·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·पण्डितराजमारवाडकेसरिश्रीलेहिरामजीशास्त्रिस्मारकं- श्रीराजस्थान-संस्कृत-कालेज-ग्रन्थमालाया:- * त्रिंशङ्कुसुमम् * श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिमुनिविरचितं- पातञ्जलं महाभाष्यम् महामहोपाध्यायश्रीनागोजीभट्टविरचितमहा- भाष्यप्रदीपोद्द योतोद्भासितेन महामहो- पाध्यायश्रीकयटोपाध्याय- विरचितेन प्रदीपेन विराजितम् । तस्यायं- *तृतीयोऽध्यायः- पण्डितराजश्रीस्नेहिरामशास्त्रिणां पौत्रण, न्यायाचार्य,-पण्डितश्रीशिव- नारायणशास्त्रिणां पुत्रेण, श्रीगुरुप्रसादशास्त्रिणा व्याकरणा- द्याचार्येण महता परिश्रमेण संशोधितं, टिप्पण्या संयोजितञ्च । निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रयस्यादितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्य चित् ॥ मनुः ॥ प्रथमं राजसंस्करणम् । १९३८ मूल्यं २) १२०० ·- अत्यावश्यक सूचना- जन्मना ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य के सिवाय अन्य किसी जाति को हमारी इस महाभाष्य के खरीदने व पढ़ने का अधिकार नहीं है। अतः जो जन्मना द्विज नहीं हैं वे इसे न खरीदें और न पढ़ें । ब्राह्मण क्षत्रिय आदि भी इसे शुद्ध होकर शान्तिपाठपूर्वक ही पढ़ें और पढ़ायें और अन्त में भी शान्ति- पाठ करें। अन्यथा वे प्रत्यवायभाजन होंगे। ************************************** महाभाप्यस्य आदावन्ते चावश्यपठनीयाः शान्तिमन्त्राः- तत्रादौ-ॐ शंनो मित्रः शं वरुणः शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शंनो विष्णुरुरुक्रमः ॥ ॐ नमो ब्रह्मण। नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि। तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु। अवतु माम् । अवतु वक्तारम् अवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॐ ॥ [ ॐ वाड्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्टितमाविरावीम एधि । वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाऽधीतेनाहोरात्रात्सन्दध्याम्यत वदिष्यामि सत्यं तन्मामवतु। तद्वत्तारमवतु। अवतु माम् । अवतु वक्तारम् अवतु वक्तारम् । ] ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । ॐ नमः श्रीपाणिनिकात्यायनपतञ्जलिभ्यो मुनिभ्यः ॥ ॐ कारश्चाऽथ शब्दश्च द्वावेतो ब्रह्मणः पुरा । काण्ठं भित्त्वा विनियतिौ तस्मान्मांगलिकावुभौ ॥ पाठस्य अन्ते च-ॐ नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्माऽवादिषम् । ऋतमवादिषम् । सन्यमवादिषम् । तन्मामावान् । तद्वत्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् २ । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ **冰冰冰冰冰冰冰冰冰水冰**************汗****************水*** ***************** Published by: Pandit Nandkisbore Shastri Ayurvedacharya, SHRI RAJASTHAN SANSKRIT COLLEGE GRANTI-MALA, 7 Dharmakoop, Meerghat, BENARES CITY. All Rights Reserved by the Author. मुद्रक-माधव विष्णु पराडकर, ज्ञानमण्डल यन्त्रालय, काशी । ७६८४-९५ ·॥ श्रीमहागणपतये नमः ॥ श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिमुनिविरचितं- - व्याकरण-महाभाष्यम् । उझ्योतोद्भासितप्रदीपविराजितम् । अथ तस्य- तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । * तस्येदं प्रथममाह्निकम् 8 प्रत्ययः ॥ ३॥११॥ [*॥ प्रत्ययाधिकारे प्रकृत्युपपदोपाधीनां प्रतिषेधः ॥*]॥ अधिकारेणेयं प्रदीपः] प्रत्ययः । अधिकारेणेति । यदि तु प्रकारान्तरेण संज्ञिस्वरूपनिर्देशादिना संज्ञा क्रियते ततो न स्यादतिप्रसङ्गः । यदा तु गौरवादिप्रसङ्गपरिहारायाधिकारेण क्रियते ततोऽतिप्रसङ्ग इत्यर्थः । तत्र यदि सर्वे संज्ञिनः स्वरूपेण निर्दिश्यरंस्ततो गौरवं स्यात् । अथ 'सप्प्रत्यय' इति सनः सकारादारभ्य कपः पकारेण प्रत्याहारा- श्रयणेन संज्ञा विधीयत तदाऽनेकस्य पकारस्य संभवात्सन्देहः स्यात् । ननु प्रति- योगमुपस्थानेऽपि वाक्यभेदप्रसङ्गात्प्रकृत्यादीनां प्रत्ययसंज्ञा न भविष्यति । तथाहि 'हरतेर्धातोईतिनाथयोः कर्मणोरुपपदयोः पशौ कर्तरीन्प्रत्ययो भवतीत्येक उद्योतः] प्रत्ययः। 'अधिकारेणे'त्यस्य प्रयोजनमाह-यदि विति । अनेकस्येति । प्रत्यासत्त्याश्रयणे सिपैः पकारेण, व्याप्त्याश्रये 'तप्तनप्तनथनाश्चेति तनेपः पका- रेणेत्यर्थः। एवञ्च गौरवाऽतिव्याप्त्यादिदोषपरिहारायाऽधिकार एव कर्तव्यः। तथा च प्रकृत्यादिष्वतिप्रसङ्ग इति भावः। तमाक्षिपति-नन्विति । विधायमानस्य सनादेः टिप्पणी-१ इदं शङ्कावार्तिकं क्वचिदपि न दृश्यते मन्महे लुप्तमिति गौडाः। २ 'दोषपरिहारा' पा० । ३ 'धातोः' इति 'प्रत्यय' इति च क्वचिन्न । ४ 'सिब्बहुलं' लेटी'ति सिपः पकारेणेत्यर्थः। 'तिप' इति बपाठः । ५ 'तपः' पा० । ।

·२ * कैयट-विवरणसहितं [प्रत्ययः ... प्रत्ययसंज्ञा क्रियते । सा प्रकृत्युपपदोपाधीनामपि प्रामोति तस्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः। प्रकृतिः-'गुप्तिकिझ्यः सन्' । उपपदं-स्तम्बकर्णयो रमिजपो उपाधिः प्र.] वाक्यम् । 'ते च हरतिदृतिनाथपशवः प्रत्ययसंज्ञा' इति द्वितीयं वाक्यम् । न चैकवाक्यतायां सम्भवन्त्यां वाक्यभेदो युक्तः। नैतदस्ति । सनादीनामपि वाक्य- भेदेनैव संज्ञा विधेया, न ह्यसतः संज्ञिनस्संज्ञाविधानमुपपद्यते । तत्रैकेन वाक्येन सनादीनां विधिः । अपरेण तेषामेव संज्ञाविधिः । ततश्च यथा सनादीनां वाक्यभेदेन संज्ञाविधिः, एवं प्रकृत्यादीनामपि प्रतिसंज्ञि प्रत्ययसंज्ञोपस्थानसामर्थ्यात्संज्ञासंज्ञि- संबन्धप्रतिप्रत्तियोग्यविभत्यन्तराऽध्याहारेण प्राप्नोति। सनाद्युत्पत्तिवाक्य एव प्रथम- मेतेषां पारार्थ्यमवगतम् । द्वितीये तु संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपादनवाक्ये सम्बन्ध- प्रतिपत्तौ स्वार्थता स्यात् , यथा च सप्तमीनिर्दिष्टस्य वाक्यभेदेनोपपदसंज्ञा अधिकारा- द्भवति तथा प्रत्ययसंज्ञापि प्राप्नोति । उपाधिशब्देन चेह तुल्यन्यायत्वाद्विशेषण- मप्युच्यते । व चित्तु तयोर्भेदेन व्यवहारो दृश्यते, यथा 'नोपाधेरुपाधिर्भवति विशे- षणस्य वा विशेषण मिति। 'अर्थविशेष उपाधिस्तदन्तवाच्यः समानशब्दो यः । अनुपाधिरतोऽन्यः स्याच्छाघादि विशेषणं यद्वत् ॥' इति ॥ उ.]प्रथमान्ततया प्रत्यय'इत्यनेन सामानाधिकरण्यादेकवाक्यतया संज्ञासंबन्धः।अन्ये- षान्तु विविभक्तित्वाद्वाक्यभेदेनैव संज्ञासंबन्ध इति भावः । सम्भवत्येकवाक्यत्व एव वाक्यभेदो दोषो न त्वसम्भव इति समाधत्ते-नैतदिति । ननु विविभक्तित्वात्कथं 'प्रत्यय' इत्यनेन तेषां संबन्ध इत्यत आह-विभक्त्यन्तरेति। ननु सनादिविधा- नार्थत्वात्प्रकृत्यादेरप्रधानतया संज्ञा न भविष्यतीत्यत आह-सनादीति । अन्यत्राऽ- प्रधानत्वेऽप्यन्यत्र संस्कार्यत्वलक्षणस्वार्थत्वेऽविरोध इति भावः । ननु प्रकृतीना- म्प्रत्ययविधावुद्देश्यतया तासामेव संज्ञायामप्युद्देश्यत्वं न्याय्यं न तु प्रत्ययानामिति चेन्न; समानविभक्तिकत्वेन प्रत्ययानां क्लप्तोद्देश्यतया विभक्त्यन्तराऽध्याहारेण प्रकृ- त्यादीनामपि तत्सम्भवादित्यभिमानः । श्लाघादिविशेषणस्य प्रत्ययसंज्ञा कुतो नोद्भा- वितेत्यत आह-उपाधिशब्देनेति । तुल्यन्यायत्वादिति । प्रत्ययनिमित्तत्वेन प्रकृत्या तुल्यन्यायत्वमित्यर्थः । एवञ्चोपाधिषु तदुद्भावनेनैव विशेषणेऽप्युद्भावि- तैवेति भावः। तदन्तवाच्यः-प्रत्ययान्तवाच्य इत्यर्थः। समानशब्द इति । प्रयोगे भिन्नशब्दबोध्यतादशायां समानाधिकरणशब्दबोध्यो योऽसौ प्रत्ययान्तशब्दवाच्यः स उपाधिरुच्यत इत्यर्थः । यथा पञ्चालानां विषयः पाञ्चाल' इत्यत्र देशो, 'दृति- हरिरित्यादौ च श्वादिः पशुः । नानार्थत्वात्सन्देहवारणाय-'तिहरिः श्वे'त्यादी विशेषनियमाय स्पष्टप्रतिपत्तये वाकचित्समानाधिकरणशब्दप्रयोगोऽपि। आभ्या- १'प्रकृति' । 'उपपद' 'उपाधि' इति निर्विभक्तिक क्वचित्पाठान्तरम् ।

·३अ.१पा.१आ.१सू.] ®व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ ३ ru.. 'हरतेतिनाथयोः पशौ' । एतेषां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ किं च स्याधयेतेषामपि प्रत्ययसंज्ञा स्यात् ? ॥ परत्वमाधुदात्तत्वमङ्गसंज्ञेत्येते विधयः प्रसज्येरन् । प्र.] किञ्च स्यादिति । नहि संज्ञाप्रवृत्तिमात्रादेव दोषो भवति किन्तु तन्निमित्त- कार्यप्रवर्तनात, न च प्रकृत्यादीनां किञ्चित्तन्निमित्तं कार्य संभवति । परत्वं तावदव- धिविशेषोपादानेन सनादिभिरेव प्रतिपन्नम् । न च गुपादीनां सनादीनां च परस्प- रापेक्षं परत्वं युज्यते,विरोधात् । उपपदस्याऽपि-समासे सति पूर्वनिपातेन भवित- व्यमिति परत्वाऽभावः । उपाधेरपि-पौर्वापर्यस्य लौकिके प्रयोगे नियमाऽभावात् स्थितस्यैव च परत्वस्य शास्त्रणाऽनुवादाच्छास्त्रस्य विधायकत्वाऽभावादनुवादकत्वाद- र्थस्य चोपाधित्वात्तस्य च परत्वाऽसंभवात्परत्वाऽभावः । आधुदात्तत्वमपि न भवि- प्यति, यथास्वं लक्षणेन तेषां स्वरस्य विहितत्वात् । अङ्गसंज्ञा च विधानप्रतिबद्धा, न च प्रकृत्यादयः कुतश्चिद्विहिता इति तेषु परतः सा नान्यस्य भविष्यतीति प्रश्नः ॥ परत्वमिति।प्रकृतिप्रत्यययोःपर्यायेण परस्परापेक्षं परत्वं स्यात् । शब्दान्तरापेक्षं वा प्रकृतेः, प्रकृत्यपेक्षं तु प्रत्ययस्य । उपपदस्याऽपि-परत्वादुपसर्जनं पूर्वमित्येत- द्राजपुरुषादिषु सावकाशं बाधित्वा परत्वं स्यात् । 'भोक्तुं व्रजती'त्येव च नित्यं स्या- उ.] मपत्यकर्तादीनामुपाधित्वव्यावृत्तिः, श्लाघादिव्यावृत्तिश्च । श्लाघादीति।आदिना 'धातोः कर्मणः समानकर्तृका'दित्यादि । अतएव तदसमानाधिकरणमेव, 'गार्गिकया श्लाघत' इति पदान्तराऽभिधेयञ्च । तदप्रयोगे च वुजोऽसाधुत्वमेव ॥ 'अर्थविशेष- उपाधिरित्यादि कात्यायनवचनमिति न्यायवासिकतात्पर्यटीकायां वाचस्पति- मिश्राः ॥ न च प्रकृत्यादीनामिति । न च प्रातिपदिकत्वाऽभावः फलम् , ब्या- प्रातिपदिकादित्यादावुद्देश्यतावच्छेदकत्वेन तत्त्वज्ञापनात् । ननु प्रतिसंज्ञि 'परश्चे- त्युपस्थानात्प्रकृत्यादयोऽवधिविशेषाऽनुपादानेऽपि सन्निधानात्सनादेरेव परे भव- न्त्वित्यत आह-न चेति । 'युगप'दिति शेषः । समासे इति । नित्यसमासे इत्यर्थः । लौकिके प्रयोगे पौर्वापर्यस्य नियमाऽभावादुपाधेरपि परत्वाऽभाव इत्य- न्वयः । तत्र हेतुमाह-स्थितस्यैवेति । तदनूद्य साधुत्वस्यैव विधेयत्वमिति भावः । विधायकत्वाऽभावादिति । परत्वादिविधायकत्वाऽभावोदित्यर्थः । तद्विधायकत्वेऽप्याह-अर्थस्य वेति। यथास्वमिति । तेषामनवकाशत्वेन बाधकत्वमितिभावः॥पर्यायेणेति। यौगपद्ये हि विरोध इति भावः सन्मादीनां परत्व- बोधनेनैव सूत्रोपपत्तौ सनित्यादेविभक्तिविपरिणामादिनार्थान्तरवर्णनमनुपपन्नमित्यत आह-शब्दान्सरापेक्षमिति । प्रकृत्यपेक्षन्विति ।तासी पञ्चम्यन्तत्वादिति भावः। ननु राजादीनामपि 'प्रातिपदिकादिति निर्दिष्टत्वात्प्रत्ययसंज्ञायो 'परा त्यस्य प्राप्तौ कथमुपसर्जनं पूर्वमित्येतत्सावकाशमत आह-भोक्तुं बजतीति । अत्र ।

·कैयट-विवरणसहितं [प्रत्ययः .. अत उत्तरं पठति-॥*॥ प्रत्ययाधिकारे प्रकृत्युपपदोपाधीनामप्रतिषेधः ॥ ॥ अधिकारणाऽपि प्रत्ययसंज्ञायां सत्यां प्रकृत्युपपदोपाधीनामप्रतिषेधः।अनर्थक: प्रातषेधोऽप्रतिषेधः ॥ प्रत्ययसंज्ञा कस्सान भवति?॥ ॥*॥ निमित्तस्य निमित्तिकार्यार्थत्वादन्यत्रापि ॥ निमित्तानि हि निमित्तिकार्याऽर्थानि भवन्ति॥ प्र.] न तु 'व्रजति भोक्तु'मिति । उपाधिवाचिनोऽपि प्रयोगाऽनियमे प्राप्ते 'परश्चेति नियमः स्यात् । 'यः प्रत्ययस्स पर' इति परिभाषणात् । आधुदात्तत्वमपि स्वरा- न्तरं बाधित्वा स्यात् । अङ्गसंज्ञेति । ननु विधानप्रतिबद्धाऽङ्गसंज्ञा, न चेह प्रकृ- त्यादयो विधीयन्ते । नैष दोषः । सिद्धशब्दाऽन्वाख्यानाय तेषामपि शास्त्रण विधा- नात्। परत्वेन च पूर्वस्याऽवधेराक्षेपात्। ननु पूर्वाक्षेपेऽपि परत्वे तस्माद्विधिर्नास्तीत्य- संज्ञा न भविष्यतीति चिन्त्यमेतत् ॥ निमित्तस्यति । प्रकृत्यादीनां भूतविभक्त्या निर्देशात्सनाद्युत्पत्ती निमित्तभावेनोपादानात्पारार्थ्यात्स्वसंस्कार प्रति प्रयोज- उ.] समासाऽभावेनोपपदस्य परत्वं स्यादिति भावः।अर्थे परत्वाऽसम्भवस्योक्तत्वादाह- उपाधिवाचिन इति।स्वरान्तरमिति। योऽनवकाशस्तद्विषये मा भूत् , सावकाश- विषये तु स्यादिति तात्पर्यम् । न च प्रातिपदिकाद्धातोरित्यनेन सर्वप्रकृतिनिर्देशा- तदंशे सावकाशविषयो दुर्लभ इति वाच्यं, स्वरान्तरगतं नित्यत्वं बाधित्वा पर्यायः स्यादित्यत्र तात्पर्यात् । सिद्धति । 'ढकि लोप' इत्यनुवादेन ढको विध्यनु- मानवदिहाप्यनुवादेनैव प्रकृतिविधानाऽनुमानमिति भावः। ननु कुतश्चित्पूर्वस्मा- द्विधिर्नास्तीति कथमङ्गत्वमत आह-आक्षेपादिति। तथा च पूर्वीद्देशेन परत्वेन तेषां विधानमिति भावः । पूर्वापेक्षेऽपि परत्वे इति । अनुमितो विधिः सामान्यत एव, पूर्वोद्देशेन तु परत्वमात्रविधानम् । वस्तुतो ढगादेर्मानान्तरेणाऽसिद्ध्या भवतु तद्विध्यनुमानम्, प्रकृत्यादीनान्तु मानान्तरेण सिद्धतया तद्विध्यनुमानमेव दुर्लभमिति भावः । चिन्त्यमेतदिति । 'इत्यादयः प्रत्ययसंज्ञा भवन्ति, ते च प्रत्ययेभ्यः शब्दान्तरेभ्यो वा परे भवन्ती'त्यत्र परशब्दस्य धर्मिप्रधानतया परत्वविशिष्टानां तेषामेव विधानं शाब्दम् । प्राप्ताऽव्याप्तविवेकन्यायेन तु देशमात्रविधानम् । अतएव सर्वोऽपि विशिष्टविधिरेव, प्राप्ताऽप्राप्तन्यायेन तु कस्य चिद्गुणविधित्वमिति मीमां- सकाः। न हि 'यस्मात्प्रत्ययविधि रित्यत्र प्राप्ताऽव्याप्तविवेकन्यायलब्धविधेयत्वमेव गृह्यत इत्यत्र मानमस्तीत्यङ्गसंज्ञा प्रयोजनमेव । ननु विधिग्रहणसामर्थ्यान्न्यायलब्ध- विधेयत्वस्य ग्रहः। 'स्त्री ईयती'त्यादाविदनिरूपिताङ्गत्वस्य दुर्वारत्वेन व्यावर्त्याऽभावा- दिति चेन्न, भनक्ती'त्यादौ दीर्घवारणाय विधिग्रहणस्यावश्यकत्वादित्याशयात् ॥ भूतविभक्त्या-सिद्धत्वबोधकविभक्त्या। ननु भिन्ने वाक्ये स्वसंस्कारप्रति प्रयोज- १ 'अनभिव्यक्तो' पा०।

·अ.१पा.११सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ किं पुनर्निमित्तं को वा निमित्ती ? ॥ प्रकृत्युपपदोपाधयो निमित्तं, प्रत्ययो निमित्ती। अन्यत्रापि चैष न्यायो दृष्टो नावश्यमिहेव ॥ कान्यत्र ?॥ लोके। प्र.कत्वाऽभावादित्यर्थः। तत्र वाक्यभेदेनाऽपि विधीयमाना प्रत्ययसंज्ञा सनादिभिरेव संवध्यते, तेषामेव निमित्तित्वात्तां प्रति प्रयोजकत्वात् । संज्ञासम्बन्धप्रतिपत्तियोग्य- विभक्तिनिर्देशात्।द्वयोश्च परस्पराकाङ्क्षायां सम्बन्धो न त्वन्यतराकालायांसोतारावणयो. रिवेति सत्यामपि संज्ञाया आकाङ्क्षायां प्रकृत्यादीनां विशेषणत्वादनाकासत्वात् संज्ञासम्बन्धाऽभाव इत्युक्तं भवति ॥ किं पुनरिति । नित्यत्वाच्छब्दानां निमित्त- निमित्तिभावो नोपपद्यत इति प्रश्नः ॥ प्रकृतीति । प्रतिपादकानां शब्दानामुपाय- भावेन शास्त्रेण व्यवस्थापनात्तदनुगुणविभक्तिनिर्देशादस्ति निमित्तनिमित्तिभावः । उ.]कता स्यादेवेत्यत आह-वाक्यभेदेनाऽपीति । द्वितीयवाक्यस्याऽपि 'गुप्तिज्किझ्यो यः सन् स प्रत्यय' इत्येवंरूपस्यैव स्वीकारेण तत्रापि भूतविभत्त्या निर्देशात्पारार्थ्यमेव प्रकृत्यादीनामिति भावः । तेषामेव ताम्प्रति प्रयोजकत्वे हेतुमाह-संज्ञासम्बन्धेति । न च द्वितीयवाक्ये योग्यविभत्त्या विपरिणामः, योग्यविभक्तिनिर्दिष्टेषु सनादिषु चारि- र्थ्यादिति भावः। युक्त्यन्तरमायाह-द्वयोश्चेति । 'प्रत्ययसंज्ञायाः संज्ञित्वेन प्रत्यया- पेक्षावत् प्रकृत्याद्यपेक्षायामपि प्रकृत्यादीनाम्प्रत्ययविधौ निमित्तभावेनोपक्षीणानां संज्ञा- म्प्रत्यपेक्षाऽभावात् प्रत्ययसंज्ञा ने'त्यर्थो 'निमित्तिकार्यार्थत्वा'दित्यनेन प्रतिपादित इत्यर्थः । उभयाकाङ्क्षया संबन्धस्य न्याय्यतरत्वादित्यभिमानः । वस्तुतस्तु 'गुपा- दिभ्यः सन्प्रत्ययः परो भवतीत्येवं विशिष्टस्य संज्ञिन एकवाक्यतया विधिसम्भवा- द्भिन्नवाक्यत्वे मानाऽभावान्न प्रकृत्यादीनां संज्ञा । न ह्युद्भिदा यजेतेत्यादौ नामधेय- संबन्धलाभाय वाक्यभेदं मन्वते न्यायविदः । तत्रोद्भित्संज्ञाविशिष्टस्यैव यागस्य विधानात् , शब्दार्थयोरभेदाच्च नाऽन्वयाऽयोग्यता । नापि लक्षणा, अन्यथाऽसतः संज्ञाऽनुपपत्तिवदायुदात्तस्याऽपि विधानाऽसंभवात् 'प्रत्ययस्वरश्च तासेर्वृत्तिसन्नियोग- शिष्ट' इति'लुटःप्रथमस्येति सूत्रशेषस्थभाष्यविरोधः। यदैव तासिःप्रवर्तते तदैवोदात्त- त्वयुक्त' इति कैयटः।किञ्च संज्ञिनमुद्दिश्य संज्ञाविधाने पूर्व बुद्धिविषयस्य संज्ञेत्यर्थस्य 'पूर्वोच्चारितः संज्ञी, परोच्चारिता सञ्ज्ञा,] सतो मांसपिण्डस्य देवदत्त इति संज्ञा क्रियते, सतो हि कार्यिणः कार्येण भवितव्य'मित्यादि भाष्यसम्मतत्वेऽपि प्रकृतेऽस्य सूत्रस्य शाटकं वये त्यादिवत् संज्ञाविशिष्टविधाने बाधकाऽभावात् । अयमेव 'निमित्तिका-- थत्वादितिभाष्यस्याऽर्थः। अयंभावः-निमित्तिनोऽनिख़तत्वात्तेनैकवाक्यतया विशिष्ट- विधिसम्भवः । निमित्तेष्वन्वये तु वाक्यभेद आपततीति वाक्यभेदभिया न तैस्तस्याः सम्बन्ध इति ॥ प्रतिपादकानामिति। अर्थप्रतिपादकत्वेन लोके सिद्धानामित्यर्थः । १ इदं क्वाचित्कम् । २ 'निमित्तिषु' पा० । ३ 'लोके प्रसिद्धा'.पा० । - :

·कैपट-विवरणसहितं. [प्रत्ययः । सपथा बहुम्वासीनेषु कश्चित्कं चित्पृच्छति-कतरो देवदत्तः कतमो यज्ञदत्त इति?। स तस्मायाचष्टे-'योऽश्वे यः पीठ [इति। योऽश्वे यःपीठ] इत्युक्ते निमित्त- स्य निमित्तिकार्याऽर्थत्वादध्यवस्यति-'अयं देवदत्तोऽयं यज्ञदत्त' इति । नेदानी- मश्वस्य पीठस्य वा 'देवदत्त' इति संज्ञा भवति ॥ [किं पुनर्निमित्तं को वा निमित्ती ? ॥ निर्जातोऽर्थो निमित्तमनिर्जातोऽर्थो निमित्ती । इह च प्रत्ययो- ऽनितिः, प्रकृत्युपपदोपाधयो निर्माताः॥क ?॥ धातूपदेशे प्रातिपदिकोपदेशे च । ते निर्माता निमित्तत्वेनोपदीयन्ते ।] ॥ ॥ प्रधाने कार्यसंप्रत्ययाद्वा सि- द्धम् ॥ ॥ अथवा [प्रधाने कार्यसंप्रत्ययात्सिद्धमेतत्।] । प्रधान कार्यसंप्रत्ययो भवति ॥ किं च प्रधानम् ? ॥ प्रत्ययः॥ तद्यथा बहुषु यात्सु कश्चित्कं चित् पृच्छति-'को याती'ति ?॥स आह 'राजे'ति । 'राजे'त्युक्ते प्रधाने कार्यसंप्रत्य- याद्यः पृच्छति यश्चाचष्टे उभयोः संप्रत्ययो भवति ॥ किं कृतं पुनः प्राधा. न्यम् ? ॥ अर्थकृतम् ॥ यथा पुनर्लोकेऽर्थकृतं प्राधान्यं, शब्दस्येदानी किंकृतं प्र.] कतर इति। 'किं यत्तदोर्निर्धारणेद्वयोरेकस्य डतरच्' 'वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतम'जिति सूत्रद्वये उपाधिप्रत्याख्यानाद्बहूनामप्येकस्य निर्धारणे कतरशब्दःप्रयुक्तः॥ प्रधान इति । प्रत्ययसंज्ञा स्वविषयप्रक्लप्तये प्रधानमपेक्षते न तु पारतन्त्र्याद- प्रधानमित्यर्थः । किंकृतमिति । भवतु राज्ञः प्राधान्यं तदधीनस्थितित्वादन्येषाम् , इह तु कथमिति प्रश्नः । अर्थकृतमिति । प्रयोजनकृतमित्यर्थः । यस्याऽपूर्व उ.] उपायभावेनेति। काल्पनिकप्रकृतिप्रत्ययविभागमुपायत्वनाश्रित्याऽन्वाख्यानादि- त्यर्थः।तदनुगुणेति। तत्र निमित्तित्वाऽनुगुणा प्रथमा,अन्याः प्रायेण निमित्तत्वाऽनुगुणा इत्याहुः । बहुषु निर्धारणे डतरोऽनुपपन्न इत्यत आह-किं यदिति ॥ 'प्रधाने कार्य- सम्प्रत्यया'दित्यस्य 'निमित्तिकार्यार्थत्वा'दित्यनेन पौनरुक्त्यमाशङ्याह-प्रत्ययसंज्ञेति। पूर्वं प्रत्ययसंज्ञाया आकाङ्क्षामङ्गीकृत्य प्रकृत्यादीनां निरपेक्षत्वात्संज्ञाऽभाव इत्युक्तम् । इदानीन्तु प्रत्ययसंज्ञाया अपि गुणभूतेष्वाकाङ्क्षा नास्तीति प्रतिपाद्यत इति विशेष इति भावः । वाक्यभेदभिया तैस्तस्या असंबन्ध इति प्रागुक्तम् । अनेन तु तत्राऽ- न्वयप्रसक्तयभाव एवोच्यत इति विशेष इति तत्त्वम् । भाष्ये-को यातीति । डतरस्य वैकल्पिकत्वात्तदप्रयोगः। उभयोः सम्प्रत्ययो भवतीति । तत्र कथयितुः सम्प्रत्ययः-तन्मूलकप्रयोगः । तथाऽत्रापि आचार्यस्तेनैव तात्पर्येण प्रयुक्तवान् , शिष्याणाञ्च तथैव बोध इति भावः। प्रयोजनकृतमिति । प्रयोजकत्वकृतं । प्रेरणा- कृतमित्यर्थः । भाष्ये-यथा पुनरित्यव्ययम्-अस्तु पुनरित्यर्थे । किं कृतमिति । १'कतमो देवदत्तः' 'कतरो यज्ञदत्तः' पा०।२ ‘स आह' पा० । ३ अयं पाठो न सार्वत्रिकः । ४ 'नाधीयते'। ५ 'प्रधानस्य कार्ये संप्र'। ६ 'यश्च कथयति' पा०। । ।

·No text on this page.

·* कैयट-विवरणसहितं [प्रत्ययः त्प्रत्ययसंज्ञा न भविष्यति । 'प्रत्ययः परो भवती'त्युच्यते न च विकाराग- माः परे संभवन्ति ॥ किं पुनः कारणं समानेऽपूर्वोपदेशे प्रत्ययः परो, विका- रागमा न परे ? ॥ ॥ षष्टीनिर्दिष्टस्य च तद्युक्तत्वात् ॥ ॥ षष्ठीनिर्दिष्टं विका- रागमयुक्तं भवति । पञ्चमीनिर्दिष्टाच्च प्रत्ययो विधीयते ॥ ॥*॥ प्रत्यय- विधानानुपपत्तिस्तु ॥*॥प्रत्ययविधिस्तु नोपपद्यते ॥ क ? ॥ यत्र विकारागमा प्र.] हि प्रत्ययविधानपरत्वनिवद्धा । प्रयोजनेसद्भावे तु श्नम आगमत्वेऽपि शकारस्ये. संज्ञार्थ प्रत्ययसंज्ञा प्रवर्तत एव। परविज्ञानादिति। 'विभाषा गुण' इति हेतौ पञ्चमी। फलमपि प्रयोजकत्वाद्धेतुरित्युच्यते, यथा'ऽध्ययनेन वसती'ति। ततश्चायमर्थः- प्रत्ययसंज्ञायां परत्वं फलन्तच्चाऽत्र न संभवतीति प्रत्ययसंज्ञा प्रयोजनाऽभावान्न भविष्यति ॥ किं पुनरिति । परत्वमेव भवतु प्रत्ययसंज्ञाप्रयोजनमिति भावः ॥ षष्ठीनिर्दिष्टस्येति ।षया च पूर्वोदितस्य संबन्धस्य प्रतिपादनाद्विरोधात्परत्वा- ऽभाव इत्यर्थः। पञ्चमीनिर्दिष्टाच्चेति। पञ्चमीनिर्देशे पर्यायेण पूर्वपरत्वयोः प्राप्तयोः 'परश्चे'त्यनेन परत्वं नियम्यत इति नास्ति कश्चिद्विरोध इत्यर्थः॥ प्रत्ययेति । षष्टी- निर्देशेष्विति भावः । केति । 'गापोष्ट'गित्यादावानन्तर्यसम्बन्ध षष्टीविज्ञानादुपप- उ.] ति । आन्तरतम्पेनेत्यर्थः । आयुदात्तत्वन्तु तव्यादौ चरितार्थमिति भावः । सा हीति । प्रत्ययविधानेन परत्वेन च प्रतिबद्धेत्यर्थः । शकारस्येत्संज्ञार्थमिति । अत एव 'तृणह' इत्यादिनिर्देशाः सङ्गच्छन्ते । नमः शकारस्तु 'नान्नलोप' इत्यत्र विशेषणाऽर्थ इति भावः । नन्वेवम्परविज्ञानादिति पञ्चम्यनुपपन्ना, हेतुत्वाऽभावादत आह-फलमपीति । भाष्ये 'न च विकारागमाः परे' इत्येव पाठः, तदुत्तरं 'सम्भ- वन्ती'त्यपाठ इत्याशयः। अत्राहुः-'प्रत्यय' इत्यादीनां त्रयाणामप्यधिकारत्वेन प्रति सूत्रमुपस्थितावेकवाक्यतया युगपदेव त्रयाणां विधानस्य न्याय्यत्वेन नाऽन्योऽन्यं प्रत्यन्योऽन्यस्योद्देश्यता न्याय्येति कथं प्रत्ययसंज्ञायाः परत्वं फलं, कथं वाऽऽद्युदा- तत्वमिति । अतएव 'लुटः प्रथमस्ये'त्यादिसूत्रस्थभाष्याऽविरोधः । तस्मादय- मर्थः- “स्थानषझ्यादिनिर्देशाद्देशाकालाया विकारादीनामभावेन 'पर' इत्यस्याऽसंवन्धे सन्नियोगशिष्टन्यायेन 'प्रत्यय' इत्यादीनामप्यसंबन्ध" इति । 'परविज्ञानादित्यस्य तत्सन्नियोगशिष्टवादित्यर्थः । क्वचित्तु 'तृणह इमित्यादिनिर्देशान्न यासयोरिति ज्ञापकाच्च सन्नियोगशिष्टन्यायाऽनित्यत्वेन प्रवर्तत एव संज्ञेति दिक् ॥ एतदेव ध्वन- यन् विकारागमेषु परश्चेत्यस्याऽप्रवृत्तिं प्रश्नमुखेनोपपादयति भाष्ये-किम्पुनरिति ॥ पूर्वोदितस्येति। स्थानसंबन्धस्याऽवयवसंबन्धस्य चेत्यर्थः।आनन्तर्यसंबन्धे १ 'न विकारागमाः परे पा० । २ चः क्वचिन्न । ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'प्रयोजनाऽभावे तु' पा० । ५ 'एवेति क्वचिन्न । ६ 'पूर्वपरयोः' पा० ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·३अ.१पा.१आ.२सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् . अन्यत्राऽप्यकारेण तस्याऽर्थस्य चनान्मन्यामहे--अकारस्तमैथ संप्रत्याययति न पुर्नः षकार इति ॥ काऽन्यत्र ? ॥ 'बिल्वादिभ्योऽण' बैल्वः ॥ [प्रत्ययः] । परश्व॥३॥१॥२॥ किमर्थमिदमुच्यते ?॥ परो यथा स्यात्पूर्वो माभूदिति ॥ नैतदस्ति प्रयो. जनं, यमिच्छति पूर्वमाह तं,- 'विभाषा सुपो बहुच्पुरस्तात्त्विति ॥ मध्ये प्र.] निराकर्तुमुपन्यासः ॥ अन्यत्रापीति । प्रत्ययम्यागममन्तरेणाऽपि प्रयोगादर्थव- त्ताऽवगतिः। आगमस्य तु प्रत्ययमन्तरेण प्रयोगाऽभावादन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थवत्त्वं नाऽवधार्यत इत्यर्थः । [प्रत्ययः] ॥ परश्च । किमर्थमिति । पञ्चमीनिर्देशे परशब्दाध्याहारेण पञ्चमीविधानात् परत्वं सिद्धम् । षष्ठीनिर्देशेऽपि 'गापोष्ट गित्यादावानन्तर्यसंबन्धे षष्ठीविज्ञानादिति- भावः ॥ पर इति । पूर्वशब्दाध्याहारेणाऽपि पञ्चमीविधानात्पूर्वत्वमपि स्यादिति नियमार्थ परवचनम् । तथाऽऽनन्तर्यस्य पूर्वत्वेऽपि भावात्षष्टीनिर्देशेऽपि निय- मार्थमित्यर्थः ॥ यमिच्छतीति। 'बहुजेव पुरस्ताद्भवति नाऽन्यः प्रत्यय' इति बहुचि पूर्वदेशस्य नियतत्वादन्यः प्रत्ययः पर एव भविष्यतीत्यर्थः॥ मध्ये तहीति । षष्टी- उ.] तम् ॥प्रत्ययस्येति।अन्वयव्यतिरेकाभ्याम्प्रत्ययस्यैवाऽर्थवत्त्वं नाऽऽगमानामिति भावः । वध-नभ-विरजाद्यादेशानामपि न स्वीयाऽर्थप्रत्यायकता, किन्तु स्थान्यर्थ- प्रत्यायकतैव। अत एव कोशादो तेषां पृथगाऽनिर्देशः । अत एव च नभ्यशब्दा- दपि नाभिशब्दप्रकारकस्तदर्थबोधो 'नाभिहित' इति, नतु कदाचिदपि 'नभहित' इति। येऽपि शास्त्राऽनभिज्ञास्तेऽपि वृद्धव्यवहारात्तथैव प्रतियन्ति। एतदर्थमेव भाष्ये 'स्वमर्थ'मित्यत्र 'स्व'मितिपदोपादानं । स्थानिनो नष्टत्वादन्येन प्रत्याय्यमानार्थको- ऽपि नेति दिक् । [ प्रत्ययः] ॥ परश्च । पञ्चमीति। परशब्दाऽध्याहार एव व्याख्यास्यते न तु पूर्वशब्दाध्याहारः। 'गापोष्ट गित्यादावपि षष्ठ्या आनन्तर्यार्थत्वेन 'धातो'रिति पञ्चम्या पूर्ववदेव पर- शब्दाध्याहार इति भावः। परशब्दाध्याहारेणेति । तदर्थघटितवाक्यार्थेऽस्यैक- देशस्य वृत्तिस्वीकारेणेत्यर्थः।एवं पूर्वशब्दाध्याहारेणे'त्यपि व्याख्येयम् ॥पूर्वशब्देति। व्याख्यानं दुर्जेयमिति भावः। आनन्तर्यस्येति । 'हलोऽनन्तरा' इत्यादौ तस्याऽ- व्यवहितपर्यायत्वादित्यर्थः ॥ प्रत्ययनियमेऽन्येषाम्परदेशनियमस्याऽलाभादभिमतं देशनियमं दर्शयति-बहुजेवेति ॥ पञ्चमीनिर्देशे मध्यशब्दाध्याहाराऽसम्भवादाह- षष्ठीति । 'व्रीहिशाल्योर्ड' गित्यादौ ॥ 'अव्ययसर्वनाम्ना'मित्यादौ 'प्राक्टेरित्युपादानं १ 'प्रत्यायनात्' पा०। २ 'तदर्थ' पा०। ३ 'प्रत्याय पा० । ४ इदं कचिन्न । ५ 'परोऽयं' पा० । ६ 'तुः क्वचिन्न ।

·No text on this page.

·३अ.१पा.१आ.२सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् 8 vvvvv.iN Nurvv.. र्थक, पञ्चमीनिर्दिष्टाद्धि परस्य ॥॥ परग्रहणमनर्थकम् ॥ किं कारणम् ? ॥ [ 'पञ्चमीनिर्दिष्टाद्धि परस्य']। पञ्चमीनिर्दिष्टाद्धि परस्य कार्यमुच्यते । तद्य- था 'व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ई'दिति ॥ विषम उपन्यासः। सतस्तत्र परस्य कार्य: मुच्यते, इहेदानी कस्य सतः परस्य कार्य भवितुमर्हति ? ॥ इहापि सत एव ।। कथम् ? ॥ परत्वं स्वाभाविकं॥ अथवाचनिके परत्वे सत्यर्थः स्यात्परग्रहणेन ॥ वाचनिके च नाऽर्थः। एतद्धि तत्परस्य कार्य यदसौ परतः स्यात् । अथ प्र.]भावः ॥ सतस्तत्रेति । यत्र विद्यमानमेव कार्यान्तरविधानार्थ कार्यित्वेन निर्दिश्यते तत्र 'तस्मा दिति परिभाषा नियमार्थाऽवतिष्ठते । अत्र तुसनादयोऽपूर्वा एवोत्पद्यन्त- इति न तस्याः परिभाषायाः प्रवृत्तिरिति भावः । कस्य सत इति । असन्नव सना- दिर्भाव्यत इति भावः ॥ इहापीति । नित्याः शब्दाः प्रयोगस्थास्तत्र स्वभावत एव गुपादिभ्यः परस्य सनादेः साधुत्वमानं प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ एतद्धीति । 'तस्मादित्युत्तरस्ये'त्येत्यस्य प्रदेशेष्वर्थाऽभिव्यक्तिर्भवति । ततश्च यत्र सदेव कार्यि- त्वेनोपादीयते तत्रोत्तरस्य कार्य भवतीति कार्यापेक्षा संबन्धेषष्ठी। यत्र त्वसत एवो- त्पत्तिः क्रियते तत्रोत्तरस्य भावो भवतीति भावापेक्षया कत्तृषष्टी विज्ञायत इत्यर्थः । परस्य कार्यमिति । उत्पत्तिरेव कार्यमित्यर्थः । नन्वेवं सति सन्नित्यादिप्रथमा- निर्देशः षष्टीप्रकल्पने सति निरर्थकोऽकृतार्थत्वात्स्यात् । नैष दोषः । निर्देशमात्रार्था प्रथमा स्यात् । उत्तरकालन्तु षष्टी प्रकल्पते । यत्त्वन्यत्रोच्यते-'नच प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिका' इति,-तदस्मिन् सूत्रे स्थित इति द्रष्टव्यम् । अथवेति । अय- मर्थः- उत्पत्तिः सनादेरनियतदेशा भवतु । पश्चात्तु सत एव परस्य यत्कृत्कृत्य. उ.]निगमनाविरहाद्वा। तस्मादिति। ते प्राग्धातो रित्यादौ उत्तरांऽशविकलाया इव, 'परश्चेति कृतऽपि व्यवहितप्रयोगवारणाय प्रकृते एवोत्तराङ्गविकलायाइव च सूत्राऽ. भावे षष्ठ्यंशविकलायाः प्रवृत्तिरिति गूढोऽभिप्रायः ॥ उक्तमभिप्रायमजानानः शङ्कते भाष्ये-सतस्तत्रेति । कार्यशब्ददर्शनाश्रयेण वैषम्यमित्याह-यनेति । 'उत्तर- स्येतिषष्टीनिर्देशादिति भावः॥स्वाभाविक परत्वे किं तस्मादित्युत्तरस्येत्यनेनेत्यत आह- नित्या इति ॥ नन्वेकस्याः षड्या अर्थद्वयपरत्वं कथमित्यत आह-प्रदेशेष्विति । तत्र तत्रोपस्थितं भिन्न भिन्नमेवेत्यर्थः । उत्तरस्य भावो भवतीति भाष्ये 'परतः स्या'दित्यनेन सूचितम् । 'प्रत्ययः परो भवतीत्यनेनाऽस्य समानार्थत्वादिति भावः । निर्देशेति । लघुनिर्देशेत्यर्थः । ननु प्रत्ययस्याऽनियतदेशत्वे पूर्वमपि प्रत्ययप्रयोगे साधुत्वं स्यादत आह-अयमर्थ इति । एवञ्च परस्य सतः प्रत्ययसंज्ञाविधान- १ 'परस्य कार्य' मित्यन्ये पठन्ति। २ 'स्वाभाविकं परत्वं' पा० । ३ 'सत्यर्थः परग्रहणेन स्यात्' पा० । ४ 'निके परत्वे च' पा०।५ 'परस्य' । ६ 'परः' पा।

·No text on this page.

·३अ.१पा.१आ.२सू. ] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 ~~irvv......- -~~.. लोपार्थ परग्रहणं कर्तव्यम् । य एतेऽत्यन्तापरदृष्टाः विबादयोलुप्यन्ते तेषां परभू- तानां लोपो यथा स्यादपरभूतानां माभूदिति । किं पुनरत्यन्ताऽपरदृष्टानां पर. भूतलोपवचने प्रयोजनम् ?॥ किति णितीति कार्याणि यथास्युरिति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम्-आचार्यप्रवृत्तिापयति-'अत्यन्ताऽपरदृष्टाः परभूता लुप्यन्त' इति,यदयं तेषु कादीननुबन्धानासजति ॥ कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? ॥ अनुब. न्धासअन एतत्प्रयोजनं-'किति णितीति कार्याणियथा स्युरिति । यदि चात्रा- ऽत्यन्ताऽपरदृष्टाः परभूतालुप्यन्ते ततोऽनुबन्धासअनमर्थगवति ॥॥॥ प्र. योगनिमार्थ वा ॥॥ प्रयोगनियमाथं तर्हि परग्रहणं कर्तव्यम् । परभूतानां प्रयोगो यथा स्यादपरभूतानां मा भूदिति ॥ अस्ति पुनः किंचिदनिष्टं दृश्यते प्र.] केवलं प्रत्ययलोपवचनेन कार्यमानं तेषामत्यन्ताऽसत्त्वेऽपि विधीयते ॥ यदयमि- ति । यदि पूर्वभूता लुप्येरंस्तदाऽनुबन्धासङ्गोऽनर्थकः स्यात्, सर्वस्यानुबन्धकार्य- स्य परभूतप्रत्ययाश्रयत्वात् । नन्वनियतदेशत्वेऽपि यदा परभूतलोपस्तदानुबन्धा- सङ्गस्य चरितार्थत्वात्कथं लिङ्गत्वमिति के चिदाहुः। तदयुक्तम् । एवं पक्षेऽनुबन्धा- सङ्गस्यानर्थक्यमभ्युपगतं स्यात् । 'स्पृशोऽनुदके' इत्यादौ च सकृत्पञ्चमी श्रुता, सा किं पूर्वशब्दाध्याहारेण भवत्यथ परशब्दाध्याहारेणेति सन्देहे पूर्वशब्दाध्याहारेण प- ञ्चम्यां सत्यामानर्थक्यमेवानुबन्धासङ्गस्येति कथं परभूतलोपेऽनुबन्धासङ्गो न लिङ्गं स्यादिति भाष्यविद आहुः । प्रयोगनियमार्थ वेति । पूर्व प्रयोजनं स्थितमिति उ.]तत्सामर्थ्यात्परत्वबुद्धिविशिष्टो बौद्धः क्विबित्यर्थ इति तात्पर्यम् । नन्वत्यन्ताऽस- तामुत्पत्तिोपो वा किमिति विधीयते इत्यत आह-केवलमिति । प्रसक्ताऽदर्श- नस्यैव लोपत्वेन प्रसक्तत्वबुद्धये उत्पत्तिबोधनमिति भावः ॥ णित्कार्य-ण्यौ । पर- भूतेति । 'किति णिति' 'पिति कृती'त्यादीनां परसप्तमीत्वादिति भावः। यदेति । यद्वि- षये इत्यर्थः। एकविषये आवृत्त्या नानादेशविधाने मानाऽभावात् । युगपत्तु दिग्वा. चकद्वयेनाऽन्वयाऽसम्भवः। ‘एवं पक्षे इत्यस्यापि विषयविशेष इत्यर्थः । अन्यथा- ऽसङ्गतिः स्यष्टैव । अतएव 'स्पृश' इत्यग्रिमग्रन्थसङ्गतिः । प्रकारान्तरेण व्याख्याने तदसङ्गतिः। विषयविशेषमेवाह-स्पृश इति। अत्रैकस्य स्पृश एव लक्ष्य- लान लक्ष्यभेदेनापि लक्षणावृत्तिः। एवञ्च कित्त्वसामर्थ्यनोत्तरस्य बौद्धो भावो भव- तीत्यर्थो वक्तुं शक्यः परग्रहणाऽभावेऽपीत्याशयः ॥ भाष्ये-अपरभूतानामिति । न परभूता अपरभूता इति, न विद्यन्ते परभूता येषामिति चाऽर्थः। तेन केवलप्रत्ययानां केवलप्रकृतीनाञ्चेत्यर्थः । तदेतदुक्तम्-अप्रत्पयिकेत्यादिना भाष्ये । प्रकृतिराऽभि- धाने कर्तव्येऽप्रत्ययिकाऽपि प्रयुज्यमाना दृश्यत इत्यर्थः । तथा च लोके दृश्यमाना- १ 'परभूता एवं' पा० । २ 'चात्यन्ता' पा० । ३ 'अपरभूत' पा. ।

·कैयट-विवरणसहितं. [ परश्च यदर्थो नियमः स्यात् ? ॥ 'अस्ती'त्याह ॥ ॥ प्रकृतेराऽभिधानेऽप्रत्ययदर्शना- त् ॥*॥ प्रकृतिराभिधानेऽप्रत्ययिका दृश्यते । क स देवदत्तः क स यज्ञदत्तः बभ्रुः मण्डुः लमक इति । बाभ्रव्यो माण्डन्यो लामकायन इति प्रयोक्तव्ये बभ्रमण्डुर्लमक इति प्रयुज्यते ॥*॥ द्वयसजादीनां च केवलदृष्टत्वा- त् ॥*॥ द्वैयसजादीनां च केवलानां प्रयोगो दृश्यते । किमस्य द्वयसं, किमस्य मात्र, काऽद्य तिथीति ? ॥ द्वयसादयो वै वृत्तिजसदृशा अवृत्तिजा यथा बहु- प्र.]वार्तिककारेण विकल्पाऽर्थो वाशब्दः पठितः। भाष्यकारेण तु लिङ्गेन पूर्वप्रयोजनम्य निराकरणात्तयों व्याख्यातः ॥ क स देवदत्त इति । देवदत्तादयस्तदपत्येषु वर्त- माना दृश्यन्ते तेषामनेन नियमेनाऽसाधुत्वं प्रतिपाद्यते 'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययःप्रयोक्तव्य' इति । ननु ‘सोऽय'मित्यभिसंबन्धादभेदोपचारादपत्ये प्रयोगात्कथमसाधुवम् ? । नैतदस्ति । भृत्यादेरपि साहचर्यादिनिमित्ताऽभेदाध्यारोप- दर्शनादपत्यार्थी नियमेन न प्रतीयेत । तदुक्तं हरिणा-'सोयमित्यभिसंबन्धात्तद्धि. तेन विना यदि । बभ्वादयः प्रयुज्यरत्नाऽपत्ये नियमो भवेदिति ॥ तस्मादभे- दोपचाराद्विनाऽपत्यविक्षायां 'गर्गा' इति बहुवचनान्तवदेकवचनान्ता बभ्वादयो मा- प्रयुक्षतेति नियमार्थ वचनम् । क स देवदत्त इत्यत्र के चिदाहुः-'क्क स इति' । यथा सुपो लुग्लोपयोः कृतयोः केवला प्रकृतिः प्रयुज्यमाना दृश्यते तथा बभ्वाद- योऽपीति दृष्टान्तोपन्यासः ॥किमस्य द्वयसमिति । किमस्य प्रमाणमित्यत्रार्थेऽयं प्रयोगो दृश्यते। तत्र गाव्यादिवदेवमादीनामनेनाऽसाधुत्वं प्रतिपाद्यते । काद्य तिथीति। काऽद्य यादिसङ्ख्यायाः पूरणीत्यर्थः । बहुतिथीत्यादौ च तिथीशब्दमुपलभ्य भ्रान्त्या केवलमपि प्रयुञ्जते। यस्तु तिथिशब्दान्छीषि कृते तिथीशब्दः स साधुरेव । द्वयस- उ.]नामसाधुत्वप्रतिपादनाय 'परश्चेति सूत्रमिति भावः। भाष्ये-यो बभ्रमण्डुर्लमकः स देवदत्तः क्वेत्यर्थः। देवदत्तस्तु नोदाहरणम्, अन्यथा 'बाभ्रव्यादिषु प्रयोक्तव्येषु बभ्र- रित्यादि प्रयुज्यते' इति कथनवत् 'दैवदत्तिरिति प्रयोक्तव्ये देवदत्त इति' इत्यपि भाष्ये वक्तव्यं स्यात् । क्वचित्तथा पाठं दृष्ट्वा व्याचष्टे-देवदत्तादय इति। 'बभ्रु'रि- त्यादौ प्रकृतिसुप्रत्यययोईयोरपि प्रयोगात्कस्याऽसाधुत्वमुच्यत इत्यत आह-तदपत्ये इति । नन्वभेदोपचाररूपलक्षणया प्रयोगे साधुत्वनिश्चयात्कथमस्याऽसाधुत्वमिति शङ्कते-नन्विति । नाऽयमभेदोपचारेण प्रयोगः, भृत्यादेरपि प्रतिपत्त्यापत्तरित्युत्त- राशयः। अभेदोपचारं विनोपगुसम्बन्ध्यपत्यमित्यर्थप्रतिपिपादयिषया प्रयुक्ता केवला प्रकृतिस्तथा प्रयुक्तः केवलः प्रत्ययश्चाऽसाधुरित्याह-तस्मादिति । 'बहुवचनान्तव'- दित्यनेन तत्र बभ्रुसम्बन्ध्यपत्यमित्यर्थविषयलक्षणां दर्शयति। अनेनाऽसाधुत्वमिति । १ 'प्रत्ययाऽदर्श' पा०। २ इदं क्वचिन्न। ३ 'सादीनां' पा० । ४ 'यसादयो' पा०।

·। ३अ.१पा.१आ.२सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् ® स्तथा ॥ ॥ वावचने चानुत्पत्त्यर्थम् ॥ ॥ वावचने चानुत्पत्त्यर्थ परग्रहणं कर्त- ध्यम् । वावचनेनाऽनुत्पत्तिरपि यथा स्यात् ॥अथ क्रियमाणेऽपिवै परग्रहणेकथ- प्र.]जादय इति। अवृत्तिजा अपि भ्रान्त्या केवला लोके प्रयुज्यमाना दृश्यन्त इत्यर्थः । यथा बहुरिति । ईषदसमाप्तौ यो बहुच्प्रत्ययस्तत्सदृशो बहुशब्दस्सङ्ख्यावैपुल्य- वाची यथा लोके प्रयुज्यते तथा द्वयसजादयोऽपीति केचिद्व्याचक्षते। अन्ये त्वाहुः-केवल एवेषदसमाप्तौ यो बहुशब्दो लोके प्रयुज्यते स दृष्टान्तोऽसाधुत्वे द्वयसजादीना- मुपात्तः ॥ वावैचने चेति । तस्मादित्युत्तरस्य'त्येव प्रत्ययस्य सिद्धे परत्वे पुनः परव- चनं वाचने प्रत्ययस्य पक्षेऽनुत्पत्तिं प्रतिपादयति। 'वा परः सन् भवति'-परत्वो- पलक्षितस्सन् पक्षे भवति। पक्षे तु नैवोत्पद्यत इत्यर्थः, न त्वत्र परत्वं विकल्प्यते उक्तरीत्याऽपत्यार्थबोधविवक्षायां बभ्रुरित्यस्य,प्रमाणमित्यर्थे द्वयसज्मात्रस्येत्यर्थः।अयं भावः-'समानेऽर्थेऽन्वाख्यातोऽनन्वाख्यातस्यनिवर्त्तक' इत्युक्तस्तत्रार्थे प्रत्ययपरस्य साधुत्वकथनात्केवलप्रकृत्यादेरसाधुत्वमिति । 'रघूणा'मित्यादौ तु तदपत्ये रघुत्वारोपेण रघुत्वेनैवरूपेण तेषां बोधानाऽसाधुत्वम्।तत्सम्बन्ध्यपत्यमित्यर्थे हि अण्समासयोरेव साधुत्वमिति सूत्रार्थात् । बभ्रमण्डू-गर्गादी, लमको नडादिरुपकादिश्व।प्रागुक्तयुक्ति- भिः परत्वे सिद्धे परश्चेत्येतत्प्रत्ययः परो भवत्येवेति नियमार्थन्तेन केवलप्रकृतेर्न प्रयोगो, नापि केवलप्रत्ययस्येति सिद्धम् ॥ भाष्ये असाधुत्वोपपादकम्परश्चेत्यस्यो. दाहरणत्वोपपादकञ्च-अवृत्तिजा इति । 'एकार्थीभावरूपवृत्तिविषयाऽभावेऽपि जाता उच्चारिता वृत्तिजद्वयसादिसदृशाः प्रमाणार्थका बहुच्सदृशसङ्घादिवाचिबहुशब्दव- इयसादयोऽपि साधवः स्युरिति तद्वारणार्थ-परश्चेतीति भाष्यार्थः । बहुजपेक्षया भिन्नार्थत्वादस्तु बहुशब्दस्य साधुत्वम् , एषां त्वर्थान्तरवृत्तित्वाऽभावादसाधुत्वमेवेति भावस्तदाह-अवृत्तिजा अपि भ्रान्त्येति । तत्सदृशानुपूर्वीकवात्तदर्थवभ्रान्त्येत्यर्थः 'प्रत्ययः पर एवेति नियमेऽर्थतः शब्दतश्च यः प्रत्ययजातीयः स पर एवे. त्यर्थेनास्याऽसाधुत्वं बोध्यम् । अन्यथाऽस्य प्रत्ययत्वाऽभावेन कथं नियमेनाऽसाधुत्वं बोध्येत । एतेन प्रकृत्युद्देश्यनैव प्रत्ययानां विधनात्केवलप्रत्ययस्याऽसाधुत्वे सिद्ध कथ- मिदं परश्चेत्यस्य प्रयोजनमित्यपास्तम् । अन्ये विति ।अत्र पक्षे बहोरपि द्वयसादि- तुल्यत्वेन दृष्टान्तत्वाऽनुपपत्तिरित्यरुचिः ॥ धातोरिच्छायां वा सन् प्रत्ययसंज्ञो भव- तीत्यर्थे प्रधानबाधस्याऽन्याय्यत्वेनाऽप्रधाने संज्ञाया एव विकल्पः स्यात्, न च स इष्टः । परग्रहणे तु तत्सामर्थ्यात्प्रधानन्यायाऽबाधेन सन एव विकल्प इति चा- वचनेचेत्यादिभाष्यस्य तात्पर्यार्थः । तमुपपादयति-तस्मादित्युत्तरेति। 'परश्चे'त्यस्य ‘सत्वेऽप्यप्रधानत्वात्परत्वस्यैव विकल्पः स्यादिति दूषयति-नत्वत्रेति । नियतत्वा- १ वावचने चानुत्पत्ति' पा० । २ 'वावचनेन' पा० । २

·No text on this page.

·३अ.१पा.१आ.३सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् 8 कव्यः' 'प्रत्ययपरैव च प्रकृति'रिति ॥ किंवक्तव्यमेतत् ? ॥ न हि कथन- नुच्यमानं गंस्यते ! ॥ परग्रहणसामर्थ्यादन्तरेणाऽपि परग्रहणं स्यादयं परः । पर एव यथा स्यादित्येवमर्थ परग्रहणम् । [ परश्च] ॥ आधुदात्तश्च ॥ ३॥१॥३॥ अनुदात्तौ सुप्पितौ । ३।१।४। किमर्थमिदमुच्यते ? ॥ आधुदात्तो यथा स्यादन्तोदात्तो मा भूदिति ॥ नैतदस्ति प्रयोजनं यमिच्छत्यन्तोदात्तं, करोति तत्र चकारमनुबन्धम्,आह च 'चितोऽन्तोदात्त' इति ॥ मध्योदात्तस्तर्हि मा भूदिति ॥ मध्योदात्तमपि यमि- च्छति तत्र रेफमनुबन्धं करोति, आह च-'उपोत्तमं रितीति ॥ अनुदात्त- स्तर्हि मा भूदिति॥अनुदात्तमपि यमिच्छति तत्र पकारमनुबन्धं करोति, आह च-'अनुदात्तौ सुप्पिता'विति ॥ स्वरितस्तर्हि मा भूदिति ॥ स्वरितमपि यमिच्छति करोति तत्र तकारमनुबन्धम्, आह च-'तित्स्वरित मिति । य इंदा. नीमतोऽन्यः प्रत्ययः शेषः सोऽन्तरेणाऽपि वचनमाधुदात्त एव भविष्यतीति नाऽर्थ आधुदात्तवचनेन ॥ एवमपि येषामेव प्रत्ययानां स्वरो नियम्यते त एव प्र.] ख्याते वावचने प्रयोगनियमार्थमिदम् ॥ सिद्धे तस्मादिति वचनात्परत्वे 'नित्यं परः प्रत्ययो यथा स्यान्मा कदाचित्परो न प्रयोजी'त्येवं सामर्थ्यादुभयनियमलाभः ॥ आधुदात्तश्च । अस्खरकस्याऽच उच्चारणाऽभावात्खरान्तरस्य प्रत्ययान्तरेषु नियतत्वात्पारिशेष्यादाधुदात्त एव प्रत्ययो भविष्यतीति मत्वा प्रश्नः-किमर्थमिति ॥ येषामेवेति । चिदादीनामनियतस्वरप्राप्तावन्तोदात्त एव चिदित्येवं नियमात्तेषामेव उ.]साधुत्वं स्यादिति चेन्न; 'परः स्यादेवे'त्यर्थात्। तद्धनयन्व्याचष्टे-नित्यं पर इति। मा कदाचित्परो न प्रयोजोति । तेनोभयनियमफललाभ इति भावः। [परश्व] ॥ आधुदात्तश्च । एते त्रयोऽप्यधिकाराः।यत्तु परश्चाद्युदात्तश्चेत्यनयोः परिभाषात्व- मुक्तं, तन्न ; लिङ्गाऽभावात् । न च प्रत्ययसंजैव लिङ्गम् , एकवाक्यतया त्रयाणामपि विधानेनान्यतरस्याऽन्यतरलिङ्गत्वाऽयोगात्। सहविधानचात्रैव सूत्रे भाष्येऽग्रे स्फुट- तरम्॥भाष्ये-अन्तोदात्तो मा भूदिति। अखरकाऽच उच्चारणाऽभावेऽपि आधुदा- त्तत्वनियमो न स्यादित्यर्थः ॥ नैतदिति । अखरकोच्चारणाऽभावादनियतान्तोदात्त- त्वादौ प्राप्ते 'चित' इत्यादि 'चित एवेत्यादिनियमार्थमित्यर्थः। प्रत्ययविषयनियमै- रन्येषु खरेषु प्रतिबद्धेषु अवरकोच्चारणाऽसम्भवादाद्युदात्त एव भविष्यतीति कि- मनेन सूत्रेणेति भावः। ननु लोके त्रैस्वर्यनियमाऽभावेनाऽस्वरकस्याऽप्यच उच्चारण- मस्त्येव,उदात्तादीनामभावस्यैकश्रुतित्वात्।एकश्रुतेरतिरिक्तत्वे तु सापि स्यादिति कथ- माधुदात्तत्वसिद्धिः। न च दूरात्संबुद्धावेव साऽपि नियता, विभाषाछन्दसीत्यादेवैय- १ 'यथेति क्वचिन्न।

·No text on this page.

·No text on this page.

·२३ । कैयट-विवरणसहित [आधुदात्तश्च अनुदात्ता भवन्तीति वक्ष्यामि ॥ के पुनरागमा अनुदात्तत्वं प्रयोजयन्ति ?॥ इट्लविता ॥ इट्तावन प्रयोजयति । इदमिह संप्रधार्यम्-इट क्रियता- माधुदात्तत्वमिति, किमत्र कर्तव्यम् ? ॥ परत्वादिडागमः ॥ नित्यमाधु- दात्तत्वम् । कृतेऽपीटि प्रामोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति ॥ इडपि नित्यः। कृते- प्याधुदात्तत्वे प्रामोत्यकृतेपि प्रोमोति ॥ अनित्य इट् । अन्यथा स्वरस्य कृते आधुदात्तत्वे प्राप्तोत्यन्यथा स्वरस्याऽकृते प्रामोति । स्वरभित्रस्य चौऽप्रामुवन्विधिरनित्यो भवति ॥ आधुदात्तत्वमप्यनित्यम् । अन्यस्य कृते इटि प्रामोत्यन्यस्याऽकृते । शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्धिधिरनित्यो भवति । उभयोरनित्ययोः परत्वादिडागमः ॥ अन्तरङ्गं तांद्युदात्तत्वम् ॥ काऽन्तर- जता ? ॥ उत्पत्तिसनियोगेनाधुदात्तत्वमुच्यते उत्पझे प्रत्यये प्रकृतिप्रत्ययावा- श्रित्याङ्गस्येडागमः॥ आधुदात्तत्वमपि नाऽन्तरङ्गं यावता प्रत्यय आश्रीयमाणे प्र.]त्यर्थः॥के पुनरिति।अन्योऽत्र प्रष्टा द्रष्टव्यः,न तु येन 'न वे'त्युक्तं स एव पृच्छति, विरोधात्॥लवितेति। लुट् , तिप्, डा,तासिः,इट् । अत्र यदीटोऽनुदात्तत्वं न स्या- त्तदातासिभक्तत्वादिडुदात्तःस्यात्। शेषनिघातेन च तास्याकारोऽनुदात्तइत्युदात्तलोपा- भावादुदात्तनिवृत्तिस्वर आकारस्य न स्यात् । इटस्त्वनुदात्तत्वे सति तास्याकार एवोदात्त इत्युदात्तनिवृत्तिस्वरः सिध्यति । स्वरभिन्नस्येति ॥ रूपवत्स्वरोऽपि श्रुतिभेदहेतु- उ.]त्तरं भाष्यमेकदेश्युक्तिः॥ भाष्ये-वक्ष्यामीति । व्याख्यास्यामि ज्ञापकादित्यर्थः॥ अन्योऽत्रेति-शेषनिघातेनागमाऽनुदात्तत्ववादी। के पुनरित्यस्य शेषनिघातेन यत्र न सिध्यति ते के इत्यर्थः ॥ तृन्तृजन्तत्वे 'नितीति 'चित' इति चोदात्तत्वे शेषनि- धातेन सिद्धेराह-लुडिति । षष्ठाऽध्याये 'प्रत्ययस्य चेति सूत्रकरणवादी उत्तरयति भाष्ये-इडवितेति । तद्धनयन्व्याचष्टे-तासिभक्तत्वादिडुदात्त इति । एवञ्च लवितेत्यादावुदात्तनिवृत्तिस्वरेणाऽन्तोदात्तत्वसिद्धिरागमानुदात्तत्ववचनस्य षाष्ठसूत्र- वादिमते फलमित्यर्थः ॥ अपरः-फलं नास्तीत्याह-भाष्ये-इट्तावन्न प्रयोजय- तीति । षष्टतृतीययोरन्यतरत्र पाठेऽपि अन्तरङ्गत्वात्पूर्वमेवायुदात्तत्वप्रवृत्त्या ततः शेषनिघातेनेटोऽनुदात्तत्वे उदात्तनिवृत्तिस्वरसिद्धरित्यर्थः ॥ परोऽन्तरङ्गत्व- मपश्यन् स्वमते परत्वेन पूर्वमिडागमं स्थापयितुमाह–इदमिहेत्यादिना- परत्वादिडागम इत्यन्तेन ॥ अपरः स्वाशयम्प्रकटयति-अन्तरङ्गन्तहीति । षष्ठे सूत्रकरणेऽपि ज्ञापकात्तदादिविध्यभावेनाऽन्तरङ्गत्वात्पूर्व स्वरे पश्चादिटि उदात्त. निवृत्तिस्वरे शेषनिघातसिद्धरागमाऽनुदात्तत्वं निष्फलमिति भावः । उत्पत्ति- सनियोगेनेति । उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वेनेत्यर्थः । नेदम्भाष्यं तृतोये सूत्रमिति १ 'दिट्' । २ इदं कचिन । ३चः क्वचिन पा०। ४ 'आश्रिते' पा०। ५ 'तासि ।

·३१.१५.१आ.३सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् २३ प्रकृतिरप्याश्रिता भवति ॥ अन्तरजमेवाधुदात्तत्वम् ॥ कथम् ? ॥ इदानी- मेव युक्तं-'न प्रत्ययस्वरविधौ तदादिविधिर्भवतीति ॥ सीयुट्तर्हि प्रयोजयति ॥ ॥ अवचने हि सीयुडादेराद्युदात्तत्वम् ॥*॥ अक्रिमाणे हि आगमानुदात्तत्वे क्रियमाणेऽपि प्रत्ययसंज्ञासनियोगेनाधुदात्तत्वे सीयुडादेर्लिङ आधुदात्तत्वं प्रसज्येत,-लविषीय पविषीय ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम्-आगमा अनुदात्ता मवन्तीति ?.॥ न वक्तव्यम् । आ- चार्यप्रवृत्तिापयति-'आगमा अनुदात्ता भवन्तीति यदयं 'यासुदरस्मैपदेषू- प्र.]त्वाच्छब्दान्तरत्वमेव करोतीति भावः ॥ प्रकृतिरप्याश्रितेति । प्रत्ययग्रहणपरि- भाषयेति भावः । अन्तरङ्गन्मेवेति । तत इण्न प्रयोजयतीत्यर्थः ॥ लविषीयेति । आशिषि लिङ् । अत्र विशेषविहितत्वाद्वा परत्वाद्वा पूर्व सीयुट क्रियते पश्चालादेशः। तत्र प्रत्ययायुदात्तत्वं क्रियमाणं सीयुट एव स्यात् । आगमा अनुदात्ता' इति तु वचना- उ.]पक्षे,उपक्रमोपसंहारविरोधात् । अत एव 'लवितव्य'मित्यपि न फलम्, अन्तरङ्ग- त्वात्पूर्व स्वरप्रवृत्तेः । इड्विधौ प्रकृतिप्रत्ययोभयाश्रयणे बीजमाह(भाष्ये)-अङ्गस्येति। अङ्गसंज्ञानिमित्तस्येत्यर्थः। एवञ्च तस्या उभयाश्रितत्वादस्यापि तत्त्वमिति भावः ॥ एवं शेषनिघातेनागमानुदात्तत्वमिति वादिना षष्ठे सूत्रारम्भवादिनम्प्रत्यागमाऽ- नुदात्तवचनस्येटः प्रयोजनत्वाऽभावे उक्ते प्रयोजनान्तरमाह(भाष्ये)-सीयुट्तीति। अवकाशत्वे सत्येव विशेषविहितत्वस्य बलवत्त्वप्रयोजकत्वादाह-परत्वाद्वति। लादेश- निमित्ताऽऽद्युदात्तत्वस्य 'यात' इत्यादिरवकाशः । 'शयिषीष्ट' त्यादौ लसार्वधातुकानुदा- त्तत्वात्सीयुसाऽवकाशः। प्रकृते उभयप्रसङ्गे परत्वात्सीयुडित्यर्थः । लाऽवस्थायान्तु न खरः, तस्याऽनच्कत्वात् । न च पूर्व सीयुटि अनिर्दिश्यमानत्वान्न समुदायस्य, व्यवहितत्वान्न निर्दिश्यमानस्येत्यादेशाप्रवृत्तिरेव स्यादिति वाच्यं, 'धातो रित्यस्य विहितविशेषणत्वाऽङ्गीकारेण व्यवहितेऽपि प्रवृत्तेः । एवञ्च तृतीये एतत्सूत्रपाठेऽपि आगमाऽनुदात्तत्ववचनमावश्यकमित्याह भाष्ये-क्रियमाणेऽयीति यद्यपि तिबादीनाम्प्रत्ययत्वं स्थानिवत्वेन सिद्धं तथाप्यधिकृतस्याऽसम्बन्धे मानाऽभाव इति 'प्रत्ययसंज्ञासन्नियोगेने'त्युक्तम् । 'परस्ये'त्यस्याप्यत्र संबन्धे बाधकाऽभावः, धातोः परत्वस्याऽपि सत्त्वात् । न च तृतीये सूत्रे लस्य स्थाने इडुदात्तो भवतीति उत्पत्तिकाल एव स्वरविधानादनुवादविषयाया 'यदागमा' इति परिभाषाया अप्रवृत्तेरागमविशिष्टस्योदात्तत्वाऽप्राप्त्योच्चार्यमाणस्येट एवायुदात्तत्वे सीयुटः शेष- निघातेन सिद्धिरिति वाच्यम् ,आगमसन्निधाने विधीयमानस्याऽपि तस्य प्रत्ययसंज्ञा- विशिष्टे एव, आधुदात्तत्वञ्च तत्सन्नियोगेन विशिष्टे एवेत्यभिमानात् । अन्यथा तावत १ इदं क्वचिन्न ।

·आग- * कैयट-विवरणसहित [आयुदात्तश्च दात्तो जिथे'त्याह ॥ नैतदस्ति ज्ञापकम् । वक्ष्यत्येतत् “यासुटो डिद्वचनं पिदर्थमुदात्तवचनं चे"ति ॥ शक्यमनेनैवं वक्तुं-'यासुपरस्मैपदेषु भवत्यपिच लिङ्भवतीति । सोऽयमेवं लघीयसा न्यासेन सिद्ध सति यद्रीयांसं यनमारभते तज्ञापयत्याचार्य 'आगमा अनुदात्ता भवन्तीति ॥ शक्य- मेवं लब्धुम् ॥ ययव वचनादथापि ज्ञापकादागमा अनुदात्ता भवन्ति, मैस्तु व्यवहितत्वादाधुदात्तत्वं न प्रामोति ॥ 'आगमा भविद्यमानवद्भवन्तीति वक्ष्यामि । 'यद्यागमा अविद्यमानवद्भवन्ती'त्युच्यते-लविता-अवादेशो न प्र.]त्सीयुटोऽनुदात्तत्वे सति 'इटोऽ'दित्यकारस्योदात्तत्वं सिध्यतीत्यर्थः॥पिदर्थमिति। 'चिनुया'दित्यादौ पिद्भक्तत्वाद्यासुटोऽनुदात्तत्वप्रसङ्गे उदात्तवचनमित्यज्ञापकमित्यर्थः।। आगमैरिति। विच्छिन्नत्वादादित्वस्य 'लविषीये' त्यादौ प्रत्ययस्यायुत्तत्वं न प्राप्नोती- त्यर्थः । आरब्धे तु सूत्रे प्रत्ययसंज्ञासन्नियोगेन कृते आधुदात्तत्वे भवन्त्यागमा इति उ.]एव पृथक्प्रत्ययत्वे सीयुडन्तस्याऽङ्गत्वं स्यात् ।तथा च तदन्तस्याऽपि लविषीद्ध- मित्यादौ गुणः स्यात् । इटोऽदित्यकाररयेति । अत्र खरितत्वं नाशयम् , औपदे- शिकप्रत्ययत्वाऽभावात् , दित्त्वाच्च ॥ भाष्ये-यदयं यासुडिति । न च परस्मैपद- निमित्तकवादस्यादेशोत्तरम्प्रवृत्त्या पूर्वमेवाऽन्तरङ्गत्वात्परत्वाद्वा प्रत्ययाद्युदात्तत्वे ततो यासुडस्वरको वास्यात् , शेषनिघातेनाऽनुदात्तो वेति चरितार्थमुदात्तग्रहणं कथं ज्ञापकमिति वाच्यम् , 'परस्मैपदेष्वि'त्यस्य विषयसप्तमीत्वमाश्रित्य लाऽवस्थायामेव यासुटि ततो लादेशे तनिमित्तकाऽऽद्युदात्तत्वे यासुटः सिद्धे उदात्तग्रहणं ज्ञापकमि- त्याशयात् ॥ भाष्ये-शक्यमेवं लन्धुमिति । एवं रीत्येदं लब्धं शक्यं, न त्वपूर्व वचनमेवेत्यर्थः। यद्येव वचनादिति। तस्मिन्निति परिभाषासत्त्वेन विषयसप्तम्यनु- चितेति भावः। अथापीति । उक्त आशयः । 'आगमैस्त्वि'त्ययं दोषः षाष्ठ- वादिमत इत्याह-आरब्धे विति। तृतीये आरब्धे वित्यर्थः । प्रत्ययसंज्ञेति । लावस्थायां सीयुडादावप्याद्युदात्तत्वं केवलस्यैवेति पूर्वं जाता अपि शेषनिघातेनाऽ- नुदात्ता भवन्तीत्यर्थः । एवञ्च तस्याऽनुदात्तत्वायाऽऽगमाऽनुदात्तत्ववचनमनावश्यक- मिति तात्पर्यम्। अङ्गसंज्ञा तु न, तस्यां 'यदागमा' इति न्यायेन विशिष्टस्यैव प्रत्यय- ग्रहणेन ग्रहणात् । एवञ्च यासुटोऽपि शेषनिघातेनाऽनुदात्तत्वे प्राप्ते उदात्तग्रहणस्य चारितार्थ्येन ज्ञापकाऽसम्भवोऽपि ध्वनितः । एवञ्च 'लविषीये'त्युदाहरणविषया 'क्रियमाणेऽपि प्रत्ययसंज्ञासन्नियोगेनाद्युदात्तत्वे' इत्यादिरेकदेश्युक्तिरसङ्गतेति बोध्यम् । ननु तृतीये सूत्रमतेऽपि 'अनुदात्तंपद' मित्यस्य परिभाषात्वात्तनैकवाक्यतायामाधुदा- तत्वविधिकाले सन्निहितानामेव तेन निघातविधानात्पश्चात्सन्निहितस्यैटो निघाता- १ 'मनेन वक्तुं' पा० । २ 'मेवेदं पा० । ३ 'भवन्तीति' पा० । . - ·२५ ३.१पा.१आ३सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ प्रामोति ॥ 'स्वरविधा विति वक्ष्यामि।एवमपि सविता-'उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित' इति स्वरितत्वं न प्रामोति ॥षाष्टिके 'स्वर' इति वक्ष्यामि । एवमपि शिक्षितः,-'निष्ठा च व्यजना'दित्येष स्वरः प्राप्नोति ॥ 'प्रत्ययस्वरविधा विति वक्ष्यामि ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम्-'आगमा अविद्यमानवनवन्तीति ?॥ न वक्त- व्यम् । आचार्यप्रवृत्तिापयति-'आगमा अविद्यमानवद्भवन्तीति, यदयं 'यासुपरस्मैपदेषूदात्तो डिच्चे'त्याह ॥ नैतदस्ति ज्ञापकम् । वक्ष्यत्येतत्- "यासुटो ङिद्वचनं पिदर्थमुदात्तवचनं चे"ति । शक्यमनेन वक्तुं 'यासुद्दरस्मै- पदेषु भवत्यपिञ्च लिङ् भवतीति । सोऽयमेवं लघीयसा न्यासेन सिद्धे सति यद्गरीयांसं यत्नमारभते तज्ज्ञापयत्याचार्य 'आगमा अविद्यमानवद्भव- न्तीति ॥*॥ आद्युदात्तस्य वा लोपार्थम्॥*॥ आधुदात्तस्य तर्हि लोपार्थ प्रत्यय. संज्ञासच्चियोगेनाधुदात्तत्वमुच्यते ॥ प्रत्ययसंज्ञासंनियोगेनाधुदात्तत्वे कृते प्र.]न दोषः॥एवमपि लवितेति। तृन्नन्तत्वादाद्युदात्तमेतत्॥यदयमिति। यदि प्रत्य- याद्युदात्तत्वे कर्तव्ये आदित्वमागमा विहन्युस्तदा 'चिनुयाता'मित्यादा यासुटः प्रत्यया- दित्वात्सिद्धमुदात्तत्वमिति तन्न कुर्यात् । कृतन्तु प्रत्ययाद्युदात्तत्वे कर्तव्ये आगमाना- उ.]प्राप्तेरागमाऽनुदात्तत्ववचनमावश्यकमिति चेन्न ; 'चिनुत' इत्यादौ नोरनुदात्तत्व- सिद्धयेऽसन्निहितस्याऽपितेन निघाताऽवश्यम्भावेन, पदग्रहणं परिमाणार्थ मिति वक्ष्य- माणया रीत्या न्यायसिद्धत्वेन च तन्मते वचनस्याऽनावश्यकत्वात् । न चैकपदे विशेषविधिं विना द्वयोरुदात्तयोरभावादुदात्तस्वरितयोरभावाच्च अखरकस्याऽच उच्चा- रणाऽभावादनुदात्तत्वमेवेति वाच्यम् , एकश्रुतिविषये उक्तखररहितस्याऽप्युच्चारण- सत्त्वात् । एकश्रुतिशास्त्रस्य विध्यर्थत्वे सम्भवति नियमार्थत्वाऽसम्भवाच । अत एवाऽनुदात्तम्पद'मित्यस्य चारितार्थ्यम् । 'चिनु' इत्यत्र शेषनिघाताऽप्रवृत्तिस्तु हेरपित्त्वस्य 'अक्ष्णुही त्यादौ चारितार्थ्येन प्रकृतेऽन्तरङ्गानपीति न्यायेन खरात्पूर्वलुकः प्रवृत्या स्वरैकवाक्यताऽऽपन्नस्याऽनुदात्तम्पद'मित्यस्याऽप्रवृत्तरिति बोध्यम् ॥ 'आगमा अनुदात्ता' इति न कर्तव्यं, किन्तु तेऽविद्यमानवदित्येव कार्यमित्याह षाष्ठवादीभाष्ये-आगमाइति। 'लविते'त्यस्य लुडन्तत्वे तृजन्तत्वे वाऽन्तोदात्तत्वेन खरितप्राप्त्यभावादाह-तृनन्तत्वादिति॥ कृतं त्विति । सत्यविद्यमानवत्त्वे तद्रहित- प्रत्ययस्यैवाद्युदात्तत्वेशेषनिघातेनाऽऽगमानामनुदात्तत्वं सिद्धमिति भावः। शेषनिघात- प्राप्ताऽनुदात्तव्यावृत्तये उदात्तग्रहणं चरितार्थमिति दिक्॥एवञ्चागमाऽनुदात्तत्वं न तार्तीय- सूत्रफलम्, पाष्ठेऽपि ज्ञापकेन सिद्धत्वादित्यभिमानेनैकदेशी उत्तरवार्तिकस्थं 'वा'श- ब्दंतर्षर्थे व्याचष्टे (भाष्ये)-आधुदात्तस्य त_तिाप्रागुक्तकैयटध्वनितरीत्या ज्ञापकाऽ- १ 'स्वरितो' पा० । २ 'चिन्तितः' पा० । ३ 'भवन्तीति वक्तव्यम्' पा० ।

·२६ & कैयट-विवरणसहित [आयुदात्तश्च कोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरः सिद्धो भवति,-स्रौनी माधुरीति । अत्र हि परवा. ल्लोपः स्वरं बाधेत ॥ ॥॥न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ ॥न वैतदपि प्रयोजन मस्ति । किं कारणं? ॥ 'बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गलक्षणो लोपोऽन्तरक: स्वरः । 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ अवश्यं चैषा परिभाषाऽऽश्रयितव्या ॥*॥ अवचने हि निकित्स्वतिप्रसङ्गः ॥*॥ अक्रियमाणायां ह्यस्यां परिभा- षायां क्रियमाणेऽपि प्रत्ययसंज्ञासंनियोगेनाधुदात्तत्वे निकित्स्त्वतिप्रसङ्गः स्यात्-औत्सी कंसिकी आत्रेयीति। अत्र हि परत्वाल्लोपो मिनिकित्स्वरान् बाधेत॥ नैष दोषः, मिनिकित्स्वराः प्रत्ययस्वरापवादाः । न चाऽपवादविषये उत्सर्गोऽभिनिविशते । * पूर्व ह्यपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः * । *प्रकल्प्य चापवादविषयंतत उत्सर्गोऽभिनिविशतेन तावदत्र कदा चित्प्रत्ययस्वरो भवति,अपवादान् निकित्स्वरान् प्रतीक्षते॥कसिक्यां भूयान् परिहारः,अन्य. प्र.मविद्यमानत्वं ज्ञापयतीत्यर्थः॥स्रौनीति। विभज्याऽन्वाख्यानैपक्षे स्रौन अई इति स्थिते 'प्रत्ययस्य 'त्यायुदात्तत्वात्परत्वाद्यस्येति लोपे कृते उदात्तनिवृत्त्यभावादुदात्त- निवृत्तिस्वर ईकारस्य न स्यात् । प्रत्ययसंज्ञासन्नियोगेन त्वाद्युदात्तविधाने न दोषः ॥ बहिरङ्गलक्षण इति । स्वार्थादीनां क्रमेण प्रतीतिरिति स्त्रीत्वनिमित्त ईकारो बहिरङ्ग इति तन्निमित्तो लोपो बहिरङ्गः । अथ वाऽङ्गस्य भस्येत्याद्यपेक्षणा- लोपो बहिरङ्गः । औत्सीति। उत्से जाता। 'उत्सादिभ्योऽञ्' ङीप् । यद्यत्र परत्वा- लोप आयुदात्तत्वं जिलक्षणं बाधेत तदा प्रत्ययस्योदात्तत्वादुात्तनिवृत्तिस्वर ईका- रस्य स्यादेव । कंसिकीति । कंसेन क्रीता। 'कंसाठि'निति टिठनि डीपि च ठकारस्याऽकृत इकादेशे उदात्तत्वं मन्यते । आत्रेयीति । अत्रेरपत्यं स्त्री। 'इत- श्वानिव' इति ढक् । 'आयनादिषु उपदेशिवद्वचनंस्वरसिद्ध्यर्थ' मिति पूर्वमेयादेशः, डीप् । अत्रोदात्तनिवृत्तिस्वरो न स्यात् । अन्तरङ्गत्वे तु स्वरस्याश्रीयमाणे दोषाऽ- भावः ॥ कंसिक्यामिति । ठचश्चित्करणात्पूर्वमिकादेशः, ततः प्रत्ययायुदात्तत्व- उ.]सम्भवे तु आगमानुदात्तत्वरूपं प्रयोजनं स्थितमेवाननु ङीबुत्पत्तेःप्रागेवाऽण आ- द्युदात्तत्वे कृते उदात्तनिवृत्तिखरः सिद्धस्तत्राह-विभज्येति॥ बहिरङ्ग इति । तेन विभज्यान्वाख्यानेऽपि न दोष इति भावः।अथ वाङ्गस्येत्यादि चिन्त्यं,संज्ञाकृतबहिरङ्ग- त्वस्य शास्त्रेऽनाश्रयणादित्युक्तं। पूर्वमेयादेशो ङीबिति।योपधत्वान डीषिति भावः। भाष्ये-न चाऽपवादेति । जित्स्वरमिव प्रत्ययस्वरमपि बाधित्वा पर- त्वादखरकस्यैव लोपे औत्सी कंसिकीत्यत्रोदात्तनिवृत्तिस्वरो न प्राप्नोतीति भावः । प्रतीक्षत इति । लोपोत्तरमपि प्रत्ययलक्षणेन तत्प्रवृत्तेरिति भावः । उच इति । १ 'माथुरी' पा०। २ 'स्वरस्याप' पा० ।३'ख्याने स्रौ'पा०। ४ 'प्रत्ययस्याद्युदात्त' ।

·३अ.१पा.१आ.३सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् 8 .. .. स्याऽत्रोदात्तत्वमन्यस्य लोपः । आदेरुदात्तत्वमन्त्यस्य लोपः ॥ इदं तर्हि आत्रेयीति । अत्र हि परत्वाल्लोपः कित्स्वरं बाधेत। तस्मादेषा परिभाषाश्रयि- तव्या। एतस्यां च सत्यां शक्यं प्रत्ययसंज्ञासनियोगेनाधुदात्तत्वमवक्तुम् ॥ ॥॥प्रत्ययाद्युदात्तत्वाद्धातोरन्तः॥*॥ प्रत्ययाधुदात्तत्त्वाद्धातोरन्त इत्येत- भवति विप्रतिषेधेन।प्रत्ययाधुदात्तत्वस्यावकाशः यत्रानुदात्ता प्रकृतिः।समत्वं सिमत्वम् । धातोरन्त इत्येतस्यावकाश:-यत्रानुदात्तः प्रत्ययः,-पचतिपेठती- ति । इहोभयं प्रामोति-गोपायति धूपायति । 'धातोरन्त' इत्येतद्भवति विप्र- तिषेधेन ॥*॥ पित्स्वरात्तित्स्वरष्टापि ॥*॥ पित्स्वरात्तित्स्वरष्टापि भवति विप्र- प्र.मिति नास्त्युदात्तलोप इत्यर्थः॥ कित्स्वरमिति।तत उदात्तनिवृत्तिस्वरो न स्यादि- त्यर्थः॥ इदानी प्रत्ययसंज्ञासन्नियोगेन स्वरविधौ प्रयोजनमाह-प्रत्ययाधुदात्तत्वा- दिति । यदा 'नित्यादिनित्यमित्यस्याऽनन्तरं 'प्रत्ययस्य चे'त्युच्येत तदा परत्वा- द्धातुस्वरं प्रत्ययस्वरो बाधेत । यथान्यासे तु प्रत्ययस्वरं धातुस्वरो बाधते ॥ उ.अत्रेदं चिन्त्यम्,-अकारविशिष्टस्य प्रत्ययत्वे तस्यान्तरतम्यादिकादेशे आधुदात्ते प्राप्तेऽन्तोदात्तादेशार्थ तत्सार्थक्यम् । व्यञ्जनमात्रस्य प्रत्ययत्वे तत्राऽयुदात्तत्वाऽप्रा. श्या तद्विषयाद्युदात्तश्चेत्यस्य सामर्थ्यात्तदादेशे प्रवृत्त्यापत्तौ तद्बाधाय तत्सार्थक्यं स्पष्टमेवेति कथमस्य ज्ञापकत्वम् ? । 'प्रत्ययाः-अकारविशिष्टास्तत्र व्यञ्जनमात्र- स्य व्यञ्जनान्त इकाद्यादेश' इति पक्षस्तु 'ठस्येक' इति सूत्रस्थभाष्यखग्रन्थविरुद्धः, 'नषादकर्षक' इत्यत्र ह्रस्वाऽसिद्ध्याऽसङ्गतश्च, गौरवग्रस्तश्च । किञ्च अत्राऽपि व्यञ्जनस्य प्रत्ययत्वे तदेकवाक्यतापन्नस्य तत्र फलाऽभावादादेशोत्तरं तत्रैवस्वरप्रवृत्ति- रुचिता । अकारविशिष्टस्याऽपि प्रत्ययत्वे तस्याद्युदात्तत्वे तत्स्थाने आन्तरतम्या- दाद्युदात्त एवैकादेश इति ज्ञापकोपन्यासे फलं चिन्त्यमिति दिक् ॥ तत इति । कित्स्वरस्य यस्येति लोपेन बाधे एयस्य प्रत्ययस्वरप्रवृत्तावप्रवृत्तौ च दोष इति भावः । भाष्ये-एतस्याञ्च सत्यामित्यादि। एवञ्चायुदात्तस्य वा लोपार्थमिति खण्डितम् ॥ इदानीम्प्रत्ययसंज्ञेति । अनेन हि पूर्वप्रयोजनानां खण्डितत्वान्मुख्यं प्रयोजनमिदानीमाहेत्याल्लभ्यते । स तु न युक्तः, एषामप्यग्रे भगवता खण्डनात् । यथान्यासे वित्ति। अत्र पाठे हि विप्रतिषेधो न्याय्यो भवति । षाष्ठपाठे हि धातो- रित्यस्य पूर्वत्वात्पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः स्यादिति भावः । भाष्ये-यत्राऽनुदात्ता प्रकृतिः समत्वमिति । ननु प्रातिपदिकप्रत्यये सर्वत्र चारितार्थ्याद्यत्राऽनुदात्ते- त्यादि व्यर्थमिति चेन ; प्रकृतेरुदात्तस्वरितवत्वे प्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं प्रकृतिस्वर- निमित्तकशेषनिघातप्राप्त्या तदपवादत्वमस्य वाच्यम् । एवञ्च बाध्यसामान्यचिन्तया १ 'इति । अत्रहि' इदं क्वचिन्न । २ इतिः क्वचिन्न । ३ 'त्युच्यते'। ४ 'षयस्या'।

·२८ कैपट-विवरणसहित [आधुदात्तश्च तिषेधेन । पित्स्वरस्थावकाशः-पचति पठति। तित्स्वरस्यावकाश:-कार्य हार्य: म् । इहोभयं प्रामोति-कार्या हार्या । तित्स्वरो भवति विप्रतिषेधेन ॥ ॥ चि. स्वरश्चापि पित्स्वरात् ॥*॥ पित्स्वराञ्चित्स्वरश्चाऽपि भवति विप्रतिषेधेन।चि. स्वरस्याऽवकाशः-चलनः कम्पनः । पित्स्वरस्य स एव । इहोभयं प्रामोति- आम्बध्या सौवीर्या । चित्स्वरो भवति विप्रतिषेधेन । ॥ ॥ न वायुदात्तत्वस्य प्रत्ययसंज्ञासन्नियोगात् ॥*॥ न वाऽर्थो विप्रतिषेधेन ॥ किं कारणम् ? ॥ 'आ- घुदात्तत्वस्य प्रत्ययसंज्ञासनियोगात्' । प्रत्ययसंज्ञासनियोगेनाद्युदात्तत्वं कृते सतिशिष्टत्वाद्धातुस्वरो भविष्यति ॥ अयं चाऽप्ययुक्तो विप्रतिषेधः-पित्स्वरस्य तित्स्वरस्य च ॥ किं कारणम् ? ॥॥॥ टापि स्वरितेनैकादेशः ॥*॥ टापि स्वरितेनैकादेशो भविष्यति ॥ इदमिह संप्रधार्य,-स्वरितत्वं क्रियतामेकादेश इति, किमत्र कर्तव्यम् ? ॥ परत्वात्स्वरितत्वं॥ नित्य एकादेशः। कृते स्वरितत्वे प्रामोत्यकृतेऽपि॥ स्वरितत्वमपि नित्यं, कृतेऽप्येकादेशे प्रामोत्यकृतेऽपि ॥ अनित्यं स्वरितत्वम् ,अन्यस्य कृते एकादेशेप्राप्नोत्यन्यस्याऽकृत।शब्दान्तरस्य प्रामुवन्धिधिरनित्यो भवति ॥ एकादेशोऽप्यनित्यः । अन्यथास्वरस्य कृते स्वरि। तत्वे प्रामोत्यन्यथास्वरस्याऽकृते [स्वरितत्वे] । स्वरभिन्नस्य च प्रामुवन्विधि- रनित्यो भवति ॥ [उभयोरनित्ययोः परत्वात्स्वरितत्वम् ॥ अन्तरङ्गस्त.का. देशः ॥ काऽन्तरङ्गता ? ॥ वर्णावाश्रित्यैकादेशः पदस्य स्वरितत्वम् ॥ स्वरित- प्र.] पित्स्वरादिति।एतदत्राऽनुदात्तत्वविधाने सिद्ध्यति नाऽन्यत्रेति भावः।कार्येति। स्वरितत्वात्प्रागेकादेशं मन्यते । तत्रैकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवद्भावात्तित्स्वरः प्राप्नोति । परं प्रत्यादिवद्भावात्तु पित्स्वरप्रसङ्गः ॥ नवेति। प्रत्ययसंज्ञासन्नि- युक्तस्वरस्याऽन्तरङ्गत्वान्नास्ति विप्रतिषेध इति भावः ॥ परत्वात्स्वरितत्वमिति । अन्तरङ्गत्वं स्वरितत्वस्याऽनपेक्ष्यैतदुक्तम् । स्त्रीत्वापेक्षटानिमित्तो ह्येकादेशो बहि- उ.] धातो रित्यस्याप्यपवादः स्यादिति शङ्कावारणाय तदुक्तेः ॥ नाऽन्यत्रेति। तथा च तित्स्वरात्पित्स्वर एव परः स्यादिति भावः । 'कार्ये'त्यत्रोभयप्राप्तिं दर्शयति-तत्रै- कादेशस्येति ॥ प्रत्ययसंज्ञासझियुक्तति । ननु षाष्टन्यासेऽपि आये कृते धातु- संज्ञातः परत्वात्पूर्व, विषयभेदात्तत्समकालमेव वा प्रत्ययस्वरप्रवृत्तौ पश्चात्प्रवर्त्तमा- नस्य धातुस्वरस्य सतिशिष्टत्वमस्त्येवेति चेत् सत्यं संज्ञास्वरयोर्विषयभेदेन विरोधाs- भावात् परत्वाऽप्रवृत्तेः । यौगपद्यमपि न, ज्ञानयोगपद्याऽसम्भवात् ॥ स्त्रीत्वाऽपे. वस्तुतः शब्दशास्त्रत्वादाधिक्याऽपेक्षाकृतं बहिरङ्गत्वमप्रयोजकमिति भाष्याशयः । 'कार्य'त्यस्य विभज्यान्वाख्याने इदम् । भाष्ये-पदस्य स्वरितत्वमि- ति । 'अनुदात्तम्पद'मित्यनेनैकवाक्यत्वादिति भावः । एवं च वर्णसमूहरूपपद- क्षेति ।

·. ३अ.१पा.१आ.३सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ® त्वमप्यन्तरङ्गम् ॥ कथम् ? ॥ वक्ष्यत्येतत्-“पदग्रहणं परिमाणार्थ"मिति । उभयोरन्तरङ्गयोः परत्वात्स्वरितत्वं, स्वरितत्वे कृते आन्तर्यतः स्वरितानुदा. तयोरेकादेशः स्वरितो भविष्यति ॥ अयं चाऽप्ययुक्तो विप्रतिषेधः-पित्स्वरस्य चित्स्वरस्य च ॥ किं कारणम् ॥*॥ चापि चित्करणात्॥*॥ चापि चित्करण- सामर्थ्यादन्तोदात्तत्वं भविष्यति ॥ [ आद्युदात्तश्च । अनुदात्तौ सुप्पितौ ] ॥ गुप्तिकिझ्यः सन् ॥ ३॥१५॥ [गुप्तिकित्माना अनुदात्तेतः। ] । गुपादिष्वनुबन्धकरणं किमर्थम् ? ॥ ॥*॥ गुपादिष्वनुबन्धकरणमात्मनेपदार्थम् ॥*॥ गुपादिष्वनुबन्धाः क्रियन्ते । प्र.]रङ्गः । आन्तर्यत इति । स्वरिते त्वनुदात्तोऽपि विद्यत इति स्वरिताऽनुदात्तयोः स्वरितोऽन्तरतमः ॥ चापीति । यदि सामान्यग्रहणाऽविघातार्थत्वमेव चकारस्याऽ- भविष्यद्वाप्प्रत्ययप्रकरण एव यङटाब्व्यधास्यतेति भावः। [आद्युदात्तश्च । अनु ।। गुप्तिच्कि । गुबिति । अनुक्रमप्रदर्शनाय कितिः पठितो न त्वयमनुदात्तेत् । गुपादिग्विति । नित्यसन्विषयत्वात्केवलेभ्यो लडाद्यनुत्पादात्प्रश्नः ॥ आत्मनेपदा- उ.]साऽपेक्षत्वात्स्वरितत्वं बहिरङ्गमित्यभिमानः।परिमाणार्थमिति। पदत्वंयावद्भवति यावतश्च भवति तावत्तावति च सन्निहितमेकवर्ज सर्वमनुदात्तम्भवतीत्यर्थ इति भावः । तेन पदसमुदायस्य न स्वरप्रवृत्तिकालेऽसन्निहितस्य च सिद्ध्यतीति बोध्य- म् । अतएव धातोरित्यादिनाऽस्यैकवाक्यतेति दिक् ॥ सामान्यग्रहणेति । यनुव- न्धकलसम्पादनद्वारेति भावः । एवं शेषनिघातद्वाराऽऽगमाऽनुदात्तलसिद्धये एवा- त्रास्य सूत्रस्य पाठः । 'आगमाऽनुदात्तार्थ वे'त्येवोपक्रमोक्ता सिद्धान्त्युक्तिः। वचना- न्तरकरणे गौरवम् । ज्ञापकन्तु नास्तीति पूर्वमेव निरूपितम् ॥ [ आधुदात्तश्च ] गुप्तिज् । 'परक्षेत्रे चिकित्स्य' इति व्याधिप्रतीकारादावेव व्यवहाराजुगुप्सादे- निन्दादावेव व्यवहारात्, ‘गुप गोपने' 'कित निकेतने' इति प्रयोगाच , 'विचि- कित्सा तु संशय' इत्यादिकोशबलाचाऽर्थविशेषोपहितेभ्य एव सन्निति बोध्यम् ॥ वेदे 'विचिकित्सतीति परस्मैपदप्रयोगदर्शनादाह-अनुक्रमेति । अत्राऽग्रहणे सूत्रे एव तदभाव आशयेतेति तन्निवारणायेत्यर्थः । भाष्येऽनुदात्तेत्करणं किमर्थमिति वक्त- व्येऽनुबन्धकरणमित्युक्तिर्दानशानोवृत्त्युक्तस्वरित्तेत्त्वबोधनाय। यत्तु वृत्त्यादौ वधेरप्य- नुदात्तत्त्वमुक्तं तत्र मानं चिन्त्यम् , भाष्यविरोधश्च । एवं कितेः परस्मैपदित्वेऽपि भाष्याऽनुग्रहश्चिन्त्यः। वैदिकपरस्मैपदिप्रयोगास्तु छान्दसत्वादपि सुसाधाः। लोके त्वात्मनेपदमेवोचितम् । एवञ्च वधेरपि स्वरितत्वं परस्मैपदित्वमेव वोचितमिति वदन्ति । केवलेभ्य इति । सनन्ते प्रतीयमानार्थवृत्तिभ्य इत्यर्थः। तदर्थवृत्तीनामेवाऽ- नुदात्तत्त्वादिति भावः । अत एवार्थान्तरेऽनानुबन्धकत्वमिति वृत्त्यादावुक्तम् ।।

·. ३० ॐ कैयट-विवरणसहितं . [गुप्तिज्किन्य [किं प्रयोजनम् ! ॥ 'आत्मनेपदार्थम्' ] ॥ आत्मनेपदं यथा स्यात् । अथ क्रियमाणेष्वप्यनुबन्धेषु आत्मनेपदं न प्रामोति ॥ किं कारणम् ?॥ सना व्यवहितत्वात् ॥ 'पूर्ववत्सन' इत्येवं भविष्यति ॥ 'पूर्ववत्सन' इत्यु- च्यते न चैतेभ्यः प्राक् सन आत्मनेपदं, नापि परस्मैपदं पश्यामः ॥ एवंतर्खनुबन्धकरणसामर्थ्याद्भविष्यति॥अथ वा अवयवे कृतं लिङ्गंसमुदा. यस्य विशेषकं भविष्यति । तद्यथा-गो:सक्थनि कणे वा कृतं लिङ्गगोविशेषक भवति ॥ यद्यवयवे कृतं लिङ्ग समुदायस्य विशेषकं भवति तदा जुगुप्स- यति मीमांसयतीत्यत्रापि प्रामोति ॥ अवमवे कृतं लिङ्गं तस्य समुदायस्य विशेषकं भवति यं समुदायं योऽवयवो न व्यभिचरति।सनञ्च ने व्यभिचरति णिचं पुनर्व्यभिचरति। तद्यथा-गोः सक्थनि कर्णे वा कृतं लिङ्गं गोरेव विशे- षकं भवति न गोमण्डलस्य ॥ [ गुप्तिज्किन्यः सन् ] ॥ मान्बधदान्शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य ॥ ७॥१६॥ ॥*॥अभ्यासदीर्घत्वेऽवर्णस्य दीर्घप्रसङ्गः॥ * ॥अभ्यासस्य दीर्घत्वेऽवर्णस्य दीर्घत्वं प्राप्नोति-मीमांसते ॥ ननु च इत्वे कृते दीर्घत्वं भविष्यति ॥ कथं पुनरुत्प- त्तिसन्नियोगेन दीर्घत्वमुच्यमानमित्वं प्रतीक्षते ॥ अथ कथमभ्यासं प्रतीक्षते?॥ वचनादभ्यासं प्रतीक्षते । [ अभ्यासस्य दीर्घत्वविधानात् ] । इत्वं पुनर्न प्र.] र्थमिति । सन्नन्तेभ्य इति भावः॥पूर्ववदिति । लिङ्गातिदेशादिति भावः॥ न चैतेभ्य इति । कार्यातिदेशोऽसौ । लिङ्गातिदेशे तु अनुचिकीर्षतीत्यादावप्यात्मने- पदप्रसङ्ग इति भावः ॥ एवं तहीति । सना व्यवधानेऽपीति भावः । अथ वेति । यत्राऽवयवे लिङ्गाऽऽसङ्गस्य प्रयोजनं नास्ति तत्र समुदायाऽर्थ एवाऽसाविति भावः । शिष्टं भाष्यं 'पूर्ववत्सन' इत्यत्र विस्तरेण व्याख्यातं तत एवावधार्यम् । [गुप्तिज्]॥ मान्वध । सामान्यविधेर्विशेषविधिर्बाधक इत्याह-अभ्यासदीर्घ इति ॥ अथ उ.] भाष्ये न चैतेभ्य इति । सनन्ते प्रतीयमानार्थवृत्तिभ्य इत्यर्थः । नाऽपि परस्मै- पदमिति। वधदानशानभिप्रायेणेदम् ॥ यत्राऽवयवे इति । भाष्ये--अवयवे कृत- मित्यस्य 'निष्फलच्चे'दिति शेषो बोध्यः ॥ [ गुप्तिज्किन्यः सन् ] ॥ मान्वध । ननु परत्वादित्वे दीर्घप्राप्तेः कथमवर्णस्य दीर्घोऽत आह-सामा- न्येति ॥ भाष्ये-उत्पत्तिसभियोगेनेति । ननु धातुमात्रोदेशेन सन्, सन्निमित्त- काभ्यासोद्देश्यकश्च दीर्घ इति कथं तयोः सन्नियोग इति चेन्न,बोधसन्नियोगेन तदुत्पत्ति- सन्नियोगोऽपीत्यभिमानात् ॥ वचनादभ्यासमिति । एवञ्च सन्नियोग एवाऽसिद्ध १ इदं क्वचिदपि नास्ति । २ इदं क्वाचित्कम् । ३ भवति' पा०। ४ इदं क्वचिन्न । ५ 'सनन्तमेव च' पा०।६ णिजन्तं' पा०। ७ 'अभ्यासदीर्घ'। ८ इदं न सर्वत्र ।

·३अ.१पा.१आ.६सू.] @ व्याकरणमहाभाष्यम् ३१ प्रतीक्षते॥ ॥ ॥ न वाऽभ्यासविकारेष्वपवादस्योत्सर्गाऽबाधकत्वात् ॥॥ न वैष दोषः ॥ किं कारणम् ? ॥ 'अभ्यासविकारेश्वपवादस्योत्सर्गाऽबाधकत्वात् । 'अभ्यासविकारेष्वपवादा उत्सर्गान बाधन्त'इत्येवं दीर्घत्वमुच्यमानमित्वं न बाधिष्यते॥अथ वा 'मान्बधदान्शान्भ्य ई चाऽभ्यासस्येति वक्ष्यामि॥एवमपि हलादिशेषापवाद ईकारः प्रामोति॥'ई चाऽच' इति वक्ष्यामि॥ अथ वा मान्ब- धदान्शान्भ्यो दीर्घश्वेतोऽभ्यासस्येति वक्ष्यामि।सिद्यति॥ सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवाऽस्तु॥ननु चोक्तम्-'अभ्यासदीर्घत्वेऽवर्णस्य दीर्घत्वप्रसङ्ग'इति॥ परिहृतमेतत् 'नवाऽभ्यासविकारेषु अपवादस्योत्सर्गाबाधकत्वादिति । अथ वा प्र.कथमितिायथाऽभ्यासस्येति वचनादीर्घत्वमभ्यासमपेक्षते तथा वचनान्तरविहित- मित्वमपीति भावः ॥ अभ्यासविकारेष्विति । एतच्च 'दीर्घोऽकित' इत्यत्राकिद्रह- णेन ज्ञापयिष्यते ॥ ई चाऽच इति । अजन्तस्येत्यर्थः । न चाऽकृते हलादिशेषे- ऽजन्तत्वं भवति ॥ अभ्यासविकार इति । स चेत्वमेव । तथा हि लोपस्यं ता- वदादेशो विधातुमशक्यः, तस्याऽभावरूपत्वात्। यदि च ह्रस्वस्य दीर्घत्वं स्यात्तद्धित- निर्देशोऽनर्थकः स्यात् । दीर्घश्रुत्याऽपरिभाषोपस्थानादजन्तस्य दीर्घविधानाद्दी- घस्य ह्रस्वस्य वा दीर्घविधाने विशेषाऽभावात्। तस्मादित्वमेव तद्धितेन प्रत्याय्यते। अथ वाऽऽहत्य सनि यो विहितो विकारः 'सन्यत' इति, तस्यैव ग्रहणं विज्ञायते । ह्रस्वश्च मानादीनामिव वधैरपि पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्त्या भवति ॥ [मान्वधदान् ]॥ उ.]इति भावः।अतएव पूर्व विशेषविधित्वेनैव बाधकत्वमुक्तं कैयटेनेति केचित्।परेतु तद्बोधसन्नियोगेनाऽनैमित्तिकत्वरूपमन्तरङ्गत्वं बोध्यत इति वदन्ति । न प्रतीक्षत इति । किन्तु विशेषविधित्वादन्तरङ्गत्वाद्वा बाधत एवेति भावः॥ न वाऽभ्यासवि- कारप्वपवादेति । अपवादपदं बाधकोपलक्षणम् । एतेन यत्राऽन्यतरप्रवृत्त्युत्तर- मन्यतरस्य प्रवृत्त्ययोग्यत्वाऽभावस्तत्रैवेदमिति परास्तम् । एतच्चेति । यंयम्यत इत्यादौ नुकि अजन्तत्वाऽभावाद्दीर्घाऽप्राप्तौ 'चरिकती'त्यादौरिको रीग्विधिसामर्थ्येन तदप्राप्तौ व्यर्थमकित इति प्रकृतार्थज्ञापकमित्यर्थः । तेन यथायोगं पूर्व- मुत्सर्गप्रवृत्तावपवादप्रवृत्तिः, अपवादप्रवृत्तावपि वा पुनरुत्सर्गप्रवृत्तिरिति बोध्यम् ॥ यद्यपि ई चाऽच' इत्यत्राऽच इत्यस्य वैयधिकरण्येनाऽन्वयेऽपि न क्षतिस्तथापि सामानाऽधिकरण्यस्य न्याय्यत्वादाह-अजन्तस्येति ॥ ई चाऽचोऽभ्यासस्य', 'दीर्घश्चेतोभ्यासस्येति पक्षद्वयेपिसूत्रभेदो दूषणम्॥ ननु तद्धितेन ह्रस्वग्रहणे वधि- ावर्त्यः,तत्र फलाऽभावेन ह्रस्वाऽभावादत आह-हस्वश्चेति।अत्र 'न वाऽभ्यासवि- कारे वित्येव समाधानं युक्तम् ॥ [ मान्वधदान्शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य ] ॥ १ 'हलादिः शे' पा० । २ विशेषत इत्यर्थः । - ·कैयट-विवरणसहितं. [ धातोः कर्म नैवं विज्ञायते 'दीर्घश्चाऽभ्यासस्येति ॥ कथं तर्हि ? ॥ 'दीर्घश्च आभ्यासस्ये'- ति ॥ किमदमाभ्यासस्येति ? ॥ अभ्यासस्य विकार आभ्यासः, तस्येति ॥ धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा ॥ १७ ॥ धातोरिति किमर्थम् ? ॥ प्रकर्तुमैच्छत् प्राचिकीर्षत् । सोपसर्गादुत्प- त्तिर्मा भूदिति ॥*॥ कर्मग्रहणात्सन्विधौ धातुग्रहणमनर्थकम् ॥॥ कर्म- ग्रहणात्सन्विधौ धातुग्रहणमनर्थकम् । 'कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा सन् भवतीत्येव धातोरुत्पत्तिर्भविष्यति ॥*॥ सोपसर्ग वै कर्म ॥*॥ सोपसर्गक- मिह वै कर्म, तत उत्पत्तिःप्राप्नोति ॥*॥ सोपसर्ग कर्मेति चेत् कर्मविशेषकत्वा- प्र.] धातोः कर्मणः । धातोरर्थद्वारके कर्मत्व-समानकर्तृकत्वे। ते चेच्छायाः प्रत्य- यार्थत्वेऽपि सन्निधानात्तदपेक्षे एव गृह्यते। एवं च प्रकृत्यर्थोपसर्जनः प्रत्ययार्थों भवति, अन्यथा प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरसंबन्धः स्यात् । वार्तिकाऽवतारणाय प्रश्नं करोति-धातोरिति किमर्थमिति । अयं भावः-धातुरेव क्रियावाची, उपसर्गस्तु विशेषकः । ततश्चाऽर्थद्वारके कर्मत्वसमानकर्तृकत्वे धातोरेव संभवत इति ॥ सोपस- गादिति । सङ्घातेन विशिष्टा क्रिया प्रतिपाद्यत इति तत एव सनुत्पत्तिप्रसङ्गः । ततश्च सङ्घातादेरेव द्विर्वचनादिप्रसङ्ग इति भावः ॥ कर्मग्रहणादिति । एतदुपल- क्षणम्, तेन 'समानकर्तृकग्रहणादित्यपि बोद्धव्यम् ॥ सोपसर्गमिति। सङ्घातस्य क्रियाविशेषाऽभिधायित्वादिति भावः ॥ कर्मविशेषक इति । अत एव वचनात् उ.] धातो कर्मणः । शब्दस्य धातोः कर्मत्वसमानकर्तृकत्वाऽसम्भवात्सूत्रे सामा- नाधिकरण्याऽनुपपत्तिः । ताभ्यां वार्तिकोक्तधातुग्रहणप्रत्याख्यानाऽनुपपत्तिश्चेत्यत आह–अर्थद्वारके इति । नन्विच्छायामिति सप्तम्यन्तत्वात्कर्मण इत्यादिनाऽन्वया- ऽयोग्यमितीच्छारूपेऽर्थे धात्वन्तरार्थकर्मणस्तेन समानकर्तृकादपि सन्स्यादत आह- ते चेति । सन्निधानाद्विभक्तिविपरिणामेन तयोरपि सा विशेषणमिति भावः । न केवलं सन्निधानादेव तयोरिच्छाऽपेक्षत्वं किन्तु प्रकृतिप्रत्ययार्थयोःसामर्थ्याs- नुपपत्त्याऽपीत्याह-एवंहीति । वार्त्तिकावतारणायेति। धातुपदस्य प्रयोजने दर्शिते तसिद्धिस्तदन्तरेणाऽपि भवतीति वार्तिकेन दर्शयितुं शक्यत इति भावः। सोपसर्ग- व्यावृत्तिर्न फलमित्याह-धातुरेवेति । प्रकृष्टस्येच्छाविषयत्वप्रतीतिर्विषयसामाना- धिकरण्यात्कटसामानाधिकरण्याद्भीष्मादेः कर्मत्वमिवेति भावः ॥भाष्ये-प्राचिकी. पदिति । यद्यपि लट्यपि द्विवचने दोषस्तथाप्यत्कृतमधिकं दोषं वक्तुं लकुदाहृतः । सङ्घातेनेति । धातुपदाऽभावे विशिष्टस्यैवेच्छाविषयत्वेन कर्मत्वात्तद्वाचकादेव सन्प्र- सङ्ग इति भावः ॥ सुबन्तार्थस्याऽपि कर्मत्वात्ततः सन्स्यादत आह-एतदिति । १ इदं क्वाचित्कम् । २ इदं प्रायो लुप्तम् । ।

·३अ.१पा.आ.सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् , दुपसर्गस्याऽनुपसर्ग कर्म ॥ * ॥ सोपसर्ग कर्मेति चेत्कर्मविशेषक उपसर्गः । अनुपसर्गमेव [हि] कर्म । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयमनुपसर्ग कर्मेति॥*॥ सोप- सर्गस्य हि कर्मत्वे धात्वधिकारेऽपि सनोऽविधानमकर्मत्वात् ॥ ॥यो हि मन्यते सोपसर्ग कर्मेति, क्रियमाणेऽपि तस्य धातुग्रहणे सनोऽविधिः स्यात् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'अकर्मत्वात् ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं सुबन्तादुत्पत्तिर्मा भूत् । प्र.]षष्ठीसमासप्रतिषेधोऽनित्यः। अयमर्थः-धातुरेव क्रियावाचीति तदर्थस्यैव कर्म- त्वं न तूपसर्गार्थस्यापि । यथोक्तं 'कट एव कर्म तत्सामानाधिकरण्याद्भी- ष्मादिभ्यो द्वितीया भविष्यतीति । अथाऽपि विशेषणस्य पृथक्कर्मत्वम् । यथोक्तं- 'कटोऽपि कर्म भीष्मादयोपी'ति, तथापि कर्मसमुदायस्याऽकर्मत्वात्समुदायादुत्पत्ति- न भविष्यति । सोपसर्गस्य हीति । यदि सङ्घातस्याऽर्थद्वारकं कर्मत्वं स्यात्तदा अवयवस्याऽकर्मत्वात्ततः सन्प्रत्ययो न स्यात् । 'कर्मण'इत्येषा [हि] पञ्चमी । षष्ठ्यां तु सत्यां कर्मणोऽवयवाद्धातोः सन्नित्याश्रीयमाणेऽनुपसर्गान्न स्यात् । तस्मात्-'अडा- दीनांव्यवस्थायै पृथत्वेन प्रकल्पनात्।धातूपसर्गयोर्धातुः क्रियावाचीति निर्णयः। सुबन्तादिति । विकल्पितत्वात्सनः पक्षे साऽवकाशाः क्यजादय इति भावः । 'प्रा- उ.]तद्धनयन्नाह भाष्ये-कर्मणः समानकर्तृकादिति । प्रतिषेध इति। 'तृजकाभ्या'- मित्यादिः । याजकादित्वात्समास इत्यन्ये । धातुरेवेति । सङ्घातेन विशिष्टक्रिया:- वगतावपि विशेष्यस्यैव कर्मत्वं, प्राधान्यादिति भावः । तत्र दृष्टान्तमाह-यथोक्त- मिति । प्रधानस्यैव कर्मत्वमित्यत्रार्थे दृष्टान्तोऽयम् । यद्यपि तत्र तद्विशेषणेऽपि सा शक्तिरिति तात्पर्यन्तथापि समानाधिकरणविशेषण एव तथा,उपसर्गाऽर्थस्तु व्यधिकरण इति दिक् । 'अथाऽपि विशेषस्येति पाठः । धात्वर्थगतविशेष- रूपस्योपसर्गार्थस्येत्यर्थः । क्वचित्तु 'विशेषणस्येति पाठः । तत्राऽप्ययमेवार्थः । समुदायस्याऽकर्मत्वादिति । ननु 'प्रतिष्ठासते' इत्यादौ 'प्र'समभिव्याहारे गतेरेव प्रतीयमानत्वात् सैव कर्मेति धातुग्रहणाऽभावे तत्प्रतिपादकात्सोपसर्गादेव स्यादिति चेन्न, तत्राऽपि आदिकर्मद्योतकतायाः 'प्र'शब्दे भूवादिसूत्रे भाष्य उक्तः । भाष्ये-धात्वधिकारेऽपीति । नन्वस्याऽस्वरितत्वादधिकारपदप्रयोगोऽयुक्त इति चेन्न, नेदमधिकारपदं स्वरितपरं, किन्तु करणं कारः,अधिकः कारोऽधि- कारः । धातोरित्यस्याऽधिकस्य करणेऽपीत्यर्थः । अवयवस्याऽकर्मत्वादिति । कर्मत्वपर्याप्त्यनधिकरणत्वादित्यर्थः । अव- यवषष्ठ्यां समुदायस्य कर्मत्वेऽपि न दोष इत्यत आहे-पथ्यान्विति । अनु- पसर्गावति। नच व्यपदेशिवद्भावः,अग्रे भाष्ये वक्ष्यमाणत्वादित्याहुः । तस्मादिति। १ 'अकर्मकत्वात्' पा० । २ 'सामानाधिकरण्यातु' पा० । ३ 'विशेषस्य' पा० । ३ ·कैयट-विवरणसहितं. [ धातोः कर्मणः .. . ॥*॥सुबन्ताचाऽप्रसङ्गः क्यजादीनामपवादत्वात् ॥ ॥ सुबन्ताच्च सनोऽप्रसङ्गः ॥ किं कारणम् ?॥ 'क्यजादीनामपवादत्वात्। सुबन्ताक्यजादयो विधीयन्ते तेऽपवादत्वाद्वाधका भविष्यन्ति । ॥॥अनभिधानाद्वा॥* ॥अथ वाऽनभिधानात्सुबन्तादुत्पत्तिर्न भविष्यति! नहि सुबन्तादुत्पद्यमानेन सना इच्छाया अभिधानं स्यात् । अनभिधानात्तत उत्पत्तिनं भविष्यति ॥ इयं तावदगतिकगति 'यंदुच्यते-'अनभिधाना'- दिति । यदप्युच्यते-'सुबन्ताचाऽप्रसङ्गः क्यजादीनामपवादत्वादिति । भवेत्कस्माञ्चिदप्रसङ्गः स्यादौत्मेच्छायाम् । परेच्छायां तु प्राप्नोति-'राज्ञः पुत्रमिच्छती'ति ॥ एवं तींदमिह व्यपदेश्यं सदाचार्यों न व्यपदिशति ॥ किम् ? ॥ समानकर्तृकादित्युच्यते न च सुबन्तस्य समानः कर्ताऽस्ति । प्र.]तिपदिका'दिति तु नोक्तम् । 'कर्मण' इति वचनात् ,कर्मत्वे च सति सुबन्तताया अवश्यं भावात् । क्यजादीनामिति । कर्ममात्रात्सन्विधिः, कर्मविशेषात्सुबन्ता- क्यजादय इति भावः । यत्र चोत्सर्गापवादौ विभाषा तत्राऽपवादेन मुक्त उत्सर्गोन भवति, अपि तु वाक्यमेव । इयं तावदिति । लक्षणाश्रया लक्ष्यस्य व्यवस्था न्याय्या, लक्ष्याश्रयेण तु लक्षणव्यवस्थापनं गत्यन्तराऽभावादिति भावः । व्यपदेश्य सदिति । सच्छोभनं यद्यपदेशाह तन्न व्यपदिशति । न च सुबन्तस्येति । पुत्रा- देः सत्त्वभूतार्थाभिधायित्वात्साध्यस्यैव साधनसंबन्धयोग्यत्वादिति भावः । ‘कटं करोती'त्यादावपि सुबन्तेन सिद्धरूपोऽर्थोऽभिधीयते। शब्दाऽन्तरसन्निधानात्तु साध्यता प्रतीयते । यथोक्तं हरिणा-'निर्वयो वा विकार्यो वा प्राप्यो वा साधना- श्रयः। क्रियाणामेव साध्यत्वात्सिद्ध रूपोऽभिधीयते ॥ इति । आसितुमिच्छती- ति। तुमुनन्तस्य साध्यरूपाऽभिधायित्वादस्ति का योग इति भावः। 'क्यचि उ.]तेनाऽचार्येण तयोः पृथत्वन कल्पनात् क्रियावाचिनां च धातुत्वादुपसर्गरहित एव क्रियावाचीति निर्णय इत्यर्थः । पार्थक्यकल्पनाफलचाऽडादिव्यवस्था । 'समानकर्तृ- का'दित्यनेन क्रियावाचकादेव सनो विधानमिति न तद्विशिष्टात्सनिति भावः । कर्मत्वे च सतीति । कर्मत्वादिद्योतकत्वाद्विभक्तरिति भावः । कर्मविशेषादिति । क्यजा- दीनामप्येकार्थीभाव एव प्रवृत्तेः सनभावे तदभावान्न क्यजादीनां सावकाशतेति भावः । एतेन क्यजाद्यभावे सन्स्यादित्यपास्तम् । तद्धनयन्नाह—यत्र चेति । लक्षणाश्रयेति । बोद्धृणां लक्षणैकचक्षुष्कत्वादिति भावः। भाष्ये-आत्मेच्छाया- मिति । 'कर्मीभूतादिति शेषः । साध्यस्यैवेति । साध्यत्वेन प्रतीयमानस्यैवेत्यर्थः साध्यता प्रतीयत इति । सा च न कारकाऽवच्छेदिकेति भावः । साधनाश्रय १ 'इच्छाभिधानमस्ति' । २ 'दित्यात्मेच्छायां'। ३ 'दिच्छायां वेत्युच्यते' पा० । ।

·३अ.१पा.१आ.७सू.] ॐ व्याकरणमहाभाष्यम् 8 एवमपि भवेत्-कस्माश्चिदप्रसङ्गः स्याद्यस्य कर्ता नास्ति, इह तु प्रामोति-आसितुमिच्छति शयितुमिच्छतीति ॥ इच्छायामर्थे सन् विधीयते इच्छार्थेषु च तुमुन् । तत्र तुमुनोक्तत्वात्तस्याऽर्थस्य सन्न भविष्यति ॥ एवमपीह प्राप्नोति-आसनमिच्छति शयनमिच्छतीति ॥ इह यो विशेष उपाधिर्वा उपादीयते, द्योत्ये तस्मिंस्तेन भवितव्यम् । यश्चेहार्थो गम्यते आसितु- मिच्छति शयितुमिच्छतीति-स्वयंतां क्रियां कर्तुमिच्छतीति; नासाविह गम्यते- आसनमिच्छति शयनमिच्छतीति।अन्यस्याप्यासनमिच्छतीत्येषोऽप्यर्थो गम्यते। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । यो हि मन्यतेऽद्योत्ये तस्मिंस्तेन भवितव्य'मिति, प्र.]मान्ताऽव्ययप्रतिषेध' इति क्यजत्र प्रतिषिद्धः । तुमुनोत्तत्वादिति। तुमुन्निमि- तेनेच्छतीत्यनेनेत्यर्थः । न चेच्छतीत्यस्य प्रयोगं बाधित्वा सन्भवतीति युज्यते वक्तुम् । उपपदनिमित्तत्वात्तुमुनस्तदभावेऽभावप्रसङ्गात् । आसनमिच्छतीति । ल्युभावमात्रे विधीयते न विच्छार्थेषूपपदेष्विति भावः । थातुवाच्यकियापेक्षं च ममानकर्तृकत्वमस्ति । इह यो विशेष इति । समानशब्दस्तदन्तवाच्योऽर्थ उपा- धिरन्यस्तु विशेष इति इति भावः । क्व चित्त्वभेदेन व्यवहारः। आसितुमिच्छ- तीति । वृत्तिसमानाऽर्थेन वाक्येन भवितव्यम्। आसिसिषत इत्यस्य चाऽऽसितुमिच्छ- तीति समानार्थ भवतीति भवत्यासेः सन्प्रत्ययः। आसनमिच्छतीत्यत्र तु किमात्मन आसनमिच्छत्यथ परस्येति सन्देहात्समानकर्तृकत्वाऽप्रतिपत्तिरित्यासनशब्दात्सन्प्र- त्ययो न भविष्यति । न ह्यतः सनुत्पद्यमानः समानकर्तृकत्वलक्षणं विशेषमन्तर्भाव- उ.]इति। कर्मवलक्षणशक्त्याश्रय इत्यर्थः ।क्रियाणामेव साध्यत्वात्-साध्यत्वेन प्रती- यमानत्वात् सिद्धरूपः-सिद्धत्वेनैव स प्रतीयत इत्यर्थः। तुमुनन्तस्येति । 'अव्यय- कृत' इति वचनात्तस्य साध्यरूपभावाऽभिधायितेत्यर्थः। तुमुन इच्छावाचकत्वाऽभा- वादाह-तुमुन्निमित्तेनेति । 'समानकर्तृकेषु तुमुन्नि'त्यत्रेच्छार्थेष्वित्यनुवृत्तेस्तस्य नन्निमित्तत्वम् । तदभाव इति । सनस्तु नोपपदत्वं, महासंज्ञाविरोधात् । नन्वनस्य सिद्धरूपभावाऽभिधायित्वेन कथं कर्तृसम्बन्ध इत्यत आह- धातुवाच्येति । भाष्ये-द्योत्ये तस्मिन्निति । वृत्त्या शब्दजन्यबोधविषय इत्यर्थः । वृत्तीति । तुमुनन्ते विग्रहवाक्ये समानकर्तृकत्वे तुमुनो विधानात्समानकर्तृकत्व- प्रतीतेस्तद्युक्तं समानकर्तृकत्वविषयसनो विग्रहवाक्यम् । भावविषयल्युडन्ते तु तदनि- श्चयान्न तत्सनो विग्रहवाक्यमिति नाऽऽसनशब्दात्सनुत्पत्तिरिति भावः । नात इति। विग्रहे तदप्रतीतेः।नह्याऽऽसनशब्दगर्भ समानकर्तृकत्वप्रतीतियोग्यं विग्रहवाक्य- मस्तीति तदभावात्ततः सनोऽनुत्पत्तिरेवाऽनुमीयत इति भावः। 'पक्ष्यामीच्छति देव- १ इदं क्वचिन्न । २ 'विशेष उपादीयते उपाधिर्वा' पा०। ३ 'षोऽर्थो' पा० ।

·कैयट-विवरणसहितं. [ धातोः कर्मणः क्रियमाणेऽपि हि तस्य धातुग्रहण इह प्रसज्येत–'सजतमिच्छति देवदत्तो यज्ञदत्तने ति॥ ॥कर्मसमानकर्तृकग्रहणानर्थक्यं चेच्छाभिधाने प्रत्ययविधानात्॥*॥ कर्मसमानकर्तृकग्रहणं चानर्थकं ॥ किंकारणम् ?॥ 'इच्छाऽभिधाने प्रत्यय. विधानात्' । इच्छायामभिधेयायां सन्विधीयते । ॥॥ अकर्मणो ह्यसमान- कर्तृकोऽनभिधानम् ॥ ॥ इच्छायामभिधेयायां सन्विधीयते । न चाऽकर्म- णोऽसमानकर्तृकाद्वोत्पद्यमानेन सनेच्छाया अभिधानं स्यात्। अनभिधानात्तत- उत्पत्तिर्न भविष्यति । ॥*॥ अङ्गपरिमाणार्थ तु ॥*॥ अङ्गपरिमाणार्थ ती- न्यतरत्कर्तव्यं कर्मग्रहणं धातुग्रहणं वा,-'अङ्गपरिमाणं ज्ञास्यामी'ति ॥ किं पुनरत्र ज्यायः ?॥धातुग्रहणमेव ज्यायः। अङ्गपरिमाणं चैव विज्ञातं प्र.]यितुं शक्नोतीति भावः। सङ्गतमिच्छतीति। केवलस्य धातोः प्रयोगाऽभावात्क्त- प्रत्ययोपादानं, धातोरेव तु सन्प्रसङ्ग इत्युच्यते । अत्र च किमात्मकर्तृकं सङ्गतमि- च्छत्यथ परकर्तृकमिति सन्देहाद्यदा समानकर्तृकत्वं नाऽवधार्यते तदा न भाव्यम् । यदा तु समानकर्तृकत्वं प्रतिपिपादयिषितं तदा भवितव्यमेव सना,-'संजिगंसते वत्सो मात्रेति। कर्मेति । इच्छायाः कर्मणाऽवश्यं भाव्यमिति प्रत्यासत्या प्रकृत्यर्थ एव कर्मत्वेनाश्रयिष्यते न तु तद्व्यतिरिक्तमिति 'गमनेनेच्छती'ति सन्न भविष्यति । प्रत्यासत्त्यैव च समानकर्तृकत्वमाश्रयिष्यत इति 'देवदत्तस्य भोजनमिच्छती'- त्यत्रापि न भविष्यतीत्येतच्यायमूलमनभिधानम् । इह नित्यानां शब्दानां सङ्कीर्ण- प्रयोगदर्शने सति साध्वसाधुविभागाय शास्त्रारम्भः । न च गमनेनेच्छति देवदत्तस्य भोजनमिच्छतीत्यत्राऽर्थे जिगमिषति बुभुक्षत इत्यादिप्रयोगोऽस्तीति किं तन्निवृत्त्य- थेन विशेषणोपादानेनेत्यर्थः। अङ्गपरिमाणार्थ त्विति । इच्छायां वेत्येतावत्युच्यमाने यद्यपि प्रत्ययपरत्वेन पूर्वा प्रकृतिराक्षिप्यते तथापि 'प्राऽचिकीर्ष'दित्यादौ सोपसर्गस्या- उ.]दत्त' इत्यादौ तिङन्तात्स्यादिति तु नाऽऽपाद्यं, कर्ममात्रबोधकत्वाऽभावात् ,अति- रिक्तस्य कर्नादेरपि भानादित्याहुः। अनाऽन्तात्तान्तेऽविशेषं दृष्ट्वाह-केवलस्येति । यदा त्विति । सङ्गन्तुमिच्छतीति विग्रहवाक्यस्य सन्प्रकृतिधातुगर्भस्य सम्भवादिति भावः । नन्वनभिधानादिति भाष्यमनुपपन्नं, समानकर्तृत्वादेोत्याङ्गीकारेण तदभावे तस्य द्योत्यत्वे प्रमाणाऽभावात् , तस्याऽगतिकगतित्वाञ्चेत्यत आह–इच्छाया इति । सविषयत्वादित्यर्थः । करणाद्याकाङ्क्षा तु न नियतेति भावः । व्याप्ति- न्यायाश्रयणेऽपि समाधत्ते-इह नित्यानामिति । तत्र समानकर्तृकत्वादिप्रकारक- बोधो लोकव्युत्पत्तेरेव, न हि सर्वत्र व्याकरणमेव शक्तिग्राहकमस्तीति भावः। ननु प्रत्यासत्त्या कर्मबोधकात्प्रत्ययेऽङ्गपरिमाणं ज्ञातमेवेत्यत आह-इच्छायां वेति । १ इदं क्वचिन्न । २ 'यज्ञदत्तो देव' पा० । ३ 'कर्त्तकाद्वा' पा०। ४'तत्र' पा० ।

·३अ.१पा.१आ.७सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ® भवत्यपि च 'धातोर्विहितः प्रत्ययः शेष आर्द्धधातुकसंज्ञो भवतीति सन आर्द्धधातुकसंज्ञा सिद्धा भवति । यच्चाऽप्येतदुक्तं-“कर्मग्रहणात्सन्विधौ धातुग्रहणानर्थक्यं, सोपसर्ग कर्मेति चेत्कर्मविशेषकत्वादुपसर्गस्याऽनुपसर्ग कर्म,सोपसर्गस्य हि कर्मत्वे धात्वधिकारेऽपि सनोऽविधानमकर्मत्वादिति, स्वपक्षोऽनेन वर्णितः । युक्तमिह द्रष्टव्यं-किं न्याय्यं कर्मेति ? ॥ एतच्चाऽत्र युक्तं यत्सोपसर्ग कर्म स्यात् ॥ ननु चोक्तं—“सोपसर्गस्य हि कर्मत्वे धात्वधिकारेऽपि सनोऽविधानमकर्मत्वा"दिति ॥ नैष दोषः । 'कर्मण' इति नैषा धातुसमानाधिकरणा पञ्चमी-'कर्मणो धातो रिति । प्र.]ऽङ्गत्वं स्यात् । यदा तु साक्षात्प्रकृतिर्विशिष्टा निर्दिश्यते तदाऽङ्गपरिमाणं ज्ञायते। अन्यतरदिति । त्रितये प्रत्याख्यातेऽन्यतममिति वक्तव्ये समानकर्तृग्रहणं न कर्तव्य- मेव गौरवप्रसङ्गादिति मत्वाऽन्यतर'दित्युक्तम् । धातुग्रहणमेवेति । कार्यान्तर- स्यापि संपादनादित्यर्थः। धातुशब्दोच्चारणेन धातोर्विहितस्यार्द्धधातुकसंज्ञोक्ता । तथा च पूर्वसूत्रद्वयविहितस्य सनस्तदभावाजुगुप्सत इत्यादाविडभावः। एतत्सूत्रविहितस्य तु सन आर्द्धधातुकवाच्छिशयिषत इत्यादाविड्गुणौ भवतः। नन्विको मलिति कि- त्त्वमार्द्धधातुकत्वनिमित्तगुणनिषेधार्थ सन आर्द्धधातुकसंज्ञायां ज्ञापकं भविष्यतिनैित- दस्ति । सामान्येन ज्ञापके व्याख्यायमाने सर्वत्र सनः प्रसङ्गः। विशेषविषये त्विगन्न- प्रकृतेरेव स्यादिति धातुग्रहणं कर्तव्यम् । स्वपक्ष इति । यद्यपि सर्व एव स्व- पक्षं वर्णयन्ति तथापि परपक्षदूषणाऽभिनिवेशादयुक्तोऽपि स्वपक्षो वर्णित इत्युक्तं भवति । युक्तमिति । यदेव न्याय्यं तदेव ग्राह्यं न तु दुरभिनिवेशः कार्य इत्यर्थः । यत्सोपसर्गमिति । धातूपसर्गसङ्घातेन हि क्रियाविशेषस्य प्रक्रमादर्थद्वारकं तस्यैव कर्मत्वमित्यर्थः । विशिष्टैव च क्रिया साधनेन निवर्त्यते न तूत्पन्ना सती विशेषणे- नाऽन्यत उत्पन्नेनाऽभिसंबद्ध्यते । तत्र यद्यपि धातुर्वाचक उपसर्गस्तु द्योतकस्तथा- प्यसति धातुग्रहणे वाचकद्योतकविभागस्य शब्देनेहाऽनङ्गीकृतत्वात्सङ्घातादेवोत्पत्तिः उ.] न कर्तव्यमेवेति । उत्तरसूत्रकर्तव्यमात्मन इत्यत्रैव कार्यम् । तत्रेच्छायामात्मन इत्यस्य कर्तृत्वेनाऽन्वयस्य क्लप्तत्वादन्तरङ्गत्वाच्च धातावपि तेनेव सम्बन्धेनाऽन्वयः । एवञ्च प्रत्यासत्योभयकोरेकत्व एव प्रवृत्तिरिति भावः। 'धातुशब्दोच्चारणेने त्यस्य फलमाह-तथा चेति । क्रियाविशेषस्य-विशिष्टक्रियायाः॥ प्रक्रमात्-बोधनात् ॥ विशिष्टैवैति। उपसर्गद्योत्यार्थविशिष्टवेत्यर्थः॥ साधनेन-तत्तत्प्रयुक्तकार्येण । निर्व- य॑ते-उत्पन्नबोधविषयीक्रियते ॥ उत्पन्ना-उत्पन्नबोधा॥अन्यत उत्पन्नेन,-अन्यत उत्पन्नबोधेन ॥ तथाप्यसतीति । 'कर्मण' इत्यस्य कर्मबोधकादित्यर्थः स्यादिति १ ‘सज्ञापि' पा० । २ इदं क्वचिन्न । ३ 'अकर्मकत्वा' पा. ।

·No text on this page.

·३अ.१पा.१आसू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् & ३ ............RN भवतीति । ॥*॥ वावचनानर्थक्यं च तत्र नित्यत्वात्सनः ॥*॥ वावचनं चाऽनर्थकम् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'तत्र नित्यत्वात्सनः' । इह द्वौ पक्षौ वृत्ति- पक्षश्चाऽवृत्तिपक्षश्च । स्वभावतश्चैतद्भवति-वाक्यं च प्रत्ययश्च । तत्र स्वाभा- विके वृत्तिविषये नित्ये प्रत्यये प्राप्ते वावचनेन किमन्यच्छक्यमभिसम्बन्दुम- न्यदतः संज्ञायाः। न च संज्ञाया भावाऽभावाविप्यते । तस्मानाऽर्थो वावच- नेन । ॥*॥ तुमुनन्ताद्वा, तस्य च लुग्वचनम् ॥*॥ तुमुनन्ताद्वा सन् वक्तव्य- स्तस्य च तुमुनो लुग्वक्तव्यः। कर्तुमिच्छति चिकीर्षति । ॥॥ लिडुत्त- माद्वा ॥*॥ लिङत्तमाद्वा सन्वक्तव्यस्तस्य च लिङो लुग्वक्तव्यः । कुर्यामिती- च्छति चिकीर्षति ॥*॥ आशङ्कायामचेतनेषूपसङ्ख्यानम् ॥*॥ आशाङ्कायामचे- प्र.]विशिष्टां क्रियामाह,उपसर्गस्तु द्योतक इति सापेक्षत्वाऽभावः। वावचनानर्थक्यं चेति । वृत्तेरेकार्थीभावविषयत्वाद्यपेक्षाविषयत्वाच्च वाक्यस्य भिन्नार्थत्वाद्वाध्यबाधक- भावाऽप्रसङ्गादिति भावः । न च संज्ञाया इति । अनर्थः प्रत्युत वाग्रहणाद्भवति, प्रत्ययसंज्ञाया विकल्पे सति तन्निबन्धनकार्यविकल्पप्रसङ्गात् । तुमुन्नन्तादिति । लघ्वेवं लक्षणं भवतीति भावः । वचनसामर्थ्याच्चोपपदश्रवणं बाधित्वा पक्षे तदीये- ऽर्थे सन्प्रत्ययो भवति । इच्छाग्रहणं प्रत्ययाऽर्थनिर्देशायावश्यं कर्तव्यम् । अत्र चो- दयन्ति-तुमुनन्तस्य पदत्वात्तुमुनो लुकि कृते 'जिघांसती'त्यादौ नलोपादीनि प्राप्नु- वन्तीति। नैष दोषः।तुमुनो लुको बहिरङ्गत्वादसिद्धत्वान्नलोपादीनि न भविष्यन्तीति । एतस्मिंस्तु सूत्रन्यास धातोरिति सनो विधानाऽभावादार्द्धधातुकसंज्ञा न प्राप्नोतीति इको झलिति कित्त्वविधानं ज्ञापकमाश्रयणीयमिष्टसिद्धये। आशङ्कायामिति।आशङ्का- उ. ञ्चाऽनुपसर्गस्याऽकर्मत्वमित्यत्यन्तमसङ्गतमिति भावः । वृत्तेरिति । नन्वस्य पदविधित्वाऽभावात्समर्थपरिभाषाऽनुपस्थितौ कथमस्यैकार्थीभावविषयत्वमिति चेन्न, भाष्यप्रामाण्यादस्याप्येकार्थीभाव एव प्रवृत्तेरिति भावात् । प्रत्ययसंज्ञाया इति । परत्वस्यापीदमुपलक्षणम् । 'आधुदात्तश्चे'त्यस्य तु एतद्विषये न संबन्धो, नित्यत्वा- दिति बोध्यम् । अत्राऽपि समर्थपरिभाषोपतिष्ठत इत्यर्थे वात्तिकसम्मतिं दर्शयन तान्युदाहरति भाष्ये—तुमुनन्ताद्वेति । वचनसामर्थ्याच्चेति । अतएव चोपपदा- ऽभावेऽपि तुमुन् वृत्तिविषये इति बोध्यम् । बहिरङ्गत्वादिति । सन्सन्नियोगेन विधानाद्बहिरङ्गत्वं लुक इति भावः । वस्तुतस्तु सुप्तुमुनोलुंकि पदैत्वे नैकदेश- विकृतन्यायावतारः, तत्त्वप्रत्यभिज्ञाऽभावात् । अर्धविकारात् । नापि स्थानिवद्भावः, तुमुनन्तस्य षष्ठीनिर्दिष्टत्वाऽभावात् । इष्टसिद्धय इति । अनेन सर्वे शङ्काभासा निरस्ता इत्याहुः । आशङ्केति । सा च प्रयोक्तृधर्मः, शके कूलं पतिष्यतीत्यर्था- १ 'चिकीर्षतीति' पा० । २ 'स्य कर्मत्व' पा० । ३ इदं क्वचिन्न ।

·* कैयट-विवरणसहितं. [ धातोः कर्मणः तनेषूपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्-अश्मा लुलुठिषते, कूलं पिपतिषतीति ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति?॥ एवं मन्यते-चेतनावत एतद्भवति-'इच्छे'ति, कूलं चाs- चेतनम् ॥ अचेतनग्रहणेन नाऽर्थः। 'आशङ्काया'मित्येव । इदमपि सिद्ध भवति-वा मुमूर्षतीति ॥ ॥ न वा तुल्यकारणत्वादिच्छाया हि प्रवृत्तित उप- लब्धिः ॥*॥ न वा वक्तव्यम् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'तुल्यकारणत्वात्' । तुल्यं हि कारणं चेतनावति देवदत्ते, कूले चाऽचेतने ॥ किं कारणम् ? ॥ 'इच्छाया हि प्रवृत्तित उपलब्धिः' । इच्छाया हि प्रवृत्तित उपलब्धि. र्भवति । योऽप्यसौ कटं चिकीर्षुर्भवति नाऽसावाघोषयति—'कटं करिष्यामीति ॥ किं तर्हि ? ॥ सन्नद्धं रज्जुकीलकपूलपाणिं दृष्ट्वा तत इच्छा गम्यते । कूलस्याऽपि पिपतिषतो लोष्टाः शीर्यन्ते, भिदोपजायते, देशादेशा- न्तरमुपसङ्कामति । श्वानः खल्वपि मुमूर्षव एकान्तशीलाः शूनाऽक्षाश्च भवन्ति ॥*॥ उपमानाद्वा सिद्धम् ॥*॥ उपमानाद्वा सिद्धमेतत् ॥ कथं ?॥ लुलुठिषत इव लुलुठिषते । पिपतिषतीव पिपतिषति ॥ न वै तिर्डन्तेनो- प्र.] संभावना।तद्विशिष्टाऽर्थाऽभिधायिनो धातोः स्वार्थे प्रत्ययः । लुलुठिषत इति । 'रुठ लुठ प्रतीपाते' इति द्युतादिषु पठ्यते । 'वर्तमानसामीप्ये' इति लद्रत्ययः। श्वा मु- मूर्षतीति । शुनश्चैतन्येऽपि जीवितस्य प्रियत्वाद्याध्यायभिभवेऽपि तिर्यत्वान्मर्तु- मिच्छा नास्ति । न वेति । कार्येणेच्छाऽनुमीयत इतीच्छाऽनुमानकारणं कार्य लिङ्गं । तुल्यमिति।वास्तवसदसत्त्वाऽनपेक्षलोकव्यवहाराश्रयकार्यानुमेयेच्छाश्रयेण सन् प्रयु- ज्यते इत्यर्थः। उपमानाद्वेति । यदिच्छानिमित्तं कार्यं तदचेतनेषु नास्ति, यच्चास्ति, उ.] ऽवगमात् । तद्विशिष्टेति । तद्विषयत्वविशिष्टेत्यर्थः । आत्मनेपदप्रयोगे बीज- माह-धुतादिष्विति । 'रलो व्युपधा'दिति कित्त्वाद्गुणाऽभावः । सम्भावनाविषयलोठने भविष्यत्त्वप्रतीतेराह--वर्तमानसामीप्य इति । भाष्ये एवं मन्यते चेतनावत इति । वक्ष्यमाणेनाऽभिप्रायेण 'मन्यत' इत्युक्तं । कार्य- णेति । इच्छानुमितिजनकं कार्यरूपं लिङ्गं तुल्यमित्यर्थः । नन्विच्छाया अचेतने बाधात्कथं बाधितविषयाऽनुमितिरत आह-वास्तवेति । वास्तवं सद्ब्रह्म, वास्तव- मसत्प्रपञ्चः । तदनपेक्ष्य व्यवहारमात्रेण सत इतरस्येवाऽस्याअपितेन सत्यकार्येणाऽ- नुमानमिति भावः । बालकादेरयुक्तवृक्षाद्यारोहणं कुर्वतो 'मतमिच्छत्यय'मिति व्यव- हरति लोक इति तात्पर्यम् । भाष्ये-शूनाक्षा इति । प्रसृताऽक्षा इत्यर्थः। शून्याक्षा इति पाठे विषयाऽग्राहिचक्षुष इत्यर्थः । यदिच्छानिमित्तकमिति । बुद्धिपूर्वक- १ इति क्वाचित्कः। २ 'कर्तव्य पा०। ३'कीलपूल' पा०। ४ 'भिदा जायते' पा० । ५ 'उच्छूनाक्षाः' इति, 'शुन्याक्षाः' पा०। ६ 'न तिङ' पा०।७ 'व्याध्यमि' पा०।

·३३.१पा.१आ.सू.] ॐ व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ ४१ । । पमानमस्ति ॥ एवं तींच्छेवेच्छा। ॥*॥ सर्वस्य वा. चेतनावत्त्वात् ॥*॥ अथ वा सर्व चेतनावत् । एवं ह्याह-'कंसकाः सर्पन्ति, शिरीषोऽय स्वपिति' 'सुवर्चला आदित्यमनुपर्येति' । 'आस्कन्द कपिलके'त्युक्त तृणमास्कन्दति' । प्र.] न तदिच्छायाः कार्यमिति मत्वा परिहारान्तरोपन्यासः । न वै तिङन्तेनेति तिङन्ताऽर्थेनेत्यर्थः । क्रियायाः साध्यैकस्वभावत्वादनिष्पन्नरूपत्वादिदं तदिति- परामर्शविषयवस्तुगोचरत्वादुपमानोपमेयभावस्येदंतदितिपरामर्शाऽभावादितिभावः । इवशब्दप्रयोगे तु अध्यारोपस्तु विद्यते,–'रोदितीव गायति' 'नृत्यतीव गच्छति देवदत्त' इति । परिपूर्णेन च न्यूनस्योपमानं भवति । क्रिया च सर्वा स्वाश्रये समाप्तेति न्यूनत्वाऽसंभवस्तस्याम् । तदुक्तं-'येनैव हेतुना हंसः पततीत्यभिधीयते । आतौ तस्य समाप्तत्वादुपमार्थो न विद्यते॥' इति । भिन्न- जातीयानां च क्रियाणां सादृश्यं नास्ति 'भुत इव गच्छतीति । एवं तीति । इच्छाशब्दस्य सत्त्वभूताऽर्थाभिधायित्वादस्ति तदर्थस्योपमानत्वं, ततश्चेच्छासदृशे- ऽपि व्यापारे सन् भवति । गौणमुख्यन्यायश्च क्वचिल्लक्ष्याऽपेक्षया नाऽङ्गीक्रियते । उ.] प्रवृत्यादिकमित्यर्थः। तिङन्तार्थेनेति । क्रिययेत्यर्थः । भाष्यस्थोपमानशब्दस्य सादृश्यमित्यर्थ इति भावः । केचित्तु तिङन्तेनोपमानबोधो नास्तीति भाष्यार्थ- माहुः। तदुपपादयति-क्रियाया इति । सिद्धरूपतया प्रतीयमानस्य वस्तुन 'इदन्त'दिति परामर्शविषयत्वादुपमानत्वम्भवति नाऽन्यस्येत्यर्थः। इदन्तदिति परा- मर्शाभावादित्यस्य-'उपमानत्वाऽभाव' इति शेषेण सम्बन्धः। तथा परामर्शाऽ. भावे हेतुमाह-साध्यैकेत्यादिना । तथापरामर्शाऽभावेऽपि कुतो न स इत्यत आह-इदन्तदिति । अत्र शब्दशक्तिस्वभावो वस्तुशक्तिस्वभाव एव वा बीजम् । अत्रोपमानोपमेयभावस्येत्युपमेयग्रहणञ्चिन्त्यं, 'क्षत्रियवदधीते' इत्यादौ क्रियाया उपमेयत्वस्येष्टत्वादिति बोध्यम् । कथं तर्हि 'रोदितीव गायती'त्यादिप्रयोगो- ऽत आह-इवशब्देति । अत्र वाक्ये तुशब्दद्वयफलं चिन्त्यम् । अध्यारोपः उत्प्रेक्षा । तिङन्ताऽर्थस्योपमानत्वाऽभावे युक्त्यन्तरमप्याह–परिपूर्णेनेति । समाप्तत्वादिति । पातस्य सम्पूर्णवादित्यर्थः । आति:-पक्षिविशेषः । एवच्चैकस्यां क्रियायां भेदाऽसम्भवान्नोपमानोपमेयभावः । भिन्नजातीयासु तु साधारणधर्मरूप- सादृश्याऽसम्भवानोपमानत्वं, तदाह-भिन्नेति । समानजातीयास्वपि यथा न तथो- क्तम् । 'यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते एवमयं भ्रातृव्यं निपत्यादत्ते' इत्यादौ यद्धर्मव- च्छयेनकर्तृकमादानन्तद्धर्मवदेतत्कर्तृकमादानमिति वाच्यार्थेऽवगते. यत्तयामैक्य- मापन्नं तं धर्म निमित्तीकृत्य श्येनयागयोः पश्चात्सादृश्यबोध इति न तत्र क्रिययोरुप- मानोपमेयभाव इति बोध्यम् । इच्छासदृशेऽपीति । पूर्व व्यवहारादिच्छां तत्राप्य- :- ·४२ ॐ कैयट-विवरणसहित [ धातोः कर्मणः 'अयस्कान्तमयः सङ्कामति' । 'ऋषिः पठति'। 'शृणोत ग्रावाणः' ॥ इमे इषयो बहवः पच्यन्ते तत्र न ज्ञायते कस्याऽयमथै सन्विधी- यत इति? ॥ ॥ इषेश्छत्वभाविनः ॥ ॥ यद्येवं,-कर्तुमन्विच्छति-कर्तुमन्वेषणा, अत्रापि प्रामोति ॥ एवं तर्हि यस्य स्त्रियामिच्छेत्येतद्रूपं निपात्यते ॥ कस्य चैतनिपात्यते ? ॥ ॥कान्तिकर्मणः ॥ ॥ अथेह ग्रामं गन्तुमिच्छतीति, किं कर्म ? ॥ इषेरुभे कर्मणी ॥ यद्येवं ग्रामं गन्तुमिच्छति ग्रामाय गन्तुमि- च्छतीति,-गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यौँ न प्रामुतः॥एवं तर्हि गमेामः कर्म, प्र.]सर्वस्य वेति। आत्माऽद्वैतदर्शनेनेति भावः। ऋषिरिति। वेदः सर्वभावानां चैत- न्यं प्रतिपादयतीत्यर्थः । वैचित्र्येण च पदार्थानामुपलम्भात्सर्वचेतनधर्मप्रसङ्गः सर्वत्र नोद्भावनीयः। इम इति । शश्नाश्यन्विकरणास्त्रय इत्यर्थः। तत्रेति । इच्छेति निपा- तनं त्रयाणामपि संभवतीति मन्यते। छत्वभाविन इति। 'इच्छेति शप्रत्ययो यग- भावश्च निपात्यते । छत्वं तु लक्षणेनैव सिद्धं, तच्च शविकरणस्यैव विहितमित्यर्थः यद्यवमिति। 'अन्विच्छतीति तौदादिकस्यैव रूपमिति भावः। एवं तहीति । अर्थ- विशेषे निपातनमाश्रितमिति भावः।कान्तिकर्मण इति। कान्तिः-कामना।अभिलाष- स्तक्रियस्येत्यर्थः। 'अन्विच्छती'त्यस्य गवेषयतीत्यर्थो न तु कामयत इति सन्न भव- ति । अथेहेति । क्रियाद्वयसन्निधानाच्चङ्क्रमणादिकामस्य गमनमात्रेप्सासंभवादन्यस्य चोभयेप्सासंभवात् प्रश्नः। इपेरुभे इति। यो हि ग्रामगमनमिच्छति तस्येषिक्रिययो- भयमीप्सितं न केवलो ग्रामो नाऽपि केवलं गमनमित्यर्थः । यद्यमिति । इषि- कर्मत्वे ग्रामस्य गतिकर्मत्वाऽभावादिति भावः। परसाधन इति । परस्येषेः साधनं उ.]ङ्गीकृत्य कृतः प्रत्यय'इत्युक्तम्।इदानीन्विच्छासदृशेऽर्थे प्रत्यय इति भेदःविचिन्ये- णेति । चेतनेषु मनुष्येष्वपि नानाजातीयव्यवहारदर्शनादिति भावः। सर्वत्र परि- णामदर्शनेन चेतनाऽधिष्ठानं विना च तदसम्भवात्सर्वस्य तदधिष्ठितत्वं ज्ञायते इति तात्पर्यम् । मन्यत इति । छत्वमपि निपातनादिति तद्भावः । यगभावश्चेति । भावे शस्य सत्त्वाद्यकः प्राप्तिरिति भावः । शविकरणस्यैवेति । गमियमिसाहचर्य्य- णाऽकारविकरणस्यैवेषग्रहणादिति भावः।तौदादिकस्यैव स्त्रियामिच्छेति निपातनात्कथं 'यस्ये'त्यादिना समाधानमत आह-अर्थविशेष इति। यस्येति भाष्यस्य-यदर्थकस्य- त्यर्थः । लोके कान्तिशब्दस्य शोभायाम्प्रसिद्धत्वादाह-कान्तिः कामनेति । ग्रामस्थ गतिकर्मत्वं गमेरिषिकर्मत्वञ्च स्पष्टमेवेति कथं सन्देहस्तत्राह-क्रियाद्वयति । च. मणादिकामस्य-अनुद्देश्यकगमनादिकामस्य। अन्यस्य-ग्रामप्राप्तिकामस्य। इपि- कर्मत्व इति। उभयोरिषिकर्मत्वे ग्रामस्य गतिकर्मत्वाऽभावं मन्यमानस्य चोद्यमिति १ इदं भाष्यमित्यन्ये । वार्त्तिकमित्यपरे। . ।

·३अ.१पा.आ.सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् ® . इषेर्गमिः कर्म ॥ एवमपीष्यते ग्रामो गन्तुमिति, परसाधन उत्पद्यमानेन लेन ग्रामस्याऽभिधानं न प्रामोति ॥ एवं तर्हि गमेामः कर्म, इषेरुभे कर्मणी ॥ अथ समन्तात्सना भवितव्यम्,- चिकीर्षितुमिच्छति जिहीर्षितुमिच्छती. ति ॥ न भवितव्यम् ॥ किं कारणम् ? ॥१॥ अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः ॥ ॥ अर्थ संप्रत्याययिष्यामीति शब्दः प्रयुज्यते । तत्रैकेनोक्तत्वात्तस्यार्थस्याऽपरस्य प्रयोगेण न भवितव्यम्,-'उक्तार्थानामप्रयोग' इति॥ न तहीदानीमिदं भवति प्र.]यत्कर्म तत्र लकार उत्पद्यते । तच्च गमनमेव, न तु ग्राम इत्यर्थः। एवं तीति । 'इष्यते ग्रामो गन्तु'मित्यत्र गमनस्य ग्रामार्थत्वादप्राधान्याद्भिन्नकक्षयोः कर्मणोरे- केन शब्देनाऽभिधानाऽसंभवात् प्रधाने कार्यसंप्रत्ययाद्रामस्यैवाऽभिधानं लकारेण भवति । इषिक्रियायाश्चाख्यातवाच्यत्वात् प्राधान्यमिति प्रधानक्रियाशक्त्यभिधाने गुणक्रियाशक्तरभिहितवच्चकासनाद्गमिक्रियापेक्षे द्वितीयाचतुर्हो न भवतः । अथेति । प्रयोगाऽदर्शनाल्लक्षणसद्भावाच्च पृच्छति । न भवितव्यमिति । एक- खादिच्छायाः, तस्याश्च पूर्वोत्पन्नेनाऽभिहितत्वादपरः सन्न भवतीत्यर्थः। न तहीति । उ:]भावः परस्येति।गम्यपेक्षयेत्यर्थः। यदर्थक्रियानिरूपितं यत्कर्म तस्मिन्नेव कर्मणि ततो धातोबद्युत्पत्तिाय्येत्यर्थः । नन्विषेरुभयकर्मत्वे कदाचिद्गमनरूपे कर्मणि प्रत्यये 'इष्यते ग्रामं गन्तु'मित्यपि स्यादत आह-इष्यते ग्राम इति । ग्रामार्थत्वादिति । ग्रामप्राप्त्युद्देश्यकत्वादित्यर्थः। अतएव गमनस्य स्वतोऽनुद्देश्यत्वादप्राधान्यन्तदाह- अप्राधान्यादिति । एतेन युगपदुभयोरभिधानं स्यादिति परास्तम् । भिमकक्षयो- रिति । प्रधानाऽप्रधानयोरित्यर्थः । नन्वेवं कदाचिदप्रधान एव स्यादत आह- प्रधान इति । नन्वेवमपि गमिनिरूपितकर्मत्वस्याऽनभिधानात्ततो द्वितीया स्याद- वेति पूर्वोक्तप्रयोगापत्तिर्दुर्वारेत्यत आह-इपिक्रियाया इति । एतेन युगपदुभयत्र ग्रामस्य शाब्दाऽन्वयाऽसम्भवात्कदाचिदिषौ कदाचिद्गमौ शाब्दाऽन्वयः।तत्र यदायत्र शाब्दोऽन्वयस्तदा तत्र तद्विभक्तिरिति 'इष्यते ग्रामो गन्तु'मिष्यते ग्रामं गन्तु'मित्यु- भयमपीष्यत इति परास्तम् । एवं तर्हि 'गमेामः कर्म इषेरुभे कर्मणी' इति भाष्यवि- रोधात् कस्य किं कर्मेत्याद्युपक्रमभाष्यपर्यालोचनयाऽस्यापि भाष्यस्यैकप्रयोग उभयत्र ग्रामस्याऽऽवृत्त्या शाब्दाऽन्वयपरत्वलाभात् । तथा सति कदाचिद्गमेामः कर्म कदा- चिदुभाविषेरित्येव स्पष्टत्वाय वदेदिति दिक् । नन्वेकस्या इच्छाया उक्तावपीच्छान्त- राऽभिधानाय द्वितीयः सन् भविष्यतीत्यत आह-इच्छाया एकत्वादिति । तत्त- द्धात्वर्थविषयेच्छात्वेनैक्यादिति भावः। इच्छाविषयेच्छायान्तु न प्रत्ययः, इच्छाविष- येच्छाऽभावादित्यभिमानः । नन्विच्छाविषयेच्छाऽभावात्कथमत्र सन्नित्यत आह १ केचित्त्विदं भाष्यमिति मन्यन्ते । २ 'प्रत्याययि' पा० । ३ 'कक्ष्य' पा० ।

·४४ कैयट-विवरणसहितं. [धातोः कर्मणः .. एषितुमिच्छति-एषिषतीति ? ॥ अस्त्यत्र विशेषः । एकस्याऽत्रेषेरिषिः साधनं वर्तमानकालश्च प्रत्ययः। अपरस्य बाह्यं साधनं सर्वकालश्च प्रत्ययः । इहाऽपि तपेकस्यषेः करोतिविशिष्ट इषिः साधनं वर्तमानकालश्च प्रत्ययः। अपरस्य बाचं साधनं सर्वकालश्च प्रत्ययः ॥ येनैव खल्वपि हेतुना एतद्वाक्यं भवति-चिकीर्षितुमिच्छतीति, तेनैव हेतुना वृत्तिरपि प्रामोति । तस्मात्सलन्ता- सनः प्रतिषेधो वक्तव्यः। तं चापि अवता 'इषि सने' इति वक्तव्यम् । भवति हि जुगुप्सिषते मीमांसिषते इति ॥ शैषिकान्मतुबर्थीयाच्छैषिको मतुबर्थिकः । सरूपः प्रत्ययो नेष्टः समन्तान्न सनिष्यते ॥१॥[ इति ] ॥ ॥ ॥ इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिमुनिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये तृतीयस्या- ध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथममाह्निकम् ॥*॥ प्र.]इषिणैव धातुनेच्छाया अभिधानात्सन्न प्राप्नोतीति भावः। एकस्येति । इच्छतीत्यत्र य इषिस्तस्यैषितुमित्येतत्पदवाच्य इषिः कर्मेत्यर्थः । तथा हि कश्चिदालस्याद्युपहतोऽ- ध्ययनादिविषयामिच्छामेवेच्छति । सर्वकाल इति । 'समानकर्तृकेषु तुमुनित्यनेन तुमुनः कालसामान्ये विधानात् । शैषिकादिति । सन्प्रसङ्गेनाऽन्योऽप्यनिष्टप्रत्ययो निवार्यते । प्रतिव्यक्ति लक्षणप्रवृत्तौ वाचनिको निषेधः, आकृतिपक्षे तु सकृल्लक्षण- प्रवृत्तौ तत्प्रवृत्तेः प्राक्तत्प्रत्ययान्तप्रकृत्यसंभवात्तदन्तात् प्रत्ययोत्पत्तिर्न भवतीति न्यायानुवादोऽयं संपद्यते । तत्र शैषिकाच्छैषिकः सरूपो न भवति । शालायां भवः शालीयो घटः। तत्र भवमुदकमिति पुनश्छो न भवति। विरूपस्तु भवति,-अहि- च्छत्रे भव आहिच्छत्रः, तत्र भव आहिच्छत्रीयः। तथा दण्डोऽस्यास्तीति दण्डिकः, सोऽस्यास्तीति पुनष्टन्न भवति । विरूपस्तु भवति-दण्डिमती सेनेति । सन्तान सनिष्यत इति । 'सरूप' इत्यपेक्ष्यते । सारूप्येण चात्र सादृश्यं लक्ष्यते, तच्चार्थद्वारक- उ.]कश्चिदालस्यादीति । तुमुन्ण्वुलाविति तुमुनो भविष्यति विधानात्कथं सर्वकाल: प्रत्ययस्तत्राह-समानेति । तत्प्रवृत्तेः-तत्तलक्षणेप्रवृत्तः। तत्प्रत्ययान्तेति । सना- दिप्रत्ययान्तेत्यर्थः।न्यायानुवादोऽयमिति।अनुवादफलश्चाऽन्यत्र व्यक्तिपक्षाश्रयणेन त्वादिसिद्धिः घटत्वत्वमित्यादौ । अनुवादेनाऽत्रैव तदाश्रयणबोधनादित्याहुः। परे तु 'आर्धधातुक' इति सूत्रभाष्योक्तरीत्या जातौ परत्वा(श्रयत्वा)भाववत्तदवधित्वाभावा- दृद्धादित्यादि जातिपक्षे आश्रयितुं न शक्यते इति वचनमेवेदम् । अतएव त्वान्तात् त्वसिद्धिरित्याहुः । शब्दकृतसादृश्यग्रहणे व्यावाऽसम्भवादाह-तच्चार्थेति १ अत्र॥॥सनन्तात्सनः प्रतिषेधः ॥ ॥ इतिवार्तिकमित्यन्ये ।२॥*॥ इषि सनः ॥*॥इति वार्तिकं भवेत् । ३ इदं क्वाचित्कम्।४ 'सन्त'। ५ 'लक्षणप्रवृत्तेः' पा० । । ।

·३अ.१पा.२आ.८सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् * ४५ ......" सुप आत्मनः क्यच ॥ ३॥१॥८॥ किमर्थश्चकारः?॥*[[चकोरः] स्वरार्थः॥ ॥ चितोऽन्त उदात्तो भवतीत्य- न्तोदात्तत्वं यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम्, एकाजयं, तत्र नार्थः स्वरार्थेन चकारेणानुबन्धेन । प्रत्ययस्वरेणैव सिद्धम् ॥ विशेषणार्थस्तहिक विशेषणा- थैनाऽर्थः। अस्य च्वौ क्यचि चेति । क्ये चेति धुच्यमाने 'अपि काकः श्येनायते',-अत्रापि प्रसज्येत ॥ नैतदस्ति । 'तदनुबन्धकग्रहणेऽतदनुबन्धकस्य ग्रहणं नेत्येवमेतस्य न भविष्यति ॥ सामान्यग्रहणाऽविघातार्थस्तहि ॥ क च सामान्यग्रहणाऽविघाताऽर्थेनाऽर्थः ? ॥ नः क्य इति ॥ अथाऽऽत्मग्रहणं किमर्थम्?॥आत्मेच्छायांयथा स्यात्परेच्छायां मा भूत,- राज्ञः पुत्रमिच्छतीति ॥ क्रियमाणेऽपि वै आत्मग्रहणे परेच्छायां प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ?॥ 'आत्मन'इतीयं कर्तरि षष्ठी। 'इच्छे'त्यकारो भावे । स यद्ये. प्र.]मिति इच्छासन्नन्तादित्यर्थो लभ्यते॥इति भाष्यप्रदीपेतृतीयस्य प्रथमे प्रथमाह्निकम्॥ सुप आत्मनः । किमर्थमिति। वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः । शिष्यबुद्धिपरीक्षार्थ परिहाराऽऽभासमाह-चित इति । प्रत्ययस्वरेणेति । यद्यप्यत्र धातुस्वरेण भाव्यं तथापि पूर्व प्रत्ययस्वरो भवति, पश्चात्सतिशिष्टो धातुस्वर इति क्रमः । तदनुबन्धकेति । स एव यस्याऽनुबन्धस्तस्य ग्रहणं । यस्य तु स चाऽन्यश्च तस्य न ग्रहणमित्येवमेतद्वचनसामर्थ्यादाश्रीयते । आत्मेच्छायामिति । आत्मन इच्छेति शेषषष्ठ्या समासो न तु कर्तृषष्ठ्या । सुबन्तद्वारकश्चात्मन इच्छया संबन्धो न तु साक्षात् । तेनाऽयमर्थः-'आत्मनः सुबन्तार्थं यदेच्छति तदा यथा स्यादिति । एवं 'परेच्छाया'मिति व्याख्येयम् । आत्मन इतीयमिति । क्रियाकारकसम्बन्ध- उ.]इति नागोजीभट्ट कृते भाष्यप्रदीपोड्योते तृतीयस्य प्रथमे प्रथममाह्निकम् ॥१॥ सुप आ । वक्ष्यमाण इति । केषाञ्चित्प्रयोजनानामन्यथासिद्धिरूप इत्यर्थः । पश्चादिति । एवञ्चाऽन्तरङ्गत्वात्प्रत्ययखरकृतैवाऽन्यथासिद्धिरुक्तेत्यर्थः । ननु यत्किञ्चिदनुबन्धयुक्तस्य ग्रहणे तद्विरहितस्य ग्रहणाऽभावो वचनमन्तराऽपि सिद्ध्यती- त्यत आह-स एवेति । उच्चारित एवेत्यर्थः । वचनसामर्थ्यात्साघधारणो बहुव्रीहि- राधीयते । 'अत'दित्यादावपिशब्दघटितश्च स आश्रीयत इति भावः । क्यडो धनु- बन्धकवान्न 'क्य'ग्रहणेन ग्रहणमिति तात्पर्यम्।अथात्मग्रहणं किंमिति।इच्छापेक्षया कर्तरि षष्टीति प्रश्नः । नतु कर्बिति । तथा सति राज्ञः पुत्रमिच्छतीत्यादावपि प्रसङ्ग इति भावः। शेषषष्ठ्यामपि साक्षात्संबन्धेनाऽन्वये दोषस्तदेवस्थ इत्यत आह- सुबन्तेति । आत्मशब्दः खपर्यायेषितृपरः। 'आत्मनः पुत्रं परस्य दास'मिच्छतीत्या- १ इदं वार्तिकमिति गौडाः । २ इदं लुप्तम् । ३ 'क्ये इति' पा० ।

·* कैयट-विवरणसहितं 8 [सुप आत्मनः वात्मन इच्छत्यथापि परस्य, आत्मन एवेच्छाऽसौ भवति ॥ नैष दोषः । नात्मग्रहणेनेच्छाऽभिसंबध्यते ॥ किं तर्हि ? ॥ सुबन्तमभिसम्बध्यते 'आत्मनो यत्सुबन्त'मिति ॥ यद्यात्मग्रहणं क्रियते छन्दसि परेच्छायां न प्राप्नोति- 'मा त्वा वृका अघायवो विदन्' । तस्मानार्थ आत्मग्रहणेन। कस्मान भवति 'राज्ञः पुत्रमिच्छती'ति ॥ असामर्थ्यात् ॥ कथमसामर्थ्यम् ? ॥ 'सापेक्षम- समथं भवतीति॥छन्दस्यपि तर्हि न प्रामोति-'मा त्वा वृका अघायवो विदन्'। अस्त्यत्र विशेषः । अन्तरेणाऽप्यत्र तृतीयस्य पदस्य प्रयोगं परेच्छा गम्यते ॥ कथं पुनरन्तरेणाऽप्यत्र तृतीयस्य पदस्थ प्रयोगं परेच्छा गम्यते ? ॥ ते चैव हि वृका एवमात्मका हिंस्राः । कश्चात्मनोऽधमेषितुमर्हति। अतोऽन्तरे. णाऽप्यत्र तृतीयस्य पदस्य प्रयोग परेच्छा गम्यते । यथैव तर्हि च्छन्दस्यघ- शब्दात्परेच्छायां क्यभवत्येवं भाषायामपि प्राप्नोति-'अघमिच्छती'ति । तस्मादात्मग्रहणं कर्तव्यम् ॥ छन्दसि कथम् ? ॥ आचार्यप्रवृत्तिापयति 'भवत्यघशब्दाच्छन्दसि परेच्छायां क्य'जिति यदयम्-'अश्वाघस्या'दिति क्यचि प्रकृते इत्वबाधनार्थमाकारं शास्ति ॥ अथ सुब्ग्रहणं किमर्थम् ?॥ सुबन्तादुत्पत्तिर्यथा स्यात्प्रातिपदिकान्मा प्र.] स्यान्तरङ्गत्वादिति भावः।नात्मग्रहणेनेति। आत्मग्रहणोपादानसामर्थ्यात् । नह्ये- षितारमन्तरेणेच्छा भवतीति व्यभिचाराऽभावादिच्छाया विशेषणस्य निष्फलत्वात् । कश्चात्मन इति। अघं-व्यसनं, दुःखमुच्यते।तच्चात्मनो न कश्चिदिच्छतीत्यर्थः। यदयमिति । न च तदाचारक्यजर्थम् , छन्दस्यघशब्दादाचारे क्यचः प्रयोगाऽ- उ.]दौ तु न दोषः, इष्यमाणरूपस्यात्मसंवन्धित्वाऽभावात् । परेच्छेति । परसंबन्धि- मुवन्तार्थेच्छायामित्यर्थः। कर्तरीयं षष्ठीति । अनेनैव संबन्धेनेच्छायां तदन्वयात् । परम्परासंबन्धस्तु न षष्ठ्यर्थस्तदाह-क्रियाकारकसंबन्धस्येति। अन्तरङ्गत्वं-साक्षा- संबन्धत्वम् । अत एव सुबन्तविशेषणत्वेन परिहारः । एषितारमिति । स एवा- त्मपदार्थ इति भावः । भाष्ये-एवमात्मका हिंस्रा इति । एवंखभावा हि परस्यैव दुःखमिच्छन्तीत्यर्थः। दुःखमिति । पापवाचिनाऽघशब्देन तत्फलं दुःखं लक्ष्यत इति भावः । 'दुःखीयति सुखहेतो रित्यादिप्रयोगास्तु वास्तवदुःखस्य मुखत्वभ्रमेणेच्छायां वोध्याः । भाष्ये-विध्यर्थ भविष्यतीति । ननु सुबित्यस्याऽभावे प्रातिपदिकात्सु- वन्ताच्चोत्पत्तव्यमविशेषात् । तत्र 'नः क्ये' इत्यस्य नियमाऽर्थत्वे नान्तेभ्यः प्राति- पदिकादुत्पत्तौ नलोपो न स्यात् । विध्यर्थत्वे तु 'वाच्यती'त्यादौ सुबन्तादुत्पत्तिपक्षे जश्त्वादि पदकार्य स्यादिति चेन्न ; 'धातोः कर्मण' इत्यतः 'कर्म' ग्रहणमनुवर्तते । नत्र च धातुरूपं कर्म परिनिष्ठितत्वप्रयोजकप्रत्ययान्तत्वाऽनाकान्तमतस्तत्साहचर्या- ..

·३अ.१पा.२आ.८सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् ७ भूदिति ॥ नैतदस्ति प्रयोजनं, नाऽस्त्यत्र विशेषः सुबन्तादुत्पत्तौ सत्यां प्राति- पदिकाद्वा ॥ अयमस्ति विशेषः-सुबन्तादुत्पत्तौ सत्यां पदसंज्ञा सिद्धा भवति, प्रातिपदिकात्पुनरूत्पत्तौ सत्यां पदसज्ञा न प्रामोति । कथम् ?॥ आरभ्यते 'नः क्य' इति ॥ तच्चावश्यं वक्तव्यं सुबन्तादुत्पत्तौ सत्यां नियमार्थ, तदेव प्रातिपदिकादुत्पत्तौ सत्यां विध्यर्थ भविष्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं 'सुबन्तादुत्पत्तिर्यथा स्याद्वातोर्मा भूदिति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनं, धातोः सन्विधीयते स बाधको भविष्यति ॥ अनवकाशा हि विधयो बाधका भवन्ति [न साऽवकाशाः, सावकाशश्च सन्॥ कोऽवकाशः?॥ परेच्छा ॥ न परेच्छायां सना भवितव्यम् ॥ किं कारणम् ?॥ 'समानकर्तृ- का'दित्युच्यते, यावच्छेहात्मग्रहणं तावत् [च] तत्र समानकर्तृकग्रहणम् ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं-'सुबन्तादुत्पत्तिर्यथा स्याद्वाक्यान्माभूदिति, महान्तं पुत्रमिच्छतीति ॥ न वा भवति महापुत्रीयति? ॥ भवति यदैतद्वाक्यं भवति- महान् पुत्रो महापुत्रः, महापुत्रमिच्छति महापुत्रीयतीति । यदा त्वेतद्वाक्यं भवति-महान्तं पुत्रमिच्छतीति, तदा न भवितव्यं, तदा च प्राप्नोति, तदा मा भूदिति ॥ अथ क्रियमाणेऽपि सुग्रहणे कस्मादेवाऽत्र न भवति?, सुबन्तं ह्येतत्- [भवति] वाक्यम् ॥नैतत्सुबन्तम्॥ कथम् ?॥ 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादे- ग्रहणं भवतीति ॥ अथ यदन सुबन्तं तस्मादुत्पत्तिः कस्मान्न भवति ?॥ ॥ * ॥ समानाधिकरणानां सर्वत्राऽवृत्तिरयोगादेकेन ॥४॥ समानाधि- प्र.]भावादिति भावः। महान्तं पुत्रमिति। यद्यत्र सुबन्तसमुदायात्परः क्यच्प्र- व्ययः स्यात्तदा प्रत्ययार्थाभिधाने पदद्वयस्य प्रवर्तनात्परस्परस्य समासाऽभावादुत्तर पदनिवन्धनमात्त्वं न स्यात् । समानाधिकरणानामिति । समानाधिकरणानां उ.]त्तादृशस्यैव कर्मणो ग्रहणात्सुबन्तेऽप्राप्तिरिति भाष्याशयात् । भाष्ये-धातोर्मा भूदिति। तिङन्तात्तु न शङ्कितः,तस्य कर्ममात्रप्रतिपादकत्वाऽभावात् । ननु महान्त- म्पुत्रमिति विग्रहेऽपि क्यचि 'सन्मह'दिति समासे आत्वे च 'महापुत्रीयती'त्येव भाव्यमिति तदा न भवितव्य'मिति कथमत आह-यद्यत्रेति । परस्परस्येति । अन्यत्रैका भावमापन्नयोनिष्कृष्य परस्परेण सामर्थ्याऽभावादिति भावः । वस्तुतस्तु विशिष्यैकार्थीभावाऽभावेऽप्येकार्थीभावमात्रेण समासस्य समर्थसूत्रादिस्थभाष्यसम्म- ततयाऽऽत्वं भवत्येव। खरे तुभेदः, सति शिष्टतया समासस्वरेण पुत्रीतीकारोदात्तत्व- रूप इतिभाष्याशयः। तदान भवितव्यमिति-भाष्ये। क्यचे ति शेषः। तथा च स्वरे- ऽनिष्टमिति भावः। तदा च प्रामोतीति। 'क्य'जिति शेषः।नैतत्सुबन्तमिति।समुदायः कर्मेति भावः। प्रत्येकं कर्मत्वे कर्मसमुदायस्याऽकर्मत्वादेवाऽप्रसङ्ग इति बोध्यम् ।

·® कैयट-विवरणसहितं. [सुप आत्मनः करणानां सर्वत्रै वृत्तिर्न भवति ॥ सर्वत्र ? ॥ समासविधौ प्रत्ययविधौ च । समासविधौ तावत्-ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः, महत्कष्टं श्रित इति । प्रत्यय- विधौ-ऋद्धस्योपगोरपत्यं, महान्तं पुत्रमिच्छतीति ॥ किं पुनः कारणं समा- नाधिकरणानां सर्वत्र वृत्तिर्न भवेतीति ? ॥ 'अयोगादेकेन' । न ह्यत्रकेन पदेन योगो भवति । इह तावत्-ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष इति,-षष्ठ्यन्तस्य सुबन्तेन सामर्थे सति समासो विधीयते । यच्चाऽत्र षष्ठ्यन्तं न तस्य सुबन्तेन साम- यं, यस्य च सामर्थ्य न तत्षष्ठ्यन्तं, वाक्यं तत्। ऋद्धस्योपगोरपत्यमिति च षष्ठीसमर्थादपत्येन योगे प्रत्ययो विधीयते, यच्चाऽत्र षष्ठ्यन्तं समर्थ न तस्याऽ. पत्येन योगो, यस्य चाऽपत्येन योगो न तत्वष्ठयन्तं, वाक्यं तत् ॥ 'समा- नाधिकरणाना'मित्युच्यतेऽथ कथं व्यधिकरणानां,-राज्ञः पुत्रमिच्छतीति ? ॥ एवंतहीदं पठितव्यं-॥*॥ 'सविशेषणानां सर्वत्राऽवृत्तिरयोगादेकेन' ॥ ॥ इति। ॥*॥द्वितीयानुपपत्तिस्तु॥*॥द्वितीया तुनोपपद्यते महान्तं पुत्रमिच्छतीति॥ किं कारणम्!॥न पुत्र इषिकर्मयदि पुत्रो नेषिकर्म न चावश्यं द्वितीयैव,किंतर्हि?, सर्वा अत्र द्वितीयादयो विभक्तयो न स्युः । महता पुत्रेण कृतं, महते पुत्राय देहि, महतः पुत्रादानय, महतः पुत्रस्य स्वं, महति पुत्रे निधेहीति ॥ तस्मा- जैतच्छक्यं वक्तुं-'न पुत्र इषिकर्मेति॥पुत्र एवेषिकर्म तत्सामानाधिकरण्यान्म- प्र.]पदानां मध्ये एकेन पदेनाऽयोगात्समुदायेनैव योगाद्वृत्तिन भवतीत्यर्थः। सगुणस्य हि पुत्रस्येषिणा संबन्धो नं केवलस्येति भावः। द्वितीयानुपपत्तिस्त्विति । यदि केवलस्य प्रातिपदिकार्थस्येषिसंबन्धो नेष्यते तदा कर्मत्वाऽभावात्केवलात्प्रातिप- दिकाद्वितीया न प्राप्नोति । नाऽपि समुदायात्, तस्याऽप्रातिपदिकत्वात् , गुणे च संख्याया विवक्षितत्वात्। पुत्र एवेति।तस्यैवेत्सिततमत्वाद्गुणानां चेप्साप्रकर्षाऽभावात् उ.]समानाधिकरणानामेकेन संबन्धिनाऽयोगादिति नार्थः, ऋद्धत्वविशिष्टराज्ञःपुरुषेण संबन्धादत आह-मध्य इति । निर्धारणे षष्टीति भावः । अयोगादिति। 'इच्छ- त्यादीना मिति शेषः । न केवलस्येति । सविशेषणप्रयोगविषये इति भावः । यस्य च सामर्थ्यमिति । वाक्ये व्यपेक्षारूपमित्यर्थः। तदभावादेव तन्मूलक एकार्थी- भावो नेति भावः। गुणे चेति । इदञ्चिन्त्यम् । तस्मात्प्रातिपदिकसमुदायस्याऽप्राति- पदिकत्वेन समुदायान स्यात् । किञ्च महान्तम्पुत्रमित्युभयोष्टद्वितीयाऽनुपपत्तिरेवेति तत्त्वम्। भाष्ये-यदि पुत्रो नेषिकर्मेति। यतः पुत्रो नेषिकर्मेत्यर्थः। ननूभयं कर्मेति वाच्ये 'पुत्र एवे'त्यनुपपन्नमत आह-तस्यैवेति । प्रधानत्वादिति वक्तुं युक्तम् । १ एवः क्वाचित्कः। २ इतिः क्वाचित्कः।३ चः क्वाचित्कः । ४ 'षष्ठीसमर्थ। ५ 'व्यधिकरणानां कथं पा० । ६ 'विभक्तयः' पा०। ७ इतिः क्वचिन्न । ।

·. ३अ.१पा.२आ.८सू. ॐ व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ हतोऽपि द्वितीयादयो भविष्यन्ति ॥ वृत्तिस्तर्हि कस्मान भवति ? ॥ ॥ सवि. शेषणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणं न प्रयुज्यते ॥ ॥ [ सैविशेषणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणं न प्रयुज्यते] इति वक्तव्यम् ॥ यदि तर्हि सविशेषणानां वृत्तिन वृत्तस्य वा विशेषणं न प्रयुज्यत इत्युच्यते मुण्डयति माणवकम्- इत्यत्र वृत्तिन प्राप्नोति ॥ एवं तर्हि [॥ ॥ अमुण्डादीनाम् ॥ ॥ ] अमुण्डादीनामिति वक्तव्यम् । तत्तर्हि वक्तव्यं 'सविशेषणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणं न प्रयुज्यतेऽमु- ण्डादीनामिति ? ॥ न वक्तव्यम् ॥ वृत्तिस्तहि कस्मान्न भवति महान्तं पुत्र- मिच्छतीति ? ॥ अगमकत्वात् ॥ इह समानाऽर्थेन वाक्येन भवितव्यं प्रत्य- यान्तेन च, यश्चैहाऽर्थों वाक्येन गम्यते-'महान्तं पुत्रमिच्छतीति नासौ जातु चित्प्रत्ययान्तेन गम्यते-'महान्तं पुत्रीयतीति ॥ एतस्माद्धतोबूंमः-'अगम- कत्वादिति, न बमोऽपशब्दः स्या'दिति । यत्र च गमकं, भवति,-भवति तत्र वृत्तिस्तद्यथा 'मुण्डयति माणवक'मिति ॥ प्र.]स्वयमकर्मत्वेऽपि तत्सामानाधिकरण्यनिबन्धना विभक्तिरित्यर्थः। सविशेषणाना- मिति । एकस्यैकदा व्यपेक्षका भावविरोधादिति भावः। अगमकत्वादिति । लौकिके प्रयोगेऽनुमानादपि गाव्यादिभ्यो गवाद्यर्थप्रतिपत्तिवन्महान्तं पुत्रमिच्छती- त्यादिवाक्यार्थस्य महान्तं पुत्रीयतीत्यादेः प्रतीतिर्नास्तीत्यर्थः। सिद्धानां च शब्दाना सङ्करनिरासायाऽन्वाख्यानं क्रियते, न त्वप्रयुक्ताऽपूर्वशब्दव्युत्पादनाय । न ब्रूम इति । अपशब्दो हि लोके प्रयुज्यते साधुशब्दसमानार्थश्च, अयं त्वप्रयुक्तत्वादप- उ.]सामानाधिकरण्यनिबन्धनेति । समानाऽधिकरणविशेषणस्य विशेष्यसमान- शक्तिकत्वादिति भावः । एकस्येति । सुब्ग्रहणेन पदविधित्वात्समर्थपरिभाषो- पस्थितेरिति भावः । व्यपेक्षेति। विशेषणेन व्यपेक्षाविशेष्येणैकार्थीभाव इत्यर्थः। इद- मेव सुब्ग्रहणस्य फलमिति बोध्यम् । सविशेषणानामिति-सापेक्षोपलक्षणम् । अत एव 'ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष' इत्यत्र ऋद्धपदेनाऽपि नसमास इत्याशयेन शङ्कत भाष्ये- मुण्डयति माणवकमिति।एतेन मुण्डस्य गुणशब्दत्वान्माणवकस्य द्रव्यशब्दत्वात्तस्यैव विशेष्यताया न्याय्यत्वेन मुण्डस्य कथं सविशेषणत्वमित्यपास्तम्। अनुमानादपीति। असाध्वनुमानादित्यर्थः। अपिना साधुस्मरणसङ्ग्रहः।वस्तुतोऽपभ्रंशानामपि वाचकत्व- मपिना ग्राह्यम् । भाष्ये एतस्माद्धतोरिति । 'अपशब्दः स्यादिति हेतोवृत्ति- नेति न ब्रूमः .किन्तॉगमकत्वादिति हेतोरित्यन्वयः । तदेवाह-सिद्धानामिति । अर्थप्रत्यायनायाऽन्यासाधूनामिवाऽस्य प्रयोगाऽभावात्किन्तन्निवृत्त्यर्थेन वचनेनेत्यर्थः। १ अपिः क्वाचित्कः। २ इदं सम्प्रति न दृश्यते। ३ इदं क्वचिन्न। ४ "कत्वं' ।

·8 कैयट-विवरणसहित [सुप आत्मनः अथाऽस्य क्यजन्तस्य कानि साधनानि भवन्ति ? ॥ भावः कर्ता च ॥ भथ कर्म? ॥ नास्ति कर्म ॥ ननु चाऽयमिषिः सकर्मको यस्याऽयमर्थे क्यज्वि- धीयते?॥अभिहितं तत्कर्माऽन्तर्भूतं धात्वर्थः सम्पन्नो, न चेदानीमन्यत्कर्माऽस्ति येन सकर्मकः स्यात् ॥ कथं तीयं सकर्मको भवति-'अपुत्रं पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति माणवक'मिति ?॥ अस्त्यत्र विशेषो-दे ह्यत्र कर्मणी उपमानकों. पमेयकर्म च । उपमानकर्माऽन्तर्भूतम् । उपमेयेन कर्मणा सकर्मको भवति । तद्यथा-अपि काकः श्येनायत इति । अत्र द्वौ कर्तारौ-उपमानकर्ता उप- मेयकर्ता च । उपमानकर्ताऽन्तर्भूतः, उपमेयका सकर्तृको भवति ॥ अयं तर्हि कथं सकर्मको भवति-'मुण्डयति माणवक मिति ? ॥ अत्रापि द्वे कर्मणी,-सामान्यकर्म विशेषकर्म च । सामान्यकर्माऽन्तभूतं, विशेषकर्मणा प्र.]शब्दव्यपदेशस्याऽपि न भाजनमित्यर्थः।भावःकर्ता चेति। कर्माऽभावप्रतिपादन- परमेतत् । अधिकरणादौ हि ल्युडादयो यथायोगं भवन्येव । भावस्य च लकारा- द्युत्पत्तिनिमित्ततया साधनव्यपदेशः । अभिहितमिति । ततश्च जीवतीत्यादिव- दिच्छाक्यजन्तस्याऽकर्मकत्वात्कर्मणि लाद्यभावः। न चेदानीमिति । नियतविषयाया इच्छायाः क्यजन्तेन प्रतिपादनात्तस्याश्च वस्त्वन्तरविषयीकरणाऽभावादिति भावः । कथं तीति । अत्राऽपि पुत्रादिकर्मणोऽस्त्यन्तर्भाव इति प्रश्नः । द्वे इति । वाक्य एव कर्मद्वयमाकलितमित्यर्थः। मुण्डयतीति। मुण्डगुणविशिष्टद्रव्यकर्मणो धात्वर्थेऽ- न्तर्भावादिति भावः । अनापीति । ण्यन्तो धातुर्द्रव्यमात्रमन्तर्भावयितुं शक्नोति उ.]भाष्ये-यत्र च गमकमिति। मुण्डयतीति प्रयोगे मौण्ड्यस्य क्रियारूपत्वेन कार- कांशे नित्यसापेक्षतया गमकत्वमिति भावः कर्माऽभावेतिालकारवाच्यसाधनानामेव प्रश्नादिति भावः । नन्वेवं 'कानि साधनानी ति प्रश्ने 'भाव' इत्युत्तरमसङ्गतं, तस्य क्रियारूपस्य साध्यत्वेन साधनत्वाऽभावादत आह-भावस्य चेति । लकारनिमित्त- मेव साधनशब्देनोच्यत इति भावः। नियतविषयाया इति । कर्मविशेषेणैकार्थीभा- वादित्यर्थः । अतएव कर्माऽन्तरेणाऽनन्वयो राजपुरुषो भाया इतिवदिति भावः । वाक्य एवेति । क्यजाऽऽचारस्य नियमेनोपमानविषयत्वेऽप्युपमानस्योपमेयसापे- क्षत्वात्कम द्वयसद्भाव इति भावः। तत्र मुख्यं कर्मोपमेयमेव । उपमाने तु उपमेय- समानशक्तिकत्वात्कर्मत्वव्यवहार इति तस्याऽन्तर्भूतत्वेऽपि न क्षतिरिति तात्पर्यम् । उपमानपुत्रकर्मक उपमेयमाणवककर्मक इति बोधः । ननु मुण्डयतीत्यत्रापि द्वयोः कर्मत्वं 'मुण्डं करोति माणवक मिति विग्रहे दर्शनादिति कथमत्र प्रश्न इत्यत आह- मुण्डगुणेति।मौण्ड्यस्य कर्मत्वे सति तस्याऽऽश्रयसापेक्षत्वेनाऽसामर्थ्यप्रसङ्गान्मुण्ड- गुणविशिष्टद्रव्यस्यैव कर्मत्वमभ्युपेयम् , तस्य च धात्वर्थेऽन्तर्भाव इति भावः ।

·३अ.१पा.२आ.८सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् - . . । सकर्मको भवति ॥ ननु च वृत्त्यैवात्र न भवितव्यम् ॥ किं कारणम् ॥ असामर्थ्यात् ॥ कथमसामर्थ्यम् ? ॥ 'सापेक्षमसमर्थ भवतीति । नैष दोषः, नाऽत्रोभौ करोतियुक्तौ मुण्डो माणवकश्च । नहि माणवकत्वं क्रियते । यदा चोभौ करोतियुक्तौ भवतो न भवति तदा वृत्तिः, तद्यथा बलीवदं करोति, प्र.]न तु विशेषणं माणवकादिकमिति भावः। ननु चेति। यद्यप्येतच्चोदितं च परि- हृतं च, तथापि गमकत्वाऽगमकत्वविषयविभागप्रदर्शनाय पुनरुपन्यासः । नात्रो- भाविति । मौण्ड्यमेव करोतियुक्तमिति मौण्ड्यङ्करोतीत्यत्रैवार्थे मुण्डयतीति णिजु- त्पद्यत इत्यर्थः। 'मुण्डं करोति माणवक' मित्यत्र तु वाक्ये कर्मत्वमेकस्यैव, तत्सा- मानाधिकरण्यात्तु द्वितीयस्माद्वितीयोत्पत्तिः। गुणप्रधानभावश्च विवक्षावशादनियत इति माणवकादयो मौण्ड्याधारविशेषप्रतिपत्त्यर्थमुपादीयमानाः करोतियुक्ता न भव- न्तीत्यर्थः : । मुण्डयतेश्च क्रियाविशेषवाचित्वात्तदपेक्षं माणवकादेः कर्मत्वमिति 'माण- वकं मुण्डयती'त्यादिप्रयोगोपपत्तिः । तद्यथेति । बलीवईमेवात्मसंबन्धित्वेन करोति उ.]विशेषस्याऽपि कर्मत्वस्वीकारेऽसामर्थ्य मिति शङ्कते भाष्ये-ननु चेति । विषय- विभागेति । मुण्डशब्दादेणिचि गमकत्वं क्यच्यगमकत्वमिति विषयविभागेत्यर्थः । मौण्ड्यमेवेति । वृत्तौ मुण्डशब्दो भावप्रधानः । अतएव भाष्ये 'न हि माणवकत्वं क्रियते' इत्युक्तम् , तस्य च वृत्तौ साध्यावस्थस्यैव भानात् क्रियारूपत्वेन कार- कांशे नित्यसापेक्षत्वाद्गमकत्वमित्यदोषः । धर्मिपरत्वे हि गुणविशिष्टद्रव्यस्योत्पाद- नेनाऽसामर्थ्यावृत्तिर्न स्यादिति भावः । वस्तुतो नित्यसापेक्षत्वाऽभावेऽपि गमकत्वे वृत्तिर्भवत्येवेति बोध्यम् । एकस्यैवेति । मुण्डस्यैवेत्यर्थः । मौण्ड्यरूपतदर्थस्यैवो- त्पद्यमानत्वादिति भावः । माणवकपदार्थस्य सर्वथा करोत्यन्वयाऽयोग्यत्वमेवेति बोध्यम् । द्वितीयस्मात्-माणवकशब्दात् । ननु माणवको विशेष्यस्तत्सामा- नाऽधिकरण्यान्मुण्डाद्वितीयेति युक्तं, न तु विपरीतमत आह-गुणप्रधानेति । परि- च्छेद्यपरिच्छेदकभाव इत्यर्थः । परिच्छेद्यसमानशक्तिकत्वम्परिच्छेदकस्येति भावः । एवञ्च वाक्येऽपि मुण्डस्यैव करोतियोग इति भावः । तदाह-माणवकादय इति । यद्यपि वाक्ये 'मुण्ड'शब्दो धर्मिपरस्तथापि तस्य सामान्यशब्दत्वात्तद्विशेषाकालायां तदन्वयेऽपि माणवकस्य न साक्षात्करोतियुक्तत्वमिति बोध्यम् । एवञ्चाऽत्र वृत्ती 'कटोऽपि कर्म भीष्मादयोऽपी'ति न्यायो नाऽस्त्येवेति तात्पर्यम् । ननु तस्य करोति- योगाऽभावे कथं वृत्तौ माणवकस्य कर्मत्वं, कथञ्च द्वितीयान्तत्वमत आह-मुण्डय- तेश्चेति । मोण्ड्यरूपक्रियाश्रयत्वात्कर्मत्वमिति भावः । एवञ्च ‘कृतपूर्वी कट'मिति- ववृत्तिरिति तत्त्वम् । ननु बलीवईत्वस्य क्रियमाणत्वाऽसम्भवादाह-बलीवर्दमेवात्म- संबन्धित्वेनेति। बलीवर्दशब्दस्य चित्रादिपरत्वे तु न शङ्काऽपि । प्रयोगो न ।

·* कैयट-विवरणसहित [सुप आत्मनः मुण्डं चैनं करोतीति ॥ कामं तीनेनैव हेतुना क्यजपि कर्तव्यो 'माणवकं मुण्डमिच्छती'ति, नोभाविषियुक्ताविति ॥ न कर्तव्यः, उभावत्रेषियुक्तौ मुण्डो माणवकश्च ॥ कथम् ? ॥ न ह्यसौ मौण्ड्यमात्रेण सन्तोषं करोति माणवक- स्थमसौ मौण्ड्यमिच्छति ॥ इहापि तर्हि न प्राप्रोति-'मुण्डयति माणवक'- मिति । अत्रापि युभौ करोतियुक्तौ मुण्डो माणवकश्च । न ह्यसौ मौण्ड्यमा- त्रेण सन्तोषं करोति ॥ किं तर्हि ? ॥ माणवकस्थमसौ मौण्ड्यं निवर्तयति ।। एवं तर्हि मुण्डादयोगुणवचनाः। गुणवचनाश्च सापेक्षाः। तत्र वचनात्सापे- प्र.]तं च मुण्डं करोतीति युगपदुभयोः करोतिकर्मत्वे विवक्षिते 'मुण्डयति बलीवर्द'- मिति प्रयोगो न भवतीत्यर्थः। कामन्तीति । अत्रापि मौण्ड्यमेवेष्यते, माणवकस्तु तदाधारविशेषप्रतिपादनायोपात्त इति भावः । उभावति । माणवकस्य मौण्ड्य- करणेन संस्कार्यत्वादुभयोः कर्मत्वे सापेक्षत्वादेकतरस्मात्प्रत्ययोत्पत्तिर्न भवतीत्यर्थः । गुणवचनाश्चेति । वचनसामर्थ्यात्सापेक्षेभ्योऽपि मुण्डादिभ्यः प्रत्ययो भवति, क्यच्य- त्ययस्तु निरपेक्षेभ्यः पुत्रादिभ्यः सावकाश इति 'माणवकं मुण्डमिच्छती'त्यादौ सापे- क्षेभ्यो न भवति । नन्वयमपि णिज्गुणमात्रविवक्षायां सावकाशो 'मुण्डयत्ययं नापितः'। प्रवीणो मौण्ड्यकरणे इत्यर्थावगमात् , ततश्च द्रव्यविशेषापेक्षायां प्रत्ययो न प्राप्नोति । नैष दोषः । 'तत्करोती ति सिद्धे णिचि पुनर्विधानमिदं सापेक्षेभ्योपि उ. भवतीति। 'राजपुरुषो देवदत्तस्ये त्यादाविवाऽसामर्थ्यादिति भावः। उभयोः क- मत्वे इति। 'इषिनिरूपिते' इति शेषः। सापेक्षत्वादिति। मुण्डस्य माणवकः समा- नाधिकरणं विशेषणमिति सापेक्षत्वमिति भावः । एतावता ण्यन्तं गमकत्वं क्यच्य- गमकत्वमिति दर्शितम् ॥ भाष्ये-माणवकस्थमसाविति । एवञ्च तद्वारा माणवक- स्येच्छाविषयत्ववत्करोत्यर्थविषयत्वमपीत्यभिमानः । यद्यपि इषिफलेच्छाश्रयत्व- न्तस्य वक्तुं युक्तं न तु करोतिफलोत्पत्त्याश्रयत्वन्तस्येत्युभयोः करोतियुक्तत्वाऽ- भावस्तथापि विशिष्य वेषेण तस्याऽपि तदाश्रयत्वमित्यभिमानेनैकदेशिनः शङ्कयम् । एवञ्च मुण्डपदार्थस्य विशेष्यसापेक्षत्वेनाऽसामर्थ्य । वृत्तावुभयत्राऽपि मुण्डशब्दो धर्मिपर इति तद्भावः । तमभ्युपेत्य परिहरति-एवन्तीति । गुणवचना इत्यस्य गुणप्रवृत्तिनिमित्तका इत्यर्थः । सापेक्षा इत्यस्य-परिच्छेद्यविशेषसापेक्षा इत्यर्थः । ननु मुण्डो नित्यसापेक्षोऽन्यथा वा ? । नाऽऽद्यः, राजपुरुषादौ साव- काशस्यापि समासस्य गुरुकुलादौ प्रवृत्तिवदत्रापि क्यजापत्तेः । नाऽन्त्यः णिचोऽ- प्यनापत्तेः, असापेक्षे चारितार्थ्यादिति शङ्कते-नन्विति। नैष दोष इति। 'वचना'- दिति भाष्यस्य तत्करोतीति सिद्ध वचनसामर्थ्यादित्यर्थ इति भावः । न च तत्करोतीत्यनेन प्रातिपादिकादुत्पत्तेः सुबन्तादुत्पत्त्यर्थमिदमावश्यकं,विशेषाऽभावात् , ·३अ.१पा.२आ८सू. * व्याकरणमहाभाष्यम् 8 क्षाणां वृत्तिभविष्यति ॥ अथ वा धातव एव मुण्डादयः ॥ न चैव ह्या- आदिश्यन्ते ॥ क्रियावचनता च गम्यते ॥ अथ वा नेदमुभयं युगपद्भवति- वाक्यं च प्रत्ययश्च । यदा वाक्यं न तदा प्रत्ययः । यदा प्रत्ययः सामान्येन तदा वृत्तिर्भवति। तत्राऽवश्यं विशेषार्थिना विशेषोऽनुप्रयोक्तव्यः; मुण्डयति , कं ?, माणवकमिति ॥ मुण्डविशिष्टेन वा करोतिना तमाप्तुमिच्छति । अथ वोक्तमेतत्-'नाऽत्र व्यापारोऽनुगन्तव्य' इति । गमकत्वादिह वृत्तिर्भविष्यति-'मुण्डयति माणवक'मिति ॥ प्र.] मुण्डादिभ्यो यथा स्यादित्येवमर्थमेव । धातव इति । सौत्रा धातवो मुण्डी- दयस्तेभ्यश्रुरादिवत्स्वार्थिको णिजित्यर्थः । न चैवेति । यद्यपि क्रियाविशेषाभिधा- यित्वं मुण्डादीनां नैवोपात्तं तथापि स्वाभाविकत्वादाभिधानस्य प्रयोगादेव तदव- सीयत इत्यर्थः। यथा कण्ड्वादयो द्विविधास्तथा मुण्डादय इति भावः । मुण्ड- विशिष्टेनेति । पूर्वस्मिन्परिहारे कर्मविशेषाऽनपेक्षायां प्रत्ययोत्पत्तिरित्युक्तम् । अस्मिंस्तु यथा गां दोग्धि पय इति शुद्धस्य दुहेर्गवा पूर्व संबन्धः, पश्चात्तु गोदुहिना पयसः, एवं शुद्धः करोतिौण्ड्यंन संबध्यते, मौण्ड्यविशिष्टस्तु माणवकेनेत्युच्यते। अनेनैव न्यायेन 'माणवकं मुण्डमिच्छतीति क्यच्याप्नोतीत्याशयाह-अथ वेति । व्यापारो नारम्भणीयः यत्नमन्तरेणापीष्टस्य सिद्धत्वादित्यर्थः। क्यच्त्वगमकत्वान्न उ.]णिचि भत्वाच॥सौत्रा इति। उत्तरसूत्रस्थधातुग्रहणस्य पूर्वमपकर्षादिति भावः॥ भाष्ये-न चैवेति शङ्का, क्रियावचनतेत्युत्तरमिति व्याचष्टे—यद्यपीति। यथा कण्ड्वादय इति । तथा च धातुभ्यो णिच, प्रातिपदिकेन वाक्यमिति भावः ॥ भाष्ये परिहारान्तरमाह-मुण्डविशिष्टेन वेति । ननु पक्षद्वयेऽपि पूर्व करोतेर्मुण्ड- संवन्धः, पश्चान्माणवकस्य संबन्ध इति प्रतीतेः को विशेषोऽत आह-पूर्वस्मि- निति । 'अथवा नेदमुभय'मिति परिहारे इत्यर्थः। तत्र पूर्व कर्मविशेषस्याऽनपेक्ष- णादसंवन्धः । उत्तरत्र त्वपेक्षायामपि बहिरङ्गत्वान्न पूर्व संबन्ध इत्युच्यत इति विशेष इत्यर्थः । गवा पूर्वमिति । प्रधानव्यापारेणाऽऽप्यमानत्वादिति भावः । पश्चात्त्विति । विशेषणव्यापारेणाऽऽप्यमानखादिति भावः। अन्तःस्थितवस्तुविभा- गाऽनुकूलव्यापारो हि दुहेरर्थः। मौण्ड्यविशिष्टस्तु माणवकेनेति । मौण्ड्यद्वारेत्यर्थः। व्यापार इति । सापेक्षेभ्योऽपि मुण्डादिसूत्रारम्भसामर्थ्यादित्येवं रूपो, 'धातव' इत्येवं रूपो वा, नेदमुभय'मित्यादिरूपो वेत्यर्थः । अगमकत्वादिति । अयं भावः-ण्यन्त- वृत्तौ मुण्डशब्दो भावप्रधान इत्युक्तन्यायेन भवति वृत्तिः । क्यजन्तवृत्तौ तु धर्मि- पर एव, अतस्तत्र नेच्छाक्यच् , असामर्थ्यात् । अत एव क्यजन्तात्तस्मादाचारार्थ- १ इदं क्वचिन्न। २ 'मुण्ड्या'। ३ प्रयत्न'। ४ 'व्यापारानुकूलव्यापार इत्यन्ये'।

·कैयट-विवरणसहितं. [सुप आत्मनः ? अथेह क्यचा भवितव्यम्-इष्टः पुत्रः इष्यते पुत्रं इति ?॥ के चित्ताव- दाहुः-'न भवितव्य'मिति॥ किं कारणम् ? ॥ स्वशब्देनोक्तत्वादिति । अपर- आहुः- 'भवितव्यमिति ॥ किं कारणम् ?॥ धात्वर्थेऽयं क्यविधीयते । स च प्र. भवति। तदुक्तं हरिणा-'सदपीच्छाक्यचः कर्म तदाचारक्यचा हृतम्।वाक्य- वाच्यमतोऽव्यक्तर्यथाऽभ्यासः क्रमादिषु' ॥' इति । अथेहेति । इच्छाक्यजन्ता- कर्मणि प्रत्ययोत्पत्तिः प्रकारान्तरेणाशङ्कयते । तथाहि-यद्यत्र क्यज्भवति तदेच्छा- मात्रस्य क्यचाऽभिधानादवश्यं कर्मणोऽभिधानाय तद्वाचिना प्रत्ययेनोत्पत्तव्यम् । यथा पुत्रीयतीति कर्चभिधानाय तिपा । स्वशब्देनेति । इष्टशब्दसामानाधिकरण्या- पुत्र इत्यनेन निर्मुक्तेषिक्रियापेक्षकर्मभावस्याऽर्थस्य प्रतिपादनादित्यर्थः । अयमर्थः- उ.]प्रतीतिरेव, तदाह-सदपीति।न्यायतः सम्भवदपीत्यर्थः।आचारक्यचा हृतं-नि- रवकाशीकृतं, निरूढतया तदर्थस्यैव प्रतीतेरित्यर्थ इति भावः। अतस्तद्वाक्यवाच्य- मेव-'माणवकं मुण्डमिच्छती'त्यनेनैव बोधनीयं न तु क्यजन्तेन । तत्र हेतुमाह- अत इति । क्यजन्तादव्यक्तरित्यर्थः । यथा क्रमादिधातुष्वभ्यासः पौनःपुन्यं वाक्येनैव गम्यते न तु या, तत्प्रकृतिकस्य तस्य कौटिल्ये निरूढेरिति भावः । अन्यत्रोक्तं हरिणा-'सदपीच्छाक्यचः कर्म वाक्य एवं प्रयुज्यते। प्रसिद्धन हृतः शब्दो भावगर्हाऽभिधायिना ॥ अभ्यासे तुल्यरूपोऽपि न यङन्तः प्रवर्तते' इतिाएतेन-'वेदादिविषयोऽभ्यासो यथा क्रमादिषु व्यज्यत इत्यर्थः।यद्वा विसर्गरहित- पाठेनाऽभ्यासेन वर्णक्रमादिविषयाभिव्यक्तिरित्यर्थो विबरणकारोक्तोऽपास्तः । एत- देवात्र मुख्यं समाधानमिति ध्वनयितुमस्य पुनरुल्लेखः । एवञ्च मुण्डादिसूत्रं प्रपञ्चाथमेवेति बोध्यम् ॥ नन्वकर्मकैलात्क्यजन्तात्कर्मणि प्रत्यया नेति प्रागुक्तमेव, तत्किम् ‘अथेहे'त्य. नेनोच्यत इत्यत आह-इच्छाक्यजन्तादिति । कर्मणोऽभिधानायेति । 'पुत्र' इति प्रथामान्तस्येष्टशब्दसामानाधिकरण्यात्कर्मत्वसद्भावेऽपि तस्य तद्वाचकत्वाऽभावात्ततः क्यचि तेन कर्मणोऽनभिधानादिति भावः। एवं सर्वत्राभिधानविषये बोध्यम् ॥ इष्ट- शब्देति । एवञ्च तत्सामानाधिकरण्यात्तदर्थगतकर्मत्वस्य साक्षात्कर्मवाचिना क्तनाs- भिधानात् प्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वेन 'पुत्र' इति सुबन्तस्य कर्मत्ववाचित्वाऽभावान ततः क्यजिति भावः । निर्भुक्तति । इतरसामानाधिकरण्याजातकर्मभावस्य न तु खत इत्यर्थः । 'निर्मुक्ते'ति पाठे स्ववाच्यतया त्यक्तकर्मभावस्येत्यर्थः । स्वश- ब्देनोक्तत्वादिति भाष्यस्य-स्वं कर्मत्वं, तद्वाचकशब्देन तेन कर्मत्वोक्तेः, 'पुत्र' इत्यस्य सुबन्तस्य कर्मत्ववाचकत्वाऽभावान्न भवितव्यं तदर्थे क्यचेत्यर्थः । १ इतिः काचित्कः । २ 'अकर्मत्वात्' पा० ।

·३अ.१पा.२आ.८सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् 8 । धात्वर्थः केन चिदेव शब्देन निर्देष्टव्य इति ॥ इह भवन्तस्त्वाहुः 'न भवि- तव्य'मिति ॥ किं कारणम् ? ॥ इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यं प्रत्ययान्तेन च । यश्चहार्थों वाक्येन गम्यते-इष्टः पुत्रः इष्यते पुत्र इति, नाऽसौ जातु चित्प्रत्ययान्तेन गम्यते ॥ ॥*॥ क्यचि मान्ताव्ययप्रतिषेधः ॥॥ क्यचिमान्ताव्ययानां प्रतिषेधो वक्तव्यः। इह मा भूत्-इदमिच्छति किमिच्छति। उच्चैरिच्छति नीचैरिच्छति। ॥*॥गोसमानाक्षरनान्तादित्येके ॥ ॥ [गोसमानाःरनान्तादित्येके वक्तव्यमि- प्र.]यदा क्रियाफलस्य कर्मणः प्राधान्यं प्रतिपिपादयिषितं तदा वाक्यमेव प्रयुज्यते पुत्र इष्ट इत्यादि, न तु क्यजन्तः, तस्याऽकर्मकत्वात् कर्मणि प्रत्ययानुत्पादात् । स च धात्वर्थ इति । इच्छायाः प्रत्ययार्थत्वं दयितुं वाक्यमुपादेयम् । तत्र वाक्ये कर्तृप्रत्ययः प्रयुज्यतां कर्मप्रत्ययो वा । प्रत्यये तूत्पन्नेऽकर्मकत्वात्कर्मप्रत्ययो न भवति । नाऽसौ जातु चिदिति । प्रत्ययान्तस्याऽकर्मकत्वात्कर्मणि प्रत्ययोत्पत्त्य- संभवादित्यर्थः । गोसमानाक्षरेति । अकारादयो दश समानाः। तत्र लवर्णान्तस्य प्रातिपदिकस्याऽसंभवाइकारान्तस्य च, सप्तानां ग्रहणम् । अस्मिंस्तु न्यासेऽव्याप्तिः, वाच्यतीत्याद्यसिद्धिप्रसङ्गात् । भाष्यकारेण तु मतभेदप्रदर्शनायोपन्यासः कृतः । उ.]यदाक्रियाफलस्येति।तथा च विद्महे फलस्य विशेष्यतया पुत्रीयती'त्यादौ व्यापा- रस्य विशेष्यतया भिन्नार्थत्वान्न तदर्थेऽयं क्यच् , किन्तु पुत्रमिच्छतीत्यत्राऽर्थ एव । कर्मणि च फलस्य विशेष्यत्वम्-इष्टः पुत्र इत्यादौ सामानाधिकरण्याऽनुरोधेनाऽवश्य- मङ्गीकार्यमिति भावः। कर्मण इति। कर्मसंज्ञाप्रयोजकस्येत्यर्थः । वस्तुत इयं व्याख्या 'इह भवन्त' इति मते उचिता। कर्मण इत्यस्य कर्मत्वविशिष्टबोधकस्ये- त्यर्थ इत्येवैतव्याख्योचिता। अग्रिममतद्वये तु वस्तुतः कर्मत्वविशिष्टो यस्तद्वा- चकादिति सूत्रार्थ इत्याशयः॥[ीष्य इह भवन्त इति । सर्वत्रवृत्तिवाक्ययोः समा- नार्थत्वमेव । चित्रगुरित्यादेविग्रहेऽपि विशेष्यविशेषणभावव्यत्यासात्तत्त्वमिति तदा- शयः॥ भाष्ये-मान्ताऽव्ययानामिति । मान्तत्वं न सुबन्तविशेषणं, पुत्रीयतीत्यादे- रसङ्गत्यापत्तेः। किन्तु मान्तप्रकृतिकेत्यर्थकम् । तेन कमिच्छतीत्यादावपि नेति बोध्यम् ॥ तत्र लवणेति । यद्यप्यनुकरणे लकारान्तं लुकारान्तं ऋकारान्तं च सम्भवति तथापि तत्र क्यचः प्रयोगदर्शनाऽभाव इत्यर्थः । ऋकारान्तस्य चेति । 'असम्भवा'दित्यपकर्षः। वस्तुतस्तादृशाऽनुकरणस्यैव लोके प्रयुज्यमानस्याऽभाव इति तात्पर्यम् । मतभेदेति । तथा चेदम्मतमरुचिग्रस्तमिति भावः। अन्ये तु १ 'स्तावदाहुः' पा० । २ 'इहे ति क्वचिन्न । ३ 'रिच्छतीति' पा० । ४ इदं लुप्तं स्यादिति केचित् । ५ 'योपान्यासि' पा० । ।

·ॐ कैयट-विवरणसहितं . [ काम्यच्च .. त्याहुः] गामिच्छति गव्यति।समानाक्षरात्-घटीयति पटीयति दधीयतिमधूयति कीयति । हर्बीयति । [समानाक्षरात् ] ॥ नान्तात्-राजीयति तक्षीयति ॥ काम्यञ्च ॥३॥१९॥ किमर्थश्चकारः?॥॥[चंकारः]स्वरार्थः॥॥चितोऽन्त उदात्तो भवतीत्यन्तो- दात्तत्वं यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनं,धातुस्वरेणाप्येतत्सिद्धम् ॥ ककारस्य तहीत्संज्ञापरित्राणार्थ आदितश्चकारः कर्तव्यः । अत उत्तरं पठति-॥*॥काम्य- चश्चित्करणमनर्थकं कस्येदर्थाभावात् ॥*॥ काम्यचश्चित्करणमनर्थकं ॥ ककार- स्येत्संज्ञा कस्मान भवति ? ॥ 'इदर्थाभावात्' । इत्कार्याऽभावादत्रेत्संज्ञा न भविष्यति ॥ ननु च लोप एवेत्कार्यम् ? ॥ अकार्य लोपः । इह हि शब्दस्य- कार्यार्थो वा स्यादुपदेशः श्रवणार्थो वा । कार्य चेह नास्ति । असति कार्ये यदि श्रवणमपि न स्यादुपदेशोऽनर्थकः : स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनं, सार्वधातु. कार्धधातुकयोरङ्गस्य गुण उच्यते । धातोश्च विहितः प्रत्ययः शेष आर्द्धधातुक- संज्ञां लभते । न चाऽयं धातोर्विधीयते ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् उपयकाम्य- ति । कितीति संप्रसारणं यथा स्यात् ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनं, यजादिभि- रत्र कितं विशेषयिष्यामो 'यजादीनां यः कि'दिति ॥ कश्च यजादीनां कित् ?॥ यजादिभ्यो यो विहित इति॥ अथापि कथं चिदित्कार्य स्यादेवमपि न दोषः । क्रियते न्यास एव द्विचकारको निर्देश:-'सुप आत्मनः क्यच्च्काम्यञ्चेति॥अथ चा छान्दसमेतत् ।दृष्टाऽनुविधिश्छन्दसि भवति । न चात्र संप्रसारणं दृश्यते ॥ उपमानादाचारे ॥ ३१॥१०॥ ॥*॥ अधिकरणाच ॥ ॥ अधिकरणाचेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् प्र.काम्यञ्च । आदिठ इति । अन्तेऽपि कृत आदिकृतफलसंपादनादादितः संपद्यते । तथा हि यदाऽऽदौ क्रियते तदा ककारस्याऽनादित्वादित्संज्ञा न भवति । एवमन्तेऽपि कृतश्चित्कार्येऽन्तोदात्तत्वे सिद्ध नियमार्थः संपद्यते-'चिदेवाऽयं व्यप- देष्टव्यो न त्वनुबन्धान्तरेण कि'दिति । यजादिभ्यो यो विहित इति । अयं तु सुबन्ताद्विहितः । अथापीति । यदा यजादिभिः किन्न विशेष्यते कायित्वनैव यजा- दयो निर्दिश्यन्त इतिभावः। अथ वेति। 'विजुपे छन्दसीति विचश्छन्दसि विधानात्। उ.]अजन्तेभ्यो गोसमानाक्षरेभ्य एव,अनुनासिकान्तेभ्यस्तु नान्तेभ्य एवेत्यस्याऽर्थः। अत एव ''शब्दात्क्यच्छान्दस इत्युक्तंम्थानेऽन्तरतम सूत्रे भाष्ये। 'वाच्यती'त्यादौ च न दोषः । वाच्यति उच्यतीति च 'नः क्ये' इति सूत्रे भाष्ये प्रयुक्तमित्याहुः । काम्यञ्च । ननु चस्याऽऽदितः पाठे सूत्रभेदः स्यादत आह-अन्तेऽपीति । १इदं क्वचिन्न । २'भवेदुप' पा०। ३'कार्येऽसति' पा०। ४'इदमस्ति' पा० ।

·३अ.१पा.२आ.११सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् & कुटीयति प्रासादे । प्रासादीयति कुट्याम् ॥ [ अधिकरणाच्च ] ॥ कर्तुः क्यङ् सलोपश्च ॥ ३१११११ ॥ सलोपसन्नियोगेनाऽयं क्यविधीयते तेन यत्रैव सलोपस्तत्रैव क्यैङ् स्यात् । पयायते । इह न स्यात्-अपि काकः श्येनायते ॥ नैतदस्ति । प्रधान- शिष्टः क्यङ्, अन्वाचयशिष्टः सलोपो, यत्र च सकारं पश्यसीति । तद्यथा कश्चिदुक्तो-ग्रामे भिक्षी चर देवदत्तं चानया स ग्रामे भिक्षां चरति यदि च देव- दत्तं पश्यति तमप्यानयति ॥*॥ सलोपो वा ॥*॥ सलोपो वेति वक्तव्यम् । पयायते पयस्यते ॥ ॥ओजसोप्सरसो नित्यम् ॥*॥ ओजसोप्सरसोर्नित्यं सलो- पो वक्तव्यः । ओजामानं यो अहिं जंघान । अप्सरायते। अपर आह-सलोपो. ऽप्सरस एव, पर्यस्यत इत्येव भवितव्यम् ॥ कथमोजायमानं यो अँहिं जघा- नेति ? ॥ छान्दर्सः प्रयोगः, छन्दसि च दृष्टमनुविधीयते ॥॥ आचारे- वगल्भक्लीबहोडेभ्यः क्विब्वा ॥*॥ आचारेऽवगल्भक्लीबहोडेभ्यः विब्बा वक्तव्यः। अवगल्भते । अवगल्भायते । गल्भ ॥ क्लीब-विक्लीबते । विक्लीबायते । क्लीव ॥ होर्ड-विहोडते । विहोडायते ॥ [ होड] ॥ प्र.]इह 'वाकाम्यतीति संप्रसारणं कित्कार्यमस्तिातस्मात् पूर्वः परिहार आश्रयणीयः 'धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम्' । [ काम्यञ्च ] । उपमाना । कुट्यामिति । उपमेये सप्तमीश्रवणादुपमानमपि सप्तम्यन्तमिति कर्मविवक्षायामेतत्प्रयोगाऽसंभवाद्वार्तिकारम्भः। [ उपमानादाचारे ] ॥ कर्तुः क्यङ् । सलोपविधौ ‘कर्तु'रिति स्थानषष्टी सकारेण कर्तुर्विशेषणात्तदन्त- विधिसद्भावाद्धंसायत इत्यादौ सलोपाऽभावः। सलोपसन्नियोगेनेति । एकवाक्यतां- संनियोगार्थ च चशब्दं मत्वा चोद्यते। वाक्यभेदमन्वाचये च चशब्दमाश्रित्य उ.]नियमार्थतयाऽऽदिपाठफलं सम्पन्नमित्यर्थः।वाकाम्यतीति । 'किक्वचिप्रच्छी ति वार्त्तिकेन क्विब्दीर्घाऽसम्प्रसारणानि । अस्य प्रयोगस्य सत्त्वे दृढं मानं चिन्त्यम् । पूर्वपरिहार इति । यजादिभ्यो विहित इतीत्यर्थः । वाच् अम् इत्यवस्थायां काम्य- प्रवृत्ते ऽयं वच्यादिभ्यो विहितः। 'काम्यचश्चित्करणाऽऽनर्थक्य'मिति वार्तिक- विरोधेन 'पुत्रकामिष्यती'त्यादौ 'सति शिष्टस्य स्वरं बाधित्वा चित्स्वर एव यथा स्यादिति चित्त्व'मिति हरदत्तोक्तमपास्तम् । [ काम्यञ्च] ॥ कर्तुः : क्यङ् । एकवाक्यतोपपादक-सन्नियोगार्थञ्चेत्यादि । एतावतैवैक- १ 'प्रासादीयति कुटयां, कुटीयति प्रासादे इत्यत्रापि यथा स्यात्' पा० । २ 'तत्रैव स्यात्' पा० । ३ भैक्षं' पा० । ४ 'ऽहिं' पा० । ५ 'ओजस्यते' पा०। ६ 'छान्दसत्वात्सिद्धम्' पा० । ७ 'विक्कीब' पा० । ८ 'विहोड' पा० ।

·* कैयट-विवरणसहित [काम्यच्च किं प्रयोजनम् ? ॥ क्रियावचनता यथा गम्येत ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । धातव एवाऽववगल्भादयः । न चैव यर्था आदिश्यन्ते क्रियावचनता च गम्यते ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् अवगल्भा विक्लीबा विहोडा । 'अप्रत्यया'दित्य. कारप्रत्ययो यथा स्यात् ॥ मा भूदेवम्-'गुरोश्च हल' इत्येवं भविष्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम्-अवगल्भांचक्रे विक्लीबांचक्रे विहोडांचक्रे । 'कास्प्रत्य- यादाममन्त्रे लिटी'त्याम्प्रत्ययो यथा स्यात् ॥ अपर आह–'सर्वप्रातिपदि. केभ्य आचारे किब्बा वक्तव्यः' । अश्वति गर्दभतीत्येवमर्थम् ॥ न तीदानी गल्भाद्यनुक्रमणं कर्तव्यं ?॥ कर्तव्यं च ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ 'आत्मनेपदा- र्थाननुबन्धानासङ्ख्यामी'ति । गल्भ क्लीब होड ॥ प्र.] परिहारः । अपर आहेति,-मतभेदप्रदर्शनायोपन्यासः न त्वयं स्थितः पक्ष इत्याहुः । क्रियावचनतेति । आचारलक्षणक्रियावचनतेत्यर्थो विवक्षितः, धातुपाठे हि पाठातेषां क्रियावचनता सिद्धव । न चैव हीति । अनेकार्थत्वाद्धातूनामाचार- क्रियावृत्तित्वस्याऽसिद्धत्वादित्यर्थः । अश्वतीति । प्रातिपदिकादेवायं विविधीयते न सुबन्तात् । तेन पदत्वाऽभावादतोगुण इति पररूपत्वं भवति । एतच्च 'सर्वेभ्य' इति वक्तव्ये 'सर्वप्रातिपदिकेभ्य' इति वचनाल्लभ्यते। आत्मनेपदार्थानिति । वाक्येऽ- कारस्यानुदात्तत्वादनुनासिकत्वं प्रतिज्ञायते इति भावः । उ.वाक्यतेति व्यवहारः।एतेन 'विधेयाऽनेकत्वात्कथमेकवाक्यते'ति परास्तम्।इत्या- हुरिति । अत एवोपक्रमभाष्ये ‘पयायते' इत्यत्रैव क्यङ् स्यात्सलोपसन्नियोगशिष्ट- त्वादिति शङ्कायां तत्प्रयोगाऽभावरूपं समाधानमनभिधायाऽन्यदेव समाधानं कृतम् । क्रियावचनत्वस्य धातुगणमध्ये तत्तदर्थविशिष्टानाम्पठितवादेव सिद्धत्वादाह- आचारेति । भाष्ये न चैव ह्यर्था इति । अस्य 'धातुपाठे' इति शेषः । 'अर्था' इत्यस्य-सर्वेऽर्था इत्यर्थः । क्रियावचनतेति । तादृशक्रियेत्यर्थः। 'गम्यत' इत्यस्य 'लोकत' इति शेषः । अनिर्दिष्टार्थानां धातूनामेवाऽनेकार्थत्वमित्येतद्भाष्यार्थं मन्ये । वाक्य इति । वार्तिक इत्यर्थः । अकारस्येति । ननु किप इकारस्यैवानुदात्तत्वमनु- नासिकत्वञ्च प्रतिज्ञायतां किमनेनाऽनुबन्धत्रयकरणेनेति चेन्न, 'अश्वती'त्यादाव- प्यात्मनेपदापत्तेः । अतिरिक्तक्किप्पदकरणे तु गौरवमिति भावः । भाष्ये आत्मने- पदार्थानित्यादेः-'आविषये क्विप्सन्नियोगेनेति शेषः। आसङ्ख्यामीति।तद्गुणविशि- टमवर्णाऽन्तरम्प्रश्लेषेणोपदेक्ष्यामीत्यर्थः । अत एवेत्संज्ञा । अन्यथा क्लीबादीनाम्प- चाद्यजन्तानां क्विबर्थमनुवादेनोपदेशाऽभावात्सा न स्यात् । प्रश्लेषे तु तस्य माना- न्तरेण सिद्ध्यभावादुपदेश एव । तद्विशिष्टस्य क्लीबादेरप्युपदेश एवेत्यनुबन्धानामेका- न्तत्वे करणसाधने 'उपदेश'शब्दे च न दोषः। अतएव च 'प्रत्ययान्तादामो मित्त्वे ।

·३अ.१पा.आ.१२सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर्लोपश्च हलः ॥ ३॥१॥१२ ॥ हलो लोपसलियोगेनाऽयं क्यविधीयते । तेन यत्रैव हलो लोपस्तत्रैव प्रामो- ति॥ नैष दोषः-प्रधानशिष्टः क्यङ्, अन्वाचयशिष्टो हलो लोपो, यत्र च हलं पश्यसीति ॥॥ भृशादिष्वभूततद्भावग्रहणम् ॥ ॥ भृशादिष्वभूततद्भाव- ग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत्-क दिवा भृशा भवन्तीति॥*॥ विप्रतिषेधा- नर्थक्यं च भवत्यर्थे क्यचनात् ॥ ॥ विप्रतिषेधश्चाऽनर्थकः ॥ किं कारण- म् ? ॥ ‘भवत्यथै क्यकचनात्' । भवत्यर्थेहि क्यविधीयते ॥॥ भवतियोग विधानम् ॥*॥ भवतिना योगे चिर्विधीयते । तत्र विनोक्तत्वात्तस्याऽर्थस्य क्यङ्ग भविष्यति॥ डाजन्तादपि तर्हि न प्राप्नोति-पटपटायते । पटपटायति । डाजपि हि भवतिना योगे विधीयते, भवत्यर्थे क्यष ॥*॥ डाचि वचन- प्रामाण्यात् ॥*॥ डाचि वचनप्रामाण्याद्भविष्यति ॥ किं वचनप्रामाण्यं ? ॥ 'लोहितादिडाभ्यः क्याषिति ॥ इह किं चिदक्रियमाणं चोद्यते किं चिञ्च क्रिय. प्र.]भृशादिभ्यो । हल इति । हला भृशादयो विशेष्यन्ते तेन हलन्तानामेव क्यङ्लोपाभ्यां भवितव्यमित्यर्थः । प्रधानशिष्ट इति । वाक्यभेदेन सर्वेभ्यो भृशा- दिभ्यः क्यढं विधाय हलन्तानां लोपो विधीयत इत्यर्थः । अन्यथाऽनर्थकः पाठः स्यादहलन्तानाम्। क दिवा भृशा भवन्तीति।ये रात्रौ भृशाऽऽलोका नक्षत्रादयस्ते- दिवसे व प्रदेशे भवन्तीत्यर्थः । अत्राऽभूततद्भावाऽभावः। विनोक्तत्वादिति । च्चिसहचरितेन भवतिनेत्यर्थः । डाचि वचनप्रामाण्यादिति। अप्रयुक्त एव भवतो- भवत्यर्थविवक्षायां वचनप्रामाण्याड्डाचं विधाय भवत्यर्थे क्यविधीयत इत्यर्थः । उ.]न विशेष' इति 'ह्रस्वनद्याप' इति सूत्रस्थभाष्यं सङ्गच्छते। अन्यथा गल्भादिहलन्त- प्रकृतिके विशेषः स्यात्।अन्यहलन्तेभ्यस्त्वाचारक्विब्नेति तदाशयः॥[कर्तुः क्यङ्] भृशादिभ्यो । ननु भृशादीनां हल्घटितानामेव सत्त्वात्तत्रैव प्राप्नोतीत्यस्य व्यावाऽभाव इत्यत आह-हलेति । आवृत्त्या विभक्तिविपरिणामेनेति भावः । अन्यथा हि सर्वत्र हलो लोपः स्यादित्यापादयेदित्याशयः । भृशाऽऽलोका इति । अधिकाऽऽलोका इत्यर्थः भवत्यर्थे च्वेरविधानेन 'विनोक्तत्वा'दित्य- सङ्गतमित्यत आह-विसहचरितेनेति । भाष्ये-डाजन्तादपीति । 'क्य'षिति शेषः । वचनप्रामाण्यस्य क्यषप्रवृत्ती हेतुत्वे क्यषन्तसमभिव्याहारे भवतेरपि प्रयोगः स्यादत आह–अप्रयुक्त इति । भवत्यर्थेति । 'कृभ्वस्तियोग' इत्यस्य डाज्वविधावनुवृत्तस्य तदर्थयोग इत्यर्थः । विविधौ तु शब्दयोग इत्येवार्थ इति भावः । कृभ्वस्तियोग इव क्यष्योगेऽपि डाजिति ज्ञाप्यत इति वृत्तिग्रन्थस्यापीद- मेव तात्पर्यम् ।भाष्ये-अक्रियमाणमिति। अभूततद्भावग्रहणमित्यर्थः॥ नजिवयुक्त- ·६० * कैयट-विवरणसहितं & [भृशादिभ्यो । माणं प्रत्याख्यायते ॥ स सूत्रभेदः कृतो भवति ॥ यथान्यासमेवाऽस्तु ॥ ननु चोक्त मिह कस्मान भवति व दिवा भृशा भवन्ती'ति ? ॥*॥ नजिवयुक्त- मन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थगतिः ॥ ॥ नन्युक्तमिवयुक्तं वा यत्किं चिदिह दृश्यते तत्रोऽन्यस्मिंस्तत्सदृशे कार्य विज्ञायते ॥ [किं कारणम् ? ॥ तथाह्यर्थ- गतिः']॥ तथा ह्यर्थो गम्यते । 'अब्राह्मणमानये'त्युक्ते ब्राह्मणसदृश एवानीयते नासौ लोष्टमानीय कृती भवति । एवमिहाऽप्यच्वेरितिच्चिप्रतिषेधादन्यस्मिन्न- च्व्यन्ते विसदृशे कार्य विज्ञास्यते ॥ किं चान्यदतोऽव्यन्तं विसदृशम् ?॥ अभूततद्भावः ॥ इह काश्चित्प्रकृतयः सोपसर्गाः पश्यन्ते-अभिमनस् सुमनस् उन्मनस् दुर्मनस् । तत्र विचार्यते-भृशादिषूपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणं वा स्यात्-'अभि- भवतौ सुभवतावुद्भवतौ दुर्भवताविति । प्रकृत्यर्थविशेषणं वा,-'अभिमन- स्शब्दात् सुमनस्शब्दादुन्मनस्शब्दाहर्मनस्शब्दावति । युक्तं पुनरिदं विचार- यितुम् । नन्वनेनाऽसंदिग्धेन प्रकृत्यर्थविशेषणेन भवितव्यं यावता प्राक्प्रकृतेः पठ्यन्ते ॥ यदि हि प्रत्ययार्थविशेषणं स्युः प्राग्भवतेः पठ्येरन् ॥ नेमे शक्याः प्र.]यथान्यासमिति । 'अच्चे रिति पर्युदासाश्रयेण दोषद्वयस्यापि परिहार इत्यर्थः। इह काश्चिदिति । यदा मनःशब्देनाऽसमस्ता एव सुदुरभय इति पक्षस्तदा प्रत्य- यार्थविशेषणं ते भवन्ति । मनःशब्दश्वाऽवृत्तिविषये तद्वति वर्तते । मनस्वी मुठु- भवति, उद्भवति, दुष्ठु भवति, आभिमुख्येन भवतीत्यत्रार्थे क्यङिधिः । अन्ये- वाहुः-प्राप्यर्थस्याऽत्र वृत्तिविषये भवतेर्ग्रहणं, तेन मनः कर्म शोभनं प्राप्नोतीत्यादि- रर्थः क्यङन्तस्य भवति । यदा तु मनःशब्देन स्वादीनां बहुव्रीहिरिति पक्षस्तदा प्रकृत्यर्थविशेषणं ते भवन्तीति विचारः क्रियते । प्राक्प्रकृतेरिति। प्रकृतेरेवावयवाः उ.]मिति न्याय इवयुक्तमिति दृष्टान्तार्थम् । अन्यस्मिंस्तत्सदृशे इत्यनेनाऽभेदेपि सादृश्यमस्तीति सूचयति॥ प्राक्प्रकृतेः पाठेन प्रत्ययार्थविशेषणत्वपक्षोऽसंभावितोऽत आह—यदेति । समस्तत्वाऽसमस्तत्वाभ्यां पक्षद्वयसम्भव इति भावः । 'अमुमनाः सुमना भवती'त्यर्थस्य क्यङन्तात्प्रतीतेः समास एवाऽऽवश्यकोऽत आह-मन:- शब्दश्चेति । तदर्थे मतुवादीनामेव साधुत्वाल्लक्षणयाऽपि प्रकृतिमात्रस्याऽसाधुत्वं म्यादत आह-अन्ये विति। असुमनाः सुमना भवतीत्यर्थस्तु पक्षद्वयेऽप्यार्थ इति भावः । मनःकर्मेति । मनः कर्तृ शोभनं कर्म प्राप्नोतीत्यन्वयः ॥प्रकृतेः प्रापाठे एवाऽसमस्तत्वसमस्तत्वाभ्याम्पक्षद्वयोपपत्तेरुक्तत्वेनाह-प्रकृतेरेवेति । अवयवसंबन्धे १ 'ततो' । २ अयं पाठः क्वचिदपि नास्ति मन्ये लुप्तः। ३ 'किश्चातोऽन्य- दव्यन्तं' । ४ 'वा'शब्द वाचन्न । ५ 'ननु तेना' पा०। ६ 'स्यात्' पा० ।

·३अ.१पा.२आ.१२सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् , ~~ प्राग्भवतेः पठितुम्।एवं विशिष्टे हि प्रत्ययार्थे भृशादिमात्रादुत्पत्तिःप्रसज्येत । तस्मान्नैवं शक्यं वक्तुम् । न चेदेवं जायते विचारणा ॥ कश्चात्र विशेषः ?॥ ॥*॥भृशादिषूपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणमिति चेत्स्वरे दोषः ॥ ॥ भृशादिषूपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणमिति चेत्स्वरे दोषो भवति । अभिमनायते । 'ति१तिङ'इति निघातः प्रसज्येत ॥ अस्तु तर्हि प्रकृत्यर्थविशेषणम् ॥ ॥ सोपसर्गादिति चेदटि दोषः ॥॥ सोपसर्गादिति चेदटि दोषो भवति । स्वमनायतेति ॥ अत्यल्प- मिदमुच्यते-'अटि दोषो भवतीति ॥*॥ अड्ल्यद्विवचने ) ॥ ॥ अड्ल्य- द्विर्वचनेप्विति वक्तव्यम् । अटि उदाहृतम् । ल्यपि-सुमनाय्य । द्विवचने- अभिमिमनायिषते ॥ नैष दोषः,अवश्यं सङ्ग्रामयतेः सोपसर्गादुत्पत्तिर्वक्तव्या। 'असङ्ग्रामयत शूर'इत्येवमर्थम् । तन्नियमार्थ भविष्यति 'सङ्घामयतेरेव प्र.]पूर्वभूताः पठ्यन्त इत्यर्थः।निघात इति। मनःशब्दात् क्यङि कृते मनायत इत्यस्य तिङन्तस्य पदस्याऽतिङन्तात् स्वादेः पदादुत्तरत्वात् । प्रकृत्यर्थविशेषणत्वे तु सुमनायत इत्यादि तिङन्तं संपद्यत इति तद्व्यतिरिक्तपदान्तराऽभावान्निघाताऽभावः। उपसर्गस्य तु धात्वन्तर्भावात्ततः पूर्वमडाटौ प्राप्नुतः । क्यङन्ते च तस्याऽनुप्रवेशा- त्तयतिरिक्तपदाऽभावात्समासाऽभावाल्लोपाऽप्रसङ्गः । क्यङन्ताच्च सनि कृते सोपस- र्गस्य द्विवचनप्रसङ्गः । अवश्यमिति । ग्रामशब्द एव युद्धे वर्तते सामान्यतोदृष्टा- उ.] षष्टी । प्राकञ्चावयवान्तरापेक्षयेति भावः। बहुव्रीहिविवक्षयैवमुक्तमित्याशयः ॥ 'न चेदेवं जायते विचारणे'त्यस्य 'समस्तत्वाऽसमस्तत्वाभ्या मिति शेषः ॥ समासाऽभावादिति। त्वान्तेन समासाऽभावादित्यर्थः। अनपूर्वे समासे विद्य- मानस्य को ल्यबिति सूत्रार्थ इति भावः । तत्राऽड्विर्वचनयोरनिष्टदेशे प्राप्तिः,ल्यप- स्त्वसिद्धिरेवेति भावः ॥ भाष्ये-अवश्य सङ्ग्रामयतेरिति । सङ्ग्रामयतेः सोपसर्गा- यथोत्पत्तिर्भवति तिढां, तथा णिजुत्पत्तिर्वक्तव्येत्यर्थः।अवश्यमित्यनेन चाऽस्य फला- न्तरमपि सूचितम् । तच्च समः पूर्वमट । । अन्यथा 'तत्करोती'त्यनेन सिद्ध तद्वै- यर्थ्य स्पष्टमेव । तद्धनयन्नुदाहरति-असङ्ग्रामयतेति । यद्यपि सङ्ग्रामशब्दे 'सं'- शब्दो नोपसर्गस्तथापि 'सोपसर्गा'दित्यस्य सोपसर्गसमानाकारादित्यर्थो बोध्यः । ननु 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ' इत्येव णिच् सिद्ध इति चेन्न; प्रजयती'त्यादावुपसर्ग- रहितस्यैव धातुताया दृष्टत्वेनाऽत्रापि तद्रहितणिजन्तस्यैव धातुत्वबुद्धिवारणाय तत्स- त्वात् । प्रकृते तु विशिष्टस्यैव प्रकृतित्वेनोपदेशात्स्वादीनां वाचकत्वाच्च विशिष्ट- स्यैव धातुत्वापत्तिरित्याशयात् । तदाह-ग्रामशब्द एवेति। अनेनेतरद्योतकसाम्यं बोधितम् । सामान्यत इति । क्रियावाचकयुक्तानां क्रियाविशेषद्योतकत्वस्य दृष्ट- १ 'मुच्यतेऽटि दोषो भवतीति' क्वाचित्कः पाठः । २ इदं लुप्तम् । ।

·२ कैयट-विवरणसहितं. [ भृशादिभ्यो । सोपसर्गामान्यस्मात्सोपसर्गा'दिति । यदि नियमः क्रियते स्वरो न सिध्यति ॥ एवं तर्हि भृशादिषूपसर्गस्य परागवद्भावं वक्ष्यामि ॥ यदि पराङ्गवद्भाव उच्यते अडल्यद्विर्वचनानि न सिध्यन्ति । स्वरविधाविति वक्ष्यामि ॥ एवं च कृत्वाऽस्तु प्रत्ययार्थविशेषणमपि । ननु चोक्तं-'भृशादिषूपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणमिति चेत्स्वरे दोष'इति ॥ स्वरे पराङ्गवद्भावेन परिहृतम् ॥ अयं तर्हि प्रत्ययार्थविशेषणे सति दोषः-क्यडोक्त- त्वात्तस्यार्थस्योपसर्गस्य प्रयोगो न प्राप्नोति॥ किंकारणम् ?|उक्तार्थानामप्रयोग इति । तद्यथा-'अपि काकः श्येनायते' इत्यत्रे क्यडोक्तत्वादाचारार्थस्य आङः प्र.चानुमानात् क्रियाविशेषद्योतकः संशब्दः। तथा च 'वा पदान्तस्येति परसवर्ण- विकल्पो भवति । उपसर्गसदृशाऽनर्थकशब्दान्तराऽवयवे तु संग्रामशब्देभ्युपगम्य- माने परसवर्णविकल्पोन स्थात्। तत्र 'ग्राम युद्ध'इत्येव वक्तव्यं, संशब्दस्तु द्योतकः प्रयोगदर्शनाल्लभ्यते । यथा 'इक्स्मरणे' 'इङध्ययने' इत्यनयोरधिः । नियमार्थस्तु संग्रामेतिपाठः । नियमार्थत्वे च प्रत्ययोत्पत्तावुपसर्गः पृथक्क्रियते । अतो धातो तेषामनन्तर्भावाद्यथेष्टमडादिः सिद्धेः । प्रत्ययार्थविशेषणपक्षे तु विरोधादभूत- तद्भावविषयत्वं नाश्रीयते । असंग्रामयतेति । संग्रामयतिरनुदात्तद्बोद्धव्यः । उ.त्वेनाऽत्रापि युद्धक्रियाद्योतकत्वमनुमीयत इत्यर्थः । उपसर्गसदृशाऽनर्थकेति,- अनर्थकत्वमानं निषिध्यते। तत्सदृशो निपात इत्यर्थः। इदञ्चिन्त्यम्-उपसर्गसमाना- कारत्वेन निपातत्वादनर्थकस्यापि निपातस्य प्रातिपदिकत्वेन सुबन्तत्वात् । तत्रेति । युद्धे वर्तमानो यो ग्रामशब्दस्तस्मादित्युक्तिसामर्थ्येन सम्पूर्वाद्भ- विष्यति णिच् । तद्विशिष्टादेव च तिङ् भविष्यतीति भावः । नियमार्थ इति । 'सङ्ग्रामयतेरेव सोपसर्गाद्यथा तिकुत्पत्तिस्तथा प्रत्ययोत्पत्तिः, अन्यस्मात्तु सोपस- र्गाद्यथा तिकुत्पत्तिर्न तथा प्रत्ययोत्पत्ति'रिति नियमार्थः । तत्फलितमाह-प्रत्ययो- त्पत्ताविति । प्रत्ययोत्पत्तिकाले पृथकरणेऽपि सामर्थ्यात्तद्विषयके लक्षणे 'सुबन्तादित्यंशे 'यस्माद्विहितस्तदादी'त्यंशाऽप्रवृत्त्या प्रत्ययोत्पत्तौ न दोष इतिभावः। पृथक्करणञ्च जातसमासाऽभावः । अतएव 'सुमनाय्ये'त्यादौ पुनः वान्तेन समासे ल्यप्सिद्धिरिति ज्ञेयम् । ननु प्रत्ययार्थविशेषणपक्षोऽसङ्गतः, तत्र मनस्वी सुष्टु भवतीत्याद्यर्थेऽभूततद्भावाऽभावादत आह-प्रत्ययार्थेति । एवञ्च तद्विरोधादेव प्रत्ययार्थविशेषणपक्षोऽसङ्गत इति भावः । सङ्ग्रामयतिरनुदात्तेदिति । 'सङ्ग्राम युद्धे' इत्यत्राऽकारस्याऽनुदात्तत्वाऽनुनासिकत्वे प्रतिज्ञेये । अवयवे च तस्याऽचारि- १ 'मिति' । २ 'स्य आङः प्रयोगो' । ३ 'इति' । ४ 'डादिसिद्धिः ।

·३अ.१पा.२आ.१३सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् , ६३ .. प्रयोगो न भवति ॥ अस्त्यत्र विशेषः, एकनात्र विशिष्टे प्रत्ययार्थे प्रत्यय उत्प- द्यते । इह पुनरनेकेन । तत्र मनायत इत्युक्ते सन्देहः स्यात्-अभिभवतौ सुभ- वतावुद्भवतौ दुर्भवताविति । तत्राऽसन्देहार्थमुपसर्गः प्रयुज्यते ॥ यत्र तोकेन-उत्पुच्छयते ? ॥ अत्रायनेकेन ॥ “पुच्छादुदसने पुच्छाधसने पुच्छात्पर्यसेने चे"ति ॥इति॥ लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् ॥ ३॥१॥१३॥ किमर्थः ककारः ?॥ ॥[ककौरो]गुणवृद्धिप्रतिषेधौर्थः॥ ॥क्विति चेति गुण- वृद्धिप्रतिषेधो यथास्थात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनं, सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरजस्य गुण उच्यते । धातोश्च विहितः प्रत्ययः शेष आर्द्धधातुकसंज्ञां लभते, न चायं धातोर्विधीयते । लोहितादीनि प्रातिपदिकानि ॥ सामान्यग्रहणार्थस्तर्हि ॥क सामान्यग्रहणार्थनार्थः ?॥'नः क्ये' इति ॥ नायं नान्ताद्विधीयते॥ इह तर्हि- 'यस्य हल:' 'क्यस्य विभाषेति ॥ नायं हलन्ताद्विधीयते॥इह तर्हि 'आपत्यस्य च तद्धिते नाति', क्यच्च्योश्चेति ॥ नायमापत्याद्विधीयते ॥ इह तर्हि 'क्या- च्छन्दसी'ति॥ याच्छन्दसी'त्येव तद्वक्तव्यं । चुरण्युस्तुरण्युर्भुरण्युरित्येवमर्थम्।। इदं तर्हि प्रयोजनं यत्तदकृद्यकार इति दीर्घत्वन्तत्र लिहणमनुवर्तते तदि- हापि यथा स्यात् लोहितायते इति ॥ किं पुनः कारणं तत्र विद्रहणमनुव- तते ? ॥ इह मा भूत्-उरुया धृष्णुयेति ॥ यदि विद्रहणमनुवर्तते पित्र्य- प्र.]लोहितादि। भुरण्युरिति। कण्ड्वादियगन्तादुप्रत्ययः। उरुयेति। सुपां सुलुगिति उ.]तार्थ्यात्समुदायविशेषकतेति भावः।नन्वकारस्याऽनुदात्तत्वाऽनुनासिकत्वप्रतिज्ञाने तत्सामादुच्चारणकालाऽव्यवहितोत्तरकाले इत्त्वे लोपे उपस्थिते मान्तग्रामशब्दस्य तदन्तस्य वा लोके युद्धे वर्तमानत्वाऽभावेन 'युद्धे योऽयं ग्रामशब्द' इत्य- नुवादाऽसम्भवेन सम्पूर्वस्याऽलाभेन च सङ्ग्राम युद्धे वर्त्तते ततश्च णिजित्यर्थ विशिष्टपाठस्यावश्यकत्वेन कथं नियमार्थत्वमिति चेन्न: द्वितीयमकारं प्रश्लिष्य तस्याऽ- नुदात्तत्वाऽनुनासिकत्वे प्रतिज्ञेये इति तत्तात्पर्यात् । अत्राऽनुदात्तत्वे मानं चिन्त्यम्, भाष्यप्रयोगस्य पाक्षिकात्मनेपदेनोपपत्तेः॥ भाष्ये-एवन्तर्हि भृशादिषूपसर्गस्येति। भृशादिषु पठितस्योपसर्गस्येत्यर्थः । तेन 'अभिभृशायते' इत्यादौ न निघातः । 'देवदत्तः सुमनायते' इत्यादौ च सोरपि 'तिङतिङ' इति निघातः॥ [कर्तः क्यङ्]। लोहितादिडा । भाष्य-गुणवृद्धीति । गणरत्नपठितेगन्तेभ्यस्तत्प्राप्तिः ॥ १ चः क्वचिन्न । २ इदं लुप्तं सम्प्रति । '॥*॥ ककारो गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थः ॥*॥' इति वार्तिकमेतदिति गौडाः। ३ 'क्वितीति' पा०। ४ 'त्येतावद्व' पा०। ५ लोहितायति पा० । ६ इतिः क्वचिन्न । ७ 'यदि तत्र' पा० । .. ..

·६४ * कैयट-विवरणसहित [ लोहितादि : मिति पितू रीभावो न प्रामोति । रीभावे क्विद्रहणं निवर्तिप्यते ॥ यदि निवर्त्तते कथमसूया वसूया च यजामह इति?॥ असूयतेरसूया वसूय- तेर्वसूया ॥अथ वा छान्दसमेतत् । दृष्टानुविधिश्च छन्दसि भव[ती]ति॥ यदि च्छान्दसत्वं हेतुर्नाऽर्थः क्विद्हणेनाऽनुवर्तमानेन॥कस्मान्न भवति उरुया पृष्णु- येति ? ॥ छान्दसत्वात् ॥ अथ वाऽस्त्वत्र दीर्घत्वं, छान्दसं हस्वत्वं भविष्यति । तद्यथा-'उपगायन्तु मां पत्नयो गर्भिणयो युवतय' इति ॥ अथ किमर्थः षकारैः॥[षकारो]विशेषणार्थः॥क विशेषणार्थेनार्थः?॥ 'वा क्यष' इति । वा यादिति ह्युच्यमाने-'पाश्या' अंतोऽपि प्रसज्येत ॥ नैतदस्ति प्रयोजनं परस्मैपदमित्युच्यते न चाऽत्र परस्मैपदं नाप्यात्मनेपदं पश्यामः ॥ सामान्यग्रहणाविघातार्थस्तहि भविष्यति॥क सामान्यग्रहणाविघातार्थेनार्थः?॥ 'क्याच्छन्दसी'ति । याच्छन्दसीत्येवं च तद्वक्तव्यम् । चुरण्युः तुरण्युःभुरण्यु- रित्येवमर्थम्॥*लोहितडाज्भ्यःक्यष्वचनम्॥*॥लोहितडाज्भ्यः क्यवक्तव्यः प्र.तृतीयास्थाने यादेशः । पित्र्यमिति । पितुरागतमिति 'पितुर्यच्चे'ति यत्प्रत्ययः । यदीति । यदि रीङ्भाव एव निवर्तते न तु दीर्घविधावपि तदा असुवमुशब्दाभ्यां पूर्ववद्यादेशे कृते दीर्घाभावादसूयावसूयेति न सिद्ध्यति । असूयतेः कण्वादियगन्त- स्याऽसूयेति । वसूयतेरिच्छाक्यजन्तस्य वसूयेत्युत्तरम् । अथ वेति । वर्ण- व्यत्ययेन दीर्घः क्रियतइत्यर्थः । यदीति । अनेन ककारः प्रत्याख्यातः। इदानीं- षकारप्रत्याख्यानाय विचारः क्रियते-अथ किमर्थ इति । पाश्यति । 'पाशा- दिभ्यो य' इति समूहे यप्रत्ययः । 'वा या'दिति सूत्रं विध्यर्थं मन्यते । टापि कृत- एकादेशस्यान्तवद्भावाद्यप्रत्ययान्तमेतत् । नैतदस्तीति । सामान्यविहितानामात्मने- पदस्मै पदानां नियमार्थ प्रकरणमित्यदोषः । लोहितडाज्भ्य इति । आदिशब्द- उ.]पित्र्ये यति रीङ् । यस्येति लोपः। ननु क्वितीति निवृत्तावसूयेत्यपि सिद्धमत आह-यदीति ॥ उत्तरमिति ।असूयया धनेच्छया च यजामहे इति श्रुत्यर्थः । अप्रत्ययान्तटाबन्ताद्विभक्तेश्छान्दसो लुगिति भावः ॥ अथ वेति पक्षे प्राणैर्वसुभिश्च यजामहे इत्यर्थः । भाष्ये नाऽर्थः विद्रहणेनेति । अत एव 'ज्यादादीयस' इत्यस्या- जवृत्तपरिभाषाज्ञापकत्वं सङ्गच्छते॥नियमार्थमिति । ननु नियमार्थत्वेऽपि पाश्या- सभ्यादिशब्देभ्य आचारक्विबन्तेभ्यः पक्षे तङ् स्यात्तद्यावृत्त्यर्थं षकारोच्चारणमिति चेन्न,एतद्भाष्यप्रामाण्येन मूलभूताऽनुबन्धमन्यद्वा निमित्तमादायाऽऽचारक्विबन्ते एत- प्रकरणाऽप्रवृत्तः । अनभिधानादीदृशे विषये आचारक्विपोऽभाव एवेत्यन्ये ॥ १ चः क्वचिन्न । २ ॥*॥ षकारो विशेषणार्थः ॥*॥ इति वार्तिकम् । ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'अत्रापि' पा० ।

·३अ.१पा.आ.१४सू. ] व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ ६५ लोहितायति, लोहितायते । पटपटायति पटपटायते। दमदमायति दमदमा- यते । मटमेटायति मटमटायते ॥ अथाऽन्यानि लोहितादीनि ? ॥ ॥*॥भृशादिष्वितराणि ॥ ॥ भृशादिप्वितराणि पठितव्यानि ॥ किं प्रयो- जनम् ? ॥ 'डित' इत्यात्मनेपदं यथा स्यात् । [ लोहितादि ] ॥ कणय क्रमणे ॥ ३३॥१४॥ 'कष्टायेति किं निपात्यते?॥ कष्टशब्दाच्चतुर्थीसमर्थात्क्रमणेऽनार्जवे क्यङ निपात्यते । कष्टाय कर्मणे क्रामति-कष्टायते ॥ अत्यल्पमिदमुच्यते-कष्टाय- क्रमण इति । ॥ ॥ सत्रकक्षकष्टकृच्छ्रगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षायाम् ॥ ॥सत्रकक्ष- प्र.] प्रत्याख्यानमेतत् । अपठिनसङ्ग्रहार्थोप्यादिशब्दो न भवति, तस्य वार्तिककारेण दूषितत्वात् । [ लोहितादिडाज्भ्यः ] ॥ कष्टाय । कष्टायेति किं निपात्यत इति । विधावनार्जवमेव क्रमणमिति विशेषो न लभ्यत इति क्रमणविशेषलाभाय निपातनाश्रयणम् । सत्रेति । सत्रा- उ.] भाष्ये भृशादिग्वितराणीति । नन्वभूततद्भावे क्यङ् , क्यप्तु तदभावे-इति तदभावे पदद्वयार्थमावश्यकमादिग्रहणमिति चेन : अत्राप्यच्चरित्यनुवाऽस्यापि अभूततद्भाव एव प्रवृत्तेः । अत एव नित्यात्मनेपदार्थ भृशादिपाठ इत्युक्तम् । अपठितेति । तेन 'चायति चर्मायते' इत्यादि वृत्त्याद्युक्तमसङ्गतं, 'नाऽयं हलन्ता- द्विधीयत' इति भाष्योक्तश्चेति बोध्यम् ॥ [ लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् ] ॥ कष्टाय क्रमणे । 'कष्ट' शब्दाच्चतुर्थ्यन्तात् क्रमणेऽर्थे क्यङित्यर्थेऽर्थविशेषो न लभ्येत तदर्थ निपातनमित्याह-विधाविति । भाष्ये क्रमणेऽनार्जव इति । यद्यत्र अनार्जवमेव क्रमणशब्दार्थस्तदा 'कष्टाय कर्मणे कुटिलो भवती'त्यर्थः स्यात् । न चाऽयमर्थः कष्टायत इत्यतो गम्यते । किञ्च ‘सत्रादिभ्य' इति वार्तिकभाष्ये 'सत्रा- दिभ्य इति किमर्थ' 'कुटिलायाऽनुवाकाय कामती'त्युदाहरणे 'कुटिलाये'त्यस्य वैय- झंपत्तिः । किञ्च 'चतुर्थ्यन्तेभ्य' इति किमर्थम् , अनार्जवयुक्तं पन्थानं गच्छतीत्य- र्थकमजः कष्टं कामतीत्युदाहरणंभाष्ये दत्तमसङ्गतं स्यात् , अनार्जवरूपे क्रमणेऽवृत्ते- द्यङ्गविकलत्वात् । तम्मादनार्जवे इत्यस्याऽनृजुविषये क्रमणे इत्यर्थः । स्वार्थिका- ऽणन्ताऽऽर्जवशब्देन नञ्तत्पुरुषः । एवञ्चाऽनृजौ वर्तमानात्कष्टशब्दात्क्रमणेऽर्थे क्यडित्यर्थः फलति । 'कष्टाय कर्मणे कामती'त्यस्य च कष्टमन्जु कर्म कर्तुं गच्छ- तीत्यर्थः । अनृजु च पापम् । तेन पापार्थककष्टशब्दात्प्रत्यय इत्यर्थलाभार्थ निपा- ननम् । तेन दुःखपर्यायाद्दुःखमनुभवितुं क्रामतीत्यर्थे न । एतदेव ध्वनयता 'कष्टाय १ अयं क्वचिन्न २ 'असङ्ग्रहीतानीति शेषः। ३ नित्यमात्मने' । ४ ॥॥ कष्टशब्दाचतुर्थीसमर्थात्क्रमणेऽनार्जवे क्यङ् ॥ इति वार्तिकमित्यन्ये।५ 'कष्टायेति'। ५ ।

·कैयट-विवरणसहितं & [ कष्याय क्रमणे .. - । कष्टकृच्छगहनेभ्यः कण्वचिकीपायामिति वक्तव्यम् । सौ-सत्रायते । सत्र ॥ कक्ष-कक्षायते । कक्ष ॥ कष्ट-कष्टायते । कष्ट ॥ कृच्छ्रे-कृच्छायते । कृच्छ ॥ गहन-गहनायते । गहन ॥ अपर आह-॥ ॥ सत्रादिभ्यश्चतुर्थ्यन्तेभ्यः क्रमणे- ऽनार्जवे क्यङ् ॥ ॥ [सत्रादिभ्यश्चतुर्थ्यन्तेभ्यः क्रमणेऽनार्जवे क्यङ् ] वक्तव्यः। तान्येवोदाहरणानि ॥ सत्रादिभ्य इति किमर्थम् ? ॥ कुटिलायाऽनुवाकाय क्रामति॥ चतुर्थ्यन्तेभ्य इति किमर्थम् ?॥ अजः कष्टं कामति ॥ तत्तर्हि वक्त- व्यम् ? ॥ न वक्तव्यम् । नैतत्प्रत्ययान्तनिपातनम् ॥ किं तर्हि ?॥ तादयें एषा चतुर्थी, कष्टाय यत्प्रातिपदिकं, कटार्थे यत्प्रातिपदिकमिति ॥ कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः ॥ ३॥१॥१५॥ रोमन्थ इत्युच्यते कोऽयं रोमन्थो नाम?॥ उद्गीर्णस्य वाऽवगीर्णस्य वा प्र.]दयोऽत्र वृत्तिविषये पापपर्यायाः। कण्वं पापमुच्यते। कुटिलायेति। दुरध्येयत्वा- दनुवाकस्याऽनार्जवमस्तीति भावः । अज इति । अनार्जवयुक्तं पन्थानं गच्छती- त्यर्थः । कष्टाय यदिति । कष्टलक्षणार्थप्रतिपादनाय यत्प्रातिपादिकं प्रयुज्यते तस्मात् क्रमणेऽर्थे क्यङ्भवतीत्यर्थः । क्रमणविशेषश्चाऽनार्जवमभिधानशक्तिस्वाभाव्याल्लभ्यते। व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाच्च पापादिभ्योऽतिप्रसङ्गाऽभावः। [कष्टाय क्रमणे । कर्मणो। उद्गीर्णस्येति । मुखप्रदेश आकृष्टस्येत्यर्थः । अवगीर्णस्येति । उ.]कर्मणे' इति कर्मपदम्प्रयुक्तम्।अत एव सूत्रार्थव्याख्यानोत्तरम्-‘अत्यल्पमिदमुच्यते कष्टाय क्रमणे इति, सत्रादिभ्यः कण्वचिकीर्षामिति वक्तव्य'मित्युत्तरभाष्यं सङ्गच्छते। पापचिकीर्षायां गम्यमानायामित्यर्थः । न च चिकीर्षा उत्साह एव, तस्या गम्यत्वे 'क्रामती'ति परस्मैपदप्रयोगाऽनुपपत्तिः, गमनरूपक्रमणपदार्थनोत्साहम्य गम्यत्वेऽपि क्रमेस्तदर्थत्वाऽभावात् । नव्यस्तु 'वृत्तिस 'त्यादौ क्लुप्तोत्साहार्थत्व- मेवाऽऽश्रित्य चिकीर्षाया एवोत्साहरूपायाः प्रत्ययार्थत्वमाश्रित्य 'क्रमत' इत्यात्मने- पदम्प्रयुक्तं, तद्भाष्यविरुद्धम् ।अनार्जवमेव क्रमणमिति । अनृजुविषयमेव क्रमण- मित्यर्थः । तद्भुनयन वक्ष्यति-अनार्जवयुक्तं पन्थानं गच्छतीत्यर्थ इति । अपर आहेत्यनेन च परस्परं वाक्यानां व्याख्येयव्याख्यानभावो गम्यत इति न कश्चि- द्विरोधः ॥ व्यवस्थितेति । अनाभिधानादिति तत्त्वम् ॥ [ लोहितादिडा] । कर्मणो रोम।भाष्ये अवगीर्णस्य वा मन्थ इति । मन्थो-मन्थनम् । तच्चो- गीर्णस्य चर्वणम् । अन्यस्याऽशनरूपं ॥ हनुचलन इत्युक्त्योद्गीर्णविषय एव प्रयोगः। १ इदं कचिन्न । २ इदं वार्तिकव्याख्याभाष्यमित्यन्ये । अपरपठितं वार्तिक- मित्यपरे । ३ इदं व्याख्यानं लुप्तं स्यादिति गौडाः ॥४ 'क्रामत्यनुवाकाय' पा० । ५. 'नेदं' पा० । ६ 'कष्टाऽर्थ' । ७'को रोम' पा० । ।

·३अ.१पा.२आ.१६सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ मन्थः [रोमन्थे इति।]यद्येवं,॥ ॥ हर्नुचलने॥*॥ हनुचलन इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-कीटो रोमन्थं वर्तयतीति॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् ?॥ ॥ न वाऽनभि- धानात् ॥ ॥ न वा वक्तव्यम् ॥ कस्मान्न भवति-कीटो रोमन्थं वर्तयतीति ?॥ 'अनभिधानात्' ॥*॥ तपसः परस्मैपदं च ॥*॥ तपसः परस्मैपदं चेति वक्त- व्यम् । तपश्चरति तपस्यति ॥ कथं 'तपस्यते लोकजिगीषुरग्नेः ? ॥ छान्दसत्वाद्भविष्यति । [ कर्मणो रोमन्थतपोभ्याम् ] ॥ वाष्पोष्मभ्यामुद्वमने ॥ ३।१।१६ ॥ ॥॥ फेनौच्च॥ * ॥फेनाञ्चति वक्तव्यम् । फेनायते । [बाष्पोप्मभ्यामुद्व ] । शब्दवैरकलहाऽभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे ॥३॥१॥१७॥ ॥ ॥ अौदाशीकाकोटापोटासोटापुष्टाप्लुष्टाग्रहणम् ॥ ॥ अटाहाशीकाकोटा- पोटासोटापुष्टाप्लुष्टाग्रहणं कर्तव्यम् । अटा-अटायते । [अ[]॥ अा-अहायते । [अ] शोका-शीकायते । [शीका] ॥ कोटा-कोटायते । [कोर्टी] ॥ पोटा- पोटायते [ पोर्टी] ॥ सोटा-सोटायते । सोटा ॥ पृष्टा-पुष्टायते। पुष्टा ॥ मुष्टा-प्लुष्टायते । प्लुष्टा ॥ ॥सुदिनदुर्दिनाभ्यां च ॥*॥ सुदिनदुर्दिनाभ्यां चेति- वक्तव्यम् । सुदिनायते दुर्दिनायते ॥ ॥ नीहाराच्च ॥ ॥ नीहाराञ्चेति वक्तव्यम् । नीहारायते ॥ [ शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः ] । सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम् ॥ ३।१।१८ ॥ कर्तृवेदनायामिति किमर्थम् ? ॥ इह मा भूत्-सुखं वेद॑यते प्रसाधको देवदत्तस्य ॥ 'कर्तृवेदनाया'मित्युच्यमानेऽप्यत्रं प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ? ॥ 'कर्तु'रितीयं कर्तरि षष्टी, 'वेदनाया मिति चाऽनो भावे । स यद्येवात्मनो प्र.]अपानप्रदेशान्निःमृतस्येत्यर्थः । हनुचलन इति । हनुचलनसहचरितं चर्वितस्य मुखप्रदेश आकृष्य यच्चर्वणं तत्र यथा स्यादित्यर्थः। कीट इति । अपानप्रदेशान्निः- मृतमश्नातीत्यर्थः। अनभिधानादिति । रोमन्थायत इति क्यङन्तेन लौकिके प्रयोगे चर्वितचर्वणस्यैवाऽभिधानं न त्वर्थान्तरस्येत्यर्थः । [ कर्मणो रोमन्थ ] । उ.]तदुपपादयति-सहचरितमिति। अश्नातीत्यर्थ इति। वर्तुलं करोतीत्यर्थ इत्यन्ये॥ नत्विति । एवञ्च तत्र प्रयोगाऽभावास्किं तन्निवृत्त्यर्थेन यत्नेनेति भावः ॥ सुखादिभ्यः क । भाष्ये-सुखं वेदयत इति । मुखप्रसादादिना देवदत्तस्य सुखं प्रसाधको वेदयत इत्यन्वयः ॥ यद्यप्यन्तरङ्गत्वात्कारकत्वेन वेदनायामन्वयों १ इदं कचिन्न । २ इदं वार्तिकं वचिन्न। ३ 'न वक्तव्यं । ४ 'अटाटा' । ५ 'प्लुष्टा' ग्रहणं क्वचिन्न । ६ अयं पाठो लुप्तः । ७ 'मुदिनदुर्दिननीहारेभ्यश्चेति वक्तव्यम्'। ८ 'वेदयति साध' । ९ अपिः क्वचिन्न । १० 'चात्मनो' !

·8 कैयट-विवरणसहितं. [ नमोवरिव वेदयतेऽथापि परस्य, कर्तृवेदनैवाऽसौभवति ॥ न कर्तृग्रहणेन वेदनाऽभिसंब- ध्यते ॥ किं तर्हि ? ॥ सुखादीन्यभिसंबध्यन्ते-'कर्तुर्यानि सुखादीनीति ॥ नमोवरिवश्चित्रङः क्यच ॥ ३।१।१९ ॥ ॥*॥ नमसः क्यचि द्वितीयानुपपत्तिः ॥ ॥ नमसः क्यचि द्वितीया नोप- पद्यते-नमस्यति देवानिति ॥ किं कारणम् ? ॥ नमःशब्देन योगे चतुर्थी विधीयते सौ प्राप्नोति ॥ * ॥ प्रकृत्यन्तरत्वात्सिद्धम् ॥ ॥ [प्रकृत्यन्तरत्वा- सिद्धमेतत् ] । नमःशब्देन योगे चतुर्थी विधीयते, नमस्यतिशब्दश्चायम् ॥ ननु च नमस्यतिशब्दे नमःशब्दोऽस्ति तेन योगे प्राप्नोति ॥ नैप दोपः । अर्थवतो नमःशब्दस्य ग्रहणं, न च नमस्यतिशब्दे नमःशब्दोऽर्थवान् ॥ अथ वोपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसीति द्वितीया विभक्तिर्भविष्यति॥ ॥॥क्यजादिषु प्रत्ययार्थनिर्देशः ॥*॥ क्यजादिपु प्रत्ययार्थनिर्देशः कर्तव्यः ॥ प्र.]सुखादिभ्यः। किं तीति। वेदनायाः कर्तारमन्तरेणाऽभावात् । कर्तृग्रहण- सामर्थ्यात् सुखादीनि विशेष्यन्ते । कर्तृग्रहणं च 'सुपां सुलु'गिति षष्टीलुका निर्दिष्टम् । ततश्च वेदयिता यदात्मसंबन्धीनि मुखादीनि वेदयते तदा प्रत्ययो, नान्य- दीयमुखादिवेदने । [ मुखादिभ्यः कर्त्तवेदनायाम् ]॥ नमो वरिव । प्रकृत्यन्तरत्वादिति । 'नमस्येति धातुं व्युत्पादयितुं निपात- नमःशब्दसदृशशब्दान्तरावयवकल्पना क्रियते । परमार्थतस्तु अविद्यमानावयवा- ऽर्थो नमस्यशब्दः पूजावाची प्रकृत्यन्तरमित्यर्थः । ननु चेति । स एवाय'मिति प्रत्यभिज्ञानान्निपात एवाऽयमिति भावः। अर्थवत इति। नमस्यशब्दस्य समुदायस्यै- वाऽर्थवत्त्वादिति भावः। अथ वेति । अर्थवत्ताभ्युपगमेन नमस्कारेण पूजयतीत्यर्था- ङ्गीकारेण परिहारान्तरम् । चतुर्थ्यास्तु'नमोऽस्तु देवेभ्य' इत्यादिरवकाशः। 'नम- स्करोमि नारायण मित्यत्रापि कारकविभक्तिरेव भवति । क्यजादिप्विति । करण- उ.]न्याय्यस्तथापि सामर्थ्यात्सुखादिभिरन्वय इत्याह-वेदनाया इति।समग्नस्याऽन्य- त्राऽन्वयाऽसम्भवादाह-सुपां सुलुगिति। 'वेदना'शब्दे 'विद चेतने'ति चौरादिक- ण्यन्तात् ‘ण्यासश्रन्थ' इति युच् । नान्यदीयेति । मुखप्रसादादिना लिङ्गेनेति भावः॥ नमोवरि । 'नमस्य' शब्दस्य प्रकृत्यन्तरत्वेऽपि 'नमः'शब्दाक्यचो वि- धानेन तद्योगे चतुर्थी स्यादत आह-नमस्येतीति ॥ निपात एवेति । अव्ययत्वा- पलक्षणमेतत् । अन्यथा 'साक्षात्प्रभृतीनी'त्यनेन कृश्योगे एव व्यर्थे एव च निपा- तत्वविधानादत्र तदभावेनाऽसङ्गतिः स्यात् ॥ अर्थवत्त्वादिति । अस्य शुद्धरूढत्वेन वृत्तेर्जहत्स्वार्थत्वादिति भावः ॥ इत्यर्थाङ्गीकारेणेति । अनेनेतत्सूचयति-'नाऽयम- १ इतिः क्वचिन्न । २ इदं क्वचिन्न । ३ इदं त्रुटितं भवेत् ।

·अ.१पा.आ.१९सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् , [॥ ॥ 'नमसःपूजायां 'वरिवसः परिर्यायौं' चित्र आश्चर्ये' 'भाण्डात्समाचयने' 'चीवरादर्जने परिधाने चे' पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च ॥*॥] । नमसः पूजा- यां वरिवसः परिचर्यायां चित्रङ आश्चर्ये भाण्डात्समाचयने चीवरादर्जने परि- धाने च, पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने चेति ॥ किं प्रयोजनम् ?॥॥॥ क्रिया- वचनेत्वार्थम् ॥॥क्रियावचनता यथा स्यात् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । आचार्य- प्रवृत्तिापयति-'क्रियावचनाः क्यजादय' इति, यदयं 'सनाद्यन्ता धातव' इति धातुसंज्ञां शास्ति ॥ कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? ॥धातुसंज्ञावचन एतत्प्रयो- जनं 'धातो'रिति तव्यदादीनामुत्पत्तिर्यथा स्यात् । यदि चाऽत्र क्रियावचनता न स्यान्द्वातुसंज्ञावचनमनर्थकं स्यात् । सत्यामपि धातुसंज्ञायां तव्यदादयो न स्युः ॥ किं कारणम् ?॥ साधने तव्यदादयो विधीयन्ते, साधनं च क्रियायाः। क्रियाया अभावात्साधनाऽभावः । साधनाऽभावात्सत्यामपि धातुसंज्ञायां तव्यदादयो न स्युः। पश्यति त्वाचार्य:-क्रियावचनाः क्यजादय' इति, ततः 'सनाद्यन्ता धातव' इति धातुसंज्ञां शास्ति ॥ ननु चेदं प्रयोजनं स्यात् 'पर- साधने तव्यदादीनामुत्पत्तिं वक्ष्यामीति ॥ न परसाधने उत्पत्त्या भवित- व्यम् ॥ किं कारणम् ?॥ 'साधन मिति संबन्धिशब्दोऽयम् । संबन्धिशब्दाश्च प्र.] ग्रहणस्य वेदनाग्रहणेन व्यवधानादनधिकारे स्वार्थे प्रत्ययप्रसङ्ग इति वचनम्।वरि- वस इति।सपर्या-सेवा। परिचर्याया'मिति पाठान्तरम्। परसाधन इति। शब्दान्त- रवाच्यायां कियायां यत्कर्मादिकारकं तत्र तव्यादीनां वृक्षं पश्ये'त्यादौ द्वितीयादीना- मिव स्वार्थिकत्वाद्रव्यवाचित्वेऽपि क्यजाद्यन्तानामुत्पत्तिः स्यादेवेति भावः । न पर- साधन इति।द्वितीयादीनां प्रातिपदिकाद्विधानात्तस्य च द्रव्यवचनत्वाद्वचनप्रामाण्यात् परसाधन उत्पत्तिर्भविष्यति। तव्यादयस्तु धात्वन्तरेषु क्रियावाचिषु स्वसाधने साव- उ.]र्थोऽतःप्रतीयते,किन्तु वरिवस्याशब्दादिभ्यः सपर्यादिमात्रप्रतीतिवदस्मात्पूजामात्र- प्रतीतिरित्याद्य एव समाधिरत्र युक्तः, अयन्त्वेकदेशिन इति ॥ करणपदाऽनुवृत्त्या कियासामान्ये विधावपि प्रयोगवशादेव तद्विशेषप्रतीतिर्भविष्यतीति किमेतरित्यत आह-करणग्रहणस्येति । भाष्ये-साधने तव्यदादय इति । भावोऽपि क्रियारूप एवेति भावः॥ शब्दान्तरेति । स्वार्थिकत्वात्क्यजाद्यन्तानां द्रव्यवाचित्वेऽपि शब्दा- न्तरवाच्यक्रियाकारके तव्यादीनामुत्पत्तिः स्यादेवेत्यन्वयः । तत्र दृष्टान्तो-वृक्षमि- त्यादि ॥ तव्यादयस्त्विति । एवञ्च धातुसंज्ञाविधानमेवेषां क्रियावाचकत्वे मानमिति भावः॥ भाष्ये अथ वा धातव एवेति । क्रिवावचना एवेत्यर्थः । कः खल्वपीति । १ इदं लुप्तम् । २ 'सपर्यायां पा० । ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'वा' पा० । ५ 'क्रियाऽभावा' पा० । ६ इदं पदं क्वचिन्न । ७ 'भवति ।

·कैयट-विवरणसहितं. [नमोवरिव पुनरेवमात्मका यदुत संबन्धिनमाक्षिपन्ति । तद्यथा 'मातरि वर्तितव्यं' 'पितरि शुश्रूषितव्यमिति । न चोच्यते 'स्वस्यां मातरि' 'स्वस्मिन् वा पितरी'- ति । संबन्धाञ्चैतद्गम्यते-'या यस्य माता' 'यस्य यश्च पितेति । एवमिहा- ऽपि संबन्धादेतद्गन्तव्यं-'यस्य धातोर्यत्साधन मिति ॥ अथ वा धातव एव क्यजादयो, न चैव ह्यर्था आदिश्यन्ते क्रियावचनता च गम्यते । कः खल्वपि पचादीनां क्रियावचनत्वे यत्नं करोति । येनैव खल्वपि हेतुना पचादयः क्रिया- वचनास्तेनैव क्यजादयोऽपि । एवमर्थ खल्वाचार्यश्चित्रयति,-'क्वचिदर्था- नादिशति, क चिन्ने ति ॥ एवमप्यादेशनं कर्तव्यं-कथमिमे अबुधा बुध्येर- निति ॥ अथ वा शक्यमर्थादेशनमकर्तुम् ॥ कथम् ? ॥ करण इति वर्तते । करणं च करोतेरर्थः । करोतिश्च क्रियासामान्ये वर्तते । [ नमोवरि ] ॥ मुण्डमिश्रश्लक्ष्णलवणव्रतवस्त्रहलकलकृततस्तेभ्यो णिच ३।१।२१॥ इमौ हलिकली स्त इकारान्तौ -हलिः कलिः। अस्ति हलशब्दः कल. शब्दश्चाऽकारान्तः, कयोरिदं ग्रहणम् ?॥ याविकारान्ती, तयोरत्वं निपात्यते ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥*॥ हलिकल्योरत्वनिपातनं सन्वद्भावप्रतिषेधार्थम् ॥॥ हलिकल्योरत्वनिपातनं क्रियते ॥ [ किं प्रयोजनं ? ॥ 'सन्वद्भावप्रतिपे- प्र.काशाः परसाधने नोत्पद्यन्त इत्यर्थः। अथ वेति। अभिधानशक्तिस्वाभाव्यादन्त- रेणाप्यर्थादेशनं विशिष्टक्रियावचनत्वस्य सिद्धत्वादित्यर्थः । चित्रयतीति । 'चित्र वैचित्र्यकरणे' इति चौरादिकस्य रूपम् । अनेक मार्गमाश्रयतीत्यर्थः। क्रियासामान्य इति । सामान्येन च विशेषाणामाक्षेपात्कश्चित् प्रत्ययः क्व चिद्विशेषे भवतीत्यर्थः । न च वेदनाग्रहणेन करणस्य विच्छेदः, तयोर्विरोधाऽभावात् । [ नमोवरिव ] । मुण्डमिश्र । कयोरिदं ग्रहणमिति । किभिकारान्तयोः कृतात्वयोर्ग्रहणमुता- ऽकारान्तयोरेवेति प्रश्नः। किं प्रयोजनमिति। 'हलिकली' इत्येव कम्मान्न क्रियत- उ.]पचादीनामर्थरहितानामेव पाठात् । क्वचिदर्थानिति। अनेकान् । क्वचित्त्वेकमि- त्यर्थः । क्वचिन्नेति । एकमपि नादिशतीत्यर्थः॥ एवमप्यर्थादेशनमिति । 'नमस: पूजाया'मित्यादि। बोध्येरन्निति।निवृत्तप्रेषणात्स्वार्थ णिच् । वुध्येरन्नित्येव क्वचित्पाठः । मुण्डमिश्र। निर्देशादेवाऽकारान्तनिर्णयेन प्रश्नाऽनुपपत्तिरत आह-किमिका- रेति । भाष्ये-इमाविति । समानार्थावित्यर्थः ॥ यद्यप्यकारान्तयोरेव ग्रहणेऽपि तयोनियमार्थत्वादिकारान्ताभ्यां णिजभावेन सर्वदोषपरिहारोऽस्ति तथाप्येकदेश्याह भाष्ये-याविति । नियमचैतत्सजातीयानुपूर्वीकानामेतदर्थकानाञ्चेद्धलकलयोरेवेति । प्रकाराऽन्तरेणाप्येकदेश्युक्तित्वमस्याऽनुपदं वक्ष्यते ॥ भाष्ये-वृद्धिरपि नित्येति । १ इदं क्वचिन्न । २ 'यश्च यस्य' । ३ 'खल्वपि' पा० । ४ शक्यमेवार्था' पा० । - ·३अ.१पा.२आ.२१सू. ] * व्याकरणमहाभाष्यम् 8 धार्थ'] । सन्वद्भावो मा भूदिति । अजहलन्, अचकलत् ॥ नैतदस्ति प्रयोज. नम् । इकारलोपे कृतेऽग्लोपिनां नेति प्रतिषेधो भविष्यति ॥ वृद्धौ कृतायां लोपस्तन्नाऽग्लोप्यङ्गं भवति ॥ इदमिह संग्रधार्य-वृद्धिः क्रियतामग्लोप इति, किमत्र कर्तव्यम् ? ॥ परत्वाद्वृद्धिः ॥ नित्यो लोपैः। कृतायामपि वृद्धी प्राप्नोत्यकृतायामपि प्राप्नोति ॥ [ वृद्धिरैपि नित्या । कृतेऽपि लोपे प्राप्नोत्य- कृतेऽपि प्राप्नोति]॥ अनित्यो लोपः। अन्यस्य कृतायां वृद्धौ प्राप्नोत्यन्यस्याऽ- कृतायाम् । 'शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति'॥ वृद्धिरप्यनित्य।। अन्यस्य कृते लोपे प्रामोत्यन्यस्याऽकृते । ‘शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्विधिर- प्र.इत्यर्थः । शब्दान्तरस्य चेति । यद्यपि वृद्धी कृतायामपि लोपस्य प्रवृत्तिस्तथापि वाचनिकं तस्याऽनित्यत्वम् । अथ वा अन्यस्य प्रवृत्तावप्य- न्यस्य स्थानिनोऽप्रवृत्त्या लोपस्याऽनित्यत्वम् । अन्यस्य कृते लोप इति । अंत उपधाया' इत्यनेनाऽकारस्येत्यर्थ :। ननु लोपस्य स्थानिवद्भावात्कथमकारस्य प्राप्नोति ? । नैष दोषः। प्राप्ती सत्यां स्थानिवद्भावेन प्रतिबन्धः क्रियते। पूर्वस्य विधौ स्थानिवद्भावविधानात् । अप्राप्तौ तु पूर्वविध्यभावात्स्थानिवद्भाव एव न स्यात् । यद्यपि भिन्नलक्षणा भिन्नस्वभावा च वृद्धिस्तथापि वृद्धिशब्दवाच्य- त्वादभेदमाश्रित्य शब्दान्तरप्राप्त्या वृद्धेर्नित्यत्वं कथितम् । तत्त्वतस्तु लोपे कृते वृद्धरप्राप्त्याऽनित्यत्वं वक्तव्यम् । न्यायव्युत्पादनाय त्वन्यथाऽभिहितम् । सूत्रं उ.]कार्यमानं नित्यमिति भावः । वाचनिकमिति । 'शब्दान्तरस्य'तिवचनमिति भावः । वस्तुतस्तदपि न्यायसिद्धमित्याह-अथ वेति । प्राप्तौ सत्यामिति । अत्र तृभयोरनित्ययोः परत्वादन्त्यस्यैव वृद्धिर्न तूपधाकारस्येति भावः । तदनास्थयाऽपि समाहितमित्यत्र तात्पर्यम् ॥ ननु पूर्वमन्त्यबृद्धिप्राप्तावपि लोपे उपधावृद्धिप्राप्तिरिति नैकम्या अनित्यत्वमिति शङ्कते-यद्यपीति । भिन्नस्वभावेति । भिन्नस्थानिकेत्यर्थः वस्तुतोऽचोणितीत्यस्य लोपेन बाधेऽपि 'अत उपधाया' इत्यस्याऽप्रवृत्तिरेव स्थानि- निवत्त्वेन वाच्या, 'अचो णिती'त्यस्य चाऽनित्यत्वं लोपे कृतेऽप्राप्त्यवेत्याशये- नाह-तत्त्वतस्त्विति । न्यायेति । पूर्वोक्तत्यर्थः । परे त्विदम्भाष्यमेकदेश्युक्तिः, भिन्नलक्षणाया भिन्नस्थानिकाया वृद्ध नित्यत्वोक्तः सिद्धान्त्युक्तित्वाऽभावात् । कृते लोपे स्थानिवद्भावेन बुद्धरप्राप्तेरपि तदुक्तस्तदुक्तित्वाऽभावात् । अत एव ‘णौ चडी'- ति सूत्रे लोपन्य शब्दान्तरप्राप्त्या वृद्धोपोत्तरमप्राप्त्योभयोरनित्ययोः परत्वादृद्धि- रित्याशय 'नाऽग्लोपीति सूत्रेऽग्ग्रहणादृद्धोपो बलीयानिति सिद्धान्तितम् । तेनाऽवत्यस्यैकदेश्युक्तित्वं स्पष्टमेवोक्तम् । इदमेवाभिप्रेत्य सप्तमे कैयट आह-'अना- १ 'कियतां लोप' पा० । २ 'नित्यत्वाल्लोपः' । ३ अयं पाठः क्वचिन्न ।

·७२ 8 कैयट-विवरणसहितं ६ [ धातोरेकाची नित्यो भवति' ॥ उभयोरनित्ययोः परत्वाद्वृद्धिः । वृद्धौ कृतायां लोपः, तन्ना- ग्लोप्यङ्गं भवति ॥ अत्वे पुनः सति वृद्धिः क्रियतां लोप इति, यद्यपि पर- वाढद्धिवृद्धौ कृतायामप्येगेव लुप्यते । तस्मात्सुष्टुच्यते-'हलिकल्योरत्व- निपातनं सन्वद्भावप्रतिषेधार्थ मिति । [ मुण्डमिश्रलक्ष्णलवणव्रतवस्त्र] ॥ धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ ॥ ३॥१॥२२॥ 'समभिहार' इति कोऽयं शब्दः ?॥ समभिपूर्वाद्धरतर्भावसाधनोघेज , समभिहरणं समभिहारः इति । तद्यथा-पुष्पाभिहारः मालाभिहारः उत्पला- भिहारः फलाभिहार इति ॥ विपम उपन्यासः । बढ्यो हीमाः सुमनसस्तत्र युक्तः समभिहारः । इह पुनरेका क्रिया ॥ यद्यप्येका सामान्यक्रिया, अव- प्र.] प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ' इति णिचि सिद्ध प्रपञ्चामित्याहुः न च 'तत्करोती'त्यादिना तत्र धात्वर्थनियमः क्रियते, राजानमतिक्रान्तवानत्यरराजदित्यादावपि णिचो दर्श- नात्। 'मुण्डं करोति माणवक'मित्यादौ सापेक्षेभ्योऽपि णिजयं वा। [मुण्डमिश्र]॥ धातोरेकाचो । इह समभिहारो नाम मूर्तस्याऽनेकस्यककालम्य भवति । धातुवाच्या तु क्रियकैव, युगपदेकेन धातुनाऽनेकस्या अनभिधानात्। सा च निवृत्त- भेदा साध्यैकस्वभावत्वाद्धातुना प्रत्याय्यते । अधिश्रयणादीनां च क्रमजन्यवाद्युग- पदवस्थानाऽभावाच क्रियासमभिहारो न संभवतीति मन्यमानः पृच्छति-समभि- हार इति कोयमिति । इतरस्तद्बुद्धिपरीक्षार्थ शब्दव्युत्पत्तिमाह-समभिपूर्वादिति । उ.]श्रित्य ज्ञापकत्वं निपातनमुक्तं, ज्ञापकाश्रयणमेव तु ज्याय' इति । प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इति । चुरादिगणसूत्रमिदमिति भावः।तत्करोतीति । 'हेतुमति चेत्यत्रवार्त्तिकादिदं गणसूत्रमप्रामाणिकम् । अत एव सत्यापपाशेति सूत्रे पाशादिग्रहणं चरितार्थम् । वार्तिके करोतिर्धात्वर्थोपलक्षणम् । तेन 'अत्यरराज'दित्यादीनां सिद्धिः । सत्यापेति सूत्रेऽनुवृत्तकरण इतिवदित्यन्ये । धात्वर्थनियम इति । एवञ्च धात्वर्थमात्रं विधानार्थं स्यात् । 'करणे' इति च धात्वर्थमात्रोपलक्षणं स्यात् । अतएव 'वर्मणा सन्नद्यति संवर्मयती'त्यादिसिद्धिरिति भावः।सापेक्षेभ्योऽपीति। अयमभ्युच्चय इति 'सुपआत्मन' इत्यत्र भाष्य स्पष्टम् ॥ धातोरेकाचो। इहेति । यथा पूलादीनाम् । समभिहारश्रौत्तराधर्यम् । तेन क्रियाया विशेषणाऽनुपपत्त्या प्रश्न इत्यर्थः । एककालस्येति । एकदेशस्याप्युलक्षण- मेतत् । ननु दिवेविजिगीषाक्रीडाद्यनेकार्थत्वदर्शनादाह-युगपदिति । ननु विषय- भेदात्कर्तृभेदाच्च पाकादीनां नानात्वेन कथमेकैवेत्यत आह-सा चेति । एतयङ्ग्य- १ 'वृद्धावपि पा०। २ 'गेव' पा०।३ 'घमि' पा०।४ अयं पाठः क्वचिन्न । ५ 'हि ताः' पा० । ६ 'हार इति' पा० । ६ 'फला' 'पुष्पा' पा० ।

·३अ.१पा.२आ२२सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् 83 - यवक्रियास्तु बह्वयः। अधिश्रयणोदकाऽऽसेचनतण्डुलाऽऽवपन घोऽपकर्पणक्रियाः। ताः कश्चित्कात्स्न्येन करोति कश्चिदकात्स्न्यैन,यः कात्स्न्यन करोति स उच्यते- 'पापच्यत' इति । पुनः पुनर्वा पचति-पापच्यते इति ॥ अथ धानुग्रहणं किमर्थम् ? ॥ इह मा भूत्-प्राऽटति भृशमिति ॥ अत प्र.]यद्यप्येकेति।मुख्यम्य समभिहारम्येहाऽसंभवागौण आश्रीयते। बुद्धिगोचराऽनेक- सकलावयवक्रियासंगतः, पौनःपुन्येनाऽनुष्टीयमानप्रधानक्रियाविषयो वेत्यर्थः। सामा- न्यक्रियेति । साधारणी समूहरूपा क्रिया धातुवाच्यत्यर्थः । यथोक्तं हरिणा-'गुण- भूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् । बुद्ध्या प्रकल्पिताऽभेदः क्रियेति व्यपदि. श्यते ॥ समूहश्च तथाभूतः प्रतिभेदं समूहियु । समाप्यते ततो भेदे काल- भेदस्य संभवः'॥इति॥ अथ वा अधिश्रयणादीनां नादयेन प्रवर्तनाद्गुणत्वादवयव- त्वं, तस्याश्च साधारणत्वमुच्यते । तदुक्तम्-'अनन्तरफलं यस्याः कल्पते तो कियां विदुः । प्रधानभूनां तादादन्यामां तु तदाख्यता' ॥ कात्स्न्येनेति । विजानीयाऽव्यवहितास्साकल्येनेत्यर्थः । अथेति । धातुरेव समभिहारविशिष्टक्रिया- उ.]मेव साध्यत्वमित्याह-साध्यैकेति । अत एव भवद्भिरास्यते' इत्यादी बहुवचनं नेति भावः । अधिश्रयणादीनां नानात्वादाह-अधोति । युगपदिति । उत्पन्नवि- नाशित्वादिति भावः। अमूर्तत्वाचेत्यपि बोध्यम् । भाप्ये-कोऽयमित्यम्य किमर्थको- ऽयमित्यर्थः । मालाऽभिहारे कर्मधारयः । उत्पलाऽभिहारे षष्टीतत्पुरुषः। बुद्धीति । अनेकासां सकलानामवयवक्रियाणां बुद्धिविषयत्वेन योगपद्यमिति भावः । वुद्धी युगपदवस्थानमत्र समभिहार इति बोध्यम् । प्रधानेति । पौनः पुन्येन तस्या एवाऽ- नुष्टानादिति भावः । अत्रापि समभिहारो बौद्ध एवेति बोध्यम् । क्रियाया जाति- त्वरूपसामान्यत्वाऽसम्भवादाह-साधारणीति । सकलाऽवयवसाधारणीत्यर्थः । तदाह-समूहरूपेति । गुणभूतैरिति । कमजन्मनामधिश्रयणादीनां वुद्ध्या प्रक- ल्पितो योऽभेदस्तद्रूपसमूहस्तैरेव गुणभूतैरवयवैः : सह क्रियेत्युच्यत इत्यन्वयः । ननु 'प्रकृतः कटं देवदत्त' इत्यादौ कथं भूते'क्त' इत्यत आह-समृहःस इति। तथाभूतः-उद्भूताऽवयवः॥समूहिपु-अवयवेषु। प्रतिभेदं-प्रत्येकम्। अभेद इति। बुद्धिकृताऽभेदेऽपीत्यर्थः । तस्याश्चेति । यदव्यवधानेन फलोत्पत्तिस्तस्या इत्यर्थः । अनन्तरमिति । अव्यवधानेन फलोत्पादिकां प्रधानां क्रियामाहुः । अन्यासां तु तादात्तदाख्यता, गौणो व्यवहार इत्यर्थः । विजातीयेति । यथा द्रव्याणां द्रव्या- न्तररव्यवेतानां समभिहारस्तथा क्रियाणामपि क्रियान्तरैरव्यवेतानामेव स इत्यर्थः । पुनः पुनर्वेति भाष्ये। समूहरूपायाः क्रियायाः कालभेदारेदेऽपि साजा- त्यात्सैव पुनः पुनरनुष्टीयत इति बुद्ध्या पौनःपुन्यमिति तात्पर्यम्। धातुरेवेति ।

·ॐ कैयट-विवरणसहितं 8 [ धातोरेकाचो उत्तरं पठति-॥॥ यङिधौ धातुग्रहणे उक्तम् ॥ ॥ [ यतिधौ धातुग्रहणे उक्तम् ] ॥ किमुक्तम् ? ॥ तत्र तावदुक्तम्-“कर्मग्रहणात्सन्विधौ धातु- ग्रहणानर्थक्यं, सोपसर्ग कर्मेति चेत्कर्मविशेषकत्वादुपसर्गस्यानुपसर्ग कर्म ॥ सोपसर्गस्य हि कर्मत्वे धात्वधिकारेऽपि सनोऽविधानमकर्मत्वा"दिति । एवमिहापि'-क्रियासमभिहारग्रहणाद्यङिधौ धातुग्रहणानर्थक्यं,सोपसर्गः क्रियासमभिहार इति चेक्रियासमभिहारविशेषकत्वादुपसर्गस्याऽनुपसर्गः क्रियासमभिहारः, सोपसर्गस्य हि क्रियासमभिहारत्वे धात्वधिकारेऽपि यङोऽविधानमक्रियासमभिहारत्वा"दिति ॥ अथैकाज्झलादिग्रहणं किमर्थम् ॥ इह मा भूत्-जागर्ति भृशम् । ईक्षते भृशैमिति ॥ ॥ एकोझलादिग्रहणे च ॥ ॥ एकाउझलादिग्रहणे चोक्तम् ॥ किमुक्तम् ? ॥ तत्र तावदुक्तम्-॥ “कर्मसमानकर्तृग्रहणानर्थक्यं चेच्छाभिधाने प्रत्ययविधानादकर्मणो ह्यसमानकर्तृकाद्वाऽनभिधान"मिति ॥ इहापि-'एकाउझलादिग्रहणानर्थक्यं च क्रियासमभिहारे यचनाद- नेकाचो हलादेयनभिधान"मिति । तावश्यमनभिधानमाश्रयितव्यम् । क्रियमाणेऽपि ह्येकाज्झलादिग्रहणे यत्रैकाचो हलादेश्वोत्पद्यमानेन यडा- ऽर्थस्याभिधानं न भवति, न भवति तत्रोत्पत्तिः । तद्यथा-भृशं शोभते भृशं रोचते । यत्र चाऽनेकाचोऽहलादेवोत्पद्यमानेन यङाऽर्थस्या- ऽभिधानं भवति, भवति तत्रोत्पत्तिः। तद्यथा-अटाट्यते अरार्यते अशा- प्र.] वाची, द्योतकस्तूपसर्गो न तु वाचक इत्यर्थः। प्राटतीति। धातूपसर्गसमुदायस्य क्रियाविशेषावगतिहेतुत्वात्ततो यदि प्रत्यय: स्यात्ततः सोपसर्गस्य द्विवचनं प्रम- ज्येत । प्राटाट्यते इति चेष्यते । सन्सूत्रोक्तं वस्त्विहाप्यतिदिशति-यङिधाविति । धात्वधिकारेऽपीति । 'प्रपापच्यत'इत्यादौ । ऊोंतेश्चेति । यथान्यासे सिद्ध्यभावा- द्वचनम्। कार्यान्तरसिद्धयेऽवश्यमूतिर्नुबद्भावो वाच्यस्तेनेन यङोऽपि सिद्धिमाह- उ.] क्रियासमभिहारे' इत्यस्य समभिह्रियमाणक्रियावाचकादित्यर्थ इति भावः क्रिया- बोधकादित्यर्थोऽपि सम्भाव्यतेत्युत्तरम् । सनिति । एवञ्चाऽर्द्धधातुकसंज्ञार्थ धातु- ग्रहणमित्याद्यपि तत्रत्यमत्र बोध्यमिति ध्वनितम् । तत्फलञ्च ‘सोसूच्यते' इत्यादी णिलोपः । प्रपापच्यत इति । सूत्रन्तु केवले धातौ चरितार्थमिति भावः । एका- ज्झलादिग्रहणप्रत्याख्यानादाह-यथान्यास इति । वचनेन वचनप्रत्याख्याने लाघवा- ऽभावादाह-कार्यान्तरेति । इडुपग्रहस्य फलत्वेन हेतुत्वाऽभावादाह-फलस्य १ इदं लुप्तं । २ इतिः क्वचिन्न । ३ इदं प्रायिकम् । ४ 'काच्चानर्थक्यं पा०। ५ 'यत्र वैकाचो' पा० । ६ 'त्पद्यमानेन च यङा' पा० । . ।

·३अ.१पा.२आ.२२सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 । श्यते सोसूच्यते सोसूत्र्यते मोमूत्र्यते ॥ ॥॥ ऊर्णोतेश्चोपसङ्ख्यानम् ॥*॥ ऊर्णोतेश्चोपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । प्रोर्णोनूयते ॥ अत्यल्पमिदमुच्यते- 'ऊर्णोते'रिति । ॥ ॥ सूचिसृत्रिमंत्र्यट्यर्त्यशर्णोतिग्रहणं यतिधावनेकाजहला- द्यर्थम् ॥ ॥ सूचिसूत्रिमूर्यव्यय॑शूर्णोतीनां ग्रहणं कर्तव्यम् ॥ किं प्रयोज- नम् ?॥ ‘यङिधावनेकाजहलाद्यर्थम्'। सोसूच्यते । सोसूत्र्यते । मोमूत्र्यते । अटाट्यते । अरार्यते । अशाश्यते । प्रोर्णोनूयते ॥ ऊर्णोते वक्तव्यः । ॥ ॥ वाच्य ऊर्णिवद्भावो यप्रसिद्धिः प्रयोजनम् । आमश्च प्रतिषेधार्थमेकाचश्चेड्पग्रहात् ॥*॥ ॥*॥ क्रियासमभिहारे यङो विप्रतिषेधेन लोड्विधानम् ॥*॥ क्रियासमभि- हारे यङो लोद्भवति विप्रतिषेधेन । क्रियासमभिहारे यङ्भवतीत्यस्यावकाशः धातुर्य एकाझलादिः क्रियासमभिहारे वर्ततेऽधातुसंबन्धः । लोल्यने पोy- यते । लोटोऽवकाशः-धातुर्योऽनेकाजहलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते धातु- संबन्धः। 'म भवान् जागृहि जागृहीत्येवायं जागर्ति' । 'स भवानीहस्व ईह- प्र.]वाच्य इति।तत्र यढि भावाऽतिदेश, आमिटोस्वभावातिदेशस्तयोनौतेरभावात्। इडुपग्रहादिति । इडुग्रहः-इछतिषेधः। विभाषा गुणे' इति पञ्चमी।फलस्य चाऽत्र हेतुत्वं, यथाध्ययनेन वसतीति। उदाहरणानि-प्रोर्णोनूयते प्रोणुनाव प्रोणुतः प्रोणुतवा- निति। यच च क्रियासमभिहारस्य द्योतितत्वान्नित्यवीप्सयोरिति, ‘क्रियासम- भिहारे द्वे भवत' इति वा द्विवचनं न भवति। यदा तु भृशार्थेऽपि पौनःपुन्यं विवक्ष्यते तदा ‘पापच्यते-पापच्यते' इति द्विवचनं भवत्येव । स भवानिति । मामान्यविशेषभावेन क्रियाभेदाश्रयो धातुसंवन्धः । स इति । भृशा[]र्थपौन:- पुन्ययोः प्रतिपिपादयिषितत्वादेकतरस्मिन यङ्प्रत्ययः । अपरस्मिस्तु लोट् । उ.]चेति। 'प्रोर्णन' इति श्युकः किती' तीतिषेधः। इति वेति । वस्तुतस्तद्वानि- कस्य लोषियनवेति लोविधायके वक्ष्यते । भवत्येवेति । 'नित्यवीप्सयो रित्यनेन। सामान्येति । लोडन्तार्थः सामान्यम् । अनुप्रयोगार्थश्च काद्यालिङ्गितत्वाद्विशेपः । अन्यथाऽर्थभेदाऽभावेन धातुसम्बन्धाऽभावात्प्रत्ययो दुर्लभः स्यादिति भावः । भाष्ये लोभवति विप्रतिषेधेनेति । पुनःपुनर्लवनाऽभिन्नं वर्तमानं लवनमित्येवं विव- क्षायां धातुसम्बन्धस्य सत्त्वादुभयप्राप्तिः । ननु विप्रतिषेधाश्रयणे लोटा भाव्यं, स्वार्थिकत्वाद्यडोऽन्तरङ्गत्वे तेनैव भाव्यमिति किमुच्यते भवति चे'तीत्यत आह- भृशार्थेति । तत्रैकतराऽर्थेऽधातुसम्बन्धे यढं कृत्वाऽपरार्थे धातुसम्बन्धे लोडिति १ केचित्त्विदं भाष्यवार्तिकमित्याहुः। इदं च प्रायिकम्। २'शृर्णग्रह' । ३ वक्तव्यम्' ४ 'लोभवति यङो विप्रति' । ', 'सम्बन्धश्च' । ६ इदं क्वचिन्न । ७ स भावान्', , ·* कैयट-विवरणसहितं ® [ धातोरेकाचो स्वेत्येवायमीहते'। धातुर्य एकाझलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते धानुसंबन्धश्च तस्मादुभयं प्राप्नोति ‘स भवाँल्लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनीति' । लोभवति विप्रतिषेधेन ॥ न तीदानीमिदं भवति,-स भवाँल्लोलूयस्व लोलू- यस्वेत्येवायं लोलूयत इति ? ॥ भवति च ॥*॥ न वा नानार्थत्वात्कर्तृकर्मगों- हि लविधानं क्रियाविशेपे स्वार्थे यल् ॥ ॥ न वाऽर्थो विप्रतिपेधेन ॥ किं कार- णम् ? ॥ 'नानार्थत्वात्' । का नानार्थता ? ॥ 'कर्तृकर्मणोहि लविधानं'। कर्तृकर्मणोहि लोड्विधीयते । क्रियाविशेषे स्वार्थे यङ् । तत्रान्तरङ्गवाद्यङा भवितव्यम् ॥ न तहीदानीमिदं भवति-स भवॉल्लुनीहि लुनाहीत्येवायं लुनातीति ?॥ भवति च । विभाषा यङ् , यदा न यङ् तदा लोट् । [धानोरे- काची हलादः ] ॥ [नित्यं कौटिल्य गतौ ॥ ३॥१॥२३ ॥ लुपसदचरजपजभदहदशगभ्यो भावगर्हायाम् ॥ ३॥१॥२४॥ ] ॥*॥ उत्तरयोर्विग्रहण विशेषाऽसंप्रत्ययान्नित्यग्रहणानर्थक्यम्॥ ॥ उत्तरयो- योगयोर्विग्रहेण विशेषस्याऽसंप्रत्ययान्नित्यग्रहणमनर्थकम् । नहि कुटिलं क्रामतीति चङ्गम्यत इति गम्यते ॥ अथैतेभ्यः क्रियासमभिहारे या भवित- व्यम् ?॥॥॥ क्रियासमभिहारे च नंतेभ्यः ॥*॥ क्रियासमभिहारे च नेतेभ्यो प्र.] लोटश्च केवलस्य समभिहारमभिव्यकुमसामर्थ्यात्तदन्तस्य द्विवचनं प्रवर्तते । तत्रेति । लोड्बहिरङ्गः, काद्यपेक्षणाद्धानुसंबन्धापेक्षणाच्च । विभाषा यङिति । धातोः कर्मण' इत्यतो 'व'त्यनुवर्तनात् । [धातोरेकाचो हलादेः ] ॥ नित्यं कौटिल्ये। न हीति । चङ्गम्यत इत्यस्माद्योऽर्थः प्रतीयते नामी 'कुटिलं कामता तिवाक्येन शक्यः प्रत्याययितुमिति तदर्थाऽनभिधानादेव वाक्यं न भविष्यति। अर्थान्तरे च कौटिल्यमात्रप्रतिपादने वाक्यं निवारयितुमशक्यमिति नित्यग्रहण- मनर्थकमित्यर्थः । क्रियासमभिहार इति । तक्रकौण्डिन्यन्यायेन कौटिल्यभाव- उ.] भावः । लोटश्चेति । विध्यादिष्वपि लोटो विधानादिति भावः । [धातोरेका]। नित्यं को। उत्तरयोरिति पदस्वरसाद्धातोरेकाच इति सूत्र एवंदं वार्तिकमिति लभ्यते । तेनेतः पूर्व नित्यमित्यादिसूत्रद्वयलेखो लेखकप्रमादात् । तत्राद्यविषयं नित्यग्रहणानर्थक्यमिति । द्वितीयविषयं-क्रियासमभिहारे चेति । तथैव भाप्ये उदाहरणादिति मुधियो विभावयन्तु । नासाविति । कुटिलं पन्थानं क्रामतीत्यर्थ- प्रत्ययादित्यर्थः। अर्थान्तरे-पथि । नक्रकौण्डिन्यन्यायेनेति । चिन्त्यमिदं, विशेष- विहितेन सामान्यविहितस्य बाध उत्सर्गाऽपवादस्थले इत्यत्रैवायं दृष्टान्तो मिदचो- १ 'समभिहारें'। २'लो विधीयते'।३ क्वचित्विदं सूत्रद्वयं न दीयते।४ इदं क्वचिन्न ।

·३अ.१पा.२आ.२५सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् * या भवितव्यं, भृशं जपति ब्राह्मणः भृशं समिधो दहतीत्येव । [नित्यं को]॥ सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्ण- चुरादिभ्यो णिच् ॥ ३॥१॥२५ ॥ 'सत्यापति किं निपात्यते ? ॥*॥ सत्यस्य कृच्यापुक्क ॥॥ सत्यस्य कृश्यापुक्क निपात्यते, णिच्च । सत्यं करोति सत्यापयति ॥ अत्यल्पमिद- मुच्यते ॥ ॥ णिविधार्थवेदसत्यानामापुक्क ॥॥ णिविधावर्थवेदसत्यानामा- पुक्कोति वक्तव्यम् । अर्थापयति वंदापयति सत्यापयति ॥ यद्यापुक्कियते टिलोपः प्राप्नोति ॥ एवं तर्हि पुक्करिप्यते ॥ एवमपि टिलोपः प्राप्नोति ॥ एवं तांकरिप्यते ॥ एवमपि टिलोपः प्राप्नोति ॥ एवं तक्विरिप्यते ॥ एवमप्य- नाकारान्तत्वात्पुङ्ग प्राप्नोति ॥ [ एवं तेाकरिष्यते ॥ एवमप्यनाङ्गत्वापुङ्ग प्राप्नोति । ]॥ एवं तापुकरिष्यते ॥ अथ वा पुनरस्त्वापुगेव ॥ ननु चोक्तम्, 'एवमपि टिलोपः प्राप्नोतीति । आपुरवचनसामर्थ्यांन्न भविष्यति ॥ अ.]गाभ्यां यङः क्रियासमभिहाराशच्छिद्य स्वीकृतत्वादिति भावः ॥ सत्याप। एवन्तहीति । आचार्यमतभेदप्रदर्शनाऽर्थोऽनेकपक्षोपन्यासःोटिलोप इति । ‘णाविष्टव दित्यतिदेशादिति भावः। अक्करिष्यत इति । तत्र पररूपे कृतेऽ- चो डिणाति वृद्धो कृतायां पुगागम इति भावः।अनाकारान्तत्वादिति।यद्यत्र वृद्धिः स्यादग्विधानमनथकं स्यात् , अगागममन्तरेणाऽपि तस्याः प्रसङ्गात् । ततश्च तद्वाध- नार्थमगागमः स्यादिति भावः । आपुडिति । तस्य च णिज्भक्तत्वादकारस्य पूर्वस्य .]न्त्यात्सूत्रं भाये उक्तः । न हि विशेषाऽनुवादेन सामान्याऽनुवादवाधे दृष्टान्तो लौकिकोऽस्ति । नाऽप्येतद्विषये नियमेन तत्प्राप्तिरम्ति । तस्माच्चकारण ‘क्रिया- समभिहारे चेत्यत्रापि 'विशेषाऽसम्प्रत्यया'दित्यस्य सम्बन्धात् 'भृशं जपती'- त्याद्यर्थविशेषस्य यङन्तादप्रत्ययादित्यर्थ इत्याहुः । [नित्यं कौटिल्ये गतौ] । पत्याप। सर्वत्र सामर्थ्यादेव टिलोपवारणे नानामतोपन्यासो व्यर्थोऽत आह- आचार्येति । अग्विधी पुक्सिद्धय आह-तत्रेति । प्रातिपदिकाणिजिति भावः । यद्यप्यत्रापि टिलोपप्राप्तिरस्ति तथापि दूषणान्तरसद्भावात्तदनुपन्यासः । अनर्थकं स्यादिति । न च टिलोपबाधनद्वारा बृद्धिसिञ्चर्थमेव तदिति वाच्यम्, अन्त्यादेशा ऽकारविधानसामथ्र्य व टिलोपवाध सिद्ध आगमलिङ्गककारोच्चारणसामर्थ्येन वृद्ध- रपि बाधः स्यादित्यभिमानः । भाष्ये - एवन्ता डिति । नन्वत्र पक्षे ‘णौ चकी'- ति ह्रस्वाऽनापत्तिरापुकि प्राप्नोतीति फलभेद इतिचेन्न ; लुङ्यस्यानभिधानात् ॥ हेनुमति च । हेतुमच्छब्दार्थज्ञाने सन्देहस्योपपादयितुं शक्यत्वात्तमाह- १ इदं क्वचिन्न । २ अयं पाठः क्वचिन्नः । ३ 'वचनान्न' पा० । - ·७८ * कैयट-विवरणसहितं 8 [हेतुमति च 'अथवा पुनरस्तु पुगेव ॥ ननु चोक्तमेवमपि टिलोपः प्राप्नोतीति ॥ पुग्वचनसामर्थ्यान्न भविष्यति ॥ अथ वा पुनरस्त्वागेव ॥ ननु चोक्तमेवमपि टिलोपः प्राप्नोतीति ॥ आग्वचनसामर्थ्यान्न भविष्यति ॥ [ सत्यापपाश ] ॥ हेतुमति च ॥ ३॥१॥२६॥ कथमिदं विज्ञायते 'हेतुमत्यभिधेये णिज्भवती'ति, आहोस्विद्धतुमति यो धातुर्वर्त्तते' इति ? ॥ युक्तं पुनरिदं विचारयितुम् । नन्वनेनाऽसन्दिग्धेन प्र.]टिलोपे सति ‘सत्यापयती'त्यादि सिध्यतीति भावः । सत्यापपाशरूपवीणा]॥ हेतुमति च । कृत्रिमस्य पारिभाषिकस्य प्रयोजकस्येह हेतोहणम् । तदीयो व्यापारः प्रेषणाऽध्येषणतत्समर्थाचरणलक्षणो हेतुमानिह गृह्यते । ननु सकलकारक- साध्यपाकाद्यपेक्षः प्रयोजकस्य हेतुव्यपदेशो, न तु तदर्थावान्तरस्वसाध्यप्रेषणाद्य- पेक्षः । यथा काष्टस्य पाकापेक्षं करणत्वं न तु ज्वलनापेक्षम् । तदपेक्षन्तु कर्तृत्व- मेव । ततश्च पाकादेरेव हेतुमद्यपदेशो युक्तो न तु प्रेषणादेः । नैष दोषः । णिच्प्र- कृत्या धातुनैव तस्याऽर्थस्य प्रकाशितत्वात् प्रयोजनाऽभावात्तवाऽर्थे णिचोऽनु- त्पादात् । प्रयोज्योऽपि हेतुमच्छब्दन न गृह्यते, तस्य द्रव्यत्वात् । णिचश्च स्वभा- वतः, करणाधिकाराद्वा क्रियावाचित्वात् । तस्मात्पारिशेष्या पाकाद्यर्थो यः प्रेषणादि- लक्षणो लब्धपाकाद्यपेक्षहेतुव्यपदेशहेतुत्वोपलक्षितप्रयोजकसाध्यो व्यापारः स एव गृह्यते । कथमिति । यदा ‘पचती'त्युक्तं प्रयोज्यसाध्य एव व्यापारो गम्यते उ.] कृत्रिमस्येति। तस्यैव व्याख्यानं क्वचित्-पारिभाषिकस्येति । तत्प्रयोजको हेतुरित्यस्येत्यर्थः । उत्कृष्टेन निकृष्टप्रेरणामाद्यम् । विपरीतं द्वितीयम् । प्रयोज्यव्या- पारानुकूलमाचरणं तृतीयम् । यथा 'भिक्षा वासयती'त्यादौ । पाकाद्यपेक्ष इति । तद्विषयत्वात्प्रेरणाया इत्यर्थः । न तु तदर्थेति । तन्निमित्तेत्यर्थः । हेतुरस्यास्तीति विग्रहेण हेतुत्वनिरूपकस्य तत्कार्यपाकादेरेव प्रतीतेस्तव णिच् स्यादित्याह-पाका. देरेवेति।तत्रैवार्थेति ।न चाऽन्यप्रयुक्तः पचनी'त्यर्थप्रतिपादनाय णिच् , णिजन्तेन तादृशार्थाऽप्रतीतेरिति भावः। एवमपि हेतुसंबन्धिकार्यरूपार्थाभिधायिना हेतुमच्छब्देन कथं प्रेरणोच्यतेऽत आह-तस्मादितिालब्धः पाकाद्यपेक्षा हेतुव्यपदेशो येन स चासो हेतुत्वोपलक्षितश्चासौ प्रयोजकश्च तत्साध्यो व्यापार इति विग्रहः। तत्प्रयोजक' इत्य- त्रापि 'कारक' इत्यधिकाराण्णिजुत्पत्तेः प्राग्घेतुत्वस्याऽभावाद्धेतुत्वोपलक्षितेत्युक्तम् । स च व्यापार एव, 'करणे' इत्यधिकारादिति भावः । तत्र मतुपः साधुत्वन्तु हेतुः कर्ताऽस्येत्यर्थेनेति भाष्यकृदेव वक्ष्यति । पक्षद्वयोपपादनपूर्वकं प्रत्ययार्थे नेति वक्त- व्ये प्रत्ययार्थविशेषणेनेत्युक्तरर्थमाह-यदेति । 'प्रत्ययार्थविशेषण'मित्यस्य प्रत्ययार्थ- १ 'आरवचनान्न' । २ 'प्रेरणादेः' पा० । ३ 'निकृष्टे ।

·३अ.१पा.२आ.२६सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् | प्रत्ययार्थविशेषणेन भवितव्यं यावता 'हेतुमती'त्युच्यते । यदि हि प्रकृत्यर्थ- विशेषणं स्यातुमत इत्येवै ब्रूयात् ॥ नैतदस्ति । भवन्तीह हि विषय- सप्तम्योऽपि । तद्यथा-'प्रमाणे यत्प्रातिपदिकं वर्तते' 'स्त्रियां यत् प्रातिपदिकं वर्तत'इति । एवमिहाऽपि 'हेतुमत्यभिधेये णिज्भवतीति, 'हेतुमति वा यो धातुर्वर्त्तत' इति जायते विचारणा ॥ अत उत्तरं पठति-॥*॥ हेतुमतीति कारकोपादानं प्रत्ययार्थपरिग्रहार्थ, यथा 'तनूकरणे तक्षः'॥*॥ हेतुमतीति कारक- मुपादीयते ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ 'प्रत्ययार्थपरिग्रहार्थम्' । एवं सति प्रत्य- यार्थः सुपरिगृहीतो भवति ॥ [ 'यथा तनूकरणे तक्षः' ] । यथा 'तनूकरणे प्र.]न प्रयोजकसाध्योऽपि तदा प्रत्ययार्थस्य करणाधिकारोपस्थापितस्य करणस्य विशे- षणं हेतुमतीति संपद्यते । यदा त्वनेकार्थत्वाद्धातूनां तादाद्वाऽधिश्रयणादिवत्प्रयो- जकव्यापारोऽपि पचादिवाच्यो भवति,-यथा पञ्चभिर्हलैः कृषतीति,तदा प्रकृतिविशे- षणपक्षो भवति। तदा तु णिच्प्रत्ययो द्योतकः संपद्यत इति पक्षद्वयस्य संभवाद्दोष- दर्शनाच प्रश्नः। हेतुमत इति। हेतुमदर्थाऽभिधायिन इत्यर्थः।कारकोपादानमिति । कारकशब्देन प्रत्ययार्थ उच्यते,स हि प्रत्ययं करोति-निष्पादयति। प्रत्ययार्थ इति । प्रत्ययस्याऽर्थः प्रयोजनं, स सुष्टु परिगृहीतः परिपूर्णो भवति, वाचकत्वात् प्रत्ययस्य । प्रकृतिविशेषणे तु प्रत्ययस्याऽनुवादकत्वाघ्योतकत्वात्प्रयोजनमपरिपूर्ण स्यादित्यर्थः । अथ वाऽर्थोऽभिधेयमुच्यते,स चान्वयव्यतिरेकाश्रयव्यवस्थत्वात् प्रेषणादिःप्रत्ययस्यैव न प्रकृतेरिति मुष्ट परिगृहीतो व्यवस्थापितो भवति । यथा तनूकरण इति । यदा 'विकरणार्थाः कादय' इति पक्षस्तदा तनूकरणशब्देन कर्ताऽभिधीयते, तदा साध- उ.] परिच्छेदकमित्यर्थः । प्रकृतिविशेषणेति । भाष्ये 'प्रकृत्यर्थविशेषण'मित्यस्य प्रकृतेरर्थद्वारा विशेषणमित्यर्थ इत्यभिमानः । वस्तुतः प्रकृत्यर्थस्य पाकादेविशेषण- मित्यर्थः, द्योतकद्योत्यार्थस्य विशेषणत्वनियमात् । धातोः शब्दस्य प्रागुक्तहेतुत्वा- ऽसम्भवादाह-हेतुमदर्थेति । हेतुमदर्थविशेषणकाऽर्थाभिधायिन इत्यर्थः । भाष्ये- विषयसप्तम्योऽपीति । 'प्रमाणे' इत्यादेस्तद्विषयकबोधजनक प्रातिपदिकमित्यादि- क्रमेणाऽर्थ इत्याहुः। हेतुमच्छब्दस्य प्रेरणापरत्वात्कारकोपादानमसङ्गतमित्यत आह- कारकशब्देनेति । अन्वयव्यतिरेकाश्रयेति ।' पञ्चभिहलैः कृषति' इत्यादौ पञ्चभि- हलैरित्यस्याऽनन्वयाद्वाचकान्तराऽभावाच्च धातोर्लक्षणेति भावः। कर्ताऽभिधी- यत इति । बाहुलकात्कर्त्तर्यन इति भावः । तनूकरणस्य धात्वर्थत्वं विना तत्कर्त्तरि कथं प्रत्ययः स्यादिति तदर्थाक्षिप्तमिति बोध्यम् । 'यदीदं तद्वत्तर्हि प्रकृत्यर्थविशेष- १ हेतुमति चे' पा० । २ 'इत्येवं' पा० । ३ भवन्ति हि' पा० । ४ अयं पाठः सम्प्रति लुप्तः । ५ 'जनकप्राति' । । ..

·कैयट-विवरणसहितं 8 [ हेतुमति च । तक्ष' इति तनूकरणमुपादीयते ॥ यदि तर्हितद्वत्प्रकृत्यर्थविशेषणमिदं भवति। प्रकृत्यर्थविशेपणं हि तत्तत्र विज्ञायते-'तनूकरणक्रियायां तक्ष' इति ॥ अस्तु प्रकृत्यर्थविशेषणं,को दोषः?॥इह 'ह्युक्तः करोति', प्रेषितः करोती'. ति णिच् प्राप्नोति । प्रत्ययार्थविशेषणे पुनः सति नैष दोषः । स्वशब्देनोक्त- त्वान्न भविष्यति ॥ प्रकृत्यर्थविशेषेणेऽपि सति नैष दोषः। यत्र नाऽन्तरेण शब्दमर्थस्य गतिर्भवति तत्र शब्दः प्रयुज्यते ॥ यत्र हि अन्तरेणाऽपि शब्द. मर्थस्य गतिर्भवति न तत्र शब्दः प्रयुज्यते ॥ इह तर्हि 'पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेने'त्युभयोः कोलेनाऽभिधानं प्रामोति । 'प्रत्ययार्थविशेषणे सति पुनर्नैष दोषः 'प्रधानकर्तरि लादयो प्र.]र्येण दृष्टान्तः।यदा तु 'सार्वधातुकार्थाः कादय' इति पक्षस्तदा वैधाण दृष्टान्त इति व्याख्यानम् । यथा तनूकरणं प्रकृत्यर्थो न तथा हेतुमद्यापार इत्यर्थः । परस्तु साधर्म्यण दृष्टान्तं सार्वधातुकत्वं च कादीनांमन्यमान आह—यदीति। अस्विति । विनापि णिचा ‘पञ्चभिर्ह लैः कृषती'ति प्रयोजकव्यापारावगमात् प्रकृ- र्थत्वं हेतुमत उपपद्यते । ‘पचती'त्यादौ तु द्योतको णिज्नास्तीति तदप्रतिपत्तिरिति भावः । उक्तः करोतीति । प्रकृतिविशेषणपक्षे यथा प्रकृत्यभिहिते प्रयोजकव्यापारे णिज्भवत्येवमुक्तप्रेषितादिशब्दाभिहितेऽपि प्राप्नोति, हेतुमद्विशेषणत्वात्करोत्य- र्थस्य । प्रत्ययार्थविशेषणपक्षे तूक्तार्थत्वाणिजभावः । यत्रेति । यस्याऽर्थस्य द्योत- नाय णिज्विधीयते स यदा शब्दान्तराऽवगतो भवति तदा प्रयोजनाऽभावाणिज्न भवतीत्यर्थः । उभयोरिति । धातुवाच्यस्य व्यापारस्य कर्तरि लकारणोत्पत्तव्यम् । यदा च पचिना द्वयोरपि प्रयोज्यप्रयोजकयोापारोऽभिधीयते, णिच्प्रत्ययः केवले स्वार्थिकत्वात् प्रयोजकव्यापारस्य द्योतकस्तदा धातुवाच्यव्यापारसाम्यात्कोरपि साम्यमिति द्वयोरप्यभिधानं स्यात् , ततः 'पाचयतो देवदत्तयज्ञदत्ता'विति प्रसज्ये- उ.]णमेव भवतीति भाष्येऽन्वयः। अस्त्वि'त्यनेन तत्पक्षोपपत्तिः सूचिता। तामाह- विनापीति । द्योतको णिज्नास्तीति । 'कृषती'त्यादौ तु पञ्चभिर्हरिति, एकान्ते तूष्णीमासीनत्वादिकञ्च तक्ष्योतकमिति भावः। एवमुक्तप्रेषितेति। प्रकृतिविशेषणपक्षे शब्दान्तराऽभिहितद्योतनायैव णिच्प्रवृत्तिरिति भावः । हेतुमद्विषयत्वादिति । प्रयो- जकव्यापारविषयत्वादित्यर्थः । ‘हेतुमती'त्यस्य विषयसप्तमीत्वादिति भावः । शब्दा- न्तरेति । वाचकशब्दान्तरेत्यर्थः । यदा चेति। पच्यादिभिः पाकानुकूलत्वेन द्वयो- रप्यभिधानमिति मते इदम्भाष्यमिति भावः । एवञ्चोभयोरपि व्यापारयोः समकक्ष- त्वेन विशेषणविशेष्यभावानापन्नतयोभयोरपि कोंः प्राधान्यमिति हृदयम् । अत १ 'विशेषणं भवति'। २ 'सतिपुनः' । ३ 'सति पुनर्नैष दोषो भवति'।४ 'न दोषः'।

·va ३अ.१पा.२आ.२६सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् * भवन्तीति प्रधानकर्ता लेनाऽभिधीयते, यश्चाऽनाऽप्रधानं कर्ता सिद्धा तत्र 'कर्तरीत्येव तृतीया ॥ इह च 'गमितो ग्रामं देवदत्ती यज्ञदत्तेने त्यव्यतिरिको गत्यर्थ इति कृत्वा 'गत्यर्थानां क्तः कर्तरी ति क्तः कर्तरि प्रामोति ॥ इह च 'व्यतिभेदयन्ते' 'व्यतिच्छेदयन्ते' इति। अव्यतिरिक्तो हिंसार्थ इति कृत्वा 'न गतिहिंसार्थेभ्य' इति प्रतिषेधः प्रामोति ॥ अस्तु तर्हि प्रत्ययार्थविशेषणम् ॥ यदि प्रत्ययार्थविशेषणं 'पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेने ति प्रयोज्ये कर्तरि कर्मसंज्ञा प्रामोति। भवति हि तस्य प्र.]तेत्यर्थः । प्रधानकर्तेति । प्रकृत्यर्थोपसर्जनत्वाण्यर्थस्य प्राधान्यात्तस्य कर्ताऽपि प्रधानमिति भावः । गमित इति । प्रयोजकव्यापारस्य गमिवाच्यत्वात्तस्य कर्तरि प्रयोजके क्तः प्राप्नोतीत्यर्थः । प्रयोज्यस्य तु कर्मत्वात्तत्रैव क्त इष्यते । तदुक्तम्- 'अप्रधाने दुहादीनां ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मण' इति ॥ व्यतिभेदयन्त इति । प्रयो- जकव्यापारस्य व्यतीहोरो न तु प्रयोज्यव्यापारस्येति द्रष्टव्यम् । भवति होति । व्यर्थस्य प्राधान्यात्तद्यापारेणेप्सिततमत्वात्प्रयोज्यस्येत्यर्थः । प्रकृत्यर्थविशेषणत्वे तु उ.]एवाऽत्र पक्षे प्रयोज्यस्य कर्मत्वं नाऽऽपादितम् , प्रयोज्यव्यापारस्य विशेषणतया:- बोधेन तस्य फलत्वाऽभावेन फलाश्रयत्वाऽभावात् । गत्यादिसूत्रश्चैतत्पक्षे विध्यर्थमे- वेति बोध्यम् । परे त्वेवं हि 'प्रकृत्यर्थविशेषण'मिति भाष्याक्षराऽसङ्गतिः। तस्मात्प्र- वर्तनाप्रयोज्यः पाकः पचेरर्थः । तत्राऽन्यानधीनत्वलक्षणमार्थम्प्राधान्यम्प्रयोजक- व्यापारस्य, शाब्दश्च प्रयोज्यव्यापारस्येत्युभयाश्रययोः कर्तृत्वं, 'स्वतन्त्रः कर्ते'त्यत्रो- भयविधप्राधान्यस्यापि विनिगमनाविरहेण ग्रहात् । एवञ्च ण्यन्तोत्तरलेन पर्यायेण द्वयोरप्यभिधानापत्तिरिति भाष्याशयः।प्रधानकर्तरीति। प्रकृतिभूतण्यन्तार्थकर्तरी- त्यर्थः । प्रयोज्यकर्त्ता तु पच्यर्थस्य, न तु ण्यन्तार्थस्येति न ण्यन्तप्रकृतिकलेन तदभिधानमिति भावः । प्रधानकर्ता-स्वप्रकृत्यर्थप्रधानव्यापाराश्रयरूपः कर्तेत्यर्थः । अप्रधानमिति। णिच्प्रकृत्यर्थप्रधानव्यापाराश्रय इत्यर्थः। अव्यतिरिक्त इति । प्रयोजकव्यापारवाचकातिरिक्ताऽवाच्य इत्यर्थः । णिचस्तदर्थकत्वे तु प्रयोजकका न गत्यर्थकर्ता, किन्तु ण्यन्तकर्तेति न दोष इत्याहुः । ननु प्रत्ययार्थविशेषणपक्षे- ऽपि कथमत्रात्मनेपदं, हिंसारूपप्रयोज्यव्यापारस्यैव व्यतीहारो, न तु णिज्वाच्यप्र- योजकव्यापारस्य सोऽत आह-प्रयोजकन्यापारस्य व्यतिहार इति । तद्यापारे- णेप्सिततमत्वादिति। तद्यापारप्रयोज्यव्यापाररूपफलाश्रयत्वादित्यर्थः। भाष्ये- तस्य-प्रयोजकस्य । तस्मिन्-प्रयोज्ये । एतेन 'खव्यापारे वातन्त्र्यात्परत्वेनाऽन्त- रङ्गत्वेन च कर्तृत्वमेवे'त्यपास्तम्, अन्तरङ्गादपि प्रधानकार्यस्य लोके बलवत्ताया १ इदं क्वचिन्न। २'कर्तरि क्तः' । ३ 'यते'। ४इदं क्वचिन्न। ५'व्यतिहारः' ।

·८२ कैयट-विवरणसहितं [ हेतुमति च तस्मिन्नीप्साइह च 'ग्रामंगमयति' 'ग्रामाय गमयती'ति,-व्यतिरिक्तो गत्यर्थ इति कृत्वा 'गत्यर्थकर्मणी'ति द्वितीयाचतुथ्यौं न प्रामुतः ॥ इह च-एधोदक- स्योपस्कारयतीति,-व्यतिरिक्तः करोत्यर्थ इति कृत्वा 'कृतः प्रतियत्न' इति षष्टी न प्रामोति ॥ इह च 'भेदिका देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य काष्टाना मिति प्रयोज्ये कर्त्तरि षष्ठी न प्रामोति ॥ इह चाऽभिषावयति' 'परिषावयतीति, 'व्यतिरिक्तः सुनोत्यर्थ' इति कृत्वा 'उपसर्गात्सुनोतिसुवैती'त्यादिना पत्वं न प्रामोति॥नैष दोषः।यत्तावदुच्यते 'पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेनेति प्रयोज्ये कर्तरि कर्मसंज्ञा प्रामोतीति । 'गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणाम- णी'त्येतनियमार्थ भविष्यति-'एतेषामेव ण्यन्तानां यः कर्ता स णो कर्मसंज्ञो भवति नान्येषा मिति॥यदप्युच्यते-'इह च ग्रामंगमयति ग्रामाय गमयती'- ति 'व्यतिरिक्तो गत्यर्थ' इति कृत्वा 'गत्यर्थकर्मणी'ति द्वितीयाचतुर्यों न प्र.द्वयोरपि प्रयोज्यप्रयोजकव्यापारयोरेकधातुवाच्यत्वाद्धातुवाच्यव्यापाराऽपेक्षया द्वयोरपि कर्तृत्वाल्लेनाऽभिधानं प्राप्नोतीति दोष उक्तः। ग्रामं गमयतीति । ण्यर्थस्यैव ग्रामः, प्रयोज्यश्च कर्मेति भावः । षष्टी न प्राप्नोतीति । ण्यर्थस्य कर्मत्वादिति भावः। सुट् तु करोतिधात्वाश्रयत्वाणिजुत्पत्तावपि तद्रूपसन्निधानात्सिध्यत्येवेति तन्नाऽ. चूचुदत् । प्रयोज्ये कर्तरीति । तस्याऽप्राधान्यादिति भावः । अभिषावयतीति । ण्यर्थस्योपसर्गो विशेषक इति भावः । एतेषामेवेति । ण्यर्थस्य प्राधान्यात्तेनेप्सित- तमस्य प्रयोज्यस्य सिद्धा कर्मसंज्ञा । न च स्वव्यापाराऽपेक्षया स्वातन्त्र्यात्पर- त्वात्कर्तृसंज्ञा प्राप्नोतीति युक्तं वक्तुम् । प्रयोज्यव्यापारस्याऽप्राधान्यात्प्रधानाऽ- प्रधानैव्यापारसंनिधौ च प्रधाननिमित्तस्य कार्यस्य युक्तत्वात् । नियमेन तु प्रधान- उ.]दर्शनादिति भावः । एकधातुवाच्यत्वादिति।ण्यन्तप्रकृतिधातुवाच्यत्वादित्यर्थः। ननु प्रयोज्यस्य व्यर्थव्यापारापेक्षया कर्मत्वेऽपि ग्रामादेर्गम्यर्थनिरूपितमेव कर्मत्वमत आह-ण्यर्थस्यैवेति । 'प्राधान्या'दित्यादि । उत्तरदेशसंयोगे ण्यर्थव्यापारजन्यत्व- स्यापि सत्वादिति भावः । प्रतियत्नवाचिकरोत्यपेक्षायाः सुक्षष्ठ्योर्विधावविशिष्टे षष्ठ्य- प्राप्तिरेव कथमुक्तेत्यत आह-सुट् त्विति । कर्मणि विधानादर्थसापेक्षा षष्टी, 'उपा- प्रतियत्ने ति सुट् धातुखरूपापेक्ष इति भावः । तस्थाऽप्राधान्यादिति । कृत्प्रकृत्य- र्थकादौ हि तेन षष्टी । कृत्प्रकृतिश्च ण्यन्ता । एवञ्च तदर्थकतर्येव स्यान्न तु णि- च्अकृत्यर्थकर्तरि । अप्राधान्यच्च कृत्प्रकृत्यर्थाऽकर्तृत्वमेवेति बोध्यम् । नियंमत्व उप- पत्तिमाह-ण्यर्थस्यति । परत्वादिति । अन्तरङ्गत्वादुपजीव्यत्वाच्चेत्यपि बोध्यम् । प्रधानेति । सर्वापेक्षया प्रधानकार्यस्य बलवत्त्वात् । न चोद्देश्यतालक्षणमार्थ प्राधा- १ 'सुनोत्यादीनामिति' 'सुनोतीत्यादीनामिति' । २'प्रधानव्यापार' । ३ गत्यर्थ' । ।

·MYv. ३अ.१पा.२आ.२६सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् 8 प्रामुत'इति,-नासावेवं प्रेष्यते 'गच्छ ग्राम'मिति ॥ कथं तर्हि ? ॥ साधन- विशिष्टामसी क्रियां प्रेष्यते-'ग्रामं गच्छ' 'प्रामाय गच्छेति ॥ यदप्युच्यते- “[इह च] एनो दकस्योपस्कारयतीति व्यतिरिक्तः करोत्यर्थ इति कृत्वा कृतः प्रतियत्न इति षष्ठी न प्रामोती"ति । नासावेवं प्रेष्यते-'उपस्कुरुष्वैधो दक- स्येति ॥ कथं तर्हि ? ॥ साधनविशिष्टामसौ क्रियां प्रेष्यते-'एधो दकस्यो- पस्कुरुष्वेति ॥ यदप्युच्यते-"इह च भेदिका देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य काष्ठाना. मिति प्रयोज्ये कर्तरि षष्ठी न प्राप्नोती"ति । उक्तं तत्र कृद्रहणस्य प्रयोजनं 'कर्तृभूतपूर्वमात्रेऽपि षष्टी यथा स्यादिति ॥ यदप्युच्यते "इह चाभिषाव- वति परिपावयतीति-व्यतिरिक्तः सुनोत्यर्थ इति कृत्वोपसर्गात्सुनोतीया- दिना षत्वं न प्राप्नोती'ति, नासावेवं प्रेष्यते-'सुनु-अभी ति ॥ कथं तर्हि ?॥ उपसर्गविशिष्टोमसो क्रियां प्रेष्यते-'अभिषुण्विति ॥ प्र.] प्रयुक्तकार्यव्यावृत्तौ गुणनिमित्तकार्यसद्भावात्कर्तृत्वं भवत्येव । तदुक्तं हरिणा- 'गुणक्रियायां स्वातन्त्र्यात्प्रेषणे कर्मतां गतः । नियमात्कर्मसंज्ञायाः स्वध. मेणाभिधीयते' इति ॥ नासाविति । ग्रामः प्रकृत्यर्थस्य कर्म न तु ण्यर्थस्ये- त्यर्थः । साधनविशिष्टामिति । ग्रामक्रमिकां गमनक्रियां प्रयोज्यः प्रेष्यति-प्राप्नो- तीत्यर्थः । स च प्रेष्यते-प्राप्यते । कर्तृभूतपूर्वमात्रेपोति । प्रधानचरेऽपि कर्तरी- त्यर्थः । सुनु-अभीति । न प्रयोजकव्यापारस्याभिमुख्यमभिशब्देन द्योत्यते, अपि उ.]न्यम्प्रयोज्यव्यापारस्याप्यन्यानधीनत्वलक्षणार्थप्राधान्यस्य प्रयोजकव्यापारेऽपि स- स्वात् , शब्दशास्त्र शब्दप्राधान्यस्यैव मुख्यत्वाच्चेति भावः। गुणेति । प्रेषणे कर्मता- म्प्राप्तोऽपि पदार्थः कर्मसंज्ञाया नियमादप्राप्त्या गुणक्रियायां स्वातन्त्र्याचस्वधर्मेण कर्तृ- त्वेनाभिधीयत इत्यर्थः । 'स्वातन्त्र्येणे'ति पाठेपि-'कर्तृत्वेनेत्येवार्थः । ग्रामः प्रकृ- त्यर्थस्येति । गमेः सकर्मकत्वेनाऽवश्यं कर्मापेक्षत्वाण्ण्यर्थस्य कर्माकाङ्क्षायाः प्रयो. ज्यकर्मणा शान्तत्वाच्चेति भावः । 'साधनविशिष्टां क्रियामसौ प्रेष्यते' इत्यत्र कथं द्विकर्मकत्वं, कथञ्च प्रयोज्ये कर्मणि लकार झ्यत आह–प्रामोतीति । तथा च पूर्व इषिः प्राप्त्यर्थः । तस्माण्ण्यन्तात्कर्मणि प्रत्यये प्रेष्यत इतीति भावः। 'प्राप्नो- तीत्यर्थ' इति पाठे प्रेष्यतिपदस्य स्वोक्तस्येदमर्थकथनम् , न तु भाष्ये तथा पाठ इति भ्रमितव्यम्। भूतपूर्वत्वस्यानुपपत्तेराह-प्रधानचरेपीति । कृत्प्रकृतिघटक- धात्वर्थकतर्यपीत्यर्थः । तत्सूत्रस्थकृद्रहणमावृत्त्यैतदर्थकमपीति भावः । अपि- त्विति । एवञ्चाऽभेन कदाचिदपि ण्यर्थविशेषणतेति भावः । भाष्यसम्मतेन कैयटोक्तन प्रयोज्यव्यापारस्यैवेत्येवकारेण तु तदाभिमुख्यद्योकत्वाऽभाव एवाऽभे- १ इदं क्वचिन्न । २ 'किं तर्हि' पा० । ३ 'क्रियामसौ' । ४ 'सुनोत्यादीनामिति' । । ।

·८४ कैयट-विवरणसहितं [ हेतुमति च युक्तं पुनरिदं विचारयितुं,-नन्वनेनाऽसन्दिग्धेन प्रत्ययार्थविशेषणेन भवितव्यं यावता व्यक्तमर्थान्तरं गम्यते-पचति पाचयतीति चै? ॥ बाढं युक्तम् । इह पचेः कः प्रधानार्थः १॥ याऽसौ तण्डुलानां विक्लित्तिः ॥ अथे- दानीं तदभिसन्धिसन्धिर्वकं प्रेषणमध्येषणं वा युक्तं यत्सर्वः पच्यर्थः स्यात्॥ प्र.]तु प्रयोज्यव्यापारस्यैवेत्यर्थः। युक्तं पुनरिति । सन्देह एव विचारनिमित्तं नोप- पद्यते, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां भूयोदर्शनविषयाभ्यां प्रत्ययार्थविशेषणपक्षस्यैवोपप- नत्वादिति भावः । यासाविति । तदर्थत्वात्कारकग्रामस्य, तदनन्तरश्च फलोत्पा- दादिति भावः । तदुक्तं हरिणा-'अनन्तरं फलं यस्याः कल्पते तां क्रियां विदुः । प्रधानभूतां तादादन्यासां तु तदाख्यता' ॥ इति ॥ तत्र यथाऽधिश्रयणादय- स्तादर्थ्यात्पचिवाच्यास्तथा प्रेषणादिरपि, द्योतकस्तु णिजपेक्ष्यत इत्यर्थः । न च कारकाणामपि तादर्थ्यात्पच्यभिधेयत्वप्रसङ्गः, तेषामक्रियारूपत्वाद्धातोश्च क्रियावाचि- त्वात् । विक्लित्तिश्चाऽत्र फलानन्तरव्यापारोपलक्षणम्, 'इष्टकाः पचन्ती'त्यादौ तस्याऽ- संभवादित्याहुः । पच्यर्थः स्यादिति । संभावने लिङ् । संभाव्यते पच्यर्थत्वं प्रेष- णादेः।अत एव संशयाद्विचार्य प्रत्ययार्थविशेषणपक्षो भाष्यकारेण स्थापितः, तद्दोषाणां परिहतत्वात् , पक्षान्तरे दोषाणां चाऽपरिहारात् । अथ वा प्रकृत्यर्थविशेषण.. पक्षोऽपि स्थापितः,तत्पक्षभाविनां दोषाणां सुपरिहरत्वात् । तथा हि यदुक्तं- 'द्वयोः कर्लिनाभिधानं प्राप्नोती'ति, नाऽयं दोषः, प्रकृत्या प्रयोज्यव्यापारोपसर्जनस्य उ.]र्लभ्यत इति बहवः।यद्यपि पूर्व 'प्रमाणे द्वयसच्‘शेषे''सम्भृते' इति सप्तमीनि- देशस्योभयथापि दर्शनाद्विचार उपपादितस्तथाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामिदानी विचार आक्षिप्यत इत्याह-अन्वयेति । भाष्ये-व्यक्तमर्थान्तरं गम्यत इति । ‘ण्यन्ताऽ- प्यन्ताभ्याम्परस्परस्मा दिति शेषः । विक्लित्तेः प्रधानार्थत्वे युक्तिमाह-तदर्थत्वा- दिति । विक्लित्तिग्रहणं फलाऽव्यवहितपूर्ववर्तिव्यापारोपलक्षणम् । स्पष्टञ्चेद- मनुपदं स्वयं वक्ष्यति । तद्धनयन्नाह-तदनन्तरञ्चेति । तथा प्रेपणादिरपीति । विक्लित्त्यनुकूलत्वेनेत्यर्थः । वस्तुतः प्रवर्त्तनाप्रयोज्यत्येवं तस्य विशेषणता न्याय्या। सम्भावन इति । उपसंवादाशङ्कयोश्च'ति सूत्रे भाप्ये पठितेन 'उपसंवादाशङ्कयोलिङि'त्यनेन । तत्राऽऽशङ्का-उत्प्रेक्षा । सम्भावनापि-उत्कट- कोटिका शङ्कवेति बोध्यम् । भाष्ये-तदभिसन्धिपूर्वकमित्यस्य-'तद्विशेषणभूत'- मिति शेषः । अपरिहारादिति। 'सर्वम्पच्यर्थः स्यादिति युक्तन्तथापि स पक्षी दुष्ट' इति शेषः, दोषाणामुक्तत्वादिति भाष्यार्थ इति भावः । अथ वेति । अत्र पक्षे 'सर्वं पच्यर्थः' स्यादिति यत् तद्युक्तमेवेति भाष्यार्थ इति भावः।प्रयोज्यव्यापा- १चः क्वचिन्न । २ तदभिसम्बन्धपूर्वकं' । ३ 'कल्प्यते' पा० ।

·८५ ३अ.१पा.२आ२६सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ अथ हेतुमतीति को मत्वर्थः ? ॥ हेतुः कर्ताऽस्य से हेतुमान्, 'हेतु- मती'ति॥॥ हेतुनिर्देशश्च निमित्तमात्रे, भिक्षादिषु दर्शनात् ॥ ॥ हेतुनिर्देशश्च निमित्तमात्रे द्रष्टव्यः। यावयानिमित्तं कारणमिति तावद्धतुरिति॥ किं प्रयो- जनम् ?॥ 'भिक्षादिषु दर्शनात्। भिक्षादिष्वपि हि णिश्यते-'भिक्षा वास- यन्ति, 'कारीषोऽग्निरध्यापयतीति ॥ किं पुनः कारणं पारिभाषिके हेतौ न सिध्यति ?एवंमन्यते-'चेतनावत एतद्भवति प्रेषणमध्येषणं चेति,मिक्षाश्चाs- चेतनाः'। नैष दोषः। नावश्यं सएव वासं प्रयोजयति य आह उष्यता मिति॥ प्र.प्रयोजकव्यापारस्याभिधानात्तस्यैव णिचा द्योतनात् प्रधान एव कर्तरि लो भवि- प्यति नाऽप्रधानोणिचा च द्योतकेन प्रधानभूतगत्यर्थत्वं निवर्तितं,गमनारूपस्य प्रधा- नस्याऽर्थस्याभिधानादिति ण्यन्तात्प्रयोजककर्तरि लस्याऽनुत्पत्तिः । 'व्यतिभेदयन्त' इत्यत्रापि हिंसनालक्षणः प्रधानं धात्वर्थो, न तु हिंसारूप इत्यात्मनेपदनिषेधाऽभावः। अथेति। यद्यपि षष्ठ्यर्थः सप्तम्यर्थश्च मत्वर्थत्वेन निर्मातस्तथापि हेतुशब्दस्याऽ. नेकार्थत्वे सति हेत्वर्थाऽपरिज्ञानात्तद्विशिष्टस्यापि मत्वर्थस्थाऽपरिज्ञानात् प्रश्नः । स चाऽर्थाद्धेतुविषय एवाऽवतिष्ठते । को हेतुरिति । किं प्रयोजको हेतुरंथ निमित्तमात्रम् ? । हेतुः कर्तेति । हेतुः प्रयोजक इति भावः ॥ नावश्यमिति । उ.] रेति । प्रयोज्यव्यापार उपसर्जनं यस्येति विग्रहः । लोके प्रयोज्यप्रयोजकयो- र्गुणप्रधानभावावगतेस्तद्व्यापारयोरपि तत्त्वमेवोचितं, न तु फलानुकूलत्वेन सम- कक्षतया बोध उचितः । एवञ्च वाचकतापक्ष इव द्योतकतापक्षेऽपि द्वयोर्व्यापारयो- गुणप्रधानभावेनैवोपस्थितेः प्रधानकर्तुरेव लेनाऽभिधानमित्यप्रधाने कर्तरि तृतीयादि भवति। परे तु द्योतकत्वात्तस्य विशेषणतैवोचितेति भाष्योक्तदोषाऽनुद्धारः।अत एवाऽ- स्य पक्षस्य भाष्ये प्रकृत्यर्थविशेषणशब्देनोल्लेखः । किञ्च ण्यन्तात्प्रत्ययस्तत्प्रकृत्यर्थ- कर्तरि सामर्थ्यादित्यवश्यं वाच्यमेतत्पक्षाएवञ्च प्रयोज्ये कर्तरि तृतीयेव लकारोऽपि दुर्वारः । दुहादीनामप्रधाने कर्मण्यपि लादिस्वीकारेण लादिविधौ कर्तृकर्माशे प्रधा- नाऽप्रधानन्याय्याऽप्रवृत्तेरुचितत्वाच्च । वाचकत्वे तु न दोषः, प्रयोज्यस्य ण्यन्त- प्रकृत्यर्थकर्तृत्वेऽपि ण्यन्तकर्तृत्वाऽभावात्तत्र कर्तरि ण्यन्तात्प्रत्ययाऽनुत्पत्तेः ।एवमन्य- योरपि दूषणत्वमेवेत्याहुः। णिचेति । प्राधान्येनोत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापारार्थक एव गत्यर्थ इति भावः।अर्थग्रहणसामर्थ्यादिति बोध्यम् । व्यतीति।सोऽपि प्रागुक्तयुक्त्यैव प्रधानभूतप्राणवियोगानुकूलव्यापारार्थक एवेति भावः।हेतुः प्रयोजक इति। तथा च १ 'यस्य' पा० । • 'स' इति क्वचिन्न । ३ 'मात्रं द्रष्टव्यम्' पा० । ४ अयं पाठः क्वचिन्न । ५ 'वासयति' । ६ 'यश्चाह । ७ 'य आह इहेहोष्यतामिति । :

·कैयट-विवरणसहितं [ हेतुमति च किं तेहिं ? ॥ तूष्णीमप्यासीनो यस्तत्समर्थान्याचरति सोऽपि वासं प्रयोजयति । भिक्षाश्चापि प्रचुरा व्यञ्जनवत्यो लभ्यमाना वासं प्रयोजयन्ति । तथा कारीषोऽग्निनिर्वाते एकान्ते सुप्रज्वलितोऽध्ययनं प्रयोजयति ॥ कश्चित्कं चिदाह-'पृच्छतु मो भवान्, अनुयुतां मा भवा'निति, अत्र णिच्कस्मान भवति ? ॥ अकर्तृत्वात् । न ह्यसौ संप्रति पृच्छति, [नच प्रेक्ष्यति, ] तूष्णीमास्ते ॥ किं च भो वर्तमानकालाया एवं क्रियायाः प्र.]तत्समर्थाचरणमपि प्रयोजकव्यापारस्तत्सद्भावाधीनत्वात्प्रयोज्यक्रियासिद्धरित्यर्थः। पृच्छतु मा भवानिति । प्रष्टा प्रयोज्यस्तस्य प्रेरकः प्रयोजको भवतीति तयापारे णिच्कस्मान्न भवतीति प्रश्नः । एकविषयत्वालोडादेर्णिचश्च पर्याय- प्रसङ्गः ॥ अकर्तृत्वादिति । स्वतन्त्रस्य कर्तुः प्रयोजको हेतुरित्युच्यते, प्रयोज्यश्चाऽत्र न कर्तेति प्रयोजको न हेतुसंज्ञ इत्यर्थः । तूप्णीमिति । निर्व्यापारलात्कारकत्वमात्रमपि तस्य नास्ति कुतस्तद्विशेषः कर्तृत्वमित्यर्थः । उ.]पारिभाषिकस्यैव हेतोर्ग्रहणमिति भावः।वस्तुतस्तु 'को मत्वर्थ' इत्यस्य किं पाका- दिरुत प्रयोजकव्यापार इत्यर्थः । कृत्रिमाऽकृत्रिमन्यायेन हेतुसंज्ञाविधानसामर्थ्येन च तस्यैव ग्रहणं भविष्यतीति तत्प्रश्नाऽनौचित्यात् । हेतुः कर्ताऽस्येति। प्रयोजक- व्यापार एवेत्युत्तरम् । प्रयोजकस्य परिभाषिकहेतुत्वेऽपि लक्ष्यानुरोधेनाह भाष्ये-- हेतुनिर्देशश्चेति । पारिभाषिकेऽपि लक्ष्यसिद्धिमाह-नावश्यमिति । तदाशय- माह-तत्समर्थेति । भाष्ये 'ब्रवीती'त्यनेन तादृशशब्दप्रयोग एव मुख्या प्रव- तनेति सूच्यते। ननु प्रश्नक्रियाकर्तृतया कस्य चित्सिद्ध्यभावात्प्रयोज्यस्याऽभावे प्रयोजकस्याप्यभावात्कथं णिच्शङ्का?, तत्राह-प्रटेति । 'भावी'ति शेषः । समानार्थत्वाद्युगपल्लोणिचोरप्रसक्तराह-एकविषयत्वादिति । वस्तुतस्तु लोडन्त प्रयुज्यमानलोडन्तशब्द एव प्रयोजकव्यापारस्तस्य सत्त्वाण्णिच्स्यादिति प्रश्ना- शयः। पर्यायस्य प्रश्नविषयत्वे लोटोक्तत्वात्प्रेषणस्य णिज्न भविष्यतीत्युत्तरपर- भाष्याऽसङ्गतिः। न हि पर्याये लोटोक्तत्वमस्ति । पर्यायो नाम कदाचिल्लोडेव, कदा- चिण्णिजेवेत्याकारः । ननु 'उक्तः करोती'त्यत्रोक्तन्यायेनाऽत्रापि णिचोऽप्राप्त्या भवदुक्तव्याख्याने भाष्याऽसङ्गतिरिति चेन्न; लोडन्तशब्दप्रयोगरूपप्रयोजकव्यापारस्य लोडवाच्यत्वमित्यभिमानेन शङ्कासत्त्वात् । लोटोक्तत्वादित्युत्तरस्य चाऽयमाशयः स प्रेरणात्वेन लोड्वाच्य एवेति । एतच्च 'विधिनिमन्त्रणे'ति सूत्रे उपपादयिष्यते । मञ्जूषायाञ्च निपुणतरमुपपादितम् । न कर्त्तति । तत्र प्रश्ननियाया अभावादिति- भावः । कुतस्तद्विशेष इति । 'तूष्णीमास्त' इति भाष्यं कैमुतिकन्यायोपलक्षणं १ अयं पाठः क्वचिन्न । २ 'मां' पा० । ३ 'अनुयुक्तां' पा० ।

·३अ.१पा.२आ.२६सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् , . का भवितव्यं न भूतभविष्यकालायाः ?॥ भूतभविष्यत्कालाया अपि भवि- तव्यम् । अभिसंबन्धस्तत्र क्रियते-'इमां क्रियामकार्षीदिमां क्रियां करिष्य- ती'ति ॥ इह पुनर्न कश्चिदभिसंबन्धः क्रियते, न चासौ संप्रति पृच्छति, नचासौ प्रक्ष्यति, तूष्णीमास्ते ॥ यदि तर्हि कर्ता नास्ति कथं तर्हि कर्तृप्रत्ययेन लोटाऽभिधीयते ?॥ अथ कथमस्मिन्नपृच्छत्ययं प्रच्छिवर्तते ? ॥ अभिसंबन्ध- स्तत्र क्रियते-'इमां क्रियां कुर्विति ॥ कापि तमिसंबन्धः क्रियते ॥ कथम् ?॥ 'कर्ता चौऽस्याः क्रियाया भवेति । एवं न च कर्ता, कर्तृप्रत्ययेन च लोटाऽभिधीयते ॥ अथापि कथं चित्कर्ता स्यादेवमपि न दोषः, लोटोक्तत्वात् प्रैपस्य णिज्न भविष्यति । विधीयन्ते ह्येतेष्वर्थेषु प्रैषादिषु लोडादयः । यत्र प्र.]कर्तृत्वमेव तस्याऽऽधीयमानं–'प्रश्नक्रियायाः कर्ता त्वं भवेति । यथा 'राजा भव युध्यस्वेति राजत्वमेवाऽऽधीयते। यस्तु प्रवृत्तक्रियः संभावितक्रियो वा प्रयोज्यः कर्ता तस्य प्रयोजको हेतुरित्यत्र णिजभावः॥ इतरो वर्तमानक्रियस्यैवाऽनेन कर्तृत्व- मुक्तमिति मत्वा चोदयति-किं च भो इति ॥ अभिसंबन्ध इति । भूताया भाविन्याश्च क्रियायाः काभिसंबन्धो भूतो भावी च प्रतिपाद्यत इत्यर्थः॥ अथ कथ- मिति। असत्यर्थे शब्दप्रयोगाऽसंभवात्॥अभिसंबन्ध इति।बुद्धिपरिवर्तिन्यर्थे बहि- रसत्यपि शब्दप्रयोगादिति भावः॥न च कर्तेति । तस्यैवाऽऽधीयमानत्वात् । तदुक्तं हरिणा- 'द्रव्यमानस्य तु प्रैषे पृच्छादेर्लोविधीयते । सक्रियस्य प्रयोगस्तु यदा स विषयो णिचः ॥ इति ॥ अथापीति । दुर्बलपक्षाभ्युपगमेनाऽपि परिहारोऽ. भिधीयत इति भावः । लोटोक्तत्वादिति । एकविषयत्वाण्णिचो लोडादीनां च पाक्षिकत्वाद्यदा लोडुत्पद्यते तदा तेनैवाऽभिहितत्वात् षस्य णिज्न भविष्यति ॥ उ.]बोध्यम् । आधीयमानं-विधीयमानमित्यर्थः। एतेन 'लोटा कर्तृत्वस्याऽभिधानात् कथमकर्तृत्व'मित्यपास्तम् । तदुपपादयति-यस्तु प्रवृत्तेति । अस्य 'विध्यर्थक- लोडादिप्रयोगं विनापी'त्यादि । प्रवृत्तक्रियोऽपि शैध्याय प्रेर्यत एव भाष्ये-अभिसं. बन्ध इति । बुद्धिकृतोऽभिसम्बन्ध इत्यर्थः । भाष्ये-न चासौ प्रक्ष्यतीति । लोडन्तप्रयोगकृतप्रेरणां विनेत्यर्थः । बुद्धीति । बुद्ध्या विषयीकृतस्यैव सर्वत्र बोधात् । प्रकृते च क्रियाया इव कर्तृत्वस्यापि तथाभूतस्यैव विधानमिति भावः । आधीयमानत्वादिति । विधेयत्वादित्यर्थः। [प्रैष इति । द्रव्यमात्रस्य कर्तृत्वरहि- तस्य प्रयोगः-प्रेषः। दुर्बलेति। ईदृशकर्तुरपि यदि हेतुसंज्ञासूत्रे ग्रहणमिति भावः । पाक्षिकत्वात्-पर्यायेण जायमानत्वात् । एतद्भाष्यनिष्कर्षः प्रागेवोक्तः । कैयटोक्त- १ अयं पाठः क्वाचित्कः । २'पृच्छि' 'पृच्छति' पा०।३ चः क्वाचित्कः । ४ 'भवति' पा०। ५ 'प्रेषणस्य पा०। ६ 'त्वेतेष्वर्थे' पा० । ..

·कैपट-विवरणसहितं. [हेतुमति च च द्वितीयः प्रयोज्योऽर्थो भवति, भवति तत्र णिच् । तद्यथा-आसय शाय- मेति ॥॥ कृष्यादिषु चानुत्पत्तिः ॥ ॥ कृष्यादिषु चानुत्पत्तिर्वक्तव्या । एकान्ते तूष्णीमासीन उच्यते-'पञ्चभिर्हलैः कृषतीति । तत्र भवितव्यं 'पञ्चभिहलैः कर्षयती'ति॥ ॥॥ कृष्यादिषु चानुत्पत्तिर्नानाक्रियाणां कृष्यर्थत्वात् ॥ ॥ कृष्या- दिषु चानुत्पत्तिः सिद्धा ॥ कुतः ? ॥ 'नानाक्रियाणां कृष्यर्थत्वात्' । नाना- क्रियाः कृषेराः । नावश्यं कृषिर्विलेखन एव वर्तते ॥ किं तर्हि ? ॥ प्रति- विधानेऽपि वर्तते। यदसौ भक्तबीजबलीपर्दैः प्रतिविधानं करोति स कृप्यर्थः । आतश्च प्रतिविधानेऽपि वर्तते, यदहरेवाऽसौ न प्रतिविधत्ते तदहरेव तत्कर्म न प्रवर्तते ॥॥ यज्यादिषु चोऽविपर्यासः ॥॥ यज्योदिषु चाऽविपर्यासो प्र.]एकान्त इति-कृषावसामर्थ्य दर्शयतिातूष्णीमासीन इति-व्यापाराऽभावकथ- नम् । कश्चिद्धि सामर्थ्यातिशयाधुगपत्पञ्चभिर्हलैः कृषेत्पर्यायेण वेति तन्निराकरणाय 'एकान्ते तूष्णीमासीन' इत्युक्तम् । तत्र पञ्चभिर्हलैर्भूमिमन्यैः कर्षयतीत्यर्थावगमा- ण्णिचि सति कृषतीति न प्राप्नोतीति तदनुत्पत्तिर्वक्तव्येत्यर्थः॥ प्रतिविधानेपीत । अनेकार्थत्वाद्धातूनां कृषिरेव प्रयोजकव्यापारे तत्समर्थाचरणलक्षणे वर्तत इत्यर्थः । धातुनैव चोपपदसहितेन तस्याऽर्थस्य प्रकाशितत्वाणिजभावः, 'विभाषोप- पदेन प्रतीयमान' इति पक्ष आत्मनेपदाऽभावश्च । यदा तु कृषिविलेखने वर्तते तदा भवत्येव 'पञ्चभिर्हलैः कर्षयतीति णिच् ॥ यज्यादिष्विति । यजेः उ.व्याख्याने हि लोड्विशिष्टे तद्वारणेऽपि तदुक्तरीत्या शङ्कितृतात्पर्यविषयस्य पर्याय- स्याऽवारणाच्चिन्त्यमिदम् । नन्वेवं णिज्लोटोः समावेशाऽभावे 'आसये'त्याद्य- नुपपत्तिरत आह-भाष्ये-यत्र च द्वितीय इति । प्रयोजकोऽपि ण्यों यदाऽन्याऽ. पेक्षया प्रयोज्यो भवति तदा तयोः समावेश इत्यर्थः । ननु प्रयोजकव्यापारस्य पञ्च- मिहलैरित्यनेनैव धोतितत्वात्तक्ष्योतनाय 'एकान्ते' इत्यादि व्यर्थमत आह-कश्चिदिति। तवेति । एवञ्च प्रयोजकव्यापारस्याऽत्र प्रतीतेस्तद्वोधनाय णिच्स्यादिति भावः । अनेकार्थत्वादिति । प्रतिविधानान्तोऽत्र धात्वर्थः । फलानुकूलत्वेन स एव वा । करणस्य च फले एवान्वयः । भाष्ये-तत्कर्मेत्यस्य कृष्यर्थफलमित्यर्थः । आयेऽत्र प्रयोज्यस्य कर्मत्व इष्टापत्तिः । 'गतिबुद्धीति सूत्रन्तु नियमस्य सजातीयापेक्षत्वाद- न्यष्यन्त एव व्यावतकम् । अन्ये तु तत्प्राप्तिरेव नेति दिक् । णिजभावइति । द्योतकतापक्षेऽप्युपपदेनैव द्योतितत्वाझ्योतकणिचोऽभाव इतिभावः। वस्तुतो द्योतक- त्वबादिनो वचनाऽऽरम्भः, द्योतकसमुच्चयदर्शनात् । वाचकत्ववादेन तत्खण्डनमिति तत्वम् । प्रयोजकव्यापारफलस्य कर्तृगामित्वात्कृषरात्मनेपदमाशङ्कयाह-विभाषेति । १ 'कृषति' । २ अपिः क्वचिन । ३ 'याज्यादेषु च विपर्यासः' । ४ 'बाऽविप' ।

·३अ.१पा.२आ.२६सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 ८९ वक्तव्यः । 'पुष्यमित्रो यजते, याजका याजयन्तीति । तत्र भवितव्यं 'पुष्यमित्रो याजयते, याजका याजयन्तीति । ॥*॥ यज्यादिषु चाऽविप- र्यासो नानाक्रियाणां यज्यर्थत्वात् ॥॥ यज्यादिषु चाऽविपर्यासः सिद्धः ॥ कुतः ? ॥ 'नानाक्रियाणां यज्यर्थत्वात्' । नाना क्रिया यजेराः। नावश्यं यजि- हविःप्रेक्षेपण एव वर्तते ॥ किं तर्हि ? ॥ त्यागेऽपि वर्तते । तद्यथा-'अहो यजत' इत्युच्यते यः सुष्टु त्यागं करोति । तं च पुष्यमित्रः करोति, याजकाः प्रयोजयन्ति । ॥*॥ तत्करोतीत्युपसङ्ख्यानं सूत्रयत्याद्यर्थम् ॥॥ तत्करोती- त्युपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ?॥ 'सूत्रयत्याद्यर्थम्' । सूत्रं करोति सूत्रयति । मूत्रर्यतीति ॥ इह 'व्याकरणस्य सूत्रं करोति व्याकरणं सूत्रयती- ति,-वाक्ये षष्ठी, उत्पन्ने च प्रत्यये द्वितीया, केनैतदेवं भवति ? ॥ योऽसौ सूत्रव्याकरणयोरभिसंबन्धः स उत्पने प्रत्यये निवर्तते । अस्ति च करोते- प्र.]प्रक्षेपविशेषवाचित्वात् प्रक्षेपे च ऋत्विजां कर्तृत्वाद्यजमानस्य प्रयोजककर्तृत्वा- णिच्प्रसङ्गनिवारणाय वचनम् ॥ नानाक्रिया इति । तत्र त्यागवचनाश्रयेण यः प्रयोगस्तद्विपरीतः प्रक्षेपवचने द्रष्टव्यः ॥ इह व्याकरणस्येति । लक्ष्ये लक्षणसमुदाय वा व्याकरणशब्दो वर्तत- इति भेदनिबन्धना षष्टी । यदा तु लक्षण एव सूत्रे व्याकरणशब्दो वर्तते तदा व्यपदेशिवद्भावनिमित्ता षष्ठी।यदा 'व्याकरणं सूत्रं करोती'ति सामानाधिकरण्यं तदा यथा 'मुण्डयति माणवक मिति भवति तथा 'व्याकरणं सूत्रयती'त्यपि भवति ॥ योऽसाविति । वाक्ये द्रव्यरूपं सूत्रं 'सूत्र'शब्देनोच्यते। णिचि तूत्पन्ने सत्त्व- भावातिवर्तनात्करोत्यर्थाभिधायी सूत्रशब्दः संपद्यते । तदुक्तं- 'परार्थाभिधानं वृत्ति'- उ.]सा च प्राप्तविभाषेति भावः। तद्विपरीतः प्रक्षेपेति । 'अविपर्यास'पदेनेष्टप्रयोग- सिद्धिरेव न तु विपरीतप्रयोगव्यावृत्तिरपीत्यर्थः । भाष्ये-तदिति,-प्रातिपदिकोप- लक्षणम् । प्रातिपदिकादित्यर्थः। कर्मत्वाद्यन्तर्भावेणैवैकार्थीभावः, लोकव्यवहारात्। करोतीति च धात्वर्थोपलक्षणम् । तेन 'अश्वेनाक्रामत्यश्वयती'त्यादि सिद्धम् । एवञ्च 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ' इत्यादिगणसूत्राणि प्रक्षिप्तानि, धातुपाठे सूत्रमूत्रधातू चेति बोध्यम् । तत्सत्त्वेनैव सिद्ध वार्तिकमफलं स्यात् । ऋष्योस्तदज्ञानकल्पना:- पेक्षया मदुक्तस्यैवौचित्यात् । एवञ्च 'मुण्डमिश्रे'ति सूत्रस्थः कैयटश्चिन्त्य एवेति बोध्यम् । लक्ष्ये इति । 'व्याकरण'शब्दः कर्मल्युडन्त इति भावः । लक्षणसमु- दाये वेति । अध्यध्यायीरूपेऽर्थे । करणल्युडन्तः स इति भावः । यदा तु लक्षण एवेति । प्रतिसूत्रं 'व्याकरण'शब्द इत्यर्थः । यदेति । व्यपदेशिवद्भावाद्यनाश्रयणे १ 'याज्या' । २ हविष्प्रक्षेपणे पा० । ३न्तीति' पा० । ४ इदं क्वचिन ।

·28 कैयट-विवरणसहित [ हेतुमति च ाकरणेन सामर्थ्यमिति कृत्वा द्वितीया भविष्यति॥ ॥*॥ आख्यानात्कृतस्तदा- चष्टे [इति] कृलुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकम् ॥*॥ आख्यानास्कृदन्ता- ण्णिज्वक्तव्यस्तदाचष्ट इत्येतस्मिन्नर्थे । 'कृल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च प्र.]रिति । एतच्च प्रक्रियागतविभागाश्रयेणोक्तम् । परमार्थतस्तु धात्वन्तरं सूत्रिर्वि- शिष्टक्रियावचनः ॥ आख्यानादिति । आख्यायत इत्याख्यानम्-इतिवृत्तमुच्यते । प्रकृतिवदिति । णिचो या प्रकृतिः कंसवधादिः, तया तुल्यंकंसादि कारकं भवति । यथाख्यानक्रियापेक्षं कंसवधादेः कर्मत्वं तथा कंसादेरपि अप्रतिपन्नाख्यानकर्मभावस्य- त्यर्थः । प्रकृतिवद्भावातिदेशेन च कंसादेः पृथकृतत्वात् कंसमघातयदित्यादौ कंसा- दिशब्दवर्जितस्याङ्गसंज्ञायामडादयः कंसादेन भवन्ति । वत्करणाच्च स्वाश्रयमपि भव- तीति 'पुष्येण योजयतीति पुष्यस्य कर्मत्वाऽभावः । अथ वा प्रकृत्या तुल्यं वर्तत- इति प्रकृतिवत्, प्रकृतेरिव प्रकृतिवत्। ण्यन्तस्य कारकमित्युभयथातिदेशाश्रयणात् व चित्कश्चित्परिगृह्यते । प्रकृतिप्रत्यापत्त्या राजागमनादौ नलोपाद्यपि निवर्तत इति उ.]इत्यर्थः। करोत्यर्थाभिधायीति । करोत्यर्थविशेषणीभूतसाध्यावस्थस्वार्थाऽभिधा- यीत्यर्थः । सूत्रणे च सूत्रैर्वृत्तिर्बोध्या। भाष्ये-व्याकरणेन सामर्थ्य मिति। तजन्य- फलाश्रयत्वरूपमित्यर्थः नित्यशब्ददर्शने 'सूत्रयती'त्यत्राऽवयवार्थाऽभावा- च्छदैव नास्तीत्याह-एतच्चेति । आख्यायत इति । बाहुलकात्कर्मणि ल्युट् । भाव- ल्युटि ह्याख्यानक्रियायां कर्मत्वं न स्यात् । णिच इति । 'कृतो या प्रकृति'रिति तु नोक्तं, प्रत्ययलक्षणेन कृदन्ततयाऽनेनातिदेशेन च षष्टीप्रसङ्गात् , 'राजागमन'- मित्यादौ राज्ञः कर्तृतया 'राजान'मिति द्वितीयाऽनापत्तेश्च । तदयमर्थः-णिप्रकृते- र्यथाऽऽख्यानक्रियायां कारकता तथा कंसादेरपीति। तदाह-यथेति । नन्वेवमडाद्य- व्यवस्थेत्यत आह-प्रकृतिवद्भावातिदेशेनेति। प्रकृताविव प्रकृतिवत्। अत्र प्रकृति- शब्देन कृतः-प्रकृतिः । तस्यां यथा कंसादेरनन्तर्भावस्तथा कृदन्तप्रकृतिक- णिजन्तेऽपीत्यर्थः । नन्वेवं 'पुष्येण योजयती'त्यत्रापि द्वितीयापत्तिरत आह-वत्क- रणादिति । क्वचिदिति । 'पुष्ययोगे ज्ञी' इत्यत्र च प्रकृतेरिव प्रकृतिवदित्येवाश्रय- णीयमिति भावः । एवञ्च द्वितीयाद्यन्तत्वाय पृथत्वाय चाऽतिदेशद्वयमाश्रयणीयम्भ- वति, वैरूप्यञ्च भवतीति गौरवम् , अतः 'प्रकृतिवच्चे'त्यस्य कृत्प्रकृतेर्हन्त्यादेj- न्तत्वे यथा कारकं द्वितीयाद्यन्तं, धातावनन्तर्भूतञ्च तथेत्यर्थ उचितः । 'प्रकृति- प्रत्यापत्ति'रित्यत्र कृत्प्रकृतेरेव ग्रहणेनाऽत्रापि तथैवौचित्याच्च 'पुष्येण योजयती'- त्यत्र च न दोषः। प्रकृतिप्रेति । कृत्प्रकृतेः प्रत्यापत्तावपि राजन्शब्दे नलोप- निवृत्तिः कथमिति चिन्त्यम् । वस्तुतः 'प्रकृतिवत्कारक मित्यतिदेशात्पृथक्करणेन समासाऽभावेनाऽपदत्वात्तन्निवृत्तिरिति बोध्यम् । अत्र 'प्रकृतिवच्चेति 'चः"कारक'- ·३अ.१पा.२आ.२६सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् , कारकं । [ आख्यानात्कृदन्ताणिज्भवतीति वक्तव्यम् ] । कंसवधमाचष्टे कंसं घातयति । बलिबन्धमाचष्टे बलिं बन्धयेति ॥ ॥*॥ आख्यानाच्च प्रतिषेधः ॥*॥ आख्यानशब्दाच्च प्रतिषेधो वक्तव्यः । आख्यानमाचष्टे इति ॥ किं पुनर्यान्येतानि संज्ञाभूतान्याख्यानानि तत उत्पत्त्या भवितव्यम्, आहो स्विक्रियान्वाख्यानमात्रात् १॥ किं चातः ॥ यदि संज्ञाभूतेभ्यः, इह न प्रामोति,-राजागमनमाचष्टे राजनमागमयति। अथ क्रियान्वाख्यानमात्रात्, न दोषो भवति ॥ यथा न दोषस्तथाऽस्तु ॥ ॥ दृश्य- प्र.] राजानमागमयतीत्याद्युपपन्नं भवति।कंसवधमिति।यद्यप्यत्र 'सन्नियोगनिर्दिष्टाना- मन्यतराऽपाये उभयोरप्यभाव' इति वधादेशनिवृत्तिस्सिद्ध्यति तथापि पुष्येण योगं जानाति पुष्येण योजयतीति कुत्वस्य सन्नियोगशिष्टत्वाऽभावान्निवृत्तिर्न सिध्यतीति प्रकृतिप्रत्यापत्तिरुच्यते । किं पुनरिति । कंसवध-नलोपाख्यानादीनीत्यर्थः । दृश्य- र्थायामिति । यदाऽरण्यस्थो रममाणान् मृगान् प्रतिपद्य व्याचष्टे-एतस्मिन्नवकाशे- एवंविधा मृगा रमन्त इति तदा प्रतिपाद्यस्य दर्शनार्था प्रवृत्तिर्भवति । यदा- उ.] मित्यनन्तरं बोध्यः-प्रकृतिवत्कारकच्चे'ति । तेन तद्वत्कार्यमष्यतिदिश्यते । तेन 'घातयती'त्यादौ कुत्वतत्वे सिध्यतः, अन्यथा "धातोः स्वरूपग्रहण'इति परिभाषया न स्याताम् । केचित्तूभयत्रापि 'प्रकृति'पदेन हेतुमण्ण्यन्तप्रकृतिः हेतुमण्ण्यन्तश्च प्रत्यासत्योपस्थितकृत्प्रकृतिप्रकृति एव । प्रत्यापत्ति:-प्रत्यभिज्ञा । सा च तत्सत्त्वे तत्रत्यकार्यसत्त्वे च भवतीति । अनेनैव कारकबहिर्भावो वधादेशनिवृत्तिः कुत्वतत्वा- दिकञ्च सिद्धम्। नन्वेवं प्रत्ययलक्षणेन कृदन्तत्वात्कंसादेः षष्टी स्यादतः-प्रकृति- वञ्च कारकमिति। यद्विभक्त्यन्तं तत्र तादृशमत्रापीत्यर्थः । एवञ्चाऽऽवृत्तिकल्पना न कुत्रापि । 'प्रत्यापत्ति'शब्दस्य च प्रत्यभिज्ञाविषयतयाऽऽपत्तिः स्थितिरित्यर्थी नतु नष्टस्य पुनः प्रादुर्भावः प्रत्यापत्तिः । अतएव 'रात्रि विवासयति' 'मृगान् रम- यती'त्युदाहरणविषयवचने प्रकृतिप्रत्यापत्तिवचःसङ्गतिः । अन्यथा तत्र प्रकृतेरा- देशेनाऽनपहारात्प्रत्यापत्तिव्यवहाराऽसङ्गतिः स्पष्टैव । कारकबहिर्भावश्च तस्याः फलमित्याहुः । यद्यप्यत्र संनियोगेति । एवञ्च तदनित्यत्वज्ञापकम्प्रकृतिप्रत्यापत्ति- वचोऽत्रत्यमिति बोध्यम् । भाष्ये-संज्ञाभूतानीत्यस्य प्रसिद्धानीत्यर्थः । भाष्ये- राजानमागमयतीति । एवञ्च 'देवदत्तपाकमाचष्टे' इत्यर्थे देवदत्तेन पाचयतीत्येव, 'गतिबुद्धीतिनियमेन देवदत्तस्य कर्मत्वाऽभावात् । दृश्यर्थेति । इकृष्यादिभ्य' इति दृशिः साधुः । रममाणान्मृगानिति । एतेन 'भृगरमण'शब्द आखेटे १ अयं पाठः क्वचिन्न । २ 'बन्दि' 'बडिं' 'बन्धि' पा०। ३ 'यतीति' पा०। ४ 'सञ्ज्ञाभूताख्यातानि तेभ्यः' 'सज्ञीभूताख्याता' पा० । ५ 'क्रियाख्यान' पा०।

·९२ - ॐ कैयट-विवरणसहित [ हेतुमति च यां च प्रवृत्तौ॥ ॥दृश्यर्थायां च प्रवृत्तौ कृदन्ताणिज्वक्तव्यस्तदाचष्टे इत्ये- तस्मिन्नर्थे । कल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवञ्च कारकं भवतीति वक्तव्यम् । मृगरमणमाचष्टे मृगान् रेमयतीति ॥ दृश्यर्थायामिति किमर्थम् ? ॥ यदा हि ग्रामे मृगरमणमाचष्टे मृगरमणमाचष्ट इत्येव तदा भवितव्यम्॥ ॥ आलोपश्च कालात्यन्तसंयोगे मर्यादायाम् ॥ ॥ कालात्यन्तसंयोगे मर्यादायां कृदन्ताणिज्व- वक्तव्यस्तदाचष्ट इत्येतस्मिन्नर्थे, आलोपँश्च कृल्लक्प्रतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवञ्च- कारकं भवतीति वक्तव्यम् । आरात्रिविवासमाचष्टे रात्रि विवासयतीति । ॥*॥ चित्रीकरणे प्रापि ॥*॥ चित्रीकरणे प्राप्यर्थे कृदन्ताणिज्वक्तव्यः । कृल्लुक प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकं भवतीति वक्तव्यम् । उज्जयिन्याः प्रस्थितो माहिष्मत्यां सूर्योद्गमनं संभावयते-सूर्यमुद्गमयतीति ॥ ॥ नक्षत्र- योगे ज्ञि ॥*॥ नक्षत्रयोगे जानात्यर्थे कृदन्ताण्णिज्वक्तव्यः। कृल्लक प्रकृति. पत्यापत्तिः प्रकृतिवञ्च कारकं भवतीति वक्तव्यम् । पुष्ययोगं जानाति पुष्येण योजयति । मघाभिर्योजयेतीति ॥ तत्तौंदं बहु वक्तव्यम् ? ॥ ॥*॥ न वा समान्यकृतत्वाद्धेतुतो ह्यविशिष्टम् ॥*॥ न वा वक्तव्यम् ॥ किं प्र.हि ग्राम इति । ग्रामे मृगाणामसंभवान्न तद्दर्शनार्था प्रवृत्तिः। दृश्यर्थाया'मित्येतच्च मृगरमणादिविषयमेव द्रष्टव्यम् । राजागमनादिषु तु दृश्यर्थप्रवृत्त्यभावेऽपि णिज्भ- वति । आरात्रिविवासमिति । यावद्रात्रेर्विवासोऽतिक्रमणं तावत्कथाः कथयती- त्यर्थः । चित्रीकरण इति । आश्चर्यकरणे गम्यमाने तत्प्राप्नोतीत्यत्रार्थे णिज्वक्तव्यः । संभावयत इति । 'भू प्राप्तावात्मनेपदी'त्यस्य रूपम् । पुष्यणेति । पुष्यो योगक्रि- यायाः कर्ता, स हि चन्द्रमसं सम्बध्नाति। तत्रोभयप्राप्तौ कर्मणीति नियमात् षष्ठ्यभावे उ.] रूढ इत्यपास्तम् । प्रवृत्तिर्भवतीति । आख्यानविषयेत्यर्थः । इत्येतच्चेति । प्रयोगाऽनुसारादिति भावः। बावदिति । रात्रिरूपकालेनाऽत्यन्तसंयोगः । कथा- श्वाऽऽख्याने कर्मेति भावः 'आरात्रिविवास'शब्देन तावत्पर्यन्तकथा लक्ष्यन्त इति बोध्यम् । कालाऽत्यन्तसंयोगे गम्यमाने इत्यर्थः । वसेरकर्मकतया 'गति- बुद्धीति रात्रेः कर्मत्वं हेतुमण्णिचि तद्वदिहापि बोध्यम् । भाष्ये-पापीति,-सम्प- दादित्वेन भावक्विबन्तात्सप्तमी। एवं 'ज्ञी'त्यपि । भू प्राप्ताविति । 'सम्भावयत' इत्यस्य प्राप्नोतीत्यर्थः । उभयप्राप्ताविति । नियमेन चन्द्रमसः प्रतीतेरुभयप्राप्तिः । वस्तुतः सहयोगेऽत्र तृतीया, कर्तृप्रयोगाऽभावेनोभयप्राप्तेरभावात् । मतान्तरोक्त प्रकृतिवदित्यस्यार्थेऽपि न दोषः, हेतुमण्णिचि गत्यादिनियमातृतीयाया एव पुष्येणे- १ इदं क्वचिन्न । २ इतिः क्वचिन्न । ३ ‘भवतीति' । ४ 'आलोपश्च' 'आल्लो- पश्च' पा० । ५ 'प्राद्यर्थे' 'प्राप्त्यर्थे पा० । ६ इदं प्रायिकम् । ७ 'सूर्योद्गम पा०। - ·~.../ ३अ.१पा.२आ.२६सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ कारणम् ?॥'सामान्यकृतत्वात्।सामान्येनैवाऽत्र णिज्भविष्यति-हेतुमती ति। किं कारणम् ? ॥ हेतुलो ह्यविशिष्टम्'। हेतुतो विशिष्टमेतद्भवति । तुल्या हि हेतुता देवदत्ते चादित्ये च ॥ न सिध्यति । 'स्वतन्त्रस्य प्रयोजको हेतु- संज्ञो भवतीत्युच्यते, न चाऽसावादित्यं प्रयोजयति॥*॥ स्वतन्त्रप्रयोजकत्वा- दप्रयोजक इति चेन्मुक्तसंशयेन तुल्यम् ॥॥ यं भवान् स्वतन्त्रप्रयोजकं मुक्त- संशयं न्याय्यं मैन्यते-'पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेने ति, तेनैतत्तुल्यम् ॥ कथम् ? ॥ ॥*॥ प्रवृत्तिषुभयत्राऽनपेक्ष्ये ॥*॥ प्रवृत्तिषुभयत्रानपेक्ष्यैव किं चिद्भवति देवदत्ते चादित्ये च । नेह कश्चित्परोऽनुगृहीतव्य इति प्रवर्तते । [॥*॥ सर्व इमे स्वर्भूत्यर्थम् ॥*]॥ सर्व इमे स्वर्भूत्यर्थं प्रवर्तन्ते । ये तावदेते गुरुशुश्रूषवो नाम तेऽपि स्वभूत्यर्थमेव प्रवर्तन्ते, पारलौकिकं चनोभविष्यतीह च नः प्रीतो गुरुरध्यापयिष्यतीति । तथा य एते दासाः कर्मकरा नाम, ते ऽपि स्वभूत्यर्थमेव प्रवर्तन्ते,भक्तं चैलं , लप्स्यामहे,परिभाषाश्च ननो भवि- प्यन्तीति । तथा य एते शिल्पिनो नाम तेऽपि स्वभूत्यर्थमेव प्रवर्तन्ते वेतनं च लप्स्यामहे मित्राणि च नो भविष्यन्तीति । एवमेतेषु सर्वेषु स्वभूत्यर्थ प्रवर्तमानेषु-॥ ॥ कुर्वतः प्रयोजक इति चेत्तुल्यम् ॥ ॥ यदि कश्चित्कुर्वतः प्र.]तृतीयासमासः। तत्र प्रकृतेरिव प्रकृतिवदित्येवं प्रकृतिवदतिदेशात्कर्तरि तृतीया भवति । लकारस्तु प्रधान एव कर्तरि भवति नातिदेशिके । सामान्यकृतत्वादिति। सामान्यलक्षणेनैव सिद्धत्वादित्यर्थः । देवदत्ते चेति । देवदत्तविषया अन्यस्य हेतुते- उ.]त्यत्र प्राप्तेः। नातिदेशिके इति । णिच्प्रकृत्यर्थकर्तृत्वाऽतिदेशेऽपि णिजर्थकर्तृ- त्वाऽतिदेशाऽभावान्न तदुत्तरलेनास्याऽभिधानमित्यर्थः। 'सूर्यमुद्गमयते' इत्यादा- वादित्यस्य प्रयोज्यत्वात् चेन देवदत्तस्यापि तत्सजातीयताध्वननाद्धेतुतेत्यनुपपन्नमत आह-देवदत्तविषयाऽन्यस्येति । भाष्ये-स्वतन्त्रस्य प्रयोजक इति । स्वाभिप्रेत- मात्रोद्देशेन प्रवृत्तस्य प्रवर्तक इत्यर्थः । एवम्प्रयोजयती'त्यस्य च स्वाभिप्रेतोद्देशेन प्रवृत्तं प्रवर्तयतीत्यर्थः । स्वाभिप्रेतमात्रोद्देश्यकप्रयोज्यनिष्टप्रवृत्त्यनुकूलव्यापारवत्त्वं हि प्रयोजकत्वमिति फलितम् । सर्वत्र स्वशब्देन प्रयोजकः। एवं प्रयोजका- भिप्रेतमात्रोद्देश्यकप्रवृत्त्याश्रयत्वं प्रयोज्यत्वम् । तदेव च स्वतन्त्रत्वम् । न चैतत्सूर्ये इति भावः। समाधत्ते भाष्ये-स्वतन्त्रेति। स्वतन्त्रप्रयोजकस्य १ अत्र-'स्वतन्त्रप्रयोजकत्वादप्रयोजक इति' चेन्मुक्तसंशयेन तुल्यमेतद्भव- तीति व्याख्याभाष्यं लुप्तं स्यादित्यन्ये । २'मन्यते' । ३ 'पेक्षा' पा० । ४ इदं लुप्तम् । ५ 'भूत्यर्थमेव' । ६ 'यतहासकर्मकरं नामैतदपि' । ७ ‘एतेऽपि' । ८ 'चैलं' । ९ 'षाश्च नो' । 'षाश्च ततो' । १० 'कश्चित्प्रयोजको नाम कुर्वतः' ·९४ कैयट-विवरणसहितं. [ हेतुमति च प्रयोजको नाम भवति तेनैतत्तुल्यम्॥ यदि तर्हि सर्व इमे स्वभूत्यर्थं प्रवर्तन्ते कः प्रयोज्यार्थः ? ॥*॥ यदभिप्रायेषु सजन्ते ॥ ॥ यदभिप्रायेषु[आ]सज्जन्ते- ईदृशौ वध्रौं कुरु, ईदृशौ पुटकौ कुर्विति । आदित्यश्चास्याभिप्राये सजते । एष तस्याऽभिप्रायः-'उजयिन्याः प्रस्थितो माहिष्मत्यां सूर्योद्गमनं संभावये. ये ति, तं चास्यादित्योऽभिप्रायं निर्वर्तयति ॥ भवेदिह वर्तमानकालता युक्ता स्यात्-'उज्जयिन्याः प्रस्थितो माहिष्मत्यां सूर्योद्गमनं संभावयते सूर्यमुद्गम- यती'ति, तत्रस्थस्य हि तस्यादित्य उदेति । इह तु कथं वर्तमानकालता.- कंसं घातयति बलिं बन्धयतीति, चिरहते [च कंसे चिरबद्धे च बलौ ?॥ प्र.त्यर्थः। परिभाषा इति । दण्डनादिकाः । यदभिप्रायेविति । तदुक्तं हरिणा- 'निमित्तेभ्यः प्रवर्तन्ते सर्व एव स्वभूतये। अभिप्रायानुरोधोऽपि स्वार्थस्यैव प्रसिद्धये ॥इति। सजन्त इति भाष्यकारवचनादात्मनेपदम्। परस्मैपदी तु सजिः- उ.]हि हेतुत्वम् , अयञ्च न तथेत्यप्रयोजकोऽहेतुरिति चेदित्यर्थः।प्रवृत्तिषुभयत्रा- ऽनपेक्षेति । प्रयोज्यप्रवृत्तिरुभयत्रापि प्रयोजकाभिप्रेतानपेक्षा तन्मात्रानुद्देश्यिकेत्य- र्थः । उभयत्रानपेक्ष्यैव किञ्चिदिति । 'किञ्चि'दित्यस्य प्रयोजकाभिप्रेतमात्रं । किञ्चिदनपेक्ष्यैवोभयोर्देवदत्तादित्ययोर्भवतीत्यर्थः । तस्मान्मात्रांशो न निवेश्यः । अन्यथा णिजनवकाश इति भावः । तदेव व्युत्पादयति-नेह कश्चिदिति । 'सत्या- मपि प्रेरणाया'मिति शेषः । सनिन्द उपालम्भः-परिभाषणम्।तदाह-दण्डना- दिका इति । अनेन सर्वत्र स्वेष्टसाधनताज्ञानं प्रवर्तकमित्युक्तम् । भाष्ये-कुर्वतः प्रयोजक इति । प्रयोजकाऽभिप्रेतमात्रोद्देशं विनापि स्वेष्टोद्देशेनैव कुर्वतः पुंसः प्रयो- जको दृश्यते । यथा गुरुः शिष्यानध्ययने प्रवर्तयतीत्यादौ, तद्वत्सूर्यस्यापीति भावः । कःप्रयोज्यार्थ इति। प्रेरणाजन्यप्रवृत्त्याश्रयः प्रयोज्यस्तस्य प्रेरणया कोऽर्थः, प्रयोजनं किमिति प्रश्नः । उत्तरमाह-यदभिप्रायेष्वासजन्त इति । प्रेरकाऽभि- प्रायेष्वासजन्ते । तदभिप्रायं ज्ञात्वा तं निवर्तयन्ति यदेष एव प्रयोज्यस्य प्रेरणया- ऽर्थ इत्यन्वयः। एवञ्च क्रियायां स्वाभिप्रायानुरोधफलकं तज्ज्ञापनमेव प्रेरणाफल- मिति भावः । 'अभिप्राय पदेन तद्विषय उच्यते। तदाह-ईदृशावित्यादिना । तदाह निमित्तेभ्य इति । स्वभूतिसाधनत्वज्ञापकप्रेरणादिभ्य इत्यर्थः । ननु स्वभूति- फलकप्रवृत्तिप्रयोजकाऽभिप्रायाऽनुरोधोऽपि किमर्थ इत्यत आह-अभिप्रायेति । ननु शिष्यादीनां स्वार्थसिद्धये गुर्वाद्यभिप्रायानुरोधेऽपि सूर्यस्य तदनुरोधे मानाऽभावः, फलाऽभावश्चेति चेन्न; अभिप्रायसम्पत्तिमात्रेण तदुद्देश्यकप्रवृत्त्याश्रयत्वादिरूपप्रयोज्य- प्रयोजकभावाऽध्यारोपेण णिजिति तात्पर्यात् । भाष्यकारवचनादिति । तत्प्र- योगादस्याऽनुदात्तत्स्वपि पाठोऽनुमीयत इति भावः । ननु 'चिरहते कसे' इत्युक्त्या ·३अ.१पा.२आ.२६सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् * ९५ , अत्रापि युक्ता॥कथम् ? ॥ येतावदेते शौभिका नामैते प्रत्यक्षं कसं घातयन्ति, प्रत्यक्षं च बलिं बन्धयन्तीति॥ चित्रेषु कथं ?॥ चित्रेष्वपि उद्र्णा निपतिताश्च प्रहारा दृश्यन्ते कंसकर्षण्यैश्च ॥ ग्रन्थिकेषु कथं, यत्र शब्दग्रन्थगडमात्रं लक्ष्य- ते?॥ ते ऽपि हि तेषामुत्पत्तिप्रभृत्या विनाशाद्धीवा॒चक्षाणाः सतो बुद्धिवि- घयान् प्रकाशयन्ति॥आतश्च सतः-॥*व्यामिश्रीः॥*॥ व्यामिश्राश्च दृश्यन्ते । के चित्कंसभक्ता भवन्ति के चिद्वासुदेवभक्ताः। 'वर्णान्यत्त्वं' खल्वपि पुष्यन्ति। के चित्कॉलमुखा भवन्ति के चिद्रक्तर्मुखाः। 'त्रैकाल्यं खल्वपि लोके लक्ष्यते, प्र.]ग्लुच्चु षस्ज गताविति।चिरहत इति। चिरप्रवृत्तत्वाद्वध्यघातकभावस्य प्रयोजक- व्यापारस्य वर्तमानत्वाऽसंभवात् । उपसङ्ख्यानारम्भे तु न दोषः, आख्यानस्य वर्त- मानत्वादित्यर्थः । शौभिका इति । कंसानुकारिणां नटानां व्याख्यानोपाध्यायाः । कंसानुकारी नटः सामाजिकैः कंसबुद्ध्या परिगृहीतः कंसो भाष्ये विवक्षितः।ग्रन्थिके- विति । कथकेष्वित्यर्थः। तेपीति । तदुक्तं हरिणा-'शब्दोपहितरूपांस्तु बुद्धवि- उ.]प्रयोजकव्यापारस्य वर्तमानकालवाऽभावो नोक्त इत्यत आह-चिरप्रवृत्तेति।कंस- कृष्णयोर्वध्यघातकभावस्य चिरप्रवृत्तत्वेन तत्प्रयोजकव्यापारस्यापि तत्त्वमेवेति भावः । कंसाद्यनुकारिणां-कंसादिसदृशानाम् । भाष्य-प्रत्यक्षं कसं घातयन्ती- ति । तादृशेनैव वासुदेवेनेत्यर्थः । उद्गुर्णा इति । उद्यता इत्यर्थः । 'गूरी उद्य- मने' इत्यस्य रूपम् । एवञ्च चित्रलेखका अपि चित्रस्थं कसं तादृशेनैव कृष्णेन घातयन्तीत्यर्थः । 'ग्रन्थिक'पदे 'अत इनिठनौ' इति ठन् । शब्दग्रन्थगड्डेति । शब्दः-कथकमुखोच्चार्थमाणः। प्रन्थः-तद्धस्तस्थपुस्तकरूपः। गड्डः मनुष्यसङ्घातः । न तत्र क्वश्चिदपि कंसादिबुद्धिविषय इत्यर्थ इत्याहुः। तेऽपि-ग्रन्थिका अपि। तदृद्धी- याचक्षाणा इति । तदैश्वर्याणीत्यर्थः । तानि कथयन्तो ग्रन्थिकाः स्वबुद्धिविष- यभूतान् सतो विद्यमानान् कंसादीन् प्रकाशयन्ति-श्रोतृबुद्धौ समर्पयन्तीत्यर्थः विद्य- मानत्वेन बुद्धिविषयत्वे हेतुमाह-आतश्च सत इति । व्यामिश्राश्चेति । ची हेती। यतो विरुद्धपक्षाश्रिता दृश्यन्त इत्यर्थः । न ह्यतीतत्वबुद्धौ तत्संभवतीति भावः । तत्कालमृते स्वपक्ष इव वर्णान्यत्वं पुष्यन्ति-पुष्टं कुर्वन्ति, दधतीत्यर्थः । तत्रैव युक्त्यन्तरमाह-त्रैकाल्यं खल्वपीति । एवञ्च बुद्धिविषयसत्तयैव सर्वोऽपि व्यव- हार इति भावः। शब्देति । शब्दसमर्पितवुद्धिविषयाकारानित्यर्थः। साधनत्वेनेति । १ 'शोभनिका' 'शोभिका'पा०। २ 'कंसस्य वासुदेवस्य च' कंसस्य 'कृष्णस्य च' पा० । 'कंसकर्षण्यो हि रजवः'। कार्षण्यः' । ३ 'गडु' पा० । 'ग्रन्थनमात्रं'। ४ 'दृद्धी 'बुद्धी' 'तद्बुद्धी' पा०। ५ 'व्याश्रिताच' 'व्यामिश्रिताश्च'।'ताहि' । ६ इदं वार्तिकं । भाष्यमेव न वार्तिकमित्यन्ये । ७ 'केचिद्रक्तमुखा' । ८ 'कालमुखाः' । ।

·९६ * कैयट-विवरणसहितं 8 [कण्ड्वादिभ्यो 'गच्छ हन्यते कंसः'। 'गच्छ घानिष्यते कंसः'। 'किं गतेन, हतः कंस' इति ॥ * इति श्रीमद्भगवत्पतअलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये तृतीयाध्यायस्य प्रथमे पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥* कण्ड्वादिभ्यो यक ॥ ३॥१॥२७ ॥ किमर्थः ककारः ? ॥ ॥ [ ककारो] गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थः ॥ ॥ कृितीति गुणवृद्धिप्रतिषेधो यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । सार्वधातुकार्द्धधातुक- योरकस्य गुण उच्यते, धातोश्च विहितः प्रत्ययः शेष आर्धधातुकसंज्ञां लभते, न चायं धातोर्विधीयते । कण्ड्वादीनि हि प्रातिपदिकानि ॥ ॥*॥ कण्ट्वादिभ्यो वावचनम् ॥ ॥ [ कंण्ड्वादिभ्यो वावचनं कर्त्तव्यम् ] । कण्ड्वादिभ्यो वेति वक्तव्यम् ॥*॥ अवचने हि नित्यप्रत्ययत्वम् ॥ ॥ अक्रियमाणे हि वावचने नित्यः प्रत्ययविधिः प्रसज्येत ॥ तत्र को दोषः ? ॥*॥ तत्र धातुविधितुक्प्र- प्र.] षयतां गतान् । प्रत्यक्षमिव कंसादीन् साधनत्वेन मन्यते ॥इति। शिष्टं भाष्यं] स्पष्टम्॥ इतिकैयटकृते भाष्यप्रदीपे तृतीयस्य प्रथमे पादे द्वितीयमाह्निकम्॥ कण्ड्वादिभ्यो यक् । किमर्थ इति । द्वैविध्यं कण्ड्वादीनां दर्शयितुमुपन्यासः । ककारप्रयोजनमेव दर्शयितुं वस्त्वन्तरमुपक्षिप्यते-कण्ड्वादिभ्यो वावचनमिति । यदा कण्ट्वादीनि प्रातिपदिकानि तदा 'वेति वक्तव्यमित्यर्थः। तत्र को दोप इति । नित्येऽपि प्रत्यये क्विपा 'कण्डू'रित्यादि सिध्यतीति भावः।किपा यथेष्टं रूपं न सिध्य- तीति दर्शयितुमाह-तत्रेति । 'कण्ड्य' शब्दात् क्विपि विहितेऽकारलोपस्य स्थानिव- उ.] बुद्धिविषयवधादेरित्यर्थः ॥ इति नागेशभट्टविरचिते भाष्यप्रदीपोइयोंते तृतीयस्य प्रथमे द्वितीयमाह्निकम् । कण्ड्वादिभ्यो। धातुभ्यो यकि गुणनिषेधकतया कस्य चारितार्थ्यादाह-द्ववि- ध्यमिति । प्रातिपदिकत्वमात्रन्तु प्रष्टा मन्यते । उपक्षिप्यत इति । तत्समाधाने- नैव ककारप्रयोजनमप्युक्तमेव भवतीति भावः । यदेति । प्रातिपदिकान्येवेत्यर्थः । केवलधातुपक्षे तु वावचने क्रियमाणेऽपि 'कण्डवती'त्यनिष्टप्रसङ्गः, कण्ट्वावि- त्यादावुवादिप्रसङ्गश्चेतिभावः । न च प्रातिपदिकान्येव सन्तु,अत्र च सूत्रे 'करणे' इत्यनुवर्तते, तेन कण्ड्रंकरोतीत्यर्थे यक्। अन्यदा त्वभावः।तेन कण्ड्वावित्यादेः सिद्धिः। यगन्तेभ्यस्तु न विप् , अनभिधानात् । तेन नोवसहितः प्रयोगः । एवञ्च 'वा'- वचनं किमर्थमिति वाच्यं, सुख्यती'त्यादावतो लोपानापत्तेः। विपा-सम्पदादिक्विंपा। यथेष्टमिति । वीप्सायां 'यथा सादृश्ये' इत्यव्ययीभावः। एववचने कुतो नोदाहृतमि- त्यत आह-कण्डूप इति । क्वीति । 'क्वौ लुप्तं न स्थानिव'दिति निषेधादिति भावः। १ इदं क्वचिन । २ इदं वार्तिकं लुप्तं सम्प्रति .

·.. ३अ.१पा.३आ.२७सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् । तिषेधः ॥ ॥ तत्र धातुविधेस्तुकश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात् । कण्ड्वौ कण्ड्वः । 'अचिभुधातुभ्रुवां वोरियडुवङा वित्युवडादेशः प्रसज्येत । इह कण्ड्वा कण्ड्डे इति,–'नोचात्वो रिति[विभक्तरुदात्तत्व प्रतिषेधः प्रसज्येतातुक प्रतिषेध्यः- वल्गुः मन्तुरिति । 'हस्वस्य पिति कृति [तु'गिति ] तुक् प्रामोति॥*॥ हस्व- यलोपौ च ॥ ॥ हस्वयलोपौ च वक्तव्यौ स्याताम् । ह्रस्व-वल्गुमन्तुरिति ॥ किमर्थमिदं, न ह्रस्व एवायम् ?॥अन्तरङ्गत्वाद्यऽकृद्यकार इति दीर्घत्वं प्राप्नोति। हस्व ॥ येलोप-यलोपश्च वक्तव्यः। कण्डूः मन्तुः वल्गुरिति॥ किमर्थमिदं, न वलीत्येव सिद्धम् ?॥ वलीत्युच्यते न चाऽत्र लादिं पश्यामः ॥ ननु च क्विव- लादिः॥ कि ब्लोपे कृते वलाद्यभावान प्राप्नोति॥ इदमिह संप्रधार्य-किन्लोपः क्रियतां वलि लोप इति, किमत्र कर्तव्यम् ?। परत्वात्विब्लोपः । नित्यः ख- ल्वपि विब्लोपः । कृतेऽपि यलोपे प्रामोत्यकृतेऽपि प्रोमोति । नित्यत्वात्पर- प्र. त्वमुवङि कर्तव्ये नास्ति । 'किलुगुपधात्वचपरनिहाँसकुत्वेष्विति निषेधात् । अथापि स्थानिवत्त्वादुवङ् स्यात्तथापि वकारस्योट करिष्यते । 'आदिष्टादचः पूर्वो वकार' इत्यूठि कर्तव्ये स्थानिवत्त्वाऽभावः । अत एवोठः पुनरुवङ्ग भवति, तत्र उ.]अथापीति। तदसार्वत्रिकम्। किन्तु 'क्वौ विधौ नेत्येव सार्वत्रिकमिति भावः । इदं प्रौढ्या। आदिष्टादिति। 'कौ विधि मितिनिषेधादित्यपि बोध्यम् । अत एवेति । आदिष्टादचः पूर्वत्वेन स्थानिवत्त्वाऽभावादेवेत्यर्थः । पुनरुवङनेति । 'लक्ष्ये लक्षण- स्येति न्यायादित्यपि बोध्यम् । न चाऽनादिष्टादचः पूर्वत्वं स्थानिवद्भावेन लभ्यं, वस्यादेशत्वाऽभावात् , उव आदेशत्वेऽपि तस्य कार्याऽभावात् । न च 'सर्वे सर्वप- दादेशा' इति 'कण्डू'इत्यस्य कण्डुवादेशे तस्य स्थानिवत्त्वादनादिष्टादचः पूर्वत्वेन तस्य 'कण्डु ऊ' इत्यादेशे कार्ये स्थानिवत्त्वम्, 'सर्वे सर्वपदादेशा' इत्याश्रित्याऽचः पर- स्मिन्नित्यस्याऽप्रवृत्तेः। अत एव स्वरादिग्रहणस्य व्यवहितसाधारणपूर्वत्वग्रहणज्ञाप- कता आकरोक्ता सङ्गच्छते। न च 'प्रातिपदिकानी'त्युपक्रम्य भाष्ये वावचनात् , 'यदा कण्ड्वादीनि प्रातिपदिकानी'त्यादिना स्वयं तथैव व्याख्यानाच्च,अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेपि तत्र परे पूर्वस्य 'कण्डू' इत्यस्य धातुत्वाऽभावादुवङोऽप्राप्त्याऽसङ्गतोऽयं कैयटः।स्पष्ट- च्चेदं 'लोपो व्यो रिति सूत्रे कैयटे इति वाच्यम्, अतिदेशेनाऽकारे सत्यपि श्रवणा- ऽभावेन तस्य लौकिकसत्ताविरहात् , छिन्नपुच्छश्वदृष्टान्तमूलकेन 'प्राग्दीव्यतो णिति सूत्रभाष्योक्तेनैकदेशविकृतन्यायेन 'कण्डू' इत्यस्य धातुत्वमित्यभिमानात् । तत्रेति । औजनिमित्तक उव प्राप्नोति, एकदेशविकृतन्यायेन 'कण्डू' इत्यस्य धातुत्वात् । न १ इतिः क्वचिन्न। २ इदं क्वचिन्न। ३ 'प्रतिषेद्धव्यः' । ४ 'अन्तरगत्वादकृद्य- कारे'। ५ 'यलोपः। ६'वलं'। ७ 'विपो लोपेविपि लोपे'। ८ अपिः कृचिन्न ।'

·कैयट-विवरणसहितं 8 [कण्ड्वादिभ्यो .. त्वाच्च किब्लोपे कृते वलाद्यभावान प्राप्नोति ॥ एवं तर्हि प्रत्ययलक्षणेन भविष्यति ॥ वर्णाश्रये नास्ति प्रत्यलक्षणम् ॥ अथ क्रियमाणेऽपि वावचने यदा यगन्तारिकप्तदैते दोषाः कस्मान्न भव- न्ति?॥ नैतेभ्यस्तदा विद्रक्ष्यते॥ किं कारणम् ?॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यत इत्यु- च्यते न चैतेभ्यस्तदा विदृश्यते ॥ यथैव तर्हि क्रियमाणे[ऽपि]वावचनेऽन्ये- भ्योऽपि दृश्यत इत्येवमत्र किन्न भवत्येवमक्रियमाणेऽपि वावचैने न भवि- ष्यति । अवश्यमेतेभ्यस्तदा विबेषितव्यः ॥ किं प्रयोजनम् ?॥ एतानि रूपा- णि यथा स्युरिति ॥ तत्तर्हि वावचनं कर्तव्यम् ? ॥ न कर्तव्यम् । उभयं कण्ड्वादीनि,-धातवैश्चैव प्रातिपदिकानि च । आतश्चोभयं,-कण्डूयतीति हिं क्रियां कुर्वाणे प्रयुज्यते, 'अस्ति मे कण्डू' इरिति वेदनामात्रस्य सांनिध्ये ॥ प्र.]‘कण्डू' शब्दादोजसोः कृतयोरुवङ् प्राप्नोति । 'ओःसुपीति तु यणादेशोऽसंयोग- पूर्वस्योक्तः । नित्यत्वाञ्चेति । 'वेरपृक्तलोपात्पूर्वं वलि लोप' इत्येतदनाश्रित्येदमु- च्यते । वर्णाश्रय इति । वल्रूपाश्रयो व्योर्लोपो न तु प्रत्ययाश्रयः । वावचने तु सति पक्षे यगनुत्पादाद्यथेष्टसिद्धिः। नैतेभ्य इति। कर्तरि विपो विधानात् । कण्डूरिति च कानवगमादिति भावः । अवश्यमिति। संपदादित्वाद्भावे कर्तव्य इति भावः । वेदनामात्रस्येति । वेदना च सत्त्वरूपा प्रतीयते न च साध्यरूपेति भावः । तत्र धात्वधिकाराद्धातुभ्य एव स्वार्थे यग्भवति, प्रातिपदिकेभ्यस्तु स्वाद्युत्पत्तौ सत्यां उ.चैतन्निमित्ते उवङि अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वम्, 'वो लुप्त'मिति निषेधादितिभावः । भाष्ये-हस्वस्य पितीति । ह्रस्वोच्चारणसामर्थ्याद्दीर्घाऽभावं मन्यते । तद्धनयन्नाह हस्वयलोपौ चेति। अन्तरङ्गत्वादिति। अकृतव्यूह'परिभाषा तु नास्त्येवेति भावः । वेरपृक्तलोपादिति । इदं क्वाऽस्तीति चिन्त्यम् । 'लोपो व्यो'रिति सूत्रे 'क्वावुपस- यान'मिति वार्तिकम् । कर्थाऽनवगमादिति।यत्र तु कर्थाऽवगमस्तत्र भवत्येव, यथा भिषज्यतेः क्विपि भिषक्शब्दे इत्याहुः । केचित्त्विदम्भाष्यमजन्तपरमेवेत्याहुः । सम्पदादित्वादिति । तेन वेदनामात्रप्रतिपादनेऽपि कण्डूरित्यादि सिद्धमिति भावः। भाष्य-एतानीति । कण्ड्ररित्यादीनि दीर्घान्तप्रथमैकवचनान्तानीत्यर्थः। एवमपि कण्ड्वावित्याद्यर्थ वावचनं कर्त्तव्यमेवेत्याह-तत्तौति । भाष्ये-उभयं कण्ड्वादी- नीति।उभथेत्यर्थे 'उभय'मित्यव्ययम्।द्विप्रकाराणीत्यर्थः।उभयाऽङ्गीकारे प्रमाणमाह- आतश्चेति । ननु भावक्किबन्तेन वेदनामात्रे कण्डूरित्यादिसिद्धिरत आह-सत्त्व- रूपेति। सैवेत्यर्थः । भावविबन्ते हि प्रकृत्या साध्यरूपेणापि प्रतीतिः स्यादिति भावः। १ 'क्विबुत्पद्यते' 'क्विबुत्पत्स्यते' 'दृश्यते' । २ इदं क्वचिन्न । ३ 'इत्यत्र विज्' पा० । ४ 'धातवश्च प्राति' पा० । ५ श्रित्यैतदु' । ।

·३अ.१पा.३आ.३०सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 ९९ ......... .. अपर आह-'धातुप्रकरणाद्धातुः कस्य चासअनादपि । आह चायमिमं दीर्घ मन्ये धातुर्विभाषितः' ॥ इति । कमेर्णिङ्॥ ३॥१॥३०॥ किमर्थोऽयं णकारः । [॥*॥ णकारो ] वैद्ध्यर्थः । ॥॥ "णितीति बृद्धिर्यथा स्यात् ॥ क्रियमाणेऽपि वै णकारे वृद्धिर्न प्राप्नोति ॥ किं कारणम्?॥ 'कृिति नेति प्रतिषेधात् ॥ णित्करणसामर्थ्याद्भविष्यति॥ अत उत्तरं पठति- ॥*॥ णिङि णित्करणस्य सावकाशत्वाद्वृद्धिप्रतिषेधप्रसङ्गः ॥*॥ णिङि णित्क- रणं सावकाशम् ॥ कोऽवकाशः ? ॥ सामान्यग्रहणार्थो गकारः ॥ क सामान्यग्रहणाऽर्थेन णकारेणाऽर्थः ? ॥ 'णेरनिटी'ति । णिङि णित्क- रणस्य सावकाशत्वादृद्धः प्रतिषेधःप्राप्नोति॥डित्करणमपितर्हि सावकाशम् ॥ कोऽवकाशः ? ॥ सामान्यग्रहणाऽविघाताऽर्थों डकारः ॥क सामान्यग्रहणा- ऽविघातार्थेनाऽर्थः ? ॥ अत्रैव ॥ शक्योऽत्र सामान्यग्रहणाऽविघातार्थोऽन्योs- नुबन्ध आसक्तुम् । तत्र डकारानुरोधाद्वृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति ॥ अवश्य- मत्रात्मनेपदार्थों ङकारोऽनुबन्ध आसनव्यो डित इत्यात्मनेपदं यथा स्यात् ॥ प्र.] कण्डू'रित्यादिरूपसिद्धिः। कस्य चेति । धातुविधानप्रतिबद्धार्धधातुकसंज्ञाश्रय- गुणनिषेधार्थात्ककारासञ्जनादपि धातुः-कण्ड्वादिर्यकमुत्पादयतीति ज्ञायत इत्यर्थः । आह चेति । दीर्घान्तपाठाच पाक्षिकं धातुत्वमेषां निश्चीयते । नित्ये हि धातुत्वे नित्ये च यकि सति अकृद्यकार इति दीर्घस्य सिद्धत्वाद्दीर्घपाठोऽनर्थकः स्यादित्यर्थः। उ.]एतच्चैतेभ्यो भावे किनास्त्येवेति तत्त्वम् । स्वार्थे इति। 'नित्यमिति शेषः । वा- ग्रहणाऽननुवृत्तेः। तेन पक्षे कण्डवतीत्यादि न। आर्द्धधातुकसंज्ञेति । न च साऽपि माऽस्तु, कोऽपि मास्विति वाच्यम्, सुख्यतीत्यादावतो लोपार्थ तस्या आवश्यकत्वात्। दीर्घपाठ इति । 'वल्गु-मन्तु'प्रभृतीनां ह्रस्वपाठः प्रातिपदिकविषये चरितार्थ इति तेषामपि दीर्घो भवति । यत्तु केषाञ्चिद्दीर्घपाठेन वल्गुप्रभृतीनां दीर्घाऽभावो ज्ञाप्यते, तन्न, भाष्यविरोधात् , शास्त्रबाधकल्पनाऽपेक्षया प्रातिपदिकत्वकल्पनस्यैव लघुत्वाच्च । एतेन ककारेणार्द्धधातुकत्वमेव कल्प्यतामित्यपास्तं, धातुत्वकल्पनस्यैव लघुत्वात् ॥ [कवादिभ्यो यक्] । कमणि। भाष्ये-उित्करणमपि सावकाशमिति। एवञ्च परत्वादृद्धिः प्राप्नो- तीति भावः । यदयमिति । मित्त्वनिषेधो ह्रस्वाऽभावफलकः वृद्ध्यभावे स्वत एव ह्रस्वसत्त्वाद्यर्थः सन् वृद्धेः सत्तां ज्ञापयतीत्यर्थः । ननु णिज्येवेत्ययुक्तं, प्रतिषेध- १ किमर्थो णकारः' पा० । २ ‘णकारो वृद्ध्यर्थः' इति वार्तिकन्तच्च लुप्तमिति गौडाः । ३ 'अचो णितीति' पा० । ४ 'स्यादिति' पा० । ५ 'नुबन्धात्. पा० ।।

·कैयट-विवरणसहितं [ कमेर्णिक एवमप्युभयोः सावकाशयोः प्रतिषेधबलीयस्त्वात्प्रतिषेधः प्राप्नोति ॥ एवं ताचार्यप्रवृत्तिापयति-'न कमेर्वृद्धिप्रतिषेधो भवतीति यदयं 'न कम्यमि- चमा मिति मित्संज्ञायाः प्रतिषेधं शास्ति ॥॥॥ मित्प्रतिषेधस्य चाऽर्थवत्त्वात् ॥॥ मित्प्रतिषेधस्य चार्थवत्त्वादृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति ॥ अर्थवान् मित्प्रति- षेधः ॥ कोऽर्थः ?॥ णिङन्तस्य णिचि या वृद्धिस्तस्या हस्वत्वं मा भूदिति ॥ ननु च तस्यौ अपि 'क्कृिति नेति प्रतिषेधेन भवितव्यम्॥न भवितव्यम् । उक्तमेतत्-'कृिति प्रतिषेधे तलिमित्तग्रहणमुपधारोरवीत्यर्थमिति ॥ एवं तेहि न णिडन्तस्य णिचि या वृद्धिस्तस्या हस्वत्वं प्राप्नोति॥ किं कारणम् ॥ 'णिङा व्यवहितत्वात्॥लोपेकृते नास्ति व्यवधानम् ॥स्थानिवद्भावाध्यवधान- मेव ॥ णिज्येव तर्हि माभूदिति ॥ णिङि च न प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ?॥ 'असिद्धं बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षण' इति॥नैव वा पुनर्णिडन्तस्य णिचिवृद्धिः प्रामोति ॥ किं कारणम् ? ॥ णिडा व्यवहितत्वात् ॥ लोपे कृते नास्ति व्यवधानम् ॥ स्थानिवद्भावाद्यवधानमेव॥ इदं तर्हि प्रयोजनं यत्तञ्चिण्णमुलो- र्दीर्घोऽन्यतरस्यामिति दीर्घत्वं शास्ति तत्कमेणिङि मा भूदिति ॥ किं पुनः कारणं तंत्र दीर्घोऽन्यतरस्यामित्युच्यते न हस्वोऽन्यतरस्यामित्येवोच्येत?॥ यथा- प्राप्त[चापि]कमेहस्वत्वमेव । तत्रायमप्यर्थो ह्रस्वग्रहणं न कर्तव्यं भवति, प्रकृ- तमनुवर्तते ॥ व प्रकृतम् ?॥ 'मितां हस्व' इति ॥ का रूपसिद्धिः-अशमि प्र.कमेणिङ् । प्रतिषेधबलीयस्त्वादिति।प्रतिषेधस्य विध्यपवादत्वाद्बाधकत्वा- द्बलीयस्त्वम् । णिङन्तस्येति। कामयमानं प्रयुत इति णिच्। णिज्येवेति। णिज्नि- मित्ता या वृद्धिस्तस्या णिङ्गिमित्तं ह्रस्वत्वं मा भूदित्येवमर्थो मित्प्रतिषेधः स्यादित्य- ज्ञापको णिवृद्धरित्यर्थः । णिङि चेति । 'ह्रस्वत्व'मिति शेषः । असिद्धमिति । ह्रस्वे कर्तव्ये बहिरङ्गा वृद्धिरसिद्धत्यर्थः । स्थानिवद्भावादिति । 'किलुगुपधात्वे'- त्युपधाविधौ स्थानिवत्त्वनिषेधः प्रत्ययविधावेवेति तत्रैवोक्तम् । तथा च ‘पटयती', त्यत्र वृद्धौ कर्तव्यायां निषेधो न भवति । किं पुनरिति । कमेणिङि वृद्धिप्रतिषेधा- न्नित्यं ह्रस्वत्वमेव स्थितमिति मित्प्रतिषेधो न कर्तव्यो भवति, क्रियमाणस्तु णिछि ऊ.]प्रवृत्तौ ह्रस्वस्यैव भावादत आह-णिज्निमित्तेति। तां त्वसौं मन्यते।हस्वे इति। वृद्धरसिद्धत्वे ह्रस्वस्य ह्रस्वे प्रयोजनाऽभावात्तस्याऽप्रवृत्ती ज्ञापकत्वमेव स्थितमिति भावः । ननु पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तेर्हस्वदृष्टावपि प्राप्तहस्ववारणेन दीर्घश्रवणाय मित्त्व- निषेधः सार्थक इत्यरुचेराह भाष्ये-नैव वेति । प्रत्ययविधावेवेति । 'पारिखीय' इत्यादौ । भाष्ये 'इदन्तर्हि प्रयोजनं यत्तञ्चिण्णमुलोरिति। 'मित्संज्ञाप्रतिषेधस्य'ति १ इदं क्वचिन। २ 'नन्वेतस्याः'। ३ 'तर्हि णि'। ४ 'हस्वत्वं न'। ५ 'न तत्र' ।

·अ.१पा.३आ.३०सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् , अशामि, शमं शमम् शामंशामम् ?॥वृद्ध्या सिद्धम्॥ न सिध्यति-'नोदात्तो- पदेशस्य मान्तस्यानाचमेरिति वृद्धिप्रतिषेधः प्रामोति ॥ नैष दोषः । चिण्कृ- तोः स वृद्धिप्रतिषेधो, न णिचि॥ इदं तर्हि-अजनि अजानि, जनं जनम् जानं जानमिति। जनिवध्योश्चेति वृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति ॥ सोपि चिण्कृतोरेव, न णिचि ॥ णिज्व्यवहितेषु तर्हि यलोपे चोपसङ्ख्यानं कर्तव्यं स्यात् । शमयन्तं प्रयोजितवान्-अशमि अशामि शमंशमम् शामंशाम। शंशमयतेः-अशंशमि- अशंशामि । शंशमं-शंशमम् शंशाम-शंशामम्॥किं पुनः कारणं न सिध्यति?॥ 'चिण्णमुल्परे णौमितामङ्गानां ह्रस्वो भवती'त्युच्यते,यश्चात्र णिश्चिण्णमुल्परो,न तस्मिन्मिदङ्ग,यस्मिश्चमिदङ्गनाऽसौणिश्चिण्णमुल्परः॥णिलोपेतर्हि कृते चिण्ण- मुल्परः ॥ स्थानिवद्भावान चिण्णमुल्परः ॥ अथ 'दीर्घोन्यतरस्या'मित्युच्य माने यावता स्थानिवद्भावः कथमेवैतसिध्यति ? ॥ एतदिदानीं दीर्घग्रहणस्य प्रयोजनं-'दीर्घविधिं प्रत्यजादेशो न स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावप्रतिषेधः प्र.वृद्धापक एवेति भावः । उपसङ्ख्यानं कर्तव्यं स्यादिति । पाक्षिकवृद्धिप्राप्त्यर्थ- मित्यर्थः।एतदिदानीमितिाततश्च पाक्षिकदीर्घनिवृत्त्यर्थो मित्प्रतिषेधो न ज्ञापकः। यंदे- ति।अणिङन्तात्कमर्यदा णिच्क्रियते तदा तत्र ह्रस्वनिवृत्यर्थो मित्प्रतिषेधः स्यादित्यर्थः।। उ.]शेषः। 'चिण्णमुलो रित्यत्रह्रस्वघटितन्यासे दोषमाह भाष्ये-णिज्व्यवहितेष्विति। पाक्षिकेति । वृद्ध वैकल्पिकत्वार्थ 'वृद्धि'त्युपसङ्ख्यानं कर्त्तव्यमित्यर्थः। दीर्घविधाने तु कृतह्रस्वस्य दीर्घविधानात्सिद्ध्यतीति भावः । भाष्ये-दीर्घविधिम्प्रतीति । 'न पदान्त'सूत्रे जशादिसाहचर्येण त्रैपादिकदीर्घस्यैव ग्रहणेन 'पूर्वत्राऽसिद्धे न स्थानि- व'दित्याश्रित्य भगवता 'न पदान्त' सूत्रे तेषां प्रत्याख्यानेन च स्थानिवत्त्वनिषेधाऽप्रस- तेरिदम्भाष्यमेकदेश्युक्तिरिति नार्थसाधकम् । णिजन्ताणिचि उपसङ्ख्यानेन सिद्धं । 'शंशमं शंशाम'मित्याद्यपि यङ्लुगन्ताण्णमुलि सिद्धम् । 'न च 'चिण्णमुलो'- रित्यत्र दीर्घविधानसामर्थ्यादत्रैपादिकेऽपि निषेध इति वाच्यम्, 'हेड'धातोरहिडि अहीडि-इति साधनेन चारितार्थ्यात् । ह्रस्वविधाने हि 'अहेडी'ति स्यादिति बोध्यम्। केचित्त्वेतद्भाष्यप्रामाण्यात्तत्रत्यवार्त्तिके 'वरेयलोपस्वरवर्ज'मित्यत्र दीर्घोऽप्यु- पलक्षणीयः। तदिदानी दीर्घग्रहणस्य प्रयोजनमिति । अत्रत्यभाष्यस्वारस्याद्धडधातो- घटादिष्वप्रामाणिकः पाठः, ऊकाल' सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्याच्च ‘वा दान्ते'तिसूत्रस्थभा- ष्यप्रामा ण्याच्च चिण्णमुलोरिति सूत्रस्थभाष्याच्चेति यथाश्रुतभाष्यं रमणीयमेवेत्याहुः। 'तस्मात्प्रतिषेधः प्राप्नोती'त्यस्य 'तनिषेधो वक्तव्य' इति शेषः । अत एव १ इदं क्वचिन्न । २ 'इह तर्हि' । ३ 'श्चात्र चिण्णमुल्परों'। ४ 'स्थानिव- द्भावप्रतिषेधः । ५ 'मेवैतावता' । ६ 'बत्त्वप्र' । ७ 'एतदि' । - ·* कैयट-विवरणसहितं. [आयादय सिद्धो भवति ॥ यदा खल्वप्यायादय आर्धधातुके वा भवन्ति तदा णिचि णिङ्गास्ति तदर्थो मित्प्रतिषेधः स्यात् । तस्मात्प्रतिषेधः प्राप्नोति ॥॥ उक्तं वा ॥*॥ [उक्तं वा ]॥ किमुक्तम्!॥ 'तद्धितकाम्योरिकप्रकरणा'दि[ग्लक्षणेयो- गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः। नचैषेग्लक्षणा वृद्धिरि]ति । ॥ [ कमेणिङ् ॥] ॥ आयादय आर्द्धधातुके वा ॥ ३१॥३१॥ कथमिदं विज्ञायते-'आयादिभ्यो यदार्द्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते वाऽऽया- दीनां निवृत्तिर्भवतीति, आहो स्विदायादिप्रकृतेर्यदार्द्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते वाऽऽयादीनामुत्पत्तिर्भवतीति ॥ किं गतमेतदियता सूत्रेण, आहो स्विदन्य- तरस्मिन्पक्षे भूयः सूत्रं कर्तव्यम् ? ॥ गतमित्याह ॥ कथम् ? ॥ यदा ताव- दायादिभ्यो यदार्द्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते वाऽऽयादीनां निवृत्तिर्भवतीति तदाऽविशेषेण सर्वमायादिप्रकरणमनुक्रम्य 'आयादय आर्द्धधातुके वे'त्यु- च्यते । यदाऽप्यायादिप्रकृतेर्यदार्द्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते वाऽऽयादीना- मुत्पत्तिर्भवतीति, तदैकं वाक्यं तञ्चेदं च । गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः । 'आर्द्धधातुके वा' । ऋतरीयङ् । 'आर्द्धधातुके वा' । कमर्णिङ् । प्र.] आयादयः । आर्द्धधातुक इति परसप्तमीमाश्रित्य पक्षद्वयविचारः । द्वयोरपि च पक्षयोर्दोष इति मत्वा प्रश्नः कथमिति। आहोस्विदन्यतरस्मिमिति । निवृत्ति- शब्द उत्पत्तिशब्दो वा निर्देष्टव्य इति मन्यते । यदा तावदिति । एतद्वाक्य- निरपेक्षैरायादिविधानवाक्यैः परनिमित्तानपेक्षा आयादयो यदा विधीयन्ते तदाऽनेना- र्द्धधातुके तेषां पक्षे निवृत्तिः क्रियते । यद्यपि नित्याः शब्दास्तथापि शास्त्रप्रक्रियायां क्व चिदुत्पन्नस्य लोपादिद्वारेण निवृत्तिः क्रियते। क्वचिदपवादविधानेनोत्सर्गस्याड- नुत्पत्तिाप्यते । ततो निवृत्तिपक्षो नाऽनुपपन्नः । यदेति । यदा सूत्रत्रयस्याऽयं उ.] 'उक्तं वेति 'वा'शब्दः सङ्गच्छते । [ कमेणि] । आयादय । विषयसप्तम्यां विचाराऽनारम्भादाह-परेति । आयान्तादिभ्य आर्द्धधातुके सिद्धस्य॑ विध्यभावानिवृत्तिर्विधेया। तदर्थं तदुपादानं कार्यमित्याह- निवृत्तीति।उत्पत्तिशब्दो वेत्यस्य प्रयोजनं चिन्त्यं, सर्वत्र विधिवाक्ये तदभावे- ऽप्युत्पत्त्यवगतः। एकतरपक्षेऽधिककर्त्तव्यतायामेव भाष्यतात्पर्याच्च। क्वचिदनुत्पत्ति- शब्दो वेति पाठः । आयाद्यनुवृत्त्यैव सिद्ध 'आयादय' इति पञ्चम्या विपरिणम्यते । आयादिभ्यो यदार्द्धधातुकं तत्र परे गुपादिभ्य आयाद्यनुत्पत्तिरित्यर्थः । परन्तु इदं गुर्विति दिक् । पक्षे निवृत्तरिति । निवृत्तिपदं विनापि सामर्थ्यादिति भावः । कचिदिति । 'अदिप्रभृतिभ्य' इत्यादौ । कचिदिति । यथा दीर्घविषये यणः । १ 'तदर्थञ्च' । २ अयं पाठः क्वाचित्कः । ३ किति चेत्यत्रोक्तं। ४ सिद्धेऽस्य।

·३१.१पा.३आ३१सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ १०३ । ? 'आर्द्धधातुके वेति ॥ कश्चात्र विशेषः ? ॥*॥ आयादिभ्यो यदार्द्धधातु- कमायादिप्रकृतेर्यदार्द्धधातुकमिति चोभैयथाऽनिष्टप्रसङ्गः ॥*॥ आयादिभ्यो यदार्द्धधातुकमायादिप्रकृतेर्यदार्द्धधातुकमिति चोभयथाऽनिष्टं प्रामोति । यदि विज्ञायते-'आयादिभ्यो यदार्द्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते वाऽऽयादीनां निवृत्ति- र्भवती'ति, गुप्तिः जुगोपेति चेष्टं न सिध्यति, इदं चाऽनिष्टं प्रामोति-गोपा- ञ्चकार गोपेति । इदं तावदिष्टं सिद्धं भवति गोपायांचकार गोपायेति ।। अथ विज्ञायते-'आयादिप्रकृतेर्यदार्द्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते वाऽऽयादीनामु- त्पत्तिर्भवतीति । गुप्तिर्जुगोपेति चेष्टं सिन्दं भवति।इदं चाऽनिष्टं न प्रामोति- गोपांचकार गोपेति । इदं त्विष्टं न सिध्यति-गोपायांचकार गोपायेति ॥ इदं तावदिष्टं सिंधति-गोपायां चकारेति ॥ कथम् ? ॥ अस्त्वत्रायादि- प्रकृतेर्यदार्द्धधातुकं लिट् , तस्मिन्नवस्थिते वाऽऽयादयः,आम्मध्ये पतिष्यति.यथा विकरणास्तद्वत् ॥ इदं तीष्टं न सिध्यति-गोपायेति॥॥सिद्धं तु सार्वधातुके नित्यवचनादनाश्रित्य वाविधानम् ॥ ॥ सिद्धमेतत् ॥ कथम् ? ॥ [ 'सार्व- धातुके नित्यवचनादनाश्रित्य वाविधानम्' ] । अविशेषणाऽऽयादीनां प्र.]योगः शेषस्तदैकवाक्यतायां सत्यामार्द्धधातुके परत आयादयो विकल्पेनोत्पद्यन्त इति पक्षः । यदि तयेकवाक्यता ततः सार्वधातुक आयादयो नोत्पद्येरन् । नैष दोषः । 'गुपधूपे'त्यत्रैवार्द्धधातुके वेति वक्तव्ये पृथक्पाठात्सार्वधातुकेऽप्यायादयो भवन्तीति ज्ञायते । आर्द्धधातुक एव त्वेकवाक्यतया विकल्पेन विधीयन्ते । गुप्तिरिति । 'गोपाय'शब्दस्य प्रत्ययान्तत्वादकारेण क्तिनो बाधनाद्गुप्तिन सिध्यति। आमि परत आयस्य पाक्षिक्यां निवृत्तौ जुगोपेति न सिध्यति।दोषोपलक्षणं उ.]सूत्रत्रयस्येति। 'आयादय' इति पदोपादानसामर्थ्यादित्यर्थः।अन्यथाऽव्यवहित- त्वात् 'कमेणि'ङित्यस्यैव शेषः स्यात् । पृथक्याठादिति । तत्सामाद्भिन्न- वाक्यतया एकवाक्यतया च वाक्यार्थ इति भावः। एकं वाक्यमिति-भाष्यस्य-एक वाक्यमपीत्यर्थः । अकारण-'अ प्रत्यया'दिति विहितेन । तिनो बाधादिति । स्त्र्यधिकारादूर्व वाऽसरूपविधेरभावादिति भावः। आमि परतइति। यद्यपि लिय्ये- वार्द्धधातुके आयादिनिवृत्तिस्तथापि प्रत्ययलक्षणेन प्रत्ययान्तत्वादाम्प्राप्नोति । वस्तुतः परत्वादामि कृते एवैतत्प्रवृत्तिरिति बोध्यम् । तद्भावितेति । अत एव लुकि लोप- संज्ञासिद्धिः । भाष्ये गुप्तिर्जुगोपेति चेष्टं सिद्धमिति । आयस्य वैकल्पिकत्वा- त्तदभावे सिद्ध्यतीत्यर्थः । इदन्तीष्टमिति । इदमुपलक्षणं, क्तिनि कृते आयप्रत्यये 'गोपायती'त्यनिष्टमपि प्राप्नोतीत्यपि बोध्यम् । अल्लोपस्तु न, आर्द्धधातुकोपदेशे १ इतिः क्वचिन्न । २ 'वोभयथा'। ३'सिद्धं भवति'। ४ 'विकरणः'। ५इदं क्वचिन्न । ।

·१०४ * कैयट-विवरणसहित [आयादयः वाविधिमुत्वा 'सार्वधातुके नित्यमिति वक्ष्यामि ॥ ॥ स्यादिबलीयस्त्वं तु विप्रतिषेधेन तुल्यनिमित्तत्वात् ॥*॥ स्यादिभिस्त्वायादीनां बाधनं प्राप्नोति विप्रतिषेधेन ॥ किं कारणम् ? ॥ 'तुल्यनिमित्तत्वात्' । तुल्यं हि निमित्तमायादीनां स्यादीनां च । स्यादीनामवकाश:-करिष्यति हरिष्यति । आयादीनामवकाशः-गोपायतिधूपायति।इहोभयं प्राप्नोति-गोपायियतिधूपा- यिष्यतीति । परत्वात्स्यादयः प्रामुवन्ति ॥*॥ न वाऽऽयादिविधानस्यानवकाश- वात् ॥*॥ न वैष दोषः ॥ किं कारणम् ? ॥ 'आयादिविधानस्याऽनवकाश- त्वात् । अनवकाशा आयादयः, उच्यन्ते च ते, वचनाद्भविष्यन्ति ॥ ननु चेदानीमेवाऽवकाशः प्रक्लप्तः-गोपायति धूपायतीति?॥अत्रापिशप्स्या- दिर्भवति ॥ यद्यत्रापि शप्स्यादिर्भवति न त्वत्रास्ति विशेषः सति वा शप्य- सति वा ।।अन्यदिदानीमेतद्यदुच्यते-'नास्ति विशेष' इति।यत्तु तदुक्तम् 'आया- दीनां स्यादिभिरव्याप्तोऽवकाश' इति, स नाऽस्त्यवकाशः । अवश्यं खल्यप्यत्र शप्स्यादिरेषितव्यः ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ गोपार्यन्ती धूपायन्तीति, शश्यनो- नित्यमिति नित्यो नुम्यथा स्यादिति ॥ यदि तीनवकाशा आयादयः, आया- प्र.]चैतत् , 'गुप्त' इत्यपि न सिध्यति, क्तप्रत्यये परत आयस्य निवृत्तौ सत्यां प्रत्ययलक्षणेन गुणप्रसङ्गात्। न च प्रत्ययलोपसूत्रे लोपसज्ञासूत्रे वा तद्भावितग्रहणमाश्रितम्। गोपा- यतीति । विशेषाऽभावादत्र शपोऽनुत्पत्तिरित्यायादीनामवकाशं मन्यते । अन्यदि. दानीमिति । विशेषाऽभावेऽपि लक्षणवशात् प्रवयं शपेति भावः। 'कामयते'इत्यत्र उ.]तदभावात् ।सार्वधातुके नित्यमिति । अत्र नित्यग्रहणमार्थिकार्थकथनं,सामान्य- सूत्रे 'वे'त्येवाऽम्य नित्यत्वसिद्धः । स्यादिभिरिति । लादेशप्रवृत्त्युत्तरं 'स्यतासी' इति पक्षे इदम् । तुल्यं हि निमित्तमिति । अनेनाऽन्तरङ्गत्वं निरस्यति। परत्वा- त्स्यादय इति । तथा च 'सकृद्गति'न्यायेनाऽऽयो न स्यादेवेति भावः । न च 'सार्वधातुके नित्यमित्यस्य परत्वाद्वाधेऽपि सामान्यसूत्रेण वैकल्पिक आयो भविष्यति, न हि तेनाऽपि विप्रतिषेधः, तस्याऽनैमित्तिकत्वेनान्तरङ्गत्वादिति वाच्यम्, अपवाद- विषये उत्सर्गाऽप्रवृत्त्या सार्वधातुकविषये तदप्रवृत्तेः । न त्वत्रास्तीति । विशेष- कृच्छास्त्रं तदभावे न प्रवर्तते इति मन्यते । स नाऽस्त्यवकाश इति।पर्जन्यवलक्ष- णप्रवृत्तेरिति भावः । विशेषोऽप्यस्तीत्याह-कामयत इति । 'गोपायन्ती'त्यत्रापि विशेष भाष्ये दर्शयति-अवश्यं खल्वपीति । यदि तहीति । एवञ्चाऽनवकाशत्वे १ इदं क्वचिन्न। २ 'यस्त्वात्तु'। ३ इदमत्र क्वचिन्न । ४ 'विप्रतिषेधेन तुल्य'। ५ 'तीति' पा. । ६ 'यद्यन्यत्रापि' पा० । ७ 'सति वाऽप्यसति' पा० । ८ 'गोपायन्ति' पा० । ९ इदं क्वचिन्न ।

·३अ.१पा.३आ.३२सू. ] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ® दिभिः स्यादीनां बाधनं प्राप्नोति ॥ यथा पुनरयं सूत्रभेदेन परिहारो यदि पुनः 'शपि नित्यमित्युच्यते ॥ सिध्यति, सूत्रं तहि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवाऽ- स्तु॥ननु चोक्त मायादिभ्यो यदार्द्धधातुकमायादिप्रकृतेर्यदार्द्धधातुकमिति चोभ- यथाऽनिष्टप्रसङ्ग' इति ॥ नैष दोषः। आर्द्धधातुक इति नैषा परसप्तमी ॥ का तर्हि ?॥ विषयसप्तमी। आद्धधातुकविषये इति । तत्रार्द्धधातुकविषये आया- दिप्रकृतेरायादिषु वा कृतेषु यो यतः प्रत्ययः प्राप्नोति स ततो भविष्यति ॥ सनाद्यन्ता धातवः ॥ ३१॥३२॥ अन्तग्रहणं किमर्थं न 'सनादयो धातव' इत्येवोच्येत ?॥ केनेदानीं तद- न्तानां भविष्यति ? ॥ तदन्तविधिना ॥ अत उत्तरं पठति ॥*॥ सनादि- ध्वन्तग्रहण उक्तम् ॥ ॥ [सनादिप्वन्तग्रहण उक्तम् ॥ किमुक्तम् ?॥ “पदसं- संज्ञायामन्तवचनमन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिप्रतिषेधार्थ". मिति । इदं चाऽपि प्रत्ययग्रहणमयं चाऽपि संज्ञाविधिः ॥ किमर्थं पुनरिदमुच्यते, न भूवादयो धातव'इत्येव सिद्धम् ?॥ न सिध्य- तेि । पाठेन धातुसंज्ञा क्रियते न चेमे तत्र पठ्यन्ते ॥ कथं तयन्येषामपठ्य- प्र.]तु विशेषोऽस्त्येव, शपमन्तरेणाऽस्य रूपस्याऽभावात् । यथा पुनरिति। वार्तिक- कारेण तु 'सिद्धं सार्वधातुके नित्यवचनादिति ब्रुवता सूत्रभेदेन परिहार उक्तः । अवश्यकर्तव्ये च सूत्रभेदे 'शपि नित्यमिति न्यासः कर्तव्यो येन दोषो न भवती- त्यर्थः । ननु तौदादिकत्वाद्विच्छेः शेन भाव्यं न तु शपा । एवं तर्हि न्यासभेदोप- लक्षणार्थमिदमिति , शिति नित्यमिति तु न्यासः कर्तव्यः।[आयादयआर्द्धधातुकेवा]। सनाद्यन्ताः। भूवादय इत्येवेति। भुवो वादयो भूवादय इत्यर्थाश्रयणादिति भावः। ततश्च क्रियावाचित्वात्सनाद्यन्तानां धातुसंज्ञा सिध्यतीत्यर्थः। पाठेनेति। 'आदि'शब्दस्य प्रत्येकं संबन्धादर्थपाठाभ्यां धातुसंज्ञा विहिता, तेनाऽऽणवयत्यादयः समानशब्दाच सर्वनामादयो निवर्तिता भवन्तीति भावः । स्थानिवद्भावेन धातुसंज्ञासिद्धिं वक्ष्यामी- ति पृच्छति-कथं तहीति । ननु भूवचिख्यादिशब्दा धातुपाठे पठिता एव । उ.]तैः स्यादिबाधने ‘गोपायिष्यती'त्याद्यसिद्धिरिति भावः । यथा पुनर्वार्तिककृता सूत्रभेदेन परिहार उक्तस्तथा सूत्रभेदमङ्गीकृत्य यदि पुनः 'शपि नित्य'मित्युच्यते तदा सर्वदोष परिहार इति भाष्याक्षरार्थः। क्वचिद्भाष्ये एव 'शिती'ति पाउः । विषयसप्तमीति । 'आर्द्धधातुक' इति सूत्रभाष्योक्तरीत्या जातिनिर्देश इति भावः । सूत्रे 'आयादय' इत्युक्तिरनन्तरस्यैव संबन्ध इति भ्रमवारणार्थेति तत्त्वम् ।[आया] सनाद्यन्ता । गणपाठनिबन्धना संज्ञा कथमेषामत आह-भुवो वादय इति । १ 'मुच्यते'।२'आर्द्धधातुकेविषये'। ३ अयं पाठो लुप्तः। ४ 'विधीति क्वचिन्न।

·कैयट-विवरणसहित [सनाद्यन्ता धातवः मानानां धातुसंज्ञा भवति-अस्तेर्भूः ब्रुवो वचिः चक्षिङः ख्यामिति॥ यद्यप्येते तत्र न पच्यन्ते प्रकृतयस्त्वेषां तत्र पठ्यन्ते, तत्र स्थानिवद्भावात्सिद्धम्॥इमेऽपि तहिं यद्यपि तत्र न पट्यन्ते येषां त्वर्थ आदिश्यन्ते ते तत्र पठ्यन्ते, तत्र स्थानिवद्भावात्सिद्धम् ॥ न सिध्यति । 'आदेशः स्थानिव'दित्युच्यते न चेमे आदेशाः ॥ इमेऽप्यादेशाः ॥ कथम् ? ॥ आदिश्यते यः स आदेशः । इमे चाप्यादिश्यन्ते ॥ एवमपि षष्ठीनिर्दिष्टस्यादेशाः स्थानिवद्भवन्तीत्युच्यते न चेमे षष्ठीनिर्दिष्टस्यादेशाः॥ षष्ठीग्रहणं निवर्तिप्यते ॥ यदि निवर्त्तते, अपवादे उत्सर्गकृतं प्राप्नोति 'कर्मण्यण' 'आतोनुपसर्गे कः' इति केऽप्यण्कृतं प्र.]नैतदस्तिानहि ये धातुपाठे पठितास्त इहाऽतिदिश्यन्ते, शब्दान्तरत्वादेशानां । जग्ध्यादीनां तु पाठशङ्कापि नास्ति। येषां त्वर्थ इति । इष्यादीनामित्यर्थः । न चेम इति । रूढिशब्दस्याऽऽदेशशब्दस्य तत्र ग्रहणाद्येषामेव स्थानिनिवृत्त्यादेशत्वं प्रसिद्धं तेषामेव तत्र ग्रहणमित्यर्थः । इमेऽपीति । क्रियानिमित्तकस्यादेशशब्दस्य तत्र ग्रहणमित्यर्थः । अत्र चोदयन्ति-यदि स्थानिवद्भावेन सनादीनां धातुसंज्ञा विधीयते,तदा तदन्तविध्यभावात् प्रत्ययानामेवाङ्गसंज्ञानिबन्धनान्यडादीनि प्राप्नुवन्ति, प्रत्ययान्तानां चेष्यन्ते। यङ्प्रत्ययश्च समभिहारविशिष्टक्रियावचनाद्धातोः स्वार्थे विधीयते, आयादयश्च शुद्ध एव स्वार्थे विधीयन्ते इति तेषां स्थानिनः कस्य चिन्निवृत्त्य- भावात् स्थानिवत्त्वाऽभावाद्धातुसंज्ञा न प्राप्नोति । अत्रोच्यते-कर्तुमिच्छतीति कर- उ.]वदन्तीति वादयः। भ्वर्थवाचकाः । क्रियावाचिन इति यावत् । यथा सूत्र्यादीनां क्रियावाचकत्वन्तथोक्तम् । तेनेति । पाठेन आणवत्यादयः, अर्थेन-'या' इत्येवमा- दय इत्यर्थः । 'पाठेने त्यादिः' 'न चैते तत्र पठ्यन्त' इत्यन्तैवाऽत्र भाष्यकारोक्तिः । धातुसंज्ञासिद्धिमिति । 'सनाद्यन्तेऽपीति शेषः । पृच्छतीत्यस्यैकदेशीति शेषः । शब्दान्तरत्वादिति। स्थानषष्टीनिर्देशादपूर्वोपदेशाच्च । तस्यैवात्र ग्रहणे तदीयप्रयोगनियम एव स्यादिति भवतीत्याद्यसिद्धिरिति भावः। पठितसादृश्येन भवतीत्यादिस्थानामिव एषामपि तेनेव धातुत्वेऽप्याह-जग्ध्यादीनामिति । भाष्यमुपलक्षणमिति भावः । अनेनास्यैकदेश्युक्तित्वं ध्वनितम् । रूढीति । तस्या योगाद्बलवत्त्वादिति भावः । न चेमे इति भाष्ये। इमे-सनादय इत्यर्थः । तत्रेति । 'स्थानिव'दित्यत्रेत्यर्थः। स्थानिनिवृत्त्येति । स्थानषष्टीनिर्देशादिति भावः । क्रिया- निमित्तकस्येति । आदेशग्रहणसामर्थ्यादानुमानिकस्येव यौगिकस्यापि ग्रहणमित्या- शयः । तदन्तविध्यभावादिति । स्थानिवत्सूत्रे विशेष्याऽसन्निधानात्तदभावेआ दे- शान्तस्यातिदेशेन धातुत्वाऽभाव इति भावः। यद्वा तिबादिविधौ तदभावादि- त्यर्थः । अत्रोच्यत इति । 'धातोः कर्मण'इत्यादेः समानकर्तृकर्मभूतधात्वर्थविशि- ।

·३अ.१पा.३आ.३३सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् . १०७ प्राप्नोति ॥ नैष दोषः । आचार्यप्रवृत्तिापयति 'नापवादे उत्सर्गकृतं भव- तीति यदयं श्यन्नादीन् कांश्चिच्छितः करोति-श्यन्भेम्नानुरिति ॥ स्यतासी ललुटोः ॥३॥१॥३३ ॥ इमे विकरणाः पद्यन्ते तत्र न ज्ञायते क उत्सर्गः कोऽपवाद इति । तत्र वक्तव्यमयमुत्सर्गोऽयमपवाद इति॥ इमे ब्रूमः-॥ ॥यगुत्सर्गोऽपवादः शबादिः स्यादयश्च ॥ ॥ [ य[त्सर्गोऽपवादः शबादिः स्यादयश्च ] ॥ यद्येवम्-॥ ॥ अपवादविप्रतिषेध(च्छबादिबाधनम् ॥*॥ अपवादवि- प्रतिषेधाच्छबादिभिः स्यादीनां बाधनं प्राप्नोति। शबादीनामवकाशः- पचति यजति । स्यादीनामवकाशः-पक्ष्यते यक्ष्यते । इहोभयं प्राप्नोति- प्रणाङ्ग इष्यर्थे 'सर्वेसर्वपदादेशा' इति न्यायाद्वर्तमानस्य इषेः प्रसङ्गे चिकीर्षशब्दस्स- नन्त आदिश्यत इति सिद्धं तदन्तस्य धातुत्वम् । एवं समभिहारविशिष्टलवनक्रिया- वाचि'लू' शब्दप्रयोगप्रसङ्गे 'लोलूय'शब्द आदिश्यते, गुपेः प्रसङ्गे 'गोपाय'शब्द इति भगवतो भाष्यकारस्याभिप्रायः । [सनाद्यन्ता धातवः ॥ स्यतासी । उत्सर्गापवादधर्मज्ञानाय पृच्छति-इमे इति । यगुत्सर्ग इति । भावकर्मग्रहणाऽननुवृत्त्या सार्वधातुकमात्रे विधानादिति भावः । अपवादविप्रति- षेधादिति । यगपवादानामुभयेषां शबादीनां स्यादीनांच विप्रतिषेधे सति परत्वा- उ.प्टेच्छायां प्रतिपाद्यायां तत्स्थानेऽर्थाभिधानयोग्यो यद्धात्वर्थकर्मकत्वमिच्छायां प्रति- पिपादयिषितं तद्धात्वादिः सनन्त आदेश इत्यादि क्रमेणार्थ इति भावः। तत्तद्गणप्रयुक्ता विकरणास्तु न, अदादित्वादेरनतिदेशात्।करणाङ्गे इष्यर्थे कर्तुमि(च्छे)त्येतत्समभिव्या- हारेण वर्तमानस्येषेः प्रसङ्गे 'सर्वे सर्वपदादेशा' इति न्यायात्सनन्त आदिश्यत इत्य- न्वयः। भगवतो भाष्यकारस्येति । 'एकदेशिन' इति शेषः । अनेन इमे तर्हि यद्यपीत्यादिभाष्यग्रन्थ एकदेशिनोरुक्तिप्रत्युक्तिपरतयां प्रौढिवाद एवेति ध्वनितम् ॥ स्यतासी लुलुटोः। उत्सर्गापवादधर्मेति। स चाऽपवादविषयेऽवश्यं प्राप्तिरूप उत्सर्गस्य धर्मः। तदप्राप्तियोग्यविषयाऽभावेन निरवकाशत्वरूपोऽपवादस्य । भावकर्मग्रहणाऽनुवृत्तौ उत्सर्गत्वाऽसम्भवादाह-भावेति। भाष्ये-स्याचवकाशः पक्ष्यत इति । कर्मादौ शपोऽप्राप्तेरिति भावः । यत्रेति । 'अनेकलक्षणप्रसङ्ग इति बहुव्रीहिः । अपवादशब्दश्च तद्विषयपरः । अनवकाशोऽपवाद इति भावः । यग्विधौ विति। अन्यथाऽस्ति च सम्भवो यदुभयं स्यादिति वार्तिकमते 'पचती'- १'न'मिति क्वचिन्न । २ इदं भाष्यमित्यन्ये । वार्तिकमित्यपरे । ३ 'वादाः शबादयः' पा०।४ अयं पाठो लुप्तः।५ एतत्स्थाने-'यदि यगुत्सर्गोऽपवादः शबादिः स्यादिश्च' पा०। ६ 'पवादप्रतिषेधे शबादि' पा०१७ इदं प्रायो लुप्तम्।८ 'पठति । . ।

·8 कैयट-विवरणसहितं [स्यतासी N .. पक्ष्यति यक्ष्यति । परत्वाच्छबादयः प्राप्नुवन्ति ॥ ॥ अपवादो नामानेकलक्ष- णप्रसङ्गः ॥ ॥ अपवादो नाम से भवति यत्राऽनेकलक्षणप्रसङ्गः। अत्रचे भाव- कर्मणोर्यग्विधीयते कर्तरि शप । कः प्रसङ्गो यगावकर्मणोर्यकं कर्तरि शवादयो बाधेरन् ?॥ ऐवं तर्हि-॥॥यक्शपावुत्सर्गावपवादाः श्यन्नादयाः स्यादयश्च ॥१॥ एवंमपि-॥*॥अपवादविप्रतिषेधाच्छयन्नादिबाधनम् ॥*॥ अपवादविप्रतिषेधा- च्छयनादिभिः स्यादीनां बाधनं प्रामोतिश्यन्नादीनामकाश:-दीव्यति सीव्यति। स्यादीनामवकाशः-पक्ष्यति यक्ष्यति। इहोभयं प्रामोति-देविष्यति सेविष्यती ति। परत्वाछयन्नादयः प्रामुवन्ति। नैष दोषः। शबादेशाः श्यनादयः करिष्य- न्ते, शच स्यादिभिर्बाध्यते। तत्र दिवादिभ्यः स्यादिविषये शबेव नास्ति कुतः श्यन्नादयः ॥ तत्तर्हि शपो ग्रहणं कर्तव्यम् ?॥ न कर्तव्यं । प्रकृतमनुवर्तते ॥ व प्रकृतम्?॥'कर्तरि श'बिति॥ तद्वै प्रथमानिर्दिष्टं पष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः॥नष दोषः। 'दिवादिभ्य' इत्येषा पञ्चमी 'श'बिति प्रथमायाः षष्टी प्रकल्पयिष्यति 'तस्मादित्युत्तरस्येति ॥ प्रत्ययविधिरयं, न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकाल्प- का भवन्ति ॥ नाऽयं प्रत्ययविधिः। विहितः प्रत्ययः, प्रकृतश्चानुवर्तते ॥ अथ वाऽनुवृत्तिः करिष्यते।'सार्वधातुके यक्ास्यतासी ललुटो:च्लि लुडि च्ले: सिल्भवति । 'कर्तरि शप्' । स्यतासी ललुटोः च्लि लुङि च्लेः सिज्म- वति । 'दिवादिभ्यः श्यन् । स्यतासी ललुटोः च्लि लुङि च्लेः सिज्भवति ॥ तथ वाऽन्तरङ्गाः स्यादयः ॥ काऽन्तरङ्गता ? ॥ लावस्थायामेव स्यादयः सार्वधातुके श्यन्नादयः ॥ [स्यतासी ललुटोः ] ॥ प्र.]च्छबादयः स्युरित्यर्थः। अपवाद इति । यत्रोत्सर्गलक्षणस्याऽपवादलक्षणस्य च प्रसङ्गस्तत्राऽपवादव्यवहारः । यग्विधौ तु भावकर्मग्रहणानुवर्तनात्कर्तरि यकोऽप्रस- ङ्गानाऽस्ति तदपवादत्वमित्यर्थः 1 लावस्थायामिति । ननु च परत्वाल्लादेश - व्यम् । न च लादेशानामनित्यत्वम् , कृतेष्वपि स्यादिषु आतृतीयपरिसमाप्तेर्धात्व- धिकारेऽपि धातोर्विहितस्य लस्येत्येवं विहितविशेषणाश्रयणाल्लादेशानां प्रसङ्गात् । एवं तर्हि कृतेष्वपि लादेशेषु स्यादयो भवन्तोऽन्तरङ्गा एव भवन्ति । नहि तद्विधी उ.त्यादौ शपि कृते तमेव निमित्तीकृत्य यस्यादिति भावः।भाष्ये-अथवाऽनुवृत्ति- रिति । एवञ्च तत्तत्सन्निधौ विधानसामर्थ्यान्नास्त्यपवादत्वमिति भावः । लाव- स्थायामिति भाष्यस्य-आदेशोत्पत्तेः प्रागेव स्यादय इत्यर्थः प्रतिभाति । तत्र शङ्कते-ननु चेति । अनित्यत्वमिति । व्यवधानेन धातोः परत्वाऽभावादप्राप्तेरिति १ इदं भाष्यमित्यन्ये । २ इदं कचिन्न । ३ इदं भाष्यं न वार्तिकमित्यन्ये । ४ 'करिष्यन्ति' पा० । ५ 'भवतीति' पा० ।

·३अ.१पा.३आ.३४सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् ७ सिब्बहुलं लेटि ॥ ३॥१॥३४ ॥ ॥*॥ सिवुत्सर्गश्छन्दसि [ सनाद्यन्ते नेषत्वाद्यर्थः ] ॥॥ सिबुत्सर्ग- प्र.]शब्देन सार्वधातुकत्वमर्थविशेषो वा कादिराश्रितः । श्यन्नादयस्तु तदाश्रयत्वा- द्वहिरङ्गाः । अवश्यं चैतदभ्युपगन्तव्यं-'कृतेषु लादेशेषु स्यादयः क्रियन्त' इति । अन्यथा तासेः परस्य लसार्वधातुकस्यानुदात्तत्वविधानेन विकरणस्य स्वरो लसार्व- धातुकस्वरं बाधत इति-अस्यार्थस्य कथं ज्ञापकं स्यात् ।यदि हि लावस्थायां तासिः क्रियेत पश्चात्सार्वधातुक, तदा सति शिष्टत्वात्सार्वधातुकस्योदात्तत्वे प्राप्तेऽप्राप्तानुदा- नार्थ वचनमिति ज्ञापकत्वं नोपपद्येत । ये वाहुः-सङ्ख्याविधानवाक्येनात्मनेपदपर- स्मैपदप्रकरणेन च लादेशविधानवाक्यस्यैकवाक्यतायां लादेशानां बहिरङ्गत्वालाव- स्थायामेवान्तरङ्गत्वात् प्रतिपदविधानाच्च स्यादयो भवन्तीति तैस्तासेः परस्य लसा. र्वधातुकस्यानुदात्तविधानस्य पूर्वोक्तार्थज्ञापकत्वमसमर्थितं भवति । [स्यतासी ] सिब्बहुलम् । सिबुत्सर्ग इति। परनिमित्तमनुपादाय सनादिवर्गे धातोः सि- उ.]भावः।अन्यथेति।इदञ्च ज्ञापकम्-‘अनुदात्तम्पदमेकवर्ज'मित्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । लादेशोत्तरं स्यादिप्रवृत्तौ तु सति शिष्टस्यादिस्वरनिमित्तकवय॑मानस्वरेण लसार्व- धातुकानुदात्तत्वे सिद्धे पुनर्विधीयमानं तज्ज्ञापकाय सम्पद्यत इति भावः। ये विति । एतन्मते 'अन्यत्र विकरणेभ्य' इत्यंशो वाचनिक इति बोध्यम् । प्रतिपदविधाना- चेति चिन्त्यं, निरवकाशत्वाभावादिति कश्चित् ।परे तु-'अनुदात्त'मिति सूत्रे भाष्ये सतिशिष्टस्वरवलीयस्त्वे 'मुनुत' इत्यादी सार्वधातुकस्वरवाधः स्यादिति शङ्कायां वार्तिककारेणोक्तं 'स्यादिस्वराऽप्रसङ्गस्तासेः : परस्यानुदात्तवचनादिति। 'परत्वाल्ला- दशा' इत्येव च तन्मतम् । अत्राप्यपवादविप्रतिषेधाच्छयनादिभिः स्यादिबाधन- मिति वार्तिकोक्तपूर्वपक्षस्य तन्मताऽनुसारेण समाधानद्वयमुक्त्वाऽथ वेति तृतीयं समाधानम्भगवतोक्तम् । तस्याऽयम्भावः-'आर्द्धधातुक' इत्यनुवृत्त्याऽऽर्द्धधातुकत्वा- वस्थायां स्यादय इत्यन्तरङ्गा इति । विकरणस्वरस्य दुर्वलत्वन्त्वेतत्पक्षे वाचनिक- मेव । कयटोक्तमर्थापेक्षं सार्वधातुकादिसंज्ञापेक्षञ्च बहिरङ्गत्वं न युक्तं, तस्याऽत्र शास्त्रेऽनाश्रयणादित्युक्तम् । अत एवाऽत्र विप्रतिषेधो वार्तिककृतोक्तः सङ्गच्छते । न्याय्यमन्तरङ्गत्वमृषिभ्यां न ज्ञातमित्युक्तिरत्यन्याय्या, 'काऽन्तरङ्गता' 'लावस्थायां स्यादय' इति भाष्योक्तंर्गर्भलावाच्च । अल्पापेक्षत्वात्तिबादिभ्यः पूर्व स्यादय इत्येव वक्तुमौचित्याच्चेत्याहुः । [स्यतासी ललुटोः] ॥ सिब्बहुलम्। उत्सर्गपदार्थमाह-परनिमित्तमनुपादायेति। एवं हि सामान्य- विधित्वादुत्सर्गत्वं भवति। [भाष्ये]-सनाद्यन्ताधिकार इति। सनाद्यन्त इति येषा- १ 'वुत्सर्गाः' पा० । २ अयमंशः क्वचिन्नात्र, किन्त्वग्रे पृथग्वार्तिकतयाऽस्ति ।

·कैयट-विवरणसहित [ सिब्बहुलं श्छन्दसि कर्तव्यः॥ 'सनाद्यन्ते नेषत्वाद्यर्थः' । सनाद्यन्ताधिकारे च कर्तव्यः ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ 'नेषत्वाद्यर्थः । इन्द्रो नस्तेन नेषतु । गा वो नेष्टीदिति । ॥*॥ प्रकृत्यन्तरत्वात्सिद्धम् ॥*॥ प्रकृत्यन्तरवासिद्धमेतत्॥कथम्?॥ प्रकृत्य- न्तरं नेषेतिः। ॥*॥ नेषतु नेष्टादिति दर्शनात् ॥*॥नेषतु नेष्टादिति हि दृश्यते॥ अथ किमर्थः पकारः। ॥ ॥ [ पारः ] स्वरार्थः ॥ ॥ 'अनुदात्तौ सुप्पि- तावित्येप स्वरो यथा स्यात् ॥*॥ पित्करणानर्थक्यं चाऽनच्कत्वात् ॥*॥ पि- करणं चाऽनर्थकम् ॥ किङ्कारणम् ?॥ 'अनच्कत्वात्। अनच्कोऽयन्तत्र नाऽर्थः स्वरार्थेनाऽनुबन्धेन पकारेण ॥ इटि कृते साऽच्को भविष्यति ॥ ॥ इटोऽनु- दात्तीर्थमिति चेदागमानुदात्तत्वात्सिद्धम् ॥*॥ [ इटोऽनुदात्तार्थमिति चेदा- गमानुदात्तत्वात्सिद्धम् ] ॥ आगमानुदात्तत्वेनेटोऽनुदात्तत्वं भविष्यति ॥ एवं तहिं सबयं कर्तव्यः ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ यदवयासिसीष्टाः । एकाउलक्षण प्र.]ब्विधेयः।तेन तदन्तस्य धातुसंज्ञायां सत्या नेषत्वादीनि सिद्ध्यन्तिानीशब्दात्सिपि गुणे च कृते लोटि च नेषत्विति रूपम् । प्रकृत्यन्तरत्वादिति । जेषणेषप्रेषगता- विति पाठान्नयत्यर्थ उत्सर्गो न कर्तव्यः । अवयासिसीष्ठा इत्याद्यर्थस्तु कर्तव्य एव । सबयमिति । सनादिमध्येऽत्रैव वेति भावः। यदवयासिसीष्ठा इति । यातेरवपूर्वात् उ.]मधिकारो बुद्धिस्थता तेषु कर्तव्य इत्यर्थः। सिध्यन्तीति। लोट्यपि सिप्सिद्धिरि- त्यर्थः । नेषत्विति प्रयोगे सिप्शपोः समावेशः सिध्यति । विकरणत्वे तु स न स्यादिति भावः । लोट्त्वाच्छन्दसि 'लेटोऽडाटा'वित्यस्याऽप्राप्तिरिति बोध्यम् । अत्रोत्सर्गः कर्तव्यः, स च सनाद्यन्ते कर्तव्य इति पूर्वपक्षद्वयम्। तत्रान्त्यः खण्डित एव, उत्सर्गता त्वावश्यकोत्याह-अवयेति । लिङि सिप्सिद्ध्यर्थमुत्सर्गः कर्तव्य इत्यर्थः। भाष्ये-इति हीति । 'नेषतु'इत्यर्थ सनादिवर्गे करणे 'नेष्टा'दित्यस्याऽ- सिद्धिः । अत्र करणे 'नेषत्वि'त्यस्याऽसिद्धिः। प्रकृत्यन्तरत्वे तु 'नेष्टा'दिति नयतेः सिपि सिद्धम् , अत्रैव लेटीतिपदरहितसूत्रकरणादित्याशयः । यद्वा 'नेष्टा'दित्यत्र विकरणव्यत्ययेन शपो लुक । नेषतु नेषतादिति दृश्यते' इति भाष्ये पाठः। 'लोकेऽ- पी'ति शेषः । 'नेष्टादिति (हि)दृश्यते',इति लेखकप्रमादः।अन्यथा प्रकृत्यन्तराऽऽ- वश्यकत्वं न दर्शितं स्यात् । भाष्ये-आगमाऽनुदात्तत्वादिति । 'तारिष'दित्यादौ धातुस्वरप्रयुक्तशेषनिघातेनेति भावः । सनादिमध्ये इति। 'लेटी'ति पदरहितमिति १ अयमंशो वार्तिकतया पठ्यते क्वचित् ।२ 'कर्तव्यं' 'सनाद्यन्ते च कर्त्तव्यः' 'वक्तव्यः । ३ 'नेष्टाम्' पा० । ४ इदं क्वचिन्न । ५ 'नेषः' पा० । ६ इदं भाष्यमित्यन्ये । ७ 'स्यादिति' पा० । ८ 'कुतः' पा० । ९ 'पकारेणानुबन्धेन' पा० । १० 'इडनुदात्तार्थ' पा० । ११ अयं पाठो लुप्तः । १२ 'इडनुदा' ।

·३अ.१पा.३आ.३४सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ इतिषेधो मा भूदिति ॥ कायमकारः श्रूयते ? ॥ न व चिच्छ्यते । लोपो- ऽस्य भविष्यत्यतो लोप आर्द्धधातुक इति ॥ यदि न व चियते नाऽर्थः स्व- रार्थेन पकारेणाऽनुबन्धेन ॥ एवमपि कर्तव्य एवं ॥ किं प्रयोजनम्?॥ अनु- दात्तस्य लोपो यथा स्यादुदात्तस्य लोपो मा भूदिति ॥ किं च स्यात् ? ॥ प्र.]सप् लिङ्थास् मुट् सीयुट् ।सबन्तस्याङ्गस्यानेकाच्त्वात्सीयुडादेरिडागमो भवति। यदि पुनः सिप्क्रियेत तदावश्यमिकार उच्चारणार्थो व्याख्येयः । अन्यथा तस्य श्रवणं स्यात् । तत्र सिबन्तस्य धातोरेकाच्वादिद्वतिषेधः प्रसज्येत । ननु योऽत्र धातुरुपदेशेऽनुदात्तो, याशब्दो न तस्मात् परमार्द्धधातुकं, सिपा व्यवधानात्। यस्मा- च्च सिवन्तात्परमार्द्धधातुकं नासावुपदेशेऽनुदात्तः। एवं तर्हि 'सनाद्यन्ता धातव' इत्यस्य यदा सनाद्यवयवा धातवो भवन्तीत्यर्थो व्याख्यायते तदा सिपो यात्यवय- वत्वाद्यातिग्रहणेन ग्रहणादिवतिषेधप्रसङ्गः । यदाऽपि स्थानिवद्भावाश्रयणेन सूत्रं प्रत्याख्यातं तदा स्थानिवद्भावनाऽनुदात्तादेकाचः श्रूयमाणात् प्राप्नोत्येवेद्रतिषेधः । अनुदात्तस्येति। "धातो'रित्यनाश्रित्योक्तम्। अथ वैतत्प्रदेशपाठाश्रयमेतद्भाष्यम् । उ.]भावः। एवञ्च सपः साच्कत्वेन पित्त्वं चरितार्थमिति बोध्यम् ।ननु स्थानपरिवर्त- नेन सनादिवर्ग करणे फलाऽभावस्य भाष्ये उक्तेराह-अत्रैव वेति । अत्राऽपि करणेनेसिद्धेरिति तात्पर्यम् । भाष्ये-किम्प्रयोजनमित्यकारविषयः प्रश्नः । यदवयासिसिष्ठा इति। नन्वत्र सिप्यपि तेन व्यवधानानिषेधाऽप्रवृत्ताविसिध्यत्ये- वेत्यत आह-सबन्तस्याऽङ्गस्येति । 'एकाच' इत्यङ्गस्यैव विशेषणम् । 'उपदेशे'- इति चाऽनुदात्तेनैव संबध्यते। उपदेशे योऽनुदात्तस्तघटितादेकाऽचोऽङ्गादिति चार्थः। सबनैमित्तिकत्वात्पूर्वमेव, ततश्च लादेशा इति भावः । उच्चारणार्थ इति । इत्संज्ञा- याम्फलान्तराऽभावादितिभावः।उच्चारणेसहायसम्पादनेन चरितार्थस्येत्संज्ञया लोपेने- निवृत्तिरिति बोध्यम् । सिवन्तस्य धातोरिति। अङ्गस्य'ति वक्तुमुचितम् । सीयुटः सस्य षत्वाऽभावश्छान्दसः । ननु चेति । तद्धटितादित्यर्थे न मानमित्यभिमानः । नाऽसावुपदेशे इति । सिबन्तस्योपदेशाऽभावादिति भावः । एवञ्च सिपैव सिद्धेऽ- कारोच्चारणं व्यर्थमिति पूर्वपक्षाशयः । सनादिवर्गपाठाऽभिप्रायेणेदम्फलमुक्तमिति समाधत्ते-एवन्तीति । अकारोच्चारणसामर्थ्यादुपदेशेऽनुदात्तघटितैकाचोऽङ्गादि- त्यर्थ इति न दोष इति तत्त्वम् । अनुदात्तादेकाच इति । सपि तु परत्वादिडा- दिषु कृतेषु अतो लोप इति भावः। अथ वेति । अत्र पाठे हि तदन्तस्याऽधातुवा- तदप्राप्तिरिति भावः । इदमेव युक्तम् । नन्वत्र योऽनुदात्त इकारस्तत्र परतो न लोपः । आर्द्धधातुके हि सः। न च तदनुदात्तमत आह-लसार्वधातुकाऽनुदात्तत्वे १ इदं क्वचिन्न । २ 'नेष्टसिद्धि'।

·* कैयट-विवरणसहितं [कास्प्रत्यया उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रसज्येत ॥*॥ सिब्बहुलं छन्दसि णित् ॥ ॥ सिब्बहुलं छन्दसि णिद्वक्तव्यः । सविता धर्म साविषत् । प्रेण आयूंषि तारिषत् । कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि ॥ ३॥१॥३५ ॥ ॥ ॥ कास्ग्रहणे चकास उपसङ्ख्यानम् ॥ ॥ कास्ग्रहणे चकास उपस- यानं कर्तव्यम् । चकासांचकार ॥ न कर्तव्यम् । 'चकास्प्रत्यया'दिति वक्ष्य- मि ॥*॥ चकास्ग्रहणे कास उपसङ्ख्यानम् ॥॥ चकास्ग्रहणे कास उपासङ्ख्यानं कर्तव्यम् । कासांचके। सूत्रं च भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु ॥ ननु चोक्तं 'कास्ग्रहणे चकास उपसङ्ख्यान'मिति ॥ नैष दोषः ॥ चकास्शब्दे कास्शब्दो- ऽस्ति, तत्र 'कास्प्रत्यया'दित्येव सिद्धम् ॥ न सिध्यति ॥ किं कारणम् ? ॥ प्र.]उदात्तस्येति। 'छन्दस्युभयथेति सार्वधातुकत्वाददुपदेशादिति लसार्वधातुकाऽनु- दात्तत्वे सति प्रत्ययस्वरेण धातुस्वरेण वा सशब्दाऽकारस्योदासत्वादुदात्तनिवृत्तिवर इटः प्रसज्येत । पकारे तु सति अनुदात्त एवेड्भवति । पित्करणसामर्थ्यादेव च सशब्दाऽकारस्य धातुवरो न भवति, एतत्प्रदेशपाठाद्वा । याशब्दस्यैव तु भवति । 'तिङ्कुति' इति यो निघातः स 'निपातैयद्यदी'ति प्रतिषिद्धः । अवशब्दस्य 'तिङि चोदात्तवती'ति निघातः। साविषदिति । 'यू प्रेरणे' इत्यस्य लेटि रूपम् । 'तारि. पादिति तरतेः । [ सिब्बहुलं लेटि] ॥ उ.]सतीति।अत्र पाठे-प्रत्ययस्वरेणेति। सनादिपाठे-धातुस्वरेणेति। 'प्रत्ययस्वरेणे'- त्येव युक्तं, सनादिपाठस्य स्थानत्यागे फलाऽभावेन भाष्ये दूषितत्वात् । 'पित्करण- सामर्थ्या'दित्यपि चिन्त्यम् , एतत्प्रदेशेल्यायेव युक्तम् । याशब्दस्यैवेति । एवञ्च 'यासिसीष्टा' इत्याद्युदात्तमिति भावः । ननु 'तिङतिङ' इति निघातः स्यादत आह-तिङतिङ इति । अत्रेदं तत्त्वम् ,-अत्रैव पाठो 'लेटी'ति पदरहितः कार्यः, अकारस्तु लसार्वधातुकानुदात्तत्वायोक्तरीत्येवतिषेधाऽभावाय च। उदात्तनिवृत्ति- स्वरवारणाय च पकारः । अन्तरङ्गत्वाच्च पूर्वं सपिततो विकरणव्यवधानेप्यादेशाः । अत आर्द्धधातुकोपदेशेऽकारान्तत्वाल्लोपसिद्धिरिति । [ सिब्बहुलं लेटि] ॥ कास्प्रत्यया । नन्वत्र 'प्रत्यय'ग्रहणं व्यर्थम् 'आममन्त्रे लिटी'ति योग- विभागेन सामान्यत आमं विधाय कास्ग्रहणं नियमार्थ व्याख्येयम्- 'औपदेशिकधातोश्चेत्कास एवेति प्रत्ययान्ते सिद्धेरिति चेन्न, अनेकाच्प्रत्ययान्त- ग्रहणार्थत्वात् । तेन कादिभ्य आचारक्किबन्तेभ्य आम्न । ध्वनितञ्चेदं हरदत्तग्रन्थे । न च एकाच्प्रत्ययान्तपरमेवाऽस्तु, विग्रहणेनैव सिद्धे प्रत्ययग्रहणवैयर्थ्यापत्तेः, गोपायाञ्चकारेत्यादिभाष्यप्रयोगविरोधापत्तेश्च । कास्यनेकाच इति । कासि- पदमनेकाज्धातुमात्रस्य यथा भवति तथा व्याख्येयमित्यर्थः । तथा हि ·३अ.१पा.३आ:३६सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ ११३ अर्थवतः कास्शब्दस्य ग्रहणं, न च चकास्शब्दे कास्शब्दोऽर्थवान् ॥ एवं तर्हि [॥*॥ 'कास्यनेकाज्ग्रहणञ्चुलुम्पाद्यर्थम्'॥*॥] कास्यनेकाध' इति वक्तव्यम्॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ 'चुलुम्पाद्यर्थम् । चुलुम्पांचकार दरिद्रांचकार ॥ इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः ॥ ३॥१॥३६ ॥ ॥*॥ गुरुमत आम्विधाने लिग्निमित्तात्प्रतिषेधः ॥*॥ गुरुमत आम्विधाने लिग्निमित्ताद्गुरुमतः प्रतिषेधो वक्तव्यः। इयेष उवोष । गुणे कृते 'इजा- देश्च गुरुमतोऽनृच्छ' इत्याम् प्रसज्यते॥ गुरुमद्वचनमिदानी किमर्थं स्यात् ?॥ ॥ ॥ गुरुमद्वेचनं किमर्थमिति चेण्णल्युत्तमे यजादिप्रतिषेधार्थम् ॥*॥ गुरुमद्व- प्र.]इजादेः। उवोषेति । नन्वत्रोषविदेति विकल्पेनाऽऽमा भाव्यम् । अत्राहुः। द्वि- वचनबहुवचनयोर्गुणाभावाद्गुरुमत्त्वाऽभावाद्विकल्पः सावकाश इति यत्र गुरुमत्त्वं तत्र नित्यमेवाम् प्राप्नोति । एतच्च 'विप्रतिषेधे पर मिति, प्रतिपदविधेश्च बलवत्त्वमना- श्रित्य भाष्यकारेणोदाहृतम्। तत्र ह्याश्रिते विकल्प एव भविष्यतीति नैतदिहोपन्य- मनीयम् । गुरुमद्वचनमिति । ईषतुरीषुरित्यत्रापि सवर्णदीर्घ गुरुमत्त्वादिजादेः सर्वत्र गुरुमत्त्वादामा भवितव्यमिति गुरुमद्वचनसामर्थ्यादुपदेशावस्थायां गुरुमत उ.] एकाचो धातोश्चेत्कास एवेति नियमपरतया तद्व्याख्येयमिति । एवञ्च 'चकास उपसङ्ख्यान'मिति वार्तिकं, सूत्रस्थम्प्रत्ययग्रहणञ्च न कार्यमिति भाष्यतात्पर्यम् । यथाश्रुतवार्तिकेऽपि प्रत्ययग्रहणस्थानेऽनेकाज्ग्रहणं कर्तव्यमित्येव तात्पर्यमिति हर- दत्तानुसारिणः। अन्ये तु 'कासी'ति सप्तमी, कास्घटिते सूत्रे इत्यर्थः । अन्यथा समाहारद्वन्द्वे टजापत्तिः । इतरेतरयोगे तु द्विवचनापत्तिः । प्र ययग्रहणाऽपनये च न मानम् । सूत्रे प्रत्ययग्रहणन्तु योगविभागनियमकल्पनारूपगौरवपरिहारेण स्पष्टा- र्थमेव । एवञ्च 'क' शब्दादिभ्य आचारक्विपि 'कामास' इत्यादिरूपाण्येव, सत्यभि- धाने इत्याहुः । [ कास्प्रत्ययादाममन्त्र] ॥ इजादेश्च। भाष्ये लिग्निमित्ताद्गुरुमत इति। गुरुमति लिग्निमित्तत्वं गुरुद्वारा बोध्यम् द्विवचनबहुवचनयोरिति। तयोः कित्त्वादिति भावः। तत्र द्विवचनाऽपेक्षया नित्यत्वाद्वैकल्पिक आम् । णलि तु परत्वाद्गुणेन नित्य आम्प्राप्नोतीति विशेषः। एतेन 'अत्रापि सवर्णदीर्घ गुरुमत्त्वमस्तीति कथमवकाश' इत्यपास्तम्। विप्रतिषेधे इति। यद्यसम्भवे विप्रतिषेधः,अस्ति चाऽत्रोभयोः संभववुद्धिरित्युच्यते तदापि विकल्पसिद्ध्या 'उवोषे'त्यस्य सिद्धिरितिभावः। प्रतिपदेति । अनवकाशत्वाऽभावेऽपि पूर्वप्रवृत्ताविदं नियामकमिति भावः। 'उवोखेति कवर्गद्वितीयान्तपाठ इत्यन्योननु द्विवचनादौ किति गुणाऽभावेआमभावाय गुरुमद्वचनं चरितार्थमत आह-ईषतुरिति।उपदेशेति । एवञ्च १ इदं लुप्तं । २ कास्यनेकाचश्चलुम्पाद्यर्थम्' इत्यन्ये पठन्ति । ३ 'प्राप्नोति'। ८ ·कैयट-विवरणसहितं [इजादेश्वगुरु चनं किमर्थमिति चेण्णल्युत्तमे यजादीनां मा भूदिति । इयजाऽहम् । उव- पाऽहम् । ॥*॥ उपदेशवचनात्सिद्धम् ॥ ॥ [ उपदेशवद्वचनासिद्धमेतत् ] । उपदेशे गुरुमत इति वक्तव्यम् ॥ यधुपदेशग्रहणं क्रियते उछेराम्वक्तव्यः । उच्छाञ्चकार । व्युच्छाञ्चकारेति ॥*॥ ऋच्छिप्रतिषेधो ज्ञापक उच्छेराम्भा- वस्य ॥ ॥ यदयमनृच्छ इति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यस्तुङ्गिमित्ता यस्य गुरुमत्ता भवति तस्मादामिति । स तर्हि ज्ञापकार्थ ऋच्छिप्रतिषेधो वक्तव्यः॥ ननु चावश्यं प्राप्त्यर्थोऽपि वक्तव्यः ॥ नाऽर्थः प्राप्त्यर्थेन । 'ऋच्छत्य- तामिति ऋच्छेलिटि गुणवचनं ज्ञापकं 'नच्छेर्लिट्याम्भवतीति ॥ नैत- देस्ति ज्ञापकम् , अर्त्यर्थमेतत्स्यात् ॥ कथं पुनर्ऋच्छेलिटि गुण उच्यमानोऽ- र्त्यर्थः शक्यो विज्ञातुम् ?॥सामर्थ्यात् । ऋच्छिलिटि नास्तीति कृत्वा कृत्य- प्र.]इत्याश्रयिष्यत इति भावः। णल्युत्तम इति। एतचोपलक्षणं,तेन थलपि गृह्यते- इयष्ट इयजिथेति । लिट्यभ्यासस्य संप्रसारणे कृते यजादय इजादयो भवन्तीति । उपदेशवचनादिति।वचनं व्याख्यानमभिप्रेतम्।अन्यथा वचनेन वचनान्तरस्य निरामे को गुणः स्यात् । तस्मान्नित्ययोगे मतुप आश्रयणादुपदंशावस्थायां गुरुमत इत्या- श्रयिष्यत इत्यर्थः। 'उपदेशग्रहण'शब्देनाऽप्युपदेशो गृह्यतेनेनेति व्युत्पत्त्या व्याख्या- नमेवोच्यते।उछेरिति। उछी विवास इत्युपदेशे गुरोरपाठान्नाऽयं गुरुणा नित्ययुक्तः । तुङ्गिमित्तेति । तुग्ग्रहणमागममात्रोपलक्षणं, तेनेवांचकारत्यत्रापि भवति । प्राप्त्यर्थो- पीतिप्रतिषेधप्राप्त्यर्थ इत्यर्थः। ऋच्छेरिति ।आमा व्यवधानेऽपि वचनाद्गुणो भविष्य- तोति चेत्, एवं सति 'तस्मिन्निति निर्दिष्ट' इत्येतद्वाध्यत,तम्मादाम एवाऽभावो गुण- विधानेन ज्ञाप्यते। सामर्थ्यादिति ।'ऋ गतिप्रापणयो रित्यस्य शितपि शपि ऋच्छा- देशः कृतो न त्वनादेश ऋच्छिनिर्दिष्ट इत्यर्थः । ऋच्छिरिति । शिति ऋच्छादेश- विधानाल्लिटि तदभावः । तिष्ठतरिति । अत्रापि स्थः शिति तिष्टादेशं कृत्वा निर्देशः उ.]'लिग्निमित्ता'दिति प्रतिषेधोऽनर्थक इति भावः। इयष्टेति । संयोगपरत्वेन गुरुम- त्वेऽपि उपजीवव्यविरोधान्नाऽऽमिति गुरुमद्रहणस्येदम्फलमिति भावः। इयजिथेत्येव वा प्रत्युदाहरणम् । ननु यजादीनां कथमिजादित्वं, तत्राह-लिट्यभ्यासस्यति । तस्मानित्ययोग इति । 'भूमनिन्दाप्रशंसामु नित्ययोगेऽतिशायने' इत्युक्तः । प्रकृत लक्ष्यानुसारात्तत्रैव मतुबिति भावः । ननु वचनशब्दम्य व्याख्यानपरत्वेऽप्युपदेश- ग्रहणमित्यसङ्गतमत आह-उपदेशग्रहणेति । तुग्ग्रहणमिति । सामान्यापेक्षं ज्ञाप- कमित्यर्थः। ऋच्छावामोऽभावादाह-प्रतिषेधेति । तुग्निमित्तेत्याद्यर्थे ज्ञापिते ततोऽ- पि प्राप्तस्य प्रतिषेधार्थ इति भावः । तस्मादाम एवेति । यद्यप्यङ्गभूतपरिभाषाबाध १ इदं लुप्तं स्यात् । २ इदं न सार्वत्रिकम् । ३ 'प्रकृत्यर्थो' पा० ।

·३अ.१पा.३आ.३६सू.] - व्याकरणमहाभाष्यम् 8 थं विज्ञायते । तद्यथा-तिष्ठतेरित् जिघ्रतेवेति, चडि तिष्ठतिजिघ्रती न स्त इति कृत्वा प्रकृत्यर्थ विज्ञायते ॥ किं पुनरतेर्लिटि गुणवचने प्रयोजनम् ?॥ आरतुः आरुः, एतद्रूपं यथा स्यात् ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति ॥ द्विर्व- चने कृते सवर्णदीर्घत्वे च कृते यदि तावद्धातुग्रहणेन ग्रहणमृकारान्तानां लिटि गुणो भवतीति गुणे कृते रपरत्वे च अरतुः अरुरित्येतद्रूपं प्रसज्येत । प्र.]कृतः,तत्राऽनेन रूपेण स्थाशब्द एव प्रतीयत इत्यर्थः। द्विर्वचन इति । यणादे- शात् पूर्वविप्रतिषेधेन द्विवचनं क्रियते। तथा हि-सति स्थानिवद्भावशास्त्रे द्वयो- रपि यद्विवचनयोर्नित्यत्वमिति विप्रतिषेध उपपद्यते । अथ वा यथा 'निन्यतु'रि- त्यत्र यणादेशेन भाव्यमिति द्विवचनात् पूर्वमेव इयङ्ग प्रवर्तते तथेहाऽपि द्विव- चने कृते सवर्णदीर्घेण भाव्यमिति यण्न प्रवर्तते । सति वा यणि तस्य स्थानिव- द्भावाद्विवचनम् । तत्र कृते यणादेशात् परत्वात्सवर्णदीर्घत्वम् । यदि तावदिति । अन्नादिवद्भावादुमयादेशस्याऽन्यतरतो व्यपदेशात्स्थानिवद्भावाद्वति भावः । अन्त- उ.]एवोचितस्तथाऽपि तस्या वाक्यार्थबोधप्राकालोपस्थितिकतया वैयर्थ्यस्य च लक्ष्य- संस्कारवेलायामुपस्थितत्वेनाऽसञ्जातविरोधन्यायेनाऽऽम्बाध एवेति भावः। एवञ्चतुग्नि- मित्तत्याद्यर्थे ज्ञापितेऽप्यस्य सार्थक्यं दुरुपपादम्, ऋच्छेरामभावस्य प्रकारान्तरण सिद्धरिति नैतज्ज्ञापकमिति तात्पर्यम् । ननु स्थानिकार्यस्याऽऽदेशे जायमानत्वेऽपि आदेशकार्यस्य कथं सामर्थ्यादपि स्थानिनि प्रवृत्तिः, तत्र स्थानिवद्भावस्येवाऽत्रो- पायाऽभावादत आह-ऋ गतीति । शितीति। स्वतन्त्रस्य त्वामा व्यवधानाल्लिट्- परत्वाऽभावो बोध्यः॥ननु परत्वाद्यणि 'द्विवचनेऽची'त्यनेन द्वित्वे स्थानिवद्भावाद्वित्वे कृते पुनरादेशरूपेणैवोत्तरखण्डस्याऽवस्थानादभ्यासस्योरति हलादिः शेषेऽत आदे- रिति दीर्घ आरतुरित्यादिसिद्धिरत आह-यणादेशादिति । ननु 'यनित्य' इति कथं विप्रतिषेधोऽत आह–सतीति । 'द्विवचनेऽचीत्यस्मिन्निति शेषः । द्विवचने- ऽची'ति सूत्रे स्थानिवद्भावपूर्वविप्रतिषेधयोः किं ज्याय इति भाष्योक्तः पूर्वविप्रतिषे- वारम्भे तदभावस्य लाभादयम्पूर्वविप्रतिषेधो नित्यानामपि वाधक इति वक्तुं युक्तम् । इत एवाऽरुचेराह-अथ वेति । सति वा यणीति । द्वित्वे रूपातिदेशेन द्वित्वे जाते पश्चाद्यथायथं योग्यशास्त्रप्राप्तिरिति दीर्घ एवेति भावः। अन्ता- दिवदिति । उत्तरखण्डस्यैव क्रियावाचकत्वेन धातुत्वमिति भावः । समुदायस्य धातुत्वे त्वेतदसङ्गतिः स्पष्टैवेति बोध्यम् । स्थानिवदतिदेशस्यापि सम्भवादाह- स्थानिवद्भावाद्वेति । स्थान्यलाश्रयत्वाऽभावाच्चाऽनल्विधाविति प्रतिषेधाऽभावः । स्थानिवत्त्वप्राप्त्युपपादकम्-उभयादेशस्येत्यादि। भाष्ये-गुणे पुनः सतीति। ननु १ 'विज्ञास्यते' पा० । २ 'कृते सवर्णदीर्घत्वं, सवर्ण' पा० । ३इदं वचिन्न । , ·ॐ कैयट-विवरणसहितं. [ इजादेश्च अथाऽभ्यासग्रहणेन ग्रहणम्-उरत्वं, रपरत्वं,हलादिः शेषोऽत आदेरिति दीर्घ- त्वमौतो लोप इटि चेत्याकारलोपः-अतुः उरिति वचनमेव श्रूयते । गुणे पुनः सति गुणे कृते रपरत्वे च द्विवचनं हलादिः शेषोऽत आदेरिति दीर्घत्वं तत सिद्धं भवति आरतुरारुरिति । यथा आटतुः आटुरिति ॥ किं पुनः कारणं सवर्णदीर्घत्वं तावद्भवति न पुनरुरत्त्वम्? परत्वादुरत्वेन भवितव्यम् ॥ अन्तरङ्गत्वात् [ सर्वर्णदीर्घत्वं प्रामोति ] । अन्तरङ्गं सवर्णदीर्घत्वं, बहिरङ्गमु- रत्वम् ॥ काऽन्तरङ्गता?॥वर्णावाश्रित्य सवर्णदीर्घत्वम् ,अङ्गस्योरत्त्वम् ॥ उरत्त्व- मप्यन्तरङ्गम् ॥ कथम् ? ॥ वक्षत्येतत्प्रागभ्यासविकारेभ्योऽङ्गाधिकार इति । उभयोरन्तरङ्गयोः परत्वादुरत्त्वम् । उरत्त्वे च कृते रपरत्वं हलादिः शेषोऽत आदेरिति दीर्घत्वं परस्य रूपस्य यणादेशः, सिद्धं भवति-आरतुः आरुरिति ॥ अथापि कथं चिदर्तेलिंटि गुणेनाऽर्थः स्यादेवमपि न दोषः । ऋच्छत्यतामि- त्यकारोऽप्यत्र निर्दिश्यते ॥ कथम् ?॥ प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम्। ऋच्छति-*-ऋ. ताम्-ऋच्छत्यतामिति ॥ इहापि तर्हि प्राप्नोति चक्रतुश्चक्रुरिति ॥ संयोगादि- प्र.]रङ्गत्वादिति। 'वर्णादाङ्ग बलीय' इत्येतत्तु समानाश्रयाङ्गचार्णविषयम्। यथा कारक- श्चयनमिति गुणवृद्धी भवतो यणादेशात् । इह तूरदत्वं लिडाश्रयं, वर्णद्वयाश्रयं तु सवर्णदीर्घत्वमिति भिन्नाश्रयत्वमनयोः । अथापीति । आसप्तमपरिसमाप्तेरङ्गाधिकारी वव्रश्चेत्यादिसिद्धय आश्रित इति भावः । ऋकारोऽपीति । बहुवचननिर्देशादिति भावः । इहापीति । 'ऋ'इति वर्णग्रहणात्तदन्तविधिसद्भावादिति भावः । संयोगादेरिति। अकेवलस्य । वर्णान्तरसहितस्येत्यर्थः।ततश्च धातोरेव ग्रहणमवति- उ.]परत्वात्कृतेऽपि गुणे द्विर्ववचनेऽचीति रूपातिदेशात् ऋशब्दस्यैव द्वित्वमिति को विशेष इति चेन्न; यत्राऽऽदेशे कृते एकाच्त्वादियाघातप्रयुक्ता द्वित्वाऽप्राप्तिस्तत्र- वातिदेशप्रवृत्तिरित्याशयात् । इह तूरदत्त्वमिति । आसप्तमसमाप्त्यङ्गाधिकारादिति भावः । इदम्प्रौढ्या कैयट आहेत्यनुपदमेव स्फुट भविष्यति । वव्रश्चेति । अत्राऽ- भ्यासे रेफस्य सम्प्रसारणे उरदत्त्वे तस्याऽङ्गाक्षिप्तपरनिमित्तत्वेन 'न सम्प्रसारण' इति तस्य तन्निषेधे स्थानिवत्त्वं सिध्यतीत्यर्थः । ऋकारनिर्देशे लिङ्गमप्याह- बहुवचनेति । धातोरेवेति । गत्यर्थस्य, न तु तदन्तविधिरित्यर्थः । भाष्ये -तद- न्तरेणातैरिति। वार्णपरिभाषयैवेति भावः । सा समानाश्रयविषयैवेति तु न, माना- भावादिति भावः। ननु पूर्व मुर(द)त्त्वेऽपि हलादिः शेषेऽत आदेरिति दीर्घे परखण्डे यणादेशं बाधित्वाऽतो गुण इति प्राप्नोतीत्यसिद्धिरत आह-अन्तरेण ऋच्छिग्रहण- १ 'उरदत्त्वं' 'उरदत्त्वे' पा० । २ 'दीर्घवन्तत आतो' पा० । ३ 'लोपे पा० । ४ 'श्रूयेत' पा० । ५ इदं क्वचिन्न । ६ इदं वार्तिकमित्यन्ये ।

·३अ.१पा.३आ३६सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ® ग्रहणं नियमार्थ भविष्यति 'संयोगादेरेवाऽकेवलस्य नान्यस्याऽकेवलस्येति । तदेतदन्तरेणाऽर्तेलिटि गुणवचनं रूपं सिद्धं [ भवति ] अन्तरेण चछिग्रह- णमर्तेर्लिटि गुणः सिद्धः । स एषोऽनन्यार्थ ऋच्छिप्रतिषेधो वक्तव्य उच्छा- ऽऽम्वक्तव्यः ॥ उभयं न वक्तव्यम्। उपदेशग्रहणं न करिष्यते ॥ कस्मान भव- ति-इयेष उवोषेति ? ॥* उक्तं वा ॥*॥ [उक्तं वा ] ॥ किमुक्तम् । 'सन्नि- पातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति ॥ ॥ ऊर्णोतेश्वोपसङ्ख्यानम् ॥१॥ ऊर्णोतेश्वोपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । प्रोणुनाव ॥ न कर्तव्यम् । ॥*॥ वाच्य ऊोर्णवद्भावो यप्रसिद्धिः प्रयोजनम् । आमश्च प्रतिषेधार्थमेकाचश्चेडुपग्रहात् ॥*॥ अथ वोकारोऽप्यत्र निर्दिश्यते॥कथम् ?॥ अविभक्तिको निर्देशः,-अनुच्छ प्र.]ष्टते। स एष इति। आगमनिमित्तगुरुमत्त्वधात्वर्थ इत्यर्थः। 'अनृच्छ' इति पर्यु- दासाश्रयेण तत्सदृशधातुग्रहणादुछेराम्भवति । अथ वा यद्यपि गुणविधानेन ऋच्छे- राम्न भवतीति ज्ञायते तथाप्यनृच्छ इति प्रतिषेधः प्राप्तिसम्भावनयाक्रियमाणो ज्ञाप- को यथोक्तस्यार्थस्य भवति । उपदेशग्रहणमिति । 'गुरुमत' इति गुरुमत्तामात्रा- श्रयो मतुप, यथा 'पितृमा'निति, न तु नित्ययोग इति व्याख्यास्यत इत्यर्थः। सन्नि- पातलक्षण इति । लिट्सन्निपातनिमित्तो गुणस्तद्विघातनिमित्तस्यामो निमित्तं न भवति। आमि सति हि लेलका भाव्यमिति लिट्सन्निपातस्य विघातः स्यात् । ऊों- तेरिति । प्रतिषेध इत्यर्थः । उकारोपीति । तेनोकारान्तस्यो!तेराम्न भवति । उ.]मिति। ऋकारनिर्देशेनेति भावः।अयमेव 'अथाऽपि कथञ्चिदिति भाष्यस्याऽऽ- शयः । ननु गुणविधिस्थऋच्छिग्रहणेन ज्ञापकेन ऋच्छेरामोऽप्राप्तावनृच्छ इत्यस्य ज्ञापितेऽपि चारितार्थ्याऽभावात्कथं ज्ञापकत्वमत आह-अनृच्छ इतीति । तत्सह- शागमवद्धातुलक्षणायैव तदुपादानमिति भावः । वाक्यभेदश्च बोध्यः । तेनैधादेः सिद्धिः । 'अन्यन्यार्थ' इत्यनेन भाष्ये ध्वनितमेतत् । अथ वेति । इदं प्रौव्या लेलुंकेति। अव्यवधानविघातश्च बोध्यः । एवञ्च 'अनृच्छ' इति, 'लिग्निमित्ता'दिति च प्रत्याख्यातम् । ननु 'उपदेश' इति व्याख्याने 'ईत्' 'ऊत्' शब्देभ्य आचार- क्विपि आम्न प्राप्नोति, तत्प्रत्याख्याने च प्राप्नोतीति चेन, प्रत्ययान्तत्वेनैव तत्राम्सि- द्धिरित्याशयात् । हलन्तेभ्य आचारक्विपोऽभावाच्च । भाष्ये-वाच्य ऊोरिति । तत्र यडि भावातिदेशः, आमिटोरभावातिदेश इति बोध्यम् । तेनेजादेरिति,अनेकाच इति चाम्नेति बोध्यम् । उकारप्रश्लेषेऽपि तत्सामर्थ्याद्वाध्यसामान्यचिन्तया सर्वस्याप्यामः प्रतिषेध इति बोध्यम् । तेनोकारान्तस्येति । ऋच्छिसाहचर्यादौपदेशिकस्येत्यर्थः । १ इदं क्वचिन्न । २ 'वक्तव्यम्' पा० ।

·११८ कैयट-विवरणसहित [ उषविद उ-'अनृच्छो दयायासश्चेति । [इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः] ॥ उपविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम् ॥ ३॥१॥३८ ॥ ॥*॥ विदेराम्कित् ॥*॥ विदेराम्किद्वक्तव्यः। विदांचकार॥ न वक्तव्यः । विदिरकारान्तः ॥ यद्यकारान्तो 'वेत्तीति गुणो न सिध्यति । "लिट्सन्नियो- गेन" ॥ एवमपि 'विवेदेति न सिध्यति ॥ एवं तर्हि "आम्सन्नियोगेन" ॥ भारद्वाजीयाः पठन्ति- ॥*॥ विदेराम्किन्निपातनाद्वा गुणत्वम् ॥ ॥ इति । भीहीभृहुवां अलुवश्च ॥ ३॥१॥३९ ॥ श्लवदतिदेशे किं प्रयोजनम् ?॥ ॥*॥श्लुवदतिदेशे प्रयोजनं द्वित्वेत्त्वे॥१॥ [ श्लुवदतिदेशे द्वित्वेत्त्वे प्रयोजनम् ] । बिभरांचकार ॥ [ भीहीभृहुवाम् ] ॥ कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि ॥ ३।१।४० ॥ किमर्थमिदमुच्यते ?॥ अनुप्रयोगो यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्र.]संहितया च सूत्रपाठ इति दर्शयति-अनृच्छो दयायासश्चेति। [ इजादेश्च ] । उपविद । विदिरकारान्त इति । सूत्रे अकारान्तत्वं विदर्निपात्यत इति भावः। इतरो धातुपाठ एवाऽकारान्तत्वमनेन विदेरुक्तमिति मलाह-यदीति । गुणी न सिध्यतीति । इकारस्योपधत्वाऽभावादकारलोपाऽभावाच विदतीति स्यादित्यर्थः । आम्सन्नियोगेनेति । आमः प्राधान्येन विधीयमानत्वात्तदनुयायिलमत्स्येत्यर्थः । भीही । द्विवचनमेव विधेयं किमतिदेशेनेति पृच्छति-श्नुवदतिदेश इति । 'न लुमताङ्गस्येति गुणप्रतिषेधो न भवति । 'प्रत्ययलोप' इत्यस्याः प्राप्तरयं निषेधी न चाऽत्रासौ प्राप्तिरस्ति । [ भीहीभृहुवां श्लुवञ्च ॥ कृञ्चानु । किमर्थमिति । अन्तरेणाऽपि सूत्रारम्भमनुप्रयोगः सिद्धः काल- उ.]तदाह ऊर्णोतेरिति ॥ [इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः ] । उपविद । उषिजागृसाहचर्यात्परस्मैपदिन आदादिकस्यैव विग्रहणम् । अकारलोपाऽभावाच्चेति । गुणाऽसिद्धिर्दोषोपलक्षणमिति भावः । ननु लिटोप्युप- स्थित्या तत्सन्नियोगेनाऽपि विधानं स्यादत आह-आमिति। निपातनाद्वति भाष्ये। सूत्रेऽदन्तत्वनिपातनादित्यर्थः ॥ [ उपविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम् ] । भीहीभृहुवां । न लुमतेति लुमच्छब्दवति कार्ये सत्यङ्गस्य कार्य नेत्यर्थ इति मन्यते । प्रत्ययेति । लुमता शब्देन लुप्ते प्रत्ययलक्षणेनाऽङ्गकार्य नेति तदर्थ इति भावः ॥ [ भीहीभृहुवां श्लुबच्च कृञ्चाऽनु । अनुप्रयोगायाऽन्यधात्वनुप्रयोगस्य वारणाय च सूत्रमावश्यकमित्यत आह-अन्तरेणाऽपीति। लिहरस्य कृत्र' इत्यस्याऽनुप्रयोगः सिद्ध' इत्यनेनाऽन्वयः। १ अत्र ॥ ॥ 'विदेराम्किल्लिट्सनियोगेन' ॥॥इति तु वार्तिकमिति गौडाः।

·३अ.१पा.३आ.४०सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् 8 ११९ . आमन्तमव्यक्तपदार्थकं, तेनाऽपरिसमाप्तोऽर्थ इति कृत्वाऽनुप्रयोगो भविष्यति॥ अत उत्तरं पठति ॥॥ कृञोऽनुप्रयोगवचनमस्तिभूप्रतिषेधार्थम् ॥ ॥ कृशो- ऽनुप्रयोगवचनं क्रियते । [किं प्रयोजनम् ? ॥] 'अस्तिभूप्रतिषेधार्थम् । अस्तिभुवोरनुप्रयोगो मा भूदिति ॥*॥ आत्मनेपदविध्यर्थच ॥*॥ आत्मनेपद- विध्यर्थं च कृतोऽनुप्रयोगवचनं क्रियते । आत्मनेपदं यथा स्यात् ॥ उच्यमा- नेऽप्येतस्मिन्नवश्यमात्मनेपदार्थो यत्नः कर्तव्यः। अस्तिभूप्रतिषेधार्थेन चाऽपि नार्थः ॥ * ॥ इष्टः सर्वानुप्रयोगः ॥ ॥ सर्वेषामेव कृभ्वस्तीनामनुप्रयोग इष्यते। किमिष्यत एवाऽहो स्वित्प्राप्नोत्यपि ? ॥ इष्यते च प्राप्नोति च ॥ कथम् ? ॥ 'कृ'जिति नेदं धातुग्रहणं ॥ किं तर्हि ? ॥ प्रत्याहारग्रहणम् ॥ व संनिविष्टा- प्र.]साधनसङ्ख्याप्रत्यक्वादिप्रतिपादनाय लिहरम्य कृञः।आमन्ताद्धि कालविशेष एवा- वसीयते न त्वर्थान्तरं, तत्र समानार्थस्य धातोरनुप्रयोगो न भविष्यति ओषामुवोषेति। उत्तरेणैव सर्वार्थाभिव्यञ्जनादामन्तस्यानर्थक्यप्रसङ्गात् । नापि भिन्नार्थस्य-ईहांपपा- चेति। आमन्तसम्बद्धसाधनाद्यसम्प्रत्ययात्। कृज तु सामान्यवचनः। सामान्यविशेष- वाचिनोश्च प्रयोगोऽर्थविशेषप्रतिपादनेऽनुगुण इति भावः । अनुप्रयोग इति । यद्य- प्यामन्तात्सकलार्थाभिव्यक्तिर्न भवति तथापि प्रकरणादिवशाद्भविष्यति, तस्मादनुप्र- योगसिद्ध्यर्थमिदं वक्तव्यमिति भावः । आमन्तमिति । पूर्वोक्तानामर्थानां प्रकरणा- दिवशादशक्या प्रतिपत्तिरिति तदर्थाभिधानायानुप्रयोगः सिध्यत्येवेति भावः । करो- तेरेवाऽनुप्रयोगो यथा स्यारुमृस्त्योर्मा भूदिति नियमार्थमेतदिति दर्शयितुमाह-कृत- इति । आत्मनेपदेति । सिद्धे कृञोऽनुप्रयोगे पुनर्वचनमतिशयेनाऽनुगुणस्यानुप्रयो- गार्थ, तेनात्मनेपदप्रकृतेरामन्तस्यात्मनेपदान्त एव करोतिरनुप्रयुज्यत इत्याम्प्रत्यय- वदिति सूत्रं न कर्तव्यं भवतीत्यर्थः । अवश्यमिति । परस्मैपदेनाऽपि कर्बर्थस्या- वगमात्तदन्तस्थाऽनुप्रयोगः स्यादिति भावः। प्रत्याहारग्रहणमिति । एतच्चाम्प्रत्य- यवदित्यत्र कृग्रहणास्तिनिवृत्त्यर्थाद्विज्ञायते । सम्पदश्वार्थविरोधान्न भविष्यत्यनुप्र- उ.] आमन्ताद्धि क्रियाविशेष एवेति पाठः। 'कालविशेष' इति पाठे कालेन विशेष्यते यः स क्रियारूप इत्यर्थः । सामान्य इति। सामान्यस्याऽपि विशेषे पर्यवसानात्त- दुत्पन्नतिबादिनापि विशेषसंबन्धिसाधनाद्यवगतिरित्यर्थः। भ्वस्त्योरिति । तयोरपि सामान्यवाचकत्वादिति भावः। भाष्ये दूषयति-उच्यमानेऽपीति । परस्मैपदेनाs- पीति । सूत्रन्यासेन त्वदुक्तातिशयाऽलाभादिति भावः । सम्पदश्चेति। चेन 'सं'- रहितपदधातोरपीत्यर्थः । एतेन सम्पदो धातुत्वाऽभावात्कृम्बाद्यसाजात्येन प्रत्याहारे न सन्निवेश इत्यपास्तम् । मध्यवर्तिनः सजातीया एव ग्राह्या इत्यर्थे मानाऽभावाच्च । १ 'अस्तिभुवोः' ।२ अयं पाठो लुप्तः।३ इदं क्वचिन्न । ४ किमिष्यत्येव'1५'नैतत्'।

·१२० .. कैयट-विवरणसहितं [कृञ्चानुप्र नां प्रत्याहारः ?॥ 'कृभ्वस्तियोग' इत्यतःप्रभृत्या कृतो अकारात् ॥*॥ सर्वा- नुप्रयोग इति चेदशिष्यमर्थाऽभावात् ॥*॥ सर्वानुप्रयोग इति चेदशिष्यं, कृमो- अनुप्रयोगवचनम् ॥ कि कारणम् ?॥ 'अर्थाभावात्' । आमन्तमव्यक्तपदार्थकं तेनाऽपरिसमाप्तोऽर्थ इति कृत्वाऽनुप्रयोगो भविष्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं 'कृभ्वस्तीनामेवाऽनुप्रयोगो यथा स्यात् पचादीनां मा भूदिति॥ एतदपि ना. स्ति प्रयोजनम् ॥ ॥ अर्थाऽभावाच्चान्यस्य [सिद्धम् ] ॥ ॥ अर्थाऽभावाच्चाs- न्यस्य सिद्धमेतत् ॥ कुतः ? ॥ कृभ्वस्तयः क्रियासामान्यवाचिनः, क्रियावि. शेषवाचिनः पचादयो, न च सत्मान्यवाचिनोरेव विशेषवाचिनोरेव वा प्रयोगो भवति । तत्र विशेषवाचिन उत्पत्तिः सामान्यवाचिनोऽनुप्रयोक्ष्यन्ते ॥*॥ लिदरार्थ वा ॥*॥ लिदरार्थ तर्हि कृतोऽनुप्रयोगवचनं क्रियते । लिवरस्यैवा- अनुप्रयोगो यथा स्यादन्यपरस्य मा भूदिति ॥ किंपरस्य पुनः प्रामोति ? ॥ लद्दरस्य॥ न लद्दरस्यानुप्रयोगेण भूतकालो विशेषितः स्यात्॥निष्ठापरस्य तर्हि प्र.]योगः। अशिष्यमिति । विद्यतिनिवृत्त्यर्थमपि नोपयुज्यते । प्रयुक्तानामन्वाख्या- नात्तस्य चानुप्रयोगादर्शनात् । न चेति । द्वयोरेकार्थयोः प्रयोगाऽभावादिति भावः। न्यायप्रदर्शनार्थं च 'सामान्यवाचिनो रित्युक्तम् , न तु सामान्यवाचिभ्यः कृभ्वस्ति- भ्य आम्विधानमस्ति। सामान्यवाचिनश्चार्थ द्योतयितुं विशेषवचनो न शक्तः । प्र- त्युत विशेषान्तरव्यावृत्त्या तदर्थविरोधी । लदरस्येति । भूतविशेषस्यामन्तेन प्रति- पादनाद्भूतस्याऽपि भूतपूर्वां वर्तमानतामाश्रित्य लट्योगः स्यादिति भावः । नलपरस्येति।आमन्तार्थाभिव्यक्त्यर्थत्वादनुप्रयोगस्य विरुद्धकालाभिधायिलडनु- प्रयोगो न भविष्यति। न च साम्प्रतिकवर्तमानतासम्भवे भूतपूर्वाश्रयो लद्योग उपप- उ.]विद्यतीति। 'विद सत्ताया मिति स्मरणादिति भावः। भाष्ये-अर्थाऽभावाञ्चेति। 'एधा'मित्यादिना पच्यादेरन्वयाऽयोग्यत्वात् , एधामित्याद्यग्रे स्वस्याऽनुप्रयोगोऽसम्भवी, तत्राप्यामः प्राप्तः। कृभ्वादिभ्यस्तु आम्प्राप्त्यभावादेव न तद्विषये तदनुप्रयोगः । तदाह भाष्ये-न च सामान्येत्यादिना। द्वयोरेकार्थयोरिति । आम्विषययोरित्यर्थः। द्वितीयप्रयोगेऽप्यामः प्राप्तेरिति भावः । न च 'पाचया मित्युत्तरं पचेरन्तर्भावितण्य- र्थस्य समानार्थतया प्रयोगः स्यादिति वाच्यम्, उत्तरेणैव सिद्धे पूर्वस्य वैयर्थ्यापत्ते- रिति भावः । न नु निवृत्तप्रेषणकृलो णिचि कारयामित्यतः पचेरनुप्रयोगः स्यादिति सामान्यविशेषवाचिनोरित्यपि वक्तुं युक्तमत आह-सामान्यवाचिनश्चेति। वर्तमान- विहितस्य लटः कथं भूते प्रसक्तिरत आह-भूतपूर्वामिति । न च साम्प्रतिकेति । १ इतिः क्वचिन्न । २ इदं कचिन्न । ३ 'असिद्धम् । सिद्धम् । ४ 'वचनाः पचादयः ।

·१२१ .. ३अ.१पा.३आ.४० सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् & मा भूत् [इति]॥ न निष्ठापरस्याऽनुप्रयोगेण पुरुषोपग्रहौ विशेषितौ स्याताम्॥ लुपरस्य तर्हि मा भूत्॥ न लुपरस्याऽनुप्रयोगेणाऽनद्यतनो भूतकालो विशे- षितः स्यात् ॥ लपरस्य तर्हि मा भूत् ॥ न लपरस्याऽनुप्रयोगेणाऽनद्य- तनः परोक्षः कालो विशेषितः स्यात् ॥ अयं तर्हि भूते पैरोक्षेऽनद्यतने लङ् विधीयते 'हशश्वतोर्लङ्, ति, तत्परस्य मा भूदिति ॥ एतदपि नास्ति प्रयो- जनम् । “एकस्या आकृतेश्चरितः प्रयोगो द्वितीयस्यास्तृतीयस्याश्च न भवति"। तद्यथा गोपु स्वामी-अश्वेषुचे तिान हि भवति गोषु-चाऽश्वानां च स्वामी'ति। ॥*॥ अर्थसाप्तेर्वाऽनुप्रयोगो न स्यात् ॥ ॥ अर्थसमाप्तेस्तईनुप्रयोगो न स्या- त् । आमन्तेन परिसमाप्तोऽर्थ इति कृत्वाऽनुप्रयोगो न स्यात् ॥ एतदपि ना- स्ति प्रयोजनम् । इदानीमेव युक्तमामन्तमव्यक्तपदार्थकं तेनाऽपरिसमाप्तोऽर्थ इति कृत्वाऽनुप्रयोगो भविष्यतीति ॥*॥ विपर्यासनिवृत्त्यर्थं वा ॥*॥ विपर्या- प्र.]द्यत इत्यर्थः।एकस्या इति । वेदलोकप्रसिद्धोऽयं न्यायः। तथा हि 'खादिरे बना- ति' 'पालाशे बनाती'त्यादौ विकल्पितेषु साधनेषु येनैव साधनेनोपक्रान्ता क्रिया तेनैव निर्वाह्यते । तत्र यदि कदा चित्खदिरस्य भ्रषो भवति तदा तत्सदृशः बर्बुरः सादृश्यात्खदिरबुद्ध्या प्रतिनिधीयते,न तु पलाशः परिगृह्यते। साधनभेदेन क्रियान्य- त्वादुपक्रान्तक्रियाऽनिर्वाहप्रसङ्गात् । लोकेऽपि यदा स्वस्वामिभावप्रतिपादनाय 'गवां स्वामी ति षष्ठ्युपक्रम्यते तदा 'अश्वानां चे'त्यत्रापि तत्प्रतिपादनाय सैव निर्वाह्यते । अन्यथा'ऽश्वेषु चे'त्युक्तेऽधिकरणप्रतिपत्तिरपि स्यादश्वेषु च तिष्ठतीति । तस्मा- द्योऽर्थी यया शब्दाकृत्या प्रतिपादयितुमुपक्रान्तस्तयैवाऽसौ निर्वाह्यो न बन्यया- शब्दाकृत्येत्यर्थः । एवं हि प्रतिपत्तिलाघवं भवति । अर्थसमाप्तेवेति । आमन्तं पदं यावन्तमर्थमभिधातुं शक्नोति तावानर्थस्तत्रैव परिसमाप्त इत्यनुप्रयोगो न स्यादिति भावः।एतद्भाष्यकारो दूषयितुमाह-एतदपीति । 'अशिष्यमर्थाऽभावा'दित्युक्तत्वात् । विपर्यासनिवृत्त्यर्थं वेति । सिद्धे कृप्रयोगे देशनियमार्थं वचनम् । अनुशब्दस्य उ.]वर्तमानसामीप्ये लट्यपि न विवक्षितमुख्यभूतत्वप्रतीतिः स्यादिति भावः।खादिरे- खदिरविकारे यूपे । सादृश्यादिति। एवञ्च बहुखदिराऽरयवसामान्ययोगो-बुर्घर- स्येति तत्र खदिरवुद्ध्युत्पादनेन खदिरारब्धैव क्रिया निर्वाहिता भवति । पालाशे तूपादीयमाने तत्र खदिरबुद्ध्यनुत्पादात्खादिरेणोपक्रान्ता क्रिया न निर्वाहिता स्यादिति न तदुपादानमिति भावः । अश्वेषु चेति । एवञ्च तथा प्रयोगेऽसावुतेति वदन्ति । वार्तिके 'वा'शब्दो विकल्पार्थकोऽपि पूर्वत्र प्रयोजनानां खण्डितत्वा- १ 'लुट्परस्य' पा० । २ 'अनद्यतन भूत' पा० । ३ 'परोक्षकालो पा० । ४ 'परो क्षानद्यतने' पा०। ५'श्च भविष्यति'। ६ इदं क्वचिन्न । ७ 'आमन्तेन च परि' पा०।

·१२२ कैयट-विवरणसहित [च्लि लुङि सनिवृत्त्यर्थं तर्हि कृशोऽनुप्रयोगवचनं क्रियते । ईहांचके । चक्र ईहामिति मा भूत् ॥ ॥ व्यवहितनिवृत्त्यर्थं च ॥ ॥ व्यवहितनिवृत्त्यर्थं च कृतोऽनुप्रयोग- वचनं क्रियते । अन्धेव चाऽनुप्रयोगो यथा स्यात् ।ईहाञ्चके । व्यवहितस्य मा भूत्। ईहां देवदत्तश्चके इति॥ इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरण- महाभाष्ये तृतीयाध्यायस्य प्रथमे पादे तृतीयमाह्निकम् ॥*॥ च्लि लुङि॥ ३॥१॥४३॥ क्वाऽयं च्लिः श्रूयते ? ॥ न केचिच्छ्रयते । एतस्य सिजादय आदेशा उच्यन्ते ॥ यदि न क्वचिच्छ्यते किमर्थस्तर्हि च्लिरुत्सर्गः क्रियते न सिजुत्सर्ग एव कर्तव्यः। तस्य क्सादयोऽपवादा भविष्यन्ति॥अत उत्तरं पठति॥॥ चल्यु- त्सर्गः सामान्यग्रहणार्थः॥ ॥ चिलरुत्सर्गः क्रियते ॥ [किं प्रयोजनं ?]॥ 'सामा- न्यग्रहणार्थः ॥ क सामान्यग्रहणार्थनाऽर्थः ? ॥ 'मन्त्रे घसह्वरणशवृदहाड- च्कृगमिजनिभ्यो ले'रिति । तत्राऽवरतस्त्रयाणां ग्रहणं कर्तव्यं स्यात् । चडोः प्र.]पश्चादर्थत्वात्। तेनाऽऽमन्तस्य पाश्चादेव कृप्रयुज्यते न पूर्व नापि व्यवहितमित्य- थसम्पत्तिः ॥ इति भाष्यप्रदीपे तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमे पादे तृतीयमाह्निकम् ॥ चिल लुङि । आदेशः सर्वत्र वाधितत्वाऽन्नास्य प्रयोगः प्रयोजनं,नापि क्रिबा- दीनामिव कार्यार्थता दृश्यते । ततोऽस्यानर्थकं विधानमिति पृच्छति-कायमिति । च्लिरुत्सर्ग इति । स्थानीत्यर्थः । स ह्यादेशेनाऽपोद्यते । सिजुत्सर्ग इत्यत्र तु सामान्यविधिरुत्सर्गशब्देनोच्यते । च्ल्युत्सर्ग इति । च्लेरुत्सर्गो धातुमात्राद्विधान- मित्यर्थः । तत्रावरत इति । त्रयाणां तावदवश्यं कर्तव्यं, जनेस्तु दीपजनेति तशब्दे उ.]त्तयर्थे भाष्यकृता व्याख्यायते-विपर्यासनिवृत्त्यर्थं तहीति। भाष्ये-अन्वेवेति । पश्चादव्यवधानेनेत्यर्थः ॥ [कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि] ॥ * इति श्रीनागेशभट्टकृते भाष्यप्रदीपोद्योते तृतीयस्य प्रथमे तृतीयमाह्निकम् । च्लि लुङि । नन्वश्रवणेऽपि विबादिवत् कार्यार्थः स्यादत आह-नापीति । उत्सर्गपदस्याऽपवादप्रतियोगिन्येव प्रसिद्धराह-स्थानीत्यर्थ इति । ननु च्ल्युत्सर्ग इत्यनुपपन्नं, च्लेरन्यस्योत्सर्गस्याऽभावात् । कर्मधारये तून्सर्गशब्दस्य पूर्वनिपाता- पत्तिरत आह-च्लेरिति । च्लिरुत्सर्ग इति भाष्यन्तु फलिताऽर्थपरम् । क्वचित्तु- भाष्येऽपि 'च्ले'रित्येव पाठः । मन्त्रे' इति सूत्रे त्रयाणामपि चङसिचां लिग्रहणेन लुग्यथा स्यादिति प्रयोजनं चिलकरणस्य। अन्यथा सिच इत्यनुवर्तेतेति चङङोर्दोषः। लित्त्वं तु तेषां स्थानिवद्भावेन । अन्तरङ्गानपीति न्यायस्त्वत्र नास्ति, अनित्य- १ च कृशोऽनु' पा० । २ 'भूदिति' पा० । ३ 'न श्रूयते' पा० । ४ 'कि- मर्थं चिल' पा० ५ 'ल्युत्सर्गः' पा० । ६ अयं पाठः क्वचिन्न । ।

·३अ.१पा.४आ.४३सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् . .. सिचश्वेति॥ ॥क्सविधाने चानिड्वचने चिलसंप्रत्ययार्थः।।*॥क्सविधाने चाऽनिव- चनेग्लिसंप्रत्ययार्थः च्लिरुत्सर्गःक्रियतेोच्लेरनिट इति क्सः सिद्धो भवति॥*॥ घस्लभावे च ॥*॥ घस्लु भावे च च्लावेव कृते लदित इत्यसिद्धो भवति ॥ अथ चित्करणं किमर्थम् ? ॥*॥ च्लेश्चित्करणं विशेषणार्थम् ॥१॥ च्लेश्चित्करणं क्रियते॥[किम्प्रयोजनं?]॥ 'विशेषणार्थम्॥क विशेषणार्थनार्थः॥ प्र.] विहितस्य चिणो मन्त्रं यदि लुग्दृश्यते तदा चतुर्थस्यापि ग्रहणं कर्त्तव्यमित्य- वरत इत्युक्तम् । तत्र धयतेराकारान्तत्वात्तदर्थ चसिज्ग्रहणं कर्तव्यं, घनश्गये- र्थमङ्ग्रहणं, धात्वन्तरार्थं तु सिज्ग्रहणमित्यर्थः । क्सविधान इति । 'अनिट' इत्येतत् ग्लेविशेषणं यथा स्यादित्यर्थः । तथा हि यद्यनिग्रहणेन धातुर्विशेष्यते 'यस्मादन्यत्रेडागमो न दृष्ट' इति विषयान्तरगतमनिटत्वमाश्रयणीयम् , लुङादेशानां सार्वधातुकत्वादिटः प्राप्त्यभावात् । ततश्च गुहादिभ्यः यसो न स्यात् , तेषां विक- ल्पितेनेटा सेट्त्वात् । अथापि पाक्षिकेनेडभावेन तेषामनिटत्वं स्यात् तथापि नित्यं क्सः स्यात् । चलो तु विशेष्यमाणे यदा तस्येण्नास्ति तदा क्सो भवति-'अघुक्ष'- दिति । यदा विड्भवति तदा सिच्–'अगूही दिति । घस्लभावे चेति । लुङि यदार्द्धधातुकं तत्रादेघस्लभावो विधीयते । तत्र च्लौ परतो घस्लभावे सत्यसिध्यति। अन्यथा सिच्येव घस्लुभावः स्यात् । ततश्च सिचः श्रवणं स्यात् । नहि प्रवृत्तस्यो- उ.]त्वात् । तेन मन्त्रे 'अधान 'अधुः' इत्युभयसिद्धिः।तद्धनयन्नाह-त्रयाणामिति। चढङोश्चेति कर्तव्यं, चेन सिचोऽनुकर्ष इति पदत्रयं कार्यमिति भावः । एतेन चङ्ग- हणं व्यर्थ, धयतावेव हि तदुपयोगः । तत्र सिचो लुकैव सिद्धमित्यपास्तम् । 'अधान्' इत्यसिद्ध्यापत्तेः । आकारान्तत्वादिति,-'मन्त्रे घस' इति सूत्रप्राप्ति- निमित्तकथनम् । भाष्ये-च्लिसम्प्रत्ययार्थ इति । अनिटम्प्रति च्लेविशेष्यत्वेन यः सम्प्रत्ययस्तदर्थः । यस्मादन्यत्रेति । अस्य 'तही त्यादिः । यस्माद्धातोलभिन्ने प्रत्यये इत्यर्थः । लुङि योऽनिडित्याश्रयितुमशक्यमित्याह-लुकादेशानामिति । ततश्चेति। विषयान्तरगताऽनिटत्वाश्रयणाच्चेत्यर्थः। अथापीति । इटोऽभावोऽनिट् , तस्मान्मतुपः सौत्रत्वाल्लुगिति भावः। यदा विडिति । तदा निर्दिश्यमानपरिभाषया इड्रहितस्य सिजित्यर्थः । 'धातो रित्यस्य विहितविशेषणत्वाश्रयणान्निर्दिश्यमानस्य व्यवहितत्वमिति न शक्यम् । अगूहीदिति । 'हृयन्ते'ति वृद्धिनिषेधः। गुणे 'ऊदु- पधाया' इत्यूत्त्वम्।आर्द्धधातुके विवक्षिते घस्लादेशविधानादाह-लु ति।परसप्तमी- त्यभिमानेनेदमिति भावः । ननु चिलन कार्यः, चक्सादयश्च सिच एवाऽऽदेशाः कार्याः। 'च्ले रित्यस्य स्थाने 'सिच' इति कार्यम् । 'मन्त्रे' इति सूत्रे च 'च्ले रिति १ 'सिच इति'। २ इतिः क्वचिन्न । ३ अयं पाठः प्रायो लुप्तः। ४ गमार्थ' ।

·१२४ * कैयट-विवरणसहितं. [च्लिलुङि - 'ठलेः सिजिति । 'लेः सिजित्युच्यमाने लिडिटोरपि प्रसज्येत ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । 'लुङी'त्युच्यते न च लुङि लिडिटौ स्तः ॥ अथेदिकरणं किमर्थम् ? ॥ ॥ इदित्करणं सामान्यग्रहणार्थम् ॥ ॥ इदि- करणं क्रियते॥ किं प्रयोजनं ?॥] 'सामान्यग्रहणार्थम् ॥क सामान्यग्रह- णार्थेनार्थः?॥ 'मन्त्रे घसह्वरणशवृदहादृच्कृगमिजनिभ्यो ले रिति, 'आम' इति च ॥ इकारे चेदानीं सामान्यग्रहणार्थे क्रियमाणेऽवश्यं सामान्यग्रहणाविघाता- र्थश्वकारः कर्तव्यः ॥क सामान्यग्रहणाऽविघातार्थेनाऽर्थश्चकारेण ? ॥ अत्रैव यत्तावदुच्यते 'च्ल्युत्सर्गः सामान्यग्रहणार्थ'इति । क्रियमाणेऽपि वै च्ल्युत्सर्गे तान्येव त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति,-'च्लि लुङि' 'च्ले सिच्' 'ले रिति॥यदेत- 'ले रिति, तत्परार्थ भविष्यति ॥ कथम् ? ॥ यदेतद्गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेष्वित्यत्र सिचो ग्रहणमेतलेरिति वक्ष्यामि ॥ यदि 'ले'रित्युच्यते प्र.]त्सर्गस्यापवादेन बाधः कर्तुं शक्यत इति भावः। तथा 'मन्त्रे घसेति यदि सिचो लुक्क्रियते तदा 'आदिः सिचोन्यतरस्या'मिति स्वरः स्यात् । लुमता लुप्तेऽपि तस्मिन् प्रत्ययलक्षणेनाऽस्य स्वरस्येष्टत्वात् । लुङीत्युच्यत इति । लुङीत्यनुवर्तत- इत्यर्थः। तदनुबन्धकग्रहण इत्ययमपि परिहारः सम्भवति । भाष्यकारेण तु प्रकारा- न्तरेण परिहृतत्वानोक्तः। आम इति चेति । तत्र सामान्यग्रहणे सति यथासम्भवं कार्य विज्ञायत इति भावः । अत्रैवेति। अन्यथा तदनुबन्धपरिभाषयाऽस्यैव ग्रहणं स्यान्न लिटस्ततश्चाऽऽम इत्यनेन लिटो लुङ स्यादित्यर्थः । तान्येवेति । 'चिल'- 'च्ले'लेरिति । 'सिज्लुङी'त्येतत्त्वितरेणाऽपि कर्तव्यम् । 'मन्त्रे घसे'त्यत्र चडोऽ- ङः सिच इति तान्येव त्रीणीत्यर्थः । ब्ल्युत्सर्गवाद्याह-यदेतदिति । लेरिति वक्ष्यामीति । तदेव 'मन्त्रे घसे'त्यत्रानुवर्तिष्यते, ततश्च लाघवं भवतीत्यर्थः । धेट उ.] न कार्य, सिच इत्यनुवृत्त्यैवेष्टसिद्धेरिति नैते दोषा इति चेन्न; 'अपुष'नित्यादौ जुसापत्तेः। दोषान्तरमप्याह-तथा मन्त्रे इति । ननु 'लुमति प्रतिषेधे एकपदस्वर- स्योपसङ्ख्यान'मिति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् कथं स्वरप्राप्तिरत आह-लुमतेति। तस्य 'सर्वाऽऽमन्त्रितसिज्लुक्स्वरवर्ज' मिति निषेधादिति भावः। अस्य-'आदिः सिच' इत्यस्य । 'सर्वामन्त्रितसिज्लुक्स्वरवर्ज मिति निषेधादिति भावः । अस्य-'आदि:- सिच' इत्यस्य । 'सर्वामन्त्रितसिज्लुक्स्वरवर्ज मिति तत्रोक्तत्वादिति भावः । तदनुबन्धकेति । चकाराऽभावेऽस्यैकानुबन्धकत्वादिति भावः । तत्रेति । 'आम' इति सूत्रेऽनुवर्तमानेन 'ले रिति पदेन लिटोऽपि ग्रहणं सिध्यतीत्यर्थः । तदेव मन्त्रे इति। गातिस्थेति सूत्रे लिग्रहणे यदि 'अन्तरङ्गानपीति न्यायेन च्ल्यवस्थायां १ 'ले:' पा० । २ इदं क्वचिन्न । ।

·३अ.१पा.४आ.४३सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् 8 १२५ धेटश्चातुःशब्द्यं प्रामोति । अदधत् अधात् अधासीत् । अदधादित्येतदपि प्राप्नोति । ॥ ॥ न चङो लुकि द्विवचनम् ॥*॥ न चडो लुकि द्विर्वचनेन भवितव्यम् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'चङी'त्युच्यते, न चाऽत्र चढं पश्यामः ॥ प्रत्ययलक्षणेन ॥ 'न लुमता तस्मिन्निति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः ॥ बहुवचने तर्हि चातुःशब्द्यं प्राप्नोति। अदधन् अधुःअधासिषुः। अधानित्यपि प्राप्नोति ॥ नैष दोषः । 'आत' इति जुस्भावो भविष्यति ॥ न सिध्यति । सिज्ग्रहणं तत्राऽनुवर्तते॥सिग्रहणं [ तत्रै ] निवर्तिष्यते॥ यदि निवर्तते 'अभूव निति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्रामोति॥एवं तर्हि लुक्सिजपवादो विज्ञास्यते ॥ यदि लुक्सिजपवादो विज्ञायते 'मा हि दातां माहि धातामित्यत्र 'आदिस्सिचो- प्र.]इति। विभाषा घ्राधे'डित्यत्र लिग्रहणाऽनुवृत्तौसत्यां लेरादेशेषु कृतेषु स्थानिवद्भा- वालिग्रहणेन तेषां ग्रहणाल्लुकि कृते चङ्गिमित्तं द्विवचनं प्राप्नोतीत्यदधादित्यपि स्यात् । ननु चल्लोपस्य स्थानिवद्भावादाकारलोपे सत्यधदिति भाव्यं, तत्कथमुच्यते 'अदधादिति प्राप्नोतीति ?। नैष दोषः। 'विलुगुपधात्वे'ति लुका लुप्तस्य स्थानिवत्त्व- निषेधान्न लुमताङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणनिषेधाच्चाऽऽकारलोपाऽभावात् । आत इति । विध्यर्थमेतद्भविष्यति न तु नियमार्थमित्यर्थः । एवं तीति । अकृतेष्वादेशेषु तदपवादो लेरेव लुग्विधास्यते, तेनाऽभूवन्निति जुस्न भविष्यति । 'आत' इत्येतच उ.]लुक्तर्हि 'अगु'दित्यादौ 'सिजभ्यस्तै'ति जुस्न न स्यात्। 'मा हि गाता'मित्यादौ 'आदिः सिचोऽन्यतरस्या'मिति स्वरश्च न स्यात्। तस्मादन्तरङ्गानपीति न्यायाऽनाश्र- यणेनाऽऽदेशे कृते स्थानिवद्भावेन लित्वाल्लुगेषितव्यः।तत्राह भाष्ये-धेटश्चातुःशब्द्य- मिति । तद्भुनयन्नाह-लेरादेशेविति । आकारलोपे इति । तिपो हल्ड्यादिलोपे भष्भावे चेत्यपि बोध्यम्। अधदिति भाव्य'मिति पाठः। 'अदधदिति भाव्य'मित्यप. पाठः । नैष इतिअङ्गकार्यत्वादत्र 'न लुमते'ति निषेधो, न तु द्वित्वे इत्यभिमानः। विध्यर्थमिति । 'चङो लुकीति शेषः । भाष्ये-अभूवन्निति । चङ्लुकि विध्य- र्थत्वे सम्भवति नियमार्थत्वं न स्यादिति 'सिजभ्यस्ते'ति जुस्स्यादित्यर्थः। प्राप्तेष्वा- देशेष्विति। च्ल्यादेशेष्वित्यर्थः । अकृतेष्वादेशेष्विति पाठान्तरम् । नन्वेवमगुरि. त्यत्र जुन स्यादत आह-आत इत्येतदिति। नियमस्याऽसम्भवादित्यर्थः । न च च्ल्यभ्यस्तेति कार्य,तेन चङ्लुक्यपि जुस् ,च्लिपदानुवृत्त्या 'आत' इत्यस्य नियमत्वा- दभूवन्नित्यपि सिद्धमिति वाच्यम् , 'अघुक्षन्' 'अवोच'नित्यादौ क्सादिभ्योऽपि परस्य जुसापत्तेः। तस्मान्मन्त्रे इति सूत्रार्थ चिलर्न कार्य इति सिद्धम् । 'आम' इत्यत्राऽपि 'ले रित्यस्य नोपयोगः,प्रत्ययमात्रस्य तेन लुम्विधानात् । ननु धातुरपि १'दित्यपि'।'दित्यत्रापि'रभाष्यमिदमित्यन्यो३'भाव्यं'। ४इदंक्वचिन्ना५ विज्ञायते'। ।

·१२६ कैयट-विवरणसहितं. [च्लि लुङि । न्यतरस्या'मित्येष स्वरो न प्राप्नोति। तस्मान्नैतच्छक्यं वक्तुं-'लुक्सिजपवाद' इति ॥ न चेदुच्यते-अभूवन्निति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्रामोति । तस्मा. दात इत्यत्र सिग्रहणमनुवत्यं, तस्मिंश्चाऽनुवर्तमाने धेटश्चातुःशब्द्यं प्रामो- ति । तस्माद्गातिस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेष्वित्यत्र सिग्रहणं कर्तव्यम् । तस्मिंश्च क्रियमाणे तान्येव त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति 'च्लि लुङि"च्लेः सिच्' -'ले रिति ॥यदप्युच्यते- क्सविधाने चानिवचने चिलसंप्रत्ययार्थ'इति। धातु- मेवाऽत्राऽनिट्वेन विशेषयिष्यामो-'धातोरनिट' इति ॥ कथं पुनर्धातुर्नामाऽ निट स्यात् ? ॥ धातुरेवाऽनिट् ॥ कथम् ? ॥ अनिमित्तं वा इटः,-अनिट् । न वा तस्मादिडस्ति सोऽयमनि[ट् अनि] डिति ॥ अथ धातौ विशेष्यमाणे व योऽनिडिति विशेषयिष्यसि ?॥ किज्ञऽऽत:?॥ यदि विज्ञायते 'निष्ठा-मनिट' इति, भूयिष्ठेभ्यः प्राप्नोति । भूयिष्टा हि शलन्ता इगुपधा निष्ठायामनिटः । अथ विज्ञायते-'लिटि योऽनि डिति, न कुतश्चित्प्राप्नोति, सर्वे हि शलन्ता इ. प्र.]विध्यर्थं भविष्यति, अधुरदुरपुरित्यादिसिद्ध्यर्थमिति भावः । तस्मादिति। स्वर- सिद्धये सिजादेशे कृते लुकर्तव्य इत्यर्थः । कथमिति । आर्द्धधातुकस्य हीट्वि- धीयते । तदेव तदभावादनिडिति व्यपदिश्यते, मत्वर्थ बहुव्रीहिविज्ञानादिति भावः । अनिमित्तमिति। धातोरिटश्च निमित्तनिमित्तिभावोऽस्तीति नाऽनुपपन्नः षष्ठ्यर्थे बहुव्रीहिरिति भावः । न वा तस्मादिति । 'अनिट' इति वचनसामर्थ्यात्पञ्चम्यर्थे बहुव्रीहिराश्रयिष्यत इत्यर्थः।क्क योऽनिडिति।असति च्लिविधाने विकरणेन क्सेनाऽ- निट्त्वाश्रयेण भाव्यम् । तत्राऽस्मिन विषय इटः प्राप्त्यभावाद्विषयान्तरमनिट्त्वस्या- पेक्षणीयमिति प्रश्नः । निष्ठायामिति । यद्यार्द्धधातुकानं परिगृह्यते ततो गुहा- दिभ्य अदिझ्यो न स्यादिति निष्टाश्रयणम् । तदाश्रये च गुहादिभ्यो नित्यं क्सः उ.] न विद्यते इड्यस्मा दिति व्युत्पत्त्याऽनिघदवाच्योऽत आह-मत्वर्थे इति। अव- यवाऽवयविभावादिरूपे षष्यर्थे इत्यर्थः । भाष्ये-अनिमित्तं वा इटइति । न विद्यते इट्कार्यं यस्येत्यर्थः। पञ्चम्यन्तार्थेऽन्यपदार्थ बहुव्रीहिरिति पक्षान्तरमाह-न वाऽस्मा- दिति । तयाचष्टे-वचनसामर्थ्यादिति ।मत्वर्थ इति। 'कर्मकर्तृवचनेनाऽप्रथमाया' इति च वार्निकोक्तरिति भावः। अस्मिन् विपये-लुपे विषये। तत्राऽनिटत्वस्याऽ- व्यभिचारात् ।विषयान्तरम्-प्रत्ययान्तररूपम्।ऊदियो नेति।आर्द्धधातुकतासादिवि- षये पक्षे सेट्त्वादिति भावः। नित्यः क्स इति। यस्य विभाषेति निष्ठायामनिटत्वादिति भावः।इष्यते इति।अनेनैषोऽपि तत्र पक्षे दोष इति सूचित।निष्ठाग्रहणपक्षे भूयिष्ठेभ्य १ 'न चेदेवमुच्यते' पा० । २ 'सिचो ग्रह' पा० । ३ 'वाऽस्मात्' । ४ अयं पाठः क्वचिन्न । ५ विशिष्यमाणे । ६ निष्ठायामिति' पा० ।

·१२७ ३अ.१पा.४आ.४४सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् 8 गुपधा लिटिसेटः॥किं पुनः कारणं धातौविशेष्यमाणएतयोर्विशेषयोविशेषयिष्यते न पुनर्यत्र सामान्येनेटो विधिप्रतिषेधौ?॥क सामान्येन?॥ वलादावार्द्धधातुके। यदप्युच्यते 'घस्लभावे चेति। आर्द्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्त्यन- वस्थितेषु प्रत्ययेषु। तत्रार्द्धधातुकसामान्ये घस्लभावे कृते 'लूदित' इत्यङ् भविष्यति । [ च्लि लुङि ] ॥ चले सिच ॥ ३१॥४४॥ किमर्थश्चकारः?॥॥॥[.कारो] विशेषणार्थः ॥ ॥क विशेषणार्थेनाऽर्थः?॥ 'सिचिवृद्धिः परस्मैपदे'विति॥ 'सौ वृद्धिरितीयत्युच्यमानेऽग्निर्वायुरित्यत्रापि प्रसज्येत॥ तदस्ति प्रयोजनम् । 'परस्मैपदेवि'त्युच्यते न चाऽत्र परस्मैपदं प्र.]प्रसज्येत, विकल्पितश्चेष्यते। भूयिष्ठाहीति। इषुरिपुरुपुश्रि पुष्वादीनां च निष्ठाया- मनिट्वात् क्सःप्राप्नोति । न पुनयंत्रेति । गुहादयो विकल्पितंट इटो भावाऽभावा- भ्यां भिद्यन्ते, तत्र ये सेटस्तेभ्यः सिज्भविष्यति, अनिड्भ्यस्तु क्स इति न कश्चि- होषः। आर्द्धधातुकसामान्य इति । अप्रत्ययगतमार्द्धधातुकसामान्यं लुकिशेषित- माश्रयिष्यतइत्यर्थः यदि तर्हि चिलः प्रत्याख्यायते तदा 'मन्त्रे घसे'ति सिचो लुक्यादिः सिंच इति स्वरः प्राप्नोतिानैष दोषः। तत्र हि छन्दसि व चिदडाटोरुदात्तत्वेन भाव्यं, वचिात्तङ्गिघातेन । यत्र वडाटोस्तितिघातस्य च निषेधः प्रत्ययस्वरश्चेष्यते स वि- षयश्छन्दासे नास्ति। एतच्च भाष्यकारेण चलेः प्रत्याख्यानाद्विज्ञायते।'मा हि लावी'- दित्यादौ तु सिच एव चित्त्वनाऽनन्याऽर्थन चागमानुदात्तत्वं बाधिष्यतइति तदर्थोऽ- प्यनुबन्धासङ्गार्थ च्लिर्न कर्तव्यः । [च्लि लुङि] ॥ च्लेः सिच् । अग्निरिति । सौ च परस्मैपदेषु चेति समुच्चयो विज्ञायेत, नथा चात्रापि स्यात् । साविति च सिसुशब्दयोः साधारणो निर्देशः स्यात् । आग- न्तुना चैकारेण सकारो निर्दिश्यतेति भावः । न चात्रेति । पृथग्विभक्तिनिर्देशा- उ.]इति सूचितं दोषमाह-इप्विति। भाप्ये-वलाद्यार्द्धधातुक इति । अयं भावः,- अनिटी धातोरित्युक्ते क्वेति विषयविशेषाऽऽकाङ्क्षायां लुपरवलार्द्धधातुके यदा योऽ- निडिति कालविशेषावच्छिन्नो विषयविशेषो ग्रहीष्यते लक्ष्याऽनुरोधादिति । तदाऽऽह- गुहादय इति । सामान्यमिति । 'आर्द्धधातुक' इति विषयसप्तमीति भावः । यत्र विति । 'मा हि दाता मित्यादौ । सिच एव चित्त्वेनेति । एतच्च्चोत्तरसूत्रे स्फुटम् ॥ [च्लि लुङि] । चलेः सिच। साधारण इति । तन्त्रेणति भावः । पक्षान्तरमाह-आगन्तुना १ 'विशेषयिष्यमाणे' पा० । २ 'विशेष्यते' 'विशेषयिष्यति' पा० । ३ अङ भविष्यति' । ४ इदं क्वचिन्न । ५ इदं भाष्यमित्यन्ये ।

·१२८ कैयट-विवरणसहितं [च्ले: सिच् पश्यामः॥ स्वरार्थस्तहि ॥ 'चितोऽन्त उदात्तो भवती'त्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यात् ॥एतदपि नास्ति प्रयोजम्,अनच्कोऽयं, तत्र नार्थः स्वरार्थेन चकारणा. ऽनुबन्धेन ॥ इटि कृते साऽच्को भविष्यति ॥ तत्र प्रत्ययाधुदात्तत्वेनेट उदा. त्तत्वं भविष्यति ॥ न सिध्यति । 'आगमा अनुदात्ता भवन्ती'त्यनुदात्तत्वं प्राप्नोति ॥ अत उत्तरं पठति-॥*॥सिचश्चित्करणानर्थक्यं स्थानिवत्त्वात् ॥*॥ सिचश्चित्करणमनर्थकम् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'स्थानिवत्त्वात्' । चितोऽयमा. देशः स्थानिवद्भावाञ्चिद्भविष्यति ॥ ॥ अर्थवत्तु चित्करणसौमाद्धीट उदात्तत्व- म् ॥ ॥ नैष दोषः । अर्थवत्तु सिचश्चित्करणम् ॥ कोऽर्थः ?॥ 'सिचश्चित्करण- सामर्थ्याधीट उदात्तत्वं' [। सिचश्चित्करणसामर्थ्याद्धीट उदात्तत्वं ] भवि- ष्यति । नाऽप्राप्ते प्रत्ययस्वरे आगमानुदात्तत्वमारभ्यते तद्यथैव प्रत्ययस्वरं बाधते एवं स्थानिवद्भावादपि या प्राप्तिस्तामपि बाधेत ॥ *॥ तस्माच्चित्करणम् ॥*॥ तस्माञ्चकारः कर्तव्यः ॥ अथेदित्करणं किमर्थम् ? ॥ ॥ इदित्करणं नकारलोपाऽभावार्थम् ॥ ॥इदि- करणं क्रियते । [ किं प्रयोजनं ? ॥ 'नकारलोपाऽभावार्थम्' ? ] ॥ नकार- प्र.]दङ्गाऽङ्गिभावोऽत्र न तु समुच्चय इति भावः। स्वरार्थ इति। सिचोऽनच्कत्वेऽपि 'चितस्सप्रकृते रिति वचनान्मा हि कार्टामित्यादौ धातोरुदात्तार्थ इत्यर्थः। अनच्कोय- मिति । 'मा हि कार्टा मित्यादावादिः सिचोऽन्यतरस्यामिति पाक्षिकणोदात्तत्वेन भाव्यमिति चित्स्वरस्यायमविषय इति भावः ॥ अर्थवत्त्विति । च्लेश्चित्करणस्य सामान्यग्रहणाऽविघातार्थत्वान्मा हि लावीदित्यादौ स्थानिवद्भावप्राप्तं स्वरमागमानु- दात्तत्वं बाधेत । तस्मादन्तोदात्तार्थ सिचश्चित्त्वमित्यर्थः । नैप दोष इति । 'सिच- श्चित्करणानर्थक्य'मिति य उक्तः स नास्तीत्यर्थः । अत्र के चिदाहुः-प्रत्ययस्वरस्य द्वावपवादौ-आगमानुदात्तत्वं यासुडित्यत्र ज्ञापितं तद्देशं, चित्स्वरश्च षाष्टिकः। तत्रा- उ.]चेति। तथा च सकारमात्रे तात्पर्यमिति भावः।पृथगिति। अन्यथा सपरस्मैपद- यो'रित्येव वदेत् । 'स'इति वर्णमात्रम् । स च परस्मैपदसाहचर्यादङ्गाधिकाराच्च प्रत्यय एव ग्रहीष्यते । धातोरुदात्तार्थ इति । लादेशनिमित्तनिघाते जाते पुनरुदा- त्तार्थ इत्यर्थः । भाष्ये तत्र प्रत्ययाद्युदात्तत्वेनेति । सिज्विधावुपस्थितायुदात्त इति शास्त्रस्याऽनच्कत्वात्तत्र वैयर्सेन तदुत्तरकालमिटि स्वरविधायकतेत्यर्थः। अन- च्कविषये बाधेन लाघवात्तदसम्बन्ध एवेति 'धातो रित्यायेकवाक्यतापन्नशेष- निघातो भविष्यतीत्युत्तरयति-आगमा इति। एवञ्च तद्बाधेनोदात्तत्वाय चित्त्वं सार्थ- कमिति भावः ॥ स्थानिवद्भावप्राप्तमिति । 'स्थानिनि दृष्टस्यैवाऽतिदेश' इत्यत्र १ 'स्थानिवत्त्वा' । २ 'करणे साम' पा० । ३ इदं लुप्तं सम्प्रति। ४ 'बाधते'।

·३अ.१पा.४आ.४४सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् * १२९ .. लोपो मा भूदिति। अमंस्त अमंस्थाः। 'अनिदितां हल उपधायाः क्लिती'ति। ॥॥न वा हन्तेः सिचः कित्करणं ज्ञापकं नकारलोपाऽभावस्य॥ ॥न वैतत्प्र. योजनमस्ति ॥ किं कारणम् ? ॥ यदयं 'हनः सिजिति हन्तेः सिचः कित्त्वं शास्ति तज्ज्ञापत्याचार्यों 'न सिजन्तस्य नकारलोपो भवतीति ॥ नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्ति ह्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् ॥ किम् ? ॥ सिच्येव ने. लोपो यथा स्यात् परस्मिन्निमित्ते मा भूदिति ॥ कः पुनरत्र विशेष:-सिचि वानलोपे सति परस्मिन्वा निमित्ते?॥अयमस्ति विशेषः-सिचिनलोपेसति नलो- पस्याऽसिद्धत्वादकारलोपो न भवति । परस्मिन्पुनर्निमित्ते नेलोपे सत्यकार: लोपः प्राप्नोति ॥ समानाश्रयमसिद्धं [ व्याश्रयं तु सिद्धमेव ] । व्याश्रयं चेदम् ॥ ननु च परस्मिन्नपि निमित्ते नलोपे सत्यकारलोपो न भवति ॥ प्र.]पवादविप्रतिषेधाच्चित्स्वर एव भविष्यति नाऽर्थः सिचश्चित्त्वेनेति। नैतदस्तिानहि प्रत्ययस्वरस्यैतावपवादौ, प्रकृत्यागमानामानुगादीनां तदप्रसङ्गात् । कुण्डिनजादीनां च चिताम् । 'स्थानिव'दित्ययं च कार्यातिदेश इति परत्वमपि चित्स्वरस्य नास्ति । आगमानुदात्तत्वेन चाऽविशेषात्सर्वः स्वरो बाध्यः । तस्मात्तद्वाधनाथ सिचश्चित्त्वं कर्तव्यमिति स्थितम् । परस्मिन्निति । सिचः परं यत्सार्वधातुकं तस्मिन्नित्यर्थः । उ.]न मानं, किन्तु तत्र सम्भावितस्याऽपीति भावः। कार्याऽतिदेशेऽतिदेशेनैव कार्य- विधानात्परत्वेन 'धातो रित्येकवाक्यतापन्नशेषनिघातबललभ्येनाऽऽगमाऽनुदात्तत्वेन बाध्येतेति तात्पर्यम् । न च च्लेश्चित्त्वसामर्थ्यादेव तद्बाधः, 'मन्त्रे' इति सूत्रे 'ले रिति सामान्यग्रहणार्थत्वात्। अन्यथा निरनुबन्धकत्वादस्यैव ग्रहणं स्यान्न लिटः। ततश्च 'आम' इति सूत्रे लेरित्यस्याऽसम्बन्धः स्यात् । ततश्च परत्वाऽन्तरङ्गत्वा- भ्यां तिबादिषु सत्सु लुकि प्रत्ययलक्षणेन तिङन्तत्वाद्देवदत्तः कारयाञ्चकारेत्यत्रा- ऽऽमन्तस्य निघातः ततः परस्य चाऽनिघातः स्यादिति 'आम' इत्यत्र 'ले'रित्य- नुवर्तनीयमित्यभिमानः । यदि त्वन्तरङ्गानपी'ति न्यायेन तिबादिभ्यः पूर्वमेव लुक्कदा न च्लौ चस्य प्रयोजनमिति तत्सामर्थ्यादेवाऽन्तोदात्तत्वं सिद्धम् । तस्मा- त्पूर्वाचार्याऽनुसारेण सिचि च्लो वा चकारोच्चारणमिति सूत्राशयः। अपवाद- विप्रतिषेधादिति। स्थानिवद्भावेन हि चित्त्वमात्रमतिदिश्यते,स्वरस्तु स्वशास्त्रेणैवेति भावः । न हि प्रत्ययस्वरस्यैताविति । एवञ्च 'नाऽप्राप्ते प्रत्ययस्वर' इत्यारभ्य 'स्थानिवद्भावादपि या प्राप्तिस्तामपि बाधेते'त्यन्तग्रन्थो भाष्यपुस्तकेषु प्रायेण दृश्य- मानोऽप्यग्रन्थ इति भावः। आगमाऽनुदात्तत्वेनेति । बाध्यसामान्यचिन्तयेति १ 'चित्करण पा०।२ 'नकारलोपः पा०। ३ 'स्मिन्निमित्त वापरला ४ 'सति नकारलोपे कृतेऽकारलोपः प्रसज्येत' पा०। ५ इदं क्वचिन । ६ 'नकार', ·.. ॐ कैयट-विवरणसहितं [रलेः सिच कथम् ?॥'असिद्धं बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षण ईति॥तदेतद्धन्तेः सिचः कित्क- रणं ज्ञापकमेव 'न सिजन्तस्य न[कोर] लोपो भवतीति॥ ॥ इदिद्वा स्थानिव- त्वात् ॥ ॥ अथाऽप्यनेनेदिताऽर्थः स्यात् । इदितोऽयमादेशः स्थानिवद्भावा- दिदिद्भविष्यति ॥*॥ स्पृशमृशकृषतृपपां सिज्वा ॥*॥ स्पृशमृशकृषतृपपां सिज्वेति वक्तव्यम् । स्पृश-अस्पृक्षत् अस्माक्षीत् । स्पृश ॥ मृश-अमृ. क्षत् । अम्राक्षीत् । मृश ॥ कृष-अकृक्षत् अकाक्षीत् । कृष । तृप-अतृ. पत् अत्राप्सीत् । तृप ॥ दृप-अपत् अद्राप्सीत् ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ सि. ज्यथा स्यात् ॥ अथ क्सः सिद्धः ॥[कथं सिद्धेः॥] सिद्धः ‘शल इगुपधाद. निटः क्स' इत्येव ॥ सिजपि सिद्धः ॥ कथम् ? ॥ च्लेश्चित्करणं प्रत्याख्या- यते, तत्र च्लावेव झलक्षणेऽमागमे कृते विहतनिमित्तत्वात्क्सो न भविष्यति॥ यद्येवमन्त्यस्य सिजादयः प्रामुवन्ति ॥*॥ सिद्धं तु सिचो यादित्वात्॥*॥ सिद्धमेतत्॥कथम् ?॥'यादित्वात्'। यादिः सिच्करिष्यते सोऽनेकाल्शित्सर्वस्ये- प्र.] असिद्धमिति । बाह्यसार्वध धातुकाश्रयस्य नलोपस्य बहिरङ्गत्वादसिद्धत्वमित्यर्थः। आर्द्धधातुकोपदेशे यदकारान्तं तस्य लोप इत्येवं वा हन्तेरतो लोपो न भविष्यति । तथा चोच्यते-'अवयवलोपिनामतो लोपो नास्तीति ॥ स्पृशेति । त्रिभ्यः क्से प्राप्ते, द्वाभ्यां पुषाद्यङि पक्षे सिज्विधीयते । च्लेश्चित्करणमिति । ततश्च प्रयोजना- ऽभावाचकारस्येत्सञ्ज्ञा नास्तीति च्लौ झलादौ पक्षेऽमागमे कृते सिच् । अमभावपक्षेतु उ.]भावः।वस्तुतस्तु 'लवितव्य'मित्यादौ प्रत्ययसन्नियोगेनाऽऽद्युदात्तत्वे कृते पश्चादिड् जायमानोऽस्वरकः स्यादिति सामान्यतः स्वराऽप्राप्तिविषये तस्य चारितार्थ्याद्वाध- कत्वोक्तिश्चिन्त्या, सुतरां सर्वस्वरस्य । यदि शेषनिघातेन तत्राऽनुदात्तत्वसिद्धिरित्यु- च्यते तदा तद्वचनमेव व्यर्थ नास्ति चेति 'आधुदात्तश्चेति भाष्ये ध्वनितम् । चित्त्वन्तु धातुस्वरेण प्रत्ययस्वरेण वैकवाक्यतापन्नशेषनिघातेन प्राप्तानुदात्तत्व- बाधनार्थ कार्यमेव । ननु सिचि जायमानोऽपि परस्मिन्निमित्त एव जायतेऽत आह- सिचः परमिति । भाष्ये-नलोपस्याऽसिद्धत्वादिति । 'असिद्धवदत्राभा'दित्यने. नेत्यर्थः । बहिरङ्गत्वादिति । ननु 'त'शब्दनिमित्तलोपे तस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्ध. त्वादाहतेत्यादौ 'हस्वादङ्गा'दिति न स्यात् । सिज्नमित्तत्वे त्वसिद्धत्वाऽभावात्सेत्स्य- तीति चेन्न,-पादिकेऽन्तरङ्गे बहिरङ्गपरिभाषाऽप्रवृत्तेः । भाष्ये-अथाऽप्यनेनेत्येक- देश्युक्तिः ॥ एकदेश्येवाह-कथं च्लेरिति । ततश्चेति । स्वरस्य सिचश्चित्त्वेनैव सिद्धिरिति भावः। भाष्ये-चित्करणं प्रत्याख्यायत इत्यस्य इत्संज्ञा प्रत्याख्यायत १'लक्षणेत क्वचिन्न । २ अयं पाठः क्वाचित्कः । ३ 'इदित्त्वाद्वा' पा० । ४ 'दृपः' पा० । ५ 'सिद्ध'इति क्वचिन्न ।

·३अ.१पा.४आ.४४सू. ] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 १३१ । ति सर्वादेशो भविष्यति॥ किं पुनर्न श्रूयते यकार: ?॥ 'लुप्तनिर्दिष्टो यकारः॥ चाडोः कथम् ? ॥*॥ चाङोः प्रश्लिष्टनिर्देशात्सिद्धम् ॥*॥ चाडोरपि [सिद्धम् ॥ कथं ?॥ 'प्रश्लिष्टनिर्देशात्'।] प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम् । च-अङ्-चङ्, अ-अङ्-अङ्। सोऽनेकाल्शित्सर्वस्यति सर्वादेशो भविष्यति ॥ चिणः कथ- म् ? ॥॥ चिणोऽनित्त्वात् ॥ ॥ चिणश्चकारस्याऽनित्त्वात्सिद्धम् ॥ किमिद- मनित्त्वादिति ?॥ अन्त्यस्याऽयं स्थाने भवन प्रत्ययः स्यात् । असत्यां प्रत्यय- संज्ञायामित्संज्ञा न । असत्यामित्संज्ञायां लोपो न । असति लोपेऽनेकाल । यदाऽनेकाल्तदा सर्वादेशः । यदा सर्वादेशस्तदा प्रत्ययः । यदा प्रत्ययस्तदे- त्संज्ञा, यदेत्सञ्ज्ञा तदा लोपः॥ एवं च तंत्र वार्तिककारस्य निर्णयः-'सप्रयोजन चित्करण मिति॥ अपि च त्रैशब्द्यं न प्रकल्पते-अस्पृक्षत् अस्पाक्षीत् । अस्पा- क्षीदिति न सिध्यति । सिचि पुनः सति विभाषा सिच् । सिच्यपि झल्लक्षणो- प्र.]तु क्स इति त्रयाणां ग्रहणं न कार्यमित्यर्थः।अन्त्यस्येति। अन्त्यग्रहणमुपलक्षणं, चङादयो ह्यादेः परस्य प्राप्नुवन्ति । चिणोऽनिस्वादिति । 'चिण्भावकर्मणो रित्यत्र धातुग्रहणं नापेक्ष्यत इत्यादेः परस्येति न भविष्यति । पदेर्दीपादिभ्यश्चादेः परस्येति प्राप्नोति। तस्माद्विहितविशेषणाश्रयेण परिहर्तव्यम् । सप्रयोजनमिति । सामान्य- ग्रहणाऽविघातार्थत्वस्योक्तत्वात् । सति च प्रयोजने चकारस्येत्संज्ञया भाव्यं, लकारश्च उ.]इत्येव तात्पर्यम् । चङादय इति । णिश्रिद्रुसुभ्य इत्यादि पञ्चमीनिर्देशेन विधानादित्यर्थः । 'णिश्रिद्रुस्रुभ्य' इति विहितविशेषणमिति भाष्याशय इत्यन्ये। भाष्ये-च अङिति । चिण्न्यायेनाऽत्रापि चस्येत्त्वाऽभावेऽनेकाल्त्वात्सिद्धमित्यत्र प्रश्लेषे फलं चिन्त्यम् , उपायान्तरपरमेतदभ्युपेत्यापीत्संज्ञालोपयोः पूर्वप्रवृत्ति, प्रवृत्तमिति बोध्यम् । नन्वन्त्यिस्याऽयं स्थाने भव'निति भाष्यमनुपपन्नम्, 'आदेः परस्ये'त्यस्य प्राप्तेः प्रत्ययादित्वेनेत्वसिद्धरत आह-चिण्भावेति। विहितेति। पदादिभ्यो विहितस्य च्लेरित्यर्थे परशब्देन विधानाऽभावादादेः परस्येत्यस्याऽप्रत्र- त्तिरिति भावः।भाष्ये-अप्रत्ययः स्यादिति।प्रत्ययाऽधिकारे पाठेऽप्यन्वर्थसंज्ञालभ्या- ऽभावात् , न हि प्रत्ययाऽवयवस्तदर्थवानिति भावः। ननु धात्वन्तःपातिनो- ऽपि श्नमोऽर्थवत्त्वमिवाऽन्याऽवयवस्याऽप्यर्थवत्त्वमस्तु, समुच्चित्य चाऽवयवसमु- दाययोोतकता। तद्वदेव चाऽर्थाऽधिकारात्प्रत्ययत्वेऽपि न बाधकमिति चेन्न, एक- देश्युक्तित्वेनाऽदोषात् । तद्धनयन्नाह-एष चेति। एतेन 'नाऽनुबन्धकृतमनेकाल्त्व'- मिति सर्वादेशत्वं दुर्लभमित्यपास्तम् । 'वार्तिककारस्य'त्युक्त्या स्वोक्तरीत्या चकारस्य १ इदं क्वचिन्न । २ इदं वार्तिकमित्यन्ये । ३. चिणोऽनित्त्वात्सिद्धं । ४ ‘एवं' । ५ 'च्लि लुकी'त्यत्र हि 'च्लेश्चित्करणं विशेषणार्थ'मित्युक्तम् । ।

·१३२ 8 कैयट-विवरणसहितं [शल इगुपधा मागमो विभाषा। यस्य खल्वप्यमा [ अंडो] निमित्तं न विहन्यते स स्यादेव । तस्मात्सुष्टुच्यते-'स्पृशमृशकृषतृपहपां सिज्वेति ॥ [च्लेः सिच्] । शल इगुपधादनिटः क्सः ॥ ३॥१॥४५॥ ॥*॥ क्सविधान इगुपधाभावश्च्लेर्गुणनिमित्तत्वात् ॥॥ क्सविधान इगुपधस्याऽभावः॥ किं कारणम् ?॥ 'च्लेर्गुणनिमित्तत्वात्' । च्लिर्गुणस्य निमित्तम् । तत्र च्लावेव गुणे कृते 'इगुपधा दिति क्सो न प्राप्नोति ॥॥॥ न वा क्सस्याऽनवकाशत्वादपवादो गुणस्य ॥*॥ न वैष दोषः ॥ किं कारणम् ? ॥ ‘क्सस्याऽनवकाशत्वात्' । अनवकाशः क्सो गुणं बाधिष्यते ॥४॥ अनिड्वचनमविशेषणं च्लेर्नित्याऽऽदिष्टत्वात् ॥*॥ प्र.झल्न भवतीत्यमागमाऽभावात् क्स एव प्रसज्येतेत्यर्थः । यस्य खल्वपीति । पुषाद्यङः । स हि कृतेऽप्यमागमे प्रवर्तते । [च्लेः सिच् ] ॥ शल इगु । क्सविधान इति । विशेषणाऽसंभवालक्षणदोषमुद्भावयति । भूतपूर्वत्याश्रये विहितविशेषणाश्रये वा लक्ष्याऽसिद्धिः । कित्करणं तु क्सस्याचीति विशेषणार्थं वत्सा इत्यादौ लोपनिवृत्तये स्यात् ॥ न वा क्सस्येति । भूतपूर्वगत्या- श्रये कित्त्वमनर्थकं स्यादिति सानुबन्धक रूपमनवकाशमित्यपवादत्वाद्गुणस्य बाध- कमित्यर्थः । न च क्सस्याचीति विशेषणार्थ कित्त्वम् , प्रत्ययत्वादर्थवत्त्वाच्चास्यैव क्सस्य तत्र ग्रहणस्य सिद्धत्वात् । उणादीनामव्युत्पन्नत्वाद्वत्सा इत्यादौ प्रसङ्गाऽभावात्। अनिवाचनमिति । अनिट इत्येतच्च्लेविशेषणं यथा स्यादिति चिलरुत्सर्गः कृत उ.]च्लेरेव वा प्रत्याख्यानमिति सूचितम् । च्लावेव झलादिलक्षणेऽमि ‘अस्पार्शी- दिल्यस्याऽसिद्धिरूपं दूषणान्तरमाह-अपि चेति । तृपदपांशे फलं दर्शयति भाष्ये- यस्य खल्वपीति ॥ [च्लेः सिच् ] ॥ शल इगुप। लक्षणदोषमिति । असम्भवरूपमित्यर्थः । भूतपूर्वेति । विशे- षणसामर्थ्याद्धि तदाश्रयणम् । लक्ष्याऽसिद्धिरिति । सर्वत्र गुणश्रवणापत्तिरित्यर्थः । ननु क्सस्य कित्त्वसामर्थ्यात्पूर्वमपि गुणो न भविष्यतीत्यत आह–कित्करण- न्त्विति । वत्से वदेः स औणादिकः । क्सस्य गुणाऽपवादत्वे हेतुमाह-भूतेति । ननु भासावित्यादावपि लोपापत्तिरत आह-प्रत्ययत्वादिति। वत्सा' इत्यादौ दोष- वारणायाह-उणादीनामिति । तृणसावित्यादौ दोषस्तु 'लुग्वा दुहे'त्यत्रेतः क्स- दाऽनुवृत्तेराधिकाराऽनुरोधेन दुहादिषु यस्य सम्भवस्तस्यैव पूर्वसूत्रेऽपि ग्रहणाद्वा- रणीयः । अत एव दृशेः स तादृक्षावित्यादौ न दोष इति कित्त्वसामर्थ्याद्गुणो नेति बोध्यम् । 'दुधुक्ती'त्यादौ सनः सानुबन्धकत्वान्न दोषः। एतल्लोपविषये तृणस- १ इदं क्वचिन्न । २ 'दृपः पा० । ३ 'सपद' । । ।

·३अ.१पा.४आ.४५सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् अनिड्वचनमविशेषणम्॥ किं कारणम् ?॥ 'च्लेनित्यादिष्टत्वात्' । नित्यादिष्ट. विलन क्वचिच्छूयते । तत्र 'रलेरनिट' इति क्सो न प्राप्नोति । ॥ ॥ न वा क्सस्य सिजपवादत्वात्तस्य चानिडाश्रयत्वादनिटि प्रसिद्ध क्सविधिः ॥*॥ न वैष दोषः ॥ किं कारणम् ? । 'क्सस्य सिजपवादत्वात्' । सिजपवादः क्सः । स चाऽनिडाश्रयः । न चापवादविषय उत्सर्गोऽभिनिविशते । 'पूर्व ह्यपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः'। 'प्रकल्प्य वाऽपवादविषयन्ततउत्सर्गोभिनिवि- शते'। तन तावदत्र कदाचित् सिज्भवति,अपवादं क्स प्रतीक्षते। क्सस्य सिज- पवादत्वात्तस्य चानिडाश्रयत्वादनिट्त्वं प्रसिद्धम्। अनिटि प्रसिद्ध क्सविधिः। अनिटि प्रसिद्ध क्सो भविष्यति ॥ सिजिदानी व भविष्यति ? ॥*॥ शेषे सिज्विधानम् ॥*॥ शेषे सिविधानं भविष्यति । अकोषीत् अमोषीदिति ॥ श्लिष आलिङ्गने ॥ ३॥१॥४६॥ किमर्थमिदमुच्यते ?॥॥॥ नियमार्थम् ॥ ॥ [नियमार्थोऽयमारम्भः]- श्लिष आलिङ्गन एव क्सो यथा स्यात् । इह मा भूत्-उपाश्लिषजतु च काष्ठंच। समाश्लिषद्राह्मणकुलमिति ॥ अत उत्तरं पठति-॥ ॥*॥ श्लिष आलिङ्गने प्र.इत्युक्तम्। तत्रास्य सिचा नित्यं भाव्यमितीडभावोपलक्षितस्य रूपं न कचिद्विद्यत इति च्लेरनिट इति विशेषणस्याऽप्रसिद्धिरित्यर्थः॥न वा क्सस्येति । अयं भावः- लिह लित् इति स्थिते सिचा न भाव्यं,क्सस्यायं विषय इति। क्सेनाऽपि न ताव- द्भाव्यं यावदस्याऽनिट्त्वं न ज्ञातम् । तत्र लकारस्यैवेटः प्राप्तौ तन्निषेधादनिटत्वम- स्तीति क्सः सिद्धः-अलिक्षदिति । यत्र लिटःप्रतिषेधो नास्ति तत्र सिजेव भवति- अकोषीदिति ॥ [शल इगुपधादनिटः क्सः ] श्लिष आ ॥ किमर्थमिति । किं पुषादिपाठादडि प्राप्ते तद्वाधनाय विध्यर्थ- मिदम्, अथ पूर्वेण क्से सिद्ध नियमार्थमिति प्रश्नः ॥ इतरो वक्ष्यमाणयोग- विभागं मनसि कृत्वाह-नियमार्थमिति । उपाश्लिषदिति । प्रत्यासत्तावत्र उ.]तादृक्षादेरनभिधानमिति कश्चित्। सिचा नित्यमिति।आदेशान्तराऽभावेतस्याऽ- वश्यम्भावादित्यर्थः । सिजेव भवतीति । निर्दिश्यमानपरिभाषया लेरेव सः । 'धातो'रिति च विहितविशेषणमिति निर्दिश्यमानस्य ञ्यवहितत्वमिति भावः ॥ श्लिष आलिङ्गने। विधित्वसम्भवे नियमार्थत्वं कथमित्यत आह-इतर इति। प्रत्यासत्तिः-संबन्धमात्रम् । प्राणिकर्तृकतद्विशेषश्वाऽऽलिङ्गनमिति बोध्यम् । श्लिषेर्नाऽप्राप्ते इति । परस्मैपदविषये विधित्वं स्यादित्यर्थः । भाष्ये-आलिङ्गने- नालिङ्गने चेति । कर्मणि कर्मव्यतिहारे चाऽऽताम्प्रभृतिष्वित्यर्थः । तत्राऽऽलिङ्गने १ इदं भाष्यमित्यये । २ 'विषयमुत्स' । ३ 'दनिटप्रसिद्ध.४ लुप्तम् । ।

·कैयट-विवरणसहितं . [श्लिषआलिङ्गने किं नियमानुपपत्तिर्विधेयभावात् ॥ ॥ श्लिष आलिङ्गन इति नियमस्यानुपत्तिः ॥ कारणम् ? ॥ 'विधेयभावात् ॥ कैमर्थक्यानियमो भवति? ॥ विधेयं नास्तीति कृत्वा ॥ इह चास्ति विधेयम् ॥ किम् ? ॥ पुषादिपाठादमाप्त- स्तद्धाधनार्थः क्सो विधेयः॥ तत्राऽपूर्वो विधिरस्तु नियमो वेत्यपूर्व एव विधिः स्थान नियमः ॥ किञ्च स्याद्ययं नियमो न स्यात् ?॥ आत्मनेपदेष्वालिङ्गने चाऽनालिङ्गाने च क्सः प्रसज्येत । यथैव च क्सोऽडं बाधत एवं चिणमपि बाधेत । उपाश्लेषि कन्या देवदत्तेनेति ॥ ॥*॥ सिद्धं तु श्लिष आलिङ्गनेऽचि- विषये ॥*॥ सिद्धमेतत् ॥ कथम् ? 'श्लिष आलिङ्गन्नेऽचिण्विषये क्सो भव- तीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अविधाने च श्लिषोऽनालिङ्गने॥* ॥ अड्विधाने च लिपोऽ. नालिङ्गने इति वक्तव्यम् ॥ सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यास- मेवास्तु। ननु चोक्तं-'श्लिष आलिङ्गने नियमानुपत्तिर्विधेयभावादिति । नैष दोषः। ॥ ॥ योगविभागात्सिद्धम् ॥*॥ योगविभागः करिष्यते। 'लिपः' । श्लिषः क्सो भवति ॥ किमर्थमिदम् ? ॥ पुषादिपाठादमामोति तद्वाध- नार्थम् ॥ ततः -आलिङ्गने' । 'आलिङ्गने च श्लिषः क्सो भवति' ॥ इद. मिदानी किमर्थ [स्यात्] ? । नियमार्थम् । 'श्लिष आलिङ्गने एव' ॥ क मा भूत् ? ॥ उपाश्लिषजतु च काष्ठं च, समाश्लिषद्राह्मणकुलमिति ॥ यदप्युच्यते-यथैवक्सोऽडं बाधत एवं चिणमपि बाधेतेति। 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन् बाधन्ते नोत्तरा' नित्येवं क्सोऽडं बाधिप्यते, चिणं न बाधि- प्र.]श्लिषिर्वर्तते, नालिङ्गने॥अप्राप्त इति। श्लिषे प्राप्ते अङि क्सस्यारम्भाद्वाधकत्व- मित्यर्थः । यथैवेति । विध्यर्थत्वे दोषान्तरोद्भावनम् । सिद्धं त्विति । पूर्वेण क्से सिद्धे नियमार्थमेतद्वचनं कर्तव्यम् । अचिण्विषय इति । अनेन नियमार्थत्वं सम- र्थ्यते । अन्यथा चिण्बाधनाय' तद्विषये विध्यर्थमेतत्स्यान्न तु नियमार्थम् । अडिधान इति । ततश्चाऽऽलिङ्गनेऽप्रतिषेधात्-भिलष आलिङ्गनेऽचिण्विषये इति नियमाथं भवति, अन्यथा विध्यर्थमेतत्स्यात् । श्लिषः क्स इति।श्लिष इत्यत्राऽनिट इत्यनुवर्तनाद्दाहार्थस्य सेटो ग्रहणाऽभावः । उ.]इष्टमेव, अन्यत्रापत्तिरेव दोषः । दोषान्तरेति। बाध्यसामान्यचिन्तया पदद्वय- विषयको विधिः स्यादिति भावः । नियमार्थमिति । अचिण्विषये श्लिष आलिङ्गन एवेत्यर्थः। अचिण्विषय' शब्देन भावकर्मार्थक त'शब्दभिन्नमात्मनेपदमुच्यते।अन्यथा विध्यर्थमिति । 'अचिण्विषय' इत्यनेन तद्भिन्नतिकामेव ग्रहणं स्यादित्यर्थः । तत्तु चिण्विषये विधिव्यवृत्त्यर्थं स्यादिति भावः । दाहार्थस्येति । अन्यथा तत्र चारि- तार्थ्यादडो बाधा न स्यादिति भावः । सानुबन्धकत्वाद्वेति । "श्लिषु दाहे' इति ।

·३अ.१पा.४आ.४६सू.] & व्याकरणमहाभाज्यम् , १३५ ... . ज्यते । अथवा तत्र वक्ष्यति चिण्ग्रहणस्य प्रयोजनं-'चिणेव यथा स्याचदन्य- प्रामोति तन्मा भूदिति ॥ [ श्लिष आलिङ्गने ] ॥ णिश्रिद्रुस्रुभ्यः कर्तरि चङ् ॥ ३॥१६४८ ॥ ॥॥ णिचिद्रुषु कमेरुपसङ्ख्यानम् ॥ ॥ णिश्रिगुस्रुषु कमेरुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् ॥ 'नाकमिष्टसुखं यान्ति सुयुक्तैर्वडवारथैः । अथ पत्काषिणो यान्ति येऽचीकमतभाषिणः' इति॥ प्र.]साऽनुबन्धकत्वाद्वा । तत्र पुषादित्वादनुमितोऽङ् प्रत्यक्षशिष्टेन क्सेन बाध्यते ॥ अथ वेति । समुदायापेक्षायां पुरस्तादपवादा इति परिभाषा नास्तीति परिहारान्तरोपन्यासः ॥ [श्लिष आलिङ्गने] ॥ णिश्रिद्रु। कमेरिति। आर्द्धधातुके विकल्पेन णिडो विधानादणिपक्षे सिचिप्राप्ते वचनम् । तत्राऽचकमतेति भवति। णिपक्षे तु सन्वद्भावादचीकमतेति। 'सन्वल्लघुनि चङीति वक्तव्ये परग्रहणसामर्थ्यादन्यपदार्थो णिराधीयते, अन्यस्याऽसंभवात् । तेन चपरे णौ परतो यल्लघु धात्वक्षरंतत्र परतोऽभ्यासस्य सनीव कार्य भवतीत्यर्थः।नाक- मिष्ट सुखमिति । नाकं स्वर्गमिष्टसुखं यान्ति सुयुक्तैर्वडवारः ‘कमेलङि किं रूपं भवतीति पृष्टैः ‘अचकमते'त्युक्तम् । यस्तु 'अचीकमते'त्युक्तं ते पत्काषिणो यान्ति । लक्षणाऽस्मरणान्निन्दार्थवादोऽयं लक्षणस्मरणादरार्थः। अन्ये त्वाहुः-अक- मिष्टेति यैरुक्तं त एवोपचारादकमिष्टशब्देनानुकरणशब्देनोच्यन्ते। अनुकार्यानुकर- णयोर्भेदस्याऽविवक्षितत्वाद्विभक्तिर्न कृता । ते सुयुक्तैरपि वडवारथैर्गच्छन्तः सुखं न उ.]पाठात् । अनुमित इति। न च क्सोऽचरितार्थः, तत्रादिपदस्यैतत्सामर्थ्य नेतर- पुषादिमात्रपरत्वमित्यभिमानः । पुषादिपाठोऽपि श्यन्नर्थः । न चाऽन्यत्रैव पाट्यः, अशोकवनिकान्यायात् । वस्तुतः पुषादिपाठसामर्थ्यादादिपदेन तत्र ग्रहणसामर्थ्या- चाऽङ्क्सयोः परस्मैपदे आलिङ्गनाऽनालिङ्गविषये सर्वत्र विकल्पे प्राप्ते, आत्मनेपदे चाऽऽलिङ्गनाऽलिङ्गनयोरविशेषण क्से प्राप्ते द्वितीयेन नियमः-'आलिङ्गन एवेति । एवञ्चाऽर्थान्तरे सावकाशोऽङ् आलिङ्गने क्सेन बाध्यते । तस्यैव बाधस्याऽनुवादो भाष्ये-तद्वाधनार्थमिति । न चाऽऽलिङ्गने क्स एवेति विपरीतनियमापत्तिः, लक्ष्यानुरोधात्प्रत्ययनियमस्यैवाङ्गीकारादित्यूह्यम् । योगविभागसामर्थ्याच्च नियमेन सर्व ‘क्स'प्राप्तिबाधः ॥ [श्लिष आलिङ्गने] ॥ णिश्रिद्रुस्रुभ्यः। ननु णिडभावपक्षेऽपि सन्वत्त्वं दुर्वारं, तत्र णावित्यनुक्तरत आह-सन्वल्लघुनीति । अन्ये त्वाहुरिति । अत्राऽरुचिस्तु भाल्याऽननुगुणत्वम् । १ 'सर्वाङ्प्राप्ति'। ।

·.. , १३६ कैयट-विवरणसहितं. [ णिनिनु ॥*॥ कर्मकर्तरि च ॥॥ कर्मकर्तरि चोपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । कारयति कटं देवदत्तः। अचीकरत कटः स्वयमेव'। उच्छ्यति कटं देवदत्तः। 'उदशिश्रि- यत कटः स्वयमेवेति ॥॥॥ न वा कर्मण्यविधानात्कर्तृत्वाच्च कर्मकर्तुः सिद्ध- म्॥*॥न वा कर्तव्यम्॥ किं कारणम् ? ॥ 'कर्मण्यविधानात्' । नहि कश्चि- स्कर्मणि विधीयते यश्चङ बाधेत ॥ कर्तृत्वाच्च कर्मकर्तुः सिद्धम् ॥ अस्ति च कर्मकर्तरि कर्तृत्वमिति कृत्वा चङ् भविष्यति॥ननु चायं कर्मणि विधीयते-- 'चिण्भावकर्मणो रिति॥ प्रतिषिध्येते तत्र यक्चिणौ-'यक्चिणोः प्रतिषेधे हेतु- मण्णिश्रिबूजामुपसङ्ख्यान'मिति॥यस्त_हेतुमण्णिच्-'उदपुपुच्छत गौःस्वय- मेव'॥अत्रापि यथाभारद्वाजीयाः पठन्ति तथा भवितव्यं प्रतिषेधेन, यच्किणोः प्रतिषेधे णिश्रन्थिग्रन्थिजात्मनेपदाऽकर्मकाणामुपसङ्ख्यान'मिति ॥ अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्॥ ३॥१॥५२ ॥ अस्यतिग्रहणं किमर्थम् ?॥ ॥*॥ अस्यतिग्रहणमात्मनेपदार्थं [पुषादित्वा- त्]॥ ॥अस्यतिग्रहणमात्मनेपदार्थ द्रष्टव्यम्॥ किमुच्यते आत्मनेपदार्थमिति, न पुनः परस्मैपदार्थमपि स्यात् ? ॥ 'पुषादित्वात्' । पुपादिपाठात्परस्मै- पदेष्वङ्भविष्यति ॥ ॥ कर्मकर्तरि च ॥ ॥ कर्मकर्तरि चोपसङ्ख्यानं कर्त- प्र.प्रामुवन्ति,अपशब्दोच्चारणात्। ये खचीकमतभाषिणस्ते पत्काषिणोऽपि सुखं यान्ती- ति ॥ कर्मकर्तरि चेति । कर्तर्युच्यमानश्चकर्मकर्तरि न प्राप्नोतीति वचनम् । उद- पुपुच्छतेति । पुच्छमुदस्यति उत्पुच्छयते गौः, तत्र यदान्त वितण्यर्थत्वादस्य गवा सकर्मकत्वं भवति तदा 'उत्पुच्छयते गा मिति भवति । पुनर्गोरेव यदा सौक- र्यातिशयेन कर्तृत्वं विवक्ष्यते भूतकालश्च तदैतदुदाहरणम् ॥ [ णिश्रिद्रुस्रुभ्यः ] अस्यति । पुषादय आगणान्तात् । अन्तराले वृत्करणं रधादिसमाप्त्यर्थम् ,न तु पुषादिपरिसमाप्त्यर्थमिति प्रतिपादनाय सुहृद्भुत आचार्य आह-अस्यतिग्रहण- उ.]वार्तिकोत्तरं पाठेन तत्स्तुत्यर्थत्वस्य स्वरसतः प्रतीतेः। पूर्वव्याख्यायां विशेषलक्षण- स्मरणप्रयुक्ताऽधिकसुखप्राप्तिः। 'कमेटुंङि कीदृशं रूप'मिति प्रश्ने स्वरसतः कम्प्रकृ- तिके लुङीत्यर्थकेतस्य साधुत्वेऽप्यसमञ्जसोत्तरत्वान्न्यूनसुखप्राप्तिः। एवञ्च सामान्य- शास्त्राऽनुगतलक्ष्यप्रयोगाऽपेक्षया विशेषलक्षणानुगतशब्दप्रयोगे धर्माधिक्यमित्यस्य भाष्यस्य तात्पर्यम् । कर्मकर्तरीति । कर्मवद्भावाचिणा बाधः स्यादित्यभिमानः । भाष्ये-कर्मणि विधीयते य इति। कर्मवद्भावप्राप्त इति भावः । उत्पुच्छयते गामिति। 'कर्तुरीप्सिततम'मिति कर्मत्वं बोभ्यम्॥[णिश्रिदुस्रुभ्यःकर्तरि चङ्]॥ अस्यतिवक्ति ननु परस्मैपदेप्यदर्शनादात्मनेपदार्थमित्ययुक्तमत आह-पुषा- १ इदं श्रचिन्न । .

·३अ.१पा.४आ५८सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् 8 १३७ व्यम् । पर्यास्थतां कुण्डले स्वयमेव ॥ अत्रापि-॥*॥ 'न वा कर्मण्यविधाना- त्कर्तृत्वाच्च कर्मकर्तुः सिद्धम् ॥ ॥ इत्येव ॥ [ अस्यतिवक्ति ] ॥ जृस्तम्भुम्रचुम्लुचुचुग्लुचुग्लुश्चश्विभ्यश्च ॥ ३॥११५८ ॥ इदं ग्लुचिग्रहणं ग्लुञ्चिग्रहणं च क्रियते । ॥ ॥ अन्यतरच्छक्यमकर्तु- म् ॥ ॥ कथम्?॥ यदि तावद्ग्लुचिग्रहणं क्रियते ग्लुञ्चिग्रहणं न करिष्यते । तेनैव सिद्धं न्यग्लुचत् न्यग्लोचीत् । इदमिदानी ग्लुञ्जे रूपं-न्यग्लुञ्चीत् ॥ अथ ग्लुञ्चिग्रहणं क्रियते ग्लुचिग्रहणं न करिष्यते तेनैव सिद्ध न्यग्लु- चत् न्यग्लुञ्चीत् । इदमिदानीं ग्लुचे रूपं-न्यग्लोचीदिति ॥ [स्तम्भु] ॥ चिण्ते पदः ॥ ३॥१॥६०॥ अयं तशब्दोऽस्येवात्मनेपदम् . अस्ति परस्मैपदम् , अस्येवैकवचनम्, अस्ति बहुवचनं, कस्येदं ग्रहणम् ? ॥ यः पदेरस्ति ॥ कश्च पदेरस्ति ? । ॥*॥ पदिरयमात्मनेपदी ॥॥॥ [चिण्ते पदः] ॥ चिभावकर्मणोः ॥ ३१॥६६ ॥ 'चिणिति वर्तमाने पुनश्चिण्ग्रहणं किमर्थम्?॥ नेत्येवंतदभूद्विध्यर्थमिदम्। अथ वा वेत्येवं तदभूनित्यार्थमिदम् ॥ अथ वा चिणिति वर्तमाने पुनश्चिण्ड- हणस्यैतत्प्रयोजनं-'चिणेव यथा स्याद्यदन्यत्प्रामोति तन्माभूदिति ॥ सार्वधातुके यक्॥ ३॥१॥६७ ॥ इह पश्यामः-कर्मणि द्विवचनबहुवचनान्युदाहियन्ते 'पंच्येते ओदनौ' प्र.]मिति । अत्रापीति । आतिदेशिकस्य कर्मकार्यस्य कस्यचिदत्राऽविधानात् स्वाश्रयं कार्य प्रतिबन्धकाऽभावात् प्रवर्तत एवेति भावः ॥ [ अस्यतिवक्ति ] । जृस्तम्भु। अन्यतरदिति। अनेकार्थत्वाद्धातूनामत्र विषयेऽर्थभेदो न प्रयोजक उभयोरुपादानस्येति भावः। यत्तूभयोपादानसामर्थ्यात् ग्लुञ्चेरङि नलोपो न भवति न्यग्लुञ्चदिति कैश्चिदभ्यधायि, तद्भाष्यविरोधादनादरणीयम् ॥ [जस्तम्भु] । चिण्भाव । नेत्येवमिति। प्रतिषेधसंबद्धं तदभूदित्यर्थः ॥ नन्वत्र प्राप्त्य- भावान्नेति नापेक्षिष्यत इत्याह-अथ वेति। विकल्पोऽपि पूर्वमेव निषेधेन निवर्तित- त्वान्नाऽपेक्षिष्यत इत्याह-अथ वेति । तेनोपाश्लेषीति क्सो न भवति ॥ सार्वधा । इह पश्याम इति । वक्ष्यमाणस्य वाक्यार्थस्य दृशिक्रियायां कर्मत्वं, उ.]दय आगणान्तादितिआतिदेशिकस्येतिायकश्लिना बाधाद्विवचने चिणोऽप्राप्तः। आत्मनेपदमपि 'उपसर्गादस्यत्यूह्योरिति वार्तिकेन सिद्धमित्यर्थः ॥ [अस्यति । जृस्तम्भु । ग्लुचेः स्तेयकरणार्थत्वात्कथं सिद्धिरत आह-अनेकार्थत्वादिति॥ १ इदं भाष्यमित्यन्ये । २ 'मस्त्येक' । ३ इदं कचिन्न ।

·१३८ ॐ कैयट-विवरणसहितं. [ सार्वधातुके 'पच्यन्ते ओदना' इति । भावे पुनरेकवचनमेव-आस्यते भवता, आस्यते भवद्याम्, आस्यते भवद्भिरिति, केनैतदेवं भवति ?॥ कर्माऽनेकम्, तस्याऽ- नेकत्वाद्विचनबहुवचनानि भवन्ति । भावः पुनरेक एव ॥ कथं तहीह प्र.यथा ‘पश्य मृगो धावती'ति मृगकर्तृकायाः सरणक्रियायाः॥ कैनैतदिति । इह क्रियाप्रधानमाख्यातम् । सा च किया साध्यरूपत्वान्निवृत्तभेदा। तदुक्तम्-'निवृत्त- भेदा सर्वैव क्रियाऽऽख्यातेऽभिधीयत। श्रुतेरशक्या भेदानां प्रविभागप्रकल्पना'- इति ॥ तत्र यथा साधनभेदात्कर्तृकर्माभिधायिनि लकारे द्विवचनबहुवचने भवत- स्तथा भावाभिधायिन्यपि प्रसजतः । अथैकपदवाच्यसाधनसङ्ख्याश्रये द्विवचनबहु- वचने भवत इति पक्षस्तदा पाको पाका इत्यत्र न प्राप्नुतः, साधनस्य घनाऽनभि- धानादिति प्रश्नः ॥ कर्मानेकमिति । कर्मशक्त्याधारी द्रव्यमनेकम् । शक्तिशक्ति- मतोश्च शब्देन भेदो न प्रतिपाद्यत इति शत्तयभिधायिनाऽप्याख्यातेनौदनः पच्यत इति शक्तिमद्रव्यवाचिन ओदनशब्दस्य सामानाधिकरण्यं भवति ॥ भावः पुन- रिति । भेदाऽभावलक्षणेमभेदैकत्वं भावस्य, न त्वेकत्वसङ्ख्याऽऽख्यातवाच्यस्य भाव- उ.]सार्वधातुके यक् । दृशेः कर्मणि नियताकासत्वात्तद्दर्शयति-वक्ष्यमाणस्ये- ति । वाक्यार्थः-किया। सा चेह केनैतदेवम्भवतीत्येतद्रूपा । सरणं-धावनम् । अध्याहृतधावनादिति।पदोपस्थाप्यस्य कर्मत्वमित्यन्यत्रोक्तम् । ननु भावस्य क्रिया- रूपस्य सङ्ख्ययाऽयोगान्न द्विवचनादिकं भविष्यति । कर्मणि तु शक्तिशक्तिमतोर- भेदोपचाराच्छक्तिमतश्च सङ्ख्यायोगाद्विवचनादिकं सेत्स्यतीत्यत ताह-इहेति । श्रुते- रिति । साधनादिभेदाद्भिन्नत्वेऽपि श्रुतेराख्यातशब्दात् प्रविभागकल्पना भेदावगम- रूपाऽशक्येत्यर्थः । कथं तर्हि द्विचनादिकं, तत्राह-तत्रेति । साधनभेदादिति । साधनभेदकृतभेदारोपादित्यर्थः । अथैकेति । शब्दशक्तिस्वभावादिति भावः । तदा पाकाविति । क्रियारूपस्य स्वतः सङ्ख्यासम्बन्धाऽभावादिति तात्पर्यम् । ननु कर्मपदस्य शक्त्यभिधायित्वाच्छक्तेश्च विभक्तिवाच्याया असत्त्वभूतत्वात्सङ्ख्या- योगाऽभावेना'ऽनेक'मित्यनुपपन्नमत आह-कर्मशक्तीति । शब्देनेति। न हि घटस्य शुक्ल' इतिवत् 'घटस्य कर्मेति प्रयोगोऽस्तीति भावः । तदेवाह-सामानाधिक- रण्यमिति । कर्मादिपदैः शक्तिमदभेदमापनैव शक्तिरुच्यते। अत एव 'कर्मत्व'मिति भावप्रत्ययेन शक्तिरुच्यते । प्रवृत्तिनिमित्तेन व्यक्तस्तादात्म्यसम्बन्धस्याऽङ्गीकारा- दिति तत्त्वम् । एवञ्च कर्मणि विधीयमानाऽऽख्यातेनाऽपि तथैव शक्तिरुच्यते इति सामानाधिकरण्योपपचिरिति भावः । ननु भावस्यैकत्वयोगे द्वित्वादियोगोऽपि स्यादत आह-भेदाभावेति। परे त्वस्त्येवैकत्वसङ्ख्या क्रियायाम्। असत्स्वन्त्वनारो- १ इदं वचिन्न । २ 'लक्षणमेकत्वं'।

·३अ.१पा.४आ.६७सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ १३९ द्विवचनबहुवचनानि भवन्ति-पाको पाका इति ?॥ आश्रयभेदात् । यदसौ द्रव्यं श्रितो भवति भावस्तस्य भेदाद्विवचनबहुवचनानि भवन्ति ॥ इहापि तर्हि यावन्तस्ते तां क्रियां कुर्वन्ति, सर्वे ते तस्या आश्रयभूता भवन्ति, तद्भेदाद्विवचनबहुवचनानि प्राप्नुवन्ति॥एवं त_दं तावदयं प्रष्टव्यः-'किमभि- समीक्ष्यैतत्प्रयुज्यते-पाको पाका इति ?॥ यदि तावत्पाकविशेषानभिसमीक्ष्य, यश्चौदनस्य पाकोः, यश्च गुडस्य, यश्च तिलानां बहवस्ते शब्दाः सरूपाश्च । तत्र युक्तं बहुवचनमेकशेषश्च । तिङभिहिते चाऽपि तदा भावे बहुवचनं श्रूयते । तद्यथा-'उष्ट्रासिका आस्यन्ते', 'हतशायिकाः शय्यन्त' इति ॥ अथ कालविशेषानभिसमीक्ष्य,यश्चाद्यतनः पाको, यश्च ह्यस्तनो, यश्च श्वस्त- प्र.]स्याऽस्ति । तस्याद्रव्यधर्मत्वादसत्त्वभूतत्वाच्चाख्यातवाच्यस्य भावस्य॥ आश्रय- भेदादिति। गुडतिलौदनादीनामाश्रयाणां भेदादाश्रितोऽपि पाको भिद्यते। घनादिभिश्च सत्त्वरूपोऽर्थोऽभिधीयत इति द्रव्यधर्मसङ्ख्याभेदाश्रयो वचनभेदो न विरुध्यत इति भावः ॥ इहापीति । आख्यातवाच्यस्याऽपि भावस्याश्रयभेदाभेदोऽस्तु । ततश्च वचनभेदप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ पाकविशेषानिति । केचित्पाकशब्दं कर्मसाधनं व्याच- क्षते। पक्तव्यविशेषान् गुडादीनित्यर्थः । तत्त्वयुक्तम् । असंज्ञायां कर्मणि घओ दुर्लभत्वात् । तस्मादाश्रयप्रकारादिभेदभिन्नान् पाकविशेषानित्यत्राऽयमर्थः ॥ अथवा संज्ञाग्रहणस्य प्रत्याख्यातत्वादसंज्ञायामपि कर्मणि घश्भवति ॥ उष्ट्रासिका आस्यन्ते इति । अत्राश्रयाणामुष्ट्राणां भेदादनेकप्रकारयुक्तान्यासनानि भिन्नानि, तत्सामाना- उ.]पितयादिसम्बन्धाऽभावमात्रेणातदेव एक एवेत्येवकारेण भाष्येध्वनितमित्याहुः। आधारद्रव्याणाम्भेदेऽपि कुतः पाकादेर्भेदोऽत आह-गुडतिलेति । आश्रितः पाकोऽ- पीत्यन्वयः । आश्रयभेदात्तत्रापि भेदाऽध्यवसाय इति भावः। [नन्वेवं तिब्यपि द्विव- चनादि स्यान्न स्याद्वा कृत्यपीत्यत आह-घजादिभिरिति । तिब्वाच्यस्तु न सत्त्व- भूत इति भावः ] । उक्तार्थाऽज्ञानवतश्चोद्यमित्याह-आख्यातेति । वस्तुतः पूर्व- भाष्येण कृत्यपि तदनुपस्थाप्यसाधनगताया अपि सङ्ख्याया आरोपेण द्विवचनादी'त्यु- क्तम् । तत्र शङ्का समञ्जसवा घजो दुर्लभत्वादिति। यो गुडस्ये'त्यादि वक्ष्यमाणभाष्य- विरोधादित्यपि बोध्यम् । एतेनाऽथ वेत्यपि न समञ्जसम्। एवञ्चाऽऽश्रयप्रकारादि- कृतभेदानां पाकशब्दादवगतिसम्भवेन युक्तं बहुवचनं, न तु तिङन्ते तत्कृतभेदाऽनव- गमके इति भावः । यत्र त्वस्ति तत्कृतभेदावगमस्तत्र भवत्येव बहुवचनमित्याह भाष्ये-तिङभिहिते चापीति । ननू'ष्ट्रासिके'त्यादावाख्यातवाच्ये भावे कथं भेदा- वगमोऽत आह-अत्राश्रयाणामिति । तत्साम्याञ्चेति । न ह्यशासने तावत्साम्य- १ 'आश्रयाः' । २ 'तथा' । ३ इदं क्वचिन्न ।

·१४. कैयट-विवरणसहितं [सार्वधातुके नस्तेऽपि बहवः शब्दाः सरूपाश्च। तत्र युक्तं बहुवचनमेकशेषश्च ॥ तिङभि- प्र.]धिकरण्याच्चोख्यातवाच्यभावभेदादास्यन्त इति बहुवचनमित्यर्थः।इवशब्दप्रयोग- मन्तरेणाऽपि चेवार्थगतिर्भवति । तदयमर्थः—यादृशान्युष्ट्राणामनेकप्रकाराण्यासनानि तादृशानि देवदत्तादिभिः क्रियन्त इति॥ भवद्भिरास्यते' इत्यत्र त्वाश्रयभेदादाश्रितभे. दस्य प्रतिपन्नत्वात् प्रयोजनाऽभावाद्भावो भेदं नोपादत्त इत्येकवचनमेव भवति । यथा 'ताम्रः पलाशेषु बभूव राग' इति। न च सर्वत्राश्रयभेदादाश्रितभेदस्य प्रतीतिः, 'घटान् पचती'त्यादौ पाकस्याऽभिन्नस्यैवाऽवगमात्॥ केचित्तूष्ट्रासिका आस्यन्त इति कर्मणि लकारमिच्छन्ति, उष्ट्रासिकालक्षणस्य भावस्य कर्मत्वात् । यथा 'गोदोहः सुप्यते' इति । एवं तु विवक्षान्तरे भवत्येवेति भाष्यकारेण भावेऽपि लविधाने बहु- वचनमुपपादितम् ॥ तेऽपि बहव इति । भिन्नकालत्वादेवेति भावः ॥ तत्र युक्त- मिति । शास्त्रैणैकशेषे सत्येकस्याऽनेकार्थाभिधायित्वादन्तरेण वैकशेषारम्भं सरू- उ.]सम्भवः,तत्प्रतिपादने फलञ्चेत्यर्थः। 'तत्सामानाधिकरण्याचे ति पाठेऽप्यमेवार्थः। उपमानोपमेययोः सामानाधिकरण्यादित्यर्थः । ननु साम्यवाचकेवाद्यभावात्कथं तत्प्र- तीतिरत आह-इवेति । 'परत्र परशब्दः प्रयुक्त' इति न्यायादिति भावः। प्रयोज- नाऽभावादिति । प्रकृते तु साम्यप्रतीत्युपपादनमेव प्रयोजनमिति भावः । यथेति । पलाशरूपाश्रयाऽनेकत्वेऽपि राग' इत्येकवचनमेवेति भावः । वस्तुतस्तत्रैकजातीय- रागप्रतिपादनायैकवचनमिति बोध्यम् । किञ्चाभयभेदादाश्रितभेदप्रतीतेरसार्वत्रिक- त्वादपि नसा भावाऽऽख्याते द्विवचनादिनियामिकेत्याह-न चेति एवञ्चासिका इत्यादि- क्रियाविशेषणम्प्रथमान्तं। क्तिन्नधिकारस्थण्वुलः स्त्रीत्वस्य सत्त्वेन सामान्ये नपुंसक'- मित्यस्याऽप्रवृत्या न क्लीबत्वम् । उपमानोष्ट्रासनाऽभिन्नान्यासनानीति बोधः । बहु- त्वाऽवधारणाञ्च नैकवचनमिति बोध्यम् । कर्मणीति । अत्र पक्षे आख्याताऽवय- वाऽऽसादेः परिच्छेदकत्वनिरूपके आसनादौ वृत्तिः । परिच्छेदकत्वरूपफलाश्रय- त्वात्कर्मत्वम् , दृष्टान्ते व्याप्त्याश्रयादिव । परिच्छेदकत्वञ्च सादृश्येन । नाऽयं भाष्यार्थ इत्याह-एवनिस्वति । विवक्षान्तरे-आसेः परिच्छेदत्वार्थरूपविवक्षा- विशेषे। 'भावेऽपि लविधाने यदुपपादितं बहुवचनं भाष्यकारेण तन्नोपपादितं स्यादिति शेषः । एवञ्च यथा पाकप्रकारानभिसमीक्ष्य पाकावित्यादि द्विवचनायेव- मासनप्रकारानभिसमीक्ष्याऽऽस्यन्त इत्यादि भावे बहुवचनमिति भाष्यार्थः ।आख्यात- वाच्येऽसत्त्वं लिङ्गकारकाऽनन्वयित्वमेव बोध्यम् । भिनकालत्वादिति । भिन्न- कालार्थवाचकत्वादित्यर्थः । नन्वेकशेषमात्रेणाऽविद्यमानाऽनेकार्थाऽभिधानशक्तिः कथमत आह-अन्तरेण चेति । तिङभिहिते चापीत्यादि भाष्ये । तिङन्तार्थे भावे १ तासाम्याच'।

·१४१ ३अ.१पा.४आ.६७सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् . हिते चापि तदा भावेऽसारूप्यादेकशेषो न भवति-आसि, आस्यते, आसि- प्यते इति ॥ अस्ति खल्वपि विशेषः कृदभिहितस्य भावस्य तिङभिहितस्य च । कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवति॥ किमिदं 'द्रव्यव'दिति?॥द्रव्यं क्रियया समवायं गच्छति ॥ कं समवायं गच्छति ॥द्रव्यं क्रियाभिनिवृत्तौ साधन- त्वमुपैति। तद्वच्चाऽस्य भावस्य कृदभिहितस्य भवति-पाको वर्त्तत' इति । क्रियावन भवति ॥ किमिदं क्रियावदिति ? ॥ क्रिया क्रियया समवायं न गच्छति-पचति पठतीति। तदुच्चास्य कृदभिहितस्य न भवति-पाको वर्तत' इति ॥ अस्ति खल्वपि विशेषः-कृदभिहितस्य भावस्य, तिङभिहितस्य च । प्र.]पाणामेकस्यैव स्वभावतोऽनेकार्थत्वादिति भावः । तिङभिहित इति । नह्येक तिङन्तमनेककालभावप्रत्यायने समर्थ किंचिदस्तीति भिन्नकालासनक्रियाप्रत्यायनाय भिन्ना एव शब्दाः प्रयुज्यन्त इति भावः ॥ द्रव्यवदिति । द्रव्यत्वेन प्रसिद्धो यो घटादिस्तद्वदयं भावो भवति, लिङ्गसङ्ख्यासाधनसंबन्धप्रतिपत्त्या । तत्र 'वस्तूप- लक्षणं यत्रेति द्रव्यलक्षणयोगेऽपि प्रसिद्ध्यप्रसिद्ध्यपेक्ष उपमानोपमेयभावः ॥ क्रिया क्रिययेति । ननु 'भवति पचति''पश्य मृगो धावती'ति कर्तृकर्मभावेन क्रिया क्रियया संबध्यत एव । एवं तर्हि करणादिरूपेण समवायं न गच्छतीति विव- क्षितम् ॥ ननु साध्यत्वात् क्रियायाः कथं क्रियान्तरं प्रति कर्मकर्तृभावः । विषय- भेदादेकस्याप्यर्थस्य साध्यसाधनभावसंबन्धसंभवाददोषः ॥ तदुक्तं हरिणा-'तत्र यं प्रति साध्यत्वमसिद्धा तं प्रति क्रिया । सिद्धातु यस्मिन् साध्यत्वं न तमेव पुनः प्रति ॥ 'मृगो धावति पश्ये ति साध्यसाधनरूपता । यथा विषयभेदेन सरणस्योपपद्यते॥ इति । तत्र कर्तृकर्मत्वमाख्यातवाच्यस्य भावस्य न विरुद्धम् । उ.]तथात्वेऽपि कालभेदेन भेदेप्यसारूप्यादेकशेषाऽभावेन न बहुवचनादीत्यर्थः। तदे- वोपपादयति-न ह्येकमिति । इतः परं भिन्नपदवाच्यसाधनादिकृतभेदेन भेदावगमः कृदन्तेऽस्ति,न तिङन्ते इत्यत्र बीजभूतं तयोर्वैषम्यमाह-अस्ति खल्वपीति भाष्ये । ननु लिङ्गसङ्ख्याद्यन्वयित्वमेव द्रव्यत्वमिति वतिरनुपपन्नोऽत आह-तत्रेति । भाष्ये क्रियया समवायमिति । क्रियानिरूपितकर्मादिसंज्ञासमानाधिकरणशक्तिभिः सम्बन्धं गच्छतीत्यर्थः । द्रव्यं क्रियाऽभिनिवृत्तौ साधनत्वमित्यस्य कारकशक्तिमत्त्वमि- त्यर्थः। करणादिरूपेणेति । कृदन्ते 'पाकेन वैरं कृत'मित्यादौ तथान्वयादिति भावः। ननु साध्यत्वादिति । असिद्धस्य जनकत्वाऽसम्भवादिति भावः । सिद्धा त्विति । यन्निरूपितं सिद्धत्वं तमेव प्रति पुनः साध्यत्वं नेत्यन्वयः । एवञ्चाऽन्यनिरूपितसिद्ध- त्वेऽप्यन्यनिरूपितं साध्यत्वं सम्भवत्येवेति भावः । तथा विषरेति । तथा सति १ 'तथा' । २ इदं क्वचिन्न ·१४२ कैयट-विवरणसहित [ सार्वधातुके तिङभिहितेन भावेन कालपुरुषोपग्रहा. अभिव्यज्यन्ते, कृदभिहितेन पुनर्न व्यज्यन्ते ॥ अस्ति खल्वपि विशेषः-कृदभिहितस्य भावस्य, तिङभिहितस्य च-तिङभिहितो भावः क; संप्रयुज्यते, कृदभिहितः पुनर्न संप्रयुज्यते । यावता किंचिञ्च सामान्यं कश्चिञ्च विशेषो युक्तं यदयमपि विशेषः स्यात्- प्र.]तथा हि-भवतिक्रियापेक्षमेव तस्य कर्तृत्वम् । सर्वश्चार्थः स्वेन रूपेण भवतीति भवने कर्तृत्वमुपपन्नम् । एवं कर्मापि क्रियाफलत्वात् प्रधानमिति कर्मत्वमपि तस्यो- पपद्यते । करणावादीनि तु सर्वात्मना गुणभावमन्तरेण नोपपद्यन्त इति प्राधान्ये- नाऽत्यन्तविरोधात्तस्य नोपपद्यन्ते ॥कालेति । पुरुपशब्देन तदर्थः, प्रत्यक्पराग्भा- वश्वोच्यते । उपग्रहः-अनेकप्रकारः स्वार्थपरार्थत्वादिकः॥कृदभिहित इति । ननु कृदभिहितस्यापि भावस्य भवति का योगः, यथा 'ब्राह्मणानां प्रादुर्भाव' इति ॥ तत्राहुः-एकपदवाच्येन का न युज्यते, यथा पचतीति कर्ता वाच्यो, नैवं पाक इति । शुद्धस्यैव भावस्य प्रत्यायनात् । अथ वा घादिभिः सिद्धरूपता भावस्या- उ.विषयभेदेनेत्यर्थः । क्रियाफलत्वादिति । अर्श आद्यचा तद्वत्त्वादित्यर्थः । तस्य आख्यातवाच्यभावस्याऽन्वयस्त्वीदृशे विषयेऽन्यतराऽऽकाङ्क्षयैव, 'ज्योतिष्टोमेन यजेते'त्यादौ करणत्वेनाऽन्वयसत्त्वेऽपिस्वघटितपदाऽवाच्यक्रियायां तत्त्वाऽभाव एवेति बोध्यम् । गुणभावमिति । इदं चिन्त्यं, कर्मणः क्रियाफलाश्रयत्वादिव कर्तुः क्रियाश्रयत्वादिव च प्राधान्यवत् करणस्यापि स्वव्यापाराऽव्यवधानेन फलोत्पादकत- याऽन्यकारकापेक्षया प्राधान्यमस्त्येव। न हि कर्तृकर्मणोः प्राधान्यमेवाश्रयणीयं नेत- रस्येदृशमित्यत्र मानमिति । तस्मात्स्वभावत एव तदन्वयाऽभाव इति बोध्यम् । एवं करणत्वोद्देश्यत्वावधित्वैरन्वयित्वेन कृदभिहितो भावो द्रव्यधर्मैव, तिङभिहितस्तु तद्विरुद्ध एवेति बोध्यम् । अस्यैवाऽर्थस्य साधकं वैषम्यान्तरं दशर्ययति-कालपुरुषे. त्यादि । असत्त्वभूताया एवैतत्सम्भव इति भावः । प्रत्यक्त्वमुत्तमे, परावं मध्यमे । प्रत्यत्वं-स्वगतत्वं, परावं-संबोध्यगतत्वम् । युष्मदस्मयतिरेकेणापि मध्यमोत्तमाभ्यां तद्बोधः । स्वार्थत्वपरार्थत्वादिकमपि बोधविषय इति भावः । भाष्ये-का सम्प्र- युज्यत इति । तिङन्तवाच्यो भावो नियमेन काकासः, कृदुपात्तस्तु न तथा । न हि ‘पाको' 'राग' इत्युक्ते 'कस्येति नियमेन काकासा दृश्यते । नाऽपि तस्य नियमेन प्रयोगो दृश्यते। इदमेव ध्वनयितुं 'सम्' 'प्रेत्युपसर्गद्वयोपादानमित्यर्थो मम भाति । यतश्च क्रियात्वं सामान्यमुभयत्राऽपि, साध्यत्वसिद्धत्वकृतश्च पूर्वोक्तो विशेषो दृश्यते तथाऽयमपि । यत्तिङर्थस्य भावस्य लिङ्गबाह्यसाधनकृतसङ्ख्याद्ययोग्यता, कृद- र्थस्य तु तद्योग्यतेसि भाष्यार्थः । ब्राह्मणानामिति-कर्तरि षष्टी । एकपदेति । १ 'ग्रस व्यज्यन्ते' । २ 'प्रत्यक्त्वाऽपरभाव' । ३ 'एवञ्च' । । । ।

·३अ.१पा.४आ.६७सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् 8 १४३ लिङ्गकृतः सङ्ख्याकृतश्चेति॥ इदं विचार्यते-भावकर्मकर्तारः सार्वधातुकार्था वा स्युर्विकरणार्था वेति ? ॥ कथं च सार्वधातुकार्था स्युः कथं वा विकर- णार्थाः ?॥ 'भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके यग्भवति, कर्तृवाचिनि सार्वधातुके शब्भवतीति सार्वधातुकार्थाः ।' भावकर्मणोर्यग्भवति सार्वधातुके' 'कर्तरि शब्भवति सार्वधातुक' इति विकरणार्थाः ॥ कश्चात्र विशेषः ? ॥*॥ भाव- कर्मकर्तारः सार्वधातुकार्थाश्चेदेकद्विबहुषु नियमानुपपत्तिरतदर्थत्वात् ॥*॥भावकर्म- कर्तारः सार्वधातुकार्थाश्चेदेकद्विबहुषु नियमस्यानुपपत्तिः ॥ किं कारणम् ? ॥ 'अतदर्थत्वात् ॥ नहि तदानीमेकत्वादय एव विभक्त्यर्थाः ॥ किं तर्हि ? ॥ प्र.भिधीयत इति तेन रूपेण का योगाऽभावः।धातुरूपप्रतिपाद्यया तु साध्यतया कर्जा योगो भवति॥ अथवोपलक्षणभावेन भावः क; युज्यते कृत्यु 'पाचेक' इति। तिर्छ तु पचतीति साध्यमानतया प्राधान्येन । तत्र कृत्सु प्राधान्येन का योगो नास्तीत्य- यमत्रार्थः ॥ इदं विचार्यत इति । विचरति नाना गच्छति यद्वस्तु तद्विचार्यते नानात्वं नीयत इत्यर्थः । इहान्वयव्यतिरेकाश्रया शास्त्रीया पदावयवानामावापो- द्धारिक्यर्थवत्ता। तौ चाऽन्वयव्यतिरेकावेकतरस्यापि न व्यवतिष्ठते । सार्वधातुकम- न्तरेणाऽपि कर्ताद्यवगमात् । यथा गच्छ ग्रामम्,अशायि भवता, अकारि कट इति। तथा विकरणाऽभावेऽपि काद्यवगतिरस्ति-'लविषीष्ट क्षेत्र'मिति। उभयाभावप्यस्ति- 'अजागर्भवा'निति ॥ क्वचित्तूभयसंनिधौ काद्यवगतिः-पचति पच्यत इति । तत्र निश्चयाऽभावाद्विचारः क्रियते-कः पक्ष आश्रीयमाणः शास्त्रं न विरुणद्धीति ?॥ एकद्विबहुविति। 'एकत्व एवैकवचनं नार्थान्तरे' इति यो नियमः स नोपपद्यते, कादीनामपि तदर्थत्वादित्यर्थः । अतदर्थत्वादिति । सामर्थ्यादत्रावधारणमाश्री- उ.]इयं व्याख्या भाष्याऽननुगुणा, ‘पाचक' इति कृदन्ते तस्यापि सत्त्वात् । न च तत्र न कृदभिहितो भावः, पचतीत्यत्रापि न तिङभिहितो भाव इति तुल्यम् । उपलक्षणभावेनेति । विशेषणत्वेनेत्यर्थः।अत्रापि पक्षेभाष्यस्वरसश्चिन्त्य एव, पाकादिशब्दोपक्रमेणैव भाष्यस्य प्रवृत्तेः।भाष्ये-सार्वधातुकार्था इत्यत्र सार्वधातुक- पदं तिकुपलक्षकम् । नानापक्षोत्थितौ बीजमाह-इहेति । शास्त्रीयाऽर्थवत्ता पदाऽ- वयवानामावापोद्धारिकी अन्वयव्यतिरेकाश्रयेत्यन्वयः । आवापः-प्रक्षेपः। उद्धारः- अपनयस्तत्कृता । अत एव भाष्यकारः शास्त्रमेव पक्षद्वयसाधकत्वेनोपन्यसिष्यति । सार्वधातुकमिति । इदश्च तिङपरम् । अत एवाऽग्रे 'गच्छे'त्युदाहरणं सङ्गच्छते। एकद्वीति । 'धेकयो रित्यादिसूत्रेष्वित्यर्थः । ननु 'अतदर्थता'दित्यस्य तदर्थत्वाऽ- भावादित्यर्थो न युक्तः, एकत्वाद्यर्थत्वस्य सत्त्वादित्यत आहे-सामर्थ्यादिति । १ इदं क्वचिन्न । २ 'नहीदानी' । ३ 'पाक' । ४ 'द्धारिका' । .

·१४४ . कैयट-विवरणसहितं 8 [ सार्वधातुके भावकर्मकारोऽपि ॥ सन्तु तर्हि विकरणार्थाः ॥ ॥ विकरणार्या इति चेत् कृताऽभिहिते विकरणाऽभावः ।।*॥ विकरणार्था इति चेत्कृताऽभिहिते विकरणो न प्राप्नोति-धारयः पारय इति ॥ किमुच्यते 'कृताऽभिहित' इति, न लेना- प्यभिधानं भवति ?॥ ने शक्यं लेनाऽभिधानमाश्रयितुम् । पक्षान्तरमिदमा- स्थितं 'भावकर्मकर्तारः सार्वधातुकार्था वा स्युर्विकरणार्था वे'ति, यदि च लेनाऽप्यभिधानं स्थानेदं पक्षान्तरं स्यात् ॥ कथमशक्यं यदा भवानवाह- 'लः कर्मणि च भावे चाऽकर्मकेभ्य' इति?॥एवं वक्ष्यामि 'लः कर्मणो भावा- चाऽकर्मकेभ्य' इति ॥ यस्मिस्तर्हि ले विकरणा न श्रूयन्ते कस्तत्र भावकर्म- कर्तृनभिधास्यति ? ॥ क च न श्रूयन्ते ? ॥ य एते लुग्विकरणाः श्लुविकर- प्र.]यते न तान्येवैकत्वादीन्यर्थः। अपि तु कादयोऽपीत्यर्थः। कृताऽभिहित इति। क्वचिदेव कृति विकरणो विधीयते न सर्वत्रेति कृत एव 'कर्तरि कृ'दिति कर्तार्थो नि- दिश्यते, तेनैव च कर्तुरुक्तत्वात्तदभिधायी विकरणो न प्राप्नोति। ततश्च धारय' इत्या दावसति शपि गुणो न स्यात् । न लेनापीति। 'लः कर्मणि चेति वचनालादेशैरपि कर्नादरभिधानमिति तत्रापि विकरणाऽप्राप्तिः किं न चोद्यत इत्यर्थः। ततो 'लः कर्म- णी'ति वचनात्कादीनां विकरणार्थत्वं नैव संभवतीत्युक्तं भवति। एवं वक्ष्यामीति। व्याख्यास्यामीत्यर्थः । लः कर्मणीति। कर्मणि वर्तमानाद्विकरणादिति व्याख्या- स्यत इत्यर्थः। तत्र कर्माभिधायी विकरणः 'कर्म'शब्देन भाष्य उक्तः। ननु सार्वधा- तुकनिमित्तो विकरणो न तु विकरणनिमित्तो लकारः,तत्कथमेवं व्याख्यायते?॥ एवं उ.]नतान्येवेति। न तानि एवार्थो यस्येति विग्रह इत्यर्थः।तत्पदार्थमाह-एकत्वा- दीनीति । तन्मात्रार्थत्वाऽभावादित्यर्थ इति तात्पर्यम् । ननु विकरणानां तदर्थत्वे 'कृताऽभिहित' इत्यनुपपन्नमत आह-क्वचिदेवेति । एवञ्च सर्वत्र विकरणाऽभावात् कृतां तेषु शक्तिकल्पनाऽऽवश्यकोति भावः। विकरणार्थत्वपक्षे शङ्कते भाष्ये-किमु- च्यते कृतेत्यादिना । इतर आह-न शक्यमिति । तत्र तदुक्तदूषणे ‘कृते'त्ययुक्तम्, 'अभिहिते' इत्येव युक्तमित्याह-पक्षान्तरमिति । यदि चेति । यदि लेनाऽभि- धानं स्यान्नेदम्पक्षान्तरं स्यादित्यर्थः । कथमिति । पक्षान्तरत्वाऽसम्भवेऽपि लेनाऽ- भिधानमाश्रयितुं कथमशक्यमित्यर्थः । तदाश्रयणस्य शक्यत्वमुपपादयति-यदा भवानेवेति । तद्याचष्टे-ततो ल इति । अत एव लिडादिषु कर्ताद्यर्थावगति- रिति बोध्यम् । इतरोऽशक्यत्वमुपपादयति-एवं वक्ष्यामीत्यादिना । 'लः कर्मण' इति न्यासे गौरवं, सूत्रभेदश्च स्यादत आह-व्याख्यास्यामीति । उक्तऽर्थे भाष्य योजयति-तत्र कर्मेति । कृते लकारे इति। 'वर्तमाने लडि- १ 'अस्य । २ 'भवानाह।

·१४५ । । ३अ.१पा.४आ.६७सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 णाश्च ॥ अत्राप्युक्त कर्तृत्वे लुग्भविष्यति। यस्मिंस्तर्हि ले विकरणा नैवो- त्पद्यन्ते कस्तत्र भावकर्मकर्तनभिधास्यति ॥ क्व च नैवोत्पद्यन्ते ? ।। लिडिटोः । तस्मान्नैतच्छक्यं वक्तुं 'न लेनाप्यभिधानं भवतीति । भवति चेदभिहिते विकरणाभाव इत्येव॥एवं तीदं स्यात्,-यदा भावकर्मणोलेस्तदा कर्तरि विकरणाः, यदा कर्तरि लस्तदा भावकर्मणोर्विकरणाः॥ इदमस्य यद्यव स्वाभाविकमथापि वाचनिकं प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थं सह ब्रूत इति न चास्ति सम्भवो यदेकस्याः प्रकृतेर्द्वयोर्नानार्थयोर्युगपदनुसंहायीभावः स्यात् । एवं च प्र.]तर्हि कृते लकारे सार्वधातुक इति विषयसप्तम्याश्रयणात् कृते विकरणे'लः कर्मणि चे'त्यनेन भावकर्मकत्रभिधायिनो विकरणात्परो लः साधुर्भवतीति व्याख्यानाददोषः । अत्राप्युक्त इति।विकरणलोपद्वारेण प्रकृतिरेवतत्र काद्यभिधायिनीति प्रतिज्ञातं भवतीत्यर्थः । यस्मिंस्तीति । ततश्च विकरणानुत्पादालादेशस्याऽसाधुवप्रसङ्गो, वि- धानसामर्थ्याद्वा साधुत्वे भावाद्यर्थावगतिर्न स्यात् , 'कर्तरि कृ'दिति वचनात्कर्तर्येव लकारः स्यादित्यर्थः । भवति चेदिति । ततश्च विकरणार्थपक्षोऽनुपपन्न एवेति भावः। एवं तहीति। प्रकारान्तरेण विकरणार्थत्वपक्षं समर्थयते। यथा 'ग्रामं गच्छतीति गमिक्रियायाः कर्तृकर्मणी साधने। तत्र कर्तरि लकारः, कर्मणि द्वितीया । तथाऽत्रा- प्येकस्मिन्नर्थे सार्वधातुकमपरस्मिन्विकरणो भविष्यतीति भावः। इदमस्येति । अय- मर्थः-यत्र पदद्वयवाच्ये कर्तृकर्मणी[साधने]तत्र विरोधाऽभावात्तन्निबन्धनः कार्य- उ.]त्यादिभिःपरत्वादिति भावः।यथान्यासेऽपि वर्तमाने ल'डित्यादिभिः सिद्धलकारा- नुवादेन काद्यर्थसंबन्धेन साधुत्वविधायकमेवेदम् । लस्य साधुत्वञ्चाऽऽदेशद्वारा बोध्यम् । ननु लुकि तदभावात्कोऽभिदध्यादत आह-लोपद्वारेणेति । 'कर्बभीति पाठः । कर्ताद्यभीति पाठे 'आदि'शब्दार्थश्चिन्त्यः । लादेशस्येति । लस्य कापि प्रयोगाऽभावादेवमुक्तम् । विधानेति । लिडिटोविधानसामर्थ्यादित्यर्थः । भाष्ये- तस्मानवमिति। 'लः कर्मण' इत्येतदित्यर्थः। 'तस्मान्मत'दिति पाठान्तरम् । ततः किम् ?। तत्राह-शक्यं नेति । यदुक्तं 'न लेनाप्यभिधानं भवतीति तद्वक्तुं शक्य- मित्यर्थः । भवति चेदिति । लेनाऽभिधानं भवति चेद्विकरणार्थत्वपक्षेऽभिहिते विकरणानामनापत्तौ तच्छास्त्रवैयर्थ्य स्यादित्यर्थः । तदाह-ततश्चेति । भाष्ये- 'एवन्तही त्यादिनोक्तं विकरणार्थत्वं दूषयति-इदमस्येति । इदम्-'प्रकृती'त्यादि । अस्य-आचार्यस्य । स्वाभाविक-लोकव्युत्पत्तिसिद्धं । वाचनिक-व्याकरणान्तर इव। प्रत्ययार्थ सहेति। प्रतीयमानार्थ सह । ब्रूतः:-एकोपस्थितिलिष्यीकुरुतः। लोके तथैव व्युत्पत्तेरिति भावः । नानार्थयो:-भिन्नार्थयोः। सहायीभावः-सहायत्वम् । १ नैवं' । २ 'लेनाऽस्याभि' । ३ 'पत्सहायी' । ४ 'अकृते' । ५ चिन्न । १० ·१४६ 8 कैयट-विवरणसहितं [सार्वधातुके कृत्वैकपक्षीभूतमेवेदं भवति-'सार्वधातुकार्था एवेति ॥ ननु चोक्तं 'भाव- कर्मकर्तारः सार्वधातुकार्थी इति चेदेकद्विबहुषु नियमानुपपत्तिरतदर्थत्वादि- ति ?॥ नैष दोषः। ॥*॥ सुपा कर्मादयोऽप्यर्थाः सङ्ख्या चैव तथा तिडाम् ॥॥ सुपां तिडां च सङ्ख्या चैवार्थः, कर्मादयश्च ॥*॥ प्रैसिद्धो नियमस्तत्र ॥* ॥ प्रसिद्धस्तत्र नियमः। ॥*॥नियमः प्रकृतेषु वा ॥*॥ अथ वा प्रकृतानर्थान- पेक्ष्य नियमः ॥ के च प्रकृताः?॥ एकत्वादयः। 'एकस्मिन्नेवैकवचनं, न द्वयोर्न बहुषु' । 'द्वयोरेव द्विवचनं, नैकस्मिन बहुषु । बहुष्वेव बहुवचनं, नैकस्मिन्न द्वयो'रिति॥ ॥॥ भावकर्मणोर्यग्विधाने कर्मकर्तर्युपसङ्ख्यानम्॥*॥ भावकर्मणो- प्र.]भेदो युक्तः। एकस्मिंस्तु पदे विरुद्धार्थयोर्विकरणसार्वधातुकयोर्विशिष्टार्थप्रतिपादने साहायकाऽभावात्परस्परानुपकारादप्रयोग एव स्यात्।तथा हि-'पचती'ति क्रियाविशि- छः कर्ताऽभिधीयते। 'पच्यते' इति क्रियाविशिष्टं कर्म । न त्वेकेन साधनद्वयं क्रिया- विशिष्टं प्रतिपादयितुं शक्यते । एकपक्षीभूतमिति । एक एव पक्षः-सार्वधातुका- र्थाः कर्मादय इत्यर्थः। पूर्वभेदाऽपेक्षश्च विप्रत्ययनिर्देशः । प्रसिद्धो नियम इति । अर्थनियम इत्यर्थः । कर्माद्यर्थान्तरनिर्देशान्नै प्रत्ययनियमः प्रमाणसिद्धः । तत्रै- कत्व एकवचनमेवेत्येवमेकत्वादिरों नियम्यते न तु प्रत्यय इति तस्याऽर्थान्तर- मपि कर्मादि न विरुध्यते । अथ वेति । कर्माद्यर्थविधानसामर्थ्यात्तुल्यजातीयसङ्ख्या- पेक्ष एव नियम इत्यर्थः। कर्मकर्तरीति। 'कर्मव'दित्यतिदेशेन वाश्रयस्य कार्यस्या- उ.] अयम्भावः-'पच'न्नित्यादी प्रत्ययार्थः प्रधान'मित्युत्सर्गरीत्या द्वयोरपि प्रत्य- यार्थयोःप्राधान्ये एकत्र विशेषणतयाऽन्वितप्रकृतेरपरत्र विशेषणतया संबन्धो व्युत्प- त्तिविरुद्धः,तदर्थाऽनालिङ्गितप्रत्ययार्थभानमप्युक्तव्युत्पत्तिविरुद्धमित्ययं पक्षोऽसङ्गत इति भावः । विशिष्टार्थप्रतिपादने साहायकाऽभावादिति । 'प्रकृते'रिति शेषः । पर- स्परेति।प्रकृतिप्रत्यययोरित्यर्थः।पंचतीति।आख्याते कारकविशिष्टक्रियाप्राधान्यादिदं- चिन्त्यम्।भाष्यन्तु ‘पचन्' 'पच्यमान' इत्याद्यभिप्रायकतया नेयम् । कैयटे 'पचती'- त्याद्यपि पिच'न्नित्यादेरुपलक्षणं वा। 'सहायीभाव' इत्यत्र विस्तूभयत्र तस्या असहायत्वादुपपन्नः। केचित्तु-'क्रियाविशिष्ट' इत्यस्य क्रियासहित इत्यर्थः।कर्तृविशेष- णिका कर्मविशेषणिका चेति यावत् । एकेन चोभयविशेषणिका क्रिया न प्रतिपाद- यितुं शक्येति भाष्यार्थमाहुः । तच्चिन्त्यम् । न त्वेकेनेति । धातुनेत्यर्थः । अत्र केचित्-सुपामिव तिडामपि कादिद्योतकत्वमेव, भाष्यमत्राऽपि सुयोजमेवेत्याहुः। निरूपितञ्चैतद्विस्तरेणं मजूषायामाख्यातवादे । भाष्ये-प्रसिद्धो नियमस्तत्रेति । तत्र-अर्थविषये । यतः सुपां तिडाचाऽर्थद्वयं दृश्यतेऽतः प्रत्ययनियमाऽसम्भवा- १ यीश्चेदेक' । २ श्लोकवार्तिकम् । ३ 'शातु न' । ४ 'तया' । ५ 'सहा' ।

·३अ.१पा.४आ.६७सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् 28 १४७ यग्विधाने कर्मकर्त्तर्युपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । पच्यते ओदेनः स्वयमेव । पठ्यते विद्या स्वयमेव ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति ? ॥ ॥ विप्रतिषेधाद्धि शपो बलीयस्त्वम् ॥*॥ विप्रतिषेधाद्धि शपो बलीयस्त्वं प्राप्नोति । शपोऽव- काश:-पचति पठति । यकोऽवकाश:-पच्यते ओदनो देवदत्तेन, पठ्यते विद्या देवदैत्तेनेति । इहोभयं प्राप्नोति-पच्यते ओदनः स्वयमेव,पट्यते विद्या स्व- यमेवेतिापरत्वाच्छप्पामोति॥*॥योगविभागात्सिद्धम्॥*॥योगविभागः करिष्यते- 'चिण्भावकर्मणोः। ततः] सार्वधातुके यक्' । सार्वधातुके यग्भावकर्मणोः । ततः 'कर्तरि' । कर्तरि च यम्भवति भावकर्मणोः॥ यथैव तर्हि कर्मणि कर्तरि यग्भवत्येवं भावे कर्तरि प्राप्नोति । एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि' । 'नास्य किं चिजति रोग'इँति॥द्वितीयो योगविभागः करिष्यते । 'चिण्भावे'। ततः 'कर्मणि'। कर्मणि च चिण्भवतीति । ततः-'सार्वधातुके यक्' । सार्व- धातुके यग्भवति भावे च कर्मणि च ॥ ततः 'कर्तरि'। कर्तरि च यग्भवति 'कर्मणी'त्यनुवर्तते, 'भाव' इति निवृत्तम् । ततः-'शप्' । शप् च भवति । 'कर्तरी'त्येव । 'कर्मणी'त्यपि निवृत्तम् । एवमप्युपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । [॥*॥ विप्रतिषेधौद्धि श्यनो बलीयस्त्वम् ॥*विप्रतिषेधाद्धि श्यनो बलीयस्त्वं प्राप्नोति । श्यनोऽवकाशः-दीव्यति सीव्यतीति। यकोऽवकाशः-पच्यते ओदनो देवदत्तन, पठ्यते विद्या देवदत्तेनेति । इहोभयं प्राप्नोति-दीव्यते स्वयमेव, सीव्यते स्वयमेवेति । परत्वाच्छयन्प्रामोति ॥ ननु चैतदपि योगविभोगेनैव सिद्धम् ॥ न सिध्यति । अनन्तरा या प्राप्तिः सा योगविभागेन शक्या. प्र.]ऽबाधनात्काश्रयविकरणप्राप्तौ वचनम्। विप्रतिषेधादिति । यदा शास्त्रातिदेश- पक्षस्तदा शपो बलीयस्त्वम् । कार्यातिदेशे तु यक एव बलीयस्त्वम् । ननु चेति । उ.]दिति भावः। नियम इत्यर्थ इति । प्रत्ययनियम इत्यर्थः । ननु कर्मवद्भावादेव यक् सिद्धोऽत आह-कर्मवदिति । स्वाश्रयस्य कार्यस्येति । परत्वेन बलवत इत्यर्थः । अतिदेशस्त्वात्मनेपदादिविधानेन चरितार्थ इति भावः। बलीयस्त्वमिति । 'कर्मवदिति सूत्रस्य परत्वा'दिति शेषः । वस्तुतः कार्यातिदेशेऽप्यतिदिश्यमान- कार्याणामुत्पत्तिदेश एव देश इति प्रत्ययलक्षणसूत्रोक्तरीत्या भाष्यं समञ्जसमेव । भाष्ये एवमप्युपसङ्ख्यानं कर्त्तव्यमिति । कर्मकर्तर्युपसङ्ख्यानमित्यर्थः [भाष्ये]- १ इदं क्वचिन्न । २ इतिः क्वचिन्न । ३ 'योगविभागात्सिद्धमेतत्' इत्येवमस्य व्याख्या त्रुटिता स्यात् । ४ 'ततः सार्वधातुके यक्' इति केरिन्न । ५ भावेऽपि'। ६ ‘यक्प्राप्नोति' । ७ इदं क्वचिन्न । ८ 'कर्मणीति' । ९ इदं वार्तिकं लुप्तं प्रायः। १० इतिः क्वाचिकः । ११ 'गादेव' । १२ 'शक्यते निवारयितु ।

·१४८ कैयट-विवरणसहितं. [ सार्वधातुके बाधितुम् ॥ कुत एतत् ? ॥ 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति ॥ परा प्राप्तिरप्रतिषिद्धा तया प्राप्नोति ॥ ननु चेयं प्राप्तिः परां प्राप्ति बाधेत ॥ नोत्सहते प्रतिषिद्धा सती बाधितुम् ॥ एवं तर्हि शबादेशाः श्यन्नादयः करि- ष्यन्ते, शप् च यका बाध्यते।तत्र दिवादिभ्यो यग्विषये शबेव नास्ति कुतःश्य- बोदयः ? ॥ तत्तर्हि शपो ग्रहणं कर्तव्यम् ? ॥ न कर्तव्यम् ॥ प्रकृतमनु- वर्तते ॥ व प्रकृतम् ?॥ 'कर्तरि शबिति ॥ तद्वै प्रथमानिर्दिष्टं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः ॥ 'दिवादिभ्य' इत्येषा पञ्चमी 'श'बिति प्रथमायाः षष्टी प्रकल्पयि- प्यति-'तस्मादित्युत्तरस्येति॥ प्रत्ययविधिरयं, न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रक- ल्पिका भवन्ति ॥ नाऽयं प्रत्ययविधिः, विहितः प्रत्ययः, प्रकृतश्चानुवर्तते ॥ अथ वा-॥॥ भावकर्मणोरित्यनवृत्त्यैव सिद्ध सत्यनुवृत्तिर्यको भावाय ॥*॥ इह सार्वधातुके यगित्यन्तरेण भावकर्मणोरित्यनुवृत्ति सिद्धम्। सोऽयमेवं सिद्ध- सति यद्भावकर्मणोरित्यनुवर्तयति तस्यैतत्प्रयोजनं 'कर्मकर्तर्यपि यग्यथा स्या- दिति ॥ ॥ कर्तरीति च योगविभागः श्यनः पूर्वविप्रतिषेधाऽवचनाय ॥ ॥ कर्त- रीति च योगविभागः कर्तव्यः,-श्यनः पूर्वविप्रतिषेधं मा वोचमिति ॥ अथ वा कर्मवद्भाववचनसामर्थ्याद्यग्भविष्यति॥ अस्त्यन्यत्कर्मवद्भाववचने प्र.]सर्वा प्राप्तिर्योगविभागेन बाधिष्यत इति भावः। परा प्राप्तिरिति । परत्वाद्वलीय- स्त्वादित्यर्थः । ननु चेयमिति । योगविभागप्राप्तिः पूर्वविप्रतिषेधेन बाधिका भवि- ष्यतीत्यर्थः। नोत्सहत इति । न्याय्यविप्रतिषेधाश्रयणस्य युक्तत्वादुर्वलो योगविभाग- प्राप्तिक इत्यर्थः । इहेति । 'सार्वधातुके यग्भवतीति सामान्योक्तावपि कर्तरि शबा- द्यपवादविधानाद्भावकर्मणोरेव यग्भविष्यतीति भावकर्मानुवृत्तिरधिको यत्न इति कर्म- कर्तर्यपि यग्भविष्यतीत्यर्थः । अत्रापि व्याख्याने योगविभागः कर्तव्य एवेत्याह-कर्त- रीति चेति। अन्यथा भावकर्मानुवृत्तियत्नाच्छप एवानन्तरस्य बाधः स्यान्न तु श्य- उ.]परत्वाच्छयनिति । श्यन्यकोःस्वरे विशेषः। सर्वा प्राप्तिरिति। बाध्यसामान्य- चिन्तयेति भावः । भाष्ये-अप्रतिषिद्धति । अबाधितेत्यर्थः । नोत्सहते प्रतिपि- दति । 'अनन्तरस्य'ति न्यायेन तद्विषयाधीना कृता सती तां बाधितुं नोत्सहत इत्यर्थः । तद्युत्पादयति-न्याय्येति । परविप्रतिषेधेत्यर्थः । पूर्वविप्रतिषेधकल्पने न मानमिति भावः । ननु कर्त्तयपि यक्प्राप्तेः कथं सिद्धमत आह-सार्वधात्विति । भाष्ये-कर्मकर्तर्यपीति । 'पच्यते स्वयमेवे'त्यादौ शबादीन् बाधित्वेति भावः । भाष्ये पूर्वविप्रतिषेधं मा वोचमिति । अनेन पूर्वविप्रतिषेधोऽपूर्ववचनसाध्य इति १'श्यन्प्राप्नोति' ।२ 'श्यनादयः' । ३ 'अथ' । ४'त्यनुवृत्त्यैव' । 'त्यनुवृत्तिं विमा'। ५ ‘भावकर्मयहणमनु' । ६ 'य'गिति क्वचिन्न । ७ इतिः क्वचिन्न । ८ 'षेधवचनया'। ।

·३अ.१पा.४आ.६७सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् ® प्रयोजनम् ॥ किम् ?॥आत्मनेपदं यथा स्यात् ॥ वचनादात्मनेपदं भविष्यति॥ चिण तर्हि यथा स्यात् ॥ चिणपि वचनाद्भविष्यति ॥ चिण्वगावस्तर्हि यथा स्यात्?॥ नैकं प्रयोजनं योगारम्भं प्रयोजयति । तत्र कर्मवद्भाववचनसामर्थ्या- द्यग्भविष्यति॥अथवाऽऽचार्यप्रवृत्तिापयति- भवति कर्मकर्तरि ये गिति,यदयं 'न दुहस्नुनमा यक्किणा'विति यक्किणोः प्रतिषेधं शास्ति॥ [सार्वधातुके यक् ] यसोऽनुपसर्गात् ॥ ३॥११७१ ॥ अनुपसर्गादिति किमर्थम् ? ॥ आयस्यति प्रयस्यति ॥*॥ अनुपसर्गादिति शक्यमैकर्तुम् ॥*॥ कथमायस्यति प्रयस्यती[ति] ?॥ 'संयसश्चेत्येतनियमार्थ भविष्यति-'संपूर्वादेव यसो नान्यपूर्वा'दिति ॥ [ संयसश्च ] ॥ रुधादिभ्यः श्नम् ॥३॥११७८ ।। किमर्थः शकारः?॥*॥[शकारः]सार्वधातुकार्थः॥ ॥शित्सार्वधातुकमिति सार्वधातुकसज्ञा, सार्वधातुकमपि'दिति डिन्त्वं, 'ङितीति गुणप्रतिषेधो यथा स्यात्-भिनत्ति छिनत्तीति॥ नैतदस्ति प्रयोजनं, सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरङ्गस्य गुण उच्यते । यस्माञ्च प्रत्ययविधिस्तदादिप्रत्ययेऽङ्गसंज्ञं भवति । यस्माश्चात्र प्रत्ययविधिर्न तत्प्रत्यये परतो, यच्च प्रत्यये परतो न तस्मात्प्रत्ययविधिः ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम्-'आर्द्धधातुकसंज्ञा मा भूदिति ॥ किं च स्यात्?॥ वलादिलक्षण इट्वसज्येत ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनं, वलादेरार्द्धधातुक- प्र.]न्नादीनाम्।योगविभागेन तु तेऽपि बाध्यन्ते। वचनादिति। कर्तरि कर्मव्यतिहारे' इत्यत्र 'कर्तरी ति योगविभागात्।तत्र च कर्मग्रहणानुवर्तनादन्तरेणाप्यतिंदेशमात्मनेपदं भविष्यतीत्यर्थः । चिणपीति। चिण्ग्रहणेऽनुवर्तमाने पुनश्चिण्ग्रहणमधिकबिधानार्थ- मिति कर्मकर्तर्यपि चिण्भविष्यतीत्यर्थः । नैकमिति । अन्यथा 'स्यसिच्सीयु'- डित्यत्रैव 'कर्मणा तुल्यक्रिये कर्तरी'ति वाच्यं स्यादित्यर्थः । [सार्वधातुके ] रुधादि । भिनत्तीति । भिशब्दस्याङ्गसंज्ञानिबन्धनो गुणो मा भूदिति शित्त्वं कृतमित्यर्थः । यस्माञ्चेति । भिद्शब्दादित्यर्थः । तस्यैव रुधादित्वात्, न तु तद- उ.] सूचयति । भाष्ये-कर्मवद्भाववचनसामर्थ्यादिति । तत्सामर्थ्यादनन्तरस्येति न्यायो नाऽऽश्रीयते । किन्तु बाध्यसामान्यचिन्तैवेति भावः । [सार्वधातुके यक्] । यसोऽनु। इदं विकल्पेन श्यन्विधायकम् ।'संपूर्वादेव यस' इति सोपसर्गविषयो नियम इति भावः । एतेन एवं नियमे केवलान्न स्यादित्यपास्तम् । तदाह- नाऽन्यपूर्वादिति । [ यसोऽनुपसर्गात् ] ॥ १ 'कर्मकर्तरि यम्भवतीति' । २ इदं भाष्यमेव न वार्त्तिकमित्यन्ये । ३ इदं लुप्तं सम्प्रति । ४ 'प्रत्यये परतोऽङ्ग' । ५ 'स्माच्च प्रत्यय N ·१५० कैयट-विवरणसहितं, [रुधादिभ्यः स्याङ्गस्येडुच्यते । यस्माच्च प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गसंज्ञं भवति । यस्माचात्र प्रत्ययविधिर्न तत्प्रत्यये परतो, यच्च प्रत्यये परतो, न तस्मात्प्रत्ययविधिः॥ अत उत्तरं पठति-॥*॥ श्रमि शित्करणं प्वादिह्रस्वार्थम् ॥*॥ श्रमि शिकरणं क्रियते । [किं प्रयोजनं ?॥ 'प्वादिहस्वार्थम्' ] । प्वादीनां शिति हस्वत्वं यथा स्यात्-पृणति मृणतीति । ॥॥ न वा धात्वन्यत्वात् ॥*॥ न वा कर्तव्यम् ॥ किं कारणम् ? 'धात्वन्यत्वात्' । धात्वन्तरं पृणिमृणी ॥ यत्तर्हि न धात्वन्तरं-यत्र भूभ्यां वृणसे॥नैष श्नम् । श्न एतद्धस्वत्वम्॥यदि नो ह्रस्वत्वं स्वरो न सिध्यति-वृणसे । 'अदुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तं भवती'त्येष स्वरो न प्राप्नोति । तस्माच्छमेषः ॥ यदि श्नम् , 'नसोरल्लोपः' इति लोपः प्राप्नोति । 'उपधाया' इति वर्ततेऽनुपधात्वान्न भविष्यति ॥ न स शक्य उपधाया इति विज्ञातुम् । इह हि दोषःस्यात्-अङ्गः अों- न्तीति । तस्माच्छ एवं ह्रस्वत्वम् ॥ [यद्येवं] स्वरः कथम् ? ॥ ॥*॥ बहुलं पित्सार्वधातुकं छन्दसि ॥*सार्वधातुकस्य बहुलं छन्दसि पित्त्वं वक्तव्यम् । पितोऽपित्त्वं दृश्यते,-अपितश्च पित्त्वम् । पितस्तावदपित्वं,-मातरं प्रमि- णीमि"जनित्रीम् । अपितः पित्त्वं-शृणोत ग्रावाणः॥तत्तर्हि [श्नो"]हस्वत्वं वक्तव्यम् ?॥ अवश्यं छन्दसि ह्रस्वत्वं वक्तव्यम्-'उपगायन्तु मां पत्नयो गर्भि. गयो युवतय' इत्येवमर्थम् ॥ विशेषणार्थस्तर्हि ॥ व विशेषणार्थनार्थः ? ॥ प्र.वयवाद्भिशब्दात्प्रत्ययविधानम् । पृणतीति। पृ मृ इति ज्यादिषु पठितो, ताभ्यां व्यत्ययेन श्नम्प्रत्ययः। धात्वन्तरमिति । तौदादिकावित्यर्थः । वृणस इति । .' वरणे' इति कथादिस्तस्माद्यत्ययेन श्रम्थासौ । न इति । छान्दसमिति भावः । अङ्ग इति । 'श्नान्नलोप' इत्यस्याऽसिद्धवदत्राभादादित्यसिद्धत्वादकारस्योपधात्वा- ऽभावः । प्रमिणीमीति । मीनो 'मीनातेनिगम' इति ह्रस्वः । मिपोऽपित्त्वान्डित्त्वे उ.] रुधादिभ्यः श्रम् ।भाष्ये-आर्द्धधातुकस्याङ्गस्येति । अङ्गसंज्ञानिमित्तस्यार्द्धधातु- कस्येत्यर्थः। पृम्रोः क्रयादित्वात्तयोः श्नम् दुर्लभोऽत आह-व्यत्ययेनेति । 'इति क्रयादि'रिति, कैयादिक' इति वा पाठः । ननु श्रान्नलोपे उपधात्वं सुलभमत आह- असिद्धत्वादिति । भाष्ये-पित्वं वक्तव्यमिति । एवञ्च तेनाऽनुदात्तत्वं सिद्धमि- १ प्रत्यये परतोऽङ्ग' । २ इदं क्वचिन्न । ३ इदं प्रायिकम्' । ४ 'वक्तव्यं । ५ 'धात्वन्तरे' । ६ भूम्या' । ७ 'एवैतद्भ'। ८ 'लोपः प्रसज्येत' । ९ 'न शक्य- मुप'।१० इतिः क्वचिन्न । ११ एवैतद्रस्व'। १२'छन्दसि बहुलं'। १३श्चैवाऽपित्त्वं'। १४ 'जनयिनी' । १४ 'अपितश्च पित्त्वं' । १६ 'विशेषणार्थ' । ।

·३अ.१पा.४आ.७९सू.] 28 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 .. 'भान्नलोप' इति॥ 'नानल्लोप' इ[तीय]त्युच्यमाने यज्ञानां यत्नानामित्यत्रापि प्रसज्येत ॥ दीर्घत्वे कृते न भविष्यति ॥ इदमिह संप्रधायं दीर्घत्वं क्रियतां नलोपं इति, किमत्र कर्तव्यम्?॥ परत्वाबलोपः स्यात्। तस्माच्शकारः कर्तव्यः। अथ क्रियमाणे शकारे इह कस्मान्न भवति विश्नानां प्रश्नानामिति ?॥ 'लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति ॥ [रुधादिभ्यः श्नम् ] ॥ तनादिकृभ्य उः ॥ ३॥१॥७९॥ अथ किमर्थं करोतेः पृथग्ग्रहणं क्रियते न 'तनादिभ्य' इत्येवोच्येत ?॥ अन्यानि तनोत्यादिकार्याणि मा भूवन्निति ॥ कानि?॥अनुनासिकलोपादीनि । दैवरक्ताः किंशुकाः ॥ अनुनासिकाऽभावादेवानुनासिकलोपो न भविष्यति ॥ इदं तर्हि-तनादिकार्य मा भूत्तनादिभ्यस्तथासोरिति ॥ ननु च भवत्येवाऽत्र 'हस्वादङ्गा दिति ॥ तेनैव यथा स्यादनेन मा भूदिति ॥ कश्चाऽत्र विशेषस्तेन वा सत्यनेन वा?॥तेन सति सिज्लोपस्याऽसिद्धत्वाचिण्वद्भावः सिद्धो भवति । अनेन पुनः सति चिण्वद्भावो न स्यात् ॥ अनेनाऽपि सति चिण्वद्भावः सिद्धः : । कथम् ?॥ विभाषा लुक् । यदा न लुक्तदा तेन लोपः। तत्र सि- प्र.]सतीत्वम्। परत्वादिति। यत्तु 'सुपि चेति दीर्घत्वं,तत् सन्निपातलक्षणपरिभाषा- वशान्न प्रवर्तते । यत्त्वन्यत्रोक्तं 'नामि दीर्घात्परत्वात् मुपि चेति भवितव्य'मिति तत्सन्निपातपरिभाषाया अनित्यत्वाश्रयेणेति न विरोधः । लक्षणेति । लाक्षणिकस्या- ऽनुमीयमानरूपत्वात्प्रतिपदोक्तस्य तु प्रत्यक्षत्वादितिभावः । [ रुधादिभ्यःश्नम् ॥ तनादि । विभाषा लुगिति। ननु येन नाप्राप्तिन्यायेन लुका 'ह्रस्वादशादिति उ.]त्यर्थः। अनित्यत्वाश्रयणेनेति । ननु तत्सूत्रविषये तत्परिभाषायाः ‘कष्टाये'त्या- दिनिर्देर्शरनित्यत्वावश्यकत्वेनाऽऽम्विषयेऽपि तत्त्वमाश्रित्य शः प्रत्याख्येय इति चेन्न, नलोपविधायकेऽङ्गाऽवयवश्नमः परस्य नस्य लोप इत्यर्थेऽनैमित्तिकतयाऽन्तरङ्गत्वेन, 'मुपि चे'त्यस्य परनिमित्तकतया बहिरङ्गत्वेन तस्याऽसिद्धतया नलोपप्राप्तेरित्याश- यात् । भाष्ये-परत्वादिति । अन्तरङ्गत्वस्याऽप्युपलक्षणम् । किञ्च 'सुपि चे'त्यतो 'नामीति नित्यं,विशेषाऽभावेऽपि शास्त्रप्राप्तेः सत्त्वात् । ध्वनितञ्चेद'मायादय' इति सूत्रे 'इको झलित्यत्र च भाष्ये इति वदन्ति ॥ [ रुधादिभ्यः श्नम् ] ॥ तनादिकृभ्यः । भाष्ये-अनेन माभूदिति । अन्यथा तस्याऽसिद्धत्वादनेनैव स्यादिति भावः । ननु येन नेति । न च 'ह्रस्वादङ्गा'दित्यस्याऽसिद्धत्वात्कथं तेन १ नान्नलोप' । २ 'माणेऽपि'। ३ 'अथेति कचिन्न । ४ 'करोतः पृथग्ग्रहणं तनादिकार्याऽभावार्थमिति वार्तिकं लुप्तमत्र भवेत् । ५ 'कः पुनरत्र' । ६ 'सिद्धश्चिण्वद्भावः' । ७ 'तदा सिज्लोपः' । ॥

·१५२ * कैयट-विवरणसहितं. [ तनादिक .. .. ज्लोपस्याऽसिद्धत्वाचिण्वद्भावः सिद्धो भवति ॥ *॥ तनादित्वात्कृञः सिद्धं सिज्लोपे च न दुष्यति ॥ चिण्वद्भावेऽत्र दोषः स्यात्सोऽपि प्रोक्तो विभाषया ॥*॥ धिन्विकृण्व्योर च ॥ ३३११८० ॥ कायमकारः श्रयते ?॥ न व चिच्छ्रयते, लोपोऽस्य भवत्येतो लोप आर्द्धधातुक इति ॥ यदि न क चिच्छूयते किमर्थमत्वमुच्यते न लोप एंवो- च्येत ॥ नैवं शक्यं, लोपे हि सति गुणः प्रसज्येत । अत्वे पुनः सति अकार- लोपस्य स्थानिवद्भावाद्गुणो न भवति ॥ ननु च लोपेऽपि सति 'न धातु- लोप आर्द्धधातुक' इति प्रतिषेधो भविष्यति ॥ आर्द्धधातुकनिमित्ते लोपे स प्रतिषेधो, न चैष आर्द्धधातुकनिमित्तो लोपः। अपि च प्रत्याख्यायते से योगः। तस्मिन्प्रत्याख्याते गुणः स्यादेव । तस्मादत्वं वक्तव्यम् ॥ अथ किमर्थ नुमनुषक्तयो र्धिन्विर्कण्व्यो]र्ग्रहणं क्रियते न 'धिविकृव्यो रित्ये- वोच्येत ?॥ 'धिविकृव्यो रित्युच्यमानेऽत्वे कृतेऽनिष्टे देशे नुम् प्रसज्येत॥ इद- मिह संप्रधार्यमत्वं क्रियतां नुमिति, किमत्र कर्तव्यम् ? ॥ परत्वानुमागमः॥ अन्तरङ्गमत्वम् ॥ काऽन्तरङ्गता ? ॥ प्रत्ययोत्पत्तिसंनियोगेनाऽत्वमुच्यते । प्र.]लोपो बाध्यत इति कथं लुगभावपक्षे लोपः स्यात् । नैष दोषः । यत्र पक्षे लुक् प्रवर्तते तत्राऽसौ लोपस्य बाधको न त्वप्रवर्तमानः । [ तनादिकृन्भ्य उः] । धिन्वि । आर्द्धधातुकनिमित्त इति । 'धातुलोप' इति बहुव्रीह्याश्रयणादिति भावः । न चैष इति । सन्नियोगशिष्टत्वान्निमित्तनिमित्तिभावाऽसङ्गः । अत्वे कृत- उ.]येननाप्राप्तिन्यायः,तनादिपाठस्तु विकरणार्थः स्यात् ,विकल्पोऽपि तनादौ चरितार्थ इति वाच्यम् , असिद्धत्वेऽपि यदीदं न स्यात्तदा स्यादेव 'हस्वादङ्गादित्यस्य प्राप्ति'- रित्याशयात् । यदुत्सर्गप्रवृत्तौ विकल्पवैयर्थ्यं स उत्सर्गोऽपवादाऽभावपक्षेऽपि न प्रवर्तत एवेत्युत्तराशयः। भाष्ये-सोऽपि प्रोक्त इति । लुक् , चिण्वद्भावश्चेत्यर्थः एवञ्च सूत्रे कृञ्ग्रहणम्प्रत्याख्यातम् । एतेन कृञ्ग्रहणं गणकार्याऽनित्यत्वज्ञापनार्थम् , तेन 'न विश्वसे'दित्यादिसिद्धिरित्यपास्तम् । 'न विश्वसे'दित्याद्यसाध्येव ॥ धिन्विकृण्व्यो।भाष्ये-ननु चलोपे सति न धात्विति।समुच्चयविषये एकसम- भिव्याहृतस्याऽपरसमभिव्याहृतार्थाऽधीनत्वप्रतीतेरनुभवसिद्धतया 'द्विवंचनेऽची'ति च तद्भावभावितामात्रेणाऽऽर्द्धधातुकनिमित्तो लोपः । तद्भावभाविता च समकालो- १ 'वो वा भविष्यति'। २ 'भावे न दो'। ३ 'भविष्यत्यतो। ४ 'मय- मुच्य' । ५'इत्येवो'। ६ 'भविष्यति' । ७ 'खल्वपि स योगः' ।८ 'षक्तयोर्ग्रहणं' । ९ इदं क्वचिन्न । १० 'रितीयत्यु' । ११ 'नुम्क्रियतामत्वमिति' ।१२ भावाऽभावः'।

·.. ३अ.१पा.४आ८३सू.) 8 व्याकरणमहाभाष्यम् & १५३ उत्पन्न प्रत्यये प्रकृतिप्रत्ययावाश्रित्याङ्गस्य नुमागमः॥ नुमप्यन्तरङ्गः ॥ कथम् ?॥ वक्ष्यत्येत 'सुम्विधावुपदेशिवद्वचनं प्रत्ययविध्यर्थ'मिति। उभ- योरन्तरङ्गयोः : परत्वानुमागमः। तस्माद्धिविकृव्योरिति वक्तव्यम् ॥[धिन्विकृ] । हलः श्नः शानज्झौ ॥ ३॥११८३॥ किमर्थः शकारः ? ॥ 'शित्सार्वधातुक'मिति सार्वधातुकसंज्ञा, सार्वधा- तुकमपि'दिति ङित्त्वं,डितीति प्रतिषेधोयथास्यात्कुषाण पुषाणेति।अत उत्तरं- पठति ॥*॥ नाविकारस्य शित्करणानर्थक्यं स्थानिवत्त्वात् ॥*॥ भाविकारस्य शित्करणमनर्थकम् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'स्थानिवत्त्वात्' । शितोऽयमादेशः स्थानिवद्भावाच्छिद्भविष्यति ॥ ॥अर्थवत्तु ज्ञापकं सार्वधातुकादेशेऽनुबन्धाऽस्था- निवत्त्वस्य ॥*॥ अर्थवत्तु भाविकारस्य शित्करणम् ॥ कोऽर्थः ? ॥ 'ज्ञापका- र्थम् ॥ किं ज्ञाप्यं ? ॥ एतज्ज्ञापयत्याचार्यः'-'सार्वधातुकादेशेऽनुबन्धा न स्थानिवद्भवन्तीति ॥ किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ॥*॥ प्रयोजनं हितातडो- रपित्त्वम् ॥ ॥[प्रयोजनं हितातडोरपित्त्वं] ॥ हेः पित्त्वं न प्रतिषेध्यं, पितो. ऽयमादेशः स्थानिवद्भावात्पित्स्यात् ॥ सार्वधातुकादेशेऽनुबन्धा न स्थानिवद्भ- वन्तीति नायं पिद्धविष्यति । तातङि च डकारो नोञ्चार्यो भवति । पितोऽय- मादेशः स्थानिवद्भावात्पित्स्यात्॥सार्वधातुकादेशेऽनुबन्धा न स्थानिवद्भवन्ती- ति नाऽयं पिद्भविष्यति॥ ॥तबादिषु चाऽङित्त्वम्॥ ॥तबादिषु चाऽङित्त्वं प्रयो- जनम् । [तर्बादिषुचाऽडित्वं प्रयोजनम्]। शृणोत ग्राघाणः । ङित इमे आदे- प्र.]इति । अकारात्परः स्यादित्यर्थः । उत्पन्ने प्रत्यय इति । नुम्विधावङ्गाधिकारा- दिति भावः । [धिन्विकृणव्योर च] ॥ हलः श्नः शा। तबादिप्विति । 'तप्तनप्तनथनाश्चेति शृणोतेत्येवमादौ ये उ.]त्पत्तावप्यन्वयव्यतिरेकगम्या सन्नियोगशिष्टानां सह प्रवृत्तेनिवृत्तेश्चेति भावः । सन्नियोगेतिाननु तादृशविषये परनिमित्तत्वाऽभावेऽपि केवलनिमित्तत्वाऽभावे माना- ऽभावः । 'जीरदानोरुदाहरणत्व'मिति वदतो वाक्यकारस्य तद्भावभावितामात्रेणैव निमित्तत्वनिवेशस्येष्टत्वाच्चेति चेन्न; पूर्वकालवत्तिबुद्ध्या विषयीकृतस्यैव निमित्त- त्वमित्याशयात् । भाष्ये-अपि च प्रत्याख्यायत इति । अनेन सूत्रमताऽपेक्षया प्रत्याख्यानवादिमतम्प्रबलमिति ध्वनितम् । एतन्मूलकमेव पठ्यते-'यथोत्तरं मुनी- नाम्प्रामाण्य मिति ॥ [धिन्विकृण्व्योर च] । हलः नः। भाष्ये-ज्ञापनार्थ इति । ज्ञापनरूपोऽर्थः प्रयोजनमित्यर्थः । हे: १ 'कृतीति गुणप्रति । २ 'स्थानिवद्भावात्' । ३ 'ज्ञाप्यते'।४ इदं व्याख्या- भाष्यं त्रुटितं स्यात् । ५ 'ङित्त्वं न प्रतिषेध्यं । ६ अयं पाठो लुप्त इत्यनुमीयते ।

·१५४ कैयट-विवरणसहित [हलः श्नः . शाःस्थानिवद्भावान्डितःस्युः। सार्वधातुकादेशेऽनुबन्धा न स्थानिवद्भवन्तीति नेमे डिस्तो भवन्ति ॥॥ तस्य दोषो मिप आदेशे पिदभावः ॥*॥ तस्यैतस्य लक्षणस्य दोषो मिप आदेशे पितोऽभावः। अचिनवम् असुनवम् , अकरवम् । पितोऽयमादेशः स्थानिवद्भावात्पिद्भवति, सार्वधातुकादेशेऽनुबन्धा न स्थानि- वनवन्तीति नायं पित्स्यात्॥अत्यल्पमिदमुच्यते 'मिप आदेश' इति।॥॥ति- सिम्मिपामादेशा इति वक्तव्यम्॥*॥। वेद वेत्थ॥ ॥ विदेर्वसोः शित्त्वम् ॥१॥ विदेरुत्तरस्य वसोः शित्त्वं वक्तव्यम् । शितोऽयमादेशः स्थानिवद्भावाच्छिद्भ- वति । सार्वधातुकादेशेऽनुबन्धा न स्थानिवद्भवन्तीति नाऽयं शित्स्यात् ॥ ॥*॥कित्करणाद्वा॥* ॥[कित्करणाद्वा सिद्धम् ]॥ अथ वाऽवश्यमत्र सामा- न्यग्रहणाऽविघातार्थः ककारोऽनुबन्धः कर्तव्यः ॥क सामान्यग्रहणाविघातार्थे- नाऽर्थः ?॥'वसोः संप्रसारण मिति । तेनैव यत्नेन गुणो न भविष्यति॥ अस्य ज्ञापकस्य सन्ति दोषाः सन्ति चे प्रयोजनानि । समा दोषा भूयांसो वा । तस्मानार्थोऽनेन ज्ञापकेन।कथं यानि प्रयोजनानि?क्रियन्ते न्यास एव॥एवमपि भवेत्पित्करणसामर्थ्यात्पित्कृतं स्यान्डित्करणसामर्थ्यान्डित्कृतम् , यत्तु खलु पिति डिस्कृतं प्राप्नोति ङिति च पित्कृतं केन तन्न स्यात् ? ॥ तस्माद्वक्तव्यं- 'पिन्न ङिद्भवतीति, डिच्च न पिद्भर्वतीति ॥ न वक्तव्यम् ।एवं वक्ष्यामि ['सा- प्रतिडां ङितामादेशा विधीयन्ते ते तबादयः।एवमपीति। पित्त्वनिमित्तमनुदात्तत्वं, भवतु ब्रूताद्भवानीतीडागमश्च। ङित्त्वनिमित्तश्च गुणवृद्धिप्रतिषेध इत्यर्थः। पिन्नेति । अपिदिति प्रसज्यप्रतिषेध आधीयते । पिद्भवन् डिन्न भवतीत्यर्थः। योगविभागाद्या च यावती सार्वधातुकस्य ङित्त्वप्राप्तिस्सर्वाऽमा निषिध्यते।असंयोगादिति ।अत्र ढिद- पिदिति वर्तते।तेन ढिद्भवन् पिन्न भवतीति तातङः स्थानिवद्भावप्राप्तं पित्त्वं निषिध्यते। उ.]पित्त्वं नेति । अपिद्रहणं नं कार्यमित्यर्थः। शङ्कते-पितोऽयमिति। उत्तरयति- सार्वधातुकादेश इति । तबादिषु च डिवं न प्रतिषेध्यमिति भाष्ये। ङित्व- प्रतिषेधाय पित्त्वं न कार्यमिति भावः । तबादिष्विति निर्धारणे सप्तमी । न च स्थानिवत्त्वप्रयुक्तङित्त्ववारणेऽपि स्थानिवद्भावेन सार्वधातुकत्वात् 'सार्वधातु- कमपिदिति उित्त्वप्रतिषेधाय पित्त्वमावश्यकमिति वाच्यम् , एतदाशये- नैव 'क्रियन्ते न्यास एवेति वक्ष्यत इत्यदोषात् । हेरपित्त्वमनुदात्तसेः स्थाने आन्तरतम्यात्प्राप्तस्यानुदात्तहेर्वारणार्थमावश्यकमिति तातोऽपि डित्त्वमन्त्या- देशार्थमावश्यकमिति न तद्भावः। [भाष्ये-]अवश्यमत्रेति । उकार इत्संज्ञकत्वेऽपि १'भविष्यन्ति'।२ इदं क्वचिन्न । सिद्ध'मिति वार्तिकेऽपि पठन्ति। ३'तानि क्रियन्ते'। ४ 'पिन्न भवतीति'। इतिः क्वचिन्न । इदं वार्तिकं वा । ५ अयं पाठो लुप्तः स्यात् ।

·३अ.१पा.४आ.८४सू.] - व्याकरणमहाभाष्यम् , र्वधातुकर्मपित्']। सार्वधातुकं ङिद्भवति पिन ॥ एवं तावपितो ङित्त्वं प्रति- षिद्धम् । ततः-[ 'असंयोगाल्लिट्वित्'] । असंयोगाल्लिविद्भवति, डिच्च पिन्न भवति । एवं डितः पित्त्वं प्रतिषिद्धम् ॥ [ हलः श्नः शानज्झौ] । छन्दसि शायजपि ॥ ३१॥८४॥ ॥*॥ शायच् छन्दसि सर्वत्र ॥ ॥ शायच् छन्दसि सर्वत्रेति वक्तव्यम्। क सर्वत्र ?॥ हो चाहौ च ॥ किं प्रयोजनम् ?॥ ॥ [प्रयोजन] मही अस्कभी- यझ्यौरस्कभौयदुभायत उन्मथायतेत्यर्थम् ॥ ॥ [छन्दसि शायजपि] । व्यत्ययो बहुलम् ॥ ३३११८५ ॥ ॥*॥ योगविभागः कर्तव्यः ॥॥ [ व्यत्ययः'] । व्यत्ययो भवति स्यादी- नामिति । आण्डा शुष्णस्य भेदति। भिनत्तीति प्राप्ते । स च न मरति । म्रि- यत इति प्राप्ते । ततो 'बहुलम्'। बहुलं छन्दसि विपये सर्वे विधयो भव- न्तीति । सुपां व्यत्ययः,तिङां व्यत्ययः,वर्णव्यत्ययः, लिङ्गव्यत्ययः, कालव्यत्य- यः, पुरुषव्यत्ययः, आत्मनेपदव्यत्ययः, परस्मैपदव्यत्यय इति । सुपां व्यत्ययः- युक्ता मातासीद्धरि दक्षिणायाः । दक्षिणायामिति प्राप्ते ॥ तिङां व्यत्ययः-च- पालं ये अश्वयूपाय तक्षति। तक्षन्तीति प्राप्ते ॥ वर्णव्यत्ययः-त्रिष्टुभौजः शुभि- तमुग्रवीरम् । सुहितमिति प्राप्ते। लिङ्गव्यत्ययः-मधोर्गृह्णाति । मधोस्तृप्ता प्र.] छन्दसि। अस्कभायदिति।स्कम्भुः सौत्रो धातुः।लङि तिप्नः शायच् ,अडागमः। उ.]सामान्यग्रहणार्थो वा तदनुबन्धकपरिभाषाप्रवृत्त्यर्थो वेति सन्देहः स्यादिति।तस्मा- सार्थोऽनेनेति । न च वक्ष्यमाणेति ङीबापत्तिनुंडादेशत्वेन टित्त्वादिति वाच्यं, सत्यभिधाने तत्राऽजादिपाठाट्टासिद्धः। एतेन इदं शित्वं क्वचित्स्थानिवत्त्वेनाऽनुब- न्धकार्याऽभावस्य ज्ञापकमित्यपास्तम् । भाप्ये-एवमपीत्यस्य केन तन्न स्या'दित्यने- नान्वयः । पिति ङित्कृतमिति । 'अवे'दित्यादौ लङस्तिपः पित्त्वादनुदात्तत्वमस्तु, स्थानिवद्भावेन ठित्त्वाद्गुणनिषेधश्च प्राप्नोतीत्यर्थः। आदेशविधी विशिष्टस्याऽननु- वादान्ठित्त्वाद्यतिदेशेऽनल्विधाविति निषेधाऽप्रवृत्तेः । 'डिति पित्कृत'मित्यस्योदाहर- णमाह-ब्रूतादिति । अत्राऽनुदात्तत्त्वं, 'ब्रुव ईडितीडागमश्चापाद्यौ ॥ छन्दसि शाय । अडागम इति । 'लुङ्लङ्लङ्खिति ॥ [ छन्दसिशा] ॥ व्यत्ययो ब । भाष्ये-स्यादीनामिति । स्यतासिप्रभृतीनामित्यर्थः । मधुन इति प्राप्ते इति । अमृतक्षीराऽन्यतरवाचिनित्यनपुंसकाभिप्रायमिदम् । उपग्रहः- लादेशव्यङ्गं स्वार्थत्वादि। इह तत्प्रतीतिनिमित्ते परस्मैपदात्मनेपदे उपग्रहशब्देन १ इदं क्वचिन्न । २ 'भवतीति' । ३ 'महीरस्क' । यो अस्क'। ४'त्येवम'। " इदं भाष्यमित्यन्ये । ६ पुरुषव्यत्ययः कालव्यत्ययः' ।७ शुनित' ।८'शुधित' 'शुफित'।

·* कैयट-विवरणसहितं. [ लिब्याशि इवासते । मधुन इति प्राप्ते । कालव्यत्ययः-श्वोऽमीनाधास्यमानेनाश्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन । आधाता यष्टेत्येवंप्राप्ते । पुरुषव्यत्ययः-अधा स वीरैर्दशभिर्वि- यूयाः। वियूयादिति प्राप्ते । आत्मनेपदव्यत्ययः-ब्रह्मचारिणमिच्छते । इच्छ- तीति प्राप्त। परस्मैपदव्यत्ययः-प्रतीपमन्य ऊर्मियुध्यति । युध्यत इति प्राप्ते । ॥*॥ सुप्तिङपग्रहलिङ्गनराणां कालहलच्खरकर्तृयङां च । व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृदेषां सोऽपि च सिध्यति बाहुलकेन ॥*॥ लिड्याशिष्यङ्॥ ३३१२८६ ॥ अयमाशिष्यविधीयते तस्य कि प्रयोजनम् ? ॥*॥ आशिष्यप्रयोजनं स्थागागमिवचिविदयः ॥ ॥ [आशिष्यङः प्रयोजनं स्थागागमिवचिविदयः] ॥ स्था-उपस्थेयं वृषभं तुग्रियाणाम् । स्था ॥ गा-अञ्जसा सत्यमुपगेयम् । गा ॥ गमि-यज्ञेन प्रतिष्टां गमेयम् । गमि॥ वचि-मन्त्रं वोचेमाग्नये । वचि॥विदि- विदेयमेनां मनसि प्रविष्टाम् । [विदि] ॥ ॥ शकिरेहोश्च ॥ ॥ शकिहोश्चेति वक्तव्यम् । शकेम त्वा समिधं [साधया श्रियः] । अस्रवन्तीमारुहेमा स्व- स्तये ॥*॥ दृशेरक् पितरं च दृशेयं मातरं च [दृशेयम् ]॥*॥ दृशेरग्वक्तव्यः । [किं प्रयोजनम्?]॥ पितरंच दृशेयं मातरं च दृशेयमित्येवमर्थम्।इह उपस्थेयामे- त्यापि वक्तव्यो न ह्यडैव सिध्यति॥न वक्तव्यः॥ सार्वधातुकत्वात्ति:सलोप आर्द्धधातुकत्वादेत्वम् । तत्रोभयं लिङ्गासिद्धम् ॥ इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलि- विरचिते व्याकरणमहाभाष्ये तृतीयस्याऽध्यायस्य प्रथमे पादे चतुर्थमाह्निकम्॥ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः ॥ ३११८७ ॥ वत्करणं किमर्थम् ? ॥ स्वाश्रयमपि यथा स्यात्-भिद्यते कुसूलेनेति । प्र.] लिड्याशि । दृशेरगिति । अङि गुणः स्यात् । उपस्थेयामेति । स्था, लि- ङ्, मस् ,यासुट ,अङ्, आकारलोपः,सलोपश्च। अतो येय' इति इय् ।मस्याडागमः कार्योऽन्यथा यलोपे सति उपस्थेमेति स्यात् ॥ इति श्रीमदुपाध्यायजैयटपुत्रकैयट- विरचिते भाष्यप्रदीपे तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमे पादे चतुर्थमाह्निकम् ॥ कर्मवत्कर्मणा । वत्करणमिति । विनापि वतिना परार्थे शब्दप्रयोगात्तदर्थ- उ.] लक्षणयोच्यते ॥ [ व्यत्ययो बहुलम् ] ॥ लिड्याशिष्यङ्। गास्थोरङभावे 'अतो येय'इति न स्यात् । अङि गुण इति। 'ऋदृशो ङि' इत्यनेनेति भावः । भाष्ये-आडपीति। 'मस्य'ति शेषः। आकारलोप इतिअङमाश्रित्य आतो लोप इटि चे त्यालोपः। भाष्ये आर्द्धधातुकत्वादेत्त्वमिति । १ इदं क्वचिन्न । २ इदं व्याख्याभाष्यं त्रुटितं स्यात् । ३ ‘ह्योश्च'। इदं वार्तिकं प्रायो लुप्तम् । ४ 'मेत्याङपि' । ५ 'कत्वात्सलोपः' । ६ 'भयलिङ्गत्वा' । .. .

·३अ.१पा.५आ.८७सू.] ॐ व्याकरणमहाभाष्यम् 28 अकर्मकाणां भावे लो भवतीति भावे यथा लो स्यात्॥कर्मणेति किमर्थम् ?॥ करणाधिकरणाभ्यां तुल्यक्रियः कर्ता यः सकर्मवन्मा भूत, साध्वसिछिनत्ति प्र.]लाभ इति भावः। स्वाश्रयमपीति। असति वत्करणे कर्तुः कर्मसंज्ञा विज्ञायेत । ततश्चाऽकर्मकव्यपदेशाऽभावाद्भावे लो न स्यात् । वत्करणे तु सति कर्मकार्याणि कर्तुरतिदिश्यन्ते न तु स्वाश्रयं कार्य निवार्यत इति भावे लस्सिद्धो भवतीति लादे- शेन कर्तुरनभिधानात्तृतीया भवति,-भिद्यते कुसूलेनेति । न चाऽसत्यपि वत्क- रणे लान्तस्य कर्तेति वक्ष्यमाणेन भावे लस्सिध्यति । यस्माद्भावे लविधिान्तस्य कार्यमिति स्वाश्रयनिवारणं स्यादेव । कर्मणेति किमिति । धातुवाच्या क्रिया कर्तृ- कर्मणोरेव समवेता, तत्र कर्तृस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता न संभवतीति कर्म- स्थैव क्रियाऽऽश्रयिष्यत इति भावः । साध्वसिश्छिनत्तीति । ननु करणादिव्यापारो धातुना नाऽभिधीयते, यदा त्वभिधीयते तदा तेषां कर्तृत्वमेव,न तु करणादिरूपता। न च कर्तृकर्मव्यतिरेकेण कारकान्तराश्रयत्वं क्रियाया उपपद्यते । नैष दोषः । उ.] वाऽन्यस्यसंयोगादेः' इत्यनेन । अङभावोऽपि छान्दसत्वादिति बोध्यम् । उभय- लिङ्गत्वादिति । 'छन्दस्युभयथे'त्यनेनोभयसंज्ञकत्वादित्यर्थः ॥ इति श्रीनागेशभट्टविरचिते भाष्यप्रदीपोझ्योते तृतीयस्य प्रथमे चतुर्थमाह्निकम् ॥ कर्मवत्क । 'तेन तुल्य'मिति वतिः, उपमेये प्रथमादर्शनात् । कर्मणेति पारिभाषिकस्य कर्मणो ग्रहणं, कृत्रिमत्वात, सामर्थ्याच्च 'तुल्यक्रिय' इत्येतावतैव क्रियया तुल्यत्वस्य लाभात् । न ह्यक्रियया क्रिया तुल्या भवति । ननु वत्यर्थलाभे स्वाश्रयमपि भविष्यतीत्यत आह-असतीति । तदभावे तल्लाभ एव न भवतीति भावः । संज्ञेति । 'अधिशी डितिवदिति भावः । अकर्मकव्यपदेशाऽभावादिति । एतच्छास्त्रीयकर्मसंज्ञकाऽन्वयित्वमेव सकर्मकत्वमिति भावः। ननु भावे ले कर्तरि वा ले को विशेषोऽत आह-लादेशेनेति । तृतीया भवतीति । कर्तरि लादेशे तु सा दुर्लभेति भावः । न चाऽसत्यपीति । लान्तवाच्यः कर्ता कमत्यर्थं मत्वा शङ्का । ततश्च यावत्कर्तरि न लस्तावत्कर्मसंज्ञाऽभावादकर्मकत्वेन भावे लेऽपि सिध्यती- त्यर्थः। 'लान्तस्य कार्ये कर्तव्ये कर्ता कम'त्यर्थं मत्वोत्तरयति-यस्मादिति। ततश्च भावे लेऽपि कर्तव्ये कर्त्तः कर्मत्वं स्यात् । ततश्चाऽकर्मकत्वाऽभावाद्भावे लो न स्यादिति भावः । 'लः कर्मणीति विधेर्यग्विध्युक्तरीत्या साधुत्वाऽऽख्यापकत्वाल्ला- न्तकार्यत्वं बोध्यम् । वस्तुतो लवाच्यस्यैव कर्तुः कर्मवत्त्वेन नेदं वतेः प्रयोजनम्। 'नमते दण्ड' इत्यादौ शप्सिद्धिस्तु मुख्यं प्रयोजनं वक्ष्यति । धातुवाच्येति । प्रत्यासत्त्या धातुवाच्यक्रियापेक्षयैव तुल्यक्रियत्वस्य ग्रहणमिति भावः । प्रत्यासत्ति- १ इदं क्वचिन्न । २ 'ख्यायक' । ३ 'क्रिययैव' ।

·१५८ कैयट-विवरणसहितं [ कर्मवत् साधु स्थाली पर्चति ॥ तुल्यक्रिय' इति किमर्थम् ? ॥ पचत्योदनं देवदत्तः ॥ 'तुल्यक्रिय' इत्यप्युच्यमानेऽत्र प्रामोति । अत्रापि हि कर्मणा तुल्यक्रियः कर्ता। प्र.]यद्यपि करणादिव्यापारो धातुवाच्यो न भवति तथापि स्वव्यापारं कुर्वन्ति करणा- दीनि प्रधानक्रियां साधयन्ति । तत्राऽवश्यं तुल्यक्रियत्वं कर्तुराश्रयितुमवस्थान्तर- मपेक्षणीयम्-'अवस्थाऽन्तरयुक्तक्रियया तुल्यक्रियः कर्ते'ति। ततश्च कर्मावस्थावत्कर- रणाद्यवस्था अप्याश्रीयेरन्। प्रधानन्यापारश्च कर्तृकर्मणोरेव स्थितो न त्ववान्तरव्यापा- रोऽपि, तस्य सर्वत्रैव कारके व्यवस्थानात्।यद्यपि स्वव्यापारे कर्तृत्वंतस्य तथापि प्रधा- नक्रियापेक्षलब्धकरणादिव्यपदेशवस्तुव्यवस्थितक्रियातुल्यत्वग्रहणनिवारणाय 'कर्मणे'- ति कर्तव्यमेव । यद्यपि करणादिव्यापारस्य धातुवाच्यत्वं नास्ति, तथापीह सूत्रे धातुवाच्यत्वस्य शब्देनाऽनाश्रयणाद्वस्तुसद्भावाश्रयेण प्रसङ्गः स्यादेव। साधु स्थाली पचतीति । स्थाल्या अधिकरणत्वे यादृशी धारणसंभवनादिरूपा किया तादृश्येव कर्तृत्वेऽपीति स्यात्कर्मवत्त्वम् । तुल्यक्रिय इति किमर्थमिति । कर्मणेति तृतीया तुल्यशब्दाध्याहारेण व्याख्यास्यते। तुल्यक्रियत्वाच्च कर्तुस्तुल्यत्वमिति प्रश्नः । अथवा क्रियमाणेऽपि तुल्यक्रियग्रहणेऽतिप्रसङ्ग इति प्रश्नः। पचत्योदनमिति । सहा. र्थेऽपि तृतीया विज्ञायेत, तेन कर्मणा सह यः कर्ता प्रतिपाद्यत इति भावः । अक- मकनिवृत्त्यर्था कर्मश्रुतिः स्यादास्ते शेत इति । अत्रापीति । तुल्यशब्दस्य साधा- उ.]माश्रित्य शङ्कते-नन्विति।कारकान्तराधयेत्वमिति।कारकान्तरस्याश्रयत्वेनाश्र- यणमित्यर्थः । व्याप्तिन्यायाश्रयेणोत्तरयति-नैष दोष इति । स्वव्यापारमिति । स्वव्यापारावेशं विना क्रियासाधकत्वाऽयोगादिति भावः । तत्राऽवश्यमिति । एकाऽवस्थायां भेदनिवन्धतुल्यत्वाऽसम्भवादिति भावः । करणाद्यवस्था अपीति । व्याप्तिन्यायादिति भावः । प्रधानव्यापारः-धात्वर्थव्यापारः । कर्तृत्वमिति । आश्रयतामात्रमित्यर्थः । तन्निरूपितकरणत्वाऽभावप्रतिपादनपरञ्चैतत् । प्रधान- क्रियापेक्षो लब्धः करणादिव्यपदेशो येन वस्तुना तत्र व्यवस्थिता या क्रिया त- त्तुल्यत्वग्रहणनिवारणायेत्यर्थः। यदि तु लक्ष्याऽनुरोधात्प्रत्यासत्त्या धातुवाच्यक्रिययैव तुल्यक्रियत्वं विवक्ष्यते, प्रत्यासत्तिस्तु यस्य धातोर्यत्कर्म तत्रत्यक्रियया तस्यैव धातोः कर्ता यदि तुल्यक्रिय इति वक्ष्यमाणार्थलाभार्थमावश्यकी, तदा नेदम्प्रयोजनम् । अतो 'यत्र कर्मणि क्रियाकृतविशेषस्तदर्थ मिति प्रयोजनान्तरं वक्ष्यति । ननु कर्मकोंः साधनयोरत्यन्तभेदाल्कथं तुल्यत्वमत आह-तुल्यक्रियत्वाञ्चेति । अतिप्रसङ्ग इति प्रश्न इति । इदि व्युत्पादयितुं प्रश्न इत्यर्थः । साधारणेति । यथा 'एतौ तुल्यधना'वित्यत्रेत्यर्थः। कर्तृकर्मसाध्यत्वाचति । 'जन्यत्वेनोभयोः साधारणी क्रिये'- १। 'पचतीति' । २ 'कर्मवद्भावः' । ३ 'श्रयण' ।

·३अ.१पा.५आ.८७सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् 8 न तुल्यक्रियग्रहणेन समानक्रियत्वमभिधीयते॥ किं तहि?॥यस्मिन्कर्मणि कर्तृभूतेऽपि तद्वक्रिया लक्ष्यते, यथा कर्मणि, सकर्मणा तुल्यक्रियः कर्ता कर्म- वद्भवतीति ॥॥ कर्मवदकर्मकस्य कर्ता ॥*॥ अकर्मकस्य कर्ता कर्मवन- वतीति वक्तव्यम् ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ सकर्मकस्य कर्ता कर्मवन्मा भूदिति। भिद्यमानः कुसूलः पात्राणि भिनेत्तीति । तथा-॥*॥ कर्म दृष्टश्चेत्समान- प्र.]रणवचनत्वात् कर्तृकर्मसाध्यत्वाचात्र क्रियाया इति भावः।समानक्रियत्वमिति। साधारणक्रियत्वमित्यर्थः । एतच्च तुल्यक्रियग्रहणादेव लभ्यते । अन्यथा 'कर्मवत्क- मणे'त्येव ब्रूयात् । यस्मिन्निति । सादृश्यवाची तुल्यशब्द आश्रीयत इत्यर्थः। कर्तृ- भूत इति । च्वेर्विकल्पेन विधानादत्राऽभावः । कर्तरि संपन्न इत्यर्थः । अथ वा 'भू प्राप्ता वित्यस्याधृषाद्वेति णिचो विकल्पनाद्रूपमेतत् । तेन कर्तृत्वं प्राप्त इत्यर्थः । वृत्तिविषये कर्तृशब्दः कर्तृत्वे वर्तते । कर्तृकर्मावस्थाभेदाच एकस्या अपि क्रियाया भेदाश्रयं सादृश्यमुपपद्यते । कर्मणेति । कर्मस्थया किययेत्यर्थः । साध्यसाधनयो- रत्यन्तभेदात्तुल्यत्वाऽसंभवात् कर्मस्था क्रिया कर्मशब्देनोच्यते । भवति हि तात्स्थ्या- त्ताच्छब्यं यथा 'मञ्चाः क्रोशन्तीति। तत्र पचत्योदनमित्यत्र कर्तृकर्मव्यापारयोर- त्यन्तभेदात्सादृश्याऽभावात्कर्मवद्भावाभावः। 'लूयते केदारः स्वयमेवे'त्यत्र केदारस्य तु द्विधाभवनलक्षणा कर्मावस्थायां यादृशी किया तादृश्येव कञवस्थायामपीति भवति कर्मवद्भावः । भिद्यमान इति । पात्राणामपि द्विधा भवनं कुसूलस्यापीति प्राप्नोति कर्मवद्भावः । कर्म दृष्ट इति । समान एकस्मिन् धातौ कर्ता कर्मत्वेन यदि दृष्टो उ.]त्यर्थः। समानशब्दे सदृशवाचकत्वस्याऽपि सत्त्वादाह-साधारणेति। एतच्चेति । 'किन्तही त्यादि चेत्यर्थः । सादृश्यवचनतुल्यशब्दस्य प्रसिद्धतरत्वाच्चेत्यपि बोध्यम् । इत्येवेति । सहार्थयुक्ततृतीयया एकक्रियाजनकत्वरूपसाहित्यलाभेन त्वदुक्तार्थ- लाभादिति भावः । विप्रत्यये कर्तृशब्दे रीङ् स्यादत आह-च्वेरिति । ननु च्वेरभावेऽकर्तरि कर्तरि भूते इत्येवोचितम्प्रकृतिविकृतिभावप्रतीतयेऽत आह- अथ वेति । भाष्ये-यथा कर्मणीति पूर्वान्वयि । ननु विक्तित्तिद्विधाभवनरूपायाः क्रियाया एकत्वात्कथम्भेदनिबन्धनसादृश्योपपत्तिरत आह-कर्तृकर्मेति । तत्तत्संज्ञा- लाभरूपाऽवस्थाभेदादाश्रयस्य भेदाऽवसाये तन्मूलकः क्रियाया भेदाऽवसाय इति सादृश्योपपत्तिरिति भावः। लक्षणायां हेतुमाह-साध्येति । साध्या-क्रिया। साधनं- कारकम् । व्यापारयोरिति। व्यापारशब्देन धात्वर्थ उच्यते। तद्धात्वर्थत्वरूपं सादृश्यं न विवक्षितम् । किन्तु सामर्थ्यादवान्तरसादृश्यमेव विवक्षितमिति तात्पर्यम् । भाष्ये-कर्ता कर्मवदिति । 'कर्तरि शबित्यतोऽनुवृत्तस्य कत्तरीत्यस्य प्रथमया १ 'मभिसम्बध्यते' । २इतिः क्वचिन्न । ३ 'इत्यत्र तु केदारस्य' । ४ धात्वर्थावु'।

·कैयट-विवरणसहितं. [कर्मवत्क धातौ ॥ ॥कर्म दृष्टश्चेत्समानधाताविति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-पचत्योदनं देवदत्तः । राध्यत्योदनः स्वयमेवेति । तथा-॥*॥ कर्मस्थभावकानां कर्मस्थ- क्रियाणां च ॥*॥ [तथा ] कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रियाणां वा कर्ता कर्म- वद्भवतीति वक्तव्यम् । कर्तृस्थभावकानां कर्तृस्थक्रियाणां वा कर्ता कर्मवन्मा भूदिति । [कर्मस्थभावकानाम् -आसयति देवदत्तं, शाययति देवदत्तं, स्थापयति देवदत्तम् ॥ कर्मस्थक्रियाणां गामवरुणद्धि, करोति कटम् । कर्तृस्थभावकानां चिन्तयति, मन्त्रयते । कर्तृस्थक्रियाणां गच्छति धावति हसति ॥ यत्तावदुच्यते-अकर्मकस्य कर्ता कर्मवद्भवतीति वक्तव्यमिति प्र.] भवति तदा कर्मवद्भावो, यदा त्वन्यस्मिन्धातौ कर्माऽन्यस्मिंश्च कर्ता तदा मा भूत्कर्मवद्भाव इत्यर्थः।पचत्योदनमितिाओदनस्य कर्मत्वे यादृशी क्रिया विक्लित्तिलक्षणा तादृश्येव कर्तृत्वेऽपिाराध्यतेविक्लित्तिवचनलात्।नचास्य वाक्यद्वयस्य युगपत्प्रयोगः।कर्म- स्थक्रियातुल्यत्वप्रतिपादनाय तु वाक्यद्वयोपन्यासः।अन्यथा समानधातावपि व्याख्या. तृभिः कथं तुल्यक्रियत्वं प्रदर्श्यते । यद्येवं लुनातौ केदारस्य कर्मत्वमिति लावयते केदारः स्वयमेवेति कर्मद्भावो न स्यात् । अत्र केचिदाहुः-'लुनातिरेव णिचि लाविः संपन्न इत्यस्ति समानधातुत्वम्। अन्ये त्वाहुः- 'लावयतावेव केदारस्य कर्तृत्वं कर्मत्वं चेति दोषाऽभावः' । कर्मस्थभावकानामिति । अपरिस्पन्दनसाधनसाध्यो धात्वर्थो भावः। सपरिस्पन्दनसाधनसाध्यस्तु क्रिया । यत्र च क्रियाकृतविशेषदर्शनं तत्स्था क्रियोच्यते । ततश्च ‘पश्यति राजा स्वयमेव' 'आरोहति हस्ती स्वयमेवेति उ.]विपरिणाम इति भावः। पात्राणामपीति । एवञ्च भिदेः कर्मसु पात्रेषु या क्रिया सा तत्कर्तरि कुसूलेऽपीति भावः । समानगन्दः साधारणपर्याय एकस्मिन्नित्यर्थे पर्यवस्यतीत्याह-एकस्मिन्निति । ननु युगपत्स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ययोर्विरुद्धत्वात्कथ- म्भाष्येऽनयोर्वाक्ययोयुगपत्प्रयोगोऽत आह-न चाऽस्येति । प्रतिपादनायेति । तत्प्रयोगे या कर्मस्था साऽत्र प्रयोगे कर्तृस्थेति प्रदर्शनायेत्यर्थः । लुनाताविति । 'लुनाति केदारं देवदत्त'इति प्रयोग इत्यर्थः। लावयते केदार इति । 'णिश्रन्थीति यक्चिणोः प्रतिषेधः । कर्मवद्भावफलन्त्वात्मनेपदमेव । 'णिचश्च'त्यनेन तु न सिद्धिः, क्रियोद्देश्यफलस्य कर्तृगामित्वाऽभावात् । आहुरिति । अत्राऽरुचिस्तु ण्यन्तस्य धात्वन्तरत्वम् । लावयताविति। निवृत्तप्रेषणपक्ष इति भावः । अन्यत्र भावक्रिययोरभेदेन व्यवहारादाह-अपरिस्पन्दनेति । इदश्च प्रकृताऽभिप्रायेण । 'भावे घनित्यादौ तु सिद्धावस्थापन्नो धात्वर्थो भाव इति बोध्यम् । यत्र चेति । यथा लूभिदादौ कर्मणि क्रियाकृतविशेषदर्शनात्तत्स्था सा । 'पश्यती'त्यादौ राजादिदर्शन- १ इदं क्वचिन्न । २ केचित्तु वार्तिकघटकं तथेत्याहुः । ३ इतिः क्वचिन्न ।

·३अ.१पा.५आ.८७सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् 8 न वक्तव्यम् । वक्ष्यत्येतत् 'सकर्मकाणां प्रतिषेधोऽन्योन्यमाश्लिष्यत' इति । यदप्युच्यते-कर्म दृष्टश्चेत्समानधाताविति वक्तव्य'मिति । न वक्तव्यम् । धातोरिति वर्तते । धातोः कर्मणः कर्तुरयं कर्मवद्भावोऽतिदिश्यते । तत्र संबन्धादेतद्न्तव्यं 'यस्य धातोर्यत् कर्म तस्य चेत् कर्ता स्या'दिति । तद्यथा-धातोः कर्मण्यण्भवतीति, तत्र सम्बन्धादेतद्गम्यते-'यस्य धातो- यत्कर्मे ति। इह मा भूत्-'आहर कुम्भं करोति कट'मिति । यदप्युच्यते- प्र.कर्मवद्भावाऽभावः।सकर्मकाणामिति।अन्योन्यमाश्लिष्यत इत्युदाहरणमात्रमेतन्न तु व्यतीहारविशिष्टक्रियाविषयकर्मवद्भावप्रतिषेधप्रतिपादनार्थमित्यर्थः। धातोः कर्मण इति । कर्मणः सतः कर्तुरित्यर्थः । कर्मणेति चोपादानादयमर्थो लभ्यते,-'यस्य धातोर्यत्कर्म तत्स्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता तस्यैव धातोर्यदि भवति ततः कर्म- वद्भवति'। आहर कुम्भमिति । समर्थपरिभाषोपस्थानमन्तरेणापि भवत्येवेष्टसिद्धि- उ.]कर्तर्येव हर्षादिलक्षणविशेषदर्शनात्तत्स्थैवेति भावः । न चैवं पच्यादिकर्त्तर्यपि- श्रमादिरूपविशेषस्य दर्शनादिदमयुक्तम् , किञ्च पश्यत्यादीनां कर्तृस्थभावकत्वाऽना- पत्तिः, कर्तरि क्रियाकृतविशेषाऽभावादिति वाच्यम् , येन धातुना कर्तृकर्मसाधारणं फलं शब्देन प्रतिपाद्यते स-कर्तृस्थभावकः। यथा 'पश्यति', 'गच्छती'त्यादौ। तत्र विषयतासमवायाभ्यां ज्ञानमुभयनिष्ठम् । संयोगश्चोभयनिष्ठः । एवं हासोऽपि । यत्र तु कवृत्तिधर्मरूपं फलं स कर्मस्थभावकादिः । यथा भिदादिरित्यत्र तात्पर्यात् । भाष्ये-वक्ष्यत्येतत्सकर्मकाणामिति । अयं भावः-कालादिभिन्नकर्माऽभाववतामन्य- त्राऽकर्मकग्रहणेन ग्रहणदर्शनादत्राऽपि तथात्वापत्तौ 'मासम्पचत्योदनःस्वयमेवे'त्यादौ कर्मवदकर्मकस्येति वचनेन कर्मवत्त्वं प्राप्नोतीति 'सकर्मकाणां प्रतिषेध' इत्यावश्यक- मिति । अन्यथा वचनेन वचनप्रत्याख्याने लाघवं न स्यात् । नत्विति। उदाहरण- बलात्तादृशे विषय एव प्रतिषेध इति न भ्रमितव्यमिति भावः। अन्ये त्विदमुदा- हरणञ्चिन्त्यम् , आश्लेषः-संयोगविशेषाऽनुकूलव्यापारः। तत्र संयोगाश्रयत्वेन तयोः कर्मत्वं, व्यापाराश्रयत्वेन कर्तृत्वम् । तत्र संयोगाऽनुकूलक्रियायाः कर्तृत्वोपयोगि- त्वेऽपि व्यक्तिभेदोऽवश्यमङ्गीकार्यः। अन्यथोभयोरपि कर्तृत्वमेव स्यात् । 'इमावा- श्लिष्यत' इति यथा । भेदे त्वन्यनिष्ठाम्प्रत्यन्यस्य कर्मत्वमुपपद्यते । एवञ्च कर्म- त्वोपयोगिक्रियया तुल्यक्रियस्य तदीयकर्तुरभावात् कर्मवत्त्वाऽप्राप्तेरित्याहुः । तन्ने- त्यग्रे वक्ष्यते । ननु 'कर्मणः' 'कर्तु'रिति युगपद्विरुद्धमत आह-सत इति । कर्म णेति चोपादानादिति । प्रत्यासत्त्येति भावः । समर्थपरिभाषयैवेदं सिद्धमत आह-समर्थेति । एवञ्च दृष्टान्त एकदेश्युक्तिरिति ध्वनितम् । क्रियया कर्तुरुपमा- १ 'कर्मणः सतः' । २ 'द्भाव उच्यते' । ३ 'नुपपत्तिः । ११ ।

·कैयट-विवरणसहितं [कर्मवत्क 'कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रियाणांवा कर्ता कर्मवद्भवतीति वक्तव्यं । कर्तृस्थ- भावकानां कर्तृस्थक्रियाणां वा कर्ता कर्मवन्मा भूदिति ॥ न वक्तव्यम् । कर्मस्थया क्रिययाऽयं कर्तारमुपमिमीते, न च कर्तृस्थभावकानां कर्तृस्थ- क्रियाणां वा कर्मणि क्रियायाः प्रवृत्तिरस्ति । किं पुनः कर्मकर्तरि कर्माश्रयमेव भवत्याहो स्वित्काश्रयमपि ?॥ किं चातः ॥ यदि कर्माश्रयमेव,-चशप्कृद्विधयो न सिध्यन्ति॥ चङ्-अचीकरत कटः स्वयमेव [ इति] । चङ्॥ शप्-नमते दण्डः स्वयमेव । श५ ॥ कैद्विधिः-भिदुरं काष्ठं स्वयमेव॥अथ काश्रयमपि सिद्धमेतद्भवति। किं तहीति। ॥॥ आत्मनेपदशबादिविधिप्रतिषेधौ ॥*॥ आत्मनेपदं विधेयं, शबादीनां च प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ उभयं क्रियते न्यास एव ॥ प्र.]रिति प्रदर्शनायोपन्यासः। कर्तारमिति। कर्तृस्थां क्रियामित्यर्थः। किं पुनरिति । किमतिदेशेन स्वाश्रयं निवर्त्यते आहो स्विन्नेति प्रश्नः । यद्यपि स्वाश्रयमपि यथा स्यादित्यत्र निर्णयः कृतस्तथापि दोषान्तरोद्भावनाय पुनर्विचार्यते। अचीकरतेति । यश्किणोः प्रतिषेधेऽपि स्वाश्रयौ चशपौ न प्रामुतः। भिदुरमिति । कर्तरि कुरज्न प्राप्नोति । 'लान्तस्य कर्ता कर्मव'दिति न तावत्स्थापितमिति कृद्विधेरसिद्धिरुक्ता । उभयमितिकर्तव यः कर्ता तत्र परस्मैपदमिति परस्मैपदाभावादात्मनेपदं भवति । कर्तरि शबित्यत्र कर्तरीति योगविभागेन शबादीनां यका बाधनं भवति । कार्याति- उ.]ऽसम्भवादाह-कर्तृस्थामिति।भाष्ये-न च कर्तृस्थेति । तेषां धातूनां वाच्यायाः फलरूपक्रियायाः कर्ममात्र प्रवृत्तिर्नास्तीत्यर्थः । करणादितुल्यक्रियेऽतिव्याप्तिवारणस्य प्रत्यासत्त्यैव सिद्ध्या 'कर्मणे'त्युपादानसामर्थ्यात्कर्ममात्रनिष्टफलरूपकर्मस्थक्रिया लक्ष्यत इति भावः । यथाश्रुतप्रागुक्तकैयटरीत्या व्याख्याने तु जानात्यादिकर्तर्यपि क्रियाकृतविशेषाऽनुपलम्भेन 'चिन्तयती'त्याधुपक्रमेणैतदुक्त्यसङ्गतिः । एतेन क्रियायाः क्रियाकृतविशेषाणामित्यर्थ इत्यपास्तम् । तदुक्तं हरिणा-'विशेषदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता। क्रियाव्यवस्था त्वन्येषां शब्दैरेव प्रकल्पिता ॥' इति । अन्येषामिति । 'मते' इति शेषः । इदमेव मतं युक्तम्, उक्तयुक्तः । दोषान्तरेति । तदुद्भावनपूर्वकं मुख्यफलप्रदर्शनायेत्यर्थः । प्रतिषेधेपीति । 'न 'दुहे'ति णिश्री तिचा शपाविति। ममतिविषयकमिदं । कतैवेति। शेषादिति सूत्रे 'कर्तरि कर्मव्यतिहार' इत्यतः कर्तरीति पदानुवृत्त्याऽयमर्थो लब्ध इति भावः । योगविभागेनेति । इंदश्च यग्विधायके निरूपितम् । कार्यातिऽदेशो वाऽयमिति । एवञ्च परत्वादात्मनेपदविधिः शब्बाधश्च सिद्ध इत्यर्थः । नन्वेवं स्वाश्रयनिवृत्तिरेव १'च' । २ इदं क्वचिन्न । ३ 'कृद्विधि। ४ 'प्रतिषेधः' ।

·३अ.१पा.५आ.८७सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् . १६३ किमर्थं पुनरिदमुच्यते ! ॥ ॥ कर्मकर्तरि कर्तृत्वं स्वातन्त्र्यस्य विवक्षित- त्वात्॥*॥ कर्मकसरि कर्तृत्वमस्ति ॥ कुतः?॥ स्वातन्त्र्यस्य विवक्षितत्वात्' । स्वातन्त्र्येणैवाऽत्र कर्ता विवक्षितः॥किं पुनः सतः स्वातन्त्र्यस्य विवक्षा,आहो स्विद्विवक्षामात्रम् ?॥'सत' इत्याह॥ कथं ज्ञायते?॥इह भिद्यते कुसूलेनेति,- न चान्यः कर्ता दृश्यते क्रिया चोपलभ्यते ॥ किं च भो विग्रहवतैव क्रियायाः का भवितव्यं, न पुनर्वातातपकाला अपि कर्तारः स्युः ॥ भवेत्सिद्धं यदि वातातपकालानामन्यतमः कर्ता स्यात् । यस्तु खलु निवाते निरभिवर्षेऽचिरका- लकृतः कुसूलः स्वयमेव भिद्यते तस्य नाऽन्यःकर्ता भवत्यन्यदतः कुसूलात् ॥ यद्यपि तावदत्रैतच्छक्यते वक्तुं यत्रान्यः कर्ता नास्ति इह तु कैथं न स्यात्- लूयते केदारः स्वयमेवेति, यत्रासौ देवदत्तो दात्रहस्तः समन्ततो विपरिपत- न्दृश्यते ? ॥ अत्रापि याऽसौ सुकरता नाम तस्या नान्यः कर्ता भवत्यन्यदतः केदारात् ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् ? ॥ किं तहीति ॥*॥ तत्र लान्तस्य कर्म- प्र.देशो वाऽयमाश्रीयते।यच्चाऽविरुद्धमतिदेशेन स्वाश्रयं तद्भवति न तु विरुद्धमिति शबादिपरस्मैपदाभावः । स्वातन्त्र्यस्येति । 'पच्यते ओदनः स्वयमेवेति विक्लित्ति- मात्रवाची पचिः। तत्र चौदनस्य कर्तृत्वमेव । 'लूयते केदार' इति द्विधाभवनवाची लुनातिस्तथा च केदारस्य कर्तृत्वम्। क्रिया चेति । विशरणक्रियेत्यर्थः। किञ्च भो- इति। कारणाऽभावे विशरणाख्यकार्याभावादवश्यं केन चिद्वातादिना कारणेन भाव्य- मिति भावः । अन्यदत इति । कुसूलस्यैव विसरणक्रियायां कारणत्वोपपत्तावदृश्य- मानकारणान्तरकल्पनाया अयुक्तत्वादिति भावः । सुकरतेति । द्विधाभवनलक्षण- क्रियेत्यर्थः । अन्यथा पर्वतमपि देवदत्तो लुनीयादिति भावः । लान्तस्य कर्तेति । .]पर्यवसन्नेत्यत आह-यश्चेति।अतिदेशेन-तदाश्रयकार्येण। एवञ्च 'नमते दण्डोऽ- चीकरते'त्यादौ यक्चिणोरभावे चशपौ भवतोऽन्यत्र च न भवत इति भावः । भाष्ये-किमर्थं पुनरिदमुच्यत इति। कर्मणः कर्तृत्वाऽसम्भवात् सूत्रं व्यर्थमिति प्रश्नः । तत्सम्भवम्प्रदर्शयति-कर्मकर्तरीति । स्वातन्त्र्यच्च प्रधानधात्वर्थाश्रयत्वम् । तच्च कर्मव्यापारमात्रस्य धात्वर्थत्वे सम्भवतीत्याह-पच्यत इति । कुसूले क्रियाs- दर्शनादाह-विशरणेति । भाष्ये-विग्रहवतैवेति। सशरीरेण चेतनेनैवेत्यर्थः। निर- भिवर्षे इति । अनातपे इत्यर्थः । ननु सुकरता यदि प्रयोजकव्यापारस्तर्हि तस्य देवदत्तः कर्तेति, 'नाऽन्य' इति भाष्यमनुपपन्नं स्यादत आह-द्विधेति । सुकरता- विषयक्रिया सुकरताशब्देनोच्यत इत्यर्थः । कर्मगतसौकर्य निरीक्ष्यैव देवदत्तादेः कर्तृत्वम् , नाऽन्यथेत्याह-अन्यथेति । एवञ्च सौकर्यातिशयविवक्षया विद्यमानोऽपि १ इदं वचिन्न । २ 'कथं स्यात्' । ३ इदं वार्तिकादहिरित्यन्ये ।

·१६४ , - * कैयट-विवरणसहितं. [ कर्मवत्कर्म वदर्नुदेशः ॥॥ तत्र लान्तस्य कर्मवदनुदेशः कर्तव्यः । 'लान्तस्य कर्ता- कर्मवद्भवतीति वक्तव्यम् ॥॥ इतरथा हि कृत्यक्तखलर्थेषु प्रतिषेधः ॥ॐ॥ अक्रियमाणे हि लग्रहणे कृत्यक्तखलर्थेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात् । कृत्य-भेत्तव्यः कुसूल इति कर्म । स यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षित- स्तदाऽस्य कर्मवद्भावः स्यात् । तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यस्तस्मिन् प्रति- षिद्धकर्मकाणां भावे कृत्या भवन्तीति भावे यथा स्यात् । [ भेत्तव्यं कुसू. लस्य ] भेत्तव्यं कुसूलेनेति । कृत्य ॥ क्त-भिन्नः कुसूल इति कर्म । स यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षितो भवति तदाऽस्य कर्मवद्भावः स्यात्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः, तस्मिन् प्रतिषिद्धकर्मकाणां भावे तो भवतीति भावे तो यथा स्यात्-भिन्नं कुसूलेनेति । क्त ॥ खलर्थ-ईषद्भेदःकुसूल इति कर्म । स यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षितो भवति तदाऽस्य कर्मवद्भावः स्यात्, तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। तस्मिन्प्रतिषिद्धऽकर्मकाणां भावेखल्भवतीतिभावे खेल्यथा स्यात्,- प्र.]लान्तवाच्यो यः कर्ता स लान्तकार्य एव कर्मवद्भवतीत्यर्थः।तेन कर्मणि विधीय- मानाः कृत्यादयोऽतिदेशात्कर्मकर्तरि न भवन्तीति भाव एवोत्पद्यन्ते । ततश्चैतैः कर्तु- रनभिहितत्वात्कर्तृविभक्ती षष्टीतृतीयेभवतः-भेत्तव्यं कुसूलस्य भेत्तव्यं,भेत्तव्यं कुसूले- मेति। भिद्यते कुसूल'इत्यत्र च द्वितीया न भवति। क्तग्रहणस्याऽत्र प्रयोजनं न दृश्यते। उ.]कर्तृव्यापारो न विवक्ष्यते । किन्त्वनेकार्थत्वाद्धातूनां कर्मनिष्टव्यापारमात्रपरता तदा कर्मणः कर्तृत्वं । 'कर्मणा तुल्यक्रिय' इत्यत्राऽवस्थान्तरीयकर्मणा तुल्यक्रियत्व- मित्येचार्थो विवक्षित इति दिक् । 'लान्तस्येति षष्टी वाच्यवाचकसम्बन्धे, निमित्त. निमित्तिभावे चेत्याह-लान्तेति । 'लान्तवाच्य' इत्यर्थस्य फलमाह-तेनेति । षष्ठीतृतीये इति । 'कृत्यानां कर्तरि वेति वचनादिति भावः । यद्यपि स्वाश्रयाऽ- निवृत्तेर्भावे सिद्ध्यन्त्येव तव्यादयस्तथापि 'भेत्तव्यः कुसूलः स्वयमेवे'त्यपि स्यादिति दोषः । भाष्यस्यापि-'भेत्तव्यं कुटूंलेनेति भाव एव कृत्यो यथा स्यादित्यर्थो बोध्यः । लान्तकार्य एवेत्यस्य फलमाह-भिद्यते कुसूर्ल इति । कर्तरि लेऽपि कर्मवद्भा- वेन द्वितीया स्यादिति भावः। ननु द्यङ्गविकलमेतत् , कर्मत्वेनाऽनभिहितत्वेन च । तत्राऽतिदेशेन कर्मत्वेऽपि अभिहितत्वात्कथं द्वितीयेति चेन्न, कार्यातिदेशेऽनेनैव द्वितीया विधीयते।तत्र चाऽनभिहिताऽधिकाराऽभाव इत्यभिमानात्।वस्तुतः कर्मव'. दित्युक्तः कर्मणि यत्कार्य येनोपाधिना यथा भवति तथा कर्तर्यपीत्यर्थादभिहितत्वेन द्वितीयावारणस्य सुकरत्वालान्तस्य कार्ये इति चिन्त्यफलम्।अत्र-'भिन्नं कुसृ- १ 'अतिदेशः' । २ 'अन्यथा' । ३ नास्तीदं कचित् ४ 'भावे कृत्यो' । ५ 'क्षितस्तदाऽस्य' । ६ 'कुशल' । - ·३अ.१पा.५आ.८७सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ® १६५ ईषद्भेदं कुसूलेनेति ॥ तत्तर्हि लग्रहणं कर्तव्यम् ? ॥ न कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एव । ल्लिख्याशिष्यङिति द्विलकारको निर्देशः ॥*॥ सिद्धं तु प्राकृत- कर्मत्वात् ॥ ॥ सिद्धमेतत् ॥ कथम् ? ॥ 'प्राकृतकर्मत्वात् । प्राकृतमेवैतत् कर्म । यथा-कटं करोति, शकटं करोतीति ॥ कथं पुनर्ज्ञायते-'प्राकृतमेवै- तत्कौ ति ?॥*॥ आत्मसंयोगेऽकर्मकर्तुः कर्मदर्शनात् ॥*॥ आत्मसंयोगेऽकर्म- कर्तुः कर्म दृश्यते ॥ क ? ॥ हन्त्यात्मानं, हन्यत आत्मेति ॥ विषम उप- प्र.]गवा दुग्धं पय इत्यत्र दृश्यत इत्याहुः।तथा ह्यकर्मकत्वाद्गत्यर्थाकर्मकेति वचनात् कर्तरि भवितव्यमेव क्तेन,-भिन्नः उसूलः स्वयमेवेति । तथा च सिनोतेासकर्म- कर्तृकस्येति वक्तव्यमिति सिनो ग्रासः स्वयमेवेति क्तः कर्तर्युदाहरिष्यते । सिद्धं विति । प्राकृतं स्वाभाविकमेवैतत्कर्म न त्वातिदेशिकमित्यर्थः । आत्मसंयोग इति । एकस्यैव वस्तुनो भेदेनात्मा कर्मत्वेन कर्तृत्वेन च विवक्ष्यत इत्यर्थः । तदु- क्तम् 'एकस्य बुद्ध्यवस्थाभिभेदे च परिकल्पिते । कर्मत्वं करणत्वं च कर्तृत्वं चोपजायते' । इति । कर्म दृश्यत इति । कर्मत्वं दृश्यत इत्यर्थः । विषम उप- न्यास इति । अयं भावः-दृष्टान्ते आत्मभेदस्य शब्देन प्रतिपादितत्वाद्युक्तं कर्म- त्वम् । इह तु 'लूयते केदारः''पच्यते ओदन' इत्यादौ यदा 'स्वय'मिति शब्दो न प्रयुज्यते, तदात्मभेदाऽविवक्षायां कर्मत्वाऽभावात्कर्तृत्वमेव द्विधाभवनादौ केदारा- दीनामिति कर्मवदतिदेशः कर्तव्य एव । 'नमते दण्ड' इत्यादौ च प्राकृतकर्मत्वे उ.]लेने'त्यत्र । अत्र कर्मवत्त्वाऽभावेऽपि अकर्मकत्वनिबन्धनकर्तृत्वमादाय 'भिन्नः कुसूल' इत्यस्य दुर्वारत्वेन तत्प्रवृत्त्यप्रवृत्योर्न फलमिति भावः । तद्वक्ष्यति-तथा हीत्यादिना। गवा दुग्धमिति। अत्र गोः कर्मवत्त्वे अप्रधाने दुहादीना'मिति वचना- त्तस्मिन्नेव कर्मणि क्तः स्यात् । तदभावे तु कर्मान्तराऽभावात्पयस्येव कर्मणि ते 'गवा दुग्धं पय' इति भवतीत्यर्थः। वस्तुतस्तु कर्मवद्भावेन कर्मणि क्त 'परशुभिन्नः कुसूल' इत्यादौ तृतीयान्तं पूर्वपदं कर्मवाचकक्तान्त उत्तरपदे प्रकृतिस्वरमित्यर्थक- 'तृतीया कर्मणी'त्यनेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरः प्राप्नोति, कर्तरि तु नेति फले विशेषस्य स्पष्टतया चिन्त्योऽयं कैयटः। कर्मणि प्रत्ययेनैव प्रयोगाणां सिद्धेः सूत्रं व्यर्थमित्या- शङ्कते भाष्ये-सिद्धन्विति । आत्मसंयोग इति । आत्मवाचकपदसमभिव्याहारे इत्यर्थः । अकर्मकर्तुरिति । कर्मभिन्नस्य कर्तुरात्मनः सत्त्वेऽपि कर्म दृश्यत इत्यर्थः । तथा 'भिद्यते कुसूल' इत्यादावपि आत्मनः कर्तृत्वात्कर्मण्येव लकारेण सिद्धम् । अत एव 'आत्मनेत्यर्थकं 'स्वयमेवेति कर्मकर्तृाहरणेषु प्रयुज्यत इति तात्पर्यम् । समाधत्ते-विषम इति । तत्र हृत्स्थं वैषम्यं दर्शयति-दृष्टान्त इति । १ 'लिड्या' । २ 'कर्मकर्तुः । ३ ‘हन्यत आत्मनेति' 'आत्मना हन्यते इति' । ।

·• कैयट-बिवरणसहितं [कर्मवत्कर्मणा न्यासः। 'हन्त्यात्मान'मिति कर्म दृश्यते कर्ता न दृश्यते। आत्मना हन्यत इति च कर्ता दृश्यते कर्म न दृश्यते ॥*॥ पदलोपश्च ॥॥ पदलोपश्चात्र द्रष्टव्यः । हन्त्यात्मानमात्मा । आत्मना हन्यत आत्मेति ॥ कः पुनरात्मानं हन्ति को वाऽऽत्मना हन्यते ! ॥ द्वावात्मानौ, अन्तरात्मा शेरीरात्मा च । अन्तरात्मा तत्कर्म करोति येन शरीरात्मा सुखदुःखे अनुभवति । शरीरात्मा तत्कर्म करोति येनान्तरात्मा सुखदुःखे अनुभवति । ॥॥ सकर्मकाणां प्रति- प्र.]यक्चिणोः प्रतिषेधे शप्चङौ न स्याताम् । 'भिद्यते कुसूलेने ति च सकर्मकत्वा- द्धातो वे लो न स्यात्। कर्म दृश्यतइति। 'आत्मान'मिति द्वितीयान्तवाच्यं कर्म कर्ता न दृश्यत इति । 'हन्तीति कर्तरि लकारोत्पत्तावपि कर्तृविशेषानुपादाना- दिति भावः । कर्ता दृश्यत इति । तमन्तरेण क्रियाया अभावादात्मनेत्येतद्वाच्य इति भावः। कर्म न दृश्यत इति । कर्तृविशेषव्यतिरेकेणाऽन्यस्याऽत्र कर्मणो पपादत्वादिति भावः । पदलोपश्चेति । गम्यमानार्थत्वादप्रयोगः पदस्येत्यर्थः । यत्तु 'लूयते केदारः स्वयमेवेति वृत्तिकाररुदाह्रियते तत्र करृन्तराऽभावप्रतिपादनेन केदारस्यैव कर्तृत्वप्रतिपादनाय स्वयंशब्दः प्रयुज्यते, नत्वेतत्कर्मवद्धावस्योदाहरणं, स्वयंशब्दस्यात्मनेति तृतीयान्तार्थे वर्तनादात्मनः कर्तृत्वे केदारस्य प्राकृतकर्मत्व- सद्भावात् । द्वावात्मानाविति,-णेरणावित्यत्र व्याख्यातमिति तत एवावधायम् । आश्लिष्यत इति । क्रियाफलस्य संयोगस्य कर्मणि दर्शनात्कर्मस्थक्रियत्वमत्र द्रष्ट- उ.]भावे ल इति। इदमुपलक्षणं तव्यादीनाम्। एतेन 'भिद्यते कुसूलेनात्मेति कर्म- ण्येवाऽयम्प्रयोग इत्यपास्तं, भेत्तव्यमीषदिमित्याद्यसिद्ध्यापत्तेः । न च तत्राऽपि कर्मणि, नियमेन नपुंसकप्रयोगाऽनापत्तेः । हृत्स्थमुक्तं वैषम्यं विघटयति भाष्ये- हन्त्यात्मानमित्यादिना । एवञ्चात्र शब्देन प्रतिपादनाऽभावेऽपि यथा कर्मत्वं तथा प्रकृतेऽपि भविष्यतीति भावः । वैषम्यमुपपादयति-पदलोपश्चति । तद्याचष्टे- गम्यमानेति । एवञ्च इटित्यध्याहारसम्भवाद्वाक्यैकदेशन्यायेन बोधसम्भवाद्वा तत्राऽऽत्मभेदस्य शब्देन प्रतिपादनमिति वैषम्यमस्त्येवेति भावः । ननु कर्म- वद्भावविषयेऽपि 'स्वय'मित्यस्य प्रयोग उदाहरणेषु दृश्यत इति तत्राऽप्यस्त्येव भेदस्य शब्देन प्रतिपादनमत आह-यविति । न त्वेतदिति । 'आत्मने'त्यर्थक- 'स्वयं पदघटितं विवक्षितात्मकर्तृकमित्यर्थः । नन्वेकस्यैव वस्तुनः कथं शब्दभेदमात्रेण भिन्नधर्मतेति शङ्कते भाष्ये-कः पुनरिति । आत्मानं हन्ति य आत्मा स क इत्यर्थः । औपाधिकभेदेन भेदमारोप्य भिन्नधर्मतेत्युत्तराशयः। संयो- गस्य कर्मणीति । अन्योन्यसंयोगकृतहर्षादिलक्षणस्येत्यर्थः । ननु संयोगस्य तत्कृत- १ 'इदं वचिन । २ 'मात्मना' । ३ 'शरीरात्मा अन्तरात्मा च ।

·३अ.१पा.५आ.८७सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् , धोऽन्योन्यमाश्लिष्यंत इति ॥*॥ सकर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ किं प्रयो- जनम् ? ॥ [ 'अन्योन्यमाश्लिष्यत इति' ] ? ॥ अन्योन्यमाश्लिष्यतः अन्योन्यं संस्पृशतः अन्योन्यं गृह्णीत इति ॥*॥ तपेर्वा सकर्मकस्य वचनं नियमार्थम्॥*॥ तपेर्वा सैकर्मकस्य वचनं नियमार्थ भविष्यति-'तपेरेव सकर्मकस्य नान्यस्य सकर्मकस्येति॥ तस्य तमुन्यकर्मकस्यापि प्राप्नोति-उत्तपति सुवर्ण सुवर्ण- कारः। उत्तप्यमानं सुवर्ण सुवर्णकारमुत्तपति ॥ ॥*॥ तस्य च तपःकर्म- कस्यैव ॥*॥ तस्य च तपःकर्मकस्यैव कर्ता कर्मवद्भवति नान्यकर्मकस्येति ॥ प्र.व्यम्। तपेति।तप इति योगविभागेन नियमः क्रियत इति भावः। ननु 'तप्यते तपस्तापस' इत्यत्र कर्मस्थक्रियया तुल्यक्रियत्वं कर्तुर्नास्ति, उपवासादेस्तपसः कर्तृत्वे तपेर्दुःखार्थत्वात्तापसस्य तु कर्तृत्वेऽर्जनार्थत्वात् । नैष दोषः।शरीरसंतापलक्ष- णायाः क्रियायास्तुल्यत्वादवस्थाद्वयेऽपि शरीरसंतापलक्षणमेवार्जनं तापसस्य यतो उ.]हर्षादेश्चकर्तर्यपि सत्त्वेनोक्तरीत्या कथं कर्मस्थत्वमिति चेन्न,हर्षरूपविशेषस्यधात्व- र्थकर्मत्वकृतत्वेन कर्मस्थत्वमेवेत्याशयात्। यद्यप्युत्तरीत्या नेदमुदाहरणं तथाप्ययमत्र भाष्यार्थः, कर्मपदेन तत्स्थक्रिया लक्ष्यते, 'मञ्चाः क्रोशन्ती तिवत् । अन्यतरक्रियां प्रति कर्मण्यन्यतरस्मिन् या संयोगानुकूलक्रियातादृश्येवाऽपरस्मिन् कर्तरीति स्यादेव प्रसङ्गः । यद्यपि 'देवदत्तादयः पचन्ती'त्यादाविव धातुना भेदस्याऽप्रतीतिस्तथाप्या- श्रयभेदकृतं वास्तवं भेदमादाय तुल्यत्वाऽक्षतिः । 'कर्मत्वोपयोगिकर्मस्थक्रियया कर्तृत्वोपयोगिक्रिया तुल्या यस्य कर्तु'रित्यर्थे तु न मानमिति बोध्यम् । एकयोगे नियमद्वयाऽलाभादाह-योगविभागेनेति । भाष्ये-किमिदं तप इति । सूत्रे 'तपः कर्मकस्ये'त्यत्र 'तपः' पदेन किमुच्यत इति प्रश्नः । 'धात्वर्थः सन्ताप' इत्युतरम् । दुःखार्थत्वादिति। 'तापसं तपस्तपती'त्यतस्तं दुःखयतीत्यर्थावगमात् । अर्जनार्थत्वादिति । 'तापसस्तपस्तप्यते' इत्यतोऽर्जयतीत्यर्थावगमादिति भावः । शरीरेति । शरीरसन्तापलक्षणायाः क्रियाया अवस्थाद्वयेऽपि तुल्यत्वात् , यतः शरीरसन्तापलक्षणमर्जनमेव तापसस्य व्यापारी नाऽन्य इत्यन्वयः । अयं भावः 'तपति तापसं तप' इत्यस्य सन्तापविशेषस्तापसं तपतीत्यर्थः। तपतिरत्राऽन्त- भांवितण्यर्थः । तापसवृत्तिशरीरसन्तापसामान्यानुकूलव्यापारानुकूलव्यापारः सन्ताप- विशेषवृत्तिरिति बोधः । तदनुकूलो व्यापारश्च सन्तापविशेष स्वरूपावस्थानरूप एव। तापसे शरीरसन्तापसामान्यानुकूलव्यापारश्च सन्तापविशेषस्वीकार एव। प्यर्थ- त्यागे तापसस्य कर्तृत्वम् । 'तापसस्तपः सन्तप्यते' इत्यत्र सन्तापविशेषाऽभिन्न- शरीरसन्तापाऽनुकूलव्यापारस्तापसकर्तृक इति बोधः । कैयटे शरीरसन्तापपदेन १ इदं लुप्तं स्यात् । २ 'सगृह्णीतः' । ३ पुनः सकर्म । ४ इतिः क्वचिन्न ।

·ॐ कैयट-विवरणसहितं [कर्मवत्कर्म किमिदं तप इति ? ॥ तपेरयमौणादिकोऽस्कारो भावसाधनः ॥ कः प्रकृत्यर्थः का प्रत्ययार्थः ? ॥ स एव सन्तापः ॥ कथं पुनः स एव नाम प्रकृत्यर्थः स्यात्स एव च प्रत्ययार्थः ॥ सामान्यतपरवयवतपिः कर्म भवति । तद्यथा स एतान्पोषानपुषत् ,-गोपोषमश्वपोषं रैपोषमिति सामान्यपुषेरवयवपुषिः कर्म भवति । एवमिहापि सामान्यतपेरवयवतपिः कर्म भवति । ॥१॥ दुहिपच्योर्बहुलं सकर्मकयोः ॥ ॥ दुहिपच्योः सकर्मकयोः कर्ता बहुलं कर्म वद्भवतीति वक्तव्यम्। दुग्धे गौः पयः [स्वयमे] । तस्मादुदुम्बरः स लोहितं फलं पच्यते ॥ बहुलवचनं किमर्थम् ? ॥ 'परस्मैपदार्थम् ॥ यद्येवं नार्थों प्र.व्यापारः। कः प्रत्ययार्थ इति । तापसेन तपस्तप्यत इति कर्मणि लकारोत्पत्तौ प्रकृत्यर्थस्यैव क्रियारूपस्य प्रत्ययार्थत्वं दृश्यतेक्रियाकर्मणोश्च साध्यसाधनभावा- नेदेन भाव्यम् । इह तु भेदाऽभावात् प्रकृतिप्रत्ययार्थानुपपत्तिः । अथ वा 'तपः कर्मकस्येति वचनात् प्रकृत्यर्थस्यैव कर्मत्वमाश्रितं, तच्च विरुद्धमिति भावः । अव- यवतपिरिति । विशेषतपिर्ज्ञानलक्षणं तप इत्यर्थः । दुग्धे गौरिति । गौर्मुञ्चति पय इत्यर्थः । दुहेर्द्विकर्मकत्वात्कर्मस्थक्रियातुल्यक्रियत्वेऽपि सकर्मकत्वादप्राप्ते वच- नम् । 'फलं पच्यत' इत्यत्र वृक्षस्य कर्तृत्वविवक्षायामत्यन्तमप्राप्ते वचनम् । अन्ये उ.]स व्यापार एव। तदेव चाऽर्जनमिति बोध्यम्।तत्र क्रियाविशेषणत्वात् स्तोकमेधते' इत्यादाविव तपसः कर्मत्वमिति । भाष्ये-तपेरयमौणादिकोऽस्कारो भावसाधन इति । इदमुणादीनां व्युत्पन्नत्वमिति मते उक्तम् । अव्युत्पन्नत्वमिति पाणिनिसम्मते पक्षे तु 'तपः'शब्दस्य सन्तापोऽर्थ इति बोध्यम् । एतदेव परसम्मताऽन्वाख्यानेन दर्शितम् । ननु प्रकृतिप्रत्यययोरप्रकृतत्वात्प्रश्नाऽनुपपत्तिरत आह-तापसेनेति।प्रकृ- त्यर्थस्यैवेति । सन्तापस्येत्यर्थः । तस्यैव तपःपदार्थत्वादिति भावः । प्रत्ययार्थत्वम्। तिप्रत्ययार्थकर्मरूपत्वम् । यद्यपि क्रियाविशेषणरूपे कर्मणि लकारो न, कर्तृसाह- चर्येण धात्वर्थे भेदेनान्वयिकर्मण एव तत्र ग्रहणात्, तथाऽपि भाष्यप्रामाण्यात्सा- मान्यविशेषभावेनान्वयिनि क्रियाविशेषणे कर्मणि लकारो भवत्येव । अत एव 'स्तोक'मित्यादेः क्रियाविशेषणस्यैकत्वनपुंसकत्वे अपि । 'एतान् पोषानपुष'दित्यादौ पुंस्त्वबहुवचने इति बोध्यम् । ज्ञानलक्षणं तप इति । ज्ञानजनकोपवासादिरूप- मित्यर्थः । स एव सन्ताप इति भाष्यस्य स एव सन्तापविशेष इत्यर्थः । विशेषेऽ- पि सामान्यसत्त्वात् ‘स एवे'त्यस्य नाऽनुपपत्तिः । भाष्ये 'एतान् पोषा'नित्यस्य विशेषसमर्पकाणि 'गोपोष'मित्यादीनि घनम्तानि बोध्यानि । अत्यन्तमप्राप्त इति । १ 'प्रत्ययार्थः स्यात्स एव प्रकृत्यर्थः' । २ 'अपुष्यत्' । ३ 'कर्मबहुलं भवतीति' । ४ इदं क्वचिन्न । ५ अत्र- 'बहुलवचनं परस्मैपदार्थम्' इति वार्तिकमासीदित्यन्ये । ।

·३अ.१पा.५आ.८७सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् 8 १६९ ते मालाम्, बहुलवचनेन । न हि परस्मैपदमिष्यते ॥ ॥*॥ सृजियुज्योः श्यंस्तु ॥ ॥ सृजियुज्योः सकर्मकयोः कर्ता बहुलं कर्मघद्भवतीति वक्तव्यम् । श्यंस्तु भवति । सृजेः श्रद्धोपपने कर्तरि कर्मवद्भावो वाच्यश्चिणात्मनेपदार्थः । सृज्य- असर्जि मालाम् । युजेस्तु न्याय्ये कर्मकर्तरि,-यकोऽभावाय । प्र.]त्वाहुः-पचिरत्र विषये द्विकर्मको वृक्षस्य पाकमन्तरेण फलपाकाऽसम्भवादृक्षो- ऽकथितं कर्म, तस्यैव च यदा कर्तृत्वविवक्षा तदाऽयं कर्मवद्भावः । एवंविध एव च विषये कर्मवद्भाव इष्यते न पुनरोदनं पचतीत्यादौ । श्रद्धोपपन्न इति । श्रद्धायुक्त कर्तरीत्यर्थः। चिणात्मनेपदार्थ इति। श्यना यगेव बाध्यते न तु चिणित्यर्थः। श्यनि तु प्रकृतेराद्युदात्तत्वं(भवति), यकि तु लसार्वधातुकानुदात्तत्वे यक एवोदात्तत्वमिति श्यन्यकोरत्रस्वरे विशेषः। सृज्यते मालामिति । श्रद्धया मालां निष्पादयतीत्यर्थः । असर्जि मालामिति । मालां निष्पादितवानित्यर्थः । यकोऽभावायेति । अकार- उ.]तुल्यक्रियत्वस्याप्यभावादिति भावः । सकर्मकाणाम्प्रतिषेधोत्तरमस्योक्तत्वेन दुहि- साहचर्येण च सकर्मकत्वप्रयुक्ताऽप्राप्तावेवैतस्य विध्यर्थतोचितेति ध्वनयन्नाह-अन्ये त्वाहुरिति । वृक्षस्य पाकमिति । वृक्षनिष्ठपाकानुकूलव्यापार विनेत्यर्थः । तदा च कालस्य कर्तृत्वं बोध्यम्। एवञ्च पचेः फलपाकानुकूलव्यापाराऽनुकूलव्यापारोऽर्थः। तत्र फलपाकानुकूलव्यापाराऽऽश्रयत्वात् 'कर्तुरीप्सिततम मिति वृक्षः कर्म । तस्य कर्तृत्वविवक्षायां भाष्योदाहरणसाम्राज्यात्। अकथितं कर्मे'त्यत्र अफथितपदमविवक्षित- परम् । कर्मत्वेनाऽविवक्षितमित्यर्थः। किं त्वेन तर्हि विवक्षेत्यत्राह-तस्यैव चेति। न तु तत्सूत्रविषयता अस्य, दुहादिषु भाष्येऽगणनात् । 'गोर्दुग्धे' इत्यपि 'कर्तुरी- प्सिततम मिति कर्मत्वे एवोदाहरणं बोध्यम् । विभागानुकूलव्यापारार्थकत्वे एव दुहे- स्तदुदाहरणमिति तु न युक्तं, तत्रार्थे कर्मस्थक्रियया तुल्यक्रियत्वाऽनुपपादनादि- त्याहुः । यद्यपि कालस्य कर्तृत्वविवक्षायां कर्मणि लंकारेऽपीदं सिद्ध्यति तथाऽप्युदु- म्बरस्य कर्तृत्वविवक्षायामुदुम्बरःफलं पचतीत्येतद्यावृत्तये इदम् । न पुनरोदनमिति। कर्मस्थक्रियया तुल्यक्रियत्वाऽभावादिति भावः । श्रद्धायुक्त कर्तरीति । मुख्य कर्तरीत्यर्थः :। श्रद्धा-आदरः । तेन युक्तो मुख्य एव, तस्यैव क्रियायामादरादिति बोध्यम्। तेनाऽत्यन्ताऽप्राप्तौ विध्यर्थोऽयमंशः । श्यन्यकोर्विशेषमाह-श्यनि विति । मुख्यकर्तृत्वं निदर्शयति-श्रद्धयेति । तत्र सृजेः कर्तरि श्यन्सिद्धः । चिणात्मने- पदे एव कर्मवद्भावप्रयोजने । श्यनस्तु कर्मवद्भावलब्धयका बाधा माभूदिति प्रति- प्रसवमात्रम् । 'दैवादिकः सृजिरकर्मक एवेति त्वश्रद्धेयमेवेति केचित् । न्याय्ये इति । न्यायः-उत्सर्गसूत्रं 'कर्मवत्कर्मणे'ति । तदनपेते । तत्प्राप्तियोग्ये इति यावत् । सकर्मकत्वात्तदप्राप्तौ विधिः । श्यंस्तु अप्राप्त एव विधीयते यग्बाधनायेति ·* कैयट-विवरणसहितं. [ कर्मकर्मणा . युज्यते ब्रह्मचारी योगम् ॥*॥ करणेन तुल्यक्रियः कर्ता बहुलम् ॥*॥ करणेन तुल्यक्रियः कर्ता बहुलं कर्मवद्भवतीति वक्तव्यम् । परिवारयन्ति कण्टकैर्वृक्षम्। परिवारयन्ते कण्टका वृक्षमिति ॥॥ स्रवत्यादीनां प्रतिषेधः ॥*॥ स्रवत्या- दीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । स्रवति कुण्डिकोदकं, स्रवति कुण्डिकाया उदकम् । स्रवन्ति वलीकान्युदकं, स्रवति वलीकेभ्य उदकैमिति ॥ स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः?॥ न वक्तव्यः । 'तुल्यक्रिय' इत्युच्यते । क्रियान्तरं चाऽत्र गम्यते । इह तावत्स्रवति कुण्डिकोदकमिति,-विसृजतीति गम्यते। स्रवतिकुण्डिकाया उदक'मिति,-निष्कामतीति गम्यते । 'स्रवन्ति वलीकान्युदक'मिति,-विस- जन्तीति गम्यतेस्रवति वलीकेभ्य उदकमिति,-पततीति गम्यते ॥*॥ भूषा- कर्मकिराँदिसनां चाऽन्यत्रात्मनेपदात् ॥*॥ भूषाकर्मकिराँदिसनां चान्यत्रात्मने- पदात्प्रतिषेधो वक्तव्यः। भूषयते कन्या स्वयमेव । अबुभूषत कन्या स्वयमेव । प्र.प्रश्लेषाद्यग्बाधनायेत्यर्थः। युज्यत इति । योगो ब्रह्मचारिणं युनक्ति, सम्वनाती- त्यर्थः । ततो ब्रह्मचारिणः कर्तृत्वविवक्षायां 'युज्यते ब्रह्मचारी योग'मिति भवति । करणेनेति । बहुलग्रहणात्साध्वसिश्छिनत्तीत्यादौ न भवति । स्रवति कुण्डिकेति । निष्कामदुदकं निष्कामयतीत्यस्मिन्नर्थे तुल्यक्रियत्वात् प्राप्तः कर्मवद्भावो निषिध्यते । विसृनतोति गम्यत इति।तथा च लोके कथ्यते 'कृपणोऽसौ न किञ्चित् स्रवती'ति। विसर्गश्च दानमुच्यते इति तुल्यक्रियत्वाऽभावः। भूषाकर्मेति । कर्मशब्दः क्रिया- वाची । भूषाफलं च शोभाख्यं कर्मणि दृश्यते इति कर्मस्था भूषा । अण्यन्तार्थं च भूषाग्रहणं,ण्यन्तानां च वक्ष्यमाणेन यक्किणोः प्रतिषेधस्य सिद्धत्वात् । तेन अलं- उ.]विशेषः । यकोऽभावायेत्यस्य 'श्यंस्त्वि'त्यादिः। योगो ब्रह्मचारिणमिति-पूर्व- कक्षेयम् । 'सम्बनाती'त्यस्य सम्बन्धानुकूलव्यापारवान् भवतीत्यर्थः । तत इति । प्रतियोगित्वावच्छिन्नः सम्बन्धों युजेरर्थः । प्रतियोगिताश्रयत्वाच्च योगस्य कर्मत्वम् । यत्तु 'योग'मिति प्रतियोगे द्वितीया। एवञ्चाऽकर्मकत्वात्कर्मवद्भावे सिद्धे यग्बाधनाय श्यन्मात्रविधानार्थमिदमिति, तन्न, ‘सृजियुज्यो'रिति वार्तिके 'सकर्मकयो'रिति भाष्य- विरोधापत्तेः । भाष्ये परिवारयन्ते कण्टका इति । न च 'णिचश्चे'त्यनेनैवात्मने- पदं सिद्धम्, यक्चिणौ तु 'णिश्रन्थिग्रन्थी'ति प्रतिषिद्धावेवेतिव्यर्थमिदमिति वाच्यं, कर्तृगामित्वाऽभावेऽप्यात्मनेपदार्थ चिण्वद्भावार्थश्च वार्तिकस्याऽवश्यकत्वात् । स्रवति कुण्डिका उदकमित्यस्य निष्कामयतीत्यर्थः । स्रवति कुण्डिकाया इत्यस्य निष्का- मतीत्यर्थः। तदाह-निष्क्रामदिति । ननु विसर्गोऽपि विभागाऽनुकूलव्यापारो निष्कमणादनतिरिक्तोऽत आह-विसर्गश्च दानमिति । मुख्यदानपदार्थस्याऽत्राऽऽ- १ 'यति' । 'वृक्षः' । २ इदं क्वचिन्न ।

·३अ.१पा.५आ.८९सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् , मण्डयते कन्या स्वयमेव। अममण्डत कन्या स्वयमेव। किरादि-अवकिरते हस्ती स्वयमेव । अवाकीष्टहस्ती स्वयमेव । [गिरते ग्रासः स्वयमेव । अगीर्ट ग्रासः स्वयमेव ] । सन् चिकीर्षते कटः स्वयमेव । अचिकीर्षिष्ट कटः स्वयमेव ॥ न दुहस्नुनमां यक्चिणौ ॥ ३॥११८९ ॥ ॥*॥ यक्चिणोः प्रतिषेधे हेतुण्णिश्रिबूजामुपसङ्ख्यानम्॥*॥ यक्किणोः प्रति- षेधे हेतुमण्णिश्रिबूजामुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्। णि-कारयते कटः स्वयमेव । अची- करत कटः स्वयमेव । णि ॥ श्रि-उच्छयते दण्डः स्वयमेव । उदशिश्रियत दण्डः स्वयमेव । श्रि ॥ ब्रू-ब्रूते कथा स्वयमेव । अवोचत कथा स्वय- मेव ॥ भारद्वाजीयाः पठन्ति ॥ * ॥ 'यक्चिणोः प्रतिषेधे णिश्रन्थिग्रन्थिबूजात्मने- पदाऽकर्मकाणामुपसङ्ख्यानम् ॥ ॥ इति ॥ [न दुहस्नुनमां] ॥ प्र.]कुरुते स्वयमेव कन्या,अलमकृत स्वयमेव कन्येति भवतिअवकिरत इतिहस्तिनं कश्चित्पांस्वादिनाऽवकिरति, तत्र सौकर्याकर्तृत्वेन हस्ती विवक्ष्यते । चिकीर्षत- इति । करोतिक्रियापेक्षमत्र कर्मस्थक्रियत्वम् , इच्छा तु कर्तृस्थैव, अर्थाच्च करोतेः प्राधान्यं, तदर्थत्वादिच्छायाः । [ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः ] ॥ नदुहस्नु । यक्किणोरिति । आत्मनेपदविधावकर्मका ये धातवो निर्दिष्टास्ते यदा- न्तर्भावितण्यास्सकर्मका भवन्ति तदा कर्मवद्भावात् प्राप्तौ यक्चिणौ प्रतिषिध्येते । यथा 'विकुर्वते सैन्धवाः'। वल्गन्तीत्यर्थः। तान्यदा अन्यो वल्गयति तदा तेषां कर्म- उ.] रोप इति भावः । सिद्धत्वादिति । वक्ष्यमाणेन यक्चिणोः प्रतिषेधे सिद्धेऽपि स्यतासिविषये चिण्वद्भावाऽभावाय ण्यन्तेऽपि एतत्प्रवृत्तिरावश्यकी, 'अन्यत्रात्म- नेपदा'दित्यनेन तस्याऽप्यत्र निषेधात् । 'णिश्रन्थी'त्यनेन तु न सिद्धिः, न हि चिनिषेधेन चिण्वद्भावनिषेधो लभ्यत इति चिन्त्यमेतत् । कर्तृत्वेन हस्तीति । अवकिरते-व्याप्तो भवतीत्यर्थ इति भावः । आद्यकक्षायां विक्षेपणेन व्याप्तं करोती- त्यर्थः। भाष्ये-अवाकीटेंति। 'अन्यत्राऽत्मनेपदा'दित्युक्तेश्चिण्वद्भावोऽपि नेति भावः। अत एवेदं वार्तिकं 'न दुहे'त्यत्र न पठितम् । चिकीर्षेरिच्छावाचकत्वात्कर्मस्थक्रिय- त्वाऽभावमाशङ्कयाह-करोतिक्रियापेक्षमिति । ननु यतः परलवाच्यस्य कर्मवद्भाव- स्तत्प्रधानार्थस्य न कर्मस्थत्वमित्यत आह-अर्थाचेति। [ कर्मवत्कर्मणा ] म न दुहनुनमां। अकर्मकाणां कर्मस्थक्रियया तुल्यक्रियकप्रभावात्कर्मवत्त्वाऽ- प्राप्तौ निषेधो व्यर्थोऽत आह-आत्मनेपदेति । सकर्मका भवन्तीति । 'ततो व्यापारनिवृत्तौ यदा कर्मकर्तृत्व'मिति शेषः । व्यकृपतेति । अत्र 'चिण्वद्भावोऽपि- नेति कैयटाशयमाहुः केचित् । 'कृष' इत्यनुवर्तमाने 'वेः शब्दकर्मणः' 'अकर्मकाचे'त्यत्राऽयं निर्दिष्टः । परे तु पक्षे चिण्वद्भावे 'व्यकारिषते त्यपि ·। कैयट-विवरणसहितं. [कुषिरजोः कुषिरजोः प्राचां श्यन्परस्मैपदं च ॥ ३॥१॥९० ॥ ॥*॥ कुषिरजोः श्यन्विधाने सार्वधातुकवचनम् ॥*॥ कुषिरजोः श्यन्वि- धाने सार्वधातुकग्रहणं कर्तव्यम् ॥ ॥ अवचने हि लिडिटोःप्रतिषेधः ॥ ॥अक्रि. यमाणे हि सार्वधातुकग्रहणे लिङिटोः प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात् । चुकुषे पादः स्वयमेव । ररले वस्त्रं स्वयमेव । कोषिषीष्ट पादः स्वयमेव । रसीष्ट वस्त्रं स्व- यमेव । क्रियमाणे चापि सार्वधातुकग्रहणे-कैतीह कुष्णानाः पादा इत्यत्रापि प्राप्नोति । श्यना च स्यादीनां बाधनं प्राप्नोति । कोषिष्यते पादः स्वयमेवे । कोषिता पादः स्वयमेव । अकोषि पादः स्वयमेवे । रसयते वस्त्रं स्वयमेव । अरञ्जि वस्त्रं स्वयमेव ॥ रङ्गा वस्त्रः स्वयमेव । प्र.]त्वम्।पुनः सौकर्यातिशयात्कर्तृत्वविवक्षायां-'विकुर्वते सैन्धवाः स्वयमेव' 'व्यकृ- षत सैन्धवाः स्वयमेवेति यक्चिणौ न भवतः । 'उत्पुच्छयते गौ'रित्यत्राप्यन्त- र्भावितण्यर्थत्वात्कर्मवद्भावाद्यक्चिणोः प्राप्तिः। ब्रूते कथेति । वचनं शब्दप्रकाशन फलत्वात्कर्मस्थम् । [न दुहस्नुनमा यक्किणौ ॥ कुषिरजोः । यकि प्राप्ते श्यन्विधीयते, तेन श्यनि 'नित्यादि रित्याद्युदात्तं पदं भवति । 'शष्श्यनोनित्य'मिति नित्यश्च नुमागमः,-कुष्य॑न्ती जोति । सार्व. धातुकवचनमिति । सार्वधातुके विषयभूतेश्यन्परस्मैपदेभवत इत्यर्थः । कुष्माना इति । 'ताच्छील्यवयोवचने'ति चानश् । तत्र श्यन् प्राप्नोति, परस्मैपदं चान्वाचय- शिष्टं मन्यते । श्यना चेति । विशेषविहितत्वादिति भावः । यक्प्रतिषेधसंब- उ.] बोध्यम् । यदि चिण्प्रतिषेधे चिण्वद्धावप्रतिषेधोऽपीष्टः स्यात्तर्हि 'भूषाकर्मेति पूर्ववार्तिकमप्यत्रैव कुर्यात् । एतद्वा तत्रैव कुर्यात्। विभेदेन करणाच्च चिण्वद्भावस्य प्रतिषेधोऽनेन नेति ध्वनयति । चिण उदाहरणमेकवचने बोध्यमित्याहुः । भारद्वा- जीयानां ‘हेतुम'त्पदत्यागे बीजमाह-उत्पुच्छयतेति । अत्र यगादिकं न । ब्रूते कथेति । 'अत्रे'ति शेषः । प्रकाशनफलकं वचनं ब्रूजोऽर्थः, प्रकाशनस्य कर्ममात्र- निष्ठत्वाच्छब्दे प्रकाशनकृतविशेषदर्शनाच्च कर्मस्थत्वं बोध्यम् ॥ [ नु दुहनु] कुषिरजोः । यक्श्यनोविशेष दर्शयति-ग्नित्यादिरित्यादिना । परस्मैपदस्य सार्वधातुके विधानाऽसम्भवादाह-विषयेति । लिडिटोः प्रतिषेध इति । तत्र नित्यात्मनेपदस्यैवेष्टत्वादिति भावः । ननु 'कुष्णाना' इत्यत्र परस्मैपदाऽप्राप्तेस्तत्सह- चरितः श्यन्नपि नेत्यत आह-परस्मैपदञ्छति । विशेषविहितत्वादिति । ललुट् लुब्यतिरिक्त श्यनश्चारितार्थ्यादिदञ्चिन्त्यम् । 'परत्वाद्बाध' इत्युचितमिति कश्चित् । १चः कचिन्नार इहापि प्राप्नोति कतीह कुष्णानाः पादा इति'1३'इदं क्वचिन्न'।४इतः परं 'रयते' इत्याद्युदाहरणं क्वचित्। ५ इतः परम्-'अरजी' त्याद्युदाहरणं क्वचित् ।

·३आ.१पा.५आ.९१सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् 28 १७३ यत्तावदुच्यते "सार्वधातुकग्रहणं कर्तव्य"मितिान कर्तव्यम् । प्रकृतमनु- वर्तते ॥ व प्रकृतम् ? ॥ 'सार्वधातुके य'गिति ॥ यदि तदनुवर्तते पूर्वस्मि- म्योगे किं समुच्चयो-ले च सार्वधातुके चेति, आहो स्विल्लग्रहणं सार्वधातुक- विशेषणम् ? ॥ किं चातः ? ॥ यदि समुच्चयः 'कतीह भिन्दानाः कुसूला' इत्यत्रापि प्राप्नोति । अथ लग्रहणं सार्वधातुकविशेषणं,-लिडिटोर्न सिध्य- ति-बिभिदे कुसूलः स्वयमेव, मित्सीष्ट कुसूलः स्वयमेवेति ॥ अस्तु लग्रहणं सार्वधातुकविशेषणम् ॥ ननु चोक्तं 'लिडिटोर्न सिध्यतीति । लिङिम- हणमपि प्रकृतमनुवर्तते॥क प्रकृतम् ?॥ 'कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि' 'लिज्या- शिष्य'ङिति चै । एवं च कृत्वा सोऽप्यदोषो भवति यदुक्तं-'कतीह कुष्णानाः पादा इत्यत्रापि प्रामोतीति अत्रापि लविशिष्टं सार्वधातुकग्रहणमनुवर्तते ॥ यदप्युच्यते-'-श्यना च स्यादीनां बाधनं प्रामोतीति । यक्प्रतिषेधसंबन्धन श्यनं वक्ष्यामि । 'न दुहस्नुनमा यकिणौ' । ततः 'कुषिरजोः प्राचाम्' । कु- पिरजोः प्राचां यक्किणौ न भवतः। ततः 'श्यन्परस्मैपदं चेति ॥ यथैव तर्हि यको विषये श्यन्भवत्येवं चिणोऽपि विषये प्रमोति-अकोषि पादः स्वय- मेव, अलि वस्त्रं स्वयमेव ॥ एवं तर्हि द्वितीयो. योगविभागः करिष्यते [नदुहस्नुनमा] । न दुहस्नुनमां चिण्भवात । ततो 'यक'। 'यक्क न भवति दुहस्नुनमाम् । ततः 'कुषिरजोः प्राचा' । [कृषिरजोः प्राचां] यग्न भवति । ततः 'श्यन्परस्मैपदं चेति । अथ वाऽनुवृत्तिः करिष्यते-‘स्यतासी लुलुटोः' च्लि लुङि च्लेः सिज्भर्वतीति । 'कर्तरि शप्स्यतासी लुलुटोः च्लि लुङि च्ले: सिज्भवतीति । 'दिवादिभ्यः श्यन्' । स्यतासी ललुटोः चिल लुङि ग्लेः सिज् भवतीति। 'कुषिरजोः प्राचां श्यन्परस्मैपदं च' । स्यतासी ललुटोः चिल लुङि च्लेः सिज्भवतीति ॥ अथ वाऽन्तरङ्गाः स्यादवः ॥कान्तरङ्गता ?॥ लकाराव- स्थायामेव स्यादयः । सार्वधातुके श्यन् ॥ [ कुषिरजोः प्राचां श्यन् ] ॥ प्र.]न्धेनेति।तेन यत्र यकः प्राप्तस्य प्रतिषेधस्तत्र श्यन्परस्मैपदे भवतो नान्यत्रेतिस्यादि- विषये न भवतः।लकारावस्थायामेवेति। अकृतेष्वेव लादेशेषु विशेषविहिताः स्यादयो उ.]भाष्ये-पूर्वस्मिन्योग इति। 'कर्मवत्कर्मणे'त्यत्रा ले च सार्वधातुके चेति। लसार्वधातुकयोर्वाच्यत्वेन स्थितः कर्मवदित्यर्थः । भिन्दाना इति । चानश् । इहाऽपि लेति । 'कुषिरजोः' इत्यत्रापि। लादेशसार्वधातुकविषये इत्यर्थ इति भावः। अकृतेष्वेव लादेशेष्विति । निरवकाशत्वाऽभावेऽपि बिशेषविहितत्वस्य पूर्वप्रवृत्ति- १ 'कुशूलाः' । २ चः क्वचिन्न । ३ 'इति प्राप्नोति' । ४ 'इहापि । ५ इदं कचिन्न । ६ इतिः क्वचिन्न । ७ 'लावस्थायां ।

·१७४ कैयट-विवरणसहितं. [ धातोः धातोः॥ ३२११९१॥ आ कुतोऽयं धात्वधिकारः?, किं प्राग्लादेशाहो स्विदा तृतीयाध्यायपरि- समाप्तः॥१॥*॥ धावधिकारः प्राग्लादेशात् ॥॥ प्राग्लादेशाद्धात्वधिकारः॥ ॥*लादेशे हि व्यवहितत्वादप्रसिद्धिः॥ ॥अनुवर्तमाने हि लादेशे धात्वधिकारे व्यवहितत्वादप्रसिद्धिः स्यात्॥किञ्च स्यात्?॥* ॥ आये योगे नै व्यवाये तिङः स्युः ॥ ॥ आये योगे विकरणैर्व्यवहितत्वात्तिडो न स्युः। पचति पैठतीति । इदमिह सम्प्रधार्य विकरणाः क्रियन्तामादेशा इति, किमत्र कर्तव्यम् ? ॥ परत्वादादेशाः ॥ नित्या विकरणाः। कृतेष्वप्यादेशेषु प्रामुवन्त्यकृतेष्वपि प्रामु. वन्ति । नित्यत्वाद्विकरणेषु कृतेषु विकरणैर्व्यवहितत्वादादेशा न प्रामुवन्ति ॥ अनवकाशास्तादेशाः ॥ सावकाशा आदेशाः ॥ कोऽवकाशः ? ॥ य एते लुग्विकरणाः, श्लुविकरणाश्चै, लिडिटौ च॥॥न स्यौदेत्वं टेष्टितां यद्विधत्ते॥॥ यञ्च टिसज्ञानां 'टेरेत्वं विधत्ते तच्च विकरणैर्व्यवहितत्वादादेशानां न स्यात्। ॥*॥ एशः शिस्वैम् ॥*॥ एकारश्च शित्कर्तव्यः ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ शित्सर्वस्येति सर्वादेशो यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारे 'तस्मादित्यु- प्र.]भवन्ति,पूर्व तैश्चश्यनो विरोधाद्वाधितत्वात् संनियोगशिष्टं परस्मैपदमपि नभवति। धातोः। स्वरितत्वप्रतिज्ञानादधिकारत्वमस्य ज्ञायते न त्ववधिविशेषः । अथापि स्वरिते सति नाधिकारी भवतीति व्याख्यानं तथापि दुर्लक्ष्यत्वान्न ज्ञायते क स्वरितत्वं धात्वधिकारनिवृत्त्यर्थं प्रतिज्ञातमिति पृच्छति-आ कुत इति । आधे योग इति । 'तिप्तस्झी'त्यत्र । विकरणैरिति । स्यादयोऽत्र विकरणा अभिप्रेता न शबादयः, तेषां सार्वधातुकाश्रयत्वादकृते लादेशे प्राप्त्यभावात् । यदा तु सार्व- उ.]प्रयोजकतेति भावः।परे तु ‘स्यतासी' इति सूत्रे 'आयादय' इत्यत आर्द्धधातुके' इत्यनुवर्त्य तत्त्वावस्थायामेव स्यतासी । अतोऽकृतेष्वेवादेशेषु तत्प्रवृत्तिः। इदमेवा- ऽभिप्रेत्य भाष्ये लावस्थायामित्युक्तमित्याहुः । श्यनो विरोधादिति । उभयोः परत्वाऽसम्भवरूपो विरोधः ॥ [ कुषिरजोः प्राचां श्यन् ] ॥ धातोः। तथाऽपीति । धात्वधिकारनिवृत्यर्थ प्रतिज्ञातं यत्स्वरितत्वं तत् क्वेति न ज्ञायत इति योजना । 'अनुदात्तङित' इत्यादिभिर्लादेशविधानात्तत्र धात्व- धिकाराऽभावाद्भाष्ये उक्तम्-आधे योग इति। सर्वेषामेतन्नियामकत्वात्तिप्तस्झी- त्यस्याऽऽद्यत्वमिति भावः । 'आद्ये योगे धातोरित्यस्य सम्बन्धे व्यवधाने तिलो न स्युरिति सम्बन्धः । 'पचति पठतीति भाष्योदाहरणाऽसङ्गतिं मत्वाऽऽह- यदा विति । इदमेवाऽभिप्रेत्य विकरणानामादेशाऽपेक्षया नित्यत्वं वक्ष्यति। भाष्ये- १ इदं कचिन्न ।२ श्लोकवार्तिकम् । ३'चः क्वचिन्न ।४ संज्ञानां'। ५'वान्नस्यात्'।

·३अ.१पा.५आ.९१सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् , १७५ . त्तरस्यादेः परस्येति तकारस्यैत्वे कृते द्वयोरेकारयोः श्रवणं प्रसज्येत । निवृत्ते पुनर्लादेशे धात्वधिकारेऽलोन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्येकारस्य एकारवचने प्रयो. जनं नास्तीति कृत्वाऽन्तरेणापि शकारं सर्वादेशो भविष्यति ॥*॥ यच्चे लोटो विधत्ते ॥ ॥ [ यच्चे लोटो विधीयते ] तच्च विकरणैर्व्यवहितत्वान्न स्यात् ॥ किं पुनस्तत् ? ॥ 'लोटो लङ्कत्' 'एरुः' 'सेपिच्च' 'वा छन्दसी'ति ॥ ॥॥ यच्चाप्युक्तं लढिोस्तच्च न स्यात् ॥ ॥ [ यच्चाऽप्युक्तं लडिङोस्तञ्च न स्यात् ] ॥ किं पुनस्तत् ? ॥ 'नित्यं ङितः' 'इतश्च' 'तस्थस्थमिपां ताम्त- म्ताऽमः' 'लिङः सीयुट्“यासुपरस्मैपदेषूदात्तो ङिच्चेति । तस्मात्प्राग्लादेशा- द्धात्वधिकारः ॥ यदि प्राग्लादेशाद्धात्वधिकारः । अकारः शित्कर्तव्यः ॥ किं प्रयोजनम् ?॥ 'सित्सर्वस्येति सर्वादेशो यथा स्यात् । अनुवर्तमाने पुन- लादेशे धात्वधिकारे 'तस्मादित्युत्तरस्यादेः परस्येति थकारस्याऽत्वे द्वयोर- कारयोः पररूपेण सिद्धं रूपं स्यात् 'पेच यूयं' 'चक्र यूय मिति ॥ ननु च निवृत्तेऽपि लादेशे धात्वधिकारेऽलोन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यकारस्याऽकार- वचने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वाऽन्तरेणापि शकारं सर्वादेशो भविष्यति ॥ अस्त्यन्यदकारस्थाऽकारवचने प्रयोजनम् ॥ किम् ? ॥ वक्ष्यत्येतत् 'अकारस्या- कारवचनं समसङ्ख्यार्थ'मिति॥ [॥*॥आर्द्धधातुकसज्ञायां धातुग्रहणम्॥१॥] आर्द्धधातुकसंज्ञायां धातुग्रहणं, कर्तव्यं धातोः परस्यार्द्धधातुकसंज्ञा यथा स्यादिह मा भूदृक्षत्वं वृक्षतेति । तस्माल्लादेशे धात्वधिकारोऽनुवर्त्यः ॥ ननु चोक्त माद्ययोगे न व्यवाये तिङः स्युरिति ॥ नैष दोषः। आनु. पूर्व्यात्सिद्धमेतत् । नानाऽकृतेष्वादेशेषु विकरणाः प्रामुवन्ति ॥ किं कारणम् ? सार्वधातुके विकरणा उच्यन्ते । न चाऽकृतेष्वादेशेषु सार्वधातुकत्वं भवति ॥ ये तर्हि नैतस्मिन्विशेषे विधीयन्ते ॥ के पुनस्ते ! ॥ स्यादयः॥ अत्रापि विहि- प्र.]धातुक इति विषयसप्तमीपक्षस्तदाऽकृतेपिलादेशे शबादीनां प्राप्तिरस्तिाद्वयोरेका- रयोरिति । यद्यप्येकस्यायादेशस्तथाप्यादेशश्रवणद्वारेण तस्यापि श्रवणप्रसङ्ग इति भावः । अकार इति । यस्थस्य स्थाने विधीयते । थकारस्यात्व इति । ननु उ.]टित्संज्ञानामिति। इत्संज्ञकटकारवतामित्यर्थः एकारस्यैकारवचने इति। यद्यपि विशेषविहितत्वात् 'टित' इति बाधित्वा 'लिटस्तझयो रिति प्राप्नोति तथापि एका- रस्य सिद्धावेकारवचने प्रयोजनं नास्तीति व्याख्येयम् । सर्वादेशो भविष्यतीति । निर्दिश्यमानपरिभाषयेति भावः । यस्थस्यति । 'परस्मैपदाना'मित्यनेन । भाष्ये- सार्वधातुके विकरणा इति । विषयसप्तम्यान्तु परिभाषाबाधः स्यादिति भावः । १ श्लोकवार्तिकम् ।२ इदं कचिन्न ।३ 'विधत्ते'।४इदं वार्तिकमित्यन्ये ।५'तत्रापि। ..

·१७६ कैयट-विवरणसहितं [ धातोः तविशेषणं धातुग्रहणं-'धातोविहितस्य लस्येति ॥ ययेवं विन्दतीति गला- दयः प्रामुवन्ति ॥ धातुनाऽत्र विहितं विशेषयिष्यामो विदिना चाऽऽनन्तर्य- 'धातोर्विहितस्य लस्य विदेरनन्तरस्येति ॥ इह तर्हि-अजक्षिप्यन् अजागरि- प्यनिति,-अभ्यस्ताझे स्भवतीति जुस्भावः प्रामोति ॥ अत्रापि धातुना विहितं विशेषयिष्यामोऽभ्यस्तेनानन्तयं-'धातोविहितस्याभ्यस्तादनन्तरस्ये'- ति ॥ आत इत्यत्र कथं विशेषयिष्यसि ?। यदि तावद्धातुग्रहणं विहितविशे- षणमाकारग्रहणमानन्तर्यविशेषणम् ,-अलुनन्नपुनन्नित्यत्रापि प्राप्नोति।अथाऽs- कारग्रहणं विहितविशेषणं धातुग्रहणमानन्तर्यविशेषणम् ,-अपिबन् अजिघ्रन्नि- त्यत्रापि प्राप्नोति ॥ अस्तु तर्हि धातुग्रहणं विहितविशेषणमाकारग्रहणमान- न्तर्यविशेषणम् ॥ ननु चोक्तमलुननपुननित्यत्रापि प्रामोतीति ॥ नैष दोषः । लोपे कृते न भविष्यति ॥ नाऽत्र लोपः प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ? ॥ ईत्वेन बाध्यते ॥ नात्वं प्रामोति ॥ किं कारणम् ? ॥ अन्तिभावेन बाध्यते ॥ नात्राऽन्तिभावः प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ? ॥ जुस्भावेन बाध्यते ॥ नाऽत्र जुस्भावः प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ? ॥ लोपेन बाध्यते ॥ लोप ईत्वेन ईत्व. मन्तिभावेनाऽन्तिभावो जुस्भावेन जुस्भावो लोपेनेति चक्रकमव्यवस्था प्रसज्येत ॥ नास्ति चक्रकप्रसङ्गः । न ह्यव्यवस्थाकारिणा शास्त्रण भवितव्यम् । शास्त्रेण नाम व्यवस्थाकारिणा भवितव्यम् । न चाऽत्र हलादिना मुहूर्तमपि शक्यमवस्थातुम् । तावत्येवाऽन्तिभावेन भवितव्यम् । प्र.] पच् थ इति स्थिते परत्वादिवाप्नोति । नैष दोषः। अकारो नित्यः, कृते- ऽपीटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि । इट् तु कृतेऽकारे वलादित्वाऽभावान्न प्राप्नोतीत्यनित्यः । यद्यपि शब्दान्तरस्य प्राप्त्या अकारस्याऽनित्यत्वं तथापि कृताऽकृतप्रसङ्गित्वा- नित्यत्वमस्त्येव । न च शब्दान्तरप्राप्तिकृतमनित्यत्वमिह सर्वत्र शास्त्र आश्रीयते । तावत्येवेति । कृत एव झिशब्देऽकृत एव विकरण इत्यर्थः । आयन्ना- दिषूपदेशिवद्वचनादुपदेशकाल एव झस्याऽन्तादेशेन भाव्यमिति भावः । प्राति- उ.]अत्राऽपीति 'सिद्ध मिति शेषः। कथं ?,तत्राह-धातुग्रहणमिति । टेरेत्वसिद्धये विषयसप्तमीवादिनोऽपि विहितविशेषणमावश्यकमिति भावः । अपिबन्निति । शबे. कादेशस्य परादिवत्वेन ग्रहणादिति भावः। 'लङः शाकटायनस्येति जुस्प्राप्तः । वस्तुतः क्वचिद्विहितविशेषणमिति सर्वत्र तदेवाश्रयणीयमिति न नियम इति न दोषः । भाष्यकारस्तु तथाऽऽश्रयणेप्यभ्युपेत्यवादेन दोषाऽभावं प्रतिपादयति । चक्रकमव्यवस्थेति-भाष्ये । चक्रकरूपाऽव्यवस्थेत्यर्थः । आयज्ञादिग्विति । आदिना झोऽन्तस्यापि ग्रहादिति भावः । उपदेशकाल एवेति । उपदेशोत्तरकाले ·३अ.१पा.५आ.९१सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् & अन्तिभावे कृते लोपः । लोपेन व्यवस्था भविष्यति ॥ यदप्युच्यते 'एशः शित्त्व'मिति क्रियते, न्यास एव ॥ कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि?॥*॥प्रयोजनंप्रातिपदिकप्रतिषेधः॥ ॥ प्रातिपदिकप्रतिषेधःप्रयोजनम् । धातोस्तव्यदादयो यथास्युःप्रातिपदिकान्मा- भूवन्निति ॥ नेतदस्ति प्रयोजनं, साधने तव्यदादयो विधीयन्ते, साधनं च क्रियायाः । क्रियाऽभावासाधनाऽभावः, साधनाऽभावादसत्यपि धात्वधिकारे प्रातिपदिकात्तव्यदादेयो न भविष्यन्ति॥॥स्वपादिषु (तर्हि)॥*॥स्वपादिषुतर्हि प्रयोजनम् । स्वपिति । सुपंतीति मा भूत् । ॥ ॥ अङ्गसञ्ज्ञा च ॥ ॥ अङ्ग- सज्ञा च प्रयोजनम्। यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्ग'मिति धातोरङ्गसंज्ञा सिद्धा भवति । ॥ ॥ कृत्सञ्ज्ञा च ॥*॥कृत्सा च प्रयोजनम् । धातोर्वि- हितः प्रत्ययः कृत्संज्ञो भवतीति कृत्संज्ञा सिद्धा भवति ॥॥उपपदसंज्ञा च॥ प्र.] पदिकान्मा भूवन्निति । द्वितीयादिवदिति भावः । साधन इति । प्रकृति- वाच्यान्तरङ्गक्रियासाधनसंभवे शब्दान्तरवाच्यबहिरङ्गक्रियासाधने तव्यदादयो न भविष्यन्ति । द्वितीयादयस्तु प्रातिपादिकादेव विधीयमानाः शब्दान्तरवाच्य- क्रियापेक्ष एव साधने वचनसामर्थ्याद्भवन्तीति भावः । स्वपादिष्विति । येऽपभ्रंशरूपाः क्रियावचना आणवयत्यादितुल्यास्तेभ्यस्तव्यदादयो मा भूवन् । न हि ते धातवः। पाठेन धातुसंज्ञायास्तेषां निरस्तत्वात् । ततः स्वपितीति प्रयोक्तव्ये सुपतीति प्रयोगोऽपभ्रंशः, ततः प्रत्ययोत्पत्तिर्मा भूदित्यर्थः । अङ्गसंज्ञेति । असति धात्वधिकारे धातूपसर्गसमुदायस्य क्रियाविशेषवाचित्वात्ततः प्रत्ययविधाने तस्यैवाङ्गसंज्ञायां सत्यामडादिप्रसङ्गः-प्राऽस्थितेत्यादावित्यर्थः। तत्रै. उ.]कार्यान्तरात्पूर्वमेवेत्यर्थः। भाष्ये-अन्तिभावे कृते लोप इति। नचाऽन्तरङ्गत्वा- त्पूर्वं कृतेऽप्यन्तौ लोपात्पूर्वं स्थानिवद्भावेन झित्वाज्जुस्प्राप्नोति अनाङ्गत्वेनाऽन्तरङ्ग- त्वादिति वाच्यं, 'झे 'सित्यत्रेकारस्योच्चारणार्थत्वेनाऽल्विधित्वेन स्थानिवत्त्वा- ऽभाव इत्याशयात् । वस्तुत 'आत' इत्यत्र सिज्ग्रहणाऽनुवृत्तेस्तत्सूत्रस्थभाष्ये, 'चिल लुङी'ति सूत्रस्थभाष्ये चोक्तत्वेन न काऽपि दोषप्रसङ्ग इति ध्येयम् । प्रकृत- सूत्रस्थभाष्यन्त्वेकदेश्युक्तिः। द्वितीयादीति । ता हि यथा शब्दान्तरवाच्यक्रिया- ऽपेक्षे स्वप्रकृत्यर्थस्य कर्मत्वे विधीयन्ते तथा तव्यादयोऽपि स्युरित्यर्थः । द्वितीया- दिभ्यो वैषम्यमुपपादयति-प्रकृतीति । येऽपभ्रंशेति । स्वप्यपभ्रंशत्वात् क्रियावा- चकत्वमेषामस्तीति भावः । ततः प्रत्ययोत्पत्तिरिति । 'मुपती'त्येतद्धटकात्सुपे- रित्यर्थः । भाष्ये-कृत्संज्ञा च प्रयोजनमिति । एतद्धात्वधिकारे धातोर्विहितस्य १ इदं क्वचिन्न ।२'तव्यदाद'। ३'सुपितीति'। ४'धातुविहितस्य प्रत्ययस्य कृत्सज्ञा'। १२ ·ॐ कैयट-विवरणसहितं ® [धातोः ॥*॥ उपपदसंज्ञा च प्रयोजनम् । तत्रैतस्मिन् धात्वधिकारे येत्सप्तमीनि- र्दिष्टं तदुपपदसंज्ञं भवतीत्युपपदसंज्ञा सिद्धा भवति । कृदुपपदसंज्ञे तावन्न प्रयोजयतः। अधिकारादप्यते सिद्ध ॥ स्वपादिषु तङ्गिसंज्ञा च प्रयोजनम् ॥ ॥*॥ धातुग्रहणमनर्थकं यदिधौ धात्वधिकारात्॥ ॥ धातुग्रहणमनर्थकं ॥ किं कारणं?॥' यङिधौ धात्वधिकारात्' । यतिधौ धातुग्रहणं प्रकृतमनुवर्तते । तञ्चावश्यमनुवर्त्यम् ॥* ॥ अनधिकारे ह्यङ्गसंज्ञाऽभावः॥ * ॥अनधिकारे हि सत्य. गसंज्ञाया अभावः स्यात्-करिष्यति हरिप्यतीति ॥ यदि तदनुवर्तते चूर्णचुरा- दिभ्यो णिज्भवति धातोश्चेतिधातुमात्राणिप्राप्नोति॥॥हेतुमद्वचनं तु ज्ञापक- मन्यत्राऽभावस्य॥ ॥ [हेतुमद्वैचनं तु ज्ञापकमन्यत्राऽभावस्य] ॥ यदयं हेतुमति चेत्याह तज्ज्ञापयत्याचार्यों 'न धातुमात्राणिज्भवतीति ॥ इह तर्हि कण्ड्वा- दिभ्यो यम्भवति धातोश्चेति धातुमात्राद्यप्राप्नोति ॥ * ॥ कण्ड्वादिषु च व्यंव- देशिवद्वचनात्॥*[कण्ड्वादिपु च व्यपदेशिवद्वचनासिद्धम्]। यदयंकण्ड्वादिभ्यो प्र.]तस्मिन्निति। सत्यस्मिन्धात्वधिकारे तत्रोपपद'मित्यस्य तच्छब्देन परामर्श उप- पद्यते नान्यथा । यदयमिति । यद्यविशेषेण धातुमात्राण्णिच्स्यात्तदा करणे करो- त्यर्थे विधीयमानो हेतुमत्यपि करणे सिद्ध इति पुनस्तत्र णिचं न विदध्यादित्यर्थः । चुरादिग्रहणं तु 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ' इत्याद्यर्थं स्यादित्यज्ञापकम् । व्यपदेशिवद्वच. नादिति । धातुव्यपदेशो विद्युते येषां ते पचादयो धातुपाठपठिता व्यपदेशिनस्तै- स्तुल्यं कण्ड्वादयो वर्तन्ते । यकः कित्त्वेन तेषां धातुत्वानुमानात् । तदयमर्थः-यदि धातुमात्राद्यक्प्रत्ययःस्यात्ततः कण्ड्वादिग्रहणमनर्थकं स्यात् , तेषामपि क्रियावाचिवा- उ.]कृत्संज्ञकत्वम् । अन्यथा स्यादीनामपि तत्त्वं स्यादिति भावः। एवं चिल लुडी' त्यादे ढन्ते उपपदे इत्यादिकमेणाऽर्थः स्यादिति बोध्यम्। अधिकारादप्येत इति । 'कृदतिङ्' 'तत्रोपपद'मित्यनयोरधिकारत्वादित्यर्थः । ननु 'चुरादिभ्य' इत्यनेन स्वार्थे विधानात्प्रयोजकव्यापारे णिजथं 'हेतुमति चेत्यावश्यकमत आत-यद्य- विशेषेणेति । हेतुमत्यपीति । अपिना स्वार्थरूपकरणसङ्ग्रहः। नन्वेवं चुरादि- ग्रहणमेव ज्ञापकं किमिति नोक्तमत आह-चुरादीति । प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे 'सङ्ग्राम युद्धे' इत्यादितद्गणपठितेभ्योऽधातुभ्यो णिजर्थमित्यर्थः । परे तु चुरादिग्रहणं स्वार्थरूपकरणे विध्यर्थम् , अन्यथाऽन्यधातुभ्य इव तेभ्योऽपि प्रयोजकव्यापाररूपे करणे एव स्यात् । एवञ्च 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ' इत्यस्याऽनार्षत्वेऽपि न दोष इत्याहुः । धातुमात्रांद्यक इति । धातुमात्राद्यको विधायकेन तेषामपि यकः सिद्ध- १ यत्तदिति क्वचिन्न । २ इतिः क्वचिन्न । ३ 'न्यत्राऽप्रसङ्गस्य' । ४ इदं क्वचिन्न । ५ 'कण्ड्वादिभ्यो व्यप' ।

·३अ.१पा.५आ.९१सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् - Ouvey यग्भवतीयाह तज्ज्ञापयत्याचार्यों 'न धातुमात्राथग्भवतीति ॥ अथ वा कण्ड्वादीनेव धातुग्रहणेनाऽभिसंभन्स्यामः-'कण्ड्वादिभ्यो धातुभ्य' इति ॥ तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ॥ ३॥१॥९२ ॥ 'स्थ'ग्रहणं किमर्थम् । 'तत्रोपपदं सप्तमी'तीयत्युच्यमाने यत्रैव सप्तमी श्रूयते तत्रैव स्यात्-स्तम्बेरमः कर्णेजपः। यत्र वैतेन शब्देन निर्देशः क्रियते- 'सप्तम्यां जनेर्ड' इति । इह न स्यात्-कुम्भकारो नगरकारः । स्थग्रहणे पुनः क्रियमाणे यत्रं च सप्तमी श्रूयते यत्र च [सप्तमी] न श्रूयते यत्र चैते. प्र.द्धातुमात्राद्यकःसिद्धत्वात्। अथ वेति। सामानाधिकरण्येन संबन्धे संभवति समु- च्चयाश्रयणस्याऽयुक्तबादिति भावः । आर्द्धधातुकसंज्ञार्थोऽप्ययं धात्वधिकारो नोपयु- ज्यने । यतिधावेवोपात्तस्यानुवृत्तस्य विहितविशेषणार्थत्वाज्जुगुप्सते लूभ्यामित्यादा- वार्द्धधातुकसंज्ञानिवृत्तेःसिद्धत्वात् । शमिघातोरित्यतो द्वितीयधातुग्रहणानुवर्तनाद्वा । तत्रोपपदं । स्थग्रहणमिति । सप्तमीशब्देन साहचर्यात्सूत्रेषु सप्तमीनिर्दिष्टा ग्रहीष्यन्त इति प्रश्नः। यत्रैव सप्तमीति । मुख्यार्थसंभवे गौणग्रहणस्याऽन्याय्यत्वा- त्सप्तम्या एवोपपदसंज्ञा स्यात् । संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधेः प्रतिषेधात् । समासस्तु समर्थपरिभाषोपस्थानात्तदन्तस्यैव स्यात् । यत्र वेति। सप्तमीति यदा रूपग्रहणं। तथा सति ‘सप्तम्यां जनेर्ड'इत्यादावेव स्यात् , उपसरजादिसिद्ध्यर्थः कुम्भ- कारादिषु तु नैव स्यादित्यर्थः । स्थग्रहण इति । स्थग्रहणे तु सति सौत्रसप्तम्यु- उ.]त्वादित्यर्थः । विहितविशेषणेति । स्वरितत्वद्वयं प्रतिज्ञाय तत्सामर्थ्याद्धातो- रित्येवं विहितेत्यर्थः कार्य इति भावः । तदाह-जुगुप्सत इत्यादि। नन्वेकैन धातुग्रहणेन कथमेषोऽर्थो लभ्येताऽत आह-शमिधातोरिति । 'वासरूप' इत्य- प्यधिकार एवेति एतदभावे क्सादिभिः सिचः समावेशः स्यादिति न शङ्कयम् ॥ तत्रोपपदं। ननु ‘स्थ'ग्रहणाऽभावे सप्तम्या एव संज्ञा स्यादत आह-सप्तमी- शब्देनेति । सूत्रस्थसप्तम्यन्तपदनिर्दिष्टं सप्तमीपदेन लक्ष्यत इत्यर्थः । ननु प्रत्यय- ग्रहणे तदन्तग्रहणात्कथं सप्तम्या एव संज्ञेत्यत आह-संज्ञेति । नन्वेवमुपपदसमा- सोऽपि सप्तमीमात्रस्य स्यादत आह-समासस्त्विति । सूत्रे सप्तमीपदं विभक्तिपरं खरूपपरं वा। आद्य सप्तम्या एव संज्ञा । अन्त्ये तु यत्र सप्तमीपदं तत्रैव स्यादि- त्याह-यदेति । तथा सति । तदेत्यर्थः । इत्यादावित्यादिना 'सप्तम्यां चोपपीडेति सङ्ग्रहः । ननु 'स्थ' ग्रहणेऽपि कुम्भादीनां सप्तमीस्थत्वाऽभावात्कथमुपपदत्वं तत्राह स्थग्रहणे त्विति । अयं भावः-सप्तमीपदं तदन्तपरं, संज्ञाविधौ प्रत्ययांशे तदन्त- विधिप्रतिषेधस्तु उद्देश्यप्रत्ययांशे एव । तत्स्थत्वञ्च तद्वाच्यत्वमिति तदाह-सौत्रसप्त- १ 'ग्रहणेन संभन्त्स्यामः' । २ 'धातुभ्यो यगिति' । ३ 'यत्र' । ४ 'वैतेन'।

·-- कैयट-विवरणसहितं . [ तत्रोपपदं शब्देन निर्देशः क्रियते यत्र-चान्येन [शब्देन] सप्तमीस्थमात्रे सिद्धं भवति॥ अथ 'तत्र'ग्रहणं किमर्थम् । ॥*॥ तत्रग्रहणं विषयार्थम् ॥ ॥ [ तत्रै ग्रहणं क्रियते ॥ किं प्रयोजनं ?विषयार्थम्'।]। विषयः प्रतिनिर्दिश्यते । तत्रैतस्मिन्धात्वधिकारे यत्सप्तमीनिर्दिष्टन्तदुपपदसंज्ञं भवतीत्युपपदसंज्ञा सिद्धा भवति । ॥ ॥उपपदसंज्ञायां समर्थवचनम् ॥*॥ उपपदसंज्ञायां समर्थ- ग्रहणं कर्तव्यम् । 'समर्थमुपपदं प्रत्ययस्येति वक्तव्यम् । इह मा भूत्- आहर कुम्भं करोति कटमिति॥[अथ] क्रियमाणे चाऽपि समर्थग्रहणे 'महान्तं प्र.]पलक्षितस्य संज्ञाविधानात्सर्वत्र सिध्यतीत्यर्थः। अथ तत्रग्रहणमिति। 'धातो'रि- त्यनुवर्तनादस्मिन्नेव धात्वधिकारे उपपदसंज्ञा भविष्यतीति प्रश्नः । तत्रैतस्मिन्निति । तत्रग्रहणेनाधिकारपरामर्श स्पष्टा प्रतिपत्तिर्भवतीति भावः । अथ वोपपदसंज्ञोत्तर- त्राधिकारादत्रैव धालधिकारे भविष्यतीति प्रश्नः । प्रतिसूत्रमधिकार आश्रीयमाणं गौरवं स्यात् । तत्र'ग्रहणे तु क्रियमाणे अनेनैवैकवाक्येन परिपूर्णत्वात्संज्ञा विधीयत- इति प्रतिपत्तिलाघवं भविष्यतीत्युत्तरम् । समर्थवचनमिति । इह यदा त्रिकः प्रातिपदिकार्थः स्वार्थद्रव्यलिङ्गलक्षणस्तदा विभक्तिमन्तरेण कर्माऽधिकरणाद्युपपदं न भविष्यतीत्यवश्योत्पत्तव्यं विभक्तया। ततश्च पदविधित्वात्समर्थपरिभाषाया उपस्थान भवत्येव । चतुष्कपक्षे पञ्चकपक्षे वा प्रातिपदिकस्यैव कर्मादिवाचित्वात्पदविधित्वा- उ.]म्युपलक्षितस्येति। सौत्रसप्तम्यन्तपदबोध्यस्येत्यर्थः। धातोरित्यनुवर्त्तनादिति। धातोरित्यधिकारविहितप्रत्ययविधी सप्तमीस्थमित्यर्थादिति भावः । धातोरित्यनुवृत्ता- वपीदृशार्थाऽलाभादाह-अथ वेति । अत्रैवेति । न तु 'च्लि लुडी'त्यादाविति भावः । 'उपपदसंज्ञा सिद्धा भवतीति भाष्यस्याऽपीष्टविषये स्फुटतया सिद्धा भवतीत्यर्थः विभक्तिमन्तरेणेति।तामन्तरेण कर्मवाद्यभावादित्यर्थः । शब्दस्य कर्मत्वादि हि तद्वि- शिष्टार्थवाचकत्वमेवेति भावः।चतुष्कपक्षे इति। 'द्योतसमभिव्याहारे चतुष्कं प्राति- पदिकार्थ' इति पक्षे इत्यर्थः । प्रातिपदिकस्यैवेति । चिन्त्यमिदम् , पञ्चकपक्षेऽपि द्योतकसमभिव्याहारं विना प्रातिपदिकमात्रस्य तद्बोधकलाऽभावात्।प्रं विना जयतेः प्रकृष्टजयबोधकत्ववत् । एवञ्च तत्पक्षेऽपि पदविधित्वं दुर्वारमेव। तस्मादयमत्र भाष्यार्थः, सुबन्तत्वेन पदत्वेन वा यत्र निमित्तता तत्रैव तत्परिभाषाप्रवृत्तिरिति प्रकृते तदभावात्परिभाषाऽनुपस्थित्या समर्थग्रहणं कर्त्तव्यमिति युक्तमाभाति । भाष्ये समर्थमुपपदमिति । सामर्थ्यच प्रत्यासत्त्या प्रत्ययान्तेनैवेति बोध्यम् । प्रत्ययस्यो- त्पत्तौ निमित्तं यत्समर्थ सप्तम्यन्तपदवाच्यं तदेवोपपदसंज्ञमिति वक्तव्यमित्यर्थः । १ 'यत्र वान्येन' । २ इदं वचिन्न । ३ 'ष्टमुपपद' । ४ 'सङ्ख्यातिरिक्तं चतुष्क' । ।

·यावता . ३अ.१पा.५आ.९२सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् , कुम्भं करोती'त्यत्रापि प्राप्नोति ॥ न वा भवितव्यं महाकुम्भकार इति ? ॥ भवितव्यं यदेतद्वाक्यं भवति-महान्कुम्भो महाकुम्भः,महाकुम्भं करोती]ति महाकुम्भकार[इति । यदा त्वेतद्वाक्यं भवति-'महान्तं कुम्भं करोती'ति,तदा न भवितव्यम् । तदा च प्रामोति,तदा मा भूदिति ॥ यत्तावदुच्यते-'समर्थ- ग्रहणं कर्तव्य मिति । न कर्तव्यम् । 'धातो'रिति वर्तते 'धातोः कर्मण्य- ण्भवति' । तत्र सम्बन्धादेतद्गन्तव्यं-'यस्य धातोर्यत्कमें'ति । यदप्युच्यते- 'क्रियमाणे चापि समर्थग्रहणे महान्तं कुम्भं करोतीत्यत्रापि प्राप्नोतीति । 'उपपदमिति महतीयं संज्ञा क्रियते । संज्ञा च नाम यतो न लघीयः॥ कुत एतत् ? ॥ लघ्वर्थ हि संज्ञाकरणम् ॥ तत्र महत्याः संज्ञायाः करणे एतत्प्रयोजनम्-'अन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञायेत'। उपोचोरि पदमुपपद मिति । यच्चाऽत्रोपोच्चारि न तत्पदं, यञ्च पदं न तदुपोचोरि । प्र.]भावात्समर्थपरिभाषानुपस्थानात्समर्थवचनं कर्तव्यमितिभावः।आहर कुम्भमिति। कुम्भशब्द उपपदे करोतेरण्प्रत्ययः स्यात् । उपपदसमासस्तु सामर्थ्याऽभावान्न म्यात्। महान्तं कुम्भमिति । महत्त्वयुक्तस्य कुम्भस्य करोतिना सामर्थ्यमस्तीति भावः । चदि चाऽत्र प्रत्ययः स्यात्तदा कुम्भशब्दस्य कारशब्देन समासे कृते कारार्थ एकार्थी- भावान्महच्छब्देन समासो न स्यात् । सुबन्तसमुदायस्याप्यसुबन्तत्वात्।उपपदसमासे नृतीयान्तस्य सुब्ग्रहणस्य निवृत्तावपि प्रथमान्तस्यानुवर्तनात्समासाऽभावः । न तत्प- दमिति । पदसमुदायत्वादिति भावः। यच्च पदमिति । 'महान्त'मित्येतत् । कुम्भ- मित्येतच्चै यद्यपि पदं भवति उपोचारि च, तथापि सापेक्षत्वादसामर्थ्यात्प्रत्ययोत्पत्ति- उ.] ननु ‘महान्तं कुम्भ'मिति सविशेषणे कथं सामर्थ्यमत आह-महत्त्वयुक्तस्येति। विशिष्टस्यैव कर्मत्वेन विशिष्टेन सामर्थ्यमस्तीति भावः। तदा न भवितव्यमिति भाष्ये। 'अणेति शेषः।तदाच प्रामोतीत्यस्याऽपि- अणित्येव शेषोन तु 'महाकुम्भ- कार' इति,तद्धनयन्नाह-महच्छब्देन समासो न स्यादिति । कारार्थविशेषण- तयोपस्थितस्येतरविशेष्यत्वाऽसंभवेन महच्छब्देन कुम्भशब्दस्य कर्मधारयो न स्यादिति भावः । बहुलवचनेनोत्तरपदे ‘विशेषणं विशेष्येणे'त्यस्य तत्प्रपञ्चभूता- नाम्पूर्वनिपातनियमार्थानाञ्च निवृत्तः समर्थसूत्रे भाष्ये ध्वनितत्वादिति निरूपितं समर्थसूत्रे भाष्ये । न च पूर्वं कर्मधारयः, उपपदसमासस्य परत्वादिति बोध्यम् । ननु समुदायेनैवोपपदसमासो भविष्यतीत्यत आह-सुबन्तसमुदा- यस्येति । वस्तुतः प्रथमान्तनिवृत्तावपि समुदायेन समासेऽपि 'कुम्भ'शब्द- स्योत्तरपदत्वाऽभावादात्वाऽभावे 'महत्कुम्भकार' इत्यनिष्टस्याऽऽपत्तिरिति भाष्या- १ इतिः कचिन्न । २ 'उपोच्चारितं' । ३ 'त्येतत्तु' । ४ 'कारस्याऽनिष्टस्या' ।

·१८२ ॐ कैयट-विवरणसहितं [ तत्रोपपदं चेदानी पदगन्धोऽस्ति पदविधिरयं भवति । पदविधिश्च समर्थानां भवति । तत्राऽसामर्थ्यान भविष्यति ॥ अथ व्यन्त उपपदे किमणा भवितव्यम्- अकुम्भं कुम्भं करोति कुम्भीकरोति मृदमिति ? ॥ न भवितव्यम् ॥ किं कारणम् ?[॥*॥प्रकृतिविवक्षितत्वात् ॥*॥] प्रकृतिविवक्षायां विविधीयते । तत्सापेक्षम् । सापेक्षं चाऽसमर्थं भवति ॥ न तीदानीमिदं भवति-'इच्छा- म्यहं काशकटीकार मिति ॥ इष्टमेवैतद्गोनर्दीयस्य ॥*॥ निमित्तोपादानं च ॥*। निमित्तोपादानं च कर्तव्यम् । 'निमित्तमुपपदं प्रत्ययस्येति वक्तव्यम् । ॥*॥ अनुपादाने ह्यनुपपदे प्रत्ययप्रसङ्गः॥*॥ अक्रियमाणे हि निमित्तोपादानेऽ. प्र.]निमित्तं न भवति।अन्वर्थसंज्ञाकरणादेव सप्तमीनिर्दिष्टत्वेऽपि प्रकृत्यर्थविशेषणानां प्रत्ययार्थानां तद्विशेषणानां चोपोच्चारि(त)त्वाभावादुपपदसंज्ञा न भवति। पदविधि- रिति । पदनिमित्तत्वात्प्रत्ययविधेरितिभावः । अथ व्यन्त इति । इह व चित्सा- पेक्षत्वे प्रत्ययो न भवति 'महान्तं पुत्रमिच्छतीति । क चित्तु भवति माणवकं मुण्ड. यतीति, तत्र सन्देहात्प्रश्नः। च्च्यन्तस्य चाऽव्ययत्वेऽपि कर्मत्वं मन्यते। सत्त्वभूतत्व- स्याऽनिवर्तनात् । प्रकृतिविवक्षायामिति । प्रकृतिविकारयोरभेदविवक्षायां चिर्वि- धीयते । तत्राऽवश्यं विकारेण प्रकृतिविशेषोऽपेक्षणीयः। तदनपेक्षायां च्वेरभावात् । ततश्च यथा महान्तं कुम्भं करोतीत्यत्राऽण्न भवत्येवं मृदं कुम्भीकरोतीत्यादावपी- त्यर्थः। काशान्कटीकरोतीत्यत्र त्विष्ट्याऽण्प्रत्ययो भवति । तस्मिन्नुत्पन्ने काशशब्दात् उ.] शयः । यदुक्तं 'कुम्भशब्दस्य 'कारशब्देन समास'इति, तदपि चिन्त्यम् , कुम्भशब्दस्य केवलस्य सविशेषणत्वेनाऽसमर्थत्वात् । समासविधौ समर्थ- परिभाषोपस्थानेन समासाऽप्राप्तेः । भाष्यं तु सर्वथा समासाऽभावेऽप्यणापत्ति- परतया योजयितुं शक्यमेवेति दिक् । यावना चेदानीमिति भाष्यमवतारयति- कुम्भमित्येतञ्च यद्यपीति । समाधानाशयमाह--तथाऽपीति । भाष्ये 'गन्ध'शब्दः संबन्धवाची, स च महासंज्ञाबलात्प्रत्ययविधौ पदत्वेन निमित्तत्वात्स्पष्ट एव । असा- मर्थ्यात्प्रत्ययाऽभावे चोपपदसंज्ञाऽपि फलाऽभावान्नेत्युपपदसंज्ञायां समर्थवचनमनर्थ- कमिति भावः। एवञ्च सुबन्तस्यैवोपपदत्वम् । 'स्तम्वकर्णयो'रित्यादौ तु तत्प्रकृतिके लक्षणा । इदमेवाऽभिप्रेत्य 'उपपदमति किति सूत्रे प्रथमान्तमुप्पदस्याऽपि निवृत्ति- भगवतोक्तेति दिक् । कर्मत्वं मन्यत इति । 'स्वरादिव'दिति शेषः। तत्र हेतु- माह-सत्त्वेति । विप्रत्ययेऽपि स्वाश्रयसत्त्वभावस्य निवृत्ती मानाऽभावादिति भावः। 'सत्त्वभूतस्येति पाठेऽपि भावे क्तः । प्रकृतिविवक्षायामिति भाष्यस्य,- प्रकृतेर्विकृत्यभिन्नत्वेन विवक्षायां विकृतिवाचकाच्च्चिरित्यर्थः । तत्फलितमाह- प्रकृतीति । तत्राऽवश्यमिति । नन्वेवं नित्यसापेक्षत्वेनाऽसामर्थ्याऽभावादण्दुर्वारः, - ·१८३ .. । ३अ.१पा.५आ.९३सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ नुपपदेऽपि प्रत्ययः प्रसज्येत ॥ निर्देश इदानी किमर्थः स्यात् ? ॥*॥ निर्देशः संज्ञाकरणार्थः ॥४॥ [ निर्देशः सञ्ज्ञाकरणार्थः ]॥ यदोपपदे प्रत्ययस्तदोप- पदसंज्ञां वक्ष्यामीति ॥ तत्तर्हि निमित्तोपादानं कर्तव्यम् ! ॥ न कर्तव्यम् । ॥॥ तत्रवचनमुपपद[सज्ञा]सन्नियोगार्थम् ॥ ॥ तत्रवचनं क्रियते तदुपपद. [सज्ञा] संनियोगार्थ भविष्यति। कर्मण्यविधीयते तत्र चेप्रेत्ययो भवतीति॥ ननु चान्यत्तत्रग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तम्॥ किम्?॥ 'तत्रग्रहणं विषयार्थ', मिति । अधिकारादप्येतत्सिद्धम् ॥ [ तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ] ॥ कृदतिङ् ॥ ३॥११९३ ॥ अतिङिति किमर्थम् ? ॥ पचति करोति ॥ ॥ अतिङिति शक्यमकर्तु- म्॥ ॥कस्मान्न भवति पचति करोतीति ? ॥ धातोः परस्य कृत्संज्ञा प्राक्क प्र.कृद्योगे षष्टी तस्याः षष्ठीति समासः। समासरूपस्यैव चेष्टत्वेनोपात्तत्वात् काशानां कटीकार इति वाक्यं न भवतीत्याहुः।निर्देश इति । 'कर्मणीति सत्सप्तमीविज्ञाना- सत्येव कर्मणि प्रत्ययो भविष्यतीति भावः । निर्देशः संज्ञाकरणार्थ इति । यथे- त्संज्ञार्थमनुनासिकत्वं प्रतिज्ञायते तथाऽर्थनिरपेक्षा कर्मणीत्यादिसप्तमीउपपदसंज्ञालिङ्गं सौत्रीति भावः। अर्थापेक्षायां तु सप्तम्यामण्प्रत्ययस्याभिधेयं कर्म स्याद्यथा 'धःकर्मणि ट्र'न्निति । तथा च उपपदत्वं न प्रतीयेत । अर्थानपेक्षत्वे च सप्तम्या धातोरण्भवति कर्म चोपपदसंज्ञमित्यर्थः स्यादिति कर्मणः प्रत्ययोत्पत्तिनिमित्तत्वं न प्रतीयेत तत्रवचनमिति । तत्रैव सति प्रत्ययो भवति नासतीति तत्रग्रहणालभ्यते। कथमिति चैत्-उच्यते,-प्रत्यय इत्यत्रानुवर्तते । तत्रायमर्थः, सप्तमीस्थमुपपदसंज्ञं भवति । तत्र चोपपदे प्रत्ययो भवतीति । [ तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ] ॥ उ.]तदनपेक्षायां च्वेरभावेन च्व्यन्तस्य नित्यसापेक्षताया उपपादितत्वादिति चेदत्र महद्भिर्यतनीयम् । मम तु प्रतिभाति,-न नित्यसापेक्षत्वं वृत्तौ प्रयोजकं, किन्तु गम- कत्वम् । एवञ्च नित्यसापेक्षत्वेऽप्यगमकत्वान्न वृत्तिः। 'काशकटीकार'मित्यत्र तु गमकत्वाद्भवत्येवेति स्पष्टच्चेदं 'समर्थ' सूत्रे 'सुप आत्मन' इति सूत्रे च भाष्ये सूक्ष्मदृशाम् । भाष्ये-अधिकारादपीति । नन्वधिकारादेतस्मिन्धात्वधिकार इत्यर्थ- वत्तत एव प्रतिसूत्रमुपपदसंज्ञाविधानेन 'सन्नियोगशिष्ट'न्यायात्तत्र सत्येव प्रत्ययो भविष्यति किं तत्र' ग्रहणेनेति चेन्न, नदभावे 'अन्वाचयशिष्टत्वमपि सम्भाव्यते'ति स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमिति तत्त्वम् ॥ [ तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ] ॥ कृदतिङ् । भाष्ये एकदेश्याह-पचतीत्यादि। शङ्किताऽऽह-शक्यमकर्तुमिति। १ इदं क्वचिन्न । २' च प्रत्ययो' । ३ 'पठति । ४ इदं भाष्यमित्यन्ये । वार्तिकमित्यन्ये । ५ 'प्रतीयते' । ६ शङ्कते।

·१८४ कैयट-विवरणसहितं [कृदतिङ् लादेशाद्धात्वधिकारः॥ एवमपि स्थानिवद्रावात्कृत्सज्ञा प्रामोति॥ अथाऽति- डिन्त्युच्यमाने यावता स्थानिवद्भावः कथमेवैतसिध्यति ? ॥ प्रतिषेधवचन- सामर्थ्यात् ॥ अथ वा तिङ्भाविनो लकारस्य कृत्संज्ञाप्रतिषेधः ॥ किं च स्याद्यद्यत्र कृत्संज्ञा स्यात् ? ॥ 'कृत्प्रातिपदिक'मिति प्रातिपदिकसंज्ञा स्यात् । प्रातिपदिकादिति स्वाद्युत्पत्तिः प्रसज्येत ॥ नैष दोषः। एकत्वादिष्वर्थेषु स्वादयो विधीयन्ते ते चाऽत्र तिडोक्ता एकत्वादय इति कृत्वोक्तार्थत्वान भवि- प्यन्ति ॥ टाबादयस्तहिं तिङन्तान्मा भूवैन्निति ॥ स्त्रियां टाबादयो विधी- यन्ते, न च तिङन्तस्य स्त्रीत्वेन योगोऽस्ति ॥ अणादयस्तर्हि तिङन्तान्मा भूव- निति ॥ अपत्यादिष्वर्थेष्वणादयो विधीयन्ते न च तिङन्तस्याऽपत्यादिभि. प्र.] कृदतिङ् । स्थानिवद्भावादिति। 'अति'ङिति प्रतिषेधःस्वाश्रयामेव तिङः कृत्संज्ञां बाधितुमुत्सहते नत्वतिदेशशास्त्रेण प्रसक्ताम् । 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति वचनादिति भावः । प्रतिषेधेति । अन्यथाऽनर्थकः प्रतिषेधः स्या- दिति भावः। अथ वेति।तिभावी लकार एव तिशब्देनोच्यत इति मूलोच्छेद एव कृत्संज्ञाप्रतिषेधेन कियते । टाबादय इति । यथा साधनाश्रयसंख्यानिमित्तैकव- चनाद्युत्पत्तिस्तथैव तद्गतलिङ्गाश्रयाष्टाबादयः स्युरिति भावः।स्त्रियामिति। शब्दशक्ति- उ.]तदुपपादयति स एव-धातोः परस्येति । 'धातो'रिति पदमुच्चार्य धातोः परत्वेन विहितस्येत्यर्थः। अत एव वक्ष्यति-प्राक्क लादेशाद्धात्वधिकार इति । एवञ्च तिषु कृत्संज्ञाया अप्राप्त्या निषेधो व्यर्थ इति भावः । तत्सार्थक्यमेकदेशी शङ्कते-एवं- मपीति । सिद्धान्ती शिष्यबुद्धिपरीक्षायै प्रतिवन्दीमाह-अथेति । एकदेश्याह-प्रति- पेधेति । तृतीयाऽध्यायान्तं धात्वधिकारे तिङो व्यावृत्त्या तत्सार्थक्यमत आह- अथ वेति । तिङ्भावीति । अत एवाऽऽमन्तविषयलकारस्य कृत्त्वम्भवत्येव, तस्य तिङभावित्वाऽभावात् । तिङ्भावित्वस्य फलोपहितस्यैव निवेशात् । मूलोच्छेद इति। मूलभूते लकार एव कृत्वोच्छेदः क्रियत इत्यर्थः । 'भोभगो' इति सूत्र- भाष्योक्तरीत्याऽल्विधित्वादप्यत्र स्थानिवत्वप्रतिषेध इत्यपि बोध्यम्।अथ तृतीयाऽध्या- यान्तं धात्वधिकारेऽपि भाष्ये फलाऽभावान्निषेधम्प्रत्याख्यातुमाह-किञ्च स्यादिति । एकत्वादिष्विति। ननूक्तेऽप्येकत्वे एकशब्दात्कर्मत्वमात्रप्रतिपत्तये द्वितीयावत् 'पचति पश्ये'त्यादौ कर्मत्वोक्तये द्वितीया स्यात् । किञ्च-'एकवचनमुत्सर्ग' इति तदुर्वारमिति चेन्न, कर्मत्वस्याऽपि वाक्येन प्रतीत्या तदनुत्पत्तेः। तिङोक्ता इत्यस्य च-तिङ्घटितवाक्येनोक्ता इत्यर्थः । 'एकत्वादिष्वित्यादिपदेन कर्मवादीनामपि ग्रहणं बोध्यम्। उत्सर्गोऽव्ययविषय एवेत्याशयात्। तिङन्तस्येति। तदर्थक्रियाया इत्यर्थः। १ 'ड्या प्रातिपदिकादिति' । २ इतिः कचिन्न ।

·1 - ३अ.१पा.५आ९३सू.) & व्याकरणमहाभाष्यम् & योगोऽस्ति॥ अथापि कथं चिद्योगः स्यादेवमपि न दोषः । आचार्यप्रवृत्तिाप. यति-'न तिङन्तादणादयो भवन्तीति, यदयं क चित्तद्धितविधौ तिङ्ग्रहणं करोति ‘अतिशायने तमबिष्टनौ' 'तिङश्च'[इति] ॥ इह तर्हि पचति पठतीति, 'हस्वस्य पिति कृति तुग्भवतीति तुक् प्राप्नोति ॥ धातोरिति वर्तते ॥ एव- मपि 'चिकीर्षती'त्यत्र[अपि]प्राप्नोति॥अत्रापि शपा व्यवधानम्॥एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् ॥ 'एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावा- ब्यवधानमेवेति॥ इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये तृती- यस्याऽध्यायस्य प्रथमे पादे पञ्चममाह्निकम्॥ [समाप्तमिदं वासरूपान्तं शास्त्रम् ॥ प्र.]खाभाव्यात्साधनाश्रयसङ्ख्योपादानमस्ति तिङन्तस्य न लिङ्गोपादानमिति भावः । धातोरिति । 'धात्वादे'रित्यतः । एकादेश इति । ननु स्थानिवद्भावं बाधित्वा पर- वादन्तवद्भावेन भाव्यम् । नैष दोषः । परशब्दस्येष्टवाचित्वात् स्थानिवद्भाव एवा- न्तवद्भावस्य बाधकः। नन्वतिङिति प्रत्याख्यायमाने पचेरन्निति प्रातिपदिकान्तत्वान्न- कारलोपः प्राप्नोति । 'झस्य रन्निति नकारोच्चारणसामर्थ्यान्न भविष्यति । इह तर्हि 'विचीया'दिति कृयकारत्वाद्दीक़ न प्राप्नोति । एषोऽप्यदोषः । सार्वधातुकप्रतिषेधो ज्ञापयत्यकृदिति प्रतिषेधस्तिङो न भवतीति । यदि हि स्यात् मुनुयाच्चिनुयादित्यादा- वपि सार्वधातुके कृत्प्रतिषेधेन दीर्घो न भविष्यतीति पृथक्सार्वधातुकप्रतिषेधोऽन- थंकः स्यात् ॥ इति कैयटीये भाष्यप्रदीपे तृतीयस्य प्रथमे पादे पञ्चममाह्निकम् ॥ उ.]भाष्ये-अथाऽपि कथञ्चिद्योगः स्यादिति। शेष' इत्यस्य विधायकत्वात् ‘दृषदि पिष्टा' इत्याद्यर्थे इव पचत्यादिभ्यः पश्यत्याद्यर्थ प्रत्ययः स्यादिति भावः । न तिङ- न्तादिति । अयमत्राऽभिसन्धिः,-तिङन्तानां कृदन्तत्वप्रयुक्तप्रातिपदिकत्वाऽभावो ज्ञाप्यत इति ‘पचति भवती'त्यादौ प्रथमाऽपि नेति बोध्यम् । ‘पचेरन्' इत्यादी नलोपश्चाऽत एव न । अत एव 'अह'नित्यादौ न दोषः। परशब्दस्येष्टेति । अन्त- वद्भावस्य प्रायिकत्वेन स्थानिवद्भावस्याभावाऽतिदेशकत्वेन निषेधकतया 'निषेधाश्च वलीयांस' इति न्यायेन 'अचः परस्मिन्नित्यस्यैव प्रवृत्तिरित्यपि बोध्यम् । यत्कि- ञ्चित्स्थानिभूतादचः पूर्ववृत्तिधर्माऽवच्छिन्नोद्देश्यकत्वादचः परस्मिन्नित्यस्य प्रवृत्तिः । एतेन 'अन्तवद्भावेन शबन्तस्यैव कार्यमिति पूर्वविध्यभावात्कथं स्थानिवत्त्व'मिति परास्तम् । स्थानिभूतादचः पूर्वोऽस्थानिभूत एव गृह्यत इत्यत्र न मानम् , तक्र- कौण्डिन्यन्यायस्याऽनवकाशविषयकत्वेन विधेयविषयकत्वेन चेदृशे विषयेऽप्राप्तेः । नत्र सूत्रेऽभावाऽतिदेशस्याऽप्यङ्गीकारेण स्थानिनि सत्यभवतस्तुक एकादेशेऽप्यभा- वाऽतिदेशो बोध्यः । एतेन 'स्थानिवद्भावेऽपि शबन्तस्य शपा व्यवधानाऽभावा- त्तुग्दुर्वार' इत्यपास्तम्। 'धीः धियौ धिय' इत्यत्र तु न दोषः, ध्यायतेः सम्प्रसारणच्चे' ..

·१८६ * कैयट-विवरणसहितं [ वासरूपो . वाऽसरूपोऽस्त्रियाम्॥ ३॥११९४॥ कथमिदं विज्ञायते 'स्त्रियामभिधेयायां वाऽसरूपो न भव[ती']ति, आहो. स्वित्स्त्रीप्रत्ययेष्विति?॥किं चातः?॥यदि विज्ञायते 'स्त्रियामभिधेयाया'मिति । लव्या लवितव्या,-अत्र वाऽसरूपो न प्राप्नोति। अथविज्ञायते 'स्त्रीप्रत्ययेवि'- ति । व्यावक्रोशी व्यावक्रुष्टिरिति न सिध्यति ॥ एवं तर्हि नैवं विज्ञायते- 'स्त्रियामभिधेयायां' नापि 'स्त्रीप्रत्यये विति ॥ कथं तर्हि ?॥ "स्त्रीग्रहणं स्व- रयिष्यते"। तत्र स्वरितेनाधिकारगतिर्भवतीति स्त्रियामित्यधिकृत्य ये प्रत्यया विहितास्तेषां प्रतिषेधो विज्ञास्यते ॥ किमर्थं पुनरिदमुच्यते ?॥ ॥*॥ असरू- पस्य वावचनमुत्सर्गस्य बाधकविषयेऽनिवृत्त्यर्थम् ॥ ॥ असरूपस्य वावचनं प्र.] वासरूपोऽस्त्रियाम् । कथमिति-स्त्रियामित्यभिधेयसप्तमी वा स्यात स्त्रियामित्यस्यैव वा स्वरूपस्य निषेधः स्यात् ,-'स्त्रियामित्युच्चार्य ये प्रत्यया विधीयन्ते तेषु वासरूपो न भवतीति संदिहानः पृच्छति । लव्यति । 'अचो यदिति यता तव्यादीनां नित्यं बाधनं प्राप्नोतीत्यर्थः । व्यावक्रोशीति । 'कर्मव्यतिहारे णस्त्रिया'मिति णचा क्तिनो बाधः प्राप्नोतीत्यर्थः। स्त्रियामित्यधिकृत्येति। 'स्त्रियां क्ति'नित्यस्मिं स्त्र्यधिकारे ये उत्सर्गापवादास्तेष्वपवाद उत्सर्गस्य बाधक एवं. उ.]त्यनेन सम्प्रसारणे पूर्वत्वे 'हल' इति दीर्घत्वे च कृते एकादेशस्य निवृत्तेस्तस्य स्थानिवत्त्वाऽप्रवृत्तेः। 'जुहुवतु'रित्यादावपि ह्वेोऽन्तरङ्गत्वादात्त्वे 'वार्णादाङ्गमि- त्यालोपे सम्प्रसारणे एकादेशस्यैवाऽभावान्न दोपः। स्पष्टं चेदं सर्वत्र संप्रसारणिभ्य' इति वार्तिकभाष्ये। धियावित्यादावियङ आकारात्पूर्ववृत्तिधर्मावच्छिन्नोद्देश्यकत्वा- ऽभावाच्च । नकारोच्चारणेति । समाध्यन्तरमपि प्रागुक्तम् । पृथक्सार्वधातुकेति । न च श्यनर्थ, दीर्घप्रवृत्तियोग्याऽजन्तेभ्यः इयनभावात् ॥ इति श्रीनागेशभविर- चिते भाष्यप्रदीपोझ्योते तृतीयस्यं प्रथमे पञ्चममाह्निकम् ॥ ५ ॥ वाऽसरूपो । ननु स्वरूपस्य निषेधे तदभाव एव स्यादतस्तत्पक्षे वाक्यार्थ दर्शयति-स्त्रियामित्युच्चायति।स्वरूपस्येत्यस्य,-स्वरूपपरस्येत्यर्थः । निषेधः स्या- दित्यस्य निषेधान्वय्यन्वयित्वं स्यादित्यर्थः। ननु ये विहितास्तेषाम्प्रतिषेधे विधिवैयर्थ्य स्यात्, विहितप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्पो वा स्यादत आह-स्त्रियां क्तिन्नितिातदधिकारे ये विहिता उत्सर्गास्तेषां वासरूपविधिना प्रसक्तानां प्रतिषेधो-बाधो विज्ञास्यत इति भाष्याक्षरार्थ इति भावः। एवञ्चोत्सर्गाऽपवादयोद्वयोरपि स्त्र्यधिकारनिवेशित्वेसत्यस्त्रिया- मिति प्रतिषेध इति लभ्यते। अन्येनाऽपि यत्राऽसमावेश इष्टः सोऽनभिधानात्साध्यः। भाष्ये तत्रोत्पत्तिवाप्रसङ्ग इति। उत्पत्तेर्वार्थविकल्पप्रसङ्ग इत्यर्थः। ननु बाधकत्वविकल्पे नाऽयंदोष इत्याशङ्कय तद्विकल्प एवन सिध्यतीत्याह-वाऽसरूप इति । असरूपोऽ.

·३अ.१पा.६आ.९४सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् * १८७ . क्रियते॥[किं प्रयोजनम्?॥'उत्सर्गस्य बाधकविषयेऽनिवृत्त्यर्थम्' 1] । उत्सर्गस्य बाधकविषयेऽनिवृत्तिर्यथा स्यात् । तव्यत्तव्यानीयर उत्सर्गास्तेषामजन्ताद्य- दपवादः । चेयं। चेतव्यमित्यपि यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । अज- न्तायद्विधीयते हलन्ताण्ण्यद्विधीयते । एतावन्तश्च धातवो यदुताऽजन्ता हल- न्ताश्च । उच्यन्ते च तन्यदादयस्ते वचनाद्भविष्यन्ति ॥ एवं तर्हि ण्वुल्तृचा- वुत्सर्गों, तयोः पचादिभ्योऽजपवादः। पचतीति पचः। पक्ता पाचक इत्यपि यथा स्यात् ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यत्येतत् 'अजपि सर्वधातुभ्यो वक्तव्य' इति ॥ एवं तर्हि ण्वुल्तृजच उत्सर्गाः, तेषामिगुपधात्कोऽपवादः । विक्षिपः विलिखः। विक्षेप्ता विक्षेपक इत्यपि यथा स्यात्॥अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तहीति ॥॥ तत्रोत्पत्तिवाप्रसङ्गो यथा तद्धिते ॥*॥ तत्रोत्पत्तिविभाषा प्रामोति यथा तद्धिते ॥ अस्तु यदा विक्षिपो विलिख इत्येतन[॥]तदा विक्षेप्ता विक्षेपक इत्येतद्भविष्यति ॥ यद्यतल्लभ्येत कृतं स्यात्तत्तु न लभ्यम् ॥. किं कारणम् ? ॥ यथा तद्धित इत्युच्यते । तद्धितेषु च सर्वमेवोत्सर्गापवादं प्र.]त्यर्थः । तत्रोत्पत्तिवाप्रसङ्ग इति । वासरूप इत्येतावच्छ्रयते । तत्र वाग्रहणेन किं भावो विकल्प्यताम्-असरूपोऽपवादो वा भवति पक्षे न भवतीति । अथ बाधकत्वं विकल्प्यतां-वा बाधको भवति पक्षे न बाधक इति । तत्राऽन्तरङ्ग- त्वात्सत्ताया एव विकल्पः स्यात् । यथोक्तम्-'यत्रान्यक्रियापदं न श्रूयते तत्रास्तिर्भवन्ती पर' इति । न तु बहिरङ्गस्य बाधकत्वस्येत्युत्पत्तरेव विकल्पः स्यात् पक्षे तु न कश्चित्प्रत्यय उत्पद्यतेत्यर्थः । अस्त्विति । बाधकाऽभावे उत्सर्ग- स्याऽनिवार्यत्वादिति भावः । यद्येतदिति। अपवादशास्त्रंणोत्सर्गशास्त्रस्य बाधि- तत्वादपवादाऽभावपक्षेप्युत्सर्गस्याऽप्रवर्तनादिति भावः । तत्र यथा 'अत इ'- जिति विकल्पितेनेजा मुक्त पक्षेऽग्न भवति अपि तु वाक्यमेव, तथेहाप्यप- वादाऽभावपक्षे प्रकृतिरेव कादीनानभिदध्यात् । यथाग्निचिदित्यादौ क्विबादिलोपे उ.]पवादोवा भवतीति। अपवादपदं वक्ष्यमाणसिद्धान्ताऽभिप्रायेण। बहिरङ्गस्येति। शब्दानुपात्तस्येत्यपि बोध्यम् । 'इत्येतन्ने'त्यन्तो भाष्ये छेदः । भाष्ये-यद्यतल्लभ्ये- तेति।अपवादपदाऽभावादपवादविषय एव विकल्प इत्यत्र मानाऽभावादपवादोत्सर्गोभय- विषयो विकल्पः स्यात् । एवञ्च तद्धित इवोत्सर्गाऽपवादयोर्विकल्पाद्यत्रोत्सर्गाऽपवादी विभाषा, तत्राऽपवादेन मुक्त उत्सर्गाऽप्रवृत्त्या पक्षेऽनुत्पत्तिरेव प्राप्नोतीति भावः । 'अपवादशास्त्रेणे'ति कैयटोपपत्तिस्तु चिन्त्या, तद्धितेषु सर्वमुत्सर्गाऽपवादं विभाषेति दृष्टान्तेन मदुतार्थस्यैव लाभात्। सिद्धन्त्विति भाष्ये। वाधकपदे कृतेऽसरूपस्य बाध- कस्यैव विकल्पे उत्सर्गविकल्पाऽभावात्सिद्धमिति भावः । इदश्चापवादशास्त्रेणैक- ।

·१८८ * कैयट-विवरणसहितं [वाऽसरूपो । विभाषा । उत्पद्यते वा न वा॥*॥ सिद्धं त्वसरूपस्य बाधकस्य वावचनात्॥*॥ सिद्धमेतत् ॥ कथम् ? ॥ 'असरूपस्य बाधकस्य वावचनात्' । असरूपो बाधको वा बाधको भवतीति वक्तव्यम् ॥ सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवाऽस्तु ॥ ननु चोक्तं 'तत्रोत्पत्तिवाप्रसङ्गो यथा तद्धित' इति । नैष दोषः । अस्ति कारणं येन तद्धितेषु विभाषोत्पत्तिर्भवति ॥ किं कारण- म् ? ॥ प्रकृतिस्तत्र प्रकृत्यर्थे वर्तते, अन्येन च शब्देन प्रत्ययार्थोऽभिधीयते । इह पुनर्न केवला प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते । नचाऽन्यः शब्दोऽस्ति यस्तमर्थम- भिदधीतेति कृत्वाऽनुत्पत्तिर्न भविष्यति ॥ अथ वा समयः कृतो 'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्यय' इति । एतस्मात्समयादनुत्पत्तिर्न भविष्यति ॥ ननु च य एव तस्य समयस्य कर्ता स एवेदमप्याह । यद्यसौ प्र.] कृते। सिद्धं स्विति। बाधकत्वे विकल्पिते यत्र पक्षेऽपवादस्य बाधकत्वं नास्ति तत्र बाधकत्वाऽभावादुत्सर्गः प्रवर्तते । अन्येनेति । दक्षस्यापत्यमित्यादावपत्यादिशब्देने- त्यर्थः। इह पुनरिति।केवला प्रकृतिः स्वार्थमात्रमपि नाभिधत्ते किं पुनः कादिकमर्थ- मभिधास्यति। तथाहि प्रकृतिप्रत्ययसमुदाये प्रयुज्यमानेऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते,प्रत्ययस्तु प्रत्ययार्थे इत्युच्यते अनुत्पन्नप्रत्यया तु प्रकृतिर्न कञ्चिदर्थ गमयति।अथापि क्षिपेः कर्तेति कादिशब्दाःप्रयुज्यन्ते । तथापि करोतिक्रियापेक्षमपि कर्तृत्वं प्रतीयेत न तु क्षिपिक्रियापेक्षमेव तस्मात्सामर्थ्याद्वाधकत्वं बहिरङ्गमपि विक- उ.]वाक्यताऽऽपन्नम्। न चैवमसरूपो वा बाधको भवतीति भाष्येण बाधकत्वविक- ल्पप्रतिपादनं व्यर्थमिति वाच्यम्, 'असरूपस्य बाधकस्य वावचनादिति वार्तिक- स्वारस्येनाऽसरूपो बाधको वा भवतीत्येव भाष्येऽन्वयात्।वार्त्तिकाद्धि बाधकाऽनुवादेन विकल्पविधिरित्येव स्वरसतो लभ्यते न तु बाधकत्वाऽनुवादेनेति दिक् । प्रत्यासत्त्या च यन्निरूपितं बाधकत्वं तस्यैव पक्षेऽभ्यनुज्ञानमिति नाऽतिप्रसङ्गः । कैयटे-बाध- कत्वे विकल्पित इत्यादि। इदश्चिन्त्यं, वार्तिकोक्तबाधकपदार्थंकदेशस्य बाधक- त्वस्य विकल्पेनाऽन्वयाऽयोगात् । किञ्च-पक्षे बाधकलाऽभावे शप्तिपोरिव समुच्चयः स्यादिति महदनिष्टं, धर्मनिषेधे धर्म्यभावाऽप्रतीतेः । अत एव 'न वेति सूत्रे साधुत्वविकल्पे पक्षे तस्यैवाऽसाधुत्वमापादितम् । क्षिपेरिति । धात्वर्थनिर्देशे इक्प्र- त्ययः । 'इकृष्यादिभ्य' इति इग्वा । तथापीति । 'कर्ते'त्यत्र तस्याऽपि सत्त्वादिति भावः। बाधकत्वं बहिरङ्गमपीति । इदञ्चिन्त्यम् । सामर्थ्यादपवाद एवाऽसरूपशब्देन विवक्षितो न तूत्सर्गोऽपीति तु भाष्यतात्पर्य बोध्यम् । भाष्ये-अथवा समय इति । एवञ्च समयैतत्सूत्रयोरन्यतरस्याऽप्यबाधाय 'असरूप'पदेनाऽपवाद एव गृह्यत इति भावः । इहापि प्रमाणञ्चेत्किमेतावता,तत्राह-समयस्येति। अर्थः प्रत्याययितु- ·३अ.१पा.६आ.९४सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् , तत्र प्रमाणमिहाऽपि प्रमाणं भवितुमर्हति ॥ प्रमाणमसो तत्र चेह च । सामर्थ्य विह द्रष्टव्यं शब्दानां प्रयोगे । न चाऽनुत्पत्ती सामर्थ्यमस्ति । तेनाऽनुत्पत्तिर्न भविष्यति॥ कथं तर्हि तद्धितेष्वनुत्पत्तौ सामर्थ्य भवति ? ॥ अन्येन प्रत्ययेन सामर्थ्यम् ॥ केन ?॥ षष्ठ्या॥अथ वा रूपवत्तामाश्रित्य वाविधिरुच्यते । न चाऽनुत्पत्ती रूपवती । तेनानुत्पत्तिर्न भविष्यति ॥ एवमपि कुत एतदपवादो विभाषा भविष्यति न पुनरुत्सर्ग इति ? ॥ नचैवाऽस्ति विशेषो-यदपवादो विभापा स्यादुत्सर्गो वा ॥ अपि च सापेक्षोऽयं निर्देशः क्रियते-'वासरूप' इति । न चोत्सर्गवेलायां किं चिदपेक्ष्यमस्ति । प्र.]लप्यते। य एवेति।समयस्यायं बाधकोऽस्त्विति भावः। सामर्थ्य मिति।अर्थप्रत्या- यनाय शब्दाः प्रयुज्यन्ते न च प्रत्ययस्याऽनुत्पत्तावर्थः प्रत्याययितुं शक्यत इत्यर्थः । पूर्वस्मिन् परिहारे प्रकृतेरेव केवलायाः स्वार्थमात्राभिधानेपि सामर्थ्य नास्तीत्युक्तम् । उत्तरत्र तु समयात् प्रयोग एव केवलाया नास्तीत्युच्यते । कथं तीति । समयात् केवलस्य प्रातिपदिकस्य तद्धितानुत्पन्नौ साधुत्वं न प्राप्नोतीत्यर्थः । अन्येनेति । दक्ष- स्यापत्यमिति षष्ठ्यन्तस्य प्रातिपदिकस्य प्रयोगो न केवलस्य, इह तु कृदनुत्पत्ती सत्यां केवल एव धातुः स्यात्तस्य च समयात् प्रयोगाऽभावः । अथ वेति । अस- रूपशब्देन भिन्नरूप उच्यते। तस्य च भिन्नरूपत्वं रूपवदुत्सर्गापेक्षया भवतीति स एव पक्षेऽभ्यनुज्ञायते, न त्वरूपानुत्पत्तिरित्यर्थः। न चैवास्तीति । उत्सर्गविकल्पेड- उ.]मितिान च प्रत्ययाऽनुत्पत्तौ प्रयोगे सामर्थ्यमस्ति न केवला प्रकृति'रिति निषे- धात्, नापि प्रयुक्तादर्थबोध इति भाष्यार्थ इति भावः । असरूपशब्देनेति । भिन्न- रूपो वेत्युक्त भावाऽभावयोः परस्परभिन्नरूपस्य सत्ताप्रतीतिरिति नाऽनेनोभयोरुत्स- र्गापवादयोर्विभाषाबोधनम् । तथा सति पक्षेऽनुत्पत्तिः स्यात् । सा च न रूपवती- त्यभावपक्षे न भिन्नरूपस्य सत्ता स्यादिति भावः । नन्वस्तु सामर्थ्यादन्यतरस्य विकल्पो न तूभयोरिति वाधकपदाऽभावे अपवाद एवेति कुतो लभ्यत इत्याशङ्कत भाष्ये-कुत एतदिति। इष्टापत्त्या समाधत्ते-न चैवास्तीति । तद्याचष्टे-उत्सर्गेति। 'असरूप उत्सर्गा वा भवती'त्यनेन प्रत्यासत्त्याऽसरूपोऽपवाद एव पक्षे स्थाप्यत इति 'क'विषये नाऽणिति भावः।वस्तुतोऽसरूपपदेनाऽपवाद एवोपतिष्टत इत्याह-भाष्ये- अपि च सापेक्ष इति । अवधिसापेक्ष इत्यर्थः । भिन्नरूपत्वं हि-असरूपत्वम् । तत्र 'कुतो भिन्नरूप' इत्यपेक्षायां स्खविधानवेलायां यः खविषये प्राप्तः स एव बुद्धिस्थो गम्यतेऽपवादविधिसमये चोत्सर्गस्तमपि विषयमुपढौकमान उपारूढो वुद्धौ भवतीति तदपेक्षया भिन्नरूपोऽपवाद एव गृह्यत इत्यर्थः। न चोत्सर्गवेलाया- १ ततोऽनुत्पत्ति' । २ 'नैतदस्ति' ।

·8 कैयट-विवरणसहितं [ वासरूपो । अपवादवेलायां पुनरुत्सर्गोऽपेक्ष्यते । तेन यो रूपवानन्यपूर्वो बाधकः प्रामो- ति स वा बाधको भविष्यति ॥ कः पुनरसौ ?॥ अपवादः ॥ यदि यो रूप. वानन्यपूर्वो बाधकः प्राप्नोति स वा बाधको भवती'त्युच्यते क्विबादिषु समावेशो न प्राप्नोति-ग्रामणीः, ग्रामणाय इति । न ह्येते रूपवन्तः॥एतेऽपि रूपवन्तः॥ कस्यामवस्थायाम् ? ॥ उपदेशावस्थायाम् ॥ यद्येवम्-॥ ॥ अनुबन्धैभिन्नेषु विभाषाप्रसङ्गः ॥ ॥ अनुबन्धभिन्नेषु विभाषा प्राप्नोति । कर्मण्यण् । 'आतो- नुपसर्गे क' इति कविषयेऽपि प्राप्नोति ॥॥ सिद्धमनुबन्धस्याऽनेकान्तत्वा- त् ॥*॥ सिद्धमेतत् ॥ कथम् ? ॥ 'अनुबन्धस्याऽनेकान्तत्वात्' । अनेकान्ता अनुबन्धाः । अथवा प्रयोगेऽसरूपाणां वाविधिाय्यः ॥*॥ प्रयोगे चेल्लादे- शेषु प्रतिषेधः ॥*॥ प्रयोगे चेल्लादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । 'ह्योऽपच'दित्यत्र लुङपि प्राप्नोति । 'श्वः पक्त त्यत्र लुडपि प्राप्नोति ॥ नैष दोषः । आचार्य- प्र.]प्राप्तविभाषा,अपवादविकल्पे तु प्राप्तविभाषेति न कश्चिद्विशेषः।अपवादवेलाया- मिति । बाध्यत्वेन यावदुत्सर्गो नापेक्ष्यते तावदपवादस्य प्रवृत्तिरेव नास्तीत्यर्थः । उपदेशावस्थायामिति । प्रत्यासत्तिन्यायादुपदेशावस्थायामसारूप्यमाश्रीयते इत्यर्थः। ह्योऽपचदिति । लड्यनच्कस्तकारप्रत्ययः, लुङि त्वपाक्षीदिति ईच्छब्द इति भिन्न- रूपत्वात्समावेशप्रसङ्गः । यदयमिति । परोक्षे लिडिति लिटा लङः समावेशोऽसा- रूप्यात्सिद्ध एवेति नार्थो लकिंधानेन। विहितस्तु लकाराणामसमावेशं ज्ञापयतीत्यर्थः । उ.]मिति । नन्वपवादवादवाक्यार्थोत्तरमुत्सर्गस्य लक्ष्यसंस्कारकतेति प्रातिपदिकार्थ- सूत्रभाष्ये उक्तत्वेनोत्सर्गोऽपि स्ववेलायामपवादमपेक्षत इति कथमेतदिति चेन्न; लक्ष्य- संस्कारवेलायामपेक्षायामपि वाक्यार्थबोधवेलायां तदभावात् । अस्य च तदैवैक- वाक्यतेति भावः। स वा बाधको भवतीति भाष्ये। स बाधको वा भवतीत्यन्वयः। सिद्धमनुबन्धस्याऽनेकान्तत्वादिति । ननु यद्यनुवन्धोऽनवयवस्तदा कथं कप्र. त्यये कस्येत्त्वम्प्रत्ययादित्वाऽभावात् । कथं वा डादीनामनेकाल्वेन सर्वादेशत्वम् । न चाऽऽदेशप्रवृत्तिकालेऽनुबन्धत्वाऽभावादनेकाल्वं, तर्हि केऽपि वाक्यार्थबोधात्पूर्व प्रत्ययत्वाऽज्ञानेन तदुत्तरमेवेत्संज्ञाप्रवृत्तौ सर्वत्र 'नाज्झला वितिसूत्रभाष्योक्तरीत्या उपदेशोत्तरकालमेवेत्संज्ञाप्रवृत्या चोपदेशेऽनुबन्धसत्त्वादसारूप्यकरत्वंस्यादिति चेन्न; 'चुटू' इत्यादावादिशब्दस्य समीपपरत्वान्न दोषः। 'अनेका'लित्यत्र संवन्धसामान्य- षष्ठ्यर्थे बहुव्रीह्यङ्गीकारान्न दोषः । 'डा'देशेऽपि 'डा-आ' इत्याकारप्रश्लेषात्सर्वादेश- त्वम् । इत एव वाऽस्वरसात्-'अर्थकान्तेषु दोष एवेति वक्ष्यति भाष्यकृत् । अथवा प्रयोगे इति । विरूपाऽभावादेव स प्रयोगेऽसरूपः। 'असरूप'पदेन च १ 'पूर्वको'। २ 'विभिन्नेषु'। ३ 'प्रयोगेऽसरूपाणां वा विधि'रिति वार्तिकं लुप्तम् ।

·३अ.१पा.६आ.९४सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् , १९१ :॥ अथ वाऽस- प्रवृत्तिापयति न लादेशेषु वासरूपो भवतीति यदयं 'हशश्वतोर्लङ् चे'त्याह। अथ वा प्रयोगेऽसरूपाणां वाविधौ न सर्वमिष्टं सगृहीतमिति कृत्वा द्वितीयः प्रयोग उपास्यते ॥ कोऽसौ ? ॥ उपदेशो नाम । उपदेशे चैतेऽसरूपाः । ननु चोक्त मनुबन्धविभिन्नेषु विभाषाप्रसङ्ग' इति॥ परिहृतमेतत् ॥ कथं ?॥ 'सि. द्धमनुबन्धस्यानेकान्तत्वादिति ॥ अथैकान्ते दोष एव ॥ एकान्ते च न दोषः। आचार्यप्रवृत्तिापयति-'नानुबन्धकृतमसारूप्यं भवतीति,-यदयं ददाति- दधात्योविभाषा शं शास्ति ॥ अथ वाऽसरूपो बाधको वा बाधको भवतीत्यु- च्यते । अपवादो नामाऽनुबन्धभिन्नो वा भवति रूपान्यत्वेन वा । तेनाऽने- नाऽवश्यं किं चित्त्याज्यं किं चिच्च सङ्ग्रहीतव्यम् । तद्यदनुबन्धकृतमसारूप्यं तन्नाश्रयिष्यामो, यत्तु रूपाऽन्यत्वेनाऽसारूप्यं तदाश्रयिप्यामः रूपो बाधको वा बाधको भवतीत्युच्यते । सर्वश्चाऽसरूपः, तत्र प्रकर्षगति- विज्ञास्यते -साधीयो योऽसरूप' इति॥कश्च साधीयान्?॥ यः प्रयोगे , प्राक्क प्रयोगात्।अथवाऽसरूपो बाधको वा बाधको भवतीत्युच्यते,न चैवं सति कश्चि- प्र.] अथ वेति । विबादयो न सङ्ग्रहीतास्तेषां प्रयोगे रूपाऽभावादित्यर्थः । उ.]समानरूपाऽभाववानुच्यत इति भावः। न लादेशेषु वाऽसरूप इति । आदेश- गतमसारूप्यं गृहीला लकारविषये वाऽसरूपविधिर्नास्तीति तात्पर्यम्। आदेशप्रवृत्त्यु- तरकालिकवरूप्यवत्सु लकारेष्वित्यक्षरार्थः। तदाह-लकाराणामसमावेश इति । सर्वेष्टाऽसङ्ग्रहमुपपादयति-विबादय इति । 'असरूप'पदेन भिन्नरूपस्यैव ग्रहण- मित्याशयः । भाष्ये-नाऽनुबन्धकृतमिति । भाव्यनुबन्धत्वज्ञानविषयवर्णकृतमसा- साप्यं नेत्यर्थः । ददातिदधात्योर्विभाषा शः । पक्षे णः। डादौ तु प्रश्लेषानिर्वाहः । 'चुट्' इत्यादावादिशब्दस्य समीपपरत्वे चुञ्चुप्चणपोर्यादित्वेऽपीत्त्वापत्तः । अथ वेति । उभयकृताऽसारूप्ये गृह्यमाणे व्यावाऽभावादसरूप इति व्यर्थ, स्पष्टत्वा- याऽपवाद इत्येव वदेत् । तत्सामादनुवन्धकृताऽसारूप्यं नाऽऽश्रीयते, किन्तु रूपा- ऽन्यत्वेनैवैत्यर्थः । तत्सामर्थ्यात्प्रकर्षगतिः। तेन प्रयोगे उपदेशे चाऽसरूप इति द्वितीयः पक्षः । तत्सामर्थ्यात्प्रायोगिकमसारूप्यमिति तृतीयः पक्षः । तत्राऽन्त्ययोः विबादिसङ्ग्रहः कथमिति चेद्रूपाऽभावादेव सारूप्याऽभावस्याक्षतेः । 'असरूप'पदेन च सारूप्याऽभाववानुच्यत इत्याहुः। प्रागिति। अत्र पक्षे सूत्रे सन्धिः सौत्रः। यद्वा परिभाषापक्षे प्रथमः पक्षः। अधिकारत्वे द्वितीयः, तदा स्त्रिया' मित्यस्य 'स्त्रिया'मिति दृष्ट्वा निवर्त्तत इत्यर्थः । 'समानकर्तृकेषु तुमुन्' लिङ् चेति वचनाल्लिङ इष्टवादाह- १ 'अथैकादेशेषु' । २ 'विभाषा शास्ति' । ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'अपवादश्च'1५ 'साधीयः' । ६ 'प्रयोगे तेषां रूपा'।

·१९२ ® कैयट-विवरणसहितं ® [ वासरूपो दपि सरूपः । त एवं विज्ञास्यामः 'क्वचिद्येऽसरूपा' इति । अनुबन्धभिनाश्च प्रयोगे सरूपाः॥अथ कथमिदं विज्ञायतेऽस्त्रिया'मिति,-किं स्त्रियां न भवती'- ति,आहो स्वित्प्राक् स्त्रिया भवतीति?॥कश्चात्र विशेषः?॥*॥स्त्रियां प्रतिषेधे क्त- ल्युट्तुमुन्खलर्थेषु विभाषाप्रसङ्गः॥ ॥स्त्रियां प्रतिषेधे क्तल्युतुमुन्खलर्थेषु विभाषा प्राप्नोति । क्त-हसितं छात्रस्य शोभनम् । घनपि प्राप्नोति । [क्त ] ॥ ल्युट्- हसनं छात्रस्य शोभनम् । घजपि प्रामोति । [ल्युट् ] ॥ तुमुन्-इच्छति भोक्तुम् । लिङ्लोटावपि प्रामुतः । [ तुमुन् ] ॥ खलर्थः-ईपत्पानः सोमां भवता । खलपि प्रामोति॥एवं तर्हि 'स्त्रियाः प्रा'गिति वक्ष्यामि॥ ॥ स्त्रियाः प्रागिति चेत्कायां वावचनम् ॥*॥ 'स्त्रियाः प्रागिति चेत्त्वायां वावचनं कर्त- व्यम्। आसित्वा भुङ्क्ते । 'आस्यते भोक्तु'मित्यपि यथा स्यात् ॥*॥ कालादिषु तुमुन्विधाने वाचनम् ॥*॥ कालादिषु तुमुन्विधाने वावचनं कर्तव्यम् । कोलो- प्र.]क चिद्य इति। प्रयोग इत्यर्थः। उपदेशे सर्वस्यैवासारूप्यमित्यसरूपग्रहणमनर्थक स्यात्। कथमिति । स्त्र्यधिकारविहितेष्वेव किं प्रतिषेधः, परस्तात् स्त्र्यधिकारस्य भवत्येव वाऽसरूपविधिः, अथ स्त्र्यधिकारात्प्राग्वासरूपविधिर्भवति स्त्र्यधिकारेण विच्छिद्यत इति प्रश्नः। लिङोटाविति। लिङ्चेति लिङ् भवत्येव। 'इच्छार्थेषु लिङोटा'- वित्यत्र तु लिङ्लोटोः सहनिर्देशादत्रापि सहनिर्देशः कृतः। लिङ्चेति नियमालोन- भविष्यतीति शक्यते वक्तुम् । ननु तुमुन् भावे कर्तृकर्मणोलिलोटाविति भिन्नार्थत्वात. कुतो बाध्यबाधकभावः ? । नैप दोषः । भावेऽपि लिल्लोटोरस्ति विधानमिति तद- पेक्षया बाध्यत्वाधकभावोऽभिमतः । आस्यते भोक्तुमिति । भोजनार्थत्वादासनस्य पौर्वकाल्यमानं गम्यते इति समानविषयत्वाद्वाध्यबाधकभावप्रसङ्गः।वा भावे, तत्रैव च लकारोत्पत्तिरत्रेति समानार्थत्वमपि विद्यते।तत्रायं निर्णयः-स्त्र्यधिकारस्य परस्तादपि उ.लिङ् चेतिालोडापादन एव भाष्यतात्पर्यमिति भावः। नियमादिति। नियमो वा कल्प्यो,ज्ञापकं वा कल्प्यमिति तु भाष्याशयः।किञ्च,-लिङ् कर्तृकर्मणोश्चरितार्थः,भावे तुमुन्भावार्थयोस्तयोरपवाद एवेतीष्टं भगवत इति ज्ञायते इति लिङ्भवत्येवेत्यपि कैय- टश्चिन्त्यः।ननु लिङोटौ कामप्रवेदने विधीयेते, 'इच्छामि भुञ्जीत' 'इच्छामि भुता- म्भवानिति हि तदुदाहरणम् । इदं त्वकामप्रवेदनेऽपीति कथमनयोर्बाध्यबाधक- भावः। न चेदमपि कामप्रवेदनविषयम् ,इच्छति भोक्तुमित्युदाहरणाऽसङ्गतेः,वऋभि- प्रायाविष्करणमेव हि 'कामप्रवेदन'शब्देनोच्यत इति चेन्न ; 'तव भोजनमिच्छ- तीति तदर्थेनाऽत्राऽपि तत्सत्त्वात् । ननु पौर्वकाल्याऽप्रतीतेः कथं त्वाविषये लकारप्राप्तिरत आह-भोजनार्थत्वादिति । 'स्त्रियाः प्रा'गित्यत्र पक्षे दूषणान्तरमाह- १ इदं लुप्तम् । २ इदं क्वचिन्न । ३ 'स्त्रियां' । ४ 'तुमुनि' ।

·३अ.१पा.६आ.९५सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 १९३ भोक्तुम् । कालो भोजनस्येत्यपि यथा स्यात् ॥ ॥ अर्हे तृज्विधानम् ॥ ॥ अहें तृविधेयः । इमेऽहे कृत्या विधीयन्ते ते विशेषविहिताः सामान्य- विहितं तृचं बाधेरन्।नैष दोषः। भावकर्मणोः कृत्या विधीयन्ते। कर्तरि तृच । कः सप्रनो यद्भावकर्मणोः कृत्याः कर्तरि तृचं बाधेरन् ?॥ एवं तर्हि॥* ॥अहें कृत्यतृज्विधानम् ॥ ॥ अहे कृत्यतृचो विधेयाः । अयमहें लिविधीयते स विशेषविहितः सामान्यनिहितान् कृत्यतृचो [वा बाधेत ॥ [वासरूपो] ॥ कृत्याः॥३॥११९५ ॥ ॥॥ कृत्यसंज्ञायां प्राण्वुल्वचनम् ॥*॥ [कृत्यसज्ज्ञायां प्राण्वुलवच- नम् ] कृत्यसंज्ञायां प्राण्वुल इति वक्तव्यम् ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ ण्वुलः कृत्यसंज्ञा माभूदिति ॥ ॥अर्हे कृत्यतृज्वचनं तु ज्ञापकं प्राङ् ण्वुल्वचनानर्थक्य- स्य॥ ॥यदयमहे कृत्यतृचश्चेति तृज्ग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यः-'प्राण्वुलः कृत्यसंज्ञा भवतीति॥एवमपि ण्वुलः कृत्यसंज्ञा प्रामोति। योगापेक्षं ज्ञापकम् ॥ तव्यत्तव्यानीयरः ॥ ३२१९६॥ ॥*॥ केलिमर उपसङ्ख्यानम्॥*॥ केलिमर उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । पचे. लिमा माषाः पक्तव्याः । भिदेलिमाः सरला भेतव्याः ॥*॥ वसेस्तव्यत्कर्तरि णिच्च ॥*॥ वसेस्तव्यत्कर्तरि वक्तव्यः । णिच्चाऽसौ भवतीति वक्तव्यम् । वस- तीति वास्तव्यः । ॥*॥ तद्धितो वा ॥*॥ तद्धितो वा पुनरेष भविष्यति । वास्तुनि भवो वास्तव्यः ॥ [ तव्यत्तव्याऽनीयरः] ॥ प्र.]वासरूपविधिर्भवति। अर्हे कृत्यतृचश्चे'त्यत्र तु कृत्यतृज्ग्रहणेन तस्याऽनित्यत्वं ज्ञाप्यते। कृत्याः । 'कृत्या' इत्येतावत्सूत्रमित्याह-कृत्यसंज्ञायामिति । योगापेक्ष- मिति । ण्वुल्तृचावित्येतस्माद्योगात्प्राक्कृत्यसंज्ञाधिकार इत्येवं तृज्ग्रहणेनानुमा- स्यत इत्यर्थः । [कृत्याः] । तव्यत्तव्या । केलिमर इति । कर्मकर्तरि चायं कैश्चिदिष्यते । भाष्यकारेण तु कर्मणि प्रदर्शितः। वास्तुनि भव इति। दिगादिभ्यो यदिति दिगादित्वाद्यत्प्रत्ययः। नित्यानां शब्दानां यथाकथञ्चिदन्वाख्यानं कर्तव्यमिति मन्यते। यथोक्तम्-'उपादा- यापि ये हेयास्तानुपायान् प्रचक्षते । उपायानां च नियमो नावश्यमव- उ.] भाष्ये-कालादिष्विति । 'अर्हे तृ'जिति च ॥ तव्यत्तच्या। कैश्चिदिति। वृत्तिकाररित्यर्थः।कर्मणि प्रदर्शित इति । पक्तव्या' इति विवरणात् । न हि तव्यः कर्मकर्तरि, 'लवाच्यः कर्ता कर्मव'दिति वचना- दिति भावः । ननु बोधे विशेषात्कथं तद्धितेन सिद्धिरत आह-नित्यानामिति । वास्तुभवत्वेनापि वासकर्तुरेव रूढ्या बोधानार्थविशेषः, [रूढ्या] सर्वदोषपरिहारा- ।

·१९४ ® कैयट-विवरणसहितं [ अचो यत् अचो यत् ॥ ३॥११९७॥ अज्ग्रहणं किमर्थम् ? ॥ अजन्ताद्यथा स्याद्धलन्तान्मा भूदिति ॥ नैत- दस्ति प्रयोजनम् । हलन्ताण्ण्यद्विधीयते स बाधको भविष्यति ॥ यथैव तर्हि ण्यद्यतं बाधते एवं तव्यदादीनपि बाधेत । अज्ग्रहणे पुनः क्रियमाणेऽजन्ता- यद्विधीयते हलन्ताण्ण्यत् [ विधीयते ] । एतावन्तश्च धातवो यदुताऽजन्ता हलन्ताश्च । उच्यन्ते च तव्यदादयः। ते वचनाद्भविष्यन्ति ॥ नैतदस्ति प्रयो- जनम् । वासरूपेण तव्यदादयो भविष्यन्ति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम्,-अजन्त- भूतपूर्वमात्रादपि यथा स्यात् । लव्यम् पव्यम् । आर्द्धधातुकसामान्ये गुणे कृते यि प्रत्ययसामान्ये च वान्तादेशे कृते 'हलन्ता'दिति ण्यत्प्राप्नोति । तथा दित्स्यं धित्स्यम्,-आर्द्धधातुकसामान्येऽकारलोपे कृते 'हलन्ता दिति ण्यत्प्रामोति । अज्ग्रहणसामर्थ्याद्यदेव भवति॥*॥यति जनेरुपसङ्ख्यानम्॥*॥ यति जनेरुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् ॥ जन्यं वत्सेन॥ अत्यल्पमिदमुच्यते [जनेः इति] | ॥*॥ 'तकिशसिचेतियतिजनीनामुपसङ्ख्यानमिति वक्तव्यम्' ॥ ॥ तकि तक्यम् । शसि-शस्यम् । चति-चत्यम् । यति-यत्यम् । जनि-जन्यम् । ॥*॥ हनी वा वध च ॥*॥ हेनो वा यद्वक्तव्यः । 'वध' इत्ययं चाऽऽदेशो वक्तव्यः। वध्यः। घात्यः । ॥ ॥ तद्धितो वा ॥*॥ तद्धितो वा पुनरेष भविष्यति-वधमर्हति वध्यः॥ यदि तद्धितः, समासो न प्रामोति-असिवध्यः प्र.]तिष्टते।'इति॥अवास्तव्य इत्यत्र स्वरे भेदोऽपि नास्ति।कृत्योकेष्णुजिति यदन्तो- दात्तत्वं विधीयते तदेव ययतोश्चाऽतदर्थ इत्यनेन । [ तव्यत्तव्यानीयाः ] ॥ अचो यत् । यति जनेरिति । यतोऽनाव इति स्वरार्थ जनेद्विधानम् । जन्य- मिति तु ण्यताऽपि सिध्यति, जनिवध्योश्चेति बृद्धिप्रतिषेधात् ॥ वधमहंतीति । दण्डादिभ्य इति यत्प्रत्ययः । यदि तद्धित इति । तेन सह समासस्य लक्षणा- उ.]दिति भावः। उपादायापि ये हेया इति,-उपायशब्दव्युत्पत्तिः। पृषोदरादित्वा- साधुः । रेखागवयस्थानीयत्वादिति भावः। कृत्योकेति, ययतोरिति चान्तोदात्त- विधायके । नजिति च तत्र वर्तते। अन्नेन वास्तव्योऽनवास्तव्य इत्यादिसमास- स्त्वनभिधानान्न भवतीति भाष्याशयः ॥ [तव्यत्तव्यानीयरः] । अचो यत् । भाष्ये आर्द्धधातुकसामान्य इति । विषयसप्तम्यामपि परभूत- विषयसत्त्वे एव प्रवृत्त्या परनिमित्तत्वमस्त्येवेति 'कथयती'त्यादौ स्थानिवत्त्वनिर्वाहः । आर्द्धधातुके इति च जातिनिर्देश इति भावः। यतोऽनाव इति । आधुदात्तस्वरार्थमि- त्यर्थः । यत्प्रत्यय इति । एतेन 'दण्डादिभ्यो य' इति वृत्तिपाठ एतद्भाष्यविरुद्ध १ इदं क्वचिन्न २ 'ऽपि'1३'सामान्येऽपि' ।४भाष्यवार्तिकमिदं स्यात् । ५ 'हन्ते'।

·१९५ । ३अ.१पा.६आ.१००सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ® मुसलवध्य इति । यति पुनः सति-'साधनं,-कृतेति वा पादहारकाद्यर्थ, मिति समासः सिद्धो भवति ॥ यदि पुनरसिवधशब्दादुत्पत्तिः स्यादसिवध- महतीति ?॥ नैवं शक्यं वक्तुम् । स्वरे हि दोषः स्यात्-‘असिवध्यः' एवं स्वरः प्रसज्येत । असिवध्य इति चेप्यते ॥ [ अचो यत् ] । गदमदचरयमश्वाऽनुपसर्गे ॥ ३॥१११०० ॥ ॥*॥अनुपसर्गाच्चरेराङिचाऽगुरौ॥ ॥अनुपसर्गाचरेरित्यत्राङि चागुराविति वक्तव्यम् । आचर्यों देशः॥ अगुराविति किमर्थम् ?॥ आचार्य उपनयमानः॥ अर्यः स्वामिवैश्ययोः ॥३।१।१०३॥ ॥*॥ स्वामिन्यन्तोदात्तत्वं च ॥*॥ स्वामिन्यन्तोदाचत्वं च वक्तव्यम् । अयः स्वामी ॥ [ अर्यः स्वामिवैश्ययोः ] ॥ अजय सङ्गतम् ॥ ३।१।१०५॥ 'सङ्गत मिति किं प्रत्युदाहियते ?॥ अजरः कम्बलः । अजरिता कम्बल इति ॥ किं पुनः कारणं कर्तृसाधनः [ एवं ] प्रत्युदाहियते, न भावसाधनः प्रत्युदाहार्यः ॥ एवं तह,-॥*॥ अजयं कर्तरि ॥*॥ 'अजयं कर्तरीति वक्त- प्र.]ऽभावात्। स्वरे [हिं] दोष इति । असिवधशब्दाद्येति सति तित्स्वरितमिति स्वरितः प्रसज्येत । कृदन्तेन तु समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण वध्यशब्द आधुदात्तो भवति। न चाऽसिवधशब्दात् प्राप्नोति यत् , दण्डादिषु केवलस्य वध- शब्दस्य पाठात्तदन्तविध्यभावाच ॥ [अचो यत् ] ॥ अजर्यम् । तयोरेवेति वचनाद्भावेऽजर्यशब्दः प्राप्नोति- 'अजय सङ्गतेनेति । कर्तरि च सङ्गते इष्यते-'अजयमार्यसङ्गत'मित्यतः पृच्छति-कि प्रत्युदाहियत इति। अजर इति । कर्तर्ययं प्रत्ययो निपात्यते । ततो सङ्गविकलतापरिहाराय कतैव उ.]इति भावः। लक्षणाऽभावादिति । 'सुप्सुपे'ति तु न सार्वत्रिकमित्यर्थः। कृदु- त्तरपदेति । 'वर्य' शब्दो हि यतोऽनाव' इति द्यच्कत्वादाद्युदात्तः । भाष्ये-यदि पुनरिति । असिवध्यादयः समस्ता अपि गणे पाट्याः, आकृतिगणो वा स इति भावः । एतेन 'न चाऽसिवधे'त्याद्यपास्तम् । एवञ्च तद्धितेनाऽसिद्धिरिति वार्तिकं कार्यमेवेति भावः ॥ [अचो यत् ] । अजय सङ्गतम् । कर्तरि च सङ्गत इष्यत इति । कर्तर्यर्थे सङ्गते विशेष्ये इष्यत इत्यर्थः । कर्तर्ययमिति । अत एव 'अजय मिति निपातनाश्रयणम् । झ्यङ्गे- ति । कर्बर्थत्व-सङ्गतविशेष्यकत्वरूपेत्यर्थः। गत्यर्थानामिति भाष्यं दृष्ट्वा 'सङ्गतमिति कर्तरि क्तः, तदर्थे च निपात्यमानमजयं कर्तरीति प्रतीयते, तदसङ्गतम् , सङ्गत- १ 'देवोत्पत्तिः' । २ अयं पाठः क्वचिन्न। ३ 'यति'।

·* कैयट-विवरणसहितं. [अजयं व्यम् ॥ तत्तहि वक्तव्यम् ?॥ न वक्तव्यम् । गत्यर्थानां क्तः कर्तरि विधीयते, तेन योगादजयं कर्तरि भविष्यति ॥ गत्यर्थानां वै क्तः कर्मण्यपि विधीयते, तेन योगादजयं कर्मण्यपि प्राप्नोति॥ जीर्यतिरकर्मकः॥ भावे तर्हि प्राप्नोति ॥ सङ्गतग्रहणमिदानी किमर्थं स्यात् ? ॥ कर्तृविशेषणं सङ्गतग्रहणम् । सङ्गतं कर्तृ चेद्भवतीति । तद्यथा-'हृषेर्लोमसु' इति लोमानि चेत्कर्तृणि भवन्तीति॥ वदः सुपि क्याच ॥ ३॥१॥१०६ ॥ ॥॥वदः सुप्यनुपसर्गग्रहणम्॥ ॥वदः सुप्यनुपसर्गग्रहणं कर्तव्यम्। इह मा भूत्-प्रवाद्यम् ,अपवाद्यमिति तत्तर्हि कर्तव्यम्!॥न कर्तव्यम्। 'अनुपसर्ग' प्र.प्रत्युदाहरणे प्रदर्शनीय इति भावः। गत्यर्थानामिति। यद्यपि सङ्गमनं सङ्गतमिति भावे इह तो चिहितस्तथापि गत्यर्थानां क्तः प्रत्ययः कर्तरि दृष्टो-गतो ग्रामं देवदत्त इति । ततो गत्यर्थधातुसाहचर्यादजयमिति कर्तरि निपातनमिति मन्यते । जीर्य- तिरकर्मक इति । सोपसर्गस्य सकर्मकत्वेपीहानुपसर्गस्य निपातनादकर्मकत्वं बोद्ध- व्यम् । द्रव्यकर्माभावाश्रयेण चाऽकर्मकत्वमुक्तम् । कालादिना तु सर्वस्यैव सकर्म- कत्वम् । सङ्गतग्रहणमिति।नहि गर्भावस्य जीर्यते वन सामानाधिकरण्यमुपपद्यत इति प्रश्नः । कर्तृविशेषणमिति । वैयधिकरण्यमनयोः पदयोः स्यादिति भावः । लोमानि चेदिति । तथा च हृष्टं लोमभिर्हषितं लोमभिरिति वैयधिकरण्येऽपीवि- कल्पो भवति। तस्मात्कर्तरीति वक्तव्यम् । अथ वा सामानाधिकरण्यत्यागेन वैयधिकरण्याश्रयणस्याऽयुक्तत्वान्निपातनाद्वा कर्तर्येव प्रत्ययो भवतीति स्थितम् ॥ उ.]मिति मैत्रीपर्यायस्य भावक्तान्तस्यैवाऽत्र ग्रहात्। अतस्तत्तात्पर्यमाह-तथापीति। तेन योगादिति भाष्यस्य,-तेन साहचर्यादित्यर्थः । सोपसर्गस्येति । अर्थान्तर- वृत्त्येति भावः । ननु कालादिकर्मसद्भावात्कथमकर्मकत्वन्तत्राह-द्रव्येति । एतच्च 'गतिबुद्धी'ति सूत्रे 'कालाध्वनो रिति सूत्रे च निरूपितम् । 'कर्तरी ति वार्तिका- रम्भवाद्याह भाष्ये-भावे तीति। गत्यर्थेभ्यो विशिष्य विधानेन भावेऽपि 'क्त'दर्श- नादिति भावः । प्रत्याख्यानवाद्याह-सङ्गतग्रहणमिति । तथा च तत्सामर्थ्या- कर्तर्येव भविष्यति नाऽर्थो वार्तिकेनेत्यर्थः । वार्तिकारम्भवाद्याह-कर्तृविशेषण- मिति । कर्तृपदाऽध्याहारेणेति भावः । तयाचष्टे-वैयधिकरण्यमिति । 'अजयं सङ्गतेने'त्युदाहरणमिति भावः । एवञ्च तत्सामर्थ्याऽभावेन भावे प्रत्ययव्यावृत्त्यर्थ- कर्तरीति वाच्यं, निपातनसामर्थ्याद्वा कर्तरीति भावः। वैयधिकरण्येऽपीडिति । कर्तरि निष्ठायां सामानाधिकरण्येऽपि तद्विकल्प इति भावः ॥[अजयं सङ्गतम् ॥ १ ‘सगतं चेत्कर्तृ भवतीति' । २ इतिः क्वचिन्न । ३ 'संवाचं' । ४ वक्तव्यं ।

·३आ.१पा.५आ.१०७सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 १९७ इति वर्तते ॥ एवं तन्वाचष्टे-'अनुपसर्ग'इति वर्तते' इति ॥ नैतदन्वाख्ये- यम्-‘अधिकारा अनुवर्तन्ते' इति । एष एव च न्यायो यदुत 'अधिकारा अनुवर्तेर मिति ॥ [वदः सुपि क्याच ] ॥ भुवो भावे ॥ ३॥१॥१०७॥ भावग्रहणं किमर्थम् ? ॥ कर्मणि मा भूदिति ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । भवतिरयमकर्मकः । अकर्मका अपि वै धातवः सोपसर्गाः सकर्मका भवन्ति [इति]तेनाऽनुभव्यमामन्त्रणमित्यत्रापि प्राप्नोति॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । 'अनुपसर्गे' इति वर्तते। [॥*॥ भावग्रॅहणमुत्तरार्थम् ] ॥ ॥ उत्तरार्थ तर्हि भावग्रहणं कर्तव्यम् । 'हनस्त च'। भावे यथा स्यात्-श्वहत्या वर्तते॥ व मा भूत्-'श्ववात्यो वृषलः' इति ॥ [ भुवो भावे ] ॥ हनस्त च ॥३।१।१०८॥ ॥*॥ हनस्तथिस्त्रियां छन्दसि ॥*॥ 'हनस्त चेत्यत्र 'चित्नियां छन्दसि वक्तव्यः । 'तां भ्रूणहत्यां निगृह्यानचरणम्। 'अस्यै त्वा भ्रूणहत्यायै चतुर्थं प्रतिगृहाण।।स्त्रियामिति किमर्थम् ?||आने ते दस्युहत्याय॥ छन्दसीति किमर्थम् ?॥ दस्युहत्या, श्वहत्या वर्तते ॥ एतिस्तुशास्त्रजुषः क्यप् ॥ ३॥१॥१०९ ॥ 'क्य बिति वर्तमाने पुनः क्यब्ग्रहणं किमर्थम्?॥ क्यबेव यथा स्याद्य- प्र.] वदः सुपिानैतदिति। यत्राधिकारस्य विच्छेदोऽवध्यपरिज्ञानं वा सिंहावलोकित- न्यायाश्रयणं वा तत्रावश्यवक्तव्यो विशेषः। एवमादौ तु प्रयोजनाभावादवक्तव्य इत्यर्थः। भुवो भावे । भवतिरकर्मक इति । ननु प्राप्त्यर्थः सकर्मकोऽस्ति । नैष दोषः । प्राथम्यात्सत्तार्थस्यैवेह ग्रहणात् । ननु कालादिकर्मणि प्राप्नोति । अनभि- धानात्कालादिकर्मणि न भविष्यतीति मन्यते । [ भुवो भावे] । हनस्त च। दस्युहत्यायेति।छन्दस्यैवेतत्क्यबन्तं नपुंसकं,भाषायान्तु स्त्रीलिङ्गमेव। उ.] वदः सुपि । यत्राधिकारस्येति । यथा मण्डकाऽनुवृत्तिविषये धान्याना'मि- त्यादौ । अवधीति । यथाऽलुगधिकारः प्रागानङ' इति । सिंहति । यथा 'प्राचा' प्फे'इत्यत्र 'सर्वत्रेति ॥ [ वदः सुपि क्यच ] । भुवो। प्राथम्यादिति । धातुपाठे इति भावः । प्रसिद्धत्वाच्चेत्यपि बोध्यम् । हनस्त च । भाषायान्विति। शब्दशक्तिस्वभावादेतद्विहितक्यबन्तस्य स्त्रीव- मित्यर्थः ।। [हनस्त च ॥ १ 'इत्येव' । २ 'रकर्मकः' । ३ 'भाव्य' । ४ इदं लुप्तं स्यात्' । ५ 'इह मा भूत्' । ६ 'छन्दसीति वक्तव्यं । ७ 'त्वा' । ८ 'गृह्यते' ।

·१९८ कैयट-विवरणसहितं. [ एतिस्तु दन्यत्प्रामोति तन्मा भूदिति ॥ किं चान्यत्प्रामोति ?॥ ण्यत् ॥ 'ओरावश्यके ण्यतः स्तोतेः क्यापूर्वविप्रतिषिद्ध मिति वक्ष्यति, स पूर्वविप्रतिषेधो न पठितव्यो भवति । अथवा हनस्तश्चिस्त्रियां छन्दसि चोदितः, स न वक्तव्यो भवति ॥*॥ क्यब्विधौ ग्रहणम् ॥*॥ क्यविधौ वृन्ग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत्-'वार्या ऋत्विजः' इति ॥*॥ अजेश्वोपसङ्ख्यानं संज्ञायाम् ॥*॥ संज्ञायामजेश्वोपसयानं कर्तव्यम् । आज्यम् । यदि क्यप्-वृद्धिर्न प्राप्नोति । तस्माएण्यदेषः । यदि ण्यत्,-उपधालोपो न प्राप्नोति । तस्मात्क्यबेवेषः । ननु चोक्तम्-'वृद्धिर्न प्रामोती'ति ?॥ आपूर्वस्यैष प्रयोगो भविष्यति ॥ यद्यवमवग्रहः प्रामोति ॥ न लक्षणेन पदकारा अनुवाः, पदकारैर्नाम लक्षणमनुवर्त्यम् । यथालक्षणं पदं कर्तव्यम् ॥ [ एतिस्तुशास्वृदृजुषः] ॥ च खनः ॥ ३११११११ ॥ दीर्घोच्चारणं किमर्थं न 'इ च खनः' इत्येवोच्येत ?॥ का रूपसिद्धिः- प्र.] एतिस्तु । अथवेति । पूर्वस्मात् क्यपोऽस्य वैलक्षण्यप्रदर्शनाय क्यब्ग्रहणं कृतम् । तेन पूर्वः क्यप्छन्दसि स्त्रियां चिद्भवति। क्यविधाविति। 'ईडवन्दवृ- शंसदुहां ण्यत इति' वार्यशब्दस्याद्युदात्तविधानादेतज्ज्ञायते।तत्र हीडिवन्दिभ्यामा- त्मनेपदिभ्यां साहचर्यादृशब्देन वृणातिर्गृह्यते । तस्माण्ण्यदेष इति । ननु स्वर- भेदो भवति, क्यपि सत्याधुदात्तं पदं, ण्यति सत्यन्तस्वरितम् । नैष दोषः। 'नब्वि- षयस्यानिसन्तस्ये त्याद्युदात्तविधानात् । न लक्षणेनेति। संहिताया एव नित्यत्वम् । पदविच्छेदस्य तु पौरुषेयत्वम् । तथा च यत्रार्थनिश्चयाभावस्तत्राऽवग्रहो न क्रियते। तदुक्तम्-‘हरिद्र्रनवगृह्यते' इति । हरिदूरित्यत्र किं हरिशब्दः इकारान्तः, अथ हरिच्छब्दस्तकारान्त इति सन्देहात् ॥ [ एतिस्तुशास्वृदृजुषः] । ई च खनः । दीर्घोच्चारणे भाष्यकारेण प्रत्याख्याते केचित् प्रश्लेषनिर्देशन द्वितीय इकारो 'ये विभाषे'त्यात्वस्य पक्षे परत्वात्प्राप्तस्य बाधनार्थ इत्याहुः । उ.] एतिस्तु। आत्मनेपदिभ्यामिति । अकारवद्विकरणाभ्यामित्यपिबोध्यम्। एत- दशे उत्तरसाहचर्यमप्यनुग्राहकम् । वृणातिरिति। 'वृङ् संभक्ता'वित्ययम् । एवञ्च क्यप् वृञ एवेति भावः । वस्तुतो व्याख्यानादन वृो ग्रहणमित्येव तत्त्वम् । संहिताया एव नित्यत्वमिति । अविच्छिन्नपारम्पर्यत्वमेवाऽत्र नित्यत्वम् । अर्थ- निश्चयाऽभाव इति । आज्यशब्दस्य रूढत्वादार्थोऽस्ति न वेति निश्चयाऽभाव इत्यर्थः । 'समासे संहिता नित्ये'त्यवग्रहस्य साधुत्वाऽभावात्सम्प्रदायमात्रशरणस्य तस्य लक्षणाऽविषयते'त्यर्थ मन्ये ॥ [ एतिस्तुशास्वृ] । १ 'अजेश्वोपसङ्ख्यानं सज्ञायां' । २ 'क्यवेषः' । ३ इदं कचिन्न ।

·३अ.१पा.आ.११२सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ® खेयम् ?॥ आद्गुणेन सिद्धम्॥ न सिध्यति । 'षत्वतुकोरसिद्ध एकादेश'इत्येका. देशस्याऽसिद्धत्वात्तुकप्रसज्येत ॥ नैतदस्ति । पदान्तपदाद्योरेकादेशोऽसिद्धो, नैष पदान्तपदाचोरेकादेशः। तस्मा दिच खनः' इत्येव वक्तव्यम् ॥ भृञोऽसंज्ञायाम् ॥ ३१११११२ ॥ असंज्ञायामिति किमर्थम् ? ॥ भार्या ॥* ॥ भृञः संज्ञाप्रतिषेधे स्त्रियाम- प्रतिषेधोऽन्येन विहितत्वात् ॥*॥ भृजः संज्ञाप्रतिषेधे स्त्रियामप्रतिषेधः । अन- र्थकः प्रतिषेधोऽप्रतिषेधः ॥ किं कारणम् ? ॥ 'अन्येन विहितत्वात् । अन्येन लक्षणेन स्त्रियां क्यविधीयते,-'संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषु- न्शीभृजिणः' इति ॥ प्रतिषेध इदानीं किमर्थः स्यात् ? ॥*॥ प्रतिषेधः किमर्थ इति चेदस्त्रीसंज्ञाप्रतिषेधार्थः ॥ ॥ प्रतिषेधः किमर्थ इति चेदस्त्रीसंज्ञाऽ- प्र.]तदयुक्तम् । क्यप्सन्नियोगेन विधीयमानस्येत्वस्यान्तरङ्गत्वात्।आत्वस्य तु यका- रादावुत्पन्ने विधीयमानस्याऽऽङ्गस्य बहिरङ्गत्वाद्विप्रतिषेधाऽभावात्प्राप्त्यभावात् ॥ भृतोऽसं । असंज्ञायामिति किमर्थमिति। क्रियमाणेऽपि प्रतिषेधे इष्टं न सिध्य- तीति प्रश्नः ॥ भायेति । गृहिण्या इयं संज्ञति क्यबभावे ण्यत्प्रत्ययः ॥ अनर्थक इति। भृज इति प्राप्तेरयं प्रतिषेध आनन्तर्यात् ,नतु लक्षणान्तरप्राप्तेः,व्यवधानादिति भावः । प्रतिषेध इदानीमिति । प्रतिषेधविधानसामर्थ्यालक्षणान्तरेण प्राप्तस्यापि क्यपः प्रतिषेधो भविष्यतीति भावः। अस्त्रीसंज्ञेति । संज्ञायत इति संज्ञेति। कर्म- उ.] ई च खनः । क्यप्सन्नियोगेनेति । नन्वन्तरङ्गे इत्वे कृते एकदेशविकृत- न्यायेन प्राप्ताऽऽत्त्ववारणार्थं तदावश्यकम् । इत्वन्तु पक्षे चरितार्थम्। किञ्च 'अचः कर्तृयकी'ति सूत्रे भाष्ये 'ये विभाषे'त्यत्र 'ये' इत्यस्य विषयसप्तम्यन्तताया उक्त- तया परत्वेन क्यपः पूर्वमेवात्वे ततः परत्वात्सवर्णदीर्घे एकदेशविकृतन्यायेन 'इ च खन' इत्यस्य प्रवृत्तौ 'खिय'मिति स्यात्तद्वारणार्थ दीर्घनिर्देश इति केषाञ्चिदाशय इति चिन्त्यमेतदिति केचित् । भाष्याशयस्तु व्यवस्थितविभाषयाऽत्राऽऽत्वाऽप्रवृत्ति- रिति। इदञ्च तवाऽप्यावश्यकम्, अन्यथा आकारस्य दीर्घकारेऽपि 'खीय'मिति स्यान्न तु खेयमिति । न च खनेर्नस्याऽनुनासिकेकारः स्यात्तस्याद्गुणोऽपि कदाचित्तादृश एव स्यात् , तद्वारणाय इकाररूप एवेकार इत्यर्थं दीर्घनिर्देश इति वाच्यं, स्थान्य- नुरूपेऽनुनासिके एवोच्चारणीयेऽननुनासिकोच्चारणात् । स्पष्टञ्चेदं 'पथिमथि' 'अष्टन आ' इत्यत्र भाष्यकैयटयोरित्याहुः ॥ [ई च खनः] । भृतोऽसं। स्त्रियामप्रतिषेध इति भाष्ये। स्त्रीलिङ्गभार्यांशब्दविषयेऽनर्थकोऽसं- ज्ञायामिति प्रतिषेध इत्यर्थः । अस्त्रीशब्दस्य संज्ञाशब्देन समानाऽधिकरणसमा सम- १ अयं क्वचिन्न । २ संज्ञा' । ३ 'दी?' । ४ 'तस्माद्गुणेऽपि' । ।

·२०० । कैयट-विवरणसहितं, [ भृशोऽसं स्ति तदर्थः प्रतिषेधः स्यात्-भार्या नाम क्षत्रियाः ॥ ॥ सिद्धं तु स्त्रियां संज्ञा- प्रतिषेधात् ॥ ॥ सिद्ध मेतत्॥कथम् ?॥['स्त्रियां सज्ञाप्रतिषेधात्'] । स्त्रियां संज्ञाप्रतिषेधो वक्तव्यः। 'संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुशीभृमिणः'। ततो 'न स्त्रियां भृजः'इति॥सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते॥यथान्यासमेवास्तु॥ ननु चोक्तम्-मृञः संज्ञाप्रतिषेधे स्त्रियामप्रतिषेधोऽन्येन विहितत्वादिति । नैष दोषः । भावे इति नत्रानुवर्तते, कर्मसाधनश्वायम् । अथ वा य एते संज्ञायां विधीयन्ते तेषु नैवं विज्ञायते-'संज्ञायामभिधेयाया'मिति ॥ किं तर्हि ?॥ 'प्रत्ययान्तेन चेत्संज्ञा गम्यत' इति ॥ अपर आह-॥*॥ संज्ञायां पुंसि दृष्टत्वान्न ते भार्या प्रसिध्यति ॥*॥ संज्ञायां पुंसि दृष्टत्वात्तव भार्याशब्दो न सिध्यति । ॥*॥ स्त्रियां भावाऽधिकारोऽस्ति तेन भार्या प्रसिध्यति॥*॥ [ स्त्रियां भावाऽधि- प्र.] साधनोऽत्र संज्ञाशब्दः॥ ततो न स्त्रियामिति । स्त्रीशब्देनाऽत्र स्तनकेशवती गृह्यते । अन्यथा विधिप्रतिषेधयोर्विषयविभागो न स्यात् । तस्माद्भरणं भृत्येति विधेविषयः । लौकिकी तु स्त्री प्रतिषेधस्य । भाव इति तत्रेति । 'ब्रजयजो वे क्य बित्यतः। संज्ञायामिति संज्ञाशब्दः कर्मसाधनो न गृह्यते, किं तर्हि ?, भाव- साधनः । तेन प्रत्ययान्तेन यदि रूढिर्गम्यते ततः प्रत्ययः । न च मृत्याशब्देन हि गृहिण्यभिधीयत इति क्यपोऽप्रसङ्गः । संज्ञायामिति । 'भार्या नाम क्षत्रिया' इत्य- त्राऽसंज्ञायामिति प्रतिषेधस्य चरितार्थत्वात्सूत्रान्तरेण स्त्रियां संज्ञायां क्यपः प्रसङ्गा- द्भार्याशब्दो न सिध्यतीति चोद्यम् । स्त्रीप्रकरणे भावग्रहणानुवर्तनात्कर्मणि क्यब- उ.भिप्रेत्य तत्सिद्धये कर्मणि संज्ञाशब्दं व्युत्पादयति-संज्ञायत इति। अस्त्री रूट्या बोध्या यस्याऽस्तीत्यर्थः । अन्यथेति । 'संज्ञायां समजे'ति क्यबन्तानां 'समज्ये'- त्यादीनां स्त्रीलिङ्गत्वादिति लौकिकी विति । न च विपरीतं किन्न स्या- दिति वाच्यं, 'स्त्रियां क्तिन्नित्यंत्र शास्त्रीयस्यैव ग्रहेणाऽस्थाऽपि तत्रैव प्रवृत्तेरिति भावः । भाष्ये-यथान्यासमिति । 'संज्ञायां समेति सूत्रे यदधिकं 'न स्त्रिया'मि- त्यादि कृतं तन्न कार्यमित्यर्थः। भाव इति तत्र वर्तते इति । ननु समन्यानिषद्या- निपत्यानामधिकरणे, मन्याविद्ययोः करणे तेन सिद्धेरङ्गीकारेण कथं 'भावे' इत्यस्य तत्र सम्बन्ध इति चेन्न; भृविषये भाव इति वर्तते इत्यर्थः । एवञ्च भृजो भाव एवेष्यत इति भावः । एवमग्रे 'भावाऽधिकारोस्ती'त्यपि व्याख्येयम् । संज्ञाशब्द इति । संज्ञाशब्देन कर्मसाधनेन संज्ञायमानमभिधीयते । तत्राऽभिधेये प्रत्ययश्चे- त्तर्हि मृत्याशब्देन स्यादेव गृहिण्यभिधानमिति भावः । भावसाधनेन धातूनामनेका- र्थत्वादूढिरुच्यते, तदाह-रूढिरिति । तद्विषयोऽर्थ इत्यर्थः । तेन रूढयों गम्यत १ मन्ये इदं लुप्तं स्यात् । २ श्लोकवार्तिकम् । भावः। ।

·३अ.१पा.६आ.११४सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् , २०१ ... .. कारोऽस्ति तेन भार्या प्रसिध्यति]। भाव इति तत्र वर्तते, कर्मसाधनश्वायम् । ॥*॥ अथ वा बहुलं कृत्याः संज्ञायामिति तत्स्मृतम् ॥ ॥ अथ वा 'कृत्य- ल्युटो बहुल'मितित्येवमत्रापि ण्यद्भविष्यति ॥ ॥ यथा यत्यं यथा जन्यं यथा भित्तिस्तथैव सा ॥ ॥ [येथा यत्यं यथा जन्यं यथा भित्तिस्तथैव सा] । ॥ ॥ समश्च बहुलम् ॥ ॥ समश्च बहुलमुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । संभृत्या एव संभाराः । संभार्या एव संभाराः । [ भृञोऽसंज्ञायाम् ] । राजसूयसूर्यमृषोद्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याऽव्यथ्याः ॥ ३।१।११४ ॥ ॥*॥ सूर्यरुच्याव्यथ्याः कर्तरि॥ ॥सूर्य रुच्य अव्यथ्य इत्येते कर्तरि निपा- त्यन्ते ॥ किं निपात्यते ॥ सूर्यः-॥॥ सूसर्तिभ्यां संरतेरुत्वं सुवतेर्वा रुडा- गमः' ॥॥ सरणाद्वा, सुवति वा कर्मणीति सूर्यः॥ सूर्य ॥ रुच्यः-रोचतेऽसौ रुच्यः । [रुंच्यः]॥ न व्यथत इत्यव्यथ्यः॥ ॥ ॥ कुप्यं संज्ञायाम् ॥*॥ 'कुप्यं संज्ञाया'मिति वक्तव्यम् । गोप्यमन्यत् ॥ ॥ कृष्टपच्यस्यान्तोदात्तत्वं च कर्म- कर्तरि च ॥ ॥ कृष्टपच्यस्याऽन्तोदात्तत्वं च [वक्तव्यं, संज्ञायां ] कर्मकर्तरि चेति वक्तव्यम् । कृष्टे पच्यन्ते स्वयमेव । 'कृष्टप च्याश्च मे । अकृष्टपच्याश्च मे । यो हि कृष्टे पक्तव्यः कृष्टपाक्यः स भवति ॥ [ राजसूयसूर्य ] । प्रत्यपिभ्यां ग्रहः ॥ ३।१।११८ ॥ ॥॥प्रत्यपिभ्यां ग्रहेश्छन्दसि॥*॥ प्रत्यपिभ्यां ग्रहश्छन्दसीति वक्तव्यम्। 'मत्तस्य न प्रतिगृह्यम्'। 'अनृतं हि मत्तो वदति तस्मानापिगृह्यम्' । प्र.]भावाण्ण्यदेव भवतीत्युत्तरम्।यथेति। अजन्ताद्विधीयमानो यद्यथा हलन्तात्कुत- श्चिद्भवति बहुलवचनात् , यथा च भित्तिरित्यविषये क्तिन्भवति, एवं भार्येति क्याप्रसङ्गे ण्यद्भवतीत्यर्थः । [ भृशोऽसंज्ञायाम् ] ॥ उ.]इत्यर्थः।नामधेयवाची संज्ञाशब्दस्तु करणव्युत्पन्न इति बोध्यम् । अपर आहेति भाष्ये । 'सिद्धन्तु स्त्रियां संज्ञाप्रतिषेधा'दित्यायकरणेन पक्षान्तरत्वम् । कर्मणि क्यबभावादिति । 'भृत्र' इति शेषः । जन्ये स्वरार्थं यदेवेष्यते, स बाहुलकादेव सिद्ध इति 'यति जने'रित्युक्तमुपसङ्ख्यानान कार्यमिति बोध्यम्।भाष्ये-सम्भार्या एव सम्भारा इति।सम्भरा इति पाठे 'भ'इति दीर्घान्तात् ऋयादेः'दोर'विति बोध्यम्। राजसूयसूर्य । सूसतिभ्यामिति भाष्यस्य-'क्यन्निपात्यत' इति शेषः । कुप्ये गुपेरादेः कत्वम् । सुवर्णरजतभिन्नं धनं कुप्यम् । [ राजसूयसूर्य] । प्रत्यपिभ्यां ग्रहः। 'अपिगृह्य'शब्देन बलात्कारग्राह्यमुच्यत इति केचित् ॥ १ इदं लुप्तं स्यात् । २ 'शत्यं । ३ 'इति कर्तरि'। ४ इदं भाष्यमित्यन्ये । ५ 'सुवति कर्मणीति वा' । ६ इदं क्वचिन्न। ७'स कृष्टपाक्यो भवति'। ८रब्बोध्यः।

·२०२ ॐ कैयट-विवरणसहित [अमावस्यद प्रतिग्राह्यम्, अपिग्राह्यमित्येवाऽन्यत्र॥ [प्रत्यपिभ्याम् ] । अमावस्यदन्यतरस्याम् ॥ ३॥१॥१२२ ॥ कस्याऽयमनुबन्धः?॥प्रधानस्य॥ यदि प्रधानस्य,-अमावस्या इत्येवं स्वरः प्रसज्येत। अमावस्या इति चेष्यते। तथा-अमावास्याग्रहणेनाऽमावस्याग्रहणं न प्राप्नोति ॥ एवं तर्हि निपातनस्य॥यदि तर्हि निपातनान्यप्येवंजातीयकानि भवन्ति 'श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते' इति । व्यपवर्गाभावान्नित्याधुदात्तत्वं न प्रामोति ॥ एवं तर्हि- ॥ ॥ अमावसोरहं ण्यतोर्निपातयाम्यवृद्धिताम् ॥ तथैकवृत्तिता तयोः स्वरश्च मे प्रसिध्यति ॥*॥ [अमावस्यद] । प्र.] अमावस्यत्। प्रधानस्येति। विधीयमानत्वात्प्रत्ययस्य प्राधान्यमिति यत्प्रत्ययों निपात्यत इत्युक्तं भवति । एवं स्वर इति । 'यतोऽनाव' इति उत्तरपदमाद्युदात्तं स्यात् । अन्तस्वरितं चेष्यते । अमावास्याग्रहणेनेति।शब्दान्तरत्वात्। अमावास्या- शब्दस्य ण्यदन्तत्वादमावस्याशब्दस्य यदन्तत्वादिति भावः । एवं तीति । यत्प्र- त्ययान्तत्वं न निपात्यत इत्यर्थः । ननु तिति प्रत्ययग्रहणं चोदयिष्यते, निरस्त- विभागे च निपातन आश्रीयमाणे स्वरितत्वं न सिध्यतीति मत्वाह-यदि तौति । एवंजातीयकानीति । निरस्तावयवविभागानीत्यर्थः । अमावसोरिति । वृद्धिभावा- भावकृतभेदाश्रयो द्विवचननिर्देशः। निपातयामीति । 'एकतरस्येति' शेषः । एक- वृत्तितेति । एका तद्धितवृत्तिरुभयोः सिध्यति, एकदेशविकृतस्याऽनन्यत्वात् । तथा हि ण्यत्यमावास्याशब्दस्य न्याय्यत्वादाकारस्य प्रकृतिसमकारस्य तु विकारत्वम् ।। उ.] अमाव । यत्प्रत्यय इति। सूत्रेतदानुपूर्व्या एव श्रवणादित्यर्थः।अन्तस्वरित- मिति । 'अमेति लुप्तसप्तमीकमित्युपपदत्वान्निपातनेन वा तत्त्वादुपपदसमासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणेति भावः । यत्प्रत्येति। निरस्ताऽवयवविभागः समुदाय एव निपात्यते । तस्य च तकारोऽन्त इत्यन्तस्वरितत्वं सिध्यतीति भावः। 'अमावस्या'- शब्दस्थाने चेदं निपातनमिति तद्रहणेनाऽस्य ग्रहणमपि सिद्धमिति तात्पर्यम् । भाष्ये नितीत्याधुदात्तत्वं न प्रामोतीति । नितीति परसप्तमीत्यभिप्रायेणेदम् । प्रकृते स्वरितत्वं न प्राप्नोतीत्यपि बोध्यम् । तत्सूत्रे प्रत्ययग्रहणस्य प्रत्याख्यास्य- मानत्वात्तद्रीत्येदम्भाष्यमित्यन्ये । एकतरस्येतीति । वस्धातुभ्यां ण्यतोः कृतयोर- न्यतरस्येत्यर्थः। वसोरिति पञ्चम्यर्थे षष्ठीद्विवचनम् । ण्यदप्यमाशब्दे उपपदे निपा- त्यते इति बोध्यम् । अन्यथोपपदत्वाऽभावे समास उत्तरपदप्रकृतिस्वरश्च न स्यादिति वोध्यम् । वार्तिके 'अवृद्धिता'शब्देन ह्रस्वो लक्ष्यते । तद्धनयन्नाह-एकदेशेति । १ ‘एवं स्वरः । ।

·३अ.१पा.आ.१२३सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् २०३ छन्दसि निष्टयंदेवहूयप्रणीयोन्नीयोच्छिष्यमर्यरतर्याध्वर्य- खन्यखान्यदेवयज्यापृच्छयप्रतिषीव्यब्रह्मवाद्य- भाव्यस्ताव्योपचाय्यपृडानि ॥ ३२१११२३ ॥ 'निष्टक्य' इति किं निपात्यते ?॥॥॥ निष्टक्र्ये कृतेराद्यन्तविपर्ययश्छन्दसि कृतार्थः ॥॥ यथा कृतेस्तैः, कसेः सिकता, हिंसेः सिंहः ॥ अपर आह- ॥*॥ निष्टक्ये व्यत्ययं विद्यान्निसः षत्वं निपातनात् । ण्यदायादेश इत्येतावुपचाय्ये निपातितौ ॥ ॥ निष्टक्यं चिन्वीत पशुकामः॥ ॥॥ ण्यदेकस्माच्चतुर्थ्यः क्यप्चतुर्थ्यश्च यतो विधिः । ण्यदेकस्माद्यशब्दश्च द्वौ क्यपौ ण्यविधिश्चतुः ॥*॥ 'ण्यदेकस्मात्'-निष्टयः। चतुर्यःक्यप्'-देवहूयः,प्रणीयः,उन्नीयः,उच्छिष्यः। 'चतुर्थ्यश्च यतो विधिः',-मर्यः, स्तर्या,ध्वर्यः, खन्यः। 'ण्यदेकस्मात्',-खान्यः 'यशब्दश्च',-देवयज्या । 'द्वौ क्यपी',-आपृच्छयः' प्रतिषीव्यः । 'ण्यद्विधि- प्र.] छन्दसि। कृताद्यर्थ इति । कृतशब्दस्य धातोर्य आदिः ककारस्तत्प्रयोजनः । आदेरन्तत्वम् , अन्तस्य चादित्वं यथा स्यादित्यर्थः । आद्यन्तयोः परस्पररूपापत्तिन उ.]भाष्ये-स्वरश्च मे इति। 'तित्प्रत्ययप्रयुक्तः स्वरित इत्यर्थः।[अमावस्यदन्य]॥ छन्दसि निष्टयं । 'कृतेराद्यन्तविपर्ययः कृताद्यर्थ' इत्यसङ्गतं मत्वाऽऽह-कृत- शब्दस्येति।तत्प्रयोजन इत्यस्याऽन्तस्थाने तदुत्पत्तिप्रयोजनस्तत्स्थानेऽन्तोत्पत्तिप्रयो- जनश्चेत्यर्थः । तद्धनयन्नाह-परस्परेति । अन्यथाऽऽद्यन्तयोः स्थाने तृतीयवर्ण- करणमप्याद्यन्तविपर्ययः स्यादिति भावः। 'निष्टक्र्ये कृतेरावन्तविपर्ययश्छन्दसि कृताद्यर्थ' इत्येव भाष्यपाठ इति कैयटतात्पर्यम् । साम्प्रतिकपुस्तकेषु तु 'निष्टयं कृतेराद्यन्तविपर्ययश्छन्दसि कृताद्यर्थो 'यथा कृतस्तर्क इत्यादि दृश्यते। तत्र 'निष्टक्य कृतेश्छन्दसि' इत्यन्वयः। 'निपात्यते' इति शेषः। प्रत्ययप्रकरणाण्यन्निपात्यः, षत्वञ्च निपात्यमित्यर्थः । अन्यथा ऋदुपधत्वात्क्यबेव स्यादिति भावः । 'आद्यन्तविपर्ययः कृताद्यर्थ' इत्यस्य कृताद्यर्थ आद्यन्तविपर्यय आवश्यकस्तेनाऽत्राऽपि सिद्ध तदर्थं न निपातनमित्यर्थः । 'कृताद्यर्थ' इत्यादिशब्दार्थमेव दर्शयति-कृतस्तर्क इत्या- दिना । अपर आह निष्टक्य व्यत्ययमिति । वर्णव्यत्ययं, प्रत्ययव्यत्ययश्चेत्यर्थः । 'व्यत्ययो बहुल'मिति सूत्रेणेति भावः । एवञ्च षत्वमात्रफलकं निपातनमित्याह- निसः षत्वमिति । भाष्ये-ण्यद्विधिश्चतुरिति । सुजन्तमेतत् । चतुरो वारा- नित्यर्थः । चतुर्थ इति यावत् । उपपूर्वाचिनोतेरिति । पृडे उत्तरपदे इति १ व्याख्या लुप्ता स्यात् । २ 'त':' । ३ दशो निपा'।४ इदं क्वचिन्न। ५'सा'।

·२०४ कैयट-विवरणसहितं [ऋहलो । श्चतुः',-ब्रह्मवाचः, भाव्यः, स्ताव्यः, उपचास्यपृडम् । उपपूर्वाचिनोतेराया- देशोऽपि] निपात्यते । नहि ण्यतैव सिध्यति । ॥*॥ हिरण्य इति च ॥१॥ हिरण्य इति च वक्तव्यम् । उपचेयपृडमित्येवान्यत्र । [छन्दसि निष्टर्य ] ॥ ऋहलोर्ण्यत् ॥ ३॥११५२४ ॥ ॥*॥ पाणौ सृजेर्ण्यद्विधिः ॥ ॥पाणौ सृजेयेद्विधेयः। पाणिसर्या रजुः । ॥*॥ समवपूर्वाच्च ॥ ॥ समवपूर्वाञ्चेति वक्तव्यम् । समवसर्ग्यः ॥*॥ लपि- दभिभ्यां च ॥ ॥लपिदभिभ्यां चेति वक्तव्यम् । अपलाप्यम् । अवदाभ्यम्॥ ओरावश्यके ॥ ३११११२५ ॥ कथमिदं विज्ञायते-आवश्यके उपपदे, आहोस्विदावश्यके द्योत्य इति? कश्चात्र विशेषः ? । ॥*॥ आवश्यक उपपद इति चेयोत्य उपसङ्ख्यानम् ॥॥ आवश्यके उपपदे इति चेयोत्येउपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । पाव्यं लाव्यम् । अस्तु तर्हि द्योत्ये । ॥*॥ द्योत्य इति चेत्स्वरसमासानुपपत्तिः ॥ ॥ द्योत्य इति चेत्स्वरसमासानुपपत्तिः [प्राप्नोति] । अवश्यलाव्यम् । अवश्यपाव्यम् ॥ नैष दोषः। मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । विस्पष्टादिवत्स्वरो भविष्यति। ॥ ॥ ओ- रावश्यके ण्यतः स्तोतेः क्यप्पूर्वविप्रतिषिद्धम् ॥*।। ओरावश्यके ण्यतः स्तोतेः क्यब्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । ओरावश्यके ण्यगवतीत्यस्यावकाशः-अवश्य- लाव्यम् । अवश्यपाव्यम् । क्यपोऽवकाशः-स्तुत्यः। इहोभयं प्रामोति-अव- श्यस्तुत्यः । क्यब्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन। स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः?॥ प्र.]तु वर्णान्तररूपापत्तिरिति प्रदर्शनाय 'कृताद्यर्थ' इत्युक्तं भवति॥[छन्दसिनिष्ट]॥ ओरावश्यके। कथमिति । किमावश्यकार्थवाचिन्युपपदे प्रत्ययः,उत प्रत्ययेन आवश्यके द्योत्य इति प्रश्नः । अवश्यलाव्यमिति । 'द्वावपूपा वित्यादौ गतार्थस्यापि क्वचित् प्रयोगो लोके दृश्यते लाघवं प्रत्यनादरादिति मन्यते । विस्पष्टादिवदिति । यथा 'विस्पष्टकटुक मित्यत्र मयूरव्यंसकादित्वात्समासे कृते पूर्वपदप्रकृतिस्वरो भवति, उ.] यावत् । पृडेरिगुपधलक्षणः कः ॥ [ छन्दसि निष्टयं] । ऋहलोय॑त् । पाणौ सृजे धंदुपधा'दिति क्यपोऽपवादो ण्यत् । 'लपिदभि- भ्यां 'पोरदुपधा'दिति ॥ [ ऋहलोर्ण्यत् ] । ओरावश्यके । ननूक्तार्थत्वादवश्यशब्दप्रयोग एव न स्यात् , ण्यदेव वा न स्यादिति कुतो नोक्तमत आह-द्वावपूपाविति । 'द्योत्य' इत्युक्तेोतकसमुच्चय इष्ट एवेति लभ्यते । उपपदत्वाऽभावात्स्वरसमासयोरनुपपत्तिरिति भावः । ननु 'विस्प- टादीनि गुणवचनेषु' इत्यनेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरविधानादत्र चोत्तरपदप्रकृतिस्वरस्येष्ट- त्वेन 'विस्पष्टादिव'दित्यसङ्गतमिति मत्वाऽऽह-यथेतिाएवञ्च मयूरव्यंसकादिषु निपा- ·२०५ ३अ.१पा.६आ.१२७सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 न वक्तव्यः । उक्तं तत्र क्यबिति वर्तमाने पुनः क्यब्ग्रहणस्य प्रयोजनम्,- 'क्यबेव यथा स्याद्यदन्यत्प्रामोति तन्मा भूदिति । [ ओरावश्यके । आनाय्योऽनित्ये ॥३।१।१२७ ।। ॥*॥ दक्षिणाग्नौ ॥*॥ दक्षिणाग्नाविति वक्तव्यम् । आनेयोऽन्यः ।। ॥*॥ आनाय्योऽनित्य इति चेद्दक्षिणाग्नौ कृतं भवेत् ॥ एकयोनी तु तं विद्यादानेयो ह्यन्यथा भवेत् ॥*॥ पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामिधेनीषु।३।१२२९ पाय्यनिकाय्ययोः किं निपात्यते ? ॥*॥ पाय्यनिकाय्ययोरादिपत्वकत्व- निपातनम् ॥*॥ पाययनिकाय्ययोरादिपत्वमादिकत्वं च निपात्यते । मेयं निचेयमित्येवान्यत्र । [ पाय्यसानाय्य ] ॥ ऋतौ कुण्डपाय्यसंचाय्यौ ॥३।१।१३० ॥ ॥*॥ कुण्डपाय्ये यद्विधिः ॥*॥ कुण्डपाय्ये यद्विधेयः। कुण्डपाययः क्रतुः॥ अग्नौ परिचाय्योपचाय्यसमूह्याः ॥ ३।१।१३१ ॥ ॥॥ समृद्य इत्यनर्थकं वचनं सामान्यकृतत्वात् ॥ ॥ समूह्य इत्यनर्थक वचनं ॥ किं कारणं?॥ 'सामान्यकृतत्वात्। सामान्येनैवाऽत्र ण्यद्भविष्यनि- 'ऋहलोमे दिति ॥ वह्यर्थं तर्हि निपातनं कर्तव्यम् । वर्ण्यद्यथा स्यात् । ॥ ॥ वह्यर्थमिति चेदूहेस्तैदर्थत्वात्सिद्धम् ॥ ॥ वह्यर्थमिति चेदृहेस्तदर्थ- प्र.]एवमवश्यलाव्यमित्यादावपि मयूरव्यंसकादिषु निपातनादुत्तरपदप्रकृतिस्वरो भविष्यतीत्यर्थः ॥ [ ओरावश्यके ] ॥ आनाख्यो । आनाग्योऽनित्य इति चेदिति। 'घटादिष्वपि प्रसङ्ग' इति शेषः। भवेदिति । संभावने लिङ् । निपातनौद्धि रूढिराधीयते । एकयोनाविति । यो गार्हपत्यादानीयतै आहवनीयेन सहकयोनिर्दक्षिणाग्निस्तत्रेत्यर्थः । यस्तु वैश्यकुलोंदा- नीयते तत्राऽऽनाय्यशब्दो न भवति । [ आनाय्योऽनित्ये ] ॥ अग्नौ प। ऊहिविग्रहादिति । वहिसमानार्थेनोहिना ब्राह्मणे समूह्यशब्दस्य निर्वचनं कृतमित्यर्थः । [ अग्नौ परिचाय्यो ] ॥ उ.]तनादेव सिद्धे 'विस्पष्टादीनीति सूत्रमपि न कार्यमिति भावः॥ [ओरावश्यक]। आनाल्यो।सम्भावने लिङिति।दक्षिणानौ युक्तत्वं सम्भाव्यते निपातनादित्यर्थः। पाय्य। भाष्ये-पाट्यनिकाय्ययोरिति। आयादेशोऽपि निपात्यत इति बोध्यम् । ऋतौ कुण्ड । यद्विधेय इति । तेन 'यतोऽनाव' इत्याधुदात्तः, कृदुत्तरपद- प्रकृतिस्वरेण तत्सत्ता च । युक निपात्यत इत्यपि बोध्यम्। [ऋतौ कुण्डपाय्य ]॥ १ 'सामान्येन' । २ 'दुहेः' । ३ हिः क्वचिन्न । ४ 'लादेरानीयते' ।

·२०६ 8 कैयट-विवरणसहित [चित्यामि त्वात्सिद्धम् ॥ उहिरपि वह्यर्थे वर्तते ॥ कथं पुनरन्यो नामान्यस्यार्थे वर्तते, कथमूहिर्वह्यर्थे वर्तते ? ॥ बह्वर्था अपि धातवो भवन्तीति ॥ अस्ति पुनः व चिन्यत्रापि ऊहिर्वह्यर्थे वर्तते ॥ 'अस्ती'त्याह ॥ ॥*॥ ऊहिविग्रहाच्च ब्राह्मणे सिद्धम् ॥*॥ ऊहिविग्रहाच्च ब्राह्मणे सिद्ध- मेतत्। समूह्यं चिन्वीत पशुकामः। पशवो वै पुरीषं पशूनेवास्मै तत्समूहति । चित्याग्निचित्ये च ॥ ३॥१॥१३२ ॥ ॥*॥ अग्निचित्या भावेऽन्तोदात्तः ॥*॥ अग्निचित्येतिभावेऽन्तोदात्तो' भवति । अनिचयनमेवाग्निचित्या ॥ [ चित्यानिचित्ये च । ण्वुल्तृचौ ॥ ३।१।१३३॥ किमर्थश्वकारः ? ॥॥ चकारः स्वरार्थः॥ * ॥ चितोऽन्त उदात्तो भवती- त्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । एकाऽजयं तत्र नाऽर्थः स्वरार्थेन चकारेणाऽनुबन्धेन, प्रत्ययस्वरेणैव सिद्धम् ॥ विशेषणार्थस्तहि ॥ क विशेषणार्थेनार्थः?॥ 'अप्तन्तृ'जिति । 'तृ' इत्युच्यमाने मातरौ मातरः पितरौ पितरः,-अत्रापि प्राप्नोति ॥ स्वसृनप्सृग्रहणं नियमार्थ भविष्यति,- 'एतयोरेव योनिसम्बन्धयोर्नान्येषां योनिसम्बन्धाना मिति ॥ सामान्यग्रहणाविघातार्थ- स्तहि ॥ क सामान्यग्रहणाविघातार्थनार्थः ? ॥ अत्रैव ॥ यदेतत्तन्तृचोर्ग्रहण- मेतत्तु' इति वक्ष्यामि ॥ यदि 'तृ' इत्युच्यते मातरौ मातरः पितरौ पितरः] प्र.] ण्वुल्तृचौ । मातराविति । उणादिषु तृप्रत्ययान्ता मात्रादयो निपातिता इति उ] अग्नौ परि। भाष्ये-वहेर्ण्यदिति । 'समूह्यशब्दे' इति शेषः। तत्र कृते सम्प्र- सारण-दीर्घत्वे निपात नादित्यर्थः। [भाष्ये 'वर्ण्यति यथा स्या'दिति पाठः]। वहिस- मानार्थेनेति । संवाह्यमित्यग्नौ तु न, अनभिधानादिति भावः। उहिविग्रहादिति । ब्राह्मणे ऊहिना विग्रहदर्शनादूहेयर्थत्वं सिद्धमित्यर्थः॥ [अग्नौ परिचाल्योपचाग्य]॥ ण्वुल्तृचौ।भाष्ये यदि 'तृ' इत्युच्यते मातरौ मातरः अत्रापि प्रोमोतीति। न च निरनुबन्धकत्वादस्यैव ग्रहणं स्यादिति वाच्यम् , लक्ष्याऽनुरोधेन ज्ञापकसिद्ध- तयाऽनित्यत्वेन च तस्या इहाऽप्रवृत्तेरिति भावः । तृप्रत्ययान्ता इति । निरनुबन्ध- क'तृप्रत्ययान्ता इत्यर्थः। अस्यापि तृच्त्वे यथान्यासेऽप्यापत्तेः सत्त्वेन 'यदितृ इत्यु- च्यमाने इत्यस्याऽसङ्गत्यापत्तेः । भाष्ये-तृ इति वक्ष्यामीति । एवञ्च तृनो ग्रहण- सिध्यर्थं चकार इति भावः। यदि तृ इत्युच्यमाने इति । चकारकरणसामर्थ्यात्सानु- बन्धकग्रहणेऽपि निरनुबन्धकग्रहणं दुर्वारमेवेति भावः। अन्यत्राऽपि तदर्थत्वं दर्श- १अयं पाठः क्वचिन्न। २'इत्यत्रापि'1३"प्राप्नोतीति द्वितीयप्रतीकोअत्रैव प्रापोतीत्यर्थः। निरनुबन्धकत्वादस्यैव ग्रहणं स्यादिति भावः। तृप्रत्ययान्ता इति।" ४ 'त्युच्यते'। - ·३अ.१पा.आ.१३४सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २०७ .. अत्रापि प्रसज्येत ॥ स्वसृनप्तृग्रहणं नियमार्थ भविष्यति-'एतयोरेव योनि- सम्बन्धयोर्नान्येषां योनिसम्बन्धाना मिति । [तुश्छन्दसि' 'तुरिष्ठेमेयःस्थिति चोभयोर्ग्रहणं यथा स्यात् ] ॥ ॥ ण्वुलि सकर्मकग्रहणम् ॥ ॥ ण्वुलि सक- मैकग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत्-आसिता शयितेति ॥ ॥ न वा धातुमात्रा- दर्शनाण्ण्वुलः ॥*॥ न वा वक्तव्यं ॥ किं कारणम् ? ॥ 'धातुभात्रादर्शना. एण्वुलः' । धातुमात्राण्ण्वुल्दृश्यते । इमेऽस्य आसकाः । इमेऽस्य शायकाः । उत्थिता आसका वैश्रवणस्येति । ॥॥ तृजादिषु वर्तमानकालोपादानमध्यायक- वेदाध्यायाद्यर्थम् ॥ ॥ तृजादिषु वर्तमानकालोपादानं कर्तव्यम् ॥ किं कार- णम् ? ॥ 'अध्यायकवेदाध्यायाद्यर्थम्' । अध्यायकः वेदाध्यायः । अधीतवत्य- ध्येप्यमाणे वा मा भूदिति ॥ ॥ नवा कालमात्रे दर्शनादन्येषाम् ॥*॥ न वा वक्तव्यम् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'कालमात्रे दर्शनादन्येषाम्' । कालमाने यन्येऽपि प्रत्यया दृश्यन्ते । चर्चापारः शमनीपारः गमनीपारः॥ [ण्वुल्तृचौ] । नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ॥ ३॥१॥१३४ ॥ ॥*॥ अजपि सर्वधातुभ्यः ॥ ॥ अजपि सर्वधातुभ्यो वक्तव्यः । इहापि यथा स्यात्-भवः सव इति ॥ न तर्हिदानीमिदं पचाद्यनुक्रमणं कर्तव्यम् ? ॥ कर्तव्यं च ॥ किं प्रयोजनम् ?॥ ॥ पचाद्यनुक्रमणमनुबन्धासञ्जनार्थमपवादबाध- नार्थं च ॥ ॥अनुबन्धासंजनार्थं तावत् । नदट्-नदी। चोरट्-चोरी । अप- प्र.]भावः। स्वसृनप्लग्रहणमिति। नप्तृग्रहणं नियमाथ। स्वसशब्दस्तु अन्प्रत्ययान्त- वाद्धिध्यर्थ एव । सामान्यग्रहणाऽविघातार्थत्वं चकारस्य स्थितम् । तुभ्छन्दसि तुरि- प्टेमेयःस्वित्यत्राप्येतत्प्रयोजनसद्भावात् । [ ण्वुल्तृचौ] ॥ नन्दि । श्वपचेति । कर्मण्यण्बाध्यते । न्यक्वादिषु श्वपाकशब्दस्य पाठात्पक्षे उ.]यति-इति चोभयोर्ग्रहणमिति । इदमुणादयो व्युत्पन्ना इति शाकटायनादिमते। अव्युत्पत्तिवादिमते तु प्राप्तिरेव न । 'मातयती'त्यादौ 'तृ'लोपवारणायाऽत्राऽव्युत्प- त्तिपक्ष एवाऽवश्यक इति अचि र ऋत इति सूत्रे कैयटः । किं कारणमिति । कस्माद्धेतोरित्यर्थः । हेतुमाह-धातुमात्रादित्यादिना । अन्येषामिति । ण्वुल्तृज्व्य- तिरिक्तानामित्यर्थः । एवञ्च 'वर्तमान' इति कृते दोषः । ण्वुल्तृचोस्त्वन्यत्र काले- ऽनभिधानं स्वीकार्यमिति भावः ॥ [ ण्वुल्तृचौ] ॥ नन्दिग्रहि । 'भवः सव' इति भाष्ये पाठः ॥ [ नन्दिग्रहि ] ॥ १ अयं पाठः क्वाचित्कः । २ 'धातुमात्रे' । ३ 'ध्यापक' । ४ 'ध्यापकः' । ५ 'भूतामिति' । ६ 'ह्यन्ये प्रत्ययाः' । ७ 'शर्व' 'शवः' 'सर्वः' । ८ अस्य व्याप्ता लुप्ता भवेत् । ९ 'ऋप्रत्ययान्त' ।

·२०८ कैयट-विवरणसहितं [इगुपधज्ञा वादवाधनार्थम्-जारभरा, श्वपचेति । [ नन्दिग्रहि ] ॥ इगुपधशाप्रीकिरः कः ॥ ३॥१॥१३५ ॥ ॥ ॥ इगुपधेभ्य उपसर्गे कविधिर्मेषाद्यर्थः ॥ ॥ इगुपधेभ्य उपसर्गे को विधेयः ॥ किं प्रयोजनम् ?॥ 'मेषाद्यर्थः' । मेषः देवः सेवः॥ ॥न वा बुधा- दीनां दर्शनादनुपसर्गेऽपि ॥ ॥न वो को विधेयः ॥ किं कारणम् ?॥[बुधादीनां दर्शनादनुपसर्गेऽपि] । बुधादीनामनुपसर्गेऽपि को दृश्यते । बुधः भिदः युधः सिर्व इति ॥ कथं मेषः देवः सेव इति ?॥ पचादिषु पाठः करिष्यते ॥ पाघ्राध्माधेदृशः शः ॥ ३।१।१३७ ॥ ॥॥ जिघ्रः संज्ञायां प्रतिषेधः ॥॥ जिघ्रः संज्ञायां प्रतिषेधो वक्तव्यः । व्याजिघ्रतीति व्याघ्रः । इह केचिच्छस्यैव प्रतिषेधमाहुः, के चिजिघ्रभावस्य किं पुनरत्र न्याय्यम् ? ॥ शस्यैव प्रतिषेधो न्याय्यः । जिघ्रभावे हि प्रति- षिद्धे केन शे आकारलोपः स्यात् ॥ [ पाघ्रामाधेशः शः ] ॥ अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेतिसातिसाहिभ्यश्च ॥ ॥॥ अनुपसर्गानौ लिम्पः ॥*॥ अनुपसर्गानौ लिम्पेरिति वक्तव्यम् । निलिम्पा नाम देवाः ॥ ॥ गवि च विन्देः संज्ञायामुपसङ्ख्यानम् ॥ ॥ गवि. चोपपदे विन्देः संज्ञायामुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । गोविन्द इति ॥ अत्यल्प- मिदमुच्यते-गवी'ति॥*॥गवादिष्विति वक्तव्यम्॥*॥ गोविन्दः । अरविन्दः॥ ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ॥ ३॥१॥१४० ॥ ॥*॥ तनोतर्ण उपसङ्ख्यानम् ॥ ॥ तनोतर्ण उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । अवतनोतीत्यवतानः ॥ शिल्पिनि वुन् ॥ ३२॥१४५॥ ॥*॥ नृति«निरज्जिभ्यः ॥॥ नृतिखनिरञ्जिभ्य इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । ह्वायक इति ॥ प्र.]सोपि भवति॥इत्यु भाष्यप्रदीपे तृतीयाध्यायस्य प्रथमे पादे षष्टमाह्निकम्॥पादश्च॥ उ.] पाघ्राधमा । केचिदिति भाष्ये । 'जिघ्रः संज्ञाया'मित्यादेशेऽकार उच्चारणार्थ इति जिघ्र इति पञ्चमीति भावः।केजिजिघ्रभावस्येति। वार्तिके 'जिघ्र' इति षष्ठ्य- न्तं मन्य॑न्ते । केन शे आकारलोप इति। आतो लोप इत्यत्रार्द्धधातुक इत्यधिकारा- दिति भावः । 'नाऽभ्यस्तयोः' इत्यस्य प्राप्तिरेव न ॥ [पाघ्राध्माधेट ] ॥ अनुसर्गा । अरविन्दोऽर्द्धर्चादिः ॥ [ अनुपसर्गात् ] ॥ १ 'मेषाद्यर्थम् । २'न वा वक्तव्यः' । ३ अयं क्वचिन्न । ४ अयमंशः क्वचिन्न । ५ 'वायकः' । ६ 'मन्यते। ।

·२०९ ॥*॥ ३अ.१पा.६आ.१४९सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् , प्रसृल्वः समभिहारे वुन् ॥ ३॥१११४९॥ ॥ ॥ अ॒सृल्वः साधुकारिणि बुन्विधानम् ॥*॥ पुसल्वः साधुकारिणि वुन्विधेयः । सकृदपि यः सुष्टु करोति तत्र यथा स्याबहुशोऽपि यो दुष्टु करोति तत्र मा भूदिति॥ इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिमुनिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमे पादे पष्टमाह्निकम् ॥ पादश्च समाप्तः ॥३॥१६॥ कर्मण्यण ॥ ३॥२॥१॥ कर्मणि निर्वय॑मानविक्रियमाणे चे ॥॥ कर्मणि निर्वय॑मान- विक्रियमाणे चेति वक्तव्यम्।इह मा भूत् आदित्यं पश्यति, हिमवन्तं शृणोति ग्रामं गच्छतीति ॥॥ कर्मणि निय॑मानविक्रियमाणे [इति] चेद्वेदाध्यायादीनामु. पसङ्ख्यानम् ॥ ॥ कर्मणि निर्वयंमानविक्रियमाण इति चेद्वेदाध्यायादीनामुप- सङ्ख्यानं कर्तव्यम् । वेदाध्यायः चर्चापारः शमनीपारः ॥ ॥ यत्र च नियुक्तः प्र.] कर्मण्यण् । निर्वच॑मानेति । हरिणा निर्वादीनां विशेषो दर्शितः । 'सती वाऽविद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी। यस्य नाश्रीयते तस्य निर्वय॑त्त्वं प्रच- क्षते॥यस्योपादानकारणं नास्ति तन्निर्वयं,यथा-'संयोगं करोती तिायस्यापि संदप्यु- पादानकारणं न विवक्ष्यत तन्निर्वयं, यथा-'घटं करोती तिायदा तूपादानकारणमेव परिणामित्वेन विवक्ष्यते-'मृदं घटं करोती'ति, तदा विकार्य कर्म। भेदविवक्षायां तु 'मँदा घटं करोती'ति निवर्त्यमेव कर्म । विकार्यमपि द्विविधम् । 'प्रकृत्युच्छेदसं- भूतं किं चित्काष्टादिभस्मवत् । किं चिद्गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत्'॥ इति॥ प्राप्यमपि-'क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते। दर्शनादनुमानाद्वा उ.] घुसल्वः । साधुकारिणीति । समभिहारग्रहणस्थाने इदं कार्यमित्यर्थः ॥ इति भाज्यमदीपोझ्योत तृतीयाऽध्यायस्य प्रथमे पादे षष्ठमाह्निकम्पादश्चायं समाप्तः॥ कर्मण्यण । यम्य सती परिणामिनी प्रकृति श्रीयते यस्य चाऽविद्यमाना तन्निवर्त्यमित्युच्यत इत्यर्थः । तदेवाह-यस्येति । कार्यसामानाधिकरण्येन प्रतीयमानं नास्तीत्यर्थः। यथा 'मृदं घटं करोती'ति । विवक्ष्यत इति । 'कार्याऽभेदेने'तिशेषः। तदा विकार्य कर्मेति । अवस्थाद्वयाऽनुगमेन पूर्वाऽऽकारपरित्यागेनाऽऽकारान्तर- प्राप्त्यवगमादिति भावः । भेदविवक्षायामिति । कर्मणः सकाशादुपादानस्य भेद- विवक्षायामित्यर्थः। मृदा घटमिति । करणत्वविवक्षायां तृतीया। नो चेत्संबन्ध- सामान्यविवक्षायां 'मृदो घट'मिति षष्ठीति बोध्यम् । विकार्यमपीति । पूर्वरूपस्य सर्वात्मना परित्यागतदभावाभ्यामित्यर्थः । दर्शनादिति । प्रत्यक्षादित्यर्थः । निर्वत्यै खरूपलाभ एव क्रियाकृतो विशेषो, विकार्ये विकाररूप एव सः । घटं करोति, १लुप्तमिदम् ।२ निर्वय॑मानविक्रियमाणे इतिवक्त'। ३इदं क्वचिन्न ।४ 'मृदो'।५'वा'। १४ ·२१० 8 कैयट-विवरणसहितं [कर्मण्यण ॥*॥ यत्र च नियुक्तस्तत्र चोपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । छत्रधारः द्वारपालः । ॥॥हग्रहिनीवहिभ्यश्च॥*॥हृाहिनीवहिभ्यश्चेति वक्तव्यम्। हृ-भारहारः[ ग्रहि-कमण्डलुग्राहः । [ग्रहि]॥ नी-उष्ट्रप्रणायः।।[ 'नी] वहि-भारवाहः । ॥॥ अपरिगणनं वा ॥*॥न वाऽर्थः परिगणनेन ॥ कस्मान्न भवति-आदित्यं पश्यति हिमवन्तं शृणोति ग्रामंगच्छतीति ?॥॥*॥ अनभिधानात् ॥*॥ अन- भिधानादेव ने भविष्यति ॥*॥ अकारादनुपपदात्कर्मोपपदो विप्रतिषेधेन ॥*। अकारादनुपपदात्कर्मोपपदोभवति विप्रतिषेधेन । अनुपपदस्यावकाशः-पच- तीति पचः। कर्मोपपदस्याऽवकाशः कुम्भकारः-नगरकारः। ओदनपाच उभयंप्राप्नोति। कर्मोपपदो भवति विप्रतिषेधेनाअनुपपदस्यावकाशः-विक्षिपः विलिखः । कर्मोपपदस्य स एव । काष्टंभेद उभयं प्राप्नोति । कर्मोपपदो प्र.]तत्प्राप्यमिति कथ्यते ॥इति॥ तत्र प्राप्यत्वं सर्वस्य कर्मणोऽस्तिक्रियया प्राप्य- माणत्वात्।अवान्तरविवक्षायां तु त्रैविध्यमुच्यते। वेदाध्याय इतिानित्यो वेदः स्थित एवाधीयते इति निर्वय॑त्वाऽभावः । छत्रधार इति । वेदाध्यायादिग्रहणेन च्छत्रधा- रादीनां ग्रहणं नास्ति,प्रकारार्थेनाऽऽदिशब्देन सदृशानां शास्त्राध्यायादीनामेव शब्दानां ग्रहणात् । तत्प्राप्यमेव न विकार्यम् । नहि धारणादृवं छत्रस्य कश्चित् क्रियाकृतो विशेषः प्रत्यक्षानुमानपरिच्छेद्योऽस्ति । अनभिधानादिति । नित्यानां शब्दानामिद- मन्वाख्यानमात्रम् । न चादित्यं पश्यतीत्याद्यर्थप्रतिपादनायादित्यदर्शादयः शब्दा लोके प्रयुज्यन्त इति शास्त्रेणापि साधुत्वेन नाऽनुमास्यन्त इत्यर्थः । कर्मोपपदस्थे- ति । यदा गणपठितधातुविषय एवाऽच्प्रत्ययम्तदायं विप्रतिपंधी यदा तु सर्वधातुवि- षयोऽच्प्रत्ययस्तदा येन नाप्राप्तिन्यायादण्प्रत्ययस्यापवादलादुत्सर्गापवादयोर्विप्रतिषेधो- नुपपन्नः । तथा च करोतेरच्प्रत्ययः कृतः 'शिवशमरिष्टस्य कर' इति । ततश्च कुम्भकारादिरपि नाऽणोऽवकाशः, तत्राप्यन्प्रत्ययप्रसङ्गात् । अत एव भाष्यकार उ.]स्वर्णं कुण्डलं करोति,काप्टं भस्म करोति। अनुमानाद्यथा-पुत्रः मुग्वं करोतीति । अत्र सुखरूपलाभो मुखप्रसादाऽनुमेयः । नित्यः। तत्तत्कल्पेऽविच्छिन्नपार- पर्य इत्यर्थः । ननु 'वेदाऽध्यायादी' नामित्यादिनैव सर्वसङ्ग्रहे सिद्ध 'यत्र च नियुक्त' इत्यादेवंयर्थ्यमत आह-वेदाऽध्यायादीनामिति । वस्तुतः प्रपञ्चार्थमेव तानीति बोध्यम् । शास्त्रेणाऽपि-'कर्मण्य णिति सामान्यशास्त्रेणापि। ननु सर्वधातुभ्योऽज्वि- धानेन 'कुम्भकार' इति कथमणोऽवकाश इत्यत आह-यदेति । सर्वधातुविषयश्चा- ऽच्प्रत्यय आवश्यक इत्याह-तथा चेति । उदाहरणान्तराणि-काऽण्विपयाणि ॥ १ अयं पाठः क्वचिन्न । २ 'परि'। ३ 'दत्र' 'देवात्र'। ४ 'इहोभयं प्राप्नोति- ओदनपाचः' । ५ 'इहोभयं प्राप्नोति-काष्ठभेदः' । ६ 'नुशास्यन्त' ।

·३अ.२पा.आ.१सू.]] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ® भवति विप्रतिषेधेन । अनुपपदस्यावकाशः-जानातीति ज्ञः। कर्मोपपदस्य स एव । इहोभयं प्राप्नोति-अर्थज्ञः । कर्मोपपदो भवति विप्रतिषेधेन ॥ नैष युक्तो विप्रतिषेधः :। अनुपपदस्तृतीयः । ण्वुल्तृजचः । तेषां णः । णस्य कः । स यथैव कोणं बाधते एवं कर्मोपपदमपि बाधेत॥कर्मोपपदोऽपि तृतीयः । ण्वुल्तृजचः । तेषामण् । अणः कः । उभयोस्तृतीययोर्युक्तो विप्रति- षेधः ॥ अनुपपदस्यावकाशः-लिम्पतीति लिम्पः। कर्मोपपदस्य स एव ॥ कुंड्यलेप उभयं प्राप्नोति । कर्मोपपदो भवति विप्रतिषेधेन ॥ नैष युक्तो विप्र- तिषेधः । अनुपपदस्तृतीयः । ण्वुल्तृजचः । तेषां कः । कस्य शः । स यथैव शः कं बाधते एवं कर्मोपपदमपि बाधत ॥ का तर्हि गतिः ? ॥ 'मध्येऽप. वादाः पूर्वान् विधीनबाधन्ते [ नोत्तरा'न् ] इत्येवं शः कं बाधिष्यते कर्मोप. प्र.]उदाहरणान्तराणि काष्टभेदादीनि विप्रतिषेधस्य वक्ष्यति । काष्टभेद इति। सर्व धातुभ्यो विधानादच उत्सर्गस्य काऽणावपवादो तयोर्विप्रतिषेधादणेवात्र भवति। स यथैव क इति । प्राप्तिमात्रस्य बाध्यत्वमपेक्ष्यैतदुच्यते । यदा तु प्राप्तिविशेषोऽपे- श्यते तदा तु येन नाप्राप्तिन्यायाण्णस्यैव को बाधको न तु कर्मोपपदस्याऽणः । कः उ.] काऽणाविति । 'इगुपधेति कः । 'कर्मण्यण्' । भाष्ये-अर्थज्ञः कर्मोपपद इति । विप्रतिषेधेन प्राप्तमणं वाधिला 'आतोऽनुपसर्ग' इति 'क' इति तात्पर्यम् । एवं]तत्तात्पर्यमजानान एकदेश्याह-नैपयुक्त इति। ज्ञाविषये काऽणोर्य इत्यर्थः। तेपांण इति । 'श्यायधे ति विहितः । तत्र हि 'श्या-आदिति च्छेदः। स यथै- वेति। बाध्यसामान्यचिन्तयाऽणोऽपि स बाधक इत्यर्थः सिद्धो विप्रतिषेधं विनाऽपी- त्यर्थः । तदाह-प्राप्तिमात्रस्यति । न तु कर्मोपपदस्येति । एवञ्च विप्रतिषेधो युक्त एवेति भावः । नन्वर्थज्ञ इत्यत्राऽणं विधातुं न 'क'प्रत्ययेन विप्रतिषेध उच्यते किन्तु 'आतोऽनुपसर्गे क' इति कं विधातुम्। एवञ्च 'इगुपधेति कस्याऽणा बाधेऽप्यातोऽनुपसर्ग इति केन तृतीयकक्ष्याप्राप्तस्येगुपधेति कस्य विप्रतिषेधः सम्भ- वत्येवेत्याह सिद्धान्त्येकदेशी-कर्मोपपदोऽपीति । अणः क इति । 'आतो- ऽनुपसर्ग' इत्ययमिति भावः। उभयोरिति । सोपपदनिरुपपदयोः कयोरित्यर्थः । कर्मोपपदस्य कस्य विषय इति । अनाकारान्तत्वादिति भावः । किन्तु 'गोद' इत्यवकाश इति वक्तुं युक्तमिति तात्पर्यम् । क्रममादृत्येति । 'अर्थज्ञः कर्मोपपदो भवति विप्रतिषेधेने'त्युत्तरं 'नैष युक्त' इत्यादियुक्तो विप्रतिषेध'इत्यन्तं भाष्यन्त्वेकदझ्युक्तिरित्युक्तमेव । अथ विप्रतिषेधस्योदाहरणान्तरमाह-अनुपपद- स्येत्यादिना । भाष्ये-का तहि गतिरिति तृतीयस्य प्रश्नः । समासे पूर्वपद- १ 'अर्थज्ञ उभयं प्राप्नोति'।२ 'तस्य'1३'इहोभयं प्राप्नोति कुड्यलेपः'।४ कः शं'।

·२१२ * कैयट-विवरणसहितं [कर्मण्यण पदं न बाधिष्यते ॥ अनुपपदस्थावकाशः-सुग्लः सुम्लः । कर्मोपपदस्य स एव । इहोभयं प्राप्नोति-गोसंदायः वडवासंदायः । कर्मोपपदो भवति विप्र. तिषेधेन ॥ नैष युक्तो विप्रतिषेधः। अनुपपदस्तृतीयः । ण्वुल्तृजचः । तेषां गः । णस्य कः । स यथैव को गं बाधते एवं कमापपदमपि बाधेत ॥ का तर्हि गतिः? ॥ पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते [ नोत्तरीन् ] इत्ये- वमयं को गं बाधिष्यते कर्मोपपदं न बाधिप्यते ॥ ॥ शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः, पूर्वपदप्रकृतिस्वरं च ॥ ॥ शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यो णो वक्तव्यः,पूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् । शीलि-मांसशीलः,मांसशीला । शीलि।कामि- मांसकामः मांसकामा । कोमि ॥ भक्षि-मांसभक्षः मांसभक्षा ॥ भक्षि ॥ आचरि-कल्याणाचारः कल्याणाचारा ॥-॥*॥ ईक्षिक्षमिभ्यां च ॥॥ ईक्षिक्षमिभ्यां चेति वक्तव्यम् । सुखप्रतीक्षः सुखप्रतीक्षा । कल्याणक्षमः।। कल्याणक्षमा॥ किमर्थमिदमुच्यते?।। पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वञ्च वक्ष्यामि, ईकारश्च मा भूदिति ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । इह यो मांसं भक्षयति मांसं तस्य भक्षो भवति । [तत्र] योऽसौ भक्षयतेरच्तदन्तेन बहुव्रीहिः॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यत्कर्मोपपदं णं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यः 'समानेऽर्थे केवलं विग्रह- प्र.]पुनरनयोः प्रत्यययोर्विशेषः?। उच्यते। कर्मोपपदे के सति नित्यसमासो भवति । अकर्मोपपदे तु विकल्पेन षष्टीसमासः स्यात् । नन्वर्थज्ञ इत्यत्रातोऽनुपसर्गे क इति कः प्राप्नोति न त्वण्प्रत्ययः,तत्कथमुच्यते 'कर्मोपपदस्य स एवेति,न हि कुम्भकारः कपिपदस्य कस्यै विषयः।एवं तर्हि काऽणोविप्रतिषेधे परत्वादण कं बाधते,अणमपि कोपपदः कोऽपवादत्वादिति क्रममादृत्यैतदुक्तमित्यदोषः । मांसकाम इति । मांसशब्दः'स'प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः। कल्याणशब्दो 'लघावन्ते द्वयोश्च बह्वषो गुरु'- रिति मध्योदात्तस्तत्र कृदुत्तरपदप्रकृतिवरे प्राप्ते पूर्व पदप्रकृतिस्वरो विधीयते । भक्षयतेरजिति। एरजण्यन्ताना'मित्येतत्तु मुनित्रयस्य मते नास्ति।कल्प्यादिभ्यः? उ.]प्रकृतिस्वरत्वं दर्शयितुं पूर्वपदस्वरान्दर्शयति-मांसेति । 'एकस्मिन्नन्ते लघौ द्वयोर्वाऽन्तयोर्लध्वोः सतोर्बह्वषः बह्वच्कस्ये'त्यर्थः । भाष्ये-ईकारश्च माभू- दिति । अतो णः कृत इति भावः । मांसं तस्य भक्ष इति । भक्षेः कर्मण्यच् । 'घजजपाः पुंसि' इति नित्यं पुंस्त्वम् । एतेन 'इदं भावघविषयमेवे'त्यपास्तम् । भक्षणं भक्ष इतिभावेऽजिति भावः। कर्माऽजन्तेन समानाधिकरणबहुव्रीहिस्तु ना- ऽनभिधानात् । तच्च तवाऽप्यावश्यकमिति बोध्यम् । भाष्ये तज्ज्ञापयत्याचार्य इति । नन्वणि सति 'मांसभक्षीति प्रयोगः स्यादिति तद्वारणेन चरितार्थ वार्तिक १'वडवासंदाय उभयं प्राप्नोति'। गोसंदाये उभयं'।२ इदं क्वचिन्न ।३ चः क्वचिन्न ।

·३अ.२पा.आ.१सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २१३ भेदाद्यत्र कर्मोपपदश्च प्रामोति बहुव्रीहिश्च, कर्मोपपदस्तत्र भवतीति॥ किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम्?॥काण्डलावःशरलाधः।काण्डानिलावोऽस्ये- ति बहुव्रीहिर्न भवति॥भवति[तु]बहुव्रीहिरपि,-मांसे कामोऽस्य मांसकामः, मांसकामक इति वा ॥*॥ न त्वम्भोऽभिगेमा ॥॥ न विदं भवति अम्भोऽ- मिगमोऽस्या [अम्भोभिगमा] इति॥ किं तर्हि?॥ अम्भोभिगामीत्येव भवति । काण्डलावेऽपि च विग्रहाऽभावान ज्ञापकस्य प्रयोजनं भवतीति ॥ नैषोऽस्ति विग्रहः-काण्डानिलावोऽस्येति ॥*॥ अन्नादायेति च कृतां व्यत्ययश्छन्दसि॥* ॥ अन्नादायेति च कृतां व्यत्यय छन्दसि द्रष्टव्यः।अनादायाऽनपतये य आहुति- मन्नादी कृत्वा ॥ [ कर्मण्यण् ] ॥ आतोऽनुपसर्गे कः ॥ ३२॥३॥ ॥*॥ कविधौ सर्वत्र प्रसारणिभ्यो डः ॥*॥ कविधौ सर्वत्र प्रसारणिभ्यो प्र.प्रतिषेध एवास्ति । ननु च बहुव्रीहौ सति बहवो भक्षा अस्य बहुभक्ष इत्यत्र 'वहोर्नवदुत्तरपदभूम्नी'त्वन्तोदात्तत्वं प्राप्नोतीति पूर्वपदप्रकृतिम्वरो न सिध्यति । नैष दोषः । भक्षणं भक्षः, बहुषु भक्षोऽस्येत्येवं व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः करिष्यते । तत्रोत्तरपदभूमाऽभावाद्वहुव्रीहौ प्रकृत्येति खरो भविष्यति। काण्डानि लावोऽस्येति। लावयतेरच् [प्रत्ययः] भवति बहुव्रीहिरपीतिातेन ज्ञापनस्य प्रयोजनाऽभावदण्बाधना- र्थमेवेदं वक्तव्यमित्यर्थः । न त्वम्भोभिगमेति । तेनाऽत्रानभिधानाद्बहुव्रीहिर्न भव- तीति भावः । नैषोस्तीति । काण्डानि लुनातीति प्रकृत्यर्थविवक्षायामभावाण्णिचः । लूयत इति लवः, काण्डानि लवोऽस्येति विग्रहेण भाव्यमिति भावः। अन्नादायेति । अन्नमत्तीत्यणः प्रसङ्गेऽच्प्रत्ययः क्रियते। तेनान्न अदायेत्येवमवग्रह उपपद्यते ॥ उ.]कथं ज्ञापकमिति चेत् ,अनभिधानादणभावंमन्यतेोलावयतेरच्प्रत्यय इतिानिवृत्त- प्रेषणप्रकृतिकप्राकृतार्थणिजन्तादच्प्रत्यय इत्यर्थः । अन्यथा 'काण्डानि लुनाती'त्य- नेन समानार्थत्वं न स्यात् 'काण्डानि लाव' इत्यत्र 'लाव' इति जातावेकवचनं बोध्यम् । अण्बाधनार्थमेवेति। अनभिधानेन प्रत्याख्यानन्तु न चमत्कारीति भावः । भाष्ये-न त्वम्भोऽभिगमति अम्भोऽभिगमा तु नेष्यते,तस्मादनभिधानमेव तद- र्थमाश्रयणीयम् , नत्वेकप्रयोजनार्थ सामान्यज्ञापकाश्रयणमिति भावः । लयत इति लव इति । न च निवृत्तप्रेरणादिति प्रागुक्तरीत्या तदर्थो लावशब्दोऽप्यस्तीति वाच्यं, सा हि कल्पना क्वचिदिष्टप्रयोगसिद्धये न त्वनिष्टायेति भावः । चतुर्थ्यन्त- प्रयोगे एव व्यत्ययोक्तस्तत्राऽविशेषोऽणचोरत आह-अवग्रह इति । 'न लक्षणेन पदकारा अनुवा' इत्यादि भाष्येणाऽवग्रहार्थताया लक्षणस्य दूषितत्वादिदं व्यर्थ- १ इदं क्वचिन्न । २ इदं भाष्यवार्तिकमित्यन्ये । ३ 'मन्नादां हुला' ।

·8 कैयट-विवरणसहितं. [आतोनुपसर्ग डो वक्तव्यः । ब्रह्मज्य इति ॥ किमुच्यते सर्वत्रेति ?॥ अन्यत्रापि नावश्यमि- हैव ॥ काऽन्यत्र ?॥ आह्वः प्रत इति॥॥के हि संप्रसारणप्रसङ्गः॥ ॥ के हि सति संप्रसारणं प्रसज्येत । संप्रसारणे कृते संप्रसारणपरपूर्वत्वे चोवडादेश 'आहुव' इत्येतद्रूपं प्रेसज्येत॥स तर्हि वक्तव्यः?॥न वक्तव्यः। अस्त्वत्र संप्रसा- रणं, संप्रसारणे कृते आकार लोपस्तस्य स्थानिवद्भावादुवदेशो न भविष्य- ति ॥ पूर्वत्वे कृते प्राप्नोति। एवन्तौंदमिह सम्प्रधार्यम् आकारलोपः क्रियतां पूर्वत्वमिति, किमत्र कर्तव्यम् ? ॥ परत्वादाकारलोपः॥ न सिध्यति । अन्तर- गत्वात्पूर्वत्वं प्राप्नोति ॥ एवं तर्हि वार्णादाङ्ग बलीयो भवतीत्याकारलोपो भ. विष्यति ॥ एवं तीदमिह संप्रधार्यम् आकारलोपः क्रियतां संप्रसारणमिति किमत्र कर्तव्यम् ? ॥ परत्वादाकारलोपः ॥ नित्यं संप्रसारणं । कृतेऽप्याकार- लोपे प्रामोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति ॥ आकारलोपोऽपि नित्यः। कृतेऽपि संप्रसारणे प्रामोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति ॥ अनित्य आकारलोपः, न हि कृते संप्रसारणे प्रा- मोति । अन्तरङ्ग[हि पूर्वत्वं बाधते। यस्य लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् ॥ न च संप्रसारणमेवाकारलोपस्य निमत्तं विहन्ति । अवश्यं लक्ष- णान्तरं पूर्वत्वं प्रतीक्ष्यम् । उभयोर्नित्ययोः परत्वादाकारलोपः । आकारलोपे कृते संप्रसारणं । संप्रसारणे कृते यणादेशेन सिद्ध रूपम्-आह्वः प्रह्व इति ॥ एवमपि न सिध्यति । योऽनादिष्टादचः पूर्वस्तस्य विधि प्रति स्थानिवद्भावः । प्र.]आतोऽनुपस ॥ ब्रह्मज्य इति । ब्रह्म जिनातीति डप्रत्ययः। 'वार्णादाङ्गंवलीय' इत्युक्ते यो ब्रूया समानाश्रयानवाविषयमेतदिति,तं प्रत्याह-एवं तीति । नित्य- मिति । संप्रसारणे कृते पूर्वत्वेन भाव्यमित्याकारलोपस्याऽनित्यत्वं मन्यते । अन्तरङ्ग- मिति। 'वार्णादाझं बलीय' इत्येतत्तु समानाश्रयविषयमेवेत्युक्तम् । एवमपि न सि. ध्यतीति । 'आह्व इत्यादिरूप'मिति शेषः । योऽनादिष्टादिति । उकारश्चानादिष्टा- उ.]मित्यनेन सूचितम् ॥ [कर्मण्यण ] ॥ आतोऽनुपसर्गे॥ प्रसारणिनः-संप्रसारणभाजः। ब्रह्मज्य इति। के हि सम्प्र- सारणे इयङ् स्यादिति भावः । भाष्ये-किमुच्यते सर्वत्रेति । सर्वत्रेत्यस्य 'क' मात्रे इत्यर्थः । तमाह-अन्यत्राऽपीति । 'आतश्वोपसर्गे' इत्यत्राऽपीत्यर्थः । एव- न्तर्हि वार्णादिति । 'इयायेत्यादिसिद्धयेऽस्या विभिन्ननिमित्तकेऽपि प्रवृत्तिराव- श्यकीति भावः । समानाश्रयेति । तदनाश्रयणेऽप्याहेति वक्तुमुचितम् । एवञ्च 'एवन्तही ति 'किञ्चे'त्यर्थकमिति भावः । भाष्ये-अन्तरङ्गं पूर्वत्वमिति । यद्यपि वार्णपरिभाषयाऽपि आलोपस्य नित्यत्वं वक्तुं शक्यन्तथापि तदनाश्रयणेनाऽस्य १ इतिः क्वचिन्नार ‘णस्य पूर्व'।३ स्यात् ।। क्वचिन्न। ५ 'यमित्यु'। ६ नैवाऽस्य ।

·३अ.२पा.१आ३सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ २१५ आदिष्टाश्वेषोऽचः पूर्वो भवतीति । एवं तर्हि आकारलोपस्याऽसिद्धत्वादुवडा- देशो न भविष्यति ॥ इहापि ताकारलोपस्याऽसिद्धत्वादुवडादेशो न स्यात् जुहुवतुः जुहुवुरिति॥ अस्त्यत्र विशेषः,-अकृतेऽत्राऽत्वे पूर्वत्वं भवति ॥ इद- मिह संप्रधार्यम्-आत्वं क्रियतां पूर्वत्वमिति,-किमत्र कर्तव्यम् ?॥ परत्वात्पूर्व- त्वम् ॥ न सिध्यति । अन्तरङ्गत्वादात्वं प्राप्नोति ॥ एवं तहीदमिह संप्रधा- र्यम् , आत्वं क्रियतां संप्रसारणमिति, किमत्र कर्तव्यम् ?॥ परत्वादात्वम् ॥ नित्यं संप्रसारणं। कृतेप्यात्वे प्राप्नोत्यकृतेऽपि ॥ आत्वमपि नित्यम् । कृतेऽपि संप्रसारणे प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति ॥ अनित्यमात्वम् । नहि कृते संप्रसा- रणे प्राप्नोति, परत्वात्पूर्वत्वेन भवितव्यम्॥ यस्य लक्षणान्तरेण निमित्तं विह- न्यते न तदनित्यम् ॥ न च संप्रसारणमेवात्वस्य निमित्तं विहन्ति । अवश्यं लक्षणान्तरं पूर्वत्वं प्रतीक्ष्यम् । उभयोर्नित्ययोः परत्वादात्वम्,आत्वे कृते संप्र- सारणम् ॥ एवं तर्हि पूर्वत्वे योगविभागः करिष्यते-[ 'संप्रसारणात् ] । प्र.]दचः पूर्वो न भवति। नन्वनादिष्टादचः पूर्वो वकार इति तदादेशस्यापि स्थानि- वद्भावादनादिष्टादचः पूर्वत्वं भविष्यति । नैतदस्ति । शास्त्रीयकार्यसिद्धये स्थानि- वद्भावो विधीयते न त्वनादिष्टादचः पूर्ववे लौकिके। आकारलोपस्यासिद्धत्वा- दिति । 'असिद्धवदत्राऽभा'दित्यनेनेति भावः । जुहुवतुरिति । हो लिटि ह्वः संप्रसारणमभ्यस्तस्य चेति संप्रसारणे रूपम् । परत्वादात्वमिति । 'अशितीति पर्युदासाश्रयेणैतदुक्तं । प्रसज्यप्रतिषेधे त्वनैमित्तिकत्वादात्वमन्तरङ्गं, न चाऽन्त- रङ्गबहिरङ्गयोर्युक्तो विप्रतिषेधः। एवं तहीति । 'एङः पदान्तादती'त्ययं योगो विभ- उ.ग्रन्थस्य प्रवृत्तंर्न दोषः। प्रकारान्तरेण तदुपपादयितुमाह-यस्येति। नन्वनादि- टादच इति । अत एव 'न पदान्त'सूत्रस्थ सवर्ण' ग्रहणं भगवता प्रत्याख्यातम् । 'न धानु'सूत्रस्थं भाष्यन्तु तत्रैव योजितमिति न तद्विरोध इति बोध्यम् । समा- धानान्तरस्य सम्भवादनित्यमिदं नाश्रितमिति तत्त्वम् । 'हु'धातुना सिद्धमिदं रूप- मत आह-ह्वेज इति । 'वार्णादाङ्ग बलीय' इति पूर्वरूपं वाधित्वा लोप इति पक्षेऽ- प्यस्याऽसिद्धिर्बोध्या। भाष्ये-अन्तरङ्गत्वादात्त्वमिति। एवञ्चाऽऽत्वे पूर्वरूपलोपयोः प्राप्तयोर्वार्णादिति न्यायेन लोपे तस्य स्थानिवत्त्वादुवस्यादिति भावः । एवन्तीति प्राग्वदेव किञ्चेत्यर्थे । प्रसज्यप्रतिषेधे स्विति । 'वचिस्वपी'त्यत्र कितीत्यपि यदि विषयसप्तमी तदा भाष्यं सम्यगंव । भाष्ये-आत्त्वे कृते सम्प्रसारणमिति । आत्त्वे कृते लोपे कृते सम्प्रसारणे कृते प्राप्तोवढि स्थानिवत्त्वाऽभावेऽप्यसिद्धत्वादुव- कोऽसिद्धिरिति भावः । समाधत्ते-एवन्तीति । योगविभागसामर्थ्यादन्तरङ्गम- १ 'भवति' । २ 'किमिह' । ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'न त्वना' । ..

·२१६ कैयट-विवरणसहितं & [ आतोऽनुपसर्गे , संप्रसारणात्परः पूर्वो भवति । तत 'एङः'। एडश्च संप्रसारणात्पूर्वो भवति ॥ किमर्थमिदमुच्यते?॥ अकृते आत्वे पूर्वत्वं यथा स्यात् । ततः ‘पदान्तादति' । 'एङ' इत्येव॥ इहापि तीकृत आत्वे पूर्वत्वं स्यात्-आह्वः प्रह्व इति॥अस्त्यत्र विशेषः। आकारान्तलक्षणः कैविधिः, तेनाऽनेनाऽवश्यमात्वं प्रतीक्ष्यम् । लिट् पुनरविशेषेण धातुमात्राद्विधीयते ॥ ॥*॥ नित्यं प्रसारणं हो यण्वार्णादाङ्गं न पूर्वत्वम् । योऽनादिष्टादचः पूर्वस्तत्कार्ये स्थानिवत्वं हि ॥१॥ प्रोवाच भगवान्कात्यस्तैनाऽसिद्धिर्यणस्तु ते । आतः को लिण् नैङः पूर्वः सिद्ध आह्वस्तथा सति ॥२ ॥१॥ प्र.]ज्यते 'एङ'इति। तेनात्वं बाध्यते पूर्वत्वविधानेनआकारान्तलक्षण इतिाअशि- तीति पर्युदासाश्रयेऽपि ह्वावामश्चेति ज्ञापकादाकारान्तलक्षणे कप्रत्यये कर्तव्ये पूर्व- मेवात्वं भवति, ततस्तन्निमित्तःप्रत्यय इति भावः।उक्तार्थसङ्ग्रहश्लोको-नित्यं प्रसारण- मिति । कृताऽकृतप्रसङ्गित्वादिति भावः । तत्र कृते पूर्वत्वं क्रियतामाकारलोप इति वार्णादाङ्गमिति वचनादाकारलोपो भवति न तु पूर्वत्वं, तत्राकारलोपस्य स्थानिवत्त्वा- दुवङ्गास्तीति हो यण्प्रवर्तत इत्यर्थः।इतर आह-योऽनादिष्टादिति। तेनासिद्धिरिति। 'असिद्धवदत्राभा'दित्याकारलोपस्येत्यर्थः। तस्याऽसिद्धत्वाद्यणादेशो भवत्वित्यर्थः। जुहु- वतुरित्यत्रापि तथैव यस्यादित्याह-एङः पूर्व इति । 'आई' इत्यत्रापि तथैव पूर्वत्वं स्यादित्याह-आतः क इति । लिण्नेति। लिड् धातुमात्राद्विधीयते न त्वाका- रान्तादेवेत्यर्थः । [आतोऽनुपसर्गे कः ॥ उ.प्यात्त्वं बाधित्वा पूर्व सम्प्रसारणं पूर्वत्वञ्चेत्युवसिद्धो 'जुहुवुरित्यादाविति भावः। पर्युदासाश्रयेऽपीति । अन्यथाऽन्योन्याश्रयः स्यादिति भावः । आभीयाऽसिद्धाऽ- नित्यत्वेनाऽपि 'जुहुवतु'रिति सिध्यति । हः के कृते आलोपात्पूर्व सम्प्रसारणं, यतो नित्यम् । नित्यत्वं दर्शयति-कृतेति । एवञ्च हो यण्फलतीत्यर्थः । वार्णादित्यादि व्याचष्टे-तत्र कृते इति । 'यतोऽनादिष्टादचः पूर्वत्वे स्थानिवत्त्वमतो भगवान् कात्यः प्रसारणिभ्यो डं प्रोवाचे'त्यन्वयः । प्रत्याख्यानवाद्याह-तेनाऽसिद्धिर्यणस्तु त इति । तेन-आभा'दिति सूत्रेण,यतोऽसिद्धिरतो यणस्त्वित्यर्थः। प्रोवाच भगवान् कात्य' इत्युक्त्या 'ड'विधानस्य 'आह्व'सिध्यर्थमावश्यकता ध्वनिता । तथा चेदमेव ज्ञापकमीदृशे विषये आभीयाऽसिद्धत्वाऽभावस्य, वार्णादाङ्गमित्येतदभावस्य वेति जुहुवतुरित्यादिसिद्धिः।योगविभागस्य तवाऽपि कर्तव्यत्वेन गौरवस्य तदवस्थत्वादिति च ध्वनितम् । एवञ्च 'तेनाऽसिद्धिरित्युक्तिरेकदेशिनः प्रौव्येति च ध्वनितम् । १ ‘पदान्तादिति' २ 'कप्रत्ययविधिः' । ३ 'पूर्वत्वं हि' । ४ 'प्रहः' । ५ न्तादि' ..

·३१.२पा.१आ.४सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् 8 सुपि स्थः ॥ ३॥१४॥ ॥*॥ सुपि स्थो भावे च ॥॥ सुपि स्थ इत्यत्र भावे चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्-आखून्थो वर्तते, श्येनोत्थः, शलभोत्थः ॥ तत्तर्हि वक्तव्य- म् ? ॥ न वक्तव्यम् ॥*॥ योगविभागात्सिद्धम् ॥*॥ योगविभागः करिष्यते । [ 'आतोऽनुपसर्गे कः' ] । आतोनुपसर्गे को भवति । ततः 'सुपि'। सुपि चाऽऽतः को भवति । कच्छेन पिति कच्छपः । कटाहेन पिबति कटाहपः । द्वाभ्यां पिबति द्विपः ॥ ततः स्थः' । स्थश्च को भवनि सुपीति ॥ किमर्थमि- दम् ?॥ भावे यथा स्यात् ॥ कुतो नु खल्वेतद्भावे भविष्यति न पुनः कर्मा- दिष्वपि कारकेष्विति ?॥ योगविभागादयं कर्तुरपकृष्यते । न चान्यस्मिन्नर्थे आदिश्यते । 'अनिर्दिष्टार्थाश्च प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्तीति स्वार्थ भविष्यति । तद्यथा 'गुप्तिज्किन्धः सन्' । 'यावादिभ्यः कन्निति । सोऽसौ स्वार्थे भवन्भावे भविष्यति ॥ [ सुपि स्थः] ॥ प्र] सुपि स्थः । कच्छेन पिबतीति । अत्र के चिदाहुः-कच्छं पिव- तीत्येवमसन्तमप्यवयवार्थमाश्रित्य कर्मोपपदः को विधास्यते किं योगविभागेन ? । नैतत्साधूच्यते । कच्छेन पिबति द्वाभ्यां पिबतीत्येतस्मिन् सत्येवार्थेऽसदाश्रयेण रूढिशब्दानामपि व्युत्पत्तेरयुक्तत्वात् । यत्र तु सर्वात्मनाऽर्थानुगमो नास्ति यथा 'तैलपायिके'ति तत्रैवाऽसदर्थाश्रया व्युत्पत्तिः क्रियते। भावे यथा स्यादिति। अत्रा- प्याहुः-'घजर्थे कविधान'मिति कः सिद्ध इति । एवं तर्हि नित्यसमासार्थ स्थ' इत्य- नेन उपपदाश्रयः को विधीयते । अन्यथा पाक्षिकः षष्ठीसमासः स्यात् । अनिर्दि- टार्था इति । प्रत्यासन्नत्वात्तस्यार्थस्येति भावः। यद्येवं 'स्थ' इत्यनेन भावे विधीय. मानः कः कर्तारं बाधेत। तथा च 'समस्थ' इति कर्तरि न स्यात् । नेष दोषः।यद्यत्र साक्षाद्भावशब्दोपादानेन भावे को विधीयेत तदा भावः कर्तारं तक्रकौण्डिन्य- उ.] सुपि स्थः। भाष्ये-भावे चेति। चात्कर्तरि। कच्छेन पिवतीति । अकर्मण्यु- पपदे प्रत्ययार्थ सुपीति योगविभाग इति भावः । सत्येवार्थे इति । 'एव'शब्दो वाक्यालङ्कारे । संभवति योग्येऽर्थेऽसदाश्रयेण व्युत्पादनमयुक्तमित्यर्थः । नित्य- समासेति। उपपदमति कित्यनेनेति भावः। घअर्थ कविधान नित्येतदुदाहरणपरे 'स्था- स्नापाव्यधिहनियुध्यर्थ'मित्यत्र 'स्था' ग्रहणन्तु कर्माद्यर्थमिति बोध्यम् । प्रत्यासन्न- त्वादिति । अत एवाऽस्य नित्यमेकत्वमेव न तु घनादिवाच्यवद्वित्वादियोगोऽपीति भावः। तक्रकौण्डिन्येति । विधेयविषय एव स न्यायो नाऽनुवादविषय इत्यन्ये ॥ १ इदं लुप्तं स्यात् । २ 'पिबतीति' । ३ 'सुपि को भवति' । ४'त्तावदयं । ५ इदं क्वचिन्न । ६ 'भविष्यन्ति' । ७ इतिः क्वचिन्न ।

·कैयट-विवरणसहितं [ तुन्दशोकयो तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः ॥ ३२॥५॥ ॥*॥ तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोरालस्यसुखाहरणयोः ॥* ॥ तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोरित्यत्रालस्यसुखाहरणयोरिति वक्तव्यम् । तुन्दपरिमृजोऽलसः। शोकापनुदः पुत्रो जातः । यो हि तुन्दं परिमार्टि तुन्दपरिमार्जः स भवति । यश्च शोकमपनुदति शोकापनोदः स भवति ॥ ॥ कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसङ्ख्यानम् ॥ ॥ कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । मूल- विभुजो रथः । नखमुचानि धनुषि । काकगुहास्तिलाः। सरसीरुहं कुमुदम् ॥ गापोष्टक ॥ ३२॥८॥ ॥*॥सुराशीध्वोः पिबतेः॥ ॥सुराशीध्वोः पिबतेरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । क्षीरपा ब्राह्मणीति॥पिबतेरिति किमर्थम्?|या हि सुरां पाति सुरापा सा भवति॥ * ॥बहुलं तणि॥*बहुलं तणीति वक्तव्यम् ॥ किमिदं 'तणीति?॥ ॥ ॥[तैणीति] संज्ञाछन्दसोर्ग्रहणम्॥ ॥ या ब्राह्मणी सुरापी भवति नैना देवाः पतिलोकं नयन्ति। या ब्राह्मणी (रापा भवति नैनां देवाः पतिलोकं नयन्ति॥ प्र.न्यायेन वार्धेत । सामर्थ्यात्वयं भावे व्यवतिष्ठते इति भावेन न वाध्यत कर्ता। तुन्द । आलस्यसुखाहरणयोरिति । आलस्ये गम्यमाने मुखोत्पादन च प्रत्ययो भवतीत्यर्थः। तत्र सामर्थ्यादलसे कर्तरि मुखस्य चाऽऽहर्तरि प्रत्ययो भवती- त्युक्तं भवति । शोकापनोद इति । यः संसारानित्यतोद्भावनादिना शोकमेव निवर्त- यति न तु मुखमुत्पादयति स शोकापनोदः । [तुन्दशोकयोः ] ॥ गापोष्टक् । पिबतेरिति । लुग्विकरणपरिभाषालभ्यार्थकथनम्। गापोप्टक् ]॥ च.] तुन्दशोकयोः । तत्र सामर्थ्यादिति । एवं सति ते गम्ये भवत इत्यर्थः । तुन्दपरिमृजे मृजेरचि 'किति चेति पक्षे वृद्धिः प्राप्नोति, सा भवत्येव सत्यभि- धाने । यत्तु 'अची'त्येव वक्तव्धे अजादावित्युक्तरादिग्रहणसामर्थ्यान्मुख्याजादावेव प्रवृत्तिरिति, तन्न ; तत्र तदभावात्, 'यस्मिन्विधि'रिति परिभाषालभ्याऽऽदिग्रह- णस्यैव तत्राऽनुवादाच्च । अत्रत्यभाष्यस्वरसात्तत्र 'वित्पदेनातिदेशिकवितोरेव ग्रहणम् । व्याकरणान्तरे-'सङ्क्रम'पदेन तयोरेव ग्रहणाचेति परे । 'मूलविभुजा- दिभ्य' इति तु तादर्थ्य चतुर्थी । काकगुहा इति । काकेभ्यो गृहितव्या इत्यर्थः । 'घनर्थे कविधान'मित्यनेनाऽत्रापि सिध्यत्येतत् । सरसि सरन्यां वा रोहति । को मोदत इत्यर्थः । [ तुन्दशोकयोः ] ॥ गापोष्टक् । बहुलं. तणीति । पक्षे 'आतोऽनुपसर्गे' इति कः । या ब्राह्मणी सुरापेति । सुरां पिबतीत्यर्थे एवाऽयं प्रयोग इति बाहुलकाश्रयणम् ॥ १ 'सीध्वोः' । २ इदं क्वचिन्न । ३ इदं लुप्तं । ४ भाष्यमिदमित्यन्ये । .

·३अ.२पा.१आ.९सू.] - व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २१९ हरतेरनुद्यमनेऽच् ॥ ३२२९ ॥ ॥*॥ अच्प्रकरणे शक्तिलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरघटघटीधनुष्षु ग्रहेरुपङ्ख्यान- म् ॥*॥ अप्रकरणे शक्तिलाङ्गलाकुशयष्टितोमरघटघटीधनुष्षु ग्रहरुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् ।-शक्तिग्रहः । शक्ति।लाङ्गल-लाङ्गलग्रहः ॥ लागल ॥ अङ्कुश- अङ्कुशग्रहः॥ यष्टि-यष्टिग्रह- । यष्टि ॥ तोमर-तोमरग्रहः। तोमर॥ घट- घटग्रहः ॥वट ॥ घटी-घटीग्रहः । घटी ॥ धनु:-धनुर्ग्रहः॥ ॥ सूत्रे च धार्यर्थे ॥॥ सूत्रे च धार्यर्थे ग्रहेरुपसङ्ख्यानं [कर्तव्यम् ] । सूत्रग्रहः । धार्यर्थे इति किमर्थं ?॥ यो हि सूत्रं गृह्णाति सूत्रग्राहः स भवति ॥ [ हरतेरनु ] ॥ स्तम्बकर्णयो रमिजपोः॥ ३॥२॥१३॥ ॥*॥स्तम्बकर्णयोर्हस्तिसूचकयोः॥ ॥स्तम्बकर्णयोरित्यत्र हस्तिसूचकयोरिति वक्तव्यास्तम्बेरमो हस्ती। कर्णेजपः सूचकः स्तम्बे रन्ता कर्णे जपितेत्येवान्यत्र॥ शमि धातोः संज्ञायाम् ॥ ३।२।१४ ॥ धातुग्रहणं किमर्थम् ? ॥*॥ शमि संज्ञायां धातुग्रहणं कृतो हेत्वादिपु ट- प्रतिषेधार्थम् ॥ ॥ शमि संज्ञायां धातुग्रहणं क्रियते ॥ [किं प्रयोजनं ?॥ 'कृजो हेत्वादिषु टप्रतिपेधार्थम्'] । कृमो हेत्वादिषु टो मा भूदिति । शमि संज्ञायां धातोरज्भवतीत्यस्यावकाशः-शंवदः शंभवः । टस्यावकाशः-श्राद्धकरः पिण्ड- करः । शङ्करा नाम परिव्राजिका, शङ्करा नाम शकुनिका तच्छीला चे,तस्या- मुभयं प्राप्नोति । परत्वाः स्यात् । धातुग्रहणसामर्थ्यादजेव भवति ॥ कुणर- वाडवस्त्वाह-नपा शङ्करा । शङ्गरेपा ॥ [कुत एतत् ?] ॥ गृणातिः शब्द- कर्मा तस्यैष प्रयोग इति ॥ [ शाम धातोः] । अधिकरण शेतेः ॥ ३।२।१५॥ ॥*॥ अधिकरणे शेतेः पार्थादिषूपसङ्ख्यानम् ॥ ॥ अधिकरणे शेतेः पार्था- प्र.] हरतेरनु । अच्प्रकरणे इति । घटग्रहणेनैव सिद्ध घटीग्रहणं लिङ्गविशिष्टपरि- भाषाऽनित्यत्वज्ञापनार्थम् । [ हरतेरनुद्यमनेऽच् ] ॥ शमि धातोः। शङ्गरेति । पोदरादित्वात्संज्ञायां गकारस्य ककारव्यत्ययेन शङ्कराशब्दस्य सिद्धत्वात्तदर्थं धातुग्रहणं न कर्तव्यमित्यर्थः । [शमि धातोः] । उ.] हरतेरनु। लिङ्गेति । तत्फलन्तु 'देवदत्तसखी'त्यादी टजभावः । भाष्ये-धा- यर्थे इति । ग्रहणपूर्वकधारणे लाक्षणिकाङ्ग्रहेरित्यर्थः ॥ [ हरतेरनुथमनेऽच ] शमि धातोः। ककारव्यत्येयेनेति । 'नैषा शङ्करे'ति भाप्यविरोधाच्चिन्त्यमे- तत् । धातुग्रहणं न कर्तव्यमिति । 'ट'बाधनार्थं न कर्तव्यमित्यर्थः। विपो बाध- १ इदं कचिन्न । २ 'स्तम्बकर्णयोरमिजपोरित्यत्र' । ३ 'शंभवः शंवदः' । । ..

·२२० कैयट-विवरणसहितं [ अधिकरणे दिषूपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । पार्श्वशयः पृष्ठशयः उदरशयः ॥ ॥ दिग्धसहपूर्वाच्च ॥*॥ दिग्धसहपूर्वाञ्चेति वक्तव्यम् । दिग्धसहशयः ॥ ॥ उत्तानादिषु कर्तृषु ॥*॥ उत्तनादिषु कर्तृष्विति वक्तव्यम् । उत्तानशयः । अवमूर्द्धशयः ॥ ॥*॥गिरौ डश्छन्दसि॥*गिरावुपपदे छन्दसि डो वक्तव्यः।गिरौशेते गिरिशः। ॥*॥ तद्धितो वा [ यथौ लोमशस्तथा गिरिशः ] ॥॥ तद्धितो वा पुनरेष भविष्यति । गिरौ [गिरौ शेते, गिरिरस्यास्तीति गिरिशः ॥ इति ॥ चरेष्टः ॥ ३२॥१६॥ इह कस्मान भवति,-कुरूंश्वरति पञ्चालांश्चरतीति ? ॥ अधिकरण इति वर्तते ॥ ननु च कर्मणीत्यपि वर्तते,तत्र कुत एतदधिकरणे भविष्यति न पुनः कर्मणीति ? ॥*॥ चरेभिक्षाग्रहणं ज्ञापकं कर्मण्यप्रसङ्गस्य ॥ ॥ [ चरेभिक्षा. ग्रहणं ज्ञापकं कर्मण्यप्रसङ्गस्य]।यदयं 'भिक्षासेनादायेषु चेति चरेभिक्षाग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो-'न भवति कर्मणी'ति ॥ [चरेष्टः ] ॥ प्र.] अधिकर । दिग्धसहपूर्वाञ्चेति । 'दिग्धसह' शब्दस्य समुदायस्य पूर्वत्वमाश्री- यते न तु प्रत्येकम् । तत्र दिग्धेन सह शेत इत्यचि कृते मयूरव्यंसकादित्वात् समासः । तद्धितो वेति । यो गिरौ शेते गिरिरस्यास्तीति लोमादिषु दर्शना- च्छप्रत्ययः।अन्ये त्वाहुः-गिरौ गिरी शेत इति ‘सङ्ख्यैकवचनादिति सप्तम्यन्ताच्छस् प्रत्ययः। व्युत्पत्तिर्हि यथाकथंचित्कर्तव्या, उपायानामनियमात् । तदुक्तं हरिणा- 'वैरवासिष्टगिरिशाम्तथैकागारिकादयः। कैश्वित्कथं चिदाख्याता निमित्तावधि- सङ्करैः ॥ इति । 'छन्दसी ति वचनाद्भाषायां गिरिशशब्दस्याऽसाधुत्वमाहुः ॥ चरेष्टः । कुरूंश्वरतीति । यस्य कुरव एव प्राप्याः स कुरूंश्चरतीत्युच्यते । यश्च कुरुषु भ्रमति स कुरुषु चरतीत्युच्यते। [ चरेष्टः ] उ.]नार्थन्तु तदावश्यकमिति 'स्थः क चेति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्॥[शमि धातोः॥ अधिकरणे। मयूरव्यंसकेति । दिग्धसहपूर्वता प्रायोगिकी बोध्या, पृथग् 'दिग्धसह'शब्दस्य सिद्ध्यभावात् । 'गिरौ शेते' इत्यर्थे तद्धितस्याऽविधानादाह-यो गिराविति । अन्ये त्वाहुरिति। अत्राऽरुचिस्त्वदन्तशब्दाऽसिद्धिः, अव्ययत्वापत्तिः, शसः स्वार्थिकत्वेन 'गिरौं गिरी शेते' इति विग्रहाऽसङ्गतिश्चावरेतिावीरस्येदं वीराया वा वीरादागतं तत्र भवमिति। वसिष्ठस्येदं तेन कृतं प्रोक्तं वा। गिरौ शेते गिरिंश्यति वा गिरिशः । निमित्तम् -अर्थः, अवधिः-प्रत्ययानाम्प्रकृतिः, तत्सङ्कररित्यर्थः ॥ चरेष्टः । कुरूंश्चरतीति । तान् गच्छतीत्यर्थः । यद्यर्थभेदो न स्यात्तर्हि द्विती- यान्तात्प्रत्ययाऽनुत्पत्तिप्रतिपादनं व्यर्थं स्यादत आह—यश्चेति । भिक्षाचरे[ति] १ इदं क्वचिन्न । २ 'उरःशयः' । ३ इदं लुप्तं स्यात् । ४ 'गिरौ शेते' ।

·३अ.२पा.१आ.२१सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २२१ दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबहुनान्दीकिंलिपिलिबि- बलिभक्तिकर्तृचित्रक्षेत्रसङ्ख्याजङ्घाबाहर्यत्तद्धनुररुष्षु ॥२१॥ ॥*॥ किंयत्तद्बहुषु कृञोऽज्विधानम् ॥*॥ किंतत्तबहुषु कृतोऽज्विधानं कर्तव्यम्। किंकरा। किम्॥यत्-यत्करा । यत्॥तत्-तत्करा तत्॥बहु-बहुकरा ॥ स्तम्बशकृतोरिन् ॥ ३।२।२४ ॥ ॥*॥ स्तम्बशकृतो/हिवत्सयोः ॥*॥ स्तम्बशकतो/हिवत्सयोरिति वक्तव्यम् । स्तम्बकरि/हिः । शकृत्करिर्वत्सः ॥ [स्तम्बशकृतोरिन् ] । फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च ॥ २६ ॥ आत्मभरिरिति किं निपात्यते ॥ ॥॥ [आत्मैम्भरिरिति ] आत्मनो मुम्भृजश्चेन्प्रत्ययः॥ ॥ अत्यल्पमिदमुच्यते ॥ ॥ भृञः कुश्यात्मनोमुम् च ॥१॥ भृजः कुक्ष्यात्मनोर्मुम् चेति वक्तव्यम् । कुक्षिम्भरिः। 'आत्मम्भरिश्चरति यूथमसेवमानः' ॥ [ फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च ] ॥ एजेः खश ॥ ३२॥२८॥ ॥*॥ खरप्रकरणे वातशुनीतिलशर्धवजर्धेट्तुदजहातिभ्यः ॥ ॥ खइप्रकरणे वातशुनीतिलशर्तेप्वजधेट्तुदजहातिभ्य इति वक्तव्यम् ॥ वातमजाः मृगाः। वात ॥ शुनी-शुनिंधयः। शुनी ॥ तिल-तिलंतुदः। तिल ॥ शर्द्ध-श जहा माषाः ।। [एजेःखश् ] । प्र.] दिवाविभा । किं चदिति । वार्तिकेन सूत्रस्य बाधितत्वादृस्याऽभावे किङ्करी- त्यसाधुरित्याहुः । [ दिवाविभा] ॥ उ.]चरतिश्चरणकरणकाऽर्जने लाक्षणिका, भिक्षार्थो वा, तत्रैव चाऽयं प्रयोग इष्यते, भाष्यप्रामाण्यात् । एतेन 'भिक्षया हेतुना चरतीत्यर्थक-'भिक्षाचर'प्रयोगसाधन तत्सूत्रेण विपरीतं 'कर्मणी'त्यस्य संवन्ध एव ज्ञाप्येतेति परास्तम् । सेनाग्रह- णस्य ज्ञापकत्वं तु नोक्तं, सेनां चरति सेनायां चेत्यर्थद्वये अपीष्टेः । एवञ्च ‘अधि- करण' इति 'कर्मणीति चोभयोरग्रंऽधिकारो, यथायोगञ्च संबन्ध इति ध्वनितम्॥ दिवाविभा। इत्याहुरिति । अत्राऽरुचिवीजन्तु वार्तिकस्य हेत्वादी 'ट'- बाधनेन चरितार्थतया सूत्रस्थकिमादिग्रहणात्य भाष्येऽप्रत्याख्यानेन वा हेत्वादौ सूत्रे किमादिग्रहणसामर्थ्याट्टो भवत्येवेति । न च विपरीतमेवाऽस्तु, सूत्रस्थकिमादि- ग्रहणस्य सार्थक्याऽनुपपादनात् ॥ [ दिवाविभा] । फलेग्रहि । भाष्ये-आत्मनो मुमिति । समासे कृते नलोपे च कृते ततः प्राग्वा मुन्निपात्य इत्यर्थः। [ फलेग्रहि] । १ 'शकृतीरित्यत्र व्रीहि'। २ इदं लुप्तं स्यात् । ३ भाष्यमित्यन्ये ।

·२२२ * कैयट-विवरणसहितं. [ नासिकास्तन नासिकास्तनयोधेिटोः॥ ३२।२९ ॥ ॥स्तने धेटः। *। स्तने धेट इति वक्तव्यम्। स्तनन्धयः। [॥*नासि- कायां ध्मश्च[धेटचे]॥*।। नासिकायां ध्मश्च धेटश्चेति वक्तव्यम्।नासिकन्धमः । नासिकन्धयः] । ततो ॥*मुष्टौ ध्मश्च।।* ॥ मुष्टौ ध्मश्च धेटश्चेति वक्तव्यम् । मुष्टिन्धमः मुष्टिन्धयः ॥ अत्यल्पमिदमुच्यते ॥॥ नासिकानाडीमुष्टि- घटीखोरीविति वक्तव्यम्।।। नासिकैन्धमः नासिकन्धयः । नासिका ॥ नाडी- नाडिं_मः नाडिंधैयः । नाडी ॥ मुष्टि-मुष्टिन्धमः मुष्टिन्धयः । मुष्टिाघटी घटिन्धमः घटिंधयः । घटी॥ खारी-खारिन्धमः खारिन्धयः ॥ प्रियवशे वदः खच् ॥ ३२॥३८ ॥ ॥*॥ खच्प्रकरणे गमेः मुप्युपसङ्ख्यानम् ॥*॥ खच्प्रकरणे गमेः सुप्यु- पसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । मितङ्गमो हस्ती, मितङ्गमा हस्तिनी। ॥*॥ विहायसो विह च॥॥विहायसो विह इत्ययमादेशो भवतीति वक्तव्यम् ,खञ्चाविहङ्गमः। ॥*॥ खच्च डिद्वा ॥॥ खञ्च डिहा वक्तव्यः । विहङ्गः । ॥*॥ डे च ॥*॥ डे च विहायसो 'विह' इत्यर्यमादेशो वक्तव्यः । विहगः। [प्रियवशे वदः ] । अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः ॥ ३।।४८ ॥ ॥॥ डप्रकरणे सर्वत्रपन्नयोरुपसङ्ख्यानम् ॥ ॥ उप्रकरणे सर्वत्रपन्नयोरुप- सङ्ख्यानं कर्तव्यम् । सर्वत्रगः, पन्नगः ॥ ॥ उरसो लोपश्च॥ ॥ उरसो लोपश्च वक्तव्यः । उरगः ॥ ॥ मुदुरोरधिकरणे ॥ ॥ सुदुरोरधिकरणे डो वक्तव्यः । सुगः दुर्गः ॥ ॥ निसो देशे ॥ ॥ निसो देशे डो वक्तव्यः । निर्गो देशः । प्र.] नासिका । स्तने धेट इति। यथासङ्ख्याऽभावार्थ एतावान्योगः कर्तव्य इत्यर्थः। वार्तिकस्याप्यव्याप्तिमुद्भावयन् भाष्यकार आह-अत्यल्पमिति ।डे चेति।विहायःशब्द- पूर्वाद्गमेरन्येष्वपि दृश्यत इति डप्रत्यये सति विद्यादेशः । [नासिकास्तनयो] ॥ उ.] नासिका । एतावान्योग इति। एतदन्वाख्यायकं वार्तिकमित्यर्थः । वार्ति- कस्याऽपीति । अपिना 'नाडीमुष्ट योश्चेति सूत्रस्याऽपि । 'मुष्टौ धमश्चेति वार्तिक 'नाडीमुष्टयोश्चेति पठितसूत्रस्य व्यवस्थापकमेव । नैतावता तत्सूत्रमप्रामाणिक- मिति भ्रमः कार्यः, 'यथासङ्ख्य'सूत्रस्थभाष्ये स्पष्टन्तत्सूत्रोपादानात् । यद्यपि नाडी- मुष्टिविषये तत्सूत्रे यथासङ्ख्यमुक्तन्तथाप्येतद्भाष्यवार्तिकविरोधातद्भाष्यं प्रौढिवाद इति वोध्यम् । एवञ्चाऽत्र 'नाडी'शब्देन 'म' एव संबन्धो, 'मुष्टि' शब्दे- नोभयोरिति बोध्यम् । पूर्ववार्तिकदूषणेन नाडीशब्दसम्बन्धोऽप्युभयोरित्याह- नासिकानाडीत्यादि । अत्र ध्मश्च धेटश्चेति वर्तते ॥ [ नासिका] । . १ क्वचिन्न । २'खरी'। ३पूर्वापरवैपरीत्यं क्वचित् । ४'चादेशो'।५'सुर्ग' 'दुर्गम' ।

·३अ.२पा.१आ.४९सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २२३ अपर आह॥॥डप्रकरणेऽन्येष्वपि दृश्यते ॥*॥ डप्रकरणेऽन्येष्वपि डो दृश्यते इति वक्तव्यम्। ततः स्व्यगारगोऽनुते यावदन्नाय ग्रामगः।ध्वंसते गुरुतल्पगः। आशिषि हनः ॥ ३२॥४९॥ ॥*॥ दारावाहनोऽणन्त्यस्य च टः संज्ञायाम् ॥*॥ दारावुपपदे आङपूर्वा- द्धन्तेरण्वक्तव्यः । अन्त्यस्य च टो वक्तव्यः। दार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम् । ॥*॥ चारौ वा ॥*॥ चारावुपपदे आयूर्वाद्धन्तेरण्वक्तव्यः। अन्त्यस्य च टो वा वक्तव्यः। चार्वाघाटः चार्वावातः ॥ ॥ कर्मणि समि च ॥ ॥ कर्मण्यु- पपदे सम्पूर्वाद्धन्त[तो रण्वक्तव्योऽन्त्यस्य च टो वो वक्तव्यः । वर्णसङ्घाटः वर्णसङ्घातः । पदसङ्घाटः पदसङ्घातः ॥ [ आशिषि हनः ] ॥ लक्षणे जायापत्योटक ॥ ३२२५२ ॥ कथमिदं विज्ञायते-लक्षणे कर्तरीति, आहो स्विल्लक्षणवति कर्तरीति ?॥ किं चातः ? ॥ यदि विज्ञायते 'लक्षणे कर्तरी'ति । सिद्धं जायाघ्नस्तिल- कालकः पतिनी पाणिरेखेति । इदं तु न सिध्यति-जायानो ब्राह्मणः । पतिनी वृपलीति ॥ अथ विज्ञायते-लक्षणवति कर्तरीति ॥ सिद्धं जायानो ब्राह्मणः पतिनी वृपलीति । जापानस्तिलकालकः पतिनी पाणिरेखेति न सिध्यति ॥ अस्तु तर्हि लक्षणे कर्तरीति।। कथं जायानो ब्राह्मणः पतिनी वृपलीति?॥ "अकारो मत्वर्थीयः"। जायानोऽस्मिन्नस्तीति सोऽयं जायान्न [इति ॥ पतिनी वृपलीति न सिध्यति॥ अस्तु तर्हि 'लक्षणवति कर्तरी ति॥ कथं जायाघ्नस्ति- लकालकः पतिन्नी पाणिरेखेति ? ॥ अमनुष्यकर्तृके [चे]त्येवं भविष्यति । अमनुप्यकर्तृके च ॥ ३।२।५३ ॥ ॥॥[अाणिकर्तृके ॥ ॥ अप्राणिकर्तृक इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् नगरपातो हस्ती । यद्यप्राणिकर्त्तक इत्युच्यते शशनी शकुनीति न सिध्यति ॥ अस्तु तर्हि 'अमनुष्यकर्तृके चे'त्येव ॥ कथं नगरघातो हस्ती ? ॥ ‘कृत्य- ल्युटो बहुल'मित्येवाऽवाऽभविष्यति ॥ [अमनुष्यकर्तृके च ] ॥ पाणिघताडघौ शिलियन ॥ ॥ ३२०५५ ॥ ॥*॥ राजघ उपसङ्ख्यानम् ॥ ॥ राजघ उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । राजघः॥ आढयसुभगस्थूलपलितनग्नान्धप्रियेषु च्च्यर्थप्वच्यौ कृत्रः करणे ख्गुन् ॥ ३२॥५६॥ ॥*॥ ख्युनि च्विप्रतिषेधानर्थक्यं ल्युट्युनोरविशेषात् ॥ ॥ ख्युनि च्चि- उ.] आढ्यसुभग । ख्युनभावे करणे ल्युटोऽवश्यं सत्त्वेनाऽच्चाविति व्यर्थमित्याह १ 'भवतीति वक्त'। २ 'वा टो। ३ 'लखा'। ४इदं लुप्तं स्यात्।५'त्येवमत्रा'।

·२२४ कैयट-विवरणसहितं. [ आव्यसुभग प्रतिषेधोऽनर्थकः ॥ किं कारणम् ?॥ 'ल्युट्ख्युनोरविशेषात्' । ख्युना मुक्त ल्युटा भवितव्यं । न चैवाऽस्ति विशेषत्रव्यन्त उपपदे वा ख्युनो वा ल्युटो वा । तदेव रूपं स एव च स्वरः॥ अयमस्ति विशेष:-ल्युटि सतीकारेण भवितव्यं, ख्युनि सति न भवितव्यम्॥ख्युन्यपि सति-[ईकारेण] भवितव्यम् । एवं हि सौनागाः पठन्ति-॥*॥ 'नग्नजीकक्ख्युंस्तरुपतलुनानामुपसङ्ख्यानम्' ॥*॥ इति । अयं तर्हि विशेषः,-व्युनि सति नित्यसमासेन भवितव्यम्, उपपद- समासो हि नित्यसमास इति । ल्युटि सति न भवितव्यम्॥ल्युट्यपि [संति] भवितव्यम् । गतिसमासोऽपि हि नित्यसमासः, च्च्यन्तं च गतिसंज्ञं भवति । [॥*॥ मुंमर्थन्नु ॥*] ॥ मुमर्थं तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । ख्युनि सति मुमा भवितव्यं ल्युटि सति न भवितव्यम् ॥॥ मुमर्थमिति चंन्नाऽव्ययत्वात् ॥६॥ मुमर्थमिति चेत्तन्न ॥ किं कारणम् ? ॥ 'अव्ययत्वात्' । अनव्ययस्य मुमु. च्यते, च्व्यन्तं चाऽव्ययसंज्ञं [भवति]॥ ॥उत्तरार्थं तु॥*॥ उत्तरार्थं तर्हि प्रति. षेधो वक्तव्यः । 'कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुको' । 'अच्वा वित्येव । आयीभ- विता ॥ अथेदानीमनेन मुक्त ताच्छीलिक इष्णुविधीयते सोऽत्र कस्मान्न भवति?॥ रूढिशब्दप्रकारास्ताच्छीलिकाः। न च रूढिशब्दा गतिभिर्विशेष्यन्ते। प्र.] आक्ष्य । उत्तरार्थमिति । उत्तरत्र विप्रतिषेधस्य चरितार्थत्वादान्यीकरण- मिति ल्युटा भाव्यम् । तत्र यदन्यरुक्तं-'प्रतिषेधसामर्थ्याख्युन्यसति ल्युदपि न भवतीति ल्युटोऽप्ययमर्थतः प्रतिपेध' इति । तदयुक्तम् । रूढिशब्दप्रकारा इति । यथा रूढिशब्देषु क्रिया केवलं व्युत्पत्त्यर्थमाश्रीयते गच्छतीति गौरिति । तेन गमन- क्रिधारहितोऽपि गौर्भवति । गोपिण्डाच्चाऽन्योऽर्थी गमनविशिष्टोऽपि गौन भवति । तथा ताच्छीलिका अपि क्रियाविषयं ताच्छील्यमुपादाय क्रियावंशाऽभावेपि प्रयुज्य- न्ते, के चिदेव तु गतिना संबध्यन्ते,-आगामुकः प्रवर्धक इति। न तु सर्वे । यथा कामुक इति । न भवति 'प्रकामुक' इति । अत एव प्रकार ग्रहण सादृश्यार्थम् । रूढिशब्दानां न केषांचिद्गतिसंबन्धो भवति ताच्छीलिकानां तु भवति केषां चिन्न सर्वेषामिति प्रतिपादयति । द्रव्योपलक्षणाय क्रियायाः प्रवृत्तत्वादात्मातिशयं प्रति आकाक्षाया अभावात्तदतिशयद्योतनाथ गतिसंबन्धाभावस्ताच्छीलिकेवित्यर्थः । उ.]भाष्ये-ख्युना मुक्त इति । भाष्ये स एव स्वरःालित्स्वरनित्स्वराभ्याम् । ल्युटा भाव्यमिति। अवश्यभाव्यमित्यर्थः।तदयुक्तमिति । भाष्यविरोधादित्यर्थः । उत्तरा- र्थत्वं वदता इहार्थत्वाऽभावस्य भाष्यकृता बोधितत्वादिति भावः। केचिदेवेति । स्पष्टं प्रतीयमानक्रियावेशा इति भावः। द्रव्योपलक्षणायेति । अवस्थाविशेषविशिष्ट- १ इदं क्वचिन्न । २ 'ल्युटः ख्युनो वा' । ३ इदं वार्तिकमित्यन्ये ।

·३अ.२पा.१आ.५७सू.] - व्याकरणमहाभाष्यम् . २२५ न हि भवति देवदत्तः प्रदेवदत्त इति । [ आब्यसुभगस्थूल ] ॥ कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुको ॥ ३२।५७ ॥ किमर्थं खिष्णुजिकारादिः क्रियते न च रुस्नुरित्यवोच्येत । तत्रायमप्यर्थः स्वरार्थश्चकारो न कर्तव्यो भवति ॥ केनेदानीमिकारादित्वं क्रियते ? ॥ ॥ ॥इष्णुच इंकारादित्वमुदात्तत्वात्कृतं भुवः॥ ॥भवतिरुदात्तस्तस्योदात्तत्वादिड्- भविष्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं-खिदयं क्रियते तत्र चर्वे कृते सन्देहः स्यात् किद्वा खिद्वेति ॥ सन्देहमात्रमेतद्भवति॥सर्वसन्देहेषु चेदमुपतिष्ठते 'व्याख्या- नतो विशेषप्रतिपत्तिन हि सन्देहादलक्षण मिति । खिदिति व्याख्यास्यामः । ॥॥ नअस्तु स्वरसिद्ध्यर्थमिकारादित्वमिष्णुचः ॥ ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं 'कृत्यो- केप्णुञ्चार्वादयश्चे'त्येष स्वरो यथा स्यात् ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम्, अय- प्र.] प्रदेवदत्त इति।प्रकर्षेण देवनक्रिया न विशेष्यते, देवशब्दस्य रूढिशब्दत्वात् , तदवयवस्य च देवदत्तशब्दस्येत्यर्थः । व्याघ्रादयस्तु सोपसर्गा एव रूढिशब्दा इति तद्यतिरिक्तगत्यन्तरयोगस्तेषां नास्ति ॥ [ आढ्यसुभग] । कर्तरि । नज इति पञ्चमी। नत्र उत्तरस्य स्वरसिद्ध्यर्थमित्यर्थः । अयम- पीति । क्नुच्प्रत्ययः क्रियते, चकारः सामान्यग्रहणार्थ इति मन्यते । खिष्णुचि तु कृते इकारोचारणसामर्थ्यात्तदनुबन्धकपरिभाषा नाश्रीयते । [कर्तरि भुवः ॥ उ.] स्योपलक्षणायेत्यर्थः। न तु क्रियाप्रकारको वोध इति तात्पर्यम् । वस्तुतस्त्वभि- धानस्वाभाव्यात्केषाञ्चिदेव क्लुप्तप्रयोगाणां गतिसंम्बन्धो न सर्वेषामिति भाष्यतात्पर्यम्। भाष्ये-इप्णुजिति । 'भुवश्चे'त्यनेन । 'प्रदेवदत्त' इत्यत्र 'प्र'शब्दस्य देवन- क्रियायां दानक्रियायां वाऽन्वयः। नाद्य इत्याह-देवशब्दस्यति । नान्त्य इत्याह- तदवयवस्य चेति । 'तदवयवस्येति बहुव्रीहिः । व्याघ्रादौ तर्हि संज्ञाशब्दे कथं गतिसंबन्धोऽत आह-व्याघ्रादयस्त्विति । [ आद्यसुभग] ॥ कर्तरि भुवः। भाष्ये-'न च क्ष्णु रिति पाठः । उदात्तत्वादिति । तेन 'एकाच उपदेश' इत्यस्याऽप्रवृत्तिरिति भावः । ननु ‘कृत्योकेष्णु जिति सूत्रेण नजः स्वराऽभावादाह-नज उत्तरस्येति । अन्तोदात्तविधायकमिदम्पूर्वपदप्रकृतिस्वराप- वादः । ननु 'तदनुबन्धक परिभाषया इष्णुच एव ग्रहणं भविष्यति न खिष्णुच इत्यत आह-इकारोचारणेति । चकारोच्चारणेनैव द्वयोर्ग्रहणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरि- भाषातदनुबन्धकपरिभाषाबाधे च ख्ष्णुचः करणेन षलणत्वयोरसिद्धत्वाऽभावे च सिद्ध इकारोचारणं व्यर्थमिति 'अयमपीटि कृते' इति भाष्यतात्पर्यमान सिध्यती- त्यादि त्वेकदेश्युक्तिरिति बोध्यम् ॥ [ कर्तरि भुवः] । १'कस्नु'न ख्ष्णु'।२श्लोकवार्तिकम्।३ भवतेरुदात्तत्वादिकारादित्वं भविष्यति'।

·२२६ * कैयट-विवरणसहितं. [स्पृशोऽनु मपीटि कृते षत्वे त्वे चेष्णुजेव भविष्यति ॥ न सिध्यति-'लक्षणप्रतिपदो- क्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । अथ वाऽसिद्धं खल्वपि षत्वं, तस्योऽसिद्धत्वा- दिस्तुंजेव भविष्यति । ॥*॥ इष्णुच इकारादित्वमुदात्तत्वात्कृतं भुवः । नजस्तु स्वरसिद्ध्यर्थमिकारादित्वमिष्णुचः ॥॥ [ कर्तरि भुवः ] ॥ स्पृशोऽनुदके किन् ॥ ३॥२॥५८ ॥ किमर्थो नकारः ?॥*॥[नकारः] स्वरार्थः ॥ ॥न्निती'त्याधुदात्तत्वं यथा स्यात् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । एकाचोऽयं विधीयते । तत्र नाऽर्थः स्वरार्थन नकारेणाऽनुबन्धेन । धातुस्वरेणैव सिद्धम् ॥ यस्तीनेकान्दगिति ? ॥ वक्ष्यत्येतत्,-'पृषे₹िर्वचनमन्तोदात्तत्वं च निपात्यत' इति॥विशेषणार्थस्तहि॥ [विशेषणार्थस्तैर्हि भविष्यति ] ॥ व विशेषणार्थनार्थः ? ॥ 'क्विन्प्रत्ययस्य कुरिति। 'विप्रत्ययस्य कुरित्युच्यमाने सन्देहः स्यात् विपप्रत्ययः क्विब्वेति॥ सन्देहमात्रमेतद्भवति । सर्वसन्देहेषु चेदमुपतिष्ठते 'व्याख्यानतो विशेषप्रति- पत्तिर्नहि सन्देहादलक्षण मिति विप्रत्ययस्येति व्याख्यास्यामः।[स्पृशोनुदके]॥ ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चयुजिकुञ्चां च ॥ ३२।५९ ॥ दगिति किं निपात्यते ? ॥ * ॥ धृषेर्विचनमन्तोदात्तत्वं च ॥ * ॥ पेर्द्विवचनमन्तोदात्तत्वं च निपात्यते ॥ [ ऋत्विग्दटक्] ॥ त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च ॥ ३२॥६० ॥ किमर्थो जकारः ? ॥ ॥॥ [ अकारः ] स्वरार्थः ॥ ॥ जितीत्याधु- प्र.] स्पृशोनु । संदेहः स्यादिति । किमेकपकारको निर्देश उत द्विपकारक इत्य- थः । व्याख्यानत इति । तदनुबन्धकपरिभाषया च विपो ग्रहणाऽभावः ॥ त्यदादिषु। जकारस्य कार्यद्वयं प्रति युक्तत्वं प्रश्नद्वारेण प्रदीते-किमर्थ इति। उ.] स्पृशोऽनु । एकाचोऽयमिति भाष्ये । यङलुगन्तात्त्वयं न किन् , अनभिधा- नादिति भावः । ननु 'क्वि'ग्रहणे विपोऽपि ग्रहणं स्यादत आह-तदनुबन्धेति । अत्र सूत्रे 'कर्मणी ति सम्बध्यत एव । 'मन्त्रस्मुगित्यादि तु किपा सिद्धम्। 'विन्प्र- त्ययस्येति बहुव्रीह्याश्रयणात्कुत्वमपि सिद्धम् ॥ [ स्पृशोऽनु] । ऋत्विग्द । अन्तोदात्तत्वञ्चेति । इदञ्च क्विनो नकारसत्त्वे उक्तम् । स्रगु- ष्णिहोर्निपात्यमानवस्तुनः स्पष्टत्वात्तन्नोक्तम् । 'क्रुञ्चा'मिति निपातनान्नलोपाऽभाव १इदं क्वचिन्ना२ 'दिष्णुजेव'।३ षत्वस्या'।४ भवति'।५ 'उदात्तत्वाद्भुवः सिद्ध- मिकारादित्वमिणुचः'। ६ 'त्वमिष्यते' । ७ इदं भाष्यमित्यन्ये । ८ किनिति' । .. ..

·अ.२पा.१आ.६.सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् २२७ दात्तत्वं यथा स्यात्॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् ? । नकारेणाऽप्येष स्वरः सिद्धः । [॥*॥ विशेषणार्थस्तर्हि ॥*॥] विशेषणार्थस्तर्हि भविष्यति ॥ व विशेषणार्थे- नार्थः ? ॥ 'कचर'बिति । कन्क्वरबिति युच्यमाने याचितिकेत्यत्रापि प्रस- ज्येत ॥ ॥ दृशेः समानान्ययोश्चोपसङ्ख्यानम् ॥॥ दृशेः समानाऽन्ययोश्चोप- सङ्ख्यानं कर्तव्यम् । सदृक् । सदृशः। अन्यादृक् । अन्यादृशः। ॥*॥ कृदर्थानुपपत्तिस्तु॥ ॥कृदर्थस्तु नोपपद्यते । दृशेः कर्तरि प्रामोति। ॥ॐ॥ इवार्थे तु तद्धितः॥ ॥ इवार्थे त्वयं तद्धितो द्रष्टव्यः । स इवायं तादृक् । तादृशैः । अन्य इवापमन्यादृक् । [अन्यादृश इति ] ॥ अथ वा युक्त एवात्र कृदर्थः । कर्मकर्ताऽयम् । तमिवेमं पश्यन्ति जनाः, सोऽयं स इव दृश्यमानस्तमिवात्मानं पश्यति-तादृक् । अन्यमिवेमं पश्यन्ति जनाः, सोऽयमन्य इव दृश्यमानोऽन्यमिवात्मानं पश्यति-अन्यादृगिति॥ सत्सद्विषद्रुतदुहयुजविदभिदच्छिदजिनीराजामुपसर्गे- ऽपि विप ॥ ३।२।६१ ॥ प्र.] कृदनुपपत्तिस्त्विति। यः कृतोऽर्थः स तादृशादिशब्दवाच्यो न भवति। ताह- शादयो हि सदृशलक्षणमर्थमाचक्षते न तु दर्शनक्रियायां कर्तारमित्यर्थः । कर्म- कर्तेति । कर्मण एव सौकर्याकर्तृत्वविवक्षायां कर्तर्येव प्रत्ययः क्रियत इत्यर्थः ॥ उ.] इति ‘परेश्चेति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥ [ ऋत्विग्दरक] । त्यदादिपु ।कारः केवलस्वरार्थ उताऽन्यार्थोऽपीति विचारतात्पर्यमाह-कार- स्येति । भाष्ये-याविका अत्राऽपीति । न च यनुबन्धकत्वादस्य कनो ग्रहणं न स्यादिति वाच्यं, येनाऽनुबन्धेन यनुबन्धकत्वं तदनुच्चारण एव तत्प्रवृत्तः । यः कृतोऽर्थ इति । प्रकृते दृशेः कर्तेत्यर्थः । भाष्ये-इवाऽर्थेऽयं तद्धित इति । अयं भावः-यथा 'दृग्शवतुष्वि'ति सूत्रे 'दृक्षे' इतिवार्तिकवलादनुक्तोऽपि क्सः कल्प्यते, तथा इवाऽधिकारे तद्धिते त्यदादिभ्यो दृगशट दृक्षाः प्रत्ययाः कल्प्याः। दृशटष्टित्त्वाच्च डीबपि सिद्ध इति 'टिड्डे'तिसूत्रे कञ्ग्रहणमपि न कार्यमिति लाघवमिति । भाष्ये- तमिवात्मानं पश्यतीति । प्रेरणावृद्धावन्यन्त वितण्यर्थत्वान्न णिच् । तमिवा- त्मानं जनान्दर्शयतीत्यर्थः । अत्र प्रेरणाद्ध्याऽधिकार्थत्वेनाऽज्ञानार्थत्वम् । कर्मण्यु- पपदे एवाऽयम् , तेन निवृत्तप्रेषणतया ‘स इव पश्यतीति विग्रहोऽनुचितः, सत्सू- द्विषे'ति सूत्रे एव कर्मणी'त्यस्य निवृत्तेः सत्सू' इति सूत्रे भाष्ये.ध्वनितत्वेनाऽत्राऽनु. वृत्तः सत्त्वात् । ननु 'कर्मकते'ति व्यवहारोऽनुपपन्नः, कर्मत्वाऽभावात्कर्मवद्भावाऽ- भावाचेत्यत आह-कर्मण एवेति [ त्यदादिपु दृशो] । १इदं लुप्तं भवेत् ।२ 'त्युच्यमाने'।३ याविकात्रा'।४इदं क्वचिन्ना५ र्थेऽयं'।६ 'एवाऽयं'। ।

·२२८ ॐ कैयट-विवरणसहितं. [ सत्सू । ॥*॥ सदादिषु सुब्ग्रहणम् ॥ ॥ सदादिषु सुग्रहणं कर्तव्यम् । होता वेदिषत् । अतिथिर्दुरोणसत् ॥ न तीदानीमुपसर्गेऽपीति वक्तव्यम् ? ॥ वक्तव्यं च ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ 'ज्ञापकार्थम् ॥ किं ज्ञाप्यम् ? ॥ एतज्ज्ञा- पयत्याचार्यो'ऽन्यत्र सुब्ग्रहणे उपसर्गग्रहणं न भवतीति ॥ किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? ॥ वदः सुप्यनुपसर्गग्रहणं चोदितं तन्न वक्तव्यं भवति ॥ अदोऽनन्ने ॥ ३।२।६८ ॥ क्रव्ये च ॥ ३३॥६९ ॥ किमर्थमिदमुच्यते नाऽदोऽनन्न इत्येव सिद्धम्?॥ न सिध्यति । छन्दसी. त्येतदंनुवर्तते । भाषार्थोऽयमारम्भः। पूर्वस्मिन्नेव योगे छन्दोग्रहणं निवृत्तं, तञ्चावश्यं निवर्त्यम्,-आमात् , सस्यादित्येवमर्थम् ॥ अत उत्तरं पठति ॥॥ अदोऽनन्ने क्रव्यग्रहणं वासरूपनिवृत्त्यर्थम्॥ ॥ अदोनन्ने क्रव्येहणं क्रियते॥[किं प्रयोजनं ? ॥ 'वासरूपनिवृत्त्यर्थम् ॥] वासरूपोमा भूदिति । [ अदोनन्ने] प्र.] सत्सूद्विष । सदादीनां केषां चित्सकर्मकत्वात्कर्मैवोपपदं प्राप्नोतीति मत्वाह- सदादिग्विति । वेदिषदिति । वेद्यां सीदतीति क्विप् । पूर्वपदादिति षत्वं । दुरोणे सीदतीति दुरोणसत् । दुरोणं गृहम् । तन्न वक्तव्यमिति । अनुपसर्गग्रहणानुवृत्ति- मन्तरेणैवोपसर्गनिवृत्तेः सिद्धत्वादनुवृत्तिप्रदर्शनमपि न युज्यते । यत्र चानुपसर्ग- ग्रहणानुवृत्तिर्न संभाव्यते,-स्पृशोऽनुदके क्विन्नित्येतदपि ज्ञापनम्य प्रयोजनम् । तेनो- पस्पृशतीत्यादौ क्विन्न भवतीति। [सत्सूद्विष] ॥ क्रव्ये च । वासरूपो मा भूदिति । तेन ‘क्रव्याद' इत्यण्न भवतीत्यर्थः । उ.] सत्सू । कमैवोपपदमिति । 'कर्मणी'त्यधिकारादिति भावः । सुग्रहणन्तु तैन्निवृत्तिद्योतनायेति बोध्यम् । वस्तुतः सुब्ग्रहणमेवाऽत्राऽनुवर्तते, 'कर्मणीति निव- त्तमित्यन्वाख्यानमेवैतत् ।अत्र' सूत्रे ‘उपसर्गेऽपि' ग्रहणम् ‘अनुपसर्ग' इत्यस्य आतो नुपसर्गे'इति सूत्रादनुवर्तमानस्याऽग्रे निवृत्तिद्योतनाय । भाष्यकार एतज्ज्ञापकेनैव सुब्ग्रहणस्योपसर्गेतरसुप्परत्वं व्याख्याय 'अनुपसर्गे' इत्यस्याऽनधिकारं द्योतयति। तत्फलं ज्ञापकसिद्धस्याऽसार्वत्रिकत्वेन 'प्रष्ट' इत्यादिसिद्धिः। ननु ‘वदः सुपी'त्यत्र 'गदमदे'त्यतोऽनुपसर्गग्रहणाऽनुवृत्तिप्रदर्शनपरं वार्तिकं नाऽपूर्वकरणपरमत आह- अनुपसर्गेति । यत्र चेति । यत्र 'स्पृशोऽनुदके' इत्यादावनुपसर्गग्रहणानुवृत्तिन सम्भाव्यते एतदपि ज्ञापनस्य प्रयोजनमित्यन्वयः। इदञ्चिन्त्यम् । अत्रापि 'आतोऽ- नुपसर्गे' इत्यतोऽनुवृत्तिसम्भवात् ॥ [ सत्सूद्विषद्रुह ] ॥ अदोऽनन्ने । भाष्ये-आमादित्येवमर्थमिति । लोके एतत्सिद्ध्यर्थमि- त्यर्थः । क्रव्याद इत्यण्नेति । आममांसभक्षणकर्तेत्यर्थे इति भावः । पक्वमांस- १ 'सीति वर्तते' । २ इदं वचिन्न ।३'क्रव्यग्रह' । ४ 'तृन्नि' 'तुन्नि' । - ·३अ.२पा.१आ.७१सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् , २२९ .. मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो ण्विन् ॥ ३२२७१ ॥ ॥*॥ श्वेतवहादीनां डस् ॥ ॥ श्वेतवहादीनां डस्वक्तव्यः । श्वेतवा इन्द्रः॥१॥ पदस्य च [वर्थम् ॥*।। पदस्येति च वक्तव्यम् । इह मा भूत् । श्वेतवाही श्वेतवाह इति ॥ किं प्रयोजनम् ?॥॥र्वर्थम् ॥ ॥ यथा स्यात्॥ क्रियते वर्थ निपातनम् , 'अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्चेति । आतश्च वर्थम् । उक्थशःशब्दस्य हि सामान्येन रुःसिद्धो न तस्य निपातनं क्रियते। तन्न वक्तव्यं प्र.] मन्त्रे । डस्वक्तव्य इति । ण्विन्प्रत्ययबाधनार्थ इति भावः । पदस्यति । भाविपदाश्रयेणेदमुच्यते। यत्र डसन्तस्य पदत्वं भविष्यति तत्र डस्प्रत्ययोऽन्यत्र ण्विन्नेवेत्यर्थः । तन्न वक्तव्यमिति । डसैव सिद्धत्वान्निपातनं न कर्तव्यमित्यर्थः । वक्तव्यश्चेति । अवया इत्यादीनि प्रथमान्तान्येव निपात्यन्त इति 'श्वेतवोभ्या'मि- त्यादिरूपमन्यथा न स्यात् । अथापि पदमात्रविषयं निपातनमाश्रीयते, तथाप्यत उत्त्वं विधीयमानमाकारान्न स्यात् । तस्मात्संबुद्ध्यर्थं निपातनमपि कर्तव्यम् । डस- प्युत्त्वार्थो वक्तव्यः । 'उक्थशा' इत्येतदपि संबुद्ध्यर्थं निपातनं कर्तव्यम् । 'उक्थ- शोभ्या'मित्यादिसिद्धये डसपि कर्तव्यः। ण्विनि हि नलोपे निपात्यमाने वृद्धौ सत्या- मुत्वं न स्याद्यदि मन्त्रे दर्शनमस्ति। [मन्त्रे श्वेतवहोक्थ ] ॥ उ.]शब्दे उपपदेऽदेरण् ,उपपदस्य क्रव्यादेशः।पृषोदरादित्वादित्यत्रतुन भाष्यानुग्रहः, क्रव्यशब्देन तदबोधाच्च । एवञ्च 'क्रव्याद' इत्यसाध्वेवेति बहवः ॥ मन्त्रे श्वेत। भाष्ये-श्वेतवहादीनामिति । अनन्तरयोगे षष्टी । पदस्येत्यस्य तदन्ते पदत्वस्य सम्भावनायामित्यर्थः । केचित्तु तत्संवन्धिनो ण्विनः स्थाने डस्व- क्तव्य इत्यर्थ इत्याहुः । ननु डसुत्पत्तिवेलायां कथम्पदत्वमत आह-भावीति । भाष्ये-क्रियते वर्थमिति । तेन हकारादीनामेव रुत्वमिति भावः। भाष्ये-उक्थ- शस्शब्दस्येति । तत्प्रकृतिकस्येत्यर्थः । तन्न वक्तव्य मिति । ननु 'वासरूप'- न्यायेन डविषये ण्विनोऽपि सत्त्वेन तदर्थ निपातनमावश्यकमिति चेन्न; एतद्भाष्य- प्रामाण्येनाऽऽदेशपक्षस्यैवौचित्यात् । कयटे 'डस्प्रत्यय'इति व्यवहारः स्थानिवद्भाव- लब्धप्रत्ययत्वेनेति बोध्यम् । अवश्यं तद्वक्तव्यमिति । डसारम्भेऽपीत्यर्थः । न तहीदानीमिति। हादीनामेव रुत्वं विधेयम् , दीर्घस्तु ण्विनि वृद्ध्यैव सिद्ध इतिभावः। अन्यथा-डसभावे । इत्येतदपि संबुद्ध्यर्थमिति । पदान्ते डसन्तत्वादिति भावः । ननु डसेव मास्तु, तत्राऽऽह-उक्थशोभ्यामिति । यदि मन्त्रे इति । 'उक्थशस्शब्दस्य'ति भाष्याच्छंसे लोपोपधावृद्ध्यभावयोर्निपातनाच्छासेर्वोपधाहस्व- निपातनादृद्ध्यभावे 'उक्थशोभ्या मित्यस्य सिद्धेः, शासेर्विचि संबुद्धौ ‘उक्थशा' १ केचित्तु पृथग्वार्तिकतयेदं पठन्ति । २ इदं क्वचिन्न । ।

·२३० * कैयट-विवरणसहितं. [स्थः क च [भवंति] ॥ अवश्यं तद्वक्तव्यं दीर्घार्थम् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धमत्र दीर्घवम् 'अत्वसन्तस्य चाधातो'रिति ॥ यत्र तेन न सिध्यति तदर्थम् ॥ व च तेन न सिध्यति ? ॥ संबुद्धौ हे श्वेतवा इति॥ न तीदानी डस्वक्तव्यः? ॥ वक्तव्यश्च ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥॥ उत्वार्थम् ।।*॥ श्वेतवोभ्यां श्वेतवोभिः । स्थः कच॥ ३२७७॥ किमर्थ स्थः कक्विपावुच्यते न क्विप्सिद्धोऽन्येभ्योपि दृश्यत इति, कश्च आतोऽनुपसर्ग क इति ? ॥ न सिध्यति । विशेषविहितः कः सामान्य- विहितं किपं बाधते ॥ वासरूपेण विबपि भविष्यति ॥ इदं तर्हि-शंस्थः शंस्थाः॥ उक्तमेतत् 'शमि संज्ञायां धातुग्रहणं कृतो हेत्वादिपु टप्रतिषेधार्थ'- मिति । स यथैवाऽटं बाधते एवं कविपावपि बाधेत ॥ [ स्थः क च ]॥ सुष्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ॥ ३२२७८ ॥ सुपीति वर्तमाने पुनः सुग्रहणं किमर्थम् ? ॥ अनुपसर्ग इत्येवं तद- भूत् इदं सुम्मात्रे यथा स्यात् ,-प्रत्यासारिण्य उदासारिण्य इति॥*॥णिन्विधौ प्र.] स्थः क च। शंस्था इति । 'ईत्वमवकारादा'विति वचनाद्भाष्यकारवचन- प्रामाण्याद्वा प्रत्ययलक्षणेनेत्वाऽभावः । [ स्थः क च ] उ.] इत्यस्याऽपि सिद्धेयमपि न कार्यमित्यन्ये । [ मन्त्रे श्वेतवहोक्थ] । स्थः क चासप्तमीनिर्देशादेव तदादिविधौ लब्धे पुनर्वकारादाविति वचनं मुख्य- वकारादिप्रतिपत्त्यर्थमिति वदन्तम्प्रत्याह-भाष्यकारवचनेति । यद्वा यावान इति प्रयोगस्य वनिपा सिद्धिमाश्रित्य तत्प्रत्याख्यानादाह-भाप्यति । अत एव 'ध्यायतेः सम्प्रसारण मिति वार्तिके 'दधातेर्वा धी'रिति भाष्ये क्विप्यपीत्वं कृतम् । वस्तुतो भाष्ये किप्पदेन सादृश्याद्विजुच्यते इतीत्वाऽप्रसक्तिरेवाऽत्रेति बोध्यम् । भाष्ये- कविपाविति । 'आतोऽनुपसर्गे'इति 'वि'चेति विहितौ। तत्र कस्य बाधे 'शंस्थ' इति न सिध्येत्तदर्थ स्थः को विधेयः । कस्य चाऽज्वाधकत्वेन क्विबपवादत्वाऽ- भावात्परत्वेन विपो नित्यबाधवारणाय क्विबपि विधेय इति भावः । न चाऽचव 'शंस्था' इत्यस्य सिद्धत्वेन विपो बाधे फलाऽभावः । शंस्थाशब्दाच्छसि आतो लोपानापत्तेः । 'कृदति'ङिति .सूत्रस्थभाष्योक्तरीत्यकादेशस्य स्थानिवत्त्वात् । 'पुर- स्ता'दिति न्यायेन टस्यैव तेन बाध इति तु न शङ्कयं, 'येन नाऽप्राप्ति'न्यायेन क्किप एव बाध इत्यस्याऽपि वक्तुं शक्यत्वात् । तस्माद्बाध्यसामान्यचिन्तयोभयोरपि स बाधकः स्यादिति तात्पर्यम्॥ [स्थाक च] ॥ १ इदं क्वचिन्न । २ अत्र 'श्वेतवादीनां डस् , उत्त्वार्थम्' इति वार्तिकशरीर- मिति तु गौडाः । ३ 'बाधेत' ।

·. ३१.२पा.१आ.७८सू.] - व्याकरणमहाभाष्यम् २३१ साधुकारिण्युपसङ्ख्यानम् ॥ ॥ णिन्विधौ साधुकारिण्युपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । साधुकारी साधुदायी ॥ ॥ ब्रह्मणि वदः ॥ ॥ ब्रह्मणि वद उपसङ्ख्यानं कर्त- व्यम् । ब्रह्मवादिनो वदन्ति ॥ [ सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ] ॥ व्रते ॥ २२।८०॥ किमुदाहरणम् ? ॥ अश्राद्धभोजी ॥ किं योऽश्राद्धं भुते सोऽश्राद्ध- भोजी ? ॥ किं चातः ? ॥ यदाऽसावश्राद्धं न भुझे तदाऽस्य व्रतलोपः स्यात् । तद्यथा स्थायी। यदा न तिष्ठति तदास्य व्रतलोपो भवति ॥ एवं तह णिन्यन्तेन समासो भविष्यति,-न श्राद्धभोजी अश्राद्ध- भोजीति ॥ नैवं शक्यम् । स्वरे हि दोपः स्यात् । अश्राद्धभोजीत्येवं स्वरः प्र.] सुप्य । णिन्विधाविति । अताच्छील्यार्थमिदम् । एवं-'ब्रह्मणि वद'इति । व्रते। उदाहरणे विचार्यमस्तीति प्रश्नः-किमिति । यदाऽसाविति । ननु बुभुक्षाप्रयुक्तं श्राद्धाऽश्राद्धभोजनं प्रसक्तम् , तत्राऽश्राद्धं भुङ्ग इत्यनेन श्राद्धभोजनं निषिध्यते। यथा ‘पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या' इति शशादिव्यतिरिक्तपञ्चनखभक्षणं निव- य॑ते तत्रं कथं व्रतलोपः स्यात् । 'स्थण्डिलस्थायी'त्यत्र तु स्थानविपरीतगमनाचरणे युक्तो व्रतलोपः। उच्यते। 'अश्राद्धं मया भोक्तव्य मिति येन संकल्पः कृतः स यदा बुभुक्षायां सत्यां यस्मिन्नहन्यश्राद्धं न भुङ्क्ते तदा तस्य स्यादेव व्रतलोपः । न श्राद्धभोजीति। समासाथ प्रक्रियावाक्यमिदं न तु लौकिकम्। न हि केवल: श्राद्धभोजिशब्दो व्रतविषय उपपद्यते । अश्राद्धभोजिशब्दस्यैव व्रतविषयत्वात् । एवं स्वर इति । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेनाद्युदात्तं पदं स्यात् । कृदुत्तरपदप्रकृति- स्वरत्वेनाऽन्तोदात्तत्वं चेष्यत इत्यर्थः । ननु च 'णिनी'त्यनेन पूर्वपदाद्युदात्तत्वेनैव उ.] सुप्यजाती। भाष्ये-अनुपसर्ग इत्येवमिति। 'उपसर्गेऽपीति ग्रहणाज्ज्ञापका- दित्यर्थः। एतेन 'सुब्ग्रहणमुपसर्गनिवृत्त्यर्थ मिति वृत्तिकारोक्तमास्तम्। सुप्यजाती]। बते । स्थायीत्यति । नन्वत्र कथं णिनिः सुप उपपदस्याऽभावादिति चेन्न, उत्तरसूत्राद्वहुलग्रहणमपकृप्य केवलादपि विधानेनाऽक्षतेः । 'उत्थित एवाऽद्य भवि- ध्यामि न तूपवेश्यामी'त्येवं संकल्परूपं व्रतमेतत् । 'तिष्ठन् मूत्रयत' इत्यादिव- दुत्थाने स्थाधातुरत्रेति परे । ग्रह्यादिणिन्यन्तस्यैव वा प्रकरणातपरत्वम् । परि- सङ्ख्यया पूर्वपक्षः, बिधिमाश्रित्य परिहारः। यस्मिन्नहनीति। एकादश्यादौ। भाष्ये- तद्यथा स्थायीति । स्थायी' त्यत्रोपपत्तिरुक्ता। 'आस्थायी ति पदमन्ये । 'स्थण्डिल- स्थायी'ति पाठ इति केचित् , तदुभयमपि भाष्यकैयटविरुद्धम् । व्रतविषय इति । न हि तादृशव्रतसम्भवः,व्रते णिनेः प्रकृतत्वाच्च । प्रागुक्तसंकल्पस्त्वप्रसिद्ध १ 'स्थण्डिलस्थायी यदा स्थण्डिले न तिष्टति तदा' । २ 'तत्कथं' । ३"णिनः' । ।

·कैयट-विवरणसहितं [ व्रते प्रसज्येत । अश्राद्धंभोजीत्येवं चेष्यते ॥ एवं तर्हि नत्र एवाऽयं भुजिप्रतिषेध- वाचिनः श्राद्धशब्देनाऽसमर्थसमासो,-न भोजी श्राद्धस्येति॥ स तीसमर्थ- समासो वक्तव्यः ? ॥ यद्यपि वक्तव्योऽथ वैतर्हि बहूनि प्रयोजनानि ॥ कानि?॥॥॥ [प्रैयोजनानि] असूर्यपश्यानि मुखान्यपुनर्गेयाः श्लोका अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः सुडनपुंसकस्येति ॥*॥। [व्रते] । आत्ममाने खश्च॥ ३२२८३॥ आत्मग्रहणं किमर्थम् ? ॥ परमाने मा भूदिति । क्रियमाणेऽपि वै आत्मग्रहणे परमाने प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ? | 'आत्मन' इतीयं कर्तरि षष्ठी, 'मान' इत्यकारो भावे । स यद्येवात्मानं मन्यतेऽथापि परमात्मन एवाऽसौ मानो भवति ॥ नैष दोषः । आत्मन इति कर्मणि पेष्ठीयं॥कथम् ?॥ 'कर्तृकर्मणोः कृतीति ॥ ननु च कर्तर्यपि वा एतेनैव विधीयते तत्र कुत एतत्-कर्मणि भविष्यति न पुनः कर्तरीति ? ॥ एवं तर्हि-॥॥ कर्मकर्तरि प्र.]भाव्यमिति नास्ति स्वरभेदः।अत्राहुः-यदा णिनीत्यत्र संज्ञायामित्यनुवर्तते तदा- ऽसंज्ञायामस्ति स्वरभेदः । अथ नानुवर्तते खरभेदाऽभावः । भोजीति । एतदपि भुजिना संबन्धं नञः प्रदर्शयितुं प्रक्रियावाक्यमुपात्तम् । न हि केवलस्य भोजि- शब्दस्य प्रयोगः, सुप्युपपदे प्रत्ययविधानात् । तदेतदुक्तं भवति,-न श्राद्धं भुङ्ग इति वाक्यं कृत्वा नञः श्राद्धशब्देनाऽसमर्थसमासं विधायाऽश्राद्धशब्द उपपदे णिनिः कर्तव्यः । णिनीत्यत्र संज्ञानुवृत्तौ सत्यामत्र कृत्स्वरः । [ व्रते ] ॥ आत्ममाने। आत्मशब्दःप्रत्यगात्मवचनः परव्यावृत्तिं करोति । कर्मकर्तरीति । यदा प्रत्ययार्थः कर्ता, आत्मानमेव पाण्डित्यादियुक्तं मन्यते तदाऽसौ कर्मकर्ता भवति। तत्र यदि कर्तरि षष्टी स्यात्तदात्मग्रहणमनर्थकं स्यात् । कर्तृसम्बन्धाऽव्यभिचारा- उ.]एवेति भावः।अथ नाऽनुवर्त्तत इति। उपमानं शब्दार्थ' इति सूत्रस्थषाष्ठभाष्येऽ- यमपि पक्षो दृश्यत इति भावः । अत्र पक्षे स्वरभेदोक्तिरेकदेश्युक्तिरिति बोध्यम् । षाष्ठभाष्यं वैकदेश्युक्तिः । भाष्ये भुजिप्रतिषेधवाचिन इति । तदर्थवोधकस्य नत्र इत्यर्थः । सुप्युपपद इति । बहुलग्रहणन्तु क्वचिदिष्टसिद्धय इति भावः॥[ व्रते ] । आत्ममाने । पूर्व कर्मण इदानी कर्तृत्वाऽभावेन युगपदेकस्य कर्मकर्तृत्वविरो- धेन चेदमसङ्गतमत आह-यदेति । केवलविशिष्टभेदेन शब्दभेदेन वा न कर्तृकर्म- विरोध इति भावः । आत्मग्रहणमनर्थकमिति । यद्यपि 'उभयप्राप्ताविति नियमा- १ 'जीति चेष्यते'। २ 'अश्राद्धभोजीत्यसमर्थसमासः' इत्येवमत्र वार्तिकं लुप्त- मितिगौडाः । ३ इदं वार्तिकमित्यन्ये । भाव्यमेवेत्यन्ये । ४ इदं क्वचिन्न । ५ 'इतीयं कर्मणि षष्टी' । ६ 'वै तेनैव' ।

·खशः स्वः ३आ.२पा.१आ.८३सू.]® व्याकरणमहाभाष्यम् , २३३ च ।।*। कर्मकर्तरि चेति वक्तव्यम् । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? ।। न वक्तव्यम् । आत्मन इति कर्मणि षष्ठी ॥ कथम् ? ॥ 'कर्तृकर्मणोः कृतीति । ननु चोक्तं 'कर्तर्यपि वा एतेनैव विधीयते, तत्र कुत एतत्कर्मणि भविष्यति न पुनः कर्तरी ति ॥ [एवं तेहिं] आत्मग्रहणसामर्थ्यात्कर्मणि विज्ञास्यते ।। एवमपि कर्मकर्तृग्रहणं कर्तव्यं कर्मापदिष्टो यग्यथा स्याच्छयन्माभूदिति ।। कश्चात्र विशेषो यको वा श्यनो वा?॥ यकि सत्यन्तोदात्तत्वेन भवितव्यं श्यनि सत्याधुदात्तत्वेन ॥ श्यन्यपि सत्यन्तोदात्तत्वेनैव भवितव्यम् ॥ कथम् ? ॥ : श्यनः स्वरं बाधिष्यते ॥ सति शिष्टत्वाच्श्यनः स्वरः प्रामोति ॥ आचार्यप्रवृत्तिापयति- 'सतिशिष्टोऽपि विकरणस्वरः सार्वधातुकस्वरं न बाधत' इति यदयं तासेः परस्य लसार्वधातुकस्याऽनुदात्तत्वं शास्ति ॥ लसार्व- धातुक ए[वै]तज्ज्ञापकं स्यात् ॥ 'ने'त्याह । अविशेषेण ज्ञापकम् । इति श्री. मद्भगवत्पतञ्जलिमुनिविरचिते महाभाप्ये तृतीयस्य द्वितीये प्रथममाह्निकम् ॥ भूते ॥ ३२२८५ ॥ भूत इत्युच्यते कस्मिन् भूते ? ॥ काले ॥ न वै कालाधिकारोऽस्ति ॥ प्र.]न्मननक्रियायाः। कर्मापदिष्ट इति। लान्तस्य कर्ता कर्मवदित्यनपेक्ष्योक्तं, श्यनैव सिद्धर्वक्ष्यमाणत्वात् , यकः सिद्धान्तत्वाऽभावादुपेक्षणीयत्वात् । अविशेषेणेति । सार्वधातुकमात्र इत्यर्थः । इति उपाध्यायजेयटपुत्रकैयटकृते भाष्यप्रदीपे तृतीया- ध्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममाह्निकम् ।३।२।१॥ भूते । यस्य स्वसत्ता व्यपवृक्ता तत्सर्व भूतशब्देनोच्यते । तत्र विशेष- उ.]दपि न कर्तरीति वक्तुं शक्यं,तथाऽपि उभयोःप्रयोगाऽभावादन तदप्राप्तिः।किञ्च तेन षश्यां समासाऽप्राप्तिः, कर्मणि चेति निषेधादित्याशयमाहुः । तद्वक्ष्यति भाष्य- कृत्-'आत्मग्रहणसामर्थ्यात्कर्मणी'ति । लान्तस्येति । इदमुपलक्षणं कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियत्वस्याऽपि । वस्तुतः 'कर्मकर्तृग्रहण'मिति भाष्यस्य कर्म- वडावो वक्तव्य इत्यर्थः । यथाऽस्याऽपि कर्मकर्तृत्वेन ग्रहणं व्यवहारो भवति तथा वक्तव्यमित्यक्षरार्थः । श्यनैव तत्फलसिद्ध्या तत्प्रत्याख्यानम् । भाष्ये-यदयं तासेरिति । लाऽवस्थायां स्यतास्योरुत्पत्तौ तु वाचनिकमेवेदमिति बोध्यम् । * इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपोक्ष्योते तृतीयस्य द्वितीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ ३।२।१ ॥ भूते। यस्य स्वसत्ता व्यपवृक्तेति। अतीतेत्यर्थः। तस्यैवेति। अन्यत्र तत्काल. वृत्तित्वेन भूतशब्दप्रयोगो गौण इति भावः । एतदाशयाऽनभिज्ञस्य 'न वै' १ कर्तरि खश्चेति'। २ 'इतीयं कर्म'। ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'खशस्वरः श्यन्वरं'।

·२३४ कैयट-विवरणसहितं [भूते एवं तर्हि 'धातो रिति वर्तते । धातो भूते॥ धातुर्वै शब्दो न च शब्दस्य भूत- भविष्यद्वर्तमानतायां संभवोऽस्ति ? ॥ शब्देऽसंभवादर्थे कार्य विज्ञास्यते ॥ कः पुनर्धात्वर्थः ?॥ क्रिया । क्रियायां भूतायाम् ॥ यद्येवं ॥*॥ निष्टाया- मितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः॥*॥ निष्ठायामितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः स्यात् ॥ के प्र.]ज्ञानाय पृच्छति-कस्मिन्निति । इतर आह-काल इति । तस्यैव भूतादिशब्द- वाच्यत्वेन सुप्रसिद्धत्वादिति भावः । तत्र केचिन्नित्यं कालं पदार्थानामनुज्ञाप्रतिबन्धा- भ्यां स्थित्युत्पत्तिप्रलयहेतुमाचक्षते । तत्र संसर्गिसूर्यादिक्रियाभेदाश्रयो मासादिभेद- व्यवहारो भूतादिव्यपदेशश्च । अन्ये तु प्रसिद्धपरिमाणक्रिया सूर्यादिकर्तृका अप्र- सिद्धपरिमाणायाः क्रियायाः परिच्छेदायोपात्ता अहरादिव्यपदेश्या काल इत्याहुः । न वै कालाधिकार इति । ततश्च सामान्यशब्दस्य विशेषेऽवस्थानं न लभ्यत इत्यर्थः। न च शब्दस्येति । शब्दस्याऽर्थे गुणभावाद्गुणस्य विशेषणसंबन्धाऽयोग्य- त्वान्नित्यत्वाद्वा शब्दस्यानित्यत्वेऽपि भूतात्प्रत्ययविधानासंभवादुच्चरितत्वलक्षणभूत- उ.]इत्यादिग्रन्थ इति तात्पर्यम्। अभ्यनुज्ञाप्रतिवन्धार्थाभ्यामिति। तद्रूपाभ्यामर्था- भ्यामित्यर्थः । तत्राऽभ्यनुज्ञया-स्थित्युत्पत्तिहेतुः । प्रतिबन्धेन-प्रलयहेतुः । ईश्वराऽधिष्ठितत्वेन च तदुपपत्तिः। ननु नित्ये काले तत्सत्ताया व्यपवृक्तत्वाऽभावा- त्कथं भूतत्वव्यवहार इत्यत आह-तत्र संसर्गीति । तक्रिययोपाधिभूतया यो भेद उपधेयस्य तत्कृतो मासादिव्यवहार इत्यर्थः । अन्ये विति । तथा च तस्या अनित्यत्वात्सिद्ध एव भूतादिव्यवहार इत्यर्थः । आये पक्षे क्षणोपार्निवक्तुमशक्य- त्वम् । उत्तरदेशसंयोगाऽवच्छिन्नक्रियेति चेत्तस्या विशेष्यविशेषणसंवन्धरूपत्वे त्रयाणामपि स्थिरत्वात्क्षणव्यवहारनियामकत्वाऽभावः । अतिरिक्तत्वे सिद्धोऽतिरिक्तः क्षणपदार्थ इति तत्प्रचयैरेव कलामुह दिव्यवहारोपपत्तौ किमखण्डेन तेन । स्पष्टश्चेदं 'कालाः परिमाणिने त्यत्र भाष्ये इति निरूपितं तत्रैव । ईश्वरस्यापि कालनियामकत्वेन कालत्वव्यवहारः श्रुत्यादिष्विति बोध्यम् । अन्ये विति मतेऽ- प्येष दोषोऽस्त्येव । किञ्च 'प्रसिद्धपरिमाणे'त्युक्तिरसङ्गता, तस्या अपि क्रियान्त- रस्यैव परिच्छेदकत्वेऽनवस्थापत्तिरिति दिक् । शब्दस्येति । स्वाऽभिधेयप्रतिपादने व्यग्रतया विशेषणसंबन्धाऽयोग्यत्वादिति भावः । तदाह-गुणस्येति । नित्यत्वा- द्वत्यनेन भूतादिव्यवहाराऽयोग्यत्वं दर्शयति । वैयर्थ्यादिति । अनुच्चारिता- प्रत्ययविधेरसम्भवादिति भावः । न च शब्दस्येति-भाष्ये । तस्य नित्यत्वेन भूतादिविशेष्यतायां सम्भवो नेत्यर्थः । अनित्यत्वपक्षेऽपि यथा वर्तमानशब्दस्य प्रकृतित्वसम्भवो न तथा भूतभविष्यतोः शब्दयोः प्रकृतित्वसम्भव इति योजना १ 'तायाः' । २ इदं क्वचिन्न । ।

·३अ.२पा.२आ.८४सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् - . तरेतराश्रयता ? ॥ भूतकालेनाऽयं शब्देन निर्देशः क्रियते, निर्देशोत्तरकालं च भूतकालता । तदेतदितरेतराश्रयं भवति । इतरेतराश्रयाणि [कार्याणि] च न प्रकल्पन्ते ॥* ॥ अव्ययनिर्देशात्सिद्धम् ॥ ॥ [ अव्ययनिर्देशासिद्धमेतत् ] ॥ अव्ययवता शब्देन निर्देशः करिष्यते । अवर्तमानेऽभविष्यतीति ॥ स त_- व्ययवता शब्देन निर्देशः कर्तव्यः ? ॥ न कर्तव्यः । अव्ययमेष 'भूते'शब्दो, नेपा भवतेर्निष्ठा ॥ कथमव्ययत्वम् ? ॥ ['उपसर्ग] विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च निपाता भवन्तीति निपातसंज्ञा । निपातोऽव्ययमित्यव्ययसंज्ञा ॥ अथापि भवतेर्निष्टैवमप्यव्ययमेव ॥ कथम् ? ॥ न व्यतीत्यव्ययमिति ॥ व पुनर्न व्येति ?॥ एतौ कालविशेषी भविष्यद्वर्तमानौ । स्वभावतो भूते एव वर्तते ॥ यदि तर्हि न व्यतीत्यव्ययम् ॥ ॥ न वा तद्विधानस्याऽन्यत्राऽभावात् ॥॥ न वा भूताधिकारेणाऽर्थः ॥ किं कारणम् ?॥ 'तद्विधानस्थान्यत्राऽभावात्'। ये- ऽपि ह्यते इत उत्तरं प्रत्ययाः शिप्यन्ते एतेऽप्येतो कालविशेषो न वियन्ति भविष्यद्वैतमानौ । स्वभावतः [एव ते] भूत एव वर्तन्ते॥ अत उत्तरं पठति प्र.]त्वाश्रये च विशेषणवैयर्थ्यादिति भावः।भूतकालेनेति । भवतेनिष्टाप्रत्ययो भूत- क्रियावाचिनो विधातव्यः, न च भूताधिकारमन्तरेण निष्टाप्रत्ययस्य भूत- क्रियाविषयत्वं लभ्यते । न च भूतक्रियाविषयनिष्टाविधानमन्तरेण भूताधिकार उप- पद्यते । ततश्चाधिकाराश्रयो निष्टाप्रत्ययस्तदाश्रयश्चाधिकार इतीतरेतराश्रयत्वमित्यर्थः। एवमपीतिान शास्त्रीयमव्ययत्वमभिमतं किं तर्हि नित्यत्वमित्यर्थः।ततो नित्योभूतशब्दो- निकान्तार्थवाची नित्येनार्थेन भविष्यद्वर्तमानप्रतिद्वन्द्विना संबद्धोऽधिक्रियत इत्यर्थः। उ.]बोध्या। क्रियायाम्भूतायामिति । तस्याम्भूतत्वञ्च वर्तमानध्वंसप्रतियोगिकाल- वृत्तित्वम् । भूतकालेनेति । भूतकालक्रियावाचकेनेत्यर्थः । अव्ययनिर्देशादिति । वार्तिकेऽव्ययपदमर्श आद्यजन्तं, न्यासान्तरपरञ्चेत्याशयेनाह-अव्ययवतेति । अव्ययमेप इति । अव्ययस्य भूतशब्दस्य निर्देशादिति वार्तिकार्थ इति भावः । नित्येनाऽर्थेनेति । साधुत्वज्ञानं न शाब्दे कारणं नाऽप्यसाधुत्वज्ञानं प्रतिबन्धक- मित्यर्थः । परमतेऽपि शिष्टोच्चारितत्वेन साधुत्वाऽनुमानाबोधः । शास्त्र तत्प्रत्यक्षन्तु पश्चाद्भविष्यतीत्यदोषः। यदि तु शास्त्रेणैव निष्पाद्यः स्यात्स्यादयं दोष इति भावः । भाष्ये-न व्यतीति । विविधमर्थ न प्राप्नोतीत्यक्षरार्थः । शास्त्राऽभावेऽपि तदर्थक एवाऽयमिति भावः । तदुक्तं कैयटेन-नित्यत्वमित्यर्थ इति । क पुनर्न व्यतीति। कति विषयसप्तमी, कस्मिन्विषये विविधमर्थ न प्राप्नोति । किं रूपं विविधमर्थन प्राप्नोतीत्यर्थः । तत्रोत्तरमाह भाष्ये-एती १कचिन्ना२ वर्तमानभवि'1३'येऽप्ये'।४तेऽप्येतो'५'कान्तवाची'।६ शास्त्रजतत्प्र' ।

·२३६ कैयट-विवरणसहितं [भूते ॥ ॥ भूताधिकारस्य प्रयोजनं कुमारघाती शीर्षघात्याखुहा बिडालः सुखानः प्र.कुमारघातीति। यदीह भूताधिकारो न क्रियते तदा 'कर्मणि हन' इति णिनिः सामान्येन विधीयते । 'कुमारशीर्षयोणिनि'रित्ययमपि [णिनिः] तथैव काल- सामान्ये । पुनर्विधानं तु वासरूपनिवृत्त्यर्थं स्यात् । ततश्च विशेषविहितः कुमार- शीर्षयोणिनिरित्ययं भूतेऽपि प्रसज्येत। सति तु भूताधिकारे तक्रकौण्डिन्यन्यायेन कुमारशीर्षयोरित्यनेन भूतणिनि बाधित्वा भविष्यद्वर्तमानयोरेव णिनिर्विधीयते । आखुहेति । सति भूताधिकारे ब्रह्मादिष्वेव हन्तेर्भूते क्विब्भवतीति नियमेन भूत- एवोपपदान्तरे विनिवर्त्यते न तु कालान्तर इत्याखुहेति भविष्यद्वर्तमानयोः प्रयोग उपपन्नो भवति । सुन्वन्त इति । 'मुजो यज्ञसंयोग' इति शतृप्रत्ययः । तत्र यदि भूताधिकारो वर्तमानाधिकारश्च न क्रियते तदा यज्ञसंयोगे विशेषविधीयमानः शता कालत्रयेऽपि निपं वाधेत । ततश्च भूते यज्ञसंयोगे मुत्वेति न स्यात् । अथ वास- उ.]कालविशेषाविति । तद्विधानस्यति । तस्मिन्विधानं यस्येत्यर्थः। भूतशब्दवत् तेऽपि स्वभावत एव भूतमात्रवाचका भवन्ति, किमधिकारेणेति भावः । सामान्ये- नेति। कालसामान्येनेत्यर्थः। 'सामान्ये' इति सप्तम्यन्तपाठस्तु युक्त एव । ननु वृत्ती 'कर्मणी'ति सूत्रे कुत्सित'ग्रहणं कृतमिति अकुत्सितार्थन्तदिति चेन्नः कुत्सित'ग्रहणस्य भाष्येऽभावात् । शब्दशक्तिस्वभावसिद्धञ्चत्तत्राऽपीति भाष्याशयः। ननु तेनैव सिद्ध 'कुमार'त्यादि व्यर्थमिति चेत्तत्राह-पुनर्विधानंत्विति। 'कुमारहन्ते'त्यादिव्यावृत्तय इत्यर्थः । विशेषविहितः-उपपदविशेषे विहितः। इत्ययम्भूतेऽपीति । इत्ययमपि भूते प्रसज्येतेत्यन्वयः । तक्रकौण्डिन्येति । कुमारशीर्षयोर्विशेषविहितो णिनिः 'कर्मणि हन' इत्येतं बाधते । तत्र तेनाऽपि णिनेरेव विधानेन णिनेर्बाधस्य वक्तुम- शक्यतया तत्सहचरितभूतकालो बाध्यत इति वर्तमानभविष्यतोरेव 'कुमार'त्यादि- णिनिर्भवति । एवञ्च तद्बाधनेन चरितार्थ शास्त्रमिति 'वासरूप'न्यायबाधे माना- ऽभावेन 'कुमारहन्ते त्याद्यपि सिद्ध्यतीति भावः । 'कुमारघाती'त्यादौ विधीयमानः 'कुमारे'त्यादिणिनिर्भविष्यद्वर्त्तमानयोर्यथा स्यात्तस्य भूतार्थे निवृत्तिश्च यथा स्या- दिति भूताधिकार इति भाष्याक्षरार्थः । इदञ्चिन्त्यं, तक्रकौण्डिन्यन्यायस्य विधेय- विषयत्वात् । तस्माद्भूताऽधिकारसामर्थ्यात् 'कर्मणि हन' इत्यत्राऽयमेव णिनिः । 'भूत' इति नियमादन्यस्य णिने ते निवृत्तिरिति भाष्यार्थः । यथाऽस्य णिनेरधि- काराऽभावेऽपि स्वभावत एव भूते वृत्तिस्तथा 'कुमार' त्यस्य स्वभावत एव भूते निवृत्तिभविष्यतीत्यरुचेः प्रयोजनान्तरमाह भाष्ये-आखुहेति। यज्ञसंयोग इति । यज्ञसंयोगविषये शता निपस्त्रिषु कालेष्वपवादो माभूदित्यन्वयः। प्रसङ्गाद्वर्त्तमानाs. धिकारस्याऽपि प्रयोजनप्रदर्शन। वार्तिके 'भूताऽधिकारस्ये'त्युपलक्षणम्। तत्र नि- ·२३७ . ३अ.२पा.२आ.८७सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् 8 सुन्वन्तः सुषुपुषोऽनेहा अग्निमादधानस्य,[भूतकालनिवृत्त्यर्थ भविष्यद्वर्तमानकालसंप्र- त्ययार्थम् ]॥ ॥ कुमारघाती शीर्षघातीति भविष्यद्वर्तमानार्थों भूतनिवृत्त्यर्थः । आखुहा बिडाल इति, भविष्यद्वर्तमानार्थः। इतरथा हि ब्रह्मादिषु नियमस्त्रिषु कालेषु निवर्तकः स्यात् ॥ सुत्वानः सुन्वन्तः, यज्ञसंयोगे निपस्त्रिषु कालेषु शताऽपवादो मा भूत् ॥सुषुपुपः, नजिङ् सर्वकालापवादो मा भूत् । अनेहा इति, वर्तमानकाल एव । अन्यत्र-'अनाहन्ता' ॥ आदधानस्य ।-कानच- श्वानर ताच्छील्यादिषु सर्वकालापवादो मा भूत् । अग्निमादधानस्य । आदधानस्येत्येवान्यत्र ॥ प्र.] रूप इति निविधीयते तथापि मुत्वा मुन्वन्निति कालभेदो न स्यात् । सति त्वधिकारे कालभेदेन तयोरवस्थानं भवति । सुपुपुप इति । असति भूतवर्तमाना- धिकारे विशेषविहितेन नजिला लिटो वाधनं स्यात्। ताच्छीलिकेषु च वासरूपविधि- नास्ति । सति त्वधिकारे भूते लिवर्तमाने नजिङिति बाध्यबाधकभावाऽभावः । अनेहा इति। नत्र्याहन एह चेति असिप्रत्ययोऽसत्यधिकारे सर्वस्मिन्काले तृचं बाधता सति त्वधिकार वर्तमानकाल एवौणादिकस्तृचं बाधेत। चानशिति। असत्यधिकारे कानचश्चानश्वाधकः स्यात्।कः पुनरनयो दो यावताऽभ्यस्तानामादिरिति लसार्वधातुके उ.]भूताऽधिकारे। शता वर्त्तमानाऽधिकारे।कनिप्- 'सुयजोर्ध्वनिबिति विहितम्। कालभेदो न स्यादिति । वाऽसरूपेण वर्तमानेऽपि निष्प्राप्नोतीति भावः । नजि- वेति । 'स्वपितृषोर्नजिङ' । अयं वर्तमानाऽधिकारे । लिट्-भूताऽधिकारे। लिट:- 'छन्दसि लिट्' लिटः कानज्वा' 'कमुश्च'त्यस्य । भाष्ये-सर्वकालाऽपवाद इत्यस्य सर्वकालद्योतकप्रत्ययाऽपवाद इत्यर्थः । भूतकाललिटोऽपीति यावत् । असत्यधिकार इति । 'वर्तमान' इत्यधिकारेऽसतीत्यर्थः । सति विति । 'वर्तमान' इत्यधिकारे सति 'उणादय' इत्यस्य तदधिकारस्थत्वादसिर्वतमानकाल इति भावः । रूढिशब्द- त्यादेवोणादिषु वाऽसरूपविधिर्नास्तीति तात्पर्यम् । एतत्प्रयोजनोक्तिरेकदेशिनः, उणादीनामव्युत्पन्नत्वेऽसम्भवात् । ण्वुल्तृचोरपि वर्तमानकाल एव साधुत्वस्य तत्सूत्रे भाष्य उक्तत्वेन ‘अन्यत्र अनाहन्ता' इत्यस्याऽसङ्गत्तेश्च । असत्यधिकार इति । भूतवर्तमानयोरधिकारयोरसतोरित्यर्थः । कानच इति । वसोरप्युपलक्षणमिदम् । यद्वा कानजुपलक्षितस्य लिट इत्यर्थः। लसार्वधातुक इति । तत्र चानशः सार्व- धातुकत्वेऽपि लादेशत्वाऽभावः । कानचो लादेशत्वेऽपि आर्द्धधातुकत्वमित्युभयत्रा- ऽप्यन्तोदात्तत्वमेवेति भावः । कत्रभिप्राय एवेति । अतस्मिस्तु कसुरिति भावः । भाष्ये 'चानश्ताच्छील्यादिषु सर्वकालाऽपवादो माभूदित्युत्तरम्-'अग्निमादधानस्ये'- १ इदं क्वचिन्न । २ इदं लुप्तं स्यात् ।

·२३८ कैयट-विवरणसहितं. [ ब्रहाभ्रूण ब्रह्मभूणवृत्रेषु विप् ॥ ३२॥८७ ॥ किमर्थं ब्रह्मादिषु हन्तेः विविधीयते न विप्चान्येभ्योपि दृश्यत इत्येव सिद्धम् ? ॥ * ॥ ब्रह्मादिषु हन्तेः क्विब्वचनं नियमार्थम् ॥१॥ [ब्रह्मादिषु हन्तेः क्विब्वचनं नियमार्थम् ]॥ नियमार्थोऽयमारम्भः। ब्रह्मादिष्वेव हन्तेर्भूते वि. व्यथा स्यादिति ॥ किमविशेषेण?॥'ने'त्याह । उपपदविशेषे, एतस्मिंश्च विशे- पे ॥ अथ ब्रह्मादिषु हन्तेणिनिना भवितव्यम् ? ॥ न भवितव्यम् ॥ किं कार- णम् ?॥ 'उभयतो नियमात्'। उभयतो नियमोऽयम् । 'ब्रह्मादिष्वेव हेन्तेर्भूते क्विन्भवति' । 'विबेव च [हन्तेर्भूते ] ब्रह्मादिग्विति ॥*॥ तथा चोत्तरस्य प्र.] विधीयते न सार्वधातुकमात्रे।एवं तद्युपग्रहकृतो.भेदः।कानजात्मनेपदत्वात्क-- भिप्राय एव भवति, चानश्पुनरविशेषेण । सति त्वधिकारे भूते कानज्वर्तमाने चानशिति बाध्यवाधकभावाऽभावः । [ भूते ] । ब्रह्मभ्रूणाकिमविशेषेणेति।किंधातूपपदकालप्रत्ययाश्चत्वारोऽपि नियम्यन्ते अथ किं चिदेव नियम्यत इति प्रश्नः। उपपदविशेष इति। अनेन धातुनियमं दर्शयति, 'ब्रह्मादिष्वेव हन्तेर्भूते किन्भवति नोपपदान्तरे' । तेन पुरुषं हतवानित्यत्र किन भवति।अथेति कर्मणि हन' इत्यनेनेति भावः।विबेवेति। ब्रह्मादिषु हन्तेर्भूते क्विवेव भवति न प्रत्ययान्तर'मिति किपि भूतकालो नियम्यत इति कालनियमोऽयं भवति। एतदेव नियमद्वयं भाष्यकारेणाश्रितम्। ब्रह्मादिषु हन्तेरेवभूते किन्भवति' 'ब्रह्मादिषु हन्तेः क्विव्भूत एवे'त्येतत्तु नियमद्वयं नाभ्युपगतम् । अन्यस्त्वाहोपुरुषिकया चतु- विधी नियमो व्याख्यातः, स भाष्यविरोधान्नादरणीयः । तथा चेति । यस्माद्ब्रह्मा- उ.] त्येव । सुपुपुषोऽनेहाऽग्निमित्यपाठः । आदधानस्येत्येवाऽन्यत्रेति । भूतार्था- ऽतिरिक्तवर्तमानत्वविवक्षायामकर्बभिप्राये कञभिप्राये च 'आदधानस्येत्येव । भूते नु कर्बभिप्राये एव तथा । अकञभिप्राये तु क्वसुरेवेत्यर्थः ॥ [ भूते ] ब्रह्मभ्रूण। किं धातूपपदेति । भाष्य-'नियमार्थोऽयमारम्भः किमविशेषेणे'- त्येव पाठः । 'ब्रह्मादिष्वेवे'त्यादिनियमाकारलेखस्तु लेखकप्रमादात् , अन्यथा तदाकारप्रदर्शनेनैव नियमान्तरतिरस्कारात्पुनः प्रश्नाऽनुपपत्तेः। उपपदविशेप इति । नियमम्य सजातीयापेक्षत्वात् 'हन्तेः विवुपपदविशेष एवेत्यर्थः। एतस्मिश्च विशेष इति। भृत इत्यर्थः तेना भूते हन्तेः विब्रह्मादिष्वेवेति नियम इति भावः। तदाह-अनेनेति । धातोर्ब्रह्माद्यतिरिक्त उपपदे भूतकालाऽवच्छिन्नेऽर्थे वर्तमानात् क्रिपोऽसंबन्धबोधकत्वादिति भावः । भाष्ये-अथेति । एतन्मात्रनियमाऽङ्गीकारे इत्यर्थः । कालनियम इति । भूतकालाऽवच्छिन्नाऽर्थाद्धातोः क्विबतिरिक्ताऽसंवन्ध- १ इदं लुप्तं । २ 'हन्तेः विप्' । ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'किन्भूतकाले निय' ।

·३१.२पा.२आ.९३सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २३९ वचनार्थः ॥ ॥ एवंच कृत्वोत्तरस्य योगस्य वचनार्थ उपपन्नो भवति,-'बहुलं छन्दसी'ति । यो मातृहा पितृहा भ्रातृहा । न च भवति 'अमित्रघात' इति ॥ कर्मणीनिविक्रियः ॥ ३२।९३॥ ॥*॥ कर्मणि कुत्सिते ॥॥ कर्मणि कुत्सिते इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । धान्यविक्राय इति ॥[कर्मणीनि]॥ अन्येप्वपि दृश्यते ॥ ३।२।१०१ ॥ ॥॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥ ॥ अन्येभ्योपि दृश्यत इति वक्तव्यम् ॥ इहापि यथा स्यात्-आखा उखा परिखा ॥ [अन्येष्वपि दृश्यते । निष्ठा ॥ ३।२।१०२॥ ॥*॥ निष्ठायामितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः ॥॥ निष्टायामितरेतराश्रयत्वा- दप्रसिद्धिः स्यात् ॥ केतरेतराश्रयता ? ॥ सतोः क्तक्तवत्वोः संज्ञया भवि. तव्यं, संज्ञया च तक्तवतू भाव्यते । तदेतदितरेतराश्रयं भवति । इतरेतराश्र- याणि च [कार्याणि] न प्रकल्पन्ते॥ ॥द्विर्वा तक्तवतुग्रहम् ॥*॥ द्विर्वा तक्त- वतुग्रहणं कर्तव्यं भवति 'क्तक्तवतू भूते' । क्तक्तवत् निष्ठेति। यदि पुनरिहैव प्र.] दिष्वेवेति नियमोऽनेन क्रियते तस्मादुत्तरस्य योगस्य वचने प्रयोजनमस्ति,- उपपदान्तरेऽपि हन्तेश्छन्दसि किव्यथा स्यादिति । [ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु ॥ कर्मणि । कर्मणि कुत्सित इति । यस्य सोमघृतादेः शास्त्रेण विक्रयः प्रति- षिद्धस्तत्कर्म विक्रये कुत्सितम् । [ कर्मणोनिविक्रियः ] ॥ अन्येष्वपि । अन्येष्विति सप्तमीनिर्देशादुपपदान्तरमेवाश्रितं न तु धात्व- न्तरमित्याह-अन्येभ्योपीति । [अन्येष्वपि दृश्यते ॥ उ.]बोधकत्वादिति भावः। तत्र केवलधातोः प्रत्ययान्तरसंवन्धस्याऽवारणात्तात्पर्यतः कालनियमोऽयमिति बोध्यम् । नियमद्वयमिति। ब्रह्मादिष्वेव''क्विवेवेति च कल्प्य- मानस्यैवकारस्य श्रुत्युपस्थापितेऽन्वयो न्याय्यः। स च भाष्यप्रामाण्यादुभयत्राऽपीति तत्त्वम् । उत्तरस्य वचनार्थ इति । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः । धातुनिय- मस्येदं मानमिति दर्शयति-यस्मादिति । नन्वेतदर्थ 'छन्दसि' इत्येवास्तु, सामर्थ्यादुपपदान्तरे भविष्यति किं बहुलग्रहणेनेत्यत आह भाष्ये-न च भवति अमित्रेति । तावन्मात्रोक्तौ 'विवेवेति नियमान्न स्यात्स भवस्वित्येतदर्थं बहुल. पदमिति भावः ॥ [ब्रह्मभ्रूण] ॥ कर्मणीनि । ननु कर्मणः कथं कुत्सितत्वमत आह-यस्य सोमेति ॥ निष्टा । 'तौ सदिति वचन' मित्यादि वार्तिक 'ती स'दिति सूत्रे तेन समान- १ इदं क्वचिन्न । २ 'निर्विक्रियः' । ३ 'उत्खा'।

·२४० ॐ कैयट-विवरणसहितं [निष्ठा निष्ठासंज्ञाप्युच्येत । 'तक्तवतू भूते' । ततो-'निष्ठा' । निष्ठासंज्ञौ च तक्तवतू भवत इति ॥ किं कृतं भवति ? ॥ द्विःक्तक्तवतुग्रहणं न कर्तव्यं भवति ॥ एवमपि 'ताविति वक्तव्यं स्यात्। वक्ष्यति ह्येतत् 'तौ सदिति वच- नमसंसर्गार्थ मिति। असंसक्तयोर्भूतकौलेन तक्तत्वोर्निष्ठा संज्ञा यथा स्यात् । जिमिदा-मिन्नः । जिश्विदा-क्ष्विण्णः ॥ यदि पुनरदृष्टश्रुतावेव क्तक्तवतू गृही. त्वा निष्टासंज्ञोच्येत ? ॥ नैवं शक्यम् । दृष्टश्रुतयोर्न स्यात् । जिमिदा-मिन्नः। [लिक्ष्विदा-विणे इति ] । तस्मान्नैवं शक्यम् ॥ न चेदेवं द्विःक्तक्तवतु- ग्रहणं कर्तव्यं भवति इतरेतराश्रयं वा भवति ॥ नैप दोषः, इतरेतराश्रयमात्र- मेतद्भवति । सर्वाणि चेतरेतराश्रयाण्येकत्वेन परिहृतानि 'सिद्धं तु नित्यशब्द- त्वादिति ॥ नेदं तुल्यमन्यैरितरेतराश्रयैः। न हि संज्ञा नित्या ॥ एवं तर्हि प्र.] निष्ठा । यदि पुनरिति।यौ लौकिके प्रयोगे न दृष्टौ नापीह शास्त्रे श्रुतौ तौ क्त- क्तवतू निर्दिश्य संज्ञा विधीयते।एतदुक्तं भवति,-इहैव प्रकरणे क्तत्तवतू निष्ठेति सूत्रं कर्तव्यम्। । यो भूते क्तक्तवतू तौ निष्टासंज्ञौ भवतः । तत्र संज्ञाविधानाऽन्यथा- नुपपत्त्या तयोर्भूते विधानमनुमाम्यते, इतरेतराश्रयदोषश्च न भविष्यतीति । दृष्ट- श्रुतयोरिति।यद्यपि क्तवतुरन्यो नास्ति तथापि संज्ञाविधाने द्वयोः सह निर्देशादत्रापि द्विवचनेन निर्देशो न तु द्वित्वं विवक्षितम्।एकत्वेनेति ।सामान्येनेत्यर्थः।न हि संज्ञा नित्यति । वृद्ध्यादिका संज्ञा विषयनियतत्वान्नित्या । आकारादयो हि प्रयोगे विद्यन्ते तत्र 'मृजेर्वृद्धि'रित्यादिना साधुत्वमात्रमन्वाख्यायते-मृजेवृद्धिः साधुर्भवति । तक्त- वतू तु सानुबन्धको प्रयोगे न विद्यते इति नित्यत्वाऽभावं संज्ञिनोऽभिप्रेत्यैतदुक्तम् । उ.]न्यायमिदमित्याह भाष्ये-असंसक्तयोरिति।तावित्युक्ते हि अगृहीतविशेषस्वरूप- मात्रपरामर्शान्न दोष इति भावः । 'भिन्न' इत्यादौ 'जीतः क्त' इति वर्तमाने क्तः । यदि पुनरिति भाष्यम्पूर्वोक्तेन पुनरुक्तमित्याशङ्कयाह-यौ लौकिके इति । न दृष्टाविति । अनुबन्धविशिष्टौ न दृष्टावित्यर्थः । कथमश्रुतत्वमत आह- एतदुक्तम्भवतीति । भाष्ये-दृष्टश्रुतयोरिति । 'जीतः क्त' इत्यादौ । अत्र शास्त्र- ज्ञानां तत्त्वप्रत्यभिज्ञानात्प्रयोगेऽनुबन्धविगमेऽपि दृष्टत्वं बोध्यम् । भाष्ये-द्विः- तेति।तद्बोधकग्रहणमित्यर्थः। तक्तवतू भूते तो निष्टेति। सामान्येनेति। एकत्वपदेन तदाश्रयो लक्ष्यते । साधारणपर्यायश्च 'एक'शब्द इत्यन्ये । ननु वृद्ध्यादिसंज्ञाऽपि कृत्रिमत्वादनित्यैव, तत्कथं तत्राऽयं समाधिर्नेहेत्यत आह-वृद्ध्यादिकेति । विषय- नियतत्वादिति । संज्ञाविषयस्य शास्त्रे प्रयोगे चैकरूपत्वेन संज्ञिनो नित्यत्वात्संज्ञा नित्या, साधुत्वाऽन्वाख्यानस्य च सम्भवो, नैवम्प्रकृते इति भावः । ननु संज्ञायाः १ 'तक्तवतू निष्टासंज्ञौ'।२ 'भूतेन कालेन निष्टा' । ३ 'हिं न स्यात्।४ क्वचिन्न । ..

·३अ.२पा.२आ.१०२सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् ® भाविनी संज्ञा विज्ञास्यते । तद्यथा कश्चित्कं चित्तन्तुवायमाहा'ऽस्य सूत्रस्य शाटकं वयेति । स पश्यति-'यदि शाटको, न वातव्यः, अथ वातव्यो न शाटकः; शाटको वातव्यश्चेति विप्रतिषिद्धम् , भाविनी खल्वस्य संज्ञाऽभि- प्रेता, ‘स मन्ये वातव्यो यस्मिन्नुते शाटक इत्येतद्भवतीति । एवमिहापि तौ भूते काले भवतो ययोरभिनिर्वृत्तयोनिष्टेत्येषा संज्ञा भविष्यति ॥ ॥॥ आदिकर्मणि निष्टा ॥ ॥ आदिकर्मणि निष्ठा वक्तव्या । प्रकृतः कटं देवदत्त इति॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति ?॥*॥ यद्वा भवन्त्यर्थे ॥*॥ यद्वा भवन्त्या अर्थेभाप्यते । प्रकृतः कटं देवदत्तः। प्रकरोति कटं देवदत्त इति ॥*॥ न्याय्या खाद्यपवर्गात् ॥*॥ न्याय्या त्वेषा भूतकालता ॥ कुतः ? ॥ 'आध- पवर्गात्' । आदिरवाऽपवृक्तः। एष च नाम न्याय्यो भूतकालो यत्र किं चिद- प्र.]भाविनी संज्ञेति। संज्ञिनो भावित्वात्संज्ञा भाविनीति। तथा हि निष्ठेत्युक्त संज्ञा- वाक्यं 'क्तक्तवतू निष्ठे'ति स्मयते। तत्र सामर्थ्यात् क्तक्तवतुविधानं संपद्यते। आदि- कर्मणीति । आयेषु क्रियाक्षणेषु भूतेषु सर्वस्याः क्रियाया भूतत्वाऽभावान्निष्टा न प्रा- मोतीति वचनम् । न चादिकर्मणि क्तः कर्तरि [च]इत्येतदर्थादेशनमादिकर्मणि नि- ष्ठाया ज्ञापकम् । 'जीतः क्त' इत्यादिना वर्तमानकालविषयस्य तस्य संभवात्तस्यैव- तदर्थादेशनं स्यात्। यद्वा भवन्त्यर्थ इति । यस्माल्लटोऽर्थे विकल्पेन भाष्यते निष्ठा तस्माद्वक्तव्येत्यर्थः । न्याय्येति । आदिभूत एवावयवे समूहरूपस्य समाप्तत्वादस्ति उ.]स्वतो भावित्वमनुपपन्नमत आह-संज्ञिन इति । सामर्थ्यादिति। अन्यस्योत्प- नस्य निष्ठासंज्ञाया अभावादिति भावः । आदिकमणीति 'कर्म'शब्दः क्रिया- वाची। एकफलोद्देशप्रवृत्तसमूहरूपा च क्रिया। तत्र वार्तिकफलं दर्शयति- आयेष्विति । सम्पूर्णसमूहस्य व्यपवृक्तत्वे हि भूतन्यवहार इति भावः । क्रिया- क्षणेष्विति । अत्र 'क्षण'शब्दः सूक्ष्मग्राह्यकालोपलक्षणम्, अन्यथा क्षणरूपत्वे क्रियायास्तद्वदेव सूक्ष्मकालाऽवच्छिन्नत्वात्प्रत्यक्षत्वाऽनापत्त्या 'पश्य मृगो धावती'- त्यादेलेपिापत्तिरिति बोध्यम् । वस्तुतः क्रिया प्रत्यक्षैव फलाऽनुमेया च । तद्वक्ष्यति भाष्ये-अत्यन्ताऽपरदृष्टेति । अवयवरूपेण समुदायरूपेण चाऽप्रत्यक्षेत्यर्थः । 'पश्य मृगो धावती'त्यादिप्रयोगस्तत्फलसंयोगदर्शनाऽभिप्रायेण, दृशेर्वा ज्ञानसामान्ये लक्षणा। निरूपयिष्यते चेदं 'वर्तमाने ल'डिति सूत्रे । 'आयेषु क्रिया लक्षणेष्विति क्वचित्पाठः । तत्रायेषु क्रियाऽवयवेष्वित्यर्थः । 'जीतः क्त' इति,-यदि तद्विषयमेव स्थाद्वर्त्तमानग्रहणमेव कुर्यादिति चिन्त्यमिदमिति हरदत्तः । तेन ताऽनुमानेऽपि क्तवत्वर्थं वचनमावश्यकमित्यपरे। यस्माहट इति। धात्वर्थस्य वर्तमानव एव यतो लोके विकल्पेन प्रयुज्यतेऽतो वक्तव्येत्यर्थः। 'यद्भवन्त्यर्थे वा भाष्यत' इति भाष्येऽ- १६ ·२४२ कैयट-विवरणसहितं [निष्टा । पवृक्तं दृश्यते ॥ ॥ वा चाऽद्यतन्याम् ॥॥ वा चाऽद्यतन्यां भाष्यते । प्रकृतः कटं देवदत्तः । प्राकार्षीत्कटं देवदत्त इति॥ किं शक्यं त एते शब्दाः प्रयोक्तु- मित्यतो न्याय्यैषा भूतकालता ? ॥ नावश्यं प्रयोगादेव । क्रिया नामेयमत्य- न्ताऽपरदृष्टाऽनुमानगम्याऽशक्या पिण्डीभूता निदर्शयितुम् । यथा गर्भो निलुंठित इति । साऽसौ येन येन शब्देनाऽभिसंबध्यते तावति तावति परि- समाप्यते । तद्यथा कश्चित्पाटलिपुत्रं जिगमिषुरेकमहर्गत्वाऽऽह-'इदमद्य गत'- मिति। न च तावताऽस्य वजिक्रिया परिसमाप्ता भवति । यत्तु गतं तदभिस- मीक्ष्यैतत् प्रयुज्यते 'इदमद्य गत मिति। एवमिहापि यत्कृतं तदभिसमीक्ष्यत- प्र.]भूतत्वोपपत्तिरित्यर्थः। तदुक्तं हरिणा-'समूहःस तथाभूतः प्रतिभेदं समूहिषु। समाप्यते ततोऽभेदे कालभेदस्य संभवः' ॥ इति । वाचाद्यतन्यामिति । यदुक्तं 'भवन्त्यर्थे भाष्यत' इति, तस्य व्यभिचारः । लुङोऽपि विषय निष्ठाया अयं प्रयोगस्तस्मादवश्यमाद्यपवर्गाद्धृततै वे ]ष्टव्या । अन्यथा लुङः प्रयोगो न स्यादि- त्यर्थः । किं शक्यन्त इति । यावदभिमतफलप्रयोजनसकलक्रियापरिसमाप्तिन भ- वति तावद्वर्तमानत्वमेव क्रियाया न तु भूतत्वम्। ततश्च वस्तुशून्या एवाऽमी शब्दाः प्रयुज्यन्त इति भावः । अत्यन्ताऽपरदृष्टेति । परं-प्रधानं प्रमाणं प्रत्यक्षम् । अनु- मानस्य तत्पूर्वकत्वात्। तेन क्रिया न दृश्यते।अवयवसमूहस्य युगपदनुत्पादादनवस्था- नाच्च । तदुक्तम्-'क्रमात्सदसतां तेपामात्मानो न समूहिनाम् । सद्वस्तुविषय- यन्ति संबन्धं चक्षुरादिभिः ॥ इति ॥ येन येनेति । शब्देन प्रत्याय्यमाना येन येनावयवेन संबध्यते समूहरूपा क्रिया तस्मिन्नेवावयवे समाप्यते। तत्रावयवानां उ.]न्वयः।भाष्ये-आदिरत्रेति। आद्यक्रियाक्षण इत्यर्थः। ननु तस्य भूतत्वेऽपि धाव- थस्य किमायातमत आह-आदिभूत एवेति । समाप्तत्वात्-आरोपितलात् । प्रतिभेद-प्रत्यवयवम् । समूहिषु-अवयव । समाप्यते-आरोप्यत इत्यर्थः । अभेदे-अवयवे समूहाऽभेदे । तेन क्रिया न दृश्यत इति । अत्यन्तमवयवशः समूहशश्च न दृश्यत इत्यर्थः । अनवस्थानाञ्चेति । अनेनाऽवयवस्याऽप्यप्रत्यक्षत्वं, क्षणिकत्वेनाऽनवस्थानादित्यर्थः। कमात्सदसतामिति। भूयोऽवयवसन्निकर्षः समूह- प्रत्यक्षे कारणमिति भावः । चक्षुरादिभिरसंबन्धे हेतुः-सद्वस्तुविषयैरिति । येन शब्देनेति। सामानाधिकरण्ये तच्छब्देनाऽपि तस्यैव परामर्शात् शब्दे परिसमाप्ति- रुक्ता स्यात् , न च सा युक्तिमती,अतो वैयधिकरण्येन व्याचष्टे-येनाऽवयवेनेति । संबध्यते-यत्र यत्राऽवयवे आरोप्यत इत्यर्थः । यो योऽवयवः फलाऽनुकूलत्वेन विवक्ष्यते तत्रैव समाप्यते । तत्रावयवे समाप्ते समूह एव समाप्यतेऽतीतो भवती- १ 'परिदृष्टा' । २ 'न शक्या'। ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'तस्य' ।

·३अ.२पा.आ.१०६सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २४३ प्रयुज्यते 'प्रकृतः कटं देवदत्त' इति । यदा हि वेणिकान्तः कटोऽभिसमी- क्षितो भवति 'प्रकरोति कट'मित्येव तदा भवति ॥ [ भूते ] । लिटः कानज्वा ॥ ३।२।१०६॥ क्वसुश्च ॥ ३।२।१०७ ॥ किमर्थं कानच्वस्वोर्वावचनं क्रियते ? ॥*॥ कानच्वस्वोर्वावचनं छन्दसि तिङो दर्शनात् ॥ ॥ कानच्वस्वोर्वावचनं क्रियते ॥ किं कारणम् ? ॥ 'छन्दसि तिङो दर्शनात्' । छन्दसि तिङपि दृश्यते । अहं सूर्यमुभयतो ददर्श । अहं द्यावापृथिवी आततानेति ॥॥ न वाऽनेन विहितस्यादेशवचनात् ॥॥ न वैतत्प्रयोजनमस्ति ॥ किं कारणम् ? ॥ 'अनेन विहितस्यादेशवचनात् ॥ अस्त्वनेन विहितस्यादेशः केनेदानीं छन्दसि विहितस्य लिटः श्रवणं भविष्यति ?॥ 'छन्दसि लुकुडिट' इत्यनेन ॥ तदेतद्वावचनं तिष्ठतु तावत् सन्यासिकम् ॥ अथ कित्करणं किमर्थं नाऽसंयोगाल्लिविदित्येव सिद्धम् ॥ ॥ कित्करणं संयोगान्तार्थम् ॥ ॥ कित्करणं क्रियते ॥ [किं प्रयोजनं ? ] । 'संयोगान्ता. थम्' । संयोगान्ताः प्रयोजयन्ति। बैन्धेः-'वृत्रस्य यवधानस्य रोदसी'। त्वम- प्र.]कालत्रययोगात् क्रियाया अपि कालत्रययोगः । [ भूते] ॥ लिटः कानन्। छन्दसि तिङो दर्शनादिति।वासरूपविधिश्च लादेशेषु नास्ती- ल्युक्तम् । अनेनेति । 'छन्दसि लि'डित्यनेनेत्यर्थः । तस्यैव लिट इहाऽनुकृतवा- दानन्तर्यादिति भावः । तदेतदिति । उत्तरत्रोपयोक्ष्यत इति भावः । बद्धधान- स्येति । 'बन्ध बन्धने। छान्दसत्वादभ्यासधकारस्य हलादिशेषेण निवृत्त्यभावे झलां जश्झशीति जश्त्वं दकारः । [लिटः कानज्वा] ॥ उ.]त्यर्थः । वेणिका-कटचरमाऽवयवः। तदन्तः कट इत्यस्य तदन्तकटनिवर्तकः क्रियासमूह इत्यर्थः । [ भूते ] ॥ लिटः कानज्वा। वसुश्च । वाऽसरूपविधिरिति । ननु 'हशश्वतोर्लङ् चे'ति ज्ञापकादादेशगतवैरूग्यमादाय 'ल'विधौ वाऽसम्पो नास्तीत्युक्तम्, एवञ्च प्रकृते स्यादेव, न च प्रत्ययविधिविषयस्याऽऽदेशेप्वभावः, आदेशविधावपि 'प्रत्यय' इत्य- स्योपस्थितेः 'आधुदात्तश्चेति सूत्रभाष्यसम्मतत्वादिति चेन्न, एतद्वाग्रहणा- दादेशरूपप्रत्ययविधौ तदनुपस्थितिकल्पनात् । तत्फलं सदादिभ्योभूतसामान्ये लिटः क्वसुरेव न पक्षे तिङ इति भावः। उत्तरत्रेति। केचित्तु 'तस्य धातुसम्बन्धे विधाने- नाऽधातुसम्बन्धे पक्षे भूतसामान्ये लिट्स्थानिकतिङ्कवणार्थमिदमावश्यकमित्याशयो यत्त वृत्ती 'लिडि'त्यनुवर्त्य विभक्तिविपरिणामेन सिद्ध १ 'भवितव्यम्'।२ इदं कचिन्न। ३ 'अनेन'। ४ 'लिटस्तिङः'। ५ 'सान्यासिके । । भाष्यस्ये'त्याहुः ।

·२४४ .. * कैयट-विवरणसहितं. [ लिटः कान र्णवान् बदधाना अरम्णाः। अजेः-आजिवानिति॥ छान्दसौ कानच्क्वसू । लिट च च्छन्दसि सार्वधातुकमपि भवति । तत्र सार्वधातुकमपिन्डि[व]द्भवतीति ङित्त्वादुपधालोपो भविष्यति ॥ ॥ ऋकारान्तगुणप्रतिषेधार्थ वा॥ ॥ ऋकारा. न्तानां गुणप्रतिषेधार्थ तर्हि कित्त्वं वक्तव्यम् । अयं [ हि ] लिटि ऋकारा- न्तानां प्रतिषेधविषये गुण आरभ्यते स यथैवेह प्रतिषेधं बाधित्वा गुणोभवति तेरतुः तेरुरिति, एवमिहापि स्यात्-तितीर्वान् तितिराण इति ॥ पुनः कित्क- रणात्प्रतिषिध्यते। [तस्मारिकत्त्वं कर्तव्यम् ॥ [लिटः कानज्वा ] भाषायां सदवसभुवः ॥ ३२॥१०८ ॥ ॥*॥ भाषायां सदादिभ्यो वा लिट् ॥*॥ भाषायां सदादिभ्यो वा लिड्व- क्तव्यः ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥*॥ तद्विषये लुङोऽनिवृत्त्यर्थम् ॥*॥ तस्य लिटो विषये लुडोऽनिवृत्तिर्यथा स्यात् । उपसेदिवान् कौत्सः पाणिनिम् । उपास- दत् ॥*॥ अनद्यतनपरोक्षयोश्च ॥ ॥ अनद्यतनपरोक्षयोश्च वा लिवक्तव्यः । उपसेदिवान् कौत्सः पाणिनिम् । उपासीदत् । उपससाद ॥*॥ अपवाद- विप्रतिषेधाद्धि तयोर्भावः ॥*॥ अपवादविप्रतिषेधाद्धि तौ स्याताम् ॥ कौ ? ॥ ललिटौ ॥ ॥ तस्य क्वसुरपरोक्षे नित्यम् ॥*॥ तस्य लिटो भाषायां क्वसुरपरोक्षे नित्यमिति वक्तव्यम् ॥ अपरोक्षग्रहणेन नार्थः। तस्य कसुनित्यमित्येव ॥ प्र.] भाषायां स। इह क्वस्वादेशविधानाद्भूतसामान्ये लिट् सदादिभ्योऽनुमीयते स वि- शेषविषयत्वालको बाधकः प्राप्नोतीति मत्वाह-भाषायामिति। अपवादविप्रतिषेधा- दिति । लुडोऽपवाद एतत्सूत्रानुमितो लिट् , तथाऽनद्यतने लङ् ,परोक्षे लिडिति च, तत्राऽस्य लिटो लडिटोश्च विप्रतिषेधे परत्वालिटौ स्यातामित्यर्थः । अस्य तु भूत- सामान्यमवकाशः। एतदादेशविधानानुमितस्यैव सदादिभ्योः लिटः क्वसुर्न तु परोक्षे लिडित्यनेन विहितस्य,तस्याऽप्रकृतत्वात्। तस्येति। नित्यग्रहणं वेति प्रकृतस्य विक- ल्पस्य निवृत्त्यर्थम्, अपरोक्षग्रहणं 'परोक्षे लि'डित्यनेन विहितस्य लिटस्तिढां श्रवणा- र्थम्। अपरोक्षग्रहणेति। अनद्यतनपरोक्षयोश्चेति वचनेन वा लिडयं विधीयते, तत्र उ.]लिग्रहणेन लिण्मात्रस्यादेशो ज्ञाप्यते इति वा वचनमावश्यकमेवे'त्युक्तं, तन्न, प्रकृतभाष्यविरोधादित्याहुः। भाष्ये-पुनः कित्करणादिति । आरिवा'नित्यादी गुणस्तु 'गच्छत्यृता'मित्यत्र ऋकारान्तरप्रश्लेषेण 'ऋ'धातोः पुनर्विधानाद्बोध्य इति दिक् ॥ भाषायां सद। इति मत्वाहेति । एवञ्च विकल्पमात्रविधानेऽस्य तात्पर्यमिति भावः । 'अनद्यतनपरोक्षयो'रिति वचनस्य तयोरपि वसुर्विधेयः, तेन च तद्वि- षयो लिडनुमातव्यः, स च वेत्यर्थः । ननु भूतसामान्येऽनुमितस्य विशेष. १ 'अरम्णः'। २ 'कारान्तगुण'। ३ कित्करणं कर्त्तव्यम्'। ४ इदं क्वचिन्न ।

·३अ.२पा.आ.१०९सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् & २४५ - केनेदानी लिटः परोक्षे श्रवणं भविष्यति ? ॥ 'परोक्षे लि'डित्यनेन ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् ? ॥ न वक्तव्यम् । अनुवृत्तिः करिप्यते । भाषायां सदादिभ्यो वा लिभवति । लिटश्च वसुर्भवति। ततो 'लुङ् । लुङ् भवति भूते काले । भाषायां सदादिभ्यो वा लिड्भवति, लिटश्च वसुर्भवति । ततोऽनद्यतने लङ्' । अनद्यतने भूते काले लङ् भवति । भाषायां सदादिभ्यो वा लिड भवति, लिटश्च क्वसुर्भवति । 'परोक्षे लिट्' । परोक्षे लिड्भवति। भाषायां सदादिभ्यो वा लिभवति । लिटश्च कसुर्भवति । तत्रायमप्यर्थः-'तस्य वसु- रपरोक्षे नित्यमित्येतन वक्तव्यं भवति॥ [ भाषायां सद] ॥ उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च ॥ ३।२।१०९ ॥ किमर्थमुपेयिवानिति निपातनं क्रियते ? ॥॥ उपेयुषि निपातनमिड. र्थम् ॥ ॥ उपेयुषि निपातनं क्रियते ॥ [ किं प्रयोजनम् ? ॥] 'इडर्थम्' । इड्यथा स्यादिति ॥ नैतदस्ति प्रयोजनं, सिद्धोऽब्रेड्वस्वेकाजाद्धसामित्येवें । द्विर्वचने कृतेऽनेकाच्त्वान्न प्राप्नोति ॥ इदमिह संप्रधार्य-द्विर्वचनं क्रियता- मिडिति, किमत्र कर्तव्यम् ? ॥ परत्वादिडागमः ॥ नित्यं द्विर्वचनं ॥ कृते. ऽपीटि प्रामोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति॥इडपि नित्यः । कृतेऽपि द्विर्वचने एकादेशे च प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति ॥ नात्रैकादेशः प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ? ॥ 'दीर्घ प्र.यस्मिन् पक्षेऽयं लिण्न भवति तत्र लक्लिटौ भवतः। ततश्च 'परोक्षे लि'डिति विहि- तस्य लिटः सूत्रान्तरविहितत्वात् क्वस्वभावात्तिको भवन्ति । भापायां सदादिभ्यो वा लिडिति । 'लिटः कानज्वे'त्यतो 'व'त्यनुवर्तते । तच न क्वमुना संबध्यते, किं नर्हि, लिटा । तत्र वावचनात्पक्षे लुङ्भावः सिध्यति । ततोऽनद्यतने लङ्' 'परोक्षे लिडित्यत्रास्य सूत्रस्यानुवर्तनादनद्यतनपरोक्षयोरपि सदादिभ्यो वा लिङ्भवतीत्यर्थः ॥ उपेयिवान् । उपसर्गस्याऽतन्त्रवादीयिवान् समीयिवान् इत्याद्यपि भवति । उपेयुषीति । इणो लिटाक्कसुः। तत्रेडागमात्पूर्वं नित्यवाद्विवचनं, दीर्घ इणः किती- उ.]परताऽपि भविष्यति किमनेनेत्यत आह-भाष्ये-अपवादेतिातड्याचष्टे-लुङोऽप- वाद इति । नन्वनद्यतनादौ लिट्वैकल्पिकस्तस्य नित्यं वसुरिति 'उपससादे'ति म्यादत आह-एतदादेशेति । 'अनद्यतने त्यादिवचनेन तयोरप्यनेन लिडनुमानान्न दोषः । ननु 'वा'ग्रहणाऽनुवृत्तौ वसोर्विकल्पः स्यादत आह-तच्च नेति । व्याख्या- नादिति भावः ॥ [ भाषायां सदवसश्रुवः ] ॥ उपेयिवान । इडागमादिति। 'वस्वेचाद्धसा'मित्येकाज्लक्षणादित्यर्थः। द्वित्वे कृतेऽनेकाच्वात्तदप्राप्तेरनित्यत्वमिट इति भावः । नन्वेकादेशे कृते एकाच्वात्त- १ ततोऽनद्यत' । २ इदं क्वचिन्न । ३. 'इति' । ।

·२४६ कैयट-विवरणसहितं [उपेयिवान .. इणः कितीति दीर्घत्वेन बाध्यते। तदेतदुपेयुषि निपातनमिडथं क्रियते ॥॥ उपेयुषि निपातनमिडर्थमिति चेदजादावतिप्रसङ्गः ॥ ॥उपेयुषि निपातनमिडर्थ- मिति चेदजादाविटोऽतिप्रसङ्गो भवति।उपयुषा उपेयुषे उपयुषः उपेयुषीति॥॥ एकादिष्टस्येय्भावार्थ तु ॥ ॥ एकादिष्टस्येयभावार्थं तु निपातनं क्रियते । एका- दिष्टस्य 'ईय' इत्येतद्रूपं निपात्यते ॥ ननु चोक्तं नात्रैकादेशः प्राप्नोति ॥ किं कारणम्!॥दीर्घ इणःकितीति दीर्घत्वेन बाध्यत इति॥तद्धि न सुप्ठूच्यते। नहि दीर्घत्वमेकादेशं बाधते॥कस्तर्हिबाधते?॥यणादेशः॥स चापि क बाधते?॥ य. त्रास्य निमित्तमस्ति । यत्र हि निमित्तं नास्ति निष्प्रतिद्वन्द्वस्तत्रैकादेशः ॥४॥ प्र.त्यभ्यासस्य दीर्घत्वंातत्सामर्थ्यादेकादेशो न प्रवर्तते।न च दीर्घस्यावकाश ईयतु- रित्यादिः,तत्रापि पूर्वपरविधेः पूर्वविधित्वात्तत्र कर्तव्ये यणादेशस्य स्थानिवत्त्वादेकः- देशप्रसङ्गात्। तत्रानेकाच्यादिडप्राप्तो निपात्यत इत्यर्थः । अजादावतिप्रसङ्ग इति । यदाऽपूर्व इण्निपात्यते तदा विशेषानुपादानादजादावपि प्राप्नोति । यथा स्यसिस:- युडित्यत्रोक्तं 'नित्यश्चायं वल्निमित्तो विघाती'ति । यदि त्वनेन निपातनेन क्रादि- नियमप्राप्तस्य 'वस्वेकाजाद्धसा'मित्यनेन नियमेन निवारितस्य प्रतिप्रसवमात्रमिटः क्रियते न त्वपूर्वो विधिस्तदाऽजादावतिप्रसङ्गाऽभावः ॥ इदानीमजादावतिप्रसङ्गपरि- हाराय प्रकारान्तरमाश्रयति—एकादिष्टस्येति।द्विवंचने कृतेऽभ्यासस्य दीर्घत्वे चै- कादेशस्तस्येयादेशो निपात्यते । यद्यप्युपेथिवानित्येतदियादेशनिपातनेन सिध्यति तथापि समीयिवानित्यादि न सिध्यतीति तदर्थमीयादेशो निपात्यते । क्व चित्तु भाष्ये 'इय्' इति पाठः, स उपेयिवानित्येतद्रूपसिद्ध्यपेक्षया द्रष्टव्यः । कस्तीति । 'इणो य'णित्यनेनाऽजादौविधीयमान इत्यर्थः। ननु चोक्तमीयतुरित्यत्राप्यभ्यासदीर्घत्वे कृते एकादेशात् पूर्व 'वार्णादाङ्गंबलीय' इति यणि कृते स्थानिवत्त्वादेकादेशः प्राप्नोति उ.प्राप्तिरिति सोऽपि नित्य इत्यत आह-तासामर्थ्यादिति। न चेति। तत्र द्वित्वे सवर्णदीर्घ बाधित्वेणो यणि निमित्ताऽभावादेकादेशाऽप्राप्तौ दीर्घः साऽवकाश इति भावः । विशेषेति । वलादित्वरूपेत्यर्थः। तदाऽजादाविति । प्राप्तविषय एवं प्रति- प्रसवसम्भवादिति भावः । किञ्च पूर्वस्यैव विधौ स्थानिवत्त्वं, न पूर्वपरयोरिति सिद्धान्तादीयतुरित्यादौ तदप्रवृत्त्या सवर्णदीर्धाऽप्राप्तेरभ्यासदीर्घस्य नैकादेशबाध- कत्वमितीट सिद्ध एवेति न तन्निपातनफलमित्यपि बोध्यम् । ईयादेश इति । अन्यथेटि कृते इणो यणिति स्यादिति भावः । तदर्थमिति । ईयादेशे दीर्घाच्चारण- मसन्ध्युच्चारणञ्च उपेत्यस्याऽविवक्षायां बीजं द्रष्टव्यम् । भाष्ये 'इ'यिति ह्रस्वपाट 'ईयिवा'नित्यादौ छान्दसो वर्णव्यत्ययो बोध्यः । लोके तु-'उपेयिवा'नित्येव साधु, 'उपे'त्यविवक्षायां मानाऽभावादित्यन्ये । भाष्ये-न हि दीर्घत्वमिति । 'ईयतु- ·२४७ ३अ.२पा.२आ.१०९सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् 8 व्यञ्जने यणादेशार्थ वा ॥*॥ अथ वा व्यञ्जन एव यणादेशो निपात्यते । यणा- देशे कृते 'एकाच'इतीसिद्धो भवति ॥ अपर आह-॥ ॥ नोपेयिवान्निपात्यो द्विवचनादिभविष्यति परत्वात् ॥ * ॥ द्विर्वचनं क्रियतामिडितोड्भविष्यति विप्रतिषेधेन ॥ इहापि तर्हि द्विर्वचना- दिट् स्यात्-बिभिद्वान् चिच्छिद्वानिति ॥*॥ अन्येषामेकाचां द्विवचनं नित्यमि- त्याहुः ॥ ॥ अन्येपामेकाचां नित्यं द्विवचनं । कृतेऽपीटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । ॥*॥ अस्य पुनरिट नित्यो द्विवचनं च न विहन्यते ह्यस्य ॥ ॥अस्य पुनरिट्वैव नित्योऽस्य हि द्विवचनं च नै विहन्यते ॥ ॥ द्विवचने चैका- च्त्वात् ॥ ॥ द्विवंचने च कृते एकार्भवति ॥ कर्थम् ? ॥ एकादेशे कृते ।। ॥*॥ तस्मादिड्बाधते द्वित्वम् ॥*॥ तस्मादिड् द्विर्वचनं बाधते ॥ ॥ अनू- चानः कर्तरि ॥॥ अनूचानः कर्तरीति वक्तव्यम् । अनूक्तवाननूचानः।अनूक्त- प्र.] ततश्चाऽवश्यमभ्यासदीर्घत्वेनैकादेशो बाध्यः । नैष दोषः । नहि स्थानिवद्भावेन रूपमतिदिश्यते। रूपाश्रयश्च पूर्वपरयोरेकादेशो न यकारस्य भवितुमर्हति । अथ वा यणादेशेन वार्णादाङ्गमिति वचनेन बाधितस्यैकादेशस्य पुनः स्थानिवद्भावाद्वाधितत्वादेव प्रवृत्त्यभावात् । व्यञ्जन इति।अभ्यासदीर्घत्वे कृतेऽजादौ विधीयमान इणो यणिति- यणादेशो हलादौ न प्राप्नोतीति निपाल्यते।तश्चैकाच्त्वाद्वस्वेकाजाद्धसामित्यनेनैवेज्जवती- त्यजादौ न भवति। नोपेयिवानिति।इणो भाषायां केवलं भूतमात्रे वा लिविधेयस्तस्य च नित्यं क्वमुरादेशः, कार्यान्तरं तु सिध्यत्येवेत्यर्थः अन्येषामिति । भिदा- दीनां द्विवंचने कृतेऽनेकाच्त्वादिटोऽप्रसङ्गादनित्यत्वम् । [ उपेयिवानना] । उ. रित्यादौ प्रागुक्तरीत्या चारितार्थ्यादिति भावः। न हीति । किन्तु शास्त्राऽतिदेश इति भावः । रूपाश्रयश्चेति । अगच्पदाभ्यां तत्तद्रूपेणोपस्थितयोरेव दीर्घ इति भावः । ननु कार्याऽतिदेशे दोषस्तदवस्थ इत्यरुचेराह-अथ वेति । वस्तुतः पूर्व- स्यैव विधौ स्थानिवत्त्वमिति नाऽत्र स्थानिवत्त्वमिति बोध्यम् । भाप्ये-निष्प्रति. द्वन्द्व इति । एकादेशात्पूर्वमिटोऽभावेन यणप्राप्तेरिति भावः। यणादेशो निपात्यत इति । एकादेशबाधकतयेति भावः । इणो भापायामिति । पूर्वसूत्र एवेण्ग्रहणं कार्यमिति भावः । भाष्ये-अस्य पुनरिटुति । द्वित्वे कृते एकादेशे तत्प्राप्तेरिति भावः । न विहन्यते ह्यस्येति । अस्य इटो निमित्तं द्विवचनेन न विहन्यते यत इत्यर्थः । लकाराणां भावकर्मणोरपि सत्त्वेन तत्राऽप्यनुचानः स्यादतो भाष्ये- कर्तरीति ॥ [उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च ] । १ इदं श्लोकवार्तिकम् । २ 'मिडिति परत्वादिड्। ३ 'द्विवचनं नित्यं' । ४ इदं क्वचिन्न । ५ 'वचने कृते एकादेशे चैकाज्भव' । ६ 'चैकान्त्वं' ।

·२४८ * कैयट-विवरणसहितं [ अधिकरणे मित्येवान्यत्रानोपेयिवान्निपात्यो द्विवचनादिनविष्यति परत्वात् । अन्येषामेकाचां द्विर्वचनं नित्यमित्याहुः ॥ अस्य पुनरिद्ध नित्यो द्विर्वचनं च न विहन्यते ह्यस्य॥ द्विर्वचने चैकाच्त्वात्तस्मादिड्बाधते द्वित्वम् ॥॥॥ लुङ्॥ ३।२।११०॥ ॥*॥ लुङ्लुटोरपवादप्रसङ्गो भूतभविष्यतोरविशेषवचनात् ॥॥ लुङ्ल- टोरपवादः प्रामोति । अगमाम घोषान् , अपाम पयः, अशयिष्महि पूतीक- तृणेषु । गमिप्यामो घोषान्, पास्यामः पयः, शयिप्यामहे पूतीकतृणेषु ॥ किं कारणम् ? ॥ 'भूतभविष्यतोरविशेषवचनात्' । भूतभविष्येतोयविशेषे. गैतौ विधीयते लुङ्लटौ, तयोर्विशेषविहितौ लङलुटावपवादौ प्रामुतः । ॥॥न वापवादस्य निमित्ताभावादनद्यतने हि तयोर्विधानम्॥ ॥ न वैष दोपः ॥ किं कारणम्?॥'अपवादस्य निमित्ताभावात्'। नात्राऽपवादस्य निमित्तमस्ति॥ किं कारणम् ? ॥ 'अनद्यतने हि तयोविंधानम्' । अनद्यतने हि तौ लंङ्लुटी विधीयेते, न चात्रानद्यतनः कालो विवक्षितः ॥ किं तर्हि ? ॥ भूतकाल- सामान्यं भविष्यकालसामान्यंच॥ यद्यपि तावदतच्छक्यते वक्तुं-गमिप्यामो घोषान्पास्यामः पयः शयिष्यामहे पूतीकतृणेप्विति, यत्रैतन ज्ञायते॥ किं ?॥ कदेति । इह तु कथम्-अगमाम घोपान् , अपाम पयः,अशयिष्महि पूतीक- तृणेष्विति, यत्रैतन्नितिं भवत्ति-अमुग्मिन्नहनि गतमिति॥ अत्रापि 'नवाप- वादस्य निमित्ताऽभावादनद्यतने हि तयोर्विधान' मित्येव ॥ कथं पुनः सतो नामाऽविवक्षा स्यात् ? ॥ सतोऽप्यविवक्षा भवति। तद्यथाऽलोमिका एडका । अनुदरा कन्येति ॥ असतश्च विवक्षा भवति । तद्यथा-समुद्रः कुण्डिका, विन्ध्यो वर्धितकमिति॥ ॥वसेर्लुङ् रात्रिशेषे॥ ॥वसेर्लुङ् रात्रिशेषे वक्तव्यः । प्र.] लुङ् । लुङ्लटोरिति । कालविशेषसद्भावाश्रयेण चोद्यम् । सामान्यविवक्षा- श्रयेण प्रतिसमाधानम्-न वेति । यत्रैतदिति । विशेषनिश्चयाऽभावात्सामान्य- स्यैव युक्ता विवक्षेति भावः । असतश्चेति । विवक्षोपारूढ एवाऽर्थः शब्दप्रयोग- निमित्तमित्येतदनेन द्रढयति । इह तु सदेव विशेषेषु सामान्यमाश्रित्य लुगादिप्रयोग उ.] लुङ् । भाष्ये लुङ्लटोरिति । तुल्यन्यायवाटोऽप्युपन्यासः । काल- विशेषेति । 'अगमाम' इत्याद्युदाहरणेषु अनद्यतनरूपेत्यर्थः । सतोऽप्यविव- क्षयति । सतामेव लोम्नां सत्त्वेनाऽविवक्षया नघटितप्रयोग इति भावः। नन्वसतो विबक्षानिरूपणस्य प्रकृते नोपयोगोऽत आह-विवक्षोपेति । भाष्ये-न्याय्ये प्रत्यु- १ 'विधीयेते लङ्लुटौ' । २ हिः क्वचिन्न ।

·३अ.२पा.२आ.११०सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् , न्याय्ये प्रत्युत्थाने प्रत्युत्थितं कश्चित्कं चित्पृच्छति 'क्व भवानुपित' इति । स आह-'अमुत्राऽवात्स'मिति । 'अमुत्राऽवस'मिति प्रामोति ॥ ॥ जागरण- सन्ततौ॥*॥ जागरणसन्तताविति वक्तव्यम् । यो हि मुहूर्तमानमपि स्वपिति तत्राऽमुत्राऽवसमित्येव भवितव्यम् । [ लुङ् ] ॥ अनद्यतने लङ ॥ ३२॥१११॥ ॥*॥ अनद्यतन इति बहुव्रीहिनिर्देशोऽद्य ह्योऽभुक्ष्महीति ॥ ॥ अनद्यतन इति बहुव्रीहिनिर्देशः कर्तव्यः । अविद्यमानाऽद्यतनेऽनद्यतन इति ॥ किं प्रयोजनम् ?॥ 'अद्य ह्योऽभुक्ष्महीति ? । अद्य च ह्यश्चाऽभुक्ष्महीति व्यामिश्रे लुङव यथा स्यात् ॥ यद्येवमद्यतनेऽपि लङ् प्राप्नोति । न ह्यद्यतनेऽद्यतनो विद्यते ॥ अद्यतनेऽपि बंद्यतनो विद्यते ॥ कथम् ? ॥ व्यपदेशिवद्भावेन ॥ ॥*॥ परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोक्तुदर्शनविषये ॥ ॥ परोक्षे च लोकविज्ञाते प्र.]उपपद्यत एव । विशेषविवक्षायां तु लङादिप्रयोग इति न कश्चिद्दोषः । वसेल- डिति । रात्रेश्चतुर्थे यामे प्रबुद्धो यदा वाक्यं प्रयुक्ते 'अमुत्रावात्स'मिति तदा तत्राs- तिक्रान्तरात्रिप्रहरत्रयवसनमनद्यतनमिति लमसले लुङ् वक्तव्यः । एकस्या रात्रे- श्चतुर्थो यामो, दिवसश्च सर्वो, द्वितीयायाश्च रात्रेः प्रथमोऽद्यतन इत्याहुः । जाग- रणसन्तताविति । यदा प्रयोक्ता सकलमतिक्रान्तरात्रिप्रहरत्रयं जागरितवांस्तदा लुप्रयोगः । यदा तु सुप्त्वा प्रवुध्य प्रयुङ्क्ते तदा लङ्प्रत्यय एवेत्यर्थः [ लुङ् ॥ अनद्यतने । व्यपदेशिवद्भावेनेति । यथा मुख्ये भेद आधाराधेयभावो भवति 'तटे तिष्टती'ति, तथेहापि समुदायावयवभेदाश्रयेण समुदायेऽद्यतनेऽवयवा अद्यतनाः सन्तीत्यनद्यतनो न भवतीत्युच्यते । नतु तत्त्वतोऽवयवव्यतिरिक्तोऽत्र उ.]त्थाने इति।प्रत्युत्थानं जागरणं,तत्समये प्रत्युत्थितं प्रबुद्धमित्यर्थः। 'प्रत्युपस्थित'- मिति पाठेऽप्ययमेवार्थः। प्रस्थित मिति क्वचित्पाठः तत्रापि प्रत्युत्थाय प्रस्थितमित्यर्थः। स च रात्रेश्चतुर्थयाम एव,तत्र स्मृत्या प्रबोधस्योक्तः। तदाह-रात्रेरिति। अतिक्रान्त- रात्रिप्रहरत्रयं जागरितवानिति । एवं हि पूर्वतनस्य 'प्रत्युत्थितं कश्चित्पृच्छतीति ग्रन्थस्याऽसङ्गतिः,स्वापं विना प्रत्युत्थानाऽसम्भवात् । तस्माच्चतुर्थे यामे यदा जागरण- सन्ततिरिति भाज्यार्थः। तत्र मुहूर्तमपि स्वापे लळेवेत्यर्थ इति केचित् ।[ लुङ्] । अनद्यतने लङ् । अनद्यतन इति । यदि तत्पुरुषः पर्युदासश्च तर्हि व्यामिश्रे दोषः । प्रसज्यप्रतिषेधेऽसमर्थसमासो भृतसामान्ये च स्यादत आह भाष्ये-बहु- बीहिनिर्देश इति । तथा चाऽविद्यमानाऽद्यतनभूतकालार्थवृत्तेर्धातोर्लङित्यर्थः एवञ्च व्यामिश्रे न, भूतसामान्येऽपि नेत्यर्थः । गौणाधारत्वाश्रयणे वीजमाह- १ 'प्रस्थितं' । २ 'अभुज्महि' । ३ 'द्यतनोऽनद्यतन'। ४ 'नेऽप्यद्यतनो' ।

·२५० * कैयट-विवरणसहितं. [अनद्यतने प्रयोक्तुदर्शनविषये लक्तव्यः । अरुणद्यवनः साकेतम् । अरुणधवनो मध्यमिकाम् । परोक्ष इति किमर्थम् ?॥ उदगादादित्यः॥ लोकविज्ञात इति किमर्थम् ?॥ चकार कटं देवदत्तः ॥ प्रयोक्तुर्दर्शनविषय इति किमर्थम् ? ॥ जघान कंसं किल वासुदेवः ॥ [अनद्यतने लङ् ] । विभाषा साकाङ्क्ष ॥ ३।२।११४ ॥ किमुदाहरणम् ? ॥ अभिजानासि देवदत्त ! कश्मीरान् गमिष्यामः, तत्र सक्तून् पास्यामः । अभिजानासि देवदत्त ! कश्मीरानगच्छाम, तत्र सक्तूनपि- बाम । भवेत्पूर्व परमाकाङ्क्षतीति साकाझं स्यात्, परं तु कथं साकासम् ?॥ परमपि साकाङ्क्षम् ॥ कथम् ? ॥ अस्त्यस्मिन्नाकाङ्क्षत्यतः साकासम् ॥ ॥॥ विभाषा साकास सर्वत्र ॥ ॥ विभाषा साकाङ्क्ष सर्वत्रेति वक्तव्यम् ।। प्र.]समुदाय आधारोऽस्तिातदुक्तं हरिणा-'कालस्याप्यपरं कालं निर्दिशन्त्येव लौकि- काः । न च निर्देशमात्रेण व्यतिरेकोनुगम्यते ॥' इति ॥ परोक्षे चेति । अन. नुभूतत्वात्परोक्षोऽपि प्रत्यक्षयोग्यतामात्राश्रयेण दर्शनविषय इति विरोधाऽभावः ॥ विभाषा सा। भवेत्पूर्वमिति । यदतिप्रसिद्धं वासगमनादि तल्लक्षणं, तच्च परार्थमुपादीयमानं यत्तत्स्मार्यमाणत्वालक्ष्यं भोजनादि प्रति भवतु साकाङ्क्ष, लक्ष्यन्तु प्रधानमपरोपकारि कथं साकाङ्क्षमित्यर्थः। अस्त्यस्मिन्निति। सहशब्दो विद्यमानार्थ- वृत्तिः।तेन विद्यमानाकाङ्क्षः साकाङ्क्षोऽर्थ उच्यते।लक्ष्यलक्षणयोश्च परस्परापेक्षत्वाद्ध्यो- रपि साकासत्वमित्यर्थः। सर्वत्रेति। यदी'ति नानुवर्तते,तेनोभयत्र विभाषेयमितिभावः उ.] न तु तत्वत इति। कालस्याऽपीति। यथा दिने 'मुहूर्त' इति । न च तावता मुहूर्तसमुदायाऽतिरिक्तं दिनमस्तीत्यर्थः। अनुगम्यते-प्रमाविषयो भवति । भाष्ये- जघानेति । कंसवधो हि नेदानीन्तनप्रयोक्तुर्दर्शनयोग्योऽपीत्यर्थः । 'अरुण'दित्यु- दाहरणे तु तुल्यकालः प्रवक्तेति बोध्यम् ॥ [ अनद्यतने] ॥ विभाषा सा । साकाङ्क्षऽर्थे वर्तमानाद्धातोरित्यर्थः। तत्रैकस्य साकासत्वेऽप्युभ- यत्र कथं लूडिति शङ्कते-भवेत्पूर्वमिति । यदतीति । वासगमनादेर्लक्षणत्वे हेतु- माह-तच्चेति । यत्परवोधनार्थमुपादीयते तदेव लक्षणमित्यर्थः । यत्तत्स्माईमाणेला- दृश्यं भोजनादि; तत्प्रति भवतु लक्षणं साकाङ्क्षमित्यन्वयः । यद्यपि पुरुषगताकाङ्क्ष- येवाऽर्थानां साकाङ्गत्वव्यवहारः,आकाङ्क्षायाश्चंतनधर्मत्वात् , तथाऽपि तस्यापि 'गम- नेन सक्तुपानं बोधयिष्यामी'त्येवाकाङ्क्षा न तु विपरीतंति भावः । द्वयोरपीति । उक्ताऽऽकालायां द्वयोरपि विषयत्वादिति भावः । परस्पराऽपेक्षत्वादिति चिन्त्यं, १ 'मध्यमिकान्। साकेतः-अयोध्या।मध्यमिका च तत्कालप्रसिद्धा नगरी (वर्तमान 'मऊ' एवं जि० आजमगढ ) इति गौडाः । २ ‘स्मर्यमाण' । ।

·३अ.२पा.२आ११४सू.) * व्याकरणमहाभाष्यम् ® २५१ क सर्वत्र?यदि चाऽयदि च । यदि तावत्,-अभिजानासि देवदत्त! यत्कश्मी- रान् गमिष्यामः, यत्कश्मीरानगच्छाम । यत्तत्रौदनं भोक्ष्यामहे यत्तत्रौदनम- भुमहि । अयदि-अभिजानासि देवदत्त! कश्मीरान् गमिष्यामः कश्मीरान- गच्छाम । तत्रौदनं भोक्ष्यामहे, तत्रौदनमभुज्महि [ विभाषा साकाङ्क्ष।] परोक्षे लिट् ॥ ३२२११५ ॥ परोक्ष इत्युच्यते किं परोक्षं नाम ? ॥ परमक्ष्णः परोक्षम् ॥ अक्षि पुनः किम् ? ॥ अश्नोतेरयमौणादिकः करणसाधनः सिप्रत्ययः । अश्नुतेऽनेनेत्यक्षि । यद्येवं 'पराक्ष मिति प्राप्नोति ॥ नैष दोपः ॥ ॥ परीभावः परस्याक्षे परोक्षे लिटि दृश्यताम् ॥*॥ परशब्दस्याऽक्षशब्दे उत्तरपदे परोभावो वक्तव्यः॥ ॥*॥ उत्वं वाऽदेः परादक्ष्णः ॥*॥ अथ वा परशब्दादुत्तरस्याऽक्षिशब्दस्योत्वं वक्तव्यम् ॥*॥ सिद्धं वाऽस्मान्निपातनात् ॥ ॥ अथ वा निपातनादेव सिद्धं प्र.] परोक्षे लिट् । किं परोक्षमिति। यद्यपीन्द्रियाऽविषयोऽर्थः परोक्षशब्दवाच्य इति जानाति तथापि सर्वस्याः कियायाः परोक्षत्वाद्विशेषणानर्थक्यमिति पृच्छति । परमक्ष्ण इति । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः। 'अप्रत्यन्वषपूर्वे'त्यत्राऽजिति योगविभागादत एव वा निपातनादच्समासान्तः । यद्वा 'प्रतिपरसमनुभ्योऽक्षण' इति टच्समासान्तः। स च यद्यप्यव्ययीभावे विधीयते तथापि परशब्दस्याऽक्षिशब्द- नाव्ययीभावाऽसंभवात्समासान्तरे विज्ञायते। वृत्तिविषये चाऽशिशब्दः सर्वेन्द्रियवाची न तु चक्षुर्मात्रेपर्यायः । अन्यथेन्द्रियाऽन्तरविज्ञातं वस्तु परोक्षशब्दवाच्यं स्यात् । अत एवान्ये दर्शनपर्यायोऽयमक्षिशब्दो न भवतीति 'अक्ष्णोदर्शना'त्येवमच्समासान्तं कुर्वन्ति। ततो यदिन्द्रियात्परमिन्द्रियगोचरतामनापन्नं वस्तु तत्परोक्षमित्यर्थः। अक्षि पुनरिति । किं चक्षुरेवाऽक्षिशब्देनोच्यते अथ सर्वमिति प्रश्नः । अश्नोतेरिति । व्युत्पत्तिद्वारेण विषयव्यापनात्सर्वमिन्द्रियं वृत्तिविषयेऽक्षिशब्दो वक्तीत्यर्थः । सिद्धं उ.]लक्ष्यस्य लक्षणाऽनपेक्षाया भाष्ये दर्शितत्वात् ॥ [ विभाषा साकाङ्क्ष] ॥ परोक्ष लिट् । इन्द्रियाऽविपय इति । इन्द्रियजन्यज्ञानाऽविषय इत्यर्थः । तथाऽपीति । यस्य क्रियायां व्यभिचारमतत्यारोक्ष्यं किमिति प्रश्नार्थ इति भावः । इन्द्रियाऽगोचरत्वमेव पारोश्यम् । तच्च साधनद्वारा क्रियायामित्याशयेनोत्तरयति- परमित्यादि । मयूरेति । तत एव परशब्दस्य पूर्वनिपात इति बोध्यम् । योग- विभागस्य भाष्येऽदर्शनादाह-अत एव वेति। प्रतिपरेति। शरदाद्यन्तर्गणसूत्रम् । इन्द्रियाऽजन्यं ज्ञानं परोक्षम् । अत एव परोक्षं ज्ञानमित्युपपद्यते । अर्श आद्यचा तद्विषयोऽपि तथा । अत एव 'क्रियायाम्परोक्षाया'मिति भाष्यप्रयोग उपपन्नः । १ श्लोकवार्तिकम् । २ इदं क्वचिन्न । ३ 'क्रियायाः' ।

·. २५२ कैयट-विवरणसहितं [ परोक्षे लिट् 'परोक्षे लि'डिति ॥ कस्मिन्पुनः परोक्षे [लिभवति ] ? ॥ काले ॥ न वै कालाधिकारोऽस्ति ॥ एवं तर्हि धातोरिति वर्तते, धातौ परोक्षे ॥ धातु शब्दो न च शब्दस्य प्रत्यक्षपरोक्षतायां संभवोऽस्ति ॥ शब्देऽसंभवादर्थे कार्य विज्ञास्यते, परोक्षे धातौ,परोक्षे धात्वर्थ इति ॥ कः पुनर्धात्वर्थः ?॥ क्रिया । क्रियायां परोक्षायोमिति । यद्यवं ह्योऽपचदित्यत्रापि लिनाप्नोति ॥ किं कार- णम् ? ॥ क्रिया नामेयमत्यन्ताऽपरदृष्टोऽनुमानगम्याऽशक्या पिण्डीभूता निद- शयितुम् । यथा गर्भो निलुंठितः ॥ एवं तर्हि साधनेषु परोक्षेषु ॥ साधनेषु च [परोक्षेप] भवतः कः संप्रत्ययः?। यदि तावद्गुणसमुदायः साधनं, साधन प्र]वेति। निर्भागः समुदाय एवेन्द्रियाऽगोचरार्थवाची निपात्यत इत्यर्थः।काल इति । यथा कालस्य नित्यपक्ष उपाधिभेदामृतादिव्यपदेशस्तथा परोक्षत्वमपि।अनित्यक्रिया- रूपकालपक्षे तु स्वत एव परोक्षत्वम् । न च शब्दस्यति। प्रत्ययप्रकृतेः शब्दस्यो- चार्यमाणस्याऽनुभूतत्वात्परोक्षत्वाऽसंभवः । ततो यथा प्रत्यक्षत्वमव्यभिचारा- च्छब्दस्य विशेषणं न संभवति, एवं परोक्षत्वमण्यसंभवादविशेषणमित्यर्थः। कः पुन- रिति। यद्येकैकः क्षणो धात्वर्थस्तदा तस्य प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वसंभवाद्युक्तं विशेषणम् । अथ समूहस्तस्य युगपदसंनिधानादप्रत्यक्षत्वाऽव्यभिचारात्परोक्षत्वमविशेषणमिति मत्वा प्रश्नः । क्रियेति । समूहरूपेति भावः। साधनेविति । शक्तिशक्तिमतोरभेद- विवक्षया साधनशब्देन शक्तिमन्ति द्रव्याण्युच्यन्ते। इतरो यथोक्तमभिप्रायमप्रति- पद्य पृच्छति-साधनेष्विति । गुणसमुदाय इति । शक्तीनां समुदाय इत्यर्थः । उ.]निर्भाग इति । सभागनिपातनस्य गुरुत्वादिति भावः, अवयवाऽर्थाऽप्रतीतेश्च । इन्द्रियाऽगोचरार्थवाचीति । तद्विषयकज्ञानवाचीत्यपि बोध्यम् । ननु कालः सर्व- स्याऽपि 'इदानी'मित्यादिव्यवहारेणाऽपरोक्ष एवेत्यत आह-यथेति । नित्यपक्ष इति । नित्यत्वपक्ष इत्यर्थः । भाष्ये-प्रत्यक्षपरोक्षतायामिति । प्रत्यक्षत्वपरोक्ष- योर्विशेषणतायामित्यर्थः। तत्र प्रत्यक्षत्वेन विशेषणस्य काऽप्यभावात्तदुपादानमसङ्गत- मत आह-यथा प्रत्यक्षत्वमिति । युगपदसन्निधानादिति । अतः सद्वस्तुविषयें- रिन्द्रियैर्न गृह्यते इत्यप्रत्यक्षवेत्यर्थः । एवञ्चैकैकस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि समूहरूपो धात्वर्थः परोक्ष एव । अत एव 'पिण्डीभूता निदर्शयितुमशक्ये'त्युक्तमिति भावः । वस्तुतोऽ- वयवशोऽप्यप्रत्यक्षत्वेमेवेत्युक्तं प्राक् । किञ्चाऽवयवशः प्रत्यक्षत्वे एकैकत्राऽवयवे समुदायरूपारोपेण भूतत्वादिवत् प्रत्यक्षत्वस्याऽपि सम्भवेन तथ्यावृत्त्यर्थं 'परोक्ष' इति विशेषणोपपत्तौ साधनादिप्रत्यक्षत्वेन तत्प्रत्यक्षत्वोपपादनं भाष्योक्तमसङ्गतं स्यात् । अत एव ‘अत्यन्ताऽपरदृष्टे'ति ‘अत्यन्त' पदं चरितार्थम् । नन्ववयवानां १ इदं क्वचिन्न । २ इतिः क्वचिन्न । ३ अपरि ।

·३अ.२पा.२आ.११५सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् , २५३ मप्यनुमानगम्यम् । अथाऽन्यद्गुणेभ्यः साधनं, भवति प्रत्यक्षपरोक्षतायां संभवः ॥ अथ यदाऽनेन रथ्यायां तण्डुलोदकं दृष्टं कथं तत्र भवितव्यम् ? ॥ यदि तावत्साधनेषु परोक्षेषु, पपाचेति भवितव्यम् । भवन्ति हि तस्य साध- नानि परोक्षाणि॥ अथ य एते क्रियाकृता विशेषास्सीत्काराः फूत्काराश्चेति तेषु परोक्षेषु ? ॥ एवमपि पपाचेति भवितव्यम् ॥ कथंजातीयकं पुनः परोक्षं नाम?॥के चित्तावदाहुः-'वर्षशतवृत्तंपरोक्ष मिति ॥ [अपर आहुः-'वर्पसहस्र- प्र.]समुदायग्रहणं सर्वासां करणादिशक्तीनां क्रियासिद्धौ निमित्तत्वाऽविशेषात्साधनत्व- प्रतिपादनार्थम् । तेन यावदुक्तं 'सर्वाः शक्तयः साधन' मिति, ताव द्गुणसमुदायः साधन'मिति। साधनमपीति । शक्तीनां नित्यानुमेयत्वात् । अथान्यदिति ।शक्ति- व्यतिरिक्तं शक्तिमद्रव्यमित्यर्थः । तत्र द्रव्यप्रत्यक्षत्वे लोकस्य क्रियाप्रत्यक्षत्वाभि- मानः, तत्परोक्षत्वे क्रियापरोक्षत्वमित्यर्थः । यदि तावदिति । दृष्ट्वापि तण्डुलोदकं यदा न निश्चितवान्-किमेते तण्डुलाः पच्यन्तेऽथ हृयन्तेऽथ कुट्यन्ते इति, प्रमाणाऽन्तरेण यदा कालान्तरे प्रयोक्ता पाकमवगम्य वाक्यं प्रयुङ्क्ते तदा साधन- त्वस्य संरम्भरूपस्य परोक्षत्वात्पपाचेति युक्तम् । अथेति । क्रियाकृतविशेषप्रत्यक्ष- त्वेऽपि लोकस्य क्रियाप्रत्यक्षत्वाऽभिमानः। तत्परोक्षत्वे तु पपाचेत्येव भाव्यमित्यर्थः। कथं जातीयकमिति । यस्मिन् भूतानद्यतनपरोक्षे लिटा भाव्यं तत्परिज्ञानाय प्रश्नः। के चिदिति । मतभेदप्रदर्शनायाऽनेकदर्शनोपन्यासः। इन्द्रियाऽगोचरसाधन- साधितानद्यतनक्रियावाचिनस्तु धातोलिदत्यय इति निर्णयः। तथा 'ह्यःपपाचे'- उ.]सौम्यादप्रत्यक्षत्वेऽपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षत्वं स्यादत आह-अशक्येति। पिण्डी- भूताऽपि निदर्शयितुमशक्या, अवयवानां क्षणिकत्वेन पिण्डीभावस्यैवाऽभावादिति भाव इति बोध्यम् । साधनेषु चेति भाष्ये साधनपदेन किं भवान्मन्यत इत्यर्थः । नन्वेककस्या अपि शक्तरप्रत्यक्षत्वात्समुदायग्रहणे व्यर्थमत भाह-समुदायेति। नित्याऽनुमेयत्वादिति । तत्त्वञ्चाऽतीन्द्रियत्वाद्बोध्यम् । ननु तण्डुलोदकदर्शनकाले पाकस्य भूतत्वाऽभावात्कथं लिट्रयोगोऽत आह-दृष्ट्वाऽपीति । साधनस्य-तच्छत्तया- श्रयस्य । संरम्भरूपस्येति । संरम्भः शक्तिस्तदाविष्टरूपस्येत्यर्थः । 'संरम्भ'- शब्दोऽर्श आद्यजन्तः । 'पपाचेति युक्त मिति पाठः। भाष्ये-'सीत्काराः फूत्कारा- श्थेति पाठः। क्रियाकृतविशेषप्रत्यक्षवेऽपीति। अपिना साधनप्रत्यक्षत्वेऽपीत्यर्थः। इन्द्रियाऽगोचरसाधनेति । तत्र क्रियाकृतविशेषरूपसीत्कारादिविशिष्टस्य संरब्ध- रूपस्य चेन्द्रियाऽगोचरत्वं बोध्यम् । अचित्तव्याक्षेपस्थले उत्तमाऽसिद्धाविष्टापत्ति सूचयन् चित्तव्याक्षेपे तदुदाहरणमाह भाष्ये-सुप्तेति । जागरेऽमत्तत्वेऽपि पारोक्ष्यं १ इदं क्वचिन्न । २ 'श्चीत्काराः' । ३ 'प्रयुते ।

·२५४ कैयट-विवरणसहितं ७ [ परोक्षे लिट् वृत्तं परोक्ष मिति ] । अपर आहुः—कुड्यंकटान्तरितं परोक्षमिति । अपर आहुः 'व्यहवृत्तं त्र्यहवृत्तं चेति । सर्वथोत्तमो न सिध्यति ॥*॥ सुप्त- मत्तयोरुत्तमः ॥*॥ सुप्तमत्तयोरुत्तम इति वक्तव्यम् । सुप्तोऽहं किल विललाप । मत्तोऽहं किल विललाप । सुप्तो न्वहं किल विललाप । मत्तो न्वहं किल विललाप ॥ अथवा भवति वै कश्चिजाग्रदपि वर्तमान- कालं नोपलभते । तद्यथा वैयाकरणानां शाकटायनो रथमार्गे आसीनः शकटसार्थ यान्तं नोपलेभे ॥ किं पुनः कारणं जाग्रदपि वर्तमानकालं नोप- लभते?॥ मनसा संयुक्तानीन्द्रियाण्युपलब्धौ कारणानि भवन्ति, मनसोऽसां- निध्यात् ॥*॥ परोक्षे लिडत्यन्तापह्नवे॥परोक्षे लिडित्यत्राऽत्यन्तापहवेचेति वक्तव्यम्। 'नो खण्डिकान् जगाम।नो कलिङ्गाञ्जगामानकारिसोमंप्रपपावग्ने! न दार्वजस्य प्रतिजग्राह । को मे मनुष्यः प्रहरेद्वधाय'॥॥* ॥परोभावः परस्याक्षे परोक्षे लिटि दृश्यताम् ॥ उत्वं वाऽऽदेः परादक्ष्णः सिद्धं वाऽस्मान्निपातनात् ॥*॥ प्र.]त्याद्यपि भवति। सर्वथेति। आत्मसाध्ययाः क्रियायाः प्रत्यक्षत्वाभिमान इतिभावः। सुप्तमत्तयोरिति। सुप्तमत्तग्रहणं चित्तव्याक्षेपनिमित्तोपलक्षणम् । असान्निध्या- दिति । विषयान्तरेणाकृष्टत्वान्मदाद्यभिभवाद्वति भावः । अत्यन्तापह्नवे चेति । न कंवलं तद्देशस्य भोमनादेरपह्नवो यावत्तद्देशगमनादेरपि यदि भवतीत्यर्थः। खण्डिकी नाम जनपदः । त्वया अयाज्यो याजित इत्युक्तः कश्चिदाह-न कारियोममिति । कारी-याजक ऋत्विगुच्यते । तस्य सोमं नाहं पपौ । ऋत्विम्भूत्वा सोमं न पीतवान् । अपि तु यजमान एव भूत्वेत्यर्थः । ऋत्विक्त्रमेवाऽपहृते । तथा प्रतिग्रह- मन्वयाऽयोग्याद्गृहीत इत्युक्त आह-न दार्वजस्येति । दाो नाम]जनपदविशेषः । नत्र जातम्याहं न प्रतिजग्राहेति सर्वथा प्रतिगृहीतृत्वमपद्भुते । को मे मनुष्य उ.]दर्शयति-अथ वेति। 'वैयाकरणानां शाकटायन' इत्यनेन तस्याऽमत्ततोक्ताऽन्य- चित्तता च । भाष्ये-वर्तमानकालमिति । वर्तमानकालं वस्त्वित्यर्थः । भाष्ये- मनस इति । यद्यपि पातञ्जलानामन्तःकरणं व्यापकं, तथापि तत्परिणामविशेषो मनश्चिरस्थायि मध्यमपरिमाणं संकोचविकासशालि ज्ञानकारणमिति भावः । अत एव सदा न ज्ञानयोगपद्यं कदाचित्तद्योगपद्यमपीति दिक्। जनपद इति । 'कलिङ्ग- खण्डिकादिषु त्वया भुक्त'मिनि पृष्टे तत्कारणीभूतगमनप्रतिषेधादत्यन्ताऽपलवोऽत्रेति बोध्यम् । तस्य सोममिति । तदंशभूतं सोममित्यर्थः । फलितमाह-ऋत्विग्भू. वति । त्वयाऽयोग्यादिति । 'दार्वदेशीया'दिति शेपः । को मनुष्य इति । १इदं क्वचिन्न । २ 'वर्तमानं कालं'।३ कश्चिन्जान' ।४ 'संप्रयुक्तानि'। ५'अग्रे दाई'। ६ खण्डिका-'खण्डवा' 'भूसावल' इति प्रसिद्धो जनपदः । दार्वः-मिश्रदेशः । । .

·३अ.२पा.आ.११८सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् * rimur- लट् स्मे ॥ ३२११८॥ ॥॥स्म पुराभूतमात्रे॥*-*॥ नस्मपुराद्यतने॥*॥ स्मपुराभूतमात्रे न स्मपुराद्यतन इति वक्तव्यम्॥ किमयं स्मादिविधिः पुरान्तोऽविशेषेण भूतमात्रे भवति तत्र वक्तव्यं 'स्मलक्षणः पुरालक्षणश्चाद्यतने न भवत' इति, आहो स्वित् स्मलक्षणः पुरालक्षणश्चाऽविशेषेण भूतमात्रे भवत इति, तत्र स्माद्यर्थ न स्मपुराद्यतन इति वक्तव्यम् ? ॥ किं चातः ?॥ ॥*॥ स्मादिविधिः पुरान्तो प्र.]इति । को मनुष्यो वधाय ममाऽसत्यारोपणेन प्रहरेदित्यर्थः । [परोक्षे लिट् ] लट् स्मे। इत आरभ्य पञ्चसूत्र्यां कालविभागप्रतिपादनाय वार्तिकद्वयम्- 'म्मपुराभूतमात्रे' 'न स्म पुराद्यतन' इति । तस्याऽयमर्थः,-प्रथमे वार्तिके स्मपुरा- शब्दाभ्यामाद्यन्ताभ्यां पञ्चसूत्री लक्ष्यते । तत्र भूतमात्रे प्रत्ययो भवति । स्मपुरा- लक्षणस्तु प्रत्ययोऽद्यतने न भवति। एतदुक्तं भवति-लट् स्मे अपरोक्षे च पुरि लुङ् चास्मे इति सूत्रत्रयेणाऽनद्यतने भूतविशेषे प्रत्ययो भवति । 'ननौ पृष्टप्रतिवचने' 'नन्वोर्विभाषे'त्येताभ्यां तु भूतमात्रे प्रत्ययः । तत्र स्मपुरेति वार्तिकद्वये विधिप्रति- पंधयोरुपदानाद्धृतमात्रस्य विधानात्तस्यैव चाद्यतननिषेधद्वारेणानद्यतनलक्षणविशेष- प्रतिपादनेन निषेधादेकस्मिन्विषय एकस्य विधिप्रतिषेधयोरत्यन्तविरोधात् पूर्वोक्तो- विषयविभाग आधीयते । किमयमिति । 'स्मपुराभूतमात्र' इत्यत्र वार्तिके म्मपुराशब्दाभ्यां यदि इयं पञ्चसूत्री लक्ष्यते तदा मध्यमौ योगी भूतमात्रे भवतः, न म्मपुराद्यतन इति वचनाच स्मपुरालक्षणां विधिरनद्यतन एव। अथ स्मपुराभूतमात्र इत्यनेन स्मपुरालक्षणस्यैव विधैर्भूतमात्रं निर्दिश्यते, न स्मपुराद्यतन इत्यत्र वार्तिके स्मपुराशब्दाभ्यां मध्यमौ योगी लक्ष्येते तदा ननौ पृष्टप्रतिवचने 'नन्वोर्विभाषे'- त्येताभ्यां योगाभ्यामनद्यतन एव विधिना भवितव्यमिति प्रश्नः । किं चात इति । उ.] यतोऽहं न प्रतिजग्राह अत' इत्यादिः ।परेतु 'मरुत्तस्त्वयि प्रहरिष्यती'त्यग्निनोक्त इन्द्रस्येदं वाक्यं । खण्डिकादिषु भोजनवतोऽयाज्यऋत्विकर्मकृतवतोऽसतो दार्वजा- प्रतिगृहीतुर्वा मनुष्यप्रहारो न मम, तद्देशगमनस्यैवाऽभावात् ,ऋत्विकस्यैवाऽकरणा- हार्वजतःप्रतिग्रहस्यैवाऽग्रहणान्मयि तस्य न प्रहारे सामर्थ्यमित्याहुः। [परोक्षेलिट्]। लट् स्मे । प्रथमे वात्तिके इति । यद्यपि उपसञ्जातविरोधाद्वितीयवार्तिके लक्षणा युक्ता, तथाऽपि लक्ष्याऽनुरोधादग्रिमभाष्याचाऽत्रैव लक्षणेति भावः । तत्र लक्षणाश्रयणे बीजमाह-तत्र स्मेति । भूतमात्रस्य विधानादिति । आधे वार्तिके इति भावः । निषेधादिति । अनद्यतनलक्षणविशेषप्रतिपादने निषेधतात्पर्यादि- त्यन्वयः । एकस्मिन्विषये- 'लट्स्म' 'अपरोक्षे च' 'पुरि लुछ्' इति सूत्रत्रयविषये। भूतमात्रविध्यद्यतननिषेधयोर्विरोधः । पूर्वोक्त इति। आद्य पञ्चसूत्रीलक्षणरूपः । ।

·२५६ कैयट-विवरणसहितं . [ लट् स्मे यद्यविशेषेणे किं कृतं भवति। न स्मपुराद्यतन इति ब्रुवता कात्यायनेनेह॥ ॥स्मादि- विधिः पुरान्तो यद्यविशेषेण भवति किं वार्तिककारः प्रतिषेधेन करोति-नस- पुरातन इति? ॥॥॥अनुवृत्तिरनंद्यतनस्य लट् स्म इति तत्रै नास्ति नकार्यम्॥*॥ लट् स्म इत्यत्रानद्यतन इत्येतदनुवर्तिप्यते ॥*॥ अपरोक्षानद्यतनौ ननौ च नन्वोश्च विनिवृत्तौ॥ न पुराऽद्यतन इति भवेदेतद्वाच्यम्-॥॥ तत्रैतावद्वक्तव्यं स्यान पुराद्यतन इति॥*॥-तत्र चापिलङ्ग्रहणम्॥ ॥ तत्र चापिलुङ्ग्रहणं ज्ञाप- कंन पुरालक्षणोद्यतने भवतीति ॥ ॥ अथै वुद्धिरविशेषात्स्मपुरा हेतू-॥॥ प्र.]एकतरस्मिन् वार्तिके स्मपुराशब्दावुपलक्षणत्वेनाश्रयणीयौ।तत्र पूर्वस्मिन् परस्मिन् वा विशेषमपश्यन् पृच्छति । इतरो वार्तिकप्रत्याख्यानाय मया विकल्पितमेतदित्या- ह-स्मादिविधिरिति । लट्स्मे, अपरोक्षे च, पुरि लुङ् चास्मे इत्येतेषु योगेष्वनद्यतनग्रहणानुवृत्त्येष्टस्यार्थस्य सिद्धत्वान्न स्म पुराद्यतन इति वार्तिकं न कर्तव्यमित्यर्थः। यदि 'लट् स्म'इत्यत्राऽनद्यतनग्रहणमनुवर्तते तदा 'ननी पृष्टप्रतिवचने 'नन्वोर्विभाषे'त्यनयोरप्यनुवर्त्ततेत्यत आह-अपरोक्षानद्य- तनाविति । तेन भूतमात्रे एताभ्यां योगाभ्यां विधिरित्यर्थः । पुरि लुङ् चास्म इत्यत्राप्यनद्यतनग्रहणनिवृत्तौ भूतमात्रे विधिः प्राप्नोतीत्याह-न पुरेति । तत्रेति । पुरि लुङ् चास्म इत्यत्रानद्यतनग्रहणमनुवर्तत इत्येतलुङ्ग्रहणेन ज्ञाप्यते । यदि तु भूतमात्रेऽयं विधिः स्यात्तदा 'नन्वोर्विभाषे'त्यतो विभाषाग्रहणा- नुवृत्त्या विकल्पेन लटो विधानात् पक्षे लुङ् भविष्यति किं लुङ्ग्रहणेन । अनद्य. तनानुवृत्तौ तु लुङ्ग्रहणमन्तरेण पक्षे लुङ्ग लभ्यते, लङा बाधितत्वादिति भावः । अथ बुद्धिरिति । लट्स्मे पुरि लुङ् चास्मे इत्येतावाद्यन्तौ योगौ यदि भूतमात्रे भवत इत्यर्थः । स्मपुराहेतू इति । स्मपुराशब्दौ प्रत्ययोत्पत्तेनिमित्त इत्यर्थः । उ.मध्यमौ योगी लक्ष्यते इति।आद्यन्ताभ्यां पञ्चसूत्रीग्रहणेऽपि सूत्रत्रये ‘भूतमात्रे' इति विशेषोत्तमध्यमयोरेवैतत्फलमित्याशयेनेदमुक्त। ननाविति नन्वोरिति च मध्यमौ योगी । इति प्रश्न इति । तत्र विनिगमकाऽभावादिति भावः । भाष्ये-स्माद्यर्थ- मिति । अतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिरिति बोध्यम् । विशेषमपश्यन्निति । अक्षर- लाघवगौरवरूपं विनिगमकमित्यर्थः । अन्यथा फलविशेषस्य स्पष्टतया तदसङ्गतिः स्पष्टव। अपरोक्षाऽनद्यतनावितीति । 'अपरोक्षे चेति सूत्रस्थमपरोक्षग्रहणमिति बोध्यम् । एवञ्च तन्निवृत्तिरिव 'अनद्यतन' इत्यस्याऽपि निवृत्तिभविष्यतीति निषेध- वात्तिकं व्यर्थमित्याशयः। तन्निवृत्तौ यत्फलितं तदाह-तेनेति । इत्यत्राऽनद्यत- नेनेति । मण्डूकप्लुत्येति भावः। ज्ञापकमुपपादयति-यदि त्विति । द्वितीयपक्षेऽपि १ श्लोकवार्तिकम् । २ 'इत्यत्र'।

·२५७ .. ३१.२पा.२आ.११८सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् , अर्थ बुद्धिरियमविशेषण स्मपुराहेतू इति । ॥*॥तत्र चापि श्रेणु भूयः॥अपरोक्षे चेत्येष प्राक् पुरिसंशब्दनादविनिवृत्तः ॥ सर्वत्रानद्यतनस्तथा सति नआ किमिह कार्यम् ॥ स्मादावपरोक्षे चेत्यकार्यमिति' शक्यमेतदपि विद्धि ॥ शक्यं हि निवर्तयितुं परोक्ष इति लट् स्म इत्यत्र ॥ स्यादेषा तव बुद्धिः स्मलक्षणेऽप्येवमेव सिद्धमिति । लट् स्म इति भवेन्नार्थस्तस्मात्कार्य परार्थं तु ॥*॥ एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यः 'स्मलक्षणः पुरालक्षणश्चानघतने भवन इति'॥ [॥*॥ स्मादिविधिः पुरान्तो यद्यविशेषेण किं कृतं भवति । न स्म पुराऽद्यतन इति ब्रुवता कात्यायनेनेह ॥१॥ अनुवृत्तिरनद्यतनस्य लट् स्म इति तत्र नास्ति नकार्यम् । अपरोक्षानद्यतनौ ननौ च नन्वोश्च विनिवृत्तौ ॥२॥ नपुराऽद्यतन इति भवेदेताच्यं तत्र चाऽपि लुङ्ग्रहणम् । अथ बुद्धिरविशेषात्स्मपुरा हेतू तत्र चापि शृणु भूयः ॥३॥ प्र.]तत्रचापीति।अयमर्थः।न स्म पुराद्यतन इत्ययं निषेधो यद्याद्यन्तोपलक्षितमध्यम- योगविषयस्तदा न कर्तव्य एव । अपरोक्षग्रहणं ननौ पृष्टप्रतिवचने नन्वोर्विभाषे- त्यत्रानुवर्तिष्यते, तदनुवृत्त्याऽनद्यतनग्रहणानुवृत्तिरनुमास्यते । यस्मात्परोक्षानद्यतन- योः प्रकृतत्वेऽन्यतरनिवृत्तियत्नेन क्रियमाणा द्वितीयस्याऽनुवृत्तिमनुमापयति । अप- रोक्षग्रहणेन हि परोक्षाधिकारो निवर्त्यते। यथाऽद्वन्द्वग्रहणं द्वन्द्वाधिकारग्रहणनिवृत्त्य- र्थमित्युक्तम्॥ इदानीमपरोक्षे चेत्येतत् सूत्रं प्रत्याख्यातुमाह-स्मादाविति । स्मादि- ग्रहणेन स्मादिविधिः पुरान्त इत्येष पक्षो लक्ष्यते । लट् स्म इत्यादिसूत्रेषु परोक्ष- ग्रहणस्य निवृत्तत्वादपरोक्षे चेत्येतत्सूत्रं न कर्तव्यमित्यर्थः । इदानीमाचार्यः सूत्रं समर्थयितुमाह-स्यादेषेति।यदि त्वं मन्यसे लट् स्म इत्यत्र परोक्षग्रहणनिवृत्ती उ.] वैयर्थ्यमुपपादयति भाष्ये-अथ बुद्धिरिति । भूतमात्रे लटः 'स्म' 'पुरा'शब्दो हेतू इत्यर्थः । निवर्त्यत इति । 'लट् स्मे' इत्यत्र परोक्षाऽनद्यतनयोनिवृत्त्या स भूतमात्रे सिद्धः । एवञ्च 'अपरोक्षे' इत्यस्याऽयमर्थः,-उत्तरसूत्रद्वये 'परोक्षे' इति निवृत्तमिति । तेन तत्र अनद्यतनाऽनुवृत्तिर्भवतीत्युत्तरवार्तिकं व्यर्थमेवेति भावः । प्रत्याख्यातुमाहेति । 'प्रथमपक्ष' इति शेषः । प्रथमपक्षे लाघवेन स एव पक्षः परिग्राह्य इति बोधयितुमिति भावः । इदानीमिति । तत्पक्षस्यैव ज्ञापकतया सूत्र १ इदं प्रायो लुप्तम् । २'कार्यमपि शक्यमेतदिति'। ३ इमानि श्लोकवार्तिका- न्यन्ते भाष्यशैल्या पाल्यान्यपि सर्वत्र लुप्तानीति गौडाः। ४ 'देव तद्वाच्यं । ..

·२५८ ॐ कैयट-विवरणसहितं. [ ननौ पृष्ट अपरोक्षे चेत्येष प्राक्पुरिसंशब्दनादविनिवृत्तः । सर्वत्रानद्यतनस्तथा सति नआ किमिह कार्यम्? ॥४॥ स्मादावपरोक्षे चेत्यकार्यमिति शक्यमेतदपि विद्धि । शक्यं हि निवर्तयितुं परोक्ष इति लट्स्म इत्यत्र ॥५॥ स्यादेषा तव बुद्धिः स्मलक्षणेऽप्येव सिद्धमिति । लट्स्म इति भवेन्नार्थस्तस्मात्कार्यं परार्थन्तु ॥६॥ ॥ ॥] ननौ पृष्टप्रतिवचने ॥ ३२२१२० ॥ ॥*आननौ पृष्टप्रतिवचन इत्यशिष्यं क्रियाऽसमाप्तेर्विवक्षितत्वात्॥*॥'ननौपृष्ट- प्रतिवचन' इत्यशिष्यो लट् ॥ किं कारणम्!॥ 'क्रियाऽसमाप्तर्विवक्षितत्वात्'। क्रियाया अत्राऽसमाप्तिर्विवक्षिता। एष नाम न्याय्यो वर्तमानः कालो यत्र क्रियाया असमाप्तिभवति, तत्र 'वर्तमाने ल'डित्येव सिद्धम् ॥ यदि 'वर्तमान ल'डित्येव लभवति शतृशानेची प्रामुतः ॥ इप्येते शतृशानचौ । ननु मां कुर्वन्तं पश्य । ननु मां कुर्वाणं पश्यति ॥ [ ननौ पृष्टप्रतिवचने ] । प्र.]सत्यां परोक्षे चापरोक्षे च लड् भविष्यतीति नार्थोऽपरोक्षे चेत्येतत्सूत्रेणेति।तन्न। यस्मादपरोक्षग्रहणमनद्यतनानुवृत्तिज्ञापनार्थ कर्तव्यम् । लट्स्म इत्ययं योगः परोक्षा- ऽनद्यतने वर्तते । यदि ह्यत्र परोक्षग्रहणं निवर्तेत तदा तत्संबद्धमनद्यतनग्रहणमपि निवर्तेत। तस्मादपरोक्षे चेतिसूत्रारम्भाल्लट्स्मे इत्ययं योगः परोक्षानद्यतनविषयः, अपरोक्षे चेत्ययमपरोक्षानद्यतनविषयः, 'पुरि लुङ् चास्मे' इत्ययं तु लुङ्ग्रहणाद- नद्यतनविषयः, मध्यमौ तु भूतमात्रविषयाविति सूत्रेणैव व्यवस्थायाः सिद्धत्वान्ना- ऽर्थो वार्तिकारम्भेणेत्यर्थः।ननौ पृष्टप्रतिवचन इत्ययं च योगो येन नाप्राप्तिन्यायेन लुको बाधकः, परत्वेन लब्लिटोः । [ लट् स्मे ] ॥ ननौ पृष्ट । असमाप्तिरिति । निवृत्तायामपि पाकादिक्रियायां तत्कृतस्य श्रमादेरनुवर्तनात्तस्या एवाऽसमाप्तिविवक्षायां लसिद्ध इत्यर्थः । 'इप्येते' इत्यनेन प्रत्याख्यानं द्रढयति । यदि हि भूताश्रयो लट् क्रियेत तदा वर्तमानाधिकाराद्वर्तमाने उ.]समर्थयितुमित्यर्थः मध्यमौ विति। परोक्ष'ग्रहणस्याऽपरोक्षग्रहणस्य च निवृत्त्या तत्सहचरिताऽनद्यतनग्रहणस्याऽपि निवृत्तेरिति भावः । भाष्ये-एवन्तर्हि ज्ञापय- त्याचार्यः स्मलक्षणः पुरालक्षणश्चाऽनद्यतने इति । तत्र स्मलक्षण इदं ज्ञाप- कम्, पुरालक्षणे तु लुहणमिति विवेको बोध्यः । नन्वेवं 'ननु'योगेऽनद्यतने लकिटौ स्याताम्, ताभ्यां येन नाप्राप्त्यभावेन तद्वाधाऽयोगादत आह-ननाविति । ननौ पृष्ट। असमाप्तिविवक्षायां हेतुमाह-तत्कृतस्य श्रमादेरिति। प्रत्याख्यान- १ 'एष एव' । २ चौ च प्रा' ।

·३अ.२पा.२आ.१२२सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् . २५९ पुरि लुङ् चास्मे ॥ ३२।१२२ ॥ ॥ ॥ हशश्वभ्यां पुरा ॥ ॥ हशश्वल्लक्षणात्पुरालक्षणो भवति विप्रतिषे- धेन । हशश्वलक्षणस्यावकाशः-इति हाऽकरोत् । इति ह चकार । शश्वदक- रोत्। शश्वञ्चकार। पुरालक्षणस्यावकाशो-रथेनायं पुरा याति।रथेनायं पुराऽया- सीत्। इहोभयं प्रामोति-रथेन ह शश्वत्पुरा याति। रथेन ह शश्वत्पुराऽयासीत्। पुरालक्षणो भवति विप्रतिषेधेन । ॥*॥ स्मः सर्वेभ्यो विप्रतिषेधेन ॥*॥ स्म- लक्षणः सर्वेभ्यो भवति विप्रतिषेधेन, हशश्वल्लक्षणात्पुरालक्षणाच्च। हशश्वल्लक्ष- णस्यावकाशः-इति हाकरोत्, इति ह चकार । शश्वदकरोत् शश्वञ्चकार। पुरा- लक्षणस्यावकाश: -रथेनायं पुरा याति रथेनायं पुराऽयासीत् । स्मलक्षणस्या- वकाश:-धर्मेण स्म कुरवो युध्यन्ते। इह सर्व प्रामोति-न ह स्म वै पुरा शश्व- दग्निरपरशुवृक्णं दहति । स्मलक्षणो लभवति विप्रतिषेधेन । [पुरि लुङ् ॥ वर्तमाने लट् ॥३।२।१२३॥ ॥ ॥ प्रवृत्तस्याऽविरामे शिष्या भवन्त्यवर्तमानत्वात्॥*॥ प्रवृत्तस्याऽविरामे शासितव्या-भवेन्ती । इहाधीमहे । इह वसामः। इह पुष्यमित्रं याजयाम इति ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति ? ॥ 'अवर्तमानत्वात् ॥॥ नित्यप्रवृत्ते च कालाऽविभागात्॥॥नित्यप्रवृत्ते च शासितव्या भवन्ती। तिष्ठन्ति पर्वताः। प्र.विहितस्य लटो विधीयमानौ शतृशानचावस्य लटो न स्याताम् । अथ पृष्टग्रहणं किमर्थं यावता प्रश्नपूर्वकमेव प्रतिवचनं भवति।नैतदस्तिाविरुद्धमपिवचनं, वचना- भिमुख्यमपि तथा,वचनं वचनं प्रति प्रतिवचनमित्यनेकार्थसंभवात्पृष्टग्रहणं कर्तव्यम्। पुरि लुङ् । स्मः सर्वेभ्य इति । परविप्रतिषेधेन पूर्वविप्रतिषेधेन च । त- तश्च पुरिलुङ् चाऽस्मे इत्यत्र 'अस्मे' इति न वक्तव्यं भवतीति भावः॥[पुरि लुङ्]॥ वर्तमाने। प्रवृत्तस्येति । इहाधीमह इत्यध्ययनं प्रवृत्तं प्रारब्धं, न च तद्विर- तम् । यदा च भोजनादिकां क्रियां कुर्वन्तो नाधीयते तदाऽधीमह इति प्रयोगो न प्राप्नोतीति वचनम् । भवन्तीति, लटः पूर्वाचार्यसंज्ञा । नित्यप्रवृत्ते चेति । उ.]मिति।सूत्राऽऽरम्भे इष्टाऽसिद्ध्येति भावः। 'ननु' शब्दयोगे लुङिटामनभिधाना- माश्रयणीयमिति तात्पर्यम् । [ ननौ पृष्ट] । पुरि लुङ् । पूर्वविप्रतिषेधेनेति । 'पुरि लुङ्चाऽस्मे' इत्यतः स्मे लडित्यतः पूर्व इति भावः । ननु 'अस्मे' इत्युक्ते स्मयोगे 'पुरि लुङ्' इत्यस्याऽप्राप्तेः कथं विप्रतिषेधोऽत आह-ततश्चेति । [पुरि लुङ्] । वर्तमाने । ननु प्रवृत्तं न च विरतमथ च न वर्तमानमिति विरुद्धमत आह- १ इदं क्वाचित्कम् । २ श्लोकवार्तिकम् । ३ 'भवन्तीति । .. - ·२६० कैयट-विवरणसहितं [ वर्तमाने स्रवन्ति नद्य इति॥किं पुनः कारणं न सिध्यति?॥ 'कालाऽविभागात् । इह भूतभविष्यत्प्रतिद्वन्द्वो वर्तमानः कालः, न चात्र भूतभविष्यन्तौ कालौ स्तः। ॥॥ न्याय्या वारम्भानपवर्गात् ॥*॥ न्याय्या त्वेषा वर्तमानकालता।कुतः?॥ 'आरम्भानपवर्गात्। आरम्भोऽत्राऽनपवृक्तः।एष नाम न्याय्यो वर्तमानः कालो यत्रारम्भोऽनपवृक्तः ॥ ॥ अस्ति च मुक्तसंशये विरामः ॥ ॥ [ अस्ति च मुक्त- संशये विरामः], यं खल्वपि भवान्मुक्तसंशयं वर्तमानकालं न्याय्यं मन्यते मुझे देवदत्त इति, तेनैतत्तुल्यम्। सोऽपि वश्यं भुजानो हसति वा जल्पति प्र.] पर्वतास्तिष्ठन्ती'त्यादौ स्थानादेः सर्वदा सद्भावात्साध्यत्वाभावात्क्रियारूपत्वाभावा- त्तद्धर्मस्य वर्तमानत्वस्याप्यभाव इति भावः। भूतेति । साध्यस्यार्थस्याऽनित्यत्वा- दवश्यं भविष्यत्त्वेन भाव्यम् । उत्पन्नस्यापि नाशाद्भूतत्वेनेति भूतभविष्यत्प्रतिद्वन्द्वो वर्तमानो धात्वर्थः, नित्यप्रवृत्तस्य भूतभविष्यत्त्वाऽभावाद्वर्तमानत्वाऽभावः,क्रियारूप- त्वाऽभावश्चेत्यर्थः । न्याय्या त्विति । अध्ययनं यदा प्रवृत्तं न चोपरतं तदा तस्य भोजनादिक्रियानान्तरीयकत्वादव्यवधायिका।अथ वाऽध्ययनस्यैवावयवक्रियेति भावः। तदुक्तं हरिणा-'व्यवधानमिवोपैति निवृत्त इव दृश्यते। क्रियासमूहो भुज्यादि- उ.] इहेत्यादि । न च तद्विरतमिति। सर्वथा न समाप्तमित्यर्थः। क्रियारूपत्वाऽ- भावादिति । भूतभविष्यद्वर्तमानव्यवहारविषयत्वस्वभावलात्तस्या इति भावः । त्रिविधव्यवहारविषय एव हि साध्यत्वमित्यभिमानः । ननु विद्यमानकालसंबन्धित्व- रूपं वर्तमानत्वमसाध्यस्यापि संभवतीत्यतो भाष्ये-भूतेत्यादि । तद्याचष्टे-साध्य- स्येति । अनिव्यत्वात्-वर्त्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वात् । उत्पन्नस्याऽपीति। भाव- स्येति शेषः। तेन ध्वंसव्यावृत्तिरिति केचित् । वस्तुतो ध्वंसस्याऽपि प्रलयेऽदर्शन- रूपो नाशोऽस्त्येव, न ह्यभावनाशः प्रतियोगिरूप एवेति नियमः, अधिकरणरूप- त्वादिति परे । प्रतिद्वन्द्व इति । प्रतियोगिसत्ताकाले तयोरसम्भवात्तद्विरोधि वर्त्त- मानत्वमिति भावः । वर्तमानत्वाऽभाव इति । भूताऽऽदिविरोधिवर्तमानत्वाऽ- भाव इत्यर्थः । तादृशमेव वर्तमानत्वं सूत्रे विवक्षितम् ,पूर्व 'भूते' इत्युक्तः, अग्रेच 'भविष्यतीति वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । क्रियारूपत्वाऽभावश्चेति । यतो भूत- भविष्यद्विरोधिवर्तमानत्वाऽभावोऽतः क्रियात्वाऽभाव इत्यर्थः । तदुक्तम्-'क्रियाभे- दाय कालस्तु सङ्ख्या सर्वस्य भेदिका'। इति । भाष्ये-आरम्भोऽत्रेति । कर्मणि घञ् । आरब्ध इत्यर्थः।अथवाऽध्ययनस्यैवेति। भोजनादिकं विना तदनिर्वाहात्तदव- यवत्वेनैव तस्या ग्रह इति भावः। व्यवधानमिवेति। अव्यवधायकोऽपि व्यवधान- १ 'एष एव च नाम'। २ इदं लुप्तं स्यात् । ३ 'वर्तमानं कालं'। ४ 'मन्येत' । ५ 'भुज्यादि' ।

·३आ.२पा.आ.१२३सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २६१ । वा पानीयं वा पिबति । यद्यत्र युक्ता वर्तमानकालता दृश्यते इहापि युक्ता दृश्यताम् ॥*॥ सन्ति च कालविभागाः ॥ ॥ सन्ति [] खल्वपि काल- विभागाः । तिष्ठन्ति पर्वताः स्थास्यन्ति पर्वतास्तस्थुः पर्वता इति॥ किं शक्य. न्त एते शब्दाः प्रयोक्तुमित्यतः सन्ति कालविभागाः ? ॥ नावश्यं प्रयोगा- देव। इह हि भूतभविष्यद्वर्तमानानां राज्ञां याः क्रियास्तास्तिष्ठतेरधिकरणम् । इह तावत्तिष्ठन्ति पर्वता इति,-संप्रति ये राजानस्तेषां याः क्रियास्तासु वर्त- मानासु । स्थास्यन्ति पर्वता इति,-इत उत्तरं ये राजानो भविष्यन्ति तेषां याः क्रियास्तासु भविष्यन्तीषु। तस्थुः पर्वता इति,-इह हि ये रोजानोबभूवु- प्र.]रन्तरालप्रवृत्तिभिः॥न च विच्छिन्न रूपोऽपि सोऽविरामानिवर्तते।सर्वैव हि क्रियाऽन्येन संकीर्णवोपलभ्यते ॥ तदन्तरालदृष्टा वा सर्वैवावयवक्रिया । सादृश्यात्सति भेदे तु तदङ्गत्वेन गृह्यते' । इति । 'नित्यप्रवृत्तस्य चे'त्यस्योत्तरं सन्तीति । इहेति । प्रसिद्धपरिमाणा क्रियैव क्रियान्तरपरिच्छेदात्काल इत्युक्तम् । तत्र राज्ञां स्थितिर्भूतादिभेदेन भिन्ना पर्वतादिस्थित्यादेर्भेदिकेति क्रियारूपत्वं कालत्रय- योगश्चोपपन्न इत्यर्थः। उक्तञ्च हरिणा-'परतो भिद्यते सर्वमात्मा तु न विकल्पते। पर्वतादिस्थितिस्तस्मात्पररूपेण भिद्यते ॥ प्रसिद्धभेदा व्यापारा विरूपावयव. क्रियाः। साहचर्येण भिद्यन्ते सरूपावयवक्रियाः॥' इति ॥ ता इति । तासामेव उ.]मिव प्राप्नोति, अनिवृत्तोऽपि निवृत्त इव दृश्यत इत्यर्थः। अन्तरालप्रवृत्तिभिः- हासादिभिः। अविरामात्-फलनिवृत्त्या विरामाऽभावात् । विच्छिन्नरूपोऽपि- विच्छिन्न इव भासमानोऽपि, फलानिवृत्तेन निवर्तते-सर्वथा न निवर्तत इत्यर्थः । सवैवेति । तथा च नान्तरीयकत्वात्तासां न व्यवधायकत्वमिति भावः । पक्षान्तर- माह-तदिति । तन्मध्यदृष्टा सर्वा तदवयवक्रियैवेत्यन्वयः । एवञ्च स्वाऽवयवक्रिया यथा स्वस्या न व्यवधायिकास्तथेमा अपीत्यर्थः। एवञ्चाऽत्र पक्षे भोजनाद्यप्यध्ययन- शब्दार्थत्वेनाश्रितमिति तात्पर्यम् । ननु कथं तदवयवत्वेन ग्रहोऽत आह-सादृश्या- दिति । तत्फलनिर्वाहकत्वेनेत्यर्थः । सतिभेदे विति । तुरप्यर्थे । अत्यन्तभिन्नाया अपि क्रियाया मध्यपातितया तदङ्गत्वेन ग्रहात्स्वाङ्गं न व्यवधायकमिति भावः । भाष्ये-नाऽवश्यमिति। किन्वर्थसत्त्वादपीत्यर्थः। ननु कालः क्रियाऽधिकरणं, न तु क्रियाऽत आह-प्रसिद्धति । वस्तुतोऽनवस्थापत्त्या चिन्त्यमिदम्। भाष्ये 'क्रिया'- पदेन तदधिकरणकालो लक्ष्यत इति वक्तुं युक्तम् । तिष्ठतेरिति । तत्तत्क्रियाविशिष्ट- तिष्ठतेरित्यर्थः । क्रियारूपत्वमिति । तत्तद्राजक्रियासमानाऽधिकरणपर्वतादि- स्थित्यादरित्यर्थः । यतः कालत्रययोगोऽतः क्रियारूपत्वमित्यर्थः । आत्मा-द्रव्यम् । १ इदं क्वचिन्न । २ 'हैहयेषु राजानो' । । ।

·२६२ * कैयट-विवरणसहितं. [ वर्तमाने स्तेषां याः क्रियास्तास्वतिक्रान्तासु ॥ अपर औह,-नास्ति वर्तमानः काल इति॥अपि चात्र श्लोकानुदाहरन्ति॥ 'न वर्तते चक्रमिषुर्न पात्यते न स्यन्दन्ते सरितः सागराय । कूटस्थोऽयं लोको न विचेष्टिताऽस्ति यो ह्येवं पश्यति सोऽप्यनन्धः॥ प्र.] कालरूपत्वात्कालस्य च क्रियाधिकरणत्वादिति भावः। नास्तीतिानिष्पन्नस्याऽर्थ- स्यभूतत्वादनिष्पन्नस्यार्थस्य भावित्वान्निष्पन्नाऽनिष्पन्नव्यतिरेकेण रूपान्तरस्याऽभावः। न वर्तत इति । परिवर्तनक्रियाया वर्तमानाया अभावादिति भावः । कूटस्थ इति । स्वरूपस्थो न तु वर्तमानक्रियाविशिष्ट इत्यर्थः । अत एवाह-न विचेष्टितेति । व्यापारस्य न कर्तेत्यर्थः । एवं यो वेत्ति सोऽप्यनन्धः-किं पुनर्योऽनुष्टाता योगीत्यर्थः । स ह्यविकृतमात्मतत्वं भावयन्प्रत्यक्षीकरोति । तथा चोक्तं उ.]न विकल्पत इति। न स्वरूपेण भिन्न इत्यर्थः । विरूपाऽवयवक्रियाः व्यापाराः प्रसिद्धभेदा न तु साध्यभेदा इत्यर्थः । स्वरूपाऽवयवक्रियास्तु गिरिस्थित्यादयो राज- क्रियादेः साहचर्येण भियन्त इत्यर्थः । साहचर्यमत्र कालघटितं बोध्यम् । तासामे- वेति । अत्र यद्वक्तव्यं तदुक्तम् । क्रियाकारणत्वादिति । आधारतयेति भावः । 'क्वचित्कियाऽधिकरणत्वा'दित्येव पाठः । इदानी क्षणभङ्गवादी सूत्रमाक्षिपतीत्याह- अपर आह नास्तीति । वर्तमानकालक्रिया नास्तीत्यर्थः। एवञ्च क्षणभङ्गुरे पदार्थ- मात्रे क्रियाश्रयत्वाऽसम्भवाक्रियायां भूतभविष्यत्प्रतिद्वन्द्विवर्त्तमानत्वाऽभावेन कालविभागाऽनवगतेः 'वर्तमाने ल'डिति सूत्रमसङ्गतमिति भावः । तद्धनय- न्व्याचष्टे-निष्पमस्येतिारूपान्तरस्याऽभाव इति। प्रतिक्षणनश्वरत्वाद्वर्त्तमानक्रिया- श्रयस्याऽभावेन सर्वथा वर्तमानत्वाऽभाव इति भावः । अतीताऽनागतानां तत्त्वादेव न वर्तमानत्वेन व्यवहारप्रयोजकता,क्रियां प्रति द्रव्यस्य समवायिकारणतयोत्तरक्षणे क्रिया वाच्या, तत्तु न, उत्तरक्षणेऽन्यस्यैव भावादिति तात्पर्यम् । तदुपपादयति भाष्ये-अपि चाऽत्रेत्यादिना । 'वर्त्तते चक्र'मित्यादिवर्तमानप्रयोगो निरालम्ब इत्यर्थः। तदाह-परिवर्त्तनेति । अत्र 'विचेष्टिता लोको नास्ती'त्यनेन दृश्यस्य क्षण- भङ्गुरता सूचिता । यद्यप्ययं श्लोकः-'क्रियाश्रयो नात्मा, यतोऽयं कूटस्थोऽपरिणा- मीत्यर्थः,नाऽपिलोको दृश्यः पदार्थः,यतो दृश्यश्चेष्टाश्रयः स्थिरो नास्ति,प्रतिक्षणपरि- णामित्वात्पदार्थानामिति संसाराऽनित्यत्वाऽतिशयबोधकः, तथापि आपातार्थमादाय क्षणभङ्गवादिना स्वसाधकत्वेनोपन्यस्तः । एवं यो वेत्तीति । यथाकथञ्चिज्जानाती- त्यर्थः । 'अपि द्योत्यमर्थमाह-किम्पुनरिति । सर्वदा तथाभावनावानित्यर्थः । एवञ्च चकादेः क्रियाराहित्यज्ञानवानपि योगितुल्यः, अत्यन्ताऽस्थिरत्वस्य दृश्येषु १ तासु भूतासु' । २ 'अपर आहुः' । ३ 'हरति' ।.

·३अ.२पा.२आ.१२३सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् . २६३ मीमांसको मन्यमानो युवा मेधाविसंमतः । काकं स्मेहाऽनुपृच्छति 'किं ते पतितलक्षणम् ॥ अनागते न पतसि अतिक्रान्ते च काक न । यदि संप्रति पतसि सर्वो लोकः पतत्ययम् ॥' हिमवानपि गच्छति ॥ 'अनागतमतिक्रान्तं वर्तमानमिति त्रयम् । सर्वत्र च गतिर्नास्ति गच्छतीति किमुच्यते' ?॥ प्र.]भगवता-'ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ इति । मीमांसक इति । विचारकः । युवेत्यनेन प्रज्ञायां पाटबं दर्शयति। मेधाविसंमत इति ।मेधावी चासौ सम्मतश्चेति विशेषणसमासः । षष्टीसमासस्य तु 'क्तेन च पूजाया'मिति निषेधात् । पतितलक्षणमिति । पातः पतितं । तस्य किं रूपं, नास्त्येव पतनक्रियेत्यर्थः। अनागत इति । अनागतत्वादे- वाऽसत्त्वात् पातक्रियायाः ‘पतसीति व्यपदेशोऽनुपपन्न इत्यर्थः । अतिक्रान्त इति। तथैव क्रियाया असत्त्वात् । सर्वो लोक इति । क्रियाया वर्तमानत्वाभावेऽपि यदि 'पतसी'ति व्यपदेशस्तदा विशेषाऽभावात् पर्वतादावपि 'पतसी ति व्यपदेश- प्रसङ्ग इत्यर्थः । अनागतमिति । एक एव क्षण उपलभ्यते, नातीतोऽनाप्यनागतो, उ.]ग्रहात्, आत्मन्यपरिणामित्वस्थिरत्वग्रहाचैत्युक्तंभवति । अविकृतमात्मतत्त्वम्- अपरिणाम्यात्मतत्त्वम् । स हि तथा जडं भावयन् तत्कारणतयाऽविकृतमात्मतत्त्वं प्रत्यक्षीकरोतीत्यन्वयः । अत्रैवाऽर्थे सम्मतिमाह-तथाचेति । प्रकृतिपुरुषविवेकादेव हि तथा साक्षात्कार इति योगसाङ्ख्ययोः सिद्धान्तः। अथ पदार्थानां स्थिरत्वेऽपि वर्त्त- मानकालाऽभावमुपपादयति भाध्ये-मीमांसक इति । मन्यमानः-आत्मानं विचा- रकं मन्यमान इत्यर्थः । संमतश्चेतीति । अर्थान्मेधाविनामेवेति गम्यते । पृच्छति स्म-पप्रच्छ। लट्स्मे इति लट्। भाष्ये ऽतिक्रान्ते च न पतसी'त्यन्वयः। काकपर्या- य'काकन' शब्दस्य 'काकनेति संबोधनम्। सम्प्रति-प्रयोगकाले।वर्तमानत्वाऽभावे. ऽपीति। क्रियाया वर्तमानत्वाऽभावेऽपि यदि 'पतसी'ति व्यवहारस्तदाऽयं सर्वो लोकः पततीति व्यवहारविषयः स्यादित्यर्थः । तदाह-हिमवानपीत्यादि । भाष्यस्य 'व्यवहारः स्यादिति शेषः। अयं भावः,-त्रिक्षणस्थायिन्या अपि क्रियाया अतिसूक्ष्म- कालाच्छिन्नत्वरूपदोषवशाज्ञानाऽसम्भवेनाऽज्ञातेन च व्यवहाराऽसम्भवो, ज्ञातेन च व्यवहारेऽतिप्रसङ्ग इति । उक्तमेवाऽर्थ दाव्याह-अनागतमिति । एक एव क्षण उपलभ्यत इति । उपलम्भयोग्यो भवितुमर्हतीत्यर्थः । न चैकस्येति । एकक्षणवर्ती पदार्थगतः क्रियावेशो ज्ञानयोग्यः सम्भवतीत्यर्थः । ननु कालवाचक- । ।

·२६४ कैयट-विवरणसहितं [ वर्तमाने 'क्रियाप्रवृत्तौ यो हेतुस्तदर्थ यद्विचेष्टितम् । तत्समीक्ष्य प्रयुञ्जीत गच्छतीत्यविचारयन्' ॥ प्र.]न चैकस्य क्षणस्य गमनादिक्रियावेशः सम्भवतीति भावः।सर्वत्रेति।कालवृत्तित्वा- ऽविवक्षायां दाप्रत्ययो न कृतः। क्रियाप्रवृत्ताविति-परिहारः । हेतुः प्रयोजनं, गमनस्य देशान्तरप्राप्तिः तदर्थ फलार्थमित्यर्थः । इह प्रत्यभिज्ञानात् क्षणभङ्गनिरास देवदत्तस्य देशान्तरप्राप्तिर्निर्हेतुका न संभवतीति गमनक्रियैव तस्या निमित्तम् । तदानलम्बनश्च गच्छतीतिप्रत्ययोऽबाधित उपपद्यत इति सत्त्वं तावदवगम्यते क्रिया- याः। वर्तमानत्वाऽभावे च भूतभविष्यतोरप्यभावप्रसङ्गः, वर्तमानो हि भूतत्वं भविष्य- त्वञ्च प्रतिपद्यते । तत्राऽनेकक्षणसमूहात्मकं क्रियाप्रबन्धरूपं वुद्ध्या सङ्कलय्य गच्छतीत्यादिप्रयुज्यत इत्यर्थः। अविचारयन्निति । कुविकल्पकलङ्करहितमित्यर्थः । उ.]त्वात् 'सदेति भाव्यमत आह-कालेति।भाष्ये 'सर्वत्रे'त्यस्य ‘काले' इति शेषः। सर्वत्र गतिर्नास्तीत्यस्योपलब्धियोग्या नास्तीत्यर्थः। अनुपलब्धिप्रमाणाच्च तदभाव. निश्चय इति भावः । क्षणभङ्गवाद्येवाऽत्र वक्तंति तु न युक्तं, तस्य 'मेधाविसंमत' इति विशेषणाऽनुपपत्तेः। 'यदि सम्प्रती'त्यादेस्तन्मते उक्तिसम्भवाऽभावाच्च । इदानीं सिद्धान्तमाह-क्रियाप्रवृत्ताविति भाष्ये । क्रियाऽऽरम्भे यो हेतुः प्रयोजकः, फलं, तदर्थ-यद्विचेष्टितं क्रियासमूहस्तदनुकूलत्वेन समीक्ष्य-बुद्धिविषयीकृत्य बौद्धसमूह- स्य बौद्धवर्तमानत्वमादाय 'गच्छती'ति प्रयोगोपपत्तिरित्यर्थः । क्षणभङ्गवादे वुद्धे- रप्येकस्या अभावादाह-इहेति। कदाऽप्यवर्त्तमानस्य शशविषाणादितुल्यस्य भूतभवि- ष्यत्वे अपि त्वत्सम्मते न सम्भवत इति 'गच्छती'त्यबाधितप्रत्ययस्तत्सत्तायां मान- मिति भावः । गच्छतीति प्रत्ययोऽबाधित उत्पद्यत इति सत्त्वं तावदवग- म्यत इति । एतेनाऽवयवशोऽपि अप्रत्यक्षत्वं सूचितम् । अन्यथा 'अवयवगतस्य समूहे आरोप' इत्येव वदेत् । ननु अवयवानामभावे समूहोऽसम्भवी, तत्राह-तत्रा- ऽनेकेति । बौद्धो वैकल्पिक एवाऽयं समूह इत्यर्थः, 'शब्दज्ञानाऽनुपाती वस्तुशून्यो विकल्प' इति पातञ्जलोक्तेः । समूहस्य वर्तमानत्वं तु प्रारब्धाऽपरिसमाप्तत्वमुक्त- मेव । तदपि बौद्धमेव । तस्याऽनेकक्षणसमूहात्मकं-तदात्मकत्वेन प्रसिद्ध क्रियाप्र- बन्धरूपं तत्त्वेन च प्रसिद्धमविचारितरमणीयमेव बुद्ध्या विषयीकृत्येत्यर्थः । अन्य- था पूर्व सर्वथा वर्तमानकालाऽभावस्योक्तत्वेन तमसाध्यैवेदृशोक्तेरसङ्गत्यापत्तेः । एवं वास्तववर्तमानक्रियाऽभावमङ्गीकृत्याऽनुमितबौद्धसमूहरूपक्रियां तद्वर्त्तमानत्वञ्च बौद्ध- माश्रित्य प्रयोगानुपपायेदानी वास्तववर्त्तमानक्रियां तत्तत्क्षणवर्तिनी योगिप्रत्यक्षप्रमा- णिकामाश्रित्य समाधत्ते-अपर आह अस्ति वर्तमानः काल इति । क्रियाणां त्रि- १ 'भ्यते इति' । २ 'बौद्धम् । ३ इदं क्वचिन्न । ..

·३१.२पा.आ.१२३सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् २६५ अपर आह-अस्ति वर्तमानः काल इति । आदित्यगतिवन्नोपलभ्यते । अपि चात्र श्लोकमुदाहरन्ति,- 'विसस्य बाला इव दह्यमाना न लक्ष्यते विकृतिः सन्निपाते । अस्तीति तां वेदयन्ते त्रिभावाः,सूक्ष्मो हि भावोऽनुमितेन गम्यः॥इति। ॥*॥ इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये तृतीया. ध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥*॥ लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे ॥ ३।२।१२४ ॥ ॥*॥ लस्याऽप्रथमासमानाधिकरणेनाऽयोगादादेशानुपपत्तिर्यथाऽन्यत्र ॥१॥ प्र.विसस्येति।विसस्य वाला विसे दह्यमाने दह्यमानाअपि न प्रत्यक्षं दह्यमानत्वेनावसी- यन्ते।किं तर्झनुमानेन विसान्तर्गतत्वात्तद्दाहे तेषामपि दाहः प्रतीयते। तथा कारक- संनिपात एकैकक्षणग्रहणे क्रियावेशलक्षणा विकृतिःप्रत्यक्षेण न लक्ष्यते।तां तु त्रिभावा 'अस्तीति निश्चिन्वन्ति। त्रिषु कालेषु भावो भावना येषां ते त्रिभावाः योगिनः ये भावनावशेन त्रीनपि कालान् योगिप्रत्यक्षेण विदन्ति । सूक्ष्म इति । अनेक- क्षणसमूहात्मकस्य धातुवाच्यस्य अर्थस्य क्रियारूपस्य युगपदसंनिधानादनुमीयत इत्य. थः॥ इतिकैयटकृते भाष्यप्रदीपे तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ उ.]क्षणाऽवस्थायित्वादिति भावः।आदित्यगतिवन्नोपलभ्यते। प्रत्यक्षेणेति शेषः। क्रिया- प्रत्यक्षत्वाऽभिमानिनो यथाऽतिदूरत्ववशात्तद्गतिरनुमेया तथाऽतिसूक्ष्मकालाऽवच्छि- नत्वादेकैकक्षणाऽवच्छिन्ना क्रियाऽप्यनुमेयैवेति भावः । ननु कार्येणोत्तरदेशसंयोगा- दिना एकैकक्षणवर्त्यतिसूक्ष्मवर्तमानक्रियायाः कथमनुमानमत आह भाष्ये-अपि चेति । विसदाहे वालदाहवत्कारकसन्निपाते विकृतिः । एकैका क्रिया यद्यपि न लक्ष्यते तथापि त्रिभावा योगिनस्तामस्तीति वेदयन्त इत्यर्थः । अनेन योगिप्रत्यक्षं प्रमाणं दर्शितम्। नन्वस्मदादिव्यवहारः कथमत आह-सूक्ष्मो हीति। समूहान्यथा- ऽनुपपत्तिः, वर्तमाने लडिति शास्त्रञ्च तदनुमापकमिति भावः। एकैकक्षणग्रहणे, एकेकक्षणस्य वर्तमानग्रहणेन ग्रहणे, तत्क्षणाऽवच्छेदेन कियाविशेषलक्षणा विकृतिः प्रत्यक्षेण न लक्ष्यत इत्यक्षरार्थः । नन्वेकैकक्षणस्य सूक्ष्मत्वेऽपि समूहः प्रत्यक्षः स्या- दत आह-अनेकेति । एवञ्चाऽवयवरूपा समुदायरूपा च क्रियाऽनुमानगम्यैवेति तात्पर्यम् । अत्र पक्षेऽनुमितैकैकक्षणवृत्तिक्रियायां धात्वर्थसमूहरूपाऽऽरोपेण वर्त्त- मानप्रयोग इत्याशय इति दिक् । इति० नागेशभट्टविरचिते भाष्यप्रदीपोद्योते तृतीया- ऽध्यायस्य द्वितीयपादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ लटः शतृ । भाष्ये-लस्येत्यादि। समानाधिकरणेनाऽप्रथमान्तेन लवाच्यस्य १ 'बिसस्य बाला' । २ इतिः क्वचिन्न ।

·* कैयट-विवरणसहितं. [लटः शत- लस्याऽप्रथमासमानाधिकरणेनाऽयोगादेशयोरनुपपत्तिर्यथाऽन्यत्र । तद्यथा, अन्यत्रापि लस्याऽप्रथमासमानाधिकरणेन योगो न भवति ॥ कान्यत्र ? ॥ लङि । अपचदोदनं देवदत्त इति ॥*॥ योग इति चेदन्यत्रापि योगः स्यात् ॥ ॥ अथ मतमेतत् , भवति योग इति, अन्यत्रापि योगः स्यात् ॥ कान्यत्र ? ॥ लङि । अपचदोदनं देवदन इति । न कचिद्योग इति कृत्वाऽ- तः सर्वत्र योगेन भवितव्यम् । व चिद्वाऽयोग इति कृत्वा सर्वत्राऽयोगेन । तद्यथा समानमीहमानानां चाऽधीयानानां च के चिदथैर्युज्यन्तेऽपरे न । न वेदानी कश्चिदर्थवानित्यतः सर्वैरर्थवद्भिः शक्यं भवितुं, कश्चिद्वाऽनर्थक इति सर्वैरनर्थ कैः । तत्र किमस्माभिः शक्यं कर्तु-यलटोऽप्रथमासमानाधिकर- प्र.] लटः शतृ । लस्येति । इहायं लकारो 'लः कर्मणि च भावे चे'त्यनेन कर्तृ- कर्मणोर्विधीयमानो गुणभूते क्रियां प्रति कर्तृकर्मणी प्रतिपादयति । तथा च ‘पच- त्योदनं देवदत्तः' 'ओदनः पच्यते देवदत्तेने ति क्रियाप्रधानत्वात् क्रियान्तरयोगाऽ- भावाच्छत्तयन्तरावेशाऽभावः । अन्ये तु कृतः प्राधान्येन कादीनि प्रतिपादयन्ति। तथा च क्रियान्तरयोगे शक्त्यन्तरावेशो भवति,-पाचकं पश्य, पक्केन तृप्त इति । ततश्च लङादिवल्लटोऽपि क्रियान्तरयोगाऽभावाद्वितीयाद्यनुत्पत्तावप्रथमान्तेन सामा- नाधिकरण्यं नोपपद्यत इत्यर्थः । अपचदिति । तथा चाऽपचदोदनं देवदत्तं पश्ये- त्यादि प्रसज्येतेत्यर्थः । न क्वचिदिति । तिङ्भाविनो लकारस्य गुणभूतकाद्यभि- धानम् । शत्रादिविषयस्य तु क्रियोपसर्जनकर्ताद्यभिधानम् । तथा च क्रियान्तर- निमित्तद्वितीयादिसामानाधिकरण्योपपत्तिरित्यर्थः। शक्यं कर्तुमिति । प्रतिपत्तुमित्य- उ.] कारकस्याऽयोगादित्यर्थः। ननु ‘पचन्तं देवदत्तं पश्ये' त्यादी तत्सामानाऽधिक- रण्यमस्त्येवेत्यत आह-इहेति.। गुणभूने इति । 'क्रियाप्रधानमाख्यात'मिति सिद्धान्तादिति भावः। इति क्रियेति । इत्यस्य क्रियाप्रधानलादित्यर्थः । क्रियान्तर- योगाऽभावादितिाएकत्र विशेषणत्वेनान्वितस्य कारकस्याऽन्यत्र तथाऽन्वयाऽयोगा- स्कर्तृवायतिरिक्ताऽनभिहितशत्यन्तराऽऽवेशाऽभावेन नियमेन प्रथमान्तेनैव सामा- नाऽधिकरण्यादिति भावः । प्राधान्येनेति । 'सत्त्वप्रधानानि नामानी'त्युक्तः । लडा. दिवदिति । लडादिवाच्यकारकसमानाऽधिकरणवल्लवाच्यकारकसमानाऽधिकरण- स्येत्यर्थः । अप्रथामान्तेन-तदर्थेन । इत्यादि प्रसज्यतेति । शतरीव लड्यपि लकाराऽर्थकर्तुः प्राधान्यं स्यादिति भावः । यद्यप्यन्तरङ्गा प्रथमा तथाऽपि प्रधाना- ऽनुरोधित्वेन बलवती द्वितीयैव स्यादित्यर्थः । कर्ताद्यभिधानमिति । तदभिधान. शक्तिरित्यर्थः । द्वितीयादीति । द्वितीयाद्यन्तार्थेत्यर्थः । प्रतिपत्तुमित्यर्थ इति । लडाच्यस्याऽप्रथमान्तसामानाऽधिकरण्यं न भवति, लड्वाच्यस्य भवति यत्तत्र किं ।

·३अ.२पा.२आ.१२४सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २६७ णेन योगो भवति, लङो न [ भवति ] । स्वाभाविकमेतत् । अथ वाऽऽदेशेन सामानाधिकरण्यं दृष्ट्वाऽनुमानाद्गन्तव्यं प्रकृतेरपिसामानाधिकरण्यं भवतीति। तद्यथा,-धूमं दृष्ट्वाऽग्निरत्रेति गम्यते, त्रिविष्टब्धं दृष्ट्वा परिव्राजक इति॥विषम उपन्यासः।प्रत्यक्षस्तेनाऽग्निधूमयोरभिसंबन्धःकृतो भवति, त्रिविष्टब्धकपरिवा- जकयोश्च। स तद्विदेशस्थमपि दृष्ट्वा जानात्यग्निरत्र, परिव्राजकोऽत्रेति॥ भवति वैप्रत्यक्षादप्यनुमानबलीयस्त्वम् । तद्यथाऽलातचक्रं प्रत्यक्षं दृश्यतेऽनुमानाच प्र.]र्थः।अथ वेति । सिद्धानां शब्दानामिदमन्वाख्यानं प्रवृत्तम् । तत्र ‘पचन्तं देव- दत्तं पश्येत्यादिप्रयोगदर्शनात् स्थानिनोऽपि लटः प्रक्रियार्थं विहितस्याऽप्रथमासा- मानाधिकरण्यमनुमीयत इत्यर्थः । विषम इति । अग्निधूमयोर्हि प्रत्यक्षेण सम्बन्धो गृह्यते । लकारस्य तु प्रयोगाऽभावादप्रथमासामानाधिकरण्यं न व चिदुपलब्धमिति भावः । भवतीति । यद्यपि लटोऽप्रयोगादप्रथमासामानाधिकरण्याऽभावः प्रत्यक्षेण निश्चीयते तथापि प्रत्यक्षस्याऽन्यथासिद्धत्वालकाराऽप्रयोगनिमित्तत्वादभावग्राहिणो बाध्यत्वम् , अनन्यथासिद्धेन तु सामान्यतोदृष्टेनाऽनुमानेन लटोऽप्रथमासामानाधिक- रण्यावगमः, न ह्यन्यथादेशस्य तदुपपद्यते इति भावः। तद्यथेति। आशुसञ्चाराचक्र- भ्रान्तिरुत्पद्यते । रूपसहचारिणस्तु स्पर्शस्याऽनेकदिक्कस्य युगपदग्रहणादनन्यथा- उ.]कारणं प्रतिपत्तुं शक्यं स्वभावाऽतिरिक्तं,न किमपीति भाष्यार्थ इति भावः।ततश्च शत्रादिविषयलटोऽस्त्येव शतृविधायकशास्त्रबललब्धस्वभावादप्रथमासामानाऽधिकर- ण्यमिति न दोष इति तात्पर्यम् । ननु लस्य क्वाऽपि प्रयोगाऽभावेन कथमीदृश- स्वभावाऽवगतिरतः पक्षान्तरमाह भाष्ये-अथ वेतिाननु यावदप्रथमासामानाऽधिक- रण्यं न निर्णीतं तावदादेश एव न, आदेशेन चाऽनुमानमित्यन्योऽन्याश्रयग्रस्तमत आह-सिद्धानामिति । नित्यानामित्यर्थः। प्रक्रियाऽर्थ विहितस्येति । अनेन प्रक्रि- यार्थं कल्पितानामबोधकत्वं दर्शयति । विषम उपन्यास इति वदन्प्रष्टव्यः, किम्प्रत्यक्षेण बाधनिश्चयादनुमानं न, उत व्याप्तिग्रहणाऽभावादिति। तत्राये आह- यद्यपीति । 'प्रत्यक्षस्तेनाऽग्नी'त्यादिग्रन्थेनापि भाष्ये तत्र बाधनिश्चयाऽभावः प्रति- पाद्यत इति बोध्यम् । प्रत्यक्षेण तत्राऽभिसंबन्ध एव पुरुषेण कृतो गृहीतो न तु विपरीतमित्यर्थात् । लकाराऽप्रयोगनिमित्तकत्वेनाऽन्यथासिद्धत्वादभावग्राहिणः प्रत्यक्ष- स्य बाध्यत्वमित्यन्वयः । सामान्यतो दृष्टेन-कार्यकारणभिन्नलिङ्गकेन । न ह्यन्य- थेति । एवञ्च शतृशास्त्रवैयर्थ्यरूपाऽनुकूलतर्कसहितमनुमानमन्यथासिद्धप्रत्यक्षा- प्रबलमिति भावः । रूपसहचारिणस्त्विति । शुक्लभाखररूपव्यापकस्येत्यर्थः । तमस्तु न तद्रूपवत् । स्पर्शस्य-उद्भूतस्येति द्रष्टव्यम् । तेन दीपप्रभायां स्पर्शाऽग्र- हेऽपि अनेकदिक्करूपस्य युगपद्हणेऽपि न दोषः। व्याप्तिग्रहणाऽभावं समाधत्ते ·२६८ कैयट-विवरणसहितं [लटः शतृ गम्यते नैतदस्तीति।कस्य चित्खल्वपिसकृत्कृतोऽभिसंबन्धोऽत्यन्ताय कृतो भवति। तद्यथा, वृक्षपर्णयोरयं वृक्ष इदं पर्णमिति । स तद्विदेशस्थमपि दृष्ट्वा जानाति 'वृक्षस्येदं पर्ण'मिति ॥ किं पुनरयं पर्युदासो 'यदन्यत्प्रथमासमानाधिकरणादिति, आहो स्वि. प्रसज्यप्रतिषेधः-'प्रथमासमानाधिकरणे नेति ?॥ कश्चात्र विशेषः?॥ ॥*॥ लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे [इति चेत्प्रत्ययोत्तपपदयोरुपसङ्ख्यानम्॥*॥ लटः शतृशानचावप्रथमासमानधिकरण इति चेत्प्रत्ययोत्तरपदयोरुपसङ्ख्यानं कर्तज्यम् । कौर्वतः पाचतः कुर्वद्भक्तिः पचद्भक्तिः कुर्वाणभक्तिः पचमान- भक्तिरिति ॥ अस्तु तर्हि प्रसज्यप्रतिषेधः-'प्रथमासमानाधिकरणे नेति । ॥*॥ प्रथमाप्रतिषेध उत्तरपद आदेशानुपपत्तिः ॥*॥ प्रथमाप्रतिषेधे उत्तरपदे आदेशयोरनुपपत्तिः । कुर्वती चासौ भक्तिश्च कुर्वद्भक्तिः, पचद्भक्तिः, कुर्वाण- प्र.]सिद्धानुमानेन प्रत्यक्षाभासो बाध्यते।तदुक्तं हरिणा-'स्पर्शप्रबन्धो हस्तेन तथा चक्रस्य सन्ततः। न तथाऽलातचक्रस्य विच्छिन्नं स्पृश्यते हि तत्'।इति॥कस्य चिदिति। न भूयोदर्शनैव सम्बन्धग्रहणमपि तु सकृद्दर्शनेनापीत्यर्थः । वृक्षपर्ण- योरिति भाष्यकारवचनप्रामाण्याज्जातिरप्राणिनामित्येकवद्भावो न कृतः । किं पुनरि- ति । यद्यपि प्रसज्यप्रतिषेधे वाक्यभेदागौरवप्रसङ्गस्तथापि लक्ष्यसिद्धये शास्त्रे क्व चिदसावङ्गीकृत इति विचार्यते। कौर्वत इति । कुर्वतो देवदत्तस्याऽपत्यमित्यत्र सापेक्षत्वात्तद्धितो नोत्पद्यतेोपदान्तरनिरपेक्षेत्वे च पदान्तरेण सामानाधिकरण्याभावा- दादेशाऽप्रसङ्ग इति भावः । कुर्वद्भक्तिरिति । षष्टीसमासः। समानाधिकरणसमासे तु उ.भाष्ये-कस्यचिदिति । तयाचष्टे-न भूय इति । ननु-'लट् अप्रथमान्तसामा- नाऽधिकरण्यवान् , तदनुवादेन विहिताऽऽदेशस्थानित्वा दित्यनुमानम् ,तत्र दृष्टान्ता- ऽभावेन कथं व्याप्तिग्रह इति चेन्न ; 'यः स्थानी स आदेशसमानधर्मे ति सामा- न्यतो व्याप्त्यैव सहकारिविशेषबलाद्विशेषाऽनुमितिः । अत्राऽपि शतृविधायक- शास्त्रमेवाऽनुकूलस्तर्क इत्याहुः। वृक्षपर्णयोर्जातित्वादेकवद्भावः स्यादत आह-भाष्य- कारेति । व्यक्तिप्राधान्यविवक्षणादिति भावः । भाष्ये -यदन्यत्प्रथमासमानाधिक- रणादिति । तत्राऽवध्यवधिमतोः साजात्यादन्यत्किञ्चित्समानाऽधिकरणमेव गृह्यते। तेन अप्रथमान्तेन समानाऽधिकरणस्य लट इति फलति । यथाश्रुते तु 'कौर्वत' इत्यादौ दोषाऽऽपादनाऽसङ्गतिः स्पष्टैव । नन्वत्रापि 'कुर्वतो देवदत्तस्ये'त्यादिपदा- न्तरसामानाऽधिकरण्यमस्त्येवेत्यत आह-कुर्वत इति । वृत्तिघटकाऽतिरिक्तविशेष्या- ऽपेक्षमपि सापेक्षमिति भावः। पदान्तरेति । देवदत्तस्येत्यादीत्यर्थः । देवदत्ता. १ इतिः क्वचिन्न । २ इदं क्वचिन्न ।

·३अ.२पा.आ.१२४सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् * २६९ . भक्तिः, पचमानभक्तिरिति । ये चाप्येते समानाधिकरणवृत्तयस्तद्धितास्तेषु शतृशानचौ न प्रामुतः,-कुर्वत्तरः पचत्तरः । कुर्वाणतरः पचमानतरः । कुर्व- द्रूपः पचद्रूपः। कुर्वाणरूपः पचमानरूपः। कुर्वकल्पः पचत्कल्पः। कुर्वाणकल्पः पचमानकल्प इति ॥*॥ सिद्धं तु प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति वचनात् ॥*॥ सिद्ध- मेतत् ॥ कथम् ? ॥ [ 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति वचनात्' ]। प्रत्ययोत्तरपद- योश्च शतृशानचौ भवत इति वक्तव्यम् ॥*॥ तत्र प्रत्ययस्यादेशनिमित्तत्वाद- प्रसिद्धिः ॥ ॥ तत्र प्रत्ययस्यादेशनिमित्तत्वादप्रसिद्धिः । आदेशनिमित्तः प्रत्ययः, प्रत्ययनिमित्तश्चादेशः,तदेतदितरेतराश्रयं भवति। इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । ॥*॥ उत्तरपदस्य च सुबन्तनिमित्तत्वाच्छतृशानचोरप्रसिद्धिः॥ ॥*॥ उत्तरपदस्य च सुबन्तनिमित्तत्वाच्छतृशानचोरप्रसिद्धिः। उत्तरपद- निमित्तः सुप्सुबन्तनिमित्तं चोत्तरपदम् , तदेतदितरेतराश्रयं भवति । इत- रेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते ॥*॥ न वा लकारस्य कृत्त्वात् प्रातिपदिकत्वं, तदाश्रयं प्रत्ययविधानम् ॥*॥ न वैष दोषः ॥ किं कारणम् ? ॥ 'लकारस्य कृत्त्वात्प्रातिपदिकत्वम्' । लकारः कृत् । 'कृत्प्रातिपदिक मिति प्रातिपदिक. संज्ञा । 'तदाश्रयं प्रत्ययविधानम्' । प्रातिपदिकाश्रयास्वाद्युत्पत्तिर्भविष्यति । प्र.प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि दोषः। स च वक्ष्यत एव। कुर्वत्तर इति । अत्र देवदत्तादिना पदान्तरेण सामानाधिकरण्यादादेशाऽप्रसङ्गः । पूर्वस्मिन्नपि पक्षे एष दोषः । सिद्धं विति । लक्षणशेषः कर्तव्य इत्यर्थः। पृथगुत्तरपदग्रहणमन्तरङ्गानपि विधीन्वहिरङ्गो लुग्बाधत इति लुकि कृते प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधादप्रत्ययपरत्वार्थम् । उत्तरपद- निमित्त इति । सत्युत्तरपदे शतृशानचौ भवतः । तयोश्च कृत्त्वात्सुवुत्पत्तिः, सुम्नि- मित्तः समासः, समासनिमित्तं चोत्तरपदमित्यर्थः। न वेति। लस्य कृत्त्वात्सुबुत्पत्ती सत्यामणादिषु तरबादिषु चोत्पन्नेष्वादेशविधानमिति नास्तीतरेतराश्रयदोष इत्यर्थः । उ.]दिना पदान्तरेणेति। 'प्रथमाऽन्तेने ति शेषः। पूर्वस्मिन्नपीति। समानाऽधिक- रणसमार्संरूपे। 'कुर्वद्भक्तिरित्यादिः, कुर्वत्तर इत्यादिश्च। कुर्वद्भक्तौ 'पुंवत्कर्मधारय' इति पुंवत् । ननु लक्षणान्तरे 'अपचत्कल्पं देवदत्त' इत्यादौ स्यादत आह-लक्षण- शेष इति । अन्तर्वतिसुपा प्रत्ययपरत्वेनैव सिद्ध किमुत्तरपदग्रहणेनेत्यत आह- पृथगिति । भाष्ये-आदेशनिमित्त इति । तस्मिन् हि प्रातिपदिकत्वे सुबन्तत्वे च तद्धितोत्पत्तेरिति भावः। सुप उत्तरपदनिमित्तत्वमुत्तरपदस्य च सुबन्तनिमित्तत्वं दर्शयति-सत्युत्तरपदे इति । तिङादेशादिति । तिपादादेशादित्यर्थः। एवञ्च पच्-ल इत्यत्र तिङो बाधित्वा सुपि समास उत्तरपदे शत्रादि तिङां बाधकमिति १ 'येवाऽप्येते' 'तत्र च'। २ इदं क्वचिन । ३ 'समासरूपं समानाधिकरणं'।

·कैयट-विवरणसहितं. [लटः शतृ . .. ॥*॥ तिादेशात्सुबुत्पत्तिः ॥॥ [ तिङादेशात्सुबुत्पत्तिः] । तिङादेशः क्रियतां सुबुत्पत्तिरिति, परत्वात्सुबुत्पत्तिर्भविष्यति । ॥ ॥ तत्स्मादुत्तरपद- प्रसिद्धिः ॥*॥ तस्मादुत्तरपदं प्रसिद्धम् । उत्तरपदे प्रसिद्ध 'उत्तर- पद'-इति शतृशानचौ भविष्यतः ॥ इहापि तर्हि तिङादेशात्सुबुत्पत्तिः स्यात्-‘पचति पठतीति ॥ अस्त्यत्र विशेषः, नित्योऽत्र तिडादेशः। उत्पन्नेऽपि सुपि प्रामोत्यनुत्पन्नेऽपि प्राप्नोति॥ नित्यत्वात्तिडादेशे कृते सुबुत्पत्तिर्न भवि- प्यति ॥ इहापि तर्हि नित्यत्वात्तिङादेशः स्यात्, कुर्वद्भक्तिः पचद्भक्तिः कुर्वा- णभक्तिः पचैमानभक्तिरिति ॥ अस्त्यत्र विशेषः, शतृशानचौ तिङपवादौ, तौ चात्र निमित्तवन्तौ। न चाऽपवादविषये उत्सर्गोऽभिनिविशते । 'पूर्व ह्यपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः' । 'प्रकल्प्य वाऽपवादविषयं तत उत्सर्गोऽभिनिविशते' । न तावदन कदाचित्तिङ् भवत्यपवादौ शतृशानचौ प्रतीक्षते॥तदेतत्व सिद्धं भवति ?॥ यत्र सामान्यादुत्पत्तिः। यत्र हि विशेषा- दत इजितीतरेतराश्रयमेव तत्र भवति,-वीक्षमाणस्थापत्यं वैक्षमाणि- रिति । इह च शतृशानचौ प्रामुतः-पचतितरां जल्पतितरांपचतिरूपं जल्प- तिरूपं । पचतिकल्पं जल्पतिकल्पं । पचति पठतीति ॥ तदेतत्कथं कृत्वा सिद्धं भवति? ॥ ॥ शतृशानचौ यदि लटो वा ॥ ॥ यदि लटः शतृशानचौ वा भवतो व्यवस्थितविभाषा च । तेनेह च भविष्यतः, -कौर्वतः : पाचतः । कुर्व- शक्तिः पचद्भक्तिः। कुर्वाणभक्तिः पचमानभक्तिः। कुर्वत्तरः पचत्तरः। [कुर्वाण- तरः] पचमानतरः। कुर्वद्रूपः पचद्रूपः। कुर्वाणरूपः पचमानरूपः।कुर्वत्कल्पः पचत्कल्पः। कुर्वाणकल्पः पचमानकल्पः। पचन्पठन्नितिच लटः शतृशानची इहच न भविष्यतः,-पचतितरांजल्पतितरां,पचतिरूपं जल्पतिरूपं,पचतिकल्पं जल्पतिकल्पं, पचति पठतीति च लटः शतृशानचौ ॥ तत्तर्हि वावचनं कर्त- व्यम् ? ॥ न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते ॥ व प्रकृतम् ?॥ 'नन्वोर्विभाषेति॥ प्र.] उत्तरपदे इतरेतराश्रयं परिहरति- तिङादेशादिति । वीक्ष्यमाणस्येति । अत्राऽकृते शानच्यकारान्तत्वाऽभावादियोऽप्रसङ्ग इत्यर्थः। पचतितरामिति। तिङ. श्चेत्येतत्तु लकारान्तरार्थ स्यात्-अपचत्तरामिति। पचतीति। अत्रापि लस्य कृत्वात् सुप्युत्पन्ने प्रत्यये विधीयमान आदेशः स्यादित्यर्थः । तिडां तु लिडादयोऽवकाशाः । उ.]भावः।भाष्ये-निमित्तवन्ताविति। उत्तरपद'रूपनिमित्तस्य सम्पन्नत्वादपवादत्वेन शतृशानचावेवेति भावः । ननु 'पचती'त्यादौ प्रत्ययोत्तरपदत्वाऽभावात्कथमादेश- प्रसक्तिरत आह-अत्राऽपीति । सुबेव प्रत्यय इति भावः ॥ [ लटः शतृ ] ॥ १ लुप्तं । २ इदं क्वचिन । ३ क्वचिन्न । ४ 'चाऽपवाद' । ५ 'प्रजल्पतिरूपं ।

·३अ.२पा.आ.१२४सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् & यदि तदनुवर्तते 'वर्तमाने ल'डिति लडपि विभाषा प्रामोति ॥ सम्बन्धमनु- वर्तिप्यते । नन्वोर्विभाषा । 'पुरि लुङ्चास्मे' विभाषा' । वर्तमाने लट् । 'पुरि लुङ् चास्मे' 'विभाषा'। लटः शतृशानचौ। 'विभाषा'।'पुरि लुङ्चास्म' इति निवृत्तम् ॥ न तस्दानीमप्रथमासमानाधिकरण इति वक्तव्यम् ? ॥ वक्तव्यं च ॥ किं प्रयोजनम् ?॥ 'नित्यार्थम्'। अप्रथमासमानाधिकरणे नित्यौ [शतृशानचौ ] यथा स्यातामिति ॥ क तहीदानी विभाषा ? ॥ प्रथमास- मानाधिकरणे । पचन् पंचति पचमानः पचते इति ॥ [लटःशतृशानचौ] । लक्षणहेत्वोः क्रियायाः॥ २२।१२६ ॥ ॥*॥ लक्षणहेत्वोः क्रियाया गुण उपसङ्ख्यानम् ॥*॥ लक्षणहत्वोः क्रियाया गुण उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । तिष्ठन्मूत्रयति । गच्छन्भक्षयतीति ॥*॥ कर्तुश्च लक्षणयोः पर्यायेणाऽचयोगे॥*॥ कर्त्तश्व लक्षणयोः पर्यायेणाऽचयोग उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । योऽधीयान आस्ते स देवदत्त [इति । य आसीनोऽधीते स देव- दत्त [इति ॥ अच'योग इति किमर्थम् ?॥ य आस्ते चाधीते च स चैत्रः। प्र.] तदेतदिति । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाच्च यथेष्टं प्रयोगसिद्धिः । न तहीति । व्यवस्थितविभाषयैव सिद्धत्वान्नित्ययोरादेशयोरिति भावः । नित्यार्थमिति । 'लटः शतृशानचा वित्येको योगः क्रियते । तत्र च विभाषेति वर्तते । ततोऽप्रथमासमा- नाधिकरण' इति द्वितीयो योगो नित्यार्थः । व्यवस्थितविभाषाश्रयेण तु विस्पष्टा प्रतिपत्तिर्न स्यादिति तदर्थो द्वितीयो योगः । [ लटः शतृशानचौ ] लक्षण । गुण इति । गुणशब्देनाऽत्र साधनमुच्यते। 'तिष्ठन् मूत्रयती'त्यादौ यदा स्थानादिना मूत्रादिक्रिया लक्ष्यते तदा सूत्रेणैवादेशसिद्धिः । यदा तु कारक लक्ष्यते तदर्थमिदं वचनम् । 'बहुषु मूत्रयत्सु को देवदत्त' इत्युक्ते 'यस्तिष्टन्मूत्रय- ती'ति प्रतिवचनेन देवदत्तो लक्ष्यते । अथ वा अशौचादिगुणो गृह्यते । कतुश्चेति । यदा पूर्ववाक्ये गुणः साधनं गृह्यते तदा तेनैव सिद्ध पर्यायार्थ । यदा त्वशौचादे- उ.] लक्षणहेत्वोः। भाष्ये-क्रियाया गुणे इति । क्रियायाः कारके इत्यर्थः। कारक- निरूपितं यदा लक्षणत्वं धात्वर्थस्य तदर्थमिदं, तदाह-गुणशब्देनेति । यदा स्था- नादिनेति । 'कथमयं मूत्रयती' त्यादिप्रश्ने यदेदमुत्तरं तदा तया सा लक्ष्या भवतीति बोध्यम् । यदा विति । यदा कियया कारक लक्ष्यते तदा तदर्थमिदमित्यर्थः । देवदत्तो लक्ष्यत इति। मूत्रणसमानकालिकस्थानक्रिययेत्यर्थः । गृह्यत इति । गुणशब्देनेत्यर्थः। अत्र पक्षेऽशुचित्वादिगुणस्येदं लक्षणं न तु क्रियाया इति भावः। अत्र पक्षे 'लक्षणहेत्वोः क्रियाया' इति सूत्रे गुणे लक्ष्ये उपङ्ख्यानं कार्यमित्यर्थः १ 'विभाषा । ततो लटः' । २ इतिः क्वचिन्न । ३ 'पचतीति' ।

·२७२ * कैयट-विवरणसहितं. [ लक्षणहेत्वः ॥*॥ तत्त्वाऽन्वाख्याने च ॥*॥ तत्त्वान्याख्याने चोपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । शयाना वर्द्धते दूर्वा । आसीनं वर्द्धते विसमिति । ॥॥ सदादयश्च बहुलम्॥*॥ सदादयश्च बहुलमिति वक्तव्यम् । सन्त्रा- ह्मणः, अस्ति ब्राह्मणः, विद्यते ब्राह्मणः, विद्यमानो ब्राह्मण इति ॥ ॥इजु- होत्योर्वावचनम्॥ ॥ इजुहोत्योर्वेति वक्तव्यम् । अधीते, अधीयानः । जुहोति, जुह्नत् । ॥ ॥ माड्याक्रोशे ॥*॥ माड्याक्रोश इति वक्तव्यम् । मा पचन् । मा पचमानः ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् ? ॥ न वक्तव्यम् । 'लक्षणहेत्वोः क्रियाया' इत्येव सिद्धम् ॥ इह तावत्तिष्ठन्मूत्रयतीति,-तिष्ठतिक्रिया मूत्रयतिक्रियाया लक्षणम् । गच्छन्भक्षयतीति,-गच्छतिक्रिया भक्षयतिक्रियाया लक्षणम् । योऽधीयान आस्ते स देवदत्त इति,-अध्ययनक्रियाऽऽसनक्रियाया लक्षणम् । य आसीनोऽधीते स देवदत्त इति,-आसिक्रियाऽध्ययनक्रियाया लक्षणम्॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् 'अचयोग इति वक्ष्यामी'ति, इह मा भूत्-य आस्ते चाs- धीते च स चैत्र इति॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम्। नैतक्रियाया लक्षणम्॥किं तर्हि ? ॥ कर्तृलक्षणमेतत् ॥ शयाना वर्द्धते दूर्वेति,-शेतिक्रिया वृद्धिक्रियाया प्र.]र्गुणस्यतत्र ग्रहणं तदा विध्यर्थम्। तत्त्वाख्यान इति।स्वभावाख्याने विनापि लक्ष्य- लक्षणभावेनेत्यर्थः । नह्यासनं वृद्धलक्षणं, किं तर्हि, स्वभावमात्रकथनम् ,-आसीनं विसमिति । सदादयश्चेति । वाग्रहणस्याऽयं प्रपञ्चः । सच्छब्दो विद्यमानवाचीति तत्सदृशाः सदादिशब्देनोपात्ता नान्ये इत्याह-इजुहोत्योश्चेति । माड्याक्रोश इ. ति । लुङि प्राप्तेऽस्मादेवादेशाविधानाल्लडनुमीयते। तिष्ठतिक्रियेति । स्थितिक्रिया- लक्षिता तु मूत्रणक्रिया 'यस्तिष्टन्मूत्रयति स देवदत्त' इति सर्वनामपरामर्शे देव- दत्तस्य लक्षणं, तद्गतस्य वाऽशौचादेरिति भावः । नैतदिति । समुच्चीयमानं किया- द्वयं परस्परस्याऽलक्षणं, कर्तृविशेषस्य लक्षणमित्यर्थः। शेतिक्रियेति । तत्त्वाख्यान- उ.]भाष्ये-कर्तुश्चेति। कर्तृलक्षणभूतयोः क्रिययोर्वाचकाभ्याम्पर्यायेणेत्यर्यः सदादय- श्रेति । प्रथमासमानाऽधिकरणार्थमिदम् । वाग्रहणस्याऽयमिति । 'लटः शतृशा- नचा' विति विभक्तसूत्रेऽनुवर्तमानवाग्रहणस्य 'सदादयश्च'त्यादिवचनसमुदाय इत्यर्थः। ननु क्रिययोरेव लक्ष्यलक्षणभावे 'को देवदत्त' इति प्रश्ने इदमुत्तरं न स्यादत आह-स्थितिक्रियेति । सर्वनामपरामर्श इति । यत्तद्रूपसर्वनामपरामृष्टदेवदत्तस्य लक्षणमिति फलितम् । अन्यथा वचनान्तरारम्भेऽपि तिष्टतेः शत्रनापत्तिः। न हि तद्वाच्या क्रिया देवदत्तस्य लक्षणं,किन्तु तदुपलक्षितमूत्रणक्रियेति बोध्यम् । समु. चीयमानमिति । परस्परलक्षणतामनापन्नं समुच्चीयमानं सत्कर्तृविशेषस्य लक्षण- १ 'तत्त्वाख्याने च'। २ इदं कचिन । ३ 'नैतदस्ति प्र।

·३अ.२पा.२आ.१२७सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् , २७३ लक्षणं भवति]। आसीनं वर्द्धते विसमिति,-आसिक्रिया वृद्धिक्रियाया लक्ष- णमिति । 'सदादयश्च बहुलम्' इजुहोत्योर्वा' 'माझ्याक्रोश' इत्येतद्वक्तव्य. मेव ॥ [ लक्षणहेत्वोः] ॥ तौ सत् ॥ ३।२।१२७ ॥ 'तो'ग्रहणं किमर्थम् ? ॥ शतृशानची प्रतिनिर्दिश्यते ॥ नैतदस्ति प्रयो- जनं, प्रकृतौ शतृशानचावनुवर्तिष्यते ॥ व प्रकृतौ ?॥ 'लटः शतृशानचाव- प्रथमासमानाधिकरण' इति ॥ अत उत्तरं पठति ॥*॥ तौ सदिति वचनम- संसर्गार्थम् ॥ ॥ 'तौ'ग्रहणं क्रियते ॥ [किं प्रयोजनम् ?]॥ 'असंसर्गार्थम्' । 'असंसक्तयोरेतैर्विशेपैः शतृशानचोः सत्संज्ञा यथा स्यादिति ॥ ननु चैते विशेषा निर्वतैरन्?॥यद्यप्येते विशेपा निवर्तन्तेऽयं तु खलु वर्तमानः कालोs- वश्यमुत्तरार्थोऽनुवर्त्यः । तस्मिन्ननुवर्तमाने वर्तमानकालविहितयोरेव शतृ- शानचोः सत्संज्ञा स्याद्भूतभविष्यत्कालविहितयोर्न स्यात्॥किं पुनर्भूतभविष्य- प्र.]मपि लक्षणं भवति । यथा चैतन्यलक्षणः पुरुष इति भावः ।[ लक्षणहेत्वोः]॥ तौ सत् । तौग्रहणमिति । शतृशानचोरनुवर्तनादेव संज्ञा भविष्यतीति प्रश्नः । शतृशानचाविति । असति 'तो'ग्रहणे प्रत्ययविधिरयं स्यान्न तु संज्ञा- विधिरिति भावः। तौ सदिति,-तच्छब्देन शतृशानचो रूपमात्रं परामृश्यत इति लट्स्थानिकत्वादिधर्माऽसंबद्धयोरपि संज्ञा भवतीत्यर्थः । ननु चेति । अस्वरितत्वा- दनपेक्षणाचेति भावः । भूतेति । 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वे'ति वचनाद्भूतपि शतृशानचौ भवतः । किं पुनरिति । अतिदेशाद्भुते शतृशानची भविष्यतः । उ.मित्यन्वयः। यथा चैतन्येति।तत्स्वरूपत्वात्पुरुषस्य यथा तत्र लक्षणत्वाऽऽरोपेण शब्दप्रयोगस्तथाऽत्रापि तदारोपेण प्रत्यय इति भावः । भाष्ये-इति वक्तव्य- मेवेति । 'लक्षणहेत्वो रित्यनेनाऽसिद्धेः, यथास्थितसूत्रन्यासे सूत्रे 'वा'ग्रहणाऽनुवृत्ते. रभावाच्चेत्यभिमानः ॥ [ लक्षणहेत्वोः क्रियायाः] । तो सत् । प्रत्ययविधिरिति। 'स'दित्यस्य [प्रत्ययस्य] विधिरित्यर्थः। भाष्ये- प्रकृताविति । एवञ्च प्रत्ययविधौ शतृशानचावित्यस्याऽनन्वयाऽऽपत्त्या संज्ञाविधि- रेवेति भावः । धाऽसंबद्धयोरपीति । 'लटः सद्वे'त्यादिविहितयोरित्यर्थः । ननु भूते शतृशानचोर्विध्यदर्शनादाह-वर्तमानसामीप्ये इति । अतिदेशादिति । तेन प्रत्ययवत्संज्ञाऽप्यतिदेशेनैव सिद्धा, तस्या अपि वर्तमानाऽधिकारे विहितत्वात् । 'लुटः सद्वेति वचनादेव भविष्यदर्थयोरपि सा सिद्धेत्यर्थः । शतृशानचावित्यस्य १ 'इति वक्तव्य' ।२ 'एतदपि नास्ति' । ३ 'असंसङ्गार्थ'।४ इदं लुप्तं स्यात् । ५ इतिः क्वचिन्न । ६ निवर्तन्ते'। ७ इदं क्वचिन्न । . .. १८ ·२७४ कैयट-विवरणसहितं [तौ सत् कालविहितयोः सत्संज्ञावचने प्रयोजनम् ?॥*॥ [प्रयोजनं] पूरणैगुणसुहितार्थ- सदिति ॥*॥ ब्राह्मणस्य पक्ष्यन् । ब्राह्मणस्य पक्ष्यमाणः ॥ अथ क्रियमाणेऽ. पितो' ग्रहणे कथमेवाऽसंसक्तयोरेतैविशेपैः सत्संज्ञा लभ्या ?॥ 'लभ्ये'त्याह ।। कथम् ? ॥ ॥ ताविति शब्दतः ॥ ॥ सैदिति योगे क्रियमाणे तौग्रहणं योगाऽङ्गमुपजायते । सति च योगाऽङ्गे योगविभागः करिष्यते । तौ। तावेतौ शतृशानचौ धातुमात्रात्परस्य प्रत्ययस्य भवतः। ततः 'सत्' । सत्संज्ञौ भवतः प्र.] लटः सद्वेति वचनाद्भविष्यत्यपीति प्रश्नः। पूरणेति। 'वर्तमानव'दित्यतिदेशा- द्विधानमेव भूते शतृशानचोः स्यान्न तु संज्ञा। प्रत्ययाधिकाराद्धि प्रत्यय एवातिदिश्यते न तु संज्ञा। तथा लटः सवति सत्संज्ञकप्रतिरूपकविधानं स्यात्। यथा 'पिष्टपिण्डाः सिंहाः क्रियन्ता'मिति तदाकाराः क्रियन्ते। विहितयोस्तु तयोः सत्संज्ञानिबन्धनकार्या- ऽप्रसङ्गः।अथेति।सन्निहितस्यैव वस्तुनः सर्वनाम्ना परामर्शादिति प्रश्नः।यद्यप्यनुवृत्त्या प्रकृतयोः संज्ञासिद्धौ प्रयोजनसम्पादनाय 'तो'ग्रहणं क्रियते तथापि न प्रयोजनानुवर्ति प्रमाणमपि तु प्रमाणानुवर्ति प्रयोजनमिति क्रियमाणमपि 'तो'ग्रहणं प्रयोजनसंपाद- नाय नाऽलमिति भावः । ताविति शब्दत इति । शब्देनैवाऽभिमतोऽर्थः सति योगविभागे लभ्यत इत्यर्थः। तावेताविति । पूर्वसूत्रे तयोरादेशत्वादिहाप्यादेशयो- उ.] सत्संज्ञा विति शेषः। ननूक्तरीत्या सत्संज्ञासिद्धिरत आह-वर्तमानवदित्यादि । न तु संज्ञेति । अनधिकारादिति भावः।ननु 'लुटः सद्वे'त्यनेन सच्छब्देन विधाना- त्तद्विहितयोः सा सिद्धेत्यत आह-तथा लुट इति । भाष्ये-ब्राह्मणस्य पक्ष्य- निति । यद्यपि 'पूरणेति सूत्रे 'अत्राऽसामर्थ्यात्समासो नेति भाष्ये उक्तं, तथापि तत्रत्यसिद्धान्तोदाहरणस्य 'ब्राह्मणस्य द्वेक्ष्य'नित्यस्योपलक्षणमिदम् । सन्निहितस्यै- वेति । सन्निहितगुणविशिष्टस्यैवेत्यर्थः। तादृशस्यैव तत्र वुद्धिस्थत्वादिति भावः । नाऽलमिति । वाच्यवृत्त्या तदर्थाऽप्रतीतेरिति तात्पर्यम् । शब्देनैवेति । योग- विभागबोधनद्वारा बोध्यत इत्यर्थः। शब्दत इति भाष्ये आद्यादित्वात्तृतीयान्तात्तसि- रिति भावः । भाष्ये-सदिति योगे इति । 'स'दित्येव सूत्रे इत्यर्थः । योगाऽङ्गा- मिति । योगः-सूत्रसमुदायरूपाऽष्टाऽध्यायी, तदङ्गं सूत्रत्वेन, तच्च योगविभागे सतीत्यर्थः । ननु स्थानिनिर्देशाऽभावात्प्रत्ययाऽधिकाराचाऽऽदेशत्वं कथं,प्रत्ययस्येति च कथं लब्धमित्यत आह-पूर्वसूत्रे इति । प्रत्ययप्रकरणाच्च 'प्रत्ययस्येति लब्ध- मिति भावः । अनुवर्तमानप्रत्ययपदं षठ्या विपरिणम्यत इति बोध्यम् । ननु 'धातो'रित्यधिकारात्तृतीर्यधात्वधिकारविहितानामादेशेऽपि तव्यादीनामपि प्रसङ्गः १ इदं क्वचिन्न । २इदं वार्तिकमित्यन्ये । भाष्यमित्यपरे । वार्तिकत्वे व्याख्याऽत्र लुप्ता ऊहनीया।३ इदं भाष्यमित्यन्ये । ४ 'योगविभागे'। ५'झं जायते'। ६ तृतीये'।

·३अ.२पा.२आ.१२७सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २७५ शतृशानचाविति ॥ इहापि तर्हि प्रामुत:-कारक हारक इति ॥ ॥ अवधा- रणं लुटि विधानम् ॥*॥ [ अवधारणं लुटि विधानम् ]। लुटः सद्वेत्येतन्निय- मार्थ भविष्यति-'लट एव धातुमात्रात्परस्य नान्यस्येति ॥ कैमर्थक्यानि- यमो भवति ? ॥ विधेयं नास्तीति कृत्वा ॥ इह चास्ति विधेयम्॥ किम् ?॥ नित्यौ शतृशानची प्राप्तौ तौ विभाषा विधेयौ । तत्राऽपूर्वो विधिरस्तु निय- मोऽस्त्वित्यपूर्व एव विधिर्भविष्यति न नियमः। ॥॥ योगविभागंतश्च विहितं सत् ॥*॥ [योगैविभागतश्च विहितं सत् ]। एवं तर्हि योगविभागः करि- प्यते-'लुटः सत्' । लुटः सत्संज्ञको भवतः ॥ किमर्थमिदम् ? ॥ नियमा- र्थम्-'लुट एव धातुमात्रात्परस्य नान्यस्येति ॥ ततो 'वा' । वा च लटः शतृशानचौ सत्संज्ञौ भवतः। तत्रायमप्यर्थः-'सद्विधिनित्यमप्रथमासमाना- धिकरण' इति वक्ष्यति तन्न वक्तव्यं भवति ॥ अथ यावेतावुत्तरौ शत्रानो प्र.]रेव विधानमिति भावः। कारक इति। तृजादीनां विधानसामर्थ्याच्छतृशानचौ न भविष्यतः, क्विबादीनामपि लोपविधानसामर्थ्यादिति यः प्रत्यय आदेशेन निवर्त्यत तम्य तदादेशापवादौ शतृशानचौ प्राप्मुत इत्यभिप्रायेण ण्वुलुदाहृतः। एवं च नन्दना- द्यप्युदाहायम् । 'युवोरनाका वित्यस्य तु तद्धितोऽवकाशः । तन्न वक्तव्यमिति । कथमिति चेदुच्यते । तावित्यत्र योगेऽप्रथमासमानाधिकरणादीन् विशेषाननुवर्त्य- शतृशानचौ विधीयेते,तावेव च 'लटःस'दित्यनेन नियम्येते।''त्यनेन तु प्रथमास- मानाधिकरणादौ लट इव विकल्पेन विधीयते । शत्रानाविति । 'इचार्योः शत्रक- च्छ्रिणि' 'पूड्यजोः शानन्' 'ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चान'शिति प्रत्ययानां ग्रहणं, उ.] कस्मान्नोक्तोऽत आह-तृजादीनामिति । 'लोपविधानसामर्थ्यान्न भविष्यत' इत्यनुषङ्गः । ण्वुल्विधानन्त्वादेशप्रवृत्तये एव स्यात्, न हि स क्वचित्प्रयोगे श्रूयत इत्यभिमानः । नियमं साधयति भाष्य-योगविभांगतश्चेति । ताविति योग- विभागेन यतः सत्सज्ञकं विहितमतः लुटः सदिति योगविभागेन नियम उपपद्यत इत्यर्थः । तयाचष्टे-एवन्तीत्यादि । तावेवेति । 'ता'वित्यनेन पुनर्विहितो 'स'दित्यनेन च प्रक्रान्तत्वाऽविशेषात्सर्वेषामपि संज्ञा । नन्वेवमपि 'द्विषोऽमित्रे' इत्यादिविहितशतुः संज्ञा न स्यादिति चेन्न, 'लुटः सद्वे'ति ज्ञापकात्तच्छब्देन शतृत्वशानच्वाभ्यामेव परामर्शी न तु लस्थानिकत्वादिविशेषम्याऽप्याश्रयण. मित्याशयात् । लट इवेति । पूर्वविहितशतृशानज्मात्राऽनुवादेन विकल्पो- ऽनेन विधीयत इत्यर्थः । एवञ्च लट्लुटोरुभयोरपि प्रथमासामानाऽधिकर- ण्ये आदेशविकल्पसिद्धिरिति भावः। एवञ्च यथान्यासेऽप्ययं विकल्पः प्रथमासामाना- १ इतिः क्वचिन्न ।२ इदं लुप्तं स्यात् । ३ विधिः स्यान'। ४ 'गाच' ५ 'सज्ञौ ।

·कैयट-विवरणसहितं [ तौ सत् किमेतौ लादेशावाहोस्विदलादेशौ ?॥ कश्चात्र विशेषः ? ॥*॥ उत्तरयो- लादेशे वावचनम् ॥ ॥ [उत्तरयोर्लादेशे वाषचनं कर्तव्यम् ]। उत्तरयोर्लादेशे वेति कर्त्तव्यम् ॥ पवमानः यजमानः । पर्वते यजत इत्यपि यथा स्यात् । ॥*॥ साधनाभिधानं [9] ॥॥ साधनाऽभिधानं च प्राप्नोति । 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' [ इति ] भावकर्मणोरपि प्रामुतः ॥ ॥ स्वरः ॥*॥ स्वरश्च साध्यः । कतीह पर्वमानाः । 'अदुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तं भवती'त्येष स्वरः प्रामोति । ॥*॥उपग्रहप्रतिषेधश्च ॥*॥ उपग्रहस्य च प्रति- षेधो वक्तव्यः । कतीह निनानाः। 'तङानावान्मनेपदमित्यात्मनेपदसंज्ञा प्रामोति ॥ स्तां तर्हि अलादेशौ ॥*॥ अलादेशे षष्टीप्रतिषेधः ॥ ॥ अलादेशे षष्टीप्रतिषेधो वक्तव्यः । सोमं पवमानः । नडमानानः । अधीयन्पारायणम् । 'लप्रयोगे नेति प्रतिषेधो न प्राप्नोति ॥ मा भूदेवं 'तृ'नित्येवं भविष्यति ॥ कथम् ? ॥ [॥ ॥तृन्निति प्रत्याहारग्रहणम् ॥*] ॥ तृनिति नेदं प्रत्ययग्रहणं ॥ किं तर्हि ?॥ प्रत्याहारग्रहणम् ॥ क संनिविष्टानां प्रत्याहारः ? ॥ 'लटः श'नित्यत आरभ्याऽऽतृनो नकारात् ॥ यदि प्रत्याहारग्रहणं-चौरस्य द्विषन्वृष- लस्य द्विषन्,-अत्रापि प्रामोति । ॥ ॥ द्विषः शतुर्वावचनम्॥ ॥[द्विषः शतु. वचनं कर्त्तव्यम् ]। द्विषः शतुर्वेति वक्तव्यम् । तच्चावश्यं वक्तव्यं प्रत्यय- ग्रहणे सति प्रतिषेधार्थम् । तदेव प्रत्याहारग्रहणे सति विध्यर्थम्भविष्यतीति । तृन् ॥ ३।२।१३५॥ ॥॥ तृन्विधावृत्विक्षु चानुपसर्गस्य ॥*॥ तृन्विधावृत्विक्षु चाऽनुपस. प्र.]तत्र लटोऽनुवृत्त्यननुवृत्तिभ्यां पक्षद्वयसंभवः। उत्तरयोरिति। लादेशेषु वासरूप- विधिर्नास्तीत्युक्तत्वादिति भावः । साधनाभिधानं चेति । तदाऽनिष्टस्याऽपि साध. नस्याऽभिधानं प्राप्नोति, कर्तुरेव चेष्यते। स्वर इति । चित्करणन्तु 'निघ्नाना' इत्यादौ सावकाशम् । उपग्रहस्येति । आत्मनेपदसंज्ञाया इत्यर्थः । अन्यथा परस्मैपदिभ्यश्चानश्न स्यात् । [ तौ सत् ]॥ तृन् । तृन्विधाविति । अताच्छील्यार्थमिदम् । प्रशास्तेति । तृजेव भवति उ.]धिकरण्यविषय एवेति ध्वनितम् । लादेशेष्विति । 'वाऽसरूप'न्यायस्य अना- देशप्रत्ययविषयत्वादिति भावः । साधनाऽभिधानस्येष्टत्वादाह-अनिष्टस्याऽपीति । निनाना इत्यादाविति । अदुपदेशात्परत्वाऽभावादिति भावः ॥ [ तौ सत् ] । तृन् । अताच्छील्यार्थमिति । अनुपसर्गस्येति विशेष वक्तुमित्यन्ये । तन- १ अन्यतरल्लुप्तम् । २ 'पच'। ३ इदं क्वचिन्न । ४ इदं वार्तिकं लुप्तमिति गौडाः । ५ इदं लुप्तं स्यात् । ६ 'प्रतिषेधार्थ प्रतिषिद्धार्थ । ७ इतिः क्वचिन्न ।

·२७७ ३अ.२पा.२आ.१३७सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् , र्गस्येति वक्तव्यम् । होता पोता ॥ अनुपसर्गस्येति किमर्थम् ? ॥ प्रशास्ता प्रतिहर्ता । ॥*॥ नयतेः षुक ॥*॥ नयतेः पुग्वक्तव्यः, सुंश्च प्रत्ययो वक्तव्यः । नेष्टा । ॥*॥ न वा धात्वन्यत्वात् ॥*॥ न वा वक्तव्यं ॥ किं कार- णम् ? ॥ 'धात्वन्यत्वात् । धात्वन्तरं नेषतिः ॥ कथं ज्ञायते ! ॥*॥ नेषतु- नेष्टादिति दर्शनात्॥*॥नेपतु नेष्टादिति [ हिं] प्रयोगो दृश्यते । इन्द्रो वस्तेन नेषतु । गावो नेष्टात् ॥ ॥ त्विषेर्दैवतायामकारश्चोपधाया अनिट्त्वं च ॥॥ त्विषेर्देवतायां तृन्वक्तव्योऽकारश्वोपधाया अनिट्वं . [वक्तव्यम् ] । त्वष्टा ॥ किं पुनरिदं त्विषेरेवाऽनिट्त्वम् ? ॥ 'ने'त्याह ॥ यच्चानुक्रान्तं यच्चानुकंस्यते सर्वस्यैष शेषोऽनिट्वं चेति ॥ ॥क्षदेश्च युक्त॥*॥ क्षदेश्च युक्त तृन्वक्तव्यः । क्षत्ता । ॥ ॥ छन्दसि तृच्च ॥ ॥ छन्दसि तृञ्च तूंश्च वक्तव्यः । क्षत्तृभ्यःसन- हीतृभ्यः । क्षत्तृभ्यः सङ्ग्रहीतृभ्यः ॥[ तृन् ] ॥ ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः ॥ ३।२।१३९ ॥ ॥*॥नोः कित्त्वेस्थ ईकारप्रतिषेधः॥*॥नोः किस्वेस्थ ईकारस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । स्थास्नुरिति । 'घुर्मीस्थागापाजहातिसां हली'तीत्वं प्राप्नोति ॥ एवं त_कित्करिष्यते ॥ ॥ अकिति गुणप्रतिषेधः ॥*॥ यद्यकिस्क्रियते गुणप्रतिषेधो वक्तव्यः । जिष्णुरिति॥ ॥ भुव इतिषेधश्च ॥*॥ भुव इतिषेधश्च वक्तव्यः। किं चान्यत् ? ॥ गुणप्रतिषेधश्च । भूष्णुरिति ॥ अस्तु तर्हि कित् ? ॥ ननु चोक्तम्-'नोः कित्त्वे स्थ ईकारप्रतिषेध' इति ॥ नैष दोषः ॥ ॥ स्थादंशिभ्यां प्र.] 'तूंस्तृचौ शास्तिक्षदादिभ्यः संज्ञायां चीनिटा'वित्यनेन । स्वरे च विशेषः। तृनि 'तादौ च निति कृत्यताविति गतेः प्रकृतिस्वरोभवति । तृचि कृत्स्वरः । नवेति । नयतेस्तु षुकि गुणो न स्यात् । नेषतेस्तु ऋत्विजि तूंनि वक्ष्यमाणादनिड्वचना सर्वोपसङ्ख्यानशेषादिडभावः । नेत्याहेति । त्विषः खत एवाऽनिटत्वादिति भावः । ग्लाजि । 'क्नु'रिति श्रवणात् कित्त्वं निश्चित्याह-क्नोः कित्त्व इति । एवं उ.]भावे कथम्प्रशास्तेत्यत आह-तृजेवेति । नन्वेवं 'प्रशासितेति स्यादत आह- तृस्तृचाविति। 'शंसिक्षदादिभ्य' इति हरदत्तोक्तपाठे तु वृद्धिनलोपौ दुर्लभौ। नन्वत्र गतिसमासे उभयथाऽप्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिखर एवेति कथं स्वरे विशेषोऽत आह- तादौ चेत्यादि । षुकि 'ति'प्रत्ययसन्नियोगशिष्टतयाऽन्तरङ्गत्वाद्गुणात्पूर्वमेव षुक स्यादिति भावः। ननु नेषतेरिड् दुर्वारोऽत आह-नेषतेस्त्विति। त्विषेरिति। तथा च तत्राऽनुपयोगात्सर्वशेष इति भावः। भाष्ये-क्षत्तेति। द्वाराऽधिकृतो रथसूतश्चेत्याहुः। १ वक्तव्यः'। २ इदं क्वचिन्न। ३ 'नस्तेन'। ४ चेति । त्वष्टा'। ५ 'क्लोः' 'नोः' । ६ 'घुमास्थे' । ७ 'न कित्' । ८ 'चा निट्वं चेत्य'। ९ 'तृचि । १० 'टत्व' । .

·२७८ कैयट-विवरणसहितं. [ शमित्यष्टा । । स्नुश्छन्दसि ॥ ॥ स्थादंशिभ्यां स्नुभ्छन्दसि वक्तव्यः। स्थास्नु जङ्गमं, 'दङ्- श्णवः पशव इति ॥ स इदानीं स्थैः स्नुरविशेषेण विधास्यते । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु ॥ ननु चोक्तं 'स्नोः कित्त्वे स्थ ईकार- प्रतिषेध' इति ॥ एवं तर्हि गित्करिष्यते ॥ ॥ स्नोर्गित्वान्न स्थ ईकारः ॥ ॥ नोनित्वात्स्थ ईकारो न भविष्यति ॥ किं कारणम् ? ॥*॥ कृितोरीत्त्वशासनात् ॥*॥वितोरीत्वं शिष्यते ॥ इह तर्हि जिष्णुरिति गुणः प्राप्नोति ॥ ॥ गुणाऽ- भौवस्त्रिषु स्मार्यः॥ ॥ गुणाभावस्त्रिषु स्मर्तव्यः । गिति किति ङिति चेति ॥ तद्कारग्रहणं कर्तव्यम् ? ॥ न कर्तव्यम् ॥ क्रियते न्यास एव । ककारे गकारश्चवंभूतो निर्दिश्यते-'रिकुति चे'ति, इह तर्हि भूष्णुरिति 'श्युकः किती'तीद्रतिषेधो न प्रामोति॥ ॥ श्रूयुकोऽनिट्त्वं गकोरितोः ॥ ॥ श्युकोऽ. निटत्वं गकारककारयोरिति वक्तव्यम् ॥ तद्गकारग्रहणं कर्तव्यम् ? ॥ न कर्त- व्यम् । क्रियते न्यास एव । ककारे गकारश्चलभूतो निर्दिश्यते-'युकः कितीति ॥ यद्येवं चर्वस्याऽसिद्धत्वाद्धशि चेत्युत्वं प्राप्नोति॥सौत्रो निर्देशः। अथ वाऽसंहितया निर्देशः करिष्यते युक:-कितीति । ॥*॥ स्नोर्गिवान्न स्थ ईकारः क्कितोरीत्वशासनात् । गुणाभावस्त्रिषु स्मार्यः ,युकोऽनिट्वं गकोरितोः ॥४॥ शमित्यष्टाभ्यो घिनुण ॥ ३।२।१४१ ॥ घिनणयं वक्तव्यः । घिनुणि हि सति शमिनौ शमिनः तमिनौ तमिन प्र.]तीति। गकारस्य चढेन निर्देशो व्याख्यास्यत इत्यर्थः। ककार इति । परभूत इत्यर्थः । एतच्च लक्ष्यमूलायाख्यानालभ्यते । सौत्र इति । तेनाऽसिद्धत्वाऽभावा- दुत्वाऽभावे विसर्जनीयो भवतीत्यर्थः । अथवेति । संहितायामुत्वविधानात् , इह तु तदभावादवसानविषयत्वाद्विसर्जनीयो भवति । [ग्लाजिस्थश्च ] ॥ शमित्य। घिनणयमिति। उकारे हि सति कार्यार्थत्वसंभवात्तस्योचारणार्थत्वं उ.] ग्लाजि । ननु न कद्वयमुपलभ्यतेऽत आह-लक्ष्यति । तेनेति । निर्देशे- नाऽसिद्धत्वं बाध्यत इत्यर्थः । तदभावादिति । असंहिताकृताऽर्द्धमात्राकालन विच्छेदादवसानविषयत्वमिति भावः । ननु संहिताया अविवक्षायां विसर्गोऽपि कथं, तत्राऽपि संहिताऽधिकारादिति स्पष्टमष्टमे भाष्ये इति चेन्न, पूर्वेण संहिताया एवा- ऽवसानकार्यनिमित्तलादिति भावः ॥ [ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः] । शमित्य । उच्चारणार्थत्वमिति । केवलोच्चारणार्थत्वमित्यर्थः। शमिनीतरेति । १ 'स्थोऽविशे' । २ 'श्लोकवार्तिकम् । ३ 'कडितो' 'किङितो' । ४ 'डिती- ति' । ५ 'द्धसीत्युत्त्वं' । ६ 'क्नोः' । ७ 'व्याख्यायते' । ।

·.. ३अ.२पा.२आ.४६सू.]] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ [इति] 'उगिदचा सर्वनामस्थानेऽधातो रिति नुम्प्रसज्येत॥ नैष दोषः।झल्प- हणं तत्र चोदयिष्यति ॥ इह तर्हि शमिनितरा शमिनीतरा तमिनितरा तमि- नीतरा,-'उगितो घादिषु नद्या अन्यतरस्यां ह्रस्वो भवती'त्यन्यतरस्यां हस्वत्वं प्रसज्येत । [ तस्मादिनुणेयं वक्तव्यः] ॥ इण्यत एव हस्वत्वम् ॥ ॥*॥ घिनुणकर्मकाणाम् ॥*॥ घिनुणकर्मकाणामिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् 'संपृणक्ति शाक'मिति ॥ उक्तं वा ॥*॥ [उक्तं वा] ॥ किमुक्तम् ? ॥ 'अनभिधानादिति ॥ [ शमित्यष्टाभ्यो घिनुण् ] । निन्दहिंसक्तिशखादविनाशपरिक्षिपपरिरटपरिवादि- व्याभाषासूयो वुञ् ॥ ३।२।१४६ ॥ किमर्थं निन्दादिभ्यो वुविधीयते न ण्वुलैव सिद्धं, नास्ति विशेषो निन्दादिभ्यो ण्वुलो वा वुओ वा, तदेव रूपं स एव स्वरः ॥ ॥*॥ वुजमने- काचः ॥*॥ वुजमनेकाचः प्रयोजयन्ति । असूयकः ॥ अथ येऽत्रकाचः पठ्यन्ते तेषां ग्रहणं किमर्थं, न तेषां ण्वुलैव सिद्धम् ? ॥ न सिध्यति । अयं तच्छीलादिप्वर्थेषु तृन्विधीयते स विशेषविहितः सामान्यविहितं ण्वुलं बाधेत ॥ वासरूपेण न्यायेन ण्वुलपि भविष्यति ॥ अत उत्तरं पठति- ॥*॥ निन्दादिभ्यो बुञ्चचनमन्येभ्यो ण्वुलः प्रतिषेधार्थम् ॥*॥ निन्दादिभ्यो वुवचनं क्रियते ज्ञापकार्थम् ॥ किं ज्ञाप्यम् ?॥ एतज्ज्ञापयत्याचार्यः 'तच्छी- लादिषु वासरूपन्यायनाऽन्येभ्यो ण्वुल्न भवतीति ॥॥॥ तृजादिप्रतिषेधार्थ वैके ॥ ॥ अथ वैके मैन्यन्ते-एतज्ज्ञापयत्याचार्यः 'ताच्छीलिकेपु सर्व एव प्र.]न स्यादिति भावः। इष्यत इति । विकल्पेनैव ह्रस्वत्वमिष्यते न तु नित्यमि- त्युकार उगित्कार्यार्थ इति स्थितम् । [ शमित्यष्टाभ्यो] । निन्द । वुजमनेकाच इति । जातो बहुवचनम् , असूयशब्दस्यैकस्यैव प्रयोजकत्वात् । तृजादिप्रतिषेधार्थं चेति । प्रत्ययसामान्यापेक्षं च ज्ञापकमाश्रीयते, न तु ण्वुलभावार्थमेव । [ निन्दहिंस] । उ.]ननु ह्रस्वाऽभावे 'तसिलादिषु'इति पुंवत्त्वंयुक्तमिति कथं दीर्घप्रयोग इति चेन्न ; ताच्छीलिकानाम्प्रायेण रूढितुल्यताया भगवतोक्तत्वेन संज्ञात्वात् 'संज्ञापूरण्योश्चेति निषेधादित्याहुः ॥ [ शमित्यष्टाभ्यो घिनुण] । निन्दहिंस। जातौ बहुवचनमिति। तत्र बहुवचनस्य भगवता प्रत्याख्याना- देकव्यक्तिविषये जात्याश्रयणे फलाऽभावाच्चेदच्चिन्त्यम् । 'प्रयोगबहुत्वाश्रयं बहु- वचन मिति परे ॥ [ निन्दहिंस] । १ इतिः क्वचिन्न । २ अयं पाठः क्वचिन्न । ३ 'अथवैतज्ज्ञापयत्याचार्यः' । ..

·कैयट-विवरणसहित [निन्दहिंस सृजादयो वासरूपेण न भवन्तीति ॥[ निन्दहिंस] ॥ जुचक्रम्यदंद्रभ्यसगृधिज्वलशुचलषपतपदः ॥३२॥१५०॥ ॥*॥ पदिग्रहणमनर्थकमनुदात्तेतश्च हलादेरिति सिद्धत्वात् ॥*॥ पदिग्रहण मनर्थकम् ॥ किं कारणम् ?॥ 'अनुदात्ततश्च हलादेरिति सिद्धत्वात्। 'अनु- दात्तेतश्च हलादे रित्येवान युच् सिद्धः ॥ न सिध्यति ॥ अयं पदेरुका विधी- यते 'लषपतपदस्थाभूवृषहनकमगमशृभ्य उक'निति,स विशेषविहितः सामा- न्यविहितं युचं बाधेत ॥ वासरूपन्यायेन युजपि भविष्यति ॥*॥ असरूप- निवृत्त्यर्थं तु ॥*॥ असरूपनिवृत्त्यर्थं तर्हि पदिग्रहणं क्रियते ॥ एतज्ज्ञापय- त्याचार्य:-'ताच्छीलिकेषु ताच्छीलिका वासरूपेण न भवन्तीति ॥ यद्येत. ज्ज्ञाप्यते 'सूददीपदीक्षश्चेति दीपिग्रहणमनर्थकम् । अयं दीपे रो विधीयते 'नमिकम्पिस्म्यजसकमहिंसदीपो र'इति,-स विशेषविहितः सामान्यविहितं युचं बाधिष्यते ॥ एवं तर्हि सिद्ध सति यहीपिग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्या- चार्यो-'भवति युचो रेण समावेश' इति ॥ किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? ॥ कम्रा कन्या, कमना केन्येत्येतत्सिद्धं भवति ॥ [जुचङ्गम्य ] । स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्य आलुच् ॥ ३२।१५८ ॥ किमर्थमालज्विधीयते न लुशेवोच्यते ॥ का रूपसिद्धिः-स्पृहयालुः गृह- यालुः दयालुः ॥ शपि कृते 'अतो दी? यजी'ति दी| भविष्यति॥ एवं तर्हि प्र.]जुचक्रम्य । पदिग्रहणमिति । न च सकर्मकार्थं पदिग्रहणम् ,अनभिधानादनेन सकर्मकादविधानात् । [जुचङ्क्रम्य ] । स्पृहि । शपि कृत इति । 'तुरुस्तुशम्यम' इत्यतस्तत्र सार्वधातुकग्रहणमनु- वर्तते न तु तिङ्ग्रहणमिति भावः । एवं तहीति । ननु लुशि सति लकारस्येत्संज्ञा प्राप्नोति, श्रद्धालुश्च न सिध्यति श्रद्दधुरिति प्रामोतीत्याहुः। नैष दोषः। यादि- वादित्संज्ञा न भविष्यति । यकारश्च लुप्तनिर्दिष्टः। प्रयोजनाऽभावाद्वा । नपत्र लिस्वरप्रत्ययस्वरयोर्विशेषोऽस्ति, उभयत्रैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्युदात्तत्वस्य उ.] जुचक्रम्य। सकर्मकार्थमिति । 'अनुदात्तेतश्चेति सूत्रे 'चलनशब्दार्था'दित्य- तोऽकर्मकादित्यनुवर्तते । तत्त्वञ्च सोपसर्गत्वेनाऽन्तर्भावितण्यर्थत्वेन वेति बोध्यम् । 'सूददीपे'ति युज्निषेधकम् ॥ [जुचक्रम्य ] । स्पृहिगृहि । ननु ‘अतो दीर्घ' इत्यत्र 'तिडी'त्यनुवृत्त्या कथमत्र दीर्घ इत्यत आह-तुरुस्तु इति । अत एव 'ज्ञाजनोर्जे ति दीर्घविधानस्याऽङ्गवृत्तपरिभाषाज्ञाप- कत्वं सङ्गच्छते। प्रयोजनाऽभावाद्वेति । 'नेत्संज्ञेति शेषः । उभयत्रैकादेश इति । १ 'युवतिः' । २ 'लुजुच्यते' ।३ 'उच्यते' ।४. इदं क्वचिन । ५ 'दीर्घत्वं'।

·३अ.२पा.२आ१७१सू.) 8 व्याकरणमहाभाष्यम् * २८१ सिद्धे सति यदालुचं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो'ऽन्येभ्योप्ययंभवतीति ॥ किमे तस्य ज्ञापने प्रयोजनम्?॥ आलुचि शीङ्ग्रहणं चोदयिष्यति तन्न कर्तव्यं भवति ॥ ॥ आलुचि शीङ्ग्रहणम् ॥ ॥ आलुचि शीग्रहणं कर्तव्यम् । शयालुः ॥ आगमहनजनः किकिनौ लिट्र ॥ ३२॥१७१ ॥ किमर्थं किकिनोः कित्त्वं क्रियते न 'असंयोगालिदिदित्येव सिद्धम् ? ॥ ॥॥ किकिनोः कित्वमकारगुणप्रतिषेधार्थम् ॥*॥ किकिनोः कित्करणं क्रियते ।। किं प्रयोजनम् ? ] ॥ 'ऋकारगुणप्रतिषेधार्थम्' । अयमकारान्तानां लि- टि गुणः प्रतिषेधविषये आरभ्यते'ऋच्छत्यतामिति स यथेह भवति-आतस्तरतुः आतस्तरुरिति, एवमिहापि प्रसज्येत मित्रावरुणौ ततुरिः, दूरे ह्यध्वा जगुरि- रिति, स पुनः कित्त्वेन बाध्यते ॥॥ उत्सर्गश्छन्दसि सदादिभ्यो दर्शनात् ॥ ॥ उत्सर्गश्छन्दसि किकिनौ वक्तव्यौ ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ 'सदादिभ्यो दर्श. नात्' । सदादिभ्यो हि किकिनौ दृश्यते । संदिरमिनमिमनिविचीनां-सेदिः रेमिः मेनिः। नेमिश्चक्रमिवाभवत् । विविचिं रत्नधातमम् ॥*॥ भाषायां धाञ्कृसृजनिनमिभ्यः ॥*॥ भाषायां धाकृसृजनिनमिभ्यः किकिनौ वक्तव्यौ । धाञ्-देधिः। धाञ् ॥ कृ-चक्रिः । कृ ॥ स-सस्रिः । स ॥ जनि-जज्ञिः । जनि ॥ प्र.]भावात्। श्रद्धालु' शब्दस्याप्यनेकार्थत्वाद्धातूनामत्र विषये दधात्यर्थे वर्तमानस्य धेटो भविष्यति । ननु शिदाश्रयोऽशितीत्यात्वप्रतिषेधः प्राप्नोति । एवं तर्हि श्रद्धा आश्र. द्धत्याकारप्रश्लेषादात्वं भविष्यति । अथवा दधातेरेव 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्य' इति द्विवचनं न प्रवर्तिष्यते । [स्पृहिगृहि ] आग । दकारो मुखसुखार्थः । सन्देहार्थो वा, तकारे तु सति तादपि पर- उ.]लित्स्वरे प्रत्ययस्वरे वा कृते उकारेण गुणरूपे एकादेशे इत्यर्थः। एवञ्चेत्त्वेलकारी- च्चारणवैयर्सेन सामर्थ्यान्नेत्त्वमिति भावः । नन्वेवमपि 'श्रद्दधालु'रिति स्यादत आह-श्रद्धालुशब्दस्याऽपीति । 'सिद्धि'रिति शेषः । धेट इति-करणस्य शेषत्व- विवक्षायां षष्टी। तस्य च भौवादिकत्वात् श्लोरभावेन द्वित्वाऽभाव इति भावः । शिदाश्रय इति । शबाश्रय इति भावः । अथ वेति । संज्ञापूर्वकतया श्लोरभावेन द्वित्वं नेत्यर्थः। द्वित्वन्तु न संज्ञापूर्वकम् , विधेयकोटौ संज्ञापूर्वकस्यैव तेनाऽनि- त्यत्वबोधनादित्याहुः । भाष्याऽनुक्तत्वेन 'संज्ञापूर्वक' इत्यस्याऽप्रामाणिकत्वे तु इद- ञ्चिन्त्यम् । परे त्वर्जसव्यथिभ्यामिवाऽत्राऽपि 'श्रद्धे'ति समुदायात्प्रत्यय इति न काचिच्छङ्केत्याहुः । दयेर्यलुक् नास्त्यनभिधानादिति बोध्यम् ॥ [स्मृहिगृहि ॥ १'मुच्यते'।२इदं लुप्तम्।३'तेरतुः तेरुः'। ४'सदिमनिरमिनमिविचीनां 'सेदिः मेनिः रेमिः नेमिः' पा० । ५ 'दधि' । ६ 'अजव्यथि' ।

·.. २८२ * कैयट-विवरणसहितं [अन्येभ्योऽपि नमि नेमिः ॥॥ सासहिवावहिचाचलिपापतीनां निपातनम् ॥*॥ सासहि. वावहिचाचलिपापतीनां निपातनं कर्तव्यम् । वृषा सहमानं सासहिः।वावहिः चाचलिः पापतिः॥ अपर आह ॥*॥ सहिवहिचलिपतिभ्यो यङन्तेभ्यः किकिनी वक्तव्यौ ॥*॥ एतान्येवोदाहरणानि॥[ आगमहन ]॥ भियः क्रुक्लकनौ ॥ ३।२।१७४ ॥ ॥*॥ भियः क्रुकन्नपि ॥ ॥ भियः क्रुकन्नपि वक्तव्यः । भीरुकः ॥ अन्येभ्योपि दृश्यते ॥ ३।२।१७८॥ किमर्थमिदमुच्यते न विप्चान्येभ्योपि दृश्यत इत्येव सिद्धम् ? ॥*॥ क्विब्बिधिरनुपपदार्थः॥* ॥ अनुपपदार्थोऽप्रमारम्भः। पचेः-पक् । भिदेः-भित् । छिदेः-छित् ॥ अथ योऽत्र सोपपदस्तस्य ग्रहणं किमर्थं, न तेनैव सिद्धम् ?॥ न सिध्यति । इह के चिदा केरिति सूत्रं पठन्ति, केचित्प्राक् केरिति, तत्र य आ केरिति पठन्ति तैः किबप्याक्षिप्तो भवति । तत्र तच्छीलादिष्वर्थेषु प्र.]स्तपर इत्यृकारस्य तपरत्वाकारग्रहणं न स्यात्।ऋकारगुणनिषेधार्थाच्च किकिनोः- कित्वादृकारनिर्देशाऽवसायः।सासहीति। पापतीति निपातनाद्यङि नीगभावः,विधी तु भाष्यकारवचनप्रामाण्यात् । तेनाप्युक्तं-तान्येवोदाहरणानीति । अथ लिट्वद्भावे किकिनोः परस्मैपदसंज्ञा कस्मान्न भवति।तथा चात्मनेपदिभ्यो देउडादिभ्यो न प्राप्नु- तः । नैष दोषः । लादेशानां परस्मैपदसंज्ञा न तु लकारस्य । भावकर्मकर्तृषु तर्हि लिड्पत्किकिनौ प्राप्नुतः। एषोऽप्यदोषः। उत्पन्नयोः कार्यातिदेशात् , उत्पत्तिश्च ‘कर्तरि कृ'दित्यनेनास्यैकवाक्यत्वात्कर्तरि तयोर्भवति । वर्तमानाधिकाराच्च वर्तमान इति। भूतकालतापि विरोधान्नाऽतिदिश्यते । स्वरूगऽबाधेन च कार्याण्यतिदिश्यन्त इति क्वसुकानचावपि किकिनोर्न भवतः । [ आगमहन ] ॥ अन्येभ्योऽपि । विविधिरिति । 'क्विप् चे'त्यत्र सुप्युपसर्गेपीति च वर्तत इति भावः । अथेति । पूर्वसूत्रे ग्रावस्तुशब्द इत्यर्थः । आकरिति । अभिविधा- उ.] आगम । कारगुणनिषेधार्थादिति।'ऋ'धातोः किकिनोर्गुणनिषेधाऽनिषे- धयोः फले विशेषाऽभावः । 'आरि'रिति रूपमेव गुणे, तन्निषेधेऽपि 'अत आदे'रिति दीर्घ यणि च तदेवेति भावः । ऋकारनिर्देशेति । दीर्घग्रहणेत्यर्थः । 'जगुरि'रि- त्यादौ कित्त्वाद्गुणाऽभावे ओष्ठ्यपूर्वत्वाऽभावेऽपि छान्दसत्वादुत्वम्। भाष्यकारवच- नेति । संसादिबहुसहचरितस्यैव पतेस्तत्र ग्रहणमित्यन्यविकरणस्य तदभावः । यद्वा प्रसिद्धस्य पतेर्ग्रहणं, न देवादिकस्य, तस्य चेदं रूपम् ॥ [आगम] । अन्येभ्योऽपि । ग्रावस्तु इति । दिद्युतोऽप्युपलक्षणम् । तत्र कृते इति । १ 'तान्ये' । २ इदं प्रायो लुप्तम् ।३ 'विद्युतो' । ।

·३अ.२पा.२आ.१७८सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २८३ क्विव्यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । य एवासावविशेषविहितः स तच्छीलादिषु भविष्यत्यन्यत्र च ॥ न सिध्यति । अयं तच्छीलादिष्वर्थेषु तृन्विधीयते स विशेषविहितः सामान्यविहितं विपं बाधेत ॥ वासरूपेण विबपि भविष्यति ॥ न सिध्यति । इदानीमेव युक्तं-'तच्छीलादिष्वर्थेषु वासरूपेण तृजादयो न भवन्तीति, विप्चापि तृजादिः ॥ * ॥ वचि- प्रच्छयायतस्तुकटग्रुजुश्रीणां दीर्घश्च ॥ ॥ वचित्रच्छयायतस्तुकटपुजुश्रीणां दीर्घ- त्वं च वक्तव्यम् , क्विाचा वचि-वाक् । वचि ॥ प्रच्छि-शब्दप्राट् [प्रच्छि ]॥ आयतस्तु-आयतस्तूः। आयतस्तु ॥ कटग्रु-कटमः । [ कटा ] ॥ जु-जूः । [ जु] ॥ श्रि-श्रीः ॥ अपर आह-॥ ॥ वचिप्रच्छयोरसम्प्रसारणं चेति वक्त- व्यम् ॥ ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् ॥ न वक्तव्यम् । दीर्घवचनसामर्थ्यात्सम्सा- रणं न भविष्यति ॥ इदमिह सम्प्रधार्य, दीर्घत्वं क्रियतां सम्प्रसारणमिति किमत्र कर्तव्यम् ?॥ परत्वात्सम्प्रसारणम् ॥ अन्तरङ्गं दीर्घत्वम् ॥ काऽन्त- रङ्गता ? ॥ प्रत्ययोत्पत्तिसन्नियोगेन दीर्घत्वमुच्यते, उत्पन्ने प्रत्यये सम्प्रसार- णम् । तत्राऽन्तरङ्गत्वाद्दीर्घत्वे कृते सम्प्रसारणम् । प्रसारणपरपूर्वत्वे कृते कार्यकृतत्वात्पुनर्दीर्घत्वं न स्यात् । 'तस्मात्सुष्टुच्यते-'दीर्घवचनसामर्थ्यात्स. म्प्रसारणं न भवतीति॥ ॥द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च॥ ॥द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे चेति वक्तव्यम्।द्युति-दिद्युत्ाद्युति॥गमि-जगत्।गमि॥जुहोति-जुहोतेर्दीर्घश्च । जुहूः॥ ॥णातेर्हस्वश्चद्वे च विच॥ ॥णातेर्हस्वश्च द्वे च क्विप्चेति वक्तव्यम् । प्र.वाकारः। दीर्घवचनसामादितिादीर्घश्रुत्याऽच्परिभाषोपस्थानाद्वचिप्रच्छयोर- चोर्दीर्घत्वेन भाव्यं, तत्र कृते संप्रसारणे पूर्वैकादेशे च दीर्घविधानमनर्थकं स्यादिति भावः । न स्यादिति । संभावने लिङ् । पूर्वमेव प्रवृत्तत्वात् पुनर्दी! न प्रवर्तत इत्यर्थः । दिद्युदिति । 'द्युतिस्वाप्यो'रित्यभ्यासस्य संप्रसारणम्। जगदिति । 'गमः क्वाविति मलोपः । जुहूरिति । दीर्घ समुच्चीयमाने दीर्घश्रुत्याऽच्परिभाषोपस्थाना- उ.प्रत्ययसन्नियोगशिष्टतयाऽन्तरङ्गत्वाद्दीर्घत्वे कृत इत्यर्थः। ननु दीर्घत्वं न स्यादित्य- युक्तम् ,अस्यानुवादत्वेन विधिलिङोऽसम्भवादत आह-सम्भावने इति।दीर्घत्वं सम्भ- वेदिति नेत्यर्थः । यद्यपि दीर्घवचनसामर्थ्यालश्ये लक्षणस्येति न्यायबाधेन पुनर्दीर्घ- प्रवृत्तिरेव वक्तुं युक्ता, तथापीष्टाऽनुरोधात्सम्प्रसारणाऽभाव एव भाष्यकृतोक्तः। भाष्ये कार्यकृतत्वादिति । विकारकृतलक्ष्यभेदस्तु नाऽत्र न्याये आधीयते, एतद्भाष्यप्रामा- ण्यात् । वचिप्रच्छयोमुत्र वार्तिके सूत्रेणैव विपि सिद्धे दीर्घवार्थमेव ग्रहणमिति बोध्यम् । चेन दीर्घसमुच्चये दिद्युदादेरपि स्यात् , असमुच्चये जुहूर्न सियेदत १ 'विप्वापि' । २ 'प्रसारणं' । ३ 'सम्प्रसारणपूर्वत्वे' । ३ इदं क्वचिन्न ।

·२८४ कैयट-विवरणसहित [विप्रसंभ्यो ददृत् । जुहूर्जुहोते यतेर्वा । ददृत्-दृणातेीर्यतेर्वा । जू:-ज्वरतेर्जीर्यतेर्वा । ॥*॥ ध्यायतेः सम्प्रसारणं च ॥*॥ ध्यायतेः सम्प्रसारणं च विच वक्तव्यः । धीायतेर्दधातेर्वा । [ अन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥ विप्रसंभ्यो वसंज्ञायाम् ॥ ३२॥१८० ॥ ॥*॥ डुप्रकरणे मितद्वादिभ्य उपसङ्ख्यानं धातुविधितुकप्रतिषेधार्थम् ॥४॥ डुप्रकरणे मितद्वादिभ्य उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ 'धातु- विधितुक्प्रतिषेधार्थम्' । धातुविधेस्तुकश्च प्रतिषेधो यथा स्यात्। मितद्रुः मित- दू मितद्वः। 'अचिनुधातुभ्रुवा'मित्युवडादेशो मा भूत् । इह च मितद्वा। मितछ । 'नोधात्वोरिति प्रतिषेधो मा भूत् । तुग्विधिः-मितद्रुः । 'हस्वस्य पिति कृति 'गिति तुड्या भूदिति ॥ [ विप्रसंभ्यो] ॥ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च ॥ ३।२।१८८ ॥ ॥*॥ शीलितो रक्षितः क्षान्त आक्रुष्टो जुष्ट इत्यपि । रुष्टश्च रुषितश्चोभावभिव्याहृत इत्यपि ॥ हृष्टतुष्टौ तथाकान्तस्तथोभी संयतोद्यतो कष्टं भविष्यतीत्याहुरमृताः पूर्ववत्स्मृताः ॥*॥ प्र.]दचा च तदन्तविध्याश्रयणाजुहोतेरेवाऽजन्तत्वसंभवाद्भवति। [अन्येभ्योऽपि ] विप्रसम्भ्यो इसं । किं प्रयोजनमिति । किपा सिद्धिं मन्यमानस्य प्रश्नः ॥ मतिबुद्धि । तस्य मत्याद्यर्थेभ्यः परस्य भूतविषयताऽपि वर्तमानविषयतया तक्रकौण्डिन्यन्यायेन बाध्यते । ज्ञातमित्येतत्तु भूतेऽपि भवति । तेनेत्यधिकारात्तृती- यान्तादुपज्ञातेऽर्थेऽप्रत्ययविधानात् । वर्तमाने हि 'क्तस्य च वर्तमान' इति षष्ठ्या भवितव्यम्॥इति कैयटकृते भाष्यप्रदीपेतृतीयस्याध्यायस्य द्वितीये तृतीयमाह्निकम्॥ उ.]आह-दीर्घ इति।द्युतिगमिभ्यामन्वये वैयधिकरण्यापत्तिभिया ताभ्यामसम्बन्धो दीर्घस्येत्यर्थः । भाष्ये-दीर्यतेति । एतद्भाष्यप्रामाण्यादेव 'दृ'धातुर्दिवादावपि बोध्यः । जीर्यतेति । अत्र पक्षे उत्वं चेन विधेयम् । दधातेति । 'घुमास्थे- तीत्त्वम् । 'ईत्वमवकारादा' विति वचनन्तु भगवता प्रत्याख्यास्यते । वस्तुतोऽस्मात् 'विबेव ने'तीदमेकदेश्युक्तिरिति बोध्यमिति केचित्। वस्तुतो दृशिसमुच्चेयमपूर्वमीत्व- म्भगवदभिमतम्पूर्वत्र पक्षेऽपूर्वोत्ववदिति बोध्यम् ॥ [ अन्येभ्योऽपि] ॥ मतिबुद्धि।प्रत्ययविधानादिति । तेन हि विधेयविषयेऽयं न्यायो नाऽनुवाद्य- विषय इति ज्ञाप्यते । कालस्त्वनुवाद्य इति भावः । तेन 'पूजितो यः सुराऽसुरै रि- त्यपि सिद्धम् । भाष्ये-शीलित इत्यादि । अनुक्तसमुच्चयार्थेन चेनैतेषां' सङ्ग्रह १ 'तुग्भवतीति' । २ 'चेनैषां'।

·३अ.३पा.१आ.१सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् . २८५ न म्रियन्ते अमृताः॥ इति श्रीभगवत्पतअलिविरचिते व्याकरणमहा- भाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीये पादे तृतीयमासिकम् । पादश्च समाप्तः । उणादयो बहुलम् ॥ ३॥३॥१॥ बहुलवचनं किमर्थम्?॥*॥ बाहुलकं प्रकृतेस्तनुद्देष्टेः॥ ॥ तन्वीभ्यः प्रकृ- तिभ्य उणादयो दृश्यन्ते न सर्वाभ्यो दृश्यन्ते ॥*॥ प्रायसमुच्चयनादपि तेषाम् ॥ ॥ प्रायेण खल्वपि ते समुच्चिता, न सर्वे समुचिताः ॥ ॥ कार्यसशेष- विधेश्च तदुक्तम्॥ ॥कार्याणि खल्वपि सशेषाणि कृतानि, न सर्वाणि लक्षणेन परिसमाप्तानि ॥ किं पुनः कारणं तन्वीभ्यः प्रकृतिभ्य उणादयो दृश्यन्ते न प्र.] उणादयो बहुलम् । बहुलवचनमिति । 'उणादय' इत्येव सूत्रमुणादीनां शास्त्रान्तरपठितानां साधुत्वाभ्यनुज्ञानार्थमस्त्विति भावः। बाहुलकमिति । 'प्रकृते'- रिति जातावेकवचनम् । तनुशब्दोऽत्र वृत्तिविषये गुणमात्रवचनः । प्रकृतीनां तानवं दृष्ट्वा बाहुलकं बहुलशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं बह्वादानमुक्तम् । तेनाऽपठिताभ्यो- ऽपि प्रकृतिभ्य उणादयो भवन्ति । यथा हृषेरुलच्शकेरपि भवति शङ्कुलेति । तथा तेषामुणादीनां प्रायेण समुच्चयनं कृतं न तु साकल्येनेति बहुलवचनादविहिता अपि भवन्ति । तेनाऽर्तेः फिडफिड्डौ भवतः, ऋफिड ऋफिड्ड इति । सशेषाणि च कार्या- णि उणादिषु विहितानि न तु निःशेषाणि । बहुलवचनात्वविहितान्यपि भवन्ति । तेन 'षण्ड' इत्यत्र सत्वाऽभावः । सकारस्य वा षत्वं भवति । किं पुनरिति । उ.]इति भावः। कष्टम्भविष्यतीति। कषिष्यतीत्यर्थे 'कष्ट' शब्द इत्यर्थः। पूर्ववत्,- शीलितायुद्यतान्तवद्वत्तमाने इत्यर्थः। तदाह-न म्रियन्त इति॥ [मतिबुद्धिपूजार्थे ] इति श्रीकालोपनामकनागेशभट्टविरचिते भाष्यप्रदीपोझ्योते तृतीयाऽध्यायस्य द्वितीये पादे तृतीयमाह्निकम् । पादश्चाऽयं द्वितीयः समाप्तः । उणादयो। शास्त्रान्तरेति । व्याकरणान्तरेत्यर्थः। साधुत्वेति । वर्तमानकाले तत्त्वार्थमिति भावः । 'प्रकृते रित्यस्य तन्वीभ्य इति व्याख्यानमननुगुणमत आह- जातावितिाननु 'तनु'शब्दस्य प्रकृतेरिति विशेषणतया कथं समासोऽत आह-तनुशब्द इति।तथा च गमकत्वात्समास इति भावः।तानवमितिव्याकरणान्तरे तासामल्पत्वं दृष्ट्वेत्यर्थः। बाहुलकमिति । 'बहूनान् लाती'त्यर्थकबहुलशब्दाद्भावे वुजा सिद्ध- मिति बोध्यम् । बहवोऽर्थाश्च प्रवृत्तिनिवृत्त्यादयो वृद्धरुक्ताः । बह्वादानमिति । बह्वर्थग्रहणरूपं प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः । तेनाऽपठिताभ्य इति । व्याकरणाऽन्तरेऽ- पठिताभ्य इत्यर्थः । भाष्ये-उणादयो दृश्यन्त इत्यादेर्व्याकरणाऽन्तर इति शेषः । तदाह-हृषेरुलजित्यादि । प्रायेण समुच्चयनमिति । व्याकरणाऽन्तर इत्यर्थः । १ श्लोकवार्तिकम् । २ 'यथाऽर्तेः' । ३ 'चाऽषत्वं'। ।

·२८६ । * कैयट-विवरणसहितं. [उणादयो सर्वाभ्यो दृश्यन्ते । किं च कारणं प्रायेण समुच्चिता न सर्वे समुश्चिताः । किञ्च कारणं कार्याणि सशेषाणि कृतानि न सर्वाणि लक्षणेन परि- समाप्तानि ॥॥ नैगमरूढिभवं हि सुंसाधु ॥*॥ नैगमाश्च रूढिभेवा- चौणादिकाः सुसाधवः कथं स्युः? । ॥ ॥ नाम च धातुजमाह निरुक्ते ॥*॥ नाम खल्वपि धातुजम् । एवमा नैरुक्ताः ॥ ॥ व्याकरणे शकटस्य च तोकैम् ॥*॥ वैयाकरणानां च शाकटायन आह-'धातुजं नामे ति॥अथ यस्य विशेप. पदार्थो न समुत्थितः कथं तत्र भवितव्यम् ? ॥ ॥ यन्न विशेषपदार्थसमुत्थं प्र.]यावत्यः प्रकृतयः यावन्तश्च प्रत्ययाः यावन्ति च कार्याणि तावन्त्येव भवन्विति प्रश्नः । नैगमेति । निगमश्छन्दस्तत्र भव इत्यणगयनादिभ्य इत्यण् । रूढिः- प्रसिद्धिः,तत्र भवाः। संज्ञाशब्दा इत्यर्थः। ते सुष्ठ साधवो यथा स्युरित्येवमर्थमपरि- पूर्णत्वं प्रकृत्यादीनामुच्यते । अपरिपूर्णानां हि पूर्णत्वं बहुलग्रहणेन क्रियत इति नैगमरूढिभवानां व्याकरणेऽस्मिन्व्युत्पादनादसंदिग्धं साधुत्वमवगम्यत इत्यर्थः । अन्यैरप्याचार्यः शब्दानां प्रकृत्यादिविभागेन व्युत्पादनमभ्युपगतमित्याह-नामेति । तोकमिति । अपत्यमित्यर्थः । यन्नेति । पदमर्थः प्रयोजनं यस्य व्युत्पाद्यत्वेन उ.] ननु स्वतन्त्राणामृषीणामेवंन्यूनं शास्त्रं कृतमिति पर्यनुयोगोऽयुक्तोऽत आह-ताव- न्त्येव भवन्त्विति प्रश्न इति । ननु 'प्रकृतीनां निर्देशोऽत्रे'त्यादि वया केन मानेन ज्ञातमिति भाष्याक्षराऽर्थः । तदिति । नैगमरूढिभवमित्यर्थः । जातावेकवचन- मिति । 'साधव' इत्यनेन नाऽन्वयः।ते सुष्विति पाठस्तु सम्यगेव। तस्य चाऽशेषेण सङ्ग्रहोऽशक्यः। तस्य साधुत्वञ्च सर्वसम्मतम् । अतो ज्ञायते 'प्रकृतेस्तनुदृष्टे'रि- त्यादीति भाष्यार्थः। सुसाधवः कथं स्थारनि भाष्यस्य ‘अतो बाहुलक'मिति शेषः । ते पाणिनिना बोधितसाधुत्वकाः कथं स्युरित्यर्थः । पाणिनिना बोधितसाधुत्वमेव सुसाधुत्वं, सम्प्रति प्रयोगार्हत्कत्, तदाह-अपरिपूर्णानामिति । सर्वाभ्यः प्रकृ- तिभ्यः सर्वप्रत्ययानां तत्तद्रूपेण विधानन्तु ब्रह्मणाऽपि दुरुपपादमिति भावः । ननु तेषामेवं व्युत्पादनं कैवैयाकरणैः कृतमित्याशङ्कयाह भाष्ये-नाम चेत्यादि । तद्व्या- चष्टे-नाम खल्वपीति । 'नाम धातुज'मित्येवमाहु रुक्ता इत्यक्षरार्थः । तदाह- अन्यैरित्यादिना । पाणिनेस्तु तानि अव्युत्पन्नान्येवेति भावः । इदञ्च 'आयनेयीनीति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । एवञ्च 'कृवापे'त्याधुणादिसूत्राणि शाकटायनस्येति सूचितम् । 'धातुजं नामे'ति निरुक्त आह निरुक्तकारः, शाकटायनश्च स्वकृते व्याकरणे आह धातुजं नामेति भाष्येऽन्वयः। ‘पदार्थ' इत्यत्र 'अर्थ' शब्दः प्रयोजनवाचीत्याह- अर्थः प्रयोजनमिति । विशेषश्वाऽसाविति । उक्तप्रकृतिप्रत्ययादेर्यन समुत्थितम्, १ श्लोक वार्तिकम्'। २'रूढिशब्दाश्चाऽवैदिकाः।३ मेवाहुः'।४अपिः क्वचिन्न ।

·३अ.३पा.१आ.३सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ® २८७ प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदूह्यम् ॥*॥ प्रकृतिं दृष्ट्वा प्रत्यय ऊहितव्यः। प्रत्ययं च दृष्ट्वा प्रकृतिरूहितव्या । संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादैनूबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥ भविष्यति गम्यादयः ॥ ३३॥३॥ ॥॥ भविष्यतीत्यनद्यतन उपसङ्ख्यानम् ॥*॥ भविष्यतीत्यनद्यनत उप- सङ्ख्यानं कर्तव्यम् । श्वो ग्रामं गमी ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति ? ॥ लुटाऽयं निर्देशः क्रियते रद्धाऽनद्यतने लुटा बाध्यते । तेन लट एव विपये एते प्रत्ययाः स्युर्लुटो विषये न स्युः। ॥ ॥ इतरेतराश्रयं च ॥ ॥ इतरेत- राश्रयं च भवति ॥ केतरेतराश्रयता ? ॥ भविष्यत्कालेनाऽयं निर्देशः क्रियते, निर्देशोत्तरकाला च भविष्यत्कालता । तदेतदितरेतराश्रयं भवति । इतरेतरा- श्रयाणि च न प्रकल्पन्ते ॥॥ उक्तं वा ॥॥ [ उक्तं वा ]॥ किमुक्तम् ? ॥ एकं तावदुक्तं 'नवोऽपवादस्य निमित्ताभावादनद्यतने हि तयोर्विधान'मिति । अपरमप्युक्तम्-'अव्ययनिर्देशासिद्ध मितिअव्ययवता शब्देन निर्देशःकर्तव्यः। अवर्तमानेऽभूत इति ॥ स तथा निर्देशः कर्तव्यः?॥ न कर्त्तव्यः॥ अव्ययमेष भविष्यतिशब्दो नै भवतेलट् ॥ कथमव्ययसंज्ञा ? ॥ 'विभक्तिस्वरप्रतिरूप. काश्च निपाता भवन्तीति निपातसंज्ञा, 'निपातोऽव्यय मित्यव्ययसंज्ञा । अथापि भवतेल, एवमप्यव्ययमेव ॥ कथम् ? ॥ न व्यतीत्यन्ययमिति ॥ क्व पुनर्न व्येति ?॥ एतौ कालविशेषौ भूतवर्तमानौ । स्वभावतो भविष्यत्येव प्र.]स पदार्थः प्रकृत्यादिःविशेषश्चासौ पदार्थस्तस्माद्यन्न समुत्थितं विशिष्टप्रकृतिप्रत्ययो- त्पादनेन व्युत्पादितमित्यर्थः । प्रकृतिमिति। प्रसिद्धाम्-अादिकामित्यर्थः॥प्रत्यय इति । फिडादिकः । प्रत्ययं चेति । प्रत्ययत्वेन प्रसिद्धमित्यर्थः । तेन 'हृषेरुल'- जिति प्रत्ययं दृष्ट्वा शकि प्रकृतिरूह्यते, तेन सिद्ध 'शङ्कुल'ति । न सर्वत्र ऊहः कर्तव्यः । किं तर्हि ?। साधुत्वेनाभिमतासु संज्ञास्विति प्रदर्शयति-संज्ञास्विति । भविष्यति।अनद्यतन इति।भविष्यच्छब्दो भविष्यन्मात्रे वर्तते नतु तद्विशेषे- ऽनद्यतने,तस्य लुट्विषयत्वात्।ततश्च गम्यादयो भविष्यदधिकारे भविष्यच्छब्दार्थेऽन्वा- उ.]विशिष्टाया उक्तायाः प्रकृतेरुक्तप्रत्ययोत्पादनेन न व्युत्पादितमित्यर्थः। 'संज्ञासु धातुरूपाणीत्यवतारयति-न सर्वत्रेत्यादि । संज्ञासु-प्रसिद्धसंज्ञाशब्देषु ॥ भविष्यति। विशेष इति । सत्यपि वास्तवे विशेषे तस्याऽविवक्षितत्वात्सामान्य- १ इदं क्वचिन्न । २ 'दनुबन्ध' । ३ 'नचा' । ४ 'नचैषा' । ५ 'भविष्यत्यर्थे' । ६ 'किन्तु' । ।

·२८८ 8 कैयट-विवरणसहित [ यावत्पुरा वर्तते ॥ यदि तर्हि न व्यतीत्यव्ययमिति ॥ ॥ न वा तद्विधानस्यान्यत्राभावात् ॥*॥ न वा भविष्यदधिकारणाऽर्थः॥ किं कारणम् ? ॥ तद्विधानस्यान्यत्राs- भावात्' । येऽपि ह्यते इत उत्तरं प्रत्ययाः शिष्यन्ते एतेऽप्येतौ कालविशेषौ न वियन्ति भूतवर्तमानौ, स्वभावतो भविष्यत्येव वर्तन्ते ॥ अत उत्तरं पठति ॥*॥ भविष्यदधिकारस्य प्रयोजनं यावत्पचति पुरापचतीत्यनपशब्दत्वाय॥ ॥ यावत्पुरानिपातयोर्लट् ॥ ३३॥४॥ ॥*॥ यावत्पुरादिषु लविधि टः पूर्वविप्रतिषिद्धम् ॥*॥ यावत्पुरादिपु लड्विधिर्भवति लुटः पूर्वविप्रतिषेधेना यावत्पुरानिपातयोर्लभवतीत्यस्यावकाशः यावद्भुत पुराभुङ्क्ते । लुटोऽवकाशः-श्वः कर्ता श्वोऽध्येता। इहोभयं प्राप्नोति यावत् श्वो भुङ्क्ते । पुरा श्वो भुते । लड्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । स तर्हि पूर्व- प्र.]ख्यायमाना अनद्यतने न सिध्यन्तीति वार्तिकारंभः।इतरेतराश्रयं चेति। एतद्भुते इत्यत्र व्याख्यातं, तत एवावधारणीयम् । न वेति । विशेषे यत्सामान्यमस्ति तदा- श्रयेण गम्यादयः प्रयुज्यते इत्यर्थः । विशेषविवक्षायां चाऽपवादविप्रतिषेधालडेव भवति-'श्वो गन्ता ग्राम'मितिावासरूपइतिवचनामृडपि भवति।तेन गमिष्यति भवि- ध्यतीत्यादयः प्रयोगा उपपद्यन्ते । यावत्पचतीति । सति भविष्यदधिकारे भविष्य- त्येव यावत्पुराशब्दयोगे लटः साधुत्वं भवति, भविष्यकालेन वर्तमानकालस्य बाधनात् , असति भविष्यदधिकारे भूतेऽपि साधुत्वं लटः स्यात् । शब्दोपात्तकाल- विशेषविधानाऽभावे वर्तमानकालस्य बाधो न स्यात् । [भविष्यति गभ्यादयः ]॥ उ.]स्यैव विवक्षामाश्रित्य तदाश्रयो णिनिः। अनद्यतनाख्यस्तु विशेषः पश्चात् 'श्वः'- शब्दमहिना गम्यत इति भावः । विशेषविवक्षायामिति । प्रथमत एव विशेष- विवक्षायामित्यर्थः । अपवादेति । लटो हि द्वावपवादौ णिनिलुं । नन्वेवं 'श्वो ग- मिष्यती'त्यादिप्रयोगाऽनापत्तिगिनिना बाधादत आह-वाऽसरूपेति । सामान्यविव- क्षायामिति भावः । भाष्ये-पुरा पचतीत्यनपशब्दत्वायेति । भविष्यत्येवाऽनप- शब्दत्वं यथा स्याद्भूते तु नेत्येतदर्थमित्यर्थस्तदाह-सतीति। भविष्यद्भुतयोरसाधुत्व- प्राप्तौ भविष्यत्येवाऽनेन साधुत्वं क्रियते न तु भूते । वर्तमानकाले साधुत्वाऽ- भावे तु न मानम् ,भाष्यादलाभात् ,कालस्याऽनुवाद्यतया तक्रकौण्डिन्यन्यायाऽप्राप्तेश्च। 'भविष्यकालेन वर्तमानकालस्य बाधना'दिति कैयटश्चिन्त्यः । भूतेऽपीति । भवि- प्यत्पदाऽभावे ‘याव'दिति सूत्रे यत्र विहितो लट् ततोऽन्यत्रापि यथा स्यादित्यर्थ स्यात्, एवञ्च भूतेऽपि साधुत्वं स्यादिति भावः । दूषणान्तरमाह-शब्दोपात्तेति । अनुवाद्यविषये 'तक्रकौण्डिन्य'न्यायाऽभावादिदंचिन्त्यम्। भविष्यति गभ्यादयः]। १ इतिः क्वचिन्न । २ 'नद्यतेऽत उत्तरं । ३ 'श्वो भोक्ता' । ४ 'नचेति' ।

·३अ.३पा.१आ..सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ® २८९ विप्रतिषेधो वक्तव्यः ?॥ न वक्तव्यः । 'अनद्यतने लु'डित्यत्र 'यावत्पुरानिपा. तयो लडित्येतदनुवर्तिष्यते॥ [ यावत्पुरा] ॥ लिप्स्यमानसिद्धौ च ॥ ॥३॥७॥ किमर्थमिदमुच्यते न लिप्स्यमानसिद्धिरपि लिप्लैव, तत्र 'किंवृत्ते लिप्सा- या मित्येव सिद्धम् ? ॥[*॥अंकिंवृत्तार्थः॥*] ॥ अकिंवृत्तार्थोऽयमारम्भः । यो भवतामोदनं ददाति स स्वर्ग लोकं गच्छति। यो भवतामोदनं दास्यति स स्वर्ग लोकं गमिष्यति ॥ [ लिप्स्यमानसिद्धौ च ॥ तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् ॥ ३॥३॥१०॥ किमर्थं क्रियायामुपपदे क्रियायां ण्वुल्विधीयते नाऽविशेषेण विहितो ण्वुल्स क्रियायामुपपदे क्रियायामन्यत्र च भविष्यति ॥ ण्वुलि सकर्मक- ग्रहणं चोदितम् , अकर्मकार्थोऽयमारम्भः। आसको व्रजति, शायको ब्रज- तीति ॥ प्रत्याख्यातं तत् 'न वा धातुमात्रादर्शनाण्ण्वुल' इति ॥ एवं तर्हि- नृजादियु वर्तमानकालोपादानं चोदितम्, अवर्तमानकालार्थोऽयमारम्भः॥ तदपि प्रत्याख्यातं 'न वा कालमात्रे दर्शनादन्येपामिति ॥ इदं तर्हि प्रयो- जनम्, 'अकेनोर्भविष्यदाधमय॑यो रित्यत्र पठ्याः प्रतिपेध उक्तः स यथा प्र.] लिप्स्यमान । अकिंवृत्तार्थ इति । पूर्वत्र तु किंवृत्तग्रहणं लिप्स्यमानसिद्धि- रहितायां लिप्सायामकिंवृत्ते लड्निवृत्त्यर्थम् । [ लिप्स्यमानसिद्धौ च ] । तुमुन् । अकेनोरिति । सति भविष्यत्काले ण्वुल्विधौ तदनुवादेन षष्टीनिषेधो विधातुं शक्यते नान्यथेति भावः। लप्स्यन्तेऽस्येति । याजकशब्दो भविष्यति वर्तते, यस्मात्तं तं याजयिष्यन्ति न तु ते याजितवन्तः। तत्र भविष्यदधिकारविधानाऽभावा- उ.] यावत्पुरा । यावत्पुरादिग्विति भाष्ये,-आदिना इत आरभ्य तुमुन्सूत्र- पर्यन्तसूत्रसन्दर्भसङ्ग्रहः । लडित्येतदनुवर्तिष्यत इति । इत्यादिसूत्रसन्दर्भो- पलक्षणमिदम् ॥ [ यावत्पुरानिपातयोर्लट] । लिप्स्यमान । भाष्ये-न लिपस्यमानसिद्धिरपि लिप्सैवेति । लिप्सा- व्याप्यैवेत्यर्थः । एवञ्च लिप्सायास्तत्राऽपि गम्यमानत्वमस्त्येवेत्याशयः । सिद्धिरहि- तायामिति । 'भवानद्य ब्राह्मणानामन्त्रयिष्यती'त्यादी। सिद्धिविषयोदाहरणन्तु 'यो भक्तं ददाति स स्वर्ग गच्छती'त्यादौ ॥ [ लिप्स्यमानसिद्धी च] ॥ तुमुन्ण्वुलौ । भाष्ये-इत्यत्र षष्ठ्या इति । अत्र सूत्रे, 'अकस्य भवि. ष्यती'त्यन्वाख्यानवार्तिके चेत्यर्थः। ननु सामान्यण्वुल्येवाऽयं निषेधोऽस्त्वत आह- १ इदं लुप्तं स्यात् । २ 'स्वर्गलोक' । ३ 'चोपपदे' । ४ 'मात्रदर्शनात् । - ·२९० कैयट-विवरणसहितं. [तुमुन्ण्वु स्यात्॥एतदपि नास्ति प्रयोजनं-य एवासावविशेषेण विहितःसयदाभविष्यति भविष्यति तदाऽस्य प्रतिषेधो भविष्यति॥ एवं तर्हि भविष्यदधिकारविहितस्य प्रतिषेधो यथा स्यादिह माभूत्,-'अङ्ग! यजतां लप्स्यन्तेऽस्य याजकाः। य ऐनं याजयिष्यन्तीति ॥ नैष भविष्यकालः ॥ कस्तर्हि ? ॥ भूतकालः ॥ कथं तर्हि भविष्यत्कालता गम्यते ? ॥ 'धातुसंबन्धे प्रत्यया' इति ॥ यस्तर्हि न धातुसंबन्धः 'इमेऽस्य याजका' 'इमेऽस्य लावका' इति॥ एषोऽपि भूतकालः॥ कथं तहि भविष्यत्कालता गम्यते ? ॥ संबन्धात् । स च तावत्तैरयाजितो भवति, तस्य च तावत्तैर्यवा अलूना भवन्ति । उच्यते च ॥ इदं तर्हि प्रयो- जनम्, अयं क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां तुमुन्विधीयते स विशेषविहितः सामा. न्यविहितं ण्वुलं बाधेत ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । भावे तुमुन्विधीयते कर्तरि ण्वुल् , तत्र कः प्रसङ्गो यद्भावे विहितस्तुमुन्कर्तरि विहितं ण्वुलं बाधेत ?॥ लट् तर्हि बाधेत ॥ वासरूपेण ण्वुलपि भविष्यति ॥ अत उत्तरं पठत्ति-॥*॥ ‘ण्वुलः क्रियार्थोपपदस्य पुनर्विधानं तृजादिप्रतिषेधार्थम् ॥ ॥ ण्वुलः क्रियार्थोपपदस्य पुनर्विधानं क्रियते ॥ [ किं प्रयोजनम् ? ] ॥ ज्ञापैकार्थम् ॥ प्र.]दस्येति षष्टी न प्रतिषिध्यते । अस्य याजका इति। एतद्व्याचष्टे-य एनमिति। कस्तहि भूतकाल इति । शब्दशक्तिस्वाभाव्याद्याजकशब्दस्य भूतकालविषयत्व- मिति भावः। धातुसम्बन्ध इति । याजकत्वस्यैव भविष्यत्त्वं प्रतीयत इत्यर्थः । सम्बन्धादिति । भावियाजकत्लादिकमारोप्य तथाऽभिधानादित्यर्थः । तृजादिप्रति- षेधार्थमिति । तेन कर्ता व्रजति विक्षिपो व्रजतीत्यादि न प्रयुज्यत इत्यर्थः ॥ उ.]सतीति । तदनुवादेन विहितो हि तदर्थको भवतीत्यर्थः। भाष्ये-य एवाऽसा. विति । भविष्यत्क्रियावाचकप्रकृतिकत्वमेव ण्वुलि भविष्यत्त्वमिति भावः । धातु. सम्बन्ध इति। लप्स्यन्त इति धात्वर्थसम्बन्धोऽत्रेति भावः । न च 'धातुसंबन्ध' इत्यनेनाऽपि कालाऽन्तरे प्रत्यया विधीयन्त इत्यस्यापि भविष्यत्कालत्वमस्त्येवेति वाच्यं, 'धातुसंबन्ध' इत्यादिना तत्प्रत्याख्यानप्रकारस्मारणेनाऽदोषात् । 'याजका' इत्यस्य तथा व्यवहरिष्यमाणा इत्यर्थात् । यदाह-याजकत्वस्यैवेति । तद्यवहार- स्यैवेत्यर्थः । भाष्ये-यस्तीति। तत्र लक्षणायां न प्रमाणमिति तत्र शब्दार्थ एव भविष्यत्त्वमिति भावः ॥ तत्राऽपि 'प्रकरणालक्षणे'त्युत्तरम् । संबन्धशब्देन प्रकरणमुच्यत इत्याह-स च तावदिति । भावियाजकत्वादिकमारोप्येति । तद्यवहारमित्यर्थः । 'ओदनं भोजको व्रजती'त्यादौ च भविष्यत्त्वेनैव धात्वर्थ- प्रतीतेनिषेधसिद्धिरिति भावः । कर्ता व्रजतीति । करिष्यामीति व्रजतीत्यर्थः ॥ १ 'वविशेषविहितः' । २ 'एतं' । ३ इदं लुप्तं स्यात् । ४ 'ज्ञापनार्थम् । ।

·अ.३पा.आ.११सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् 8 २९१ किं ज्ञाप्यम् ?॥ एतज्ज्ञापयत्याचार्य:-'क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां वासरूपेण तृजादयो न भवन्तीति । ण्वुलपि तृजादिः ॥ [ तुमुन्ण्वुलौ ] ॥ भाववचनाश्च ॥३॥३॥११॥ किमर्थमिदमुच्यते नाऽविशेषेण भावे प्रत्यया ये विहितास्ते क्रियायामुपपदे क्रियायामन्यत्र च भविष्यन्ति॥[अत उत्तरं पठेति]॥*भावचनानां यथावि- हितानां प्रतिपदविध्यर्थम् ॥*॥भाववचनाना[]यथाविहितानां प्रतिपदविध्य- र्थोऽयमारम्भः । इदानीमेव धुक्तं, 'क्रियायोमुपपदे क्रियार्थायां घासरूपेण तृजादयो न भवन्तीति । भाववचनाश्चापि तृजादयः॥अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तहीति॥ ॥यथाविहिता इति तु[वक्तव्यम्]॥*॥[यथाविहिताइति तु वक्त- व्यम् ॥किं प्रयोजनम् ?॥याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेषेण भावे प्रत्यया विहि- तास्ताभ्यः प्रकृतिभ्यस्तेनैव विशेषेणे क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां यथा स्युर्व्यति- करो मा भूदिति॥ तत्तर्हि वक्तव्यम्?॥ न वक्तव्यम्।इह भावे प्रत्यया भवन्ती- तीर्यता सिद्धम्।सोऽयमेवं सिद्ध सति यद्वचनग्रहणं करोति तस्यैतत्प्रयोजनवा- चका यथा स्युरिति । यदि च याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेषेण भावे प्रत्यया विहितास्ताभ्यःप्रकृतिभ्यस्तेन विशेषेण क्रियायामुपपदे क्रियार्थायाम् [अंपि] भवन्ति ततोऽमी वाचकाः कृताः स्युः।अथ हि प्रकृतिमात्रीद्वा स्युः, प्रत्ययमानं वा स्यान्नाऽमी वाचकाः कृताः स्युः ॥ [ भाववचनाश्च ] ॥ अण्कर्मणि च ॥३३॥१२॥ किमर्थमिदमुच्यते नाऽविशेषेण कर्मण्यणित्यण्विहितः स क्रियायामुपपदे प्र.]भावव। प्रतिपदविध्यर्थमिति । ज्ञापकेन निराकृतानां पुनः प्रतिपदं-साक्षा- द्विधानार्थो योग इत्यर्थः । यथा विहिता इति । येन प्रकारेण विहिता यथा विहिता इत्यसमस्तं पदद्वयम् । अथ वा यथा विहितं विधानं येषां ते 'यथाविहिता' इति बहुव्रीहिः । अव्ययीभावे तु 'यथाविहित मिति स्यात् । वचनग्रहणमिति । वचन- ग्रहणेन लोकप्रसिद्धं वाचकत्वमवगम्यत इत्यसामञ्जस्यं न भवति। [भाववचनाच]। उ.] भाववचनाश्च । ज्ञापकेनेति । यद्यपि तुम्लडर्थो भावोऽसत्त्वभूतो, घबा- दिवाच्यस्तु सत्त्वभूत इति 'तुमर्थेसेसेन्' इति सूत्रे भाष्यकैयटयोरुक्तत्वेन तेषां कथं तुमा लुटा वा बाधः,तथाऽप्यवान्तरविशेषाऽविवक्षया भाष्यं बोध्यम् । एकदेश्युक्ति- र्वेदम्भाष्यम् । यथा विहिता इति । सादृश्यद्योतकत्वान्नाऽव्ययीभावः । लोकप्रसि. द्धमिति । यथाविधानं विहितानामेव तथा वाचकत्वमिति भावः ॥ [भाववच]॥ १ 'ये प्रत्ययाः' । २इदं क्वचिन्न । ३ इदं भाष्यमित्यन्ये। ४ 'इह याभ्यः'पा० । ५ 'विशेषणेन' । ६ भवन्तीयता'। ७ 'धातुमात्रात् । ८ मात्राद्वा स्युः ।

·२९२ कैयट-विवरणसहितं ® [अण्कर्मणि क्रियार्थायामन्यत्र च भविष्यति?॥*॥अणःपुनर्वचनमपवादविषयेऽनिवृत्त्यर्थम्॥॥ अणः पुनर्वचनं क्रियते॥[किं प्रयोजनम्?]॥ 'अपवादविषयेऽनिवृत्त्यर्थम्'। अप- वादविषयेऽनिवृत्तिर्यथा स्यात्। गोदायो ब्रजति कम्बलदायो व्रजतीति॥किमु- च्यते अपवादविषये अनिवृत्त्यर्थमिति, न पुनरुत्सर्गविषये प्रतिपदविध्यर्थ स्यात् । इदानीमेव युक्तं 'क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां वासरूपेण तृजादयो न भवन्तीति, अण्चापि तृजादिः?॥ एवं तर्जुभयमनेन क्रियते । अपवाद- विषये चाऽनिवृत्तिरुत्सर्गविषये च प्रतिपदैविधिः ॥ कथं पुनरेकेन यत्नेनोभयं लभ्यम्?॥'लभ्य'मित्याह॥कथम्?॥कर्मग्रहणसामर्थ्यात्॥ कथं पुनन्तरेण कर्म- ग्रहणं कर्मण्यण् लभ्यः?॥वचनग्रहणमपि प्रकृतमनुवर्तते॥अस्ति प्रयोजनमेतत्। किंतीति॥[*॥अपर्यायेणेति तु॥]*॥अपर्यायेगेति तुर्वक्तव्यम्।कदा चिद्धि कर्मणि स्यात्कदा चिक्रियायामुपपदे क्रियार्थायामिति॥तत्तर्हि वक्तव्यम्?॥न वक्तव्यम् । चेन संनियोगः करिष्यते-'अण्कर्मणि च'॥ किं चाऽन्यत् ?॥ क्रियायाञ्चोपपदे क्रियार्थायामिति॥ एवमपि प्रत्येकमुपपदसंज्ञा न प्राप्नोति ॥ चेनैव संनियोगः करिष्यते । प्रत्येकं च वाक्यपरिसमाप्तिदृष्टेति प्रत्येकमुपपदसंज्ञा भविष्यति । प्र.] अण्कर्म । कथं पुनरिति । अपूर्वविधानात्प्रतिप्रसवस्य लाघवादुत्सर्गविषय एव ण्वुलं बाधित्वाऽस्यात् ,काण्डलावो व्रजतीति। तथा चाऽपवादविषये न स्यादिति प्रश्नः । वचनग्रहणमपीति । ततश्च वचनग्रहणात्कर्मण्येवोपपदेऽणि सिद्धे पुनः कर्मग्रहणं कर्ममात्रपरिग्रहार्थमित्यपवादविषयेऽप्यसिद्धोभवतीत्यर्थः।कदा चिदिति। वचनं तु भविष्यति कालेऽपवादवाधनाथ स्यादिति भावः । एवमपीति । ततश्च 'काण्डलावो व्रजतीति केवलस्य कर्मण उपपदसंज्ञाया अभावात्समासो न प्राप्नोतीति उ.] अण्कर्मणि च । प्रतिप्रसवस्य लाघवादिति । काण्डलावादौ वाऽसरूपेण ण्वुला बाधितस्याऽप्यणः प्राप्त्या तृजादयो वाऽसरूपेण न भवन्तीति निषेधनिवृत्ति- मात्रेण प्रतिप्रसवत्वं, सिद्धाऽनुवादेन च तन्निषेधनिवृत्तिः । अत एवाऽपूर्वविध्यपे- क्षया लाघवम् । अपवादकादिविषये तु परत्वाण्ण्वुलेव स्यान्नत्वण । न च परत्वा- दण्-कादीनामपि बाधकः, अपूर्वविधित्वापत्तेरिति भावः। ततश्चेति । अण्वचनो वा- चको भवतीत्यर्थे कर्मण्युपपदे एव तस्य वाचकत्वमिति भावः । कर्ममात्रेति । एवञ्च तत्सामर्थ्यात्परत्वेनाऽपवादकादिविषयेऽपि प्रतिप्रसवविधित्वमस्येति भावः । ननु क्रियार्थोपपदे विधानाऽर्थमणित्येवाऽस्तु 'कर्म'ग्रहणं व्यर्थ, केवलकर्मोपपदे सामान्यसूत्रेण 'कर्मण्य'णित्यनेनैव सिद्धरत आह-वचनन्विति । कर्मग्रहणन्त्वि- १ इदं लुप्तं । २ 'अनिवृत्तिर्यथा स्यादिति' । ३' विधान' । ४ 'भाष्यमित्यन्ये' । ५ 'यामुपपपदे'।

·। ३१.३पा.१आ.१३सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् , २९३ लट शेषे च ॥ ३३॥१३॥ शेषवचनं किमर्थम् ?॥ ॥ लटि शेषवचनं क्रियायां प्रतिपदविध्यर्थम् ॥*॥ लुटि शेषवचनं क्रियते॥[किं प्रयोजनं ?] ॥ 'क्रियायां प्रतिपदविध्यर्थम्' ?॥ [क्रियायां] प्रतिपदविधिर्यथा स्यात्॥*॥अविशेषेण विधाने लुटोऽभावः प्रतिषि- द्धत्वात् ॥*॥ अविशेषेण हि विधाने सति लटोऽभावः स्यात् । करिष्यामीति बजतिाहरिष्यामीति बजतीति ॥ किं कारणम्?॥ 'प्रतिषिद्धत्वात् ॥ इदानी- मेव युक्तम्-'क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां वासरूपेण तृजादयो न भवन्तीति। लट्वापि तृजादिः' ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् ॥ किं तीति ॥ साधीयैस्तु खलु शेषग्रहणेन क्रियार्थोपपदालनिर्भज्यते ॥ किं कारणम् ? 'अक्रियार्थोपपैद- त्वात्' । शेष इत्युच्यते । शेषश्च कः ?॥ यदन्यक्रियायाः क्रियायाः ॥ एवं प्र.]भावः।प्रत्येकं चेति। 'कर्मणि' 'क्रियाया'मिति पृथक्सप्तमीनिर्देशात्प्रत्येकमुपपद- संज्ञा भवति, निमित्तसद्भावादित्यर्थः । [अण्कर्मणि च । लट् शेषे च । शेषग्रहणमिति । 'क्रियायां कियार्थाया'मिति निवर्तिष्यत इति भावः । लूटीति । अयं भावः-'ल'डित्येतावत्युच्यमाने करिष्यतीत्यादावेव स्यात् 'करिष्यामीति व्रजनी'त्यादौ ण्वुला बाधितत्वान्न स्यात्। शेषग्रहणात्तु क्रियायां क्रियार्थायामित्यस्य संनिधिरनुमीयते इति तत्रापि लसिध्यति, शेषे च विषये । साधीयस्त्विति । विपर्ययसाधनं प्रत्युत शेषग्रहणमिति भावः । एवं तीति । 'च'शब्दसहिताच्छेषग्रहणाक्रियायामप्युपपदे लट्सिध्यतीति वार्तिककारस्याशय उ.]त्यर्थः भविष्यति काले क्रियार्थोपपदेऽसत्यपि 'कम्बलदाय' इत्यादौ कादिबाधना- र्थमेव स्यादिति भावः । भाष्ये-चेनैवेति । उपपदसंज्ञयोरपि समुच्चय इति भावः । युक्त्यन्तरमाह-प्रत्येकञ्चेति । तयाचष्टे-कर्मणीति ॥ [अण्कर्मणि च] । लट् शेषे च । क्रियायामिति । तन्निवृत्त्येवोभयत्र सिद्धिरिति भावः। ण्वुला बाधितत्वादिति । वाऽसरूपन्यायाऽभावस्य ज्ञापनात् । 'वाऽसरूपन्यायेन ल'- डिति हरदत्तस्तु चिन्त्य एव। शेषग्रहणादिति । तत्सामर्थ्याद्योगविभाग इति भावः। सूत्रपाठस्तु 'च'रहित इति तात्पर्यम् । अन्यथा 'शेषवचनं क्रियार्थक्रियायां प्रति- पदविध्यर्थमिति भाष्याऽसङ्गतिः । चकारसत्त्वे हि तस्याऽयमों, न 'शेष'ग्रहण- स्येति स्पष्टमेव। ननु तत्सामर्थ्यात्कियोपपदे नेत्येव कल्पना स्यादिति मत्वा शङ्कते- साधीय इत्यादि । भाष्ये-निर्भज्यते। विभज्यत इत्यर्थः । अक्रियाऽर्थोपपद- त्वादिति । क्रियाऽर्थोपपदभिन्नोपपदार्थकत्वादित्यर्थः । स्वाशयम्प्रकटयति-एवं. तीति । 'च'घटितः पाठः कर्तव्य इति भावः। वार्तिककारस्येति । तेन वार्तिक- १'ग्रहणं'।२इदं क्वचिन्ना३इदं भाष्यमित्यन्ये। वार्तिकमित्यन्ये ।४'कश्च शेषः। ।

·। . कैयट-विवरणसहितं , [ लटः सद्वा तहि ॥*॥ लटि शेषवचनं क्रियायां प्रतिपदविध्यर्थम् ॥॥ लुटि शेषवचनं क्रियते ॥ [किं प्रयोजनं ? ॥ 'क्रियायां प्रतिपदविध्यर्थम्' ] । क्रियायां प्रतिपदविधिर्यथा स्यात् । 'लुटशेषे च'। करिष्यति हरिष्यतीति ॥ क 'च' ? ॥ क्रियायामुपपदे क्रियार्थायामिति ॥ स तर्हि चकारः कर्तव्यः ? ॥ न कर्तव्यः । [कथम् ?॥] । इह लड्भवतीतीयता सिद्धम् । सोऽयमेवं सिद्ध सति यच्छेषग्रहणं करोति तस्यैतत्प्रयोजनं योगाङ्गं यथोपजायते। सति च योगाङ्गे योगविभागः करिष्यते । [ 'लुट्' ] । लभवति क्रियायामुपपदे क्रियार्थायामिति । ततः शेषे' । शेषेच लड्भवतीति । लटः सद्वा ॥३॥३॥१४॥ ॥*॥ सद्विधिनित्यमप्रथमासमानाधिकरणे ॥*॥ [संविधिनित्यमप्रथमा- समानाधिकरणे ] । सद्विधिरप्रथमासमानाधिकरणे नित्यमिति वक्तव्यम् । पक्ष्यन्तं पश्य, पक्ष्यमार्ण पश्य ॥ व त_दानी विभापा ? ॥ प्रथमासमाना- धिकरणे । पक्ष्यन्, पक्ष्यति । पक्ष्यमाणः, पक्ष्यते ॥ [ लटः सद्वा ] ॥ अनद्यतने लुट्॥३॥३॥१५॥ ॥*॥ योगविभागः ॥ ॥ [ योगविभागः ] कर्तव्यः । 'अनद्यतने' । [ अनंद्यतने] लुटः सत्संज्ञौ भवतः। श्वोऽग्नीनाधास्यमानेन । श्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन । ततो 'लुट्' । लुभवत्यनद्यतने । श्वःकर्ता । श्वोऽध्येता ॥ केन विहितस्यानद्यतने लुटः सत्संज्ञावुच्येते ? ॥ एतदेव ज्ञापयति 'भवत्यनद्यतने ल'डिति यदयमनद्यतने लटः सत्संज्ञौ शास्ति । एवं च कृत्वा सोऽप्यदोषो प्र.]इत्यर्थः । इदानीं योगविभागाश्रयणेन चकारं प्रत्याख्यातुमाह-स तौति ॥ लटः सदा । सद्विधिरिति । अप्रथमासमानाधिकरणग्रहणमुपलक्षणं सूत्रो- पात्तानामर्थानामिति संबोधनं लक्षणं हेतुश्च कियाया गृह्यते । [लटः सद्वा] । अनद्य । एवं चेति । भविष्यच्छन्दस्याऽनद्यतनेपि वर्तनात्तन्त्रेण, एकशेषेण वा द्वयोर्भविष्यच्छब्दयोर्निर्देशादिति भावः । भविष्यन्त्यर्थ इति । 'भविष्यन्ती'- उ. कृत्कृतोऽयं 'च'शब्दघटितो न्यास इति सूचितम्। चकारं-वार्तिककृदुक्तम् ॥ लुटः स। सूत्रोपात्तानामिति।इदश्च वृत्त्यादिव्यवहारात्प्रयोगबलाच्चाऽवसेयम्॥ अनद्यतने लुट् । अनद्यतनेऽपीति । 'लट् शेष' इति सूत्रेण केवलं भवि- ष्यति, ज्ञापकेन अनद्यतने भविष्यतीत्यर्थः। तत्राऽन्यतरनिर्देशेऽन्यतरस्मिन्न स्यादत आह-तन्त्रणेति । एकशेषेणेति । विभक्त्यन्तैकशेषेणेत्यर्थः । एतच्च ज्ञापक १ 'प्रतिपदविध्यर्थं स्यात्' । २इदं लुप्तं स्यात् ।३ 'यथा विज्ञायेत' । 'विज्ञा- यते' । ४ 'पक्ष्यतीति' । ५ 'इदं भाष्यमित्यन्ये । ६ चः क्वचिन । ।

·३अ.३पा.१आ.१६सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ २९५ भवति यदुक्तं-'भविष्यतीत्यनद्यतन उपसङ्ख्यान'मिति ॥॥ परिदेवने श्व- स्तनीभविष्यन्त्यर्थे ॥ ॥ [परिदेवने श्वस्तनीभविष्यन्त्यर्थे]। परिदेवने श्वस्तनी- भविष्यन्त्या अर्थे इति वक्तव्यम् ॥ इयं न कदा गन्ता यैवं पादौ निदधाति । अयं न कदाऽध्येता य एवमनभियुक्त इति ॥*॥ कालप्रकर्षात्तूपमानम् ॥१॥ कालप्रकर्षात्तपमानं भविष्यति । गन्तवेयं गन्ता। नेयं गमिष्यति। अध्येतेवाड- यमध्येता। नाऽयेमध्येष्यते ॥ न वै तिङन्तेनोपमानमस्ति । एवं तीनद्यतन इवानद्यतन इति । [ अनद्यतने लुट् ] ॥ पदरुजविशस्पृशो घम् ॥३॥३।१६ ॥ ॥*॥ स्पृश उपतापे ॥॥ स्पृश उपतापे इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् कम्बलस्पर्श इति । [ पदरुज ] ॥ स स्थिरे ॥३॥३॥१७॥ ॥ ॥ व्याधिमत्स्यबलेषु ॥ ॥ व्याधिमत्स्यबलेष्विति वक्तव्यम् । अतीसारो व्याधिः । विसारो मत्स्यः । बले-शालसारः । खदिरसारः। [स स्थिरे ] ॥ प्र.शब्देन पूर्वाचार्यसंज्ञया लुडुच्यते।अनद्यतन इति।प्रयोगदर्शनवशाच्च गौणेऽप्य- नद्यतने प्रत्ययो भवति । [अनद्यतने लुट् ] । पदरुज। स्पृश उपताप इति। उपतापो रोगः। स्पर्शो नाम व्याधिविशेषः। अन्यत्र पचाद्यज्भवति । स्वरे विशेषः । [ पदरुजविशस्पृशो] ॥ मृस्थिरे॥स्थिरः कालान्तरस्य प्रापकोऽर्थ उच्यतेोव्याधीति।अस्थिरार्थं वचनम्। उ.] सद्विषयलट एवेति तिविषयलटोऽनद्यतनेऽसाधुत्वमेवेति केचित् । सामा- न्यत एव ज्ञापकमित्यन्ये । भाष्ये-परिदेवनम्-अनुशोचनम् । श्वस्तनीति लुटः संज्ञा । भविष्यन्त्यर्थे-लडथै भविष्यत्सामान्य इत्यर्थः । यैवमिति। विलम्बि- तम् । अनभियुक्तः-अभ्यासहीनः । अनद्यतनविषयमेतत्प्रयोगद्वयम् ॥ पदरुज । स्पर्शो नामेत्युदाहरणम् । अन्यत्र-व्याध्यतिरिक्ते ॥ [पदरुज । सृ स्थिरे । कालान्तरस्य प्रापक इति । प्राप्तिमानित्यर्थः, कालान्तरस्थायी- ति यावत् । अस्थिराऽर्थमिति । 'विसारो मत्स्य' इत्यत्रैकदेशस्थस्य कालान्तरा- ऽप्राप्त्याऽस्थिरत्वम् । बलं-दृढोंऽशः। सारो बलमित्यपि शरीरे दृढशुक्रांऽश- स्यैव बलपदार्थत्वादुपपन्नम् । न्याय्यस्याऽपि दृढत्वादेव तत्राऽपि सारशब्दः सिद्धः । एवं श्रेष्टेऽपि । खदिरसारादौ कैयटोक्तस्थिरत्वाऽभावश्चिन्त्यः । तस्मात् सूत्रस्यैव विषयपरिगणनमिदं, त्रिष्वेकरूपाऽस्थिरत्वस्य कैयटोक्तस्थिरत्वप्रतिद्वन्द्विनी १ इदं लुप्तं । २ 'तु' । ३ 'कम्बलस्य स्पर्शः' पा० । ४ इदं क्वचिन्न । ५ 'साल' । ६ 'अन्यथा' । ७ 'दृढार्थ' ।

·२९६ कैयट-विवरणसहितं [ भावे भावे ॥३॥३॥१८॥ ॥*॥ भावे सर्वलिङ्गो निर्देशः ॥*॥ भावे सर्वलिङ्गो निर्देशः कर्तव्यः । भूतौ भवने भावे इति ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ सर्वलिङ्ग भावे एते प्रत्यया यथा स्युरिति ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति ? ॥ पुंल्लिङ्गनायं निर्देशः क्रियते, एकवचनान्तेन च। तेन पुल्लिङ्ग एव भावे एकवचने चैते प्रत्ययाः स्युः स्त्रीनपुंसकयोर्द्विवचनबहुवचनयोश्च न स्युः॥ ॥ ॥ नाऽत्र निर्देशस्तन्त्रम् ॥ ॥ कथं पुनस्तेनैव च नाम निर्देशः क्रियते, तञ्चाऽतन्त्र स्यात् । तत्कारी च भवांस्त- देषी च!॥ नान्तरीयकत्वादन पुल्लिङ्गन निर्देशः क्रियते एकवचनेन च । अवश्यं कया चिद्विभक्त्या केन चिच्च लिङ्गेन निर्देशः कर्तव्यः । तद्यथा, कश्चिदन्नार्थी शालिकलापं सतुषं सपलालमाहरति, नान्तरीयकत्वात् । स यावदादेयं ताव- प्र.] भावे । सर्वलिङ्ग इति । लिङ्गस्योपलक्षणार्थत्वात्सर्वसङ्ख्य इत्यपि बोद्धव्यम् । पुल्लिङ्गनेति। ततश्च शब्देन योऽर्थः प्रतिपाद्यते यल्लिङ्गसङ्ख्यायुक्तस्तस्यैवाभिधायकेन भाव्यमिति स्त्रियां भाव इति सामानाधिकरण्येन संबन्धस्याऽसंभवात् स्त्रियामकर्तरि कारके क्तिन्प्रत्ययः स्यात् । भावे तु पुंसि । एवं 'नपुंसके भावे क्त' इत्यत्राऽ- कर्तरि च कारके इत्यस्य निवृत्तत्वान्नपुंसके कर्तरि क्तः स्यात् । भावे तु पुंसि । द्वित्ववहुत्वयोश्च पाको पाका इत्यादौ प्रत्यया न स्युरित्यर्थः । नाति । सत्त्व- भूतोऽर्थो विना लिङ्गं सङ्ख्यां च न निर्देष्टुं शक्यत इति तयोः शब्देनोपादानांशब्द- संस्कारमात्रमेव तु तदुपादाने प्रयोजनमित्यर्थः । नान्तरीयकत्वादिति । अन्तर- शब्दो गहादिषु पठ्यते, स च विनार्थे वर्तते। अन्तरे भवम् अन्तरीय। तत्र नस- मासे कृते पृषोदरादित्वाद्भाष्यकारवचनप्रामाण्याद्वा नलोपाऽभावः । ततः स्वार्थ उ.] निरूपयितुमशक्यत्वाचत्यन्ये ॥ [स स्थिरे] । भावे । ततश्च शब्देनेति । 'भाव' इति शब्देनेत्यर्थः । योऽर्थः-सिद्धाऽ- वस्थः । नन्वेवं 'स्त्रियां क्ति'निति सूत्राऽसङ्गतिरत आह-स्त्रियां भाव इति । नन्वेवमपि 'नपुंसके भावे' इत्यसङ्गतं स्यात् , तत्राऽर्थान्तराऽनुवृत्त्यभावादत आह- एवमिति। कर्तरीति । 'कर्तरि कृ'दित्यनेन लब्धे इत्यर्थः। लिङ्गसङ्ख्ययोर्नान्तरीय- कत्वमुपपादयति-सत्त्वेति । प्रातिपदिकमात्रं निर्दिश्यतामिति वदन्तम्प्रत्याह- शब्देति । 'न केवला प्रकृति'रिति निषेधादिति भावः। भाष्य-कयाचिद्वि- भक्त्येति । सङ्ख्ययेत्यर्थः । विनाऽर्थे इति । एवञ्च यद्विना यन्न भवति तन्नाऽन्त- रीयकमित्यर्थः । भाष्यकारवचनप्रामाण्याद्वेति । 'वा' शब्दो हेतौ, ततो हेतोः पृषोदरादित्वमित्यर्थः । नलोपाऽभाव इति । निषेधार्थकोऽननुबन्धको 'न'. १ इदं वार्तिकं । भाष्यमित्यन्ये' । २ 'चिल्लिङ्गेन' । ----ruwaamster ·३अ.३पा.१आ.१८सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ २९७ : । दादाय तुषपलालान्युत्सृजति । तथा कश्चिन्मांसार्थी मत्स्यान्सशकलान्स- कण्टकानाहरति नान्तरीयकत्वात् । स यावदादेयं तावदादाय शकलकण्टका- न्युत्सृजति । एवमिहापि नान्तरीयकत्वात्पुंल्लिङ्गेन निर्देशः क्रियते एक- वचनान्तेन च । न ह्यत्र निर्देस्तन्त्रम् । कया चिद्विभक्त्या केन चिच्च लिङ्गेन निर्देशः कर्त्तव्यः । अथ वा कृभ्वस्तयः क्रियासामान्यवाचिनः, क्रियाविशेषवाचिनः पचादयः। यच्चाऽत्र पचतेर्भवतिर्भवति न तद्भवतेः पचतिभवति । यच्च भवतेः पचतिर्भवति न तत्पचतेभवतिर्भवति ॥ प्र.कन्प्रत्ययः। तुषपलालानीति। तुषसहितानि पलालानीत्युत्तरपदलोपी समासः । द्वन्द्वे तु 'जातिरप्राणिना'मित्येकवद्भावप्रसङ्गः। एवं शकलकण्टकानीति बोद्धव्यम् । कण्टकशब्दश्चोभयलिङ्गः। एवमिहापीति । प्रयोगमूलत्वाध्याकरणस्मृतेः, प्रयोगे च सर्वलिङ्गसङ्ख्ये भावे प्रत्ययानां दर्शनादिह च लिङ्गसङ्ख्ययोरविवक्षेत्यर्थः। अथ वेति । पाकादिषु क्रियाविशेषेषु भिन्नलिङ्गसङ्ख्यानुगतेष्वपि भावशब्दवाच्यं सामान्य-शाव- लेयादिष्विव गोत्वं-विद्यते, तच्चैकं पुंस्त्वानुगतं चेति तदाश्रित्य प्रत्यया विधास्यन्त इत्यर्थः । यच्चानेति । भावः सामान्यमेव, पचादयो विशेषा एवेत्यर्थः। भूतिर्भवन- मित्यपि पाकादिवत्कादिभेदाद्भावविशेष एव भावसामान्यानुगत इति द्रष्टव्यः । उ.] शब्दो नास्त्येवेति भावः। ननु कण्टकस्य पुंस्त्वात्कण्टकानीत्यनुपपन्नमत आह- कण्टकशब्दश्चेति । अर्द्धर्चादित्वादिति भावः । प्रयोगमूलत्वादिति । अनुवाद्य- गतत्वादविवक्षेति तत्त्वम् । न ह्यत्रेति भाष्यस्य-अत्राऽनुवादे इत्यर्थः ॥ किञ्चिद- धिकं वक्तुं विवक्षायामपि न दोष इत्याह-अथ वेति । भाष्ये क्रस्त्योदृष्टान्तार्थ ग्रहणं । घसमभिव्याहारे साध्यत्वेन भासमानं भुवोऽर्थ इति तस्य सामान्य- वाचित्वम् । भिन्नलिङ्गति । पाकः पक्तिः पचनमित्येवमिति भावः । भिन्नलिङ्ग- सङ्ख्याऽनुगतेषु-तद्विशिष्टेषु । सामान्य-सत्त्वभावरूपसिद्धत्वाऽऽख्यम् । तञ्चकं पुंस्त्वाऽनुगतञ्चेति। अतएव पक्तिर्भाव' इत्याद्युपपद्यते। धर्मपरस्याऽपि धर्मधर्मिणो- रभेदात्सामानाऽधिकरण्यम् । तदाश्रित्येति । एवञ्च लिङ्गसङ्ख्ययोर्विवक्षायामपि न दोषः । न चैवं 'पक्ति'रित्यादौ पुंस्त्वापत्तिः, तादृशविशेषगतसामान्यस्य भावशब्द- वाच्यस्य सिद्धत्वरूपस्य पुंस्त्वैकत्वयोः सत्त्वेऽपि तदाश्रयविशेषस्य नानालिङ्गत्वा- स्त्रीत्वाद्युपपत्तिरिति भावः। सामान्यमिति । तद्गतसिंद्धत्वाख्यो धर्म इत्यर्थः । विशेपा इति। तदाश्रया व्यक्तय इत्यर्थः । ताश्च भावविहितकृत्प्रत्ययान्तवाच्या अनेकलिङ्गा इति भावः । कादिभेदादिति । स्त्र्यादिभेदादित्यपि बोध्यम् । क- चित्तु कैयटे तथैव पाठः । सामान्याऽनुगत इति । सिद्धत्वरूपसामान्याऽनुगत १'नान्तरीयकत्वात्' इति वार्तिकमिति गौडाः ।२'एकवचने' ।३ यच्चाऽत्र'।

·२९८ 8 कैयट-विवरणसहितं. [भावे ... - किं च पचतेर्भवतिर्भवति ?॥ सामान्यम् ॥ किं च भवतेः पचतिर्भवति ?॥ विशेषः।तद्यथा, उपाध्यायस्य शिष्यो मातुलस्य भागिनेयं गत्वाह, 'उपाध्याय 'भवानभिवादयता' मिति । स गत्वा मातुलमभिवादयते । तथा मातुलस्य भागिनेय उपाध्यायस्य शिष्यं गत्वाह-'मातुलं भवानभिवादयतामिति । स गत्वोपाध्यायमभिवादयते । एवमिहापि पचतेर्भवतौ यत्तनिर्दिश्यते॥ अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ॥ ३॥३॥१९॥ ॥*॥ कारकग्रहणं किमर्थम् ! ॥*॥ कारकग्रहणमनादेशे स्वार्थविज्ञानात् प्र.]तद्यथेतिायथैकस्मिन्वस्तुनि मातुलत्वमुपाध्यायत्वं च भिन्नसंबन्ध्याश्रयं परस्परम- बाधेन व्यवस्थितं,तथा पाकादिषु विशेषरूपताभावशब्दस्य वाच्यञ्च सामान्यं। तदुक्तं हरिणा-'आचार्यों मातुलश्चेति यथैको व्यपदिश्यते । संबन्धिभेदादर्थात्मा स विधिः पक्तिभावयोः ॥ इति ॥ भवती यदिति । भवतौ धातौ वाच्यत्वेनावस्थितं यत्सामान्यं पचादिधातुवाच्यविशेषसमवेतं तत्प्रत्ययार्थत्वेन निर्दिश्यत इत्य पाक इत्यादौ प्रकृतिभागः साध्यरूपमर्थमाह । प्रत्ययभागस्तु सत्त्वरूपताम् । तदुक्तं हरिणा-'आख्यातशब्दे भागाभ्यां साध्यसाधनवर्तिता। प्रकल्पिता यथा शास्त्रे स घजादिष्वपि क्रमः ॥ साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपनिबन्धना । सत्व- भावस्तु यस्तस्याः स धजादिनिबन्धनः ॥' इति ॥ [भावे । अकर्तरि । कारकग्रहणं किमर्थमिति । अकर्तरीति पर्युदासपक्षे कर्तृसदृशस्य उ.]इत्यर्थः। स विधिरिति । प्रकार इत्यर्थः। यथैकस्य॑वाचार्यत्वं मातुलत्वं संबन्धि- भेदात्, तथैकस्मिन्नेव पाकादिषु साध्यत्वविशिष्टतत्तक्रियात्वरूपविशेषरूपता, भावशब्दवाच्यं सामान्यञ्चेत्यर्थः । तच तत्र यथा निरूपकभेदाद्भिन्नम्, एवम्प्रकृतेऽपि वाचकभेदात् कारकनिरूपितं साध्यत्वं, क्रियान्तरनिरूपितञ्च सिद्धत्वमिति बोध्यम् । वाच्यत्वेनेति । अनेकार्थत्वाद्धातूनां सिद्धत्वमपि घअन्तभूधातोरर्थ इति भावः । यत्सामान्यमिति । साध्यत्वविशिष्टतत्तत्कियात्वरूपविशेषसत्त्वेऽपि यत्सिद्धत्वाख्यं सामान्यं पचाद्यर्थगतं घअन्तभवतिवाच्यं तत्प्रत्ययार्थत्वेन निर्दिश्यत इत्यर्थः । न च तस्यैकत्वात्पुंस्त्वाच्च 'चिकीर्षे त्यादौ टाबादि न स्यादिति वाच्यं,तस्य भावस्य सिद्धत्वरूपस्यैकत्वपुंस्त्वविशिष्टस्य विशेषणत्वेन लिङ्गाद्यनियामकत्वात् । विशेष- णत्वेन भासमानेनाऽपि तेन स्वाश्रयस्य लिङ्गाद्ययोग्यताऽपनीयत इति न दोषः । सत्वरूपतामितिाएवञ्च सिद्धत्वसाध्यत्वरूपोभयधर्मविशिष्टो धात्वर्थः पाकादि- पदार्थ इति भावः। आख्यातशब्दे-पचतीत्यादौ। भागाभ्यां-प्रकृतिप्रत्ययाभ्याम् । साध्यसाधने-क्रियाकारके बोध्येते इत्यर्थः । [ भावे ॥ अकर्तरि च। विधिप्रतिषेधयोरिति । एकविषयत्वे विकल्पाऽऽपत्तेस्तदितर- । ."

·३आ.३पा.१आ.१९सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ॥ कारकग्रहणं क्रियते॥ [किं कारणम् ] ?॥ 'अनादेशे स्वार्थविज्ञानात्'। निर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्तीति । तद्यथा, 'गुप्तिकिझ्यः सन्' 'यावा- दिभ्यः कनिति । एवैमिमेऽपि प्रत्ययाः स्वार्थे स्युः । स्वार्थे मा भूवन्कारके यथा स्युरित्येवमर्थमिदमुच्यते ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । विहितः प्रत्ययः स्वार्थे 'भावे घ'जिति । तेनाऽतिप्रसक्तमिति कृत्वा नियमोऽयं विज्ञायेत 'अकर्तरि संज्ञायामेवेति ॥ अस्ति चेदानी कश्चित्संज्ञीभूतो भावो यदर्थो विधिः स्यात् ?॥ 'अस्ती'त्याह । आवाहः विवाह इति॥कैमर्थक्यानियमो भवति ?॥ विधेयं नास्तीति कृत्वा ॥ इह चास्ति विधेयम् ॥ किम् ? ॥ अकर्तरि च कारके संज्ञायां वन्विधेयः । तत्राऽपूर्वो विधिरस्तु नियमोऽस्त्वित्यपूर्व एव विधिर्भविष्यति न नियमः ॥ तदेव तर्हि प्रयोजनं 'स्वार्थे मा भूव निति ॥ ननु चोक्तं 'विहितः प्रत्ययः स्वार्थे भावे घजिती'ति॥ अन्यः स भावो बाह्यः प्रकृत्यर्थात् । अनेनेदानीमाभ्यन्तरे भावे स्यात् ॥ कः पुनरेतयोर्भावयो- विशेषः ?॥ उक्तो भावभेदो भाष्ये ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् ॥॥नजिव- प्र.]कारकस्य ग्रहणं विज्ञास्यते । प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि वाक्यभेदेन संज्ञायां घञ्भवति कर्तरि न भवतीति विधिप्रतिषेधयोविधानाद्भावे च पूर्वसूत्रेण विहितत्वात्संज्ञायां घञ्धात्वर्थसंबन्धिनि कारके एव सामर्थ्याद्विज्ञास्यत इति प्रश्नः । स्वार्थ इति । साध्यमानरूपः स्वार्थ इत्यर्थः। विहित इति ।-भावभेदमबुध्यमान आह। आवाह इति । कन्याया आनयनमुच्यते। विवाहस्तु नयनम् । तत्राऽपूर्व इति । अन्यथा भावे संज्ञायामित्येकमेव योगं कुर्यात् । योगविभागात्तु विध्यर्थत्वमस्य योगैस्येत्यर्थः । अन्य इति । सत्त्वभावमापन्न इत्यर्थः । अनेनेति । साध्यमानरूपो धातुवाच्य आभ्यन्तरः । उक्त इति । 'सार्वधातुके य'गित्यत्र भावभेदः प्रतिपादितः । उत्त- उ.कारकविषयता विधेरिति भावः।ननु भावविषयत्वमेव स्यादत आह-भावे चेति। ननु स्वार्थेऽस्य विधानमपि भावे'इत्येव सिद्धमत आह-साध्यमानेति। अकर्तरी ति तु सामान्यप्राप्तकर्थाऽसंबन्धार्थं स्यादिति भावः । भाष्ये-विहित इति । एवञ्च सामर्थ्यात्कारक एव भविष्यतीति भावः । इतर आह-तेनेति । 'अकर्तरि संज्ञाया- मेवेति सामान्यतः 'कर्तरि कृ'दिति सूत्रप्राप्तकर्तरि न, किन्तु भावे, तत्र च संज्ञायामेवेत्यर्थः । संज्ञाभूत इति । संज्ञात्वम्प्राप्त इत्यर्थः । भावः-भावप्रत्ययान्त इत्यर्थः । यदर्थो विधिरिति। नियमविधिरित्यर्थः। योगविभागात्त्विति । 'अक- तरि'ग्रहणाचेत्यपि बोध्यम् , नियमपक्षे तस्याऽपि वैयर्थ्यादित्याहुः। उक्तो भाव- १. इदं लुप्तं स्यात् ।२ 'अनादेशे अनादिष्टार्थाः'३'मिहापि' । ४इदं क्वचिन्न । ५ 'नियमो विज्ञायते'। ६ 'सज्ञाभूतो' । ७ 'मभ्यन्तरे' ।८ रनयोः ।

·कैयट-विवरणसहितं [ अकत्तरि च युक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थगतिः ॥॥ नन्युक्तमिवयुक्तं चान्यस्मिंस्त- सदृशे कार्य विज्ञायते । तथा ह्यर्थों गम्यते । तद्यथा 'अब्राह्मणमानये'त्युक्त ब्राह्मणसदृशं पुरुषमानयति नासौ लोष्टमानीय कृती भवति । एवमिहापि- 'अकर्तरी ति कर्तृप्रतिषेधादन्यस्मिन्नकर्तरि कर्तृसदृशे कार्य विज्ञास्यते ॥ किं चान्यदकर्तृ कर्तृसदृशम्?॥ कारकम् ॥४॥[उत्तरार्थ तु कारकग्रहणम् ]॥ ॥उत्त- रार्थं तर्हि कारकग्रहणं कर्तव्यम् । 'परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः कारके यथा स्या- दिह मा भूत्,-'एका तिलोच्छितिः' 'द्वे संती' इति । 'घननुक्रमणमजब्वि. षये, अवचने हि स्त्रीप्रत्ययानामप्यपवादविज्ञान मिति वक्ष्यति तन वक्तव्यं भवति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । अत्राप्यकर्तरीत्येवानुवर्तिष्यते ॥*॥ संज्ञाग्रहणानर्थक्यं च सर्वत्र घो दर्शनात् ॥ ॥ संज्ञाग्रहणं चानर्थकम् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'सर्वत्र घो दर्शनात्' । असंज्ञायामपि हि घन्दृश्यते । को भवता दायो दत्तः। को भवता लाभो लब्ध इति ॥ यदि संज्ञाग्रहणं न क्रियतेऽतिप्रसङ्गो भवति । 'कृतः कट' इत्यत्र 'कारः कट' इति प्रामोति ॥ ॥॥अतिप्रसङ्ग इति चेदभिधानलक्षणत्वात्प्रत्ययस्य सिद्धम् ॥ ॥ अतिप्रसङ्ग इति चेतन ॥ किं कारणम् ?॥'अभिधानलक्षणत्वात्प्रत्ययस्य सिद्धम्' । अभिधान- लक्षणाः कृत्तद्धितसमासा अनभिधानान्न भविष्यन्ति । [अकर्तरि च] ॥ परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः ॥ ३॥३॥२०॥ सर्वग्रहणं किमर्थम् ?॥ सर्वेभ्यो धातुभ्यो घन्यथा स्यादजपोरपि विषये। एकस्तण्डुलनिश्वार्यः । द्वौ शूर्पनिष्पावौ ॥१॥ सर्वग्रहणमनर्थक परिमाणाख्या- प्र.] रार्थमिति । तेन परिमाणाख्यायां सर्वेभ्य'इत्यनेन घञ्कारके भवति न तु भाव इति एका तिलोच्छिति संती इत्यत्र भावे घोऽप्रसङ्गादेतदर्थं 'घअनुक्रमण'मि. त्यादि न वक्तव्यं भवति । [ अकर्तरि च कारके ] ॥ परिमाणा । अजपोरपीति । अन्यथा 'पुरस्तादपवादा' इति न्यायेनाऽचमेव उ.]भेदो भाप्ये इति,शङ्किनतिरिक्तस्य च्छात्रस्य वाक्यमित्येकोभगवत एवेत्यन्ये। भाष्ये-नभिवयुक्तमिति । प्रसज्यप्रतिषेधात्पर्युदासो न्याय्य इति भावः । घअनु- क्रमणमित्यादीति । 'परिमाणाख्यायामित्यादि घविधानमजपोरेव बाधकं न तु स्त्रीप्रत्ययाना'मित्यर्थकं हि तद्वार्तिकमिति भावः । ननु 'परिमाणाख्याया'मित्यत्र 'कारके' इत्यनुवृत्तावपि कर्मणि क्तिनं बाधित्वा घमा भूदित्यर्थं तदावश्यकमिति चेन, परिमाणाख्यायां भाव एव क्तिनं मन्यतेऽभिधानस्वाभाव्यादिति न दोषः ॥ परिमाणा । परिमाणं-परिच्छित्तिः, तस्या आख्यानं-कथनं तत्रेत्यर्थः । १'इदं भाष्यमित्यन्ये'। २इदं लुप्तं । ३ श्रुती'। ४इदं क्वचिन्ना५'दनभि'।६'चायः'।

·३अ.३पा.१आ.२०सू.] ७ व्याकरणमहाभाष्यम् . ३०१ यामिति सिद्धत्वात् ॥*॥ सर्वग्रहणमनर्थकम् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'परिमाणा. ख्यायामिति सिद्धत्वात्। 'परिमाणाख्याया'मित्येव घन्सिद्धोऽजपोरपि विषये, नार्थः सर्वग्रहणेन ॥ अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् ॥ किम् ? ॥ एकः पाकः द्वौ पाको त्रयः पाका इति ॥ पूर्वेणाप्येतसिद्धम्॥ न सिध्यति। 'संज्ञा- या मिति पूर्वो योगो, नचैषा संज्ञा ॥ प्रत्याख्यायते संज्ञाग्रहणम् ॥ अथापि क्रियते एवमपि न दोषः । अजपावपि संज्ञायामेव । यथाजातीयक उत्सर्ग- स्तथाजातीयकेनाऽपवादेनापि भवितव्यम् ॥*॥ उत्तरार्थं तर्हि ॥*॥ [ उत्त- रार्थ सर्हि वक्तव्यम्]॥'इडश्च'।सर्वेभ्योपि यथा स्यात्।ननु चायमिङ् एक एव वण्ठरण्डाकल्पः । सर्वेषु साधनेषु यथा स्यात् । उपेत्याऽधीयते तस्मादुपा- प्र.]घञ्चाधेत नाऽपमिति भावः। द्वौ शूर्पनिप्पावाविति। यद्यप्यत्र निरभ्योः पूल्वो'- रिति घसिध्यति तथापि सर्वापवादार्थ सर्वग्रहणोपादानादनेनैव भवितुमर्हतीत्यु- पन्यासः । सर्वग्रहणमिति । बाध्यमात्रापेक्षायां समुदायापेक्षयां वा पुरस्तादपवाद- न्यायो नास्तीति भावः । एकः पाक इति । कर्मण्यपि घञ् भवतीति भावः । सर्वेविति । सर्वेभ्य इति तादर्थे चतुर्थी, तेनायमर्थो गृह्यत इति भावः । तेना- उ.] परिच्छित्तिश्च प्रत्ययार्थस्येति भावः । सा चैकादिशब्दरुदाहरणेषु स्पष्टव । पुनर्विधानादेवाऽजब्विषये भवतीत्यत आह-अन्यथेति । उपादानादनेनैवेति । 'परिमाणाख्याया'मित्यनेनैवेत्यर्थः। 'निरभ्योः पूल्चोरिति च न कार्यमिति भावः । निश्चायनिष्पाचौ कर्मणि घजन्ती। 'तण्डुल'शब्देन 'शूर्प'शब्देन च तत्पुरुषः । निश्चीयतेः : स भावसाधनो वा । निश्चायो-राशिः। अत्र राशेरेकत्वेन परिच्छेदः । निप्पूयते तुषाद्यपनयनेन स निष्पाबस्तण्डुलराशिः। अत्राऽपि संख्यया परिच्छेदः । निश्चाये ‘ग्रहवृद्रि'त्याप्राप्तिः। बाध्यमात्राऽपेक्षायामिति । सामान्यचिन्तायामिदम् । वाध्यविशेषचिन्तायामपि प्रकारविशेषमाह-समुदायांऽपेक्षायां वेति । ननु 'भावे' इत्यनेनैव सिद्धमत आह-कर्मण्यपीति । परिमाणज्ञापनाथं भाष्ये एकादिपदोपादानम् । भाष्ये-अथाऽपीति । एवञ्च पाकादिशब्दानामसंज्ञात्वादक- तरि चेत्यनेन न सिद्धमित्यर्थः । एवञ्चाऽसंज्ञार्थं 'परिमाणाऽऽख्याया'मित्यस्य चारितार्थ्यादजपोर्विषये घअर्थ 'सर्व' 'ग्रहणमावश्यकमिति भावः। समाधत्ते-अजपा- वपीति । एवञ्च 'तण्डुलनिश्चाय' इत्यादावप्यसंज्ञात्वादपोऽप्राप्तौ 'परिमाणाख्या- या'मित्येव घसिद्ध इति नार्थः सर्वग्रहणेनेत्यर्थः । अजपोः संज्ञाविषयत्वे युक्ति- माह-यथाजातीयक इति । अन्यथाऽसंज्ञायां तयोश्चारितार्थ्येन घअपवादत्वमेव न स्यादिति भावः । वण्ठो-मृतभार्यः। ननु धातुविशेषणात्सर्वेभ्य' इति पञ्चम्यन्तात् सर्वेष्विति कथं लभ्यतेऽत आह-सर्वेभ्य इति । तादर्थे इति।नन्वपादानेऽकर्तरि- ·३०२ कैयट-विवरणसहित [परिमाणाख्या ध्यायः। अंधीयते तस्मिन्नध्यायः। अध्यायन्यायोग्रावसंहारा[धारावाया श्वे'त्ये- तनिपातनं न कर्तव्यं भवति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । क्रियते न्यास एव ॥ उत्तरार्थमेव तर्हि वक्तव्यम् । 'कर्मव्यतिहारे स्त्रिया मिति सर्वेभ्यो यथा स्यात् ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यत्येतत्-“कर्मव्यतिहारे स्त्री- ग्रहणं व्यतिपाकार्थम् । पृथग्हणं बाधकबाधनार्थ व्यावचोरीव्यावचर्च्यर्थम् । तत्र व्यतीक्षादिषु दोषः,सिद्धं तु प्रकृते स्त्रीग्रहणे णग्रहणं णिज्ग्रहणं चे"ति॥ उत्तरार्थमेव तर्हि । 'अभिविधौ भावइनुणासर्वेभ्यो यथा स्यात् । सांराविणम्॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यत्येतत् "अभिविधौ भावग्रहणं नपुंसके तादिनिवृत्त्यर्थम् । पृथग्ग्रहणं बाधकबाधनाथ, न तु ल्युट' इति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं,प्रकृत्याश्रयो योऽपवादस्तस्य बाधनं यथा स्यादर्थाश्रयो योऽपवादस्तस्य बाधनं मा भूदिति । एका तिलोच्छितिः। द्वे स॒ती इति ॥ 'घजनुक्रमणमज- विषये, अवचने हि स्त्रीप्रत्ययानामप्यपवादविज्ञान'मिति चोदयिष्यति तन्न वक्तव्यं भवति । ॥॥ घजनुक्रमणमजब्विषये ॥॥ घजनुक्रमणमजविषय. इति वक्तव्यम् । ॥*॥ अवचने हि स्त्रीप्रत्ययानामप्यपवादविज्ञानम् ॥ ॥ अनु. च्यमाने घेतस्मिन्स्त्रीप्रत्ययानामप्यपवादोऽयं विज्ञायेत । एका तिलोच्छितिः, द्वे सैंती इति ॥*॥ दारजारौ कर्तरि णिलुक्क ॥*॥ दारजारौ कर्तरि वक्तव्यौ प्र.]धिकरणे घं बाधित्वा घञ् भवति । प्रकृत्याश्रय इति । 'सर्वेभ्य' इति पञ्चमी- निर्देशादयमों लभ्यत इति भावः। अर्थाश्रय इति। 'स्त्रिया मित्यर्थ निर्दिश्य क्तिनो विधानादर्थाश्रयत्वम् । एकेति । ननु कारकानुवृत्त्याऽत्र भावे घञ् न भविष्यति । नैतदस्ति । उभयाधिकारात् । दारजाराविति । णिलोपे सति तस्य स्थानिवत्त्वा- द्धाश्रया वृद्धिर्न स्यादिति णिलुग्विधीयते। तस्य हि अपरनिमित्तकत्वात् , क्विलुगु- उ.] च कारके इत्युक्तेः सिद्धमत आह-तेनाऽधिकरणे[ई]ति।अपादानन्तु दृष्टान्ता- र्थमिति भावः। तदुदाहरणम्-अधीयते तस्मिन्नित्यध्याय इति । स्वाध्यायकाल इत्य- र्थः । भाष्ये-णच्चियामिति सर्वेभ्य इति । 'व्यावचोरी'त्यादौ युजादिविषये- ऽपीत्यर्थः । भाष्ये-कर्मव्यतिहारे इत्यादि । 'तत्र णज्विधायके सूत्रे 'स्त्री'ग्रहणं 'व्यतिपाको वर्त्तते' इत्यत्र णजभावाऽर्थम् , 'स्त्रियां क्तिन्नि'त्यतः पृथग्ग्रहणन्तु 'व्यावचोरी'त्यादौ ‘ण्यासे'ति युजादीनां बाधकानों बाधनार्थम् , न च व्यतीक्षा- दिषु 'गुरोश्च हल' इत्यस्याऽपि बाधप्रसङ्गः, 'स्त्रियां क्तिन्नित्यधिकारे एव 'कर्मव्य- तिहारे णच्', ततो 'णिच'इति न्यासेन सिद्धेरिति तद्वार्तिकार्थः । इनुण्सर्वेभ्य इति । 'सांराविण'मित्यादौ भावक्तादिविषयेऽपीत्यर्थः । अभिविधाविति । 'शब्द- १ 'ऽस्मिन्न अस्मिन्नधीयते इत्य' । २ क्वचिन्न ।३ 'पृथक्तु'।४ 'सुती' 'श्रुती' । । .

·३अ.३पा.१आ.२१सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् 8 णिलुक वक्तव्यः । दारयन्तीति दाराः । जारयन्तीति जाराः ॥*॥ करणे वा ॥*॥ करणे वा वक्तव्यौ । दीर्यन्ते तैः। जीर्यन्ति तै राः। [ परिमाणा] इङश्च ॥ ३।३।२१ ।। ॥*॥ इङश्चेत्यपादाने स्त्रियामुपसङ्ख्यानं तदन्ताच्च वा ङीष् ॥ ॥ इङश्चे- त्यत्रापादाने स्त्रियामुपसङ्ख्यानं कर्तव्यं, तदन्ताच वा ङीष्वक्तव्यः । उपेत्याs. धीयते तस्या उपाध्यायी । उपाध्याया। ॥ ॥ शृ वायुवर्णनिवृत्तेषु ॥ ॥ 'शू' इत्येतस्माद्वायुवर्णनिवृत्तेषु घवक्तव्यः। शारो वायुः । शारो वर्णः । 'गौरिवाऽकृतनीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः' । [ इङश्च] ॥ समि मुष्टौ ॥ ३३॥३६॥ ॥*॥ समि मुष्टावित्यनर्थकं वचनं परिमाणाख्यायामिति सिद्धत्वात् ॥॥ प्र.]पधात्वेति प्रतिषेधाद्वा स्थानिवत्त्वाऽभावाज्जारशब्दः सिध्यति । करणे वेति । अण्यन्तयोरेव दृणातिजीर्यत्योः करणे घे प्राप्ते घञवोच्यत इत्यर्थः। [अकर्तरि च]॥ इङश्च । प्रकृत्याश्रयस्यैवाऽचो घना बाधकेन भाव्यम् , न त्वर्थाश्रयस्यापि क्तिन इति मत्वाह-इङश्चेति । शृ वारिवति । 'ऋदोर'बिति प्राप्ते वचनम् । शार इति कर्मणि घञ् । अकृतनीशार इति । अकृताच्छादन इत्यर्थः । [ इङश्च ]॥ समि मुष्टौ । परिमाणवाचिमुष्टिशब्दाश्रयेण पूर्वः पक्षः । अङ्गुलिसंनिवेश- उ.]शक्तिस्वभावाद्भावे एवेनुण्सिद्धौ ‘भाव'ग्रहणं 'वाऽसरूप'न्यायन पक्षप्राप्तक्तादि- निवृत्त्यर्थम् । 'नपुंसके भावं' इत्यनन्तरमेव वक्तव्ये पृथग्ग्रहणन्तु क्तस्य बाधकानां खलानामपि वाधनार्थम्पूर्वविप्रतिषेधेनेति भावः । क्त वढ्युटो बाधस्तु नेष्यत इत्यत आह-न तु ल्युट इती'त्येतद्वार्तिकार्थः । उभयाऽधिकारादिति । परिमाणाख्यायां भावेऽपीष्टेरिति भानः । उदाहरणयोर्भावे तिन् , पूर्वसूत्रस्थभाष्यस्वरसात् । घनाश्रयेति । ण्याश्रयायान्तु'जनीजृषकस्वि'ति मित्त्वेन ‘जार'शब्दे ह्रस्वापत्ति- रिति भावः । ननु जृणातिरपि क्रयादौ पट्यते, अत एव तव्यावृत्तये 'जनीषिति गणसूत्रे षकारोच्चारणम् । एवञ्च तस्याऽमित्त्वेन तस्माद्धलि णिलोपेनाऽपि सिद्धं जार इतीति चेन्न, मितो 'जर' इति रूपव्यावृत्त्यर्थत्वात् । दारयतेर्यद्यपि पचाद्यचा सिद्धं तथापि 'अच्कावशक्ता विति स्वरव्यावृत्तय इदम् । करणे घे इति । 'पुंसि संज्ञायां घ' इत्यनेन । इदमुपलक्षणं ल्युटोऽपि ॥ [परिमाणा] । इडश्व। ननु सूत्रेणैव सिद्धमत आह-प्रकृत्येति।सजातीयत्वादित्यर्थः।तथा च स्त्रियां क्तिनो बाधार्थमिति भावः।कर्मणीतिहरदत्तस्तु 'करणे इत्याह,निवियतेऽनेने- इति निवृतम्-आच्छादनम् । बाहुलकात्करणे क्तः। तदाह-अकृताच्छादन इति ॥ १ 'जरयन्तीति' । २ 'तेन दाराः' 'तेन जाराः' । ३ 'अस्या' । ४'बाधनार्थ । .

·.. ३०४ कैयट-विवरणसहितं [ समिमुष्टी समि मुंष्टाविति वचनमनर्थकम् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'परिमाणाख्यायामिति सिद्धत्वात्' । 'परिमाणाख्याया'मित्येवान घन्सिद्धः ॥॥ अपरिमाणार्थ ॥*॥ अपरिमाणार्थोऽयमारम्भः । मल्लस्य सङ्ग्राहः । मुष्टिकस्य सङ्ग्राह इति । ॥*॥ उद्घाभनिग्राभौ च च्छन्दसि जुगुद्यमननिपातनयोः ॥ ॥ उदाभो निग्राभ इतीमौ शब्दो छन्दसि वक्तव्यौ,जुगुद्यमननिपातन[योरे] योः।उदाभं च निग्राभं च ब्रह्म देवा अवीवृधन् ॥ [ समि मुष्टौ ] ॥ कर्मव्यतिहारे णच्त्रियाम् ॥ ४॥३॥४३ ॥ स्त्रीग्रहणं किमर्थम् ? ॥*॥ कर्मव्यतिहारे स्त्रीग्रहणं व्यतिपाकार्थम् ॥* ॥ कर्मव्यतिहारे स्त्रीग्रहणं क्रियते ॥ [किं प्रयोजनम् ?n] 'व्यतिपाकार्थम्'। इह मा भूत् ,-व्यतिपाको वर्तते ॥ अथ किमर्थं पृथग्ग्रहणं ? ॥॥ पृथग्ग्रहणं वाधकबाधनार्थम् ॥ ॥ पृथ- ग्ग्रहणं क्रियते॥[किं प्रयोजनम् ?]॥ 'बाधकबाधनार्थ'। ये तस्य बाधकास्तद्वा. धनार्थम् ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ ॥ व्यावचोरीव्यावचय॑म् ॥*॥ [व्यावैचोरी- व्यावचर्च्यर्थम् ] । व्यावचोरी वर्तते । व्यावचर्ची वर्तते ॥*॥ तत्र व्यतीक्षा- दिपु दोषः ॥ ॥ तत्र व्यतीक्षादिषु दोषो भवति । व्यतीक्षा वर्तते । व्यतीहा वर्तते । ॥॥ सिद्धं तु प्रकृते स्त्रीग्रहण णज्ग्रहणं णिज्ग्रहणं च॥॥सिद्धमेतत्॥ प्र.वाच्याश्रणेन तु परिहारः । [ समि मुष्टौ ] ॥ कर्म । पृथग्ग्रहणमिति । प्रकरणोत्कर्षात् तिनो वाधकानामप्यनेन बाधन- मिति भावः । व्यतीक्षादिप्विति । 'अप्रत्ययात्' 'गुरोश्च हल' इत्यकारस्यापि बाधप्रसङ्गादित्यर्थः। सिद्धं त्विति । यद्येवं व्यावक्रुष्टिरिति क्तिन्न प्राप्नोति । उ.] समि मुष्टौ। अङ्गुलाति । दृढमुष्टिताऽनेनाऽन्वाख्यायते । मुष्टिकस्येति भाष्ये । 'मुष्टौ कुशल' इत्यर्थे आकर्षादित्वात्ष्टल् । निपातनम्-अधः पातनम् ॥ कर्मव्य । भाष्ये-व्यतिपाकार्थमिति । पुंलिङ्ग भावे मा भूदित्यर्थमित्यर्थः । अकर्तृकारके तु नाऽनभिधानादितिभावः।प्रकरणोत्कर्षादिति। स्त्रियां क्तिन्नि'त्येतद. पेक्षयेति भावः। बाधकानामिति। 'व्यावचोरी'त्यादौ ‘ण्यासे'ति युजादीनामित्यर्थः । अत्रेदं बोध्यम्-क्तिनोऽयमपवादः,अत एव पक्षे वासरूपविधिना सोऽपि । अन्येषां तदपवादानान्तु पृथक पाठेन पूर्वविप्रतिषेधकल्पनया बाधकः । अत एव व्यतीक्षाया असिद्धिः शङ्किता भाष्ये, विप्रतिषेधविषये वाऽसरूपाऽप्रवृत्तेः । णिज्ग्रहणञ्चेति । इदं 'व्यावचोरी'त्यादौ बाधकबाधनार्थम् । व्यावक्रुष्टिरिति। स्मष्टश्चाऽयम्प्रयोगो वाऽसरूपसूत्रे । 'व्यात्युक्षीति च माघकाव्ये । क्तिति । स्त्र्यधिकारे वाऽसरूप- १“वित्येतद्वच'। २'मित्येव सिद्ध"मिति सिद्ध।३ 'योरर्थयोः।४ कचिन्ना५ 'पृथक्तु। ।

·३अ.३पा.१आ.४४सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् , कथम् ?॥ प्रकृत एव स्त्रीग्रहणेऽयं योगः कर्तव्यः। 'स्त्रियां क्तिन्। ततः 'कर्म- व्यतिहारे णच्' । ततो 'णिचः ॥ [ कर्मव्यतिहारे णच् ] ॥ अभिविधौ भाव इनुण ॥३॥३४४ ॥ भावग्रहणं किमर्थम् ? ॥*॥ अभिविधौ भावग्रहणं नपुंसके तादिनिवृत्त्य- र्थम् ॥ ॥ अभिविधौ भावग्रहणं क्रियते॥ [किं प्रयोजनम् ]॥ 'नपुंसके तादि- निवृत्यर्थम्' । नपुंसकलिङ्ग भावे क्तादयो मा भूवन्निति ॥ अथ किमर्थ पृथ- ग्ग्रहणं क्रियते ? ॥ ॥ पृथग्हणं बाधकबाधनार्थम् ॥*॥ पृथग्ग्रहणं क्रियते ॥ [किं प्रयोजनम्? ] ॥ 'बाधकबाधनार्थम्'। ये तस्य बाधकास्तद्वाधनार्थम् । ॥*॥ न तु ल्युटः ॥ ॥ ल्युटो बाधनं नेष्यते सङ्कटनमित्येव भवति ॥ एरच ॥३॥३॥५६॥ ॥*॥ अज्विधौ भयस्योपसङ्ख्यानम् ॥॥ अज्विधौ भयस्योपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । भयम् ॥ अत्यल्पमिदमुच्यते 'भयस्येति । ॥ ॥ भयादीनामिति प्र.व्यात्युक्षी च न सिध्यति। नैष दोषः। कृत्यल्युटो बहुल'मिति बहुलवचनाद्यथेष्ट- लाभप्रयोजनात् । [ कर्मव्यतिहारे णच् ] ॥ अभिविधौ। भावे कारक इति द्वयेऽपि प्रकृते शब्दशक्तिस्वाभाव्याद्भाव एवेनुण्भविष्यतीति मवाह-भावग्रहणमिति। नपुंसक इति । 'मध्येऽपवादाः पूर्वा- न्विधीन् बाधन्त इति इनुण घनमेव बाधेत न तु क्तादीन्।भावग्रहणात्वधिकविधाना- त्तिानपि बाधत इति भावः। अथेति । 'नपुंसके भाव' इत्यस्यानन्तरमिदं वक्तव्य- मिति भावः। पृथग्ग्रहणमिति। 'वासरूपोऽस्त्रिया मिति वचनात्पक्षे क्तादयःस्युरिति उ.]विधेरभावाद्यात्युक्ष्यामपवादविप्रतिषेधेन 'गुरोश्चे'त्यप्रत्ययप्रसङ्गादिति भावः। एवञ्च 'वाऽसरूप'सूत्रस्थप्रयोगाऽनुष्ठानरूपभाष्यविरोधात् सिद्धन्त्वित्याद्येतत्सूत्रस्थवार्तिक- मेकदेश्युक्तिरिति भावः । व्यावचोरीव्यतीक्षे बहुलग्रहणात्साध्ये इति तात्पर्यम् । उत्तरन्तु-स्त्रियामित्यकरणप्रयुक्तलाघवाद्बाहुलकस्य तवाऽप्यावश्यकत्वाच्च वार्त्तिको- क्तमेव युक्तमिति ॥ [कर्मव्यतिहारे णच ] । अभिविधौ । द्वये अॅपि प्रकृते इति । प्रकरणे इत्यर्थः । 'द्वयोरपि प्रकृते' इति पाठान्तरम्। भाव एवेति । णज्वदिति भावः । मध्येऽपवादा इति । बाध्य- सामान्यचिन्तयेदं सिद्धमिति 'वाऽसरूप'न्यायेन पक्षेप्राप्तयोरपि तयोर्बाधनार्थ भाव- ग्रहणमिति भाष्याऽभिप्रायवर्णनमुचितम् । वाऽसरूप इति । स्त्र्यधिकारे एव 'वाऽ- सरूप'निषेध इति प्राक् प्रतिपादनादिति भावः । भाष्ये-ये तस्येति । तस्य बाध- काः खला इत्यर्थ उचितः। कैयटोक्तार्थे नाऽक्षरस्वारस्य, भावग्रहणफलादविशे- १इदं लुप्तं । २'पृथक्तु' । ३ इदं भाष्यमित्यन्ये । ४ प्रयोजकात्' । ५ द्वयोरपि । २० ·३०६ 8 कैयट-विवरणसहितं [ग्रहवृद्ध - वक्तव्यम् ॥ ॥ इहापि यथा स्यात् भयं वर्षम् ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥*॥ नपुं. सके क्तादिनिवृत्त्यर्थम् ॥*॥नपुंसलिङ्ग भावे तादयो मा भूवन्निति ॥*॥कल्पा- दिभ्यश्च प्रतिषेधः ॥*॥ कल्पादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः। कल्पः अर्थः मन्त्र [इति ] 1॥॥ जवसवौ छन्दसि ॥ ॥ जवसवी छन्दसि वक्तव्यौ । उर्वो. रस्तु मे जवः । अयं मे पञ्चौदनः सवः । [ एरच् ] ॥ ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च ॥ ३॥३॥५८ ॥ किमर्थं निष्पूर्वाचिनोतेरब्विधीयते नाऽचैव सिद्धं, न ह्यस्ति विशेषो निष्पूर्वाचिनोतेरपो वा, अचो वा, तदेव रूपं स एवं [च] स्वरः॥ न सिध्यति 'हस्तादाने चेरस्तेये' इति घन्प्रामोति तद्वाधनार्थम् । अत उत्तरं पठति॥*॥ अब्विधौ निश्चिग्रहणमनर्थक स्तेयस्य घविधौ प्रतिषेधात्॥ ॥ अब्विधौ निश्चि- ग्रहणमनर्थकम् ?॥ किं कारणम् ॥ 'स्तेयस्य घविधौ प्रतिषेधात्' । स्तेयस्य घम्विधौ प्रतिषेध उच्यते । निष्पूर्वश्चिनोतिः स्तेये वर्तते ॥ [॥*॥ अस्ते- यार्थन्तु ॥*॥] अस्तेयार्थं तीदं वक्तव्यं निष्पूर्वाञ्चिनोतेरस्तेयेऽब्यथा स्यात् । ॥॥अस्तेयार्थमिति चेन्नाऽनिष्टत्वात्॥*॥अस्तेयार्थमिति चेत्तन।किं कारणम्!॥ 'अनिष्टत्वात्। नहि निष्पूर्वाचिनोतेरस्तेयेऽबिप्यते॥ किं तर्हि?॥ घवेष्यते ॥ एवं तर्हि सिद्ध सति यन्निपूर्वाचिनोतेरपं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्थो यत्तदन्तः- प्र.प्रकरणोत्कर्षेण वासरूपविधिर्बाध्यत इत्यर्थः । [ अभिविधौ भावे ] ॥ एरच । वर्षमिति । वर्षणमित्यपि भवति । 'वृषभो वर्षणा'दिति भाष्यकार- वचनात् । कल्प इति । ण्यन्तेभ्योऽचि प्रतिषिद्धे घव भवति। 'एरजण्यन्ताना'- मिति तु वचनमनार्षम् । जवसवाविति । अपि प्राप्तेऽज्विधिः। खरे विशेषः । ग्रहवृ । एष स्वर इति । मध्योदात्तत्त्वं कृत्वरेण भवति। वशिरण्योरिति। उ.]षश्च। अत्राऽप्येवंकरणात्पूर्वविप्रतिषेधकल्पनेति तात्पर्यम् । सङ्कटनमित्येवेति । सङ्कटनमिति भवत्येवेत्यन्वयः । अत एव 'पुंयोगा'दिति सूत्रस्थः ‘सांकूटिन मिति भाष्यप्रयोगः सङ्गच्छते ॥ [ अभिविधौ ] एरच । भाष्यकारवचनादिति । ततो बाहुकाल्ल्युडपीति भावः । स्वरे इति । अपि आधुदात्तम् , अच्यन्तोदात्तमित्यर्थः ॥ [ एरच ] । ग्रहवृ । भाष्ये स एव[च] स्वर इति। थाऽथघ'जिति सूत्रेणेति भावः।भाष्ये- स्तेये वर्तते इति । हस्तादानविषये इति भावः। किन्तर्हि घनेवेति। हस्ताऽऽदान- विषये इत्यर्थः । 'प्रकृतसूत्रे 'निश्चि'ग्रहणं स्तेयार्थञ्चेद्धोऽप्राप्तेरचैव सिद्धम् । १ 'कल्प्यादिभ्यः प्रति' । २ इतिः क्वचिन्न । ३ 'एवाऽस्य'। ४ 'चर्घञ्- प्राप्तस्तद्वा । ५ इदं लुप्तं स्यात् । ६ 'ये यथा' ।

·३अ.३पा१.आ.८३सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् , थाथघन्ताजबित्रकाणामिति तनिष्पूर्वाचिनोतेर्न भवतीति ॥ किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ?॥ निश्चयः । एष स्वरः सिद्धो भवति ॥ ॥ वशिरण्योश्चो- पसङ्ख्यानम् ॥*॥ वशिरण्योश्चोपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । सवशं सैन्धवम् । धनं- जयं रणे रणे ॥*॥ घअर्थे कविधानं स्थानापाव्यधिहनियुध्यर्थम् ॥ * ॥ घअर्थे को विधेयः ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ 'स्थानापान्यधिहनियुध्यर्थम् । स्था-प्रति- ष्ठन्तेऽस्मिन्धान्यानीति प्रस्थः। प्रस्थे हिमवतः शृङ्गे । स्था ॥ स्ना-प्रना- न्ति तस्मिन्निति प्रस्तः । त्रा। पा-प्रपिबन्त्यस्यामिति प्रपा । पा॥ व्यधि- आविध्यन्ति तेनाऽऽविधम् । व्यधि ॥ हनि-विघ्नन्ति तस्मिन्मनांसि विघ्नः । हनि ॥ युधि-आयुध्यन्ते तेनाऽऽयुधम् ॥ [ ग्रहवृदृनिश्चि] । स्तम्ब क च ॥ ३३.३॥ कस्मादयं को विधीयते ॥ 'हन्ते रित्याह ॥ तद्धन्तिग्रहणं कर्तव्यम् ?॥ न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते ॥ क्व प्रकृतम् ? ॥ 'हनश्च वध' इति ॥ तद्वा अनेकेन निपातनेन व्यवच्छिन्नं न शक्यमनुवर्तयितुम् ॥ नैतानि निपातनानि । हन्तेरेते आदेशाः ॥ यद्यादेशा घनस्वरो न सिध्यति । घनः ॥ सन्तु तर्हि निपातनानि ॥ ननु चोक्तं 'तद्वा अनेकेन निपातनेन व्यवच्छिन्नं न शक्यम- नुवर्तयितु'मिति ॥ संबन्धमनुवर्तिष्यते ॥ अथ वा पुनः सन्त्वादेशाः ॥ ननु चोक्तं 'स्वरो न सिध्यतीति ॥ नैष दोषः । अकारान्ता आदेशाः॥ अथ यदे- पीकया स्तम्बो हन्यते कथं तत्र भवितव्यम् ? ॥ के चिनावदाहु:-'स्तम्बन्ने'. प्र.]पनि प्राप्ते वचनम् । वशनं वशः। रणेन्त्यस्मिन्निति रणः । घनर्थ इति। भावः कनुवर्जितं च कारकं घजर्थः । [ ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च ] । स्तम्बे क च । घनस्वर इति । अन्तोदात्तत्वं न सिध्यति, अप्वरेणाद्युदात्त- त्वप्रसङ्गादित्यर्थः । अकारान्त इति । तत्राऽतो लोपे कृते उदात्तनिवृत्तिवरेणाप उ.]अस्तेयार्थं चेत्तन्न, निःपूर्वचिनोतेः पूर्वविप्रतिषेधेन घञ एवेष्टे'रिति भाष्यार्थः। घन चेति पाठे 'च'शब्द एवार्थो द्रष्टव्यः । कृत्स्वरेणेति । 'गतिकारकोपपदादिति विहितेन ॥ [ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च ] । स्तम्बे क च । अनेकेनेति । घनाऽन्तर्धनप्रघणप्रघाणोद्धनाऽपघनरूपेणे- त्यर्थः । अप्स्वरेणाधुदात्तेति । निपातने तु निपातनात् 'फिषोऽन्त' इति सिद्धि- रिति भावः । तत्राऽतो लोप इति । प्रत्ययसन्नियोगशिष्टतया विधानादार्द्धधातुक इति लोप इति भावः। आदेशाश्च स्थानिखरेणान्तरतम्यादन्तोदात्ता इति तात्पर्यम् । तस्य सर्वाऽपवादत्वादिति । यद्यपि पुंस्ययं चरितार्थस्तथापि 'बहुल'ग्रहणादिति १ 'अस्मिन् । २ इतिः क्वचिन्न । ३ आविधः' । ४ 'धन इति' । ५ 'रणति' ।

·३०८ 8 कैयट-विवरणसहितं. [ स्त्रियां क्तिन् ति भवितव्यम् ॥ अपर आहुः-'स्तम्बहेति'रिति भवितव्यम्, ऊतियूति- जूतिसातिहेतिकीर्तयश्चेति निपातनमिति। अपर आहुः-स्तम्बहननीति भवि- तव्यमिति वक्ष्यत्येतत्"अजब्भ्यां स्त्रीखलनाः स्त्रियाः खलनौ विप्रतिषेधेने ति। यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् ॥ ३॥३॥९० ॥ ॥*॥ यजादिभ्यो नस्य ङित्त्वे संप्रसारणप्रतिषेधः ॥॥॥*॥ यजादिभ्यो नस्य डिन्त्वे संप्रसारणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रश्न इति ॥ एवं तांडित्करि- ष्यते ॥*॥ अङिति गुणप्रतिषेधः ॥ ॥ यद्यङिद्गुणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । विश्न इति । सूत्रं च भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं 'यजादिभ्यो नस्य ङित्त्वे संप्रसारणप्रतिषेध' इति ॥ नैष दोषः [ ॥*॥ निपातनात्सि- द्धम् ॥ ॥ ] निपातनादेतत्सिद्धम् ॥ किं निपातनम्?॥प्रश्ने चासन्नकालइति॥ स्त्रियां क्तिन् ॥ ३॥३९४ ॥ ॥*॥ स्त्रियां क्तिनाबादिभ्यश्च ॥*॥ स्त्रियां क्तिनित्यत्राबादिभ्यश्चेति वक्त. व्यम् । आप्तिः । राद्धिः। दीप्तिः॥*॥निष्ठायां वा सेटोऽकारवचनात् [सिद्ध]॥ * ॥ निष्टायां वा सेटोऽकारवचनासिद्धम् । अथ वा निष्ठायां सेटोऽकारो भवतीति वक्तव्यम् ॥ यदि निष्ठायां सेटोऽकारो भवतीत्युच्यते स्रंसा ध्वंसेति न सिध्य. ति । स्रस्तिः ध्वस्तिरिति प्राप्नोति ॥ किं पुनरिदं परिगणनं त्रय एवाबादय आहो स्विदुदाहरणमात्रम् ?॥ किं चातः ? ॥ यदि परिगणनं भेदो भवति । अथोदाहरणमात्रं नास्ति भेदः । स्रस्तिः ध्वस्तिरित्येव भवितव्यम् ॥ स्थागापापचो भावे ॥३३९५॥ ॥*॥ स्थादिभ्यः सर्वापवादप्रसङ्गः ॥*॥ स्थादिभ्यः सर्वापवादः क्तिन्- प्र.]उदात्तत्वं भवतीति भावः । स्तम्बन्नेति कप्रत्यये रूपं । तस्य सर्वापवादत्वादिति भावः । स्तम्बहेतिरिति । निपातनस्य सर्वापवादत्वादिति भावः ॥ स्त्रियां क्तिन् । स्रस्तिरिति । संसा ध्वंसेति नैव भवतीति भावः । स्थागापा । स्थादिभ्य इति । बाध्यमात्रापेक्षायां, बाध्यसमुदायापेक्षायां वा उ.भावः । भाष्ये-अजब्भ्यामिति । 'हेति'रिति निपातनमःकरणे चारितार्थमिति भावः । निपातितहेतिशब्दः शस्त्रे रूढ इत्यन्ये ॥ [स्तम्बे क च] । स्त्रियां क्तिन्।क्तिनाबादिभ्य इति वचनं 'गुरोश्च हल' इत्येतत्प्राप्तियोग्यविषयं, 'निष्ठायां वा सेटोऽकारवचना'दित्यनेन समानयोगक्षेमत्वादित्याहुः । एवञ्च निष्टाया- मनिटस्तत्सूत्रप्राप्तिविषया आबादय इति फलितम् ॥ [ स्त्रियां क्तिन् ] ॥ १ 'निपातनादिति'। २ इदं क्वचिन्न। ३ 'क्तिनाबा'। ४ केचित्तु सिद्धत्यमिन्त- मिदं वार्तिकमित्याहुः ।

·३अ.३पा.१आ.९८सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् . ३०९ .. प्रामोति, स यथैवाऽहं बाधते एवं ण्वुलिभावपि बाधेत । कां त्वं स्थायिका- मस्थाः। कां त्वं स्थायिम् ॥ ॥ सिद्धं त्वनिधाने स्थादिप्रतिषेधात् ॥ ॥ सिद्ध- मेतत् ॥ कथम् ?॥[अडिधाने 'स्थादिप्रतिषेधात्'॥]अडिधाने एव स्थादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रतिषिद्धे तस्मिन् क्तिनेव भविष्यति ॥ सिध्यति । सूत्रं तहि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं 'स्थादिभ्यः सर्वापवादप्रसङ्ग' इति ॥ नैष दोषः। 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरा नित्येव- मयं स्त्रियां क्तिन्नडं बाधिष्यते ण्वुलिजौ न बाधिष्यते ॥ ॥ ॥ श्रुर्यंजीषिस्तुभ्यः करणे ॥॥ श्रुयजीषिस्तुभ्यः करणे क्तिन्वक्तव्यः। श्रूयतेऽनयेति श्रुतिः । इज्यतेऽनयेति इष्टिः । इष्यतेऽनयेति इष्टिः । स्तूयते- ऽनयेति स्तुतिः ॥॥ ग्ला[म्ली]ज्याहाभ्यो निः ॥*॥ ग्ला[म्लाज्याहाभ्यो निर्वक्तव्यः । ग्लानिः [म्लोनिः] ज्यानिः हानिः ॥ [ स्थागापापचो ] । वजयजोर्भावे क्यप् ॥३३॥२८॥ ॥*॥ क्यब्विधिरधिकरणे च ॥*॥ क्यविधिरधिकरणे चेति वक्तव्यम् । समजन्ति तस्यां समज्या ॥[ व्रजयजोर्भावे ] । कृञःशच ॥३।३।१००॥ ॥ ॥कृञः श चेति वावचनं क्तिनर्थम्॥*॥ कृषः श चेति वावचनं कर्त- व्यम् ॥ [ किं प्रयोजनम् ? ॥ 'क्तिनैर्थम्'] । क्तिन्नपि यथा स्यात् । कृतिः ॥ इच्छा ॥ ३।२।१०१।। किं निपात्यते ? ॥*॥ इषेः शे यगर्भावः ॥ ॥ अत्यल्पमिदमुच्यते प्र.] पुरस्तादपवादन्यायो नास्तीति भावः।वुलिजाविति। 'विभाषाख्यानपरिप्रश्नयो'- रित्यनेन विहितौ । पुरस्तादिति । अनन्तरबाधने लब्धावकाशो विधिः परत्वादुत्त- रेण बाध्यत इत्यर्थः । श्रुयजीति । ल्युड्वाधनाथ वचनम् । [स्थागापापचो] । ब्रजयजो । क्यविधिरिति । उत्तरसूत्रे इति भावः । [बजयजो] । कृजः श च। चकारेणानन्तरस्य क्यप एव समुच्चयो न तु व्यवहितस्य क्तिन इति मत्वाह-वावचनमिति । तेन क्रिया कृत्या कृतिरिति रूपत्रयसिद्धिः ॥ उ.] स्थागापा । बाध्यमात्रेति । बाध्यसामान्यचिन्तेयम् । बाध्यसमुदायेति । विशेषचिन्तायामपि प्रकारविशेषः । [स्थागापा] ॥ वजयजो। उत्तरेति ।भाष्ये तद्विषयोदाहरणदानादिति भावः। [ब्रजयजो] ॥ कृतः श च । वा वचनमिति । इदमेव ज्ञापयति 'वर्णगौरवादपि योग- १ 'आस्थाः'।२इदं क्वचिन्न ।३'कां त्वं स्थायिमास्थाः'।४ 'जिषि'।५ इतिः क्वचिन्न । ६ 'इषेः शे यगभावो निपात्यते' इत्यस्यव्याख्या। इदं भाष्यमित्यन्ये। ७'इतिभावः'। ।

·३१० * कैयट-विवरणसहितं. [षिद्भिदादि इच्छेति[*॥इच्छापरिचर्यापरिसर्यामृगयाऽटाट्यानामुपसङ्ख्यानम् ॥*] ॥ इच्छा- परिचर्यापरिसर्यामृगयाऽटाट्यानामुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् ॥ ॥ जागर्तेरकोरो वा ॥॥ जागर्या । जागरा ॥ [इच्छा ] ॥ षिद्भिदादिभ्योऽङ्॥ ३॥३॥१०४॥ ॥॥ भिदा विदारणे ॥*॥ भिदा विदारण इति वक्तव्यम् । भित्ति- रन्या ॥*॥ छिदा द्वैधीकरणे ॥ ॥ छिदा द्वैधीकरण इति वक्तव्यम् । छित्ति- रन्या ॥*॥ आरा शस्त्र्याम् ॥*॥ आरा शस्त्र्यामिति वक्तव्यम् । आर्तिरन्या । ॥*॥ धारी प्रपाते ॥॥धारा प्रपात इति वक्तव्यम् । धृतिरन्या ॥ ॥ गुहा गिर्योषध्योः ॥ ॥ गुहा गिर्योषध्योरिति वक्तव्यम् । गृढिरन्या। [षिद्भिदा] ॥ ण्यासश्रन्थो युच् ॥ ३।३।१०७ ॥ किमर्थश्चकारः ? ॥ ॥*॥ [चकारः] स्वरार्थः ॥*॥ 'चितोऽन्त उदात्तो भवती'त्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । 'उदात्त' इति वर्तते 'भूवीरा उदात्त' इति ॥ यधुदात्त इति वर्तते 'वजयजो वे क्यप'-किमर्थः पकारः ? ॥ तुगर्थः । हस्वस्य पिति कृतीति ॥ उदात्त इति वर्तते ॥ एव- मपि कुत एतत्तदन्तस्योदात्तत्वं भविष्यति न पुनरादेरिति ? ॥ उदात्त इत्य- नुवर्तनसामर्थ्याद्यस्याऽप्राप्तः स्वरस्तस्य भवति ॥ कस्य चाऽप्राप्तः ?॥ अन्त्य- स्य ॥ सामान्यग्रहणाऽविघाताऽर्थस्तहि ॥ व सामान्यग्रहणाविघातार्थे- नार्थः ? ॥ युवोरनाकाविति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यत्येतत्- प्र.] षिद्भिदादि॥ आर्तिरिति । आङोऽर्तेश्च 'उपसर्गादृति धाताविति वृद्धिरेका- देशः । गुहा गिर्योषध्योरिति । गिरिशब्दोऽत्र गिर्यवयवे वर्तते। [षिद्भिदा ], ण्यासश्रन्थो ॥ युवोरिति । अन्यथा निरनुबन्धकत्वादस्यैव ग्रहणं स्यान्नतु ल्युडादीनामिति भावः । अनुनासिकवचनादिति । तत्र ल्युडादीनामपि अनु- उ.] विभागो गरीया'निति भावः । [ कृजः श च ] । इच्छा । शे यगभाव इति । भावार्थकत्वाद्यकः प्राप्तिः । [ इच्छा ] विद्भिदा । ननु गुहा न गिरिरत आह-गिरिशब्द इति [पिद्भिदा] ॥ ण्यास । भाष्ये न पुनरादेरिति। एवञ्च पाक्षिकाऽनिष्टप्रसङ्ग इति भावः। यत्तु प्रथमाऽतिक्रमे कारणाऽभावादादेरेव स्यादिति तन्न ; तन्न्यायस्याऽत्र शास्त्रेऽनङ्गी- कारात् । अत एव 'आद्युदात्तश्चेति सार्थकम् । अत एव 'तित्स्वरित'मिति तव्या- दावन्तस्वरितसिद्धिरिति बोध्यम्। अन्त्यस्येति। आदेस्तु 'आधुदात्तश्च'त्यनेन सिद्ध १ भाष्यवार्तिकमित्यन्ये । भाष्यमित्यपरे । इदं क्वचिन्न । २ नां निपातनं कर्तव्यं । ३ इदं लुप्तं । ४ भाष्यमिदमित्यन्ये । ५ 'इत्येव हि वर्तते । । ..

·३अ.३पा.१आ.१०८सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् , 'सिद्धं तु युवोरनुनासिकवचना'दिति ॥ ॥ युप्रकरणे घट्टिघंटि वन्दिविदिभ्य उपसङ्ख्यानम् ॥*॥ युप्रकरणे घहि[घटि]वन्दिविदिभ्य उपसङ्ख्यानं कर्त- व्यम् । घटना । [ घटना] । वन्दना । वेदना ॥ ॥ इषेरनिच्छार्थस्य ॥ॐ॥ इषेरनिच्छार्थस्येति वक्तव्यम् । अन्विष्यते अन्वेषणा ॥*॥ परेर्वा ॥*॥ परे- ति वक्तव्यम् । अन्यां परीष्टिं चर । अन्यां पर्येषणां चर ॥[ण्यासश्रन्थो] । रोगाख्यायां ण्वुल्बहुलम् ॥३॥३॥१०८॥ ॥*॥ धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल् ॥ ॥ धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल्वक्तव्यः । का नामाऽऽसिकाऽन्येवीहमानेषु । का नाम शायिकाऽन्येप्वधीयानेषु ॥*॥ इश्तिपौ धातुनिर्देशे ॥ ॥ इश्तिपावित्येतौ प्रत्ययौ धातुनिर्देशे वक्तव्यौ । पचे—हि, पचते—हि ॥ ॥ वर्णात्कारः॥ ॥ वर्णात्कारप्रत्ययो वक्तव्यः। अकारः इकारः ॥ ॥ रादिफः ॥*॥ रादिफो वक्तव्यः । रेफः ॥॥मत्वर्थाच्छः ॥*॥ मत्वर्थाच्छो वक्तव्यः । मत्वर्थीयः ॥ ॥ इणजादिभ्यः ॥*॥ इणजादिभ्यो वक्तव्यः । आजिः आतिः आदिः ॥ ॥ इञ्चपादिभ्यः ॥ ॥ इञ्वपादिभ्यो वक्तव्यः । वापिः वासिः । वादिः ॥ ॥ इक्कृष्यादिभ्यः ॥ ॥ इक्वंप्यादिभ्यो प्र.]नासिकत्वप्रतिज्ञानसामर्थ्यागृहणं भविष्यतीत्यर्थः । [ण्यासश्रन्थो युच् ] रोगाख्या । धात्वर्थनिर्देश इति । क्रियानिर्देश इत्यर्थः । इश्तिपाविति । बहुलवचनात्तु क्वचिन्न भवति, श्तिपः शित्करणादकर्तृवाचिन्यपि तस्मिन् शबादयो भवन्ति । यगपि क्वचिद्भवति, यथा-'विभाषा लीयते'रिति । अत्र हि लीलीडो- र्यका शितपि निर्देशः कृतः । श्यनि तु लीङ एव ग्रहणं स्यानु तु लीनातेः । वर्णादिति । वर्णवाचिनो वर्णानुकरणादित्यर्थः । बहुलवचनात् कं चिन्न भवति,- 'अस्य च्चा'विति यथा । तथा व चिद्वर्णसमुदायानुकरणादपि-एवकार इति । कार- प्रत्ययस्य ककारस्येत्संज्ञा प्रयोजनाऽभावान्न भवति । ननु करणं कारः, अस्य कारः अकार इत्येवं सिध्यति । नैतदस्ति । एवं हि विज्ञायमाने'ऽकारकरण'मित्यादि न उ.]इति भावः । प्रतिज्ञानसामर्थ्यादिति।इदच चित्त्वेऽपि तदनुबन्धकपरिभाषया ल्युटोऽग्रहणशङ्कावारणायाऽऽवश्यकमिति भावः । [ण्यासश्रन्थो युच् ] । रोगाख्यायां। धातुकृतोऽर्थः साधनमिति भ्रमं वारयति-क्रियेतिाभावाधिकारेऽपि कारकनिवृत्त्यर्थमिदम् । इश्तिपो । कचिन्नेति । 'भुवो वुगिल्यादौ । शित्करणा- दिति । शित्करणस्य पिवाद्यादेशविधानेन चारितार्थ्यादिदश्चिन्त्यम् । तस्मानिर्देशै- रेव विकरणःसाध्यः।भाष्ये-पचे पचतेरिति,-कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्टी। 'प्रयोगा'. निति शेषो वा। धात्वर्थनिर्देशेऽप्येतौ बाहुलकात् । अत एव 'ईक्षते ऽशब्दम्', १ इदं कचिन्न । २ 'तेरन्वेष' । ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'च' । ५ 'विवक्षया' । - ।

·३१२ कैयट-विवरणसहितं. [कृत्यल्युटो वक्तव्यः । कृषिः । किरिः। गिरिः ॥ ॥ संपदादिभ्यः क्विप् ॥ ॥ संपदा- दिभ्यः क्विब्वक्तव्यः। संपत् । विपत् । प्रतिपत् । आपत् । परिषत् । पर्षत् । कृत्यल्युटो बहुलम् ॥ ३॥३॥११३ ॥ ॥ ॥केल्ल्युटः॥ ॥कल्ल्युट इति वक्तव्यम्॥॥॥कृतो बहुलमिति वा ॥४॥ कृतो बहुलमिति वा वक्तव्यं। पादहारकाद्यर्थम्॥पादाभ्यां ह्रियते पादहारकः। गले चोप्यते गलेचोपकः । श्वोऽनीनाधास्यमानेन । श्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन ॥ गोचरसंचरवहव्रजव्यजापणनिगमाश्च ॥ ३॥३११९ ॥ ॥*॥ गोचरादीनामग्रहणं प्रायवचनाद्यथा कषो निकष इति ॥*॥ गोच- रादीनां ग्रहणं शक्यमकर्तुम् ॥ घकस्मान भवति ?॥ 'प्रायवचनाद्यथा कपः निकष इति' । प्रायवचनात् [ कंषो निकष इति ] घञ् न भवति ॥ हलश्च ॥ ३।३।१२१ ॥ ॥*॥ घविधाववहाराधारावायानामुपसङ्ख्यानम् ॥॥ धविधाववहारा. धारावायानामुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । अवह्रियन्तेऽस्मिन्नवहारः। आध्रियन्ते स्मिन्नाधारः। एत्यैतस्मिन्वयन्त्यावायः। [ हलश्च ] ॥ उदङ्कोऽनुदके ॥ ३३॥१२३ ॥ प्र.]सिध्येत्। कारप्रत्ययस्य 'कृदति ङित्यधिकाराद्धात्वविहितत्वेऽपि कृत्संज्ञा। ततस्त- दन्तस्य प्रातिपदिकत्वाद्विभक्त्युत्पत्तिः । एवं 'मत्वर्थीय' इति । अकारलोपस्त्वत्रा- ऽभत्वेऽपि भाष्यकारवचनाद्बहुलग्रहणाद्वा। संपदादिभ्य इति। क्तिन्नपि वहुलवचना- द्भवति-संपत्तिरिति । [ रोगाख्यायां] । कृत्य । कृल्युट इति। कृत्यग्रहमपनीय कृद्रहणं व्यापकत्वात्कर्तव्यं। तस्मिंश्व- कृते ल्युग्रहणं न कर्तव्यं, तस्यापि कृत्त्वात्। श्वोग्नीनिति । अनद्यतनेपि लभवति । गोचरसंचर। प्रायवचनादिति । 'हलश्चे'त्यत्र प्रायग्रहणानुवर्तनाद्धञः क्वचिदभावाद्ध एव भवतीत्यर्थः । [ गोचरपंचर ] । उ.] आहौ प्रभूतादिभ्यः' 'गच्छतौ परदारादिभ्य' इति प्रयोगाः सङ्गच्छन्ते । कृत्सं- ज्ञेति । बाहुलकादित्यन्ये । एवं मत्वर्थीय इति । 'प्रातिपदिकत्वाद्विभक्तयुत्पत्ति'- रित्यनुषङ्गः। आर्द्धधातुकत्वाऽभावादतो लोपाऽप्राप्तेः स्वादित्वाऽभावेनाऽभत्वाद्यस्येति लोपाऽप्राप्तेश्चाह-भाष्यकारेति । बहुलग्रहणादिति सारम् । तदाश्रयणे भाष्यकार- वचनं हेतुः। बहुव्रीहेः स्वार्थिकोऽयं छः।षष्ठीतत्पुरुषाद्गहादित्वाच्छेन कश्चित्साधयति। हलवाभाष्ये-एत्येति।आङोऽर्थप्रदर्शनमिदम्।वेज आत्वे 'आतो युगि ति युक्॥ १ इदं क्वचिन्न । २ ॥*॥ कृतो बहुलमिति वक्तव्यं पादहारकाद्यर्थम् ॥१॥ [कृतो बहुलमिति वक्तव्यं॥ किं प्रयोजनं ? ॥ 'पादहारकाद्यर्थम्']॥पा० ।

·३.३पा.१आ.१२५सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् & .. .. किमर्थमिदमुच्यते न 'हलश्चे'त्येव सिद्धम् ?॥अनुदक इति वक्ष्यामीति। इह मा भूत् । उदकोदञ्चनः ॥*॥ उदकोऽनुदकग्रहणानर्थक्यं च प्रायवचना- द्यथा गोदोहनः प्रसाधन इति॥*॥ उदकोऽनुदकग्रहणं चानर्थकम् ॥ घन्कस्मा- न भवति ?॥['प्रायवचनाद्यथा गोहनः प्रसाधनः']प्रायवचनाद्धन भवति । यथा गोदोहनः । प्रसाधन इति ॥ [ उदकोऽनुदके ] । खनो घ च ॥ ३।३।१२५॥ ॥[*॥ खंनो डडरेकेकवकाः ॥*]॥ डो वक्तव्यः। आखः। डरो वक्तव्यः । आखरः । इको वक्तव्यः । आखनिकः । इकवको वक्तव्यः । आखनिकवकः ॥ ईषदुःसुषु कृच्छाकृच्छार्थेषु खल् ॥ ३॥३६१२६ ॥ ॥*॥ अजब्भ्यां स्त्रीखलनाः ॥*॥ अजब्भ्यां स्त्रीखलना भवन्ति विप्रति- पेधेन । अजपोरवकाशः-चयः लवः। स्त्रीप्रत्ययानामवकाशः-कृतिः हृतिः। इहोभयं प्राप्नोति-चितिः स्तुतिः । खलोऽवकाशः-ईपद्धेदः सुभेदः । अजपोः स एव । इहोभयं प्राप्नोति-ईपञ्चयः सुचयः। ईषल्लवः सुलवः। अनस्याऽव. वकाशः-इध्मप्रवश्वनः । अजपोः स एव । इहोभयं प्राप्नोति-पलाशचयनः अविलवनः । स्त्रीखलना भवन्ति विप्रतिषेधेन ॥*॥ स्त्रियाः खलनौ विप्रतिषे- धन ॥॥ स्त्रियाः खलनौ भवतो विप्रतिपेन । स्त्रीप्रत्ययानामवकाश: -कृतिः हृतिः। खलोऽवकाशः-ईपद्भेदः सुभेदः [सुलवः]। इहोभयं प्रामोति-ईपढ़ेदा सुभेदा । अनस्यावकाशः-इध्मप्रव्रश्चनः। स्त्रीप्रत्ययानां स एव । इहोभयं प्राप्नोति-सक्तुधानी तिलपीडनी । खलनौ भवतो विप्रतिषेधेन ॥ कर्तृकर्मणोश्च भूकृमोः ॥ ३३॥१२७ ॥ ॥॥ खल्कर्तृकर्मणोश्चव्यर्थयोः ॥*॥ खल्कर्तृकर्मणो व्यर्थयोरिति वक्त- व्यम् । अनाढ्येन भवता ईपदाढ्यन शक्यं भवितुम्-ईषदाढ्यंभवं भवता । दुराढ्यंभवम् । स्वाढ्यंभवम् । ॥ ॥ कर्तृकर्मग्रहणं चोपपदसंज्ञार्थम् ॥॥ कर्तृकर्मग्रहणं चोपदसंज्ञार्थं द्रष्टव्यम् । तद्वेष्यं विजानीयादभिधेययोरिति । प्र.] हलश्च । अध्यायसूत्रे आधारावायशब्दौ वार्तिके दर्शनादभियुक्तः प्रक्षिप्तौ । उदको । प्रायवचनादिति । घञ्चद्धोपि न भवतीति ल्युडेव भवति । कर्तृ । व्यर्थयोरिति । तेनाऽभूततावादन्यत्र खल्न भवति, आख्येन उ.] उदको । घन्वद्धोऽपीति । सति सूत्रे 'अनुदक' इति प्रतिषेधसामर्थ्यात्प्रत्या- ख्याने प्रायग्रहणादिति भावः। [ उदकोऽनुदके ] । कर्तृकर्मणो।खल न भवतीत्यस्योदाहरणमाह-आढ्येन सुभूयत इति॥खित्क- १ इदं क्वचिन्न । २ इदं लुप्तम् । ३ 'द्वेष्यं ।

·३१४ कैयट-विवरणसहितं. [अन्येभ्योऽपि : तदाचार्यः सुहृद्भूत्वाऽन्वाचष्टे-'कर्तृकर्मग्रहणं चोपपदसंज्ञार्थमिति॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥ ३।३।१३०॥ ॥*॥ भाषायां शासियुधिदृशिधृषिभ्यो युच् ॥ ॥भाषायां शासियुधिदृशि- भ्यो युज्वक्तव्यः । दुःशासनः । दुर्योधनः। दुर्दर्शनः। दुर्धर्षणः। ॥[*॥ मृषेश्व ॥*]॥ मृषेश्चेति वक्तव्यम् । दुर्मर्पणः । इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिमुनिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् । वर्तमानसमीप्ये वर्तमानवद्वा ॥ ३३॥१३१ ॥ प्र.]सुभूयत इति। अत्र गतित्वात्सुशब्दस्य धातोः प्राक्प्रयोगः। 'स्वाट्यं भवं भवते'. त्यादौ खलः खित्करणसामर्थ्याद्धातोरनन्तरं कर्तृकर्मणी प्रयुज्यते। तदाचार्य इति । एतच्च खित्करणादनव्ययस्य मुमालभ्यते। चकारस्य सन्नियोगार्थत्वादीषदुस्सवो- ऽप्युपपदान्याश्रीयन्ते । [ कर्तृकर्मणोश्च ] । अन्येभ्यो। भाषायामिति । छन्दसीत्यधिकाराद्भाषायां न प्राप्नोतीति वचनम्॥*॥इति०महाभाष्यप्रदीपे तृतीयस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम्॥*॥ वर्तमान सा । समीपमेव सामीप्यमिति स्वार्थे ष्यवर्णयन्ति । अन्ये समी- पस्य भावः सामीप्यं, वर्तमानस्य सामीप्यं वर्तमानसामीप्यमिति व्याचक्षते । ननु भूतभविष्यतोरनेन प्रत्ययानामतिदेशात्तयोरेव सामीप्यसंबन्धोन वर्तमानस्येति समा- साऽप्रसङ्गः।नैष दोषः। पारंपर्येण संबन्धसद्भावात् । अथाऽस्मिन् पक्षे 'गुणेन नेति षष्ठीसमासप्रतिषेधः कस्मान्न भवति?। अत्र केचिदाहुः-शौक्ल्यादीनां रूपादिविशे. उ.]रणसामर्थ्यादिति। न च 'कुलमुद्रुज' इत्यादिवट्यवहितेऽपि कृद्रहणपरिभाषया मुम्प्रवर्तकत्वेन तच्चरितार्थमिति वाच्यं, भाष्यप्रयोगेणैव व्यवस्थाकल्पनादिति तत्त्वम् । बहुलग्रहणेनेत्यन्येोदुःसवोऽन्युपपदानीति।समासस्तु पर्यायेणेति बोध्यम्॥ अन्येभ्यो । छदसीत्यधिकारादिति । 'छन्दसि गत्यर्थेभ्य' इत्यतः ॥ ॥*॥ इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते महाभाष्यप्रदीपोयोते तृतीयाध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥॥ वर्तमान ॥ समीपमेवेति । कालप्रकरणात् कालेन सामानाऽधिकरण्यार्थमिति भावः । अत्राऽपि पक्षे षष्टीसमास एव । समासाऽप्रसङ्ग इति । भूतभविष्यन्नि- रूपितं वर्तमानस्य यत्सामीप्यं तत्र वर्तमानवत्प्रत्ययाऽतिदेशोऽनर्थकः । ये हि वर्तमाने प्रत्ययास्ते समीपभूतेऽपि तस्मिन् सिद्धा एव, अतो वर्तमाननिरूपितं भूत- भविष्यतोर्यत्सामीप्यं तत्रेत्यर्थः स्वीकार्यः।तथा च वर्तमानपदेन समासाऽप्रसङ्ग इति भावः। सामीप्यसंबन्ध इति तृतीयातत्पुरुषः।सामीप्यनिरूपितः सम्बन्ध इत्यर्थः । सामीप्येनाऽऽश्रयतारूपः साक्षात्सम्बन्धस्तयोरेवेत्यर्थः । पारम्पर्येणेति । तत्र ·३१.३पा.२आ.१३१सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 ३१५ वत्करणं किमर्थम् ? ॥ 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमाने वे'तीयत्युच्यमाने वर्तमाने ये प्रत्यया विहितास्ते [वा] वर्तमानसामीप्ये धातुमात्रात्स्युः । वत्करणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति ॥ यदि च याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेषेण वर्तमाने प्रत्यया विहितास्ताभ्यः प्रकृतिभ्यस्तेनैव विशेषेण वर्तमान- सामीप्ये भवन्ति ततोऽमी वर्तमानवत्कृताः स्युः। अथ हि प्रकृतिमात्राद्वा स्युः प्रत्ययमानं वा स्यानाऽमी वर्तमानवत्कृताः स्युः॥ इह वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वेत्युक्त्वा लैंडेवोदाहियते, यदि पुनर्वा लड्भवतीत्येवोच्येत ? ॥ अत उत्तरं पठति ॥ ॥वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वचनं शत्राद्यर्थम् ॥ ॥ वर्तमान- सामीप्ये वर्तमानवद्वचनं क्रियते ॥ [किं प्रयोजनम् ?] । 'शत्राद्यर्थम्'। शत्रा- द्यर्थोऽयमारम्भः । एषोऽस्मि पचन् । एषोऽस्मि पचमान इति ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम्। लडादेशौ शतृशानचौ, तत्र 'वा लड्भवती'त्येव सिद्धम्॥ यो ती. प्र.]षाणां समासप्रतिषेध इति।अन्ये त्वाः,-अयमेव निर्देशो ज्ञापयति 'अनित्यःसमास- प्रतिषेध' इति । अपरे ब्रुवते,-गुणशब्दस्य संबन्धिशब्दत्वाद्गुणाक्षिप्तस्य गुणिन एव समासप्रतिषेधः, न च वर्तमानः सामीप्यस्य गुणी, भूतभविष्यतोस्तद्गुणत्वात् । वत्करणमिति । 'वर्तमान' इत्येतावतैव वर्तमानसहचरितानां प्रत्ययानां सिद्धत्वा- दिति प्रश्नः । धातुमात्रादिति । वर्तमानग्रहणेन साहचर्यात्प्रत्ययानां रूपमात्रमेव लक्ष्येत, ततश्च सङ्करोपि स्यात्। यस्माद्धातोर्वर्तमाने यः प्रत्ययो विहितः स विशेषा- नुपादानाद्धात्वन्तरादपि स्यादित्यर्थः । लडेवेति । वृत्तिष्विति भावः । शत्राद्यर्थ- मिति । 'लटः शतृशानचा'वित्यनेन वर्तमानाधिकाराद्वर्तमानकालविहितस्यैव लटः शतृशानचौ भवतः,न तु कालान्तरविहितस्येति भावः। लडादेशाविति । लण्मात्रा- देशी । वर्तमानग्रहणस्य तत्रानपेक्षणादिति भावः। यो तहीति। 'पूड्यजोः शानन्' उ.]समीपद्वारा सामीप्येन सम्बन्ध इति भावः।प्रतियोगितासम्बन्धेनाऽन्वयः। वर्त- मानकालप्रतियोगिकसामीप्ये सतीत्यर्थ इत्यन्ये । 'भूतादौ वर्त्तमानसामीप्ये सति वर्तमानवत्प्रत्यया' इति वाच्योऽर्थः। एवञ्च तत्समीपे भूतादौ फलन्तीति बोध्यम् । तद्गुणित्वात् । सामीप्यगुणित्वादित्यर्थः । 'तद्गुणत्वा'दिति पाठे बहुव्रीहिः । अय- मेव युक्तः पाठः । 'वर्तमान' इति प्रथमान्तेन 'वर्तमाने ये प्रत्यया' इत्यर्थः कथं लभ्यतेऽत आह-सहचरितानामिति । लक्षणयेति भावः । रूपमात्रमिति । न तूपाधिविशिष्टमित्यर्थः । वत्करणे तु 'वर्तमानेऽर्थे यथा भवन्ति तथा सामीप्येऽपि भवन्ती'त्यर्थान्न दोष इति भावः । लण्मात्रेति । मात्रशब्दः कात्स्न्र्ये । भाप्ये- यौ तहीति । शत्रानावित्यर्थः। नन्वयमपि वर्तमानसमीपभूतभविष्यतोर्विधीयमानः १ इदं क्वचिन्न । २ 'विशेषणेन' । ३ किं लडेवो' । ४ इदं लुप्तम् ।

·३१६ कैयट-विवरणसहितं. [आशंयासां किं कारणम् लडादेशी, एषोऽस्मि पवमानः एषोऽस्मि यजमान इति॥यो चापि लडादेशी तावपि प्रयोजयतः । वर्तमानविहितस्य लटः शतृशानचावुच्येते, अविशेष- विहितश्चाऽयं योगः ॥ शत्राद्यर्थमिति खल्वप्युच्यते बहवश्व शत्रादयः एषोऽ- स्म्यलङ्करिष्णुः । एषोऽस्मि प्रजनिष्णुः ॥ [ वर्तमानसामीप्ये ] ॥ आशंसायां भूतवञ्च ॥३॥३३१३२॥ आशंसा नाम भविष्यत्काला । ॥ ॥ आशंसायां भूतदतिदेशे लडिटोः प्रतिषेधः ॥ ॥ आशंसायां भूतवंदतिदेशे ललिटोः प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ ॥ न वाऽपवादस्य निमित्ताऽभावादनद्यतने हि तयोर्विधानम् ॥*॥ न वा वक्तव्यः ॥ ? ॥ 'अपवादस्य निमित्ताऽभावात्' । नात्राऽपवादस्य निमित्त- मस्ति ॥ कथम् ? ॥ अनद्यतने हि तयोर्विधानम् ॥ अनद्यतने हि तौ विधीयते लडिटौ । न चाऽत्राऽनद्यतनः कालो विवक्षितः ॥ कस्तर्हि ? ॥ भूतकालसामान्यम् । ॥ ॥ आशंसासंभावनयोरविशेषात्तद्विधानस्याऽप्राप्तिः॥ ॥ प्र.] 'ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्'इवार्यादिभ्यः शतृप्रत्यय इत्यर्थः।वर्तमानविहि- तस्येति। लट्स्म इत्यादिविहितलनिवृत्त्यर्थमवश्यं तत्र वर्तमानग्रहणमपेक्षणीयमिति भावः। अविशेषविहित इति।वर्तमानलक्षणाद्विशेषादन्यस्मिन्विशेषे विहित इत्यर्थः। आशंसायाम् । आशंसेति।आशंसा-अभिमतार्थवाञ्छा,सा वर्तमानापि विष- यस्यभविष्यत्त्वाद्भविष्यत्कालेत्युच्यते।इह चौशंसातिदेशस्य विषयभावेनोपात्ता। आशं- सायां विषय आशंस्यमानक्रियावचनाद्धातोर्भूतवद्वर्तमानवच्च प्रत्ययाभवन्ती'त्यर्थःसंप- द्यते।नवेति।अत्र सूत्रे भूतशब्देन भूतमात्रमुच्यते न तु तद्विशेषोऽनद्यतनस्तत्र सामा- न्यातिदेशे विशेषानतिदेश इति न्यायालकिटौ न भवत इत्यर्थः। आशंसासंभाव- नयोरिति । यद्यविशेषः कथं द्वन्द्वनिर्देश इति चेत् ,शब्दस्वरूपाभिधायित्वाददोषः। उ.]कथमविशेषविहित इत्यत आह-वर्तमानलक्षणादिति।भाष्ये-अयं योग इति। एतद्योगविहित इत्यर्थः । प्रयोजनान्तरमायाह भाष्ये-शत्राद्यर्थमिति । इष्णुजा- दयोऽपि वर्तमान एव विधीयन्त इति भावः । मुत्रः शतुर्नजिङश्चानशश्च सर्व- कालत्वमुक्तं 'भूत' इति सूत्रे भाष्य इति चानशुक्तिः कैयटे चिन्त्या ॥[वर्तमान] आशंसायां। सूत्रप्रयोजनं दर्शयति भाष्ये-आशंसा नामेति। आशंसाया भविष्य- त्कालत्वं कथमत आह-आशंसेति । ननुभविष्यन्त्यामाशंसायामेव प्रत्ययः कस्मा- नेत्यत आह-इह चेति । एवञ्च कालस्य सर्वत्र लकारप्रकृत्यर्थ एवाऽन्वयस्य क्लुप्तत्वान्नाऽऽशंसायां तदन्वय इति भावः। अपवादस्येति भाष्यस्य,-अपवादस्य निमित्तमुपादायाऽतिदेशाऽभावादित्यर्थः। तदाह-नाऽत्राऽपवादस्यतिानिमित्तमुपात्त- १ 'दनुदेशे' । २ इदं भाष्यमिति केचित् । ३ 'भूतसामान्यं । ४ 'इहत्विति' ।

·३अ.३पा.२आ.१३२सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् , आशंसासंभावनमित्यविशिष्टावेतावौँ । 'आशंसासंभावनयोरविशेषात्तद्विधा- नस्याप्राप्तिः' । आशंसायां ये विधीयन्ते ते संभावनेऽपि प्राप्नुवन्ति, ये च संभावने विधीयन्ते ते आशंसायामपि प्रामुवन्ति ॥ किं तर्युच्यते 'अप्राप्ति'- रिति ? ॥ न साधीयः प्राप्तिर्भवति ॥ इष्टा व्यवस्था न प्रकल्पेत । न सर्वे सर्वश्रेष्यन्ते । ॥*॥ न वा संभावनावयवत्वादाशंसायाः॥*॥ न वैष दोषः॥ किं कारणम् ? ॥ 'संभावनावयत्वादाशंसायाः'। संभावनावयवात्मिकाऽऽशंसा । आशंसा नाम प्रधारितोऽर्थोऽभिनीतश्चाऽनभिनीतश्च । संभावनं नाम प्रधारि. तोऽर्थोऽभिनीत एव ॥॥अर्थाऽसन्देहो वाऽलमर्थत्वात्संभावनस्य॥*॥अथ वाs- र्थाऽसन्देह एव पुनरस्य ॥ किं कारणम् ?॥ 'अलमर्थत्वात्संभावनस्य' । संभा- वने आलमयं गम्यते, आशंसायां पुनरनालमर्थ्यम् ॥ आचार्यप्रवृत्तिापयति संभावने[ऽप्य]नालमर्थ्य गम्यत' इति यदयं संभावनेऽलमित्याह । तस्मा- त्सुष्टच्यते 'न वा संभावनावयवत्वादाशंसाया'इति ॥ [ आशंसायां ] । प्र.]आशंसासंभावनयोरर्थभेदाऽभावादविशेष इत्यर्थः। आशंसा-अनागतवस्तुवाञ्छा। संभावनमपि भाविवस्तूत्प्रेक्षणमिति भावः। नवेति । अवयवशब्दः पृथग्भाववाची। संभावनात् पृथगेवाशंसेत्यर्थः । प्रधारितोऽर्थ इति । 'इदं मे भृया दिति मनसा विषयीकृतोऽर्थः-आशंसाविषयत्वादाशंसाशब्देनाऽत्र उक्तः।अभिनीत इति। कारण- योग्यतावशाच्छक्यप्राप्तिरित्यर्थः। ततोन्योऽनभिनीत इत्यर्थः । अन्ये त्वप्रधारित इति पठन्ति । अनिर्धारितोऽवश्यंभावितया अनिश्चित इत्यर्थः।संभावनं चाऽसति विधुर- प्रत्ययोपनिपाते भवितव्यमनेनार्थेनेति ज्ञान'मित्यनयोर्मेदः। यदयमिति। यदि संभावने उ.मस्तीत्यर्थः।ततः किमत आह-अत्रेति। कथं द्वन्द्वति। विरूपाणामपि समानार्था- ना'मित्येकशेषारम्भादिति भावः । शब्देति । तस्य भिन्नत्वाद्भिन्नार्थत्वमिति भावः। उत्प्रेक्षणमिति । तदपीच्छाविशेष एवेत्यभिमानः । नन्वाशंसायाः सम्भावनाऽ- वयवत्वं बाधितमत आह-अवयवशब्द इति । प्राप्यत्वेन निश्चयविषयत्वरूपप्रधा- रितत्वस्याऽऽशंसाविषयेऽसम्भवादाह-मनसेति । सङ्कल्पात्मकेनेत्यर्थः। अनेनेच्छा- रूपता आशंसाया उक्ता । आशंसायाः प्रधारितार्थत्वाऽसम्भवादाह-आशंसाविष- यत्वादिति । अनिश्चित इति । अत एवेच्छाविषयः । अनेनेच्छारूपता तस्या उक्ता । विधुरप्रत्ययो-विपरीतकारणम् । तेन सम्भावितस्यार्थस्य शक्यप्राप्तित्वं सूचितम् । सम्भावनं नामाऽप्रधारित' इति पाठे एककोट्यंशे उत्कटत्वेऽप्यन्यांशेऽ- नुत्कटज्ञानसत्त्वादनिश्चयरूपज्ञानविषयः । तेन ज्ञानरूपतोक्ता । 'प्रधारितोऽर्थ' इति पाठे अंशेऽवश्यभावित्वेन निश्चित इत्यर्थः । अभिनीत एवेति । शक्यप्राप्तिरि- १ 'नामाऽप्रधारित' । २ 'मिति चेदित्याह' । ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'इति' । ।

·३१८ ® कैयट-विवरणसहितं. [क्षिप्रवचने vie क्षिप्रवचने लट् ॥ ३॥३॥१३३ ॥ ॥*॥ क्षिप्रवचने लट आशंसावचने लिङिप्रतिषेधेन ॥ ॥ क्षिप्रवचने लूट आशंसावचने लिङ्भवति विप्रतिषेधेन । क्षिप्रवचने लड्भवतीत्यस्याऽव. काश:-उपाध्यायश्चेदागतः क्षिप्रमध्येप्यामहे । आशंसावचने लिङ् भवतीत्य- स्यावकाशः-उपाध्यायश्चेदागतः आशंसे युक्तोऽधीयीय । इहोभयं प्रामोति- उपाध्यायश्चेदागतः आशंसे क्षिप्रमधीयीय । लिङ्भवति विप्रतिषेधेन ॥ ॥*अनिष्पन्ने निष्पन्नशब्दः शिष्योऽनिष्पन्नत्वात् ॥ ॥ अनिष्पन्ने निष्पन्नशब्दः शिष्यः-शासितव्यः ॥ किं कारणम् ? ॥ 'अनिष्पन्नत्वात्' । देवश्चेदृष्टो निष्पन्नाः शालयः। तत्र भवितव्यं 'संपत्स्यन्ते शालय' इति ॥ ॥ सिद्ध तु भविष्यत्प्रतिषेधात् ॥*॥ सिद्धमेतत् ॥ कथम् ? ॥ 'भविष्यत्प्रतिषेधात्' । यल्लोको भविष्यद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगं न मृप्यति । कश्चिदाह 'देवश्चेदृष्टः संपत्स्यस्यन्ते शालय' इति । स उच्यते 'मैवं वोचः, संपन्नाः शालय इत्येवं ब्रूहि' ॥ ॥ ॥ हेतुभूतकालसंप्रेक्षितत्वाद्वा ॥*॥ हेतुभूतकालसंप्रेक्षितत्वाद्वा प्र.]नियमेनालमर्थो गम्येत तदा व्यभिचाराभावादलमिति विशेषणं नोपाददीतेत्यर्थः। क्षिप्रवच । अनिष्पन्न इति। अनाशंसार्थमिदम् । 'वृष्टश्चे'दित्यादि वस्तुस्व- रूपकथनम् । सिद्धंत्विति । अपशालिबीजसंयोग एव निष्पत्तिः। शालीनां तत्रैव निष्पत्तेर्वर्तनादिति भावः । हेतुभूतकालसंप्रेक्षितत्वावति । कारणसम्बन्धी काल: कार्यस्य व्यवस्थाप्यते कारणान्तरापेक्षाभावप्रतिपादनायेत्यर्थः । हेतुभूतस्य वर्षादेर्यः कालः स एव कार्ये संप्रेक्षितः, कारणस्यैव कार्यरूपतया विवक्षितत्वात्। कार्यकारण- उ.]त्यर्थः। ज्ञानमिति । ज्ञानेच्छयोश्च भेदः स्पष्ट एवेत्यर्थः। तयो दे युक्त्यन्तरमाह भाष्ये-अर्थाऽसन्देहो वेति । तयोराऽविशेषेऽप्यालमाऽनाल- मर्थ्यकृतो भेद इति भावः । तद्दूषयति-आचार्येति । नाऽऽलमर्थ्यमिति । निय- मेनाऽऽलमर्थ्य न गम्यत इत्यर्थः ॥ [ आशंसायां ] ॥ क्षिप्रव । भाष्ये-निष्पन्ने इति । भविष्यति भूतप्रत्ययो वक्तव्य इत्यर्थः । अनाशंसार्थमिति । आशंसायां पूर्वेण भूतवदतिदेशाद्भविष्यत्यपि क्तः सिद्ध इति भावः। आशंसाऽभावं दर्शयति भाष्ये-देवश्चेदृष्ट इति । तदेवाह-वस्तुस्वरूपेति। न त्वस्याऽऽशंसाविषयतेति भावः । वृष्टौ जातायामेवं वादो लोकस्य । भाष्ये- यल्लोक इति । यल्लोको भविष्यत्प्रयोगं न मृष्यति तस्मान्न मुख्या निष्पत्तिनिष्पदे- रर्थः, किन्त्वन्य एवेत्यर्थः । तमेवाह-अप्शालीति । अयमेव निष्पत्तिपदार्थोऽ- भिमतस्तस्येति भावः । शालीनामिति-पूर्वाऽन्वयि । तत्रैवेति । अप्शालिबीज- १ 'निष्पद्यन्ते' 'संपद्यन्ते' 'निष्पत्स्यन्ते । ।

·। ३अ.३पा.२आ१३३सू.) 8 व्याकरणमहाभाष्यम् पुनः सिद्धमेतत् । हेतुभूतकालं वर्ष, वर्षकाला च क्रिया ॥ यदि तर्हि निष्प- मोऽर्थः किं निष्पन्नकार्याणि न क्रियन्ते?॥ कानि?॥ भोजनादीनि ॥ अन्यदि- दांनीमेतदुच्यते-'किं निष्पन्नकार्याणि न क्रियन्त इति। यत्तु तन्निप्पन्नोऽर्थो न निष्पन्न इति स निष्पन्नोऽर्थः॥ अवश्यं खल्वपि कोष्टगतेष्वपि शालिप्ववहन. नादीनि प्रतीक्ष्याणि । एवमिहापि निष्पन्नोर्थोऽवश्यं तु जननादीनि प्रती. क्ष्याणि ॥ ॥ अस्त्यर्थानां भवन्त्यर्थे सर्वा विभक्तयः, कर्तुर्विद्यमानत्वात् ॥॥ प्र.योरभेदाध्यवसायादित्यर्थः। भाष्यकारस्त्वेतदेव च वस्वन्यथा व्याचष्टे-हेतुभूत- कालं वर्षमिति। हेतुभूतस्य हेतुत्वं प्राप्तस्य मेघादेर्यः कालः स एव वर्षस्य । वर्ष- स्य च यः कालः स एव निष्पत्तिक्रियाया इत्यर्थः। जननादीनीति । जननम्-अ- भिव्यक्तिः । एतदुक्तं भवति-विद्यमानोप्यर्थोऽनभिव्यक्तोर्थक्रियां न करोति । न चैता- वता तस्याऽसत्त्वम् । कारणसामय्या कार्योत्पादानुमानात् । स्थूलेन तु रूपेणाभि- व्यक्तोऽर्थक्रियां संपादयति । अस्त्यर्थानामिति । सत्तावाचिनामित्यर्थः । भवन्ती' शब्दो लटः पूर्वाचार्यसंज्ञा । कर्त्तर्विद्यमानत्वादिति । ततश्च सत्ताया वर्तमानत्वं उ.]संयोगरूपनिष्पत्तावेवाऽत्र प्रायो निःपूर्वकपवर्तमानत्वात्तद्वाचकत्वादित्यर्थः । निष्पदेरित्युपलक्षणं सम्पदेरपि। निष्पत्ते रिति पाठेऽप्ययमेवार्थः श्तिपा निर्देशात् । श्यन् तु कर्थकत्वाऽभावान कृतः। यद्वा सत्कार्यवादे तत्रैव निष्पत्तेवर्तमानत्वम् । आयं व्याख्यानमेव युक्तम् ।भाष्ये-हेतुभूतेति। हेतुभूतस्य कारणत्वं प्राप्तस्य कार- णस्य कालं कार्ये आरोष्य प्रयोग इत्यर्थः । तदारोपफलमाह-कारणान्तरेति । तेन चाऽवश्यभावित्वं फलति । कारणस्यैवेति । अपामप्युपादानकारणत्वादिति भावः । अन्यथेति। वृष्टेः प्रागपि मेघोत्पत्त्यनन्तरमीदृशप्रयोगस्य दर्शनात्तत्र च वृष्ट- रपि वास्तवभूतत्वाऽभावात्तदुपपत्तिमपि दर्शयितुमिति भावः। मेघादेरिति । मेघाधु- त्पत्तेरित्यर्थः। तत्राद्यपक्षे शङ्कते-भाष्ये-यदि तीति । अभिव्यक्तिरिति । स्थूल. रूपेणाऽभिव्यक्तिरित्यर्थः । निष्पत्तिस्त्वत्राऽप्शालिबीजसंयोग एव, तत्राऽपि कार्य- सत्त्वादिति भावः । तद्दर्शयति-एतदिति । कारणसामय्येति । ननु कार्यसम- धिगम्यं सामग्रीत्वं, तथा च कार्याऽनुमाने इतरेतराश्रय इति चेन्न, वृद्धपरम्परया सामग्रीत्वग्रहात् । तेनाऽवश्यभावित्वेन कार्योत्पत्तावनुमितायां तत्र कारणकालारो- पेण भूतप्रयोगेऽपि स्थूलरूपेणाऽभिव्यक्तिरूपमुख्यजननोत्तरमेव क्रियाकारित्वमिति भावः ॥ नन्वस्त्यर्थानामित्ययुक्तं, न ह्यस्तिः केषाश्चिद्धातूनामर्थोत आह-सत्तेति । अस्तेरर्थोऽर्थो येषामित्यर्थ इति भावः। कर्तुर्विद्यमानत्वेऽपि क्रियायाः कालत्रय- योगदर्शनादाह-ततश्च सत्ताया इति। कर्तृसत्तयोः समनियतत्वादिति भावः। अवि- १ 'कालवर्ष' । २ 'दानीमुच्य' । । :

·३२० कैयट-विवरणसहितं [क्षिप्रवचने अस्त्यर्थानां भवन्त्यर्थे सर्वा विभक्तयः शासितव्याः। कूपोऽस्ति, कूपो भवि- प्यति, कूपो भविता, कूपोऽभूत्, कूप आसीत्, कूपो बभूवेति ॥ कथं पुन- ज्ञायते भवन्त्या एषोऽर्थ इति ?॥ 'कर्तुर्विद्यमानत्वात् ॥ कर्ताऽत्र विद्यते ॥ कथं पुनर्ज्ञायते कर्ताऽत्र विद्यत इति ? ॥ कूपोऽनेन कदा चिदृष्टो न चास्य किं चिदप्यपायं पश्यति । स तु तत्र बुद्ध्या नित्यां सत्तामध्यवस्यति,-कूपोऽ. स्तीति ॥ ॥ सिद्धं तु यथास्वं कालसमुच्चारणात्॥*॥ सिद्धमेतत् ॥ कथम् ?॥ [ 'यथास्वं कालसमुच्चारणात्' ] । यथास्वमेता विभक्तयः स्वेपु स्वेषु कालेषु प्रयुज्यन्त इति॥ कथं पुनर्ज्ञायते यथास्व मेता विभक्तयः स्वेषु स्वेषु कालेषु प्रयुज्यन्त इति ? ॥॥ अवात्वात् ॥ ॥ यन्न वा भाष्यन्ते ॥ ॥ असिद्धविप- यासश्च ॥ ॥ असिद्धश्च विपर्यासः। न हीह कश्चित्कूपोऽस्तीति प्रयोक्तव्ये 'कृपोऽभूदिति प्रयुङ्क्ते ॥ किं पुनः ‘कारणं न वा भाष्यन्ते' 'असिद्धश्च विप. र्यासः' ?॥ इह हि किं चिदिन्द्रियकर्म, किं चिदुद्धिकर्म । इन्द्रियकर्म समा. प्र.]न तु भूतभविष्यद्रूपत्वमित्यर्थः। अवात्वादिति । अविकल्पितत्वादित्यर्थः। एत- देवाह-यन्न वा भाष्यन्त इति । एतदुक्तं भवति, यदि वचनेन वर्तमाने लडादयो विधीयेरन् तदा लोके विकल्पेन प्रयुज्येरन । 'कूपोऽभूदिति प्रयोक्तव्ये 'कूपो- भविष्यती'त्यपि प्रयुज्येत। तदेव दर्शयति-असिद्धविपर्यासश्चेति । इह किं चिदि- ति । इन्द्रियव्यापारकालस्य कूपसत्त्वं प्रति भेदकत्वेनाश्रयणात्तस्यापि तत्काल- वमित्यर्थः । तदुक्तं हरिणा-'सतामिन्द्रियसंबन्धात्सैव सत्ता विशिष्यते । भेदेन व्यवहारो हि वस्त्वन्तरनिबन्धः॥ अस्तित्वं वस्तुमात्रस्य बुद्ध्या तु परिगृह्यते । यः समासादनादिः स तत्र न विवक्षितः ॥' इति ॥ उ.]कल्पितत्वादिति । प्रयोगे इत्यर्थः। यन्न वेति। 'प्रयोगे' इति शेषः। वचनेन- 'अस्त्यर्थाना'मिति वार्तिकेन। असिद्धविपर्यास इति भाष्येऽपि,-'लोके' इति शेषः। चो हेतौ।यतः शिष्टलोकानामसिद्धो विपर्यासो विपरीतःप्रयोगोऽतो न विकल्पेन प्रयु- ज्यन्तेऽन्यैरतोऽत्र यथाकालमेव प्रत्यया इत्यर्थः।किं पुनः कारणमितिाकिं पुनः कारणं वान भाष्यन्ते,किञ्च कारणं शिष्टानां विपर्यासाऽसिद्धिरिति भावः। वास्तवकालभेदस्या- ऽभावाद्वचनेनैव साधने प्राप्नोत्येव विपर्यासादिकमिति भावः । इन्द्रियव्यापारः-त- प्राप्तिः । इन्द्रियपदेनाऽत्र कर्मेन्द्रियं । सतां वस्तूनामिन्द्रियसम्बन्धात्-तत्कृत- प्राप्तिसंबन्धादेकैत्र सत्ता कालभेदमापद्यते। वस्त्वन्तरम्-इन्द्रियव्यापारः। तदेवाह- यः समासादनादिति । तत्र-बुद्धिकर्मव्यवसायविषये। वर्तमानेति । वर्तमाना- १ 'कूपोऽत्रास्तीति'। २ 'यथास्वकालं समु' । ३ इदं लुप्तम् । ४ 'यथा स्वकालमेता' । ५ इदं क्वचिन्न ।

·३अ.३पा.आ.१३५सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् & ३२१ सादनं, बुद्धिकर्म व्यवसायः ॥ एवं हि कश्चित्पाटलिपुत्रं जिगमिषुराह 'योs- यमध्वा गन्तव्य आ पाटलिपुत्रादेतस्मिन्कूपो भविष्यति' ॥ अनद्यतने कुपो भविते'ति । समासाद्य 'कूपोऽस्तीति । समासाद्यातिक्रम्य 'कूपोऽभूदिति । समासाद्यातिकम्योषित्वा 'कृप आसी'दिति । समासाद्यातिक्रम्योपित्वा विस्मृत्य 'कूपो बभूवेति । तद्यदेन्द्रियकर्म तदेता विभक्तयो, यदा हि बुद्धि- कर्म तदा वर्तमाना भविष्यति ॥ [क्षिप्रवचने लट् ] ॥ नाऽनद्यतनवत् क्रियाप्रबन्धसामीप्ययोः॥ ३॥३॥१३५ ॥ किमर्थमिमौ द्वौ प्रतिषेधावुच्यते नाऽद्यतनवदित्येवोच्येत? ॥*॥ नाऽन- द्यतनवत्प्रतिषेधे लङ्लुटोः प्रतिषेधः ॥ ॥ नानद्यतनवत्प्रतिषेधे लङलुटोः प्रति- षेधो द्रष्टव्यः ॥ ॥ अद्यतनवद्वचने हि विधानम् ॥*॥ अद्यतनवद्वचने हि सति विधिरयं विज्ञायेत ॥ तत्र को दोषः ? ॥*॥ तत्र लविधिप्रसङ्गः ॥*॥ तत्र लड्विधिः प्रसज्येत । ॥ ॥ लुङ्लुटोश्चाऽयथाकालम् ॥*॥ लुङ्लटोश्चाऽयथा. कालं प्रयोगः प्रसज्येत । लुडोऽपि विपये लट् स्यात्, लटश्च विषये लुङ् प्र.] नानद्यतन । तत्र लविधिप्रसङ्ग इति । अपूर्वविधानेऽद्यतने लटो दृष्टत्वा- द्भुतभविष्यदनद्यतने प्रसङ्गः । लुङ्लुटोश्चेति । ननु वत्करणात्सादृश्यार्थात्संकरो न भविष्यति । नैतदस्ति । अप्राप्तप्रापणार्थत्वादतिदेशस्य भूतभविष्यच्छब्दोपादानेन लुङ्लटोविधानेऽप्यद्यतने दृष्टत्वमात्रेणाऽयथाकालमपि प्रसङ्ग उच्यतोवत्करणं तु तदा विस्पष्टार्थमेव स्यात् । प्रतिषेधोपादाने तु वत्करणमनद्यतनविशेषविहितानामपि प्रतिषेधार्थम्। अन्यथा वत्करणमनर्थकं स्यात् ,नानद्यतनइत्येव यात्। तेन ‘परोक्षे उ.] थिंकेत्यर्थः ॥ [ क्षिप्रवचने] । नाऽनद्यतन । अपूर्वेति । अद्यतनशब्दोपादानेन कस्याऽपि विध्यभावात्तत्र दृष्टत्वमात्रेणाऽतिदेशो वाच्यः।तथा च भूतादिरूपेऽद्यतने लंडपि स्यादितिभावः।भाष्ये- लुङ्लटोरिति। भविष्यत्यद्यतने लुङ्, भूताद्यतने लट् स्यादिति भावः। अप्राप्तेति । लुङ्लटौ भूतभविष्यतोरद्यतने दृष्टौ, तत्राऽद्यतनवदित्युच्यमाने तस्मिन्नेवाऽद्यतने तयोरतिदेशोऽनर्थक इति कश्चिदंशस्त्याज्यः । तत्राऽद्यतनांऽशत्यागेनाऽतिदेशे भूता- ऽनद्यतने लुङ, भविष्यति तत्र लुडिति प्रयोगसिद्धावपि अद्यतनव'दिति विरुध्यत। तस्माद्भुतांशपरित्यागेनाऽतिदेशे आश्रीयमाणे यथाकालप्रसङ्ग इति भावः। भाष्ये- यथाप्राप्तमेवेति । स्वैरेव विधायकैः स्वेषु स्वेषु कालेषु भवन्तीति न संकरप्रसङ्ग इत्यर्थः । तेन परोक्षे इति । परन्त्वत्र मानं चिन्त्यम्, भाष्ये लुङ्लुटोरेवोपक्रमे उत्तेरिति दिक् ॥ [ नानद्यतनवत् ] । १ इतिः क्वचिन । २ 'भविष्यन्ति' । ३ 'विधानमिदम्' । ४ 'भूताचंश । २१ ·३२२ कैयट-विवरणसहितं [ भविष्यति मर्यादा . स्यात् ॥ अद्य पुनरयं द्वौ प्रतिषेधावुत्वा तूष्णीमास्ते यथाप्राप्तमेवाद्यतने भविष्यतीति । [नानद्यतनवत्कियाप्रबन्ध ] ॥ भविष्यति मर्यादावचनेऽवरस्मिन् ॥ ३॥३॥१३६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते न 'नानद्यतनव'दित्येव सिद्धम् ? ॥*॥ भविष्यति- मर्यादावचनेऽवरस्मिन्नित्यक्रियाप्रबन्धार्थम् ॥ ॥ [ भविष्यति मर्यादावचनेऽवर- स्मिन्नित्यक्रियाप्रबन्धार्थम् ] । अक्रियाप्रबन्धार्थोऽयमारम्भः ॥ किमुच्यते- ऽक्रियाप्रबन्धार्थ इति, न पुनः क्रियाप्रबन्धार्थोऽपि स्यात्।।*॥ क्रियाप्रबन्धार्थ- मिति चेद्वचनानर्थक्यम् ॥ ॥ क्रियाप्रबन्धार्थमिति चेद् [ वचनानर्थक्यम् ] वचनमनर्थकं [भवंति], सिद्धं क्रियाप्रबन्धे पूर्वेणैव ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् 'अनहोरात्राणामिति वक्ष्यामीति । इह मा भूत्-'योऽयं त्रिंशद्रात्र आ- गामी तस्य योऽवरः पञ्चदशरात्र' इति ॥॥ अहोरात्रप्रतिषेधार्थमिति चेन्नाऽ- निष्टत्वात् ॥ ॥ अहोरात्रप्रतिपेधार्थमिति चेत्तन ॥ किं कारणम् ? ॥ 'अनि- ष्टत्वात् । अत्रापि नानद्यतनवदित्येवेप्यते ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं-भविष्यतीति वक्ष्यामीति । इह मा भूत्,-'योऽयमध्वा गत आ पाटलिपुत्रात्तस्य यदवरं साकेता दिति ॥ 'नानिष्टत्वात्' । अत्रापि नानद्यतनवदित्येवेप्यते ॥ इदं तर्हि प्रयोजन-मर्यादावचन इति वक्ष्यामीति । इह मा भूत् योयमध्वाऽपरिमाणो गन्तव्यस्तस्य यदवरं साकेता दिति ॥ 'नानिष्टत्वात् । अत्रापि नानद्यतनव- प्र.लिट्' 'हशश्वतोर्लङ् च' 'लट् स्म' 'पुरि लुङ् चास्मे' इत्येतत्सूत्रविहिता अपि प्रत्ययाः प्रतिषिध्यन्ते। [नानद्यतनवत् ] । भविष्यति । अक्रियाप्रबन्धार्थमिति । एतच्चोपलक्षणं, तेन असामीप्या- थं चेति द्रष्टव्यम् । वचनसामर्थ्याच्च क्रियाप्रबन्धसामीप्योरिति निवृत्तम् । अन- होरात्राणामिति । उत्तरसूत्रस्य प्रयोजनमेतत्स्यादिति भावः । अनिष्टत्वादिति । कियाप्रबन्धसामीप्ययोरहोरात्रविभागेऽप्यनद्यतने प्रतिषेध इष्यत इत्यर्थः।मर्यादावचन इति । नियमार्थमेतत् स्यान्मर्यादावचन एवेति भावः । अनापीति । विधिनियम- संभवे विधेया॑यस्त्वात् । [ भविष्यति मर्यादावचने ] उ.] भविष्यति। उत्तरसूत्रे सप्रयोजनमेतदिति पाठः । भाष्ये त्रिंशदात्र इति । 'संख्यापूर्वं रात्रं क्लीब'मिति त्वस्मादेव भाष्यप्रयोगात् , 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वा- लिङ्गस्ये'त्युक्तेश्चाऽनित्यमिति भाष्ये-योऽयमध्वापरिमाण इति । 'अपरिमाण' इति च्छेदः । नियमार्थमिति । क्रियाप्रबन्धविषय इति भावः । विधीति । अक्रियाप्रबन्धादाविति भावः ॥ [ भविष्यति मर्यादा ] ॥ १ इदं लुप्तं स्यात् । २ इदं वचिन्न । ३ साकेतः-अयोध्या । भावः ।

·३अ.३पा.२आ.१३८सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ३२३ .. दित्येवेष्यते ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम्-अवरस्मिन्निति वक्ष्यामीति । इह मा भूत् , 'योऽयमध्वाऽऽपाटलिपुत्राद्गन्तव्यस्तस्य यत्परं साकेता दिति। 'नानिष्ट- त्वात्। अत्रापि नानद्यतनवदित्येवेष्यते। तस्मात्सष्ठुच्यते 'भविष्यति मर्यादा. वचनेऽवरस्मिन्नित्यक्रियाप्रबन्धार्थ, क्रियाप्रबन्धार्थमिति चेद्वचनानर्थक्य मिति। कालविभागे चाऽनहोरात्राणाम् ॥ ३॥३॥१३७ ॥ ॥*॥ अनहोरात्राणामिति तद्विभागे प्रतिषेधः ॥*॥ अनहोरात्राणामिति चेत्तद्विभागे प्रतिषेधो वक्तव्यः । योऽयं त्रिंशदात्र आगामी तस्य योऽवरोऽर्द्ध- मास' इति । ॥*॥ तैश्च विभागे ॥ ॥ तैश्च विभाग इति वक्तव्यम् । 'योयं मास आगामी तत्य योऽवरः पञ्चदशरात्र' इति। तदप्यं विजानीयात्, 'अहो- रात्राणामेवाहोरात्रैविभागे प्रतिषेधो भवतीति । तदाचार्यः सुहृद्भूत्वा- ऽन्वाचष्टे 'अनहोरात्राणामिति तेपां विभागे तैश्च विभाग' इति ॥ परस्मिन्विभाषा ॥३॥३११३८ ॥ कस्मिन्परस्मिन् ? ॥ 'कालविभागे' ॥ कुत एतत् ? ॥ योगविभाग- करणसामर्थ्यात् ॥ [ परस्मिन्विभाषा] । लिङिमित्ते लङ् क्रियातिपत्तौ ॥३॥३॥१३९ ॥ साधनातिपत्तावित्यपि वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् , अभोक्ष्यत भवा- प्र.] कालविभा । तद्विभाग इति। अनहोरात्राणामिति संबन्धसामान्ये षष्टी, न कर्मणि, नापि करि। तेन यदाऽहोरात्राणामन्येन कालेन विभागोऽन्यस्य वा अहो- रात्रैरहोरात्राणां वाऽहोरात्रैः सर्वथा प्रतिषेध इत्यर्थः ॥ [कालविभागे चान] ॥ परस्मिन् । योगविभागकरणसामर्थ्यादिति । इह 'भविष्यति मर्यादावचने- बरस्मिन्ननहोरात्राणा'मित्येकयोगे कर्तव्ये पृथग्योगकरणं परस्मिन्विभाषे'त्यत्र काल- विभागग्रहणसंबन्धार्थमेवेत्यर्थः ॥ [ परस्मिन्विभाषा] ॥ लिङ्गिमित्ते । साधनातिपत्ताविति । साधनं-मांसादि। तस्याऽतिपत्तौ क्रियानिष्पत्तावपि लुङ्भवतीति भावः। अभोक्ष्यतेति। मांसस्यात्राऽनिष्पत्तिः।भोजन- उ.] कालविभागे चा । 'द्वन्द्वश्च प्राणी त्यादिवदहोरात्राणामहोरात्रैविभागे एव स्यादतो वार्निकमनहोरात्राणामिति । तयाचष्टे-संबन्धसामान्ये इति ॥ परस्मिन्विभाषा । एकयोगेति । सामर्थ्यात्कालविभागविषय एव निषेधः, नहि देशविभागस्याऽहोरात्रैः सम्बन्धोऽस्तीति भावः । पृथग्योगेति । कालविभाग- ग्रहणसामर्थ्याच्चेत्यपि बोध्यम् ॥ [ परस्मिन्विभापा] ॥ लिनिमित्ते। कुतश्चिन्निमित्तात् क्रियाया अनिष्पत्तिः-क्रियाऽतिपत्तिः । १'विभागे प्रतिषेधो वक्तव्यः। २इदं क्वचिन्न।३'द्वेष्यं'।४इदं वार्तिकमित्यन्ये ।

·३२४ कैयट-विवरणसहितं [भूते च न्मांसेन यदि मत्समीप आसिष्यतेति ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् ?॥ न वक्तव्यम् । नाऽन्तरण साधनं क्रियायाः प्रवृत्तिरस्तीति साधनातिपत्तिश्चेक्रियातिपत्तिरपि भवति । तत्र क्रियातिपत्तावित्येव सिद्धम् । [ लिनिमित्ते] ॥ भूते च ॥ ३३१४० ॥ ॥१॥ भूते लताप्यादिषु ॥*॥ भूते लडुताप्यादिषु द्रष्टव्यः । उताध्यै- प्यत । अप्यध्यैष्यत ॥ [ भूते च ] । वोताप्योः ॥ ३३।१४१ ॥ ॥*॥ विभाषा गर्हाप्रभृतौ प्रागुताऽपिभ्याम् ॥ ॥ विभाषा गर्हाप्रभृती प्रागुतापिभ्यामिति वक्तव्यम्। वोताप्योरिति ह्युच्यमाने सन्देहः स्यात्, प्राग्वो- ताऽपिभ्यां, सह वेति । तदाचार्यः सुहृद्भुत्वाऽन्वाचष्टे 'विभाषा गर्हाप्रभृतौ प्रागुताऽपिभ्या मिति ॥ [ घोताप्योः ] ॥ गर्दायां लडपिजात्योः॥ ३।३।१४२॥ ॥॥ गर्दायां लविधानानर्थक्यं क्रियाऽसमाप्तिविवक्षितत्वात् ॥ ॥ गर्हायां लविधिरनर्थकः ॥ किं कारणम् ? ॥ 'क्रियाऽसमाप्तिविवक्षितत्वात् । क्रियाया अत्राऽसमाप्तिर्गम्यते । एप च नाम न्याययो वर्तमानः कालो प्र.]क्रियायास्तु निष्पत्तिरेव । साधनातिपत्तिश्चेदिति । करणभेदादिन्नर भोजन- किया। तेन मांसातिपत्तौ मांसभोजनक्रियाऽतिपत्तिरेवेत्यर्थः॥[लिनिमित्ते ] ॥ भूते चाभूत इति। वक्ष्यमाणसूत्रार्थपर्यालोचनलभ्यं चैतत्। उताग्यो'रिल्यारभ्य यल्लिङ्गिमित्तं तत्र भूते क्रियातिपत्तावनेन लढप्रत्ययः, प्राक ततो विकल्प इत्यर्थः।। वोताप्योः । विभापेति । 'गर्हायां लडपि जावो रित्यनेन लविधानालिङ्गि- मित्ताऽभावाद्विभाषा कथमि लिङ् चत्यतः प्रभृति प्रागुताप्योः समर्थयोरत्यतः सूत्रा- द्यल्लिङ्गिमित्तं तत्र लूल्लिकल्पः । मर्यादायां ह्यत्राल् ,नाभिविधावित्यर्थः। गांप्रभृता- विति । गर्हादिविशिष्ट प्रकृत्यर्थ इत्यर्थः ॥ [ बोताप्योः ] ॥ उ.]साधनाऽतिपत्तिः-साधनविशेषविशिष्टक्रियाऽतिपत्तिरित्यर्थः ॥ भूते चाउताप्योः प्राग 'वा' इत्यस्याऽधिकार इत्युक्त्याऽन्यस्य तदुत्तरमप्यधिकार इति लभ्यते, तदन्वाचष्टे इत्याह-वक्ष्यमाणेति । तत्रेति। तत्रापीत्यर्थः। लुङ्प्रत्यय इति । 'नित्य'मिति शेषः ॥ [ भूते च] ॥ वोताप्योः । भाष्ये विभाषा गर्दाप्रभृताविति । गह्रविशिष्टप्रकृत्यर्थविषय- विभाषापदघटित-'विभाषा कथमि लिङ् चेति सूत्रप्रभृतिष्वित्यर्थः । अनन्तरसूत्र- त्यागे बीजमाह-गर्हायां लडपीति ॥ [वोताप्योः] । १'समाप्ते विव'।२ विधानानर्थक्यं'।३ क्रियाया असमाप्तेवि' ४'प्तिर्विवक्षिता'। ।

·३अ.३पा.२आ.१४५सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् , ३२५ V/v :v :vvvvv यत्र क्रियाऽपरिसमाता भवति तत्र 'वर्तमाने ल'डित्येव सिद्धम् ॥ यदि वर्त- माने लडिल्येवमत्र लड्भवति शतृशानचापि तर्हि प्रामुतः । इप्येते च शतृ- शानचौ । अपि मां याजयन्तं पश्य । अपि मां याजयमानं पश्य ॥ अनवक्लुप्त्यमर्षयोरकिंवृत्तेऽपि ॥ ३॥३॥१४५ ॥ ॥*॥ किंवृत्तस्यानधिकारादुत्तरत्राऽकिंवृत्तग्रहणानर्थक्यम् ॥*॥ किंवृत्तस्या- नधिकारादुत्तरवाऽकिंवृत्तग्रहणमनर्थकम् । निवृत्तं 'किंवृत्त' इति, तस्मिन्नि- वृत्तेऽविशेषेण किंवृत्ते चाऽकिंवृत्ते च भविष्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम्,-उप- पदसंज्ञां वक्ष्यामीति ॥ उपपदसंज्ञावचने किं प्रयोजनम् ? ॥ 'उपपदमति'. डिति समासो यथा स्यात् ॥ 'अति'ङिति प्रतिषेधः प्राप्नोति॥यदा तर्हि लुटः सत्संज्ञौ तदोपपदसंज्ञा भविष्यति ॥ भविष्यदधिकारविहितस्य लटः सत्संज्ञावुच्यतेऽविशेपविहितश्चायम् ॥ [अनवकृप्त्यमर्ष] ॥ जातुयदोलिंङ् ॥ ३।३।१४७ ॥ ॥*॥ जातुयदोर्लिविधाने यदायद्योरुपसङ्ख्यानम् ॥ ॥ जातुयदोलिङिधाने यदायद्योरुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । यदा भवद्विधः क्षत्रियं याजयेत् । यदि भव- द्विधः क्षत्रियं याजयेत् । [ जातुयदोर्लिङ् ॥ शेपे लडयदौ ॥ ३॥३॥१५१ ॥ प्र.] गर्दायाम् । इप्येते इति। तौ च सूत्रारम्भे सत्यवर्तमानकालविहितलालटो न प्राप्नुत इति दोषवानेव सूत्रारम्भ इत्यर्थः । [ गर्दायां लडपि] ॥ अनव । इदं तहीति । 'अकिंवृत्त'शब्देन किंवृत्तादन्यत्पदं पर्युदासाश्रयणेन गृह्यते। तस्योपपदसंज्ञार्थमकिंवृत्तग्रहणीतेन किंवृत्ताऽकिंवृत्तयोरुपपदसंज्ञा सिध्यतीति भावः। अतिङिति प्रतिषेध इति । न विद्यते तिङस्मिन् समासे सोऽतिङिति बहु- बीहिसमासाश्रयणादिति भावः। उपपदसंज्ञेति । उपपदसंज्ञाकार्य समास इत्यर्थः । भविष्यदाधिकारविहितस्येति । 'लुटः सद'त्यत्र भविष्यतीत्यधिकाराद्भविष्यती- त्येवं विहितस्य 'लूटशेषे चे'त्यस्य लुट आनन्तर्याद्वा शतृशानचौ। अविशेषेति । कालमात्रे विधानादयं लड्यद्यपि भविष्यति भवति, तथापि भविप्यदधिकारविहितो न भवतीति शतृशानचावस्य न भवतः । [ अनवक्लवमर्पयोर ] ॥ उ.] गर्दायां ल । अपि मां याजयन्तमिति । ताच्छील्यप्रतिपादनेन गर्दा । यद- नेन क्रियते तत्सर्वं याजनार्थमिति सर्वदा याजयन्नेवाऽसाविति क्रियायाः समाप्ति- रविवक्षितेति भावः॥ [गर्दायां लडपि] ॥ अनवक । ननु किंवृत्ते नेत्यर्थात्कथमुपपदत्वमत आह-अकिंवृत्तेति। उपपद- संज्ञाया अन्यदाऽपि भावात्तदा भविष्यती'त्यनुपपन्नमत आह-उपपदसंज्ञाकामिति॥

·8 कैयट-विवरणसहितं [शेषे लुडयदौ ॥*॥ चित्रीकरणे यदिप्रतिषेधानर्थक्यमर्थाऽन्यत्वात् ॥॥ चित्रीकरणे यदिप्रतिषेधोऽनर्थकः ॥ किं कारणम् ? ॥ ‘अर्थान्यत्वात्' । नहि यदावुपपदे चित्रीकरणं गम्यते ॥ किं तर्हि ? ॥ संभावनम् ॥ हेतुहेतुमतोर्लिङ् ॥ ३॥३॥१५६ ॥ ॥ ॥ हेतुहेतुमतोलिया ॥ ॥ हेतुहेतुमतोलिङ्कति वक्तव्यम् । अनेन चेद्यायान शकटं पर्याभवेत् । अनेन चेद्यास्यति न शकटं पर्याभविष्यति ॥*॥ भविष्यदैधिकारे॥॥भविष्यदधिकारे इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । वर्पतीति धावति। हन्नीति पलायत इति॥अथेदानीं शतृशानचावत्र कस्मान्न भवतः?॥ ॥*॥ देवत्रातो गलो ग्राह इतियोगे च सद्विधिः । मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः ॥४॥ इच्छाथषु लिङोटौ ॥ ३॥३॥१५७ ॥ प्र] शेपे ल। नहि यदाविति । 'आश्चर्यं यदि स भुञ्जीते'त्यत्र संभावनं तात्पर्येण प्रतीयत इति तन्निमित्त एव लिङ् भविष्यति 'संभावनेऽलमितिचे'दित्यनेनेत्यर्थः। संभावने हि यदिशब्दः प्रयुज्यते । [ शेषे लडयदौ ]॥ हेतु । देवत्रात इति । व्यवस्थितविभाषाश्रयणादिति भावः । तेन देवत्रात इति संज्ञायां भवति, न तु देवत्राण इति । गलशब्दः प्राण्यङ्गं भवति न तु गर इति । विषे तु गर इति,न तु गल इति। जलचरे ग्राह एव, ज्योतिषि ग्रह एव । इतिशब्दप्रयोगे च सत्संज्ञो न प्रवर्तते। गवाक्ष इति । वातायने नित्यमेवाव भवति । संशितव्रत इति। व्रतविपये श्यतेनित्यमित्वं भवति। मिथै इति।परस्परेण देवत्राणादिभिरेकस्मिन्विषये न विकल्पन्त इत्यर्थः । एषु च 'नुदविदोन्दत्रे'ति वा नत्वम् ,अचि विभाषेति लत्वं,विभाषाग्रह इति णप्रत्ययः, लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति शतृशानचौ नन्वोर्विभाषेत्यतो विभाषानुवर्तनाद्विकल्पितौ, अवम्फोटायनस्येति विभाषाऽवङ् , शाच्छोरन्यतरस्यामित्येते विधयः ॥ [ हेतुहेतुमतो ] ॥ उ.] शेपे लडासम्भावनं तात्पर्येणेति। 'यदि'शब्दस्य सम्भवनार्थत्वेन सम्भावन- म्प्रतीयत इत्यर्थः । तदेवाह- सम्भावने हि यदिशब्द इति । भाष्ये-न हि यदाविति । चित्रीकरणत्वाश्चर्यपदगम्यम् , न त्वन्धो नाम पर्वतामारोक्ष्यतीत्या- दावुदाहरण इव तत्समभिव्याहारं विनाऽपि गम्यमिति भावः॥ [ शेपे सृडयदौ] ॥ हेतुहेतु । लक्षणहेत्वोरिति । क्रियाया लक्षणे हेतौ च वर्तमानाद्धातोः कर्तरि शत्रानावित्यर्थः सूत्रस्य । किञ्च लक्षणत्वादेस्तक्ष्योत्यत्वेऽपि द्योतकसमुच्चयस्य दृष्टत्वादितिशब्देन तझ्योतनेऽपिशत्रादिप्राप्तिरिति भावः ॥ [ हेतुहेतुमतोर्लिङ] १ 'दक्षिणेन'। २ 'भविष्यत्यधि'। ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'मिथस्तु परस्परेण ।

·३अ.३पा.२आ.१५७सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् , । ॥ ॥ इच्छार्थेषु लिकोटौ कामप्रवेदनं चेत् ॥॥ [इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ ] कामप्रवेदनं चेद्गम्यत इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्,-इच्छन्कटं करोतीति । विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् ॥ ३३॥१६१ ॥ विध्यधीष्टयोः कोविशेषः ?॥ विधिर्नाम प्रेषणम् । अधीष्टं नाम सत्कार- पूर्विका व्यापारणा ॥ अथ निमन्त्रणामन्त्रणयोः को विशेषः ? ॥ संनिहि- तेन निमन्त्रणं भवत्यसंनिहितेनामन्त्रणम् [इति]॥ नैपोऽस्ति विशेषः । असं- निहितेनाऽपि निमन्त्रणं भवति,संनिहितेन चौमन्त्रणम्॥एवं तर्हि यन्नियोगतः कर्तव्यं तन्निमन्त्रणम्॥ किं पुनस्तत्?॥हव्यं कैव्यं वा । ब्राह्मणेन 'सिद्धं भुज्य- ता'मित्युक्तऽधर्मः प्रत्याख्यातुः । आमन्त्रणे कामचारः । कथं पुनरिदं विज्ञा- प्र.] विधिनिमन्त्रणा। विध्यधीष्टयोरिति । उभयोरपि नियोगरूपत्वादिति प्रश्नः । प्रेपणमिति । भृत्यादेः कस्याञ्चित् क्रियायां नियोजनमित्यर्थः । . अधीष्टं नामेति । गुर्वादेस्तु पूज्यस्य व्यापारणमधीष्टमित्यर्थः । प्रपञ्चार्थ न्यायव्युत्पादनार्थ वार्थभेदमाश्रित्य भेदेनोपादानं विधिनिमन्त्रणादीनां कृतम्। विधिरूपता हि सर्वत्रा. न्वयिनी विद्यते । संनिहितेनेति । धात्वर्थनाऽऽसनादिना । यथेह भवानासी- तेति सन्निहितमासनं, तदनुपरमार्थं च निमन्त्र्यते । असन्निहितेति । यथेह भवान् भुञ्जीतति भोजनमसन्निहितं तदर्थमामन्यते। यन्नियोगत इति । अवश्यकर्तव्यं नित्यं नैमित्तिकं च। तन्निमन्त्रणमिति।निमन्त्रणविषयत्वात्तदेव निमन्त्रणम्।अधर्म उ.] इच्छार्थेषु । कामप्रवेदनमिति । प्रयोक्तुः स्वाऽभिप्रायाऽऽविष्करणमित्यर्थः।। विधिनि। नियोगेति । नियोगः-प्रवर्त्तना,प्रवर्तकनिष्टः प्रवृत्त्यनुकूलो व्यापारः। एतदेव-प्रेषणम् । भाष्ये-व्यापारणेति । प्रवर्तनेत्यर्थः। एतेन नियोग इष्टसाधनता- ज्ञानमिति परास्तम् । 'हेतुमति चे'तिसूत्रस्थलिडादिणिचोः पर्यायत्वशवापरभाष्य- विरोधापत्तेश्चत्याहुः । न्यायेति । शब्दशक्तिविषयेत्यर्थः । अयं भावः-निमन्त्रणा- दिशब्दानां प्रयोजकनिष्टव्यापारवाचकत्वस्य सर्वसम्मततया विधिशब्दस्याऽपि प्रयोजकनिष्ठव्यापारवाचित्वं न त्विष्टसाधनत्वादिबोधकत्वमिति । स चाऽत्र प्रयुज्यमानलिडादिरूपः । स च प्रेरणात्वेन लिङशक्यः। प्रेरणात्वञ्चाऽखण्डो- पाधिः । एकस्यैव रूपभेदन वाच्यवाचकत्वे उपपद्यते। स च लोके पुरुषनिष्ठो, वेदे ईश्वरनिष्ठः । वेदस्याऽकर्तृकत्ववादिनां मते-शब्दनिष्टः । शब्दरूपत्वाच्च स 'शाब्दी भावने'त्युच्यत इति मञ्जूषायां विस्तरः । विधिरूपतेति । प्रेरणेत्यर्थः । यन्नियोगतः कर्तव्यं श्राद्धादि, तस्य निमन्त्रणत्वाऽभावादाह-निमन्त्रणविषयत्वा- दिति । भाष्ये-ब्राह्मणेनेति । 'सिद्ध हव्यं कव्यं वा भुज्यतामिति ब्राह्मणेनोक्तं- १ इदं क्वचिन्न । २ इतिः क्वचिन्न । ३ 'तनाऽप्यामन्त्र' । ४ 'कव्यंच' ।

·३२८ कैयट-विवरणसहितं. [विधिनिमन्त्रणा यते,-निमन्त्रणादीनामर्थ इति, आहो स्विनिमन्त्रणादिषु गम्यमानेविति ?॥ कश्चात्र विशेषः ? ॥॥ निमन्त्रणादीनामर्थे चेदामन्त्रयै निमन्त्रयै भवन्तमिति प्रत्ययानुपपत्तिःप्रकृत्यभिहितत्वात्॥*॥ निमन्त्रणादीनामर्थे चेदामन्त्रयै निमन्त्रय भवन्तमिति प्रत्ययानुपपत्तिः । [ निमन्त्रणादीनामर्थ चेदामन्त्रयै निमन्त्रय भवन्तमिति प्रत्ययो नोपपद्यते॥ किं कारणम्?॥ 'प्रकृत्यभिहितत्वात्। प्रकृ- त्याऽभिहितः सोऽर्थ इति कृत्वा प्रत्ययो न प्रामोति ॥॥ द्विवचनबहुवचना- ऽप्रसिद्धिश्चैकार्थत्वात् ॥ ॥ द्विवचनबहुवचनयोश्चाऽप्रसिद्धिः॥ किं कारणम् ?॥ 'एकार्थत्वात्' । एकोऽयमों निमन्त्रणं नाम तस्यैकत्वादेकवचनमेव प्राप्नो- ति ॥ अस्तु तर्हि 'निमन्त्रणादिपु गम्यमाने विति ॥ इहापि तर्हि प्राप्नोति 'देवदत्तो भवन्तमामन्त्रयते, देवदत्तो भवन्तं निमन्त्रयते' इति ॥*॥ सिद्धं प्र.]इतिायदाऽन्यो ब्राह्मणो भोक्ता न लभ्यते तदा दौहित्रादि जयितव्यः,तस्य च प्रत्याख्यानेऽधर्म इति स्मार्तः समाचारः । आमन्त्रण इति । काम्बकर्मणि काम- नया प्रवृत्तिर्नाऽन्यथा । कथमिति । किमिह विध्यादयः प्रत्ययस्याभिधेयत्वेन निर्दिष्टाः,उत विषयभावेनेति प्रश्नः। निमन्त्रणादीनामिति । आदिशब्दम्य प्रकारा- र्थत्वाद्विधिरपि गृह्यते । प्रकृत्यभिहितत्वादिति । प्रकृल्या योऽर्थो नाभिधीयते तत्रैव प्रत्ययेन भाव्यं, न तु प्रकृत्यभिहितेऽर्थे, उक्तार्थानामप्रयोग' इति न्यायात् । विषयपक्षाश्रये तु प्रकृत्यभिहितेष्वपि विध्यादिषु तत्सत्तामात्राश्रयः प्रत्ययः सिध्य- ति। द्विवचनेति । नाऽप्राप्तेषु कादिषु विध्यादयोऽर्था निर्दिश्यमानास्तेषां वाधकाः प्रसजन्तीति कादिगतायाः संख्याया अभिधानं न प्राप्नोतीति भावः । सिद्धत्विति । उ.]अर्थाद्राह्मणं प्रति, तत्र प्रत्याख्यातुर्ब्राह्मणस्याऽधर्म इत्यर्थः । 'ब्राह्मणेने'त्युक्तर- न्यदीयनिमन्त्रणप्रत्याख्याने ब्राह्मणकृतेऽपि हव्यकव्याऽतिरिक्तविषयाऽऽमन्त्रणे प्रत्याख्याते नाऽधर्म इति लभ्यते । 'यदाऽन्य' इत्यादिव्याख्याने कैयटकृते बीजं, भाष्याऽनुग्रहश्च चिन्त्यः । सामान्यत एव ब्राह्मणस्य श्राद्धादिनिमन्त्रणप्रत्याख्याने- ऽधर्मः स्मृतिष्वपि स्मर्यत इति बोध्यम् । काम्यकर्मणीति । यत्र भोजनाद्यननु. टानेऽपि न प्रत्यवायस्तद्विषया प्रवर्तना-आमन्त्रणमिति तात्पर्यम्। उत विपयेति। लिङादयस्तु द्योतका इति भावः । विध्यादीनामर्थे इति वक्तुमुचितमत आह- आदिशब्दस्येति। 'प्रेरयै भवन्त'मित्यादि तदुदाहरणं वोध्यम् । निमन्त्रणादीना- मिति भाष्यम्य,-निमन्त्रणादिपदानामित्यर्थः । भाष्ये-निमन्त्रय इत्याद्युपलक्षणं,- 'निमन्त्रये'दित्यादेरपि । ननु निमन्त्रणस्यैकत्वेऽपि कादिसङ्ख्याश्रये द्विवचनबहु- वचने भविष्यत इत्यत आह-नाऽप्राप्तेविति। एवञ्च कायप्रतीत्यापत्तिरपि दूष- १ अयं पाठो लुप्तः स्यात् । २ 'प्रत्ययानुपपत्तिः' ३ रेकार्थत्वात्। ४ 'वाचित्वा' । ७ ·३अ.३पा.२आ.१६१सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् , ३२९ तु द्वितीयाकाङ्क्षस्य प्रकृते प्रत्ययार्थे प्रत्ययविधानात्॥*॥ सिद्धमेतत् ॥ कथम्?॥ [ 'द्वितीयाकाङ्क्षस्य प्रकृते प्रत्ययार्थे प्रत्ययविधानात्' ] । द्वितीयाकासस्य धातोः प्रकृते प्रत्ययार्थे प्रत्ययो भवतीति वक्तव्यम् ॥ के चै प्रकृता अर्थाः?॥ भावकर्मकर्तारः ॥ [एवंमपि भवेत्सिद्धं,-प्राप्नोतु भवानामन्त्रणम् । अनु- भवतु भवानामन्त्रणमिति,यत्र द्वितीय आकाङ्क्षयते।इदंतु न सिध्यति,-निम- प्र.द्वितीयं विध्यादिकमर्थं यदा धात्वर्थ आकाङ्क्षति तदा लिङ्प्रत्ययः।यदा च धात्वर्थे संपाद्ये नियोज्यो नियुज्यते तदा द्वितीयाकासिखम् । इह तु 'देवदत्तो भवन्त- मामन्त्रयत' इति नास्ति धालर्थस्य द्वितीयाकासिवमिति लिङ् न भवति । प्रामो- विति । धात्वर्थस्य प्राप्त्यादेर्भिन्नमामन्त्रणं प्रत्याकाला विद्यत इति भावः। आमत्र- उ.]णान्तरं बोध्यम् । कादिगतायाः सङ्ख्याया इति। 'क्रियायामारोपिताया' इति शेषः । वस्तुतः प्रवर्तकनिष्टप्रेरणायाः प्रयोज्यकर्तृकत्वाऽभावात्तद्गतसङ्ख्याऽऽरोपे न मानं,वाच्य वे च तस्या एव विशेष्यत्वं, सा चैवति द्विवचनाद्यनापत्तिः।धात्वर्थस्य कर्तृद्वित्वादिना द्वित्वादावपि तस्य विशेषणत्वान्न द्विवचनादिनियामकता । कादि- वाधस्तु न युक्त इत्यग्रे स्फुटं भविष्यति । अत एव भाष्ये द्विवचनाद्यसिद्धावे- कार्थत्वादित्येव हेतुरुक्तः। वितञ्चैकोऽयमों निमन्त्रणं नाम तस्यैकत्वादिति । अनेकविषयकमपि निमन्त्रणमेकमेवेति तदर्थः । एतेन विशेष्यगतसङ्ख्यकवचनादि- बोध्येति सूचितम् । अत एवाऽत्र पक्षे भावकादीनां बोधाऽनापत्तिरिति दूषणं नोक्तम् । भाष्ये-इहाऽपि प्राप्नोतीति । लडादयस्तेभ्यो न स्युः, अनेन लिला बाधितत्वादिति भावः । द्योतकतापक्षीयं दूषणमुद्धर्तुमाह-सिद्धन्त्विति । द्वितीया- काङ्क्षधातोः प्रकृते प्रत्ययार्थे कर्नादौ लिडित्यर्थः । कादीनामपि द्योत्यसमितिपक्षे 'प्रत्ययार्थे' इत्यस्य प्रत्ययद्योत्ये इत्यर्थः । नन्वेवं 'पश्य मृगो धावती'- त्यादावपि लिङ् स्यादत आत-द्वितीयं विध्यादिकमिति । द्वितीयशब्देन विध्यादिरेव गृह्यत इति भावः । नियोज्यः-प्रेयः। नियुज्यते-प्रेर्यते । प्रेरणाविषय- धात्वर्थे यदा धातोर्लक्षणा तदा प्रकृतेऽर्थे प्रत्यय इति भावः । प्रकृते प्रत्ययार्थ इत्यनेनाऽऽमन्त्रणादीनामर्थ इति पक्षेऽपि तदत्यागः सूचितः, विरोधाऽभावात् । 'कादयो द्योत्या' इति पक्षस्य 'स्नुक्रमोः' इति सूत्रस्थभाप्यसम्मततया बाधे माना- ऽभावाच । अत एव वाचकत्वपक्षे द्विवचनाद्यसिद्धिवत्तिवाद्यसिद्धित्तिा। भाव- कर्मकर्थकलस्यैवात्मनेपदपरस्मैपदविभागेन तद्विधानात् । युष्मदस्मच्छेषसामाना- धिकरण्याऽभावेन प्रथमपुरुषाद्यसिद्धि!क्ता, अनियमश्च नोक्त इति दिक् । भिन्न- मामन्त्रणम्प्रतीति । धात्वर्थाऽतिरिक्तं प्रेरणारूपव्यापार प्रतीत्यर्थः। प्राप्नोतु भवा'- १ इदं क्वचिन्न । २ 'के पुनः प्रकृताः' । ३ 'द्यसिद्धिश्च' ।

·३३० * कैयट-विवरणसहितं. [विधिनिमन्त्रणा न्त्रय आमन्त्रय इति ॥ अत्रापि द्वितीय आकाङ्कयते ॥ कः ? ॥ निमन्त्रि- रेव । निमन्त्रयै निमन्त्रणमामन्त्रय आमन्त्रणमिति ॥ कथं पुनर्निमन्त्रि म प्र.ये इति। आमन्त्रणस्य धात्वर्थत्वात्तस्य चैकत्वाद्भेदपूर्विकाया आकाङ्क्षाया आम- न्त्रणं प्रत्यभाव इति भावः । निमन्त्रयै निमन्त्रणमिति । प्रकृतिवाच्यं निमन्त्रणं विशिष्टकर्मकमन्यत् , तद्विषयं त्ववश्यकर्तव्यतालक्षणं निमन्त्रणमन्यदिति भिन्नत्वा- दस्त्येव द्वितीयाकासित्वम् । तदयमर्थः,-त्वत्कर्मकं भोजनादिषु निमन्त्रणं ममानु- ष्टयम् , ततो भोजनादिषु त्वां निमन्त्रय इति।अत्र चामन्त्रय आमन्त्रणं निमन्त्रय निमन्त्रणमिति,प्रकृत्यर्थव्यतिरिक्तामन्त्रणसद्भावप्रदर्शनायाऽऽमन्त्रणनिमन्त्रणशब्दौ प्रयुक्तौ, नत्वयं लौकिकः प्रयोगः,लोटैव प्रकृत्यर्थव्यतिरिक्तस्यामन्त्रणादेर्गमितत्वात् । उ.]नित्यादेः-अङ्गीकरोतु भवान्। आमन्त्रणाऽङ्गीकारविषया प्रेरणेत्यर्थः। ननु 'पाकं पचतीतिवत् प्रवर्त्तनाविशेषरूपाऽऽमन्त्रस्यापि तद्विशेषामन्त्रणान्तरविषयाऽऽका- सत्यत आह-भेदपूर्विकाया इति । तत्र सामान्यविशेषतयाऽभेदाऽन्वयो न तु तथा प्रकृते इति भावः । आमन्त्रणम्प्रतीति । धात्वर्थव्यापाराऽतिरेकेण प्रेरणाम्प्रतीत्यर्थः । अत्रेदं तत्त्वं-स्वविषया प्रेरणा तु नाऽत्र प्रत्ययार्थः, स्वेच्छयैव तत्प्रवृत्तिसिद्धेः । स्वग्रवृत्तेः स्वप्रेरणाऽनपेक्षत्वेन तस्यास्तदर्थत्वाऽभावात् । इदमेवाऽभिप्रेत्य-'उत्तमपुरुषो विधिशक्तिप्रतिबन्धक' इतिन्यायविदः । अत एव भगवतोत्तमपुरुषविपये एव शङ्कितम् । विशिष्टकर्मकमिति । संवोध्यकर्मक- मित्यर्थः । अवश्यकर्तव्यतालक्षणम्-अवश्यानुष्टयत्वलक्षणम् । ततो भोजनादि- विति । तद्वोधनार्थं च निमन्त्रय' इत्यादिप्रयोग इति भावः । नन्ववं 'निमन्त्रयै निमन्त्रण मिल्यादौ निमन्त्रणादिपदप्रयोगोऽयुक्तः, लोटेंव तदर्थप्रत्याय- नादत आह-नत्वयं लोकिक इत्यादि । धातूनामनेकार्थत्वात्-निमन्त्रणामन्त्रण- शब्दावहत्वार्थको। अर्हत्त्वञ्चाऽवश्यकर्त्तव्यतालक्षणं कैयटोक्तम् । एवञ्च 'अहे कृत्यतृचश्च'त्यनेन लिङ्लोटावुत्तमपुरुषविषये इत्युक्तं भवतीति बोध्यम्।भाष्ये-कथं पुनरितिधिर्मिणो हि धर्माऽऽकाला न तु धर्मस्येति प्रश्नः। स्त्रीत्वञ्च स्त्रीत्वेनेत्यस्य स्त्रीताशब्द उदाहरणम्। प्रवर्तनाविषय एककर्तृकः पाक इति बोधः। 'अहं पाचयेय'- "कथं निमन्त्रिर्निमन्त्रिणा,आमन्त्रिश्चामांन्त्रणा युज्यते!]॥निमन्त्रिरपि निमन्त्रिणा युज्यते आमन्त्रिश्चामन्त्रिणा । दृष्टश्च भावेन भावयोगः । तद्यथा-इपिरिषिणा युज्यते-एषितुमिच्छत्येषिषिषतीति । स्त्रीत्वं स्त्रीत्वेनेति । एकस्याश्रेषेरिषिः साधनं, वर्तमानकालश्च प्रत्ययः । अपरस्य वाह्यं साधनं सर्वकालश्च प्रत्यय इति॥सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु ॥ ननुचोक्तं-'निमन्त्रणादिषु गम्यमाने इहापि प्रा- मोति-देवदत्तो भवन्तं निमन्त्रयत इति ॥ अस्तु तर्हि निमन्त्रणादीनामर्थ इति ॥"

·३अ.३पा.२आ.१६१सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् , ३३१ . निमन्त्रणमाकाङ्क्षत्? ॥ ॥ दृष्टश्च भावेन भावयोगः ॥ ॥ तद्यथा इपिरिषिणा युज्यते स्त्रीत्वं च स्त्रीत्वेन॥यावता [चा]त्रापि द्वितीय आकासयतेऽस्तु तर्हि निमन्त्रणादीनामर्थ इति ॥ ननु चोक्तं 'निमन्त्रणादीनामर्थ चेदामन्त्रयै निमन्त्रय भवन्तमिति प्रत्ययानुपपत्तिः प्रकृत्यभिहितत्वादिति॥ नैष दोषः । योऽसौ द्वितीय आकाङ्क्ष यते स एव मम प्रत्ययार्थों भविष्यति ॥ अयं तर्हि दोपो द्विवचनबहुवचनाप्रसिद्धिरेकार्थत्वादिति ॥ एषोऽप्यदोषः ॥ ॥ सुपां कर्मादयोऽप्यर्थाः सङ्ख्या चैव तथा तिडाम् ॥*॥ सुपां सङ्ख्या चैवार्थः, कर्मा- दयश्च ॥ ॥प्रसिद्धो नियमस्तत्र ॥॥ प्रसिद्धस्तत्र नियमः ॥*॥ नियमः प्रकृ- तेषु वा ॥ ॥ अथ वा प्रकृताननपेक्ष्य नियमः ॥ के च प्रकृताः ? ॥ एक- त्वादयः । 'एकस्मिन्नेवैकवचनं न द्वयोर्न बहुपु । 'द्वयोरेव द्विवचनं, नैकस्मिन्न बहुपु' । 'बहुम्वेव बहुवचनं, नैकस्मिन्न द्वयोरिति ॥ [ विधिनिमन्त्रणा ॥ प्रैपातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च ॥ ३॥३२१६३ ।। किमर्थं प्रैपादिष्वर्थेषु कृत्या विधीयन्ते नाऽविशेषेण विहिताः कृत्यास्ते प्रैषादिपु भविष्यन्त्यन्यत्र च?॥ ॥ प्रैषादिषु कृत्यानां वैचनं नियमार्थम् ॥१॥ प्रैषादिपु कृयानां वचनं क्रियते ॥ किं प्रयोजनम् ?॥ 'नियमार्थम्' । निय- प्र.]तदयमर्थः,-आमन्त्रय आमन्त्रणमिति,-आमन्त्रय इत्यत्र लोटि प्रयुज्यमाने आम- न्त्रणं धात्वर्थविषयमाकाङ्क्षयमाणमस्ति। इपिरिति । एपितुमिच्छतीति कालसाधन- भेदादिच्छयोर्मेंदाश्रयो योगः । स्त्रीत्वमिति । 'कुमारी'त्यादी स्त्रीत्वं द्रव्यस्य विशे- षणं, यदा तु तदेव प्राधान्यनाश्रीयते तदा तस्य स्त्रीत्वादिना योगः,-स्त्रीत्वं स्त्रीतेति। स एव ममेति । 'निमन्त्रय भवन्त'मित्यवश्यकर्तव्यं भवतो भोजनादिषु मया निमन्त्रणमिति निमन्त्रणस्यावश्यकर्तव्यतालक्षणं निमन्त्रणमिति प्रकृतिप्रत्ययार्थ- योर्भेद इत्यर्थः। सुपामिति । विध्यादिभिर्विरोधाऽभावलः कर्मणि च'त्यत्र वहुव- चननिर्देशात्सर्वलकारसङ्ग्रहार्थाद्वा उभयानुग्रहाच कादयो न वाध्यन्त इति कर्तृकर्म- गतद्वित्वनिबन्धनानि द्विवचनबहुवचनानि भवन्तीत्यर्थः। [विधिनिमन्त्रणा ] ॥ उ.]मित्यादौ पाकप्रवर्तनाऽवण्याऽनुष्ठेयति बोधः।भाष्ये-यावता चाऽति। यद्यत्रे- त्यर्थः। बहुवचनेते । अत एव सर्वलकारान्ते 'लः कर्मणी'त्यकारि। इदञ्चिन्त्यम् । 'एतावांश्च ल' इति तत्सूत्रस्थभाष्यखग्रन्थाभ्यां 'ल' इत्यस्यैकवचनान्तताया एव लाभात् । 'सुपा कर्मादय' इत्यस्याऽयम्भावः-धात्वर्थक्रियायामिय प्रेरणायाः स्वत एकत्वेऽपि प्रेर्यगतसङ्ख्यायाः स्वनिष्ठधात्वर्थे इव स्वविषयकोरणायामप्यारोपाद्विवच- १ 'श्चैकार्थ' । २ 'नैष दोषः' । ३ श्लोकवार्तिकम् । ४ 'विधान' । ५ इदं वार्तिकं वचिन्न । ६ अयं पाठः प्रायिकः ।

·३३२ कैयट-विवरणसहित [कालसमय मार्थोऽयमारम्भः, 'पादिष्वेव कृत्या यथा स्युरिति ॥ ॥ प्रैषादिषु कृत्यानां वचनं नियमार्थमिति चेत्तदनिष्टम् ॥*॥ त्रैषादिषु कृत्यानां वचनं नियमार्थ- मिति चेत्तदनिष्टं प्राप्नोति । न हि प्रैषादिष्वर्थप्वेव कृत्या इप्यन्ते ॥ किं तहि?॥विशेषेणेष्यन्ते । बुसोपेन्ध्यं तृणोपेन्ध्यम् । घनघात्यम्॥*॥ विध्यर्थं तु स्त्रियाः प्रागिति वचनात् ॥॥ विध्यर्थ तु प्रैषादिषु कृत्यानां वचनम् । अयं प्रैषादिप्वर्थेपु लोड्विधीयते स विशेषविहितः सामान्यविहितान्कृत्यान्बाधते॥ वासरूपेण कृत्या अपि भविष्यन्ति ॥ न स्युः ॥ किं कारणम् ? ॥ 'स्त्रियाः प्रागिति वचनात्' । प्राक्स्त्रियां वाऽसरूपः ॥ [प्रैषातिसर्ग] ॥ कालसमयवेलासु तुमुन् ॥ ३॥३॥१६७॥ ॥॥ प्रथमान्तेषु ॥ ॥ प्रथमान्तेष्विति वक्तव्यम् ॥ किं प्रयोजनम् ?॥ इह मा भूत्,-काले भुते ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् ?॥ न वक्तव्यम् । प्रैपादिष्विति वर्तते । तञ्चावश्यं प्रैषादिग्रहणमनुवर्यम् । प्रथमान्तेष्विति ह्युच्यमाने इहाs. पि प्रसज्येत, 'कालः पचति भूतानि कालः संहरति प्रजाः' ॥ ॥8॥इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिमुनिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये तृतीय- स्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ पादश्च तृतीयः समाप्तः ॥७॥ धातुसबन्धे प्रत्ययाः ॥ ३॥४१॥ प्र.] प्रैषाति । बुसोपेन्ध्यमिति । अग्निस्तोकं बुसेन ज्वलनीयमिति वस्तुस्वरूप- कथनं, न तु प्रैषादिप्रतिपत्तिः। घनघात्यमिति । घनेन लोहादिना घात्यमिति, कठि- नत्वादित्यर्थः ॥ इति श्रीमन्महामहोपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते भाष्यप्रदीपे तृतीय- स्याऽध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम्॥ पादश्च तृतीयः ॥३॥२॥२॥ उ.]नादीति । वस्तुतो 'यावता चाऽ'त्यादिर्ग्रन्थ एकदेशिनः । एतेन 'प्रत्ययार्थे व्यापार सङ्ख्यान्वयेऽपि प्रत्ययानाम् प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वमिति व्युत्पत्तिभङ्ग' इत्यपास्तम्, एकदेश्युक्तित्वेनाऽक्षतेः । नन्वेवमपि नियमेन न स्यादधिकार्थ- म्याऽपि भानादत आह-प्रसिद्ध इत्यादि। तत्र-अर्थे । अत्र द्योतकतापक्षो युक्तः, उक्तयुक्तः पचे'त्यादावपि तत्प्रतीतेश्च, सङ्ख्याकालकारकाणामिवाऽस्याअपि द्योत्यताया एवौचित्याच्च । एवञ्च 'प्रवर्त्तनाविषयः पाकः' इत्येव बोध इति बोध्यम् ॥ प्रैपाऽति। भाष्ये-स्त्रियाः प्रागिति। इदमपि ज्ञापक-'स्त्र्यधिकारादूर्ध्व क्वचि- द्वाऽसरूपविध्यभावस्येत्यर्थः ॥ इति श्रीनागेशभट्टविरचिते महाभाष्यप्रदीपोड्योते तृतीयाऽध्यायस्य तृतीयपादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ पादश्च तृतीयः समाप्तः ॥ धातुसंबन्धे । धातोः सवन्ध इत्यर्थः। अव्यावर्तकमेतत् , धातोः कारक- १ 'अविशेषेण । २ 'बाधेत' । ३ इदं क्वचिन्न । ..

·३आ.४पा.१आ.१सू.] ॐ ब्याकरणमहाभाष्यम् ॐ ३३३ प्रत्यय इति वर्तमाने पुनः प्रत्ययग्रहणं किमर्थम् ? ॥ अधातुप्रत्ययाना- मपि धातुसंबन्धे साधुत्वं यथा स्यात् । गोमानासीत् गोमान्भवितेति ॥ इह पश्यामो,-भूतकालो भविष्यत्कालेनाभिसंबध्यमानो भविष्यत्कालः संपद्यते । कस्मान्न भविष्यत्कालो भूतकालेनाऽभिसंवध्यमानो भूतकालः संपद्यते ?॥ ॥ प्र.] धातुसंबन्धे प्रत्ययाः संबन्धस्य अनेकाधिष्टानत्वात्सामर्थ्या दृत्तावपि सङ्ख्याविशेषो द्वित्वमवगम्यते । धात्वोः संबन्धो-धातुसंबन्धः । धात्वर्थश्चात्रोप- चाराद्धातुशब्देनोच्यते। न हि स्वार्थे गुणीभूतयोर्धात्योः परस्परेण संबन्ध उप- पद्यते । धात्वर्थयोस्तु विशेषणविशेष्यभावलक्षणसंबन्धोपपत्तिः । तत्र धातुसंवन्धे कालान्तरविहितानां प्रत्ययानामन्यस्मिन् काले साधुत्वाभ्यनुज्ञानार्थमिदं सूत्रम् । प्रत्यय इति वर्तमान इति । यद्यपि स्वरूपपदार्थकः प्रत्ययशब्दः प्रकृतस्तथा- पीह संज्ञिनिर्देशाऽभावात्संज्ञिपदार्थको विज्ञास्यत इति भावः।। अधातुप्रत्ययानाम- पीति । अन्यथा प्रकृतानामेव धातुप्रत्ययानां ग्रहणं स्यात् । प्रत्ययग्रहणात्तु सर्व- प्रत्येयपरिग्रहार्थात्तद्धितानामपि कालभेदे साधुत्वं भवति । गोमानासीदिति । तद- स्याऽस्त्यस्मिन्निति मतुष्प्रत्ययो वर्तमानसत्ताविशिष्टप्रकृत्यर्थयुक्तऽर्थे विहितः । धातु- संबन्धे तु प्रकृत्यर्थस्य भूतभविष्यत्त्वेऽपि साधुर्भवति । इह पश्याम इति । 'अग्नि- टोमयाज्यस्य पुत्रो जनित'ति कालभेद साधुत्वाभ्यनुजानाय सूत्रम् । तत्र विशेषा- नुपादानाद्यथा भूतकालपरित्यागेन जनित्येतत्संबन्धाणिनिर्भविष्यति काले भवति उ.]संबन्धस्य कारकाणो वा धातुसंबन्धस्य सार्वत्रिकत्वात्।धात्वोः सबन्ध इत्यर्थे तु समासो दुरुपपादो, वृत्तौ सङ्ख्याविशेषम्याऽभानादत आह-संबन्धस्येति । द्वित्वम- वगम्यत इति । वस्तुतो द्वित्वाऽबोधेऽपि धातुत्वेनैव धातुद्वयबोध इति बोध्यम् । गुणीभूतयोरिति। स्वार्थप्रतिपादनव्यग्रयोरित्यर्थः । नन्वर्थद्वारकसंबन्धी धात्वोरेवा- श्रीयतां कर्मत्वसमानकर्तृकत्वादिवदिति चेन्न, 'गोमानासी' दित्यादौ प्रवृत्त्यनापत्तेः । न ह्यप्रयुज्यमानयोरर्थद्वारकोऽपि संवन्धो वक्तुं शक्य इति भावः । अर्थयोश्च कः संवन्ध इत्यत आह-विशेषणेति। स च प्रत्ययार्थद्वारको वाक्यार्थ इति बोध्यम् । अन्यस्मिन्काल इति। उपपदोपाधिप्रकृत्यर्थानान्तु न वाधः, वर्तमानसामीप्य' इत्यारभ्य कालाऽन्यत्वस्यैव प्रतिपादनादिति भावः । प्रकृतानामिति । प्रकरणा- दिति भावः । वर्तमानसत्तेति । न च तदस्याऽस्ती'त्यत्र सङ्ख्यावद्वर्त्तमान- कालोऽप्यविवक्षित इति वाच्यं, 'दण्डिनमानये'त्युक्तंऽतीतदण्डस्याप्यानयनापत्तेः । इदश्च तत्रैव भाष्येऽत्र च स्पष्टम्। भाष्ये-'भूतकाल' इत्यादयो बहुव्रीहयः । भाविव्यपदेशेति । भाविव्यवहारेत्यर्थः । अग्निष्टोमयाजीत्युत्तरम्-इति 'व्यव- १ 'धातुत्वं' । २ 'धात्वर्थोत्रायं'। । .

·ॐ कैयट-विवरणसहितं. [ धातुसम्बन्धे .. धातुसंबन्धे प्रत्ययस्य यथाकालविधानात्सिद्धम् ॥*॥धातुसम्बन्धे प्रत्ययस्य यथा कालविधानासिद्धम्।यथाकालविहिता एवैतेप्रत्ययाःस्वेपु स्वेषुकालेपु प्रयुज्य- न्त॥ कथं तर्हि कालाऽन्यत्वं गम्यते?॥*॥ उपपदस्य तु कालान्यत्वम्॥*॥उप- पदस्यैतत्कालान्यत्वम्॥कुतो नु खल्वेतत्,-अग्निष्टोमयाजीत्येतदुपपदं भविष्य- ति, न पुनर्जनितेनि॥एवं तर्हि-॥*॥अस्त्यादिभियोगे ॥*॥ अस्त्यादिविपयाः प्र.]तथा जनितेति लुपत्ययो भविष्यत्कालत्यागेनाग्निष्टोमयाजीत्येतत्संबन्धाद्धृते कस्मा- न भवतीति प्रश्नः । यथाकालविधानादिति ।-सूत्रप्रत्याख्यानेनोत्तरम् । 'अग्नि- ष्टोमयाजी'ति भूत एव णिनिर्विधीयते 'जनिते'त्येतत्संबन्धात्तु भाविव्यपदेशप्रति- पत्तिः,यथास्य सूत्रस्य शाटकं वयेतीत्यर्थः। इतरोऽगृहीताभिप्राय आह-कथं तहीति। 'पुत्रोऽस्य जनिता स चाग्निष्टोमेन यप्टे'त्यत्र यदि भूते णिनिर्विधीयते तदा याग- स्य भविष्यत्ताऽवगमो न प्राप्नोतीति प्रश्नः । उपपदस्येति । भाविव्यपदेशविज्ञाना- द्विशेषणस्य कालान्यत्वं वाक्यार्थवशादसत्यपि सूत्रारम्भे प्रतीयत इत्यर्थः । विशे- ष्याया आख्यातादिपदवाच्यायाः क्रियायाः प्राधान्यात् स्वकाल एवावस्थानं, विशेष- णभूतायास्तु क्रियाया उपलक्षणभावेनोपादानाद्भाविभृतव्यपदेशविषयताप्रतिपादना- कालान्यत्वागम इत्यर्थः । इतरो यथोक्तमभिप्रायमवुवा समीपे श्रूयमाणमुपपदमि- त्यवगम्य चोदयति-कुत इति । ततश्चाग्निष्टोमयाज्यस्य पुत्रो जात इत्ययमपि वाक्यार्थः कस्मान्न भवतीति प्रश्नः । आचार्यदेशीय आह-एवं तीति । धात्वधि- काराद्धातुग्रहणे सिद्ध धातुसंबन्ध इति पुनर्धातुग्रहणं धातुविशेषपरिग्रहार्थ,तेनास्ति- भूजनिसंबन्ध एव प्रत्ययानां कालान्तरे साधुत्वमन्वाख्यायत इति सूत्रारम्भे सति विपर्ययो न भवतीत्यर्थः । अस्त्यादिविषया इति । अस्त्यादिविशेषणाय प्रयुक्ता उ.]रिष्यमाण' इति शेष इति भावः । यष्टेतीति । 'इत्यर्थः प्रतीयत' इति शेषः । भाविव्यपदेशादिति । भाविव्यवहारविषयादग्निष्टोमयाज्यादिपदादित्यर्थः । वाक्या- र्थवशादिति । 'जनिते'त्येतत्समभिव्याहारात्तत्प्रतीतेस्तस्य वाक्यार्थत्वमित्यर्थः । व्यवहारस्य भविष्यत्वं विषयभविष्यत्त्वकृतमिति भावः । वैपरीत्यनिवारणाय मूल- युक्तिं दर्शयति-विशेप्याया इति । भाष्ये-'उपपदस्थे'त्यस्य गुणभूतस्येत्यर्थः । सूत्रारम्भे तु नाऽयं न्यायः । न्यायेन वचनसङ्कोचे मानाऽभावात् । धात्वोः संवन्धे ताभ्यां धातुभ्यां ये ये प्रत्ययास्तेऽन्यत्राऽपि काले भवन्तीति वाक्यार्थादित्याशयः । सूत्रारम्भे इति।तथा च सूत्रस्य 'धातोरस्त्यादेः संबन्धे सति धातोः प्रत्ययाः कालान्तरे' इत्यर्थ इति भावः । नन्वस्त्यादिप्रकृतिकत्वाऽभावात्कथं तद्विषयत्वमत आह-अस्त्यादिविशेषणायेति । पूर्वोक्तनेति । गुणप्रधानभावरूपन्यायाश्रयणाऽ- १ इदं कचिन्न। २ भवति'1३इदं वार्तिकमित्यन्यो३भाष्यमित्येको४ 'विज्ञानात् ।

·३अ.४पा.१आ.२सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् ३३५ .. .. प्रत्ययाः साधव इति वक्ष्यामि॥ के पुनरस्त्यादयः?॥ अस्तिभूजनयः। एवमपि- यदाऽस्त्यादीनामेवाऽस्त्यादिभिर्योगस्तदा न ज्ञायते कः कस्य कालमनुवर्तते इति। भावि कृत्यमासीत्।पुत्रो जनिष्यमाण आसीत्॥एवं तर्हि वाश्यमेवैतदेवं- जातीयकं प्रयुज्यते । अग्निष्टोमयाजीत्येतत्तस्मिन्भविता॥कस्मिन् ?॥ योऽस्य पुत्रो जनिता ॥ कदा ?॥ यदाऽनेनाग्निष्टोमेनेष्टं भवति ॥ क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वी वा च तध्वमोः ॥३४॥२॥ ॥*॥ हिस्वयोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणं लादेशप्रतिषेधार्थम् ॥ ॥ हिस्वयोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणं कर्तव्यम् । हिः परस्मैपदानां यथा स्यात्स्व आत्मने- पदानामिति ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ 'लादेशप्रतिषेधार्थम्'। लादेशौ हिस्वी मा भूतामिति ॥ किं च स्याद्यदि लादेशौ हिस्त्रो स्याताम् ?॥ 'तिङन्तं पद'- मिति पदसंज्ञा न स्यात्॥ मा भूदेवं, 'सुबन्तं पद'मिति पदसंज्ञा भधिप्यति॥ कथं स्वाद्युपत्तिः ? ॥ ॥ लकारस्य कृत्त्वात्प्रातिपदिकत्वं, तदाश्रयं प्रत्ययविधा- नम्॥*॥ लकारः कृत्, तस्य कृत्त्वात् 'कृत्प्रातिपदिक'मिति प्रातिपदिकसंज्ञा, तदाश्रया-प्रातिपदिकाश्रया-स्वाद्युत्पत्तिरपि भविष्यति ॥ यदि स्वाद्युत्पत्तिः प्र.]इत्यर्थः।आचार्थः पूर्वोक्तनाभिप्रायेण सूत्रप्रत्याख्यानेनैव वाक्याथ स्थापयति-एवं तहीति। अवश्यं च स्वकाल एव प्रत्ययविधिरेष्टव्यः । 'भावि कृत्यमासीदित्यत्र भाविशब्दस्य भूतकालत्वे भाव्यासीच्छब्दयोः पर्यायत्वाद्युगपत्प्रयोगो न स्यात् ॥ क्रियासम । हिस्वयोरिति । सामान्यविहिताना तिडां शतृशानज्भ्यामिव हिस्वाभ्यां बाधः प्राप्नोतीति स्थानिनिर्देशार्थ परस्मैपदात्मनेपदग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः। लकारःकृदिति । तत्र स्थानिवद्भावाद्धिस्वयोरपि कृत्वात्तदन्तस्य प्रातिपदिकत्वात् उ.]भिप्रायेणेत्यर्थः। भाविशब्दस्यति। यदि यत्कालं भावितया व्यवहृतं तदासीदिति हि तदर्थ उचितः न तु अतीतमासीदिति । तथा सति पर्यायत्वापत्तिरिति भावः । भाष्ये-इत्येतत्तस्मिन्निति। इत्येतत्पदं तस्मिन् भवितेत्यर्थः । एवं प्रत्याख्याते सूत्रे 'वसन्ददर्शे' त्यादौ वर्तमानत्वमारोप्य शता । तत्फलं तु तत्समानकालत्वस्य दर्शने लाभः, शतृस्थले क्रिययोः समानकालत्वप्रतीतेः । यद्वा दर्शनकालिकं वासस्य वत्त- मानत्वमाश्रित्य प्रत्ययः । एवमेव 'ननु चोत्पततैवं वचनलोपं चोदिताः स्म' इति सरूपसूत्रस्थभाष्यप्रयोगोपपत्तिः। 'गोमानासी'दित्यत्र देवदत्तस्य विद्यमानत्वेऽपि गोमत्त्वस्याऽतीतत्वाद्धृते प्रत्ययः । तत्राऽर्थाद्गवामप्यतीतत्वप्रतीतिरिति दिक् ॥ क्रियासमभि । भाष्ये-हिस्वयोरिति । तद्विधायके इत्यर्थः। ननु परत्वात्तिक्षु कृतेषु तेषामेवैतौ भविष्यत इत्यत आह-सामान्येति । लस्य कृत्वेऽपि हिस्वयोः १ ‘एवंविषयं । २ 'आत्मनेपदपरस्मैपद' ।

·8 कैयट-विवरणसहितं 8 [क्रियासमभिहारे सुपां श्रवणं प्राप्नोति ॥ 'अव्यया'दिति सुब्लुग्भविष्यति ॥ कथमव्ययत्वम्?॥ 'विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च निपाता भवन्तीति निपातसंज्ञा, निपातोव्यय- मित्यव्यसंज्ञा ॥इह तर्हि ‘स भवाल्लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनाति, 'तिङ्कतिङ' इति निघातो न प्राप्नोति ॥*॥ समसङ्ख्यार्थं च ॥*॥ समसङ्ख्यार्थं च हिस्व- योः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणं कर्तव्यम् । हिः परस्मैपदानां यथा स्यात् , स्व आत्मनेपदानाम् । व्यतिकरो मा भूदिति ॥*॥ न वा तध्वमोरादेशवचनं ज्ञापकं पदादेशस्य ॥ ॥ न वा हिस्वयोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणं कर्तव्यम् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'तध्वमोरादेशवचनं ज्ञापकं पदादेशस्य'। यद्यं वा च तध्व- मोरित्याह तज्ज्ञापयत्याचार्यः- पदादेशी हिस्वा'विति ॥॥ तत्र पदादेशे पित्त्वाटोः प्रतिषेधः॥*॥ तत्र पदादेशे पित्वस्याटश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः। पित्त्वस्य प्र.]खाद्युत्पत्तिर्भवतीत्यर्थः। विभक्तीति।विभक्तिसंज्ञकहिस्वसदृशत्वादनयोर्हिस्खयोरव्य. यत्वमित्यर्थः । व्यतिकरो मा भूदिति । यदि लकारस्यैव स्थाने हिस्वी विधीये- यातां तदा 'लः परस्मैपद'मिति द्वयोरपि परस्मैपदसंज्ञा स्यात् , ततश्च द्वावपि परस्मैपदिभ्य एव स्यातामित्ययं व्यतिकरः स्यादित्यर्थः । न वेति । यदि लस्यैव हिस्वौ स्यातां तदा तध्वमयोर्लोट्स्थानिकयोरभावाद्वा च तध्वमोरिति स्थानित्वेनोपा- दानमनुपपन्नं स्यादिति तध्वमोः स्थानित्वोनोपादानाछोट्शब्देन लोडादेशानां परस्मै- पदात्मनेपदानां स्थानित्वमवसीयत इत्यर्थः । पदादेशस्येति । पदशब्देन पदसंज्ञा- निमित्तानि तिङ उच्यन्ते । अथ वा 'सर्वे सर्वपदादेशा' इति न्यायात्तिङन्तस्य हिस्वान्तादेशा प्रवृत्तिः। पित्त्वस्येति । तिप्सिब्मिपां स्थाने विधीयमानो हिः स्थानिवद्भावात्पित्स्यात् , ततश्च डित्त्वाऽभावालनीहि लुनीहीतीत्वं न स्यात्।अनुदात्तत्वं च हेः प्रसज्येत 'लुनीहि लुनीहि स भवा'नित्यादौ परस्य तु लुनीहिशब्दस्य 'तस्य उ.]किमायातमित्यत आह-तत्रेति।अव्ययत्वमिति। तदन्तस्य विभतयन्तप्रतिरूप- कत्वादव्ययत्वमिति भावः । 'हिस्वयो रित्यस्य हिस्वान्तयोरित्यर्थः। ननु 'व्यति- करो नामाऽऽत्मनेपदिभ्योऽपि हिः, परस्मैपदिभ्योऽपि स्त्र' इत्याकारः, स चाऽनुप- पन्नः,आत्मनेपदसंज्ञाऽभावेन लादेशत्वेन परस्मैपदसंज्ञासत्त्वेन चात्मनेपदिभ्यो विधा- नाऽनुपपत्तेरत आह-यदीति । ननु तिङो हिस्वौ, न च तावन्मात्रम्पदं, तदन्तस्य पदत्वादिति ‘पदादेशस्ये'त्ययुक्तमत आह-पदशब्देनेति। निमित्तानीति। निमित्त- शब्दो नित्यनपुंसक इति भावः। केचित्तु नामैकदेशग्रहणेन परस्मैपदात्मनेपदे 'पद'शब्देन भाष्ये उच्यते इत्याहुः । स्थानिवद्भावादिति । न च 'सार्वधातुक- मपिदि'त्यतिदेशान्डिरवं स्यात्परत्वादिति वाच्यम्, एतद्विषयेऽपि स्थानिवद्भावप्र- त्याऽऽतिदेशिकपित्त्वमादायाऽपिदिति निषेधप्रवृत्तेः, अन्यथा 'एतु"अकरव'मित्यादौ ·३अ.४पा.१आ.२सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ ३३७ तावत्स-भवॉल्लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनाति।आटः खल्वपि-'सोऽहं लुनीहि लुनीहीत्येवं लुनानि ॥ पित्वस्य तावन्न वक्तव्यः । पित्प्रेतिषेधे योगविभागः करिष्यतोइह-['सेहिः'] सेर्हिर्भवति । ततः अपिच्च'। 'अपिञ्च भवति यावान् हिर्नामेति । आटश्चापि [प्रतिषेधों ] न वक्तव्यः। आटि कृते साकस्यादेशो भविष्यति॥ इदमिह संप्रधार्यम्,-आट्कियतामादेश इति किमत्र कर्तव्यम् ?॥ परत्वादाडागमः ॥ नित्य आदेशः। कृतेऽप्याटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्रामोति ॥ आडपि नित्यः ! कृतेप्यादेशे प्राप्नोत्यकृतेपि प्राप्नोति ॥ अनित्य आट् । अन्यस्य कृतेऽप्यादेशे प्राप्नोत्यन्यस्याऽकृतेपि प्राप्नोति, शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन्विधि. रनित्यो भवति ॥ आदेशोप्यनित्यः । अन्यस्य कृते आटि प्राप्नोति, अन्यस्याऽ. कृते प्राप्नोति, शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति । उभयोरनि- त्ययोः परत्वादाडागमः । आटि कृते साकस्यादेशो भविष्यति ॥ इदं तर्हि- सोऽहं भुङ्क्ष भुङ्केत्येवं भुनजै इति। 'श्नसोरल्लोप' इत्यकारलोपो न प्राप्नोति ॥ समसङ्घयार्थत्वं चाप्यपरिहृतमेव ॥॥ सिद्धं तु लोग्मध्यमपुरुषैकवचनस्य क्रियासमभिहारे द्विवचनात् ॥ ॥ सिद्धमेतत् ॥ कथम् ? ॥ [ लोण्मध्यम- पुरुषकवचस्य क्रियासमभिहारे द्विर्वचनात्'। ] । लोण्मध्यमपुरुषैकवचनस्य क्रियासमभिहारे हे भवत इति वक्तव्यम् ॥ केन विहितस्य क्रियासमभिहारे लोण्मध्यमपुरुषैकवचनस्य द्विवचनमुच्यते ? ॥ प्र.]परमानंडितमनुदात्तंचे'ल्यनुदात्तत्वंभवतिायावानिति।योगविभागकरणसामर्थ्यादान- न्तयं नाऽपेक्ष्यत इत्यर्थः। भुङ्खभुकेतिापरत्वादाटि कृते उत्तमस्यं पित्त्वे च स्वादेशः स्थानिवद्भावात्पित्स्यादिति ङित्त्वाऽभावालोपाऽप्रसङ्गः । समसङ्ख्यार्थत्वमिति । सर्वेषां तिडां द्वावपि पर्यायेण स्यातामित्यर्थः। एतदेवेति। 'वृद्धकुमारीवर'न्यायेन उ.]गुणाऽनापत्तिरिति दिक्ास भवानित्यादाविति! आदिखण्डे' इति शेषः। तद्धन- यन्नाह-परस्येति । नन्वनन्तरस्येति न्यायाद्यावानित्यसङ्गतमत आह-योग- विभागेति । भाष्ये-'भुझे'त्यस्याऽनुप्रयोगे 'भुनजै' इति पाठः । 'पित्त्वेन स्वादेश' इति पाठः कैयटे । सर्वेषां तिङामिति । तिडादेशत्वे ज्ञापितेऽप्ययं दोष इत्यर्थः। वृद्धकुमारीति । एतद्भाष्यवार्तिकस्वरसात् 'क्रियासमभिहार' इति वार्तिकं लोडन्त- विषयकमेव द्रष्टव्यम् ,अन्यथा तस्येतो भिन्नवचनत्वे गौरवं स्यादित्याहुः । दोषा- न्तरमप्याह भाष्ये-लोण्मध्यमेति । ननु सर्वेषां स्थाने इत्यर्थेऽसम्भवः परस्मैप- १ 'त्येवं लुनामि' 'लुनानि । २'पित्त्व'। ३ इदं लुप्तं स्यात् । ४ इतिः क्वचिन्न ।५ इदं क्वाचिकम् । ६ 'त्येवं भुन्ने' । ७इदं लुप्तं स्यात् । ८ 'पुरुषस्य' । ९ 'इत्यनेन न्यायेन'। २२ । ..

·३३८ * कैयट-विवरणसहितं [क्रियासमभिहारे एतदेव ज्ञापयत्याचार्यो-'भवतिक्रियासमभिहारे लो'डिति -यदयं क्रियासमा भिहारे लोण्मध्यमपुरुषैकवचनस्य द्विवचनं शास्ति ॥ कुतो नु खल्वेतत् ज्ञापकादत्र लोड्भविष्यति न पुनर्य एवासावविशेषविहितः स यदा क्रियासम- भिहारे भवति तदा तस्य द्विर्वचनं भवतीति ?॥ लोण्मध्यमपुरुषैकवचन एव खल्वपि सिद्धं स्यादिमौ चान्यौ हिस्वौ सर्वेषां पुरुषाणां सर्वेषां वचना- नामिप्यते ॥ सूत्रं च भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु ॥ ननु चोक्तं 'हिस्वयोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणं लादेशप्रतिषेधार्थ समसङ्ख्यार्थ चेति ॥ नैष दोषः । ॥*॥ योगविभागात्सिद्धम् ॥*॥ [ योगैविभागासिद्धमेतत् ] । योगविभागः करिष्यते । 'क्रियासमभिहारे [ लोट् । क्रियासमभिहारे ] लोभवति । ततो [ 'लोटो हिस्वौ'] । लोटो हिस्वी भवतः । लोडित्येवानुवर्तते लोटो यौ हिस्वाविति॥ कथं 'वा च तध्वमोरिति?॥ 'वा च तध्वंभाविनो लोट' इत्ये- वमेतद्विज्ञायते ॥ [ क्रियासमभिहारे लोट ] । यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् ॥ ३॥४॥४॥ किमर्थमिदमुच्यते ? ॥ अनुप्रयोगो यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्र.]क्रियासमभिहारविषयो लोडनुमीयत इत्यर्थः। कुतो न्विति। ज्ञापकं विघटयति। विध्यादिविषयस्य लोटो विद्यमानत्वात् क्रियासमभिहारविर्षेये तस्यैवादेशयोद्विर्व- चनार्थ ग्रहणं स्यादित्यर्थः। सर्वेषामिति । प्रसङ्ग' इति शेषः।लोटो याविति। लोडा- देशौ यौ हिस्वौ दृष्टौ तत्तुल्यावनेन हिस्वौ भवत इत्यर्थः । तेन तदीयकार्यातिदेशा- परस्मैपदात्मनेपदसंज्ञे हिस्वयोर्भवतः। तेन परस्मैपदिभ्यो हिरात्मनेपदिभ्यस्तु स्वो भवति । हिशब्दस्य कर्ता वाच्यः, स्वशब्दस्य भावकर्मकर्तारः। तिङ्त्वं च भवतीति तिङतिङ इत्यादिकार्य भवति । पुरुषकवचनसंज्ञे तु सामर्थ्यान्न भवतः । यदि हि ते अपि स्यातां हिस्वयोरनेन विधानमनर्थकं स्यात् , वचनान्तरेण तयोः सिद्धत्वात्। तध्वंभाविन इति । मुख्यार्थाऽसंभवे गौणी कल्पनाश्रीयते, ततश्च तध्वंभावित्वा- ल्लोडेव 'तध्वं'शब्दाभ्यामुच्यत इति भावः। [क्रियासमभिहारे ] उ.]दादिग्रहणाऽभावादत आह-प्रसङ्ग इति शेष इति।दोषान्तरमण्याह भाष्ये-सूत्र- ञ्जेति।लोडादेशाविति। लो'डित्यस्य च लोवदित्यर्थः।स्थानिवत्त्वेनैव लोड्धर्माऽति- देशस्य सिद्धेः पुनर्लोसदिति वचनं लोट्स्थानिकहितवदतिदेशार्थमिति भावः । अतिदेशफलमाह-तेनेति ।। वचनान्तरेणेति । पुरुषादिसंज्ञायां युष्मत्सामानाधि- करण्ये एकत्वे च भाव्यम् । तत्र च व्यर्थस्तयोविधिरिति भावः ॥ यथाविध्य । ननु क्रियारूपाऽर्थप्रतीतेः कथमनभिव्यक्तपदार्थकत्वमत आह- १ इदं लुप्तं स्यात् । २इदं क्वचिन्न । ३ 'लोटौं' । ४'विषयस्य' ।

·३अ.४पा.१आ.५सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ® . हिस्वान्तमव्यक्तपदार्थकं तेनाऽपरिसमाप्तोऽर्थ इति कृत्वाऽनुप्रयोगो भवि- प्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं-'यथाविधीति वक्ष्यामी'ति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनं, 'समुच्चये सामान्यवचनस्येति वक्ष्यति । तत्राऽन्तरेण वचनं यथा- विध्यनुप्रयोगो भविष्यति ॥ [ यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् ] समुच्चये सामान्यवचनस्य ॥ ३४॥५॥ किमर्थमिदमुच्यते ?॥ अनुप्रयोगो यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । हिस्वान्तमव्यक्तपदार्थकं तेनाऽपरिसमाप्तोऽर्थ इति कृत्वाऽनुप्रयोगो भविष्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं,- सामान्यवचनस्येति वक्ष्यामी'ति॥एतदपि नास्ति प्रयोजनम्। सामान्यवचनस्याऽनुप्रयोगोऽस्तु विशेषवचनस्येति सामा. न्यवचनस्यैवानुप्रयोगो भविष्यति, लघुत्वात् ॥ [ समुच्चये सा] ॥ प्र.] यथावि । हिस्वान्तमिति । संख्याकालपुरुषाणामनभिव्यक्तत्वात् । एतद- पीति । 'समुच्चय एव धावन्तरस्याऽनुप्रयोग'इति नियमात् क्रियासमभिहारे यथाविध्यनुप्रयोगो भविष्यति । ननु 'समुच्चये सामान्यवचनस्यैवेति नियमः स्यात् , ततश्च धात्वन्तरस्यापि लोद्रकृतिसमानार्थस्य क्रियासमभिहारेऽनुप्रयोगः स्यात् । नैतदस्ति । 'नटेकस्या आकृतेश्वरितः प्रयोगो द्वितीयस्याश्च तृतीयस्याश्च भवतीति न्यायाल्लोद्रकृतिरेवानुप्रयोक्ष्यते।पूर्वव्यवहितप्रयोगनिवृत्तिरपि नेष्टा, यतस्तदर्थो योगः स्यात् । [ यथाविध्यनुप्रयोगः] समुच्चयोलघुत्वादिति।एतच्च लाघवं व चिदेव विषये शिष्टप्रयोगदर्शनादाद्रि- यते न सर्वत्र, अन्यथा तरुद्रुमादीनामेव प्रयोगः स्यान्न वनस्पत्यादिशब्दानाम् । उ.]सङ्ख्येति। न टेकस्या इति। एतेन ‘समुच्चये एव सामान्यवचनस्येति नियम- ऽपि प्रकृते न पर्यायव्यावृत्तिरित्यपास्तम् । समुच्चयविषये सामान्यवचनस्येति वच- नान्न्यायबाधेऽपि प्रकृतविषये तन्न्यायबाधे मानाऽभावाद्विनाऽपि वचनं सिद्धमिति भाष्यऽक्षरार्थः। नेटेति । अत एव 'लुनीहि लुनीहीत्येवाऽयं लुनातीति भाष्ये व्यव- हितप्रयोगः सङ्गच्छते । तेनाऽनुप्रयोगशब्दार्थव्यभिचार उक्तः । पूर्वप्रयोगस्तु यदि नेष्टस्तदाऽनभिधानाद्वारणीयः । यद्वेष्ट एव स इत्याहुः । [ यथाविध्यनु ] । समुच्चये सा। भाष्ये-लघुत्वादिति । सर्वविशेषाऽनुगतैकसामान्यवाचका- ऽनुप्रयोगे सामान्यस्य सन्निहितविशेषपर्यवसानात्सर्वेषां कालाद्यभिव्यक्तौ सिद्धायां विशेषवाचकनानाधातुप्रयोगे गौरवादिति भावः । क्वचिदेवेति । अपर्यायविषये इत्यर्थः । एवञ्च तरुद्रुमवनस्पत्यादिषु पर्यायेषु लाघवगौरवाऽनादरान्न दोषः । इह त्वपर्यायत्वं स्पष्टमेवेत्याहुः । [समुच्चये सामान्यवचनस्य १ 'मनभिव्यक्तपदार्थक'।

·३४० कैयट-विवरणसहितं. [उपसंवादा उपसंवादाशङ्कयोश्च ॥ ३४॥ ॥*॥ उपसंवादाशङ्कयोर्वचनानर्थक्यं लिङर्थत्वात् ॥*॥ उपसंवादाशङ्कयो- र्वचनमनर्थकम्॥ किं कारणम् ?॥ 'लिङर्थत्वात्। 'लिङर्थे ले'डित्येव सिद्धम्। कः पुनलिंडर्थः?॥ के चित्तावदाहुहेंतुहेतुमतोर्लिङिति । अपर आहुः-वक्तव्य एवैतस्मिन्विशेषे लिङ् । प्रयुज्यते हि लोके-'यदि मे भवानिदं कुर्यादहमपि त इदं दद्यामिति ॥ [ उपसंवादाशङ्कयोश्च ] ॥ तुमर्थ सेसेनलेअसेन्कसेकसेनध्यैअध्यैन्कध्यैन्कध्यैन्शध्यै- शध्यैन्तवैतवेड्सवेनः ॥ २४॥९॥ तुमर्थे इत्युच्यते कस्तुमर्थः [नाम]॥कर्ता [तुमर्थः] ॥ यद्येवं नार्थस्तुमर्थ- ग्रहणेन । येनैव खल्वपि हेतुना कर्तरि तुमुन्भवति तेनैव हेतुना सयादयोपि भविष्यन्ति॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यत्तुमर्थग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्योs- प्र.] उपसंवा।उपसंवादेति । नित्यार्थमिदमिति चेच्छन्दसि नित्योऽत्र लेड् दृश्यत- इत्यत्र प्रमाणाऽभावः । व्यवस्थितविभाषया वा नित्यं लेड्भविष्यति । हेतुहेतुमतो- रिति । उपसंवादः-कर्तव्ये पणबन्धः, यदि मे भवानिदं कुर्यादहमपि ते इदं दद्या'- मिति। तत्र करणं हेतुर्दानं हेतुमत्। आशङ्कापि कारणात्कार्योत्प्रेक्षेति हेतुहेतुमद्भावः। अपर इति । करणमवधिनमवधिमदित्यवध्यवधिमद्भाव उपसंवादे प्रतीयते न तु हेतुहेतुमद्भावः । आशङ्कायामपि निश्चितो हेतुहेतुमद्भावो नास्तीति भावः । लिङ्- प्रयोगसिद्धये अवश्यवक्तव्यो लिङ , न तु सूत्रप्रत्याख्यानायैव । [उपसंवादा] उ.] उपसंवादा । इदं नित्यं लेड्विधानार्थ, तदाह-नित्यार्थमिति । पूर्वसूत्रे हि 'लिङर्थे ले'डित्यत्राऽन्यतरस्यांग्रहणमनुवर्तत इति भावः । व्यवस्थितेति। वेदे आपाद्यरूपाऽभावात्सर्वविधीनां छन्दसि वैकल्पिकत्वाददोष इत्यन्ये । करणं हेतु. रिति । तदुत्तरकालत्वादानस्येति भावः । करणमवधिरिति । तद्वस्तुदानस्य तत्क- रणाऽभावेपि बहुशो दृष्टत्वात्तत्करणे सत्यपि वहुशस्तद्दानाऽभावाच्च व्यक्तिविशेषयोः सत्यपि पूर्ववर्तित्वोत्तरवर्तित्वे नियमघटितकारणत्वस्य नैतच्छन्दतो भानं, किन्त्ववध्यवधिमद्भावस्यैवेति भावः। भाष्ये-इदमेवाशङ्काया अप्युदाहरणं । सम्भा- वनापरत्वेन तयाख्यानस्य सम्भवात्सम्भावनैव चाऽत्राऽऽशङ्का, तदाह-आशङ्का- यामपीति । अकारणादकार्योत्प्रेक्षाया अपि दर्शनादित्यपि बोध्यम् । लिड्मयो- गेति । लोकेऽपीत्यर्थः । एवञ्चाऽनयोरपि लिङर्थत्वा हिडर्थे ले'डित्येव सिद्धे इदं न कार्यमिति भावः ॥ [ उपसंवादाशङ्कयोश्च ] ॥ तुमर्थे से । ननु कर्मादिपदाऽनुपादानात्कथं तेषु प्रसक्तिरत आह-क्रिययेति। १ इतिः क्वचिन्न । २ इदं प्रायः क्वचिन्न। ३ इदं वार्तिकमित्यन्ये । ४'कर्तव्यः' ।

·३अ.४पा.१आ.९सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् ३४१ 'स्त्यन्यः कर्तुस्तुमुनोऽर्थ' इति ॥ कः पुनरसौ ?॥ भावः ॥ कुतो नु खल्वे- तद्भावे तुमुन्भविप्यति न पुनः कर्मादिषु कारकेष्विति । ज्ञापकात्तिाव]दयं कर्तरपकृष्यते । न चान्यस्मिन्नर्थे आदिश्यते, अनिर्दिष्टार्थाश्च प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्तीति स्वार्थे भविष्यति। तद्यथा गुप्तिकिझ्यः सन् , यावादिभ्यः कन्निति। सोऽसौ स्वार्थे भवन्भावे भविष्यति ॥ किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? ॥ 'अव्ययकृतो भावे भवन्ती'त्येतन वक्तव्यं भवति । [ तुमर्थेसेसेन ] ॥ उदीचां माङो व्यतीहारे॥ ३॥४॥१९॥ किमर्थं मेङःसानुबन्धकस्याऽऽत्वभूतस्य ग्रहणं क्रियते नोदीचां मेङ इत्ये- वोच्यत?॥तत्रायमप्यर्थः-उदीचां मेङ इति व्यतीहारग्रहणं न कर्तव्यं भवति॥ किं कारणम् ?॥ तद्विषयो हि सः' । व्यतीहारैविपय एव हि मयतिः ॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यन्मेङः सानुबन्धकस्यात्वभूतस्य ग्रहणं करोति तज्ज्ञापय- त्याचार्यों 'नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वं भवतीति ॥ किमेतस्य ज्ञापने प्रयोज- नम् ? ॥ तत्रासरूपसर्वादेशदाप्रतिषेधे पृथत्वनिर्देशोऽनाकारान्तत्वादि- युक्तं तन्न वक्तव्यं भवति ॥ किमर्थ पुनरिदमुच्यते न समानकर्तृकयोः पूर्व- काल इत्येव सिद्धम्?॥[* ॥ अपूर्वकालार्थः ॥ ॥ अपूर्वकालार्थोऽयमारम्भः । पूर्व ह्यसौ याचते पश्चादपमयते । [उदीचां मालो व्यतीहारे ] ॥ प्र.] तुमर्थ सेसे । कुतो न्विति । क्रियया कर्मादीनामाक्षेपात्तेष्वेव तुमुन् स्यादिति भावः। न वक्तव्यमिति । तुमर्थग्रहणानुवृत्त्या लादीनां भावे सिद्धत्वात् । साध्यमान- रूपश्च भावः त्रादीनामर्थः । स एव[च]धात्वर्थः । घादीनान्तु धात्वर्थव्यति- रिक्तः सिद्धरूपो वाच्यः । [तुमर्थे सेसेनसे] । उदीचाम् । नानुबन्धकृतमिति । एतच्च ज्ञापनमनुबन्धानामेकान्तत्वे उप- युज्यते । अनेकान्तत्वे स्वत एव एजन्तत्वाज्ज्ञापनप्रयोजनाऽभावः। 'पृथत्वनिर्देशो नाकारान्तत्वा'दित्येतद्दाप्रतिषेधग्रहणेनैव संबध्यते । 'दाधाघ्वदा बित्यत्र दैपो- ऽपि पृथक् प्रतिषेधो वक्तव्यः, अनाकारान्तत्वादाब्रूपत्वाऽभावादित्यर्थः । अपमयत उ.]नन्वव्ययकृतो भाव इत्येतत्सत्त्वे घजादिवत्सिद्ध भावे तुमुनादयः स्युः,स्वार्थे विधाने तु साध्ये भावे इति विशेषोऽत आह-साध्यमानेतिावार्तिकेऽपि 'भाव'शब्देन साध्य- भावस्यैव ग्रहणमिति भावः।तुमर्थ इत्यनुवादाच तुमोऽपि भावे सिद्धिरिति बोध्यम् ॥ उदीचामा। नाऽनुबन्धेति। तेनाऽनुबन्धविशिष्टस्याप्यात्वमिति भावः। एका- न्तत्वे इति । अयमेव पक्षो न्याय्य इति तस्य लोप' इति सूत्रे भाष्ये । १ 'कारकेषु स्यादिति'।२ 'वार्तिकमिदमित्यन्ये । ३ 'व्यतिहार'। ४ दाप्रतिषेधेषु'। ५ 'तस्यलोपः' (१-३-९) इत्यत्रोक्तम् । ६ इदं वात्तिकं लुप्तं स्यादितिमन्ये ।

·३४२ कैयट-विवरणसहितं [ समानकर्तृ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ॥ ३॥४॥२१॥ इह कस्मान भवति-पूर्व भुते पश्चाइजतीति ? ॥ स्वशब्देनोक्तत्वान्न भवति॥ न तहीदानीमिदं भवति 'पूर्व भुत्का ततो ब्रजतीति?॥ नैतक्रिया- पौर्वकाल्यम् ॥ किं तर्हि ? ॥ कर्तृपौर्वकाल्यमेतत् । पूर्व ह्यसौ भुक्त्वाऽ- न्येभ्यो भोक्तभ्यस्ततः पश्चाद्वजत्यन्येभ्यो ब्रजितृभ्यः ॥ इह कस्मान्न भवति. आस्यते भोक्तुमिति ? ॥ कुतः कस्मान्न भवति । किमासेराहो स्विद्भुजे?॥ भुजेः कस्मान भवति ?॥ अपूर्वकालत्वात् ॥ आसेस्तर्हि कस्मान भवति ?॥ प्र.]इति । वस्त्रादिकं परिवर्तयतीत्यर्थः । [ उदीचां माङो व्यतीहारे ] । समान। 'समान'शब्द एकवाची,शक्तिशक्तिमतोश्वाऽभेदेन विवक्षायां क्रिययो. रेककर्तृकत्वम् । स्वशब्देनेति । पौर्वकाल्ये द्योत्ये त्वादिर्विधीयतेन तु विषय इति भावः । पूर्वशब्दस्याऽत्र क्रियापौर्वकाल्यवाचित्वादग्रादिसूत्रेणापि न भवति, अग्रा- दीनां साधनपौर्वकाल्यविषयाणां तत्र ग्रहणात् । नैतदिति । द्विविधाऽत्र भुजेः पूर्व- कालता,वजिक्रियापेक्षा,तस्यां त्वाप्रत्ययो, भोक्रन्तरसाध्यभुजिक्रियापेक्षा च, तां पूर्व- शब्द उपादत्ते । ततश्चाऽग्रादिसूत्रेणाऽत्र वाणमुलौ भवत इति भावः । कर्तृपौर्व- काल्यं च क्रियाद्वारकमेव बोद्धव्यम् , क्रियाविषयत्वात् कालव्यवहारस्य । आस्यत इति । आसेः पूर्वकालत्वाद्भावस्य च प्रतिपाद्यत्वात् , 'आसित्वा भोक्तु'मिति उ.] समानकर्तृकयोः । ननु कर्तृशब्देन शक्तरभिधानात्तस्याश्च क्रियाद्वयविषयाया भेदान्नैककर्तृत्वं युक्तं क्रिययोरत आह-शक्तीति। शक्तिमद्गतैकत्वस्य शक्त्योरारोपेणे- ककर्तृकत्वोपपत्तिरिति भावः । भाष्ये-स्वशब्देनेति । नाऽत्र धातोः पूर्वकाल- विशिष्टक्रियावृत्तिता, किन्तु स्वार्थमात्रवृत्तितेति भावः। पूर्वकालश्च त्वाद्योत्यस्तदाह- पौर्वकाल्ये द्योत्य इति । न तु 'उक्तार्थाना मिति न्यायस्य विषयोऽयं, द्योतकस्थले प्रायशस्तदप्रवृत्तेः। तद्धनयन्वक्ष्यति-'इह कस्मान्न भवति आस्यते भोक्तु'मिति । अन्यथा तत्र तुमुनाऽऽसिक्रियानिष्ठपूर्वकालस्य द्योतितत्वात्तदसङ्गतिः स्पष्टैवेति दिक। भाष्ये-स्वशब्देनेति । पूर्वशब्देनेत्यर्थः । नन्वत्र 'विभाषाऽग्रे' इति सूत्रेण भव- त्येव त्वाऽत आह-पूर्वशब्दस्येति । तत्र ग्रहणादिति । अत्र चेदमेवं भाष्यं मान। भोनन्तरेति। 'कर्तृपौर्वकाल्य'मित्यस्य कत्रन्तरसाध्यस्वजातीयक्रियापेक्षपौर्वकाल्य- मित्यर्थ इति भावः। तद्धनयन्नाह-कर्तृपौर्वेति । पूर्वकालत्वादिति । तत्र भोजन- फलकं पूर्वकालमासनमिति बोध इति भावः। तुमुन्समभिव्याहारे समभिव्याहृत- क्रियायां पूर्वकालत्वं तुमुन्द्योत्यं प्रतीयते । एवञ्च तत्र वा स्यादिति तात्पर्यम् । एवञ्च यत्र धातोः पूर्वकालविशिष्टक्रियावाचकत्वं तत्र त्वा, तदाह-लद्धाऽत्र वासs- रूपेणेति । अन्यथाऽस्य पूर्वकालाऽर्थवाऽभावेन कथं वाऽसरूपेण सः, समानार्थत्वे ·३अ.४पा.१आ२१सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् 8 यस्मादत्र लड्भवति ॥ एतदत्र प्रष्टव्यं-लडन कथं भवतीति ?॥ लछात्र वाs- सरूपेण भविष्यति ॥*॥ समानकर्तृकयोरिति बहुष्वप्राप्तिः [ द्विवचननिर्दे- शात् ॥ ॥ समानकर्तृकोरिति बहुपु त्वा न प्राप्नोति । स्नात्वा भुक्त्वा पीत्वा व्रजतीति ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति?॥* ॥ द्विवचननिर्देशात् ॥*॥ द्विव- चनेनाऽयं निर्देशः क्रियते, तेन द्वयोरेव पौर्वकाल्ये स्थावहूनां न स्यात् ॥ ॥ सिद्धं तु क्रियाप्रधानत्वात् ॥ ॥ सिद्धमेतत् ॥ कथम् ? ॥ 'क्रियाप्रधानत्वात् । क्रियाप्रधानोऽयं निर्देशः॥ नात्र निर्देशस्तन्त्रम्॥ कथं पुनस्तेनैव नाम]निर्देशः क्रियते, तञ्चाऽतन्त्रं स्यात् ? । तत्कारी च भवास्तद्वेषी च ॥ नान्तरीयक- त्वादन द्विवचनेन निर्देशः क्रियते । अवश्यं कया चिद्विभक्त्या केन चिद्वचने- न निर्देशः कर्तव्यः। तद्यथा,-कश्चिदन्नार्थी शालिकलापं सतुपं सपलालमाह- रति नान्तरीयकत्वात्, स यावदादेयं तावदादाय तुषपलालान्युत्सृजति । तथा कश्चिमांसार्थी मत्स्यान्सशकलान् सकण्टककानाहरति नान्तरीयकत्वात् , स यावदादेयं तावदादाय शकलकण्टकान्युत्सृजतिाएवमिहापि नान्तरीयकत्वा- द्विवचनेन निर्देशः क्रियते न ह्यत्र निर्देशस्तन्त्रम् ॥ एवमपि-॥*॥ लोक- प्र.प्राप्नोतीति भावः। लट्वात्रेति। 'वासरूपोऽस्त्रिया मित्यत्र 'स्त्रियाः प्रा'गिति पक्षो नाश्रितः, किन्तर्हि, स्त्र्यधिकारे वासरूपविधिर्नेति । यदा त्वासः वा भवति तदा भुजेः तुमुन्न भवति,अनभिधानात् ,न ह्यासित्वा भोक्तुमित्याद्यभिधानमस्ति। तस्मा- डादय एव भुजेर्भवन्ति-'आसित्वा भुङ्क्ते' इति । क्रियाप्रधानत्वादिति । समान- कर्तृकक्रियान्तरापेक्षपौर्वकाल्यक्रियाप्रतिपादनपरत्वान्निर्देशस्य नान्तरीयकत्वादुपात्तं द्वित्वमत्राऽविवक्षितमित्यर्थः । लोकविज्ञानादिति । 'अमीषां ब्राह्मणानां पूर्व- उ.]हि तत्सूत्रप्रवृत्तः। एवञ्च 'भुक्का व्रजती'त्यादौ पूर्वकालभोजनकर्तृकर्तृकं व्रजन- मिति बोधः । ननु ख्यधिकारात्परतोऽपि वाऽसरूपविधेरभावात्कथमत्र तेन लडि. त्यत आह-वाऽसरूप इति । तदूर्व वाऽसरूपविध्यभावस्तु क्वाचिक इति भावः । ननु वाऽसरूपेण लटः सिद्धावपि कदाचित्तुमुनपि स्यादत आह-यदा विति। न हीति। तुमुनन्तार्थस्य स्वार्थफलकक्रियां प्रति विशेषणवनियमात्, वान्तार्थस्य च स्वोत्तरकालकियां प्रति विशेषणत्वनियमात् । न चैतदुभयं युगपत्सम्भवतीति भावः। समानकर्तृकेति । समानकर्तृकक्रियान्तराऽपेक्षं पौर्वकाल्यं यस्यास्तत्प्रतिपादनपर- त्वादित्यर्थः। निर्धारणे षष्ठी। तत्र द्विवचनबहुवचनाऽन्यतराऽऽवश्यकत्वेनैकतरोपा दानेऽन्यत्र न स्यादिति साधुत्वार्थमेव तत्, नतु विवक्षितमिति तात्पयम् । 'इमो चेयाधितौ स्यातां देयं स्यादिदमौषध'मित्यादौ लोके द्वित्वस्याऽप्यविवक्षादर्शनात् । १ इदं लुप्तं स्यात्। २ इदं भाष्यमित्यन्ये। ३ इदं वार्तिकमित्यन्ये। ४ 'कान्याहर' ।

·३४४ ॥*॥ कैयट-विवरणसहितं [ समानकर्तृक विज्ञानात् [ न सिध्यति ] ॥॥ [ लोकविज्ञानानं सिध्यति ] । तद्यथा लोके 'ब्राह्मणानां पूर्व आनीयता'मित्युक्त सर्वपूर्व आनीयते, एवमिहापि सर्वपूर्वायाः क्रियायाः प्राप्नोति ॥॥ अनन्त्यवचनात्तु सिद्धम् [अनन्त्यवचनात्तुसिद्धम् । समानकर्तृकयोरनन्त्यस्येति वक्तव्यम्॥ सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु ॥ ननु चोक्तं 'समानकर्तृकयोरिति बहुष्वप्राप्ति'रिति ॥ परिहृतमेतत् 'सिद्धं तु क्रियाप्रधानत्वादिति ॥ ननु चोक्त मेवमपि लोकविज्ञानान्न सिध्यतीति ॥ नैष दोपः । सर्वेषामत्र ब्राजिक्रियां प्रति पौर्वकाल्यम्। स्नात्वा व्रजति भुत्का व्रजति पीत्वा व्रजतीति। एवं च कृत्वा प्रयोगो[ऽप्य]नियतो भवति स्नात्वा भुत्का पीत्वा व्रजति। पीत्वा भुत्वा स्नात्वा व्रजतीति ॥*॥ व्यादाय स्वपितीत्युपसङ्ख्यानमपूर्वकालत्वात् ॥॥ व्यादाय स्वपितीत्युपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति ?॥ 'अपूर्वकालत्वात्' । पूर्व ह्यसौ स्वपिति पश्चाध्याददाति ॥ ॥*॥ न वा स्वप्न- स्याऽवरकालत्वात् ॥ ॥ न वा वक्तव्यम् ॥ किं कारणम् ? ॥ 'स्वप्नस्याऽवर- कालत्वात्' । अवरकालः स्वप्नः । अवश्यमसौ व्यादाय मुहूर्तमपि स्वपिति॥ विभाषाऽग्रेप्रथमपूर्वषु ॥ ३।४।२४ ॥ किमयं प्राप्त विभाषाऽऽहो स्विदप्राप्त ? ॥ कथं च प्राप्ते कथं वाऽप्राप्ते?॥ प्र.]मानये'त्युक्ते पसौ यः सर्वेषामादिः स एवानीयते तथेहापि 'स्नात्वा भुक्का पीत्वा व्रजतीति स्नानस्यैव पूर्वत्वात्नातेरेव प्रत्ययेन भाव्यं न तु भुजिपिवतिभ्यामित्यर्थः सर्वेषामिति । आख्यातवाच्याया क्रियाया विशेष्यत्वात्प्राधान्यात्तां प्रति सर्वासां विशेषणत्वात्परस्परेणाऽसम्बन्धः। यथोक्तम्-'गुणानाञ्च परार्थत्वादसंवन्धः समत्वा'- दिति । अवरकाल इति । यद्यपि स्वपक्षणानां व्यादानात्पूर्वकालता तथापि व्यादानानन्तरभाविस्वप्नक्रियापेक्षं व्यादानस्य पूर्वकालत्वमस्तीत्यर्थः ॥ विभाषाग्रे । इहाऽग्रादयः साधनपौर्वकाल्यविषया गृह्यन्ते न तु क्रियापौर्व- काल्यविषयाः। तेषां हि क्रियापौर्वकाल्यविषयत्वे तैरेव पौर्वकाल्यस्योक्तत्वात् त्वाणमुलो- उ.]गुणानाञ्चेति । प्रधानक्रियाऽन्वये सम्भवति गुणभूतक्रियाऽन्वयोऽनुचित इति भावः। प्रत्येकानन्तर्यविवक्षायामिष्टाऽसिद्धिमप्याह भाष्ये-एवञ्च कृत्वेति । तेन प्रत्येकाऽऽनन्तर्यविवक्षायां का न साधुरित्याहुः । [ समानकर्तृकयोः ] ॥ विभाषाऽ । साधनेति । साधनाऽन्तरजन्यस्वजातीयक्रियाऽपेक्षपौर्वकाल्य- विषया इत्यर्थः । न तु क्रियेति । एककर्तृकभिन्नक्रियानिरूपितपौर्वकाल्यविषया इत्यर्थः । साधनपौर्वकाल्यविषयाणामेव ग्रहणे प्रमाणमाह-तेषां हीति । पूर्वादीना- १ इदं क्वचिन्नाभाष्यमित्यन्ये । २'पीत्वास्नात्वाभुत्वा' । ३'स्या पर'।४ 'चाऽप्राप्ते'।

·३अ.४पा.१आ.२४सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् & ३४५ आभीक्ष्ण्य इति वा नित्ये प्राप्ते, अन्यत्र वाऽप्राहे ॥ किञ्चातः ?॥ यदि प्राप्त आभीक्ष्ण्येऽनिष्टा विभाषा प्रामोत्यन्यत्र चेष्टा न सिध्यति ॥ अथाऽप्राप्ते- ॥ ॥ अग्रादिष्वप्राप्तविधेः समासप्रतिषेधः ॥ ॥ अग्रादिष्वप्राप्तविधेः समासस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः॥स तर्हि [प्रतिषेधो]वक्तव्यः?॥न वक्तव्यः॥*॥उक्तं वो॥॥ प्र.]र्गतार्थत्वादुत्पत्त्या न भाव्यम् । न चैतत्सूत्रारम्भादुक्तेऽपि पौर्वकाल्ये तयोरुत्पत्ति- रिति शक्यते वक्तुम् । अस्य साधनपौर्वकाल्यविषयाऽग्राद्युपपदत्वे चरितार्थत्वात् । भाष्यकारेण च समानादिसूत्रे पूर्वशब्देन क्रियापौर्वकाल्ये उक्त काप्रत्ययस्यानुत्पत्तेः प्रतिपादितत्वात् । यदि चाऽत्र अग्रादयः क्रियापौर्वकाल्यविषया गृोरन् तदा अप्राप्तविभाषेव निःसन्देहा स्यादिति 'किमियं प्राप्त विभाषे'ति संशयो नैवोपपद्येत। यस्मादाभीक्ष्ण्ये णमुल्चेति वाणमुलौ क्रियापौर्वकाल्ये एव विधीयते । तच्चेदग्रादि- भिरुच्यते तदाऽऽभीषण्यग्रहणानुवृत्तावप्यप्राप्तविभाषेव स्यात्। आभीक्ष्ण्यञ्च द्विवचन- मन्तरेण काणमुल्भ्यां न द्योत्यत इति तद्द्योतनायाऽपि तयोविधानं नोपपद्यते । तस्मात्साधनपौर्वकाल्यविषया इहाऽग्रादय इति स्थितम् । यद्यपि देशविशेषवचनो- ऽग्रशब्दोऽस्ति-प्रभोरग्रे भुङ्क्ते' इति, तथापि पूर्वप्रथमसाहचर्यात्कालविशेषवृत्तिरेव गृह्यते । अनिष्टा विभाषेति । आभीक्ष्ण्ये नित्यो काणमुलौ इष्येते,-अग्रे भुका भुका बजतीति । लडादयस्तु नैवेष्यन्ते,-अग्रे भुङ्क्ते मुळे तेती बजतीति भावः । अन्यत्र चेति । आभीक्ष्ण्यग्रहणानुवृत्तौ सत्यामनाभीक्ष्ण्य काणमुली न स्याता- मित्यर्थः । अप्राप्तविधेरिति । विभाषायामग्रादीनां प्रत्ययोत्पत्तिं प्रति निमित्तत्वा- निमित्तस्य चोपपदसंज्ञाविधानादुपपदसमासः प्रतिषेध्यः । प्राप्तविभाषायां त्वग्रादीनां पक्षे प्रत्ययनिवृत्ती निमित्तत्वं नतु प्रत्ययोत्पत्ती, प्रत्यययोराभीक्ष्ण्ये णमुल्चेत्यनेना- ऽविशेषेण विहितत्वादिति भावः । न वक्तव्य इति। अप्राप्तविभाषात्वमनेन द्रढयति। उ.]मित्यर्थः। मानान्तरमप्याह-भाष्यकारेण चेति । प्रकृतसूत्रभाष्यपर्यालोचनयाऽ- प्येवमेवेत्याह-यदि चेति । निःसन्देहा । सन्देहान्निष्कान्तेति समासः । संशयाऽ- नुपपत्तिं दर्शयति-यस्मादिति । तदाभीक्ष्ण्येति । उक्तार्थत्वेन त्वाणमुलोरप्राप्ते- रिति भावः। ननु पौर्वकाल्योक्तावप्याभीक्ष्णप्रतिपादनाय तयोः प्राप्तिरत आह-आभी- क्षण्यञ्चेति । एवञ्चावश्यकद्विवचनेनैव तक्ष्योतनसम्भवेनाऽस्य तत्राऽप्यप्राप्तिरिति भावः । तयोविंधानं-तयोः प्राप्तिः। पूर्वप्रथमेति । यद्यपि पूर्वशब्दो देशवाच्यपि तथापि प्रथमसाहचर्य नियामकमिति बोध्यम् । निमित्तस्य चेति । 'उपपद'मिति महासंज्ञया प्रत्ययनिमित्तस्योपपदत्वं । न ह्यभावस्योपपदमिति वक्तुं शक्यमितिभावः। भाष्ये-न वक्तव्य इत्युक्ते अवचने हेतुमाह-उक्तञ्चेति । चो हेतौ । यत उक्तमतो १ 'समासप्रतिषेधो'। २ इदं क्वचिन्न । 'उक्तं च' । ३ 'नोपपद्यते' । ।

·३४६ कैयट-विवरणसहितं . [विभाषाग्रे उक्तमेतत् अमैवाव्ययेनेत्यत्रैवकारकरणस्य प्रयोजनम् 'अमैवाव्ययेन यत्तुल्य- विधानमुपपदं तत्र समासो यथा स्यादमा चान्येन च यत्तुल्यविधान- मुपपदं तत्र मा भूदिति । [ विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु ] ॥ स्वादुमि णमुल् ॥३॥४॥२६॥ किमर्थ स्वादुमि मकारान्तनिपातनं क्रियते न खमुप्रकृतः सोऽनुवर्ति- प्यते ? ॥ ॥*॥ स्वादुमि मान्तनिपातनमीकाराऽभावार्थम् ॥*॥ स्वादुमि मान्तनिपातनं क्रियते॥[किं प्रयोजनम् ?]॥ 'ईकाराभावार्थम्' । ईकारो मा भूदिति । स्वाद्वीं कृत्वा यवागू भुङ्क्ते। स्वादुङ्कारं यवागू भुत इति । ॥१॥ प्र.पूर्वविप्रतिषेधाच्चाग्रादिष्वाभीक्ष्ण्ये नित्याभ्यां त्वाणमुल्भ्यां भाव्यमित्युभयत्र विभाषा इयं न भवति।ननु च णमुल्यप्राप्ते, क्वाप्रत्यये तु समानादिसूत्रेण प्राप्ते सत्यारम्भादुभ- यत्र विभाषेयं युक्ता। नैतदस्ति। समानादिसूत्रविहितं त्वां प्रति विभाषाग्रहणमनर्थक- मेव, वासरूप इत्यनेनैव पक्षे लडादीनां सिद्धत्वात्।कः पुनरस्य त्वः समानादिसूत्र- विहिताद्विशेष इति चेत् , णमुल्सहितत्वमेव विशेषः।णमुल्सहितत्वाविधौ विभाषाश्रुति . रिहोपादीयमाना ज्ञापकाऽर्था संपद्यते। ‘काणमुलौ यत्र सह विधीयते तत्र वासरूपविधिर्न भवती'तितेनाऽऽभीक्ष्ण्ये पौर्वकाल्ये लडादयो न भवन्ति। तत्र यदि केवलो णमुल्वि- धीयेत विभाषाश्रुतिरभिमतमर्थ ज्ञापयितुं न क्षमतेति खोऽप्यनुवादः कर्तव्यः । स्वादुमि । ईकाराभावार्थमिति । मान्तत्वे भाविप्रत्ययविषये निपात्यमाने उ.]न वक्तव्य इत्यर्थः। उक्तं वेति पाठेऽपि 'वा' शब्दोऽत्र चाऽर्थे एव बोध्यः,अव- चने वैकल्पिकहेत्वन्तराऽनुक्तेः। नन्वननुवृत्तावप्याभीक्ष्ण्ये परत्वादिदमेवोचितमि- त्युभयत्रविभाषात्वमुचितमित्यत आह-पूर्वविप्रतिषेधादिति । साधनपौर्वकाल्यविषये क्रियापौर्वकाल्यस्यापि सत्त्वादिति भावः । वाऽसरूपेण लडा- दीनां सिद्धत्वाद्विभाषाग्रहणं किमर्थमिति शङ्कायामपि ‘ज्ञापकार्थ'मित्युत्तरं बोध्यम् । वाऽसरूपन्यायेन लडादिसिद्धेय॑र्थमेतदिति शङ्कते-कः पुनरिति । वक्ष्यमाण- रीत्या ज्ञापकार्थत्युत्तरम् । एवञ्च प्रकृतसूत्रविषये लडादिसिध्यर्थं विभाषाग्रहणम् । ज्ञापनफलन्तु पूर्वसूत्रे । यदि तु णमुल्विषये वाऽसरूपो नाऽस्तीत्येव ज्ञाप्यते तदो- त्तरसूत्रविषयेऽपि वालडादयो न स्युः । तद्धनयन्नाह-तत्र यदीति । आभीक्ष्ण्य इति सूत्रे इत्यर्थः । अभिमतम) । यत्र सह विधीयत इत्येवं रूपमित्यर्थः। स्वादुमिाभाविप्रत्ययविषये इति।णमुल्विषये इत्यर्थः। 'स्वादुमी'त्यनूद्य प्रत्य- यविधानात्प्रत्यये भाविनि सति पूर्वमेव निपात्यत इति भावः। भावप्रत्ययविषय इति १ 'मकारान्तत्वं निपात्यते' । २ लुप्तं स्यात् । ३ इदं कचिन्न । ४'चेयं'। ५ 'सूत्रे विहितं' । ६ 'भवन्तीति' । ७ 'यते' । ८ 'क्षमेति' । . ननु चेति ।

·३अ.४पा१.आ.२६सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् & ३४७ च्व्यन्तस्य च मकारान्तार्थम् ॥*॥ व्यन्तस्य च मकारान्तत्वं निपात्यते । अस्वार्दू स्वादु कृत्वा भुले स्वादुङ्कारं भुते॥ ॥*॥ आ च तुमुनः समानाधि- करणे ॥ ॥ आ च तुमुनः प्रत्ययाः समानाधिकरणे वक्तव्याः ॥ केन ? ॥ अनुप्रयोगेण ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ 'स्वादुङ्कारं यवागूर्भुज्यते देवदत्तने ति देवदत्ते तृतीया यथा स्यात् ॥ किं [च] कारणं न स्यात् ? ॥ णमुला- भिहितः कर्तेति ॥ ननु च भुजिप्रत्ययेनाऽनभिहितः कर्तेति कृत्वाऽनभिहि. ताश्रयो विधिर्भविष्यति तृतीया ॥ यदि सत्यभिधाने चाऽनभिधाने च कुत- प्र.विहितनिमित्तत्वाद्वोतो गुणवचनादिति ङीष् न भवतीत्यर्थः । च्व्यन्तस्य चेति। खमुञ्यपि सर्वत्र मुम् न सिध्यति, 'अनव्ययस्ये'त्यधिकारादिति भावः। यद्येवं मान्तत्वमेव निपात्यतां प्रत्ययस्तु खमुबेव विधेयः । नैतदस्ति । अव्ययार्थमेव मान्तनिपातनं स्यादिति लीष् स्यादेव । णमुलि तु मान्तत्वमपूर्व विधीयमान- मीकाराभावार्थ च्यन्तस्य च मकारान्तार्थं विज्ञायते । अवश्यं चोत्तरार्थों णमुल् विधेय इति लाघवादिहेव विहितः। आ च तुमुन इति । पूर्वोक्तवाक्यार्था पेक्षया समुच्चयप्रतिपादनार्थश्चशब्दः। न केवलं स्वादुमि मान्तनिपातनमपि तु इदमपि वक्तव्यमित्यथः । शकधृषादिसूत्रविहितस्तुमुन् गृह्यते । अभिविधौ चाऽय- माकारः। णमुलेति । असत्यस्मिन्वचने कर्तरि कृदिति णमुला कर्तरि भाव्यमिति भावः। अनभिहिताश्रय इति । अनभिहित इति पर्युदास आश्रीयते न तु प्रसज्य- उ.]पाठेऽप्ययमेवाऽर्थः। यत्त्वेवं पाठं दृष्ट्वा भावप्रत्ययमात्रविषयं निपातनं, तेन वा- योगेऽपीति। तन्न। स्वादी कृत्वा यवागू भुतं अस्वादु स्वादु कृत्वा भुत इति भाष्य- प्रयोगविरोधात् । स्वाद्वी कृत्वेतिवत् स्वादुङ्कारमित्यत्राऽपीकारः स्यात्तदभावाय निपातनमित्यर्थो भाप्यस्य। विहतेति । उकारान्तत्वाऽभावादित्यर्थः।अव्ययार्थमेवेति। अपूर्व विधानात्प्रतिप्रसवस्य लघुत्वादितिभावः । 'आ च तुमुन' इत्यत्र चकारः किम- पेक्ष इत्यत आह-पूर्वोक्तति । 'मान्तनिपातन'मित्यस्य 'वक्तव्य मिति शेषः । अभिविधौ चेति । एवञ्च तुमुनन्तधातुसंबन्धाऽधिकारविहिता अव्ययकृत इत्यर्थः । तुमुन्त्वसामान्यात् 'तुमुन्ण्वुला वित्यस्याऽपि ग्रहणं बोध्यम् । अत एवाऽग्रे 'भोक्तुमो- दनः पच्यत' इत्युदाहरणं सङ्गच्छते। भाष्ये-समानाधिकरणे इति। स्वाऽन्वयि. समभिव्याहृताख्यातवाच्यकारके इत्यर्थः । [भाष्ये]-अनुप्रयोगशब्देनेदमेवोच्यते । समानाधिकरणे कारके वर्तमानाद्धातोरित्यर्थः। तेन तस्य धात्वर्थ प्राति विशेषण- त्वमेवेति न बोधे वैषम्यम् । ननु सत्यन्यस्मिन्कारके कर्तव कस्मादभिधीयतेऽत आह,-असत्यन्यस्मिन्निति । नन्वभिहिते प्रतिषेधात्कथमनभिहिताऽऽश्रयो विधि- १'मकारान्तत्वं यथा स्यात् ।२ 'स्वादु अस्वाहूं'।३ समानाधिकरणे भवन्तीति वक्तव्यं ।

·३४८ -na- . कैयट-विवरणसहितं. [स्वादुभि श्चिदनभिधानमिति कृत्वाऽनभिहिताश्रयो विधिर्भविष्यति तृतीया, यवाग्वां द्वितीया प्रामोति॥किं कारणम् ? ॥ णमुलाऽनभिहितं कर्मेति ॥ यदि पुनरयं कर्मणि विज्ञायेत ? ॥ नैवं शक्यम्, इह हि 'स्वादुङ्कारं यवागू भुङ्क्ते देवदत्त' इति यवाग्वां द्वितीया न स्यात् ॥ किं कारणम् ? ॥ णमुलाभिहितं कर्मेति ॥ ननु च भुजिप्रत्ययेनाऽनभिहितं कर्मेति कृत्वाऽनभिहिताश्रयो विधिर्भ- विष्यति द्वितीया । यदि सत्यभिधाने चाऽनभिधाने च कुतश्चिदनभिधानमिति कृत्वाऽनभिहिताश्रयो विधिभविष्यति द्वितीया, देवदत्ते तृतीया प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ?॥ णमुलाऽनभिहितः कर्तेति॥ अथाऽनेन त्वायामर्थः 'पत्वौदनो भुज्यते देवदत्तेनेति ? ॥ बाढमर्थः । देवदत्ते तृतीया यथा स्यात् ॥ किं च कारणं न स्यात् ? ॥ त्वयाऽभिहितः कर्तेति ॥ ननु च भुजिप्रत्ययेनाऽनभि- हितः कतति कृत्वाऽनभिहिताश्रयो विधिभविष्यति तृतीया। यदि सत्यभिधाने चानभिधाने च कुतश्चिदनभिधानमिति कृत्वाऽनभिहिताश्रयो विधिर्भविष्यति तृतीया, ओदने द्वितीया प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ?॥ त्वयानभिहितं कर्मेति ॥ यदि पुनरयं कर्मणि विज्ञायेत ?॥ नैवं शक्यम् । इह हि ‘पचौदनं भुङ्क्ते देव- दत्त' इत्योदने द्वितीया न स्यात् ॥ किं च कारणं न स्यात् ? ॥ त्वयाऽभि. हितं कर्मेति ॥ ननु च भुजिप्रत्ययेनाऽनभिहितं कर्मेति कृत्वाऽनभिहिताश्रया विभक्तिर्भविष्यति द्वितीया ॥ यदि सत्यभिधाने चानभिधाने च कुतश्चिदन. भिधानमिति कृत्वाऽनभिहिताश्रयो विधिर्भविष्यति द्वितीया, देवदत्ते तृतीया प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ? ॥ कयानभिहितः कर्तेति ॥ अथानेन तुमुन्यर्थः- भोक्तुमोदनः पच्यते देवदत्तेनेति ? ॥ बाढमर्थः । देवदत्ते तृतीया यथा स्यात्॥ किं च कारण न स्यात् ? ॥ तुमुनाऽभिहितः कर्तेति ॥ ननु च पचिप्र. त्ययेनाऽनभिहितः कर्तेति कृत्वाऽनभिहिताश्रयो विधिर्भविष्यति तृतीया । यदि सत्यभिधाने चाऽनभिधाने च कुतश्चिदनभिधानमिति कृत्वाऽनभिहिताश्रयो विधिर्भविष्यति तृतीयौदने द्वितीया प्रामोति ॥ किं कारणम् ? ॥ तुमुनाऽन- भिहितं कर्मेति कृत्वा ॥ यदि पुनरयं कर्मणि विज्ञायेत ? ॥ नैवं शक्यम् । इह हि भोक्तुमोदनं पचति देवदत्त इत्योदने द्वितीया न स्यात् ॥ किं च कारणं न स्यात् ? ॥ तुमुनाभिहितं कर्मेति ॥ ननु च पचिप्रत्ययेनानभिहितं कर्मेति प्र.प्रतिषेध इति भावः। यदि पुनरिति। 'अव्ययकृतः कर्मणी ति वचनं यदि क्रिय- त इति भावः। अथानेनेति । 'आ च तुमुन' इत्यनेन वचनेनेत्यर्थः । अनेकप्रयो- जनत्वमस्य वचनस्य प्रश्नद्वारेण दर्शयति । पत्कौदनमिति। भिन्नधात्वर्थविषयकर्म- १ भवति' । २ कि कारणं न स्यात् । ३ इदं क्वचिन्ना ४ विधिर्भविष्यति'।

·३अ.३पा.२आ.१३२सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ ३४९ . कृत्वाऽनभिहिताश्रयो विधिभविष्यति द्वितीया। यदि सत्यभिधाने चानभिधाने च कुतश्चिदनभिधानमिति कृत्वाऽनभिहिताश्रयो विधिर्भविष्यति द्वितीया,देव- दत्ते तृतीया प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ?॥ तुमुनाऽनभिहितः कर्तेति ॥ अथा- ऽनेनेहार्थः पत्तौदनं ग्रामो गम्यते देवदत्तेनेति ? ॥ बाढमर्थः । देवदत्ते तृतीया यथा स्यात् ॥ किंच कारणं न स्यात् ? ॥ त्वयाभिहितः कर्तेति ॥ ननु च गमिप्रत्ययेनाऽनभिहितः कर्तेति कृत्वाऽनभिहिताश्रयो विधिर्भविष्यति तृती. या । यदि सत्यभिधाने चानभिधाने च कुतश्चिदनभिधानमिति कृत्वाऽनभि- हिताश्रयो विधिभविष्यति तृतीया, यदुक्तमोदने द्वितीया प्रामोतीति- स इह दोषो न जायते ॥ तत्तहि वक्तव्यमा च तुमुनः समानाधिकरण इति ?॥ न वक्तव्यम् । 'अव्ययकृतो भावे भवन्तीति भावे भविष्यन्ति ॥ किं वक्तव्यमे- प्र.]भेदेऽपि वचनस्याऽस्य दर्शयितुं प्रयोजनमुपन्यासः । अव्ययकृत इति । यद्येवं 'पक्वौदनं भुङ्क्ते देवदत्तः' 'पक्वौदनो भुज्यते देवदत्तेने ति त्वाप्रत्ययेन कर्तृकर्मणो- रनभिधानात्पाकापेक्षया तृतीयाद्वितीये कस्मान्न भवतः ? । उच्यते । आख्यातादि- पदवाच्या क्रिया विशेष्यत्वात् प्रधानम् । विशेषणभूता त्वप्रधानम् । तत्कियासाध- न्योरपि शक्तयोस्तद्वारको गुणप्रधानभावः। तत्र प्रधानशत्तयभिधाने गुणक्रिया- उ.]रत आह-पर्युदास इति। भिन्नधात्वर्थेति।पाके ओदनो, गमने ग्राम इत्यर्थः। 'अस्य वचनस्य प्रयोजनं दर्शयितु'मित्यन्वयः । भाष्ये-स इह दोषो न जायत इति । नन्वनभिहिताश्रया तृतीया सिद्धा, द्वितीयाप्राप्तिरूपो दोषश्च न, तत्किमत्र प्रयोजनमिति 'प्रयोजनं दर्शयितुमुपन्यास' इति कयटाऽसङ्गतिरिति चेत्, अत्र वदन्ति-'दर्शयितु'मिति कैयटस्य,-विचारयितुमित्यर्थः । स दोष इह न जायते तस्मान्नार्थ एतदुदाहरणविषये इति भाष्यार्थः। यदि प्रवर्त्तत तदेतत्प्रयोगाऽभाव- रूपमनिष्टञ्च स्यात् । तस्मात्समानशब्द एकपर्याय इति तात्पर्यम् । आख्यातादि- पदवाच्येति । अत्रेदं तत्वम्, उपात्तकारकाणाम्प्रधानाऽन्वये सम्भवति न गुणे शाब्दाऽन्वयः, अर्थत एव तदीयकारकाकासाशान्तौ तत्राऽन्वये मानाऽभावात् । तवारक इति । क्रियाद्वारकः । गुणक्रियानिरूपिता शत्तिरपि गुणीभृतेति भावः। नन्वार्थाऽन्वयेऽपि तक्रियानिरूपिता शक्तिस्तत्राऽस्त्येव, अन्यथा 'ग्रामायाऽद्य गन्तु. मिच्छती'त्यादि न स्यात् । एवञ्च द्वितीयादिकं स्यादेवाऽत आह-तत्र प्रधानेति । अत्र 'प्रधान'शब्देन सर्वतः प्रधानमाख्यातवाच्यक्रियेव, तच्छक्तरेव वस्तुस्वभाव- माहात्म्येन स्वसमानाऽधिकरणेतरशत्यभिभावकत्वात् । अत एव 'क्षुधम्प्रति- हन्तुं शक्यमित्यपि भवतीति पस्पशायां कैयटेनोक्तं सङ्गच्छते। तत्र 'शक्य'मित्य- स्याऽपि नामत्वेनेतरक्रियाम्प्रति गुणत्वेन स्वसमानाऽधिकरणेतरशक्त्यभिभवे सामा- ·३५० कैयट-विवरणसहितं [वर्षप्रमाण तत्?॥नहि॥कथमनुच्यमानं गंस्यते?॥तुमर्थ इति वर्तते॥तुमर्थश्च कः?॥भावः॥ वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्यतरस्याम् ॥ ३।४।३२ ॥ ॥*॥ ऊलोपश्चास्यान्यतरस्यांग्रहणं शक्यमकर्तुम् ॥ ॥ कथं गोष्पदनं वृष्टो देव इति ? ॥ प्रातिः पूरणकर्मा तस्मादेष कः ॥ यदि को विभक्तीनां श्रवणं प्र.]शक्तिरभिहितवत्प्रकाशते। प्रधानानुरोधाद्गुणानां तन्मुखप्रेक्षित्वात् पृथक्वद्विरुद्ध- खकार्यारम्भाऽभावात् । वर्ष । तस्मादेष क इति । गोष्पदं प्रातीत्यातोऽनुपसर्गे क इति कप्रत्ययः । क्रियाविशेषणत्वाच्च कर्मत्वनपुंसकत्वे। 'गोष्पदप्रङ्कल्प' 'गोष्पदप्रन्तरा'मित्यादिप्रयोग- सिध्यर्थमूलोपो न विधेयः । एषां प्रयोगाणां भाष्यकारेणानभ्युपगमात् । अनभ्युपग- मस्तु ऊलोपप्रत्याख्यानान्यथानुपपत्त्या विज्ञायते । 'गोष्पदपूर'मित्यादेरपि घना सिद्धत्वाण्णमुल कस्मान्न प्रत्याख्यायते । स्वरे दोषप्रसङ्गात् । तथा हि-यदि करणे घनं विधाय षष्ठीतत्पुरुषः क्रियते तदा थाथादिसूत्रेणान्तोदात्तत्वं भवति । भावे तु घनि बहुव्रीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरः। णमुलि तु लित्स्वरेणोकार उदात्तः । गोष्पद- उ.र्थ्याऽभावादिति दिक्।अन्ये तु समानाऽधिकरणे इत्यस्याऽनुप्रयोग इत्येवव्याख्या- नादयमपि प्रयोगश्चिन्त्य एव । तद्वचनवादिमतेऽसिद्धः। न च तदाऽऽख्याताऽन्ताऽ नुप्रयोगविषयं, 'क्षुदुपहन्तुं शक्य मिति भाष्यप्रयोगाऽसिद्ध्यापत्तेः,तुमुना कर्मणोऽन- भिधानाद्वितीयापत्तेरित्याहुः । पृथक्त्वादिति । भिन्नत्वाद्विरुद्धं यत्स्वकार्य तदारम्भ- कत्वाऽभावादित्यर्थः । एतेन 'यदा यत्र शाब्दोऽन्वयस्तदा तद्विभक्तेः साधुत्वम्, ओदनं पत्वा भुज्यते, पक्वौदनौ भुज्यत इत्युभयमपि साध्विति परास्तम् । प्रकृत- सूत्रस्थभाष्यवार्तिकयोरनुक्तिसम्भवग्रस्तत्वाऽऽपत्तेरित्यलम्।यत्तुहरदत्तेन वयन्तुब्रूमः- सकृच्छ्रुतस्य युगपदुभाभ्यां सम्बन्धाऽभावादेकेनैव प्रधानेन शाब्दोऽन्वयः, इतरेण तु सन्निधानादार्थ इति गुणनिरूपिती शक्तिस्तत्र नाऽस्त्येवे'त्युक्तं, तन्न,ग्रामाय गन्तुमि- च्छतीति सन्सूत्रस्थभाष्यप्रयोगविरोधाऽऽपत्तः ग्रामस्य गतिकर्मत्वाऽभावेन चतुर्थ्यप्राप्तेः । मम तु शाब्दाऽन्वयाऽभावेऽपि तन्निरूपितकर्मत्वस्य सत्त्वेन परत्वाद्गत्यर्थकर्मणीत्यस्य प्रवृत्त्या न दोषः । एवं 'ग्रामाय गत्वा द्रक्ष्यती'त्यपि साध्विति दिक् ॥[ स्वादुमि णमुल्] ॥ वर्षप्रमाणे । गोष्पदं प्रातीति । पूरयतीत्यर्थः । नन्वस्मात्कल्पपि वृत्ती 'प्र'मित्यनुस्वारश्रवणं न स्यात् , णमुलन्तात्तु भवतीत्यत आह-गोष्पदप्रमिति । करण इति । तथा सति वृष्धात्वर्थेन सामानाऽधिकरण्यं भवति । बहुव्रीहाविति । गोष्पदस्य पूरः पूरणं यत्र क्रियायामित्यर्थः । लित्स्वरेणोकार इति । तत उपपद- १ इदं भाष्यमित्यन्ये । वार्तिकमित्यन्ये । २ 'शाब्दाऽन्वयः' ।

·३अ.४पा.१आ.३७सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् ® ३५१ प्रामोति ॥ श्रूयन्त एवात्र विभक्तयः । तद्यथा एकेन गोष्पदेणेति ॥ करणे हनः ॥ ३।४।३७ ॥ ॥॥ हनः करणेऽनर्थकं वचनं हिंसार्थेभ्यो णमुल्विधानात् ॥ ॥ हनः करणेऽनर्थकं वचनम्॥किं कारणम्!॥'हिंसार्थेभ्यो णमुल्विधानात्'। हिंसार्थेभ्यो णमुल्विधीयते तेनैव सिद्धम् ॥ ॥ अर्थवत्त्वहिसार्थस्य विधानात्॥*॥ अर्थवत्तु हन्तेर्णमुल्वचनम्॥कोऽर्थः?॥ अहिंसार्थस्य विधानात्'। अहिंसााण्णमुल यथा स्यात्॥अस्ति पुनरयं वचिद्धन्तिरहिंसार्थो यदर्थो विधिः स्यात्?॥अस्तीत्याह॥ पाण्युपघातं वेदि हन्ति ॥॥ नित्यसमासार्थं च ॥*॥ नित्यसमासार्थञ्च हिंसाादपि हन्तेरनेन विधिरेषितव्यः । कथं पुनरिच्छतापि हिंसा- द्धन्तेरनेन विधिर्लभ्यः । अनेनाऽस्तु तेन वेति तेन स्याद्विप्रतिषेधेन ॥ हन्तेः पूर्वविप्रतिषेधो वार्तिकेनैव ज्ञापितः यदयं 'नित्यसमासार्थ चे'त्याह । तज्ज्ञापयत्याचार्यो 'हिंसार्थादपि हन्तेरनेन विधिर्भवतीति॥ [ करणे हनः] । अधिकरण बन्धः ॥ ३४॥४१॥ इह कस्मान भवति ग्रामे बन्धं इति ? ॥ एवं वक्ष्यामि ‘अधिकरणे प्र.पूरंतरामित्यादि च सिध्यति। गोष्पदप्र'मित्यत्र तु नास्ति स्वरभेदः।कप्रत्यये थाथा- दिस्वरेणान्तोदात्तत्वाण्णमुलि ऊलोपे कृते पूर्वस्योदात्तभाजोऽभावात् कृत्स्वरेणा- ऽन्तोदात्तत्वात् । [ वर्षप्रमाण ऊलोपश्चा] ॥ करणे । बाहुल्येन हन्तिहिसार्थो दृश्यत इति मत्वाह-हन इति। हन्तेः पूर्व- विप्रतिषेध इति । यद्येवं हिंसानामित्यत्र 'दण्डोपघातं गाः कालयती'त्युदाहरणं नोपपद्यते । नैष दोषः । यत्रक एव धात्वर्थः सामान्यविशेषभावेन भिद्यमानी विशेष्यभावमनुभवति सोऽस्य विषयः। 'कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोग' इति वचनात् , अन्यत्र भिन्नधात्वर्थसंबन्धे तु हिंसानामित्यनेनैव णमुल भवति॥ [करणे हनः]॥ उ.]समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः। कृत्स्वरेणेति । प्रत्ययस्वरेण प्रत्ययस्योदात्तत्वे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणेत्यर्थः । [ वर्षप्रमाण ऊलोप ] । करणे ह । बाहुल्येनेति । अन्ये तु हन्तिहिंसार्थ एव, पद्धत्यादौ हिंसारोप इत्याहुः । भाष्ये-पाण्युपघातमिति । पाणिना वेदि हन्तीत्यर्थः । हिंसा च प्राणि- विषयेति भावः । सामान्येति । यत्राऽनुप्रयोगणमुलन्तयोः सामान्यविशेषभावेना- ऽन्वयस्तत्रेदमेव, यत्र तु भेदसंबन्धेनाऽन्वयस्तत्र तेनैवेति भावः । हिंसार्था- नामिति णमुलि 'तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्या'मिति वैकल्पिकः समासः ॥ अधिकरणे । ग्रामे बन्ध इतीति । यद्यपीदं वाऽसरूपन्यायेन घञा सिद्ध, १ इतिः क्वचिन्न । २ 'वचनमनर्थकं' । ३ 'हिंसार्थस्य हन्तेर्णमुल्' । ४ 'बद्धः' । ।

·* ३५२ * कैयट-विवरणसहितं [अधिकरणे बन्धः बन्धः संज्ञायां' । ततः-'कोंर्जीवपुरुषयो शिवहोरिति॥ कथमट्टालिकाबन्धं बद्धः चण्डालिकाबन्धं बद्धः? ॥ 'उपमाने कर्मणि चेत्येवं भविष्यति ॥ तिर्यच्यपवर्गे ॥ ३।४।६०॥ अयुक्तोऽयं निर्देशः । तिरश्चीति भवितव्यम् ॥ ॥ सौत्रो निर्देशः ॥ॐ॥ नाधार्थप्रत्यये च्व्यर्थ ॥३॥४॥६२ ।। अर्थग्रहणं किमर्थ? ॥ 'नाधाप्रत्यय' इतीयत्युच्यमाने इहैव स्यात्,-द्विधा- कृत्य । इह च न स्यात्,-वैधं कृत्य । अर्थग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति । नाधाप्रेत्यये च सिद्धं भवति, यश्चान्यस्तेन समानार्थः । अथ प्रत्ययग्रहणं किमर्थम् ?॥ इह मा भूत् ,हिरुकृत्वा पृथक्कृत्वा॥ अन्वच्यानुलोम्ये ॥ २४६४ ॥ अयुक्तोऽयं निर्देशः । अनूचीति भवितव्यम् । ॥[*॥सोत्रो निर्देशः ॥3॥ सौत्रोऽयं निर्देशः॥ प्र. अधिक । ग्रामे बन्ध इति । णमुलि सति 'ग्रामबन्धं वद्ध' इति प्राप्नोति ॥ तिर्य । सौत्रो निर्देश इति । अनुक्रियमाणरूपविनाशप्रस्तु न परिहारो, न हि प्रयोजनानुवर्ति प्रमाणम् । [ तिर्यच्यपवर्गे] ॥ नाधा । द्वैधं कृत्येति । यदा 'द्वित्र्योश्च धमु'जित्यादौ प्रत्ययपक्षस्तदेतदर्थ- ग्रहणस्य प्रयोजनम् । आदेशपक्षे तु स्थानिवद्भावाद्धाग्रहणेन ग्रहणात्सिध्यति । तथा च 'धमुजन्तात्स्वार्थे डदर्शन मिति डप्रत्यय उदाहार्यो 'द्वैधकृत्येति । 'ना'ऽर्थमप्यर्थग्रहणं कर्तव्यमन्यथा निरनुबन्धकपरिभाषया नासो ग्रहणं न स्यात् । उ.]तथाऽप्यनिष्टमपि प्राप्नोतीत्याह-ग्रामबन्धमित्यादिना। ग्रामे बद्ध' इति त्वप- पाठः, कर्मणि क्तस्य विषये भावविषयणमुलोऽप्राप्तेः। यद्यप्ययं साध्यो भावः, स च सिद्धस्वभावस्तथापि सिद्धत्वस्वाऽधिक्येऽपि तस्याऽक्षतेः। भाष्ये-एवं वक्ष्यामीति । 'संज्ञाया'मित्यनेनैकवाक्यतापन्नम् । कथमिति । संज्ञात्वाऽभावात्प्रश्नः । उपमान इति । एवमनधिकरणविषयेऽपि तेनैव साध्यमिति भावः। [अधिकरणे बन्धः ॥ तियच्य । तिर्यक्शब्दोऽनृजुवाची,अपवर्गः-समाप्तिस्तद्वाची च । न हीति । सौत्रत्वेन शास्त्राऽप्रवृत्तौ तु तद्विनाशप्रसको बीजमित्यन्यदिति भावः॥ तिर्यच्यप]। नाधाऽर्थप्रत्यये । तथा चेति । तदा चेत्यर्थः । द्वैधकृत्येति । डान्तन समासे विभक्तिलोपः। एतद्भाष्यस्वरसात्प्रत्ययपक्ष एव तत्र न्याय्य इति तत्त्वम् । नाऽर्थमपीति। निरनुबन्धकमादाय रूपाणां सिद्धरनिष्टाऽभावाच्च तदर्थत्वं चिन्त्यम्। 'हिरु'गिति। नाऽर्थत्वात्प्राप्तिः ॥ [ नाधार्थप्रत्यये ] । १ इदं भाष्यमित्यन्ये । २ द्विधा कृत्वा' । ३ 'नाधार्थ' । ४ इदं लुप्तं स्यात् ।

·- vvvvvvvvvv.. VVVN ३अ.४पा.१आ.६७सू.] - व्याकरणमहाभाष्यम् , ३५३ कर्तरि कृत् ॥ २४॥६७ ॥ किमर्थमिदमुच्यते ? ॥*॥ कर्तरि कृद्वचनमनादेशे स्वार्थविज्ञानात् ॥ ॥ कर्तरि कृतो भवन्तीत्युच्यते॥[किं प्रयोजनं ?॥ ] 'अनादेशे स्वार्थविज्ञानात्' । अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति। तद्यथा गुप्तिज्किन्धः सन् , यावादिभ्य: कन्निति । एवमिमे प्रत्ययाः कृतः स्वार्थे स्युः । स्वार्थे मा भूवन्कर्तरि यथा स्युरित्येवमर्थमिदमुच्यते ॥ नैतदस्ति प्रयोजनं, यमिच्छति स्वार्थे आह तं 'भावे घन्भवतीति॥ कर्मणि तर्हि मा भूवन्चिति ॥ कर्मण्यपि यमिच्छत्याह तं 'धः कर्मणि ष्ट्रनिति ॥ करणाधिकरणयोस्तर्हि मा भूवनिति ॥ करणाधि. करणयोरपि यमिच्छत्याह तं 'ल्युकरणाधिकरणयोर्भवतीति ॥ संप्रदानापा- दानयोस्तर्हि मा भूवन्निति ॥ संप्रदानापादानयोरपि यमिच्छत्याह तं,-दाश- गोनौ संप्रदाने, भीमादयोपादान इति ॥ य इदानीमतोऽन्यः प्रत्ययः शेषः प्र.] कर्तरि । किमर्थमिति । वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः। अनादेश इति । यत्र वचनेना- ऽर्थो नादिश्यते तत्र प्रत्यासत्त्या प्रकृत्यर्थ एव प्रत्ययो भवति । यमिच्छतीति । असत्यस्मिन् सूत्रे 'घ'जित्येतावत्सूत्रं कर्तव्यम् । धातोर्घञ्भवतीति । तत्रानिर्दिष्ट- त्वाद्भावे घन भविष्यति । ततः ‘पदरुजविशस्पृश' इति द्वितीयं सूत्रं कर्तव्यं,ततश्च भाव इति न कर्तव्यम् । क्रियमाणं तु नियमार्थं भविष्यति–'घव भावे नान्य' इति। ततो धात्वक्षिप्ते कर्तरि कृद्भविष्यति नार्थः सूत्रेणेत्यर्थः । कर्मणीति । तस्यापि धात्वर्थेनाक्षेपादिति भावः। धः कर्मणि ष्ट्रमिति) 'ष्ट्रन्नेव कर्मणि नान्य' इति नियमो विज्ञास्यते । यद्येवं कर्मणो नियमात्प्रत्ययो न नियत इति कारकान्तरेपि ष्ट्रन् प्राप्नोति । नैष दोषः । एकमिद वाक्यं 'धः कर्मणि ष्ट्रनिति । तेन च कर्मणि विधीयमानः कथं कारकान्तरे स्यात् । अथवा द्वितीयो नियमः करिष्यते 'कर्मण्येव ष्ट्रनिति। य इदानीमितिानन 'कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुको' 'कर्तरि चर्षिदेवतयो'- उ.] कर्तरि कृत् । ननु 'भाव' इति सूत्रं धातुमात्राद्धविपये आवश्यकमत आह-घमित्येतावदिति । भावपदोपादानं विनाऽप्यन्यप्रत्ययवत्स्वार्थे विधाने व भावे सिद्धमिति भावः । ततः पदरुजेति । कर्थमिदम् । ष्ट्रन्प्रामोतीति । 'धः ष्ट्र'नित्येकं वाक्यं विध्यर्थम्, ततः 'कर्मणी'ति नियमार्थमिति भावः । परिहरति- एकमिदं वाक्यमिति । कथं कारकान्तरे इति । एकवाक्येऽपि विशेषणोपादानं नियमफलमित्यर्थः। नन्वेवं विधित्वमेव स्यात् ,विशेषणोपादानात् कर्मण्येवेत्येव स्यान्न तु ष्ट्रनवेतीत्यरुचेराह-अथ वेति । आवृत्त्येति भावः । धात्वर्थाक्षिप्ते कर्मण्यपि सिद्धेनियमार्थत्वमिति तात्पर्यम्। एवं करणाधिकरणयोरित्यत्राऽपि बोध्यम् । सार्व- १ इदं लुप्तं स्यात् । २ 'अनादिष्टार्थाः । ३ 'रेवमर्थ । । .. ।

·३५४ कैयट-विवरणसहितं 8 [ कर्तरि कृत् सोऽन्तरेण वचनं कर्तर्येव भविष्यति ॥ तदेव तर्हि प्रयोजनं,-'स्वार्थे मा भूव निति ॥ ननु चोक्तं 'यमिच्छति स्वार्थे आह तं-भावे घन्भवतीति ॥ अन्यःस भावो बाह्यः प्रकृत्यर्थात्। अनेनेदानीमाभ्यन्तरे भावे स्युः । तत्र मा भूवन्निति कर्तृग्रहणम् ॥ कः पुनरेतयोर्भावयोर्विशेषः ? ॥ उक्तो भावभेदो भाष्ये ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् ॥ किं तौति ॥*॥ तत्र ख्युनादिप्रतिषेधो नानावाक्यत्वात् ॥*॥ तत्र ख्युनादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । ख्युनादयः कर्तरि मा भूवन्निति॥ ननु च करणे ख्युनादयो विधीयन्ते ते कर्तरि न भविष्यन्ति॥ तेन च करणे स्युरनेन च कर्तरि ॥ ननु चापवादत्वात्स्युनादयो बाधकाः स्युः ॥ न स्युः ॥ किं कारणम् ? ॥ 'नानावाक्यत्वात्' । नानावाक्यं तच्चेदं च । समानवाक्येऽवादैरुत्सर्गा बाध्यन्ते । नानावाक्यत्वाद्धाधनं न प्राप्नोति॥ प्र.]रिति कर्तुरपि नियमः प्राप्नोतिनैष दोषः।उभयत्र करणनिवृत्त्या कर्तृश्रुतिर्विध्य- थैव न नियमार्था। उक्त इति। सार्वधातुके य'गिल्यत्र बाह्याभ्यन्तरयोर्भावयोर्विशेषो दर्शितः । ननु चेति । ख्युनादिषु करणादिरों विशेषविहितत्वात्कर्तुर्बाधको भवि. ध्यतीति भावः । नाना वाक्यत्वादिति । 'इह ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तकं कौ- ण्डिन्यायेत्यभिन्नकालत्वादेकं वाक्यं विशिष्टस्य दानस्य प्रतिपादकमिति तण दधि बाध्यते । यदा तु कालभेदेन वाक्यद्वयमुच्चार्यते 'पूर्वाह्न ब्राह्मणभोजनप्रकरणे दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयता मिति। अपराह्न तु 'तकं कौण्डिन्याय दीयतामिति। तदा तक्रंण दधि न वाध्यते । तथेहापि कालभेदेन वाक्यद्वयोच्चारणाद्वाध्यबाधकभावो नास्ती- उ.] धातुके यगित्यत्रेति । नन्वाभ्यन्तरेऽपि भावे न भविष्यन्ति, 'तुमर्थे से' इति तुमर्थग्रहणेनाभ्यन्तरे भावे सयादीनां नियमादिति चेन्न; सति ह्यस्मिन्नत्र तुमर्थ- ग्रहणेन 'भाव'ग्रहणम् , असति त्वस्मिन् विधित्वसम्पत्तये तुमर्थग्रहणेन कर्त्त- रेव ग्रहणं स्यात् , तुमुनोऽप्युक्तन्यायेन कर्तर्येव प्रसक्तरित्याशयः । लः कर्मणि च भावे चेति । भावग्रहणे तु न नियमः शक्यो विज्ञातुम् , 'अकर्मकेभ्य' इति विशेषणाय तदावश्यकत्वात् । भाष्ये-ख्युनादयः कर्तरीति । अयं भावः,-'स्वस्व- विधायकैर्विहितानाम्प्रत्ययानां पश्चादनेनाऽर्थाऽऽदेशन मिति पक्षे यथा तृजादीनामर्थ आदिश्यत एवं ख्युनादीनामप्यादिश्येताऽविशेषात् । ततश्च तेऽप्यनेन कर्तरि स्युः, तत्तद्वाक्ये उपादानात्करणादिषु चेति करणादिरों विशेषविहितत्वादिति । कार्यशब्दवादेऽर्थस्याऽपि शास्त्रमात्रगम्यत्वेन विधेयत्वमिति भावः । भाष्ये-ननु चाऽपवादत्वादिति । ख्युनादिशास्त्रोपात्ताः करणादय इत्यर्थः । इहाऽपि काल- भेदेनेति । पूर्व करणे विधानं, तदा तु न कर्थोपस्थितिरिति बाधाऽभावः, १ 'स्वार्थे यमिच्छति' । २ 'भावो' ।३ 'तेन कर्तरि'। ४ 'समासे वाक्येचाऽप'। ।

·३आ.४पा.१आ.२६सू.] & व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ ३५५ .. ॥*॥ तद्वच्च कृत्येष्वेवकारकरणम् ॥॥ एवं च कृत्वा कृत्येष्वेवकारः क्रियते,-तयोरेव कृत्यक्तखला इति, भावे चाकर्मकेभ्य इति ॥ किं प्रयो- जनम् ? ॥*॥ तच्च भव्याद्यर्थम् ॥ ॥ भव्यादिषु समावेशः सिद्धो भवति । गेयो माणवकः सानां, गेयानि माणवकेन सामानीति ॥*॥ ऋषिदेवतयोस्तु प्र.]त्यर्थः । यत्त्विगादिवाक्ये 'यच्चेकं वाक्यं तच्चेदं च ततस्तच्छेषोऽथ नानावाक्यं नदा तदपवाद' इत्युक्तम् । तदसंभवाश्रयेण। यदाऽङ्गस्येति इगपेक्षावयवावयविसंबन्धे षष्टी तदा स्थानषष्ठ्यभावादलोन्त्यस्येत्यस्यानुपस्थानं, तदेव चापवादत्वम् । ख्युना- दयस्तु कृत्त्वादनेन कर्तरि स्युः । करणादिश्रुत्या च करणादिषु। तत्राऽनेकस्यार्थ- म्य युगपदभिधानाऽसंभवात् पर्यायः स्यात् । कदा चित्कर्तरि,कदा चित्करणादिषु । तद्वच्चेति । योऽयमर्थ उक्त स्तेन तुल्यमेवकारकरणमित्यर्थः। तथाहि,-कृत्त्वात्क- तरि कृत्यादयः प्राप्ता एवकारेण कर्तुरपकृष्यन्ते, भावकर्मणोरेव यथा स्युरित्येवमर्थ- मित्यर्थः । 'भावे चाऽकर्मकेभ्य' इत्यनेनाधिकारसहितं वाक्यं दर्शयति । किं प्रयो- जनमिति । एवकारेणाऽन्यत्र समावेशज्ञापनेन किं प्रयोजनमिति प्रश्नः । तच भव्याद्यर्थमिति । भव्यगेयादिसूत्रे वाग्रहणं न कर्तव्यम् , तदन्तरेणापि भव्या- दयः कर्तरि भवन्तीत्यनेन समावेशज्ञापनादेवकारकरणाद्धावकर्मणी न बाधिष्येते इत्यर्थः । इदानीं 'तत्र ख्युनादिप्रतिषेध' इत्यस्य परिहारमाह-ऋपिदेवतयोरिति । उ.]विधानोत्तरं पश्चादुपस्थितस्य कथं वाधः,तत्प्राप्तिकाले तस्य नाऽप्राप्त्यभावात् । यथा अपराह्नतक्रदानेन पूर्वाह्नदधिदानस्य न बाध इति भावः।ननु 'इको गुणवृद्धी' इति सूत्रे नानावाक्यत्वमङ्गीकृत्य कथमपवादत्वोक्तिरत आह-यत्त्विति । तदस- म्भवाश्रयणेति । 'अलोऽन्त्यस्य'त्यस्योपस्थित्यसम्भवाऽभिप्रायेणेत्यर्थः, तदेवाह- यदेति । कृत्त्वादनेनेति । विध्युत्तरकालमर्थसमर्पकेणेत्यर्थः। तत्राऽनेकस्येति । कर्तृकरणयोः स्वातन्त्र्याऽस्वातन्त्र्याभ्यां भिन्नकक्षत्वादिति भावः। योऽयमिति । अवाधकारणनानावाक्यस्वरूप इत्यर्थः । तेन तुल्यमिति । तम्याऽपि तद्बोधकत्वा- दिति भावः । इत्येवमर्थमिति । यदि बाध्यबाधकभावः स्यात्तदा भावकर्मभ्यां कर्तुर्वाधसम्भवात्तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । तस्मादेवकारेण ज्ञाप्यते-'अर्थस्याऽर्थान्तरं न बाधकमिती'ति भावः । ननु 'भावे चे'त्याद्यंशोच्चारणं किमर्थमत आह-भावे चेत्यादि। ननु कृत्यादीनां कर्त्तर्यप्रवृत्तिरेवकारप्रयोजनमिति ज्ञातत्वात्प्रश्नाऽनुप- पत्तिरत आह-एवेति । 'वा'ग्रहणेन तत्सिद्धमत आह-भव्येति। कर्तरि भवन्ती- ति । 'कर्तरि कृदिति शास्त्रादिति भावः । इति हेतोर्न कर्त्तव्यमित्यन्वयः। नन्वेवमपि का भावकर्मणोर्वाधः स्यादत आह-अनेनेति। अनेन-का। समा- १ इदं क्वचिन्न । । - ·. ३५६ कैयट-विवरणसहितं. [ कर्तरि कृत् कृद्भिः समावेशवचनं ज्ञापकमसमावेशस्य ॥ ॥ [ ऋषिदेवतयोस्तु कृनिः समा. वेशवचनं ज्ञापकमसमावेशस्य । यदयं कर्तरि चर्षिदेवतयो'रिति सिद्धे सति समावेशे समावेशार्थ चकार शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो-'न भवति समावेश' इति ॥ किमर्थतर्हि कृत्येष्वेवकारः क्रियते ?॥*॥ एवकारकरणं च चार्थे ॥॥ एवकारकरणं च चाऽर्थे द्रष्टव्यम् । तयोर्भावकर्मणोः कृत्या भवन्ति, भव्या- दीनां कर्तरि चेति॥कि प्रयोजनम्?॥* ॥तच्च भव्याद्यर्थ॥ ॥ तच्च भव्याद्यर्थम्]। भव्यादिषु समावेशः सिद्धो भवति।गेयो माणवकः साम्नांगेयानि माणवकेन सामानीति ॥ यत्तावदुच्यते 'ऋषिदेवतयोस्तु कृद्भिः समावेशवचनं ज्ञापक- मसमावेशस्येति । नैतज्ज्ञापकसाध्यमपवादैरुत्सर्गा बाध्यन्त इति । एष एव न्यायो यदुतापवादैरुत्सर्गा बाध्येरन् ॥ ननु चोक्तं-'नानावाक्यत्वाद्वाधनं न प्रोमोतीति ॥ न विदेशस्थमिति कृत्वाऽतो नाना वाक्यं भवति । विदेशस्थ- मपि सदेकं वाक्यं भवति। तद्यथा-द्वितीयेऽध्यायेलुगुच्यते, तस्य चतुर्थपष्टयो. प्र.द्भिरिति जातो बहुवचनम्।अत्र च यथासंख्यं वार्तिककारस्यानभिमतम्।यथासङ्ख्ये हि चशब्दस्य ज्ञापकत्वन्न स्यात्, समावेशाऽभावात्।भव्याद्यर्थमिति। भव्यगेयोदि- सूत्रं न कर्त्तव्यं भवतीत्यर्थः । अन्ये तु कृत्यादयोऽनभिधानात्कर्तरि न भविष्य- न्तीति भावः । इदानी भाष्यकारो वार्तिकदूषणमाह-यत्तावदिति । न विदेशस्थ. मिति । न कालभेदान्नानावाक्यत्वं भवति । शास्त्रे विदेशस्थानामप्यवान्तरवाक्या- नामाकासावशादेकवाक्यत्वदर्शनात् । देशग्रहणं चाऽत्र कालस्योपलक्षणम् । शब्दक्रमस्य कालकृतत्वात् । चतुर्थपष्ठयोरिति । चतुर्थे 'गोत्रेऽलुगची'ति । षष्ठे तु उ.]वेशेति।करणव्युत्पत्त्या समावेशज्ञापकादेवकारकरणादित्यर्थः।प्रत्ययस्यैकत्वादर्थयोरपि द्वित्वाद्बहुवचनमनुपपन्नमत आह-जाताविति । जातिविवक्षायामेकवचनस्य, व्यक्तिविवक्षायां बहुवचनस्य साधनेन भाष्ये 'जात्याख्याया'मिति सूत्रप्रत्याख्याना- दिदञ्चिन्त्यम् । प्रयोगभेदेनाऽर्थबाहुल्याद्बहुवचनमिति वक्तुं युक्तम् । भाष्ये-कृद्भि- रित्यस्य कृदर्थकर्तृकरणयोरित्यर्थः । ननु तत्र ऋषौ करणे देवतायां कर्तरीत्यन्वया- त्समावेश एव नास्तीत्यत आह-अत्र च यथासङ्ख्यमिति । तत्सत्त्वे हि तथा संबन्धार्थमेव चस्य सार्थकत्वात्सति प्रयोजने ज्ञापकत्वं न स्यादिति भावः । भाष्ये- समावेशवचनमिति । समावेशबोधकचकारवचनमित्यर्थः । सूत्र नेति । भव्या- दीनां कर्तरि चेति भाष्यस्वरसेन सूत्राऽभावस्यैव लाभादिति भावः। ननु तत्सूत्रा- ऽभावे पूर्वोक्तरीत्या अन्येऽपि कृत्याः कर्तरि स्युरत आह-अन्ये विति यत्ताव- दितीति। कृदुत्पत्तिवाक्यानामेवायं शेषः। तथा च समानकालतयाऽनिर्दिष्टार्थेषु चरि- १ इदं भाष्यमित्यन्ये। पूर्व भाष्यमिदं वार्तिकमित्यपरे ।२क्वचिन्न ।३ 'गेयेति'।

·३अ.४पा.१आ.२६सू.] ® व्याकरणमहाभाष्यम् 8 । रलुगुच्यतेऽपवादः। यदप्युच्यते-'एवकारकरणं च चार्थ' इति । कथं पुन- रन्यो नामाऽन्यस्यार्थे वर्तते। कथमेवकारश्चार्थे वर्तते ?॥ स एष एवकारः स्वार्थे वर्तते ॥ किं प्रयोजनम् ?॥ ज्ञापकार्थम् ॥ किं ज्ञाप्यं ?॥ एतज्ज्ञापय- त्याचार्य 'इत उत्तरं समावेशो भवतीति ॥ किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ?॥ 'तच भव्याद्यर्थम्' । भव्यादिषु समावेशः सिद्धो भवति, गेयो माणवकः सानां, गेयानि माणवकेन सामानीति ॥ यद्येतज्ज्ञाप्यते इहापि समावेशः प्राप्नोति,-दाशगोनौ संप्रदाने, भीमादयोऽपादान इति॥अत्रापि सिद्धं भवति यदयमादिकर्मणि क्तः कर्तरि चेति सिद्धे समावेशे समावेशार्थ चकारं शौस्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यः-'प्रागमुतः समावेशो भवतीति ॥ प्र.] अलुगुत्तरपदे'इति।तदुक्तं हरिणा-'अनेकाख्यातयोगेपि वाक्यंन्यायापवादयोः। एकमेवेष्यते कैश्चिद्भिनरूपमिव स्थितम् ॥ नियमः प्रतिषेधश्च विशेषश्च तथा सति । द्वितीये यो लुगाख्यातस्तच्छेषमलुकं विदुः ॥' इति ॥. कथमिति । एवकारस्य लौकिके प्रयोगे न क्वचिच्चाऽर्थवृत्तित्वं दृश्यत इति भावः।उत्तरमिति। 'कर्तरि कृ'दित्यस्मादुत्तरमित्यर्थः । तच्चेति । भव्यगेयादिसूत्रे 'वेति न कर्तव्यं भवतीत्यर्थः । यदयमिति। 'आदिकर्मणि क्तः कर्तरी'त्येतावदस्तु नाऽर्थश्वशब्देन। समावेशोप्येवकारज्ञापितो भविष्यति । कृतस्तु 'च'शब्दो ज्ञापयति-आदिकर्मणी- उ.]तार्थस्याऽस्य विशेषार्थनिर्देशेन बाध इति भावः । यद्वा तेषामर्थांशे निराकास- त्वात्तेष्वनुपस्थितिरेव । तृजादिविधौ तु तेषामर्थाऽऽकाजासत्त्वात् ‘कर्तरी त्यस्याऽ- प्यर्थवत्याकासासत्त्वेनोभयाऽऽकासया तत्रैवाऽन्वयो, न ख्युनादिषु, साक्षादर्थ- निर्देशेन तेषां निराकासत्वादिति तत्त्वम्। अनेकाख्यातयोगः-'यण भवति' 'दी? भवती'त्यादिरूपः । न्यायः-उत्सर्गः । 'विधिशेष' इति पाठे नियमप्रतिषेधौ विधि- शेषावेव न तु स्वतन्त्रावित्यर्थः। तदुदाहरणमाह-द्वितीये इति। 'विशेषश्च तथेति पाठे विशेषोऽपवादः। एतत्रितयं विध्येकवाक्यतापन्नमित्यर्थः।न कर्त्तव्यं भवतीति । न च चार्थे वृत्तिमाश्रित्य सूत्रमेव न कार्यम् , अतिप्रसङ्गस्त्वनभिधानाद्वारणीय इति प्रागुक्तं युक्तम् , अनभिधानेन प्रत्याख्यानस्याऽयुक्तत्वादित्याहुः। एवञ्च स्वार्थे कृतां व्यावत्तये सूत्रं कार्य, ख्युनादिषु च करणरूपार्थेन बाधान्न दोषः। तत्र 'किमिद- मपूर्वतयाऽर्थ बोधयत्प्रत्ययमितरार्थेभ्यो व्यावतयति, किं वा तत्राऽर्थे लोके प्रयुज्य- मानस्यैव कृदादिसंज्ञेति प्रतिपादयतीति सन्दिा,-तत्र द्वितीयस्य सिद्धान्तत्वकरणे. नाऽपि ख्युनादीनां तत्र प्रतिषेध'इति वार्तिकं प्रत्याख्यातुमुपक्रमते भाष्ये-किम्पुन- रिति । कृत्प्रत्ययो नियम्यत इति । एतावानेव सूत्रव्यापारः, 'कर्तारं ब्रुवन् १ 'विद्यते । २ 'ज्ञाप्यते' । ३ 'समावेशं शास्ति' ।

·३५८ * कैयट-विवरणसहितं [कर्तरि कृत् । । किं पुनरयं प्रत्ययनियमो,-'धातोः परोऽकारोऽकशब्दोवानियोगतः कर्तारं ब्रुवन्कृत्संज्ञश्च भवति प्रत्ययसंज्ञश्चेति, आहो स्वित्संज्ञानियमो,-'धातोः परोऽ. कारोऽकशब्दो वा स्वभावतः कर्तारं ब्रुवन्कृत्संज्ञश्च भवति प्रत्ययसंज्ञश्चेति ॥ कश्चात्र विशेषः ? ॥॥*॥ तत्र प्रत्ययनियमेऽनिष्टप्रसङ्गः ॥*॥ तत्र प्रत्यय- नियमे सत्यनिष्टं प्राप्नोति । काष्ठभिदब्राह्मणः । बलभिदब्राह्मणः। एषोऽपि नियोगतः कर्तारं ब्रुवन्कृत्संज्ञश्च स्यात्प्रत्ययसंज्ञश्चेति ॥ ॥ संज्ञानियमे सिद्धम् ॥*॥ संज्ञानियमे सति सिद्धं भवति ॥ यदि संज्ञानियमो-॥*॥ विभक्ता- प्र.]त्यस्मात् सूत्रात् परेषु योगेषु समावेशोन भवतीति । किं पुनरिति,-सिद्धे शब्दा. र्थसंबंध इति यदुक्तं तत्स्मारयितुं विचार्यते । प्रत्ययनियम इति । धातोः परः कृत्प्रत्ययः कर्तरि वर्ततामिति कर्तृलक्षणेऽर्थे कृत्प्रत्ययो नियम्यते । नियोगत इति । 'कर्तरि कृ'दित्यस्मादाचार्यनियोगादित्यर्थः। कार्यशब्दाभ्युपगमे चाऽस्य पक्षस्य संभवः । आहो स्विदिति । नित्यशब्दार्थसंबन्धाभ्युपगमनिबन्धनोयं पक्षः। 'यः स्वभावतः कर्तरि वर्तते स एव कृत्संज्ञो नान्य'इति कृत्संज्ञा नियम्यते। यद्येवं ख्युनादीनां कृत्संज्ञा न प्राप्नोति । नैष दोषः । एतत्सूत्रव्यापारो नियम्यते । करणे ख्युन्नित्यादावप्ययमेव विचारः,-किमयमर्थः-'करणे ख्युन्वर्तता'मिति, उत 'यत् स्वभावतो वर्तते तस्य साधुत्व'मिति । कृत्संज्ञा तु प्रतिप्रत्ययमधिक्रियमाणा ख्युनादिषु प्रवर्तत एव । काष्ठभिदब्राह्मण इति । अनित्यशब्दाभ्युपगमे काष्ठभेद इत्यत्राऽप्यण्प्रत्ययो वचनादेव कर्तारमाचष्टे । उत्पाद्यशब्दपक्षे चाऽकाराणां विशेषा- उ.कृत्संज्ञे'त्यादि तु सकलशास्त्रैकवाक्यतालभ्याऽर्थकथनमिति बोध्यम्।ननु सिद्ध- शब्दाऽन्वाख्याने कथमाचार्यनियोगादर्थविशेषे प्रवृत्तिरित्यत आह-कार्यशब्देति । तत्राद्यपक्षे कृत्प्रत्ययः कर्तरि वर्त्ततामित्युक्तेऽर्थादन्यत्राऽऽवृत्त्या प्रत्ययनियमः, द्वितीये त्वर्थस्य लोकत एव सिद्धत्वात्तद्विध्यसम्भवेन कृत्संज्ञाया अप्यधिकारेण सिद्ध- त्वेन कर्तारं ब्रुवन्नेव कृत् प्रत्ययसंझको नाऽन्यादृश इति तत्तच्छास्त्रैकवाक्यतया संज्ञानियम इति भावः । ख्युनादीनामिति । 'करणादिषु वर्तमानाना'मिति शेषः। एतत्सूत्रव्यापार इति । एतत्सूत्रविषय इत्यर्थः । कृत्संज्ञा विति । प्रत्ययसंज्ञाया अप्युपलक्षणम् । प्रतिसूत्रमुपस्थानवैयर्थ्येन सर्वत्र प्रवर्तत एवेत्यर्थः । वचना- देवेति। 'कर्तरि कृ'दिति वचनादेवेत्यर्थः। नन्वेवमप्येतत्प्रकरणविहितानामेव नियो- गेन कर्थकत्वमाख्यायेत नत्वन्येषामपीत्यत आह-उत्पाद्येति। धातोः परेऽकाराः कर्तर्येव वर्तन्त इत्यादिति भावः । अर्थविधानञ्च प्रयोगे दृश्यमानानामेवेति ना. ऽनुबन्धा भेदका इति तात्पर्यम् । अतएव भाष्ये 'अकारोऽकशब्दो वा नियोगत' १ इदं क्वचिन्न । २ 'बलमिद्राह्मणः' 'लवणभिद्राह्मणः' । ३ इदं भाष्यमित्यन्ये ।

·३अ.४पा.१आ.६७सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् ॐ ३५९ दिषु दोषः ॥*॥ विभक्ता भ्रातरः पीता गाव इति न सिध्यति । प्रत्यय- प्र.] भावादब्राह्मणशब्दाऽकारस्यापि कर्तरि नियोगत्वं प्राप्नोति । आचार्यनियोगाच कर्तारं ब्रुवतः कृत्प्रत्ययसंज्ञाप्रसङ्गः । तत्र कृत्संज्ञायां सत्यां स्वाद्युत्पत्तिप्रसङ्गः, प्रत्ययसंज्ञायां च सत्यां तन्निवन्धनाऽङ्गसंज्ञाश्रय आर्द्धधातुकनिमित्तो गुणः प्राप्नोति । ननु नाऽयं धातोर्विहितः, ततो दोषाऽभावः । नैतदस्ति । लक्षणवशाच्छब्दार्थ- संबन्धव्यवस्थानुविधाने कुतोऽयं नियमः,-अयं धातोर्विहितो नाय'मिति । काष्ट- शब्दो हि कर्मोपपदं. भिदिर्धातुः, तस्माच्च परोऽकार इति-तस्य कर्तरि स्यादेव नियोगः । यदा हि स्ववाक्यैर्विहितानां प्रत्ययानामनेनार्थविशेषे नियोगः क्रियते तदा विशेषाऽभावादस्यापि नियोगः प्राप्नोति। विपो लुप्तत्वाद्धातुरेव कर्बर्थे नियुक्त इत्यकारस्य कर्ताऽर्थो न भविष्यतीति चेत् , यावकादिष्विव सर्वाभिधानमस्तु।लौकि- कार्थानपेक्षायां हि धातोः परस्य कृत्प्रत्ययसंज्ञाकर्तृनियोगप्रसङ्गः । संज्ञानियमे सद्धमिति । नद्यत्राऽकारो लौकिके प्रयोगे कर्तारं ब्रवीति, प्रतिषेधवाचित्वादिति कृत्प्रत्ययसंज्ञयोरप्रवृत्तिरित्यर्थः । प्रत्ययनियमवाद्याह-यदीति। अत्र. हि क्तः स्वभावतः कर्तारमाह, भ्रातृभिगोभिश्च सामानाधिकरण्यात् । ततश्च कर्तरि साधुत्वं प्राप्नोतीत्यसाधुत्वं मन्यते। क्रियाकारकसंबन्धेन विभक्तादीनां कर्तरि वृत्तिरनभिमते- उ.] इत्युक्तम् । नियोगः-नियमः। नियोगत्वमिति पाठे नियोगविषयत्वमित्यर्थः । धातोः परः कृत्प्रत्यय इति । सर्वसङ्ग्रहप्रदर्शकम् । कृत्यप्रत्ययसंज्ञेति । प्रकृत- सूत्रे विद्यमानाऽनुवर्तमानकृत्प्रत्ययपदाभ्यामित्यर्थः। गुण इति। 'कितीति निमित्त- सप्तमीति क्विबाश्रयो निषेधो नेति भावः । ननु नाऽयं धातोरिति । 'धातो'- रित्येवं विहितस्यैवार्द्धधातुकत्वादित्यर्थः । ननु कार्यशब्देऽपि य एते कृत्संज्ञकास्त- त्तच्छास्त्रेनिष्पन्नास्ते कर्तर्येव वर्तन्त इत्यर्थः । एवञ्च कथमस्याऽकारस्य नियोगेन कर्थकत्वमित्यत आह-काष्टशब्दो हीति । एवञ्च स्वरूपे विशेषाऽभावेन सादृश्या- दस्मिन्नपि तत्त्वबुद्धिरस्त्येवेति धातोविहितत्वबुद्धिरप्यस्तीत्यार्द्धधातुकल्लमस्त्येवेति भावः । नन्वेकवाक्यतयवाऽर्थविधानान्न दोष इत्यत आह-यदा हीति । प्रत्य- यानामिति । प्रयोगे दृश्यमानरूपाणामित्यर्थः । धातुरेवेति । विप्सहचरितो धातु- रेवेत्यर्थः । सर्वाऽभिधानमिति । सर्वेरभिधानमित्यर्थः । एवं कृदादिसंज्ञा अपि विहितानामेव पश्चात् क्रियन्त इति लौकिकार्थानपेक्षया शास्त्रेणैवाऽर्थविधाने धातोः परत्वात्स्यादेव प्रत्ययवादीत्याह-लौकिकेति । नाति । एवञ्च ख्युनोऽपि लोके कर्त्तवृत्तेस्ततम्याऽनुपस्थानमिति न कर्नाद्यर्थकत्वप्रसङ्ग इति तत्प्रतिषेधो व्यर्थ इति भावः । ननु साधुत्वमिष्टमेवेति साधुत्वम्प्राप्नोतीत्यसङ्गतमत आह-असाधुत्वं मन्यत इति । एवञ्च 'इति न सिध्यती'त्यत्र इत्येतेषु क्तस्य कर्तरि असाधुत्वं न ·३६० कैयट-विवरणसहित [ कतरि कृत् .. नियमे पुनः सति परिगणिताभ्यः प्रकृतिभ्यः परः तो नियोगतः कर्तारमाह न चेमास्तत्र परिगण्यन्ते प्रकृतयः॥*विभक्तादिषु चाऽप्राप्तिः प्रकृतेः प्रत्ययपर- वचनात् ॥*॥ विभक्तादिषु च प्रत्ययनियमस्याऽप्राप्तिः ॥ किं कारणम् ? ॥ 'प्रकृतेः प्रत्ययपरवचनात्' । परिगणिताभ्यः प्रकृतिभ्यः परः क्तः स्वभावतः कर्तारमाह, न चेमास्तत्र परिगण्यन्ते ॥ न त_दानीमयं साधुर्भवति ? ॥ भवति साधुन तु कर्तरितकथं तीदानीममत्र कर्तृत्वं गम्यते?॥ अकारो मत्व- र्थीयः । विभक्तमेषामस्ति विभक्ताः । पीतमेषामस्ति पीता इति ॥ ॥[*उत्तरपदैलोपो वा ॥*]॥ अथ वोत्तरपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः । विभक्तधनाः विभक्ताः । पीतोदकाः पीता इति ॥ [ कर्तरि कृत् ] ॥ प्रति दोषोपन्यासः। प्रकारान्तरेण साधुत्वं दर्शयिष्यते। प्रत्ययनियमवादिनस्त्वय- मदोषः। 'गत्यर्थाकर्मके त्यत्र परिगणिताभ्यः प्रकृतिभ्यः परः क्तः कर्तरि नियुज्यते । नहि तत्र भजिपिबती परिगणितावित्यर्थः। संज्ञानियमवाद्याह-विभक्तादिषु चेति। ममापि 'गत्यर्थाकर्मके'ति सूत्रं न दण्डवारितम्। तत्र गत्यर्थादिभ्य एव क्तः स्वभा- वतः कर्तारं ब्रुवन् कृत्प्रत्ययसंज्ञो भवतीति भजिपिबतिभ्यां क्तस्य कर्तरि साधुत्वा- ऽप्रसङ्गः । प्रकृतेरिति । गत्यादिकाया इत्यर्थः। प्रत्ययपरवचनादिति । क्तप्रत्यस्य कर्तरि वर्तमानस्य साधुत्वेन प्रतिपादनादित्यर्थः । तदेवं स्थितमेतत्-स्वभावतस्तेषु तेष्वर्थेषु वर्तमानानां प्रत्ययसंज्ञाविधानद्वारेण साधुत्वमन्वाख्यायते । इदानी भाष्य- कारः प्रश्नपूर्वकं प्रयोगसमर्थनं करोति-न तहीति । न तु कर्तरीति । 'तयो- रेवेति वचनाकर्मण्येव साधुरित्यर्थः। विभक्तमिति । धनमिति भावः। पीतमिति। उदकमित्यर्थः । आकृतिगणश्चाऽर्श आदिः । अथ वेति । गम्यमानार्थस्य शब्दस्या- ऽप्रयोग एव लोपोऽभिमतः । 'विभक्ता भ्रातर' इत्यत्र च धनस्य यद्विभक्तत्वं तद्भातृषूपचर्यते । 'पीता गाव' इत्दत्राप्युदकस्य पीतत्वं गोष्वारोप्यते । [कर्तरि]॥ उ.] सिध्यतीत्यर्थ इति भावः। असाधुत्वे बीजमाह-क्रियाकारकसंबन्धेनेति। धन- कर्मकविभागकर्तार इत्यर्थे इति भावः।प्रकारान्तरेण-मत्वर्थसंबन्धित्वेन बोधे इत्य- र्थः । क्तः कर्त्तरि नियुज्यत इति। शास्त्रेण बोध्यत इत्यर्थः । भाष्ये-प्रकृतः प्रत्ययेति । प्रकृतिविशेषाद्गत्यादेः परस्य क्तप्रत्ययस्य कर्तरि साधुत्ववचनादित्यर्थः। तदाह-क्तप्रत्ययस्यति । 'भवति साधुन तु कर्तरी ति भाष्याद्यत्र कर्मणि स्वरसतो विधानं तत्रेति लभ्यत इत्याशयेनाह-धनमिति भाव इति । एतेन इदम्भाष्यं सकर्मकेभ्योऽपि भावे क्ते साधकमुपन्यस्यन्तः परास्ताः । उत्तरपद- लोपविधायकवचनाऽभावादाह-गम्यमानेति । [ कर्तरि कृत् ] ॥ १ तर्हि कर्तृ' । २ इदं वार्तिकमित्यन्ये । ३ 'मस्तीति' । ४ इदं लुप्तं स्यात् । .

·३अ.पा.१आ.६९सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् 8 ३६१ लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः ॥ ३४॥६९ ॥ किमर्थमिदमुच्यते ? ॥ ल एतेषु साधनेषु यथा स्यात् , कर्तरि चे, कर्मणि च, भावे चाकर्मकेभ्य इति॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । भावकर्मणोरात्म- नेपदं विधीयते, शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्, एतावांश्च लो यदुत परस्मैपदमात्म- नेपदं च । स चायमेवं विहितः ॥ अत उत्तरं पठति ॥*॥ लग्रहणं सकर्मक- निवृत्त्यर्थम् ॥ ॥ लग्रहणं क्रियते॥ [किं प्रयोजनं ?] ॥ सकर्मकनिवृत्यर्थः । सकर्मकाणां भावे लो मा भूदिति॥ यदि पुनस्तत्रैवाऽकर्मकग्रहणं क्रियेत ?॥ प्र.] लः कर्मणि । केचिल्ल इति प्रथमां व्याचक्षते । अपरे षष्टी, लस्य य आदेश इति । तत्र लकारो द्विविधः तिङ्भावी,अतिङ्भावीति । तत्र तिङ्भाविनः कृत्संज्ञा- निषेधात् 'कर्तरि कृ'दित्यस्यानुपस्थानात् स्वार्थ भावे विधानं प्राप्नोति । अति- ङ्भाविनस्तु 'कर्तरि कृ'दिति वचनात्कर्तर्येव साधुत्वं प्राप्नोतीति वचनम् । किमर्थमिति । वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः । ल एतेविति । लकार इत्यर्थः । अथ वा लस्य य आदेश इति भावः । भावकर्मणोरिति । असत्यस्मिन सूत्रे भावकर्मणो- रात्मनेपदविधानात् 'शेषात्कर्तरी'ति च परस्मैपदविधानालकारस्य भावकर्मकर्ता- रोऽर्था अनुमास्यन्ते । लकारस्य प्रयोगासमवायाद्वा लादेशानामेवैतेऽर्था भविष्यन्ती- त्यर्थः । एतावानिति । नन्वाम्विषयोऽपि लो विद्यते। नैष दोषः । तस्य लुकाऽप- हारात् , अनुप्रयोगलकारेण भावादीनां प्रतिपाद्यत्वात् । लग्रहणमिति । यदीदं नारभ्येत तदा यथा भावे विधीयमाना घनादयः सकर्मकेभ्यो भवन्ति-'ओदनस्य पाकः''सूत्रस्य कृति'रिति तथा भावकर्मणोरित्यनेन भावे आत्मनेपदं सकर्मकेभ्योपि स्यात् । ततश्च ‘पच्यते यवागू देवदत्तेने त्यपि स्यात् । यदि पुनरिति। 'भावकर्म- उ.] लः कर्मणि च । केचिदिति। उच्चारणाऽर्थाकारेण सूत्रे लस्येति षष्ठ्येकव- चनवत् प्रथमैकवचनं जातौ । एतावांश्च लो यदुत परस्मैपदमिति भाष्य परस्मैपदादिशब्दानां तद्विषये लक्षणेति तद्भावः। अपरे इति । लस्य प्रयोगा- ऽसमवायित्वात्तस्याऽर्थकथनं व्यर्थ,भाष्ये लक्षणाप्रसङ्गश्चति तद्भावः। वर्तमाने लडि- त्यादौ प्रतिज्ञाप्रापितद्योतकत्वं यथा लकारस्य तथाऽत्रापि भविष्यतीत्याद्यमतमेव युक्तम् , अन्त्येऽपि वाक्यैकदेशन्यायेन प्रयोगस्य लक्षणया समत्वात् । ननु भावा- दिष्वात्मनेपदादिविधानेऽपि लां किमागतमत आह-असतीत्यादि । भावकर्मणो- रात्मनेपदेति । भावकर्मणोलस्याऽऽत्मनेपदमिति तदर्थः । आदेशानामेवेति । लस्य स्थाने भावकर्मणोरात्मनेपदमित्यर्थ इति भावः । तस्य लुकेति । एतद्विषयं निष्कर्षमग्रे वक्ष्यति । अनुप्रयोगेति । एवञ्च स निरर्थक एव, सङ्ख्याप्रतिपत्तये १ चः क्वचिन्न । २ 'लकारो यदुत' । ३ इदं क्वचिन्न । ४ 'क्रियते' । । ।

·- ॐ कैयट-विवरणसहितं. [लः कर्मणि च तत्तत्राऽकर्मकग्रहणं कर्तव्यम्॥ ननु चेहापि 'क्रियते भावे चाकर्मकेभ्य' इति॥ परार्थमेतद्भविष्यति-'तयोरेव कृत्यक्तखलाः',भावे चाकर्मकेभ्य इति॥यावदिह लग्रहणं तावत्तत्राऽकर्मकग्रहणम्।इह वा लग्रहणं क्रियते तत्र वाऽकर्मकग्रहणं को न्वत्र विशेषः?॥ अयमस्ति विशेषः,-इह लग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि सिद्धोभवति। तत्र पुनरकर्मकग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि न प्राप्नोति।तत्रा. प्यकर्मकग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि सिद्धो भवति॥कथम् ॥भावकर्मणोरि- त्यतो यदन्यदात्मनेपदानुक्रमणं तत्सर्वं कर्बर्थम् ॥*॥ विप्रतिषेधाद्वानः कर्तरि ॥*॥ विप्रतिपेधाद्वाऽऽनः कर्तरि भविष्यति । तत्र भावकर्मणोरित्येतदस्तु प्र.]णोरकर्मका'दित्येवं करिष्यते,सामर्थ्याच्चाकर्मकग्रहणं भावार्थ भविष्यति। अकर्म- काणां कर्माऽसंभवात्। सूत्रारम्भवाद्याह-तत्रेति।सूत्राप्रत्याख्यानवाद्याह-ननु चेति। 'त्वयापी'ति शेषः । आरम्भवाद्याह-परार्थमिति । सूत्रप्रत्याख्यानवाद्याह-याव- दिहेति । कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इत्येतदत्र प्रदेशे द्वाभ्यामपि वक्तव्यम् । त्वया तु 'ल' इत्येतत्पदमत्र कर्तव्यम् , मया 'भावकर्मणो'रित्यत्र अकर्मकग्रहण- मिति पदेन पदस्य साम्यम् । मात्रालाघवं त्वत्र न विवक्षितम् । आरम्भवाद्याह- अयमस्तीति । आन इति । आत्मनेपदसंज्ञत्वाद्भावकर्मणोरिति वचनाद्भावकर्मा- भिधायित्वमेव स्यान्न तु कर्तृवाचित्वमिति 'शयान' इत्यादौ कर्तर्यानो न स्यात् । सूत्रारम्भे तु कर्तर्यष्यानः सिध्यतीत्यर्थः । प्रत्याख्यानवाद्याह-तत्रापीति । 'अनु- दात्तङित' इत्यादिभिः सूत्रः कर्तर्यात्मनेपदविधानार्थैरानः कर्तरि ‘शयान' इत्यादौ भविष्यतीत्यर्थः । विप्रतिषेधावति । 'भावकर्मणो'रित्यस्य तङवकाशः, यत्र कृ- संज्ञाया अभावात्कर्तरि कृदिति न प्रवर्तते 'आस्यते पच्यत' इति । 'कर्तरि उ.]तदनुसरणस्याऽऽवश्यकत्वादिति भावः । स चाऽयमेवंविहित इति । सोऽयं लकार एवं 'लः कर्मणि चेति सूत्रसत्त्वे यथा विहितस्तथा विहित इत्यर्थः । अतोऽपि 'ल' इत्यस्य षष्ट्यन्तत्वपक्षोऽयुक्तः । तथा सति 'ते चेमे' इति वदेत् । भाष्ये-इत्यपि स्यादिति । लकारेण कर्तृकर्मणोरनभिधानादिति भावः । इत्येत- दत्र प्रदेश इति । तयोरेवेति सूत्रार्थमित्यर्थः । पदेनेति । पदसमुदायात्मके सूत्रे भगवान्मात्रालाघवं नाद्रियत इति भावः । वस्तुतस्त्वत्र लग्रहणे कर्मभावाभ्यां कर्तृ- रूपाऽर्थाऽबाधाय 'च'द्वयं कार्यम्, उत्तरसूत्रे च 'तयो'रिति वाच्यम् । मम तु कर्मणि कृत्यक्तखला भावेऽकर्मकेभ्य इत्येवेति मात्रालाघवमप्यस्त्येवेति बोध्यम् । भाष्ये सूत्राऽनुसारेण 'च'घटितो न्यासः, कैयटे च तथैव न्यासो दर्शितः । १ 'एवमपि यावदिह' । २ 'क्रियते' । ३ 'तोऽन्यद्यदा' । ४ 'सर्व तत्' । ५ भाष्यमिदमित्यन्ये ।

·३अ.४पा.१आ.६९सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् * ३६३ कर्तरि कृदिति,-कर्तरि कृदित्येतद्भविष्यति विप्रतिषेधेन ॥*॥ सर्वप्रसङ्गस्तु ॥*॥ सर्वेभ्यस्तु धातुभ्य आनः कर्तरि प्रामोति । परस्मैपदिभ्योपि ॥ नैप दोषः । अनुदात्तडिन्त इत्येष योगो नियमार्थो भविष्यति॥ यथेष योगो निय- मार्थो विधिर्न प्रकल्पते । आस्ते शेते इति ॥ अथ विध्यर्थः,आनस्य नियमो न प्रामोति । आसीनः शयान[इति । तथा नेविंश इत्येवमाद्यनुक्रमणं यदि नियमार्थ, विधिर्न प्रकल्पते । अथ विध्यर्थमानस्य नियमो न प्राप्नोति ॥ अस्तु तर्हि नियमार्थम् ॥ ननु चोक्तं 'विधिर्न प्रकल्पते' इति ॥ विधिश्च प्रक्लप्तः ॥ कथम् ? ॥ 'भावकर्मणो रित्यत्राऽनुदात्तङित इत्येतदनुवर्तिप्यते ॥ यद्यनुवर्तते एवमप्यनुदात्तडिन्त एव भावकर्मणोरात्मनेपदं प्राप्नोति ॥ एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते । 'अनुदात्तङित [ आत्मनेपदम्'। अनुदात्त- डित ] आत्मनेपदं भवति । ततो 'भावकर्मणोः' । ततः 'कर्तरि' । कर्तरि- चात्मनेपदं भवति । 'अनुदात्तङित इत्येव । [आस्ते शेते] । 'भावकर्मणोरिति निवृत्तम् । ततः 'कर्मव्यतिहारे'। 'कर्तरी'त्येवानुवर्तते । 'अनुदात्तङित' इत्यपि निवृत्तम् ॥ यदप्युच्यते 'तथा नेविंश इत्येवमाद्यनुक्रमणं यदि निय- मार्थ विधिन प्रकल्पते, अथ विध्यर्थमानस्य नियमो न प्रामोती'ति । अस्तु प्र.कृ'दित्यस्य तृजादयोवकाशः।आनस्य तूभयप्रसङ्ग कर्तरि कृदिति परत्वात्कर्ताऽर्थों भविष्यतीत्यर्थः । आरम्भवाद्याह-सर्वप्रसङ्ग इति । परस्मैपदिम्यो धातुभ्य आनः कर्तरि प्राप्नोतीत्यर्थः । प्रत्याख्यानवाद्याह-नैष दोष इति । 'अनुदात्तडित आत्म. नेपदं नान्यस्मादिति नियमादानः कर्तरि परस्मैपदिभ्यो न भविष्यतीत्यर्थः । आरम्भवाद्याह-यदीति । भावकर्मणोरात्मनेपदविधानात्तकोऽनुदात्तङितो न प्राप्नु- वन्ति । 'अनुदात्तहित' इत्यनेन आन एव धातुविशेषे नियम्यत इत्यर्थकत्वादेकस्य वाक्यस्य विधिनियमावेकेन सूत्रेण न प्रकल्पेत इत्यर्थः । प्रत्याख्यानवाद्याह-अस्तु तीति । भावकर्मणोरित्यति । 'अनुदात्तढित आत्मनेपद'मित्यनेनैकेन वाक्येन आनस्य नियमः क्रियते । 'भावकर्मणो'रित्यत्र त्वनुवृत्त्या द्वितीयेन वाक्येन तडां विधिः क्रियत इत्यर्थः । एवमपीति । 'भावकर्मणो'रित्यस्यानुदात्तडित इत्यनेनैक- उ.]तृजादय इति । तेषामात्मनेपदादिसंज्ञाऽभावादिति भावः।परत्वाकर्बर्थ इति। इदं कार्यशब्दवादे । एवं हि भावकर्मणोर्न स्यादिति त्वग्रे भाष्य एव स्पष्टम् । सर्वप्रसङ्ग इति । विप्रतिषेधवादे दूषणम् । तडोऽनुदात्तेति । 'कर्तरी'ति शेषः। एवं 'नेविंश' इत्यादीनां नियमत्वे कर्तरि तङ् न स्यात्, विधित्वे केवलादप्यानः स्यादित्यादि बोध्यम् । तङ विधिरिति । 'कर्तरीति शेषः । भावकर्मणोरिति । १ इतिः क्वचिन्न । २ इदं लुप्तं स्यात् । ३ 'नियतः' ।

·३६४ कैयट-विवरणसहितं. [लः कर्मणि च भावे विध्यर्थम् ? ॥ ननु चोक्तमानस्य नियमो न प्रामोतीति ॥ नैष दोषः । यथै- वात्राऽप्राप्तास्तको भवन्त्येवमानोऽपि भविष्यति ॥*॥ सर्वत्राऽप्रसङ्गस्तु ॥ ॥ सर्वेषु च साधनेष्वानो न प्रामोति । विप्रतिषेधाद्वाऽऽनः कर्तरीति भावकर्म- णोर्न स्यात् , कर्तर्येव स्यात्। इह पुनर्लग्रहणे क्रियमाणे 'कर्तरि कृ'दित्येतदस्तु लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इति,-लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इत्ये. तद्भविष्यति विप्रतिषेधेन ॥*॥ सर्वप्रसङ्गस्तु ॥ ॥ लादेशः सर्वेषु साधनेषु प्राप्नोति।शतृक्कसू च भावकर्मणोरपि प्रामुतः ॥ नैष दोषः ॥ शेपात्परस्मैपदं कर्तरीत्येवं तौ कर्तारं हियेते ॥ [लः कर्मणि च भावे चा] ॥ प्र.]वाक्यता सत्यामनुवृत्तौ स्यात्।ततश्चाऽऽस्यते गुरुणा अतिशय्यते गुम[भि]रित्यादौ आत्मनेपदं स्यात , भूयते गम्यते शेते आस्ते इत्यादौ तु नैव स्यादित्यर्थः । यथैवात्रेति । अनुदात्तरित इत्यनेनाऽऽनस्य नियमादप्राप्तिः। तोऽपि भावकर्मणो- विधीयमानाः निविशत इत्यादौ कर्तरि न प्राप्नुवन्ति । तत्राऽविशेषान्नेविंश इत्यादिभिः सूत्रस्तानाः कर्तरि विधास्यन्त इत्यर्थः । सर्वत्राप्रसङ्गस्त्विति । असत्यस्मिन् सूत्रे भवदुक्तेन विप्रतिषेधेनाऽऽनः 'कर्तरि कृ'दिति कर्तयेव म्यान्न तु भावकर्मणोः। ततश्च भूयमानं गम्यमानमित्यादिप्रयोगो न स्यादिन्यर्थः । इह पुनरिति। यदि 'ल' इति षष्ठी तदाऽस्य निडोऽवकाशः।कर्तरि कृदित्यस्यतृजादयः। आनस्यपरत्वादनेनार्थनिर्देशः। अथ ल इति प्रथमा तदास्यतिभावी लकारोऽवकाशः। आनभाविनस्तु लकारस्य परत्वादनेनार्थव्यवस्था। शेषादिति। कर्तवैव परस्मैपद'मि- त्येवं नियमात् शतृक्कम भावकर्मणोर्न भविष्यत इति भावः। 'ल' इत्यादेशापेक्षषष्टी- निर्देशपक्षे 'आम' इति विधीयमानस्य लुकोऽप्ययमर्थनिर्देशः, अभावम्याप्यादेश. त्वात्। तथा च 'अचः परस्मिन्पूर्वविधा वित्यत्र लोपस्याऽप्यजादेशस्य स्थानिवद्भावः प्रदर्शितः।लुकोऽभावरूपत्वात्कथमर्थाऽभिधानमिति चेत् । प्रतिज्ञाप्रापितं क्रिवादीना. उ.]तथा चाऽऽसादिभ्यः कर्तरि न स्यादन्येभ्यो भावकर्मणोर्न स्यादित्यर्थः।भाष्ये- भावकर्मणोस्ततः कर्तरीति योगविभागसामर्थ्याद्भावकर्मणोरित्यत्राऽसंबद्धमेव अनुदात्तन्द्रिहणं 'कर्तरी'त्यत्र संबध्यत इति भावः । तदाऽस्येति । 'लः कर्मणि चे'त्यस्यैत्यर्थः। षष्ठ्यन्तत्वं न भाष्यसम्मतमित्युक्तम् । वक्ष्यते च-'शेषादेव परस्मै- पद'मिति । नियमे तदवस्थो दोष इत्यत आह-कर्त्तयैवेति । लक्ष्याऽनुसारादिति भावः । लुकोऽप्यर्थमिति । नन्वनुप्रयोगस्य लादेशैरेव भावाद्यभिव्यक्तौ किमस्या- ऽर्थाऽऽदेशनेनेति चेन्न, एवं हि आम्विषयस्य 'कर्तरि कृदिति कत्रर्थकत्वमेव स्यात् । एवं हि विरोधादन्यवाचिप्रत्ययपरोऽनुप्रयोगो न स्यादिति भावः । लोप- स्याऽप्यजेति । पटयतीत्यादौ । प्रतिज्ञेति । अनेन प्रथमान्तत्वमेव युक्तमिति , ·३अ.४पा.१आ.७७सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् . ३६५ लस्य ॥ ३४७७॥ ॥*॥ लादेशे सर्वप्रसङ्गोऽविशेषात् ॥*॥ लादेशे सर्वप्रसङ्गः । सर्वस्य लकारस्यादेशः प्रामोति । अस्यापि प्रामोति,-लुनाति लभते॥ किं कारणम्?॥ 'अविशेषात् । न हि कश्चिद्विशेष उपादीयते एवंजातीयकस्य लकारस्यादेशो भवतीति। अनुपादीयमाने विशेपे सर्वप्रसङ्गः ॥ ॥॥ अर्थवद्रहणात्सिद्धम् ॥*॥ अर्थवतो लकारस्य ग्रहणम् । न चैपोऽर्थवान् ॥ ॥ अर्थवद्हणासिद्ध. मिति चेन्न वर्णग्रहणेषु ॥ ॥ अर्थवद्रहणात्सिद्धमिति चेत्तन्न ॥ किं कारणम्!॥ वर्णग्रहणमिदम् । न चैतद्वर्णग्रहणेषु भवत्यर्थवद्हणे नानर्थकस्येति ॥॥ तस्माद्विशिष्टग्रहणम् ॥ ॥ तस्माद्विशिष्टस्य लकारस्य ग्रहणं कर्तव्यम् ॥ न कर्तव्यम् । 'धातो रिति वर्तते ॥ एवमपि शाला माला मल्ल इत्यत्रापि प्राप्नोति । ॥ ॥ उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ ॥ एवमपि नन्दनः अत्रापि प्राप्नोति॥ इत्संज्ञाऽत्र बाधिका भविष्यति।इहापि तर्हि बाधेत-पचति पठतीति ॥ इत्कार्याऽभावादत्रेत्संज्ञा न भविष्यति ॥ इदमस्तीत्कार्य 'लिति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं भवतीत्येष स्वरो यथा स्यात् ॥ 'लिती'त्युच्यते न चाऽत्र प्र.] मिव प्रयोगऽश्रवणेपि लुकोर्थवत्त्वम् ,अनुप्रयोगात्तु तदर्थाभिधानव्यक्तिरित्यदोषः। लस्य । अर्थवद्रहणादिति । लडादय एव भावाद्यर्थाभिधायिनः स्थनित्वेन गृह्यन्त इत्यर्थः । न वर्णग्रहणविति । लस्येत्यत्र लकारेऽकार उच्चारणार्थः ततश्च वर्णमात्रस्याऽयं निर्देशः।वर्णानदेशेषु च विद्यमानाप्यर्थवत्ता शब्देन नाश्रिता, वर्णरूपमात्रम्याश्रयणात् । तथा च यस्येति लोपोनर्थकस्यापि भवति-देवदत्तिरिति। तस्मादितिभावाद्यर्थाभिधायिनो लस्यति वक्तव्यमित्यर्थः। धातोरिति वर्तत इति । विहितावेशेषणं च धातुग्रहणमाश्रीयत इत्यग्निचिल्लभ्यत इत्यत्रापि न भवति । शालेति । शामामलिभ्य औणादिको लन्प्रत्ययः । इत्संज्ञानेति । तस्यां च तस्यां लोपे [च] कृते स्थान्यभावादल्विधित्वाच्च स्थानिवद्भावाऽभावादादशो न भविष्यती- त्यर्थः । इहापीति । ततश्चात्राप्यादेशा न म्युरित्यर्थः । लितात्युच्यत इति । उ.] सूचयतिालग्रहणं सकर्मकनिवृत्यर्थमिति भाष्याचाषष्ट्यन्तत्व ल इति ग्रहणमिति स्यात् । समासेऽपि विभक्तिलोपेऽकारश्रवणाऽनापत्तिः, अलोपे विसर्गश्रवणापत्तिः । अन्यदपि प्रथमान्तत्वसाधकम्प्रागुक्तम् ॥ [ लः कर्मणि च लस्य । भावाद्यर्थाऽभिधायिन इति । शास्त्रप्रतिज्ञाताऽर्थवन्त इति भावः । अकार उच्चारणार्थ इति । अन्यथा लिडादीनां तिलो न स्युः । ततश्च 'परस्मैप- १'सर्वस्य'। २अपिः क्वचिन्ना३इदं वार्तिकं वाचनिकी वार्तिककृतः परिभाषा। भाष्यमित्यन्ये । ४ 'इत्यत्र' । 'अत्र' । - ।

·.. ३६६ ॐ कैयट-विवरणसहितं [लस्य लितं पश्यामः ॥ अथापि कथं चिद्वचनाद्वाऽनुवर्तनाद्वेत्संज्ञकानामादेशः स्या- देवमपि न दोषः । आचार्यप्रवृत्तिापयति-'न लादेशे लित्कृतं भवतीति यदयं णलं लितं करोति ॥ अथाप्युणादयो व्युत्पाद्यन्ते एवमपि न दोषः । क्रियते विशिष्टग्रहणं 'लस्येति ॥ ॥ लादेशो वर्णविधेः पूर्वविप्रतिषिद्धम् ॥*॥ लादेशो वर्णविधेर्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । लादेशस्थावकाशः-पचतु पठतु । प्र.]ल इदस्येति बहुव्रीहिराश्रितः।अत्र च लस्य लोपे कृते न कश्चिद्धकार इत्संनकः प्रत्ययोऽस्तीत्यर्थः । अथापीति । ल एवेत् -लिदित्येवं तत्पुरुषो यद्याश्रीयेत तथापि लस्येति स्थानित्वेनाश्रयणात्सत्यामपीत्संज्ञायां लोपो न क्रियते। अनुवर्तनाद्वेति । भावादीनामनुवृत्त्या भावकर्मकर्तृवाचिनो लस्यादेशः । न च लोपे सति भावाद्यर्था- भिधायित्वं संभवतीत्यकृतलोपानामेव लकाराणामादेशाः करिष्यन्ते । ज्ञापकात्तु लित्स्वरो न भविष्यतीत्यर्थः। क्रियत इति। अनुनासिको लकारः स्थानि- त्वेनोपात्त इत्यर्थः । अथ वा ल अस्य लस्येत्येवं निर्देशः कृतः। अस्येति सर्व- नाम्ना भावाद्यर्थाभिधायी परामृश्यते । पचत्वत्रेति । वाक्यम्य विभज्यान्वाख्यानं उ.]दानां ण'लित्याद्यसङ्गतं स्यादिति भावः।विहितविशेषणमिति। न चैवं 'शाला- दिषु प्राप्नोतीति भाष्याऽसङ्गतिः, समुदायस्य ततो विधानेऽपि निर्दिष्टस्य लकारस्य वर्णस्य ततोऽविधानादिति वाच्यम् ,समुदायविधानेऽवयवविधानस्याऽपि सत्त्वमित्य- भिमानेन एवमपीत्यादिभाष्यस्यैकदेश्युक्तित्वेनाऽक्षतेः। एतेन ल्युट्धातोर्विहितो न तु लकार इति परास्तम्।अथाऽपिकथञ्चिदिति।अस्य 'लित्स्वरार्थमित्त्वं स्यादितिशेषः। तदेवाह-ल एवेदिति।तत्रेत्संज्ञासामर्थ्यालोपात्पूर्व,लोपेऽपि स्थानिवत्त्वाद्वा स्वर इति भावः।तत्पुरुषत्वे ण्वुलादौ कथं स्वर इति चिन्त्यम्। इत्संज्ञकलस्य परत्वाऽभावात् , तदव्यवहितपूर्वस्य तदनिष्टेश्च । तस्माद्बहुव्रीहिरेव । 'अथाऽपि कथञ्चि'दिति भाष्य. स्य 'व्यपदेशिवद्भावेने'त्याशय उचितः । 'वचनाद्वे' त्यस्ये त्वे यद्यप्यादेशा न स्यु- स्तथाऽपी'त्यादिस्तदाह-तथाऽपि लस्यति । एवञ्चत्संज्ञायामप्यादेशसिद्धिर्भावादिवि- हितस्य लस्य। ल्युटि तु दोषः । भाष्ये-एवमपीति । एवञ्चाऽत्र प्रयोजनाऽभावा- दित्त्वाऽभावेन लादेशस्वराऽभावौ सिद्धौ । ल्युटि तु इत्संज्ञया लोपेन च बाधान्न दोष इति भावः। ल् अस्येति। अत्र पक्षे 'ल्' इति लुप्तषष्टीकम् , 'अस्येति समाना- ऽधिकरणं तस्य विशेषणम् । वस्तुतो धातोरित्यनुवृत्त्या धातुविहितलकारस्य वर्णस्य तत्र ग्रहणम् । अकारस्योच्चारणार्थत्वात् । शालादौ तु न व्यञ्जनमात्रं धातोर्विहितं, किन्त्वकारविशिष्ट इति भाष्यार्थः । भाष्ये-लादेशी वर्णविधेरिति । लादेशादेश इत्यर्थः । ननु वर्णविधिलादेशयोयुगपत्प्राप्त्यभावेन विप्रतिषेधाऽसङ्गतिरत आह- १ 'अनुवर्तनसामर्थ्याद्वेत्सझको नामादेशः'। २ 'लादेशेषु'।३ विधेर्नभव' ।

·३अ.४पा.१आ.७७सू.] - व्याकरणमहाभाष्यम् स्यात् यद्यवं वर्णविधेरवकाशः-दध्यत्र मध्वत्र । इहोभयं प्राप्नोति-पचत्वत्र पठत्वत्रेति । लादेशो भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ॥ स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः ? ॥ न वक्तव्यः ॥ ॥ उक्तं वा ॥ ॥ किमुक्तम् ? ॥ 'लादेशो वर्णविधेरिति ॥ टित आत्मनेपदानां टेरे ॥३॥४॥७९॥ ॥*॥ टित एत्व आत्मनेपदेष्वानप्रतिषेधः ॥॥ टित एत्व आत्मनेपदे- प्वानस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । पचमानः यजमानः। टित इत्येत्वं प्रामोति ।। ॥ ॥ उक्तं वा ॥ ॥ [ उक्तं वा ] ॥ किमुक्तम् ? ॥ 'ज्ञापकं वा सानुब- न्धकस्यादेशवचन इत्कार्याभावस्येति ॥ नैतदस्त्युक्तम् ॥ एवं किल तदुक्तं विज्ञायत टित्-आत्मनेपदं टिदात्मनेपदं, टिदात्मने- पदानामिति । तञ्च न । टितो लकारस्य यान्यात्मनेपदानीत्येवमेतद्विज्ञायते । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयं । टित्-आत्मनेपदं टिदात्मनेपदं, टिदात्मनेपदानामिति हि विज्ञायमानेऽकुर्वित्येत्रापि प्रसज्येत ॥ नैप टित् ॥ कस्तर्हि ? ॥ ठित् । स चावश्यं ठित्कर्नव्यः । आदिर्मा भूदिति ॥ कथमिटोऽदिति ? ॥ इठोदिति वक्ष्यामीति । तच्चावश्यं वक्तव्यम् । पर्यवपाद्यस्य मा भूत् । लविपीष्ट ॥इह तर्हि 'इपमूर्जमहमित आदि',-आतो लोप इटि चेत्याकारलोपो न प्राप्नोति । म.] कियत इत्येवमुपन्यासः । लादेशो वर्णविधेरिति । विप्रतिषेधसूत्रे बहिरङ्ग- परिभाषाया इदं प्रयोजनमित्यर्थः । लस्य ॥ टित आत्म । यद्येवमिति । यदि 'टित' इत्येकवचन बहुवचनप्रसङ्गे व्यत्ययेन क्रियतेत्यर्थः । अथ या केचिट्टितामित्येव पठन्ति, तदाश्रयेणेतदुक्तम् । अकुर्वीति । लङः स्थाने उत्तमैकवचनमिट । पर्यवपाद्यस्येति । पर्यवपादः- रूपान्तरापत्तिः। तत्र साधुरागमः- :-पर्यवपाद्यः। 'तत्र साधु'रिति यत् । आदीति । दाओ लङ उत्तमैकवचनम् । शपः श्लुः, द्विवचनप्रमुझे छन्दसि वेति वक्तव्य'मिति द्विर्वचनाभावः । यदि ठिदिट् स्यात्तदा 'आतो लोप इटि चे'त्याकारलोपो न स्यात्। उ.] वाक्यस्येति । [ लस्य ] । टित आ।भाष्ये-ज्ञापकञ्चेति। 'गाङ् लिटी'ति सूत्रे इदमुक्तम् । नैतदिति । एतदुक्तमत्र नास्तीत्यर्थः । तदुक्तमेवं किलाऽत्र स्यादित्यन्वयः । ननु भिन्नवचनानां कथं सामानाधिकरण्येन संवन्धोऽत आह-यदि टित इति । टिदात्मनेपदाना- मिति भाष्यस्य तदर्थकं यदि विज्ञायत इत्यर्थः । भाष्यप्रामाण्यात्तादृश एवाऽष्टा- ध्यायीपाठ इत्यन्ये । भाष्ये-आदिर्मा भूदिति । श्नमीवाऽत्रापि 'परश्च'त्यस्याऽ- ऽप्रवृत्तेरिति भावः । तत्र साधुरागम इति । योगरूढिरिति भावः । नन्वस्य इट १'विधेरन्तरङ्ग इति'।२क्वचिन्न। ३इतिः क्वचिन्ना ४ आदीत्यातोलोप'।५ यदीट ठित्'। - ·कैयट-विवरणसहित [टित आत्मनेपदा ." तस्माट्टिदेषः ॥ आदिस्तहि कस्मान भवति ?॥ सप्तदशादेशाः स्थानेयोगत्वं प्रयोजयन्ति तानेको नोत्सहते विहन्तुमिति कृत्वाऽऽदिर्न भविष्यति ॥ पर्यवपाद्यस्य तर्हि कस्माल भवति-लविषीष्टेति ? ॥ 'असिद्धं बहिरङ्ग- लक्षणमन्तरङ्गलक्षण' इति ॥ इदं तर्युक्तं-'प्रकृतानामात्मनेपदानामेत्वं भवतीति ॥ के च प्रकृताः ? ॥ तादयः । ॥*॥ आने मुग्ज्ञापकं त्वेत्वे टित्तडामिशिसीरिचः । डारौरःसु टिदटितः प्रकृते तद्गुणे कथम् ॥ * ॥ प्र.अत्र च छन्दस्युभयथेत्यार्द्धधातुकत्वमिट एष्टव्यम् । आर्द्धधातुक इत्याल्लोपविधा- नात् । सप्तदशेति । लस्येत्येका षष्टी, सा यद्यवयवावयविसंबन्धे स्यात्तदा इट एवानुग्रहः स्यान्न तिबादीनाम् , तस्माद्भूयसां स्थान्यादेशसंबन्धस्य प्रयोजकत्वा- लस्येति स्थानेयोगा षष्टीत्यादेश एवेभवति न त्वागमः । असिद्धमिति । वला- द्यार्द्धधातुकापेक्षणादङ्गापेक्षत्वाच्च बहिरङ्ग इडागमः। 'इटोऽ'दित्यद्भावस्तु लिड- संबन्धीडपेक्षणादन्तरङ्गः । तत्र कर्तव्ये आगमस्यासिद्धत्वाददावाऽभावः । प्रकृता- नामिति । तिबादय इहानुवर्तन्ते, तैरात्मनेपदानि विशेष्यन्ते । अथवा प्रकरणस्य विशेषस्मृतिहेतुत्वात्प्रकृतान्येवात्मनेपदानीहात्मनेपदशब्देनोच्यन्ते । ज्ञापकमप्याह- आने मुगिति । यद्येत्वमानस्य स्यादानयि मुगिति वक्तव्यं स्यादित्यर्थः। टित्तडामिति। टितः स्थाने ये तङः तेषामेत्वं न त्वानस्यापि। अथाध्येतेत्यादौ डारौरसामेत्वं कस्मान्न भवतीत्याह-इशिसीरिच इति । 'लिटस्तझयोरेशिरेच्' 'थासः से' इत्ये- ताभ्यां सूत्राभ्यां लाघवाय इश् सि इरिच् इत्येते आदेशा विधेयाः । एत्वस्याऽनेन सिद्धत्वात् । ज्ञापनाय तु सयादयो विहिता लादेशादेशानामेत्वाऽभावस्य । टिदटित उ.]आर्द्धधातुकत्वाऽभावादालोपो न स्यादत आह-अत्र चेति।स्थान्यादेशसंबन्ध- स्येति । स्थान्यादेशसंबन्धं प्रति भूयसां प्रयोजकत्वात्स्थानषष्टीत्यन्वयः । टकारस्तु 'इटोऽदित्यत्र विशेषणार्थः । वलाधार्द्धधातुके इति । अनेन प्रकृतिप्रत्ययोभया- ऽपेक्षत्वमागमस्य दर्शयति । भाष्ये-इदन्तर्युक्तमिति। इदमपि 'गालिटी'त्यत्रै- वोक्तम् । तैरात्मने इति । तिबादीनां मध्ये यान्यात्मनेपदानीत्यर्थः । न च तन्मध्ये शानज्निविष्ट इति भावः । अनुवृत्तिं विनाऽपीष्टसिद्धिमाह-अथ वेति । भाष्ये एक- देश्याह-आने मुगिति। 'आनयी ति प्रयोगे दृश्यमानरूपस्यैवानुकरणं न्याय्यमिति भावः। वस्तुतस्त्वलादेशे शानच्चानशादिसंबन्ध्यानेऽपि मुक्सिद्धये तथा निर्देश आवश्यकः । पचमानो यजमान इति । भावकर्मणोरप्रवृत्तये न ते लादेशा इति,- ज्ञापकाऽसङ्गत्यरुचेर्वक्ष्यति-प्रकृते तदिति । ज्ञापनाय तु सयादय इति । ननु परत्वादेत्वे पुनः प्रसङ्गविज्ञानेन डादिषु 'लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायेनैत्वाऽप्रवृत्तौ किम·vvvvv ३अ.४पा.१आ.८२सू.] * व्याकरणमहाभाष्यम् , परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः ॥ ३।४।८२ ॥ ॥॥ णलः शित्करणं सर्वादेशार्थम् ॥*॥णल्शिकर्तव्यः॥कि प्रयोजनम्?॥ 'सर्वादेशार्थ'। शित्सर्वस्येति सर्वादेशो यथा स्यात्। अक्रियमाणे हि शकारेऽ- लोन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्य प्रसज्येत ॥* ॥ उक्तं वा ॥ ॥[उक्तं वा]॥ किमुक्तम् ? ॥ 'अनित्त्वात्सिद्ध"मिति । णकारः क्रियते तस्याऽनित्वात्सि- द्धम् ॥ क एष परिहारो न्याय्यः-शकारमसि चोदितो 'णकारं करि- ष्यामि शकारं न करिष्यामी'ति । णकारो वाऽत्र क्रियेत शकारो वा को न्वत्र विशेषः?॥ अवश्यमत्र णकारो वृद्ध्यर्थः कर्तव्यो 'णितीति वृद्धिर्यथा स्यात् ॥ नार्थों वृद्ध्यर्थेन णकारेण । णित्त्वे योगविभागः करिष्यते । इदमस्ति 'गोतो णित्' । ततः 'अल्' । अल्च णिद्भवति । तत 'उत्तमो वेति ॥ एवं तर्हि लकारः क्रियते तस्याऽनित्त्वात्सिद्धम् ॥ एवमपि क एष परिहारो न्याय्यः शकारमसि चोदितो 'लकारं करिष्यामि शकारं न करिष्यामी'ति। लकारो वा क्रियेत शकारो वा कोऽन्वत्र विशेषः ?॥ [अयमस्ति विशेषः]॥ अवश्यमेवात्र प्र.]इति-'अकुर्वी त्यत्र परिहारः।अटितो लङः स्थाने टिदिट् कृत इत्येत्वं न भवति। प्रकृते तदिति। तत्-एत्त्वं प्रकृते तड्यात्मनेपदे भवति न त्वाने। गुणे कथमिति । श्लोकपूरणायैतदुक्तम् । एत ऐ इत्यत्र पचावेदम् इत्याद्गुणे कृते कथमेत्वं न भवतीति चोद्यम् । परिहारस्तु वक्ष्यते,-बहिरङ्ग आद्गुण इति ॥ [टित आत्मने] ॥ परस्मै । णल इति । व पुनरस्य शकारः क्रियते, यद्यादौ णकारस्य अना- दित्वादित्संज्ञा न प्राप्नोति । मध्ये शस्येत्संज्ञाया अभावः । अन्ते तु लस्येत्संज्ञाया अप्रसङ्गः । एवं तर्हि लश्विधातव्यः । लशुत्तमो वेति करिष्यते । योगविभागश्चेति मन्यते । अथवा णल् शिदित्यतिदेशः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हीति । नानुबन्ध- उ.]र्थमिदं, स्पष्टश्च ‘डा विधायके भाष्ये एतदिति चेन्न, एकदेश्युक्तित्वेनाऽक्षतेः । ज्ञापकस्य फलाऽभावाच्चाऽस्यास्तत्त्वम्। 'एधन्त' इत्यादौ परत्वा'द्वार्णादाङ्ग'मिति वा पूर्वमन्तादेशे पूर्वरूपे 'सर्वे सर्वपदादेशा' इति न्यायेनाऽन्तस्याऽऽदेशादेशत्वेन ज्ञापकेन नैत्वाऽऽपत्तिरित्यन्ये । श्लोकेति । श्लोकपूरणायाऽन्यसूत्रविषयपूर्वपक्षोऽत्र दर्शित इति भावः । तद्धनयन्नाह-एत ऐ इत्यत्रेति । अनेनाऽस्य श्लोकस्यैक- देश्युक्तित्वं स्फुटीकृतम् ॥ [टित आत्मनेपदानां टेरे] ॥ परस्मैपदानां मध्ये शस्येति। 'अनादित्वादिति शेषः। प्रथमपुरुषे 'पपाचे': त्यादौ वृद्धिसिद्धय आह-योगविभागश्चेति । धात्वधिकारे विति । परविशेषण. १ इदं क्वचिन्न । २ 'सिद्धमिति' । ३ 'कथमेष' । ४ इदं भाष्यं वार्तिक- वेति सन्दिग्धम् । ५ अयं पाठः क्वचिन्न । ६ 'मत्र' । २४ ·कैयट-विवरणसहितं [ परस्मैपदानां स्वरार्थो लकार इत्कर्तव्यः । 'लिति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं भवतीयेष स्वरो यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । धातुस्वरे कृते द्विर्वचनं, तत्रान्तर्यतोऽन्तोदात्त- स्याऽन्तोदात्त आदेशो भविष्यति ॥ कथं पुनरयमन्तोदात्तः स्याद्यदेकाच्?॥ व्यपदेशिवद्भावेन ॥ यथैव तर्हि व्यपदेशिवदावेनाऽन्तोदात्त एवमायुदात्तोपि, तत्रान्तर्यत आधुदात्तस्याऽऽद्युदात्त आदेशः प्रसज्येत ॥ सत्यमेवमेतत् । न त्विदंलक्षणमस्ति 'धातोरादिरुदात्तो भवतीति,इदं पुनरस्ति 'धातोरन्त उदा- प्र.] कृतमनेकाल्त्वमित्यन्त्यस्य स्यादित्यर्थः। एतच्च प्राग्लादेशाद्धात्वधिकार इति पक्षमा- श्रित्योच्यते । धात्वधिकारे तु सत्यादेः परस्येत्यादेः प्राप्नोति । धातुस्वर इति । प्रत्ययस्य पित्त्वादनुदात्तत्वाद्धातुस्वरः प्रवर्तते । यदेकाजिति । योऽनेकाच् जजा- गारेति,-तत्र धातुखरे कृते शिष्टस्यानुदात्तत्वे प्रथमैकाचो द्विवचनं सर्वानुदात्तं सिध्यतीत्येकाजेव धातुर्निरूप्यते । व्यपदेशिवद्भावेनेति । 'आद्यन्तवदेकस्मिन्नित्य- नेनेत्यर्थः । यथैवेति । कार्यातिदेशं मन्यते । न त्विदमिति । शास्त्रातिदेश इति उ.]पक्षे इदम्। विहितविशेषणे तु तदप्रवृत्याऽन्त्यस्यैव प्रामोतीति यथाश्रुतमेव भाष्यं रमणीयमिति दिक्। भाष्ये-अनित्त्वादिति।वाक्यार्थबोधे सति प्रत्ययत्वज्ञाने इत्संज्ञा- समकालमेव सर्वादेशतेति तदाऽनेकाल्त्वस्याऽक्षतिरित्यर्थः । [भाष्ये तस्याऽनित्त्वा- दिति । वाक्यार्थबोधात्प्रागनित्त्वादस्याऽन्वाख्यातुरनित्त्वज्ञानादित्यर्थः । एवञ्चाऽ- नुबन्धत्वज्ञानाऽभावात्तत्समये 'नाऽनुबन्धकृत'मित्यस्याऽप्राप्तिरिति भावः । यदि तु भाव्यनुबन्धत्वं गृहीत्वा तत्प्रवृत्तिस्तदा 'डा'वत् ‘ण-अल्' इति प्रश्लेषेणाऽनेका- ल्वात्सर्वादेशत्वम् । निरूपितञ्चेदं 'लुटः प्रथमस्येति सूत्रेऽस्माभिः । क एप परिहारो न्याय्य इति । अन्याय्य एष परिहारः क उच्यत इत्यर्थः । एवं तर्हि लकार इति । 'ल' इति 'ल'णिति वादेशः कार्य इति भावः । धातुस्वरः प्रवर्त्तत- इति । प्रवृत्तः सतिशिष्टस्वरेण न निवखंत इत्यर्थः । भाष्ये-अन्तोदात्त आदेश इति । स्थाने द्विवचनमिति भावः । सर्वाऽनुदात्तम्-अनुदात्ताऽभ्यासमपीत्यर्थः । निरूप्यत इति । विचारविषयीक्रियत इत्यर्थः । भाष्ये-कथम्पुनरयमिति । द्विर्व- चनप्रकृतिरित्यर्थः । यदैकाजिति । यदैकाजिणादिः प्रकृतिरित्यर्थः। धातोरन्तो. ऽजुदात्त इत्यर्थ इति भावः । व्यपदेशिवदिति । तेनाऽतिदेशेनाऽन्तत्वातिदेशा- स्वरसिद्धिरित्यर्थः । अस्य आद्यन्तवत्सूत्रपरतया कैयटोक्ते व्याख्याने बीजं चि- न्त्यम् । इतरोऽन्तोदात्तत्वव्यवहार एवाऽनेन व्यपदेशिवद्भावेनोक्त इति मत्वाह- यथैवेति । अन्तोदात्तत्वादिधर्माऽतिदेश एव कैयटे कार्याऽतिदेशपदेनोक्तः। नत्वि. दमिति । एवञ्चाऽनेनाऽन्तलाऽतिदेशे शास्त्रेणाऽन्तत्वप्रयुक्तोदात्तत्वे तयवहार- सिद्धिः, आधुदात्तविधायकशास्त्राऽभावात्तु न तव्यबहार इति भावः । 'शास्त्राऽति- - ·३अ.४पा.१आ.८२सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् & तो भवतीति । सोऽसौ' लक्षणेनान्तोदात्तस्तत्रान्तर्यतोऽन्तोदात्तस्याऽन्तो. दात्त आदेशो भविष्यति ॥ एतदप्यादेशे नास्ति-'आदेशस्यान्त उदात्तो भवती'ति, प्रकृतितोऽनेन स्वरो लभ्यः। प्रकृतिश्चाऽस्य यथैवान्तो- दात्तैवमायुदात्ताऽपि । द्विःप्रयोगे खेल्वपि द्विवचने उभयोरन्तोदात्तत्वं प्रस- ज्येत ॥ 'अनुदात्तं पदमेकवर्ज'मिति नास्ति योगपद्येन संभवः॥ पर्यायः प्रस- ज्येत । तस्मात्स्वरार्थों लकारः कर्तव्यः ॥ लकारः क्रियते, तस्याऽनित्त्वा- सिद्धम् ॥ ॥अकारस्य शित्करणं सर्वादेशार्थम्॥ ॥ अकारः शित्कर्तव्यः ॥ किं प्रयोजनम्?॥ 'सर्वादेशार्थ' । शिल्सर्वस्येति सर्वादेशो यथा स्यात् । अक्रिय- माणे हि शकारेऽलोन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्य प्रसज्येत ॥ ननु चाs- कारस्याऽकारवचने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वाऽन्तरेण शकारं सर्वादेशो भवि- प्यति ॥ अस्त्यन्यदकारस्याऽकारवचने प्रयोजनम् ॥ किम् ? ॥ ॥*॥ अकार- वचनं समसङ्ख्यार्थम् ॥*॥ [ अकारवचनं क्रियते॥कि प्रयोजनं?॥ 'समसङ्ख्या- र्थम्']॥ 'सङ्ख्यातानुदेशो यथा स्यात् । ॥॥तस्माच्छित्करणम् ॥*॥ तस्मा- च्छकारः कर्तव्यः॥ न कर्त्तव्यः। क्रियते न्यास एव । प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम् अ अ इति । सोऽसविनेकाल् । अनेकाल्शित्सर्वस्येति सर्वादेशो भविष्यति ॥ प्र.भावः।एतदपीति। 'स्थानिवदिति कार्यातिदेशः,प्राधान्यादिति भावः। प्रकृतित- इति । स्थानित इत्यर्थः । द्विःप्रयोग इति । षाष्टिकं द्विवचनं द्विःप्रयोगो न तु स्थाने द्विवचनमिति निर्णयः। लकार इति । ततश्च 'ल उत्तमो वेति कर्तव्यं, योगविभागश्च कार्यः। अकारस्येति । यस्थस्य स्थाने विधीयते तस्येत्यर्थः। एतदपि प्राग्लादेशाद्धालधिकार इति पक्षाश्रयेणोच्यते । धात्वधिकारे ह्यादेः परस्यादेरकारे सति रूपं सिद्धम् । अ अ इति । अकारद्वयसमुदायस्य आदेशत्वमित्यर्थः । उ.]देश' इत्यम्य शास्त्रप्रवृत्ती निमित्तस्याऽन्तत्वस्याऽनेनाऽतिदेश इत्यर्थः । भाष्ये- सोऽसाविति । प्रकृतिभूतो धातुरित्यर्थः। अन्तोदात्तः-तथाव्यवहारविषयः । तद्द- षयति-एतदपीति । 'अन्तोदात्त आदेश' इति वचनं नास्तीत्यर्थः । 'स्थानिव'दिति न धर्माऽतिदेशकमित्याह-स्थानिवदिति । कार्यातिदेशः प्रकृतित इति । आदेशे प्रकृतिसादृश्यबोधकात् 'स्थानेऽन्तरतम' सूत्रादित्यर्थः। सादृश्यञ्च तेंवृत्तिधर्मवत्त्वम् । स च यथा व्यपदेशिवद्भावेनाऽन्तोदात्तत्ववान् तथाऽऽद्युदात्तवानपीति भावः । स्थाने द्विवचनपक्ष एवाऽसङ्गत इत्याह-द्विःप्रयोगे चापीति । तदाह-निर्णय इति । योगविभागश्चेति । णकाराऽभावे इदम् । धात्वधिकार इति । परविशे- १ 'सोऽयं' । २ 'चापि' । ३इदं क्वचिन्न ।४ 'च्छित्कर्त्तव्यः' ५ 'अ-अ अ इति'। ६ 'सोऽनेकाल्शित्सर्वस्येति' । ७ 'प्रकृतिधर्मवत्त्वं' ।

·३७२ ॐ कैयट-विवरणसहितं [ लोटो लङ्कत् hhhh.. लोटो लङ्कृत् ॥ ३।४।८५॥ ॥*॥ लदतिदेशे जुस्भावप्रतिषेधः ॥ ॥ लकुदतिदेशे जुस्भावस्य प्रति. षेधो वक्तव्यः। यान्तु वान्तु । 'लङः शाकटायस्येवैति जुस्भावः प्रामोति। ॥*॥ उत्ववचनात्सिद्धम् ॥॥ [उत्ववचनासिद्धम् । उत्वमत्र बाधकं भवि- प्यति॥ अनवकाशा हि विधयो बाधका भवन्ति,सावकाशं चोत्वम् ॥ कोऽव- काशः ? ॥ पचतु पठतु । अत्रापीकारलोपः प्राप्नोति । तद्यथैवोत्वमीकारलोपं बाधते एवं जुस्भावमपि बौधते ॥ न बाधते ॥ कि कारणम् ? ॥ येन नाप्राप्ते तस्य बाधनं भवति,न चाऽप्राप्ते इकारलोपे उत्वमारभ्यते, जुस्भावे पुनः प्राप्ते चाऽप्राप्तेचाअथ वा 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते' इत्येवमिदमुत्व- मिकारलोपं बाधते जुस्भावं न बाधते ॥ एवं तर्हि वक्ष्यति तत्र लङ्ग्रहणस्य प्रयोजनम् 'लव यो लङ्गमन्त्र यथा स्याल्लद्भावेन यो लक्षत्र मा भूदिति ॥ सेयपिच्च ॥ ३२४८७॥ मर्निः ॥ ३।४।८९ ॥ ॥*॥ हिन्योरुत्वप्रतिषेधः॥*हिन्योरुकारस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । लुनी- हि । लुनानि । एरुरित्युत्वं प्राप्नोति ॥*॥ न वोच्चारणसामर्थ्यात् ॥ ॥ न वा वक्तव्यः ॥ किं कारणम् ?॥ ['उच्चारणसामर्थ्यात्'] । उच्चारणसामर्थ्यादत्रोत्वं न भविष्यति । अलघीयश्चैव हीकारोच्चारणमुकारोच्चारणात् । इकारं चोच्चार- यत्युकारं च नोच्चारयति । तस्यैतत्प्रयोजनमुत्वं मा भूदिति ॥[ सेपिच्च ] ॥ प्र.] लोटो ल । 'लोट' इत्युपमेये षष्टीनिर्देशादुपमानं षष्ठ्यन्तं विज्ञायते, तेन लडो यत्कार्य तल्लोटोऽतिदिश्यते न तु लङि यत्कार्य तदित्यडाटो लोटि न भवतः। उत्व- वचनादिति । नाप्राप्ते लद्भावे उत्वमारब्धं तस्य बाधकमित्यर्थः । अनापीति । लङ्कदभावा दितश्चे'त्यनेनेत्यर्थः । [ लोटो लङ्कृत् ] ॥ सेयं । अलघीय इति । उकारे सति प्रक्रियायां लाघवं भवति । इकारे तु उ.]षणे इदम् । विहितविशेषणपक्षे त्वन्त्यादेश एव प्राप्नोति। अत एव 'नित्यं ङित' इत्यादौ न दोष इति बोध्यम् । अकारद्वयेति । एवं 'ण-अलित्यत्रापि प्रश्लेषो बोध्यः ॥ लोटो ल । अस्मादतिदेशाल्लोटि अडाटावपि प्राप्नुत इत्यत आह-लोट इ. तीति । ननु झिविषये परत्वाजुसा 'इतश्च'त्यस्य बाधान्न तस्याऽप्येतद्विषये सर्वत्र प्राप्तिः, जुसा इकाराऽपहारे तदभावादितश्चे'त्यस्याऽप्राप्तिः। इकारलोपे झेर- भावाजुसोऽप्राप्तिरिति योगपद्याऽसम्भवात् । स्थानिवत्त्वन्तु आदेशप्रवृत्त्युत्तरं, न तत्समकालम् , एवं सत्यन्यतरविषयत्वे मानाऽभावाद्विनिगमनाविरहेणोभयबाधक स्यादत आह भाष्ये-अथ वा पुरस्तादपवादा इति। तत्र लङ्ग्रहणस्येति । तत्र- 'लङः शाकटायनस्येति सूत्र इत्यर्थः ॥ [ लोटो लत् ] ॥ सेयपिञ्च । भाष्ये-अलघीयश्चैव हीति । मात्राकृतलाघवाऽभाव इत्यर्थः । १ इदं लुप्तं । २ 'बाधेत' ३ 'वमुत्त्वं । ४ 'रुत्वस्य' । ५ क्वचिन्न ।

·३अ.४पा.१आ.९३सू.] 8 व्याकरणमहाभाष्यम् , : पत ऐ॥ ३४९३॥ ॥*॥ एत ऐत्वे आद्गुणप्रतिषेधः ॥*॥ एत ऐत्वे आद्गुणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । पचावेदम् । पचामेदम् । आद्गुणे कृते 'एत ऐ इत्यत्वं प्राप्नोति । ॥॥ न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥*॥ न वा वक्तव्यः ॥ किं कारणम् ? ॥ 'बहिरङ्गलक्षणत्वात्' । बहिरङ्गालक्षण आद्गुणः, अन्तरङ्गमैत्वम् । 'असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे'। [एत ऐ] ॥ लिङः सीयुट ॥ ३।४।१०२ ॥ ॥*॥ यासुडादेः सीयुट्टतिषेधः॥ * ॥यासुडादेः सीयुटः प्रतिषेधो वक्तव्यः। चिनुयुः । सुनुयुः । 'लिङ सीयु'डिति सीयुगामोति ॥*॥ न वा वाक्यापक- र्षात् ॥*॥ न वा वक्तव्यः ॥ किं कारणम् ?॥ 'वाक्यापकर्षात्' । वाक्यापक- र्पाद्यासुसीयुटं बाधिप्यते । ॥* ॥सुतियोस्त्वपकर्षविज्ञानम् ॥ * ॥ सुटोऽपीदानी तिथोरपकर्षों विज्ञायेत । कृषीष्ट [कृषीष्टाः। हृषीष्ट हृषीष्ठाः । ॥ ॥ अनादेश्व सुवचनम् ॥*॥ अनादेश्च सुवक्तव्यः। कृषीयास्तां कृषीयास्थाम् । तकार- थकारादेलिङ इति सुण्न प्राप्नोति ॥*॥ न वा तिथोः प्रधानभावात्तद्विशेषणं लिङ्ग्रहणम् ॥॥न वा वक्तव्यम् ॥ किं कारणम् ?॥ 'तिथोः प्रधानभावात् । तिथावेवाऽत्र प्रधान, तयोर्विशेषणं लिङ्ग्रहणम् । नैवं विज्ञायते तकारथकारा- देलिङ इति ॥ कथं तर्हि ? ॥ तकारथकारयोः सुभवति तौ चेल्लिङ' इति ॥ प्र.]सति लक्षणान्तरेणोत्वे प्रक्रियागौरवं स्यात् । न चेकारोच्चारणे लाघवं भवति । तस्मादिकारोच्चारणमुत्वस्य बाधकमेवेत्यर्थः । [सेपिञ्च ॥ लिङः सी।यथैव कृषीष्ट कृषीष्टा इत्येवमादौ सुटि कृते विरोधाऽभावाद्बाध्यबाधक- भावाऽभावात्सीयुभवति, एवं यासुट्यपि कृते तस्य लिङ्भक्तत्वात्तदादेः सीयुगसङ्ग इति मलाह-यासुडादेरिति । न वेति । लिङः सीयुडित्यम्य वाक्यस्य यासुविधि- वाक्येनापकर्षों वाधनमित्यर्थः । विनापि विरोधेन सामान्यविधिर्विशेषविधिना वाध्यते तक्रणेव दधीति भावः । अनादेश्चेति । तिथोरिति सप्तमी मन्यते। ततस्त- दादिविधिसद्भावात्तकारथकारादेरेव लिलादेशस्य सुट् स्यात् कृषीष्ट कृषीष्टा इत्यादाविति भावः । नवेति । चोद्यद्वयमपि परिहृतम् । सुटस्तकारथकारावागमिनी, सीयुटस्तु समुदाय इति कार्यिभेदाद्वाध्यवाधकभावाऽभावः । 'तिथो रिति च षष्टीनिर्देशा- उ.]प्रक्रियालाघवन्तूकारोच्चारणेऽस्त्येवेति भावः। उत्वस्य बाधकमेवेति। उत्वग्रहण. मिकारलोपस्याऽप्युपलक्षणम् ॥ [ सेयपिञ्च ] ॥ लिङ सीयुट् । नन्वपवादतया यासुटा बाधात्कथं तद्विषये सीयुडत आह- यथैवेति । विनाऽपीति । अत एव पूर्वमपि सीयुग्न, अपवादविषये उत्सर्गा- ऽप्रवृत्तेरिति भावः । भाष्ये-सुटोऽपीति । कर्तरि षष्टी । कर्मणोऽनुपादानादुभय- १ 'ऐ दित्येत्त्वं । २ 'वक्तव्यम्' । ३ इदं क्वचिन्न ।४ 'थावत्र'। ५ तद्विशेषणं'।

·.. ॐ कैयट-विवरणसहितं 8 [यासुट्परस्मै यासुदरस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च ॥३॥४॥१०३ ॥ किमर्थं यासुटो ङित्त्वमुच्यते?॥ ॥यासुटो ङिद्वचनंपिदर्थम् ॥ ॥[योसुटो डित्त्वं क्रियते॥किं प्रयोजन?॥ 'पिदर्थम्']पिति वचनानि प्रयोजयन्ति॥ अथ किमर्थमुदात्तवचनं क्रियते?॥ ॥उदात्तवचनं च॥॥[उदात्तवचनञ्च]॥किम्?॥ 'पिदर्थमेव' ॥ ॥ आगमानुदात्तार्थ वा ॥*॥ अथ वैतज्ज्ञापयत्याचार्यः 'आगमा अनुदात्ता भवन्तीति ॥ असत्यन्यस्मिन्प्रयोजने ज्ञापकं भवति । उक्तं चैत- द्यासुटो डिद्वचनं पिदर्थमुदात्तवचनं चेति ॥ शक्यमनेन वक्तुं-यासुदर- स्मैपदेषु भवति अपिञ्च लिङ्भवतीति,सोऽयमेवं लघीयसा न्यासेन सिद्ध सति यद्गरीयांसं यनमारभते तज्ज्ञापयत्याचार्य:-'आगमा अनुदात्ता भवन्तीति । आतः॥३४॥११०॥ किमदं जुस्याकारग्रहणं नियमार्थमाहो स्वित्प्रापकम् ? ॥ कथं च निय- मार्थं स्यात् , कथं वा प्रापकम्?॥ यदि सिज्ग्रहणमनुवर्तते ततो नियमार्थम्, अथ निवृत्तं ततः प्रापकम् ॥ कश्चात्र विशेषः ? ॥*॥ जुस्याकारग्रहणं निय- मार्थमिति चेत्सिग्लुग्ग्रहणम् ॥*॥ जुस्याकारग्रहणं नियमार्थमिति चेसिज्लु- ग्ग्रहणं कर्तव्यम् । 'आतः सिज्लुगन्ता दिति वक्तव्यम् । इह मा भूत्- अकार्षु अहार्युः ॥ अस्तु तर्हि प्रापकम् ॥*॥ प्रापकमिति चेत्प्रत्ययलक्षण. प्र.]त्तदादिविध्यभावादनाद्योरपि तिथोः सुभवति ॥ [ लिङः सीयुट् ] ॥ आतः। अकार्षुरिति । अत्र नाकारान्तात्सिज्विहितः, नापि परः, रेफेण व्य- वधानादिति जुस्न स्यात् । ननु यद्यकावुरित्यादावपि नियमः स्यात्तदा पूर्वसू- त्रेण सिजन्ताजुखिधानमनवकाशं स्यात् । नैष दोषः । अ[रस्थुरित्यादेरवकाशस्य संभवात्। विषयविभागश्च न लभ्यते,यतोऽकार्युरिति जुस् भवति, अभूवन्नित्यत्र तु उ.]प्राप्त्यभावः। सुकर्तृकः सीयुटो वाधः स्यादित्यर्थः। कार्यिभेदादिति। प्रथमद्विर्व- चनस्य द्वितीयद्विर्वचनेन कार्यिभेदेऽपि बाधदर्शनाच्चिन्त्यमिदम् । 'तस्मादपकर्षों विज्ञायते'त्युत्तरं भाष्ये 'तस्माद्यासुडादेः सीयुटः प्रतिषेधो वक्तव्य' इति शेषः । तदेव च वचनं ज्ञापकमत्र प्रकरणे बाध्यबाधकभावाऽभावस्येति सुटा सीयुटो न बाध इति भाव इत्युचितम् ॥ [ लिडः सीयुट् ] ॥ यासुट् प । आगमा अनुदात्ता इति भाष्ये । 'अनुदात्तम्पद'मित्येकवाक्यता- पन्नोदात्तादिविधिप्रवृत्तिकालेऽसन्निहितानामपि तेन निघातप्रवृत्तिाप्यत इत्यर्थः । विस्तरेण चैतदाद्युदात्तश्चेत्यत्र निरूपितं, प्रकृतसूत्रे शब्देन्दुशेखरे च ॥ आतः भाष्ये-इह माभूदकार्युरिति । नियमेन व्यवच्छेदो मा भूदित्यर्थः । ननु सिचः परस्य झेर्जुश्चदाकारपरसिचः परस्यैवेति न दोष इत्यत आह-अत्रेति । नियमः स्यादिति । नियमेन व्यवच्छेदः स्यादित्यर्थः । अगुरिति । योगविभागा- १ इदं लुप्तम् । २ 'अयुः ।

·३अ.४पा .१आ.११०सू.] व्याकरणमहाभाष्यम् | ३७५ .. प्रतिषेधः ।।* ।। प्रापकमिति चेत्प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। अभूव- चिति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्राप्नोति ॥*॥एवकारकरणं च ॥ ॥ एवकार- करणं च कर्तव्यम् । 'लङः शाकटायनस्यैवेति । नियमाथे पुनः सति नार्थ एवकारकैरणेन॥ननु च प्रापकेऽपि सति सिद्धे विधिरारभ्यमाणोऽन्तरेणैवकारं नियमार्थो भविष्यति॥ [*इष्टतोऽवधारणार्थः*]॥ इष्टतोऽवधारणार्थस्तोवकारः कर्तव्यः। यथैवं विज्ञायत-लङः शाकटायनस्यैवेति,मवं विज्ञायि-'लिङ एव शाकटायनस्येति॥किं च स्यात् ? ॥ लुङः शाकटायनस्य न स्यात् । अदुः । अयुः अधुःअस्थुः॥ लङ्ग्रहणं च॥ ॥लङ्ग्रहणं च कर्तव्यमालङः शाकटायन- स्यैवेति । नियमार्थे पुनः सति नार्थो लङ्ग्रहणेन। 'आतो डित' इति वर्तते । न चान्य आकारादनन्तरो ङिदस्त्यन्यदतो लङः ॥ अस्तु तर्हि नियमार्थम् ॥ ननु चोक्तं 'जुस्याकारग्रहणं नियमार्थमिति चेसिज्लुग्ग्रहण'मिति ॥ नेप दोषः । तुल्यजातीयस्य नियमः ॥ कश्च तुल्यजातीयः ? ॥ यो द्वाभ्यामनन्तर आतश्च सिचश्च ॥ अथ तदेवकारकरणं नैव कर्तव्यम् ? ॥ कर्तव्यं च ॥ प्र.]न भवतिायद्येवं पूर्वसूत्रे सिज्ग्रहणमकृत्वा 'आतः सिच' इति वक्तव्यं स्यात्।नैत- दस्ति । उत्तरत्राऽऽत इत्यस्यानुवृत्त्यर्थो योगविभागः स्यात् । अथ वा योगविभागो- ऽस्य नियमार्थत्वाय स्यात् । अस्य हि नियमार्थत्वे उत्तरत्र लङ्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति। एवकारकरणं चेति । यदा सिज्ग्रहणमिह नानुवर्तते तदानेनैव लङादेशस्य झेरात उत्तरस्याऽयुरित्यादौ जुसि सिद्धे 'लङः शाकटायनस्यैवेति नियमार्थ एवकारः कर्तव्यः, अन्येषां मतेन अयानित्यादि यथा स्यात् । यदा तु सिज्ग्रहणानुवृत्त्या नियमार्थमिदं तदा 'लछः शाकटायनस्येत्येव पक्षे विध्यर्थं कर्तव्यं, नार्थ एवकारेणे- त्यर्थः। मैवं विज्ञायीति । 'लङ एव शाकटायनस्य'ति विज्ञायमाने लुङः शाकटाय- नस्य न स्यात् । ततश्च लुङि विकल्पः प्रसज्येत । लढि तु नित्यः स्यादित्यर्थः । नुल्यजातीयस्येति । सिज्लुकं विना आतः सिचश्चानन्तरो झिन भवतीति सिज्लु- उ.]नर्थक्यन्त्वनुपदमेव परिहरिष्यति।अत एव दूषणान्तरमाह-विषयविभागश्चेति । अभूवन्निति । अत्र प्रत्ययलक्षणेन सिच्सत्ता बोध्या। योगविभागः स्यादिति । 'लङः शाकटायनस्ये'त्यत्र सिच्पदाऽसंसृष्टस्य 'आत' इत्यस्याऽनुवृत्त्यर्थों योग- विभाग इत्यर्थः।ननु 'आतः सिच' इत्युच्यमानेऽपि स्वरितलिङ्गाऽऽसङ्गादात इत्येवा- ऽनुवर्तिष्यते न तु सिच इति, उत्तरत्र लङ्ग्रहणाचाऽत आह-अथ वेति । निय- मार्थत्वायेति।तत्फलन्तु 'अभूवन्नि'त्यस्य व्यावृत्तिः । नियमपक्षे योगविभागप्रयुक्त- गौरवेऽपि लाघवान्तरं दर्शयति-अस्यहीतिततश्च लुडीति। शाकटायनमते लङ एवा. ऽन्यस्य तन्मते नेत्यर्थे लुङि शाकटायनमते निषेधः,अन्यस्य मते जुसित्याद्विकल्पः फलितः :। ललितु शाकटायनमतेऽन्यमते च प्राप्त्या नित्यत्वं फलतीति भावः । १ 'ग्रहणं' । 'वक्तव्यं । ३ 'एवकारेण' । ४ लुप्तं स्यात् । १ 'विज्ञायते' । ।

·कैयट-विवरणसहितं
[आर्द्धधातुकं
किं प्रयोजनम् ? ॥ उत्तरार्थम् ॥ लिटु लिङाशिषि आर्द्धधातुकमेव यथा
स्यात् । इतरथा हि वचनादार्द्धधातुकसंज्ञा स्यात् , तिङ्ग्रहणेन च ग्रहणा-
सार्वधातुकसंज्ञा ॥ अथ तल्लजहणं नैव कर्तव्यम् ? ॥ कर्तव्यं च ॥ किं
प्रयोजनम् ? ॥ लव यो लङ्गत्रयथा स्याल्लङ्गद्भावेन यो लतन्त्र मा भूदिति ॥
आर्द्धधातुकं शेषः ॥ ३।४।११४ ॥
॥॥ आर्द्धधातुकसंज्ञायां धातुग्रहणम् ॥*॥ आर्द्धधातुकसंज्ञायां धातु-
ग्रहणं कर्तव्यम्। धातोः परस्यार्द्धधातुकसंज्ञा यथा स्यात् । इह मा भूत्
वृक्षत्वं वृक्षतेति । क्रियमाणे चापि धातुग्रहणे-॥*॥ स्वादिप्रतिषेधः ॥*॥
स्वादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । इह मा भूत्-लूभ्यां लूभिरिति ॥ अनुक्रान्ता-
पेक्षं शेषग्रहणम्॥एवमपि अग्निकाम्यति वायुकाम्यतीति प्राप्नोति। तस्माद्धातु-
ग्रहणं कर्तव्यम्॥तत्तर्हि धातु ग्रहणं कर्त्तव्यं?॥न कर्तव्यम्॥आतृतीयपरिसमाप्ते-
र्धात्वधिकारः प्रकृतोऽनुवर्तते॥कप्रकृतः?॥'धातोरेकाचो हलादे'रिति॥एवमपि
श्रीकाम्यति भूकाम्यतीति प्राप्नोति॥॥तद्विधानात्सिद्धम्॥॥ [तद्विधानान्सि-
द्धम् ॥विहितविशेषणं धातुग्रहणं 'धातोर्यो विहित' इति॥धातोरेष विहितः॥
सङ्कीर्त्य धातोरित्येवं यो विहित इति॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिमुनिविरचिते
व्याकरणमहाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ॥
प्र.]गन्तस्याकान्तस्येह ग्रहणमिति नियमेन सिज्लुगन्तमेव निवर्त्यते।उत्तरार्थमिति
अन्यथैकसंज्ञाधिकारादन्यत्र संज्ञासमावेशस्य दृष्टत्वालिलिडादेशानां सार्वधातुकसञ्ज्ञा-
ऽपि स्यात् । ततस्तन्निमित्तविकारणप्रसङ्गः। आर्द्धधातुकसञ्ज्ञा चेडाद्यर्था स्यात् ॥
आर्द्धधा । अनुक्रान्तापेक्षमिति । अनुक्रान्ता ये प्रत्ययास्तिशिद्वर्जितास्ते
आर्द्धधातुकसंज्ञा भवन्ति न त्वनुकंस्यमाना इत्यर्थः । धातोरित्येवमिति । धातो.
रित्येवं धातुशब्दमुच्चार्य ये विहिता इत्यर्थः । इति महामहोपाध्यायश्रीमज्जैय्यट-
पुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे तृतीयाध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ।
उ.]भाष्ये-लङ्ग्रहणञ्चेति। असति लङ्ग्रहणे लुड्यपि विकल्पः स्यात्। न च 'आत'
इति योगविभागाल्लुङि नित्य इति वाच्यं, लुङि विकल्पो लङि नित्य इति वैपरीत्य-
स्याऽपि सम्भवादिति भावः। एवञ्च 'आत'इति सूत्रं 'सिच'इत्यनुवृत्त्या नियमार्थम् ,
उत्तरसूत्रन्तु विध्यर्थम् । 'शाकटायनस्यैवेत्येवकार उत्तरार्थः । लङ्ग्रहणं लङ.
वद्भावेन लङोऽग्रहणार्थमिति बोध्यम् । एवञ्च 'धातो'रिति सूत्रस्थभाष्यं प्रौढ्या,
एतत्सूत्रस्थभाष्यविरोधादिति बोध्यम् ॥ [ आतः ॥
आर्द्धधाभाष्ये-धातोरेकाच इति। धातो'रिति पृथक्सूत्रन्तु प्रत्याख्यातमेव।
धातोरित्येवमिति । व्याख्यानादिति भावः ॥ इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजी-
भट्टकृते महाभाष्यप्रदीपोक्ष्योते तृतीयस्याऽध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ॥१॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.