·ज्येष्ठाराममुकुन्दजीसबकाना पुस्तकालय पुस्तक मित्तराणि संस्कृतपुस्तगानि, "गुम्बय्यार पराजधान्या श्रीकालिकादेव्या मागे रामवा- डीनामकस्थलसमीपे भगीरथात्मजस्य हरिमसादशमण पुस्तकालये उत च पण्डित ये तथाकानपुरमनके नगरेह- नुमान्दासबजवल्लभस्पर पुस्तकालयेच पधा योग्यमौल्पेन मिलिष्य. प्रसिद्धनाम हरिप्रसाद भगीरथजी कालकादेवीरोड मुंबई.

·॥श्रीः॥ अथ ॥ सटीका सारस्वतप्रक्रिया ॥ प्रणम्य परमात्मानं बालधीवृद्धिसिद्धये ॥ सा- रस्वतीमृगँ कुर्वे प्रक्रिया नातिविस्तराम् ॥७॥ श्रीगणेशाय नम ||श्रीसरस्वत्यै नम ॥नमस्कृत्य जगन्नाथ राम राजीव- लोचनम् । ससीत लक्ष्मणोपेत मुरारिकुलभूपणम् ।। १॥ सारस्वतमसादाख्या घालाना बुद्धिदा मुदा । क्रियते वासुदेवेन सरस्वत्या प्रसादत ॥२॥'म- गलादीनि मगलमध्यानि मगलान्तानि च शास्त्राणि प्रथते' इति भाप्योक्ते शिष्टाचाराच्च ग्रन्थसमात्यपेक्षितप्रारीप्सितमत्यूहापोहादिमतिबन्धकशमा- य श्रीमद्भगवत्स्तुतिरूप मगल अन्यकृच्छिष्यशिक्षार्थ निबन्धाति ।। मणम्ये- त्यादिना ।। सारस्वतीमिति टिहाणनिति डी। प्रक्रियते प्रतिप्रत्ययादिवि- भागेनव्युत्पाद्यन्ते शब्दा यया सा प्रक्रिया । तस्याश्च सरस्वतीमोक्तत्वेन सि- दत्वात्तामनृद्य अजुत्व विधीयते । तस्या एव च ऋजुत्वाभावान्मृद घट करो- तीतिवत्कर्मत्वम् । अत एव सरस्वत्या मोक्तानि सूनाणि सारस्वतानितत्स- बधिनी सारस्वतीति व्याख्याने वृद्धाच्छ इति छ स्यात् । तस्य च वृद्धस- ज्ञापूर्वकत्वेन सज्ञापूर्वको विविरनित्य इत्यनित्यत्वेन कथचित्समाधा- नेऽपिशेषिकादण शेपिकाणो निषेध । सरस्वतीप्रोक्तप्रक्रियाकरणे च पिष्टपेषादिदोपस्यादि निरस्तम् । अभूततद्भावात्कृत्रओ योगे चिप्राप्तावपि म- हाविभाषानुवृत्तेर्न । अत्र यद्यप्यस्य बालव्युत्पादकत्वात्परगामित्वास्क्रियाफ लस्य स्वरितत्रित कभिमाये कियाफल इति नियमादात्मनेपदमयुक्त त. थाप्यस्य वेदातानुमारित्वन तत्चत परगामित्वामावात्तजन्यापूर्वस्यात्मगामि ·सारस्वतमाफिया [सजा- - वेन माऽऽत्मनेपदमायोपिहस इति दी विवपिसज्ञापूर्वकत्वेनानित्यत्वादी- पविधेरल्पापेक्षत्वेनातरगत्वात् असिद्ध बहिरगमन्तरंग इति वत्वस्यासिद्धत्ता- द्वा कुर्वे इत्यत्र दीर्घामाव । आरभादासमातेर्वर्तमानत्वम् । वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वेति वा सूत्रपागादिक्रमातिक्रमेण च मयोगानुकूलसूत्रादिक्रमक- रणानुकरणम् । अतश्च स्वकपोलकल्पितत्वाधनवकाशात्साक्षात्सरबत्तीप्र- णीतत्वेनान्यपक्रियोकर्पश्च । केचित्तु सरस्वतीसंज्ञकसन्यासिस्तत्वेन नी. नसूनवृत्यादिकत्यक्रियाकरणप्रतिक्षेति व्याख्यान । तन्न । " सूत्रसप्तशत यस्मै ददौ साक्षात्सरस्वती" इत्यादिना सर्वदेशमसिद्धन च विरुद्धम् । ननु प्रभुत्वमात्र विधीयते तदा या काचित्प्रक्रियामनूध ऋजुत्व विधीय- तामित्यत आह । र्कीविशिष्ट प्रक्रिया । नातिविम्तरा न अतिविस्तर शब्द- बाहुल्यं यस्या सा नया तान अतिविस्तरा नानिविस्तरेनि मयूरव्यमादि- त्यात्तत्पुस्पो वा । नक्धैत्यादिवन्निषेधार्थ नकारेण समासासानुवधा ग्रहणेन निरनुबधक्स्येति अन्वरे इत्यनादेशो न । नेति एपपद वा । अय भाव । व्याकरणस्य तावदादिपरपरामाप्तसाधुशासनत्वेन तेषा चानतत्वात्पाणि- न्यादिभिरपि प्रयोगैकशरणे एपोदरादीनि यथोपदिष्टमित्यादिनाऽलासणि कानामेव साधुत्वाभिधानाद्वालव्यामोहाविस्तारमातहत्या परमारुणाकररू पया श्रीसरस्सत्यापि च वापितु शब्दविपरीतविधानयोगविभागतनधर्मादि- मि समस्तमाधुशव्दाननुशासन्त्या मक्रिया प्रकल्प्यानुभूतिस्वरूपाय स्वभ. कायानुभाविता । स च सर्वातिशया तामनूद्य ऋजुत्वननयति । ननु "स मस्करी शुभा चक्रे पक्रिया चतुचिताम् " इत्यतेऽभिधानानुत्वमात्रवि- धानमयुक्तमिति चेन्मेवम् । तत्रानि मक्रियामन्य शुभत्वविधानात् । तम्मा व त्सुष्टक्तम् । ननु श्रेयासि बहुविनातोति श्रेय माधनभूते माक्रेयाजवकर- णे विनर्भवितव्यमत आह । कि कत्ला । परमात्मान प्रणम्येति । परा जग- कारणतयोरुष्टा मा मारा शक्तिर्यम्य स परम । यस्य मायाऽचिंत्यान- तशक्तिरित्यर्थ । पररुपनिपड़ागे सदनुमानैवी मीयते ज्ञायते इति या पर- म । अतति विश्व व्यामो त विषयानादते इति वा म आत्मा परमाश्चामा- वात्मा चेति परमात्मा कार्यकारणपिक्षणो निन्यशुद्धबुद्धमुक्तस्तभाव तप- रमात्मानमिति प्रयापदे एव वा। प्रकण भक्तिअद्धातिशयेन नत्वा । ।

·प्रकरणम् ] सटिका.. प्रथम प्रकर्पयाचिमशब्दमयोग. श्रीशब्दादिवत्स्वरूपतो मागलिकत्वादे- तदध्येतॄणा मज्ञाप्रकर्पवयर्यवाच । पूर्वकालार्थकवाक्यारभात्पूर्वमाचरणी- यत्वं नत्यादेद्योत्यये। मनु "सिद्धार्थ ज्ञानसबध श्रोतु श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रा दौ तेन वक्तव्यः सबधस्तत्प्रयोजनम् ॥यावत्प्रयोजन नोक्त सवधो न निरूर प्यते । सबधानभिधायित्वाद्रष्टा भवति सगति ॥" इति प्रयोगन वक्तव्याम- त्यत आह । किमर्थम् । वालोबादसिहये इति। बले कामधेनुत्वावलति चल- तिदुर्गाभार्थादिति बाला शाब्दव्युत्पत्तिरहितास्तेपा धियो वृद्धियुत्पत्ति- स्तस्या सिद्विनिप्पतिस्तस्यै । अय भाव । 'रक्षोहागमलध्वसदेहा प्रयोज- मानि' इत्यादिमहामाप्योक्तव्याकरणप्रयोजनाना रक्षाद्यपि यत्रोकमन्वा- ख्यानप्रयोजनम् । न तदप्यन्यत सिद्धरापसिद्धेस्ततोऽपि वा" इत्यादिना त- वार्तिककारैरभ्ययनादिमिरेव वदपाठस्येव रक्षादेरपि तत एव समवान्नाती- व प्रयोजनत्वमुक्तमत. केवल साधु वासात्वज्ञानमेव प्रयोजनत्वेन विज्ञाय- ते। विचारविशेषश्च विस्तरभयान्नेहोक्त । अत्र च प्रक्रियानवी विषय बालव्युत्पत्ति प्रयोजन, जन्यजनकभाव सबधः, शब्दव्युत्पत्तिव्युत्पन्न- श्चाधिकारी इत्यनुब्ध चतुष्टयमपि तत्तत्पदै समसूचि ॥ १ ॥ - इन्द्रादयोऽपि यस्यांतं न ययु.शब्दवारिधेः॥ प्रक्रि- यां तस्य कत्तस्य क्षमो धक्तुं नरः कथम् ॥ २॥ नन्वपूर्वव सर्वशब्दाव्युत्पत्यादिकापि प्रक्रिया क्रियतामित्यत आह । इ न्द्रादय इति । “इद्रशद काशरत्स्नापिशलीशाकटायन ॥पाणिन्यमरने नेद्रा जयत्यष्टादिशाब्दिका "इत्याधुक्ता ऐंद्रचाद्रादिव्यालतिकार महें- दादयो देवा वा यस्य शब्दनारिधे शब्दसमुद्रस्य अन पर पारमियत्तया प- रिछेद न ययु न पापु । तथा च श्रुति "दिव्य वर्षसहस्रच किलेंद्राय बृह- सति ॥ परायण प्रोवाच नात जगाम।"इति।म्य रस्नस्थ समस्तस्य :- क्रियावक्तु नरो माढमनुष्य कय क्षम समर्थ । अपि मुतिकन्यायससूच- नार्थ व्यासवाल्मीक्याद्यनुक्तसमुञ्चायाथों वा । अयमभिसधि । यदा वा- चम्पत्याइयो वतार. इन्द्रादयश्वाध्येतार दिव्यवर्षमहस्रादिश्च समय- ·सारस्वतमकिपा स्तथापि प्रतिपदपाठेनापि पारगमन दुस्तरतर तहव्युत्पादन तदा माश- मनुष्येण मदमतिना मदभाग्येनाल्पायुपाऽनत विवाभिमूतेन कपकारसर्व शब्दव्युत्पादक प्रक्रियातर कार्यमित्यतस्तस्या एवानुवादेन ऋजुत्वविधा- नमुचितमिति ॥ २॥ तत्र तावत्संज्ञा सव्यवहाराय संगृह्यते सज्ञाविधानमतरेण सुवप्रतिपत्त्यसभवादभिवास्यमानसज्ञासग्रह पति जानीते । तन्नेति । तस्मिन्प्रक्रिया वे विधेहे तावत्मघम सन्यवहाराय सम्यक्शास्त्रप्रवृत्तये । सज्ञा अस्मात्पदादयमों योभ्य इत्येव सकेनरूपा सरस्वतीपूर्वाचाय्यैश्च स्ता । मया सगृह्यत इत्यर्थ । अइलसमाना। अनेन प्रत्याहारग्रह- णाय वर्णा. परिगण्यते तेषां समानसंज्ञा च विधीयते । नैतेपु सूत्रेषु संधिरनुसंधेयोऽविव क्षितत्वात् । विवक्षितस्तु सविर्भवतीति नियमा, त्। लौकिकप्रयोगनिष्पत्तये समयमात्रत्वा । तत्राकारादिक्रमेण वर्णमातृकामप्युपदेष्टुमाद्यमूत्रमाह । अइउइति । पद पदाभिद सज्ञासूत्रम् । यद्यपि अकारादीनामर्थस्याविवक्षितत्वामातिपदिक- त्वामभवाद्विभक्त्यसभवे पद वासभवस्तथापि यामुदेवादीनामाना मन्त्रा. त्तदविवक्षामात्रात्मातिपदिकमज्ञानिपघासभवान्निपातम्य चानथक्स्येति वा प्रातिपदिकत्वाद्विभक्त्युत्पत्ते पदत्व तम्याश्च छदोवत्सूत्राणि भवतीति छाद- सत्वाश्रयणात्सुपा सुलगिति लुक् । तथोक्त "विभक्के मायशो लोपो वर्णस्य च पदस्य च ।। सरस्वतीकृते सूक्ते हस्त्रोक्तो दीर्घसग्रह " बहुवचन च प्रत्येक्ससिद्ध्यर्थम् । अन्यथा वृक्षा वनमितिवत्समुदायसजा स्यात उच्च सनाभनिनौरभेदोपचारार विसाधनिर्देशन विष्णुप्रभृत्यातरसस्मरणेन म्- गलार्थ यनु सध्यकरणमसदेहाथ मधौ हि सति सकारादीनामपि समान- सज्ञासदेह स्यात् । तदयुक्त व्याख्यानतोविशेषप्रतिपतिन हि संदेहादलक्षा- णमिति वचनाव्याख्यानेन तत्सदेहनिराससभवात् । अन्यस्त्वस्याद्यमून JM ·. मकरणम् १] "सटीका. स्वेन सघिसूत्राणामासदत्वात्तदभाव इत्याह । तदप्यसत् व्याकरणस्यानादि. खेनातोत्युरित्यादाविव सलिप्तभवात् । केचित्वेपा निपातोक्तपाठान्निपात ए- कामनाडिति प्रगृह्यत्वात्लुतमगृह्या अनीति प्रकृतिभावमाहु । अपर तु पट्प- दत्येन वाक्यत्वात् "सहितकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गया । नित्या समा- से वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥" इति वचनाद्विवक्षाभावात्सध्यमाव इत्या- हु । एव चाभिमनथप्तगतिरपि । इतरे तु द्विपदमेव कुर्वते सध्यभावस्तु पूर्व- युक्त्यैवेत्याहुस्तेषामुत्तरप्रथविरोध । ननु समाना इति महासज्ञाविधानात समान तुल्य मान परिमाणमित्यन्वर्थत्वाद्भिन्नस्वरूपाणामेपा कथ समानत मिति घेत् । सत्य । -हसदीर्घलुतोदात्तानुशत्तसमाहारसानुनासिकानर नासिकसहतविवृतादिमिरेते समानमानत्वादान्वर्थ्य । ननुवर्णपरिगणनमनः रेण सज्ञाविधानानुपपत्तेर)क्यादेक वाक्य साकाक्ष चेद्रिभागे स्यादित्यवे नानेन वाक्येन वाक्यभेदमसगादर्थद्वयमतिपादनमयुक्तमित्यत आह अने नि । वर्णपरिगणनस्यानुपगिकत्वादर्थद्वयम् । विधानाभावान वाक्यभेः पत्तिरिति भाव । पत्याव्हियते सकोच्यते वर्णा ये प्रतिकार्यमान्हियते व पत्यान्हियते सकोच्यते इति वा प्रत्याहाराअनादिसज्ञास्तेषा ग्रहणायेत्यर्थ प्रत्याहाराणा सज्ञारूपत्वात्मज्ञासग्रहात परिगणन नाकास्मिकम् । एतेपुर त्रेष्विति बहुवचन वक्ष्यमाणमूनाभिपायेण जात्यमिमायण जात्याख्याया 'मेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्यामिति वा अवयवावयविनोरभेदोपचारात्सूत्रा वयववर्णाभिप्रायेण वा । वक्तुमिष्टो विवक्षित न विवक्षितोऽविवक्षित. तर भावस्तव तस्मात् । तत किमत आह । विवसितस्विति । अत्र यद्या साधर्विवक्षित एव भवति विवक्षित सधिरेव भवतीत्युभयथापि, नियमासम एकपदादौ विवक्षाभावेऽपि सधेरावश्यकत्वात् । इह ईदूदेदताना द्विवचन तानामेकस्वराणा निपाताना च शतशो विवक्षायामपि सध्यसभवाश्च तथा विशेषार्थात् शब्दाद्वाक्यविषयत्व नियमस्यावगम्यते। विवक्षाभावे हेतुमा लौकिकेति । लोके भवा लौकिका बालास्तेषा प्रयोगज्ञानाय । अथवा लो किकमयोगा दद्ध्यानयेत्यादयोऽनादिवृद्धपयोगास्तत्सिद्धये । समय सकेत स्तन्मात्रत्वादुपदेशेऽजनुनासिक इत्यादौ कुत्ताभाव इवात्रापि सध्यभाव हा भाव । द्विपदत्वपक्षे वाय हेतु । चकारो निपाततादिह हेत्वतरसूचनार्थ ·सारपतक्रिया [मज्ञा हस्वदीर्घहतभेदाः सवर्णाः ॥ एतेपा -हस्व- दीर्घप्लुतभेदाः परस्पर सवणां भयंते लोका- च्छेपस्य सिद्धिरिति वक्ष्यति । ततो लोकत एव हस्वादिसज्ञा ज्ञातव्या। एकमात्रोहस्वः। द्विमात्री दीर्घ । त्रिमात्र पुनः । व्यजनं चार्ध- मात्रकम् । एपामन्येऽप्युदात्तादिभेदाः संति ॥ ननु परिगणिताना पमानामेव समानले गगानामित्यादौ दीर्घवादीन समानकार्य न स्यादित्यत मूनातरमवतारयति । ति सम्बश्च दोश्च पुनसभेचते भेदाचोदाचादय एतेपामित्त्यनतरोक्समानानामित्यर्थ । एव च हरये इत्यादौ दीर्घलाममग । समाना वर्णा सवर्णा इत्यन्वताती- ज्ञानात्समानस्मानपयत्नानामेपा सारण्यं परम्परमिति हस हसदीर्व- दुनै दीवस्य दीनद्वतन्हवै सुतस्य तन्हवदीर्थे सवर्णत्व ततश्च वर्णग्रहणे वर्णम्यापि महणमिति । समवाना दोर्गदीनामपि समानतात कार्य भवत्येवेति भाव ॥ अल्वर्णयो सावण्यम्य च वश्यमाणत्या तयोस्त- शभेदविधनस्ताव ननु-स्वादिमज्ञामिवानमतरेण तत्स्वरूपाप्रत्ययातत्सा- यासमव इत्यत आह । लोकादिति । शेषस्यानु तम्य लोकतोऽनादिर- व्यवहारमसिन्छ । आदिनोदाचादिसज्ञामाह । मीयते इति मात्राऽतिमूक्ष्म- समयावस्या एका मात्रा उच्चारणकालो यस्य स एकमात्र । एवमपरनापि। तदुक्तम् । “एकमात्रो भवेद्वस्वो द्विमात्री दीर्घ उच्यते ॥ विमानस्तु तो ज्ञेयो व्यजन चार्द्धमातरम् ॥" इति उरुपलभ्यमान उदात्त ॥ नीचेरनुदात्तः । समवृत्त्या स्वरितः।। उच्चरिति स्थानविशेषण न वर्णानाम् । तथा च " अष्टौ स्थानानि वर्णा- नामुर क्ठ शिरस्तथा ॥ जिव्हामूल च दताश्च नासिरोष्ठी च तालु ॥"

·-- प्रकरणम् १] सटीका स्थानानि तेषु चोच्चनीचसमभेदात्रयोंऽशास्तत्र नाभिदेशाडू माझामदुदा नवाभिघातावर्णभिव्यक्तिस्तत्रोचमागेऽभिव्यक्त उदात्त । नीचमागे अनुदात्त | समभागे स्वरित इत्यर्थ । एएओओ संध्यक्षराणि॥॥ एपान्हस्वा न संति । एऐइति । पचपद द्विपद वा । पूर्ववत्सध्यभावादि च । संघर्जातानीवाक्ष- राणे सध्यातराणीति योगरूळ्या पकजादिवदवयवव्युत्पत्तिसजावादन्वर्थ- ता। अतो नाकारादिसकर । द्विमानत्वेन हस्तभेदाभाव ।व्हस्वा न स तीत्यु क्त्या च दीर्घमुतोदात्तादयो मेदा सतीत्युक्त भवात ।उभये वर्णी स्वर सज्ञका भवन्तीत्यर्थः एप च अइउऋवर्णाना -हस्वोदानसानुनासिकादिभे दैरष्टादशमेदभिन्नत्वम् । लवर्णस्य च दीर्घप्रयोगाभावात् । लवर्णसध्यक्ष राणा द्वादशहादशभेदवत्वमाते च स्वरप्रक्रियायामेवोपयुक्ता इति नात्रोक्ता । उभये स्वराः॥ ॥ अकारादयःपंच चत्वार एकारादये उभये स्वरा उच्यते । उभये इति । समुदायद्वयपरामर्शकत्वादुभयशब्दप्रयुक्तिस्तस्य च द्वि- वचनातप्रयोगाभावाद्वर्णविवक्षया वा बहुवचनम् । समानसजका सन्ध्यक्षर- सज्ञकाश्चोमये वर्णा स्वरसज्ञका भवतीत्यर्थ । अवजी नामिनः॥ ॥ अवर्णवर्जा स्वरा ना- मिन उच्यते । अनुक्रांतास्तावत्सराः । प्र- त्याहारजिग्राहयिपया व्यंजनान्यनुक्रामति ।। अवर्ना इति । अअवर्ण विनयति त्यतीत्यवर्ना अवर्णभिन्ना अवर्णत्वर- हिता वेत्यर्थ । अन्न केचिन्कालानुसारिणश्चतुर्दशस्तरा दश समाना द्वादश नामिन इत्याहुस्तदयुक्तम् । उभयशब्दस्य सर्वनामत्वात्तेपा च बुद्धिस्थ- प्रकारवाचित्त्वात् पूर्वोकसमानसज्ञापचवर्णसंध्यक्षरसनकचतुर्वर्णपरामर्श ·सारस्वत किया. [मशा- कत्वेन विरदयाख्यानातझेदानामुपादानाचतुर्दगले द्वादशले उपभेद- परित्यागे मानामाराव । तस्गसन समाना मन बराः अष्टो नामिन तच. द्वेदाश्च तत्तत्समरा । उक्तानुवादमुत्तामय सबभाति । अनुकाता इत्यादि । ग्राहयितुमिच्छा निमारयिषा प्रत्याहाराणा निग्राहयिपातया। यवरल ॥ ञणनडम || झयषभ ।। जड दगव ॥ खफछठय ॥ चटत्तकप ॥ शपत ।। आयताभ्याम्॥ ॥ प्रत्याहारं जिघृक्षताआद्य- ताभ्यामेते वर्णा ग्राह्याः । आदिवोऽन्त्येन सह गृह्यमाणस्तन्नामा प्रत्याहारः । तथाहि । अकारो बकारेण ॥ सह गृह्यमाणोऽवप्रत्या- हारः । स च अइउलएऐओओहयवरला नडमझढवभजडदगव इत्येतावत्संरख्याक. सपद्यते। चटतकप इति चपप्रत्याहार. ॥ज डदगव इति जवप्रत्याहारः ॥ झढवघभ इति झभप्रत्याहार ॥णनडम इति समप्रत्या- हार एवं यत्र यत्र येन येन प्रत्याहारेणरुतं स तत्र तत्र ग्राह्य । संरग्यानियमस्तु नास्ति । आद्यताभ्यामेति। प्रत्याहारा इति अधिकारसूत्र पूर्वतोऽनुवर्तते तितश्रा- द्यताम्या वर्गाम्या गृह्यमाणा प्रत्याहारसज्ञरा भवन्ति मनाविधानसामा से मध्यगाणामाग्रतवर्णानाच ग्राहका भवतीत्यर्थ । तावाद्यतभागी नजा- मा ! वस्तुतस्तु आयतेति सातिक प्रथा । ततश्चाभ्यामाधन्तवर्णाभ्यां गृह्यमाणा आद्यन्तवर्णसनका इत्यर्थ । आद्यतवों माम यस्य स तथा । --- ·. करणम् १] सटीका. ख्यानियमस्त्विति । एतावत एवेति सख्याया नियम । प्रतिकार्यमाहरणा- कार्याणा चानतत्वान्नियमाभाव इत्यर्थ । केचित्तु यत्र यत्र येन येनेत्यु- त्याऽनियमप्रसगमाहु । सख्योति । अनियम आनत्य नास्ति विंशति- चेन नियमात् । तदुक्तम् | "भवतल एकैकस्मादाम्यामः स्यात्पबौ च- Hस्त. ॥ स.पड्म्य स्यादित्य प्रत्याहाराश्च विंशतिज्ञेया "इति । त- हि । झम, अव् छत्, इल, यम्, जम्, झप, चप, खप, यप, अब, हत् अब, जब्, झस्, हस्, वस, रस्, खस्, शस्, । ननु भोस्त्रभृतिप्रत्या- हाराणामनेकेषा कथयिष्यमाणत्वात्कथ विंशतित्वम् । न च वर्णसमानाय- सूत्रस्थवविंशतित्वमिति वाच्यम् । औ निपात इत्यादावेकस्वरत्वप्राप्त- ये औ इत्यस्य वर्णसमाम्नायसूत्रस्थैरेव वर्णे प्रत्याहारस्य अहिष्यमाण- वादिति चेत्सत्यम् । वर्णसमाम्नायसूत्रस्थहसैविंशतित्वनियमात् । अन्य- या रमत्याहाराधिक्ये एकचत्वारिंशनियमोऽपि न स्यात् । हसा व्यंजनानि॥॥ हकारादयः सकारान्ता वर्णा हसा व्यंजनानि भवति। स्वरहीनं व्यं- जनम् ॥ तेष्वकारः सुखमुखोच्चारणार्थत्वा- दित्सज्ञको भवति ॥ हसा इति । हसप्रत्याहारसज्ञान्वर्णाननूद्य व्यंजनसज्ञा विधीयते तदेव वि वृणोति।हकारादय इति । हसमत्याहारद्वारेणैवव्यजनव्यवहारे सिद्धे व्यज- नसज्ञाभिधान पूर्वप्रसिद्धसज्ञासग्रहार्थ विगत अजन स्वररूप यस्मात्तत् व्यन न । तदेवाहास्तरहीनमिति। स्वरेभ्यो हीनमन्यत् रहितमिति व्याख्याने तु आरमाश्रयापत्या स्वरेपु स्वराभावात्तेपामपि व्यंगनवमापद्येत । भाव- मघाननिर्देशात्स्वरत्वहीनमिति वार्थ । ननु हसा व्यंजनानीत्युक्तत्वासात वर्तिनोऽप्यकारस्य क्यजनल स्यादत आह । तेविति । अश्लिष्टोचारणस्य कर्तुमशक्यत्वात्सरित्तरणार्थोपात्ततरेरिय तम्भिवृत्तौ पुन स नोपादेय इत्यर्थ, एति गच्छतीति इत् गलर इत्यर्थ ।

·। १० सारस्वतमनिया [संज्ञा कार्यायेत्॥ ॥प्रत्ययाद्यतिरिक्तः कस्मैचि- कार्यायोचार्यमाणोवर्ण इत्संज्ञको भवति । यस्येत्तज्ञा तस्य लोपः। इत्साझामूत्रमाह । कार्यायति । तादयें चतुर्थी । कार्याय च प्रत्यया विवेवति प्रत्यया द्यातरिक्त इत्युक्तम् । प्रत्यय आदियुषा ते प्रत्ययादय इति तहणसविज्ञानात बहुमीहे प्रत्ययागमादेशधातुमत्रगणोणादिवाति- क लिंगानुशासनादीनि गृह्यन्ते । एभ्योऽतिरिको भिन्नस्तत्र वर्तमानो ऽप्यतत्वार्यकारी कार्यायेतरव्यावृत्तिस्थानानियमनुमागमाद्यर्यादिरूपाय- त्यर्थ । अथवा । प्रत्यय प्रतीति प्रयोज्यवृहनोधस्तस्यादि प्रयोनकय. द्धप्रयोगस्तरित व्यवहारावस्यायामवर्तमान इत्यर्थ । इत्सकस्य लोप इत्येव वकव्ये यस्यतस्येति ग्रहण सर्वस्येत्सनक्स्य लोपार्थ अन्यथा भिदु. हुमभृतीनामित्सज्ञकाना लोपलक्षण आदेशे क्रियमाणे पाठीनिर्दिष्टस्येत्यत्य स्यैर स्यात् यस्यतस्येत्युक्तौ च शब्दाधिक्यादर्थाधिक्यमिति न्यायाम्मा- देशसिद्धि नानार्थकडलोऽन्त्यविधिरित्यस्या परिभाषाया प्रयोजनाभावा- प्राप्येऽनुकत्वादनाअयणात् ॥ वर्णादर्शनंलोपः॥ ॥वर्णविरोधो लोपश् । मित्रवदागमः । शत्रुवदादेशः । लोपस्वरूपमाह । बोति । वर्णाना श्रवणत्वेन स्वत एवादर्शनान्तविधे ईशि अवणार्थ । वर्णाश्रवणमित्यर्थ । एक वर्ण विनाश्यापरोत्पत्तिपति- पधाद्वर्णाभ्या विरुध्यते वर्णी विरुणदि इति वा वर्णविरोध ॥ स्वरानंतरिता हसाः संयोगः॥॥ कुचुटुतुपुव- गा । उकारः पचवर्णपरिग्रहणार्थ । स्वरानन्तरिता इति । स्वरैरकारादिभिरनतारिता अव्यवहिता हसौ वह साथ हप्ता इत्येक्शेपाद्वयोरपि स्वराव्यवहितयो सज्ञा। सयोग इत्येस्य- चनेन वृक्षानमिविवत्समुदायतज्ञा । कुचतुपुइति । वज्यते सुखग्रहणार्थ ·मकरणम् १] "सहीका. .. . - विनातीया एपु प्रसारवर्ननाद्वा वर्गा सजातीयवर्णसमूहास्तपाइका इत्यर्थ । सज्ञान्वर्थक्याटुकारानुनधित्वाच पचवर्णवाहित्वम् । तथोक्तम् । " अकारा- पचमो पर्णस्तमाह पचकमहे ।। उकारस्तत्र विख्यातो नान्यो भवितुमर्ह- ति॥" इति अरेदो-नामिनो गुणः ॥॥नामिनःस्थानिकाः अर ए ओ एते गुणसंज्ञका भवंति । अरे दोनामिन इति स्थानपष्ठी । अनियतसवधायास्तस्यास्तत्वात् । एवे चानिर्दिष्टस्थाना गुणत्वेन विधीयमाना नामिन एव स्थाने भवतीत्यर्थ । वि- परीतनिर्देशो नामिष्वकारावध्यर्थ । तेन अर अरुस्थाने एवेत्यादि त्रय एव नामिन स्थानिन । लकारस्य त्वज् । सावात् । ततश्च याति गोयतीत्या- दौ गुणाऽमसग । विवर्तमानयोर्मध्यपाठान्नामिनो नानुद्यते ॥ आरऔ वृद्धिः ॥ ॥ आ आर ऐ औ एते - दिसंज्ञका भवंति। आरभी इति । आ इति द्विमात्रग्रहणसामर्थ्यान्न व्हस्वस्य वृद्धिमज्ञा । अकारस्य आकारो वृद्धि शेप पूर्ववत ।। अंत्यस्वरादिष्टिः॥॥ अंत्यो य.स्वरस्तदादि- वर्णः स टिसंज्ञको भवति । अत्यस्वरादिष्टि । अत्यस्वर आदि आदिभूतोऽवयवो यस्य स इति त- हणसविज्ञानेनं तत्सहितो वर्णष्टिसः । अत्यस्वरमात्र एव आद्यतवदेवस्मि- निति स एवादिरन्तश्च अन्यादिरिति । “सामीप्ये च व्यवस्थाया प्रकारे ऽवयवेऽपि च !! आदिशब्द तु मेधावी चतुर्वथपु लक्षयेत् ॥" अंत्यात्पूर्वउपधा॥ ॥ अंत्यावर्णमात्रात्पूर्वी यो वर्णः स उपधा संज्ञको भवति ॥ अत्यादिति । सामान्यनिर्देशावर्णमात्रादीत्युक्तम् ।।

·1 सारसमन्यिा. [महा- असंयोगादिपरो -हस्वो लघुः ॥ ॥ विसर्गानु- स्वारसंयोगादिपरो दीर्घश्च गुरुः ॥ असयोगादीति । न सयोगादि. सयोगविमर्गानुस्वारा परे यस्य सतपा विमर्गादिपरस्य स्वस्यापि गुरुत्वम् । तदुक्ता।" मयुक्ताय दीर्ष सानु स्वार विमर्गसमिश्रम । विज्ञेयमार गुरु पारातस्य विकलेन ॥ इति । मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः ।। ।। मुखनासि- काभ्यामुञ्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिक. ॥ द्विवि- दुर्विसर्गः ॥ शिरोबिंदुरनुस्वारमाअकुहविसर्ज- नीयाना कण्ठः ॥ इबुरशाना तालु॥ऋटुरपा- णां मूर्ती ॥ लनुलसाना दंता उपूपध्मानी- यानामोष्ठो॥ अमइणनाना नासिका चाक इति जिव्हामूलीय ॥ पइत्युपध्मानीयः॥ अंइत्यनुस्वार । अदिति विसर्ग.॥ ॥इति संज्ञाप्रक्रिया ॥ मुखनासिराम्यामिति । नामिकामनुगतोऽनुनासिको वर्णधर्मनदमे पचारादोऽपि । यद्यपि विश्व माणितूर्यसेनागानामित्येकादावविधेर्मुखना सितम्यामित्ययुक्त तथाप्यन नासिकाशब्देन लसणयोचारणस्थानयोनासा विषरयोरभिधानाद मुखेन युक्ता नामिरेति तत्पुरुषाश्रयणात्साधुत्वम्ाय: रक्षणहेत्वोरिति मूने मुनासिकाम्यामिति माप्ये ध प्रयोगाज्ज्ञापकादेव पदावानित्यत्व अत एव "ग्रोवाक्षिलगटेष नित्य स्वेद प्रशस्यने।" " तित रथनागाश्व" इत्यादिप्रयोगा रक्षिते तु दधिपय आदेशातिगणाय देकवद्भावाभाव उक ॥ ॥झवि सध्युपयोगिनी सज्ञामक्रिया ॥ . - ·मकरणम् २] अधुना स्वरसंधिर्विधीयते॥॥इयं स्वरे॥ वों यत्वमापद्यते स्वरे परे । दधि आनय इति स्थिते । द्ध्य् आनय इति तावत् भवति । उपोद्घातप्तगत्या संज्ञा निरूप्य मषिमूनोपजीवकत्वाच्छन्दनिरूपणात् मा सपिनिरूपण प्रतिमानीते । अधुनेति । सपित्त व पूर्वोत्तरान्योन्य- मिस्तित्व कार्यलम् । सराणा प्रथमोदिष्टत्वेन स्वरसधिमभिधास्यन् अव- स्य च तत्वेन सध्यभावात्सवर्णदीर्थ सहेत्यादेश परत्वेन बलदस्वार्थेन तरपरित्यागेन इवर्णादिक्रमेण सधिमाह । इ यमिति साकेतिक प्रथमैक- पधातम् । तदुक्तम् । “सूत्रे विभक्ति वास्ति वृत्तौ सा यत्र दृश्य ते ।। एकद्विवहुवाक्येषु तत्साकेतिकमुच्यते ॥"इति । वस्तुतस्तु अनुभूतार्थयोगि- व मकितिकत्वम् । यत्वमिति भावनिर्देश सम्परयकारादेश सदेहाभावा- र्थ । वर्णग्रहणेन सवर्णग्रहणादीकारस्यापि ग्रहणम् ॥ हसेहहसः॥ ॥ स्वरात्परो रेफहकारवर्जितो हसो हसे परे हिर्भवति । इतिधकारस्यहित्यम् । पुनाई त्वे प्राप्त न द्विरुकस्य द्विरुक्तिः। द्वित्वविधान- सामर्थ्यात् । दावेव शिष्यते अन्ये हसा लुप्यते। हसे इति । अहरस र च ह च ही ताभ्यामन्योऽई । रेफहकारव- जित इति रेफर कारभ्यामन्य रेफत्वहकारत्ववर्मित इति वा। स्वरादिती फ्नो हस्ताहि सरे इति पूर्व सूत्राशस्त्रादित्यनुवृत्तेस्तस्य च स्वरभेदत्वात् । अत एवं दात्रम्, पात्रमित्यादी दीर्घात्परस्य न द्वित्वम् । नातिपदा(गी- कारात्स्वरे इत्यस्यानृवृत्तेर्वा पुनदित्वाप्रसग ॥ झमे जबाः ॥ झसानां झभे परे जवा भवंति। इति पूर्वधकारस्य दकारः। सवर्णत्वादग्र्यो वय- ण सवर्ण इति वचनात् यथासंरव्यं वा वक्तव्यम् । स्वरवीनं परेणा संयोन्यं ददयालय इति लिटम। .

·१ - १४ गौरी अत्र अत्र अह इति विशेषगान रेफस्य दित्य किंतु ॥ रायपो द्वि ॥ ॥ स्वरपूतिकात्परो यपो द्विर्भवति । जलविकान्यायेन रेफस्योर्द्ध गमनम् गौयंत्र । सरइत्यनुवर्तते एवमन्यत्रा- पि । यत्र न सूत्राक्षरेः कार्यसिद्विस्तत्र सर्वत्र सूत्रांतरात्पदानुवृत्तिज्ञातव्या । ग्रंथभ्यस्त्व- भयानास्माभिलिरच्यते। हामइति । केचित झमे इनिपटात तिन्मन्दगाह परत एव जगदश... नादपिक्सग्रहासगते । भृग्मी भृन इत्यादापन्यत्र सीन इति सिद्ध गामा पीन्यायेन सवर्णस्य सनर्णय भयवीति मार । गद्यपि प्रमाना त्यान- पाना थाल्पवादव यथास यत्यामभवस्तथापि पचवर्णसमुदायापेमया यथासस्यत्व, प्रसगादयो । अत एवामिमदित्यादी यथामग्यत्वेनादे. शाभाव । वक्तव्यस्य मयोगानुमारित्ताहा । तानाम् । "सारस्वत ये स स्येऽपि सरवक्तव्ययोभिद । प्रवृतिक्षणामूत्र व्यायतमयोगत " इति। अतरगे सयोगातलोपेकर्तव्ये महिरगस्यादेशस्मासिहयातभार स्यात् । आई इत्यत्र संशिष्यत्वासारम्याप्युपरक्षणत्वानहरतीत्यादी हात्परस्यापि यपो द्वित्तम । यद्यपि माठरकौडिण्यन्यायेन साताच्छ्रनेन रेफेस्पदित्वनिमि- सत्वेन द्वित्वमायित्वराध एवेतिविशेषणयथ्यं तथाप्यस्यैव प्रपचार्यमेतदि- त्यसयम् । इग्नो खादित्यतो द्विरित्यनुरर्तमानेऽपि द्विारेनिपूर्वस्यानित्य स्वज्ञानापनार्थ । पापाणपिण्डिकान्यायेन त्वधागमन दुनो न म्यान । “अग्र रेफेस्वो याति पश्चाद्रेफस्य चोर्वता । तुम्निका शुषकाठच तैल जल समागमे ॥ यथोग्रस्थानमायाति रेफस्यापीशी गति । स्वर दृष्ट्वा त्वयो याति हप्तस्योपरि गच्छति ॥ अवमाने विसर्ग स्यात्रिधा रेफस्य रक्षणम्॥" इति प्रमाणान् । यत्तु गायत्रेत्यत्र द्वित्व दीर्घादाचार्याणामित्यनेन विरुद मिति । तदप्सत् । दीर्घादाचार्याणामित्यनेन दायमित्यादी दीर्घादच परम्प थपो द्वित्वनिषेधात् व्याख्यानातरस्थ च भ्रातिविभितत्वात् । नास्मामि- रिति । अस्मारसूत्रादेतपदमनुवर्तत इति अस्माभिन लिरयत इत्यर्थ ।

·. प्रकरणम् २] सका. १३ ग यहा आभि सरस्वतीमि वसूने तत्तत्पद न आलिख्यते स्मेति व्यव, हितान्वय ॥ उवम् ॥ ॥ उवर्णों वत्वतापद्यते स्वरे परे । मधु अत्र मध्वत्र ॥ करम् ॥ ॥ऋवर्णोर- त्वमापद्यते स्वरे परे । पितृ अर्थः पित्रर्थः ॥ ल लम्॥ लरी लत्वमापद्यते स्वरे परे । लअनुबंधः लनुवधः। ल अनुबंधो यस्य स लनुबध । गम्ल गतावित्यादिः ॥ ए अय् ॥ ॥ एकारो अय् भवति स्वरे परे । ने अनं नयनम् ॥ ओ अव् ॥ ॥ ओकारो अव् भवति स्वरे परे लो अनं लवनम् । भो अति भवति ।। गवादेरवांगमोऽक्षादौवक्तव्यः ॥॥गो- अक्षः गवाक्षः । गो इंद्र गवेन्द्रः । गो अजिनं गवाजिनम्। प्र ऊढः प्रौढ । स्व ईरिणी स्पे- रिणी | अक्ष ऊहिनी अक्षोहिणी । सेना । गवादेरिति यद्यपि कित्त्वाद्यागमनियामकस्थाभावाव्यवस्था स्यात्तथा- पिगवादेरिति पचमीनिर्देशात् गवादे पर अवर्णस्य आगम आगमन- स्वाति । केचित्तु गवादे अप्रत्ययो भवति कचिहस्य परभूतस्य आग- मोऽर्थात्पूर्ववर्ण प्रतीत्यर्थ । तेन गोऽनिनमित्यादिसिद्धिरिति व्यास्यैरन् । अन्ये दुगोअनमित्यादौ कचिद्वर्गस्य आगम अरोप इत्याहु । वस्तु :- तस्तु वक्तव्यत्वाद्वाशब्दाहा गवाक्ष गवेंद्र इत्या नित्यम् । गवशे गीश- इत्यत्र वा । गोऽय गोऽजिनमित्यन न किंतु एदोतोऽत इत्यवर्णलोप । गोअन गोअनिनमिति मकतिभावोऽपि प्रौढ इत्यत्रावर्णागमस्थ बहिरं- गेणापि प्रथम सधिविधानसामान्नित्यत्वाचा प्रौढ । मौदि । भारोह । M ·सारस्वत्तनिया. [सता. आव् ॥ औकारो कचित्स्वरवद्यकारः॥ ॥ यथाध्वपरिमाणे। गव्यतिः। अन्यत्र गवां मिश्रीभावे गोयतिः ॥ ऐआय् ॥ ऐकारो आय्भवति स्वरे परे। नै अकः नायकः ॥ औ आ भवति स्वरे परे।तो इह ताविह। खो लोपवा पदाते। ॥पदाते स्थितानामयादी- ना यकारवकारयोलीपावा भवत्ति स्वरे परे। तो इह ताविह-ताइह । ते आगताः तयाग- ता:-तआगताः। पटो इह पटविह-पट इहा लोपशि पुनर्नसधिः छंदसि तु भवति। हे सखे इति-हेमरखयिति-हेसखेति । असगादाह चिदिति । गव्यति स्याक्रोशयुगामि त्यभिधानात् । - चिदित्युक्तेर्गवा मिश्रीभावे गोयतिरित्यैव । अत एव शक्याथै क्षय्य जय्य.. अन्यत्र सेय नेय मन तया कयार्थ प्रसारित करा केयोऽन्य एवं गव्य.. नाव्यादय प्रयोगतो क्षेया । नन्वनेनैव लव्यादिसिझावोदीतोर्य स्वरवदि- त्यनारमणीयमिति नेत्सत्यम् । सिहे सत्यारम्यमाणो विविनियमायति या- दिनिमित्तयोरेवोदीतोरिति नियमार्थत्वात् । अत एव आ उयते ओयते इ- त्यादी तदमाव वो पूर्वसूत्रेभ्योऽयादीननुवर्ण्य व्याचष्टे अयादीनामिति । ततश्चैतावितानामित्यर्थात् वृक्ष पृश्नतीति वृक्षवूद तमाचष्टे इत्यथै गिचि टिलोपे वृक्षयति तत शिपि गिलोपे वृक्ष इत्यादी लोपाभाव लोपशीति न पूर्वज्ञायमित्यर्थ दण्डिावत्यादावुत्तरकायं भवत्येव यद्यपि रानाभार- स्पनोत्तरवार्य तथापि तस्मिन्सनि पूर्वकार्यस्य मावित्वात्तदभाव । वक्त- ध्यत्वात्पुनरित्यधिकोपादानस्याधिकार्यत्वाहा रानाव इत्यादी सधि । यत्त सधिग्रहणात्सधिसूणव रोपशि सोधिप्रविषेधाद्रानाश्व इत्यादी तद्- भावारसधिर्भवत्येवेति । तदसत । राजभिरित्यादौ तत्प्रसगात् ।वस्तुतस्तु पुन, पदोपादानानिमित्त सधिवृत्तस्तनिमित्तर पुन सविनत्यर्थः ।।

·२७ मकरणम् २] सवीका. एदोतोऽतः॥ ॥ पदांते स्थितादेकारादोकारा- च परस्याकारस्य लोपो भवति । ते अत्र तेत्र। पटो अत्र पटोत्र। एदोतोऽत इति । तपरकरण सुवोच्चारणार्थ अन इत्यत्र तु तावन्मात्रार्थ- म् । वक्ष्यमाणामान्यविशेषन्यायेनास्य विशेषत्वात्परत्वानिरवकाश- स्वाच नायवौ ।। सवर्गे दीर्घः सह ॥ सवर्णस्य सवणे परे सह दीर्घो भवति । श्रद्धा अत्र श्रद्धात्र । दधि इह दधीह । भानु उदयः भानूदयः । “अदीर्घो दी- घेतां याति नास्ति दीर्घस्य दीर्घता ॥ पूर्वदीर्घ- स्वरं दृष्ट्वा परलोपो विधीयते ॥ सामान्यशा- स्त्रत्तो नूनं विशेपो बलवान्भवेत् ॥ परेण पूर्व- बाधो वा प्रायशो दृश्यतामिह"। सवर्णे इति । सवर्णस्यैव सवर्णपरत्वमिति सवर्णस्यत्युक्तम् । सहेति पूर्वपर- योरेकादेशसपादनार्थम् । दधीहेत्यादौ यत्वस्यापि प्राप्तावाह । सामान्येति । बहुभ्यापक सामान्यमल्पव्यापको विशेप शासनाव शास्त्र सूत्रम् । उत्सर्गा- पवादयोरपवादो बलवानित्यर्थ । व्यक्तिपदार्थागीकारे प्रत्येकवाक्यपरिस- मासे विशेषत्वाविशेषात्पक्षातरमापरेण पूर्वबाधो वेति परिहत्यापपादविषय तत उत्सर्ग प्रवर्तत इति न्यायेन क्षत्रिसाईनिषेधवत्तत्र वाक्ये कल्पनैव नेति माव । सौत्रक्रमात्पावापर्यम् । प्रायश इति परशब्दस्यष्टवाचित्वात्पूर्वेणापि कचित्तरवाध इति द्योत्यते । वोर्लोपश्चेत्यतो मंडूकप्लुत्या वानुवृत्तेस्तस्य च निपातत्वेनानेकार्थत्वाखोतृकार इत्यादी कारस्य स्कारे सकारो वा पसे प्रकृतिमावोऽपि वापक्षे दीर्घश्चेति रूपत्रयम् । होतृ लकार इत्यादी अवारलूकारयो । लपले मलवर्णयो सवर्णस्वात् दीर्घलकाराभावादिम- ते दीर्ष न इत्यादि।

·কামাল, [संज्ञा अइए| अवर्ण इवणे परे सह ए भवति । तव इदं तवेदम् । मम इदं ममेदम् ।। हलादे. रीपादो टेलोपो वक्तव्यः ।। ॥ हल ईपाह- लीपा । लागल ईषा लांगलीपा । मनस् ईपा मनीपा। हलादेरिति । वक्तव्यत्वातमिद्विकरपेन सचिव नित्यमिति ततधाम. मन्तिोपसर्गस्यैडादौ वातौ हिलोपात्मेमने मोवतीत्यादि । एडादौ मुख्याती योति । उपेडकीयति-उपैडकीयति । प्रौघीयति मोघीयतीत्यादि । शकरक- केन्यु । कुलटा । सीमतश्च केशोश एव । अन्यत्र सीमात । पतनाले । सारग इत्यादौ नित्यमेव । अद्येवेत्यादावनधारणायें एव । अवधारणे तुअ- वैव गच्छत्वय । ओमि च ॥ ॥ ओमि परे नित्यं टेलोपो भ- वति। अथ ओम् अद्योम् ॥ उ ओ॥ ॥ अ. वर्ण उवर्ण परे सह ओभवति ।गंगा उदकं गं- गोदकम् ॥अर् ॥ ॥ अवर्ण ऋपणे परे सह अर् भवति। तवझद्धिः तवर्दिः। ओमिति । शिवायोनम । शिव आइहीत्यत्र धातृरमर्गयो कार्यमतर- गमित्यतरगत्वादादायकारे स्ते 'यो घुमयो स्थाने भवति लमतेऽ- सावन्यतरव्यपदेशमि' त्याहनाडेकादेशस्यान्नवहावादाड्यवर्णा तस्य टि- रोपाच्छिचेहीत्यादि तथापठतइतीत्यादावद्विरुक्तस्थानेकम्पारस्याव्यक्तानुक- रणस्यादतस्य इतष्टिलोपात्पटितीत्यादिद्विरुक्तस्य त्वम्य पोदरादिवहिक- स्पेनवर्णनाशात्पटत्पति-पटत्पटदितीत्यादि एवमन्यत्रापि प्ररयोगतोज्ञेयम् ।। कचिदार ॥॥ अवर्ण ऋवणे परे सह कचिदार भवति ।ऋण ऋणं ऋणार्णम्। शीतेन ऋत. शीतात. ।। ल अल्॥ ॥अवर्ण लवणे परे सह ·प्रकरणम् २] सटीका अल् भवति ।। तव लकारः तवल्कारः॥ऋलव योमिथःतावर्ण वा वक्तव्यम् ॥ ॥ होत लकारहोतृकारः-होतकार । कचिदिति । मुखार्त इत्यादौ तृतीयासमासे वाच्ये ऋने परे तथा प्रार्ण- मित्यादौ प्रवत्सतरकवलवमनगदशनएपा मृणे परे एवमुगछति प्रार्छ- तीत्यादौ प्रकारादौ धावाववर्णातोपसर्गस्य तस्मिन्सुभातौ त्वम्य वेति । उप- भीयति-उपार्पभीयति । तथा लकारादाव तिसावाहाल । माल्कारीय. ति-प्रत्यारीयति । इत्यादि ज्ञेयम् ।। रलयोःसावप वा वक्तव्यम् ॥ ॥ परि अंकः पर्यकः-पत्यकः। रलयोरिति । सावर्ण्यविधान तवरकार इत्यादी लात्परस्यापि यो हि- वाद्यर्थम् । नचैव वझेनेत्यादावपि राश्रित जलमापद्येतेति वाच्यम् । वक्त- व्यत्वेन सधिकार्य एवानयो सायंविधानात् ॥ एऐ ऐ॥ ॥ अवर्ण एकारे ऐकारे च परे सह ऐकारो भवति । तव एपा तवैया । तव ऐश्वर्य तवैश्वर्यम् ॥ ओओ औ॥ ॥ अवर्ण ओकारे औकारे च परे सह औकारो भवति । तव ओ- दनं तवादनम्। तव औन्नत्यं तवान्नत्यम् ॥ ओठोत्वो: समासे॥॥ अवर्ण ओष्ठोत्वोः परयोसिह ओ भवति समासे सति । विष ओष्ठः विवौष्ठ -विवोट स्यूल ओतुः स्थूलो- तु-स्थूलोतुः॥ ॥ इतिस्वरसंधिः॥ ओहोत्योरिति । वा ओ इति च्छेद । यद्यपि द्वढे घीति ओतो पूर्व- निपातमाप्तिस्तथापीन्द्राग्नीवत् ध्यतादजाद्यतयोयत परामिति परत्वर । वा- शब्दालमास एवं नेहा तोष्ट ॥॥ इति सारस्वतमसादेस्वरसपि ।। । + ·अथ प्रतिभार उच्यते॥ नामि ॥ अद- सोऽमीशन्दः सथिन प्राप्नोति । अमी आदि त्या' । अमी उष्ट्राःअभी एइकाः चे दि स्वे॥ ॥ई चऊच एच र ईकारांत ऊ- कारांन एकारांतच शब्दो द्वित्वे वर्तमानः संधि न प्राप्नोति ॥मणीवादियम् ॥ अग्नी अत्र । पटू अत्र । माले आनय मणीवादीति फिम् । मणी दव मणीवारोदसी इव रोदसीय। दंपती इव दंपती॥ अनिमात्या यथापस्थितसरूपेणमान मरुतिमानइत्यर्थ नामावि स्वोरोपोत्यतो यानुत्तेस्तस्य प ध्यपस्थितार्थत्पफल्पनेन लोकायापस एममीशब्दस्य प्रतिभागदम्यायाति मिपायहे' इत्यासवमो रोग सो- ऽस्यास्तीत्यमोत्यस्य प्रतिभावाभाष ! वस्तुतस्तु अमी ई इति छेद । एव च ईकारातोऽमीत्यर्थः। स चादसएर समवति गमिवाचस्येवन्तत्वान नोति योगविभागादिष्णो इति वियविति इत्यादी सबुद्धावाशरांतम्यागौद- के इतौ परे या प्रतिभाय ।तगतस्यासमासेऽसवणे सरे वा परतिभार । नाशदादेव पन्हतलमपि वेति । नक्री अन पनि अत्र, पस्यनेत्यादि। तयाऽगतस्य प्राति परे महानमार-हस्वत्वतदभावा इति । ब्रह्म ऋषि बपिरित्यादयो ज्ञेया । नामिति कृतसविनिर्देशावण सध्यनिषेध । खें द्वित्व इति सामान्यो । पचेते अनेत्यादावपि मरुतिमावलम् । वे इत्यस्य मरुतिशब्दविशेषगत्वात् । येन विविस्तइतस्येति तदतत्वोक्ति। औनिपात. ॥ ॥ आकार ओकारो निपात एकस्वरश्च संधि न प्राप्नोति । आ एवं मन्यसो नो अत्र स्थातव्यम् । उ उत्तिष्ठ । अअपेहि। इ इंद्रं पश्य।

·प्रकरणम् २] सटीका २१ औनिपात इति । औ आ ओ औ इति च्छेदाच्चतुष्पद विपद वा। अव- र्णस्य ओकारेण सहोच्चारितस्य भी इति प्रत्याहारादेकस्वरावाप्तिः औकारे आवादेशे वकारलोपशि च सूत्रस्य छादसत्वाश्रयणात्सधि । द्विपदत्व- पक्षे केचिदेकशेपमाहुस्तन्मन्दम् । विभक्तिपरत्वाभावात् । निपात इति मत्येक सबध्यते। आ इति निरनुबधकग्रहणा 'निरनुबधकग्रहणन सानुबध. कस्येति आडोन निषेध एतद्विभागश्चोक्त ।"ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादा- भिविधौ च य । एतमात डित विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडित् " उदाहत च "औत्तमैरीक्ष्यसे न त्वमामृतादेंद्रतोऽखिलै. आएव सर्ववेदार्थ आ एव सह- चो हरे." शते । एकस्मरत्वादेव सध्यमाप्तावपि पुनरुपादानसामादोकार- स्यौकारातनिपातोपलक्षणत्वम् । अन्नापि वानुवृत्ते । उन इतौ वेति उ इति विति । तस्मादेव चोत्रइतो दीर्घसानुनासिक उवर्णादेशश्च वेति उ इति । तथा मय परस्योञोऽचि वो वेति । किमु उक्त किम्युक्तमित्यायूह्यम् प्लुतः॥ ॥लुतश्च संधि न प्राप्नोति । देवदत्त३ एहि ॥ दूरादाव्हाने च टेः सुतः॥ ॥ दूरादा- व्हाने गाने रोदने विचारे च गम्यमाने टे प्लुतो भवति ॥ देवदत्त३अत्र गोश्वरति । हैहयोरपि । ॥ एतयोः संधिर्न भवति । हे अनडुन् । इति प्ररुतिभावः॥ दूरादिति । यद्यपि दूरत्वमव्यवस्थित तथापि मारूतप्रयत्नाधिक्य- प्रयत्नाश्रयणेन यत्र श्रवण तज्ज्ञेयम्।आव्हानस्य रोदनाद्युपलक्षणत्वादाने इत्याद्युक्ति । तत्र गानरोदनयो प्रसिद्धम् । विचारे अध. स्त्रिदासीदिदुपरि स्विदासीदित्यादौ । एव वाक्यस्य टे लुत इत्यायूह्यम् । अग्निवीरेत्यादि । इति सारस्वतप्रसादे भकृतिभाव । अथ व्यंजनकार्यमुच्यते ॥ ॥ चपा अबे जवाः॥ ॥ पदाते वर्तमानाश्चपा जवा भव- त्यवे परे।पटू अत्र पडन्न। वाक् यथा वाग्यथा।

·-- सारसमिया चर इति । यद्यपि खसे पप इनि विशेषविध भाव इत्यापारमानेच पक्षे उपविधानमामादेव जपप्राप्ती परिशेषादपपरत्वमाप्ती अवमहर्ण व्यर्थम् । व्यापि नपाच्छ श इत्युत्तरसूनेऽनत्यर्थम् । ततश्च मारोततो स्यादी तदभार• 1 पाना झपोपल्क्षणाविपरीतनिदेशाहा समिघ इधर्न यस्येति समिदिवन अनिमन्चानमित्यादापि जया ।। अमें जमा वा ॥ ॥ पदांते वर्तमानाश्चपा अमे परे Ar वा भवंति । वाक् मात्र वाग्- मात्रं-वाड्मानम् । पट् मम पडूमम-पण्मम । अमे इदि । वाशब्दस्य व्यवस्थिताव्यपरिपतविकस्पार्थत्वा मयटिनि स्यम् । चिन्मयम् । यत्तु प्रत्ययामे नित्यविधेडमानमित्येकमेव रूप- मिति । तदयुक्तम् । एवविध नियामकामावाद । मयदि नित्य वाच्यमित त्युके कलासादिषु मत्ययग्रहण विशेषपर ज्ञेयम् । चा अपे जवा इत्यती सपोपलक्षितचपानुवृतेन्मय करन्मयमनिमन्नयनभित्यादौ अपानामपि चपाच्छ.शः ॥ ॥ चपादुत्तरस्य शकारस्य छो वा भवति अवे परे । वाक् शूरः वार- चरः ॥ हो झमा ॥ ॥चपादुत्तरस्य हकारस्य झभा वा भवति । यद्वर्गगश्चयस्तद्वर्गगश्चतुर्थी भवति । तत् इति तदविः वाक् हरि वाग्ध- रि-बारहरि ॥ चपादिति । विपरीतनिर्देशोऽसदेहार्य । अन्यथा कार्यात्तरवृत्त्यर्थछ स्यैव विधिरिति सन्देह स्यात् च अवे जत्रा इत्यस्याप्यनुत्तिर्या ततश्न पूर्व चपा अये जवा पश्चात् ममे नमा । यद्यपि विभक्तिविपरिणा मेन चपानुवृत्तावपि पुनस्तद्ब्रहणमपार्थ, तथापि विभक्तिविपरिणामस्थान न्यगतिस्त्वेनात्रानाश्रयण पदात इत्येव नेह । विसृपशनह इति चपा अरे जया इत्यतो मकठीतन्यायेन विभक्तिविपरिणामेन पचम्यतन- भानुवृते अपोपलक्षितचपानुवृत्तेवा समिद्धोमोऽमिमहत ककुमृतमित्यादि- ·मकरणम् २) vt मिद्धि । यद्वर्गग इति अय भाव । घोपवचनादवचमहाप्राणलोप्मत्वा- विधर्मश्नपचतुर्हस्यांतरतमत्वानुरोतीत्यादौ हस्याने वर्गनतुदेशार्थ- मिद प्रसगादोकम् । अत्र निमित्तनैमित्तियोर्यथामख्येनाप्युपपत्तेरिति ।। स्तोःश्रुभि श्रु. ॥ ॥ स्तोः सकारस्य तवर्गस्य च शकारेण चवर्गेण च योगे शकारचवर्गी यथासंख्येन भवत । सकारस्य शकारः तव- र्गस्य चवर्गः। कस् चरति कश्चरति । कस् शूरः कश्शूरः । तत् चित्रम तच्चित्रम् । तत् शास्त्रं त- च्छास्त्रम् ॥ न शात् ॥ ॥ शफारादुत्तरस्य तवर्गस्य श्रुत्वं न भवति। विश न. विश्नः । प्रश्नः प्रश्नः॥ टुभिः टुः॥ ॥स्तो सका- रतवर्गयोः पकारटवर्गाभ्या योगे हुर्भवति । सकारस्य पकारः तवर्गस्य टवर्ग' । कस् पष्ठ. कप्पष्ठ । कस् टीकते कष्टीकते। तत् टीकते तहीकते ॥ स्तोरिति । स च तुश्चेति समाहारहवे छांदसो लिंगव्यत्यय 'आमित्यमा- गमानुशासनमिति वा नुमभाव इतरेतरयोगे वा तत एव वचनव्यत्ययः यद्यप्युकारातत्वेन तो पूर्वनिपातत्त्वं प्रामोति तथापि श्लिष्टोचारणेन लाघवा- सस्य सोप्मत्वादिगुणेन माधान्यात्पूनिपातनियामकस्य वक्तव्यत्वात्सौत्र त्वाहा पूर्वम् । यत्तु सायुतस्तुरिति तत्पुरुषाश्रयणमिति । तदयुक्तम् । तत्पुरुपे परपदप्राधा यात्समारयुतस्यैव तवर्गस्य श्शुत्वविधिप्रसगात् । श्शु- भिरिति बहुवचन व्यक्त्यभिप्रायेण जात्यभिप्रायेण वा । यत्तु स्थान्यादेश- योरिष निमित्तनैमित्तिस्योरपि यथासरयत्वप्राप्तौ तदमावामिति । तदयु- कम् । तदभावस्य न शादिति निषेधादेव सिद्धेनिमित्तनैमितिकयोर्यथा सख्यत्याभावात्सकारस्य शकारचवर्गाभ्या शः एवं तवर्गस्य शकारच- वर्गाच्या चर्ग इत्यर्थ । श्रुपिति वक्तव्ये श्चभिरित्युक्तिरुभयोयोगार्थी 6- ·, 1 २४ ani য় যা শ শাখা খু্য সনি নে আয় म लम्यान्देिस्तरमान । म पनिमार प्रसापि समरस परायगयोो पकारमया तग योग इत्यर्थ । शेष पर "शर गताकि सस्प टीकतहति पम् ।। तोलितवर्गस्य लकारे परे 'लकारी भवति । तत लुनाति तनाति । भवान लिखति भवॉल्लिरपति अिंतम्या-दिप्रभेदाः।। ॥रफेवर्जिता यवलाः सानुनासिका निरन- नासिकाय । तत्रसानुनासिकस्य नकारस्य सानुनासिक एव लकारी भवति ॥न पि॥ ॥पकारे तवर्गस्य टुत्वं न भवति । भवान पष्टः भवान्पट'। तोरिति । 'प्रयोगनिर्दिष्टानां सह या प्रति सह वा नित्तिरित धति स्तोरगे तोरित्यक्तम् । लकारस्य वैविध्यात्स्यानेऽनरतम इति निरनुनासिक्स्थाने निरनुनासिक. सानुनासिवस्याने सानुनासिको लकार इत्यर्थ । न मोति सप्तमीनिर्देशार लोछायटलादी पूर्वयोगे टुत्व भवत्येगा। टोरत्यात् ॥ ॥ पदति वर्तमानाहवर्गात्प- रस्य स्तो.gर्न भवति । पटू नरः पण्नर । पट् सीदति पट्सीदतिान सक्छते॥ ॥ना- तस्य पदस्य छते परे सगागमो भवति ॥ टि- कितावाद्यतयोर्वक्तव्यौ ।। टिवादादौ कि- स्वादते । राजन चित्रं राजेंश्चित्रम् । भवान तनोति भवॉस्तनोति। टोरिति । नर इति नृशब्दस्य प्रथमाबहुवचनातस्य ' अमे जमा दे' स्यतो वानुवृत्तेस्तस्य च व्यनस्थितार्थवेन पण्णवति षण्णगर्य इत्यत्रा- ·1 । प्रकरणम् २ ] सटीका- नेपेव । न सागति । नः समिति योगविभागादानुवृत्तेच नृाहीत्यादौ अकि आपदातत्वेन नस्यानुस्वारे विसननीये च कुप्पो कपी वेति वि. कल्पेन नृपाहि-न' पाहीत्यादि । तथा कानकानित्यत्रापि सपि सकि वा- शब्दस्य व्यवस्थितार्थ नष्कस्य भावे औत्सर्गिकसादे सादेशे कास्कान विकल्पात्कान्कान् । प्रशान् तनोतीत्यत्र च न सनन्त । पट्मत इत्यादी वा शद्वालोकाहा नकारटकाराभ्या सस्य विकल्पेन धुटि चपेच सन्स' पट्सन इत्यादि यथायथमूह्यम् । माङ्पट सुगणपष्ठ इत्यादी डकारण- कारयो शसे परे फुकटुको सतो कपयोगे क्ष इति क्षादेशे च माडक्षष्ठ गणट्पष्ट इत्याद्यपि ज्ञेयम् । रानचित्रमित्यत्र सस्य श्रुत्व नस्पादावा- छगमाव । यदागमास्तद्गुणीभूता स्तद्ग्रहणेन गृह्यत इति न्यायासस्य प- दातत्त्वात् अत एव परत्त्वाश्रुत्वस्य बहिरगत्वेना । सिद्वत्वाचुत्वामा नपश्चा- दात इत्यानुस्वार , यस्य विसोऽपि पुन* स एव ।। शे चग्वा ॥ नांतस्य पदस्य शे परे वा चगागमो भवति । भवान् शूरः भवाञ्छूर:- भवाङ्करः। शे चगिति । भवानशूर इत्यत्र चकि नस्यापदातत्वेनानुसारे श्रुत्ते च माते परत्वादनुम्बारेऽपि यमा यपेऽस्येत्यपहातेऽनुस्वारस्य नित्य यमा- भावात् अकार एव कुत्तामावश्न बहिरगत्वेनासिद्धत्वात् । छत्ले कते सयो- गोतलोपात् भवान्छर इत्येके । ननु कुर्वन शेते इत्यादी चकि नस्यापदात- स्वात्परवाण्णत्व स्यादिति चेत् । सत्यम् । परशब्दस्येष्टवाचित्वेन काच- पूर्वेणापि परवापादनुस्वारपरसवर्णी ।। झ्नो हस्वाद्विः स्वरे ॥ ॥डकारणकारन- कारा हस्वादुत्तरा द्विर्भवंति स्वरेपरे पढांत । प्रत्यड् इदं प्रत्यद्धिदम् । सुगण् इह सुगणिह। राजन इह राजन्निह ॥ छः ॥ ॥ 'हस्वादु- तरछकारो दिर्भवति। खसे चपा झसानाम॥ ।

·1 । साररवनमकिया. ॥ झसाना खसे परे चपा भवति तवछत्रं त- वच्छत्रम् । कचिदीर्घादपि वकव्यः । हीछ:- होच्छ । म्लेछ: म्लेच्छः ॥ मोऽनुस्वार ।। ॥ मझारस्यानुस्वारो भवति पदाते च । तम् हसति ते हसति । पटुम् त्या पटुं व्या ॥ नश्चापदाते झसे ॥ ॥ नकारस्य मकारस्य चापदाते वर्तमानस्यानुस्वारो भवति झसे परे। यशान सियशासि ॥ पुम भ्या 'म्याम् । गन इति । यद्यपि कुर्वन्नाले इत्यादौ नस्य हिले पूर्वस्यापदात स्वा. ग्णत्वमाप्तिस्तथाप्ययक्प्वतरेऽपौत्यत्र वेडचोरित्यतो 'वानुत्तेन । केचित्त पदातम्यैव वैधाभावादलितमुद्रादिदले नदीयव्यपदेश इवात्रापि पूर्वस्यापि पदातत्वाण्णत्व नेत्याहु । दीर्घादपीत्यपिशब्दातल्यवाद्वा आड्माइमा- मन्यम्मात्पदाताद्दीर्घावा आइमाडोरदाताच दीर्यानित्यमिति विवेश अ. हत्यनुस्वारस्य सज्ञापूर्वकत्वेनानित्यत्वात्किवते राजती समो मस्य नानु स्वार इति सम्राडित्यादि। यमा यपेऽस्य वा ॥ ॥ अनुस्वारस्य यमा वा भवति यपे परे। अस्य यपस्य सवर्णाः । तं करोति तइरोति । तं तनोति तन्तनो- ति । संयंता सय्यंता ॥ यवलपरे यवला वा ॥ ॥ अनुस्वारस्य यवलपरे अनुनासिका यव- ला वा भवति। संवत्सर-सव्वत्सर । लोकं यश्लोकम् ॥ ॥ छंदसि ॥ ॥ छन्दस्य- नुस्वारो ५ कारमापद्यते शपसहरेफेषु परतः । हंसः हरस.॥ स्वरे मः ॥ ॥ अनुस्वारस्य ·। मकरणम् २] मकरादेशो भवति स्वरे परे । अस्माकंडह अस्माकमिह । संअस्ति समस्ति । सुखएति सुखमेति ॥ इति व्यंजनसंधिः॥ यमा इति । शे चग्वत्यतो वानुवृत्तेस्तस्य च व्यवस्थितार्थत्वादपदाते अतिइत्यादौ नित्यत्व करोपीत्यादौ पदाते च वा। वाशब्दालोकाहा मन- या पर हकारेऽनुस्वारस्य यथासख्येन मनयाला या भवति । ततश्च किम्म- एपविस्मिलयति । किनन्हुते-फिन्हुते किया-किंह्य । विव्हलयति- विव्हलपति । किल्ल्हादयति-किल्हादयतीत्यादयो ज्ञेयाः । प्रचुरप्रयो. गाभागाचेह नोका ॥ इति सारस्वतमसादे व्यजनसधि !! " अथ विसर्गसंधिनिगद्यते ॥ ॥ विसर्जनीय- स्य सः ॥ ॥वितर्जनीयस्य सकारो भवति खसे परे कः तनोति कस्तनोति। विसर्जनीयस्य स इति । अवपरस्य विसर्गेनीयस्यौत्वरेफलोपशादि- विशेषविधे परिशेपत्वात् खसपरत्वोक्ति ॥ अत्रापि वानुवृत्ते । शपसे वा॥॥ विसर्जनीयस्य शपसे परे वा सकारो भवति । कः शेते-कश्शेते । कः पंढः-कप्पंढ । कः साधु-कस्साचुः॥ शपसे पति । क शेते-कश्शेते । क पद -कप्पट क साधुः कस्सा- धरित्यादि । तथा क सरुरित्यादौ शसपरे खसे च सो न भवत्येव तथा खसपरे खसे वा विसर्गरोपात हरिस्फुरति हरि स्फुरतीत्यादि । कुप्वोः क पोवा ॥ ॥ विसर्जनीयस्य क- वर्गपवर्गसंवधिनि खसे परे क पौवाभवतः। कपावुच्चारणार्थोक करोति-कःकरोति। पच- ति-कापचतिक पठति-कापठतिावाचस्पत्या. व्यःसंज्ञाशब्दाः निपातात्साधवः । यल्लक्ष- ·सारसमणिपा. ॥ झसाना खसे पर चपा भति तव छत्रं त. वउत्रम् । कचिदीचीपि वक्तव्यः । -ही- ही । म्लेक म्लेच्छ । मोऽनुस्वारः ॥ ॥ महारस्यानुस्वारो भवति,पदाते च तम् हसति ते हसति । पटुम् च्या पटुं व्या ।। नचापदांत से ॥ ॥नकारस्य मकारम्य चापति वर्तमानस्यानुस्वारो भवति झसे. परे। यशान सियासि ॥ पुम भ्यां पुस्पाम् । इगन इति । यद्यपि पुरंगाने गादौ नम्य हिन्दे पूरयापदानमा नातिनयाप्यतीत्या घमोरित्यतो वानरत्तेनं । चित्त पसातस्यैव कामायालिरमादिश्ले तायव्यपदेश मात्रापि पूर्वस्यादि पदातत्याण्णत्व नेत्याटु दीवारपीत्यपिशवाहाहा आमामा मन्यस्मात्पदातादीद्वा आमारपदाताचीनत्यमिति विवर हयनुम्पारस्य सनापूर्ववत्वेनानियवाकियो रागतो समो मस्य भानु स्वार इति समाहित्यादि। . यमा यपेऽस्थ वा ॥ ॥ अनुस्वारस्य यमा वा जति यपे परे। अस्य यपस्य सवर्णा । ते करोत्ति तइरोति । तं तनोति तन्तनो- ति । संयंता सय्यंता॥ यवलपरे यवला वा ॥ ॥ अनुस्वारस्य यवलपर अनुनासिका यव- ला या भवति । सवत्सर.-संवत्सर । यं लोक पॅल्लोकम् ॥ ॥ छंदसि५॥ ॥ छन्दस्य- नुस्वारो र कारमापद्यते शपसहरेफेषु परतः । इंसः हस. ॥ सरेमः ॥ ॥ अनुस्वारस्य * ·१ मारणम् २] सटीका. मकरादेशी भवति स्वरे परे । अस्माकंइह अस्माकमिह । संअस्ति समस्ति । सुखएति सुखमेति ॥ इति व्यंजनसंधिः॥ यमा इति ।शे चग्वत्यतो वानुवृत्तेस्तस्य च व्यवस्थितार्थत्वादपदाने अहितदत्यादी नित्यत्व करोपीत्यादी पदाते च वा। वाशब्दालोकाहा मन- यवरपरे हकारेऽनुस्वारस्य यथामध्येन मनयवला वा भवति । ततश्च फिम्ह्म- रयविकिहालयति । किनन्हुते-किन्हुते किया-किंा । क्विव्हलयति- विव्हलयनि । किल्ल्हादयति-किल्हादयतीत्यादयो शेया। अनुरभयो. गामावाञ्चेह नोका ॥ इति सारस्वतमसादेन्यमनसधि । अथ विसर्गसंधिनिगद्यते ॥ ॥ विसर्जनीय- स्य सः ॥ ॥वितर्जनीयस्य सकारो भवति खसे परे कः तनोति कस्तनोति। विसर्जनीयस्य स इति । अवपरस्य विसर्जनीयस्यौत्वरेफलोपशादि- विशेषविधे परिशेपत्वात् खसपरत्वोति ॥ अत्रापि वानुवृत्ते । शपले वा ॥ ॥ विसर्जनीयस्य शपसे परे चा सकारो भवति । कः शेते-कश्शेते। क पंढः-सप्पंढः । कः साधु-कस्साधुः ।। शपसे चेति । क शत-कश्शेते। पण्ड कपढ क साधुः क्स्सा- चरित्यादि । तया क सरुरित्यादौ शमपरे बसे च सो न भवत्येव तथा खसरे खसे वा विसर्गोपात रिस्फुरति हरि स्फुरतीत्यादि । कुप्वोः क पोवा ॥॥विसर्जनीयस्य क- वर्गपवर्गसंबंधिनि खसे परेक पौवाभवतः । कपाचुञ्चारणायक करोति-काकरोति । क पच- ति-कापचतिक पठति-कापठतिावाचस्पत्या. व्य.संज्ञाशब्दाः निपातात्साधवः । यथ- ·सासवनिया. णेनानुत्पन्नं तत्तव निपातात्सिदम् ॥ त- हतो करपत्योश्चोरदेवत्तयोर वर्तमानयोः सुट्-तलोपश्च ।। ॥ तत्कर तस्करः। वृह- त्पति. वृहस्पतिः। वाच.पति वाचस्पति। कुम्वोरिति । अत्रापि पाग्रहणालस्कादिषु क: पयोरमावे औत्स गिकस । सादयश्च विहितलक्षणा मयोगतो या । कपापिताविति के पलयोपैयारतिगमकुमार तिवर्णयोरुचारणासमपाकपानुपात्तानित्यर्थ ॥ अन्होरी.रात्रिषु ।। ॥ अन्हो विसर्जनीय- स्य पदाते रो भवति राज्यादिगणवर्जितेपु परतः। अहःपतिः अहपतिः । अहः गण. अहर्गण' । अरात्रिविति विशेषणात् अहः रात्रं अहोरात्रम् । अहः रूपं अहोरूपम्। अह रथंतर अहोरयंतरम्। अन्ह हात पदात इत्यनुवर्तते पाशब्दश्चाततश्चाहोभ्यामित्यादावपदातेन घाशब्दस्य च व्यवस्थितार्यत्वादहरह अहर्गणइत्यादी नित्य अहर्पतिरह प तिरित्यादौ वा । अरात्रिप्विति बहुवचनादूपरात्रिरथतररम्यादिपुरेफादिषु स्फाभाव । अहोरूपम् । अहोरात्रम् ! अहोरपतरम् । अहोरस्थम् ।। अतोऽत्यु. ॥ ॥अकारात्परस्य विसर्जनीय- स्योऽकारो भवति अति परतः। कः अर्थः कोऽर्थः ॥ हवे॥ ॥ अकारात्परस्य विस- जनीयस्योकारो भवति हवे परे ॥ कः गतः कोगतः । देव याति देवोयाति । मनः रथः मनोरथ.॥ अत इति । यद्यपि ६ अर्थ इत्यादावाद लोपश इति रोपशपि मा - ·। प्रकरणम् २] "सटीका मोति तथापि 'सावकाशनिरकाशयोनिरवकाशो विधिलदानि ' स्युक्त- विवनिरवकाशत्वादुत्वम् ।उत्वे चातरगलादोकारकादेशे पश्चादेदोतोऽत इत्यलोप ॥ आदवे लोपश्॥ ॥ अवर्णात्परस्य विस- जनीयस्य लोप भवति अबे परे । देवाः अत्र देवा अत्र । वाताः वांति वाता वांति । स्वरे यत्वं वा॥ ॥ अवर्णात्परस्य विस- जनीयस्य स्वरे परे यत्वं वा भवति । देवाः अत्र देवायत्र॥ आदिति । ननु नामिन परस्य विसर्जनीयस्य विशेषविधेर्हसाच त- स्यासभवात्परिशेपादेवावर्णपरत्वमाप्तावाद्वचन व्यर्थमिति चेत् मैवम् । स्वरे यत्व वेत्यत्रावर्णापरस्यैद विसनीयस्य यत्वविध्यर्थत्वात् । अन्यथा ररित्रेत्यादी पक्षे यत्वविधिप्रसगात् ।। ॥ भोस्भगोसूअघोस्इत्येतस्मा स्वरस्थ विसर्जनीयस्य लोपश् भवत्यवे परे । भोः एहि भोएहि । भगोः नमस्ते भगोन- मस्ते । अघोः याहि अधोयाहि । भोस् भगोस् अघोस् इति सूने भवद्भगवदधवच्छन्दनिपाताना प्रत्याहा- रेण ग्रहणात्रिभ्योऽप्येभ्यो विसनीयस्य लोपर स्वरे यत्व वेत्यस्या- नवृत्तमायेहीत्याद्यपि यकारस्य लघुप्रयत्नतर च लोकात् ।। नामिनोर॥ ॥नामिन परस्य विसर्ज- नीयस्य रफो भवति अबे परे। अग्नि. अत्र अग्निरत्र । पटु. यजते पटुर्यजते ॥ उपसो ॥ उपसो विसर्जनीयस्य रेफो भवति चुधे परे । उपः बुध. उपवूध ॥ ख- भोसः ॥ रो बुधे ॥

·A पेया॥ ॥ रेफसंबंधिनो रमते पुनार- सारसीया. ॥ रेफमरुतिकस्य विसर्जनीयस्य खपे परे चा रेफो भवति । गीः पति. गोप- ति.-गीप्पतिः || विसर्जनीयस्य रेफो भवत्यबे परे । प्रात: अत्र प्रातरत्र । अंतः गतः अतर्गतः ॥ रि लोपोदीच ॥ ।। रेफस्य रैफे परे लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घ पुनः मते । शुक्ति रूप्यात्मना भाति शुक्तीरू- प्यात्मना भाति॥ नामिन इति । यद्यपि सम्यो विसननीयस्यासंभवादपणांतारस्य मो. स्वलोपशो सत्वात्परिशेषादेव नामिन इति सिदो नाम्युपादानमपाय तथापि रेफमहातपस्य सो वेत्या नामिन एयथा स्थान मान मात रिस्थादापित्याधर्षम् । यत्तुनामिग्रहणादन प्रथमस्वननातत्यमुत्तरत्र प. छावनातयत्वमवसी यत इति तदमदातदुपादानेडार सदेहमचाया स्यानतो विशेषप्रतिपचेचतुल्यत्वात् प्रात मातरित्यादी का पना राना रिफारतिकस्येत्यत वाशब्दस्य व्यवस्थिताव्यवस्थितार्थलेन निकी करा. सीत्यादावनतिप्रसंग । वानुत्ते काहा । उपर्यु इत्यादापुषसो निय सेपासे । ॥ सशब्दादेपशब्दाच परस्य विसर्जनीयस्य लोप भवति हसे परे । सः चरति स चरति । एपः हसति एष हसति ॥ सैपादिति । स एपश सैप तस्मात् । अत्र यद्यपि तदेतदोहणे केि. भक्तिटोपे निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावात्तदेतदोर्हस इति स्यादतरतर- यादावपि लोपमाप्तिश्च सार एपशव्दमात्रग्रहणे सो न ऍप एपण एट् तस्य प इत्यादावपि लोपपसगस्तगामिबिलात्पस्मारुतस्येत्यादिनिर्दशा- प्रज्ञापकातदएव सोऽत्र तत्माचर्याश्चैषोऽप्येतद् इति विज्ञायते । एपको ·मकरणम् २) रुद्र इत्यादावेतच्छब्दपरत्वाभााज छोप । वानुत्तेरस• शिव इत्यादी नम्सेमासेऽपि न। , सैपादिति संहिता॥ ॥ सैप दाशरथी राम. सैप राजा युधिष्ठिरः। सैप कर्णो महात्यागी सैप भीमो महावलः ॥ १॥ इत्यादौ पाद- पूरणे संध्यर्थः । यदुक्तं लौकिकायेह तद्वदे बहुलं भवेत् । सेमा भूम्याददे सोपामित्या दीनामदुष्टता ॥ २॥ बालबोधाय ऋजुत्वेनैव तदेतदोरिति वाच्ये लिष्टमयोजनमाह । सैषा- दितीत्यादि । सैपादति सहिता । सा इत्यादौ सध्यत्यन्वय । लोपर्शि पुनर्न सधिरिति सधिनिषधात्संधौ सति पादपूर्णमस्मानिर्देशात्सपिरित्यर्थ. वेदे पुर्ने सर्वावधैरपि नियमो नेत्याह । यदुक्तमिति । मः इमा भूनि आददे स उपा इत्यादौ सधि नामिन इति योगविभागात्वचिन्नामिन पर- स्य विसननीयस्य लोपशि सपि । भूमीत्समो लुम्वा । बहूनान लावीत बहुलीमति ॥ काचिन्नामिनो लोप॥ ॥नामिनः परस्य विसर्जनीयस्य कचिल्लोपश् भवत्यवे परे । भूमिः आदढे भूम्याददे । क्वचित्प्रवृत्तिः क- चिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभापा क्वचिदन्यदेव ॥ विधविधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहु- लकं वदति ॥ ३॥ वागमो वर्णविपर्ययश्च द्वी चापरौ वर्णविकारनाशौ ॥ बातोस्तदर्था- तिशयेन योगस्तदुच्यते पंचविधं निरुक्तम् ।। ॥१॥ वर्णागमो गवेंद्रादौ सिंहे वर्णविपर्य- यः॥ पोडशादी विकारः स्यादर्णनाशः पू- ·T पोदरे ॥५॥ वर्णनाशविकाराभ्यां धातोर- तिशयेन यः ॥ योगः स उच्यते प्राजर्मयूर- भ्रमरादिपु ॥६॥ इति विसर्गसंधि.॥ वर्माना ॥ शनिदिति । विदधानीति विपि 1 ममम बहुलका- हुससम् । पुन एनादित्य निरुक्तमूलतामाद। गगम हात जो मनि- छोयोनियालशयास्पग्नेन योगापामा तम्माविशय. स तपा निकतमवयापारीप्रकटनम् । पचमारक यत इत्यर्प । त दुदाहरति । वर्णागम इति । दिनम्नोति मिहत्या हिमि दिसायमित्यस्य हमकारयोपिर्यय । पोडशेत्या दोन वस्य रत्वे पस्योकारो विकार । पृपन्मृगे सिंदी वेत्यभिधानास्पतो मृगविशेषस्येयोदरं पम्य स शेयर स्वत्र एतस्तवारनाश । महामतिशयेन रोतीति मयूर । भ्रमन अतिश. येन गतीति भ्रमर ॥ इति श्रीमझामुदेवतिरस्तेि सारम्पतमसादे पनसधि- प्रकरणम् ॥ ॥ श्रीपडोश्वरशिष्येण पाहोन दोपिते ॥ सारस्पतममादेऽभूत्पचमधिनिरूपणम् ॥ १॥ अथ विभक्तिविभाव्यते ॥ ॥सा द्विधा । स्पादिस्त्यादिश्च ॥ विभत्यंत पदम् ॥ तत्र स्यादिर्विभक्तिर्नाम्नो युज्यते ॥ अपविभक्तिर्विभाव्यते । विभज्यते कर्तृकर्माधों यया सा विमक्ति,वि. मत्स्यतमिति विमति स्वरूपेण कार्यतो वति यस्य तत्सदसज्ञामित्यर्थ ॥ अविभक्ति नाम ॥ ॥ विभक्तिरहितं धातु- जित चार्थवच्छब्दरूपं नामोच्यते ॥ कत्त- दितसमासान ॥ ॥ प्रातिपदिकसंज्ञा इति । केचित् । नामस्वरूपमाह । अविभक्ति इति । " नकारी द्विविधौ आयो पयुदाम- प्रसज्यौ । पर्यंदाप सदरमाही निषेधार्थ प्रसज्यक "॥ इति द्विविध ·प्रकरणम् २] - 1 नम्। तत्र "प्राधान्य तु विधेर्यत्र प्रतिषेधेऽप्रधानतापर्युदास. स दिक्षयो यत्रोत्तरपदेश नन्" ॥ इति नामसज्ञाविधे प्रधानत्वात्तरपदयुक्तता- शान पहुंदासः । ततश्र नजिव युक्तमन्यसहशेऽर्थे रति नभ्युफविभक्तर- पबच्या सदशेऽपति विमक्तिमिने वर्तमानत्वाद्विभक्तिरहितमर्थवदित्यु. जम् विभक्तीनां प्रत्ययातत्वात्मत्ययग्रहणेन तदतस्यति विमात्यतभिन्नामि- त्यर्थ । ततश्च कुरे वृक्षान् अहा इत्यादी विभत्त्यतस्वेन नागवामावाद्धस- नले पादिना अर्थववरणेन धन वनमित्यादी नातावधेनमित्वामावानली- पाभाव । नच नामत्वेन विभक्न्युत्पत्तौ विभात्यतावान्नामत्वामायानसोपो न स्यादिति वाच्यम् । नाम्मो नो लोपशधावित्यत्र विषपये नलोपाषेध- सामर्थ्यात्पदातानुवृत्तिसार्थक्याय नलोपे विभक्त्यतस्यापि राजेत्यादिषु नामत्वाश्रयणात् । तम्व तन्म इत्यादापनामत्वेऽपि रसादिस्यादिपरत्वा- भावान रसे इत्यस्य तथैव व्याख्यास्यमानत्वार ।ज्ञापकस्येष्टमात्राविषयत्वा- छ । घातूनां तु विशपतिवादिविधर्नामकार्यामावादातुवर्नमित्युक्तम् । अत एव येम्य. शिवतेभ्यो भूममृतिम्पस्तिपादयो न तेभ्यो नामत्वात्स्यादयो भ. पत्येव । पाणिनिमतोपहासार्थमाह । कतद्धितेति । केचिदित्यनादरे अप्रत्यय इति प्रत्ययातगात्रस्य मातिपदिकसंज्ञा मतिषिध्य पुनः मतिमसपे गौरवामिति भावः । यद्यप्यधिति उपकुमामत्यादी विभक्त्यतत्वेन नामसज्ञा न स्यात तथापि लुग्भावादिविधानसामर्थ्याद्विभक्त्युत्पत्ति । वस्तुतः शब्दातरत्वा- नामत्वम् ॥ तस्मात् सि औ जस् अम् औ शस् टा म्या भिस् डे भ्यां भ्यस् डति भ्यां भ्यस् डस् ओस् आम् डि ओस् सुप् ॥ ॥त- स्मानानः पराः स्यादयः सप्त विभक्तयो भ- वैति । तत्राप्यर्थमात्रैकत्वविवक्षायां प्रथमै- कवचने देव सि इति स्थिते इकार उच्चा- रणार्थः॥ नामसज्ञाप्रयोजनमा । तस्मात् इति । द्विपदमटपर वा द्वाविंशत्पद वा। emage ·तर मरियमगंग प्रपमा हिमोगादिमा ! नपाध्याय मेर पगनगिननपदयानमा ! शमप्रमेयने मुस्लिादिना सता गभाने | अगम गिगा प्रमायादिमिरेवयाPRITI IR. प्रापापागम् । अर्यमानस्य पारगेपविभागम्य लिंगादेररप साया प्रथमा । तथापि नहरले पायपनम् ॥ सोर्विसर्ग ॥ ॥ सफाररफयोर्विसर्जनीयाटे. गो भाति अधातो रसे पदांते च । देवः। द्वित्त्ववियतायो । देवो । वहुत्वविवक्षायां प्र- थमावहुवचने जस् । जकारस्येत्संज्ञा। इलम- ज्ञायां तस्य लोपः प्रयोजनं जसीतिविशे- पणार्थ । देव अस् इति स्थिते । दीर्घवि- सौ । देवा । योनिमर्ग इति । मन्त्र वसो रसे इत्यत रसे पदात घेत्यधिकारच ना- मोऽभानोति पदान्यनुवर्तते सतश्चाधातोरसे पदाते पधातो पदाते एक विसर्ग इति विवेक तितधानका अपिम इत्यादो भवति । नहि भोई। मनीत्यादी। यहाायातोश्च झसे इत्यार धातोरिति योगविभाग सोविमर्ग पदान्ते नेति समधादेतदरमेयम् । द्वित्वविवक्षायां अर्थमानविविवक्षा. यामित्यर्प । एवमुत्तरनापि॥ अकाराजसोऽमुकाचिद्वक्तव्यः ॥ ॥ देवासः ब्राह्मणासः। द्वितीयैकवचने देव अम् इति स्थिते ॥ अम्शसोरस्य ॥ ॥ समानादु- तरयोरासोरकारस्य लोपो भवत्यधातोः। देवम् । देवौ । वहुवचने देवशस् इति स्थिते। शकारः शसीति विशेषणार्थ. ॥ सोनः पुंसः॥

·प्रकरणम् ३] सटीका. ॥ पुल्लिंगात्समानादुत्तरस्य, सकारस्य नका- रादेशी भवति । अकरादिति।। अमुक किवात्त दंतविधौ यदागमास्तगुणीभूतास्तदहणेन गृह्यते' इति पदत्वाद्विसर्ग । सामान्यतो विधावप्यावन्ते वारूपे विशेपामा वेऽपिकिकरण मध्यविधिनिरासार्थम् । न च विधानसामर्थादेव मध्ये न स्यादिति वाच्यम् । वस्य सयोगातलोपविधेविधेर्वा निवर्तकत्वमसगात्।। -शसि ॥ ॥ शसि परे पूर्वस्य स्वरस्य दिों भवति । यदादेशस्तद्वद्भवति नतु वर्णमात्र- विधौ।देवानातृतीयैकवचनादेव ठा इति स्थिते टकारोऽनुबंधः टेनेति विशेषणार्थः ॥ टेन ॥ ॥ अकारात्परष्टा इन भवति ॥देवेन । अनि ॥ ॥ अकारस्य आकारादेशो भवति भकार परे । देवाभ्याम् ॥ शसीति । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येति पूर्वस्य । यद्यप्यत्र सामान्ये- नोक्त तथापि स्वरस्यैव । अचश्चेति नियतात् । अतोऽनडुह इत्यादी नाति- मसग । वर्णमात्राश्रितविधेरन्पत्र पदादेशस्तहगवतीति एकदेशविरुतमन- न्यवद्वतीति च शशोऽलापे नकारादेशे च तत्कार्य स्यादेव क्य. ॥ अकारात्परस्य भिसो भकारस्या- कारादेशो भवति।अइ ए।एऐ ऐ । विसर्जनी- य ॥ देवैः । अकारस्य भिसि छंदस्यकारी वा वक्तव्यः ॥ देवेभिः । कर्णेभिः । चतुर्थेक- " वचने देव डे इति स्थिते । डकारो डिस्का- यार्थः सर्वत्र ॥ डेरक ॥ ॥ अकारात्परस्य डेइत्येतस्यागागमो भवति । कित्वादंते । ए अय् दीर्घः । देवाय देवाभ्याम् । पूर्ववत ·सारस्वामकिया. चतुर्थीवहुचने देव भ्यस् इति स्थिते ॥ एस्भि बहुतये ॥ ॥ अकारस्य एत्वं भवति सफारे भकारे च परे बहुत्वे सति । देवेभ्यः । म्प इतिाभि म इति च्छेद सबैकदेशा अपि सतिनी भीति व्यायान सत्यभामा सत्येतियत भीत्यनेन भिउच्यते । परीत्य लाघवार्थम् । चित्त म्य इत्येय पेटु तस्य च भि अ इति च्छेद । भौति स्थानमप्तमी तर म्यम्येत्तविशेषविधे भ्यामि चाद्यताम्यामिति निर्देशाज्ञापकाददात्या- ने परिशेषादिमो मकारस्थाने एकारादेश इत्याहुः । अंतरगत्वेनादी प्रत्ययकार्यम् । नन्वसिद्ध पहिरगमिति न्यायादतरगे एकारे क्रियमाणे बहिरगोऽकारादेशोऽमिड स्यादिति चेन । नानानतव्य पहिरगत्वमाति- रिति प्रतिषेधान॥ पंचम्येकवचने देव डसि इति स्थिते । डति- रत् ॥ ॥ अकारात्परो डसिरद्वति । दीर्घ । देवात् । देवाभ्याम् । देवेभ्य । पाठयेकवचने देव डस् इति स्थिते ॥डस्स्य ॥ ॥ अका- रात्परो डस्स्य भवति । देवस्य । पष्ठीद्विवचने देव ओस् इति स्थिते । ओसि ॥ ॥ अका- रस्य ओसि परे एत्व भवति । ए अय् । देवयो.।। नुडाम ॥ ॥ समानात्परस्यामो नुडागमो भवति । टियादादौ । टकार उच्चारणार्थ । इसिरदिति । अद्विमानमामोत्तमानादित्यादिनिर्देशात्तद्वितप्रकरण- तावानुवृत्तेश्च विभक्तिस्वरे यस्य लोप इत्यलोपाभाव । वावमाने इत्यत्र वा शब्दस्य व्यवस्थितार्थत्वाद्देवादित्यादौ तदमाव नामि ॥ ॥ नामि परे पूर्वस्य दीर्थों भवति । देवानाम्। सप्तम्येकवचने देव डि इति स्थिते। - ·५ मारणम् ३] सीका अइ ए। देवे । देवयोः । पूर्ववत् । सप्तमीब- हुवचने देव सुप् इति स्थिते । पकारस्येत्सं- ज्ञायां लोपः। एस्भि बहुत्वे । नामि इति । नुट्सहित आम् नाम् तस्मिन् । अतो दण्डिनामित्यादौ दीर्घत्वाभाव । किलापः सः॥ ॥कवर्गादिलाच्च प्रत्याहा रादुत्तरस्य केनचित्सूत्रेण कृतस्य सकारस्य पकारादेशो भवति । देवेषु। शिलादिति।कुश्च इलश्च किलं तस्माताप्नों णोऽनते इत्यतोऽनते इत्यनु- नेहरिस्तोत्यादौ पत्वाभाव स प इति वाच्ये विपरीतनिर्देशानुम्बिस- नीयशमव्यवधाने पलम् । हवीपि । हवि पु हविप्पु इत्यादि । तथासा- ते पदादेव सस्य पो नेति । दधि सिंचति । अनिसादित्यादिसिद्धि । आमंत्रणे सिर्दि.॥ ॥ आमंत्रणमभिमुखी- करणं तस्मिन्नर्थे विहितः सिदिसंज्ञो भवति । आमत्रणे इति । लिंगाथें प्रयमेत्यतोऽनतरनिद सूनम् । तत्रामत्रणे इति योगविभागादामत्रणे अभिमुसीकरणेऽये प्रथमेति सिद्धिरित्यपरयोगवि भागादामनणार्थक सि घिसज्ञक इत्यर्थ ॥ समानाद्धेलोपोऽधातोः। ॥ समानादुत्तर- स्य घेोपो भवत्यधातोः। आभिमुख्याभि- अक्तये-हेाब्दस्य प्राक्प्रयोगः । हे देव । हे देवौ । हे देवाः। एवं घट पट स्तंभ कुंभादयो- ऽप्यकारांताः पुल्लिंगाः॥ समानादिति । दवात्यनेकानानितिधातुर्योगिको ज्ञेय ततश्च धातो समा- नादिति सामानाधिकरण्यम् अनेकार्यात्समानादित्यर्थ । अतश्चास्मिन्सूत्रे -हस्वतमानातानसेया । ततश्च हे हाहा । हे हुरित्यादावधातोरपि स. 7 । ४ ·मानाम सोमरमिति बुशीशेषण एशियामन यति RT या धो. मारिति नित्यत्रीले दीक्षा सरोन मपि इत्यादी থানীয় মন্ত্রী। বধSণীদি বীর্যখালাে सममित्यादी धातोरपिसाप ! सोन पुर इत्सर र म हरा दीर्घसाभारण्योति । राहार रन । यातममीर इत्यादिमयोगमा पने सपा । नाम इत्यत्र पुनमकयोमाय पिया घपली. सिंगानामीकारातोतारातामा पदोपासीति । ततश मोमपाग बुलानामिरयादौ पानोरपि ममानानुदानितु तात्पर्यज्ञानस्य शानदयोग- हेतुत्वेनापागुममानपश्योरतापयशाचादशोऽन्तान रम्य इत्याद ।। अकारांतानामपि सर्वादीनांत विशेषः॥सर्व विश्व उभ उभय अन्य अन्यतर इतर इतर उत्तम फतर कतम सम सिम नेम एक पूर्व पर अवर दक्षिण उत्तर अपर अधर स्व अतर त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् हि किम् यु- प्मद् अस्मद् भवतु एते सर्वादयस्त्रिलिंगाः। तत्र पुल्लिगत्वेन रूपं ज्ञेयम् । अकारातत्वेन देवारमानाना । अकारान्नानामपति देवशब्दारकनि. द्विशेष इत्यर्थ । सर्वादिपठितयोरपि त्वत्त्वशन्दयोछादसत्याक्षिकमयो- गाभावादनपादानम् । उमयशब्दस्य द्विवचनातलावादिकार्यासमवेऽपि सर्वनाम्नरतृतीया चेनि सर्वनामो हेतुयोगे तृतीयाविधरुभाम्या हेतुम्यामित्या दिमियर्थमुपादानम् । अन्यतरशब्दोऽव्युत्तन एव नतु इतरात । किंय- वश्य एव हिरेमतो उतरप्रत्ययातत्वेन माती पनुरुपादानादन्यनरश- ब्दस्य सर्वादित्वाभाव इत्यसत् । समशब्द सर्वश्याय । न तुल्यार्थ । एव सिमशब्दोऽही नेमशब्द. सार्थः । एषा च सर्वेपा नामानि सर्व नामानीत्यन्वर्थताविज्ञानात्सवानिये एव सादिकाय न सनागौण वयो तथा लोमादीना स्वाभियापेक्षावविनियो एव सज्ञागोणलयोनैति ·मारणम् २] सटीमा सर्वत्र । अतो दक्षिणा मायका इत्यादावधिनियमाभावादुत्तरा कुरव इ. त्यादौ सज्ञात्वाञ्च न । तथा राज्ञ समायेत्यादौ तुल्यार्थत्वेन समस्यापि ना तथा परिधानवहियोगार्थस्यान्तरस्यापुरीवाचकस्यत्यतराया पुरीत्यादी- न । तथार्थज्ञात्यन्यत्राचिन एन स्वशब्दस्य । नेह । स्वाय ज्ञातयेऽर्थाय वा। तथा वर्णाश्रमेतरे वर्णाश्रमेतरा इत्यादी दृढे जाति वा नान्यत्र । तथा तृती. यासमासात्तवाक्ययोरपि नति ।मासपूर्वाय मासेन पूर्वायेत्यादि । तथा बहु- प्रीहिसमासावयवस्य प्रधानभूतस्यापि सर्गदित्व नेति । त्वपिता यस्याह पिता यस्य स त्वत्कपितृको मकपितृक इत्यादि । अन्यथाऽव्ययसर्वनाम्ना- मकमाक्टेरित्याचे वपितृको मकपितृक इति स्यात् । दिक्समासे बहुवीही च वेति । उत्तरस्या पूर्वस्या अतराल दिक् उत्तरपूर्वा तस्यै उ- त्तरपूर्वस्यै-उत्तरपूर्वाय इत्यादि प्रयोगानुसारतो यथायथमह्यम् ॥ जसी ॥ सर्वादेरकारातात्परो जस् ईर्भवति । सर्वः। सर्वो । सर्वे । सर्वम् । सौं । सर्वान् । नमीइति । अत्र केचित् एकमात्रालाघवेन वैयाकरणा पुनोत्सव म- न्यत इति न्यायेन जसि इत्येव पेटु । दीर्घविधे. प्रयोजनाभावात् । न च दीर्घविधौ द्विमानत्वेन गुरुत्वाद्गुरु शिच सर्वस्य वक्तव्य इति सर्वस्य जस स्यादिति वाच्यम् । तस्य पठीनिर्दिष्टस्यादेशस्तदतस्य वक्तव्य इत्यतविधे- रपवादत्वात् । अत्र च पष्ठीनिर्देशाभावानिर्दिश्यमानस्यादेशा भवतीति सर्वस्पैव जस स्यात् । नच औ इत्युत्तरसूत्रे दाकारानुवृत्तौ । केचिन्मते पूविप्रतिधनादावीकारादेशी जरसादेशे च नरसीत्यादिसिद्ध्यर्थ दीपि. धानमिति वाच्यम् । कतारतमसगित्वेन नरसादेशस्य नित्यत्वादादौ स एव स्यात् । केचिन्मतीपसग्रहाय धिरीत्यनतरसूत्र एव दीर्घविधानौचित्यादाह । अत एव धिरीत्येव क्वचित्पाठ । क्वचिचौरीत्यपि सर्वत्र सूत्रपाठादी जसी इत्येव पाठ इति चेत् । तथापि जसि ई इति च्छेद | जसि इति स्थानप्स- ममी। अन्ये तु जस इति साइतिक पष्टयतमेवेति । अतस्थव प्राप्तौ सर्वादे- शार्थ गुरुकरणम् । तदसत् 1 गुरु शिञ्च सर्वस्येत्यत्र गुरुशब्दस्यानेकवर्णा- देशोपलक्षकत्वस्य त्रयडित्यत्र हित्करणेन ज्ञापनात् | अन्यथा दिव औ इत्यादौ औकारादीनां द्विमानत्वेन गुरुत्वात्सर्वादेशमसगाव ॥

·सारस्वधमामा. स्नाणोऽनते ॥ ॥पकारेफऋवर्णेयः पर- स्य नकारस्य णकारादेशो भवति। अंते स्थि- तस्य न भवति सोनित्यादौ। कारेति । १ घर आ च एपा समाहार पृतम्मा रु ! अत्र रेषा सरस्यापि नस्य णत्वापरणे समानपद एव णत्यविमिनापकम् ॥ अवकुफ्तरेऽपि ॥ ॥ अवप्रत्याहारण कवर्गण पवर्गेण च मध्ये व्यवधानेऽपि भवति नान्ये- न । सर्वेण सर्वाभ्याम् । सर्वे ॥ अवेति । भवप्रत्याहार कु वर्ग:पु पवर्ग यस्तै समस्तांतरे व्यवधानेऽपि पूर्वोत निमित्तानस्य पायमित्यर्थ । अपिशब्दोऽनुक्तसमुच यार्थ लेन पर्याणमित्यादी आड्पदन्यवधानेऽपि णत्वम् तथा च अनु- स्वारविसर्ननायक-पव्यवधानेऽपि रिंगणम् । उर केण-उर-वेण । उ. र पेण-उर पेणेत्यादि। साद स्मट् ॥ ॥ सदरकारांतात्परस्य च- तुर्येकवचनस्य स्मडागमो भवति । सर्वस्मै । सर्वाभ्याम् । सर्वेभ्यः। पचम्येकवचने सर्व डासि इति स्थिते। सर्वादरिति । अत्र यद्यपि स्माष्टवादश्च विवादाद्यतस्थानत्वेनोम- योरविरोधस्तथापि ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयता कौडिन्याय तक्रमित्युक्ते को- हिन्यस्यापि चाह्मणात पातित्वाधिदाने प्राप्तेऽपि साक्षाच्छिष्टेन तक- दानेन माध्यते । तथाऽत्रापि तरीण्डिन्यन्यायेन सर्वादे स्मडेव ।। अतः॥ ॥ सादरकारांतात्परस्यात• स्मडा- गमो भवति । सर्वस्मात् । सर्वाभ्याम् । सर्व- भ्यः सर्वस्य । सर्वयो। अत इति । विमतिप्रकरणवादिभक्तरेव ततश्च सर्वमततीति सर्वात - ·३ प्रकरणम् ३ स्यादावतसातत्यगमन इत्यस्य विपि तल्लोपे सर्वादे परस्यापि अतः स्म- समाव । इसिरदित्यतो मण्डूकलुत्या विमतिविपरिणामेन - सरित्यनु- वृत्तेर्वा ॥ सुडामः॥ ॥ सीदेः परस्यामः सुडागमो भ- वति । सर्वेषाम् ॥ डिस्मिन् ॥ ॥ सर्वादेर- कारातात्परो डि स्मिन् भवति सर्वस्मिन् । सर्वयोः। सर्वेपु । एवं विश्वादीनां एकशब्द. पर्यतानां रूपं ज्ञेयं इतरडतो विहाय । तो प्रत्ययो ततस्तदंताः शब्दा ग्राह्याः । पूर्वा- दीना तु नवानां जाप्ति ईकारो वा वक्तव्यः ।। पूर्व-पूर्वाः । परे-पराः । इत्यादि । इसिड्योः स्मास्मिनौ या वक्तव्यौ ॥ ॥ पूर्वस्मात्पूर्वा- त। पूर्वस्मिन्-पूर्वे इत्यादि। सुडामइति । अत्र यद्यपि सामान्येन सर्वादिभ्य मुविधौ सर्वादिगणात- पर्तिनोऽत्रानुक्तस्यापि भवच्छब्दस्य प्रसग अद्रीत्यतोऽदित्यनुवृत्तावावता- नाममसगस्तथाप्याबताना मुडिध्यर्थ आप इत्यनतरसूत्रमनुवर्तनीय अआ- म इति लुप्तपचम्यन्तादर्णप्रपो वा । विपरीतनिर्देशात् लक्षगप्रतिप- दोक्तयो प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहण नतु लाक्षणिकस्येति वा युवामित्यादी मुटु न | इतरडतमाविति । न केवा परति प्रयोक्तव्या न च केवल प्रत्यय हति केवलयोस्तयो प्रयोगासमवात् प्रत्ययमहणेन तदतस्यति तद्तग्रहणमित्यर्थ ॥ प्रथमचरमतयाल्पाई कतिपयनेमानां जसी- कारो वा वक्तव्यः॥ ॥प्रथमे प्रथमाः । चरने- चरमाः । शेपं देववत् । तयायडौ प्रत्ययौ ॥ती- यस्य सर्वशब्दवद्रूपं डिन्तु वा वक्तव्यम् ॥ द्वि- ·सारग्याकिया तीयस्म-द्वितीयाय । द्वितीयस्मात-द्वितीया- त्। द्वितीयस्मिन्-द्वितीये । एवं तृतीयः । उ- भशब्दो नित्यं द्विवचनांत उभौ उभी 13- भापाम् उभयो।उभयशब्दस्य द्विवच- नातावादेऊयचनबहुवचने भवतः । उभयः । उभये । उभयम् । उभयान् । उभयेन । उभयै। उभयस्मे । उभयेभ्यः । इत्यादि । अकागत: पहिगो मासगद । मधमेति।नेनशम्य मातविमापारवान्टेष मगर अन्य मार• स्पादेववत् । प्रयीत्यादीगमर्थ तयडयटी। परयायामित्यराष्टितातपर- यटाविन्यय पाठ । उमशब्दस्यापडारोन विमसमानामपि सादिपु मा- क्षात्याठादव्युताहा नित्यमेव । अपटायावामी अयययों पोति निमहे एकवचनान्तस्वम् । येषामिति श बहुनपनानाम् । द्वयो- रवयविनोदपयवासभामराम्यम्य दियवनामाप आर्थिक तोयम्य इति । तीयमस्ययातपातिपदिकस्येत्यर्थ । ततश्च मातिपदिकमणे लिंगावं शिष्टस्यापि ग्रहणमिति द्वितीयत्य दितीयाय इत्यापि । सनातीयायेत्यादी तीयमत्यययातत्यामावादमरणे नानरम्य ग्रहणमिति या तदभाव ।। मासम्याल्लोपो वा ॥ ॥ मासशब्दस्याफारस्प लोपो भवति सर्वासु विभक्तिए परतः । मा:- मास-मासौ-मासी ।मास-मासा. मास- मासम् । मासौ-मासौ। मास-मासान् । मा- सा-मासेन । माझ्या-माताभ्याम् । माभि- मास.मासे मासाय। माभ्यां-मासाभ्याम् । माभ्या-मालेभ्यः । मास-मासात् । मान्या- मासाभ्याम् । माभ्या-मासेभ्यः । मास-मा- ।

·न M मकरणम् २) सटीका. स है सस्य । मातो-मासयोः। मासां-मासानाम् । मासि-मासे। मासो-मासयोः । मास्सु-मा- सेषु । हे मा:-हे मास । हे मासो-हे मासौ। हे मासः-हे मासा आकारांतः पुलिंगः सोमपा- शब्द। सोमपा । सोमपौ । सोमपाः। अथातो. रिति विशेषणालोपो नास्ति । हे सोमपा। सोमपाम् । सोमपौ । बहुवचने सोमपा अस् इति स्थिते । मासस्यति । सासशब्दस्याकारस्य वा लोपो भवति । शतादौ विभक्ता- विति केचित् । पाद दन्त नासिका हृदय निशा असृन् यूप् दोप यकृत शरुत् उदक आस्यशब्देभ्य पद्दत् नस् हृद् निश् असन् यूपन दोपर यकन शक्न उदर असन्नादय शब्दा प्रयगेव लोकाहा शस्प्रभृतिवे- पामेते आदेशा ययासल्यामूह्या । लोपस्यादेशविशेषत्वात्पष्ठीनिर्दिष्टत्वादे- वात्यस्याकारस्य सिद्धी अधिकवर्णग्रहणस्याधिककार्यसिद्धेवाशब्दादेयोऽ योऽवसेय । वस्तुतस्तु एतन्मते तु पदादय पृथक् शब्दा एव ।। आतो धातोलापः ॥ ॥धातुसंवधिन आका- रस्य लोपोभवति शसादौ स्वरे परे । सोमप। सोमपा | सोमपाभ्याम् । सोमपाभिः । सो- मपे। सोमपाम्याम् । सोमपाभ्यः। सोमपः। सोमपाभ्याम् । सोमपाभ्यः। सोमपः। सो- मपोः । सोमपाम् । सोमपि। सोमपो. । सो- मपासु । एवं कीलालपा शंखध्माप्रभृतयः। इकारान्त पुल्लिंगो हरिशब्द प्रथमैकवचने हरिः॥ ओ य॥ ॥ इकाराताटुकाराताञ्च पर औ यू 4 .

·सारस्पतालया. आपयेते।ई ऊ भवतः । हरीएओनति ॥ इकारातस्य उकारांतस्य च जसि परे एकार ओफारश्च भवति।हरयः। घो। ॥इकारांतस्य उकारातस्य च विविपये एकार ओकारश्च भाति। हे हरे। हे हरी। हेहरयः। हरिमोहरी। हरीन ॥ टा नास्त्रियाम् ॥ ॥इकारातादुकारा- ताच परशा ना भवत्यस्त्रियाम्। हरिणा । ह- रिभ्याम् । हरिभिः ॥ डिति॥ ॥ इकारातस्य उकारान्तस्य च डिति परे एकार ओकारश्च भवति । हरये । हरिभ्याम् । हरिभ्यः। आव इति । तथाऽधर्मेण पुनरञ्चायाखातोरातो लोप अविदित्यर्थक- रूपनातून श्न इत्यादावस्यलोपः। घाचो किम् । हाहान् । किवतत्वाचा- स्य सोमपाशब्दस्य धातुत्वम् । तदुक्तम् । “शतृशानकिवताना कसताना तथैव च ॥ तृनताना च धातूना धाधुत्व नौपदन्यते ॥” इति । धौ तपरस्य तावन्मात्रग्राहकत्वात्सोमपेन कुल्नेत्यादावमसग । वस्तुतस्तु द्विमात्रोच्चारणसामयादेव सवर्णानुपस्थितौ तपन्तमेव सविविम्यो लो- पविविर्षग्यानिति धिलोपे पश्चात्प्रत्ययलोपे रत्ययरक्षणमिति तदान- यवार्यम् । असिड तोरस्य ॥ ॥ एदोद्भया परस्य डसिङ- सोरकारस्य लोपो भवति । हरे। हरिभ्याम् । हरिभ्यः । हरेः । हो । हरीणाम् ॥ डेरौ- डित् ॥ ॥ इदुद्भ्यामुत्तरस्य डेरों भवति स च डित् ॥ डिति टेः ॥ ॥ डिति परे टेलोपो भवति । हरौ । हों ।हरिपु । एवममिगिरि- । -- प - ·1 मकरणम् ३] रविकविप्रभृतय. एतैरेव सूत्रैः सिद्धयति । उ- कारांताश्च विष्णुवायुभानुप्रभृतयः एतैरेव सूत्रेः सिद्धचंति । भानुः। भानू।भानवः। भा- नुम् । भानू । भानून् ।भानुना। भानुभ्याम् । भानुभिः । भानवे । भानुभ्याम् । भानुभ्यः । भानोः । मानुभ्याम् । भानुभ्यः। भानो भा- न्यो । सानूनाम्।भानौ । भान्चोः । भानुषु । हे भानो इत्यादि । सखिशब्दस्य भेदः॥ से- डाँधेः॥ ॥सविशब्दात्परस्य सेरधेर्डा भ- वति । स च डित् । डित्वाहिलोप ॥ सखा। हस्य । कारोपलक्षितो अ• हस्तस्य स च डसिएसोरेवेत्यभिप्रेत्योक्त उसोरकारस्यति ॥ अधेरिति विशेषणादेकारो धिविपये। हे सखे। ऐ सख्युः ॥ ॥ सखिशब्दस्यैकारो भवति पंचसु परेषु। अधेरितीति । ऐ सख्युरित्यत्राधेरित्यनुवृत्तेस्तस्य च विभक्तिविपरिणा- मेन सप्तमीबहुवचनातत्वेन धिवनितेषु पचस्वित्यर्यादेकाराभावेऽपात्यर्थ । अन्यथै सख्युरित्यस्य दुरित्वात् ।। पष्ठीनिर्दिष्टस्यादेशस्तदंतस्य ज्ञेयः सखायौ। द्विवचनस्य वाऽऽछंदसि॥ ॥ द्विवचनस्य औ आ भवति वेदे । सरवाया । सखायः सखा- यम् । सखायो । सखीन् । पछोनिदिएस्येति । पष्च्या निर्दिष्ट पठचतत्वेनोद्दिष्टस्तस्य य आदे. श सतस्यातस्य स्यादित्यर्थः । सखायामित्यत्र परत्वारकतारुतप्रसंगित्वेन नित्यत्वाचादावकारे समानलाभादानाम्शसोरस्येत्यकारोप ।

·सरिसपत्याशक ॥ ॥सखिपतिशम्श्योरीगा. गमो भाति । टाडि परत । मालपरयोरिति । र टारपोरियाटारमारिति मायावत म्यान दो पायाभो योक यसरि पराग दोषत्वान ना । सख्या आगमजमनित्यमा सरिखना। पतिना । सखिभ्याम् । सखिभिः । सल्थे । सखिभ्याम् । सखिभ्यः। धादि। यद्यपि हरपरिधारपि हतारतममगिलासपम सब गंदारोऽपि ना न स्यासपापि ताहयन्यायानित्यरज्ञापनात्माम्यस्पर- ने मधमाकार मसिना यानरेन्द्रण, अन्यत्र पनिना सत्याचार्षमयो- गमिवयमाए । भागमगीमति । आमाज्जायते इति आगमन सद- नित्यमित्यर्थ । मारपमागमानुशामन मिति परिमापया इति भाव ॥ ३॥ ॥ सखिपतिशब्दयोगागमो भवति डसिडसोरकारे । स च डित् । सख्युः । सखि- भ्याम् । सखिभ्य. सरव्य. सख्यो । सखी- नाम् । सप्तम्येकवचने डेरौ डिदियोकार कते सखिपतिशब्दयोरीगागमो भवति । सरख्यो सख्यो। सखिए। पतिशब्दस्य प्रथमाद्विती- ययोहरिशब्दयत्प्रक्रिया। तृतीयादौ तु सखि- शब्दवत्प्रक्रिया ॥ पतिरसमास एव सखिवद्ध- क्तव्य.॥ ॥तत. समासातस्य नादयो भवं. ति।प्रजापतिना। प्रजापतये । इत्यादि । द्वि- शब्दो नित्यं द्विवचनात.। द्वि औ इति स्थित। सरसमतिस्थितशतोड कारोवायरस्ट लि सो कारस्पकारोkि२ ...

·मकरणम् ३] सटीका अर इति । अत्र यदि हेइति चतु कवचनमभिप्रेत स्याताई देइत्य- स्यानुत्तेरेव पुनर्ग्रहण न कुर्यात्तस्मात् कारोपलक्षित. अ डस्तस्मिन् के इत्यभिप्रेत्याह । डसिहसोर्डकार इति । ऋत तपरकरणेन तासन्मावत्यैव • अरणादुन्योर्म इत्यादौ गृहत्येतस्मादीर्घत्तादुत्लाभाव । ऋड़े इत्यत्रम्हस्वी घेत्यतो वानुकर्षणाछोकाच्च खीतीशब्दाम्यामपि ग्रहणम् । ततश्च सुखमा. स्मन इच्छति मुखयति मुखीयतीति मुखी तस्य मुख्य । एव सुतमात्मन इच्छति सुतीयति सुतीयतीति सुती तस्य मुत्यु । तथा सह खेन वर्तते इति सम्ब तमिच्छवीति सग्वी तस्य सम्व्यु । तकारस्थाननाद्वर्गादपीप्यते लूनमिच्छति लूनीयति लूनीयतीति लूनी तस्य लून्युः। वेति केचित्।मुख्य मुत्य । लून्य । ननु सखिशब्दस्य सप्तम्पकाचने आदावीगागमे दीर्घ- त्वादौत्वाभाव । आदावौत्वे टिलोपे च एकदेशविहतम्पायन ईगागमे निमित्तामा नैमित्तिकास्याप्यभाव इति न्यायेनौत्वनिवृत्ति स्यादित्यतो निमित्ताभावन्यायस्यानित्यत्वमभिप्रेत्याह । सप्तम्येकवचन इति अय भाव । औत्यस्य डित्वाहिलोपे निमित्तयोरिदुतोरभावेन सर्वत्रौत्वनिवृरयापत्या त- हिधिवयापातादनित्यत्व न्यायस्यावसयिते । लोकेऽपि निमित्तदडाद्यमावे घराधनपायदर्शनाच । शोभन सखा सुमखेत्यादौ समासेऽपि सखिशब्दमा- घान्ये पचमु तकार्यदर्शनादन्यत्र मुसखिना कत अतिमखेरागच्छतीत्यादी तत्कार्यामाव- । पतिरसमास एवेति सखिदित्यनेन सखिशब्दस्यासमास एवेगादिकार्य यया तथा तत्सहोक्तस्य पतिशब्दस्यापीत्यर्थ अन्यथा सग्वि- कार्यातिदेशे डादेरपि प्रसगः स्यात् । हरिशब्दादिवत्पासिकद्विवचनातत्वे सिहे वचनारमसामर्थ्यानित्यद्विवचनान्तत्वमाप्ती नित्यग्रहण स्पष्टार्थम् ॥ त्यदादेप्टेरः स्यादौ॥ ॥त्यदादेष्टेरकारो भ- वति स्यादौ परे । द्वौ। दौ। दाभ्याम्॥द्वयोः। द्वयो । त्यदादीनां धेरभावः। त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनातः त्रि जस् इति स्थिते । त्रयः । त्रीन् । त्रिभि । त्रिभ्यः। त्रिभ्यः।

·क सारस्वतक्रिया. सखिपत्योरीक् ॥ ॥सखिपतिशब्दयोरीगा- गमो भवति । टाडेडिए परतः । सखिपत्यौगित । एटायोरित्यताहयोरिति इत्युत्तरमत्राय न स्यानुहहै पीत्यभिमेन्योक टासर्टिपु परत इति ॥ दीर्घत्वान्न ना। सरण्या। आगमजमनित्यम्। सरिखना। पतिना । सखिभ्याम् । सखिभिः । सख्ये । सखिभ्याम् । सखिभ्यः। वार्यत्वादिति । यद्यपि व्हस्वविधावपि स्तारतप्रसगित्वात्मथम सब दीर्घत्वेऽपि ना न स्यात्तथापि तद्विवन्योयानित्यत्वज्ञापनासतम्येकवच- ने प्रथममोकार सखिना वानरेन्द्रण, अन्यत्र पतिना महेत्याद्यार्पमयो- गसिद्धयर्थमा । आगमीमति । आगमाज्जायते इति आगमन तद- नित्यमित्यर्थ । अनित्यमागमानुशासनमिति परिमापया इति भाव । मगडे॥ ॥ सखिपतिशब्दयोगागमो भवति डसिडसोरकारे । स च डित् । सरव्युः। सरिख- भ्याम् । सखिभ्य । सख्यु । सख्यो । सरवी- नाम् । सप्तम्येकवचने डेरों डिदित्यौकारे रुते सखिपतिशब्दयोरीगागमो भवति । सख्यो सरग्यो । तखिए। पतिशब्दस्य प्रथमाद्विती- ययोहरिशब्दवत्प्रक्रिया। तृतीयादौ तु सखि- शब्दयत्प्रक्रिया ॥ पतिरसमास एव सखिवह- कव्य.॥ ॥ततः समासातस्य नादयो भव- ति प्रजापतिना। प्रजापतये । इत्यादि। द्वि- शब्दो नित्यं द्विवचनांत । द्वि औ इति स्थित ४सरममावपिशवोर्ड सकारातात्यरस्पर सि डसोश्वारम्पकका नतिर - ·१७ मकरणम् ३ ] सटीका. ३ का इति । अत्र यदि हेइति चतुर्थीकवचनमभिप्रेत स्यात्ताह हेइत्य- स्यानुटत्तेरेव पुनग्रहण न कुर्यात्त स्मात् कारोपलक्षित अ हस्तस्मिन् । हे इत्यभिप्रेत्याह । डासिहसोर्डकार इति । ऋत. तपरकरणेन तावन्मात्रस्यैव ! प्रहणादन्योर्म इत्यादी गृहत्येतस्मादीर्घत्वादुत्वाभाव । ऋ इत्यत्र-हस्तो वेत्यतो वानुकर्षणाडोकाच स्त्रीतीशव्दाम्यामपि ग्रहणम् । ततश्च सुखमा- : रमन इच्छति सुखयति सुखीयतीति सुखी तस्य मुख्यु । एव मुतमात्मन इच्छति मुतीयति सुतीयतीति सुती तस्य मुत्यु । तथा सह खेन वर्तते इति सख तमिच्छवीति सखी तस्य सख्यु । तकारस्थाननाद्वर्गादपीप्यते लूनमिच्छति लूनीयति लूनीयतीति लूनी तस्य लून्यु. वेति केचित् मुख्य । मुत्य । लून्य । ननु सखिशब्दस्य सप्तम्येकाचने आदावीगागमे दीर्घ- । त्यादौत्वाभाव । आदावौत्वे टिलोपे च एदेशविकतन्यायेन ईगागमे निमित्ताभाषे नैमित्तिकास्याप्यमाव इति न्यायेनौत्वनिवृत्ति स्यादित्यतो निमित्ताभावन्यायस्यानित्यत्वममित्याह । सप्तम्येकवचन इति/अय भाव । औत्वस्य डिवाष्टिलोपे निमित्तयोरिदुतोरभावेन सर्वत्रौत्वनिवृत्यापत्त्या त- विधिवयापातादनित्यत्व न्यायस्यावसयिते । लोकेऽपि निमित्तदडाद्यमावे घाद्यनपायदर्शनाच । शोभन सखा मुपग्वेत्यादौ समासेऽपि सखिशब्दप्रा- धान्ये पचमु तत्कार्यदर्शनादन्यत्र मुसखिना स्त अतिसखेरागच्छत्तीत्यादी तत्कार्याभाव । पतिरसमास एपेति सखिदित्यनेन सखिशब्दस्यासमास एवेगादिकार्य यया तथा तत्सहोकस्य पतिशब्दस्यापीत्यर्थ अन्यथा सखि- कार्यातिदेशे डादेरपि प्रसगः स्यात् । हरिशब्दादिवत्पासिकद्विवचनातत्वे सिद्दे वचनारभसामर्थ्यानित्यद्विवचनान्तत्वमाप्ती नित्यग्रहण स्पष्टार्थम् ॥ त्यदादेटेरः स्यादौ॥ ॥त्यदादेटेरकारो भ- वति स्यादौ परे । द्वौ । हौ । दाभ्याम्॥दयोः। द्वयोः। त्यदादीनां धेरभावः। त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनातः। त्रि जस् इति स्थिते । त्रयः। त्रीन् । त्रिभिः । त्रिभ्यः। त्रिभ्यः।

·स्पदादेः इति । पशब्देनरपेशेन समुदायोपरक्षणात् न्यदादियों तगतरितानो पाबीहिः । नन्यस्य त्यदादित्वादस्य म इति म स्यादि- निए । सत्य कड़े इत्यादाविपात्रापि दफारसहिताकारस्य महारत- हिताकारविरत न यकारयुक्तत्यानदमाय ।। त्रेरयत्॥ ॥ त्रिशब्दस्यायहादेशो भवति नामि परे। वेरिति । त्रिशब्दस्य बावानांतत्वेऽपि शब्दनिर्देशादनकवचनम् ।। डिदंतस्य वक्तव्यः॥ ॥त्रयाणाम् । त्रिपु। कतिशब्दो नित्यं बहुवचनांत । अनेस्वदेशत्वेन गुरुत्वात्सर्वस्य प्राप्तावाद दिदतस्येति । गोगले तुमिमीणामित्येव । जसशसोलुक् ॥ ॥ कतिशब्दाजशासोल- रवक्तव्यः । लुकि न तन्निमित्तम् । कति । कति । कतिभिः। कतिम्यः। कतिम्यःक- तीनाम् । कतिपु। कतिशब्दादिति। का सस्था। येषामिति शेरा निपात्या परमादय इति इत्यतत्वेन निपातिताकतिशब्दात् डतेवेति सूत्रेण जस्शमो गित्यर्ष । भने नर सख्याया इत्यत संख्यापा इत्यनुवृशे सख्यार्थात्इत्यतादित्य- थावगमाद्यातेतिरिति डत्यतादपि यदिशब्दान्न लुकू । अत एव ' यति ते माग शीपणि की ते नाग वेदना इत्यादी या सख्या येषा ते यति । सा सैरया येषा ते ततीत्यादावपि सम्यार्थडत्यतत्वानशसोर्सक । बुकि म तनिमित्तमित्येकाराभाव ॥ त्रिपु लिगेपु चायं सरूपः । ईकारात पुल्लिग. सुश्रीशब्दः। ५ ·मररणम् ३1 सटीका निपुचायं सरूप इति । वायलिंगत्वेन विलिगत्वम् । बहुपचनानत्वेन बहुवचनामादिकृतविशेषाभावात्सरूपत्वम् । समानरूपत्वमित्यर्थ । अय- मित्युपलक्षणम् पचन्मभृतीनाम् । तथोक्तम् 'प्णातसरयाव्ययाति युष्मद- स्मत्पत्रिब्धि' ति॥ बोर्धात्तोरिघुना रबरे ॥ ॥ धातोरीकारांका- रयोरियुवौ भवतः स्वर परे । सुश्री । सुधि- यो । सुश्रियः । हे सुश्री। हं सुश्रियौ। हे सु- श्रिय । सुश्रियम् । सुनियो । सुश्रियः । भु- श्रिया । सुश्रीभ्याम् । सुश्रीभिः । सुश्रिये । सुश्रीभ्याम् । सुश्रीभ्य । सुश्रिय । सुश्री- भ्याम् । सुश्रीभ्यः । सुश्रियः । सुधियोः । सु- श्रियाम् । सुश्रिपि । सुश्रियो । सुश्रीषु । त- थैव सुधीशब्द । उकारात पुलिग' स्वयभृ- शब्द । रवयंभू । स्वयभुवौ । स्वयंभुव । न्वयभुवम् । स्वयभुवौ । स्वयभुव । स्वयभुवा। स्वयभृभ्याम् । स्वयंभूमि । स्वयंभुवे । स्व- यभूभ्याम् । स्वयभृभ्य । स्वयभुवः । स्वय- भूभ्याम् । स्वयभृभ्य । म्बयभुव । ग्वयं- भुवो. । स्वयंभुवाम् । म्बयभुवि । स्वयंभुवो । स्वयंभू । सनांनीशब्दस्याविशेषो हसा । । म असा अनि सुगो निभूतेपाया कि पानोरेतिक्किम् । विपितविमायास्ता वाश्रोगा सत्र मारण बलिदाा । नान्नधातासमामानि त पुरा एहरिया हारे अपन उत्पथ २ सुरो ! सा पायन त्यो पनि नायाम् । मायने सम्ममारणम् ! 3 यतानिनो गीमागे । किनो रतिक पानापानी तथा सेना नयीत्यय , । - ·- साररवतर्माणमा त्यदादे इति । त्यशब्देनैकदेशेन समुदायोपलक्षणात् त्यदआदिर्यस्येति तद्गुणसविज्ञानो बहुव्रीहि । नन्वस्य त्यदादित्वादस्य म इति म स्यादि- ति चेत् । सत्यम् कड़े इत्यादाविवात्रापि दकारसहिताकारस्य मकारस हिताकारविधेरत्र च यकारयुक्तत्वात्तदभाव ॥ प्रेरयडू॥ ॥ त्रिशब्दस्यायडादेशो भवति नामि परे। त्रेरिति । त्रिशब्दस्य बहुवचनातत्वेऽपि शब्दनिर्देशादत्रैकवचनम् ॥ डिदंतस्य वक्तव्यः॥ ॥ त्रयाणाम् । निषु। कतिशब्दो नित्यं बहुवचनांतः । अनेकवर्णादेशत्वेन गुरुत्वात्सर्वस्य प्राप्तावाह हिदतस्येति । गौणले तु मियधीणामित्येव ।। जस्शसोलुक् ॥ ॥ कतिशब्दाजशालो - ग्वक्तव्यः । लुकि न तन्निमित्तम् । कति । कति । कतिभिः। कतिम्य । कतिम्यः।क- तीनाम् । कतिपु। कतिशब्दादिति। का सख्या। येषामिति शेषा निपात्या कल्यादय इति इत्यतत्वेन निपातितात्कतिशब्दात् डतेश्चेति सूत्रेण जस्शसो गित्यर्थ । सूत्रे च र सख्याया इत्यत सख्याया इत्यनुवृत्ते सख्यार्थातडत्यतादित्य- गमाद्याते ईतिरिति डत्यतादपि यविशब्दान्न लुकू । अत एव ' यति ते माग शीर्षाणि ती ते नाग वेदना । इत्यादी या सख्या येषां ते यति । सा सैल्या येषा ते ततीत्यादावपि सख्यार्थडत्यतत्वाजश्शसोलुक् । लुकि न तन्निमित्तमित्येकाराभाव ॥ त्रिपु लिंगेपु चायं सरूप. । ईकारात. पुल्लिंगः सुश्रीशब्दः। v ·प्रकरणम् ३] यथेष्ट व्यवम्याग्निानार भागमभ्यामप्यन्यस्येत्यवमेयम् । तथा गति- कारपेचरपूर्वस्यैव । नेत् शुद्धीसा परमपियाँ ! गनिमज्ञा च गतिश्चेत्यादि- ना छोक्नोऽगवव्या । उज्यारित्यागायुपसर्गपात्वयवयो. सयोगान्तलान निषेध । 'मेनानीनामा म्मद इत्याचापयोगार्थमाह । गान्यादानामि । सदस्येव । आदिशन्दार गोनामित्याधपि ।। आरडे॥ ॥ आवंतादीबंतान्नीशब्दाच्चोत्तर- स्य डेरामादेशो भवति । सेनान्याम् । सेनाना- न्यो । सेनानीपु । वातप्रमीशब्दस्य भेदः । वातप्रमी' । वातप्रम्या । वातप्रम्यः । हे वात- प्रमीः । हे वातप्रम्यो । हे वातप्रम्य । वातप्र- मीम् । वातप्रम्यी । वातप्रमीन् । वातप्रम्या। वातप्रमीभ्याम् । वातप्रमीभिः । वातप्रम्ये । वातप्रमीभ्याम् । वातप्रमीभ्य । वातप्रम्य । वातप्रमीभ्याम् । वातप्रमीभ्य. । वातप्रम्य । वातप्रम्योः॥ ॥ ॥ वातप्रायो डौ तु सवर्णे दीर्घ । वातप्रमी । वातप्रम्यो । वातप्रमीपु । एवं ग्रोमणीप्रभृतयः सेनानीवत् उकारांताञ्च यवलूप्रभृतयः । ऋकारांत पुलिग. -पितृशब्द। आम्हे इति । अनाप नियश्चेत्यनुवर्तते ॥ मेग॥ ऋकारातात्परस्य सेरा भवति सच डित । डित्त्वाडेलोप । पिता ॥ अपंचसु ॥ ऋकारी- १ पातमिमीने बानमो । उणानिनिष्पन 1२ मामनयताति मामणी । सेनानी- यद । ३ यात्रुनानातियवल । एम् दनकयादि पूर्ववत् ।

·- वौ वा ॥ मारस्वतमरिया - [सजा- स्वरादीत विठोप. 1 सेनानी औ इति स्थिते। खोरिति । अत्र यद्यपि बोरिति हस्वदीर्वसाधारण तथापि इसे कागेकारोवक्षिवतधातुमयोगाभावादीकारोगग्योरित्युक्तम् । अत एव न धानोरित्यम ते एवानुवर्वमान य्वोरिति धाताश्चेव!वर्णयोरिति साधारण्येना- भिवाम्यति । अभि शापि च परत्यादियुवावेव । विभक्तिमकरणत्वाद्विभक्तिस्वर पव । न स्वमित्यादी । ईशागतमध्येऽपि स्वयभूशब्दस्य उवपसगाइति ॥ धातारवयवसयोग पूर्वो य- म्मादीकारादूकारान्नास्ति तदतस्याऽनेक्स्व- रस्य ईकारस्य ऊकारस्य च यकारवकारी भवत. स्वरे परे । वीभूपुनर्भू व्यतिरिक्तभू- शब्दसुधीशदी वर्जयित्वा । वाग्रहणादिय वि- वक्षासेनानी. सनान्यो। सेनान्यो सेनानी। हे सेनान्यो । हे सेनान्य । सेनान्यम् । सेना- न्यो । सेनान्य । सेनान्या । सेनानीभ्याम् । सेनानीभि । सेनान्ये । सेनानीभ्याम । सेना- नीभ्य । सेनान्य । सेनानीभ्याम् । सेनानी- भ्य । सेनान्य । सेनान्यो । सेनान्यादाना वामो नुड़वक्तव्य ॥ सेनान्याम् । सेनानीनाम् । ग्यो वेति । धातोरवयवैर्य सयोग म यस्मादीकारामागत्पूर्वो नास्ति नो धातो ईकागेकारीअन्ते यस्य एवविधो योऽनेक्स्वर शब्दम्तम्य याविकागे- कागे तया कारवकारी भवत इत्यर्थ । वर्षाभूपुनर्भूभ्यामतिरितोऽन्यो यो शब्दात सूपीशब्दश्च व वर्जयित्वा केव भूशब्दम्यानेक्स्सरत्वामावादेवामा स्तदतमासी मतिषेध । एवविध नियामापेक्षायामाह । वाग्रहणादिति । वाशब्दस्य व्यवस्थितविकल्पाचादित्यर्थ । विपक्षेसनेन प्रयोगानुमारवो ·प्रकरणम् ३] सट्रीशा + यथेष्ट व्यवम्याविज्ञानार भूमागमभ्यामप्यन्यस्येत्यवमेयम् । तथा गति- पारवतरपूर्वम्येव । नेह शुद्धषियो। परमपियो । गनिमज्ञा च गतिश्चेत्यादि- । ना लोग्नोऽगनव्या । उन्यापिन्यादाउपमहात्वयायो मयोगान्तलाम निषेध । 'मेनानीनामहम्मद इत्याचा प्रयोगार्थमाह । समान्यादा उरम्येन । आदिशब्दार गोगामित्यायपि ! आम्डेः ॥ ॥ आवतादीवंतानीशब्दाचोत्तर- स्य डेरामादशी भवति। सेनान्याम् । सेनाना- न्यो । सेनानीपु । वातप्रमीशब्दस्य भेद । वातममी । वातप्रम्यो । वातप्रम्यः । हे वात- ममी । हे वातप्रन्यो । हे वातप्रन्य । वातप्र- मीम् । वातप्रन्यो । वातप्रमीन् । वातप्रम्या। वातप्रमीभ्याम् । वातप्रमीभि । वातप्रम्ये । वातप्रमीभ्याम् । वातप्रमीभ्य । वातप्रम्यः । वातप्रमीभ्याम् । वातप्रमीभ्य. । वातप्रम्य । वातप्रम्योः॥ ॥ ॥ वातप्राया डी त सवर्णे दीर्घ । वातप्रमी । वातप्रम्यो । वातप्रमीपु । एवं ग्रामणीप्रभृतयः सेनानीवत् उकाराताश्च यवलूप्रभृतयः । ऋकारात. पुलिग पितृशब्द । आम्हे इति । अत्राप नियश्चेत्यनुवर्तते ।। मेरा ॥ ऋकारातात्परस्य सेराभवति सच डित् । डित्त्वार्लोप । पिता ॥ अपंचसु ॥ ऋकारो- पातममिमीने यातामा । उगादिनिष्पन १२ गामनयतीत मामणी । सेनानी- बद । ३ या नानादियवल । दनक गदि पूर्ववत् ।

·। स्त्रीया॥ - 40 मारम्पनिया परादी तु विठोपः । सेनानी औ इति स्थिते। ग्बोरिगी। अब यपी योनिमामासान यमापि इस कागेगापितभानुप्रयोगामागदागिरायोगिन् । मन कान भातीरित्यम ते वानुमान यागिी पातायोपोरी मापारम्यता- निभाया । भमि गविध परत्यादिवशीभनिमबरणवाद्विमानसरे चान स्वीयाग। ईशनामध्येऽरिसशब्दम्य उमममगा। ॥ धातारवयवनयोगः पूर्वो य- म्मादीकारादूकागनास्ति तदतम्याऽनकस्व- रस्य ईकारम्य ऊसारस्य च यकारवकारों भवत स्वरे परे । वांभूपुनर्भू व्यतिरिक्तभू- शव्दसुधीशब्दी वर्जयित्वा । वाग्रहणादिय वि- वक्षामेिनानी । सेनान्यो । सेनान्या सेनानी। है सेनान्यो। हे सेनान्य । सनान्यम् । सना- न्यो । सेनान्यः । सेनान्या । सेनानीभ्याम् । सेनानीभि । सेनान्ये । सेनानीभ्याम् । नेना- नीभ्यः । सेनान्य । सेनानीभ्याम् । सेनानी- भ्य । सेनान्य । सेनान्यो । सेनान्यादीना वामो नुड्वत्तव्य ॥सेनान्याम्। सेनानीनाम् । रखी वेति । पातोस्वनिर्थ मयोग म रस्मा कारादूनागपूों नास्ति को भालो ईकारोसरी अन्ते यस्य अधिो योऽनेक्स्वर शदस्तम्य याविकागे- कागतयोपकारवकारी भवत इत्यर्थे । वर्षाभूपुनर्भूभ्यामावरिशोऽन्यो यो म शब्दात सुधीशब्दश्च त वर्जयिला येवलमशब्दम्यानस्वरयामावादेवामा प्लेम्वदतमाप्ती प्रतिषेध । एवतिय नियामकापेक्षायामगर । वाग्रहणादिति वाशब्दस्य व्यवस्थितविकत्वाधवादित्यर्थ । विमेयोन प्रयोगानुपारतो ·- मकरणम् ३] राष्ट्रीका यथेष्ट व्यवस्थाविज्ञानात् इन्भूकारामभ्यामप्यन्यस्येत्यवमेयम् । तथा गति- कारफेतरपूर्वस्यैव । नेह शुद्वधियो । परमपियो । गनिसज्ञा च गतिश्चन्यादि- ना लोकतोऽवगवव्या ! उन्नयावित्यादावुपमर्गधात्वयवयो सयोगान्तत्वान निषेध । 'मेनानीनामह म्बद इत्याचार्षपयोगार्थमाह । सेनान्यादानामि । उदस्येव । भादिशब्दात् गोनामित्याद्यपि || आग्डेः॥ ॥ आवंतादीवंतानीशब्दाचोत्तर- स्य डेरामादेशो भवति। सेनान्याम् । सेनाना- न्यो । सेनानीपु । वातप्रमीशब्दस्य भेद । वातप्रमीः । वातप्रया । वातप्रम्य. । हे वात- प्रमी । हे वातप्रम्यौ । हे वातप्रम्य । वातप्र- मीम् । वातप्रम्यो । वातप्रमीन् । वातप्रम्या। वातप्रमीभ्याम् । वातप्रमीभि. । वातप्रम्ये । । वातप्रमीभ्याम् । वातप्रमीभ्य. । वातप्रम्यः । वातप्रमीभ्याम् । वातप्रमीभ्य । वातप्रम्य. । वातप्रम्योः॥ ॥ ॥ वातप्राया डीत सवर्णे दीर्घ । वातप्रमी। वातप्रम्यो । वातप्रमीपु । एवं प्रोमणीप्रभृतय सेनानीवत् उकारांताश्च यवलूप्रभृतय । ऋकारांत पुलिग. पितृशब्द । माम्डे' इति । अनाप नियश्चेत्यनुपर्ववे ॥ मेरा ॥ ऋकागतात्परस्य सेरा भवति सच डित् । डित्त्वा.प. । पिता ॥ अपंचम् ॥ अकारो- १ यातमिमीने पारग्रमी । उणानिनिष्पत १२ मामनयतीति ग्रामणी । सेनानी बद । ३ याहनानातियवल 1 ऐदने गादि पूर्ववत् । - M ।

·[ना 4 २२ और ककारांना परस्पर तवति र्भवति पचमु परेपु स च डित । हे पित । हे पितरौ । हे पितर । पितरम् । पितरी । पितॄन् । पित्रा । पितृभ्याम् । पितृभिः । पित्रं पितृभ्या- म् । पितृभ्य 1 पितु । पितृभ्याम् । पितृभ्य । पितु । पित्रो । पितृणाम् ॥डो॥ ॥ऋकारस्या- भवति डो परे । पितरि । पित्रा । पितृघु। . एव जामातृभ्रात्रादय । नृशब्द । ना। नगें । नर । नरम् । नरौ । नृन् । बा । नृभ्याम । नृभि । ने। नृभ्याम् । नृभ्य ।नु । नृभ्याम् । नृभ्य । नु । ब्रो. । नुर्वा नामि दीर्घ ॥ नृा- ब्दस्य नामि परे वा दीर्थों भवति । नृणा-नू णाम् । नरि । ब्रो नछ । हे न । हे नरौ । हे नर । कर्तृशब्दस्य पंचसु विशेष । मेरा इति । अअ यद्यपि परत्वात्पचचित्यर् प्राप्नोति तथापि तोप- मभवानिरवकाशत्वाच्च आ पप पचमु । कर्तृणी कुठे इत्याने परत्वानुमा थापानार्मसग । 'नृणामेको गम्यस्त्वमपि पयसामर्णन इवे' त्यादिप्रयो- गमिन्द्रन्चमाइ ! नूनि । नृशब्दम्य नामि परे वा दीर्घ इत्यर्थ । सवे- तिसनमर्थती व्यायातमन्त । स्तुरार ॥ ॥सकारतृप्रत्ययसबधिन ऋकारस्या- र्भवति पचसु परेपु । कर्तृ सिद्धात स्थिते ।य- दादेशम्तद्ववति । सेग। डिवाइलपि ।क्ती। कीगे। कतार । हे कर्त्त हकीगे। हे कार' । कतारम् । कर्तरी । कर्तृन । | । कर्तृभ्याम् क्र्तृभि । करें । कर्तृभ्याम् । कतृभ्य । कर्तु । । * ।

·। रणम् ३३ राडीका. कर्तृभ्याम् । कर्तृभ्यः । कर्नुः । कत्रोः। कर्नृणाम् । कर्तरि । कत्रों । कर्तृषु । एवं नगृहोतृप्रशास्तृ- प्रभृतयः । उकारांतस्य क्रोष्टशब्दस्य भेद. ॥ उ- कारांतस्यापि कोशब्दस्य पंचम्बधिपु तान्य- यातस्येव रूपं बक्तव्यम् ॥ कोष्टा । क्रोष्टारी । कोष्टार. । क्रोष्टारम् । क्रोष्टारी । शसि तृप्रत्य- यातवद्रावाऽभावात् क्रोष्ट्रन् । तृतीयादो स्वरादी तृप्रत्ययातता वा वक्तव्या ॥ ॥क्रोट्रा-कोष्टना। क्रांष्टुभ्याम् । कोटुभि । क्रोष्टे-क्रोष्टव । क्रोष्ट- भ्याम् । क्रांष्टुभ्य । कोष्टु -कोप्टो. । क्रोटुभ्या- म् ।क्रोष्टुभ्यः । कोटु -क्रोष्टो । क्रोट्रो कोलो। क्रोट्रनाम् । नुडागमे कृते हसादित्वात्तृज्व- दावा नास्ति। स्तुगिन । मम तृश्च तृ तम्य तु । आगमानुशासनम्यानित्यत्वान्नुमभाव लिंगवचनव्यत्ययौ वा । नतोट उम्त्यित ऋत इत्यनुवृत्तस्तस्य च तपर- वात्तावन्मावग्रहणे तिस्र |चतम् । पियतिस्त्री। पियचतम्रावित्यादी का- स्य ककारातिदेशान्नार । ततश्च मकारसपपिस्वमृशब्दम्य उकार । उकारा तम्यापीति पचस्थित्यस्य शेरप्युपक्षणत्वात्नियक्रोट्टणामित्यादि । शमि नृमत्ययापहावामावादति प्रत्ययवदायम्यामानम्तस्मात् पचम तृप्रत्ययवदाता मीयते । तृतीयादी बगदी च वेत्याशिष्टे शमि तदभाव इत्यर्थ ।। कनाकृतप्रसगी यो विधि स नित्य । नित्या- नित्ययोर्मध्ये नित्यविधिर्बलपान् । क्रोष्टरि-क्रो- प्टो । क्रोट्रा-कोट्टो । क्रोष्टुपु । ऋकारांता ल्लू- नपाध्य उगादिसूननिषादाद हिना ता तेवना १ नष्ट १ त्यत्र १ शात्त । होतृ पातु : प्रशस्त । मातृ ! न'मातृ ! मातृ । रितृादुहित तृपःपया ना । 1 SH ·[संना मारस्तमरिया कागता एकाराताश्चाप्रसिदा । एकारात' पु- लिंग सुरंशब्द । ननु मोदनानियन सय पो गृमन्ययावत्वामार इयार आदरतारतम मंगोतिय नेऽपि प्रगान जम्नेऽपि प्रमन्यते मीविनिय इत्यम् । नित्यानि यगाम ये नित्यविश्वानिति म एव यगगमाग्नटणीशास्तु- दरणेन गृपा होरमादित्यम । मागा इत्यादि यधपि "मर्दनाशी तिरेऽप्याहुपयोनियाभर ॥ " इत्यादी कागदयो दृश्यते तभापि स्ना भामिहा पापणेऽपि मचुरमयोगामानानोता ॥ रम्भिाशब्दस्याकारादेशांभवति मशाग्भका- रादी विभक्तीपरत । मुंरा । ग्वरादी सर्वत्राया- देश. । सुरायो । सुरायः। हे मुरा । हे सुरायो। है मुगय । सुरायम । मुरायो । मुराय । सु- गया । सुगभ्याम् । सुराभिग्न्यिादि । ओ- कागंत पुलिगो गोशब्द ॥ ओरी ॥ ॥ओका- रन्याकारादेशो भवति पचमु परंतु। गौ । गा- वो गाव । हे गी । हे गावी । हे गाव. ॥ इति । म् च भूच म्भ नम्मिन् मि इति मानिकाष्ठचा वापरी- निदिप्रस्येत्यतम्य । अथवा । राय ये रे इति पठी तत्पुस्पे आयादेशे य- लोपेच परिई । रेशदस्यमार भा भरतीत्यर्थ ।। आऽम्हासि ॥ ॥ ओकारस्यात्वं भवति अमि शमि च परे । गाम् । गावो । गा । गवा । गोभ्याम् । गोभि । गवे। गांभ्याम् । गोभ्य । डसीन्यकारलोप । गो । गोभ्याम् । गोभ्य । , गुट रास्यासी तथा । रा आदाने अरमादतिक रितिडे प्रत्यय । दिदा हिलोष । २ गात गौ मम्टगती मम्मामा रिनिहारत्यय हित्वाहिलार ·प्रकरणम् ३] सठी । गोः । गवोः। गवाम् गिवि । गयो । गोयु । एवं सुद्योशब्द. । ग्लौशब्दस्य हसादावविशेष. स्व- रादावावादेश. । ग्लो. ग्लावी । ग्लाव. ग्लाव- म् । ग्लावी । ग्लावः । ग्लावा। ग्लोभ्यामित्या- दि ॥ इति स्वराता पुलिंगा. ॥ भाऽम्शमि । आ अम् शमि समानपदस्य कृताकारवर्जपरत्वव्याख्या- मावा इत्यत्र नलाममग ॥ ॥ इति सारसतप्रसादे बराता पुल्लिंगा ।। ॥ अथ स्वरांता. स्त्रीलिंगा' प्रदश्यते ।। तत्रावतो गंगाशब्द आवतःस्त्रियाम् ॥॥अ- “कारातानाम्न स्त्रियां वर्तमानादाप्प्रत्ययो भवति ॥ आप.॥ ॥ आवतात्परस्य सेलोपोभवति गंगा । औरि॥॥ आवंतात्पर औ ईकारमापद्यते । अइए। गंगे। गगा ॥धिरिः ।। ।। आवंतात्प- रो धिरिभवति। हे गंगावादीनाधीन्हस्व ।। ॥ अंबादीनां धौ परे हसो भवति । हे अव । हे अक्क । हे अल्ल ॥ असंयुक्ताना डलकवतीना प्रतिपधो वाच्य ॥ हे अंबाडे । हे अवाले । हे अविके । इत्यादौ हस्खो न भवति । गंगाम् । गगे। गंगा ॥ टोसारे ॥ ॥ आवतस्य टोसो परयोरेत्व भवति । अयादेश' । गंगया । गं- गाभ्याम् । गगाभिः । माप ) आरूप आप आप् तस्मात् । तदतादित्यर्थ । ततश्च खट्टा- लायनीतिम्ला । ग्लै हपश्ये अस्माद्ग्लानुदिम्याही रितिडी प्रसय ।

·ममानियद भारदेन याममान्यतादातर नसाभार अनामिनादियान मामालालादिममद (रि । वादानो तु भवादियो भिमाग || टितां यत् ॥ ॥ आवंतात्परेवा इमि इस । डि उन्यतया यडागमो भवतिटकार स्थान- नियमार्थ । गगाय ! गगाभ्याम् । गगाभ्यः। गगाया । गंगाभ्याम । गगाभ्यः । गगाया। गगयो । आवन्तादीबन्नादामी नुवक्तव्य' ।। गगानाम् ॥ आन्दं ॥ गगायाम । गगयो । गगासु । एक अहा मंधा शाला माला महि- ला दोला प्रभृतय । मेवीदीना तु डित्सु बि- शेष ॥ यतोऽ॥ ॥ आयतात्सर्यादः परस्य यट. सुडागमो भरति, पूर्वत्य चापोऽकागभवति । सर्वन्धे । नवीभ्याम् । सर्वाभ्य । सर्वस्या' । स- भ्याम् । सर्वाभ्य । मवस्या । सर्वयो । ना- साम् । सर्वस्याम् । मर्वयो । सर्वानु । आमा- गंती जराशब्द. ॥ जराया सरादो जरन् वा वत्तव्य ॥ ॥ जग। जरमो-जरे।जरस'-जरा । जरस-जराम् । जरसा-जर । जरस - जरा । जरसा-जरया । जराभ्याम् । जराभि. । जरसे- जगये । जराभ्याम । जराभ्य । जरस - ज- राया । जराभ्याम् । जराम्य ।जरस-जरा- ! सगतौ । मतमननदि मिति सारे २ सयोनी । अस्मात्सरादाय यस सीतादापनीयतेमनयेति ।

·प्रकरणम् ३] सटीगाँ- । याः । जरसां-जरयो. जरसा-जराणाम् । जर- सि-जगयाम् । जम्सो-जरया । जरासु । हे जरे । हे जरसी-हे जरे। हे जरस. हे जरा । कागत" स्त्रीलिंगो शुद्विमादः । तस्य च प्रथ- माद्वितीयाह शिब्दवरप्रक्रिया। बुद्धिः। वुद्धी। बुद्धय । बुद्विम् । तुही । नुमः। स्त्रीत्वाच्छ- सां नत्वाभाव. । बुद्धया। बुद्विभ्याम् । बुद्धि- मि. ॥इल्याम् ॥ ॥ स्त्रिया वर्तमानाभ्यामि- कारोकाराभ्या परंपा डिता वचनाना वा अडा- गमो भवति । वुध-बुहये। बुद्विभ्याम् । बु- द्विभ्य ।बुद्ध्या-तुद्ध बुद्विभ्याम्।बुद्धिभ्य । बुद्ध्या.-बुद्धः । बुद्ध्याः बुद्धीनाम् ॥ स्त्रियां वो. ॥ इश्च उश्च य तस्मात् । इवणीतादुवर्णी- ताच परस्य डेरामादशो भवति । बुद्ध्याम् । अडागमाभावे आमोऽप्यभाव.। बु।। बुद्धयो बुद्धिपु। एव मति भूति धृति रुचिकृति सिद्धि शाति भ्राति आलि शक्तिप्रभृतय एवं धेनुरज्जु प्रभृतय स्त्रीलिंगाः । धनु । धन् । धनवः । धनुम् । धनु । धनः । चेन्वा । धेनुभ्याम् । धेनुभि । धन्-धन्वं । धेनुभ्याम् । धेनुभ्यः । धेन्वा -धना ।धेनुभ्याम् । धेनुभ्य । धेन्वा -धे ܝܫܢܲ 1 युअरमने । अस्मात् गिरितिक्तितधार्थ इति तस्यथ शजवाइतिघस्या । • घटुपाने तिनुप्रत्यय संध्यश राणामित्याप पितगुण ·५८ 1 सारम्पतमनिया नो ।धेन्वो । धेनूनाम् ।धेन्वाम्-धेनौ ।धेन्वाः । धेनुपु । ईकारात. । स्त्रीलिंगो नंदीशब्द ।' डिवामिति । ड इत् येषां ते डितस्तेषामित्यभिनेत्याह ! हेडसिटम ही त्यादिदेशनियमार्थ । देशस्य स्थानस्य नियमाप इत्यर्थे । जराया इत्या तदविवरिष्टत्वादेकदेशविकारेऽपि निर्जराऽजरशदयो पुनपुसक पोरपि जरस्वतच्यत्वाद्वाशब्दावा हे जरे इत्यत्र जरममाव { उद्या म् । युव इत्यतो वानुवृत्तनित्यस्त्रीलिंगानामेव नानियतलिंगानां शुचिमा पटुप्रभृतीनां शाक्टायनास्त्वपापपीति । स्त्रियां बोरिधि विगृह्य च्यावर । इश्च उश्चति नुमभावश्चानित्यत्वात् । व्यत्ययो वा अवापि नित्यत्रीलिं. गयोरित्वे अडागमाभारे अमोऽप्यमाने वक्तव्य इत्यर्थ । हसेप सेर्लोप ॥ ॥ हसातादीबताञ्च परस्य से- लोपो भवति । नदी । नर्यो । नद्यः । धौन्ह- स्व ॥ ॥ इवोवर्णयोरधातो. स्त्रिया धौ परे हस्वो भवति । हे नदि । हे नद्यौ । हे नय.। नदीम् । नद्यौ । नदी. । नद्या । नदीभ्याम् । नदीभि ॥ इसेप इति । हसश्च ईप् च ये तस्मा लघ्वक्षरत्या पूर्वस्व सौत्र वा । अथापि ईरूप ईपू इति ईपविवक्षया । निष्क्रात कौशांब्या नि । कोशामिरित्यादी मिलोपाभाव । यद्यपि इसातासयोगातलोपेनापि सि द्धिस्तथापि 'ककलौल्ये' इत्याना पकाराताना किपि स्कोरायोश्चेवि विशेषस्य कोपपिधे प्रमगेनानिष्ट स्यात् । धौ इति । वेयुव इत्यनो का नुकपणानित्यत्रीलिंगाना वीरमनियुवतानामिति व्यवस्थावस्या । भधा बोरिति तु अनियुक्तीपलक्षणार्थम् । अन्यथा प्ररष्टा भी प्रधारिति विभई नित्यस्त्रीत्वे प्रधीशब्देवारस्य वाताई खता न स्यात् । इयुवतत्वाच्च । हे 1 नरामयत दे । अस्मात्रामाद । नदादेविति प्नदतिया एप्तीतिनदी इय, उव' एतद ना मन्त्रानाम् धात्ययययभूतस्य, मधीश दराव धीमारस्प ·मकरणम् ३] सटीका - ओ हे भुरित्यादी न हस्तत्वम् । 'विमानना सुभ्र कुत पितुर्गुहे' इत्या- दि प्रयोगाद्वी सुभ्र स्त्रीवदिति । -हस्वइति केचित् । ननु व्हस्वत्वे इका- रापलाद्वाविति स्यादिति चेत्सत्यम् । वेयुच इत्यतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थाया न हस्तविधानमामाच्च । अन्यथा प भी इत्येव कुर्यात । स्त्रिया य्वोरि- स्यवो व्हस्वदीर्घमाधारणानुवृत्तेग्विणोंवर्णयोरित्युक्तम् ।। -डिन्तामबियाम् ॥ ॥स्त्रीलिंगे वर्तमानादीका- रांतादूकारांताच परेपा डितां वचनानामडा- . गमो भवति । नद्यै। नदीभ्याम् । नदीभ्यः । नद्या । नदीभ्याम् ।नदीभ्य । नद्या. नद्यो । नदीनाम् । नद्याम् । नद्यो । नदीपु । एवं गौरी सरस्वती ब्राह्मणी कुमारी किशोरी क्लभी प्रभृतय । लक्ष्मीशब्दस्येवतत्वाभावात् से- लोपो नास्ति । लक्ष्मी । लक्ष्म्यौ । लक्ष्म्य । शपं नदीवत् । हे लक्ष्मि । स्त्रीशब्दस्य ई- तत्वात्सेौपाऽस्ति । स्त्री। हिवामिति । यद्यपि वियां य्वीरित्यवो म्हस्वनीमापारणानुवृत्तिस्त्र- थापिटद्यामित्यनेन हवाभ्यां विकल्पेन विधानात्परिशेषादिकारातादका रांवाचेत्युक्तम् | अनापि नित्यत्रीलिंगानामित्यर्थावमायात्सुनो सुभम्येइ- त्पादावभाव । लक्ष्मीशब्दम्येनि । लक्षेगमतीमत्ययनित्वादित्यर्थ ।। स- टुक्तम् । “ अवी लक्ष्मी तरी तत्री ही धी श्रीणामुगादित ॥ सप्तानाम- पिशब्दाना मिलोपो न कदाचन" इति । श्रीशब्दस्येति । स्त्यायते नीले इट इति टि पित्वादीवतत्वादित्यर्थ ।। गुड ब पक शब्दे भस्मात्शगदयनिकरत्ययोनिपात्यने वृद्धियनदोरीष्इपगारी २ क्य, धौ शम्दमपातयो भस्मात्र त्यायतहटाहिट टिलादीप स्त्यायन शुकशो- गिऽस्यामितिस्त्री ३ भवसायाद्विनिक्षयात् ४ सेलोपो न भपतीत्यर्थे ५ स्टो शब्दसंभातयोरित्यर्थकात्स्यपातरित्यर्थ । आएव स्स्यायेते सधीभात (शुकगोगित) मरपा सास्त्रीति स्त्रीश दव्युत्पत्ति ६ सेलापोऽनात्यर्थ .

·६ मारस्वनमभिरा - स्त्रीगो ॥ ॥ स्त्रीशब्दस्य भूशब्दस्य च इयु- वी भरत स्वरे परे। स्त्रिया। स्त्रिय. स्वि । हे स्त्रिया । हे स्त्रियः।वामशसि ।। ॥ स्त्रीश- ब्दस्य अमि शसि च परे वा इयादेशो भवति। त्रियम्-स्त्रीम् । स्त्रियोस्त्री:-स्त्रिय । स्त्रिया। स्त्रीभ्याम् । स्त्रीभि । स्त्री । शेप नदीवत् । श्री । प्रिया । श्रियः । श्रियम् । श्रिर्या । । श्रियः । श्रिया। श्रीभ्याम् । श्रीभिः । सीध्रुवोगित भ्रम अनवम्माो भन्माप्रन्यचे वातोम्पीभावावापाका मात्रारम्भ । वाम्शमीयर यलमाभुगोरियत क्योगनिरिहाना गइ वा मपनि मह वा निशिी भूशब्दम्याप्यनुतिम्नथापि नाशवम्यता म्यायाीि नाम्य पिकप । क्युव इत्यम पाशब्दत्य चास्थितार्थविन मीशल्लम्ययतत्वऽपि अटो विपामानिन्धमटि ।। नदीवदित्युगम्।। त्परेखा युध ॥ ॥ इयुक्तास्त्रिया वर्तमानांडिता वचनाना बाडागमो भवति । स्त्रियास्तु नि- त्यम् । श्रिये-श्रियं । श्रीभ्याम् । श्रीभ्य । श्रिय -श्रिया । श्रीभ्याम् । श्रीभ्य । श्रीय - श्रिया । श्रियो ॥ यादीना वामो नुक्त- व्य. ॥ श्रिया-श्रीणाम् । डी परेऽडागमाभा- वे आमोऽप्यभाव । श्रिया-प्रियि । श्रिया । श्रीयु । हे श्री । एप ही धी प्रभृतयोऽप्य- नीबता । एव भूशब्दो श्रूशब्दवत् । वज- व्वादीना नदीशब्दयत् । वधू । वच्छौ । व- एम मधोकानामियथ २ डितामाख मामि' सनोऽरत्यनुपनते 3 भाग यहाइवान मातादेश उप्रययथावहातिमामोतियनामिनिषy ·। मकरणम् ३] सटीका. ध्वः । वधूम्। वब्बी । वधूः। जंबूः । जंब्वौ। जंब्ब.। हे जंबु । हेजब्बौ । हे जंब्वः । ऋ- कारातो मातृशब्द । माता । मातरौ । मा- तर । मातरम् । मातरौ । मातृ । शशीति दीर्घत्वं । शेपं पितृवत् । शब्द. सुरैशब्दवत् । नौशब्दो ग्लौशब्दवत् । गोशब्दस्तु पूर्ववत् ॥ ॥ इति स्त्रीलिंगाः॥ वेयुव इति । इयूच उरच इयुत् तम्मात् । येन विधिस्तदतस्येति इयु ववादित्युक्तम् अवापि नित्यत्रीलिंगनियमात्मुश्रिय नइत्यादाडपसग । यादीनामित्यत्र श्रीशब्दस्य भैकाग्याचित्वानियत्रीलिंगाना स्त्रीवर्जमि- पुवतानामुपादानाहीसा भ्रणामिन्यादिमिहि । कुमारीमात्मन इच्छति कु. मारीयति । कुमारीपतीति कुमारीत्यादी बीमत्ययांतपकनिकामामधातो किपिप्रकृतिवदिति वचनाकुमाय वाणायेत्याधूयम् । मातृश-दस्य - कारातत्वेन ब्रण ईदितीप्याप्तापि स्वस्रादिपाठान । ते च म्वमा तिस्त्र- श्ववमश्च ननादा दुहिता वथा !! याता मातेवि सौवे स्वमादय उदाहता इति । विचारविशेषश्च व वश्यते ।। ॥ इवि सारस्वतप्रसाद स्वर्गता वीलिंगा ॥ अथ स्वरांता नपुंसकलिंगाः प्रदश्यते तत्र अकारातो नपुंसक गुलाब्दः । तस्य प्रथ- माद्वितीयैकवचने। अतोऽम् ॥॥ अकारांता- नपुंसकलिंगात्परयो स्यामोग्म भवति अधों। अमोऽम्ग्रहणं लुग्व्यावृत्त्यर्थम् । अम्ासोर- त्य । कुलम् ॥ ईमौ॥ ॥ नपुंसवालिंगात्पर औ ईकारमापद्यते । कुल। जादौ प्ररयानापासन र पाशुपतिसर्थ 3 सापवाचित । ना पारनियरवीगानामिलिभादिन्यः ४ सोप यमकरणएवेत्य५ ।

·सारस्वामिया नवोऽमिति तपरकरण मुग्यमुसोनागणार्थम् । अमावस्य "हवन्द व्यावय॑त्वामावार | 'येन नामा यो विषिरारम्यते मनस्य पारस लुको याव इत्यय । अनेसाक्षरवेन गुभत्वात्म्यैवाम म्यामात्यकार मागम्य । नन्वन म प विधीयवाम | मेन्यस्यामारादापतन्यायेन भई स्य म्यात् । अमोऽप्यवस्व भाविष्यति । अविधिमामांच लगनारे ऽपिमविष्यतीति चेत्मत्यम् । अमो मम्य विधी कुल यातीत्यानावनुम्म गेऽपि T म्यात् । मविविमामायात | भजरस कुलमित्यादिप्रयोगामिति मम गाय । ईमो इति । मधुनी इत्यादी दीये श्रवणाय दीविधि ! जासो शि.॥ ॥ नपुंसकलिंगात्परमार्ज- इशसो' शिर्भवति । शकार. सर्वादेशार्थः ।। गुरु शिच्च सर्वत्य वक्तव्य. ॥ नुमयम ॥ ॥ नपुसकस्य नुमागमो भवति शौ परे यमप्रत्या- हारातस्य न भवति ॥ मिदंत्यात्स्वरात्परो -- क्तव्य ॥ नोपधाया ॥ ॥ नातस्योपधाया दी- ? भवति शो परे विवर्जितेपु पंचनु । नामि च न त्वीति । कुलानि । हे कुल । हे कुले। हे कुलानि । पुनरपि कुलम् । कुले । कुलानि । शेपं देववत् । एवं मूल फल पत्र पुष्प कुटुंवादयः। जश्शसोरिति । नया माइचर्या मानुरधग्रहणे न निरनुवयस्येति परिभाषया वा शपपि द्वितीयावहुवचनवत्यत कुडशो ददातीत्यादी शम्म त्ययस्य वद्धितस्य न ] नश्शसारिति पष्ठीनिर्देशादतम्य प्राप्तारपवादमा !- गुरुरित्यादि । गुरुरनेकवर्णादेश । ननु गुरुशब्दस्याने कामगदेशोपलक्षक- खेन शेरप्यनेकामरत्वादय सर्व देशवपिछी पृथगुपादानमपार्थमिति च न्म यम् । श्वन्यादेरियन शिरकरण नानुवधकतमनकाल्त्वमिन्यनुवधनिमि- मानेवर्णचामावान ! नोपधाया । नस्य नादम्य उपधा नोपा तम्या । पकता वग्यमामाक्सिथ २ व्यपरेगिहानेस ५ ·रणम् ३] 'सीता - अहोप स्परे अम्बयुक्ताच्छसादी ॥ ॥ नांत- स्योपधाया अकारस्य लोपो भवति शसादी स्वरे परे । मुकारवकोरातसंयोगादुत्तरस्य न भवति । अस्थना । अस्थिभ्याम् । अस्थिभिः। अस्थने। अस्थिभ्याम् । अस्थिभ्यः । अस्थन । अस्थिभ्याम् । अस्थिभ्य । अस्थन. । अ- स्थनो। अस्थनाम् । : मल्लोप इति । योगो युक्तं येन गिविस्तदतस्येति मकाग्वकारातयुक्तस- गोगस्तस्माटत्तरस्य न भवतीत्यर्थ अमानोना प्रतिषेध इति अकार प्रतिषेधा- अन शसादाविति तद्गुणमविज्ञानबहुनौहे राज्ञ इत्यादिमिद्धि । नवे व कुलशब्दात् शम शो परे नुमि अल्लोप स्यादिति चेत्सत्यम् । पूर्ववि- विषेधेन नोपधाया इवि दीर्घविधी गति अतोऽभावागेपाभाव । वेड्यो त्यतो धानुकर्षणानपुमके टादी परेऽन्यत्र शमादाविति वा व्यवस्थावमे- 'या { नुमत्तस्यामीत्यस्य वक्तव्यत्वेन प्रयोगानमारित्वादस्थनामिति ज्ञापका- चामि विशेषत्वेन दीर्घममग ॥ नातस्यापधाया। वेडन्या. । ईडयोः परयोर्वा अकारस्य लोपो भ- वति । अस्थिन-अस्थान । एवं दधि । सक्- थि-अक्षि-शब्दा । दना । दधिभ्याम् । द- धिाम । सक्थि । सक्थिनी। सक्थीनि । स- क्थना । सक्रिय अक्ष्णा। अक्षिभ्याम। सकस्य ह- लो . - रवत् प्रक्रि- 23 या ॥ न ॥ ॥ग्राम- मात्किन्धानो ·साररानिया दिशा यारियनामनुगमा प्रामाणिमयाँ भार इति । समानामा पाटनी माची. दया। विधानम्य च म्यूमोर मापना। भादिशामा मर्मत पचारादीपोचपास पाचाडारप्रसमांतर अनेक गरिन्युनो मामलामपुरके धी वा गुण नाras गुगगनगा विधायमानान गरी frrai नाति ग्यानिनी नेया' । गाम इत्यादि पटा। पूर्माचार्य विमाद | Tria (मध्यदिनधारन्य माध्यक्षिन भाचा । उन्न उसनसदस्य पिपत्रयाणा पाणां समाता श्रीगिरामीन्दा यदि कामयते । तथा गो उRead नमक गुण चष्टि । पर्ने वा व्यापागोमागां मन्ये वरिष्ठ अट इत्ययः ।। नामिन बरे ॥ ॥ नाम्यतस्य नपुंसकलिंगस्य नुमागमो भवति म्बरे परे । इमी। अस्थिनी ॥ अचारनाम् ॥ ॥ शसादी अस्य्यादीनांनुमा- गमो भवति, इकारस्य चाकारो भवति शसा-१ दी र पर। নাবিল স্থবি? শিয়ারিমাণশ ম স মুখ। स्नाम । गम आदिवपामिन्यगद्दामविज्ञानवमीमाश्रयणा शमविहाय दादापित्यर्थ । बदुपागन पवमा उरिन्यादानुप्रत्यर्थम् । यत्तु मियाना शुन पवित्यादी पुनि शमि परेऽपि प्राप्त्यर्थं वरिति । उदयाम् । पाणिन्यार दिविगेगा । अनामिति बहुवचोन अपि समिथि भक्षिशब्दा यही अग्न तदविधरपीटयात्मियदना मारणेनेत्याधाप । नामिन बरइति नुम मिऽ पुनर्नुभूविधान या नावियामिति भावार्थमिति कश्चिादयुतम् । विशेषतात्परत्वाच तदभावान ! प्यामि नुडमानार्थम् । नुम परत्याग भावे । अत एव नुमतस्यति पाठ । वस्तुत मियदना ब्राह्मणोत्यादान- नपुमोऽपि विध्यर्थ नुमरिसरण्यावश्यक्त्वात् ।। , घर शान्दिा २ माध्यारियावायस्य रचने प्रामासानाय पमरे रावृत्तियार असावादित्य इति भार ।

·मवरणम् ३] माटीमा ५ अल्लाप रे अम्पयुत्ता सादो ॥ ॥ नात- म्योपधाया अकारस्य लोपो भवति-शसादी त्तरे परे । मकारवकारांतसंयोगासरस्थान भवति । अस्थना । अस्थिभ्याम् । अस्थिभिः। अस्ने । अस्थिभ्याम् । अस्थिभ्यः । अस्थ्नः । अस्थिभ्याम् अस्थिभ्यः । अस्थनः । अ- स्थनोः। अस्थनाम् । । भलोप इसी । योगो युक्त येन विपिस्तदतम्येति मकारवकागतयुक्तम- योगम्तस्मादुत्तरस्य न भवतीत्यर्थ ।भमानाना प्रनिषेध इति मकार प्रतिषेधा. थे । अत्र शमादापिति तद्गुणमविज्ञान नहुनौहे राज्ञ इत्यारिमिति । नन्वे. व कुलशब्दात् शम शौ परे नुमि भलो स्यादिति चेत्सत्यम । पूर्वधि- प्रतिधेन नोपधाया इति दीर्थविधी मति अतोऽभावालोपाभाव । यो गिन्यतो यानुकर्षणानपुमके यादी परेऽन्यत्र शमादाविति वा व्यवस्थावमे- या । नुमतस्यामीत्यस्य वक्तव्यत्वेन प्रयोगानुमारित्वाइस्लामिति ज्ञापका- गामि विशेषत्वेन दीर्घपमग || नातस्यौपधाया. वेडन्यो.। ईडन्यो. परयोर्वा अकारस्य लोपोभ- यति । अस्टिन-अस्थनि । एवं दधि । सक्- थि-अक्षि-शब्दा । दना । दधिभ्याम् । द- धिभिः। सविध । सक्थिनी । सक्थीनि । स- करना । सक्थिभ्याम् । सक्थिभि । अक्ष्णा । अक्षिभ्याम् । अक्षिभि । इति पूर्ववत् प्रक्रि- या ॥ नपुंमकस्य हस्वः॥ ॥नपुसकस्य ह- स्वो भवति ॥ नपुंसकात्स्यमो क्॥ ॥ ग्राम- पक्ष सगै अरमान मसिसञ्जिभ्याक्षि २गि प्रापणे मामपूर्वादस्मारिकम्धातो रिलिदिप मामनयतीय ·सारस्वतनपा. णि । नामिन. स्वरे इमीग्रामणिनी । ग्राम- णीनि । नामिन.स्वरे नोपधाया इति दीर्घः । वेडचोरिति । ई डिश्व इंटी वयो अम्बयुक्तादिवि भवाप्यनुवई यम् । अव एव यवनीत्यादावममग । नपुमकम्य पष्ठीनिर्दिष्टाना देशोऽत्सम्येव न सुवाक् फुलमित्यादी ।। टादायुक्त'स्क पुंवद्वा ॥ ॥ उक्तपुंस्कं नाम्यंत नपुसकलिंगं टादौ स्वरे परे पुवत् वा भवति । नामिन स्वरे । ग्रामणिना-ग्रामण्या । ग्रा- मणिभ्याम् । ग्रामणिाम ग्रामण्ये-ग्रामाणिने। ग्रामणिभ्याम् । ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्या-ग्रा- मणिन' । ग्रामणिभ्याम् । ग्रामणिभ्यः। ग्रा- मण्य.-ग्रामणिन । ग्रामण्यो-ग्रामाणिनी ।। ग्रामण्याम् । नुमंतस्यामि दीर्घः । नामिनः स्वरे । ग्रामणीनाम् । आम्डे: । ग्रामण्या- ग्रामणिनि । ग्रामण्यो-ग्रामणिनो. । ग्रामाणि- पु। हे ग्रामणि । हे ग्रामणिनी । हे ग्राम- णीनि । अतोऽम् । सोमपम् । सोमपे । सो- मपानि । सोमपेन । सोमपाभ्याम् । सोम- पे । सोमपाय । सोमपाभ्याम् । सोमपेभ्यः । इति पूर्ववत् । उकारातो मधुशब्द । नपुंस- कात्स्यमो क् । मधु । नामिनः स्वरे इति नुमागम । मधुनी । जशसोशि । नो. १ पापाने सोमवारमाथि नपुगावाप्रसव समन जाने मनेनेति उप्रयय पाना मयते इतिमय ·सहरीमा पधाया इति दीर्घः । मधूनि । पुनरपि । मधु । मधुनी । मधूनि । नामिनः स्वरे । मधुना । मधुभ्याम् । मधुभिः । ऋकारात. कर्तृशब्दः । नपुंसकात्स्यमोलृक् । कर्तृ२ । नामिन. स्वरे । ईमौ । प्रुनों णोऽनंते । कर्तृणी२ । कर्तृणि२। ऋ रम् । कर्ता-कर्तृणा । कर्तृभ्याम । कर्तृ- भिः । करें-कर्तृणे । कर्तृभ्याम् । कर्तृभ्यः ।र- तो ड उः । स च डित् । डिति टेः। कर्तुः कर्तृणः। कर्तृभ्याम् । कर्तृभ्यः । कर्तुः-कर्तृणः। कों.-कर्तृणोः । कर्तृणाम् । कतरि-कर्तृणि । का:-कर्तृणोः । कर्तृ । हे कर्तृ । हे कर्तृणी। । हे कर्तृणि । ऐकारांत अतिरैशब्द. । रायमति- क्रांतमतिरि। कुलं । नावमतिकातमतिनु । जल- म् । उकारात उपगुशब्द । उपगता गावो यस्ये- ति तदुपगु॥ ॥ इति स्वरांतानपुंसकलिगा ॥ यादौडति । एकमवृत्तिनिमित्तत्वेनोक्त पुमान्येन तदुक्तपुरक अतो भि- नप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन उक्तावपि पील्वादीनां न पुवद्भाव । तद्भुक्तम् । “पीलईक्ष फले पीलु पीलुने न तु पीलवे || वृक्षे निमित्त पीलत्व तज्जत्व वफले पुन ||" इति । अत्र वृक्षे पीलुशब्दप्रवृत्तिनिमित्त पीलुत्वजाति । फले तु पीलुत्वम् । जात्यवस्छिन्नपीलुजन्यत्वमिति । उक्त च एक एव दिय शब्दग्विषु लिगेषु वर्तते || एकमेवार्थमारयाति उक्तपुस्क तदुच्यते” इति । पुवद्भावामारे पूर्वविप्रविषेधेन रवी वेत्यस्य बाधान्नुमेव । क्र्तण इत्यादीच परत्वादेव नतोड उरित्यादेबर्बाध ऐकारातादीना सुरैमभृतीना हखादेशे अध्यक्षराणानिमारोतरी वक्तव्याविति । सुरि । मुरिणी । सुषु। सुधुनी। , ।

·साम्पतक्रिया क , सनु । सनुनी । तृतीयादा च का पुतत । पाँग्णा-मारा मुना-गुथारा । मनुना-माना। इत्यादयों या ॥ ही साम्पसमयाने मराया नएमटिगा ॥ अचल्लाता:पुलिंगा-प्रायो। तत्र स्वागत युरिगोऽनहुंगन्द । नामसंज्ञा- यां स्यादय ॥ पंचस्वनदुह आमानमो वक्तव्यः ।। पचपन- इति । अनदुर श्वेति मृणेन्यर्थ । सोच इनोऽत्वचम्वि त्यत पचमु चतुगी घेत्लननरत आम्शी चेति पान्यनुवर्य । भनाइ शब्दम्यामागो भाति पुमि पंचसु नपुसके शौ च । चारालियावा । वनश्च अनाही अनहार्श । तथा । पनडुडी स्वनडाही । नन्नन नमि हकारस्य झम् वामावनिश्चापदावे इसे इत्यस्यामाप्ते कथमनुम्बार इवि चे स्मन्यम् | नवादात इति योगविभागात् स्यार।। सावनदुह ॥ ॥ अनडुशब्दरय सी परे नुमा- गमो भगवति ॥ सयोगातस्य लोप ॥ ॥ सयो- गातस्य लोपो भवति रमे पदाते च । रफादु- तरस्य सकारस्यैव लोपो नान्यस्य ॥ हसेपसं. लोप ॥ उवं इति वत्वम् । लोपविधिसासा- न दन्वम् । अनवान् । अनहाही । अनदाह । अनड्राहम् । अनड्डाही । अनडुह । अनडुझा । सो इति भन च नुमामोरिंगसाभावा ममावश । मयोगावस्य ! रमे रसाही विमानाविलायें । रसे इत्यनुवृतिमामोद गायरमयोगालामाश्य- णीयम् । नतश्च सत्यानमित्याग मारभ्य सयोगांतत्वामात्र । पुभ्यामिन्या- दो च भवति । अनापि वानुकर्षणाहोरामा ! उर्व-उर्ग इत्यादी रेपात्म- कारात्परम्य सयोगान्तस्य लोपामार | अनहानियन वसा रसे इति दत्त) प्राप्तावपि नुम्विधानमामांन । धौ। मन चतुगम्शो चेत्यत चतुर र. अन साटयतीदि निग्रह । उगादिरयम् ।

·ܫ मकरणम् ३] न्यस्यानुवृत्तेहैं मियचत्व इत्यत्राप्यम् । हैहयो पगृह्यत्वात्सव्यमसग । अव च अविधानमाम-दामोऽपवाद । अन्यथा विशेषाभारात् नुम्च भरत्येव ।। वसारसे ॥ ॥ वसु संसु ध्वंमु भ्रंसु अनडुह इत्येतेपा रसे पदाते च दत्वं भवति । अनडु- द्रयाम् । अनडुद्रिः। अनडुहे । अनडद्याम् । अनडुदयः । अनडुह । अनन्याम । अन- डुद्यः । अनडुहः । अनडुहो । अनडहाम् । अनडुहि । अनडुहो. । अनडुत्सु । स्वस अपा “झसानाम् ॥ धावम् ॥ ॥ अनशब्दस्य धी परे अमागमो भवति । सावन दुहः । उवम् । स्वरहीनं परेण संयोज्यम् । हेअनन् । हेअन- ड्वाही। अनड्वाह ।इत्यादि गोदुईशब्दस्य भेद ॥ वयामिति । बमालिनि बहुवचन बहपलक्षकमित्यमित्याह । वसुल- वित्यादि । वमो प्रत्ययत्वा प्रत्ययग्रणेन तदतस्येति वरवनस्यति वखत- स्येत्य । सोऽपि सात पति विद्वानित्यादी वदभाव पूर्व दत्वे चासयोगा- म वलोप ॥ दादे॥ ॥ दादेर्धाताहकारस्य चत्वं भवति धातोझसे परे नानश्च रसे पदाते च । गोदुध सि इति स्थिते । आदिजवाना झभातस्य-झ- भास्वो.॥ ॥ धातोसमातरयादौ वर्तमा- नाना जबाना झक्षा भवंति सकारे ध्व- शब्दे च परे नाम्नश्च रसे पदाते च । वार- सानं ॥ ॥ अवसान वर्तमानाना झसाना मायोति विपद् । तुद्र्य । भरमावि धातोगति कपू ·वा जत्रा भवंति चपा वा । गोधुर-गोधुग । गांदुही । गोदुहः । गोदुहम् । गोदुही। गां- दुह । गोदुहा । भकागदी दार्य इति यवे आदिजवस्य दकान्य अभधकारे चो में जवा । गांधुग्भ्याम । गोधुग्भिः । पने चपा शसानाम् । किलापः स इनि पत्रम। क्यमंचांगेन । गोधुन हं गोधर-हे गोगुग । है गोदुही । हे गांदुह । मधुलिशब्दस्व वि- शेपः । हो. ॥ ॥ भाताहकारम्य तत्वे भ- वति धातोझमे परे नाम्नश्च रसे पदाते च । वावसाने । मधुलिङ्-मधुलिड् । मधुलिहो । मधुलिह । हे मधुलिन्- हे मधुलिइ । हे म- धूलिहौ । हे मधुलिह ।मधुलिहम् । मधुलिही। मधुलिह. । मधुलिहा । मधुलिड्भ्याम् । म- धुलिनि । नुरामाशब्दस्य भेदः ॥ सह प. सादि। मादिरूपे सति सहर्धातो सकारस्य पकारादेशो भवति । तुरापाद-तुरापाड् इत्यादिद्रुहादीना धन्वढत्वे वा ॥ ॥ हादीनां धातूना घत्वढत्वे वा भवत रसं पादान्ते च । मित्रधुर-मित्रमुग्-मित्रवृद्-मित्रभुड् । मि- १मधुनीति मधुलि । हिआस्तादने । परमातिप् २ नरामहत इति रामद हमग । परमात्तुरा पूवादनाविणिनिरिण । मिताहाद्र । चोरतिवीप । हौद रति दत्वम् । वारसानै उनि नपचपला वेचिनु तुमहन रवि विमह मुक्त्या या मरीति दोघे माहु । ३ मित्राणि तीन मित्रभुक् । दुइ निषासाया ।भरमारित्र।

·मकरणम् ३] सटीका - अहौ । मित्रगुः । मित्रदुहम् । मित्रद्रु- हो । मित्रद्रुहः । मित्रQहा । झमे जवाः । मित्रधुग्भ्याम्-मित्रवड्भ्याम् । इत्यादि ।। एवं मुई स्नु शब्दौ । रेफांतश्चर्तुशब्दो-नित्यं व- हुवचनांतः। दादेरिति । दादित्व धातुपाठोपदेशावस्थायामपेक्षितम् । ततश्च अधोक्- इत्यादी अडागमे रुते मति यदागमान्तद्गणीभूता स्तद्ग्रहणन गृह्यत इवि भाकारादित्वेऽप्युपदेशावस्थायां दादित्वाद्भवत्येव । दामलिहमात्मन इच्छ- विदामलिपति दाम लिह्यतीति दामलिट् इत्यादे मधातोदित्वेऽपि धातुपा- ठे तदभावान घत्वम् । आदिजबानाम् । अत्र वावमाने इत्यतो वानवृत्तेर्व्यव- स्थया जभवीवि जप् इत्यादी, तथा दामलिडादौ च न । गर्दभमात्मन इच्छवि गर्दभीयती गईभीयतीति गईप । इत्यादी मध्यवर्तिनोऽपि दका- रम्य झमत्वम् नाघस्यापि गकारस्य । वावमाने । विरामोऽवसानमित्य- ) वसान प्रसिद्ध मेव । अत्र व खमे चपा झमानामित्यत चपा इति जमे जबा इत्यतश्च जबा इत्यनुवर्तते । ततश्च वाशब्दस्य चार्थत्वादवसाने वर्न मानाना शमाना जबाश्चपाश्च भवतीत्यर्थ । विकल्पार्थत्वे तु झमाना चपजनी वेत्यर्थे रपत्रय स्यात् । हो ढ । नामो रमे इत्यु- केहादयति हलते इत्यादी धातो रमपरत्वे न ढत्यानुहादीनामिति भादि शब्दान्मुह स्ना निहो गृह्यते । अवापि । चाओं वा शब्द । अन्यथा प- बढत्वामारे तृतीय रूप स्यात् । इचिनु घत्वदत्वे वेति पाठ । तदा ढले पनि धत्व वा भवतीत्यर्थ । तन्न । दुहेादित्वेऽप्यस्मादेव वायभेदेश दत्वम् । इचिव सनपागदी दुहा चेति सूत्र घश्व पूर्वत ततश्च दुहादीना घश्व वा भवनि । पत्वामा चोत्सर्गत टत्वमिति सथार्थो दार्शित । चतुरामशी च ॥ ॥ चतुरशब्दस्याऽऽ मागमो भवति पंचसु परेपु शी च । चत्वार. । चतुर । । महरिए । नरमातपिम् । मुतारयर्थ २ आहरणे । भस्मानि च पनाम चारपत्यप । माउचार । -- ·तिमेनिया चतुर्भिः । चतुभ्यः । नयायः ॥ ॥ रंफात- संख्यायाः परन्यामा नुडागमा भवति । णत्वं द्वित्वम् । चनुर्णाम् । चनुर्पु । नकारातो रा. जनशब्द. ! नांपधाया इति पंच दीर्घः। चयुगनिनि विसर्गगोपे जगदम गविपार इति सालेविन पधः पचाम्पियानिमामाप्रियजत्ला इन्यादी गोग वेऽति र सत्याया रेत सापाशविर गणवे प्रियचतगम ] माता-ये तु परम गोम् । सोविमर्गइन्यम वाणालोपाहर चतुरियादी विसर्गामात चर्षि नापा 0 नाम्रो नी लोयाधी॥ ॥मानो नकारत्या- नागमजस्य लोपश भवति रसे पदाते चाभौ । गजा । राजानी। राजान । राजानम् । रा. जानी । अलाप स्वरेऽम्बयुक्ताच्छमादी । न्ताः शुभिः शुरिति चुत्वन अकार. जत्रो ॥ ॥ जकारअकाग्योोंगे ज्ञा भवति । राज्ञ । राना । राज्ञे । गजभ्याम् । रायभ्य २ । वे- डयो । राज्ञि-राजनि । राज्ञो । राजसु । इ. त्यादि । एवं यज्वन् आत्मन सुधर्मन् प्र- भृतय । जम्बधुतामिति विशेषणादलोपो नास्ति । पवन । यवना । इत्यादि । श्व । - माद अरमादे कनिति यया (UTी विपद । २ यनदेव. पुजादी विपतिजातिवनिम् । इन्सानितिमिह । ३ मा माश्यामने ! अगर मादय इति म म यमा तानिपाते । भनिसवत्र याने ना या म १४ पुष्टो परमविपिन ह । बलि धपादनिस प्रत्यय । योपकारीर । ५ोधिगते यिरित्यक्षमा याति प्राप । अयतानिविग्रह । इनारसोपो निपातनात् ।

·- गिणम् ३] सहरीका 4 मे युवा मघवन् - शब्दानां पंचसु राजन- शब्दवत् प्रक्रिया । शसादौ तु विशेष । था-' ॥ श्वादेर्वकारस्य उत्वं भवति शसादौ स्वरे परे तद्विते ईपि ईकारे च । शुन. । शुना । श्वभ्याम् । स्वभिरित्या- दि। युवनशब्दस्य वकारस्यावे कृते सवर्णे दीर्घ. सह । यूनः । यूना । युवभ्याम् । युवभिरि-' त्यादि । पथिन्-शब्दस्य भेदः ॥ नानो न इति । सामानाविकरण्ये पष्ठची । नकार्गतस्य नाम इत्यर्थ । काराल चोपदेशावस्थायामेव । लोपस्यादेशविशेषत्वात्पष्ठीनिर्दिष्टस्ये- त्वतस्य । अन्यथा नरनारायणादिप्वादिभूतस्यापि नस्य लोपप्रसग । वथा सहिन प्रसानइत्यादरवुपदेशकाले नातत्वभावामलोपमसग । मो नो धानोरियादिना मम्य नकारादेशात । अधावित्यस्य डेरप्युपलक्षणा- दिकवावा । परमे व्योमन् इत्यादी डावपि नलोपाभाव । जोर्न इ- या जकारात्वरेण अकारेण योगे ज्ञ इत्यर्थाद्वाञानातीत्यादी न वक्तव्याद्वा । वादे । वमा उमियतो व उमित्यनुवर्तते । तन च वकारेण युक्त अ व इसविधार गात्मस्वरस्मोघम् । वकारमात्रोत्वे तु आकार- श्रवा म्यान । नचाफारस्नालोप म्बरे इति लोप स्यादिति वाच्यम् । मातम्येकवचने ऽवोपविकल्पात्पक्षे श्रवणमसगात् । शमादापित्यादिशब्दा- दीपीकारे वेत्युम हनिदीपि इति मनम् । तन च ईश्वईच तयो स- मादार ( तन्निनियगिकार ? शुनो मोनी युक्तीत्यादी शिपावनान । ईकारे च । शोभना युवानो ययो कुलचोम्ने मुयनी । इत्यादि । मघ की. दिन्ये । मयन भघ मघोऽस्यातीनि मघवान । मघवना इत्यादि । वत्म- त्ययांनो महवच्छ दोऽन्य एव ।। १ युमिगीतमा गदे कर मत्यय । न तोरस्युन् । २ मह पूजाया भस्मात् गदिमा न् । इस्पद । अनुगाममनिपातनात् । मन पूज्योई यर्थ । परमगती त मागत्यश्चतिने । नकारादिक्ष पतिगतिनामनेनसिप था ।

·No text on this page.

·। करणम् ३] सटीका रोपवाया इत्यनेन सिद्भऽपि नियमाः । सिद्धे सत्यारभो नियमायेति न्यायात् ।। हनों में ॥ ॥ हतेर्धातोर्हकारस्य धकारो भवति नकारे णिति च परे । घसंयोगो णत्वनिषेधार्थ । ब्रह्मनः । ब्रह्मना । ब्रह्महभ्याम् । ब्रह्महभिः । इत्यादि । पूपा । पूपणौ । पूषण. । हे पूपन्न । हे पूपणौ । हे पूपण । पूपणम् । पूषणो। पणो प्ण ॥ ॥ पकारणकारसंयोगे ष्णो भवति शसाद स्वरे परे । पूपनशब्दस्य शसादी स्वरे परे वा टेर्लोप. । पूष्णः । पू. राणा । पूपभ्याम् । पूपभिः । पूप्णोः । डी टि- लोपो वेतिकेचित् । पूष्णि-पूपणि । पूष्णोः । पूपसाअर्थम अर्थग्ण अर्यम्णा । अर्थमभ्याम् । इत्यादि ॥ संख्याशब्दा पंचर प्रभृतयो बहुव- चनांतास्त्रिपु सरूपा । पंचन जस् इति स्थिते। हन इति । हन धू ने इति छेद ।हनो धत् इत्यतोहन इत्यनुवर्तनीय चतश्च हनकारे परे हवेहस्य घत्व भवतीत्यर्थ । अन्यथा । वृत्रहन्नमस्ते मुहावत्यत्रापि प्रसगात् । तत्र हकाराव्यवहितपरवसभवानस्य हाव्यवा- नपरत्वम् । गिपरत्व तु धातोरिति विवेक ! पद च वृत्रणावित्यादाव- असग । घसयोग इति कचिदैकपद्य णत्वहेतुरिते कविच्छब्दातेरका- पूर्वस्यैवेत्यर्थीधसभोगे च तदभावाण्णास्व नेत्यर्थ ॥ जशसोलर ॥ ॥पकारनकारातसंख्यायाः पर- योर्जशसोलुंग भवति।प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ॥ लुकि न तन्निमित्तम ॥ ॥ पंच । पंच । १ माइमा। अर्थपू िदमाच्छ रित्वावन् । भमानात ।

·म 4 - मासनप्रकिमा इतोऽत्पंचमु॥ ॥ पथ्यादीनामिकारन्याका- रादेशो भवति पचमु परेपु । यो नुन् । पञ्या- दीना थकारस्य नुडागमो भवति पचसु ग्या- 1 दिपु परेषु । पंथन् सि इति स्थिते । आती। ॥ पथ्यादीनां टेगत्वं भवति सौ परे । पंथा। पंथानी । पथान । आवविधानान सेलोपः। हे पथा । पंथानम् । पंथानी । पयां टः॥॥ पथ्यादीना टेल्लोपो भवति । शसादी स्वर परे। पथः । पथा। पविभ्याम् । पथितिरित्यादि।ए-. व मधिन नभुतिनशब्दी । दडिनशब्दस्य भे- द। इना शा मौ ॥ ॥ इन् हन् पूपन अ. यमन्-इत्येतेपासी चाधी परे उपधाया दी- घो भवति । दंडी दंडिनो । डिन' | हेद, डिन् ।दडिनम् । दैडिनी। दैडिन । दडिनादि- डिभ्याम् ।दैडिभि । इत्यादि। ब्रह्महा। ब्रह्महणी ब्रह्महण. । हे ब्रह्महन् । हे ब्रह्मणी । हे ब्रह्मह- ण ब्रह्महणम् ब्रह्महणी। शसाटोअकारलोप.। इतोऽनिति । पथा टोयत पथामित्यनुवर्तते । इत्र मयानिधि बहु । ननेन मयित्न मुभिन्शब्दावप्युपादिवे । इना। भत्रापि बहुवचनस्य पहपस्थापकबामनित्याइ । इन्इनित्यादि । इन प्रत्ययत्वादिन्नवस्य ।। म पतिछाऽस्मामा पनि विदिशिनि । नौलापतिमलोप । मभ्यतेदयादि- बनायोमयः । २ भगोदवा विसस्मिमितिविमदेवाडुलाययभुा । वाम सयानि । भुधिमिनिनावपातिपदिकम् । ३ दसमस्यास्वादिमा दोपधापितिना विदिस्न् ।

·" - -- - मकरणम् ३] -सटीका : नोपधाया इत्यनेन सिद्धेऽपि नियमार्थ । मिद्धे सत्यारभो नियमायेति न्यायात् ॥ हनों ने ॥ ॥ तेर्धातोर्हकारस्य धकारो भवति . नकार णिति च परे। घसंयोगो णत्वनिषेधार्थः। ब्रह्मनः । ब्रह्मना । ब्रह्महभ्याम् । ब्रह्महभिः । इत्यादि । पूपा । पूपणी । पूपण. । हे पूपन् । हे पूपणी । हे पूपण । पूपणम् । पूपणी । पणो ण. ॥ ॥ पकारणकारसंयोगे ष्णो भवति शसादो स्वरे परे । पृपनशब्दस्य शसादी स्वरे परे वा टेलोप. । पूष्णः । पू. प्णा । पूषभ्याम् । पूपभिः । पूष्णोः । डी टि- लोपो वैतिकेचित् । पूष्णि-पूपणि । पूष्णोः । पूपसु।अर्थम ।अर्यम्ण अर्यम्णा । अर्यमभ्याम् । इत्यादि । संख्याशब्दा पंचन प्रभृतयो बहुव- चनातास्त्रिपु सरूपा । पंचन जस् इति स्थिते। हन इति । न घ ने इति छेद ।हनो घत् इत्यतो हन इत्यनुवर्तनीय वतन हकारे परे हतेईस्य पत्व भवतीत्यर्थ । अन्यथा । वृत्रहन्नमस्ते नुहावत्यत्रापि ममगात् । तन हकाराव्यवहितपरत्वममवानस्य हाव्यवधा- नपरत्वम् । किणपरत्व तु धातोरिति विवेक । न च वृत्रहणावित्यादाव- प्रमग । घसयोग इति क्वचिदैकपद्य ण व तिने चिच्छन्दावरका- रपूर्वस्ववेत्यीयसयोगे च बदमाराप्णात्व नेत्यर्थ ।। जश्शसोलुक् ।। ॥पकारनकारातसंख्याया. पर- योर्जासोलुंग् भवति।प्रत्ययलोपेप्रत्ययलक्षणम् ॥ लुकि न तनिमित्तम ॥ ॥ पंच । पंच । - डिश्यालन् । अर्ममानीत । 5 . भाग क ·হ্যারি mar पंचतिः। पंचभ्यः ॥ण || पकाग्नकारातसं- ख्यायाः परस्यामो नुडागमो भवति । नोप धाया इति दीर्घ ॥ नाम्नी नो लापशी ।। पचानाम् । पंचम् । एवं सप्तंन नवन् दशन- प्रभृतयः ।। अष्टनो वाऽऽडी॥ ॥ अष्टनशब्दा- त्परयोर्जशसोर्वा डो भवति । डिवाहिलोप । अष्टो-अष्ट । अष्टो-अष्ट ॥ वासु वा ॥ आ आसु । अष्टन भानु परासु विभक्तिपु वा आ- त्वं भवति । अष्टभि -अष्टाभि । अष्टभ्य.- अष्टाभ्य. २ । अष्टानाम् । अष्टम-अष्टासु । मकारात इदर्मशब्द ॥ इदमोऽय पुसि ॥ ॥इ- दमशब्दस्य पुसि विपये अयमादिशाभवति सि- सहितस्य । अयम् । द्विवचनादौ त्यदादेप्टेर- स्यादावित्याकार. । इद औइति स्पिते ॥दस्य म ॥ ॥ त्यदादीना पदारस्य मत्वं भवति स्यादौ परे । इमौ । इमे । सर्वादित्वान्जसि त्यदादीनाधेरभाव ॥॥इमम् । इमोइमान्॥ मरशमोनिवि । णा इत्यनुवर्तते । तभ च उपदेशकाल व प्णांतत्व- विवक्षणाच्छतानीत्यादी लोपामसग । प्रत्ययलोपे मरायलक्षणनिति ज. शसोहोपेऽपि निमित्तोपधाया दीर्घाकारलोपानिमायाराह । लुकीति । मुक्शब्देन वर्णादर्शने मवि ननिमित्तमह कार्य न मवीन्य । प्ण न च ष्ण वस्मात् । भवापिसख्याया। माधान्ये परमपचानामित्यादी भव- ज्येच । गोणावे तु मियपचानामित्यादौ । भष्टन् इपि । अत्र आकारम- मसमवाय । भस्मा रसप्यास्यानुनिक भायमस्तुवा गमय २ गइ यात्री वत् ८ मत्यपरतु बारमय पद परमव सामादिदै मिनायेतिकमिलोपन ·पाद बासु इत्यनेन आत्वपक्षे एवं डीविति ॥ भवानि संख्याया इत्यानुवृत्तेगोगत्वेनात्वम् । न वा डौ । वस्तुतो वासु इत्यन आ इवि तृतीयेकवचनेन सु इति सप्तमीबहुवचनेन च मत्याहारग्रहणादनात्वाभाव एव । यधप्यत्रात्व स्याहाविति डित्करण व्यर्थं स्यात् । गौणवेऽप्यावं जश्शसारीत्व वेत्येके इत्यस्य चानादर एव अष्टानामित्यत्र नुटीसत्यात्वम् । भात्वे वा उपदेशकाले नकारावत्वान्नु । मात्वाभावेऽपि नुरि उपधादी च रसादिपरत्वेन नलोप इति समानरूपत्वादेकमेव रूपम् ।। सन टोसोः ॥ ॥ इदमोऽनादेशो भवति टोसोः परयोः । अनेन ॥स्भ्यः ॥ ॥ इदमः सकारे भ- कारे च परे अकारो भवति । कृत्स्नस्य । अ- द्रीत्यात्वम् । आभ्याम् ॥ भिभिस् ॥ ॥ इदमदसोर्भिस् भिसेव भवति न भकारस्याका- रः । एस्भि बहुत्वे । एभिः । अस्मै । आभ्या- म् । एभ्य' । अस्मात् । आभ्याम्। एभ्यः । अस्य । अनयोः। एषाम् । अस्मिन् । अन- योः । एषु । किमंशब्दस्य त्यदादेष्टेर. स्यादा विति सर्वत्राकारे कने सर्वशब्दवद्रूपम् । कः । कौ । के। कम् । की। कान् । इत्यादि । धकागंत. तत्त्वबुध्शब्दः । तस्य रसे पदाते + चादिजवानामिति भकार' । वावसाने । तत्व- भुत-तत्वमुद् । तत्त्वबुधौ । तत्त्वबुधः । हे त- त्वभुत-हे तत्त्वभुद् । सत्त्वबुधम् । तत्त्वबुधौ । मशन्दे मामने नमविकिम् । टिजोप । गुपिना धन । वायुधमागमे । भरमा कि तत्वं मोतीतितत्व भट ।

·गारखामरिया तत्त्ववुध.। तत्त्वधा । तत्त्वमुद्रयाम तत्त्व- भुक्षि । इत्यादि । जकारांत. सम्राज-शब्दः। इसम दॉप। भनेका गमलामा मेरो मामारमा मानन मोर मानि INTER स्याटेर यायnt Masir पुरोटो के। कामासदाश टेकामना भनेन भन मणि नायडिपोमामात | ये शुभ हायस्यामसरन गुमरा- मरियेत्या विदर्शी मरम् | गुरुसाम्पाने का परवाना ! प्रशारागाई ५ इत्यादी इत्यस्यानि विपरम गुमाया गर्मा- देशमगा । प्रयोगे मिर्गा | Trisय घुमीर इदम् । इति निर्माणान मनु मदिश्यमा. नस्यादेशा मान्तीवि मई-५ पार सीनिधियर बातम्यत्वेन प्रयोगानुमारियादमातिय मिमियो मामान कारल्यात्य- पमित्यमित्यो मामा नि ! इससोपरायोगा। भक- चि तु इमरे । भरियादि। छापराजाद पः॥ ॥ छकारांतम्य सकारात- स्य पकारांतस्य च राज यज्ञ सृञ् मृड्भ्राजाद- श्व पकारा भवति धातोसे पर नाम्नश्च रस पदाते च ॥पीड ॥ ॥ पकारस्य इत्वं भवति धाताझसे परे नानञ्च ग्मे पदात च ।वावसाने। टकार. 1 डकारश्च । मम्राट्-सम्राहा सम्राजी। सम्राज. संम्राज । सम्रा सम्राज । सम्रा- जा। सम्राड्भ्याम् । सम्रादि । इत्यादि । एवं . शोभनापन शामत शदे सम्रारमिाती रितधि ·4 प्रकरणम् ३] विराजादयः । दकारांतास्त्यदतव्यदएतद्श- ब्दास्तेपाम् । त्यदादेष्टेरः स्यागविति सर्व- त्राकारे कृते सर्वशब्दबद्रूप ज्ञेयम् । छशपेति । आदिशब्दात वृश्च भूस्त सृञ् मृज यज भाजादीना ग्रह- गम् । अत्र केचित्र छपराजादोरत्यन पग्रहण व्यर्थम् । माख्यावादी स्त्वनिरेवार्थमित्युक्तम् । अद्वेट् इत्यादी ड वर्शनात् । न च द्वेष्टीत्यादी डत्वाभावार्य डत्वविधायकस्य पो ड इत्यस्यापि वैयार । पट षड्भ्या प- हस्य इत्यादी वारमाने झवे जबा खसे चपा झपानामित्यादिमि मिहे, यथापे यथारख्यत्व शान्ति तथापि ऋटुरपाणा मुत्यादिन्यानादिसाम्या- स्थानेऽतरतम इति न्यायेन पस्थाने विधे । च पणामित्यत्र पकारस्य विध्यसभवात् ड्ग इत्यस्य निर्विषयत्वप्रलगायो ड इत्यभ्य सार्थकत्वामि- वि वाच्यम् । ड्ण इत्यत्र पकारस्यैव बावपान इति तडकारस्य निर्देशा- न् । सख्यामबंपिन पकारस्यैव णवावपासात धातोमे इति वात्यवमय- गतमेव इष्ट द्वेष्टीत्यादी झसे परेऽदर्शनात् । अत एव पाणिनिनाऽपि छशां प इत्येवोक्तमित्याह । तदसत् । सर्ग वयथापख्यात्वाभ्यामनादेशविधानात् । वन झसानामादेशिना बहुचेन जबादीनानादेशाना च पच वात्पचकपच कापेक्षया यथासख्यत्वम् । तत्र च शपमानारिक वेन यथामख्यत्वाभार । वन्यो वाग मवर्ग इवि स त्वविधानादेश सवर्ग पानाव । प्रत्युत रेफोमणा न सर्ग इति शपसहानामुन्मत्वात्मवर्ण चातिदेव । स्थाने न्वरतम इत्याश्रयणे वग्यों वयगति सवर्णत्वादकारम्यान दकार इत्यादि- वैयर्ययमग । द्वेष्टीयादी ग्वमे चपा झसानानिवि च पसगाच । ड्ण इ. स्यन च पकारस्थ नत्वे प्णविवानप्रमगात् । अवमाननिमिताभावेन नैमि. चिकम्य जमस्य निवृत्तत्वात् । मृहीत्यादिमिद्वयर्थ चावश्य धारोझेस इ. वि वक्तव्य उपनिवार्थमिति तु कचिदेवेति दिक् । आख्यातादापित्यादिश- दात शुल्क इन्यादावरि न | सम्रादित्यत्र कचिदपदावताश्रयणीयेति टो- रत्यादिनि चनिध ॥ योहानी । अस्य शरदा या निपात्या इति आदिप्रत्यया तानिया यते ।निया- बना ! • तनु मिलारे । अध परिक्षेपम् । ३ यादपूना । दौरा दिपस्यपात ४ इश्गनी । अस्य गुरे तुगमम । अदि प्रत्यय त पूर्वपत् ।

·सारस्वरमरिया रतः ॥त्यदादस्तकारस्य सौ परे सत्त्वं भवति स्यात्यो । त्ये । त्यो त्यो । त्यान् । स.। तो ते । त । तौ। ताद । य.। यौ।ये। ये । यौ। यात् । एप एती। एते। स्व इति । सौ स इत्यव स इत्यनुपर्तमानेऽपि पुन सग्रहणसामयात् मापि परेऽपि सा इत्यय मत्व क्वचिदित्येव । साइत्यत्र सत्वच येननाव्यव- भान वेन व्यवहिवेऽपि वचनमामाण्यादिति न्यायात् सादेशानवर घा- एतदोऽन्वादेशे द्वितीयाटोस्पेनो वा वक्तव्य' ।। ॥ उक्तम्य पुनरुक्तमन्वादेश । एत-एनम् । ए- तो-एनी । एताद-एनान् । एतेन-एनेन । एताभ्याम् । एते. । एतयो.-एनयो.। एतेषाम् । एतस्मिन् । एतयो-एनयो.। एतेषु । छकारां- तस्तत्त्वप्राट्च्छन्द । तत्वप्राट्-तत्त्वप्राड् । त- त्वप्राछी । तत्वप्राछः । इत्यादि । थकारांतो- ऽनिर्मशब्दः । तस्य वावसाने चपा जबाश्च । अग्निमत्-अग्निमद् । अग्निमयौ । अग्निमय । इत्यादि । चकारात प्रत्यच्शब्द. ॥ ॥ नोप-लो ॥ ॥ धातोहसातस्योपधाभूतस्य न- कारस्य लोपो भवति। एतद इति । समनतरस्येदमोऽप्युपलक्षणात्तस्यापि किचिक्रियाविशि एत्वेनोकस्य पुनस्तेनान्येन वा क्रियातरविशिष्टावेनोक्तिरन्यादेश इत्यर्थ । भस एय, ईषदये क्रियायोगे मर्यादामिविधी च य ।। एवमात डित कि- प्रिमीनियर । किरन । - ·मरणम् ३] सटीका. . धात्' इत्यादी म्यरूपेणानिर्दिष्टस्याप्यत नियाधिविटरवेनौच सामावाद वा- देशवाभाव । नपुसके द्विवार कवचने इत्वन्दादेरियन रतु इति योगवि- भागादम रतुआदेशे एनदित्यादिसिद्धि । इ छात्र उदोऽध्यापय । भयो एन न्याउरणमध्यापय । अनेन राविरधीता । अयो एनेनाहन्यप्यधीते । भनयो शोमन कुलमयो एनयो प्रभून खमित्यायम् । एवमेवदोऽपि -वावसान इति नकारदवाराविति सवर्णत्वादित्यर्थः । यथासख्येन तु य- कार प्राप्नुयात् ॥ 'अंचेः पचसुनुम्बक्तव्य' ॥ ॥ प्रत्यनच् इति स्थिते । स्तो. श्रुभिचरिति चुत्वेन प्रकारे । संयोगांतस्य लोपः ॥ चो. कु.॥ ॥ चवर्गस्य कवर्गादेशो भवति धातोझसे परे नाम्नश्च रसे प- दाते च यथासंख्येन । प्रत्यड् । प्रत्यञ्ची । प्र- त्यञ्च । प्रत्यञ्चम् । प्रत्यञ्चौ । भचेरिति । अचुगविपृजनयोरतस्य नो लोप इत्यनेनैव गत्यर्थदायामवे नलोपे पचसु नुम्विधीयते । यद्यपि परत्वान्नश्चापदात इत्यनुस्वार मानोति। तथापि । परस्येष्टवाचित्वारपूर्वविमतिपयन अनुरवारे वा परसवर्णत्वे वि- शेषाभावाच रतो शुमिरित्याधुनि । यत्तु सवार तमसगित्वेन नित्य- स्वात्सयोगातलोपे श्रुत्वामानात्कुत्वामसग । ते वा श्रुत्वे सयोगान्वलोपे- निमित्तासावन्यायन वदभातात्कुत्वमसगतमेवे । तस्मादिशामिति बहुवच- नेन बहूनामुपादानादस्यापि तेनैव कुत्वमिति । तदसत् । सर यावित्यादी निमित्तामारन्यायस्यानित्यत्वमतिपादनात् । वामित्यादावपि दिशामित्यने- नैव कुत्वसभवे चो कुरित्यस्यानर्थक्यापाताच । असिद्ध बहिरगमवरग इति बाहिरगसयोगात गोपस्यांतरग शुखे सिद्धत्वाच । अचरल्लोपो दीर्घश्च ॥ ॥ अचेर्धातोरकारस्थलो- पोभवति पूर्वस्य च दीर्घ शसादौ स्वरे तद्धितेई- निमित्तामा मित्तिकस्साप्यमा नि न्याय तसर्थ ।

·साररपंसानिया [सज्ञा- पीकारे चा निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः। प्रतीच. । प्रतीचा । प्रत्यग्भ्याम् । प्रत्यग्भिः। प्रत्यक्षु । एव तियप्रभृतय । तिर्यडू । तिर्य- चौ । तिर्यञ्चः । तिर्यञ्चम् । तिर्यचौ। भवेरिदि । ईपीति मूत्रानुवृत्तेरीपि ईकारे चेत्युतम् । चकाराचानुक्स- मुच्चयार्थातद्विते इति । वेडयोरित्यतो वानवृत्तेस्तस्य च व्यवस्थाया पूजार्थ- स्यांचते । मचे िति लुप्तनकानिर्देशे तु पूजार्थस्य नलोपामावादेव नभ- कारस्य लुप्तत्वाचाकारस्य चाच वि नियमादीसिमवाद्विधानसामर्थ्यात्- वस्येति । स चाव्यवहित ण्व ग्राह्य । वता मवीच इत्यत्र प्रइत्यस्याका रस्यामसग । तद्धिते । पतीचीन प्रतीच्य । ईपि । मवीची । दिक् । ईकारे । पतींची । कुले । पचम्विति ।दिशेन यकाय तर पुसयोरेवेति नपुम्के नुमभाव । पूजार्थम्य तु पचस्वविशेष । शमादी प्रत्यच । म- त्यच् भ्याम् । इति स्थिते । सयोगांतलोपे कु वेशे च प्रत्याभ्यामित्यादि । सुपि इणो कुदागिति कुकि पत्वे क्षादे च प्रत्यक्षु । तिरश्चादय ॥ ॥ तिरश्चादयो निपात्यते श- सादी स्वरे परे तद्विते ईपि ईकार च। तिर- श्वः । तिरश्वा । तिर्यग्भ्याम् । तिर्यग्नि । ति- र्यक्षु । उदच-शब्दस्य उदीच इति निपात्यते शसादी स्वर परे । उदीचः । उदीचा । इत्या- दि । अग्निचित् । तकारात उकारानुबधो मह- त्-शब्द । तिरश्चादय इति । आदिशब्दात् अमु अचतीति विमऽचतौ परेड- दसप्टेरद्रयादेशे। भयड । अदय-चौ । अदत्यच । भदमुई- च -अमुमुच अदद्रीच । इत्यादय गयोग अनुसारतो शेया । अधिनौनीति अत् । अर्नाभ "यनशाप दियस्मारिकापति दिइव स्यपिति कृतितुम् । २ मह पृष्मायाम् । अस्यपृयदा यशी तुमत्यया वो निपात्यते ।

·मकरणम् ३] त्रितो नुम् ॥ ॥ उकारानुबंधस्य प्रकारानु- बंधस्य च नुमागमो भवति पुति पंचसु परेषु।। वित इति । उच्च ऋध वृ वृ इत् यस्य म बिन तस्येत्यभिप्रेत्याह । उकारानुवयस्ये यादि । नवञ्चरप्युकारानुगविवादनेनैव नुमसिही वक व्य न च वक्तव्यमिति चेत्मत्यम् । सिद्धे सत्यारभो नियमामेति । धासु- पूकारानुषवेऽवचतेरेवेति । अव उसातत् पर्णवा इत्यादी नुमभाव । नुमयम इत्यत्र नुनिति योगविभागादचेरित्यस्य युजेरुदलक्षणत्याहा । थु- रममासे नुम् । युद्ध । युनौं । इत्यादि । ममासे तु अश्वयुक् । म. श्वयुजावित्यादि । पचस्वित्यस्य नपुमकव्यक्तिविषयोऽपि लिया विव ईविधे पुमीत्युक्तम् पुसोऽसुडित्यको विमतिविपरिणामेन पुसीत्यनुनान- नौ । ततश्च कियत् कियती इत्यादी न नम् ।। न्संमहतोऽधौ दीर्घः शौ च ॥ ॥ संतस्या- शब्दस्य महच्छब्दस्य च उपधाया दोघों भवति पंचसु धीवर्जितेपु शी च परे । महान् । म- हाती। महात. । महातम् । महातौ महत.। महता। महन्याम् । महद्रिः । इत्यादि । हे. महन् । उकारानुबंधो भवत्-शब्दः ॥ भाम्महत इति । स्च अपच महत् च चेषा समाहार सम्प्रहत् वस्य ना वादीपो शतुरित्यतो वानुवृत्ते महच्छब्दमाहचर्याच 'अस विमान- इत्यस्य विपि भन् मसावित्यादौ । सवत्वेऽपि न । अत्वसो. सौ ॥ ॥ अत्यंतस्यासतस्य च दीपी भवति धीवजितेषुशौ च परे।भवान् । भवती। भवत । इत्यादि । ऋकारानुबन्यस्य भवच्छ- 1 भादगामा दिलाहिलोप 1 मातीतिमि ·सारस्वतीया [संज्ञा- - पीकारे चा निमित्ताभाव नैमित्तिकम्याध्यभावः। प्रतीच. । प्रतीचा । प्रत्यग्भ्याम् । प्रत्यभि । प्रत्यक्षु । एवं तिर्यंच्प्रभृतय । तिर्यड्। तिर्य- ची। तिर्यञ्च । तिर्यञ्चम् । तिर्यश्ची। भरिति । ईपीति समानुत्तेपि ईकारे चेत्युतम् ! चमाराचानुपम मुबयार्थासद्धि इति । बेड याग्रियो वानवृत्तेस्तस्य च व्यवस्थाया पूजार्थ- स्यांचते । अचा ति सप्तनकारनिर्देशे तु पूजायस्य लोपामावाष अ- कारस्य लुप्तत्वाचावारस्य चाचवि नियमादीसमवाद्विधानसामोर- बस्यति । स चाव्यवस्विप ग्राप । वनभ प्रतीच इसन मइत्यम्याग- रस्यामसग । तदिते ॥ प्रतीचीन प्रतीच्य । ईपि । प्रतीची । दिक् । ईकारे । मतीची । कुले ! पचस्चिति निर्देशन याकार्य तत्स्त्रीपुमयोरेवेति नपुसके नुममाव ! पूजार्थम्य तु पचस्तविशेष । शसादी मत्यच । प्र- त्यच् भ्याम् । इति स्थिते । सयोगातलोपे कु वेशे च मस्यद्भ्यामित्यादि। सापि णो कुन्दगिति बुति परदे क्षादे च पत्यशु । तिरश्चादय ॥ ॥तिरश्चादयो निपात्यंते श- सादी स्वरे परे तद्विते ईपि ईकारे च । तिर- श्च । तिरश्चा । तियग्भ्याम् । तिभि । ति- यक्षु । उदच-ठाब्दस्य उदीच इति निपात्यते शसादी स्वरे परे । उदीच' । उदीचा । इत्या- दि । अग्निचित् । तकारात उकारानुबंधो महे- त्-शब्द । तिरश्चादय इति । भादिशब्दान् अमु अचतीति विमहऽचती परेड- इसप्टरद्रयादेशे । अदद चड् । अदद्य-ची। अदद्यच । अदभुई. प-अमुच अददीच । इत्यादय प्रयोग अनुसारतो शेया । १ मामनिनानीति गिदि । मन्भि चयन प्रादित्यस्मादर्शित कि इस रयापति कृतितम् । २ मह पूजासाम् । अस्यपदादयति तपस्यया नो निपात्यने ।

·प्रकरणम् ३] T नितो नुम् ॥ ॥ उकारानुबंधस्य ऋकारानु- बंधस्य च नुमागमो भवति पुसि पंचसु परेपु॥ त्रिव इति । उथ ऋष इत् यस्य स नित् तस्येत्यमित्याह । उकारानुभवम्येयादि । न बञ्चरप्युकारानुवित्वादनेनैव नुमसिही वक्त व्यं न च वक्तव्यमिति चेत्सत्यम् । सिद्धे सत्यारभी नियमावेति । पासु- धकारानु वेवचरेवेति । अत उखाल पर्णवन इत्यादी नुमभाव । नुमयम इत्यत्र नुमिति योगविभागादचेरित्यस्य युजेरुदलक्षणत्वावा । यु- जेरसमासे नुम् । युद्द । युौं । इत्यादि । ममासे तु अश्वयुक् । म- श्वयुजावित्यादि । पचम्वित्यम्य नपुसकव्यक्तिविषयत्वेऽपि बियां विव इविधे पुसौत्युक्तम् पुमोऽसुडित्यवो विभक्तिविपरिणामेन पुसीत्यनुवृाव- नां । ततश्च कियत् कियवी इत्यादी न नुम् ।। न्समहतोधी दीर्घःशी च ॥ ॥ संतस्याप्- शब्दत्य महच्छब्दस्य च उपधाया दीपों भवति पंचसु धीवर्जितेपु शौ च परे । महान् । म- हाती। महांत.। महातम् । महाती महत । महता । महन्याम् । महद्रिः । इत्यादि । हे. महन् । उकारानुबंधी भवेत्-शब्दः ॥ सम्महत इति । न्म् च अपच महत् च तेजा समाहार सम्महत् वस्य भत्र वादीपो शरित्यवो वागवृत्ते महच्छन्दसाइचर्याच 'भस विमान- इत्यस्य किपि अन् अंसावित्यादौ । सतत्वेऽपि न || यत्वसो. सौ ॥ ॥ अत्वंतस्यासंतस्य च दोघी भवति धीवजितेषु च परे।भवान् । वती। मवत । इत्यादि । ऋकारानुवन्धस्य भवच्छ- भारीपादस्माद्वारा हिस्साहिलोप । भावीदितिमा ।

·साररवतममिया [ संज्ञा- पीकारे च। निमित्ताभावे नमित्तिकस्याप्यभाव.। प्रतीचः । प्रतीचा । प्रत्यग्भ्याम् । प्रत्यम्भि। प्रत्यक्षु । एव तिर्यचप्रभृतय । तिर्यडू । तिर्य- चौ । तिर्यञ्च । तिर्यञ्चम् । तिर्यञ्ची। भगिनि । ईपीति सूत्रापि कारे चेत्युपम् । चकारायायुक्तस- मुघयात्तिहित इति । वेट बोरित्यतो वानवृतम्नस्य च व्यवस्थाया पूजार्थ- स्यांचवे । मचारिति तनकारनिदेशे तु पूजार्थस्य नलोपामापादेव नभ- बारम्य लुप्तत्वानाकारस्य चाचवि नियमादीमिवादिधानसामा - स्येनि । स चायवाहिय पर ग्राम । ततश्च प्रतीच इत्यन मइत्यस्यारा रस्याममग । तद्धिते ॥ मगची -मती य । ईपि । मतीची । दिक् । ईकारे । पतीची। कुले । चम्पिति निशन यकाय तरचीपुसयोरेवेनि नपुसके नुममाव । पूजार्थम्य तु पचविशेष । सादी पत्यच । म स्यच् म्याम् । इति स्थिते । सयोगावलोपे कु वेशे च प्रत्याभ्यामित्यादि। सुपि रणो कृगिनि बुकि पावे सादे च मत्यहा । तिरश्चादय ॥ ॥तिरश्चादयो निपात्यत्ते श- सादौ स्वरे परे तद्विते ईपि ईकारे च । तिर- श्वः । तिरश्चा । तिर्यग्भ्याम् । तिग्भिः। ति- र्यक्षु । उदच-शब्दस्य उदीच इति निपात्यते शसादी रवरे परे । उदीच.। उदीचा । इत्या- दि। अग्निचित् । तकारात उकारानुबंधो महे- त्-शब्द । तिरश्चादय इति । आदिशब्दात् अमु अचतीनि विग्रहेंचितौ परेऽ- इसप्टेग्द्रयादेो । भदचड् । अदद्र य-ची। अदद्य-च । भदमुई- च अमुच अदद्रीच । इत्यादय प्रयोगा अनुसारवो शेया । १ भारनिनानीति अशा त् । सनाव चयन पवादित्यस्मादिमिति कि इस स्पपिति ऋषितुम् । २ मह पूजायाम् । अस्यपदादयति तृमत्यया वो निपारयते ।

·मकरणम् ३] सटीका. ब्रितो नुम् ॥ ॥ उकारानुबंधस्य प्रकारानु- वैधस्य च नुमागमो भवति पुंसि पचसु परेपु॥ निव इदि । उश्च ऋश्च दृदृ इत् यस्य स वित् वस्नेत्यभिपत्याह । उकारानुबधस्य यादि । नवञ्चरप्युकारानुपावित्वादननैर नुमामिही वक्त व्य न च वक्तव्यमिति चेत्सत्यम् । सिद्धे सत्यारमो नियमानेति । धातु- पूकारानुबवेवचरेवेति । अत उखाल पर्णबत् इत्यादी नुमभाव । नुमयम इत्यत्र नुमिति योगविभागादचेरित्यस्य युजेरुदलक्षणलावा । थु- जेरममासे नुम् । यु । युजौं । इत्यादि । समासे तु अश्वयुक् । भ- श्वयुजावित्यादि । पचस्वित्यस्य नपुसकव्यक्तिविश्यत्वेऽपि लिया त्रिय ईविधे पुसीत्युक्तम् पुसोऽसुडित्यवो विभक्तिविपरिणामेन पुसीत्यनुवृति- नौ । ततश्च किरत कियवी इत्यादी न नुम् ॥ न्संमहतोधी दीर्घःशौ च ॥ ।। संतस्याप्- शब्दस्य महच्छब्दस्य च उपधाया दीर्घा भवति पंचसु धीवर्जितेपु शौ च परे । महान् । म- हाती । महातः । महातम् । महातौ महत । महता । महन्द्रयाम् । महद्रिः । इत्यादि । हे. महन् । उकारानुबंधो भवत्-शब्दः ॥ सम्महत इन्स् िच अपच मइत् च वेवा समाचार सम्प्रहत् वस्य नत्र वादीपो शरित्यवो वावृते महच्छब्दसाइचर्याच 'मस विमान- इत्यस्य किपि भर असावित्यादौ । न्सत्त्वेऽपि न ।। अत्वसो सौ॥ ॥ अत्वंतस्थासतस्य च दीप भवति धीवजितेषुशौ च परे।भवान् । भवती। मवंत. । इत्यादि । ऋकारानुबन्धस्य भवच्छ ने डिवाहिलोप । भातीनिश्मिद ।

·८१ । ब्दस्य नुमागम एक, न दीर्चः । भवंद । भव- न्तौ । भवन्त । इत्यादि । पटेन । पठती। पठतः । पटनम् । पठनी । पचंद । पचतः । पचंतः । इत्यादि शिकारातो विश-शब्द छ- शगजादीनामिनि पत्वम् । पी डे इनि इत्वं च! चारनाने । चपा जबाश्च । विद्-विड । विशी । विशः । इत्यादि । पकागन, पर शब्दों नित्य वाचनातस्विर सम्पः । जश्शमालु। पो ड. । पट्-पड् । पशिः । पड़भ्य.२ । प्ण इति नुहागम. पड्नाम् इति स्थिते। इण || सरत्या मधिनो डकारन्य णत्व भवति नामि परे।भि.पण्णाम् पदमु। कचिदपदाते पांतता क्यणीया ॥ से वो । भाषा भय च अचसी पयो अनादि वाना ते मुट में गुर पिदम इत्यादी न जुमागम । सारण मा बामलाम वीर इयर्ग 11नु पद इलाहीमोने यन मारपनिदानति। भावेऽपि पदातापगार या निकाल भवानि माय It दरार ॥ ॥ दोपू सजु आशि हवित्-प्र- भृतीना पकारस्य रेफोभवति रसे पदाते च ॥ दा । दापो । बोर। दापम् । दोषी । दोश- १ शमतामामियरमा तृनौतिपरिकप्यामितापसा अम् शिीष तु दिसतिदेशात् । गा । म । अदेश्य पारलौर । भरतीनिरिया पर यकाया पानि । पउन । विमद । हार पर परिद गवतोनितिमापूर- द ४३मु उपशने । ममा मेगा सिति सा सिर ।

·। प्रकरगम् ३] सडीका नत्य शताही तो परे नातना वा बकव्या ॥ ॥ दोष दोगः । दोसरा दोगा । दोयाम् । इत्यादि । सजू । सजुगी । सजुपः ॥ सजु- पाशियो से पदान्ते च दो वक्तव्यः ॥ ॥ स- जूभ्यामित्यादि । पुंसोऽसुइ ॥ ॥पुंसशब्दस्य पंच परेषु अनुट्टादेशो भवति डकारोऽत्या- देशार्थ स्वरेड म. ॥ ॥ अनुरवारस्य मकारो भवति स्वर परं । पुम्स् ति इति स्थिते । त्रि- तो नुम् । न्समहतोऽधीदवशी च । सयोगा- तरय लोप.। पुमान् । पुमांसी । पुमास. । पु- मांसम् । पुमासी । पुस । पुंसा पुभ्याम् पुति । हे पुमन ॥ समामि अन्यो गेरानि वसतोर इत्यनुवर्तते बहुवचन नर नाया मित्यमित याह । दोप्मजषि यादि । यद्यपि दाम्पतीनि दमेडोंसि दोरिति तना परत्वा स्त्रोवर्मा इत्यनेन मिनिस्तथापि जुपी प्रीती जोपण जुट् नेन सह वन इति सजमिन मिति परिकम्य निसर्गागस्तदनि यमागमे- पामप्युपकारक अव्यु पन्नाक्षाश्येण वा । नचाशीप्यतिरित्यादी रफ- प्ररूतिकस्य सपे वेत्यनेन पक्षे रेफादेशमग स्यादिति वान्यम् । वा- व्यवाहा शब्दव्यवस्था वा तदभावात् । शमादावनतता या पदव्येनन भकारीपादान भ्यामि या ड। च पक्षे श्रमणाम { सजुपानिपोनिति यो- विहस इनि मृगे यर्थ । मादपूर्वस्य शसे किषि उपधाया इकारे धा तुमबपियादिगोवर्गयो । भयवा वकव्यारमसामर्थ्यान, मोविएस इनि दीमात्रिकत्वधोवना कुर्व इत्यादी दिर्वाभाव । अव्युत्पन्नपक्षा- अंदारविध्यर्थं वा सप्तमीपहुवचने वालोरपि रेस्य विसर्ग १ धा- नोनीत नियमार | पन वा शरीति विमननीयममारों ।। . पारपणे । भरमातिइतिहम्म् । लोर । पानीतिगह ।

·মানমকি। (मज्ञा असंभरे पुंसः कम सौ । वेदान्तेकवेद्यस्यात्म- नो बहुत्वासंभवेऽर्थे वाच्यं सति पुंसशब्दस्य सुपि पर कगागमो भवति । न्योरायोश्च संयो. गायो । सहारककारयोलोपो भवति धातो- झते परे नाम्नश्च रते पदाते च । पुंक्षु । एवं विद्वान्द । विद्वान् । विद्वाती। विद्वासः। विद्वासम् । विद्वाती। अममवेशी । नारीवेद्यम्या मन ‘एकमेवाद्विशाय नेह नानादि किचने ' त्यादिमिरेको प्रतिपादितम्य पुम] बहु बहुवचामिल 4 मावि वे पिहितबहुवचनासमर इत्या । अथवा मनोगावलोपेन पन्धि निर्वन मभव मुक्ति । पुष बीत्यादिपयोगबाममो उदावि कमिधानेन समातीत्यर्थ । तन मयोगालोरे पपदेशपिकतम्यानन्याये। गागमे पले क्षाशे मयानुम्पर । यत्तु मध्यातिनोऽपि मकारम्नागि विवश्या सोरायोवेति सोप इति । तदमन । विपादित्वविवश अपामाणिकला । उन्युक्त्यैर सभवे शिष्टस्यो प्रमाणभाशत् भ तिप्रमान वसर्विर ॥ ॥ वसो सबधिनो वकारस्य उत्वं प्राप्नोति शसादी सरे परे तद्वित्त अपिडकार च। विदुप । पिदुपा। बसां रसे । विद्वद्याम् । वि- द्वद्भिः। विद्वत्सु । उत्यादि सुपचमठाब्दन्य अ- त्वसोः मो इति दी सुपचा । नुवचसी। सुवचम । है नुवच । सुवचसम्। सुबचसौ। मुवचस । सुपचसा । सुवा-याम् । सुवानि । उसननशब्दस्य भेद । उशनमा १ पत्ति ने विमइ । दिक्ष पाहि वसुगिया ।

·+ प्रकरणम् ३] एटीको.. न ॥ ॥ उशनस् पुरदंसस अनेहरू इत्यते- पा सेरधेर्डा भवति । डकारष्टिलोपार्थ.। उश- ना। उशनसौ ॥धी सातता नातता अंदता वा वक्तव्या॥ ॥ हे उशना हे उशनव-हे उशन। अदसशब्दस्य विशेष । त्यदादेष्टेरिति स- त्राकार.। अदसि इति स्थिते ॥ वमो रिति । अत्रापि पूर्ववद्वकारमहिनाफारम्य उत्वम् । वमोरेशानु- बधस्य द्वचनुबपकस्याति कमोरप्युपलक्षगवात्तस्थिवान् । तस्थुष 14. म्योवेनिमिताभावादिनि न्यायनिवृत्तागतोऽनपात्यालोप | तथा जग- न्वार जग्मुप इत्यनापि मो नो धातीरित्यस्याभाव । निमित्ताभारात् । वहिते पदय विदुष्मान् । ईपि विपी । ईकारे । पिपी । क्ले । उश- नमो धाविति मकारातम्योशनम् शब्दस्य समारस्थाने नकारेण नातता समारोपन चादतनापीत्यर्थ । नान्तादतयोपिकल्पे पक्षे सातप्रकतिरसी- नि निरूपत्व बोकमेव ।। ॥अदसो दकारस्य सौ परे सत्वं भवति । सेरी॥ ॥ अदसः सेरौ भवति । अमी। द्विवचन । अदन औ इति स्थिते । दस्य म ॥ ॥ मादृ ॥ उश्च उश्च ऊ आदसो मकारात्परम्यहम्वस्य -हस्व उकागे भवति दीर्घस्य च दीर्घ ऊकारो भवति । अमृ । बहुव- चने सर्वादित्वाज्यसी इति इ. । अइए । अ- मे इति स्थिते ॥ सो इनि अत्र त्यदादेरित्यनुवृत्तापपीदमो दम्य सावमभवाददस इत्युक्त- म् । माद । उ इति विगृह्य व्याचष्टे । उथ उश्चति । आदेशयोरेकमा- अद्विमावत्वा मा.परावादेशिनावपि एक्मान द्विमानौ प्रा।। ततश्चातरतम- वादेवमात्रस्यकमात्र उ । विमानस्यच द्विमात्र इत्यर्थ । सौ.म.।।

·एरी बटवे ॥ ॥ बहुत्वे सत्यदस एकारन्य इ. पागे सति । अमी । अमम् ।अम्। अमन । मत्वे उत्वं च कनेटा नास्त्रियाम् ॥ ॥ अमु- ना। द्विवचन अनीत्यातम् पश्चाद्धार. अ- मृभ्याम् । मिन् ॥ ॥ उदमदसोर्मिन् शिव भवति । न हारस्कार अभी अमुम। असभ्याम् । अमीभ्य । अमुष्मात । अम- भ्याम् । अमीभ्यः । असुप्य । आसि एवं अयादशे च रुते पश्चादुकार. । अनु- चाः । अमीपाम् । अमुष्मिन् अमुयो । अमीपु । सामान्ये अदस क, स्यादिवय ॥ ॥ अमुक अमुको । अमुके। बात हमाता एहिंदगाः ।। राषिअनादि मादित्यनुहारमुके इन मारे सारे 'प उत्त हति पाययेनत् । अन्यथा परिनियामरामापार मागन्य इति सा- गा ये विशेषाराशनेऽ भन्मश दा कपययोगवि स चम्माधि से सिमदयस्यादि मति महसूशब्द तद्वत् । तान्तिस्यापदसोऽदए- कार्य भवतीय श्रेणार्थ ।। मरवा मिश देन मार उपर को नतम से सकारस्य आदिवदिति म्यादिवर मारा मरती । ततश्च र माये पस्तिग्नद्रहणेन पार इति स्प्रत्ययमाहितस्य से मीस इत्यादि- कायें । वरात म्यादिवदित्यवे पाठ { असा । इति सीमयो नियुमो मदर इनि मेरी इन्व हम्बो वेसवो महाप्लत्या वानर पपत्ययहि- तम्य या ओवामानपी च स्यासिति चारादतिका मात्परस्यौद म मुक । केचित्त कपन्यम्य म्यादिधाविदेशातपरयेऽपि पदाध मनो त्यादि भवति । व्यवधान न सानौवेत व जामुक्#रादिपयोगशि. हिरिला । सदसन (गणिमिविरोधात मनमा समुधम्मादियादिषु क- ·प्रकरणम् ३] ८२. प्रययमहितस्य मादिका समसमान अमुरुशम्यादि तु पृथक्शन्द- स्वास। इति मागसवमसादे हसाता पुलिगाः अय हसत स्त्रीटिगाः । तब हमारत उपान- शब्द. नहोय. ॥ ॥ नही हकारस्य धकारादे शो भवति रसे पदाते च।वावसाने । धस्य दल तत्व च । उपानत-उपानद् । उपानही । उ- पानह । हे उपानत् । उपानहम् । उपानहीं। उपानहा। उपानहा । उपानभ्याम् । उपान- निः । इत्यादि । वकारातो दिव् शब्द । दिव यौ। दिवो वकारस्य औकारादेशो भवति सी परे । यी । दिवौ । दिवः । हे द्यो । वामी।। ॥ दिवो वकारम्यामि पर वा आत्वभवति ।धा- म् । दिवम् । दिवो । दिव ( दिवा । नहइति इति धानोश्च झम इयपिकारादवन हमित्यादावपि । उपनयत इत्युपागत् । दिवइनि । भगविस्यवृत्यमानात ये छौ । उरसे ।। ।। दिवो वकारस्य रसे परे उकारोश- पति । शुभ्याम् । शुभि । धुपु । इत्यादि । रे- फातश्चनुशब्दो नित्यं बहुवचनात ॥ विचतु- रो खिया तिवृचतसृवत् ॥ ॥ स्त्रिया वर्तमा- नयो विचतुझब्दया तिसृ चतसृ इत्येता- वादशी भवत' विभक्ती परत । कारश्च - कारवत् । तत रतुरार इत्यार न भवति । तिस्त्रः । तिन । तिसृभिः। तिसृभ्यः । तितृभ्यः।न ·२० सारततलिया [सना तिसृचतमृ॥ ॥ छंदगि वा ॥ ॥ एतयोघी न भवति नामि परे । तिसृणाम् । छदाम तु वा भवति । निसृणाम्-तिसृणाम् । तिसूत्र । एवं चनस । गिशब्दस्य भव ॥ उरमे इति 1 उश्च स्मथ उरम तस्मिन् । वसोवी उमियत उमिन्यनु वर्नने ततश्च धूपित इत्यादि । केचित्तु पये इति पेठ । म उ उरसे इति द । रसम्यहमोपलक्षगार उ उ इति योगविभागाद्वा । धुहय इत्यादी ह- कारेऽपि उत्वम् | विचतुगे विया तिपृचतम | ऋदिनि द । स्त्रिया- मिनि निचतुर्विशेषगम्' । स्त्रीपाचक्योरित्यय नतश्च प्रिवास्तिनश्चतस्रो वा यस्यामो प्रियतिमा प्रियचनर्मचारे पुम्यपि सामाचक वादात वादेशी। प्रियाम्बयनीगिराच वार चत्वारि वायम्या सानियनि प्रियच वा । इ- त्यादौ निचतुरी मीराचा सामावास्त्रियामपि नादेशौ । ततस्तुगर इत्यार न भवतीति । मानो टरित्यत स्तुत इत्यावृत्तेस्तम्य च तपरत्वा नावन्मा अग्राहकवादम्य च नकारानिदेशात गुगर इति मनेग आर न भवतीत्य- थे । अपादीता मर्गमिद्विरिति अपि तुल्यन्यायवार अम्शयों रस्य सो न पुम इत्यभानेकार्य समानानुत्ते िवरचतमभ्या शमोऽलो पो नत्व च । दीर्घरमागतादेशमपहाय तदविदेशादामि तुट् । नया गौगत्वेऽपि अन्शमारस्य कवो ड’ उ । मो न पुम इत्यादिन में रा धेरर् इत्यादि च भवति ॥ वाहिसे ॥ ॥वात्तोरिकारोकारयो? भव- ति रेफवकारयोहतपरयो पदान्ते च ।गी. । गिरौ । गिर. । हे गी ।गिरम । गिरी। गिर । गिरा । गीभ्याम् । गीर्भिः । गी । एव धू । धुरी । क्षुर । हे धूपू । पुरौ । पुर । हे पू. । गनिगरगे। अम्मानिनिनिरिए । तसिइर। गिरतातिरम । र हिता- याम् । अस्माकिर रेफरतितको मारिता । भूमोतिरिम: । ३ पालना गरम्मा पारित । योइसइवि दोई शरिन । । - ·N 1 . प्रकरणम् ३] पुरा । पूाम् । पूभिः । पूर्षु । धकारांतः स- मिध-शब्द । समित्-समिद । समिधी। समिधः। हे समित्-हे समिद् । समिद्याम् । समिद्भिः । समित्सु । भकारातः ककुभशब्दः । ककुप्-क- कुन् । ककुभो । ककुभः । हेककुप-हे ककुन । इत्यादि । दकारांतास्त्यदादयस्तपा त्यदादेष्टे- रिति सर्वत्राकार' । आबत स्त्रियामित्याप । स्या । त्ये । त्या । सा । ते । ताया।ये। याः । एषा । एते । एता । अन्वादेशे। एता- एनाम् । एते-एने। एता:-एना । एवं किम् । का। के । काः॥ य्वोरिति । इश्च उश्च य तयो र्च व च र्व तस्मिन् । मिलोपेऽपि म त्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिनि दीर्य । बोरिति योगविभागामुपी सुपिमा इ. त्या सेलापे सत्यविमर्गेऽपि इकारस्य दीर्य । दोपामिति रेफादेशोवा ।। इयं स्त्रियाम् ॥ ॥ इदम्शब्दस्य स्त्रियामियंभ- वति सौ परे सिसहितस्य । इयम् । इमे । ड- मा । इमाम् । इमे ।इमा । अनया। आभ्या म् । आतिः । अरयै। आभ्याम् । आभ्य.। इ- त्यादि । चकारात त्वच् शब्द. । चो कुरिति कुत्वम् । त्वर-त्वम् । त्वची । त्वचः । त्व- ग्भ्याम् । त्वक्षु। हे त्वक् । एवं ऋज वा प्र- भृतयः । अप्-शब्दे । नित्य बहुवचनातः । । , आप्लव्यानो । अस्य आमोते किव दसधात सिद्धम् ।

·1 - अप जम् इति स्थिते । मम्महत इति दीवः ।, आप.। द्वितीयावरचने पचा इति विशेर- णान् नदीव । अरः। इमि आदेशगिरानमामप्यायशक्षामा सोर । आयामि गावामागश भार । प्रातिमियानासहित कायनादिति योगनिमाई ! ॥ ॥ अवाटीना सार परे दत्वं न. वति। अद्भिः। अदया । पदया। अपाम् ।अ- प्शकरातो दिशशब्द. 1 दिशांक ॥ ॥दिशा- श् स्मृश् मृा इत्यादीना रसे पातं च कर भपति । दिक-दिग् । दिशी। दिश । हेदि- क-दिग् । दिशम् । दिशा। दिश । दिशा । दिग्भ्याम् । दिग्मिरित्यादि । पकागतस्विश ब्दः । पोड इति उत्वम् । वावमाने। टकार विट-विड्। स्वियो। विप हिचिट-हलिड़। हेलियो । हविना विपम् । विस । वि। विरा । विड्भ्याम् । मिहिः। इत्यादि । आ- शिशब्दस्य सजुशनवद्रूप नेयम् । आशी. । आशि।। आशिर । आशीभ्याम् । आशी- प्यु-आशीपु । हे आशी । स्त्रीलिगस्पाइस- शब्दस्य सी न विशप । द्विवचनादाटग्यमले दिश आने साने। रमाका शानिमिह २ अट शाम मगाम् । माशात परापाइसमिती इयम् । घर परिवारहनि र पो. हिनिदीप । आशास्तविपद ।

·प्रकरणम् ३] - । च कृते अनतरमावतः नियामित्या दीर्घत्वं विभक्तिकार्य पश्चान्माद इति स्वस्य दीर्घस्य उकार ऊफारश्च । असी।अमू। आसू . । अमूम् । अमा अमुवा ।अमुभ्याम् । अमूभि. अमुप्य। अमुभ्याम् । अमूभ्य' । अमृध्या । अमू- भ्याम् । अमभ्यः । अमुष्या.। अमयो । अमु- पाम् । अमुप्याम् । अमुयोः । अमूपु ॥ इति हस्ता चोलिंगाः। भिदपामिल । भगामिति याचनातनिर्देशाभित्ययहुवचनात येव द- व स्यान गंगाने भत उसमयादीनामिति । तस्य सद्भुत्तरपदस्य चेति व- उत्तरप्रभृतीनामपि भवाति मार । पष्टीनिद्दिष्टत्वादतस्य दिशाम् । चो हरियन कुरित्यनुवर्ततापहवयनारप्रयोगतो दधृषतु । बिहप्रभृतयोऽप्यूखा । इति मारलतप्रमादे माता सीलिगा । Jio अथ हसांता नपुंसकलिंगाः अदय॑न्ते । रकांतो बाद नपुंसकात्स्वमोलका वा २ । वारी२ । वारि२ । अयम इति विशेषणान्नम् न भवति । वारा । वायाम् । वाभिः । वारे । इत्यादि । चतुझदे चनुराशौ चेत्याम् । च- त्वारि । चत्वारि । चतुर्ति । चतुर्व्यः । चतु- र्य । चतुर्णाम् । चतुपु । नकागतोऽहन्श- ब्द.अन्हः सः ॥ ॥ अहनशब्दस्य नकारस्य सकारो भवति रसे पदाते च । स्रोर्विसर्गः ।

·सारस्वतीया - Pra अहः। ईमा। बेडन्योः ॥ अन्ही-अहनी । अ- हानि । अन्ता । अहोभ्याम् । अहोतिः । अ- न्हें । अहोभ्याम् अहोभ्यः । अन्हः । अहां- भ्याम् । अहान्य । अन्ह । अन्ही । अन्हा- म् । अन्हि-अहनि । अन्हो । अहस्तु ॥ ब्रम- नशब्दस्य रसे पदाते च नम्य लोपो बक्तव्य.॥ ब्रह्म । ब्रह्मणी । माणि । पुन. । ब्रह्म । ब्र- मणी । ब्रह्माणि । ब्रह्मणा । ब्रह्मभ्याम् । ब्रह्म- भि । इत्यादि । मवोधनं ॥धी नपुसके नलो- पो वा वक्तव्य ॥ ॥ ब्रह्मन् । हे ब्रह्म । एवं। चर्म-वर्मन-शेर्मद-कर्मन्-व्योमेन-दाम-ना मंन्-प्रभृतय ॥नांताददंताच्दसि दिश्योलो- पो वक्तव्य ॥ भयम इति । नुमयम इत्या नपुगस्य यस्य मयम इति विशेषणादिन स्यर्थे । अन् । सावित्यत स इति । ब्रह्मनशन्दस्यति नामो नो. लोपराधान्यनत्यर्थ । अयथा ब्रह्मभ्या ब्रह्मभिरित्यावारीत्यादिप्रस ग। अपाविति निषेधस्य नोनमनित्यमिति नामो लोपशिति योगविभा. गावा सनुनी नपुसकाना न तोपो वनि । ऐना हेनान ।। छदस्योगमजानागमजयोलोपालोपी च वत्त-- व्यो। ॥ परमे व्योमन्न् । सा भूतानि । त्य- भौहाक्पागे । अस्माननिहारिनिकन् । नाहातिप्रकासमितिमिमह । २ यहि मुली । जय हेनस्यानि भर । नस्सवात्यम् । भागमतिम्त्यम् । ३ वरपति भक्षणयो । अस्मा म ग तो मन् । ४ वृन् वरणे । पूत् । शहिसाप मस्यपूर्वदना ६ हुन रणे। मस पूर्ववत् । ७ वेगमरणे । अस्य नामादयति निपासवे । ८ ड्रग लाने । गर्ववत् ।९ म्नाअभ्यास । अस्यनामादयइति निपाउने में ·प्रऋगम् ३] ९० -झानास्थमाटुंकि कने टेरत्वं न मनति । स्या- दाविति विशेषगात् द्विवचनादौ टंरत्वे कने स- वंशब्दवद्रूपं नेयम् । त्यत् । त्ये । त्यानि । पु- नः। त्यत् । त्ये । त्यानि । त्येन । त्याभ्याम् । त्यरित्यादि । एवं । तत् । ते । तानि २ । यत् । ये। यानि २। एतत् । एते । एतानि । कि- म् । के। कानि २ । इदम् । इमे । इमान २ । तृतीयादी सर्वत्र पुंवत् । चकारात प्रत्यंच्-शब्द । प्रत्यक्-प्रत्यग् । अंचेरलोपोदीर्घश्च ॥ प्रतीची। नुमयम ॥ ॥प्रत्यचि २ । तकारांतो जगच्छ- ब्द. । जगत् । जगती। जगति । पुन । २ जग- ता। जगल्याम् । जगद्रिरित्यादि। महच्छब्वे- तु सम्महत इति सिविपये दीर्घो न । महत् । महती। महाति २ । इत्यादि । पकारातो हवि- प्-शब्द सजुत् च । हवि । हविपी। हवीपि। इत्यादि । सजू. तजुपी। सजृपि । एवं सकारा- ता पयस् तेजस वर्चस्-प्रभृतय पय । पयसी। पयाति । २ । पयसा । पयोभ्यामित्यादि । अदस-शब्दस्य स्यमोटुंकि कृते स्रोविसर्ग । द्विवचनादा टरत्वे ने मन्वोत्ये। अद । अ- मू । अमृनि । पुनः । अद । अमू । अनि । 7 । , गागती । अगापितितिधि गुतामिनुहोताना शिपिदुत्वमितिद्वितः । गयादी मिति म र इसातुर ! • पौ । पोइ हान । उभरमादपिका- नोरसुरिनिभ ।

·सागवाया Tamne अमुना। अमुभ्याम् । अमोति.। अमुम्ने। अमूभ्याम् । अमीभ्यः । अमुस्मात् । अर. भ्याम् । अमीभ्यः । अनुष्य । अमुयाः । अ. मोपाम । अमुम्मिन् । अमुयो । अनी ॥ पुलिगवत् ।। इतिहमाना नानकोटगा' ।। प्रदमोति मोत्यमा मिसे भागमजस्यापि नम आदमो लुक, साभार यायम्य' का नित्यचादरम्यासिति । अपना काम आदी च्छेद , वतश्च शिनो निमिताभारन्यायेन समुपधादी सानिवृत अप रम्य आशर । अथरा वा इति च टेलाप । ना भपती र्य ततम शिरर वाभावागमनमीत्यमित्यनिरवाद्वारा भाने सागर । भारियन टेपलक्षगत्वाच्छदावा गपश मनापू कवेनानिय शादा । व्योमन् इयत्र नलोपामार | परमे भान स्या योजनामम् । त्यहादीनामिति । 'लुकि न सिमितमि' rai पादित्य ॥ इनि हमाा नपुसकालगा। ॥ अथ मनोवलय निरुप्यने । तयोश्च वान्पलिगत्वात् विप्नपि लिंगं समा- नं रुपम् ॥ त्वमह सिना ॥ ॥ युष्मदस्मदो सिमाहितयोम्बमहमित्येताबादेशी भवत य- थासस्पेन । त्वम् । अहम् । गुगाती द्विवचन। ॥ युष्मदस्मदोद्विवचने परे युवाव इत्येतावा- देशी भवत । भयदि । निगिस्वरातसातनिरपणानंतर ! नानि च पुग्नदि चा स्मदि च भागरित्यादी नामभ्य पृथकार्यकारिवादन पृगुलियुनेर । स्वमेव कर स्वरूप विनरभयाद्रीणवादिपरियागेन सत्वोदित पराये 1 युगी तवायात । युथ्यसिम्मानिति पनि । २ अगम । ।

·प्रकरणम् ३] सेट्रीका नास्वरूपमानवाचिल्वेन चेत्यर्थः । वाच्यालगत्वादिति । वचन वाक् व- स्या लिंगत्वात् खविषये लिगघोतकामावादित्यर्थ । अयमर्थ । सर्वस्य त्रि- गुणारब्धतेन मनोद्रिक्तदाचित्वे पुस्त्व रजसद्रिक्तवाचित्वे स्त्रीत्व तमउद्रि- कवाचित्वे नपुसकर भवति । अनयोस्तु धर्भिमानाचि वेनालिगत्वम् । अथवा | उपचयापचयाधमायाचित्वादलिंगत्वम् । अत एवोक्त । 'म. लिगे युष्मदस्मदी' इति । केचितु " वाच्यमित्युच्यते भेद्य तलिंग भज- तु य । विशेषणल्यमापनो वायलिग व उच्यते ॥ इति रिशेप्य- लिंगत्वादलिगत्वमित्याहु । वदसत् । शुक्लादिशब्दानामपि वायलिंगत्वे- नालिगत्वप्रमत्त्या आबाघभावप्रसगा | अनापि सीवाच्यने आप्रस- गाय । त्वमह साकेतिक प्रथमाद्विवचनात । मिना जमा डया डमेति स- हार्यतृतीयानिर्देशात्समासे प्रधानन्चे गाणवे चानयो संदेव पने भादेशा मवीवि सूचितम् । ववश्च परमत्व परमाह तथा त्वा मा युवा आवा युष्मानम्मान्वातिकाव इति धिमहे । अतित्वम् । अत्यहम् । एव जसा- दिप्वपि । युवावो । द्वयो वचन द्विवचनम् । द्वयर्थवाचित्वमित्यर्थे । तनश्च गांगत्वे द्वयर्थवाचिनोर्युष्मदस्मदोद्विवचनपरत्वाभावेऽपि युवावी स्व एव । यथा युवा भावा अतिकात अतिक्रातार अतिकातेने यादि विग्रहे जतियुवाम् । अत्याताम् । अतियुवान् । अत्यावान् अतियुवया । अत्या वयेत्यादि । ननु द्विवचनपरत्वाभावेऽप्यादेशे युक्योराक्योर्वा पुत्र युप्म- त्पुत्र अस्मत्पुन इत्यानावपि द्वचाचित्वायुप्मदम्मदोयुवानौ स्यातामि- ति चेत् ! मैवम् । य्वी वेत्यतो वानुवृतेर्व्यवरथया तदभापात् ।। आमौ ॥ ॥ युष्मदस्मदो पर औ आम् भवति । युवाम् । आवाम् । यूय वय जसा । जमा सहितयोयुष्मदस्मदोय वयं इत्येतावा- देशी भवत. ॥ त्वन्मदकत्वे ॥ ॥ युष्मदस्मदो- स्त्वन् मत् इत्येतावादेशी भवत एकत्वं गम्य- माने । एकत्व नाम एकार्थवाचिव नत्वेकवच- ·. नम् । तेन त्वत्पुत्रो मत्पुत्र इत्यादी लन्मगाद- शाभवत एव । भामा निनामा समानिय निगामध्योपासावीस्पत्यम्यामगार यया मादेशक रियाशित माम् । अमादेशलामा IITRIAN समरियापन गरिमा । भगदो शाम न्यायम्पायो म पएलीम या मारपत्यारलार पमा । पकने कार्य ग. पिने इल्यो । हामी भरिकांचा यादिशीम अवियाँ শপিণ্য; ! খ ম মােশাল মিশা ঘে- কাশমান্নান মামারানিদেন । ভানু। हिमादि। ओम्रो ॥ ॥ युष्मदस्मदोप्टेरात्वं भवति अ- मि मकारे मिसि च परे । लाम । माम् । युगाम् । आगाम । त्यदादष्टेरो ने सीनि दोपवम ॥ शनो नो दत्तव्य ॥ युप्मात् । अस्मान् । स्वरमहादेशे ने ॥ एटायो । गुप्मदम्मदोष्टरत्व भवति टा डिइत्येतयो. परयो । अयादेश. । त्वया । मया । युवा- भ्याम् । आवाभ्याम् । युप्माभिः । अस्माभिः । तुभ्यं । महा ॥डया ॥ ॥ डेसहितयोर्युप्मद- स्नदो तुभ्य मह्यमित्येतावादेशी भवत' । तुभ्य- म्। मह्यम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् ॥ भ्य- स् इभ्यम् ॥ ॥ यमदम्मद्या परो भ्यम् उभ्यं भामरमा इति। - ·1 प्रकरणम् ३] सका भवति ।शकारो भकारादित्वव्यावृत्त्यर्थः । तेना- त्वत्वे न भवतः । युष्मभ्यम् । अस्मभ्यम् ॥ आम्मी इति। आ अम् स्मीभम् चमच मिश्च आमिम्भ चम्मिन् मिना- भिसुपलक्ष्यते । ननु अ एव विधीयताम् । विधानमामर्थ्याच्च टेरनवृत्ती पष्ठीनिर्दिष्टन्यायेनात्यस्यादशेनेष्टमिद्वी दीर्घविविवैयमिति चेत् । भवम् । युप्माभिरित्यादावकारातत्वेन भिमो भकारस्याकारमसगात् । शमो न इति सोन पुस इत्यस्य पुलिंगविषयत्वेनानयोश्च लिगविशेपाभावानत्वामाप्तावा- राम । यस /डमिभ्यसो स्तुरित्यत्र इसि साहचर्याचस्पचभ्या एवेत्य- बधारणात्परिशेषाचतुर्ध्या भ्यम इभ्यम् भवतीत्यर्थ । अनेकाक्षरा देगत्वा- हुरुत्वेन सर्वादेशत्वमिही शित्वरणप्रयोजनमाह । शकार इति । व्यर्थ स- किचिदिष्टं ज्ञापयतीति न्यायादित्यर्थ । अपवादनिवृत्तावुत्सर्गप्रवृत्तिरित्ये- त्वमपि नेत्यर्थ ॥ डसिभ्यसोः इतु. ॥ ॥ पंचम्या डसिभ्यसोः इतुर्भवति । शकारः सर्वादेशार्थ । त्वत् । मत् । युवाभ्याम् । आवास्याम् । युष्मत् । अस्मत् ॥ तव "मम डसा । ॥ डसा सहितयोर्युष्मदस्मदोस्तव मम इत्येतावादेशौ भवतः । तव । मम । युवयोः । आवयो । स- दित्वात्सुट् ॥ सामाकम् ॥ ॥युष्मदस्मद्भया पर. साम् आकं भवति । युष्माकम् । अस्मा- कम् । त्वयि । माये । युवयो । आवयोः । युप्मासु । अस्मासु! हामिभ्यसोगिति । नानुबधरुवमनेकान्त्वमित्युकारानुबधवाइनेक्वर्णा- देशवाभावात्षष्ठीनिदिष्टत्वेनात्यस्य माप्ती शित्वात्सर्वम्येत्यभिप्रेत्योक्त श- कार पर्वादेशार्थ इति । त्वमदादेशे त्यदायत्व सयोगावलो वा । न. १ अनेकारत्ममिया ।

·-सारस्वस्पिा. मेव सोपा विधायता एनिवारी मिति पाई- না । যে সব শয়ন শাখা । लागिम न मानोति माध्ययुगदत्यादिश्यादिमिर प ष थी। साम । गुदा भाग माग ग आर माय मगुदवाया विधाहर गुमागरमोऽमा रानीसियन ए इति भागी- भागारो भयादेशेष भयो भतियागो भागयुमपामित्यादि । पथि समुसिरप भारिमुनित्य नाराम नारायणगोपार भवायोति शिवास्त्यिापार । मानिधान मिरारम्बिधान मा विमुन्नित्यर्थ पो नारंगतियाम्य शिपिग रखवायानि पिपई गोगरये हिमादिचिन गुगारादिमिनमुनमुनियापार यभागदि । "युमरमधील दिव उदधी मम्ममागात !! भवनका परिवर- मस्थ समामा ।। भगियरवी कई ममामवावदारयोर इत्या- देशी भववो दिखातामा ममामा | जारिस चापा ममतु. ग्य वया मायम् ॥ यूय धर्य राहमिति मात्र स्युरादेशा "इति । उदाररणानि शु तमामाता गुगान ॥ अधानयोरादेशविशंपविधि, प्रदश्यते । युष्मद- स्मदो पष्ठीचतुर्थीद्वितीयाभिस्तेमे यांनी वस्- नती ॥ ॥ क्वचनेन सह तेमे भरत. । . द्विचननेन सह वा नी । बहुवचनेन सह वस्नसी। "स्वामी ते स समायात स्वामी में साप्रत गतः॥नमस्ते'भगवन्भूया दोह में मो- क्षमक्षयम् ॥ ३॥ स्वामी वा स जहासचिटष्ट्वा नी' दानयाचनाम् ॥राजा वा दास्यते दानं भवाम्यागी। २ अनापपईया । नम तिरपारेविन। ४दानपत्रिचतुर्धा। ५ अपिताम्यादिये गैर 7१६गर पछी । दाना चतुर्थी। + ·। प्रणम् ३] सटीका. ज्ञानं नौ मधुसूदनः ॥ २॥ देवो वामवताद्वि- ष्णुर्नरकानौ जनार्दनः ॥ स्वामी वो" बलवा- नाजा स्वामी नोऽसौ जनार्दन ॥३॥ नमो घो" ब्रह्मविज्ञेभ्यो ज्ञान नोंदीयतां धनम् ।। सानंदान्व. प्रपश्याम पश्यामो नः सदु:रिवनः ॥४॥"वामामा अमा सहितयोर्युष्मदस्मदो- स्वा मा आदेशी भवत । "पश्यामि त्वा मद लीढं पश्य मा मदभेदकम् । पश्यामि त्वा ज- गत्पूज्यं पश्य मा जगतां पते ॥ पथ्यादिसहितयायुष्मदस्मदोस्तेमयादिविधाने यथाऽमि तेमयो बाधित्वा न्यामा इति विशेषादेशी भवतस्तथा षष्टयाधेकवचनबहुवचनयोस्तवममा- दिविशेषविधिभिस्तेमयादयो बाध्येरन् । ततश्च पष्टीचतुर्थीद्वितीयाभिरिति सामान्यवचनमेवत्तद्विवचनमात्रविषयमेर स्यादेव च यथासख्यात्वात्प- उद्यादित्रिवचनसहितयोस्तेमयो मसभ्येयातामिन्यत आह । अथानयोग- देशविशेषविधिरिति । आदेशास्तबममादयमोपा नेमयाधादेशविशेष विधान- मित्यर्थ । एव च न बाध्यबाधकभावादिदोष । युष्मदस्मदो तेमयादीन । मत्येक युष्मदस्मद्या सबवाद्ययासस्यत्वम्, पष्टयादीनां च त्रिवचनात्म- कत्वेन वेमयादित्रिकाणा प्रत्येक यथासरयत्वमनुसपेयम् । षष्ठीत्यस्याम्पस्व रत्वात्पूर्वत्वम् । केचिनु " वैपरीसविधानेन नियमो नेप्यते दुवै ॥ अतो भववि सर्वात विमक्ति वसादय ॥१॥" अत एव 'गेये केन विनीती वामि' त्यादिमहाकविप्रयोग इत्याह । अत्र वा वैत्यतो वानुवृत्तस्तस्य च व्यवस्थया अनन्वादेशे विकल्पेन अन्वादेशे तु नित्य विद्यमानपूर्वप्रथमा- पात्परयोरन्वादेशऽपि पिकल्पेन पष्ठीचतुर्थीद्वितीयाभिरिति सहार्थतृतीयानि देशाद्विभक्तिलोपेन भवति । युवयो पुत्र. युष्मत्पुत्र इत्यादौ । भनन्या- देशे वेमयादीन् क्रमेणोदाहरवि | स्वामी ते इत्यादि चतु' श्योक । त्वा- पूर्वत । ९ कर्मणिद्वितीया । १० पूरवत् । 17 सायादियोगेषष्ठी। १२ पृ. भवत् । ३ नमआदियोगनवतुर्थी । १४ सम्पनेचरी ।

·- सारस्वतप्रश्मिा. मामा ! अमेति तृतीया | तेमयोरपवाद । शेष पूर्ववत् । मद्देन भालोटो युक्त मदो मत्त इत्यर्थ ॥ नादी॥ ॥ पादादी वर्तमानयोयुष्मदम्मदानते आदेशा भवंति" रुहो विश्वेश्वरी देवो युप्माकं कुलदेवता ॥ स एव नाथो भगवानस्माकं पापनाशन' ॥ पादादाविति किम् । “पा- तु वो नरसिंहस्य नग्वलांगलकोटय ॥ हिरण्य- कशिपोर्वक्ष क्षेत्रासकर्दमारुणा."॥ नादाविति । आणनिति सामान्यत आदेशमानभृतयोरादेशनिपे गाला- पातु मां पावित्यादी वाफ्यादिभूतयोरपि न पादासावित्यत्र नेवि योगवि- भगात्मपोरनपनादिन्याधुक्त यथा । देवाम्मा पाह चहरे विष्णोऽम्मान रक्ष सर्वदा । विशेष्यपूर्वमनोधनेतरपूर्व सोवनातात्परयोस्तु भव येव । योगविभागम्यष्टमिद्धिरेतुत्वार । यथा । हरे रूपालो 7 पाहि मर्पदा रक्ष देवन ॥ चादिभिश्च ॥ ॥ चादिभिरपि योगे नेते आ- देशा भवति । " तव चाय प्रभुर्विष्णुर्मम चार्य तथैव च ॥ तब ये शत्रगो राजन् मम तेप्य- तिशत्रवः"। चादिभिरिति ! च वा ह अह पति पच चादय ।" आवयोर्युवयो- श्वेशो वेशोऽहेशस्तथव च अहेश आवयोरेव हरिमोमेव रक्षतु " सा- क्षाधोगेऽय निपे । युक्तंयुक्त तु हरो हरिश्च मे स्वामीन्याही भवत्येव । भनुतसमुच्चयार्थाच्चकागनेति योगविभागाद्वा । अचाशुपज्ञानार्थे धातुभि साक्षात्परपरया वा योगे नेते स्यु | यथा चेवसा या समीशने । भक्तस्तव रूप “यायति । चाशुपज्ञानास्तु | भक्तमत्वा पश्यवि चक्षुपेत्यादि प्रयोग- १ चादीना युष्मदस्मदय समुचयाध वानरत इत्यथे । २ युमदस्मदर्भया ग- सानादि सम्बदसम्भल इत्यर्थ । . + ·वो शेयम् । नामारुयातनिपातोपसर्गात्मकचतुर्विधशब्दानुशासन तावच्छ- दशात्रम् । तत्र नाम निरूपितम् । वक्ष्यति चारयातम् । चादिनिपात ॥ ॥चादिर्गणो निपातसंज्ञको भवति । च वा ह अह एव एवं नूनं पृथक् विना नाना स्वस्ति अस्ति दोपा मिथ्या मिथ- स् अथ अथो यस् श्चत् उचैत् नीचैस् शनैस् स्वर अंतर प्रातर् पुनर भूयस् अहो स्वित् उत् सह ऋते अतरेण अंतरा नमस् अलम् कृतं । अमा नो ना प्रतिपेधे । ईपत् किल खलु वै आरात भृशं यत् तत् ॥ स्वराश्च ॥ ॥ इत्येवं- 'चादिगणो -निपातसंज्ञो भवति । तत्रादिगणो विभक्त्यर्थे निपात्यते । तस्मिन्निति तत्र । यस्मि .निति यत्र । कस्मिन्निति कुत्र । क्व । कुह । अ- स्मिनिति अत्र । कस्मिन्काले कदा । तस्मि- काले तदा । यस्मिन्काले यदा।सर्वस्मिक्काले सर्वदा । तेन प्रकारेण तथा । एवं । यथा । कथम् । अनेन प्रकारेण नादौ । ।। इत्थम्। तस्मादिति तत.। एवं । कुत । अत । इत' । निपातोपसर्गाणामपि स्याधतच्चात्तदतनिरूपणे माप्ते चादी पसगतो निरूपयन निपातसज्ञासूनमवारतयति वादिरिति । अन्यार्थानामेव चा- दीना निपावत्वदर्शनादद्रव्याधादिगंणो निपातसज्ञो भवातीत्यर्थ । तवश्व चश्वोरशशाक्योरित्याधभिधानाचादीना चौगदिद्रव्यवाचित्वे निपावत्व न। द्रव्य चौक । “ वस्तूपलक्षण यत्र सर्व नाम प्रयुज्यते || द्रव्यमित्युभ्यते सोऽथों मेघवेन विवक्षित " इति । भेद्यत्वेन विशेष्यत्वेनेत्यर्थ । अत्र यपि निश्चयेन पत्त्यनेकेष्वप्निति निपातानामन्वर्षसज्ञाविज्ञादनेका- -

·भावरिया
पिम् । वापि अपिदप्रयोगानुमारेगा पापन्युत्पत्ती किया गेडष्य
करो। 'भरावये ममापारपरेतरमामये परिनिगोंगे शुभ्योगिगा.
भारणे | पारम्य पूरणेऽन्यु चाययम् ॥" मापानको
मुम्पमिदाबावानमिति । ममदापमान गमादार । प्ररयानी
परयोग । एस्मानेपच्या गमुमय । गोदाहरणानि । निशामद
गौचालय। पागीय पानोप पगिरावम् । रामाराध गमरणी।
ईभर गुहेच मज ।। चाइच मयुन्या यातोदिया।
भर पमान तपमदिमा बारममा मामी गाथ्य च।
भीम पायावयाची यमानानानकिन्नानामि ॥ ममुधर चा
व्यप या परा मातम्"" मा या दशमोतीया वा मानिसमा
मम ॥ जाता म ये नुहिनमचिनी पमिनारावा"1 माग वा चोदि.
निवारक र मुनमीयंशालिन । वायुमो ददलो या। "पादस्य पूरे
होम विनियोग चातिको योनि दोगच सहमाम गमयमा
मवे । उपविशति उपाध्याय ६ मी! "विनियोग तयाचाराविकोपूनने.
इत्यह" वह माम गन्छ । सयमद रफेन यासाचार्गमए पदावि गमय.
लिम मागकमध्याय ! " अयोगम्य व्यवन्छेऽत्येवायोगान्ययोग:
यो । पावागणे चोकमार्य चतुरर्थकम् "रोपणमगतस्या
योगम्पादो । झियासगतम्यात्यवायोगव्याच्दोऽध शिष्य
मातम्य चान्ययोगव्याच्छेदोऽर्थ । शम पार पर। नील मगज
भवत्येव । पार्ष पय धनुर । कर्मव्यमे " प्रकारे
चापोंपदेशागीरनिश्चये ॥ भएवम्य परामर्श निदेशेऽप्यत्यय
विर"। एवं कुरु । भामरेव सिम । एस पठ । कु ।
एवमेवत् । पनादिनि देवः । एवं वावत् । नूनं धऽव्यय मोका
मर्थत्यापि विनिश्चये "नून भरत फुला दि काशा । नून हवाम्म रार.
णम् ।' पृथग्विनाच भेदार्थ नानानेकविनायो । त्वत्त पृथक् ना-
स्ति वधु 1 विना वात विना वर्ष ! जानाविध देहमा ममाजम् । नाना
रोनिष्फला लोक्यात्रा ! " पुण्याशी क्षेममागन्य स्वस्विमत्यभिरादने"
स्वस्त्यन्तु वे धार्मिक मत्मसादार । स्वस्ति तेऽस्तु लत्या सह वृक्ष ।
स्वस्त्यस्तु वे सौम्य चिराय जीव । स्वस्तिश्रीभमुमशुभपुरात राज्ञा मनः

·मकरणम्३] - स्कृता विप्रा. स्वस्तीत्येते प्रयुजवे । " अस्तीवि विधमानार्थे दोपा राना वुदीरितम् । मृपा मिथ्या च वितथे रहोऽन्योऽन्यायोमिथ ।। अम्तिः क्षीरा गीः । दोषामन्यमह । मृपोधा | मिथ्यावादिनी मनयेते । मिथ मिथ' महरत | "मश्नकात्स्न्याधिकारेषु प्रतिज्ञायां समुच्चये। मगलानतरारभाव सम्वप्वधाव्ययम् । अथ शक्तोऽमि भोक्तम् । अप ऋतूम । अध स्लानविधि । गाँडो भावानथेतिबूम । मीमोऽयार्जुन । अथ परम्मपदानि । स्नातोऽथ मुक्त । अथ शब्दानुशासनम् । " भयो इत्ययेऽधेयमन्वादेश वथैवच" । इम वेदमध्यापय अथो एन व्याकरण । "हा स्यात्पूर्वदिने श्वस्तु परस्मिन्दिवसे तथा । उश्चनीचर्भहन्यल्पे स्व स्वर्गपरलोकयो" । खोऽभवत् । यो गता । उच्च पुरुष । नाचैर्गच्छति । छायेव या स्वर्ज. लधेर्जलेषु । स्वर्यातस्य स्वपुत्रस्य "अतर्मध्ये तथा मात प्रत्युषे श्वोऽर्य एव च । पुनर्विशेषेऽप्रथमे भूयोऽपि पुनरर्यक्रम " अन्तर्वाप्प । प्रात -सध्यामुपासीत । मावोत्ये । कि पुनर्वाह्मणा पुनरक्तम् । भूयो दर्शन " आहोस्वित्तु विच चेदर्थेऽपि परिकनितम् ॥ अय स्थाणुराहोस्ति- पुरुष । आहोस्विदेव वदे । " सह साफम् सम सत्रा मार्थार्थे सार्द्ध मेव च" । पुत्रेण सहागव । एवमन्येऽपि । “ मध्येऽन्तरा विनार्थे च मव्ही- भावे नम स्मृव" | अवरा त्वा मा हरि । वामनरा तामरसायताक्ष। नमो देवेभ्य ।" अल भूषणपयांधिनिषेधे शक्तिवारणे " अलकार । भलमस्य धन | आलप्यालमिद बोर्यत्सदारानपाहरत् । अल मल्लो मल्लाय । अलमविमसगेन । “कृत निषेधेऽमानोनास्तदर्था परिकीर्तिता."।त- मातविस्वरेण | भविम इव भाषसे । विप्रवन्न ब्रूषे इत्यर्थ । मा कुरु । नो अन स्थातव्यम् । नैक सुप्तेषु जागृयात् । " ईपदल्पे किलेति स्याद्वार्वा- समाव्यहेतुपु। मचिन्यकरणालीकेष्वपि मोक्त मनीपिमि " ईषगौर.ज- धानकसं किल वासुदेव । पार्थ. क्लि विजेष्यते । तस्किल कविनीतम् । एव किल केचिद्वर्दति । त्व किल योत्स्यसे गोत्रम् । वलित क्लिाशुभ कृत्वा । " निषेधवाश्यालकारजिज्ञासानुनयेषु च ॥ नियमे निश्चये हती विषादेऽपि सलूदित " ॥ सलूक्त्वा खलूवाचिकम् । अथो खल्वाट स खल्वपीते वेदम् । न खलु न खलु मुग्थे साहस कार्यमेतत् । प्रवृत्तिमारा ख- लु मादृशांघिय न खलु दास्यो वदधीन सलु देहिना सुखम् । न विदी- ·सारस्पनिया [ मन नेत्यादि । तीनति । तम्याचीन इत्येथे वस्य कायमित्य चेयर्थ राजामीन राजमार । सर्व भस्म मम्ममादित्यर्थ । किलाप स इत्यः वेडच्योरित्यतो वानवृत्सरमिमादित्यादी मात सस्य पत्वाभाव ! पक्षे र जकीय | भस्ममय | प्रादि । प्रमादिस्य स प्रादिगण उपसर्गगज्ञ स्थ- दित्यर्थ । उपमन्यते इत्युपसर्ग इत्यन्वयमझातो धातूपमृष्टाना वक्रिया योगे ता मत्यवोपसर्ग वम् । ततश्च मयोगवो नायको यस्मात्म मनायक इत्यादी । गमन क्रियानोगे नयनक्रियाया योगाभावाता मत्युपसर्गत्वामा वाण्णत्वाभाव "मादि कर्मणि दीर्घशमशसभवतृतिषु ॥ वियोग शकीडाशाविपूजामदर्शने ॥ क्रमेणोदाहरणानि । मयाव । मयला पका । प्रभुदेशस्य ! प्रवदति दायादा । हिमवतो गगा मभवति । प्रयुज मन्त्रम् । भोषित पनि । ममनमुदकम् । प्रशक्तो विमाय । प्राधियत कन्याम् मशावोऽनि । प्राजलि | पवालम् । प्रलोक्यति ।" वधे गती दर्शने विक्रमाभिमुख भृशे ।। अधीनमोलणमातिलोम्यकेषु परा मत" | पराहत परागत । पराहट । पराक्रांत । परावृत्त । पराजित [पगवीन । परा कत । पराङ्मुख । " ओ पियोगे विकवी विपरीते निदर्शने ।। आन वनी चौथै वारणे सम्यगीरिव ॥" अपयावि । अपरतवार । भान शब्द । अदिति । अपन्हमति । अपविगत वृष्टो देवे । अपहरति । अपसरवि । “ सयोग श्यमभवसत्यपत्यक्षसिद्विषु ॥ भूषांगीकरणरेष- क्रोवाभिमुसवाचि सम्"| सगव । पुत्रेण सरदति । मव्य । सभवत्यमि काटे । गा सजानाति । सपश्यते । समिद्धि । मस्रुता कन्या । सर- पहाति । सधत्ते । समुद्र । सयाति । “वेदाविष्ठानसामीप्यपश्चादापा बबने । साम्याभिमुखहीनेषु पिसँगै लक्षणेऽप्यनु" । अनुवाकमधीते अनुष्टान देशे । अनुमेव वर्षति । अनुरथम् । अनुशय । अनुकति अनुवत्सो मावर धावति । अन्वर्जुन योद्वार । अनुज्ञात । अनुधनमसव गति । "ज्ञानापलबशुद्धीशदर्थे व्याप्तिपराभवे । अवोज्ञेयो वियोगेच लोक योगानुसारत |" अवगतोऽर्थ भालव्य यष्टि याति । अवदान । अवल बते । अवकोणम् । अवन्नति । अयान । "निर्दियोगात्ययादेशाविक्रमे ला- भनिश्चये !" नि सग । निर्मवम् निर्दिष्ट | निष्काद। निवेश | निश्चित- म् । 'दुर्गपद छेऽर्थे रुशासपत्तिसकटे ।" दुर्मवि । दुर्जीवन . . . .

·FAN प्रकरणम् ४] दुर्घल. । दुर्गन | दुर्दिनम् । “नानावियोगाविशये भृशमोहेशवाड्मृधे ॥ पेशुन्यात्मरणे भूपेपदानाभिमुत्यके ॥ भनवस्थामुख्यशौर्यदर्शने विरु- राहत ॥" विचिना गतिर्भवत । पाणिनेवियुक्त । विकीर्ण । वितटा- नघ । विमनस्क । विभु । विवदति । विगायति । विस्मृता । विभूषित । विलोपित । विमुख । विधात । विशिष्टः । विक्रात. । विलोकयति । "माडिच्गमयवाक्येषदांश्योपादिवर्मणि । बबनेऽमिविधी शाठये रच्छु- सा मीप्यसश्रये । अभिमननिवृत्याशादानानुभवविस्मये । प्रतिष्टादशमर्यादा- स्प(मुख्योर्ध्वकर्मणि ॥" आकाक्षते । आविम । आजानाति । आतात्र- नख्य । आलिंगति | आरमते । काचमावघ्नादि । माकुमार यश पाणिने । आचरति कपटेन । आहत । आसन्ना वयम् । अवमथ । आम- प्रणम् । अधाति । भाशास्ते । आदते । माशीतम् । आ एव पिल तत्- आस्पदम् । आदिष्ट । आमुलई खम् । आहूयते मल्ल मल्ल । आगच्छति । भारोहति । 'निराश्वोऽभृशादेशनित्यकौशलबधने ॥ अतर्भावे सभीपे निदर्शनोपरमाश्रये ॥"निकरी मणानाम् । निपवति । निहीत । निदिशति । निविशति । निपुण । निबद्ध । निपीतमुदकम् । निकृष्ट । निदर्शनम् । निवृत्त । पापात् । निलय । “अविरध्ययनैश्वर्थवशित्वस्म- रणापिके || "उपाध्यायादधीते । अधिपति । अधीन । मातुरध्येति । अ- विरुतम् । “ भपि सभवगहाशीमतिमृषासमुच्चये।" अपि योजनमस्ति । भपि पापम् । भद्रमपि । मरणमपि । अपिनाति । हारम् । तदापि । "वि- फमातिकमे बुद्धौ भृशातिशयप्वति ॥" अतिरथ [ अतिक्रामवी । अ- विगहनम् । भवितप्तम् । अतिमनु ज्ञानम् । “मशसानुमते पृजामशकच्छ- शुभेषु सु ." सुपुरुष । सुरुवम् । सुसाधु । सुतप्त । मुद्रुष्कर । सुग- प" उत्पाबल्यवियोगार्श्वकर्मलाभप्रकाशने !! अश्चय मोक्षणेऽभावे उद्दल | उद्गच्छति । क्षिपति । उत्पन्नम् । उचरति । उत्सुक । उद्गतोऽश्व । उत्पथ । उत्क । उद्दिष्ट । उत्सह । भनि “पूजाभृशाहाव्याधिसाम्याभिमुख्यके ।। सारूप्यवचनाहारस्वाध्या- यषु निरूपित ॥" अभिवदति गुस्म्। अभियुक्त अभिलिप्सते । अभि- स्पदो गावि । अभिजात । अभिमुख । अभिरूप । अभिधानम् । अ- भ्यवहरति । अभ्यस्यति । " सादृश्यादानहिंसागीरवी मणिनिधी कचित् पळमधान्यशक्ति ॥ १० ·२ सारपशनगिया - [संहा- ॥ व्याध्याभिमुरूपयो पांगी पारणे मसिन्यो मदिरस्य मनि- महादि । मरिहति । प्रतिज्ञाम् । अभिमन्यूरर्जुनन प्रति प्रतिश्याय । मगिसुर्य गच्ची । प्रतिधार्ग मामि । मनिषिद्ध ।' परि समायो भारव्याभिदीपकपासु च । मूसा पूराने घ वर्जने मने झुमे |" ए. रिभमति । परिगवोऽभिप्रामम् । परिवार परिक्गेनिकन्या परिपत्र के । पचति गुरुम् । परिमिगतेभ्यो वृष्टो हो । परिवते याम । पोरदेवनम् । उप सामीप्यमामध्ये व्याप्याचार्यश्वी मृती ॥ मो पदानक्रियातीमारमाध्यपनबने ।" उपकुम विधी। उपरोधि । उपपोर्ग पांगभि । उपदिशदि । उपरत । उपचार | उपरत्यर्थ । उपचार | देवदेवमुपवर्गी | उपभमते मोक्तम् । उपाध्यायाधीवे। उर चिर पिता पुत्रेण । " अदित्यारियाद्री मादाम ये वथा मवम् ।। माकटचेऽयं यथा चानि कीनि परिकीर्वियम् ॥" अपते | Shaf मारिष्कार || माग्यावो । मामिति मामात्योत पत्यति । पर्यागदामित्यादी व्यवधानपयोगेऽप्युपसर्गवम् । एतेषु च पेपिदावर्ष पाधते । यथा । आदचे । विवराति । पेचिचदर्थ विशिषति । यथा। विनयवे ममववि केचिदात्वानुवर्षदे । यथा । अपारे । भाशश- किरे। चिय धात्पर्थम्य प्राधान्यादाका । यथा । भपतिमुवे । विवनोति । तदुक्त । " धात्वर्थ भाववे पश्चिम विरामनुपर्तते || धमेष विशिष्टयन्योऽनोऽन्य प्रयुज्यते " इति । रवायत । पत्यादयः प्रत्यया भते यस्य तसथा । क्त्वा क्या तुम णम् च्चि डाच् धा व शस हत्यम् आम मु इत्याश्य प्रयोगतो शेया । लिगादिनियमाभावे ऑकाररतु. तिपरायण श्रुतिसमतिमाह । उक्त हीनि । चादीनामव्ययीभाना . प्रादीना च साधारण्यार्थक्रमालगविभक्तिचनादृश्यमुत्तम् । प्रवेना व पशेयमित्युगम् ॥ इति सारस्वप्रसादेऽव्ययानि ।। .

·प्रकरणम् ५। सटी अधुना लिंगविशेप विजिज्ञापेषिया स्लीप्रत्यया प्रस्तूयते। अंबना लियाम ॥ अकारांतान्नानः स्त्रियां वर्त- मानादाप् प्रत्ययो भवति । जाया । माया । मेधा । श्रद्धा । धारा । इत्यादि। उक्तानुवादपूर्वक स्त्रीपत्ययनिरूपण प्रविजानीते । उत्तानीत्यादि । लिंगेषु स्त्रीपुनपुसकेषु विशेष लिंगम्य विशेषणेन ज्ञापयितुमिन्छया रूयधिकारविहिता प्रत्यया । स्त्रीप्रत्यया । यदशेन लोके स्त्रीयमिति मत्यय । स धर्म स्त्रीत्वम् । स च गोत्वादिवत्मामान्यविशेष स्तनके- शाधभिव्यग्य 1 तदुक्तम् । स्तनकेशादिसबधो विशिष्टा वा स्तनाद- य ॥ तटुपव्यजना जातिर्गुणावस्थागुणास्तथा ॥ शब्दोपजनितोऽर्थात्मा शब्दसम्कार इत्यपि । लिंगाना लिंगवत्वर्विकल्पा सप्त दर्शिता इति तथा “ इयमयमिदमिति येषु व्यपदेशो दृश्यवे लोके ।। स्त्रीपुत्रपु- सकानि प्रोच्यचे वानि लोरेन ॥ गोवादित्वाश्रयेद्वत्सामान्यमुपलक्षते ।। व्यजकरमवृतत्वात्स्रीत्व पुस्त्वादिक तथा ॥ ततो व्यजक्याच याये- नाभ श्रीत्वमेव हि ॥ व्यज्यते न तु पुस्त्वादि सोऽयं स्त्रीत्यभिधीयवे॥" इत्यादि । आजादेश्चाप् वक्तव्यः ॥ ॥ अजा। एडका । कोकिला । वाला । वत्सा। शूद्रा । गणिका । भनादेति । जावेरयोपधादित्यादिविशेपविधानादीपिप्राधे वचनम् ।बा- ला वत्सा कन्यकेन्यादौ च प्रथमवयोवाचित्वादीपि चकारादनुक्तसमुच्चयार्था- रममत्राजिनशपिंडेभ्य फलान । सफला । भस्त्रफलेत्यादि । एकफलेत्य- पिकेचित् । अन्यत्र दासीफलीत्यादि । बच ज्येष्ठा कनिष्ठा मध्यमेवि पृयोगेऽपि । तथा सत्माकाडमातशवैकेभ्य परात्पुप्पादपि । सत्पुष्पा । एकपुष्पा । अन्यत्र सु शखपुप्पीत्यादि । वथा नपूर्वान्मूलादपि । अमूला व्य त प्रकृति कसा ता दह ।

·सासनक्यिा [मज्ञा - भन्यत्र दर्भमूनी । ऋचि वाच्याया पादावादपि । द्विपदा ऋक् । मन्त्रवाद बताध पहुबोहर्वा । नो वेति टिलोप । बासीमे । बहसीमानी। बहुयन्ये । बहुयान्वानी । उपधालोपिनोऽनताद्वा । भावीयो । नो वेति वाशब्दस्य व्यवस्थया आप्येव टिलोपो न ईपि । बहुराज्ञी । वहुराज्या-बहुराजानी इत्यादि पयोगानुसारतोऽनूसरणीयम् । कायत ॥ ॥ कापि परे पूर्वस्याकारस्य इ- कारो भवति । कारिका । पाचिका । पाठिका। कालिका । तालिका । "वष्टि' भागुरिरल्लोप- मव्याप्योरुपसर्गयो. ॥ आप चैव हसाताना यथा वाचा निशा दिशा॥ अवगाह-व- गाहः । अपिधानम्-पिधानम् ॥ कापीति । ककारेणाव्यवहित आप काप तस्मिन् । ततश्च बहव परित्रा- जका यम्या मा बहुपरिव्राजकेत्यनापस्यादिपरत्वेन तेन व्यवधानान । आपत्ययेन साहचर्याक्कारोऽपि मत्ययसमध्येव बोध्य । एव च श कोवति शफ शकावित्या पचाचि आप्पत्यये च शक्त्यादौ न ।। न्ह- वो वेत्यतो वानरर्पणा ममेय मामिकेत्यनेदमें ममकादेशे आपि च प्रत्ययकाराभावेऽपि भवति । तथा नरान्कायवि नरिकेत्यनापि । अथ वा कापीति सामान्योक्तवापि वाशब्दव्यवस्थया शरेत्यानावित्वाभाव. | यका सकेत्यादी प्रत्ययसबविकाप्यपि न | एव अपित्यका। उपत्यका जीरका भवका । देवका । यज्ञिका । सिपका ! ध्रुवका ! चटका । दंडका । इष्टका। इलका । पिप्पलका । एडमा । एलका । करका । मेनका कन्यका । पर- केत्यादिषु प्रयोगानुमारेण नेत्वम् । तारका ज्योतिषि | अयन तारिका । वर्णका वातवे । अन्यन वर्णीका । वर्तका शकुनी प्राचाम् । उपाचर्चा तुः वर्तिका । अष्टका पितृदेवत्ये । अष्टिकान्या । इत्याप्पिभिन मतमेवेन घेत्वाभावतद्भावव्यवस्था । तथा स्तकादीनां वा ॥ मूविका-स्तका । पुनि- का-पुत्रका । वृदारिका-वृदारका । तथा यकपूर्वस्य स्त्रीमत्ययाकारस्य स्थाने का पद इनिन् ।

·प्रकरणम् ५] सटीका -- योऽकारस्तस्यापि वा । आर्यका आर्यिका । चटकका-चटकिका । तथा मौपाजाज्ञाद्वास्वा एषाम् नपूर्वाणामपि वा ! भत्रका-भत्रिका | अमस्त्रिका- भमस्त्रका । एपका-एपिका । अजका-अजिका शिका-शिका। के-द्विके। खका-स्विका । एपा द्वा एतयोर्नेर्वयोनॆत्वम् । अनेषका । अद्वके । भस्वादे- रुपसर्जनत्वेऽपि वा । निभरिका-निमंत्रिका | अभाषितपुस्काद्विहितस्यात- स्थाने योऽकारस्तस्यापि वा । गगका-गगिका अगगका-अगगिका । परम- गंगका-परमगगिका । उक्तपुस्कस्य तु शुनिका । तथा बहुव्रीही नित्यम् । भखटिका । तथा दाक्षिणात्यिका । इहत्यिका । कत्यिकेत्यादी त्यक्त्यपो- नित्यम् । वथा सुनयिका । सुपारिकेत्यादी धात्ववयकयोरपि नित्यमि- त्यादि । यथापयोग व्यवस्थावसया | वा शब्दालोकाद्वा । अभाषितपस्काद- म स्थाने आता । गगाका । -हस्वो वेति व्यवस्थया -हस्वाभावोवा । पक्षे मागुक्तम् । आवतः स्त्रियामित्यत्र आबिति योगविभागावचिहसातेभ्य आ- प्प्रत्यय इत्यभिप्रेत्य भागुरिसमतिमाह । वष्टीति । हमातानामिति । स्व मवसिद्धहसमस्याहराभिप्रायेण । पाठस्तु हलतानामिति ।। हस्वो बा स्त्रियाम् ॥ ॥ कापि तरादौ च परे पूर्वस्य हस्थो वा भवति । वेणिका-वेणीका । नदिका-नदीका । श्रेयसितरा- श्रेयसीतरा । श्रेयसितमा-श्रेयसीतमा ॥ नौकादौ न-भ- वति ।। ।। वाग्रहणादिय विवक्षा । निश्चयेन पतत्यनेकेष्वप्विति निपातानामनेकार्थत्वात् । हस्व इति । कापीति पूर्वत तरादाविति । वाशब्दव्यवस्थयोतम् । ते च घर बम रूप कम्पादय । वहुवीही कात्यये वा सुसोमपाक सुसोमपक । नौका । रैका | ग्लोके यादौ च नाहि द्वन्यक्षरेत्यादी पुपदावोऽपीत्यादिवा बादादवसेयम् । वाश दम्य विकल्पयित्वेऽपि शिपातसज्ञा बर्थया- दनेकार्थत्वमित्याहु । निश्चरे नेत्यादि ।। नण ईप् ॥ ॥ नकराताहकारातादण्णताच स्वि- यामीप् प्रत्ययो भवति । दडिनी। दंतिनी ।

·सारवाकिया " माया दी। माचि पान्याय पादचापि विपना व मापार भवाघ यरत दिवा नोवी रिलार । बामा यमनी यहपमें पाया पानी । उपभालोपिनोsiनाan | भापीयो । नो बेति वारान्दा परस्पया आप्पेग रिलायो ना। बहराशी । यागी-बहुगतान यारि प्रयोगातुमाग्दोऽनमरणीयम् । काप्पत ॥ ॥ कापि पर पूर्वस्यापारस्य इ- कारी भवति । कारिका । पाचिका । पाठिका। कालिमा । तालिका । "वष्टि भागरिरल्लोप- मव्याप्योरुपसर्गयो. ॥ आप च हसाताना यथा वाचा निशा दिशा ।। अवगाह-व- गाह । अपिधानम्-पिधानम् ॥ कापीति । सारेगाब्यादिव मापू काप चस्मिन् । वनथ वहा परित्रा जका यम्यो मा पाएपरिवारस्त्यमापस्यादिपरत्वेन तेन व्यवधानान भामस्ययेन माहचर्यामागेऽपि प्रत्ययमय येव बोध्य । पंच श कोतीति शमशतानित्याहे पचापांच आत्माये च शत्यादीन ॥ वो वेत्यतो चारणा समय मामित्यदर्षे ममद्देश आपि मत्ययसाराभावेऽपि भवति । तथा नरामापति रिकत्यमामि । भाव कापीति सामा योनापि कादि व्यवस्था को यादविवाभावासक सफेन्यानी प्रत्ययस्यारवाया भवका देवरा । यशिका सिका एलका । पिप्परका पडका। एलका करया। के पादिषु प्रयोगानुभारेण नेलम् । तारका योपिपि । वर्णका नायो । अन्यम वणीका । पर्वरा शकुनी माचाम् ।। वर्निया । अश्या पितृदेवत्ये । अष्टियान्या । इत्याभिन्न चेत्वाभाववदारव्यवस्था । यथा सतवादीनां वा || का-पुत्रका । वृदारिका-वृदारका | तथा यक्पूर्वस्य Parti ·प्रणम् ५] सटीका योऽकारस्तस्यापि वा । आर्यका-आर्यिका । चटकका-चटकिका । तथा मस्वैपाजाज्ञाद्वास्वा पाम् नमृर्वाणामपि वा। भस्वका-मत्रिका । अभस्त्रिका- भभस्त्रका । एपका-एपिका | भजका-अजिका | ज्ञका-का। दूके-द्विके। खका-विका । एपा द्वा एतयोर्नपूर्वयोनें त्वम् । अनेषका । अद्वके । भस्त्रादे- रुपसर्भनवेऽपि वा । निभत्रिका-निर्भस्त्रिका अभाषितपुस्काद्विहितम्यात- स्थाने योऽकारस्वस्यापि वा गगका गगिका अगगका-अगगिका । परम- गंगका-परमगगिका । उक्तपुस्कम्य तु शुभिका। तथा बहुव्रीहौ नित्यम् । भखटिका । तथा दाक्षिणायिका ! इहरियका । कत्यिकेत्यादी त्यक्त्यपो- नित्यम् । तथा मुनायिका । सुपाफिकेत्यादी धात्वतयक्योरपि नित्यमि- त्यादि । यथासयोग व्यवस्थावसया ! वा शब्दालोकाद्वा { अभाषितपुस्काद- १ स्थाने भावा । गगाका । -हस्वो वेति व्यवस्थया न्हवागावोवा । पक्षे मागुतम् ! आवतः श्रियामित्यत्र आबिति योगविभागावचिद्रसावेभ्य आ- प्रत्यय इत्यभिप्रेत्य मारिसमतिमाह । वधति । हमातानामिति । स्व मतसिद्धहसप्रत्याराभिप्रायेण । पाठस्तु हलवानामिति ॥ हस्तो वा स्त्रियाम् ॥ ॥ कापि तरादौ च परे पूर्वस्य हस्वो वा भवति । वेणिका-वेणीका । नदिका-नदीका । श्रयसितरा- श्रेयसीतरा । श्रेयसितमा-श्रेयसीतमा ॥ नौकादीन-भ- वति ॥ ॥वाग्रहणादिय विवक्षा । निश्चयेन पतंत्यनेकेष्वप्विति निपातानामनेकार्थत्वात् । म्हस्व इति । कापीति पूर्वत तरादाविति । वाशब्दव्यवस्थयोक्तम् । तेच कर चम रूप कम्पादयः। बहुवाही कप्रत्यये वा सुमोमपाक मुसोमपक । नौका । रेका । लोकत्यादी च नावि द्वचक्षरेत्यादौ पुवायोऽपीत्यादिवा शब्दादबसेकम् । वाशब्दम्य 'विकल्पार्थत्वेऽसि तिसज्ञा बव्हर्थक्या- सुवमित्याह । निश्चरेगनेन्यादि ।। ण ईप् ॥ ॥ नकराताहकारातादण्णताच स्त्रि- सामीप् प्रत्ययो भवति । दडिनी। दतिनी । दनेकाव ·-- ३ - क्षिपडा। ध्रुवका । चका। ईटका इका सारस्वदन्यिा भन्यम दर्भमूली | प्रचि वान्यायां पादावादापि । द्विपदा क्! TE अपाम यहोवा | Tो वेति टिलोप । बहमी । बहसीमानी। बड़ा पधुयाग्यानी । उपधालोरिनोऽनताद्वा भावीया। नो वेति बारादत व्यवस्थया आप्येव टिलोपो ईपि । बहुराज्ञी । पहराज्या-यहुगना इत्यादि प्रयोगानुसारचीऽनूमरणीयम् । काप्यतः ॥ ॥ कापि परे पूर्वस्याकारस्य इ- कारों भवति । कारिका । पाचिका । पाठिका। कालिका । तालिका । "वष्टि' भागरिरल्लोप- मव्याप्योरुपसर्गयो. ॥ आप चैव हमाताना यथा वाचा निशा दिशा ॥ गाहः । अपिधानम्-पिधानम् ॥ कापीति । ककारेणान्यवहित आप् कापू तस्मिन् । तपश्च बहव परिवा जका यस्यों सा बहुपरिवाजकत्यनापस्यादिपरत्वेन तेन व्यवधानान आमत्ययेन साहचर्याकारोऽपि प्रत्ययसबध्येव बोध्य । एव च । क्रोवीति शक्क शक्तापित्यादे पचाचि आप्पत्यये च शोत्यादौ न । र स्वो वेत्यतो वानुकर्षणान्ममेय मामिकंत्योदय मममादेश आपि । स्ययकाराभावेऽपि भवति । तथा नरा कायति नरिकेत्यनापि । भय व योगवपि वाशब्दव्यवस्थया शक्त्यासावित्वाभावः । या त्य पिकाप्यपि न । एव अपित्यका। उपत्यका। जीरका " अवगाह-व- - ३ ha पठती । इत्या। भोपगतीत्यत्राकारलोपार्थमाह । वानुवृत्या स्त्रीमत्सयममासावतद्वितमस्ययस क्त्यादिस्वरे । अतो वायु ५५ प्च ट्च उश्च आ च एव वदित् यस्य तस्मात् । स्वपुप्लजायामित्यादे पचापनि अपेत्या, पित्वेऽपि घेटस्तु स्यादित्यादि व्यवस्थापनीयम् ।। नदादे ॥ ॥ नदादेर्गणा । मेनका कन्यका । पर पि | अन्यत्र वारिका। । उदाचा तु मतभेदेन 1 - स्थाने ·प्रकरणम् ५] सटीका • योऽकारस्तस्यापि वा । आर्यका-आर्यिका ! चटकका-चटकिका । तथा मस्वैपाजाशावास्या पाम् नपूर्वाणामपि वा। भस्त्रका-भत्रिका । अभधिका- भमस्त्रका एपका-एपिका | अलका-अजिका शिका-शका। दूके-द्विके । खका-खिका । एपा द्वा एतयोर्नपूर्वयोर्नेत्वम् । अनेषका { अद्वके । भवादे- रुपसर्जनत्वेऽपि वा । निभत्रिका-निर्भस्त्रिका । अभापितपुस्काद्विहितस्यात- स्थाने योऽकारस्तस्यापि वा गगका-गागका अगगका-अगगिका परम- गंगका-परमगगिका । उक्तपुस्कस्य तु शुभिका । तथा बहुप्रीही नित्यम् । भरवटिका । तथा दाक्षिणायिका । इहत्यिका। कत्यिक यादी । त्यक्त्यपो- नित्यम् । वथा सुनयिका । सुपातिके यादी धात्वतयकयोरपि नित्यमि- त्यादि । यथापयोग व्यवस्थावमेया । वा शब्दाल्लोकाद्वा । अभाषितपुस्काद- व स्थान आता । गगाका । -हस्वो वेति व्यवस्थया -हसाभावोवा। पक्ष मायुक्तम् । आवतः त्रियामित्यत आबिति योगविभागाक्वचिदसातेभ्य आ- प्प्रत्यय इत्यभिपेत्य मागुरिसमतिमाह । वीति । हमातानामिति । स्व मतसिद्धहसमत्याहराभिप्रायेण । पाठस्तु हलवानामिति । हस्वो वा स्त्रियाम् ॥ ॥ कापि तरादौ च परे पूर्वस्य इस्वो वा भवति । वेणिका-वेणीका । नदिका-नदीका । श्रेयसितरा-श्रेयसीतरा पती- श्रेयसितमा श्रेयसीतमा ॥ नौकादौ । ब्रह्माणीत्या- वति ॥ ॥ वाग्रहणादिय हा इति । समाहारेऽर्थे ज्य इत्यर्थ । त्रयाणा ममाहारत्रयी। पतंत्यनेकेष्वप्विति वि य शब्द पुयोगालिया वर्तते तस्मा- हस इदि । कापीति पर्व गणरम्य स्त्रीत्यर्थ चकारापालकशब्दावान । नौका । २का । ग्यौपधात् ॥ ॥ जातिवाचिनोऽयकारो- दनेकार्थ पधादकारातात्वियामीप् प्रत्ययो भवति । नगदअन्य नन्देऽस्मत्पयादित्वाद । ततप् । तिने मिह र अर्थ रमिीपवारमानिनिमूत्रानुरोपात्सामिनी । ३त्याय, घर तम रूप कञ्पादय FAA

·पारसमरिया
A
V
.
3.
योगोऽयमा मानिस्गिा ही निचरमयों के समय
अतिरिति वाच्यम् । उम्प वर्महापारियादिशामा
पना को विजयादया ॥
मामंत्रगे च आमत्रणमभिमुखीकरण त
स्मिन प्रथमाविभतिर्भवति । “मासमुख
गोविंदप्रसीद परमेश्वर ॥ कुमारी स्वैरमामाया
क्षमध्वं भी तपस्विनः ॥"भोसः ॥ ॥ भोर
भगोस् अघोम् एते शब्दा निपात्यते धिरिपये।
"क्षमस्वभो दुरागध्य भगोस्तुभ्य नमोऽस्तुते ॥
सधीप्त भो महामान घातयाधो. स्वचस्मरम्
॥"इनि प्रथमा।
भाममग अनि । भाममाभिमुखीकरणर । तम्य चं सिंगार्थन्त्रा
नासम्म हे पचन हे पपमानेत्यादी सबोक्नस्य शतृशानामुक
पूर्वेगारि । मगाम मोऽस्ते इत्यत्र अस्त शीद । न स्वी
स्यानुस् तम् अस्तुते । परस्य मान्यम्यामागधमानस्तव्यायेत् ।
था। अमगुणारोपण गुणवत्तया शापन वा स्तुति । वन मगाहणान
मतत्यानेपामज्ञानाराद्विशिवचनामम्मवादविधमाना स्तुतियस्य तत्पयो
स्तुगतमामातलं तुम्य नम इत्यर्थ । अत एपोत कालिदामेन।"
meयाति निस्वति परमेटिन । हलिया। 'अ कैश
.
.

·प्रकरणम् ] सटीका. करणं संप्रदानं तथैव च ॥ अपादानाधिकरण- मित्याहुः कारकाणि पट् ॥” कार्ये कर्मकारके। शेषा. कार्य इत्यादि । भिन्नपदनिर्देशोद्वितीयादिवद्विभक्तीना पट्पदा धैर्यधासरयत्वार्थः । उतादन्या शेषा इति । प्रथमाया उक्तालात अन्या- मपाशधा द्वितीयाधा पड्डिभक्तय इत्यर्थ ।। उत्पाये आप्ये सस्कायविकार्ये च द्वितीया वि- भक्तिर्भवति । "कटं करोति कारको रूप प- श्यति चाक्षुपः॥राज्यं प्राप्नोति धर्मिष्टः सोम सु- नोति सोमवाः॥ वन तावदीप्सितानाप्मितीविधवगोराप्सितस्य विभ्येऽपि सस्का. पविकार्ययोरवातरभेदमाश्रित्य चातुर्विव्येनाह । उत्पाध इत्यादि । तन य- दसन्जायते तदुत्पाच । यत्र चोत्पाधकिार्यसमपिनो विशेषा प्रत्यक्षेणा- नुमानेन वा न प्रतीयते केवल माप्यते तदाप्यम् । गुणातराधानेन व्यपदेशा- वरनिमित्त मस्कार्यप्रस्त्युच्छेदेनावस्थावरत्वमापाथ विकार्य प्रस्त्यनु- च्छेदतनुच्छेदाभ्या सरकार्यविकार्ययो भेदो न वास्तव । अत एव विव्य- मुक्त मर्तृहरिणा । “निर्वृत्य च विकायं च प्राप्य चेति विधा मतम ॥ त- मिततम कर्म चतुन्यित्त कल्पितम् । तथा सजायते पूर्व जन्मना य- त्प्रकाशते ।। वनित्य विकाय्यं च कर्म देवा व्यवस्थितम् । प्रस्त्युच्छे- सभूत विचित्वाप्यादि भस्मयत् ।। किचिगुणातरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारव- त् ॥ क्रियास्तविशेषाणा सिधियंत्र न गम्यते ।। दर्शनानुमानाद्वा तत्पा- प्यामति कथ्यते !! "अनीसित च द्विधोक्तम् ॥ ' औदासीयेन यत्माप्य यत्कर्तुरनसितम्।। सज्ञात रनारयात यद्यच्चाप्य यपूर्वकामिति । सा- वरैरनारयावम् | अपादानादिकारकाविशेषैरकथित मित्यर्थ । अयपर्वक दि- र कर्मचैत्यादिलक्षणम् । तदेव सप्तविव वर्म । उत्पाद्यादिचतुविध कर्म क्रमेणोदाहरति । क्ट करोतीत्यादिरूपमिति माप्यस्योदाहरणम् । राज्यमि- चसस्वायम्य । भभिषेकादिसरकारस्य राज्य देश विव गात् | अनी- निर्धान पश्यनुकूलएस काजनिवर्तमानीव्यापार ।

·0 ना स सारसवाकिया. चोयोs: ममन' माविपदिकार्य "इति । नवमन्यात प्रथमेत्यम्य देव ापतिरिति वाच्यम् । तस्य कर्माधर्षमहावाद्वितीयादिमायावपि नियमार्य बार । धनश्वार्यान्नु कर्माध द्वितीयादयइत्यर्थ ॥ आमंत्रणे च ।। ॥ आमंत्रणमभिमुखीकरण त- स्मिन्नर्थे प्रथमाविभक्तिभवति । "मांसमुदर गोविंदप्रसीद परमेश्वर ॥ कुमारी स्वैरमासायां क्षम भो तपस्विन. ॥"भोस. ॥ ॥भोस भगोस् अघोस् एते शब्दा निपात्यते धिविषये। "क्षमस्वभो दुराराध्य भगोस्तुभ्य नमोऽस्तुते॥ अधीप्य भो महाप्राक्ष घातयाघो. स्वघस्मरम् ॥” इति प्रथमा। आमनण इति । आमनणमाभिमुखीकरणम् । तस्य च लिंगार्थत्वामा वादारम्भ । हे पचन हे पचमानेत्यादी सबोधास्य शवृशानभ्यामुक्तल त्पूर्वेगाति । मगोस्तुभ्य नमोऽस्तुते इत्यत्र अस्तुते इतिच्छेद । न स्तोत्रं त्यस्तुत तस्मै अस्तुचे । परम्य स्तव्यम्यामावादविधमानस्तव्यायेत्यर्थ । अ थवा । असद्गुणारोपण गुणवत्या ज्ञापन वा स्तुति ! नन भगवणाना नतत्वातेपानझाना विशिष्पचनासम्भवादविधमाना स्तुतिर्यस्य तत्सबोध स्तुनामामोत्करल तुभ्य नम इत्यर्थे । अत एवोक्त कालिदासेन ।" नायव्याहृति मा हि न स्तुवि परमेष्टिन | "इति । यद्वा । 'अ केश विचिये चे 'त्यभिधानात् एन ब्रह्मणा स्तुनिर्यस्य स तथा । सर्व सेव्य विरि चिम्तव्येत्यर्थ । हे अपोअरवन् । यस्य घस्मर नाशक पाप यातयेत्यर्थ शेपा कार्ये ॥ ॥ कर्तृसाधनयोर्दानपाने विश्ले- पावधी संबंधाऽधारभावयो शंषा' विभक्तयो द्वितीयाद्या एपर्थेषु भवति । “कर्ता कर्म च १ हुन् हिसागोरिसरमा अवारपरस्मैपर मध्यमै कपनम् ।

·. 1 प्रकरणम् ६] सटीका 'करणं संप्रदानं तथैव च ॥ अपादानाधिकरण- मित्याहु. कारकाणि पट् ॥” कार्ये कर्मकारके। शेषा कायें इत्यादि । भिनपदनिर्देशोद्वितीयादिवद्विभक्तीना पट्पदा- यथासरयत्वार्थ । उक्तादन्या शेपा इति । प्रथमाया उक्तात्वात् अन्या- भधारोष्टा द्वितीयाचा पविभक्त्य इत्यर्थ ॥ उत्पाये आप्ये सस्कार्यविकार्ये च द्वितीया वि- भक्तिर्भवति । "कटं करोति कारको रुपं प- श्यति चाक्षुप ॥राज्यं प्राप्नोति धर्मिष्टः सोम सु- नोति सोमवाः ॥ वत्र तावदीप्सितानीप्सितद्वीविधामणोराप्सितस्य त्रैविध्येऽपि सस्का- विकार्ययोरवातरभेदमाश्रित्य चातुर्विध्येनाह । उत्पाद्य इत्यादि। तन य- दसज्जायते तदुपाच । यत्र चोत्पादिकार्यसबपिनो विशेषा प्रत्यक्षेणा- नुमानेन वा न प्रतीयते केवल माप्यते तदाप्यम् । गुणावराधानेन व्यपदेशा- वरनिमित्त सस्कार्यप्रकृत्युन्छेदेनावस्थावरत्वमापाद्य विकार्य प्रकृत्यनु- च्छेदतदुच्छेदाभ्या सस्कार्यविकार्ययो भेदो न वास्तव । अत एव विव्य- मुक्त भर्तृहरिणा । “निर्वृत्य च विकार्य च प्राप्य चेवि विधा मतम् ॥ व- श्रेसिवनम कर्भ चतुर्दान्यक्त कल्पितम् || तथा सजायते पूर्व जन्मना य- त्मकाशते ॥ तनिवृत्ल विकायं च कर्म द्वेधा व्यवस्थितम् । प्रकृत्युच्छे. दसमत पिचित्काष्ठादि भस्मयत् ।। किचिद्गुणावरोत्पत्त्या मुवर्णादिविकारव- न् । क्रियास्वविशेषाणा सिद्धियंत्र न गम्यते ।। दर्शनादनुमानाद्वा तत्मा- प्यामति कथ्यते ॥ "अनीसित च द्विधोक्तम् ॥" औदासी येन यत्प्राप्य यपत्कर्तुरनीसितम्।। सज्ञातरनाख्यात यद्यञ्चाप्य यपूर्वकामति । सा- रैरनास्यातम् । अपारानादिकारकविशेषैरकथित भित्यर्थ । अयपूर्वक दि. व कर्मचेत्यादिलक्षणम् । तदेव सप्तविध कर्म । उत्पाद्यादिचतुर्विव क्रमेणोदाएराति । क्ट करोतीत्यादिरूपाति प्राप्यम्योदाहरणम् । रायमि- ति चसस्वार्यस्य । अभिषेकादिमम्कारस्य राज्यशब्देन विवश णात् । अनी- , करनिनिपात्यनुकूल एपबामनियामानोव्यापार ।

·मारवतभिया २ सिसोदाहरण प म माविमा गरगर कषितम्य पदमा मचिम् ि॥ न्यू मए वह २ मा म पप सम्ममा एन मानो यार में पशुगमपानतिमिरवित पम् । मा | "गोर परामय पाचे व राम ॥ रुगर या पावलं पffare ! धर्मानवाधिनादिदममा समरिन । पाशिराममायाँ पर दावामनयन रिममाएर पुग्म | चाकम नि . विधाम् । घरमा मधुमयदरी मुगन् । जमार पु . उष्णादितिया गर। पचान प्रापिनो मर्ग म फर्ट दर्ग" हत्या हा हार मागिनो धर्म मामलल बारपादिग्प पी। तरका निमितमो रिपाइयाय 16 मोरमचय। पर अरपियामति सांय साध्यतापगदीनामसभालापानादिsia विवक्षायां निमितरमारे पाचादिमाग सकता गग- भाधापानामप्य नाराभाया गयाथाया पमम् । पया "शयागमयत्स्वर्ग येदाग सादयर || भाशयणामृतं देश वेदमध्यापर निषिम् ॥ भासयामालले वा य म से श्रीररीत्यादि मयोगा- उमारेणीयम् । अयमेव ! अक्षरशाचाराययादि । "अभिसर्वतसोःकार्या धिगुपयर्यादिषु विपु ॥ द्वि- तीयाऽऽडितातेपु ततोऽन्यत्रापि इम्यते ।। अभितो ग्राम नदी वहति । सर्वतो ग्राम वनानि सति । धिग्देवदत्तम् । उपर्युपरि ग्राम मेघा पत्तति । अघोऽधो ग्राम शलभा. पतति अध्यधिग्रामं मृगाश्चरति । समया निकपाहाप्रतियोगेऽपि । समयाग्रामम् । नि- कपा ग्रामम् । अनु ग्रामम् ॥ एक धारक द्वितीयामात्योपपदद्वितीयामाह । अभिसर्ववसरिति । मभित्र सर्वश्वामिरानी साभ्या तसौ अभिसर्पतसी द्वद्वाते श्रूयमाण पद प्रत्येक मभि- ४ ।

·भकरण ६] - सटीका- सवध्यत इनि न्यायातसं प्रत्येक सबध । वधा धिगयोगे द्वितीया कार्या । उपर्यादय उपरि अघि भव एते त्रयम्तषु आम्रडित द्विस्त्रिरुक्तमिति त्रिकाडस्मिरणाद्विरुचारितमवे येथु वेषु योगे द्वितीया कायेंत्यर्थ । वनो ऽन्यनापि ! अमित पारत ममया निकपा हा कते || प्रतीत्यादियोगेप्वपि । क्रमेणोदाहरति । अभिवो ग्राममित्यादि । धिकजाल्मेत्यादी जामादीना सबोभ्यत्वेन स्विक्षणात्कुत्साद्यर्थाविवक्षणादिग¥योगाभान्नि द्वितीया '। उपर्युपरीत्यादी उपय्र्यध्यवसासामीप्य इति द्विवचनम् | समयानिकपा- शब्दो सामीप्यलक्षणसंधद्योतको । मन यद्यपि सबधस्योभयनिष्टत्वा. हुभयत्रापि योगस्तथाप्येतद्ववचनस्य पष्टयपवदित्वादपवादो झुत्स- निवर्तक इति न्यायाधव पठी प्राप्ता वत्रा द्वितिया । सबंधस्य द्वि- निवेऽप्यपानास पष्ठीति वक्ष्यमाणत्वात् । अपिशब्दस्य विकल्पार्थ- खेन हा राम हो देवर तात मातीत्यादी न । क्रियाविशेषणानामपि फर्मत्वम् । स्तोकोदन पचति । क्रियाविशेषणानामपि कास्न्यादीना फरणत्वम् । कान्येन करोति । प्रत्यक्षेग पश्यति । सुखादीना च वा। मुवि सुखेन वा करोतीयादिप्रयोगानुसारेणान्यत्रापीत्यतोऽवसयम् ।। कालावनौरंतर्येऽपि ॥ ॥कालावनौनरन्त- यडये द्वितीया विभक्तिर्भवति । मासमधीते । क्रोश पर्वतः। नैरतोऽभावे । मासस्यद्विरधी- ते । कोशस्यैकदेशे पर्वतः॥ इति द्वितीया ॥ कालाधनोरिति । कालान्चार्थनरन्वर्य अत्यतमयोगेऽथें द्वितीयेत्यर्थ । नैरत रिम् । मामम्य द्विग्मीले । कोशस्पैकदेशे पर्वत ।। करि प्रधाने क्रियाश्रेये ताधने च क्रियासि- 'युपकारके करणेऽर्थे तृतीया विभक्तिर्भवति । "भिन्न.रेण रामेण रावणो लोकरावणः ॥ मनितो यापारी धाराकर्षगादि स्तद्विषयीभूतोको माग व्यापार और भै• रसाद जमाध्यमागवियागा पोरावण हाई पारपाय ॥

·सारस्वतंकिया. [संज्ञा- पदप्रधानोऽव्ययीभावः । द्विगुतत्पुरुपौ परप- दप्रधानी । इदकर्मधारयो चोभयपदप्रधा- नौ । बहुव्रीहिरन्यपदप्रधानः । तस्य- क्रिया- भिसंवधादुभयपदप्रधानो बलवान् । विभक्तीनामर्थवत्व निरूप्य वयुताना पदाना समासनिरूपण प्रविजानी- वे । समामश्चान्वये नानामिति । तात्पर्यतो व्याचटे । अपार्थवदित्यादि। भयमाशय । समासश्चाये नानामिति सत्रे चेरिमक्तिनामेति परिभाषित नाम गृह्येत तदाविभक्तिरहितत्वादमाधुत्वमनन्धितत्व समासाततिविभक्ति- लोपविधायकोयध्यं च स्याइतो नामारयातेत्यादी ममिदं मुबवापरपयाय नाम गृह्यते । भत उक्त पदानामिति । पदव चानर्थकाना निपातानामपीति अ- थे द्विभक्तिविशिष्टाशामित्युक्तम् | अर्था विधवे येषु नानि अर्थववि विभक्ति- भिर्विशिष्टानि विमक्निविशिष्टानि तानि च चानि च तथा अथवा अर्धा विधते यामुता अर्थवत्य अर्थवत्यश्च ता विभक्तयश्च वावशिष्टानाम् अर्थवधिभक्तिय हणात्प्रमगसगति मचिता । विभक्तीनामर्थवत्वनिरूपणे समासार्यस्यापिपिम- पत्यर्थत्वात्तनिरूपणम्योचितत्वात् समास । मममन समास । स चक्स्य न समवति । द्वयोहना वा स्यात् । ततश्च नामानि च नामानि च नामानि ते- पा द्वयो पदयो समासमूचा चिद्वयोरित्यादिपरस्परसापेक्षत्वमन्वय । समास इति सामान्यसमामविधायको योग । अन्वये नानामिति नि. यामकोऽपरो योग । ततश्च सामान्यत । ओकेपा पदाना ममामो भवति । सच नाम्नामन्वययोग्यत्वे सत्येवभवतीत्यर्थ ।चकागदनुक्समुच्चयात्राहि- तोऽप्यन्वययोग्यत्वे एवेत्यभिप्रेत्याह | चकारातहितोऽपीति | नियमफल- माह । तत इति । देवदत्तम्य माया पुरुषस्य वसमित्यादौ देवदत्वामित भा- योपदवस्त्रान्वितपुरुषपदयोर्मध्यवर्तिनोर वयाभावान समास इत्यर्थ । एव वनमुपगोरपत्य चैत्रस्येत्यानी तद्वितोऽपि न । द्विगुकर्मवारययोस्वत्पुरुष वेऽपि अवांतरभेदाभिप्रायेण पाहिन्यमाह । स च पड्डिध इति । महाभा । प्याधुक्तानि पायिकाण्यव्ययीभावादिलक्षणान्याह । पूर्वपदमधानइत्यादि । साक्षाक्रियान्वितत्व प्रधानत्वम् | तच्च पदार्थस्यैव सभवतीत्यभेदोपचारा.

·प्रकरणम् ७] सदी १४१ स्वमस्ति, तथापि नियमागीकरणानातिमसग । वाक्यस्य व्यवच्छेदकफ- लत्वात् । पतच्चोन्मतगगमित्यादी न सभवति । भत मायिकत्वमुक्तम् । एवमुत्तरत्रापि । पचगवधनमित्यादावुत्तरपदविषयीद्वगोस्त्तरपदप्रधानत्वम । पूर्वपदार्थमाधान्ये हेतुमाह । तस्य क्रियाभिसबधादति । एकपदमधाना- नेकपदमधानमाप्ती नियममाह || उभयपदमधानो बलवानिति । ततश्चैतया निषादस्थपति याजयेदित्यादौ निपादाना स्थपतिरिति तत्पुरुषे शिपादश्वामी- स्थपतिश्चति कर्मधारये च माते उभयपदप्रधानत्वात्कर्मधारय प्रवेत्यवसी यते । तत्पुमपे पष्ठयर्थलक्षणादोपमसगात । ऐकपद्यमकस्वर्यमेकविभक्तिकत्वं च समास- प्रयोजनम् । त्रियमधिकृत्य भवतीति विग्रह अन्वययोग्यार्थसमर्थक' पदसमुदायो विग्रहो वाक्यमिति यावत् । स्वपदैरन्यपदैर्वा विविच्य कथनं विग्रहः ॥ कृतसमासे अव्ययस्य पूर्वनिपा- तो वक्तव्य ॥॥पूर्वेऽव्ययेऽव्ययीभावः ॥ ॥ अ- व्यये पूर्वपदे सतियोऽन्वय सोऽव्ययीभावसंज्ञक । समासो भवति ॥ इति समाससंज्ञाया सत्याम् । समासप्रयोजनमाह । पद्यमित्यादि । अनेकेषा पदानामपद्यम् । समामे भाधुदात्तादिवरक्य च । एर एकविभक्तिकत्वमपि । तत्राव्ययी. भाव प्रतिपिपादपिपुरवपदविग्रहस्य नित्यसमासत्वादस्य नित्यत्व दर्शयन् विभक्त्यर्थाव्ययपूर्वसमासनिरूपणमक्रियामाह । अधि स्त्री इति स्थिते इत्यादि । विग्रहशब्दार्थमाह । भन्वययोग्याइति । अवययोग्या समर्थ. यति बोधयतीति तथा । यावदिति । पर्यवसन्नोऽर्थ । कते समास इति ।। समाम इति सामान्यत समासविधायकेन योगेन समासे मत इत्यर्थ । पूर्वेऽव्यये इति । मधानत्वेनाव्यये पूर्वपद इत्यर्थ । ततश्च अब्राह्मण उच्चै- मुख इत्यादी नातिममग । समासे ममासमज्ञायामिति । अव्ययीभावा -- ।

·सारनपत्रिपा समासप्रत्ययोर्नु॥ "ममासे वर्तमानाया विभक्ते. प्रत्यये च परे नुग्भवति । इत्यमो लु- व । निमित्ताभावे नैमित्तिकरयाप्यभारः ना- मसज्ञाया स्यादिविभक्तिः॥ आध स्त्री सि इ- ति स्विते ॥ स नपुंसकम् ॥ ॥ सोऽव्ययीभा- वो नपुसकलिंगा भवति । नपुसस्वादस्वत्व म् ॥ अव्ययीभावात ॥ ॥ अव्ययीभावात्प- रम्या विभ ग्भवति । अधिस्ति । गृहकार्यम् । रायमतिकान्तमतिरि । कुलम् । नापमतिका- तमतिनु । जलम् । हस्वादेशो संध्यक्षराणा- मिकारोकारी च वक्तव्या । योग्यतावीप्सापदा- चीनतिवृत्तिसादृश्यानि यथाः ॥ ॥रूपस्य योग्य अनुरूपम् । पदार्थाच्यातुमिच्छा वीप्सा । विष्णु विष्णु प्रति प्रतिविष्ण। सादृश्ये तु यथा हरिस्तथा हर ॥ समायेति । अव्ययीभाषाविभाग यठो विमने लेगि यनुनने । म. मारमत्यययोरित्येगापि मामी मेदाचेनि सामयादित्यामेत्याए। ममाये वर्षमानाया हिमके भत्यो च पर इति । समायावयताया इत्यर्थ । नामशाया विभगिलकि विभनिरहितनारलेन पापिनकिनामी। नाममज्ञायामित्यः । दम्पल नपुसमी सूत्यर्थ । भध्ययपूर्व स्वेऽपि पूर्वपदार्थमाया यभागादव्ययीभातमार दर्शयत्तत्यादय मातापर्य द्वितीयति तत्पुस्पोदाहरण म्हस्यमसगत आए । गयगतिक्रांतमिन्यादि। स्वे समासेऽव्ययस्यति सामान्यनिर्दशात्पूर्वनिपात्र । कुलविशेपण बाकी त्वम् ।। यथाऽसाहश्ये॥ ॥ यथाशब्दोऽसादृश्ये वर्तमान ·। प्रकरणम् ७ ] सटीका नः समस्यते । शक्तिमनतिक्रम्य करोतीति य. थाशक्ति । अतोऽमनतः॥ ॥ अकारान्तादव्य- यीभावात्पररया विभक्तरम् भवति अतं वर्ज- यित्वा । कुम्भस्य समीपं उपकुम्भं वर्तते । उप- कुम्भं पश्य । उपकुम्भादानय । अनत इति विशेषणात्पंचम्या अम् न भवति । वा टाङ्यो. ॥ ॥टा डि इत्येतयोर्वा अम् भवति । उपकुं- भेन कृतं-उपकुंभं कृतम् । उपकुम्भ निधेहि-उ- पकुम्भे निधेहि ॥ यथेति ।। योग्यतावप्सिापदार्थानातिवृत्तिमादृश्यानि यथार्था । तत्र सा. दृश्यव्यातिरिक्तेऽर्थे वर्तमानो यथाशब्द समस्यत इत्यर्थ तत्र पदानितिक म उदाहरवि । शक्तिमनतिक्रम्येत्यादि । सारश्ये तु यथा हरिस्तथा हर । भत अव्ययीभावादित्यनुवर्तते । तेनाव इति सबध्यते । अतोऽनत इति ना- व्ययीभावविशेषणम् विरोवाकिन्तु आदेविशेषणामित्यभिप्रत्याह । भत वर्जयित्वेति ॥ मायशोऽव्ययीभावस्यैक्वचनातत्वादनत इत्युक्त पचम्यु- पलक्षण एव वाटाडचोरित्यत्रापि । अव्ययीभावादित्यवालुक्कचिदित्यनु- वृत्तेरकारावादव्ययीभावाद्विभक्तरलुगिति अभावाभावे लुगभार । अवधारणार्थे यावति च ॥ ।। अवधारणार्थे यावच्छब्दे पर्वपदे सति अव्ययीभावसंज्ञक: समासो भवति । यावत्यमत्राणि संभवति तावतो ब्राह्मणानिमंत्रयस्वेति यावदमत्रम् । मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकं वर्तते । इत्य- व्ययीभाव ॥ अवधारणा इति । अवधारण निश्चयस्तदर्थके यावच्छ दे पूर्वपदे मति योऽन्वय सोऽव्ययीभाव इत्यर्थ । अन्यत्र यावदत्त वावटुतम् । नावधार- ·मारस्वतमयिका यामिरियन्मया भुकमिदि। मक्षिकागाममात इति विग्रहः । अपारा- गाययममागे कायवाट्सम्बो समादेशे चनिभभिामिनि निर्देश ! याति चेलि । अनुकमा नयागाराविशेषेषु अव्ययीभावा शेष । वयोमुचितायाम् । सन्रत्याशियगमे पवायचा कर मनुका मामयोगे सारन्ये योगाचेच माटवडयोमारे नव चानवाधिवेशन शब्दमादमाग ममपतीत्येवदयन इत्यामापरित्ये शिधरोऽव्ययीभार सामीप्य देयं वा यस्य हेनु ममाम्यवे तेन अक्षशकायम्या परिण मरिना मुना मात्रायें। विष्टमवम् । आयतीगवमिन्यापपिहभेष निईि एम् । नाइमर्यादाव्याप्त्यारसपरिवहिरचा पचभ्यापार मध्ये पाया सम्या यश्येन । माम्यने विपवर वाम्यानव उदारग्णानि स्वयमूहनी यानि मिस्तरमयाजाम मपच्यते || इायव्ययोगार | अमादी तत्पुरुष. ॥ ॥ द्वितीयाद्यते पूर्वपदे सतियोऽन्वय.सतत्पुरुषसंज्ञक समासी भवति । ग्राम प्राप्तो ग्रामप्राप्तः । दात्रेण च्छिन्नम् दावच्छिन्नम् । यूपाय दारु यूपदारु । बके भ्यो भयं वृकभयम् । राज्ञ पुरुषो राजपुरुप. अक्षेषु शोर्ड अक्षशोड. ॥ भमाहाविति । भम् आदिपा ते भमादय । द्वितीयाचा. ससम्यता विभक्त यस्तासां च प्रत्ययत्वा प्रत्ययग्रहणेन तदतस्य । नातावेक्वचनम् । पूर्वेऽव्ययेऽव्ययीभाव इत्यत पूर्व इत्यनुररीन इत्येवत्पर्व नेतसि करवाह द्वितीयाधते पूर्वपदे सनीति | वॉर्पणादित्यतो वानुवृतेश्यमीप । वाश- ब्दादमादाविति सामान्योक्तलोकाद्वा स्वय कृत मामिकृतमि यादावपि प्रयो- गतस्तापुरुषोऽवसेय दिया मर्थेन नि यसमासो विशेष्यलिंगवा च । द्विजा- याय द्विजार्थ भट । द्विजा । पटी । द्विजाथे। वयम् । तथा इवेन नि- त्यसमासो विभक्त्यलोपश्च । वागर्थाविव । वथा निद्धोरणार्थपाचा नसमास- गों कष्णा सपन्नक्षीरा ! एवं प्रतिपदविधानापि पष्ठी न समस्य। 40 , दक्षिण एटुरिवियापद ।

·मकरणम् ७] सटीका १४५ मर्पिषो ज्ञानम् । सपिपोपायेन प्रवर्तनमित्यर्थ । वथा पूग्णतृप्त्यर्थ- सदव्ययवन्यसमानाधिकरणान पष्ठी न समस्यते । सता षष्ठ । पटस्य सौरल्यम् । चदनगव इत्यादौ सदा गुणवाचिनस्तु भवत्येव । फलाना तृप्त द्विजस्य कुर्वन् । सवा कुर्वाण । सवा कृत्वा । सता कर्तव्यम् । राज्ञो नलस्य । एव मतबुहपूजितयोगेऽपि न । सतां मतो बुद्ध पूजिवो वा। अधिकरणवाचिक्तयोगेऽपि न । इदमेपामासित गत मुक्त वा (उभयमाती कर्मपठया अपि न ! भाषयों गा दोहोडगोपेन । तथा भवत शायिकेन्यादी अकयोगे कर्तृपष्ठन्या न समास । अपा स्रष्टा । व, चस्य भर्वा । सवामर्चक इत्यादी कर्तरि सृजकाभ्या योगे न । भूभा । उद्दालकपुष्पमजिका दिवलेखक इत्यादीच भवत्येवेत्यादिभयोगवशाद्वन्चव- स्थावमेया। क्वचिदमाद्यतस्य परत्वम् ॥ ॥आहिताग्निः । पूर्व भूतो भूतपूर्व. । समासे क्वचिदैकपद्यं ण- त्वहेतुः ॥ शराणां वनं शरवणम् । आम्राणा वनं आम्रवणम् ॥ ॥ पानस्य वा॥ ॥ सुरापा- नं-सुरापाणम् ॥ नजि ॥ ॥ नञि पूर्वपदे सति योऽन्वय स तत्पुरुषसज्ञकः समासो भवति । नब्राह्मण' अव्राह्मणः। कचिदमाधवस्यति अमादी पूर्वपदे सतीत्युक्तरमाद्यवस्य वत्पुरुषे पूर्व निपावत्वमुक्तम् । वत्र प्रयोगत कचित्परत्व वक्तव्यमित्यथ । कचिदित्यु- तेरग्न्याहित इत्यादी । ब्रुनों गोऽनतेइत्यत्र रेफात्परस्यापि नस्य णत्वामा- वनिर्देशाज्ञापकादिन्नपदस्थनिमित्ते णत्वामानात्समासे चैकपचाण्णत्व भव- ति न वेप्याकाक्षायामाह । समासे क्वचिदैकपद्यमिति । कचिदित्युक्ते पु रगा मिश्रका सिनका सारिका कोटराग्रेभ्यो वनस्य नित्यम् । पुरगातण- मित्यादि । एव प्रवण निर्याणमित्यादावपि । औषषिवनस्पतिवाचिभ्य पर- स्य तु वनस्य वा । दुर्वावण दूर्वावनमित्यादि । युवादेश्च न । रम्ययूनेत्या दि प्रयोगादृह्यम् ।

·सारपतपिपा नारा॥ ॥ ममामे मतिनोकादशी - पति नाकादिवले ।। ।। नाकं निमकम् । अनम्बरे ॥ ॥ ममासे सति ननोऽनादेशी - वति सरे पर। अम्वादन्योऽनवः धर्माद्विन- द्वोऽधर्म । ग्रहणानामभावोऽग्रहणमित्यादि। तपन्यतविरुदतदभावे नत्र तिते । नभइदि । नोऽकारवारेगाम- गामाप या मग्य माEिमिश्रिमानापारेशा मपनी- जिस्म । दिदि । अस्पोरनामामाया नाम । नातामा नल नसुधि नामर नामा- दय । मनानी दम्पादि मरे म दोचपेलानधरमभोपानद- या मनश इत्यादी पदभार । पश्येत्यादि । परमादन्य ऐन नि- रुह सस्यामार जिसमए । चार्थे द्वंद्व.॥ ॥ समुच्चयाऽन्याचयेतरेतरयोग- समाहाराश्यार्थी । तोचरं गुरु च भजस्वेति । प्रत्येकमेकक्रियाभिसबंधे समुचये समासो ना- स्ति।बटो भिक्षामट गां चानयेति कमेण कि- याद्वयसवधेऽन्वाचये च समासो नास्ति । पर- स्परमसंबंधात् । इतरेतग्योगे समाहारे चार्थ द्वद, समासो भवति । धार्थ इति । पत्यावार्य हस्मिन् जात्यभिमायेगेसननन् । पा- नाए । समुश्येत्यादि । समुचया वाचययो सम्पनिकायम वययोग्य- सामास्वन समासामार इस्यार । निराशा भज गुरुच मज- स्वधि पस्य प्रकाया एस भजनप्रियाया ईश्वरयुम्या प्रत्येक सवात्समु भय । यदा काय मधानस्यानुरोधेनेवरदन्याचीयदे बदन्याचय उदा नभकमारमानिमिविया । .

·भकरणम् ७] सटीका १४७ पटो मिक्षामटेत्यादि अत्र भिक्षाटन मुख्य, गवामानयन तु मामगिकम् । एकस्य बटो क्रमेणाटनक्रियया गवानयनाक्रियया च सबधादन्वाचय । अजयोश्वार्थयो समासाभावे हेतु -परस्परमसबधादिति । समुच्चये तावत्प रस्परानभिसबद्वा एवेश्वगदयो भजनादिमि सबव्यमाना समुच्चीयते । ए- वमन्वाचयेऽपि अन्योऽन्यसबधावयवमाधान्येन क्रियान्वय इतरेतरयोग । स एव तिरोहितावयवप्राधान्य सहविभाधान्य समाहार ॥ द्वद्वेऽल्पस्वरप्रधान कारोकाराताना पूर्वनिपातो वक्तव्यः ॥ ॥ अग्निश्च मारुतश्च अग्निमारुती । पटुश्च गुप्तश्च पटुगुप्ती । उक्तार्थानामप्रयोग. । स्त्री च पुरुपश्च स्त्रीपुरुपौ। भोक्ता च भोग्य- श्च भोक्तृभोग्यो । धवश्व खदिरश्च धवरखदिरों ॥ देवताद्वंद्वे पूर्वपदस्य दीर्घो वक्तव्य ॥ ॥ अ- निश्च सोमश्च अग्नीपोमी । इन्द्रश्च बृहस्पति- इंद्राबृहस्पती ॥ अग्न्यादः सोमादीनां पत्वं वक्तव्यम् ॥ ॥ द्वद्वेपूर्वभावनियममाह । द्वद्वेऽल्पस्वरेत्यादि । अल्पस्वरस्य प्रधान- स्याभ्यहितस्य इकारातस्य उकारातस्य च पूर्वनिपात इत्यर्थ ॥ भल्प- स्वरत्व च समस्यमानपदपिक्षया । भनेक्माप्तावेकस्य नियम । हरिहर- गुरव । हरिगुरुहरा । वथा शखभिवाणा । वीणाशख भय 1 व- कव्यत्वात्मयोगत, स्वरादरकारांतस्य पूर्वत्वम् । ईशरुणौ । बहपृ त्वेक- स्यैवेति भनियम । अश्वरथेन्द्रा । इद्राश्वरथा । वथा स्वराधकारात- स्यैकारोकारातस्य च मिथ समासे सराघदतस्य पूर्वत्वम् ॥ इन्द्रामी। इन्द्राय । तथा समाक्षराणामृतुनक्षयवाचकानामा पूष्येण पूर्वस्वम् । हेम- तशिशिगै अश्विनीभरप्यो । एवं लध्वक्षरस्य पर्वत्वम् । कुशकाशम् । व- र्णाना चानुपूर्णव पूर्वत्वम् ब्राह्मणक्षत्रियविशूद्रा ।जायापती । पुप्यपुन- बसू । इत्यादाविकागतोकारावयोरपि न पूर्वत्यमित्याधुह्यम् । ननु समासवाक्ये चकार कि न मयुज्यते इत्यताह |उक्तार्थानामिति । इतरेवरयोगादे समा- 1 ·२४० सारस्वतप्रत्रिया [संदा- मेनोतलाशस्यामयोग इत्यर्थ । देववाहन्दू इवि देवगवाचकानाम योन्य द्वद्वसमासे पूर्वपदात्यवरस्य दीपों वाच्य इत्यर्प । वाराणस्य व्यवभि तविकम्पत्पिादमिराय वाग्वनी इत्यादी ना मादेश तथा'नमामि नि पत्यविधानान्मारकापदादे सस्य एखामावावगमादमीपोमाविरयारी कम पत्वमित्यत आह । अग्न्यादे. मोमादीनामिति । सत्यति शेष वन- व्यस्य मयोगासारिवादीघातादेवाग्निशब्दाने ।। ममिसोमी माणतकी ।। मादिशब्दात् । अमिष्टान । अमिधोम । ज्योविष्टोम । मायुष्टोम (मातृ- पमा पितृप्वमा । अनछय इत्येवमादयो शेया । इतरेतरयोगे द्विवचनम् ॥ एकवद्भावी वासमा- हार वत्तव्य.॥ ॥ शशाश्च कुशाश्च पलाशाश्च शशकुशपलाशा तेपा समाहारे शशशपला- शम् । स नपुंसकम् ॥ ॥ यस्यैकवद्भावः स नपुंसकम् भवति ॥ अन्यादीनां विभक्तिलोपे कृते पूर्वस्य समागमो वक्तव्यः ॥ ॥ अन्यश्च अन्यश्च अन्योन्यम् । परश्च परश्च परस्परम् । इतरेवरयोगे द्विवचन मिति । द्वयो ममासे योरप्यवयवयो माषा या. द्विवचनम् । बहुवचनाना बहुचनमूह्यम् । समाहारस्य समुदायमधानत्वा- तस्य चकत्वादेश्वचने प्राप्ने विकल्पमाह ! एकवद्भाव वति । केचि सर्वो द्वद्वो विभापयस्वद्भवतीति इतरेवरयोगेऽप्येक्वदार इत्याहु । वाशब्दव्यव- स्थया माणितर्यसेनागादीनां वंद्वस्य नित्यमेश्रद्धाव 1 वृक्षमृगतृणधान्यव्य- जनपशुशकुयश्ववडवपूर्वापगधरोत्तरादीनां वा । चूताशोक । घृताशोका इत्यादि ॥ पलसेनावनम्पतिमृगशनिक्षुद्रजतुधान्यतृणाना बहुमाविक एवं एक्वत् । बदराणि च आमलकानि च बदरामलक्म् । द्विमस्ती तु ब- दरामलके स्त, । दविपयआदीना च नेकवद्भाव । दधिपयसी इत्यादि। अन्यश्च अन्यश्चति विहे द्वे विभक्तिलोपे एक्वद्भावे पूर्वस्यान्यशब्दस्य स गागमे सस्य विसर्ग उत्ताकारयोरलोपे चान्योन्यमिति 1 वर्ग व्यत्वात्त.

·- - प्रकरणम् ७] सटीका १४९ भव्यविहारे एव सक् । अन्योऽन्य विमानयति । भयवान्या यम् । पर स्परमित्यत्र कुप्रो क पी वेति वाशब्दात कपाभावे औत्सर्गिका स । एकत्वे द्विगुद्वंदौ ॥ ॥ एकत्वे वर्तमानी द्विगु- द्वंदी नपुंसकलिंगी भवतः । इति द्वंद्वः ॥ शशकुशपलाशमित्यादी नपुमकत्वार्थमाह एकवे इति । अत्र त- पुरुषस्याप्युपलक्षणात् वा गडयोरित्यतो वानुवृत्तेस्तद्वयवस्थया च । छा- यातस्तत्पुरुष' पूर्वपदार्थबाहुल्ये शीव स्यात् । शलभाना छाया शलभ- च्यम् । तथा इनसमम् । ईश्वरसमम् । रक्ष ममम् । बीसममिति सघाते । तथा सेनासुरान्गयाशालानिशातो वा कोवे । द्विजसेनम्-द्विजपेनेत्यादि । भसेनेत्यादौ च नेति प्रयोगतो ज्ञेयम् । चाथै द्वन्द्व इत्यत्र चौगुणादित्यवो मण्डूकमुविन्यायेन वानुवृत्ते पाणिर्यसेनागाना समाहार एव द्वन्द्व । दधि- पयभादीनामितरेतरयोग एव । वृक्षमृगाहीना चोभयथेति व्यवस्थया । संख्यापूर्वो द्विगुः ॥ ॥ सख्यापूर्वः समासो द्विगुर्निगद्यते ॥ समाहारेऽत ईव् द्विगु.॥ ॥ समाहारेऽर्थे द्विगुः समासो भवति ततोऽका- रांतादीप् प्रत्ययो भवति । दशाना ग्रामाणां समाहारो दशग्रामी । अकारांतो द्विगु. स्त्रियां भाष्यते ॥ पंचाग्नयः समाहता इति पंचाग्नि । पंचानां गवां समाहार. पचगु । नपुंसकत्वाद्- ध्रस्वत्वम् । त्रिफलेति रूढि. ॥ पात्रादीनामी- प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ इति द्विगु ।। एकत्वे द्विगुदद्वामित्यत्र द्विगो स्मृतत्वात्प्रसगतो द्विगु निरूपयिष्यस्त- लक्षणमाह । सरयापूर्व इति । वाच्यवाचकयोरभेदोपचारात्सख्याशब्देन वद्वाचा पदमुपादीयते । तत्पूर्वकोऽन्वयो द्विगुसज्ञो भवतीत्यर्थ । एतच्च समाहारेऽत ईद्विगुरित्यनेनैकवाक्यवयान्वति । ववश्च समाहारार्थे सख्या- पूर्वो द्विगु । स चेदकारातस्तदा त ईपित्यर्थ । एव च द्विभार्य इत्यादी - + ·सारस्वतप्रक्रिया [संज्ञा- S मरयापूर्ववेपि शशकुशपलाशामित्यादी समाहारेऽपि द्विगुत्वाप्रमग स. माहार इत्यस्य तद्विगर्योचरपोपलक्ष्यकत्वात्पचमु कपालेषु सस्कृत पु. रोडाश पचकपाल इत्यादी तहिता) द्विगु । पच गावो धन यस्येति पचगोपन इत्यादाबुत्तरपदे परे समाहारे अनापि वीणादित्यतो वानुवचे- रापवादिगोरीब वा। निसट्टी-निखट्टा । वथा अनवोत्तरपदस्य नकारलोष रं वा । पचकर्म-पचमी । पानादावुत्तरपदे च न । पचपानम् । विभ- वनम् । चतुर्युगमित्यादि ! पानादिश्वारूविगण । त्रयाणा फलाना ' समा- हारविफला । अत्रादिना परसरामयोगवो द्विगुत्वे अकारातत्वेऽपीवभावन- पुसकरवाभावी स्त्रीत्वच॥ बहुव्रीहिरन्याय ॥ ॥ अन्यपदार्थे प्रधानो यः समास स.बहुव्रीहिसंज्ञक. ममासो भवति । बहु धनं यस्य स बहुधन । अस्ति धनं यस्य स अस्तिधन' । यस्य प्रधानस्यैकदेशे विशेप- णतया यत्प्रतिज्ञायते स तगुणसंविज्ञानो बहु- ब्रीहि । लंबी कर्णो यस्य स लंबकर्ण.। बहुवादिगिव । अन्यस्य समस्यमानपदातिरिक्तपदस्या अन्यार्थस्तु- स्मिन् । अस्तियनमित्यत्र अस्तीति तिहतमविरूपकमव्यय सत्तार्थम् । अन्यपदार्थस्य प्रधानले समस्यमानपदार्थस्य विशेषणत्वोपलक्षणताभ्यो दै- विध्याद्विशेषगलेन तद्गुणमविज्ञान इत्याह । तस्य मधानस्येति । यस्य मधानस्यान्यपदार्थस्य एकदेश समम्यमानपदार्थविशेषणतया मध्यावर्तक- त्वेन यत्र समासे ज्ञायते म तद्गमविज्ञान इत्यर्थ । तस्येवि पाठ । य- स्य प्रधानस्यैवदेश कर्णादि विशेषणत्या समस्यमाा पदासत्वेनेत्यर्थ । नम्यान्यपदार्थस्य गुगो व्यावृत्तिपदार्थ कायित्वेन यत्र मविज्ञायते स व- हणसविज्ञान इत्यन्वर्थयज्ञेयमिनि माव ।। बहुब्रीही विशेषणसप्तम्यंतयो पूर्वनिपातो व- ·प्रकरणम् ७] सटीका. क्तव्यः ॥ ॥ कण्ठे कालो यस्यासौ कण्ठेकाल. । करे धनं यस्य स करधनः। नेद्वादिभ्यः॥ ॥ सप्तम्यंतस्य पूर्वनिपातो न भवति इन्दुशे- खरः । चक्रपाणिः । पद्मनाभ. । कपिध्वजः। पूर्वनिपावनियममाह ॥ बहुव्रीहावित्यम्योपलक्षणत्वाद्रक्तलतेत्यादी क- र्मधारयेऽपि विशेषणस्य पूर्वनिपात । वक्तव्यत्वात्मर्वनामसख्ययो पूर्वनि- पात । सर्वश्वेत । द्विशुक्क । मिथोऽनयो समापे सख्याया पूर्वस्वम् । द्वन्चन्य । तयोश्चापीयस्या पूर्वत्वम् । द्वित्रा । प्रियम्य पूर्वत्व वा । गु. इप्रिय -पियगुड । गड्ढादेश्च सप्तम्यवस्य परत्वम् । गडु कण्ठेऽस्य ग- डुकठ । वहेगडरित्यपि । इन्द्वादिभ्यश्च सप्तम्यवस्य न पूर्ववम् । इन्दु शेखरेऽस्येंदुशेखर । पमनाम । करिध्वज । चक्रपाणि । दण्डपाणिरि- त्यादयो यथामयोग ज्ञेया. ॥ प्रजामेधयोरसुक् ॥ ॥ सुप्रजाः । दुर्मेधाः । अ- त्वसो. सौ धर्मादन् ॥सुधर्मा ॥ अन्यार्थे । स्त्रीलिगस्यान्यार्थे वर्तमानस्य हस्वो भवति । पुंवद्वा ॥ समासे सति समानाधिकरणे पूर्वरीय स्त्रीशब्दस्य पुंवद्भावो वा भवति ॥ पुवगावादी- निवृत्ति । रूपवती भार्या यस्य स रूपवद्भार्यः । मजामेधयोरिति । मजामेधा इत्येवयो समामेऽमुगागमोवक्तव्यइत्यर्थ । मुष्टु प्रजा यस्य दुष्टा मजा यस्यति विग्रही असुकि यम्य लोप इति आ- कारलोपे अत्यसो साविति दीर्घ । यद्यप्यसुक उवारानुवषित्वाद्वितो नुमि- वि नुम्मामोवि तथापिवन वादीपो शतरित्यतो वानुकर्षगान ! वक्तव्यत्वा- अन्तु सुमदापेम्य परयो । नेह मधुममृद्विसमेपितमेवया। आगमानुशा- सनस्यानित्यत्वाच्च । धर्मादिति वक्तव्यत्वात्केवलात्पदाध केरलो धर्मशन- ॥ श्यामवर्ण इसथ ।

·[संज्ञा १५२ सारस्वतमकिया. स्तम्भावन्माययो वाल्य इत्यर्थ दिनेहन परम स्व. धर्म परम स्वयमों वा यम्यस परमस्वधर्य रूपवदार्य इति सिद्धरूप मदर्य तत्मक्रियामाह भन्या धे विचनुरोऽधियामित्यतो विभक्तिपिपरिणामेन स्त्रिया इतिषश्यन्तमनुवर्त ते म्हसो वेत्यवश्च न्हस्व इत्यभिमेत्य व्याचटेस्रोलिंगस्येत्यादि। पुवत्समा सश्चान्वये नाम्नामिवि समाये इति सप्तम्यवम् ! कर्मधारयस्तुल्यार्थ इत्यव स्तुल्याई इति। तुल्यार्थत्व च समानाधिकरणस्यैवेत्यभिमत्याह । समासे सती त्यादि । स्त्रीशब्दस्य बीमत्ययावशब्दस्येत्यर्थ । पुमा तुल्य पुवदिति । पु- वद्रावातिदेशानिमित्तामावन्यायेन रूयविकरणनिहितस्येपो नितिरित्यर्थ । वाग्रहणात्कल्याणीप्रिय इत्यादी न भवति ॥ गो ॥ ॥ गोशब्दस्यन्यार्थे वर्तमानस्य -ह- स्वो भवति । पंच गावो यस्य स पंचगुः । वाग्रहणादिति । निपातत्वाइनेकार्थत्वादित्यर्थ । अवश्व उक्तपुस्कस्यैवान रूढ पुवत्वनेत्याह । गगाभार्थ । वामोरूमार्य । तथा यड्मानिनत्ववाश तरतमादी पुवत् । एनीवाचरति एवायते । पुवदावादानिवृत्या पत्न्यादय इति निपावितस्य नम्यापि निवृत्ति । पण्डितामात्मन मन्यते पडितमानिनी त्ववयोर्गुणवाचकस्यैव भुवद्भाव । पटुन्या भाव पटुता । पटुत्वम् ! नेह । कुटीत्वम् । अत्र जातिवाचित्वम् । अल्पायें देहि भल्लश । पद्धतरा । पटुतमा । एव चरट्जातीयकल्पदेश्यदेशीयरूपपाशादौ । पटुचरी । पटुजा वीया । दर्शनीयकन्या । दर्शनीयदेश्या। दर्शनीयदेशीया । दर्शनीयरूपा। दर्शनीयपाशा । तथा कुझुट्यादीनामडादिषु । कुईया अड कुकुटा- अम् । मृगपदम् । मृगभीरम् । काकशाब । इत्यादय भयोगानुसारेणोह्या ॥ संख्यासुव्याघ्रादिपूर्वस्य पादशब्दस्यालोपोवक्त- व्य' ॥ ॥ सहस्रं पादा यस्य स सहस्रपात् ॥शो- भनौ पादौ यस्य स सुपात् । व्याघ्रस्य पादाविव पादौ यस्य स व्याघ्रपात्।द्वी पादौ यस्य स द्वि- , अश दनिक्षेवण वध्येकवचनम् ।

·मकरणम् ७] सटीका १५३ पान् । द्विपादौ । द्विपादः। द्विपादम् । द्विपादौ । शसादौ स्वरे परे पदादेशश्च वक्तव्यः॥ ॥ द्विप- दः। द्विपदा। द्विपादयाम्। द्विपानि । इत्यादि। सस्यासुव्याघ्रादिपुर्वस्येति । व्याघ्रादय उपमानवाचिन एवं पुर्व यस्यव- स्येत्यर्थ । शमादाविति । चकारानुनसमुच्चयार्थादीकारे ईपि आपितहि- तेऽपि । द्विपदी। कुले । द्विपदी-द्विपदा । मक् । नदादित्वादीपि इसांव- स्वादपि च पुवद्भाव । द्विपदोऽपत्य द्वैपद । वैयाघ्रपघ ।। टाडका.॥ ॥ समासे सति ट अ ड क इ. स्येते प्रत्यया भवति । " टकारस्तत्पुरुषे च स्थादकारो द्वंद्व एव च ॥ डकारश्च बहुव्रीही ककारोऽनियमो मतः ॥" नोवा॥ ॥नांत- स्य पदस्य टेलोपो वा भवति यकारे स्वरे परे। वाग्रहणारक्वचिन्न भवत्युपधालोपश्च । अन्हो मध्यं मध्यान्हः । कवीनां राजा कविराजः । टकारोऽनुबंध ईवर्थ. । कविराजी । राज्ञा पू. राजपुरम्वाक् च मनश्च वाड्मनसम् । दक्षि- णस्या दिशि पंथा' दक्षिणापथ । अहश्च रा- श्रीश्च अहोरात्रं । द्वौ च नयश्च परिमाणं येषां ते द्वित्राः । पंचच पट् च परिमाणं येपा ते पंचपा। वहवो राजानो यस्यां नगर्यो साब हुराजा नगरी। अत्र टिलापे कृते आवतः स्त्रियामित्याप् । बहव. कर्तारो यरय स बहु- कर्तृक ॥ टाडका || टश्व अश्व डच क्श्च वे वथा । एते प्रत्यया समामाता ·१५४ सारस्वतमकिया ETA अन्ययीमावादिभ्यो यथायोग्य मान्तीत्यर्प । भवारि वाक्पंगामा पादावममग । वा । वोयवस्वरे इत्यतो यम्बरे यस्य लोपहरयको हो- पदिति रेरित्यवरित्यनुवार्थ येन रिधिम्नदास्यवि सम्पयन्चेशर्मि र वाह ! नांवरयेतीत्यादि । भन्रो मध्यमिति रियो वरपुर चिदमा पास्य परावमिति परत्वे सादापत्ये मध्याह इस स्थिते अमायनो- चत्वामाटिलोपशीवृतो उपधाकारली मध्याए इति । पुरुष लोकान् । कर्मधारयस्तुल्यार्थे ॥ ॥ पदद्वये तुल्यार्थे एका निष्टत्वे सति कर्मधारयः समासो भवति । नीलं च तदुत्पलं च नीलोत्पलम् । रक्ता चा- सौ लता च रक्तलता । पुमांश्चासौ कोक्लिश्चे- ति पुस्कोक्लि' ॥ पुंसः खपे मंयोगातलोपो वक्तव्य.॥॥नानश्च कृता समासः॥ ॥प्रा- देरुपसर्गस्य नाम्नश्च करतेन समासस्तत्पूरुषो भवति । अपकृष्टो वादोऽपवादः । कुभं करो- तीति कुंभकारः। कर्मवारयस्तुन्या । गुल्यार्थाय नाम समानार्थत्व तज मायश पद- योईष्टमिनि पदद्वये इत्युज । वेन नीलाचलपट इत्यादी बहुपदंऽप्यदो प एकार्यनियत्वे सतीति । मिनमवृतिनिमित्वेऽप्यर्थसमासमाहिना एक- स्मिन निष्ठा वृत्तिर्यस्येत्यर्थ । मतश्च कुम्मक्ल शादावनविप्रसग नीर- पद नीलपटादिभ्यो व्यात्य उत्पलपद च वामरसादिभ्यो व्यावृत्य एक- मिन्नमितसरोने वर्षत इति कार्यनिष्ठत्वम् । नीलपदस्य विशेषणत्वात्पूर्व निपाव । रालवेत्यर समानाधिकरणे लवापदे परे पुवति पुम्त्वातिदे- शादापी निवृत्ति । पुम खपे इत्यन वक्तव्यत्वेन प्रयोगातुसारित्वात ख्याधातुवजिवे मापत्याहारे पो ग्यपे इत्यनुसधेयम् । ववश्व पुख्यानम् । पुक्षारमित्यादौ सपेऽपि सयोगावलोप । गामश्चति । प्रादिस्पसर्ग इत्यतो विभक्तिव्यत्ययेन पादरित्यनुवाद । प्रादेपसर्गस्य नाम्नश्चेति । यद- प्युपसर्गाणामपि नाभत्वमस्त्येव तथापि नामार यावनिपातोपस इत्यादी भि- ·प्रकरणम् ७] सटीका १५५ नत्वेन निर्देशात्पृथगुक्ति । समाससामान्यस्य समास इति पूर्वोक्तयोगेनेव मिद्वे समास इति विशेषपरम् | स चोत्तरपदार्थमवानस्तत्पुरुष इत्यभि- त्योक्तम् । तत्पुरुषो भवतीति । अमादौ तत्पुरुष इत्यतो मडूकप्लुति- न्यायेन वत्पुरुष इत्यनुवृत्तिा । चकागदूरीकृत्य स्थलीकत्येत्याद्यपि । कालो भोक्तमित्यादौ च न उच्चै कृत्य-उच्चै कृत्वेत्यादौ च नेत्यादि म. योगवशाज्ञेयम् ॥ • सहादेः सादिः॥ ॥ समासे सति सहादीनां सादिर्भवति । पुत्रेण सह वर्तत इति सपुत्रः । सहादरिवि । आदिना समानस्य ज्योतिर्जनपदरात्रिनामिनाम गोत्ररूप- स्थानवर्णवयोवचनबधुषु पिण्डगधलोहिकुभिवणीपत्नीपक्षेषु । तथा प्रता- धरणायें । ब्रह्मचारिणि परे यमत्याते तीर्थे च सो भवति । समान ज्योतिर्यस्य स सज्योति । सपिण्ड । सब्रह्मचारी । सवीर्य इत्यादि। पुवद्वेत्यतो वानुवृत्ते कचिन्नित्यम् । कचिद्वा कर्चिच नेति व्यवसेयम् । प्रत्ययाते उदरे वा । सोदर्थ । समानोदर्य । रूपनामगोनरूपस्थानवर्णव- योवचनधर्मजातीयेषु वेति केचित् । सरूप | समानरूप इत्यादि । गहशरक्षेषु च । सदृक् । सदृश । सक्ष इत्यादय प्रयोगतो ज्ञेया । पुत्रेण मह भागत इति विग्रहे समामे अव्ययत्वात्सहशब्दस्य पूर्वनिपाते सादेशे च सपुत्र इति सिद्धम् ।। सहसन्तिरसा सधिसमितिरय ॥ ॥ सह अं- चतीति सयड् । सम् अंचतीति सम्यड् ॥ तिर. अचतीति तिर्यड् । सहेवि। सह अचवीत्यत्र सत्स्य सध्यादेश (मम् अचतीत्यन सम ग- मिरादेश 1 विर अचवीत्यन विरसस्तिर्यादेश । एव देवानचति विष्व- । गचति अमुमचतीत्यादिविग्रहे । देवद्रि विप्वति अदद्रयाचादेश । देश- द्रय । विप्पायडू । अदयड् । को. कदादि. ॥ ॥ कुशब्दस्य कुत्सितेपदार्थयो- स्तत्पुरुषे कर कय का आदेशा भवंति । कु- ·Hal । सारभिपा मितं अन क्दनम 1 यदर्थ काफवकदातिा ईपर्ण क्दुप्णम् । कोणम् । कोण से- मंददेशश्च ॥ मन्दोयम् । कुत्सितं लणं कालवणम ग्यवदयोश्च ।। || बद्रयः पदः । पुस्प वा ॥ ॥ कृपुरुषः । कापुरूपः । पथ्य- सयौ ॥ ॥ पादशः म्यान् । कुपया-का- पथः । कक्षा-चाक्ष ॥ पदय च ॥ इपज्जलं काजलम् । पइभि. अधिका दहा पांडशाप- दान्ता पम्य पांडन् । पयू दन्त इति स्थिते ॥ दन्तम्य दतामइन् । पम्य इत्वम् ।दस्य डः। वितो नुमापोडन् । पट् प्रकारे पोढामरख्याया. प्रकारे धा॥धस्य दीपप उत्व ददशमासूत. रपदादे दुत्व चवाभवतीति वक्तव्यम् । पोढा । पड्धा । वृहच्छब्दस्य मुडागमे तलोपब । वृहता पति, बृहस्पतिः । महन्छब्दस्य टेरा- कार ममानाधिकरण । महादेव. । महेश्वरः । धाश्च भूमिश्च यावाभूमी । धौशब्दस्य द्यावा. दंश जायाया जशावो दंभावो निपात्यते ।द- पत्ती जपती। वचिज्जायापती॥ कोरिति । तत्पुरुष समाय कुशब्दस्य पुत्सा ई पदथे च वाच्ये का कर का इत्यादेशा स्यु । अमनिरपादामेषु यो पनित्यम् । कवास पुरुषे पयि । ईपदर्थं च वाच्येऽभ्युन्यमावृष्णे काकल्या कुत्सितमन क्दनम् । करनय । कद्रय । कद काक्ष ! कापुरुष कापथ । कु. फुत्सिता पायथै । ।

·मकरणम् ७] सठीका १५० पथ । ईपन्जल काजलम् । कामि । कवामि । कोष्णम् । कदुष्णम् । पुणे च जाती । कत्तृणम् । तत्पुरुपादन्यत्र रुष्टो राजा । पोडनित्यादी षट् ददा यस्य पट् च दश च पट्मकारेणेति विग्रहे मृत्वम् । सहादित्वा- स्वप' पो इत्यादेशे निमित्ताभावन्यायस्यानित्यत्वात्वनिवृत्ति । पुन- देत्यवो वानुवृत्तेश्च धामत्यये वा । पदधा । चितपदाते पदातताश्रय- गाष्टुत्वाभाव । तदुक्तम् । पप उत्व दतृदशधासत्तरपदादे टुत्व धार वा वक्तव्यमिति । वृहना पविरिति विग्रहे देवताया वाच्याया बृहत बृहम भादश सस्य विसर्गेजी सहादित्वात्स । एष चौरे वाच्ये तत्परोतिीत त- स्कर । महाश्चामावीश्वरश्चेति विग्रह समानाधिकरणे जातीयदेशीययोश्च परतो महतो महा इत्यादेश । घासकर विशिष्टेष्वपि । महाधाम । महाकर । महाविशिष्ट । महामायेत्यादी महतीशब्दस्यापि । पोश्च भूमिश्चति विको घौशब्दस्य दिवशब्दस्य वा धाबादेश । पव जाया च पतिश्चेति विमहे जायाया जमावदभावी या । जपती। दपती । जायापती । सहादेरातिग- णवमाह || आरुतिगणोऽयमिति || आरुत्या सिद्धशब्दखरूपदर्शनेन त- दवर्गण्यत इत्यान्वर्थसशाव सिदशब्दस्वरूपमुपलभ्यादेशविधान यस्मिन् स भारविगण इत्यर्थ ॥ अलुक् क्वचित् ॥ ॥ क्वचित्समासे रुदते तद्वि- तेऽपि विभक्तरलुग्भवति । कृच्छ्रान्मुक्त । अप्सु योनिरस्येत्यप्सुयोनि. उरसि लोमानि यस्यासी उरसिलोमा। हदि स्पृष्टशतीति हृदिस्टक् । कंठे कालो यरयासी कठेकाल. । वाचोयुक्ति । दि- शोदंड । पश्यतोहर । बनेचर । खेचर. ॥ भलुगीनि ।। समामात्यययोरिवि प्राप्तस्यापवादत्वात्रुदते च तत्मा- प्यभावात्सरमिजमित्यादी नानश्च कता समास इति समासे एव प्राप्तलुका- तिवारुदते इत्यसभ्य पाठ । तद्विते अमुप्यापत्य आमुन्यायण ॥ समानाधिकरणे शाकपार्थिवादीनां मध्यमप- दलोपो वक्तव्य.॥ ॥शाक, प्रियो यस्य स r ·१५८ सारस्सतक्रिया [समास शाकप्रियश्चासी पार्थिवश्व शाकपार्थिव, ॥ समानाविकरणे शाकपार्थिवादीनामिति । पार्थिवादी समानाविकरणे पूर्व पदस्य यदुत्तरपद तस्य लोप इत्यार्थ । शारु पियो यम्य स शाफप्रिय । देवान्पूजयतीवि देवपूजक इत्यत्रोत्तरपदयो प्रियपूजकपडयोलोप । मध्यम पदलोप इति पाठे समुनगयापेक्षया मध्ये वर्तनानस्येत्यर्थ ।भाविगणोऽयम्!! आदेश्व द्वद्वे ॥ ॥ द्वद्वे समासे पूर्वपदस्य लोपो भवति । चकारग्रहणाद्विकल्पेन । माता च पिता च पितरौ । शिष्यमाणो लुप्यमानार्थाशिवायी। श्वश्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ।दुहिता च पुत्रश्च पुत्रो॥ भादेति । द्वे समासे आदेगदिभुतस्य पादस्य लोपो वाच्य । वक्त व्ये तु भयोगावर इति मयोगतो व्यवस्था । ऋता द्वंदे ॥ ॥ द्वन्द्वे समासे पूर्वपदस्य ऋ कारस्या वैकारो भवति । माता च पिता च मातापितरी । द्वंद्वे सर्वादित्व वा ॥ ॥ द्वन्द्वे समासे सर्वादित्वं वा भवति । वर्णाश्च आश्र- माश्च इतरे च वणीश्रमेतरे-वर्णाश्रमेतरा ॥ ऋता द्वे इति विद्यायोनिसबधयाचिनामृकाराताना पुत्रे च परे पुर्वपदा तम्यकारो वक्तव्य इत्यर्थ । माता च पिता चेति विगत् समासे एभ्यो माता गरीयसीत्यादिवचनान्मातु प्रधानत्वात्पूर्वनिपाते आकारादेश । एव होता- पोतारी पितापुनी इत्यादि अन्यत्र कर्तृभोक्तारी । इदे इति । भसर्वादित्वमि- विच्छेद । ततश्च द्वद्वममासे सर्वादित्व न भवति । वा इति । सीति शेप वाशब्दादेव जसि वा नान्यन । वर्णाश्च आश्रमाश्च इतरे चेति विग्रह || वैयधिकरणे बहुव्रीही मध्यमपदलोपश्च वक्त- व्य ॥ ॥ कुमुदस्य गध इव गधो यस्य स.

·प्रकरणम् ] सटीका 7 कुमुदगंधिः । उपमानाच ॥ ॥ उपमानाप्त- रस्य गंधशब्दस्याकारस्येकारो भवति । हंस- स्य गमनमिव गमनं यस्याः सा हंसगमना ।। वैयधिकरण्य इति । भिन्नविभक्त्यतपदवाच्यत्व वैयधिकरग्यम् । गध- पदस्म मध्यवर्विनो लोपे इवेत्यस्योक्तार्थत्वादप्रयोग । चकाराद्धशब्द- स्येकारावादेश । चकारादेव निर्गतानिशदगुलयो यस्मात्म निस्त्रिंश खड्ग । इत्यत्रागुलिपदस्योचरस्यापि लोप । दिसंख्ये संज्ञायाम् ॥ ॥ दिग्वाचक संख्या- वाचकशब्दौ संज्ञाया विपये परपदतुल्यार्थ समस्येते स समासस्तत्पुरुपो भवति । अ- विग्रहो नित्यसमासः । अन्यस्त्वस्वपदविय- होऽपि । दक्षिणाग्निः सप्तग्राम ॥ ॥ इति स- मासप्रक्रिया ॥ दिक्सख्ये इति । दिग्वाचक्सख्यावाचकशब्दावित्यर्थ । सज्ञायामित्यनेन नित्यममाससृचनात्तल्लक्षणमाह ।। अविग्रह इति । दक्षिणामिरित्यादौ वि- महशून्य एको नित्यसमास अधिस्त्रीत्यादावस्वपदविग्रह । समस्य- मानपदान्यपदविग्रह । अन्यौनित्यसमास इति नित्यसमासो द्विधेत्यर्थ ।। इति सारस्वतमसादे समाससक्षेप समाप्त ॥ अथ तद्धितो निरूप्यते ॥ अपत्येऽण् ॥ ॥ नानोऽपत्येर्थेऽण् प्रत्ययो भ- वति । उपगारपत्यमिति वाक्ये उपगो. अण इति स्थिते "समासप्रत्यययोरिति पष्टीलोपः णकोरो वृद्वयर्थ , उपपीरनेऽनेनेरयुग्मानम् । २ दिफच सरख्याच विग्रह ।

·सारपतमक्रिया विविध समासधा वयेनानामित्या घशब्दातद्धितस्याप्य वययोग्यत्वे व ससूचनात्ममाससमासासरसगरया पद्वितमत्ययानिरूपयितुमुपप्रम। भयदि । तदित इति जात्यभिप्राणैवाचनम । तेभ्य, पूर्वोक्तभ्य नामप- देभ्योऽर्थान्तर मनिपादाशकिपदवेन रिहिवोऽनुकुलस्वहित इत्यत्वमशा शाद्विपसनाऽणादशामिति भार । अपत्येऽण् । नाग्न इवि नामप्रकर- पत्यार । भवापि पूर्ववनामशा पद प्रोच्यते । पााये कोपराव इति दिवाशेर शेप । भपत्यायस्याणातत्यादतार्थानामित भिमेन्य पदापयोग । आदिरवरस्य मिणति च वृद्धि. ॥ ॥ स्वराणा मध्ये य आदिस्वरस्तस्यवृद्धिर्भवति । जिति णिति च तद्धिते परत. । उकारस्य औकारो वृद्धि। भादिम्वरस्य । आदी स्वर भादिम्बर । मादित्य च स्वरापेक्षयेत्य- भिमेत्योक्त स्पराणा मध्ये इत्यादि । ततश्च वासिष्ठ इत्यादी वृद्धि पद- पि सभवदमिमायम् । ववश्व ए कामस्यापत्यमायइत्यानपाधतवदेकस्मि- सिति आदिरावादरत्येव वृद्धि एतदपि सैभपदार्भपायम् । म् च ण च ज्णी णापिती यस्य स णित् बस्मिन् तद्विते परब इनि जहितपकरणत्वात उकाराकारयो स्थानातीना तरतमत्वादीकारी वृद्धिरित्यर्थ ॥ 'घोऽध्यरवरे । उकारस्योकारस्यों व अघ भवति यकारे स्वरे। औपगव । वासिष्ठः । गौतमः। शिवादिभ्यश्चेति वक्तव्य.॥ ॥ शैवः। वैदेहः । घोऽव्यसरे । उध ओश्च धो इतिमांकीतिक षष्ठी द्विवचनातम् । बश्व स्वरति समाहार, । एतत्तद्वितप्रकरणवारादित प्रवेति गोयानमित्यादार- नतिप्रसग । भोकारस्य स्वरे अविति सिऽपि यकारे विधानार्थ वच- नम् । यद्यपि पनि स्वरवधकार इति स्वरत्वाविदेशाधकारेऽपि भव मभवति तथापि सूमस्य वनव्यानुण्जीरियादीकारोमियुन । नाम- सज्ञायो स्याशुत्पत्ती देववद्रपं नेयम् । चविष्यापय गीतमस्यापसमिति दिगई । भाषिवाचक्त्वादिममाये । मण । यस्य लोप इति लोप । स्यापरय २३ । २ विदेहस्थापत्यमानिनियह ।

·1. प्रकरणम् ८] सरीका "उराण ॥ ॥ ऋकारस्य उर् भवति आणि परे पपो णो मातरि । पापमातूरः । द्वयोर्मात्री- स्पत्य द्वैमातूरः॥ कांगी। पण्णा मावणाम त्यमिति विमरे आणि सन्यापूर्वकत्वात- द्विताविषयत्वाश द्विगुममा विभक्तिलोपे । पदातत्वमाश्रित्य पो ड इति इत्वे मृग्मय प्णमयमियादाविप जमे ममा येत्यत्र चपा अबे जबा इ- यतो जवा इत्यनुवृत्ते सचिनवा असे परे जमा भवतीति जबस्य टका- गम्य पर्णत्वात् अमे नमो णकार । केचित्त नमि लुप्तेऽपि प्रत्ययलक्ष पयानैदानिती डइति णकार इत्याहु । अन्येतु हसेस इवि पश्य त्वेि खमपरत्वेन पूर्वपस्य पोड इति डत्वे खमे चपा इति चपे टयां सयोगा हलोपे च निमिताभारन्यायम्यानित्यत्वात् नमे ममा पनि am इत्याहु । -अत इअनपे. । ॥ अकारातानानोऽनृपिश- दादपत्येऽथै इज प्रत्ययो भवति ।।यरय लापः । देवदत्तस्यापत्यं देवदत्तिः । श्रीधरस्यापन्य धरि । दशरथस्यापत्यं दाशरथि । धृग्दरमा पत्यं पारदरि ॥ बव्हादिभ्यश्च ॥ Trme, । काणि । औलोमि । आग्निशमिः । अन इनिति ॥ ॥ अत इञ् इति योगविम किरित्यादावृषिवाचकेभ्योऽपीज । वा ठाउainister व्यवस्थया शिपादिभ्योऽनृषिवाचिम्योsin त्य शब । श्वाफरक राधस वृष्णिग. ri दुम्योऽपि ! नाकुट । महादेव | Trzine भ्योऽनकारा तेभ्यो पीञ् । बाwिs नातेभ्यो नो वेति दिलोप । परम mar मिमि आडादेश । मौ पाता। योगार्हाम ॥ १ उद्दगन्नोऽपस्यामिनितिमह । M २ ·सारस्वतमप्रिया. [वदित प्यायनणयप्णीया ॥ ॥ गगनडात्रिस्त्रीपितृ- वस्त्राश्च ॥ ॥ गर्गादेर्नडादेरठ्यादे. स्त्रीपितृ- प्वादश्च ण्य आयन एयग्णीयइत्येते प्र- त्यया भवति अपत्येऽर्थे । गर्गस्थापत्यं गाये. । वत्सस्यापत्य वात्स्य. निडस्यापत्यं नाडाय- ण. | चरस्यापत्यं चागयणः । अत्रेरपत्य आ- त्रेय । गागेय । मह्या अपत्यं माहंय. । क- पेरपत्यं कापेय. । पैतृप्वतीयः ॥ अनुक्काचं त् ।। ।। अमुप्यापत्यं आमुप्यायणः । मा- "पितृभ्या जगुः सत्य पत्व बत्तव्यम् ॥ ॥मा- तृप्वस्त्रीय । पितृप्वत्रीय । पितृमातृभ्या व्य डुलो ॥ ॥ पितुभ्राता पितृव्य. मानुभ्राता मा- तुल । पितु महन् ॥ ॥ पितु. पिता पिता- महः । मातु · पिता मातामहः । पितुर्माता पितामही । मातूमीतामातामही। ण्यायनणिति । ण्यश्च आसनश्च "यण गायश्च ते तथा । गर्गश्च न. डच अनिश्च घी च पितृवसा च वा आदीयस्य स तथा द्वद्वान्तत्वादा दिशन्दम्य प्रत्येक सबा इत्यभिप्रेत्याह । गर्गादेरित्यादि । गर्गादेगणाग्य नडादेगेगासायनण् । अन्याटेगेगात्त्रीलिगाच प्रयण । पितृष्वमादेर्गण- णीय । ण्यणच । वाशब्दानुवृत्तेस्तस्य हित्याहिलोपो वा पैतृप्तस्रेय । मातवस्त्रेय । इति विवेक | मीलिंगादिति स्त्रीपत्ययातोपलक्षणम अन एव भमेरपत्य भौम इत्यादावमग । लुबहुले क्वचित् ॥ ॥ अपत्येऽर्थे उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य बहुत्त्वे सति क्वचितष्यनृषिविपये ·मकरणम् ] सटीका लुग्भवति । गर्गा. । वसिष्टा. । अत्रयः । विदे- हाः ॥ देवतेदम-॥ ॥ देवतार्थे इदमर्थे चो- काः प्रत्यया भवति । इंद्रो देवतास्येति ऐंद्रं ह. विः । सोमो देवतास्येति सौम्यम् । देवदत्तस्य इदं देवदत्तं वस्त्रम् ॥ । लुग्बहुले इचिदिनि 1गर्गयस्कपिदादिभृग्वत्रिकुत्मागिरोपसिष्ठगीतम- देशतुल्यक्षरियेभ्य परस्य प्रत्ययस्य बहुत्यतिपये लुग्भवतीत्यर्थ । देरते देवता च इदम् च देवतेदमौ । देवतेदमयोर रेवतेदमर्थम्तस्मिन् उक्ता अ. पादयो यथायोग्या भवन्तीत्यर्थ ॥ क्वचिद्वयोः॥ ॥ पूर्वपदोत्तरपदाद्यो' क्वचिढ- द्विर्भवति । अग्निमरुतौ देवतेअस्येति आग्निमा- रुतं कर्म । मुहृदो भाव सौहार्दम् । अत्र भा. "वेऽपवक्तव्यः । 'कचिदिति । आदिवरस्येत्यत्र पदापेक्षया आदित्वेऽविशोपाद्वयो पूर्व पदादे उत्तरपदादेश्च वृद्धिर्भवतीत्यर्थ । अभिमस्तौ देवते अन्य तत् भा- मिमारुतम् । कर्मेति विशेष्यपदम् । सुहृदो भाव मुभगम्य भाव इति विय- है भावार्थे प्रत्ययानभिधानादत्र भावे अण्वक्तव्य इति वक्तव्यत्वात्वा- धेडपीत्यपिशब्दादनुक्तसमुच्चयार्थाद्वा विकारामावसमूहादावपि सिद्धरत्रापि तेनैव वक्तव्यो व्यारयेय । सौभाग्यभित्यत्र भावे तत्वयण इति यण । यदि तु भावे यणवक्तव्य इति पाठस्तदा भावे तत्वया इत्येव यणसिद्धे. वेनैव वक्तव्यो व्याख्येय || णितो-वा ॥ ॥ उक्ता प्रत्यया विपयातरे णितो वा भवंति। अजो गौर्यस्य स अजगुस्त- स्येदं धनु आजगवम्-अजगवं वा । कुमुदस्य , गर्गस्थापत्यानिएमासातिविपर ·६४ सारस्सतमक्रिया सहित गंध इव गंधो यस्य सः कुमुदगंधिः तस्यापत्य स्त्री कौमुदगंध्या । चशुरस्यायंचाशुर्यो ग्रामः । विष्णोरिदं वैष्ण। गोग्दिं गव्यम् । कुलस्य इद कुल्यम् । वन्मदेकत्वे ॥ तव इदं त्वदीयं । मम इदं मदीयम् । गिव इति । माक् उक्ता भणादय प्रत्यया विषयातरे मुख्यविषयाद त्यादिरूपाइन्यस्मिन् विपये इदमर्यादी गिती गिरकार्यरुतोवा भवतीत्य' भय च शिवाविदेशी शिवोऽपि व्यवस्पित । विकल्पेन गित्ववदमा थे । अजगुशब्दादिदम गिगि वरिकल्पाहद्विविकल्प ।'धनुर्वदत्याजगव 'नास्किरगोचरम् । इतिकात्यायनमचे नित्यम् । अमरसिहमते तु पिना अजगर धनुरित्युक्तेनेति विकन्न । विषयातर इत्यस्य प्रत्युदाहरणम् । मुदग येति । तर वैयरिफरपये बहुव्रीही मध्यमपदलोपश्चेति बहुरीही ध्यमपदलोपे च चकाराद्रधशब्दस्येकारातादेशे कुमुदगधिशब्दादपत्यार्थे ग दिवार, पयमत्यये विषयावरत्वाभावाणित्वविकल्पाभार खीवादाम् । चिन् कुमुहगध्येति णित्वाभावोदाहरणमप्यस्ति । वञ्चित्यम् । विषयावर- वाभावात् । श्वाशुर्य । वैष्णवमित्यन नित्य णित्वम् । गव्यमित्यादी च न ।। ॥ चतुरशब्दस्य चकारस्य लोपो भवति ण्यणीययो परत । तुर्यः-तुरीयः। अन्यस्य दक्॥॥अन्याब्दस्य दगागमो भवति णीयप्रत्यये परे । अन्यस्य इदं अन्यदीयम् । अर्द्धजरत्या इद अजरतीयम् । चतुरश्चलोप इवि । चतुर्शब्दस्य यश्वकारस्तस्यैत्यर्थ । ग्यणीययो परतो लोपो वक्तव्य इत्यर्थ । चतुणां सख्यापूरण इति विग्रहे खार्थेऽपी त्यपिशब्दात्पूरणार्य ग्यणीयौ तयोश्च णित्वाभावादादिवृद्वन्यभार । अ- न्यस्य दगिदि । अन्यशब्दाणोये दगीगमो वक्तव्यः । किवादते । अह न्यस्येदमिति विग्रह ॥ चतुरश्चलोप.॥

·मकरणम् ] सटीका ... कारकावियायुक्त ॥ ॥ कारकादप्येते प्रत्यया भवंति क्रियायुक्त कर्तरि कर्मणि चाभिधेये । कुंकुमेन रक्तं वस्त्र कौंकुमम् । मथुराया आग- तो माधुर. 1 ग्रामे भवो ग्राम्य । धुरं वहतीति धुर्यः । धौरेय.। धारकादिति । क्रिया धात्वर्थस्तधुक्तस्तदाश्रय । म च चित्कर्ता । चिच कर्भ । यथा देवदत्तो माम गच्छतीत्यत्र गमनक्रियाश्रया देवाच । देवदत्त भोदन पचतीत्यादौ च विधितिरूपाया पचनक्यिा आश्रय कर्भभूतोदन इत्यभिप्रेत्य कर्तरि कर्माण चाभिधेये इत्युक्तम् । यत्किया- युक्त कर्तृकर्मणो तस्यिाकारकादणादयो भवति । तद्धितातस्य चैते एव वाच्ये भवेवामित्यर्थ । कौंकुमनित्यप्र रजनक्रियाया करणकारकार कुकुमानजनक्रियायुक्त बनेऽभिधेयेऽण् । धुरमिति । कर्मकारकाद्वहनाक्रि- पायुक्त कर्तर्यन हि वाच्ये ण्य एयणू । णितो वेति व्यवस्थितो णि वा- भावादादिद्धयभाव । एयणश्चणित्याहृद्धि गितो वेत्यनतरमूत्रतो वानु- वृत्तेर्व्यवम्ययाऽर्थविशेष एव न भिन्न शरेण रामेणेत्यादी ।। केनेयेकाः ॥ ॥क इन इय इक इत्येते प्रत्यया भवति भवाद्यर्थेषु । णित्वं चैपा वैकल्पिकम् । कर्णाटे भवः-काणाटक.कर्णाटको वा । ग्रामा- दागतस्तत्र जाती वा ग्रामीण -ग्राम्य, । स- धीचि भव सध्रीचीन.। समीचिभवः । समी- चीन । तिरश्चि भव: तिरश्चीन । केनेति । कश्च इनश्च इयश्च इकश्च ते तथा । णित्व चैषा वैकल्पिकामिति । णितो वेत्यम्यानानुवृत्तेरिति भावः । सद्भयड्ढेव सधीचीन । सम्यगेव समी चीन । खार्थे ईप्रत्यये। तद्धिते परे अचेदीर्घश्चत्यकारलोपपूर्वकारदीपों तिरश्वीन इत्यत्र तिरश्चादय इति तिरश्चनिपात ॥ - ·मारपतमझिपा पदोनियारलापो भवति । न्यायाः जानाकानीनः ॥ नक्षत्राणवायः ॥ पुप्येग युक्ता पार्णमामी पोपी । पाप्या भव' पात्रीणः ॥हयो तात्वायने इति क्ष- त्वम् । क्षन्ने भाग लियःक्षात्नः शुमान्जान शरिपम् । इंद्राज्जानं इटियम् । अक्षदीय- तीति आतिशब्द कगतीति शादिकः । तकै पानानि ताकि वेदे जाता वैदिकी । स्तुनिः नया। KATRINnाने रेयाप हा गणव्या पा. यो मा rrint or any आदि। ये 27 Kinnो मानार क्षत्मा क्षरिप । सानोऽन्य भिक्षापनि दायार करोति । भावे पर स्पादि लि. मा निकाय मादावादी ।। विमादन्त्यननी ॥ विमादेरयादेवायपु त्यत्ती प्रत्यया भवता । कुत्रभव पुत्रत्य । कु- तस्यः। अद्य भव अद्यतन यो भव. ह्य- स्तन । सो भव: सस्तन । सदा भव' सदा- तन.दिक्षिणापश्चात्पुरतरत्यणवक्तव्य.॥॥दा- क्षिणात्य । पाश्चात्त्य । पारस्त्यै । स्वार्थपि उक्ता प्रत्यया स्वार्थेऽपि भवंति । देवदत्त एव देवदत्तक । चत्वार एववर्णाश्चातुर्वण्र्यम् । । पधिमायादिशिभवति विमा ·प्रकरणम् ८] सटीका चोर एव चौरः । भागधेयम् । रूपधेयम् । नामधेयम् । भागरूपनामभ्यो धेयः ।। किमादेस्त्यतनाविति । किमादेरिति किम्शब्द आदि आधवयवो यस्य तत्प्रकारकाद्णात् त्य । स च अमा इह क तमिकुत्रेभ्य । अमात्य । हत्य । कत्य. । कुतम्य । कुत्रत्य इत्यादि । एवमेपमस्ह्यश्वसस्त्य । ऐषमस्त्य । यस्त्य । श्वस्त्य । तथा परुत्परारिचिरात्त्न । पस्लम् । परारित्नम् । चिरत्नम् । दक्षिणापश्चात्पुरमस्त्यण् तस्य च णिवो वेति मित्वम् । दक्षिणस्या भावी दाक्षिणात्य पाश्चात्य पौरम्य इत्याधूखम् । खाऽपीवि । अपिशब्दोऽनुक्तममुच्चयार्थस्ततश्चेष्टसिदि । चत्वार एवं वर्णा इति विग्रहे कर्मधारये चतुर्वर्णशब्दात्स्वोर्थ ण्य । अणीनयोर्युष्मदस्मदास्तवकादि. ॥ ॥ आदेशा भवति । तव इदं तावकम् । मम् इदं माम- कम् । तावकीन.। मामकीनः । योष्माकः । आस्माक । योष्माकीणः । आस्माकीन. । अणीनयोरिति । अण् च ईनश्च अणीनौ तयो परत युष्मदस्मदो- स्तवकादि । एकत्वे तवकममको द्वित्वबहुत्वयोयुष्माकास्माको प वक्तव्यावित्यर्थ । अनेकवर्णत्वेन गुरुत्वागुरु शिश्चेवि स देश ॥ वत्तुल्ये ॥ ॥ तुल्ये सादृश्येऽर्थे वन् प्रत्ययो भवति । चंद्रण तुल्यं चंद्रवत् मुखम् । घटेन तुल्यं घटवत् । उदरम् । पटवत्। कंबलम् । वदिति । तृतीयातात् क्रियातुल्य इवि व्यारयेयम् । तेन पुत्रेण तुल्य स्थल | गोमान्चा । इत्यादी गुणद्रव्यनुल्ये न । केचित्तु तुल्य इति सा. मान्योनोववक्षितार्थमयोगदर्शनात्पुत्रतुल्यस्थूल इत्यादावपि अस्तीत्यादि- क्रियाध्याहानिरिवद्गज इत्यादाविव वत्मत्ययेऽप्यदोषागृतीयांवारिक- যায়। दिविवार नि । चद्र इव घट इव पटस्येवेवि प्रपमामात- ·सारस्वतक्रिया . । पछि यलापश्च ॥ ॥ कचिद्यकारलापो भवति । क- न्यायाः जातःकानीन. । नक्षत्रादणवतयः ।। पुष्येण युक्ता पौर्णमासी पोपी । पौष्यां भव. पॉपीण ॥इयो वा॥ ॥क्षतात्त्रायते इति क्ष- बम् । क्षत्रे भव क्षत्रिय क्षात्न शुक्राज्जात शुक्रियम । इंद्राज्जातं इंद्रियम् । अर्दीव्य- तीति आक्षिक । शब्द करोतीति शाब्दिका ।तकै करोतीति तार्किक । वेदे जाता वैदिकी । स्तुतिः अल्वा । थलोपश्चति । चिहिते परे यकारस्य लोपो वरव्य इत्यर्थ कन्या. या मा इति विग्रहे ईन । यस्य लोप इत्यकारलोप । आदिवृद्धि । पुष्ये भर पीपीण ।इयो वैविक्षत्नशब्दान्जाताय । क्षनजाति । क्षत्रिय । क्षावोऽन्य । भव्यिति शब्दान् करोति । तर्कमयाते वेद वेत्यादि वि. ग्रहा । वैदिकीत्यत्र तदादित्वाटीपू ।। किमादेस्त्यतनौ ॥ ॥ किमादेरद्यादेर्भवाद्यर्थेषु त्यतनी प्रत्ययो भवतः । कुत्रभव कुत्रत्य.। कु- तस्त्य । अद्य भव अद्यतन ।ह्यो भव ह्य- स्तन. । श्वो भव श्वस्तन. । सदा भव सदा- तन । दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यण्वक्तव्य ।। ।।दा- क्षिणात्य । पाश्चात्त्य । पारस्त्यै । स्वार्थेपि॥॥ उक्ता' प्रत्यया स्वार्थेऽपि भवंति । देवदत्त एव देवदत्तकः । चत्वार एववर्णाश्चातुर्वर्ण्यम् । पषिमायादिशिभव इति विमह ।

·५ मकरणम् ] सटीका. १६९ कर्मण्यपि या वक्तव्यः ॥ ॥ ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यम् । राक्ष इदं कर्म राज्यम्-राजन्यम् । कर्मण्यपीति । भपिशब्दात्साध्वयेऽपि । सामसु साधु सामान्य । क- मण्य । नो वेति शब्दव्यवस्थया टिलोपप्रसग । नानो नो लोपराधावित्य- भापि सो वेत्यवो वानुकर्षणाद्वयवस्थयात्र वदभाव । एवं समाया साधु सम्य । समाने बायें वासो सतीर्य । सहादेरिति समानस्य स । समाने उदरे शयित समानोदर्य । सोदर्य । विकल्पेन सादेश । भया- दिभ्यईयेययतो वाये । भने भव अग्रीय-अग्रिय-मान्य । तथा हि- वाथै शरीरावयवाद्यत् । दन्तेभ्यो हित दन्त्यम् । कठ्य । ओष्ठयमिन्या. दि। शतेन कीव शत्यः । इत्यादि प्रयोगानुसारेणोधम् । गितो वेति णित्वव्यवस्था । लोहितादेर्डिमन् ॥ ॥ लोहितादेर्भावेऽर्थे इमद प्रत्ययो भवति सच डिन् । डिवाहिलोप-। लोहितिमा । अणोभावोऽणिमा। लघो वो लधिमा । महतो भावो महिमा । लोहितादेरिति । भावे वत्वयण इत्यनुवृत्तेस्तेऽपि । ततश्च लोहितवा- लोहिवत्व-लौहित्यमित्याद्यपि ॥ अर-इमनि ॥ ॥कारस्य रेफो भवति इम- नि परे। प्रथिमा । द्रदिमा। म र इति । वक्तव्यत्वेन मयागानुसारत्वाद्धसादलघोरित्येव नेह । अ- जिमा । कृष्णिमा । बहोर्भाव इति-विग्रहे । बहोलोपो भूश्व चहो. ॥ ॥ वहोरुत्तरपामिमनादीनामिकारस्य लो- पो भवति । बहो स्थाने भूश्चादेशः। बहो - वो भूमा।

·सारस्वत किया पावेत्ततरणः॥ ॥ शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भावस्तस्मिन् भावे त त्व यण् इत्येते प्रत्यया भवति । ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मणता । स्वय- गीनपुंमकालिंगी भात ब्राह्मणत्वम् । नाम- ण्यम् । नुमनसो भावः सोमनस्यम् । सुभग- स्प भाव. सोभाग्यम् । विदुपो भाव. वेदप्यम् । भार इति । शव वध यण् च क्या । मवयस्माच्छन्दमवृत्तिरिति भावशब्दस्यान्वषताममित्याह । शब्दस्य प्रवृतिनिमित्त मार इपि वध 'चतुष्टयी शब्दानो वृत्तिरि' इति महामायानमारास द्रव्यगुणक्रियाजाति- सपा केचित्त द्रव्यगुणक्रियाजाविरुदय शब्दरेवय इत्याह । बामण त्यय माणशब्दप्रवृत्तिनिमित्त जारि समाहारे गयेत्यवानिर्देशात्तांवम्य नित्यस्त्रीत्वमूचनामा ।। समाहारे साच गुणश्च ॥ ॥ त्रयाणां समा- हारः वेता जनाना समूहो जनता । देवता। समाहारे वा चेदि । चकाराहारसमुच्चयार्थात् । हस्तिनों समूहो हा स्विकम् । धेनुकमित्यादी । समूहे क ! च गितो वेति गित्वादादि- वृद्धि । तथा अपूपाना समूह आपूपिकम् । शाकुलिकमित्यादानवाच- केभ्य इक । एत्र क्वचिनां समूह पावचिकम् । केदाराणा समुह केदारिक-केदारयम् केदार्यमित्यत्र कइकण्या । नथा } भिक्षादिभ्योऽ । भिक्षाणा सम्हो भैक्षम् | यौवनम् । तथा पाशादिभ्यो यत् । पाशाना समूह पाश्या । वाया । सल्या! गया। रथ्या। वातादूर । वातूल । वया । खनिनो गोत्ररथेभ्य इवित्रादयेत्यादय ! खलाना ममूह खलिनी । गोत्रा। स्थास्येत्यादय भयोगो शेया । स्त्रीवादिक गेकात् । गुण- श्रति विशेषार्थाचकारात्विशब्दस्यैव गुण । - ·मकरणम् ] सटीका १६९ 'कर्मण्यपि या वक्तव्यः ॥ ॥ ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यम् । राज्ञ इदं कर्म राज्यम्-राजन्यम् । कर्मण्यपीति | अपिशब्दात्साध्वर्थेऽपि । सामसु साधु सामान्य 1 क- मण्य । नो वेति शब्दव्यवस्थया टिलोपप्रसग । नानो नो लोपश्वावित्य- पापि न्हवो वेत्यतो वानुरुर्षणाद्वयवस्थयात्र तदभावः । एवं सभाया साधु सभ्य, । समाने ती वासो सवीर्य । सहादेरिति समानस्य स । समाने उदरे शयित समानोदर्य । मोदर्य । विकल्पेन सादेश । अया- दिभ्यईयेययतो वायें । अग्रे भर अग्रीय -अग्रिय -भग्य । तथा हि. वार्थ शरीरावयवाचत् । दन्तेभ्यो हित दन्त्यम् । कठ्य । ओपन्चमिन्या. दि । शतेन क्रीत शत्य । इत्यादि प्रयोगानुसारेणोद्यम् । णितो वेति णित्वव्यवस्था। लोहितादेर्डिमन् ॥ ॥ लोहितादेर्भावेऽर्थे इमन् प्रत्ययो भवति स च डित् । डिवाहिलोप- लोहितिमा । अणोर्भावोऽणिमा । लघोर्भावो लघिमा । महतो भावो महिमा । लोहितादेरिति । भावे तत्वयण इत्यनुवृत्तेस्तेऽपि । ततश्च लोहितवा- लोहिवत्व-लौहित्यमित्यापि ॥ र इमनि ॥ ॥ ऋकारस्य रेफो भवति इम- नि परे। प्रथिमा । दिमा। र इति । वक्तव्यत्वेन पयागानुसारत्वाद्वसादेलेघोरित्येव नेह । भा- जिमा । कृष्णिमा । बहोवि इति विग्रहे । बहोर्लोपोभूश्व चहो. ॥ ॥ बहोरुत्तरपामिमनादीनामिकारस्य लो- पो भवति । वहो स्थाने भूश्चादेश । बहोर्भा- । वो भूमा। समान इस ग ·सारस्वतमकिपा. भावे तत्वयणः॥ ॥ शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्त भावस्तस्मिन भावेत व यण् इत्येते प्रत्यया भवति । ब्राह्मणस्य भावा ब्राह्मणता । स्वर- जीनपुसकलिंगी भवनः वामणवम् । ब्राह्म- ण्यम् । सुमनसो भाव मोमनस्यम् । सुभग- स्प भावः तीक्षाग्यम् । विदुपो भाव वैदुष्पम् । भार इति { धन या या प से क्या | मपन्यम्मानमवृत्तिरिति भासदस्यागमपिमत्याह । शवम्य मतिनिम्ति भार इति । इन 'पाटयी शब्दाना वृत्रि' इति महामायानुसागर द्रव्यगुणाफियाजाति- कपा 1 फेयित्तु न्यगुणफिगानाविरुदय शब्दरतम इत्याए । मानण त्यम मानणशब्दमानिमिश जारी समाचार वा त्यमवनिर्देशासातम्य नित्पीत्वपूचनादापू ।। समाहारे साच गुणञ्च ॥ ॥ त्रयाणां समा- हारः नेता जनाना समूहो जनता । देवता। समाशरे गा चेति । पसागानुनसमुचया त । हस्पिनो समूहो हा. स्तिकम् । धेनुकमित्यादी । समुहे फ । तस्य च गितो वेधि रित्वादादि- पृद्धि । तथा अपूपानां समूह भापूपिकम् । शाक्षिकमित्यादावरावाच. फेश्य इक | 7 काचिनां समूह पावचिकम् । केदाराणा समुह केदारिक केदारकम् केदार्यमित्यन कइया । तथा । भिक्षादिभ्योऽण् । मिक्षाणा समूहों अक्षम् । यौवनम् । तथा पाशादिभ्यो यत् । पाशाना समूह पाश्या । वाया । खल्या । गया। रथ्या वाताल धिातूल । स्था । खटिनो गानरयेभ्य इनिस्ट येत्यादय खिलानां ममूद ग्वचिनी । गोत्रा। रथक्त्येत्यादय प्रयोगती झेया । स्त्रीत्यादिक लोकात् । गुण- श्रोति विशेषाचिकाराविशदस्यैव गुण ।

·प्रकरणम् ] सटीका कर्मण्यपि-या वक्तव्यः ॥ ॥ ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यम् । राज्ञ इदं कर्म राज्यम्-राजन्यम् । कर्मण्यपीति । अपिशब्दात्साध्वर्येऽपि । सामसु साधु सामान्यः । क. भण्य । नो वेदि शब्दव्यवस्थया टिलोपपसग । नानो नो लोपशधावित्य- प्रापि हस्त्रो वेत्यतो वानुकर्षणाद्वयवस्थयात्र तदभाव । एवं समाया साधु सभ्यः । समाने ती वामो सतीर्य । सहादेरिति समानस्य स । समाने उदरे शयित समानोदर्य । सोदर्य । विकल्पेन सादेश । भया- दिभ्यईयेययतो वायें । अग्रे भव अग्रीय -अग्रिय --अग्न्य । तथा हि- वार्थे शरीराश्यवाद्यत् । दन्तेभ्यो हित दन्त्यम् । कठ्य । ओष्ठयमित्या दि । शतेन क्रीव शत्य । इत्यादि प्रयोगानुसारेणोयम् । णितो वेति शिवव्यवस्था । लोहितादेर्डिमन् ॥ ॥ लोहितादेर्भावेऽर्थे इमन प्रत्ययो भवति स च डित । डिवाहिलोपः। लोहितिमा । अणोर्भावोऽणिमा । लघो वो लघिमा । महतो भावो महिमा । लोहितादेरिति । भावे तत्वयण इत्यनुवृत्तस्तेऽपि । वतच लोहिचता- लोहिवत्व-लौहित्यमित्याधपि ॥ ऋर इमनि ॥ ॥ऋकारस्य रेफो भवति इम- नि परे । प्रथिमा । ईढिमा। म र इति । वक्तव्यत्वेन पयागानुसीरत्वाद्वसादेर्लघोरित्येव नेह । - जिमा । रुब्णिमा । बहोवि इति विग्रहे । बहोलोपो भूश्च बहो. ॥ ॥ बहोरुत्तरपामिमनादीनामिकारस्य लो- पो भवति । बहो स्थाने भूश्चादेश । बहो - वो भूमा। समाव इसथे ।

·विदित- सारस्वतमक्रिया. वहारिवि । मनाशीनामित्यादिशब्देनेष्टेयमोमरणम् | पुनर्वहोरिदि म्यानिनियमार्थम् । अन्यथा इमन्नादीना मरुतत्वात्तेषामेव स्यात् । य- रपि पामिरलोपसामध्योत समाते । तथापि पूर्वम्य पचम्यन्तत्वेन थानपध्यतम्य पृथगुक्तियुक्तिव । अवएवाद परस्येति परिभाषया पालो प्रमती समवभिमायणेकारस्योक्ति । ववधेयानित्यादी इकारस्यानि हो । 'अत्त्यर्थे मतु. ॥ ॥ नानो मतुप्रत्ययो भव- ति अस्याम्मिन्नस्तीत्येतस्मिन्नर्थे । उकारो नु- विधानार्थः । वितो नुम् । गोमान् । श्रीमा- न् । गोमती। श्रीमती। आयुष्मान् । मस्त्य इति । अस्तेरथोऽस्यों विद्यमानार्थस्तस्मिनाम इति प्रथमा- परम् । नतश्च प्रथमावानानोऽस्त्युपाविकान्मनुरित्यर्थः । अस्यास्मिन्या- तीत्यर्थ । विशेषस्तु वानुवृत्तेरवपेय । गौ श्रीश्चास्यास्मिन्वेति विग्रहे उकारानुबवित्वात् इवित इवीप् । 'भूमनिन्दापशसासु नित्ययोगेऽविशायने | ससर्गेऽस्ति विवक्षाया भवन्ति मतुबादय मेण | ब्राह्मणवान्याम । उदरिणी कन्या । रूपवानट । क्षारिणो वृक्षा । विद्यावानर । दण्डी । भरत्ययोंदाहरण चोक्तम् । अइको मत्वर्थे ॥ ॥ मत्वर्थे अइको प्रत्ययौ भवत । वैजयती पताका अस्य अस्मिन् वा वैजयत । प्रासाद ।माया विद्यते अस्यास्मि- न्मायिक । अइकाविति । भश्व इकश्च अइको सध्यभावोऽसदेहार्थ । एव प्रशा- स्याम्ति प्राज्ञ । श्राह {भार्थ । वृतिरस्यास्ति वार्त इत्यादी णितो वेति व्यवस्थया गित्वम् । चकारानुक्तसमुक्षयार्थात्पयोगानुसारेणान्येभ्योऽपि । यथा फल बहरभ्य इन । फलमभ्याम्तीति फलिन । बहिण थिन । यथा बलवावाभ्यामूल । बलमस्यास्ति पडून । वातूलः । तथा वाता- भायुरस्यास्तीति रिग्रह ।

·प्रकरणम् 01 सीका १७१ चीसाराभ्या कीनरोगे । वातो रोगोऽम्यास्तीति वातकी । अतीसारको । वधा कशम्या बमादय । क श वाम्यास्तीति कब । शब । कम शम. । कयु । शयु । कति । शति । कतु । शतु । कन । शत । तथा दिवलियटिभ्यो भ । तुन्दिनो विद्यतेऽस्मिन् तुन्दिन । बलिभ । बटिम । कृष्णादिभ्यो वल । पूर्वस्य च दीर्घ । रूपीवल'। रजसला। दवावलाशेखावली मज्ञायाम् । अन्यत्र दतवान् । शिखावान् । तथा मध्वाद र मधुर । उप क्षारमृत्तिका ऽम्यास्ति ऊपर । शपिर । मु- खर । पुष्कर । मुसकुञ्जभ्यश्च । कुजोहस्तिनु सोऽस्यास्ति कुजर' । कच्छ कडू सास्यास्तीति कछुर । भरय -हस्वत्वम । अर्णमो व सलोपश्च । अर्णामि जलान्यस्मिन्नर्णय । केशादिभ्योऽपि माशस्त्ये। प्रशस्ता केशा सत्यस्य केशव । तथा काडाडयोरीर । काडार । आ- हार मेधारथाभ्यामिर । मेविर रयिर । तथा लोमादिभ्य श लोमेश । रोमश । पामादेन, । पामन । प्रशस्तान्यगानि सत्यस्या मा- ना । सिध्मादेर्ले । सिमल 1 चडाल 1 इत्यादयो यथापयोगमूह्या । मान्तोपधात्विनी॥ ॥ मकारातान्मकारो- पधादकारांतादकारोपधाच्च वत्विनी प्रत्ययौ भवतः अस्त्यर्थे । किवात् । लक्ष्मीवान् । भग- वान् । धनी। दंडी।छत्री । पद्वती। भूमी। शमी । कामी । तडितादिभ्यश्च । तडित्वान् । विद्युत्वान् । मरुत्वान् । मान्तोपधादिति ॥ मश्च अश्व मी मौअवे उपधाया च यस्येति च्यारि- करणबहुव्रीहि । वतुमत्यय सामान्येन भवति इन्प्रत्ययस्त्वकारातादेवेति विवेक । पद्वानित्यवर्णोपयोदाहरणम् । बतोरकारानुबधित्वादी | Fि- वान् । लक्ष्मीवानिति मकारात्मकागेपधयोस्दाहरणे णिवो वेत्यतो मडूक- मुनिन्यायेन वानुवृत्तेर्व्यवस्थया । यवादेन । यत्रमान् । भूमिमान् । इत्यादि । तडितारिभ्य इति । चारादपिकविशनार्थातडितादीना चपाना जवान । स्रोर्वेसर्ग इत्यत्रापि स्कोरायोश्चेत्य तरसवाचकारानुवृत्तमत्वयपरे यश. मित्यादी विसर्गाप्रसग । J ·सारस्वतमक्रिया पतत्यित्तयः परिमाणे-वतुः ॥ ॥ यत्तदोष्टे रात्वं भवति वती परे। एतत्कियत्तद्य इति । एभ्य परिमाणेऽर्थे वतुमत्ययो वक्तव्य ।मान्वोप धादित्यनेनैव सिद्धे परिमाणार्थ वचनम् ।। - किम किर्यश्च ॥ किमशब्दस्य किरादेशो भ- वति वतौ परे। चकारात्मत्ययस्य वकारस्प यकारो भवति । किया । भाइश्चत्तदोवा ॥॥ वतुप्रत्यये परे एतत्ाब्दस्य आ इश् इत्येता- वादेशी भवत.। गुरु.शिच्चोति शित्त्वात्कृत्स्न- स्य । आइति गुरुस्तथापि चकारादतस्यैव टेराकारादेशो भवति न कृत्स्नस्य । यस्मिन्पक्ष इशादेशस्तस्मिन्पक्षे प्रत्ययस्य वकारस्य य- कारादेशो भवति । एतावान् इयान् । हुँदा- दरिल.॥॥दादेरिलप्रत्ययो भवति अस्त्यर्थे। मुंदमस्यास्तीति तुंदिल. । औनत्ये दंतादुर ॥ ।उन्नता देता यस्य स दंतुरः । श्रद्धादेल. ॥ ॥ श्रद्धादेर्गणाप्रत्ययो भवति । श्रद्धास्यास्तीति श्रद्धालु । दयालु । कृपालुः । किम इति । किम फिरादेशो वक्तव्य | चकाराद्वतोवस्य थादेशश्चे- त्यर्थे । यसकिना परिमाणमस्येति विग्रहे इत्यानित्यव चकाराध ॥ अम्मायामधास्त्रग्भ्योऽस्त्यर्थे विन्वक्तव्यः । ॥ तपोऽस्यास्तीति तपस्वी। मायावी । मेधा- वी। स्त्रग्वी। , श्रदरयास्मि यानीति विमह । ।

·प्रकरणम् ८] सटीका. भस्मायेवि ! भस्मायेत्यत्रास. प्रत्यय पात्प्रत्ययग्रहणेन तदतम्यति मम्मत्ययावान्मायादश्चैत्यर्थ ॥ वाचा, मिनिः ॥ ॥ वाग्मी। आलाटी कु- त्सितभापिणि ॥ वाचाल. वाचाटः । ईषद- 'समाप्ती कल्पदेश्यदेशीयाः। ॥ ईपदपरिसमाप्तः सर्वज्ञः सर्वज्ञकल्पः । पटुदेश्यः । कविदेशीयः। प्रशंसायां रूप. ॥ ॥ प्रशस्तो वैयाकरणो वै- याकरणरूपः । भूतपूर्व चरट् ॥ ॥ दृष्टचर. । दृष्टचरी। वाच इति वाक्शब्दादस्त्यर्थे मिनिमत्ययो वक्तव्य । ग्मिनेकार नमादित्वव्यावृत्यर्थ । अथवा वाचो गू मिनिरिति च्छेदे वाचो मिनि- प्रत्यय वाचश्च गकारोंऽतादेशश्चेति वक्तव्य । एव च वाच इत्यस्यो- पलक्षणाद्रोमी यादावपि । आलाटाविति । कुत्सितमनन्वित भापितु शील- मस्य कुत्सितभाषी तस्मिस्तद्विवातवाच्ये विवक्षित इत्यर्थ । ईपदपरिस- माप्ति किंचिन्यूनत्वम् । प्रशमा प्राशस्त्य स्तुविरिति यावत् । पूर्व भव माज्ञो ज्ञाव इवि यावत् । टकारस्येवर्थत्वात्तु दृष्टचरी ।। प्राचुर्यविकारप्राधान्यादिपु मयट् ॥ ॥ अन्नं प्रचुरं यस्मिन्स' अन्नमयो यज्ञ । मृण्मयो घटः । स्त्रीमयो जाल्मः । अमृतमयश्चंद्रः । पाचुयेति । प्राचुर्य च विकारश्च मारान्यादिश्च ने तथा तेषु वाच्येषु मयट् मत्ययो वक्तव्य इत्यर्थ । प्रचुरस्य भाव माचुर्य बाहुल्यमित्यर्थ । भनपचुरोऽनमय । मृदो विकार मृण्मय । स्त्रीप्रधानों जामोडममी. क्ष्यकारी । आदिशब्दात्ताद्रूप्येऽपि । वदेवाह । अमृतमयश्चन्द्र इति भ. मृतरूप इत्यर्थ । एवमादिशब्दादेव । गो पुरीपे मयट् । गोपयम् । मयटष्टित्वादन्नमयी स्थालीत्यादावी ।।

·सारस्वतमक्रिया [डित meMantrian तदधीन वेद त्यत्राणवक्तव्य ॥ ॥ व्याकरणम- धीते वेद वा याकरण ।शोभनोऽश्व, स्व- श्वः । त वेदेति सीवश्व निलंबिवायु च ॥ । सधिजो खो संधिवी । तयो. संधियो. यकारबकारयो, तबंधिन, स्वरस्य वृद्धिन - वति किंतु - तयोर्युडागमो भवति । इद् उट् इत्येताबागमो. शवत । वर्णरिलेक कृत्वा पकारात्पूर्वमिकार- । वकारात्पूर्वगुकार । स्थ- रहीन परण संयोज्यं । शादिस्वरस्य णिति च वृद्धिः । वैयाकरण । सौवश्व । वदिति । भगीने पति तद्वेर जानाति वा इत्यये भण् वक्तव्य इत्यर्थ । व्याकरणाश्वशब्दाभ्यामागे णित्वात वृद्धिप्राप्तापवादमाह । न सपिवोरिनि। सचे सबविनी रवी मविवो सबधश्च जन्यजनमभाव एवेति विग्रस्त व्याचटे । सपिजी ग्वावित्यादि। इश्च उश्च टकारो द्वद्वातत्यानुभाम्या- मवेनि | अन गवेट' उइत्येतानागमो भवत इति । वौ च सधि- पोरेव यथासर येन । ततश्च व्याकरणेत्यन वकारस्य सपिजलाधका- रखकारयोपिछेप कृत्वा सधिनायकारात्पूर्वमिकार । एप सकारवकारयो- विलेप स्त्या वकारात्पूर्वमुकार इत्यर्थ । विश्वपश्य बालबोधार्थ तयो- रुरु । इकारोकारयोश्च यकारवारजनकत्वाभावादादिवृद्धिर्भवत्येवामि त्युक्तेदिविषय एर दाध्य वृश्चिक इत्यादौ । नो वेत्यतो वानुवृने- यवस्थया वन स्वागत व्यगव्यवहारस्वगव्यायामप्रभृती न निषेवयुटी। द्वाराधीना च सविजवाभावऽपि निपेपयुटौ । दीवारिक । सीपस्तिक । भयग्रोध । वैयामकिरियादि । इतो-जाता ॥. ॥ लज्जितः पण्डित । तृ- पित । तरतमेयस्विष्ठाः-प्रकर्षे ॥ ॥ अतिशये- ऽर्थे तर तम ईयसु इष्ट इत्येते प्रत्यया भवं- ·प्रकरणम् सटीका -- ति । अतिशयेन कृष्णः कृपणतरः । अतिश- येन शुक्लः शुशतमः । ईयस्विष्ठी-डितावित्ति वक्तव्चा ॥ ॥ उकारो नुमविधानार्थ. । न्स- म्महत इति दीर्घ । अतिशयेन लघुः लघीया- न् । अतिशयेन पापः पापिष्ठः-पापीयान् । पापीयसी । लघिष्ठः-लघीयसी । इत इति ।। भस्य जातमित्यर्थ इतप्रत्ययो वक्तव्य इत्यर्थ । ठन्जा जावाऽम्य लन्जित । एव तारकित नम । पल्लवितो वृक्ष इत्यादि शेय- म् । वरतमे । वरच तमश्च ईयमुश्च ईष्ठश्च ते तथा । प्रकर्षोऽविशय । भतिशयेन रुष्णं । णितो वेत्यतो वानुवृत्तेव्य॑वम्यया । याचकनर -याच फवम इत्यादी वरतमावेव, नेयम्विष्ठौ ।। गुर्वादेरिष्ठेमनीयस्सु गरादिष्टिलोपश्च ॥ ॥ गुरु प्रिय स्थिर स्फिर उरु बहुल वृद्ध दीर्घ प्रशस्य वाढ युवन् अल्प स्थूल दूर अंतिकानां क्रमेण गर प्रस्थ स्फ वर वहि ज्या द्राघ असाध यव कन स्थव दव नेद एते आदेशा भवति । अ- तिशयन गुरु गरीयान-गरिष्ट । गुरोभीवो ग- रिमा । अतिशयेन प्रिय. प्रेयान्-प्रेष्ट -प्रमा। अतिशयेन स्थिर स्थेयान-स्थेष्ठ । अतिशयेन स्फिर स्फेयान् । अतिशयेन उरु वरीयान् । अतिशयेन बहुल. बंहीयान् । अतिशयेन वृ- दु.। ईलोपो ज्याशब्दादीयस' ॥ ॥ वृद्वस्य ज्या । ज्याया-ज्येष्ट । अतिशयन दीर्घः द्रा- १ पत्रमानिनाना यस्यारिभवेति विग्रह ।

·सारस्वतप्रक्रिया [वदित । धीयान् द्वाधिष्ठामाघीयसीन्द्राधिमा। प्रशस्थस्य श्रादेशः । इष्ठत्येकारस्य यिर्भवति । अतिशये- न प्रशस्य' श्रेयान-श्रेष्ठ । ईयस ईलोप.॥ ॥ अतिशयन बहुqयान-भूयिष्ठः भूयसी । दूरस्य दवादेशः ॥ ॥ दविष्ठ. दवीयान-दवीयसी । क्षिप्रशब्दस्य क्षेपादेशः । क्षेपिष्ट.-क्षेपीयात् ॥ क्षुद्रशब्दस्य क्षोदादेश । क्षोदीयान् । बहारि- छेयिं. ॥ ॥ बहोरुत्तरस्येष्टप्रत्ययस्येकारस्य यि- र्भवति । बहो. स्थाने भूश्चादेश. भूमा। कि मोऽव्ययादाख्याताच तरतमयोराम्बक्तव्यः ।। कुतस्तरां । परमाणव । कुनस्तेपामारम्भक- त्वम् । उच्चस्तरा गायति । पठतितमाम् । प- चतितमाम् । अव्ययसर्वनानामकच्प्राक्टेः ।। ॥ उच्चकै. । यक । सक. । सर्वकः । गुर्वावरिति । अतिशयेन पिय प्रेठ । प्रियस्य भाव मेमा । प्रियस्य प्रादेश स्थलस्य स्थवादेश । अतिशयेन स्थिर | स्यान्-स्थेष्ठ -स्थेमा । रिफर स्केष्ठ -स्फेया । उस वरिष्ठ वरीयान-रिमा । बहुल बहिष्ठ - वहीयान् बहिमा । वृद्ध वर्षिठ वर्षीयान् । तृप्त अपिष्ट अपीयान् । वृ न्दारक वृदिष्ठ इसीयात् । दूर दविष्ठ -दवीयान् । युवा यविष्ठ यवी यान । -हस्व -हसिष्ठ हमीयान् न्हभिमातिम क्षेयान क्षेपिष्ट क्षेपी- यान-क्षेपिमा । क्षुद्र क्षोदिष्ट सोदीयान क्षोदिमा । अन्त्रिक नेदीयान- नेदिष्ट । बाढ साधीयान् माविष्ट । गुवान्पयो कन् वा । कनिष्ठ -क- नीयान । इत्यादयो यथापयोग ज्ञेया । ईलोप इति । मशस्यवृद्धयोयो देश तस्माज्याशब्दादीयस ईकारस्य लोपो वनव्य इत्यर्थ । मशस्यस्य न्यादेश । बहोरिति । पहोलोपो भूश्च बहोरिति इठेकारलोपे . ।

·यकरण..] सटीका १७७ को पदादेशन्यायेन एकदेशविकतन्यायेन च बहोरिति इष्ठप्रत्यये परे बहु- शब्दात् यिप्रत्ययो वक्तव्य इत्यर्थ । अथवा इष्टस्य इति साकेतिक प्र- थमातम् । ततश्च बहुशब्दात्परो य इठेकार स चिर्भवति । यद्वा इष्ठे इति स्यानसप्तम्यापि भादेशे प्राप्त आदे परस्येति परिभाषया इकारस्य यिआ- देश । केचित्तुबहुशब्दात्परे इष्टप्रत्यये य ईकार सकारयुक्तो वक्तव्य इत्याहु । फिमोऽव्ययादिति । एभ्य परयोस्तरवमयोरित्यर्थ । वक्तव्य- स्वागन्यमकर्ष एव । नेह । उच्चैस्तरस्तरु । एषा सद्भावे प्रमाणाभावात्तवा रमकत्वेनाभिमता परमाणवोऽतिशयेन कुत एव परमाणनामसत्त्वात्तेपी पृथिव्यादिचतुष्टयारभकत्वमप्यतिशयेन कुत इत्यर्थ ॥ परिमाणे दनादयः॥ ॥ परिमाणेऽर्थे दनट् द्व- यसट् मात्रट् इत्येते प्रत्यया भवंति । जानु- दनम् । जलं । शिरोद्वयसम् । पुरुपमात्रम् । द्वयोर्वहूना चैकस्य निर्धारणे किमादिभ्यो ड- तरड़तमौ वक्तव्यो ॥ ॥ कतरो भवतो. काण्व. । कतमो भवतां तात्रिक.। भवतोर्यतरस्तार्कि- कस्ततर उद्गृण्हातु ॥ परिमाण इति । दधद्वयसमात्रादय । तत्र दनद्वयसावूज़ माो मात्र- स्त्वविशेषेण आदिशब्दात्पुरुषहस्तिभ्यामेतेऽणूच । पुरुष ममाणमस्य पी- रुपम् । नो वेति वाशब्दव्यवस्पया टिलोपाभावे । हस्ती प्रमाणमम्य हा- स्तिनम् । पक्षे पुरुषमात्रमित्यादि । द्वयोर्मध्ये एकस्य निर्धारण क्रियमाणे किमादिभ्य कियत्तदन्यो उतर । एव बहना मध्ये निर्धारणे उतम इत्य- ई । काप, । काण्वशाखीय । वानिक । शास्त्रज्ञ । तर्क कुशलस्ता. पिक । उद्गुण्हातु । स्वपिन्द्रावावलबेन प्रथममुपन्यस्यत्वित्यः ॥ संख्येयविठोपावधारणे द्वित्रिभ्यां तीयः ॥ ॥ द्वयो संख्यापूरक- द्वितीय. । त्रयाणां सख्या- शिर प्रमागमस्यावानिमिद ।

·१७८ [बद्धित- १ सारस्वतमक्रिया पूरकः तृतीयः । ः संप्रसारणम् ॥ पट्चतुरो- स्थद् ॥ ॥ पष्ठः । चतुर्थः। सख्येयविशेपेति । सरयातुमई सरयेय । तस्य विशेष तत्पुरवस्त स्याबधारण इत्यर्थ । द्वयो सख्ययो पूरक । सप्रसारण । सस्वरस्य रे फस्य प्रकार । षट्चतुरोरिति । षट्चतुर्शब्दाच्या सस्येयविशेषावधा रणे थट् प्रत्ययो वक्तव्य । पण्णा चतुण्णों मख्यापूरण इति विग्रह प. स्य पत्वमारयावादी उत्वनिषधार्थमित्यत्रापि पविधानसामापोड इसी इत्यामसग । स्रोविसर्ग इत्यत्र म्हसो वेत्यतो मण्डक्लुतिन्यायेन वायु- वृत्तेर्व्यपस्थया विमर्गाप्रसग ।। पचादेमंट् ॥ ॥ पंचमः । सप्तम । अष्टमः । नवम । विंशत्यादेर्वा तमट् ॥ ॥ विंशतितमः । विंशतिः । विशतेस्तिलोपो डिति ॥ ॥ वि- श । त्रिंशत्तमः । शतादेर्नित्यम् ॥ ततम. । एकादशादेर्डट् ॥ ॥एकादेश.। द्वि- व्याष्टाना द्वारयोऽष्टा ॥ द्वादश त्रयोदश। अष्टादश । कतिकतिपयाभ्या थ ॥ ॥क- तिथ कतिपयथ. । सख्याया. प्रकारे धा॥॥ द्विप्रकारं द्विधा । चतुर्धा । पचारिति । सरयेयविशेपारधारणे इति सर्वत्रानुवर्तते । पचादेर्दशप- यतान्ममत्यय । सप्तम । अष्टम नाम । दशम | पकादशादेरिति नि- पावनादेक्शब्दस्य दशशब्दे परे आव । एव द्वादशेत्यादौ । द्वित्यष्टानां समाये सहादे मातिरिति । द्वात्रयोटा । आशवादनशीते स्यु । द्वावि- श । पयोशि । द्वानिशमयनिशा । चत्वारिंशदादी वा । द्विधावारि मात् । वाचत्वारिंशदित्यादि । यमप्येकाश इत्यादी हित्व विनानि नो सादगाला सरन्यापरक डिविग्रह ·। स प्रकरण] सटीका. बति रिलो समववि तथापि विंश इत्यादी यम्य लोपे कनेऽलोपाय डि. ममिति सध्येयम् । विश इत्यन पाश दालोराहा विलोपेडिन्वादलोप । गुणोऽण्च ॥ ॥ द्वधा । त्रेधा । णित्त्वाति । यस्य लोप. ॥ अतोऽम् ॥ द्वधम् । धम् ।। क्रियाया आवृत्ती कृत्वस् ॥ ॥ पंचकृत्वा । स- तरुत्वः । द्विविभ्या सुः । द्विः । निःउक्तम् । बव्हादेः शम् ॥ ॥ बहुशः । शतश.॥ गुगोऽण् चेनि । धामत्यये परे गुणो भवति । गुगविविसामांचका- द्वा गुगामावपक्षे धापत्ययातादण चकारो विकल्पार्थ । क्रियायाभावृ- । क्रियाभ्यावृत्तिगणने मल्यावाचकात्कृत्वस्वक्तव्य इन्यर्थ । पचवारा- नवि पचकृत्वः । द्वित्रिभ्या मुरित्यत्रापि क्रियावृत्तापित्येव । बव्हादेरि- । बव्हादे कारकादित्यर्थस्तेन बहूना स्वामीत्यादौ न । अत्रापि क्रि. भ्यावृत्तिगणन एव । भूरिश । गणश । स्तोकश । अन्पश । भने. -श इत्यादि । तयायडी संख्यायां ॥ ॥ द्वितयं । त्रितयं । द्व- यं । त्रयं । शेपा निपात्या. कत्यादय ॥ ॥ का संख्या येपा ते कति ॥ ॥ ॥ इति तद्धितप्रक्रिया समाप्ता । तयायडापिति । तयश्च अयट् च वी सरयाया अवयवत्वविवक्षाया मयत इत्यर्थ । द्वाववयवी प्रयो वावयवा इति विग्रह । द्वितयी। त्रि- वयीत्यत्र नदादित्वादी । द्वयीत्रयीत्यत्रायटष्टित्वावित इवीप् । केचि- तु वयायडो इति पठित्वा डिवाहिलोपे नदादित्यादेवेप इत्याह । वदस• तू । यस्य लोप इत्येव सिद्धे डित्ववैयर्यमसगात् । वद्धिवमत्ययानामन- तत्वारकास्न्येनाभिधातुमशक्यत्वादनुक्तनिष्पत्यर्धमाह । शेषा इति । नि- पातारसावो निपात्या । फिम मख्यारिमश्ने डवि । का समय --

·सारस्वतमक्रिया
।
वि । एव यति । तति इत्यादि प्रयोगादूतम् ॥ ॥ इति श्रीमद्दव
वविरचिते सारस्वतप्रसादे तद्वितप्रक्रिया समाधा॥ ॥ इतिपूर
समाप्तम् || श्री ॥
समामा

·No text on this page.

·१८०
सारस्वतम क्रिया.
ति । एव यति । तति इत्यादि पयागादृह्यम् ॥ ॥ इति श्रीभवामुद्दे-
वविरचिते सारखवमसादे तद्वितप्रक्रिया समाधा ॥ इतिपूर्वोत्रम्
समाधम् ॥ श्री ॥
समाप्ता

·No text on this page.