·(14 सत्यापाहावरचितं श्रौतसूत्रम्---. शब्दस्य विनाशपर्यायस्याकारान्तत्वाचित्तित्तियोः मुडागमेन प्रायश्चित्तमिति रूपसिद्धिः। लक्षणाच सुडागमो गणसूत्रवृत्तिकारण प्रायम्य चित्तिमित्तयोः सुइसारो वेति पटि- तत्वात् । श्रुती लक्षणं प्रायश्चित्तायोपनिष्ठमिति पिण्डितार्थ । तर चोदयति सर्मसु श्रुतिलक्षणेषु प्रायश्चित्तम्, स्मृतिलक्षणमिति न वक्तव्यम् । तत्र परिहार---अन्यानि कर्माणि श्रुतिलाणानि भवन्ति प्रायश्चित्तमेव श्रुतिलक्षणमित्येवमुच्यते । कम्तयर्थः । श्रुतौ लक्षणमानं प्रायश्चित्तस्योपदिश्यते । विमानं यथा पुरोडाशः क्षायतीति । सायो दाहः । तलक्षणं प्रायश्चित्तस्यक्षायतीत्यत्र द्वयोर्बहूनां लाये प्रायश्चित्तम् । नेकस्यैव हविष; साये । यष्टोस्टा पदिवोत्यवचुन्येतेत्यत्र द्वादशयां घोडशपया का प्रायश्चित्तमा- मान्यमाने नैमित्तिक यति वियपा विधीयत इति कर्मविधिः । अपराधोऽन्यथा किया, विधेरपराधो वियपराधः । तस्मिन्विध्यपराधेऽन्यथा भावे प्रायश्चित्तं विधीयते । यथा- यस्यानो वा रथो वाऽन्तरानी यातीत्यविधानेनान्तरागमनेन प्रायश्चित्तम् । यत्र तु विधि तत्र प्रायश्चित्तं विहितत्वात् । यागार्यगमने च न प्रायश्चित्तम् । अथवा भूति. लक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयत इत्येतदेकं सूत्रम् । अविशेषश्यान्य इति पूर्व- सूत्रभेदमाश्रित्य पूर्वसूत्रेण श्रुतो लक्षणमानमुक्त न यावदपक्षितयुक्तम् । द्विनीयसूत्रेण विहितस्य पुरुषकोत्यापराधे प्रायश्चित्तं न विधानान्तरेण विहिनस्यात्यामा भवतीति । इदानीकास्त्रत्वमाश्रित्योच्यते । विधीयते ब्रामणेनेति कर्म विधिस्तस्यापरार्थेऽन्यथाक्रियायो श्रुतिलक्षणं विधीयते न स्मृतिलक्षणं विधानसा- मामात् । यत्र भयस्य प्रातः कर्ममध्येऽपि स्मृतित्वलक्षणं प्रमाणम् । अचमनव. कौशलेन वेदमूलामतिदर्शनात मग । महोदनार्थ औपासनं सर्व निर्मथ्यं वेति नयः पक्षाः । औपासनेकदेश का स्थापनीयं सर्वोपासनं वा स्थापनीयम् । अथवा निर्मस्य वा स्थापनीयम् । तत्रानुश्मने विषयमाह-~-पासनैकदेशपक्षे पाकापूर्वम्- नुगतश्चेत् पुनरोपासनेकदेशमाहत्याऽऽदघातीति । सर्वप्रायश्चित्तमनाम्नातत्वात् । पारादू . पूर्वमनुगत पुनरेवदेशमाहत्य पुनः पार्क कृत्वा न वरदान न प्रायश्चित्तम् । सर्वमो. शासनपक्षे पाकात्पूर्वमनुगतश्चेदोपासनानुगमनप्रायश्चित्तं स्मृतिविहितम् । अयाश्चेति संधान कृत्वा सर्वमाहत्य स्थापनीयम् । पाकादूर्ध्वमनुगतश्चेत्पवनसंधानविधिना संधाय स्थाप. नीयम् । निर्मथ्यानिपले पाकात्पूर्वमनुगतश्चेत् पुनर्निर्मथ्य स्थापनीयम् । पाकादूर्वम- नुगतयेत् पुननिर्मथ्य स्थापयित्वा पारः कर्तव्यः सर्वप्रायश्चित्तम् । द्वितीयाधानादिप्वी- पासवदेशपक्षे तदेशमाहत्येयादिसर्वमोपासनपक्षे तन्तुमाते पयिकृतं च कृत्वा स्थाप- नीयम् । निर्मध्यपक्षे लौकिकारणीद्वयमाहत्य मधित्वा तमाहत्य स्थापनीयम् । यस्य तु सर्व आहितस्तस्य श्रोत्रियागारादाहतमपि द्वितीयाधानादिषु स्थापनायम् । बहुपत्नी- कश्चेत् स्मार्तविधिनोपासनाग्निं सहाय तस्यैकदेशं सर्व वा निधायाऽऽधा कम्यम् ।

·१ पल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । २६३ सर्वाधानपक्षे स्मार्तकर्मणा लोप एव श्रौतेन चरितार्थत्वात् । अग्नीकरणादि केनिलौकि- कानले कुर्वन्ति । दक्षिणामी पैतृक धर्म नियत इति निर्देशात , अग्नीकरणादि तत्रैव वियपराध इति वचनात्पुरुषापराधे तु श्रौतस्मार्तप्रायश्चित्त भवति ॥ १ ॥ यथा पर्याहितानामेककार्याणा यूपाटीमा विकल्पो द्रष्टव्य । खदिरपलाशादीनामिहा प्यानिमित्ताना विकला स्यादत इदमुच्यते-- एकस्मिन्दोघे श्रूयमाणानि समभ्युच्चीयेरमाय श्चित्तान्यर्थान्तरसंयोगात् ॥ २॥ एसम्मिए एकस्मिन्निमिते यानि विवीयन्ते प्रायश्चित्तानि समुच्चीयन्ते । तानि यथा-अग्निहोनस्कन्दन--अस्मान्धी पृथिवीमित्यभिमन्त्रणम् । उपसर्ग-उन्न भय पृथिवीमिति अनशनमाहूत साय नाभीयादिति समुच्चय एतेषा भवतीति । किं कारणम् । अर्थान्तरसयोगात् । अदिन्यदर्थान्तरम् । अर्थान्तरस्य भावोऽन्तरत्वम् । तस्माद- तरयोगात् । अर्थान्तरप्रयोजन प्रयोजनादन्यत्वादित्यर्थ । अन्यत् प्रयोजनमभिमन्त्रणे- नान्यनुपसर्गेणा-यञ्चानशनेनात समुञ्चय इति । यद्यपि दोपनिर्घातप्रयोजनमेक तदाऽप्ये कस्मिन्निमितेऽनेत्रप्रायश्चित्तोपदेशाद्विक्ल्पस्य चान्याय्यत्वाहोपनि_तार्थश्च । तेन चावा- नरप्रकारभेनेन सावनतया समुच्चयोपपत्ते पाक्षिकत्वमन्याय्यमिति समुच्चय । यथा लोरे-~-अक्षामयेऽसिदोषोऽन्योऽनेन हन्यतेऽ यो न थाऽन्येनान्यो निपातशयमेनेति रोगपरिहारप्रयोजनेक्येऽपि अपान्तरकार्यमेदो यथा तद्वदोषनिर्यातादर्थत्वेऽपि समुच्चय । उपदेशो यथार्थवादो नार्यान्तरभावो न भवति एकालेर तत्र विक्लो भवति, न सा- ञ्चय इति । साक्षानीहियवादिवदेवकार्यतया श्रवणाभावेऽपि अर्थवादादेव प्रयोजनदा यत् प्रागवगम्यते तत्रापि विश्ल्पो युक्त । यथा पथिधाम स्मफलप्रतिपत्त्यों वैश्वानरोऽपि तथैव । ततस्तयोर्विकल्प इति समुच्चयो न न्याय । अदृष्टदोपोमयोरुपदेशा दुमाभ्यामेव हन्यत इति । अवान्तरकार्यभेदा इति प्रागेवोत्तम् । यस्तु शाखान्तरस्थो विधिरपामित्युच्यते । तत्रापि विकल्प एवाधिकविधेरनित्यत्वादिति । पशवीयायोगोपझे शान्तीयाजोपमहार एस्पामिति न वक्तव्यम् । ततो गरे। केपामिति निःशस्तु तत्र विधीयमानप्रयोगादधिरधर्मोपदेश इत्यवगमादनित्यत्वादत समुच्चयत्वम् । दर्शपूर्णमासातिपत्तो पाथिकृती वैधानरी च विहिते तयो समुच्चय पत्र सामान्यविशेषमावस्ता सामान्यस्य विशेषेण वाध -आहवनीयानुगमने सामान्येन ज्योतिष्मतीप्टिविहिता । अ वाधाने कृत आहवनीयानुगमन आहुत्यन्तर विहित तन बाध । यथा देवालनमग्न्यज्ञ इत्येषामिति तत्राप्यकार्यत्वात्समुख्य- भोऽपि किरप एन मता तरत्वेनोपन्यासात् ॥ २॥ । यथा- ·[१५ प्रश्न । २६२ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- शब्दम्यविनाशपर्यायस्याकारान्त वाचित्तिचित्तयो सुहागमेन प्रायश्चित्तमिनि रूपसिद्धि । रक्षणाच्च सुडागमो गणसूत्रवृत्तिकारण प्रायस्य वित्तिचित्तयो सुडवारो वेति पटि तत्वात् । श्रुती लक्षण प्रायश्चित्तम्योपदिष्यमिति पिण्डितार्थ । तत्र चोत्यति सर्वकर्म श्रुतिलक्षणेषु प्रायश्चित्तम्, स्मृतिलक्षणमिति न वक्तव्यम् । तत्र परिहार -~-अ यानि कर्माणि श्रुतिलक्षणानि भवन्ति प्रायश्चित्तमेव श्रुतिलक्षणमित्येवमुच्यते । कम्तयर्थ । श्रुतौ रक्षणमात्र प्रायश्चित्तस्योपदिश्यते । चिह्नमात्र यथा पुरोटाश सायतीति । शायो दाह । तहक्षण प्रायश्चित्तस्य सायतीत्यत्र द्वयोर्बहूना लाये प्रायश्चित्तम् । नैकस्यैव हविष क्षाये । यष्टो()पनिटी)त्यवचु येतेत्यत्र द्वादशपया षोडशपद्या वा प्रायश्चित्तसा- मान्यमाने नैमित्तिा मति विध्यपराधे विधीयत इति वर्मविधि । अपराधोऽन्यथा दिया, विधेरपराधो विध्यपराध । तस्मिविध्यपराधेऽन्यथा भावे प्रायश्चित्त विधीयते । यथा- यस्यानो वा रथो वाऽन्तराली यातीत्यविधानेनान्तरागमनेन प्रायश्चित्तम् । यत्र तु विधि तत्र प्रायश्चित्त विहितत्वात् । यागार्थगमने च न प्रायश्चित्तम् । अथवा श्रुति लक्षण प्रायश्चित्त विध्यपराधे विधीयत इत्येतरेक सूत्रम् । अर्थविशेषश्चर य इति पूर्व सूत्रभेदमाश्रित्य पूर्वसूत्रेण श्रुतो लक्षणमात्रमुक्त न यावदपेक्षितमुत्तम् । द्वितीयसूत्रण विहितस्य पुरुपवृकत्यापराधे प्रायश्चित्त न विधाना तरेण विहितस्या ययामावे भवतीति । इदानीमेकसूत्रत्वमाश्रित्योच्यते । विधीयते ब्राह्मणेनेति कर्म विधिस्तस्यापराऽन्यथारियाया श्रुतिरक्षण विधीयते न स्मृतिरक्षण विधानमा सामर्यात् । यत्र भयस्य प्राप्त कर्ममध्येऽपि स्मृतित्वलक्षण प्रमाणम् । आचमनव काहस्तेन वेदमूलस्मृतिदर्शनात वम् । बौदनार्थ औपासन सर्व निर्म थ्य वेति तय पक्ष । औपासनक्देश वा स्थापनीय सर्वमोपासन वा स्थापनायम् । अथवा तो विना निर्मन्थ्य या स्थापनीयम् । तत्रानुगमने विषयमाह-~-आपासनेकदेशपक्षे पाका पूर्वम नुगतश्चेत् पुनरोपासनेकोशमाहत्याऽऽदधातीति । सर्वप्रायश्चित्तमनाम्नात वात् । पाादू . मनुगतश्चेत्पुनरेकदेशमाहत्य पुन पार कृत्वा न वरदान न प्रायश्चित्तम् । सर्वमी- पासनपक्षे पापात्पूर्वमनुगतश्चेदोपासनानुगमनप्रायश्चित्त स्मृतिविहितम् । अयाश्चेति सधान कृत्वा सर्वमाहत्य स्थापनीयम् । पाका मनुगतश्चेत्पूर्वव सघानविधिना सपाय म्याप नीयम् । निर्मव्यानिपक्षे पाका पूर्वमनुगतश्चेत् पुननिर्मथ्य स्थापनीयम् । पागलम नुगतश्चेत् पुनर्निर्भय्य स्थापयित्वा पार कर्तव्य सर्वप्रायश्चित्तम् । द्वितीयाधानादिप्की पासनेरदेशपक्षे तद्देशमाहत्येत्याटिसर्वमोपासनपक्षे त तुमति पधिकृत च कृत्वा स्थाप नीयम् । निर्मध्यपले रोविकारणाद्वयमाहत्य मावा तमाहत्य स्थापनीयम् । यस्य तु सर्व आहितम्तम्य प्रोत्रिय गारादाहृतमपि द्वितीयाधानानिपु ग्यापन यम् । बहुपत्नी रश्चेत् मातविधिनीपासनानि समुज्य तम्य कोश सर्व वा निघायाऽऽधान वर्त यम् ।

·+ १ पल , महादेवशास्त्रिसंपलिलप्रयोगचन्द्रियाच्यारयासमेतम् । सर्वाधानपक्षे मातर्मणा लोप एव श्रौतेन चरितार्थत्वात् । अग्नोरणादि चिल्लौकि- कानले कुर्वन्ति । दक्षिणानो पैतृक धर्म नियत इति निर्देशात् , अग्नोरणादि तीव वियपराध इति वचनात्पुरतापराचे तु श्रीतम्मार्तप्रायश्चित्त भवति ॥ १ ॥ यथा पर्याहितानामेार्याणा पाटीमा विकल्पो द्रष्टव्य । खदिरपराशादी नामिहा. प्यानिमित्ताना विकल्प म्यादत इदमुच्यते-~~ एकस्मिन्दोपे श्रूयमाणानि समभ्युनीयरन्माय श्चित्तान्यर्थान्तरसंयोगात् ॥ २ ॥ एपम्मिन्टोप एकस्मिन्निगित्ते यानि विधीयन्ते प्रायश्चित्तानि समुञ्चीयन्ते । तानि यथा-अमिहोनस्कन्दने----असुर पृथिवीमित्यभिमन्त्रणम् । उपसर्ग-उन मय पृथिवीमिति । अनशनमाहूत साय नाभीयादिति समुच्चय एतेपा भवतीति। कारणम् । अर्थान्तरमयोगात् । अदिन्यदन्तरम् । अर्थातरस्य भावोऽन्तिरत्वम् । तस्मादी- तरयोगात् । अन्तिरप्रयोजन प्रयोजनादन्यत्वादित्यर्थ । अन्य प्रयोजनममिमन्त्रणे. मान्यदुपसर्गणान्यच्चानशनेनात समुच्चय इति । यद्यपि दोपनिर्यातप्रयोजनमे तदाऽप्ये परिमानिमित्तेऽनाप्रायश्चित्तोपदेशाद्विल्पम्य चान्याय्यवाहोपनितिार्थश्व ! तेन चाया- तरप्रभारभेदेन साधनतया समुच्चयोपपत्तै पाक्षिकत्वमन्याय्यमिति समुच्चय । यथा लोरे--अक्षामयेऽतित्रोपोऽन्योऽञ्जनेन हन्यतेऽन्यो न पाऽन्येनान्यो निपातशयनेनेति रोगपरिहारप्रयोननेक्येऽपि अवातरकार्यभेदो यथा तद्वदोषनिर्यातीदवेऽपि समुथय । उपदेशो यथार्थवादो नार्यान्तरमायो न भवति एवार्यतव नभ विकलो भवति, न . चय इति । साक्षाहीहिरवादिवदेवकार्यनया श्रवणाभावेऽपि अर्यवादादेव प्रयोगनदा यत् प्रागवगम्यते तत्रापि विकल्पो युक्त । यथा पाकृ धाग स्वर्गफलप्रतिपत्त्यर्थो वैधानरोऽपि तथैव । ततम्तयोर्विकल्प इति समुथयो न न्याय । अदृष्टदोपोमयोरपदेशा दुभाभ्यामेय हन्यत इति । अवान्तरकार्यभदा इति प्रागेवोत्तम् । शाखातरम्यो विधिले पामित्युच्यते । तत्रापि विप श्वाधिक विधेरनित्यत्वादिति । पहायोगोषमारीमानोहार शामिति न परयर बनो यो. पामिति निशस्तु तब विधायमानमयोगादधिधर्मोपदेश इत्यवगयादनित्यत्यादत समुघयत्वम् । दर्शपूर्णमासातिपत्तो पापिती वैश्वानरी म विहित तयो समुचय বঃ ৰামা-যমীন মামা বিধ মাস -आहानीयानुगमने सामान्येन गोतिष्मतीष्टिविहिना | अ वायाने फुल आहवनीयानुगमन आहुत्यन्त निहित तत्र वाघ । यथा देवाअनमान्यत इत्योपामिनि माध्यहरपर्याय भोमनातरस्वनोपन्यामात् ।। २ ।। । । यथा-- ·[ १५ मने- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- तत्र त्रिविधं प्रायश्चित्तमाह - जपो होम इज्या च ॥ ३ ॥ घेतिप्रकारवचनः । अन्यान्यप्यनुमन्त्रणोपस्थानोपसमिन्धनपुनराधानादीनि संगृह्णाति। तेषामपि प्रायश्चित्तत्त्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । लितयोदाहरणं तु तेषां प्राधान्यख्यापनार्थ बाहुल्याभिप्रायं चेति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ सन्त्येतानि प्रायश्चित्तानि समुच्चीयन्तां चार्यान्य(न्तर)त्वात् । करमै पुनराय तानि क्रियन्ते । अत आह--- दोपनिर्घातार्यानि भवन्ति ॥ ४॥ 'कर्मणो वैगुण्यमित्युक्तम् । तन्निर्घातेन कर्मण उपकुर्वन्ति, कार्यशक्तिमविका कुर्व- न्तीत्यर्थः । कथं पुनरेतेषां तादर्यमिति चेत्, एतस्मिन्वैगुण्य एतत्कर्तव्यमित्युक्त तत्स. माधानस्यापेक्षितत्वाद्वैगुण्यपरिहारार्थमेव तदवसीयत इति भावः ॥ ४ ॥ अस्त्वेषां दोपनिर्यात फलं कालोऽप्येषां व्याकरणीयः । किं कर्मकाल एव कर्त. न्यानि, उतापवृत्त कर्मणि आहोम्विदिष्यादेः पर्वाधपेक्षत्वास स कालः प्रतीक्षणीय इति । तत्राऽऽह- अनन्तरं दोपारकर्तव्यानि ॥५॥ सनादिनिकित्सावदनन्तरं दोपादेतान्यनुष्ठिनान्येव दोष निर्हण्युनर्नान्यथेति भावः । एतेन प्रायश्चित्ताधानम्याप्यतुनक्षत्रायनपेक्षत्र व्याख्यातम् ॥ ५ ॥ निहते पुनषि कर कर्म ॥ ६ ॥ 'ए प्रायश्चित्तेन निहने टोपे ता. धर्मशेष. कार्य इत्यर्थः । यदप्यनमयया. कृतं वा सत्कृते प्रायश्चित प्रधान वा तदपि यथा क्रियेनेत्युकं करनमिति , तमामपवृत्ते कर्मणि न क्रियते, प्रधानानुपपारात् । द्रव्यम्भारम्नु परतो द्रव्योपयो. गान क्रियते तदर्थत्वात् । प्रधानमप्यावृत्तकालं न क्रियतेऽाले कृतस्याकृतत्वात् । गोणकाले तु क्रिपन एवं मुम्पाभावे गौणस्यापि ग्राह्यत्वात् । तेनार्वाक्षरपर्वणः । जिया दर्शपूर्णमासयोः । तय परम्नादर्शयिष्यामः । केचित्तु व्यापक्षते निस्ते दोपे पुनः कर्म हरनं भवति सालं भवनि फटदानसमर्थ मस्तीति ॥ ९॥ मनु निनदोपमपि कर्म दोषागमविरल शक्तिकं सरस्थ कार्याय पाल्पयिष्यते । महि शस्यमधारपादेन गतः मनुस्मातशल्योऽपि पन्यानं प्रतिपद्यते । तेन प्रयुक्तम्य कर्मगोनावापुनः प्रयोगेश भतित गम् । अत आर--

·LIBRA
वचना-
.
८
A
-पटल:}} महादेवशाखिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् = (१२३५ .
तस्य नावचनात्पुनः प्रयोगः ॥७॥
तस्य सन्ध्युत्तस्य कर्मणों नर्ते वचनाने प्रयोगो भवति । भवत्येव तु
दिया-- अन्या दुचा पुनहातव्यम् । अथान्यामिष्टिमनुष्वणा तन्वीतत्यादी 1 को
'दृष्टायस्य कर्मण कार्याकार्यते शक्यशक्ती वा जानीयात् । न खल्बन्धों रूपविशे-
rपापश्यति । तम्मानम्य शासमेव कुन प्रयोग शास्ति काम तत्र प्रयोक्ष्यते प्रत्येष्यते
• तस्य परिर्व कार्याशक्ति । यत्र तु न शास्त्रमस्ति, कुतस्तत्र पुन 'प्रयोगः ।
प्रत्येप्यते तु तंत्र प्रत्युत्सव कर्मणनिकित्सितपटरस्येव चक्षुष कार्यशक्तिरित्यल
प्रप्तझेन ॥ ७॥
तुभ्यं का अस्तित्यवाहितामि प्रयास्ययात् ॥ ८ ॥
येयवाहितार्देिशविलवाद्यावश्यकनिमित्वशासगृह प्रयास्य-स्यात् तदा तुम्य-
मियनयार्डहवनीय जुहुयात् । वास्तोपतीयमत्याम्नाय ॥ ८ ॥
पृषगरणीप्वीन्समारोह्य प्रयाति ॥ ९ ॥
भगिनीनडिअत्मनि समारोन्याः ॥२॥
བ ser
यत्रा चसेजदेतामिष्टिं सरस्थापयेत् ॥ १० ॥
यत्र वत्स्यति तनावमितहोमात कृषा कृतान्तात्प्रमभ्येष्टि सस्थाच्या ॥१॥
यद्यन्वाहितामेराहवनीयोऽनुगच्छेदन्यग्निरुपसाम-
प्रमख्यदित्यन्य प्रणीय यो अनि देव चीतये हवि
मार आ विवासतितिस्मै पावक मृडय
स्वाहति सुबाहुति जुहोति ॥ ११॥
पूर्ण नुव सर्वप्रायश्चित्त हुत्वा, इद् विष्णुर्विचत्रम इत्याहुति मुहुयात् (आप०
श्री०६-१-११) इत्यापस्तम्ब । मुहूनिवृत्पर्य खुवग्रहणम् । वैष्णवी तु जुहा
नुहुयायद्यन्यारता भवति ॥ ११ ॥
या कथनानुमच्छेदेतदेव मायश्चित्तम् ।। १२ ।।
त तमनुगत योनित उत्पाय भूरित्युपस्थानादि समानम् । होमावपि तत्र तवेति
भाष्यकृत् । आयनीय एवेति देखानस ॥ १२ ॥
मयित्वा गार्हपत्यम् ॥ १३ ॥
गाईपत्यानुगत मन्यनेनोल्पाद्य ययोत मेव प्रायश्चित्तमावर्तयेत् । ताऽऽहवनीय
स्थापि गार्हपत्यतामापन्नम्य मन्थनमेव न प्रणयन योर्धमौत्तरवेटिकाणयन.डा.
क
सोमयो ॥१३॥

·[१६ प्रभे- -- -- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- पर मजयनवर्जमावर्तेत ॥ १४॥ यथा दक्षिणाम्न्यनुगतिप्रायश्चित्तं प्रकृत्याऽऽह भरद्वाज.-- अन्याहार्यपचने मुहुया- "दित्याश्मरथ्यः। आहवनीय इत्यालेखन इति । केचित्त्वाहवनीयानुगतावप्यनविषये प्रणयनवर्गमावर्तयन्ति तस्य गार्हपत्याननुप्रवेशान्मन्यनमेव सर्वत्रेति । तदयुक्तम् । अविशेषात् । उद्धार्यस्यापि गार्हपत्यानुप्रवेशे प्रमाणामावस्य दर्शितत्वाच्च । अस्तु पा : तदनुप्रवेशस्तदा तमनस्रोऽप्यनुप्रविशन्न दण्डेन' पराणुयते योनित्वादेरनुभवेश. हेतोम्तं प्रत्यविशेषात् । वाच्यो वा विशेषः । तस्मात्र पायनविधिष्ववशिष्टमेव प्रणयन- मनस्रोद्धार्ययोः ॥ १४॥ या मतिर्दक्षिणाः ॥ १५ ॥ तत आहरेदिति शेष । प्रदर्शनार्थं चैतत्सम्यावसध्ययोरपि यः कश्चनानुगच्छेदिति सामान्योपक्रमात् । अन्यथा तस्याऽऽनर्थक्यप्रसङ्गाच्च । तदभिप्रायमेव पानयोरननुक्रमण वेदितव्यम् । अनित्यत्वाभिप्रायमित्यपरे । तदेतदन्वाहित्प्रायश्चित्त स्वविषये सर्वमामिहो- त्रिकादिप्रायश्चित्तान्तरं बाधते, विशेषविषयत्वात् । यम्य चौमार्चनुगतावित्यनेन तु सर्वो विधिर्वाध्यते, विशिष्टतमविषयत्वात्तस्य । सर्वेऽपि ह्यनुगतप्रायश्चित्तविधयोऽन्याहितानन्वा- हितादिगोचरा एवं कानुगतावभिनिनोकाम्युदयरहितोमयानुगतो व सावकाशाः । तद्वि- शिष्टोमयानुगतौ युक्तं तदेवविषयेणानेन वाध्यत इति ।। १६॥ भरित्युपत्तिष्टेत ॥१६॥ स्पष्टम् ॥ १३॥ ... मनसा प्रतापायनीय यजुर्नपेत् ॥ १७ ॥ यनमान इति शेषः । नतोपायनीयमिति वचनाद्रत परिप्यामीति (तै० सं० १- ५-१०) च मन्त्रलिङ्गात् । - संततिर्वा एषा यज्ञस्य '(ते. बी. ३-७-२) इत्यादिना विच्छिमवतसंतानार्थत्वम्तवनाच्च बोपायनीयमितिः स्वस्य यद्रतोपायनार्थ यजुम्तनपेदित्यर्थः ॥ १७ ॥ इदं त एफं पर उत एक तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्त्र । संवेशनस्तनु वै धारुरधि मिये देवानी परमे जनित्र इत्यन्वाहितामेरनिमपेक्षा- F. यन्तमा शम्यापरासारसंभरेत ॥ १८॥ अन्वाहिताधिकारशङ्कानिवृत्यर्थमाहिताग्निग्रहणम् । यायति देशे शम्यो परास्ता प्रतति ततोऽन्यद्यग्निः कश्चिद्रपक्षायेत्, आयतनादपगच्छेत् । तदा तमेष त्रिः परीत्य संभरेत्पुनरायतने निक्षिपेत् । तदुक्तमापस्तम्बेन-शम्यापरासा परि वामपतिः कविर - ... . --

·LIBRAS
-५ पटल ]] महादेवशातिसंकलितप्रयोगचेन्द्रिकाप्योरूपासमेतम् ।
संस्य नावचा पुनः प्रयोगः ॥७॥
तस्य सत्प्रयुतम्य कर्मयों नर्ते पंचनादुन प्रयोगो भवति । भवत्येव नु वचना
या अन्या दुध्विा पुन:तव्यम् । अथान्यामिष्टिमनुरुत्रणा तन्वीतत्यादी को
'हास्य कर्मण कार्याकार्यते शक्यशती वा जानीयात् । न खल्बन्धों रूपविशे-
यापश्यति । तस्माद्यम्य शास्त्रमेव उन प्रयोग शास्ति काम तत्र जयते प्रत्येप्यते
तस्य परिर्व कार्याधीशक्ति । यत्र तु न शास्त्रमस्ति, कुतस्तत्र प्रयोग. 1
प्रत्येप्यते तत्र प्रत्युत्तर कर्मणाचकित्सितपटरस्येव पाप पाशक्तिरित्येक
प्रसहेन । ७ ॥
नुभ्य ता अङ्गिरस्तमेत्यचाहिनामि भयावहुयात् ॥ ८॥
"यवाहितानिर्देशविप्लवाद्यावश्यानिमित्तवंशात्सगृह प्रयास्य स्यात् तदा तुम्य-
मित्यनयाँउहवनीय मुहुयात् । वास्तोपतीयप्रत्याम्नाय ॥ ८ ॥
पृयगरणीवनीसमारोध मयाति ॥ ९ ॥
आणिकानाममिनि समारोष्यपि ॥२॥
या वसेत्तदैतामिष्टि सस्थापयेत् ॥ १० ॥
यत्र वस्यति नत्रावमितहोमात या कृता ताम्येष्टि सापाप्या ॥ १०॥
यद्यन्वाहितामेराहवनीयोऽनुगच्छेदम्याग्निरुपसाम
अपस्यदित्यन्यं रणीय यो अनि देव वीतये हवि
मा५ आ विवासति तस्मै पावक मृडय
स्वाहेति सुबाहुतिं जुहोनि ॥ ११॥
पूर्ण सुव सर्वप्रायश्चित्त हुत्वा, इद् विष्णुर्विचप्रम इत्याहुति जुहुयात् ( आप०
श्री. ९-१-११), इत्यापम्तम्म । जुहूनिवृत्यर्थ खुवाहणम् । वैष्णवी तुं नुहा
नहुयायधच्यारता भवति ॥११॥
या पवनानुगच्छेदेतदेव प्राषितम् ।। १२ ।।
त तमनुगत योनित उत्पाद्य भूरित्युपस्थानादि समान । होमावपि तत्र प्रवेति
भास्यात् । आहवनीय एवेति खानस १२ ॥
मपिया गार्हपत्यम् ॥ १३ ॥
गाईप यमनुगतं मन्यनेनो-पाय यघोष मेव प्रायश्चित्तमावर्तयेत् । तपाऽऽहवनीय
स्यापि गार्हपत्यतामापन्नम्य मायनमेव न प्रणयन योर्षमौत्तरवेटिकाणयनापा
--
1
.
सोमयो ।॥ १३ ॥

·-- IF सत्यापादरिचित भीतीमत्रम् [१५ प्रो- 3" अयोचरम्मै हर्षिी सोनपाकृत्योपवस्व २६AD संस्थाप्येष्टिं तदहरेपोपपत्थं त्या पातेन हविपाउनयमोत्यर्थः । जाडो यस्योड़ वृत्तिः । नाशदोपाधभावतः । उत्तरस्मै हविषे वासानपात्यात बार -२) इति लिए ॥२६॥ प्रीही in५॥ आतिनाशदीपापहारादितः । इन्द्रग्रहणं महेन्द्रस्यापि प्रदर्शनार्थम् । प्रातदोहे: नास्य समवदाय प्रचरेत् , इत्यविशेषवधनादन्यथा महेन्द्रयाणिनस्तनं याज्यानुवाक्या- दिविरोधात् । तथैन्द्र वा माहेन्द्रं वा पुरोडा तम्य स्थान बचाः । हिमहणाधवा निवर्तन्ते । यदा रात्रावार्तिस्तदा यावदर्थ पानाणि प्रयुज्य निरुप्य धीही पपसेत् । यदा तु श्वस्तदा त्वनन्तरमेव निरभ्य नोपदासः ॥ २७॥ यत्मातः स्यातरमृतं फुर्यात् ॥ २६ ॥ यत्प्रातरदुष्ट स्यात्तच्छ्रुतमेव पुर्यात् न तु सामाथ्यप्रतिनिधित्वेन पुरोडाशः प्रवृत्त इति सोऽपि न पुरोड़ाशः कार्य इति भावः ॥ २॥ Ms अथोत्तर पेन्द्र प्ररोहाशो भवति ।। ९ ॥ इतरो दोहा पुरोधाश स्यात्तस्य स्थाने निरवाहिनिः इरोड़ांश: कार्य इत्यर्थः । संवादशकालो द्वादशकपालो वा । ऐन्द्राग्नविकारत्वात् । तस्य व प्रागद्वासनारपुरो डाशधर्माः परतः सानायधर्माध पूर्ववदेव वेदितव्याः | २९TIFF मातदोहेनात्र समवदाय प्रचरति १३ 1"तुमकदाप सहावदाय ॥ ३९ ॥ PEEPF MEDIES IST अयोत्तरस्मै हविपे परसानपात्योपयसेत् । शfnjTTE एतदेव-मातहिस्याऽऽतिगतस्य प्रायश्चित्तम् ॥३२॥ उपवासस्तवानिवर्तते ॥ ३१ ॥ १२ ॥ FREE सार्यदोहेनान समक्दाय अचरति Trish; पान चान्यतरदीहातावुभयोती च पुनरिज्योता । सूत्र- कारस्तु तामुभयातवेव वक्ष्यात तेनान्या राती नेप्यते । आश्वलायनम्त्वशानुग्रहमाह यथी अन्यतरादोपे व्यासिन्ये प्रचरेयुः पुरोगाशं वा तत्स्थाने "इति मनोवृच्यऽपि साय दोहार्तावानातोऽनुग्रह.-यथा प्रातर्दुग्धं दे कृत्वा तम्यान्यतरा मत्तिमातच्य सेन यनेत, इति ॥ ३६॥ HEF Emr FREETE TIFFERE ·PES १ पटल ] महादेवशानिसंकलितप्रयोगचन्द्रियाच्यार थासमेतम् । अथोत्तरस्मै हषिपे वत्सानपात्योपवसेत् ।। ३४ ॥ TR अब ययागनिर्वापादूर्ध्वमुत्तरस्में हविषे पोपुरनुठेयस्य सानाम्यस्य सिद्धसे पुनरी वत्सानपाकुर्यात्पृथक् कुर्यात् । अयदतम् ॥ ३४ ॥ यस्य सायमातर्दुग्घर हविरातिमाईत्यै द् pal एश्वराक्मोदन पचेत् ॥ ३५ ॥ उभयो प्रमेणारी रमेण पुरोगाशी निरुप्य सहप्रचार पूर्ववत् । यदा पुजा निरुतेऽन्यतराय पुरोडाशेऽ यस्याप्यातियुगपदाीि तदाऽधावपाल परावी निई पेत् । तदस्य परिमाणमित्यर्थे टुमतद्धित पञ्चशरावशब्द पश्चशरावपरिमित द्रव्य- मभिधत्ते । तच शराम निर्वपति त्रिजुपा द्विस्तूस द्वादशशराव पर निपति द्वादशभिर्म नम्तूष्णीमितराणीति रिङ्गात् । द्रग्रहणमत्राप प्रदर्शनार्थम् । ऐन्द्र माहेन्द्र वेति समानमिति बचश्रुते ! सानाय्यप्रतिनिधित्व च हविपरित एव लिया. सिद्धम् । ' पयो वा ओपधय ! पय पय । पयसैवास्मै पयोऽवरुन्धे । (त० मार ३-७-१) इति रिहाच्च । तेन सानाय्य धर्मक्ताऽपि तयो पूर्ववदेव वेदितव्या कात्यायनस्तु पञ्चशराव प्रकृत्याऽऽह-- प्रतिनिधि प्रायश्चित्त वा देवताश्रुते' इति । प्रायश्चित्तार्थत्वे परतोऽप्युद्धासनाझेय द्रामधर्मता हविषोरिति विशप । यवाग्वादीना प्रतिनिधित्व प्रदर्शितमेव सूने स्पष्टमिति सानाय्यधर्मत्व यथोक्ताऽनुसया ॥ ३५ ॥ अनि प्रथम पुरोडाशेन यजेन !! ३६ ॥ देवतायास्तद्धितेनैव सिद्धरत्तरविल्दार्थोऽनुवाद ॥ ३६॥ उत्तरमिन्द्र पञ्चशरावण ।। ३७ ।। पञ्चशरावमेवैरमिद्राय निरम्य तेनैव प्रथमममिमिता का इद्र यनेत, न त्वष्टाक- पाल पुरोडाश निर्वपे दित्यर्थ 1 ब्राह्मणे हद्र पञ्चशरावमोदन निर्वदामि देवताना प्रथम यजेत इति यागविधिरेवाग्नेरष्टाक्पारस्य कल्पक इति प्रथम रूप ऐ दादेड पञ्चशरावादोर्वोचनिको याग इति द्वितीय इति प्रयम् । उभयत्र चाऽऽमेययो सह प्रदानमिप्यते विभवान् ॥ ३७ ॥ अयोत्तरमै हवि यत्सानपाकृत्योपवसेत् ।। ३८॥ . व्याख्यात ॥ ३८॥ .4 यस्य प्रत्येऽहन्पत्न्यनालम्भुका भवति तामपरध्य यजेत ॥ ३९ ॥67 मताहमहो अयमम्तच्चीपरसथ्यम् । तत्रैव वनोपदेशात्तस्मिन्नहनि यदि पन्या- विवशादनालम्भुश पर्शनहीं स्यानता तामपहाय यतेव, दर्शपूर्णमालाभ्यामित्यर्थ । अथवा तशल कर्मवाची यथा शिक्षति प्रतेनेत्यादौ । तत्प्रतिनियतमहत्यमह ।

·[३९ प्रमे । । ! सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- तस्मिक्षनालम्भुकायामपि पल्यौ तया विना कुर्यादेव तत्कर्मत्यर्थः । तथया पर्वणो दर्श पूर्णमासी अमावास्यायां पिण्डपितृयज्ञः सायंप्रातरग्निहोत्रमित्यादि । मरयेऽहनीति-धन- नायग्रेन प्रतिनियत तरानालम्भुकाया क्रियते । एतदुक्तं भवति यस्मिन्काले यस्यो क्रियायां प्रत्यवायः प्रायश्चित्तं वा प्रत्येच मुग्यः कालम्तवानालम्भुकायामपि क्रियते नेतरदिति । तेन काभ्येष्टयः पशुसोमाश्य यस्मिन्पर्वप्यनालम्भुका न तरिमन क्रियन्ते । कियन्त एव तस्मिन्पदा प्रक्रान्ता भवन्ति । प्रभातम्य कर्मणरतत्काल प्रतिनियमात् । एतेनान्याधेयादेरपि प्रकान्तस्य तत्कालापवर्गो व्याख्यातः । सोमे तु प्रकान्तेऽनालम्भुकाया नियमविशेषानाह कात्यायनः पन्युक्या दीक्षारूपाणि नि( विधाय सिकतास्वासीतोपत्रवणात्तिष्ठेसंधिवेलयोवेदिसमीपे सुत्यासु निराधान्ते गोममिश्रेणोदकेन (नापयित्वा परिधानादि करोति सैनिपातिकम् । प्रमा. तामा दशरामाय स्नानादि, न गर्भिणी दीक्षयेदियेके । अयज्ञिया गर्भा इति श्रुतेः । नानुमच्या प्रकरणादिति । प्रजाताय तु मत्यप्याशाचे यजमानम्याग्निहोत्रादावधिकार उत्सो धर्मशास्त्री वोधायनस्तावत् नाशुचिः काम्यं तप आतिटेन यनेन न स्वाभ्यायमधीयानान्यत्राशि- होत्रदर्शपूर्णमासेम्यः' इति । मनुनाऽप्युक्तम्- न वर्धयेदधाहानि प्रत्यूहे मानिए क्रियाः । न च तकर्म कुर्वाणः सनाभ्योऽप्यशुचिर्भवेत् ॥ इति । বারবাং-রানীখানা: কার্য: দিঘ ধ্রুপদি | ফুরি। तथा नित्यानि निवर्तन्ते वैतानवर्नम्, इति गौतमः | मामालिश्वाऽऽह- 331 जन्महान्योक्निानस्य कर्मत्यागो न विद्यते । इति । एतेन नातेष्टिरपि व्याख्याता । तर स्वाह भरद्वान:-~~-कयं जातेष्टिरित्यू दशम्या इत्याश्मरथ्यो जात एषदिनः कुर्यादित्यालेखन इति । बौधायनश्याऽऽहा सह माह बीघापन उमितायां लिईशायां निपेदिति जातमेव विदित्वेति शालीकिर इति ॥ २९॥ उदगुल्या स्तृणीयात् ॥४०॥ यो साले दक्षिणतः पाशमुदताल्लं जयनेन वेदिमन्तादि वेत्यापस्तम्बः । पमादेरन्तदिया तूगी निस्यात् ॥ ४ ॥ तामिक्षा विराने स्नातामुपहयेत । (स.) अP- हमस्मि सा सं चौरदं पृथिवी व सामाइम त्वं मावेहि संभवाय सह रेतो दयावहे पुसे ·- १ पटलः महादेवशाखिसफलितपयोगचन्द्रिकाच्यारयासमेतम् । अधोत्तरस्मै हचिपे बरसानपाकृत्योपवसेत् ।। ३४ ॥ THE अथ यथागूनि पादूर्ध्वमुत्तरस्में हषिपे पारनुष्ठेयम्य सानाय्यस्य सिद्धये पुनरेश परमानपांकुर्यात्पृथक् पुर्यात् । अन्यद्गतम् ॥ ३४ ॥ NA HAR यस्य सायमातर्दुग्ध विरातिमाईत्पेन्द्र * PAT पञ्चशराबमोदनं पचेत् ॥ ३५ ॥ , उभयोः क्रमेणाऽऽती क्रमेण पुरोगाशी निरुप्य सहप्रवारः पूर्ववत् । यदा पुनर- निरुक्षेऽन्यतरा-या पुरोगाशेऽन्यायाप्यार्तिर्युगपदातिवीं सदाऽटाकपाल पारावी निर्व- पेत् । तदात्य परिमाणमित्यर्थे लुइताद्वित पञ्चशरावशब्दः पञ्चशरावपरिमित ल्य- ममियते । तच शरावेण निर्वपति त्रिर्यजुषा द्विस्तूष्णींस द्वादशशराव, वरं निर्वषति द्वादशभिर्मन्त्रैस्तूष्णीमितराणीति लिगात् । इन्द्रग्रहणमत्रापि प्रदर्शनार्थम् । ऐन्द्रं का माहेन्द्रं वेति समानमिति बह्वश्रुते । सानाय्यप्रतिनिधित्वं च हविषारत एव लिखा- सिद्धम् । ' पयो चा औषधयः । ५य पयः । पयस्वास्मै फ्योऽवरुधे । (ले० नॉर ३-७-१) इति लिङ्गाश्च । तेन मानाय्यधर्मकताऽपि तयोः पूर्ववदेव वेदितव्या । कात्यायनातु पञ्चशरावं प्रकृत्याऽऽहा~ प्रतिनिधिः प्रायश्चित का देवताश्रुतेः 'ति- प्रायश्चित्तार्थत्वे परतोऽप्युद्वाप्सनाग्नेयेन्द्राग्नधर्मता हविपोरिति विदोपः । यवाग्वादीनां । प्रतिनिधित्वं प्रदर्शितमेव सूत्रे स्पष्टमिति सानाय्यधर्मतव, यथोक्ताऽनुसंधया ।। ३ ।। अग्नि प्रययं पुरोडाशेन यजेत ।। ३६ ॥ देवतायास्तद्धितेनैव सिद्धरत्तरविकल्पार्थोऽनुवादः ॥ ३६-१ उत्तरमिन्द्र पञ्चशरावेण ॥ ३७॥ पश्चशरावमेवैकमिन्द्राय निरुप्य तेनैव प्रथममशिमिष्ट्वा तत इन्द्रं यजेत, न त्वष्टाक- पालं पुरोडाशं निपेदित्यर्थ.1 ब्राह्मणे ह्येन्द्र पञ्चशरावमोदनं निर्वदायि देवताना प्रथमं यजेत इति यागविधिरेवाग्रष्टाकपारस्य वरुपक इति प्रथमः रुपः । ऐन्द्रादेड पञ्चशरावादग्नेर्वाचनिको याग इति द्वितीय इति ष्टयम् । उभयत्र चाऽऽझेययोः सह प्रदानमिष्यते विभवात् ॥ ३७ ।। अधोत्तररमै विषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३८ ॥ व्याख्यात:॥ ३८॥ यस्य प्रत्येऽहन्परन्यनालम्भुका भवति तामपरभ्य यनेत ॥ ३९ ॥17 व्रताहमहो प्रत्यमहम्तचौपवासथ्यम् । तत्रैव व्रतोपदेशात्तस्मिन्नहानि यदि पन्या- विक्शादनालम्भुका स्पर्शनीं स्यात्तदा लामपहाय यतेव, दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यर्थः । अथवा व्रतशब्दः कर्मवाची यथा शिक्षति नतेनेत्यादौ । तत्पत्तिनियतमहत्यमहः ।

·[१५ प्रश्न-- -- २६६ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- 11. प्रणयनवर्जमावर्तेत ॥ १४ ॥ यथा दक्षिणान्यनुगतिप्रायश्चित्त प्रकृत्याऽऽह भरद्वान ~अन्याहार्यपचने नुहुया. दित्याश्मरथ्य । आहवनीय इत्यालेखन इति । केचित्त्वाहवनीयानुगतावप्यजत्रविषये प्रणयनवर्जमावर्तयन्ति तस्य गार्हपत्याननुप्रवेशान्मन्यनमेव सर्वश्रेति । तदयुक्तम् । भविशेषात् । उद्धार्यस्यापि गार्हपत्यानुप्रवेशे प्रमाणामावस्य दर्शितत्वाच्च । अस्तु वा तदनुप्रवेशस्तदा त्मनस्रोऽप्यनुप्रविशन्न दण्डेन पराणुयते योनिरवादेरनुप्रवेश. हेतोम्त प्रत्यविशेषात् । नाच्यो वा विशेष । तस्मात्मायनविधिप्ववशिष्टमेव प्रणयन मनस्रोद्धार्ययो ।॥ १४॥ या प्रकृतिर्दक्षिणाः ॥ १५॥ तन आहरेदिति शेप । प्रदर्शनार्थ चैतसम्यावसथ्ययोरपि य. रश्चनानुच्छेदिति सोमान्योपक्रमात् । अन्यथा तस्या नर्थक्यप्रसझाच्च । तदभिप्रायमेव चानयोरननुक्रमण वेदितव्यम् । अनित्यत्वाभिप्रायमित्यपरे । तदेतदन्याहितप्रायश्चित्त स्वविषये सर्वमामिहो- त्रिकादिप्रायश्चित्तान्तर बाधते, विशेषविषयत्वात् । यस्य चौमानुगतावित्यनेन तु सर्वो विधिर्वाध्यते, विशिष्टतमविषयत्वात्तस्य । सर्वेऽपि धनुगतप्रायश्चित्तविधयोऽवाहितानवा- हितादिगोचरा एककानुगताभिनिनोकाभ्युदयरहितोमयानुगतो व सावकाशा । तद्वि- शिष्टोमयानुगतौ युक्त तदेकविषयेणानेन बाध्यत इति ।। १५ ॥ भूस्त्युिपतिति ।। १६॥ सष्टम् ।।१३।। मनसा प्रतोपायनीयं यजुर्जपेत् ॥ १७ ॥ यनमान इति शेष । व्रतोपायनीयमिति वचनाहत चरिष्यामीति (ले० स०१- 4-१०) च मन्त्रलिङ्गात् । · सततिर्वा एषा यज्ञस्य ' (ले० प्रा० ३-७-२) इत्यादिना विच्छिन्नवतसतानार्थस्वस्तधनाच्न बतोपायनीयमिति र स्वस्य बद्रतोपायेना) यजुस्तज्नपेदित्यर्थ ॥ १७ ॥ इदं त एक पर उत एफ तुतीयेन ज्योतिषा सविशस्त्र । सवेशनस्तनु चै चारुरेधि निय देवानां परमे जनित्र इत्यवाहितामेरमिमपक्षा- यन्तमा शम्यापरासारसंभरेत् ॥ १८॥ अन्याहिताधिकारशहानिवृत्त्यर्थमाहितामिग्रहणम् । यापति देशे शेभ्यो परास्ता प्रतति ततोऽग्यिाग्नि कश्चिदपक्षायेत्, आयतनादपगच्छेत् । तदा तमेव विपरीत्य संमोत्पुनरायतने निक्षिपेत् । तदुक्त मापस्तम्दैन-शम्यापरासापरि धामपति कपिर. ६7 F ·P S - । पर: 1. महादेवशाखिसंबसितमयोगपन्द्रियापारयासमेतम् । रिति विमक्षिण परिपार संभरेदिदं त इति । स्नाम्याण एष चार्य विधिः । यगोफ माहच्याश्चलायनयो.-' आहवनीयमवदीप्यमानपर्वावशम्यापरामा विति । अन्येकदेशापगमे तु यदि पूरा प्रयानेम्यो महिः परिहारः स्फन्देत् । इत्यानिवि गन्तरं द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥ परम्तरा शम्यापरासादपक्षापन्नमर्नु. भयायान्यवसाय सनेत ॥ १२.. पर शब्दोऽयन्तनि वर्तते । शम्यापरातापरतरमपारछेयत्र सोऽगिन्तवेतनाव प्रत्यक्षातीत्वा तदनुगुणालित्य तदन्तर यसेत् ॥ १९॥ ..अपये पधिकृते पुरौडामहाकपालं निपेन ॥२०॥ पर वसेत्तमेत्य ॥ २० ॥ पषोऽन्तिकाहिरारंद ॥ २१ ॥ पपः समीप पे दर्भाग्ततो महिराहरेत् ॥ २१ ॥ अनहान्दक्षिणा ॥२२॥ पदा वियमिटितन्त्रमध्ये पतिता तस्येव प्रसनो वेदितव्यः ॥२२॥ भोभूते हे प्रत्ययस्येद ॥ २३॥ । तर वास्ते यतो देशात्पूर्व गतम् त्यस्यति । सोमेषु त्यानावाने प म भक्तो गाहदिः स्यात् ॥ २२ ॥ पस्य इविप बरसा अपाता पपेयुर्वायच्या पागू निपेत् ॥ २४॥ पदा गाना वासाः सर्वमेव पय पियुन तु हविषे पर्याध्मयशेपपेयुम्तदा पानिपेत् । शिपिलटा पागः ॥ २४ ॥ पा दोहरपाने प्रातीयान् । अन्पतररमादपाहता धपेयुः ॥ २५॥ বৰি দানাশশালার্নিয়া বৃথীবিষকিণিষ: ব माना भर्मामकाः। ये हविष्यापी sila ! सानाये पिहिताम्वद्रोपा लिन गमात् । अनोऽप्रावासात् विपन्ने । उद्वसनादरम्प हानाय्ययोर्य- लापानामा तनरर्मा भी दाना १ नानाटेवरात्वात् । यदा तुमयोरपि दोषो. पोपी पाट मह प्रदान रहा गोरेवदेवतात्वात् । कार र माद्वान भारतेषु समाप पनि निगेषु पशुगणेषु अनि ॥ २५ ॥ - - ·- [१ प्रभे - सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- शस्मिन्ननालम्भुकायामपि पन्या तया विमा कुर्यादेव तत्कमेत्यर्थः । तद्यथा पर्वणो दर्श पूर्णमासी, अमावास्यायां पिण्डपितृयज्ञः सायंप्रातरग्निहोत्रमित्यादि । ब्रत्येऽनीति-वच. माधयेन प्रतिनियतं तत्तत्रानालम्भुकाया क्रियते । एतदुक्तं भवति यस्मिन्काले यस्या कियायां प्रत्यवायः प्रायश्चित्तं वा भ्रश्येच मुग्न्यः कालस्तत्रानालम्भुकायामपि क्रियते नेतरदिति । तेन काम्येष्टयः पशुसोमाश्च यस्मिन्पर्वण्यनारम्भुका न तस्मिन् क्रियन्ते । मियन्त एव तस्मिन्यदा प्रक्रान्ता भवन्ति । प्रमान्तस्य क्मणरतत्कालं प्रतिनियमात् । एतेनाग्न्याधेयादेरपि प्रकान्तस्य तत्कालापवर्गो व्याख्यात. ! सोमे 'तु प्रक्रान्तेऽनालम्भुकायो नियमविशेपानाह कात्यायन-~~-पत्न्युक्या दीक्षारूपाणि नि( विधाय सिकतास्वासीतोपत्रवणात्तिष्ठेत्संधिवल्योपैदिसमीपे सुत्योसु निराधान्ते गोमूत्रमिश्रेणोदकेन स्नापयित्वा परिधानादि करोति संनिपातिकम् । प्रना. सायाश्च दशरात्रादूर्ध्व स्नानादि, न गर्भिणी दीक्षयेदित्येके । अयज्ञिया गर्भा इति श्रुतेः । नानूपन्ध्या प्रकरणादिति । प्रमातायां तु सत्यप्याशीचे यजमानम्याग्निहोत्रादावधिकार उत्तो धर्मशास्त्रकारः। बोधायनम्तावत् । नाशुचिः काम्यं तप आतिष्टेन्न यजेत न स्वाध्यायमधीयीतान्याग्नि- होत्रदर्शपूर्णमासेम्यः ' इति । मनुनाऽप्युक्तम्- न वर्धयेदयाहानि प्रत्यूहेन्नाग्निषु क्रियाः । न च तत्कर्म कुर्वाणः सनाम्योऽप्यशुचिर्भवेत् ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽप्याह-वैतानोपासना• कार्याः क्रियाश्च श्रुतिचोदिताः । इति । तथा नित्यानि निवर्तन्ते वैतानवर्नम्, इति गौतमः । नाबालिश्चाऽऽह- 33FFजन्महान्योर्वितानम्य कर्मत्यागो न विद्यते । इति । एतेन नातेष्टिरोप व्याख्याता । तत्र त्वाह भरद्वानः--कथं जातेष्टिरित्यूर्व दशम्या इत्याश्मरथ्यो जात एवविन. कुर्यादित्यालेखन इति । बौधायनश्चोऽऽह.--. संह स्माऽऽह जोधायन उत्थिताया निर्दशाया निपेदिति मातमेव विदित्वेति शालीकिः इति ॥ २९ ॥ उदगुल्या स्तृणीयात् ॥ ४० ॥ योक्त्रं तु स्वकाले दक्षिणत. पाशमुदकशुल्त्रं जघनेन वेदिमन्तवेदि वेत्यापस्तम्बः । पश्चाद्वेदेरन्तदिया तूष्णी निध्यात् ॥ ४० ॥ तामिष्ट्वा विराने स्नातामुपयेत । (ख०१)।अम. इमस्मि सा वं धौरहं पृथिवी त्वर सामाहम त्वं तावेहि संभवार सट रेतो दधावहे पुसे , 1 ·२ पटलः ] महादेवशालिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमैतम् । २२ -पुत्राय वेत्तदै रायस्पोषाय सुमनास्त्वाय सुवी- ोयेति ! अर्ध एवनामुपह्वयते सैव ततः प्राय- वित्तिः ।। ४१॥ यदेयमतिगतत्रिरात्रा माता स्यात्तदैनामृतुगमनार्थमुपह्वयेत तच कर्मण एव प्राय- चित्तार्थ, न तु पुरुषार्थम् । कस्मात् । अ? वा एतस्य यज्ञस्य मीयते । यस्य प्रत्येऽह- मान्यनालम्भुका भवति, (ते० प्रा० ३-७-१ ) इति प्रकृत्य ' तामिष्टोपह्वयेत । सैव ततः प्रायश्चिति. (ते ब्रा० ३-५-१) इति श्रुतेः ॥ ४१ ।। यदि सानाय्यममिहोत्रं वा विप्यन्देत । यदि वा कीटोऽत्रपद्येत । मध्यमेन पलाशपर्णेनान्तमेन वोदक्परेत्य प्राजापत्ययर्चा चल्मीकवपायां विध्य- न्दमानमवमनीय भूरित्युपतिष्ठेत ॥ ४२ ॥ मध्य- मनैव पलाशपर्णेन धावापृथिव्ययर्चाऽन्तःपरिधि कीटापनमवनीय भूरित्युपतिष्ठत ॥४३॥ कथनवशानुवृत्तस्याधः पतनं विष्यन्दनम् । व्याख्याता वल्मीक्पा । तामुघृश्य विवृतविशां कृत्वा तम्या बिलेऽवय पुनर्जुहुयादग्निहोत्रम् । अपनयनापेक्षया पुनःशब्द आ(ब्दमा )वर्तयेत् । दोहनेन विनाऽन्यदागमयेदुत्पादयेत् । कीटोऽमे यसेवो किमिः । अन्त पारधीति देशोपलक्षणमाग्निहोत्रे ॥ ४२ ॥ १३ ॥ यदि सानाय्यमन्यदागमयेत् ॥ १४ ॥ यदि दधनि पयसि वा कीटोऽवपद्येत तान्यदागमयेत् । स्पष्टमन्यत् ॥ ४॥ यद्यमिहोत्रमन्यां दुग्ध्वा पुनर्नुहुयान्त्रिी जना न्कल्पयति मजानन्मित्रो दाधार पृथिवीमुत द्याम् । मित्र: कृष्धरनिमिषाभिषष्टे सत्याय हव्यं घृतका ज्जुहोतेत्यभिवृष्टममिक्षेत्रर हुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥ ४५ ॥ पुनरसिहोत्रग्रहणासानाय्ये नाय विधि । यस्याहिहोत्रमवदित्यापरतामः । अप. वर्षेदुपरि वर्षेत्पर्जन्य. 1 तत्कृत्वा तदववृष्टं मध्या हुत्वेत्यर्थः । स-नुहुयान्मित्रो अमानु (ते. ब्रा० ३-७-२) इति श्रुतेः । ततोऽन्यां दुग्ध्वा होमः । वोषितु-मित्रो जनानिति पूर्वाहुतिमन्त्रेणानिहोत्र हुत्वा पुनोममिच्छन्ति । तदाऽप्यन्या दुरवा पुनर्मु. हुयात् , इति वचनादोहहोमयोराति या पुरस्तादोहायोपरिशच हुत्वोपस्पर्शनस्य तन्त्र स्यात्तत्तन्त्रमेव भक्त्युभयोर्विभवात् ॥ ४५ ॥ ܩܪ ·[14- •FOR १२ सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- यदि पूर्वस्पामाहुत्या हुतायामुत्तराहुत्तिः स्कन्देव पूर्वी चौधरयाऽभिहुत्य (मिजुहुयात् ) यत्र चेस्थ वनस्पते देवानां गुह्या नामानि । तर हव्यानि गामयेति वानस्पत्ययर्चा समिधमाधाय तूष्णीमेव पुनर्जुहुयात् ।। ४६॥ अभिहोम उपरिहोमः । तत एव शिष्टादेवोत्तराहुतिस्तूष्णीमुभुया । ततो होमावृत्तिः पूर्ववत् । यदा पुनरत्तराहत्येकदेशः स्फको न सर्वाहतिरतदा तनाऽऽद्रियेत । यथा प वक्ष्यति यदनातिमानं विमुडेव सेति मात्रापनारे तच्छेपेण समाप्नुयादिति न । पूर्वा- हुत्या सहोत्तरातिएतने प्ययमे विधिस्तम्यापि फलतः स्वतत्वाततुल्यन्यायस्वाथ पदि पूर्वस्यामाहुत्या हुतायामाहवनीयोऽनुग- रदरिदारी दारावमिरिति पदइनन्तरं शकले हिरप्ये वा जुयात् ।। ४७ ॥ 'यामाहारोरद्वायेदन्ततः सोऽनन्तरः दाबलः । तस्मिरतो हिरण्ये वा जुहुयात् । उत्तराहुतिमित्यर्थः । मन्त्ररिझानरोधात् । तषोत्तमे ले हिरण्यं निघायेत्येव मरे- द्वानः । वदनिति वचनान्मन्त्रमध्ये होमः स्वाहाकारयन्तन एष भवति । ततः शेष. समाहिः । तत्र अनितपनमुपसमिधनं घाऽऽहवनीय यासंभवानियतते । प्रतितपन- निवृत्तेरेवोदेशनमपि मिदन भनि । परिसमूहनादेगानिवृत्ति: शालतिरप्ययोरमिप्रति निविलेन विधान ...नीयम्नस्यापि प्रतिनिधावपारिहोसमाति- रविशेषात् । त पनीयामागी. यनमा १ ·१ पटल:.]. महादेवशाखिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७३ तरासु दिनु ब्रह्माणंमा हिसार्यजमानं मा हिर सीरिति दक्षिणतो मन्त्र५सनमति। होतारं मा हिसी: पत्नी मा हिश्सीयजमान मा हिश्सीरिति पश्चात् । आनीधं मा हिसीर्यजमानस्य पशुमा हिसीर्यजमान माहिरसीरित्युत्तरतः ॥ (ख०२) ॥ ४८ ॥ बहिष्परिधीति देशोपल्क्षणम् । यदि पुरस्तादिति लिङ्गादासणे परिध्यग्रहणाच्च । क्षेनावधानप्रभृत्या प्रयानारम्भादयं विधिः । अन्यत्र तु तूष्णीमहारं प्रहत्य सर्वप्रायश्चित तमेव । बुझे मूलम् । अभिनिदध्यात् , अभिपीडयेन् । मातम इत्येतत्सर्वामु दिक्षु समुच्चीयते ।। ४८॥ - सहस्रशृङ्गो ऐपभो जातवेदाः स्तोमपृष्ठ घृत- वान्सुमतीकः। मा नो हासीन्यत्थितो नेत्त्वा जहाप गोपोपं नो वीरपोषं च यच्छेत्येनमग्नो प्रहरति ।। ४९॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ १९ ॥ प्रहत्य वाऽभिजुहुयात् ॥ ५० ॥ सप्णी प्रहत्य मन्त्रेण वाऽभिनुहुयात् ॥ ५० ॥ यधाहितामेरमिर्मध्यमानः कालसनिकर्षण न जायेत यान्यं पश्येचत आहत्य वि. हुस्प हुत्वाऽत्वरमाणःपुनर्मन्येव ।। ५१ ।। प्रवासादी समारदोऽमिरग्निहोत्रकालसनिक यदि विहरणाय मध्यमानो न जायेत तदा लौकिकाग्निमाहृत्य गार्हपत्यायतने नियाय विहृत्य जुहुयात् । ती पबौधायन:-- 'अयारण्योः समारूदेषु मयित्वाऽग्नीन्विहृत्य जुहुयात् । अपि वा लौकिकमाहत्य विह- त्याग्नीनन्तरारणि निधाय जुहुयात् ' इति । आश्वशायनेनापि-अग्निहोत्राय कालेड- भावजायमान इति वदता समारूढविषयस्वमेवास्य विधेः ख्यापितम् । न ह्यनुगतोऽग्नि- रग्निहोत्राय मच्यते, अपितु सर्वकामार्थ समारूदस्तु कदाचिदामहोत्रायैव मय्यते प्रवा- सावाविति युक्त तद्विपयत्वम् । तत्रानलाग्नेहुषु समारूढेषु य एषानिर्मथ्यमानो न आयते स एवाऽऽहव्य । एवं विहरणकालप्रभृत्या होमकालादयमेव विधिः । अनुगति- विषये तु केवलगार्हपत्यानुगतावुभयानुगतौ च मध्यमानत्यानन्मनि यो विधिः स पस्य

·...
-
.
।
• सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम् ite प्री-
वोमावनुगताविन्यौव दर्शित । अन्यत्तु मतम् । ' मथ्यमानम् । इत्यविशेषवचनादनु-
गतिविषयेऽपि समानोऽय विधि । कालसनिरर्ष इति च प्राधान्यादोमकालसनिकों
गृह्यते । तेनानुगतिविषयेऽपि होमकालातिपत्तो यस्याऽऽहवनीय इत्यादिविधिना माप-
मानस्यानन्मनि भवत्येवाय विधि । अनासत्तौ तु होमकालस्य यथाविहितप्रायश्चित्ता-
न्येव भवन्तीति । आगामिकालविप्रर्प एवात्वरमाणो मन्येत् , अन्यथा पुनरनुकरूप.
प्रसज्येत । न च तच्छक्तिविषये युक्तमिति भाव ॥ ५१ ॥
.अन्यमविन्दन्ननाया दक्षिणे कर्णे जुहुयात् ॥ ५२ ॥
। अभादयोऽने प्रतिनिधीयन्ते मुख्यत्वादिसामान्यात् । यथोक्त ब्राह्मणे-तमग्निदेवता
अन्वसृज्यत : गायत्री छन्दो रथन्तर साम ब्राह्मणो मनुष्याणामन. पशूनां तस्माते
मुख्या मुखतो ह्यसूज्यन्त, इत्यादि । तम्मादविशारोऽग्निलिङ्गाना मन्त्राणाम् । तत्रोवरण.
श्रपणप्रतितपनाद्यन्यभावान्निवर्तते । तथा अपणोद्धरणामावादेवानादीना गार्हपत्ये
स्थापनमपि निवृत्तम् ॥ १२ ॥
अजस्येत्येकेषाम् ॥ ५३॥
परामिहोमपक्षे तु होमार्थमवस्थापयन्ति ॥ १३ ॥
अजस्य तु ततो नाश्नीयात् ॥ ५४ ॥
अमनातिसवन्धि मांस क्षारादि वा किंपिन्नाश्नीयात् । 'वणे चेन्मासवर्जनम्' इत्या.
घलएयन ॥ १४ ॥
अजामविन्दन्द्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते जुहुयात् ॥ ५५ ॥
ब्राह्मणोऽप्यनया व्याख्यात ॥ ५५ ॥
ब्राह्मणं तु वसत्यै नापरुन्ध्यात् ।।५६ ॥
भसूर्योदार्थ वचनम् ॥ ५६ ॥
ग्राह्मण त्वविन्दन्दर्भस्तम्बे जुहुयात् ॥ ५७ ।।
मवत्यत्र ग्राह्मणम्-'अग्निवान्दै टर्भम्तम्ब (ते. वा० ३-७ -३) इति॥१४॥
दर्भास्तु नाध्यासीत ॥ ५८ ।।
अन्यत्र ब्रह्मयज्ञार्थत्वाद्वैधादासनादिति द्रष्ट यमविरोधात् ॥ १८ ॥
दर्भानविन्दन्नप्मु जुहुयात् ॥५२॥
कार्यकारणयोरभेदादिति भाव । भवति चार श्रुति-अग्निं या गर्भ दपिरे (ते.
सं०६-१-११ इत्यादि ॥ १९ ॥
आपस्तु न परिचक्षीतमा भोजनीया इमा अभोज
'नीया इति ॥ ६०॥

·----- - पटक मादेषशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । २७५ भाषस्तु भीमासा अपि न वयटित्यर्थ ॥ १० ॥ दातृदोषादपि न बीभत्सेतेत्याह-- अष्यभोजनीयस्यैत संवत्सर परिगृहीयादेवाय ॥६१ ॥ अमोजनीय अमोज्यान ॥११॥ मन्दिरतु पादौ न पक्षालयीत ॥ ६ ॥ सुखार्थस्य प्रक्षार नस्य निधो न शौचास्यापि, यतार्थव धर्माधिकारात् ॥१२॥ सांवत्सरिकाप्येतानि नतानि भवन्ति ॥ ३ ॥ मारिकाण्येतानि प्रतानि भवन्तीत्यामरथ्य । यायजीवमित्यालेखन । इति भाडाम : सांवत्सरिकत्वविषपाभाव स्वमते । अध्यभोजनीयस्यैत सवत्सरमिति लिङ्गात्। धुतिय मवति-समर हि बत नाती(स्योति ॥ ६३ ॥ संवत्सरेऽमये व्रतपतये पुरोडाशमाकपालं निर्वपेत् ॥ ६४ ॥ संवत्सास्य परम्तादित्यापस्तम्ब ! मानपत्येष्टया प्रतनिवृत्ति ।। ६४ ।। अग्नये सामवतेऽष्टाकपालम् । यद्याहिताग्नेरग्नि प्रेहान्दहेद ॥ ६५ ॥ पेषा पूर्वापरा अन्वच प्रमीयेरगृहदाहे वेत्यापस्तम्ब । पूर्वे चापरे च वृद्धनाला वश्या पद्यन्दश्च सतता म्रियेन्दोरम्बा गृहास्तत्रेयमिष्टिनैमित्तिकी सिध्यति च तत्र कामो वाक्यशेषात् । यया या पुरायुपोऽपर प्रमीयते ॥स्यापर गृहान्दहति ' (से. स०२-२-३) इति च ॥१५॥ अग्नये विचिचडाकपालं यस्यान्याग्निभिरग्नयः सरसज्यन्मियो वा ॥६६॥ मन्येलौक्विदिव ससगै पञ्चाना परस्पर ससर्गे चेयमेवेष्टिरुत्सर्गेण भवति । अप- बादे सन्या । ताच समारोपणेन विवित्तप्वतिषु भवन्ति । समारोपणमन्त्र एव तु त समनिं हस क्षीरनीर इव विवक्ष्यति । तथा सप्तर्ग प्रकृत्यारण्योरनीन्समारोप्येत्येव गोवायनः ॥११॥ अप्रये वीतयेऽशपाल यादे गाई पत्यदक्षिणानी समृज्पेयाताम् ॥ ६७ ॥ गार्हपत्यदक्षिणानी इति वचनात्तयो गधागेवदेशसप्तर्गे न भवतीयमिटि । एक- मुशरणापि द्रष्टव्यम् ।। ६७॥

·[१५ प्रभ- . । सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- - अग्नये विपरयेऽाकपालं यदि गाईपत्याहवनीयो। गाईपत्यदक्षिणामी इत्येषाम् ॥ ६८ ॥ दक्षिणान्याहवनीयों वेत्यापस्तम्बः । पूर्ववदन्वयः ॥ १८ ॥ अप्रये प्रतभृतेऽष्टाकपालं यधभ्यादाछन ।। ६९ ।। संसृज्पेरलमयः, इत्यन्वयः । अभ्यादाह्यो गृहदाही ॥ १९ ॥ अग्नये शुचयेऽटाकपालं यदि शवामिना । अनये संकुसुकायााकपालं यदि सूतकामिना ।। ७ ।। संसृज्यरत्नमाय इत्यन्वयः सर्वत्र । शामिथिताप्तिः । सूतकामितिकर्मार्थः ॥ ७० ॥ संहसको विकुसुफो विकिरो यश्च विकिरः ।। मामाज्येन नलेध्मेन ऋल्यादें शुमयामसि । अस्मि- वर्ष संकुमुकेऽसौ रिमाणि सज्महे । अभूम य. नियाः शुदा म ण यूपि वारिपदिनि या.. उपानुचारये ॥ ७१ ॥ इदं यानुषं हौत्रम् ॥ ७॥ अमयेऽणुमतेऽटाकपालं यदि वैद्युतेन ॥ ७२ ॥ वैद्युतोऽशनिप्रभवः । संकुसुकादन्या सामानाय एव याज्यानुवाक्याः ॥ २॥ सर्वे संनिपतरम्भमये विविचये निरुप्यानये शुचये निर्वपति । प्रातमृती तृतीयामासुमती चतुर्थी" सामवतीमन्ततः परिक्रमयेत् ॥ (ख०३)॥७३॥ पत्र तु गृहदाहादिनिमित्तसमुच्चयात्क्षामवत्यादयोऽप्सुमत्यन्ताः सर्वा इष्टयः सनि- पतेयुस्ता निमित्तकमभेदे सत्यप्यनेनैव क्रमेणेष्टीनिपेत् । बातभृतीं चाधिका तृतीयाम् । तत्राप्सुमती चतुर्थी निरुप्य ततो विटगादिभ्यः संजुमुकान्तम्यः शनिदर्न निर्वपेत् । ततः क्षामतीमायाँ गनीमन्तं गमयेत् ।। ७३ ॥ बातमृती दिनीयामकै समामनन्ति । प्रातपतीमुत्तमाम् ॥ ७४ ॥ अथवा विविनये निरुप्य प्रतमते निपेत् । ततोऽनन्तरोक्तेनैव श्रमेण शुच्यादिभ्यः क्षामवदन्तेभ्यः । ततोऽन्ते बातपनी मित्यर्थः । कतिपयनिमित्तातनिपाते तु अमेगवेष्टयो भवन्ति ॥ ७ ॥ गर्भर सान्तममदमफरमिरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिः । पपिव्यामवचुवातमामिमामोति निर्मतिं परा. चेरिस्पनिहोत्ररथाली सुबन्तीमभिमन्त्रपेत॥७॥ , ·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । । सप्टेम् ॥ ७५ ॥ यस्य इविनिरमं पुरस्ताञ्चन्द्रमा अभ्युदेति प्रेधा मण्डलान्विभजेधे मध्यमाः स्युस्तानमये दाने पुरोडाशमष्टाफपालं कुर्याने स्थविष्ठास्तानिन्द्राय मदाने दधचरं येऽणिष्ट्रास्ताविष्णवे शिपिवि. शाय शृते चरुममिरेयास्मै मना मननयतीति१७६|| यः पुरस्ताश्चन्द्रोदयवती तिथि चतुर्दशी तेन मिश्रा वा पञ्चदशी यमनीयमहर्बुद्ध्या सदनुगुणं प्रवृत्तदर्शतन्बो हविर्निवापोत्तरकालं तत्त्वं जानीयात्स निरुतस्य हविषस्तण्ड. लास्थूलमध्यमाणुभेदेन त्रेधा विभज्य मन्यमानाये दाने पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यात् । अधिवपनादिप्वनि दातारमुपरक्षयदित्यर्थः । स्थविष्ठानिन्द्राय प्रदाने सायदोहे वर्षे कुर्यात् । अधिष्ठान्विष्णवे शिपिविष्टाय प्रातदोहे । तत्र वरुधर्मा यवाग्वा व्याख्याताः । परुमांनाप्ययोः श्रपणास्थानाच्च तयोरेच गुणविकारो । पुरोडाशस्त्वाग्लयविकार एव । पुनारज्यायास्तु विकल्पः । तदुत्तम्-- एकामेच यजेत वे एवं यत' इति । नायं विधिरसंनयत , सानाय्यसंयोगात् । आह चाऽऽश्वलायन:--सानाम्ये पुरस्ताच्चन्द्रम- साऽभ्युदित इति । भारद्वामस्त्वाह- सोऽयं नासनयतो विद्यत इत्येकम् । चित इत्यपरम् इति । विद्यत इति क्षेऽप्सु श्रपणम् । चोरेन्द्रामवच धर्माः ।। ७६ ॥ अनिरोऽभ्युदिते ॥ ७७॥ प्राकृतीभ्यो निर्वपदित्यनुपङ्गः । यदा पुनरवानिपादकालप्रवृत्तिाता तदा संशयः, किं प्राकृत्या एव देवतायै निर्वतव्यमुत कृतीभ्य इति । तत्र प्राकृतीम्स इत्यासस्तम्बो मन्यते । प्राकृतीभ्य इत्यविवक्षिता संख्या ॥ ७ ॥ व्युद्धभारभ्यो निपेत् ॥ ७८॥ 'वि वा एतं प्रनया पशुभिरर्थयति' इत्यर्थवादेन न्यूद्धिहेतुत्वख्यापनादम्युदित हविर्युद्धमित्युच्यते । तदनन्ते या वैकृत्यो देवतास्ता न्यूद्धमानः । ताम्यो निर्वये. दित्यर्थः १.७८॥ तथैकदेशे निरसेऽभ्युदित न्युद्धभाग्भ्यः शेषम् ॥ ७९ ॥ विनिरतमनिरुतम् । तत्राम्युदित प्राकृत्या एव देवतायै शेषं निवेदित्यर्थः १७९॥ तामिष्टि सस्थाप्य वत्सानपाकृत्य श्वः सोना- व्येन यजेत ॥ ८॥ अप निरुतानिरुतविशेषयोः शाखान्तरीया अपि कल्पा विक्स्पार्थ प्रदान्ते- यस्यागृहीतं हविरम्युदियागतची वा नोदाशसीत । स त्रेधा तण्डुलानिति पूर्ववत् ।

·in सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-., [१९ प्री- अयोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपयसेत् ' इति भरद्वाजादयः । अगृहीतमनिरुतम् । अनिरुप्तविषये पूर्ववदम्युदितष्टिं कृत्वा पुनरिज्यां कुर्यात् । निरुतविषयेऽपि वक्ष्यमाण- प्रतचर्याकल्पाशक्ताव कुर्यादित्यर्थः । प्रतची वा नोदाशंसीत । प्रतचों उपपसथा. भ्यासः । तां च नोदाशंतीत, न शक्ष्यामि कर्तुमित्युदीक्ष्य नाशेतीत नेच्छोदित्यर्थः । तथाच व्रताशक्तावेवेति कात्यायनः । पुनरिज्यानियममात्रमत्राधिकामिति वेदितव्यम् । • अथ यस्य गृहीतं हविरभ्युदियात्सेव प्रायश्धित्तिः सा वतचर्या, इत्यापस्ताम्बः । निरु- सविषये, संवामावास्यैव पुनरम्यस्ता प्रायश्चितिः, सा वा वतचर्या प्रत्यमहरेव वाऽम्य. स्तमित्यर्थः । तदन निरुप्तविषयेऽनन्तरसूत्रोक्तेन कल्पेन सह प्रयोऽमी शाखान्तरकल्पा उक्ता भवन्ति, यया प्रकृतिमेवाविकृतां कृत्वा तयैव पुनर्यनेत । अभ्युदितेष्टिं वा कृत्वा प्रकृत्या पुनर्यजेत । उपक्सथमात्र वा वर्धयित्वा पश्चाद्य तेति । तदेतदुक्तं बौधायनीये स है स्माऽऽह बौधायनः सिद्धरेवाऽऽमावास्यैहविमिरिष्ट्वा पुनरुपोप्य श्वोभूते, काल्या- मनम्युदितामध्यापनां.यजेत । अत्र ह स्माऽऽह शालीकि:-यपा ब्राह्मणोष्टिस्तया व्यंकयेष्ट्वा पुनरुषोप्य श्वोभूते काल्यामनम्युदितामध्यापनां यमेतत्यपि वोपावसप एवा. विप्रवर्धत, इति । सा बेतचर्येत्यत्र प्रयोगमाहाऽऽपस्तम्वः-' वत्सान्मातृभिः ससृज्य पुनरपाकृत्य पूर्वेचुर्दुग्धं दधि हविरातञ्चनार्थ निध्यात् ' ( आप० श्री०९-४--१४) इति । अग्न्यन्वाधानादि सर्व कर्म यथानुष्ठितमेवावतिष्ठते, प्रातोहाय-त्वपाकृतान्द- त्सान्मातृभिः संसृज्य सायंदोहाथै पुनरु( २ ) पाकृत्य ध्युत्पादयेत् । यत्तु प्रागुत्पन्न दधि हतिस्तदातचने निध्यात्प्रतिपादयेत् । यदि प्रातदोहोऽप्युत्पन्नः स च तस्मिसेव दन्याभदोहत्येन योज्यो न त्याज्यः । तत एवं न्यायात् । यस्तु निस्सं, एवाऽऽमेयो धार्यते, श्रपितश्चेत् त्याज्य एव, अशक्तपर्युषितत्वादिदोषप्रसङ्गात् । ततः श्वोभूते कृता- न्तात्प्रक्रम्य यनेत । यदा तुं कृतायामिज्यायां चन्द्रज्ञानं तदा पुनरिण्यैवं । अकाले कृत. चात् ।। ८० ॥ अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वयो दर्शपूर्णमासयाजी सनमावास्यां वा पौर्णमासी ..वाऽतिपादयदिति ॥ ८१ ॥ 1: एतदुक्तं ब्राह्मणे करूपान्तरेषु च तत्तया कुर्यादित्यर्थः । इदं च तंत्रोक्तम्--आर- व्धदर्शपूर्णमास संस्तयोरन्यतरं स्वकालादतिपाद्यादनडुक्षिणा पाथिकृती निर्वपेदिति तां च कृत्वा वैश्वानर्यपि कार्या, निमित्तैक्यात् । एकस्मिन्दोपे श्रूयमाणानीति वचनाच ते. प- कृत्वाऽतिपन्नेष्टिरपि कार्या कालातिपत्त्यर्थत्वात्तयोः । उक्तं च बौधाय. नेन: पाथिकृतं . निरुप्य वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपदयातिपन्नां । प्रतियने- । - स्थाह

·पंटला], महादेवशाखिसंकलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । २७९
दिति । कल्पान्तरमप्याह । तत्राऽऽह स्म ह शालीकि--पायिकृतं निरप्य वैवा-
नरं द्वादशकपालं समानतन्त्रमनुनिर्वनचातिपन्ना प्रतियजेत, इति । तत्र च यावदुत्तरस्य
कर्मणः कालस्तावदेवेष्टाऽतिपनेष्टिः । उत्तरेण त्यवरुद्धे काले प्रायश्चित्तमात्र तदधि-
काराय क्रियते नातिपनेष्टिः। अगले कृतस्याकृतत्वात् । अथापकृतप्रायश्चित्तः
स्येव गोणमेनं कालमाहुः कल्पान्तरकाराः | मरद्वाजस्तावत्-'आ दर्शापामा.
सस्य कालो नातीयादापौर्णमासाद्दर्शयति कालातिकमेऽप्यापदि यनेत, इति । निदान-
कारोऽस्याह---'सर्वत्राऽऽपूर्यमाणपतो दर्शस्य स्थान कृष्णपक्षच पौर्णमासस्यति ।
तथा पौर्णमासेन हविषाऽपसक्षमभि यनेतामावास्येन पूर्वपक्षमिति च वचनान्तराणे
कल्पान्तरत्वान्न लिल्यन्ते । समानमेतद्विबहनामतिपत्तावपीति द्रष्टव्यम् ।
योऽयं पाधिकृत पुरोडाशः सोऽतिपन्नेष्ट्या सह । तथा चाऽऽह भगवानापम्तम्ब --
'समानतन्त्रे वा मुख्य. कार्य.' (आप० श्री०९-४-३) । यातिपन्नेप्टे. सर्वथाऽती-
तकालवे न संभवतीति गौणकाल एव व्यवतिष्ठते । न चामिक वैश्वानरी, शाखा.
न्तरीयत्वात् पाधिकृतेन सहातिपन्नयागानिवृत्तेश्च । एवमुत्तरविकल्पयोर्द्रष्टव्यम् ॥८॥
अय प्रवृत्तस्यातिपत्तौ शाखान्तरीय विधिमाह-
वि वा एतस्य यज्ञश्यिते यस्य यने प्रततेऽ.
न्तरेतामिष्टिं निर्वन्ति । य एवासाचामेयोऽ-
पाकपालोमावास्यायां पौर्णमास्यानमेवार
नये पधिकृते फुर्यात्तेनैव पन्यां पुनरेवैति न
यज्ञ विच्छिनचीति विज्ञायते ।। ८२॥
यस्य प्राररेष्टिमध्ये विहता स्यात्तस्य यदि मध्येयन पापिकृती नियत सदास
यज्ञः पूर्वमततो विच्छियेत, न चान्ते कर्तव्यतेप्यताम्, निहल दोपमतिपनायाः कर्तव्य-
स्वात् । अतो य एव तनाच्युत आग्नेयः स एव पविद्गुणका कार्य ,'तेनैव
पुनर्यस्य विहतस्य पन्थानं प्रतिपयते, न च यज्ञो विच्छेदितो भवतीति ।
सम्परं वन्यस्तनमातिएनौ पूर्वरय विकाराच्या दिवस्यो, शालान्तरी
यत्वात् । अप्रवृत्तस्य तु पूर्वादेव भवतः प्रवृत्तकविषयत्वादस्य !!
महत्तस्य फालातिनयेऽभवृत्तस्य वैश्वानर्यमये प्रत-
पतये पुरोडाशमष्टाफपालं निपेत् ।। ८३॥ ।
आचार्यस्तु पाविकृतीमपि प्रवृत्तविपयां वष्टिं यथा एना प्रत्याऽऽहेति प्रवृत्तस्य
पालापनयेऽप्रवृत्तस्य वैश्वानरीयेति । नायमभिप्राय आपरतम्बस्य } सस्य मामायनो
वचनादन विशेषवचनाच ॥ ८३ ॥

·[१५ प्रभे-
२८.
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
य आहिताग्निः सन्ननत्यमिव चरेत् । य आहि-
सामिः प्रवसेदित्येकेपाम् ।। ८४ ॥
व्रतभ्रषोऽनत्यचरणम् । 'प्रत्येऽहनि मास वाऽनाति स्त्रिय वोपैति' ( आप.श्री.
९-१-४) इति वचनान्न पूर्वाम्या सबध्यते । तेन सार्वकालिक्योरेव व्रतभ्रेपप्रवासयो-
भवति व्रातपती । व्रत्येऽहनीति सूत्रान्तरवचन कारातिवदुभयत्र सबध्यत इत्यपरम् ।
गोधायनश्याऽऽह- 'य आहिताग्नि सन्नवत्यमिव चरेदित्याधानप्रभृत्येवेदमुक्त भवतीति ।
अन्याहितप्वेवोपसमाहितेषु चेति शालीकि ' इति ॥ ८४ ।।
अग्नये ऋतभृतेऽष्टाकपाल य आहिताग्नि-
रार्तिजमश्रु कुर्यात् । नातभृती प्रवास
एके समामनन्ति । नातपतीमश्रुकर्मणि ।। ८५ ॥
आर्तिनग्रहण हर्पजाचव्यावृत्त्यर्थम् । केचिद्रतभेद इति दवारश्चान्दस प्रामादिको
या । प्रत्येऽहनीत्यनुपन । तथा च बढचा -'तदाहुर्य आहितानिरुपवसऽनु कुति'
इति ।। ८५ ॥
त्वममे तभृच्छुचिर्देवार आसादया इह । अमे
हव्याय वोढने । व्रता नु विभ्रनतपा अदाभ्यो
यजा नो देवार अजरः सुवीरः । दधद्रत्नानि
सुषिदानो अग्ने गोपाय नो जीवसे जातवेद इति
याज्यानुवाक्ये ।। (ख०४)॥ ८६ ॥
इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूने पञ्चदशमने प्रथमः पटलः ।।
इदं यानुषं होमम् ॥ ८६ ।।
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसमलितायो प्रयोगचन्द्रिकाया
पञ्चदशप्रश्ने प्रथम पाल ॥
• अथ पञ्चदशप्रश्ने द्वितीय पटल
1
यस्मानीपा निपीदसि ततो नो अभयं कृधि ।
भजाम्यः सर्वाभ्यो मृड नमो रद्राय मीहुप इत्य
भिमन्त्रयेत ॥१॥
तामिति शेप ॥ १ ॥

·• ३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २८१ यद्यग्निहोत्र्युपरप्टोपसन्ना वा निपीदेदुदस्थाव्य- दितिर्विश्वरूप्यायुर्यज्ञपतावधात् । इन्द्राय कृण्वत्ती भागं मित्राय वरुणाय चर्ति तामुत्याप्य दुग्ध्या ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ २ ॥ अग्निहोत्रद्रव्यधुग्धेनुरनिहोत्री । सा यदि प्रस्रवणार्थमुपसृष्टा संयोजितवत्सा वा निषीदेदुत्यापयत्यध्वर्युः । तां दुम्वा सह क्षीरेण तस्मै दद्याधनमानो यस्यान न मुनीत । अत्र शाखान्तरश्रुतिमुदाहरत्यापस्तम्ब:--- । अवर्तिमेवास्मिन्पाप्मानं प्रतिमु. प्रतीति विज्ञायते । (आप० श्री. ९-२-५) इति । तया च कृते तस्मिन्नेवावति। लक्षणं पाप्मानं प्रतिमुश्चति आसनति । अवतिर्दारिद्यमशनाया वा ॥२॥ यस्यान नाबादपि वैनां दण्डेन विपिप्याविषिष्य वोत्थाप्याऽऽस्मन्कुर्वीत सूयवसाद्भगवती हि भूया अयो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमध्ये विश्वदानी पिय गुद्धमुदफमाचरन्तीति दर्भस्तम्ब- माल(लो)प्य ग्रासयेत् ॥ ३॥ तामात्मनि कृतामेवं प्रासयित्वा ततो होमाय दुह्मादिति भावः ॥ ३ ॥ यदि दुहायाना वाश्येत यदि वा लोहितं दुहीत घ्युत्कामतेत्युक्त्वा दक्षिणानि परिश्रित्य तस्मिन्ने. तर अपयित्वा तस्मिन्नेव जुहुयात् । तां बाप- णाय दद्याद्यमनभ्यागमिष्यन्मन्येत ॥ ४॥ व्युत्क्रामतान्यन गच्छतेति यनमानादीनां प्रेषः । यमनम्यागमिष्यन् यं प्रति कम. चिदपि कार्याय न गमिष्यति तस्मै दद्यात् ॥ १ ॥ यदय दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोपधीरप्यसरपदापा। पयो गृहेषु पयो अग्नियासु पयो वरसेपु पयो अस्तु तन्मयीत्येनदभिमन्व्य यदि दुधमान स्कन्देसमुद्रं का महिणोमीत्येतयाऽद्धिरुपनिनीय तदेव यादृक्कीदृग्घुत्वाऽन्यां दुग्ला पुनर्जुहुयाद ॥ ५॥ सामान्यतोऽग्निहोत्रस्कन्दने-अस्वाधीरित्यभिमन्त्रणम् , उन्नं येत्यादिः संसर्ग पक्ष्यति तस्यायं पुरस्तादपवादः ॥ ५॥ ख. 'यो स्थानहोत्रमभिमत्त्रयेन । १ ·-- ९८२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- . .१५ प्री- अपि वा तां चैव दुह्यादन्यां वा यदि भिन्द्यादन्याँ स्याली निर्णिज्यायान्यां दुहादुदकं त्वनुपरासि- पच्यम् ॥ ६॥ स्थाली चेदेवदेशतो मिन्यात्तदा प्रक्षाल्य तां - स्पाली तस्यामेवान्यां गां दुह्यात् । " तामेव वा गाँ सा घेत्पुनः प्रपीना स्यात् । सर्वभेदे तु स्थाल्यन्तरमागमयेत् ॥ ६ ॥ यदि दुग्धः स्कन्देद्यदि हियमाणं यद्यधिश्रीय- मणिं योधिश्रितं-यादास्यमानं याद्वासितमन्या- मभिदुह्यात् ॥ ७ ॥ दुह्यमानस्कन्दने प्रायश्चित्तमुक्तं पूर्वसूत्रे । तथा दुग्धादीनामापे पुरस्तावश्यते । तत्रो. मयेषामपि द्रव्यमनेन नियम्यते । अतो दुह्यमानस्य पुनर्ग्रहणम् । हियमाणे गार्हपत्येड- विश्रयणार्थम् । तदेव यादृगित्यादि स्कन्नशिष्टमेव यावत्तावद्वाऽल्प शिष्टमपि होतव्य- मित्यर्थः । अयं यद्यल्पतरमवशिष्टमनाहुतिक्षम स्यात्तदा तस्यापर्यन्यां दोहयित्वा वर्षि- तेन होतन्यमित्यर्थः ॥ ७॥ अथ यानीतर स्कन्देद्यदि द्विर्यदि त्रिन तदादि- येतेत्यैकेपाम् । चतुर्थमुन्नीयमानः स्कन्देत्स्याल्याँ 'शेषमानीय ततश्चतुहीतं गृहीत्वा वारुणीमचम- नूच्य वारुण्पर्चा जुहुयात् ।। (ख०५) ॥ ८ ॥ यदि सद्विन्निोनीतं क्रमशो युगपद्वा स्कन्देन्न तदाद्रियेत । शिष्टेनैव जुहुयातू । आद्रियतेव तु स्कन्नप्रायश्चित्तम् । आहुतिमात्रस्कन्दने प्रायश्चित्तविधानात् । यदि पुनश्चतुर्थ स्कन्देत्तदा सुचि शिष्ट स्थाल्यामानीय पुनरुन्नथितव्यमभिदोह्यं वा सुचि। तत्र चतुरित्येतदनुवादत्वात्पञ्चमम्याप्युपलक्षणं पञ्चावत्तिनः । तेन चतुर्थमित्येतदपि चतुर्थप्रभृतीत्युक्तं भवति । तथाऽत्र प्राश्चतुर्यादनादरवचनात्पूर्वमूत्रेऽप्युनीयमानमुन्नीत वा स्तन्देदित्येतचतुर्थप्रभृत्येष स्कन्दनेऽवतिष्ठते । तस्य चानेन समुचयासंभवाद्विकल्पः । केचित्तु विनिवेशनं कुर्वन्ति । यत्र तु सद्विस्त्रिोन्नीतस्कन्दने सति चतुर्थप्रभृत्यप्युनीतं स्वन्दति तत्राय विधिः । अन्यत्र पूर्व इति ॥ ८॥ यात्रीतर स्कन्देत्पुनरभ्युन्नीय होतव्यमयाऽऽज्येन वारुणीचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥ ९ ॥ याद्भुतस्य स्कन्देयत्ततो हुत्वा पुनरेयाघ विच्छिन्द्याद्यत्र स्कन्देनं निषय पुनर्पहीयात्तदेव पास्कीदग्घुत्वाऽन्यो दुग्ध्वा पुनर्नहुयात् ॥१०॥ ८ ·पटल महादेवशास्त्रिसँफलितमयोगचन्द्रिकान्याच्यासमैतम् । उद्भुतस्येति आदिकर्मणि कः । उद्रुतमुस्थाय प्रायुनेतुं प्रक्रान्तमित्यर्थः । प्रादुनय- नभृत्युत्तरोगदानात् । उहं च ब्राह्मणे-बृहस्पतेरनीतं सवितुः प्रशान्त धावा- पंधिव्यं हियमाणम् । इति । तद्भुतं यत्र स्कन्देत्तनिषद्य तथाऽऽमित्वा स्कन्नस्योपारें स्थाली निधाय तस्याः पुनः सुचि गृहीत्वा तदेवाभिवधितं - होतव्यं 'न तु ततः पृषाद- व्यान्तरमुत्पादयितव्यमित्यर्थः । यथा चायमर्थस्तथा याद्भुतस्य वन्देदित्यादिश्रुतिरेव विभावितव्या । व्याचष्टे च तो बौधायनो यथा-यदुद्रुतस्य म्पन्देत्तन्निपद्य पुनर्गही- यादिति । यत्रैव स्कन्दति तत्रैव स्थाली निधायातिशिष्टमानीय पुनरभ्युनीय तदेव याद. क्कीहक् च होतव्यमिति । पुनहोमः प्रागेव व्याख्यात, । तस्मिन्कृते--अब ते हेड इत्यनुत्यादुत्तममिति वारुण्यर्चाऽऽज्याहुति जुहुयात् ॥ ९॥१०॥ यदि प्राचीन हिययाण स्कन्देत्मनापनेविश्व भृति तन्वा(न्या )हुतमसीत्यभिमन्यायाऽऽज्यन वारुणीमचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥ ११ ॥ अत्र तु हियमाणमिति विशेषणाद्यावन्नियच्छत्युद्गृह्णाति वा तदाऽपूर्व एव विधि. र्भवति । प्राचीनं प्राक्प्रवृत्तम् । यावत्पुरत पराहृतं स्यादित्यर्थः । तत्र प्रमापतरित्य- मिमन्त्रणमन्नोऽस्कानित्यस्यापवादः । उपप्तर्गस्तु यधोक्त एव भवति । तत एतदेव स्कलशिष्टमग्निहोत्रद्रव्यं स्यान्न त्वन्या दुग्ध्वा पुन)तच्यमित्यापस्तम्बीये त्वारमर• ध्यमतम् । पुनः सिद्धान्तमतात्तु पुनोमोऽपि कार्य. । तत्राशेपरकन्दने स्थाल्याः पुनरु- नयनम् । स्थाल्या अध्यभाव आज्यं च प्रतिनिधिमाहाऽऽश्वलायन,-'प्रनापतेविश्वभूति तन्वं हुतमसीति तत्र स्कन्नाभिमर्शनम् । शेषेण जुहुयात् । पुनस्नीयाशेधे । आज्यमशेष' इति ॥ ११ ॥ यदि पुरः पराहृतः स्कन्देदनूदृत्य पुनरभ्युनीय होतव्यमयाऽऽज्येन वारुणीमचमनूच्य चारण्यर्चा जहयात् ॥ १२ ॥ पुरः पराहतं पुरस्तादुपसादनशेष प्रति नीतमित्यर्थः । तत्रोपसन्नस्य पुरस्तादुपसाद- नादुपसाद्यमानेऽप्ययमेव विधिः । अनुदाहृत्य सुचमनु स्थालीमानीय 'चतुरम्युन्नीय होतव्यमन्यया वाऽभिदोह्यमित्यापस्तम्बः ॥ १२ ॥ यदि पुर उपसन्नमहत र स्कन्देत्तदेव यादी- कब हुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्नुहुयान् ॥ १३ ॥ दपसादनप्रभृत्या पूर्वाहुतेरय विधिः । यदि पूर्वस्यामात्यामिति पुरंता. दुपादानात्ततोऽर्वागतभ्यन्तरानुपादानाच्च । तथा च ब्राह्मणम् --~-ऐन्द्राममुपसनम् । 1

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम् [१५ प्रमेन
अग्नेः पूर्वाहुतिः' इति । उपसन्नमा तमुपसादनप्रभृति यावन्न हुतं तावदित्यर्थः ॥१३॥
नन्वेवं पूर्ववदनुक्तसिद्ध परावधाष नमिनि क्रमादुक्तम् । को दोषः । पूर्व हि
कथंचिद्गम्यमानत्वात्सरावधिनोपात्तः । इदानीमापस्तम्बसूत्रे सोऽपि पठित इति तथैव
दार्शितः । तेनाचोद्यमेतत् । पुनोमादि समानमुद्रुतस्कन्दनेन । एवमग्निहोत्रस्कन्दने
द्रव्योत्पत्तिरुक्ता । इदानीं प्रायश्चित्तमाह-
अस्कान्द्यौः पृथिवीमस्कानृपभो युवा गाः ।
स्फमेमा विश्वा भुवना स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु ।
अस्फानजनि माजन्या स्कनाजायते दृषा ।
स्कनात्मजानिपीमहीत्यनिहोत्र र स्कन्नमभिमन्या.
द्भिरुपनिनयेत् ॥ १४॥
उपनिनयेत् संसमेन् ।॥ १४ ॥
यदि साय५ स्फन्देदा होतोः मात नी.
पात् । यदि प्रातः स्कन्देदा होतोः सायं
नाश्नीयात् ॥ १५॥
सायस्कन्दने प्रातरा होतो , आमातहामं नाश्नीयात् । एवमा सायहोतोः प्रातः ।
सर्वामिहोत्रद्रव्याणामयमेव विधिः स्कन्दने । द्रव्योत्पत्ती त्वभिदोहनादिस्याने तज्जाती..
यस्य द्रव्यस्य पुनराहरणमिति विशेष. ॥ १५ ॥
दिव्या वा एतमशनिरभ्यवैति यस्याग्नि
होत्रर शिरिशि(शरश)रा भवति । समो-
पामुमिति याचं द्विष्यात् ॥१६॥
शिििशरेति शब्दानुकारः । यस्याग्निहोत्रं शिििशरायते तस्यायमशनिपातो
दुनिमित्तमिति यावत् । तत्र यजमानद्वेप्यस्य नाम गृहीत्वाऽध्वर्युर्च्यात्-तत्र समोष
देवदत्तमिति 1 ओपतिर्दाहकर्मा । तस्य संपूर्वम्य रूप समोषेति ॥ १६ ॥
यस्याग्निहोत्रेऽपिश्रिते श्वाऽन्तरा धावेदाई.
पत्याद्भस्माऽऽदायेदं विष्णुर्विचक्रम इति
वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीयाद्ध्वसंयमुवेदेव-
पैव भस्मना शुनः पदमुपवपति ॥ १७ ॥
ध्वंसयनितस्ततो भस्म विकिरन्गत्वा शुन पदानि भस्मनाऽमिपूरयेत् । अधिश्रयण-
प्रभृति ओद्वासनादिदं प्रायश्चित्तम् । आमदानमित्यपरे । अन्यदा(पा) सर्व-
प्रायश्चित्तमेव ॥ १७ ॥

·इत्यर्थः । २ पट] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिमाच्यारुपासमेतम् । १८५ यस्यानाहतमग्नि५ सूर्योऽभिनिताचेचत्र दीप्य. मानं परापश्येचत आहुत्यैनं प्रविशानीनि वैष आधीयते ॥ १८॥ अहरहरेनमाहरेयुरिति दक्षिणानायुक्तम् । तत्र यद्यनाहतेऽसौ सूर्योऽस्तमियातदा पुष्टगृहादियोनिविशेषमनवेक्ष्य यत्र दृष्टोऽग्निस्तत माहत्येते प्रविशानीत्येष विधीयते । बोकारः प्रसिद्धौ ! अथवा एतं प्रविशानीति वा लूणी वा विधीयत इत्यर्थः । अभि. निमोदिति वचनादम्युट्ये तूप्णीमाधेयः ॥ १८ ॥ इति दक्षिणानेरनुगतस्याऽऽधानकल्पः ॥ १९ ॥ सर्वज्ञानुगतस्यापि दक्षिणायायोन्युत्पाद्या(दनम)यमेवाऽऽधानन दक्षिणारिति वचनात् । सम्यावसध्ययोस्तूष्णीमेवाऽऽधानम् । प्रायशिकं तु सर्वे सर्वप्रायश्चित्तमेव, विशेषस्यानुक्तस्वात् ॥ १९ ॥ यस्यानुस्मृतमग्निः सूपोऽभिनिम्रोचेत् ।।(ख०६)। अग्निहोत्रं पूर्व हरेयुः । अयाग्निमुद्धरेयुः । अपिया दर्भेण हिरण्यं प्रवध्य पूर्वः मतिपय तान्वबाह्मण आर्पयो बहुविदाग्नमुद्धरेत् । अन्वङ्डग्निहोत्रेणा- नुद्रषेदग्नि प्रतिष्ठाप्याग्निहोत्रमुएसाधाऽऽतमितीर• माणनासित्वा वरं दत्वा हुत्वा भूर्भुवः सुपरित्यु- पतिष्ठत वारुणं चई निषेत् ॥ दोषावरतनयः स्वाहेति जुहुयात् ॥ २० ॥ अधिवृक्षायें प्रणयनस्योक्तत्वात् । तदतिक्रमे प्रायश्चित्तमिदम् । अत उद्धरणश: -देन प्रणयनं लक्ष्यते । यथा यस्यानावग्निमुद्धरेयुरित्यादौ । तया यस्याऽऽहवनीयमाण:- तमम्यस्तमियादित्याश्वलायनः। तेनोद्धतेऽप्याणति भवत्येव प्रायश्चित्तम् । वेदार्थविदाय इति व्याख्यातं ब्रह्मौदने । तत्रैव महुविषयं वेदनं यस्य स बहुवित् । अथवा ब्राह्मण आय उद्धरे दिति ब्राह्मणस्य व्याख्या बहुविदिति । तत्र व वेदनबहुत्वस्यापक्षित त्वात् ! यस्य यस्य यतो यतो वेदनप्रकपस्तस्य तस्य परिग्रहे गुणातिशय इति द्रव्यम् । तत्रेमाहरणादारभ्य प्राशुद्भवणादावनीयकर्मवर्जमध्वर्गुणा कृते यजमानस्य पी. कमी कश्चिद्दभेण बर्से हिरण्यं पुरस्तादरेत् । तमन्वह अनुगतो रहुविदग्निमुद्रोद- विधिवत्प्रणयेत् । तमन्वटनिहोत्रेणाध्वर्युरन्द्ववेत् । ततः परिकर्मिणा स्थापित हिरण पनि प्रतिष्ठाप्य मुयति । ततोऽग्निहोत्रमुपसाट्यत्यःवर्युः । नित्यमिति सूत्रान्तरे ·१५ प्रमे + सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-- नित्यानिहोत्रमेवेदं न तु वैकृतं सत्पुनोमापेक्षमित्यर्थ । नित्य पयरो नियत इत्यन्ये । तत आवनीयस्येमाधानादिप्रतिपद्या पूर्वाहते कृत्वा ततो यापत्तास्य( म्य)ति तावदनुच्छसन्नासीत । उच्छुम्य हुत्वाऽग्निहोत्र वृष्टिरसीत्यामुपस्पर्शनान्ते ते भूर्भुव. सुवरित्याहवनीयमुपस्थाय तटानीमेव वारण चरु निपेत् । श्वोभूत इति भर- द्वाजः । दोषावस्तनम् स्वाहेति जुहुयात् । एतदेव नित्यमग्निहोनमित्याश्मरथ्य । अपाऽऽलेखन वालसमापादनीयमेवानेन मन्त्रेण शेम हुत्वा नित्यमहोत्र नुहयादिति पूर्ववत् ॥ २० ॥ यदि सायममिहोत्रस्यर्तुमति नयेत्वातस्तनमः स्वाहेति जुहुयात् ॥ २१ ॥ यदि पातरमिहोनस्या, तुमति नयेत्कालसमाप(पाद)नीयमेताभ्यां मन्त्रा भ्यार हुत्या नित्यमनिहोत्रं जुहोति ॥ २२ ॥ अमिहोने संध्यादय सायप्रातहोमकाला उषा । तेषा सर्वेषामतिपत्तो प्रायश्चित्त- मुपदिश्यते । तथा प्रदोषान्तो होमकाल , सगवान्त प्रातस्तमतिनीयेत्यावलायन । तर त्वापदि काला उता सूत्रकृता- 'यमध्यदिने जुहोति । इत्यादिना । तयो. पग्रन्थकारणाप्युक्तम्--- सर्वमह प्रातराहुते स्थान सर्वा रात्रि सायमाहुते' इति । भरद्वानोऽप्याह--'साय होम चोपोदय जुहुयात् । प्रातहोम नोपास्तमयम् । बालेन कालमनतिक्रम्य न वन्दने न व्ययन्ते, इति विज्ञायते । इति । तस्मादनापयेतत्माय- श्चित्तम् । आपदि तु होम एवं क्रियेत । यावदुत्तरस्य काल प्राप्स्यति । प्राप्ठे तूत्तर- स्मिन पूर्व क्रियेत, भ्रष्टवालल्लात् । प्रायश्चित्त तुम परस्तादर्शयिष्यते । पाल समापद्यते येन स कालपमापादनीय । त हुवेमाहरणादि । स एवामिहोत्रार्थे कचि. दिष्टस्तन्निरासार्थमुक्तं नित्यमग्निहोनामिति ॥ २१ ॥ २२ ॥ सायमग्निहोत्रमुपसाय भूर्भुवः सुवरिति पुरस्ता। दोतोदति हुवा च पातरमिहोत्रमुपसायाऽऽत. । मितौरमाणनासित्वा वरं दत्त्वा हुत्वा भूर्भुवः । सुपरित्युपतिष्ठतानुगमपत्याहवनीयमन्वनिरुपसा- मप्रमर यदित्यन्धं प्रणीय हैव क्षेभ्या एधि मा प्रहासीन्माऽमुमामुष्यायणमित्युपतिष्ठेत । मैत्रं वरु निपेत् ॥ २३॥ व्याख्यात पूर्वेण । अमुमामुप्यायणमिति यनमानम्य नामगोनयोनिर्देश पी देवदत्त भार्गवमिति ॥ २३॥ .

·२ पटलः ] महादेवशालिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । : २८७
":
सौर्यमेककपालमेके समामनन्ति ।। २४ ॥
सौर्यस्याऽऽप्रयणोक्ता एककपालधर्माः कार्याः । स चाऽऽग्नेयविकारः ।। २४ ॥
तस्यार सस्थितायामनश्नन्तौ चाग्यतावेतद-
हर्षायापती अग्निमिन्धानाचासाते ॥ २५॥
सस्थितांयामिष्टयामाहवनीयमेवैतदहरिन्धानावनश्नन्तो वाग्यतावासाते यजमानः
पली च' (आप० पी०९-२-७) इत्यापस्तम्बः । आहवनीयमेवेति तमेवाऽऽहवनीय
सायहोमामिन्धानावित्यर्थः । अय वा सर्वाधिनस्याऽऽश्वलायनादिभिरिटत्वर-
सन्निवृत्त्यर्थ एक्कारः ॥ २५ ॥
द्वयोः पयसा सायमाग्निहोत्रं जुहुयात् ।
पूर्वपधिनित्योत्तरमानयेत् ।। २६ ।।
द्वयोर्गयोरिति शेषः पूर्ववत् । यथा द्वयोः पयसा पशुकामस्य जुहुयादित्यत्रोक्त
रीत्येत्यर्थः । तत्र पूर्वमधिश्रग्रणमुपकारार्थमिति गम्यते ॥ २६ ॥ .
यस्यानुसृतमग्निः सूर्योऽभ्युदियाच्चतुर्ग्रहीतमाज्यं,
गृहीत्या पूर्व प्रतिपद्येतान्यज्राह्मण आर्पियो बहु.
विदनिमुद्धरेत् । अन्वङ्डमिहोत्रेणानुद्रवेदनि प्रति-
छाप्याग्निहोत्रमुपसाध ।। (ख०७) ॥ पुरस्तात्मत्य-
हासीन उपाः केतुनाजुपतां यज्ञं देवेभिरिन्वित
'देवेभ्यो मधुमत्तम स्वाहेत्येतचतुर्ग्रहीत हुत्वा
नित्यमग्निहोत्रं जुहुयात् ।। २७ ।।
व्याख्यातोऽमिनिसोचनविधिना । इयास्तु विशेषः-हिरण्यस्थाने गुहा चतुर्ग्रहीत
हरेत् । तच्च प्रतिष्ठापितेऽसावध्वर्युरग्निहोत्रमुपसाद्य पुरस्तादाहवनीयस्य प्रत्यड्मुख उप-
विश्य-उपाः केतुनेति जुहुयादिति ॥ २७ ॥
तस्य स एव होमकल्पः। सा प्रायश्चित्तः ।
यत्भातलावतीले ।। २८७
आतमितोरपाणन्नित्यादिवरदानान्तो होमरूपोऽनन्तरविधिना समानः । तथाss.
दित्योपस्थानादि द्वयोः पयसा होमान्तं प्रायश्चित्तम् । यत्प्रातसतावतीते यत्प्रांत काला.
तिपन्ने सतीत्यर्थः ॥ २८॥
एतापनाना । नानानुगमयत्याहवनीयम् ।। २९ ॥
तस्मिन्नेवानी मैत्रेष्टिः सायहोमश्चेति भावः ॥ १९ ॥

·(14 -- भूः स्वाहेति सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- यस्याहुतमग्रिहोत्रम् सूर्योऽभ्युदियादुनीयाss- तमितोरमाणन्नासित्या हुत्या भूरित्युपतिष्ठेत । वरो दक्षिणा ॥३०॥ यस्यानुदिते होप्यामीत्यभिसंधाय प्रक्रान्तमग्निहोत्रमनुदित एवाहुतं स्यात्तद्यथा यनमा. प्रक्रान्तप्रसवा स्त्री सद्योऽप्रसूताऽऽतिमियात् तागात भवति । तेन च नोऽप्यात्मानं रुणद्धि दुःखायाऽऽस्मानं नयतीत्यर्थः । ततो दुःखाय रुद्रः सर्वज्यानि जीयते सर्वा भाषाः प्राप्नोति । तस्मादादर्तव्यमेतत् प्रायश्चित्तमिति भावः । आतमितो- रप्राणन्नित्यादि व्याख्यातम् ॥ ३०॥ पद्यन्ते स्यादुनीय मादुदाद्रवेत्स उपसाधाऽऽत- मितोरासीत यदा ताम्येदय भूः स्वाहेति जुहुयात् ॥ ३१ ॥ यधन्ते स्थायद्येतन्निमित्तं होमसमीपे स्यात् । किमुत मवति । यदि निष्पन्नेऽग्निहोत्र- द्रव्येऽर्वाग्योमादुदयः स्यादित्यर्थः । तथा च भरद्वान:-'यद्यन्ते स्यादित्यग्निहोत्रादन- न्तरवादोऽभिप्रेतः' इति । तत्रोन्नयनाद्योपसादनात्कृत्वा प्राणायामेन सान्तो पूर्वाहुतिं जुहुयात् ॥ ३१ ॥ यस्य होण्यामीति प्रवृत्ते हुतपग्निहोत्र सूर्योऽभ्यु. दियाद्धत्वा तदयोत्साद्य पुनराधेय इत्येके- पाम् ॥ ३२ ॥ होयामीति प्रवृत्ते, इति हुत्वा तदग्निहोत्रं विधिवदुद्वास्य पुनराधेयमप्यस्य प्राय- चित्तत्वेन कार्यमित्याश्मरथ्यो मन्यते । नत्वन्येषामेतामतमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ यस्योभावनुगतौ सूर्योऽभ्युदियात् । अपिवाऽस्त- मियात् । यदिवाऽरण्योः समारूदो नश्येत्पुनराधे. यमेव । तत्र प्रायश्चित्तम् ॥ ३३ ।। सूर्योऽमिनिम्रोचेदम्युदियाद्वा (आप० श्री०९-२-७) इत्यापस्तम्बोकेश्च ॥३३॥ अगये तन्तुमतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निहोत्रं विच्छियेत यहे व्यहे वा ॥ ३४ ॥ पवर्ष होमेप्वतिपन्नेषु तन्तुमती कार्या, पट्सु धाऽष्टासु वा । माक्तेम्योऽवधिम्यो विच्छेदे वैशेपिकमायश्चित्तावचनात्सामान्योक्तः सप्तहोता भवति, सप्तहोत्रा यज्ञविभ्रष्ट पानयेदिति । न चाग्निहोत्रस्यायक्षस्वादयज्ञविभ्रेषत्वमस्य शङ्कनीयम् । तस्मादग्निहो- अस्य यज्ञकतो,' इति तस्यापि यतसंस्तवाद्वौधायनेनास्यवाऽऽहत्य यज्ञविभ्रपत्ववध- भाच । यथा प्रोषितमधिकृत्योक्तम्-अप यद्यस्मै यज्ञविधेषमाचक्षते, न तेऽहोघु. + ·२ पटलः] महादेवशाविसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । २८९ रितीति । तथोपग्रन्थकारेणापि को नु खलु विभेष इति प्रकृत्योक्तम्- 'यस्यामिहोत्र- स्याऽऽहुती अन्योन्यस्य स्थानमापयेते' इति । तस्माद्युक्तमेव सहोता भवतीति । यज्ञविनेपेष्टेन्तु विषयव्यवस्था प्रागेव दर्शिता ! कात्यायनस्तत्राऽऽह-~~ अग्निहोत्राति. पत्तावाहुति जुहुयान्मनो ज्योतिर्नुपतामिति । आश्वलायनश्च मनस्वत्या चतुर्ग्रहीत प्रकृ. त्याऽऽह-~-अग्निहोत्राहोमे च प्रतिहोममेकः, इति । बौधायनेनासमारूढविषये प्रतिहोम एवोक्तः । यथा दीप्यमानध्वेवाट्यमानेषु यावन्त्यतिक्रान्तान्यग्निहोत्राणि स्युस्तानि प्रतिसंख्याय जुहुयात् ' इति । विद्रुपस्तु ब्राह्मणेतमप्यनुसंधेयम् --- तस्माद्यस्येवं विदुषः उतकाहमुत द्वयहं न जुहति हुतमेवास्य भवतीति । अत्र चतुरहादूर्ध्वमनेक- विच्छेदेऽप्ययमेव विधिः । अतोऽन्यस्यावचनात् । अक्चितुरहादिष्टिनिवृत्यर्थत्वाचाधि- कवचनस्य । भरद्वाजस्त्वर समाख्दाग्नेचिरकालं होमादिविच्छेदे विशेषमाह-होमेव- ह्यमानेषु चाऽऽत्मन्यरण्योता ध्रियमाणानां कथं तत्र न लुप्यते द्वौ मासावहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाभ्यामनिवाऽग्नये पधिकृतेऽग्नये वैश्वानरायानये व्रतपतयेऽग्नये वनमृत इत्येषा महापधिकृतिष्टिः । पवित्रष्टया यनेताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासाविति सर्वमामोति' इति । तथा पण्मासानहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाभ्यामनिष्टा वेति प्रकृत्य पूर्ववदेव पवित्रैष्टयन्तमुक्त्वाऽतिपवित्रष्टया यजेतेत्युक्तवान् । अतो या कैविच्चतुरहादू होमविच्छेदेऽगिनश्यतीत्युक्तं तदतिसाहसं पश्यामः ॥ ३४ ॥ स्वयं कृण्वानः सुगमप्रपावं तिग्मशृङ्गो वृपभः शोशुचान: । प्रत्न५ सधस्थमनु- पश्यमान आतन्तुममिर्दिव्यं ततान ॥वं नस्तन्तुरुत सेतुरमे त्वं पन्या भवसि देवयानः । त्वयाऽग्ने पृष्ठं चपमारुहे. माथा देवैः सधमादं मदमेति याज्यानु- वाक्ये ॥ ३५ ॥ (ख०८)॥ इति सत्यापाढहिरण्यकोशिसूत्रे पञ्चदशमने द्वितीयः पटलः । इदं याजुपं होत्रम् ॥ ३५ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याय महादेषशाबिसंकलितायां प्रयोग- चान्द्रकाया पञ्चदशप्रने द्वितीयः पटलः । :::::

·२९० सत्यापाढविरचितं श्रौतमूत्रम्- [१५ प्रभे- अथ पञ्चदशप्रये तृतीय पटल । यस्याऽऽहवनीयेऽद्वाते गाई पत्य उदाये दाहवनीयमुद्दाप्य गाईपत्यस्यावक्षाणानि संनिधायेतः प्रथम जो अग्निरिति मन्धे. दाहवनीयं मणीयामे सम्राडिपे रथ्यै रमस्व सहसे द्युम्नायोऽपत्याय सम्रा डसि स्वराडसि सुपदा सीद सारस्पती त्योत्सौ समिन्धातामित्युपसमिन्धेऽनये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टारपाल निर्वपेत् ॥ १॥ यजानने का प्रणीत वाऽसौ प्रियमाणे गार्हपत्य उद्वायत्तनाऽऽहवनीय दक्षिणाति च गार्हपत्ययोनिमुद्वाप्य यथोक्तेन प्रकारेणाशीनुत्पाद्य तपस्वीष्टिवक्ष्यमाणा, आहुतयो वा । तत धर्मसमाप्ति । सावित्रसारस्वतचतुगादयो दर्षिहोमा उदाहरणम् । अशि- होत्र च प्राग्योमतालादिष्टिपशवोऽपि प्रागन्वाधानात् । परतस्त्व-वाधानान्द्रोमकाले च तत्तत्प्रायश्चित्ताम्या वैशेषिकाभ्यामपाद्यत एवाय विधि । अपवदति च स्वविषये यदि गार्हपत्य इत्यादिविधिम् । त प्रति विशेषविषयत्वात् । तेनार्मकालेऽप्ययमेव विधि- रनखाने । अथवा विकरुप एव तयोपियोर्न सामान्यविशेपभाव शाखाभेदात्। वक्ष्यत्याचार्य - । यस्याग्निरनुगच्छेदित्येपाम् । न पालमवधारयेदिति । तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिम धितव्य ' ( स० श्री० १५-३) इति । भरद्वानश्याऽऽह-अपाम् । यतरोऽग्नि स्नुगच्छेत्तेम्पाव दारुभ्योऽधिमान्यतव्य इत्यापि । अत्र बचवाजसनेयक्योराश्वलायन- कात्यायनवौधायनेश्वाऽऽहवनीय नियमाणमाहृत्य गर्हपत्यायाने निकाय तत पुन प्रणयनमुक्तम् । तत्र बढचे तावदाहवनीयमधिकृत्याऽऽम्नायते---सर्वमेवेन सहमस्मान समोप्य गार्हपत्यायतने निधायाय प्राञ्चमाहवनीयमुद्धरेत्' इति । वाजसनेयकेऽप्यय- मेवान्तर पाठ । तथाऽऽश्वलायनकादावपि | बौधायनीये तु 'सर्वमाहवनीय माण्डे समोप्य दक्षिणेन विहार हत्वाऽऽयतनद्वयादपि भम्मोद्वास्य शकृत्पिण्डेनोपलिप्य न्युप्योपसमाधाय प्रणयन मति विशेष । तथा प्रायश्चित्तेऽपि विशेष उक्त पत्रुवा- हुतीर्नुहुयात्--'उबुध्यस्वाग्ने त्वमग्ने सप्रथा असि मनो ज्योतिर्नुपता तन्तु तन्वन्दु त्य चित्रम्' इति ॥ १॥ - ·३ पटलः ] महादेवशासिसकलिलमपोगचन्द्रिकापाख्यासमैतम् । आयाहि तपसा जनेवसे पावको अविषा । उपेमा सुष्टुतिं मम ।। आ नो याहि तपसा जने व पायक दीयत् । हण्या देवेषु नो दधदिति याज्यानुवाक्ये ॥२॥ गतः । इदं यानुपं होनम् ॥ १॥ एतदेवाऽऽहवनीयेऽनुगते मायश्चित्तम् । मात्र गाई- पत्यमनुगमयत्यये ज्योतिष्मतेऽष्टासपाल निर्व. पति॥३॥ বঙ্গ লম্বায়ী যথাবিবিসমিল্প নিসেৱা নিৰারি। যথা गदि मायमहुतेऽग्निहोत्रे यदि प्राग्योमकालादित्यादौ 1 यत्र तु प्रायश्चित्तविशेषश्चो- दितस्तत्र स एपेप्यते यथाऽन्याहितादी । तेनाप्येषा विवल्पित (रूप्यत) इत्यन्ये ॥३॥ ननु पूर्वसूत्रेण तपस्वत्यपि तत्र तत्र माता । तत्किमनयोरेकस्मिन्दीपे श्रूयमाणत्वात्स- मुघयः । नेत्याह--- । , न तपस्वते ॥४॥ यदा ज्योतिष्मते निर्वपति तदा म तपस्वते । विक्रम एव विनयोः शाखाभेदादिति मादः । अथवा सर्वत्रानुगतेष्टिमित्यनेन सहतरसामान्यविशेषमावेन योजनीयम् । सर्वा. निषु तपस्वती । ज्योतिष्मती स्वादनीये न तपस्वत इति बाध एव तत्र तपस्वत्या इत्यर्थः । मन्यनविषये तु यदि गार्हपत्य आहवनीयो वेति विधिना तपस्वत्येव सर्वत्र न ज्योतिष्मती विशेषविहितत्वात् । अन्यथाऽऽहवनीये तस्यानवकाशत्वमसहाच । तत्रापि तु द्वयोर्षिकरुप', इत्यपरम् ॥ ४ ॥ यदि सायमहुतेऽनिहोत्रे पूर्वोऽगिरनुगच्छेद- मिहोत्रमधिनित्यान्नीयत्येकेपाम् । अमिना पूर्वे- गोदृत्याग्रिहोत्रणासुदीनूद्वेयो ब्राह्मणो बहुधि- सोऽमिपुरेत । यापुनराधानमादायी स्थान यात् ॥ ५॥ याप्यवाहुतेऽग्निहोत्र इतिवचनादा पूर्वाहुनेरयं विधिरास्थेयः । तथाऽप्यविधिल्या- রিছীগন্ধী ব্রাহ্মনবাদামিালপুৰৰৰয় নন: ধুনক্যত দ্য संकोच सामर्थ्यात् । बहुविद्याख्यातः । तदयमर्थ --विहरणकालप्रभृत्याऽधिश्रयणा- दोन्नयनाद्वाऽऽहवनीयानुगतो पूर्ववदाऽऽहवनीयमवर्नमाधिश्रयणान्त उन्नयनान्ते वा कर्मणि कृते बहुविद्ब्राह्मणम्प्णमिग्निमुद्धरेत् । ततोऽध्वर्यु, मृतान्तादारभ्योद्भवणात्कृत्वा ·[१५ प्र- २९२ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- सहामिहोत्रेण बहुविदग्निं नयन्तमनु( नद्भवेत् । ततो बहुविदा प्रतिष्ठापितेती तस्मै यजमानस्तद्धनं दद्याद्यस्मै स्यालुरामा निहितवान् नेदमन्यस्मै दास्यामीति । तेनवाच्युतेन धनेननमाहवायं गार्हपत्याच्यावितवि (वा) न भवति, एनं बहुनिदै वा ततोऽग्निहोत्रमन्याभ दत्त्वाऽन्यत्र वा निधायानुगतेष्टिमित्राद्याहुतयो वा । तत आह- वनीयकर्माण्यकृतानि कृत्वा कृतान्तादारम्यामिहोत्रसमासः । समानोऽयं विधिरजले विशेषावचनात् । न चाहुतेऽग्निहोत्र इति वचनादमिहोप्रमात्राग्निविषयो युक्त इति वाच्यम् । यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रे परोऽग्निरनुगच्छदित्यत्र व्यभिचारात् । यस्याग्निर- द्धृतोऽहुतेऽग्निहोन्न उद्घायेदित्यन्यत्र विशेषवचनाच ॥ ५ ॥ यदि मातरहुतेऽमिहोत्रेऽपरोऽनिरनुगच्छेदनुगम- यित्वा पूर्व मथित्वाऽपरसुदृत्य जुहुयात् ॥ ६॥ प्रातर्विहरणकालप्रभृत्या पूर्वाहुतेर्हपत्यानुगतावाहवनीयोद्वापनादि तपस्वत्यन्त कर्म यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्वात इत्यादिविधिना समानम् । तत्कृत्वा ततोऽग्निहोत्रं जुहुयादित्यर्थः । पुनरुपन्यासस्तूतराविधिविकल्पार्थ. ॥ ६ ॥ यदि त्वरेत पूर्वमग्निमन्ववसाय ततः माश्चमुदृत्य जुहुयात् ॥ ७॥ यदि स्वरेत कालातिपतिमयादिना तदाऽऽहवनीयमेव गार्हपत्य परिक्रुष्य तत्रैव दक्षिणाम्यादीनपि नास्वा ततः प्राश्चमाहवनीयमुद्धृत्याग्निहोत्रं जुहुयात् । ततो यदि शाहीत्य इत्यादिविधिना गार्हपत्यम्योत्पत्तिः ॥ ७ ॥ जामि तु तद्योऽस्य पूर्वोऽमिस्तमपरं करोति । भन्यत्रैवासायानि मथित्वोदृत्य जुहुयात् । घोऽमये तपस्वते जनद्वत पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ( स०९)॥८॥ नामति पूर्वनिन्दा, उत्तरविधिप्रशंसाएं । पौन.पुन्यनिमित्तमश्रेयात्त्वं जामित्वम् । तत्तु नामि यत्पूर्वमेवाग्निमपरमपि रोतीति । तस्मादन्यत्रैव देशे सहाग्निभिाध्यमाणे- गत्वा तत्रानुगमायित्वा पूर्वमित्यादिविधिनाऽपरं मधित्या पूर्वकोपोनृत्याग्निहोत्रं जुए. यात् । ततः श्वोभूते तपस्वती निपेत् ॥ ८ ॥ यस्यापरोऽभिरनुगच्छेदित्यफेषाम् ॥९॥ शाखोन्तरोतविधिविक्षः ॥९॥ न फालभवधारयति । ततोऽषामिं मयित्वोदृत्या. भिपन्नयत इतः प्रथमं जले अपिरित्येत- पाभ्ने सम्राहिपे रय्ये रमस्व सरसे घुम्नायोर्नेऽ.

·३ पटल. महादेवशास्त्रिसंकरितमयोगन्द्रिशव्याख्यासमेतम् । पत्याय समाइसि स्वरादसि सुपदा साद सार स्वती वोसो भावतामित्युपसमि-धेऽग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाफपाल निवारणं यवमय चरुम् ॥ १० ॥ अथ वा मातरिति न घालविशेषमवधारयेत् । साय प्रातःहुतेऽग्निहोत्रेऽपराम्य. भुगतावनुगमयिया पूर्वमित्यादिविधिरेव स्यात् । तपस्वत्यास्तु म्याने वार ज्योतिष्मता समाननहिया निवोदित्यर्थ । तदेवमेत प्रय पल्पा प्रात पाले 'यम्याऽऽहवनीयेऽनवृत इत्यानिविधिना सह विकरप्यते । अत्यात्येप साय कालेऽपि । गतमन्यत् ॥ १० ॥ यस्य पूर्वोऽनिरनुगच्छेदित्यपाम् ।न पार- मधारयति । भ्य एवावताणेभ्योऽयिन्यि- तव्यः । अथ यदि न ताशानीवावक्षाणानि स्पुः । भस्मनारणी सस्पर्य मन्धितव्यः स्वादेवन यौनजनयति ॥ अग्नये तपस्वते जनद्वते पापफयतेऽष्ट्राय पालं निषेत्॥ यस्या- निरनुगच्छेदित्य पान पारमधारयति। तेम्प एवावक्षणिभ्योऽधिमनियतव्योऽथ यदि शल्लेदादास्तृगेदो(दो)वास्या स्मनाऽरणी सम्पर्य मान्यतव्यः स्यादवेने यौनजनयति। अप्रये सपश्यते जनदते पावर पतेऽष्टाफपाल निपेत् ॥ ११ ॥ शामावशिानि मायायवाणानायुध्यते । तेषु मगनामर्थेषु मासु लेग्य एवं हे गृहीत्वा मन्येत् । यदि पुनर्न तादृशानि स्युस्तदा तदरममपर्श हत्या तयोररन्यो- मन्येत । एवमरणी सम्वृत्य मन्थनेन स्वादेव योननयत्ययिम् । अवक्षाणामा मरमस्थ, त्वान्तस्पायेानीमरण्यो सममितत्याच | ताये च लिगम्- ' अथ वापस निलायत' इति । अत एव वचनादवक्षाणाभावे भामासारमन्तरेण मथितोऽध्याग्नि स्वयो यनुत्पन्नत्वा सत्सम इत्युत् भवतीति । न च गाहपत्यारण्योराहनीयमन्यनम् । पृथ- गरणीप्वग्नीनिनि लिझात् ।गार्हपत्यम्य तावलियमेवोत्पति सर्वत्र । प्रायश्चित्त न तपस्यत्ये. वासत्यपाले यथाऽन्याहिताटी बनाऽऽयनीयम्यापि प्रणयनानुपदेशस्तनापीयमेवोत्पत्ति | यथा सावित्रादिपु दर्विरोमेवार होने च होमकाले तव पशुप्वपि प्रागन्वाधानादित्यादि, प्रायश्चित्त च कोन्मेवासायावाने यथा यति होमकाले प्राण उतानमित्यादिना । आप.

·- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- स्तम्बस्त्वनाऽऽह-'यदि गार्हपत्य आहवनीयो वाऽनुगच्छत्तेम्य एवावक्षाभ्योऽधिमन्धि- तन्य ' इति । माहाजश्व-~-'अवेषा यतरोऽग्निरनुगच्छेत्तेभ्य एव दारुभ्योऽधिमन्धि तन्य ' इत्यादि । 'एव शधे तृणधे चेत्यापारम्ब ' । शानि करीपाण्येषा यम्य स शवेध ! तथा तृगेध इति । शमादीनने चासायनुगते मम्मनाऽरणी सम्पर्य मन्धितव्य । तेषामपि मन्थनसामोदिति भाव ॥ ११ ॥ अनुगनेप्टेवी स्थान एता आहुनीर्जुहोति ।। ।। (ख० १०॥ मिनाय स्वाहा वरुणाय स्वाहा सोमाय स्वाहा सूर्याय स्वाहाऽनये तपस्वते जनद्वने पावकवते स्वाहाऽग्नये शुचये स्याहाऽप्रये ज्योतिष्मते स्वाहाऽ. नये ऋतपतये स्वाहेति व्याहृतिभिहि- ताभिः समस्तामिश्च ।। १२ ॥ सर्वस्या एवानुगतेप्टेश्य विकल्प । पुनरनुगतेष्टिग्रहणात् । अन्यथा हि अपि वैता आहुतीरित्येवावक्ष्यत् । तथा सर्वासामेव प्रायश्चित्तेटीनामनुग्रहमाहाऽऽवलयन अपि वा प्रायश्चित्तेष्टीना स्थाने तम्य तग्गै देवतायै पूर्णाहुति जुहुयादिति विज्ञायते' इति । वहचाश्च ता एवेष्टी प्रकृत्यायने ।। १२ ॥ अथैरपां विज्ञायते यदि प्रागनिहोरमागदावा नीयोऽनुगच्छेद-य प्रणपेत् ॥ १३ ॥ पेचिदहुत इत्यनेन सकरस्य बाध मयन्ते । तदयुक्त शावाभेदादेकोदाहरणाभिप्रा. येण सामान्यायोगाच्च । यदि हि तथाऽभिप्येत मातम्रहणमेवातरिष्यत् । न हि माणवकार्यक्रम पनि दित्सिने तो च कौण्डिन्याय भवति वचन ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक कौण्डिन्यायेति भवति च तत्र वचन माठराय दधि दीयता तन कौण्डि न्यायेति । तथा महाभाष्यकार न होक मुद्दाहरण सामान्यवचन प्रयोनयतीति । तस्मा- दुभयकालार्थमित्येत्र युतम् । अथ को होमगार । ननुत्ता आनक्षत्रदर्शनादय वाला सापप्रात:मयो सूत्रकृता । तेषु यतमस्मिजुहूपति ततमो भविष्यति प्राग्योमाला- दिति । कोऽर्थ । यदेमाहरणादि तन्त्र प्रास्यते तन प्रागिन्यर्थ । तथा न होम कालमनुददता कात्यायनेनाचम्--- आसनेषु चेल्पनेप्याहवनीयोऽनुगच्छेद्गार्हपत्ये गुहुयात्प्राण उनानमप्यगात् ' इति । वन पात्रासादनराल । त प्रारम्भ इति श्रूयात् । যা মানব নবদ্য আঁশ --শানাকাতি সংক্তিরসুল गहिपत्यमुपसादयति । इति । वैवानसभरसाना तु पाररतरणान तरमाहत . - अग्नि

·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितम्यांगचन्द्रिकाच्याख्यासमैतम् । २९५
होपात्राणि प्रयुनक्ति ' इति । तस्मात्प्रणयनरालप्रभृत्या तयारम्भादा वा पारस्तर-
मादाहवनीयम्यानुगतावन्य प्रणीयानुगतेष्टिर्मिनाद्याहुनयो वा । ममानोऽयं विधिरजने ।
अविशेषात् ॥ १३ ॥
यदि होमकाले प्राण उदानमप्यमाहिति गाईपत्ये
जुहुयात् ॥ १४॥
व्याख्यातो होमकाल: पूर्वमूत्र । तत्र यद्याहवनीयोऽनुगच्छेत्प्राण इत्यादिना गाई-
पत्ये प्रायश्चितार्थमाज्याहुतिं जुहुयात् । ततो यदि गार्हपत्य आहवनीयो वा, इत्यादि-
विधिनाऽग्निमुत्पाद्य प्रकृतिवदग्निहोत्रसमाप्तिः । तथा चातामाहुतिमुक्त्वा यथानुपूर्व्यकर-
गामिति कात्यायनः । नात्रानुगतेष्टिः प्रायश्चित्तविशेषवचनात् । नापि विकल्प्यते शाखा-
भेदात् । यस्यामिरवृत इति विधिनोद्धरणमध्यम्याऽऽहवनीयम्योद्धार्यस्य लभ्यत इति
द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥
यदि गार्हपत्य उदानः प्राणमप्यगादित्यायनीये ।। १५ ।।
व्याहगातः पूर्वम् । नात्र यम्याऽ हवनीयेऽनुद्वात इत्येष विपिरिप्यते, जीव-तमाह-
वनीयं कृत्वा तर होमवचनातू । यस्तु अथैरेषा यस्याग्निरनुगच्छन्न कालमवधारयेत् ,
इति विधिः स त्यत्रापि भवत्येव सार्वकारिकत्वात् ।। १५ ।।
यदि दक्षिणामिान उदानमप्यमादिति गाईपत्ये ॥ १६ ॥
एवं हुत्वैव प्रविशानीति यथायोन्युत्पाद्याऽऽधेय ॥ १६ ॥
यदि सर्वेऽनुगच्छेयुरमिं मथिता यां दिशं वातो
पायाचां दिशमाहवनीयं प्रणीय वायवे साहति
जुहुयात् ॥ १७॥
होमकालेऽनुगती मषेपा गार्हपन्यं मयित्वा निधायानुयातमाहवनीयसुदृत्य वायो
स्वाहेत्याहुति नहुयात् । ततो यथाम्यानं विहत्यासकृतान्नाटारम्य कर्मसमाधिः ।
कात्यायनस्तु बाय यामाहुतिमपि ययाम्यानमुद्धृत्य तम्मिन्ननावेवाऽऽह यथा सर्वे चेत्
सूर्ण मयित्वा प्रतिवातमुद्धृत्य वायत्यामाहुति हुत्वा यथानुपूर्ववरणम्, इति ॥ १७ ॥
यदि निवांतऽनुगन्छेयुरनिं मयित्वा विहारर
साधयित्वाऽपरेणाऽऽहनीयमुपविश्य स्वयमग्नि-
होत्रं पियेत् ( अमिहोनसत्यानायो भवतीति
विज्ञायते ।)॥१८॥

·[१९ प्रक्षे-
।
२९६
सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्-
यदि निवाते सति सर्वेऽनुगच्छेयुस्तदा गार्हपत्य मथित्वा यथास्थानमेव विहारं साधयित्वा
यथाविधि संस्कृतममिहोत्रमपरेणाऽऽहवनीयमुपविश्य यजमानः स्वयं पिवेत् । पानस्य च
होमप्रत्याम्नायत्वान्न पुनहोमः । होमकालादन्यत्र सर्वानुगतावनुगतिक्रमेण तस्य तस्या-
ग्र्यपावीहतमुत्पतिः प्रायश्चित्तं च । क्रमानवगमे त्वाधानक्रमेणेति द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥
यधस्तमिते जुहुयात् । पुनरेवास्तमिते जुहुयात् ॥१९॥
प्रागस्तमयादोमे साइस्य होमस्याऽऽवृत्तिः । अकाले कृतस्याकृतत्वात्प्रधानकाल-
स्वाच्चाहानाम् । न तु प्रणयनस्याऽऽवृत्तिः
काल एव तस्य कृतत्वात् । तत्र तु
हुत्वाऽप उपस्पृश्येत्येतावति कृते भवतं नः समनसावित्युपतिठेत । गार्हपत्याहवनी-
याविति शेषः । मन्त्रलिङ्गाच्च ।। १९॥
यदि महाराने जुहुयात् । पुनरेवोपसि जुहुयात् ॥ २० ॥
उपसि जुडूपतः । प्रागुपसो होमोऽप्येवमोपनः पुनहोम उपस्थानं च हुत्वैतयेवो.
पनिष्ठेन ( आप० श्री०९-३-१०) इत्यापस्तम्बोऽप्यसूत्रयत ॥ २० ॥
अग्नयेऽग्निवते पुरोडाशमाकपालं निर्व-
पेद्यस्यामावनिमभ्युद्धरेयुः ॥२१॥
यस्याऽऽहवनीये विद्यमाने तमसन्तं बुद्ध्वा तस्योपर्यन्यं प्रणयेत् तस्यैतामिष्टिं
निर्वयेत् । ननु --किमप्युद्धरणमात्रप्रयुक्तमिदं प्रायाचित्तमाहोस्विदभिप्रणयनप्रयुक्तमिति
न ज्ञायते । उद्धरणशब्दस्यौमयत्रापि दर्शनात् । तर यद्यम्युद्धरणमात्रप्रयुक्तं ततोऽम्यु-
वृत्याग्नि मध्ये तत्त्वं विदित्वाऽनिहितवतोऽपि प्रायश्चित्तं स्यात् । विपर्यये तु न स्यात् ।
अतो वक्तव्यो विशेषः । तत्राऽऽहाऽऽपस्तम्ब:- यथा कथा चाभ्युद्धरेयुः प्रायश्चि-
तमित्याश्मरथ्यः । यद्यसंन्युप्ते स्पाशयेयुरनुगमयेयुरेने न प्रायश्चित्तमित्यालेखनः'
( आप. श्री. ९-३-१०) इति । अस्तु वाऽभिप्रणयनं मा वा । यदि कवि-
दम्युद्धरेयुभवत्योदं प्रायश्चित्तमित्याश्मरथ्यमतम् । आलेखनस्तु मन्यते 'यद्यनिहि.
तेऽनी पाशययुर्मानीयुस्तत्वं तदैनं पश्चादुद्भुतमग्निमनुगमयेयुर्नतु भवत्येव प्रायश्चित्तम् ।।
सर्वप्रायश्चित्तमात्रं श्रूयते । अप्राप्तम्योद्धरणमिति । यत एतदुभयमप्याचार्याणां मत
ततो यथाकामी तयोरिति भावः । काग्न्यिम्युद्धरणविषयश्चायं विधिनिर्दिष्टभागो
या । एतयोरन्योऽनिर्दियभागोऽन्य इति लिङ्गात् । तेनापवृत्तकर्मण्यन्यार्थमुद्धृतेऽग्नी
सन्युप्ते लौकिकाग्निसंसर्गनिमित्तोटरेव कार्या नाभ्युद्धरणनिमित्ता ॥ २१ ॥
भवतं नः समनसावित्यभिमन्त्रयेत ॥ २२ ॥
गतार्थम् ॥ २२ ॥

·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमैतम् । २९७ अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमकिपालं निपेत् । यस्यामिरुद्धृतोऽहतेऽग्निहोत्र उदायेदंपर आदी. प्पानुदृत्ये इत्याहुस्तत्तया न कार्य यद्भागधेय. मभिपूर्व उद्धियते किमपरोऽभ्युद्धियेतेति तान्येवावक्षाणानि संनिधायेत: प्रथमं जज्ञे आनि- रिति मन्येव ।। २३ ॥ ब्राह्मणे तु 'अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निपेद्यस्याग्निरद्धृतोऽहुतेऽनिहोत्र उदायेत् । (तसं २।२।१ ) इति प्रत्य प्रणयनं निषिध्य निन्दित्वा च पुन रितः प्रथममित्येतया मन्यनमुक्तम् । तंत्र प्रणयननिन्दानिषेधयोर्मन्यनविधिप्रशसार्थ- त्वात्प्रणयनमन्धनयोविकल्प इति सूत्रकाराभिप्रायः । तत्र च लिगम्--- हैतमेके पशुपन्ध एवोत्तरवेद्या चिन्वीत ' इति ब्राह्मणव्याख्याता विकरास्ताननुक्रमियामः । पशुबन्धे सोमे सो सर्ववेदसे का' इति ब्राह्मणनिषिद्धस्येव पशुजन्यस्य विकल्पत- याऽनुस्मरणम् । तया दशोऽरदाय शृतस्यावति एतद्वा विपरीतम् । तथा पत्नी सन- पति तिष्ठन्ती का, इत्यादि द्रष्टव्यम् । अयं न विधिः । अहुतेऽग्निहोत्र इति वचनादा पूर्वाहतेोमबालविषयैः सर्वैरपि पूर्वोक्त विधिभिषिकन्थ्यते । " यम्याग्निरुद्धृत इति वच. नाच नानोमी भवति ॥ २३ ॥ प्रयसिशत्तन्तवो ये वितरिनर इति जुहुयात् ॥ २४ ॥ अथाऽति जुहुयादित्यापस्तम्ब । अथानुगतेप्टेरनन्तरं मित्राद्याहुतीनां वा प्रया निशतन्तष इत्याहुतिः ॥ २४ ॥ यदि कृष्णशकुनिर्धसयनुपर्युपर्यमिहोत्रमती- य(तिप)ले( त्) । यस्यामिहोनेऽपिथिते हविपि पा निरुते पुरुषः वा रयोऽनो वाऽन्तराऽमी बीपात् ॥(ख०११) ॥ गौराह पदको यात्रा- पोऽन्वतिपिच्य गामन्चत्पाऽऽवर्तये( वर्धतां भति- दभा तेन मुश्चतु यनो यज्ञपतिमहसः स्वाहति) ॥२५॥ कृष्णशनि. ययोतो वायर इत्यो । पयंनस्तयनुपर्युपर्यग्निहोत्री गौस्तामती- यते । यम्य सानाग्येऽधिप्रितेत्यापम्तम् । पुरपो मनुष्यनातीयः । अनः सफ्टम् । गौसरोद्भवा । गह: प्रमिदः । ग्राममूकर इत्यो । एरको मेषः । झमेलक ·[१५ प्रश्नै- १९८ सत्यापाविरचित श्रौतसूत्रम्- इत्यन्ये । यद्यपामन्यतमः सर्वोया हविरुत्पत्तिप्रभृत्या प्रदानादन्तरा गार्हपत्याहवनीयो गच्छेतदाऽत्र पुरुषादिगते मार्गेऽपोऽन्वतिषिच्य तानतिक्रान्तानन्यपः सिक्त्वा गामन्वंत्य मां सर्वतोऽनुगमय्याऽऽवर्तयेत् । यत एव गमितस्तत एव प्रतिगमयेदित्यर्थः । गामन्त- रेणातिकमयेदित्याधलायनः ॥ २५ ॥ गाईपत्याद्भस्माऽऽदायेदं विष्णुर्विचक्रम इति वैष्णपर्चाऽऽहवनीयावसयनुव्वेदेव- यैव भस्मना पदमपि वपति । वर्म च लोपयेत्पदं च ॥ २६ ॥ वर्म समूहेत् , अनोरथयोवर्मनी समीपदेशेन समी कुर्यात् । पदं वा लोम(प)येत् । पुरुषादीनां पदरूपं नाशयेत् । गार्हपत्यभस्मना पद्मभिवपेत् । देवाअनमिति पडाहुती- ईवेत्यापस्तम्बभरद्वानी ॥ २६ ॥ यधनी रथो वातरानी बीयादित्येके. पाम् । न कालमवधारयति । अनुगमयत्या. हवनीयं यदग्ने पूर्व प्रभृतं पद५ हि ते रश्मीनन्दाततान । तत्र रयिष्ठामनुसंभरेत सं नः सृज सुमत्या वाजवत्या । त्वमग्ने समया असि जुटो होता वरेण्यः । त्वया या चितन्वन इत्ययं मणीयानये पथिकने पुरोदाशमष्टाकपालं निवपेत् । अयोऽन्तिका. दहिराहोदनड्वान्दक्षिणा ॥ २७ ॥ मामात्यवचनामार्वत्रिकोऽयं विधि । पूर्वविधिविषये तु तेन वाध्यते । तथा यधनी रगो वाऽन्तराऽशी मदो हविधीने या वीया पार्थिती पूर्ववनिपेदिति सौमिकेनापि या गते सम्मापि ममोहविधाननिर्माणादूर्वभाषित्वेन विशिष्टविषयत्वात् । अथवा विकल्प एवाम्य द्वाम्या न मामान्यविशेषाव. शाबाभेदात् । तथा च भरद्वानखानसाम्या पूर्वविधिमुक्त्वाऽन्तरमुक्तम् । यद्यनो वाऽन्तराशी वायादित्येकेपाम् । न कालमवश- रयति ' इति । ममानोऽयं यिधिरमयेऽप्यपिशपात् । बस्चस्ववाधीयते ~~यस्य गाहपत्याहानीयारन्तरेणानो वा रपी या श्वा या प्रतिपद्येत या व प्रायथितिः । इति । नमन्मनमि कुर्यादिस्याटुरात्मन्यम्य रिता भवन्ति, इति । तधेन्मनप्ति कुति ·। पटलः }, महादेवशाखिसंकलितयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । गार्हपत्यादविच्छिन्नामुदकधारा हरेत् , तन्तुं तवरजसो भानुमन्विहीत्याहवनीयात् । सा तत्र प्रायस्थितिः, इति । पूर्वपदिति यथाऽन्तिकाहिराहोदनड्वान्दक्षिणेति विधिनत्यर्थः ॥ २७॥ पतामेव निपेत् । स्तोत्रे मूह एतार शस्त्र एताम् ॥ २८ ॥ स्तोत्रशतयोरवयवस्याप्रतिभानमन्यथाप्रतिभानं वा मोहः । तत्राप्येतामवेष्टि निपेत् । यद्या समारप्रतितहिते भपतः । प्रतिसंधाने तु नेप्यते । समितिभाने तु हुत्वा सर्वप्रायश्चित्तं नदेव प्रतिभावद्भिः प्रतिभावनीयम् ।। २८ ।। यस्य वाऽमिभिरनीव्यवेयुधों वा व्यवयात् ॥ २९ ॥ एतामेव निर्वपदित्यनुपङ्गः । अग्निभिरिति जात्यात्यायां बहुवचनं संसर्गिस्वाहा ! यात्याग्नीविहृतान्परः स्वेनाग्निना समारूढनासमारूढेन वा व्ययात् । त्यपध्यात् । तस्येयमिष्टिः । यश्चायं ब्यवेयात्तस्यापि लौकिकामिना पवेताशेरपीत्यये ॥ २९॥ एनां जने प्रमीतस्य ॥३०॥ जने प्रमीतस्य देशान्तरे मृतस्य मरणश्रवणानन्तरं गृहनेतामिटि निर्वपेत् । परद्वानस्तत्रानुग्रहमाह- प्रानीनानीती पूर्णाहुति जुहुयादित्येके । ( भ. श्री. ९-१३) इति ॥ ३०॥ तस्पाभिवाम्यवसाय पयसा जने प्रमी. तस्याग्रिहोत्रं जुहुयाद् यावदस्यानिभिः शरीराणि समपर्णयेयुः । य उदो दर्भास्तान्दक्षिणाग्रान्स्तृणाति । प्राची- नावीन्यग्रिहोत्रं दोहयत्यधस्तात्समिधं धा- रपति ।। ३१॥ व्याख्याताऽभिवान्यवत्सा | तस्याः पयासाऽग्निहोत्रं अहुयात् , आ शरीरदाहात् । पद्यपि तद्यावज्जीव श्रुतं तथाऽपि वचनाद्भूयते निवर्तते त्वन्यत्सर्वम् । बाढच्ये त्वेवमेव मृताग्निहोत्रमुक्वोक्तम्-~-'अथाप्याहुरेवयेवेनाननस्राननुहत इन्धीरमा शरीराणामहतों इति । अत्र सवै तूप्णी क्रियेत । इत्यापस्तम्बमरद्वाजावाहतुः । य उच्च इनि ये पूर्व मग्निहोत्रे परिस्तरणदर्भेपूडगमा इत्यर्थः । प्रदर्शनार्थ दोहग्रहणम् । प्राचीनावीन्येक सर्वत्र पित्रर्थत्वात् । पिधर्थत्वं चोपरि देवेन्यो धारयतीति लिङ्गात् ॥ ३१ ॥ उपरि हि देवेभ्यो पारय तीति विज्ञायते ।। १२ ।।

·१६ मौ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- । देवेभ्यो झुपरि धार्यते न पितृभ्य इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ अपो मृन्मयान(न्य)भ्यवहरन्ति ॥ ३३ ॥ अभवेत्यापस्तम्ब. । सर्वाण्यप्सु क्षिपेत् ॥ १३ ॥ ददत्येाऽऽयसानि ॥ ३४ ॥ २. यदयोमयमसिदः स्वदितिरित्यादि तहहत्येव । ददाति का चिनोति तयज्ञायु- पानीति भावः । परमतनिरासार्थ वाऽवधारणम् । यथाऽऽह भरद्वान:--पुत्रस्य प- स्यादायसं च इति ॥ ३४॥ प्राक्षणाय यज्ञायुधानि दयात् ॥ ३५॥ पात्रप्रतिपत्तिकाले तानि पत्नी पुत्रो वा ब्राह्मणाय ओनियाय दद्यात् । दानवचना- । देवं ज्ञायते प्रतिग्रहीतरप्युपयोज्यान्येवेति ॥ ३५ ॥ अमैव पुत्रस्य पत् ॥ १६ ॥ अमेव सहैव दृपत्प, दृपदुपलाश्मादि पुत्रस्य स्थानित्यर्थः । तया पाश्ममया- नीत्येव कात्यायनः ।। ३६ ॥ पघममीतं प्रमीत इति शृणुयादमये सुरभिमते. पुरोहाशमष्टाकपालं निपेत् ।। ३७ ।। अमृतं मृतमुपश्रुत्व पुनरमरगे निति, अग्नये सुरभिते निपेत् ॥ ३७॥ यदि पूर्वस्यामाहत्या हुतायो यजमानो प्रियेत दक्षिण उत्तरामाहुति निनयेत् ॥ ३८ ॥ उत्तराहुत्यादेः कर्मशेषस्य मृतहोमन्यायेन समाधिदितव्या ॥ ३८ ॥ भस्मोत्करं वा गमपेत् ॥ (ख०१२) ॥ ३९ ।। इति सत्यापादहिरण्यफेशिस्त्रे पञ्चदशमश्ने तृतीयः पटलः । यत्राशीनां भस्मराशिनिहितस्तत्र वा निनदित्यर्थः ॥ ३९ ॥ इति सत्यापादहिरण्यकशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसंकलिताया प्रयोग- धन्द्रियाया पञ्चदशमन्ने तृतीयः पदलः ॥ प बम पचदशनी चतुर्थपटर। यद्याज्यमनूत्पूतः स्कन्दन्छिन्ददेयं वरो देय इत्पपाम् । यद्युत्पूयमानं स्कन्देच्छिन्दत्याणि ·४ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकरितश्योग चन्द्रियावार यासमेतम् । दद्यात् ।। यद्युत्पूत चित्र देयम् ॥१॥ छिन्दमाणीसि यत्तुणादीनि दन्तदिन दक्षयति तदेव गवानादि दद्यात् , न बाल- मित्यर्थ चित्र हृदयगम धनमिति शेष { तथा चिन धनमित्येव भरद्वान । वरो देय इत्येवेपाम् , इत्यापस्तम्ब ॥ १॥ यदस्य गृहे पुप्पल स्यात्तधात् ।। २ ॥ यदस्य गृहे पुक्ल सुलभ यवत्रीह्यादि तदद्यात् ॥२॥ यदि मुग्गत भूपतये स्वाहेति तत्माश्च प्रादेशं निदध्यात् । भुवनपयते स्वाहेति दक्षिणतः । भूताना पतये स्वाहेति प्रत्यश्च भूताय स्वाहेत्यु दश्चम् । भूर्भुव सुपरित्यूर्वं स वा सिञ्चामीति तत्ससिञ्चत्यभिमन्यते वा ॥३॥ यदि झुग्गते म्क्न्ने पुप्पल दत्त्वा स स्वेति सहिच्याभिम “य वा तत् प्रादेशा ततस्तत्खुच स्कन सूचि ससिञ्चेत् त्रुचि पुनर्निक्षिपेत् । मसेकायोग्यत्वेऽमिमात्रयेत । केचित्तु-~-यदा तु देवाअनमगन्यज्ञ इत्यभिम-मण तदा प्रादेशा न भवन्ति । न च पुष्करदानादि। निगदव्याख्यातश्वायमर्थ कल्पान्तरेषु ॥ ३ ॥ यज्ञस्य त्वा प्रमयाऽभिमया प्रतिमयोन्मया परि- गृहामीति परिगृहाति ॥ ४ ॥ तत सन्न परिगृह्णाति, परितश्छिन्नेनापभज्य तम्य देश तस्योपरि प्रतिदिश प्रादे- शान्मिमीते । तस्मात्प्रतिदिशमित्यन्ये । प्रदेशिन्यगष्ठयो प्रसारितयोरायाम प्रदेश । पूर्वतरविधिशपश्चाय न सर्वविधिशेष । प्रासद्भिक्त्वा तस्य । तेन स्रुगते स्वन्न इत्यर्थ ॥ ४ ॥ देवाचनमगन्यज्ञ इत्येकेपामन तरमाध्यादति ॥५॥ एकेपा शाखा । आज्यादनन्तरमाज्यमधिकृत्य देवाअनमग-यज्ञ इत्याज्यस्कन्नामि- मन्त्रण बदतीत्यर्थ । कुत एत-भिमन्त्रण वदति चेत् तस्यैवानन्तरवचनात, देवा- अनमगन्यक्ष इत्येतर्यथापूर्वमभिम येति लिङ्गाच । तथा देवालनमगन्यज्ञ इत्येतदमि- मन्त्रयतेत्येव पामित्येव भरद्वाज । एतदुत्त भवति न केवल सुग्गते, किंतु सर्वत्रवाऽऽज्ये स्तन्ने देवालनमग यक्ष इत्येतैर्मन्त्रैरभिम रण तैरतविधिभिर्विवरप्यत इति ॥ ५ ॥ .

·[१९ प्रभे- सत्पापाढघिरचितं श्रौतसूत्रम्- भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूताना पतये स्वाहेति नमनुमन्त्रयेतेति सर्वहविपामनवय. वेन श्रूयते ॥ ६ ॥ सर्वेषामेव हविषामर्थे श्रूयते नतु किंचिद्विशेषमवयुत्येत्यर्थ । केचित्या - सर्वह- विपामित्यैष्टिक्सविरभिप्राय दर्शपूर्णगासप्रकरणे श्रुतत्वात् । अनवयवनेत्यनेनापि तेवेव विषयकास्न्य विवक्षितमिति । तत्र स्वाह भरद्वाज -~~'भूपतये स्वाहेति स्पन्न- मनुमन्वयेतेत्ये पाम् । न किंचन हविरधिकृत्य वदति । इति । तवेदमविशेषवपन यत्राप्युक्तमभिमन्त्रणान्तर तत्रापि तेन विक्लप्यते । समुच्चीयत इत्यन्ये । यथा देवाचनम- गन्यत इत्यादी । यत्र स्वनुत्त तत्र नित्यमेवेप्यते। यथा यस्य विनिरुत स्वन्देद्यस्य वा देवतायै गृहीतमहुतम्' इत्यादौ । न बर्हिषि स्कन्ने हविपि प्रायश्चित्तमिप्यते, अस्व न हि तर्हिपि स्वन्दति । इति श्रुते । तत्र वाह भरद्वान -~-नि वहिपि स्कने प्रायश्चित्तमित्याश्मरथ्य । यदि भूमि प्राप्नुयात्पुर्यादेव तन प्रायश्चित्तमित्यालेखन । ( म० 1०९-१३) इति ॥६॥ यदि कपालं नश्येदाश्विनं दिकपालं निपैया- वापृथिव्यमेक्कपालम् । मार्गको होता भाति । एकहायनो दक्षिणा ॥ ७॥ । प्रयुत्ताना मागर्थकर्मण ' इत्यापस्तम्ब । अथ यदि वर्मणि प्रयुताना मध्ये प्रागर्थर्मण पुरोटाशाधिश्रयणात्यपाल नश्येन दृश्येत तटता विहविष्का निर्वपेत् । तत्या तु मविनियमात् मासशिरत्वाध । तन्त्रिण एव होतार भृगुवश्यमागमयेत् । अविरोधाद्दक्षिणायाश्च समुच्य ॥ ७ ॥ यदि भिधेत गायच्या त्रा शताक्षरया संदधामीति तत्मघापाभिन्नी धर्म इत्यभिमन्न्यापोऽभ्यावह त्यायान्यपाल सत्य तदा पिताऽपया मृदा करणीयया यता घमा देवार अप्यरिवति पाल्पपि सृजति ।। यदि मागुपयानाद्भिद्यत ॥ ८ ॥ यदि कर्मणि प्रयुक्त कपाल मियेन तम गाना सपाय मनो ज्योतिरित्याप मम्मीये धाननिया तमिजुहुयायुितम् । समानोऽय विधिसरे शभेदेऽपि ययोत्त न्यायविदिरममायान्प्रायश्चित् मेरदेशेऽषति । भमि मिमगादित्य योनिद

·४ घंटल ] महादेवशायिसंकरितमयोगचन्द्रिकाव्यार थासमेतम् । ३०३
ते प्रत्यानानात् । ब्रह्मा तु तेनाभिमन्त्रयन एव । अन्यत्कशल दर्भेषु प्रयुज्य तर
एक्वहेन समृदयेव प्रो इस धमो देवार अध्येविति भिन्नस्य स्पाने क्षिपेत् प्रागुप शना.
खेत्तद्भिन भवति ॥ ८ ॥
अथ यशुपहितानामतेनय मन्नेणोपदध्यात् ॥ ९॥
परतस्तूपाना देऽन्य सम्मृतस्तेनैव मगोपाध्यादित्येतावविशेष । समानम
न्यसाधानादि ।।
वैश्वानर द्वादशकपाल निषेयदि पत्नी
सयाजगपालमभि जुहुयात् ॥ १० ॥
प्रासङ्गिकत्वमस्यापि तन्त्रगण्यपाताद्रष्टव्यम् ।। १० ।
एतामेव निवपेत्पुत्रे जात एनामेघ निर्व-
पेयो दर्शपूर्णमासयाजी सनमावास्या या
पौर्णमासी वाऽतिपाद(न)येत् ।। ११ ।।
व्याख्यातोऽय विधि पपिद्विधिना ॥११॥
एतामेव निषेपदनिष्वाऽ प्रयणेन नवस्याभीयात् ॥ १२ ॥
नानिक्षऽऽप्रयोनाऽऽहिताग्निर्नवम्यानीयादित्युत्तम् । तदतिकमेऽप्येपेय प्राय-
चिति ॥१२॥
आनीतो या एप देवाना य आहिनागिरदन्त्यस्य
देवा अन्नम् । यदकृत्वाऽऽप्रयम नवायाभीया)
देवेभ्यो(वाना) भाग प्रतिफलसमयादातिमा
ठेत् ॥ १३॥
अयानेन प्रायश्चित्तीनमितस्य प्राशनस्य निन्दा प्रदश्यते, प्रायश्चित्तादरार्थम् ।
देषाना येप सब-यमानीतो योगीनाक्त्ते, भागलिप्सुभिर्देव स्वीयत्वेन परिगृहीत इति
यावत् । तस्मादत परमम्यान टेवा भुञ्जते । तत्र यदि ताननिष्ट्वा एक्य नमसीयात्
देवेभ्य एव भागतया क्लप्तमप्रपारमशितवात्स्यात् ततधाऽति प्राप्नुयात् । तस्मादशन-
निषेध नातिकामेत् । अतितम्य पश्यमेता निषेत् । निरुप्य चैना से काले
पुनरा-
प्रयणेन यमेत अशननिमित्तत्वान्या कालानिम्मे च पुन पाधिकृतवैश्वानरी प्रागेव
दर्शिती ॥ १३ ॥
भारत याद शकपाल निर्वपेद्यस्य
पुना यमी जायना गावौ वा ॥ (१० १३) ॥ १४ ॥
दुधावारमसम या यमा गायेयाला गायी या पुरुषो वेयापरतम्य ॥ १४ ॥

·-
[१५ प्रश्न-
--
।
सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
निर्यिता व जातः पुरुप आशास्तेऽपशुतां गौः ॥ १५ ॥
वीर्य प्रजननशक्तिः । आशासनमिच्छा । तया च तत्कार्य करोति । अर्थों लक्ष्येत ।
तदयमर्थ:--पुरुषो यमो जातो वापिघातं करोति । पशुश्चापशुताम् । तस्मादादर्तन्यं
प्रायश्चित्तमिति ॥१५॥
गायत्री पुरोनुवाक्या भवति । त्रिष्टुग्याज्या ॥ १६ ॥
मरुतो यद्धवो दिवो, या व; शमति । इदं याजुपं होत्रम् ॥ १६ ॥
वैष्णवं त्रिकपालमेके समामनन्ति ॥ १७ ॥
गतः ॥ १७॥
आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वयस्था (घ)
न्यम(स्या)निपु याजययुयों वा यजेत ॥१८॥
यदि प्रमादवशात्परस्यानिषु परमनवहिता ऋत्विनो यानयेयुस्तत्रेयमिष्टिरुभयोर्यष्टु-
रासमतश्च ॥ १८ ॥
रौद्रं वास्तुमयं च निर्वद्यत्र पशुपतिः पशूछ-
भयेत ॥ १९ ॥
यस्य पशूज्वरो मारयेत्तस्य तच्छान्त्यर्थ वरु वास्तु म सस्यविशेषः ॥ १९ ॥
एतया निषादस्थपति याजयेत् ॥ २०॥
निषादो नाम ब्राह्मणाच्छूद्रायामुत्पन्नः । क्षत्रियादित्यपरम् । स्थपतिमहत्ताः ।
निपादश्चासौ स्थपतिश्चेति निषादस्थपतिः । सोऽपि स्वर्गकामोऽनयेष्या यनेत ॥२०॥
ननु शूद्रस्य कर्मानर्हस्य कुत, कर्माधिकारः कुतश्च तस्याग्निविद्ये तनाऽऽह -
कृष्णाजिनं का फूट चाऽकर्णो वा गर्दभो दक्षिणा।
हरिणो वा हरिणणाका वा श्यामाकपात्रो वा।
द्वे वाक्याम्बू भूपें शय्यां वा । सा हि तम्येष्टिः
॥२१॥
निषादस्य मृगघाताते: स्वकर्मार्थसाधनविशेषः क्टम् । अर्णः कर्णविकलः ।
निपादैः कृतपारचया हरिणवश्याथै विमृष्टा हरिणपोतिका हरिणणाका | पात्रपूरणाः
श्यामाकाः श्यामाकपात्रः । शारः प्रसृतसुरो हरिण इप्यते । सा हि तदुद्देशेन
विहिता । अतस्तावत्तस्यामम्ति तम्याधिकारः । सैव च यावदर्थमस्याग्निविद्ये अप्याक्षे.
प्स्यतीति भावः । लौकिकानाविष्टिरित्यके । तर हविकृदावावेति शूद्रस्येत्यादि न
विस्मर्तव्यम् ॥ २१ ॥

·[१५ प्रश्ने- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- यज्ञो यज्ञस्य प्रायश्चिचिर्यदुछिटर स्यात् ।। तेन सस्थापयेत् । य द्विव्यात्तस्मै ता दक्षिणा दद्यात् । तमेव नित्या ग्राहयति ॥ २७ ॥ पुरोडाशे शामेऽय विधि पूर्वेण विश्लप्यते । तर यदेव, क्षामावशिष्ट स्यात्तेनैव यनेत । या तु तस्मिम्तन्ने दक्षिणा ता हविरच्छिष्ट च दद्यादित्यापस्तम्बभरद्वानी । क्षामहवि शेप च द्वेप्याय दद्यात् । तथा च कृते यज्ञप्राहिणी निर्मतिस्तस्मिन् गमिता. भवति । ततश्च स एव यज्ञ श्रेया-सपद्यत इति एनरिज्याऽपि न कार्येति भाव ॥२७॥ यथाकथा च क्षायेत्प्रायश्चित्तमेव स्यात् ॥ २८ ॥ सर्वदाह इत्यापस्तम्ब । यदेतत्क्षामप्रायश्चित्त तत्सर्वदाह एव भवेत् । नेरदेशदाहे तस्यावीयत्वात् । यथोक्त न्यायविद्धि -'क्षामे तु सर्वदाहे स्यादेवदेशस्यावर्जनी- यत्वात् ' (० सू० ६-४-१७) इति ॥ २८ ॥ यदि बाऽवदानेभ्यो न प्रभवेत् ।। २९ ॥ असर्वदाहेऽपि यहा शिष्ट हविरिज्याभ्योऽवटानेम्यो न पर्याप्त स्यात्तदाऽपीप्यते । 'न क्यचिदवदानेम्य पर्याप्तमित्यर्थ ॥ २९ ॥ यद्यपत्तदैवत हविापयेताथान्यत्तदैवत हपिरभ्युदाहरेत् ॥ ३० ॥ अप्रत्त देवतमवदान यम्येति विग्रह । व्यापत्तिोप इति भरद्वाज । सा च नाशा- दिनाऽप्ययोग्योपल्क्षणार्थी असर्वहांवपि या च ! यम्य सर्वाणि हवीपि नश्येयुर्दुप्ये- युरपहरेयुर्वेत्युत्तरत्र वचनात् । तदस्या व्यापत्ती सत्या यदैवत्य हवि पिन्न तन्मानमन्य- निपेन तु त सहभाव्ययापन्नमपि हविरन्तरमित्यर्थ । प्रत वतस्य त्वत्तसौविष्ट. कृतम्यापि व्यापचौ न पुनरुत्पत्ति । अप्रत्तवतमिति वचनात्प्रयोजकत्वाच । तथा प्राविष्टकृत इत्येवाऽऽश्वलायन । तथाऽवदानदोपे पुनरायतनादवदानमिति च । सानाध्ययापत्ती त्यातिप्रायश्चित्तमप्यते, वैशेपिरत्वाच्च । वक्ष्यति । खुगादानप्रभृतयो मन्या । इति । तद्विकारव्यापत्तिरपि तेनैव व्याख्याता ! तन त्वाह भरद्वान सानाय्यप्रायश्चित्तान्यामिश्रायां न विद्यन्ते । यद्ययनरद्वयापद्येत यत एव कुतश्चोत्पाद्य प्रचरेत् । याभय व्यापयेतान्येन दना पयप्ता वा यनुपोत्पूतेन प्रचरेत् । आज्येन पानिने व्यपान इति ॥ ३० ॥ तर मगादानप्रभृतयो मया आवर्तेरन् ।॥ ३१ ॥ बुगग्निहोत्रहवण्यादीयते यो स मन्त्र युगायन । समत्राणामेव कर्मणामा मिदा मन्यवानमुत्तविधिविपार्थम् ॥ ३१ ॥ ।

·५ पटलः] महादेवशातिसंकलितपयोगचन्द्रियाच्यार यासमेतम् । ३०७
(यावदन्ते चा च्यापधेत ॥ ३२ ॥
यावदन्ते यणि ते व्यापत्तिर्माता तन. परभाषिन एप मन्त्राः प्रयुटयेरन् ।
पूर्वभाविना तु सत्प्रयोगादेय सिद्धः कपिरारः । स एष या पूर्वप्रयुकाः वः स्वः
धर्मभिरायमानः संपाम्यन्त इति भार ॥ ३२॥)
यदि तु मत्रदेवतमाज्येन शेपर सस्थापयेत् ॥ ३३ ।।
यदि प्रत्यतं ततः स्विटदादि शेपमायेन निर्वयेत् । न तु हविरन्तरमागमये-
होपयेद्वेष:
1 । यदा तु प्रत्तदेवतमपि प्रागय प्रदानाद्दुष्टमिति ज्ञायते तदा तु पुनर२५.
तिरेवासयपाषाप्रदानम्ग ! अब स्वाद कात्यायन --'अटोपो वा नवे देवाः
फल्मायन बीमासन्ते इति श्रुतेः, इति ॥ ३३ ॥
यस्य साणि वीपि ।। (स०१४)। नये युवा
दुप्प्युर्याऽपहरयुर्वाऽऽज्येन देवताः पतिसंख्याय
यजेत ।। ३४॥
याय त्येहिबहुषु तन्त्रेषु यायसंमयं सईयेवाप्रत्तदेवतानि हबीपि नइयेयुदाहा-
दिना दुध्येयुर्वा यशवीटादिना पहरेर्वा तानि दम्यवालदा गाता हािपन्नं ना
देवता प्रतिसंख्याय प्रदानार्थ गयित्वा धावायन प्रतिनिधिना याप्रत्येष यनेत,
नोपाशुधर्मेण प्रतिनियन्तनबननात् । पशुधर्माज्य भवतीति लिगाच { आध्यानामपि
व्यापत्ती स्वात्स्यायोने से वर्मन्द्र पुनर्गहीत्वा यनेत } ३४ ॥
अथान्यामिष्टिमनुल्यो तन्वीत । यतो हि यतस्य
मापवित्तिः ॥ ३५॥
अब संस्थितायामिटी तामेष्टिं पुनरनुल्लणामविकृता युति । यतो यज्ञस्याऽऽतम्य
पुनरिज्येष प्रायश्चितिः। तत्र तु सर्वविपिसिविषये सानाय्ययोरप्ययमेव विधि-
पिरत्वादिप्यने, नाऽऽतिप्रायश्चित्तम् । आश्वयनमतावावाहमालमेवाय विधिः ।
यथा हरियो व्यापत्तावेल्हामु) देवनाम्यान्यनेष्टिं समाप्य पुनरिव्येति । तथा हविरावृत्ति
प्रात्याऽऽद प्रवाहनाच दोष इति । तयाऽप्यस्यन्त गुणभूतानामिति च ! गुणभूता-
नामपि रदिपामत्यन्तमावाहनामा म सर्वदाहे हविराशतिः । श्यावृत्ति-
रिस्पर्षः ॥ ३५ ॥
अपो व्यापन हविर पयहरतीति विज्ञायते ॥ १६ ॥
रयापर तु विरण सि ॥ ३९ ॥
ननु पि मतदारसं नाम | ता---
पढायांणामभोजनीयं स्पाम तेन यस ॥३७॥

·[१५ प्रश्ने- सत्यापादविरचितं श्रौसमूत्रम्- अयमभिप्राय –यागानहतापत्तिापत्ति | सा चाऽऽर्यभोजनानह दलक्षणो दोष । न तेन दुष्टपर्यायेण व्यापन्नेन यजेत ! तदप्म्वेव तिपदिति । तथा चापो दुष्ट हविरम्य- वहरन्तीति प्रकृत्याऽह भरद्वाज --- 'क्थ दुष्ट हवि स्यात् । यदार्याणामभोजनीय न तेन देवान्यजेत ' इति । तथा शिष्टमक्षप्रतिषिद्ध दुष्टमित्याह कात्यायन । आश्वलायन श्वाऽऽह-व्यापन्नानि हवींषि केशनखकीटपतङ्गर यी बाममैरिति ॥ ३ ॥ यद्धविर्दुःशृत यमदेवत्यं तथममेव गच्छतीति सरस्थाप्य तदन्वाहार्यपचने चतुःशरावमोदनं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणाम्भोजयेत् ॥ ३८ ॥ हविर्ग्रहणाचरुपुरोडाशेप्वय विधिरिति गम्यते नेतरविकारेषु । यदपक विपम्पर्क वा तदु शृतम् । तत्तस्यै देवताये हुतमपि यमदेवत्य भूत्वा यममेव गच्छति । तस्मा त्तटारब्ध कर्म तेनैव हविपा सस्थाप्य ततश्चत शराव पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणा-भोजयत् । एतदेवास्य प्रायश्चित्तमित्यर्थ ॥ ३८ ॥ तेपा भार्गव एकः पाशितॄणार स्यात्तेभ्यः समानो घरो देयः । सा मायश्चित्तिः ॥ ३९ ॥ एकम्य भार्गवनियमान्नविनियमो भोत्तूपु ॥ ३९ ॥ योऽदक्षिणेन यज्ञेन यजेत । स यज्ञः प्रक्षामोऽनायुहरु] वैरा प्रतिष्ठिता देया सा प्रायश्चित्तिः ॥४०॥ दक्षिणाविशेषानाम्नाने यदि यत्विाचेदोदनाद्य वा यनेत स यज्ञ प्रक्षामो दग्ध इव भवति निर्यित्वादनायुरिव च भवति । 'यज्ञ आयुप्मास दक्षिणाभि ' इति श्रुते । अय वा-अनायुरनायुप्य च यजमानस्य स्यादित्यर्थ । तथाऽनायुर्यनमान स्यादिति वैखानसभरद्वाजौ । तत्राभिप्रेतदाक्षिणातुल्यमूल्यामुर्वरा दद्यात् । सर्वसस्याढ्या भूरु र्वरा ॥ ४० ॥ यद्यादिष्टां दक्षिणामन्तरियादुरा दद्यात्सा प्रायश्चित्तिः ॥ ४१ ॥ अथ यदि चोदितामेव दक्षिणामदत्त्वा यजेत नापि तत्तुल्योर्वरादानमेव प्रायश्चित्त नेतरदित्यर्थ ॥ ४१!! यद्यभागा देवतामावाहयेदाज्यनैना पोटा यजेत । पुरस्ताद्वा स्पिष्टतः ॥ ४२ ॥ यद्यचोदिता देवतामावायेत्ता यथोढां यस्मिनम आवाहिता तस्मिन्नेव प्रमे यनेत हुतेषु वा नारिष्ठेषु | सा चाऽऽज्यहविष्याटपाशुधर्मा यष्ट या आयहनवचन च निर्वा.

·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगवन्द्रिकाव्याख्यासमतम् । पोषाकरणदोहनादिरूपस्य हविर्यहणस्यापि प्रदर्शनार्थम् । यभागा देवतामावाहयेद्गृही- याति बचश्रुतेः । तेनाभगाय निरुतमुपा दुग्धं चैवोत्सृज्य, एषमाज्येन यजैत । कात्यायनस्त्वाह-'अधिकं निरुप्य तच्च यजेन वाऽचोदित वात् ' इति । तत्र मागिन्यमा. गयोमिश्रनिर्वापेऽपि विभागमन्त्रेण विमतस्याभागामागस्य त्यागः ।। ४२॥ यदि भागिनी नाऽऽवाहयेद्यदोषस्मरेत्तदुपोत्थाय मन. साऽऽवाहयेद्यो देवा अतिपाद(त)यानीत्याहुति जुहुयात् ॥१३॥ भागिन्यनावाहने सति प्रागिज्यायाः स्मृते तदानीमेवोपोत्थाय मनसाऽऽवाह्य-' 'यो देवा' इत्याहुति जुहुयात् । परतस्त्विज्यायाः स्मृतावाहुतिरेव नाऽऽवाहनम्।। ४३|| यस्य हव्यं निरुत स्कन्देदाज्यं वा गृहीतं चित्रं देयम् । वरो देय इत्येकेपाम् ॥ ४४ ॥ निर्वापप्रभृत्योत्पवनाच्छिन्दत्प्राणि दद्यात् । ततचित्रम् । उभयत्र भूपतय इत्यनुम- न्त्रणम् । व्याख्यातः शेषः ॥ ४४॥ यस्ये देवताय गृहीतमहुत स्कन्देधदस्य गृहे पुष्कल९ स्यात्तद्दयात् ॥ ४५ ॥ देवतायै गृहीतमितीज्यार्थमवत्तमित्यर्थः । देवनान्तराये स्वक्रमेऽनिज्या, अनिर्वापो वा । यदस्य गृह इत्यादि व्याख्यातम् । एतेषु निमित्तेपु पुष्कलदानमेव प्रायश्चित्तम् । यदाऽन्यदीयाद्धविपोऽन्या देवतेज्यते, अन्यदीयाम्या वा याज्यानुवाक्याम्यां तत्र पुष्कलं दत्वा शिष्टादेव पुनरवदाय यजेत, सर्वम्यैव हविषो देवतार्थत्वात् । अवदानदोपे पुनरायतनां. दवदानमित्याश्वलायनवचनाच । तथा देवतायै गृहीतस्य स्कन्दने भूपतये' इत्यभिमन्व्या- यमेव विधिरादानायोग्यावे तु तदेवाऽऽदाय यत । तथा देवतान्तरायेऽप्यसमा कर्मणि स्मृते तदानीमेवेज्या निर्वापो वा । समाते वन्यन्वाधानासारभ्यान्तरितयामार्था पुन. रिज्या ॥ ४५ ॥ ययाहुती विपरिहरेयुर्मनो ज्योतिर्नुपतामित्याहुति जुहुयात् ।। (ख० १५) ॥ ४६॥ यस्य देवते अवदाने वा याज्यानुवाक्ये वा विपरिहरेयुस्त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्न इत्येताभ्यार संततिं जहुयात् । सर्वत्रान्तरिते विपरीते च ॥४७॥ यस्य देवते विपरिहरेयुर्व्यत्ययेन नयेथुस्विनः । यथा निर्वापावानादिप्रथममशी- पोमयोः कुर्युरयाग्नेरिति । प्रथम पूर्वार्धादवदाय, अथ मध्यादित्यवदानविपतिः । .7 ·[१५ प्रश्भे- । सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- तथा- अग्नीपोमीयादग्निं यजत्या यादीपोमावित्यादि हविषाम् । याज्यामनुवाक्या कुर्यादनुवाक्या वा याज्यामचोदिता वाऽन्यतरन कुर्याद्भे वाऽचोदिते इति याज्या- नुवाक्ययो । सर्वत्रोक्तविषयेऽन्यत्र चाय विधि । रक्तविषये तु पूर्वेण विश्लप्यते तत्र प्रधाना न्तराये -~-कृत्वा प्रायश्चित्त, पुन नि या पूर्वनैव दर्शिता । यदाऽङ्गमप्यन्तरितमसस्थिते तन्ने स्मृत तदुपकारक्षम च तदपि वियते । द्रव्यसस्कारस्तूपयुक्त द्रव्ये न क्रियते तदर्थत्वात् । तथा समन्त्रके कर्मण्यमन्त्रक्मपवृत्ते ( ) प्रायश्चित्तमेव न पुनमन्तप्रयो- गस्ताददिव पुन प्रयोगों वा यावदन्ते वा व्यापद्यतेत्यत्रोक्तान्यायात् । तथाच भर- द्वान -अपवृक्तार्थस्य बर्मणो मन्त्रप्रयोग कृताकृत इति । ब्राह्मायणेन चोत्तम्-'यजु रन्तर(रा)येऽन्वाहार ध्यानमप्ये उपेक्षण शाण्डिस्य ' इति । होममन्त्रान्तर(रा)ये तु पुनहींमोऽन्यत्र प्रतिनिगद्य होमेभ्य । तेषु तु नाऽऽवृत्तिर्याज्याप्राधान्यात् ॥ ४६ ॥ यदि वहिप्परिध्याहुतिः स्कन्देदाग्नीधं ब्रूयादेतार संकृष्य जुहुधाति । तार सोऽञ्जरिना संकृष्य जुहुयान्मा यजमानो रिपनमा पत्नी मा यज्ञो मा यज्ञपतिः स्वाहेति तस्मै पूर्णपात्रं दद्यात् ।। सा प्रायश्चित्तिः॥४८॥ यदि पुरा प्रयानेभ्यो वहिप्परिध्याहुति स्कन्देदित्यापस्तम्ब 1 यत्र पुरा प्रयाजे- म्योऽप्याइतिसभव सोऽस्य विधेर्विषय । यथा करम्भपानादि पूर्णपात्र (त्र) पानपूर्णो (ण) ब्राह्मादि ॥ ४८॥ यदि पुरोडाश उद्वा पते स वा विजेत तमन्तर्वेशा- साद्य किमुपतासे विमुत्प्रोष्ठाः शान्तः शान्तेरि- हाऽऽगहि । अघोरी यज्ञियो भूत्वा सीट सदन स्वं मा सीद सदन स्व मा हिसीर्देव प्रेपित आज्येन तेजसाऽऽज्यस्व मा नः किंचन रीरिषो योगक्षेमस्य शान्त्या अस्मिन्नासीद वर्दिषीति तमेतेन यजुषाऽभिमन्त्रयेदभिवाऽऽयारयेत् ॥४९॥ उत्पतेत्यपालेभ्य पाच्या वा प्रमादादपगच्छेत्स विजेत भिद्येत वा ततस्तमादाय बर्हिप्यासाद्य विमुत्पतीति द्वाम्यामभिम- य द्वाभ्यामभिघार्य पुन स्थाने स्थापयेत् । अस्तीणे तु बहिप्यभिम नणाभिधारणे एव नियेते नोहासनादि ।। ४९ ॥

·५ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्यारयासमैतम् । भूत्वा प्रभवति यजमानो यस्यैतां यज्ञे प्रायश्चि- तिं कुर्वन्ति ॥ (ख० १६) ॥ ५० ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । भूत्वा भूर्ति प्राप्य प्रभवति प्रभुर्भवति समानानामीश्वरो भवतीत्यर्थः । प्ररोचनाप्रद- निमादरार्थम् ॥ १० ॥ इति सत्यापादहिरण्यकेशिमूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसंकलिताया प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चदशमने चतुर्थ. पटलः ॥ अथ पञ्चदशनने पञ्चम पटल. । अथ सोमप्रायश्चित्तान्युच्यन्ते---- अनि नरो दीधितिभिररण्योईस्तच्युती जनयन्त प्रशस्तम् । दुरेशं गृहपतिमथर्युम् । अग्निनाऽग्निः समिध्यते सप्त ते अग्ने मनो ज्योति पतां त्रयनि- शद्यन्मे मनसश्छिदं यद्वापो(चो)यच्च मे हृदः । अयं देवो वृहस्पतिः सं तसिञ्चतु राधसा ।। विश्वकर्मा हविरिद जुपाणः संतादेयन समिम तनोतु । या ट्युष्टा उपसो पाच याज्यास्ताः संदधामि हविषा घृतेन । अयाश्चाग्ने । त्वं नो अग्ने । सत्वं नो अग्ने । भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुत वासस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः स्वस्ति नस्ताक्ष्यो अरिष्टेनमिः स्वस्ति नो वृह- स्पतिर्दधातु । पृपया मरुतः पृश्निमातरः शुभं. याचानो विदथेषु जग्मयुः । अमिजिह्वा मनका सूरचक्षसो विश्व नो देवा अवसाऽगमनिह । शतमिन शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्वत्रा जरस सनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो मदन्ति मा भी ·[१५ प्रक्षे- । सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- मध्या रीरिपताऽऽयुर्गन्तोः । मेरो अग्न इत्येषा । श्रुत्याय कवये मेध्याय वचोभिर्नाकमुपयामि शसन् । यतो भयमभयं तत्कृधी नोऽने देवाना- मव हेड युक्ष्व । अग्निं वो देवमग्निभिः सजोपा यवि(जि)टं दूतमध्वरे कृणुध्वम् । यो मते- (त्य) निध्रुविनतावातपर्धा घृतान्नः पाचको घृतमतीको घृतयोनिरमिघृतैः समिद्धो धृतम- स्यान्नम् । धृतमुपस्त्वा सरितो वहन्ति घृतं पिव. न्रसुपजा यक्षि देवान् ।। आयुर्दा अन इमो अग्ने सप्त ते अग्ने मनो ज्योतिर्जुपतां त्रयनिशद्यन्मे मनसच्छिद्रं विश्वकर्मा युनज्मि स्वामि युनज्मी- धानास्त्वा ।। (ख० १७) ॥ अग्निर्न इंडित ईडितव्यैर्देवैः पार्थिवैः पातु । वायुर्न ईडित ईडि- तव्यैर्देवैरान्तरिक्षः पातु सूर्यो न इंडित ईडित- व्यैर्देवैर्दिव्यैः पातु । विष्णुर्न इंडित ईडितव्यदेवै. दिश्यैः पातु । अग्निर्यजुर्भिः पूपा स्वगाकारेण त इमं यज्ञमवन्तु ते मामवन्त्वनु व आरभेऽनु मा रमध्वर स्वाहेत्येतैखिभिरनुवाकैरविज्ञानमाय- विचे सोमे त्रयस्त्रिशतमाहुतीर्जुहोति ।।१।। तत्राश्रुतानि विशेषप्रायश्चित्तानि यत्र दोषाणा सोऽविज्ञातप्रायश्चित्त. सोमः । एत- दुक्कं भवति, पुरुषप्रमादालम्यादिभिस्तत्र प्रायशो भवन्त्येवान्येऽन्येदोषाः । न च ते सर्वे श्रुतप्रायश्चित्तविशेषा एष भवन्ति, विचित्रत्वात्तेपाम् । तस्माददृष्टदोपविघातार्था एता आहुतीर्नुहोतीति । तत्र -- अग्निर्न इंडित इत्यादीना त इमं यज्ञमित्यादिरनुपङ्गः । यया पार्थिवैः पातु त इमं यज्ञामित्यादि । तथा--अग्निर्यनुर्भिस्त इमं, पूषा स्वगाका. रैस्त इममिति च ॥ १॥ त्रयस्त्रिशतं यजतनूरामीधे ॥२॥ मात्र पूर्वपूर्वानुदवणम् , अवचनात् ॥ २ ॥ पृथिवि भूवरि सिनीवाल्पुरन्त्र आचित्ते मनस्ते भुवो विवस्त इति वसतीवरीषु सवनी यासु वा विपित्तामु सप्नाऽऽहुतीर्जुहोति ॥ ३॥ सोम- , .

·५ पृटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३१३ स्याऽऽज्यमसि हविपो हविज्योतिपां ज्योतिविश्व पा देवाना भागधेयी स्थेत्यभिमन्य संव: सिञ्चन्तु मरुत. समिन्द्रः स वृहस्पतिः । संवोऽ यमग्निः सिञ्चत्वायुपा च चलेन च । सर्वमायु दधातु मे ॥ मान्दा वाशा। आपो भद्राः{ आदि- त्पश्यामिा आपोहि छा मयो भुवो यो वः शिष तमो रसस्तस्मा अरं गमाम व इत्येताभिः सप्तभिः संसिश्चदभि वा मन्त्रयेत ॥४॥ प्रतिपदमेकाऽऽहुति । भुवो विवस्त इति सप्तमी । सवनीयासु एक्वानासु विवि. कामु स्वन्नाम् । ससिञ्चत्ता एव पुनरादीत । यदा त्वादानायोग्यास्तदाऽभिमन्त्र येत॥३॥४॥ यदि प्रांत सबने पुरा होमात्सोमोऽतिरिच्येत त चमसेप्वभ्युन्नयेषुरुष जुहुयु ॥ ५॥ मात सबनेऽन्तिमस्य चमतगणस्य प्रायोमाद्यदि कलशादिषु पश्येयुरतिरिक्त(तानि) चमसेम्बानयेत् । उपनुहुयाद्वा परिप्लादिनाऽर्वागनुवषटकारात् । उपहोमास्तु परतो होमाद्दर्शनेऽपि यावदनुवपटकार लम्यन्ते, उपहोमकालानत्ययात् । प्राग्योमादिति चानु वषट्कारहोमोऽभिप्रेत ॥ ५ ॥ हुतेऽतिरिक्तस्याऽऽशायित्वा स्तुत शस्त्रवन्त कुर्युः सा मायश्चिति ॥ ६ ॥ निते सानुषपटकारहोमे दृष्ट्वा तत स्तुतशस्त्रवत सोम कुर्यात् ॥ ६ ॥ होतृचमसमुरयाश्चमसानुन्नीय बृहत्तः रतौनसुपाकरोति ।। ७ ।। अतिरिक्तादेवोपम्तरण घमसानाम् । अत्र चमसानुन्नीयेति वचनाचमसगणाय पर्याप्तसोमातिरेर एवातिरिक्तविधि । अयथाऽग्निं नरादिविधिरेवेति सिद्ध भवति । चित्त्वालिमानातिरेकेऽप्येधनाभिवर्धयित्वाऽतिरिक्तविधि कुर्वन्ति ॥ ७ गोर्धयति मरुतामिति धयद्वतीपु स्तुवीरन् ॥ ८ ॥ पञ्चमोऽत्र स्तोमभाग इति ब्रह्मत्वविधापेव दर्शितम् ॥ ८ ॥ अस्ति सोमो अयर सुत इति वैतास्वैन्द्रावैष्णवी. भिोत्रे स्तुयुः ॥९॥ १क पदपेन इतिपाठ ·३१४ । (१५ प्र- 1 सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- एतासु वा स्तुवीरन् नेतरयोरन्यतरेण साम्ना । अथवा-ऐ ऐन्द्रावैष्णवामिहोत्रे ॥९॥ ऐन्द्रावैष्णवर होताऽनुशरसति ॥ १०॥ गतः ॥ १० ॥ एतदेव माध्यंदिने सक्नेऽतिरिक्ते मायश्चित्तम् ॥ ११ ॥ यदि माध्यंदिनेऽतिरिक्तं पश्येदेतदेव प्रायश्चित्तम् ॥ ११ ॥ वण्महार आसि सूर्यति सौर्येषु वृहता गौरवीतेन वा स्तुवीरन् । एतदेव तृतीयसपनेऽतिरिक्त प्राय- चित्तम् । वैष्णवीपु शिपिविष्टवतीपु वृहता गौर. वीतेन वा स्तुवीरन् ॥ १२ ॥ स्तोत्रे विकार इत्यापस्तम्बः ॥ १२ ॥ अमिष्टोमे सोमोऽतिरिच्येतोक्थ्यं कुर्वति ॥ १३ ॥ तृतीयसवनेऽपि प्राग्योमादृष्ट्वा स एवाम्युन्नयनविधिरुपहोमो वा । हुते तु दृष्ट्या अग्निष्टोमश्चेत्क्रतुम्तमुक्थ्यं कुपति । तत्रातिरिक्त रसमाध(ह)वनीय प्रकृतिवद्धारां कृत्वा स्थाल्योक्थ्यं गृह्णाति । तत एकधनानां यथार्थमित्येतदाधा पञ्चहोतुः क्रियते । महाव- काशशतकारास्तु लुप्यन्ते । प्रस()प्स्यन्तो ग्रहानवेक्षन्त इति वचनात् । ततः प्रातःसवनवदुक्थ्यं विगृह्णातीत्याधुन्नेतः सर्व रानानमित्यन्तं तन्त्रं तायते । स्तोत्रेषु चोक्थ्यवदेव स्तोमभागः । न तु-द्वादशस्याऽऽवृत्तिः, उक्थ्यत्वावधानात् ॥ १३ ॥ याक्थ्ये पोडशिनं यदि पोडशिन्यतिरात्रं यद्य- तिरात्रे । (द्विरानं यदि द्विरात्र एकस्तोत्रमेव )॥१४॥ तृतीयसक्नेऽतिरिच्यतेति कुर्वीतेति चानुपङ्गः । सर्वः प्रयोगश्चैषां ग्रहग्रहणादिरुक्थ्य- पद्दष्टव्यः । एकम्तोत्रमेवेति तृतीयसवनेऽपि सवनान्तरवदेकस्तोत्रमेव, न तूतरः ऋतु, रित्यर्थः । अत्र सूत्रकारेण शाखान्तरानुसारादतिरावातिरेके द्विरानः । ततः परमेकस्तोत्रं चोक्तम् । तैत्तिरीयकेऽतिरावातिरेकेऽप्येकस्तोत्रमेवोच्यते । यस्यातिरानेऽतिरिच्यते तं वै दुष्प्रज्ञानम् ' इत्यादिना । छन्दोगवढचैरपि तदेवाऽऽग्नातमनुमतं च तत्तत्कल्प- कार. । वचनानि तु विस्तरमयान लिख्यन्ते । अतोऽतिरावातिरेकेऽप्येकस्तोत्रं युज्यते विल्पियितुम् । कात्यायनस्तु तत्रैकस्तोत्रमुक्त्वाऽऽह-' अवार्यामो वा ' इति । अशोर्यामेऽप्येकस्तोत्रमेवाऽऽहोपग्रन्थकारः । अयो अतार्यामे गौरवीतमेव शिपिविष्टवतीषु कुर्यः' इति । अथ विकृत्येकाहाना यथास्वं प्रकृत्युक एवातिरिक्तविधिरनुसंधातव्यः । वाग. पेये स्वेकस्तोत्रमेवोत्तवानुपग्रन्थकारः । तथा तासु बृहनिधनं वा नृम्मं कुर्युः, इति । मत्र पुनः सर्वस्याम्य सोमातिरेकविधेरनुग्रहमाचष्टे बौधायन:--'यया यस्य प्रातःसवन ·- -- ५ पट) महादेवशातिसंकलितमयोगचन्द्रिकायाख्यासमेतम् । ११७ 'अभिनित्कार्योऽभिजित्य विचारका विश्वस्य जिये । सरतामा सर्वपृष्ठः सवरयाऽऽस्यै सवस्यावरदय । श्रीशा. 'नुमोशे कार्य पसिहाय निहये उभे वृहद्रयतरे कार्य । सननीय शस्यं विदव्यं५ शस्यमगस्त्यत्य फया शुभी. यशस्यमिन्द्रस्य निष्फेवल्य तानि सेदमियत झसाम कुर्यात् । अभिनित विश्वनितं वायन क्रतुं कुर्यादिति सं- मेष्यति ॥ २१ ॥ अभिनिद्विश्वाना सर्वपृष्ठः सर्व स्तोमः सरस्याऽऽन्त्यः सर्वस्यावरुद्धश इति मायणम् । वैरान शावर रेवतमिति सोमे तुमयच्छन्दसः । सदश एकविश- स्वासयनिस इति । एवंदशमोऽतित्रिी मति । विश्वमित (सर्वस्तोमः मन्तूनाम्) इति यस्मिस्तस्य शंतनम् । ममान इति । अगस्त्येन दृष्टं कयां शुभीयं नी(नारि)छे त्रीण्याप नानीयम्( यात् । ) प्रातःसवनीये वैश्वदेवे क्षिपेत् । विहव्यं माध्यंदिनीये । महत्वीये अगस्त्यस्य कोशुभाय तृतीयसनीय वैश्वदेवेऽनुप्राहेत् (क्षित). पुनरेषा प्रयोग:-~-तौरभवसं कार्यमित्येवाऽऽहाऽऽपस्तम्बः कोशानुकोशे कुरतादित्येवमन्तम् । पुरस्तात् प्रातःसवनात्सप्रेष्यति । प्रातःसवनात् पश्छन्दोगनचानां मतादिति । एतदामनिति विश्वजिति वा । यदुक्तं संप्रेषे सदनीयादीनि च ॥ २१ ॥ पूर्ववत्स स्थायः । अभियुत्यं वा दक्षिणाभिवी वर्षा। यासं यशंवतुं कुयुः ॥ २२॥ अथवा पूर्ववत् संस्थापयितव्यः । य एवाऽऽरब्धं नैवामिएव उतोर) यद्यमियोमः सोमः पुरस्तात्स्यात् । इति । दक्षिणागिर्या( आ )नीयाः समर से ) र दक्षिणाभिर्वरी- यासं) बहुदक्षिणं शक्रयज्ञात् । रथो वा यावन्त मध्वानं गच्छति ।। १२ । यावद्रयान्हा(अपन्तरा गिरि भिदा (वा.) नदी सावता सरसवः समानअनपदे सरसबो नानाज- नपदे सरसवो नापिद्विपापायो: सरसवो विद्यत इत्येषाम् ।। (ख०१९). ॥ २३ ॥ अन्य( यावद्रयान्ही न्य )न्तरेति वचमात्तद्रयान्य तोवत्यध्वनि मतो न संसव- प्रायश्चित्तम् । यत्र का गिरी यातामन्तरा समेत न संसवप्रायश्चित्तं; सो गिरिकारी- त्युच्यते, गिरिविद्वा तत्रान्तरा न तत्र संसदोषः (गरियो यथा सर्वतः सर्वतो मह- चिसोस वा पत्रान्तरे वर्तते नानामूते योऽन्यत्र राज्येऽपि तत्रापि न संसवप्रायश्चि. तम् । अत्र शाखान्तरमुपसंहरत्यापस्तम्ब:--- यावद्याधमन्तरा गिरिगिरिभिट्टा नदी ।

·५ पटलः ] महादेषशालिसकलितमयोगचन्द्रिकामाख्यासमेतम् । - + अभिनित्कार्योऽभिजित्यै । विश्वजित्कार्यों विश्वस्य नित्य । सर्वस्तोमः सर्वपृष्ठः सर्वस्याऽऽप्त्यै सर्वस्यावरुद्धथै । श्रीशा- मुंमोशे कार्ये वसिष्ठस्य निहवें उभे बृहद्रयंतरे कार्ये । सजनीयर शस्यं विहव्यः शंस्यमगत्यस्य फया शुभी. यर शस्यमिन्द्रस्य निष्केवल्यं वानि शश्सेदवित्त घनसाम कुर्यात् । अभिजित विश्वनितं वा यज्ञातुं कुर्यादिति सं- मेष्यति ॥ २१ ॥ आभिनिद्विश्वनिद्वा सर्वपृष्ठ. सर्वस्तोमा सर्वस्याऽऽप्त्यै सर्वस्यावरुद्धया इति ब्राह्मणम् । वैरान शाकरं रैवतमिति मोमे तूमयच्छन्दसः । सदश एकविंश. स्तृणवत्रयस्त्रिश इति । एवलक्षणोऽतिरात्रो भवति । विश्वनितं (सर्वस्तोम. ऋतूनाम्) इति यस्मिस्तस्य शंसनम् । ममाम इति । अगस्त्येन दृष्टं कया शुभीय ना(नारि)छे श्रीण्यपि नानयिम्( यात् 1) प्रात.सवनीये वैश्वदेवे क्षिपेत् । विहव्यं माध्यदिनीये । मरुत्वतीये अगस्त्यस्य क्याशुभीयं तृतीयसवनीये वैश्वदेवेऽनुप्रोत् (क्षिपेत) । पुनरेप! प्रयोग:-~-तौरश्रवस कार्यमित्येवाऽऽहाऽऽपस्तम्ब । क्रोशानुक्रोशे कुरुतादित्येवमन्तम् । पुरस्तात् प्रातःमवनात्सप्रेष्यति । प्रात सवनात् पश्छन्दोमवढचाना मतादिति । एतदाममिति विश्वनिति वा । यदुक्तं सप्रेषे सक्नीयादीनि च ॥ २१॥ पूर्ववत्सस्याप्यो । अभियुत्यं वा दक्षिणाभिर्वा वर्षी । याय यातुं कुर्युः ।। २२।। अथवा पूर्ववत् संस्थापयितव्यः । य एवाऽऽरन्धं नैवाभिपव उक्तो) । यद्यमिष्टोमः सोमः पुरस्तात्स्यात् । इति । दक्षिणानिर्या( आनीयाः सम सं) (दक्षिणाभिर्वरी. याप्त) बहुदक्षिणं शक्रयज्ञात् । स्थो वा यावन्तमध्वान गच्छति ॥ १२ ॥ यावद्रयान्ह्याध्वम)न्तरा गिरि भिद्रा ( स्वा.) नदी तावता सरसवः समानजनपदे सरसवो नानाज- नपदे समयो नाविद्विषाणयो: सासवो विधत इत्येषाम् ।। (ख०१९) ।। २३ ।। अन्य( याव )द्रथाहा(न्य )न्तरोति वचमात्तद्रयान्यं तावत्यध्यान यजतो न संसक- प्रायश्चित्तम् । यत्र वा गिरी स्यातान्तिरा यनेत न संसबप्रायश्चित्तं, सोगिरिकारी- न्युच्यते, गिरिभिद्वा तत्रान्तरा न तत्र संसपदोपः (१) | गिरिर्वा यथा सर्वत. सर्वतो मह- चिखरैः स वा यत्रान्तरे वर्तते नानाभूते वाऽन्यत्र राज्येऽपि तत्रापि न ससवप्रायश्चि- तम् । अत्र शालान्तरमुपसंहरत्यापस्तम्ब -- यावद्रयान्हमन्तरा गिरिगिरिभिद्धा नदी ·[१५ प्री- प सत्यापादविरचितं श्रौतसूमम्- व्यवेयात्पर्वतान्तराये था नानाराज्ययोवा संसवो नाविद्विषाणयो. संसयो विद्यत इति क्षैतित्रामणं भवति । ( आप० ० १४-२०-४ ) इदि । अन्यस्मिधान्यं तन्त्र न संसददोष । विद्विपाणयोरेव संसक्दोपो विद्यते । अविद्विषाणयोनास्ति समयप्रायधि तम् । अर्वागपि स्थान्याधनतो लोके ॥ २३ ॥ पदि दीक्षितानामुपतापः स्यान्महानामधिीयमु. "पसमाधाय माह्मणं दक्षिणतो निपाघेकाविंशति- यवान्दर्भपुखीलाच पूर्णपात्रेऽवधाय ब्राह्मणाय मोच्यापः परियात्-~-जीवा नाम स्थ ता इमम, जीवपत जीविका नाम स्थ ता इमममुं जीवयत संजीवा नाम स्थ ता इमममु संमीवयतेत्ति भतिब्रूयात् ॥ २४॥ दीक्षितानो यत्रोपतापो ज्वरः स्यात् । स यजमान आयतने शेत एव । न करोति यनमानकर्माणि । तं परिगृह्याऽऽनधिमण्डपं नयेत् । परीमं परित इति नयनमन्त्र आप. स्तम्बीये द्रष्टव्यः । नास्त्यस्माकं नयनमन्त्र । तूणीमानयनामिति वा गम्यते । आसी- ध्रीय एवं स उपसमाधानं बलवावरणं पारस्तरगं च दर्भाधणस्तस्य दक्षिणत उपवि. शति । दर्भवासीधीयमभिमुखभुदकपूर्णपात्रमुत्तरतो निषाधेकविंशतिकुशस्तम्बाश्य क्षिप्यन्ते । निमिर्मन्राप उच्यन्ते भीवा नाम स्प ता इत्यादि । तृतीये च मन्त्रे तस्य नामपदणं द्वितीयान्तं देवदत संजीवयतेति ब्रूयात् ।। २४ ॥ या जावा ओपपय इत्योपपिस्क्तेनैताभिरभि- रभिपिवेत् ॥ २५ ॥ ओषधिसूक्तेन च स्नापयत्युदपात्रे या भपः ॥ २६ ॥ पाययत्येतासामपां प्राणापानौ तु उपास्वन्त- योमो पातामसो व्यानं त उपाशु सवनः पातु चाचं में ऐन्द्रनायकः पातु दसकतू ते मैत्रावरुणः पातु पापी वे शुक्रामयिनी पासा प्रोत्रं त आधिनः पात्वात्मानं त आग्रयणः पात्वङ्गानि म उपभ्यः पावापृष्टे भुवः पातु धीर्य तेऽतिप्राधा: पावसावित्यभिमृशति ॥ २६ ॥ अनमनिशान्तीत्यापस्तम्ब । सर्वेऽभिमशन्ति । असाविति नाममणं संमुद्रया ।

·. ६ पटलः] महादेवशांखिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याल्पासमेतम् । ३१९ प्रतिजपति माणापानौ म उपाश्वन्तर्यामी पाता व्यानं मे उपाशु सवनः पातु वाचं म ऐन्द्रबा. यवः पातु दसकतू मे मैत्रावरुणः पातु चक्षुपी मे शुक्रामयिनो पातार प्रोत्रं म आधिनः पात्या- स्थान म आग्रयणः पात्वङ्गानि म उवध्यः पात वायुमें ध्रुवः पातु वीर्य मेऽतिप्रायाः पान्विति प्रतिजपिवे पुष्टिपतो पुष्टिं मागे माणसपानेऽपानं न्याने ज्यानमुदान उदान समाने समानं पाचि वाघमस्मै पूनहोत्याहुतिं जुहोति ॥ २७ ॥ यजमान प्रतिमपत्यध्वर्यः । प्रोति वैखानसः । प्रतिनपिते पुष्टिपती पुष्ििमति होममन्त्रः । हुत्वा पूर्ववदभिमर्श इत्यापस्तम्बः । भाध्ये तु स्वयं जपत्येतावेवोपाश्चन्त. र्यामा इति । नत आहुतिरामीभीयेऽध्वर्युर्यया पूर्व कृतमामशर्भनं तथैव न तु स्वयं जपः। आमीप्रीय उत्पन्न एतत्कर्म, नतु पूर्वम् ।। २७ ।। न पुनर्भपज फरोवि ॥२८॥ ततो निवृत्तिः ॥ २८॥ यदि म्रियेत भागभृयादरम्पवभूयं कुर्युः ॥ २९ ॥ यदि यजमानो नियमांकियमाणे तु नैमित्तिके प्रागपमृपादभितरेव दहनम् । अस्य पारिसमापने फले नैमित्तिके नतु प्रत्यक्षविधानात् । अधिकारः पितृमेधेन मनमानार्थ- त्वात् कर्मणः स नास्ति पदय तत् नियते । अन्ये वाहु-आमिषु प्रतिप्यत इति ॥२९॥ अवभृथं वा गमपित्यौदाहत्यारभृयादमिभिरभिसमाहारं दहेयुः ॥ ३० ॥ अवमृथस्नानमन्त्रैरवभूयमन्त्रेणावस्थ इति । अथवा--' अवयं नीत्वा स्वकालेऽवभू. थस्नानकाले तूष्णी मोक्ष्याम्युदाहृत्य प्राग्वशमुन्नेतारं पुरस्कृत्य, अथ लुकं यजमानकर्म निवर्तते । संस्कार आशिषश्च आयुराशास्त इत्येवमाशः समाप्य साई ऋतु स्वैरप्य- ग्निभिः । ये पितृमेघे व्यापारं गच्छन्ति तैर्यपालोकं दहेपुः । पानीप्रयाणेऽ( मरणे ध्ये. तदेवेति मीमासका । तस्या अपि प्राधान्यात् । पानी अहं नामाप्न तस्या इत्युप देशः ॥ ३०॥ एतावदेकाहे ।। ३१॥ एतावदेकाहे विधानात् ॥ ३१॥ अहर्गणे बाहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणापरणार निर्व निर्गन्थ्येन का दहेयुः ॥ ३२ ॥ -- ·३२० -14 - सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्री अहर्गणे तु सोऽहोने वाऽऽहर दहेत्युक्त्वा यनमानमात्मानमध्वर्युराहर तं यनमानं मृतं विधिना दह ते मनमिति प्रेपार्थः । दक्षिणाहीत्वाऽद्वारा निर्मन्य्येन वा, मृतस्य यनमानस्य दहनं तूष्णीममात्यः कर्तव्यम् । वर्तमानमह परिसमाप्यास्य पत्नीसंयानान्तं कर्मान्ये युः ॥ १२ ॥ दक्षिणस्पा वेदियोण्यामस्थिकम्भ निदधाति ।। ३३ ।। यनमानम्य पति शेषः ।। २३॥ सिसभिः सार्पराजीभिरभिमतिहतामिरगातारः स्तुवीरन् ।॥ ३४ ॥ उदातारः सार्पराजीमः स्तुदीरनिति तिमभिरस्थीति ॥ ३१ ॥ इतर ऋत्विजो होतृपमा माचीनापीतिनो पापीरनु पन्तः सार्पराजीनां कीर्तयन्तो दक्षिणा. केशपसानुग्रभ्य सम्पान्मस्वस्य दक्षिणानुरूना. भानाः सन्यानित्येषाम् ॥ ३५ ॥ मलिनो होतृप्रथमा. प्राचीनावी तिनो । दक्षिणान्केशपक्षानुश्य बद्धा सव्या- न्युक्त्वा दक्षिणानुरूनाना विपरीतमित्येके ॥ ३९ ॥ निःप्रसम्र्य मार्जालीयमनपरीयुः ॥ ३६ ॥ अयोनि वि. प्राप्तव्यं परिगन्त्यप नः शोशुपदमिप्ति मन्त्रेणानेन पश्चाद्यामीयं यमो दायारेति सार्पराजीय वीर्तयति । यत्स्तुतमननुशमि(१)तमिति रिहा । उच्च- तुष्टमानसाः सर्पराज्ञी । सयान्बद्ध्वा दक्षिणान्मुक्त्या सन्यानम्नाधानाः नीरेव प्रतिनिधिमप न शोनयमित्या सत्कृत्योदडमुवा गच्छन्ति । अथेभ्यो यनमा. नेभ्यो दक्षिणतोऽश्मानं परिधि धाति-इमं नाम्य.. पर्वतेनेति विशेष्व(पोड)ता. सहीनमंततिपु पूशिल एव रात्री परिस्तरणान्तं महाराने बुद्ध्या यत्प्रातरालमहातन्त्र न्ति ॥ २९॥ ऐन्द्रवायाग्रा हा त्रावरणाग्रा पा मार्गली. पन्यन्ते भमानुपनिनीयुः ॥ ३७॥ . अशिष्टोमनिमित्तं पुन्त्युिपसमूह, तम्य भूयात्यान् । सम्मादेव म्तोमान(मा) गृहन्ने । तथा दर्शपूर्णतयोः प्रायमितेपोपु नान्यमाज्य निरभ्यते । पित्तस्या सोमप्रयं फुति । भपल्टिोमो नमित्तिा इनोपा पृतम्य नापिकर इति न्यायः । तदा सो पानमान दुति । प्रारमनिम्न, लगा पानि तदा तु नाना पानमानाना मंकारागाम्-आपशिस्त इत्यादीन शोर । भमिष्टोभमायाम सोमे मैन्दवाययामा ·६ पटल / महादेवशास्त्रिसंकरितमयोगचन्द्रियाच्याख्यासमेतम् । ३२१ महा मैनारणामा वा । यामीपु सर्वम्तोनाणि । तोर स्तोने वर्तमानेऽन्थियो निशी- यते । मान लीये अङ्गप्रधानमक्षानिनीयन्ते ॥ ३७॥ अस आयूपि पयस इति प्रतिपर्ट सुरिन् ।। ३८ ॥ अग्न आयू योनि सर्वतोनाणामारम्भ ! अन विशेषमाहाऽऽपस्तम्ब -स्यतरसामैपा सोम स्यात् । आयुरेवाऽऽमन्दधतेऽयो पाप्मानमेव विजहतो यन्तीति विज्ञायते । ( आप० श्री० १४-७-२२ ) इत्यादि । रथतरराह एवाय म्तोत्रविधि । अस्मि- पत्नीसयानान्ते कृते तस्याग्नयोऽपीयन्ते निर्मध्य पितृमेधादिप्रकृतिवच्छेप समाश्यन्ति । सत्रमहीन वा । यस्त्वतो दिवसम्तन्मानारम्य मृतस्य च यत्कर्म तत्सर्वं कुर्वन्ति । तस्मिन्निहारपल एप विधिरनाथस्य ॥ ३८ ॥ एतावदनाये नाधवतस्तु दावाऽथीन्युपनाद्य यस्तस्य स्वो नेदिष्ठी स्यात्त तस्य स्थाने दीक्ष- यित्या तेन सह यजेरन् ।। ३९ ॥ एतावन्नाथे नाथवन इति हेतुवचनात् । यदि तु माथवान्दा बाहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणामेरङ्गारेण कृष्णानिनेऽम्पीमि बदला निधाय तस्मिन्नपि न दृश्यन्ते । मृतस्य य पुत्र सोदयाँ नाता वा मृतम्य म्याने नक्षित आत्मप्तस्कारे न वानमिति बेचि. द्वयाचक्षते । यम्याऽऽवृत्ति प्रेतामयन्तु ये वीसिताम्त एव तिष्ठन्त्या ऋतुसमाप्ते । येनेष्टयोऽग्नयस्ते गृहे तिष्ठन्ति नित्यत्रापि तम्य नियते । प्रवासागतम्य न्न स्वय तु पितृशशूपा कुर्वन्प्रतिनिविर्थ एनेन सहेतरयानमानम्तिष्ठति । मृतस्य यजमानम्य कर्म ग्र करोति ये वितरे यजमानास्ते ॥ ३९ ॥ संगमरेऽस्थीनि याजयेय.। अग्रिटोम. सोमो स्थतर गौरवीतं वासाम सप्तदशः स्तोपो व्यारयाते ग्रहाने स्तोत्र थिम्भमुपनिदधाति ॥ १० ॥ सवत्सर पूर्णऽयोनि यानयेयुरिति त्रुते । जपो यजमानसस्कारश्च निवर्तते अर्थक्षा आयुराशाम्त इत्येवविधा आशिपश्च । दक्षिणीया तु देवतापरिमहान न दीक्षान ! अग्निष्टोम एन्द्रवायवाया मैत्रावरणाग्रा वत्येवमादि पूर्वास्थियावत् । अनुत्पने तु मार्जालीये ये तक्षापा तु त्याग उत्तरे । हाशमासात्मस्मस्यास्यियज्ञस्य दक्षिणा उद्धवसानीयान्त पृष्ठशमनीय मंत्रावरण्यामिक्षा या कृत्या क्रियतेऽम्पियज्ञ । एप विधि सूत्रकाराणाम् । मीमामाना तु पर पृष्ठशमनीय सौभामण्यापिक्षा वा यथेच पूर्वया दीक्षिता सह()नेटिना(ध्या) एन्ति । तेरा नमित्तिको यज्ञेत प्रमीत इति

·३२२
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१५ प्रश्न-
यावज्जीवश्रुते । नित्याना निवृत्ति । अग्निहोत्रं तु मृतहोंने न क्रियते चतूरात्रमय-
मानाना लसित्वश्रुने । अग्नेर्गुप्त्यर्थत्वादिति अनुपदारवचनाच । केचित्त्वह्यमा-
नामधारयन्ति । सवत्सरेऽस्थीनि यानयेयुरिति वचनान्न लोरिका भविष्यन्तीति मृत-
पत्न्यस्थियोऽपि दीक्षिते पत्नीकर्म च करोति नेष्टिसमीपत ॥ ४० ॥
यामेन सान्ना स्तुवते । द्वादशशतं दक्षिणा ।। (ख०२०) ॥ ४१ ।।
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूने पञ्चदशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ।।
गत ॥ ४१ ॥
इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूनव्याख्याया महादेवशास्त्रिसंकलिताया प्रयोग-
चन्द्रिकाया पञ्चदशप्रश्ने पञ्चम पटलः ।।
अथ पञ्चदशन पष्ठ पटल ।
-
यदि सनाय दीक्षेताथास्य साम्युत्थान जायत ।
सोममय(वि)भज्य विश्वजिताऽतिरात्रेण सर्वस्तो.
मैन सर्वपृष्ठेन सर्ववेदसदक्षिणेन यजेत ॥ १ ॥
सनाय सत्रार्थम् । यज्ञशून्यपत्रेण यक्ष्य इत्युक्त्वा यदि न यजेत । यो यक्ष्य
इत्युक्त्वा न यनत इति लिङ्गात् । याऽन योक्ष्य इत्युक्त्वेति विधिप्राशा धातवीया.
मेके सहस्रदक्षिणा समामनन्ति
( आप० श्री० १४-८-२) इत्यापस्तम्बः ।
सा सहस्रदक्षिणा कार्या | मने दीक्षित्वा रोगादिना निमित्तेन मध्य एवोत्यात्तुमिच्छेत्स
सोमस्य स्वाशं गृहीत्वा स्वामीश्च समारोप्य गत्वा कृतान्तादेव प्रक्रम्य विश्वनिद्विधिना
ऋतु समापनीय. । एवमतिरात्रेण सर्वस्तोमेन सर्व 2ठेन सर्ववेदसदक्षिणेन यनेत इति
वचनात् । न चास्य सप्तदशोऽशिष्टुद्भवति । अत एव विधेरयज्ञविभेषात् ॥ १ ॥
कृतान्तात्कर्माणि प्रतिपयते ॥२॥
कृतान्तो यम । तस्य सबन्धात्पैतृमधिकर्माणि प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ २॥
अवलिख्योखायास्तरन्यां मृद सस्कृत्य कुर्यात् ॥ ३ ॥
यदि ठीक्षासूत्तिधासेदित्यापस्तम्ब । स चोखाया. पासूनपादाय तैरन्या मृद ससृज्य
तूष्णीमुखा कृत्वा तस्यामुख्यमुत्पादयेत् ॥ ३ ॥
अवलिरय पशुशिरसा तप्णी के प्वाश्लेपयेत् ॥ ४ ॥
तथा पञ्चपशुशिरोभ्यो लेशानपादाय लक्विपु पशुशिर स्वालिप्य मृदा प्रलिप्य
निदधाति ॥ ४ ॥

·-
१ पट: ] महादेवनाहिसंकलितमयोगचन्द्रिका पार पासमेतम् ।
मगीत आपनीये तूप्नीमाग्नि हरति ।। ५ ।।
प्रतिशो तामन्यं प्रणयेत् । मन्त्रमन्तमित्यपरम् । ( आप० श्री०१४-
८-१०) इत्यापातम्यः प्रणीत मावृत्तिष्टत इत्यनुषः परमायत् ।। ५ ।।
संचितेऽनावृत्तिएतो न साम्युरथानेऽग्निचयन
विद्यते ॥ ६॥
वितेऽनावृत्तिधतो नामिचित्या विद्यते ! तूष्णी वालि निधीत ! मानवतामित्य-
परम् । इति भरद्वाजः ॥६॥
माचीनमुदीचीनं बोदवसाय विहार सापयित्वा
सर्वपष्टपा (प्या) गजत । सर्वतुभ्य आगाश-
क्यमाने यष्टुम् । धातपिया सत्रे तु विश्वजि-
ताऽतिराश ॥७॥
आगोरणं मनाया परस्पः । वाचा येत्यपरम् । पुत्रार्थ पूर्वाहयातः ॥ ७ ॥
যাহ মুয়ামানীঘানুগানস-
युरेनं यथाम्रो गाईपत्यादि गाईपत्यो
मन्येपुरेनम् ॥ ८॥
मुन्वतामिनि नात्याख्यायामिति न पत्रम् । नतु सधार्थम् । आतरवेदिवायाs.
गांधीयोऽग्निोनितस्यापि शालामुखीयः । तम्य रक्षामन्यनम् । प्राक्याण-
यनादौत्तावेदिकस्यावाहितविधिना प्रणयनं शालामुरशीयात् । तस्य तु तेन विधिना
मन्थनं मास] त्योत्तरवेदिकप्रणयनातेनैव विधिनाय प्रणयन प्रानहितात् । मानहि.
বাংলান্তিঃযোনী মু বমনাৰিাধান এখগ্য ।
यस्मादारोदात्तस्यारपी कुर्यात् ॥ ९ ॥
अत एष पुनदियुतम् । तत्र यहागनोऽसिग्न्ततोऽनुगच्छेतच्चित्वारगी
परिक्रम्य मन्येत् ॥१॥
अमुको भवति ॥ १०॥
धनुरादिभिमभवाः शाग प्रमः, नन्धमा पनि १ ||
यापण उदात्र:वय र चतुगे बरामात ॥११॥
मुम्याहत्यारो मस्थिनः ॥ ११ ॥
यजनीन सामयारेयुरन्यः .यः ॥ १२ ॥
মা’ শাথেরল লালে স্ব স্ব বে কাশী লাবণ: {} }}
पदि श्रीन यो नेदिष्ठी याचन भाल्याभिपुणुयात् ॥ १३ ॥

·१९ मत ३२४ सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- क्रीतस्यापहरणे यो नेदिष्ठी मेदिष्ठः सोममनिकृष्टदेश इति यावत् । ततो यावद- माहृत्य तमेवामिषुणुयादित्यर्थः ॥ १३ ॥ सोमाहाराय सोमविकापिणे वा किंचिद्दद्यात् ॥ १४ ॥ य इदानीं सोमम्य हर्ता यो वा पूर्वः सोमपित्रयी तयोरन्यतररमै यथाश्रद्धं दद्यात् ॥ १४ ॥ यदि तं न विन्देयुः पूतीकानभिपुणुयात् । यदि न पूतीकानथ फाल्गुनानि । यदि न फाल्गुनान्य- थार्जुनान्यथाऽदारान् । यदि नाऽऽारान्या एव काथाऽऽदी ओपधीराहत्याभिषुशुयात् ।। (ख०२१) ॥१५॥ पूर्तीकादय औषधिविशेपाः । फारगुनानि तृणाविशेषाः । तेष्वादाराः फाल्गुनानि व समुच्चीयन्ते । तत्राप्यापस्तम्बीये विशेष:--'पूतीकाभाव आढाराम्फाल्गुनानि च यानि श्वेततूलानि स्युम्तदभावे याः काश्चौपवी क्षौरिणीररणदूर्वाः कुशान्वा हरितानिति । वाजसनेयकम् । अयस्तता नीहियवान् ' ( आप० श्री. १४-८-१३) इति । तमाऽऽदारादयोऽपि सोमस्थैव प्रति निधयो न पूतीकादेः सोमस्याङ्गत्वात् । तेन सर्वेषा तद्धर्मतच्छन्दो भवतः । हरितानित्येव सर्वालाभेऽपि हरितान्त्रीहिस्तन्वान्यवम्तम्वा- वाऽभिषुणुयान्न त्वसमाप्य विग्मेदित्यर्थः ॥ १५ ॥ मतिधुक्मानःसवने पूतीकाश्च । दधि च माध्यं- दिने सबने पूतीकाश्च । शृतं च तृतीयसपने पूर्तीकाश्च ॥ १६ ॥ प्रतिधुगादयः पूतीकाश्च सहाभिपूयन्ते, न तु श्रयणं प्रतिधुगादिभिरित्यर्थः ॥१६॥ अपिवा प्रतिधुपा मातःसबने सर्वान्सोमाच्छी- णाति । शृतेन माध्यंदिने सबने दना तृतीय- सबने नीतमिण ॥ १७ ॥ सर्वेप्वप्येतेषु प्रतिनिधिक्स्पेषु प्रतिधुगादिभि. सर्वसोमाना श्रयणं स्यात् । समुच्ची. यते च तत्तत्माकृतैः श्रयणर्मेत्रावरणादीनाम् । प्रतिधुगशृतं दुग्धमात्रं पयः । तथा च भरद्वाज:--'प्रतिधुमिति टुग्यमात्रं स्यात् । इति । नीतमिति नवनीतम् । तन्मिश्रेण केवलेन वा दुध्ना श्रयणम् ॥ १७ ॥ अग्निष्टोमः सोमः स्याद्रथंतरसामा ॥ १८ ॥ आरब्धः ऋतुरशिष्टोमान्त एव कार्यों रभसरसामा च यद्यपि सम्मान्तरं सामान्तर वाभिहितमासीत् ॥ १८ ॥ - ·। ६ पटल. ] महादेवशाखिसंप कितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । एकां गां दक्षिणां दद्यातेभ्य ए१९... यद्यपि पुनरिज्याया तेभ्यो दास्यन्ते दक्षिणातथाऽपि य एवेत्यर्थः एवं व पुनरिज्यायामपि त एवविज इति सिद्ध भवति ॥ १९:- पुरा द्वादश्याः संवत्सरे वा । तस्मा एव ततदे पुनदीक्षेत । तत्र एथारपूर्वस्मिन्दारयन्स्यान, त एवैनमुत्तिनो पानयेयुः ॥ २० ॥ प्रतिनिधिना प्रवृत्तस्य मतो धर्मान्तरवनमास्यान्तरपरिग्रहनिरासायोऽय, नियम् । ब्राहाणवाक्यमेत पुनरिज्याविधानार्थ व्याख्यातुमुदाहियते कल्पान्तरे पुन सोम क्रीणी- यानिति रिझेन पुनरिज्याऽनुमीयते । वास्यशेषश्च भवति यज्ञेनैव तद्यतमिच्छति, इति । अवमुच्यता तर्हि क्यिदन्त पूर्व विवादिश्योत्तर "पंच तस्य काल का वा संस्थेति तदेत सर्वमाहाऽऽपस्तम्ब - अवभृथाद्देत्य पुरस्ताद्वादश्यातमा एव फतवे पुनदक्षित ' इति । अवभृषान्तस्ताव पूर्व तुलीयादिश्योत्तर दीक्षायाश्च पूर्वसत्याप्रभृत्यवाग्द्वादशरात्रात्याल । तस्मा एव च फतवे दीक्षेत न्यसाय: भागाररूष इत्यर्थ । आश्वलायनस्तु अन्न पूर्वम पे उत्तुमुदवसानीयान्तमुत्तवान् । यया यज्ञ सस्थाप्योदवसाय पुनर्यजेत, इति । विवल्प वाह कात्यायन । पुनर्योऽवभृयान्तो वा । इति । तर तयारपूर्वस्मिन्दास्यस्यादिति । तामेव दक्षिणा दद्यात् । या पूर्वस्मिन्नतो दास्यास्यात् । दक्षिणोदवसामध्यर्यात प्रादिक्षिणाभ्यो ऽ पहार एवाय विधि । दत्तासु दक्षिणासु रसस्थनापत्य याऽपहाऽपि समाप्ति प्रति- निधिना । तया प्रवृत्तव्यलाभे नाय विधि सर्वत्र । तथा चाऽऽश्वलायन - सोमा' धिगये प्रकृत्यति एव च भूतीकानेर गीतवनस्तदृपहारे पुनस्ताने भमानस्य नायें विधिर्भवति । तथा सर्वोपहार एवाय विधि । असोपहारे स्पतिशिष्टमन्येन वर्धयि- त्याऽभिषुणुयु । सर्व क्रीतापहारविधि जीतनाशोपयोरपि दर्शनार्थ , बुल्यन्याय- स्वात् । अभिदग्धे तु तत् प्रायश्चित्त यदपहृत इति लिङ्गीच । तथा श्रोते रागाने मष्टे दग्धे वा । इत्याश्वलायन ॥२०॥ अथ यदि सदोहविर्धामान्यमिदरिन्ग्रहानध्वर्युः राशयेत्। स्तोत्राण्युदाता ! शस्त्राणि होन।।।२१॥ महा-गृहीतानगृहीतान्हुतान्होप्यमाणावर्यु स्पाशेयबुध्येतेत्यर्थ ।। २१ ॥ अनभिदग्धे सोमे कृतान्ताकर्मणि प्रतिपोरन् । २२ ॥ पार्थतो देवयजनमध्यवसाय कृतान्तादेव प्रनामेयु स्यामस्तम्ब । देवयानमा वसाने वैश्विरणादीनि तूष्णीं कियन्ते मन्त्रेण वा मागुकन्याग्रात्त । तया नावृता, --एथा समाप्य ·[१५ प्रश्भे- सत्पापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- क्रियेरनावृता येत्याश्वलायन । कृतान्तादिति याकर्म कृत तत पर तन्नमित्यर्थ । माग्वंशादिमण्डपदाहे तु न देवयननान्तर गम्यते ॥ २० ॥ दग्धे तत्मायश्चित्तं यदपहते ॥ २३ ॥ अभिदाधे तु सोमे यदपहतप्रायश्चित्त यो नेदिष्ठी स्यादित्यादि तदेव भवति ॥२३॥ पश्चात्र गा दक्षिणा ददाति । पञ्च वरानित्येकपाम् ॥ २४ ॥ या तत्रोक्ता गौरेका दक्षिणा दयादिति तस्या स्थाने तन पञ्च दद्यात् । अनडु होऽपि प्राप्त्यर्थ वरवचनम् । प्रवृत्तद्रव्यस्य रामे स्वत्रापि प्रकृत्या समासिष्टव्या॥२४॥ यदि मावा दीर्येत पुतानस्य मारुतस्य सान्ना स्तुवीरन् । ब्रह्मसान्नेत्येकेपाम् ॥ २५ ॥ यदि मात सवने मावा शीर्येत पुरस्ताहिपवमानादित्यापस्तम्ब । दीयत खण्डित स्यात् । धुतानस्य मारुतस्य यासाम तेनात्र स्तुवीरन् । यद्यपि न तस्य च्छ दोगब्रह्म- सामत्वमुक्तं तथाऽप्यत एवानुवादात्वचिद्विधिद्रष्टव्य ॥ २५ ॥ यदि मातःसबने कलशो दीर्येत वैष्णवीपु शिपि- विष्टवतीपु स्तुवीरन् ।। २६ ॥ व्याख्यातमिद नालणे- यदि प्रात सबने क्लशो दीर्यंत वैष्णवीषु शिपिविष्ट- वती स्तुधीरन यदि मध्यदिने दीर्यंत वषटकार निधन र साम कुर्यु । यदि तृतीयसवन एतदेव ' इति । तथया प्रामणमेवानुसधातव्यमित्यर्थ । क्लश इति द्रोणालशस्यवैय- देशग्रहण, यथा सत्यभामा मामा भीमसेनो भौम इति । दीर्यंत भिधेत ॥ २६ ॥ अदि माध्यदिने दीर्येत वषट्कारनिधन साम कुर्युः । यदि तृतीयसवन एतदेव ॥ २७ ॥ निधनमन्तिमा मक्ति । तद्वषट्कारो यस्य तद्वपट्कार निधन तत्साम गायेयु ॥२७॥ यदि फलशो दीर्येत वषट्कारनिधनं ब्रह्मसाम कुर्यु- रिस्पेकेमाम्। सर्वेपामनवयवेन श्रूयते॥(ख०२२)। ॥ २८॥ असवे स्वाहा वसवे स्वाहा विभुवे स्वाहा विवायते स्वाहा गणश्रियै स्वाहा मलि म्युचाय स्वाहा शूपाय स्वाहति सप्ताऽऽहती? त्वेन्द्रस्य अहोऽस्य गृहीतो ग्राह्यो देवाना पूरसि तसा मपचे सह प्रदः सह पशुभिः सहत्विग्मि. सह सोम्पैः सह सदस्यैः सह दाक्षिणेयः सह

·६ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३२७
दक्षिणाभिः सह यज्ञेन सह यज्ञपतिना प्रषि-
शानि सह यन्मे अस्ति तेनेत्पभिमन्य ॥२९॥
यद्वपटकारनिधन साम तद्राणाच्छसि साम कुर्यात् । तथाऽसवे स्वाहा, इत्याहुतिषु
हुतास्वध्वर्युपा दर्णिमनुम-त्रयते यजमान । नोत्तरयो सनयोरय विधि । यदि प्रात.
सक्ने क्लशो दीयेत ( आप० श्री० १४-८-२५) इत्यापस्तम्लीये तु प्रात सक.
नग्रहणादुत्तरविधावनुसक्नमित्तिवचनाच ॥ २८ ॥ २९ ॥
सवेशाय त्योपवेशाय त्वेत्यनुसवनं दीर्णे जुहोति ॥ ३० ॥
एतै प्रतिम नमनुसवन दीर्ने पञ्चाऽऽहुतीर्नुहोतीत्येके (आप प्रो० १४-८-८५)
इत्यापस्तम्ब । सवनत्रयार्थोऽय क्ल्प । तेन सर्वत्र विक्रुप्यते । एवं कृते प्रायश्चित्ते
सध नीयद्रव्यै क्रश प्रतिलिम्पेत् । तथा च बौधायन - यद्यपदों भवति प्रति
लिम्पत्येनम्' इति । धारणासमर्थत्वे त्व-य मन्त्रेण प्रयुज्य तस्मिन्न(र)समवनयेत् ।
स्कन्ने तु रसे विधिमाह बौधायन -~-4 आप्रयणादनाऽऽस्तु प्रस्कन्दयति' इति । पूत-
भूदाधवीययोस्तु दीर्णयो सर्वप्रायश्चित्त हुत्वाऽयमेव प्रकारो द्रष्टव्य । तथा च तावे.
वैवर प्रत्याऽऽह बोधायन - स यद्यबदीनों भवति लिम्पत्येनम् । इति । तथा-आम-
यणादेवानाऽऽसु प्रस्कन्दयति । इति । समानोऽये प्रकार आप्रर्यणस्याल्या विदीर्णायाम् ।
कलशात्तु रसोत्पत्ति । यथोक्तम्---यदाऽऽप्रयण कलशादिति ॥ ३० ॥
यदि सबै. पर्यावरस्तुतमभिव्युच्छेत पनि-
होंने स्तुयुः। तिसमिस्तिसृभिरितरेभ्यः ।। ३१ ।।
यटि सर्व रात्रिपर्याय (आप० श्री १४-२३-१२) इत्यापस्तम्ब । अतिराने
भयो रानिपर्यायाश्चतुश्चमसगणास्तस्त्रिभिरप्यस्तुते यदि न्युटा रात्रि स्यात्तदा प्रियपि
पर्यायेषु होतृशनार्थानि स्तोत्राणि पद्मि पड्मि स्तुयु , इतराणि मैत्रावरुणवालणा-
च्छस्यच्छावावशस्त्रार्थानि तिमृभिस्तिमा । एव द्वादशस्वपि रात्रिस्तोत्रेपु 'झाप्त
कार्य ॥३१॥
यदि द्वाभ्या पर्यायाभ्यामस्तुतमभिव्युच्छेद्धोत्रे
मैत्रावरुणाय चान्यतरस्य स्तुयुः । ब्राह्मणा-
सिनेऽच्छावाकाय चान्यतरस्य ॥ ३२ ॥
यदि द्वाम्या पर्यायाम्यामस्तुते प्रयममात्रेण स्तुते व्युच्छेत्तदा मध्यमपयोये होत.
मैत्रावरणार्थे द्वे एव स्तोत्रे स्तुयु । ब्राह्मणाच्छस्यच्छावाकार्थे तु गुप्यते । एतदेव विष-
रोतमुत्तरपर्याये । म यमोत्तमयो पर्याययोरितरेतरापेक्षायां पूर्वोत्तरत्य वेदितव्यम् ॥३२॥

·१५ प्रश्न- 'यत् । r ८३२८ Itni सत्यापाइविरचितं श्रौतसूत्रम् - येोकेन पञ्चदशभिहोंने स्तुयुः । तिमभिस्ति सृभिरितरेभ्यः ।। ३३॥ । यो न पर्यायेणास्तुते व्युतढा होतु स्तोन यथाप्रकृत्येव पञ्चदशमि स्तुयु । इतराणि पञ्चभि । अत्रेय मीमासा-'किमयमभिव्युष्टिशङ्कायामेव विधिरुताभिव्युष्टी •सस्याम्' इति । शङ्कायाम्, इति पात् । क्त । ब्राह्मणेष्वभिव्युच्छेदित्येवाऽऽम्नानात् । नियतपरिमाणभूतासु स्तोमवचनानुपपत्तेश्च । न हि नियतकाल्परिमाणा सर्वत्राभियुष्टि थेन, तत्परिसिता. स्तोमा नियम्येरन् । अत सत्यामभिन्युष्टी नैमित्तिको हात । न त्वनभियुष्टयर्थ इति साप्रतम् । तदुक्तमुपग्रन्थकारण-अभिव्युच्छेदित्येव शाट्यायनि- बाह्मणं भवति । तथा मालविना तथा बालविना तथा तैत्तिरीयाणा तथा सपा विभ- वत्युपनिपात एव स स्यात् । अथापि चेदनभिविवासार्थोऽभविष्पदपरि मत स्तोमोऽमवि यथा नामिविवसेत् तथा स्तुवीरनित्येवाभविष्यत् । न ह्यनभिविवासार्थे परिमा- 'गमुपपद्यते । न तु परिमाणग्रहणेन जानीमोऽभिन्युष्ट्या सयुक्त एवाय कल्पो भवतीति अग्ने विवस्वदुपस इत्याधिनस्य प्रतिपदं कुर्वीरन् ।। ३४ ॥ 11 त्रिप्वप्युक्तेषु निमित्तेष्वेव प्रतिपत् ॥ ३४ ॥ यस्याऽऽपिने शस्यमाने सूर्यो नोदियात्। सर्वा अपि दाश- तय्यः शसेत् । सौर्य पशुं बहुरूपमपाकुर्यात् । यस्याऽs. पिने शस्यमाने सूर्यो नाऽऽविर्भवतीति विज्ञायते ॥ ३५ ॥ 'यदा सूर्यो न प्रकाशते मेघादिच्छन्नम्तदा सविचमसेषु भक्षितेषु भानावर्णश्छाग आलभ्यते प्रसज्यते च तत्र सवनीयतन्नम् । दश मण्डलान्यवयवा अस्या इति दशतयी अक्सहिता । तस्या ऋचो दाशतयोर्दाशतीरित्याहानतिभेदात् । ता बह्वीरप्यनुबू याद्वा यावत्सूर्य प्रकाशते ॥ ३५ ॥ यदि समन्वारब्धाना सर्पतामुद्गातापच्छिद्येत । , यज्ञेम यजमानो व्य॒ध्येतादक्षिणः स यज्ञरतुः सस्थाप्योऽयान्य आहृत्यः ॥ ३६ ॥ स यज्ञ उदवसानीयान्तः सम्थाप्या । अथानन्तरे पर्वणि स एव तु पुमराह- तिव्य. ॥ १६ ॥ तर तयाद्यत्पूर्वस्मिन्दास्य-स्यात् ।। ३७ ।। उक्तोऽर्थ ।। ३७ ॥ - 4 ।

·3] महादेवशासिंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३२९ ननु सन्यते विधय एककन्यापच्छेदे । यहा पुनरेपा त्रयाणां द्वयोर्वा युगपदेपच्छेद- स्तत्र को विवेकः । किमत्र विवेचनीय यावतामपर दस्तावता प्रायश्चित्तानि समुच्चेष्यन्ते निमित्तसंनिपातात् । सत्यं समुच्चीयतां सर्वत्र प्रस्तोतृप्रायश्चित्तमविरोधात् । उद्गातृप्रति- होतु विरुद्ध प्रायश्चित्ते कथं समुच्चेप्येते. न ह्यदक्षिणत्वसर्वस्वदक्षिणत्वयोः समु. चयापकः । तत्राऽऽह- त एवैनमृत्विजो याजयेयुः । अयं यदि मस्तोता:- पच्छियेत यास्य शिरोऽपच्छित ब्रह्मणे वरं दत्वा ॥ ३८॥ " 'उदातृप्रतियोनिमित्तसंनिपाते मुख्यत्वादुहातुरेय प्रायश्चित्तं प्रवर्तते न प्रतिहस्तेन विरोधात् । तम्य तु कृते सर्वप्रायश्चित्तमा मवति ॥ ३८ ॥ अय पवमानासपतामुद्गातृणामपच्छेदे प्रायश्चित्तमारभ्यते -- स एव पुनर्वर्तव्यः ॥ ३९ ॥ स एव पुनः विविवरणविधिना वर्तव्य, ॥ ३९ ॥ अब पदि प्रतिहाऽपच्छियेत पशुभिर्यजमानो गृध्येत । पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं दद्यात् ।। ४० ॥ ऋतुदक्षिणार्थे सर्ववेदसं दद्यात् ।। ४० ॥ युगपदपश्छिन्नयोगातुः मायश्चित्तं कुर्यात् । प्रतिहतः सर्वपायश्चित्तं जुहुयात् ॥ ४१ ।। युगपदपच्छेदे तूनातुः प्रायश्चित्त प्रनिहर्तुः सर्वप्रायश्चित्तं जुहोतीत्यर्थः ॥ ४ १ ॥ अम्वेवं योगपये । क्रमादपच्छेदेऽपि किमयमेव न्याय , नेत्याह- पूर्वापरापच्छेदे यो जघन्यः सर्वप्रायश्चित्तं कुर्यात् ।। ४२ ।। पूर्वापरयोस्त्वनयोगतरो जघन्योऽपच्छियेत सतरम्य प्रायश्चित्तमेव प्रवर्तते । सर्व प्रायश्चित्तमान वितरस्य भवति । पूर्वाधव जघन्यप्रायश्चित्तस्योत्पतेः । तथा च मीमांसा: पापिय पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत् । (मी० सू० ६-५-१९) इति । एतदुक्तं भवति यदा प्रतिहर्ता जघन्यस्तदा सर्वोदप्तमेव दीयते, न पुनरिया । यदा सूद्राला नयन्यन्तदा पुनारिष्येव भवति न तंत्रद ऋतौ सर्ववेदसमानमिति । तत्र तु पुन- रियाया सर्ववेदसं देयमिति प्रतीयात् । अत एतत् । पूर्वस्मिन्क्रती प्रागुदातुरपच्छेदा- स्मति:पच्छेदने तस्यैव प्रादत्वात् । तत्र तद्द्यायत्पूर्वस्मिन्दास्यस्यादिति नियमाञ्च | तथा च मीमांसका:--'ययुगाता नयन्य: स्यात्पनर्यः सर्ववेदसं दद्याद्ययंतरस्मिन्' (जै.

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- सू०६-१-२०) इति । येपा त्वनुक्तमपच्छेदप्रायश्चित्तं ब्रह्मादीनां तेषां सर्वमाय. चितमेव सर्वत्र ॥ ४२ ॥ याद्गाता जघन्योऽपच्छित पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं देश ॥ ३३ ॥ पूर्वसूत्रेण व्याल्यातम् ॥ ४३ ।। पार्भये पचमानेपच्छिग्रेत्त सर्वप्रायश्चितं जुहु- यात् ।। (ख०२४) ॥ ४४ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशमने पछः पटलः । यदि माध्यंदिने पषमान एतदेव { आर्भवे सर्वप्रायश्चित्तमेव सर्वेषा कृते जुहुयात इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायो महादेवशास्त्रिसंकलितार्या प्रयोगचन्द्रिकाया पञ्चदशप्रश्ने पठः पटलः । --- अथ पञ्चदशप्रश्ने सप्तम पटल । यदि सोम उपदस्यत्सुपर्णर हिरण्यं द्वैध विभ- ज्यामजीपेऽन्तर्धायापोऽवनयमभ्युनीय है। मचरेत् ॥१॥ हिरण्यस्यार्ध द्रोणकलशेऽवधाय वसतीवरीहीत्वा तासू पयः क्षिपेत् । तत्सो. मस्थाने भवति । तस्मात्तु येपा ग्रहणं ग्रहाणा चभमानामर्धमभ्युन्नीय होमः पूर्ववत् ॥१॥ ब्रह्मण उद्गाने होऽध्वर्यवे च चतुरो चरान्दशत् ॥ २ ॥ उक्तोऽर्थः ॥ २॥ यद्यारयणः स्कन्देदुप वा दस्येदितरग्रहेभ्यो निलीयात् । यदीतरे ग्रहाः स्कन्देयुरुप वा टस्येयुरामयणानिगृहीयात् । अन्याञ्छुकादधुः वाच ॥ ३॥ गतः । शुक्रवरहितानां प्रहाणा कलशम्य चा:प्रयणो योनिरिति ।।३।। अपन विधिमाह- द्रोणकलशानिगृहातीति सर्वग्रहाणा५ स्कमाना मुपदस्ताना वेति विज्ञायते ॥४॥ - ·७ पटट.] महादेवशासिसफलिप्तमयोगचन्द्रिकाध्याख्यासमेतम् । . सर्वेषामेव ग्रहाणा शुषध्रुवसहितानामुपदस्ताना स्थाना च फ्लश एष योनिरिति । त एते पस्यारो विधयत्तत्र तत्र विकल्प्यन्ते । केचित्त-सर्वग्रहाणामित्यनेन पवमानमहाणामपि ग्रहणमिट्वा पूतभृताधवनीययोर- प्युपदस्तयो क्छशादुत्पत्तिमा । तदयुक्तम् ।' यद्हो वा कलशो वा' इति क्स- शस्य पृथग्रहणेन पषमानग्रहाणामत्र ग्रहाणेना ग्रहणावगमात् । अत कलशवदाप्रय. जादेव तयोरुत्पत्ति । यथा तं त प्रकृत्याऽऽद बौधायन --'आययमादेवाऽऽसु पस्कन न्दयति ' इति । चममाना तु सर्वत्र पुतभृत एवोत्पत्ति , तद्योनिस्वात् । सर्वेषामप्येया विधीनां योनिविशेपपरत्वात् । कपिदुपदासग्रहण पचित्स्वन्दनोपलासग्रहण विमादेन - शप्रकारस्प प्रदर्शनार्थं द्रष्टव्यम् । तथा सर्वत्र सशेपम्वन्दने सोमे सोममभिगृह्य नहु- यादित्ययमपि उच्य । यदा तु नि शेष म्कन्दति तदा स्वेन स्वेन मन्त्रेण यथायोनि गृहीत्वा सादयेत् ।। १ ।। यदि ध्रुवः स्पन्देदापुर्दा असि ध्रुव आयुर्मे दे- होति बोंदा आसे ध्रुष वर्गों में देहीति तनूषा असि ध्रुव तन्य मे पाहीत्यभिमन्य बरं ददाति॥५॥ यापदस्येत्सुवर्ण हिरण्यं त्रैधं विभज्य स्वाहा दिव आप्यायस्वेति प्रथममवधायाऽऽप्याययति॥६॥ स्थालीमात्त्य द्रोणकलशादाप्याययति । यदा तु दीर्णा स्यादसमर्था च तदाऽन्या प्रयुज्य स्पन्नशेषस्यावनीयाऽऽप्याययति । नि शेषस्यन्नस्तु ग्रहणमन्त्रेणेव माह्य ॥६॥ स्वाहाऽन्तरिक्षादाप्यायस्वेति द्वितीयम् । स्वाहा दृषिव्या आप्यायस्वेति तृतीयम् ॥ ७ ॥ अवधायाऽऽप्याययतीत्यनुर्प ॥ ७ ॥ अध्वरो यज्ञोऽयमस्तु देवा औषधीभ्यः पशुभ्यो नो धनाय विश्वस्मै भूतायावरोऽसि स पिन्वत घृतपय यज्ञस्य ध्रुव घोर्धवा पृथिवी ध्रुवं विश्व- पिदं जगत् । धुवा र पर्वता इमे ध्रुवो राजा विशा- मयम् । इहैवैधि मा व्यथिष्टाः पर्वत इवाविचा. चलिः । इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिष्ठह राष्ट्रा धारय । अभितिष्ठ पृतन्यतोऽधरे सन्तु शत्रवः । इन्द्र इष त्रा तिष्ठापः क्षेत्राणि सजयन् ।। इन्द्र एन.

·[१५ भने- ३३२ सत्यापाविरचितं मौतसूत्रम्- मदीपद्धनं भ्रषेण हविषा । तस्मै देवा आधे झुवनयं च ब्रह्मणस्पतिरिति चदभिरभिमन्न्य घरं ददाति ।। (ख०२५) ॥ ८ ॥ सोऽभिमन्त्रित चामडुंगा, वरं ददाति यनमान ॥ ८ ॥ यदि नाराशसा एपन्देधमध्वर्युरुत्तरं ग्रहं गृही. पात् । तं वषट्कारानुरपदरते हुत्वाऽऽप्यायस्थ मदिन्तमति तस्माटेनमाप्याययति तेनेनं भक्षयन्तं फराति ॥ ९॥ भतिताप्यायितश्चममो नाराशप्त इत्युत्तम् । म यदि शोषणादिना नश्यतदा यश्चा मसाप्यायनादनन्तरो मह ऐन्द्रामादिम्तं वाले हुत्या घमसान्वये दधात् । स , मक्ष शेषयित्वा तेन सममानाप्याययनि अनुप्रयम्पयनि च हि । तदर्थवादाप्यायनस्य देवाअनमगन्यन इनि मानःसारने सोमः स्पन. मभिमचयेत । गन्धर्वाञ्जनमगन्यत इति माध्य. दिने । पितृअनमगन्यन्न इति तृतीयसपने । आप ओपीनिस्पतीजन्मान्यत इति नक्तम्। धावा- पृथिवी ननमगन्यन प्रति । तिरोहियान्सोमे सोममभिगा निधानि ॥ १० ॥ हविषा मन्टेदित्यापम्नम्म । हविः सवनीयादि । नत राधिपर्यायेषु । निरोगहनेषु संधिमममेषु । यममुक्मणात्तिरोनलेम्य परेप्यहोर्याम नमसगणेषु मायं विधि: भनि ॥१०॥ पृगटाग्य म्पन्धयथान्याधि पृषदापं गृहीत्या ट्रामश्वस्यन्द मनो पानि गतामिनि सरहता. ज्यामेराति जुनि ॥ ११ ॥ गदि पदायर गमेदिनि भाान ॥ ११ ॥ पत्नी प्रशान्ती मुपात विसष्टधनाः सरिता नमुना यगन्नी ग्रोप्यो मधुमति वा नगदे. मन्न वन नामांपुर उदपुरी मममी मंगमायाम्। भान ना जनपतु ममापनि ददातु परि. समगे नः । मंसिर मनुभियानपाणी मपि पुष्टि पृष्टिपनि धातु ।। भा देशना गम सतपा ·७ पट3] महादेवशायिसंकलितप्रयोगचन्द्रियाच्यापासमेतम् । आस पदो पर्व ममिनाम प्रतानि । मधुब माय घध वासन्निाटत् । इमं यज्ञमचन्तु ते मामबन्नु अनु व आरभेऽनु माऽऽरमध्वः स्वादेत्यतेः सह दशभिग्यजुभिर्दशाऽऽहुनीर्जुहोति । प्रत्याहुति वर ददाति ।। (स० २६) ।। १२ ।। मन्नतो मुखत अपनो मार्गतो या विपर्यामो मोह । तत्र विस्टना इति पाभि, मधुश्चेति प्रयोदशमासनामभिश्च जुहोति ।। १२ ।। यदि सोम स्कन्दमन्सोमोऽस्कानिति ग्राह्मण आवेध या स्फन्देत्तदपो निनीयाभूषिः सरिता बगोनु न इदानीमह उपवा- न्या नृभिः। वि यो रत्ना भजति मानवेभ्यः श्रेष्ठं नो अत्र द्रविण यथा उपदित्पमिमलय हिरण्य- गर्भः समवर्ततान इति जुहुयात् ॥ १३ ॥ ग्रहण पन्दनादिवान प्रायश्रितानुसधानार्थम् । सश्रामदेव इत्यूचा सनममि मध्य तस्योपरि पूर्ववाप्रादेशान्मिमीत इत्यातच ॥ १३ ॥ यदि चपसमभसिनर स्तोत्रेणाभ्युपाकुर्यात् ॥ १४ ॥ यधमक्षिते चमसगण उत्तरमै बममाशाय स्तोत्रमुपाकुर्यात् ॥ ११ ॥ इन्दुम्विानमवागदि(गिन्दोरुभयोः सोमाः साम मिरासद दिव्या पार्थिवाथ तस्य न इन्द्रपी- तस्य पधुमत उपहृतस्योपहनो भक्षयामात्यभिष्टस्य सोमस्य भक्षयति ॥ १५॥ यत्र पबिन्दु पतित सोऽभिष्ट ! तम्य त्वेतापक्षण तूष्णीमिति गम्यते । प्रत्यरम विपिन इत्यो क्षणमात्र । इन्टरिनीति मणम इति सूत्रान्तरे द्रष्टव्य । भक्षणम- बनु नित्यमन्त्रमयानाय ॥ १५ ॥ पदिदीलतोपिरेटपवन इत्पा। सपा- पने अन्तरार अमिनोत्तपासमपररुपः परस्य । तपा सोचिपितानो अचिताविते निष्ठन्नाव नरा अयामः ॥ यो नः सनुस्यो ·(१५ प्रश्न- । सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- भाभिदासदने यो अन्तरो मित्रमहोऽवनुयात् । तमनरेभिर्वृषभिस्तप स्वैस्तथा तपस्व तपसा सपिष्ठ ।। स स्मा कृणोतु केतुमा नक्तं चिदूर आसते । पारको यदनम्पतीन्मास्मा मिनोत्य- जरः। न हि ते अग्रे तनुवै क्रूरं चफारमर्त्यः । फपिर्षभस्ति तेजनं स्वं जरायुगोरिव । मेष इव यदुप च विच शर्वरी यदप्मुरग्रोरुपरस्य खादति । शीणा गिरो वक्षसा क्षणां जय- शून्बभस्ति हरितेभिरासभिरित्येतैः सह दशभिग्यजुभिर्दशाऽऽहुतीर्जुहोति । प्रत्या. हुति परान्ददाति । (ख०२७) ॥ १६ ॥ ब्रह्मचर्यावस्यस्य योनी रेतःस्कन्दनमवकिरणम् । अयोनावपि बुद्धिपूर्वमित्यपरे । चट्यूा तर्हित्वा, इत्यापस्तम्ब ! पूर्णया झुचाऽऽहुति पूर्णाहुनिः । प्रत्याहुतीत्यनेनके करया आहुतेरेकैको वरो दक्षिणेति दर्शितं, न त्याहुतावाहुती हुतायां देय इति । अन्यथा पट्पूर्णाहुती त्वेत्यनेन विरोधात् । अन्विष्टकं दक्षिणा ददातीत्यादौ तथा दर्श- नाच ॥ १६ ॥ ।। अहेवा देवईडनमिति वा (दशाऽऽहुत्ती त्या पत्र मानः सुपर्जन इत्येतेनानुवाकेनाभिपिश्चेत् ) ॥ १७ ॥ अभिषेकवचनान्नावगाहेत् । पन्या सहावकिरणे तन्त्रेणाऽऽहुती त्वा पृथगुभयोरभि. षेकः यदि पुनस्यामयोनौ वा रेत.स्कन्दनं स्यात्तदा सामयाचारिकोऽपि विधिरनुसन्धा. तस्यः । दाया च रेतः सिक्त्वाऽयोनो वाऽब्लिशाभिरस उपस्पृशेत् । वारणाभिर्वाऽन्यः पवित्र रिति । अबुद्धिपूर्वकारुन्दने तूक्त एव विधिः । यन्मेऽत्र पयस इत्यादिना ॥ १७ ॥ यदि हुसाहुती सोमो सरमृजेयातामन्तःपरिध्या- इवन यादगारं निवर्य यज्ञस्य हि स्थ ऋत्विया- विन्द्रानी चेतनस्य च हुताहुतस्य तृप्यतमतम्य हुतस्य च एतस्य चाहतस्य घाइतस्प हुतस्य चन्द्रामी अस्प सोमस्य वीतं पिवतं जुपेयार स्वाति हुताहुता सोमो जुयात् ॥ १८॥ यदा महस्य चमसस्य वा हुतस्य भक्षायाऽऽनीयमानः शेष प्रसारमा)दावचिद- ·. ७ पटलः । महादेवशासिफलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३३५ हुताहादावापतेत् । अहुतो या महादि तदोपे तदा 'तमम्मै मसं प्रयच्छेत्' इत्यापस्त. रः । तं समृष्टमेव हुत्वा तम्मे भक्षं प्रयच्छेद्यः पूर्वहुतशेषभक्षणः प्रातः ॥ १८ ॥ मा नोऽवरिपुः पितरो मोत वीरान्मा नः स कधरत वाऽन्यवन्धुः । मानो दुबमा अयास ईशता तोऽयं यज्ञ मध्येतु देवा इति हुता हुतौ सोमी भक्षयति ॥ १९ ॥ प्रत्यायोऽयं नित्याय भक्षमनस्य ॥ १९ ॥ मा यजमान तमोऽविदन्मर्विजो मा इमाः प्रजाः । मा यः सोममिर्म पियास सृष्टमुभयं कृतमिति', भक्षयन्तमभिमन्यते ।। २० ॥ अध्वर्युरिति शेषः । यहा स्वध्वर्युर्मक्षयति तदैनं प्रतिप्रस्थतिाऽभिमन्यते । एवं संसृष्टं सोममिन्द्रामिया प्रतिपाद्य पुनयनित उत्पन्न स्वकाले त देवतां यनेयस्य गृहीतोऽयमहतोऽन्यत्र प्रतिपन्नः । यदा हुतस्यैक्देश एवं "हुतशेपे पतितो न रत्नस्तदा शेषेण वर्थितन यनेत ॥२०॥ मस्विनः सह सदासयेषां दश सिपो अधिना पञ्च बानाः । भाणो ध्यानोऽपानो मन भारत- मपि स्वाहा कृतहविरदन्तु देवाः ।। प्रजापते नविदेतानिति भक्षं व्यापारार्धपूर्वार्ध उप- रखेऽधनन् ॥ २१ ॥ दक्षिणार्धपूर्वार्धे पा ॥ २२ ॥ शवीटाटिभिरपहातो त्यापत्तिः । तत्र पात्रमपि निर्णिज्यते निर्टिस्यते या पपादोषम् । नान्यो स्क्ष उत्पाय: । अप्रयोकत्वात् । प्रतिपत्त्यन्तरेण शेषकार्या- ध । नाराशंसास्तूपाद्य एवानुप्रयम्नार्यम् ॥ २१ ॥ २२ ॥ सपना पौः सभा पृथिवी स्कर्म विश्वमिद नगद । रफमाऽदो विधा भूतानि मस्याम्जाय. तार हविः ॥ गायः मनायध्यमिहापा । पुरुषाः।। हो सहसदक्षिणो रायरपोपो निषीद- || अयं रसो पर्पती गांभिररियं पेदि। स्वपत्या गुराः । इदं रिति हास्यन्यम या विधे अवन्तु देवाः ॥ पयस्वतीगेश्यय In.nो को भरना।

·. सत्यापाविरचितं श्रौत नम्- इत्येताभिः पृपदाज्य सन्नमभिमन्त्र्यापोऽभ्य घहत्य पात्र निर्णिज्य पुननिष्टप्य निदधाति । तस्मिन् हिरण्यर शतमानमवधायैकमिपे विष्णु स्त्वाऽन्वेविनि वैष्णव्याऽथान्यदधि पृपठाज्य गृहीत्वा द्रप्सश्स्पन्देत्यभिमृश्यावेनावप्राप्य सा दयति ।। २३ ॥ स्रुचमित्यापस्तम्ब । सुसयोगात्सुम्गतम्यवाय विधि । स्थालीगतस्य (वाज्यवदेव विधिर्भवति । तन स्कन्न पतसृमिरभिमन्य स्क्लशिष्टमप्सु लिप्त्वा पुन स्थाल्या पचहतको वैष्णया गृहीत्वा मन्त्रेण सादयेत् ॥ २३ ॥ पदपामृक्षच्छकुनिर्मुखेन निक्रते तत्र । अग्निष्टत्स- वर गुन्धतु इच्यवाघृतसूदन इति २कुन्प- वमृष्टं तस्यैतदेव मायश्चित्त निस्रियतेऽत्र पा त्रम् ॥ २४॥ अभिमन्त्रणम प्रस्त्वत्र यदपामृक्षदिति भवति पाचनिन चाधिकम् । समानमन्य- पूणेत्यर्थ । केचित्तु मुखेनेति म त्रवर्णात् । काक्मुखेनापमृष्टस्यैवैन विधिमिष्ट्वाऽङ्गा- न्तरस्पृष्ट तदव्यापन्नविधिनाऽप्सु क्षिप्त्वा निलिखिताया सुचि स्वमन्त्रेण गृह्णन्तिा२४॥ यदवालिक्षच्छ्यपान्मुखेन नित तव । अनिष्ट सर्व शुन्धतु हव्यवाघृतसूदन इति श्वापदाव लीदमभिमन्बयते । तस्यैतदेव भायश्चिचम् । (भ भ्यवहरणादि पूर्ववत् । ) नात्र पात्र प्रयु ज्यते ।। (ख० २८) ।२५ ।। इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पश्चदशमने सप्तम पटलः ।। शुन इव पादा यम्य स श्वापद श्वशगारमार्मारादि पश्चनख । तदवमृष्ट त्वेतयाऽ- मिमध्य खुर्च च ता त्यक्त्वा पानान्तर सस्कृत्य तस्मि गृह्णाति । समानम यत्पूर्वेण । एतेनैव निदर्शनेन पतितोटक्यायप्रयतस्पृष्टाना द्वादशमलोपहताना च त्यागो वेदि तव्य ॥२५॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशालिप्तकलितायां प्रयोगनान्द्रिवाया पञ्चदशम सप्तम पटल ॥ ७ ॥ १ पादम्।

·१ पटख] महादेवशास्त्रिसकारतमयोगचन्द्रिकान्याख्यानम् ।
अथ पञ्चदशाम पटल ।
यदस्य पारे रजस इति जुहुयात् । यदि पशु
रुपाकृती पेत निपीदेवाश्यतोच्छ्ये पलायेता
कायसनपने ब। यस्माद्धीपाऽपिठास्ततो नो
अभय वृधि । मनाभ्यः सर्वाभ्यो मृड नमो
रुद्राय मीटुप इति द्वितीया वेपमाने ॥१॥
उपाकरणप्रभृत्या सज्ञपनाद्यदि पशु सन्देत्तदा यदस्य० इति हुत्वा यस्मादीमे
न्याया मुटुयात् । अभिमन्त्रयेत वा पशुमित्यापरतन्त्रबखाना । सज्ञानदशाया
विद्रस्य भाग इत्यवेक्षणस्यापि समुच्चय इति द्रष्टव्यम् ॥१॥
यस्माद्रीपायपद इति द्वितीया निपण्णे ॥२॥
जुहुयादित्यनुवर्तते । उपाकृतस्योपवेशने त्वैतयैव यस्माद्रीषा न्यपद इति विकृतया
द्वितीयामाहुति जुहुयात् । समानम-यत्पूर्व त्यर्थ । वेनित्त तिप्रति पशाविति मजेषु
नियमात्तवन विधिमिच्छन्ति ।। २ ॥
अदुस तिष्ठ प्रतितिष्ठ मा रिपो मेस यज्ञ यजमान
च रीरिषः । सुबर्गे लोके यजमान हि धेहिश
न एधि द्विपदे श चतुष्पद इत्युसमुत्थापयेत॥३॥
निकाणे त मैत्रावरको दण्डनोत्थापयदित्यापस्तव । निपणे स्वयमध्यपरो विशेष
इति माद । उन्नशब्दस्य गोनातिवचन वायुस्खेत्यविकृतो मन्त्र ॥ ३ ॥
उच्छरगति बागम् । उन्मेपैति मेपम् । अर्घ
अपुण उलय इति द्वितीयाम् । अभ्यो नः
पा रहसो निकंतुना विश्व५ समनिण दह ।
कृषीत जी च रथाय जीवसे विदा देवेषु
नो दुव इति तृतीयाम् ॥ ४॥
मागमेपयोस्तूच्छग तिष्ट उन्मेप तिष्ठे ते विश्यिते । शाया तु जात्यनादरेणोदश
इत्येव भवति । तत्रोच्छागेत्यम्य प्रकृत्यात्वाद्वितियु पश्चात्वे स्त्रीपशो च यथार्थ-
मह । नोवादीनामहो विकृत्यर्थमोपदेशात् ।। ४ ।।
परमानीपामाशिष्ठा इति द्वितीया पाश्यमाने
यस्मानीपा समुराया इति द्वितीयामुच्छू
पति ॥ ५॥

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
१५-
सष्टम् ॥ ५ ॥
यस्माद्भीपापलायिष्ठा इति द्वितीयां पलायितेऽ-
नागन्छत्यन्यं तद्रूपं तद्वर्णं तद्वयसं तज्जातीय
तदैवतमुपाकृत्य तेन सस्थापयेत् ।। ६ ॥ तजा
तीयेऽविद्यमान अजा अवयो गाव इत्यन्योन्यस्य
प्रतिनिधयो भवन्ति ॥ ७॥
अपक्रमण पलायनम् । अनागच्छत्यन्य द्रूपवर्णक्य संवतमुपाकृत्य यनेत '
इत्यापस्तम्ब । तस्मिन्नागमयिटुमशक्ये सति संम्यानवर्णवयोभिस्तत्सदृशं तज्जातीय-
मन्यमुपाकुर्यात् तज्जातीयाला प्रतिनिधिरुक्त सूत्रकारेण-~-'अना अक्यो गाव इत्य-
न्योन्यप्रतिनिधयो भवन्तीति ॥ ६ ॥ ७॥
सेपविद्यमानेवाज्येन शेपर सस्थापयेत् ॥८॥
स्पोऽयं ॥८॥
पस्माद्रीपा समज्ञास्था इति द्वितीयामकामसंज्ञपने ॥९॥
स्वय व्याध्यादिना मरणमकामसंज्ञपनम् ॥ ९ ॥
य इदमकस्तस्मै स्वाइति सर्वोत्तमा जुहोति ॥ १० ॥
उत्तमा तृतीयामि यर्थ । सर्वत्र तृतीयामित्यापस्तम्बवैखानसी ॥ १० ॥
न पाउ वेतन्नियसे । आशानां त्वा विश्वा
आशा । आपो हिठा मयोभुव इति चतसमिः
पशुं व्यापनमभिमन्यापोऽभ्यवहत्या-यं सर्प
तद्वर्ण तयसं तज्जातीयं तदेवतमुपाकृत्य लेन
सस्थापयेत् । तज्जातीयेऽविद्यमाने (ख०२९)।।
पलायित व्यारयातम् ॥ ११ ॥
मृतं पशुमोऽभ्यवहत्य पूर्वपदन्येन यनेत ॥ ११॥
उखार सरन्तीमगदामामिहोता पृथिव्यन्तरिक्ष
घौर्यदतन्युतमार तन तमामोति निति
पराचरिति पाग्या समन्तीमभिमन्वयेत ॥१२॥
भिन्ना सबनीमभिमन्यान्यामुना सम्रय निवेशयेत् ।। १२ ।।
यान्ति पदोपदानानि न विन्देमुस्तावलल
आल्यस्पारयेत ॥ १३ ॥

·: पटवा ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगन्द्रिकाच्याख्यासमैतम् । ३५९ यहि पशामित्यारण्य ये पशु विमनीरनियन्तं प्रायदुक्कं मामणे तत्तनपानुसंधा. तल्यमित्यर्थः । तत्र हि देशं पशु प्रकृत्योत्तम्-~~-'यहि पशुमानीतमुदश्च मयन्ति तर्हि तात्य पशुपणार होत्' इति । यहि शमिन्काले पशुमानीतमिष्टप्रया संज्ञपनार्थमुश्च नयन्ति तर्हि तस्मिन्काले ताय तम्माप्रानहितात्पशुश्रपणं शामित्रानि होदित्यर्थः । पुनश्च यजमानं वा एतद्विकर्षन्ते यदाहवनीयात्पशुश्रपणं हरन्तीत्याहवनीयादुन्दरणं निन्दित्वोत्तम् । स वैय स्यानिमन्थर वा कुर्यादिति । स एव मानहित एव योनिः स्थानिन्ध्यं वेत्यर्थः । पूर्वन चात्र च तद्वृत्ताभ्यां प्रानहितपरामर्श इत्येतदपि प्राच- माग्नि प्रहरन्तीत्यादिनाह्मणपोलोचनयैव प्रत्येतत्यम् । बौधायनश्चाऽऽहम वैव स्यादिति पुराणगार्हपत्यमभ्युपदिशति' इति । समानोऽयं विधिः सदनीयेऽपि तत्प्रकृतित्वात् । निरूदपशी स्वाहत्यवचनादावनीया. देवाऽऽहर्तव्यः । पुनधोकं ब्राह्मणे-'यदि पशोरवदान नश्येदाज्यम्य प्रत्याख्यायमवोत्सव ततः माय- स्थितिः' इति । पशुसंबन्ध्येकमनकं वावदाने गाशदोपादिनाऽवदानायोग्यं स्यात्तस्य स्थाने धौवादाज्यादवोदित्यर्थः । तदुर्ग माहानेन'यद्यविस्तस्याऽऽज्यं प्रतिनिधिः इति । कृत्स्ननाशे तु पुनरालम्म, केचित्तु वाहदययोनाशेऽपि पुनरालम्पमिच्छन्ति तयोः पश्चात्मत्वाभिवात् । यथा आत्मा पेति पशोर्या आरब्धस्य हृदयम स्माऽभिसमेति, इति च । तदयुक्तम् । विशे- पानुपदेशात् । अर्थवादमात्रत्वाचाऽऽत्मप्रवावस्य । तदु कात्यायनेन---अवदानहानी नाऽऽद्रियेत, हृदयनाशे वन्यमालमतेत्येके हृदयं पशुभिरिति श्रुतेः । सर्वेषां वाऽऽज्यस्य यनेत, अर्थवादमा पशुवचनमिति । यदि मतमनवदानवादपाया न तत्राय लिपिरिति तदुपोत्तरसूत्रे निरमिप्यते वपादीनां मात्राहीनत्वेऽप्येकदेशे विद्यमाने तेनैव यजेत प्रति- निधिना द्रव्यप्राधान्यात् । यथोक्त पात्रापचारे तच्छेषेण समाप्नुयादिति ॥ १३ ॥ ये पशुं विपन्नीरस्यरताकामयेताऽऽतिपायु रिति कुविदङ्गति नमावृक्तिवत्यागीधे जुहुयात् आहवनीये( शामित्रे वा) निरूढपशुबन्धे ॥१४॥ यदि दस्यवः पशु विमनोरन् जीवन्त मामावस्थ वा बलात्कारेण हरेयुत्ताश्च यदि यनमानः कामयेताऽति प्राप्नुयुरिति तदाऽनया जुहुयात् । सदलाभे तु पलागितविधि खे मवति ॥११॥ ययष्टापदीत्यनुयुध्येस्न्याता रातिः सूर्यो देव इति द्वाभ्यां गाईपन्ये जुहोति ।। १५ ॥

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-.
[.१६ प्रश्--
विकृतिषु स्त्रीपशुरालब्धच्या । यधष्टापदीत्यनुवुध्येत्त । गर्भिणीत्यर्थः । गर्भपादः
संहास्या भष्टौ पादा भवतीति कृत्वा गर्भनदर्शनार्थत्वाच्च । गर्भहित्यादिना हादशा
यादावपि रमानोऽयं विधिः । ततः प्रासंज्ञपनादनुवोधे तामुत्सृज्यान्यामुपाकुर्यात् ।
रतस्त्वनुबोधे-धाता रातिः सूर्यो देव इत्याहुती नुयात् ॥ १५ ॥
यस्यास्ते हरितो गर्भ इत्यभिमन्च्याऽऽदर्त.
नवर्तयति प्रदक्षिणं गर्भयावर्तयति ॥ १६ ॥ ।
अथैनामध्वर्युरभिमन्यत इत्यापस्तम्बः । गर्मिीममिमन्त्रयते यस्यारते
विशसनकाले पशोरुपस्थं निर्गमानुगुणमावर्तयतीत्यर्थः ।। १६ ।।
वि ते भिनमि तकरीमित्यन्तरा श्रोणी गर्भ
निखिदति ॥ १७ ॥
तदावरकमुल्लं नाम मेदं निप्खिदिति छिनत्ति ॥ १७ ॥
बहिस्ते अस्तु वालित्याशयादर्भ निरस्योरुद्रप्सी
विश्वरूप इन्दुरिति रसाय पात्रगुपयच्छति ।
शूलैन पशुश्रपणे निहत्य गर्भ श्रपयाति ॥१८॥
तत ऊर्वोर्मध्येन गर्भ निःसार्य शूले प्रणीक्ष्य( य ) शूलाग्रपोत(प्रो) कृत्वा
निहत्य अपयति । गर्भश्रपणानुगुणमग्निसमीपे शूलं निसाय शामित्रे अपयतीत्यर्थः॥१८॥
पशुपुरोटाशं निरूप्य न( भक्ती यावापृथिवीयं
गर्भपुरोडाशं निर्वपति ॥ १९ ॥
पशुपुरोडाशनिर्वपणकाल एव चेनाता गर्भिणीति तदा तन्निरुप्यानन्तरं गर्भपुरोडाश-
मनुनिर्वपति । पुरस्तात्तु ज्ञाने यदेव जानीयात्तदैव निपेत् । स च भक्ती द्यावापृथि
वाभ्यां निरुप्यते, न गर्भदेवताय । न चास्यैकापालधर्माः, शेपस्योत्तरत्र प्रतिपत्ति.
विधानात् । इसरथा सर्वहुतत्वेन शेषासंभवात् ।। १९ ॥
पशोरवदानान्यवदाय गर्भस्थ
पुरस्तान्नाभ्या
अन्यदवघेदुपरिष्टादन्यदवदाय देवतेप्ववदधाति
।। २० ॥
माभ्या
पशोर्दैवतेप्ववत्तेषु गर्भस्य नाभ्या उर्वमेकमवदाय देवतेषु क्षिपनि । तदा अस्स-
अवदाय सोविष्टकृतस्वित्यर्थः । पुरस्ताद्व नाभ्य प्राण उपरिष्टादपान
इति लिझात् ।। २०॥
रसं त्रेधं करोनि । देवेत सौविष्टकृतेष्वेडेषु च ॥ २१ ॥

·८ पटलः ] महादेवशातिसंकलितमयोगचन्द्रिमाव्यास्यासमेतम् । यूपण समुच्चयार्थधकारो मिन्नामो योजनीय, सोमलवादेवतादीना समुचे. यान्तराभावाच । यूप्योपसिच्य त्रियु गर्भरत व्यानयतीत्यर्थ २१॥ एकपटी द्विपदीति वपते जुहोति ॥ २२॥ पुरस्तास्विष्टक्त इत्यापस्तम्ब । पुरस्तावनसतेसित वचनातस्य पुरस्तादेवेयमा. हुति ॥ २२ ॥ ३५ट्रकृदे विष्णो मनते अध शिपिविष्ट- नामेत्यन्यतया गर्भस्यदक्षिणपूर्व सविध जुहोति ॥ २३॥ विष्णवे शिपिविष्टाय होतीति लिङ्गात् । तथा निर्मित विष्णाविति जुहोतीत्येव कल्पा- तरकारा । अतो दर्पिहोमधर्मेण जुहोति ॥ २६॥ : " दाक्षिणाकालेऽष्टामुहिरण्यं दक्षिणा तृतीयेs- न्तरकोश उष्णीषणाऽऽविष्टित भवति । तद- दाति । विवलाकोशकरोति ॥२४॥ অদ্যালযseষ্ট্য দণ্যশ্য ধানি { অগ্রসূরিংgথঘিলাভনয় জীৱs- संधाय तृतीयेऽवधाय तृतीयेऽवदधाति, इत्यापस्तम्ब अापूष्टविन्दुक हिरण्यमुष्णापेण दीर्घवासमा वेष्टय सत्यस्मिंश्चित्सापिधाने कोशेऽवधाय नमपि कोशमन्यस्मिाकोशे तथा कलना तमपि तृतीये कोशेऽवदधाति । अवाहिरण्यं हि त्यावरतम् ॥४॥ महतो रस्य हि क्षये यापी यज्ञबाइस इत्य न्यसरया पशुश्रपणे गर्भ नहोति । २५ गर्भ गर्मपुरोडाश चाऽऽहवनीये जुहोति ॥ २९... गर्भपुरोडाशं च न स्वाहाकरोति ।। २६ ॥ प्रतिषिद्धत्वात् ॥ २६ ॥ अपि वा मही द्यौः पृथिवी च न इति पशुन. पणस्य शीते भस्मनि गर्भमुपोहति ॥ २७ ॥ अपिवेति पक्षान्तरद्योतनार्थम् । उरोहन प्रच्छादनम् ॥ २७ ॥ गर्भपुरोडा, ॥ २८ ॥ " उपोहतीत्यनुवर्ष ॥ २८ ॥ ---- एत युगानं परि धो ददापीति ।। (स-३०)। पञ्चभिरभिमन्य ॥२९॥ एस युवानमित्यमित्यभिमन्य तत. स्विष्टकृदादि कर्म भर्तिपद्यते ॥ १९ ॥ २१॥ +72 ३ ·[१९ मझे- -- ३१२ ।।, सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- यस्पानमष्टत्तो(तो) यूपो पिरोहतस्मिास्त्वा. पर साण्डं लोमशं पिङ्गलं बहुरूपं ( सवनी यस्योपलम्भ ) कुर्याधयत्रिशतन्तवो ये वित- लिर इति जुहुयात् ॥ ३० ॥ अहर्गणेषु यद्यसमाप्तकार्यों यूपो विरोहेत् तदा तस्मिन्नेव यूपे तत्कालपर्यागत पशोः प्रसङ्गन्यायेन स्वाष्ट्र पशुमुपालम्म्य कुर्यात् ॥ ३० ॥ पदि कृष्णशकुनिसयनुपर्युपारसदो हविर्धानान्यतिपतेद्भय उत्पन्ने शक्ये यार सर्वेभ्यो इवियः सोमेभ्यश्च द्रोणकलशे समवदाय ये देवा येपामिदं भागधेयं बभूव येषां प्रयाजा उतानूयाजाः । इन्द्र- ज्येष्ठेभ्यो वरुणराजभ्योऽग्निहोतृभ्यो देवे भ्यः स्वाहेत्याहुति जुहोति ॥३१॥ अभये पुनर्यजेत ॥ ३२ ॥ कृप्पशकुनि काकः । स हविषामासन्नानामुपरि पक्षवायुना पीनमान उप समी. पतो गच्छतेपामुपरि निपीटेद्वा तन्न देवा इति जुहुयात् । तसंसृष्टं हविरप्सु प्रतिप्या न्यमुत्पादयेध ॥ ३१ ॥ ३२॥ यवृतो यशप ऋच्छेरिति गाईपत्ये जुहुयात् । यदि यजुष्टो भुव इति दक्षिणानौ । यदि सामतः सुपरित्याहवनीये । यदि सर्वतः सर्वाभिरेकामा. हवनीये ब्रह्मा वा जुहुयात् ।। ३३ ।। ऋक्त ऋग्द्वारत । ऋग्वेदविहितस्य कस्यचित्कर्मणो मन्त्रस्य वा भ्रष इत्यर्थः । एवं यमुष्ट इत्यादि ॥ ३३॥ मनसा वा ध्यायेत् ॥ ३४ ॥ ब्रह्मेति शेषः ।। ३४ ॥ औदुम्बरी नश्ये ज्येत वाऽन्यो परिछयोर्गस्यूर्ज माय घोहि श्रियो तिष्ठ प्रतिष्ठिता दिवस स्तब्धा- ‘न्तरिक्ष व पृषिच्या च हटा भव धमित्री धरित्री जनित्रीत्युच्छ्यति ॥ ३५ ॥ .

·र पटलः ] महादेवशाखिसंकरितमयोगचन्द्रिकान्यास्यासमेतम् ।
अध्वर्युरुद्गाता यनमानश्योच्छ्यन्ति, इत्यापस्तम्ब । नाश क्रिमिक्षणमपहारा-
दिवा ॥ ३५॥
.
अध्वर्युर्यजमानो ग्रामा घोच्छ्यति ।। ३६ ॥
एक्मन्त्राणि कर्माजीति न्यायात् ॥ ३६॥
संमिता नित्येन यजुषाऽभिमन्त्रयते ।। ३७ ॥
तूष्णी निखाय द्युतानस्त्वेति यजुषाऽभिमन्यतेऽन्वर्यु ॥ १७ ॥
यदि इविर्धाने पयेयाता दक्षिणामध्वर्युरद्वतीया-
प्रतिषस्थातोपस्तस्नुपान । उत्तर प्रतिमस्थानोद
हीयादध्वर्युरुपस्तभ्नुयात् ।। ३८॥
हविर्धानशक्टयोरुभयोरन्यतरम्य वा पतने दक्षिणमध्वर्युद्गृहीयादुवर्षयेत् । प्रति.
अस्पातोपस्तम्नुपान्ध्यामवदध्यात् । एतदेव विपरीतमुत्तरस्य ॥ ३८ ॥
वैष्णव्योपस्तभनुतः वैष्णव्योपमिनुते । मानिन्या
समृशतः ॥ ३९॥
तोहण तावदुमयोस्तूष्णीकम् । उपस्तम्मन तु वैष्णव्या कुरुतः । ततस्तयेवो.
पमायाऽऽश्विन्या समृशत कल्पयतश्च । तत्र यथास्थानमवस्यापनमुपमानमवस्थापनस्य
दृढीकरणं समर्शनम् । द विष्णु , इति वैष्णवी ! यद्वा---दिवो विमो. विष्णो.
र्नुकमिति पृथगृचावुभयो । नित्यस्थापने तयोर्दर्शनात् । तदा तु वैष्णवीभ्यामिति भति.
तन्यम् । या वा क्शेत्याश्विनी ॥ ३९ ॥
अग्ने वाजस्य गोमत इति तिभिरुणिभिरध्व.
र्युरामीधे जुहोति। ककुद्भिः प्रतिप्रस्थाता ।।(३१||
भद्रो नो अग्निराहुनो भद्रा रातिः सुभग भद्रो
अम्बरः। भद्रा उत प्रशस्तयः । भद्रा उत प्रश
स्तयो भद्रं मनः कृणुष त्रसूर्ये । येना समत्सु
सासहः । येनासमत्सु सासहोऽवस्थिरा तनु हि
भूरि शर्धत्ताम् । वने मा ते अभिदिभिरित्यता
आम्नाता भवन्ति ॥४०॥
पूर्वाभिस्तिमृमिरणिभिरवणुहोति । इतराभिस्तिसृषि ककुद्धिरितरः । पहामिल
प्णिकवुद्धिरिति श्रुतिरुदाहृता । तामापस्तम्बो व्याचष्टे पूर्वाभिरुणिग्मिरध्वर्यु ।
उत्तरापि द्धि प्रतिप्रथाता ' ( १४-३०-७) इति ॥ ४० ॥

·• [१६ प्रो
Fist- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्--
.::शिरो यज्ञस्य प्रतिधीयताममृतं देववामयं वैष्णव्या
क्रियतार शिर आश्विन्या प्रतिधीयतामिति चतु-
हीत' पनगृहीतं वां गृहीत्वा समानी होमों
.
इयमध्याहुतिरामाधीयेऽधिकारात् । समानौ होमाविति समानता मन्क्ये ॥ ४१ ॥
। यधामिक्युखाऽऽमा भिघेत संकृप्य पुनः कुर्यात् ।। ४२ ।'
यद्यामा मिधेत तदा तान्येव कपालानि संकृष्याद्भिपस्कृत्य पुनः कुर्यात् । तूष्णी
मन्त्र साभ्युत्थानातीभ्यायोत् ॥ ४२ ॥
यदि को मियत तैरेव कपाले: सुपिटैरन्यां मृद
समुज्य कुर्यात् ।। ४३ ॥
यदि पक्का भियत तदा कलिानि पिठो मृदं तेन सह मेलयित्वा कुर्यात् ॥ ४३ ॥
यस्यामिख्य उद्वायेदाहवनीयं प्रणीय स एव
परयः ॥ ४४॥
उखायां भव उत्पः । स यदि प्रासंनिवापादुद्वायेद्गार्हपत्यादन्यमाहवनीयमाय-
ने प्रणयत् । ततश्च स एवाऽऽहवनीयः पुनः परीध्यः परित उखामिध्य. । शणकुला-
येनेत्यारम्य जातोपस्थानन्तेन प्रवृजनविधिना पुनरुखायामुत्पादयितव्य इत्यर्थः । यस्य
कामती निमित्ततो वा प्रदाव्यादियोनिनिन्थ्यो वा भवत्युख्यस्तस्यापि स्यात्स्वाद्यो-
सिंढत्याऽधेयों नतु परीध्यः । पुनः परीध्य इति लिङ्गात् । स्वादेवनं योनेर्जनयतीति
लिङ्गाच ॥ ४४ ॥
कृष्ण वासो देयम् । कृष्णा धेनुः कृष्णो वा गौः
शतमान चं हिरण्यम् ॥ ४५
गौर्बलीवर्दः शब्दः समुच्चयार्थः ॥ ४५ ॥
यत्पूर्वस्मिनहन्युचरस्मा अढे यज्ञायज्ञियं प्रति
सतीवरीहाति । तेनाहरभ्यासजति । तेन
'हर सतनोति ॥ ४६॥
यापूर्वगुरुतराहार्थ कर्म क्रियते । यथों-सवनीयस्येमाबहिराहरणादि तेनोत्तरमहः
मनहन्यासमति, पूर्वोत्तरयोरझोः कर्मणि(णी) संबध्नातीति यावत् । तेन धान्यज्ञ-
मेव सतनोति । अन्यथा स एव विछिनः स्यात् । अतोऽयमावश्यकोऽभ्यासङ्गै
इत्यर्थः ॥ ४६॥

·-
"१ पटल. ] महादेवशास्त्रि संकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३४५
यत्पूर्वस्मिन्नहन्युनरस्मा अझे स्तोम्यमनुरूप
कृत्वा इ.सति । तेनाहरभ्यासजति । तेन या५
संतनोति । यदतिमध्यति तेनाहरभ्यासजति देन
यज्ञ संतनोतीति ।। ४७॥
यज्ञायज्ञियं प्रति यज्ञायज्ञियकाले । पयासि आशीरामर्थानि विशास्ति । विविध
प्रेष्यति । सूक्षवाक्काले श्व सुत्यानि प्राप्नियामित्यादिनाऽपि । शेषं पूर्ववत् ॥ ४७ ॥
एतेषामेकस्मिन्नरियमाणे नमो ब्रह्मणे नमो
अस्त्वमय नमः पृथिव्यै नम औषधीभ्यः । नमो
वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे वृहले करोमि
स्वाहेत्येतत्मायचित्तं जुहुयादेतत्प्रायश्चित्वं जह-
याद ।। (ख०३२) ॥ ४८ ॥
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशमनेटमः पटलः ।
इति सत्यापाढहिरण्यवेशिमूने पञ्चदशः प्रश्नः ॥
एतेषामेशभिन्नपि धर्मणि पूर्वेधुरेवारियमाणे जुहुयादेते आहुती । किं पुनईयोबहुषु
वेत्यर्थ । द्विरक्ति प्रश्नसमाप्त्यर्था ।। १८ ॥
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूनव्याख्याया महादेवशाखिसकलिताया प्रयोगचन्द्रिकाया
যুগ্নসৗঁছন এত ।
इति सत्यापादहिरण्योशिसूनव्याख्याया पञ्चदश प्रश्न ।
अथ पोशमने प्रथम पटल ।
विनेययुक्वासिलसिद्धवर्य
लसच्चिदानन्दसुख मुनीन्द्रम् ।
नमामि सूत्रार्थविटे मुदाह
हिरण्यवेश्याख्यगुरु कृपाब्धिम् ।।
मायश्चित्त पञ्चदशे प्रश्ने च समुदीरितम् ।
ध्याचष्टे पोडशपने द्वादशाहविधि तत ॥
अथ द्वादशाहस्य कांच्यते--
द्वादशाइन च जायते ॥ १॥

·[ १५ प्रों सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- शिरो यज्ञस्य प्रतिधीयवाममृतं देवतामयं वैष्णव्या क्रियता शिर आश्विन्या प्रतिधीयतामिति चतु- हीतं पञ्चगृहीतं वा गृहीत्वा समानौ होमो जुहुतः ।। ४१॥ इयमध्याहुनिलामीधीयेऽधिकारात् । समानी होमाविति समानता मन्ये ।। ४१ ॥ ययामिक्युखाऽऽमा भिधेत संकृष्य पुनः कुर्यात् ॥ ४२ । यद्यामा मिद्यत तदा तान्येव कपालानि संकृष्याद्भिरुपम्कृत्य पुनः कुर्यात् । तूष्णी मन्त्रैर्वा साम्युत्यानी तान्यायात् ।। ४२ ।। यदि पैी भियत तेरेव कपालः सुपिटर-यों मृद५ समृज्य कुर्यात् ।। ४३ ॥ यदि पक्का भियत तदा कपालानि पिटी मृदं तेन सह मेलयित्वा पुर्यात् ॥ ४३ ॥ यस्यामिसंख्य उद्वायेदाहवनीयं प्रणीय स एव पुना परीध्यः ॥ १४ ॥ उसाया भव उरुय । स यदि प्रासंनिवापादुद्वायग्रार्हपत्यादन्यमाहवनीयमाय- सने प्रणयेत् । ततश्च स एवाऽऽहवनीयः पुन परीध्य परित उखामिय । गणकुला- येनेत्यारराय जातोपस्यागन्नेन प्रवृद्धनविधिना पुनरवायामुत्पादयितन्य इत्यर्थ । यस्य तु कामती निमित्ततो वा प्रदाव्यांदियोनिनिमाथ्यो वा भवत्युख्यस्तम्यापि स्यात्म्वाद्यो- मराहत्याऽऽधेया नतु परीध्यं । पुन. परीध्य इति लिङ्गात् । वादेवन योन नयतीति लिशाच ॥ ४४ ॥ कर्ण वासी देयम् । कृष्णा घेनुः कृष्णो वा गौः भर्तमान में हिरण्यम् ॥ ४५ ॥ गोसावदः शन्द समुच्चयार्थः ॥ ४५ ॥ यत्पूर्वस्मिमइन्युत्तरस्मा अष्ट यज्ञायज्ञियं प्रति संतीवरीझाति । तेनाहरभ्यासजति । तेन यशर संतनोति ॥ ४६॥ यापूर्वगुरुत्तराहा कर्म क्रियते । यथा--सवनीयस्ये माहिराहरणादि तेनोत्तरमहः भूमिनन्यामगति, पूर्वोत्तरयोरोः कर्मणि(जी) संबनातीति यावत् । तेन वायज्ञ मनोनिअन्यथा स एवं विधि स्यात् । अतोऽयमादयोऽन्यामई इत्यर्थः ॥ ११॥ 17 ।

·- १ टस:] महादेवशाखिसफलितमयोगचन्द्रिकाप्पारपासमेतम् । पस्वी स्यादसमोऽस्य यज्ञः स्यातपस्वी स्याधक्षमेव तत्सश्लेपयतीति विज्ञायते ॥६॥ यमत इति यनमानमधिकृत्योच्यते, एकवचनात् । यतमानबहुत्वादबहुवचनं १क्ष्य. माणानियमात् । योऽतपस्वी स्यात्स एवाधिकारी, इति ॥ ६ ॥ पीवा दी। कशी रजते ॥ ७॥ पीवाशब्दः शारीरवलदाधेि प्रसिद्धः । कृषो यजत इति शरीरगतमासादिधातु. शेपणेन मापक्षयो भवति । तया चाऽश्वलायनेनोपसंहृतम् 'यदा दे दीक्षितः कृयो पवति । अथ मेध्यो भवति । इति ॥ ७ ॥ तर चोदकेन दीसादिसंख्याविकल्पः प्राप्त एका दीक्षा तिस्रो दीक्षा का इत्यादिवि. पल्सस्य प्रकृती श्रुतत्वात विकल्पमपवदित दीक्षाध्यानियां सूत्रयति- याम्पा विधादवाचत्वारिभातं नामयति ॥ ८॥ कापा जानात्यष्टाचत्वारिंशदिनपर्यन्तमत्यन्तसंयोग इह द्वितीया स्यात् । द्वादशाह एकैकमहः सदीक्षोपसत्कमवृत्त्ये(ये)त कर्मणा पृषकवेन तेषां प्रत्येकं ज्योतिष्टोम प्रकृतिकात्वा ( ११-४-५ ) दिति ॥ ८ ॥ पञ्चदश दीक्षेरबर्धमासायतनाः ॥ ९ ॥ फ्रामपतीत्यन्वयः । आयतनाः परिमाणाः ।। सप्तदश प्रजाकामाः ॥ १० ॥ प्रजाकामा इति बहुवचनं यजमानबहुत्वाभिप्रायमिति गम्यते ॥ १० ॥ एकविरशतिर रुक्कामाः । अयोधि शति प्रतिष्ठा फामाः । चतुर्विशति ब्रह्मवर्चसशामा त्रिशन मासायतनाः पयखिशतमोजस्कामाः । শাহানামাযগামঃ। বনাধিকার वीर्यकामाः । अधचत्वारिशतं पशुकामा॥११॥ गताः । १३॥ अपरिमित दीरनित्यन्ततो बदन्ति ॥ १२ ॥ ब्राह्मवादिनो पदन्ति । अपरीमित यावत्कृशं भवति तावदित्यर्थः ॥ १२ ॥ तेऽष्यहीनस्य याजमाने स्थानिनः ॥ १३ ॥ येऽन्ये सनदशम्यो बादा अहीन एव ते स्थानिन इत्यापस्तम्बः ।। १३ ॥

·[१६ प्रश्ने- ३४६ सत्यापाढविरचित श्रौतसूत्रम्- अनेन सूत्रेण द्वा-शाहयागविधिरन्नेय । तया चारमच्छ।खाया विधि श्रूयते--'य कामयत प्रजाययेति स हादशरारेण यजेत प्रव जायते' (ले० स०७-२-५ । ७-२-९) इति । स च बाश हो हिविध -~-समूढो व्यूढश्च । तत्र समूदप्रकार मूसारेण दर्शित - यनीका त्यास्यास्याम । ऐन्द्रवायवानौ प्रायणीयोदयनीयो दशम चाह । अमेनरेपा नवानामन्द्रवायवान प्रथममह । अथ शुकाप्रमथाऽऽअयणाम मेर विहिता विख्यनीमा परिवर्तते यद्य यूट ' इति । एव समूदप्रकारमुक्त्वा व्यूढप्र. कारोऽपि तेनैव दर्शित न्यूढे चन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयावयेतरेपा द्वादशा- नामेन्द्रवायवाय प्रममह । अथ शुभारमय द्वे आग्रयणाये अथेन्द्रवायवाग्रमय द्वे शुमाग्रे अथाऽऽअयणाग्रमथ द्वे ऐन्द्रवायवाग्रे' इति ॥ १ ॥ अथ द्वादशाह प्रकारान्तरेण प्रशमति- ज्येष्ठयमश्नुते स होनमनुभवति ॥ २ ॥ यो द्वादशाहोऽन्त्यसौ ज्येष्ठस्य यज्ञ । तथा च शाखान्तरे श्रूयते- ज्येष्ठयज्ञो वा एष यवादशाह स वै देवाना श्रेष्ठो य एतेनामे यजते । (ऐ० वा० १९-३) इति ॥ २ ॥ अझनः सत्रं च ॥ ३ ॥ सोऽय द्वादशरात्रो द्विविध । सत्ररूपोऽहीनरूपश्च । नन्वस्ति द्वादशाहस्याहीनत्व सनत्व च । तत्रैव चिरयते --किमहीनसत्रयोर्लक्षणभेदो नास्त्युतास्तीति । तत्र नास्तीति तावत् प्राधम् । बुत । ज्योतिष्टोमावृत्तिरूपस्य समानत्वात् । यथा द्विरानादीनामेकादश राधान्तानामहीनानामावृत्तौ ज्योतिघोमस्वरूप तथा प्रयोदशराबादीना सत्राणामिति प्रासे चूम -~आसीरनुपेयुरिति चोदनाद्वय यनमानबहुत्व व सवलक्षणम् । यनतिचोदना पनमानबहुत्वघोटनामावश्चाहीनरक्षणम् । वैदिक्प्रयोगेषु तयोरल्यभिचारादिति सिद्धान्त ॥ ३ ॥ तस्याग्निकल्पो व्यारयातः ॥ ४ ॥ तस्य द्वादशाहम्य चित्योऽग्निनियन काठको वा ॥ ४ ॥ गतश्रियाउन्दसा यजेरन् ॥ ५ ॥ गता प्राप्ता श्रीयन स गतश्री शुश्रुवान् ग्रामणी रानन्य । गतश्रिय इति बहुवचन सो घबहुयनमानस्त्वनियमातदर्थमिति भाव ॥ ६ ॥ य यामयत च्छन्दसा यजते सोऽस्मै कामः समृध्यते । यजते यजन्त इति चोदनं योऽत ·- - ६.पटलः ] महादेवशातिसंफलितमयोगद्रिकापास्यासमेतम् । चोदनया विधानाच द्वादशाहस्य सनत्वम् । इह तु यजमानेर स्वातिचोदना विधानाचाहीनत्वमिति विशेषः ॥ १७ ॥ इदानी सत्ररूपद्वादशाहप्रयोगे दक्षिणानिमाह--- य एवं विद्वान्द्वादशहेन प्रतिगृहाति ॥ १८ ॥ एष ह वे कुणपत्ति या मने प्रतिगृहानि (ले० सं० ७-१-१०) इति निषेधात् । सत्रे हि थे यजमानास्त ऋविन इत्येवं यजमानत्वव्यवहारपस्विक्वत्यक्ष- हारोऽध्यन्ति । अत एव शालान्तरे-- अध्वर्युगृहपनि दीक्षाय वा नगणं दीक्षयति । इत्यादाक्वर्युब्रह्माविशव्दैव्यवाहियन्ते । एवं सति अत्विक्वबुद्धया यागान्तरवदन यो दक्षिणी प्रतिगृह्णाति स प्रतिग्रहीता शवभक्षणेन यः मत्यवायत प्रामोति । नान पञ्चनखशवो विवक्षितः, किंतु (पोस्याश्वाशिव बिचानेन यदई मध्यने कौरव मवति गोमांसमक्षणसमः स्यायो भवतीत्यर्थः । सिंचन प्रतिमहीतारमुद्दिश्य यस्मिन् कास्यपाने माण्डे चान्न धारयन्ति तत्पान यदि शाखोत्तमार्गेण शोधित न मवेत्ततः शोधनाभावात्तधुपगहेऽधिक मलं जायते न पात्रेण व्यवहर्तृणामधिकः प्रत्यदायो मदतीत्यर्थः ।। १८॥ एवं दक्षिणानिषेधेन सत्रप्रयोग दृढीकृत्य यजमानक्येलाहीन प्रयोगमपि इसी ऋत्विजो यजमान चाधिकृत्य पदाति ॥ १९ ॥ एक एव पजेत (२० सं० ४-२-१० ) इति श्रुतेकाय पर्तृत्वाफलमाया- चाहीना सिद्धम् ।। १९॥ ब्राह्मणानां तु सत्रमतो दीक्षिवानाय सप्तदशा- नामासत उपयन्ति ।। २०॥ प्रकृतितो ब्राह्मणकर्तृवत्वमादिज्ये प्रामम् । ( ०१-६-३) इति. तथा विस्यैव यजमानस्यारत्वाचनमानसंस्कारस्वेन राजन्यवदयाहि ! सदस्याः सध्दश कौषीतकशालायां समानानासान्तस्त्वाचामिधर्मणि दीक्षिताः सनदश इत्यर्थः ।। २० चोदना सर्व अष्टमयमा गृहपत्ति ॥ (स०१) ॥ २१ ॥ एवमापस्तम्बोऽपि । 'सर्व ऋविन प्रथमयशास्तस्मादाहुन्यष्टयन ' (Pie, ७-१-१.) इति । तस्माज्येष्ठेनेष्टत्वात्प्रथममिष्टत्वाचायमशिष्टोमा ज्येष्ठयमा अपा मुक्यादीना मूलप्रकृतिभूत इत्यर्थः । एतेन गर्व झल्विन माहिनामय एव भवेयुरिति ·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम् [१९ १प्रभे- चोदना | तान्वृणुयादित्यर्थः । अथवा--- [-विहारस्यामीनामन्यदीयानामप्यन्योपकारे प्रभुत्वा. दनाहिताग्नीनामपि द्वादशाहस स्यादिति मीमाप्तकाः ॥ २९॥ सर्व याजमानमाविषयनाविपतिपिद्धं कुर्युः ॥ २२ ॥ सर्व ऋत्विजो यजमानस्य कर्म न विप्रतिषिद्धं कुर्युः ॥ २२ ॥ गृहपतिः परार्थानि यथा यूपाञ्जनमतयाज्यामि- त्यैपररूपाणि धर्मप्रतिपेधे भूयसां धोऽनुग्राह्यते ( गृहपते)॥२३॥ तत्रापि परार्धादविकारेणेति केचित् । गृहपतिर्यजमानः । गतम् ॥ २३ ॥ सामिधेनी चोदकमा नियममाह- गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पनेति कुरिन् ।॥ २४ ॥ अत्राप्यापस्तम्बीये तु विशेष:- गृहपसेरेव सामिधेनीकल्पेनावदानकरुपेनेति प्रका. मेयुर्यानि चान्यान्येवरूपाणि स्युः ( आप० श्री० २१-२-३ )। तस्य सध्दश सामिधेनीरनुयात् ' (ऐ० प्रा० १९-१ ) इति बचासणम् । गृहपतिरेव सामिधेनीकल्प: । केचिञ्चित्तिः सृ(ख)गित्यादिवजे प्रत्यगाशारिष्टवा सुच्यावारब्धो गण. प्रतिरेव समारभ्येति मन्त्रे यज्ञपतीनामिन्द्रावान्स्वाहेति। होता--भार्गवच्यावनाप्नवान. और्वनामदम्य इति । आयवरणमन्यनिर्वा यावदम्यावर्तत इत्येकः पक्षः { आश्वलाय. नवल्पेऽप्येवं द्रष्टव्यः । असे महार असोत्यासनात्येकत्वात्तदा समानगोत्राणां तन्त्रेण वरणमितरेषां भेदेन समानविषये तन्त्रेणोहेन वा प्रकृत्तिः ॥ २४ ॥ त्वं वरुण इति वसिष्ठराजन्याना सामिधेनीपरिधानीया । आजुहोतेतीतरेषां गोत्राणाम् ।। २५ ॥ सामिधेनीपरिघानीया निरवाहेत्युभयन संबन्धः ।॥ २५ ॥ • नाराशसो द्वितीयः प्रयाजो वीसठशुनका- नाम् । तनूनपादितरेपो गोत्राणाम् ॥ २६ ॥ आपस्तम्बेऽप्येवम् । ननु- राजन्यवासिष्ठादीना भाराशंतो द्वितीयः प्रयानः । तनूनपादितरेषाम् ' इत्यादि । स दीक्षणीयादिप्वनिर्दिष्टः सप्वनेकाकेषु प्रातस्तत्र संदिह्यते । किं मिनकल्पा अपि संहत्य सत्रमासारन्त तुल्यबरला एवेति । तदर्थमिदं विचार्यते---किं वासिष्ठादयो नाराशंसायङ्गत्वेन वर्तारो विघीयन्ते, उत वासिष्टादीन- दिय नाराशंसादि तादर्थेन विधीयत इति । तत्र वासिष्ठार्थत्वेन विधाने फटकपना- - - ·। - . न १ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ..३५१ मसात्प्रकरणवाघाच्च वासिष्ठाय एव नाराशंसायङ्गत्वेन विधीयन्ते । पंडी च संबन्ध. वादिनी । सत्रेषु न सन्नियां प्रत्येकमेव कर्तृत्वमिति स्थितम् । अतस्तत्र वासिष्ठा- वासिष्ठे. क्रियमाणो नाराशंतो वासिधेनापि तावलियत एवेति अविगुणस्तथा तनून- पादप्यन्यैरतोऽयं कंचिकल्पमाश्रित्य भित्रकल्पा अध्यधिक्रियेन्नित्येवं प्राडे ब्रूम:- वासिष्टादीनस्वामित्वेनोद्दिश्य तादयेन नाराशंसादि विधीयते । सादथ्य च ऋतूपका- रद्वारेणोपपतमिति न फलकल्पनापत्तिः । एवं , प धावस्यायन विधानासनिकृष्ट विधिर्भवति । प्रयागोदेशेन तु वासिष्ठादिविधौ धात्वर्थेऽन्याय विधानाद्विपकृष्टाविधान स्यात् । ततश्च सत्रेऽन्यतरकल्पाश्रयणेऽन्येपा तेन ऋतूपकाराममाद्विगुणः, ऋतुर्न फलं साधयेत् । तस्मातुल्याल्पानामेवाधिकारः ॥ २६ ॥ , सावित्राणि होष्यन्तः संनिवपेरन्दुत्वा विनिः । चपेरन् ।॥ २७॥ सावित्राणि नुहोति (२० सं० ५-१) इति विधिरासिकः ॥ २७ ॥ पशुभिर्यक्ष्यमाणाः सनिषपेरनिष्टा निवपरन्ग- हपतिर्वाऽरण्योः संनिवपेरन् ॥ २८ ॥ पशुभिरिति पञ्चपवर्षम् । सर्वे याजमानं बुर्युः । जपानमन्त्रणोपरभानादिषु प्रथममा- विन्यं ततो यानमानमरण्योर्द्वयोर्गृहपतिर्या । समारोपणादिनियम एका स्यादि- त्यर्थः ॥२८॥ य इत्तोऽग्निनिष्यते स नः सर्वेषां यदनेन यज्ञेन जेष्यामोऽनेन पशुवन्धेन तन्नः सहासह नः साधु- तुल्याय एवं पापं करयत्तस्यैव सदित्युक्तम् ॥२९॥ पशुबन्धेन वायव्येन वा तदर्थ षड्ढोनादि निरूढपशुबन्धवदित्यर्थः ॥ २९ ॥ गृहनिः समारोपयते । स्वयमितरे गृहप. तिची ॥३०॥ अरण्योरामनि वा गृहपतेरेवाधिकार इत्तरे, अन्वारम्भणमात्रमिति भावः ॥३०॥ सर्वेषाम् ॥ ३१ ॥ ऋत्विनामेव ।। ३१॥ अथ द्वादशाहे दीक्षायाः कालविशेष विधातु शालान्तरमतं घ विधत्ते-- शिशिरे दीक्षन्ते । बसन्न उत्तिष्ठन्त इति विज्ञायते ॥३२॥.

·[१६ मभे- ३५२ । सत्यापाडविरचितं श्रौतसूत्रम्- दीक्षा देवेन्योऽपानामता वासन्तिकाम्या मासाम्यामन्वयुन्नत, (ऐ० प्रा० १९-४) इत्यादि बहृवब्राह्मण प्रस्तौति । एवमापस्तम्बेऽपि ॥ ३२ ।। शिशिरो वै तस्य पायण वसन्ते उदयनम् ॥ ३३ ॥ शिशिरो वा एतस्य प्रायण वसन्त उत्थानमिति ( का० प्रा० ३४-९) पाठकबाह्मणम् ।। १३ ॥ नुवन्ते य एवं विद्वाइस: शिशिरेदीक्षन्ते सन्त उत्तिष्ठन्तीति विज्ञायते ।। ३४ ॥ शिशिरे 'दीक्षाप्रशसार्थेय श्रुतिरुदाहता ॥ १४ ॥ पद्सु व्युष्टास्वापूर्यमाणपक्षस्य चेष्यमाणा दलेरन् ॥ ३५ ॥ एतेन महानिपक्षमाश्रित्य प्रयोग - सप्तदशावराओं पुरषा शिशिर एकाट- कायामिष्टाप्रथमयज्ञास्ततआत्मन्यरण्योर्वा समारोप्येक्त्र गत्वा स्वाऽग्निसनिधी सबै सपत्नीका द्वादशाहेन सत्रमूतेने सोग्निचित्येन यक्ष्यामह इति प्रमायेमहीति सकल्प । स्वर्गोऽपि फलम् विद्युत् । न सोमप्रवाकवरणम् । न ऋविवरणम् । अन्योन्य त्वस्माक गृहपतिस्त्व प्रोत्यादिदीक्षाक्रमेण परस्पर विज्ञापयेयुर्न मधुपर्क | देवयजन देवतोपस्थान दन्यनिर्देश साधारणद्रव्येण । गृहपतिर्नान्दीश्राद्ध कृत्वा पूर्ववदग्निं मयित्वा विहृत्य दीक्षार्थिन कवित्पशु विधत्ते- ‘स पुरस्ताद्दीक्षाया प्रानापत्य पशुमालमते' (ऐ० मा० १९-४) इति । यो दीक्षा पान्छति स पुमान्दीक्षोपरमात्पुरा प्रजापतिदेवताक पंशु मालमेत । द्विविधो हि द्वादशाह -साग्निचित्यो निरनिचित्यश्च । तत्राग्निचयनयुक्त पशुस्यमवगन्तं य । वायन्यो वाऽस्मच्छाखाया समानात ॥ १५ ॥ प्रथम सावित्रहोमाधुखासभरणान्त कृत्वा पुरुषशिरोहरण मृदोपलेपन तत पर्वणि पूर्ववत् । समारोप्य देवयान प्राप्य पशुपन्धेन यक्ष्यामह इत्याधुदवसाय देवयनन करवा पूर्ववन्मयित्वाऽऽयतने निघाय। संवाद र संनिवपनं कृत्वा दीक्षणीयाप्रभृतीनि कर्माणि कुर्वते । य इतोऽग्निर्ननिष्यते स नः सर्वेपा यदनेन योन नेण्यामोऽनेन सत्रेणेति ॥ (खं०२) ।। अत्र संवादे पुरध्वर्युहपति दीक्षायित्वा मध्यतः कारिणो दीपयति होतार ब्रह्माणमुद्गातारम् । मतिमस्थाताऽध्व दीसपि- स्वाऽपिनो दीक्षयति मैत्रावरुण ब्राह्मणाच्छसिनं स्तोतारम् । नेष्टा प्रतिमस्थातारं दीक्षपित्वा तृतीपिनो दीक्षपति । अच्छावाश्मांनीध्र प्रतिहारम् । उपेना

·१ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्यास्यासमेतम् ।
नेष्टारं दीक्षायित्वा पादिनो दीक्षयति प्रावस्तुतं पोतारं
सुब्रमण्यम् । ततस्तं मतिमस्थाता दीक्षयति । अन्यो वा
दीक्षितो ब्राह्मण एनमनुपूर्व दीलेरन् । नातन्त्रीमावादे-
कैकमपवर्गयति । अन्यगोत्रव्यवायान् समानगोत्राणा
मायाणामभ्यावर्तते । पत्नीनामेकस्थाने पत्नील-
पन्ति । तासां याजमानधर्मा व्याख्याताः ॥ ३६॥
अन दविहोमपश्चिष्टिभ्य एवं प्रयोग. । सर्वे यजमाना याजमान कुर्युः । अनि गृहा-
भीत्यादि गोमज्नपान्तं सर्वे कुर्युरिति वचनावाद्याविक्यं कृत्वा पश्चायाजमानम् ।
सर्वा पत्नीनां दीक्षाक्रमेण योक्त्रवन्धनम् । गतमन्यत् ॥ ३१ ॥
अन्बई दीक्षामके समामनन्ति ।। ३७५
अन्वहं सद्यः ॥ ३७॥
द्वथहे व्यह इति कामयति आ दादशाहान् ॥ ३७॥
अशिलाद्विकासः । चहे दीक्षेत व्यहे दीक्षतेत्येव कामत्या द्वादशाहात् ॥ ३८ ॥
उपसत्सु प्रयोदशो दीक्षेत । तेन [न] बा(ब)ह्मणा
भवितव्यमुपदीक्षमाणा अग्नीनुपरपन्युप्याऽऽत्मसका-
रेण प्रक्रामे द) द्वादश दीक्षाः ॥ ३९ ॥
दीक्षाविशेष तु-द्वादश रात्रौदीक्षित स्यात् (१० सं० ७-२-१०) इत्यायु.
पाविशेष विधत्ते--चतुर्धा वा एतास्तियस्तिस्रो राप्रयो यद्वादशोपसदो याः
प्रथमा यहं ताभिः संभरति या द्वितीया यज्ञ ताभिरारभते यास्तृतीयाः पात्राणि ताभिः
निगनित्ते याश्चतुरिपि ताभिरापानमन्तर शुन्यते' (ले० सं० ७-२-१.)
इति । अत्रानुष्ठेया द्वादशादिनसाध्या उपसदो या. सन्ति नास्तिलस्तिस एका राशि
रूपेण चतुर्य विभज्यन्ते । तत्र प्रथमराशिगताभिस्तिसभिर्यज्ञसाधनसपादनं भवति ।
বিয়ারীলানিম্বাণানন । রূপবিবেকানন বরণমারা যা
यति । चतुर्धर शिगताभिस्तिमृभिः सात्मनोऽन्त शुद्धिं करोति ।। ३६ ॥
न मनीदारसनासन सत्रभूने विधते १४० ॥
न सनीहाराबहिन्ति सत्रे ॥ ४०॥
पोडशी सोमविकायणी ॥४१॥
पोडशिवसोमक्रयणी ॥ ४ ॥
द्वादशाहापाSA रामानं कीगाति ।। ४२।।
रामानं मोत्योपना निदधाति द्वादशाहायाऽऽसमिति ॥ ४२ ॥

·{१६ प्र- ३५४ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- द्वादशोपसदः ।। ४३ ॥ द्वादशाह इति शेषः । उपसत्सु द्वादशाहे संभारयपि व्याचष्ट इत्यापरतम्बः॥४३॥ अनूपसदमनि चिनोति ॥४४॥ पूर्ववद्व्याख्येयम् ।। ४४ ॥ द्वयहफैका चितिः ॥ ४५ ॥ द्वयहं यह कैका चितिर्भवति ॥ ४५ ॥ चतुरहमुत्तमा ॥ ४६॥ वितिर्मवति ।। ४६ ॥ आ त्रिरात्रं चतुस्तनानि व्रताति भवन्ति ॥ ४७ ॥ आडिति मर्यादा ॥ ४७ ॥ एवं त्रिस्तनानि द्विस्तनानि एकस्तनानि ।। ४८॥ धतुस्तनं त्रिस्तनं द्विस्तनमेकस्तनमिति व्यहं व्यहं बतानि भवन्तीति शेषः ॥ १८ ॥ भूयो व्रतमिच्छन्दध्न एक सुवमभ्युनयेत ।। ४९ ॥ य एषां प्रतमिच्छेदभिपूरयितुं दध्न एक जुवमुन्नीय नापरमुन्नयेतेति ॥ ४९ ॥ एकविशतिश्छदिसदः ।। ५०॥ एकविशम्तोमाना प्रतिष्ठेति (तै० सं० ६-२-१.) त्रिवृदादीनां ज्योतिषा समान्तर्भावात् प्रतिष्ठार्थ भवति । देवतातद्धितग्रहणात् 'इन्द्रस्य सदः' (ते सं० १-३. १) इति मन्त्रगता षष्ठी व्याख्यायत इत्येके । शाखान्तरीयं पदं ब्राह्मणं दर्शयती- न्यन्ये । छदिरधिनिदधाति (ते. मं० ६-२--३० ) छादनार्थ कटमुपरि निदधाति । देवता रन्धेन हि सद ऐन्द्रम् । तम्मादिन्द्रम्य सदः सदनमित्युच्यते । इन्द्रस्य प्राधा- न्यात् ॥ ५० ॥ संतृण्णे अधिपषणफल ।। (ख० ३) ११ ५१ ।। इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पोडशमने प्रथमः पटलः ॥ यस्मात्संतृष्णे हन् तस्मादधिषषणफलके न संतृणात्ति विवा प्रोते न करोति । यद- धिषवणे न संतृगत्ति ( ते० सं० ६-२-११) इति ब्राह्मणम् । संतृष्णे अधिषतण- फलके भवत इति सूने शेषः ।। ५१ ॥ इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग चन्द्रिाया पोडशप्रश्ने प्रथमः पटलः समाः ।।

·। पटलः] महादेवशास्त्रिसंपलितप्रयोगचन्द्रिकाच्यास्यासमेतम् ।
अप पोडशप्रश्ने द्वितीय पटल ।
व्याख्यात एकयूषः ॥ १॥
पदि यूपैकादशिनी स्यादन्वहकैकं यूपः ममि-
नुयात्सर्वान्चा ॥२॥
अन्वहं सघ यूपं मिनोति उच्छ्यति । एक्यूपामिप्रायेणैक्चचनम् ॥ २॥
औपरसथ्येऽहन्यन्वहं मीयमानेष्वहरहरुपायोड-
पाचर्तत ।। अनिष्ठ एवोदयनीये पशुमुपा-
कुर्यात् ।। ३ ॥
उपत्य शेत यत्रोत्यासुरान्वाधन्ते देवा इत्युपशय । पचायच् । तस्मायेन
कारणेन दक्षिणत उपशये उपशेते पद्भातृव्यापनुत्त्यै भवतीत्यर्थ ॥ ३ ॥
श्वोभूते पहायवे ज्योतिष्टोमा ॥४॥
अग्निष्ठान्त सर्वेषा यूपसंमाननवाल एकादश यूपमि(पानिच्छन्ति । यूपानं गृह-
पति(उप)शयनी(नि)धान दक्षिणत सपा सदेव निदधाति । अस्मि-पोशीपोमाय-
दिने परिस्तरणान्त महानिशाना मन्त्राणामुपदेशेन विकृत्यर्थत्वादनूह । केचिहामि
নির। শুধু যানাৰিঘাষণা বঙ্গমনিকাণ্য৭ি বিকিছু সংস্কন্তু স্বৰ
मोह । पनमामाभिधानेश्वोभूते प्रतायत इति । महाराने बुद्ध्वा ज्योतियोम [[81
वैश्वानरोतिरात्रः । उपायहरणकालं यावानेका
हापाऽऽस्तावन्त राजानमन्यस्मिन्यासस्युपन-
झोपावहाति ॥५॥ प्रत्युपनहोतरं निद-
पाति ॥६॥
वैश्वानरमायणीयोऽतिरात्र । वैश्वानरेण दृष्ट । सौमिकपात्रासादनकाले ध्रुवं प्रयुज्य
योडशीपानमा सयालोक यजमानेनाभिवहत ( इत्यादि ) पाशुपाने( त्राणि )
याशने ! एक पशु । एवं कुम्म्यादय । आ राज्ञ उपावहरणाकृताया ( स्वा)
यावन्तं सोममेक्स्मा अह आठ मन्यते, सावन्तय यस्मिन्यासासि ध्वा प्रत्युपनोतरेपामह-
नामितरस्मिन्वासास बद्ध्या प्रत्यारोप्य तमुपावहरति ॥ ५ ॥ ६ ॥
एवमहरहा मियते । अन्यह योगविमोक्षणे ॥७॥
एवमहाहत्तमयनं कृत्वाऽग्नि युनज्मि ० इत्यादि सर्व प्रकृतिमत् ॥ ७ ॥
प्रयमेऽहनि युनक्ति । उत्तमे विमुञ्चतीत्येकपाम् ॥ ८॥

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [.१६ प्र- - ॥ अयं कल्पः शाखान्तरस्थः ॥ मायणीयोदयनीययोरतिरात्रयोदशमे चाह्नि पृश्नि- माणग्रहानगृहात्यभिषयमाणेन माकृतस्य यजुर्मा- नस्य प्रथमेन मन्त्रण मीत्वा वायुरसि प्राणी नामेति दशभिर्मन्त्रैर्दश पृश्निमानानि मिमीते ॥४॥ उत्तरेणोचरेण यजुर्मानेन मीत्वाऽयं पुरो भुव इति दशभिर्मन्त्रैर्दश माणग्रहमानानि मिमीते || १० ॥ उपाश्चमिपवणकाले पृश्निप्राणग्रहे विमानम् । एवं प्रयोगः---प्राकृत यनुर्मान- नमन्द्रुत्य--इन्द्राय त्वा वृत्रन इत्युक्त्वा वायुरसि प्राणो नामेत्यादि ऋतस्य त्वा ज्योतिप इत्यन्तैर्दशभिः पृश्निग्रहमन्त्रैर्दश मानानि मिमीते । नवनवांशमाने सर्वत्रोत्तर यजुर्मानमनुद्द्रुत्य इन्द्राय त्वा वृत्रतुर झ्युक्त्वाऽयं पुरो भुव इति दशभिः प्राणहै देश मानानि मिमीते । अयं पुगे भुव इति प्रजापतिगृहीतया त्वया माणं गृह्णामीत्येवे मन्त्राः । एवमुत्तानि मानानि व्यनिषजति । इन्द्राय त्वाऽभिमातिन इत्युयत्वा वायुरसि प्राणो नाम ज्योतिष इत्यन्तर्दश । इन्द्राय त्वाऽऽदित्यवते, अयं पुरो भुवी गृहामीत्य- न्तैर्दश । इन्द्राय स्वा विश्वदेव्यावते वायुरीति दश नामानि पूर्ववत् । ततः पञ्चकन्द- स्न्प्णी नवनवाशवत्सर्वेषु मानेषु तप्णीकेषु च ॥ ९ ॥ १० ॥ उत्तरोत्तरे यजुर्मानेन व्यतिपाति !! ११ ।। उत्तरपक्षो विपार्थः ॥ ११ ॥ भूयमा प्रातःसवनायेत्यादिसमूटपक्षमाश्रित्य विधिं वक्ष्यामः-- पापणीयोदयनीयावतिरात्रौ दशम चाहः । अयेतरेषां नवानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममह- रथ शुक्रायमथाऽऽग्रयणाग्रमेवं ज्यनीकान्तिः परित वतन्तं समूह छन्दसि ॥ (ख०४) ॥ १२ ॥ ऐन्द्रवायवग्रहमाप्रयगाले घावापृथिवीम्या पर्वते, एभ्यः सुन्वयो यजमानेभ्यः पवते मह्यमित्यादि वागमे प्राणापशुषु प्रजा मयि च यनमाने चेत्यादि सर्वेषां पशुशाल आग्नेय पशुः । तत्राग्निर्देवीनामिमे सुन्वन्तो यनमाना इत्यूहः ।- परिभूरनिमित्यादि श्रुतस्त्वमित्यन्तं सगाम् । के निवौ समुद्रावित्यादि अध्वर्युर्वमा चाऽऽविज्यं कृत्वा यस्वस्तिरित्यादि आगन्त पितर इत्यन्तं सर्वेषाम् । सवनीयाभिमर्शनं गृहपतिरेव द्विदेवत्यप्रचारे भूरतीत्यादि त्रिकं सपाम् । शुक्रान्धारम्मो गृहपतिरेव तो देवी शुक्राम·o । ३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमतम् । ३५७ न्थिनौ० प्रजा मागे च यजमानेषु । इटापक्षणं सर्वपा हविशेषमक्षणं च । सोमम्- क्षणकाले सर्वे यजमानाधमताभक्षयन्त्यात्विज्यभक्षणं कृत्वा यानमानम् । एवं सर्वमदा- गेषु । चतुत्रादि सर्वेषामग्निं नरादि दूरे दृशं गृहपतिमय मन्हो या परावात् । एवं प्रातःसपने प्रत्यमाशिपां सर्यजमानः प्रयोगः कार्यः । माध्यंदिन ज्योति हिं कुरु सर्वेषां चातुर्होत्रादि सुपोऽसि. विष्णो वे मा० इति च सर्वेषां दधिधर्ममक्षणं च दाक्षिणी होमी हुत्वा उदु त्या चित्रमित्यादि रूपेण व इत्यादेलोपः । यनमामाः कृष्णाजिनानि धन्वन्तो दक्षिणायेन गच्छन्त्युदद्द- मुखोऽन्तराऽऽशीधं च सदश्च गत्वाऽ(स्वाऽऽग्ने यदानं गृहपतेरेव ततश्चात्वालोकरावन्त- रेण दक्षिणा गच्छति । एष दक्षिणापथः । ततः सदावोक्षणं ततधमाश्वर्युश्च प्रार्षका सदस्यम्यो दानं गृहपतेरेव । सने तु [ऋविम्यो न दक्षिणा पृथगृत्विावरणाभावात् । एवमहरहः, इत्यापस्तम्बः । न विगणमासनं वैश्वकर्मणेषु यज्ञपतानित्यूहः । शेष पूर्वषत् ।। आदित्यारम्भणं तृतीयसवनं यजमाना अग्निः पातु यारते विश्वा देवा यत्त यानमा. नेभ्यः शर्म आदित्यान्वारम्भः, आशिरावमयनं च गृहपतेरेव । वे चित् सर्वेषां यान- माननपमिछन्ति । एतादृशेषु होतृवमसखापर्ण धाराण गृहपतिरेव वग्रुपहोमा एय मानः सणं च सर्वपामिति केचित् । ब्रह्माणमारभ्य आयुपे हिंकुर्विति सर्वेषां पिण्ड- प्रदानं च नमो वः पितर इति सर्वेषा पदोता गृहपतरेव । अगन्देवानेषु सुन्वतम यममानेवाशिषः । यज्ञायजिये एकया प्रस्तुतं भवत्यथ नमस्ते अस्तु मा मा हिम:, इति । अहरहःपक्षे वा पन्नेजनीनयनं सर्वासा पत्नांना, गृहणकाले पृयागेव महाति। अस्मिन्काल उत्तरस्मा दावसति परिगृह्णाति यषा व सूर्यामीति सर्वेपामाथुम इन्द्रिय मिति च वर्तमान एवातिराने पोटशी पमसेषु प्रक्षालोपूत्तरस्मा[व]आहे.या यगमानरय प्रतधुगिस्यादिमि. पयासि विशास्ति दोहं याजमानं च सर्वेषामन्त्र प्रतिस्थातर पयस्वार्थ सायदोह दोहयति मैवावरण्याः । एवमादयः सने अहीने साधारण ! नवस्ति द्वादशाहे ज्यनीका । ऐन्द्रवायवामी प्रागणीयोदयनीयौ दशम पाहः নখ নােসৱা বাযদায়া প্রশ্ন। অন্য জায়গাম বাষ মুক্ষ্যময়লাগৰষাড়শখ হাঙ্গামণবাড়ানি । যাই জাহান বিষবৃকৰণঃ ছিঃg গরুষাগাসাগর प्रत्यानि विहितानि । वायं रमतरनिमित्तम् । द्वितीयं वृनिमितम् । एतच तो व्यवस्थितम् । दुममा चोटकेन प्राम् । तत्र पर्चा संशय:- अनुवाद वा पार संख्या वाणवादो या विधिर्वति । हम प्रात्वादनुवाद इति पेन वैररर्यापत्तेः । ना ·[११ प्रवे- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- गणान्तरपरिसख्याऽस्त्विति चेन दोपत्रयापते । चतुर्थेऽहन्यप्राप्तम्याऽऽअयणाग्रत्वस्य विधिसितस्य प्रशसार्थोऽयमर्थवाद , इति चेन्न लक्षणावृतिप्रङ्गात् । तस्मादाग्रयणा. मत्वे यथा विधिस्तथेतरयोरपि द्रष्टव्य । न च प्राधत्वादविधिरिति वाच्यम् । तस्य विधेरनैमित्तियत्वाम्युपगमात् । रथतरादिनिमित्तक्योरेव हि चोदवे न प्राति । प्रयोजन तु द्वादशाहविकृतिषु यत्र कापि रथतरादिनिमित्त वामावेऽप्य द्रवायथामत्वसिद्धि । (१०-६-२३) ॥ १२॥ अथ व्यूदं छन्दस्यैन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदय नीयावसिरानावयतरेपा दशानामन्द्रयायवाग्रं प्रथ- ममदः । अथ शुभारमय द्वे आप्रयणा । अथै न्द्रवायवाग्रमय द्वे शुनाग्रे । अथाऽऽग्रयणाग्रमय दे ऐन्द्रवायवाग्रे ॥ १३ ॥ [मरत दादशाहस्य कर्मफल पूर्ववत् । भरतद्वादशाहेन साग्निचित्येन सत्रभूतेन यक्ष्यामह इति सत्रे, महीने तु अहीनभूतेनेति विशेष । एक्श्वेधक्ष्ये पाठकामिना पले काटकाग्नियुक्तेनेति द्वादशातिरानाअग्निष्टोमा रथतरसामान प्रायणीयोदयनीयो चातिरावाग्निष्टोमो तथाऽप्येकविंशतिश्छदि सद । न पृष्ठधर्मा । अन्य सर्व पूर्ववत् । भिप्राणग्रहणादि (दीन् ) ग्राह्यधृतमध्वशनाविवाक्यमानसादीनि भवन्ति । समूढवत्या नीका पूर्ववत् । काठकोऽपि न लभ्यते न व्यूढ ॥ ननु द्विविधो हि द्वादशाह समूदो व्यूढश्च ! तम समूह पूर्वमुदाहृत ! अप म्यूत उदाहियते-- ऐन्द्रवायवायो प्रायणीयोदयनीयौ । अथेतरेपा दशानामझामैन्द्रवाय वान प्रथममह । अप शुभाममय वे आग्रयण ग्रे । अथैन्द्रवायवाप्रमथ द्वे शुकाने अयाऽऽप्रयणाप्रमथ वे ऐन्द्रवापपाने इति । तत्र समूढम्य तावत् प्रकृतित्वमविवादम् । तद्वद्न्यूदोऽपिकि प्रकृति किं वा विकृतिरिति सशये प्रकृतिरिति प्राप्तम् । युत -विधि. साम्यात् । यथा समूदप्रकार प्रत्ययों विहितस्तथा व्यूहप्रकारोऽपि । न चान पश्चिति शेषोऽस्ति । येन त्यो प्रकृतिविकृतिभावो निश्चीयेत । न च प्रकारद्वयस्य प्रकृतित्व- मदृष्टचरम् । रथतरमृहत्पृष्ठयोर्योतिष्टोमप्रारयोस्तदर्शनादिति पूर्व पक्ष । न्यूद समूदत्य विकृति । कुत । लिङ्गदर्शनात् । ऐन्द्रवायवम्य वा एतदायतन यच्चतुर्थमह ' इति न्यूटे श्रूयते । एतच विकृतित्वे सति भवति नान्यथा । तया हि-न्यूहे प्राययो- दयनीयव्यतिरिक्तेषु दशम्वह सु यच्चतुर्थं तदारयणाप्रसाद-द्रवायपस्याऽऽयतनम् । समुहे तु तदहर्नवानामहा मध्ये द्वितीयत्रिकारित्वादन्द्रदायवानम्। तच व्यूतम्य विक- तितायो चोदन प्राप्यमाण विधिसितारयणामत्वम्तुतयेऽन्यत इत्युत्तम् । किं च य

·:
२ पटलः) महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगन्द्रिकाच्याख्यासमैनम् । ३५९
कामयेत बहु स्यां प्रनायेयेति कामाय व्यूढो विधीयते । तथा च सति समूढवत् ऋत्वर्षे
विष्यमावाद्रपंतरहाटवेपम्येण विकल्पितप्रकृतित्वं नास्ति । जतः समूदस्य द्वाद-
शाहस्य विकृतिः । अहाणेवनयोरपितरस्थातिदेशः पूर्वपक्षिणः प्रयोजनम् । समूढस्यै
वातिदेश इति सिद्धान्तः (१-५-२४) ।। १३ ॥
तत्र भक्षमन्त्राः पवमानाभिपत्रणानि च
येन येन रछन्दसा निगदाच तस्य स्थाने ,
ताभिः सनपेत व्यहेन व्यारूपातम् ॥ १४ ॥
मनुस्यूढे द्वादशाहे भक्षमन्त्रमानं तदुभयमन्त्रपरिधिकपालानि चोदकामानि ।
वत्र मलमन्त्रेषु सक्नत्रयगतेषु गायत्रीचन्दसत्रियुछन्दसो जगबीछन्दस इति पदप्रय
भूयो । तथा परिधिस्तावकेऽर्थवाद पच्यते-गायत्रो मध्यमः परिदिलामो
दक्षिणो जागत उत्तर इति । तपा सपालविषयं वाक्यं पश्यते----अष्टाकपाल प्रात:-
सनीय एकादशकपालो माध्यदिनीगो द्वादशहालस्तायसवनिक इति । अत्रा'
वादिभित्रिभिः संख्यामिर्गायत्र्यादिच्छन्दासि तत्तपादाक्षरस्मृतिद्वारेणोपस्थाप्यन्ते । एवं
स्थिते सति व्यूप्रकरण छन्दोव्यतिक्रमः पठ्यते--'छन्दाक्षि वा अन्योन्यस्य लोकमान्य
ध्याय-~~-गायत्री त्रिष्टुभरिनगया जगती गायन्याः, इति । तत्र संशयः--
सोऽयं छन्दोव्यतिक्रमो भक्षवमानपरिधिकपाळरूपाणामानामुपयाविधमन्त्रगत छन्दो.
बाचिशब्दानां च कध्या किंवा तेषा शब्दानामेवेति । तत्र मन्त्रगतानामेवेति विशे.
पाश्रवणात्सर्वत्र व्यतिकम इत्याधः पक्ष । सेन गायत्रीशब्दनिर्दिष्टः प्रातःसनीयो
भविशन्दितम्य माध्यंदिनीयस्य भक्षस्य स्थाने । स च तृतीयसदनीयस्य स्थाने,
सोऽपि प्रातःसवनीयस्य स्थाने । तथा बहिपमानो माध्यंदिनपवमाने माध्यंदिनपवमा.
नतृतीयमवने । आर्भवपवमानः प्रात:सबने । तथा मध्यमः स्थविद परिधिक्षिणतः ।
अणीयान् दायानुत्तरता, अणिष्टो हसिष्ठो मध्यतः । तथाऽधाकपालो माध्यदिने
सबने । एकादशकपालस्तृतीयसपने । द्वादशकपालः प्रातःसवने । सोऽयमर्थश्यतिक्रमः ।
मन्त्रद्वयशब्देवस्येदं योजनीयमिति प्रावे नमः--
छन्दासीति वाक्येऽयाना व्यतिक्रमो नोक्तः । अतो मन्त्रगतगायच्यादिशब्दानामले
न्यतिकपः । यस्त्वर्गेष गायत्रयादिशब्दप्रयोगः स प्रशंसार्थः यक्षार्थाना मुख्यच्छ.
न्दस्वाभावादिति सिद्धान्तः (१०-५-२५) ॥ १४ ॥
(মুৰয়ু বৃgয় মলিৰিক্সাৱাৰ ।
आग्नेयमेकाविशे। ऐन्द्र निणवे । सौर्य या
विभो ॥१५॥

·[१६ प्रभे- । सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- उत्तरेषु पृष्ठचाहेविति वचनात्तत्र ॥ १५ ॥ पूर्वस्मिरूयहे वाजसनेयिनः समामनन्तिा यनगौर- धीवर साम तत्र सर्वान्पूर्णान् ग्रहान्गृह्णीयात् ॥१६।। परिपठन्ति वाजसनेयवाह्मणे ॥ १६ ॥ अथ पशुक्लप्सिरामेय प्रायणीयोऽतिरान आल भन्ते श्वोभते सारस्वती मेपीम् । एव हि विह तानकादशिनानन्वहमालमन्त आनेयमुदयनीये सौर्य ब्रह्मवर्चसकामानाम् ।। १७ ॥ अब पशुक्लप्ठि प्रदर्थते । आलभन्त इति बहुयजमानाभिप्रायम् । श्वोभते महाराने बुद्ध्वा प्रायणीयमुदयनीयमुपयन्ति । उभी घोडशिमन्तौ द्वादशाहस्य पोइसी (शी) मतिरात्र इत्यायक्ल्पसूत्रवचनात् । अग्ने नयेत्यादिसम सर्वमुपावहरति अनि युनज्मीति । उपश्चिभिषकाले पृश्निप्राणहान पूर्वमेवोक्तम् । प्रायणीयोदयनीययोर्दशमेऽहनीति त्रय केला. सूत्रकारेणोक्ता । विवह सु यथासल्यमिति केचित् । सर्वत्र विकल्प इति केचित् । ऐन्द्रवायवान पशुकाल आग्नेय खण्ड । ए (ऐ) कादश (शि) नेऽशिष्ट उपाकरोति । ऐन्द्राग्नों वेति भाष्यकृत् । सारम्वती मेषीमिति सूत्रकारमति । सूर्य ब्रह्मवर्चसकामस्योपशयनिर्देश कृष्णमृगस्ते पशुरित्यहरहपमानपक्षे । अग्नीषोमी- याले--एक मिनोति तत्तु प्रायणीये मान; तस्मिन्नेव मिमीते आग्नेयमुपाकरोति तस्य दक्षिणत उपशयनीयनिर्देशश्च । श्वोमते सारस्वतमुपाकरोति द्वितीय मिति पश्चर्य- स्वायूपन्य (ब्रह्मवर्चसपशुकामा कामा । ) प्रधान तस्मादक्षिणतोऽपवर्ग । यूपाना- मवि ('मि ) नोदपवर्गतो ( त ) सारस्वतम्य यूपन्य दक्षिणत उपशय स्थाप्यते । सारस्वतमुपाकृत्योपशयनिर्देश । एवमहन्युत्तरोत्तर पशु । यूपैकादशिन्या पूर्ववत् ॥ १७ ॥ दक्षिणाकारेऽवह द्वादश शतान्यहीनभूते ददाति ॥ १८ ॥ द्वादश शतानि टया यहीने ॥ १८ ॥ सत्रे तु दाक्षिणी होमो हुत्वेठमह मा कल्याण्ये फीत्य स्वाय लोकाय दक्षिणा नयामीति यज मानाः, कृष्णाजिनानि धुन्चन्त उददो दक्षिणाए- थेनातिपन्ति ।। १९॥ ।

·३ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
सन्ने स्वयं विशेषः ॥ १९॥
एचमहाहः क्रियते ॥ २० ॥
एवमुक्तप्रकारेण ॥ २० ॥
उत्तपेऽहनि कृष्णविषाणा: भास्यन्ति ॥ २१ ॥
सख्यानि विसृजन्त ।। २२॥
उत्तम एवाहनि सत्यानि विसृजन्ते ।। २२ ॥
पूर्वस्मिन्नान्युत्तररमा अझे यज्ञायज्ञीयं प्रति वसनी-
वरी-हाति ।। २३ ॥
यज्ञायलीयकाले वर्तमाने वासलीवरी ॥ २३॥
पूर्वरिमन्नहन्युत्तररमा अह स्तोत्रीयमनुरूपं कृत्वा
मसति ॥ (ख०५) ॥ २४ ॥
इति सत्यापादहिरण्यकशिसूत्र पोडशप्रश्ने विनीयः पटलः ।
अनुरूमं सदृशानामाहीनततया । इति वचनान्यायप्राप्तमेतत् ॥ २४ ॥
इति सत्यापावहिरण्यकशिसूत्र न्यायायां महादेवशास्त्रिसंकलिताया प्रयोगचं.
न्द्रिकायां पोशमने द्वितीयः पटलः ।
अथ पोदशप्रश्न तृतीयः पटलः ।
॥
वर्तमानेऽतिराने पपासि विशास्ति ।।
वर्तमान एवातिरान उत्तरम्मा अहे पयासि विशास्तीत्यापस्तम्बः । वर्तमान
एवा.
तिराने पोडशिचमसेषु प्रक्षारितेपूरिस्मा अझै या यजमानस्य अतधुगिस्यादिभिः
पयाति विशास्ति । दोहनादयो गताः 11 ॥
व सुरगामिन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो नाम-
णेभ्यः सोमपेभ्यः सोम मयूतादिति त्रावरुणे-
नोच्यमाने स्वमगारं प्रविश्याऽनीधामा सुत्या.
मिन्द्राग्निभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः
सोमपेभ्यः सोमं प्रवीमि ब्राह्मवाचं गाछ सुन-
ह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयति संमेष्यति ॥ २॥
अहरहयोगविमोत्यक्षे हारियोजने हुते यः सुस्यामिति । सदाऽऽयोध्र आग्नीम
पड५ प्रविश्य संप्यति । श्र: मुत्यामिति ॥ २ ॥

·[१६ प्रो- ३६२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अद्य सुत्यामेतस्मिन्नहनि व्याल्लुप्येत घा श्वः सुत्यामितरेषु ॥ ३ ॥ 'सवै खलु श्वः सुत्यामिति घृयादित्याश्मरथ्य. । अद्य सुत्यामित्यालेखनः' (आप० श्री० २१-६-३) इत्यापस्तम्बः । अत उर्व श्वः सुत्यामिति नात्र संख्या ॥३॥ पत्नीसंयाजान्तमहः संतिष्ठते ॥ ४ ॥ पत्नसियाजान्तं कर्म समाप्यते ॥ ४ ॥ सरस्थिते ब्रह्मा चाचं विसृजते ॥ ५॥ संस्थितेऽहनि पत्नीसंयाजान्ते ब्रह्मा वाग्विसगै करोति ॥ ५॥ परिहरन्त्युदकं पत्नीभ्यः॥६॥ एकस्मिन्काले परिहरन्ति पत्नीम्य उदकं पानार्थमित्यर्थः ॥ ६ ॥ हरन्ति समिद्धाराः॥७॥ यनमानपुरुषाः समिदाहरणम् ॥ ७॥ प्रत्येत्याऽऽहवनीये समिधोऽभ्यादधति ।। ८॥ पुनरागत्यैताः समिध आदायाऽऽदधति आहवनीये ॥ ८ ॥ एवमहरहः क्रियेरन् ॥ ९ ॥ गतः ॥९॥ तस्मिन्नहनि पृष्ठया पडहः ॥ १० ॥ अयोत्तरस्मा अर्ने वसतीवरीणां परिहरण, सन्नाभिमन्त्रणे कृते । सवनीयस्य शासाच्छेदनमिध्मान हपोराहरणादि । उभयपक्षे वसतीवरीग्रहणं पूर्वग्रुरेव । एतेषामेक- स्मिन्नप्यक्रियमाणे नमो ब्रह्मण इत्याहुतिः ॥ १० ॥ विदग्निष्टोमो रयंतरसामा ॥ ११ ॥ उपयन्तीविशेषः । सौमिरुपात्र प्रयोगकाल आग्नेयातिग्राह्यपात्रमेव पूर्वमिस्त्र्यह इति विधी क्रतुकरणाले न होमः, यनुलत्वा प्रतपनमेन्द्रवायवाग्रं, पशुकाले प्रिवृद्भ्यः सवनीयसारस्वती मेपीमुपाकरोति । उत्तरतोऽग्निष्ठम्योपशयनिर्देशो न तु विधिः । पूर्व पद्दक्षिणाकाले कुर्युः ॥ ११ ॥ रयशन्देन माइन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ॥ १२ ॥ न्यायमूने सूत्रान्तरे व्याख्यानापरिमापार्थमिदं मूत्रमापस्तम्वेऽप्येवम् ॥ १२ ॥ उपाकरणमन्त्रस्य शब्दो विकारः ॥ १३ ॥ माहेन्द्रम्तोत्रोपारणराले रोपेण माहेन्द्रम्तोत्रोपारणं, शब्दो मन्त्रस्थाने ·पररु.] महादेवशाविसंकलितमयोगवन्द्रियाच्यारयासमेतम् । तदाऽपि विभर्षि च पूर्ववत् । यज्ञायज्ञीये स्तूयमाने वसतीवरी पारगृह्णाति । प्रतिदिन पो ने विषाणाप्राप्तन पत्नीसयानात समिदाघानान्त पूर्ववत् ।। १३ ।। पञ्चदश उक्थ्यो बृहत्सामा || ११ १६ व सुत्यामित्यादि । रात्री वसतीवरीपरिहरणादि पारतरणान्त तन्त्रम् । शोभूते महाराने बुद्ध्वा पञ्चदश उक्थ्यो बृहासाम, सोमपात्रासादनकाल ऐन्द्रातिग्राह्यपानमेव वाजसनयिमतपक्षे पूर्ववत् । सोमोशहरणम् , अग्निं युनज्मि, प्रतिदिनाक्षे शुराममेह एवातिग्राह्य ऐन्द्र एव । पशुपाले सौन्यो गत्यासेन दक्षिणे यूपेऽग्निष्ठम्य सोपशपनि. देश ॥ १४॥ दुन्दुमिशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ।। १५ ।। माहेन्द्रस्त्यत्रोपाकरणकाले दुन्दुभिशळेन मुरन प्रसिद्धस्तस्य घोपेण स्तोत्रोपावर शामित्यर्थ ॥ १५ ॥ पदि स्तनयित्नुर्भवति स एव स्यादुपाकरणा- घस्य शब्दो विकारः ॥ १६ ॥ स्तनयित्नुपोषण वा पूर्ववत् । दक्षिणाकाले यज्ञायलीये वस्तीवर्यादि पत्नीसया- जान्त समिदाधान च पूर्ववत् । अहीन सततयो रानी पारस्ताणान्तम् ॥ १६ ॥ ससदश उपध्यो वैरूपसामा॥१७॥ श्वोभूते महाराने बुद्धा सादा उक्थ्यो वरूपसामा । पात्रासादनकाले सौर्याति. प्राह्यपाश्रमेश्येव । फतुमरणमुक्थ्यवत् । आग्रयणाममामयणाने सौर्योऽतिग्राह्य । पशु- काले त्रिवृया परिवीय पीए श्याममग्निरहस्योत्तरे यूप उपशयनिर्देश ॥ १७ ॥ आधान माहेन्द्रस्तोत्रमुपाररोति ।। १८ ।। जामिनाल आधापनम् ॥ १८॥ पहिला विकारस्तस्मिन्नुपाकृते मस्तुत्त उद्गातार धावन धुनुते ॥ १६ ॥ माहेन्द्रस्तोत्रोपारणकाल आधान वहि स्थानेम धुनुते स्तोत्रोगकरणम् । प्रस्तुते उद्गाताऽऽधावन धुनते । पूर्ववक्षिणाकाले ददाति । यज्ञायीपमाले वसती. पर्यादिशमिदाधानान्त पूर्ववदहीनततय पारम्तरणान्तम् ।। १९ ॥ एकविसः पोडशी रामसामा १२०॥ महाराने बुद्ध्वा श्वोभूत एकविंश पोदशिन वैरानसामान्भुपातीति शेष । अ५- योतष्पवन पोदशीये ( याड) न्तरेष्ठ । स उवश्य इति वचनात् । अब यदि पोडशी श्रीनतिप्रायानेच पूर्वमिस्यहपक्ष उत्तरमिरूपहप, अद्यप्रभृत्यानयमतिप्राय गृह्णाति ।

·[१९-
३६४ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्--
ऐन्द्रवायवाः । पशुकाले शितिपृष्ठो बाईसत्यः पशुरमिष्ठस्य दक्षिणस्य दक्षिण उप.
शयनिर्देशः ॥ २०॥
न्यूझं भवति इचिप्कृता(दा)श्रुतप्रत्याश्रुत्तेषु प्रतिगरे
न्यूद्धति ॥ २१ ॥
अस्मिन्नहनि भवन्ति न्यूड्खाः । अर्धाकारादयो न्यू खा ओ जो इत्यादि हौत्रवि.
पयम् । तदाश्वलायनेन भावता चतुर्थेऽहनि प्रातरनुवाकपतिपदीत्यादिना पश्चितम् ।
तत्तदुक्तेनेव माण प्रतिगरः ॥ २१ ॥
अरणीभ्यां माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति बर्दिषो
विकारः।। २२ ॥
पूर्ववक्षिणाकाले ददाति । माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले बहि:स्थानेऽरणी दर्भय
घोपाकृतम् ॥ २२ ॥
मस्मिनपाकृने प्रस्तुने । (ख०६) ॥२३।। उद्गाता
दक्षिणपूरमवकाभिरबच्छाद्य तत्रारणी संनिधा.
याग्निं मन्यति ॥ २४ ॥ (तं) जातमुद्दाताऽमि-
हिंकृत्य प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ २५ ॥ प्रस्तोताऽ.
ध्वर्यवे ।। २६ ॥
साम प्रस्तुतं भवति स्तोमभागेऽप्युक्तेऽयोद्गातुर्दक्षिणमुरुं शवालेरेवावकार्य तस्मिन्न.
रणीद्वय निधाय मथनाद्य नीतोऽध्वर्युप्रतिषस्थातारी । तं जातमुद्गाताऽभिहिंकृत्या.
परि हिंकरोति । तमुहाता प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ १३ ॥ २४ ॥ २९ ॥ २६ ॥
तर सोऽग्रेण धिष्णियापर्याहत्याऽऽहवनीयेऽनु.
प्रहत्य मेरो अग्ने दीदिहीति विराजाऽभिजु-
होति ॥ २७ ॥
तं प्रस्तोताऽध्वर्यवे । अध्वर्युरुत्तरेण धिणियापर्याहत्याऽऽसप्रियिस्येवोत्तरेण नत्विा.
ऽऽहवनीय लिपति प्रेद्धो अम इति विराजाऽभिजुहोति । गतमन्यत् ।। २७ ।"
त्रिणव उपथ्यः शाकरसामा ।। २८ ।।
केचित्---यज्ञायज्ञीयकाल इत्यादि पत्नीसंयानान्तं समिदाधनान्तं पूर्ववत् । अही.
नसंततयः पूर्ववत्परिस्तरणान्तम् । श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा त्रिणवमुक्थ्यं शाकरसामा-
नमुमयन्तीति शेष. । महानाम्नी पृष्ठं न त्वार्तग्राह्याः । पूर्ववस्त्र्यहपक्ष ऐन्द्र एकः
शुक्रायः । पशुकले शिल्पो वैश्वदेवः । अनिष्ठप्रभृत्युत्तरतश्चतुर्थे उपशयनिर्देशः
पूर्वपदाक्षिणाकाले ॥ २८॥

·करन] महादेवशालिसकलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमैगम् । १६५ माहिरकाबास्ताभिमाहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति । पाईपो विकारस्तास्मिनुपाते प्रस्तुते ॥ २९ ॥ माहेन्द्रम्य स्तोत्रोपाकरणकाले बाहि.यानेऽभिरवशवास्तामिरवका यास्य सिता स्वाभिस्तोत्रोपाकरणं बहिन्यां चौपाकृत साम प्रस्तुतं भवति ( आप. २१-5-10) इत्यापरतम्बः ।। २९ ॥ तितः सहर्षमा गावोऽग्रेण सदोऽपरेणाऽऽधि- मुदीचीने दक्षिणापपेनातिकमपन्ति ॥ ३०॥ तिम्रः सर्पमास्तितो गावः सह बलीवनामेण सोऽमरेगाssiभमुदीचनियन्ति । दक्षिणापथेनाहीने दक्षिणादानमृत्तिनाम् । स तु न दानं न दक्षिणाधर्माः । पत्नी- संथानादि पूर्ववत्समिदाधानान्तमहीनसंतत्तय. पारस्तरणान्तम् ॥ ३० ॥ त्रयविश उक्थ्यो रैवतसामा [नम् ] ॥ ३१ ॥ उपपन्तीति शेषः । श्वोभूते महाराने युद्ध्वा प्रयस्त्रिंश उक्थ्यो रेवतसामानमुपयन्ति म त्यतिप्राया. 1 पूर्ववन्ध्यापक्ष उत्तरध्यहपक्षे व मौर्यातिप्रायमेकमेल प्रयुनक्ति । पूर्व- याव्यहोत्तरयोर्न त्वतिग्राह्या । प्रथमे सर्वान्गृहातीति केचित् । अग्निष्टोमत्वा दाप्रयाणामः ! पाकाले ऐन इन्द्राय त्वा जुष्टमुपाकरोमांति । दक्षिणतधतुर्ष उपशय- . . निर्देशः पूर्ववत् ॥ ३१॥ न्यूहमेतदर्भिवति ॥ ३२ ॥ न्यूखास्तदनुसारेण प्रतिगरः ॥ १२ ॥ स्वयम्तयाज भवति ॥ ३३ ॥ स्वयं गृहपतिः ( आप० औ० २१-५-१५) इत्यापातम्या ।। ३३ ।। अवयं यजतमित्युच्यमाने विधाने प्रविश्या- ध्वर्यु भैप उत्तरपर्चा पति उत्तरेण वा पेण ॥ ३४ ॥ स्वयमध्वर्युम्नुयानं यगति । स्वय गृहपति(ने) यनेत्यमिहायाध्वर्युहविधान प्रविश्य और उत्तरयों । स्पष्टमन्यत् ।। ३४ ॥ मधिमा वितं सुत (मधु) दीयमी शुवित्रता । ऋतुना पनवासा ! तुना सोमं पित्त वाप डिति पधन्यूढः (वामित्यव्पूढे यजति) ॥३५॥ वोपडिति वषट्करोति । एवं गृह्मतेर्यथल्यूद: ।। ३६ ।।

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्---
प्रभ
अध्वयों भवता वास्मिविपर्यासो विधीयते ।
अग्ने नयेत्यूचा स्पधा हविर्धानं तु ऋन्द्रयम् ।।
अनुष्टुभमृचमुक्त्वा एतेन लोकेन वा प्रायश्चित्तकथनम् । प्रायश्चित्तविधायक-सोक
एवं नो अझे च स त्वं नो मूर्भुवः सुव(स्वोस्तथैव च ।
अनाज्ञातनपं चैव मुरारेः स्मरणं परम् ॥ इति ।
एवं प्रायश्चित्तविधानमझे नयेत्यादि । सन्त्यतिप्रायास्त्रयः । यदा गौरवीतं साम
विद्यते तदाऽतिमाह्याणा महर्ण दशमेऽहनि । अग्निष्टोमेऽपि यत्र गोरवीतसाम तद्दन-
तिमाह्यान्गृहातीति वचनात् । उपांश्चभिपवकाले पृभिप्राणग्रहानं पूर्वमेवोक्तम् । वाप-
घामम् । पशुकाले वारुणापेरयः । दक्षिणतोऽत्य उपशयनिदेशः पूर्ववत् । दक्षिणाकाले
पूर्ववयज्ञायज्ञीये च पत्नीसपानान्तं कृत्वा विधिरेतदहा मिघ आहरन्ति ॥ ८ ॥
"नित्या औदुम्बरीच ॥ ९॥
समिध आहरन्तीत्यनुकर्षः ॥ १॥
अभ्यादधति नित्याः ॥१०॥
आहवनीय इति शेषः ॥ १०॥
उत्तरेणाप्रवनीयमोदुम्बरीरुपसादयन्ति ।। ११ ॥
स्थापयन्तीत्यर्थः ॥ ११॥
असूर्या उपस्र्ये याभिर्षा सूर्यः सह । ता नो पिन्वन्त्य
ध्वरमिह रतिरिह रन्तिरिह रमध्यमिह रन्तिरिह रम-
तिरिह रमध्वमिह वो रमातः। उपमुजं घरुणमिति
द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति ।। १२ ।।
समन्वारन्धेषु द्वाभ्यामृग्म्यां गार्हपत्ये नुहोति ॥ १२ ॥
अय सहसमानयो हमः कवीनां पतिज्योतिर्विधर्मा दधः
समीचीरुषसः समरयदरेपसः समोकसः सरेतसः सचेत.
स: स्वरमन्युयन्तधिदाफोरित्पतिच्छन्दसर्चाऽऽइवनीयमुप-
तिष्ठन्ते ॥ (ख०८)॥ १३ ॥
अपाऽऽहवनीय गत्वातिरछन्दमोपतिष्ठन्ते-अयः सहस्रमानप इति प्रगीयत
इति मीमांसाः । सूत्रकारवधनं छन्दोगानामिति प्रतीयते ॥ १३॥
माजापत्याय मनोनहाय संमसर्पमि ॥१४॥
सनः पानापत्याय मनोमहाय संमसर्पन्ति मसाध्वर्युयनमाना. ॥ १४ ॥

·पटलः । महादेवशालिसकलितमयोगचन्द्रियाव्यास्यासमेतम् । ३६९
मसहवनया त्या पात्रेणेति पृथिवी मनसा ध्यायन्
प्रजापतये मनये जुष्टं गृहामीति प्राजापत्यं मनो-
ग्रहं गृह्णानि । यथारूपमा काशात् । नाहीयसनि-
(नो)कावासोमात्परिशाय(अप)यद्यावनिकस्मै चम
समणायाSS || १५॥
प्रसोधूपांशु पानेण गृहाति, इति विधिः । अनया त्या प्रमापतये नुहं गृह्णामीवि ।
आकाशापारूप ध्यात्या गृह्णाति । आकाशैरदेशमथवाऽग्निष्टोमचमसोनयनकाल एक-
मै चमसगणाय गृह्णाति । आतो यावान्परिमित. १॥ १५ ॥
तस्माहोपाशुपात्रेण गृलोपालोचमसमुख्या
थमसानुनयति ॥ १६ ॥ स्तुबशस्त्रे भवतः ॥१७॥
तस्प सर्य मनसा क्रियते ॥ १८॥ मनसा स्तोत्र
मुपाकरोति ।। १९ ।। मनसा मस्तौति ॥ २० ॥
मनसोद्गायति ।। २१ ।। मनसा प्रतिहराति ॥२३॥
मनसा तिसृणा सार्थराजीनार पट्कृत्वा प्रति.
गृह्णाति ॥ २३ ॥
तम्मादग्रहण का स्तोत्रोपारणं प्रस्तोता उदाता प्रतिहर्ता व मनसा सापराती-
नाम् ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥
যুব মহান স্বামী যা বস্তু স্বা
होतरिति दशहोतुः पासिंगरः । तथेति चतुर्होनुः ।
ओमिति पञ्चहोतुः । तथेति पढोतुः । अरास्म
होतरिति सप्तहानुः ।। २४ ।।
एवं मनमा प्रतिगरः । शंसनमनुमन्नणं च मनसेंति बौधायनादय ।। २४ ॥
मनसाऽऽश्रुतमन्याश्रुते याज्या संगपो वषट्कारो भक्षमन्त्रश्च ॥२५||
मनसाऽऽश्रुतप्रत्याभुते । उक्यशा या सोमाना सोमपक्ष उक्शा या सोमामिति ।
आकाशपले मनोव । याज्यान्ते निह वषट्कारानुवषट्कारी सोमसाकाशं वा हरति ।
भक्षार्थ वक्ष्यति स्वयं सूत्रकारः ॥ २५ ।।
हस्सा हरन्ति प्रक्षन्ते यत्समीक्षन्ते ससमुपहव-
धर्मा भवन्ति । गृहपति पर्युपविश्य पृच्छन्नि
।। (ख० ९)॥ २६ ॥

·३७० [१६ प्रभे- - -इद वा वै चतु. सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- श्वो भू(हु) वा सोममाकाश वा हरन्ति भक्षार्थ ते भक्षयितार समीक्षन्ते परस्पर समुपहवो मनसाऽग्रे होता ततोऽध्वर्यु स्व स्व चमस चमसिन समाख्या भक्षणं, मनसा मन्त्रमुक्त्वा सोम प्रत्यक्षेण भक्षयन्ति । आकाशपक्षे भक्षणमन्ने विशेष भलेहीत्याठि प्रियो मे हृढोऽस्यश्विनोस्त्वा बाहुभ्यास' यास नृचक्षस त्या देवाकाश सुरक्षा अवख्येष मन्द्राऽभिभूतिर्वाग्नुपाणाऽऽकाशस्य तृप्यतु इत्यादि । गणस्याऽऽका- शदेवते मतिविद , इत्येव भक्षणम् । विनिविश्य गृहपति ब्रह्मक्था वक्तव्या अग्रेव किंचनाऽऽसीटित्येवमाद्या ॥ २६ ॥ यदशहोतारः सनमासत ।फेन ते गृहपतिनाऽऽन वन्। केन मजा असृजन्तेत्यध्वर्यः पृच्छति ॥२७|| अथवा गृहपतिमवेक्ष्य महावन पर्युपविशन्ति समन्तत पृच्छेयु | ब्रह्म होतार (तै० मा० ३-१२-४ ) इति चतुतॄिणा ब्रह्मत्वानमध्वर्यु प्रथमं पृच्छति यद्दशहोतार सत्रमासतेति ॥ २७ ॥ प्रजापतिना चै ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्तेन प्रजा असू जन्तेति गृहपतिः प्रत्याह ।। २८ ॥ प्रतिवचनम् ॥ २८ ॥ यञ्चतुर्होतारः सनमासत केन ते गृहपतिनाऽऽर्नुप- केनौपधीरसृज-तोते ब्रह्मा पृच्छति । सोमेन वै ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्तनौषधीरसृजन्तेति गृहपतिः प्रत्याह ॥ २९ ॥ यत्पश्चहोतारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्नभ्यो लोक योऽ मुरान्माणुदन्त । केनपा पशूनवृञ्जतेति होता पृच्छति । अग्निना चै ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्ते- नैभ्यो लोकेभ्योऽसुरान्माणुदन्त तेनैषा पशून- शुञ्जतेति गृहपति. मत्याह ॥३०॥ यत्पड्ढोतारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽ नुवकेननकल्प यन्तति होतृका पृच्छन्ति । धागा वै ते गृहपति- नाऽऽर्नुपन्तनतूनरल्पयन्तेति गृहपतिः प्रत्याह ॥३१॥ यत्सप्तहोतार. समासत केन ते पतिनाऽऽर्नुवन्केन सुघरायन्कनेमाल्लाकान्सम- तन्वनित्युद्गाता पृच्छति । अर्यम्णा ने गृहपत्ति- ·यस्वामयते तस्य नाम गृहातीति भरद्वाजः । उत ब्राह्मणोऽनेरुवामो भवति' पटला ] महादेवशास्त्रिय लितभ्योगचन्द्रिकाय्याख्यासमैतम् । ३७१ नाऽऽर्नुबन्तेन मुवरायन्तेनेपालीकान्समतन्वनि- ति गृहपतिः प्रत्याह ॥ ३२ ॥ सर्वत्र प्रतिवचनं गृहपतेरेव । अहीनभूतेऽप्येवम् ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ प्रजापति परिवदन्ति । ३३ ।। प्रजापति परिवदन्तीति विज्ञायते ( २१-११-१३ ) इत्यापस्तम्बसूत्रम् ॥३३॥ अकुशलोऽयं प्रजापतियों दशमशकान्समजेद्यः स्तेनानिति ॥ ३४॥ प्रजापतिपरिवादा. प्रजापतेराराधनार्थ मुक्त्यर्थमित्यर्थ. । ३४ ।। अपि वा प्रजापतिपरिवादानां मन्नानधीयते-यद. रप्यानि प्रजापतिः पुरश्च ससृजे गिरीन् । कर्ताs. ग्निश्च तद्भद्रं यद्भद्रं तन्म आ मव ।। यदृषा तम- सा युक्त्वा दिने तेऽक्षिणष्ठमातपत् । अम्भश्चात्य- तिधर्मश्च तथा तत्ते प्रजापतिः ( ते )॥ यत्रते. नान्यकान्द शान्मशकान्यदद्याश(य)वः। तदु ते वृजिनं तेषां तद्विपं तेन तेऽमृतम् ॥ प्रजापति दश- ममहर्भजध्वं मति कवीनामुपभं जनानाम् । सुपु. क्षिति सुद्रविणं दधानो विपाप्मा लोके निदधा. ति देवयुमित्यतैः परिवदेयुः ॥ ३५ ॥ अत्र श्रुति.प्रजापतिं परिवदन्त्याप्त्यैवेन तद्वयाचक्षते, इति फलार्थवादः, इति मोमासकाः । अपि वा प्रजापतिपरिवादाना मन्त्रा-पठन्ति केविच्छाखिनस्ते ते प्रत्ये- तव्या ॥ ३५ ॥ अथ वरं वृण(णु)ते ॥ ३६ ॥ प्रनापतिपरिवादानन्तरं वरं वृण(ण)ते यजमान ॥ २६ ॥ अदो नोस्त्विति यत्कामा भवन्ति ॥ (ख०१०) ॥ ३७॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूने पोडशपश्ने चतुर्थः पटलः । दे (१२१-१२-४ ) इत्यापस्तम्ब. । यत्वामयने तदुच्चारयनीत्यर्थः ।। ३७ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्यास्यायां महादेवशा विसंगलिताया प्रयोगचन्द्रिकाया पोडशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । . Int ---- ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- [१९ अथ पौडशनने पचम पाल । । अपि वा यटेवेतद्भूर्भुवः सुवः मुममाः प्रजया भूयास९ सुपीरो पीरैः सुवर्चा वर्चता सुपोपः पोपैरिति लेन चैपा५ सर्वे सामा अवरुद्धा भवन्ति ॥१॥ प्रनापतिकामनार्थीऽय मन्न । यदि कामा न विद्यन्ते तदाऽवरुद्धावरण• निवृत्ति ॥ १॥ ( चतुझेतन्व्याख्याय द्वारौ सत्य) यथाधि. णियं पत्नीासाद्य द्वारौ संहत्याथै भ्यो वाच. युपाकरोति ॥ २॥ चतु तृन् याख्याय यनमानार्थये ( व्य ) सर्व द्वारौ सवृत्य यथाधिष्णिय व्यव- स्थिता उदगपयास्तथा पत्नय आसते । अथेभ्यो याच मृत्पात्रमध्वर्युः ॥ २ ॥ इह धृतिरिह विधृतिरिह रैन्तिरिह रमतिरिन्यो- दुम्बरी परिष्वजन्त उदररिवोपस्पृशन्तः समन्वा- रभ्योदुम्बरीमासते युवं तमिन्दा पर्वता पुरो युधा यो नः पृतन्यादपतन्तमिदन्तं( द्धतं) वत्रेण त तमिद्धन्तम् । दूरे च ता यच्छत्सद्गहनं यदि नक्षदस्माक शत्रून्परि शूर विश्वतो दर्मा- दपिष्ठ विश्वत इति समन्वारब्धा सर्वानुत्तरस्य ह विर्धानस्य दक्षिणैः पाणिभिः कास्तेजनीभिर्क तिष्ठमाना अतियन्ति ।। पाञ्च ईपगत्वा बागेतु वाग्बागेतु वागुपतु वाक्समैतूपमैतु वाग्भूर्भुवः सुवरिति पञ्च वचारसि व्याहरन्ति ॥ ३ ॥ इह धृतिरित्यनेन मन्त्रेणोदुम्बरी परिष्वज्य समन्वारम्य यजमाना वाम्यतास्तिष्ठन्ति । यथोदरेरुपस्पर्शन भविष्यति तथा वर्तव्यम् ।, अहीनेऽप्येका । तथैकेकस्य पत्नी वाग्यतातिष्ठति । नसर्ना । अधिवृक्षसूर्ये पाच परस्पर समन्वारब्धा सर्पन्ति । अहीनेऽप्येर एक युव तमिन्द्रा पर्वतेति प्रयोगमन्त्र सर्वेपामुत्तरेण हविर्धान गच्छन्ति । प्राड्मुग्या दक्षिणहस्ता कारस्तेजनीभिरवलम्बमाना प्राञ्चो गत्वाऽऽहवनीयस्योत्तरे वचासि व्याहरन्ति । वागावत्यादि ॥ ३ ॥ १ ब ग रम दह रमतामित्यौ ।

·5
५ पटलः]. महादेवशास्त्रिसंफलितमयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३७३
अधिष्टक्षसूर्ये सुब्रमण्यया चाचं विसृजन्ते ॥४॥r
• अधिवृक्षसूर्ये वर्तमान एवं चरद्भिः क्रियते सुब्रह्मण्यान्तं नाग्विसर्गः ॥ ४ ॥
औदुम्बरीः समिध अभ्यादधाति ॥५॥
पूर्वमेवोदुम्बरीसमिधः .पारप्वक्षनं कृतवान्यमनस्येह याग्विसर्गः सर्वेषामोदम्बरी:,
समिधः पूर्वमेवोपसादिता आहवनीये यजमानाः । अथ दशमेऽहनि यज्ञायज्ञीयकाले
यसत्तीवर्यादि, अहीनसंततयः परिस्तरणान्तम् ॥ ५ ॥
वोभूत उदयनीयः स च्याख्यातरूपः ॥ ६॥
गतार्थः ॥ ६॥
मायणीय उदयनीयो नात्राहीनसंतयो विद्यन्ते ॥ ७ ॥
श्वोमूते महाराने बुद्ध्वा प्रायणीयवदुदयनीयमुपयन्ति । उभौ पोडशीमन्ती द्वाद..
शाहस्य षोडशीमतिगः इति कल्पान्तरवचनात् । अग्ने नयेत्यादि समं सर्वमुपावहरति .
अमि युनज्मि अत्रोपांवभिपत्रकाले पृभिप्राणप्रहमानं पूर्वमेवोक्तम् । प्रायणीयोदयनीयो-
देशमेऽहनि इति त्रयः कल्पाः सूत्रकारेणोक्ताः । विप्वहःमु यथांसंख्यमिति:
केचित् । सर्वत्र विल्पिा इत्यपरे । पशुकाल आग्नेयः 1 ऐकादशिनेऽमिष्ठ उपाकरोति
ऐन्द्रानो वा इन खण्डः सूर्याय ब्रह्मवर्चसकामस्योपशयनिर्देशः । कृष्णमृगम्ते पारित्यह
रहयुपमानपक्षे अग्नीपोमीयकाल एक मिनोति । तत्तु प्रायणीये मानम् । तस्मिन्नेव,
मिमीते । आग्नेयमुपाकरोति तस्य दक्षिणत उपशयनिर्देशश्च । श्वोभूते सारस्वतमुपाक.
रोति इत्यादि द्वितीयेऽहि मिनोति । पश्चस्वायूपस्य पशुक्रमः प्रधानत्वादक्षिणतोऽपद.
गैता यूपानां नोदापर्वगता । सारस्वतस्य यूपस्य, दक्षिणत उपशयः स्थाप्यते सार.
स्वतमुपाकृत्योपशयनिर्देश । एवमहन्यहन्युत्तरोत्तरः पशुः । यूपैकादशिन्यां पूर्ववत् ॥७॥
पूर्वस्मिन्नान्युत्तरस्मा अह्न यज्ञायज्ञीयं प्रति वसती-
वरीहाति ॥८॥
दक्षिणाकाले यज्ञायज्ञीय काले वर्तमाने वसतीवरीः ॥ ८ ॥
एता अहीनसंततयो भवन्ति ॥९॥
मात्राहीनसंततयः ( स०श्री० ३६-५-७ ) इति वचनान्यायमासमेतत् । नमस्ते
अस्त्विति भवत्येव ॥ ९॥
उतो तान्येव दीक्षितवसनानि परिधाय प्रचरेयुः ॥१०॥
कृष्णविपाणं प्रविध्यन्ति । पोडशीहोमे कृते रात्रिपर्यायः प्रवर्य चोभूते तिरो
हियान्तमत्र मख्य ( वाग् ) विमर्गः । एकादश समिष्टयनपि । अन्य
सर्वमग्निष्टोमवत् ॥ १०॥

·[१६ मे, । सत्यापादविरचिव शौतसूत्रम्- वपनफाले सशिखानि सत्रभूते वापयन्ते ॥ ११ ॥ अनूमन्ध्याया वपाया हुताया वपनकाले सशिखानि शिरासि वपन्ते मुण्डानी त्यर्थ । शिखामनुप्रवपन्ने (तै स०७-१-) इति श्रुते । अहीने तु शिखावर्नम्। तत पानीवतं कर्म ततोऽविमोकादि ॥ ११ ॥ उदयसानीयेप्वन्यानृत्विनो वृत्वा तान्या ज्योति टोमेनानिष्टोमेन पृष्ठशमनीयेन सहस्रदक्षिणेन सर्ववेदसदक्षिणेन वा नाना यजेरन् ॥ १२ ॥ उदवसानीयान्तममिष्टोमवत् । सक्तुहोमो गृहपतेरेव शिष्ट सर्व ( पूर्ववत् ) । सर्वेषामुदवसानीयेनेष्ट्या, एकैको यजमानोऽन्यापोडशविजो वृत्वा पृथक्पृष्ठशमनीयैर्य जेरन् । केचित्-पृष्ठशमनीयस्य सर्वनियम नेच्छन्ति ( अनन्तरे पर्वणि ) पृष्ठशम- नायेन यक्ष्य इति सक्ल्प । सहस्रदक्षिणा । तन नियतोभयत्र धातवीया । केचिने- च्छन्ति । अनन्तरे पणि सौतामणी मैनावरणी वा । एव सनात्मकम्य क्लधि समासा !! १२॥ संतिष्ठते द्वादशाहः ॥ (ख-११) ॥ १३ ॥ गत । त्रैधातीया [भयत्र चेष्टा ! केचित्तु नेच्छन्ति मनीषिणस्तत् । सौनामणी स्यात्तु तथा पयस्या सतिष्ठते तत्र समूढसनम् ॥ १३ ॥ अ गवामयनस्य कर्मोच्यते- गवामयनेन प्रजापतिं भूमानं गच्छन्त्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति ।। १४ ॥ "भूमान स्थानम् ॥ १४ ॥ तस्य द्वादशाहेन सत्रभूतेन पल्पो व्याख्यातः ॥ १५ ॥ ॥ १५ ॥ तस्य द्वादशाहस्य गुणविशेषमवलोक्य पक्षान्तरमाह- चतुरहे पुरस्कारपौर्णमास्पै दीक्षेरन् ॥ १६ ॥ माघपौर्णमास्या पुरस्ताच्चतुरहे शुलैपादश्या दीक्षरन् । तथा सति माघकृष्णप सम्या द्वादशदीक्षाणा समाधत्वात्तदनन्तरवर्ति यामेकाष्टकाया सोमस्य ननु-'चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दक्षिरस्तेपामेकाष्टकाया क्य सपद्यते । ( ते० स० ७-१-१) इति गवामयने श्रूयते । पौर्णमास्या पूर्वस्मिंश्चतुरहे दीक्षेरनेकादश्यां दीक्षामारभेन । तथा सति पौर्णमास्या उपरितने सहमे दिने द्वादश दीक्षा पूर्यन्ते ।। उपरितन्यामष्टम्या सोमस्य इत्यर्थ । तत्र विशेषस्यादृष्टत्वारा कावित्पूर्णिमेत्येक सपद्यते ।

·. ५ पटलः] महादेवशास्त्रिसंफलितपयोगचन्द्रिकाव्यास्यासमेतम् । - पेक्षः निपूर्णमासे दोसरन्मुखं धा एतत्संवत्सरस्य यचित्रापूर्णमास:, (७-४-९) . इति प्रशस्यमानतया बेनी पौर्णमासीति द्वितीयः पक्षः । याज्ञिकसमाख्यया माधकcणान्येकाधका । नत्र सोमक्रया संपत्तये माया पौर्णमास्याः पूर्वस्यामेकादश्यांदीक्षाss. रब्धव्या॥ चतुर्विशतिरमा इष्टप्रथमयज्ञा एकाष्टकायां प्रातरनिहोत्र हुत्वा विज्ञानमुपयन्ति, ( अहा विधान्यामेकाष्टकायाम् (ले० सं० ३-३-८) इत्यादीमामहां विधान्यामेका- • एकायां सा संवत्सर समस्याहना विधात्री तस्यां दक्षिा । एकाप्टकायो प्रातःकाले चतुः- : शरावपरिमितेन पिटेन निर्मितमप्पं परत्वाऽपूपमादायोल्मुकं घाऽऽदाय कक्षेऽप्पं निधा- योल्मुकेन कसं दहेत् । यदि दहति पुण्यसमं भवति निरुपद्रवः संवत्सरं भवति । यदि - न दहति मापसममक्षादिभिः पीडाकरो भवति । एवं विज्ञानमुपयन्ति । ) एवं विज्ञानं कृत्वा गवामयनस्याऽऽरम्भः । सानिचित्यो गवामयनो नाषिकेतयुक्तो धा यत्र षा • मूयिष्ठा आहुतयो हुयेरन्, इति । अस्मिन् गवामयने न भूयिष्ठा महा गृह्यत इति षष- नात् । नानिकेतपक्षेऽपि तस्यामेव दीक्षा | एकाष्टकाया दीरन्नित्यापस्तम्बोऽप्याह ! अस्यामेवाष्टकायां विज्ञानं कृत्वा गवामयनेन 'साशिविण्येन यक्ष्यामहे स्वर्गामिति संकल्लः । प्राजापत्यादयो वा फलं सर्वकामार्थो वाऽऽश्वलायनमतात् । अय गवामयनं ‘र्वकाम इति । सर्व सत्रभूतद्वादशाहदत् । अस्मिन् (पक्षे) उसासंभरणं पर्वणि पशुबन्धो (वायव्यः) पञ्च पसको मा। १६ ॥ माध्याच्या या ।। १७ ॥ चैव्याः पौर्णमास्या. पूर्वस्यामेबादश्यामग्निवदीक्षणीया । एवं द्वादश दीसा ॥१७॥ आगामिन्यामष्टम्या प्रायणीया तत्राऽऽह-- मायणीयोऽतिराश्चतुर्दिश उक्थ्य भारम्भणीयस्त्रियद्वार ते शये द्वे अहनी भवतः । ज्योतिरमिष्टोपो रथंतरसामा गोरुक्थ्यो वृहत्सामा आयुरुपथ्यो स्यंतरसामा गौरू- क्थ्यो वृहत्सामाऽऽयुरुक्थ्यो रथंतरसामा ज्योतिरानि- छोयो वृहत्सामेति ॥ १८॥ अष्टम्यां मायणीयया प्रचर्य सोमयादि । चैत्रपक्षमाश्रित्य प्रयोग:- आगामिन्यां चतुमिनीयमीयः । तस्मिन्नेवादश यूपानिमन्वन्ति रात्री परिस्तरणान्तं श्वोभते महा- राने बुद्ध्वाऽग्ने नयेत्यादि द्वादशाहवत् । प्रायणीयमतिरात्रमुपयन्ति । अनापि भि. -माणग्रहादयो नामधेयात्वेचिन्नेच्छन्ति । ऐन्द्रवायामः । पशुकाल ऐकादशिनाना विकृतीनामेक आग्नेयो वा।

·[१६ प्रश्ने- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- ( श्चोभते तिरोहियान्तं द्वादशाहवत्संततयः । द्वादशाहस्य द्वितीयवत् चतुर्विंशति- - मुक्थ्यमारम्भणीय एवाम्तीर्यानतिग्राह्यः शुक्रायः । पशुकाले सारस्वती मेपीम् । पत्नी- संयानान्तम् । एतस्मिनहनि शय(सत्र) संज्ञके पूर्ववदहीनसंततयः ।। १८ ॥ अभिप्लवः पडहः ॥ १९ ॥ उपयन्तीति शेप. ॥ १९ ॥ एवं विहिताश्यत्वारोऽभिप्लवाः ॥२०॥ तेषामभिष्टवानां ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमं रथंतरसामानमुपयन्ति । आग्रयणान. । पशु- काले बभ्रुः सौम्य । एवं व्यनीका परिवर्ततेऽविषुवतः ॥ १ ॥ गोरुक्थ्यो बृहत्पृष्ठः। न त्वतिग्राह्याः । पशुकाले पौग: श्मामः ॥ २ ॥ आयुषमुक्थ्यं रथंतरसामानं न त्वतिमाह्या । पशुकाले शितिपृष्ठो बार्हस्पत्य. ३ ॥ गोरुक्थ्यो बृहत्मृष्ठः । पशु. • काले शिल्पो वैश्वदेवः ॥ ४ ॥ अथाऽऽयुरुक्थ्यः पशुकाल ऐन्द्रोऽरुणः ॥५॥ अथ ज्योतिष्टोमममिष्टोमं बृहत्सामानमुपयन्ति । पशुकाले मारुतः कल्माषः ॥६॥ एतानि पत्नीसंयामान्तानि । एवंप्रकाराश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति । ऐकादशिनं शिष्टा. ॥ २० ॥ पृष्ठयः पडहः समासः ॥ २१ ।। ऐकादशिनानाम् ॥ २१ ॥ सद्वितीयः सतृतीयः सचतुर्थः सपञ्चमः संभार्यः पठः ॥ २२ ॥ एवं विहितात्पञ्च मासानुपयन्ति । ततः संमार्य इत्यापस्तम्ब० ॥ २२ ॥ त्रयोऽभिप्लवाः ॥ २३ ॥ अभिप्लव ऐकादशिनाना द्वादशाहवदावृत्तिः ॥ २३ ॥ पृष्ठयः पडहः ॥ २४ ॥ द्वादशाह उच्यत्त इति शेषः । उत्तरप्रयाहे पूर्वप्रयाहे वाऽतिग्राह्या आग्नेयाद्याः । एवम(व)तपत्ति(ल)ध्यपडहान्ते मध्वशनादयः ॥ २४ ॥ अभिनित्रयः स्वरसामान उक्थ्या अनिष्टोमा वा ॥ २५ ॥ एवं विहितापञ्च मासानुपयन्ति । ततोऽनन्तरमस्य संमार्य पृष्ठ्यं मासमुपयन्ति । श्रीनमिलवानय पृष्ठमण्डहमभिनितमामिष्टोमं श्रीन्सानोक्थ्याननिष्टोमान्वा ॥२५॥ परे द्वे शये अहनी ॥ २६ ॥ परे द्वे शये अनी इति । अतिरामश्चतुर्पु अंशेपु पूर्व एष प्रयुज्यते ॥ २६ ॥ इति पण्मासाः ॥ २७ ॥ पण्माता गण्यन्ते । अत्र गणनामात्रमेवं पण्मासाः परःसामसूक्थ्यानग्निष्टोमविनि. धेशनबाहारिंग एरविशत्यह इति च्छन्दोगविशेष । नवाहकारिणोऽमिष्टोमा एकदि. - ।

·५ पटट ? महादेवशास्त्रिसंपरितमयोगन्द्रिाव्याख्यासमेतम् । ३७७ शत्यहाारिणीय्या ! पर सामसु पुनश्च विशेष अतियाहोपु प्रथमेऽहनि उपया- मगृहीतोऽस्योपधीभ्यो जुष्ट गृहणामीति एकमेवाऽऽयविकार । ओषधयः पार्थिव इति एष ते योनिरन् यस्त्वोषधीभ्य आप ओपश्यन्तेनोऽसीत्येव यूय देवेषु भूयास्तेनस्वन्तं मामायुप्मन्त वर्चस्वत मनुष्येषु कुरुत दीक्षाये च त्वेत्यादि । तेगोविटसाति प्रकृतिवत् । मयि मेघा मयि प्रना मय्याप ओपधयस्तेमो दधात्विति भक्षणम् । द्वितीये पर सामान ओपधीम्यस्त्वा प्रजाभ्यो गृहामीति । ता अध्याग्नेयाफारा 1 एष ते योनिरोपर्धा- भ्यरत्या प्रनाम्य ओषधय प्रजास्तेजस्विन्य अय देवेवित्यादि मनुष्येषु कुरुत दीक्षाये च स्वेत्यादि पूर्ववदनुमन्त्रण च । मथि मेघा मयि प्रजा मग्योषधय प्रजाम्तेनो दधा- स्विति मक्षणम् । तृतीय पर सामनि प्रनाम्यस्त्वा प्रजापतये जुष्ट गृहाम्येष ते योनि प्रजाम्यस्त्वा प्रनापतय इत्यागेयविकार एक एव । प्रनापते तेजस्विन्यस्तेजस्विन्यो यूय देवेषु भूयास्त मनुष्येषु कुरुत दीक्षायै न त्वेत्यादि पूर्ववदनुमन्नण न । मयि मेधा मयि प्रजा प्रनापतिस्तेनो दधास्विति भक्षणम् । अ.ते अहीनसनतय ॥ २४ ॥ मध्ये विपूवानेकविशोऽग्निष्टोमो महादिवाकीयः ॥ २८ ॥ ततो विपुवातमुपयन्ति । एकविशमनिष्टोम दिवानीय॑सामानम् । अग्ने नयेत्यादि- सौमिश्याप्रयोगकालेऽष्टायतिग्राह्यपालाण प्रयुनक्ति ॥ २८ १ आदित्यत्रत पा (सामानम् ) ॥ २० ॥ उपयन्तीत्यर्थ ॥२९॥ सामोदित आदित्ये मातरनुवारयुपाकरोति ॥ ३० ॥ गत ॥२०॥ दिवाकीर्यमेतदहर्भवति ॥ ३१॥ भावृत्त उत्तरः पक्षस्त्रयः स्वरसामान. ।। ३२ ।। पूर्वपदार्याना पूर्वमेवानुष्ठानमिति न्यायात् । अमे नयेत्यादित एवेति शुराम गृहाति । यदि नगत्सामा विषुवान्दिवानीसामेत्यर्थ । तदाऽऽप्रयणाय , अतिग्राह्यकार ऊर्जा नावृत्ताश्च गृहन्ति । तत्रैव प्रयोग ---उफ्यामगृहीतोऽम्यन्य वापधीम्यो जुष्ट गृहा- मोति । उपयामगृहीतोऽन्यौषधीम्यस्त्वा मनाम्यो गृहामीति । उपयामगृहीतोऽस्ति प्रनाम्यस्त्वा प्रजापतये गृहामीति ऊ गृिहीत्वा सायं गृहाति-उद् त्यमित्यूषमुक्त्वा, उपयामगृहीतोऽमि सूर्याय ३! भ्राजम्न हत्येव सादनम् । तत आवृत्तान्गृहन्ति । उपयाम प्रनाम्यम्त्वाउपयाम० ओपर्धाम्या ० प्रजाभ्यस्त्वा प्रनाम्य । उपयाम. अन्यस्त्वापधीम्य इत्यादि पूर्ववत् । गृहामीत्यादय (निमि) सादन च । तनो श्वार्माण गृह्णाति-~-याचम्पत्ति विवरणिमित्यनमृत्वापयामक विश्व स्वा० ओनम्वने ।

·[१६ भने-
।
+
सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
जुष्टं गृहामीति ऐन्द्रवदेष ते योनिर्विश्वकर्मणे त्वौनस्वते । पशुकाले शितिपृष्ठं बाई.
स्पत्यमुपाकरोति । तत. सौ(म)र्यमुपालम्भं करोति सूर्याय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति सौर्य
विषुवत्युपालभ्यमुपाकरोतीति वचनात् । द्विवचनेनोह. सर्वत्र । अतिप्रायकाल ऊर्ध्वान्
पूर्ववद्रुक्त्वाऽनुमन्त्रण कृत्वा (तत ) सार्य प्रतिवर्तत आवृत्तात्ततो वैश्वकर्माणं विश्व.
कर्मन्नोनस्विनोनम्वि(स्वी) त्वं देवेषु भूया इति । ऐन्द्रवदोनोविदास मयि मेधां मयि
प्रना मयि विश्वकर्मेन्द्रियं दधातु । एवं पत्नीसंयानान्तमह. सतिष्ठते । अहीनसंततयः ।
श्रीनकिम(सोमान् , उपयाम० उक्थ्यानग्निष्टोमान्वा प्रथमेऽहन्यतिग्राह्यकाल उप-
याम० प्रनाम्यम्त्वा प्रजापतय इत्येकः । एव द्वितीयेऽहनि उपयाम० अद्भयस्त्वी-
पधीम्य इत्यर्वानसोमयुत्ते पु प्रथम आमयणाय । द्वितीयः शुकामः । तृतीय ऐन्द्रवा-
यवान । तेप्वहीनसंततयः ॥ ३१ ॥ ३२ ॥
विश्वजित् ।। ३३ ।।
अग्निष्टोममुपयन्तीत्यापस्तम्ब । ऐन्द्रवायवाग्र , आवृत्त्यभावात् । आदित्यग्रहगृह्य-
काले-आदित्यमेवमेव गृह्णाति । अदितिदेवत्यः । विश्वमित्सर्वपृष्ठोऽपि एकमेवाऽऽदि-
त्यमुद्गृहाति । महीम पु मातरमित्युक्त्वा, उपय.म. आदित्य(त्याय) स्वोनस्विन
एप
ते योनिरदित्य त्वानस्विन्यै अदित्य(आदित्य) ओजस्विन्नोजस्वी त्वं देवेपु नाss.
चन्द्रवत् । मयि मेधा मयि प्रना मय्यायुरिति, इन्द्रियं दधातु पत्नीसयानान्तमहीन-
संततयः ॥ १३॥
चत्वारि शयानि । अखिशारम्भणः पठयः
पडहः ।। ३४ ॥
तानि चत्वारि शयान्यहानि सहमे मासि गोसवम् । अथाऽवृत्तं पृष्ठयपाहमुप.
यन्ति । अयरित्रशारम्भणमामयणाय । अम्मिन्नहनि धरागमतिमाह्यमेव गृहाति
विश्वनिप्रभृत्यादित्यवश्वकर्मणोविपर्यासनैम्मितादित्य एकस्मिन्वधार्मण एवं व्यत्या-
क्षेन महावताहानि एकमेव नतु पइह प्रयुनक्ति । अथ द्वितन्त्रमे शुफाप्रक-
विशषोडशी गृखने । एन्द्रवायाप्रमथ सदशमामयणासमय पश्चाशुकाममय निवृत्त.
भेन्द्रवायायमेवं पदह आवृत्तः । आवृत्तेप्वेश्मनीरा उत्तरेषु पइनान्ते मध्यरा.
नादय ॥२४॥
चत्वारोऽभिटा: प्रत्यवः स मासः ॥ ३५ ।।
प्रयांत्रिशान्त एवमात्तः पृष्टयाह. पाहमुपेत्य नत्वारोऽभितषश्च स मास संपद्यते ।
स एरो मासः ॥ १५ ॥

·६ पटला ] महादेवशास्त्रिसंपलितप्रयागचन्द्रिपाय्याख्यासमेतम् । ३७९ उक्थ्य- सद्वितीयः सतृतीयः सचतुर्थः सपञ्चमः ।। ३६ ॥ एव विहितानुपयन्ति ।। ३६ ॥ संभार्य उत्तमो द्वावभिप्लवो ॥ ३७॥ तत समार्य । विषममासे द्वावभिप्लवी, एवमन्ताऽऽवृत्ता न्यनीका अक्सिाम प्रभृति विश्वनिहर्ने विश्वनिदैन्द्रवायवान । गतमन्यत् ॥ ३७ ॥ गौशाऽऽयुश्च द्वे अहनी ॥ ३८ ॥ गवायुपी । गोशुक्राय । आयुरामयणाय । अथवा पृष्ठयाह पडह मैन्द्रवायवान । शुमाग्रे स्थतरपृष्ठ इति विश्वार्म च गोआ(वा)युपि(पी) प्रयुज्या- ग्रता का॥ ३८॥ द्वादशाहस्य द्वादशाहानि ॥ ३९ ॥ द्वादशाहान्यूर्वानि ॥ ३९ ॥ महानतमुदयनीयवाति रात्र इति । (ख-१२)॥४०॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूने पोडशमश्ने पञ्चमः पटल. समूढव-महाप्रतोदयनीयौ शये चतुर्भिरहोमि सह मास द्वादशाहस्थ प्रथम ऐन्द्रवायवाग्रो द्वितीय शुक्रामतृतीय आप्रणाम । एव परिवर्तते । दशम ऐन्द्रवा. यवानो द्वादशाहाहीनन्य दशरात्रस्य य सप्तदश उक्थ्यस्य द्वात्रिंशमादशिन्य पार- समाळा । नवान्यहान्यतिरिच्यन्ते । तेप्चतिरित्ता पशव आलभ्यन्ते । गव्य वैष्णव वामनमेकविंशगोपशुरन्द्रायम् । तृणवे वैश्वदेव त्रयस्त्रिशत् द्यावापृथिवी( म्या )धेनुम् । तस्या एव वास वा छन्दोगमति , गोपशरद्वितिदेवत्यो मैत्रावरणस्यापिवेन्द्रवायवान । प्राजापत्यम्पम तूपर महानते मुकाम । आग्नेयमपभमुदयनीयेऽतिरात्र आग्रय- - णाम ॥४०॥ इति सत्यापाढहिरण्यवेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशालिसकलिताया प्रयोगचन्द्रिकाया पोडशप्रश्ने पञ्चम परल । अथ पोदशप्रश्ने पष्ठ पनर ॥ द्वादशमासाः शाम्पायनकम् ॥१॥ अथ वाक्ये कृते श्वोभूते महाराने बुवा महानतमुपयन्तीत्यर्थ । प्रनापतेराराध- नार्थ महानतम् । अग्ने नयेत्यादिसौमिपात्रमयोग । सप्तत्रिंशतिप्रायपात्राणि प्रयु- ·[१६ प्री- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्--- नक्ति । उशा( दशाss )मेयानिति द्वयेन दश दानरी( नि ति द्वयेन वैश्वर्मणा- दित्यो चैन्द्रस्थान इति द्वयेन तत पञ्च रा(पा)प्राणि प्रवदन्ति । प्रतिदिशमरक मध्य एकम् । ततो दश सौर्यानिति द्वयनव सप्तत्रिंशमु( दु )पर्धग्रमेतदह प्रकृतिवदाग्नेया. न्दश गृह्णाति । प्रकृतिवत्सादनमिति द्वयेन दशैन्द्रान् गृह्णाति । प्रकृतिवत्सादन वैश्व- कर्मणादित्यो समुच्चयेन तावुभा सह महानते गृयेते इति श्रुते । पञ्च पात्राण्यैन्द्रस्थान 'सादितानि प्रतिदिशमे कमेर म-ये । तम्मात्सप्तदशैन्द्राणि भवन्ति । वैश्वकर्मणादित्यौ गृहीत्वा पञ्चपानेषु गृ( ग्रहण पूर्वार्धे पारम्-इन्द्रमिङ्गाथिनो बृहदिति पुरोवाच- मुक्त्वा---उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वाऽऽदित्रवते जुष्ट गृह्णामीति गृहीत्वा एप ते घोनिरिन्द्राय त्वाऽऽदित्यषत इति सादनमेव सर्वत्र ग्रहण सादनेषु पञ्चस्वपि, इन्द्राय त्वोस्था युव इति । अभि त्वा शर नोनुम इति दक्षिणार्धम्य पुरोगिति पश्चार्धम्य स्वामिद्धि हवामह इति । . उत्तरार्धस्य तदिदाप्त भुवनेषु ज्येप्टमिति मध्यमभूतस्य । एव साढितान पश्चाप्यन्य. स्मिन् पाने सवनीय क्षिप्त्वा सर्वम-यमे पाने गृहणाति वे नमापे वृक्षन्ति विश्वेत्यु क्या उपयामगृहीतोऽप्ति प्रजापतये त्वा जुष्ट गृह्णाम्येप ते योनि प्रजापतये त्वेति सादनमथ सौर्य दश गृह्णाति इति द्वयेन विरमति ॥ १ ॥ उभयतः संभार्य उत्तरः पक्षस्ताण्डकम् ॥ २॥ सारस्वत्यादि । अथोषामुत्तरपक्षे विश्लल ॥२॥ उपरिष्टाद्विश्वजितः । पृष्टयः पडहस्त्रयोऽभिप्लवा इति ( यू नो मास उत्तमे संभायें चत्वारोऽ मिलवा गौधाऽऽयुव ट्रे अहनी द्वादशाहस्य दशा. हानि महावतोटयनीभ्या धू( द्वयू)नो मासः पूर्यते । अथ ह भालविके पूर्वस्मिन्पक्षे पुरस्ता मयमान्पृष्टयादभिजिंदग्निष्टोमः । उत्तरस्मिन्पक्ष उपरिणादुत्तमा पृष्ठयाद्विश्वजितः पृष्टयः पडह आयुरुस्थ्यः स एक्स्थाने गोभवति । समान. मितरछाटचायनोन ॥ अरपा विज्ञायते संव त्सरे सत्पृष्ठान्युपयन्ति । द्वादशाहीने दश राने । तर पृष्ठ पानां स्थानेऽभिनयाः पदहा

·६ पटल:
महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् ।
ऊर्ध्वं द्वादशाहीयान् । दशरात्रान्महानतमुपयन्ति
॥ (ख०१३)॥३॥
धोभूते प्रतायते पञ्चविशोऽग्निष्टोमो महाव्रतसामा ॥४॥
प्रतायत आरभत उद्गातेत्यर्थ. । सौर्यानासाथ विरमति सारस्वत इत्यादिपशुराले
प्राजापत्यमृषयं तूपरमालभते । प्रजापतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादि । अस्य महा-
प्रतस्य प्रचारतं मरुत्वतीये सह भवति ॥ ४ ॥
यत्मामाहेन्द्रात् ॥ ५॥
भवतीत्यर्थ: । अग्रतो भवति ॥ ५ ॥
तस्मिन्कृते प्रतिप्रम्थाता महातशिल्पानि व्यापा-
तयति ॥६॥
माहेन्द्रस्तोत्रे कृते प्रतिप्रस्थाता माहात्रतिकानि शिल्पानि उपकरणानि ॥६॥
दश वीणादण्डस्यातिमथितानि भवन्ति ।।७।।
उदुम्बरेण कृतस्य वीणादण्डस्यातिमथितानि भवन्ति ॥ ७ ॥
एकैकस्मिन्नतिमथिते दश दश तन्तून्मवयात ॥ ८ ॥
यदिय दण्ड इत्यादिस्थितेषु दशम्वष्यतिमथितेषु तेषु प्रत्येक दश दश तन्तव.
प्रोताः शततन्तु ॥ ८॥
स वाणः शततन्तुर्भवति ॥९॥
चाणो वीणाविशेष ॥९॥
अध्यधिहोतृपदनं प्लेड्खर होने प्रबध्नन्ति ॥१०॥
प्लेड्खं दोला होताऽऽरोहतीत्येव ।। १० ॥
औदुम्घतीपासन्दीमुद्गार उपनिदधाति ॥ ११ ॥
आसन्दीमारोहयुदाता ॥ ११ ॥
कूर्चफलके अध्वर्यवे ।। १२ ॥
उपनिदधात्यनुवर्तते ॥ १२ ॥
होत्रका उपगातारव कूर्चेष्वासते ॥ १३ ॥
क्षु होत्ररा उपगातारः पत्नय इत्यासते ( आप० श्री० २१-१७-१५ )
इति । प्रतिगरार्थ होगकाणामुपगानणा पानीना च कूर्नानि कायितत्यानि तेष्वासीना
भवेयुरित्यर्ष । प्रतिप्रम्याता (बा) एतानि पल्लवितव्यानि ॥ १३ ॥

·१ १८:] महादेवशाखिसंकलितमयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमैतम् । ३८५
अष्टौ दासकुमार्य उदयुम्भान्छीपनधि निधाय
निमदक्षिणं मार्जालीय धिष्णिय परिनृत्यन्तीः
परियन्ति दाक्षिणान्पढो निघ्नतीरिदं मधु गायत्यो
वाग्वेदभिल्लुका सैनान्गायतु प्राणस्य वादिते
सेमान्गीता यजमानानिहावत्चिति ३९॥
मार्जालीयान्ते समीपेऽष्टौ दासकुमार्य उदकुम्भै सह नृत्यन्ती ॥ ३९ ॥
भिल्लुका दे गायतः वाग्वेदहिरिनीति द्वे वाग्वेद.
हस्ताचारामिति द्वे संवत्सरगाथा व एताः संवत्स-
रगाथा भवन्ति ।।४० ।।
दासीदासयोरन्योन्यमन्त्रोऽभिहित । भिल्लुका द्वे कुमार्या गायेता वारवेदहिलिनी
द्वे गायेतो वाग्वेदहस्तावारा द्वे गायेता सवत्सरगाथा द्वे गायेताम् ॥ ४० ॥

·[१९प्रभे- ३८८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- निरिणाति शत्रूननु यं विश्वे मदन्त्यूमा इति मध्यमे ॥१५॥तानेकस्मिन्पात्रे समवनीय त्वं ऋतुमपिञ्ज- न्ति विश्व इत्यनुत्योपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृहामीति मध्यमे पात्रे गृह्णात्येप ते योनिः प्रजापतये त्वति सादयति ॥१६।। यन्नाना जुहुयादात्मनोऽङ्गानि विच्छिन्द्यात् । समानी- याऽऽहुतीः सन्ध्यात्तदनु यजमानाः सरुन्धे. रन् । स्तोका एवाऽऽत्मानं प्रत्यानीय होतव्याः मत्यङ्गानि दधति नाऽऽहुतीः सरणद्धि (इति) हुत्वा हरति भक्षम् ॥ १७ ॥ तं भक्षयति महस्ते भक्ष्यामि गर्भ ते भक्षयामि (भुजं ते भक्षयामि) भुक्तिस्ते भक्षयामि सर्व ते भक्षयामि सर्वस्याऽऽ. स्य सर्वस्यावरुद्धया इति ॥ १८ ॥ पृश्निप्राणग्रहादयः । त (अ) प्र कृष्णविषाणाप्रासनमत्र संख्या(सख्योविसर्गः । न त्वहीनसंततयः । श्वोभूतेऽतिरोहियान्तं यज्ञपुच्छादि सत्रभूतगादशाहवत् । अयानून- ध्यायां वपायां हुताया सशिखानि वपन्ते । उदवसानीयान्तं कृत्वा पृष्ठशमनीयः पृथक् पृथक् सौनामणी च ॥ ५- १८ ॥ व्यनीकां व्याख्यास्यामः ॥ १९ ॥ गतम् ॥ १९॥ तेषां प्राकृतैरतिग्राद्यैः कल्पो व्याख्यातः ॥ २० ॥ तेषां व्यनीकानाम् ॥ २० ॥ ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममहरथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्रम् ॥२१॥ एवं व्यनीकाः परिवर्तन्त इत ऊध्र्य प्राग्विषुवत ऊर्ध्व विषुक्त आचावृत्तेपु ॥२२॥ गवामयनमभिप्लवेषु पडहसामान्यात्पृष्ठ्य. पडहवत् । पूर्वस्मिन्यह उत्तरे वा ( पूर्व- स्मिन् ) पक्षे तथैवातिग्राह्या भवेयु., इति । ज्योतिर्गौरायुरिति नामधेयानीति केचिन्या- चक्षते । संतिष्ठते गवामयनम् । द्वादशाहेऽहीने काठकप्राप्ति सर्वालोकानहीनेनायो सत्रेणेति वचनात् ॥ २१ ॥ २२ ।।

·८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाय्याख्यासमेतम् । शुक्रायो विषुवानित्यात्रेयः । यथादृष्टमिति वाद- रायणः ।। (ख०१७)॥ २३ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकोशिसूत्रे पोडशप्रश्ने सप्तमा पटलः । गतम् ॥ २३ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां पोडशप्रश्ने सप्तमः पटलः । A अथ पोडशोऽधम पटल: ---- अथ पशुक्लतिः ॥ १॥ वक्ष्यत इति शेपः ॥१॥ अमेयं प्रायणीयेऽतिराम आलभन्ते । धोभूते सारस्वती मेथीम् ॥२॥ आलमन्त इत्युमयत्रान्वयः ॥ २ ॥ एवं विहितानकादशिनानन्धहमालभन्ते ॥ ३ ॥ अन्वहं सद्यः ।। ३॥ समित्य समित्य पुनः पुनरेकादशिनीमम्यार- तयन्ति ॥ ४ ॥ सौर्य विषुक्त्युपालम्भ्यमित्यापस्तम्बसूत्रम् ॥ ४ ॥ तेषामेवमुपाकुर्वनां द्वादशाहस्य सप्तदश उक्थ्ये द्वात्रि शतमेकादशिन्योऽपटज्यन्ते ।। ५ ।। तेप्वेवाऽऽल मन्ते ॥ ५॥ नवाहान्यतिरिच्यन्ते ॥६॥ नवस्वहसु॥६॥ तेषु गव्यानतिरिक्तपशून् ॥ ७॥ आलमन्त इति शेषः ॥ ७ ॥ वैष्णवं वामनमकविशे । ऐन्द्रानं प्रिणये । वैष- देव प्रयखिशे । द्यावापृथिव्यां येनुं प्रथमे छन्दोमे । तस्या एवं वायव्यं वत्सं मध्यमे।

·'सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१६ प्रभे-
आदित्यामविवशामुत्तमे मैत्रावरुणीमविवाक्ये ।
मानापत्यभूपभं तूपरं महायते । आमेयमुदयनीय
इति पालिङ्गायनिकान् ॥ ८ ॥
गतः ॥८॥
अय काठका ऐकादशिनान्मतिविभज्यामतिवि.
भज्य वा प्रायणीयोदयनीययोरालभन्ते ॥ ९॥
काठका इति बहुवचनं पूनार्थम् ॥ ९ ॥
आमेयमन्तों रथंतरपृष्ठेप्पैन्द्रं वृहत्पृष्ठेषु ॥ १० ॥
रमंतरपृष्ठेप्वाग्नेयं बृहत्पृष्ठेष्वैन्द्रमिति वैखानससूत्रम् ॥ १० ॥
अपिवाऽऽनेन्द्र( यं )रथंतरपृष्ठेचैन्द्राग्नं वृहपृष्ठेषु ॥ ११ ॥
अपि वेति शाखान्तरमतद्योतनार्थम् ॥ ११ ॥
सौर्य विपुवत्युपालभन्तेऽथ गच्यानतिरिक्तपशून् ॥ १२ ॥
तेष्वेव नवसु गव्यान् ॥ १२ ।।
तत्र विकारः-
शितिपृष्ठं पार्हस्पत्यं त्रयस्त्रिशे । द्यावापृथिव्यां
धेनुं प्रथमे छन्दोमे । तस्या एव वत्सं वायव्यं
मध्यमे । वाचे पृश्निमुत्तमे । मैत्रावरुणमविवाक्ये ।
वैश्वकर्मणमृषभं तूपरं महाव्रत इति वाजसनेय.
कम् ॥ १३ ॥
सर्वत्राऽऽलभन्त इत्यन्वयः ॥ १३ ॥
आग्नेयमनिष्टोम आलभन्ते । ऐन्द्राममुक्थ्ये द्विती-
यमैन्द्रं दृष्णि पोडशिनि तृतीयः सारस्वती
मेपीमतिराने चतुर्थीमित्येकेषां ते यदि प्रभवः
पशवः स्युरेवमेवाहरहरालभेरन् ।। १४ ।।
स्पष्टोऽर्थः ॥ १४ ॥
यदि पश्वकादशिन्येयुरानेयमेव प्रथमेऽहन्नाल-
भेरनयेतराननूची यथापूर्व वारुणं पेत्त्वमुत्तम
यूनमपर्यवे तेषानेयमेव प्रथमेऽहन्नालभेरनयेतरान-
नूचो यथापूर्व वारुणं पेत्वमुत्तमं तैरेव विपर्या-
समीयुः । (ख०१८) ॥१५॥

·८ पटल } महादेवशाखिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्यारयासमेतम् ।
ऐन्द्राग्न वा सर्वत्र ( २१-२३-१४) इत्यापस्तम्ब । क्रतुपशूभव समम्युभयव
दन्तहमालमेरन्यदि विभव पशव स्यु । ऐकादशिनान्वा बिद्दतानिति वानसनेयकम्
(म. श्री० २१-२३) इति भरद्वाज ) गतमन्यत् ॥ १५ ॥
अयोत्सर्गिणामयनस्य कोच्यते--
उत्सर्गिणामयन व्यारयास्यामः ॥१६॥
उत्सर्गिणामयनमिति मनामधेयम् । १६ ॥
गवामयनेन व्याख्यातम् ॥ १७॥
गवामयनमेव गुणविकृत टाक्षायणयज्ञवत् । गवामयनोत्सर्गिणामयनेन यक्ष्यामहे
प्रजापतिमवाप्नयानीत्यादि गवामयनवत् फ्ल निर्दिश्य, आयुष्यपशुस्वर्गार्भ फल कोचि-
देव वदन्ति । केचिदुत्सनिणामयनेन यक्ष्यामहे, आयुर) पुत्रार्थ पश्चर्थ रपतननिवृ
त्यर्थं वा सर्व गवामयनवत् ॥ १७ ॥
वन निर्णयाय पचिद्विचार दर्शयति--
सवत्सरस्य पौर्णमासीममावास्यामुत्सृजेयुः ॥ १८ ॥
उत्सृज्या ३ नोत्सृज्यामिति ( तै० स० ७-५-७) उत्सर्गपसे गज्ञविच्छेद ।
अनुत्सर्गपक्षे श्वासनिरोध इति दोपद्वय मनासि निधाय ब्रह्मवादिनो विचारयन्ति । प्तुति
विचारा । तत्राभिज्ञा प्रानापत्यपश्चादिभिर्विच्छेदस्य समाधातु शक्यत्वाच्छ्वासनिरोध.
परिहारायोत्सर्जनपक्षमेवात्र निश्चितवन्त । तमेव दिनविशेष दर्शयति-अमावास्या
च पौर्णमास्या चोत्सृज्यम् (७-५-७ ) इति । एतयोरमावास्यापौर्णमास्योर्यज्ञवाहित्य
प्रसिद्धम् । अतस्तयोस्तिथ्योर्यदर्य ह प्राप्त तनुत्सृज्यमित्येपा निर्णय ॥ १८ ॥
अथान्येषा पक्षपाह--
ना-चोपेयावर नोत्सृजेयुस्तदेव श्वः कुर्युः । अन्तेऽ
मावास्या पौमासी पोत्सृजेयुः १ अन्तमस्याह्न-
खिदहिप्परमान चायो शुक्रो अयामित एतमु
त्य दशक्षिप इति ॥ १९ ॥
तग्मात्तयोस्त्सों न युत्त इति ॥ १९ ॥
इत्यमुत्समें विशीकृत्य तमा ठेय विशेष विशटयति---
यदहररसयुस्तदहरिष्टिं निपेयुस्त आनेयमरु
स्वतीयपुरोडाशी निरुप्यते ऐन्द्रावैष्णया ऐन्द्रावा.
६पत्या ऐन्दारेश्वदेवा वावरकल्पा वा ॥२०॥
तत्तम्पिनुत्सर्गदिने पत्यारिपि निपेयु ॥ २० ॥

·३९२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- तेषां ये पुरोडाशिनस्त उपवसन्ति। ये सानायिनः स्त एतदहर्वत्सानपाकुन्ति । पशुश्च ॥२१॥ तेपामध्वरकल्पानाम् ॥ २१ ॥ माजापत्यः पयासि च ॥ २२ ॥ प्राजापत्यं पशुमालभन्ते ( ते० सं० ७-५-७ ) इति श्रुतेः । उत्तर्गपो पांसि ॥ २२ ॥ यथा वैश्यस्तथा तामस्येन्द्राय वसुमत इन्द्राय हरिवत इन्द्राय बृहस्पतिवते विश्व. देव्यावते पुरोडाशाः । अष्टावकादश द्वादश कपाला आनुपूर्येण । सवनकाला व्याख्याताश्च ।। २३ ॥ या वसुमानयिः प्रातःसवनस्य तथा मरुत्वानिन्द्रो माध्यंदिनस्य सक्नस्य स्वामी । वामतोऽस्तत्स्वामित्वं ब्राह्मणादवगन्तव्यम्----'प्रातःसवनं यदनये वसुमते पुरोडासमष्टाकपालं निर्वपन्ति । ऐन्दं दधि । इन्द्रस्य वै मरुत्वतो माध्यंदिन सवनं यदिन्द्राय मुरुत्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निपन्ति । विश्वेषा १ देवानामृभुमतां तृतीय. सनं यदेश्वदेव द्वादशकपालं निपन्ति' (ले० सं० ७-५-७ ) इति ।। २३ ॥ उत्सृष्टार इति ते बरसानगकुर्वन्ति ।। २४ ॥ यदैन्दं दधि भवति (७-५-७) इति ब्राह्मणम् ॥ २४ ॥ प्रातः पशुमालभन्ते तस्य वपया प्रचरन्ति । ततो वैश्वदेवो द्वादशकपालः । श्वदेवश्वस्तृतीयस- वनः सतिष्ठते । पृपदाज्येन चरिते पत्नी संया. जयन्ति पत्नी: संपाजयन्ति ॥(स.१९) ॥२५॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशमश्नेऽष्टमः पटलः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशमश्नः ॥ अयं पद्धतिः-सर्व गवामयनवदीपवमध्यान्तं कृत्वा प्रायणीयातिराप्रप्रमृति प्रथम मासान्तं कुर्वन्ति । पृश्यपहमित्यर्थः । पत्नीसयानान्ते मध्वशनादिक कृत्यो. सरस्यामेर्वसनावरीहीत्वा, ऐन्द्रम्य दक्षः शासाहरणादि कुम्भ्यालेपनान्त, रात्री वसती परी: परिदत्य तामु मृत्पिण्डमवधाय परिस्तरणादि, विष्णो व्यमित्युक्तमन्द्रस्य दनः कृत्वा तण्डुलरातचनम् । न पदोहादयः । एवं कृत्तोपवमति । श्योमते पाहन क्रमेणाऽऽगच्छति । गवामपनि तम्यां (सम्मिन्) वा त्यागः । अभिटकाना प्रथमभूनम्याहो न्योतिष त्यागः । तम्याहः प्रतिनिधिः प्रानापत्यः पशुः ।

·८ पटल ] महादेवशाखिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३९३ त कुर्वन्ति, शाखाद्वयाहरणादि सनीयक्त् । प्रस्तर एवम्पयलेखाया वाऽऽज्यग्रहणम् । प्रयुनजिम तिम्रो विष्णो नित्योते कृत्वा त्रिवृताऽमिष्टोम ( त्रिवृताऽग्निष्ठ ) परिवीय वित्रस्य प्रमापते जुष्टमुपाक्रोमीति वाजपेयवत् । प्रात काले वपया प्रचर्य मान- नान्तम् । अग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टारपाल निर्थपति । पात्रसादनादि पशुपुरोडाशवत् । अग्नये वसुमते जुष्ट निर्वपापि । अग्ने बसुम हव्यः रक्षस्वेत्येवमादिनिगमा । पर्यग्निक- रणकाल ऐन्द्र सानाय्यमाहत्योभयो पर्यनिकरण पशुपुरोडाशेन सहवेति केचित् । आसन्नाभिमर्शन कृत्वा पशुपुरोडाशेन प्रचणेंन्द्रेण प्रचार । तयो म्विष्टकृटादि समानमि- सामानना-त, सानाय्य समुपहूय भक्षयन्ति, यममाना इत्युपह्वय' वमित्युपहर (हाय)। तूष्णीं भक्षणम् । केचित् सोमभक्षणवदिति एतत्सोमपीया ह्येतहीति श्रुते । वेचिद्वैशेषिकामशाखाहरणचतुर्धारणपिष्टलेपफलीकरणपालविमोकप्रणीतामार्ननोप पोद्वासनादि( दीन् ) कुर्वन्ति । मध्यदिनकाले मासे पशुपुरोडाशेन प्रचडान्त कृत्वा---इ-अाय त्वा मरुत्वते पुरो डाशमेवादशकपारमैन्द्र चरुम् । पानसादनादि । इन्द्राय मरुत्वते जुष्ट० इन्द्राय जुष्ट . इन्दमरत्व-हव्य रक्षस्वेन्द्र हत्यमित्येवमादिनिगमा । आसनाभिमर्शनान्त कृत्वा हवि- राहुत्यादीडामार्जना-तम् । तृतीयसवनकाले शृत हवि ३ शमितरित्यादिपशुना प्रवडामार्जनान्ते वैश्वदेव द्वादशक्पाल निर्वपति । वैश्वदेव चरुम् । पात्रसादनाद्यामानाभिमर्शनान्ते हविराहुतिः भृति तन्त्रेण प्रक्षेप । पशावाज्यमागो नित्यौ । अयवैषा हविषा स्थाने सवनीया पशुपुरोडाशानिर्वपति--इ दाय हरिवत इत्याय- ध्वरक्त वा | आग्नावैष्णवमष्टाम्पारमित्यानि । सबने मैनावरुणमेपालमिति सर्वपक्षेषु विद्यते । प्राभापाय पशु ! अग्नीदोपयनानित्यादि पाशुक धर्म पत्नीसयानान्त पूर्ववत् । वसतीवरीणा च महा पूर्वगृहीतमेव । उत्तरस्मा अढे शाखाहरणादि अहीनसततय । रानी परिस्तरणा-नम् । केचित्यानापत्यस्य पशा कृत्मसस्थामिच्छन्ति । श्वोभूते महा राधे बुद्ध्वा अग्ने नयेत्यादि गामुक्श्य बृहत्सामेत्यादि । एवमत ऊ पडहै ( हान् ) मासान् सपाद्य पूरयित्वोसर्ग । य मासानिभृतमामिलवाना प्रथम ज्योति सशक त खप्टव्यम् । उत्सृष्टेपवह सु प्राजापत्य पशुरग्नये वसुमत इत्यादयश्च पूर्वरानौ दधिक रण व वसतीवरीषु मृत्पिण्डनिधान च सर्वत्र कुर्वन्ति । प्रास्विष्टकृत पश्च सष्टानि, पिष्टवत ऊर्व पृष्ठयपडहादि, भूतानि चत्वारि प्रयस्त्रिंशान्यहानि उत्सा ज्योतींप्यु- ·३९४ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रं महा० सं० प्र० च०स ०१६प्रभे ८५० व्यानि । पञ्च मासान् भूतस्य त्रयस्त्रिंशस्य नोत्सर्ग. । संभार्यसंज्ञकस्याभिप्लवषडहा- दिभूतस्य ज्योतिष उत्सर्गः । अकेषामित्यापस्तम्बीये विकल्पः । एककर्तृकस्तोत्राणी- त्यादि । एवमुत्सृज्य । एवं कृत्वोदयनीयातिरात्रमुपेत्यावभृथादुढेत्योदयनीयाधुदवसानी- यान्तं कृत्वा पुनश्चोखासंभरणादिकं कृत्वा दीक्षित्वा तानुत्सृष्टान् पुनरुपेयुः । न प्राय- णीयोदयनीयौ । एवमुदवसानीयान्तम् । ततः पृष्ठशमनीयोभयस्य तन्त्रेण सौत्रामणी मंत्रावरणी च व्यनीकाऽतिग्राह्य एकाद. शनी चोत्सर्गिणामयने वर्तमाना भवेयुः । यस्यानो( हन उ )त्सर्गप्राप्तिस्तस्याह्नः प्राप्तः सवनीयातिप्राहाणा त्याग एव । उत्सृष्टानां पुनराहरणे चोत्सर्गे यत्पश्चादि प्राप्तं तह (दं) कर्तव्यमायुष्यार्थमेतत्सत्रं पुत्रार्थ पचय स्वर्गार्थ वा नरकयातनानि- वृत्तिमारणं चैवं गुणविकृतस्य फलमिति । पत्नीः संयाजयन्तीति द्विरुक्तिः प्रश्नसमा. प्त्यर्था॥ २५ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रसंकलिताया प्रयोगचन्द्रिकाया पोडशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । प्रयोगषेत्रयन्त्यास्तु मालायाः सूत्रसंस्थितेः । द्वादशाहम्येह कृतो निर्णयः कौस्तुभो मणिः ॥ मध्यगो यज्ञवपुपम्तुष्टयेऽस्तु मयाऽर्पितः । गृह्णाति हि किमप्येप भक्तर्ययत्ततः कृतम् ।। इति सत्यापादहिरण्यकशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसंकलिताया प्रयोगचन्द्रिकाया पोडशप्रश्नः ।।

·अथ सत्यापाढहिरण्यकेगिसूत्रे प्रायश्चित्ताध्यायापरपर्या. यपञ्चदशप्रश्नगतसूत्राणां क्रमेण प्रतीकानि पृष्ठाङ्कः। सू० प्र० सू०प्र० श्रुतिलक्षणं एकस्मिन्टोपे " जपा होम इज्या " " २६९ दोषनिर्घाता. अनन्तरं दोपात् निहते पुनोपे तस्य नावच. तुम्यं ता पृथगरणीप्व० पृष्ठाडूः ।। २६१ यस्य सायं २६३ यत्प्रातः स्यात् २६४ अथोत्तर ऐन्द्र. प्रातर्दोहेनान अयोत्तरस्मै सायदोहेनान २६६ अथोत्तरस्मै यस्य सायप्रा० अग्निं प्रथम उत्तरमिन्द्र अथोत्तरस्मै यस्य प्रत्येऽहन् "उदक्शुल्ब २६६ तामिष्ट्वा विरा० यदि सानाय्य. " " " यन वसेत् " " २७१ . " मध्यमेनैव " . २७२ यद्यवाहिताग्ने यः कश्चनानु' मथित्वा गाई. प्रणयनवन. या प्रकृति भूरित्युपति० मनसा व्रतो इदं त एक परस्तरारशम्या. अग्नये गृधि० पथोऽन्तिकात् अनड्वान् श्योभते गृ० । यम्य इविषे सा दोहस्थाने अयोत्तरस्मै " यदि सानाय्यम यद्यग्निहोत्र० २६७ यदि पूर्वस्या० यदि पूर्वस्या० "यदि पुरा प्रया० सहस्रशृङ्गो प्रहृत्य वा "यद्याहिताग्ने . " २७४ अन्यमविन्दन् २६८ अनम्येत्ये० ·[१] सू० प्र० पृष्ठावः। गायत्री पुरो आमावैष्णव ३०४ यस्य देयते यदि वहिप्परि० यदि पुरोडाश रो धास्तु " एतया निषा ० भूत्वा प्रभवति " अग्निं नरो दीक्षा ३०६ अगस्त्रिरशतं पृथिवि भूवारि " 6 कृष्णाजिनं वा यो ब्रह्मचारी भूमावेककपा० अनवटाने नेतः प्राजा. यम्य हविः क्षा० यज्ञो यज्ञस्य यथास्थाच यदिवाऽयदा. यद्यातदे. सन युगादा यावदन्ते वा यदि प्रतः सोमस्याऽऽयमति यदि प्रात:सबने हुतेऽतिरिक्त ३०६ | होतृनमसमु० गोर्धयति | अस्ति सोमो ऐन्द्रावैष्णवर | एतदेव माध्य. ३०७ वमहार असि अग्निष्टोमे " " " " " यस्य सर्वाणि ..यद्युक्थ्ये पो " मपान्यामिष्टि নর স্বী বাণী বন্ধ, पदार्याणाम ० यदि सोमो ससु. उत्तराणि नत्वा० ३०८ पुरस्तात्पाशु मरस्वती पू० पवितं " " तेषां भार्गव पोऽदक्षिणेन यादिष्ट पदमाग यदि मागिनी पास हग निहा परये देनाये पचारती विप. यमिष्टोमः अमिनिस्सों पूरस्याप्यः २०९/ यायदपाश्वमा यदि दीक्षिताना या माना और এবাধ ० ·. छाङ्कः। ३२४ . ३२५ ६१९ प्रतिधुमातः० अपित्रा प्रतिधु. अग्निष्टोमः सो एका गां दक्षिः (पुरा द्वादश्याः अय यदि सदो० ३९० अनमिदग्धे दये तत्प्राय. यद्यानगा " " " " यदि मावा " " यदि मातः स. ३२१ यदि माध्यंदि० यदि कलशो असवे स्वाहा. सू०प्र० प्रतिमपन्ति प्रा. २ पुनर्भेपन यदि नियेत अवभृथं वा एतावदेका. अर्गणे स्वाह. दक्षिणस्या तिमभिः सार्प इतर ऋत्विजो वि: प्रसव्यं নুৈষঙ্গ अग्न आयपि एतावदनाये संवत्सरेऽस्थी यामेन साम्ना यदि सनाय कृतान्तात्काणि यलिरुयो. अवलिरुप प. प्रणीत आहव० संचितेऽना. प्राचीनमुदीची. यदि मुन्वता० यस्माद्दारोरु० प्रमुको म. मक्षण उद्गाने यधीतर यदि श्री यो सोमाहाराय यदि तं न वि. ३२७ १२२ दक्षिणामिः सह सवेशाय त्यो "यदि सर्वः प. o " | यदि द्वाभ्यां योकेन पञ्च " ३२३ अग्ने विवस्व० " यस्याऽऽधिने यदि समन्वार. " ३२९ " "तन तद्दद्याच. गत एवैनमृ० स एव पुनर्व० "अब यदि प्र. " युगपदपच्छि. पूर्वापराप० ३२४ ययुहाना ज. " यद्याने प.

·[८] पृष्ठाई। सू०प्र० सू० प्र० 2 ] चतुरहमु. आ त्रिरात्रं एवं निस्तनानि भूयो व्रतमिच्छन् एकविशतिः संतृण्णे अधि . " पृष्ठाङ्कः। ३५४ वर्तमानेऽतिरा श्वः सुत्यामिन्द्रा० अद्य सुत्यामे० पत्नीमयाजा सस्थिते ब्रह्मा परिहरन्न्यु० ३५५ हरन्ति समि० प्रत्येत्याऽऽहव० "एवमहरहः क्रि० तम्मिन्नहानि पृ० , त्रियुदामिष्टोमो " 11 " " रपशब्देन मा० उपाकरणम. Mपघदरा उ० २५६ दुन्दुभिशब्दे. यदि स्तनायित्नु सरश उ " " आधविन मा० व्याख्यात एक यदि यूपैकादशी. औपवमध्येऽह. श्वोभूते प्रता० श्वानरोऽतिरा० प्रत्युपनोन. एवमरह: मधमेऽहनि प्रायणीयोद. मा इति दा. उत्तरोतरे ধাম। अप गूर एन्द. तर मतमन्त्राः एकमुत्तोपु पूरिमायरे भय पनि पशिगाया सदासगी एपमार दि. उसमनि. मंन्यानिक परमपा. पूभिनय २५८ महिपो विका. २५९/परविरा. पोर० "न्यूर्ण मानि १९०/ भाणीम्यो मा. तम्मिापा साना दति. " . 1 नाममुहा. ११ नोना तर मोग. " " निगरातः अभियान मिरः सहा " ·[९] पृष्ठाङ्कः। पृष्ठावः। प्र. . , " 1. " " . " । " ३७० " " " " " घयाखश उ० प्रयास न्यूडमेत. स्वयमृतुया. अंव! मन० अश्विना पिवतं न्यूढे त्वर्वाञ्च० यत्पाद्माहेन्द्रा दक्षिणेनेमा० बर्हिःस्थानेऽ० तस्मिन्नपाकृ. सस्थिते पृ० अन्वह मुक्थ्या० चतुर्विश्शश्च० नांत्र कश्चन ये बाह्या दृशी. यदि तत्र न गृहपतिमा० यस्मिन्नुपवय. नित्या औदुम्बरी० अभ्यादधति उत्तरेणाऽऽहव असूर्या उपसू० अयर सहस्र० प्राजापत्याय प्रसृष्टेप्वनया तस्माद्वोपा शु० स्तुतशस्त्रे तस्य सर्व म० मनसा स्तोत्र मनसा प्रस्तो ३६५ मनसोदाय मनसा प्रति. "मनसा तिहणार यद्यर्धश. मनसाऽऽश्रुत ३६६ हुत्वा हरन्ति यद्दशहोतारः प्रजापतिनावे यच्चतुतिारः यत्पञ्चहोतारः ३६७ यत्पड्ढातारः यत्साठहोतारः प्रजापति प० अकुशलोऽयं अपिवा प्रजाप० "अथ वर १० अदो नोऽस्त्विति अपिवा यदेवैः ३६८ चतुर्होतृव्याख्या इह धृतिरिह वि० अधिवृक्षसूर्ये औदुम्बरी: स. श्वोभूत उद० पूर्वस्मिन्नहन्यु ३६९ एता अहीन स० उतो तान्येव वपनकाले स० उदवसानीये. "संतिष्ठते द्वा० गवामयनेन १ ३७२ . " . " " " । . २ ·[१०] पृष्ठाङ्क । ३८१ . " पृष्ठाव । सू० प्र० ३७४ यत्पाड्माहेन्दात् तस्मिन्कृते प्रति ३७५ दश वीणादण्ड० एक्कस्मिन्नति ३७६ | स वाण शत. अध्यधिहोतृप० , औदुम्वरीमास. "कूर्चफलके अ. ० " होत्रका उपगा. विकल्प-ते स० ३८२ सू० प्र० तस्यद्वादशा. चतुरहे पुर० माध्याश्चैया प्रायणीयोऽतिरा. अभिप्लव ५० एव विहिताश्च० पृष्ठच पडह सद्वितीय प्रयोऽभिप्लवा पृष्ठच पडह अभिजित्रय परे द्वे शये इति पण्मामा मध्ये विपूवाने आदित्यव्रत सामोदित आ. दावाकीर्त्यमे० आवृत्त उत्त० विश्वजित् चत्वारि शया० चत्वारोऽभिप्लवा सद्वितीय स० " तर सनयति " बर्हिषो विकास तमुद्गाता वा० ३७७ प्रस्तोताच. "तमध्वर्युर० "तर सोऽग्रेण उपगायन्ति प० " वादयत्य स० ३७८ पुरश्चलुब० "मागध पुश्श्च० दुन्दुभी समा० ३७९] सक्तिप्वेव अपरेणाऽऽग्नीध्र० " अपरेणाऽऽग्नीधर श्वेतमा परि० अन्तर्वेदि बा. "! इमेऽरात्सुरिमे ३८० त ब्राह्मण अग्रेणाऽऽग्नीध्र ३८१ तेननिसघात " " सभार्य उत्त. " " ७ गौश्चाऽऽयुश्च द्वादशाहस्य महाव्रतमुद द्वादश मासा उभयतः सभा० उपरिष्टाद्वि० श्वोभूते प्रता.

·[११] पृष्ठाङ्कः। सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। ३८४,इमा नु के मुव तानेकस्मिन्पाने ३८८. अग्रेणाऽहवनीय तेषामेकैकर माऽपरासीर्मा तत्ते विद्ध्वा ना० उदश्चोऽपरिमि० यन्नाना जुहुया० " अष्टौ दासः० " तं मक्षयति ज्यनीका व्याख्या ३८५ तेषां प्राकृत ऐन्द्रवायवानं एवं व्यनीकाः ३८६ शुक्रायो विषु० "अग्नेय प्रायः "एवं विहितानै "समित्य समि० " तेषामेवमुपाकु. "नवाहान्य. ३८७ तेषु गल्यान. वैष्णवं वाम अथ काठका आग्नेयमन्ती अपिवाऽऽग्नेयं सौर्य विषुव० शितिपृष्ठ बाह. आग्नेयमग्निष्टो. मिल्लुका द्वे गाव एव सुर० तत्रयोदकुम्मा० माहेन्द्रस्तोत्र स्तुतमनुश० कूर्चयो फल. संतिष्ठते श्वोभूत उद० यः प्रायणीयः त्रिपु पर:सामसु उपयामगृहीतो. नुभयान् वाचस्पति वि० त्रयस्त्रिंशदेत० प्रकृतेर्वा वै दशैन्द्रान्दश "" " ३९० " *- " . " " "यदि पश्चैकाद० पञ्चपात्रम० " मध्ये पञ्चमम् इन्द्रमिद्गाथिन समानौ सर्वत्र उत्सर्गिणाम गवामयनेन संवत्सरस्य तान्वोपेयाद्वा अभि त्वा शूर ·[१३] १ T. पृष्ठाङ्कः ३९२ यदहरेन्स० तेपो ये पुरो० प्राजापत्यः प० सू०प्र० १९ या वैश्यस्तथा ३६२ उत्सृष्टार इति प्रीतः पशुमा० " इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पश्चदशपोडश- प्रश्नंगतसूपाणी प्रतीकानि।