा किं दूरात् दूरतरं पन्थानमतिक्रम्य भोजनादिवाधामविगणय्य तादृशे परिश्रमे पातितः प्रयत्नपोषित पात्मा? तदेष पयायेण कथयामि शृयताम्- नल:-अवहितोऽस्मि । (स्वगतम्) हृदय, किमेवमुत्कण्ठसे ? किमेवं संशयमारोहसि ? विपत्पातमाकर्णयितु देव- क्रमेण शुभसम्पातमन्धस्य दृष्टिलाभमिव मन्येथाः । अथवा प्रतिकूलवर्तिनि देवपाये कुतः शुभवातीयाः सम्भावना ? हृदय ! धैर्यमवलम्बस्व । विदू--महाभाग, अपि अन्यासको भवान् ? नल:-नहि, नहि। विदू-तत् किमिति सुदीर्घः खासः, विलुप्तो हासः, मालिन्यस्य च वदने विकास: ? नल:-नहि, नहि, अहित एवास्मि, नेदं किमपि, अवहितोऽस्मि प्रस्त यतां प्रस्तोतव्यम् । विदू-(स्वगतं) वयस्य, मानसं वृत्तं मुखे प्रतिफलतौति मन्दारको जानाति, तत् नेदं किमपि ? (प्रकाशं ) श्रूयताम,-अपि जानासि विदर्भेषु कुण्डिनं नाम नगरम् ? नलः-अथ किम, जानामि, असादेकाश्रय ऋतुपर्णा नाम राजा तदधीश्वर राति भीमे परं प्रणयमध्यास्ते, किं तव ? (स्वगतं ) हृदय, मथैर्यमवलम्बख, किमपि श्रोतव्यं ते वर्तते। विदू-एवं तस्यैव भोमराजस्य दुहिता दमयन्ती- नल:-(सोत्कण्ठम् ) किं नलेन एकाकिनी कानने त्यक्ता पञ्चत्व मुपगता ? विदू-धान्तं पापं ! शान्तं पापं ! प्रतिहतममङ्गलं राजदारिकायाः !

·पष्ठाडाः। नल:-तत् किमद्यापि जीवति ? विदू-महाभाग, कथमेवममङ्गलं भवानाशकाते, कथं न सा जोवेत् । स्यात् ? नल:-महाभाग, अस्माभिराकर्णितं यथा दमयन्तो एकाकिनी कानने पत्या विसर्जितेति, तत् कथमस्था एकाकिन्या हिंस्र- खापदपाकुले गभौरे कान्तारे जीवितं निर्विघ्नं विदू-महाभाग, न केवलं जीवति, साम्प्रतं पुनः स्वयंवरणव्यापार- मङ्गोकुरुते। नल:-धिक, अलोकमेतत् । ब्राह्मण, किमेव मिथ्या प्रलपसि ? विदू-किमभिसन्धाय ? नल:-तत्र तु भवानेव प्रमाणम् । विदू-अलोकमेतदित्यत्र किमु भवतो हृदयं प्रमाणम् ? नल:-अथ किम् ? विदू-कथमिव ? अपि नितरामभिज्ञो महाभागो दमयन्तीकृते ? नल:-(संवरणं नाटयित्वा) भगवन् ! किमत्र विशेषतो द्रष्टव्यं, पति- व्रताः खलु पातिव्रत्य जीविता भवन्ति इत्येतदेवाध पर्याप्तम् । विदू-सत्पुरुषा अपि धर्मपत्नौपरित्यागविमुखा भवन्ति । नल:-कोऽत्र संशयः ? विदू-यद्येवं, तदा यदि नलेन धर्मपत्नीपरित्यागे विमुखता नाव- लम्बिता, तदा कथं दमयन्ती पतिव्रताव्रतं वृणुयात् ? नल:-(स्वगतं ) अये विशेषगा अधिक्षिप्तोऽस्मि, भवतु एवं तावत् । (प्रकाशं) भगवन् नेदं युक्तमभिधीयते । कुतः ? बालेन मोहाद् यदि वासगेहे वितीर्यते केनचिदेव वष्टिः । तहर्शनादम्यजनो विवेकी किन्तत्र तं दीपयते कदाचित् ?

·११२ नलदमयन्तीयम्। नलो यत् प्रियतमा दमयन्तीं बने विसष्टवान्, तत्र तस्य मानसो मोह एव कारणं, तविदर्शनात् कथमयं समारम्भः ! विदू-भवतु न्याय्यं वा अन्याय्यं वा, तत्र तु तत्रभवती सनिबन्धा राजदारिका दमयन्ती एव प्रमाणम् । क्यन्तु केवलं निसृष्टार्था दूता एव विस्ष्टाः, किमस्माकं तावत्पर्यन्तमनुसृत्य । तत् दमयन्ती खयंवरणप्रहत्तेति अत्र संशयो नास्ति, परं कदा तद भविष्यतीत्येव प्रष्टव्यम् । नल:-भगवन्, अपि सत्यमेवेदम् ? विदू-महाभाग, एवं प्रधान हदयो भवान् ! अथ पानय तुलसो. दलं च मन्दाकिनीसलिलं च तासकं च तिलं च, सब्बैं स्पृष्ट्वा शपथेन ते विश्वासमुत्पादयामि । पुनः पुनरेव दृढ़ मया उच्यते, तथापि ते प्रत्ययो नास्ति । नल:--अश्रुतादृष्टपूर्वे वस्तुनि मनः सहसैव प्रत्ययं नावलम्बते । नवीन: खलु पुनःस्वयंवरणव्यापार: क्षत्रियाणाम् । विदू-महाभाग, किमेवं नवीन इति विस्मयं प्रकाशयसि, यदयदेव वस्तु जगति सम्भाव्यते, तत्तत् सर्वमेव प्रथमोत्पत्तिदिवसे नवीनमेव, यदि नलस्तदानों कानने दमयन्ती परित्यज्य क्वापि गतस्तदपि नवोनमेव । कि मितः पूर्व तथा अनुष्ठितं केनापि? नलः--(स्वगतम्) अहो धर्मपत्नों परित्यज्य सञ्चितो मया महानव प्रशस्तिवादः, पाप्रलयं कोर्तिरियं नलस्य पृथिव्यां प्रचरि- ष्यति । हा धिक कष्टं ! पातितो मया कलङ्ककालिमा सुधाकर- निम्मले सुधाकरकुले। अथवा अनुरूपमेव कृतं मया शशाङ्क- गोत्रस्य ।

·षष्ठाः। चोरोदसागरभवोऽपि भवाश्रितोऽपि सर्वोच्चदेशनिलयोऽपि विधुः शशाः । सहन्मयापि वत तत्कुलकोरकेण प्राप्तोऽद्य धर्मवनितापरिहारदोषः । विदू-भोः ! अलमिदानीं त्वया । त्वन्तु सम्प्रति किञ्चिदिव मनप्ति कुर्वाणो न मां बहुमन्यसे, तदेष गच्छामि । (गन्तुमौहते ) नल:-भगवन् ! प्रसीद प्रसीद, नैवं सम्भावयितुमर्हसि, कुतो मे भवद- बहुमानपरामुखता ? केवलं नवोनमिदं वृत्तमिति विचारयत एव तथात्वमनुभूतं भवेत्। भवतु, सानुग्रहं कथ्यतामिदानी कदार्य नवावतारः सम्भवेत् ? विदू-एवमिदानीम् प्रागतोऽसि मार्गे, तत् श्रयता, एव प्रभाते स्वयंवरणमहोसवः । राजदारिका खयम् अभिलाषानुरूपं वरं वृणुयात्। एतदेव मुहदम् ऋतुपर्ण विज्ञापयितुम् अयोध्या- पुरं प्रेषितोऽस्मि भीमराजेन । नल:- एव? विदू-अथ किम्। नल:-अथ कोशीयं प्रतारणा ? अपि राज्ञः परोहासार्थमयमुद्यमो भवताम् । विदू-कथमिव ? नल:-प्रन्यथा व एव अयोध्यातो विदर्भषु गमनाय व निमन्त्रण. मुपनीयते । নি-নাৰিলী নলি অধ্যা অব্ধি অনুযায় যায়। कवन सूतो येन परिचालिता रथवाहा मासेन गन्तव्यमपि पन्यानम् एकाहेन समतिकामन्तीति, पत एवं प्रवृत्ति: १५

·नलदमयन्तीयम्।
मला-युज्यत इव। (स्वगतम्) अपि अहम खितस्तैः प्रत्यभि-
जातः स्याम?
विदू-महामाग, विशेषेण विश्रान्तोऽस्मि, तदिदानी राजदर्शनमनु-
भूय स्वामिनिदेशं पालयितुमिच्छामि ।
नल:-वा, पालनीय; सर्वथा स्वामिनिदेशः ।
विदू-महाभाग, भवतो मधुरमधुरो व्यवहारो मा. प्रलापयति, अथ
कोदृशों कृत्तिम् उपजीवति महाभाग: ?
नल:-भगवन् ! वेश एव मे किं न पयाप्तो वृत्तिनिर्णय ?
विदू-वेशेन तु भवन्तं सूतमिवावगच्छामि ।
नल:-अथ किम् । ऋतुपर्णेन राजर्षिणा प्रहं तदीये अखाधिकार
नियुक्तः।
विदू-तत् किं स एव सूतो भवान् ?
मल:-(स्वगतं ) किं वक्तव्यमधुना ? (प्रकाशं) भगवन्, कस्य
वाती प्रस्तौषि
विदू-यो हि मासेन गन्तव्यमे केन दिवसेनातिकामतीति श्रूयते ?
नल:-(स्वगतं ) का गति: ? (प्रकाशम् ) भगवन्, पथ किम्,
तमेव मा विज्ञातुमईसि ।
विदूतदवश्यमेव भक्ता गन्तव्यं विदर्भेषु ।
नल:-तत्र महाराजस्य ऋतुपर्णस्य श्रादेशः प्रमाणम् ।
विदू-भवतु यदि गम्यते, तदा तस्मिन्नेवावसरे त्वया ज्ञातव्यं, यथा
मदुतिरलोका वा यथार्था वेति ।
मल:-(स्वगतम् ) प्रलोकैव भवतु, देवताप्रसादादुक्तिरियम् प्रलोका
भवतु। प्रिये दमयन्ति, अपि सत्यमेव ब्राह्मणो ब्रवीति ।
यद्येवं तदा अवसितम् अध प्रभृति स्वदीयभावनाप्रसूतमपि
सुखं नलहतकस्य । हा हा दमयन्ति, किमिति खापदैः
कान्तार न व्यापादितासि ? प्रहो रे ! विलीनो जगति पति-
"

·पष्ठाः। व्रताधर्मः, प्रशान्तः प्रणयमहिमा, पार्थिवमुखमाबसार: संसारः। हाधिक कष्ट, भगवन् भूतभावन, अपि ब्राप वचनं मृषैव स्यात् । विदू-भो महाभाग, न जानात्येव भवान् लोकव्यवहारम्, पहमत्र वैदेशिकोऽतिथिरमि, भवता पुनर्मया मह वचनमकुर्वाणेन किमपि अन्यदेव विभाव्यते। अपि भवतामोश एव देशा- चारः ? हा धिक् ! पागमनमात्रेण यथा प्रवृत्तः समादरः, इदानोन्तु तस्य कलापि नोपलक्ष्यते । इतम सुचिरं यावदेव बुभुक्षाव्याकुलस्य मे परिपश्यन्त इव कुक्षिगतानि स्नायुबन्ध- नानि, तदिदानों यथाविहितं प्रतिविधीयतामनन्तरं मया राजसमीपमुपस्थातव्यम् । नल:-भगवन् , क्षम्यतामेष मे भवनकमजनितो दोष पारः । विदू-जाठरानलो मुहमा समुहोपर्यात, तदादौ तमेव क्षमा लम्भय । मल:--भगवन्, अनुराहोतोऽस्मि, तदेहि, पाकशालामेव प्रविशावः । विदू-त्वमग्रतो गत्वा पन्थानं दर्शय, अन्यथा अज्ञातमार्गः कथं सत्वरं गच्छेत् ? मल:- एषोऽहमग्रतो भवामि मामनुगन्तुमर्हति भगवान् । विदूतथा । (खगतं) देव्या दमयन्त्या यथारोगमौषधं प्रयुतम्। बहिर्विकारेण विज्ञायते यथा निरन्तरमेव सा चिन्ता प्रस्य हृदयमिदानीमाकामति। तत् किमयं ख एव विदर्भाननुप- सृत्य स्थिरमानसः स्थातुं शक्रयात् ! तत् मफलो मे तावान परिश्रमः। अहह ! वयम्य, मादा परमवा प्रयत परिव न्य सुखो भविष्यामि ? अथवा य द प्राप्त पादः कदाद देषः द्रष्टव्य एव। भवतु इदानां प्रकृतं मिवमयाति नल:-मूढ़ नल ! किमिदानों शोचसि ? यदि यथार्थवादा ब्राह्मण स्तदा किमन्यं दूषयितुमईसि ? कुतः ?

·नलदमयन्तीयम्। खास्तदत्ताग्निकणेनिजेच्छया खवासपाला स्वयमेव दाद्यते । सत्कुण्डिनं सचर तहिलोकितुं स्वपौरुषं किन विलोकयिष्यसि ! विदू-महाभाग, किन्न भवानपि अहमिव अनभिन्नः पाकशाला- सबारमार्ग, यदेवं विचारयति ? मखः-भगवन्, कयमेवं स्यात् ! भवानेव शनेः सवारीति स्थितो- सि? विदू-भवत, एहि, यावदिदानी शशकगति लघूकरोमि । नसः-एत एतु भगवान्। (निष्क्रान्ती) षष्ठाः समाप्तः । सप्तमाका (ततः प्रविशति मलिनवेश: कलि:) कलिः-प्रये लब्बमिदानी मया सुचिरादनन्तरं शरीरनिर्वाणम् । कुतः ? विदग्धदेहो नलधर्मातेजसा कर्कोटकस्यापि विषेण जर्जरः। नलस्य देहे सुचिराय संस्थित: प्रयामि सन्सज्य तमद्य निवृतः ॥ अहो मामयं प्रिय सुहद नलाय ऋतुपर्णेन विस्थायाः पादप- पर्णमख्यानविद्यायाः। यतस्तुरङ्गविद्याविनिमयेन ऋतुपर्ण समोपतो ग्रहणमात्रेणैव तस्याः तथा सन्तप्त मे कठोरादपि कठोरतरं शरीरं, येन तावत्कालं विषोढ़कष्टातिशयोऽपि नैव स्थातुमलमभूवं तस्य शरीरे। तथा तापजीर्णाङ्गव ·सप्तमाः। यावदेव तस्य पुरतः प्रकाशमगमं तावदेव कलिं मां विनाय व्यापादयितुं समुद्यते कपाणे कातरं जीवन याचमानोऽ कठोरापराधोऽपि जोवनदानेनानुग्रहीतः। पहले प्रस्थ महानुभावता! प्रत एव दमयन्ती देवानवधूय इमं वृतवती यत् सत्यं महान्तं प्रकर्षमेव गृहीतवतो। वत्से दमयन्ति, क्षम्यतामेष चिरापकारी दुर्जनः। अद्य न पुनरई थुक्योः सापत्न वहामि, पद्य प्रभृति य एव युवयोहत्तमपि पालो चयिष्यति, तस्याहमपकार परिवर्जयिष्यामि। वत्से, पब विदर्भेषु ऋतुपर्णस्य सारथिकपण समुपनतः स ते चिरा. कान्तिो जनः, तदाशास्महे यथा पुनरनेन सङ्गत्य आकल्पा- त कालं मुखं भुञ्जीथाः। भवतु, इदानीं साक्षादेव कुण्डिन- पुरे युवयोः शुभसमागमं पश्येयम् । वयस्य धर्मा, प्रसाद वृधैव मया तर्जितोऽसि, अद्य तवैव विजयो जातः, त्वमेवाद्य दिव्या वर्षासे, कुतः ? तावत्कालं चेष्टमानः कलिस्ते गव्वध्वसं कर्त कामोऽहमासम् । माहात्माानां सम्प्रचारेण काले गर्वोत्कर्षे दोपयाम्येव वाढम् ॥ भवतु पश्यामि सम्पति कीदृशो दम्पतिहत्तान्त इति । (निष्क्रान्तः) विष्कम्भकः . - (ततः प्रविशति रहोतसमुज्ज्वलवेशो नल: नल:-(दोघं नि:श्वस्य ) अहो भाग्यपतिर्जीवानाम्, अहो क्षण- भङ्गरता संसारबन्धस्य, अहो चाञ्चल्य' नारोचरित्राणाम् ! कुतः? मभृत्याः कति भीतभोतहदया: पूर्व मदानास्थिताः कार्येषु प्रगता बताइमिकया सिद्धिं गताः श्रेयसौम् ।

·१६ ... नलदमयन्तीयम् । हा हा ! सोऽहमिहाद्य सूतपदवीलामेन जातोसको भाग्यानां गतयो न बोधविषयाः पनोबस्यापि वा ॥ अपि च-गतं राज्य दूरे प्रकतिरपि रागविरहिता गतो बन्धुरं प्रसरति महामोह तिमिरम् । यदासोदानन्दप्रचयरचनापाटवमयं तदेतत् कालेन प्रकटयति दुःखकलसितम् ॥ अपि च-या मां क्षणं दृष्टिपथादतोतं विजाय मैने जगदेव शून्यम् । हा इन्त ! सेवाद्य कथं प्रवृत्ता पत्यन्तरं योजयितु स्वदेहे ॥ हा धिक् कष्टं! देवि, अपि सत्य मेव सङ्कल्पवती त्वं तादृशे कर्तव्ये ? देवि, अपि विस्मृतमिदानों त्वया समग्रमेव धर्म- प्रमाणम् ? अथवा किममाध्यमस्ति दुबिंदग्धस्य काम हतकस्य ? कुतः ? कामान्महेन्द्रो गुरुदारगामी पद्मासनो दोव्यति देहजायाम् । प्रज्ञा च मानश्च मनोबलञ्च प्रलोयते सवमिदं स्मरण ॥ तथापि न निश्चयं गन्तुमर्हामि । दमयन्त्याः पूर्ववृत्तान्तेन सर्व- मेवेदं विसंठुलं प्रतिभाति ! भवतु यावदन्तं प्रेक्षे। पहो प्रभाव: पर्णसंख्यानविद्यायाः ! तथाहि यावदेव प्रियसुहृदा ऋतुपर्णेन मयि समादिष्टा पर्णसंख्यानविद्या, तावदेव यथा कलिम शरोरादपक्रान्त स्तथा कर्कोटकस्य प्रियवधीः प्रभा. वाच्च मलिनं रूपमपि में अपमृतं ममुदितञ्च पुनरव पूर्वरूपं शारोरमौज्ज्वल्यम् । यत् सत्यं नेतेन परितुष्यामि, कुतः ? ग्रहौतुकामा पतिमन्यमात्मना विलोकमाना वत मां नृपात्मना । लनाभरात् साध्वसिनो तपखिनौ न जातु शाखा भविता स्वयंवर ।

·सप्तमारः।
अथवा श्मसम्भारसंहतवदनो नैव प्रत्यभिज्ञास्ये। तथापि
स्वयंवरण कत्यसमाप्ति यावत् कुत्रापि निभृते प्रदेश रहस्य.
मवस्थास्ये। अहह, अशक्य मिदमदानीं नलेन ! भगवन्
भूतनाथ, दौनस्य मे दोयतामात्ममन्धारगासामर्थ्यम् । प्रही
मामाश्रिता सुचिरं परिखिवा दमयन्ती यथा कथमपि मुखं
वर्तताम् । (तूणी स्थितः)
( नेपथ्ये)-भो भो गुल्मस्थानाधिकृताः ! अप्रमत्ताः खेषु स्वेषु
स्थानेषु भवत ।-
रथ्या पौरविवर्जिता विलसतु प्रानोतु दिव्यां श्रियं
रेणत्यातनिवारणाय परितो गन्धाम्बुभिः सिच्यताम् ।
दिव्यसपरिणतोरण तट सन्दीप्यतां कुण्डिनम्
एषा राजसुता स्वयंवरमहे यायम्बिकामर्शितम् ॥
नल:-( श्रुखा) अहह, किमेतत् ?
श्रवणे प्रविशति वव हृदये शूलं समुत्क्षिप्तम् ।
जोरण्यं पृथिवी सर्व जगतो विपर्यस्तम् ॥
हा हा दुःसहवेदना सम्पादनौशोऽस्मि आत्मानं धारयितुम् !
पसत्यन्धे ध्वान्ते सपदि हृदयं दुःखविषम
नवाघातस्पर्शात् पुनरपि नवोनं क्षतमभूत् ।
विलुप्त सामध्य प्रसरति महामोहतिमिरं
का गच्छेयं कं वा शरणमनुयायां स्थितिक्षते ॥
प्रहह ! एषा दमयन्तो खयंवरणशोभासम्भृता-
संस्मृत्व काननमवं चिरदुखभार
मां दुर्गतं शनश एव जुगुप्समाना।
पाशाशतप्रचितमन्तरमाहरन्ती
यात्यम्बिकासदनमद्य विलासलास्यैः ।
एवमेकदा दमयन्तो ममापिसते सोमासा जाता, एवमेकदा
--

·-
१५.
नलदमयन्तीयम्।
दमयन्ती ममैव का स्मरन्ती जगदिदं सुखाकरं सम्भावित
वती, एवमेकदा दमयन्ती ममैव संकल्पेन संसारं विस्मृतवतो!
अहो! तसर्वमिदानों स्वनानुभूत इव प्रपञ्चो मिथ्येव
संवृत्तम्। हा हतोऽस्मि मन्दभाग्यः !
(नेपथ्य)-भो भो अम्बिकासदनाधिकता ! भगवन्तो भूमिदेवाः !
एषा नृपदुहिता दमयन्ती स्वाभीष्टसिलिकामा पम्बिकासदन
मागता, तदवधानेन तिष्ठन्तु भवन्तः, यथेयं-
गन्धानुलेपनसमुक्षितपुष्यभारः
मालरपत्रपरिशोभिजाप्रसूनैः ।
पूजां यथाविधि विधातुमिहाम्बिकायाः
शता भवेदपि निजाभिमतार्थलामे ॥
मल:-मूढ़ नल, किमद्यापि ते श्रोतव्यमवशिष्यते ? एषा दमयन्ती
स्वाभिमतवरलाभकाम्यया देवीमर्चयितुम् अम्बिकासदनं
प्राप्ता, तत् किमेतदनन्तरमपि जीवन्नेव विलोकयितु-
मिच्छसि ?
दुरन्त भागधेय, वितौणं लोकातिशायिफल
नैषधस्य । किमत: परमवशिष्यते ? मिलितप्राया रूयंवर.
परिषत्। कियदनन्तरमेव दमयन्ती सभायामुपगता-(पोक्त)
पहह, मातःपरं चिन्ता प्रसरति ।
सूखलति गगनाद भावान् व्यस्ताः समस्तनभोग्रहाः
तिमिरमचिरात् प्रादुर्भूतं धरापरिवेष्टमम् ।
विलसति म वा गोलेशः पता जगतां मुदः
ज्वलति शिरसो अन्थिस्तोत्रं विपूर्णति विग्रहः ॥
हा हतोऽस्मि, हा मुषितोऽस्मि, हा प्रशरणोऽस्मि । (इति
स्थितः)
(नेपथ्ये) पना! पलिताध पलित्ताध !
नल:-(सहसोत्थाय) पये किमेतत् ।

·सप्तमाडाः । ( नेपथ्य )-प्रजापलित्ताअध पलित्ताअध कुमालो इन्दसेणो । नल:-कुतः परित्रातव्यः । ( नेपथ्ये) तस्म बालप्रसुलह लत्तपलिच्छदं पेक्विन कुपिदादो महिसादो। नल:-(ससम्भ्रमं) अये कुमार इन्द्रसेन इति नलहतकस्य कुल- प्रतिष्ठा, कुतः खल्वायुधम् ? अथवा अलं महिषवित्रासना) नलस्य प्रायुधेन। (पुननेपथ्ये) हा हा ! एसो दुमिवालो अदिमत्तं पञ्चासमो, ना सिग, पलित्ताअध। नल:-अभयम् अभयं कुमारस्य, एष नलस्तस्य परिवाता । [निष्क्रान्तः । प्रविश्य विदूषकः-अहो मन्दारकस्य निपुणवेदित्वम् ! यदेव मनसा कल्पितं, तदेव समुपनत, कुमारम् इन्द्रसेनं पुरुषेण सह कोडोद्याने विहरन्तमुपलभ्य प्रियवयस्यं तत्र प्रापयितु मयैव दुरन्तः सैरिमः प्रयुक्तः, तनं दृष्टातिसामय इन्द्रसेन एव तं निवारयिषति, परम् अनुषङ्गतः पितापुवयोः सुसम्बन्धः सम्भविता। भवतु, वयस्य, अद्य सम्धमादात्मानं समुद्घाटित- वानसि, अद्य सफलाः सर्वे परिश्रमा: मन्दारकस्य ! वयस्य, कियश्चिरं वचितोऽस्मि ते सौहार्दपरिष्वङ्गात् । भवतु इदानों क्रोडोद्यानं गत्वा विनीतविषादो भवामि । [निष्क्रान्तः । (ततः प्रविशति पुरुषेणानुगम्यमान इन्द्रसेनः नसश्च संकरे रहन्) इन्द्रसेनः-पार्व, किमत्र विस्मयं वहसि ? क्षत्रिय कुलाङ्गरोऽहम अधिगतधनुर्वेदः, सैरिभः इति लघीयं मात्रा । मम हि- ·नलदमयन्तीयम्। नलो वोरामणीस्तातो वीरसेनः पितामहः । भीमो मातामहो भौम: स्वयं शास्त्रे गुरुवरः । नसः-वस, ललितं जपसि, अथ पृच्छामि कुतस्त्वोऽयं वोरापलीः मलो नाम, ये तातखेन व्यपदिशमि ! पुरुषः-अम्रो । कुमालम्म तादं नलं नेब एसोण पाणादि सा कोदिसो एसो? इन्द्रसेनः-पार्य, मम तातं नलमेव नावधारयसि । यद्येवं श्रूयता सस मम विलोकैकवीरस्य तातस्य- क्रोधाचनुर्ध्वनिविर्णितवातचक्र दृष्ट्या वसन्ति सुरवैरिगणा विवर्णाः । संसारभङ्गमवधार्स भयेन धाता सोलण्डतामिव समाश्रयते प्रकामम् ॥ अपिध यत्पुण्य कौतिपरिपाकवशात् पृथियां नामापि पापमुहदामभवद विलुप्तम् । मायन्ति वासवसभासदने विनीता विद्याधराः सपदि यस्य गुणोपचारान् ॥ नल:-किमेवं कुमारो निषधेषु पुरा विश्रुताधिकारमाधिपति ! इन्द्रसेन-अथ किम्,त्रिलोकविश्रुतपराकम निषधराजमेव स्मरामि ! नल:-माम् ! एष ते तथाभूतस्तातः? इन्द्रसेनः-कथमिव ! नल:-पाम् ! एष तु विनात एव । इन्द्रसेनः-पाः! किमेवमन्त्राततत्त्वोऽपि विज्ञानाभिमानिताम् पात्मनः प्रदयसि ? धिक् शान्तम् ! मलः-कुमार ! कथमन्त्राततत्त्वो भवामि ? पन्द्रसेनः-पन्यथा कथं तातस्य नलस्यापि कोन्मिभूतामिव मन्यसे । मनमविदित एव ते मदोयस्तात: ! - ·सप्तमारः। 4 मल:-मार, पलमत्र क्रोधेन, मया स एव नलो विज्ञायते, येन धूतव्यसमविनिर्जितेन राज्य' परित्यज्य कान्तारमादित्य वुहिदोषादात्मनो नि:महाया धर्मपत्नो विसर्जिता, तद यदि नार्य तातो व्यपदिष्टस्तदा को वात्र में मारा ? इन्द्रसेनः-किमेवं प्रलपसि ! स एव मे तातत्रिभुवन विख्यातकौतिः । यह तस्व दोषमुपक्षिपसि, तत्र तु कारणं नानुसन्धतसे ? नमः कीदृशं कारणं तत्र थोमता समुपलब्धम् । इन्द्रसेनः-कलिनिग्रहस्तव कारणम् । नल:-पथ स्वयमेव पितुः कलिना निग्रहं शंसन् पस्य चिसोक- विश्रुतं वीव्यं किं न मलिनयसि ? इन्द्रसेनः-धिक् प्रहसनम् ! भद्र, पलमुत्तरोत्तरण, यथागतं पति- निवर्तख, किमेवं नलात्मज मामिन्द्रसेनं समुहीपयसि ? नल:-पये ! कुपित एव मे वसः परिलयते, तथाहि- धूमनकुटिला दृष्टिः क्रोधविस्क रितोऽधरः । हद सव्येन इस्तेन धनुरंसस्थमग्रहीत् ॥ पुरुषः-प्रमो ! कुविदो विष लच्छोपदि कुमालो! ता को छु एसो कुमालम उव्व उप्पादेदि ? नस:-कुमार, थैव समुहोप्तो भवसि । इन्द्रसेनः-कथं वृथैव ? गुरुपरीवादश्रवणमतिहीनस्यापि समु- होप्तिहेतुर्भवति, तदई मन्ये नाधोतं भवता गुरुमहेषु । मला-कुमार, अपि गुरुणा केवलमेतदेव शिक्षितोऽसि, यथा गुरु- जननिन्दा न श्रोतव्यति, नत्वेतदपि यथा दोषा वाचा गुरोरयोति। इन्द्र-(सरोष) भद्, मा तावत, पलं दोषलेशेनापि मुखस्य मे तालस्य दोषानुसन्धानापराधेन, यदि इतः परमपि मामुद्देन- यसि, तदा नूनमतिकान्तमर्यादो भवामि ।

·१२४ नलदमयन्तीयम्। नल:-(कतक कोपं प्रदी) पिटविक्रमविस्मित, प्रगल्भ, पति हि नाम प्रगलासे, अपि तव निदेशेनैव ते पितरं मृषा गौरव- भाज करिथे, पहो, शैशवशेलो । इन्द्र-अनभिज्ञातचारिका, संयम्यतामात्मनो रसना, अन्यथा- क्षाचज्योतिलिया दीप्रमस्त्रं जिह्वागवं संविधाता लधु ते । लोको द्रष्टा दुष्टदण्डप्रकारं पापोत्सेकादस्तु लोके निवृत्तिः । नल:-डिम्भक, वाचा शक्यं वक्तामेवं जनानां कत्यारम्भे दुष्करं अत्यमेतत् । हात्तावत् सधतामेव नीतं बालोऽसि त्वं बालवाचं दधीधाः ॥ इन्द्र-किं नु ? इन्द्रसेनं मा परिहससि ? अनभिजात, दुर्भाबाद, अनभिन्नातनलप्रभाव, एषोऽहं त्वां- शुभ्नांशुवंशप्रभवः प्रतापो नलस्य देहादुपजातजन्मा। वर्वविध्वंसकरोऽद्य भूत्वा प्रत्याययिथे निजवंशकोर्तिम् ॥ तदेहि यावदायुधमुपादाय समरक्षमा भूमिमवतरावः । नल:-(स्वगतम्) अये, सुतरामुन्मत्ततेजा इन्द्रसेनो लक्ष्यते । (पाकाये दृष्टिं बड्डा) भगवति, राज्यलक्ष्मि, सनाथासि नूनमेतेन भाविना नरपतिना। तदिदानों कथं व्यवहरेयम् ? इन्द्र-भद्र, अपि भयमुपगतम् ? नल:-कस्मात् ? इन्द्र-प्रायुधव्यापारात् । नतः-धिक् शान्तं ! शैशवमुग्ध, अलमुत्तरोत्तरेण एहि समरक्षमा भूमिमेव अवतरावः । इन्द्र-भवत्वेवं तावत्। (उभौ परिकामतः)। ये इयं सा दृश्यते समरक्षमा भूमिः, तदा प्रविश्य पौरुषपरीक्षा प्रवत्यताम् । नल:-एवं क्रियताम् । [निष्क्रान्ती] पुरुषः-अम्मो ! सञ्चय लेब जुमब्बाबारं का पडत्तो कुमालो ·सप्तमाः। १२५ पडिबक्यस्म एक कम्मु देदि, हहो ! हो। एसो पुलिसो कुमालं उहिसिष कम्म अगुणए सलं पालोवेदि, कुमालो बितह नव कलेदि, एसो दोस अब साहिणिबेसो समलो पउत्तो ! ( दृष्ट्वा) पले किस क्रू एद, पउत्तमत्तो जब णिउत्तो समलम्बाबालो! किम क्षु एदं। (निपुणं दृष्टा) मां एसो प्रमाणं लापा भौमो साप्रदालिपाए पण मन्दालएण बुट्ठ जपन्धलेण अ अणुगदो शुजाबाबाल णिवा. लेदि, ता पक्ष सोविदछ। [निष्कान्त:] (ततः प्रविशति भौमादिसहितो नलः ) भीमः-वन, नल, पलं दु:खानुषङ्गण, सर्वमेव तत्त्वतो गृहीत- मस्माभिः, प्रत्र नास्ति ते पुरुषदोषः, परं देवमेव अब अपरा. ध्यति। देवमप्रतिविधेयमिति को वा न जानाति ? मल:- अहो प्रत्युज्जीवितोऽस्मि, यदि मे गुरवः कठोरकत्येऽपि मयि प्रसादमवलम्बन्ते । भौमः-वस, नल, एष प्रचार्यमाणः स्वयंवरणवृत्तान्तोऽपि तवैव लाभाय दमयन्त्या समुद्भावितः,तदत्र भाषामन्यथा मा मंस्खा:, नल:-(स्वगतम्) अहो जानाम्येव सुनिपुणा देवौति, तदद्य देव्या. मपनौतो मे मानसदोषप्रसूतो विकल्पपर्यायः। तदिय बमापणाऱ्या देवी, कुतः ? सा साधुशोलामम पुण्खलब्धा प्रतिक्षणं ध्यायति मनति मे। मूढ़ो यह सामसती विचिन्वन् पहो महापातकदोषमाप्तः ॥ गोमः-वस, नल, किञ्चिरादनन्तरं सम्प्राप्तो भवान्, तदियं तप. खिनो मुचिरं लब्धदेन्या अभिनन्यतां सम्भाषणेम सपुचा दमयन्ती, एषोऽहम् अचिरात् प्रियसुदम् ऋतुपर्णे समा- नोय तेन साकमेव त्वमतिमहोसवं सम्भावयामि, जय. वर, त्वमपि गच्छ सभास्थानं, तत्र गत्वा विनापय सविनयं ·मुपगच्छामोति। नलदमयन्तीयम्। समवेतान् पारिषदान्, यथाहमनुपदमेव तेषां सम्भावनार्थ- [निष्कान्तः ] कच्चु को-यथाज्ञापयति महाराजः । [निष्क्रान्तः] दम-पायपुत्र, ननं विस्मितोऽसि, यदद्यापि काथं जीवामौति ? नखः-शान्तं पापं प्रतिहतमामङ्गल देव्या: देवि,- पन्द्र-तात, कथमेतावविरमस्मान् परिहाय स्थितोऽसि, अपि न अतिपथमागता कदापि ते अस्माकं चिन्ता ? मल:-वस, किमेवं पृच्छसि ! प्रवतिदुललित, राज्य विहाय घनकामनभूप्रयाणे नाभूतथा किमपि दुःखममधरूपम् । यावत्वदीयवदनाम्ब जहास्वरेखा- सम्पर्कविच्यतिषशाद विषम तदासीत् ॥ वा, एहि दानों परिष्वक्रेण विनोदय माम् ! दम-वस, परिष्वजस्व तातं, तथा परिष्वजख यथा पुनरपक्रमित नशक्यात् । इन्द्र-(परिष्वज्य ) तात, न पुनरपक्रमितु समर्थोऽसि ? नस:-प्रिये दमयन्ति, वक्ष इन्द्रसेम, नाद्यापि नसस्तथाभूतो वर्तते, यथा पुनरपक्रान्त: स्यात, तत् परिहीयता मनोमालिन्यम् । दम-पार्यपुत्र, तैरेव मनोमालिन्य' न परिहीयते, येषां दृष्टिगोच. रतन गतोऽसि । सत्ता प्रदर्शनाय सुसज्नौकतमपि एक- पद एव परिहतं दमयन्त्या। मला:-प्रत्युलोवितोऽस्मि। (विदूषकमुपसत्य ) क्यस्थ, मन्हारक, एहि दृढ़े परिष्वजख मां, कियश्चिरादनन्तरं निरावा, भवन्तं परिष्वजे। (परिष्वजते)। विदू-अनुग्रहोतोऽस्मि यदतावता कालेन एकान्तवर्ती जनोऽयं स्कृत इति।

·१२७ नल:-वयस्थ, सुचिरात् परं भवतः सर्वानुपलभ्य कस्यविमूढ़ो जातो- ऽस्मि । तदेहि वयस्य पुनरपि गाढ़' परिष्वजख मां- वहोः कालादद्य प्रणयपरिणाहव्यवसितं परिष्वङ्गस्वा विलसत विषादव्ययिता। महो दूरे दूरे चिरमधमदेवानुसरणात् स्थितं यावच्छो दयमिह संयातु हृदयम् । [उभौ परिष्वात नाट्यतः] विदू-वयस्य, पानन्देन सुतरी मुन्धोऽस्त्रि, तत् किं गायामि, कि हसामि, किंवा मृत्यामि, इत्येतदेव निर्गतु नाकमस्मि । नक्ष:-वयस्य, मन्दारक, प्रिये दमयन्ति, निणो महतका लब्ज- मानोऽपि किञ्चित् प्रष्ट मिच्छति । उभौ-किमिव तत् ? मल:-नलहतकेन विजने वने विसर्जनादनन्तरं केन दमयन्ती विदा र्भान् प्रापितेति ? विदू-वयस्थ, श्रूयता, अहमेव कथयामियदा भवानवामो दधानां प्रियसखी दमयन्ती परिहाय दूरं गतवान्, तदा निद्रोस्थिता सा समन्तत: शून्यं वीक्षमाणा प्रमुलाकण्ठं रोदित प्रवत्ता, इतस्ततो वने सोन्मादं परिभ्रमन्तो कातरपरिदेवनेन वनदेवतानामपि नयनाथूणि पातयन्तोव स्थिता, पथ सा विलपन्तो कानमान्तरे भीषणभुजङ्कन विवास माना त्यामुचः शब्दापयन्सी यावदेव नोपलब्धवती, तावदेव मोहविलुप्तसत्त्वा भूमौ पतिता विमूढ़करणग्रामा सा सन्दशून्या गतामुरिव संवत्ता- मला-ततस्ततः। विदू -ततच यावदेव स भीषणभोर विस्तार्य भुजङ्गो दमयन्तीशिरसि दंशनाय मनोकतवान् प्रामानं, तावदेव कुतोऽपि प्रत्यागत्य ·नलदमयन्तीयम् किरात एको देवानुकूल्येन भुजङ्ग शरगोचरीकत्व प्रियसखो- ममुग्रहोतवान् । मल:-हो प्रत्यागतजीवितोऽस्मि, ततस्ततः ? विदू-ततश्च तेन किरातेन दमयन्तीललितलावण्यमुग्धेन पञ्चशर- शरविवस्तेम तथैव मुग्ध वसहचरं विरोधिनं लतापाशन संयम्य क्रमेण समुपसता प्रियसखौ दमयन्ती, सापि तपखिनो गत्यन्तरमनीक्षमाणा लब्धसंज्ञा प्रमुखक परिवाणं याच. माना समन्तत: स्खलन्ती पपि न तेन परिहता। मल:-(सावेगं) किं नाम मयि स्थिते ममैव धर्मापनी दमयन्ती. माक्रामन्ति किराताः, कः कोऽव शोघ्रं मे सख्य धनुरूपनय यावदेषोऽहम्- विस्फारितोदरभयङ्गरचापयन्स- चिप्तेन भीषणशरण किरातकोटम् । सम्प्रेषयामि नरके कमिलक्षपूर्ण 1 दुष्ट तिष्ठ पलकन ददामि दण्डम् ॥ [ गन्तुमोहते ] दम-( नलं करे धृत्वा) आर्यपुत्र, किमेवं मुग्धो भवमि, वृत्तं खलु एतत, एषाई समीप एव ध्रिये। नल:-( दृष्ट्वा सलज) ां एवं ! मया पुनरतिमात्रविक्षेपात् वत्त- मानमिव तदवकृतम्। तदवकृतम्। अहो मे वीर्यप्रकर्षः ! अहं हि- दस्यौ राई दर्पवशात् प्रविश्य स्वशक्तिमुद्घोष्य धनानि हत्वा । निःशवमात्मीयग्रहं प्रपवे एहस्थमत्रानुहरामि दृप्तम् ॥ वयस्य, ततस्ततः? विदू-ततच प्रियसख्या दमयन्या भक्तिमहोतेन भूतभावनेन समनु- प्रेषित एव पतिव्रताधर्माण समादिष्ट व मुशिनाथो नाम किरातराज: केनापि स्वानुचरेण निवेदितहत्तान्तस्तत तदा- नौम् एव प्रतिगतो धर्मपुत्रौति सम्बोधनेन विदर्भनन्दिनीम पाश्वास्य दुष्टहत्तयोः किरातयोः प्राणान्तकं दण्डमाज्ञापितवान्।

·सप्तमारः।
१२०
नस:-अहो न्यायदर्शिता किरातराजस्य! अहो दौर्भाग्यञ्च दुष्टात्तमा
किरातदयस्य ?
विदू-मा तावदनयोरनुशोच्यतां दौर्भाग्यम् ।
मल:-कथमिव ?
विदू-यतः खलु अयं समादिष्टः प्राणान्तको दस्ताभ्यामति-
क्रान्तः।
नल:-किं पलायनेन आत्मा रक्षितः?
विदू-कथमेवं प्रभाविणः किरातराजस्याधिकार सम्भवेत् ।
नलः-तत् कथमन्यथा !
विदू-ममैव प्रियसख्या कृपया तयोः कातरवाक्यविमनायितया
सम्प्रार्थितस्य किरातराजस्य प्राणान्तकदहप्रत्याहारण !
मल:--अहो दयालुता देव्याः !
आत्मत्राणं याचमाना यदन्ते आता देवो निष्फलप्रार्थनादौ।
तयाणार्थं प्रार्थितो यत् किरातः सत्यं तस्या मार्दवं तव हेतुः ॥
ततस्ततः
विदू-ततः कियत्कालानन्तरमेव बहुभिः किरातैरनुसृतेन तेन
किरातपतिना प्रिय सखो मे विदर्भान् प्रापिता इति ।
नल:-प्रिये ! दिध्या वर्षसे, यदेष जात्या किरातोऽपि तथा साधुत्तं
दधानो देव्या अनुकूलतया लब्धः ।
दम-सर्वमेवेदं प्रभावविलसितं त्वदेकचरणसेवायाः ।
इन्द्र-तात, किरात इति भौमा जातिरिय, तचापि एवं माहात्माम् ।
नलः-वस, न जानोष, गुणप्रकर्ष जातिरिति नोपयुज्यते, पश्य,
न केवलं जातिवसा महात्मता
यतीचजानिरपि तस्य साधुता।

·नलदमयन्तीयम्। सनातनो गोपकुले समुहतो ददाह लोकस्य दुरन्त दुर्गतिम् ॥ अथ वयस्य, क साम्प्रतमसो मे अकारणबान्धवः किरातराजः ! विदू-स हि महात्मा तत्रभवता विदर्भाधोखरण याचितः सुतरां राजपरिजनः सक्रियमाणोऽद्यापि अस्यामेव नगर्यो प्रति. वसति । नल:-अहो सुसमीक्ष्यकारी तत्रभवान् भीमः, येन महोपकारमनु- ष्ठितवतः किरातस्य नीचजातिमभिसन्धाय तं वामावसत्- कारेण न विसर्जितवान् इति । दम-आर्यपुत्र, को वा विस्मयस्तावन्मात्रेण, पित्रा तत्र पर प्रिय- सुहृदत्तिरनुग्रहीता। नल:-युक्तामेव समोहितं महाराजस्य । इन्द्र-तात, म मे द्वितीयो हदमातामहः । मयि तस्य स्वस्मिन् इव दौहित्रे परमः हः नल:-देवि, दमयन्ति, वयस्य मन्दारक, नूनं ममाप्येष महागजो भौम इव मार्न लम्भयितव्यः । दम-अनुग्रहीतास्मि। विदू-एवमेव युज्यते, यत: सेन प्रियसखो मे धर्मपुत्रीति व्यपदिष्टा तयाप्यष धर्मातात इति । प्रविश्य कञ्चको-महाभाग, महाराजो भीमः समाज्ञापयति यथा सकलराजन्ययक्षगन्धर्वादिसमक्षं सभायां सपुत्र कलत्रमित्रस्य भवतो दर्शनमिच्छामीति, तत्रभवता अयोध्याधिपतिना ऋतु- पणेनापि भवान् एवं सन्दिष्टः । नल:-वयस्य, किमिदम् ? विदू-नासमीक्ष्यकारी तत्रभवान् भीमः । तदयथादिष्टमनुष्ठीयताम् । नल:-जयन्धर, विज्ञापय एषोऽहमनुपदमादेशं पालयामीति । .

·सप्तमाडः। १३१ कचुकी-यथाज्ञापयति महाभागः। [निष्क्रान्तः ] नस:-देवि, महाराजस्य सभायामम्मदुपस्थापने कीदृशं निमित्तं सम्भावयसि ? दम-राजतं राजान एव कल्पयितुमर्हन्ति । तदिदं विदर्भाधि- पतहत्तं निषधाधोखराणामेव कल्पनाविषयः । नल:-(दीर्घ निखस्य) देवि, अतीतं विस्मरसि, अद्यः पुष्करो राजेखरो निषधेषु। दम-(दोध निश्वस्य) ओ एवं, ल:-अथ वयस्य, त्वं तत्र कीदृशं निमित्तं सम्भावयसि ? विदू- अहं ? (विचिन्त्य ) अहं पुन: सम्भावयामि, यथा समुप- स्थिता भोजनवेलेति महोक्षवानुभवार्थं सर्वैः सम्भूय अत्र भोक्तव्यम् इति। सर्वे-(हसन्ति)। नल:-भवतु यथा तथा वा, “आज्ञा गुरूणां विचारणीया" इति। तदेहि तत्रैव गच्छामः । [ परिक्रम्य ] अये इयमसौ विदर्भ- सभा, यत्र हि- एते राजन्यवर्गाः सुरसमितिरिय नागलोकस्तथायं गन्धर्वाः किन्नराश्च प्रविततरचयः सिहसाध्यादिकाश्च । सर्वे योग्यासनस्था: स्थिरमतिगहनाः शोभमानाः पुरस्तात् अन्योन्यस्पर्धिरूपद्रविणपरिकराद् विम्मयं संश्रयन्ते ॥ अपि च सिंहासन परिजहद गुरुरेष भीम प्रायोध्यिकक्षितिभृतानुसृतः सभायाम् । सम्मानपूर्णवचनैरनुनीय सर्वान् गव्यं विहाय निजगौरवमातनोति ॥ भवतु यावदन प्रविशामि। [ परिक्रामन्ति ] ·१६९ नलदमयन्तीयम्। (ततः प्रविशन्ति विदर्भसभायां भीमः ऋतुपर्णः अन्ये च विदेशागता राजादयः) भीमा-नानादिग्देशागता राजानो देवप्रभृतयश्च ! कृतकृत्याः किल विदर्भा यदेवमनभवन्तः सम्मिलिताः, तत् किमपरं कृतज्ञता- मन्तरेण विदर्भप्रतिनिधिरद्य विज्ञापयतु, कुतः ? येषां दर्शनमुत्तमेन तपसा लभ्यं सुराणां जनः गन्धर्वाः स्वरसञ्चयस्थितिविदो ये स्वर्गसिद्धाथिरं ये यक्षा धननायकस्य विषये ये चापरेऽनुत्तमाः ते मर्चे परमेण पुण्यमहसा भोमेन लब्धाः पुरः ॥ सम्ब-पलमलमत्यादरेगा, धन्यः खलु महाराजो भौमः । भीमा-पयि भोः पारिषदाः ! भवतां प्रौतिरैव तथा मा प्रत्याययति। यवतु तवतु, प्रहमत्र किञ्चित् प्रवक्तमिच्छामि । सर्व-निरावाधं प्रस्तुयताम्। भोमः-प्रस्त्येव विदितो भवद्भिः सुविश्रुतयशा निषधखरो मदीय- जामाता? सखें -अथ किम्, को वा तं महात्मानं न जानाति ? भीमः-अस्त्येतदपि विदितं महाभागानां यदेष प्रतिकूल देववगात् राज्यपरिभ्रष्टः कानने प्रस्थितः स्वीयां धर्मापनों नि:सहायां विसज्य कापि गत इति ? सबै-सर्व जानोमः, तदपि जानोमो यथेयं पुनर्विदर्भान् परिप्राप्तेति । भीमः-सेयं मे दुहिता दमयन्तो कुतोऽपि प्रच्छनखरूपं पतिं पुनः प्राप्तकामा व्याजेन पुनः स्वयंवरणमुछोषितवतो। राजानः-(परस्परं मुखमवलोकयन्ति) अये किमिदम् ? ऋतुपर्ण:-सत्कुलप्रसूताः, प्रभूतबलवाहना राजानः ! भाग्यवशात् अयोध्याजानपदाना तावस्काल सार्वभौमो नल: पुण्यबह- ·सप्तमाः। लायामयोध्यायां स्थित्वा मयैव साकमत्र प्राप्तः, तदिदानों भनुमन्यतामस्य धर्मादारसमागमः ! सर्वे-अये सार्वभौमो नल: पुन: प्राप्तः, प्रियं न: प्रियं नः । ऋतुपर्ण:-तदेष तत्रभवान् उत्तीर्ण कलिप्रभाव: पुनरधिगतभूरि- तेजाः सार्वभौमो नल: वपुत्र कलत्रमित्रसहित पत एव अभि- वर्तते, य एष- संस्मृत्य धर्मावनितापरिहारदोषं लज्जाभरेण मलिनानमितोत्तमाङ्गः । कृत्वा करेण निजमात्मजमिन्द्रसेनं प्राप्तो महाव्यसनमुक्त इवांशुमाली। सर्वे-अये एप सार्वभौमो मल: प्राप्तः, प्रियं नः प्रियं नः । (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो नल:) ऋतुपर्ण:-( दमयन्तीं दृष्ट्वा ) अहो पतिव्रताया वमाया दमयन्त्याः समवस्था। इयं हि- उत्कण्ठाविवशा वियोगवशतो दीनां दशामास्थिता भूषाच्छेदविनीतमूर्तिरनघा मन्दक्रमा लज्नया । एकामेव विलम्बितामनुपदं वेणों दधाना सती धारासिलाविशोणेपुष्पवलया वल्लीव संलक्ष्यते ॥ नल:-[ स्वगतम् ] लज्जितोऽस्मि विदितनिजापराधो यथापूर्व नि:- सङ्कोचमुपगन्तुम्, अथवा का गति: ? [ परिकामति ] किंवा मन्यते परिषत् ? सर्वे-विजयतां विजयता कलिप्रभावमुक्ता: सार्वभौमो नलः । नलः-अहो प्रत्य नौवितोऽसिम, यत् सधैरेव देवदोषो विज्ञात:, तत् पुरुषदोषान्मुक्तोऽस्मि । सर्व-अहो पतिव्रताया: प्रभाव: । अहो नलस्य धर्ममहिमा ·१३४ नलदमयन्तीयम्। मला-(उपसत्य) तात, अभिवादये, (ऋतुपर्णमुपसृत्य ) महाराज, अभिवादये, वञ्चनाकृतम् अपराध मे क्षन्तुमर्हति महाराजः । ऋतुपर्ण:-महाराज, नल, अलमभ्यर्थनया। गुरवः स्निग्धेषु गुणमात्र- दर्शिनो भवन्ति, अपि च विज्ञातमिदमस्माभिः, यत् कलेरेव प्रभावेण सर्वमाचरितं त्वया । प्रदोष पनसङ्कोच: किं पदस्थापराधतः ? पत्र भवानेव क्षमापणीय ऋतुपर्णेन । नल:-कथमिव? ऋतुपर्ण:-वस, नल, अनापि वक्तव्यमेव ? तथाहि- सामन्तलक्षमुकुटानि पदोपकण्ठे यस्य प्रसादलव लाभलते नमन्ति । तस्यैव सूतपदवीप्रतिपादनेन प्राप्तापराधमधुना स्वमनुस्मरामि ॥ मल:-महाराज, किमेवं मामपराधिनं करोषि, त्वमेव मे समा. श्रयस्तदानों निरालम्बस्य ! -तहिं एतावत्कालं मातामह एव पितुम प्रच्छादकः । नख:-वस, न केवलं प्रच्छादकः, परं जीविकाप्रदानेन जीवन- दातापि दमां अन्यथे व शिशोरिन्द्रसेनस्य वचनं ग्टहीतमार्यपुत्रेण ! इन्द्र-भाम् एवम् ? ऋतुपर्णः-वसे, दमयन्ति, वक्षनलेन परवुद्ध्या महती कृतज्ञता प्रस्तूयते, त्वमपोदानी तथा कुरुष्व, मन्ये इतःपरं तव परि- पालनेन प्रियसहद भौमोऽपि युवाभ्यामभिनन्दनीयः । दम-( सलज्जम् ) काहमबला शुभाशुभनिर्णये। नल:-अहो विशेषण अधिक्षिप्तोऽस्मि । (प्रकाशम्) महाराज, ·सप्तमाः। (प्रोक्तो) तात, पुत्रचापलं धन्तुमईसि, न तावत् किच्चि- दभिसन्धाय मया उत्ताम् । ऋतुपर्णः-तदेहि गाढ़परिष्वङ्गेन दण्डन्ते धारयामि । (परिष्वजते) भीमः-मो: भोः पारिषदाः ! एष सार्वभौमो नलः पुनरपि सौभाग्यवशात् परिप्राप्तो वसुन्धरया, तदवैव विदर्भराज- सिंहासने वैदर्भीसहितस्य तस्य साम्राज्याभिषेक कर्नु मिच्छामि, तदिदमनुमन्यताम् । सबै-विजयतां विजयतां सार्वभौमो नल: । प्रियं नः प्रियम् । विदूषकः-(प्रहर्ष नाटयति )। भीमः-वयस्य, ऋतुपर्ण, अत्र न कोऽपि प्रतिपक्षः, तदनुभूयता- मम्माभिरिदानीमभिषेकमहोत्सवः ? विदू-मन्दारक, अपि सुधासागरे पतितोऽसि, यदेवं मुहरपरिमितं सुधाप्रवाहं पिवन अवशतामात्मनः प्रतिपद्यसे, मूर्ख, एष ते नृत्यगीतयोरवसरः, उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ। (हर्षे नाटयति) नल:-तात, भौमः ऋतुपर्णव-वस, कथ्यतां किमिव विवक्षणीयम, प्रल शङ्कया। नल:-तात, अत्र अहमेव प्रतिपक्ष:- दम-श्रये, मुटु हृदयमार्यपुत्रस्य । सर्वे-(मविस्मयाः शृण्वन्ति )। कथमिव ? कमिव ? भीमः ऋतुपर्णश्च-वक्ष, किमभिसन्धले ? नल:-प्रायाः, साम्राज्यमिदं द्यूतविनिर्जितं पुष्करस्य मम भातुः, तदत्र स एव प्रभुः प्रदाने, कथमहमात्मना परखमपहरीयम, प्रत एवा प्रतिपक्षः। सर्वे-नहि नहि सार्वभौमो नल एवामासु प्रभवति, न वयं पुष्करस्य अधिकारम् अनुमन्यामहे । -- - ·? नलदमयन्तीयम्। विदू-वयस्य, किमेवं प्रलपसि ? तच्छ लेन पुष्करो राज्यं परि- ग्टहीतवान्, अस्यापि ग्रहणे दोषं शसे । नल:-वयस्य, सूक्ष्मपर्यायं धमें न जानासि, एवं छते राजधो विपन्नः स्यात् ! विदू-राधधम्मं भवविधा राजान एव जानन्ति, कोऽहम् पाधून- ब्राह्मणस्तस्य निश्चये ? [सासूयमिव परावर्तते ] सर्व-[विस्मय रूपयित्वा । अहो धर्मनिष्ठता नलस्य ! अन्यथा को वा सति सामर्थ्य स्वकोयमामाज्यग्रहणे प्रतिपक्षतामाचरेत् ? इन्द्र-तात, अथ यदि साम्राज्यमिदं पिव्यस्य, तहि अम्माकमेव ! नल:-~वा एवमिदम् । भोमः-ऋतुपर्णश्च प्रहो शैशवौदार्यम् ! प्रविश्य पुरुषः-महालाअ, एसो को बिप्रणदिप्पकिट्ट-पलिच्छप्र पलिहिदो भद्दपुलिसो पलिहालभूमिए उपट्टिदो, ता दाणिं महालाचो प्यमाणं । नल:-अथ केनतेन भवितव्यम् ! अथवा नूनमयं विमुक्तमोहतिमिरो भ्राता मे पुष्करो भविष्यति ! तात, नूनमयं भ्राता मे पुष्करः प्राप्तो भवेत्, तदादिश्यतामस्य सभाप्रवेशः । भीमः-तथा-(वक्तमुपक्रमते)। विदू-महाराज, मा तावदस्मिन् उत्सवसमये दुर्जना द्रष्टव्या: । नल:-वयस्य, नहि पुष्कर मे लेशतोऽपि दूषयितुमर्हसि, यतः सर्व- मिदमतीतं वस्तु कलिप्रभावपराभूतेनैव विहितमिति । प्रद्य तु तमन्यथैव द्रक्ष्यसि । विदू-द्रयामौप्ति यत् सत्यं, किन्तु न तस्य भावान्तरं, परं तवैव दौर्भाग्यात् दुरन्तमवस्थान्तरम् । [ कोपं नाटयर्यात ] नल:-वयस्य, मा शनिष्ठाः । विठू-किमयमपि गूढो राजधर्म एव, यदनापि न वयं किचन जानीम इति ?

·सप्तमार। १७ नस:-वक्षस्य, -वयस्य, कोपं मा कार्षीः, प्रवेश्यतां पुष्करः ! विदू-यद्येवं तदेष मन्दारको नाव स्वास्थति । एकदा धतहत्तेन विवेकप्रसूतेन साम्राज्यसुखमुपभुक्तम्, पद्य पुनरनेन विधिना विवेकप्रसृतेन तथैव भुज्यता, कथमत्र माहाणो वेरौ भवामि ? [ गन्तुमिच्छति] प्रविश्य सहसा कलि:-बन्धुप्रिय मन्दारक, मा तावदद्यापि पुष्कर विकल्पं कत्तुमर्हसि । कुतः । यं यं विधिं व्यधित पुष्कर एष पूर्व चूतच्छलेन हि नलस्य कठोरकष्टम् । सवः स एव मम योजनया प्रवृत्त: मध्यस्थतामिह गतोऽस्मि स चान्यवृत्तः ॥ संदेष सनेहमनुग्रह्यताम् । महाराज नल, पुनः प्राप्तोऽसि तमेव पुष्कर, यस्ते शैशवादी प्राणतुलितः प्रियो वातासोत् । एषोऽहं कलि: स्वयमुपदिशामि राह्यतामनेन पुष्करेगम अनु. पदमभ्यर्थित: पुनरेव वसुन्धरासाम्राज्यम् । वत्से दमयन्ति, सुबहु कशितासि काननादौ कलिहतकेन तदिदानों पति व्रताकुलरनं त्वां क्षमापयितुमिच्छामि । दम-(खगतम् ) भां एवमेव तदानीमायपुत्रेणोक्त, श्रुतश्च स्वयमेव काननान्तरे भस्यैव तर्जनवचनम् । भवत्वेवं तावत् । (प्रकाशम्) भगवन् पभिवादये, मलमतिवादेन मन्दभाग्याया अपराध- मुत्पाद्य। कलिः-महाराज भीम, सम्प्रति दिव्या वईसे सपुषकलपनामाव- समागमेन, तदादिश्यतां पुष्करप्रवेशः, एषोऽयं गच्छामि । [निष्क्रान्तः ] १८ ·नलदमयन्तीयम्। विदू-परे! एष स कखि: पुनरपि दर्शनगोचरं गतः, तदनं दह- काष्ठेनहन्मि यावदन्या निग्रहो न स्यात् । मुद्यय) अरे ! अधिरमेव निष्कासः भवतु यदि कदा- चिदनन्तरं लभेय, तदानीमेव योग्यं दण्डं धारयिष्यामि। अथ पश्यामि किमुदिश्य पुष्करः प्राप्त इति । भौमः-भद्र, गच्छ, प्रवेश्यतां सत्वरमेष पुरुषः । पुरुषः - तह ( निष्क्रम्य पुन: पुष्करेण सह प्रविश्य ) दो उदो महाभात्रो, [ उपमृत्य] एसो महालाओ सब्बहिं पलिबुदो इध नब चिट्ठदि ता उपसप्प णं। पुष्करः- कुतो मे वस इन्द्रसेनः, कुतो मे प्रा- दमयन्ती ? (नलं दृष्ट्वा ) अये, अयमार्य: । अयमाय: ! पुष्करहतक, दिव्या वाईसे। ( मलस्य पादयोर्निपत्य ) भार्य, आर्य, अपि सत्यमेव पुन: प्राप्तोऽसि सबै-(विस्मयं रूपयन्ति )। नल:-वस, उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, एष समुत्तीर्णकलिप्रसूतनिग्रहः सत्यमेव प्राप्तोऽस्मि । पुष्कर:-पार्य, धार्यतां विरूपकारिणो मे योग्य समो दगडः, अन्यथा नोत्तिष्ठामि। विदू-(सासूयमिव ) महाराज पुष्कर, अभिजानासि निपुणो नट व सुरसमभिनेतुम, सत् विस्पष्ट कथय कोहयोऽभिसन्धि रिति? पुष्कर:-आर्य मन्दारक, किमेवं ते क्षारं प्रक्षिपसि ! श्रूयता- मिदानी पुष्करहतकस्य दयावस्था। तथाहि- राजसिंहासनं त्यत भोगात्यता विषोपमाः । परितो दग्धशोध विचिनोमि जलाशयम् ।

·सत १३८ विदू- खमतम् ) पथ सखमेव विमतदुरवत: पुष्करः । ( सचिव स्थितः) मल:-क्यस्य मन्दारका, विदितकलित्तान्तोऽपि किमिति पुष्कर दूषर्यास कुलः । मेघाहतो दिनपतिजंगतो विका यबादधाति किमु तव स एव वाच्यः ? प्रविष्टिता भवति भूमिस्मानिशायां ध्वाग्लेका चन्द्रकिरणेन च पौर्णमास्याम ॥ तत्परिहीयतां पुष्करे कोपधारा। वक्ष पुष्कार, उत्तिष्ठ तिष्ठ, अलमद्यापि चरणपातेन, प्रसनोऽसि पुष्करः-अग्टहीतटण्डः पातको नोत्तिष्ठामि। नल:-यद्येवम् उत्थोयताम, एष वितोबसे दण्डः । पुष्कर:-अनुग्रहोतोऽस्मि, कथ्यताम् । दम-अये, किमिदम्, अनपराधस्यापि नाथपुको दण्डं धारयेत ? सर्व-पक्ष कोहयो दण्डः स्यात् ? नल:-वळ पुष्कर, एहि- प्रभूतने हदिग्धेन हृदयेन बलीयसा तव गात्रपरिष्वङ्गो योग्यदण्डो वितोयते ॥ [चालिङ्गति] पुष्करः-महो सुतरामनुग्रहोतोऽस्मि । ( स्वगतम्) अये एवं गुण- मन्तरेण कथं सदैव वसुन्धरा आर्यस्य की परितप्ता भवेत् ? (प्रकाशं) प्रारी सुतरा दण्डितोऽस्मि । सर्वे-महो दरहस्य माधुर्य ! कठोरता च ! पुष्करः-( दमयन्तोसुपेत्य ) पायें, विस्मृतपूर्वत्तो विरूपकारिणं मा क्षन्तुमईसि । ( पादयोः पतति ) -वका पुष्कर, अपि प्रविदितवृत्तस्त्वं दमयन्या ? तदुक्तिष्ठ, सर्थ मया सुचिरात् प्रागैव वान्तम्.।

·नलदमयन्तीयम्।
पुष्करः-अहो प्रत्यज्जीवितोऽस्मि । (इन्द्रसेनमझे कवा) वम, पपि
समरसि माम् ?
इन्द्रसेनः-कथं न सारामि, परं वयमेव विस्मृतास्तातेन ।
पुष्कर:-(स्वगतं ) अहो शिशुना निपुणमधिक्षिप्तोऽस्मि । (प्रकाशम्)
वत्स, पलं वेमनस्येन, इतः प्रभृति चिराय सारिष्यामि।
इन्द्र-प्रियं नः, प्रियं नः ।
पुष्करः-प्रार्य, सम्पति कुमारमिन्द्रसेनं यौवराज्ये पभिषिच्य
साम्राज्यपरिग्रहेण अनुग्रयन्तां प्रजाः परिजनाथ, पस्य
परममहोत्सवस्य सैव प्रतिष्ठा।
नल:-वत्स पुष्कर, अद्यापि महोत्सवस्य पूर्णता नानुभवामि ।
पुष्कर:-कथमिव?
:-यतोऽस्मिन् मर्वजनसमवाये न तं पश्यामि येन मे प्रिया-
वने प्रतिभयाकीर्ण किरातशतसेविते।
काम्यमाना किरातेन सहसोपेत्य रक्षिता ॥
पुष्करः-(स्वगतम् ) अहो पुष्करहतकस्य कृत्यमहिमा ! दुष्ट पुष्कर,
एतदपि सोच्छासमाकर्णयसि ? धिनख, प्रपध्वस्तोऽसि ।
दम-वत्स पुष्कर, सर्वमेवेदं देवविलसितम् ! तत् किमेवं विमना-
यसे?
पुष्कर:-पथ कासो कासी महात्मा ? येन जात्या किरातेनापि
देवचारिवामनुकतम् ?
भीम:-वत्स, तस्य देवचारित्रेषण समाष्टोऽहमस्यामिव नगयां
सहर्शनदिनात् प्रभृति ससम्मानं वासमकल्पयम् ।
पुष्करः-प्रियं नः प्रियं, तदिदानीं तस्यैव महात्मनो दर्शनावसरः ।
नल:-एवमिदम् ।
दम-अहो प्रदानीमपगतो मे हृदयभार इति मन्ये ; अथवा युव.
दर्शी एव प्रायपुरः

·सप्तमारः १४१ भौमः-एवं युज्यते । कः कोऽव ! प्रविश्य पुरुषः-पानापयतु महाराजः । भौम:-पादिश्यतां जयन्धरः, यथा राजभवनस्य पनतिदूरे प्रासादे गत्वा किरातराजं सम्भावयेति ।. इन्द्र-मातामह, पलमच परिजनन, पहमेव गत्वा धमातामह समानयामि। [हृतं निष्क्रान्तः ] भौमः-खमपि कुमारमनुवर्तस्व । पुरुषः-ता। [निष्क्रान्तः ] भीमा-सुतरामनुरतः खलु कुमार इन्द्रसेनः किरातराज। ऋतुपर्ण:-को वा महात्मनि नानुरज्यति । (ततः प्रविशति हस्ते किरातराजमाकर्षन् इन्द्रसमः) इन्ट्र-एहि हदमातामह, एहि यावन्मम सातं नलं द्रक्ष्यसि ? किरातराजः-बच्छ, मा चबलत्तणं कलेहि, तुह तादो क्व लामा अई उण किलादो! इन्द्र-किं तेन । कि-राज:-प्रमाणं खु अवमलोबमप्यलोमा लाप्राणो हन्ति । नल:-(श्रुत्वा) पये, एष स महात्मा ? अथवा कः सन्देहः । तथाहि- सुरम्यविस्तीर्ण ललाटपट्टकः श्रुत्यन्त विश्रान्तसरोजलोचनः । सुकुञ्चितालम्बितकेशगुच्छको न जातु दोषस्य पदं भवेदयम् ॥ इन्द्र-तात, मातामह, पिव्य, एष मेहमातामहः । कि राज:-मां एसो सो मह धम्मपुत्तिमाए पदो सब्बपुहवीए लापा ‘णलो, ता सुट्ट जुज्जदि। दम-तात, प्रणमामि । (प्रणमति) कि-राज-बच्छ, किं णु कस कलेसि! तुमं लापाए दुहिदा धम्म- भन्नाप, ता कि किलादं पन बिपणमेसि।

·नाक्यावीयम्।
नल:-आर्य मा मैवं, किरात रत्येतदेव न ते लाधवकरम, कुत्त:
पादुत्पद्य पचं शुभसरभिवादुत्तमाने पुराणाम,
सेनानीः कार्तिकेयः शरविपिनजमिः सर्वदेवेकमान्यः ।
चण्डालं रामभद्रो गुहकमनुगतं मित्रतामेव निम्,
तस्माज्जावा किरातः प्रजातिगुरुतया भूय एवासि धन्धः ।
सवें। अथ किम, प्रथ किम् ।
नल:-पार्य, दमयन्या त्वं धर्मातस्तात इति व्यपदिष्टोऽसि, तम्
ममापि महाराज भोम इव माननीय एक, लद रह्यताम् बयं
प्रणतिपर्यायः । बस पुष्कर, अभिवादय अनभवन्तं महात्मानम्।
पुष्कर:-आर्य, कान्तारी अस्मलकुलवधूरक्षणात् परमात्मीयोऽसि,
तदेष प्रणामपयायः ।
कि-राजा-बा, किं एस्थ पञ्चत्तसं ति ण क्स प्रोषालेमि,
तहषि एवं कमि अधा तुह्माणं सम्बधा सुहं होद, जा दाणिं
मह हिमश्र कधदि, तह ज्जे व तुह्माणं सुहं देवा करन्तु ति ।
नलप्रभृतयः-अनुग्रहीताः म्म ।
नल:-एघहि।
अकारणाविण्यातबन्धुकत्यस्व मे विधाचा परिकल्पितोऽमि ।
तदद्य मामेत्य परिष्वजख महात्मसङ्गात् सुकृतं वहेयम् ।
कि-राज:-कदस्था णं किलादजादी।
नल:-मा मैवम्-
किरातजातिस्तव जन्मपूता का भूतना तत्र कतार्थतास्ताम्।
स्वर्णद्रवे वक्रिवितीर्णकान्तो कान्तिः परा नास्ति पुनर्विदाहात् ॥
पुष्करः-आर्य, तदिदानोमवसरः साम्राज्याभिषेकस्य ?
नल:-अथ किम, एवमधुना प्राप्तम् ।
पुष्करः-(भीममुपसत्य) महाराज, पमुमन्धत कार्तव्यम् ।
भीमा-एवमिदानोमव प्रवर्तताम् ।

·पुष्कर:-पाख, उपसर्पत सिंहासनम्, पार्थे, त्वमपि सव्यस्था भय,
वम इन्द्रसेन, अम्बाया अङ्गमाश्रयख ।
इन्द्र-वं नोपगन्तामि !
पुष्करः-अथ किम् एषोऽहं युष्मान् वोजयिथामि ।
इन्द्र-प्रथ नाद्य पातपबाधा वसते, तत् कयमेवम् !
पुष्करः-तथापि यदि मातुरङ्गमाश्रयतः स्वेदबाधा स्यात् (हमति)।
मझे-(हसन्ति)
( नलः दमयन्ती पुष्करः रन्द्र मेनस सिंहासनमुपसृत्य
यथानिर्देशमवस्थिताः)
मा--विजयतां विजयता महाराजः सपुत्रबलतो नलः ।
नल:-वयस्य मन्दारक, इस एहि यावदवा पुनः सिंहासनमधिरुद्ध
राजा संवृत्तो भवन्तं प्रियवयस्य गाढ़े परिष्वजे ।
विदू-(द्रुतं गत्वा) वयस्थ, पयस्य, एतावता कालेन पूर्णो मे मनो-
रथः । (गाढ़ परिष्वज्य) सखि दमयन्ति, अषि पदानों
नितासि ?
दम-सर्वमिदं भवतां प्रमादादनुभूयते ।
विदू-अनुकूल कारिणो देवादिति वक्तव्यम् ।
नल:-को वा सन्देशः, तथापि भवता पुरुषकारस्तष सहकारी।
(भौमं दृष्ट्वा) तात, कालोचित किश्चिद धमिच्छामि ।
भोमः-महाराज, पादिश्यताम् ।
नल:-धिक वौड़ितोऽस्मि । यथापूर्व वसेत्येव मे चुक्तमामन्त्रणम् ।
भीमा-भवतु, वन, उच्यताम् ।
मल-महमद्य दमयन्त्याः परिवातारं किरातपतिं सर्वकिरातेषु
अधिपति कत्तुमिच्छामि, किं वा वस: पुष्करो मन्यते ?
पुष्कर:-पार्व, पत्रापि किमन्यथा मन्तब्यमस्ति ।
नमः-परशा

·नखदमयन्तीयम् ।
भीमः। उच्यताम् ।
पुष्करः-श्रादिश्यताम्।
नल:--एष मे प्रियबन्धुर्मन्दारकः सुचिरात् प्रकृति राजकुले बा.
सौहृदो राजकुलमङ्गलार्थ स्वजोवनमपि तणाय मन्यते, तदस्मै
निषधसीमान्ते राज्यमतिसृज्यताम् ।
पुष्कर:-यथाज्ञापयत्यायः
विदू-वयस्य, अपि इतःपरं नायमन्ति कचरो भविष्यति ? क्यस्य,
पलं मे राज्येन, अहं तवैव प्रासादे सुचिरमिन्द्रसेनमुपलालयन्
वतिष्ये।
मल-वयस्य, मा मैवम, दूरस्थोऽपि भवान् सुचिरमेव मममोपे
वर्तिष्थसे, तदेवमस्तु ।
विदू-का गतिः?
ततः प्रविनि विवेकेनानुसतो धर्मः )
धर्म:-बम विवेक, पश्य, एष महाराजो नल: प्रियभार्यया दम.
यन्धा इन्द्रसेनेन च सुतेन मिहासनमधितिष्ठति, एष च
पुष्करस्तं वीजयति।
विवेकः-देव, स एव इदानों पुष्करस्तथा संवृत्तः ? अथवा किं
नाम दुष्करं त्वया प्रदीप्तप्रभावेण ।
धर्मः-तदेहि यावदुपसर्पावः । (उपसरतः )
उभौ-विजयतां विजयतां महाराजः पुण्यनोको नलः ।
नल:-पये क एष सानुचरः प्राप्तः ?
सर्वे-(पश्यन्ति)।
धर्म:-महाराज, नल एष धर्मोऽसिम, एष च मदनुचरो विवेको
नाम। कलिपरिहारात् परं यथावसर प्राप्तौ खः ।
सर्वे-अये एष भगवान् सविवेको धर्मः ? (उत्तिष्ठन्ति)
धर्माः-महाराज नल, धर्मातेजसा विजयसे, वो दमयन्ति, पाति-

·सप्तमाः। २४५ प्रत्यपरायणा एव सर्वासां विपदा पारं गतासि। महाराज, भौम, असामान्यगुणाया दुहितुः समुत्पत्त्या पवित्रः सर्व एवान्ववायस्ते। महाराज ऋतुपर्ण, धन्यो भवान् यदेष पुण्यश्लोको निषधेश्वरः सुचिरं कालं भवन्तमाश्रित्य स्थितवान्, तदनेन ते पुण्यप्रचयेन शाश्वतन्ते लोक कल्पयेयम् । सर्व-पनुग्रहीताः स्मः। धर्मः-सदवृत्त किरातराज, सर्वतस्त्वमेवान प्रशस्वतमः, यदेवं होन- वंशप्रसूतिरपि देवसदृशं सत्तमाश्रितोऽसि । तदेषोऽहं परिणामन्ते विशदं करिष्ये । कि-राज:-प्रणुग्गहीदोसि । धर्माः-वस मन्दारक, सुचिरं नलमनुवर्तमानः प्रशस्तोऽसि, तत्त- वापि अन्ते शुभा गतिरुत्पत्स्यते । विदू-अनुग्रहीतोऽस्मि । धर्म:-वस पुष्कर, कलिप्रभावेण सर्वमनिष्टमाचरितमिति विज्ञात- ऽपि नापति निःशेषन्ते मनोमालिन्यं, तदध प्रभृति मन:- प्रसादन्ते समादिशामि। पुष्करः-अनुग्रहोतोऽस्मि । धर्मः-वमा इन्द्रसेन, पितेव धम्महत्तेन पराक्रान्तो दीर्घजीवन लमेथाः। मलादयः-अनुग्रहीताः स्मः । धर्मः-वम नल, कथ्यतां किमपरमवशिष्यते कर्तव्यम, कुतः ? कान्तारे रक्षिता भैमो दावाग्नेस्व सुरक्षितः । कर्कोटकस्य नागस्य विषज्वालापि वारिता। वो पतिव्रते दमयन्ति, कथय किं तवापि देयमवशिष्यते । प्राप्तराज्योऽध भर्ता त्वां स्वयं विन्दति निर्मलाम् । सर्वदुःणविमुत्तासि प्रमोदे परमे स्थिता ॥

·नलदमयन्तीयम्।
क्रूरः कलिः परिभवं सुतरामुपेत:
कीर्तिः सुनिर्मालतमा प्रसूता पृथिव्याम् ।
देवादयः सपदि सम्मु खतो भवन्ति
यवान्यलभ्यमिह वां तदुपैति काले ॥
दम-पर्याप्तमिदमेव, किंवा परमवशिष्यताम् ?
नल:- यद्यपि पर्याप्तमिदमेव, तथापि भगवप्रसादादिदमस्तु-
पर्जन्यः कालवर्षाहरणिमनुदिनं शस्यपूर्णी विधेयात्
राजानः सन्तु नित्यं प्रकतिहितकते पुण्यकत्ये निमग्नाः ।
पापं विध्वंसमागें व्रजतु कविकुलं काम्यलाभं विधत्तां
प्रेम्णा शधिः समृदा भवतु विलसता भारते वर्गशोभा ।
[निष्क्रान्ताः सर्वे ]
-
सप्तमाक्षः समाप्तः
समुद्रयुग्मानलचन्द्रमाने वङ्गोयवर्षे मिथुनस्थसूरे ।
गुरोदिने सप्तदशे समाप्तिम् प्राप्तं नवीनं नलहत्तनाथम् ॥
शिवमस्तु

·No text on this page.