·अवध किशोर सिंह द्वारा गोपाल ग्रिटिंग वर्क्स १९८४१, कानवालिस स्ट्रीट, कलकत्ता से मुद्रित ।

·॥ श्रीः ॥ (वय निरुक्त द्वितीय भागस्य प्रथमादि तृतीयाध्यायानां विषयसूची -*:(0):- पृष्ठाङ्क 'प्रकरणम् प्रथमाध्यायः विषयः (व्याख्यानोपदेशाः) (नामाख्यातयोः) (निपातानाम्) ७६ प्रथमः पादः द्वितीयः पादः तृतीयः पादः चतुर्थः पादः (पृति विचारः) (ग्रन्थ प्रयोजनानि) ११२ पञ्चमः पादः " १३६ पष्टः पादः । द्वितीयाध्यायः प्रमः पादः द्वितीयः पादः तृतीयः पादः चतुर्थः पादः पञ्चमः पादः पष्टः पादः (नैघण्टक व्याख्या) (निर्वचनोपदेशाः ) (नै०, १, १) (नै०, १, २-३) (नै०२,४) (नै० १,५-६) (नै० १,७~१०) २६२ २०२ २० ·*ॐ श्रीगणेशाय नमः * निरुक्तम् (निघण्टुभाष्यम्) अथ वृत्ति-भूमिका। आदितः पाणिनीयन्तु शिक्षा ज्योतिस्ततश्छन्दः । पञ्चाध्यायी-निघण्टोश्च निरुक्तमुपरि स्थितम् ॥ प्रणम्य तत् प्रवक्ष्यामि दायामिततेजसे। स में दिशतु सुप्रीतो घाग्धियोः शिष्यसम्मतिम् ॥ अथ किमयं वेदो वेदाङ्गानि च प्रवृत्तानि ? सर्वकामप्राप्त्या. 'पक्षिान्तः पुरुगर्थों पक्तव्य इति वेदः प्रवृत्तः। तत्परिशानाय झानि प्रवृत्तानि । तानि पुनरमनि प्रतिनियतार्थविषयवृत्या- मास्कन्दन्ति। शिक्षा तायत् "आत्मा युद्या समेत्यान्" इत्येवमादिना मेण स्वरव्यसनाभिव्यक्तिलक्षणम्, पूर्वाह्नमध्यन्दिनापराने पु पाध्येयम्, अधीतस्य च स्परसौष्टययुक्तस्य यशफर्मणि प्रयोगः- न्येलपादि अर्थजातं निरुवाच । तथा राधीतः प्रयुज्यमानचा. भावाय नान्ययेत्येवमर्यवत्ता शिक्षायाः। एवं हाह- ' महीनः स्थरतो पणतो या मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स यो यजमान हिनस्ति यथेन्दशत्रुः स्यरतोऽपराधात् । (शि. १)ति । घेदाध्ययनानुगततिहासपुराणशास्त्राणां लौकि- तद्यथा- ·परिज्ञानमेवं छन्दस्येव भापायामिति प्रविभागोनान्तरीयको नन्त- ( २ ) कानां ग्रन्थविस्तररवनानाम् । अतएवाध्ययनपरिज्ञान शिक्षाऽधि गताध्ययनविधे॥ वेदस्याक्षरकोशपाव्यवस्थालझणपरिज्ञाने छन्दोविचितिरा द्रियते। इयताक्षरकोशेनेयद्भि पादेयत्री, इयद्विस्लिष्टप्, इति नहि अविज्ञातच्छन्दसा प्रयुज्यमानो मन्त्रः कर्मण्यार्द्धक स्यात्। एवं ह्याह-“यो हया अविदितायच्छन्दोदैवत ब्राह्मणेन मन्त्रण याजयति पाभ्यापयति वा स्थाणुं पळति गर्ने वा पद्यति प्रया मीयते पापीयान् भवति यातयामान्यस्य छन्दासि भवन्ति"- इति। अतोऽनुषङ्गतो वक्तादिलक्षणपरिज्ञान लोकेऽत्र लौकिक मिति हाह॥ सम्यगधीतस्य परिक्षातछन्दसोऽमुग्मिन् कर्मणि विनियोग इति करप आद्रियते। यद्यथा। इपेत्येतिच्छिनत्ति ऊर्जेत्येत्य नुमाष्टींति। न हि क पानभिज्ञ प्रयोगान् विजानीयादिति ॥ श्रुतिचोदितकाङ्गभूतकालपरिज्ञानाय ज्योतिषम् । अनुपङ्ग तश्चातो प्राणिना शुभाशुभकर्मफलविपाककालपरिक्षानम् ॥ व्याकरणाद्विभक्त्यादिपरिक्षानम् । सविभक्तिका. फर्त्तव्या"। तथाचेदं दर्शयति- सम्यादयो विपद्धन्ते"--इति। न च व्याकरणानभिज्ञो विभक्तोनिया. दृहितुं पा मन्त्रान् । तत एव चानुपङ्गतो लोके गैफिकल - रेण व्यवस्थितः॥ भत उक्ताध्ययनविशेरनछन्द प्रपिमागम्योक्तविनियोगम्योप- ण्य द्याह--"प्रयाजा म ·क्षितकर्मागभूतकालस्योपदर्शितलक्षणस्यैतैरङ्गैर्वेदस्यार्थपरिझान- वेपये निरुक्तं नामेदमहमारभ्यते । प्रधानचेदमित्तरेभ्योऽभ्यः पर्यशास्त्रेभ्यश्चार्थपरिज्ञानाभिनिवेशात् । अर्थो हि प्रधानम् । दिगुणः शब्दः। स चेतरेषु व्याकरणादिपु चिन्त्यते। कल्पे ल्वपि विनियोगश्चिन्त्यते । स व पुनरर्थाभिधानक्शेन मन्त्रा- इंगम्। यो यमर्थमभिधानेन संस्कर्तुं समर्थो मन्त्रः, स तत्र चिनियुज्यते। तदुक्तं-अभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेफ्भावः स्यात् (३, २, १)" इति । न च निरुक्तादृतेऽन्यदङ्गमन्यद्वा वाहा शान्नमस्ति, तात्पर्येण यदशेगन् शब्दान् निर्ब्रयात् । यदपि व कचित् कचिदन्यशास्त्रे शब्दनिर्वचनम्, अतएव तदित्युपलक्ष्यम् । यथा शब्दलक्षणपग्ज्ञिानं सर्वशास्त्रेषु व्याकरणात्, एवं शब्दार्थ- निर्वचनपरिज्ञानं निरुत्तात् । चातुमात्रमेय हि इतरेषु शास्त्रेषु स्वामिमतयुद्धिविषयमेव किञ्चिचिन्त्यते ब्राह्मणमपि च विध्यर्थ. बादम्पमशेषमन्त्रार्थशेषभूतमेव । मन्त्रब्राह्मणार्थपरिक्षानयश्चा- ध्यात्माधिदेवाधिभूतपरिज्ञानहारेण धर्मार्थकाफाममोक्षात्योऽखि. लपुरुषार्थः । न चानिरुक्तो मन्त्रार्थो व्याख्यातव्य इति। तस्मा. दर्थपरिवानाभिनिवेशादिदमेच प्रधानमित्युपपन्नम् । अथास्यैव- मग्विलपुरुषाधोपकारवृत्तिसमर्थव्य संग्रहः । तय थानामाख्यातोपसर्गनिपातलक्षणाम् (१), भायविकार- लक्षपाम् (२), नामान्याख्यातजानि सर्वाणि च यथोपन्यस्य पक्ष- प्रतिपक्षतो विचार्यपधारणम् (२), सर्वाण्याख्यातज्ञानि फानि- चिदेवानेकधातुजान्यपीति मन्त्राणामर्थपत्यानर्थवत्ये विवार्य ·शास्त्रारम्भप्रयोजनद्वारेणार्थवत्तावधारणम् (४), पदविभागपरि- ज्ञानप्रतिज्ञानयोधावलम्विप्रदर्शनाय आदिमध्यान्तानेकदैवतलिङ्ग सङ्करेषु मन्त्रेषु यात्रिकपरिज्ञानद्वारेण देवतापरिज्ञानप्रतिज्ञा (4) अर्थतप्रशंसा (६), अनर्थशावधारणम् (७), येदवेदाङ्गव्यूहः (८). सप्रयोजननिघण्टुसमाम्नायविरचनम् (E), प्रकरणत्रयविभागेन नघण्टुकप्रधानदेयताभिधानप्रधिभागलक्षणम् (१०), निर्यचनलक्ष गद्वारेण शब्दवृत्तिविषयोपदेशः (११), अर्थप्राधान्यात् लोपोपधा विकारवर्णलोपविपर्ययोपदेशेन सामोपप्रदर्शनायादिमध्यान्त. लोपोपधाविकारवर्णलोपविपर्यायाद्यन्तवर्णव्यापत्तिचापजनोदा हरणचिन्ता (१२), अन्तस्थान्तर्धानुनिमित्तेन सम्प्रसाासम्म सायोभयप्रतिधातुनिर्वचनोपदेशः (१०), भाषिकप्रायोवृत्तिभ्यो नगमशदार्थप्रसिद्धिः (१४), नेगमप्रायोवृत्तिभ्यो मापिकशब्दार्थ- प्रसिद्धिः (१५), देशव्ययस्थया शब्दरूपव्यपदेश' (१६), तद्धित. समासनामनिर्यचनलक्षणम् (१७), शिष्यलक्षणम् (१८), विशेपेण व्याग्यया तथपर्यायभेदसग्यासन्दिग्धोदाहरणाभियंचनव्यय. या नामाग्यातोपसर्गनिपातानां विभागेन नेघण्टप्रकरणानु प्रमणम् (१६), अनेकार्थानयगतसंस्थागनुप्रमणम् (२०), परीक्षा- तप्रत्यक्षताध्यामिफमन्त्रलक्षणम् (२.), ग्नुन्याशीशमाभिशा. মিথাযযিনানিহীনাদিমির্মামিসলিনাইয়া(২০), निदानपरिधानत्याग्यापनायानादिएदेयतापपरीक्षणाराध्यात्मीप देशप्रतिभृमत्यम् (२३), इतरेताजन्मन्यम् (२५), म्यानप्रयभेदशः- निसृणामेरकस्यामाटामाग्योऽनेकनामधेयप्रतिसम्भः (२५), ·पृथगभिधानन्तूत्पचिसम्बन्धाद्वा (२६), देवतानामाकारचिन्त- नम् (२७), भक्तिसाहवर्यसंस्तवकर्मसूक्तभाक्तवहविर्भाक्यया- नभावानि (२८)-(२३), पृथिव्यन्तरिक्षस्थानदेवतानामभिधे- याभिधानव्युत्पनिप्राधान्यभुत्युदाहरणम् :(३४), तनिर्वचनवि- चारोपपत्यवधारणानुक्रमेण व्याख्याय देवतप्रकरणनिर्णयः (३५), विद्यापारप्राप्त्युपायोदेशः (३६), मन्नार्थनिर्वाचनद्वारेण देवता- भिधाननिर्वचनफलं देवताताद्भाव्यम् (29) इत्येष समासतो निरुकशास्त्रचिन्ताविपयः॥ तस्यैपा गपाद्या देवपल्यन्ता पश्चाध्यायी सूत्रसंग्रहः । सा च पुनरियं साक्षाततधर्मेभ्यो महर्षिभ्य उपदेशेन मन्त्रार्थमुपश्रुत्य श्रुतर्षिभिरवरशक्दिावल्यमवेक्ष्य तदनुजिक्षया चाच्यार्थसाम- दिभिधेयानीय मन्त्राषियोधाय छन्दोभ्यः समाहृत्य समा- हत्य समानता। सपा छन्दोचपचभूता छन्दोधर्मिण्येय यथा- यथापनस्तागोगॉधर्मा इति ।

·৪ নামায সম: ৫
पूर्वपट्कः ।
ওখ নিমু প্রথমত্যা
সমাই।
} } গমায়া: মায়ানম শাবানলাম
চনায় নিয়ে যান নিয়া বাল্লিামা দে
নাবিকাল; সমানে সমানে দালাল নিন।
7 লা লিগনানা নন্য নাম:
জানেনা : সমাণে পানি।
মানি সশান না তিনি মালা।
শালালি নামান মনি মালা,
যশ নেন মামলানন্য মানান
নানান নাম মাৰ ম; না
না না না না

·૨ * निरुक्तम् * पूर्वपटकम् सत्वभूतं सत्वनामभित्र ज्या पक्तिरित्यद इति सचानामु. पदेशः ।।१॥ अयञ्च तस्या द्वादशाध्यायी भाप्यविस्तरः। तस्य इदमादि. चासम् -"समानायः समानातः" -इति। गवादिदेवपत्न्यन्तः शब्दसमुदायः समानाय उच्यते । समाङ्पूर्वस्य मातेरभ्यासार्थस्य कर्मणि कारके समानायः । समभ्यस्यते भादयाऽयमिति समानायः । स च ऋपिमिमन्त्रार्थपरिज्ञानायोदाहरणभूतः पञ्चाध्यायी शास्त्रसग्रहभायेन एकस्मिन्नाम्नाये ग्रन्थीत इत्यर्थः ॥ तस्य किमिति? “स व्याख्यातव्यः । स च यो [यः]। समा. प्रातः छन्दस्येवावस्थितो गवादिभिरन्यैर्धा निरुतयः समानातः। अयञ्च एतस्मिनिरुक्ते स एप उभयलक्षणोऽपि घ्याख्यातभ्यः ।। आह, कथमेतद्गम्यते असमानानव्याख्यानमप्यत्राभिप्रेतमिति? समामानार्हाणां धा किमर्थमसमानानमिति उच्यते-निर्वचन- लक्षणोपदेशान् । निर्वचनप्रसतानाञ्चमृगकर्णदक्षिणालक्ष्मीनिघण्टु भद्राय शब्दप्रभृतीनामेवमायानां निर्यचनोपदेशात् ज्ञायतेऽसमान. ध्याख्यानमण्यत्राभिमतमिति । यत्पुनरेतदुक्तं समानानार्हाणां या किमर्थमसमानानमिति । अब घूमः, न हि समासानाहाणा. मन्तोऽस्ति, ने सर्वेषां समानाने शास्त्रान्त पच न म्यान्, अतश्चाध्ययनश्रवणमानशक्तिहानदोपः प्रसज्येत । शक्यश्च तापल्ल. क्षणोद्देशोदाहरणभूतनिघण्टुशब्दसमचायेनाधीतवेदेन · मेधाविना तपस्विना लक्षणपिनियोगार्थन्छन्दोदपतनिदानविदाभियुक्त- ·३ १०६पा० १०] * नघण्टुकं काण्डम् * नागमयता मन्त्रार्थोऽभ्यूहितुमित्येताचानेन निघण्टुषु शब्दसमुदायः समानातः । तस्मादुपपन्नमसमानातव्याख्यानमप्यत्राभिमतमिति। असमानानश्च सर्वेषां शास्त्रातिगौरवभयादिति । "व्याख्यातव्यः" विमज्य इमान्यत्र नामानि, इमान्याख्यातानि, उपसर्गा इमे निपाता इमे, इदं सामान्यलक्षणम्, इद विशेषलक्षणम्, इमान्ये. कार्यानि, इमान्यनेकार्थानि,इमान्यवगतसंस्काराणि, इदमभिधानम, इदमभिधेयम् , इदममिधानस्य निर्वचनमित्येवंविधया मर्यादया परिपाट्या ग्रथासमानात आल्यातव्यो निर्वक्तव्य इत्यर्थः ।। "तमिमं समानाय निघण्यच इत्याचक्षते"। तंत्र योऽस. मानातश्छन्दस्येवावस्थितोऽगवादिन्यैर्वा निरुतः समानातः, तमिमं च निघण्ट्य इत्याचक्षते । अन्येऽप्याचार्या इति वाक्य. शेषः । निरूढाहीयमेतस्मिश्छन्दःसमुदाये सज्ञेत्यभिप्रायः॥ "निघण्टयः फस्मात् इति । निघण्टुशब्दव्युत्पिपादयि- -- पया प्रश्न . निर्विवक्षयेदमाह-निगमा इमे भवन्ति"। येप्पमिधान- निर्वचनप्रारम्भप्याचार्यः अयं यास्को निरक्तकार: कस्माच्छन्द- मुत्तरत्र न पुर्यात्, तेप्यपि व्याख्याकाले कस्मादिनि शब्दः समुत्पाद्यः । तथाहि प्यार पासाफल्यं भवति। निगमा इमे भवन्ति। निश्चयेनाधिक चा निगूढार्था पते परिज्ञाताः सन्तो मन्त्रार्थान् गमयन्ति ततोनिगमसञ्ज्ञा निघण्टच एव इमे भवन्ति । आह,कः पुनरेतेपु विशेषो येनेत एव प्रापयन्तीति । उच्यते, यस्मादेते गपादयः “छन्दोभ्यः समाहत्य ·४ * निरुतम् * (पूर्वषटकम् समानाता"। छदासि मन्त्राः तेभ्य उपलक्षितसामा समाहत्य ग्रन्थीरता इत्यर्थः। आह,कम्मात् पुनरेतावन्त पर अधीरता इति। उच्यते, तो यम्मादेनेग्य छन्दम्यवस्थितर- মিনিযিঘিয়ামৰি মধ্যবিন সাবিনা গুণানিয়া, स्यन्दोदेवतनिदानविदामपि सता मन्त्रायपरिमानायोधममत नियने, दु परिज्ञानरपान नेपाम्, एतेषु परिमातेपू अप्रतिगन्न शयने मन्त्रार्थ परिशानुमिति शत उच्यते त एप आपका भवन्तीति | सतत योनीतमामध्यां समात्य समानतानि .

·१० १पा० १०] * घण्टुकं काण्डम् * निगमथितार इति प्रत्यक्षवृत्तिः । यस्मानिगमयितार एते निगन्तय इति निघण्य इत्युच्यते। उकञ्च,-"वर्णागमो वर्षाविपर्ययश्च हो चापरी वर्णविकाग्नाशौ । धातोस्तदातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविध निरुतम्” ॥ वक्ष्यति चायमपि, वर्णविपर्ययधर्णव्या- पत्तिलक्षणम् । त पते निगन्तयः सन्तो निघण्टच उच्यन्ते । इत्येवमतिपरोक्षवृत्तयो निर्वकन्याः। प्रायेण चोगादिषु परोक्ष- वृत्तयः शब्दाश्चिन्त्यन्ते । तत्र तेपां लक्षणमुपेक्षितव्यम् । येषामपि लक्षणं नास्ति, तेगमपि तत्र कल्प्यम् । अपरिसमाप्ता हा पादय इति लक्षणविदः प्रतिजानते सर्वथापि लक्षणासम्भवे पृषोदरादि- पादसिद्धिरेय द्रव्या। तत्र हि यथाध्ययनमेव शब्दाः साधीयांसो भवन्त्य मिव्याहारानभिघातायेति हि लक्षणविदो मन्यन्ते। इत्योप- मन्यवः आचार्यों मन्यत इति वाक्पशेषः। उपरतमन्युरुपमन्यु स्तस्थापत्यमोपमन्यवः । कीर्तिपथनार्थमीपमन्यवग्रहणम् ॥ “अपि चाऽऽहननादेव स्युः समाहता भवन्ति । अपि चैवं यथोक्तम् । अपि चैवमन्यथा निघण्टवः स्युः। कमिति ? बाहननाव। न निगमनादित्यभिमायः । विद्यमानमपि निगम- नमविवक्षितमेतस्मिन् पने। अनेकक्रियायोगेऽपि हि सति काञ्चिदेव क्रियामङ्गीमत्य नामधेयप्रतिलम्मो भवति। तदुत्तरत्र पक्ष्यामः आह, किमेतेप्वाहतमिति ? उच्यते,-समाहता भवन्ति । समः स्थाने नीत्येप नियुक्तः। दर्शयिष्यति वायमुप- सर्गध्यत्ययं निरित्येष समित्येतस्य स्थाने इति । आश्विद्यमान, एवाध्यादतो मर्यादार्थप्रकाशनाय हन्तेः पाठार्थे वर्तमानस्यानेकार्थ-- ।

·[पूर्वपटकम्
* निरत्तम् *
त्वाद्धातना वर्णव्यापस्या आशयन हकारम्यान धकार।
अथ फोऽयं एतस्मिन् पञ्चाध्यायीसंग्रह मर्यादया पटिता होने
भवन्ति ? तम्मात्समारता समान्तय गते सन्त उपसर्ग यत्य
यांपसर्गाभ्याहारवर्णव्यापत्तिभिनिघण्टय इत्युच्यन्ते । प्रसिक्षम
पाटाणे हन्तं प्रयोग, परहि पनागे भवन्ति-'ग्रामोद.
मास्तम्' 'म इदमाहनम्'--इति। नर्थप्राधान्यादा निर्वचनवोन
পৰিবৰিােমাঘে মসি।
"यहा, ममाहना भवन्ति । पपंचदेवापसगय्यत्यय दासगां
प्रागडत्रापि। धानुग्नु निग्य। गन् यम्मादित्य )
যারা এর বাংলা মলি ছাস, সন্মাদ মাপ
zিযামাপ বা চন মালা বুবখানা
हपागादिपमेज निपटा grl मम्मिपि निगमन
समानानिय निvery famArt anगिति एRAITS.
दियागोतु नागग उन । मे fareena
गमापापगावनियो पागमगfurr .

·१० १पा० ९ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * विशेषलक्षणव्यवस्थाभावात् । न हि तत्र विशेषलक्षणव्यवस्था काचिदस्ति योऽयमेकोऽवतिष्ठेत, अन्ये व्यावर्तेरन् अपि चोक्तं वार्तिककारेण । “यावतामेव धातना लिङ्ग दिगतं भवेत् । अर्थश्चाप्यभिधेयस्यस्तावद्भिर्गुणविग्रहः”-इति । रुदिशब्दगता- नाञ्च धातूनां रूदिशब्दवाच्येऽर्थे क्रियायोगे सति एतदभाचे तु क्रियाया मद्विशब्दे वर्तमानमपि घातुलिङ्गमकिश्चित्करम् । स एव कियाभावः तदाश्रयनिर्वचनव्यावर्तको भवति । ता पता: तिम्रः क्रिया निगमनसमाहननसमाहरणास्याः निघण्टपु विद्यन्ते, तदभिधायिन्यपि च दिशब्दनिरुध्यमाने गमिर्हन्तिहरतिश्चा. हपूर्षिकया सग्निपत्य यदन्ति'-'ममानुरूपं मयेतं निर्वृहि' 'मयंत नित्र हि' इति । गमिस्तत्र गकारमात्मीयं व्यापनं मन्यते धकार तथा हन्तिहरती हकारं व्यापन कारं मन्यते । तस्मादयमनेक- त्य/निघण्युशन्दो निरुक्त एपक्षातीयाभिधाननिर्वचनप्रदर्शनाय ॥ "तथान्येतानि चत्वारि पदनातानि नामाण्याते चोपसर्ग- निपाताश्च तानीमानि भवन्ति । इहैताचदेवोक्तं समानायो निघण्टय इति, समाम्नायशदपर्यायमसक्तस्य च निघण्टुादस्य व्युत्पनिरुका, ननु निघण्टुरादस्यार्यतत्त्वमपधारितं, वदवधायंत इति पयंपयुक्तस्तच्छदः। किं पुनस्तदिति ? यान्येतानि चत्वारि पदजातानि, या एताश्वतन्त्रः पदजातयः। क? लोके घेदे। फतमानि तानि: नामाख्याते चोपसर्गनिपाताय। फिन्तमिति? इमानि पत्यायपि परजातानि सन्त्येतस्मिन् शाये। फिमिति निघण्टुसम्मानि भवन्ति ? नित्यमेवानु:- ·, अत्र * निरुतम् * [पूर्वपट्कम विधीयमानानि भवन्तीत्याह । न कदाचिदपि न भवन्ति, नित्यं भवन्त्येवेत्यभिप्रायः॥ चत्वारीति चतुर्ग्रहणमवधारणार्थम्, नैकं पदजातं, यथार्थः पदमेन्द्राणामिति, नापि द्व, यथा सुबन्तं तिङन्तञ्च, नापि त्रीणि, निपातोपसर्गावकतः कृत्या, नापि पञ्च, पड्या, यथा गतिकर्मप्रवचनीयभेदेनेति ॥ पदजातानीति पदगणा इत्यर्थः। जातशब्दो हि गणे प्रसिद्धः। तद्यथा। गोजातम. श्वजातमिति। तद्वदिहापि। तत्र, नामपदगणः, स्त्रीपुन्नपुंसक- लिङ्गप्रविभागेन, तथाऽऽख्यातपदगणः, कर्तृवचनभावचनकर्म- वचनप्रविभागेन, तधोपसर्गगणः, आडादिः, तथा निपातगणः, इधादिः। एवमभिप्रेत्योक्तं चत्वारि पदजातानीति । नामाग्यातयोः पूर्वमभिधानं प्राधान्यान, अप्राधान्यादुपसर्ग: निपातानां पश्चात् । उभे अपि नामान्यात निपातोपसर्गनिर- पेशे अपि सती म्यमर्थ व्रतः, न तूपसर्गनिपातानां नामारयात. निरपेक्षाणामर्थोऽस्ति । चक्ष्यति हि,-"न निर्यद्धा उपसर्गा अर्थानिराहुरिति शाकटायनः".-इति । वाच्ये, न चने अर्थ- नार्थवती। द्योत्ये, नोपसर्गनिपाता इति पाप्राधान्यम् । जामा ज्यातयोस्तु कर्मोपसंयोगद्योतका भवन्तीति । तम्मादुपपन्न भवति प्राधान्यानामाण्यातयोः पूर्वमभिधानम्, अप्राधान्याच पश्चादुपसर्गनिपातानामिति । नामाग्याने इतीतोतराकादिक्षन्प- मुभयो माग्यातयोः समामेनाभिधानम् । फयमितरनगका. .मित्यमिति ? यज्ञदन इति हि नामशब्दम्नायदेव माकाक्षी भवति, यावन् पयति पटति त्याद्यान्यातशन्दैनं निराफाक्षी ·ह रमा पा० ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * क्रियत इति, तथा पचतीत्याख्यातशब्दस्तावदेव साकाङ्क्षो भवति, यावन्न यज्ञदत्तशब्दः पवति यज्ञदत्त ओदनमिति, इतरेतरा. कासित्यमुभयो ख्यातयोः, समानकार्यत्वं चैतयोलक्ष्यते । चाच्येनार्थनार्थवश्वमित्यर्थः समस्येते नामाख्याते इति। नान्नः 'पूर्वनिपातोऽल्पान्तरत्वात् । नामपदवाच्याश्रयक्रियोपलक्ष्य- त्वाचाख्यातस्य पश्चानिपातः उपसर्गनिपाता इति। उभयेपा- मुपसर्गनिपातानां नामाख्यातयोरर्थविशेषद्योतकत्वात् समान- कार्यत्वमित्यतः समस्यन्ते । आख्यातसहयोगित्वादुपसर्गा- णामाख्यातानन्तरं पाठः, परिशेषाणां निपातानां पश्चात् अपरि- मिताश्च निपाता इति ॥ "तत्रैतन्नामाख्यातयोर्लक्षणं प्रदिशान्ति” । तत्र तस्मिन्, लोकयेदप्रसिद्ध पदचतुष्टये निघण्टशब्दसमानसझोपलक्षिते, ये हतावनामाख्याते तयोस्तावदेतलक्षणं प्रविशन्ति । कतमत् ? यदेतद्वक्ष्यमाणमित्यभिप्रायः। प्रदिशन्ति , प्रविभज्येदं नानां लक्षणमिदमाख्यातस्येत्येवं दिशन्ति उपदिशन्त्याचार्या इति धार- शेषः । आह, लक्षणोपदेशः कस्मात् ? अनुक्रमणेनैव सिद्धत्वात् । अनुक्रमणेनेच हि वक्ष्यति “इमानि पृथिवीनामधेयान्येकविंशतिः (२, २, १०)” “हिरण्यनामान्युत्तराणि पञ्चदश (२, ३, १)" कान्तिकर्माण उत्तरे धातवोऽधादश (३, २, २०)", गतिकर्मण उत्तरे धातयो द्वाविंशं शतम्। (३, २, १०)" इति। तत एच विज्ञास्याम इमानि नामानीमान्याख्यातानीति। तस्मादयमनर्थको लक्षणोपदेशः ? नानर्थकः । कस्मात् ? अथापि हि लक्षणं --- ·१० [पूर्वपटकम् * निरुतम् * समानातान्यसमानातानि च व्याप्य वर्त्तते । यत्पुनरेतदुक्त- मनुक्रमणादेव विज्ञास्याम इति। अत्र ब्रूमः,-निर्देशोऽसी न हि लक्षणम्, निर्देशश्च परिच्छिन्नविपयः । स तहि किमर्थ इति ? शास्त्रे रूपस्वभावोपप्रदर्शनार्थः। तस्मादसमाम्नातार्थोऽयमादित्ती लक्षणोपदेशो युक्त इत्युपपन्नम् ॥ आह, तात्पर्येणैवेदमन्तरण समानातवदसमानातानि कस्मानोपदिश्यन्ते, अपि च तथा सूपदिष्टानि भवन्तीति ! उच्यते, तथाहा पदेशगौरव भवति, ग्रहणशक्तिहानञ्च । अपि- चौकम्। “ऋषयो हा पदेशस्य नान्तं यान्ति पृथक्तशः। लक्षपोन तु सिद्धानामन्तं यान्ति विपश्चितः ॥” इति। तस्मादुप- देशगौरवमयाद् ग्रहणशक्तिहानदीपाच समानलक्षणोपदेशः क्रियते इति । आह,-किं पुनम्तलक्षणमिति ? उच्यते,-"भावप्रधान. माख्यातं, सत्यप्रधानानि नामानि"। नामपदयाच्याश्नया नियायल्यो भापः । पाकरागत्यागाग्य.। स यत्र प्रधानं. गुणभूता किया, तदिदं भावप्रधानम् । कि पुनम्तदिति । आग्यातम् । आग्यायतेऽनेन गुणमान पर्तमाना अनेककारपा- प्रधिमना एरमाणेच प्रधानन्यभावाभिव्यरत्युन्मुप्पीभूना किया। तस्याश्च प्राधान्येन प्रवर्तमानी स्वात्मनाभप्रधान इत्यारण्यातः। साह,-फयं पुनगुंगभूता नियेति ? उच्यते, तदरपात् । ... दि सा। भावार्या भापसिद्ध्यर्थमात्मलाभमनुभूय भावः ·- ११० १पा० ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * कारकेषु तण्डुलादौ पाकाख्यं भावमभिनिष्पाचावसितमयो- जनकदेश एच तिरोभवति। यस्य च यदर्थ आत्मलाभस्तत्त- इगुणभूतं भवति । -भावसिद्ध्यर्थश्च क्रियाया आत्मलाभ- स्तस्माद् गुणभूनेति गम्यते । भावसिद्ध्यैव चानुमीयते क्रिया परोक्षापि सती॥ थाह,-कथं पुनः परोक्षा क्रियेति ? उच्यते, न हि सेन्द्रि- याणामन्यतमेन स्वरूपस्था सती कदाचिदपि सन्निकृप्यते। कि तर्हि ? तदधसाने योऽभिनिष्पद्यते भावः, नेन लिम्यते । नूनममिनित्ता क्रिया यथा भाचोऽयमभिनिष्पादित इति नाभिनिता चेदभविष्यद् यथैव सा क्रियानिवृत्त भवदयं भावः, एवं साम्प्रतमपि नामविष्यत्, अस्ति चायम् । तस्मादभि- निवृत्ता क्रियेत्येवमनुमीयते । तदेतदाख्यातं कियावाचकमपि सदावार्थत्वात् क्रियाया भावं प्रधानमुच्यत इति एवमेके मन्यन्ते। एके पुनर्भावमधानमाख्यातमिति प्रत्यर्थप्रधानमिति मन्यन्ते । प्रत्यर्थविशेषणं हि प्रत्ययार्थाय इति । भाषः, कर्म, क्रिया, धात्वर्थः, इत्यनर्थान्तरम् । स यत्र प्रधान गुणभूतानि साधनानि तदिद भायप्रधानम् । किं पुनस्तन् ? आण्यातम् । आरयायन्ते स्त्रीपुनपुंसकानि क्रियागुणभावेन धर्तमानान्यनेन किया च तेपा. मुपरि प्राधान्येन पर्तमानेत्याच्यातम् ।। आत,-कथं पुनरत्र क्रियायाः प्राधान्यमिति ? उच्यते,- सा शन्दयाच्या। अर्थगृहीतानि नसाधनानीति। अतः प्राधान्यमत्र मियायाः। इतच प्राधान्यम् । युनः ? विशेष- २-- Astre ·१२ * निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम् प्रत्ययाधानात्। पवतीति प्रथमपुरुषैकवचनान्ते आख्यात शब्दो वर्तमानकालकर्तृ विषयो यत्किञ्चिदविवक्षितविशेषमेव पक्वादिसाधनमात्मन आश्रयभावेनोपलक्षयन्ननेकक्रियाशक्ति मत्यपि पत्रादौ साधने पचिक्रियायामेव विशेषप्रत्ययमादधाति, नान्यासु क्रियासु, नापि विशिष्टे पपत्रादौ साधने। यध यस्मिन्नर्थे विशेषेण वर्त्तते शन्दः, स एव तस्य प्रधानम् । विशेषेण च क्रियायामाख्यातशन्दो वर्त्तते, गुणभावेन कारके । तस्माद्विशेष प्रत्ययाधानादावप्रधानमारयातमित्युपपन्नम् । अपि च बिया व्यापारविज्ञानपरतया पृष्ट ---किं करोति देवदत्त' ? नियाग्यान परतयंव प्रत्याचष्टे-'पचतीति' । न त्योदनमिति पूर्वमुरत्या ततः पचतीति ब्रवीति॥ अथ कथमुच्यते भावप्रधानमार यातमिति ? Zणु, अमूर्ता हि किया निरपारया, सा हि कारकैगभियन्यमाना कारय शरीरे चमती शस्यने निर्देऽम्। इतग्था हि अशरीरा सती मान गृहोत, अग्रहणे च सति कथमिव निर्दिश्येत । नत्रय सति , पारकसमहेनाभियन्यमानादिया यम्मिन् साधने विशिष्टमात्मीयं पार्यमारभने पाफाग्य तदमिधानशदीपपदेष साक्षाद् ग्रहणा. सम्भवाग्निदिश्यने । न धनाधिता पदाचिदपि गृहोतपूर्याटतिरिति साक्षाद् प्रहपासम्मय । तम्मादोदनकमंगा देवदनयतं को. दनशादोपपदेय निर्दिश्यते,-ओदनं पचति देवदत्त इति । तत्रा. विवक्षितम्बार्ग मोदन शदः। अपि च वियाग्यापारपिपृषिकर येप पृए'-कि फगेाति, प्रियाय्यापारमात्रमय प्रत्यारप्टे- ?

·१० पोख०] * नैघण्टकं काण्डम् * पचतीति। ततः किमिति, पर्यनुयुक्त शब्दान्तरेणापाकरोति देवदत्त ओदनमिति । तस्माच्छन्दान्तावाच्यत्वात् साधनस्य पवतीत्यत्र क्रियय प्रधानमित्युपपन्नम्। यत् पुनरेतदुत्तमोदन- मिति पूर्वमुक्त्वेति, तत्र ब्रूमः, स हि पर्य्यनुयुयुक्षा साधनगता भाविनीमाशङ्कमानः पर्यनुयोगमात्मनो बुद्ध्यवस्थं कृत्या तदपाकरणार्थमोदनमिति पूर्व प्रचीत्येवं तत्रापि द्रव्यविशेषपरि- झानाथों द्वितीयः पर्यनुयोगोऽनुनो द्रष्टव्यः । तस्मात् पचतीति शब्दवाच्यत्वादन क्रियायाः शब्दान्तरवाच्यत्वात् दन्यस्य क्रियेप प्रधानमिति । इतश्चन द्रव्यप्रधानमात्यातम् । एकस्मिन् वाक्ये द्वयोराण्यातयोरसमवायात् । पचतिपठतीत्युभयोः प्राधान्यादि. तरैतरेण समवायो नास्ति। न हीतरः शब्द इतरत्र गुणी भवनि । द्रव्यशन्दे च समपायात्, समवैति द्रव्यशदेनाल्यातशब्दः । पति देवदत्त इत्युक्ते पचिनियागुणभूतो लभ्यते 'देवदत्तः । नम्मादुपपन्न मावप्रधानमाग्यातमिति । अपिचोक्तम् । “निया. पाचकमाख्यातं लिङ्गतो न विशिष्यते । श्रीनत्र पुग्पान् विद्यात् फालतम्तु विशिष्यते" इति। तत् पुनरेतयतुःप्रभेदमायाले भवति। कर्तरि, भारे, कर्मणि, कर्मकर्तरि चेति । पचति पर्नरि। भूयने, पच्यते इति भावकर्मणोः । पच्यते म्ययमेवेति फर्मकर्तरि । चतुर्पव्यययवार्थानि द्रव्याण्यप्रधानानीति प्रिया पर प्रधानम् । तामभिदधत् तयैव लक्ष्यमाण आयातसमको भपतीन्युक्तम्। आरयाजत्यानाम्नां प्रतिनाममं भिन्या पूर्व- मायानलक्षणमुनम् , पथानामलक्षणमुच्यने । किं पुनस्तन् ?

·१२ यश्च * निश्कम् * [पूर्वपटकम् प्रत्ययाधानात् । पचतीति प्रथमपुरुषैकवचनान्ते आल्यात. शब्दो धर्तमानकालकतुं विषयो यत्किञ्चिदविवक्षितविशेषमेव पत्रादिसाधनमात्मन आश्रयभावेनोपलक्षयननेकक्रियाशक्ति- मत्यपि पत्रादो साधने परिक्रियायामेव विशेषप्रत्ययमादधाति, नान्यासु क्रियासु, नापि विशिष्टे पपत्रादौ साधने । यस्मिन्नर्थ विशेषेण वर्त्तते शब्दः, स एव तस्य प्रधानम् । विशेपेण च क्रियायामाख्यातशदो वर्त्तते, गुणभावेन कारके । तस्माद्विशेष- प्रत्ययाधानादायप्रधानमात्यातमित्युपपन्नम् । अपि च किया- व्यापारविज्ञानपरतया पृष्टः--'किं करोति देवदत्त.' ? कियाख्यान- परतयेय प्रत्याचष्टे--'पचतीति'। न त्योदनमिति पूर्वमुक्त्वा ततः पचतीति ब्रवीति ।। अथ कथमुच्यते भावप्रधानमाख्यातमिति ? शृणु,-अमृर्ता हि किया निरपाख्या, सा हि कारकैरभिव्यज्यमाना कारकशरीरे च सती शक्यते निर्देष्टुम् । इतरथा हि अशरीरा सती सान गृहोत, अग्रहणे च सति कथमिव निर्दिश्येत। नत्रयं सति, कारकसमूहेनाभिव्यज्यमाना क्रिया यस्मिन् साधने विशिष्टमात्मीयं कार्यमारभते पाकापयं तदभिधानशदोपपदध साक्षाद् ग्रहणा- सम्भवानिर्दिश्यते । न ह्यनाधिता कदाचिदपि गृहोतपूरितिरिति साक्षाद् ग्रहणासम्भवः । तम्मादोदनकर्मकार्या देवदत्तकको- दनशब्दोपपदेय निर्दिश्यते,-ओदनं पचति देवदत्त इति । तत्रा- विवक्षितस्वार्थ ओदन शब्दः। अपि च क्रियान्यापारपिच्छिप. येच पृष्टः-किं करोतीति, क्रियाव्यापारमात्रमेव प्रत्याचष्टे- ।

·११० १पा० ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * १३ पवतीति । ततः किमिति, पर्यनुयुक्त शब्दान्तरेणापाकरोति देवदत्त ओदनमिति । तस्माच्छब्दान्तरवाच्यत्वात् साधनस्य पवतोत्यत्र क्रियैव प्रधानमित्युपपन्नम्। यत् पुनरेतदुक्तमोदन- मिति पूर्वमुक्त्वेति, तत्र ब्रूमः, स हि पर्यनुयुयुक्षा साधनगतां भाविनीमाशङ्कमानः पर्यनुयोगमात्मनो बुद्ध्यवस्थं कृत्वा तदपाकरणार्थमोदनमिति पूर्वं ब्रवीत्येवं तत्रापि द्रव्यविशेषपरि- जानार्थो द्वितीयः पर्यनुयोगोऽनुक्तो द्रष्टव्यः । तस्मात् पचतीति शब्दवाच्यत्वादन क्रियायाः शब्दान्तरयाच्यत्वात् द्रव्यस्य क्रियय प्रधानमिति । इतश्च न द्रव्यप्रधानमाख्यातम् । एकस्मिन् वाक्ये द्वयोराख्यातयोरसमचायात् । पचतिपठतीत्युभयोः प्राधान्यादि. तरेतरण समयायो नास्ति । न हीतरः शब्द इतरत्र गुणी भवति । द्रव्यशब्दे च समचायात्, समवैति द्रव्यशब्देनाख्यातशब्दः । पति देवदत्त इत्युक्त पविझियागुणभूतो लक्ष्यते देवदत्तः । तम्मादुपपन्न भाषप्रधानमात्यातमिति । अपिचोक्तम् । “क्रिया- पाचकमाख्यातं लिङ्गतो न विशिष्यते । श्रीनत्र पुरुषान् विद्यात् कालतस्तु विशिष्यते"--इति। तत् पुनरेतचतु:प्रभेदमाख्यातं भवति । कर्तरि, भाये, कर्मणि, कर्मकर्तरि चेति। पचतीति फर्तरि । भूयते, पच्यते इति भावकर्मणोः। पच्यते म्वयमेवेति कर्मकर्तरि । चतुर्वप्यवयवार्थानि द्रव्याण्यप्रधानानीति क्रिया एच प्रधानम् । तामभिधत् तयैव लक्ष्यमाण आप्यातसम्मो भवतीत्युनम्। आख्यातजत्वानानां प्रतिज्ञाक्रम भित्या पूर्व- माख्यातलक्षणमुक्तम् , पश्चान्नामलक्षणमुच्यते । किं पुनस्तत्

·* निरुक्तम् *
[पूर्वपट्कम्
मत्वप्रधानानि नामानि । लिङ्गसड्रययोरत्र सद्भाव इति सत्त्वम् ।
तथा लक्षणोपपत्ते.। तयेषु प्रधान गुणभृता निया नामान्येय
तानि । नमन्त्याख्यातशदे गुणभावेन, नमन्ति चा स्वमर्थमारया.
तशन्दवान्ये गुणमायनेति नामानि । यथैव हायाते विद्यमान
मपि इयमविवक्षितमेयमिहापि विद्यमानापि क्रिया अविवक्षिता।
इयपरत्वान्मन्यशन्दम्य नहिनियाजनितमुत्तरफाल दियाशेष
भृतमभिधाय धात्वर्थोऽमा यावर्तते ।
जाद,-यध पुनानिमिया वियत इनि, यिमानापिया
विवक्षितति उच्यते। प्रति, प्रत्यय, रिमनिरिति प्रेधा
भिज्यमागमेतावदेवननाम । नत्र मानिधनुरित्येकोऽयं ।
धातु पुन रियारनन र म नाति वियन :ति नमिय
মন দিযা মবিল। যায় যখন সমস্বন্ধ
यत्र शदना नहान्यांश नि। मासी दिशादार्थी
पाच्ययायपन नियमिति।
पप सावन पिया पिया यत्
पुनरंजन --विद्यमानानिमिया कथमपियभिनेति : पत्रम,
---मारियो पातु माग प्रयोजयति नेन प्रातिपदिशेनामित
विभिधान: प्रातिस्पिान्ननगरि समझाययि
नमार पन प्रानिमियानुसमानी प्रधान अपनी
भोयन पियशिना लिया! रामु विमानानि विमाण
গারি মাসাথিসিনেমা লাসমা গাধা,
এ প্লাবলি বা শ্রাণস। পাগাম।
-नीमारिना शायने । नमधी गुन

·११० पा० १०] * नघण्टुकं काण्डम् * नामेत्याहर्मनीषिणः इति। पुनश्वोक्तम्। "अहो यत्र प्रयुज्यन्ते नानार्थेषु विभक्तयः। तमाम कवयः प्राहु दे वचन- लिङ्गयोः ॥ निर्देशः कर्म करणं प्रदानमपकर्पणम् । साम्यर्थोऽ- प्यधिकरणं विभक्त्याः प्रकीर्तिताः ॥” इति । स्त्रीपुन्नपुंसक- भेदं निपातोपमणामपि चा कचिन्नामत्वमपेक्ष्य यहुवचनेनोक्त नामानीति । अपरे पुन वकालकारकसङ्ख्याश्चत्वार एतेऽर्था आख्यातस्य। नेपां भावप्रधानता भवति। अतो भावप्रधान. माख्यातमित्युक्तम् । नाम्नोऽपि सत्ता द्रव्यं सलया लिङ्गमित्ये- नेऽर्थाः। तेषां द्रव्यं प्रधानमित्यतः सत्यप्रधानानि नामानीत्युनम् ॥ • एकमेके मन्यन्ते,-"तद्यत्रोभे भावप्रधाने भवतः। एवं तावदनयो माग्न्यातयोः परस्पराविनाभूतयोः स्वपदार्थोक्तावकम्य भावप्राधान्यमेकस्य सत्त्वप्राधान्यम् । अथ पुनर्यते उभे कच पुनरैते उभे भवतः ? यावये । तत्र कस्य प्रधान- मर्थः, कस्य गुणभूत इति ? ण,-भावप्रधाने भवतः, तस्य चिकीर्यितस्यात् । थाक्ये ह्याख्यातं प्रधानं, तदर्शन्यात गुणभूत नाम । तदर्थस्य भावनिष्पत्तावद्भूतत्वान् । एवं तावदारयानं भवतः। वाक्ये प्रधानम् ॥ अथ पुनः कथमभिनिर्वय॑मानो भाव आग्न्यातेनोच्यते ? कि पा तदाख्यातमिति ? यतो लोकप्रमिथ्ययोदाहरति । तन् प्रसिद्धत्वाच्छन्दार्थसम्बन्धस्य । “पूर्यापरीभूनं भावमाग्यानेना- चरे व्रजतिपचतात्युपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तम्” । अपूर्वमनपर सन्तमेकल्पात् पूर्यापरीभूनं पूर्वापरमिप पौर्यापयेणापस्थितमेक ·* निरुतम् * [पूर्वपटकम् मनेकामु क्रियासु आधितमुपानदधिनहनपूर्वोत्तरपदविहरणपथि भोजनशयनासनोदकपानाद्यास्वाधित तदभिनित्तियशेनाभिनि वर्तमान कस्मैचित् पृच्छते किं करोति ? अन्य आवष्टे व्रजतीति। अविभक्तकर्तृक द्वितीयमिति उदाहरणद्वय भाव हयोपप्रदर्शनार्थम् । उपक्रमप्रभृतीति। उपक्रम आरम्भस्तस्मा दार यापवर्गपर्यन्त यावदन्त्या क्रियेत्यर्थ ॥ आह,-अन्त्यासनिधी भावनित्तिदर्शनादन्त्ययेच नियंत शृणु, पूर्वासाममा अन्त्यैव न स्यात्, पूर्वापेक्ष हि तस्या अत्यात्वम् । अपि च। प्रानिफलो हि व्रजतिन चैकया रिय याऽभिमतदेशान्तरे प्रानिरस्ति। तस्मादुपरमाद्यामि क्रिया भिरीपदमिनिप्पाद्यमानो भाचोऽन्त्यायामभिसन्तिष्ठने । मनिक गृहाते न त्वसावन्त्ययैव निवृत्त इत्यन्ते गृहीत । अपि च, प्रसिद्धमेनदुपरमादारभ्य यच्च प्रजित, यय बज्यते, प्रजिष्य माण, तत्सर्वमेकीम्त्य वत्तागे भवन्ति व्रजति देवदत्त इति न प्रसिद्धिरपरोद्ध न्याय्या। यथावस्थिताना हि शब्दानामन्या ग्यानमात्रमेव शास्त्रेण रियते, नोत्पाद्यन्ते शब्दा , नाप्यर्थेषु विधायन्ते। तम्मात प्रसिद्धशास्त्रसमयोऽपि लाविकप्रमियय पूर्वापरीभूत भावमाग्यानेनाचष्टे, ब्रजतिपचतीत्युपरमप्रभृत्य पवर्गपर्यन्तम् । तम्मादुपपनमनेक नियाभिनिर्यमानो भाव भाग्यानेनोच्यत इति। आह च "त्रियार यहीष्यमिमधितो य पूर्वापरीभूत इचक एष। प्रियाभिनिवृत्तिवशेन सिद्ध भाण्या- तराम्देन तमर्थमाहुः ॥"-इति । तत ·१०१पा० रख०] * नैघण्टकं काण्डम् * "मूत्तं सत्वभूतं सत्वनामभिः” । कदाचित् तु तमेव भावं तथैवोपक्रमप्रभृत्यभिनिर्वतमानममपवर्गपर्य्यन्तं मूतं सत्यभृतं सत्वरूपिणं लिङ्गसङ्ख्यायुक्तः सत्वनामभिरावष्टे ॥ कथम् ? “प्रज्या पक्तिरिति”। तत्रोक्तो विशेषः । कृदभि- हितो भावो व्यवद्भवति सोऽयं प्रयुक्तस्य लक्षणस्य प्रयोगम- पेक्ष्य विदपवादः। आह च। “नियामिनि तिवशोपजातः कृदन्नशब्दाभिहितो यदा स्यात् । सख्याचिभत्तयत्ययलिङ्गयुक्तो भावस्तदा द्रव्यमियोपलक्ष्ये ॥ ---इति ॥ थाह, कस्मात् पुनरेक एव भावस्तिइन्तेन कदन्तेन चान्य- थोच्यत इति ? उच्यते, शब्दस्वाभायाते नान्यत्र प्रयोजक- मस्ति। अपिवीतमस्माभिरवस्थितानामेव शब्दानामभिधाना- भिधेयसम्बन्धनाभिसम्बन्धानामेच नित्यमन्याख्यानमात्रमेव क्रियते। नोत्पाद्यन्तेऽर्थेषु वा विधीयन्ते शब्दा इति । प्रयापक्तिरित्यु- . दाहरणद्ययमुक्तप्रयोजनम् ॥ “अद इति मत्वानामुपदेशः” इति। भायोऽधिस्तः। स च पुनः सत्यभूतो नेतरः, यतस्तनसम्बाधेनैव नानो यदवशिष्यते तदुच्यते। किं पुनस्तत् सामान्यविशेषवाचित्यम् । तत्राद इति सत्यानामुपदेशः। सामान्यत इति वाक्यशेषः । सपा- मपि सत्यानामध्ययने प्राप्त लिडाविशिष्टत्यादिदमेयकमुदाहृतमुप-. प्रदर्शनार्थम् ॥ १॥ भाह-विशेपोपदेशः कथमिति ? उच्यते सण्डसूत्रम्, ·* निरुक्तम् * [पूर्वपटकं गौरश्वः पुरुपो हस्तीति भवतीति भावस्यास्ते शेते ब्रजति तिष्ठतीतीन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्बरायणस्तत्र चतु- ष्ट्वं नोपपद्यते युगपदुत्पन्नानां वा शब्दानामितरेतरोपदेशः शास्त्रकृतो योगच व्याप्तिमत्वातु शब्दस्याणीयस्त्वाच शब्देन सञ्ज्ञाकरणं व्यवहागर्थ लोके नेपां मनुष्यबद्दवता- भिधानं पुरुषविद्यानित्यत्वात् कर्मसम्पत्तिर्मन्यो वेदे ॥ २॥ "गौरश्यःपुरुषो हम्नीति”। सत्त्वानां विशेषोपदेश इति चाक्यशेषः ॥ सोपाधिकनिरुपाधिकोपप्रदर्शनार्थमनेकोदाहरणम् । सामान्यवृत्त्या विशेषवृत्त्या चोभयथा शब्दः प्रवर्तत इत्युभयमप. दर्शितम् ॥ "भवतीति भावस्य"। मामान्येनोपदेशः । अत्र हि सर्वेषां सत्तावाचिनामध्ययने प्राप्त भयतिरेवैक उदाहरणार्थः परिगृहीतः । विद्यमानत्वमेवानुभवन्त: सर्वे भवतिशब्दयाच्या अन्याभिविशेष- क्रियाभिरभिसम्पन्ध्यन्ते । नम्माद्यतीति सर्वप्रियाप्रसवयीज. भूतमस्तित्यमात्रमेव निरुपपदन भवतिशब्देनोच्यत इत्युपपन्न भवति। सामान्यवाचित्वं विशेषनिर्देशः। कथमिति ? उच्यते,--"आस्ते शेते व्रजति निटनीति" । सकर्मकाकर्मकोपदर्शनार्थमुभयेपामुदाहरणम् ॥ "इन्द्रियनित्यं यचनमौदुम्यगयणस्तत्र चतुष्ट्वं नोपपद्यते । माह,-इह तावदुन पदचतुष्टयम् । भाववचनता, व्यवचनता, ·९४० १पा० २ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * गुणभाषः, प्रधानभावः, पूर्यापरीभावः, सामान्ययाचित्वं, विशेष- पाचित्यमिति। नोपपद्यते । कस्मात् ? वचनानित्यत्वात् । कः पुनरेवमाहाऽनित्यं पचनमिति? उन्यते, इन्द्रियनित्यं पचनमिति । इन्द्र आत्मा, म येन ईयते लिप्यते अनुमीयते चास्त्यसावात्मा कर्ता, यस्येदं करणम् , नाकर्तृकं करणमस्तीति, तदिन्द्रियम् । तम्मिनित्यमिन्द्रियनित्यम् । किं पुनस्तन् ? वचनम् । उच्यते अनेनेति वचनं पाक्यमित्यर्थः। कनमन् ? यदेतनामा- रव्यातोपमर्गनिपातात्मकम् । औदुम्वगयणः आचार्यों मन्यत इति पास्यशेषः। उदुम्बरस्यापत्यमोदुम्बगिः, तम्यापत्यमो- दुम्बरायणः॥ आह, - ततः किमिति ? उच्यते,-तत्र तम्मिन् धारये एव. मिन्द्रियनित्यै मति यदेतन् पदचतुष्ट्यमुक्कमेननोपपद्यते फरमान ? अणु,यायदेव पतुगिन्द्रिये पचनम्, तावदेव नदस्तीति शक्यते धन प्रत्युनं च नास्ति । अपि च । घाफ्यमपि पाक्य समस्तमुद्भूतं तदिन्द्रियेणावनिष्ठते। यदययवभूनानि पदान्यव. स्थितानि परिसग्यातुम् । न च विनष्टाविनष्टयोः पदयोः मह परिमरधानमस्ति। नामाववनानित्यत्वान् पदचतुप्यानुपप- तिरित्युपपन्नम् ॥ कि चान्यत्.--"अगुगपदुतपमानां पा गदानामितीन रोपदेश। पाशादः ममुण्यायों "या विकल्पोपमानद्वन्दममु- प्रयायिति" दि निपानाविदः पठनि। पश्यति चापमपि। “वेनि विचारलाय-न्युपगम्य भयापिसमुण्यार्य मयनि--- ·२० * निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् इति (१, २, ३)। एवं चैतेपामयुगपदुत्पन्नानां शब्दानां पाक्या- घयवभूतानां योऽयमितरेतरोपदेशः । इतरेतरगुणप्रधानभायो नाम्न आख्यातं प्रति गुणभावेनोपदेशः । आख्यातस्य च नाम प्रति प्रधानमायेनोपदेशः । अयं च नोपपद्यते इत्यनुवर्तते। किं कारणं ? न हि विनटं नाम गुणभावमियादारयाते, नापि नष्टमारयातं प्रधानभावमियान्नान्नि। न हि विनष्टाविनश्यारितर तग्गुणाप्रधानभावोऽस्ति किं वान्यत ॥ "शास्त्ररतोयोगश्च" | यश्चायं शास्त्रकृतो योगः शास्त्रदृष्टः शब्दम्य शब्दान्तरेण योगः। तद्यथा । उपसर्गस्य धातुना, धातोः प्रत्ययेन, प्रत्ययस्य लोपागमवर्णयिकारैः । अयं वचनानित्यत्यानी- पपद्यते । किं कारणं ? अयुगपदुत्पत्तौ हि सत्यां धातुरचारितो विनयः स घायमुपसर्गेण योक्ष्यते, प्रत्ययेन था। न हि विनष्टा- विनष्टयोर्योगोऽस्ति । तस्माद्य एच नामाव्यातयोगितरेतरगुणः प्रधानभाय उपसर्गदिपातानां नामाप्याताभ्यां योगे, यच्च पद. चतुष्टयमुक्त, सर्वमेतदसम्यगिति। युगपदुत्पन्नानामयुगपदुत् पन्नानानामित्येवमारभ्यमाणयोर्यापययोरन्यो व्याग्यामार्गोभयनि । नोपपद्यते । युगपदुत्पमानामयुगपदुत्पन्नानामित्युभावपिच्याहारी प्राप्नुतः। ममानसंहितत्वात् । इन्द्रयनित्यत्वात् पदचतुष्ट्या. नुपपत्तिरित्युञ्चारयता शवाद्वारणतदयतार्यते, युगपदुत्पन्ना नामिति । अथ मतम्,-"अविचालिन पर्यते कृटस्था अविना- शिनः शन्दास्ते तु फल्पान्त”। तस्माद्याप्तिम्पाद्विशीर्णप्यभि धेष्यमिधातप फारणभावमापद्यमानेप्याश्रयामावादेयावस्थातुम- .

·घुझ्या पुरुषेण तदमियतिसमर्थन सगुणभूतेन । । धेयम्पा बुद्धिर्ह दयान्तर्गताफाशप्रतिष्टितयोरमिधानरूपाभिधेयम्प योर्युद्योमध्येऽभिधानम्पया शास्त्रामिमतप्रयोजनविजिज्ञापयि १५० १पा० २७०] * नैघण्टुकं काण्डम् - शकुवन अभियाभिधातसहिता एव कारणात्ममायमविक्रमनुः भूयामिसंस्तरका कल्पानावन्यकल्पविशिष्टकर्मनिर्जिनकार्य कारणसर्वभूतसाधारणात्मभूते हिरण्यगर्भ विवर्तमाने तद्वद्धि माभयं प्राप्यने, नैव सह युगपदेवाभिव्यज्यन्ते विशेषात्मलाभाय शचा इति। अन्न ग्रूमः एवमप्येतेषां युगपदुश्पन्नानां युग- पटुन्पत्तावपि सत्यां यद्यपि पदचतुष्टयं प्राप्तीत्येव सदापस्थितानां, तथापीतरेतरांपदेशा इतरेनरगुणमयानमायश्च न ममोति। नदि गुगपत् एत्रयोगोंविषाणयोरितरतरगुणप्रधानमायोऽस्ति। कि चान्यन,-कटस्थेषु चाविवालिपु नित्या शब्देषु य एव शान- वृद्धी योगः, स एप नोपपद्यते। कि कारणाम? अयुनो दि शुन्यने, नित्यं युक्ता हि धातय उपसर्गः प्रत्ययंच, प्रत्ययाश्च लोपामवर्णविकारैरिति । तस्मानित्यपोऽपि वचनम्य नदंतदुप. चर्णितम् । गुणप्रधानमायादिपदचनुथ्यमविल्य सर्वमेतदसम्य- "व्याप्तिमत्यात्तु शब्दम्य"। उत्यने, सर्वमेतदुपपद्यने; सम्मान ! ध्याप्तिमत्त्वाच्छन्दम्य ! व्यापन व्याप्तिः, सा यस्मि- धस्ति, मोऽय व्याप्तिमान् शब्दा, तज्ञाची व्याप्तिमत्त्वम् । तस्माद व्यातिमत्त्वाल्छन्दम्य सर्वमेतदुपपयत् इति घास्यशेषः। आह, -कथं पुननिमान् शब्द इनि ? शृणु, शरीरे मिधानाभि- । गिति।।

·૨૨ * निरुक्तम् * [पूर्यषटकम् माणः शब्दः उरःकण्ठादिवर्णस्थानेषु निष्पद्यमानस्तया पुरुषार्था- भिधानसमर्थवर्णादिभावमापद्यमानः पुरुषप्रयत्नेन बहिर्विनिक्षितो. ऽविनाशिनि व्यक्तिमायमापनः श्रोत्रद्वारेणानुप्रविश्य प्रत्याय्यास्य बुद्धि सर्वार्थरूपांस भिधानरूपां व्याप्नोतीत्येवं व्याप्तिमान् शब्दः। आह,--ततः किं यदि ध्याप्तिमाञ्छब्दः ? उच्यते,-यदि नित्यो यदा नित्यः पदचतुष्ट्यादि मर्वमुपपद्यत पध। किं कारणम् ? न घसंव्याप्य पुरुषम्य युध्यस्थमर्थप्रत्ययमादधीत, न चानयस्थिती व्याप्नुयात् । ततश्च किम् ? स शब्दः म्यमर्थमभिधत् म्यकि- याप्रवेशोपज नितेनाभिधानेनाख्यातमित्येवमादिना म्बमान्मानम- भिमम्वध्य तिरोभवितुमुपनमते, विनाशचोपेति । तम्य म्वदेशो- पजनितराम्यातादिभिः म्यप्रदेशविशेषानुम्मृतिपूर्वक परिसंग्यान. मुपपद्यत पय । नम्मान्सम्यगेयोक्तम् । यत् पुनर्गनदुक्त न हि विनष्टाविनष्टयोः पग्मिग्यानमम्तीति । अत्र भूम-पुरषा प्रयतीपजनिताद्वनोधानान् परम्यार्थप्रत्ययमाधाय शदव्यताय एवं चमन्ले, न तु गदारतयः। नान्तु नयाभिधानशनया बुद्धिद्वारणायम्थिताः म्यानर्थान् प्रकाशयन्त्यः स्थिता व भवन्ति । नानु साक्षानुपटपरिसट्यानं वर्नमानमिनगम विना. शिनीषु घ्यनिए लक्षणयोपचायते । नम्मा व्यानिमत्त्वाच्छरदम्य पदधनुष्यादि मर्यमुपपयन एय । ध्यातिमच्चादित्यननवतान- रोपदेशः प्रत्युतः । शाबरतो योगश्च । शुद्धित्वे मत्त्येग्रियाविण्ये गुणप्रधानमायेनानिष्टेम्। नयोर्गुण- प्रधानभाये मति नच्छदे दक्षणोपवति । नयान धानुम्या नामाग्यातपटम्प- ·२३ १० पा० २०] *नघण्टुकं काण्डम् । बुद्धिस्तदर्शया संयुज्यते। बुद्धिरेव हि धात्वादिरूपेण विपरिण- ममाना शास्त्रेण संस्क्रियते। तस्यां संस्क्रियमाणायां शदे संस्कारोपवारः क्रियते । तदभिधायकत्वाच्छन्दस्य । तत्र यदुक्तं धरना नित्यत्वादिततरोपदेशः, शास्त्ररतस्य योगो नोपपद्यत इत्येतदयु नामिति । नित्यत्वपक्षेऽपि युगपदुत्पन्नानां गुण- प्रधानभावी गोविपाणवन्नाम्तीति यदुक्तम् , अनेकान्तिकोऽसी धान्नः। दृष्टो हि युगपदुत्पन्नयोः एककाले राजपुमामात्य. पुत्रयोगुणप्रधानभावः । तत्र यदुक्त युगपदुत्पन्नानामितरतरो. पदेशो न प्रामोतीत्येतदयुक्त, व्यातिमत्वाच्छन्दस्य सर्वमुपपद्यत इति, नदेव मम्यगिति ॥ अपरी व्याख्यामार्गः।-इन्द्रियनित्यत्वात्पदचतुष्टयानुपपत्ति- म्तहाथयम्य च सर्वस्येत्येवमाक्षिने परिहारपणेदमयतार्यते । युगपदुत्पन्नानां या शब्दानामितरेतरोपदेश इति । अन समास एवं पाशन्दः । कथम् ? भयुगपदुत्पनानां या युगपदुत्पन्नानां या नित्यानां या अनित्यानां वेत्यर्थः । इतरेतरोपदेशः, इतरम्ये. त्याग्यानस्य कियापचने शन्देऽभिधानत्येनोपदेशः, इतरम्य च नामशब्दम्य सत्वयनने शन्देऽभिधानत्येनोपदेशः। शास्त्रमतो योगश्च । लक्षणशास्त्रज चंते प्रियासत्ये थाण्यातनामशदा. भ्यां युध्यते। नम्मादुपपने पदचनुप्यमिति । भार-आगमनमायमेतत् । तुम्न्यता, फयं चिनशपिन- प्रयाः सह परिमश्यानम्, भपम्पितीयां गुणप्रधानभाय इति ? उन्गने. यानिमात् नु मान्दस्य । इत्यः समान एवं पूर्वेला ·* निरक्तम् * [पूर्वपट्कम् आह, यदि व्याप्तिमत्त्वाच्छन्दस्य व्यवहारा, पदचतुष्ट्य मुपादीयते, एवमपि नोपादेयम् । किं कारणम् ? अभिनया अपि व्याप्तिमन्त , पाणिविहाराक्षिनिकोचादय , तैरेच कार्या- सिद्धिरस्त्विति । अपि चैव पदवतुष्टयदोपर्न सम्भक्ष्यामहे, न चायमतिमहान् चेदसमुद्र पठितव्यो भविष्यति शेनेति । उच्यते, म्यादेतदेव यद्ययमपरो विशेषहेतुर्न स्यात् । क्तम ? "अणीयस्त्वाच शब्देन समझाकरण व्यवहारार्थ रो"। सत्यम् । अभिनया अपि च्याप्तिमन्त , न त्वीयास ने महता यत्नेन व्याप्नु पन्ति, न च नि मन्दिग्ध पुर्वन्ति । नत्प्रतीतश दार्थ सम्बन्धम्गव नेतरम्य शन्दम्त्वपरिमितमर्थम पीयसा यत्नेनोन्चा रितो व्याप्नोति। तस्मादणीयम्त्वादिति विशेषहेतृपपत्त्या शदे नेय सप्रज्ञाकरण व्यवहारार्थ लोरे इत्युपपनम् । यन् पुनर्गतदु- तमध्ययनदोपर्न सम्भक्ष्न्यामहे, न चायमतिमहान घेदसमुद्रोऽध्ये तव्या भविष्यताति। अत्र व्रम, भ्युदयो घर वेदानुरूप एप भवति, अभ्युदयार्थ न शारबारम्भे यन । “नेपाम्मनुष्यपद्दे पतामिधानम्"। मा,-पय तायन्मनु प्याणा मनुष्येषु सर्दन चनुद्धां भन्नाचयोधयग्णम् । नथ मनुष्याणा वेदेषु हवि सम्प्रदानाशी प्रार्थनानिध्यवद्दार कति ? उच्यते, नेपामेय शदानामियमेय व्यवस्था देरप्यपि देवानपि प्रति। पतमा' मनुष्यपदं पनामिधानमिति । मनुष्येण तुग मनुष्यपत्, देवतामिधानममिहिनुरभिधानम् । यसैघरि मनुप्या प्रयोजनेषु नामाग्यातोपमर्गनिपानगंथार्थमभिदधाति ।

·२०६पा. २२०] * नघष्णुकं काण्डम् । 'एयमेव देवा अपि। देवेप्यपि शब्दस्याभिधानेनापि शक्तिरपरि- हीनेत्यभिप्रायः। तेऽपि हि मनुष्यवद्द चा अङ्गादियुक्ताः पाख्य- विधिकरतः कर्ममिध संस्तूयन्त इति हि वन्यति तम्मादुपपद्यते मनुष्यवद्दे पनामिधानमिति आह, यदि नामाण्यातोपसर्गनिपातानामपरिहींना शक्तिदे- पानप्यभिधातुमय किमर्थ चेदे मन्त्रः समानानः। इत्युच्यते,- "पुग्यविद्यानित्यत्यान् कर्मसम्पत्तिमन्त्री दे"। पुम्पेषु मनुष्येपू विद्यायाः विधानस्यानित्यत्वात् पुरुषविद्यानित्यत्वादेताः कर्म- सम्पत्तिः फलेन सम्पादनं अविगुणकर्मसम्पत्तिः, फलममनमेर कर्म भविष्यतीत्येवमयं वेदे मन्त्रः समानात इति पाक्यरोषः। उतरथा हि पुरुषेषु विज्ञानम्यानित्यत्यायचार्य नाभिदधने देवा- लामा यातोपसर्गनिपातरशिक्षिनत्यानन्दशिक्षिनत्याद्विम्भरज- भीलव्याद्वा देवानामपराध्ये यथावत् प्रयुताना: नामाग्यातीपसर्ग- निपातान् । ततय सार्थप्रत्यक्षमा देवाः म्यपमध्ययधायद- मिधानं न मयन्ति । विगुणमंतदिति विद्याऽनित्यत्वात्तदमा- वेनेयः कर्मणि। ततश्च देवनाहीने फसंकलं मपद्यते। न च. केरलं फलासम्पत्तिः। किं तद? दुरिए नुको दोषोऽपि म्यान् । तम्मादेन एप नामाग्यातीपमानिपाना: प्रयोगानुपरि. पाटीपिनियमायं मन्प्रत्येन वेदे समानाताः । नदि नामाप्यातो- पसर्गनिपातान् परित्यज्य मन्त्राः मन्ति। एतदेय चतुर्विध •पदज्ञान प्रयोगानुशम्पिादया कयानित्यन्दिनं मन्शात्युच्यन्ते । याह, फयमनित्यत्य विद्याराः पुरथिति! उच्यने,- - ·शत * निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् इह तु न धाक्यविरचनानुक्रमेण अर्थवस्त्वनुप्रेष्यते, मनुष्य एव मेतद् ब्रूयात्-त्व गन्तु देवदत्तमिति'। स तेनैव चाक्यविर चनानुक्मेण बद्धमपि सन्तमर्थ न शनोति प्रतिपादयितुम् । एवमनित्यत्व विद्याया पुरपेषु। तददोष चा मनुष्यान् प्रति, सर्वेषामेव मनुष्याणामनित्यत्वाद्विद्याया । अयमपि हि येन धाग्यानुक्रमेण पक्ति मनुष्य कश्चिदर्थ, न तेनैव श्वा शोति वक्तुम् । ता यदुक्त-किमर्थ मन्त्री वेदे समाम्नात इति । इद न युकम्। पुरपविद्यानित्यत्वात्कर्मपरसम्पत्त्यर्थ मन्त्री चेदे समानात इति । नहाविचारितमेव विज्ञायते । इदमाह। पदचतु धमाक्षिप्य पक्षप्रतिपक्षशो विचार्य अवधारि तम्। विषयाश्चाक्षेपप्रसङ्गधाम्य परिधिमा । देवमनुप्यन्य घहारार्थमेतदिति । तदेतत्सर्वमपि चोदकपशेन प्रसतानुप्रसक्त मुक्तम् । भावस्तु प्रती यतस्तष्पमधुना घणयियाम | च पुनरभयात्मा भाव । काया मा धारणात्मा च। तयोर्य काय्यात्मा तमधिकृत्योनम् -"रियानियोंऽयं स भाव , नियेच पा भाव' इति । इदानी गारणामा भाचो निरूप्यने । कथ रियाद्रव्ययो म्वा मम्यो विशप कार्यात्मप्रध्यस्तयो पुस्पोपभोगस तानोपक्षये फाय्यात्मभावातीत, येनात्मभावन सदनमाताभिसम्बन्धि प्रग्यारेऽयतिष्ठले, मोऽत्यन्तापिनाश धर्ममात्र आत्मा भाव त्युच्यत। आह,-कशमयमिह प्रसन' -तद्वियाग एव हि द्रव्यगुणकर्ममायेनापस्थिता सन्तो नामाग्यातोपसगरिपातरमि स ·१० पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * धीयन्ते। स्थितिकाले असावपि च प्रहीणसर्वविशेग्भवनमात्र- कियामिसम्बन्धी सन् व्यावृत्तसपोपपदाभ्यां नामात्यातशब्दा. भ्यामुच्यते मातीति भाव इति च शब्दगतन्वादपोढसर्वविशेषा. मप्येतामन्यामेती शदावारकन्दतः । यत एतयोरेव साधारण्या- यमयमित प्रसजितः पदचतुष्पवाधिकरणे। आह,---प्रधानमेतत् स्यात् । किं कारणम् ? तद्वारे न शेतजगदपतिष्टने प्रलयकाल इत्येके मन्यन्त। तच नय। किं कारणम् ? भावविकार ण्य हि सोऽय पदशदयाच्यत्वात् प्रधानभाव इति शुच्यते । पुरपस्तर्हि ? ताप्ययमेव हेतुः, अनुपक्षीणशनित्वात् । एतेनैव ईन्चरपरमाप्यादिभावाः प्रत्युक्ताः । ईश्वरभावः परमाणुमान इति सोपपदत्वात् । अन्यं तर्हि ? तदपि न। यसान्यशन्देऽपि भावश दासगदर्शनम्, न सत्यर्थे शदः प्रयुज्यने। शदो हि सदम्यायन सम्बन्धः । फिश्चित्तदस्ति यच्दून्यमिति । लोके हि प्रसिद्ध गृहं शून्यं, ग्राम शून्य, शन्ये शटमहत्त्वे इति । तस्लान शून्यशन्देनामाव प्योच्यते। कि तहि ? अपेक्षारते अन्यत्यमिति । भारशब्द एचायोपपदत्येन युनः इति चेत्, न, प्रयोगाप सिद्धेः। नहि ममा भाव इति प्रमिदः प्रयोगः । न च प्रयुज्यमानोऽपि भावरादी भावराद पोपपदत्येन प्रधानादिशादयत् फशिशिर प्रत्ययमादधाति । तम्मान् सपोपपदष्टीनम्य मयनंगममाने जगनिन्यम्, इनाम्नु भापविफारः परमाप्याटिमिमायविकारा. रमभिनित्यम् । फम्मान् ! शिफारामकन्यादेव । विकारों - ·* निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् .ह्यनित्यः, तमेवं भवनमात्राभिसम्बन्धन प्रहीणसर्वभावविकारम् एतत्सद्भावविदोऽधधृतवेदान्तरहस्यसम्पदः परावरचिदी मेधाविन आत्मवेदविदो न फलनकारितया युक्ताधिकारधन्धना एतत्परि- ज्ञानादेवोपक्षीणकर्मोपमोगसन्तानाः सन्त धात्मकामाः प्रति- पद्यन्ते । नेतरे प्रधानादिविदः । वेदानुशासनकदेशानीश्वरपुरुष- प्रधानादीननित्यान् भावविकारान् स्वमतिकल्पनाहतुव्यवहितान मत्या स्थिरीकृत्यानेल प्रतिपद्यन्ते भवनमात्रामिसम्बन्धन तदेत- सादात्मन उद्विजन्त आत्मप्रकाशकान्सर्याभ्ययं चित्सन्तानमिव मन्यमानाः। फेचिच्च शनिहानादसम्याधनादेव। स एप यह वेदाङ्ग दार्थनिर्वचनाभिनिवेशशब्दानां सामान्यविशेषवृत्त्युपदेश- प्रसङ्गे प्रवर्त्तमाने भवतेः कृदन्तीभूतस्य भवनमात्रमेय वक्तुं सामर्थ्यम् , नेतरान् भावविकारान् विद्यमानानपीति। एतेन प्रसङ्गेनात्र संचितो घेदरहस्यो ब्राह्मणः ॥२॥ तत्र विस्तरेणायं विधीयते,- पड़ भावविकारा भवन्तीति वार्ष्यायणिर्जायत स्ति विपरिणमते पढ़ते-पक्षीयते विनश्यतीति जायत इति पूर्वभावस्यादिमाचप्टे नापरभावमाचष्टं न प्रतिधन्यन्ती. त्युत्पन्नस्य मयस्यांवधारणं विपरिणमत इत्याच्यवमानस्य तच्चाविकारं वर्द्धत इति म्याङ्गाभ्युचर्य मांयोगिकानां यार्थानां वर्द्धन विजयेनेति या बर्द्धन शरीरेणेति वाऽपक्षीयत ·१० १५०० ३०] * घण्टकं काण्डम् * इत्येतेनैव व्यार यातः प्रतिलोमं जिनश्यतीत्यपरभारस्या- दिमाचष्ट न पूभागमाचटं न प्रतिषेधति ॥३॥ “पड् भावपिकारा भवन्तीति” । अपि च लक्षणविदो विगृहन्ति मावशद भवते , स्वपदार्थ भवन भाव इति । "सन्मात्र मावलिङ्ग स्थान्" इति पठन्ति । तस्य विकारा मावधिकारा, मचन्ताति सामान्यादात्मन प्रस्कन्दा इव मन्तच्चेन वैशेषिरेण भावविकारान्मलामाय भवन्ति । इतिपर प्रयुज्यमान शद- पदार्थक ॥ क ण्वमाह "पड् भाविकारा" इति । उच्यते,- “यायायणि "-इति । विकादिपाठान फिञ्। आचार्य इति पापशेष ॥ निर्देशन उपर गाना पडित्यवधारण मुखाम् । यतोऽन्ये भावविकाराएतेषामेव भावविशारा भवन्तीति। आह,कतमन्तदिति ? उच्यते,-"जायनेऽस्ति विपरिणामते पद्धतेऽपक्षीयते नित्यतीति । माह,भानेपा जन्यादीना भावविकारशदाता क कस्या विकारायायायामयस्थित मारमावष्ट, ५ या विद्यमानमपि नापणे, य यान प्रतिषेधनीति ? उच्यते,-"जायत इति पूर्ण भायम्याडिमाणे, नापरमायमान प्रतिषेधति"। अनि पूर्ण भार , नम्य पूर्वमात्रम्य पणा भारपियाराणा यदि मान्यो य पूर्गे भाविकार, तम्य जारत इत्यनेन मानेनादिमाया भाद-रिमादिमेव' ने युच्यते । उत्तमुपरमप्रभूत्यप ·* निरुक्तम् ॐ [पूर्वषट्कम् वर्गपायंन्तमिति। स एव पूर्यापरीभूतो भावस्तावदेव जायत इत्युन्यते। यायनिष्ठाशब्दघाध्य सवृत्तो जात इति । नापर- भावमाव, न प्रतिवेधति । नति प्रतिषेधे, न परो भाय अपरभाव ॥ आह,कस्मादपर ' पौर्यापर्य हि देशकालतम् उच्यते, --निशदयाच्यो भावविकार पूर्व, तस्मादपरकारोऽस्तिशन्द चान्य । तनय सति जनिशदवान्ये भावविकारे अन्तरप्यर्थी ऽस्ति विद्यमाना। किं कारणम् ? न ह्यविद्यमानो जायते । अपि च कारणात्मनि भारे सर्व एते भावधिकाग सन्ति । सया प्रसवशत्तित्वात्तस्य । यथा पृथिया घटादयो भाव विकारा । न तु द्वारद्वारिभान विशेषात्मलाभ प्राप्नुवन्ति । तयथा। जनिवारणाम्ति । अस्तिहारण विपरिणमति । कि कारणम् । न जातोऽस्तात्युच्यते । नाप्यविद्यमानी चिपरिणमत इति। नर सति जायत इत्येष शादी जन्मैव पर प्रचीत्य विवचितेतग्भावविशेषम् । कि कारणम्' एकात्तित्वाच्छ ब्दम्य। अस्तिश दवास्यस्य भावविकारम्यासम्पूर्णत्वात । अनव धृतरूप हि नम्यामपन्थाया तद्दचत्यनुमानगम्य रिमपि जायत इति । नम्माजायत इत्येष गन्दो जायमानापरथायामस्तिन्य विधमानमपि नाच। मा -यदि नावादापम मयति प्रतिवधताति। उगने-न प्रतिप्रति" इति। अस्ति यम्य म प्रतिरोध करातात्यर्थ । विं कारणम्' उच्यते,-अम्नियात्मयानपि ·११० १पा० ३०] * नघण्टुकं काण्डम् * हासी जायेतस्मिन् प्रतिषिद्धेऽनात्मक एवं स्यात् । कमालग्य जायते: तस्मान प्रतिषेधत्यस्तित्वम्। उपस्थितत्वाच । उपस्थित एप च प्रत्यासनस्तम्यावधारणकाल इत्यतच न प्रतिवेधति ।। एयमेव प्रपञ्च उत्तरे वपि भावविकारेषु । समासतस्तु यत्र यद्वक्तव्यं तत्र तद् म.॥ "अम्तीत्युत्पन्नस्य सत्त्वस्यायधारणम्” । अस्तीति जातम्य सत्यस्यावधारणमात्रं ब्रयोति, न विपरिणाममाचष्टे अपूर्णत्वात्, न प्रतिषेधत्युपस्थितत्वात् ॥ “विपरिणमत इत्यमव्ययमानस्य तत्त्याद्विकाग्म्"। विपरि- णमत इन्येप शन्दो प्रच्यवमानस्य तस्यादप्रभ्रश्यमानम्य तत्त्वा- नहायाहिकारम् । योऽस्य भावोऽस्तित्वं पुरुषत्वं या, तस्माद्वि- कारं चिनियामा प्रीति, वृद्धरर्थमावरे, न प्रतिषेधति ।। “यत इति स्वागाभ्युशयम्, सांयोगिकानां वायांनाम्"। पद्धत इत्येष शब्द, म्येपामड्लानां शिरोनीयाराहदरादीनां, सार्यो. गिकानां या दिग्पयधान्यादीनाम् , अभ्युच्चयमाह, अम्युन्चिनतां व्रीति ॥ आह,-फर प्रयोगः? उच्यते,-"यर्द्धते विजयेनेति वा पड़ते शरीरेणेति पा"। पड़ने विजयेनेति सांयोगिरेषु उदाह- रणम् । पीने शरीरेणेति साङ्गाभ्युच्चये। अत्र पर्वत इति पन्नपक्षीयतिमाटे, न प्रतिधति ॥ "भपक्षीपत इत्येतेनेय प्याम्यातः प्रनिलीमम्"। ययय हि ·, * निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम् खाडः सांयोगिकैर्वा द्रव्यरुपचीयते, तथैवापक्षीयते। तत्राफि नाचष्टे न प्रतिधति। “विनश्यतीत्यपरभावस्थादिमाचष्टे, न पूर्वभावमावष्ट, न प्रतिषेधति” । विनाश एवापरभावस्तस्यादिमाचष्टे । किमादि- मेव ? न इत्युच्यते। उपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्य्यन्तमित्युक्त, याय- द्विनट इति । स च विनाश त्रु चन् अपूर्वभावमाचष्टेऽपक्षीयतेरथं विज्ञातमपि तस्मिन् विनाशे कथं युगपदपक्षीयतेरों विनाशेऽस्तीति? उच्यते, -~-न हानपक्षीयमाणो विनश्येत् ॥ ३॥ ) अतोऽन्ये भावविकारा एतेषामेव विकास भवन्तीति ह माह ते यथा वचनमभ्यूहितव्या न निर्बद्धा उपसर्गा अर्थान्निराहुरिति शाकटायनो नामाग्यातयोस्तु कमां- पसंयोगद्योतका भवन्त्युचावचाः पदार्था भवन्तीति गार्य- स्तद्य एष पदार्थः प्राहुरिमे तन्नामान्यातयोरर्थविक- रणम् ॥ ४॥ आह, एतेभ्यो भावविकारेभ्यः किमन्येऽपि व्यतिरिक्ताः सन्ति भावचिकारा न था ? इत्युच्यते,-"थतोऽन्ये भावविकारा पतेषामेव विकारा भवतीति ह स्माद' । अतो भावविकारपद कायेऽन्यत्येन भावविकाराः लक्ष्यन्त, ने पृथक् पृथगत्यन्नभिन्नाः सन्ति । किन्तर्हि ? एतेषामेव पिकास भवन्ति। तद्यथा- जनिशब्दयाच्यो भापविकारोऽनेकप्रभेदभिन्नोऽनेकपायशब्द. 1 ·१२० १पा०४ख०] * नघण्टुक काण्डम् * धचनो निप्पद्यतेऽभिव्यज्यते उत्तिष्ठतीत्येवमाद्युपेक्षितव्यम् । तथा अस्तिशब्दवाच्योऽनेकप्रभेदमिन्नोऽनेकपर्यायववनश्च,अस्ति,विद्यते, भवतीत्येवमादि। तथा विपरिणमति शब्दयात्यो विपरिणमते, जीयंति, भावान्तरमापद्यते इत्येवमादि। तथा पर्द्धतिशब्दवाच्यो घड़ने, पुष्यति, उपत्रीयते, अर्थायत इत्येवमादि। नया अपक्षी. यति शब्दवाच्यो ध्यस्यति, भ्रश्यतीत्येवमादि। तथा विनश्यति. शब्दवाच्यो विनश्यनि, म्रियते, विलीयत इत्येवमादि। “इतिह साह” । एवमाहावाप्यों घाायणिरित्यनुवर्तते ॥ "ते यथावचनमभ्यूहितयाः” । त एने जन्यादिशब्दवाच्याः विकारा:, यथावचनं यो यस्मिन्यचने यथाववनमरम्थिताः सन्तः प्रकरणोपपत्तिभ्यां मन्नार्थावधारणं प्रति अभ्यूहितन्याः चिताः प्रयुज्यमाना इति पापयशेषः। सर्व एव धातयो मावयचनाम्ते. पामिहाध्ययने प्राप्ते शाम्बानिारयभयादेनलक्षणमुनष्टम् । इह शास्त्रे व्याख्याशालीयं दएण्या,-उद्देशो, निर्देशः, प्रतिनिर्देश, इति । तबोद्देशः, सूत्रस्थानीयः। तद्यथा,~पड्भावधिकारा इति । निर्देशो वृत्तिम्थानीयः। तद्यथा,जायतेऽस्ति विपरिणमत इति। प्रतिनिर्देशो यातिकम्थानीयः। नयथा,-जायत इति पूर्वमाय. स्याठिमाचष्टे इनि। एवं सर्वत्र यथासम्भवं योज्यम् । सानुषङ्गमुक्त नामाग्यातयोलक्षणं, नामस्तु किश्चिदवशिष्यते, सदयसपातमपि सदधुना नोच्यते, पदचनुप्ट्यलक्षपातिमाव्या. घानमयात् उनया पदरतुष्ट्यलक्षणं चतुर्थन पादेन तदस्यामः । प्रतिनामसतमेपानोपमर्गलक्षणमुच्यते ।

·निरुकम् पूिर्वपट्कम् यो यत्र समर्थो भवति, स तनान्यमपेक्षते। नामास्यात चार्थ विशेष प्रत्युपसर्गसयोगमपेक्षते। तस्मादुपपन्नमुपसर्गम्य रिया विशेपोऽर्थ । रियासामान्यमात्रमाप्यातस्येति ॥ तत्र यदुक्तम् 'अनर्थका पृथगवस्थिता उपसर्गा' -इति, तदयुक्तम्। बुत ? “तय एषु पदार्थ प्राहुरिमे तम्' । तदे तदुपपन्न भवति । य एपूपसर्गेषु स्वाऽनेकप्रकारोऽर्थ इति प्राहुरंग, तमिमे उपसर्गा पदविशेषा पृथगपि सन्त ॥ क पुनरसाविति ? उच्यते,-"नामारयातयोरर्थविकरणम्'। अर्थविनियामित्यर्थ । तस्मादर्थवन्त एवेति ॥४॥ आ इत्याग प्रपरेत्येतस्य प्रातिलोम्यमभीत्याभि- मुरय प्रतीत्येतस्य प्रातिलोम्यमति मु इत्यभिपूजितायें निर्दुरित्येतयोः प्रातिलोभ्य न्यवेति पिनिग्रहार्थीयौ उदित्येतयोः प्रातिलोम्य समित्येकीभार व्यपत्येतस्य प्राति- लोम्यमन्विति मादृश्यापरभानमपीति संसर्गमुपेत्युपजन परीति सर्वतोभारमधीत्युपरिभाश्मेश्चर्य वयमुच्चारचानान् माहुस्त उपेक्षितव्याः ॥ ५॥ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १,१॥ उच्यतां तर्हि क एपा कम्मिन्नर्थविशेषे धनते? उच्यते- अय तावत्-"मा इत्यागयें। तद्यथा,-आ पर्यतादिति । ।

·११०१ पा० ५०] * घण्टुकं काण्डम् *
अभंगिति गम्यते। अनेकार्थत्वेऽपि सत्युपसर्गाणामेककोऽर्थ
उदाहरणन्येनोच्यतेऽर्थवत्त्वप्रकाशनार्थम् ॥
"प्रपरेत्येनम्य प्रातिलोम्यम्" । प्रपरा इत्येतायुपसर्गावतस्यै-
वाडोऽर्थम्य प्रातिलोम्यमातुः। प्रगतः परागतः ॥
"अभीन्याभिमुख्यम्"। आह । अभिगतः ॥
"प्रनीति" "एतस्य" एव अमेः “प्रातिन्दोग्यम्" आह । प्रति-
गत इति ॥
"अतिसु-इत्येतावभिपूजितार्थे” वर्तेते। अतिधन. सुप्राह्मण
इति।
"निर्दु रित्येतयोः प्रानिलोम्यम्"। निर्धनो दुह्मण इति ॥
"न्यवेति विनिग्रहाधीयो"। निगृह्णाति। अवगृह्णातीति ।।
“उदिति" अयमेक एय "एतयोः" द्वयोः “पातिलोम्यम्"
आह । उगृहातीति ॥
"ममिन्येकीमायम्" अर्थमाह । संगृहातीति ।।
"यपेत्येतस्य प्रातिलोम्यम्” पाहतुः । विगृह्यातिविग्रहायीयः'
विगृह्णाति, अपगृहातीति ।
"अन्विति मादृश्यापरभावम्" आह) अनुरूपमन्येदमिति
सादृश्यम्। अनुगच्छतीत्यपरभाषः ॥
"अगीति संसर्गम्" आह । सर्पियोऽपि स्यात् । मधुनोऽपि
स्यात् ।।
"उपेत्युपजनम्"। उपजायते ॥
“परीति सर्वतोभायम्" आह । परिधावतीति ।

·* निरक्तम् * [पूर्वषट्कम् तावत,-"इयेति भाषायां च" उपमाथींय.। “अन्वभ्यायच" । छन्दसि चेत्यर्थः। कश्चित् छन्दस्येव भवति, न भाषायाम्, कश्चिद्धापायामेव, न छन्दसि, कश्चिदुभयत्र, इत्यती विभागेन प्रदर्श्यते ॥ आह,-किमुदाहरणमियेत्यस्योपमा यस्य ? का चोपमा- शब्दस्य व्युत्पत्तिरिति उच्यते,--उपगम्य गम्यातथागुणर्मीयत इत्युपमा। “अग्निरिवेन्द्र इवेति" इत्येतदवोदाहणम्। तपसः पुत्रो मन्युर्नाम, तस्येयमार्षम् ।। आह, ननु सर्य एवायमृग्यजु सामाथर्वात्मको ब्रह्मराशिरा- दित्यान्तरपुरपस्यभगवतो हिरण्यगर्भप्राणम्यापमैतरेयो रहस्य- ब्राह्मणे"शतचिनोमध्यमा"--इन्त्येवमायनुपरितम्य पुन पर्यापत्य "एतमेव सन्त शतचिन इत्याचक्षत एतमेव सन्त गृत्समद इत्या- चक्षते" इत्येवमादिना क्रमेण मन्त्रहक शदान प्राणे निगमयति । अथापीदृश ,-शोनरेन सन्दृष्टा, यम्यामाणि विद्यन्ते । सा च म्मृति । श्रुतिस्मृत्योचिरोधे श्रुतिरेघ गरीयसी' इति न्यायविद । खल्यपिपठन्ति--"विरोधेत्यनपेक्षम्यात (जै० स०१,२,३)"-उनि। तम्माविशेषाभिधानमनर्थकमेरेनि? उन्यते, नहोयम्मादात्मन परिशयमानशेष सन् शौनक युात, पश्यतो ध भावपि । तेन क्षेत्रज्ञानुभावपिमन्नाभिन्यत्ती व्याप्तौ । बुद्धिदेवनात्येन हिरण्यगर्भः क्षेत्रोऽवस्थित, मर्मभूनाना यमविपासानुम्प्येण । यमर्थ शर्ट या दर्शयति । तदितरोविशिष्टकर्मकारी क्षेग्रमो बुद्धिम्य पश्यनि । तवं सति पसिष्टादिमन्त्रर क्षेत्रन । नेनोपदशिन मन्त्र ·२०२पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * पश्यतीत्युभयमुपपद्यते । एवं सन्युभावपि याथान्म्यतस्तायदनुस- न्धेयो मन्त्रमयोगकाले उभयोरर्थवत्त्वाय॥ यत् पुनरेतदुक्तं भवति, श्रुतिस्मृत्योविरोधे श्रुतिरनपेक्ष्येति। न हि विरोधोऽस्त्युभयोरपि सन्धीयमानयोः। अपि च श्रुतिपूर्वकमेवेदं स्मरणं. न स्वतन्त्रम् । साण्डके हि रहस्यवाहणं दर्शयति,-"यत् सालास्तोप्यन् स्यात, तन्सामोपधावेत्। यस्यामृचि तामृचम्। यदापं तमृपिम्”. इति। तत्र यदुक्तं स्मृतिरियमिति, तदयुक्तम् । तस्माद्वक्तन्यमेव विशिष्यामिति ॥ त्रिष्टुयेपा, मान्यवी, श्येनादिषु नि'फेचल्ये शस्यते। “अग्नि- खि मन्यो विधितः सहस्व सेनानीनः सहुरे हृत एधि । हुन्याय शत्रून् भनस्य घेट ओजो मिमाना वि मृधो नुदस्व ॥”, (ऋ० सं० ८, ३, १६, २)। मन्युः पुनरिन्द्र एव, “मन्यु रिन्द्रो मन्यु रैवास देयो देवो मन्योता वरुणो आतवेदाः (H० सं०८, ३, १८, २) । माहामाग्यात् कर्मपृशक्त्वाच्च । अथवा देवनान्तरम्, पृथगभि- धानभ्रत्यभिधानसम्बन्धात् ॥ आह, ननु मान्ययो मन्त्री माहेन्द्रग्रहयलिमन्निधी नियो- चल्ये शस्यमानो महेन्द्रमभिहितसंस्कारणासमर्थ एव घक्तुम् । अथ किमर्थमयं निप्केवल्ये शल्यते इति? उच्यने, अन्यदेव हि ध्रुत्यमिव्ययमपूर्वमारादुपकागदभूत माहेन्द्रग्रयतिव्यङ्ग्यम्या- पूर्वम्य। अपि वा श्रुतिसंयोगान् प्रकरणे स्नौतिशंसती कियोत्- पत्ति वियतामिति न्यायविदो याशिका पन्ति। पत्यति चायमपि,-"इतीमा देवता अनुकान्ताः मुक्तभाजो हविर्भाज -

·एव ।
* निरुक्तम् * [पूवषट्कम्
म्भाजश्च भूयिष्ठा (७, ३, ६)"-इति । स एप मन्युम्तुतिभाक्
यथा-"अभि त्या शूर (ऋ० स० ५, ३, २१, २)"---
इति इन्द्र एव तस्मिन्निप्येवल्ये, यथा “आपो हि ष्ठा (ऋ० सा
७, ६,५,१)”–इत्याप आग्निमारते सादय आश्चिने एवम्॥
हे 'मन्यो । 'सहुरे' सहनशील' एतस्मिन् शत्रूणामभि
भवनकाले प्रत्युपस्थिते 'हुत' आहत सन् अस्माभि, 'सेनाना'
सेनाप्रणेता 'न' अस्माकम् 'एधि' भव ।
ततश्च 'अग्निग्वि
'त्विपित' दीप्तस्त्व नेजसा 'सहस्त्र' अभिभव तानग्मच्छन् ।
'हत्वाय' हत्वैव यदेतेपामस्मच्छणा 'वेद' धन तत त्यमादाय
तेपामस्मद्योधानाम् 'ओज' चल 'मिमान' निर्माय यथावस्तु
यथार्ह 'विभजस्व' । येऽपि च केचिद्धतावशिण 'मृध' मृधयारिण
अस्मद्विप अस्मत्त प्रत्याजिहीर्षन्त्येतद्धनम् तेपामोजो मिमान
तृलयित्या क्यिदयशिष्टपला ह्यते न शक्ता प्रत्याहत्तुमित्येव
मिमानस्तावन्मायशेषलगन् रत्या त्य 'विनुदस्व' एनान दूर प्रक्षिप
अपुनरागमनाय ॥
द्वितीयमुदाहरणमेतस्येय,-"इहैवधि माप च्योष्ठा पर्वत
इयाविचाचति । इन्द्र श्येह ध्रयस्तिष्टेह राष्ट्र मु धाग्य ॥" (०
स०८,८,३१,२)। अनया चानुष्टुभा ध्रुय याङ्गिरसो राजान
ममिसिपेच । 'इहैव गप्ने त्यम् 'एधि' भय । 'मा' चातस्त्वम्
'अप च्योटा'। 'पर्वत श्य' 'अविवाचरि' अविचलनशील ।
'इन्द्र इय' च 'इह' 'ध्रुव शाश्यत 'निष्ट' । स्थित्वा च द 'राष्ट्रम्
'इ' 'उ' एव विभूतियोगेन स्थित धारय'-रत्याशी ॥
.

·१०२पा० ख०] * नैघण्ट्रक काण्डम् * भाषाया प्रसिद्धमेवेति कृत्वा नोदाहरण पठितम् । अथवा एते एव । 'अग्निरिवतीक्ष्ण' 'इन्द्र इव विक्रान्त'। “नेति प्रतिवेधार्थीयो भाषायाम्"। प्रसिद्ध । “उभय- मन्यध्यायम्”। “नेन्द्र देवममसतेति (ऋ० स० ८, ३, २६, १) । नेन्द्र देवमात्मनो दीपयितारममन्यन्ताऽऽदित्यरश्मय ॥ आह-किं पुनर्लक्षणमिति ? उच्यते,-'प्रतिषेधार्थीय पुर स्तादुपवारस्तस्य यत् प्रतिषेधत"। “दुर्मदालो न सुरायामित्युपमा य उपरिष्टादुपवारस्तस्य येनोपमिमीते"--इति । येनार्थेनोपमेयमथमुपमिमीते। तद्यथा, - "दुर्मदासो न सुरायामिति' । हुत्स, पीतासो युध्यन्ते दुर्म- दासो न सुरायाम्। अधन नग्ना जरन्ते ॥” (ऋ० स०५, ७, १६,१)। काण्वो मेधातिधिराशिरसश्च प्रियमेध ऐन्द्र सूक्त ददृशाते। तत्रपा गायत्री। येषामपि विनियोग चिदन्यत्र नास्ति, तेऽपि पाच स्तोमे विनियुज्यन्ते। हृत्सु' 'पीतास' पीता सन्तो हृदये प्यवस्थिता सोमा 'युध्यन्ते' सम्प्रहारमिय कुर्वन्ति । अह विशिष्ट इत्येव म्पर्द्धमाना । क इव? 'दुर्मदासो न दुर्मदास “आजसेरसुक् (पा० ७, १,५०)” यथा पुत्सितमदा केचित् पुरषा सुराया पाताया सत्या युध्येरन, एवम् । किञ्च तमेव यजमान जरन्ते' स्तुवन्तीन आत्मलामपरितुण । कथ जरन्ते? 'ऊयर्न ऊधरिय रानिमित्र'नग्ना 'भूत्वा स्त्रिय सम्प्रयोश्यामह रत्येयमभिप्राया इय। "नाना 'स्तोतार । ते व 'ऊधनं पयसापूर्ण गवादे स्थइवमोमपूर्ण त्या 'जरन्ते' स्तुवन्ति।" इतिसायण ॥ केचिद्विशिण पुरा nu .

·[पूर्वपटक * निरक्तम् * चिदित्येपोऽनेककर्माऽऽचार्यश्चिदिदं अयादिति पूजायामाचार्य आचारं । ग्राहयत्याचिनोत्यर्थानाचिनोति बुद्धिमिति वा दधिचिदित्युपमार्थ कुल्मापांश्चिदाहरेत्पव- कुत्सिते कुलमापाः बुलेषु सीदन्ति नु इत्येपोऽनेकदन्नु करिष्यतीति हेत्वपदेशे कथन्नु करिष्यतीत्यनुपृष्टे नन्वेतदि- कादिति चाथाप्युरमार्थ भवति ॥ २॥ चिदित्येपोऽनेकार्थोऽपि सन्नुपमा यसयोगादनोदाहृत ॥ क्थमयमनेकार्थ इति उच्यते-"आवाय॑श्चिदिद ब्यादिति पूजायाम्। आचार्य एर यात्, कोऽन्य एय वक्ष्यताति । "दधिचिदित्युपमार्थ" दधिरूप ओदन इति। "कुल्माणधिदा हरेत्ययत्सिते" । भृश पुत्सिने। पुरमापानपि तायदाहरेति कि घान्यदाहरियसि । “नु इत्येपोऽनेककर्मा" । कथम् ? “इदन्नु करिष्यतीति”। कथ हि प्रियाया हेतुनिमित्तमित्यर्थ । क्थ नु फरिप्यतीति पृष्ट्या फरिप्यतीत्युक्ते यत् पुनरनुपृच्छति कथ नु परियति' तदनुमानमेतस्मिन्मनुपृष्ट । “नचेतदकादिति च । अनुपृष्ट एवाय भवताति। नन्वयमकादेतन्, कथमय प्रवीति पथ परिप्यतीति' *अथाप्युपमा भवति" तयथा--॥ २॥ वृक्षस्य नु ते पुरदूत ययाः वृक्षम्येन ने पुस्टूतशासा पयाः शाखा वेगातायना भान्ति शासाः पशयाः - ·- ११०२पा० ३ख०] *नघण्टुकं काण्डम् * लक्षणे युज्यावहै आ सनिभ्यः आप्राप्तेः । 'अरातीपा-इत्येक पदम् अधैवमायां संयुक्तौ दृष्ट्या हे अद्रिवः' । 'अरातीवा वित्' अदानशीलोऽपि दानशीलतामुपेत्यानुमंस्यत एवाययोनिम् । 'भदा' मन्दनीया 'इन्द्रस्य रातयः' दानानीत्येवं मन्यमानः । को हि नाम त्वत्संयुक्तानामस्माकं न दद्यादित्यभिप्रायः ।, अथाप्याकार: "एतस्मिन्नेवायें समुच्चयायें। "देवेभ्यश्च पितृभ्य आ -इति। अयमस्मिन्मन्त्रे आकारः। “यो अग्निः कन्यवाहनः पितॄन् यक्षतावृधः । प्रेदु हव्यानि देवेभ्यश्च पितृभ्य आ॥” (ऋ० सं०७, ६, २२,१)। अनुष्टुप्, आधी, पितृया चिनियुक्ता। 'योऽग्निः' कय्यस्य घोढा, यस्यायमधिकारः, कन्यानि धोढव्यानीति, स इहाम्माकं पितृयज्ञ होतृत्वेन स्थितः 'पितॄन्' यक्षन्' पूजयत्वित्यर्थः। किटक्षणान् 'ऋतावृध' सत्यवृधो वा यज्ञवृधो वा। किश्च । 'प्रेदु हव्यानि' घोचति, घोचतु च। प्रवीत्वेतानि हवींप्यस्मत्प्रदत्तानि। कम्मै ? 'देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च'--इति ॥ “बेति” अयं "विवारणार्थे । समुञ्चयार्थीयप्रसङ्ग नौदा- लियते । “हन्ताहं पृधिधी मिमां निदधानीह चेहवा । कुवि- सोमस्यापामिति ॥” (ऋ० सं०८,६, २०, ३)। पेन्द्रो लपस्त म्येयमा, गायत्री। 'हन्त' इदानीमेव 'अहम्' 'इमां पृथिवीम् 'इह पा' अन्तरिक्षलोमे, 'इह या' शु लोके। अथवा 'इह' दक्षिणे स्कन्धे, 'इह पा' सव्ये 'निदधानि' अयस्थापयामि । अत: स्थानादुद्धृत्य। अय किमर्थ: ग्रूते ? 'कुवित्सोमस्य' यदहं ·* निरक्तम् * [पूर्वपटकम् अथानन्तरं प्रतिज्ञाप्रसक्तानेय कोपसंग्रहार्थान् वक्ष्यामः॥ “अथ यस्यागमादर्थपृथक्त्वमह विज्ञायते, न त्योहे शिक- मिव विग्रहेण पृथक्त्वात्स कर्मोपसग्रह" । यस्यागमादध्याहा रादश्रूयमाणस्यैव निपातस्य सरूपविरूपैकशेषादर्थतो घा 'पृथक्त्व मह' पृथग्भाव एव 'विज्ञायते'। तद्यथा, देवदत्तयज्ञदत्ती, देवदत्तश्च यज्ञदत्तश्चेति ॥ आह,-डावप्यत्र देवदत्तयज्ञदत्तौ श्रूयेते, न तु तयोरौद्दे. शिकमिय पृथक्त्वमिति । यथा गा , अश्वान् पुरपान, पशूनिति प्रत्येकमुद्दिश्यमानानाम् । इह तु विग्रहेण च शब्दागमादेतत् पृथात्वमुपजायते। नानाग्रहण द्वयोहिनामर्थाना विग्रह स एव पृथयन्याद्धेतो पृथयत्येन निमित्तेनोपलक्ष्यमाण , यस्माद् द्वायौँ यहन् या गृहीत्वैकस्मिन् कर्मणि उपसमावेष्टयति । तद्यथा- 'देवदत्तयज्ञदत्तौ पचेते'-इत्येवम्। तस्मात 'कोपसग्रह '- इत्येतनामच तद्भवति । अथया वृहस्पतिश्चेत्युक्तप्रजापतिरनुक्तोऽपि द्वितीयो गम्यते प्रजापतिश्चेति ॥ कतम पुनरसाविति ? उच्यने,-"चेति" पदाचिदयमेव 'समुन्चयार्थ' 'उभाभ्याम्' अप्याभ्या विगृहीताभ्यामेव मयुक्त 'प्रयुज्यने । तथाच.--"अह चहा च वृत्रहनत्म युज्याव सनिम्य अगतावा चिदहियोऽनु नो शूर मसते भद्रा इन्द्रस्य गतय ॥" (र० स०६,४,४१, ")। योग्पुत्र प्रगाथोऽनया ऐन्द्रया पन्या इन्द्रम्य सरयार्थी सन्नधीत । हे 'वृत्रहन्' इन्द्र! 'अहं' प्रगाथ 'लंच' 'मयुन्याच'। एयम्मिन्नर्थे सति प्रालि 1 - ·४७ १० मा० ३०] * नघटक काण्डम् * लक्षणे युज्यावहै 'आ सनिभ्यः' आमाप्तेः । 'अरातीवा' इत्येक पदम् अथैयमायां संयुक्तो दृष्ट्या हे 'अद्रिवः' । 'भरातीवा चित' अदानशीलोऽपि दानशीलतामुपेत्यानुमंत्यत एवाथयोदानम् । 'भद्रा' भन्दनीया 'इन्द्रस्य' 'रातयः' दानानीत्येवं मन्यमानः । को हि नाम त्यत्संयुक्तानामस्माकं न दद्यादित्यभिप्रायः ॥ अथाप्याकार: “एतस्मिन्नेवार्थ समुच्चयार्थे । “देवेभ्यश्च पितृभ्य आ" इति । अयमस्मिन्मन्ने आकार: ! "यो भग्निः कव्यवाहनः पितॄन् यक्षतावृधः । प्रेदु हव्यानि देवेभ्यश्च पितृभ्य आ॥" (ऋ० सं०७, ६, २२, १)। अनुष्टुप्, आग्री, पितृयजे चिनियुक्ता। 'योऽग्निः' कव्यस्य योढा, यस्यायमधिकारः, कव्यानि घोढव्यानीति, स इहास्माकं पितृयज्ञ होतत्वेन स्थितः "पितृन्' 'यक्षत्' पूजयचित्यर्थः। फिल्लक्षणान् ऋतावृध्र.' सत्यवृधो पा यज्ञवृधो धा। किञ्च। 'मेंदु हव्यानि वोचति, पोचतु च। प्रत्रयीत्येतानि होयम्मतप्रदत्तानि । कम्मै ? 'देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च' इति । "येति” अयं "विचारणार्थे”। समुशयाधीयप्रसननोदा- हियते । “हन्ताहं पृथियी मिमां निदधानीह येहवा । फुधि- सोमस्यापामिति ॥" (ऋ० सं०८,६, २७, ३)। पेन्द्रो व्यस्त स्येयमार्प, गायत्री! 'हन्त' इदानीमेव 'अहम्' 'इमां पृथिवीम् 'इह था' अन्तरिक्षलोके, 'यह या' धुलोके। अधवा 'इह' दक्षिणे स्कन्धे, इह पा' सध्ये 'निदधानि' अवस्थापयामि । अतः स्थानादुद्धृत्य। अथ किमर्थः ने! 'युवित्सोमस्य' यह ·४८ * निरुतम् * [पूर्वपट्कम् सोमम् 'अपाम्' पीतवानिति । अस्य मे सोमपानस्यानुरूपमेव चीर्यमस्तीत्यभिप्रायः॥ “अथापि” “वेति” अयं “समुच्चयार्थे भवति"। "चायु त्या मनुर्या त्येति”। “घायुर्या त्या मनुर्या त्या गन्धर्याः सप्त- विंशतिः। ते अग्ने अश्वमयुञ्जस्ते अस्मिञ्जयमादधुः (य० सं० ६, ७)"। अनुष्टुवेपा। वाजपेयेऽश्वयोजने विनियुक्ता। है अश्व ! घायुश्च त्या मनुश्च त्वा, गन्धर्वा एते सप्तविंशतिर्युक्षन्ति त्यामस्मिन् रथे । ते हि विदुर्यथा त्वं योक्तव्यः । एवञ्च पूर्व मप्यश्वं युक्तवन्तो देवानामृषीणां च । त एव च तस्मिन् जव- मादधुः आहितचन्ती यस्मादतो ग्रामि ममापि चाग्ने ! तमचं न य युअन्तु, जयं चाम्मिन्नादधत्विति ॥३॥ अह इति च ह इति च विनिग्रहार्थीयो पूर्वेण मंप्रयु- ज्येते अयमहेदं करोत्वयमिदमिदं ह करिष्यतीदं न करिष्य- तीत्यथाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण मृपेमे वदन्ति मत्यमुते पदन्तीत्यथापि पदपूरण इदम् तद् हीत्येपोऽनेक- कर्मेदं हि करिष्यतीति हेत्वपदेशे कथं हि करिप्यतीत्य- नुपृष्ट कथं हि व्याकरिष्यतीत्यसूयायां किलेति विद्या- प्रकर्ष एवं किलेत्ययापि न ननु इत्येताम्यां सम्प्रयुज्यते- उनुपृष्ट न किलवं ननु किलवमेति प्रतिपेये मा कार्माि ·१० २पा ४ख] * नैघण्टकं काण्डम् * हापीरिति च खल्लिति च खल कृत्वा खलु कृतमथापि पदपूरण एवं खलु तद्बभूवेति शश्वदिति विचिकित्सा यो भापायां शश्वदेवमित्यनुपृष्ट एवं शश्वदित्यस्त्रयं पृष्टं नून- मिति विचिकित्सार्थीयो भाषायामुभयमन्वघ्यायं विचि- कित्सार्थीयन पदपूग्णयागस्त्य इन्द्राय हविनिरूपमरुद्भ्यः सम्प्रदित्साञ्चकार स इन्द्र एत्यपरिदेवयाञ्चनं ।। ४ ।। इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १,२।। "अह इति च, ह इति च" द्वायप्येतो "विनिमहाधीयो" । तयोः पुनरेतयोरेतत् प्रयोगस्वाभाव्यम्। छयोरर्थयोरेककाले. अतयोः “पूवण” पूर्ववासगतेनार्थेन मयुक्ती “प्रयुज्यते । तद्यथा.-"अयमहेदं करोत्वयमिदम् ॥ अयमह यज्ञदत्तो गाः पाययतु, अयं देवदत्तो भुस्कामिति ।। हकारस्योदाहरणम् “इदं ह करिष्यताति”। यज्ञदत्त इदंह करिष्यति। "इदं न करिष्यतीति । ओदनं न पश्यतीति । "अथाए कार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण । विनिग्रहा. भवति। स पुनरत्तरेण द्वितीयवाश्यगतेनार्थेन संयुक्त प्रयुज्यते । तद्यथा, "मुमे" वृपला: "पदन्ति" | "सत्यमु ते" ब्राह्मणाः "पदन्तीति । विनिग्रहो नाम, विभागेनापस्थितयोर्यप्रदत्तच. दत्तयोरेकस्मिन् यज्ञदत्तेऽभिमतरसगोपायनत्य नियमेन ग्रहणं यत् सविनिग्रहः। तदर्थो विनिप्रहार्यः, पिनिग्रहार्य एव विनिग्रहार्थीयः।

·. * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् सोमम् 'अपाम्' पीतवानिति । अस्य मे सोमपानस्यानुम्पमेव धीय॑मस्तीत्यभिप्रायः॥ “अथापि” “वेति” अयं “समुञ्चयार्थे भवति” । “वायु त्या मनुर्या त्वेति” । “घायुर्या त्या मनु; त्वा गन्धर्वाः सप्त- विंशतिः। ते अग्ने अश्यमयुऑस्ते अस्मिक्षयमादधुः (य. सं० १, ७)”। अनुष्टुवेपा। याजपेयेऽश्ययोजने चिनियुक्ता। हे अश्व ! वायुश्च त्या मनुश्च त्वा, गन्धर्वा एते सप्तविंशतिर्युअन्ति त्यामम्मिन रथे। ते हि विदुर्यथा त्वं योक्तव्यः। एवञ्च पूर्व मप्यश्यं युक्तवन्ती देवानामृषीणां च । त एच व तस्मिन् जय- मादधुः आहितयन्तो यम्मादतो प्रीमि ममापि चाग्ने ! तमश्वं न एव युञ्जन्तु, जवं नास्मिन्नादधन्विति ॥३॥ अह इति च ह इति च विनिग्रहार्थीयो पूर्वेण संप्रयु- ज्येते अयमहेदं करोत्वयमिदमिदं ह करिष्यतीदं न करिष्य- तीत्यथाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण मृपेमे बदन्ति मत्यमुते वदन्तीत्यथापि पदपूरण इदमु तद हीत्येपोऽनेक- कर्मेदं हि करिष्यतीति हेत्वपदेशे कथं हि करिप्यतीत्य- नुपृष्ट कथं हि ब्याकरिष्यतीत्यसूयायां किलेति विद्या- प्रकर्ष एवं किलेत्यथापि न ननु इत्येताम्यां सम्प्रयुज्यते- उनुपृष्ट न किलवं ननु किलवमेति प्रतिपेये मा कार्माि ·१५० २पा ४०] * नघण्टुकं काण्डम् * हापारिति च खल्लिति च खलु कृत्वा खलु कृतमथापि पदपूरण एवं खल तयभवेति शवदिति विचिकित्सार्थीयो भापायां शश्वदेवमित्यनुपृष्ट एवं शश्वदिल्यस्वयं पृष्टं नून- मिति विचिकित्सार्थीयो भापायामुभयमन्यध्यायं विधि- कित्सा यश्च पदपूग्णश्चागस्त्य इन्द्राय हविनिरूप्यमरुद्भ्यः गम्प्रदित्साञ्चकार स इन्द्र एत्यपग्देिवयाञ्च ॥ ४ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १,२॥ "अह इति च, ह इति च” द्वावायेतो "विनिग्रहाधीयो"। तयाः पुनरेतयोरेतत् प्रयोगस्वाभाव्यम्। द्वयोरर्थयोरेककाले प्रतयोः “पूवण" पूर्ववाक्यगतेनार्थेन संयुक्तौ "प्रयुज्यते । तद्यथा,-"अयमहेदं करोत्वयमिदम्" । अयमह यजदत्तो गाः पाययतु, अयं देवदत्तो भुकामिति ।। हकारस्योदाहरणम् इदं ह फरिष्यतीति” । यज्ञदत्त इदं ह करिष्यति। "इदं न करिष्यतीति"। ओदनं न पश्यतीति ।। “अधाए कार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण" । विनिग्रहा भवति । स पुनरुत्तरेण द्वितीयवाक्यगतेनार्थन संयुक्त प्रयुज्यते । तद्यथा,-"मृपेमे" वृपला: "पदन्ति" । "सत्यमु ते" ब्राह्मणा: “घदन्तीति । चिनिग्रहो नाम, विभागेनावस्थितयोर्यज्ञदत्तदेव- दत्तयोरेकस्मिन् यज्ञदत्तेऽभिमतसगोपायनस्य नियमेन ग्रहणं यत् सविनिग्रहः। तदयों चिनिग्रहाः, विनिग्रहार्थप पिनिग्रहाथायः॥

·. * निरुतम् * [पूर्वपट्कम् सोमम् 'अपाम्' पीतवानिति । अस्य में सोमपानस्यानुरूपमेव चार्यमस्तीत्यभिप्रायः॥ “अथापि” “वेति” अयं “समुच्चयार्थे भवति” । “चायुर्या त्या मनुर्घा त्वेति"। "पायुर्या त्या मनुर्या त्या गन्धर्वाः सप्त- चिंशतिः। ते अग्ने अश्यमयुचस्ते अस्मिक्षयमादधुः ( य० सं० ६, ७)” । अनुष्टुवेपा । वाजपेयेऽश्ययोजने चिनियुक्ता। है अश्व ! वायुश्च त्या मनुश्च त्या, गन्धर्वा एते समविंशतिर्युअन्ति न्यामस्मिन रथे। ते हि विदुर्यथा त्वं योक्तव्यः। एवञ्च पूर्व- मप्यश्वं युक्तवन्तो देवानामृषीणां च । त एव च तस्मिन् जव- मादधुः आहितवन्तो यस्मादतो ब्रवीमि ममापि चाग्ने ! तमश्वं त एव युञ्जन्तु, जयं नास्मिनादधत्यिति ॥३॥ अह इति च ह इति च विनिग्रहार्थीयौ पूर्वेण मंप्रयु- ज्येते अयमहेदं करोत्वयमिदमिदं ह करिष्यतीदं न करिप्य- तीत्यथाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण मृपेमे बदन्ति मत्यमुते वदन्तीत्यथापि पदपूरण इदमु तदु हीत्येपोग्नेक- कर्मेदं हि करिष्यतीति हेत्वपदेशे कयं हि करिप्यतीत्य- नुपृष्ट कथ हि व्याकरिष्यतीत्पमयायाँ किलेति विद्या- प्रकर्ष एवं किलेल्यथापि न ननु इत्येताभ्यां सम्प्रयुज्यते- उनुपृष्ट न किलवं ननु किलवमेति प्रतिपेये मा कार्माि ·११० २पाख०] घण्टुकं काण्डम् * स्थिताः सहायाः, स उपहरो देशः, जनरनाकीणों यस्मिन्लेकाकी 'यत्' 'उपराः मेवपूरिता मध्वर्णसः' मधूदकाः चतनः नद्या' नदीः 'अपिन्वत' अपातयत् अक्षारयत् । पर्षद्वारेण यज्ञादि प्रावर्तयत्, इत्यतः । एतदेवास्य चारुतमत्वम् पूज्यतमत्वञ्च त्यभिप्रायः ॥ “हीत्येपोऽनेककर्मा"। तद्यथा,-"इदं हि करिष्यतीति हेत्वपदेशे। कथं हि करिष्यतीत्यनुपृष्टं। कयं हि व्याकरि- 'प्यतीत्यसूयायाम्"। कथमयं व्याकरिप्यतीत्यस्तप्रयतोऽयमि- त्यभिप्रायः। अमर्यादसाक्षाच्छन्दपूर्वकोऽभिप्रायः परियादोऽमू- येत्युच्यते। परगुणानमित्यर्थः । "किलेति विद्याप्रक" विज्ञानातिशय इत्यर्थः ॥ अन्यत उपश्रुत्यातिशय इत्यर्थः । अन्यत उपश्रुत्यातिशयेनाचघार्यान्यस्मा आच कश्चित्--*एवं किल” एतदासीयुद्धमिति ।। “अथापि न ननु इत्येताभ्यां" संयुक्तः किलेत्ययं प्रयुज्यते । "अनुपृष्टं अर्थे । अन्यत उपधुत्य कञ्चिदर्थ नायमेवमिति ततस्तमेवार्थमन्यमनुपृच्छति। अथेतरमश्रद्दधत्पूर्वस्य । किलेवम् इति । “ननु किलैयम्" इति । "मेति" अयं प्रतिषेधे" । तद्यथा,-"मा कार्योर्मा हापा- रिति च। अयञ्च प्रतिपेधाीय एव । "बल्विति च। तद्यथा, खलु सन्चा" । अगत्वेत्यर्थः । देशमापाव्यपस्थयवक्षातीयानामुपेक्षितव्यः कवित् प्रयोगः । “अथापि" खल्यित्ययं “पदपूरणों" भवति। तद्यथा, एवं खलु तदरभूवेति । अन्योक्ष्यः प्रयोगः कचित्पावृत्तेषु ।। "त ·- * निरुक्तम् # [पूर्वपट्कम् "अथापि” उकार: “पदपूरणः" भवति । “इद मु त्यत् पुस्तम' पुरस्तान योतिस्तमसो घयुनावदस्थात् । नूनं दियो दुहितो विभातीर्गातुं कृणवन्नुपमा जनाय ॥” (ऋ० सं० ३, ८, २,१)। घामदेवी गौतमोऽनया त्रिष्टुभोषसं तुष्टाव । प्रातरनुवाकाश्विनयोः शस्यते । 'इदं' तत् 'ज्योतिः' यत् जनाः कथयन्ति। उकारः पदपूरणः। एतत् 'पुस्तम' बहुतमम् । कुतः ? पुरतमम् । 'तमस.' यदभिभूय शार्वरं तमः स्वमात्मा- नमभिव्यननिः। अत एव तद् बहुतमम् । 'पुरस्तात्' प्राच्या दिशि ज्योतिः 'वयुनवन' प्रज्ञानवदुत्तिष्ठति। 'नून' निश्चयेन एताः 'उपसः' दिवो दुहितरः। रूपसामान्यात् दुहितृत्वान् । "विभाती' विभासमानाः 'गातुं' गमनमपि रतार्थ जनानां 'कृण- पत्' फुर्यन्त्य आगच्छन्ति । यथेयमनुरज्यते प्राची दिक, विध्यं. म्यते च तमः। एफस्या पय पूजनार्थ यहुवचनम् ॥ “तदु प्रयक्षतम मम्य फर्मम्मम्य चारतम मस्ति दंसः । उपहरे यदुपरा अपिन्यन् मध्यर्णसो नधर' श्चतम्रः।" (ऋ० सं० १, ५, २, १)। द्वितीयमुदाहरणमस्यैष । गौतमो नोधाश्चा- नया त्रिष्टुभेन्द्रमस्तीन । प्रपर्ये विनियुना। 'नन्' प्रकर्षण 'यक्षतम पूज्यतमम्। उ इति पदारण एय। 'सम्य' इन्द्रम्य 'दम्माय' दासयितुदर्शनीयम्य या 'चारनम' शोमनतममन्यदपि तस्य 'अस्ति' 'दंस: फर्म किमपि यप्रकारम् । तत् चायय पूज्यमेघ। इदमेय तम्य वास्तमं च पूग्यतमच। तत किम् ? 'उपहरे यन उपगः अपिन्वन् । उपहानमहन्ति यम्मिन् देशेऽय.

·अ० ३पा० २ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् *
विदथे सुवोराः ॥ सा तं प्रति दुग्धां वरं जरित्रे बरो वर-
यितव्यो भवति जरिता गरिता दक्षिणा मघोनी मघवती
मपमिति धननामधेयं मंहतेदर्दानकर्मणो दक्षिणा दक्षतः
समर्द्ध यतिकर्मणो व्युद्धं समर्द्ध यतीत्यपि वा प्रदक्षिणा-
गमनादिशमभिप्रेत्य दिग्यस्तप्रकृतिर्दक्षिणो हस्तो दक्षते-
रुत्साहकमणो दाशतेर्वा स्यादानकर्मणो हस्तो हन्तः प्राशुह
नने देहि स्तोतृभ्यः कामान् मास्मानतिदहीस्मिानति-
हाय दा भगो नो अस्तु वृहद्वदेम स्वे वेदने भगो भज-
तहदिति महतो नामधेयं परिव्यह भवति वीरवन्तः
कल्याणवीरा वा वीरो चीरयत्यमित्रान् येतेर्वा स्याद्गति-
कर्मणो वीरयता सीमिति परिग्रहार्थीयो वा पदपूरणो या
प्र सीमादित्यो असृजत् प्रासृजटिति वा प्रासृजत् सर्वत
इति वा विसीमतः सुरुचो वेन आवरिति च व्यवृणोद
सर्वत आदित्यः सुरुच आदित्यरश्मयः सुरोचनादपि वा
सीमेत्येतदनर्थमुपबन्धमादीत पञ्चमीकर्माणं मीनः सीमतः
सीमातो मर्यादातः मीमा मयांदा विमीव्यति देशाविति
त्व इति चिनिग्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तम नामेत्येक ॥२॥

·* निरक्तम् * [पूर्वपटकम् 'अन्यस्य वित्तमभि सञ्चरेण्यम् ' सञ्चरणशीलमनवस्थितमित्यभि. प्राय । 'उत' अपि, अथेति छन्दसि समानार्था । एतदद्यतन हवि 'आधीतम्' आध्यातमभिप्रेत सत् मया ममेदमित्येव तथापि "विनश्यति' एवान्यस्मै प्रदीयते। तत्रैव सति श्यस्तनमम्माक भविष्यतीति बुत एतदिति समस्तार्थ ॥ अथैकपदनिरक्तम् ,-"अस्मिन् छवि,-द्युरिन्यह्नो नाम धेयम्, । द्योतत इति सत"। द्योतने रिति। द्योतत इति कर्तृकारकम् । सदिति यत्र यात्, तत्रांचारित एच पारय नियमो द्रष्टव्य , अन्यन यथेष्टं योज्यम्। “ग्य उपाशसनीय' उपगम्य , सचतसा शास्तयो भवति, अनागतन्यात । “छो हीन अतिमातो हि स भवति ।। ग्च सम्बन्धात् शादी- ऽयिमानोऽपि निरक्त,--"अद्भुतम् अभृतम्” । “दमपीतग्द दुतम्”–शोणितपर्णदि, 'अभूतमिघ” कादाचित्कन् पान् । शन्द- सारूप्यप्रसट्लेनेदं निम्तम् । “अन्यो नानेय " नानात्येन ध्यव स्थितस्यापन्यमसन्युलजग्येत्यर्थ । अथया न मतामनिय । "चित्तश्चतते" चेतत्यनेनानिति नितम् । "उताधीतं पिनश्य तात्याध्यातमभितम्" इति पार्यायवचनम् ॥ "अयादि अयमम्मिन्मन्ने "पदपुग्ण" भनि-॥३॥ " नूनं मा ते प्रति पर जरियं दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मपानी । शिक्षा स्तोतभ्यो मानि धग भगो नो बृहटम ·२१० ३पा० २०] * घण्टुकं काण्डम् * अन्तरेपा चत्वालोत्करौ तमाग्नीजं चोत्सृज्यमाना गच्छन्तीति *दिक पुनर्दक्षिणा। “हस्तप्रातिः" प्रामुखस्य प्रजापते. दक्षिणो हस्तो बभूव, सा दक्षिणा दिगभवत् । अथ “दक्षिणो हस्तः" कस्माइक्षिण इति ? “दक्षतेः उत्साहार्यस्य, ह्य त्साहवान् भवति कर्मसु, न तथा सत्यः। “दाशने; स्यात्" दानार्थस्य, तेनैव हि प्रायेण दीयते । अथ “हस्त.” फरमात ? "हन्तेः"-तेन हि हन्यते । न, अन्येनापि केनचिदङ्गन हन्यते । एवं यो हन्तयो भवति तस्य “हनने" अयमेव तु "प्राशुः" शीघ्रः इत्यर्थः । "वृहदिति महतो नामधेयम्, परिवृहं भवति इति । “वीरो घोरयत्यमित्रान्" नानाप्रकारं मारयतीत्यर्थः। “तेर्चा स्थागतिकर्मणः' गत्यर्थे धर्तमानस्य, गच्छत्येपासायभिमुख शत्रून् । “वीरयते;" विक्रमार्थस्य, विक्रान्तो हासो भवति । "सीमिति” अयं "परिग्रहार्थीयो पा पदपूरणो घा"। "प्र सीमादित्यो असृजत् (० सं० २, ७, २, ४)। अत्यामेव ताबदुभयमपि प्रदर्शयति । ततः परिग्रहार्थीयत्वे द्वितीयमुदाहरणं घक्ष्यति। गृत्समय तत्पुत्रस्य का फर्मभ्येयमार्षम्, "प्र सीमा. दित्यो असृजद् विधुतर्ता ऋतं सिन्धयो घरुणस्य यन्ति। न श्राम्यन्ति न वि मुञ्चन्त्येते घयो न पप्तूरघुया परिज्मन् ।” विष्टुप, सोरी। सूर्यः पुनरस्यां वरुणनाना स्तूयते । प्रासृज- सूर्यो रश्मीन् । सीमिति पदपूरा एय, कुतोऽपीत्यपियक्षित- मेवेतत् पदपूरणपक्षे । अथ परिग्रहाधायं सर्वमेव परिगृहाति, --"प्रासृजत् सर्वत इति पा" ! 'विधता' विधारयिता, रसानां, ·* निरक्तम् * [पूर्वपटकम् "नून साते (ऋ० स०२, ६, ६, ६)" इति गृत्समदस्ये यमापम् । पृष्ठ्यस्य चतुर्थेऽहनि मरुत्वतीये शस्यते । 'नूनम्' इति पदपूरण एव। 'सा' 'दक्षिणा' 'ते' तव या पुत्रभावके कर्मणि । सा किं करोतु' 'प्रति' दुग्धाम् । किम् ? 'घरम्'। कर्मणो दक्षिणागुणकात् फलप्राप्तिस्तथापि तु दक्षिणायामुप चर्यते। कस्मै ? 'जरित्रे स्तुवते यजमानाय । विलक्षणा? 'मघोनी' मघयती हिरण्यधा-यादिधतेन सयुक्ता, तद्वतीत्यर्थ । किञ्च, 'शिक्षा' देहि यस्मै ? 'स्तोतृभ्य' ऋत्विग्भ्योऽनुकामान् । किञ्च, माति धर्फ मास्मानतिहायातीत्यन्येभ्यो देहीति माना इत्यर्थ । अस्मभ्य ताय हि, ततोऽन्येभ्योऽपि दास्यसि चेन्य भिप्राय । किश्श, 'भगोन' धन नोऽस्तु । येन कि कुर्याम् ? “हादेम' महदूजित घदेम दीयता भुज्यतामिति । ? 'विदर्थे' यो। अथवा स्ये ग्रहे। किच, युप्मदनुग्रहाच्च सुवीरा' घोरवन्तो भवेम पुरवन्न । यद्यपुषा , पवमय मत्वर्थीय गु' अथ पुन पुरयन्त , एवं तत पयाणवीग इति समस्तार्थ ॥ अथैकपदनिरुतम् । -"स परथितयो भवति" नियत हासी। “जरिता गरिता" इति मनुत्यर्थम्य । “मघ्रमिति मतदान गर्मण" दीयते हि तम् । “दक्षिणा दक्षने" समईयत्यर्थम्य, यो हि यकिञ्चिद्विगतद्भिक भवति, तदिय समर्द्धयति, विशिष यत्रस्य साधनमेनदिति । “अपि पा प्रदक्षिणागमनान्” दक्षिणा । दक्षिणा “दिशमाभिमेत्य" '-सा हि दक्षिणम्या टिश्रोणी, अग्रेण गाईपन्य, जघनेन सद, दक्षिोनाग्नीधीय गत्वा भन्नदि स्थित्या ·१० पा० ख०] * नैघण्टकं काण्डम् * प्रशस्तरोचनान् रश्मीन 'सीमतः' सर्वतः। किञ्च, 'सः' 'वनः' मेधावी 'बुध्न्याः' धुनमन्तरिक्षं तदद्वयघभूताया दिशः, 'उपमाः' 'उपनिर्मात्यः, तास्तु ह्य तत्प्रतिष्ठितं सर्वमुपनिमीयत्ते जगदित्ये. तत्,-तस्मात्ता एयोपनिर्मात्य उच्यन्ते । 'विष्टाः' विस्थाः,- तासु घतजगद्विभिन्न तिछतीति ता एव विष्ठाः । 'सतश्च' अभि. व्यक्तस्य स्थूलस्य 'असतश्च अनभिव्यक्तस्य सूक्ष्मस्य योनि "विधः' व्यवृणोदित्यर्थः । आदित्योदये ह्यघगुणयुक्ता दिशोऽभिव्य- ज्यन्त इत्यभिप्रायः। अथवा बुध्या आप आन्तरिक्षास्ता उपमा इत्येवमादि सर्व योज्यम् ॥ "अपि या सीमेत्येतदनर्थकमुपबन्धमाददीत पञ्चमीफर्माणम् । सीनः सीमतः सीमाती मर्यादातः। सीमा मर्यादा विसी- व्यति देशाविति” । विगतसन्तानी देशी करोतीति ।। "त्व इति विनिग्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तम् निपातत्येतदपि सन्दिह्यते। वक्ष्यति हि "निपात इत्येके"~-इति । अतः त्य इति हवं निपातकाण्ड उदाद्वियते। संशय परिशोधनाय त्व इत्येत- द्विनिग्रहार्थीयमिति व्याख्यातम् । किमु तत् सर्वनामविप्रतिपन्नस्व. रत्वात् स्वरमप्यचधारयन् अस्यानुदात्तमित्याह, कथं पुनर्विप्रतिप- नस्वरमेतदिति ? उच्यते,-प्रातिपदिकस्यान्त उदात्त इत्यात्स. गिक लक्षणम् (फि० सू० १, १) अन्यत्र चापवादात्,- लक्षणविदोऽपि चास्यापवादं पठन्ति,-"त्वत्त्वनेमसमसिमेत्य. नुचानि (फि० सू०४, )"--इति । "अर्द्धनामेत्येके । अर्द्धस्यतनामेत्येवमेके भावार्यो मन्यन्ते ।

·कथ + * निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् रमीना पा, स्वरश्मिजालान्तर्गतस्य घा, धर्ता सर्वस्य जगत । 'मृतम्' उदकमादाय, पृथिवीलोकादन्तरिक्षलोकाच्च । 'सिन्धव' स्यन्दना सूर्यरश्मय, ते हि आदित्यमण्डलात् प्राञ्चो वर्तमाना स्यन्दन्ते वर्षकाले, सूर्येण प्रसृष्टा उदकमादाय सार्व- लौकिक 'घरुणस्य' सूर्यस्य स्थान मण्डल 'यन्ति'। तदेवमप्य निशमुत्सर्गादानरक्षण स्वकर्म कुर्वाण 'न श्राम्यन्ति'। 'न' घा श्रान्ता अपि सन्तो विरागादप्येतत् कर्म 'विमुञ्चन्ति' एने । पुन पतन्तो न श्राम्यन्ति ? किं शके १ न । 'थयो न घय इव पक्षिण इच शीघ्र 'पनु' पतन्त 'रघुया' रघुया लश्चया शीनिकया गत्यापि परिजमन्' परिजमन्त परिगच्छन्त सर्व मप्येतजगन्न शाम्यन्ति न चिमुश्चन्त्येतत् फर्म ॥ एतद्गुणयुक्ता नामप्येतेषा मर्य एच प्रतिसर्गे मयमे व ईश्वर इत्येय सूर्यस्य स्तुतिरेपा॥ "पिसीमत मुरचो येन आवरिति च' । इद द्वितायमुदा, हरणम् । ब्रह्मजज्ञानमिति । “ब्रह्म जवान प्रथम पुरस्ताद विसी मत मुरुचों चेन माय । स धन्या उपमा अन्य विष्ठा सतच योनिमसतश्च विप " (य० घा०म० ३३, ३)। सामवेदसहि तायामपि छ० आ० ४, १३, । घामदेयपुत्रो नथुलोऽनया त्रिणभा आदित्य नुणय। प्रययविनियुत्ता स्यमोपधाने चाग्नि । 'ब्रह्म' आदित्याय 'जज्ञान' जायमान 'प्रथमम्' अनुत्प न्नेषु आदित 'पुरस्तान्' प्राच्या दिशि सदुदपोपरक्षितमेच प्राच्या प्राचीत्वम् । "पि पाव' व्यवृणोत्, पिस्तानवरात् । 'मुरच' - चयने ·१० ३पा० २०] * नघण्टुकं काण्डम् * प्रशस्तरोचनान् रश्मीन् 'सीमतः' सर्वतः। किञ्च, 'स: वेन: मेधावी 'चुन्याः' धुनमन्तरिक्षं तदवयधभूताया दिशः, 'उपमाः' 'उपनिर्मात्यः, तासु ह्येतत्प्रतिष्टितं सर्वमुपनिमीयते जगदित्ये. तत्,-तस्मात्ता एवोपनिर्मात्र्य उच्यन्ते । “विष्ठा.' विस्था, तासु ह्यतजगद्विभिन्न तिष्टतीति ता एव विष्ठाः । 'सतश्च' अभि- व्यक्तस्य स्थूलस्य असतश्च' अनभिव्यक्तस्य सूक्ष्मस्य योनि"विघ.' व्यवृणोदित्यर्थः । आदित्योदये ह्ये घड्गुणयुक्ता दिशोऽभिव्य. ज्यन्त इत्यभिप्रायः। अथवा चुन्या आप आन्तरिक्षास्ता उपमा इत्येवमादि सर्व योज्यम् ॥ "अपि वा सीमेत्येतदनर्थकमुपपन्धमाददीत पञ्चमीकाणम् । सोम्नः सीमतः सीमातो मर्यादातः। सीमा मर्यादा विसी. व्यति देशाविति" । विगतसन्तानी देशों करोतीति ॥ "त्व इति विनिग्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तम्” निपातत्वेतदपि सन्दिह्यते । पश्यति हि "निपात इत्ये" इति । अतः त्य इति वयं निपातकाण्ड उदाहियते। संशय परिशोधनाय त्व इत्येत. द्विनिग्रहार्थीयमिति व्याख्यातम् । किमु तत् सर्वनामविप्रतिपन्नस्य. रत्वात् स्वरमप्यवधारयन् अस्यानुदात्तमित्याह, कथं पुनर्विप्रतिप- अस्थरमेतदिति ? उच्यते,प्रातिपदिकस्यान्त उदात्त इत्योत्स. णिक लक्षणम् (फि० सू० १,१)-अन्यत्र चापवादात्, लक्षणविदोऽपि चास्यापवादं पठन्ति,-"त्यत्त्यनेमसमसिमेत्य- नुयानि (फि. सू.४, ६)"--इति । "अर्द्धनामेत्येके" । अर्द्धस्यतनामेत्येवमेके माचाव्यां मन्यन्ते।

·निरनम् . [पूर्वपट्कम्
पश्यनि चायमपि "त्यो नेम इत्यर्द्धम्य (निए. ३, ४,१)-
इति । तदेतत् प्रफरणोपपदाम्यामध्यवसेयम्,-फा“नाम !
सर्वनाम ! इति
ययात्र पर्यनाम नायगदागिने-

·१५० ३पा० ३०] # नैघण्टकं काण्डम् * द्वितीयायामुतो त्वस्मै तन्यं विसत्र इति चतुभ्यांमथापि प्रथमावहुवचने ॥ ३॥ "श्चान्त्यः (ऋ० सं० ८,२, २४, ५)" इति । वृहस्पते. रार्थम् । ऋत्विकर्मणां विनियोगमनपर्चाऽऽचष्टे । “शनां त्वः पोपमिति”। य एते चत्वारो महत्विजः, एतेषां रवः' एक इत्यर्थः। किमेकः करोति ? 'नाचा' 'पोप' पुष्टिं 'पुपुष्यान्' पुनः पुनः भृशं या देवतायाथात्म्यानुचिन्तनसन्तानमर्मस्थानकरणा- नुप्रदानवतीर्यथाकालमृचोऽधीयानः 'आस्ते' -स हि तासां पोषः। कतमः ? 'एकः एतत्कर्म कुर्वनास्ते इति, होता, एतत्तापग- ध्ययनकर्म तस्मिन होतरि विनियुक्तम्, उक्तं च-"यचैव होत्रं क्रियते"--इति (ऐ ब्रा०५, ५, ८)। 'गायत्र' त्वः ? गायत्र- मेको 'गायति' 'शवरीषु' ऋक्षु। फतमः ? उद्गाता, तस्मिन्नप्ये- तत्सामगानकर्म विनियुक्तम्, उसञ्च-"साम्नोद्गीयम्" इति (ऐ० प्रा०५, ५, ८)। "ब्रह्मा त्वः" ब्रह्मा नाम एक ऋत्विक 'जाते' प्रायश्चित्ते "विद्यां घति'। विद्यात्रयहेतुत्वादात्मनो विद्या विज्ञानं चदतीतरेभ्य ऋत्विाभ्यः, इदमन कुस्लेति। तत्रापि छतन् कर्म विनियुनम् । स पुनरेष सर्वविद्यः सर्वविज्ञानस्तथा- विधो घसावधिकारी याविद्यासंयुक्तो येनासा सर्वमेव वेदितुम- हेति। न ह्यसचिन तमधिकारं शानु यानिधर्तयितुम्। उक्तञ्च --“अथ केग ब्रह्मत्वं नियत इति? बय्या विद्यया"-दति (ऐना० ५, ५,८)। "यज्ञम्य मात्र चिमिमीत उ त्वः।

·६२ * निरतम् * [पूर्वपट्कम् एक इति । मीयत इति मान कर्म, तन्मात्युच्यते । काचिदितिकर्तव्यता यज्ञस्य, ता विमिमीतेऽञ्चयु, नानाप्रकार करोतीत्यर्थ ॥ अथैकपद निरक्तम् ।--गायन गायते” स्तुत्यर्थस्य,- स्तृयते ह्यनेन । “शवयं ऋच शतोते”–इत्युक्त्वा शकरी शब्दे वृत्ति दर्शयति--"तद्यदाभित्रमशकद्धन्तु" "तत्" एच "शवरीणा शक्करीत्वम्” । तत यद्यस्मादाभिरभिष्टत इन्द्रो वृनम शकद्धन्तु तच्छवरीत्वम्--'इति विज्ञायते'। ऋचा शधरीत्व मित्येव ब्राह्मणेऽपि शतोतेरेव शवयं इति विज्ञायते। लिङ्गतो ऽपि हि दर्शित भवति, पाण्यातजानि नामानाति ॥ "नहाा परिवृद्ध श्रुतत स हि त्रयी विद्या वेद । शब्दसारूप्य प्रसक्तमुच्यते,-"ब्रह्म परिवृढ सर्वत । ऋगादिपर चोभयमपि तत्परिवृढ सर्वासु दिक्ष। “अध्वर्यु अध्वरयु' एवमपि ऋगृह्यत इति । पुनरप्याह,-"अध्वरं युनत्त्यध्वरस्य नेता" प्रापयितेत्यर्थ, -स ह्यन्त प्रापयत्यध्वरमेव । अथवा "अध्घर कामयते" क्त्तुम् "--इति” अध्यय्यु । एतस्मिग्निर्वचने यु, घसूयय इति यथा। अथवा "अधीयाने" तमश्वर कस्मिश्चिद्ध ब्राह्मणे अवर इतीयमेव सज्ञा भवति, मञ्चामोशनवत् । एत स्मिश्च निर्वाचने "यु" अयम् 'उपयन्ध" नामकरणम् । अध्यर मधीत य सोऽध्ययुं । पिग्रहप्रसत्तस्याध्यरशदस्य तत्त्वमा चष्टे,–'अध्चर --इति यानाम"। ध्याइत्यधुना निरीक्तय, --भ्वरतिहिंसाकर्मा'। ध्वरति धृतीति हिंसार्थेषु पटिती ·१० ३पा० ख०] नघण्टुकं कापडम् (पूर्वखण्डे २६१ पृ०), "हम्प्रतिषेधः" अश्वरः अहिंस्र इत्यर्थः ॥ आह, नन्वत्र हन्यन्ते पशवः, विद्यन्ते तृणवनस्पतयः, तत् कथमहिलः ? उच्यते, अभ्युदय एव हि सः। एवं हि धूयते -"न या उ एतस्मिन् म्रियसे (य. वा० सं० २३, १६)"- इति। तथाच-"कुशत्यमिच्छन्ति तृणानि राजन्" इति । तस्मादभ्युदययोगादहिन इत्युपपद्यते । "निपातः” अयम् “इत्येके" मन्यन्ते ।। एवमेकीयपने निपातत्वमस्योक्त्वा अधुना चोदकपक्षे स्थित्वा परपक्षमाक्षिपन्नाह,-"सत् कथमनुदात्तप्रकृति नाम स्यात्"- इति । तदेतच्छब्दरूपमनुदात्तस्वभावं सत् कथं नाम स्यात् ? ननु भवतवोत्तम्-उत्समणवान्तोदात्तानि प्रातिपदिकानि इति (५६ पृ० १८६०)। उच्यते,-सत्यमुक्तम्। ननु तत्रैवेदं प्रत्युक्तम्-अन्यत्र चापवादात् इति (५६ पृ० १६ पं०)। स एषोऽपवादांश:-त्यत्त्वनमसमसिमेन्यनुच्चानीति (६० पृ० २० पं०)। उत्सर्गादपवादो बलीयान् । तस्माद्विप्रतिपन्नस्थरमपि पतन्नामेव । 'पिच "दृष्टव्ययं तु भवति । तु शन्दो हेत्यर्थः -हेतुसमुश्याओं वा। अनुदात्तप्रकृतित्वेऽपि स तु दृष्टानु- विधयश्छन्दसि' इति दपव्ययत्यानामेति तद्ववति । एव हेत्यर्थः। अथवमन्यथाहतुसमुच्चयार्थः, अपवादस्मरणान्-व्ययदर्शनाच भानुदात्तमपि सदेतनामैव, भवति। निपाता अप्यायुदाना भवन्ति (फि० सू०४, १९)। तस्मात् स्नापवादन्याइ-दृष्टा- व्ययत्याच नावैतदित्युपपन्नम् ।।

·निरुक्तम् । [पूर्वषट्कम् आह,-क पुनरस्थ व्ययो दृष्टः ? उच्यते,-"उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुरिति द्वितीयायाम्" एकवचने । एवम् 'उतो त्यस्मै तन्यं १ वि संस्र इति चतुर्थ्याम्” एकवचने व्ययो दृष्टः। उप. रिटाच्छेपः । “अथापि प्रथमावहुचचने"--व्ययो दृष्ट इत्यध्या. हारः॥३॥ अक्षण्यन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेप्यसमा बभूवुः । आदनास उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्या उ वे ददृध । अक्षिमन्तः कर्णवन्तः सखायो क्षि चप्टेर- नक्तरित्याग्रायणस्तस्मादते व्यक्ततरे इव भवत इति ह विज्ञायते कर्णः कृन्ततेर्निकृत्तद्वारो भवत्यृच्छतेरित्याग्रायण ऋच्छन्तीव खे उदगन्तामिति ह विज्ञायते मनसां प्रजवेष- समा बभूवुरास्यदना अपर उपकक्षदना अपरे आस्यमस्यते- रास्यन्दत एनदन्नमिति वा दघ्नं दध्यतेः सवतिकर्मणी दस्यता स्याद्विदस्ततरं भवति हुदा इबके प्रस्नेया . हृदा इवक प्रस्नेदशिरे स्नानाही हृदो हदतेः शब्दकर्मणो हादत स्याच्छीतीभावकर्मणोऽथापि समुच्चयार्थ भवति॥४॥ अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः (ऋ० सं०८,२,३४,२)"-इत्ये. तस्यामृचि। बृहस्पतेरापं विद्यामृतं नाम । 'अक्षण्यन्तः' अक्षि.

·१२० ३पा० ४ख०] नघण्टुकं काण्डम् , संयुक्ताः, एवमपि समानेन्द्रियाः समानपृष्ठोदरपाणिपादाः सन्तः अपि च, 'सखायः' समानख्यानाः सर्वे मनुष्याः । अथवा समानेषु शास्त्रेषु कृतश्रमाः । वैयाकरणा वैयाकरणानामेव समानख्यानाः, नैरुक्ता एच नैरकानाम् । 'मनोजयेषु' मनो. गम्येप्यर्थषु 'असमा बभूवुः । केविटूहापोहनधारणवत्तृत्यसमर्थाः, केचिदमेधसः । कथमसामान्यमिति.? यतो दृष्टान्तेन प्रतिपाद- यति ।-"आदनास उपकक्षास उ त्वे हदा इच" आदशा एच आदनासः । आस्यदनहदपरिमाणाः, केचित् प्रशया । उपकक्षासः कक्षसनिकृष्देशनुल्योदका इव हृदाः। एके प्रज्ञयादाः 'नात्या' अक्षोभ्याः अपरिमेयप्रज्ञानाः। 'दर्थे दशिर-दृश्यन्त इति समस्तार्थः ॥ अयकपदं निरुक्तम् । “अक्षि, चष्टेः" पश्यत्यर्थस्य,- दृश्यते धनेन । “अनक्ते" व्यत्ययस्य-~"इत्यामायणः” मन्यते । याहामपि चैतलिनिर्वचने भवति। "तस्मादेते व्यक्ततरे इय भवतः-इति। यस्मादिदग्नामेति किमिति प्रकृतमपेक्ष्य । अथवा यस्मादेते तेजोऽययवभूयिष्ट, तस्मात्कारणादित्येयं यच्छ- प्दमन्वारुप्य विद्यमानमविद्यमानं चोत्पद्य तस्माच्छब्दस्य साम- यमुत्पाद्यते। तथाहि स निराकाझी भवति । सर्वत्र च साकादपु शब्देवेवं व्याख्यानधर्मो द्रष्टव्यः । पते अक्षिणी इतरेभ्योऽभ्यो व्यक्ततरे स्पष्टतरे प्रकाशतरे भवतः, अन्धकार- ऽपि होते प्रकाशेनेय ननधारादीनां न तथेतराण्यङ्गानि । पत्र माह्मणेऽपि अनकवाक्षिणी इति इ विज्ञायते"। "कर्णः ·* निरुक्तम् , [पूर्वपट्कम् कृन्ततेनिहत्तद्वारो भवति, ऋच्छतेरित्याग्रायणः" मन्यते । ब्राह्मणमपि चैतस्मिनिर्यचने भवति,-"ऋच्छन्तीव खे उदगन्ता. मिति व विज्ञायते"-इति। ऋच्छन्तीवैतो करें खेऽभिव्यनाः सन्तः शब्दाः एतावपि च उदगन्तां प्रत्युद्वच्छत इव ग्रहणाय । विधाय॑माणे ज्ञायते से कर्णाविति । "आस्यमस्यतेः" क्षेपार्थस्य, -क्षिप्यते हो तदाभिमुख्येनानम्। स्यन्दतेर्वा म्यादाड्पूर्वस्यैष स्रवणार्थस्य,-शुष्केऽपि तदन्न आगते स्रवत्येव श्लेष्माणं, येन नदारतं प्रसितुं शक्यते । “दान, दन्यतेः” प्रयत्यर्थम्य । स्त्रुततरमिय तद्वत्युत्तरान् परिमाणात् । “दम्यतेर्या स्यात्" क्षयार्थग्य । “विदस्ततर" घ पक्षीणतरं, तद् “भवति" उत्तर. स्मात् परिमाणात् । “प्ररन याः" प्रकर्षण म्लातुं येषु योग्यम् , अगाधत्चात्, ते प्ररने याः मानाही इत्यर्थः । "हदो हादतः" शब्दार्थस्य, शन्दं हासायभिहन्यमानः फरोति। "हादतर्या म्यात्" शीतीमानार्थम्य,-ग्रीष्मेऽपि हामी शीतल पच भवति ॥ "अधापि" अयमपगे निपात: “समुच्चयाथै भयनि" एकनमः -त्यत् इति ॥४॥ फिमुदाहरणम् ? - पाया इब त्वदाधिनमासिनश पर्यायाश्चंन्यय ये प्रनामिनाक्षरेषु ग्रन्थेषु याश्यपूरणा आगच्छन्नि पद- पूग्णाम्न मिताक्षरेपनर्थकाः कमी मिद्विति । निप्ट्या- ·१०३पा० १] * नैघण्टुकं काण्डम् ॐ सञ्चिदिन्नरो भूरितीका वृकादिव । विभ्यस्यन्तो चाशिरे शिशिरजीवनाप कम्। शिशिरञ्जीवनाय। शिशिर शृणातेः शशातेा । एमेनं सृजता सुते। आसृजतनं सुते । तमिद्वन्तु नो गिरः । तं बर्द्धयन्नु नो गिरः । स्तुतयो गिरो गृणातैः । अयमु ते समतसि। जयन्ते समतसीयोऽपि दृश्यते ॥ ५ ॥ “पाया इव त्वदाश्चिनम् (ऋ० प्राति० १२, १०)"-इति । आह, किमुक्तं भवति ? उच्यते,-"आश्विनं च पर्यायाश्चेति" ~एवं समुच्चयार्थे भवति । "अथ ये प्रवृत्तेऽर्थेऽमिताक्षरेषु ग्रन्थेषु पाक्यपूरणा आगच्छन्ति, पदपूरणास्ते मिताक्षरेप्यनर्थकाः कमीमिद्विति"। च्याख्याताः क अपि संग्रहार्थीयाः, तत्प्रसङ्गन हीत्येवमादयो अन्यार्था अप्युक्ताः । प्रतिज्ञाप्रसनानेवाधुना पदपूरणान वक्ष्यामः | तेषां सामान्यमेव तायल्लक्षणमुच्यते । तत्राधिकारार्थोऽयमथशब्दोऽध ये प्रवृते परिसमा अर्थ अन्य- रेव वामतः परमिताक्षरेषु गद्यग्रन्येषु पाक्यपूरणा आगच्छन्ति पदपूरणार्थास्त एष मिताक्षरेषु भवन्ति । उभयत्रापि तु ते अनर्थकाः अनन्तरवाचकाः, प्रारतादर्थात् न किञ्चिदान्तरं द्योतयन्ति। पदमेव वाश्यमेय पा परयितव्यमित्ययमेव हि तेपामर्थो नान्यदान्तरम् । उक्तंच, "मियायाचकमाण्यातमुपसर्गो विशेषवत् ।

·७०
* निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम्
निपाता, इत्येतामानुपूर्वीमपेश् यतदुक्तम्। तत्र ये प्रवृत्तेऽर्थ
आगच्छन्ति, ते पदपूरणा भवन्ति । एतामानुपूर्वीमपेक्ष्य पूर्व
माग्यातलक्षणमुक्तम्, तदनु नामलक्षणम् । तस्मादादावपि
निपात , तन्मध्ये वा अतएव द्राव्य । लोकेऽपि हि दत्तानुयो
गाना ब्राह्मणानामयम्यानम्मोऽकिश्चित्कर एव भवति । मभ्येऽन्ते
चावस्थितो य प्रधान , सोऽग्र य इत्युच्यते ।
तस्मात सम्यगे
योक्त 'ये प्रवृत्तेऽर्थे--इति ॥
व्यत्यय चाधिरत्य श्लोकमप्युदाहरन्ति,-
"आदिमध्यान्तलुप्तानि प्रच्छनापिहितानि च ।
ब्रह्मण परिगुप्त्यथ वेदे व्ययहितानि च ॥"--इति ।
अधुना एवमेतानुदाहृतान् कर्मामिदून समासत प्रत्येकमुदा
हरणैर्दर्शयति,-"शिशिर जीयनाय कम्”–
'-इत्यत्र कमित्येक पद.
पूरण । शिशिर जीवनाय जीवनार्थमित्यर्थ । तत्र हि प्रायेण
प्रचुराणि शरद्धान्यानि भवन्ति ।
कमिति पदपूरण एय।
"मुञ्चामि त्या हविषा जीवनाय कम् - इति (ऋ० स०८, ८,
१६, १)। अत्र सायण,--'किमर्थम् ? 'जीवनाय कम" जीव
नार्थम् , इह लोके चिरकालावस्थानार्थमित्यर्थ । कमिति पूग्य ।'
--इति। शाखान्तरेषु शेषो द्रश्य ॥
फेचिदेव स्तशेषमत्राधीयते,-
निष्ट्यपनाचिदिनरो भूम्तिोका युकादिव ॥
निभ्यस्यन्तो पाशिरे शिशिग्यायनाय कम्॥"--ति ।

·१० ३१० ५०] * घण्टुकं काण्डम् * निष्ट पक्त्रा एव 'मिष्ट्वयत्रासः' निर्वसना इत्यर्थः। अपि व। 'भूरितोकाः' बहपत्या इत्यर्थः। के पुनस्ते? दरिदाः, 'केचिन्नरों' मनुष्या इत्यर्थः । किं तेषामिति । 'वृकादिय विभ्य पुनः पुनर्भृशं वा विभ्यतो वृकादिय हिमात् 'ववाशिरे' पुनः पुनर्भृशं था पश्यन्ते । किमिति वाशिरे ? शिशरम् । अस्माकं जीवनाय जीवनार्थमागच्छति,--इत्येवं हेमन्ते पवाशिरे। अल्पतरशीतं हि शिशिरं, मुख तत्र जीविप्याम इत्यभिप्रायः ।। निगमप्रसक्तस्य शिशिरशब्दस्य निर्वचनम्-"शिशि' शृणाते:” हिंसाथस्य "शनातेर्या" हिसार्थस्यैव, नार्थकतो विशेषः । हिनस्ति तस्मिन् काले अप्रतिवध्यमानो अतिशयेन दावाग्निः शुष्कानोपधिवनस्पतीन् । ईमित्यस्योदाहरणम्--"ए मन सृजता सुते मन्दि मिन्द्राय मन्दिने । चकि विश्वानि वक्रये ॥" (ऋ० सं० १, १, १७,०)। ऐन्द्र यथा गायत्री। मधुच्छन्न्स आर्षम्। पृष्ठ्याभिप्लव. स्तोमवृद्धी प्रातःसपने ब्राह्मणाच्छंसिनः शस्त्रे महाव्रते च तचा. शातिपु विनियुक्ता। 'आ सृजतैनम्' आभिमुख्येन सृजत । 'ईम्' इति पदपूरण एय। दत्तोक्थपात्रेण चमसंध सोमं है अध्वर्य्यवः ! किमासृजत ? योऽयमिन्द्रस्य 'सुते' अभिपुते सोमे खांशः, उक्थपानचमसस्था, पनमासृजत। 'मन्दि मन्दयिता. रम्। 'मन्दिने' इन्द्राय हर्पयते। 'चकि' बकनवन्तं कमणवन्तं हविद्धानशकटवक्त्राभ्यां चक्रवन्तमपि। चनादिति फर्मनाम (पूर्वभागे १८४ पृ०)। अतिविशिष्टवीर्यजनक या। अवि या ·* निरकम् * [पूर्वपटकम् संस्कारकर्मभिस्तद्वन्त 'विश्वानि' सर्वाणि भूतानि घा। 'चक्रये' कृतवते इन्द्राय। सोम प्रत्यक्ष, दातारच, परोक्षा विन्द्रस्य स्तुति । "अथापि प्रत्यक्षमता स्तोतारो भवन्ति, परोक्षरतानि स्तोतयानि"-इति पक्ष्यति ।। "तमिहर्द्धन्तु नो गिर"-इति । इदित्यस्योदाहरणम । "तमिद्वर्द्धन्तु नी गिरो घत्स सशिश्वरीरिव । य इन्द्रस्य हृद सनि ॥" (ऋ० स०७, १, २०, ५)। अमहीयोरागिरसस्ये यमार्षम। गायत्री, सौमी। ग्रायम्तुतौ विनियुक्ता। 'तम्' घड़यन्तु 'न'। त सोमम्। 'इत' इति पदपूरण । धर्द्ध यन्तूपजातीयं पुर्वन्तु । देवतृप्तये । न एता अस्मद् 'गिर' स्तुतय । क्थ पुनर्वर्द्धयन्तु । 'घत्स गशिश्वरारिय' । घत्समिय, एकशिशुका रहयो गाव , ता यथा पर्यायेण यत्ममेर मृतवत्सा म्दै म्यै पयोभिर्वहनादिसमर्थ पुय्यु । एवमेधारमद्धि एन सोममुपजातवीप्यं देवतर्पणाय पुर्वन्तु पईयन्तु। यतम । 'य' 'इन्द्रस्य' 'हृद सनि' हृदयसम्भना, तमेन पर्द्धयन्त्यित्य भिप्राय ॥ आइ,–फरमान पुनरत्र पेचिदुदाहरणमन्ना अशेषा पाने, निरच्यन्ते, पाश्चिदेकदेशा इति। उच्यते, ये तावदशेण पश्यन्ते, निरुच्यन्ते च, ते व्यायाधर्मोपदेशनार्यम् । यदि पुन सर्व एप पठचरन् निरुच्येरध, यनिगुरशारत्र सम्पयन । अथापि सर्यपामप्युदाहरणमन्त्राणामेरदेश पश्यत निगच्येत च, नथापि प्याख्याधर्मो न प्रदर्शित सात् । तसाद घ्याख्याधर्मोपदर्शनार्थ ·२३० ३पा० ५७०] * नघण्टुकं काण्डम् * केचिदशेषाः पश्यन्ते, निरुच्यन्ते च, केशञ्चिदेकदेशाः, शाखाति- गौरवमयात् ।-इति प्रतिमन्त्रमपि सकलाईर्चपादाध्ययने शक्यते प्रयोजनमन्वेष्टुम्, तदेतत्समासेन ब्रूमः। यलिन् यस्मिन्मन्त्रे यद्यत्पदमेकार्थमनेकार्थमनवगतसंस्कार वा निचीति, किञ्चिद्वा- न्यच्छब्दरुपमध्याहरति, अन्यद्वापोहति, अन्यधा वा कश्चिद्वि. परिणाम करोति, सन्दिग्धं पा निर्णयति, तदर्थमेव तं सकल- मधीते । यस्मिन्याचे पादे तावत् पदं भवति, यदभिमतं निर्या तावन्मात्रमेवाधीते । तनिर्विवक्षया तदेतदेचं निपुणमन्वेएव्यं सर्वत्र॥ 1 उकारस्योदाहरणम्-“अय मु ते समतसि कपोत इय गर्म- धिम् । चचस्तचिन्न ओहसे ॥” (ऋ० सं० १, २,२८, ४) । शुनाशेफो नियुक्त आत्मानं मोचयितुमिच्छेने तया गायध्येन्द्र तुटाव । 'अयम्' इति वर्तमानः सन् कर्मणि निर्वित्सनाह । 'ते' तय गुप्मदर्थं सोमः यं प्रति नित्यकालमेय 'समतसि' सम्प- तसि। त्वं तामु क्रियास्वायमानः समतसि सम्पतसि। कथं पुनर्य प्रति समतसि ? 'कपीत इच' कम्पतनः कपोतः, कुत्सित. पतनः, स यथा 'गर्भधि' गर्भधानी कपोतिकाम् , अण्डाभयं या नीड मति पुनः पुनः पतति, एवं यं प्रति नित्यकालमेव सम्पतसि त्वम्, स एयायमभिपुतः सोमः, पमिर्गत्यिग्भिः। अथ किम. साभिः करिष्यसि ? मोचय असान् । किया पत्रा' एवेदं नः स्तुतिलक्षणं 'नोहसे 7 वितर्फयसि रोरुपमाणानाम् ? फेलाप्य- भिप्राययेग ययमेतद् ब्रूमः, कर्या युप्मगुणेन युक्तमेतदिति, ·७४ * निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् यतो न मोचयस्यमानतो यूपात् । श्रुत्वैतदवद्यार्थमार्तताम: स्माकमवधार्य कारुण्यान्मोचयास्मान् । किं तेऽस्माभिरयमेव तेऽस्मत्तः प्रति विशिष्टतरः सोमोऽभिपुत इत्यभिप्रायः ।। "इवोऽपि दृश्यते"। कदाचिदनर्थकः-इति वाक्यशेषः ॥५॥ किमुदाहरणम् ?- मु विदुरिव सु विज्ञायते इवाथापि नेत्येप इदित्यतेन संप्रयुज्यते परिभये । हविभिरेके स्वरितः सचन्त सुन्यन्त एकै सबनेपु सोमान् । शचार्मदन्त उत दक्षिणाभिर्नेजि- ह्यायन्त्यो नरकम्पतामेति । नरकं न्यरकं नीचर्गमनं नास्मि- चमणं स्थानमल्पमप्यस्तीति वाथापि न चंत्येप इदित्येतेन सम्प्रयुज्यतेऽनुपृष्टं न चेत् सुरां पिबन्तीति मुरा सुनोतैरेव- मुच्चावचेवर्थपु निपतन्ति त उपेक्षितव्याः ॥ ६ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। २, ३ ।। "मु विदुरिव, सु विज्ञायते इव" -इत्येते उदाहरणे। सुष्टु विदुर्यज्ञ ब्राह्मण इति, इयोऽनर्थक एष पाक्यपूरणः । मुटु शियेते यज्ञो नक्षत्रं ब्राह्मण रिति, अनापीयोऽनर्थक एव ॥ व्याख्याताः पदपूरणाः, निपातसमाहारमधुना दर्शयति, तदा धिकारार्थोऽयम् “अय” शन्दः। इति सम्भावने । अथायमेव इदिति केवलः प्रयुज्यमानः पदपूरणो भवति। अपिचायमेय "न-इत्येतेन" "सं" युक्तः, “प्रयुज्यते परिमये" अथे। सर्यतो ·१५० ३पा० ६.] * घण्टुक काण्डम् * भयं परिभयम्। कथ प्रयोग ? "नेजिम्हायन्त्यो नरक पतामेति।" मृग्य शेष ॥ केचित्त्येत कृतशेषमाधीयन्ते,-"हविभिरेकेस्यरित सचन्ते सुन्वन्त एके सवनेषु सोमान् । शचीमदन्त उत दक्षिणाभिर्नेजि. ह्यायन्त्यो नरक पताम” इति । नारदेन किल विप्रलभ्यमाना असुरपन्यो भर्तृन प्रति तमनेन मन्त्रेण प्रन्यूचु । 'एके' तावत् 'इत' लोकात् 'हविर्मि' पुरोडा शादिभिर्निमित्तभूत 'स्व' 'सचन्ते' स्वर्ग लोक प्रामु चन्ति स्म । अथ 'एके' 'सवनेषु' यज्ञेषु सीमान् मुन्यन्त अभिपुण्यन्त , तेन कर्मणेत्यर्थ । 'शचीर्मदन्त , अन्ये शच्या वाचा स्तुतिभिरते देवान् मादयन्त सन्तयन्त इत्यर्थ । अप्यन्ये 'दक्षिणाभि' स्व सचन्ते इत्येतदेवानुवर्तते। तत्रैव सति, तेन तेनाभ्युद्यतेषु प्राणिपु श्रेय प्रति यदि वयमेतानपि भर्तृन सम्यक् परिचरेम । होमादीना कर्मणामसम्भवे सति। “न इत्” वयमेनेपामप्युप "जिह्मायन्त्यो" लिहामावरन्त्यो भगवन् "नरक पताम',-न छन्यो मर्नु परिवर्यात लिया कश्चनधर्मोऽस्तीत्यभिप्राय । नरकराब्द निधीति, नीचैरस्मिनयंते गम्यत इति नरकम थवा नास्त्यम्मिन् रमण रतिकर स्थानमल्पमप्यनीति नरकम् । अथाप्ययमपरो निपातसमाहारो नवेत्येष इदित्येतेनैव सम्प्रयुक्त प्रयुज्यते। केनचिदनुपृष्टे सति प्रतिवचन भवति । तद् यथा कश्चित् फश्चित् पृच्छति,-'तिष्ठन्ति' वृपला ? इति । प्रत्याचप्टे,-'तिष्ठन्ति' इति। ततो 'यदि तिष्ठन्ति, किमयं अन्येपा जप ·* निरुकम् * [पूर्वपट्कम् नागच्छन्ति ?' इति पुनरनुपृष्टे ब्रवीति,-'न चेत् सुरां पिर- त्यागमिष्यन्ति' इति, यदि सुरां न पिबन्तीत्यर्थः ।। अथ "सुरा" कस्मात् ? “मुनोते.",-सा ह्यभिषयते अनेक द्रव्यः पिष्टादिभि । 'एवमुच्चावचेवर्थषु निपतन्ति त उपेक्षितव्या."। एवमनेन प्रकारेण उच्चावचेप्यर्थेषु यहुप्रकारेषु समाहृताश्चान्येऽप्येवं बहु- प्रकारा निपतन्ति । प्रयुज्यमानास्ते लक्षणशास्त्रमेतन्चार्थनिर्वचन- शास्त्रमुपेत्योपगम्य अनुप्रयेश्य, ईक्षितव्या,-क धर्तते ? इत्येवं द्रष्टव्या परीक्ष्या इत्यर्थः ॥ ६ ॥ इति निरक्तवृत्ती पष्ठाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ६, ३ ॥ कस्मिनय चतुर्थः पादः॥ इतीमानि चत्वारि पदजातान्यनुक्रान्तानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तत्र नामान्याग्व्यातजानीति शाकटायनी नरुक्तममयश्च न सर्वाणीति गाग्यों वैयाकरणानां चके तद्यत्र स्परसंस्कारी समयाँ,प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्याता संविज्ञातानि तानि यथा गौरमः पुरुषो हस्तीत्यथ चंद सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यः कश्च तत्कर्म पुर्यात् ·१२० ४पा० ख०] *मेघण्टुकं काण्डम् * सर्व तत् सचं तथाऽऽचक्षीरन् यः कश्चाधानमइनु चीताश्वः स वचनीयः स्याद् यत् किश्चित् तृन्यात् तृणं तदथापि चन् सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यावद्भिर्चिः सम्प्रपु. ज्येत तावदम्यो नामधेयप्रतिलम्भः स्यात् तत्र स्थूणा दरशया वा सञ्जनी च स्यात् ।। १ ।। “इति"-करणोऽधिकारपरिसमाप्त्यर्थः । "इमानि चन्चारि पदज्ञातान्यनुकान्तानि, नामारयाते चोपानिपाताच" इति । प्रनिसाभ्यासो निगम इत्यर्थः । इतीमानि, चत्वारि पदज्ञाता. नोति ध्याएयाय मनुकालानि, पूर्वमान्यातम्, तनी नामानि, ततः उपसर्गाः, ततो निपाता इत्येवमानुपूर्येण फ्रान्तानि यणि तानि । व्यार येति घाफ्यशेषः । फनमानि पुनस्तानि ? नामाग्याने चोपमर्गनिपाताश्च-इति । तदपि व्याख्यातमेव ॥ यच्च नदुन- 'नाः मिश्चिदपशिष्यते, तच्चतुर्शन पार्दन वर्षयिष्यामः' इति (२.४० पा४०), सदिदमेवावममात पदचतुष्टयल. समानतामाभ्यते,--"तत्र नामान्यायातक्षानीति शाफटायनो मैग्नाममय"। तर तम्मिय पादयतुष्टये यानि नामानि नानि सर्याप्येयाविशेषणाप्यातजानीयेचं शास्टायन भावार्यो प्रयीनोति पारपरः। मैरताना र समयः सिद्धान्तः मयपा. मपिशेण गार्ययम्। माद-कः पुनगन्यथा प्रगति, नियमुच्यने,-शामटायनी प्रपतीति! उध्यन,-'न सांगीति गायः" मर्यानि। कि ·७८ , * निरक्तम् * [पूर्वपट्कम् गार्य एव धीति ? नेत्युच्यते,-"चैयाकरणाना चैके"-- यारणमधीयन्ते ये, ते वैयाकरणा, तेपा चैके न सर्वाण्यारया- तजानि नामानीत्येव त्रु घत इति वाक्यशेष ॥ 'तद्यत्र स्वरसंस्कारी समथौँ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितो स्याता संविज्ञातानि तानि" - इति । तदेतत् प्रपञ्च्यते गार्यपक्षेण । यान्यारयातजानि नामानि, यानि यावन्ति, एव पय्युपयुक्तम्त च्छन्द । इह विधा व्यवस्था नानाम् । तद्यथा,-प्रत्यक्ष क्रियाणि, प्रकल्परियाणि, विद्यमानक्रियाणि । तत्र, प्रत्यक्ष क्रियाणि,-कारको हारक इति । प्रकल्पक्रियाणि, तद्यथा,- गौरश्व इति । अविद्यमानक्रियाणि, तयथा,-दित्थो डवित्य , अरविन्दोऽर्वाड् चन्द्र इति । तत्रैव सति या येप्वित्यर्थ । वेषु नाममु स्वरसम्कारी, स्यरचोदात्तादि , सस्कारश्च प्रति प्रत्ययादि , तो स्वरसस्कारी । समथौं, समर्थता नामोपपत्ति रच्यते, सद्गताओं, लक्षणशास्त्रविहितयोपपत्त्या युक्तावित्यर्थ । यथैव लक्षणायिप्रतिपरया स्वरोऽवस्थिप्त , एन सस्यारोऽपि । येप्यपि च प्रादेशिरेन, प्रदिश्यते द्रव्यमनयेति प्रदेश क्रिया, या तस्मिन् द्रव्ये अवस्थिता यदुधेनुकस्तस्य नामधेयप्रतिलम्भोऽमि प्रेत , तस्या प्रदेशारयाया प्रियारा अभिधायको धातु स गुण इत्युन्यते। अन्यत्र हि गुणशन्दो प्रधाने वर्त्तने । शेष , बङ्ग, गुण इति समानार्था । प्रधानन्तु नत्र प्रियाप्रदेशाग्या, तदभिधायको धातु गुणारय , स प्रदेशबाचकत्यात प्रादेशिको गुण इत्युच्यते । तेन धातुरूपेणान्वितायनुगती स्परसस्यारी स्थाता भरेताम् । , ·७६ ० पा १० घण्टुकं काण्डम् * येपामाह, किन्तेषामिति ? उच्यते,-संविधातानि तानि । समं विज्ञातानि ऐकमत्येन विज्ञातानीत्यर्थः। तेषु तापदविप्रति- पत्तिरेवास्माकमाण्यातजाति नामानीति । तद्यथा,-कर्ता, कारका, पता, पाचक इति । न पुनर्रया गौरश्यः पुरषो हस्तीति । किङ्कारणम् ? एनेयु प्रकल्पते क्रियाः, न साक्षादुपलभ्यन्ते । अपि चैतेषु कल्पयितुमपि तापच्छक्यन्ते । तदिच्छादिषु पुनः कल्पयितुमपि शक्यन्ते । तस्मान सर्याण्याख्यातजानि नामा- नीति । तत्र यदुक्तं सर्वापयारत्र्यातजानि नामानि' इति तदयुक्तम् । हिशब्दे व क्रियाः फेवलं शब्दव्युत्पत्तिकर्मण्युपलक्षणभूना निमित्तमायेनोपादीयन्ते,न यस्तुतोऽर्य क्रियास्वनुसहायभावं प्रति। सत्र शब्दस्य प्रच्युनानुपलक्षितेऽनुप्रवृत्ते ऽभिधाने निभायां नियायामुपातसाधनव्यापारं निरूप्य क्रियायामभिधानं यातु- 'माग्रम्प प्रतिनिर्देशक तिरित्यभिधीयते । अपरो व्यापामार्गः। "तयत्र म्वरमस्या समर्थी प्रादेशिफेन गुणेनान्वितो म्याताम्"। यय यस्मिनासि म्यरमं. स्थाग, समर्थी अष्टाध्यायीलक्षणोपात्या युक्ती, प्रादेशामिधा. यिना व धात्यायेन प्रादेशिकेत गुणेनान्विता अनुगतो, म्यानां न्याययत्फार्मनामिममंयुक्तेन संम्कारेण । सया,फत्ता फारका, पा, पायक त्येवमादि। तदारपानलं गुणातमिनि प्रतीम इनि पास। येषु पुनरागारीक्षणपराधमुपी म्यागंस्थागपनुगती, ग ग न्याय्यकामनामिकसकारगुनेन प्रदेशागन धातुरूपेण। फि नेगमिति ? उच्यते,-"विना-

·८०
तर गुणपदानि
* निरक्तम् * [पूर्वपट्कम्
नानि तानि" । संविज्ञानपदमितीह शास्त्रे रूढिशन्दस्ययं सज्ञा ।
वक्ष्यति हि, अग्निरिन्द्र इत्येवमादीना संविज्ञानपदत्वम्-"यतु
सविज्ञानभूत स्यात्" इति। तथा वृत्रहा पुरन्दर इत्येवमादीना
गुणपदत्वम् । स एव मिहापि विभागो इएव्य ।
कारकपाचकादानि । सविज्ञानपदानि तानि "यथा,-गौरश्व
पुरपी हस्ती" इत्येवमादीनि, न घपा गवादीनाम् अष्टाध्याय्या
व्युत्पत्तिलक्षणमस्ति, तस्मादिशब्दा एयत इति ॥
अन्ये तु प्रदेशी व्याकरणमिति व्याचक्षने। तत्र हि शब्दाना
लक्षणानि प्रदिश्यन्ते । तत् पुत ? धचित्क्षणानुग्रह लक्षणा
पययो वा गुण इत्युच्यते, प्रसिद्धी हि गुणशब्दोऽनुग्रहेऽययये
तद्यथा,-'गुणे ममाय वर्तते' इत्युक्तेऽनुग्रहे घर्तते इति
गम्यते, अवयवेऽपि,–'द्विगुणा रज्जु', 'निगुणा' इति चोते
इयवयवा
प्रययययेति गम्यते। शेषं समानमय पूर्वाभ्या-
मर्थाभ्याम् ॥
अथवा सविज्ञानानि तानि, मविज्ञातानि तानि चेत्युभावपि
पाटी। नस्सादुभयथाऽपि घ्याग्यातम्,-सच प्रदेश इति ।
फेचिदङ्गभना प्रिया गुण इति य्याचक्षते ॥
यि चान्यत् ? “अथ चेन मर्याण्याग्यातजानि नामानि
म्यु"। तथाप्ययमपरो दोर प्रमज्येत । भाद, फतम इनि
“य का तम् कर्म युति सर्य नत्मत्त्य तथाचक्षीरन, य
फवाध्यानमग्नुचीत, अन्य स पचनीय म्यान, या किचित्
तृन्यान् तृण तन्-इति। य पश्चाविशेपेण प्राणी तम् धर्म

·१० पा० ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * कुर्यात् , यत् किश्चिदनेकपाण्याध्यमेकवदभिप्रेत्योच्यते,-- तत्कर्म कुर्यादिति ? सर्वमेव तं माणिनं तेनैकेन नाना आच. क्षीरन् । तद्यथा। यः कश्चाध्यानमविशेषेणानन्योऽप्यनुयीत, भश्व इत्येवं स यवनीयः स्यात् । फरमावाश्यः अनुयनश्य इत्युच्यते, अन्योऽश्नुवन्नपि नोच्यते ? इति विशेषहेतुनास्तीति । तस्मादश्योऽपि नेवाशनक्रियायोगाभिप्रायेणाव इत्युच्यते, किन्तहि ? शन्दव्यवहार पवायमर्थप्रत्यायनाय: ईदृशः क्रियानिर पेक्षः। एवमेव, यत् किञ्चित् तन्यादविशेषेण तत्सर्व नर्दन- क्रियायोगान् तृणमित्येवमुच्यते। तम्मान मर्वाण्याख्यानानि नामानीति।। किश्चान्यत् ? “अथापि चेन्" अथापि यदि “सर्वाण्या- ग्यातजानि नामानि म्युः । तथाप्ययमपरो दोषः स्यात् । भाह, फतमः ? उच्यते,-"यावद्विभावः मम्प्रयुज्येत तायदभ्यो नाम- धेयप्रनिलम्भः स्यात् तत्रयम्" । तद्यथा, स्थूणा दपाया या सअनी च स्यात्", क्रियाहेनुके हि नामधेयप्रनिलम्मे सति यावधिमायावतीभिः क्रियाभिरंक द्रव्यं संयुध्येत, तापम्यो मायेभ्यः कियाभ्यो नामधेयातिलम्मः म्यान्। किं कारणम् ! नहित फासाचियापतको विरोगहनुरस्ति, अन्यासां या नियामकः । तमंचं सति म्यूणा एषीय मति दरे शेने इनि दशया न्युपेत, न गोच्यने । ताव मापनेऽम्यां शाति सअनीत्युच्येन न योच्येत । पपमनेकानि सरयानि एफरिया. योगादेकनामानि म्युः, एर्फ पानेकरियायोगादनेफनाम, उमय.

·* निरुतम् - [पूर्वपद्कम् थापि च व्यवहाराप्रसिद्धिः। तस्मान्न सर्वाण्याव्यातजानि नामानि म्युः ॥१॥ अथापि य एपां न्यायवान् कार्मनामिकः संस्कारो यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युस्तथनान्याचक्षीरन् पुरुपं पुरि- शय इत्याचक्षीरन्नप्टत्यम्वन्तर्दनमिति तृणमथापि निप्पन्ने- ऽभिव्याहारेऽभिविचारयन्ति प्रथनात् पृथिवीत्याहुः क एनामप्रथयिप्यत् किमाधारश्चन्यथानन्वितेऽथे प्रादेशिके विकारे पदेभ्यः पदेतरार्द्धान् सञ्चस्कार शाकटायन एतेः कारितश्च यकारादिञ्चान्तकरणमस्तेः शुद्धञ्च सकारा- दिञ्चाथापि सत्चपूर्वी भाव इत्याहुरपरस्माद्भावात् पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति तदेतन्नोपपद्यते ।। २ ।। भाह,-किमिति ? उच्यते,–“य एषां न्यायवान् कार्मना- मिकः संस्कारो यथाचापि प्रतीतार्थानि म्युस्तयनान्याचक्षीरन्” । एषां पुरुषाश्चादिनानां न्यायवान् लक्षणन्यायेन युक्तः । आह,-कः पुनरसाविति ? उच्यते,-कार्मनामिकः संस्कारः । कर्मस्तं नाम तन् पुनः पाचकलायकादि, तस्मिन् भवः कार्मनामिकः संस्कारः। किञ्च । यथाचापि प्रतीतार्थानि स्युः, प्रतीतक्रियाणि म्युः तथैव नान्यान्याचक्षीरन् जनाः ॥

·९० पा० २२०] • नघष्णुकं काण्डम् । बाह, कथं पुनराध्यापमानान्येतानि न्याययता फार्म- नामिकानि संस्कारणोपेतानि स्युः, कयं था प्रतीतक्रियाणीति ? उच्यते,-"पुरुष” तापत् पुरि शय इत्यावक्षीरम् । पुरि हासों शेने पुरिशय इति प्राप्नोति। एपमा न्यायवता कार्मनामिक- संस्कारयुक्तने शन्देनोकः स्यात् । एवं चैप प्रतीतक्रियः शन्दो भवति । एवमेव अशा इत्यश्वम्" मावीरन्, अझोति हि अमो इति मष्टा प्राप्नोति । एवमेव तृन्धते तमिति “तईनमिति मृणम्" आवक्षीरन् । न चैवमाचक्षते। न चासति कार विद्यमाना प्रिया परोक्षीकतुं न्याय्या, तस्मात् न पर्वाणि आयातजानि नामानीति॥ "अथापि" इदमपरमप्रान कुर्वन्ति, ते शाकटापनादयः । किम् ? निष्पाऽमिच्याहारेऽभिविचारयन्ति, प्रथनात् पृथिवी- त्याहु, के पनाममययिष्यन् इति । निष्पन्न, कस्मिन् ? अभिन्याहरणसमित्याहारः, तस्मिन्नभियाहारे, तनः पश्चादामि- मुग्न्येन म्यिन्या नस्याभिधानस्य, ततो विचारयन्ति । कतमस्य धातोरन स्पमिति ! साइ,-प्रयनाधिपोत्याः तेशाकरायनादयः। माद-तनः फिमिनि? उच्यने, ~त ययं पृच्छामस्तापत, पटीयं म्यभायन पर थियो नाम प्रमाविष्यत्, नतः स एवामपृथियों मनीमप्रयिय ? फोऽया प्रयनमकरिष्यादिन्यभिप्रायः ॥ अगापि फदिदगा अपृथिव्याः सत्या प्रयनकर्ताभ्युपगम्येन, ततोऽपि ध पमिदमपर पन्छामः:--'ग्निापार नि"।

·८४ तद्यथा,--निरक्त * निरक्तम् * [पूर्णषट्कम् चशन्द समुच्चयार्थ, सर्वस्य हि प्राणिजातस्येयमेवाधार प्रतिष्ठा, अथ पुनर्यदेयममथितासीत्, तदा योऽस्या प्रथयिता स किमाधार आसीत् ?--न ह्यनाधारेणाप्रतिष्टितेनशक्यप्रथयितुम, स चाधारो नास्तीति प्रथनरियाभाव प्रथनक्यिाभावे च सति मियाजान्येवमादीनि नामानीत्येतदयुक्तम् । तस्मान सर्वाण्या ख्यातजानि नामानीति ॥ "अथ" अपि इदमपरमप्राप्त शाकटायन कृतवान् । आह,-किमिति? उच्यते,–“अनन्वितेऽर्थे” इत्येवमादिर्दोष । आह - वेदाङ्गानामे कमनेकप्रभेदम् । चतुर्दशप्रभेदम् । व्याकरणमण्प्रभेदम् । तत्र, क्षेपाश्चिनरताना कैश्वियाकरण' साक केपुचिच्छन्देप्वकमत्य फेपाश्चिमत्यम् । तत्र, शाकटायनो नैरनाश्च गार्ययर्ज कानिचिदभिधानान्यनेकैर्धा तुभिरनु विदधति, यानिविदेनेनेव । किं कारणम? प्रतिनियतो हि म्येषु म्वेषु व्याकरणेषु शब्दानुविधानसमय । तद्यथा,- पाणिनाया भू इति प्रतिमुपादाय लडित्येत प्रत्ययमुपाददते । तत कृत्वा सानुबन्धलोपम्य लम्य म्याने तिगदीनादिशन्ति, तथाहि ते ट शब्दमनुविधातु शत घन्ति । हि तेपा शब्दानु विधानोपाय पाणिनिना पनि । मैपा शब्दानुविधाने तात्र शीलात्येतदेवैर प्रयोजनमुत्त्या मान्यन् प्रयोजनमस्ति एडादीना मध्ययने रोपे य। अपरे पुनर्वयाकरणा स्टमरन्यैव तियादी नेवोपाददते। तेषामपि हि शब्दानुविधाने मा तन्त्रशीरी। पर प्रतिनियतया खया स्वया तन्त्रशील्या भवतीन्येषमादि समानमेव ·तमान ११० ४पा रख०] * घण्टुक काण्डम् * शदरूप साधयन्ति । तत्रैव शब्दानुविधानोपायविप्रतिपत्ती सत्या शाकटायन आचार्योऽनेकैश्च धातुभिरैकमभिधानमनुविहि- एकेन चक्रमेय । तत्र यदनेकैग्नुविहितवान तदितरार्य- पाणिन्यातिभिर्न मृश्यते । किं कारणम् १ अप्रसिद्धो हि ल तेपा शब्दानुविधानमार्ग । धातुसमुदायमानमेव नामेति । अतस्ते शाकटायनमाधिक्षिप्सत आहे --"अथानन्वितेऽर्थे” इति । अनन्वितेऽथै अननुगते शन्देनार्थे, यत्र संस्कार्यमाणोऽपि श दोऽ र्थमनुगन्तुं न शक्नोति । एवं धातुज असमर्थो भवति । "अप्रादेशिके विकार" च। यया हि क्रियया तद्रव्यं प्रदि. श्यते, तदभिप्रायको यो धातु , स तदभिधान विगृह्यमाण विकर्नु नशरोति यत्र। तर हीयमानप्रतिश शाकटायन सर्वाण्याख्यातजानि नामा- न्युपपादयिष्यनसम्मने सति काशशावलम्पनमिय कुर्वन् किम- करोदिति ? “पदेस्य पदेतरार्धान् सञ्चस्कार शाकटायन"। पदेभ्य आप्यातपदेभ्य समम्तेभ्योऽययचानुपादाय पदेतरानि अन्यान् अन्याश्च इतरतरारयान् पदावयवैरन्यश्चान्यश्चान्यदर्भ नाम संस्कृतवान् । तद्यथा,-'सत्यम्'--इत्येतदभिधानं सञ्चस्कार ! कथम् ? "c कारितं च यकारादि चारतारणामस्ते शुद्धं च सकारादि । एने 'रण गती (२०१०)-इत्यस्य कारितं ध्यान कर न्या ततो यफारमन्तमादाय यकारान्त कृत्वा सत्यशदस्यान्तमा सञ्चस्कार, ततो 'यम्' इति भवति । अस्ते शुद्धन्य! 'अस् ·* निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् मुवि (अ०प०) इत्येतस्य शुद्धमेय रूपं कृत्वा तकारान्त- मित्यर्थः। ततः सकारादिशब्दरूपं गृहीत्वा 'सत्' इत्येतत, 'सत्यम्' इत्येतस्य शब्दस्य आदिमकरोदाद्यम) सञ्चस्कार, तत्सदिति भवति । अत्र योऽयमस्तेस्तकारः, स यकारमधिरो. हति। एवमेतदेकम भिधानं योर्धात्योः सञ्चस्कार सत्यमिति भवति ॥ अथ कोऽर्थः ? सन्तमर्थ मापयति प्रत्यापयति गमयतीति सत्यम् । कारित च यकारादिञ्च शुद्धञ्च सफारदिञ्चेति इतरम्य चेतरं चार्द्धमिति समुघयार्थाश्चकाराः एवं पदेभ्यः पदेतरार्द्धन सञ्चम्कार शाकटायनः, तदेतदन्याय्यं यतधान,- को हि नाम पदं विभन्यानेकधातुजं कुर्यात् तदेतदरतपूर्वमन्य- विद्वद्भिः शाकटायनोऽतिपाण्डित्याभिमानादकगेत,-यदभिनन् पदानि ॥ अपि चोपजायने नः शङ्का, यथासी प्रवृत्ती नासी पदेषु स्थाम्यति, अपि चासो वानपि भेन्म्यति, अनेकार्थाश्च काप- यिष्यति। यो हि पदान्यभिनन्, तस्य वर्णभेदे विशेषहेतुः को भविष्यति? तम्मादनिप्रसनदीयोपपत्त्या नानेकधातुजानि नामानि, नापि सर्वाण्याग्यानजानि नामानोति ॥ “भधापि" अयमपगे दोषः प्रसज्येत । कनमः? "मत्यपूर्वो भाप इत्याहुः” अभियुनाम्नहिदः। सायं पूर्वमस्मानमोऽयं सत्त्वपूर्वः। किं कारणम् ? सत्त्वाश्रय एव हामी । तय सनि “अपरम्मादावान्" अपरकालीनन भायन क्रियया “पूर्वम्य" ·१० पा० ३०] * नैघण्टुकं काण्डम् * पूर्वोत्पन्नस्य “प्रदेशः" प्रदेशनं सज्ञा प्रतिलम्भो "नोपपद्यते । किं. कारपाम् ? उत्पत्तिसहभूता हि सा, स्पेनाभिधानेन किया. निरपेशेणाभिसम्बद्धमेव द्रव्यमुत्पद्यते, नित्यसम्बद्धों हि शब्दार्थो। "इति तदेतन्” सर्वथा सर्वाण्यास्यातजानि नामा- नीति शाकटायनमतं "नोपपद्यते। तदनुपपत्तायस्मत्पक्षसिद्धिः, -कानिविदाख्यातजानि नामानि, कानिचिदनात्यातजानीति । अथ शक्यते प्रत्यवास्थातुं प्रत्यवस्थीयतामिति परिसमाप्तो गाग्र्यपक्षः ॥२॥ शाकटायनपणेदानीमेतान् दीयान् प्रतिसमाधास्यामस्तदर्थ मिदमारभ्यते,- यथो हि नु वा एतनयत्र स्वरसंस्कारों समयाँ प्रादे- शिकेन गुणनान्वितो स्यातां सर्व प्रादेशिकमित्येवं सत्यनु- पालम्भ एप भवति यथो एतद्यः कश्च तत्कर्म कुर्यात् सर्व तत्मत्त्वं तथाचक्षीरनिति यश्यामः समानकर्मणां नामयय- प्रतिलम्भमेकेपां नपां यथा तक्षा परिवाजको जीवनी भूमिज इत्येतेनवोत्तरः प्रत्युक्तो यथो एतद्यथा चापि प्रती- तार्थानि स्यु स्तथैनान्याचक्षीरनिति सन्त्यल्पप्रयोगा: कृतोऽप्यकपदिका यथा व्रततिर्दगुनाजाय आट्यारो जाग- रूको दर्विहोमीति यथो एतनिष्पन्न मिव्याहारेऽभिवि- ·निरुतम् + [पूर्वपटकम् चारयन्तीति भवति हि निष्पन्नेऽभिव्याहारे योगपरीष्टिः प्रथनात् पृथिवीत्याहुः क एनामप्रथयिष्यन् किमाधारश्चे- त्पथ च दर्शनेन पृथुरप्रथिता चंदप्यन्यैः ॥ ३ ॥ “यथो हि नु या एतन्" इति । यथेति चाक्योपादाने, यथा येन प्रकारण। उकारोऽयधारणार्थ । व्यारयातमेतन्- “अथाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थे”। इतरेण येनय प्रकारण प्रसिद्धमाचार्येणाख्यातजत्व प्रतिषिद्ध नाम्न, तेनैव प्रकारेण प्रत्यनुभाप्यामीति। हि-इत्यस्यायाम् । कथ हि व्याक रिष्यतीति । नु--इत्येष हेत्वपदेशे1 4-इत्यय यथोक्तपूर्व पक्षोपदेशार्थ । येनैव प्रकारेणासमर्था हेतव उत्ता, तेनैव प्रकारेण प्रत्यनुभाष्य प्रतिवन्धर्मेण समाकरिष्याम ॥ यथैतदुक्त किमिनि? "तद्यत्र स्वरसस्कारों समर्थी प्रादे शिक्न गुणेनान्वितौ स्याताम्" इति । आह तत्र किमिति? उच्यते, तदेतत् प्रत्युच्यत इत्युपप्रयुन स्तच्छद ॥ आह, केन पुन प्रकारेण प्रत्युच्यत इति ? उच्यते- “सर्व प्रादेशिकमित्येव सत्यनुपालम्भ एष भवति" । सर्वमेय प्रादेशिर सर्वमेर नियाज आह,-तत किम्' इत्येव सत्यनुपालम्भ एप भवति । आह, कथम् ? णु प्रदेशवाचिन आरयानानुनप्रेक्ष्य तदाश्रयी स्यरसस्कारी याच द्गम्यमनुविधेयो,-विभ्वी हि रक्षणगतिनैप शन्दापराधो नाप्य. स्माकम् । भवत इवायमपराधो मन्दशिक्षितत्वात्,- येना - नाम।

·१० पा० ३१०] * नघण्टुकं काण्डम् * दुविधातुं स्वरसांस्कारी विद्यमानावपि प्रदेशवाचिनि धाती न शोपि, सलो तावत् पुनः पुनः शिक्षस्थान्यव्याकरणं यायच्छ- क्तिस्तथानुविधातुमिति! व्याकरणेऽप्यष्टवामिन्ने लक्षणैरे- कदेशो विक्षिप्तः। कश्चित् सौत्रो धातुः, कश्चित् तुशदचशब्द- चारान्दातिरिकाध्याहारविभागादिगम्यः । तद् यथा । मतान्त- रेयष्यभिन्नेषु कश्चिन् कविहिधिरुध्यते । ते व सर्व एव 'प्रयोगमिष्ठता प्रयोगकाल उपसंहर्त्तव्याः । एवमिहापि सर्याप्येच लक्षणशास्त्राण्यपेक्ष्याणि अपिलस्वरसांस्कारसिद्धये । -इति स लां तावत् शिक्षस्यानिधिः, यावदपिलशब्दाना स्वरसंस्कारावनुविधातुमुपज्ञातुं सामर्थ्यमिति ॥ “यथो एतत्” यत् पुनरेतदुक्तम्,-"यः कश्च तत् कर्म बुर्यात्, सर्व तत् सत्त्वं तथाऽऽवक्षीरनिति” । अनेकेषामेक- नियायोगादेकनामता प्रसज्येतेति ॥ अत्र ब्रूमः, न हि प्रसज्यते । त्वमपि पश्यसि, ययमपि च “पत्यामः समानकर्मणा" तुल्यफर्मणां अपि सतां कर्मरता नामधेयप्रविलम्भमेकेषां नैवेषां यथा तक्षा परिणाजको जीवनी भूमिज इति ।" तशन कश्चिन् तसेल्युच्यते। अन्यः तनमपि न तशेन्युच्यते, आह,-कोऽत्र हेतुरिति ? शृणु-लोकमंच पृच्छ, तमेोपालम्भाव, न मरोप नियमः कृत इति। अथ च तद्यथा, समानीहमानानां कश्चिदेवार्थेन संयुज्यते, कश्चिन, येदादीनाम्, एकार्थेन संयुज्यत इति मन्यैरपि संयुक्त, सत्यमेकेन चालयम् । स्वभावतो हि शन्दानां नियाजस्वेऽपि सति काश्वि ·६० नियमः स्थान * निरुक्तम् - [पूर्वपट्कम् देव मियामवीरल्यावम्थितिर्भवतीति । अथया क्रियाशियरतो -यो हि यदतिशयेन फरोति, तस्यानक क्रिया पत्त्येऽपि सति ततुक एच नामवेयप्रतिलम्भो भवति । अयं समाधिः, अथवा न मो यो यन यदा च तक्षति, स एय तक्षेति। किन्तर्हि ? यो यदा यत्र तक्षा भवति, स एव तक्षेति । तदेतलक्षणमनियत, काममन्येप्वप्यम्तु कदाचित् कचित् तेषामप्यन्याः किया नियततराः सन्ति, यद्धेतुको नामधेयप्रति. लम्भ इति ? तेषां तु तक्षा नियमतः तक्षतीति विशेषः। जीवन इक्षुरसः, शाकजातिर्वा । भूमिजोऽङ्गारकः ॥ "पतेनैवोत्तरः प्रत्युक्तः" । आह,-कतमः ? यावद्भिर्भावः सम्प्रयुज्येत तावद्भ्यो नामधेयप्रतिलम्भः स्यादित्येपः। पश्या- मोऽनेकक्रियायुक्तानामपि एकक्रियाकारितो नामधेयप्रतिलम्भो भवति । तद्यथा, तक्षा, परिव्राजक इत्येतान्येवोदाहरणानि । तक्षा ह्यन्यान्यपि कर्माणि करोति। न पुनस्तस्य तत्तो नाम- धेयप्रतिलम्भोऽस्ति। तत्र, यदुक्तमेकस्यानेकक्रियायोगादनेक- नामता प्रसज्येतेति। एतदयुक्तम् । न प्रसज्येत । यदि चोक्तमनेकेषामेकनामता, एकस्य चानेकनामता प्राप्नोति, ततश्च व्यवहाराप्रसिद्धिरिति, न हि तदुभयमस्ति । अनेकेपामैकक्रिया- योगे हि सति एकस्य चानेकक्रियायोगेऽपि हि सति व्यवस्थित एक शब्दनियमः स्वभावत एव लोके। तस्मान व्यवहाराप्रसिद्धिदोषो- ऽस्ति । तत्र, यदुक्तं व्यवहाराप्रसिद्धिदोपप्रसङ्गान सर्वाण्या- यातजानि नामानीति, एतदयुक्तम् ।।

·१० ४पा० ३ख०] ७ घण्टुकै काण्डम् । “यथो एतत्” यत् पुनरेतदुक्तम्- “यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युस्तयनान्याचक्षोरनिति” । अत्र मः.-शब्दस्वाभाव्यमेतन्' -यत् तथा सर्वाण्याख्यायन्ते, यथा यथा प्रतीतार्थानि भवन्ति न तत्राहमपराध्ये भवतः, नापि शास्त्रम्। यथायस्थितानां हि शब्दानामन्याख्यानमात्रमेव क्रियते, नाहं शब्दानां कर्ता, य एषां प्रयोनारस्तानेवोपालम्भव, निराकुरु वा यदि शनोवि ॥ आद्द, कस्मात् पुनः कानिविदास्यायन्ते लोके ? तदभिधाने साभाव्यमेच,-कानिचित् प्रतीतार्थानि, कानिचिदप्रतीतार्थानि, तान्यपि शास्त्रेण प्रतीतार्थान्येव कर्तव्यानि एतदेव शास्त्रस्य शास्त्र. त्वम्, यदप्रतीतार्थान्यपि प्रत्यादिना प्रतीतार्थानि स्युस्तथना. न्याचक्षीरनिति आख्यायन्त एव कानिचित, कानिचिच्छास्त्रेण प्रतीतार्थानि क्रियन्ते। रूढयनुविधायित्यालक्षणस्य, गुणतस्तेषु लक्षणम् । अपि च । “सन्ति" एव “अल्पप्रयोगा:" प्रतीतार्थ- क्रियाः केचित् "रत" मृत्यत्ययान्ताः शब्दाः “अपि” "एक- पदिकाः" एकपदप्रकरणान्तर्वतिनस्तधर्माणः। तत् “यथा,- प्रततिर्दभूना जाट्य आट्यारो जागरूको दविहोमीति"। प्रतति- गातेचल्ली। दमूना दममना येत्येवमादि,अग्निरतिथियां । जादयः जटावान् । आगारो अटनशीलः। जागरूको जागरणशीलः । दविहोमीति दाजुहोतीत्येव प्रतीतान्यपि शाकटायनाभिप्रायः। तत्र यदुक्तं -'न सर्वाण्याख्यातजानि नामानीति' तद् युतम् ।। "यथो एतत्”-पुनरैतदुक्तम, निष्पोऽभिन्याहारेउमि विचारयन्तीति। अब चूमा, युनं ते कुर्यन्ति--"भवति ·व्येवा * निरुक्तम् * हि निष्पन्नेऽभिव्याहारे योगपरीष्टि"। योगपरीष्टिनम योगस्य परीक्षणम्॥ कथश्चानुत्पन्न सन्नभिधानयोग परीक्ष्येत । तत्र यदुक्त- “प्रथनात् पृथिवीत्याहु"। “क एनामप्रथयिष्यत् किमाधार श्चेति” । वयमेव ब्रूम, प्रथितेय केनचिदत पृथिवीयमित्याह । कथमियमप्रथिता सती पृथिवीत्वमापेति ? उच्यते,--'अथ दर्शनेन पृथुरप्रथिता चेदप्यन्यै ' । दृश्यमाना हीय पृथिवी। तस्मात् यद्यप्यप्रथिता कैश्चिदन्यैस्तथापीय पृथुदर्शनयोगात् पृथि तर, यदुक्त-क एनामप्रथयिष्यत् किमाधारश्च" एतद्युक्तम्, अन्यथा हि धात्वर्थो नोपपद्यत एच। तत्रैव सति, यथा न विरोत्स्यते, तथा निर्वक्ष्याम । तस्मादविरुद्ध शाफ टायनाभिप्राय ॥३॥ अवाप्या मर्ग एप दृष्टप्रसादा उपालभ्यन्ते यथो एत- स्पाभ्यः पदेतगान् मित्रचस्कारेति योऽननितेऽर्थे सअचस्कार म तेन गर्हः मैपा पुस्पगर्दा ययो एतदपर- स्माद्भावान् पर्पस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति पश्यामः पो- त्पन्नाना सचानामारस्माद्भावान्नामधेयप्रतिलम्ममेकपा नकैषां यथा पिल्बाटो लम्पटक इति रिस्य भरणाहा मेदनाहा ॥४॥ इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पाठः ॥ १, ४ ॥

·१० ४ा० ४०] * नैघण्टक काण्डम् * ६३ "अध" | "अपि" च, यदि दृष्टऽप्यस्या पृथुत्वे न धयमुप लभ्यामहे । ननु "ए" सति, “सर्व एव दृष्टप्रवादा उपालभ्यन्ते" न घल्महमेव । योऽय दृष्ट्या नीति, स तत्र दोष एव । तथा सति, दृष्टहान प्रसज्येत, अनिष्टवैतत् । तस्मात् पृथुदर्श नात् पृथिवीत्युच्यते ॥ "यथो एतत्" यत् पुनरेतदुक्तम्-"यदेभ्य पदेतराद्धात्सब- स्वारेति' अत्र चूम,-"योऽनन्विने" शब्देनानभिधेये "अर्थे" अननुगतमसम्बद्ध "सञ्चस्कार, स तेन" सम्बद्धन सस्कारण 'गर्ह " गर्हणीय । पुनराचार्यो योऽनुगतधातुभिरनेकरकाभि धानगतानास्तत सञ्चस्कार, नैव मौढ्यन। "सपा" तमि प्रायापरिज्ञानात् "पुरषगाँ” पुरषो हि कश्चित् अशिक्षितत्यादेक- धातुजमपि न जानाति, किमुत बहुधातुजम्। अपि च सन्ति रोके तादृशा पुरा, ये कारकहारकादीन्यपि प्रकट क्रियाणि सन्ति, कतमेभ्यो धातुभ्य एतान्यमिनिष्पाद्यन्त इति न जानते, एप पुरपदोपो न शास्त्रदोप,-यदनुगमयितु शन्दों न शक्यते। नर,-'यदुतम्, अननुगत एवार्थे सञ्चस्कार शाकटायन , सन्त- मेष यर्थमाययति गमयताति'. सत्यम् । तस्मादुपपद्यत एवं शायटायनमतम् । अपि च, रूदिशन्दयुत्पत्तिमन्त्रेप्वपि दृश्यते । यथा लक्षण, तथा लक्ष्य प्रवर्तितुमर्हति,- इतरया हि कस्य तल्लक्षण स्थात् । पटसर्प तत्सपिरिति मत्र, यन्नवनीतमभयदिति मन्त्र । थपि च, ग्राह्मणेनाप्यनेकधातुजान्येव त्या निर- ·६४ [पूर्वपट्कम् च्यन्ते। " निस्तम् तत्र मन्त्राभिधानानि यत्परिज्ञाने च फलमुपपद्यते । आह, -"तदेतत् यक्षर हृदयमिति, ह इत्येकमक्षरमभिहरन्त्यस्मै म्वाश्चान्ये च य एन वेद, द इत्येकमक्षर ददत्यस्मै स्वाश्चान्ये च य एन धेद, यमित्येकमक्षरमेति स्वर्ग लोके य एव चेद (श मा १४, ८, ४, १)" इति । एव हरतर्ददातरेतेह दयशद । तदर्थ फलोपदर्शनाथ ब्राह्मणेनैव निरक्त । तश्च न परं प्रमाणम् । तम्माच्छाकटायनस्तदश्य सम्यगेव कृतवान्,-: -यदनेर्धातुभि रेकमभिधान निरनवानिति । “यथो एतत्” यत् पुनरैतदुक्तम्,--"अपरस्माद्वावात् पूर्वस्य प्रदेशी नोपपद्यत इति पश्याम अब चूम ,-"पूर्वोत्पनाना सत्त्वानामपरस्माद् भाचानामधेयप्रतिलम्भम्"। थपरस्मादपि सतो भावात् । “एक्याम् न एपाम्" । तन “यथा" “विल्यादी लम्पचूदक इति"। पश्चात्कालीनयापि चूडालम्बन दियया, भविष्यता योगेन वित्यादननियया च, पूर्वोत्पन्नस्य सत्त्वस्य नामधेयप्रतिरम्भ उपपद्यमानो दृष्ट । छ चान्यत्र नीप पद्यते। तत्र यदुक्मपरम्मादायात् पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यते, मदतदनकरयादयुनम् । उपपद्यत पय हि वेवाञ्चिदिति ॥ "चिव भग्णाद्वा भेदनाहा' । भृत हि तद् भवनि पीजा विभनि घा। दुर्भिक्षादा भक्ष्यमाण जनम् , भेदनाहा भिद्यते हि तदयश्य भक्षणायेति ॥ आह,-विमिदमतिमश्यिप पिमपि पूर्वोत्तरपक्षसम्बद्ध नामा• ग्यातजत्वमधिल्योन मिनि' उच्यने,-शिष्यगुद्धिवृद्ध्यर्थमत. नाम्, ·स० ५० १५०] * घण्टुकं काण्डम् * दुक्तम्, कयं नाम व्युत्पन्नवुद्धिः शिष्योऽप्रतियुध्यमानः सर्वतो. मुषानेव लौकिकवैदिकान्छन्दानि यादिति । सर्वाण्येव हि व्याकरणानि निरुक्तानि व वेदाङ्गत्वाविशेषात् प्रमाणानि । तेषा. मेष फलमिदं साध्वित्येतदशक्यं तदुक्तमिति ॥ ४॥ इति निरुतवृत्ती पष्टाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥ पञ्चमः पादः अधापीदमन्तरेण मन्त्रवर्धप्रत्ययो न विद्यतेऽर्थम- प्रतियतो नात्यन्तं स्वरसंस्कारोह शास्तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य का स्न्यं स्वार्थसाधकञ्च यदि मन्त्रार्थप्रत्यया- यानर्थकं भवतीति कौत्सोज्नर्थका हि मन्त्रास्तदेते नोपे. लितव्यं नियतवाचो युक्तयो नियतानुपूर्ध्या भवन्त्यथापि ब्राह्मणन रूपसम्पन्ना विधीयन्ते । उरु प्रथस्वेति प्रथयति । प्राहाणीति मोहत्त्ययाप्यनुपपन्नाभवन्ति । ओषधे वाय- स्वन स्वधिते .मैनं हिंसीरित्याह हिंसन्नथापि विप्रतिपि- द्धार्था भवन्ति । एक एव रुद्रोयतस्य न द्वितीयः । अमख्यातासहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्याम् । अशनुरिन्द्र ।

·* निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम् जज्ञिपे शतं सेना अजयत्साकमिन्द्र इत्यथापि जानन्तं सम्प्रे- प्यत्यग्नये समिध्यमानायानुव्र हीत्यथाप्याहादितिः सर्व- मिति । अदितिधारदितिरन्तरिक्षमिति । तदुपरिष्टाद्- व्याख्यास्यामोऽथाप्यविम्पष्टार्था भवन्त्यम्यग्यादृश्मिजारया- यिकाणुकेत्यर्थवन्तः शब्दसामान्यादेतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद् पसमृद्धं यत् कर्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदतीति च ब्राहमणम् ॥१॥ एवं नामाख्यातोपसर्गनिपातानां प्रविभागेनापस्थितानामेन लक्षणं परिज्ञायते-“अथापीदमन्तरेण मन्त्रेवर्थप्रत्ययो न विद्यते"। अथशब्दोऽधिकारार्थः । द्वितीयं शास्त्रारम्भप्रयोजन. मधिकरोतीति । अपीति सम्भावने । अपि पदेषु विभागेनाव- थितेषु लोके घेद घा, अपि मन्येषु पापमानावस्थितेषु, यः समस्तार्थस्तस्मिन् प्रत्ययो विशेषावधारणं न विद्यते, न भवती त्यर्थः। अपीदं शास्त्रमन्तरेण पदार्थप्रत्ययो नास्ति । अपि पाक्यार्थ इत्यभिप्रायः॥ आह, कः पुनः पदार्थवाफ्यायोचिदोष इति ? उच्यते,- साकादशः पदार्थो निराकादशी चाक्यार्थः । त्युक्ते फिमित्याकाक्षा भवति, ततो गच्छतीत्युक्ते निगकाझं भवति, तथा गच्छतीत्युन फाति साकाझं भवति तथा गौरि- त्युन निराकाङ्क्ष भवति। अथेदानी गोर्गच्छनीत्युक्ते गौयांद- तयथा,-गारि- ·१० ५पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * दोहादिभ्यो व्यावृत्य गमनेऽवतिष्ठते, गमनं चान्येभ्यो व्याघृत्य गव्येयाचतिष्ठते। एप वाक्यार्थः । स एप प्रकरणाविरोधी चाफा पदार्थ नियमेन लक्षयति, पदार्थश्च पदलक्षणम् । पदार्थ- सभियोगेन हि व्याकरणे पदानां प्रातिप्रत्ययादीनि लक्षणानि ध्यादिश्यन्ते ॥ यत एवमतः "अर्थमप्रतियतो नात्यन्तं स्वरसंस्कारोई शः" । अर्थमातियतोऽप्रतिपाद्यमानस्यावतार्थस्येत्यर्थः । “नात्यन्तम्"। नैकान्तिकेन, एकान्तं नाम निधयोऽनिश्चयेनेत्यर्थः । किम् ? 'म्यरसंस्कारोईश'। स्वरोद्देशः संस्कारोद्देशश्च, स्वराबधारण संस्कारावधारणं नास्तीति चाचशेषः। किं कारणाम् ? न ह्यन. वधृतार्थः स्वरसंस्कारायवधारयितु शाक्नुयात्, अर्थवशेन हि सरसंस्कारायचतिष्ठेते॥ "तदिदम्” एवं प्रत्या निशक्तशाम् “विद्यास्थानम्” पतद- धीनत्यादर्थपरिज्ञानस्य। अर्थवशगवान स्वरसंस्कारयोरिद "व्याकरणस्य कात्स्न्य" स्तस्नभायं, करोतीति पास्यशेषः । व्याकरणेन हि स्परसंस्कारी विन्त्येते। तमादपरिसमाप्तमेव सायद् व्याकरणं यावत् निरुक्तं नाधिगतमिति, न हि अनरुक्तो. ऽर्थमपधारयितुमलम्, नानयधृतार्थ स्वरसंस्कारतस्य विजा. नीयादिति ॥ आह, ननु व्याकरणस्य कास्यमेतत् करोतीत्युक्ते तच्छे. यमेवैतत्, गुणादिवत्, ततश्च विद्यास्थानत्यमस्य विरुध्यत इति ? नेत्युच्यते, स्वार्थसाधक स्वार्थाजहदवृत्त्या (अजहत्वार्या- ·* निरुक्तम् * [पूर्वपदकम् वृत्त्या) ह्य तदनुषङ्गतो व्याकरणस्य कृत्स्नतां करोति । यथा लोके स्वार्थमपरिहाय कश्चित् परानुग्रहं करोत्येवम् । यत् पुनरेतदुक्तं गुणादिवदिति। ते हि तन्त्रान्तर्भूता एव उणादयो बहुलम् (फा०३, ३, १)"-इत्युक्तम्, न पुनर्निघण्टवो यहुलमिति । तस्मात् स्वतन्त्रमेयेदं विद्यास्थानमर्थनिर्वचनम्, व्याकरणन्तु “लक्षण- प्रधानमिति विशेषः॥ आह,-"यदि मन्त्रार्थप्रत्ययाय” एतदारभ्यते, हन्त तदेव मर्थमारभ्यमाणम् "अनर्थकम्" एव भवतीति” । आह-क एयमाहेति ? उच्यते,-"कौत्सः'। कि कारणम् ? "अनर्थका हि मन्त्राः"। न हि मन्त्राणामर्थोऽस्ति पाच्यवाचकत्येन । तदर्थनिर्वचनायारभ्यमा मिदमप्यनर्थकमेव भवति । रब्धव्यमित्येवं कौत्सो मन्यते ॥ "तन्" एतदेवमुच्यमान कौत्सम् "एतेन” अनेन नरुनेन "न" "उपेक्षितव्यम्” । घेदं शास्त्रञ्च ईक्षितव्यम्, किमसी सत्यमाचष्टे वृथेति पा परीक्ष्यम् । अर्थचत्त्ये मन्त्राणां यद्धेतुशानं वक्ष्यमाणं तदुपग. म्यार्थवत्त्वं मन्त्राणामाक्षितव्यमिति केचिदाहुः । कया पुनरुपपत्त्या कौत्सो मन्त्राणामानर्थक्यमाहेनि? उच्यते,-"नियनयाचो युगयो नियतानुपूर्ध्या भवन्ति"--इति । नियतयाचो युक्तयः, निरुदयाचो युनयः,-अमिधाननियता हि ने भवन्ति ।-"अन्न धा याहि वीतये (सा० ० सं०१,२, १,१)" इति मन्त्रेण पुनर्विभावसो! आगच्छ पातायेति। नियतानुपूर्या नियतनिष्टानुपूर्ती पदप्रयोगम्य । तद्यथा,-यन तस्मान्ना- उपगम्य ·१५० ५५० ९ख०] * घण्टकं काण्डम् * आयाहि' इति न पुनर्भवति आयाह्यग्ने' इति । इह लोकेऽर्थवतां शब्दानामनियमेन पथ्यापपचनता दृष्टा गवादिप्रयोगे, तथा न पार्षापव्यं द्वपम् । तद्यथा, गोणीमभ्याज' 'अभ्याज गोणीम्' 'आहर पात्रम्' 'पात्रमाहर' इति। न च तथा मन्त्रेषु। तनो अर्थवच्छन्दयधात् पश्यामोऽनर्थका मन्त्रा इति ॥ अथाप्ययमपरो हेतुरानर्थक्ये मन्त्राणाम् । भाह,-कतमः ! इति, उच्यते,-"ग्राह्मणेन" ते "रुपसम्पन्ना.” अपि सन्तो "विधीयते” एथ। यदि होते अर्थवन्तोऽभविष्यन्, स्येनैव लिङ्गन स्पमात्मानमेते विनियोक्तुं समर्था इति कृत्वा न ब्रामणेन तेषु तेषु कर्मसु व्यवास्यन्त, पिहिताश्च। तद् अथा,-"उरु प्रधम्येति प्रथयति (श० ० १, १, ६, ८) प्रथनलिङ्गो मन्त्री विहितः प्रथनकर्मणि, यथा ब,"36 प्रधा उस्प्रथस्योक ने यापतिः प्रथताम् (य वा० सं० १, २२)”। यरिदम्, पुगे. डाशं प्रत्युच्यते । पुरोडाश! त्वं विस्तीर्णनयन सन् विस्तार प्रथाः, सात्मानं ते तप यज्ञपतिधार्य यजमानः प्रजापशुहिर- प्यादिभिधोरमथतां विस्तीर्यवामिति। तथा,-"मोहाणीति मोहति इति ब्राहाणं द्रोणकलशप्रोहणविधायपि । “इदाह- मात्मानं मोहामि"-प्रास्यामि इति प्रोहागीनि मोहति, मोहणलिङ्गी विहितः प्रोहणकर्मणि । तस्माङ्गिसम्पन्न विधा- नात् पश्यामो ब्राह्मणेनानकम्वरूपमेय सन्तं मन्त्र नियुक्तम् । एवं सति, मन मन्त्र पुनर्विवत् ब्राह्मणमययत् । अनर्थका मन्त्रा.-नहायन्तःसन्तोदासपदाह्मणेन विधायेरन् , चिहिताच।

·* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् तस्मादनर्थका मन्त्रा इति पश्यामः । अपि च,ब्राह्मणस्यानर्थ- क्योपगम्ये देशकोलकर्तृदक्षिणादिकर्माङ्गभूतं कुत उपलभ्येत ? तथाच ब्राह्मणस्यानर्थक्येऽभ्युपगम्यमाने वेदैकदेशस्य मन्त्रस्या त्यन्तमेवानर्थकत्वमभ्युपगत स्यात्,-न हि ब्राह्मणस्य विधिस्तु त्यर्थावृतेऽर्थवत्तास्ति, मन्त्राणां पुनर्वाच्यवाचकत्येनानर्थकानामपि सतां विनियोगमात्रेणार्थवत्ता स्यात् । एतस्माञ्च काममनर्थका मन्त्रा पाच्यवाचकत्वेन सन्तो विनियोगमात्रेणवार्थवतो विधे- यत्वात् विधायकत्वाच्च ब्राह्मणमर्थवदस्त्विति ॥ “अथापि" अयमपरो हेतुरनर्थकत्ये मन्त्राणाम् । आह- कतमः ? इति उच्यते,--"अनुपपन्नार्थाः” हि एते "भवन्ति" य एतेप्यर्थों लभ्यते,-अयमतेप्यर्थः म्यादिति नासाधुपपद्यते । -ओषधे त्रायस्य (य० वा० सं० ४, ३, ६, १५) एनम्" -इत्याह । न चौपधिरात्मानमपि त्रातुं समर्था, किं पुनर्वृक्षम् -"स्वधिनेमन / हि . सीः (य० पा० सं० ४, ३, ६, १५) इत्याह" आत्मानमेय “हिंसन्” । को हि नाम एपमुक्त्वा म्पयमेव हिम्यान् ? हिनस्ति च । लोके यान्येचंविधानि चाक्यान्युन्मत्त प्रभृतीनां तान्यनर्थकान्युच्यन्ते, तोवेमानि। तस्मादिमान्यप्य- नर्यकानीत्युपपद्यते ॥ “अथापि" अयमपरी हेतुरानर्थम्य मन्त्राणाम् । आह,-- कतमः? इति, उच्यते,-"विप्रतिषिद्धार्था भवन्ति" इति । अन्यस्यान्येन विरदान प्रतिषेधो विप्रतिषेधः, इतरंतग्व्याघात इत्यर्थः। तद्यथा,-"एक एव दाऽयतम्य न द्वितीय." तद्यथा- तथा,-" ·. 3223 . १४० ५पा० १०] * नैधण्टकं काण्डम् - "असङ्ख्याता सहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्याम् (य० वा० सं० १६.५४)" अशत्रुरिन्द्र जज्ञिये (ऋ० सं० ८, ७, २१, २)" "शतं सेना अजयत् साकमिन्द्रः ( सं ८,५:२२,१) इति” । पतान्युदाहरणानि । “एक एव रदोऽवतस्यो न द्वितीयो रणे निनन् पृतनासु शयून् । संसृज्य विश्वा भुवनानि गौता प्रत्यङ्ग जनान् सञ्चुकोवान्तकाले ।” 'एक पवावतस्ये द्रा स्थितवान, 'रणे' पाय रणार्थाम, 'न' अन्यो 'द्वितीयः' कश्चिदस्ति । इति स्दबहुन्यप्रतिषेधः । कथमवतस्थे ? "नि निधयेन 'धन्' 'पृत- नासु' पद्धनीयेषु संग्रामेषु 'शत्रुन्'। फिञ्च, स एकः 'संराज्य' मृष्ट्वा, 'विश्या विश्वानि भुवनानि 'गोमा' रसिना, सप्ट्या च सर्गकान्दानन्तरमेव पालयिता च स्थितिकाले। 'प्रत्या' प्रतियो- म्येन 'जगान' 'सन्चुकोच सोचयति, 'अन्तकाले' प्रलयकाले । य एवं गुणयुको रदम्नं वयं तुमः ! "प्रव्याता - • भूभ्याम् नेषां सहप्रयोजनेऽय धन्यानि नामसि" (५० या० सं० १६, १४)। কা হই। চা খাবিনামা गयेधुकाः सातत्यो हमने उत्तरम्यां प्रीणायन्यायामिकायाम्। प्रजापतेराम् । 'भवाप्याता' असंख्यातानि 'सहवाणि' यानीति यायलम्यान, काम् ! 'ये पदा' 'भूम्माम' 'अधि' उपरि 'त' 'सहयोजने अभ्यनि अपस्थितानामेय 'भव' 'तन्मसि' तनुमः 'धन्यानि' धनषि। अपातानामेवामान, प्रतीत्यमिमायः । तापदेतानभिप्युमो पापसतानि तानि धषि। “त्वं सिन्धून भामरागः भन्नदिम् ! माधुगिन्द्र अति पित्र

·१० ५० स०] नघण्टुक काण्डम् .
'अनिमिप:' आदरखान् जयं प्रति, एकवीरः' एक एव विक्रान्तः
अप्रतिद्वन्दः सङ्ग्रामेषु, 'शतं सेना' वही शत्रुसेनाः 'साकम्'
अपस्थिताः 'अजयत्' पफ इन्द्री यः, तं वयं स्तुमः । एवमितरे-
तस्पतिविद्धान्येतानि मात्रवाक्यानि। यद्येको रदः, नासस्या-
तानि सहस्राणि, अथासयातानि, नैकः ययशत्रुः, कथं शतं
सेना अजयत् ? अथ शतं सेना अजयत् , कथमशत्रुः ? लोके हि
यान्येचंरक्षणानि वाक्यानि उन्मत्तादीनाम्, तान्यनर्थकान ति ॥
"भयापि” अयमपरी हेतुमन्त्राणामानर्थपये। कतमः ? इति,
उच्यते,-"जानन्तं सम्प्रेष्यति" अध्ययहाँवारम् । कथम् ?
'अग्नये समिध्यमानायानुव्र हीति “न्दु हैक आतुः। अग्नये
समिध्यमानाय होतरनुनाति ।” (श० वा. १, ३,२,३)1 होता
हि विधिश एव भवति,-नहाविद्वान् चिहितोऽस्तीति स विजा.
नात्ययामुमिनयधाघिदं मयानुष्ठातव्यमिति । तदेतद्विातार्थस्य
सतः सम्प्रेषणमनर्थकमेय भवति । यदेतदर्थकमेवमन्येऽपि
मात्रा इति ।
“अथापि अयमपरी हेतुमन्त्राणामानग्ये । आह, फतमः?
इनि, उन्यने,-"भाद" मन्प्रनिगमः "अदिनि सर्पमिति"।
भार,-विमुदाहरणम् ? 'अदितियादितिरन्तरिक्षमिति' “अदि.
निवादितिगन्तरिक्षम दितिमाता स पिता म पुत्रः ।
यदिनिः पञ्च जना अदितिजतिमदितिजनित्यम् ॥” ( म०,
६)1"तन्” पनदाहरणम् उपरिणाद याम्याम्यामः" ।
१६ त्ययममियम दाहता. काय येय याः, सा अन्तरिक्षम् !
विदेशा

·१०४
..
* निस्क्तम् *
[पूर्वपट्कम्
यैव माता, स एव पुत्र, स एच पितेत्येवमादि किमपि बहुत्र
परम्परासम्बद्धमुच्यते । तदर्थवत्त्वे सत्युपपादयितुमशक्यम्।
तस्मादनथका मन्त्रा इति॥
"अथापि” अयमपरो हेतुरानर्धक्ये मन्त्राणाम् । आह,
कतम १ इति, उच्यते,-"अविस्पष्टार्था' अपि हि केचित्
"भवन्ति । तद्यथा,-"अम्यग्, यादृस्मिन्, जारयायि,
काणुका,-इति” एवमादय । न छपा विम्पष्टार्थता मन्त्रेषु
शक्यते परिज्ञातुम्, न च केचिदर्थवन्त केचिदनर्थका इति
न्याय्यमभ्युपगन्तुम्, अर्द्धावेशस हि स्यात् । तस्मात् सर्व एवा
नर्थका इति ॥ परिसमाप्त पूर्यपक्ष ।।
स्वपक्षनिदान स्थापयिष्याम , तदर्थमिदमारभ्यते,-'अर्थपन्त
शब्दसामान्यात्” इति । अर्थवन्त एष मन्त्रा इति प्रतिमा।
हेतुरच्यते, शदसामान्यादिति। समान एव हि शब्दो लोके
मन्ने । तथा च, य एवं गोश दो लोके स्परसस्चायुक्त ,
एय मन्नेष्वपि । तय सति. स एवार्थयान् लोरे म पच
चानर्थको मन्नेविति विशेषहेतुर्नास्ति, असति च विशेषता
धर्धयन्त पय मन्ता शब्दसामान्यादित्युपपद्यते। तत्पुनर्रतटतम्,
-प्रयोगानियमालोरेऽर्थवत्त्व प्रयोगनियमाञ्च मन्नाणामानर्थस्य
मिति, तन् प्रति घश्याम एनन् लोरेऽपि हि प्रयोगनियमो दृए ।
तद्यथा,-पितापुत्राविति ।।
किचान्यन्-"एनई याम्य समृद्धं यहूपममृद्ध यत कर्म
नियमाणमृग्यजुर्वाभिवदीति च ब्राह्मणम् । एतदेव हि यश
।
स

·९० पा० २खा] *नघण्टुकं काण्डम् , कर्मण: समृद्धम्। तत् किम् ? इति, उच्यते, 'यदूएसद्धम्' मन्त्रलिङ्गरभिधीयते, तदेव हि समस्तवृद्ध्या युक्तं भवति,. नेतरत् । एतदेय सुतरां स्पष्टीकरोति, यत् कर्म नित्यमाण- मृनुर्वाभिवदतीति व ब्राह्मणमिति' । शब्दसामान्याब्राह्मण प्रामाण्याच्चेति । च शब्दो ब्राह्मणमपि व मन्त्राणामर्थवस्वमेवं दर्शयति । अनर्थका हि सन्तः कथं कर्माभिववेयुः ? कथं याऽन- भिवदन्तः समर्द्धयेयुः ? अर्थवाचं धाभ्युपगतं भवता ब्राह्मणस्य ? अथापि ब्राह्मणेन रूपसम्पन्ना विधीयन्ते इति अत्र ब्राह्मपोन सिद्धवावरयमुक्त मन्त्राणाम् । नदेतदुपदर्शितमस्माभिस्तस्मा. दर्थवन्त एप मन्त्रा इति ॥१॥ क्रीलन्ती पुर्नवृभिरिति यथो एतन्नियतवाची युक्तयो नियतानुपूर्ध्या भवन्तीति लौकिकेचप्येतद्यपेन्द्राग्नी पितापुत्राविति यथो एतद् ब्राह्मणन रूपमम्पन्ना विधी. यन्त इत्युदितानुवादः स भवति यथो एतदनुपपन्ना भवन्तीत्याम्नायवचनादहिंसा प्रतीयेत यथो एतद् विप्रतिपि- द्वार्था भवन्तीति लौकिकेपप्येतद्यथाऽसपनोऽयं ब्राह्मणो- ज्नमित्रो राजेति यथो एतजानन्त संप्यतीति जानन्त- ममिवादयते जानते मधुपर्क ग्राह यधो एतददितिः सर्व- मिति लौकिकम्पप्येतद्यथा सर्वरसा अनुप्राप्ताः पानीयमिति ·१०६ * निरुत्तम् * पिपट्कम् यथो एतदपिस्पष्टार्था भवन्तीति नष स्थाणोरपराधो यदेनदमन्धो न पश्यति पुरुषापराधः स भाति यथा जान- पदीषु विद्यातः पुरुपरिशेपो भाति पारोपर्यवित्सु तु सलु वेदिता भूयोपिद्यः प्रशस्या भाति ॥ २ प्रथमाध्यायस्य पञ्चमःपादः ॥१,५॥ वि पुन समृद्धरूपत्वे मन्त्राणामुदाहरणम् ? उच्यते-- “श्रीरन्ती” इति। “इहैव स्त मा वियोष्ट विश्वमायुर्व्यश्नुतम् । भारती पुर्नप्तृभिमोदमानों स्ये गृहे ॥” (ऋ. स०८, ३, २८.२)। सूर्याया आर्षम्। विवाहे विनियुत्ता। अनुष्टुप् । 'इहैव' 'स्त' भवन्त युवा, 'स्वे गृहे' 'मोदमानी' हर्षमाणी 'भा वियोयम्' मा च पियुज्यताम् । 'विश्व' सर्वम् 'आयु' व्यश्नुन मोरन्ती 'पुत्र' 'नप्तृभि' पौनैश्च सहेत्याशी । म्यापितमर्थवत्स्य मन्त्राणाम्॥ अधुना परपक्षे हेतयो निराफर्तया , तदर्थमिदमाह,-"यों पतत्" इति । यत् पुनरेतदुक्तम् । “नियतयाची युनय , नियतानु पूर्या भवन्ति इति"। अत्र चूम,-"रोकियष्यपि" ह्यर्थवत्तु शन्देषु नियतयाची युक्तित्व नियतानुपूर्यत्यञ्च दृष्टमेघ । “एत दुयधा,--इन्द्राग्नी पितापुत्राविति' च। तत्र, यदुन नियतवाची युक्तिवानियतानुपू यंत्वाचानवा मन्ना इति । एतदयुनम् । विषेप्यपि हि नियतप्रयोगा सन्त शब्दा फेचिदर्थयन्ती ·१२०५पा० २०] नघण्टुकं काण्डम् । १०७ दृशः, यथेन्द्राग्नी पितापुत्राविति । स एप प्रयोगनियमादनर्थका मन्त्रा इत्यनेकान्तिको हेतुः। तस्मादर्थवन्त एवेति ॥ *ययो एतन्” यत् पुनरेदुक्तम् -- ब्राह्मणेन रूपसम्पमा विधीयन्त इति” । अन्न ग्रूमः, उदितान्यादः स भवति । न समर्थ आत्मानमेव स्वेन रूपेण विधातुमित्यतो ब्राह्मणेन विधीयते किन्तहि आत्मनियोगाश्रयमुकमेव सन्त मन्त्रेणार्थ बामणमनुबकि विस्तरेण प्रकृतार्थसन्तुष्ट्रपया, न हानुक्तं स्तोतु शक्यते, सोऽयमेवमुदितानुवाद एव भवति, उक्तानुवाद इत्यर्थः । अपि चानेऽपि समानलिङ्गाः प्रकरणे मन्त्रा भवन्ति, ते हाहम्पू. विकया एक प्रयोग प्रति 'सले कपोत'वत् सम्पतन्ति, तेषां समुञ्चये विकल्पे च प्राप्ते सति अभिमत एको नियमायं वालणेन विधीयते । एवमुभयोग्यत्त्वं मन्त्राह्मणयोः। तत्र यदुक्तं Sথকেঃমিখালথ, নাম আয়ারলাম मिति, एतदयुक्तम् । तस्मादुमयमर्थवत्--- --मन्त्राश्च ब्राह्मणञ्चेति॥ “यधो एनन्" यत् पुनरेतदुक्तम् -'योषधे प्रायस्वनम्, सधिने मैना हि सी., इत्यादयः अनुपपन्नाः भवन्ति । या धूमः,ओपध्यधिदेवतोच्यते, हे ओषधे! बायस्वनम्, त्वत्पूर्वको होष वृक्षश्छिद्यमानः सम्यक् छिटो भविष्यति, ताश्च यज्ञ विनियुक्तः । प्रतिविशिष्टमुत्कर्षमेतस्याः स्थायरत्यात् प्राक्यत इत्येता त्राणमित्योक्तमोपत्रे वायम्यनमिति, न छेदन प्रतिपत्स्यतेऽल्पमित्यनेनाभिप्रायेण । नस्मादुपरमार्थ एवायम् । तत्र यदुत्तमनुपपमार्था इत्येवमादयो मन्त्रा इति, एतद्युतम् ॥

·* निरक्तम् * यदपि चोक्तम्,-'स्वधिते मे हि सीरित्याह हिसनिति'। तत्र चूम,-"आम्नायवचनादहिंसा" एषा "प्रनीयेत” । आह,- कथमहिंसा? प्रत्यक्षतो हि छिद्यते वृक्ष । शृणु, इयमहिंसा, इय हिंसा, इत्यागमादेतत् प्रतीयते। प्रतिविशिश्चायमेव वैदिक आम्नाय आगम , एतत्पूर्वकत्यादन्येपामागमानाम् । स एप उनम्नस्य जगत प्रतिविशिष्टाय श्रेयसेऽभ्युद्यत सन् हिंसाया फार विनियोज्यत इति । कुत एतत् पुनरियमहिंसव' यतोऽ- स्मान् नियुनक्ति कर्तारम् । तदेतदागमप्रत्यक्षमेव यथेयमहि सेति । अपि चैतदोषधियनम्पतिपशुमृगपक्षिसरीसृपा सम्यगुप युना सन्तो यने परमुतकरं प्राप्नुवन्ति। सोऽयमभ्युदय एव सम्पयते, न हिसा। तत्र, यदुक्तम्मैन हिसीरित्याह हिसनिति, न ह्यली हिनस्ति । चिन्तर्हि ? जनुगृह्णाति यज्ञ विनियोगार्थ विधानत छिन्दन् । तम्मादुपपन्नार्थमेवमपि। तत्र यदुक्तमनु पपनार्थत्वादनमा मन्त्रा इति, पनदयुक्तम् ॥ "यथो पनन्' यन् पुनरेनदुतम्,-"विप्रतिषिद्धार्था भय न्ताति” । अत्र ब्रूम, नेप विप्रलिपिद्धोऽर्थ,-"एक एप रद्रोऽवतस्थे' “असरयाता सहस्राणि' -इनि,-देवता दि महाभाग्ययोगादेकापि सत्यनेक्धा भाति, अनेकापि कथा, तदुपरिणाद् व्यायाम्याम "माहामाग्या घताया (दै० था० ७, १,४)" इत्यत्र । यन् पुनरेतदुत्तम्,-"शत्रुरिन्द्र जनिषे” “शन सेना अज यत् सायमिन्द्र'-इति। अत्र ग्रूम,-"गकियपि अर्थवत्सु ·१६. ९१०५पा० ख०] *मेघण्टक काण्डम् * शदेषु “पतन्” एवमेयोच्यमानं दृष्टम् । तद् यथा, असपनोऽयं बाह्मणोऽनमित्रो राजेति। न हि कश्चिदसपनोऽस्ति लोके । उक्त हि,सुनेरपि वनस्थस्य म्यानि कर्माणि कुर्यतः। उत्- पयन्ते त्रयः पक्षा मित्रोदासीनशत्रवः' इति। तथापि स्वल्प. सपन हप्ठ्या केचिदेयं वजारो भवन्ति, श्रमपनोऽयं ब्राह्मण:' इनि। एवमेव कस्मिंश्चिदतिप्रवृद्ध भृशं पानिने मेऽन्येपासा- रनामभिप्रेत्येमुक्तं स्यात, अशधुरिन्द्र अशिपे यम्त्यामेतमेव- मतिमद्धमहन्नहिम् इति । यत् पुनरेतदुक्तम्,-'शतं सेना अजयन्' इति । अत्र ब्रूमः, कुतो हि सेनाः, या इन्ट्रो जेष्यति ?- हि देवानां शत्रवः सन्ति, ये जेतव्या इति । किं. कारणम् ? विभयो देवा यशिनः अधिकरणधर्माश्च परेण महिन्ना युक्ताः। आह, कयन्तहिं 'शतं मना अजगत्' इत्येतदुनम् ? उभ्यने,-पकल्पनययेपा युद्धप्रयावान् स्तुतिः, यध्यनि च “अपाच ज्योतिषश्च मिश्राभायक्रमणी वर्गकर्म आयनं, नोपमा. फैन युद्धया भवन्ति (ग० का २, ५, २)"---ऽनि नदेनटु भरना न सम्यग दृश्यते, सम्यगविण्यता देवनानन्य नरुनेम्या, मनो मन्त्राशनविरोग्रेन सम्यगभोगने। नेयमापयतत्वान मन्माधों विगाह शयः। गम्भारपदार्थो हि येट, कशमय- भोतम्यने ? घेदायविनाविभान्सा एव हि प्रयादिनः मदिलाय- समापिभीरपन्नो माया: मन्तः मर्यवमाधारमा निदर्शनात. रामि प्रतिपेदि । यदुनं, मिनिक्लिार्थवादनयंका मन्त्रा लि। मयुगम् । न ही विनिरिडार -मवत गर ·११० * निरकम् * [पूर्वपट्कम् मतिविनमो मन्दशिक्षितत्वात्। तस्मादर्थवन्त एच मन्त्रा इति ॥ . “यथो एतत्” यत् पुनरक्कम्,-जानन्त सम्प्रेप्यतीति” । अत्र धूम,-लौकिरेन्वर्थवत्सु शदेपु एतदेव स्वाभाव्य दृष्टम् । “जानन्तम्” गुरम् “अभिवादयते” स्वगोत्रमभिचदन् । तथा च “जानते मधुपर्क प्राह” निर्मधुपर्को मधुपर्क इति । तदे तदर्थवत्म्वपि श-देपु पिहितार्थरयापनार्थशब्दसामान्यादर्थचन्ती मन्ना इति ॥ “यथो एतत्” यत् पुनरेतदुक्तम्,-अथाप्याह “अदिति सर्वमिति' । अन ब्रूम, द्विविधा हि शब्दप्रवृत्ति , मुख्यार्था गोपी च। तत्रय सति यत्र मुख्यासम्भवस्ता गौपयाधीयते । स एप भक्तिपादोऽदिति , यथा कश्चिद् – यान् कश्चिदनेकोपकारे प्रवृत्तम्-'त्यमेव में माता, त्व में पिता' एवमेतदपि इण्यम् । "लौकिोष्वपि' चार्थवत्सु शन्देषु “एतन्” उच्यमान गुण्म, “यथा,-सर्वरमा अनुप्राना पानीयमिति । ततो हि तपा प्रभय इत्यनया गुणवृत्या एकमुन्यते, एयमिहापि गुणहत्या क्या घिददिने सत्यमुन्यते । यदुत्त मितरतरथिन्छ किमपि यहति एतद्युक्तम् । सर्वमेतदुपपयत एच गुणवृत्त्या। तम्मादर्थयन्त एच समन्नाइति ॥ "यथो एतन्" यत पुनरेनदुनम्,-अथापि अविम्पष्टार्था भवन्तीति"। अव म ,-"नैप ग्थाणीरपराध” इति । न छात्र स्थाणुग्परा यति “यदन" स्थाणम् “अन्धो न पश्यति" ·१२० ५पा० रख०] *घण्टुकं काण्डम् * यवासायमिहन्यते। किन्तर्हि ? "पुरुषापराधः स भपति" पुरष एयापराधी तत्र, यदसायवक्षुष्मान् । एवमिहापि नैध मन्त्राणामपराधो यदशिक्षितन भपता न विज्ञायन्ने, भयत पवा- पराधोऽस्ति, मो भवान् सर्वमात्मीयमपराध मन्त्रेप्यस्मा का संयोजयिनुमिच्छति, न तव प्रनास्ति किश्चिन् । “यथा-जानपदी" कामुवित् प्रवृत्तिषु इतिकर्तयतासु कौशलशिक्षारतः “विद्यातः पुरुषविशेषो भवति” । पुराणां विशेषः। एयमिहापि मन्त्राथशिक्षाकौशवरतपुरपाणां विशेषो भवत्येय । तवं सति, केचिन् पुष्पा येषु विम्पयानपि मन्वान् न शत पन्ति निर्वतुम्, अपर पुनरपिस्पटाधानपि शन अन्ति बिम्पटीफर्तुम् । तदुक्तम् "उन त्य: ( ऋ० सं०८, २, २३, ४ । नेत्र का १, ६, ३)-इत्यत्र । सत्रयं सति, "पापचयचित्सु तु पलु वैदिनुप भूगोवियः प्रशग्यो भवति" इति । य पते पारोवर्य विदो ग्राह्मणाः, पारी- पर्येण विजानन्ति आचार्यपरम्परया, ने पारोपये विदः, न माक्षानस्तयांश इत्यमिप्रायः। नेपां किम् ? तेशं य पच भूगोपियो भवति यतः पचिन् म एप प्रशाम्यने । य एवं मन्मानिताना प्रायो भवनि, नगे मन्दबुद्धिरशिक्षितः मदि यमुनी बहन्यादनेकविश्य मन्त्रार्थ न एगिन् प्रतियध्यते, न दि तम्माविम्यागों नाम फश्चिदस्ति । तम्माद्धताः सत्यं या नतः सम्यगपभोग्य मन्वाधांन् । तत्र पदयोगः वि. म्पm मन्शन दिने भ्रापिपायाः, तांधापरिधान म्पर्श- ·[पूर्वपटकम् तत्र, । * निरक्तम् * हत्य व्याख्यास्यामह। तप मति भ्रमयति सम्मोह । तस्मा दर्थवन्त एव मन्ना इति सिद्धम् । तस्माच्चैतदपि शास्त्र मन्त्रार्थ प्रत्ययायारभ्यमाणमर्थवढेच भवतीति सिद्ध शास्त्रारम्भ । यदुक्त 'यदि मन्त्रार्थप्रत्ययायानर्थक भवतीति' एतयुक्तम् । इति प्रभिने पु परस्य हेतुयु स्वपक्षसिद्धाधुत्थिते च कारणे अब स्थिता मन्त्रगणस्य सार्थता, तदर्धमेतन् सलु शास्त्रमर्थवदिति ॥२॥ इति निरत्तवृत्ती पष्ठा यायस्य पञ्चम पाद ॥५॥ पष्टः पादः अथापीदमन्तरेण पदनिभागा न विद्यते । अमाय पद्धत स्मृलेति । पढदवमगारः पन्यदनमपतर्गत्यर्थम्यागौ नामकरणस्तम्मान्नारगृहन्ति । अपमायायानिति । स्यत्ति- स्पसृष्टो विमोचने तस्मादयगृह्णन्ति । दतो निन्याटद- माजगामेनि। पञ्चम्यर्थप्रेक्षा या पप्ठ यर्थप्रेक्षा चा:- कागन्नम् । परो निमन्या आचश्वेति । चतुर्य प्रियं यागन्तम्परः मन्निकर्षः मंहिता पदप्रकृतिः महिता पद- प्रवृत्तीनि मचग्णानां पापठान्ययापि या देवनेन वहाः ।

·-- १७०६पा० ९ख०] * नैधण्टुकं काण्डम् * प्रदेशा भवन्ति तदेतेनोपक्षितज्यं ते चेद् व युलिङ्गवा अब स्म इति । इन्द्र नत्वा शवमा देवता यायुम्पृणन्तीति वायुलिङ्ग चन्द्रलिङ्गचाग्नये मन्त्र निग्वि मन्यो त्रिपिन सहम्वेति तथाऽग्निर्मान्यवे मन्त्र विपितो चलितस्वि- पिरित्ययस्य दीप्तिनाम भवत्यापि ज्ञानप्रशंमा मान्य- ज्ञाननिन्दा च ॥१॥ मशास्त्रार- “रयापीदमन्तरेण पदचिमागो । विनं"। मनयोजनाधिकार वर्तमान अपीदमन्तरेण मन्यावावधारण नास्तीत्युक्ते यदि मत्यादिनानर्यक्यहेतुभिमिगनर्यक्य उपपादित निरकशारसम्य, कोत्सेन मन्त्राणामर्थतां पापयित्या परपशहतयः प्रत्युताः। नेषु स्पिनमर्थवत्त्य मन्नामाम् । नेश- मर्ष निरंचनायेमारभ्य मायमरदित्युपपनमा निगा- शारत्रस्य। तदेतन सर्यमपि चोदप शाररमार राजेन धमकानु. প্রং, মাথা নিয়ে দিল। গামা পা যি प्रा? शन्दान्यापासट्रोपु तुममपानभि प प्रतिश्या मनोऽपि पदार्यान् पाश्चाधाममोरेन नियाटिनि!' एप. सायन, पनन्नाण मन्त्रायो नाम्नि ! भोरमTA- বালমিশ ঘিাগিয়েথয়ত। প্রবি এযমনয়ৈ নাচি, মালনি যদি যমান, শৰি, शपापं मम्मारने।

·[पूर्वपरकम् निरतम् आह,--किम्पुनस्तद् यक्ष्यमाणम्' इति, उच्यते,-'पद विभाग'। 'एव पदानि वक्तव्यानि'–इत्येतद् विभागपरिज्ञान नास्तीत्यर्थ । किं कारणम् १ अर्थवशेन हि पदान्यवतिष्टन्ते, न चेदमन्तरेणार्थपरिज्ञानमस्ति । तस्मादत एव पदधिभागप्रसिद्धि रिति । इदमर्थवत्त्व मन्त्राणामन्तरेण पदविभागोऽप्यकिञ्चित्कर । प्रसिद्धश्चेष सर्वशायासु । तस्मात् पदविभागार्थयत्त्वाय चार्थ चन्तो मन्त्रा इति केचिद् वर्णयन्ति ॥ एव प्रतिज्ञाय समानसहिनेषु ग्रन्थेष्वर्थहेतुक पदविभाग विशेष दर्शयति तद्यथा,– “अवसाय पढते रद्रमृरेति” । “पद्वन्" पादयत पादसयुक्तम् । “अवस गाव पश्यदनम्” इति निगम प्रसत्तस्य पर्यायवचनम् । “अवतर्गत्यर्थस्यासी नामकरण प्रत्यय । “तस्मान्” असमासत्यादस्य “नावगृहन्ति" एतन, पदकारा इति शेष । “मयोभूवातो अभियाना उर्जवतीरोध धीरारिशन्ताम् । पीयस्वतीजीवधन्या पियन्त्ययसाय पढ़ते र मृल ॥ (ऋ० स० ८ ८,२७ १)॥ सुचरो नाम गौतम म मयोभूग्त्यिस्यात्रिएभ पूर्वरिवभि पादै गवामाशिपमाशाम्योत्त मेन तामामेव च रुद्रात् सुगमयाचत । गवामुपस्थान चिनियुत्ता। 'मयोभू' मयोभावयिता पाश्चात्य 'चान', एता उसा' 'अमि पातु' माभिमुग्येन यानु । किन तेन मुपभुवा पाननानुढे । जनायेन स्पृश्यमाना 'ऊर्जम्वता' प्रभृनग्मा श्रीपधा' 'आरिश न्ताम्' आम्चादयन्तु। आम्याद्याम्चाद्य च मरायणम्यादमामा मिते काले उदय 'पिरन्तु। तच पीतमोषधिसहितमामांनथा " 1 ·१०६पा० ख०] नघण्टुकं काण्डम् । कोष्ट विषच्यता रसशोणितमांसदोमाथिकमेण यथताः पीयस्थत्यो भवेयुः । 'पोयम्पतीः' पीयगुणयुक्ताः स्थूला यल्यत्यो यापयम्का: सति च बहुपयस्त्वे 'जीवधन्याः' जीवधनिन्यो रोगदुष्टमातृकाः! हे 'स्ख!' चयम् एतामां गयाम् एताम् आशिषम् आशास्महे । यमप्यस्प्ले गोलक्षणाय 'पढ़ते भवसाय' पध्यनाय 'मृल' सुपीमव। मैनां हिंसीम्त्यमासामीयर इत्यभिप्रायः॥ “अवसायाश्वानिति”। इदमपरमदाहरणम् । अस्मिन् पूण रूपेण मरूपमेय पदमर्थनाद् विशेषादयगृहाति । द्वयोः पदयोः यहना या पदविच्छेदेनोश्चारणं स समासः । तयोरेवार्थविभागो- पर्शनार्थमयच्छेदेन ग्रहणमक्महः । तदेतदयगृह्यने पदम्,- "स्पति." तुः “विमोचने” अर्थे वर्नने, म पुनः “उपZe" उपमाणावन्यनेनोपपृष्टः संयुक्त इत्यर्थः। यतो धातूपसा- विभागोपप्रदर्शनार्थमेव तत् पदमयगृहात अवमायेत्येतत् । "योनिष्ट इन्ट निपई अकारि त मा नि पौद म्यानी नायां । चिमुन्या ययोऽवसायाध्यान् दोश धनोयहीयसः प्रपित्ये ॥ (१० म१, ७, १८, २)1 नया त्रिष्टुमा फुल्म भाट्रिम इन्द्र नुष्टाय । “योनिम्ने" 1 है ''! 'योनि.' म्यान '' तब यदि "निदे निपदनाय, मया "अकारि एनम्, 'न' योनि तन म्यानम् 'भा निरीद पन्य निधन माद! फां पुनर्निगद ! 'स्यानी' म्यन्यमान इय 'मर्या' भश्यः । मंगायमान स्यान्यान्यनाम यथाम्ये म्याने निदेदे मया म्यमपि गायमानम्नुतिभिरेनमिन ·। * निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् मया संस्कृते स्वास्तीर्ण वहिपि स्थाने निपीद। कथम्पुनर्निरीद ? 'विमुच्य' एतान् ‘वयः अश्यान्' । कुत. ? रथात् । पुनरपि च एतान् 'अवसाय' वियोज्य रश्मिभ्योऽश्वान् लब्धोदकयवसान कृत्या 'दोषावस्तोर्यहीयस.' अहनि च रात्री च ये केचिद् पहन्ति, तेभ्योऽपि यहीयस शीघ्रतमेन जयेन घोढतमान् ततस्त्वं स्वस्थो भूत्वा निपीद । एतस्मिन् योनी पतम्मिन् संस्कृते पहिपि 'प्रपित्वे' प्राप्त अम्माक त्वयजनकाटे मा नो विग्नं कापीरित्यभिप्रायः ॥ एवन्तायदिदमवगृह्यमिदमनवगृह्यमित्यर्थपरिशानद्वारेण "तस्मात्" एतन्निरुक्तशास्त्रात् विज्ञायते ॥ यान्यपि च सल्वनवगृह्याणि पदानि समानसंहितानि, तेपा- मप्यर्थनमेय विभागवैशेष्यं भवति । तद्यथा,- इदमाजगामेति पञ्चभ्यर्थप्रेक्षा चा" अस्मिन् पदे पञ्चम्यर्थदर्शनं घेत्यर्थ, पञ्चम्यर्थोऽत्र दृश्यने ? “षष्ट्यर्थप्रेक्षा चा" पठ्यर्थ- दर्शनं वेत्यर्थः, पप्ठ्यर्थोऽग्र दृश्यते ? अत एतन् “भाःकारान्तम्" पदं नित्या इति । “देवाः कपोत इपितो यदिच्छन् दुतो निन्या इदमाजगाम । तम्मा अर्चाम गणवाम निप्रुति शा नो अग्नु द्विपदे शं चतुष्पदे ॥ (ऋ० म०८, ८, ०३,१)। प्रचेता नामानिरसः, तेनेयं कपोतमते दृष्टा। फपोत निलयन शान्त्यै फपीतपदादरण पतन सनम् । प्रियेग। हे 'देवाः!' 'कपोत' 'इपिन. प्रेपिनः 'नित्याः म्यभृतः, तयमानुप्रेषित इत्येवं पाठ्यर्थः । अयमा निर्मात्याः समाशादित्येयं पञ्चम्यर्थः । 'यन्' कर्तुम् इच्छन्' 'इदम्' अम्मदगुदम् माजगाम'1 यम्य नः - "दता नित्या ·२०६पा० ९ख०] * नैघण्टकं काण्डम् * पापस्य च पापकर्मणो जन्मान्तरकृतस्य एतत् कपोतगृहनिलयन यत्पददर्शनं च कुड़गादिषु विपाकलिङ्गम् । 'तम्म' कर्मणे तदर्थ युप्मानेच 'अर्चाम'। समर्था यूयमेवन् पापकर्म विषच्यमानमा समाफमपहर्तुंमृज पिपाक पा कर्नु वयमपि च तस्मै पापकर्मणे 'कृणवाय' 'निष्कृतिम्' निष्करणं निर्णजनम्, तपसा पनभृतानुः स्पेण। यतो ब्रूमः,'शं नः' मुपं नः 'अस्तु' 'द्विपदे चतुष्पदे' गुप्मन्धमादेन व स्वेग तपसेन्यभिप्रायः ॥ "परी नित्या आवश्यति । एतस्मिन् पदे “चनुयर्थ. प्रेक्षा" चतुर्थ्यर्थदर्शनम् । अत एनन् पदम् “कारान्तम्" “अहि मननस्पतेऽपकाम पर परो नित्या आवश्य बहुधा जीवतो मनः ॥” (ऋ. सं०८,८,१२.१)। प्रता नाम पाशिरस पनामनुभमपश्यन् । दुःन्यादर्शने विनिगुना। मान इति विधानमुच्यते, युट्यादिः, तम्य पनिः मनसम्पनिगन्मा, दह पुनर्मत्युाधिर्या मनसम्पतिः । उभायपि म्यानामविक्षया प्राणिनां बुद्धयादिमितानोपसंहारम्पेशाले । तयोरन्यनरः मन्या. ध्यने, 'मममम्पने!' 'अपहि' अपा। अम्मत्ती गत्या व त्यमापदणम्य अम्मत्तः, समाप एवं माया सम्मावाम् । फिन्ताद : 'अपम दामपन्य माम , अपाय च पर;' परतः, अन्यनामनः 'गा' अपुनरावनमानोऽम्मान प्रति । निच 'प' परागत्य यया त्य दुनः निर्मात्या, तम्य निर्म त्य' 'भाव', किमिति : 'पदधा तो म' | माया पाप्रान यानम् सम्पाः मियाको मां भागः। अधिनातमणकार, एवाति ·[पूर्वषट्कम एव समान चार्य अत इदमुक्तम्,–'अथापीदमन्तरेण * निरुतम् * सम्मोहतो ब्रवीमि । तस्यै ' नित्यै गत्वा 'बहुधा' अनेकप्रकारम् 'आवश्व' कथय । 'जीवत' यादृश मन भवति, तादृशा मम 'मन' बुद्ध्यादिकरणशानदिनकरकिरणस्पष्टवृत्तित्वेन तावत् स मुमूर्षुरित्येतदाचश्य। मुम्पोहि उपक्षीणकर्मणा नातिस्पणा इन्द्रियवृत्तयो भवन्ति, न च मम तथेत्यभिप्राय ॥ सहितानामपि पदानामर्थभेदकृत विभागवलक्षण्यम् । स इदमन्तरेण न विज्ञायते । पदविभागी न विद्यते' इति ॥ पद विभागप्रसक्तमधुना सहितालक्षणमाह,-"पर सनिर्य सहिता (पा० १, ५, १०६)"-इति । पर प्राणे य सभष, परस्परेण म्पराणा स्वगधिमढाणाञ्च व्यवनाना सा सहितेत्युच्यते। सा च पुनरिय “पदप्रति सहिता (ऋ० प्राति०२, १)"। अत्र द्विविधा वर्णन्ति । पदाना या प्रति, सेय पदप्राति सहिता। किं कारणम् ? महितातो हि पदानि प्रमियन्ते, तम्मान् सहिनच प्राति , विगार पदानात्येवमेके मन्यन्ते । अपरे पुन , पदप्राति महिनेति पदानि प्रातिर्थम्या सेय पदप्रातिरिति । कि कारणम् ' पदान्येय हि महत्य मानानि महिता भवति, तम्मान् पदान्येव प्रानि, विकार महिनेनि॥ पपञ्च कन्या “पदप्रस्तीनि सरंचग्णाना पार्षदानि । मया चरणाना मशापान्तगामित्यर्थ । विम्पार्षदानि, म्य चरणपर्णध ये प्रतिशापानियतमेच पढायग्रहप्रासममहिना मनिष . .

·१० ६पा० १७०] * घण्टर्फ काण्डम् * स्वरलक्षणमुच्यते । तानोमानि "पापैदानि प्राविशारयानीत्यर्थः । आह,-किं तेपाम् ? इति । उच्यते, तानि पदप्रतीनि । पदं येषु संहितायाः प्रकृतित्वेन वित्यते, तानीमानि पदप्रतीनि । तेगमपि स एव समय इत्यभिप्रायः । धार, किम्पुनरत्र साधीयः,-पदानां प्रतित्वम्, संहि- ताया विकारत्वम् ? उत वा विकारत्वं पदानाम् , प्रतित्वं सहितायाः ? इति । उच्यते, संहितायाः प्रतित्यं ज्यायः। भाद, किं कारणम् ? उच्यते, मन्त्रोऽह्यभित्र्यध्यमान: पूर्व- मर्मशः संहितयवाभिव्यज्यते, न पदः, अनय संहितामेव पूर्वमध्यापयन्त्यनूचाना ब्राह्मणाः, यधीयते बाध्येतारः, परेव विन्ययोध्यन्त मन्त्राः कर्मसु । न त्येनन् सर्यमस्ति । तस्मादेत- विशेगहेतुभिः सहितय प्रतिर्न पदानाति पश्यामः, समयमात्रमि- तरन् म्यशास्त्रनियतमेव । यदुतः पदप्रस्तानि मयंवरणानां पार्षदानि, तेप्येय हि व्याग्यायमानेषु पदानां प्रकृतिन्यं भवति, न सयंत्रेय । . तस्मात् संहितेय प्रकृतिरित्येतदसाधीय इति । “अथापि या देवने न यहयः प्रदेशा भवन्ति” । मधेटम परमारम्भप्रयोजनमस्र शास्त्र येत्येवं विशेगधिफारार्थोऽयमय- शब्दः। “भपादं पक्ष्यमाणमपि यान्युनानीत्येवमपिशवः सम्मायने। भाद, फिरपुनस्तन् ! इति।. उच्यते, यो पार्मगि प्रयतमाने देयतेन थापः प्रदेशा मपन्नि, देयतेन लिङ्कन यायो पिधिप देश मपन्नि ! HAI, --उपतिष्टने प्युन्या मन्दपाम, आग्नेप्यानदिविनिमित्येवमादि। न्याय.

·[पूर्वपट्कम् १२० * निरत्तम् * विद सल्यपि यानिका पठन्ति, लिङ्गतो मन्त्राणा शेषभाव मधिनत्य, लिङ्गबमसमाख्यानात् काम्ययुक्त समानानमित्यधि कारे, एवश्च मन्त्रविधेरैतदारयेयेषु शित्वादिति चैवमादि ! तव सति “ते चेद् ब्रू युलिङ्गला अत्र स इति” । ते यद्य प्यत्र यु , किमिति ? रिङ्गशा , लिङ्गज्ञातारो ययमत्र एतस्मि नाम्नाये लिङ्गतो पयमन यद्यस्मिन् देवनाया तन विजानीम । विज्ञाय च तद्दघत एव कर्मणि विनियुजमहे त मन्त्रम्। एपञ्च सनि न नो निरक्तशाम्ने प्रयोजनमस्तीति लिङ्गमम्मा ज्ञापक मिति फेचिद् वर्णयन्ति । एय यतो घनत्या, यदि यय लिङ्गतो मन्त्रदेवता विजा नीने, “इन्द्र न त्या शवसा देवता पाय पृणन्ति (ऋ० स० ४, ५,६,२)-इत्येतम्मिन् मन्ने या देवता ? इति । आह -येन पुनरभिप्रायेणाम्मिन् मने देवना पृच्छयते ? इति। उन्यने,-"वायुरिङ्ग चेन्द्रलिङ्ग बाग्नेये मन्न्ने । अथ नावदयमाग्नेयो मन्त्र , अथ च तावदेनम्मिन् मन्ने इन्द्रयाय पि धूयेते, तदेतद् दु परिपान निगमात्रण, यतमदा प्रधान देवता भिधानम् ? क्तमदन नेवण्टुरम् ? इनि। ने चेत याशिका रिदमात्राभिरतमुपेथ्य मन्त्रान कर्ममु चिनियवाना गुणप्रधान भावमजानन्ती देवताभिधानानामेधमन्यगनानामन्यदेघठमन्त्रमन्य देवने पर्मणि चिनियु वारन्, ततश्शायधामाणात कमासमद्धि म्यान् । न च पेरर यमाममृद्धिग्य। किनदि अपसोऽपि म्यादेष दुरिटेलर । नग्मान परिमय निरुतम् । नेन हि ·. १५० ६पा० १०] * नघण्टुकं काण्डम् । गुणप्रधानभायः शक्यते विज्ञातुमेकमन्त्रगतानां देयताभिधानाना- मिति । तदेतदेवं देवतापरिक्षानद्वारेण पुरुषस्य प्रति विशिष्टोप- कारकारि । तस्माद् युज्यते प्रारब्धुमिति ॥ "त्यां हि मुन्द्रतममर्फशोकैपमहे महि नः श्रोप्यग्ने। इन्हें न त्या शवसा देवता यायुम्घृणन्ति राधसा नृतमाः ॥” (ऋ० सं०४,५,६,१), भरद्वाजस्यार्पम् । आग्नेयी। प्रातरनुपा- काश्विनयोबिनियोगः। हे 'अग्ने !' 'त्वा हि त्वामेय 'मन्द्रतम मृदुतमं सुरसाराध्यतमम् , त्वं हि देवेषु सर्वेषु मुदुहृदयतमो यतः, अतस्त्यामेय वयमहे' सम्भजामहे । केन ? अशोकः। एक- पदमेतत् । अनमन्त्रः शोकैदीप्तः यथोक्यावय॑जनित. पीयः। स 'नः त्वं भज्यमानः तैः मन्त्रः संसेव्यमानः 'महि' महत् स्तोत्रं तेरेप मन्त्रैर्युप्मद्गुणानुम्मृतिसन्तानगभैरपनथित श्रोषि' शृणु। किञ्च, एवं त्वं महती देवता, येन 'त्या' त्यामेयेक 'देवता: अपि सर्या 'इन्द्रं न इन्द्रमिय च 'वायुम्' इस च 'शवसा' बलेन बलाहविभिः अभ्यन्ति। किम्पुनः म्यः कर्मभिः? येऽपिच फेचिदन्ये प्रिलोकेनृणांमध्ये बलधनश्रुतः 'नृतमा' तेऽपि च त्यामेव 'पुणन्ति' पालयन्ति पूरयन्ति घा] 'राधसा हविलक्षणेन धनेन । एवं सदेव मनुष्यस्य जगतः पूज्यस्त्यं न केवलमम्माफमिति । एयमयमान यो मन्त्रः, स एए लिङ्गमावदर्शनेनाविजातप्रधान- देवतो विनियुज्यमान ऐन्ट्ये यायथ्ये पा फर्मणि करभिप्रेत- पालसिद्धे नाल स्यात्, कर्मगुण्याय करपञ्चसाय स्यात् । तस्मादु विशय मन्त्रदेवतानिधारमानाय निरुक्तमिति ॥

·[पूर्वपट्कम् * निरुक्तम् । "अग्निरिघ भन्यो यिपितः सहस्व सेनानीनः सहुरे हत पधि। हत्वाय शत्रून् विभजस्व वेद भोजी मिमानो विमृधा गदस्वेति" ।। (ऋ० सं० ८, ३, १६, २)। यथा पूर्वस्मिन्नाग्नेये घायुलिनमिन्द्रलिङ्ग न, "तथाएतस्मिन्नपि "मान्य मन्त्रे"। “अग्निः" अग्निलिङ्ग नैघण्टकम् । एवमनेकदेवतालिङ्गसङ्कटेषु दुरवधार देवतातत्यमनस्तनाप्रसिद्धमन्त्रयाख्यानसमयेन । यदुक्तं लिङ्गज्ञातारो वयमत्र लिङ्गत एय मन्त्रान् कर्मसु विनि योक्ष्यामहे, न नो निरुक्तेन प्रयोजनमस्तीत्येतदयुक्तमिति। "स्विपि. रित्यप्यस्य दीतिर्नाम भवति" अपठित्तमपि दीतिमामामु न केवलं थान्येव पठितानि, अन्यान्यपीति ॥ "अथापि" इदमपरमारम्भप्रयोजनमस्याः। उच्यते,--"ज्ञानप्रशंसामवत्यज्ञाननिन्दा च" शानञ्च प्रशस्यते, अज्ञानञ्च निन्यते। तनयं सति ययमनिन्द्या स्यामः प्रस्थाश्चेति शेयं निरुक्तम् । अतो हि आध्यात्माधिदेवताधिय- ज्ञाभिधायिनां मन्त्राणामाः परिशायन्ते, ते च परिज्ञाताः सन्तः पुरुषस्योत्तमाय श्रेयसे भवन्ति । तदेवमपिलपुरषार्थोपकार समर्थशास्त्रमिति न्याय्यमारल्धुम् ॥ १॥ 10 स्थाणुरयं भारहारः किलाभृदधीत्यवेदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽथन इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेनि जान- विधूतपाप्मा । यद्गृहीतमविज्ञातं निगदेनव शब्द्यते । आह, किम् ? इति । .

·१२३ १५० ६पा० २०] * घण्टकं काण्डम् * अनन्नाविव : शुष्कयो न तज्ज्वलति कहिंचित् । स्थाणु- स्तिष्ठतेरोऽत्तरणस्थो वा ॥ २॥ के पुनान प्रशस्यतेऽज्ञानं च निन्यते ! इति । उच्यते,--- लोके, शास्त्रे च । लोके तापद् यः कधि विद्वान् भवति, स पूज्यते पुण्यफलैपिमिर्जनः, तदेतत् प्रत्यक्षत एव दृष्टम् । शास्त्र. ऽपि “स्थाणुरयं भारहार:"-इत्यादि। स्थाणुर्पक्षः, स यथा पत्रपुष्पफलानामात्मीयानां धारणमात्रेणव सभ्यध्यते,-न तज्जे- गन्धरसरूपस्पशॉपसागसुप्रैः। एयञ्च “किलामावधीत्य येदं न विज्ञानाति योऽयम्" तम्य वेदस्याध्ययनमाग्माप्रमेघ घासा विभर्ति। "योऽर्थ इत् सफल भदमा ने य एयार्थगो भवति, न अन्यमानाध्येता, स पर सकलमनयमण्डितं मदम् अनुते, अर्थपरिशानफलमश्नुने प्राप्नोति। किम्पुनस्तव? इह लोके पूज्यतामुपेत्य शिष्टानाम्, इतो लोकादन्तकाले नाकमेति" यत्रा- मुर्ग किञ्चिदपि नास्ति, आध्यात्मिकमाधिदेविफमाधिोतिर पा, "कमिति मुशनाम, तन् प्रतिषिद्धम् । प्रतिषिध्येत 'न पा अलोक जानुपे शिव नाकम् । न पा भलार गतवते शिश नामुगम् । पुण्परतो पर गन्ति'-ति ग. फा २,५२३ त म्यानमेति निरतिशयम् । फम्मान पुनर. साहिरा गानमति ! इति । उच्यते, तः। यस्मादमी "मानविषयमा। येदि नाफगमनप्रतियन्धिन: पामान, ·[पूर्वषट्कम् - - १२४ * निरुतम् * ते तस्य ज्ञानेन विधूताः, अतोऽसावेति नाकम् । युक्तञ्चान्य- त्रापि, न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते इति । अथया स्थाणुर्गर्दभः । स यथा चन्दनभारं घहत्येव, तदुप- भोगै भिसम्वध्यते, एवं किलासी या ग्रन्थमात्राध्येता, नार्थनः । एवं तायदस्मिन् ज्ञान प्रशस्तम् ।। अर्थतस्मिन् अशान निन्द्यने,-"यद् गृहीतमवितातम्”- इति । यद् गृहीतं गुरुमुखात्, अविज्ञानं चार्थतः । किञ्च “निगदेनैव शब्दयते” निगदमात्रेणैव नित्यकालं शब्दयते उच्चा• यंते, न पुनरर्थतो विचार्य्यते। आह,-किं तस्य ? उच्यते, *अनग्नाविव शुष्कंधो न तज्ज्वलति कहिचिन्”। शुष्कं काष्ठः मनग्नी प्रदेशे नालं ज्वलनाय प्रकाशाय। एवं यो वेदार्थस्यान- भिज्ञोऽध्येता स घेदाध्ययनभारमात्रेणेव सम्यध्यते, न तु तदीयेन फलेन, परिज्ञानन्तु श्रेयसा वाभ्युदयेन च युनतीति। तस्मादेत त्परिज्ञानाय अवश्यं निरुक्तशास्त्रमारब्धयमिति ॥ स्थाणुशब्दमर्थशन्दञ्च उदाहरणप्रसक्ती निर्यक्ति,-"स्थाणुस्ति- टते."! स्थितो हासौ नित्यकालमेव भवति, न कदाचिदप्यासी- दिति। “अर्थोऽर्ने.” गतिकर्मणः, अर्थ्यते सावर्थिभिः । "अरणस्थो या” यदास्य स्वामी अरति गच्छति इतो लोकादमुं लोक तदायमिहेव तिष्ठति, नानेनैव सहामु टोकं गच्छति दीना. रादिरर्थ , तत्सामान्यादितरोऽपि शब्दार्थोऽर्थ उच्यते । एवं तावत् शिष्टानुगमस्मृती ज्ञान प्रशंस्यते, अज्ञानच निन्द्यते ॥२॥ .re ·- । १० पा० ३०) * नघण्टुकं काण्डम् * उत त्वः पश्यन्न ददर्श याचमुत त्वः शृण्पन्न शृणो- त्वेनाम् । उतो त्वस्मैतन्व? विसस्र जायेय पत्य उशती गुवासाः। अप्यकः पश्यन्न पश्यति वाचमपि च भृण्वन्न शृणोत्येनामित्यविद्वांसमाहार्धमप्येकस्मै नन्वं चिमस इति स्वमात्मानं विवृणुते ज्ञान प्रकाशनमर्थस्याहानया चाचोप- मोत्तमया वाचा जायेर पत्ये कामयमाना मुवामा ऋतु- कालेषु सुपामाः कल्याणासा: कामयमाना ऋतुकालेषु । यथा स एनां पश्यति स भृणोतीत्यर्थनप्रदर्शमा। तस्यो- नरा भृयसे निर्वचनाय ॥ ३ ॥ नचलं म्मृतायेव ज्ञानप्रशंसा अमाननिन्दा । किन्तहि । येदेऽपि,-" त्या पश्यन् (ऋ० म० ८, २, ३, ४) इति । विधायक है थप्येनं अची पृहम्पनेतर्पम् । 'उन' शब्दोऽपि रामेन समानार्थ.1 'त्पः' एफ इत्यर्थ । यत्नामपि ममान- ঘােগিথানা শামসমর্যাগনানা : ফমি म्य' भरि 'पा' मनसा मागताध्यपनोऽपि तीक्ष्णपिशः मन न द न पश्यत्येम अनिमियाम् । गदिता माप पन्यपि, यानन्या अयं विजानाति अपरिगानम्मा दिवागिः म्यभिप्रायक चन्' भपिनोनि' पना' पागम् । पनि भयंमायने पायः, नेप मा सम्पर. भुवा नर्शन,

·*निरक्कम
[पूर्वषट्कम्
-
नेतरण, इतरो विद्वान् ध्वनिमात्रमेवीचारयति पाचम् ।
"अर्धम्” अनेनार्द्धचैन "अविद्वांसमाह" निन्दन् मन्त्रदृक् ।
साम्प्रतमुत्तरणार्द्धनार्थज्ञ प्रशंसन्नाह,-'उतो त्वस्मै “अध्येकस्मै"
कम्मैचिदर्थशाय 'तन्य' शरीरं 'विसमें विख्सयति विवृणोती-
त्यर्थः। अर्थो वाचः शरीरं तं विवृणोति आत्मानं दर्शयत्ये-
वाम्मै कस्मैचिदर्थशाय "प्रकाशनमर्थशहानया पाचा' अनेन
तृतीयेन पादेनेत्यर्थः । कथन्तर्हि विवृणुते तन्यम् ? इति, अतः
--"उपमोत्तमया वाचा" उत्तमेन पादेनोच्यते,--"जायेच पत्य
उशती सुवासाः” --इत्यनेन । यथा हि 'जाया' विवृतसङ्गा-
वयवा भूत्वा 'उशती" 'कामयमाना" 'पत्ये' इप्टाय भत्र प्रेमणा
दर्शयेदारमानम् । कम्मिन् काले ? यदा सुवासाः' भवति,
निर्णिक्तयासा भवति। निर्णिक्तवासा नीरजस्का "ऋतुकाले
तदा हतितरां स्वपुरुषं प्रार्थयते । अत एतयावग्थयोपमीयते।
"यथा स.” पुरुस्ताम् "एना" यथावत् ‘पश्यति” स्त्रियम् ,
नेतरां या ह्यनपटप्रावृतसर्वगात्रा। एवं "स." एवैतां चाचं यथा
पत् तू "शृणोति”। यः पदशोऽवच्छिद्यतां विगृहा धार्थमस्याः
पश्यति समस्ततमेवमस्यामृचीयम् 'अर्थप्रशंसा" ॥
अपीयमपरा ऋक् "तस्याः” एव "उत्तरा” अस्यैवार्थस्य
प्ररतस्य ज्ञानप्रशंसारयस्य फलाभिधानद्वारेण "भूयसे” बहुतराय
अमुना फलेनाभिसम्बन्धात् प्रतिविशिष्टज्ञानमित्येवं "निर्यवनाय"
निर्विविच्य निर्धाय्यं वचनं कथनं निर्वाचनम्, तस्मै
निर्वचनाय !॥ ३॥

·7 । १०६पा० ३०] # घण्णुकं काण्डम् * उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुनैनं हिन्वन्त्यपि वाजि नेषु । अधेन्या चरति माययैप याचं शुश्रुयाँ अफलाम- पुष्पाम् । अप्यकं बाकसख्ये स्थिरपीतमाहू रममाणं चिपी- तार्थ देवसल्ये रमणीय स्थान इति वा विज्ञातार्थ यन्ना- मुवन्ति वागज़ येषु बलवत्स्वप्यधेन्वा वय चरति मायया वाक्प्रतिरूपया नास्मै कामान् दुग्धै वाग्दोघान् देवमनुष्य- स्थानेषु यो वाचं श्रुतवान् भवत्यफलामपुप्पामित्यफलास्मा अपुष्पा याग भवतीति वा किञ्चित्पुष्पफलेति वार्थ वाचः पुष्पफलमाह याजदैवते पुष्पफले देवंताध्यान्मे वा ॥ ४ ॥ तद्यथा,-"उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुः (ऋ० सं०८, २, २४, ४)"--इति । "अध्येकम्" अपि पहन विदुपः “सत्ये" सखिभाये, कतरस्मिन् "देवसख्ये" समानस्यानतायां देवसायुज्ये इत्यधः। चन्यति हि.-"यां यां देवतां निराह, तम्यास्तम्या- स्तादायमनुभयति (प० का० १३, १३)"--इति । अथवा, "देवमाये" रमणीये स्थाने। यस्मिन् देवानां सविमायः, तद्दे. पसत्यं स्थानम् , तस्मिन् देवसख्ये रमणीये म्याने, देवलोके इत्यर्थः। किम् ? इति 'स्थिरम्' अविवाटिनम् अप्रध्ययनधर्मा- जाम्। कमेघमायुः ? "पिपीताम्", आपीतार्थ गृहीतार्थमि- त्यर्थः। फ एयमाह ! इयमेव "चा" अक्महिता। किश,

·[पूवपट्कम्
१२८
* निरक्तम् *
"नैन हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु' । 'एन' वागर्थज्ञ 'न हिन्वन्ति
नाननुगन्तु शन वन्ति । केप ? 'धाजिनेषु' “वागशेयेपु” अर्थेषु
पल्यत्सु *अपि दुर्योयेषु दुरयघटनीयेषु, समुद्रपिहितरतमनि
भेषु देवतापरिज्ञानादिषु व्याकर्त्तव्येषु। स हि तान् व्याकत्तु
शमोति, नेतरे मन्दबुद्धयो वहयोऽपि समागता शन घन्ति तान
र्थान् व्याकर्तुम्, यानसी व्याकरोति ।
अत एतदुक्म्,
हिन्यन्त्यपि धाजिनेषु' । अपि एच तायदा प्रशस्त ॥
अथेदानीमविद्वानुत्तरेणार्द्धर्चेन निन्द्यते,--*अधेन्या चरति"
“अधेन्वा हि एप चरति न हि सा पाय हिनीतीह न परत्रच.
यस्या अर्थो न परिवायते। तया गृहीतयेच तामधीयान इन
श्वेतश्चरति, तत प्रधान पय सर्वत पर्यटतीत्यभिप्राय । पिच
माययेप चरति गृहातया ।
यथा हि कश्चिमायया सुवर्ण
निभृयात् , एयमय “घाचम्' एव एता विभति। साताशी
भ्रियमाणा “चार' किं करोति ? नास्मै कामान् दुग्धे ।
कतमान् ? ये तस्या पात्री दोग्धया ।
छ? “देचताम्यानपु
मनुप्यायानेषु च। "य"| पिंपरोति य एव 'शुध्रुवान'
"श्रुतवान् भवति'। फयम् ? “अफलामपुप्पामिति' एव य
श्रुतवान् भवति, एभ्य समाशान् श्रुत्या च हृदग्राहण गृहात्या
पस्थितो भपति, मध्ययनाइने नान्यदस्ति घाचि विश्चिन मृग्य
मिति । नम्मे विम्' इति “अफरबारमा बपुष्पा" व "या
भवताति" । यर्थप सौ पश्यति अपोयमपुष्पा चेति तर्थय
भवतीत्यभिप्राय । यथ “या" "विञ्चिन् पुष्पपरेति पा" ।

·१००६पा४०] 9 घण्टुकं काण्डम् ,
एतदुक्तं भवति, अल्पफलामल्पपुप्पामिति। किङ्कारणम् ?
अस्ति हाध्ययनमात्रे किञ्चिदल्पं फलम्, नासी परिथमो व्यर्थ
एयेति भाष्यकाराभिप्रायः। आह,-किम्पुनर्वाव: पुष्पफलम् ?
इति । उच्यते,- अर्धवाचः पुष्पफलमाह” एतलिन मन्त्र मन्त्र-
हगाह । कः पुनरसापर्थः ? इति। याज्ञदेवतमध्यात्ममित्येप
पाचः समासतोऽर्थः । स पुनरेष रूपकल्पनया पुष्पफलयिभागेन
द्विधा प्रविभज्यते,-"याजदेवते” पुष्पफले "देवताभ्यात्मे चा"
इति । यज्ञपरिज्ञानं याक्षम्, देवतापरिक्षानं दैवतम्, आत्मन्यधि
यद् वर्तते तदध्यात्मम् । स एप सर्वोऽपि मन्त्रब्राह्मणराशिरचं
विधा विभक्तः। तत्र सति, यदा अभ्युदयलक्षणो धोऽभि.
प्रयते, तदा याज्ञपुष्पं देवतफलम्। किं कारणम् ? पूर्व हि पुष्पं
भपति फलार्थम, याज्ञमपि पूर्व तन्यते देवतार्थम्, इत्येतस्मात्
सामान्याद् यापुष्पम्, देवतं फलम् । यदा पुननि श्रेयसलक्षणो
धर्मोऽभिप्रेयते, तदोभे एव यानदेयते पुष्पत्यमेव विभूतः । देवते
हि यासमन्तभूतमेव तदर्थत्वात् , अतो न पृथगुच्यते। यत्
पुनरधिदैवतं सर्वमपि प्रतिविशिष्टज्ञानेनोपासकेन मुमुलगा
निरूप्य चेतसा आत्मानमेव प्रतिसम्पायते कार्यकारणाधिदेवता-
द्वारेण, सोऽयमेवमधिदेवतमधियज्ञं चोख्यिाध्यात्ममेवाभिसम्पा-
दयति, तथा पुष्पभावमुच्छिद्य पुर्ण फलभावायेति । एवं सोऽय-
मात्मयाज्येचाभिसम्पद्यते। तत्रैव सति, अध्यात्मार्थत्वादधि-
देवतस्य, अध्यात्मस्य च पुरुषार्थस्य निप्पनत्वात् , देयतं पुष्पम्।
अध्यात्म फलमित्युक्तम् ॥ ४॥

·* निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम् साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुस्तेऽघरेभ्योऽसाक्षा- स्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान सम्प्रादुरुपदेशाय ग्लायन्तो- ऽवरे विल्मग्रहणायेमं ग्रन्थं समाम्नासिपुर्वेदश्च वेदाङ्गानि च विल्म भिल्मं भासनमिति चेतावन्तः समानकर्माणो धातवो धातुर्दधातरेतावन्त्यस्य मच्चस्य नामधेयान्येतावताम- नामिदमभिधानं नघण्टुकमिदं देवतानामप्राधान्येनेद- मिति तद्यदन्यदैवते मन्त्र निपतति नघण्टुकं तत् ।। ५ ।। आह, कुतः पुनग्दिमायानं निरुक्तशास्त्रं प्रधानमितमणि चाङ्गानि ? इति । उच्यते,-"साक्षात तधर्माण ऋषयो बभूवुः साक्षातो यर्धर्मः साक्षाद् दृष्टः प्रतिविशिष्टन तपसा, त इमे साक्षात्कृतधर्माणः । के पुनस्ते ? इति । उच्यते,- अापन्ति अमुष्मात् कर्मण पचमर्थवता मन्त्रेण संयुक्तादमुना प्रकारेणवलक्षणं फलविपरिणामो भवतीत्यूपयः। "पिर्दर्श नात् (ने० २, ३, २)" इति पक्ष्यति। तदेवन् कर्मणः फल विपरिणामदर्शनौपचारिक्या वृत्योकम् ,-साक्षान्तधर्माण इति। न हि धर्मम्य दर्शनमस्नि, अत्यन्तापूर्वो दि धर्मः । बाद,-किन्नेपाम् ? इति । उच्यते,-"तेऽपरेभ्योऽमा- क्षातरतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान् मम्प्रादुः" । ने ये साक्षानरना धर्माणम्ने परेभ्यः अपग्कालीनभ्यः शनिद्दीनेभ्यः शुनर्षिभ्यः । तेगं हि श्रुत्या नतः पश्चादृपित्यमुपजायने, न यया पूर्यगां । --ऋपयः ।

·२०६पा० ५०] * नैघष्णुक काम * साक्षात्कृतधर्मणां श्रयामन्तरेणैव । आह,--किं तेभ्य ? इति । उच्यते, ते अधरेभ्य उपदेशेन शिष्योपाधिकया वृत्त्या मन्वान् अन्यतोऽयंतश्च सम्प्रादुः सम्प्रदनयन्तः, तेऽपि चोपदेशेनैव जगृहः। अथ तेऽपि उपदेशाय म्लायन्तोऽवर पिलरग्रहणायम न्य समानासिपुर्वेदश्च वेदाङ्गानि च --इति । उपदेशाय उपदेशार्थम् । कथं नामोपदिश्यमानमर्थमेते शक्नुयु होतुमित्येतधिरत्य ग्लायन्तः विद्यमानास्तेप्यनुगृहन्ति, तदनुकम्पया तेषामायुपः सङ्कोचमवेक्ष्य कालानुरुपाद ग्रहणशक्तिम् । विल्ममहणायम ग्रन्थं गवादिदेवपत्त्यन्तं समानातक्तः । किमेतमेव! नेत्युच्यते, वेदं वेदाङ्गानि व इतराणीति । कथम्पुनः समानासिपुः ? इति, याह, गृणु। वेद तावदेक सन्तमतिमहत्या दुरध्येयमनेकशाषाभेदेन समानासिपुः मुख- বহুলবি ওঁর মান্নানয়ন। বান্ধবিহাবিশ্ব बाच्यम्, एकशतधाआध्वर्यवम्, सहस्रधा सामवेदम्, गधा पाथर्वणम् । वेदाङ्गान्यपि। तयथा, व्याकरणमधा, निरक्त चतुर्दशधा इत्येवमादि। एवं समानासिपुभेदेन ग्रहणाम् । कथं नाम ? भिन्नान्येतानि शाखान्तगणि लग्नि सुपं गृहयुरेते शक्तिहीना अल्पायुपो मनुष्याः इत्येवमयं समानासिपुरितिा विल्मग्रहणं माष्ययामशक्तं निधीति, यदेनत् "यिकमम्" इत्युनाम्, पतद् "भिमा येवानां भेदनम् ? मेदो व्यास इत्यधः । "भाषणमिति या"। अपघा भाव मिलादेनोच्यते ।

·अत इदमुकं एचमिदमृषिभ्यो १३२ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् चेदाङ्गविज्ञानेन भासते प्रकाशते वेदार्थ इति । बिल्ममिति । एवं भिदेर्भासते; बिल्मशब्दः । निरुक्तशास्त्रमागतमितराणि चोङ्गानीति परिशोधित आगमः ॥ अथेदानी • निघण्टुसमाम्नायविरचना वक्तव्या प्रकरणत्रय- विभागेन सुखयाख्यानार्थमस्य शास्त्रस्य। सेयमुच्यते,-"एतावन्तः समानकर्माणो धातव."--"एतायन्त्यस्य सत्त्वस्य नामधेयानि" इति । स एय पदगशिनघण्टुकं नाम प्रकरणम् । एतायन्त इति या चैषु धातुपु व्याख्यातपदेषु प्रतिनियता सख्या, साभिप्रेयते । तद्यथा,-"गतिकर्माण उत्तरे धातयो द्वाविंशशतम् (ने० का ३, २, ३)" "फान्तिकर्माण उत्तरे धातयोऽष्टादश (ने० का ३, २.३)-इत्येवमादि। पतावन्त्यम्य सत्त्वायति या नामनु प्रति- नियता सङ्ग्या, साभिप्रेयने । तद्यथा,-"पृथिपीनामधेयान्येक विशतिः “हिरण्यनामाग्युनगणि पञ्चदश (ने० का० २, ३, १)---- इत्येवमादि। यतायाँ प्रायेण चिन्तयेते, प्रसङ्गतोऽन्यद् यत. किश्चित् । एवंलक्षणं, नघण्टुफ नाम प्रकरणम्। गवादि, प्रार “जहा (नेग फा० ४.१,१)"--शब्दान् । थप पुनर्यत्र पलायनमांनामिदमभिधानम्" इत्यर्थः प्रायेण चिन्त्यते। तयथा,-"धादित्योऽप्यपार; समुद्रोऽप्य. फुपारः (नंग फा०,३,२)"त्येयमादि। अनयगतमाकागध निगमाः जदादयः प्रायेण चिन्त्यन्ने, प्रसङ्गतोऽन्यद् यत् किश्चित् । भी पुनर्यत्र नघण्टफ.” “देवतानाम् अप्राधान्येन" यस्मिन् मन्त्र "लम्" मन्यदन प्राधान्येन पसंत इत्ययं पिभागः प्रायज ·१० पास.] * घण्टफ काण्डम् * चिन्त्यते । तदेवलक्षणम् ऐकपदिक नाम प्रकरणम्, जहादि, प्राक अग्निशब्दात् (दै० का० ३, ३, ६) । दैवतं नाम प्रकरणम्, अग्निशब्दादि देवयल्यन्तम् (दै० का १२, ४, १०। तान्येवानि श्रीणि प्रकरणानि.-घण्टुकम् , ऐकपदिकम्, देचतम् इति । अनेन प्रकरणत्रयविभागप्रपञ्चे. नेवमवस्थित निरुतशास्वमिति । "तबदन्यदेवते भन्ने निपतति नेघण्टुझ तत्। इदमुक्त घण्टकमिदं देवतानामप्राधान्येनेदमिति, तय न प्रायते किमिद- मुक्तं भवति, तदेवलक्षणत उपदिश्यत इति पय॑पयुक्तस्तन्छन्दः । यत् अभिधानम् अन्यदेवते, अन्या यम्मिन् प्रधानदेवता: लोय. मन्यदैवतः, तम्मिन् अन्यदेवते मन्त्र। यमर्थमन्यस्त्वां प्रधानायां मन्मयतार्या निपतति विगमयति थभिप्रयुध्यमानमगमावं गच्छति मन्त्रवाश्ये नेयष्टुकं तदित्युच्यते गुणभूनमित्यर्थः । सना हि तम्येयामस्मिन्हास्त्रे ॥५॥ अन्यन्न त्या वारंवन्तम् । अन्यमिव ला बालपन्न बाला दंशवारणार्थी भवन्ति दशो दुशतेः । मृगो ने भीमः कुचरो गिरिष्टाः। मृग एव भीमः कुचरी गिरिष्टा । मृगो माष्टं गतिकर्मणो भीमो विम्पत्यस्माद्रीमोऽप्येतस्मादेव । कुचर इति चरतिकर्म कुत्सितमय चे पताभियान कार्य न भावीति । गिरिष्टा गिरिस्थापी गिरिः पर्यतः समुदगीणों ·. १३४ * निरुक्तम् * भवति पर्ववान् पर्वतः पर्व पुनः पृणाते प्रीणातार्द्धमाम- पर्व देवानस्मिन् प्रीणन्तीति तन् प्रकृतीतरत्सन्धिसामा- न्यान्मेवस्थायी मेघोऽपि गिरिरेतस्मादेव तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवताना त यतमित्याचक्षते तदुपरिष्टाद् च्याल्यास्यामो नैघण्टकानि नगमानीहेह ॥ ६ ॥ तद्यथा,-"अश्यन्न त्या चारवन्त पन्ध्या अग्निनमोभि । सम्राजन्तमध्यराणाम् ॥" (ऋ० स० १, २, २२, ३) । अम्यामृधि अश्यो नैघण्टुक , अग्नि प्रधानम्। शुन शेपम्यापम् । गायत्री । चारवन्तीयानुशसने चिनियुक्ता। साम्नश्च पारवतीयम्य एषा योनि । 'भश्च न त्वा' अश्यमिय त्या हे अग्ने ! 'अग्निम्' अपने नेतारं देवाना, 'चारचन्ल' चालचन्त वृपाश्चम् । घालवान् भवति। यन्यने पग्चिर्यते च । न तथान्ये । तमिव न्या 'चन्द'य' चन्दामहे म्नुम । 'नमोमि' नमस्कार, अनर्घा हविभिन्द्यते । क. पुनरवस्थितम् ? पथ घाघ.दामहे ? इनि 'सम्राजन्न' दीप्यमानम् 'मायराणा' यशाना मध्येऽवस्थितमु. नरयेवादिषु धिष्ण्येषु अभिप्रेतार्थसिद्धये पन्दामहे ॥ घालशन्दम्य निगमनसमाम्य निर्वचनम्,-"माला दंशयार- णार्या भवन्ति । नैदि दंशादयो निवार्यन्ते। दंशशब्दम्य प्रसचम्य निर्वचनम्,-"दंशो दशने " इति । दशति हामी । द्वितीयमुदाहरणम्,-"प्रनाद्विाणु म्नयने पायेण मृगी न स हि अतितरा ·१५० ६पा० ख०] नघण्टुकं काण्डम् * भीमः कुचरो गिरिष्टाः। यस्पारषु त्रिषु विक्रमणेष्यधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा ।" (ऋ० सं० २, २, २४, २)। किच, "गो न भीमः कुचरो गिरिष्टाः पराधत आगन्धापरस्याः । स्कं संशाय पविमिन्द्र तिग्मं विशत्रून् ताहि विमृधो नुदख ॥" (ऋ० सं०८,८, २८, २)। इति । गयो नामेन्द्रपुत्रा, तस्येय- मार्पम् । त्रिष्णुए। वैवस्य हयिषो याच्या (श्रा० सू० २, १०)। इन्द्रोऽस्य प्रधानम् , मृगो नैघण्टकः । 'मृगो न' मृग उध, च्याम्रो पा सिंही वा। 'भीमः' भीषणः । 'कुचरः कुत्सित- चरणः हिम्नः, प्राणियधजीयनः। 'गिरिष्ठा:' पर्वताश्रयः। स यथा कञ्चिदन्यं प्राणिविशेष हन्ति । तैरनभिभूयमान इह कर्मणि हे 'इन्द्र !' पतइस्मद्वचः कुरु। सृकम्' यः श(कार्येषु सत्तुं शनोति । 'परावतः' परम्मात अतिदूरस्थानात् , 'परस्या.' दियः सम्यग्नि 'आजगन्य' आगच्छ। एतदर्थमागत्य च ते 'पवि' वन्न 'संशाय' तीक्ष्णाहत्य 'तिग्मं छेदनायोत्साहयन्तं सुनिशित न्या ततो 'चि ताव्हि' विताइय, एतानस्मच्छन् (शत्रून) एकप्रहाग्यर्जितदेहान् कुरष्य। यानपि ध न हि हिनस्ति कश्चित् तानपि 'मृधः' हिंमकान 'विनुदस्व' नानाप्रकारं प्रेरयस्व इग्मपुनरागमनाय, *अथ चेद् देवताभिधानम्” एतत् कुवर इति, ततः "कायं न चरतीति" सर्वत्र वरतीति । “गिरिमा मेघस्यायी इति च। अनुपशीजशकयो हि विभयो वेदशामा यथापा न ग्रुधन्तो पुरुषाणामांमिधानेपु विपरिणममाना. सर्व- ·निरुतम् * पूर्वपट्कम् इति निरुकटीकायां जम्बूमार्गाश्रमवासिन आचार्यभगवद्- दुर्गस्य कृतौ पष्ठोऽध्यायः (प्रथमोऽध्यायः ) समाप्तः ॥१॥ १ ३ ५ ( समाम्नायस्तत्रचतुष्ट वमतोऽन्येऽथनिपातायायुर्या- ७ ६ १० त्वाननूननूनसातऋचान्त्योऽक्षण्वन्तोनिष्ट पत्रासोहविभिरि- तीमान्यथापियोयथोहिन्यथापीदमर्थवन्तोऽथापीदस्थाणुरय- २० मुतत्वःपश्यन्नुतत्वंसख्यविंशतिः॥) इति निरुक्त पूर्वपट्कै प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ -- ·अथ द्वितीयाध्यायरय प्रथमः पादः। ॐ३म् । अघ निर्वचनं तद्य पदेषु स्वरमंस्कारी समधी प्रादेशिकन गुणेनान्विता स्यातां तथा तानि नित्र - यादथानन्वितेय प्रादेशिक विकारयनित्यः परीक्षेत केन- चिद् वृत्तिसामान्येनाविद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरवर्णसामान्या- नि यान्न त्येव न निन यान्न संस्कारमाद्रियेत विषय- बत्यो हि वृत्तयों भवन्ति यथार्थ विभक्तीः सन्नमयेन प्रत्चमवत्तमिति धात्वादी एव शिप्येत ॥१॥ "अध नियंचनम् । नामाण्यातोपसर्गनिपातलक्षणमुक्त्या शास्त्रारम्भप्रयोजनानि च वेदाङ्गन्यहं च समयोजने निघण्टुसमा- লাতিনাে লেখৱিমাননীয়া মুত্বে नघण्टुकनगमे प्रकरणे पुरस्टने नेघण्टुकानि नगमानीहेति । से पुनरले नियनलक्षणमनुनयान वाक्येते व्यायानुयस्मात्, 'भय एतस्मात् कारखात् 'निर्वाचनम्' लक्षपतो पारयास्याम १०- ·१४० * निरुक्तम् * पूर्वषट्कम् इति शेष । अपि हि तस्यार्थस्य परोक्षवृत्ताचतिपरोक्षवृत्ती या शब्दे नि रुप्य विगृह्य धचनं निर्ववनम् । स एप निर्वचनाभ्युपाय इत्युच्यते ॥ इह द्विधा शब्दा,-समर्थस्वरसंस्काराच असमर्थस्वरसस्का राश्च। "तत् तत्रय सति, “येषु" तावत् “पदेषु" "खरसस्कारी समझे" अवपरीत्येन प्रादेशिन" च “गुणेनान्वितौ स्याताम्"। प्रदेशाभिधायिना धातुरूपेणान्वितो सम्यद्धापनुगतायभिधेयस्थे धानुरूपे स्याताम् ॥ "तानि" तायन् “तथा" एघ यथारक्षणमेवमेषु नरत्तो “नियात्" । तन्मा भूदित्यत इदमुच्यते,-"येषु पदेषु स्वरः सरकारी समर्था भ्याता तथा तानि नियात्" इति ।। “अथानन्धितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारेश्र्थनित्य परीक्षेत केन चिवृत्तिसामान्येन"। अथ पुनग्नन्वितेऽर्थे न्यायस्वरसकारः युनेन शब्देन यन निपुणमप्यन्विष्यमाण शन्दोऽर्थो कपयितु न शक्यते, अन्यथैवार्थी व्यवतिने, अन्यथैव शद । प्रादे शिन विकारेण विनियमाणेऽपि चासी शदी पिरिणम्यमान अप्रादेशिक एच स्यादममार्थ एव । ता प्रदेशाग्यामभिधेय. सत्त्वम्था नियाममिधानुमाद । तत्र किं कर्तव्यम् ? इति । उच्यते,-तचं सति अर्थनित्यो भृत्या, अर्थप्रधान | हद्यया, -~-मुद्गनित्यमेवाम्य भोजनमित्युन मुद्गप्रधानमिति गम्यते, प्यमिदापि अर्थनित्य इत्युक्त अर्थप्रधान इति गम्यने, अर्थप्राधा न्येनानादृत्य म्बरसम्यारी परीक्षेत । मनस्तदमिधानं युद्ध्या ·. २० १पा० एस०] * नैघण्टुकं काण्डम् । केनविदर्थवृत्तिसामान्येन कियागुणसामान्येनेत्यर्थः। फतमस्य धातोरर्थसामान्यमत्रास्तीति ? ततस्तयित्या सामान्यं तेन नि। यात् । अर्थो हि प्रधानम् , तद्गुणभूतं शब्दः । तस्मात् अर्थ- सामान्यं बलीयः शब्दसामान्यात् ।। अथ पुनर्यवार्थसामान्यमपि नाम्नि, तत्र ? "अविद्यमाने- (थ)सामान्येऽप्यक्षरवर्णमामान्यानि यात्, न त्वैव न नित्र - यात्, न सस्कारमाद्रियेत, विषयवत्यो हि वृत्तयो मपन्ति, यथार्थ विभक्तीः सन्नमयेत्” । स्वरवणं सामान्येनापि नियादेच,- अमुष्मिन् धातावयं स्थरापर्णो चा मया दृष्टः, स एच यस्मिन्न- भिधाने लक्ष्यते इत्येवमुत्प्रेक्ष्य स धात्यर्थः सूत्रबद्ध इव तस्मिन्न- मिधाने माहत्य म्फारीरुय रतुम्ना प्रकाशयितव्यः । एवमविद्य- माने अर्थसामान्ये परवर्णसामान्यमाणापि नित्रं यदेव । नत्येय नियात्, इतथा हानर्थकमेच निरनशाम्नं स्यात् । तन्मा भूदित्यत इदमुपने लक्षणपरामरोष प्रदेषु न मम्फारमाद्विपेत। फन्तहि अर्थसामान्यमाद्रियेत, शन्दसामान्यं वा ? तयया,- प्रचीपोदारनिम्त्रिंशशन्दा उत्कृष्टस्याभिधेयसरन्या: मन्तः नियागुणं सामान्यं हेनुमात्रमाश्रित्यान्येन्येयार्थान्तरेषु धर्तन्ते । नज्या 1, मष्टो चालायां प्रवीणो गान्धर्वे, भन यस्य मुम्या पृत्तिः। म पर म्यममभिधेयमुत्गृध्येय गाधयमभ्यास- पाटयमाघमामान्यमाश्रित्य सवाभिमवृत्तः, यो हि यस्मिन् स्तयन उनुपमफौशलो मपति, स तत्रोन्यने प्रवीण इति । तपधा,-'प्रयीणो ध्याफर', 'प्रोपोनिए इति।

·. [पूर्वषट्कम्
१४२
* निरक्तम् *
एवमेवोदार इति । प्रागारसनिपातात् आकृतेनैव सारों
घहत्यश्योऽनाइवान् घा स उद्गतारत्वादुदार । ता हि समथसा
वृत्तिरस्य शब्दस्य। स एप उत्सृज्यघ स्वमर्थमाकृतानुविधा
यित्यमानमेव सामान्यमाश्रित्य प्रवृत्तो यो हि कश्चित् कस्मै
चिदाकृत लक्षयित्या प्रागेय प्रार्थनात् ददाति, स उदार
इत्युच्यते।
एवमेव निस्निश । निभि प्रदेशेाभ्या धाराभ्यामग्रणव
निशित श्यतीति निस्त्रिश पटग , मुख्यग्रहणात्, तर हास्य
शब्दस्य समजसा वृत्ति ।
स एप छेदनसमानम्प प्रौर्यसामा
न्यमाश्रित्य सर्वनयं प्रवृत्त । यो हि लोरे रो भवति, स
निस्त्रिश इत्युच्यते। एवमेने क्रियागुणसामान्यमात्रण
घर्तन्त ।
यथैते, पयमन्येऽप्यन्यूहितया । अभ्यूह्य च एवमर्थसामा
न्येन मितव्या । स्वरवर्णमामान्ये तु प्रचुराण्येघोदाहरणानि ।
सर्व एव हि नेगमा शदा जहादय म्यवसामान्यमात्रय
निरुच्यन्ते ।
न च निरने काग्यहारकलायकादिशब्दा व्युत्पायन्ते, सुगणे,
धेय हि नेपा व्युत्पत्ति प्रसिद्धच च व्याकरणे इति । य पच
दुर्योधा परोक्षातिपरोक्षवृत्तय वित्मदरीदारयतसपशन्दा
दय , त एच हि
त्पाद्य निरुच्यन्ते। तेषु हि विशेषेणार्थवत्ता
निरतम्या तान्येय असामान्येन पा शसामान्येन धा
नित्र यान् , न तेषु सस्कारमाद्रियेतेति ।

·२० १० १०] *मेघण्टुकं काण्डम् - आह,-किं कारणम् ? इति । उच्यते, विषयवत्यो हि वृत्तयो भवन्ति"। हिरयं हेत्यर्थे । तस्माद्विपयवत्यो बहुसंशय- यत्या शब्दानामषु वृत्तयो भयन्ति, नागाभावेनागेषु अपस्थिता प्रवृत्तिरिति एवं स्था, स्यादिति विचारयन्तः सन्तः प्रतिपक्ष- सम्मोहाच्रत इयास्मिमिति विषयः संशय इति । अत्र, चिदा सामान्येन क्षनिद्वर्तन्ते शब्दाः, केचित् स्वर- सामान्येन, केचिद्वर्णसामान्येन, यत एवम्, अतो विभक्तीरपि यथार्शमेव समस्येत् विपरिणमयेत् , पूर्वोत्तरपदप्रकरणाविरोधेन। कि कारणम् ? तासामपि हि व्यत्ययो भवत्येवा-सुपो स्थाने मुपो भवन्ति इति हि चैयाकरणा पठन्ति। दर्शयिष्यति चाय- मपि विभक्तिपिपरिणामम् । तद्यथा,-"हत्तु शोको -हद- यानि शोक (६० का १, २,१२)" -इत्येवमादि । अधुनयमुक्त्या विषयवत्यो भवन्तीति, अविदोन व्याकरणेऽपि भान्दविपरिणामी भवतीत्येवं दर्शयति,-"प्रतमवत्तमित्ति धात्यादी एव शिष्येने" रपेषमादि। उदान् दाने (३. ३०) नस्य पूर्वस्य प्रजामिति । अत्र दकार आकारश्च धातुः, परी निशानन्ययलकारः, तचं सति 'दो दद घोः (पा० ७, १४ ---इनि पर्तमाने 'घर उपमर्गान् तः (पा-७,४,४७)-इति भाकारम्य तका भवनि, झगे झरि सवर्ण (पा०८४,६५) -इति धात्वन्ताय तफागम्य लोपेरते, 'परिच (पा०५५, ५५/-इति तफारस्य ग्रन्थे ते 'पर: सग्निः महिना (पा. १,४१ति पातुतकारः प्रत्ययसकारण संयोगतामपति ·* निरक्तम् * [पूर्वपट्कम् 'हलोऽनन्तरा सयोग (पा० १, १, ७)- इति, तत प्रादिस भासे ते 'प्रत्तम्' इति भवति । एवमेव 'दो अवखण्डने (दि. १०)-इत्यस्यावपूर्वस्य 'अवत्तम्' इति । अत्रापि दकार भोकारश्च धातु, परा निष्टातकार | अत्र 'आदे च उपदेशेऽ शिति (पा० ६, १,४५)'-इत्योकारस्याकार कृते तभावलोपववं परगमनप्रादिसमासा पूर्ववदेव । एवमनयो त्योरादी एवं यथानयोरेवमन्येपामपि दृष्ट्या यथासम्भवमनु विधेयम् ॥ १॥ शिष्यते। अथाप्यस्तैर्निवृत्तिस्थानेपादिलोपो भवति स्तः सन्ती- त्यथाप्यन्तलोपो भाति गत्वा गतमित्यथाप्युपधालोपो भवति जग्मतुर्जग्मुरित्यथाप्युपधादिकारी भाति राजा दण्डीत्यथापि वर्णलोपो भाति तत्वा यामित्यथापि द्विवर्ण- लोपस्तृच इत्यथाप्यादिविपर्ययो भाति ज्योतिर्घनो विन्दुर्याय्य इत्पथाप्याद्यन्तविपर्ययो भवति स्तोका रजः मिकतास्तकित्यथाप्यन्तन्यापत्तिर्भगति ॥२॥ “अथाप्यस्तनिवृतिस्थानेष्यादिलोपो भवति, म्त सन्तीति"। 'अस् भुपि (अदा०प०)-इत्यस्य निवृत्तिस्थानेषु गुणवृद्धि नित्तिस्थानेषु पटिति पर्तमाने 'भसोटोप (पा० ६, ४, १११)" इत्यादिलोपो भवति । योऽयं धात्वादापकार एवं लुप्यते, ·२४० १पा० २०] * नघण्टुकं काण्डम् * तस्मिन् लुप्ने प्रयोगः स्तः सन्तीति। एवमन्येषामपि दृष्ट्यानु. विधेयं यथासम्भवम् ॥ "मथाप्यन्तलोपो भवति, गत्वा गतमिति” । अत्र, गमेः (भू०प०) क्त्वाप्रत्यये, निष्टाप्रत्यये च परतोऽनुनासिफलोपो भवति, अनुदात्तोपदेशेत्यधिरत्य कड़िताति। एवमन्येप्यापि द्रष्टव्यमनुविधेय च यथासम्भवम् ॥ “अथाप्युपधालोपो भवति, जग्मतुर्जग्मुरिति” । अत्र, गमेः (भू०प०) अलोपः । 'अलोन्त्यात् पूर्व उपधा (पा० १, १, ६५)'--- इत्युपधा सज्ञा, तस्य 'गमहनजनखनवसा (पा०६,४,६८)--- इत्युपधालोपः। एवमन्येषामपि द्रष्टव्यमनुविधेयं यथासम्भवम् ॥ *अथाप्युपधाधिकारो भवति, राजा दण्डौति” । राजन, दण्डिन् इति स्थिते 'नोपधायाः (पा०६, ४, ७,'-'सर्वनाम- स्थाने चासम्बुद्धी (पा०६, ४, ८)' इति दीर्घत्वम्, दण्डि- नित्यत्रापि 'इन्हनपूषार्यम्णां शो (पा० ६, ४, १२)''सो व (पा०६, ४, १३)-इति दीर्घत्वम्, 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (पा० ८, २, ७)-इत्युभयोरपि नकारलोपे कृते गजा दण्डीति । एपमुपधाविकारो भवति । "अधापि वर्णलोपो भवति, तत्त्वा यामीति” । अत्र यकार. लोपः। याचामीत्येवमेतद् इएव्यम् । अयश्च छान्दस पच। अत एव च छान्दसत्वादेवमेव यानाकर्मवयं पठितः "यामि" (३५४ पृ०) *मन्महे" (३५४ १०) इति । भाषायां यावे इति भयति ॥

·१४६ * निरुकम् * [पूर्वपट्कम् "तत्त्या यामि ग्रह्मणापन्दमानम्तदाशास्ते यजमानो हुधिभिः। अहलमानो वरुणेह योध्युशंस मा न आयुः प्रमोपीःn" ( सं० १, २, १५, १)। किञ्च तत्वा यामि सुवीयं तद् ब्रह्म पूर्वचित्तये। येना यतिभ्यो भृगवे धने हिते येन प्रस्कण्णु माविथ ॥” (ऋ० सं० ५, ७, २६, ४)।-इत्यनया त्रिष्टुभा उपाकृतः शुनःशेपो घरुणं तुपाव । आज्याहुतिरनया साग्निकेषु ऋतुपु समिष्टयजुप उत्तरकालं हयते। चतुर्मास्येषु च घरुण- प्रघासेषु पारुणस्य हविषो याज्यपा। हे 'चरुण !' 'तत्' अहं 'त्या' धरणं यामि' याचे इत्यर्थः। किम् ? यत् ममाभिप्रेतम् । कथं पुनर्याचे ? 'ब्रह्मणा ऋग्यजुःसामाख्येन 'वन्दमानः' स्तुपन् । किञ्च यदेव त्वं मया याच्यसे, 'तन्' एव अयमपि 'यजमानः' 'हविभिः संस्कृतैः सानाय्यादिभिः 'आशास्ते'। तापावां भवन्तमेकमेवार्थ याचापहे, स्तुतिभिर्ह विभिश्च । स त्वम् 'अहेलमानः' अध्यन् । सर्यों हि याच्यमानः क्रुध्यतीत्यत एव- मुच्यते ॥ हे 'घरुण !' 'योधि' बुध्यस्य । वुध्या चैतमाययोरमि. प्रेतार्थ कुरु। उरुशंसेत्येक पदं सम्बोधनञ्च । है 'उस्शंस' पहस्तुत्य! धरुण ! 'मा' 'नः' अस्माकं याचमानानाम् 'आयुः' 'प्रमोणः'। पुरु नोऽभिप्रायसिद्धिमित्यभिप्रायः ॥ "अथापि द्विवर्णलोपस्तृच इति” यत्र ऋवर्णरेफयोलोपः । स लुप्यते ऋगर्णन साकम् ।। "अंधाप्यादिविपर्ययो भवति,ज्योतिर्घनो विन्दुर्याट्य इति” । 'द्युत दीसा (भू० आ०) वस्यादिव्यापत्त्या ज्योतिः । 'हन हिंसा- ।

·२२० १५० ३०] * घण्ट्रक काण्डम् * गत्योः (अदा०प०) ठस्य घन इति। मिदिर विचारणे (१०. २०) तस्य विन्दुः । 'भट भृतौ (भूप) । तस्य पादयः ।। “अथाप्याद्यन्तविपर्ययो भवति, स्तोका : सिफता- स्तर्किति"। 'भुतिर् क्षरणे (भू० ५०) तस्याद्यन्तविपर्ययेण स्सोका ! 'सृज विसर्ग (दि० आ, तु. ५०) तस्य रजनुः । 'कस विकसने (भू प.) सत्य सिकता। 'शती छेदने (तु०प०), तस्य वर्ष "थाप्यन्तच्यापत्तिर्भवति" ॥२॥ ओपो मेधो नाधो गाधो चर्मवित्यचापि वर्णोषजन आस्त्रद्वारा भरूजेति तथा स्वरादनन्तरान्तस्थान्तातु भवति तद्विपकर्तानां म्यानमिति प्रदिशन्ति तन सिद्धायामनुपए- द्यमानायामितस्योपपिपादयिपेत्तत्राप्येक पनिष्पनयो भवन्ति तधौतति दुः प्रयुः प्रपतः कुणारुमित्यचापि भापिकम्यो धातुभ्यो नंगमाः कृतो भाप्यन्ते दमूना; क्षेत्रमाया इत्यापि नगमेभ्यो भापिका उणं धृतमित्यचापि प्रकृत्य एवंफेषु भाप्यन्ते विकृतय एकेषु ॥ ३॥ “ओशे मेयो गानो गायो घमाध्यति”। यह प्रापणे, -(भू. poy तस्यान्तत्र्यापस्या औषः। 'मिह सेचने (५० पy सस्प मेयः । 'जह बन्धने (दि. ३०) तस्य ना माह ·१४८ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् विलोड़ने (भू० आ०) तस्य गाधः 1 'यह प्रापणे (भू० उ०), तस्य वधूः। 'मद तृमी (चु० आ०) तस्य मधु ॥ "अथापि वर्णोपजना, आस्थद्वारो भरूजेति”। 'अस क्षेपणे (दि०५०) तस्य आस्थत् । 'वृङ् सम्भक्तो (क्या० आ०) तस्य पारः । 'भ्रस्ज पाके (तु० उ०) तस्य भरूजः ।। एवं. व्याकरणेऽपि लक्षणप्रधाने सति अर्थवशेन लोपागमा विपरिणामश्च शब्दाना दृष्टः, किमुत निरक्ते यदर्थप्रधानमेव । तस्मात् साधूक्तम्,–“अथानन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारेऽर्थनित्यः परीक्षेत केनचिद् वृत्तिसामान्येनाविद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरवर्ण- सामान्यान्नियात्” “विभक्तोः" अपि “यथार्थ" “सन्नमयेत्" इति । एवमयमादिमध्यान्तलीप आदिमध्यान्तविकारो वर्णलोपो द्विवर्णलोप भादिविपर्यय भाद्यन्तविपर्ययो धोपजनश्छन्दसि भाषायाश्च द्रष्टव्या , दृष्ट्वा च यथासम्भवमनुविधेयम् ।। अतः परं सम्प्रसारणचिन्ता घर्तिप्यते, तदर्थमिदमाग्भ्यते-- L"तात्र सरादनन्तरान्तस्थान्तर्धातु भवति, तद्विप्रान्तीनां स्थान- मिति प्रदिशन्ति"। सम्प्रमार्यप्रनयश्चामम्प्रसार्यरतपश्ची. भयप्रस्तयश्च धातयः। तचं मत्युभयप्रतिपु शास्त्राविषयगतं यद्वक्तव्यं 'तत्' इदमुन्यत इति पर्युपयुकम्न-- ·२१० ११ा० ३०] * नैघण्टकं काण्डम् । 'तत्' एतदेव लक्षणं धातुरूपं हि "द्विप्रकृतीनां' द्विस्वभावानां शब्दानां स्थानम् आश्रयः 'इति' एवमाचााः प्रदिशन्ति' पविभागेनोपदिशन्ति। तद्यथा,-'यज देयपूजासङ्गतिकरणदानेषु (भू० उ०) इति । अन शब्दप्रकृती भवतः। सम्प्रसारणपक्षे तावत, इष्टवान्, इधः, इप्ट्या, एताः शब्दप्रकृतयो भवन्ति । असम्प्रसारणपक्ष पुनः, यष्ट्या, यष्टुं, यष्टव्यमित्येताः । सिद्धायामनुपपद्यमानायामितरयोपपिपादयिपेन्”। 'तत्र' यं सति एकप्रकारेण सिद्धायाम्' अर्थसिद्धौ 'अनुपपद्य- मानायाम', 'इतरया' 'उपपिपादयिषेत्' उपपादयितुमिच्छेत् । अर्थ द्वयोः सम्पसारणासप्रसारणप्रकृत्योर्यथैवोपपद्यानेऽर्थतस्तथ- पोपपादयेत् । अथयोभयथाप्यनुपपद्यमानेऽर्थ स्वयमुत्पाद निर्धार्य यथा यथोपपद्यतार्थः तथा तथोपपादयेत्, अपि तलाशाख- विहितेनार्थसाधनोपायेन, अर्थस्य प्रधानत्वात् । "सत्राप्येऽत्पनिप्पत्तयो भवन्ति” । 'तथापि एतस्मिन्नपि सम्प्रसारणलक्षणे सति “एके" धातवः 'अल्पनिप्पत्तयो भवन्ति' भल्पेषु शवपेपु सम्प्रसारणप्रकृतिरभिनिप्पद्यते तदप्युपेक्षि- तयम् ॥ "तयर्थतदूति दुः पृथुः पृषतः कुणासमिति । 'तद्यथा' एतदुदाहरणजातम्अतिः, मृदुः, पृथः, पृषतः, कुणात्म् इति । भवतेर्गत्यर्थस्य (१०) तिप्रत्यये परतः 'च्छ पोः शूदनु- नासिके च (6,४,२०१६) इति वर्तमाने 'ज्यरत्यभिव्यधि- ·* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् मयामुपधायाश्च (६, ४, २०)”–इत्यूड्भाव क्रियते, तत ऊति. रिति भवति । 'प्रद् मदने (भू० आ०), तस्य मृदु, रेफ सम्प्रसार्यमाण ऋकारो भवति? एवमेव 'प्रथ प्रस्त्याने (भू० मा०), तस्य पृथु । 'ग्रुप दाहे (भू० प०), तस्य पृपत । 'क्वण शब्दार्थ (भू०प०), कुणार ॥ एवमपि सम्प्रसा-सम्प्रसार्याविशेषपरिशेयशदान निधता पुसा "अथापि भापिकेभ्यो धातुभ्यो नेगमा तो भाप्यन्ते" । 'अशा' इदमपग्मुपेक्षितव्यमागमश दान् निघता। आह,- किम् ? इति । उच्यते,-'भाषिकेभ्यो धातुभ्य' भाषाया ये प्रायेण प्रसिद्धप्रयोगारले भापिकास्नेभ्य । 'नेगमा' छन्दो विषया । 'त' कृत्प्रत्ययान्ता शब्दा । भाष्यन्त' चिनियन्ते निरच्यन्त इत्यर्थ ॥ तद्यथा,-"दमूना शेषसाधा इति" । 'दम उपशम (दि०५०) "तम्य, भाषाया दाम्यनि सनश्यान, दमयति अनडयाहम् दान्न अनडवान् इत्येयमादय प्रयोगा भवन्ति छन्दसि पुन दमना अनिरन्यते स भाषासामान्ये न केनचिनियत य दममना इत्येष मादिना । एवमेव माध्यनेमापामापीने साधा ति। "मित्र न क्षेत्रसाधसम् (ऋ० म०३, २, ८)"-इत्येवमादयो मिश्रमिय क्षेत्रसाधनमित्येवमादिना प्रकारण निमिया ॥ "यथापि नगमेन्यो भाषिका "। निगमे छन्दसि ये प्रायो वृत्या प्रसिद्धा, नेभ्य सामान्य गृहीत्या 'मापिया, एप्रत्य- यान्ता मायले विवियन्न। । .

·२१० ११० ४ख नघण्टुक काण्डम् प्रायेण छन्दसि प्रसिद्धा,-"प्रायु रक्षः प्रत्युरा भरातयः (यर क्षरणदीप्त्योः (भू०६०) तस्य, उन्दसि "आत्या जिघमि (य १५१ तप्रथा,-"Trj घृतमिति"। 'उप दाहे (भू. १०) एप भाषायां पुनरुष्णामिति श्रूयते । स एपो नैगमशब्दसामान्येन निर्वक्तव्यः । एवमेव ' । पा० सं० १,७)" इत्येवमादि। पा० सं० ११, २३)"-इत्यादिषु सिद्धः प्रयोगः, भाषायां पुन- तमिति भूयते । स एवं जिघत्तरेव छान्दसस्य सामान्ये निर्ध- ॐन्यः । एवं भाषणविषयेभ्यश्छन्दीविषया निर्वतव्याः, छन्दी- विषयेय भाषाविषयाः ॥ अथापीदमपरमुपेक्षितव्यामनेन शन्दान निघता! प्राइ,-- किम् ? इति । उच्यते,-'अथापि महतय एक भाग्यन्त, विनय एफे"। एफे प्रदेशेषु प्रतय एवं धातुशब्दानां भाष्यन्ते, पिरत एरे। धातोराग्यातभायेन यः प्रयोग सामहनिः। नाभूतस्य तस्यय यः प्रयोगः, सा विशतिः ॥ शातिगतिकमा कम्बोजेप्वेष भाष्यते कम्बोजाः कम्पलभोजाः कमनीयमोना या कम्मलः कमनीया भाति विकाग्मस्पाग्या भाषन्त शर इति दाविलपना) प्राच्या दायमुदीन्यपेयमेरपदानि नि यादय गदितममासेमर- पपंगु मानेसर रं मारमा प्रस्मिन्य निम्। যা গেঃ " মেলেনি মা ধন মমর নি।

·१५२ निरुकम् [पूर्वपट्कम् वा दण्डो ददतेद्वारयत्तिकर्मणोऽक्रो ददते मणिमित्यभि- भाषन्तं दमनादित्यौपमन्ययो दण्डमस्याकपतेति गर्दा- याम् ॥४॥ "शवतिर्गतिकर्मा” गत्ययों धातु "कम्योजेप्वेष भाप्यते" म्लेच्छेषु प्रहत्या प्रयुज्यते, आरयातपदभावेन । शपति गच्छ तीत्यर्थ । उदाहरणविशेषप्रसक्त कम्योजशन्दो निरुच्यते,- "कम्पोजा कम्पलभोजा" ते हि प्रायेण कम्पलानुपभुजन्ते, हिमप्रायत्यातम्य देशस्य । “कमनीयभोजा पा" कमनीयानि प्रार्थनीयानि चैते हि द्रयाणि उपभुजन्ते प्रचुररतो हि स देश इति । कम्वरशद विनासक्त निधीति,-"चम्बल कमनीयो भवति” प्रार्थनीयो हि स शीतातर्भवति। "पियारमम्यायेषु भाषन्ते शव इति" आग्र्येषु जनपदेषु अम्येच शरतेचियार भाषन्ने, मृतफनामधेयभूतमेव प्रयुखते, कथम् ' शव इति। ण्यमेरे प्यारया तस्थ एव प्रयुज्यते, नामभितएरेषु,-इत्येतत् प्रतित्व विधारत्य अथया चेतनायत्येरे गमनरियायोगिनि द्रव्ये प्रयुज्यने, एकेषु पुनश्चेतनारहित एय, इत्येतत् प्रतित्व विकारत्यञ्च । द्वितीयमुदाहरणम् !-"दातिश्पनार्थे प्राच्येपु"। दाति र्धानुराज्यातम्यो ल्पनायें प्राच्येषु जनपदेषु प्रयुज्यने । सग्रया, -धीहीन दाति, यवान दाति । अयमेव नामीभून 'उदीन्येषु" जनपदेषु प्रयुज्यते 'दासम्" इति। टीयने अनेनेति दात्रम्, । ट्यत इत्यर्थ ·[अ० १पा० ४०] 8 नघण्टुकं काण्डम् * । “एचमेकपदानि नि यात्" अनेन प्रकारेण एकपदानि नि- यात्, भापानिगमव्यवस्थया, देशभाषाप्रसिद्धिविभागेन व॥ आह, एवं तावदतद्धितयुक्तेषु पदेष असमासयुक्तेषु च निर्वचनम् । अथ पुनर्यानि तद्धितयुक्तानि समासयुक्तानि च पदानि तानि कय निर्वतयानि ?-तानि कि तद्धितयुक्तेषु पदेषु पूर्वपदार्थों निर्वकन्यः उत तद्धितार्थसमासयुक्तप्यपि ? कि पदार्थः पूर्वम् उत समासार्थों या पूर्वम् ? इति। उच्यते,- "अथ तद्धितसमासेप्वेकपर्वतु वानेकपर्वसु च पूर्व पूर्वमपरमपरं प्रविभज्य नियात्" । अथशदो विशेषाधिकारार्थः । तद्धिताः (पा०४, १,७६) इत्यधिzत्य ये प्रत्यया विहिताः, ते तद्धिताः, 'समर्थः पदविधिः (पा०, २, १, १)'--इत्यधिरत्य ये विहिताः, ते समासाः। ते भयेप्यपि तचितसमासेषु अविशेषेण एक- पर्वसु चानेकपर्वसु च एकपदेषु चानेकपदेषु च। तद्यथा,- दण्डाः इत्येकपदस्तद्धितः, घाायणिरित्यनेकपदः । अनेकानि ोप पदानि सात्मन्यन्तणीय प्रवर्तते । तद्यथा,वृषल्यापत्यं पाय, धाय॑स्यापत्यं चाायणः, तस्यापि पाव्यणिरिति । एवं समासेप्वप्येकपदेषु चैवं नियात् । यथा पक्ष्यामः,- एकशेष: एफपदः समासः। 'सरूपाणामेकशेष एफविभक्ती (पा० १, २, ६४)-इति । तद्यथा,-पुरपञ्च पुष्पश्च पुरी, पुरषय पुरुषश्च पुरपश्च पुरयः इत्येवम् । "द्विगुन्द्रोऽव्ययीभावः फर्मधारय एव च । पशमस्तु यदुनीहिः पष्टस्तत्पुरुषः स्मृतः ।"

·१५४ . * निरुतम * पूर्वपटकम् एतेऽनेकपदाः समास पाणिनेः सूत्रम्,-'सङ्ग्यापूर्चा द्विगुः (पा० २,१, ५२)। पञ्चमूली, पञ्चरथी, दशरथी इत्येवमादि। सूत्रम्, 'चार्थे इन्द्रः (पा० २, १, २६) । स व पुनर्विभापये. कवद् भवति। तद्यथा,-प्रशन्यग्रोधी, अहिनवुलम्, भीमा- र्जुनधासुदेवाः इत्यादि। उपसर्गनिपातपूर्वकोऽध्ययीभायः ! तयथा, उपमणिकम्, अनुसमुद्रम्, व्यभ्रम्, इत्येवमादि । नुन्यविभक्तिलिङ्गयोरुभयोः पदयोः समानाधिकरपाः फर्मधारयः। तद्यथा, कृष्णमृगः, रकोऽश्यः, श्वेतपताका इत्येवमादि। ने. पकपर्यन्नु चानेकपर्वयु च तद्धितसमासेषु पूर्व पूर्वमप नि याद- परमपरमेय प्रविभज्य विशष्यत्यर्थः । पूर्य तदिता नियात, पश्चात् पदार्णम्। समायेप्यपि,-पूर्व समामार्धम्, पधान पदार्थम् ॥ तदेतत् उदाहरपीरंय दर्शयति, तद्यथा,-"दण्ड पुरंग दण्ड- महतीति पा दण्डेन सम्पयन नि पा"। पर इत्येष तद्धितः, पशब्दविशेषणम् । पूर्व नापन् तद्धितायं निशति,फम्गिं घिदपराधे दण्डाति दमाः दण्डेन पा पार्शपणादिना यः सम्पधने मयुष्यने म । अधुना पदार्य निर्वचनम्,-"दण्डी पदनेझांग्यतिकर्मणः" । ददने धारणत्यर्थं धनमानग्य, धायंते पीपराधे गजभिः । माद, पुनः पगिन् ददनः प्राग्याय नि । उचाते, -टो घेदे लोके ।। पंदे तापन,-पिदेयाः पुष्करे त्या ददन्त (भ० सं० २, २४, १)-पति । 'यो ददने मणि- ·२०१पार ५०] * घण्टुकं काण्डम् * मित्यभिभाषन्ते” । तथा लोके,-'भरी ददते मणिम्' । भरो नाम राजा वृष्ण्यन्धकाधिपतिः, स ददते मणिं स्यमन्तकनामानं शिरसा। लोकेऽप्येवं ददतिर्धारणाथै भाष्यते । “दमनादित्योपमन्यवः” आचार्यों मन्यते । तेन हि अदान्तो दम्यते राजभिः, तेनादान्तान दमयेदित्युक्तम्, लोके हि प्रसिद्धो यः कश्चिदान्तो भवति तमधिपत्य वकारी भवन्ति ।"दण्डम- स्थाकर्पत हे समासदः! तेन सम्पद्यतामयं ततो दान्तो भधि- प्यति, इत्येवमयं गर्हायां दृष्टः। एवं दमनाद् दण्डः, इत्योपमन्यव आचार्यों मन्यते ॥ ४॥ कक्ष्या रज्जुरवस्य कक्ष सेवते कक्षो गाहतेः क्स इति नामकरणः ख्यातेर्वानर्थकोऽभ्यामः किमस्मिन् ख्यानमिति कपतेर्वा तत्सामान्यान्मनुप्यकक्षो बाहुमूलसामान्यदश्वस्य राज्ञः पुरुषो राजपुरुषी राजा राजतेः पुरुषः पुरिसादः पुरिशयः पूरयतेर्वा पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुषमभिप्रेत्य । यस्मात् परं नापरमम्ति किञ्चियस्मान्नाणीयो न ज्यायो अस्ति किञ्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दियि तिष्ठत्येकस्तेने- दं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् । इत्यपि निगमो भवति ॥ ५ ॥ तद्धितस्येव द्वितीयमुदाहरणम्,-"कल्या रज्जुरश्यस्य"- इति । कक्ष्या इत्येष तद्धितः। आहा-कः पुनरियं कश्या ? इति । उच्यते, या अश्यस्य सन्नाहरग्जः सा कश्यत्युच्यते। ।

·-- * निरुतम् * [पूर्वपट्कम् एव कश्याशब्दस्य तरयमुफ्त्याधुना तद्धितार्थ प्रीति,- "कक्ष सेयते”। सा हि कक्ष सेवते, कासयुक्ता भवति । कक्षे भवा वा कश्या। अधुना पदार्थ निर्वक्ति,-"कलो गाहते" विलोडनार्थस्य (भू० मा०)। कक्षयोरेव हि विलोडयति, द्रष्टव्यम । अन पुन,- "क्स इति नामकरण । सर्वमन्यदाद्यन्तविपर्ययादि यथोप दर्शित यथासम्भय योज्य तत्र तत्र। "ख्यातेर्वानर्थकोऽभ्यास" फरार , कख्य सन् कक्ष इत्युच्यते । 'अर्थवानेव धा ककार । करय सन् कक्ष इत्युच्यते। अर्थवानेव वा ककार । कथम् ? "किमस्मिन् ख्यानमिति”। एव किमम्मिन् रयापनीयमस्ति ? न किञ्चिदपि अदर्शनीयत्वात् , गूहनीयोऽयमित्यर्थ । स एष एन रत्वा कि ख्य सन् कक्ष इत्युच्यते? “कपतेर्या (भू०प०)" नित्यकाल ह्यसौ ग्वेदशीलत्वात् कण्डू ददाति, ततो नखै कष्यते यत , तस्मात् कपणप्रियायोगान् कक्ष इत्युच्यते । “तत्सामा न्यान्मनुप्यकक्ष"। स्त्रीकक्षम्य सामान्यात् मनुष्यकक्षोऽपि कक्ष इ-युच्यत' “बाहुमूलसामान्यादश्वस्य”। अश्वस्यापि यो बाहुमूलप्रदेश , स कक्ष इत्युच्यते । त सेवत इति कक्ष्या । अन्ये तु घते,-"पूर पूर्वमपरमपर प्रविभज्य नियात्" पूर्व पद पूर्वमेव प्रविभज्य नियात्, अपर पदमपरमेयेति । एतम्मिन् अर्थे करप्यमाने पदानामेव पौर्यापये निर्वचने तद्धित- समासयोस्त्वनियम पूर्व पश्चाद्वीति । पूर्व एव त्यर्थ साधीयान् ॥ उक्त तद्धितनिर्वचनलक्षण सोदाहरणम् ॥

·२० पा० ५५०] में नघण्टुकं काण्डम् * अधुना समासोदाहरणमुच्यते, राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः । गह इत्युक्ते सर्व स्वं गम्यते, पष्ठीसामर्थ्यात् । तथा पुरुष इत्युक्त सर्वः स्वामी गम्यते, निर्देशसामर्थ्यात् । अथेदानी राजपुरुष इत्युक्ते, राजा पुरुषमन्येभ्यः स्वामिभ्यो विनिवर्य स्वात्मनि संयुनक्ति, पुरुषोऽपि राजानमन्येभ्यः स्वेभ्यो विनिवर्त्य स्वात्मना संयुनक्ति। ता उभावप्यन्योन्यविमिश्रपदार्थको मिथः संसृट- पदार्थी समस्येने। अथेदानी राजपुरुष आनीयतामित्युके न राजानमालयन्ति, नापि पुरुषमात्रम्, नाप्युभयम्, किन्तु राज- स्वामिकं पुरुपमानयन्ति । एवं समासार्थः। फुत: पुनरेतत् राजस्लामिकमिति ? प्रधानोपसर्जने हि सहभूने चिवक्षितमेकपर्थ बनः॥ "राजा राजते."। राजतेदीप्त्यर्थम्य (भू० उ०)। दीप्यते हासो पश्चानां लोकपालानां वपुषा “पुरुषः पुरिपादः" । पूः शरीर बुद्धिर्या, तयोरसी चिपयोपमध्यर्थं सीदतीति पुरिपादः, पुरषः । "पुरिशयः" अथवा तयोरसी शेते विशेषणास्ने इति पुरिशयः सन् पुरुष इत्युच्यते । “पूरयतेर्षा" पूर्णमनेन पुरुषेण सर्वगतत्वात् अगदिति पुरुषः । “पूरयत्यन्तरित्यन्तगपुगपमामिप्रेत्य" । अन्तरि- त्यन्तरपुरुषाभिप्रायेणेपनुच्यते प्रासनिकम् । निगमश्च भवति, यस्मात् प नापरमस्ति किझियम्मा- पाणीयो न यायोऽस्ति किश्चित् । स इव स्त-धो विधि विष्ठत्ये. करतेनेदं पूर्ण पुरपेण सर्वम् । यम्मात् परमपरं या न किन्न- दस्ति, यस्माश न किञ्चिदयणीयो नापि ज्यायोऽन्यदस्ति, स ·* निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम् एव सर्वमित्यभिप्रायः। वृक्ष इच स्तधो नित्यसकोचविकाश. धर्मादिविद्योतनवति स्वात्मनि सर्वविभागेन तिष्ठति यः तेन पुरपेणेदं पूर्ण सवं जगदिति ॥ ५॥ विश्वकद्राकों वीति चकद्र इति श्वगतौ भाष्यते द्रातीति गतिकुत्सना कद्रातीति द्रातिकुत्सना चकद्राति कद्रातीति सतोऽनर्थकोऽभ्यामस्तदस्मिन्नस्तीति विश्वकद्रः कल्याणवर्णरूपः कल्याणवर्णस्येवास्य रूपं कल्याणं कमनीयं. भवति वर्णी वृणोते रूपं रोचतेरेवं तद्धितसमासान्निब यान्न- कपदानि नि यानावैयाकरणाय नानुपसन्नायानिदंविदे चा नित्यं ह्यविज्ञातुर्विज्ञानेऽसूयोपसन्नाय तु नि याद्यो बालं विज्ञातुं स्यान्मेधाविने तपस्विने वा ॥ ६ ॥ समासस्यैय द्वितीयमुदाहरणम्,-"विश्वकद्राकर्षः” इति । विश्वकद्रमाकर्पतीति विश्वकदाकपः । आह,-कः पुनरयं विश्वकद्र इति ? “वीति चकद्र इति श्यगती भाप्यते"। घीति चकद्र इति शब्दद्वय श्चगती भाप्यते श्वभिः साकं यो गच्छति मनुष्यः, तस्मिन् भाप्यते । “द्रातीति गतिकुत्सना" । अत्र पुनः द्रातीति गतिकुत्सना। 'द्रा कुत्सायाम् (अदा०प०)-इत्युनम् , इदं हि तस्य कुत्सितगतित्वम् , यदस्य श्वभिः सह राति । “कद्रातीति द्रातिउत्सना" । इदानी कदातीति दातिकुत्सना कुत्सितपुत्सनेत्यर्थः । इदमपरं कुत्सिततरम्, यद्

·म० पा०६०] नघण्टुकं काण्डम् ।
गत्वा श्वभिः सह निहन्ति, तस्मात् कद्रातीति कुत्सितकुत्सनेत्यु-
पपद्यते । “चकदाति कद्रातीति सतोऽनर्थकोऽभ्यासः" । अथेदानी
व इत्येष कद्रातीति एवमेव सतः शब्दस्वरूपस्यानर्थक एवा-
भ्यासः। यदेवोक्तं भवति कद्रातीति तदेव चमदातीति।
"तदस्मिनस्तीति विश्वकद्रः। तदस्मिन् द्वितयमप्यस्ति-
युगतिन्वं, कुत्सिततरगतित्वञ्च, नानाप्रकारमिति विश्वकद्रः
प्रयजीवनः पुरुषः। तमपराधे कस्मिंश्चिन् वर्तमानमन्योन्य
आकर्षति, स विश्वकद्राकः
अन्ये तु ब्रुघते, श्वैव विश्वकद्रा, अस्यैव हि स्वभावत एव
हिनवाद गतिः कुत्सिता, सच पुनः पादधिकरः, अतस्तस्य
कुत्सितकुत्सितत्यम् । घीत्युभयोरर्थयोमत्यर्थः, तमार्गति यः
पुरुषः, स विश्वकदाकर्षः।
अधुना रूपसमासं दर्शयति,-"कल्याणवर्णरूपः, कल्याण
घर्णस्येवास्य रूपम्" । बल्याणवर्षा सुवर्णम्, तस्येय यश रूपं
स कल्याणवर्णस्यः । अग्निरन्यो या कधित ।
कल्याणादिशब्दान् विग्रहप्रसक्तान् नि धीति,-"कल्याण
कमनीयं भवति” । प्रायते तन् सर्वेय । “वर्णो वृणोतेः ।
आवृणोति हि स आश्रयम् । “मपं रोचते.'। तद्धि रोचते,
तद्धि रोचिष्णुः भवति।
"पवं तद्धितसमासानियात्-~-इत्युपसंहारपचनम् ।।
“नेकपदानि नियात्" प्रकरणोयपदविदितानि सन्ति तानि,
पलान्येव परेणाभिद्रोहवस्या पृच्छमानानि न नि यात्,
"

·-इत्यस्य * निरक्तम् * [पुर्वषट्कम् निर्यक्तयानीति । किङ्कारणम् ? तेषा प्रकरणादुपपदाद्वा अर्थ. शक्यतेऽवधारयितुम्, सोऽसौ प्रकरणानभिज्ञोऽन्यथैव नियात् , ततश्च प्रत्यवायेन योगादपहारश्च स्यात् । तद्यथा.-'जहा' -~-इत्येक पद प्रकरणोपपदरहितम्, न विज्ञायते, कि हन्ते (अदा०प०) उत "ओ हाक त्यागे (जु० ५०)- धाती स्यात् ' इति। नन् पुनरेतन्-"मा न एकस्मिनागसि मा द्वयोरत त्रिषु। क्धीर्मा शूर भूरिपु॥ (३र० स० ६, ३,, ४८, ४)"~-इत्येतस्यामृचि यदेतन्मा वर्धारिति पदम्, एतस्माद गम्यते हन्ते स्यादिति। किङ्कारणम् ? विज्ञातप्रकरणोपपदस्य हि समास घर्थकरण न्याय्यमित्येवमनवगतसंस्काराणामेक पदाना प्रकरणादर्थावधारणमुपपदाद्वा शक्यते कर्तुम् । इदमुक्तम्,-"नेकपदानि नि यात्” इति ॥ नावैयाकरणायेति । उक्त निर्वचनलक्षणम्, अधुना यस्मै निर्वतघ्योऽयमुक्तनिर्वचनलक्षण समानाय , तस्य लक्षण धक्त- व्यमिति तदर्थमिदमारभ्यते,-"नावैयाकरणाय” । यस्तावद. वैयाकरण, तस्मै न निक्तयोऽय समानायो न घसावरक्षण- त्वात् व्युत्पाद्य निरच्यमानमेतद् बुध्येत, ततो व्यर्थ एव श्रम स्यादिति। किञ्च “नानुपसन्नाय"। किमिति महदद्भुतमनेन कृत यत् व्याकरणमधीतमिति,-एतावता गौरवेण वैयाकरणायापि न नियात्, धर्मो हि सर्वथैवापरित्याज्य , तसा धैयाकरणा- यापि सम्यगुपसम्नाय परा शिष्यवृत्तिमास्थितायव नियात् । अत ·२० पा० ख०] * घण्टकं काण्डम् * नैवमेच, किच "अनिविदे वा"। अवैयाकरणोऽपि जड: कश्चिदसमर्थ एव वेदितुं स्यात्, बहु वेदितव्यमत्रास्ति, देवतादि किञ्चित् तस्मै वैयाकरणायापि इदं वैदितुमसमर्थाय अनिविदे नैव नियात् । अथवा। इदमित्यात्मपर्यायवात्रि। इदंघिदे आत्मविदे, योगिने। स धात्मशानविधूतकरमपोऽल्पेनैव यत्न ने योद्धुसूक्ष्मानर्थान् शक्त इति इदं विदे नियात् । अथवा । यत्किञ्चि- च्छास्त्रमिदमिति निर्दिश्यते। येन ह्यन्यत् किञ्चिदश्रुतं पूर्वशास्त्रम्, तस्मै न नियादिदं निरतशास्त्रमनास्फालितहृदयकुड्मलाय ॥ किङ्कारणम् ? "नित्यं हविज्ञातुर्विजानेऽस्या" । यो हि न विजानाति नावबुध्यते, तस्याविज्ञातुनित्यकालमेव विज्ञाने असूया, स धनवबुध्यमान आत्मीयं दोपमाचार्य एवावसृजति, स्वयमेव तावदर्श न बुध्यते किमस्मान् योधयिष्यतीति । एतस्मात् कारणादश्रुतपूर्वान्यशास्त्राय अखिममनसे नेदं नियात् ।। "उपसनाय तु नियात्, यो बालं विज्ञातुं स्यान्मेधाविने तपस्विने चा"। य एव तु मेघाची स्यात्, ~अन्यजन्मान्तरानु- भाषितया प्रभया युक्तः, यो वा तपस्वी, कामं ताभ्यामवैया. करणाम्यामपि नियादेव, न हि तयोरसाध्यं किञ्चिदस्ति, -~-तपसा हि स्वयमपि वेदार्थः प्रादुर्भयेदेव। पूर्वेपामृपाणां मेधायपि व सयमुत्प्रेक्षितुं शर यात्, किमुतोच्यमानमवयो. खुम् । यो धान्यः कश्चिदलं पर्याप्तो विज्ञातुमेतन्छास्त्र भरेत्, वग्राही स्थिरबुद्धिः, तस्मै नियादेव सर्वथा। अनुपसमाय नेच नियात्, यद्यपि तपती, मेघाची, दृढग्राही था।

·* निरुतम् * [पूर्वषट्कम् उक्तं हि,-"यश्चान्यायेन निळू याद्यश्चान्यायेन पृच्छति । तयोरन्यतरो मृन्युं विद्धवं चाधिगच्छति" ॥६॥ विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिष्ठ- ऽहमस्मि । अस्यकायाजवेप्यताय न मा घ्या वीर्य- वती तथा स्याम् ॥ य आतणयवितधेन कर्णावदुःखं कुर्वन्नमृत मम्प्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरश्च तस्मै न द्रुह्यं त् कतमञ्चनाह ॥ अध्यापिता ये गुरु नाद्रियन्ते विप्रा याचा मनमा कर्मणा वा । यथय ते न गुगंभीज- नीयास्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् ॥ यमेव विद्याः शुचिमप्रमनं मेधाचिनं ब्रह्मचर्यापपन्नम् । यम्ने न दुघन कामचनाह तम्म मा व्र या निधिपाय ब्रटान्निति निधिः शेवधिरिति ।। ७॥ इति द्वितीयाध्यायम्य प्रथमः पादः ॥ २, १ ।। अधारोममर्शमधिपत्यादातरन्ति, “विद्या हय ग्राहगणमाज. गाम"नि। विद्या फिल शाममपिणी मून्या पिद्याग्देिवता संयतामा विदिनदाहयदार्थ प्राधणं प्रति फन्दिाजगाम ! समेन्य प्रहामनीपान, विम् नि । “गोगाय मा" ra माम्। सन: " "म" गुमा मनी "यधि' भपियामि, गुपनिधान.

·२१० १पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * मित्यर्थः। आह,-कुतः पुनस्त्वां रक्षामि ? "असूयकायानृज. वेऽयताय"। अस्यकः, पराप्रवादशीलः । अनुजः, यस्य मनो- वाग्देहेषु असमाः प्रवृत्तयः। अयतः, विप्रकीर्णन्द्रियः, यत्कि- ज्चन कायाशुचिः। एवंलक्षणाय "न मा ब्रूया" त्वम् । किन्तथा भविष्यति ? “वीर्यवती तथा" अहं तव "स्यां" भवेय. मित्यर्थः ।। “य आतृत्त्ययितथेन कणों"। अधुना शिष्योपदेशमाह, --य आतृणत्ति, आभिनत्ति, अपिहिताविध सन्ती कौँ विवृ- णोति। अवितथेन, सत्येन ब्रह्मणा। कथम्पुनरानृणत्ति ? "अदुःखं कुर्वन्नमृतं सम्प्रयच्छन्"। यो हि किञ्चिदातृणत्ति, स दुःखयति, अयं पुनः सुखमातृणति । किञ्च अमृतत्यप्राप्तिहेतु. ज्ञानं सम्प्रयच्छन् । य आतृणत्ति तस्मै किम् ? इति । उच्यते, --"तं मन्येत पितर मातरञ्च" नेतरी मातापितरावित्यभिप्रायः। उक्तञ्च,-"उत्पादकह्मदात्रोगरीयान् ब्रह्मदः पिता। ह्म- जन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह व शाश्वतम् (म० सं० २,१४६)"। "तस्मै" मातापितृभूताय गुरवे "न द्रुह्यत्"। "कतमञ्चनाह"- कदाचिदपि आपद्यपि कयायामित्यभिप्रायः॥ अधुना इतरान् दुष्पशिष्यान् अभिशपन्ती विद्या इदमाह,- "अध्यापिता ये गुरु नाद्रियन्ते" इत्यादि । अध्यापिताः सन्तो ये गुरु प्रति नाद्रियन्ते, नादर फुर्वन्ति । के पुनस्तं ? इति। उच्यते,-"विप्राः" मेधाविनः सन्तो गृहीतविद्याः। कथापुनर्नाद्रियन्ते ! “वाचा मनमा कर्मणा पा"। आह,-

·निरत्तम् * [पूर्वषट्कम्
किं तेषाम्' इति। उच्यते,-"यथैव" "त" तस्य “गुरो'
"न' "भोजनीया" न भोज्या , न भोजनार्हा, "तथैव" "तान"
“तत्" "श्रुतम्" अपि “न भुनक्ति" न पारयन्ति, श्रुतफ्रेन न
सयुनतीत्यर्थ ॥
अधुना यस्मै पतच्या, तम्य लक्षण प्रवीति,-"यमेव"
"विद्या" जानीया तम्। 'शुचिमप्रमत्तम् यमनियमेषु ।
'मेधाविन च "ब्रह्मचर्येणोपपनम्' । किञ्च, य ते न "दुष्यत"
न द्रोहमुपगच्छेत् । 'पतमधनाह" कदाचिदपि मर्यान्वप्यापसु
'तम्मै मा ग्रूया' "त्यम्" "निधिपाय' गोत्रे 'ब्रह्मन् " ।।
आह,---"निधि" फ इनि। उन्यते 'शेवधि" इति ।
शेव इति मुग्पनाम मुपनिधानमित्यर्थ । ग्रामरोयो हि निधि
मुखाना एवम्य जगतो याहारेण जत इदमुन "निधि
शेवधिरिनि" ||98
इति जम्माधमयामिन आचार्यभगवदुर्गम्य एनी
निग्न याप्याया [द्वितीयाध्यायग्य] मतमम्याथ्यायास्य
प्रथम पाद ॥1
.

·द्वितीयः पादः अथातोऽनुक्रमिष्यामो गौरिति पृथिव्या नामधेयं यद् दूरङ्गता भवति यच्चास्याम्भूतानि गच्छन्ति गातेवा. कारो नामकरणोऽथापि पशुनामेह भवत्येतस्मादेवाधाप्य- सान्ताद्धितेन कृत्स्नयन्निगमा भवन्ति गोभिः श्रीणीत मत्सरमिति पयसो मत्सरः मोमो मन्दतेस्तृप्तिकर्मणा मत्सर इति लोमनामाभिमत्त एनेन धनं भवति पयः पियतेर्वा प्यायतेर्वा क्षीरं क्षरतेघरोनामकरण उशीर- मिति यया। अंशु दुहन्तो अध्यामते गोत्यधिपत्रण- चर्मणोऽगुः शमष्टमात्रो भवत्यननाय शम्भवतीति या चर्म चरताच्वृत्तं भवतीति याथापि चर्म च ग्लेष्मा च । गोभिः सन्नरो असि पीलयस्वेति स्थस्तुतापयापि स्मार च इलेप्मा च । गोभिः मन्नडा पतत्ति प्रयतेतीपुस्तुतौ । ज्यापि गौरुच्यते गव्या चत्ताद्धितमय चन्न गच्या गम- यतीनिति ॥ १॥ "समानायः समानात, स व्याख्यातव्यः इति प्रतिशतम् (२०)। सा च पुनरियं व्याख्या सामान्या पैशेषिकी - ·* निरुक्तम् # [पूर्वपद्कम् तत्र सामान्या, सर्वेषां नाम्नामिदं सामान्यलक्षणम् , इदमाख्यातानाम्, इदमुपसर्गाणाम् इदं निपातानाम् इति । सोऽयमनयैव प्रकारया व्याख्यया कृत्स्नः समाम्नायो व्याख्यातः, तदनुपक्तान्येप व शास्त्रारम्भप्रयोजनान्युकानि, आगमश्च परि. शोधितः, वेदो चेदाङ्गव्यूहश्च सप्रयोजन उक्तः, निघण्टुसमाम्नाय. विरचना चोपदिष्टा प्रकरणप्रयविभागेन, निर्वाचनलक्षणञ्चानेक. प्रपञ्चमुक्तम्। अथेदानी विशेषव्याग्न्यया प्रतिपदमयं समाम्नायी व्याख्या- सव्यः, तदधिकागर्थोऽयम् "अथ” शन्दः । “अतः" शब्दः प्रमे हती वा। सामान्यव्याग्यानादनन्तरं विशेषच्याप्यानमेवायस. रप्राप्तमित्येवं प्रमे। अथवा हेता। यम्मात् सामान्यतः समाम्नायो ध्याग्यातः भन दानी विशेषत: "अनुशामिष्यामः" भानुपूर्येण ग्रामियामो यर्णयिप्यामः, व्याग्यायेति शेषः । भाद,-किंलक्षणा पुनरसी व्याप्या: इति । उच्यते-- नत्त्वपर्यायभेदमन यामन्दिग्धमन्दिग्धोदादग्णतनिर्यचनपिभागे. न यदाण्यानं सा प्याग्या निपटप्रकरणे। मथा। मन्चम, --"गाँगिति पृथिव्या नामधेयम"--त्येवमादि। पर्याययच. नम्, प्रमिडेगाभिधाननाप्रग्निशम्याग्य ग्यापनम, नया,- धिम्या मामधेयं गोरिति । भेदी युपनिर्मिी ममानार्थः, सयथा, --"यह दरं गता मपनि"-न्येपमादि । माया, तया,-"पृधिनामधेशान्येकाविशतिः। मन्दिग्धम् - "नत्र निर्गनिनिग्मपानरमानिग्निगमा धिम्या मन्दिान" ·२०२पा० १०] * नैघण्टुकं काण्डम् * इत्येवमादि। सन्दिग्धोदाहरणम्,-“य ई चकार"---इत्येव- मादि। तनिर्यचनम्,-"बहुमजाः कृच्छ्रमापद्यत इति परिव्राज- काः” इत्येवमादि । एवम्प्रकारया व्याख्यया इदं नघण्टुक- प्रकरणं व्याख्यास्यते। "गोरिति पृथिव्या नामधेयम् । आह,न्य -यस्मात् कारपात् द्रव्ये शब्दोनिवेशो नैरुकानां, तदुच्यतां कारणं, केन कारपोन गौशब्दः पृथिव्यां सन्निविष्टः ? इति। उच्यते,-"यत्" तस्मात् इयं "दूरम्" अध्यानं प्रति “गता भवति" न घस्या अन्त उप- लभ्यते, “यत्" यस्मात् "" "अम्यां भूतानि गच्छन्ति" आधार- भूतायाम् । एवं कर्तृकारकमधिकरणं या योज्यम् । “गातेयो" 'गागतो (भू० आ० )-इत्यस्य धातोः "मोकारो नामकरणः" प्रत्ययः॥ "अथापि" गौरित्येतत् "पशुनाम" "भवति" "इह" एप फारकद्वये, “एतस्मादेव" धातुद्वपाद गमेती । “अथाप्य- म्याम्" एच पशुगपि "ताधितेन" प्रयोगेनारदमायां सत्यां "रतम्य निगमा भवन्ति"। तद्यथा, "गोभिः धीणीत मत्सर. मिति" गोरफदेशस्य “पयसः" इतनयन् प्रयोगः। तदेतच्छि- प्यबुद्धिव्युत्पादनार्थमनेकप्रकारं शवृत्तिविषयोपप्रदर्शिन कियने, फायनामोपप्रदर्शितशब्दवृत्तिविषयोऽसमुहा न मन्मार्थान् नि: यादिति ।। आधायत, मुइम्त्यः शुका पीत मन्गिना। गोभिः श्रोणीत मत्परम् ॥” (मर० सं०७.७४)। इमां गायत्री- ·* निरुतम् * [पूर्वपटकम् मयास्य आगिरसोऽपश्यन् । ग्रावस्तुती धिनियुका । हे अध्य. य॑यः ! एभिः प्रावभिः संस्कृत एप सोमः। ने यूयं है 'सुहम्त्यः' सुवर्णनालतहस्ताः किम् ? 'आधावत'। 'गृभ णीत' गृहीत, एती 'शुक्रा' 'मन्थिना ग्रहावनतिक्रान्तकालम् । किञ्च, 'गोभिः' गोभ्योऽभिनिप्पन्नेन रसेन 'श्रीणीत' एनम् 'मत्सर' मादयितारं सोमं मैत्रावरुणग्रहाणामुपगतम् । “शृत. शीतेन तृनीयसवने या पूतभृत्याशिरेण ततोऽनतिक्रान्तकालं जुलत" एवं मन्त्रनिधानादशक्यत्याच गोभिः श्रपणस्य गव्येन पयसेति गम्यते॥ "मत्सरः सोमो मन्दतेम्तृप्तिकर्मणः” तृप्यन्ति हि अनेन देवताः ॥ शब्दसामान्यप्रसङ्गप्रसक्तमुच्यते,-"मत्सर इति लोभनामा. भिमत्त एनेन धनं भवति" । तेन ह्याविष्टो धनाभिमुख्येन मत्तो भवति॥ पर्यायान्यानप्रसक्तं निरुज्यते,--"पयः पियर्या पानार्थस्य (अदा० प०), पीयते हि तत् । “प्यायतेर्वा" वृद्ध्यर्थस्य (भू० आ०), तेन हि चईन्ले प्राणिनः॥ प्रसकानुप्रसक्तं निरुच्यते,-"क्षीरं क्षरते.' श्योतनार्थस्य (भू० भा०), श्च्योतते हि तदूधसः। “घसेरो नामकरण:" अर्घस आदेशः क्रियते, अतस्तेनैव सिद्धरूपेण निर्दिश्यते । धात्वन्तरमिति या केचित् । सापकञ्च ददाति,-"उशीर.. मिति यथा" | 'चश कान्ती (अदा०५०)' तस्य कृतसम्प्र.

·- २२०२पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * सारणस्य ईरप्रत्ययेनोशारमिति भवति । तद्धि सीगल्या- काल भवति॥ “अंशु दुहन्तो अध्यासने गवीत्यधिपवणचर्मणः" । क्रमबद- मिधायकः। “ते सोमादो हरी इन्द्रस्य निसतेऽशु दुहन्तो अध्यासते गवि । तेभिदुग्ध पपिवान् सोम्यं मध्विन्द्रो यर्द्धते प्रथने वृषायते ॥” (ऋ० सं० ८, ४, ३०, ४)। एपा जगती । अर्बुदो नाम काव्येय ऋषिः तस्यार्पम् । ग्रावस्तुती विनियुक्ता । "ते' एते प्रावाण: 'सोमादः सोमभक्षयितारः यदाभिपयकर्मणि' प्रवर्त्तन्त, अथ तदा 'हरी इन्द्रम्य' अश्यी, यज्ञागमनार्थमेने शन्दमुपधुन्य संस्कृतं सोमं मन्वानी, रथे योगमिच्छन्ता, आत्मना ऋजीपं भक्षयिष्यन्ती, इन्द्रच सोमं पाययिष्यन्ती, स्वयमेव 'निसते, नीचैर्नामेते युनो आवाहे,--इन्द्र! गच्छ यज्ञायतनं संस्कृतः सोमः' इति । तद्य व ऋत्विजोऽपि त्वरमाणा इन्द्रो- स्थानकालमत्रर्णमन्वानाः 'अं|' सोमांशम् अभिपुत्य 'दुहन्तः अपूरयन्तः । 'गवि अधि' गोरुपरि गोरवयये अधिषवणमणि । एतत् कमकुर्वाणा इदं प्रतीक्षमाणा 'आसते'। अथ स 'इन्द्रः' एल्य 'तेभिः दुग्धम्' ऋत्विन्मिः प्रचारितं 'पपियान्' पीतवान् 'सोम्यं मधु' सोममय नेन तमः। ततोऽनन्तर 'पद्धते' पीर्येण । अथ नेन च शरीरेण 'प्रयते' विस्तीर्यते, विस्तीर्णध स्वेन वीर्येण मेधं विदार्य 'पायते' वर्ष प्रवर्तयते। तदिदं सर्वमपि यदि जगदगुग्राहकमैन्द्रं कर्म। अभिषयद्वारण, सोमामिग्यो प्रावाधी- नमित्येयं प्रावस्तुतिः ॥

·१७०
* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम्
निगमप्रसक्त निरच्यते,-"अशु शमष्टमानो भवति” ।
व्यानमानो हि यजमानेन तस्यैव श भवति, सुखी भवति ।
इष्टसोमो हनुणोऽहमिति विगतमनोदु खो भवति “अननाय श
भवतीति या"। अननाय जीवनाय श सर्वपा भूताना
भवति, सुखो भवतीति था। यज्ञो हि धर्व प्रवृत्तिहेतुस्ततश्च
सर्वभूतानि सुप जीवन्ति ॥
व्याख्यानप्रसक्त निरच्यते,-चर्म वरतेय' चरित हि
तत्सर्वस्मिन् शरीरे गतमित्यर्थ । “उच्यत भवतीति पा"
उच्चत्तम् उत्कत्तित शरीरादिति ।
“अथापि चर्म च श्लेष्मा च" गोशब्देनोच्यत इति शेष ।
"गोभि सनद्धो असि पील्यस्येति रथस्तुती' “यनस्पते पीड
पड्लो हि भूया अस्मत्सपा प्रतरण सुधीर । गोभि सन्नद्धा
असि पाल्यस्वाम्याता ते जयतु जेत्वानि ॥” (१० स० ४, ७,
३५, १)। (य० चा स. २६, ५२)। (अथ० स० ६, १०५,१)।
स हि चर्मणाचनद्धो भवति, रेमणा च तस्यारादय सश्रेविता
भवति ॥
*अथापि नाव चोप्मा च" गोश-देनोच्यत इति शेष ।
“गोभि सनद्धा पतति प्रसनेतीपुम्नुतो' सुपणं घग्ने मुगो अम्या
दन्तो गोभ सनद्धा पतति प्रगता । या ना' सचिन
यन्ति ताम्मम्यमिश्य शर्म यसन् ॥ (मृ० स०७,१, २१, १)।
(य. पा. स. २,५७)। मा हि नाना येण्तिा भवति,
प्रलेप्पणा च सारोपिता।

·. २अ० २पा० २०] *नघण्टुकं कापडम् * "ज्यापि गारुच्यते" । सा पुनः “चेत्" यदि "गव्या ता.द्ध- तम्" अभिधानम् , “अथ" पुनः “न चेत् गच्या, गमयतीपू. निति” गौरन्यद्रव्यमपि,--॥१॥ वृक्षे वृक्षे नियतामीमयद्गौस्ततो वयः प्रपंतान पूरु- पादः । वृक्षे वृक्षे धनुपि धनुपि वृक्षो प्रश्चनान्नियत्तामी- मयद्गौः शन्दं करोति मीमयतिः शब्दकर्मा ततो वयः प्रपतन्ति पुरुपानदनाय विरिति शकुनिनाम वेतेर्गतिकर्म- णोऽथापीपुनामेह भवत्येतस्मादेवादित्योऽपि गौरुच्यते । उतादः परुपे गवि । पर्ववति भास्वतीत्यौपमन्ययोऽथाप्य- स्यको रश्मिचन्द्रमसं प्रति दीप्यते तदेतेनोपेक्षितव्यमादि- त्यतोऽस्य दीप्तिर्भवतीति । सुपुम्णः सूर्य रश्मिचन्द्रमा गन्धव इत्यपि निगमो भवति । सोऽपि गौरुच्यते । । अत्राहगोरमन्यतेति तदुपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः सर्वेऽपि रत्मयो गाव उच्यन्ते ॥ २ ॥ “वृक्षे वृने नियतामीमयदु गौस्ततो पयः प्रपतान् । पूरुषादः। अथेदं विश्वं भुयनं भयात इन्द्राय सुन्वदृपये च शिक्षन् ॥” (. सं० ७, ७, ६, २)। चमुझस्येन्द्रपुत्रस्येदमार्यम् । त्रिष्टुयेन्द्री। महारते महत्वतीये शस्यते। इन्द्री भगवानैश्चर्ययोगात् सग्रामे- प्पनेकयाहुभूत्यानेकानि धनूंप्यादत्ते, तानि मन्त्रम्हा चयमाह, १२- ·२७२ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् -"वृक्षे वृक्षे” वृक्षावयवे “धनुपि धनुपि” यावन्तीन्द्रेण गृही- तानि धनूंपि, तेषु सर्वेपु, प्रत्येकं “नियता" निबद्धा, "गोः" गव्या, गमयित्री वा शराणाम्, इन्द्रयाह्वाट्रष्टा “अमीमयत्" मीम. यति “शब्दं करोति”। जात्यभिप्रायेणकवचनम्। ततः" शब्दकरणानन्तरमेव “प्रपतान्” “प्रपतन्ति” “घयः" अथवा 'ततः' तनो धनुष: 'चयः' पक्ष्ययययपत्रसम्बन्धात् इपयोऽपि 'धयः' पक्षिणः । अथया "वेतेर्गतिकर्मणः। साक्षादेव इपवः 'धयः' न गुणवृत्या । ते 'प्रपतान्' प्रपतन्ति 'पुरुषानदनाय" भक्षणाय, ते हि शत्रूणां प्राणान् भक्षयन्ति । अथ भयमेवमति- प्रभाव इन्द्र इति ज्ञात्वा 'विश्यं' सर्व 'भुवन' भूतजातं यावत् किञ्चिदविकृतं कर्मणि 'भयाते' विभेति। अथ विम्यत् कि करोनि ? 'इन्द्राय' इन्द्रार्थ 'सुन्यत्' अभिषयम् उचिते काले कुर्वन् 'कृपये च' ऋत्विजे 'शिक्षत्' दक्षिणां ददते। इन्द्रोन्मुख. मादरपदाम्ते। सर्वमन्यत् परिहाय य एवम्प्रभाव इन्द्रः, तं घयमभिप्रेतार्थसिद्धये म्तुमः ॥ निगमप्रसक्तं निराह,-"वृक्षो प्रश्चनात्” इति । स दि वृश्यते छिद्यने इन्धनार्थम् । यत्र व्यारयाने गतार्थयात् न शेषो चिप्रियते। एवं ताप- देकदेशे एनवदभिधानं भवतीति प्रदर्शिनम् ।। अर्थदानीमन्येपर्थान्तरेषु गोशब्दोऽभिप्रस्नो बहुवित्येतत् प्रसङ्गतो दर्शयति । एतस्यकपदिफे घनत्यमिह नु गोशब्दप्रसक- मुच्यने,-"आदित्योऽपिगौमच्यने” पनग्मिन् मन्त्रे-- ·२१० २पा० २स०] * नैघण्टुकं काण्डम् * उताद परपे गवि सूरश्चन हिरण्ययम् । न्यैरयधीतम " (प्र० स०४ ८, २२, ३)। भरद्वाजस्येयमार्पम् । गायत्रा । पाणी। पूषा पुनरादित्यो नैरुताना दृष्टया, अन्यत्र इयवं पूषेति भूमिरच्यते। "उताद" 'उत' अपि, अथ इति छन्दसि समानार्था । अपि त्वामीरय , अपि रसानादत्ते, अपि तमा स्यपहन्ति । 'अद' अमुग्मिन् आदित्यमण्डले परषि' पर्वमिस्त द्वति । अथवा भास्वति, मासा तद्वताति। अहोरात्रादि पर्व तद्धतात्यौपमन्यय । 'गवि' गमनशीले मुहूर्तमप्यनवस्थायिनि 'सूर' सूर्य अवस्थित । पूषा आदित्यमण्डलान्त पुरप, तदेव पर्यवत् भाम्बद्धा। 'चक्र' चकन क्रमण वा गमनशील मण्डलं 'हिरण्यय' तेजोमय चक्र चत्राति । 'न्यैरयत्' नियतगमन वृत्तिना मार्गेण नित्यकालमोरयति । उदयास्तमयमध्यन्दिनका लोपलक्षणार्थम् । अथवा अमुप्मिन् मण्डलेऽवस्थित , पति मण्डलान्त पुरष सर्यो मगवान् । 'चर' स्वक्षणनिमेषत्रुटि मुहूर्ताहोराबार्द्धमासमासयनसवत्सररक्षण काल चा सर्व भूतहारि 'हिरण्यय' हिरण्मय सर्वभूतविनाशस्थितिहेतु 'रयत्' नित्यमीरयति। कीदृश पुन स मर्याय ईरयति ? रथीनम अन्येऽपि रथिन सन्ति, अयन्तु मुहर्तमप्यनवस्थितरथ इत्यतो रथीतम । म एवगुणयुक्त पृथा त ययमभिप्रेतार्थमिद्धये , “अथाप्यस्थको रश्मिश्चन्द्रमस प्रति दीप्यने ।एको रश्मिरा दित्यस्य सुपुम्णो नाम, चन्द्रमस प्रत्यवस्थितो दाम्यते। "तटे

·"
१७४
* निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम्
तेन" मन्नार्थविदा मन्त्रानुपेत्य "ईक्षितयम्” द्रष्टव्यम् । सेयमस्य
चन्द्रमसो “दीप्ति" ज्योत्स्ना इत्ययम् “आदित्यत" आदित्यस्य
अनुग्रहादेव “अस्य भवतीति”। असदुपरि यच्चन्द्रमसो
मण्डल तत्तेज सम्बन्धाद् दीप्तिमद् भवति, तत सर्या दिश
प्रकाशयति ।
यथा चैतदेव तथा “सुषुम्ण सय्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्व
इत्यपि निगमो भयति” राप्रभृत्यु ! “सुषुम्ण सूर्य्यरश्मिश्चन्द्रमा
गन्धर्यस्तस्य नक्षत्राण्यप्सरसो भेषरयो नाम । सन इब्रह्म
क्षन पातु तम्मै स्वाहा बाट ताभ्य स्वाहा ।' (य. वा० स०
१८,४०)। अप्ययमप्यन्ये यहव इत्यपिशन्द । 'सुषुम्ण"
सुष्टु सुख इत्यर्थ । सवाणि भूतानि नित्यमसी हादयति ।
कोऽसो १ इति; 'सार्यरश्मि' सय्यानि मृत्य चन्द्रमस प्रति
गत 'चन्द्रमा'। 'गन्धर्व' सति मुपुम्णगमने गोशन्दवाच्यता।
'तम्य' गन्धर्वस्य सत चन्द्रो धारयिता गन्धर्वसहितस्य प्रतिष्ठा ।
'स न इद' मोऽस्माकमिद 'ब्रह्म क्षत्र च' 'पातु' रक्षतु । किश
'तस्मै सुषुम्णाय सर्य्यरश्मये 'स्वाहा' सु शोभनमिदमाभिमुख्ये
नाह, विराज्यरक्षणमस्तु । स चेद 'याद' घेतु पिरत्वित्यर्थ ॥
"सोऽपि" सुपुम्णो रश्मिरेक एव "गो"-इति "उच्यते"
यथासौ गौस्तयेदमुदाहरणम्, "यवाह गोरमन्यतेति” ।
"तन्" पुनरेतत् “उपरिणत्” पेयपदिये “य्यारयास्याम"।
“सर्वेऽपि रश्मयो गाप उच्यन्त"। यथैतदेय तया
दाहरणम्,
॥२॥

·-~- 1 २७० २पा० ख०] * नैघण्टकं काण्डम् छ ता या वास्तून्युश्मसि गमध्यं यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयासः । अत्राह तदुरुगायस्थ वृष्णः परम पदमवभाति भूरि । तानि वां वास्तृनि कामयामहे गमनाय यत्र गावो बहुभृङ्गा भूरीति बहुनो नामधेयं प्रभवतीति सतः शृङ्ग श्रयतेर्वा शृणातेर्वा शनातेर्वा शरणायोद्गतमिति वा शिरसो निर्गतमिति वायासोऽयनास्तत्र तदुरुगायस्य विष्णोर्महागतेः परमं पदं पराई यस्थमवभाति भूरि पादः पद्यतेस्तनिधाना- स्पदं पशुपादप्रकृतिः प्रभागपादः प्रभागपादसामान्यादित- राणि पदान्येवमन्येषामपि मचानां मन्देहा विद्यन्ते तानि चेत समानकर्माणि ममाननिर्वचनानि नानाकर्माणि चेन्ना- नानिर्यचनानि यथार्थ निर्वक्तव्यानीतीमान्येकविंशतिः पृथिवीनामधेयान्यनुकान्तानि तत्र निऋतिनिरमणाच्छ- तेः कृच्छापत्तिरितरा सा पृथिव्या सन्दिह्यते तयोविभाग- स्तस्या एपा भवति ॥३॥ "ता चां वास्तृनि”-इति । दीर्घतमस मार्पम् । वैष्णवी । त्रिष्टुप् । यूपावधाने चिनियुक्ता, सोमातिरेकशस्त्रे च । मिति दम्पतीत्यभिप्रेत्य द्विर्यचनम् । 'ता' “तानि” “वां” युवा- भ्यामर्थाय “वास्तूनि” निवासम्पानानि 'उश्मसि' "कामयामहे । धा- ·" # निरुतम् * [पूर्वपट्कम् 'गमध्यौं' “गमनाय” “यत्र” येपु स्थानेषु । किम् ? "गाव रश्मय । 'भूरिष्टना' “बहुना" बहुदीप्तय 'अयास ' अयना मुहर्तमप्यनवस्थायिन | किञ्च, 'अत्राह' तेषु स्थानेषु 'तन्' पदम् 'उरगायस्य' उरगमनस्य महागते भगवती 'कृष्ण' "विष्णो' 'परम पदम्' जादित्यमण्डर स्थानम् । स्थाने हि पदसज्ञा, पदस्थ इति लोकेऽपि चक्कारो भवन्ति। 'अवभाति' अर्वागिद सर्व कृत्वा भाति दीप्यते भूरि यहित्यर्थ । इति समस्तार्थ ॥ अथैकपदनिरक्तम् । “भूरीति” एतत् 'बहुनो नामधेयम्' । "प्रभवति' हि तद् बहुधापि दीयमानम् । 'शृङ्ग श्रयते" तद्ध याश्रित भवति शिरसि। “शृणातेवा' हिंसार्थस्य । तेन हि हिनस्ति । “शिरसी निर्गतमिति पा” शृङ्ग परमेऽर्द्ध स्थित पराई यस्थम् । अथवा परमद्ध र्या युक्त स्थाने स्थित परार्द्धय स्थम् । “पाद पद्यते' गत्यर्थस्य । पद्यते हि तेन । "तग्नि धानात् पदम्” यदुत्पद्यते, तत सम्पमेव पासी अन्यत्र पा तत् पदमित्युच्यते पशोर्मनुष्यस्य था। 'पशुवादप्रति ” चतुर्भाग सामान्यात् । "प्रभागपाद" दीनारादिपाद । "प्रभागपाद- सामान्यादितराणि पदानि" ग्रन्थपदानि क्षेत्रपदानि घा। विभागो हि तेप्यपि समान एच ॥ प्रमत्तानुप्रसक्तमिदमुक्तम् ।। अधुनोपसहरति,-"पधमन्येपामपि सरपाना सन्देहा विद्यन्ते न केवल गोशदे पदशदेपा । नेपु हि त्येतदोत्सर्गिक निर्यवनं रक्षण दृष्टयम,-"तानि" 'चेत् समानफर्माणि' यदि ·२१० २पा० ३०] * नेघण्टकं काण्डम् * सामान्य क्रियया युक्कानि, ततः "समाननिर्वचनानि” एव कर्त. व्यानि । अथ पुनः “नानाकर्माणि” ततो "नानानिर्वचनानि” । एवं "यथार्थ निर्वक्तव्यानीति" ॥ अधुनवमुक्त्वोदाहरणैरेव तत्र सन्देहपदान्यनुक्रम्य मन्त्रेप्वेय दर्शयन्नाह,-"इमान्येकविंशतिः पृथिवीनामधेयान्यनुकान्तानि" । 'तत्र नितिनिरमणादृच्छतेः कृच्छ्रापत्तिरितरा"। लोके हीद सर्वभूतजातमन्तर्भूतं यदभिधानानि यदाश्रय क्रियावचनाश्च शम्दा निघण्टव उच्यन्ते, तेपाञ्च पृथिवी प्रथमा, तस्मात् तत आरम्भः । एकविंशतिरिति संख्या (२१)। पृथिवीनामधेयानि स्वार्थे धेय- प्रत्ययः, नामेव नामधेयम्। अनुक्रान्तानि, आनुपूर्वेण पठिता- नीत्यर्थः। एकविंशतिर्यान्यनुक्रान्तानि, एभ्योऽन्यान्यपि यानि कानिचित् स्युः, तान्युपलभ्य निर्वक्तव्यानि । तद्यथा,-कु इत्ये- तदसमानातम् पृथिव्या नामधेयम्। उक्तं हि,-"नाग्निविनरक याति न सत्पुत्रो न कुप्रदः' इति । तत्रैतस्मिन्ने कार्यशके गणे "नितिः" इत्येतदभिधानम् । “निरमणात्" निविष्टानि रमन्तेऽ- स्यां भूतानीति निमंतिः पृथिवी । रमेर्धातोः (भू० आ०)। "ऋच्छतेः (तु.५०)" "इतरा" "कृच्छ्रापत्तिः" दुःससनका, नितिः पाप्मा। "सा" पुनरियं समाननामधेयत्वात् समान- श्रुतित्वात् “पृथिव्या सन्दिह्यते"। "तयोः" समाननामधेयत्वे. ऽपि सति एप कर्मरतो "विभागः"-एका निविष्टानां भूतानां रमपित्री, एका पुनः कुच्छ्रमापादयित्री! एवं नानाकमाण्यमि. धानानि निर्वक्तव्यानि ।

·• निरुक्तम् [पूर्वपट्कम् "तस्याः" कृच्छापत्तेः पृथिव्या अपि “एपा" निर्वाचिका ऋग "भवति"- य'ई चकार न मो अस्य वेद य ई ददर्श हिरुगिन्नु तस्मात् । स मातुयोंना परिवीतो अन्तर्वहुप्रजा निति- माविवेश । बहुप्रजाः कृच्छ मापद्यत इति परिवाजका वर्ष- कमति नरुक्ता त ई चकारेति करोतिकिरती सन्दिग्धी वर्पकर्मणा न सो अस्य वेद मध्यमः स एवास्य वेद मध्यमो यो ददर्शादित्योपहितं स मातुर्यानी मातान्तरिक्षं निर्मीय- न्तेऽस्मिन् भृतानि योनिरन्तरिक्ष महानवयवः परिवीतो वायुनायमपीतरो योनिरेतस्मादेव परियुतो भवति बहुप्रजा भूमिमापद्यते यर्पकर्मणा शकणिः सङ्कल्पयाश्च मर्या देवता जानामीति तस्मै देवतोभय लिङ्गा प्रादुर्वभूय तान्न जन तां पप्रन्छ विविदिपाणि वेति मास्मा एतामृचमादि- देशपा मद्देवतेति ॥ ४॥ “य' चफार"-इति। दीर्घतमम पापम् । त्रिष्टुम् । महामने पैश्वदेवे शस्त्रे शम्यते। *अयं स शिट्ने"-तीयमपि तर्थच समानार्पविनियोगा। जगती । है.अप्येने सम्पयामीये। कश्चित् “यहुप्रजाः" यहपत्यो दरिद्रः पुरुषः म दुणापत्याद- पन्याना व्यापनत्यान् “राष्ट्र" दुपम् “आपने"। मा या तम्य ·" . । २०२पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * कृच्छ पत्तिः, सेवतस्यामृचि नित्र तिशन्देनोच्यते "इति" एव “परिवाजकाः" परिवाजकानामस्यामृवि सम्ज्ञेयोऽर्थः॥ स पप विस्तरेण प्रदर्यते। 'यः''चकार' करोति'ई' गर्भ 'नसः' 'अस्य' गर्भस्य तत्वं 'वेद' केवलं त्वसौ कामातः पुत्रार्थी घा करोत्येय गर्मम् । 'यःई ददर्श' यश्चैनं पश्य नि 'हिम्म्' अन्तहितमेतस्मिन् जटरे, एतस्मिन् या शरीरे। 'ईनु' जन्तुम् । 'तम्मान्' तस्यैच एष गर्मो याथात्म्यतः प्रत्यक्षो भवत्यध्यात्म शास्त्रदृष्टया, नेतरम्य गर्भकर्तुः। 'सः' पुनरेष गमों 'मातुर्योनी' गर्भाशयम्याने 'अन्तः' उदरे पुप्यति, स मातुरशिनपीतलीहभक्षि- तेन चतुर्विधाहारपरिणामे ततः 'परिवीतः' जरायुणा परिवेष्टितो यथाकालं जायते। अयचं 'बहुप्रजाः' पहुशः प्रजायमानः म गर्भफर्ता गर्भतज्यमजानानः निर्मति' दुष्पम् 'आवियेश' आपिश- तीत्यर्थः । एवं गर्भतत्त्वापरिमानान् यो गर्भ करोति स दुश्म मापद्यते, यम्नु अध्यात्महत्या गर्भनाय येद, स गर्भकर्मणी निवर्तते, स निति नापद्यते। पवमस्यामृति निमंतिदेवते. त्येष परिमाजकार्यः॥ अन्ये तु ध्रुघने -~यः करोति गर्भ स गर्भभूती जन्मान्तरेषु यहुपु प्रजायमानो जन्ममरणसन्तानानुभवपिना निमंतिमावि. शनि। यो रेतः मिश्चनि, तपो भूगो जन्मान्तरंषु यहुगः प्रजा. यमानो जन्ममरणमन्तानाननुमवतीत्युक्तम् । *पफमति नरसा पर्पफमतदुच्यते। निर्म निशान भूमिसम्यते । एवं नेरका मन्यन्ते। यः करोति पर, यो था ·* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् किरति क्षिपति। का पुनरसी ? मेघः। स हि वर्षस्य कर्ता विक्षता वा। मेघाद्धि वर्ष प्रवर्तते। किं तस्य ? न सोऽस्य वर्णस्य तत्त्वं “घेद” यो ददर्श यः पश्यति “आदित्योपहितम्" आदित्यस्य रश्म्यन्तर्गतं वर्षमन भिव्यक्तम् । कश्चासौ अन्तर्गतः ? प्रावृद्काले वर्षभावेनाभिव्यक्तो बहुमजाः बहुशः प्रजायमाना निमंति भूमिमाविशतीति समस्तार्थः ।। अथैकपदनिरुक्तम् ।-“करोतिकिरती सन्दिग्धी" धातू “वर्ष- कर्मणा" सम्यध्येते। उभयथा हा पपद्यते,- -यः करोति यो वा क्षिपति । “मातान्तरिक्षम्” एतम्मिन् हि “भूतानि” “निर्मी- यन्ते"। एतद्ध्यवकाशदानेन विशिष्टमुपकारं करोनि । भूतानां जायमानानां “योनिरन्तरिक्षम्" आकाशस्यैव प्रदेशविशेषः कश्चित् । म घायुसंयुतः सन् उपयोनिभायं पुष्णाति। तदे. तन् “घायुना" तम्य मवान्तं दृश्योक्तम्,-"परिचीत " भवति । इति शब्दसाम्प्यप्रसनमुच्यने,--"अयमातरः" बायोनि"एत. स्मादेव" 1 असायपि “परियुत." एच "भयनि" म्नायना मांगेन च ॥ एयमेतस्मिम् मन्त्रे, नैरकानां नितिशदन भूमिरच्यते, परियाजकानां कृच्दापत्तिः। तदेवं मन्या शादगतिविभुत्यादु. भयमप्युपपद्यत एव । तयथा, "धिकाणी अकारिपम् (sxe सं०३,०, १३, ६)"नन्येष मन्त्रः, अग्न्युषम्यान अग्निहोत्रे, धयमेय चाग्निष्टोमे "दधिप्रामीभकारियमित्याग्नीधे दधि भक्ष. यन्ति (मा० सू०१,१३)" इति दधिमक्षणे, नवाचाश्वमेधे ·२० २पा० ४५०] * नैघण्टुक काण्डम् * "दधिक्रायणो अकारिपमित्युत्थितायां सर्या अपन्ति" इत्यश्व- सनिधावेनं पत्न्यो जपन्ति महिप्यामुत्थितायाम् । तत्र सति प्रतिविनियोगमस्यान्येनार्थेन भवितव्यम् । त एते चतुरभिप्राय- घशादन्यत्यमपि भजन्ते मन्त्राः, न हि पतेषु अर्थस्येयत्ताधारण- मस्ति, महार्था ह्य ते दुःपरिज्ञानाश्च । यथाश्वारोहवैशिष्ट्यादश्वः साधुः साधुतरश्च पहति, एवमेते वक्तृवैशिष्ट्यात् साधून साधु. तरांश्वार्थान् स्त्रवन्ति । तवं सति लक्षणोद्देशमात्रमेवैतस्मिन्छास्त्रे निर्यचनमेक- कस्य क्रियते। कचिच आध्यात्माधिदेवाधियनोपदर्शनार्थः । तस्मादेतेपु यावन्तोऽर्था उपपद्यन्-आधिदेवाध्यात्माधियज्ञा- श्रयाः सर्व एव ते योज्याः, नात्रापगधोऽस्ति । 'पचमेव सन्देहाधिकारमुपजीवना'-"शाकपूणिः सङ्कल्प. याचको, सर्वा देवता जानामीति" । शाकानि यः पूषयति संहन्ति, स शाफपूणः, तस्यापन्यं शाकणिः भाचार्यः । सवल्ययाच, सङ्कल्यं कृतवान् । किम् ? इति। सर्वा देवता जानामीति। "तस्मै" सटूलपमेयं स्तवते "देवतोभयलिङ्गा" स्त्रीलिङ्गा, अथवा मध्यम्यानलिना घुस्थानलिया च "प्रादुर्व भूय"। "तो" पुरतोऽवस्थितां सती "न जो" न मातधान्,--- किमियं स्त्री स्यादयया पुरुष इति, अथवा किमियं मध्यस्थाना अथवा गुम्यानेति। "नाम" अजानन् “पामच्छ" "विविदिवाणि त्या"। येदितुमिच्छामि त्वाम् , -किमसि पुगरः अधया स्त्री ? इति, .मयया किमस्यन्तरिक्षम्यानाथया दुस्थाना! इति ।

·* निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् “सा" एवं पृष्टा सती “अस्मै" शाकपूणये "एतामृचम्" "आदि. देश" आदिष्टयती। किम् ? इति। "एपा मद्देवतेति” अस्या- मृचि अहं देवतेति, त्वच नरुक्तः मामेतस्या ऋचः सकाशादाय- गत्यावधारयेति-॥४॥ । अयं स शिडक्तं येन गौरभीता मिमाति मायु चंमनायधिथिता । मा चितिभिनि हि चकारमय विद्य इ- यन्ती प्रति पत्रिमौ हत ॥ अयं स शब्दायते येन गौरभि- प्रवृत्ता मिमाति मायु शब्दकरोति मायुमिवादित्यमिति वा वापा माध्यमिका धंसने मेघेऽधिश्रिता मा चित्तिभिनि- करोति मर्य विद्य यन्ती प्रत्यहते पत्रिं वविरिति रूपनाम वृणोतीति सतो वर्षण प्रच्छाद्य पृथिवीं तत् पुनरादत्तं ।।। इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयःपादः ।। २, २ ।। फतमा पुनरमाग्? इति। उच्यते,-"अयं स शिट्न." --इति । “अयं स शन्दायते" स एय मेयः शब्दं फगेति। येन मेधेन किं शतम् ? इति । 'येन गौरमीना' येन माध्यमिका पाग. भिप्रच्छादिना सती "मिमानि मायु" निमिर्माने नियति मायुम्, “शन्दं करोति" इत्यर्थः । 'मायुः, फापुत्"-निच वाट्नामा पटिनम्। भथया मायुरादिन्यो भवति, मर्यमन- निर्माता। नमियान्मान निर्मिमीन। पारम्धिनः? "ध्यम" ·२१० २पा० ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * उदकध्वंसने उदकलंसने मेधे "अधिश्रिता"। अयं तापदर्द्धचों मेघान्तसिन्या चावी व्यक्तवियुटूपाया अभिधायकः, मेघरुप- त्वात् पुरुषत्वाभिप्रायः। अथवायमुत्तरस्त्रीत्वाभिप्रायः। ये-- लक्षणा या कर्मस्वरूपा, मेघशरीरा घा। 'सा चितिभिः चद- चटाशन्दकर्मभिः "नि हि चकार' नीचैः करोति 'मयं' मनुष्यम् । सो हि विभ्यत्तस्या भासीदति भवनमति च। फदा पुननि- करोति मर्यम् ? इति, उच्यते,-"विद्यद् भवन्ती" इति, विद्यु. दात्मना स्यारयेनाभिनिर्वर्तमाना, तदा हि दारुणश्चटवदाशब्दो भवनीति विशेषेण भयङ्करम्, न तथा विद्यद्राहितः। संवमात्मान माविष्टन्य विद्युहूपेण विक्षिप्य सर्यामु दिश्यात्मानं वर्पण प्रच्छाद्य पृथिवीम् । ततो घर्पव्युपग्मे "प्रति” 'मोहत' "उहने" "वनिम्" प्रत्युपसंहरति रूपमात्मीयमदृश्यं करोतीत्यर्थः । “यनि- रिति रूपनाम". तद्यावृत्या स्वमाश्रयं वर्तते । पम्मिस्तु पक्षे मध्यस्थानलिना गुम्यानलिना येति तस्मिन, पक्षे मेघस्पत्यमवि- पक्षितम् , मेघयाचो विशुद्धपत्यञ्च । किन्तु एतावविवक्षितम् - मेयाश्रया शब्दयतो भूत्या माध्यमिका घाफ विधु दात्मना स्थित्या वर्षेण प्रच्छाद्य पृथिवीं तदर्पमुदकम्पभून जलागयेभ्यशादित्या. त्मना स्यिया पुनरादत्त, विद्युदात्मना मध्यम्याने पित्या पति, थादित्यात्मना द्युम्पाने स्थित्या पुनरादत्त इत्यभिप्रायः। पक्ष्यति दि.-"धाभावाय पृथिव्यामन्तरियो दिपि (दै०१२.२८)" इति ॥ सेयमेव देवता मध्यम्याना विपुटपा, मध्यस्थाना पाऽऽदि - ·१८४ * निरुतम् * [पूर्वपट्कम् त्यरूपा, इत्ययमेवंलक्षणो देवतातत्यसन्देह उपेक्षितव्यो मन्त्र. दर्शनाच्य निर्वक्तव्य इत्ययं मन्त्रसझेपार्थः ॥ सा पृथिव्या सन्दिह्यत इत्यनेन सन्देहसामान्येनोदाहृतमिद मत्र मतं शाकपूर्णरित्येवमादि ॥ अनुक्रमणं त्वधिकृतम् । तस्मिन् गोशब्द एको निरुक्तः प्रकारोपदर्शनार्थम्, इतराण्यभ्यूह्य निर्वक्तव्यानि। तद्यथा,-- 'ग्मा' गमनात्, अस्यां गच्छन्ति भूतानि, 'जमा' जमनात्, जमन्ति गच्छन्ति अस्यां भूतानि, इत्येवमादि ॥ नेघण्टुकांस्तु याञ्छन्दान् प्रत्यर्थगणसंस्थितान् । छन्दोभ्योऽन्विाय तत्त्वार्थान् नि याद् योगतस्तु तान् ।। इति निम्तवृत्ती सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ ५ तृतीयः पादः वा हिरण्यनामान्युत्तराणि पश्चदश हिरण्यं कस्माद्धियत आयम्यमानमिति हियते जनाज्जनमिति वा हितरमणं भवतीति वा हतवां स्यान् प्रेमाकर्मणोड न्तरिक्षनामान्युत्तगणि पोड़शान्तरिक्षं कस्मादन्तरा क्षान्तं भवत्यन्तरेमे इति वा शरीरेपन्तरक्षयमिति वा तत्र ममुद्र इत्येतत्पार्थिवेन ममुद्रण मन्दियते ममुद्रः ·. २४० ३पा० १स०] * नैघण्टकं काण्डम् * कस्मात्समुद्वन्त्यस्मादापः समभिद्रवन्त्येनमापः सम्मो. दन्तेऽस्मिन् भूतानि समुदको भवति समुनतीति वा तयोविभागस्ततिहासमाचक्षते देवापिश्चाष्टिंपेणः शन्तनुश्च कौरव्यो भ्रातरौ बभूवतुः स शन्तनुः कनीयानभिपेचया- चक्रं देवापिस्तपः प्रतिपदे ततः शन्तनो राज्ये द्वादश यपाणि देवो न ववर्ष तमूचुना॑ह्मणा अधर्मस्त्वया चरितो ज्येष्ट भ्रातरमन्तरित्याभिपेचितं तस्मात्तं देवो न वर्पतीति स शन्तनुर्देवापि शिशिक्ष राज्येन तमुवाच देवापिः पुरो- हितम्तेऽसानि याजगानि च स्वेति तस्यतर्पकाममूक्त तस्यैपा भाति ॥ १॥ “हिरण्यनामान्युत्तराणि पञ्चदश" । हिरण्यम्य नामान्युत्त- राणि। पुतः ? प्रातभ्यः पृथिवीनामभ्यः, पृपियामेव हिरण्य- मुनुपयत इत्यतः पृथियभिधानानन्तरं हिरण्यनामानि समाना. तानि । कियन्ति पुनस्तानि ? पञ्चदश, पश् च दश च पञ्चदश। यानि समानातानि । असमानातान्यपि सन्ति, हाटकमुपर्ण- चामीकरणशातगुम्मादीनि। फतमानि पुनस्नानि समानातानि? इति। उच्यते,-"हेम, चन्द्र, रम्मम्" -इन्येवमादीनि । हिनं ममेदमिति सर्य एवेतन्मन्यते, तम्माईम। चन्द्रम्, चदनः फालिस्र्मणः, सरंपच तिन् कामयते। मम्, रोचनेन्ट नाम्य नदि रोविष्णुर्भवतीति । एवमृदितव्यं सर्वत्र निर्वचनम् ॥

·* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् आह,-"हिरण्यं कस्मात्" ? उच्यते,-"हियते आयम्य- मानमिति घा" | आयम्यमान हियत एव शिल्पिभिः, कटकल्च कास्वस्तिकादिभावेन विस्तीर्यमाणम्। “हियते जनाजनमिति वा" । तेन हि व्यवहारः क्रियते। ततस्तन्तकत्रावतिष्ठते, हियत एध सर्वदा। “हितरमणं भवतीति, धा"। यस्य हि तद् भवति, तस्य हितश्च दुर्भिक्षादिषु, तद् भवति रमणञ्चेति । तेन गृहीतेन मूपिकोऽपि रमते, किमुत मनुप्यः । “हर्यते| स्यात् प्रेप्साकर्मणः” तद्धि सर्वैरैव प्रार्थ्यते लोकानुक्रमेणच ॥ "अन्तरिक्षनामान्युत्तराणि पोड़श" । पट् च दश च पोड़श कतमानि पुनस्तानि ? "अम्यरं, वियद्, व्योम" -इत्येवमादीनि । अम्बरमम्युमद्भवति। नानाभायेन सर्वतो वियतमिति वियत् । नानाप्रकारमेतदयति भृतानीति व्योम। एवमाद्यभ्यूहितव्यम् ॥ आह,–“अन्तरिक्षम्" एय तावत “कम्मात्” ? उच्यते,-- “अन्तरा" हीदं द्यावापृथिव्योरप स्थितम्, "क्षान्त" च "भवति" पृथिव्यन्तमित्यर्यः। अथ “चा” “अन्तरा" "इमे" द्यावापृथिव्यो क्षियनि निवसति “इति" अन्तरिक्षम् । अथ “पा” “शरीरेषु" एतदेव "अन्तर" मध्येऽवस्थितम् “अक्षयम्"। इतराणि पृथिव्यादीनि भूतानि क्षीयन्ते तस्मादक्षयत्वादन्तरिक्षम्।। "तत्र" तस्मिन् पोडशके अन्तरिक्षनामसमुदाये "समुद्रः इत्येतत्” अभिधानमुभयाभिधानम् । उभयाभिधायित्वात् "पार्थिवेन समुद्रेण" एतेन जलाशयेन "सन्दिद्यते” एतदन. सन्देदपदम्।

·२०३पा० ख०] 8 घण्टुकं काण्डम् * . भाह,-"समुद्रः कस्मात्" ? इति । उच्यते,-"समुवचः न्त्यस्मादापः” पीचितरङ्गशीकरादिभावेन । “सममियन्त्येन- माप.” सर्वा एव ह्यापो निम्नानुसारित्यात् समुदमेवाभिमुख्येन द्रवन्ति, स हि निम्नो भवति । “सम्मोदन्तेऽस्मिन् भूतानि" संहप्यन्ति जलवराणि सत्त्वानि, बहदकत्वात् । “समुदको भवति” । उद्र इत्युदकनाम, तदस्मिन् संहतमिति समुद्रः । “समुनत्तीति चा" सङ्घलेदयतीत्यर्थः। अतो हि प्रसृतैरम्मोमिः सर्वमिदं सक्लिद्यते। "तयोविभागः” ॥ यस्मिन्नुदाहरणो लक्ष्यते, “तत्र” “इतिहासमाचक्षने" आचार्य्याः। निदानभूतः 'इति हैवमासीत्'- इति य उच्यते स इतिहासः। कतमः पुनरसी? इति । उच्यते,-"देवापिश्चा- टिषेणः” इत्येवमादीनि । देघापिश्चापियेणः, “शन्तनुश्च” आर्टिषेण एव “कौरव्यो” कुरुवंशप्रभवो “भ्रातरौ बभूवतुः”। तयोरेको यः "कनीयान्” “शन्तनुः” नाम, "स.” यात्मानम् “अभिषेचयाके अभिषेचितवानित्यर्थः। सोऽभिषिक्तः सन् राजा यभूच, इतर पुन ज्येष्ठः "देवापिस्तपः प्रतिपेदे" । स किल तीव्रण तपसा ब्राह्म- ण्यमापेदे, विश्वामित्रवत् । “ततः” तेनापचारेण ज्येष्टातिक्रम- जेन "शन्तनोः" "राज्ये राष्ट्रे "द्वादश घर्षाणि देयो न पघर्ष" ! अवर्षति देये "त" शन्तनुम् “ऊचुः” उक्तवन्तः "ब्राह्मणाः". "अधर्मस्त्वया चरितः"-"ज्येष्ट मातरम्" "अन्तरित्य" अति- कम्य "अमिषेचितम्" अभिषेक आत्मनः कारितो यतस्त्यया, "तस्मात्" तेन मादातिकमेण "ते" तय राज्ये "देयो न घर्पति" ·निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम प्राप्तकालं प्रतिपद्यस्व-"इति"। "सः" एवमुक्तः "शन्तनुः" "देवापि" "शिशिक्ष" पुनः पुनः शशास अभिगमितवानित्यर्थः । कथम् ? "राज्येन" अभ्युद्यतेन । अर्थ्यमानः “देयापित्याच" काममहं "पुरोहितस्ते" "असानि" भयानि “याजयानि च" "त्या" त्वां वार्षिकेण कर्मणा। न च राजा भविष्यामि, भवाने- चास्तु राजेत्यभिप्रायः॥ "तस्य' देवापेः "एतद् पर्पकामसूक्तम्" आविरभूत्। तत्र "तस्य" समुद्राभिधानसन्दिग्धस्य प्रविभागोपदर्शनाय "एपा" निर्वाचिका ऋग् "भवति" ॥१॥ आप्टिंपेणो होत्रमृपिनिपीदन्देवापिर्देवसुमति चिकित्वान् । स उत्तरस्मादधरं समुद्रमपो दिव्या असृजद्वा अभि । आर्टिपेण ऋष्टिपेणस्य पुत्र इपितसेनस्येति वा सेना सेवरा ममानगतिर्वा पुत्रः पुरु त्रायते निपरणाद्वा पु नरकं तत- स्रायत इति या होत्रमृपिर्निपीदन्नृपिर्दर्शनात् स्तोमान् ददर्शत्यौपमन्यवस्तधदेनांस्तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयम्भ्वभ्यान- पत्नहपीणामृपित्वमिति विनायते देवापिर्देवानामाप्त्या स्तुत्या च प्रदानेन च देवमुमति देवानां कल्याणी मतिं चिकि- त्वांश्च तनावान् । म उत्तरस्मादधरं समुद्रमुत्तर उद्धततरो भवत्यधरोग्धोरोग्धो न धावतीत्यर्धगतिः प्रतिषिद्धा तस्योत्तरा भृयसे निर्वचनाय ॥२॥ ।

·२०३पा० ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * "आप्टिपेणः ऋष्टिपेणस्य पुत्र, इपितसेनस्येति था। अन्यकल्पान्तरीणोऽन्यकल्पान्तरीणस्यैव शन्तनोर्थीये कर्मणि होतृत्वे वृतः 'होत्रं कर्म प्रति निषीदन्' उपविष्टवान् । ततोऽपि "देवापिः" नाम नाम्ना "देवनुमति" देवानां कल्याणी मतिमुदक- सम्प्रदानाभिमुखी कत्तुं "चिकित्वान्” जानानः । स हि तथाऽ- स्तोत्, यथा देवानामुदकसम्प्रदानाभिमुखी मतिरभूत् । ततः परितुष्टेषु देवेषु 'सः' देवापिः 'उत्तरमात्' अन्तरिक्षात् समुद्रात् 'अधरं' समुद्र पार्थिवं प्रति। एप विभागः समुद्रयोः । 'अपो दिव्याः प्रशस्ताः शस्यसम्पत्करी: 'अरसृजत्ः' अक्षारयत्। कि- लक्षणाः? 'वाः' वर्षभूताः 'अमि' सर्वभूतानामुपरि । देवाप्यधिकारे वर्तमान एतदकरोत् । अन्यस्मिन् कल्पेऽपि देवापिर्ममाप्येतदेवास्त्वित्येव वर्तमानेनाभिसम्बध्यत इति सम- . स 'स्तार्थः॥ अथैकपदनिरुक्तम् ।-ऋटिरायुधविशेषः, तद्बहला सेना यस्य, सोऽयमृष्टिपेणः । इपितसेनो पा नित्यमेव प्रेषितसेनः शत्रून् प्रति। "सेना, सेश्वरा”। इनेतीश्वरनाम, तेन हि सा नित्यमेव संयुक्ता भवति । “समानगतिर्वा” समानमेकमर्थमुद्दिश्य जयाख्यमेतीति सेना। "पुत्रः, पुरु प्रायते” यह्वपि यत् पित्रा पापं कृतं भवति, ततोऽयं प्रायति पुत्रः। “निपरणाद्वा" निपृ. जाति निददाति ह्यसौ पिण्डान् पितृभ्यः इति पुत्रः । "पुम्” इति "नरक" नरकस्थानमुच्यते, "ततस्त्रायत इति चा" पुत्रः। "मृपिर्दर्शनात्" पश्यति घसौ मूक्ष्मानर्थान् । “स्तोमान अथवा ·११० * निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् ददर्श त्योपमन्यवः”। मन्त्राः स्तोमाः, तानसा तारकेण ज्ञानेन. पश्यतीति "औपमन्यवः" आचार्यों मन्यते। ब्राह्मणमपि चैत- स्मिन्नर्थ दर्शयति,-"तघदेनांस्तपस्यमानान् ब्रह्म" इत्यादि । 'तत्' एतत् । उच्यते, यत्कृतमृषीणामृपित्यम् । 'यत्' यस्मात् 'एनान्' तपस्यमानान् तप्यमानान् 'ब्रह्म' ऋग्यजुःसामाख्यं 'स्वयम्भु' अक्तकम् अभ्यागच्छत्, अनधीतमेघ तत्वतो ददृशुः तपोविशेषण। 'तदृषीणामृपित्यम्' इत्येवं ब्राह्मणोऽपि "वि" विचार्यमाणं "ज्ञायते"। “देवापि, देवानामाप्त्या" स हि स्तुतिभिर्देवानाप्नोति, हवि सम्प्रदानेन च। “उत्तरः, उद्धततरः उद्गततरो भवति" उपरिष्टादयस्थानात् । “अधरः" अधोरः"। किमुक्तं भवति ? बध एवासी चरति। "अधः" पुनः धावति" | तस्य ह्यधोगतिन्यादेव "ऊर्यगतिः प्रतिषिद्धा" "तस्योत्तम भूयसे निर्वचनाय" । किमुक्तं भवति ? 'तस्य' एवार्थस्य प्रकृतस्य यथोत्तरम्मात् समुद्राद् वृष्टिमयाचत देवेभ्यो देवापि, यथा च पौरोहित्यमकरोत् , यथा घा अयाजयच्छन्तनुः घर्थीि, येन कर्मणा। 'भूयसे' बाहुतराय 'निर्वचनाय' 'उत्तरा' एषा-1॥२॥ यद्दवापिः शन्तनवे पुरोहितो होचाय वृतः कृपय- नदीधेन् । देवश्रुतं वृष्टिपनि रराणो बृहस्पतिर्वाचमस्मा अयच्छन् ॥ शन्तनुः शं तनोऽस्त्वति या शमस्मै तन्या अस्त्विति वा पुरोहितः पुर एनं दधति होत्राय वृतः ·२०३पा० ३ख०] *मेघण्टुकं काण्डम् * १६१ कृपायमाणोऽन्यध्यायद् देवश्रुतं देवा .एनं शृण्वन्ति चुष्टियाचिनं रराणो रातिरभ्यस्तो बृहस्पतिलासीत् सोऽस्मै वाचमयच्छद् वृहदुपव्याख्यातम् ॥ ३॥ इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥२, ३॥ यह वापिरिति । 'यत्' यस्मात् 'देवापिः' 'शन्तन' राजे "पुरोहितः पुरोहितो ह्य वाग्निकर्मणि व्याप्रियते, स पुरोहितः सन् देवापिः "होत्राय” होतृफर्मणे चोंये कर्मणि “वृतः” सन् “रुपयन्' "कृपायमाणः” राज्ञः 'अदीधेन्' “अन्वध्यायत्" वृधिर्भ- वेदिति । तं “देवश्रुतं” देवापिमेनं 'यिनि' "वृष्टियाचिन" *रराण:" अददन् । “वृहस्पतिः" तस्मिन्नेव कर्मणि "ब्रह्मा आसीत्" ब्रह्मत्वेऽवस्थितः । "सः” “अस्मै" पर्पसाधिका "याचम्" "अयच्छत्" अददादित्यर्थः। तया चाचा तदनुगृहीतया देवान् स्तुत्वा तेभ्यो वर्षमलमति समस्तार्थः ॥ अथैकपदनिरुकम् ।-"शन्तनुः” कस्मात् ? इति । उच्यते -स हि कश्चिद्रोगातं दृष्ट्वा ब्रवीति हि "तनोः शं" तव "अस्तु इति" तनोऽसायगो भवति। अथ चा" "शमस्मै तन्वा अम्विति" एवममावाशास्ले! शमिति सुखनाम। तनुः शरीरं तदसी नित्यं शगरायाशास्ते। "पुरोहितः" शान्तिकोशिका- भिचारिकेषु फर्मसु "पुर एनं दधति" राजानः पुरस्कुर्वन्तीत्यर्थः । "देयथुन" "देवा" हि "एन" स्तुतीरुचारयन्तं "शृण्वन्ति" इति देवश्रुत्,तं देवश्रुतम्। "रराणः" इति “रातिः" दानार्थ: "अभ्यस्तः"।

·* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् "वृहदुपव्याख्यातम्"। "वृहदिति महतो नामधेयम्, परिवृद्ध भवति" इति। मन्त्रनिदानद्वारेण धोऽयमत्र दर्शितः । ज्येष्ठे तिष्ठति कनीयसी राज्यप्राप्तिर्धर्मातिनमः। धर्मातिकमे च देवो न वर्पतीति । निरुक्तपक्ष, ऋष्टिपेणो मध्यमः, तदपत्यमयमग्निः पार्थिव आणिो देवापिः, स शन्तनवे सर्वस्मै यजमानायेति योज्यम्। वृहस्पतिरिति मध्यमः। स्तनयित्नुलक्षणां घाय. मित्यर्थः ॥ ३॥ इति निरुक्तवृत्ती सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ ॥ चतुर्थः पादः ॥ साधारणान्युत्तराणि पड् दिवश्चादित्यस्य च यानि त्वस्य प्राधान्येनोपरिष्टात्तानि व्याख्यास्याम आदित्यः कस्मादादत्ते रसानादत्ते भासं ज्योतिपामादीप्तो भासेति वादितः पुत्रः इति वाल्पप्रयोग त्वस्यतदार्चाभ्याम्नाये सूक्तभाक् सूर्यमादितेयमन्यामामपि देवतानामादित्यप्रवादाः स्तुतयो भवन्ति तद्यथतन्मित्रस्य वरुणस्यार्यम्णोदक्षस्य भगस्यांशस्येत्यथापि मित्रावरुणयोः । आदित्या दानुनस्पती ·२०४पा० १०] * नघण्टुकं काण्डम् * प्रस मित्र मतों दानपती। अथापि मित्रस्यकस्य । अस्तु प्रयस्वान्यस्त आदित्य शिक्षति व्रतेनेत्यपि निगमो भवत्यथापि वरुणस्यकस्य । अथा वयमादित्य व्रते वयं । व्रतमिति कर्मनाम वृणोतीति सत इदमपीतरबूतमेत- स्मादेव निवृत्तिकर्म वारयतीति सतोऽन्नमपि व्रतमुच्यते यदावृणोति शरीरम् ॥१॥ लोकाभिधानाधिकारणेदमुच्यते,-"साधारणान्युत्तराणि पट्, दिवश्चादित्यस्य व” इति। समान ध्रियन्ते इति 'साधारणानि' नामानीत्यकारो वर्तते। अतएव 'उत्तराणि' प्रकृतमपेक्ष्य । किश्चात्र प्रस्तम् ? अन्तरिक्षनामानि (४४ पृ०)। तेभ्य इमान्यु. तराणि (५० पृ०)। कियन्ति पुनम्तानि ? 'पट' (६)। कयोः पुनः साधारणानि ? 'दिवश्चादित्यस्य च'। कतमानि पुनस्तानि ? "स्वः, नि, नाकः" इत्येवमादीनि । “यानि त्वस्य" आदित्यस्य "प्राधान्येन" घर्तन्ते प्रधानस्तुतिमाजि नामानि, “सविता" भगः, सूर्यः, पूषा" इत्येवमादीनि (४८३ पृ०), "तानि उपरि- टात् (दै० का० ६,२, १-३, ६) व्याख्यास्यामः" सप्तदशेऽध्याये। इमानि तु नघण्टुकानि संसष्टरूपाणि च ध नामभिः साकमित्यत इह नघण्टुकारणे निरुच्यन्ते । आह,-"आदित्य" एव तावत् "कस्मात् ?” इति । व्यते, -~णु। “आदत्ते" हासौ "रसान्" रश्मिमिरित्यादित्यः ।

·. * निरुत्तम् . [पूर्वपट्कम् "आदत्ते भास ज्योतिषाम् ' तदुदये हि चन्द्रादीना प्रभानाशो भयत्येव, ग्रहापेक्षमेतन् । “आठीतो भासेति पा' सर्वतो ोप भासा आदीप्त जातोभवति । "अदिते पुन इति या" अदितिच माता, तस्या पुत्र , सोऽयमादितेय सनादित्य इत्युच्यते । “अल्पप्रयोग त्वत्यैतदााभ्याम्नाये सक्तभार सूर्यमादि- तेयम्" इति । 'अल्पप्रयोगम्' अपविषयम् । 'तु' शब्दो विशे पणार्थ , एतदेवाल्पप्रयोगविषयम् , इतराणि सवितृभगपूपादीनि बहुप्रयोगविषयाणि 'अस्य' आदित्यस्य । कारपप्रयोगविषयम् ? 'आर्चाभ्याम्नाये' ऋचो यम्मिनभ्युपय्युपर्याग्नाता, सोऽयमार्चा भ्यानायो दाशतय , तस्मिनल्पप्रयोगविषयम् । एतदिते पुत्रत्याभिप्रायमभिधानम् । आदितेय इति सूक्तभा' एच चैतदभिधानम् , न हविर्भाक, न ह्यादितेय इत्यनेन नाम्ना हविरा ध्वर्यवे चोदितपूर्वमस्ति । यथा त्वेतत् सूक्तमेव नघण्टुकवृत्त्या भजते, तथंदमुदाहरणम,-'सूर्यमादितेयम्' इति "यदेदेन मद धुर्यज्ञियास (ऋ० स० ८, ४, १२, १)"-इत्य स्यामृधि । अन्ये तु मन्यन्ते,--आदित्य इत्येतदेवात्पप्रयोगमिति। तत्र वेतद् विरुध्यते, सूक्तभागिति। हचिरपि हानेनामिधानेन चोद्यने,- "आदित्य बहुरूपमालभत" इति। "तस्य च पशोरेतन् पर्व मादित्यो देव उद्गात् पुरस्तात्' -इति। अथ चैचमन्यथा घायय- द्वयविभागेन स्यात्, अरपप्रयोग त्वस्यैतदार्चाभ्याम्नाये आदित्य इति हविर्भाक्, न सूकमा, अप हवि , सूक्तभाग्घिषयमित्यर्थ । इदन्त्वन्यत्,-सूक्तमेव नघण्टकवृत्त्या भजते, कदाचिदपि हविः । .

·- २४० ४पा० ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * तद्यथा-"सूर्यमादितेयम् (ऋ० सं०८, ४, १२, १)"-इति ।। आदित्यशब्दप्रसक्तमाह, एयम् “अन्यासामपि देवतानाम्" इति। देवता यज्ञमपेक्ष्येदमुच्यते, "आदित्याभिधानप्रवादाः स्तुतयो भवन्ति” । “तद्यथा एतत्” उदाहरणजातम्,-"मित्रस्य धरुणस्यार्यम्णो दक्षस्य भगस्यांशम्य इति” । “इमा गिर आदित्येभ्यो घृतम्: मनाद्राजभ्यो जुह्वा जुहोमि । शृणोतु मित्रो अर्यमा भर्गो नस्तुविजातो वरुणो दक्षो अंशः” । (. सं० २, ७, ६, १)।-इत्यस्यामृचि सर्व एवादित्यप्रवादाः स्तुत्या स्तूयन्ते । “अथापि मित्रावरुणयोः" आदित्यप्रचादाः स्तुतयो भवन्ति । तद्यथा--"आदित्या दानुनस्पती । दानपती"। "ता सम्राजा घृतासुती आदित्या दानुनस्पती। सचेते अनवहरम् ॥” ( सं० २, ८,८,१)। गायत्रीय गृत्समदेन गुणा। अभिलवस्य पड़हस्य द्वितीयेऽहनि प्रउगं नाम शस्त्रम्, तत्र "अयं घा मित्रा- घरुणा सुतः सोमः (ऋ० सं० २,८,७,४)" इत्येष तृचः शस्यते, तस्योत्तमा एपा । 'ता समाजा' तो सन्दीमा “घृतासुती" तो हि घृतमुदकमासुधाते, घर्षकर्मणा जनयतः। 'आदित्या' अदितेः पुत्री 'दानुनस्पती' दानानामीशाते तो यजमानः सम्यक् स्तुतिभिर्हविभिश्च संसेविती सन्तो 'सन्चेने' प्रतिसंसेयेते यजमान- मभिमतदानः। 'अनबह्वरम् अनचरध्यमानाचित्ययः । यजमान- न कृतानी, शक्ती च दातुमित्येवं 'मित्रावरुणावत्र स्तूयेते । । विशेषणं वा युक्तम् ।

·। . * निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् "अथापि मित्रस्यैकस्य” आदित्यप्रयादा स्तुतिर्भवति । तद्यथा,-"प्रस मित्र मत्तों अस्तु प्रयस्वान् यस्त आदित्य शिक्षति व्रतेन। न हन्यत न जीयते त्वोतो नैनमहो अश्नोत्य- न्तितो न दूरात् ॥” (ऋ० स० ३, ४, ५, २)। अयमप्यन्ये यहयो निगमा इत्यपिशब्द । प्रस मित्रेति विश्वामित्रेण दृष्टा, निष्टुप् । मैत्रस्य चरो पुरोऽनुवाक्या। 'प्र अस्तु' प्रकर्पणास्तु भवतु। हे 'मिन" 'आदित्य' अदिते पुत्र । 'स मर्त्त' स मनुप्य 'प्रयस्वान्' अन्नधान् । य किं करोति? 'य' 'ते' तुभ्य 'शिक्षति' ददाति 'घ्रतेन' कर्मणा, निर्यपणप्रोक्षणादिना सस्कृत्येद हपिश्चरलक्षणम्। किञ्च, एचमतिप्रभावस्त्य येन स मा यस्तय यष्टा 'त्योत' त्वत्परिग्रहे घर्त्तमान , त्वया रक्षित 'न' पनधित् प्रत्यनीकभूतेनातिवलेनापि शत्रुणा 'हन्यते' हिंस्यते। 'न' चाह- तोऽपि स च 'जीयते' घशीक्रियते फेनचित् । न च संघल शत्रू. णामनाधृष्य ? 'न' 'एन' त्योत सन्तम् 'अह' अपि पापमपि 'अश्नोति' च्याप्नोति यन् 'अन्तित ' 'अन्तिकात् समीपात्, यत् स्वशरीरादेव घाड्मनश्चेणानिमित्तमुत्पद्यते पापम्, तदुत्पतिसम- कालमेव त्वदनुग्रहादप-चम्यते, ततस्त्वन म ध्यानोति। न च फेयलं यदन्तिके उत्पद्यते, तेदेवन न च्यानोति, किन्तर्हि ? यद्यपि 'दुरात्' पुत्रम्रातृजायादिद्वारेणेघमास्कन्दति, तदपि '' एनम् अभिन्यात शमोति त्योत सन्तम् । एव महानुभावग्रयम्, ततस्त्वा स्तुम इत्यभिप्राय ॥ "अथापि परुणस्यकस्य" आदित्यप्रयादा म्नुतिर्मवति । ।

·। - २०४पा ९ख०] * नेघण्टुकं काण्डम् * ૨૬૩ तयथा,–'अर्धा वयमादित्य अते त” इति । “उत्तम वरुण पाशमस्मदवाधम वि मध्यम अथाय। श्रयावयमादित्य व्रते तवानागसो, अदितये स्याम " (ऋ० सं० १, २, १५, ५)। अनया त्रिष्टुभोपाहतः शुन शेपो वरुणं स्तुतवान् , आत्मानं मोचयिष्यन् । घरुणप्रयासेप्ववभृयेष्टी पारुण्यामिष्ट्यां हाधिपः पुरोऽनुधाक्येयम्। हे 'घरुण !' त्रिपु स्थानेषु अधो मध्ये उपरिधाच, 'वयम् आवद्धाः स्थैः पाशैर्यतोऽतो ब्रूमः।-स्तुत्या हविषा चोपसृत्तम्त्वमस्माभिरतस्तावत् 'उत्तम' 'पाशम्' उपरिष्टा- दवस्थितम् 'अस्मत्' अस्मत्त: 'उत् श्रथाय' अर्ध्वं श्लथय । उन्मृत्य च विमुचास्मानपीड़यन् । योऽपि वायं 'रथम ते पाशः अस्मासु वर्तते, एनम् अर्वाञ्चम् 'अब' श्रयय अवमुच। योऽप्ययं 'मध्यमः' ते पाशोऽस्मन्मध्ये धर्तते, एनमपि तथैवाय- स्थितम्तमभिसर्जयन ऊर्ध्वमधो चा अदुःपयन्नस्मान् 'वि' प्रथय विमुच। अथैवं त्यया 'वर्य' सर्वविमुक्तपाशाः सन्तो हे 'आदित्य'! अदितेः पुत्र ! वरुण! 'अनागसः' अपापा. संशुद्धसर्व किल्वियाः। एतदेव हि योप्माकीणं पाशत्रयमागः, नेनावमुक्ताः सन्तः 'त' एच 'ते' तवय परिचरणकर्मणि 'अदितये' चात्मनोऽदीनत्वाय अनुपक्षयाय आदरयन्तः स्थिताः 'स्याम' इत्याशीः॥ निगममसक्तमुच्यते ।-"व्रतमिति कर्मनाम (२८१ पृ.), "वृणोतीति। एवं कर्तरि कारके "सतः वृणोते, तद्धि कर्म शुभञ्च तं सदावृणोति कतारम् । “इदमपीतर मतमेतस्मादेव" तथाच ·* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् "निवृत्तिकर्म" यमनियमाख्यं बहिर्वेदिकमान्तादिकं घा, यदग्नि- सन्निधाचुपेयते, तत् पुनः “चारयतीति" एवं 'सतः” तद्विषयेषु प्रवर्त्तमान पुरयं स्यादिषु धारयति, तदनुसृत्य स पुरुषो निवर्त्त- तेऽवकीणी, भविष्यामीत्येतस्माद् भयात् । “अन्नमपि व्रत. मुच्यते, यदावृणोति शरीरम्"। रसशोणितमांसदोमजास्थि. भावेन विपरिणममानम् ॥ आदित्यशब्दप्रसक्तानुप्रसक्तमिद- मुक्तम् ॥ १॥ म्बरादित्यो भवति सु अरणः सु ईरणः स्वृतो रसान् स्मृतो भासं ज्योतिषां स्वृतो भासेति वैतेन चौर्व्याख्याता । पृश्निरादित्यो भवति प्राश्नुत एनं वर्ण इति नैरुक्ताः संस्प्रष्टा रसान् संस्प्रष्टा भासं ज्योतिपां संम्पृष्टो भासेति चाथ द्यौः संस्पृष्टा ज्योतिर्भिः पुण्यकृद्भिश्च । नाक आदित्यो भवति नेता भामां ज्योतिषां प्रणयोऽथ द्यौः कमिति सुखनाम तत् प्रतिषिद्ध प्रतिपिध्येत । न वा अमु लोकं जग्मुपे किश नाकम् । नवा अमुं, लोकं जग्मुपे किञ्च नामुसं पुण्यकृतो हव तत्र गच्छन्ति गौरादित्यो भवति गमयति रमान् गच्छत्यन्तरिक्षम्य द्यौर्यन् पृथिव्या अधि दूरङ्गता भवति यच्चास्यांज्योतीपि गच्छन्ति। विष्टवादिन्यो भरत्याविष्टो रमानाविष्टो भामं ज्योतिपामाविष्टो भासेति ·२०४पा० ख० घण्टुकं काण्डम् ® वाथ द्यौराविष्टा ज्योतिर्भिः पुण्यकृद्भिश्च । नम आदित्यो भवति नेता भासां ज्योतिपां प्रणयोऽपि या भन एव स्या- द्विपरीतो न न भातीति वैतेन द्यौाख्याता ॥२॥ इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥२, ४॥ अधुना प्रकृतमेवोच्यते,-"खरादित्यो भवति” । अरणः” सुगमन इत्यर्थः। अथवा सुष्टु तमांसि ईत्यतीत्यर्थः । अथवा विशेषणविशेप्यभावेन एने वाक्ये स्याताम् । किमुकं भवति -सु अरण: ? इति। उच्यते, "तु ईरणः” इत्येव । "स्कृतो रसान्” सुष्टु रसानादातुमृतो भीमान् आन्तरिक्षांश्च । "स्वृतो मासं ज्योतिपाम्" सुष्छु प्रह्नक्षत्रादीनां ज्योतिषां भास- मादातुमृतो गतः । “स्थतो भासेति था" मुष्ठु परिगतो भासेति वा, सर्वतो ह्यप परिगतो दीप्त्या भवति । "एतेन द्योाख्याता" । उक्तं हि 'तानि चेन् समानकर्माणि समाननिर्वचनानि'---इति। सापि हि सु अरणा शोभनगमना भाति, शोभनं या अस्यामर्य्यत इत्येवमादि यथासम्भवं योग्यम् ॥ "पृश्निरादित्यो भवति"। आह,-कस्मात् ? उच्यते,- "प्राश्नुत पनं घर्ण इति नैरुक्ताः" । 'प्रानुने प्रकज व्यामाति 'एन' आदित्यं 'वर्ण:' प्रोग्यल: 'इति' 'नरुकाः' मन्यन्ते । "संम्प्रष्टा रसान्" स हि नित्यकालमैव रसानां संस्प्रष्टा भवति । तस्य तदेव कर्म, यक्ष्यति,-"अथास्य कर्म रसादानम् (दै० कार ७, ३, ४)"--इति । "संस्प्रया भासं ज्योतियाम्"। आदित्य-

·२००
.
ग
* निरुताम् * [पूर्वपट्कम्
संस्पर्शादेव ग्रहनक्षत्रचन्द्रमसा भासो नश्यन्ति । “संस्पृष्टो
भासेति वा” दीप्त्या ह्यप सर्वतः संस्पृष्टो भवति ।।
आह,-"द्यौः" कस्मात् पृश्निः ? उच्यते,-सापि हि
"संस्पृष्टा ज्योतिर्मिः पुण्यकृद्धिश्च" ।।
“नाक आदित्यो भवति” । आह,-कस्मात् ? उच्यते,--
"नता भासां" सर्वासु दिक्षु। “ज्योतिषा" व "प्रणयः"
अस्यैव हि भगवतो रश्मिजालप्रान्तोपलग्न ज्योतिश्चक्र बभ्रमीति ॥
“अथ द्यौः” कस्मानाकः? इति। उच्यते,-"कमिनि
मुखनाम (३२४ पृ०)" । आह, ततः किम् ? इति । णु,-
"तत्प्रतिपिद्धं सत् पुनरपि “प्रतिषिध्येत”। किम् ? इति ।
उच्यते, तत्प्रतिषिध्यमानम् 'अकम्' भवति, अमुखमित्यर्थः,
पुनरपि च प्रतिपिध्यमानं 'नाकम्' भवति। ततो हिः प्रतिषेधः
प्ररतमापादयति, नाकमित्युक्ते मुग्वमिति प्रतीयते। ब्राह्मणमपि
चैतस्मिन्नर्थे भवति;-"न या अमुं लोकं जग्मुषे किञ्च नाकम्"
--इति। आह, -किमुक्तं भवति ? “अमुम्” एय “लोक"
युलोकं “जग्मु” गतधने "न" "किञ्च” किञ्चित्" नार्क
“नानुसम्" इत्यर्थः। किङ्कारणम् ? य एव हि "पुण्यरतः"
भवन्ति, ने “एव हि” “तत्र गच्छन्ति” न च पुण्यस्ता दुःपन
भवितुं न्याय्यम् ।।
“गोगदित्यो भवति” । आह,-फम्मान् ? उच्यने,-"गम
यति" इसी “रसान्" यात्मानं प्रति, उपक्षयं पा गमयति ।
किञ्च “गच्छत्यन्तरिक्षे" स एवात्मना ।।

·२०१. . - २०४पा० २ख०] * नैघण्टुर्क काण्डम् * “अथ द्यौः, कस्माद् गौः? इति । उच्यते,-"यत्" यस्मादियं गौः “पृथिव्याः” “अधि" उपरि “दूरम्" अध्यानं "गता भवति”। किञ्च, “यत्” यस्मात् "a" "अस्यां" :"ज्योतींषि” ग्रहनक्षत्रतारकादीनि “गच्छन्ति” तस्माद् गोः॥ "विष्टयादित्यो भवति” । आह,-कस्मात् ? उच्यते, 'आभिमुख्येन हि एप: "रसान्" भीमानान्तरिक्षांश्च "आविष्टः" प्रविष्टो रश्मिभिरादातुम् । किञ्च, आभिमुख्येन “माविष्टो भासं" "ज्योतिषां” ग्रहादीनाम् । अथवा अयमेवाभिमुख्येन भाविष्टो भासेति चा" सर्वतो ह्यप सन्दीप्ती भवति । “अथ धोः कस्माद् विष्टा ? इति । उच्यते,-इयमपि हि “आविष्r" "ज्योतिभिः" ग्रहनक्षत्रादिभिः ये चान्ये पुण्या- कृतस्तैश्च तस्माद् विष्टविति ।। "नभ आदित्यो भवति” । आह,-कस्मात् ? उच्यते,- "नेता" होप “मासां" सर्वामु दिक्षु, “ज्योतिषा" व "प्रणयः" व्याख्यातमेतन् । “अपि वा भन एव स्याद्विपरीत:" भासनः सन् नभ इत्युक्तो विपर्यायेण | "न भातीति वा" न न भाति भात्येवेति नमः॥ “एतेन धोयाख्याता" सापि ह्यादित्यचन्नेत्री भासामित्यादि -योज्यम् ॥२॥ इति निरुतवृत्ती सप्ठमाध्यायस्य [द्वितीयाध्यायस्य] चतुर्थः पादः ॥ २,४॥

·, पञ्चमः पादः ॥ रश्मिनामान्युत्तराणि पञ्चदश रश्मिर्यमनानेपामादितः साधारणानि पश्चाश्वरश्मिभिर्दिङ्नामान्युत्तराण्यष्टौ दिशः, कस्मादिशतेरासदनादपि वाभ्यशनात् तत्र काष्ठा इत्येतद- नेकस्यापि सच्चस्य भवत्ति काष्ठा दिशो भवन्ति कान्वा स्थिता भवन्ति काष्ठा उपदिशो भवन्तीतरेतरं क्रान्वा स्थिता भवन्त्यादित्योऽपि काष्ठोच्यन्ते क्रान्त्वा स्थितो भवत्याज्य- न्तोऽपि काष्ठोच्यन्ते क्रान्त्या स्थिती भवत्यापोऽपि काष्ठा उच्यन्ते क्रान्त्वा स्थिता भवन्तीति स्थावराणाम् ॥ १॥ आदित्यसम्यन्धेय “रश्मिनामान्युत्तराणि पञ्चदश" । "रश्मिर्यमनात्" उदकस्य अश्वानां था। तेषां” “पञ्च" यानि "आदित." तानि “साधारणानि” “अश्यरश्मिभि."। कतमानि पुनस्तानि ? "पदयः, किरणा:" इत्येवमादीनि । से दयन्ते से गच्छन्ति इति पेयः, किरणा विक्षिमा भवन्ति । “दिड्नामान्युत्तराण्यष्टो"। आदित्योपलक्षणा पने हि दिश इत्यादित्यनामभ्यः उत्तराणि दिङ्नामानि । कियन्ति पुनस्तानि ? अरे। कानि पुनम्तानि ? “मानाः, भाशाः, उपराः" इत्येघ- मादीनि ! आताः, आगता होतास्त तमयं प्रति भवन्ति । पाशा:, ·२५० पा० १स०] * नैघण्टुकं काण्डम् । २०३ अभ्यनुचते होताः सर्वमेव यदस्ति किञ्चित् । उपराः, सर्वमेय ह्य ता उपरम्य रता भवन्तीत्युपराः॥ आह,-"दिशः कस्मात्" ? “दिशतेः" अतिसर्जनार्थस्य (तु. उ०), अतिसृज्यन्ते ह्यासु हविरादीनि देवतानाम् । अथवा "आसदनात्" तं तमर्थ प्रत्येता आसन्ना भवन्ति । “अपि धाभ्य- शनात” अभ्यश्नुयते होतास्तं तमर्थम् ॥ "तत्र काटा इत्येतदनेकस्यापि सत्यस्य भवति। तद्यथा, --"काष्ठा दिशो भवन्ति”। आह,--किङ्कारणम् ? इति । उच्यते, "कान्त्वा स्थिता भवन्ति"। कान्त्वा होतास्तं तमर्थ प्रति गत्वा स्थिता भवन्ति, न हि तदस्ति, यत्रेमा न सन्ति । "काष्टा उपदिशो भवमि" | "इतरेतर कान्वा स्थिता भवन्ति" ता अपि हीतरतरं कान्त्या दिग्भिः सार्क स्थिता भवन्ति । "आदित्योऽपि काप्टोच्यते"। "क्रान्त्या स्थितो भवति" यसापि स्वस्थान कान्त्वा गत्वा स्थितो भवति। "आज्य- न्तोऽपि काष्ठोच्यते, कान्त्या स्थितो भवति"। आज्यन्तोऽपि शरपधान्तः काष्टोच्यते, असायपि स्यप्रदेश कारत्या गत्या स्थिती भवति। “आपोऽपि काठा उच्यन्ते"। ता पुनई प्यः, स्थायराश्चास्थायराश्च । तर, "कान्त्वा" गत्वा जलाशयमेताः पस्थिता भवन्तीति स्थावराणाम्" काष्टात्वम् । अस्थावराणां पुन झामन्ते चैता, न फचित् तिमन्तीति काष्टा मेध्या आप ॥१॥ मन्नोऽपि चैतस्मिन्नेवायें भवति,-- ·२०४ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् अतिष्ठन्तीनामनिवेशनानां काष्ठानां मध्ये निहितं शरीरम् । घृतस्य निण्यं विचरन्त्यापो दीर्घ तम आशय- दिन्द्रशत्रुः । अतिप्ठन्तीनामनिविशमानानामित्यस्थावराणां काष्ठानां मध्ये निहितं शरीरं मेघः शरीरं शृणातेः शनाते- वृत्रस्य निण्यं निर्णामं विचरन्ति विजानन्त्याप इति दीर्य द्रावतेस्तमस्तनोतेराशयदा शेतेरिन्द्रशत्रुरिन्द्रोऽस्य शमयिता वा शातयिता वा तस्मादिन्द्रशस्तत्को वृत्री मेघ इति नरुक्ताम्त्याष्ट्रोऽसुर इत्यतिहासिका अपाञ्चज्योतिपश्च मिश्रीभावकर्मणो वर्पकर्म जायते तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्त्यहिवत् तु खलु मन्त्रवर्णा ब्राह्मणवादाश्च विवृद्ध्या स्रोतासि निवारयाञ्चकार तम्मिन् हते प्रशस्यन्दिर आपस्तदभिवादिन्येपर्ग भवति ॥ २ ॥ अतिष्ठन्तीनामिति । हिरण्यस्तृपस्येयमार्यम् , दासपतीरिति च । विष्टुभायते । अग्निष्टोमे निष्केवल्यं नाम शरस्त्रम् , तत्र निवि- द्धानीयमेतत् सनम्, तर अपि शम्येते । न तिष्ठन्तीत्यतिष्ठन्त्य', तासाम् “अतिप्ठन्तीनाम्" मेघोदगन्तर्गतानामपाम्, ना हि मेधे गच्छन्त्येय तदाधारत्यात् । 'अनिवेशनानाम्' “अनिधिश- मानानाम्" न हि ताः फविग्निविशन्त, यावजलाशयं नाप्नुवन्ति । तासामेवंविधानां “काप्टानां मध्ये" अपम्धि-

·२०५पा० रख०] # नघण्टुकं काण्डम् *
२०५
तानां याह्यतो मेघाख्यं निहितम्" अवस्थापितं धात्रा
“शरीरम्” आवृत्य अपः, तासामेव गुप्तये। ताः पुनः 'आप'
तस्य “वृत्रस्य" मेघस्य “निण्यं निर्णाम" येनासौ नीचनेमति ने
प्रदेशं "विजानन्ति” इय। यतस्तेन प्रदेशेन “विवरन्ति" प्रवरन्ति
निशानुसारिण्यो हि ताः। असावपि त्रस्तासु प्रनरन्ती
तत्प्रचरणनिरोधं धिकीः पशरीरविवृध्या दीयं तमः स हि
तमः स्वत एघ, धृमादिप्रभयत्वात् । यावन्तं प्रदेश निम्नमनु.
सरन्त्यो मेघस्य ताः स्तुता भवन्ति, निपित्म्यन्त्यस्तनो
यहुतरमसी चईते। तदचसम्सया एवं दीर्घ तम आवृत्य
'आशयन्' आशेत इत्यर्थः । कः पुनरेवमाशयत् ? 'इन्द्रशत्रुः'
इति समम्तायः॥
अथैकपदनिरुक्तम् ।-शरीरं णातेः (२८३ पृ०) हिंसा
थस्य, हिंस्यते हि तन् । “शनातेर्वा (२८२ पृ.)"हिंमार्यम्य “दीर्घ
द्रावत: (भू० अ०)" वृद्ध्यर्थस्य, युद्धं तद् भवति ! "तमः तनोतः
(नना० उ०)" नेन हि मर्यमेव ततं भवति । “आशयन्" "भाई
पूर्वम्य “शेनेः" । 'इन्द्रशत्रः, इन्द्रोऽम्य शमयिता पा" हन्तेत्यर्थः
"शातयिता पा” हन्ता पा, धात्यन्यत्वमर्थकत्यम् ॥
इह मन्ने कृत्र इत्येततं तदेतत् नगमानुपसर विचार्यते
इत्युपयुक्तम्तच्छन्दः । आह,-"को वृत्रः?" उच्यते,-"मेय
इति नैरुना, त्याप्ट्रीऽमुर इत्यतिदासिकाः”। निरुतमायने
नयनाः। माल, यदि मेघो पृषो य पर मन्प्रेषु यत्र समामे
भयने सत्र कः समाधिः? ति। उच्यते,-"अपाश योनिपथ

·- २०६ * निरक्तम् * [पूर्वपटकम् मिश्रीभावकर्मणो चर्पकर्म जायते, तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति । 'अपाञ्च' मेघीदरान्तर्गताना 'ज्योतिपश्च' वैद्युतस्य भूतत्ते 'मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते' तेन हि चैद्युतेन ज्योतिपा घाय्या वेष्टितेन इन्द्रारयेनोपताज्यमाना आप प्रस्यन्दते-घर्ष भावाय कल्प्यन्ते। 'तर' एत्र सत्युदयतेजसोग्तिरेतरप्रति द्वन्द्वभूतयो' 'उपमार्थेन' रूपकरपनया 'युद्धवर्णा भवन्ति --इति युद्ध रूपकाणीत्यर्थ । न ह्यत्र यथाभूत युद्धमस्ति, न हीन्द्रस्य शरय केचन सन्ति । मन्त्रोऽपि चैतम्मि नर्थे अस्ति नेन्द्रस्य शाव,–“यदचरम्तन्वा वावृधानो बलानीन्द्र प्रधाणो जनेषु । मायेत्सा ते यानि युद्धान्याहु द्य शनु न नु पुग विवित्से॥" (ऋ० स० ८, १, १५, २)। वामदेवपुत्रस्य वृहदुक्थस्यार्पम् । त्रिष्टुप् । व्यूढस्याटमेऽहनि निप्पेवाये शस्यते । 'यत्' 'अचर' त्व नानाप्रकार 'तन्वा वावृधान' शरीरेण विग्रहवान् भूत्वा चावृधान पुन पुन पर्द्धमान । कथ पुनरचर ? “यलानीन्द्र प्रयाणो जनेषु” । 'बलानि' आत्मीयानि पीर्याणि, हे 'इन्द्र" 'प्रनु पाण' इच । छ ? 'जनेषु । कि त्व तथैव ? न । “मायेत्सा ते यानि युद्धान्याहु' । 'यानि युद्धान्याह' ऐतिहासिका , नानाम्पाण्युपप्रदर्शयन्त , 'सा' अपि च 'ते' तर 'माया इत्' मायच। कि कारणम्' 'नाथ' शत्रु तवास्ति प्रत्यनीरभूत , 'ननु पुरा नापि पुरा पश्चिदासान्, याचटु वायं निश्चित् कधि दरित सर्व तत् त्वमेय । “चायं 1 प्राचीमिन्द्र इति । विज्ञायते । ते शत्रु ? येन सार युधिथ । पनन् त्यमपि , .

·२०७ २०५पा० ३०] *घण्टुक काण्डम् । 'विवित्से वेत्स्येव, न केवलममेरेत्यभिप्राय । एवमेतन्मत्रे मायात्वमेध युद्धमिति श्रूयते। विनायते व “तदाहुनैतदस्ति यद्देवासुरमिति” । तस्मात् साधूकम्,-अपाच ज्योतिषश्च मिश्रोभायकर्मणो जायते, तनोपमार्थन युद्धवर्णा भवन्ति” । माह, कि वृत्रयदेव रूपाणि भवन्ति ? नेत्युच्यते,- “अहिवतु सलु मन्त्रपर्णा गाह्मणवादाय" । व समुच्चयार्थों द्रष्टव्य । व्रतवन्चाहिबच्चेति मन्त्रवर्णा मवन्ति, ब्राह्मणवादाश्च शासान्ते मवन्ति, तदप्युपेक्षितव्यम्। "तस्मिन् हने वृक्षारये मेरे हते “प्रसस्यन्दिर आप “तदभिवादिनी एमा"---१०॥ । दामपत्नीरहिगोपा अतिष्ठन्निद्धा आपः पणिनेन गाः । अपाम्बिलमपिहितं यदासीनं जपन्या अपत- द्वार ॥ दामपत्नीमाधिपत्न्या दासो दस्यतेरुपदामयति कर्माण्यहिगोपा अतिष्ठन्नहिना गुप्ता अहिरयनादेत्यन्त- रिक्षऽयमपीतरो हिरेतस्मादेर नि मितोपसर्ग आहन्तीति। निन्द्रा आपः पणिनेर गापः । पणिणिग भवति पणिः पणनावणिक पण्यं नैनक्ति । अपां निलमपिहिन यहामी । पिल भर भाति भित्तमिरानपसार तद् बनो यणातयां वर्तता बर्द्धतयां यदऋणात्तद् गम्य यमत्वमिति ·अथ २०८ * निरुतम् * [पूर्वपद्कम विज्ञायते यदवर्तत तद् वृत्रस्य वृत्रत्वमिति विज्ञायते यद- वर्द्धत तद् वृत्रस्य वृत्रत्वमिति विज्ञायते ॥ ३ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ २, ५ ॥ दासपत्नीति । 'अपां' 'यत्' 'विलं' निर्गमद्वारम् 'अपिहितम् 'आसीत्' तेन मेथेन, 'तत्' यदा इन्द्रः है 'वृनं' मेघ 'जघन्वान' निजनिवान् अहत, हत्वा च 'अपवचार' अपावृतवान् । तदा तस्मिन् निहते अपावृते च द्वारे ता आपः प्रम्यन्दिरे घर्ष- भावेनेति समस्तार्थः॥ अथैकपदनिरुक्तम् । -“दासपत्नीः दासाधिपल्यः” दासः कर्मकरः, तं हि ता अधिष्ठाय पान्ति रक्षन्ति । स हि कर्मणा श्रान्तः, तासु पीतानु विश्रान्त आप्यायितो भवति। विग्रह- प्रसक्तं निरुच्यते,-"दासो दस्यतेः (दि. १०)" स हि "उप. दासयति" उपक्षयति कृप्यादीनि “कर्माणि"। "अहिंगोपाः" "अहिना गुप्ता.” । “अहिः” कस्मात् ? उच्यते,-"अयनात्”, "एति" हि असो “अन्तरिक्षे”। शब्दसामान्याग्निरुच्यते,- "अयमपीतरोऽहि." सर्पः “एतस्मादेव" असायपि हि एति । अथवा “निर्हसितोपसर्गः" स्यात् । कथम् ? "माइन्ति” असो भोगेनेत्यादिः। आपूर्वस्य हन्तेः ( अदा०५०), स पुनरयमुप- सर्ग निहस्य हव एत्या अहिरच्यते । “पणिणिम् भवति". इति पर्यायेण तत्ववचनम् । “पणिः पणनात्" पणिति सी व्यवहारं करोति । पर्यायप्रसक्त निरुच्यते,- वणिक पण्य" -

·-
२००६पा ख] * नघण्टुकं काण्डम् *
पणिजो यत् द्रव्यं तत् पण्यम्, तदसो “नेनेति" नित्यकालं
शुचीकरोति मूल्याहं स्यादिति । “विलं भरं भवति" “विमरैः
(जु०२०)" धातोः, भृतं हि तदुदकादिभिः। “वृत्रो वृणोते,
(स्वा० उ०) धर्तते; (भू आ०) बर्द्धतेर्या (भूआ.)"-
इत्येषां धातूनामन्यतमस्य । ब्राह्मणमपि चैतस्मिमर्थ भवति,
“यवृणोत्" अन्तरिक्षमुदकं घा, महत्त्वात् “तद् वृत्रस्य वृत्रत्वम्"
-~"इति" एवं ब्राह्मणोऽपि “विज्ञायते' विचार्यमाणो ज्ञायते ।
अथवा “यदवर्त्तत" इन्द्रेण हतो वृत्रो मेघः अपां विले अपावृते
अपः वृष्टिभावन अवतयत् प्रावर्त्तयत् , “तद् वृत्रस्य वृत्रत्वम्” ।
अथवा “यत् अवद्धत" असायतिमात्रप्रमाणम्, "तन वृत्रस्य
वृत्रत्वं" स्यादिति ॥ ३॥
इति निरुकवृत्ती सप्तमाध्यायस्य द्वितीयाध्यायस्य]
पश्चमः पादः ॥ २,५॥
पप्ठः पादः॥
रात्रिनामान्युत्तराणि त्रयोविंशती रात्रिः कस्मात् पर-
मयति भूतानि नक्तञ्चारीण्युपरमयतीतराणि ध्रुवीकरोति
रातर्वा स्यादानकर्मणः प्रदीयन्तेऽसामवश्याया उपोनामा-
न्युत्तराणि पोडशोपाः कस्मादुच्छतीति सत्या रात्रंरपरः
कालस्तसा एषा भवति ॥१॥

·२१० - . । * निरुक्तम् * [पूर्वपट्का “काष्ठा इत्येतदनेकस्यापि सत्त्वस्य भवति इत्यत आरभ्य दिङ्नामप्रसक्तानुप्रसक्तमुक्तम्, प्रतमिदानीमुच्यते,- "रात्रिनामान्युत्तराणि योविंशतिः”। रावेनामानि 'रात्रि- नामानि'। 'उत्तराणि' इति प्रकृतेभ्यो दिङ्नामभ्यः तमःसतन्त्रा हि रात्रिः, तस्य च तमसो दिक्ष्वेवात्मलाभो भवति, अतो दिङ्नामभ्य उत्तराणि रात्रिनामानि । कियन्ति पुनस्तानि ? 'त्रयोविंशतिः' त्रीणि च विंशतिश्च त्रयोविंशतिः (२३)। कतमानि पुनस्तानि ? “श्यायी, क्षपा, शर्यरी" इत्येवमादीनि । श्याव- घर्णा हि रात्रिरिति श्यावी। स्वैः स्वः कर्मभिः अहनि क्षीणान् प्राणिनः इयं स्वापेन पातीति क्षपा, अस्यां हि सुमाः पुनर्नवा इध प्राणिनः प्रातरुत्तिष्टन्ति । शरणमस्या स्वापाथं वियत इति शर्वरी। इत्येवमादि सर्वत्र याज्यम् ॥ आह,-"रात्रिः कस्मात् ?” इति । उच्यते, इयं ह्यागच्छन्ती प्रकर्षण ग्मयति। कानि ? “भूतानि नक्तवारीणि” पिशावा. दीनि, तानि हि विगतेऽहनि रायामुपस्थितायां प्राप्तोऽयं विहार- समयः इति प्रकर्षण रमन्ते । “उपरमयतीतराणि ध्रुवीकरोति" इतराण्यपि दिधावारीणि सेवोपरमयति, तस्यां घपस्थितायां दिवाचराणि भूतानि मनुष्यादीनि इतिकर्तव्यताभ्यः उपरमन्ति, उपरम्य च स्थिरीभवन्ति निवासाय । . "रानेर्वा स्यात् दान- कर्मणः” दानार्थस्य । थाह,-किमस्यां प्रदीयने ? उच्यते,- "प्रदीयन्तेऽस्यामयश्यायाः" अवश्यमायन्तीत्यवश्यायाः, नुपारा इत्यर्थः, ने हि राशी निपतन्ति ॥

·२०६पा० ख०] नघण्टुकं काण्डम् * २११ "उपोनामान्युत्तराणि पोडश उपसो नामानि। रात्रेय हपरः कालः उप आत्यो भवतीति रात्रिनामस्य उत्तराणि उपो. नामानि'। कियन्ति पुनस्तानि ? 'पोडश' (१६) पट् च दश च पोडश। कतमानि पुनस्तानि ? "विभावरी, सुनरी"-इत्येवमा- दीनि । विविध भियं भालं वृणोतीति विभावरी । शोभनं नरा. 'णामम्यामुत्थानं भवतीति सूनरी । इत्येवमादि निर्वचनं योग्यम् ।। थाह,-"उपाः कस्मात् ?" इति। उच्यते,--"उच्चतीति सन्या." । 'उछी विधासे (भू०प०) चियासयति हीयं तमांसि तस्मादुन्छतीत्येवमम्या एतम्मिन् कर्मणि सत्याः कर्तरि फारके मास उपा इत्येतदभिधानं भवति । आह,--का पुनरियमुपयः ? इनि। उच्यते,-"रारपरः काल." स उपा इत्युच्यते । आह, कथमेतदुच्यते रानेरपरः कालः उपाः? इति। उच्यते, "नभ्या:" उपसः गन्यपरकालत्यम् । "ए" निर्वाचिका ऋग् "भवति ॥ १॥ इदं श्रेष्ठ ज्योतिषां ज्योतिरागाचित्रः प्रकतो अजनिष्ट विम्या। यथा प्रसूता मचितुः मवाय एवा राज्यु- पसे योनिमारक ॥ इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिरागमचित्रं प्रकतनं प्रजाततममजनिष्ट विभृतनमं यथा प्रमता मचितुः प्रसवाय रात्रिरादित्यस्य॑यं राज्युपसे योनिमरिचन् स्यानं मायोनिभियुत एनां गर्भस्तस्या पुपापरा भवति ॥ २॥ .

·૨૨૨ * निरुकम् * [पूर्वषट्कम् इदं श्रेष्ठमिति । आङ्गिरसस्य कुत्सस्येयमार्षम् , उत्तरा च। उभे अपि त्रिष्टुभायेते, प्रातरनुवाका श्विनयोः शस्येते। “इदम्" उपोलक्षणं "ज्योतिः" "श्रेष्टम्” आदित्यादीनां "ज्योतिषाम्" इति निर्धारणे षष्ठो। आदित्यो हि तापकः प्रकाशकः, चन्द्रमा अथ निशीतः प्रकाशकश्च, इदं पुनर्नात्युष्णं नातिशीतं प्रकाशकञ्च । इत्येवमादित्यादीनामिदमेव श्रेष्ठम् । 'आगात्' "आगमत्" आगच्छतीत्यर्थः । “चित्र' चायनीयं पूजनीयं धा श्रेष्ठत्वादेघ, 'प्रकेतः' "प्रकेतनं प्रज्ञाततमम्" "अजनिष्ट” जातमित्यर्थः । जातं सदागच्छति सर्वासु दिक्षु। 'धिभ्या' "विभूततमम्” इदमति- महत्त्वाद् विभूततमं विस्तीर्णतमम् , इतराणि परिच्छिन्नतराणि ज्योतीपि अपेक्ष्य । किञ्च, “यथा प्रसूता" प्रकर्येण सूता प्रसव- मनुप्राप्ता। सूतिशब्दः प्रसवार्थः। "रात्रिः" "सवितुः" "आदित्यस्य" 'सवाय' "प्रसवाय" आदित्योत्सृष्टे देशे जायते । "एवम्" 'एच' "रात्री" रात्रिः उपसो जन्मार्थ “योनि" "स्थानम्" अवकाशम् “उपसे" आत्मलाभाय 'आरक्' “अरिचत्" आरेव- यति, ददातीत्यर्थः। यथोपा आदित्यस्य जन्मनो हेतुस्तदनन्तर- जन्मत्यात्, एवं रात्रिरुपसो जन्मनो हेतुः, इत्येवमस्यामृचि रात्रे. रेव घापरः काल: उपःसजित इति गम्यते । स्थानं योनिशब्दे- नोच्यते। यद्धि यस्मिन् विधीयते, तत् तेन साकं युतं भवति मिश्रीभूतमित्यर्थः। इयमपीतरा-"स्त्रीयोनिः” एतम्मादेव । किङ्कारणम् ? “अभियुतः” हि "गर्भः” “एनाम्" भवति, आमि- श्रीभूत इत्यर्थः। पूर्वत्र,-"अयमपीतरो योनिः, एतस्मादेव । N

·२०६पा० स०] * नघण्टुकं काण्डम् * '२१३
(किम् ?) परियुतो भवति" इति परियवनक्रियालामान्येन
निरुक्को योनिशब्दः, इह पुनः 'अभियुत एनां गर्भः' इति निधी-
भावसामान्येन उभयलिङ्गत्यं वास्योपदर्शितम् , -इह खोलिङ्गम्,
तब पुलिङ्गम् इति । "तस्याः” उपसः एषा" "अपरा" ऋग्
"भवति"-(अस्यैवार्यस्य दृढ़तायै रात्रेरपरः काल उपा उच्यत
इति) ॥२॥
,
रुशद्वत्सा रुशती व त्यागादारंगुकृष्णा सदनान्यस्याः।
समानबन्ध अमृते अनूची द्यावा वर्ण चरत अमिनाने ।
रुशद्वत्सा सूर्यवत्सा रुशदिति वर्णनाम रोचतेज्वलतिकर्मणः
सूर्य्यमस्या वत्समाह साहचांद्रसहरणाद्वा । रुशती वेत्या-
गात् । श्वेत्या श्वेततेररिचत् कृष्णा सदनान्यस्याः कृष्ण-
वर्णा रात्रिः कृष्णं कृप्यतेनिकृप्टो वणोऽयन संस्तौति
समानयन्ध समानरन्धने अमृते अमरणधमांणारनूची इती.
तरेतरमभिनत्य द्यावा वर्ण चरतस्ते एव द्यावौ द्योतनादपि
चा धाया चरतस्तया चरत इति स्यादामिनाने अन्योन्य-
स्याध्यात्म कुर्वाण अहामान्युत्तराणि द्वादशाहः कस्माद्-
पाहरन्त्यस्मिन् कर्माणि तस्यप निपातो भवति बयानरी-
पायाभूचि ॥३॥

·[पूर्वपट्कम्
रसानामाहर्ता भवति
२१४
@ निरक्तम्
शद्वत्सेति। "शद्वत्सा" रोचिष्णुपत्सा, सर्यो हि
रोविष्णु, तं "सूर्य्यम् अस्या पत्समाह” मन्त्रद्वक् । “साह
चात्” । मातृसहचरो हि वत्सो भवति, अयमपि चानयोपसा
सह चरतीत्येतस्मान् सामान्याद् वत्स उच्यते । “रसहरणाहा ।
यथा हि मातुरूधस क्षीराख्यस्य रसस्याहर्ता भवति वत्स ,
मेयोऽथ्योपसिकानामवश्यायारयाना
रश्मिभि , इत्येतस्मात् सामाग्याद् यत्सत्यम् ।
"शती"
रोवनशीला आत्मनापि। "श्वेत्या" "श्वतते" धातो (भू०
आ०)। तो वर्ण एत्यस्याम्, चैतवणत्यर्थ । या चैव
लक्षणा उपा, सा“आगात्" आगच्छति। आगतायाश्च तस्या
भारक' 'अरिचन' आरेचयति। "कृष्णा" 'कृष्णवर्णा रात्रि" ।
विमारेचयति ? “सदनानि” स्थानानि । "अस्या
येप्यियमुपा म्यानेषु आगता सती आसीदति, तान्यारेचयति
रात्रि । पच तावदयमर्दों रान्युपसोभिन्नस्तुति , "अथ"
अनेनोत्तरार्द्धर्चेन “पने” रात्र् युपसी “सस्ताति” ।-"समान
यन्धू" एने रान्युपसी, "ममानन्धने" समानमनयोन्धनम् ।
आदित्यम्येय घस्तमयं प्रति गपिडा सशिया, उदय प्रत्युषा,
एव समानान्ध। “अमृने, मरणधर्माणी" न हि गयुपसी
नियेते। अनूची इतीतरेतरमभिप्रेत्य” इतरेतर सलिष्ट हाने ।
"द्याचा धणेवात । “ने एव" ग युपी । “चायाँ द्योत
नान्” उपा दि म्न प्रकाशन द्योतने, गनिरपि म्येन तमापीर्येण
नक्षत्रगन या वमधिकार प्रति धोनने।
"
उपस ।
एवं विद्यानि

·२००६पा ३०] # नैघण्टुकं काण्डम् * द्विवचनम् अपि वा तृतीयान्तमेकवचनमेतत् स्यात्, यो, तया “याचा" 'सहयुक्ते (पा. २, ३, १६) । "तया" सह स्पर्द्ध- माने "चरत.” गच्छतः । कथम्पुनश्चरतः ? "आमिनाने"। आङ् मध्यर्थे 'तोदस्येव शरण आ महस्य । तुदस्येव शरणेऽधि महत." -इति (मंग का० ५, २, ५)। उपा अपि रात्ररधि आत्मानं निसिमीते, रात्रिरप्युपस, इतरेतरसंलिप्ये होमे रात्र्य- पसी। तस्मादेवमुच्यते,--"अन्योऽन्यस्याध्यात्म कुर्वाणे" इति।। उप शब्दतत्वावधारणार्थ प्रसक्तावेती मन्त्री उपणिती, प्रस्तमिदानीमुच्यते,-"अहर्नामात्युत्तगणि द्वादश"। अही नामानि, 'अहर्नामानि', 'उत्तराणि' प्रतेभ्य उपोनामभ्यः, उपस पवानन्तरमहर्भवति, तस्मादुपोनामभ्य उत्तराणि अहर्नामानि । कियन्ति पुनस्तानि ? 'डादश'। द्वेच दश च द्वादश (१२)। कानि पुनस्तानि ? “चस्तोः, युः, भानुः" इत्येवमादीनि। यस्तै ज्योतिरतादिति यस्तोरित्युच्यते । यथैव हि श्रुतं मन्त्र तथैयेह समानातम् । युः, द्योतते हो तत् ज्योतिया। भानुः, मासते खेतत् ज्योतिपेत्येवमादि योज्यम् ।। आह,-"अई फरसा"? उच्यते,-"उपाहरन्त्यस्मिन् कर्माणि" न हि तथा रात्रायनुतिष्ठन्ति कर्माणि कर्मकर:, यथाहनि॥ "तस्प" अह्नः “एप निपातो भवति" । नघण्टुकवृत्त्या । "श्वानरीयायाम्" यानरदेवतायाम् "ऋचि"~-॥ ३ ॥ .

·२१६ * निरकम् * [पूर्वपट्कम् अहश्च कृष्णमहरर्जुनञ्च पिपत्तेते रजसी वेद्याभिः । चश्मानरो जायमानो न राजापातिरज्ज्योतिपाग्निस्तमांसि ।। अहश्च कृष्णं रात्रिः शुक्लञ्चाहरजु वितते रजमी वेद्या मिदितव्याभिः प्रवृत्तिभिर्वशानरो जायमान इवोधना दित्यः सर्वेषां ज्योतिपां राजानाहन्नग्निज्योतिपा तमांसि मेघनामान्युत्तराणि त्रिशन्मेघः कस्मान्मेहतीति सत आ उपर उपल इत्येतान्या साधारणानि पतनामभिरुपर उपलो मेघो भवत्युपरमन्तेऽस्मिन्नभाण्युपरता आप आप इति वा तेपामेपा भाति ॥४॥ अह शन्दो हि रात्रिमहश्चीमयमभिधत्ते, यत सन्देहपदम्, तस्यैष विभागोऽस्यामृचि उपपदविशेषात् प्रदर्श्यन्ते,-अध कृष्णमिति । भरद्वाजम्येयमार्षम्। त्रिष्टुप् ! पृष्टस्य पष्टेऽह म्याग्निमारने शस्त्रे शस्यते। "अहश्च कृष्ण रात्रि शुम चाहर र्जुनम्” । अर्जुनश दो हि शुष्पार्याय । "विवर्तते” विपर्य येण वर्तते । रागिरतीता, अह आयातम् , महरतीत, रानिग याता, इत्येवम् । “रजी" रो। ज्योतिरा दि भृतान्यहो रवयति, तममा रात्रि । "यद्यामि " 'दितयामि प्रवृत्तिमि" न हि तासा प्रश्नीनामन्तोऽस्ति, अहानि श गरीव प्राणिनाम न्तस्ता येदित या एच भवन्ति, यद्न्यात्, न हि विदितानामन्ता ·, अद्रिः २००६पा०४ख * नघण्टुकं काण्डम् * २१७ कदाचित् । किञ्च, "वैश्वानरः" अग्निः 'अवातिरत् "अवाहन" अपहन्ति, स्वेन "ज्योतिया तमांसि"। कथम्पुनरपहन्ति ? "जायमानो न न राजा' "जायमान इव", "उद्यन्" "सर्वेषां" सर्वभूतानां "राजा" "आदित्यः"। यथा हा धनादित्यस्तमांसि अपहन्ति दिवा, एवम् “अग्निः" अपि रानावपहन्तीत्यग्निरा- दित्येन तम उपधात मत्युपमीयते ॥ "मेधनामान्युत्तराणि त्रिंशन्” । मेघानां नामानि तानि उत्तराणि, प्रस्तेभ्योऽहामन्यः, मेघा ह्यहनि रात्री चाशेपेण भवन्त्यतो रात्र्यहर्नामभ्य उत्तराणि मेघनामानि। कतमानि पुनस्तानि? "अदिः, ग्रावा, गोत्र"~-इत्येवमादीनि । आदरयितव्यो भवति हासावुदकार्थमित्यनिः। ग्रावा, गृणातेर्वा गृह्णातेर्वा, गृणात्यसो शदं करोति, गृहीतचोदकमनेनेति । गोत्रः, गोर्यागत्र। इत्येवमाद्यभ्युहितव्यम्, पर्यतनामत्वेऽपि यथा- सम्भवं योज्यम्॥ आह,-"मेघः कस्मात्"? उच्यते,-"मेहतीति" सिञ्च- त्यसी। एवं कर्तरि कारके "सतः" अस्यैतदभिधानं भवति । तेषां मेघनानाम् "आ उपर उपल इत्येताभ्या" प्राक् उपर उपल इत्येताभ्यां यानि नामानि, तानि "साधारणानि पर्यतनाममिः" तदेषां प्रकरणोपपदाभ्यां विशेषोऽवधाय। 'आ उपर इत्ये. तस्मात्'-इति वक्तव्ये "आ उपर उपल इत्येताभ्यां" युक्तम्, उभावपि द्योती समाननिर्वचनी शब्दायकस्मिन् निरके निरत्तो भविष्यत इति, रलोश्चाविशेषस्त्यापनार्थम् । “उपर उपलो मेय ·* निरुतम् * [पूर्वपट्कम् भवति" उपर इति च उपल इति च मेघ उक्तो भवति। उपर- शब्दादारभ्य मेघनामान्येव, पर्वतनामानि ॥ आह,-उपरः कस्मात् ? उच्यते,-"उप" गम्य "रमन्ते" "अस्मिन् अभ्राणि"। अथ “वा"। “उप” गम्य "रताः" “आपः" भवन्ति "इति”। उपलोऽप्येतस्मादेव रलोरविशेषेण ॥ आह, कथं पुनर्गम्यते उपरशब्देन मेघ एचोच्यते, न पर्वतः ? इति। उच्यते,-"तेषां” मेघानाम् उपरशब्दवाच्यत्वे विशेपलिङ्गयाचिका “एपा” रक् “भवति'-॥ ४ ॥ देवानां माने प्रथमा अतिष्ठन् कृन्तवादेपामुपरा उदायन् । त्रयस्तपन्ति पृथिवीमनूपा द्वा यूयूकं बहतः पुरीपम् ॥ देवानां निर्माण प्रथमा अतिष्ठन्माध्यमिका देवगणाः प्रथम इति मुख्यनाम अंतमो भवति विकर्तनेन मेयानामुदकं जायते त्रयस्तपन्ति पृथिवीमनूपाः । पर्जन्यो वायुरादित्यः शीतोष्णवपरोपधीः पाचयन्त्यनूपा अनुवपन्ति लोकान् स्वेन स्वेन कर्मणायमपोतरोऽनप एतस्मादेवानूप्यत उदकेनापि वान्याविति स्याद्या प्रागिति । तस्यानूप इति स्याद्या प्राचीन मिति । द्वा बृयूकं वहतः पुरीपम् । वाग्वादित्या उदकं यूकमित्युदकनाम ब्रवीतेर्वा शब्द- कर्मणो भ्रंशतर्वा पुरीपं पृणातः पूरयते ॥ ५ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य पष्ठः पादः ॥ २, ६ ॥

·२०६पा०५ख०] *नघण्टुकं काण्डम् * देवानां मान इति। घमुझस्येन्द्रपुत्रस्येयमार्षम् । त्रिष्टुप् । महावते मरुत्वतीये शस्यते। 'देवानां' दानादिगुणयुकानां 'माने' विमाने निर्माणे। यदा देवाः सृथाः प्रजापतिना, सदैत एच माध्यमिका देवगणाः 'प्रथमाः मतिष्ठन्' एनेऽपि हि दानादि- योगाद देवा उच्यन्त। प्रथमाः प्रष्टतमा मुख्या इत्यर्थः । मेधाभावे हि सर्वमेवेदं जगह घर्षाभावान म्यात् । तस्मादेत एप प्रष्टतमाः अतिप्टन स्थितवन्तः। सृष्टी हि सर्वदेवानामेत एवान सृष्टा इत्यभिप्रायः। किञ्च, इन्तत्राल' उत्रन्तात् प्रदेशान् 'पगं' मेघानामिन्द्रेण 'उपराः' थापः 'उदायन्' भागत. पत्यः, आगच्छन्ति च । किङ्कारणम् ? विकतनेनैव हि मेघाना. मुदकं जायते। उपरशन्देनात्रोदकमुक्तम् , तात्म्य्यात्तच्छन्दो मचाः शोशन्त इतिवत् , उपरेषु मेघे या थापः, ता उपचारादु- परा इत्युच्यन्ते। किञ्च, यदा 'ताभिः' उपराभिरद्विरोषधयः मोहिता भवन्त्यस्य तदा 'श्रयः तपन्ति' प्रयः पर्जन्यादयः तपन्ति । 'पृधियीं' पृथ्वीलोफम्। 'अनूपाः' ते धनुषपन्ति लोकान् स्येन स्वेन कर्मणा यथाकालमनुगृहन्ति । पतदनुचपनं लोकानां यद् पदिभिः पर्जन्यादयो यथार्थमोषधीः पाचयन्ति । किश, 'हा पृचूकं यहतः पुरीयम्' हो पाय्यादियों यहतः आक्षिपत इत: पृथिवीलोकात् वृदूरुमुदकम् । किलक्षणम् ? पुरीपम्, प्राण- यितृ पा सत्तः। *अयमपीतरोऽनूपः” नयनूपः समुद्रानूपो घा। "पतम्मा-- दिव" पपतधातोः मसायपि हि अनूप्यते" अनुप्रकीर्यते नित्य- ·२२० * निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् कालम् “उदकेन” । “अपि चा" एवमन्यथा स्यात् ,--आप्नोतः, अन्वाप्यतेऽसावुदकेनेति “भन्याप्"। पुरस्तादञ्चतीति “प्राक्, "तस्य” अन्वावित्येतस्य सतः “अनूप इति” एष शब्दः “स्यात् । “यथा प्राचीनमिति”, प्रागित्येवं सतः प्राचीनम्। "वृदूकमिति उदकनाम” इति । पायपचनेन तत्त्वाभिधानम् । “ब्रवीतेर्वा" शब्दार्थस्य (अदा० उ०) शब्दकारि हि तद् भवति। "भ्रंश- तेर्वा" भ्रश्यति (दि. १०) हि तन्मेघादिति ॥५॥ निरुक्तव्याख्यायां सप्तमाध्यायस्य [द्वितीयाध्यायस्य] पष्टः पादः ।।६॥ सप्तमः पादः। वाड्नामान्युत्तराणि सप्तपञ्चाशद् वाक् कस्माद्वचेस्तत्र सरस्वतीत्येतस्य नदीबद्द वतावच निगमा भवन्ति तद्यद् देवतापदुपरिप्टात्तद् व्याख्यास्यामोऽयतन्नदीवत् ॥ १ ॥ पाइलामान्युत्तराणि सप्तपञ्चाशन्। मेघनामप्रसक्ती "देवानां माने"---इत्येष मन्त्रो व्यान्यातः। प्रस्तमिदानोमुच्यते,- पाइलामानोति। पाचो नामानि 'पाङ्नामानि',.. उत्तराणि' प्रहनेभ्यो मेघनामभ्यः। मेघेप्येय दि भूयसी प्राग् मपति इति ·२०७पा० २ख०] घण्टुकं काण्डम् , २२१ ततो वाड्नामानि भवन्ति । कियन्ति पुनस्तानि “सप्तपञ्चाशत्" सप्त च पञ्चाशच सप्तपञ्चाशत् (५७)। कतमानि पुनस्तानि ? "श्लोकः, धारा, इला"---इत्येवमादीनि । श्रूयते इति श्लोकः । धियते तं तमर्थमयधारयितुमिति धारा। तं तमर्थ प्रति ईई गन्छीति इडा। इत्येवमाद्यम्यूहितव्यम् ॥ आह,-"वाक् कस्मात्” ? उच्यते,-"प" धातोः (अदा०प०)। उच्यतेऽनयेति पीक । “तत्र, सरस्वतीत्येतस्य" तर तस्मिन् , सप्तपञ्चाशन्के धानामगणे सरस्वतीत्येतस्य नाम "नदीवद् देवतावश्च निगमा भवन्ति” नद्यर्थयुक्ताश्च देवतार्थयुका. श्चेत्यर्थः । “तत्" तत्रेचं सति, “यत्" अभिधानं "देवतायत्", "तत्" अधिरत्ये “उपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः' पोडशेऽध्याये "पावका नः सरस्वती (० सं० १, ५, ६, ३)"-इत्येतस्मिन् मन्त्रे। “अथ" पुनः यत् “एतत्" “नदीवत्", तद् व्याप्यायते--॥१॥ इयं शुष्मेभिर्वि सखा इबारुजत्मानु गिरीणान्तविपे- भिरूमिभिः। पारावतघ्नीमनसे मुक्तिभिः सरबतीमावि- वासेम धीतिभिः ॥ इयं शुष्मैः शापणः शुष्ममिति बलनाम शोपपतोति सतो पिमं पिस्यतेभेदनकर्मणो वृद्धिकर्मणा या मानु समुच्छितं भाति समुन्नुन्नमिति या महद्रिरूमिभिः पारामतमी पारावारघातिनी पारं परं भवत्यवारमारम- ·२२२ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् वनाय मुप्रवृत्ताभिः स्तुतिभिः सरस्वती कर्मभिः परिचर- मोदकनामान्युत्तराण्येकशतमुदकं कस्मादुनन्तीति सतो नदीनामान्युत्तराणि सप्तत्रिंशन्नद्यः कस्मान्नदना भवन्ति शब्दवत्यो बहुलमासान्नघण्टुकं वृत्तमाश्चर्यमिव प्राधान्येन तत्रतिहासमाचक्षते विश्वामित्र ऋषिः सुदासः पैजवनस्य पुरोहितो बभूव विश्वामित्रः सर्वमित्रः सर्व संसृतं सुदाः कल्याणदानः पंजवनः पिजवनस्य पुत्रः पिजवनः पुनः स्पर्धनीयजयो वा मिश्रीभावगतियां स वित्तं गृहीत्वा विपा- छुत्द्र योः सम्भेदमाययापनुययुरितरे स विश्वामित्रो नदीस्तुष्टाव गाधा भवतेत्यपि द्विवदपि बहुवत् तद्यद् द्विव- दुपरिष्टाचद् व्याख्यास्यामोऽर्थतद् बहुवत् ॥ २ ॥ इयं शुष्मेभिरिति । भरद्वाजस्यार्पम् , जगती। इयं सर. स्वती नदी 'शुप्मेभिः' चलैः। किङ्करोति ? “विसपा इवारजत्" यथा विसपानको बिसमनादरेणेव मृदुत्वात् पनति, एचमियम. नादरेणय यदपि 'सानु' भवति समुच्छ्रितं पत्रसट्वातकल्प 'गिरीणां' 'सानु' शिवरं तदपि 'तविभिः' विससानक धानाद- रणव 'हजति' भनक्तीत्यर्थः । येयमेवंगुणविशिष्टा तामेतां वयं 'पारावतघ्नी' पारावारयातिनी, सा हि 'ऊमिमिः' पारं चावार व उभे अपि हन्ति । 'अवसे' अयनाय रक्षणाय । आत्मनः कथा ·२२३ एप २०७पा० रख०] * नघण्टुकं काण्डम् * नाम रक्षेदसावस्मानित्येवमयं पुरस्कृत्य 'सुकृतिभिः' सुप्रवृ. नाभिः' स्तुतिभिः सरसौष्ठवादियुक्ताभिः। किम् ? 'सरस्वतीम् थाविधासेम धीतिभिः' सरस्वतीमाभिमुरत्येनापस्थिताः परिचरेम, 'धीतिभिः' “कर्मभि." स्तुतिभिधानेकप्रकारामिश्चेत्यर्यः । समस्तार्थः ॥ अथकपदनिरकम् ।-"शुप्ममिति यलनाम" तद्धि "शोपय- तीति सतः" सत इति कारकावधारणम् । विपर्ययेणापि हाभिधानानामों भवत्येचं मन्यमानो माप्यकारो यलनाममु पटितमपि सदेतदभिधानमेवमाह शुष्ममिति यलनामेति । “बिम, विस्पतेर्भेदनकर्मणः तद्धि भिद्यते "वृद्धिकर्मणो या"। बर्द्धते हि तन् । “सानु" समस्त हि तन् “उच्छ्रितं भवति, समुन्नुनमिति घा" अथवा अद्धं नुन प्रेरितं भवति। “पार परं भवति" अयर- म्मात् फलात्, “आधारम् अवरम्" भवति परम्मात् फलान् । अम्यामृचि तविभिः, ऊर्मिभिः, पारावतीम्--इत्येतद विशेप्पलिङ्ग नदीसत्त्वं पश्यता भाष्यकारण “प्रयतमदीयन" इन्युक्ता इयमृगुपाता। सरस्वतीशदस्य नयभिधायकन्ये इर्य पुनमैत्रायणीयमे "उतम्यानः साम्यती" इत्यम्य पडर्चम्योत्तमा । एतथ पुन: पदानुक्रमेण न "सारसना धेनुएमालभेत या क्षेत्र पशुपु या विवदेन" इत्येतस्य पशोः सम्पयने । मेयमनेन प्रकारण सारस्यनम्य पशुहविषयाच्या भवति। एवञ्च सनि इयमपि देवता- पदिन्येव समुपपद्यने, न त्यदेवता इज्यते। तदेव रत्या भाष्य- फारेण यदुनः “तय यतापदुपरिणात् नद्यास्यास्यामोऽनन-

·उदकस्य नामानि
.
२२४
* निरक्तम् * [पूर्वपट्कम्
दीवत्" ---इति तद्विरध्यते । तत्राक्त समाधि, विभवो हानु
पक्षीणशक्यो मन्त्रशब्दा । प्रदर्शनमात्रमेतत् नियते । सर्वथैत
न्मन्त्रशब्दाना योऽर्थ उपपद्यते स योज्यो यथासम्भव मिति ।
देवतापक्षे विनियोगानुविधानाभिप्रायेण सरस्वती माध्यमिका
पाक्, सा गिरीणा मेघाना सानूनि भञ्जयत्यूमिभि पारावारे
द्यावापृथियो हन्तीति योज्यम् । तविषेभिरूमिभि महद्विरित्ये
घमादि च योज्यम् । “सुप्रवृत्ताभि स्तुतिमि सरस्वती फर्ममि
परिचरेम" गतार्थम् ॥
“उदकनामान्युत्तराणि एक्शतम्"।
'उदयनामानि', 'उनराणि प्ररतेभ्यो पानामभ्य । मेघाश्रया
हि चाय , मेघोत्थं चादकम् –म्तनयित्नुशय्दपूर्वकञ्चेति घाडना
मभ्य उत्तराण्युदयनामानि । कियन्ति पुनस्तानि ? 'फशतम्'
एफच शतश एयशनम् (१०१)। पतमानि पुनस्तानि? "अर्ण ,
क्षोद, क्षम"-इत्येवमादीनि । मरणशीरमर्ण । क्षिप्रमु
नीति क्षोद । क्षारिणमन यगेतीति सम । इत्येवमाय
भ्यदितव्यम्॥
गाद,-"उदय पामान्"" उच्यते,-"उनीति मन'
तद्धि यत्र गच्छति तत्र उननि दयनि । 'उन्दी पदने (म्पा०
१०)
सत इति फारफायधारण यत् ॥
"नदीनामा पुनराणि मतत्रिंशत्"। नदीना नामानि 'नदी
नामानि, 'उत्तगणि' इनि परभ्य उदयनामन्य उसगणि,
मदीनामानि । यिनि पुनम्नानि । 'ममत्रिगत ()। यानि
"

·२००७पा० ख०] *घण्टकं काण्डम् * २२५ पुनस्तानि ? "अवनयः, यहया, खाः, सीराः" इत्येवमादीनि । अवनतेन निम्नेन प्रदेशेन यान्तीत्यवनयः । हयन्त्यो यान्तीति यह यः। ख्यातल्या भवन्तीति खाः। सरन्तीति सीराः। एव- मादि योज्यम् ॥ आह,-"नयः कस्मात्" ? उच्यते, नदनाः" ह्यता: “भवन्ति" "शब्दवत्यः” शब्दसंयुक्ताः । किञ्च, “बहुलम्" “आसां" नदीनाम्, अन्यदेवतेषु मन्त्रेषु “नघण्टुकं वृत्तम्" अप्र- धानम् । “आश्चर्यमिव प्राधान्येन" कचिदेव नदीदेवतो मन्त्रः स्यात् । “तत्रेतिहासमावक्षने”। यस्मिन् सूक्ते प्रधाना नद्य पच, तत्रेमं निदानभूतमितिहासमाचक्षते इति आचार्य्याः ॥ "विश्वामित्रः" नाम "ऋषिः”। “सुदासः पैजवनस्य" राज्ञः "पुरोहितो बभूव”। “विश्वामित्रः सर्वमित्रः" सर्वस्यैव हि स मित्रं, सर्वमेव यो तस्य मित्रमिति विश्वामित्रः। "सर्वम्" --इति किमुक्तं भवति ? उच्यते, तद्धि “संस्त" भवति, सङ्गतं भवत्येकस्मिन् । “सुदाः कल्याणदानः" तस्य हि नित्य- मेव प्रशस्त दानं भवति। "पैजयनः पिजचनस्य पुत्रः” । "पिजवनः पुनः स्पर्धनीयजयः तस्य हि स्पर्धा) जयो वेगः । अथ "चा" "अमिश्रीभावगतिर्या" न तस्य मिश्रीभूनपूर्ण गतिर- न्यैर्वेगवद्भिः, अतिशेध्यात्। तस्य पैजवनस्य विश्वामित्रः पुरो- "सः" पौरोहित्योपार्जितं "वित्तं धनं "गृहीत्वा" "विपाट्छुतुद्रयोः” नद्यो: "सम्भेदं” सङ्गमम् "आययो" आगत- धान, यत्र विपाट्छुतुयो इतराभिः सिध्यादिभिर्नदीभिः सम्भिन्ने हितो चमून

·२२६
* निरक्तम् *
[पूर्वपटकम्
एकीभूते इत्यर्थ । “अनुययु" 'इतरे" तदनुयायिनस्तस्करा था।
"स विश्वामित्र" तास्तितीर्घ 'नदी तुणव"-"गाधा"
स्वत्पोदका यूय "भवतेति'। एतमथं पुरस्कृत्य कथ पुन
स्तुष्टाव ? “अपि द्विवत्" द्विवचनसयुक्तैर्मन्त्रै, “अपि वहुवत्"
यहुवचनसयुक्त मन्त्रै । “तत्” तन, एव सति “यद् द्विवत्"
द्विवचनवत् , “तत्” “उपरिणात्” चतुर्दशाध्याये “प्रपर्वतानाम्
(ऋ० स० ३, २, १२, १) - इत्येतस्याभूचि "व्याप्यास्याम"।
“अथ" पुन "एतद् वदुयत्" घ्याग्यायते ॥२॥
रमध मे वचसे मोभ्याय म्तायरीरुप मुहूर्तमेवैः ।
प्रसिन्धुमच्छा बृहती मनीपास्युरह कुशिकस्य सुनुः ।।
उपरमघं मे वचसे सोम्याय सोमसम्पादिन मृतारीमत-
वत्य ऋतमित्युदकनाम प्रत्यूत भाति मुहूर्तमेरयनैरवनर्या
मुहत्तों मुझ तुझतुरतर्गतिकर्मणो मुहुर्मुलह इह कालो
यापदभीक्ष्णञ्चेत्यभीक्ष्णमभिक्षणं भरति क्षण' क्षणोतेः
प्रक्ष्णुतः कालः कालः कालयतर्गतिकर्मणः प्राभिह्वयामि
सिन्धु वृहत्या महत्या मनीपया मनस ईपया स्तुत्या प्रत्रया
वायनाय कुशिकस्य सूनुः कुशिको राजा बभून क्रोशतेः
शब्दकर्मणः प्रशतैर्ग म्यान् प्राशयतिकर्मणः साधुवित्री-
शयितार्थानामिति वा नद्य प्रत्यूचुः ॥ ३ ॥

·૨૩ २२० उपा० ३ख छ नघण्टुकं काण्डम् * रमध्वं मे पचत इति । त्रिष्टुम पताः । “उपरमध्वं में" उपेत्ययमुपसर्गो मन्त्रस्य मध्यादाकृष्य भाष्यकारेण रमध्यमित्य- नेन क्रियापदेन योजितः। उपरमध्वं मम "ववसे" "सोम्याय सोमसम्पादिने" सोमा हि अनेनास्मद्वचसा देवतानामनभूता यहवः सम्पादिताः, ता यूयमस्मै प्रतिविशिष्टाय वचसे सत्य- तार्थम् , कथनाम सत्यमिदं स्यादित्येवमर्थमुपरमध्वम्. मन्द- चेगा गावाश्च भवतेत्यभिप्रायः। हे "ऋतावरी:" उदफयत्यः । कियन्तं पुनः कालमुपरमध्वम् ! "मुहर्तम्" न च नित्यमेव मन्द. वेगतां गाधोदकता या प्रार्थये, किन्तर्हि ? यावदुत्तरेयमहं ताव. देवेत्यभिप्राय: एयः एभिन्दकरतिप्रवृद्धरुपरमध्वम् । “अवनर्वा" कामैरतरस्मत्प्रार्थनाविशेषः--उत्तरेम, गृहान् गच्छेम, वित्तं प्रापयेम, इत्येवमाभिनिमित्तः प्रार्यमाना अम्माभिरूपरमध्वम् । अथ था "अपनेः” चित्रर्गमनैर्वगवतिय!यमभिप्रवृत्तास्तरुपर- मध्यम मुहूर्तम् । यदयमविशेषेणोच्यमाना न शुश्रूयुः, तदैका- मुद्दिश्य प्रयवृते चतुम्,-'सिन्धुमच्छ अच्छ'। अमेः स्थाने । 'अह-इत्येतत् पदमारप्य "प्र अभि हयामि" इत्येचं योजितं भाष्यकारण । किं प्राभिहयामि ? “सिन्धुम्" । कया ? “वृहती मनीया' वृहत्यामनीपया" "मनस ईपया” मनःपूर्विफया "स्तुत्या" अथ "या" "प्रज्ञया"। कमर्थमिच्छन् अमिहयामि ? 'अपम्य' अवनमिच्छन् , गमनमित्यर्थः । "कुशिकस्य सूनुः" अहमिति । पितुरपि गौरवान्मम गौरवमेताः फुयुः इनि . इत्यर्थः । समस्तार्थः ।।

·- २२८ निरुतम् . [पूर्वषट्कम अथैकपदनिरचम्।-"ऋतमित्युदफनाम । तद्धि देश देश "प्रत्यूत भवति" गतमित्यर्थ । "मुहत्तों मुझंतु" एय विगृह्य मातुशब्द तावनि पीति, ऋतुरत", "गतिकर्मण" गत्यर्थे घर्तमानस्य । स हि गच्छत्येव । अधुना मुह शब्द निधीति,-"मुटुमूलह इव काल अल्पत्वात् । मृढ इच य काल ऋतु , स मुहर्त इत्युच्यते। किञ्च "यावत्" एव च अभीक्षण” तावन्मुहर्त, यावाश्च मुहर्तस्तावदीक्ष्णमित्यर्थ । 'सारूप्यप्रसक्त निरच्यते,-"अभीक्ष्णमभिक्षण भवति" तद्धि क्षणमामिमुरयेन स्थित भवति। "क्षण क्षणोते" हिंसार्थस्य (तना० उ०)। स हि 'प्रणत" प्रकर्षण हिंसित “काल अल्पत्वात् । “काल काल पतेर्गतिकर्मण'। स हि सर्वाण्येव भूतानि कालयति क्षय नयतीत्यर्थ । “कुशिको राजा"-इति तत्त्ववचनम्। "कोशते घा शब्दार्थस्य (भू०प०) स हि साध्येय क्रियतामिति नित्यकालमेघ कोशति । "क्रशतेर्वा स्यात्" प्रकाशयत्यर्थस्य, स हि प्रकाशयिता साधूना धर्माणामात्मनैव मथ "या" "साधुविकोशयितार्थानामिति' साधुपु ब्राह्मणेषु विमोशयिता अर्थाना दातेत्यर्थ ॥ एयमुत्तवन्त "नय प्रत्यूचु"--॥३॥ प्रकाशक 1 इन्द्रो अस्मा अरद्वच बाहुरपाहन् वृतं परिधि नदी- नाम् । देयोऽनयत्सविता सुपाणिस्तस्य वय प्रसवे याम ·२० पा० ख०] * नघटक काण्डम् * उर्वीः ।। इन्द्रो अस्मानरदद्वजवाह रदतिः खनति कमां- पाहन् चत्र परिधिन्नदीनामिति व्याख्यातम् । देवोऽनय- त्सविता सुपाणिः। कल्याणपाणिः पाणिः पणायतेः पूजाकर्मणः प्रगृह्य पाणी देवान् पूजयन्ति । तस्य वयं प्रसव याम उर्मीः। उर्व्य ऊणोंतेवृणोतेरित्यौर्णवाभः प्रत्याख्यायान्तत आशुश्रुवुः ॥४॥ इन्द्रो अस्माँ अरदिति। "अरदत्" अखनदित्यर्थः। “रदतिः खनतिकर्मा"। कथम्पुनरखनत् ? "अपाहन वृत्रम्" अपावधीत् मेघम् । “परिधि नदीनाम्" नदनानामपाम् । स हि नियतं तीरयोनिरणद्धि, तमिन्द्रो धन्त्रेण हन्ति, तस्मिन् हते पृथिवीं प्राध्यापो यथा निम्नानुसारिण्यः सातानि कुर्वन्त्यो पदन्ति, तैः खातयं गच्छामः। एवं कृत्या 'अस्मान् इन्द्रः अरदत् । एपञ्च वृत्या स एव इन्द्रः 'देवः' 'सविता' सर्वार्थप्रसविता वर्षद्वारेणा- स्मान् 'अनयत्' समुद्रम् । 'सुपाणिः' प्रशस्तपाणिरित्यर्थः। यत एच सोऽस्माकं खनिता नेता च, अतः 'तस्य इन्दस्य 'प्रसवे' अनुज्ञायामादेशे वर्तमाना धयं 'यामः' गच्छामः 'उौं' ऊर्गुवत्यः सम्भजमाना वा। तानि तानि देशान्तराणि अम्भोमिः। सोऽ. स्माकमीश्वरः । स एवास्मानाशापयितुमर्हति, न त्वमित्यभिप्रायः। "पाणिः पणायतेः" पूजार्यस्य । “प्रगृह्मपाणी" संयती कृत्वा ततः "देवान् पूजयन्ति" इति ॥

·1 २३० * निरक्तम् * [पूर्वपट्कम् "प्रत्याख्याय" एवं तमृर्षि तत्सूक्तस्य "अन्ततः" अन्त अन- य_ "आशुध्रुवुः" ता नद्यः श्रुतवत्य इत्यर्थः-॥४॥ आ ते कारो शृणवामा यांसि ययार्थ दूरादनसा रथेन 1 नि ते नस पीप्यानेच योपा मायेव कन्या शश्वचे ते ॥ आशृणवाम ते कारो वचनानि याहि दूरादनसा च रथेन च निनमाम ते पाययमानेव योपापुत्रं मायेय कन्या परिप्वजनाय निनमा इति वाचनामान्युत्तराणि पड्विंशतिस्तेपामप्टा उत्तराणि बहुवदश्यः कस्मादश्नुतेऽ- ध्यान महाशनो भवतीति वा तत्र दधिका इत्येतद् दधत् क्रामतीति वा दधत् क्रन्दतीति वा दधदाकारी भवतीति या तस्याश्ववद् देवतावञ्च निगमा भवन्ति तद्यद्दवतावदुप- रिप्टात्तद्व्याख्यास्यामोऽथैतदश्यवत् ॥ ५ ॥ आ ते कारो इति। तदा श्रुतं भवति, यदा तद्वचः क्रियते, श्रूयमाणमपि हि तन्न घ श्रुतं भवति, यन्न क्रियते । मा ते कारो णयाम' आभिमुख्येनावस्थिताः सत्यः गणवाम हे 'कारो' स्तोमानां कर्तः! किमाणयाम ? 'ययासि'। अतो चूमः,- “ययाथ" याहि त्वम्। 'अनसा' शकटेन सह 'रथेन' च। कस्मात् पुनरेवमादरवत्यो चूमः याहीति ? इतः,-यस्मात् 'दूरात्' आयातस्त्वं परिश्रान्तः, तस्मात्कारुण्यं नम्त्वयि। तेन ·२० पा० ५०] * नघण्टुफ काण्डम् * २३१ ययमेता नि ते नस' भनिनमाम ते"। नीवनमाम गाधोदका भवामेत्यर्थ । कथम्पुनर्निनमाम ? 'पीप्यानेच योपा' *पायय मानव योपा पुत्र" यथा निनमेव धय वय निनमाम । एघमुख्या पुत्रोपमया कदाचिदय क्रोधमियादिति मन्वाना सत्य पति फन्यासम्बद्धामन्यामुपमामुपाददिरे,–“मायेच कुन्या शश्य ते 'माय' मनुष्याय 'कन्या' नयोढा 'शश्यचे ते परिप्य जनाय" कथ नाम परिप्रजेत मामयमित्यभिप्रायेण यथा सा निनमेदेव यय तर निनमाम । “निनमा इति पा” "यदि या" निनमा इत्येव परिणाम निनसै इति पतस्य पदस्य अथ पा निनमै इति॥ - अश्वनामा युत्तराणि पडर्विशति । अश्वस्य नामानि 'अश्व- नामानि' 'उत्तराणि' प्रहतेभ्यो नदीनामभ्य , अन्जा एव घश्या । एव ह्य तम्,-"अप्नु जाता थचा स्वादेचैतान् योनेर्जन्यन्ति" इति । तस्मादीनामभ्य उत्तराण्यश्वनामानि । कियन्ति पुन स्तानि ? 'पशिति' पडधिका विंशति (२६)। कतमानि पुन स्तानि ? "अत्य, ह्य अर्वा"-इत्येवमादीनि । अतति गच्छ तीत्यत्य । हयति गच्छतीति, हन्ति वा-यानमिति हय । ईरणपान, गमनवानित्यर्थ । पवमादि ॥ "तेषाम्" अश्यनाम्नाम् "अ" यानि “उत्तराणि" अयथय इत्येवमादीनि, तानि “बहुपत्" बहुवचनसयुकानीत्यर्थ ॥ आह,-"अश्व कस्मात्" ? उच्यते,-"अनतेऽध्यान" व्यागोतीत्यर्थ । “महाशनो चा भवति इति स हि यह भुत !

·२३२ * निरुकम् * [पूर्वपट्कम *तत्र" तस्मिन् पड्यिशके अश्वाभिधानगणे “दधिका इत्येतत्" पदं सन्दिग्धम् । तत् पुनरेतत्-“दधत् कामतीति" धारयन्न- यमश्वारोह कामतीति दधिक्राः? अथ "या" "दधत्" धारयन- यमश्वारोहं "कन्दति" शब्द करोति “इति" दधिकाः? अथ "वा" "दधत्" धारयन अयमश्वारोहम् “आकारी" आकारवान् “भव- तीति" दधिक्राः?-स हि अधिरूढेऽश्यारोहे आकुञ्चितग्रीवो विपुष्पितसर्वगात्र आकृतिमान् भवति ॥ "तस्य" दधिकाशब्दम्य "अश्वयत्" अश्यसयुक्ताः, "देवता- यत्" देवतासंयुक्ताः “च" “निगमा भवन्ति"। "तत्" एत. दुच्यते,-"यद् देवतावत्" अन्य दधिकाशदस्य, “तत्" "उप- रिटात्" पञ्चदशेऽध्याये "भा दंधिमाः शवसा (ऋ० सं० १०, ६, १६, १)"--इत्यस्यामृचि “य्यारयास्यामः" । "अथ" पुनर्यन् "अश्ययत्" यस्य, तत् “एतत्" घ्याल्यायते॥५॥ उत स्य वाजी क्षिपणि तुरण्यति ग्रीवायां बद्धो अपि कक्ष आमनि । ऋतु' दधिक्रा अनु मन्तवीत्लन् पयामङ्का- स्यन्वापनीफणत् ॥ अपि स याजी जनवान् क्षेपणमनु तूर्णमश्न नेऽध्यानं ग्रीवायां बद्धो ग्रीवा गिरते गृणातर्ग गृहातापि कक्ष आमनीति व्याख्यातम् । ऋतुं दधिकाः कर्म वा प्रश्नां वा । अनुमन्तपीत्वन् । तनोनेः पूर्वया प्रकृत्या निगमः। पथामांसि पयां कुटिलानि पन्थाः पतना ·२०४पा० २०] * नघण्टुकं काण्डम् * २३३ पद्यते; पन्थतेांडोऽश्चतेरापनीफणदिति फणतेश्वरीतवृत्तं दशोत्तराण्यादिष्टोपयोजनानीत्याचक्षते साहचर्यज्ञानाय चलतिकर्माण उचरे धातच एकादश तावन्त्येवोत्तराणि ज्वलतो नामधेयानि नामधेयानि ॥ ६ ॥ उत स्य घाजीति। गोतमपुत्रस्य वामदेवस्येयमार्षम् । जगती। वाजपेये पाजियुक्तं रथमधिह्य यजमानोऽनुपार्क जपति, तपा) "उत स्यः" "अपि सः" इत्यर्थः। “वाजी येजनवान्"। 'ओ विजी भयचलनयोः (२०५०)। भयवान परेभ्यो भयदाता, परेषां हितं टूप्ट्या भयमुत्पद्यते । चलनवान् था, स हि नित्यं चलनशीलः। क्षिपणि' "क्षेपणम् अनु" कशा. घातमनु “तूर्णमश्नुतेऽध्यानम्" व्यामोतीत्यर्थः। अपि कशा- प्रहारमनु 'तुरण्यति' अप्यनाहत एवेत्यऽपिशन्दः। किच "ग्रीवा. याम्” उरसि यफ्रेण “पद्धः"। "अपि कसे" फश्यया। अथ "आसनि” मुखे सलीनेन यद्धः । एचमनेकेषु स्थानेषु यद्धः । तथापि तुरण्यत्येव ! अन्यो हि एकस्मिन्नपि प्रदेशे बद्धः चलितुमपि न शनोति, किमुतत्वरितुम् । किञ्च, "प्रातुम्” आत्मीयं गमनं "कर्म याप्रज्ञांया" अश्यारोहस्य सन्तनोति काममभिप्रेतार्थन शीघ्रगामि- त्वात् “दधिकाः” अश्वः अनुसन्तनोतीत्यर्थः। किञ्च यान्यपि घकानिचित् “पयां" मार्गाणाम् “भांति"अञ्चितानि फुटिलानि सन्ति, तान्यपि अनुलोमानीय कुर्वन् आशुगामित्वात्। आमिमुख्येन पुनः पुनर्भृशं चा फणति गच्छतीत्यर्थः । एप समस्तार्यः।

·* निरुतम् * [पूर्यपट्कम अथैकपदनिरुक्तम् ।-"ग्रीवा, गिरतेर्वा गिलनार्थस्य (तु. प०), तया हि गिलत्यन्नम्। “गृणातेर्वा" शब्दार्थस्य (ज्या प०), तया हि शब्दो गीय॑ते । “गृहातेर्वा" (क्या० उ०) तया ह्य दकादि गृह्यते, यः शृङ्खलीक्रियते । “अनुसन्तवीत्यत्" इति, "तनोतेः धातोः (२०५०) “पूर्वया प्रकृत्या निगमः । पड्विधो हि धातुः। “प्रत्यन्तः, सनन्तश्च, यङन्तो, यङ्लुगेष च। ण्यन्तो, ण्यन्तसनन्तश्च, पड्विधो धातुरुच्यते।" आसां पण्णां धातुप्रकृतीनां या पूर्वा प्रातिम्तयप निगमः, न सन् प्रकृती- त्यादीनामन्यतमया। “पन्थाः, पतते; पद्यते पन्यते" त्रयो- ऽपि ह्यते गत्यर्थाः, एषामन्यतमस्य। "अङ्कः सचतेः” गत्यर्थस्य। "आपनीफणदिति” “फणतेः" गत्यर्थस्य चर्करीतान्तत्वेन वृत्तम् ।। "दश" यानि “उत्तराणि" नामानि, तान्यश्वनामसम्बन्धे- नयोच्यन्ते तान्यपि ह्यश्वानामेवेति । तानि पुनः “आदिटोपयो. जनानि"--"इति" एवम् “आचक्षते" आचार्याः । इदमिन्द्रस्या. श्वानां नाम, इदमानः, इदमादित्यस्य,-इत्येवमादिष्टोपयोजनानि । कतमानि पुनस्तानि ? “हरी इन्द्रस्य"--इत्येवमादीनि । हरी हरितवर्णी इन्द्रस्याश्यो। "रोहितोऽग्ने.” रोहितवर्णी । इत्येवमादि। “ज्वालतिकर्माण उत्तरे धातच एकादश" । एच हाश्वयन्तो भवन्ति, त एव ज्वलन्तीय तेजसा, ततोऽश्वनामभ्य उत्तरे ज्यल- त्यर्था धातयः। कतमे पुनस्ते? इति। “भ्राजते, भ्राशते, प्राश्यति इत्येवमादयः॥

·२०४पा० ६०] * नघण्टुकं काण्डम् ,
“तावन्त्येवोत्तराणि” “मत् , कल्मलीकिनम् , जक्षणा
मचन्”-इत्येवमादीनि “ज्वलतो नामधेयानि"। जमति गच्छ-
तीति “जमत्” । कमहं मलिनं शोधयामीति "फल्मलीफिनम्"।
जनं भावयतीति “जाणाभवन्" । इत्येवमादि॥
अध्यायपरिसमाप्त्यर्थों द्विरभ्यासः ॥६॥
इति निरुक्तवृत्ती सप्तमाध्यायस्य सप्तमः पादः ॥ ७॥
इति जम्युमार्गनियासिनः आचार्यभगवदुर्गस्य
कृती ऋज्वायां निरुक्तवृत्ती सप्तमोऽध्यायः
(द्वितीयोऽध्यायः) समाप्तः ॥२॥
१
५
(अथनिर्यचनमोधोरानोविद्याहया अथातोऽनुक्रमिप्या-
८
ह
मोवृक्षेवृक्षतावांवास्तूनियईचकारायंसशिङ्क्त हिरण्यनामान्या-
प्टिंपेणोपद वापिःसाधारणानिस्वरादित्यो रश्मिनामान्यतिष्ठ-
१२
१३
१५
१६
૨૨
२४
न्तीनांदामपत्नीराविनामांनीदंश्रुष्ठरुशद्वत्साहचकृष्णदेवानां-
मानेवाइनोमानीयंशुष्मेभीरमघम इन्द्रो अस्मानातकारो
उतस्योऽटाविंशतिः ।।).
इति निरुक्त पूर्वपटके द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥

·अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ॐ३म् । कर्मनामान्युत्तराणि पइविंशतिः कर्म कस्मान क्रियत इति मतोऽपत्यनामान्युत्तगणि पश्चदशापत्यं कस्मा- दपततं भवति नानेन पततीति वा तद्यथा जनयितुः प्रजैव- मर्थीये ऋचा उदाहरिप्यामः ।। १ ।। "कर्मनायान्युत्तराणि पर्विंशतिः”। कर्मणो नामानि 'कर्मनामानि' 'उनराणि'-इति प्रहतेभ्यः। स्वलत्येवामी कर्माणि क्रियन्त इति ज्वलनामभ्यः उनराणि कर्मनामानि । झियन्ति पुनस्तानि ? 'पविशनि.' पदधिया विशतिः (२१)। कनमानि पुनम्तानि ? "अप', अग्न', दंमः" --इत्येवमादीनि । आप्यने पुरपेणंतत् , आनीति घा पुगामेतदिति “पः" । “मन." -न्येतदप्यानतिरेव । एवमादि योग्यम् ॥ आह,-"फर्म कामान्"! उच्यते'- “मियत इति सतः" । सत इति कारकावधारणामिति ॥ “अपत्यनामान्युत्तराणि पशदश” । अपत्यम्य नामानि 'अपत्यनामानि 'उत्तगणि' इति प्रातम्यः कमनामभ्यः । सर्व

·३१० १पा० २ख०] * घण्टुक काण्डम् *
कर्मणां ह्यपत्योत्पादनकर्मव प्रधानमृणापाकरणद्वारेणेति कर्म-
नामन्य उत्तराणि अपत्यनामानि। कियन्ति पुनस्तानि ?
'पञ्चदश'। कतमानि पुनस्तानि "तुक्, तोकम्, तनयम्"-
इत्येवमादीनि। "तुक" तकतेर्धातोस्तुज्यते । "तो"
तुद्यतेः। “तनयं" तनोतेरिति पश्यति ॥
आह,-"अपत्यं कस्मात्" ? उच्यते--"अपततं भवति"
पितुः सकाशादेत्य पृथगिव ततं भवति । अथ “चा" "अनेन"
जातेन सता पितरो नरके "न पतन्तीति"-~-इत्यपत्यम् ॥
अब पुनर्विवढन्ते, इयोः सन्निपाते कि क्षेत्रिणोऽपत्यमुर
बीजिनः ? इति । “तन्” एतदुच्यने,-"यथा जनयितुः" एय
"प्रजा" भवति, “पत्रमींये ऋचाबुढाहरियाम" -॥ १ ॥
परिपद्य धरणस्य रेणो नित्यस्य रायः पतयः
स्यामः । न शेपो अग्ने अन्यजातमस्त्यचतानस्य मा पथो
वि दुक्षः॥ परिहर्त्तव्यं हि नोपमतव्यमरणस्य रेकणोऽ-
रणोऽपाणों भवति रेकण इति धननाम रिच्यते प्रयतो
नित्यस्य रायः पतयः स्याम । पित्र्यस्येव धनस्य न शेपो
अग्ने अन्यजातमस्मि । शेप इत्यपत्यनाम शिष्यत प्रयतो:-
चंतयमानस्य तत्प्रमत्तस्य भवति मा नः पथा विद्रुप इति
तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥२॥

·૨૩૮ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् “परिपद्यं हि" "न भाय"-इति च (२, ३ख०)। एते त्रिष्टुभी। वसिष्ठाग्निसंवादे वसिष्ठेन हतपुत्रेण अग्निरभ्यर्थितः -पुत्रं मे देहोति। तेन किलासौ प्रत्युक्तः,-फ्रीतकत्रिमदत्त. कादीनां पुत्राणामन्यतमं फुरुप्य पुत्रमिति। स एवमुक्तः, पताभ्यामृग्भ्यामन्यज्ञान् पुत्रान् निन्दारसं पुत्रं ययाचे । “परि- पद्य-वि दुक्ष."। (ऋ० सं० ५, २, ६, २) 'परिषद्य" “परिहर्त्तव्य" परिहरणीयं परित्याज्यमित्यर्थः। किम्पुनम्तन् ? "अरणम्य रेकण." 'भरणम्य' अपगनार्णम्य अपगतोदकसम्बन्धस्य परफुल्टजातम्य 'रेक्णः' यदपत्यायं धन, ता परिदर्शव्यम् , न पुरत्वेन परिकल्पयित यमित्यर्थः, न हि तन् पुत्रत्येन फाप्यमान- मपि पुत्रकार्येप्यपतिष्टति, परकीयत्यान। यन गमती प्रमः, -"नित्यम्य रायः पतयः म्याम" "पिण्यायेय धनम्न्य"। यथा दियदेव पिध्यं धनं पुप्रत्ये भवनि, तस्येप परि गाणं म्यामित्यं भवति । पपं यदेव म्ययानमपन्यं भवनि, तदेप मुग्यं भवनि, नेता–क्षेत्रनं या फ्रानरं घा। घूमः,-यदेव गिन्यमान्मीयमीणं म्ययमुपादित पुत्रायंग धनम्, सम्येय पयं पतयः पान यितार: मदाम, मा परकीयम्यन्य मित्रायः। फामान पुनगेयं प्रमई ? मयम्मान "मनोग भने अन्यज्ञानमस्नि 1 'न भन्नि नारयपत्यमध्यन आनं '! य एष जनयति माय दिगद भति, मतगयन्यभि. प्रायः । 'मर्गजनम्य' य प दिभनयमाना गयति थपिद्यात. प्रमादी, ठम्येय अनयमानम्य" "प्रमनग्य अधूनयना धर्मान् गत एपमती ·३० १पा० ३ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * परितोपमात्रं भवति"---ममेदमपत्यमिति, न अपत्यकार्येऽवति. प्रते। यत एवमतो ब्रूमः:-'मा पृथो विदुक्षः' मास्मानेतत् पितृपितामहप्रपितामहानुसन्तनात् 'पथः' मार्गात् , येन केनचित् प्रत्याख्यानद्वारेण “विदूदुषः । त्वं देहि नः पुत्रमारसमित्यभि- प्रायः॥ इति समम्तार्थः॥ अथैकपदनिरुक्तम् । “अरणोऽपाणः” अपगतोदकसम्बन्ध इत्यर्थः। “रेण इति धननाम" तद्धि “रिच्यते" अतिरिच्यते इतो लोकादमुं लोकं "प्रयत.” नियमापास्येत्यर्थः । “शेष इत्यपत्यनाम” तद्धि “शिष्यते” इहैव लोकेऽवतिष्ठते पितुरमु लोकं 'प्रयतः गच्छत इत्यर्थः ।। पवमस्यामृचि 'न शेषो अग्ने अन्यजातमस्ति' इत्यनेन विशेषलिङ्गन उपपन्नमेतद् भवति, जनयितुरेव प्रजा भवति न क्षेत्रिणो नापि ऋतुरन्यस्य चा कस्यचिदिति । एवञ्चप शब्दार्थ उपपद्यते,यस्मादेवापेत्य ततं भवति, तस्यैवापत्यमिति । अनेनैव चापत्यशब्दनिर्यचनप्रसनेनैप मन्त्रो व्याख्यातः, उत्तरञ्च सावशेषमपत्यशब्दे प्रसक्तानुप्रसकमेवोच्यते,-"तस्य उत्तरा भूयसे निर्वचनाय"--॥ २॥ न हि ग्रभायारणः मुशेत्रोऽन्योदयों मनसा मन्तवा अधा चिदोकः पुनरिम एत्या नो वाज्यभीपालेतु नव्यः ॥ न हि ग्रहीतव्यो अरणः मुसुखतमोऽप्यन्यादों मनसापि न मन्तव्यो ममायमित्यथ स ओकः पुनरेव - - ·क . * निरक्तम् * [पूर्वपट्कर तदेति यत आगतो भवत्योफ इति निपासनामोच्यत । ऐतु नो वाजी वेजनमानभिपहमाणः सपत्नान्नवजातः म एम पुत्र इत्यर्थतां दुहितदायाद्य उदाहरन्ति पुत्रदायाद्य इत्येक ॥३॥ न हि प्रभायेति। “न हि ग्रहीतव्य' नाङ्गीकर्त्तय पुत्रो ममायमित्यनेनाभिप्रायेण । पुनरसी नात्मीयीकर्तव्य 'अरण' अपार्ण, अपगतोदकसम्पन्ध , अन्यकुलज । यद्यपि "नुशेव' एव म्यात "मुसतम' परिचरिनो हितपी, तथा “अपि" "अन्योदर्य' अन्येनोदारितादेतसो जात , अन्यजायो. दरसम्भूतो पा, यो हि स्यम्या जायाया सम्भवति, स स्व पचोदी सम्भूती भवति । "अद्धों ह वा एप जात्मनो यजायेति विज्ञा यते”। तस्माद् योऽन्यजायोदरसम्भूत , स "मनसापि न मन्तव्यो ममायमिति" किम्पुन पुत्रत्वेन परियापयितव्य इति । किङ्कारण मनसापि न मन्तव्य इति । “बया विदोक पुनग्त्सि एति” । जव शब्दोऽथशादम्यार्थे वर्तते, स च हेत्वर्थ । यस्मात् "मोक" स्य निवासस्थान रब वश बहुनापि कारेन स पति- तद्व श्य एच भवति, तम्मादपुन एवासी। यत एवमतो प्रीमि, 'मा नो घाज्यपालेनु नव्य। “ऐनु" आगच्छतु, “न पाजी घेजनवान्' परेभ्यो भयदाता 'अभीपाद' “अभिषहमाण' अभिभवन् “सपनान्” 'नन्य' “नवजात." शिशुरित्यर्थ । एव पुत्र" आगच्छतु, न परकीय पुत्र सङ्कल्पित रित्यभिप्राय ॥ - ·२४१ ३अ० १पा० ख०] * नेघण्टुकं काण्डम् * "अर्थता दुहितूदायाध उदाहरन्ति” । इदमुलम्, अपेत्य यस्मात् पितु सकाशात् तत भवति, तम्मादपत्यमिति तदिदमुभ- * योरपत्य प्राप्नोति दुहितु पुत्रस्य च, दुहितापि ह्यपेत्येव तता भवति पिनु सकाशात् । तत्रैव सति उभयोर्दु हितूपुत्रयोर- पत्यकाऱ्याणि दायाद्यादीनि अविशेपेण प्राप्नुवन्ति, तदिदं विचार्यते । तदधिकारार्थोऽयमथशब्दः । एतामृच शासहि- रित्यादि या वक्ष्यमाणा ( स०) ताम, दुहितुयाये अर्थे उदा हरन्ति धर्मविद । अस्यामृचि यक्ष्यमाणाया (४०) दुहितुरपि दायाद्यत्वमस्तीति दृश्यते ॥ “पुत्रदायाध इत्येके” एके पुनर्धर्मविदो मन्यन्ते यत् पैतृक वित्त तत् पुत्रस्यैच दायान दुहितुरिति । यथा दुहितापि दायाधमर्हति, तथेयमृग निरच्यते,-॥२॥ शासहिदुहितुर्नप्त्यङ्गाद्विद्वां मतस्य दीधिति सप- येन् । पिता या दुहितुः सेफमृञ्जन संशग्म्य न मनमा दधन्वे ।। प्रशास्ति कोलहा मन्तानकर्मणे दुहितुः पुत्रमानं दुहिता दुर्हिता दूरे हिता दोग्धेर्मा नप्तारमुपागमद् ढाहिनं पौरमिति विद्वान् प्रजननयज्ञस्य रेतसो मा अङ्गादगात् सम्भृतम्य हृदयादधिजातस्य मातरि प्रत्युतम्य विधानं पूजयन्नविशेषेण मिथुनाः पुनादायादा इति तदेतदृक्-श्लोका- भ्यामभ्युक्तम् । अङ्गादगाद सम्भामि हृदयादधिजायसे ।

·२४२ - तस्मात् स्त्रिगं * निरकम् * [पूर्वपट्कम् आत्मा वै पुत्रनामास स जीव शरदः शतमित्यविशेपेण पुत्राणादायो भवति धर्मतः। मिथुनानां विसर्गादौ मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ न दुहितर इत्येके तस्मात् पुमान् दायादोऽदायादा स्त्रीति विज्ञायते जातां परास्यन्ति न पुमांसमिति च स्त्रीणां दान- विक्रयातिसर्गा विद्यन्ते न पुसः पुसोऽपीत्येके शौनःशेपे दर्शनात् । अभ्रातृमतीवाद इत्यपरम्। (अमूर्या यन्ति जामयः सर्ग लोहितवासमः।) अभ्रातर इव योपास्तिष्ठन्ति हतवर्मनः। अभ्रातृका इय योपास्तिष्ठन्ति सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय हतवमान इत्यभ्रातृकाया अनिर्वाह औषमि- कस्तस्योत्तरा भृयसे निर्वचनाय ॥ ४ ॥ शासढहिरिति । एषा त्रिष्टुप् । पेन्द्रे सूक्ते विश्वामित्री। माध्यन्दिने सबने उक्थपर्याये अच्छायाकस्य यच्छस्त्रमभि. जिद्विश्वजिदादियहीनरेयह मु महीनमृतं नाम, तोयं शस्यते । "न जामये तान्य (५ ग्व०) --इतीयमपि भनय समानापिनि योगदेवतच्छन्दम्का। शाम बाहि' “प्रशास्ति" प्रग्यापयति प्रज्ञापयतीत्यर्थ । क पुनरसी प्रशास्नि ? किं या प्रशास्ति ? इनि। “योढा" य उद्योटा स्त्रिया भवति स, तस्यां या जायने दुहिना, तम्या पुत्रमा प्रशास्ति,-"मन्तानकर्मणे" अर्थाय । , ·३०१पा० ४७०] * नघण्टुक काण्डम् * २४३ "दुहिता, दुहिता" सा हि यत्रच दीयते, तत्रैच दुहिता भवति, "दूरे” सती सा पितु “हिता" पथ्या भवतीति दुहितेत्युच्यते । “टोग्धेर्या" सा हि नित्यमेव पितु सकाशात् द्रय दोन्ध्रि प्रार्थनापरत्वात्। आह, कथ पुनर्गम्यते प्रशास्ति चोदा सन्तानकर्मणे दुहितु पुत्रभावम् ? इति। उच्यते,--इत । यस्मात् 'नत्यगात्' “नतारमुपागमत्” उपागच्छति चेतसा। "दोहित्रम्' दुहितुपुत्रम् । “पोनमिति” पुनो ममायमिति एप मुपागच्छति' न चापुनस्य पात्र स्यात्, उपागच्छति व दुहितु पिता ममायमिति दौहित्रम् । तस्माद् दुहितापि पुत्र एच, यस्या पुत्र पौनो ममायमित्येव चेतसा उपगम्यते। 'विद्वा अतस्य दाधिति सपर्यन्'। 'विद्वान्' कस्य ? 'प्रतस्य “प्रज ननयज्ञस्य"। ऋत इत्येदपठित यज्ञनाम । दीधितिः विधान मित्यर्थ । प्रजननयज्ञविधानमभिशेषेण 'सपर्यन्' पूजयन्नित्यर्थ । यथैव हि पुत्रजनने प्रजननयजस्तन्यते तथैव हि दुहितृजननेऽपि, -यैरेव मन्त्रैर्येनैव व विधानेन पुत्रगर्भ याधीयते, तैरेव मन्त्रस्त नैव च विधानेन दुहितगर्भोऽपि । अथ "या" ऋतशब्देन रेन उच्यते। तत् “अङ्गादगाद" यत् सम्भूत तत् सरंगानेभ्य हृदयानुस्मरणनिमित्तेन गर्भजनने “मातरि" प्रत्युत प्रवृत्त भवति रेत, तम्य "रेतस" "विधान न विशेषेण पृनयन्" स घोड़ा दौहित्र पोतो ममायमिन्येवमुपगच्छति चेतसा। येनेय हि विधानेन पुत्रजनने रत उन्मृत्यते, नेनैव हि दुहितृजननेऽपि, तनव मति रेत उत्सर्गविध्यविशेषात् प्रजननयमावदोषाहा अवि ·* निरुक्तम् है, [पूर्वपट्कम् शेषेण मिथुनाः पुरुषाः स्त्रियश्च उभयेऽपि दायादा इत्येवमेके. धर्मविदो मन्यन्ते । तदेतत् "ऋक्लोकाभ्याम्" "अभि" आभि- मुख्येन “उक्तम्"-"मिथुनाः पुत्रा दायादा इति” “अङ्गादगात् सम्भवसि (गो गृ० स० २, ८, २१ )" "अविशेषेण पुत्राणाम्" -इत्येताभ्याम् ॥ 'शासवह्निः' इत्येतम्या ऋचः प्रथमोऽर्द्धच्चों व्याख्यात', "पिता यत्र दुहितुः' इत्ययं द्वितीय उपरिष्टादस्य पादम्य व्याख्यास्यते । अनयोरर्द्धर्चयोरन्तरा तदेतदृक्श्लोकाभ्यामभ्युक्त- मित्यत आरभ्य प्रसक्तानुप्रसक्तं दायायधर्माश्रितमेच पूर्वोत्तर- पक्षसम्बन्धादाचारगत बहु प्यारयायते मानविषयल्यापनाय, ईदृशोऽपि मन्त्राणां विषयों भवतीति धर्मसंविमानाय च । सर्व एवायमेवप्रकागे धर्मो मन्त्रेभ्य एव निर्वभाचित्येतदेतेन रथापितं भवति ॥ "अनादगात् सम्भवसि"-- इत्येतामृचं प्रयामादत्य पुत्रग्य मूई नि जपन् जिघ्रति। अनुष्टुवेपा । म पुत्र उच्यते,-है 'पुत्र!' 'अङ्गात् अनात् सम्भवमि' स्वं 'हृदयात' च 'अधिः जायसे' यत्तदुक्तम्-"अङ्गादङ्गात्सम्भृतम्य हृदयादधिजातम्य" ---इति । तदनेनापि म्पष्टार्थनरेण मन्त्रेणीच्यन इति पूर्वम्या. म्पटार्थतायां म्पष्टा करणार्थ मन्त्रः । तत्र हि 'मृतम्य दीधिति सपर्य' इत्यत्र 'ऋतम्य" प्रजननयम्य रेतसो धा" "विधान” “यविशेषेणपूजयन्”–न्युनम् , तम् पुनरंतद. म्पटम् इह पुनरगादनात् सम्भयसि हृदयादधिजायसे ·३०१पा०एस० * नघण्टुकं काण्डम् * इत्येवमुच्यते। तत्रं सति यथैव पुमान् अङ्गादगाल सम्भ यति हृदयाघाधिजायते, तथैव दुहितापीत्यविशेष उपपद्यते । तस्मान् साधक्तम्-~"अविशेषेण मिथुनाः पुत्रा दायादा इति” । 'आत्मा 4 पुत्रनामासि' यस्मादनादलात् सम्भूतस्त्वं हृदयाद- धिज्ञातस्तस्मादात्मैव त्वं ममेवावयवभूत इत्यभिप्रायः। केवलं तु पुत्रनामा त्यम् , शहं पिनामा, एनावानापयाविशेषो नाम- मान भिन्नमित्यभिप्रायः । 'स त्वं 'जीव शरदः शतम्'- इत्याशीः। सम्मिन्नपि संवत्सरे शरदे बहुजीवाः प्रचुररोगा भवन्ति, तम्माच्छरदः, तस्माच्छरदेवोपलभ्य सवत्सरानमेत. दायुगशाम्यते। 'अविशेषेण पुत्राणां दायो भवति धर्मतः मिथुनानाम्'। क एयमाह ? 'मनु' 'सायम्भुवः' स्वयम्भुषोऽयं स्वायम्भुवः। कम्मिन् काले स एवमाह ? 'विसादी' मृष्ट्यादावित्यर्थः । पूर्वमई श्लोकस्य ऋज्य। एवमेतान्या लोकाभ्यामुक्तम. विशेषा पुत्रस्य दुहितुम्य टायादन्धम् ।। "न दुहितर इत्ये." न दुहितरो दायाद्यमर्हतान्येवमेके धर्मः विदो मन्यन्ते। ब्राह्मणमपि चैतस्मिार्थे दर्शयति.-"तम्मात् पुमान् दायादः, स्त्री अदायादा, इति" "विनायते' एनलिन ब्राह्मणे विद्यार्यमाणे मायने, न दुहितरो दायायमर्हन्नि, पुमान- पाईतीति । “तस्मात् वियं ज्ञातां परास्यन्ति, न पुमांसमिति च"। एतदपरं दर्शनं दुहितुरदायादत्यं रिहती दर्शयति - “अथ यत् स्थालों परास्यन्ति हवनकर्मणो न तया उइति, न

·२४६
* निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम्
दारमय परास्यन्ति हवनकर्मण दास्मयेनैव जुह्वति, तस्मात् स्त्रिय
जाता परास्यन्ति परस्म प्रयच्छन्ति, न पुमासम्"। तस्मात्
पुमानेव पैतृकस्य वित्तस्येप्टे, न दुहिता। किञ्च स्त्रीणा दान
विक्रयातिसर्गा विद्यन्ते, न पुस । प्रदीयते हि परस्मै स्त्री,
विक्रीयते च चैवाहिकेन शुल्केन। “विक्रयश्चायमपत्यस्य मति
मान् को न मस्यते। खपो पाथ बपि विक्रयस्तावदेव
स ॥' इति भगवता वासुदेवेनोक्त सुभद्राहरणे ।
ब्राह्मणमपि दर्शयति-"चातुर्मास्येप्यनृत चा एषा करोति, या
पत्यु क्रीता सती अन्यथान्यैश्चरति” इति, तस्साच्छुत्केन प्रदान
विषय कन्याया इत्युपपद्यते। अतिसर्ग परित्याग , परित्य
ज्यते हि कन्या स्वबन्धुभि , स्वयवरे योऽयलिप्त स गृह्णातु, यो
वा तुभ्य रोचते त वृणीप्वेति । स एप क्षत्रियाणामेव स्वयघर
धर्मो नेतरेश वणानामिति, स पुनरय मितरेषामपि वर्णानामदाया
द्याहत्वे कन्याया लिङ्ग भवति ।
तस्मात दायाद्यमहति
तथा च
कन्येति ॥
यदुक्त दानचिनया
"पुसोऽपीत्येके, शौन शेपे दर्शनान ।
तिसगैहेनुभिरदायावत्य खिया इति, अनेकान्त एष ,
पुसोऽपि
दानचियातिमर्गा विद्यन्न पर। पुस्पोऽपि हि परस्म दीयते ।
घ नम्--"रत्तीनकरनिमत्रजीरसा
पुत्रा
इनि।
तथा च "शीन शेपे दर्शनात् शौन शेपे भारयाने यहचानाम्,
भारते च शुन शेपम्य चित्र यो दृ,-'चित्रीत मभ्यग मन्य'
इत्येवमादि। तथा च परित्यागोऽपि दृश, यथा विश्वामिण

·३० पा० ४०] * घण्टुक काण्डम् * मधुच्छन्द मादीनाम् । वसादनकान्तिकत्वादेवैषा हेतूनानुभयो रवि दायाद्यत्वमित्येके मन्यन्ते ॥ "अभावमतीवाद इत्यपरम्' आचार्य्यमतमिति वाक्यशेष । यैवाभ्रातृका भवति कन्या, सैव पिन्य धनमर्हति, नेतरा सभ्रातृका पुरपेषु हि पितु पिण्डदापु तिष्ठत्तु न स्त्री धनमर्हति, साहि परकीय वश घर्द्धयति, न स्वम्, तसादसौ नार्थमागिनी । अभ्रा तृकाया पुनरय विशेष,--अभ्रातृकाया पितुरन्य पुत्रो नास्तीति दौहिर पिण्डदानादिषु कार्येप्ववतिष्ठते इति भवत्यर्थभागिनी अभ्रातृका दुहिता। तदुक्तम्,-'पितोत्सृजेत् पुरिकामनपत्योs- ग्नि प्रजापति चेप्याऽस्मादर्थमपत्यमिति सवाधाभिसन्धानमात्र पुत्रिका' इत्येोपामिति ॥ निगममप्येतस्मिनर्थे उदाहरन्ति--अभ्रातर घ योपाक्ति- प्रन्ति हुतर्मन " इति। निगमस्य समासतोऽर्थमाह, "अभ्रातृका इव योपास्तिष्ठन्ति सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय हतय मान इति' । अस्यामृचि "अभ्रातकाया" फन्याया “अनिः" अनिर्वहण विवाहनिषेध इत्यर्थ । “ोपमिफ" उपमया दर्शित , अभ्रातर दोति । “असूया यन्ति जामय सर्या लोहितमासस । अभ्रातर इव योपास्तिष्ठन्ति हतचमन (अ० स० १, १७, १)।" इग्रमथर्पणा प्रसघमार्गवरोगिणी या स्त्री भवति, तस्या तत्प्रति कारकर्मणि विनियुज्यते । 'अमूर्या' 'यन्ति' स्रयन्ति नाइयो रत्त मजनमचिरता स्त्रिय इवातिलोहितयस्त्रा 'सी' एता तिष्ठन्तु उपरमन्तु हतलोहितवहनमार्गा, अस्य मन्त्रस्य वीर्येण । कथम्पु.

·. २४८ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम नस्तिष्टन्तु ? 'अमातर इच योपा' यथा काश्चिभ्रातृका योपा हतभ वशमार्गास्तिष्ठन्ति सन्तानकर्मणि पिण्डदानाय, एवमेता नाड्य तिष्ठन्त्विति । एवमस्यामुचि अभ्रातृकाया अनिर्वाह उपमया लिङ्गतो दर्शित ॥ "तस्य” अनि_हस्य "उत्तरा" च "भ्यसे" बहुतराय "नि" निर्विविच्य वचनाय" ॥४॥ - अभातेर पुम एनि प्रतीची ग रुगिय मनये धना- नाम् । जायेर पन्य उशती मुगामा उपा हब व निरिणीने अप्मः ॥ अधातुकेर पु मः पितृनेत्यभिमुसी सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय नयति गत्तारोहिणीय धनलाभाय दाक्षिणाजी गः मभास्थाणणातः मन्यसगरो भपति तं तत्र यापुत्रा यापतिका मारोहति तां तत्राक्षेरानन्ति मा रिस्थं लभते श्मशानसञ्चयोऽपि गर्न उन्यने गुरतेरपगूणों भरति इम- शानं श्मशयन श्मश ोरं शरीर शृणातेः शम्नाने उमश्रु लोम मिनि श्रितं भवति लाम लुनाते लीयने नोपर- म्यानिपुर्याइ यदुपरम्यापिप्पुर्याद्गष्ठिाः सात् प्रमायको यजमान इत्यपि निगमो भाति । रथोऽपि गर्न उच्यते गृणातेः स्तुतिकर्मणः । स्तुततमं यानम् । आरोहयो वरुण ·२४६ ३५० पा० ५०] * नघण्टुकं काण्डम् * मित्र गर्नमित्यपि निगमो भवति । जायेव पत्ये कामय- माना सुवासा ऋतुकालेपूपा हमनेन दन्तान् विकृणुते रूपा- णीति चतस्र उपमा नाभ्रात्रीमुपयच्छेत तोऊं यस्य तद्भर- तीत्यत्रातकाया उपयमनप्रतिषेधः प्रत्यक्षः पितुश्च पुत्रभाषः पिता या दुहितुरप्रताया रेतःकं प्रायति सन्दधात्यात्मानं सङ्कमेन मनसेत्यर्थता जाम्या रिक्थप्रतिपेध उदाहरन्ति ज्येष्ठं पुत्रिकाया इत्येक ॥ ५॥ अभ्रानेच पंस इति । दीर्घतम पुत्रस्य कक्षीयत आर्यम् । निष्टप् । औपसी । प्रातरनुवाकाश्विनयो शस्यते। 'अनातेव पुस' यथा अभ्रातृका कन्या दत्तापि सती पिना, वीरतापि भर्ना, पुन 'प्रतीची' "पितृन्” ण्य पितृशमेव “अभिमुसी एति" "सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय न पति” पतिपशमित्यर्थ । सा हि पितृवश पुनै पौत्रश्च पर्द्धयति, न भर्तृवंशमिति, तस्मादभ्रातृका पैतूफ दायायमर्हनीत्युपपद्यते । “गारुगिव सुनये धनानाम् । "गारोहिणी इच” काचिन् “दाक्षिणात्या स्त्री" सा यथा "गर्त सभाम्याणु" तमारोहति 'सनये' लध्ये 'धनानाम् । 'या' अपरकाले राम्या नम आरोहति। किच 'जायेय एन्य उशती सुवासा'। यथा जाया पत्ये भने सुवासा भून्चा नु- काले आत्मान दर्शयति एवमुपा आन्मान दर्शयति जनानाम् । किश 'उषा होयनिरिणीते अप्स'। यथा हसना हसनसभाया. .

·" २५० निरवम् [पूर्वपट्कम् दन्तान् आत्मनो दर्शयति, एवमुपा अपि आत्मनोऽन्तभूतानि सर्वव्याणा रूपाणि विवृणुते, शार्वरण तमसा दिग्धानि सर्व द्रव्याणि प्रकाशोदकेन धातानीय करोति ॥ "चतन' एता “उपमा अस्यामृचि ।-अनातेव पुस इत्येका। गर्त्तारोहिणीति द्वितीया। जायेव पत्य इति तृतीया । हस्रेवेति चतुर्थी। अत्र प्रथमोपया अभ्रातेव पुस इत्यनया अभ्रातृकाया अनिर्वाहो लिडायते, यथा अभ्रातृका पितृनेय प्रत्येति न पतिम्, एवमुपा आदित्यमेव प्रत्येति। एवमभ्रातृका कन्या यस्मिनेव वशे उत्पना भवति, तमेय प्रकाशयति धर्द्धयति, न भर्तृवशम् । इत्येवमुपमया नासी वोढव्यैतदुपदर्शित भवति, पुत्रार्थत्वाद् विवाहस्य । तस्मादवर्द्धयितृत्वाद् भर्तृवशस्य, घर्द्ध- यितृत्वाच पितृवशस्य, अभ्रातृता पितृदायाद्यमर्हतीत्युपपद्यते । निगमप्रसक्तस्य तत्त्यमाचष्टे,-"गर्त सभास्थाणु' इति, अक्षनिर्मपणपीठमित्यर्थ । "गृणाते (या प)" स हि "सत्यसगरो भवति' सङ्गीर्यते हि तत्र सत्यमिदमत्र पतित मिदमत्र न पतितमित्येव प्रायेण कितयास्तत्रानृत पते । “तम्" एवरक्षण गर्तमारोहति या स्त्री, सा गारु गित्युच्यते। तदे तगर्तस्य सभास्थाणोरारोहण रिफ्थलाभहेतुर्दाक्षिणात्येषु अपुत्राया अपतिकाया स्त्रिया प्रसिद्धम् । तथैव प्रसिद्धया निरुच्यते। देशसमाचारव्यवस्थयापि चिन्मन्प्रार्थो निर्वतव्य इत्येतदनेन प्रदर्शित भवति । “तत्र या अपुषा अपतिया सा आरोहति" त सभास्थाणुम्, तत्र कितपमध्ये अयस्थित या ·३० पा० ख०] * नेघण्टुकं काण्डम् * अपुत्रा स्त्री, या अपतिका, सा आरोहति तस्मिन्नु पविशतीत्यर्थः । ततः “सा” भर्तृवन्धुभ्यः सकाशात् "रिक्यं लभते” यस्तस्या भत्तूंसक्तो धनांशस्तम्। एवमसौ सनये लम्धये धनानां गतमा- रोहति । गर्तप्रसक्तमुच्यते,-"श्मशानसञ्चयोऽपि गर्त उच्यते । “गुरतः (तु० आ०)” उद्यमनार्थस्य । स हि लोकविनाशायाभ्यु- द्यत इव भवति । यानि हि तत्र पिशाचादीनि सत्त्वान्याश्रितानि भवन्ति । तानि जनमरणमाशासते, नियमाणेपु जनेषु तानि प्रमुदितानि भवन्ति । “मशानं, श्मशयनम्” इत्याख्यानप्रसक्त- मुच्यते। तत्र हि श्म शेतेऽत्रेति श्मशयनं सत् तत् श्मशान- मित्युच्यते। श्मशब्दार्थमाह,-"श्म शरीरम्” इति। तद्धि तत्र शेते, तत्र हि तनिक्षिप्यते मृतस्य सतः। “शनाते;" कृतघ्याख्यानमपि पुनराह मुख्यत्वादम्य । तत्र औपमिक वृत्र- सम्बन्धात् , न हि वृत्रस्य मुख्यं शरीरम् । श्मशब्दप्रसक्तं निराह, -मधु लोम” इति, तद्धि “श्मनि" शरीरे "श्रितं भवति"। पायप्रसक्तं निराह,-"लोम लुनातेः (क्या० ३०) तद्धि लूपते।-"लीयते (दि० मा०)" तद्धि शरीरे लीयते ॥ तर निगममपि चोदाहरन्ति,-मशानसञ्चयोऽपि गर्न इति “नोपरस्यापिप्पुाद यदुपरस्याविष्कुर्य्याद् गर्तेष्टाः स्यात् प्रमायुको यजमानः” इति। उपर इति यूपस्यातष्ट्रप्रदेश उच्यते, “पञ्चममागोऽपरा यूपाः -इति छ तम्। तदत्त यूपम्य नाविप्युर्यादित्यर्थः। पांशुमिस्तदयच्छादनीयं चहिया च । यदि ·२५२ * निरुतम् * [पूर्वपट्कम् पुनरुपरस्य कञ्चिदप्यवयवमाविष्कुर्यात् 'गतष्ठाः, गर्तप्रतिष्ठः श्मशानप्रतिष्ठः, 'प्रमायुकः' प्रमरणधर्मायुरैय यथापिहितादायुपणे यजमानः स्यात् । “इत्यपि निगमो भवति" अध्ययमप्यन्ये यह इत्यपिशम्दः॥ "रथोऽपि गर्त उच्यते” । “गृणाते.” स्तुत्यर्थस्य । तद्धि "म्नुततमं यानम्” अश्यादिभ्यो यानेभ्यः सुखतरं हि तेन गम्यते । ग्थोऽपि गर्त्त इत्यस्मिन्नर्थे, “आरोहथो वरुण मित्र गर्तमित्यपि निगमो भवति"। “हिरण्यरूपमुपसो व्युष्टावयःस्थूणमुदिता सूर्यस्य । आ रोहथो वरुण मित्र गर्त मतश्चक्षा अदिति दिति च ॥"--इति ( ऋ० सं०४, ३, ३१,३)। श्रुतविदात्रेय एतया त्रिष्टुभा मित्रावरुणावस्तीत् । राजसूयेऽभिपेचनीयो नाम ऋतुः, स तत्र यजमानस्य रथमारुरुक्षतः गृहीतेपुधनुष्को बाह अनया अभिमन्ध्येते। तावेयात्र मित्रयरुणावधिदेवताभिप्रायेण । एवं ह्याह,-मित्रोऽसीतीयमभिमन्त्रयति मित्रस्य छतटूपम्, वरुणोऽसीतीमं वरुणस्य तद्रूपमिति, तावुच्येते। है 'मिव ! घरुण!' 'हिरण्यवर्णम्' 'उपसो ब्युटी' उपसो व्युच्छेदनकाले 'उदिता' व उदयकाले 'सूर्य्यस्य' यो युवामेतस्मिन् काले एयरूपम् 'अयःस्थूणम्, भयोमयं गत स्थूणं स्वं 'गत' रथम् 'आरोहथः' तो युवां प्रवीमि ममाप्येयं रथं गर्तमेतम्मिन् विधा. घड्गभूनं तत्स्वरूपमेय साम्प्रतमारोहतम्, 'अत:' एनमारा 'रक्षार्थ कुस्तमित्यर्थः। 'अदिति दितिञ्च' अदीनमनुपक्षी. मात्मपक्ष दीनवोपक्षीणमभिन्नपक्षमित्यर्थः।

·- ३२० १पा०५ख०] * नघण्टुकं काण्टम् * २५३ “गतः सभास्थाणुः” इत्यत आरभ्य प्रसकानुमसतमुकम् ।। "जायेय पत्य उशती सुवासा उपा होप निरिणीते अप्स." इति। अयमप्यर्द्धः पूर्वमेव व्याख्यातो भाष्यकारव्याख्या- नुक्रम मित्त्वा अस्माभिः, तथाा ग्याक्यस्याप्येकवाक्यता न विच्छिन्ना भवेदिति ॥ “चतस्र उपमा:"~-इति यदुक्तं भाष्यकारेण, तदपि परि. संख्याय ता: उपपादिताः अस्माभिः । श्यम् “अन्नातेच पुंस एति प्रतीची" इत्यनेन पादेनास्यामृचि अनिर्वाही दर्शितः ॥ अन्यत्रापि चोक्तम् ,-"नाभ्रातृकामुपयच्छेत तोक ह्यस्य तद्ध भवति--इति” । अयमस्मिन् वाक्ये 'नानातृकामुपयच्छेत'- इति प्रत्यक्ष एवोपयमनप्रतिषेधो विवाहाथै पाणिग्रहणप्रतिषेध इत्यर्थः। पूर्ययोहिं मन्नयोग्पमया लिङ्गतो विवाहमतिपेधो दर्शितः, एतस्मिंन्तु वाक्ये साक्षादेव प्रतिषेधः आहत्य विधाने. नैव नामातृकामुपयच्छेतेति । यत इदमुक्तम्,-"उपयमनप्रति- वेधः प्रत्यक्षः"-इति॥ आह,-किमुपयमनप्रतिपत्र एव ? नेन्युच्यते,--"पितुश्च पुत्रभाव" प्रत्यक्षः श्रूयते। कथम् ? “तोकं घस्य तद् भवति" --इति। तोकमित्यपत्यनाम । यदपत्यमन्त्रातृकायाः पितु र्भवति, नेतरस्य पोदुः, इत्येयमितरम्य विवाहमतिषेध एय नेत्युच्यते पुत्रभाषादिनरस्य च पुत्रिकापितुरपत्यप्रातिरिति । तस्मादुपपन्नं भवति, पात्रातृमती, सैव पैतृकं धनमर्हति नेतरेति॥

·च
* निरचम * [पूर्वपटकम्
अधुना योऽसौ शासढहिरित्यस्या उत्तरोऽर्द्ध
उत्सृष्ट, स एवाभ्रातृकावादपक्षेणैव निरच्यते। पूर्वोऽपि च
शासह द्विरित्ययमभ्रातृमतीवादपणव योजयितव्य । एप पर
दि स्थित पक्ष । तस्या पर धभ्रातृमस्या य पुत्रो भवति,
तमेव पुत्रियाविधानेन एताभिमन्धित्यात् पौत्रो ममायमिति
अपुत्र सन् मातामह उपगच्छति नेतरान् भ्रामीपुत्रान्, अन्यथा
स एप दि पोदारो अपुत्रा म्यु, नतो चियापरिश्रमी ध्यर्थ ग्य
ग्यात् । अधपा म य रोयो एव्यामुप्यायण एय म्यान् ।
कि पुत्रियापितुरपि या भाप्या मागम्य दुर्टिनंति नम्यामणि
या आयते मा मातामदग्यप नेनरम्य पुत्रिकारितु यान ।
मष्टि चतत सयंमा नम्मान यंगाभिमन्धिययं धर्मण
पुत्रिया नियते तम्या पप पुत्री मातामहस्य भयनि न पर्याया
ति मेघ दायाचाहा, मानमान। अतरदमुच्यने,-"पिता
यत्र दुहितु' | 'पिता' 'यत्र' पग्मिन पाने 'दुहितु'
“प्रदनाया" प्राय प्रशानादिरयम् । “तिमेर रेनम गंगार
यो दुहितरि न पियतिन जामातर "बामनि" प्रसाधयनि,
সংশি, এমথনাথ। तदा नाम ना नि दण
जिपनि “गमगीन मामाभन्य' "माधान" भनि
पदानि “भा मातम सत्रासयमनपाय मममनि ।
पयनुनाभिपदधारमा मानमिति गनगन "मनसा मह
मेन मनाया गिनापानापन गमारा-.
-नारमपुत्र
उपमेय
गुप्रिया मम पर दोयामुरापात्री मम मपित

·स एव च ३१० १५० एख०] * घण्टकं काण्डम् * इत्येवं सुखेन मनसा सन्दधात्यात्मानं तस्यां पुत्रिकायाम् । तत्रैवं सति यस्तस्यामेव कृतपुत्रिकाधर्मिण्यामुत्पद्यने दौहित्रः, तमेव नाना ममायमित्येवमुपगच्छति मातामहः, न सर्वानेय दौहित्रान् , भ्रातृमत्या अपि स तस्या एव पुत्री मातामहम्य भवति, न सर्वस्याः, इति सैवन दायाग्रार्हा, नेतरा। मुख्यया वृत्त्या मातामहस्येव पौत्रो भवति, नेतरे भ्रातृमतीपुत्राः । ते हि गोण्या वृत्त्या अनयितुः पितुः पुत्राः मन्तो मातामहस्य पौत्रा इत्युच्यन्ते कदाचिल्लोके शास्त्रे चा॥ तत्रयं सति “अङ्गादयात् सम्भवति” “आत्मा चै पुत्र. नामासि” इत्येवमादिषु गोषां दुहितुः पुत्रत्वमुच्यते। किञ्च, यदि दुहिता पुत्रेण अविशिष्मा एव स्यात् । ततो दुहितेति विशेष- समाख्या नैव अस्ति घेयम् ! यस्माद् विशिष्टतरः पुत्री दुहिनुः सकाशादित्युपपद्यते ॥ यदपि चोक्तम्,-"अविशेषेण पुत्राणां दायो भवति"-इति, तदप्यभ्रातृमतीपक्षे द्रष्टव्यम् । अथवा वेदस्मृत्योविरोधे वेददृष्ट एव धो ज्यायान्, न स्मृतिदृपः। तस्मिश्च वेदे “अर्थतां जाम्या रिपथप्रतिषेध उदाहरन्ति" धर्मविदा,येयमृग् वक्ष्यमाणा (६ ख०) न जामये तान्च:" इति । अथशब्दी विशेषाधिकारार्थः। “ज्येष्ठ पुत्रिकाया इत्येके"-इति । यदा उन्मुष्टायां पुत्रिकापिनुरन्ये पुत्रा जायेरन्, तदा विभागकाले ज्येष्ट भाग पुनिकायै च दद्यात्, यधाभाग- मितरान् पुत्रान विमजेत्, अमागा एवं त्वितरा दुहितर स्यात्, ·। * निरुतम् * इति। तदेतदनयर्चा निरच्यते यथा दुहितॄणा भागो नास्तीति-॥ ५॥ न जामये तान्यो रिकथमारक चकार गर्भ सनितुनि- धानम् । यदी मातरो जनयन्त बहिमन्यः कर्ता सुकृतोरन्य ऋन्धन् ॥ न जामये भगिन्य जामिरन्येऽम्यां जनयन्ति जामपत्य जमते; सागतिकर्मणी निर्गमनमाया भवति । तान्न आत्मजः पुत्री रिक्थं प्रारिचन् प्रादाचकारना गर्भनिधानी सनितुर्हस्तग्राहस्स। यदी मातरोग्जनयन्त यद्विम् । पुनमाहि च निगमगतरः सन्तानका भवति पुमान् दागादान्यतगद्धगिना जामिः प्रदीगत परस्म ॥ ६ ॥ इति तृतीयाध्यायम्य प्रथमः पादः ॥ ३, १ ॥ न जामये इति। "न 'जामये भगिन्य" “मान्य आत्मज आत्मनो धिया जात । आत्मज यि यगति? ति, 'रिफ्धम् भाग्य। 'रिप' पर धन 'न' "मादान" न प्रदा। चिन्ता तम्या परोति? इनि: उच्यने,-'यकार गर्म मनितुनिधानम्। "मनिनु हन्नग्रादम्य' भगिनीमन प्रसय समी गति, पुणातीन्यथं । पिश, 'यटी मार,' ग्रन् पुप्रदरं मातरो जनयन्ति, “पहि" व पोदारं “परम्" “यहि " .

·३०१पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * "अबोद्री त्रियम्,द्धयोर्द्धयोरपि घोपोन्योः पुत्रयोः अन्यतरः एकतरः 'कर्ता' "सन्तानकर्ता भवति" । कतमः? यः “पुमान्" स एव “दायादः" दायाद्याहः, नेतरः कन्याख्यः। किस तयोरु. भयोरपि 'मुरुतोः' सुस्तय' सुतरामेकेनापि प्रयत्नेन कृतयोरु- त्पादितयोः 'अन्य अत्यन् , “अन्यतरोऽर्द्धयित्वा" सुटतोऽपि सन् “जामिः" जाम्याल्यो भगिन्याख्यः “प्रदीयते परस्में न कस्याञ्चिदप्यवस्थायामसावात्मीयो भवतीत्यभिप्रायः ॥ एवम- स्यामृचि 'न जामये तान्यो रिक्थमारक' इति न दुहितरो रिक्थ- भागिन्यो भवन्ति, नैताः सन्तानकर्मणि पितुरुपतिष्ठन्ते, धईयित्या छताः परस्मै दीयन्ते, तस्मादभागा एता इति ॥ यत् पुनरुक्तं पुंसोऽपि दानातिसर्गविक्रया विद्यन्त इति, तन् कदाचित् केन चिन्निमित्तेन भवति, स्त्री नु निसर्गणैच दीयते विक्रीयते विसृज्यते चा, सा हि परार्थमेवोत्पद्यते, तस्मादभागा इति ॥६॥ इति निरुक्तवृत्ती अष्टमाध्यायस्य (तृतीयाध्यायस्य) प्रथमः पाद: ।। ३,१॥

·द्वितीयः पादः ।
मनुष्यनामान्युत्तराणि पञ्चविंशतिर्मनुष्याः कस्मात्या-
कर्माणि सीव्यन्ति मनस्यमानेन सृष्टा मनस्यतिः पुनर्मन-
स्त्रीभावे मनोरपत्यं मनुपो वा। तत्र पञ्चजना इत्येतस्य
निगमा भवन्ति ।। १ ॥
प्रसक्तानुप्रसक्तमुक्तम्, तद्यथा जनयितुः प्रजा.' इत्येवमादि,
प्रतमिदानीमुच्यते,-
"मनुप्यनामान्युत्तगणि पञ्चविंशति"। मनुष्याणां नामानि
'मनुष्यनामानि' 'उत्तराणि' प्रकृतेभ्योऽपत्यनामभ्यः, अपत्यान्येच
हि विवृद्धानि सन्ति मनुष्या उत्युच्यन्ते। कियन्ति पुनस्तानि ?
'पञ्चविंशतिः' पञ्च च विंशतिश्च पञ्चविंशतिः (२५)। कतमानि
पुनस्तानि ? “मनुष्याः, नराः"--इत्येवमादीनि ॥
आह,-"मनुप्या. कस्मात्” ? उच्यते,-"मत्या" शात्या,
तत एते “फर्माणि" "सीयन्ति" तक्षन्तीत्यर्थः। अथवा “मनम्य.
मानेन" प्रजापतिना “रष्टा.” । “मनम्यतिः पुनः" अयं धातुः
"मनम्वीभाये”। मनम्वीभावो नाम प्रहृष्टन प्रहृष्यता प्रजापनि.
नेते सृष्टाः। अथवा “मनोरपत्यं” मनुष्याः “मनुपो पा" ||
"तन पञ्चजना इत्येतम्य निगमा भवन्ति" सन्दिाधाः,
तयमृगुदाहरणम् । तद्यथा,-॥१॥

·।
1
३२० २५० २ख०] * नेघण्टुकं काण्डम् *
तय वाचः प्रथमं मंसोय येनासुरां अभिदेवा
असाम । ऊर्जाद उत यज्ञियासः पञ्चजना मम होत्रं
उपध्वम् ।। तदद्य वाचः परमं मंसीय येनासुरानभिभवेम
देवा असुरा असुरता स्थानेवस्ता स्थानेभ्य इति वापि
वासुरिति प्राणनामास्तः शरीरे भवति तेन तद्वन्तः सोर्देवा-
नसृजत तत् सुराणां सुरत्वमसोरसुरानसृजत तदसुराणा-
मसुरत्वमिति विनायते । ऊर्जाद उत यज्ञियासः । अन्ना-
दाश्च यज्ञियायोगित्यन्नानामोर्जयतीति सतः पक्वं मुन-
कणमिति या । पञ्चजना मम होत्रं जुपचं गन्धर्चाः पित्तरो
दवा असुरा रक्षासीत्येके। चत्वारो वर्णा निपादः पञ्चम
इत्यौपमन्यवो निपादः कस्मान्निपणमस्मिन् पापकमिति
नरुताः यत् पाञ्चजन्यया विशा। पञ्चजनीनया विशा
पञ्च पृक्ता सङ्ग्च्या स्त्रीपुन्नपुंसकैवविशिष्टा बाहुनामान्यु-
तराणि द्वादश बाह कस्मात् प्रवाधत आम्यां कर्माण्यगु-
लिनामान्युत्तराणि द्वाविंशतिरङ्गुलयः कस्मादग्रगामिन्यो
भवन्तीति याग्रगालिन्यो भवन्तीति यायकारिण्यो भवन्तीति
बाना भवन्तीति वाञ्चना भवन्तीति वापियाम्यञ्चानादेव
स्पुस्तासामेपा भवति ॥ २॥

·1 ? “अस्ता निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् “तदद्य पाच-जुपध्यम्" (ऋ० स० ८,१, १३,४)। साँचीकस्याग्नेरार्पम् । तस्य विश्वदेव सह सवाद । तत्रेय होतृजपे विनियुक्ता । “तत्" चीयं “वाच" “परमम्' उत् कृण्म् अहम् “अद्य" "मसीय' मन्ये जाने इत्यर्थ । तेन वीर्य्यण किम् ? इति । “येन असुरान् अभिभवेम' पयम् । 'ऊर्जाद' अनभक्षयितार । अपिच हे 'यज्ञियास' यशसम्पादिन 'देवा' यूयम् । अपिच हे 'पञ्चजना मनुष्या । निपादपञ्चमा वर्णा' 'मम' इद होन' 'जुषध्वम्' जनुगृहा (ही) ध्वम् ॥ इति समस्तार्थ ॥ अथैकपदनिरक्तम् ।—'असुरा अनुरता स्थानेषु" ते हि न सुष्ठुरता स्थानेषु चपला इत्यर्थ । अब “या स्थानेभ्य इति' प्रच्यायिता देवरित्यर्थ । "अपि पा असुरिति स हि “जस्त क्षिप्र इच "शरीरे भवति' तम्य हि तय नित्यमयस्थानमित्यभिप्राय । 'तेन हि “तद्वन्त' भवन्ति । रो मत्वर्थे । अथवा इदमन्यद् ब्राह्मणोक्त निर्वाचन म्यात् “सोर्दे पानजत” मुरिति प्रशस्तनाम । प्रशस्तादात्मन प्रदेशात् प्रजा पति मुरानसृजत्, ऊर्येभ्य प्राणेभ्य । मुदतणन् पूर्वपक्ष पञ्चदश , ते न “सोयानसृजत तत् सुराणा सुरत्वम्-इति विनायते । एपमेय प्रातिरोम्येन "असारमुग नएजन"। असुरिति प्रशस्नप्रतिवेध । अप्रशन्तादात्मन प्रदेशात् प्रजापतिग्मुरानग्जत । तदुत्तम्,-'योद्धा तिन्द परपक्ष, नेन अमुरानराजत-इति। “ऊजाद उन यसियाम, अनादान यरिया । “अनित्यननाम" सद्धि "उनयनि" प्राणनाम । तदुक्तम्,-'ऊर्ध्व .

·३.० २या रख०] * घण्टुकं काण्डम् * २६१ बलिष्ठ करोतीत्यर्थः । अथ "चा" "पकम्” एतत् “सुप्रवृक्णम्" भवति “इति"- ककाररैफसामान्यात् पत्रेश्चतेर्वा स्यात् । द्वयोरपि या तद्धि पक सन्मृदुन्यात सुच्छेद्यं भवति ।। “पञ्चजना मम हो जुपध्वम्” । एतदत्र सन्देहपदमेकमु- धृत्य प्रदर्शितम्। “गन्धर्वाः पितरा देवा असुग रक्षासीत्येके" मन्यन्त। “चत्वारो वर्णाः, -इत्यौपमन्यवः"। निषद्य हन्तीति निषादः प्राणियधजीवनः । अथवा “निपण्णमस्मिन् पापकमिति" निपादः सौधन्वना इत्येके मन्यन्ते । स च रथ- कारः। “रथं ये चक्रुः सुवृतं मुचेतसोऽविहरन्तं मनसस्परि- श्यया। ता अन्वर स्य सवनस्य पीतय आ वो बाजा भवो वेदयामसि ।"--इति (. सं. ३, ७, ७, ३)। तस्य भिन्न- कालमाधानं श्रूयते,-"वर्षासु रथकारः" । "ऋभूणां त्वा इति रथकारस्य" इति च मन्त्रभेदः,-"सौधन्वना ऋभयः (ऋ. सं. १, ७, ३०, ४)"-इति व मन्त्रलिङ्गात् ।। यथा तु पञ्चजनशब्देन मनुष्या एव निपादपञ्चमा वर्णा उच्यन्ते, तथैव निराह, “यत्पाञ्चजन्यया विशेन्द्र घोषा अस्- क्षत। अस्तृणानु बर्हणा विपो यो मानस्य स क्षयः ॥” इति (ऋ० सं०६,४,४३,१)। प्रगाथेन दृष्टा। इयमनुष्टुप् । ऐन्द्री। पृष्टस्य पञ्चमेऽहनि मरुत्वीयशस्त्रस्य प्रतिपदेपा। 'यत्' यदा “पञ्चजनीनया विशा” पञ्चजनसमुदायलक्षणया सहितः स्तोतृभिः ऋत्विग्भिः अवर्षति 'इन्द्रे' वर्षार्थिमिः 'घोपाः' स्तुती: 'असृक्षत' अमुल्यन्त । निपादपञ्चमा वर्णा भाचा ·[पूर्वषट्कम् २६२ * निरुक्तम् * सन्तो पर्याभावे अस्तुवतैय इन्द्रम्-'वर्ष भगवन् !'-इत्येवमर्थ- यन्तः । अत इदमुक्तम्, यदा पाञ्चजन्यया विशा सह घोपा ऋत्विग्भिः असृज्यन्तेति । तदा किम् ? इति । तदा उपश्रुत्य स इन्द्रः ताभिः प्रहादितचेताः 'अस्तृणात्' अहन वर्थ मेघान् । 'यहणा' परिवृद्धन पधेण, परिवृद्धानि या मेघजालानि 'विपः' विपाट, पिता मेघानां मेधावी या 'अर्यः' ईश्वरः कृत्स्नस्य जगतः। कस्मात् पुनरस्तृणान् ? यस्मात् 'मानस्य स क्षवः' मानत्य दर्पस्य बलस्य वीर्यस्य स क्षयः निवासः, तस्मात् अस्तृणात् । अवीप्यों हि स्तृयमानः किं कुर्यात् परितुष्टोऽपि ? अथवा मानस्य सत्का- रस्य पूजायाः स इन्द्रः क्षयो निवासो भाजनमिति मन्यानः स्तोतृभिः पर्थिभिः सत्यतः, तान् वर्षप्रदानेन प्रतिसत्कारयिष्यन् अम्तृणात् मेघान् । अपि या अस्य जगन्निर्माणस्य देवादेः स्थाय. रान्तस्य स इन्द्रः क्षयो नियास आश्रयो यस्मात् ततो मेघानस्त. णान्। अनागिद्वारेणाम्य जगन विनाशो मा भूत् कथन्नामेत्य- भिप्रायः॥ “पञ्च पृक्ता सड्या" । मा हि “स्त्रीपुरनपुंसकेप्यविशिष्या" एच भवति । तद्यथा-पञ्च स्त्रियः, पञ्च पुरुषाः, पञ्च कुलानि इति। एष पञ्चशदे म्त्रीपुनम विशेण नाम्नि। “याटुनामान्गुत्तराणि द्वादश”। बाहोनामानि 'याहुनामानि' उत्तराणि' प्रहतेभ्यो मनुष्यनामभ्यः । मनुष्याणामेव हि भव- न्लीनि मनुष्यनामभ्य उत्तगणि 'याहुनामानि'। फियन्ति पुन- स्तानि? 'दाद' च दश च द्वादश। कतमानि पुनम्नानि ?

·३१०२पा० २ख०] छनघण्टुकं काण्डम् *
२६३
"आयती, च्यवाना अभीशू-इत्येवमादीनि । आमिश्रीभवतः
कर्मभिरेताविति आयती। न्याययितारी कर्मणां व्ययाना ।
अभीशू अभ्यनुवाते कर्माणि । इत्येवमादि योज्यम् ।।
आह,-"याह कस्मात्"? उच्यते,-"प्रवाधत आभ्यां
कर्माणि" प्रकरण याधते प्रक्षिपयत्याभ्यां कर्माणि ॥
"अगुलिवामान्युत्तराणि द्वाविंशतिः” । अगुलीनां नामानि
'अङ्गुलिनामानि' 'उत्तराणि' प्रश्तेभ्यो बाहुनामभ्यः, याहोरेव ह्यद्गु-
लयो भवन्तीति बाहुनामभ्य उत्तराणि अगुलिनामानि। कियन्ति
पुनस्तानि ? 'द्वाविंशतिः' च विंशतिश्च द्वाविंशतिः। कतमानि
पुनस्तानि? "अन युयः, अण्यः क्षिप." - इत्येचमादीनि । थाहा
अवस्थिता अवन्त्येताः कर्माणीति अग्र युगः । अण्यः परिमाणात्
पता:। क्षिप्यते आभिः क्षेतव्यं द्रयमिति क्षिप । इत्येवमादि।
आह,- भड्गुलयः फरमात्" ? उच्यते,-"अग्रगामिन्यो
भवन्ति" अग्रे घेताः कर्मसु गच्छन्ति । अय चा" "अग्रगा-
मिन्यो भवन्ति" अग्रे होता गलन्ति उदकानि । “अप्रकारियों
घा भवन्ति” अग्रे होताः फर्माणि कुर्वन्ति । “भर्ना भवन्ति
या" तथाहि, यो हाताभिरभिहन्यन्तेऽसापट्टित्त इव भवति ।
"अपि या अभ्यश्चनादेव स्यु." एता हि त तमर्थमामिमुग्य.
नाञ्चन्ति गच्छन्ति। ये तु "यभ्यसनाः" इत्यभिधीयन्ते,
तेश व्यत्यत आभिरिति
“तासाम्" अगुलीनाम् “ए।" निर्गचिका सर “मपति
-॥२॥

·।
२६४
* निरुक्तम् * [पूर्वपटकम्
दशावनिभ्यो दशकक्ष्येभ्यो दशयोक्त्रेभ्यो दशयो-
जनेभ्यः । दशाभीशुभ्यो अर्चताजरेभ्यो दश धुरी दर्श
युक्ता वहद्भ्यः । अवनयोऽङ्गुलयो भवन्त्यवन्ति कर्माणि
कक्ष्याः प्रकाशयन्ति कर्माणि योक्त्राणि योजनानीति
व्याख्यातमभीशवोऽभ्यश्नुवते कर्माणि। दश धुरो दश
युक्ता बहद्भ्यः । धृधूयतेबंधकर्मण इयमपीतरा तस्मादेव
विहन्ति वहं धारयतेर्वा कान्तिकर्माण उत्तरे धातवोऽष्टो-
दशाननामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिरन्नं कस्मादानतम्भृतेभ्योऽ-
तेत्तिकर्माण उत्तरे धातयो दश । बलनामान्युत्तराण्यष्टा-
विंशतिर्वलं कस्माबलं भरं भवति विभत्तधननामान्युत्तरा-
ण्यष्टाविंशतिरेव धनं कम्माद्धिनीतीति मतो गानामान्यु-
तराणि नव क्रुध्यतिकर्माण उत्तरे धातयो दश क्रोधनामा-
न्युत्नराण्येकादश गतिकर्माण उत्तर धातयो द्वाविंशशत
क्षिप्रनामान्युत्तराणि पविंशतिः क्षिप्रं कम्मान् मङ्क्षिप्तो
विकोऽन्तिकनामान्युत्नराण्येकादशान्तिकं कम्मादानीतं
भवति सह ग्रामनामान्युत्तराणि पटचत्वारिंशत् मङ ग्रामः
कस्मात् सङ्गमंनाद्वा गंगती ग्रामाविति वा तत्र बल
इत्येतस्य निगमा भवन्ति ॥३॥

·२०२पा० ३०] नघण्टुक काण्डम् । २६५ दशावनिभ्य इति। अपनर इत्येवदानि नद्यादिनामभिः सन्दिाने, तदर्थमिदमुदाहियते । त्रिष्टुयेषा । अर्बुदस्य काद्रबेयस्य सर्पस्यार्पम् । ग्रायम्नुतौ विनियुक्ता ! दशभिरयनिभिः ये उप- चर्य्यन्त ग्रावाणः, सोमाभिषयकर्मणि प्रवृत्ते, ने दश अवनयः, तेभ्यः 'दशावनिभ्यः' हे ऋत्विजः ! यूयमपि 'अर्चय' स्तुतीः प्रोचारयनेत्यर्थः। एवमेव दशभिः कक्ष्याभिये उपचर्यन्ते, ते दशकक्ष्याः, तेभ्यः 'दराकक्ष्येभ्यः' अर्चत । दशभिर्योक्त्रैः ये उपचर्य्यन्ते, ते दशयोक्त्राः, तेभ्यः 'दशयोक्त्रेभ्यः' अर्चत । दशभियोजनैः ये 'उपचर्यन्ते,ते दशयोजनाः, तेभ्यः 'दशयोजनेभ्यः' अर्चत ! दशभिरभीशुभिर्ये उपचर्य्यन्ने, ते दशाभीशवः, तेभ्यः 'दशाभीशुभ्यः' अर्चत। 'अजरेभ्यः' मजरणधर्मभ्यः 'दश धुरः' य एते ग्रावाणः तेभ्यः भर्चत। दशमिर्दशभिरङ्गुलीमिर्य एते युक्ता पहन्ति प्रायाः, तम्य एभ्यः 'दश युक्ता पदभ्यः' अर्चत ।। इति समस्तार्थः॥ अयफपदनियताम् । “अयनयोऽशुलयो भवन्ति' ता हिं “अयन्ति कर्माणि" रक्षन्ति मक्षयन्ति पा क्षिपयन्तीत्यर्यः । “कश्याः" अगुलय एव, ता हि "प्रकाशयन्ति कर्माणि प्रक. टीकुर्वन्तीत्यर्थः । “योकताणि" इत्येतत् पदं “योजनानि इति" अनेन पदेन प्यारयातम्। योजनानीत्येतत् निगदसिद्धमेव । “श्रीशवः अपि सद्गुलय पय, ता दि “मम्यनुपने कर्माणि" प्याप्नुयन्तीत्यर्थः। अनेक ममिरगुलय एयोक्ता, भनेझफ्रि- यायोगिनीमिरीमि हीतास्तदर्थमर्चतति । “धूः पूर्वतः पध.

·.
* निरुक्तम् * [पूर्वपटकम्
कर्मण" ध्वरति धृर्वतीति चधकर्मसु पठितम् । “इयमपीतराधू'
अनडुहादिसम्बन्धिनी। “एतस्मादेव" धातो घधकर्मण ।
सापि “विहन्ति यहम्" अनडुहोऽश्वस्य वा। "धारयतेर्वा” सा
हि धारयत्यश्वमनड्वाहञ्च ।।
"कान्तिकर्माण उत्तरे धातवोऽदश"।
खल्यय पुस्पो
व्याख्यात सबाह सागुल, त खलु काम एघ प्रथममाविवेशेति
उत्तरे कान्त्यर्था इत्यर्थ । यद्यपि हाकान्त भवति, तदप्यङ्गुली
भिरेव कान्तं नियत इत्यतोऽगुलिनामभ्य 'उत्तरे कान्ति
कर्माण' समानता । कियन्त पुनस्ते । इति । 'अष्टादश'
अष्टौ च दश च अष्टादश (१८)। कतमे पुनस्ते? इति ।
"धश्मि, उश्मसि, अययेति”- इत्येवमादय ॥
"अन्ननामान्युत्तराणि अयाविशति" ।
अग्नस्य नामानि
'अननामानि' 'उत्तराणि' प्रतेभ्य कान्तिकर्मभ्य , अनमेच हि
कान्त सर्यभायेभ्यो भवतीति कान्तिरर्मभ्य उत्तराणि अमना
मानि। कियन्ति पुनस्तानि ? 'अप्राविंशति' अणे च विंशतिश्च
अप्टाविंशति (२८)। पतमानि पुनस्तानि ? “अन्ध, पाज,
पाज , प्रय , पृक्ष" इत्येवमादीनि । अन्ध प्रत्यय निर्वक्ष्यति ।
पाजयित य पूजयितयम् एतद् भोजनायोपस्थित भवनि घाज ।
पीयत इति पाज । प्रय पानादेव ॥
आह, अन पम्मात्" ? उच्यते,-"बा" आभिमुग्न्येन
होतन् “नत" नहीभूत भवति भोबनाय भूनानाम् । “बता"
अद्यते अत्ति च भूतानि, तस्मादन्न तदुच्यत त्युवम् ॥
.

·२६७ तानि। ३१.२पा० ३ख०] *नघण्टुकं काण्डम् * *अतिकर्माण उत्तरे घातवो दश"। अन्नमेय ह्याद्यत इत्यन्ननामभ्यः उत्तरेऽत्तिकर्माणः' समाम्नाताः । कियन्तस्ते इति ? 'दश' (१०)। कतमे पुनस्ते? "आवयति, भर्वति, बभस्ति - इत्येवमादयः॥ “यलनामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिः” । घलस्य नामानि 'बल- नामानि' 'उत्तराणि' प्रस्तेभ्योऽत्तिफर्मभ्यः, य एवं वदन्ति त पर बलवन्तो भयन्तीत्यत्तिकर्मभ्य उत्तराणि पलनामानि समाम्ना. कियन्ति पुनस्तानि ? 'अष्टाविंशतिः' अष्टौ च विशतिश्च अष्टाविंशतिः (२८)। कतमानि पुनस्तानि? "ओजः, पाजः, शवः” इत्येवमादीनि । ओजः ओजतेयोन्जनेवा। इत्येचमादि। माह,-"चलं कस्मात्" ? उच्यते, तद्धि "मरं भवति" भियते (भू० उ०) हि सः, योऽवलिप्तो भवति । “बिभत्तः या (जु० उ०)स पति॥ "धननामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिरेष" । एच यलयन्तो भवन्ति त एप धनं प्राप्त पन्ति इति यलनामभ्यः 'उनराणि धननामानि'। कियन्ति पुनस्तानि ? 'अष्टाविंशतिरेध' (२८)। घलनामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिः इमान्यष्टाविंशतिरेवेत्येवशदः । फतमानि पुनस्तानि ? "मघम् , रेपणः, रिक्यम्, घेदः"- इत्येवम्प्रभृतीनि। रिच्यत इति रेक्णः । अतिरिच्यमानमेतदि. दैव तिष्ठति नियमाणस्येति रिक्यम् । विधन सभ्यत पय इति घेदः। इत्येवमादीनि । य - ·. २६८ * निरुकम् * [पूर्वपट्कम् आह,-"धनं कस्मात्" ? उच्यते,-"धिनोतीति सतः" सत इति कारकावधारणम् , धिनोतिस्तर्पणार्थः । "गोनामान्युत्तराणि नव”। गयां नामानि 'गोनामानि' प्रक्रनेभ्यो धननामभ्यः, गाव एव हि प्रष्ट धतमिति धननामभ्यः 'उत्तराणि, गोनामानि । कियन्ति पुनस्तानि ? 'नव' (६)। कतमानि पुनस्तानि ? “अग्न्या, उस्रा, उस्त्रिया" इत्येवमादीनि। अज्या अहन्तव्या भवति । इत्येवमादि निर्यचनम्। उक्तनिर्ध- चने हि गोशब्दः, अतो गौः कस्मात् इति न प्रवीति ।। "अध्यतिकर्माणः उत्तरे धातयो दश”। धनार्थमेव हि गवार्थ च क्रोधो भवतीति गोनामभ्यः 'उत्तरे' अध्यर्थाः समाम्नाताः । कतमे पुनस्ते ? इति । "रेलते, हेलते"-इत्येवमादयः ॥ अध्यर्थसम्बन्धेनैव क्रोधनामान्युत्तराणि" । कियन्ति पुनस्तानि ? “एकादश” (११)। फतमानि पुनस्तानि ? “हेड, हरः, दृणिः, त्यजः” इत्येवमादीनि । हे अरे इत्यनेनाविष्टो भवतीति हेडः। नीचरनेन नरक प्रति हियते इति हरः । नीचरनेन हियते नरकं प्रतीति हणिः। त्यजत्यनेनाविष्टो धर्म जदातीति त्यजः । इत्येवमादि। "गतिकर्माण उत्तरे धातयो द्वाविंशशतम्” (१२२)। मुद्धा एच सन्तः सुतरां गच्छन्तीति प्रोधनामभ्यः 'उत्तरे' गतिकर्माणः' समाम्नाताः॥ “क्षिप्रनामान्युत्तराणि पड्विंशतिः"। गतिसम्बन्धादेव "शिवनामानि उत्तगणि' समाम्नातानि । कियन्ति पुनम्नानि ?

·आह- ३०२पा० ३ख०] * नेघण्टुकं काण्डम् * २६६ “पड्विंशतिः' पदच विशतिश्च पड्विंशतिः (२६)। कतमानि पुनस्तानि ? “नु, मक्षु, द्रवत्" -इत्येवमादीनि । मुन्न इय क्षिप्रं गच्छतीति नु। मां क्षिणोति मां क्षिणोतीति सर्व एव हि शिमगामिनं मन्यन्त इति मनु। द्रवत् चतेः । इत्येवमादि । -"क्षिप्रं फस्मात्" ! उच्यते,-"विकर्षः विरुष्टो विक्षिप्तोऽर्थः “संक्षिप्तः" क्षिप्रमुच्यते ॥ "अन्तिकनामान्युत्तराण्येकादश” । य एव हि क्षिप्रं गच्छति, स एवाभिप्रेतार्थस्य अन्तिके समीपे भयन्तीति क्षिप्रनामभ्यः 'उत्तराणि 'अन्तिकनामानि । कियन्ति ? 'एकादश' (१२) । कतमानि पुनस्तानि ? “तडित्, आसान"-इस्येवमादीनि । ताडयतेऽस्मिन् प्रदेशेऽवस्थित इति तडित् इत्युच्यते। अन्तिक- प्रदेशोपासनः स आसात् । इत्येवमादि योग्यम् । आह,-"अन्तिकं कस्मात्" ? उच्यते,-तद्धि आनीतं भवति" सनिष्टत्वात् ॥ “संग्रामनामान्युत्तराणि पट्चत्वारिंशन्" । संग्रामस्थ नामानि 'संग्रामनामानि' 'उत्तराणि' प्ररनेम्योऽन्तिफनामन्यः, अन्तिकीभूतानामेव हि मंग्रामो भवतीन्यन्तिफनामभ्य उत्तराषि संग्रामनामानि । क्रियन्ति पुनस्तानि ? 'पट्चत्वारिंशन्' (४६), फनमानि पुनम्तानि? "रणः, विया, नदनुः"त्येवमादीनि । रात्यम्मिन् वाग इति रणः ! विविधा शापामा पार भयतीति विवार । नदल्यम्मिन् रा इति नदातुः। इत्येवमादि योध्यम् ॥ .

·२७० * निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् आह,-"संग्रामः कस्मात्" ? उच्यते,-"सङ्गमनाद्वा" सङ्गच्छन्ति हि परस्परेण तत्र योधाः। “सङ्गरणाद् घा संगृणन्ति संशब्दायन्ते शूरा यत्र परस्परेण । “सङ्गती नामा विति वा" । ग्राम इति सङ्घात इत्युच्यते। परस्पर विजिगीषया समागतो तत्र भवतः ॥ “तत्र” पट्चत्वारिंशत्के संग्रामनामगणे "खले."-"इत्ये. तस्य” नाम्नः “निगमाः" सन्दिग्धाः "भवन्ति" इतरोऽपि धान्यं- खल इत्युच्यते संग्रामोऽपि । तत्रैवं सति अस्यामृचि घक्ष्यमा- णायां 'सले न पूर्णन्' इति व्यपदेशाद् विभागो लक्ष्यते शस्यबलसंग्रामखलयो:--॥ ३ ॥ अभी३ दमेकमेको अस्मि निप्पाडभी द्वा किमु त्रयः करन्ति । खले न पनि प्रति हन्मि भूरि कि मा निन्द- न्तिगत्रयोऽनिन्द्राः ।। अभिभवामीदमेकमेकाऽम्मि निप्पह- माणः सपत्नानभिभवामि हो कि मा प्रयः कुर्वन्त्येक इता द्वी इततरा सह या त्रयम्तीर्णतमा सद्द या चन्वा- रचलिततमा सङ्ग याप्टारश्नोते व न बननीया नावाप्ता चा दश दम्ना दृष्टार्था या विंशनिर्दिशतः शतं दगदशतः सहम महस्वदयुनं नियुनं प्रयुनं तत्तदम्यम्तमदों मेघा भन्यरणमम्यु नहोउम्बुदा म्युमद्भातीति याम्युमद्भयनीति सह या ·। - ३अ०२पा०४ख० * नघण्टुकं काण्डम् * चा स यथा महान् बहुर्भवति वर्पस्तदिवायुदम् । खले न पनि प्रतिहन्मि भूरि । खल इव पर्पान् प्रतिहन्मि भूरि खल इति संग्रामनाम खलतेर्या स्खलतेायमपीतरः खल एतस्मादेव समास्कन्नो भवति । किं मा निन्दन्ति शत्र वोऽनिन्द्राः । य इन्द्र न विदुरिन्द्रो घहमस्म्यनिन्द्रा इतर इति वा । व्याप्तिकर्माण उत्तरे धातवा दश तत्र द्वे नामनी आक्षाण आग्नुवान आपान आप्नुवानो वधकर्माण उत्तरे धातवस्त्रयस्त्रिंशत् तत्र चियात इत्येतद् वियातयत इति वा वियातयेति चा। आखण्डठ प्रहृयसे । आखण्डयितः । तडिदित्यन्तिकयधयोः संसृष्टकर्म ताडयतीति मतः ॥४॥ "अभी३ दमेक-~०ऽनिन्द्राः”। (ऋ० सं०८, १, १,२)। वैकुण्ठस्येन्द्रपुत्रस्येयमार्षम्। जगी। दशरावस्य नवमेऽहनि निष्केवल्ये शस्यते। आध्यात्मिको मन्त्रः। “इ” तावन् जगत् 'एकः' एच अहम् 'यमि अलि' “अभिभयामि", अभिभूय च भवामि । अस्य सर्वस्याहमेकोऽधिपतिरित्यभिप्रायः। कथं पुनरभिभवाम्यहमेनन् ? “एकम् एकः” निप्पाट “निप्पहमाण:" “सपत्नान्" शबून् निश्चयेनाधिकं याभिभवामीत्यर्थः। सहतिरमि. भवार्यश्छन्दसि। कथम्पुनरभिभवन् मपत्नानहमस्य जगत आधिपत्ये वर्त? यावदेकं तायदाग मन्नमेक एवाभिभवामि ·नाह निन्दाई, . २७२ * निरत्तम् * [पूर्वषट्कम् सपतम्, 'अभी द्वा' "द्वी" अप्यागती एक एव "अभिभवामि । “किम्" 'उ' "य" 'करन्ति' नयोऽपि युगपदागता सन्त एकाक्निोऽपि मम कि “कुर्वन्ति" १ न किश्चिदपीत्यभिप्राय । विश्च 'पले न पान्' गाद्यमाने हत्यमाने गम्यमानेऽन । एक पल- शब्द उपमानम्, उपमासम्बन्धात् , यथा 'पले पलम्याने कर्षण 'पर्षान' यहनपि सञ्चितान् अप्रतिवन्धेन शुरन् (क्षन्दीरन् ), एयम हमपि भूरीनपि शत्रूनागतान् क्षणादेव तैपतिय यमान 'इन्मि'। तमेपम्प्रभाव सन्त मा "दि निन्दन्ति शत्रय " स्तयोऽहमित्यभिप्राय । अपि च “अनिन्द्रा', 'ये' माम् “इन्द्र न विदु' याथार्थ्यत , ते पथमपिशायेघ मा निन्दन्ति ? मैन. न्याय्यमित्यभिप्राय | “अनिन्द्रा इतर ति पा' अथवा भनिन्द्रा सन्त आत्मा फयमिन्द्र सन्त मा निन्दन्ति ? न तु नामेन्द्रत्ये नेवादमतिरिक्तम्भ्य, अथ पमितर अनिन्द्रा सन्ती गरज न्तीत्यभिप्राय ॥ इति समम्नायं ॥ अधेयपदनिएनम् ।--"एप इता सम्या" गता मंग्या, भर प्रात्ययं । दृश्यादिप पापीय गन्ना। “ढी दुनतम मण्या" पया मफाशान। “अपनार्णनमा मग्या'यां मयागात् । समानुप्रसनमुन्यने,-"गन्याग्धतिमा मग्या" प्रिय सपासान् । “अमायनोनहिमा माया पाय पनि। "नवनियामाया, रान पनीया" म सम्मनाया मर्यात, मपमानायुनायो दि नियों न पधिदप्याग्म्म वि 1 "" भी या माया सा “दा गानप या भवति।

·अथा ३०२पा०४ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * २७३ "दृष्टार्था चा" दृष्टार्थव हि दशानामुपरि पुन पुन दृश्यते सख्या। तद्यथा, एकादशेत्येवमादि । तस्माद् दृष्टार्थदर्शनाद् दशेत्युच्यते । “विंशतिडिदशत” द्वि दश विशतिरित्युच्यते । “शत दशदशत दशकृत्योऽभ्यस्ता या दश, ता समुदिता शतमित्युच्यते । “सहन सहस्यत्” । सह इति बलनाम, तेन तद्वत् दुलानामपि सहस्र समुदित बलवदेव भवति सङ्घातवलीयस्त्वात्। “अयुत नियुत प्रयुत तत्तदभ्यस्तम्” सहन दशकृत्योऽभ्यस्तमयुतमा- मिश्रीभूतमयुतमित्युच्यते, अयुतमपि दशरत्योऽभ्यस्त नियुतमि त्युच्यते, नियुतमपि दशकृत्योऽभ्यस्त प्रयुतमित्युच्यते । युदश दविवक्षया अम्मुशद् निर्वक्ति,-अरणशीलम् “अमु" तस्य दाता मेघ , स “अम्धुद" तस्य, “स यथा" उदकभाच मापद्यमान “महान् बहुवति वर्षन् तदिघार्युदम्” तदिच धर्पन् यद् यह द्रव्यजात भवति, तदर्बुदमित्युच्यते । “पल इति सग्रामनाम' । खलतेर्वा भ्रश्यत्यर्थस्य, भ्रष्यन्ति हि योधा । "स्खल्तेर्वा" हिसार्थस्य, हिस्यन्ते हि तन परम्परेपा । पीतर" "पल” धान्यखल “एतस्मादेव" तत्रापि हि भ्रश्यन्ति चूर्ण्यमानानि धान्यानि हिस्यन्ते घा, चूर्ण्यन्त इत्यर्थ । अथवा “समासन" असौ "भवति' विप्रकोण धान्ये ।। "व्याप्तिकर्माण उत्तरे धातयो दश" (१०)। सग्रामे हीतरेतर व्याप्नुवन्ति योधा इति सग्रामनामभ्य 'उत्तरे 'व्याप्तिकर्माण'। फतमे पुनस्ते? इति। "इन्वति, ननक्षे"--इत्येवमादय । "तत्र" दशके व्याप्तिकर्मधातुगणे पते "द्वे" नामनी" भवत- "अयम.

·२७४
* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम्
'आक्षाणः (३) इति, 'आपानः (६) इति च। तत्र, “आक्षाण
आश्नुवानः” यो हि अश्नोति व्याप्नोति स आक्षाण इत्युच्यते तथा
च य आमोति सः "आप्नुवानः" सन् "आपानः" इत्युच्यते ।।
“यधकर्माण उत्तरे धातवस्त्रयस्त्रिंशत्”। संग्रामे हीतरे-
तरं व्याप्य ततो नन्तीति व्याप्तिकर्मभ्यः 'उत्तरे' 'वकर्माण:'
समानाताः। कियन्तः ? 'त्रयस्त्रिंशत् (३३)। कतमे पुनस्ते?
इति। "दभ्नोति, भथति, ध्वरति, धूर्यति" इत्येवमादयः
"तत्र" पधकर्मधातुमध्ये "चियात इत्येतत्" नाम । तत्पुनरेवं
निर्धक्तयम्,-"वियातयते" नानाकारं यातयते यः शत्रून, स
पियातः। अथ "या" एवमन्यथा स्यात्-"यियातय." एव.
मुच्यते यः म्तोतृभिः, स वियातः । 'आखण्डला'-इत्येतदपि
नामैच। निगममपि चात्र दर्शयति,-"आपण्डल प्रयमे ।
आभिमुण्येनावस्थितो यः खण्डयति मेघान्, स आसण्डयिना,
तम्य सम्योधनम् । है "पापण्डयितः"
इरिस्थिठिनाम फण्यो मन्त्रहय। तम्येयमार्यम् । गायत्री
पेन्द्री। रात्रिपायेषु मध्यमरात्रिपाये होतुरियं शरये
विनियुना। “शाचिंगो शाधिपूजनायं रणाय ते मुनः
आपण्डल प्रहयौ ।" (ऋ० सं०६,१,२४, २)। शानिगो
इति च पदम्। शीति फर्मनाम । तस्य शच्याग्यम्य
पर्मणो येयमिट्रिपशुमोमादिलक्षणा मन्ननिः, मा शानिः ।
अथवा म्यार्थिक ण्य नदिन. म्यान्। शच्येय शाचिः। नं
प्रत्यायमानो यो गति, म शानिगुरिन्द्रा, नम्प सम्बोधन
॥
-

·३२०२पा० ५०] * नैघण्टकं काण्डम् * है 'शाविगो!" इति। तथैव शाच्यां य आगतः सन् पूज्यते स शाविपूजनः, तस्य सम्बोधन है 'शाचिपूजन !!! हे 'आखण्डल' आखण्डयितः! शत्रूणां मेघानां था। इयमस्माभिः प्रस्तुता शची या पति ते नित्यमिष्टमागतं यथा च पूज्यसे त्वमागतः सन् , किञ्च एतस्याञ्च शच्यामस्मिन् कर्मणि 'अयं रणाय' रमणाय 'ते' नव 'सुतः' अभिपुतः सोमो यतोऽस्माभिः त्वं 'प्रहूयसे' प्रकर्षणादरवादियसे आहूयसे। स एवमेतज ज्ञात्वा अस्मदनुग्रहाय अनतीतकालमागन्तुमर्हसीत्यभिप्रायः ॥ आसण्डलशन्देऽल्पतरं वक्तव्यं बहुतरं तडिच्छन्दे इति भेदतो निरुच्यते,-"तडिदित्यन्तिकवधयोः संसृष्टकर्म"। तडिदित्येतच्छब्दरूपमन्तिकाभिधायि पधाभिधायि च इत्येकमेव ह्य तदुभाभ्यामर्थाभ्यां सम्प्रयुज्यते । विद्युदपि च तडिदित्यु. च्यते। सा पुनः कर्तरि कारके "ताडयतीनि सत.” ॥ ४ ॥ त्वया वयं सुवृधा ब्रह्मणस्पते स्पार्हा वसु मनुष्या ददी- महि । या नो दूरे तडितो या अरातयोऽभि सन्ति जम्भया ता अनमसः। त्वया वयं मुबर्द्धयित्रा ब्रह्मणस्पते स्पृहणीयानि वमनि मनुप्येभ्य आददीमहि याश्च नो रे तडितो याश्चान्तिकेरातयोग्दानकर्माणो वादानप्रज्ञा या जम्भय ता अनममोऽम इति रूपनामाप्नोतीति सतो विद्युत्तडिद्भवतीति शारुणिः मा वताडयति दूराच ·* निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् दृश्यतेऽपि विदमन्तिकनामैवाभिप्रतं स्यात् । “दूर चित् सन्तडिदिवातिरोचसे।" रेऽपि सन्नन्तिक इव सन्दृश्यस इति । वचनामान्युत्तराण्यष्टादश वन्नः कस्माद् वर्जयतीति सतस्तत्र कुत्म इत्येतत् कृन्ततेऋपिः कुत्सी भवति कर्ता स्तोमानामित्यौपमन्यवोऽत्राप्यस्य वधकमव भवति तत्सस इन्द्रः शुष्णं जघानेत्यश्वर्यकर्माण उत्तर धातवश्चत्वार ईश्वरनामान्युत्तराणि चत्वारि तत्रन इत्येतत् सनित ऐश्वयंणेति वा सनितमनेनश्चर्यमिति वा ॥ ५॥ यथा त्वन्तिकनामेदं तथेयमृगुदाहरणम्,-"त्वया घयंक- अननसः" इति (ऋ० सं० २, ६, ३०, ४)। गृत्समदस्यार्पम् । जगती। प्रवायें विनियुक्ता। हे ब्रह्मणस्पते !" "त्या" “चयं" 'सुवृधाः' “सुपर्द्धयित्रा" सुष्टु घर्द्धिता अनुगृहीताः सन्तः 'वसु' “वसूनि" यानि यानि 'स्पाही' म्पाहांणि 'म्पृहणी- यानि” तानि तानि 'मनुष्या' “मनुष्येभ्य." तानभिभूय “आददी- महि" । किञ्च, “याच नो दृरे नहित.” 'या नो दूरे' अध्यन्यय- स्थिताः “अरातय.” “याश्चान्तिके”। तडिच्छब्दस्यान्तिकाभि- धायित्वम् । दूरे च अन्तिके च या अरातयः। अरातिः सेना। “अदानकर्माणः । रातिदर्शनार्थः। अम्माकमभिमतानन् ददतो ये निवारयन्ति ते। 'भरातयः' “अदानप्रशा." न दात. प्यमस्माभिरेभ्य इत्येवं येषां प्रज्ञा ते अदानप्रना.। द्विविधा ·२७७ १०२पा० ५०] * नैघण्टुर्क काण्डम् * हि शत्रयः,-दुःखसन्नाश्याः, सुखसन्नाश्याश्च, तत्र ये दुःस्त्र- सन्नाश्या ने अदानप्रज्ञाः, ये अदानकर्माणः ते मुखसन्नाश्याः । ते चोभयेऽपि दूरे चान्तिके चावस्थिता भवन्ति । “ताः" दूरान्ति- कावस्थितानुभयानपि “जम्भय” निश्चेप्टान कुरु त्वं ब्रह्मणस्पते। किञ्च, "अनप्रसः" अरूपाश्चैतान कुरु। “IR इति रूपनाम" । तद्धि “आप्नोति" आश्रयम् ॥ “विद्युत्०" । “सा यताडयति” अशनिरूपेण । “दूरात्" एच "च" "श्यते” । तस्मान तस्या अन्तिकनामाभिसम्बन्धी- ऽस्ति । अपि त्विदम्" अपरेणोदाहरणेन “अन्तिकनामैचा- भिप्रेतं स्यात्"--"दूरे चित् सन्तडिदिवातिरोबसे", "दूरे- ऽपिसनन्तिक इच” अवस्थितः "दृश्यसे इति" अब दूरऽपि सन्नन्तिक इति स्फुटतरमन्तिकाभिधानत्वम्, न तथा पूर्वस्मिन् मन्त्रे-'या नो दूर तड़ितः' इति ॥ पवमन्तिकनामत्येन वा विद्युन्नामत्वेन या घधनामत्वेन या प्रकरणोपपदे अवेक्ष्य यथासम्भवें निर्वक्तव्यम् ।। “यो विश्वतः सुप्रतीकः सदृड्डसि दूर चित् सन् तड़िा दिवातिरोचसे। राव्याश्चिदन्धो अति देव पश्यस्यग्ने सख्ये मा रिपामा ध्यं तव ॥” (ऋ० सं० १, ६, ३१, २)। एषा जगती। आग्नेयी। कुत्सेन दृष्टा। महावते भाग्निमास्ते शस्त्रे अभिप्लवस्य च पष्ठऽहनि आग्निमारते एव च शस्यते । 'यः त्वं हे 'अग्ने ?' 'विश्वतः' सर्वतः 'सुप्रतीकः' सुदर्शनः शोभनदर्शनः, अपिच 'स' यतो यतो दृश्यसे ततस्ततः ·२७८ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् समानदर्शनः तुल्य एव लक्ष्यसे। अपिच "दूरे” अपि “सन्" अतिभ्राजिष्णुत्वात् 'तडिदिव' अन्तिक इच अवस्थितः 'अति- रोचसे' अतिरोविष्णुद्देश्यसे। अपिच यदेतत् 'राव्याश्चित्' रान्या अपि सन् तम् 'अन्धः' अध्यानलक्षणं तमः, यत् न ध्यातुमपि शस्यते किमुत इष्टुम् । एतदपि 'अति' अतीत्य है 'देव' सर्वभूतदीपयितः! 'पश्यसि' एव त्वम्, न तेऽम्माक- मिय तेनान्धेनापि तमसा प्रतिबध्यते दर्शनम्। तस्य तवैव- गुणयुक्तस्य हे 'अग्ने!' 'वयं' 'सख्ये' सपिभावे परिचरण- कर्मणि आ उत्तमादुच्छासात्रताध्यवसायाः सन्तः 'मा' केनचिद् विधिना शत्रुणा या 'रिपाम' मास्मान् किञ्चिद्धिसीत् त्वदनु ध्यानादेवेत्यभिप्रायः॥ "वज्रनामान्युत्तराण्यष्टादश" । यो हि हन्यते स पत्रे पोयेति धकर्मभ्यः 'उत्तराणि' 'वननामानि' । कियन्ति पुनस्तानि ? अष्टादश, अष्टौ च दश च। कतमानि पुन. म्तानि ? “दिद्युन्, नेमिः, हेति."-इत्येवमादीनि, विद्युत् धनेर्वा द्योतनेर्वा, पुनः पुनरतिशयेन पा धति अवग्वण्टयति, द्योतते दीप्यते पा मा दिद्युत्। अयनामयति बण्डयति प्रहारे- लेति नेमिः। हैनिहन्त.। इत्येवमादि। आह,-"यत्रः कम्मा" ? उच्यने,“यर्जयति" वियो- जयति प्राणः प्राणिनः । “नत्र, पुल्स हत्येनन्” मन्देहपटम् । पिरपि कुन्स इन्युध्यने । नस पुनग्नन् यदा पननाम, नदा "रलतः” इत्यनेऽनेनेनि “युत्म.'। यदा पुनग्नदृप्यभिधानं, ·२७E ३०२पा० ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * बदा “कर्ता स्तोमानाम् इति” “ओपमन्यवः” आचांय्यों मन्यते । "अत्राप्यस्य चधकर्मैव” अभिप्रेतं स्यात् । अनापि एतदृषी वर्तमानमभिधानमस्य ऋपेर्चधकमैय घधार्थसंयुक्तमेव स्यात् । किङ्कारणम् ? “तत्सख इन्द्रः शुष्णं अघान इति” । तेन स्तूयमानो विवृद्धवलः शुष्णं शोपयितारे रसानामसुरं मेघ घा जघान । मेघो हि शुष्णः, तदुदये हि धान्यानि उदकग्राहनिमित्तेन शुप्यन्ति ॥ "ऐश्वर्यकर्माण उत्तरे धातवश्चत्वारः" । नतामेव हि वनेणायुधेनेवैश्वयं भवतीति चननामभ्यः 'उत्तरे' 'ऐश्वर्य- कर्माणः'। कतमे पुनस्ते ? "इरज्यति, पत्यते, क्षिति, राजति ?" इति ।। “ईश्वरनामान्युत्तराणि चत्वारि"। ऐश्वर्यसम्बन्धेनैवो. च्यते। कतमानि पुनस्तानि? "राष्ट्री, अर्यः, नियुत्वान, इनः”। “नत्र इन इत्येतत्” अभिधानमेवं व्युत्पाद्यम्,- “सनितः” सम्भक्तः “ऐश्वर्येणेति पा", अथ "या" “सनित" सम्भक्तम् “अनेनैश्वर्यमिति” ॥ ५॥ . यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाभिस्वरन्ति । इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्राविवेश ॥ यत्र सुपर्णाः मुपतना आदित्यरश्मयोऽमृतस्य भागमुदक- स्यानिमिपन्तो वेदनेनाभिस्वरन्तीति वाभिप्रयन्तीति वेयरः सर्वेषां भूतानां गोपायित्तादित्यः स मा धीरः ·निरुकम् [पूर्वपट्कम् पाकमत्राविवेशेति धीरो धीमान् पाकः पक्तव्यो भवति विपक्कप्रज्ञ आदित्य इत्युपनिपद्वों भवतीत्यधिदेवतमथा- ध्यात्मं यत्र सुपर्णाः सुपतनानीन्द्रियाण्यमृतस्य भागं ज्ञान- स्यानिमिपन्तो वेदनेनाभिस्वरन्तीति वाभिप्रयन्तीति वैश्वरः सपामिन्द्रियाणां गोपायितात्मा स मा धीरः पाकमत्रा- विवेशेति धीरो धीमान् पाकः पक्तव्यो भवति विपकप्रज्ञ आत्मेत्यात्मगतिमाचप्टे ॥६॥ इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ३, २ ।। अधुना मन्त्रमपि व्याचष्टे यस्मिन्नेतदीश्वरनामेन इति,- “या सुपर्णा"-इति (ऋ० सं० २, ३, १८, १)। त्रिष्टुवेषा । वैश्वदेवीये सूक्ते दीर्घतमसा दृष्टा। महावते तृतीयसपने वैश्वदेवे शस्त्रे शम्यते। पैञ्चदेवेषु हि एकोप्येकदेवता यहुदेवताश्च मन्त्रा भवन्ति, तदप्युपेक्षितव्यम् । “यत्र” यस्मिन् मण्डलेऽपस्थिताः "सुपर्णाः सुपतनाः आदित्यरश्मयः" ते हि शोभनमर्थमुद्दिश्य नमोविघातलक्षणं पतन्ति । अथया शोभमानाः पतन्तीति सुपर्णाः। ते कि पुर्वन्ति? उच्यते,-"अमृतम्य भागम्” “उदफम्य" अमरणधर्मणः 'भाग' भजनीयमंशमादाय पृथिवीलोकात् नेना. विताः सन्तः सर्वभूतानि “अभिम्परन्ति" | 'म्य शब्दोपतापयोः (भू०प०) अमितपन्तीत्यर्थः । अयया अमिम्चन्त्यादित्यम. पडलम्, आमिमुग्येन रमान् गृदात्या प्रयान्ति। भनिमिपन्त" ·३अ० २पा० ६०] * नेघण्टकं काण्डम् * २८१ अनिमिपमाणा इच आदरवन्त इत्यर्थः। 'विदथा' "वेदनेन" स्वकर्माधिकारयुकेनान्विताः सन्तः इदमेवास्माभिः कर्त्तव्यमादा- नादिलक्षणं कर्मेति अभिस्वरन्ति । यत्रैतदेवलक्षणं कर्म कुर्वन्त्या- दित्यरश्मयः, तत्र किम् ? इति उच्यते.--"इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः" । 'इनः' ईश्वरः" इनो ह्यसाचादित्यः, ऐश्वर्येण भवति "विश्वस्य' 'भुवनस्य' भूतस्य “सर्वेपां भूतानां" 'गोपाः' "गोपा- यिता" भवति “आदित्यः" मण्डलान्तरपुरुषो यः तत्र मण्डलेड- चस्थितः। “स मा धीरः” “धीमान्” प्रति विशिष्टया बुध्या. वितः, बुद्धिरेच हि तस्य शरीरम्। “पाकः पक्तव्यः" पक्तव्याप्रज्ञः “विपकप्रज्ञः" सम्यग्दर्शनोऽनुग्राहातया “आधिवेश" आविशतु ॥ "इति" शब्दः प्रकरणप्रदर्शनार्थः,--एचमयम् “उपनिषदों भवतीति"। यद्वा, ज्ञानमुपगतस्य सतो गर्भजन्मजरामृत्यवो निश्चयेन सोदन्ति, सा रहस्यं विद्या उपनिषदित्युच्यते। उपनि. "पदावेन पर्यत इति उपनिषद्वर्णः । “अधिदैवतम्” उक्तम् ।। “अथाध्यात्मम्" उच्यते, अधिदेवतमध्यात्ममित्येतो शब्दी व्याख्याती। “यत्र" यस्मिन् शरीरे "मुपतनानि इन्द्रियाणि" अपस्थितानि स्वेषु स्वेषु भायतनेषु कृष्णसारादिषु किं कुर्वन्ति ! उच्यते,-"अमृतस्य” अमरणधर्मणः “शानस्य” “भागम्" भजनीयं स्वं स्वं रूपादिलक्षणं। रसमादाय। 'विदथा' “वेदनेन” विज्ञानेन युक्तम् “अभिस्वरन्ति” । न हि इन्द्रियाणां चैतन्यमस्तीति तानि हवेतनानि, चेतनस्य पुरुषस्य कर्तुर्विज्ञान- मयस्य करणानि, तदधिष्टानास्तु देवताश्चेतनाः। तदभिप्रायेणोः ·* निरुतम् * [पूर्वपट्कम् च्यते,-'विदथा' “वेदनेन” विज्ञानेनेति । कि कुर्वन्ति ! "अभिस्वरन्ति” “अभिप्रयन्ति” विपयशानेन पुरुषस्यपि भोक्तु दुःखं कुर्वन्ति । अथवा 'अभिस्वरन्ति' बुद्धिमाभिमुण्येन विषय विज्ञानमादाय वाह्यप्रत्ययाधानार्थ स्वरन्दि गच्छन्तीत्यर्थः । तत्र किम् ? इत्युच्यते, -तत्र योऽवस्थितः “ईश्वरः" इनः, “सर्वेपा. मिन्द्रियाणां गोपायिता" यः “यात्मा" “स मा धीरः" "धीमान" “पाकः पतल्यः” पक्तव्यप्रशः “विपक्कप्रज्ञः" सम्यग्दृशः सर्वशः । सः “अत्र" एव हि देहेऽवस्थितः धुड्यधिदैवतभायेन तेजसाख्यो माम् “आविवेश" त्यनुप्राद्यतया स मामत्रयापस्थितोऽगृह्णात्वि. त्यर्थः, तदनुग्रहाद्यम्य सम्यग्दर्शनं प्रकाशते तदाशास्यत इति । "आत्मगतिमाचष्टे" पथमपास्य विज्ञानमाचष्टे मन्त्रः । यदुक्तं "पुष्पफले देवताध्यात्मे पा" इति, तदेवमुपपाथम्,- तत्र एक एय घमायादित्यमण्डले चाधिदेवते प्राध्यात्म च। बुयधिदेवताभूतः स एव तत्र तत्रोपेक्षितव्यः। तम्मादमुप्मा. दादित्यमण्डला ये रण्मयः प्रसर्यन्ति ने विश्वेदेया इति, "ग्मयो पे पिश्येदेवाः" इति धनम् । अध्यात्मेऽपि हद्याकाशाइ पानीन्द्रियाणि प्रसर्यन्ति, त ण्य रज्मयः। अधिदपने म ज्य विश्वेदेवा इत्युक्तम् । एवं तत्र तत्र योग्यम्, प्रकारमात्रमेवेट मुपदर्शितं माप्यकारेणेति ॥६॥ इति निरनयना यामाध्यागम्य (जूनीयाध्यायग्य) द्वितीयः पादः॥३,२॥

·तृतीयः पादः॥ बहुनामान्युत्तराणि द्वादश बहु कस्मात् अभवतीति सता हस्वनामान्युत्तराण्येकादश ह्रस्वो हसतेर्महन्नामान्यु- तराणि पश्चविंशतिर्महान् कस्मान् मानेनान्याहातीवि शाकपूणिर्महनीया भवतीति वा तत्र वयक्षिथ विवक्षस इत्येते वक्त वा बहता माभ्यासाद् गृहनामान्युत्तराणि द्वाविंशतिहाः कस्माद् गृहन्तीति सतां परिचरण कर्माण उत्तरे धातवो दश सुखनामान्युत्तरांणि विंशतिःसुखं कस्मात् सुहितं खेभ्यः खं पुनः खनते रूपनामान्युत्तराणि पोडश रूपं रोचतेः प्रशस्यनामान्युत्तराणि दश प्रज्ञानामान्युत्तरा- ण्येकादश सत्यनामान्युत्तराणि पट् सत्य कस्मात् सत्सु तायते सत्प्रभवं भवन्तीति वा अप्टा उत्तराणि पेदानि पश्यतिकर्माण उत्तरे धातवश्चायतिप्रभृतीनि च नामान्या- मिश्राणि नवोत्तराणि पदानि सर्वपदसमानानायायात उपमा यदतत्चत्सदृशमिति गार्ग्यस्तदासां कर्मज्यायसा था गुणेन- प्रख्याततमेन वा कनीयांसं वा प्रख्यातं वोपमिमीतेऽथापि कनीयसा ज्यायांसम् ।। १॥ .

·२८४
[पूर्वषट्कम्
-
-
* निरकम्
“बहुनामान्युत्तराणि द्वादश। ईश्वराणामेव बहुत्वं भवती
त्यतः ईश्वरनामभ्यः 'उत्तराणि' 'बहुनामानि'। कियन्त ! द्वेव
दश च 'द्वादश' (१२)। कतमानि पुनस्तानि? "उरु, तुवि, पुरु"
-इत्येवमादीनि । उरु विस्तारे, यद्धि यहु भवति, तद् विस्तीर्ण
भवति। तुवि वृद्धौ, यद्धि बहु भवति, तद् वृद्धं भवतीति ।
पूरितमिव हि यहुना सर्व भवतीति पुरु। इत्येवमादि युक्तं
योज्यम् ॥ आह,-"बहु कस्मात्” ? उच्यते-"प्रभवति" हि
एतत् यहुभ्यो दीयमानम् ॥
बहुनामसम्बन्धेनैव “हस्वनामानि उत्तराणि"। कियन्ति !
“एकादश” (११)। कतमानि पुनस्तानि ? “कुवित्,
रिहम्,
ह्रस्वः” इत्येवमादीनि । कुत्सितमिय हि तद् विज्ञायते अल्प.
त्यादिति कुवित् । लोढमेव हि तदल्पत्वाद् भवतीति रिहम् ।
“हस्वः” कम्मात् ? उच्यते,–“हसतेः” हसितो हि भवति सः
महतः सकाशात्॥
हस्यसम्बन्धेनय “महन्नामान्युत्तराणि पञ्चविंशतिः" । हस्या-
पेक्षघ हि महत्त्वं भवति । कियन्ति पुनस्तानि ? “पञ्चविंशति.'
(२५)। फतमानि पुनस्तानि ? “महन्, अनः, प्राप्य."-इत्येय.
मादीनि। आह,-"महान् फस्मात्" ? उच्यते,-"मानेन"
"अन्यान्" हस्वान् “जहाति” “इति" "शाकपूणिः" भावाप्यों
मन्यते। अथ 'पा" “मंदनीयः पूजनीयो “भवतीति" महान् ।
वृहत्त्वात् वृहणत्याहा अध्नः
प्यः रेपणवान् । इत्यादि
योज्यम् ॥ “तत्र" तस्मिन् महनामके गणे "ववक्षिय (१५),

·३१०३पा० १०] * नैघण्टुकं काण्डम् * विचक्षसे (१५)" इत्येते आख्याते। ते पुनरुभे चक्तेर्वा धातोः “साभ्यासात् ॥ य एघ महान्तस्त एवं गृहिणो भवन्तीति महन्नामभ्यः "उत्त- राणि गृहनामानि । कियन्ति पुनस्तानि? "द्वाविंशतिः" (२२)। कतमानि पुनस्तानि? "गयः, सदरः, हर्यम्'-इत्येच- मादीनि । गम्यत इति गयः। एतदरः रदरः। हम्य हरणम् । इत्येवमादीनि ॥ आह,-"गृहाः कस्मात्" ? उच्यते, ते हि यावदेव किञ्चिद्वा हियते, तत् सर्वमेव “गृहन्ति” दुःपूरत्वात् ॥ गृहेप्येवावस्थिताः परिचर्य्यन्ते परिचरतैवेति गृहनामभ्यः "उत्तरे परिचरणकर्माणः धातवः" समानाताः । कियन्तः पुनस्ते? "दश" (१०)। कतमे पुनस्ते ? "इरज्यति, विधेम, सपठति"-इन्येषमादयः॥ परिचर्यमाणानामेव हि सुसं भवतीति परिचरणकर्मभ्यः "उत्तराणि मुपनामानि” । फियन्ति 'पुनस्तानि ? "विंशतिः" (२०)। फतमानि पुनस्तानि? "शिम्याता, शतरा, शातपन्ता*-- इत्येवमादीनि । शिम्याता, सुसानुसम्बन्धाद्धि हदमग्नानामिय शरीरं शीतीमयति। शतरा, शीतलतरमिय दि सलादपि सुमम् । शातपन्ता, शान्ततापमेव हि सुगम् । एपमादि। आह,-"मुवं फम्मात्” ? उच्यते,-"सुहितम्" सुष्टु हितमेतत् "म्यः" इन्द्रियेभ्यः। “ पुन." इन्द्रियम्, “सननेः" धातोः। अवदीर्ण- मेय दिसम्य फायतनं भवति । "पनामान्युनगणि पोडस" । य एष दि मुपिनम्त पय दि ·२८६ निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम भायो रूपवन्तो भवन्तीति सुखनामभ्य 'उत्तराणि 'रूपनामानि' । कियन्ति पुनस्तानि ? 'पोडश' (१६) कतमानि पुनस्तानि ? "निर्णिक, पति" इत्येवमादीनि। निर्णिक्तमिव हि तद् भवति तैजसत्वात् । विवृणोत्याश्रयमिति पनि । इत्येवमादि। "रूप रोचते " दीप्यमानमिव हि तत् प्रकाश भवति ॥ “प्रशस्यनामान्युत्तराणि दश" । य एव हि रुपयन्तस्त एव प्रशस्या भयन्ताति रूपनामभ्य 'उत्तराणि' 'प्रशस्यनामानि' । कियन्ति पुनस्तानि ? 'दश' (१०)। कतमानि पुनस्तानि ? "अरेमा , अनेद्य , अनिन्द्य'-इत्येवमादानि । अनेमा, नियु गतिशोपणयो (दि० ५०)', न नियति गच्छत्यकीर्तिमित्य- नेमा, अपाप इत्यर्थ, क्षमारहितो या। अनेन , अनिन्दाह । इत्येवमादि योज्यम् ॥ "प्रज्ञानामान्युत्तराण्येकादश' । य एव हि प्रक्षावन्तस्त एध हि प्रशस्या भवन्ति, य एव हि प्रशस्यास्त प्य हि प्रशायन्नो भवन्ताति प्रशम्यनामभ्य 'उत्तराणि' 'प्रज्ञानामानि'। कियन्ति पुनस्तानि ' 'एकादश'। 'एपञ्च दश च एकादश (२१)। फतमानि पुनस्तानि' “फेन, पेतु, चेत'-इत्येवमादीनि । 'फित शाने (भू०प०), तम्य फेन । पेतुरपि तम्यैव ।। *सत्यनामान्युत्तराणि पर। य एय हि प्रजायन्त , त एव दि सत्यवादिनी भयन्ताति प्रमानामभ्य 'उत्तराणि' 'सत्यनामानि'। फियन्ति पुनम्तानि ? 'पद (6)। यत मानि पुनस्तानि ? “यर, प्रत्, सत्रा' इत्येवमादीनि । . , ·३१० मा० १ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * बद्धमिव सम्बद्धं भूतेनार्थेन भवतीति यद । श्रवणाहमेतद्- भवतीति धत् । एवमादि। आह,-"सत्यं कस्मात्" ? उच्यते, --"सत्सु तायते" सत्स्येव हि तत्तायते विस्तीर्यते, न हि सतां समीपे शश्यमनृतं वक्तुम् । अथ “चा" "सत्प्रभवं भवति" य एव हि सन्तम्त एव हि सत्यं वदन्ति ।। "अप्टी" यानि “उत्तराणि पदोनि” विक्यदित्येचमादीनि, ते “पश्यतिफर्माणः पश्यत्यर्थाः "धातवः”| "चायति- प्रभृतीनि च" तान्येच “नामानि" भवन्ति । तानि पुनरेतानि “आमिधाणि" संसृष्ठानीत्यर्थ. । तेषां प्रकरणोपपदाभ्यां विशेषायधारणं भवति। तत्र,--किञ्चिन्नाम, किञ्चिदारयातम् , ---इत्येथे मन्यन्ते। अन्ये पुनः किम् ? "चिश्मन् (१)", “विचर्षणिः (६)", "विश्वचर्षणिः (७)"-इत्येतानि नामानि, यान्यन्यानि परिशिष्टानि ते घातयः, तानि पुनरेतानि पूर्वाचार्य- प्रामाण्यात् आमिश्राणि पश्यन्ते इत्येवं मन्यन्ते । "नय" यानि "उत्तराणि पदानि" “हिक, मुकं, नुकम्"-- इत्येवमादीनि, आरतमित्येवमन्तानि, “मर्यपदसमाम्नानाय"। कथं नाम म चतुर्विध पदप्रकारमेतम्मिन् समाम्नाये समाम्नानं म्यादिन्येवमयमेप्येष हि नवसु समाम्नानेषु उमये निपातोप. मर्गाः, दर्शिता भवन्ति । "अयात उपमाः" । 'अ' इदानीम् , 'अतः' अनन्तरम्, 'उपमा भवन्ति । तद्यथा,-"इदमिय, इदं यथा, अग्निर्नये, चतुरधिद् ददमानात् , प्रालणा मतचारिणः, वृक्षम्य नु ने पुरा.

·२८८ * निरुतम् * [पूर्वपट्कम् तवयाः, जार आ भगम, मेपो भूतोऽभि यन्नयः, तटूपः, तद्वर्णः, तहत् , तथा"-एताः उपमाः॥ सामान्यलक्षणमासां ब्रवीति, “यदतत्तत्सदृशामिति गार्यः”। 'यत्' किञ्चित् अर्थजातम् 'अतत्' भवति, 'तत्' सरूपश्च, यथा-अनग्निः खद्योतः, अग्निसरूपश्च सोऽग्निनो. पमीयते-अग्निरिघ खद्योत इति, एवं अतत्सरूपेण गुणेनः ॥ गुणसामान्यात् उपमीयते, इत्येवं 'गार्यः, आचाय्यों मन्यते। “तदासां कर्म” स आसामुपमानानामर्थः, यदप्रसिद्ध- तरगुणस्य कस्यचित् प्रसिद्धतरगुणेनान्येन गुणप्रकाशनम् । क्वचित् पुनरात्मनाप्युपमानं भवत्येघ । - “चायुगत्मोपमे गतिः", "तथा करोति सैन्यानि यथा कुर्याद् धनक्षयः" इति । "ज्यायसा था गुणेन, प्रख्याततमेन चा कनीयांसं पा प्रख्यातं चोपमिमोते" । 'ज्यायसा' उत्कृप्टेन 'गुणेन' यो यस्मिन् द्रव्ये उत्कृष्टो गुणः तेन, 'कनीयांसम्' अनुत्कृष्टं गुणम् 'उपमीयते' । . तद्यथा -सिंहो माणवफः। सिंह शौर्यमुत्कृष्टम् , माणवकमे- तेनोपमिमीते, सिंह इच माणवको विक्रान्त इति । 'प्रप्यात. तमेन घा' "अप्रख्यातम्' 'उपमीयते । प्रप्यातश्चन्द्रमा, अप्र- ख्यातो माणवका, तं तेनोपमिमीते- माणवक इति। “अथापि" धचित् । “कनीयसा" गुणेन “ज्यायांसम्" अपि सन्तम् उपमिमीते। तदेतच्छन्दस्येव दृश्यम् ॥१॥ -चन्द्र इच कान्तो ·२८६ ३० ३पा० २०] * नघण्टुकं काण्डम् * तन्त्यजेव तस्का वनरशनाभिर्दशभिरभ्यधीताम् । तनूत्यक्तनूत्यक्ता बनर्ग बनगामिनावग्निमन्थनौ बाह तस्कराभ्यामुपमिमीते तस्करस्तत्करोति यन् पापकमिति नरुक्तास्तनातेवा स्यात् 'सन्ततकर्मा · भवत्यहोरात्रकर्मा वा रशनाभिर्दशभिरम्यघीतामभ्यधातां ज्यायांस्तत्र गुणोऽ- - भिप्रेतः ॥२॥ . . .. आह,-किमुदाहरणम् ? उच्यते,-"तनू त्यजेव-धीताम् । इयंते थाने नत्र्यसी मनी युझ्या रथं न शुचद्विरङ्गः । (ऋ० सं०७, ५, ३२, ६)। त्रितस्येयमार्पम्। त्रिष्टुर। प्रात. नुवाकाश्विनयोः शस्यते। 'तनूत्यजा' "तनूत्यक्ता" चौा- भिप्रायेण हर्तव्यं या सर्तव्यं वेति हताध्यवसार्यों तस्करी “यन' घनगामिनों" मार्गमोपको प्रसृती, ताभ्यामुपमीयते । तो यथा उपमार्यत्वेन मुपुष्टी भवतः, न तथा प्रामतम्करी । तो यथा फशिध्यगं पनीयातां रज्ज्या। एवम् पती अम्म. दुयाह रशनामिः' अशलीमिः 'दशभिः' दशसंग्यायोगिनाभिः 'अभ्यधीतां' प्रतिनिरनीताम् । अभिनियध्य व अभिमन्यनयोपण अधरारण्युत्तरारभून त्यां तस्कराविव कश्चिदश्यगं गाद यध्या मुभृशमाकर्पतः। किमयं पुनरंपमयतेऽस्लामिः? है 'अग्ने !' 'इथे' यस्मात् 'नव्यसी' नपतरा, अन्यः स्मोतृमिः अदृष्टयां, युमा दगुणः संस्टन्य विपक्षिना, 'ते' तय मनीश' स्तुतिः प्रधान ·२६० * निरुक्तम् * [पूर्वपरकम् संयुक्ता। स त्वमेतज्ज्ञात्वा एवमर्यमानोऽस्माभिः 'युश्य योजय आत्मानमरणी प्रति। अरणिभ्यां शुचयसि दीप्यमानः स्वैः 'अङ्ग ज्यालाख्यः । कथम्पुनर्योजय ? 'रथं न' यथा कश्चित् कुतश्चित् आजिगमिपुः शीघ्रं रथं योजयेत् , एवमेवायतरणाय त्यमाभ्यामरणीभ्यां योजयमानो यज्ञ विघ्नं मा कापीरित्यभि. प्रायः। “तनूत्यक तन्नूत्यक्ती” इत्यर्थः । “वन' वनगामिनी" तत्र हि तयोश्चौर्य सिध्यति । एवमस्यामृचि "अग्निमन्थनी" "चाहू” प्रशस्तौ तस्कराभ्याम्" अप्रशस्ताभ्याम् “उपमिमीते" मन्त्रढक्॥ "तस्करः” “तत्" एच “करोति” “यत्" एच “पापकम्" भवति “इति नरुक्ता मन्यन्ते”। चैयाकरणानां पुनरन्यथापि स्यात् । स हि “सन्ततकर्मा भवति” रात्री मामे मुष्णाति दिवा अरण्ये, एचम् “अहोरात्रकर्मा घा” एतदेतत्सन्तत. कर्मत्वम् । “राशनाभिर्दशभिरभ्यधीताम्" इत्येव "तत्र" बाहोः “ज्यायान” “गुणोऽभिप्रेतः" तयोः प्रशस्तत्यात, अप्रशास्त. स्वाच्च तस्करयोः कनीयान् ॥ २॥ - कुह स्विटोपा कुह वस्तारश्विना कुहामिपित्वं करतः कुहोपतुः। को वां शपुत्रा विधवेब देवरं मयं न योपा कृणुते मघस्थ आ। क स्विद्रातो भवथः क्व दिया कामि- प्राप्ति कुस्थः क वमथः को यां शयने विधवेव देवर ·३० ३पा० ३ख०] नघण्टुकं काण्डम् * (देवरः कस्माद् द्वितोयो वर उच्यते) विधमा निधानका भाति निधनाद्वा विधानाद्वेति चर्मशिरा अपि वा घर इति मनुष्यनाम तद्वियोगाद्विधया देवरो दीव्यतिकर्मा मयों मनुष्या मरणधर्मा योपा यौतेराकुरुते महस्थानेऽथ निपाताः पुरस्तादेर व्यारयाता यथेति कमोपमा । यथा चातो यथा वनं यथा समुद्र एजति । भ्राजन्ता अग्नयों यथा। आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीपगृभी यथा । आत्मानतेप्तिापि वाप्त इन साद् याद्व्याप्तिभूत इति । अग्निर्न ये भ्राजमा रुक्मक्षमः । अग्निरिर ये (मस्तो भ्राजमाना रोचिप्णूरस्का) भ्राजस्वन्तो रस्मनक्षमः ॥३॥ द्वितीयमुदाहरणमेतस्मिने पार्थे “अथापि कनीयसा ज्याया. सम्” इति,-"इस्पिटुदोग" (ऋ० म०७, ८,१८,२) इति । कक्षीयतो दुहिता घोषा नाम, तस्या इयमार्गम्। आश्विनी। जगती। प्रातरनुवाकाश्चिनयो शस्यने । हे अश्विनी ! 'बुध स्थित् दोषा' "क" नु युवा “रात्रों" "भवय ? 'युह पस्नो' "" पा “दियाभपथ" युपाम् ! येन नापि रानी यस्ता दर्शनमुपगच्छथा, नापि दिया। विदिति परिदेवनायाम, यां पा! 'बुद' "" च 'ममिपिन्यम्' "अमिप्राति" मानमोजनायथं "दुरथ" ! 'दुद' "" या 'उनु' "यसय" ! मरंधा न पिनापने पामागमनप्रति । फिच, 'को पो ·२१२ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् शयुत्रा' कतमो युवां यजमानः शयुत्रा "शयने" ? कि 'विधवा इव देवरम् यथा विधवा मृतभर्तु का काचित् स्त्री शयने रहस्यतितरां यत्नवती देवरमुपचरति, स हि परकीयत्वात् नार्या दुराराध्यतरो भवति, यन नोपचयंते, न तथा निजो भर्ता । तस्मात् तेनोपमिमीते अश्विनी। तथा 'मयं' मनुष्यं देवरम् । सैव मृतभनु का 'योपा' 'आ' 'कृणुते' आभिमुख्येन कुरते। को चाम् एवम् आभिमुस्येन 'सधस्थे "सहस्थाने" समान सह- योगिना चात्मना कृत्वा परिचचार? येनेह नोपगतवन्ती स्थोऽस्म. दर्शन मिति । एवमस्यामृचि देवरेण कनीयसा व्यायांसावश्वि- नावुपमीयेते, विधवया च यजमान.॥ अर्थकपदनिरुक्तम् ।-"विधया विधातृका भवति"। स तस्या विगत इति। "विधवनाद्वा" सा हि भर्तृमरणेन विधूता कम्पितेव भवति। "विधापनाद्वा" सा हि भर्तुर- भावादनुरुध्यमाना तत्र तत्र विधावत्येव । "इति चर्मशिराः आचार्यों मन्यते । “अपि घा धच इति मनुप्यनाम तद्वियो. गाद् विधवा । "देवर."-इत्येप शब्दो “दीव्यतिकर्मा" दीय- त्यर्थः, स हि भ भ्रांता, नित्यमेव तथा भ्रातृभार्यया देवनार्थ वियत इति देवर इत्युच्यते। “मर्याः मनुष्य." स हि "मरण- धर्मा"। "योषा योते.” मिश्रणार्थस्य, सा हि मिश्रयत्या- त्मानं पुरुषेण साकम् । “या फुरुने सहम्याने" आभिमुख्येन मात्मना कुरते परिचरणाय । "अथ निपाता." समाम्नाताः । यथा-"अग्निर्नये" इत्येव- धाता ·२६३ यन्ते। - प्पा ३४० ३पा० ३०] * नघण्टुकं काण्डम् * मादयः, ते चत्वारोऽवसरप्राप्ताः। ते न पुनः “पुरस्तादेव व्याख्याताः” सामान्यतः, विशेषत इदानीमुदाहरणतो व्यारया. तत्र “यथा इति” एपा “कर्मोपमा”। किमुदाहरणम् ? “यथा यातो यथा वनं यथा समुद्र एजति । एया त्वं दश- मास्य सहावेहि जरायुणा ॥” इति (ऋ० सं० ४, ४, २०, सप्तपधिराज्योऽपश्यत् । अनुष्टुप् । गर्भानुमन्त्रणे विनियुक्ता। यथा घातयनसमुद्राः एजन्ते कम्पन्त, एवं व' हे 'दशमास्य' दशमाससम्भूत : गर्भ! एतस्मात् मातुन्दरान् अदुः- पयन् पनाम् एजन् बलन् 'अवेहि' अर्वा एहि, 'सह' 'जरायुणा' उल्वेण प्रजायस्य, मा स्थाः त्वमेतस्मिन्नुदरे इत्यभिप्रायः ॥ अपरमुदादरणम्,- अदृश्रमस्य पेतयोः" पिरश्मयो जना अनु । भ्राजन्ती अग्नयो यथा ॥” इति (ऋ० सं० १, ४, ७, ३)। प्रस्कण्वस्यार्पम् । गायत्री। सॉरी सा। अनयाति. प्राहो गृहाने पृष्टस्य पष्टेऽहनि । 'अदृश्रम'. 'अन्य' 'वेतवः' रश्मयः 'वि' विविधाः दृश्यन्तेऽस्य भगवतः मूर्यस्य प्रज्ञान- सतत्त्याः, ते हि तमोऽपदत्य सर्वप्राणिनां मानममियमयन्तीति तपय फेलच इत्युच्यन्ते लक्षणया। इति साक्षादेव केतुशदस्तैपु स्यात् । फेनुरिति विज्ञानमुच्यते, विमान पुनः प्रकाशसतत्त्वाश्चैत इति येनय इत्युच्यन्ने । थापा फेतप व सर्वतो दिशमुचिता मादित्यमण्डले, ध्यजी दि केनुरुच्यते। के पुनम्ने? इति, 'ममयः। किं कुर्यन्ति य एपमुधिताः इनि, उच्यते.--'जनान् भनु तिष्ठन्ति गन्धन्ति अथवा प्रकाशसतरवास्न ·• [पूर्वषट्कम् । कथम् ? 'अग्नयो निरकम् , नमास्यपहन्तुमन्याश्वोपकारान् कतुंमोपधिपाकादोन् । कर्थ पुनरगुतिष्ठन्ति ? 'भ्राजन्त दीप्यमाना । यथा' येन प्रकारेण अग्नयो भ्राजन्ते, तथा भ्राजन्तोऽतिष्ठन्ति ॥ अपरमुदाहरणम्, यदिमा वाजय नमोषधीहस्त आदधे । मात्मा--" इति (ऋ० स० ८, ५, १०, १)। आधर्वणी भिषा, तेनेयमोपधिसते दृष्टा। अनुष्टुप्। एतेन पुनरपतमी दीक्षितो एकविंशतिभिर्दर्भपितली मिश्राभिद्विरमिरिष्यते। उप- नापशान्त्यर्थमनेनैव स्तनाग्निवयतार्थ क्षेत्र प्राभ्यारण्यामिरोगधि भिराप्यते। 'यत' 'यदा अहम् 'मा' 'मोषधी' 'हस्ते आदधे आघाय चमनिका वितिष्ठामि गेगिण एता औषधी 'धाज यन्' पूजयन् स्तुवन्नित्यर्थ । अब तय तदनन्तरमेय 'पुरा' ज्य तामामोपधीना प्रयोगात् यम्माम सुनीतम् धोषधियीप्यम्, असा मन्यान 'मात्मा' 'यक्ष्माय' यक्ष्मण नश्यति' गाम्या पुनरागमनाय । पय पुननयनि ! 'आययभ यथा' यया जीवग्राहम्य, पुरष हनना, बातम्येय जीपी नश्यत् विपदा देयान, মােমাে বাণিত্বাধিনাগাল নঃসীমাধ निगमप्रसनमुच्चने, -"आत्मा अनर्या" मर्यमय दिनमा. तिन भयनि सर्यगत्यात। “आप्नयां" पर्यमेव दिनेन ध्यान भपति मर्यगतल्यादेय । “प्रषि यान य" मट्वाने, मोचार्य "यायद् पारिभूत रति अपि भवमन्यथा "म्यान्" भानो पान पम्पती पिश मांगन्याति पनि यापमाणमेप नम्य पारंपारणमदानेन ध्याने, तान्मात्रमन कारपाच ·३.० ३पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * एचासो लक्ष्यते, तावन्माने हि प्रदेशे तस्य चैतन्यशक्तिरमियज्यते, तप्तायसि दर्भमुष्टिक्षेपात् अग्न्यभिव्यक्तिवदिति ।' सूक्ष्मेण हि स्थूलं व्याप्यते, न स्थूलेन सक्ष्मम्, स्थूलञ्च कार्यकारणम् सक्ष्म आत्मा, तस्मादिवशब्दः॥ “इदं यथा (२)", "अग्निर्नये (6)", चतुरश्चिद् ददमानात् (2)" इत्येषः समानायानुक्रमः। अग्निर्नय इत्यस्य निघण्ट- तन्त्रस्य “दुर्मदासो न सुरायाम्" इत्यनेनैव गतार्थतेति मन्य- मानाः केचिदत्र निगम नाधोयते, अपर पुनः समाम्नायानुक्रमोऽ- यमिति मन्यमाना एयमेवं निगममधीयते । “अग्निर्नये भाजसा रक्मवक्षसो पानासो न स्वय॒जः सद्य ऊतयः। प्रज्ञातारी न ज्येष्ठाः सुनीतयः सुशर्माणो न सोमो ऋत यते ॥” (१० सं० ८, 3, १२, २) भार्गवस्य सदस्योरियमार्पम् । भारती। जगती। अग्निरिय ये भ्राजिष्णुतया गेवनाः, यथा केनचित् प्रकर्षण 'एक्मयक्षसः' रोविष्णूरस्काः, मरतः। किञ्च, 'पातासो' नम्बयुजः सद्य ऊतयः' पाता इच स्वयुजः स्वेन स्नानुग्रहेणा- गुग्राह्याणां स्तोतॄणां योजयितारो ये ते 'स्ययुजः । किं तेषाम् ? 'सद्य ऊतयः' शीघ्रगतय इत्यर्थः। किञ्च, 'प्रशातारो न ज्येष्टाः सुनीतयः यथा केचित् प्राण ज्ञातारः सुनीतयः स्युः, प्रशस्तया नीत्यान्विताः, पवमेनेऽपि मरतः। यलपधाना हि ते इत्यतः प्रजावद्भिरपगीयन्ते। मुशर्माणो न सोमा ऋग्नं यते। सुखाः यन्धय इय सन्तु 'सोमा सोम्याः 'मृतं यते' ऋतं यज्ञं कतुं. मिछने यजमानाय। ये एवङ्गुणयुक्ता मस्तो भवन्विति, ·- * निरुतम् - [पूर्वपदफम् तान् पयम् अभिप्रेतार्थसिद्धये स्तुम इति पाक्यशेषः ॥ ३ ॥ चतुरचिदमानाविभीयादा निधातोः। न दुरुक्ताप स्पृहयेन् । चतुरोग्धान् धारयत इति तद्यथा तिवाद् विभीयादेचमेव दुरुक्ताद् विभीयान्न दुरुक्ताय स्पृहयेत् कदाचिटा इत्योकार उपमर्गः पुरस्तादेव घ्याग्यानोऽधा- प्युपमा दृश्यने । जार आ भगम् । जार इव भगमा दिन्योज्य जार उच्यने गरयिता म एव भामां तथापि निगमो भाति । म्यगुर्जारः शृणोतु न इन्युपगमम्प म्यमारमाह माहचर्यादाहरणाद्वापि वर्ष मनुष्यजार एजाभियनः म्यान पीभगम्नया म्याद भजनेमप ति भूनीपमा । मेपो भूना ३ भियन्नयः। मपी मिपनम्नधा पशुः पायनरग्निगिनि पापमा। हिरण्याप: म हिरण्य- मन्दगन्नपाने हिरप्याः। दिप्यम्यगाम्य पं ·२६७ ३० ३पा० ४ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * विदित्ययमपरो निपात उपमार्थीयो भवति, पुरस्तादप्यय- मुक्तः “दाधविदित्युपमार्थे” इदानी समानायविशेष व्याख्याना. चसमाप्तस्य छान्दसमुदाहरणमस्य प्रदर्श्यते । कतमत् पुनस्तत् ? इति, उच्यते,-"चतुर स्पृहयेत्” । (ऋ० सं०१, ३, २३, ४)। मित्रावरुणाय॑म्णतृचे घोरपुत्र एतां गायत्रीमपश्यत् । चतुरोऽ. क्षान् धारयमाणात् “कितवात्” योऽन्यः कितयो “विमीयात्" किमपि यतिष्यन्ते तदन्यद्वा किञ्चिद् येन मामयं जेप्यतीति। निहितेषु न तथा भयं भवति यथा कितवस्य प्राङ् निधानात् । "एवं" सर्वदा “एव” “दुरुकात्" "विभीयात्” उद्विजेदित्यर्थः । तथा तथा वर्तेत यथा यथा दुरुक्तं न पृणुयात्, न श्रूयते । दुरुक्ते हि घरुणो देवता, ‘तस्मात् “न दुरुक्ताय स्पृहयेत्” "कदाचित्" अपि किन्तु सूकमेव हि शृणुयात्, तत्र हि मित्रो देवता अर्यमा च॥ "ब्राह्मणा व्रतवारिणः” इत्येतदुपरिष्टाद् व्याख्यास्यते- "संवत्सरं शाशयाना (ऋ० सं०५, ७, ३, १)"-इत्येतस्मिन् मन्त्रे, चतुर्दशेऽध्याये ॥ "वक्षस्य नु ते पुरुहूतययाः” इत्येतत् पुरस्ताद् व्याख्यातम्॥ "आ इत्याकार उपसर्ग:" स पुनरेप: “पुरस्तादेव व्याख्यातः' -"आ इत्यर्वागर्थे” इति, “अथापि" अयमाकारः कदाचित् "उपमार्य” अपि “दृश्यते"। तद्यथा, "जार था मगम्” इति । किमुक्तं भवति ? जार इव भगम्” इति । आह, कोऽयमत्र जार उच्यते ? "आदित्योऽत्र" "जारः" इति "उच्यते" अस्मिन् -

·+
.
२६८
* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम्
मन्त्रे।
स हि "रार्जरयिता" तदुदये हि रात्रिीर्यते
विपरणमतीत्यर्थः। “स एव भासाम्" चन्द्रादीनां या भासः
ता अपि स एव उद्यन् जरयति ॥
"उदीरय पितरा जार आ मगमियक्षति हर्य्यतो वृत्त इप्यति ।
विवक्ति यह्निः स्वपस्यते मुसस्तविष्यते असुरो घेपते मती ॥"
(मर० स० ७, ६, १०, १)। अशिरःपुत्रो हविर्धाने एतया
जगत्या अग्निमस्तीत्। पितृमेधे विनियुक्ता। हे भगवन्नाने !
सर्वगनं सन्तमशेषम्यमात्मानं विशेषात्मलाभाय 'उदीरय'
उद्गमयेव । अरणी पितरी प्रति, अथवा द्यावापृथिव्या पितरी
स्याताम्,
“धोम पिता माता पृथिवी ।" (ऋ० सं० २, ३, २०,
३)। अहोराने या, ते प्रति विशेगत्मलाभायोज्ज्यलय त्वमा-
त्मानम्। कथश्च पुनरदीरय । 'जार मा भगम्' जार इय
भगम् । जार आदित्यी यथा भगं भजनीयं भीममान्तरिक्षञ्च
रसं स्वधा ज्योतिझदुर्घमीरयति, एवं त्वमात्मानं पितरी प्रन्यु-
दीरय । फरसात् पुनरेवमादग्यान प्रवीमि । यम्मादेव यजमानः
'यक्षति' यष्टुमिच्छति देयान् , 'दयंत.' हवींषि प्रेम्यन, नच
त्यहने शरयेत्येयम्, त्वमेघ 'हि प्रतियि शिष्ट यासाधनं सर्य.
मन्यत्र चैयद्गुणभूतम् । फिश, वयं यजमानः 'हनः' हृदयेन
'ति' इन्छन्यात्मनोऽमिलपितान् कामान्, न च देवाननिष्पा
शक्याम्ने प्राप्नुमिति अतो प्रीमि,-देवयागाय यजमानकाम.
प्रानये य उदीरय त्वमान्मानमिति। किंग, भयमपि 'पहि'
यायोहा होता 'स्वपम्यते' यजमानाय अमीष्टयामोपपिपादयिषया

·२६६ ३१०३पा०४ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * देवतितर्पयिषया व तृप्तये जगदनुग्रहाय च ऋत्विभिः कर्म क्रियमाणमिच्छति 'विवक्ति' च अतो ग्रीमि, आत्मानमभ्यु. दीरय पितरी प्रति विशेषात्मलाभाय । 'किञ्च' 'मनः' 'तचि. प्यते' परिसमाप्ति यास्यति उपक्रमादारभ्यापवर्गात् , भतो प्रवीमि, उदीरय त्वमात्मानमिति । किञ्च, अयमप्यध्वर्युः 'असुरः' असुमान, प्रज्ञावान् अतिकुशलः अस्मिन् यज्ञकर्मणि 'वेपतेमती' मत्या वेपते प्रोत्कम्पमानहृदय आस्ते सादरः प्रही- भूतः, अपि नामायमुदीरयेदात्मानं ततोऽहमेनद्यज्ञकर्म तनुयामिति; अतो व्रचीमि, उदीरय त्वमात्मानमिति । अपि वा असुरो ब्रह्मा, स हि त्रयीविद्योपजनितप्रज्ञानः । अपि चोद्गाता असुरः, स हि प्राणेनासुना तद्वान्, उद्गातृत्वस्य प्राणवृत्त्यधीनत्वाद् विशेषणम्। अपिया यज्ञाधिदेवतैयान्वादिश्यतेऽसुर इत्यनेन तस्या आनन्तर्यात् । अपि पा सर्व एवैते यजमानादयोऽन्यादिश्येरन्, सर्वेषां प्रकृतत्वात्। 'असुरः' असुराः 'वेपते' वेपन्त इति, सर्व एते यजमानादयोऽसमन्तः मतिभिर्वेपन्तो प्रोत्कम्प मानहृदया आसते, युप्मदात्मोदीरणप्रतीक्षाः। अपि नाम अयमग्निरुदीरयेदात्मानं ततो नोऽभिप्रेतार्थसाफल्यं स्यादिति, यतो प्रीमि,उदीरयत्व. मात्मानमरण्यादीनां पितृणामन्यतमी पितरोप्रति। अपि चैतावेच पितरी दम्पती पत्नी यजमानी अग्न्याधेयेन नवजननसम्बन्धेन पितरः । हे भगवन् ! अग्ने! तायेतो यक्षविपरिणामकाले एतस्मिन् प्रत्युपस्थिते देवयानेन पा पितृयानेन या मार्गेण उदीरय उद्गमय यथाप्रार्थितफलमाप्तये।समानमत्यहछेश) पूर्वणार्थन। । २०- ·३०० * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् यथा आदित्यो जारशब्देनीच्यते "तथा अपि" अयं "निगमो भवति" ( अथान्येऽपि बहवः इत्यपिशब्दः),-"मातुर्दिधिपुमंत्र स्वसुर्जारः शृणोतु नः। भ्रातेन्द्रस्य सखा मम ॥” (ऋ० सं० ४, ८, २१, ५)। एपा गायत्री। भरद्वाजस्यार्पम् । “एहि घा विमुचो नादाघृणैः ( ऋ० सं०६, ५, ६, १)" इत्येतस्मिन् पौणे सूने। 'मातुः दिधिपुम्' माता रात्रिरादित्यस्य, स हि भगवान् राध्या जघने प्रातरदेति कुमार इच स्त्रियाः प्रसवकाले, तेन ज्ञायते रारेवासी जायत इति, अतो रात्रिर्माता, तस्याः स एवं धारयिता रोद्धा, तम् 'मातुर्दिधिपु' धारयितारमहम् 'अनवम्' उक्तवानस्मि यन्मेऽभिप्रेतम् । स एच चादित्यः 'मम' 'सपा' समानग्यानः। यथैपाहमेतस्मिन् यने जगदनुग्राहके कर्मणि अभिप्रवृत्तः, एवमसावपि प्रकाशपाफरसादानयादिलक्षणे फर्मणि जगदनुग्राहके अभिप्रवृत्तः, इत्येतस्मादाययोऽसमा नरयानत्यम् । यत एच मम समानग्यानः, यतो मध्यमस्य च 'इन्द्रस्य' 'भ्राता' उदफभागहा अथ घा मध्यमस्ययोद. पेन भर्तयः, तेन घसी दीप्यते। म्म पुनः किं परोतु? यच्च पूर्वमदमत्रयं तच्च साधयनु, साम्प्रतञ्च यद धूमः, तच्चरणोतु' ध्रुत्या च तदपि माधयत्पित्यमिमायः। 'स्वसुर्जारः' इति । अम्मिन् मन्ने म्यम्शन्देन मन्त्रहा “उपमम्” “भाद" | पेन 'पुनः मामान्येनेति । उच्यते,-"मादनाम् रमहरणाहा", माता स्वना साकं याये नित्यमय चर्गत, यथा चौपसा माफ- मादित्य इत्येतन् मामान्यम्। भादित्यो दि पूर्ण, “अथ ·. ३.० ३पा० ख०] * नैघण्टकं काण्डम् * ३०१ यद्रश्मिपोषं पुष्यति, तत् पूषा भवति" इति हि घश्यति । तस्मात् पूष्णः एतस्मिन् मन्त्र जारत्वमेतत् मादित्यस्य दर्शि- सम्। रसहरणाद्वा उपाः स्वसादित्यस्य। भ्रातृस्वस्रोः सम्भो- जनाभिप्रायसामान्यम्। “अपि त्वयं मनुप्यकार एवाभि- प्रेतः स्यात्" अथादित्योऽपि मनुष्यजारः । अयमेवास्मिन् मन्त्रे “उदीरय पितरा जार आ भगम् (ऋ० सं०७, ६, १०,. १)" इत्यभिप्रेतो मन्त्रदृशः, नैरकानां पा स्यात्। “तथा" पुनः सति "स्त्रीभगः" एच “स्यात्"। भगः “भजनः" सेवना. थंस्य, स हि सेव्यते मैथुनार्थिमिः पुरुषः। जारो मनुप्यः, स हि परकीयों स्त्रियं भोगेन सार्वाङ्गिण निर्दयो भूत्वा जरयति विपरिणामयति, म्लानरूपां करोति, न तथा निजो भता। तं व दृष्टान्तदर्शनेनघोदीरय, तथैव स्त्रियाः भग उपम्यः, पुरुषशि- असंयोगे भाद्रीभवति, एवमरणियोफ्यादिहम्तानम्मान युप्मन्मि- मन्थिपून दृष्ट्योदरीय त्यामात्मानं हे भगवनग्ने ! इत्येवं योग्य जारशन्दे मनुष्यचिपये सति ॥ "मेप इति भूनोपमा" मेष इत्येा भूनशन्देनोपमा! “मेपो भूनो मि यग्नयः (१० सं०५, ७, २४,५)" इत्येष निगमः । निगमप्रसक्त उव्यते,-"मिपो मिपतेः" दर्शनार्थस्य । पाय- अमक्तमुच्यते-“तथा पशुः पन्यतः” इति, पश्यति एसी। “इत्या घीपन्तमद्विधः फाप्यं मेध्यातिथिम् । मेषो भूतो मि यन्नयः ॥" ( म०५, ७, २५, ५)। फाप्यम्यैव मेध्याति- थेरियमार्यम् । ऐन्द्रीगाययो । हे अदियः' भद्रियन् ! पनिन ! ।

·नच ३०२ * निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् 'इत्था' अमुना प्रकारेण 'मेपो भूतः' । इत्थमनेन शब्देन अमुनेत्ये. तच्छन्दपर्यायवाविमा अभिगमनप्रकारमेतस्मादेध मन्त्रदृग्दर्श- नाद् विज्ञाय अभिनयेन मन्त्रग्वर्तमानः काण्वो मेधातिथिदर्श- यति, हे अद्विवन् ! एवमन्यकल्पान्तरीणमेव 'मेध्यातिथि' धीवन्त' फर्मवन्त वा 'अभियन्' आहतो याक्षे कर्मणि आभिमुख्ये नाभ्युद्यतेमहद्वियैः 'यन्' गच्छन्, आह्वानसमनन्तरमेव अघि- लम्पमानः 'मेपो भूतः' मेष इव किञ्चिदप्युत्तरमा चन् तं गौरया- पगतमित्था अनेन प्रकारेण अयस्त्वम् आप्तवानसि । तदस्माकमप्रत्यक्षम्। एतस्मादेव मन्त्रदर्शनादपिलं तद् विना. नीमो पयं यतोऽती ग्रूमः । अपवृत्ते तस्मिन् फाण्ये मेध्यातियों सहान्यमन्यन्तरीणरधिकारिमिरिदानीमस्य मनोरन्तरे मेधातिथि. प्रापफेण फर्मणा मेधातिथिपदम्, तदहं प्राप्तवान् । सोऽहं प्रधे, याः ताः फाण्यमेधातिथिद्वारेण ग्नुतयः नित्याः प्रादुर्भ- पन्ति। एतासां प्रनत्यमपि पर्त्तते । स त्वमेताः शुश्रूपुर, हीवि पास्मत्प्रदत्तानि प्रतिजिपृष्ठः, पूर्यफाण्यमेधातिथियदामा नप्यभ्येहि, फिमर्थ या नाभ्येशीत्यभिप्रायः॥ "अग्निरिति" एक "रुपोपमा"। "दिरण्यापो हिरण्यवर्णः हिरण्यात् परि यौननिग्या हिरण्यदा ददस्य मम्मै ॥” (प्र० सं० २, ७,२४,५)। गृत्समदम्येयमार्यम् । त्रिष्टुप् । पापात् देवता। दुम्भेष्टफोपाधानेऽग्निचयन पिनियुना। 'दिग्ण्यरुप.' दिरण्यममा नम्पः । यपि च, 'म.' 'अपानपान्' मध्यस्थानी पैयुतोऽग्निरा. दिन्यम्य पुषोऽपानपान, प्रादफाले धमांगानां प्रजानामन्नायि.

·३० ३पा० ४ख०] * घण्टकं काण्डम् * ३०३ नीनां च हिरण्यसन्दूक' हिरण्यमिव सन्दृश्यमानः मनप्रीति. जनकः । अपि च, स एच 'हिरण्यवर्णः, हिरण्यमिय परणीयः प्रार्थनीयो भूतानाम् । य एवगुणयुक्तोऽपानपात्, स किं करोतु ? इति,-'हिरण्ययात्, तेजोमयात् 'योने:' आदित्यात् विनिर्गत्य परिनिषद्य सर्वतो निपद्य मध्यस्थाने अनजानान्तरि- क्षलोकं व्याप्य ('हिरण्यदाः' इत्येकं पदम् विसर्जनीयान्तम् ) 'हिरण्यदाः' हिरण्यदाता। सोऽपानपात् परिपा ददति' ददनु 'अन्नम्' अन्नदेतदकम् 'अस्मै' यजमानाय इति। "समुद्रार्मि. मधुमा उदारन्” (ऋ० स० ३, ८, १०, १)-इत्यादिन्यमुक्कं मन्यन्ते, इत्येतस्माइ दर्शनादपां पुत्र आदित्यः । “भादूतो अग्निमभरद विवस्वतः” (ऋ० सं०४, ५, १०,४)-इत्यतश्चा- दित्यस्यापि वैद्युतोऽग्निः पुत्रः, इत्येयमसाक्पानपात् अपां नप्ता । 'या' इत्ययं चोपमाशदाः । आह,-किमुदाहरणम् ! उच्यते,-"तं प्रतथा पूर्वथा विश्वथेमथा ज्येष्ठताति पहिपदं स्यविदम्। प्रतीचीनं पृजनं दोहसे गिराशु जयन्तमनु यामु पईसे ॥” इति (ऋ० सं० १, २, २३, १)। अयत्सारः पञ्चदश सूनामपश्यद येश्यदेवम् , तलिन् घश्वदेये सुन प्रथमा- मैवतां जगतीमपश्यन् । वैश्वदेवेषु च सूनोपु पफदेयता अपि मन्या मयन्त्येप। याह च्ये घाजपेये मतदशे शम्प्रे पिनियुक्तोऽ. यम्। चरफाध्यय॑यः पुनग्नया मन्थिनं गृन्ति । नेसं पुनः श्रुतिः,-"प्रजापतेयां पने यापो याकामन्थिनी, असापादित्य: शुमः, चन्द्रमा मन्यीत्येयं चटयनोऽयं मन्यः । अपि पा ·३०४ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् “तस्मै सूर्य्याय हविरानुहोत" इति हवनमन्त्रे सूर्यश्रवणात् सूर्य्यदेवतोऽयम्। शौनकस्तु दाशतये समाम्नाये मन्त्रदेवता अनुकममाणः “को नु पां मित्रावरुणो (ऋ० सं० ५, ३, ६ सू०)"-इत्यत आरभ्य वैश्चदेवान्येकादशसूक्तान्यवोचत्, प्रनथा (ऋ० सं०५, ३, १२ सू०)” इत्येतचतुर्थ सूकम्, तेन तन्मत्या वैश्यदेव एष मन्त्रः म्यान् । वाजसनेयिनां पुनरनया शुषो गृहाने, स च सा प्रथमा संस्कृतिरित्यनेनेन्द्रेण यते, तेन तेषामप्ययमैन्द्र एय। चारफे पुनराव्यर्यये श्रुतिः शुकामन्थिनोः, तस्मादेतायन्यदेवी गृह्यते। अथेन्द्राय इयते इति तेन ज्ञायते । यद्यपि हवनमन्त्र ऐन्द्रो मथिनः, तथापि ग्रहणमन्त्री नन्दति, स एव सर्वथाप्येवं दुरयधारदेवतो मन्त्रः, अनिरुक्तदेवतालिङ्ग त्यान् । शण्डामर्गयोम्त्यमुरपुरोधसो सम्मोहनार्थमनेनानिरच. देयतालिङ्गन मन्त्रेणान्यतरः शुक्रामन्यिनोदते। “शण्डामर्फी पा असुराणां पुरोहितायास्ताम्" इत्युपग्राम्य "तावेती शुना. मन्थिनायाणोथाम्"त्युन्पा "तायपनुद्यायेन्द्रायां जुट्युः -इत्युक्तम् । तस्मात्तावनेनानिमनदेयतालिशन मन्त्रेण सम्मो. एते। सौम्यो पा मगदप्ययम्, सोमी । च्यने मधिपात्रंण शुभपाण.गृहमाण., गृहीती :पा सप्तदशसम्प्रशंसनामिनायण । हे भगवन् ! सोम! तमिन्द्रं पा पैन्यदेयं गणं पा 'ज्येष्टगज' ज्येष्टदीतिम् । अथ पा रेष्टः श्रेष्टः सर्वेषां पाना यस्य राजा, सोऽयं ज्येष्टगद पैश्य देवगणः, २ ज्येष्टराजम् । पदिप्यानो यम्पमिः यः सीदति, स पहिए, २ 'यहिपदम् ।

·३०३पा० ४ख०] * घण्टकं काण्डम् * ३०५ स्वरिय यो दृश्यते, सः स्वर्द्धक, तं स्वदशम्' सूर्य्यसमानदर्शन- मित्यभिप्रायः। 'आशु' शीघ्रम् । 'जयन्ते' जेतव्यानमुरादीन् । तमेवगुणसंयुक्तम् इन्द्रं वैश्वदेवं सगणं है सोम ! 'यामु' क्रियासु 'अनुवर्द्ध' पुनः पुनः संस्त्रियसे। स त्वं क्रियासु तानु तथापस्थितस्त्वं 'गिरा' स्तुत्या सहितः त्वं 'प्रतीचीन' यशामिमुपम् इन्द्रं वैश्यदेवं चा गणम् अवस्थाप्य स्ववीर्येण तर्पयित्या अस्मै यजमानाय 'वृजन' धनं 'दोहसे' धोक्षि प्रक्षा. रयसि । कथं पुनः धोक्षि इन्द्रं वैश्यदेवं चा गणम् ? 'मनया' चिरन्तना इच। ये महर्पयो भृग्वादयः, तेषां यथा दुग्धवानसि, तथा यस्माकमपि धोशि। अपि च 'विश्वया' ऋषिपुत्रकाणा. मृपणाच सर्वेषां यया' दुग्धपानसि, तथाम्माकमपि धोक्षि। अपि च 'इमथा' यथा घर्तमानकादीनानां यजमानानां धोशि, तवाम्माफमपीति । एवमेप यथाभिमतदेवतं योज्यः॥ इमर्थत्येतस्मात् प्रसन्मुच्यते,-"अयम्" इत्यस्य शब्दस्य का व्युत्पत्तिरिति ? उच्यते,-"एतंतर.” हि आगततर यास. प्रतरः “अमुप्मात्" दूरम्यात् भपति, सोऽयमिन्युच्यते। “असावित्यस्य का व्युत्पत्तिरिति ? उच्यते,-"मसी यस्ततर.' अम्मान् शिनतर इप विप्रात्याद् भवति । भाद, युनः शिनतरः? उच्यते,-"यामात्” पततरात् । असावित्येत. म्मात् प्रसचमुच्यते,-"अमुथा, यथा असा इति" मसाविन्य- मेन शब्देनीको भपति, स पवार्यः समुन्यनेनाप्युकी भवति । “पदिति" ए सिद्धोपमा" सियशेपमा लो। बाद,- ·१ - • निरक्तम् [पूर्वपरकम् कथ हत्या उच्यते,-"नाह्मणपत्, वृपलपत्” । ब्राह्मण घदधीते, वृपस्पश्चामोशतीति ॥४॥ प्रियमेधययज्जातवेदोपिरूपान् । अङ्गिरस्यन्म- हिनत प्रस्फण्यस्य श्रूधी हरम् । प्रियमेधः प्रिया अस्य मेधा यथतेपामृपीणामेव प्रस्फण्वस्य भृणु हानं प्रस्वणः कण्यस्य पुनः क्ण्यप्रभवो यथा प्राग्रमर्चिपि भृगुः सम्बभूव भृगु ज्यमानो न देहेङ्गारेपगिरा अनारा अना (अश्चना) और ततीयमृच्छतेत्यचुस्तस्मादगिर्न प्रय इति निसननासानमो भरणाझारद्वाजो विरूपो नानारूपो महिलतो महारत इति ॥ ५ ॥ (१७) इति ठतीयाध्यायस्य तृतीयः पाठः ।। ३, ३ ॥ घान्दसमुदाहरण प्रीति,-"प्रियमेधयत' - इति । प्रस्थण्यम्याम् । अनुष्टुप् । माग्नेयी प्रातग्नुयायाश्विनयो शम्यते। वे 'जातवेद" 'मद्धिमत' महायत' महाफनन्। महल्यम्य भगवतो जातवेदस धर्म, इपिणा(मा) दिक्षणम्, तेनपामध्यते मदिनन' इति। यर्थतामृपाणा प्रियमेधादीनां ध्रुसयानसि पूर्णमा हानम, गणापि पा, पन ममापि 'प्रम्यण्याय' शृणु याद्वानम। प्रत्याशी ॥ पर ममम्नार्य। अषपदनिरनम् !-"प्रियमेध, निया प्रग मेधा त्पर्य । यमिति पास्यशेष "प्रायव्य ,पण्यम्य पुत्र" प्रपदण्य प्पा

·३० ३पा० ५०] * नघण्टुकं काण्डम् *
३०७
तद्धितार्यत्वं निराह, कण्वस्यापत्यमित्यर्थः । “यथा" प्रगतम
"प्रायम्” इत्युच्यते, गतशब्दलोपं हत्या, एवमिहापि “कण्य.
प्रभवः" इति वक्तव्ये भवशब्दलोपं इत्या व्यत्ययेन च प्रस्कण्य
इत्युक्तम् । “भृगुः भृत्यमानो न देहे" मनापतिना किल शुक.
मात्मीयमादाय अनी हुतम्, ततः “अचिपि” ज्यालायां "भृगुः"
नाम महर्षिः “सम्बभूव” व्यपगतेऽचिपि योऽङ्गारेषु सम्बभूव
सोऽगिरा नाम अभवत् । विग्रहसतमुच्यते,-"भट्टारा
अङ्कनाः" ते हि यत्र निधीयन्ते तदङ्कितं भवति । तस्मिन्नुत्पन्न
द्वितीये “अवैध तृतीयमृच्छत"-"इत्यूचुः” ये पूर्वोन्पनाः ते।
"तस्मात्" अत्रैव नृतीय इत्येतस्मादन्याहारान् “मत्रिः" अम-
पत्। अथवमन्यया स्यात्,-अनिः प्रतिषेधार्थोऽकारः।
कथम् ? "न प्रयः” पपात्र, किन्तहि ? सन्यतामेतदग्निस्थान
चतुर्थोऽध्यत्र भविष्यतीत्येयमनुयाहारादविरभवत् । व्युहानि
तम्मिन्नग्निस्थाने य उत्पन्न: सः “विसननाद् बैसानसः" एव नाना.
अभूत, “यभूयाचि पु अनारेषु तत्रैव तृतीयं विसननाद वैरानमः"
इति। अनयेयानुपूर्येणेतानि निर्यचनान्युपपादयितुं शक्यन्ने,
तम्मान्मन्यपाठविपासनेतानि निरुक्तानि। “विरुपो नाना-
रूपः" इति ज्य। प्रतमिति कर्मनाम । “मधियतो महा-
मनः' “रति" धर्थः ॥
इति निम्ती अष्टमाध्याय (नृतीयाध्यायस्य)
नृतीयः पादः ॥३३॥

·चतुर्थः पादः अथ लुप्तोपमान्यथर्थोपमानीत्याचक्षते सिंहो व्याघ्र इति पूजायां श्या काक इति कुत्सायां काक इति शब्दानुकृति- स्तदिदं शकुनिपु बहुलं न शब्दानुकृतिर्विद्यत इत्यौप- मन्यवः काकोऽपकालयितव्यो भवति तित्तिरिस्तरणात्ति- लमात्रचित्र इति वा कपिञ्जलः कपिरिव जीर्णः कपिरिव जवत ईपत्पिङ्गलो वा कमनीयं शब्दं पिञ्जयतीति या श्याशुयायी शवयं स्याद्गतिकर्मणः श्वसिते, सिंहः सहनाद्धिसेर्वा ( स्यात ) विपरीतस्य सम्पूर्वस्य वा हन्तेः संहाय हन्तीति वा व्याघ्रो व्याघ्राणाद् व्यादाय हन्तीति वा ॥१॥ (१८) "अथ लुप्तोपमान्यर्थोपमानीत्याचक्षते । उपमाधिकारी घर्तते। “यदेतत् तत्सदृशमिति"-एतदुपफ्रान्तम् । तत्र शब्द- प्रत्यञ्चोपर्मा भवन्ति, लुप्तोपमाशब्दाश्च । तत्र "अमिन ये" इत्ये- चमादिभिः शब्दरूपमित्सितानामर्थानां समानरूपरर्थस्य मानं क्रियत इत्येनुकान्तम् । अथ इदानी येपू पदेषु लुप्यन्ते उपमा- शब्दा इवादयः, तान्यवसमाप्तानि व्याख्यास्यामः, तानि पुनरि- मानि अथोपमानीत्येयमाचक्षते आचार्थ्याः, निरुढ़ा क्रियते .

·. ३० ४पा० १०] * नघण्टुकं काण्डम् * सम्झेत्यभिप्रायः। तानि व पुनरसमानातान्येव निघण्टुसमा- नाये. तेयु वक्तरभिप्रायगता एत एवोपमाशब्दा अर्थत उपमीयन्त इत्यर्थोपमा इत्युच्यन्ते । तान्येतानि भाप्यस्य विस्तरविषय- त्वात् समानातान्यपि सन्ति अवसरमातानि प्रदर्श्यन्ते । तद्यथा, -"सिंहो व्याघ इति पूजायाम्" । यो हि पूज्यो भवति स उच्यते 'सिंहो देवदत्तः' इति । अत्र न सिंह एव देवदत्तः किन्तर्हि ? सिंहगुणस्तर कश्चिदति शौर्यादिः, अतस्तदभिधानेनोपमार्य कृत्योपमाशब्दानामियादीनामन्यतममनुचारवने व प्रवीति सिंहो देवदनः' इति । यत्तदनुच्चारणमुपमाशब्दस्य स एव लोप इत्युच्यते ॥ "श्या काक इति कुत्सायाम्"। यो हि लोल्यादिदोषसम- न्वयेन कुन्सनीयो भवति, स एवमुच्यते,-श्वा अयम्' इति । अत्रापि श्वेवायमिति इचशदस्य लोपो द्रष्टयः। धाष्टादि. दोपसमुययेन यः कुत्स्यते, सः 'काकोऽयम्' इत्युच्यते। काका- दिशब्दान् उदाहरणामसकान निधीति,-"काक इति शब्दानु- कृतिः। अनुकरणमनुतिः, शन्दस्यानुरुतिः, यादृशमेवासी शब्दं करोति तर्थयानुसत्या तस्य नामापि भवति शन्दस्यानुरूतिः। स हि काकु इति योच्यते, तस्मात् स काक इत्युच्यते। "तदि. दम्" एवं शब्दानुरुतिहेतुकं नाम "शकुनिपु” एच तान्येषु सत्य. विशेषेषु "यहुल" प्रायेणेत्यर्थः। “न शब्दानुशतिर्विद्यत इत्योप- मन्यवः शकुनिष्वपि न शब्दानुकृतिहेतु नाम विद्यते, इत्योप- मन्यव भावायों मन्यते। किं कारणम् ? व्यभिचारित्वात् ।

·३१० * निरकम् * [पूर्वषट्कम् श्यामा, दीं, पुच्छलयः, हंसः, इत्येवमादिष शब्दानुकरणहेतुको नामधेयप्रतिलम्मो नास्ति । शकुनिपक्षेऽपि शब्दानुकारो न विद्यते। यहयोऽप्येचंप्रकारा अन्यक्रियार्थर्नामभिरन्विताः शकुनयः । तत्र, यदुक्तं "तदिदै शकुनिषु बहुसम्" इति। एतदयुक्तम् । आह,-- कथन्तर्हि काकस्यान्यक्रियाहेतुकोनामधेयप्रतिलम्भ इति? उच्यते, -स हि "काकः अपकालयितयो भवति उपधातभयात्, स हि यद्यत् स्पृशति तत्तदुपहन्तीति अपकाल्यते तस्मात् काका इत्यु च्यते। शकुनित्वसामान्यप्रसक्तमुच्यते,-"तित्तिरिस्तरणात्” । तृ प्लवने (भू० प०)। उत्प्लुत्यासी गच्छति । “तिलमात्र चित्र इति पा” | अथ पा तिलमात्रचित्रः स भवतीति तित्तिरिः । “कपिञ्जलः कपिरिव जीर्णः” यादृशो हि कपिः मर्कटः, जीर्णः सवर्णतो भवति, तादृशोऽसाघपि फपिजल इत्युच्यते । अथ "या" “कपिरिव जयते" कपिजलः “ईपत्पिङ्गलः" इत्यर्थः। अथ "चा" “कमनीयं" प्रार्थनीयं मङ्गल्यं मधुरं पा "शब्द" "पिञ्जयति" अभियनतीति कपिञ्जलः। “एयमादीनि शकुनिनामधेयानि" एवमादिना प्रकारेण अशब्दानुकृतिपूर्वकत्ये सति निर्वक्तव्यानि । “श्वाशुयायी। शु इति क्षिप्रनाम । क्षिप्रमसौ शीघ्रत्वादेतीति श्वा। “शवतेर्वा गतिकर्मणः” स हि नित्यमेव गच्छति । “श्वसिते;" पधकर्मणः। “सिंहः सहनान्” अभिभवति हासी अन्यान् प्राणिविशेषान् । “सम्पूर्वस्य पा हन्तेः” उपसर्गस्यत्वेन । "संहाय हन्तीति या" वैयाकरणानामेषा व्युत्पत्तिः । “व्याघ्रीव्याघ्रा- जात्" विविधमसी जिवतीति व्याघ्रः । तस्य हि प्राणेन्द्रियं ·३० ४पा० रख०] - नघण्टुकं काण्डम् * पट भवतीति स हि नन् आप्राय हन्ति, घाणेन्द्रिये हि तस्य विशिष्टं डानम्। व्यादाय हन्तीति या" स किल ज्यादाय वक्त्रं चिवृतं कृत्वा ततो हन्ति । अथवा "व्यादाय हन्तीति" यः किल प्रथमे ग्रहे शङ्किता, तेन हन्तुं भवति मृगोऽन्यो पा कश्चित्, तमसायमर्याद चिरुप्य तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रथमग्रहस्थाने आनीय ततो हन्ति। सिंहो व्याघ्रः श्या काक इत्येवमनुक्रम्याांचीना- न्येतानि पदानि निरुतानि, अयमपि निर्वधनप्रकारोऽस्तीति प्रदर्शनार्थम् । सिंहळ्याप्रशन्दयोस्तु अनुलोममेव निर्यवनमनुलोम- व्याश्योपमदर्शनार्थम्, एवं हि उभे अपि प्राप्ती दर्शिते भवति(तः)॥१॥ अर्चतिकर्माण उत्तरे धाताश्चतुश्चत्वारिंशन्मेधाविना- मान्युत्तराणि चतुर्विंशतिमेधावी कस्मान्मेषया तद्वान् भवति मेघा मतो धीयते स्तोट्नामान्युत्तराणि प्रयोदश यज्ञनामान्युत्तराणि पञ्चदश यनः कस्मात् प्रख्यातं यज- तिफोति नरुक्ता याचन्यो भवतीति वा यजुरन्नो भातीति वा पहुकृष्णाजिन इत्योपमन्ययो यजयेनं नयन्तीति वचिनामान्युत्तराण्यष्टात्विक् कस्मादीरण ऋग्वष्टा भवतीति शाकपूणिर्मतयाजी भवतीनि या यात्रामाण उत्तरे धातरः सप्तदश दानकर्माण उत्तरे धातवो दशाध्यप- पारमाण उत्तरे धानरचत्वारः स्वपिनियम्तीति द्वौ स्वपि- ·૨૨ * निरुक्तम् * [पूर्वपदकम् तिकर्माणो कूपनामान्युत्तराणि चतुर्दश कूपः कस्मात् कुपानं भवति कुप्यतेर्वा स्तेननामान्युत्तराणि चतुर्दशैव स्तेनः कस्मात् संस्त्यानमस्मिन् पापकमिति नरुक्ता निर्णीतान्त- हितनामधेयान्युत्तराणि पट् (निणीतं कस्मान्निर्णिक्त भवति ) दूरनामान्युत्तराणि पश्च दूरं कस्माद् द्रुतं भवति दुरयं वा पुराणनामान्युत्तराणि पट् पुराणं कस्मात् पुरा नवं 'भवति नपनामान्युत्तराणि पडेव नवं कस्मादानीत भवति ॥ २॥ (१६) "अर्चतिकर्माण उत्तरे धातवश्चतुश्चत्वारिंशत्”। 'अर्चतिक- र्माणः' अर्चत्याः, पूजयत्यर्थाः पूजायामवश्यं भवितुं युज्यते उपमेति' उपमाशन्देभ्योऽनन्तरम् अर्चतिकर्माणः समानाताः । कियन्तः पुनस्ते? 'चतुश्चत्वारिंशत्' (४४)। कतमे पुनस्ते ! "अर्चति, गायति"-इत्येवमादयः । य एतेऽर्चतिकर्माणः, एहि मेधाधिन एवार्चति, एत एव हि स्तोतुं शक्नुवन्ति, नेतरे अमेधसः॥ तस्मात् “मेधाविनामान्युत्तराणि चतुर्विंशतिः”। अर्चति- कर्मभ्यः 'उत्तराणि' 'मेधाविनामानि'। कियन्ति पुनस्तानि ? 'चतुर्विशतिः' (२४)। कतमानि पुनस्तानि ? “विप्रः, धीरः, चिनः । इत्येवमादीनि । विविधानानम्य प्राप्तुं प्रातीति विप्रः। धीः प्रज्ञा, तहान् धीरः, रो मत्यर्थे । विगृह्य सदसि ..

·श्य०४पा०ख० * नघण्टुकं काण्डम् *
कथयतीति विनः। इत्येवमादि। आह,-"मेधावी कस्मात् ?
उच्यते,-सहि “मेधया तद्वान् भवति । आह,-"मेधाः" ।
कस्मात् ? सा हि “मती धीयते" । मतियुद्धिः, तस्यां या
'पुरुषशक्तिरभित्र्यज्यते, सा मेधा इत्युच्यते ।
य एव मेधाविनः, त एव स्तोतुं शक्नुवन्तीति मेधाविना-
मभ्यः "उत्तगणि" "स्तोतनामानि । कियन्ति पुनस्तानि ?
"त्रयोदश” (१३)। कतमानि पुनस्तानि? "रेमा, जरिता,
कार:"-इत्येवमादीनि । रेभो रेभतेः स्तुत्यर्थस्य । जरिता
जरतेः स्तुत्यर्थस्यैव। फारः कर्ता स्तोमानाम् । इत्येवमादि
योज्यम् । प्रत्यक्षवृत्तित्वादस्य शब्दस्य नोकं स्तोता कस्मादिति ॥
यज्ञप्येव हि अतिशयेन देवतानां स्तुतयः प्रयुज्यन्त इति
स्तोतनामभ्यः “उत्तराणि" "यशनामानि ।
स्तानि ? “पञ्चदश” (१५)। फतमानि पुनस्तानि ?. “याः,
येनः, अध्धरः, मेधः,"-इत्येवमादीनि । आह,-"यशः
फस्मात् ? उच्यते,-यदेतत् “प्रन्यानं यजति कर्म" लोक
घेदयोः। एतदेव भावसाधनेन शब्देनोच्यते यजनं या इति ।
अब "या" “याभ्यो भवतीति” याः, याच्यते ह्यग्र, यतो वै
देवानामन्न सम्भूतम् समभावयन्निति ह निज्ञायते, तस्मादु
याचनाद् यशः । अथ “या” “यहुभिः" अयम् “म:' मरिन्न
इय "मपति", शुत्पादव यनुपगम्। “बहु प्याजिन इत्याप.
मन्यप." यदु यत्र यते प्रतिपिशिष्टं साधनं किचिन्, तत्
तत् सामाजिनमिति यः, सोमे तापदजिनद्वयम् , यजमानेऽ.
कियन्ति पुन

·३१४
* निरुकम् * [पूर्वपट्कम्
प्यजिनद्वयम्, अवहन्यमानेषु हि हविःपु अजिनं धर्मोपार्जितं
धर्मपात्रेयष्यजिनम्, एवं यहुकृष्णाजिनः। अथ “चा" “य- ,
प्येनम्" उपक्रमादारभ्यान्तं “नयन्तीति" यज्ञः 1 . धनतिः
कान्त्यर्थः, काम्यन्ते हि यज्ञाद् होमपशुस्वर्गादयः तस्मात् स
चनः यज्ञ इत्युच्यते। ममेदं दास्यतीति एवं यज्यभिः अस्मात्
फलं प्रार्थ्यत इति मेघः। इत्येवमादि ।।
यज्ञसम्बन्धेनैव “ऋत्विङ्नामानि उत्तराणि अटी" |
ऋत्विजां नामामि अत्यिड्नामानि । कियन्ति पुनस्तानि ?
'अष्टो' (८)। फतमानि पुनस्तानि ? “भरता, कुरवः"--
इत्येवमादीनि । भ्रियन्ते दक्षिणाभिरिति भरताः। कुर्वन्ति
फर्माणीति कुरवः । इत्येवमादि । आह,-"ऋत्यिक कस्मात्” ?
उच्यते,-"ईरणः” ईरयिता हि संस्तुतीनां भवतीति ऋत्विक।
'मृग्यया भवतीति शाकपूणिः” ऋभिा सी यागकारी भवतीति
ऋत्विक । “ऋतुयाजी भवतीति धा" स हि काले देवता यजतीति
था। ऋती याजयतीति या, स हि फाले एव याजयते, नाकाले ।
ऋत्विक्सम्बन्धेनैव “यानाकर्माण उत्तर धातवः सप्तदश"
(१७)। कतमे पुनस्ते? इति । “ईमहे, यामि, मन्महे"-
इत्येवमादयः॥
याचनासम्बन्धेनेच “दानकर्माण उत्तरे धातयो दश” (१०)।
कतम पुनस्ते ? इति । "दाति, दाशति, दासति"--इत्येवमादयः ।
दानसम्बन्धेनैव “अध्येपणाकर्माण उत्तरे धातयश्चत्वारः
(४)। कतमे पुनम्ने ? इति। “परिस्रय, पयस्य -त्येय.

·३० ४पा० २०] * नघण्टुकं काण्डम् * मादयः। सत्य दातृभितु प्रतिग्रहीतृणां प्रार्थना, अध्येपणे- 'त्युच्यते॥ याच्यमानो हि सर्वोऽपि स्वपितीति अध्येपणाकर्मभ्य उत्तरी “स्थपितिकर्माणी"। कतमी पुनस्तौ ? “स्वपिति, सस्ति- “इति"। स्वशब्देनेवोच्चार्य द्विग्रहणमयधारणार्यम्, एती एच "ही" निगमे न पुनस्तृतीयोऽस्तीति, अल्पत्याद्वा द्विग्रहणम् ॥ “कृपनामान्युत्तराणि चतुर्दश" कृपमेव हि याश्रित्य मरी मुप्यते, सुप्तः कृप व पतितो भवतीति घा, स्वपितिकर्मभ्यामनन्त- राणि कृपनामान्युच्यन्ते । कियन्ति पुनस्तानि ? 'चतुर्दश' (१५)। फतमानि पुनस्तानि ? “पत्रः, कातुः, पात:---- इत्येवमादीनि । वियते साधुदकार्यमिति पयः। कमुद्दकम. प्रेति कातुः। इत्येवमादि। माह,-"कृपः कस्मात् १ उच्यते, --"यु. पानं भवति” यत्र हामी भवति, तत्र फुत्सितं पानं भवति, साधनापेक्षत्वात् । “कुप्यतेयां” यत्सम्बन्धादुदकार्थिनः कुप्यन्ति। "स्लेननामान्युतराणि चतुर्दशैय"। कृपमाश्रित्य मुष्पन्ति म्तेना इत्यतः कृपनामभ्यः 'उत्तराणि' 'स्तननामानि'। फियन्ति पुनस्तानि ! 'चतुर्दशेच' (१४)। फतमानि पुनस्नानि ! “तूपुः, रिपुः" --इत्येवमादीनि। परेभ्यो धनान्याहत्यातिशयेनासायात्मानं भृत्यांध तायतीति त्रिपुः । लिम्पत्यसापात्मानं पापेनेनि रिपुः । इत्येवमादि। आद,-"म्नेनः फस्मान् ! उच्यते, *संम्त्यानम्" संदतम् “अस्मिन् "पापक्रम्" फर्म भवति “इति" एवं "नेरना। मन्यन्ते। ययाफरजानामन्यचापि स्यादित्यभिप्रायः॥ २१- ·* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् "निर्णीतान्तर्हितनामधेयान्युत्तराणि पट्। निर्णीतस्य च अन्तहितस्य नामधेयानि 'निर्णीतान्तहितनामधेयानि'। 'उत्तराणि', ग्रहतेभ्यः स्तेननामभ्यः, स्तेना एवं हन्तहिता भयन्तीत्येष सम्बन्धः स्तेननाम्नामन्तहितनाम्नां च । कियन्ति पुनस्तानि ! 'पट' (६)। कतमानि पुनस्तानि ? “निण्यम्, सस्वः, सनुत." इत्येवमादीनि । निर्णीतमिव निण्यम् । सुतमिव सखः । सन्ततमिव सनुतः। इत्येवमादीनि ॥ "दूरनामान्युत्तराणि पञ्च” (५)। अन्तहितं यद् भवति, दूरप त्तद् भवतीत्येष सम्बन्धः । फतमानि पुनस्तानि । “आके, पराके, पराचे.".-इत्येवमादीनि । भा कियतो देशात् पतद् पर्तते इति विज्ञातव्यमेतद् भवतीत्याफे । पराके पराकान्ते । परामुखमञ्चिनं पराचेरित्येवमादि। यथैव श्रतानि छन्दसि, तथवैतानि समाम्ना. तानि। भार,-"दूरं फरमान्" ? “दुन" हि सत् “भवति" अध्यनो मदत्त्यात् । “दुग्यं पा" दुर्ग हि तद् गम्यते प्राप्यत इत्यर्थः॥ दूरसम्बन्धनय “पुगणनामान्युत्तराणि पद" (६)1 समान दि फालाभ्यनोमहवं दृग्पुराणयोः। यतमानि पुनस्तानि ? “प्रनम्, मदिपः, प्रयया."-न्येयमादीनि । प्रात्तनं प्रनाम् । माग घुतिमदासीदिति प्रदिपः। प्रष्टययाः प्रययाः। इत्येव- मादि। ग्राह,पुगणं पम्मा" ? उच्यते, नदि "पुरा न भवति" न पर्नमानफाले। “नयनामान्युनराणि पदेप" ()। पुराणसम्बन्ध मेप । फतमानि पुनम्नानि ? *नम्, नून, नूननम्"-म्येषमादीनि ।

·३.० ४पा० ख०] *नघण्टुकं काण्डम् * आह,-"नय कस्मात्" ? उच्यते, तद्धि सद्य एच कुतश्चित् "आनीतं भवति ॥२॥ द्विश उत्तराणि नामानि प्रपित्वेऽभीक इत्यासन्नस्य अपित्वे प्राप्तेऽभीकेऽभ्यक्त । आपित्वे नः प्रपित्वे तय मा गहि । अभीके चिदु लोककदित्यपि निगमौ भवतः । दभ्रमर्भकमित्यल्पस्य ।' दनं दम्नोतेः सुदम्भं भवत्यर्भक- मवहतं भवति । उपोप मे परी मृश मा में दभ्राणि मन्यधाः । नसो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्य इत्यपि निगमौ भवतः । तिरः सत इति प्राप्तस्य तिरस्तीर्ण भवति सतः संसृतं भवति । तिरश्चिदर्यया परिवत्तिर्यातमदाभ्या। पात्रेय भिन्दन् सत एति रक्षस इत्यपि निगमौ भवतः । त्यो नेम इत्पर्द्धय त्योऽपततो नमोऽपनीतो हरतेविं. परीताद्धारयतेर्वा स्यादुद्धृतं भवत्युनोतेर्वा स्यादृद्धतमो विभागः । पीयति लो अनु त्यो गृणाति । नेमे देवा नेमे- ऽसुरा इत्यपि निगमो भवतः । ऋक्षाः स्तृभिरिति नक्ष- त्राणां नक्षत्राणि नक्षतेर्गतिकर्मणो नेमानि क्षत्राणीति च त्रा- मणमुक्षा उदीर्णानीव ख्यायन्ते स्तुभिस्तीर्णानीय ख्यायन्ते । अमी य ऋक्षा निहितास उच्चा । पश्यन्तो द्यामिव स्तुमि- ।

·३२८ J कानां यम्रय यो वमनात * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् रित्यपि निगमौ भवतः वनीभिरुपजिविका इति सीमि- सीमिका स्यमनादुपजिहिका उप- जिव यः। यदत्युपजिहिका यद्वनो अतिसर्पतीत्यपि निगमी भवत्युदरं कुदरमित्यावपनस्योर्दरसुदीर्ण भवत्यूनें दोर्ण वा। तमूर न पृणता यवेनेत्यपि निगमो भवति । तमूर्दरमिय पूरयति यम कुदरं कृतदर भवति । समिद्धो अअन् कृदर मतीनामित्यपि निगमी भवति ॥ ३ ॥ (२०) "द्विश उत्तराणि नामानि" । है हिश उत्तराणीति । "प्रपित्वे, अभीके"-इत्येवमादीनि । व्याख्यातानि पृथिधी. नामभ्य आरभ्य एककार्यम्य यहनि नामधेयानि, इदानीमेकैकस्य नामनी पाचके समाम्नायेते, प्रपित्वे, अभी इत्येवमा. दीनि, मायावापृधि नामभ्यो यायन् ।। अधुनेयमुक्त्या सामान्यतो पिरोपेण एक प्युत्पाद्य उदाहर। रेच दर्शयति । तद्यथा,-"प्रपित्ये, अभीये."-"ति" एते नामनी "मासन्नम्य" भवनः। इत्येयमादि । प्रपित्य प्रा त्यर्थः । “अभीये, अभ्यक्त.” शाभिमुण्येनाशिने। अभ्यागते । ग्दानीमुद्दाहरणे प्रपोति,-"बापित्वे नः" "धी चिन्- इति निगमों (००५.७,३०,:-७,२६, १) मपतः" । "यथा गोगेऽपानं गुप्यने त्ययरिणम्। धापित्ये मः . - ·'आगच्छ। ३१० ४पा० ३ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * अपित्वे तूयमागहि कण्वेषु सुसचा पिय ॥” (ऋ० सं० ५, ७, ३, ३)। ऐन्द्र्येपा। वृहती । देवातिथेः काण्वस्यार्पम् । महावते वृहतीसहस्ते शस्यते। हे 'इन्द्र !' 'यथा' येन प्रकारेण 'गौरः' गौरमृगः, 'अपेरिणम्' अपगतार्णम् अपगतोदकं मल्देशं गत्वा 'तृप्यन्' तृपावाध्यमानः 'अपाकृतम्' अपानीयम्, (पानयोग्यं यत्र नास्ति, स्वल्पोदकत्वान् , तत्र कृतम्, उदकेन वा कृतम् जलाशय. स्थानम् ) तडागमन्यद् वा शीघ्रम् ‘एति', एवं त्वमप्येतस्मिन् 'आपित्वे' थापानकाले 'प्रपित्वे प्राने 'तूयं' क्षिप्रम् 'आगहि' आगत्य च य एष सोमः 'कण्वेषु' पर्त्तते, तमेभिरेव ऋविग्भिः 'सचा' साकं 'सु सुष्टु सह स्थित्वा 'पिय' इति । “भोप्यस्मै पुरोथमिन्द्राय धूपमर्चत । अभीकैचिदु लोकरत सङ्गे समत्सु वृत्रहास्माकं चोधि चोदिता नभन्तामन्य॒केषां ज्याफा अधि धन्यसु ॥” (पृ० स०८, ७, २१, १)। सुदासः पैजयन- म्येयमार्पम् । अतिच्छन्दाः। सर्वपृष्ठायां मैत्रावरणीयके देवता- व्यत्यये यागे शाकरस्यन्द्रम्य बरोर्याज्येषा, रैयतस्य पुरोऽनुचाक्या, याव्हच्ये पुनरियमेव पोड़शिशस्त्रे शम्यते। हे स्तोतारः! 'मो' प्रकर्षण 'सु' प्रशस्लाभिः स्तुतिभिः 'अम्म' 'इन्दाय' तुष्ट्यर्थ 'पुरोरथम्' अग्रतो रथम् एतत् 'शुपम्' बलम् 'अर्चत' स्तुत । का पुनरर्थमभिसन्धायार्चत ? इति । 'अभीचित् उ लोकम्त्' । 'अभी अभ्यागते एनम्मिन् 'सङ्गे' सड्नामकाले प्रातऽप्येषु 'समत्म' सम्मक्षयिनृषु उग्रतायुधेषु शत्रुषु 'योकत्' स्थानान् । एषु 'वृनहाँ गहन्ता इन्द्रो भविष्यतीति.

·३२० " ॐ निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् एतमर्थमभिसन्धाय प्रार्चत अस्मै यूयमिन्द्राय पुरोरथं शूपमिति । एच मन्यान् स्तोतॄन् सम्बोध्य आत्मनापि प्रयवृते धतुम्, हे भगवन्निन्द्र! 'अस्माकं' बोधि बुध्यस्व एताः स्तुतीः, मा परेपाम्, वुद्ध्वा चैताः 'चोदिता' अनुशाता जनस्य भव । 'अन्यफेयाम्' अन्येषां 'ज्याकाः' ज्या: 'अधिधन्धसु' धनुःप्पधि. रोपिताः 'नभन्ताम्' हिंस्यन्ताम्, अवततज्याधनुषो हतसाद्यमा पते अस्मद्विषो युप्मदनुग्रहाद् भवन्त्यित्यभिप्रायः ॥ “दभ्रम, अर्भकम्" - "इति” एते “अल्पस्य" नामनी । “दनं दनीतेः" पधार्थस्य । तद्धि "मुदम्भं भवति" सुच्छेदं भवति, अल्पत्वात्। “अर्भकमयदृतं भवति' हस्खमित्यर्थः । “उपोपमे. परामश” “नमोमदभ्यो नमो"-"इत्यपि निगमो (प्र. सं. २, १, ११, १-१, २, २४, २) भवतः” । "उपोपमे परामृश मा में दाणि मन्ययाः। समिस्मि रोमशा गन्धारीणामिवायिका ॥” (प्रा० सं० २, १, ११, ७) । भावयव्यम्येयमापम्। अनुष्टुप् । भावयव्यमय सा भारं तेना. गुपेयमाना ग्रीति। हे राजन् ! 'उप' गम्य 'उप' लिप्य च मे मम 'परामृश' यः प्रदेशः पुरुषेण पियाः पगमध्यः। किश "भा में माणि मन्या' बायपानि लोमानि मा माया। जानेऽदमेतम्, यया थलोमिकाया उपगमः प्रनिवितः स्मृतो,- "नाजातलोम्योपहासमिच्छेन्” ति। यताने घेदयामि 'सर्वा. इमम्मि रोमगा' सर्यपेयायपयेषु ममोत्पन्नानि गमाणि (प, मीणामुत्पद्यन्ने ?)। यश्च पुनरामम्मि गेमशा ! 'गधारी -

·I.
नम
२०४पा० ३ख०] * नैघण्टकं काण्डम् ,
૨૨૬
णामिवाधिका' गन्धारदेशजातानामविकानां मध्ये या सुष्टु
रोमशा भवेत् , तथाहमस्मि रोमशा, नि शड्को मामुपगच्छेत्यभि-
प्रायः ॥ “नमो महद्भ्यो नमोऽअर्भकेभ्यो नमो युवभ्यो
आशिनेभ्यः। यजाम देवान् यदि शक्नघाम मा ज्यायसः शंस
मा वृक्षि देवाः॥” (ऋ० सं० १, २, २४, ३)। त्रिष्टुप् ।
शुनःशेपस्यार्पम्। होतृजपे विनियुक्ता। 'नमो महद्भ्यः' नमो
महत्परिमाणेभ्यो देवेभ्यः। 'नमो अर्भकेभ्यः' अल्परिमाणेभ्यः।
'नमो युयभ्यः' योवनयभ्यः। 'नम आशिनेभ्यः' व्यापिभ्यः ।
'यजाम' 'देवान्' एतस्मिनु पस्थिते थागकाले । 'यदि' शरुवाम'।
अल्पश्रुतविज्ञाना वयम् अतएव चूमो यदि शक्यामेति । घयमी.
दृशाः सन्तो युष्मान् ब्रूमहे, हे 'ज्यायसः' ज्यायांसः! देवाः !
युप्माकमेव 'शस' शंसितारं सन्तमल्पे या महति या कस्मिंश्चिद्
दुःशस्ते 'मा वृक्षि' मा अस्मान् छिन्धि यज्ञफलात् , को हि नाम
नापराध्यति ? इत्यभिप्रायः॥
"तिरः, सत:"-"इति" एते “प्राप्तस्य" नामनी भवतः ।
अप्राप्तस्यैके अधीयते, यथापि योज्यम् । “तिरः तीण" हि तत्
"भवति" दूरमध्यानम् । “सतः संसृतं भवति” एकीभूय सृतं
भवति। “तिरश्चिदयेया” “पात्रेय भिन्दन् सतः - इत्यपि
निगमौ (१० सं०४, ४, १६, २५, ७, ६, १) भवतः" ।।
"अश्विनाघेह गच्छत नासत्या मा वि घेनतम्। तिरधि-
दयेया परिपर्तिर्यात मदाभ्या माध्वी मम श्रुतं इचम् ॥” (ऋ०
सं०४, ५, १६, २)। पतिराश्विनी। अवस्योरायस्यार्पम् ।

·३२२
* निरुकम् *
पूर्वषट्कम्
प्रातरनुवाकाश्विनयो शस्यते। हे अश्विनी ! 'नासत्या!'
पा 'गच्छतम्' युपाम् इह' अस्मिन् यज्ञ सोम पातुम्। किञ्च,
'मा वि वेनतम्, मा विगतकामी भूतम् , युवामाह्वयमानौ मया।
किञ्च, 'तिरश्चिदर्यया' तिरोऽपि अप्राप्त एय स्थाने यद्यस्थिती
स्थ , तथापि 'अर्याया' ईश्वरस्यापि रथगत्या देवगत्या शीघ्रया
'आयातम्' (द्विवचन या सावग्रहत्वात् पदस्य) किञ्च, 'परि
पति यातम्' यद्यपि धचिदनिवृत्ती स्थ ,
तथापि परिवर्तन हत्या
आयातम् । है 'अदाम्या' अहिन्यौ। अनुपहिसिती! अथवा
अदाभ्यया अनुपहिसितया गत्या भायातम्। हे 'माध्यी! मधु
सोममिश्र पेय ययोस्तो। 'मम' 'श्रुत' शृणुतम् 'दयम्' माहानम् ।
श्रुत्या अविरम्यमानो शीप्रमायातमित्यभिप्राय ॥ “न्द्रो यात
नामभवत् पराशरो इपिर्मथा नामभ्याइ पियासताम। अभीड
शन परशुर्यथा घन पानय भिन्दन् सत एति रक्षस " ("
सं० ५, ७, ६,१)। पसिष्टम्याम्। जगती । 'इन्द्र' 'यातना'
यातुधानानाम् 'अभयन्' 'पराशर पराशातयिता कीह
शाना पुनर्यातूनामभवन् पराशातयिता? इति । उच्यते-
'इपिमधीनाम्' पापि ये मन्यन्ति, नंगम्। 'अभ्यापिपास
ताम्' थम्युदासयता, यमोत्मादकानामिन्यर्थ ।
चाया म्या, ये नमिन्द्र परिचरन्ति यातप , तेषामेव परा
शातयिनेति। योऽयमेनरक्षण इन्द, सोमामिगधित
पग्निर्यया भभि पति' अभ्यतु, अम्मान प्रति। 'शय' शन,
मर्पयानो पातने। 'परतु' पर 'यथा' पधित पन
-
.
अथवा परि-

·. ३० ४पा० ३०] * नैघण्टुकं काण्डम् , ३२३ 'मिच्छत् अभ्येयात्, यथा, 'पात्रा' पात्राणि कौलालानि लकु- टेनाप्रतिकत्यमानः 'भिन्दन्' कश्चिदभ्येयात्, एचमभ्येति 'रक्षसः' रक्षांति भिन्दन् । 'सतः' प्रदेशात्, दूरादित्यर्थः ।। "त्वः' नेमः"--"इति” एते नामनी "अर्द्धस्य" । अपततः” अपेत्य ततः। "नेमः अपनीतः" अपभज्य नीतः, पृथक् स्त इत्यर्थः। “अर्द्ध हरतेविपरीताद्धारयतेर्वा स्यात्” “उद्धृतं" हि तत् “भवति” । “धोतेर्वा स्यात्”, “ऋद्धतमः” अभि- सम्पन्नतमः “चिभागः" भवति । “पीयति त्यो अनुत्यो गृणाति"-"नेमे देवा नेमेऽसुरा"-"इत्यपि निगमी (१० सं० २, २, १६:२-य० मे० प्रा०) भवतः ॥ घचसो यविष्ठ मंहिष्ठस्य प्रभृतस्य स्वधावः । पीयति त्यो अनु त्यो गृणाति धन्दारुस्ते तन्वं चंन्दे अग्ने ॥" इति (z० सं० २,२, १६, २)। त्रिष्टुम् । दीर्घतमस आर्पम् । आग्नेयी। प्रातरमुवाकाश्विनयोः प्रास्यते । हे भगवन् ! 'अग्ने !' 'यविष्ठ' युवतम् ! 'चोध' बुध्यस्व 'मे' मम 'अस्य' 'वचसः' 'मंहिष्ठस्य, दातृतमस्य, पूजयितृतमस्य धा, महत्तमस्य घा 'प्रभृतस्य' प्रदर्भगवद्गुणैः, सम्भृतस्यः हे 'स्वधावः' अन्नवन् ! ये गुणा अस्य वचसः, तान् योध। किञ्च, इदमपरं 2Y,-- उमयेषां प्रजापत्यानां देवासुराणां द्विधा धिमकानां "पीयति त्वः" हिनस्ति एकमर्द्धममुराख्यम्, “अनु त्वः" अनु गृणात्येकमई देवाख्यमनुष्योतीत्यर्थः। तत्रैवं सत्युमयथा विप्रतिपन्नेषु प्राजा. पत्येषु 'चन्दा चन्दनशीलः अहं, देवं पक्षमाश्रितः, हित्या “योधा मे अस्य ·* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् आसुरं, तयैतां 'तन्य' तनूं ज्वलनदहनप्रकाशीकरणसमयां नित्य- कालमेच प्रातमध्यन्दिने, सायं व 'वन्दे' स्तोमीत्यर्थः ॥ "नेमे देवा नेमेऽसुराः” इति ब्राह्मणवायमेवेदं वाजपेये मैत्रायणीयानाम् । अर्द्धतो देवा अर्द्धतोऽसुरा आसन्नित्यर्थः ॥ "ऋक्षाः, स्तृभिः"-"इति” एते नक्षत्राणाम्" नामनी । नक्षत्रशब्दं पर्यायाभिधानप्रसक्तं निम्र चीति,-"नक्षत्राणि नक्षते- र्गतिकर्मणः" गत्यर्थे पर्तमानम्य, तानि हि नित्यमेवागच्छन्ति । "नेमानि क्षत्राणीति व ब्राह्मणम्"। नेमानि, क्षत्राणि धनानि । क्षत्रमिति धननाम । किन्तर्हि ? धनसरूपाण्येतानि, सूर्य्यरश्म्यनु. वेधात् दीप्यमानानि सन्ति हिरण्ययानीच भ्राजन्ते इति तु ब्राह्मणम्, तुशब्दार्थे चशब्दः। “ऋक्षा." "उदीांनीच उदीरितानीव, फेनचिदई गमितामोय न्यायन्ते" दृश्यन्त इत्यर्थः। “स्तृभिः स्तीर्णानीप" "प्यायन्ते” दृश्यन्ते । “अमी य ऋक्षाः"--"पश्यन्तो धामिप स्तुभिः"-"इत्यपि निगमी ( स०१,२,१४,५-३, ५, ६, ३) भवतः" । "अमी य प्रना निहितास उद्या नक्तं दधे युइचिद् दिपेयुः। अयानि धरणस्य घृतानि पिचाशचन्दमा नक्कमेति ॥” ( सं० १, २, १५, ५)। गुन.शेपस्यार्पम्। त्रिष्टुप् । धारणी । घराधास्यां सूर्य उच्यते। 'धमी ये ऋक्षा.' अनि यानि नक्षत्राणि 'निहितासः' निहितानि 'उच्चा' उच्चरित्यर्थः। किस, तानि नक्तं ददो रामारेतानि हत्यन्तै । 'युद्धचिदियेयुः' ने विज्ञायन्ते हि सचिह्न दिर्यतानि गच्छन्ति ? फिमेतत् स्यात् ?

·३.० ४पा० ३५०] * नैघण्टकं काण्डम् * ३२५ 'अदब्धानि अनुपहिंसितानि 'वरुणस्य' आदित्यस्य एतानि 'प्रतानि' कर्माणि आश्चर्य्यभूतानि स्युः । किमन्यद् भविष्यति ? स हि भगवानादित्यः, तानि कुतश्चिदनियन्निवास्तं गच्छति, पुनश्चतानि अपनयन्निवोदेति ? तदेवं दर्शनं या तेषां सूर्यकृतमेव । यदपि चैतत् 'विवाकशत्' दीप्यमानः 'चन्द्रमा 'नक्तम् एति' तदप्यस्यैव भगवतः सूर्यस्य कर्म, अयमेव हि चन्द्रमसि दीप्तिमादधान इचास्तं याति, पुनश्चाक्षिपनिय चन्द्रमसो दीप्तिमुदेति। योऽयमेवंस्वभावो घरणः तं वयमभिप्रेतार्थसिद्धये - स्तुमः, स इदं नामास्माकं करोत्विति ॥ “भूतावानं चित्रेतसं पश्यन्तो यामिव स्तृभिः। विश्वेषामध्यराणा स्कर्तारं दमे- दमे ॥” ( सं० ३, ५, ६, ३)। गोतमपुत्रस्य धामदेवस्याम् । अनुष्टुप् । आग्नेयी। 'ऋतावानं' यजवन्तं 'विचेतसं' विभूत- प्रज्ञानं 'विश्वेषां' सर्वेपाम् 'अध्वराणाम्' यानां 'हस्कर्त्तार' स्पर्धाकर्तारम्, उपचलिते हि तस्मिन् भ्रातृयज्ञैः स्पर्धन्त इच यशः, तमेवगुपपविशिष्टम् अग्निं पश्यन्तः' वयमनेकधा विहतं 'दमेदमें' यशगृहे तासु तानु क्रियासु व्यापृतं स्तुमः । किन, योऽनेकधा दोप्यमानः 'द्याम् इव स्तृभिः' नक्षत्रः पृथिवी चित्र. स्पा, वेदी चा करोति, स नोऽभिष्टुतोऽभिप्रेतानान् साधयत्वित्यभिप्रायः ।। “वप्रीमिः, उपजिहिका"-"इति" पते "सीमिकानाम् नामनो भवतः। या एताः पिपीलिका इत्युच्यन्ते लोके ता इमाः सीमिकाः “पन्योवमनाद" ता हि पमन्त्युदर्क येन मृदादी .

·* निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् भवति । "सीमिकाः स्यमनात्" स्यमन्ति हि ता नित्यमेव गच्छन्ति इत्यमिप्रायः । “उपजिलिकाः उपजिघ्या:" उपजिवन्ति हि ताः, 'पटु घासा घ्राणेन्द्रियं भवति । द्वयोरपि नानोरेक एच “निगमः" -“यदत्त्युपजिहिका (ऋ० सं० ६, ७, १२, ६)--"इति" "भवति" ॥ "यदत्युपजिहिका यदनो अतिसर्पति। सर्व नदस्तु ते घृतम् ॥” (१० सं० ६, ७, १२,६)। भार्गवस्य प्रयोगस्येयमार्पम् । उक्थेऽग्नी समिदनया हयते । 'यत्' 'यत्ति' भक्षयति 'उप- जिहिका' अन्तरनुप्रविश्य, 'यत्' व 'अतिसर्पति' आया मृदा परिवेष्टयन, 'वनः' बहिर्न शतोत्यत्तुं खदिरमारादि, 'सर्व' तदुभयजातीयमपि 'ते' तय है भगवन् ! अग्ने! 'धृतम्' अस्तु, 'ता' तन् घृतीभूतं, त्वं 'जुषस्थ, संसेघस्य है 'यविष्टय' युवतम!॥ “ऊदरम्, पदरम्"-"इति” एते "आपपनस्य” नामनी भवतः। उप्यते यस्मिन् ययादि धान्यं फुशलेऽन्यत्र धा घेणवादी फस्मिंश्चिन्, तदुर्दरमिति सदरमिति च, यदायपनमाहुः, प्रारतेन लो किफास्तदायपनमित्युच्यने । “ऊर्दग्म् “उद्दीर्णम्” अध्यं हि तद् दीर्ण भवति । अथ “पा" "ऊर्जे" तदर्याय “दीर्ण” भपति! अगित्यानाम, तदुतये दि तन्छुपिरीभूत भवति । “तमर्द न तृणता - समिक्षो अनन्"-ति निगमों (ऋमं० २, ६, १४, ५-य. पा० ०.) भवत॥

·। ३४पा० ३०] * नघण्टुकं काण्डम् * "अध्यय॑वो यो दिव्यस्य वस्यो यः पार्थिवस्य क्षम्यस्य राजा ! तमूदर न पूणता यवेनेन्द्र सोमेभिस्तदपो यो अस्तु ॥" (F० सं० २, ६, १४, ५)। गृत्समदस्येयमार्षम्। त्रिष्टुप् । ऐन्द्री। हे 'अध्वर्यवः' ! 'य:' इन्द्रः 'दिव्यस्य' धुलोकाश्रयस्य, 'यस्थः' वसुनः धनस्य, 'य' च 'पार्थिवस्य' अन्तरिक्षलोकाश्रयस्य (पृथिवीत्यन्तरिक्षनाम पटितम् ), यश्च 'क्षम्यस्य' भूम्याश्रयस्य, 'राजा' अधिपतिः, 'तम्' एचड्गुणयुक्तम् ‘इन्द्रम्' 'ऊरं न' ऊर्दर- मिव 'पृणत' पूरयत 'यवन' । यथा कश्चिन्मनुष्यः ऊर्दरं पूरयेत्, तथा यूयमिन्द्रं 'सोमेभिः' सोमैः पूस्यत। 'तद् अपः घः अस्तु' तद्धः कर्मास्तु, सर्वमन्यन्मुक्त्वेत्यभिप्रायः ॥ “समिद्धो अझन् रुन्दर मतीना घृतमग्ने मधुमत् पिन्धमानः वाजी पहन पाजिनं जातवेदो देवाना पक्षि प्रियमा सधस्थम् ॥” (य० पा० सं०२६,१)। आग्रीसूक्तम् आध्वर्ययेऽश्वमेधे। तत्रेयं प्रथमा आमी। हे "अग्ने!' भगवन् ! 'समिद्धः' सन्दीत, त्वम् 'अन्' गमयनात्मान प्रति। 'इन्दरम् आचपनं 'मतीनां देवानां हि सर्यपां 'धृतम्' आयपनं मीनाम्, ते हि तत्र सर्वा मती प्रक्षि. पन्ति ममेदं स्यादिति। तदेवगुणयुक्तं घृतं 'मधुमत' मधुस्या- युक्ताम् 'पिन्वमान.' पिरनित्यर्थः। अथवा देवान् प्रति 'यह' 'बाजी' आत्मना वजनवान् घलयान, परेभ्यो पा भयदाता। है 'जातवेदः!' • घन्नेनमाश्वमेधिकं पाजिनमुच्यसे,-अस्माभिः 'प्रियम्' एनं वाजिन' 'देवानां' 'सधस्थम् स्थानम् समान 'मा' याभिमुग्येन, शीघ्रतरं चक्षि' यह प्रापयेत्यर्थः ॥३॥ .

·३२८ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् रम्भः पिनाकमिति दण्डस्य | रम्भ आरभन्त एनम् । आ त्वा रम्भं न जिघ्रयो रसम्मेत्यपि निगमो भवति । आरभामहे त्या जीर्णा इय दण्डं पिनाकं प्रतिपिनप्ट्य नेन । कृत्तिवासाः पिनाकहस्तोश्वततधन्वेत्यपि निगमो भवति । मेना मा इति स्त्रीणां स्त्रियस्त्यायतेरपत्रपणकर्मणो मेना मानयन्त्येना मा गच्छन्त्येनाः। अमे नांश्चिज्जनिवतश्व- कर्थ । ग्नास्त्याकृतन्तन्नपसोऽतन्वतेत्यपि निगमी भवतः । शेपो. वैतस इति पुंस्प्रजननस्य । शेपः शपतेः स्पृशति- कर्मणो यतमो वितस्तं भवति । यस्यामुशन्तः प्रहराम शेपम् । त्रिः स्म मारः श्नथयो तसेनेत्यपि निगमी भवतः । अपनेन्युपदेशस्य । अया ते अग्ने समिधा विध. मेति स्त्रियाः। एनायो अग्निमिति नपुंमकस्य । एना पत्या तन्वं १ मंसृजस्वेति पुंमः । इति सेवमानम्प मनःमिपत यस्तुरः यस्तुरः। मरम्बा नः म्यम्नये। मेरम्ब नः पम्तये । म्यम्तीन्यविनाशिनामानिरभिपजितः मुअम्नीनि भगमने रेजत इपि भयवेपनयोः। यम्य शुप्माद्रोदमी अभ्यमेतां । रेजने अग्ने पृथियी मगम्य इत्यपि निगमा भातः । मिपत्त, सचत मनः सेवनां ·त्या ३० ४पा० ४ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * ३२६ द्यावापृथिवीनामधेयान्युत्तराणि चतुर्विंशतिस्तयोरेपाभवति ॥ ४ ॥ (२१), *रम्भः, पिनाकम् - इतिएते “दण्डस्य" नामनी । रम्भ आरम्मत एनम्” अस्खलनार्थम् । “आ त्या रम्भं न" कृत्तिवासाः पिनाकहस्तः" --इति निगमो (ऋ० सं०६, ३, ४५,५-य:धा० सं० ३,६१) । "भा त्या रम्भं न जियो रम्भा शबसस्पते। उश्मसि सधस्थ आ ॥” (T० सं०६, ३, ४५, ५)। काण्वस्य त्रिशोक- स्यार्पम्। ऐन्द्री। गायत्री। अतिरात्रे महावते च शस्यते । हे भगवनिन्द्र ! “थारभामहे" घयं "त्या" त्या रम्मं न' “दण्डभिव" “जित्रयः “जीर्णाः” इत्यर्थः। यथा वृद्धाः केचित् दण्डमारभेरनय- एम्भार्थमेयमारमामहे त्याम् । हे भगवन् ! 'शवसस्पते' बलस्य 'पते! त्वं न आश्रय इत्यभिप्रायः। किञ्च, 'उश्मसि त्वा' काम- यामहे त्वां नित्यमेव 'सधस्थे समाने एव कस्मिन् स्थाने यज्ञाय- तनेऽवस्थितं त्यामाभिमुख्येन प्रष्टुं स्तोतुं वेत्यभिमायः । "पिनार्स' प्रति पिनष्टयेनेन" इन्तीत्यर्थः । भागस्तेनायसेन परो भूजवतोऽतीहि । अपततधन्या पिनाकलुस्तः कृत्तिपासाः। एप ते रद भागस्तेन'-इति, त्रयम्बकाः पुरो. डाशा अनेन मन्त्रेण वृक्षे भासज्यन्ते । हे भगवन् ! 'द!' 'एषः' से' तव भागः' 'तेन' अवसेन पय्यदनेन 'पर' परस्तात् 'मूजयतः' 'पर्वतात् 'मतीहि अतिगल्ट, मा अत्रैव स्थाः। फयम्पुनरतीहि ?

·"आ * निरुक्तम् * [पूर्वपट्कम् 'पिनाकहस्तः' भूत्वा, कृत्तिवासा' चर्मवासाः' 'अवततधन्वा' चैवमतीहि ॥ "मेनाः, ग्नाः"-"इति” एते “स्त्रीणां" नामनी। पर्याया- भिधानप्रसक्तमुच्यते,–“स्त्रियः स्त्यायतेरपत्रपणकर्मणः लन्ना. थंस्य, लजन्त्यपि हि ताः। “मेनाः" "मानयन्त्येनाः" पुरपा.. "ग्नाः" "गच्छन्ति” हि “एनाः" मैथुनेन धर्मेण । “अमेनांश्चित्" --"'नास्त्वा कृन्तन्"--"इति” “निगमो (ऋ० सं०४, १, २६, २-सा० ० कॉ० शा ता० प्रा० १,१,८) भवतः" । प्रद्रय हरिपोमा पिवनः पिशङ्कराते अभि नः सचस्व । नदि त्यदिन्द्र पस्योऽभन्यदम्त्यमेनांश्चिजनियतश्चकर्थ ॥" (ऋ. सं. ४, १, २६, २)। अपस्योरात्रेयस्यार्पम् । बिष्टुप्। ऐन्द्री। है 'दरिया!' 'आ' आभिमुग्येनास्मान् 'प्र' प्रफण 'द्रय। किञ्च, 'मा चियेनः' मा विगतकामो भूरस्मत्तः। हे 'पिशङ्गरते' शोभनदान! 'अभि सचम्य' 'न'। फिञ्च, 'नदि' 'अन्यत्' देवतान्तरं 'त्यन्' त्यत्तः प्रतिपिशिष्टम् 'अस्ति यत् प्रतिपद्येमहि । है भगवन् ! 'इन्द्र !' 'पस्यो' यमुमन् ! फि कारणम् ? 'अमेना. चिन्' प्रात्रीकानपि स्नीनृन, 'अनिपत.' पय रत्रीम् , अत एप 'चक फरोशीत्यर्थः। यामात् त्यमपदगुणपिशिष्टः, तामात् रघमेय म्नुम इत्यभिप्रायः॥ “टेयम्य त्या मपिनुः प्रसयेऽनि नोर्याभ्यां पूष्णी (म्नाभ्यां प्रतिगृहामि एतनपसोऽप्तन्यत पयित्र्योऽपयन् परणान्या नयनु देघि दक्षिणे पृहस्पतये पासम्सनागृत यमशीय पोदाने मयान्मयो मरा -०॥

·३५० श्या० ४] * नघण्टुकं काण्डम् * प्रतिग्रही। क इदं कस्मा अदात् कामः कामायादात् कामो दाता कामः प्रतिग्रहीता कामः समुद्रमाविशत् कामेन त्या प्रतिगृह्णामि कामेतत्ते।" पास प्रतिग्रहणमन्त्रेऽनुपङ्ग एपः, मैत्रायणीयके, ताण्ड्यब्राह्मणे (सा. कौ० शा. १, २, ८) च, अन्याखपि शाखासु च । तयास उच्यते, हे 'चासः!' 'सवितुः' आदित्यस्य 'प्रसवे' अभ्यनुज्ञातः अहं त्यां "प्रतिगृह्णामि” । 'अश्विनोः देवयोः बाहुभ्यां प्रतिगृह्णामि । नैताभ्यामेव 'वाहु- भ्याम् अपिच 'पूष्णः देवस्य 'हस्ताभ्याम्' प्रतिगृह्णामि । किञ्च, 'ग्नास्त्या कृन्तन्' स्त्रीभिस्त्वं कर्तितः, तन्तुकरणाभिप्रायेण । 'अपसः' यल्पकाः, अनुपजातपुंस्त्वाः, जननायासमर्थाः, कुविन्द- पुत्रकाः त्वाम् 'अतन्वत'। तेहि कुविन्दानां परिकर्म 'धियः' धीमत्यः, बुद्धिमत्यः, कुशलाः, धयित्र्यः त्वाम् 'अवयन्' कुविन्द- स्त्रियः कृतवत्यः। तदेवमभिनिष्पन्नं त्यां 'मह्य' 'धृहस्पतये' याहस्पत्य आत्मव्यवस्थिताय 'वरुणः' देवताविशेषः 'ददाति' उदकपूर्वकं त्वं दीयसे। सोऽहम् एवगुणयुक्तः त्यां प्रतिगृह्य 'अमृतत्वम्' अमृतभाव यथाभिलपितमेच 'अशीय' अश्नुयाम् । त्वं प्रतिगृह्यमाणं घासः, नव प्रसादात् मैचमेतत् स्यात्,--अमृत. मावाग्मम मा खण्डनं कापीरित्यभिप्रायः। किञ्च, 'मयः' सुखं 'दात्रे' 'भूयात्' भवतु । 'मयः'. मुखं 'मह्य' 'प्रतिग्रहीने' च। किञ्च, 'क' प्रजापतिरयं 'कस्म' प्रजापतये एच 'अदात् ददाति । योऽप्ययं ददाति सोऽप्ययं दाता, अयमपि प्रजापतिरवेत्यभि. प्रायः । पक्ष्यति हि, क ईषते तुज्यते कः" इति (ऋ० सं० २२- ·३३२ * निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् १, ६, ८,२) किञ्च, कामः कामायैव अदात् तद्ददाति । पुण्यं भविष्यतीत्यनेन कामेन दाता ददाति, आच्छादनं भविष्यति इति इतरः प्रतिगृहाति। एवं कामो दाता, कामः प्रतिग्रहोता। स एच काम उच्यते, हे काम! 'एतत् ते वासः' सकामो मय इति ।। । - - "शेपः, चैतसः"..-"इति" एते नामनी “पुस्प्रजननस्य" । “शेषः शपतेः” “स्पृशतिकर्मणः” स्पृशत्यर्थस्य, स्पृश्यते हि तेन स्त्री। “वैतसो वितस्तं भवति”। उपक्षीणं तद् भवति प्रागनुः स्मरणान् स्त्रियाः। “यस्यामुशन्तः”-"त्रिः स्म माहः' -"इति" "निगमी ऋ० सं०८, ३, २७, २-८, ५, १, ५) भवतः॥" "ता पूछि पतमा मेरयस्ययस्यां पीजं मनुष्या३ धपन्ति । या न ऊरू उशती विश्रयाते यम्यामुशन्तः प्रहराम शेपम् ॥" (ऋ० सं ८, २, २७, २)। सूर्य्याया आर्पम् । कन्याप्रथमो. पगमे चिनियोगः। हे भगवन् ! 'पूपन् !' 'ईरयस्य' तां योनिम्, 'यस्यां' योनी 'चीज' शुक्रम् 'मनुप्याः घपन्ति'। त्वत्त योनिपोयें पीजमतस्यामर्थवत् स्यात्, त्वदधीनो हि योनिपोष इत्यभिप्रायः । 'या' इयम् 'नः' अस्माकम् 'ऊस' 'उशती' कामय माना रखी "विश्रयान' नानाप्रकारमाश्रयते । तस्या या योनि ताम् ईरयस्व' 'उद्गमय' पीजग्रहणाय सुपुष्टां फुरुष्य। 'थम्यो योनी 'शन्तः' पुत्रजन्मफामयमानाः 'प्रदराम' प्रक्षिपेम इम 'शेपम्' ॥ “निः रम माद्रः अषयो चुतसैनोत म्म मेऽव्यत्ये पृपासि। पुरवोऽनु ने येतमायं राजा मे पीर सैन्य १ ·. ३० ४पा० ख०] *नघण्टुकं काण्डम् * स्तदासीः ।" (ऋ० सं०८, ५, १,५)। उर्वश्या आर्यम् । त्रिष्टुप् । सा पुरुरवसामागास्तिष्टेत्युक्ता सती अनयर्चा पुगर- घसं प्रत्यावीत्। हे 'पुरुरवः!' 'त्रिः स्म माहः' त्रिरहो माम् 'श्रथयः' अताड़यः त्वम् 'चैतसेन' शिश्नदण्डेन पूर्वम्। 'उत स्म में अपि च यावान् कश्चिदभिलापो मम मनस्यासीन् तं सर्थमेव त्वम् 'अव्यत्यै' 'पृणासि' व्यतिपूरितवानेयाति। अतस्तवाहम् 'अनु आयम् अनुगतवती । 'केतम्' चेतसा अनुकूला तवाहम- भवमित्यर्थः। किश, हे 'धीर!' तदा तथानुकलायाः सत्याः 'राजा' ईश्वरः त्वम्, अस्याः 'तत्वः' मच्छरीरस्य तदा आसीः' तदानी त्यम्, सम्प्रति न तथा घर्तसे, यथा पूर्वम्, अतस्त्वये- दानी नाहं समेष्ये इत्यभिप्रायः ।। “अया, एना"-"इति” एते नामनी “उपदेशस्य"1 स पुनरुपदेशः स्त्रीपुनपुसकेपु भिन्नो भवति, अतनिप्यपि प्रदर्श्यते॥ तत्र, अया ते अग्ने समिधा विधेम प्रति स्तोमं शस्यमान गृभाय। दहाशसो रक्षसः पाहा? स्मान् दुही निदो मित्रमहो अघद्यात् ॥” इति (मृ० सं० ३, ४, २५, ५)। "स्त्रिया." उपदेशः । चामदेवस्यार्पम्। त्रिष्टुप् । रक्षोन कर्मणि विनियोगः। भगवन् ! 'अग्ने!' 'अया' सनया 'समिधात' तव 'विधेम' परिचय- कुर्मः। स त्वमेवमस्माभिः परिचर्य- माणः शृणु यत् कुरुप्य 'प्रतिगृभाय' प्रतिगृहाण इमं 'लोम' स्तोत्रम्, अस्माभिः 'शस्यमानम्' उच्चार्यमाणम् ! 'दह' एतान् 'यशस.' अशस्तन् अस्तोतॄन् , अात्मनः 'द्रुहः' च दोग्धृन्, अस्मा- ·एनया प्रणालिकया * निरुक्तम् * पूर्वपट्कम् कम्। एतान् ‘रक्षसः' राक्षसान् 'निदः' निन्दितुश्च । किञ्च, 'पाहि'. रक्ष अस्मान् , हे 'मित्रमहः' मित्राणां पूजयितः ! 'अयद्यात्' अवन्दनीयात् कर्मणः, पापादित्यर्थः ॥ “एना पो अग्निं नमसोर्जीनपातमाटुये। प्रियं चेतिष्टमरति स्वध्यर विश्वस्य दूतममृतम् ॥” (ऋ० सं० ५, २, २१, १)। इति “नपुंसकस्य" उपदेशः। घसिष्टस्याम्। वृहती। प्रातग्नु पाकाश्विनयोः शस्यते। 'एना घः' अनेन युप्माकं 'नमसा' अन्नेन अभ्युद्यतेन 'ऊर्जोनपातम्' अपां पोत्रम्, अथवा अन्नानां पोत्रम्, आहुतिभ्यः आपः, अभ्यः अपि अन्नस्य पौत्रोऽग्निः। तम् ऊोनपातम् 'अग्निम्' 'आहुये। किंलक्षणम् , 'प्रियम्' इष्टम्, देवानाच 'चेतिष्ठम्' अतिशयेन चेतनायन्तम्, 'अरतिम्' अलमतिं पर्याप्तमतिम्, 'स्वध्वरं' शोभ- नयशम्, 'विश्वस्य' यजमानगणस्य, एप योऽधिकृतः कर्मणि, 'तस्य 'दूतम्' 'अमृतम' अमरणधर्माणम्। हे मृत्यिग्यजमानाः! तं.पः भाशासमृद्धये अहमाहये। स चाटुतो देवान प्रति दौत्यं करिप्यतीत्यभिप्रायः ।। "एना पत्या तन्वं संसजस्थ (ऋ" सं०८, ३, २५, २)"-"इति” “पुंस." उपदेशः । " प्रिय प्रजया ने समृध्यतामस्मिन् गृहे गाईपन्याय जागृहि । पत्या तन्यं ? सं सृजम्याधा जिी घिदय मा बदायः ॥" (१० सं०६३, २५, २)। इति माया भाषम्। जगती । पधृनया गृहान् प्रवेश्यने, मोच्यते । हे पधु! 'इद' एवं 'भलित. गृहे' 'प्रजया' युक्तायाः सत्या: 'ते' तय यत 'प्रिय'तन् 'समृध्य. ना ·३२०४पा०४ख०] नघण्टुकं काण्डम् * ताम्'। किञ्च, यस्मिन् गृहे त्वं 'गार्हपत्याय जागृहि' गृहपति- भायाय अवहिता भवेत्यर्थः । किञ्च, 'एना पत्या' अनेन भर्ना सह 'तन्वं तनु 'संसृजस्व' मिश्रीकुरु। अथैवं सौमनस्ये वर्तमानी जिबी' जौँ यावत् तावत् अवियुज्यमानी परस्परेण 'विदर्य' यज्ञम् 'आ' अभिमुख्येनायस्थिती सन्तो यज्ञसन्बन्धीनि यांसि वदतम् इत्याशीः॥ “ए ना वो अग्नि तमसा” "एना पत्या” इति समानेऽप्ये- नाशब्दे स्वरान्ते एकस्मिन्नुपपदविशेषादेकस्य नपुंसकविषयत्व- मेकस्य पुरुषविषयत्यम् । एकत्र नम इत्युपपदम्, एकत्र पतिशब्दः॥ -44 "सिपक्तु, सवते"-"इति” एते नामनी “सेवमानस्य । “सनः सिपतु”—“सखा नः”--इति निगमा (ऋ० सं० १, १, ३४,२-१, १,२,४)भयतः॥ “यो रेवान् यो अमीवहा सुवित् पुष्टियर्द्धनः । स नः सिषक्तु यस्तुरः ॥” (१, १, ३४, २)। मेधातिथरार्षम् । अग्न्यु- 'पस्याने विनियुक्ता। “सोमान स्वरणम् (ऋ० सं० १, ३, २४, १)" इत्यस्या ब्राह्मणस्पत्याया इयमनन्तरा, तेनेयमपि ब्राह्मण- स्पत्येवस्यात् । उक्तञ्चाहरकाणां ब्राह्मणस्पत्याभिरग्निमुपति- प्टेतेति। हे भगवन् ! ब्रह्मणम्पते! 'यः' 'रेवान्' रयिमान् , धनवान्, 'अमीवहा' रोगहा, 'यमुचित्' च पसुनो धनस्य अपूर्वस्यापि लब्धा, यश्च 'पुष्टिवर्द्धनः' धनपोषस्य वर्द्धयिता, 'सः' 'नः' अस्मान् 'सिपक्तुं' “सेवताम्"। पुनः युप्मत्प्रसादात् 'य' ·- अन्ये अयम् * निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम् 'तुरः' तूर्णकारी परित्यर्थः ॥ “स न पितेव सूनघेऽग्ने सपा- यनो भव । सचखा नः स्वस्तये ॥” (ऋ० सं० १, १, २, ४)। मधुच्छन्दस आर्पम् । भन्युपस्थाने विनियोगः। हे भगवन् ! 'भग्ने !' यं त्वां धयं परिचराम, 'सः' 'नः' अस्माकं 'सूनवे' पुत्राय 'सूपायन.' सूपगमनः सूपचार: 'भव' सूपवीर्णश्च 'सवस्थ' 'न.' 'स्वस्तये' स्वस्त्ययनाय । निगमप्रसक्तमुच्यते,-"स्वस्तीति" एतत् "अविनाशिनाम” अविनाशिनः अर्थस्य नाम । त्वधीयते,-"अविनाशनाम” इति। तेपाम् अविनाशस्यच नाम । तत्त्वमुक्तम्, अधुना व्युत्पत्ति प्रीति-"अस्ति." "अभि. पूजित" सुपूर्व. सन्नुच्यते "सु अस्ति"-"इति" ॥ "भ्यसते, रेजते"--"इति” एने नामनी "भयवेपनयोः । “यस्य शुप्माद्रोदसी"--"रजते अग्ने पृथिवी"-"इति" "निगमा (० सं० २, ६, ७, १५, १, ८, ९) भवत “यो जात एप प्रथमो मनसान देयो देयान् प्रतुना पूर्ण- भूपत् । यस्य शुप्माद्रोदसी अभ्यसेतां नृम्णम्य महा स जनास (३० सं० २, ६, ७, १)। उपरिष्टाद् व्यारयेयः ।। “प्र चित्रमन गुणते नुगय मारताय स्वतपसे भरध्यम् । ये सहांसि सहसा सहन्ते रेजते याने पृथिवीमग्वेभ्यः ॥” (०. ५, १, ८, ४)। भरद्वाजस्येयमार्यम्। त्रिष्टुप्। चातुर्मास्ये चैश्वदेवे पर्वणि याज्या। “अग्निमारनी पृश्निमालभेत घृष्टिकाम -इत्यस्य पशो पर्चे चेयम् । हे स्तोतार.! चित्रम् अर्वम् चायनीयं स्तोमं 'गृणते' म्नुक्ते, स्तनयित्नुशन्देन एतनं जगत् ॥ . .

·यएच- , ३२०४पा० ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * ३३७ उपशब्दायते। 'तुराय' त्वरमाणाय 'खतवसे' स्वात्मबलावट. म्भिने 'मारताय गणाय। कीदृशानां पुनर्मरुतां गणाय 'प्रभर- "ध्यम्' ? इति,-ये मरुतः सहसा' स्वेन बलेन 'सहांसि' परेपां यलानि 'सहन्ते' अभिभवन्ति, 'रेजते' विभेति, कम्पते वा । केभ्यः मदभ्यः ?. 'पृथिवीमखेभ्यः' महद्भ्य इत्यर्थः । 'गुणयुक्ता मस्तः, तेषां यो गणः, तस्म प्रभरध्वम् चित्रमर्कम् । अग्नये मास्तम्य व गणायेति स्तोतॄन् सम्योध्य ततोअग्नि ब्रवीति, -हे भगवनग्ने ! शृणु यमप्येतमर्कमेवगुणयुक्तर्मरुद्भिः सह ॥ “द्यावापृथिवीनामधेयानि” एभ्यः “उत्तराणि" द्विसम्बन्धे. नैचोच्यन्ते। कियन्ति पुनस्तानि ? "चतुर्विशतिः” (२४) । कतमानि पुनस्तानि ? “सधे, पुरन्धी”–इत्येवमादीनि। सर्व- स्यास्य भूतग्रामस्य धारयिभ्यो स्वधे। पुरन्धी, पुरु पहनि 'धारयिच्यो। इत्येवमादि योज्यम् ।। द्विवचनेन युक्तानि द्यावापृथिव्योनामानि, “तयोः” साह- चऱ्याख्यायिका "एपा” ऋक् . भवति" (साहचर्ये हि सति द्विवचनयोग उपपनरूपो भवति नानाम्),-॥ ४॥ कतरा पूर्वा कतरापरायोः कया जाते कवयः को विवेद । विश्वं त्मना विभृतो यद्ध नाम विवर्तते अहनी चक्रियेव । कतरा पूर्वा कतरापरैनयोः कथं जाते कवयः क एने विजानाति सर्वमात्मना विमृतो यनयोः कर्म .

·निरुक्तम् [पूर्वषट्कम् विवत्तते चनयोरहनी अहोरात्र चक्रयुक्त इति द्यावापृथि- व्योमहिमानमाचष्ट आचष्टे ॥ ५ (२२)। इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ३, ४ ॥ "कतरा पूर्वा कतरा” ०--इति (ऋ० सं० २, ५, २, १) । अगस्त्यस्यार्पम्। बिष्टुप् । पृष्ट्याभिष्ठवयोः षष्ठेऽहनि महाव्रते व तृतीय सघने वैश्वदेवे शस्ये शस्यते। स्वयमेव तावद्वितर्क- यन्नुत्पन्नसंशयो मन्त्रद्वग् ब्रवीति, कतरा' अनयोः द्यावा- पृथियोः 'पूर्वा' ? 'कतरा' तु 'अपरा' ? न हि पौर्वापर्य्यमनयोः स्फुटं लक्षयितुं शक्यते । 'कथा' केन प्रकारेण एते 'जाते' स्याताम्? किं पौर्यापर्यण, उत युगपद् भवेताम् ? अपि तावत् हे 'कययः 'कः विवेद' 'कश्चिदपि विस्पष्ट जानाति ? अहं त्वेतावच्छ. यादागमाद् धत्तुम् ,-तस्मादुभूतस्य हिरण्मयस्याण्डस्यते शफले इति। एवं धाइ ते,-"अण्डकपाले रजतञ्च सुवर्ण चाभवताम् , तद्यत् रजतं, सेयं पृथिवी, यत् मुघणं, सा द्या.' --इति । नेन ज्ञायते युगपदेयेते म्यानामिति । किञ्च, 'विश्व' सर्व त्मना' 'आत्मनैव विभृतः' धारयतः। 'यद्ध नाम' यदर्थ- मनयोनाम नमनम्, यस्माद् भूननामधारणार्थम् एतेन विपरिणा- मत्येन, तत् सर्वमेते विभृतः। किश, 'वियतने 'च' विपर्ययेण धत्तने च 'एनयोः' एव अन्तर्भूने अहनी “यहोराने” 'चक्रिये" "चायुक्ते इय” चायुगलमिप अपियोगेन संयुनी, सम्बद्ध " इत्यर्थः ॥

·३० ४पा०५ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * ३३६ मन्त्रव्याख्यानेन गतार्थमेतभाष्यमिति ॥ “द्यावापृथिव्योमहिमानमाचष्टे" इति। एतदनेन मन्त्रेण द्यावापृथियोर्महिमानं महाभाग्यं मन्त्रगावष्टे ॥५॥ एवमेतन्नघण्टुकं प्रकरणं समाप्तम्, अतःपरमैकपदिकं "पवति। यस्यायमादिः,-"एकार्थमनेकशब्दमिति" इति ॥ इति निरुक्तवृत्ती अष्टमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ३, ४॥ ऋज्यर्थायां निरुक्तवृत्ती जम्बूमार्गाश्रमवासिन आचार्य- भगवद्दुर्गस्य कृतौ अष्टमोऽध्यायः (तृतीयोऽध्यायः) समाप्त:॥३॥ १ ३ ४ ५ १ (कमनामानिपरिपद्यन्नहिनभायशासद्वतिरभ्रातेवनजा- ८६ ११ १२ मयेमनुप्यनामानितदद्यदशावनिम्योऽभीदन्त्वयावयंयत्रामुप- णांबहुनामानितनत्यजेकुहश्चिञ्चतुरश्चिप्रियमेघवदयलुमोप मान्यर्चतिद्विपारम्भःकतरापूर्वा द्वाविंशतिः ।) इति निरुक्त पूर्वपट्कै तृतीयोऽध्यायः (नघण्टुकं काई समाप्तम् । २२ BY 4 11,