·ITHI VIGRAHA SANGRAHA
BY
ANNASÁSTRI
ALIAS
MAHADAN SURI
LATE SANSKRIT PANDIT IN THE KODUKOYUM AND
MADORA
Guri. COLLIG!, AT PRESENT SANSKRIT PANDIT OF
NATO COLLEGE MADURA.
WITH
INGLISE TRANSLATION
*
KUMBAKONUM:
KSRDE VIDYA PRESS"
1891.
Copy right.
PNICE Rs. 1-3-O POSTAGE EXTRA.

·॥ वृत्तिविग्रहसंग्रहः॥
अयं
श्रीवत्सकुलजलधिकौस्तुभमणेः सर्वतंत्रखतन्त्रस्य
श्रीवासुदेवयज्वनः पौत्रेण श्रीधर्मराजसूरेः
पुत्रेण विजयलक्ष्मीगर्भसंभूतेन
महादेवसूरिणा विरचितः
बि ए - बिरुदशालिभिः स्वतनूजन्मखछात्रप्रभृतिभिः
आंगलभाषया विवृतिं प्रापितः
भट्टश्री बालसरस्वती पण्डितनारायणसुदर्शनेन
परिष्कृतः
कुंभघोणस्थापितश्रीविद्या द्राक्षरशालायां
मुद्रितश्च समुल्लसतितमाम्
१८९१

·॥ भूमिका ॥
..
आर्यशिखामणयः ! इह खलु सत्स्वपि रामकृष्णभाण्डार
दिकृतेषु सहांगलविवृतिषु कतिपयेषु कलितनामक्रियापदव्यात्रि
प्रक्रियांविभागवितीनेषु सहोदाहरणानुबन्धेषु प्रबन्धेषु संग्रहेण र
लव्युत्पत्तिसाधनीभूतत्तिविग्रहव्यूहविज्ञानमधिनिगांसमानानामम
तरामकिञ्चित्कराइति . विचार्य तिरमिदमरचयमनातचिरादार
अहसंग्रहम् । यत्र किल पार्थक्येन पठतां गैवाणीमुत हौणी वाणी
योगायेयं भवविति, संस्कृते सकारिकं सविवरणं सहोदाहरणञ्च,
देव होण्याञ्च निक्षिप्तमिति मा स्म प्रसाङ्क्षीत् प्रेक्षावतां संस्कृतांगर
द्विस्त्रिरुतिशंकेति दिक् ।
..यत्र च प्रवह तीहशी विषयानुक्रमणिका.
कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाणां
1. पश्चानां वृत्तीतां अतिसंक्षेपतः स्वरूपनिरूपणम्
इह खलु नामाख्यातनिपातोपसर्गभेदेन · अस्ति सावञ्चतुर्विधं पद
तत्र प्रायोनिपातोपसर्गयो माख्यातगुणीभूतत्वेन अव्युत्पाद्यतया
-वयित्वा तामः आख्यातञ्च व्युत्पाद्यमिति विदितमेतत् ।
यत्रचैवमंभियुक्ताः
“चतुर्विधे पदे चात्र द्विविधस्यार्थनिर्णयः ।
क्रियते संशयोत्पत्ते!पसर्गनिपातयोः ।।
तयोराभिधाने हि व्यापारों नैवं विद्यते ।
यदर्थद्योतको तौ तु काचकस्स विचार्यते ॥ इति ।।
नामपदं पाकः यागः इत्यादि आख्यातपदञ्च, पचति - यजति -इ
दि निपाताश्च च वा इत्यादयः उपसर्गाश्च प्र परा इत्यादयः ।

·व्युत्पादनश्च प्रकृतिप्रत्ययविवचेनम् । नाम्नां आख्यातानाश्च धासुरेव प्रकृतिः। अतएव शब्दयोनिश्च धातवइत्यमारसिम्हः । शब्दयोनिः शब्दप्रकृतिरित्यर्थः । व धातुः पच्, यज्, इत्यादिर्भगवता 'पाणिनिना उपदिष्टः तेभ्य पाकः यागः इत्यादि नामपदम् पचति, यजति इत्याद्याख्यानपदा पते । इत्यञ्च धातुवृक्षस्य नामाख्यातरूंपे वे शांखे भवतः । ॥ १॥ कट्टत्तिखरूपम् ॥ धातुभ्यः करि, कर्मणि, भावे, करणे, अधिकरणे, क्वचिसंप्र- पादानयोश्च घण्वुल्तृनादिप्तु छत्संज्ञकेषु प्रत्ययेषु सत्सु प्राति- कसंज्ञाद्वारा विभक्तौ नाम्नी उत्पत्तिः यथा भावे घञ् अच्= ::, यज् = याराः, करोतीति कर्ता, कारकः कर्तरि वुल्तृचौ इ- दे। इयमेव आद्या कत्तिः। '॥ २॥ तद्धितवृत्तिस्वरूपम् ॥ तेभ्यः ( प्रयोगेभ्यः ) हितः तद्धितइति पदार्थः ।। , उपगुगर्गनडादिभ्यः नामपदेभ्यएव अण्यञ्फगादिषु अपत्या- तद्धितप्तत्ययेपु सत्सु औपगवः, गार्ग्यः नाडायनः इत्यादि जाय- इयमेव द्वितीया तद्धितवृत्तिः । ॥३॥ समासवृत्तिस्वरूपं॥ : नामपदयोः क्वचित् बहूनां च समसनं एकीकरणं यत् तदेव सः। ॥ पूर्वं भूतः “भूतपूर्वः। कृष्णस्य समीपं उपकृष्णं । नीलं उत्पलं नीलोत्पल।

·ii
सैज्ञः पुरुषः राजपुरुषः।
पीतं अंबरं यस्य सः पीतांबरः।
समश्च लक्ष्मणश्च. रामलक्ष्मणौ ।
इत्यादिः।
इयमेव तूतीया समासवृत्तिः ।
॥ ४ ॥ एकशेषवृत्तिस्वरूपम् ॥
द्वयोः वहूनां वा मध्ये एकः शिष्यते इत्यतः एकशेषः । यथा
रामश्च, रामश्च, समौं ॥ रामश्चा, रामश्रा, रामश्च, रामाः ।।
इयमेव चतुर्थी एकशेषवृत्तिः।
॥ ५॥ पञ्चमी सनाद्यन्तवृत्तिस्तु तिङन्तकाण्डशाखाभेदः
तत्सर्वं उपरिष्टात् स्फुटीकरिप्यते
इत्थं कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तय
तत्र कवृत्तेः प्राथम्येपि नाम्नामापाततोज्ञाततया समासवृत्तेरादावः
वसज्जिज्ञासाविषयतामालोच्य यथाकथञ्चिदयं क्रमः आइतइति ।
यमः ।

·IV INTRODUCTION ut GO Here is undertaken a brief survey of the firana ttis vizy Krit, Tadhita,, Samasa, Ekasesbila and Ladyanta dhatu. Words are of 4 kinds—Nouns or names, verbs,, ticles and prepositions.. As particles and preitions generally come under the first two classes, l'as they are further underivable, we are here conned with the formation of only nouns and verbs: us although there are 4 kinds of words; we are y concerned-with-two, nouns and verbs:. and not ih particles and prepositions. Examples of nouns पाक: cooking; याग: saerifice. Examples oft verbs - पचति. he cooks यजति her Sacrifices: Examples of Nipata or Particles तु.च, वा &c. Examples of Prepositions 1,9TT &c. Vyutpadanam or Derivation is the tracing of a radical and formative elements: the radical ele. int of nouns and verbs is called a Dhatu or a rbal root. . Hence it is stated in Amara, that verbal ots are the origin of words. Examples of verbal roots. 471 to cook;: 2757 . prifice, and such others as are enumerated by unini. From these are derived 477. cooking, TT; sacri e, which are called nouns or namapadas; and also ifa he cooks, Fala; he sacrifices, which are called.

·-- perbs or Akhyatapadas. Thus Namapada and Akhy tapada are the two branches of the tree called Dhat or verbal root. 1. Krit. Formative elements called krit a affixed to verbal roots in a variety of senses to depo the agent or object of an action or the action i self or instrument place &c. or sometimes to conve a dative or Ablative signification. These krit suffix .convert a root into what are called Pratipadik: which are declinable. Examples कर्ता, कारकः from to do, denote t] agent. पाकः from पच to cook, and न्यागः from य to.sacrifice.denote the action &c. This is what is called the Kridvritti. -2. Tadihitavritti. Formative elements callı "Tadhita such as अण, यन्, फक् &c. (which are afixt .only to nouns or Namapadas) affixed to such words : 'उपगु, गर्ग, नड़ &c. forrn words such as औपगव, गार्य,नार न्यन &c. पूर्व भूतः This is the second pritti called the Tadhi vritti. 3. Samasa is the compounding together of 2 imore nouns.or Namapadas, and this is the 3rd vrit भूतपूर्वः। कृष्णस्य समीपं उपकृष्णम् । नीलं उत्पलं नीलोत्पलं । राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः। पीतं अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः।। रामश्च लक्ष्मणश्च रामलक्ष्मणौः। 4. Eraseshavritti, when.of 2.or more words col ·vi ounded together only one word is retained. रामश्च रामश्च रामौ रामश्च रामश्च रामश्च रामाः This is the 4th yritti called Ekasesha vritti. 5. The fifth fritti called the Sanadyantadhatuitti belongs to the chapter on verbal forms. This ill appear clearly later on. į Although kridvitti here stands first students owing as they do words by themselves without ference to their derivation generally desire to know mething about samasa first. Hence that vritti is yre first taken up.

·ERRATA, Page Line Read Instead of था 7 तु 9 13 24 " 28 34 43 48 51 55 56 68 72 79 6 20/ तिष्ठद्गु 21 आयतगिवम् 1 5 पीत: 15 अनवः 18 उरीकृत्य 20 उपहृतपशुः 221 एतद 3 त्वतः I2 वन्या 18 त्वङ्मयम् 151 हैमन्ताः 81 दागतः 31 स्वाफ्तेयम् 10/ प्रास्थिकम् 21 स्त्रैणं पौंसं 13 य 2 समासवृत्तौ 6/ प्रतिष्ठते इति II कर्तव्यं 29/ उत्पिब: 5/ दर्शनीयमानी II] भवेयुः 17 रंभयति तिष्टदु आयतीगव त पतिः अनश्चः कृत्यः पशु ऐतद ततः वन्य त्यड्मयम् हैमन्तः दागतम् स्वापेयम् प्रास्थिकम् स्त्रोणं पोलं यक् 30 34 38 22 तीति कर्तव्य उत्षिवः मानि भवयः रभयति ..

·PAGE LINE READ, INSTEAD OF 25 9> 99 46 14, 17 54 | 25 17 20 16 22 falcon 29 23 fallen 33 25 a female 35 21 significance 19 Tadhitavritti 20, 25 Tadhita 36 16 Do. Tadhitayritti 49 18 Vetasa 51 20 faeces 53 15 Bhrashtra Vasanta 55 18 or 56 lo Tatpurusha 57 17 Born 60 11 Thagadhikara 65 16 Do. 17 Yadadhikara 67 19 One's 68 22 Yat 70 10 Tila 73 23 denotes 74 13 | Bista 24 Vata l'itta 27 Vata Pitta 75 21 Drona 22 Patra 15 Drona 79 13 Rita 80 10 magnificence 81 10 son's grandson's 84 10 Cruses makes 13 surrenders 13 separate 21 Arrayibhava Samasantas 22 Sarad 84 26 Samidh 28 Tatpurusha 86 24 Süwasanta 89 17 God 90 12 Passing 3 13 devise 15 Jalcon follen female signifigance Thathithayirthi Thathithai Do. Thathithavrithi Vethasa feaces Brrshtray Vasantha of Thath purusha Borns Tagadhikara Do. Yathathikara Ones -Yath Thila denote Bistha Vatha Pitha Vatha Pitha Throna Pathra Throna Rithu magnificience Sous grandsons Cause make Surrender seperata Avyayibava Samanthas Sarada Samith Thathpurusha Samasantha Godson Puping device 76 > > 9 ·10023000 ॥ श्रीः ॥ री. ॥ वृत्तिविग्रहतंग्रहप्रारम्भः ।। पुनवपुवकेतोरङ्गजमङ्गजगुरोगिरागम्यम् । कुञ्जरकुञ्जरवदनं वन्देऽवं देवसार्वभौममहम् ।। श्रीवत्सान्वयविख्यातः सद्धृन्दावनलीलकः । रुक्मिणीराधिकाराध्यो वासुदेवः स्मृतो मुदे ।। कौशल्यं कलयति काव्यशास्त्रजाले कालुष्यं धुवति धियश्च यत्प्रबोधः । वत्तादृग्बहुविधत्तिविग्रहाणां तन्तन्ये विशदमतीव सङ्ग्रहं तम् ।। पाणिन्यादिभिराचार्यैश्शब्दशास्त्रप्रवक्तृभिः । भणिता वृत्तयो या हि विशिष्टैकार्थबोधिकाः ॥ I salute the Emperor of Gods who is the protector (of all), who has the face of the best of elephants who is the son of the God (Siva) of the bull flag, and who is beyond the power of (even) Vishnu's words (to describe I recite mentally the name of Vasudeva, who is well-known by the mark Srivatsa famous in the family of Srivatsa), who delights in the Brindavana, (with whom it is a pleasure to protect the crowds of good people,) and who is served by Rukmini and Radha for (to obtain) felicity. I write this short but clear treatise on Vrittis and Vigrabas, a knowledge of which makes (one) skilful in literature and Sastras, and destroys the opacity of the mind.

·[2] समासा एकशेषाश्च तद्धिताश्च कृतस्तथा । सनाद्यन्ता धातवश्च ता एवं पञ्चधा मताः ॥ वृत्त्यर्थबोधकपदसमूहो विग्रहो मतः । खपदोऽखपदश्चेति स एष द्विविधः स्मृतः ॥ समासान्तर्गतपदैः प्रथमः कथ्यते बुधैः । समासान्तर्गतपदसमानार्थंदितीयकः ॥ केवलश्चान्ययीभावस्तथा तत्पुरुषोऽपि च । बहुव्रीहिर्द्धन्द्व इति समासाः पञ्च सम्मताः ॥ प्रथमः केवलः शुद्ध इवार्थविषयो द्विधा । विभक्तिलोपालोपाभ्यां शुद्धोऽपि द्विविधो भवेत् ॥ . तत्र विभक्तिलोपे शुद्धः केवलसमासो यथा ॥ पूर्व भूतः भूतपूर्वः ॥ The Vrittis are said by Panini and other grammarians to be complex formations the whole of wbich alone can give a sepse. These are 5 in number, viz Samasa, Ekasesha, Tadhita, Krit, and Sanadyantadhatu. Vigraba means the collection of words or a sentence which indicates the meaning of a Vritti: and Vigraha is of two kinds,-Swapada and Aswapada. The first (swapada) is made up of words which actually form the compound, and the 2nd (Aswapada), of words having the same meaning as those making up the compound. Samasa. Samasas are of 5 kinds; viz:-Kevala, Avyayi. bhava, Tatpurusha, Bahuvrihi and Dwandva. Kevalasamasa. Kevala is of 2 kinds:-Suddha-Kevala and Ivartha. Kevala; and Suddha is subdivided again into 2 classes by tłe omission or otherwise of the case-termination ·. [3] न एकः नैकः ॥ विभक्त्यलोपे स यथा ॥ वागर्थों इव वागर्था- विव ॥ इवार्थविषयो यथा ॥ काकागमनमिव तालपतनमिव काकता- लम् ॥ इत्यादिः॥ इति केवलसमासाः ॥ ॥ अथाव्ययीभावाः ॥ द्विधा स्युरव्ययीभावा नित्यानित्यवभेदतः । अव्ययानग्यपदपूर्वा नित्या अपि द्विधा ॥ अर्थविशेषविधानादव्ययपूर्वा दशाष्ट च भवन्ति । अन्येऽनव्ययपूर्वा स्त्रय इति विटुकविंशति नित्यान् ॥ मध्यं विभक्तिः सामीप्यसमृद्धी ऋध्यभावकः । अर्थाभावात्ययासम्पत्येवं शब्दप्रकाशनम् ॥ पश्चाद्यथानुपूर्व्याणि योगपद्यं च तुल्यता । सम्पत्तिसकलखान्ता अवधारणमित्यपि ॥ एतदर्थाव्ययानि स्युर्यावदेवावधारणे । तत्र मध्यार्थेऽव्ययीभावो यथा ॥ दिशयोर्मध्यं अपदिशम् । विभक्त्य- . Examples of Suddha Kevala Samasa in which the case terimination is dropped-भूतपूर्व:-नैकः Where the case termination is not dropped-amulag. Example of Iyartha Kevala; काकतालम्, Avyayibhava. Avyayibhavas ( compounds forming indeclin. ables) are of two kinds:-Nitya and Anitya. Nitya is divided into Avyayapurvapada and Anavyayapurvapada, according as an Avyaya forms the first part of the compound or not. These are 18 subdivisions of Avyayapurvapadas and 3 of Anavyayapurvapadas making 21 of Nityas, according to the different meanings conveyed. Examples;-Avyayapurvapadas. 1. अपदिशं, between two cardinal points.

·थे यथा ॥ हरौं इति, अधिहरि ॥ गोपे इति, अधिगोपम् ॥ समीषार्थे यथा ॥ कृष्णस्य समीपं उपकृष्णम् ॥ ऋद्धराधिक्यं समृद्धिः । तत्र यथा ।। मद्राणां समृद्धिः सम्मद्रम् ॥ ऋद्धरभावः व्वृद्धिः ॥ तत्र यथा ॥ यवनानां व्यृद्धिः दुर्यवनम् ।। अर्थाभावे यथा ॥मक्षिका- गां अमावः निर्मक्षिकम् ॥ अत्यये यथा ॥ हिमस्यात्ययः अति- हिमम् ॥ असम्प्रत्यर्थे यया। निद्रा सम्प्रति न युज्यते इति अतिनिद्रम् । शब्दप्रादुर्भावे यथा ॥ हरिशब्दस्य प्रकाशः । इतिहरि ॥ पश्चाद- थे यथा ॥ विष्णोः पश्चात् अनुविष्णुः ॥ यथार्थे । योग्यता चैव वीप्सा च पदार्थानतिवर्तनम् । सादृश्यमिति भेदेन यथार्थोऽयं चतुर्विधः ॥ तत्र योग्यार्थे यथा ॥ रूपस्य योग्यं अनुरूपम् ।। वीप्सार्थे यथा ॥ अर्थ अर्थ प्रति प्रत्यर्थम् ॥ पदार्थानतिवृत्तौ यथा ॥ शक्तिमनतिक्र- म्य, यथाशक्ति ॥ सादृश्ये यथा ॥ हरेस्सादृश्यं, सहरि ॥ आनुपू- यार्थे यथा ॥ ज्येष्ठस्य अनुपूर्येणेति, अनुज्येष्ठम् ॥ योगपद्यार्थे यथा ॥ चक्रेण युगपत् सचक्रम् ॥ सादृश्यार्थे यथा ॥ सदृशः सख्या ससखि ॥ सम्पत्यर्थे यथा ॥ क्षत्राणां सम्पत्तिः सक्षत्रम् ॥ ऋद्धरधिकता या सा समृद्धिरिति भण्यते । अनुरूप आत्मभावः सम्पत्तिरनयोभिदा ।। साकल्यार्थे यथा ॥ तृणमप्यपरिवर्ण्य सतृणम् ॥ (अत्ति) । अन्तार्थे 2. भधिहरि, in Hari. 3. उपकृष्णम् near Krishna. 4. सम्मद्रम् the prosperity of the Madras. 5. दुर्यवनं, the decline of the Yavanas. 6. निमक्षिक, without flies. 7. अतिहिम, absence of snow. 8. अतिनिद्र, unbefittingness of sleep now. 9. इतिहरि. the shout of “Hari." 10. अनुविष्णु, after Vishnu. 1I. अनुरूपं befitting (one's) form. प्रत्यर्थम् , in every object. यथाशक्ति, not beyond (one's) means. सहरि. Likeness of Hari. I2. अनुज्येष्ठं, After the elder. 13.सचक्रम्. simultaneously with the Chakra. 14. ससखि JA ·[5] यथा ॥ अमिग्रेन्थपर्यन्तं अधीते, साग्नि ॥ अवधारणे यथा ॥ यावन्तः श्लोकाः, यावच्छोकम् ॥ रन्यरेतरपूर्वारस्युर्मात्रार्थे प्रतिना सह । कितवव्यवहारे च परिणा सह नाम्नि च ॥ तत्र मात्रार्थे यथा ॥ शाकस्य लेशः शाकप्रति ॥ सूपस्य लेशः सूपप्रति ॥ कितवव्यवहारे यथा ॥ अक्षण विपरीतं वृत्तं, अक्षपरि ॥ शलाकाभिर्विपरीतं वृत्तं, शलाकापरि ॥ एकेन विपरीतं वृत्तं, एक- परि ॥ द्वाभ्यां विपरीतं वृत्तं, द्विपरि ।। संज्ञायां यथा ॥ उन्मत्तग- झं । नाम देशः ॥ लोहितगङ्गम् ॥ विग्रहोऽस्वपदो यस्या न स्याद्यस्याश्च विग्रहः । ते नित्ये सावनित्या स्याद्यस्याः स्वपदविग्रहः ।। अपदिशमित्यादावस्वपदविग्रहान्नित्यत्वम् ॥ उन्मत्तगङ्गमित्यादौ वि. person resembling (his) companion. 15. सक्षत्र The well-being of Kshatris. 16. HEU (arie). (Eats all) inclu. ding grass. 17- साग्नि studies to the end of Agnigrantha. 18. यावच्छोकं. As far as there are stanzas. Anavyayapurvapadas (or Avyayotarapadas) 1. words are compounded with ufà in the sense of a little:-शाकप्रति-A small quantity of vegetables; सूपप्रति A little dholl. 2. words occur in compounds with पीर in the language of gambling:-Ex अक्षपरि, Lost by the dice. 3. Some proper names belong to this class of compounds:-उन्मत्तगंग-Name of a country. Those compounds are called Nityas which have no vigrahas, or whose vigrahas are formed of words other than those in the compound. Anitya compounds are those whose vigrahas are formed of words contained in the compound itself. उन्मत्तगंगं &c ·[6] ग्रहाभावान्नित्यत्वम् ॥ इति नित्याव्ययीभावा एकविंशतिरीरिताः । अनित्यास्सप्त तत्रायः पञ्चम्यन्तोत्तरः स्मृतः ॥ चतुर्धा स्यादपपरिबहिरंच्चन्तपूर्वकः ॥ अवन्ताः प्राक्प्रत्यगादयः । क्रमेण यथा । अपविष्णु । संसारः । अप विष्णोः ॥ परिविष्णु । परि विष्णोः । बहिर्वनम् । बहिः वनात् । प्रवनम् । प्राक् वनात् ॥ आपूर्वपदकस्तत्र द्वितीयः परिकीर्तितः । मर्यादायामभिविधावित्याङ भेदाविधैव सः ॥ क्रमेण यथा । आमुक्ति, संसारः । आमुक्तेः । आबालं, हरिभक्तिः, आ बालेभ्यः ॥ तृतीयश्चिन्हभूतार्थवाच्युत्तर इह स्मृतः । अभिप्रत्योराभिमुख्यद्योतिनोः पूर्वयोस्सतोः ॥ have no vigrahas. अपदिशं &c have Aswapada vigrahas. Thus the 21 kinds of Nityayayibhavas have been dealt with. The Anityas are of 7 kinds:-I. compounds whose second words are in the Ablative case. In these compounds, the first word is अप, परि, बहिः, or a word ending with अञ्चु ie प्राक्, प्रत्यक् &c: Ex. अपविष्णु Away from Vishnu. परिविष्णु About Vishnu. बहिर्वन Out of the forest. प्राग्वनं Before (there was a) forest. 2. compounds with आङ् (आ) as the first word. आ has two meanings viz 'up to.' and inclusive of.' आमुक्ति. (संसारः) ( Family life and cares continue) up to absolution, ie, till absolution is obtained. आबालं (इरिभti:) (worship of Hari) extends even to (inclusive of; .children. 3. Compounds whose second words denote ·17] सामीप्यदैर्घ्यद्योत्यन्वोः पूर्वयोस्सचतुर्विधः । क्रमेणयथा ॥ अभ्यग्नि ॥ शलभाः पतन्ति अग्रिममि ॥ प्रत्यग्नि ॥श- लभाः पतन्ति । अग्निप्रति ॥ वनस्य समीपं अनुवनं अशनिर्गतः। व- नस्य अनु वा ॥ अनुगंगं वाराणसी । गंगाया अनु । गंगादैर्व्यसढ- शदोपलक्षितेत्यर्थः ॥ तिष्ठद्गुमभूतिस्तुर्यः स्यादन्यार्थप्रधानकः ॥ यथा ॥ तिष्टन्ति गावो यस्मिन् काले सतिष्ठद्गु। दोहनकालः ।आयां- ति गावो यस्मिन् काले सः ॥ आयतींगवं ॥ सायङ्कालः ॥ एदन्तपूर्वपदकस्तत्र पंचमइष्यते ॥ गंगायाः पारं पारगंगं ॥ गंगायाः मध्यं मध्येगंगं ॥ श्यवाच्युत्तरपदस्तंत्र षष्ठो विबुध्यताम् । विद्याजनिभ्यां वंशस्स्याद्वंश्यस्तत्रभवो मतः ॥ यथा ॥ द्वौ मुनी वंश्यौ, द्विमुनि । व्याकरणस्य, त्रिमुनि। direction limit &c, and whose first words are mand that both meaning in the direction of, and are meaning respectively, nearness and extent:- Ex अभ्यग्नि, In the direction of the fire. प्रत्यग्नि (same as above) अनुवनं Near the forest. अनुगंग (वाराणसी : (Benares is) co-extensive with the Ganges. 4. The fourth class consists of तिष्टद्गु -c which are adjectives. तिष्ठदु= Time of milking. आयतीगवं Evening time. 5. The fifth class consists of compounds whose first words end in 5:-Ex पारेगंगं, the bank of the Ganges मध्येगंगं, In the middle of the Ganges. 6. The sixth class of Anityas are those whose second words mean a lineal descendant, or lineage is of 2 kinds; lineage by progeny as father son &c, and lineage by learning, ie, preceptor disciple &c. वंश्य means a person in the line. Ex. द्विमुनि. One who has 2 sages as his ancestors. त्रिमुनि. That which ·181 नदीवाच्युत्तरपदस्समाहारोत्र सप्तमः । यथा ॥ सप्तानां गंगानां समाहारः सप्तगंगं ॥ द्वयोर्यमुनयोस्समाहारः द्वियमुनं ॥ इत्यनित्याव्ययीभावास्समापि परिकीर्तिताः । नित्यानित्याव्ययीभावमेलनेऽष्टौच विंशतिः । ॥ इत्यव्ययीभावाः ॥ ॥ अथ तत्पुरुषाः ॥ ते समानाधिकरणा स्तद्भिन्नाइति च द्विधा । द्विविधेष्वादिमास्तुल्यविभक्तिवचनास्स्मृताः ॥ कर्मधारयइत्याख्यामायेष्वाचक्षते बुधाः । सकर्मधारयोदेधा द्विगुः फेवलइयुपि ॥ तद्धितार्थद्विगुश्चैव तथोत्तरपदहिगुः । समाहारहिगुश्चति द्विगुरेषत्रिधा मतः । has 3 sages as its originators. (grammar) 7. The seventh class consists of those in which the second words are the names of rivers, and the whole compound denotes an aggregation of them. सप्तगंग. An aggregation of 7 Ganges rivers. &c. These are the 7 kinds of Nityavyayibhavas making up the 28 Avyayibhavas together with the Nityas. Tatpurushas. Tatpurushas are divided into samanadhikaranas 10, those in which the component words are in the same case, and Pyredhikaranas ie those in which the words making up the compound are in different cases The Ist which is also called Kurmadharaya is subdivided into Dwigukarmadharaya & Kevala karma lharaya. Dwigus are of 3 kinds.~~ 'Tadhitarthadwigi, Uttarapada dwigu and Samahara dwigu. Examples ·[9] क्रमेण यथा ॥ षण्णां मातृणां अपत्यं पुमान्, पाण्मातुरः । पञ्च गा- वो धनं यस्य सः, पञ्चगवधनः । पञ्चानां गवां समाहारः, पञ्चगवं ॥ नपुंसकस्समाहारो द्विगुस्सर्वत्र बुध्यतां । अकाराम्तोत्तरपदः स्त्रीलिंगो ज्ञायतां द्विमुः ॥ अकारान्तोत्तरोप्येष पात्राधन्तो नपुंसकः । अन्नन्ताबन्तपरकः स्त्रीनपुंसकयोढिगुः ॥ क्रमेण यथा ॥ पञ्चगवं, पञ्चपूली, त्रिलोकी, पञ्चवटी, पञ्चपात्रं, त्रिभुवनं, चतुर्युगं, पञ्चततं, पञ्चतक्षी, पञ्चखट्वं, पञ्चवट्वी. ।। ॥ इतिद्विगुकर्मधारयः ॥ अथ केवलकर्मधारयः ।। त्रिविधो विबुधैर्जेयः केवलः कर्मधारयः । विशेष्योत्तरपूर्वी द्वावन्यस्सर्वविशेषणः ॥ respectively ATOHIGIT: The son of six mothers (God Subrahmanya) पश्चगवधनः, one whose wealth consists of five cows; पञ्चगवं. A collection of five cows. Dwigu compounds are of the neuter gender. Exception 1. When the 2nd word ends in अ the compound is of the Fem. gender except in the case of 919 &c when the compound is neuter. Exception 2. Compounds whose second words end in the terminations 37 and 319 are both neuter and femenine. Examples. Rule- quente Exception (1) त्रिलोकी The 3 worlds. चतुर्युगं The four ages. Excep. tion (2) पञ्चतक्षं, पश्चलक्षी. A collection of 5 carpenters. Kevala karmadharaya is of a kinds.-1. Viseshyottarapada, having an adjective first and a noun after it 2. Viseshyapurvapada, having a noun first ·[10] गुणक्रियानामजातिवाचिशब्दाश्चतुर्विधाः ! गुणक्रियानामशब्दैः समभिव्याहृतो यदि ॥ जातिशब्दस्तदा ज्ञेयो विशेष्यस्यैव वाचकः । जातिशब्दस्य विरहे त्वन्यशब्देषु तेषु तु ॥ विशेषणविशेष्यार्थवाचितानियमो न हि । विशेषजातियोगे तु सामान्यस्य॑ विशेष्यता॥ विशेषणानामेवं च चातुर्विध्याच्चतुर्विधः । विशेष्योत्तरपदकः कर्मधारय इष्यते ॥ क्रमेण यथा ॥ नीलश्चासौ घटश्च, नीलघटः ॥ पाचकश्चासौ ब्राह्म- णश्च, पाचकब्राह्मणः ॥ कैलासश्चासौ अचलश्च, कैलासाचलः ॥ पारिजातश्चासौ वृक्षश्च, पारिजातवृक्षः ॥ and an adjective after it. and 3. Viseshanobhayapada, where both words are adjectives. Words are of 4 classes according as they denote a (quality, an action, a name or a class. When a word of the Ist, 2nd or 3rd class is compounded with a word of the last class, the former qualifies the latter; when, however, words of the Ist 3 classes are compounded with each other, either may be taken to be the qualifying word; when, of two words forming a compound one denotes a class, and the other a subdivision of the same, the former is the noun Viseshyottarapada karmadhara yas are of 4 classes according as the adjective denotes I. quality, 2. action, 3. a name or 4. a class. Examples respectively. नीलघट: A blue pot. पाचकब्राह्मण: A Brahmin who is a cook कैलासाचल: The kailasa mountain पारि- ·[11] शुद्धतत्पुरुषद्वन्दैकशेषैरुत्तरैः पदैः । विशेष्योत्तरएभिः स्यात्पुनरेषचतुर्विधः ॥ 'क्रमण यथा ॥ नीलघटः ॥ नीलराजपुरुषः ॥ नीलघटपटौ ॥ नील- घटौ ॥ नीलघटाः ॥ चातुर्विध्याच पूर्वोक्तचतुपि हि षोडश । यथासम्भवमूह्यन्तां भेदाएवं विचक्षणैः ॥ ॥ इति विशेष्योत्तरकर्मधारयः ॥ विशेष्यपूर्वपदको यो भवेत्कर्मधारयः सकुत्स्यमानपूर्वश्च तथोपमितपूर्वकः ॥ व्यर्थस्य गमकोऽभूततद्भावः व्यर्थउच्यते । चतुर्थस्त्वन्यपूर्वश्च द्वितीयो द्विविधोऽत्र तु ।। साधारणस्य धर्मस्याप्रयोगाच प्रयोगतः । क्रमेण यथा ॥ वैयाकरणश्चासौ खसूचिश्च, वैयाकरणखसूचिः ॥ जातवृक्ष: A Parajata tree. Each of the above classes has 4 subdivisions according as the 2nd word is a simple word, a Tatpurusha. compound, a Dwandwa com. pound or an Ekasesha compound. alcat: &c are examples in order. Other differences like these are numerous and need no mention. Viseshyapurvapadas. This karmadharaya is of 4 kinds:-I. Compounds whose 1st words denote censure 2. Compounds whose 1st words denote an object of comparison; 3. Compounds wbose 1st words end in 'च्चि'. ('चि' is used to denote a new state of things different from what it was before); and 4. those whose 1st words do not come under any of the above 3 classes. In the second kind above mentioned, the similarity may be expressed or implied. Examples I. वैयाकरणखसूचिः lit. a grammarian ·[12] पुरुषोव्याघइव पुरुषव्याघः ॥ ना सोमइव, नृसोमः ॥ गौः बृन्दा रकइव, गोबृन्दारकः ॥ एवं, गोनागः ॥ गोकुंनरः ॥ शब्दान्दारकोनागः कुंजरचैत्यमीत्रयः । साधारणप्रयोगेऽपि समस्यन्तइति स्थितं ॥ च्व्यर्थद्योतकः विशेष्यपूर्वो यथा ॥ अश्रेणयः श्रेणयः कृताः श्रे- णिकताः ॥ श्रेणिशब्दोहखान्त एव ॥ जीविनां शिल्पपण्याभ्यां समूहाः श्रेणयः स्मृताः ॥ एवं पूगकताः ॥ निचयकृताः ॥ इत्यादयो ज्ञेयाः ॥ अन्यपूर्वो यथा ॥ पोटा च सा इभीच ॥ इभपोटा ॥ इभयुवतिः ॥ स्तोकश्चा- सावग्निश्च, अग्निस्तोकः ॥ मतल्लिकाचासौ गौश्च. गोमतल्लिका ॥ गर्भिणी चासौ गौश्च, गोगर्भिणी ॥ एवं विशेष्यपूर्वस्तु पञ्चधायमुदाहृतः । यः कर्मधारयः सर्वविशेषणकएष सः ॥ गुणशब्दः क्रियाशब्दोमिश्रशब्दइति त्रिधा । विशेषणविशेष्यत्वं एषुस्यात्कामचारतः ॥ गुणशब्दो यथा ॥ खञ्जकुब्जः, कुब्जखञ्जः ॥ नीलपीतः, पीत who points to the sky; ie who cannot answer a ques tion and looks up towards the sky. This is used to denote censure. 2. पुरुषव्याघ्रः A man like a tiger नृसोमः A man like the moon &c 3. forwar: (Artizans or; traders) formed into aguild. 4. इभपोटा A she elephant अग्निस्तोक: A little fire; गोमतल्लिका The best of bulls &c. Viseshanobhayapada karmadharayas are of 3 kinds according as the component words denote a quality, an action, or both. In all these compounds, either word may be taken to be the qualifying word. Examples: -खमकुन्जः or कुब्जखाः A lame and blind.

·[13] , , .. . नीलः । क्रियाशब्दायथा ॥ पाचकपाठकः , पाठकपाचकः ॥ मि- श्रशब्दोयथा ॥ खजपाचकः , पाचकखञः ॥ पूर्वनिपातननियमात्तदनियमाञ्चापि भेदविहिर्बुधः। निखिलविशेषणएषत्रिविधोप्ति पुनर्दिधा ख्यातः ॥ क्रमेण यथा ॥ पूर्व नीलः पश्चात् पतिः , नीलपीतः । पूर्व पाचकः प. श्वात् पाठकः , पाचकपाठकः ॥ पूर्व.पाचकः पश्चात् खंजः, पाच- कखञ्जः ॥ तस्य हि पूर्वनिपातोयस्तु ज्ञातोविशेषणत्वेन। • पूर्वनिपातोनियतो येषां तेषां तु संग्रहः क्रियते ॥ पूर्वकालास्सर्वजरत्पुराणनवकेवलाः। उपमानार्थकाः पूर्वोऽपरः प्रथमएव च ॥ चरमश्च जवन्यश्च समानोमध्यमध्यमौ । वीरइत्यपि सर्वत लेते पूर्वनिपातिनः ॥ - . (man) नीलपातः or पोतनील: a blue and yellow (thing) पाचकपाठकः .or-पाठकपाचक: a cook and teacher खजपाचक: or पाचकखा: a lame cook. Each of the above subdivisions of Kevala karmadharayas, consists of 2 classes viz:--Those compounds in which priority is assigned to a particular member, and those in which no such distinction is imade. Generally the adjective or qualifying word is the 1st word of the compound. The following are exceptions: Fleeception 1. Words denoting something that takes place earlier iu point of time, words denoting mparison, and सर्व, जरत्, पुराण, नव, केवल, पूर्व, अपर, प्रथम, म, जघन्य, समान, मध्यम, मध्य, and वीर, always. come. first. - ·[1] n सनबताते वन अक्तांतः पूर्वस्स्यात्तुल्यधातुकः । यथा ॥ कृतं च तत् अंकतं च । कतारतं ।। ज्यमानार्थकैयोगे सन्महत्परमोत्तमाः। उत्सृष्टइत्यमी सर्वे शब्दा: पूर्वनिपातिनः ॥ यथा । संश्चासौं वैद्यश्च सद्वैद्यः ॥ महावैयाकरणः ॥ इत्यादि । पूर्वोजातिपरिमने कतरः कतमोऽपि च । यथा ॥ कतरकठः॥ कतमकालापः॥ खलति: पलितश्चैव वलिनोजरती तथा। एभिोगे युवा पूर्व युवतिश्च प्रयुज्यते ॥ यथा ॥ युवखलतिः ॥ युवपलितः ॥ अजातिशब्दैः कृत्यांताः पूर्वास्तुल्यार्थका अपि ॥ Exception 2. When the past passive participle of a verb is compounded with its negative the former takes the st place. Ex. कृताकृतम् Done and undone. Ferception-3. सत्, महत्, परम, उत्तम, and उत्कृष्ट when compounded with a word denoting praise are always placed .first. सद्वैद्यः A good physician महावैयाकरण: A great grammarian. Exception 4. कतर and कतम .when compounded with a word denoting a class or species come first. opis: which of the two followers of the sage Katha. कतमकालापः which of the (three or more) grammarians of the Kalapa Schoolf Firception b. युवन् and युवति are used first when compounded with खलति पलित, वलिन and जरती ex. गुवखल- ति:. 'bald hearded youth युवपलितः A grey-haired youth. Exception 6. Words denoting equality and those ·[15] यथा ॥ भोज्योष्ण ॥ पानीयशीतं ॥ तुल्यश्वेतः ॥ तुल्यमहान् ॥ सदशश्वेतः ॥ कुमारश्च कुमारी च प्रागेव श्रमणादिभिः ॥ यथा ॥ कुभारश्रमणा ॥ कुमारप्रव्रजिता ॥ तत्सर्वत्रोत्तरं यत्तु विशेष्यलेन मन्यते । कचित्पूर्वनिपातोऽपि चिशेष्यस्वेसि भण्यते ।। पापाणकेतरैः कुत्साहेतुभि: कुत्स्यमानकं । व्याघ्रादिभिरुपमितं श्रेण्यादिश्च कृतादिभिः । ending in a Kritya termination when compounded with a word not denoting a class come first. Ex. भोज्योष्णं hot meals. पानीयशीतं cold drink. तुल्यश्वेत: equally white तुल्यमहान् equally great. Exception 7. कुमार and कुमारी come first when compounded with श्रमण &o-Ex, कुमारश्रमणा. A girl mendicant. कुमारप्रव्रजिता A girl run, The noun or qualified word is generally the 2nd word of the compound. The following are exceptions. Hæception 1. Words denoting contempt come first when compounded with words denoting the cause of such contempt except पाप and अणक. Exception 2, Words denoting an object of comparison are placed first when compounded with ज्याघ्र &c. Exception 3. siū &c are placed first in com. pounds with कृत &c.

·FI6] पोयर्दिमिजातिवाची प्रशंसाबाचकैरपि । विशेष्यमपि यत्तत्माक् सर्वत्रात्र प्रयुज्यते ॥ पोटा च युवतिस्तोको गृष्टिः कतिषयोक्शा। धेनुर्वेहदष्कयणीप्रवक्तृश्रोत्रियों तथा ॥ अध्यापकश्चाधर्तश्च पोटाद्याः परिकीर्तिताः। मतल्लिकादय: पंच प्रशंसावाचकास्मृताः॥ गर्भिण्या सह पूर्व: स्याचतुष्पाज्जातिवाचकःः। मर्भिणीचासौ गौश्च गोगर्भिणी । एतेह्यनित्यानित्यस्तु कचित्स्यात्कर्मधारयः ॥ कुत्सितश्चासौ राजाच, किंराजा॥ एवं किंसखा किंगौ: कृष्णसर्पः इत्यादिः॥ विशेष्यलिंगवचनासर्वत्र विहिते इहः । कचिल्लिंगं च वचनबाधितं स्यात्कचिवयं ॥ लिंगबाधे यथा। अग्रं चासौ पाणिश्चं अग्रपाणिः ॥ एवं अग्रह- Exception 4. The noun or qualified word is placed first when words denoting a class or speciesare compounded with TTCT &c or with a word denoting excellence praise as wala &c. Exception 5. Names of quadrupeds- when compounded with गर्मिणी, come first.. The above-compounds are Anityas.. Sometimes: Karmadharayas are also Nityas as f* T5é A bad king, कि सखा, a bad companion, किं गौ:a bad cow, कृष्णसर्पः A black serpent. In Karmadharayas, the adjective generally takes the number and gender of the noun. Sometimes one or both may be different.. In. अगं चासौ पाणिश्च-- ·[17] स्तः॥ वचनबाधे यथा ॥ शतस्य मखानां समाहारः, शतमखी । उभयवांधे यथा ॥दाराश्च सा देवदत्ताच, दारदेवदत्ता॥ इत्यादिः॥ द्विगुस्त्रिधा षोडशस्युविशेष्योत्तरकेवलाः। तत्पूर्वकेवला: पंचत्रिधा सर्वविशेषणः ॥ इति ज्ञेयास्समानाधिकरणास्सप्तविंशतिः। अन्येपि भेदका धर्मा ऊह्या ह्येवं विचक्षणैः ॥ इति समानाधिकरणवत्पुरुषा: सप्तविंशतिः ।। ॥ अथ व्यधिकरणतत्पुरुषाः ॥ असमानाधिकरणास्ते विरुद्धविभक्तयः । केवलागतिपूर्वाश्च मादिपूर्वपदापि ॥ तथोपपदपूर्वाश्च ज्ञेयाइत्यं चतुर्विधाः । अनव्ययाव्ययपदपूर्वाद्वेधा चकेवलाः॥ सप्ताद्याः प्रथमांतादिसप्तम्यतानपूर्वकाः । अम्रपाणि: the gender of the adjective is different from that of the noun. In शतस्य मुखानों समहार:- शतमुखी the number is different. In शतस्य मखानां समाहार:- शतमखी, and दाराश्च सा देवदत्ताच- दारदेवदत्ता the adjective does not agree with the noun either in gender or number. l'hus the samanadhikaranatatpurushas are 27 in number made up of 3 subdivisions of Dwigu, 15 of Viseshyottarapadas, 5 of Viseshyapurvapadas, and 3 of Viseshanobkayapadas. Vyadhikaranatatpurushas are those in which the component words are not in the same case. They are of 4 kinds viz. Kevalas, Gatipurpus, Pradipurvas, and Upapadapurvas. The 1st Kevala. is either Avyayapurva 'or Anavyayapuroa. The latter Anavyayapurva has 7 subdivisions according as the first word of thecompound is in the Nom. Acc. Ing. .

·[10] षष्ठीद्वितीयोत्तरक: प्रथमापूर्वकोद्विधा । पष्टयुत्तरस्खेकदेशी परिमाणीति च द्विधा ॥ तत्र एकदेश्युत्तरसमासोयथा । पूर्व कायस्य पूर्वकायः ॥ अर्धं पि- प्पल्याः अर्धपिप्पली ॥ एकदेशी अवयवी ॥ एकावयविना पूर्वमपरचाधरस्तथा। उत्तरंचामित्येकदेशाः पंचैव संगताः ।। षष्ठीतत्पुरुषोद्यत्र बाधितस्खेकदेशिना । द्वितीयंच तृतीयंच तुरीयं च चतुर्थकं । एषु स्यादेकदेशीवा षष्ठीतत्पुरुषोपि वा । यथा ॥ द्वितीयं भिक्षायाः द्वितीयभिक्षा ॥ भिक्षाद्वितीय इत्यादि । अद्वैकदेशिनासर्वएकदेशसमस्यते। यथा ॥ मध्याह्नतः॥ सायाहः ॥ Dat. Abl. Gen. or Loc. case, and are called respectively प्रथमातत्पुरुषः &c. In Prathamatatpurushas the second member of the compound is generally a noun in the genitive or accusative case. The genitive is either Ekadesi or Parimani. Ekadesi means that of which a portion is spoken of ; Parimani means that which is measured. पूर्व, अपर, अधर, उत्तर and अर्ध are the only words denoting a portion which precede an Ekadesi Ex. of Ekadesi. पूर्वकायः The fore part of the body zráficací balf of a pepper. It will be seen that Ekadesi. is an exception to shashti-tatpurusha. When facara तृतीय चतुर्थ and तुरीय are compounded with a word in the genitive case either Ekadesi or shashti tatpurusha compound can be made; as द्वितीयभिक्षा or भिक्षाद्वितीयं &c. When we is the Ekadesi, Ekadesa compound alone is possible मध्याह्न: midday सायात evening.

·[19] कालवाच्येव पूर्वः स्यात्परिमाण्युत्तत्विह ॥ मासोजातस्य मासजातः।। संवत्सरंजातः ॥ व्यहोजातस्य व्यहनातः॥ परिमाण्युत्तरस्यैव त्रिपदत्नं कदाचन । यथा द्वे अहनी जातस्य यड्जातः ॥ द्वितीयोत्तर: प्रथमापूर्वोय- था ॥ प्राप्तोजीविकां प्राप्तजीविकः ॥ आपन्नजीविकः ॥ जीविका प्राप्ता प्राप्तजीविका॥ योद्वितीयासमासस्स्यात्समाप्तापन्नयोरपि । यथा ।। जीविकां प्राप्तः जीविकाप्राप्तः ॥ जीविकापन्न: इत्येकएकदेशी च परिमाण्युत्तरोद्विधा । द्वितीयोत्तरएकश्च प्रथमापूर्वकागताः ।। अथ द्वितीयातत्पुरुषोयथा ॥ कृष्णं श्रित: कृष्णश्रितः श्रितातीतगतात्यस्तपतिता:प्राप्तइत्यपि । आपन्नश्चैव गम्यादिस्त्रस्यादुत्तरं पदम् ॥ यथा ग्रामं गमी ग्रामगमी ॥ अन्नं बुभुक्षुः अन्नबुभुक्षुः 1 Parimani means that which is measured. It is always preceded by a word indicating time, as मासोजातस्य मासजातः a month old संवत्सरजात: a year old. यहजातः 2 days old. Sometimes this compound is made up of 3 words as sterft sir - Begira: 2 days old. Examples of Prathamapurvakas followed by a noun in the Acc. case. प्राप्तजीवकः one who has obtained a livelihood. Dwiteeya samasa compound may also be made with प्राप्त and आपन • जीविकाप्राप्तः one who has obtained a living. I'witeega tatpurusha zorritat: one who bas gone to Krishna for protection. The 2nd member of this compound is generally one of the following words. श्रित. अतीत. गत. अत्यस्त. पतित. प्राप्त. आपनand ममी as ग्रामगमी- one ·120] स्वयं सामीत्यत्यये वे शब्दाः कालार्थकाअपि । पूर्वाः कांतप्रकृतिकसुबन्तोत्तरकेविह ॥ खयंकृतं सामिकृतं मासप्रमितः । प्रतिपच्चन्द्रइत्यर्थः खट्वापूर्वस्तुनिन्दायां नित्यः तांतोत्तरोह्ययम् ॥ यथा ॥ खट्वारूढः । जाल्मः:23 कालास्वत्यन्तसंयोगे पूर्वास्युः किंचिदुत्तराः ॥ यथा ॥ मुहूर्त सुखे मुहूर्तसुखम् ॥ तान्तोत्तरपदोधा तदन्योत्तरएककः । स्याद्वितीयातत्पुरुषएष च त्रिविधोगतः ॥ गुणोपसर्जनद्रव्यवाचकेन पदेन तु । समस्यते तृतीयांवं गुणः खार्थेन चेत्कृतः ॥ यथा ॥ शंकुलंया खण्डः शंकुलाखण्डः ॥ who goes to the village. अन्नबुभुक्षुः one who likes to eat food. Past pansive participial nouns being the 2nd words of this compound are preceded by the indeclinables and A and words denoting time. as स्वयं कृतं. done by oneself. सामिकृतं half done• मासप्रमितः the new moon. Er is always followed by a past passive participial noun and denotes censure. खट्वारूढः a low abandoned man. When indicating close connection, words denoting a portion. of time followed by any word form this compound. मुहूर्तसुखं A shortlived pleasure. Iriteeya tatpurusha. A word in the instrumental case is compounded with an adjective used :ae a noun if the quality denoted by the latter is caused by the object denoted by the former as शंकुलाखण्ड: A piece cut off with a pair of scissors.

·[21] पूर्वं चेत्कर्तृकरणतृतीयांत भर्वेपदम् । क्तववन्ततरत्मायः कृदन्तं स्यात्तदोत्तरम् ॥ हरिणा त्रातः: हरित्रातः ॥ नमिन्त्रः: नस्वभिन्नः । वातच्छेचं. तृणः । काकपया नीं ॥ अर्थः पूर्वश्च सदृशः समऊनार्थएवच । कलहोनिपुणोमिश्रः लक्ष्णश्चावरइत्यपि ॥ अमी शब्दाअपिः परें तृतीया पूर्वक मताः । यथा ॥ धान्येन, अर्थः. धान्यार्थः । मासेल पूर्वः मानपूर्वः । इत्यादि । संस्कारार्थकपूस्यात्नवाच्युत्तरं पदम् । मिश्रकार्थकपूर्वेत्र भक्ष्यवाचकमुत्तमम् ॥ क्रमेण यथाः ॥ दध्मा ओदनः दध्योदनः । गुडेन धानाः गुडधानाः ।। एवं तृतीयापूर्वस्तु पंचधाद्योगुणोत्तरः । संस्कारमिश्रकार्योंत्यो भित्रपूस्त्रियोपसः ॥. A word in the instrumental: case denoting an agent or instrument is compounded with a word ending in a कृत् termination except क्तवतु as हरित्रातः: protected by Hari. नखभिन्नः Broken. asunder by the nail वातछेद्य capable of being broken by the wind ie.. very fragile. अर्थ:: a request, पूर्व:: older सशः similar, समः equal, words meaning defective', कलहः quarrel, निपुण: clever, मिश्रः mixed, श्लक्ष्णः Beautiful, अवर: inferior and other words are compounded with an instrumental before them as धान्यार्थः मासपूर्व: older by a month.. 3 or its equivalents are the second part of compounds when the first denotes some preparation of them. Thinking that is eaten is the second part: of compounds when: the first denote something with what is mixed. as दयोदनः food prepared with curdis गुडधानाः fried grain mixed with sugar.

·[23] स्याञ्चतुर्थीसमासस्तु नित्योऽनित्यइति द्विधा । अर्थशब्देन नित्यस्तु विज्ञेयस्सर्वलिङ्गकः ॥ यथा ॥ ब्राह्मणाय अयं ब्राह्मणार्थः सूपः । ब्राह्मणाय इयं बा- ह्मणार्था यवागूः । ब्राह्मणाय इदं ब्राह्मणार्थ पयः ॥ प्रकृतिविकृतिखेस्यादनित्योन्यत्र च द्विधा । प्रकृत्यर्थकपूर्वस्स्याहिकृत्यर्थोत्तरश्नसः ॥ यथा ॥ यूपाय दारु यूपदारु । कुण्डलाय हिरण्यं कुण्डलाहर- ण्यम् ॥ अन्यत्र स्याद्वलिहितसुखरक्षितमुत्तरम् ॥ भूतेभ्यो बलिः भूतबलिः । गोभ्यः हितं गोहितं । इत्यादि । भयभीतभीतिभीभिः पंचम्यन्तं समस्यते पूर्व । Chaturthitatpurushas are of 2 kinds:- Nitya and Anitya. When the word se follows a dative the compound is Nitya and occurs in all the 3 genders. ब्राह्मणाय अयं. बाह्मणार्थः (सूपः) (Dholl) for the Brahmans ब्राह्मणार्या ब्राह्मणार्थम् for the brahmal, Elsewhere the compound is Anitya, When words denoting the same substance in its original and changed form respectively are compounded together the latter becomes the 1st member of the compound as यूपदारु wood for the Yupa or peg to which the sacrificial sheep is tied, FUECIĘTO gold for an ear ornament. A dative is also compounded with the words बलि oblation हित good सुख pleasure and रक्षित protection following it, as भूतबालि oblation to the spirits, गोहित good for the cows &o. An ablative is compounded with the words ara afraid, भय, मीति and भी all meaning fear coming after

·[23]
स्तोकांतिकदूरार्थं कृच्छ्रे चालुक् समस्यते तान्ते ॥
यथा ॥ सिम्हाद्भय सिम्हभैयम् । स्तोकान्मुक्तः अल्पान्मुक्तः ।
इत्यादि ॥
॥ षष्ठीतत्पुरुषो यथा ॥.
राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः । ब्राह्मणयाजकः ।।
। सप्तमीतत्पुरुषो यथा ॥
अक्षेषु शौण्डः अक्षरमैण्डः । इत्यनन्ययपूर्वाः केवलास्समानाधि-
करणाः ॥
असमाधिकरणः केवलोऽव्ययपूर्वकः ।
नित्योनित्यइतिद्वधा भवेन्नित्यः कुना सह ॥
यथा ॥ कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः ॥
it as सिम्हभये Fear from a lion. &c स्तोक a little अन्तिक
near, words meaning distance and then difficulty in
the ablative case are compounded with the following
past passive participles and the case termination is
not dropped, that is the compound is Aluk as Festii
escaped from a difficulty
Shashthitatpurasha. Ex. राजपुरुष: A servant of
the king. EOYT1*: the sacrificing priest of a
Brahmin.
Suptamitatpurasha. अक्षशीण्ड: clever in dice.
Atyayapurvasene of 2. kinds, Nityas and Anityas
with words always form Nitya compounds as
कुत्सितः पुरुषः कुपुरुष: a bad man. ईपिंगल: slightly reddish
brown is Anitya. When the particle 7 is compounded
with a word it is changed to 3r before a word begin
ping with a consonant and to: 371, before a word

·1. अनित्यो यथा ॥ ईषत्पिपालः । नञ्तत्पुरुषो यथा ॥ न ब्राह्म- प्रमः अब्राह्मणः न इन्द्रः अनिन्द्रः न अश्वः अनश्वः । इत्यादि । इति व्यधिकरणेषु केवलाः उक्ताः ॥ असमानाधिकरणो नित्यस्माद्गतिपूर्वकः । अनव्ययाव्ययपदपूर्वकः फलितो द्विधा ॥ यथा ॥ अंगीकारंकल्ला उरीकृत्य ॥ अशुक्लः शुक्लस्सम्पद्यमानः कृतः शुक्लीकृतः शुक्लीकृत्य शुक्लीळताः ॥ पटत् इति शब्दकत्वा पट- पटाकृत्य । क्रियां कृत्वा कारिकाकृत्य । आदरं कृत्वा सत्क- त्य । अनादरं कृत्वा असल्कत्यः । अप्रत्यक्ष प्रत्यक्ष कृत्वा साक्षात्कृत्य ॥ इति यतिसमासाः ॥ असमानाधिकरणो नित्यस्यात्लादिपूर्वकः ।। प्रथमान्तावृत्तरत्वात्क्रमशः पंचधैव सः ॥ क्रमेण यथा ॥ प्रगतः आचार्यः प्राचार्यः । अतिक्रान्तो माला beginning with a vowel as न ब्राह्मण: अब्राह्मण: One who is not a brahmin. अनिन्द्रः, अनश्चः &c. Gatipurvas are of 2 kiuds, Avyayapurvas and Anavyayapurvas. Both are Nityas. Ex, softere parat Having acknowledged. सीकृत्यः शुक्लीकृता: That which was not white now made waite. श्रेणीकृला: Formed into u guild. पटपटाकृत्य-Having made a noice like पटत् कारिकाकृत्य having done the work. सत्कृत्य-Having respected. असत्कृत्य Having neglected. साक्षात्कृत्य-Having caused to be visible, what was not visible before. Pradiporvos are always Nityas. These are of 5 kinds according as the 2nd word of the compound is in the Nom. Acc. Ins. Dat. or Abl. case. All are Nityas. Ex. प्राचार्य: The great preceptor. अतिसालः ·[25] अतिमालः । अवकुष्टः कोकिलया अक्कोकिलः । परिग्यानोऽध्य- यनाय पर्यध्ययनः ।। निष्क्रान्तः कौशांब्याः निष्कौशांबिः । इति । आदिसमासाः ॥ असमानाधिकरणो यस्तूपपदपूर्वः । अनव्ययाव्ययपदपूर्वः सोऽयं द्विधा मतः ॥ अनव्ययोपपदकाः पञ्चकर्मादिपूर्वकाः । तत्र कर्मोपपदसमासो यथा ॥ कुम्भं करोतीति कुम्भकारः । श्येनइव चीयते श्येनचित् ।. रथचकमिव चीयते रथचकचित् । कर्तुपपदो यथा ॥ पूर्वः सरतीति पूर्वसरः ॥ करणोपपदो यथा ।। सोमेन इष्टवान् सोमयानी ॥ अपादानोपपदो यथा ॥ पंकात् जातं. पंकजम् ॥ अधिकरणोपपदो यथा ॥ सरसि जातं सरसिजें सरोजं वा ॥ one who has crossed the malla river. अवकोकिल:- who is called by the Kokila bird. पर्यथ्ययन: One who dislikes study.. asantaila: One who is come out of kousambi. . Upapadapervas are of 2 kinds. (a) Anavyayapurvas &nd' (6) Avyayapurvas. The formeris subdivided into 5 classes aceording as कर्म, कर्ता, करणं, अपादानं, or अधिकरणम् precedes the verb, Examples. (1) कुम्भं कसेतीति- कुम्भकार: A pot maker. श्येनचित्. •One who heaps stones in the form of ajalcon (for making a sacrifice.) रथचक्रचित्. One who heaps stones in the form of the wheel of a car. (2) पूर्वसरः One who goes before (3) सोमयाजी One who has performed a sacrifice with the soma juice. (4) 7 lit growing out of mud; a 'lotus. (5) FTTAST or सरोजं growing in a lake; this also means a lotus. .

·कर्मकर्ता च करणं सम्पदानमतः परम् ॥ अपादानाधिकरणे इत्थं स्युः कारकाणि षट् । सम्पदानातिरिक्तेषु सैप पञ्चसु सम्मतः ॥ अव्ययोपपदो यथा ॥ न जातः अजः । पुरस्सरतीति पुरस्सरः अग्रतस्सरः अग्रेसरः ॥ नित्याउक्ता अनित्योऽपि सम्भवत्येषु कश्चन ॥ यथा ॥ मूलकोपदंशं भुक्ते । मूलकेनोपदंशं । इत्युपपदसमासाः । चत्वारः प्रथमापूर्वाः द्वितीयापूर्वकास्त्रयः ॥ तृतीयापूर्वकाः पञ्च चतुर्थीपूर्वकास्त्रयः । द्विविधः पञ्चमीपूर्वः एकः षष्ठयन्तपूर्वकः ॥ सप्तमीपूर्वकश्चैको द्विविधोऽव्ययपूर्वकः । असमानाधिकरणाः केवला एकविंशतिः ॥ द्विधागतिसमासश्च पञ्च च प्रादिपूर्वकः । सप्तोपपदपूर्वास्यु एवमेते चतुर्दश । असमानाधिकरणाः पञ्चत्रिंशदमी स्थिताः । - कर्म, कर्ता, करणं, संप्रदानं, अपादानं and. अधिकरणं are the 6 relations of nouns to verbs in a sentence. Aryayapurvapaddas: Examples: न-जातः अज:-not born पुरस्सर: one who goes in front. अग्रतस्सरः अग्रेसरः one who goes before. The above are Mityas. Anitya compounds also occur in this class मूलकेन उपदंशं मूलकोपदंश, (भुक्त)-(Eats) biting at the root. Mayuravyamsaka compounds. There are some irregular compounds going by the above name. They ure of 2 kinds; Samanadhikaranas and Tyadhikarasos, each having its Nitya as well as Anitya varieties.

·[27] इत्थं तत्पुरुषास्सर्वे द्विषष्टिरिति बुध्यताम् ।। समासाये तु वर्तन्ते मयूरव्यंसकादयः । ते समानाधिकरणतद्भिवेष्वपि च स्मृताः ॥ तत्र अनित्या यथा ॥ व्यसकश्चासौ मयूरश्च मयूरव्यंसकः ॥ उदक् च अवाक् च उच्चावचम् । निश्चितञ्च प्रचितञ्च निश्च- प्रचम् । नास्ति किञ्चन अस्य अकिञ्चनः । अनीत पिबत इति यस्यां क्रियायां अनीतपिबता पचतभ्रज्जता खादतमोदता नास्ति कुतो भयं अस्य अकुतोभयः । नित्या यथा ॥ अन्यो राना राजान्तरम् । चिदेव चिन्मात्रम् ॥ इत्थं द्विगुप्रभृतयः सर्वे तत्पुरुषाअपि । मयूरव्यंसकाद्यन्ताः सप्रपञ्चमिहोदिताः ॥ अथ बहुव्रीहयः ॥ केवलश्चाथ संख्येये दिइनाम घटितस्ततः । तथा कर्मव्यतीहारे तुल्ययोगे च पञ्च ते ॥ केवलबहुव्रीहिः संख्येयबहुव्रीहिः दिङ्नामबहुव्रीहिः कर्मव्यतीहार बहुव्रीहिः तुल्ययोगबहुव्रीहिश्चेति पञ्च बहुव्रीहयः ॥ Examples of unityas मयूरव्यंसक: A cunning peacock उच्चावचं- of various kinds निश्चप्रचम् STA:- A pauper. 3ptaftaar Invitation to eat and drink. पचतभ्रजता Calling to cook and fry. अकुताभयः One who is afraid of nothing. Examples of Nityas अन्यः राजा. राजान्तरं Another king चिदेव चिन्मात्रं. The vital principle alone. Bahuvrihi compounds. This compound is of 5 kinds; (1) Kevala (2) Sankhyeya (3) Dingnama (4) Karmavyatihara & ·} पञ्चस्खेतेफु यः पूर्वो बहुव्रीहिस्तु केवलः । ससमानाधिकरणस्तद्भिन्न इति च द्विधा ॥ आयोत्रषोढा द्वितीया बहुव्रीयादि शब्दितः । क्रमेण यथा ॥ प्राप्त उदकं य सः प्राप्तोदकः । ग्रामः । व्यूढोरयो येन सः व्यूढस्थः । अनड्वान् । उपट्टतः पशुः यस्मै सः उप- हृतपशुः । रुद्रः । उद्धृतः ओदनः यस्यास्सा डढ्दौदना ! स्थाली । पीतं अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः । हरिः । वीरः पु- रुष:: यस्मिन् सः वीरपुरुषकः । ग्रामः । स एष एवोपमानवाचि पूर्वपदः कचित् । यथा ॥ चन्द्रइव मुखं यस्यास्सा. चन्द्रमुखी ॥ समस्तपूर्वपदकः क्वचिदेष स च द्विघा । समस्तेऽप्युत्तरपदलोपालोपादिभेदतः ॥ षष्ठीसप्तम्यंतपादिनापूर्वतस्थित्या । (5) Tulyayogar Kevala bahuvrihis are either samanadhikaranas or Vyadhikaranas; & the 1st is subdivided into 6 classes:-Dwitiya bahuvrihi, Thritiya Chaturthi, Pancharni, Shashthi and Sapatami. Examples respectively. TG:• 91A A (well, watered Village; व्यूढरथ: - अनड्वान् A ball that draws the car: उपहृत पशु- रुद्रः Rudra- to whom a sheep is offered. उद्धृतौदना - स्थाली. A vessel from which the food is taken out. पीतांबर:- हरिः The God vishnu who has a yellow cloth. वीरपुरुषो - ग्राम: A village which has a warrior in it. The 1st word of a Bahuvrihi compound sometimes denotes an object of comparison. चन्द्रमुखी. A woman whose face is like the moon The 1st member of a Bahuvrihi may itself be a compound. The latter word of such a compound is ·[29] उत्तरलो समस्तं भिन्नं तत्पूर्वएष च चतुर्धा ॥ षष्ठ्यन्तपूर्वपूर्वस्तु तेषु द्विविधउच्यते । पूर्वस्य चोपमानार्थतदन्यार्थत्वभेदतः ॥ क्रमेण यथा ॥ उष्ट्रस्य मुखं उष्ट्रमुखं । उष्ट्रमुखमिव मुखं यस्य सः उष्ट्रमुखः । केशानां समूहः केशसमूहः । केशसमूहः चूडा यस्य सः केशचूडः । सुवर्मविकारः अलंकारः यस्य सः सुव- नालंकारः । कण्ठे स्थितः कण्ठस्थितः कण्डस्थितः कालः यस्य सः कण्ठकालः । अपतितं पर्णं यस्य सः प्रपर्णः । अविद्यमानः पुत्रो यस्य सः अपुत्रः । यस्यादुत्वरलोप्यन्यसमस्तपदपूर्वकः । समासपांचयिध्येन सोऽपि पंच विधः स्मृतः ॥ क्रमेण यथा ॥ भूतपूर्व अम्बरं यस्य सः भूतपूर्वाम्बरः । आफretained in some cases, and dropped in others. It is dropped in the case of compounds of which the 1st member is a noun in the Genitive or Locative case or the particle r or प्र &c. Examples. उष्टस्य मुखं उद्युमुखं उष्ट्रमुखमिव मुखं यस्य सः उष्टमुखः (Here the 2nd word मुख of the 1st compound seie is dropped in forming the bahuvrihi compound with the word ga) One who has a face like that of the camel. केशचूड:-One who has a tuft of hair. yani #ir: One who is decked with gold jewels. कण्ठकाल: One who has poison in his neck (siva) प्रपर्ण: A tree whose leaves have follen. अपुत्र:-One who has no son. Where the 2nd word is not dropped the compound is of 5 kinds according as the 1st compound belongs to one or the other of the 5 classes of Samasas, Examples. भूतपूर्वाम्बर: one who had once a cloth. आफ. लौदयकर्मा one who perseveres till he obtains his end

·[30]
लोदयं कर्म यस्य सः आफलोदयकर्मा । शिवपदं शरणं यस्य
सः शिवपदशरणः । चन्द्रचूडः शरणं यस्य सः चन्द्रचूडशरणः ।
रामकृष्णौ देवौ यस्य सः रामकृष्णदेवः ।
इत्यं हि ते समानाधिकरणाः षोडशस्मृताः ।
व्यधिकरणबहुव्रीहिर्यथा ॥ चक्रं पाणौ यस्य सः चक्रपाणिः ।
एवं सच्छात्रजन्मा मनोजन्मा उच्चैर्मुखः अधोमुखः इत्यादिः ॥
एते द्विपदकाज्ञेयाः अनेकपदकोऽप्ययं ।
यथा ॥ पृथु पिंगलं गात्रं यस्य सः पृथुपिंगलगात्रः । इत्यादि ।
इति केवलबहुव्रीहिः ॥
ससंख्येयबहुव्रीहिः पूर्वभेदेन पञ्चधा ॥
क्रमेण यथा ॥ दशानां समीपे ये सन्ति ते उपदशाः
। नव
शिवपदशरणः one whose defence is sivas foot. चन्द्रचूडशरण
one whose defence is the God siva. रामकृष्णदेवः one
whose Gods are Rama and Krishna. Examples of
Vyadhikarana bahuvrihi compounds चक्रपाणिः one
who has a discus in his hand (The God Vishnu)
सच्छानजन्मा.
HTTSTEHT- One who has his origin in the mind
(The God of love) उच्चैर्मुखः one whose face is upturned.
अधोमुखः one whose face is turned down.
In all the above examples only 2 words are
compounded at a time. More than 2 words may
also be compounded at the same time. Ex. पृथुपिंगलगात्रः
one who has a stout and yellow body.
Sankhyeyabahuvrihis or numeral compounds
are of 5 kinds according to the meaning of the 1st
word of the compound. Examples:

·[31]
एकादशवेत्यर्थः । आसन्नविंशाः अदूरत्रिंशाः अधिकचत्वारिंशाः
द्वौ वात्रयोवा द्वित्राः । द्विरावृत्ताः दश द्विदशाः ।
दिङ्नामबहुव्रीहिर्यथा । दक्षिणस्याः पूर्वस्याश्च देशोरन्तरालं
दक्षिणपूर्वा । दक्षिणपश्चिमा इत्यादि ।
अथ कर्मव्यतीहारबहुव्रीहिर्यथा ॥ केशेषु केशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं
प्रवृत्तं केशाकेशि । दण्डैश्च दण्डैश्च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्तं
दण्डादण्डि । मुष्टीमुष्टि बाहूबाहवि इत्यादि ।
अथ तुल्ययोगबहुव्रीहिर्यथा । पुत्रेण सह सपुत्रः सहपुत्रः ।
सकर्मकः सलोमकः इति बहुव्रीहयः ॥
अथ इन्हः ॥
इतरेतरयोगे च समाहारे च स द्विधा ।
द्विपदोऽनेकपदको द्वन्द्वस्स च पुनर्द्विधा ।।
उपदशा: Figures near ten. आसन्नविंशा: Figures near
twenty. अदूरत्रिंशाः Not far from thirty: अधिकचत्वारिंशा:
over forty. द्वित्रा: Two or three. द्विदशाः Twice ten.
Dingnamabahuvrihis
दक्षिणपूर्वा South East. उत्तरपूर्वा North East.
Karmavyatihara bahuvrihis. केशाकेशि A fight in
which the antagonists hold each other by the hair
quereroe. A fight in which the antagonists beat each
other with clubs.
मुष्टीमुष्टि. A boxing duel. हस्ताहस्ति- A duel fought
with the hands. Indeclinable.
Tulyayogabahuvrihis.-- +19=:- Along with (ones)
son. सकर्मकः (A verb which is used) along with an
object. सलोमकः- (An animal) with a tail.

·[32] यथा ॥ रामश्च लक्ष्मणश्च रामलक्ष्मणौ । रामश्च लक्ष्मणश्चत योस्समाहारः रामलक्ष्मणम् । रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः रामलक्ष्म णभरतशत्रुघ्नम् । बालबोधाय रचिते वृत्तिविग्रहसङ्ग्रहे । समासवृत्तिः प्रथमा समग्रा समभूदियम् ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ एकशेषवृत्तिः ॥ सरूपश्च विरूपश्चेत्येकशेषोद्विधा भवेत् । तत्र सरूपो यथा ॥ रामश्च रामश्च रामौ । रामश्च रामश्च रा- मश्च रामाः । Dwandwa compounds are of 2 kinds Itaretarayoga and Samahara, each being subdivided into Dwipada and Bahupada. Examples. रामलक्ष्मणौ- Rama and Lakshmana. रामलक्ष्मण- भरतशत्रुघ्ना:- Rama, Lakshmana Bharata and Satrughua THESEHTOİ. The company made up of Rama and Lakshmana. (147.5474EA- The compauy made up of Rania &c. End of the Samasavrithi. Ekasesha Vrithi. Ekasesha is a complex formation in which, as the name indicates, only one of the members is retained and the others are dropped. Ekaseshas are of 2 kinds-Sarupas and Virupas; and the latter has 2 subdivisions according as the component words have the same or different meanings. TAT, RATE &c are examples of Sarupaikaseshas ·E33] विरूपोऽपि समानार्थोऽसमानार्थइति द्विधा । समानार्थो यथा . कदण्डश्च कुटिलदण्डश्र कक्रदण्डौ कुटि- लदण्डौ वा। विरूपास्त्वममानार्थी नवधापरिकीर्तिताः । गोत्रान्तोऽत्र युवान्तेन सहोक्तौ शिष्यते कचित् ॥ यथा । गाय॑श्च गाायणश्च गाग्यौं गार्गी च गाायणौ च गर्गाः । स्त्रिया सह पुमान्द लिंगवरूप्येशिष्यते कृचित्।। यथा ॥ हंसी च हंसश्च हंसौ । वसृशब्द भ्रातृशब्दयोगे भ्रातैव शिष्यते ॥ यथा ॥ भ्राता च वसा च भ्रातरौ । कुशादत दुहितृशब्देन सह शिष्यते ॥ यथा ॥पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ ॥ वक्रदण्डौ, कुटिलदण्डौ. two men with crooked sticks are examples of Virupaikaseshas in which the compo- Ibent members have the same meaning. Virupaikaseshas, in wbich the component words are different but their meanings may or may not be the same, are of 9 kinds: (1) When a Gotranta and Yuvanta are compounded the latter is sometimes dropped. Gotrunta is a word denoting a lineal descendant whose father is alive; as माग्यौं. 2 deseendants of Garga (2) When a word in the masculine gender is compounded with its feminine the latter is sometimes dropped. A male and female swan. (3 & 4) When स्वसू and दुहित्यु are compounded with yn and ge respectively, the former are droppedi. भ्रातरौ A sister and brother A son and a daughter. - ·[34] नपुंसकं तदितरैः सहकवचनं तु वा ॥ शुक्ः पटः शुक्ला शाटी शुक्लं वस्त्रं तदिदं शुक्लं तानीमानि शुक्लानि । पितृशब्दो मात दसहोक्तः शिष्यते न वा ॥ यथा ॥ माता च पिता च पितरौ । मातापितरौ मातरपितरौ । श्वश्रूशब्देन सह तु श्वशुरः शिष्यते न वा ॥ यथा ॥ श्वश्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ श्वश्रूश्वशुरौ । शिष्यते यत्परं तत्तुपूर्ववाथत्यदादिषु । त्यत्तद्यदेतदिदमोह्यदए युष्मदः । अस्मद्भवकिमश्चेति द्वादशामीत्यदादयः ॥ यथा ॥ स यश्च यौ । स च यश्च तौ । त्वं च अहं च आवां ॥ (5) When an adj. in the neuter gender is compounded with its masculine or femenine form of both, the former alone is retained, and the compound is sometimes singular in number. (6&7) When fire and are are compounded respectively with hre and the latter are sometimes dropped. Ex. पितरौ श्वशुरौ Parents.-Father. in-law and mother in-law. Dwanda compounds also oceur in these. Eg माता- पितरौ or मातरपितरी श्वश्रू श्वशुरौ (3) The following 12 words are called Tyadadis त्यदादिः-त्यद् , तद्, यद् , एतद् , इदम्, अदस्, एक, द्वि , युष्मद् , अस्मद् , भवत् , किम् . When two or more of these words are compounded, that which is last in the list is generally retained. सच यश्च यौ or तौ. He and this person त्वं च अहं च आवां ·[35] सवादयस्वतरुणमाम्यपश्वोपबोधकाः । भिन्नलिंगायदियुताः स्त्रीलिंगः शिष्यते तदा ॥ यथा ॥ गौश्च गौश्च पुल्लिंगः गौश्च स्त्रीलिंगः गावः इमाः। इत्येवमेकशेषाःस्युरेकादशविधागताः । सुखबोधाय राचते वृत्तिविग्रहसंग्रहे ॥ द्वितीयैषाह्येकशेषवृत्तिस्संपूर्णतामगात् । श्रीगुरुम्योनमः । श्रीगणेशाय नमः । अथतद्धितवृत्तयः ॥ वाचका द्योतकाश्चेति तद्धिताद्विविधाः स्मृताः । अपादयो वाचकाःस्युर्योतकास्वासलादयः ॥ अपत्याद्यर्थभेदेन वाचकाबहवोऽप्यमी । प्रथमादिविभक्त्यन्तप्रकृतिवात्तु सप्तधा ॥ : (9) When the nouns denoting the country. beasts are compounded, only those that are in the feminine gender remain; example:-गौश्व+गौश्च ( masculine) +गौश्च (feminine ) becomes गाव: इमा: (feminine) This ends the (एकशेषवृत्तिः) Eleven on the whole comprised in (सरूपैकशषे and विरूपैकशेष) i. Thathithavirthi Thathitha terminations are of two kinds, those that convey signifigance in themselves (वाचक) and those that simply indicate certain meaning (द्योतक) अण् or अ, ठक् or इक &c. are of the former class, तसिल or तस्, त्रल्, or a are of the latter class. Although Thathitha tezminations are of several sorts owing to their several meanings, yet they are

·[36]
प्रथमान्तप्रकृतिकान् प्रथमबूमहेतरों।
अण्प्रत्ययाधिकारस्थान् बूमस्तत्रापि तद्धितान् ।
इहाधिकारे सर्वत्र सर्वाभ्योण् प्रत्ययो भवेत् ।
विशिष्यविहिताज्ञेया अधस्ताल्लिखनेन ते ॥
कचित् प्रकृतिनियमो विशेष्यनियमः कचित् ।
द्वावप्येतौ क्वचिदिति सर्वत्रेहावधार्यताम् ।
पौष पौर्णमासी अस्मिन् पौषः । मासः । आग्रहायणी ।
divided into seven classes as they are based upon
seven cases.
upon
We explain those at first that are based
(Prathama, the first case, wherein we begin with
3411 generally. The exceptions will be shown in
the list.
Termination 370 (31)
Nominative case.
General Rule:-Thathitha terminations sometimes
apply to certain nouus, sometimes qualify certain
nouns & sometimes apply to both.
Note: The first vowel of the case oa & takes
its vridhi substitute when Tadhita terminations are
added.
Eg: meaning the month in which will appears.
Exeception-The term ठक् (इक) फाल्गुनिक-फाल्गुन
(2) It is used to denote the presiding deity
Eg:-इन्द्रो देवता अस्य:-ऐन्द्रं.
Exception--शनंरुद्राः देवताः अस्त्र - शतरुद्रीय [च्छ] ईय.

·ठक् घः घन् घः घः घः । यत् यत् यत् [37] आग्रहायाणकः । अश्वत्थः पौर्णमासी अस्मिन् आश्वत्थिकः । ठक् फाल्गुनी । फाल्गुनिकः । फाल्गुनः । एवं अवणा । कार्चि- ठक् की । चैत्री । श्रावणिकः । श्रावणः । इत्यादि ॥ पौर्णमासी ठक् विशेषवाचिभ्यः प्रकृतिनियमः । विशेष्यस्य संज्ञात्वनियमश्च ॥ इन्द्रोदेवता अस्य ऐन्द्रम् । हविः । को देवता अस्य कायम हविः । शुक्रियम् । अपोनत्रियं अपान्नत्रियम् । अपोनप्त्रीयं । अपानवीयम् । शतरुद्रियं शतरुद्रीयम् । महेन्द्रियं माहेन्द्रम् । अण् महेन्द्रीयम् । सौम्यम् । सौमी । वायव्यम् । ऋतव्यम् । पित्रयम् । व्यण उषस्यम् । द्यावाप्टथिवीयं द्यावाप्रथिव्यम् । एवं शुनासीर । वास्तोप्पति । गृहमेधानां रूपद्वयम् । आग्नेयम् । मासिकम् । प्रावृषेण्यम् । माहाराजिकम् । प्रौष्ठपदिकम् । नवयज्ञोऽस्मिन् ठञ्. वर्त्तते । नावयज्ञिकः । पाकयज्ञिकः । कालः । पूर्णमासोऽस्या चर्तते पौर्णमासी । तिथिः । नवयज्ञादिशब्देभ्य इति नियमः । पंक्तिरादिरस्य पांक्तः । प्रगाथः । छन्दोवाचिभ्य एवायं प्रगाथश्चेद्विशेष्यकः ॥ (3) It is used to denote time:-- Eg. नवयज्ञः अस्मिन् वत्तेत-नावयज्ञिक: पूर्णमासोऽस्यां वर्तते-पौर्णमासी तिथिः] This will invariably be used in this sense. (4) पंक्तिः आदिः अस्य-पक्ति:- प्रमथ:--means the part ort यत् यत् एण्यः ১ ·A [38] सुभद्रा प्रयोजनं अस्य सौभद्रः । संग्रामः । भारताः योद्धारः अस्य भारतः । संग्रामः । विशेष्यनियमसंग्राम इति । दण्डः प्रहरणं अस्यां । दाण्डा । क्रीडा । श्येनपातोऽस्यां श्यैनंपाता । मृगया । तैलंपाता । स्वधा । उदुम्बराः संत्यस्मिन् औदुंबरः । देशः । विशेष्यनियमोदेशइति । खुनोनिवासः अभिजनो वा स्रौनः । यत्र स्वयं वसति स निवास इति कथ्यते । पूर्वैर्यत्रोषितं स्वीयर्विज्ञेयोभिजनस्तु सः ॥ त्रुघ्नो भक्तिरस्य सौन्नः । भक्तिः सेव्यः । वासुदेवकः । अर्जुनकः । तुन् वुन् प्रथमांतप्रकृतिका गता अणधिकारगाः ॥ द्वितीयांतप्रकतिकाः कथ्यंते ते तु सांप्रतम् ॥ व्याकरणं अधीते वेद वा वैयाकरणः । आमिष्टोमिकः । वाज- ठक् which पंक्ति (छन्दः) is the beginning: (5) सुभद्रा प्रयोजनं अस्य-सौभद्रः संग्राम:. The particle will always govern the particular word. [6] दण्डः प्रहरणं अस्यां दाण्डा क्रीडा (sport with clubs) (7) उदुम्बरा: सन्त्यस्मिन् औदुम्बरः देशः. (Aame of a country) This invariably governs the name of country. (3) सुनः निवासः अभिजनोवा सौन्नः निवासः-the place in which one lives. आभिजन: That in which his ancestors lived. (9) सुनो भक्तिरस्य स्रौनः =one who is strongly attached to the Srughna country, वासुदेवो भक्तिरस्य वासुदेवक:-one who is a votary of God चुन् अक Vasudeva. Accusative base. (1) व्याकरणं अघीते वेद वा वैयाकरण: one who is learning or learned in (व्याकरण) Grammar.

·[39] पेयिकः नैयायिकः । वृत्तिं । वार्तिकः । लौकायतिकः । सांग्र- ठक् ठक हसूत्रिकः । काल्पसूत्रः । वायसविधिकः । गौलक्षणिकः । पा- ठक ठक ठक राशरकल्पिकः । आंगविद्यः । क्षात्रविद्यः । धार्मविद्यः । ठक त्रिविधा विद्या त्रिविद्या । तां अधीते वेद वा त्रैविद्यः । याव-. क्रीतं नाम आख्यानम् । यावक्रीतिकः । वासवदत्तिकः । ऐति- ठक् हासिकः । पौराणिकः । सर्ववेदान् अधीते सर्ववेदः । सर्वतन्त्रः । ठक् सवार्तिकः । द्वितंत्रः । पूर्वपदिकः । उत्तरपदिकः ! शतपथिकः । इकन् इकन् षिकन् षष्टिपाथकः । क्रमकः । पदकः । मीमांसकः । शिक्षकः । षिकन् वुन् वुन् वुन् वुन् न्यायं अधोते वेद वा नैयायिकः one who is learning or learn- ठक् ed in; (न्याय) Logic. त्रिविधा विद्या त्रिविद्या तां अधीते वेद वा विद्य: one who is learning or learned in three Sciences. यावक्रीतं नाम आख्यानं अघीते यावक्रीतिक: one who has studied. or is studying यावक्रीत (name of a book) वासवदत्ता (नाम आख्यायिका) अधोते वासवदत्तिक: one who has studied or is studying the book वासवदत्ता. ऐतिहासिक: one who has studied Ithihasa. पौराणिकः one who has studied Purana. ठक् क्रमकः one who has studied Krama अक. वुन पदकः one who has studied Pada अक. बुन् ·[40] वासंतिकः । आथर्वणिकः । ठक ठक पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् । तदधीते वेद वा । पाणिनीयः । पाणिनीया । अष्टौ अध्यायाः प्रमाणं अस्य अष्टकम् । पाणिनेः सूत्रम् । तदधीते अष्टकः । कठेन प्रोक्तं अधीते । कठः ॥ त्रुघ्नं गच्छति । स्रौनः । पंथाः दूतोवा ॥ खुघ्नं अभिगच्छति । खौनं । कान्यकुब्जद्वारं । विशेष्यनियमः द्वारमिति ॥ सुभद्रा- मधिकृत्य कृतोग्रंथः । सौभद्रः । शिशुक्रंदीयः । किरातार्जुनी- छः यः । विक्रमोर्वशीयः । इत्यादि ॥ तृतीयांतप्रकृतिका यथा ॥ कषायण रक्तं वस्त्रं काषायम् । मांजिष्ठम् । लाक्षया रक्तं लाक्षिकम् । ठक पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयं तदधीते वेद वा पाणिनीयः one who has studied the grammar first revealed by Panini. कठेन प्रोक्तं अधीते कठ: one who has studied the treatise made by कठ. (2) स्रुघ्नं गच्छति स्रौनः पन्थाः दूतो वा Either (1) the road leading to Srughna country or (2) the messenger proceeding thereto. सुघ्नं आभिगच्छति सौन्नं (कान्यकुब्जद्वार) The gate of facing the Sru- Kanyakubja ghna country. (3) सुभद्रा अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः सौभद्रः The story or treatise relating to Subhadra. किरातार्जुनावधिकृत्य कृतो ग्रन्थः किरातार्जुनीय: a treatise relating to Kirata and Arjuna. ईय. Dwandva compound. एवं विक्रमोर्वशीयः a treatise treating of Vikrama and Urvasi.

·ठक ठक ठक् [41] सैवनिकम् । शाकलिकम् । कार्दमिकम् । शाकलः कार्दमः । नी- ल्या रक्तं नीलं पीतकम् । हारिद्रम् । माहाराननम् ॥ अञ् इह रञ्जनसाधनवाचकादिति प्रकृतिनियमः ॥ पुष्येण युक्तं पौषम् । अहः । पौषी । रात्रिः । द्वन्द्वात् । तिष्यपुनर्वसवीयम् । अहः । राधानूराधीया । रात्रिः । अत्र अन् कन् अञ् नक्षत्रवाचिप्रकृतिनियमः । काल इति विशेष्यनियमश्च । Instrumental base (1) कषायेण रक्तं वस्त्रं काषायम् a cloth dyed in red (Kashaya) लाक्षया रक्तं लाक्षिकम् a cloth or thing dyed in Laksha ठक juice. This particle invariably accompanies the words denoting colour. (2) पुष्येण युक्तं पौषं अह: The day on which Pushya constellation appears. पौषी रात्रिः. The night on which Pushya constellation appears. विष्यपुनर्वसवीयम्. The day on. which the two constellations Thishya and Punarvasu appear. राधा-राधीया The night on which Radha and Anuradha appear. The particle ist appears in these and similar Dwandva compounds. Note:- This termination will always govern words : denoting time. (3) वसिष्ठेन दृष्टं साम वासिष्ठम् The part of the Veda called Sama, founded by Vasishta.

·ड्यत्
[42]
वसिष्ठेन दृष्टं साम वासिष्टम् । औशनसम् । औशनम् । वामदेव्यम्
सानोविशेष्यत्वम् ॥
वस्त्रैः परिवृतः वास्त्रः । रथः । अत्र रथ इति विशेष्यनियमः
कुशांवेन निवृत्ता कौशांबी । चक्षुषा गृह्यते चासुषम् । श्रा-
वणः । औपनिषदः ॥ अश्वैः उद्यते आश्वः ॥ पाणिनिना प्रोक्तं
पाणिनीयम् ॥ सुदाम्ना एकदिक् सौदामनी ॥ पाणिनिना उपज्ञातं
पाणिनीयम् ॥ वररुचिना कृतोग्रंथः वाररुचः ॥ संज्ञायां माले-
.
वामदेव्यं The part of the Veda, called Sama, founded
ब्यत्
by Vamadeva.
Note:-This termination always goveras SamaVeda.
(4) वस्त्रैः परिवृतः वास्त्रः रथः a car surrounded by cloth
(hangings)
Note:--This always governs words denoting car.
(5) कुशाम्बेन निवृत्ता कौशाम्बी नगरी a town named
Kousambi founded by the king Kasam ba.
(6) चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषम् a thing to be perceived by
the eyes.
(7) अश्वैरुह्यते आश्वः a vehicle drawn by horse.
(8) पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् that which was first
revealed by Panini.
(9) सुदाम्ना एकदिक् सौदामनी that which is produced
in the direction of the mountain named Sudama.
Lightning.
(10) पाणिनिना उपज्ञातं पाणिनीयम् That which was first
perceived by the supreme wisdom of Panini.
(11) वररुचिना कृतो प्रन्थः वाररुचः a treatise made

·143] काभिः कृतं माक्षिकम् । मधु ॥ चतुर्थ्यन्तप्रकृतिकाः न सन्त्यणधिकारगाः ॥ चम्यन्तप्रकृतिका न् कथयामोऽधुना ततः ॥ खन्नादागतः स्रोप्नः । शुल्कशालाया आगतः शौल्कशालिकः । ठक औपाध्यायकः । पैतामहकः हौतृकं । मातृकं । भ्रातृकं । पित्रचं। वु ১ঙ্গু ठम् यत् पैतृकम् । समादागतं समरूप्यम् । समीयम् । विषमरूप्यम् । विष- ठ रूंप्य मयट् मयट् मोयम् । देवदत्तरूप्यम् । दैवदत्तम् । सममयम् । विषममयम् । दे. वदत्तमयम् । हिमवतः प्रभवति हैमवती । गङ्गा । विदूरात् प्रभवति वैदूर्यः । मणिः । मयट् by Vararuchi. (12) मक्षिकाभिः कृतं माक्षिकं मधु. That which was formed by bees, viz, honey. Dative base -Nil Ablative base (1) सुन्नादागत: स्रौनः one come from the Srughna country. शुल्कशालायाः आगतः शौल्कशालिकः one come from the toll •gate. ठक (2) हिमवतः प्रभवति हैमवती गंगा That which issued from Himavat or Himalaya. viz, Ganga, Ganges. विद्रात् प्रभवति वैदूर्यः मणि: that which came out of the vidoora mountain viz Ruby.

·य [44] (1) अथ षष्ठीमकृविकाः कथ्यन्ते ते तु सम्मति ॥ यथा । उपगोरपत्यं औपगवः ॥ अपत्यं केवलं गोत्रं युवसंज्ञमिति त्रिधा ॥ गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्ग्यः । गर्गस्य युवापत्यं गाायणः । फक् अदन्तानां च बाड्वादेरिसत्यय इह स्मृतः ॥ दाक्षिः । बाहविः । सौमित्रिः । सुधातुः सौधाताकः । गंगाया गांगः । गांगायनिः । गांगेयः । पौत्रः । दौहित्रः । शिवादे फि অন্থ शैवः । यामुनः । नार्मदः । वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । वासुदे- वः । नाकुलः । साहदेवः । द्वयोः मात्रोः अपत्यं द्वैमातुरः । ল इञ् ढक् অন্ন Genitive Base. (1) उपगोः अपत्य पुमान् औपगवः (1)son of उपगु General अण् अपत्यं is of 3 kinds viz:-केवलापत्यं, गोत्रापत्यं & युवापत्यं. केव- लापत्यं the direct son• गोत्रापत्यं a son begot in the family and includes all commencing from the son's son. युवापत्यं a son in the fourth degree, the progenitor still living. The particle in garch should be added on to the base in गोतापत्यं. Eg to केवलापत्यं is औपगव. Eg to गोत्रापत्यं is गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्यः Exception य including all commencing from Garga's grandson. Eg to युवापत्यं गर्गस्य युवापत्य गाायण: the great-grandson of stof the latter heing alive. Exception इन दक्षस्य अपत्यं पुमान् दाक्षिः; सुमित्रा सौमित्तिः गंगा गांग: गांगायनि: गांगेयः फित् द्वयोः मात्रो: अपत्यं द्वैमातुर: one begot by two mothers जरा- ·[45] ढक् ढक पाण्मातुरः । भाद्रमातुरः । कन्यायाः अपत्यं कानीनः । स्त्री- प्रत्ययांतानां वैनतेयः । रौहिणेयः । कल्याण्याः काल्याणिनेयः। ढक् बंधक्याः बांधकिनेयः । कुलटायाः कौलटिनेयः । कौलटेयः । ढक् ढक् ढक् कौलटेरः । चाटकैरः । अपत्यं स्त्री तु चटका । गौधेरः । गौ- दक ऐरक् धेयः । गौधारः : जाडारः । पांडारः । ठक् आरक् आरक् अंगहीनाः शीलहीनाः क्षुद्रास्ताभ्यस्तु ढक् दूकौ ॥ यथा । काणेयः । काणेरः । दासेयः । दासेरः । पैतृष्वस्त्रीय : आरक छण ढक् छण ढक् यत् पैतृष्वसेयः । मातृष्वस्त्रीयः । मातृष्वसेयः । श्वशुर्यः । खस्त्रीयः । भ्रातृव्यः । भ्रात्रीयः । रैवतिकः । कुर्वादेः कौरव्यः । सेनांतस्य ठक हारिषेण्यः । लाक्षण्यः । शिल्पिनां तांतुवाय्यः । कौम्भ कार्यः । व्यन् ण्यः ण्यः ण्यः ण्यः ण्यः नापित्यः । हारिषेणिः । लाक्षणिः । तान्तुवायिः । कौंभकारिः । ইলু হ মল . सन्ध: षण्णां मातॄणां अपत्यं पाण्मातुर: one begot by 6 mothers name of god Subrahmania. कन्या कानीनः-व्यास son of मत्स्यगन्धी, or कर्ण son of कुन्ती. कन्या is turned into कनी- न. विनता वैनतेयः Femenine gender where ढक् comes in. अंगहीनः शीलहीन: Here the exceptions ढक् छुक् come in • Eg काण काणेय: काणेर:= son of a blind man दास दासेयः दासेर: =son of a menial servant. पितृष्वस father's sister. मात. पर mother's sister पैतृण्वस्त्रीयः पैतृष्वसेयः मातृष्वतीयः मातृष्वसेयः Exception छ ईय ढ एय. शिल्पी manufacturer तन्तुवाय तान्तु. वाय्यः son of a cloth weaver. कुम्भकार: कॉम्भकार्यः 8on of a pot.

·[46] नापितायनिः । ताक्ष्णः । ताक्षण्यः । फित् अण ण्यः देशक्षत्रोभयार्येभ्यस्तद्राजाः स्युरनादयः । अपत्ये राशि च स्युस्ते लुप्ता बहुषु चास्त्रियाम् ॥ . यथा । इक्ष्वाकूणां अपत्यं राजा वा ऐक्ष्वाकः ऐक्ष्वाको इक्ष्वा- अन् कवः । एवं पाञ्चालः । पौरवः । पाण्ड्यः । आङ्गः । वांगः । अञ् अण ड्यण अण् अण ण्यः कौसल्यः । कौरव्यः । नैषध्यः । बहुवे पञ्चालाः । इत्यादि । অল্প कंबोजादिषु सर्वत्र लुप्तास्तद्राजसंज्ञकाः ॥ यथा । कंबोजानां अपत्यं राजा वा कंबोजः । चोलः । शकः । केरलः । यवनः । क्वचिल्लोपो न । पाञ्चाली । वैदर्भी । इत्या- दि । पितुर्धाता पितृव्यः । मातु ता मातुलः । मातुः पिता डुलच -ter नापित नापित्यः- son of a barber. Exception ण्य य or (ततुवायि: कौम्भकारिः इञ् इ ) नापितायनिः फिञ् आयनि:. Wher the base denotes king and country it loses its Thadhithavrithi in its plural significance except in the case of feminine gender. It goes by the name of तद्राज Eig इक्ष्वाकणां अपत्यं राजा वा ऐक्ष्वाकः ऐवाको इक्ष्वा- कवः पाश्चाल; पाश्चाला पश्चाला: The Thathithavrithi disappears in the case of कम्बोज &c कम्बोजाना अपत्य राजा वा कम्बोज: कम्बोजौ कम्बोजाः It does not become काम्बोज. Similarly are चोल शक केरल and यवन, (2) पितुः भ्राता पितृव्य: father's brother. Exception व्य. मातुः भ्राता मातुल:. mother's brother. Exception डुलच, •उल मातुः पिता मातामहः mother's father. Exception डाम. छन् आमह, पितुः पिता पितामहः father's father.

·[47] मातामहः । पितुः पिता पितामहः । अवेः धुग्धं अविसोढम् । डामहच डामच सोढ अविदूसम् । अविमरीसम् । काकानां समूहः काकम् । बाकम् । दूस मरोसन् भिक्षाणां भैक्षम् । गर्भिणीनां गार्भिणम् । युवतीनां यौवनम् । यौवतम् । औपगवकम् । औक्षकम् । ऑष्ट्रकम् । औरभ्रकम् । অস্ वुन् ন্তু राजकम् । राजन्यकम् । राजपुत्रकम् । वात्सकम् । मानुष्यकम् । बुन् बुन् वुन् স্ স্ आजकम् । वार्धकम् । कैदार्यम् । केदारकम् । कैदारिकम् । वुञ् यत् वुञ् ठक गाणिक्यम् । ब्राह्मण्यम् । बाडब्यम् । माणव्यम् । ग्रामता । यञ् जनता । बन्धुता : गजानां गजता । सहायता । पशूनां स- तल् तल् तल तल् मूहः पार्श्वम् । कापोतम् । मायूरम् । साक्तुकम् । हास्तिकम् । অস্থ अञ् ठक ठक् धेनुकम् ॥ कैश्यम् ॥ कैशिकम् ॥ अश्वीयम् ॥ आश्वम् ॥ ठक् य ठक् यत् यत् यत् तल् णस् . अण् (3) अवे: दुग्धं अविसोडें अविसं अविमरीसं milk of sheep Exception सोढ दूस मरीस. (4) काकानां समूहः काकं crowd of crows बक बाकं बक (collection of duck) चुञ् अक उष्ट्रऔष्ट्रकं herd of camels राजन् राजकं Assumblyof kings Exceptionor राजन्य राजन्यकम् crowd of Kshatri -yas. वत्स वात्सकं collection of children or calves. वृद्ध वार्द्धकं collection of old people. केदार कैदार्य केदारकं कैदारिकं. यअक इक collection of fields. गणिका गाणिक्य, (च) collectionof Dasis. गाम जन बन्ध गामता जनता and बन्धुता (तल्) feminine. कपोत मयूर कापोतं मायूरं अञ् अ. हस्ति धेनु हास्तिकं धैनुकं (उक् इक) clus- ·[48] पाश्या ॥ तृण्या ॥ धूम्या ॥ वन्या ॥ वात्या ॥ खलानां खल्य य य य य य खलिनी ॥ गव्या ॥ मोत्रा ॥ रथ्या ॥ रथकड्या ।। इनि कड्यच शिवीनां विषयः शैबः । देशः । विषयः अत्यन्तपरिशीलित इत्यर्थः राजन्यानां विषयो देशः राजन्यकः ॥ शिबीनां निवासः शैवः । विदिशायाः अदूरभवं वैदिशम् ॥ इतः प्रभृति केचित्तु प्रत्ययाचातुरर्थिकाः ॥ तदस्त्यस्मिन् देश इति तेन निवृत्तमित्यपि ॥ तथा तस्य निवासश्च तस्यादूरभवोऽपि च ॥ इत्यर्येषु चतुर्षु स्युर्वक्ष्यमाणास्तु तद्धिताः ॥ चतुरां समानानि रूपाणीत्यवधार्यताम् ॥ ter of hairs केश कैश्यं कैशिकम् (य इक) अश्व अश्वीयं आश्चं collection of horses. पाश तृण धूम वन वात पाश्या. तृण्या धूम्या वन्य वात्या (feminine) य. गो गव्या or गोत्रा collection of cows (Feminine) य त्र. रथ रथ्या or रथकड्या collection of cars. य कड्य. (1) शिबीनां विश्यः शैवः country in which the Sibi families reside. तेषां निवासः शैव: town in which tae Sibi families reside. (5) बिदिशायाः अद्भवं वैदिशम् that which is not far from the town Vidisa, The following termination in (6) is used in four different senses. (5) कुमुदानां निवासः इत्यादि कुमुदिकस् the place where Kumuda flowers are produced. &c.

·LY ठच स इनि र य फक् कक् ठक् लुप अण् कुमुदामों निवास इत्यादिषु कुमुदिकम् । तृणसम् ॥ प्रेक्षी ॥ अश्मरम् ॥ साखेयम् ॥ बल्यम् ॥ पान्थायनः । वाराहकः ॥ कौमुदिकः ॥ शर्कराणां निकास इत्यादि । शर्करा ॥ शार्करम् ॥ शारिकम् ॥ शर्करीयम् ॥ शार्करकम् ॥ इक्षुमती ॥ नदी ॥ कुमुद्वान् ॥ नड्वान् ॥ वेतस्वान् ॥ नवल: ॥ शाहल: ॥ मतुप इति चातुरार्थकाः ॥ उपगोरिदं औपगवम् ॥ संवोढुरिदै सांवहित्रम् । रथ्यम् ॥ वाहनार्थकपूर्वाणां शब्दानामञ् विधीयते ॥ यथा ॥ अश्वरथस्य इदं आश्वरथस् ॥ इत्यादि ॥ ालिकम् ॥ ठक कक् मतुष् वलच वलच यत् ठक् कक् . रणसम् (स) The place where (तृपा) grass is produced. शर्कराणां निवास: शर्करा शार्करं शार्करिकं शर्करीयं शार्करकम् These लुए अप ठक् five forms signify the place where pe stones are found. इक्षुमती नदी River flowing through lands where sugar मतुम् Janes are found in abundance. कुमुद्वान् possessed of Kumuda lowers नड्वान् Overgrown with Nada .plants. वेतस्वान् overgrown with vethasa. trees. शाल: over- अतुए grown with tender grass.

·ठक् खञ् 150] सौरकम् ॥ अग्रीधः शरणं आ मोघ्नम् । समिधा आधानः सामिधेन्यः रणे घेण्यण मन्त्रः ॥ सामिधेनी ॥ ऋक् ॥ तव इदं तावकम् ॥ तावकीनम् ॥ मम इदं मामकम् ॥ मामकीनम् ।। युवयोः युष्माकं वा इदं यौष्माकम् खत्र यौष्माकीणम् ॥ आवयोः अस्माकं वा इदं आस्माकम् ॥ आस्माकीनम् বন্ধু अश्मनो विकारः आश्मनः ॥ आश्मः ॥ भास्मनः ॥ मार्तिकः ।। स्युः प्राण्योषधिवक्षेभ्यो विकारेऽवयवेपि च ॥ यथा ॥ मयूरस्य विकारः अवयवो वा मायूरः ॥ मौर्वम् ।। पैप्पलः । विकारेऽवयवे वा स्यात्सर्वप्रकृतिकोमयट् । मयडों यदि भवेत् भक्ष्यमाच्छादनञ्च न ॥ खन् (7) उपगोरिदं औपगवम् Pertaining to Upagoo. (8) अमीष: शरणं आनीध्रम् a sanctuary of the person रण who performs the sacrifice. (9) सामंधों आधानः सामिधेन्यः a hymn with which an षेण्यण offering is made. सामिधेनी (Feminine) (a) तव इदं तावकं तावक्रीनम् Pertaining to you Singu. खञ् lar (3) मभं इदं मामकं मामकीनम् Pertaining to me खञ् (c) यौष्माकं यौष्माकीणम् Pertaining to your dual or (d) आस्माकं आस्माकीनम् pertaining to us s plural Note:-(a) to (d) illustrate no, (7) (10) (a) अश्मनो विकार: आश्मनः or आश्मः made of or compounded of. () मयूरस्य विकारः अवयवो वा मायूरः made of Mayoora or a number or portion of Mayoora.

·[511 यथा ॥ अश्ममयम् ॥ आश्मनम् ॥ इत्यादि ॥ जातुषम् ॥ त्रापु- षम् ॥ शामीलम् ॥ शामीली ॥ सुक् ॥ नित्यमयडन्तो यथा ॥ .. प्लञ् आम्रमयम् ॥ शरमयम् ॥ त्यङ्मयम् ॥ वाङ्मयम् ॥ इत्यादि । गोः पुरीषं गोमयम् ॥ एण्याः ऐणेयम् ॥ एणस्य ऐणम् ॥ गव्यम् ॥ पयस्यम् ॥ इत्यादि । विकारावयवार्थस्य लुका लोपः फले स्मृतः । प्लक्षादिभ्यस्तु शब्देभ्यः फलेप्येष न लुप्यते ॥ आपलक्याः फलं आमलकम् ॥ इत्यादि ॥ लक्षादेः फलं ढञ् मूर्वा मौर्व: made of Moorva (plants) a portion of such plants. पिप्पल- पैप्पल: made of Pippala tree or a number or portion of Pippala trees. अश्ममयं आश्मनम् The termination मयट् is also used sometimes. But these derivatives do not denote eatables or articles of clothing. जतु sealing wax. त्रपु lead. शमी a tree. जातुषम् त्रापुषम् शामीलं made of or pertaining to जतु त्रपु or शमी. आम्रमयम् made of Mango tree or a part of the tree itself: शरमयम् made of reeds (शर). (c) गोः पुरीषं गोमयम् The feaces (urine&dung) of cows. (d) एणी deer- ऐणेयम् skin &ce of deer (Feminine). एण deer. ऐणम् skin &c of deer (Masculine). गव्यम् .Per rtaining to गो; via Milk &ca. पयस्यम् Pertaining to milk viz, curd &ca. (e) आमलक्याः फलं आमलकम् a kind of berries. When the derivative means a fruit, the termination is dro, ·[52] लाक्षम् ॥ नैयग्रोधम् ॥ ऍगुदम् ॥ जम्ब्वाः फलं जम्बू: जब्बु जाम्ब- बम् ॥ शुष्काः पाकेन ये तेषां फलपत्ययलुब्भवेत् ॥ प्रकृतेलिगक्चने लुपा लोपो यदा भवेत् ॥ यथा ॥ ब्रीहीणां फलानि व्रीहयः ॥ मुद्गानां फलानि मुद्गाः ॥ पुष्पमूलेषु वाच्येषु प्रायेण लुवयं भवेत् ॥ मल्लिकायाः पुष्पं मल्लिका ॥ जाती ॥ विदार्याः मूलं विदारी ॥ क्वचिन्नलुप् ॥ पाटलानि पुष्पाणि ॥ साल्वानि मूलानि । पुष्पमूलपत्ययानां लुका लोपः कचिद्भवे ॥ अशोकस्य पुष्पं अशोकम् ॥ करवीरम् ।। हरीतक्यादिषु फलप्रत्ययोलुप्यते लुपा ॥ लिंगमेव प्रकृतिवत् वचनं तु यथायथम् ॥ यथा ॥ हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः ॥ pped. Lonception प्लाक्षम् Pertaining to Plaksha नैयग्रोधम् Pertaining to the tree Nyagrodha. en Pertaining to the tree Inguda. जम्बाः फलं जम्बू: जम्बु जाम्बवम् These three forms signify a kind of fruit, jamboo. (1) ब्रीहयः a kind of grain also plant. (2) TELF: a kind of grain also plant. (3) मल्लिका flower of the creeper Mallika also the creeper. (4) जाती flower of the ereeper jati also the creeper. (5) विदारी root of the plant vidari also the plant vidari. Note:-When acorns and grains are denoted by the derivative, the termination is dropped, and the word retains the Gender and Number of the base as in itov). पाटलानि Patala Howers. साल्वानि Roots of Salwa trees. अशोकस्य पुष्प अशोकम् Asoka flower. करवीरम् Karavira flower. हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः a kind of berries(s@aarii). -- ·[53] सप्तम्यन्तप्रकृतिका यथा ॥ भ्राष्ट्र संस्कृताः भ्राष्ट्राः ॥ अष्टसु कपालेषु संस्कृतः अष्टाकपा- लः ॥ शूले शूल्यम् । उखायां उख्यम् । दन्नि दाधिकम् । उद्- श्विति औदश्वितम् ।. औदश्वित्कम् । क्षैरेयम् ॥ ठक सर्वत्रेह विशेष्यस्य भक्ष्यवं नियम्यते ॥ क्षैरेयीयं यवागरित्यभक्ष्येऽपि प्रयोगतः ॥ स्वप्ने जातः सौनः । प्रावृषि प्रावृषिकः । शारदकाः दर्भ- ठप् উন্থ विशेषाः मुद्गविशेषाश्च । पूर्वाह्नकः । अपरालकः । आर्द्रकः । वुन् मलकः । प्रदोषकः । अवस्करकः । पथि जातः पन्थकः । अमा- वुन् वास्यकः । अमावास्यः । श्रविष्ठः । फल्गुनः । अनुराधः । खा- बुन् तिः । तिप्यः । पुनर्वसुः । हस्तः । विशाखः । अषाढः । बहु- वन् वुन् . मुन् बुन् जातार्थस्येह सर्वत्र लुका लोपोऽवधार्यताम् ॥ •Locative base. (1) भ्राष्ट्रे संस्कृताः भ्राष्ट्रा: Prepared in Brashtra (vessel) Eatables अष्ठसु कपालेषु संस्कृतः अष्टाकपाल: Prepared in 8 vessels viz पुरोडाश. शूलै शूल्यम् fried by means of a Soola. यत् (2) बुन्ने जातः स्रौन: Born in or produced in the country Srughna. प्राषिक: Produced in the rainy sea- ठप् son. शारदकाः Produced in Sarad season. पूर्वाहक: Pro- वुञ् वुन् dnced in the early part of the day. श्रविष्ठायां जातः श्रविष्ठः Born under the constellation of Sravishta Mascu- ·10 . छण स्त्रियां चित्रारेवतीभ्यां रोहिण्या अपि लुग्भवेत् ॥ यथा ॥ चित्रायां जाता चित्रा । रेवती। रोहिणी । फल्गुन्यां जाता फल्गुनी । अषाढा। श्राविष्ठीयः । आषाढीयः । गोस्थाने छण जातः गोस्थानः । गोशालः । खरशालः । वत्संशाले । वात्सशा- लः । वत्सशालः । आभिजितः । अभिजित् । आश्वयुजः । अश्व युक् । शातभिषजः । शातभिषः । शतभिषक् । रोहिणः । रौहि- णः । सुने कृतः लब्धः कीतः कुशलः वा खौनः । सुघ्ने प्रायेण भवति स्रौनः । उपजानु प्रायेण भवति औपजानुकः । औपकर्णि- कः । औपनीविकः ॥ खुम्ने सम्भूतः स्रौनः । कोशे सम्भूतं कौशेयम् । हेमन्ते साधुः हैमन्तः प्रावारः । वसन्ते पुष्प्यन्ति ठक ठक् -- ठक ৈ line) चित्रायां जाता चित्रा Borm under the constellation of Chitra. Feminine. Vote.-When the base denotes a star or constellation the termination is dropped. (3) सुघ्ने कृत: लब्धः क्रीतः कुशलः वा स्रोतः means respectirely made in, obtained in, purchased in or skilled in the Srughna country. (4) खुघ्ने प्रायेण भवति स्रौनः Found in abundance in Srughna. (5) खुम्ने सम्भूत: स्रौनः Produced in plenty in Srughna. कोशे कौशेयम् Produced by Kosa; viz. Silk. (6) हेमन्ते साधु: हैमन्तः adopted to the dewy season, yiz. Blankets. (7) वसन्ते पुष्प्यन्ति वासन्त्यः .creepers that blossom in Vasantha season.

·[55]. पासन्त्यः । शरदि पच्यन्ते शारदाः शालयः ॥ साधु पुष्ण्यत्पच्यमानष्वेषु स्युः कालवाचकात् ॥ तथैवोप्ते देयमृणे व्याहारे चापि तादृशात् ॥ यथा । हेमन्ते उप्ताः हैमन्ताः यवाः । आश्वयुज्यां उप्ताः आ- श्वयुजकाः माषाः । ग्रीष्मे उप्यन्ते गृष्मकाः । ग्रैमाः । वुन् সুপ वासन्तकाः वासन्ताः । मासे देयं ऋणं मासिकम् । निशायां व्या. वुञ् ठञ् हरति नैशः । नैशिकः । मृगः विशेष्यः । लप्ने भवः लौघ्नः। ठक दिश्यम् । स्वर्ग्यम् । दन्त्यम् । कण्ठ्यम् । एवं अन्यशरीरावयवे- भ्योऽपि द्रष्टव्यम् ॥ कलश्यां भवः कालशेयः । एवं कौक्षेयम् । वास्तेयम् । आहे. ढञ् ढ ढ ढ यम् । अवेयम् । ग्रैवम् । गम्भीरे भवं गाम्भीर्यम् । अव्ययीभा- বন্ধু वादप्येवम् ॥ परिमुखं भवं पारिमुख्यम् । आभिमुख्यम् । क्वचिन्न । यत् यत् यत् यत् अण् व्यः ज्यः . (8) शरदि पच्यन्ते शारदाः The corns that flourish in Sarad season. (9, हेमन्ते उप्ताः हैमन्तः The corn that grows in Hemanta season. 10)) मासे देयं ऋण मासिकम् - Debt dne by the month. (1I) नेश: of नैशिक: an animal that delights during nights. (12) खुल्ने भव: स्रौनः Being or living in the Srughna country, दन्त्यम् Pertaining to teeth. कण्ठ्यम्' Pertaining यत् to throat. पारेमुखं भवं पारिमुख्यम् appearing around the face. Avyayibhava compounds. आभिमुख्यम् appearing ·ठ ৪ ঠ ठ স্ [561 औपकूलम् । अन्तम मवं आन्तश्मिकम् । आन्तर्गणिकम् । आध्यात्मिकम् । एवम् ॥ आधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । ऐ- ठ ठञ् हलौहिकमू । पारलौकिकम् । पारिग्रामिकम् । आनुग्रामिकम् । ১ जिड्यामूलीयम् । अंगुलीयम् । कवर्गीयम् । वर्णम् । अशब्देतु । महर्यः महर्गीणः । मद्वर्गीयः ॥ यत् साधारणाः केचन स्युर्जातांद्यर्थेषु केषु चित् ॥ यथा ॥ राष्ट्रे जातः कृतः लब्धः क्रोतः कुशलः सम्भूतः भवः राष्ट्रा दागतं इत्यादि । यथासम्भवं विग्रहः कर्तव्यः । राष्ट्रियः । अवारीणः । ঠস্ব छ: ख घः ख य पारीणः । अंबारंपारीणः । पारावारीणः । ग्राम्यः । ग्रामीणः । ख ग्रामेयकः । कुत्सितास्त्रयः । कत्रयः । तत्र जातादिः । कात्रेयकः । ढकन ढकर नागरेयकः । नादेयम् । माहेयम् । दक्षिणा इत्यव्ययम् । दा- 'ढकत्र ढन क्षिणात्यः । पाश्चात्यः । पौरस्त्यः । कापिश्यां जातं कापिशायनम् । त्यक् त्यक् त्यक् फक् towards or around the face. आध्यात्मिकम् produced or appearing within the body) amaran produced by God or creator. आधिभौतिकम् produced by the Elements. Thathpurusha compounds Tecla produced in or obtainable in this world. पारलौकिकम् produced in or obtainable in the other world. जिवामूलीयम् produced by the root of the tongue. राष्टे जात: इत्यादि राष्टियः-इय= produced in the Rashtra, country &ca. ग्राम्यः ग्रामीणः ·[51] यत् यत् यत् यत् . एत्य आह मधु । कापिशायनी । द्राक्षा । दिविभवं दिव्यम् । एवं प्राच्यम् । अवाच्यम् । उदीच्यम् । प्रतीच्यम् । अमाभवः अमात्यः । एवं त्यप् इहत्यः । वत्यः । ततस्त्यः । तत्रत्यः । औपरिष्टः । आरातीयः । आरण्याः । सुमनसः । दूरादागतः दूरेत्यः । उत्तरादागतः औत्तराहः । ऐषमस्त्यम् । ऐमस्तनम् । एवं ह्यस्त्यम् । ह्यस्तनम् । श्वस्त्यम् । शौवस्तिकम् । पूर्वस्यां शालायां । भवः पौर्वशालः । एवं पौर्वमः । ठज आपरमद्रः । शालीयः । मालीयः । भावत्कम् । भवदीयम् । आप- ठक् छस् कालिकी । आपत्कालिका । नागरकः । चोरः शिल्पी वा। नागरः। कञ् जिठ वुञ् ब्राह्मणः। आरण्यकः । पन्थाः । अध्यायः न्यायः मनुष्यः विहारः। हस्ती वा । मुखतः भवं मुखतीयम् । पार्श्वतीयम् । जनकीयम् । त्यम् ञः गामेयकः produced in the village. दाक्षिणात्यः produced or born in the south. पाश्चात्य: produced or born in the West. पौरस्त्यः produced or born in the Liast. कापिश्यां जातं कापिशायनम् मधु wine (Neuter), काम्पिशायनी द्राक्षा creeper ( Feminine). दिव्यम् produced or born in Swarga• प्राच्यम् produced or born in the East, diena produced or borns in the West . अमात्यः staying near, viz, Minister हत्यः staying or liring here. क्वत्य: wherefrom coming. आरण्या:-सुमनसः flowers growing in forests. दूरेत्यः come from a distance. BFTOF: come from the northern country, gået sitesi : vidas: residing in the eastern portion. नागरक: चोरः Thief. नागरः ब्राह्मण: Brahman.

·[58] परकीयम् । राजकीयम् । पर्वतीयः। मनुष्यः । अन्यत्र पर्वतीयानि पावतानि वा । फलानि । तव मम वा इदं त्वदीयम् मदीयम् । ता- अण वकम् । मामकम् । तावकीनम् । मामकीनम् । यवयोः आवयोः खञ् खञ् प्माकम् । अस्माकम् वा इदमित्यादि युष्मदीयम् । अस्मदीयम् । यौष्माकम् । आस्माकम् । यौष्माकोणम् । आस्माकीनम् । अय॑म् । खत्र एवं पराय॑म् । अवराय॑म् । अधमार्यम् । उत्तमाय॑म् । पौ- वार्धिकम् । पूर्वार्ध्यम् । मध्ये। मध्यमम् । मध्यो वैयाकरणः । उ- त्कर्षापकर्षहीनइत्यर्थः ॥ मध्यम् । दारु । नातिदीर्घम् नातिह- स्वमित्यर्थः । द्वैप्यम् ॥ खन यत् 5 म अ यञ् जाताद्यर्थेषु ठञ् कालाद्विशेषविहितं विना ॥ मासिकम् । सांवत्सरिकम् । सायंप्रातिकम् । पौनः पुनिकम्. । इत्यादि ॥ विशेषविहिता यथा ॥ नैशिकम् नैशम् । प्रादोषिकम् प्रादोषम् ॥ ठन ठञ् आरण्यक: forest track or path. राजकीयम् pertaining to the king. पर्वतीय: one living in the mountains. पर्वतीयानि पार्वता. नि fruits produced in the hills, मध्ये भवं मध्यमम् middling or coming between. मध्यः वैयाकरपा : a Grammarian of middling capacity. मध्यम् neither long nor short (tree) द्वैप्यम् produced in the island. मासिकम् occuring in the month. ' सांवत्सरिकम् occuring in the year. सायम्प्रातिकम् occuring both in the morning and evening. पौन:पुनि- कम् occuring frequently, नैशिकम् or नैशम् occuring dur ring nights. प्रादोषिकम् प्रादोषम् cccuring in the evenings ·। ठ अणेव सन्धिवेलादि ऋतुनक्षत्रवाचिनाम् ।। यथा ॥ सान्धिवेलः । गृष्मः । तैषः ॥ सन्धिवेला च सन्ध्या च समावास्या त्रयोदशी । चतुर्दशी पञ्चदशी पतिपत्पौर्णमास्यपि ॥ एषां सान्ध्यः । इत्यादि । शारदिकम् । श्राद्धम् । शारदिकः । ঠ शारदः । रोगः आतपो वा ॥ सांवत्सरम् । फलं पर्व वा । सॉवत्स- अम् रिकम् । अन्यत् । प्रावृषेण्यः । वार्षिकम् । हैमनम् । हैमन्तम् । सा- यन्तनम् । चिरन्तनम् । एवं प्राङ्केतनम् ! प्रगेतनम् । दोषातनम् । इत्यादि ॥ चिरत्नम् । परुत्नम् । पररित्नम् । अग्रिमम् । आदिमम् । डिमच् डिमच पश्चिमम् । अन्तिमम् । पूर्वाङ्केतनम् । पौर्वाह्निकम् । अपराङ्केतनम् । डिमच् डिमच् স্থ एण्यः ठक ट्ये ७ न ल यु सन्धिवेलायां भवः साधिवेल: happening in the evenings. सान्ध्यः same as above. शारादिकम् sradha ceremony occuring in Sarad season. शारदिकः or शारदः Disease generated in that season or sun shine. Hiacate that which befalls once during the year. सांवत्सरम् benefits derived during the year. Shihy: produced during the raining season. artint produced during the rainy season. सायन्तनम् produced in the evening: चिरन्तनम् produced from a long time. चिरत्नम् see above परुलम् produced last year. PITCAT produced the year before last. अनिमम् that which is in front. आदिमम् that which was in the very beginning, at that which is in the last. अन्तिमम् that which is in the end. पूर्वाण्हेतनम् produced in the fore-noon. affinit produced in the Asre-noon. अपराण्हेतनम produced in the afternoon. आपरा-

·[60]
आपरासिकम् ॥ इत्यणधिकारताद्विताः ॥
5
अथ ठगधिकारतद्धिताः॥
इह सर्वत्र सर्वाभ्यः ठक् स्याद्वैशेषिक विना ।
अधस्वाल्लिखनेनैव विशेषा अपि सुग्रहाः ॥
तत्र प्रथमान्तप्रकृतिका यथा ॥ अपूपः पण्यं अस्य आपूपिकः ।
लावणिकः । किसरिक ः। किसरिकी। मृदंगवादनं शिल्पं अस्य मा-
ठञ्
ष्ठन्
दैङ्गिकः । असिः प्रहरगं अस्य आसिकः । धानुष्कः । पारश्वथिकः ।
शाक्तीकः । याष्टीकः अस्तिपरलोक इति मतिरस्य । आस्तिकः ।
ईकक ईक्रक
व्हिकम produced in the after-noon.
This closes Auadhikara Thathitha.
Tagadhikara Tadhitas.
This begins the class of words ia which ठक् (इक)
as the termination.
The exceptions will be noted under each head.
Nominative base.
(1) आपूपिकः अपूपः पण्य अस्य a dealer in Apoopa
(cakes) लावणिक: लवण पण्य अस्य adealer in salt.
(2) मार्दङ्गिकः मृदंगवादनं शिल्पं अस्य one who plays on
Mridanga (Drum).
(3) आसिकः असिः प्रहरणं अस्य armed with sword..
धानुष्कः धनुः प्रहरणं अस्प armed with bows. पारश्वथिकः परश्वथः
प्रहरण अस्य armed with axe. Exception:-शाक्तीकः शक्तिः
प्रहरणं अस्य armed with sakthi. (weapon). ईकक् Exception.
वाष्ठीकः यष्टिः प्रहरणं अस्स armed with a stick or club. ईकक्.
(4) आस्तिकः अस्ति परलोक इति मतिरस्य one believing ina

·[6] टिठन् मास्तिकः । दैष्टिकः । अपूपभक्षणं शील अस्य अपूपिकः । अग्र- भोजनं नियतं दीयते अस्मै आग्रभोजनिकः । श्राणा नियतं दीयते अ- स्मै श्राणिकः । श्राणिकी । मांसौदनिकः । मासिकः । ओदनिकः ।। टिठन् टिठन् टिठन् भाकः । भाक्तिकः ॥ द्वितीयान्तप्रकृतिका यथा । माशब्दमाह माशब्दिकः । प्रभूतमाह प्राभूतिकः । सुस्नातं - च्छति सौस्नातिकः । सौखशायनिकः । परदारान् गच्छति पारदा- the existence of another world. नास्तिक: नास्ति-one who does not believe in the existence of another world; atheist. दैष्टिकः दिष्टमिति मतिरस्य one who believes in the existence of Fate; a fatalist. (5) आपूपिकः अपूप भक्षणं शीलं अस्य fond of Apoopa or cakes. छात्रः छत्रं शीलं अस्य one who keeps back the faults or defects of his teacher or preceptor; a studente (6) आपूपिकः अपूप भक्षण हितं अस्मै one to whom Apoopa (eake) is salutary. (7) आगूभोजनिक: अगूभोजन नियतं दीयते अस्मै.one to whom the first meal is given. श्राणिक: one who takes gruel or | Kanji or to whom gruel is given. मांसौदनिक: one who takes rice along with flesh. Hih: one who eats | Hesh ओदनिकः one who eats rice. भाक्तः भाक्तिकः one who eats rice. Aceusative base. (1) मार्शब्दिक: माशब्दमाह giving.utterance to Maor No. प्राभूतिक: प्रभूतमाह giving utterance to a great deal. (2) सौस्नातिकः सुस्नातं पृच्छनि questioning the welfare of a healthy bath. सौखशायनिकः सुखशयनं पृच्छति questioning the welfare of a sound sleep. (3) 'पारदारिकः परदारान् गच्छति 'loving or approaching others' wives. * ·[62] रिकः । शब्दं करोति शाब्दिकः । दार्दुरिकः । पक्षिणो हन्ति पा- क्षिकः । शाकुनिकः । मायूरिकः । मात्स्यिकः । मैनिकः । शाकु- लिकः । मार्गिकः । हारिणिकः । सारङ्गिकः । पूर्वपदं गृङ्गाति पौर्व- पदिकः । औत्तरपदिकः । धर्मं चरति धार्मिकः । आधर्मिकः । स- मवायान् समवैति सामवायिकः । सामाजिकः । पारिषद्यः । सैन्यः । ण्यः ण्यः सैनिकः । संज्ञायां । ललाटं पश्यति लालाटिकः । कुक्कुटीपतनाह. देशं पश्यति कौक्कुटिकः । भिक्षुः ।। (4) शाब्दिकः शब्दं करोति making noise. दार्दुरिकः दर करोति creating difficulties or obstacles. (5) पाक्षिकः पक्षिणो हन्ति killing birds. शाकुनिकः शकुनान् killing birds. मायरिकः मयूरान् killing Mayoora hirds. मा- त्स्यिकः मत्स्यान्, मैनिक: मीनान् , शाकुलिकः शकुलान, -klling fish. मा. निकः मृगान् , हारिणिकः हरिणान् , सारंगिकः सारंगान, -killing deer. (6) पौर्वपदिकः पूर्वपंद ग्रहाति Adhering to the preced. ing word or step. (7) धार्मिकः धर्मश्चरति Following Dharma or good conduct. आधर्मिकः अधर्मश्चरति Addicted to evil conduct or bad ways. (8) सामवायिकः समवायान् समवैति joining a company or society. पारिषद्यः परिषदः समवैति joining a society. सैन्यः सनिकः सेनां समवैति joining an army. (9) लालाटिकः ललाटं पश्यति observing the features or signs of his master but being unfit to do any work; servant. कौक्कुटिकः कुक्कुटीपतनार्हदेशं पश्यति Looking eagerly to such a spot of ground as is covered by the feet of the cock; a poor man; beggar. ..

·[63] ठन् ठन् तृतीयान्तप्रकृतिका यथा ॥ अक्षदर्दीव्यति आक्षिकः । अभ्रया खनति आधिकः । अक्षणा जय- ति आक्षिकः । अक्ष्णा जितं आक्षिकम् । दध्ना संस्कृतं दाधिकम् । *उडुपेन तरति औडुपिकः । गौपुछिकः । नाविकः । घटिकः । . ঠল बाहुकः । हस्तिना चरति हास्तिकः । शाकटिकः । दना चरति बाहकः दाधिकः । वेतनेन जीवति वैतनिकः । वस्निकः । क्रयविक्रयिकः । क्रियिकः । विक्रयिकः । आयुधीयः । आयुधिकः । उत्संगेन ठन् ठन् ठन् ठन् ठन् Instrumental base. (1) आक्षिकः अक्षैर्दीव्यति playing with Aksha; chess player. (2) आधिक: अभ्या खनति Digging with a crowbar house-breaker. (3) आक्षिक: अक्ष्णा जयति conquering by force of sight (Masculine). (4) आक्षिकं अक्षणा जितं overcome by force of sight (5) दाधिकं दना संस्कृतं Prepared with ourd. (6) औडुपिक: उडुपेन तरति crossing by means of aboati Udupa. गौपुच्छिकः गोपुच्छन crossing by means of a cow tail. नाविकः नावा crossing by means of a ship. घाटक: घटेन crossing by means of a pot. बाहुकः बाहुभ्यां swimms ing across by means of hands, (7) हास्तिकः हस्तिना चरति Riding on anelephant; rider thereon, शाकटिकः शकटेन चरति travelling in a cart or chariot. दाधिकः दना चरति living with the help of curd. (8) वैतनिकः वेतनेन जीवति living by cooly woork; cooly worker.

·[0] । ष्ठन् छन् मप् मप् कन् कन् हरति औत्सङ्गिकः । भस्त्रिकः । भस्त्रिकी । विवधिकः वैवधिकः । अक्षयूतन निवृत्तं आक्षतिकम्। वैस्म् । कत्या निवृत्तं कृत्रिमम् । पक्रिमम् । पाकेन पाकिमम् । त्यागिमम् । अपमित्य निवृत्तं आपमि- इम इम त्यकम् । याचितेन याचितकम् । दध्ना संसृष्टं दाधिकम् । चूर्णेन संसृष्टाः चूर्णिनः । अपूपाः । लवणेन संसृष्टः लवणः । सूपः । लवणम् । शाकम् । मौद्गः । ओजसा वर्त्तते औजसिकः । शूरः । लुक् साहसिकः । चोरः । आम्भसिकः । मत्स्यः । चतुर्थीपञ्चमीषष्ठी- प्रकृतिका न सन्ति ।। सप्तम्यन्तप्रकृतिका यथा ॥ आकरे नियुक्तः आंकरिक्तः । दैवागरिकः । श्मशाने अधीते इमा- ইন अण (9) औत्संगिकः उत्संगेन हरति bearing or carrying away in ones lap. (10) आक्षतिकं अक्षयूतेन निवृत्तं enmity arising out of chess-play. (11) दाधिकं दना संसृष्टं mixed with curd . (72) चूर्णिन: चूर्णेन संसृष्टाः mixed with choorna (powder); cake (Apoopa). लवणः लवणेन संसृष्टः mixed with salt or seasoned with salt. (13) औजसिक: ओजसा वर्तते a warrior; one who main. tains his position by force. AFETAR: FEATM a thief. आम्भासिक: अम्भसा वर्तते afish. Dative, Ablative and Genitive-Nil. Locative Base. (1) आकरिक: आकरे नियुक्तः one set to watch the Ruby

·[6]
शानिकः । चतुर्दश्यां अधीते चातुर्दशिकः । निकटे वसति नैकटि-
कः । भिक्षुः । आवसथे वसति आवसथिकः ॥
इति ठगधिकारतद्धिताः ॥
यत्पत्ययाधिकारस्थाः कथ्यन्तेथाद्य तद्धिताः।
यत्स्यात्सर्वत्र सर्वाभ्यो विशेषविहितं विना ॥
पदमस्मिन् दृश्यं पद्यः ! कर्दमः । मूलमेषामावर्हि मूल्याः
मुद्गाः । आवहिं उत्पाटनवत् ॥ रथं वहति रथ्यः । युग्यः । प्रा-
संग्यः । धुरं वहति धुर्यः । धौरेयः । सर्वधुरां वहति सर्वधुरीणः
ढक्
ख
-store, the place where Rubies are produced. दैवागा.
रिकः देवागारे नियुक्तः a temple servant.
(2) श्मशाने अधीते इमाशानिकः one who studies in the;
burning gronnd, (Smasana). चातुर्दशिक: चतुर्दश्यां अधीते one
who studies on the 14th day of a Paksha.
(3) नैकटिक: निकटे वसति one who is always near
आवसाथिक: आवसथे one who is always at home.
This closes the Takathikara.
This begins the Yathathikara.
Nominative Base.
(1) पद्यः पदं अस्मिन् दृश्य That in which the impress
sion of the foot is visble. कर्दमः mire.
(2) मूल्या: मूलं एषां आर्हि The corn whose stalks are
removed with the root.hat: green peas or their plants.
Accusative Base.
(1) रथ्यः रथं वहति Bearing or drawing the car
horse: युग्यः युगं Bearing the yoke; bullock. प्रासंग्यः प्रासंग
Bearing the yoke. धुर्य: or धौरेयः धुरं Bearing the burden;
सर्वधुरीणः सर्वधुरां Bearing all burden or load. एकधुरीण: GP

·ठक [66] एकधुरीणः । एकधुरः । हलं वहति हालिकः । सैरिकः । पादौ लुक् ठक विध्यन्ति पद्याः । शर्कराः । धनं लब्धा धन्यः । गण्यः । आन्न: । वशं गतः वश्यः । नावा तार्य नाव्यम् । वयसा तुल्यः व- यस्यः । धर्मेण प्राप्यं धर्म्य । विषेण वध्यो विष्यः । मुलेन आ- नाम्यं मूल्यं । मूलेन समो मूल्यः । सीतया समितं सीत्यं । तुल- या सम्मितं तुल्यम् । छन्दसा निर्मितं छन्दस्यम् । उरसा निर्मित : एकधुरः एकधुरां Bearing only one burden or load. हालिकः हलं वहति, सैरिकः सीरं वहति Drawing the plough; Bullock. (2) पद्याः शर्कराः (stones.) पादौ विध्यन्ति Padya-stones which injure the feet. (3) धन्यः धनं लब्धा one who has obtained wealth. a rich man. गण्य: गणं one who commands a crowd organg. आन्नः अन्नं one who has secured food. (4) वश्यः वशं गतः obedient. Instrumental Base. (I) नाव्यं नावा तायम् crossed by a ship. (2) वयस्यः वयसा तुल्यः an equal by age; a friend. (3) धर्म्यम् धर्मेण प्राप्यं Securable by good conduct or Tharma. (4) विष्यः विषेण वध्य: Destroyed by poison or kill ed by poison. (5) Hai HST 3Taj Bending from the very root {6) मूल्यः मूलेन सम: proper price or value. (7) सीत्यं सीतया समितं Levelled by ploughing; of even surface. (8) तुल्यं तुलया सम्मितं weighed by scales; equal in . weight. (9) छन्दस्यं छन्दसा निर्मितं Produced or caused by Chandus [Veda].

·[671 औरसः । उरस्यः ॥ अण चतुर्थ्यन्तप्रकृतिकानैव सन्त्यत्र तद्धिताः । धर्मादनपेतं धर्म्यम् । पथोनपेतं पथ्यम् । अर्थादनपेतं अर्थ्यम् । न्याया- दनपेतं न्याय्यम् । हृदयस्य प्रियः हृद्यः । मतस्य करणं मत्यम् । जनस्य जल्पः जन्यः । हलस्य कर्षः हल्यः । सामसु साधुः सामन्यः । अग्रयः । कर्मण्यः । शरण्यः । प्रतिजनं साधुः प्रातिजनीनः । एवं सांयुगी खञ् खञ् नः । सार्वजनीनः । वैश्वजनीनः । भक्ते साधवः भाक्ताः । शाल- खन खनु अण (10) उरस्य : or औरस: उरसा निर्मित: Begot by oneself; ones own son. Dative:-Nil. Ablative Base. (1) धम्यं धर्मादनपेतं Undiverted from good conducts (Dharma). पथ्यं पथोनपेतं Undeviating from the right path. अर्थ्यम् अर्थादनपेतं Unerring from the right senses material. न्याय्यं न्यायादनपेतं Undeviating from Nyaya; just; proper. Genitive Base. (1) हृयं हृदयस्य प्रियं Dear to ones heart. (2) मत्यं मतस्य करणं Doing according to ones will or pleasure. (3) जन्य: जनस्य जल्प: Talk among people; rumour. (4) हल्यः हलस्य कर्ष: a furrow left by a ploughshare (Hala.) Locative Base. (1) सामन्यः सामसु साधु : Skilled in Sama Veda. अग्रवः अग्रे साधुः Skilled in going before or advancing in front. कर्मण्यः कर्मणि साधुः Skilled in work. शरण्य: शरणे साधु: Skilled in giving protection. प्रातिजनीन: प्रतिजनं साधु: good ·[0] ण्यः ण यः । पारिषद्यः पारिषदः । कथायां काथिकः । गुडे गौडिकः । ठक् इक्षुः । साक्तुकः । यवः । पथि साधु पाथेयम् । आतिथेयम् । ठ ढञ् ढक् वसतिः वसनं तत्र साधुः वासतेयी । रात्रिः । स्वापेयम् । धनं । स- ढन् ढञ् भायां साधुः सभ्यः । समाने तीर्थे वसतीति सतीर्थ्यः । समानोदरे शयितः समानोदयः । सोदयः ॥ इति यदधिकारीयाः ॥ यत् यंत् छयतोरधिकारेथ कथ्यन्ते तद्धिता उवर्णान्तगवायोर्यच्छोऽन्येषां विहितं विना ॥ प्राकारः आसीं इष्टकानां स्यात् प्राकारीयाः इष्टकाः । प्रासा- to every person. सार्वजनीनः सर्वजने साधु: good to all persons. भाक्ताः शालय: भक्त साधव: Rice fit to be cooked; good rice. काथिकः कथायां साधुः Skilled in relating stories or story telling. गौडिक; गुडे साधुः Sugar fit for jaggery or sugar. पाथेये पथि साधु Food taken while proceeding on a journey. आतिथेयं अतिथौ साधु Hospitable to guests. स्वापतेयं धनं स्वपतौ साधु That which conduces to master's comfort; wealth. सभ्यः सभायो साधुः fit for Society. (2) सतीर्थ्यः समाने तीर्थे वसतीति one who studies under the same teacher. (3) समानोदर्य: or सोदय: समाने उदरे शयितः one come from the same womb; brother. . This closes the Yathadhikara. - This begins the Cha or Yath terminations. Note: The particle 91 comes after words ending in 3 and T &c; and 3 after the rest: subject to certain exceptions.

·दीयानि दारूणि । प्राकारः अस्मिन् स्यात् प्राकारीयोदेशः । पा- रिखेयी । भूमिः । वत्साय हितं वत्सीयम् । शङ्कव्यम् । दारु । गव्यम् । हविष्यम् । नाभये नभ्यः । अक्षः । नभ्यम् । अञ्ज- नम् । शुने शून्यम् । शुन्यम् । ऊधन्यः । आमिक्ष्यम् । आमिक्षीयम् दधि । पुरोडाश्याः । तण्डुलाः । पुरोडाशीयाः । अपूप्यम् । अपूपीय- म्। शरीरावयवात् दन्त्यम् । नस्यम् । नाभ्यम् । इत्यादि । खलयवमा- षतिलवृषब्रह्मणां खल्यम् । इत्यादि ॥ रथ्या । अजध्या। अविध्या । ध्यन्. ध्यन् (1) प्रा.कार: आसां स्यात् प्राकारीया: इष्टका: stones of which the rampart walls are or may be built. प्रासादः एषां स्यात् प्रासादीयानि दारूणि Timber of which the palace is or may be built. (2) प्राकारीय: देश: Traet or country in which the rampart walls are or may be built. पारिखेयी भूमि: Ground fit for a fort-ditch, (3) ACEPT fedi aceſtui Salutary to a calf. Note: छ, ईय come in in 12&3. B (4) शंकव्यं दारु शंकवे हितं Timber fit for pegs. गवे हित गव्यं Salutary to cows. हविषे हितं हबिष्यं fit for Homa-sac rifice. नाभये हित: नभ्यः अक्षः नभ्यं अंजनं axe on which the wheels are supported ; also greasy solution. a fent शून्यं or शुन्यं Salatary or welcome to a dog. उधसै हित: उधन्यः Salutary to the udder of a cow. आमिक्षायै हितं आ. मिक्ष्यं or आमिक्षीय । दधि । Curd fit for the Amitsha Sacrifice. पुरोडाशेभ्यः हिताः पुरोडाश्याः पुरोडाशीयाः । तण्डुलाः। Rice fit for Purodasa- a cake used in sacrifice. अपूपाय हितं अपू- of or fri fit for use in making the cake A poopa शरीरावयवात् 'Regarding the base signifying the various limbs of the body. दन्तेभ्यः हितं दन्त्यं Salutary to the ·110] यूथिः । आत्मनीनम् । विश्वजनीनम् पञ्चजनीनम् । सर्वजनीनः । सार्वजनिकः । माहाजनिकः । मातृभोगीणः । आचार्यभोगीणः । ठन् 3 खन् खन् सर्वस्मै सार्वम् । सर्वीयम् । पुरुषेण कृतः तस्य वधः विकारः ण समूहो वा पौरुषेयः । माणवकाय हितं माणवकीनम् । अङ्गारेभ्य: खञ् एतानि अङ्गारीयाणि काष्ठानि । प्राकारीयाः इष्टकाः । छादिषे- teeth. नासिकायै हितं नस्यं Salutary to the nose. नाभये नाभ्यं Salutary to Nabhi viz the navel. इत्यादि &c. खल्यं fit for rearing Khala ie corn. Tot fit for rearing Yava ie corn, माष्यं fit for rearing Masha ie corn. तिल्यं fit for rearing Thila seeds. Ei Salutary or welcome to a bull. ब्रह्मण्यं Salutary or welcome to Brahmins. रथ्या fit for a car. अजध्या ध्यन) Salutary to sheep. अविध्या(ध्यन्) salutary to goats. आत्मनीनं (ख) Salutary to oneself. वि. श्वजनीन(ख) Salutary to the universe. पञ्चजनीनं(ख) Salutary to five people. सर्वजनीन:(ख) or सार्वजनिकः (ठञ् } Salutary to all people, माहाजनिक: (ठ) Salutary to Mahajans. मातभो गीण: (ख) Conducive to the comfort of mothers. आचार्यभो- aitu: (a) Conducive to the comforts of teacher or preceptor, सार्वम् (ण) or सवर्वीय Conducive to the welfare of all. (5) पुरुषेण कृत: or पुरुषस्य वध; विकारः समूहो वा पौरुषेयः Res pectively; made by man, his murder, change or collection of people. माणवकाय हितं माणवकीनं Conducive to the welfare of pupils. (6) अंगारेभ्यः एतानि अंगारीयाणि fit for char-coal. प्राका-

·ज्यः
कारः ।
[711
यानि तृणानि । बलये वालेयाः तण्डुलाः । आर्षभ्यः । वत्सः ।
ढक्
औपानद्यः । मुन्नः । वधथै इदं वाध्रम् । चर्म । इति छयतोरधि-
অন্থ
अथ ठनधिकारः ॥
ठजोऽधिकारे क्रीतायाः सन्त्यर्था बहवोऽत्र तु ।
क्रीताद्या अर्हतीत्यन्ता आ_याः केचन स्मृताः ॥
औत्सर्गिकठमस्थाने ठगाीयेषु सम्मतः ।
संख्यार्थपरिमाणार्थगोपुछानामिहापि ठञ् ॥
प्रयोजनं खरादिस्यादवैरूप्येऽपि उक्बोः ।
प्रथमान्तखाद्युपेक्ष्य लिख्यन्तेऽर्थक्रमादिह ॥
ठकि यथा ॥ तुरङ्गेण क्रीतमित्यादि तौरङ्गिकम् । ठञि यथा ।
सप्तत्या क्रीतं इत्यादि । साप्ततिकम् । प्रास्थिकम् । गौपुच्छिकम् ।
रीयाः fit for ramparts. आर्षभ्यः (ज्यः) fit for bulls. छादिषेया-
for c) fit for roofingo sne: (57:) fit for making shoes
(leather). बालेयाः (ढ) fit for Bali Sacrifice; rice
वाध्रअञ्) fit for making bellows ie leather.
This closes the terminations छ and यत्,
This begins the termination ठञ्.
Rule-This termination has several meanings like
क्रीत &e. The termination (ठक्) occurs in the class आर्टीय
commencing from क्रीत and closing with अर्ह; ठञ् also
occurs in words signifying numbers and measure.
and the word Tigh. But there is no difference in the
form of the Derivative except in Swara. Illustrations
follow the order of significance and not of case de
clensions as hereto-fore.

·'[723 असमासे तु निष्कादेः टगाहीयेन्यथा तु ठञ् ११ यथा ॥ नैष्किकम् । परमनौष्किकम् । तिशदन्तान्यसंख्याया अ यार्थेषु कन् भवेत् ॥ यथा ॥ पञ्चभिः क्रीतइत्यादि पञ्चकः । तावता तावतिक: तावत्कः । त्यन्तशदन्तात्तु । साप्ततिकः । चात्वारिंशत्कः । आीयेष्वेवमन्येषां विशेषो दृश्यते यथा ।। विंशकः । त्रिंशकः । संज्ञायां तु विंशतिकः । त्रिंशत्कः । शतेन बुन् वुन कन् कन् home (1) कि Example:--तुरंपेण क्रीतमित्यादि तीरंगिक Bought in exchange for a horse &c. ठनि Example:-सप्तत्या फ्रीतमित्यादि साप्तीतकम् bought for Rupees seventy &c. ग्रा- FETTE bought in exchange for a Prastha (measure). गौपुच्छिकम् bought in exchange for 's Gopucha (cowi. When the word निष्क &c occurs in a compound. ठञ् will follow; but when the stands apart, the particle ठक् will come in. नैकिकम् ठक्) = bought with a Nishka ie, gold coin, परमनैष्किकम् (ठ) bought with an excellent Nishka, ie, gold coin. When words denoting number do not end in fə or T, the particle I will occur in the aforesaid significance. पञ्चभिः क्रीतइत्यादि पश्चकः bought with five &c. तावता क्रीत इत्यादि तावतिकः or तावत्कः bought with so much &c. Exception साप्ततिकः (ठञ्) bought with seventy ति termination).चात्वारिंशत्क:(ठ) boughtwith forty (शत् termination). Special cases:-Examples:- विंशकःडुन) bought with twenty. त्रिंशकः। bought with thirty. #targ when it signifies a name, in particular, it becomes विंशतिकः (कन्) and त्रिंशत्कः(कन्) respectively. शत्यः (यत्) or शतिकः (उत्) bought with a hund- ·[78] । शत्यः । शतिकः । शतं परिमाणं अस्य शतक: । समासे द्विश- ठन् यत् कन् कन् तकः । कंसेन कंसिकः । कसिकी। अधिकः । कार्षापणेन प्रति- 'टिठन् टिठन् टिठन् कः । कार्षापणिकोबा । शौर्प । शौपिकं । शतमानेन शातसानम् । 'टिठन् অস্থ अम् विंशतिकेन बैंशतिकम् । साहस्र । वासनं । अण् अण अण अध्यर्धपूर्वपदकाद्विगोश्चापीह लुक्स्मृतः ।। यथा ॥ अध्यर्धकंसं । द्विकंसं । संज्ञायां नलुक् । पाञ्चकलायिकम् । कार्षापणसहस्त्रान्तात्पूर्वोक्ताल्लुग्विकल्प्यते ॥ यथा ॥ अध्यर्धकार्षापणं । अध्यर्धकार्षापणिकम् । द्विकार्षापणं । टिठन् द्विकार्षापंणिकम् । अध्यर्धप्रतिकम् । द्विप्रतिकम् । अध्यर्धसहस्रम् । टिठन् अध्यर्धसाहस्त्रम् । द्विसहस्त्रम् ॥ द्विसाहस्रम् । अण् अण् red. शतं परिमाणं अस्य शतकः (कन्) That to which a hundred is the measure. But in a compound it becomes द्विशतक: (कन्) purchased for 200. कंसेन क्रीत: कंसिकः (टिठन्) bought for a Kamsa. अधिकः (टिठन्) bought for a half. कार्षापणेन क्रीतः प्रतिकः (टिठन्) or कार्षापणिकः (टिठन् ) bought for a कार्षापण:. शौर्पम् (अञ्) or शौर्पिकं bought for a Soorpa. शतमा नेन शातमानं (अग्) bought for a measure of hundred. बैंश- तिकं , अण्) bought for twenty. साहस्रं (अण्) bought for a thousand. वासनं अण्) bought for a cloth. In the case of fac compound, the Tadbitha particle disappears. Eg:-अध्यर्धकंसं bought for one and a half Kamsa. द्विकंसं bought for two. Kamsa. When the fai compound denote a name the particle does not disappear. Eg:- पाश्चकलायिकं name of a thing purchased with Pancha- Kaloyam. अध्यर्धकार्षापणं or अध्यर्धकार्षापणिकं (टिठम्) bought far - g ·[74] निष्कविस्तावित्रिबहुपूर्वाल्लुक्तु विकल्पितः ॥ यथा ॥ द्विनिष्कम् । द्विनैष्किकम् । इत्यादि ॥ द्विबिस्तम् । द्विस्तिकम् । इत्यादि ॥ अध्यर्धविंशतिकीनम् । द्विविंशतिकीनम् । अध्यधखारीकम् । द्विखारीकम् । खारीकम् । पणपादमाषशतान्ताद्वा । ईक्रक ईका ईकक् अध्यर्धपण्यम् । द्विपण्यम् । इत्यादि ॥ अध्यर्धशाण्यम् । अध्य- शाणम् । द्वैशाणम् । द्विशाण्यम् । द्विशाणम् । इत्याीय साधा- अण रणाः ॥ धनलाभस्य निमित्तं संयोगः उत्पातोवा धानलाभिकः ॥ वातस्य कोपनं शमनं वा वातिकम् । पैत्तिकम् । श्लैष्मिकम् । सान्निपा- तिकम् ॥ यत् . one and a half Karshapana. Note:- The Tadhita particle may or may not disappear in the following:- द्विनिष्कं or द्विनैष्किकम् Bought for two Nishka. द्विबिस्तं द्विवे- स्तिकं Bought for two Bistha. अध्यविंशतिकीनं (ख) Bought for a twenty and its half. viz thirty. द्विविंशतिकीनं (ख) Bought for two twenties or forty. अध्यर्धखारीकं (ईकन्) Bought for one and a half Khari. द्विखारीकं (ईकन् }Bought for two Khari. खारीकं (ईकन्) Bought for a single Khari. अध्यर्धपण्यं Bought for one and a half Fanam. द्विपण्यं Bought for two Fanams. This closes (Arhiya) (1) धनलाभस्य निमित्तं धानलाभिक: Being a ground for acquisition of wealth. (2) वातस्य कोपनं or शमनं वा वातिकं Tending to increase or diminish Vatha. foar it Tending to increase or diminish Pitha or bile. श्लेष्म ग्लैष्मिकं Tending toincrease or diminish Sleshma (Phlegm]. सन्निपात सान्निपातिकं Tending to increase or diminish Vatha Pitha & Sleshma.

·[753 यत्संख्यापरिमाणार्थाश्वादिभिन्नाव्यचश्च गोः ॥ यथा ॥ धनस्य निमित्तं संयोगः उत्पातोवा धन्यः । यशस्यः ॥ ब्रह्मवर्चस्यम् । पुत्रीयः । पुत्रयः । सर्वभूमेरीश्वरः तत्र विदितोवा सार्वभौमः । पार्थिवः । लोके विदितः लौकिकः । सार्वलौकिकः । प्रस्थस्य वापः प्रास्थिकम् । क्षेत्रम् । द्रौणिकम् । पात्रिकम् ॥ पा- अण अण् ष्ठल त्रिकी ॥ पञ्चास्मिन् वृद्धिः आयः लाभः शुल्कः उपदावादीयते प- श्चकः ॥ पञ्चास्मिन् वृध्यादि दीयते पञ्चकः ॥ देवदत्तः ॥ द्वितीयः वृध्यादिः अस्मिन् दीयते द्वितीयिकः ॥ एवं पूरणप्रत्ययान्तात् तृ- ठन् तीयिकः ॥ इत्यादि ॥ भागो वृध्यादिरस्मिन् दीयते भाग्यम् ॥ भा- यत् यत् termination cases: Example. (3) धनस्य निमित्तं संयोगः उत्पातो वा धन्य: Indicating either the cause, acquisition, or token of wealth. TTH: Being the ground of fame or reputation. gerire: (55) or 972: being the cause for the birth of a son. (4) सर्वभूमेरीश्वरः तत्र विदितो वा सार्वभौमः The Omnipotent or Omniscient. पृथिव्याः -पार्थिवः Lord of the country .orone well known therein. लोके विदितः लौकिक::One renowned in the world. सार्वलौकिकः One well renowned in all the worlds.. (5) प्रस्थस्य वाप: प्रास्थिकम् a field in which a Prastha of corn is sown. द्रौणिकम् a field in whicha Throna of corn is sown. पात्रिकम् a field in which a Pathra of corn is sown. (6) पश्चास्मिन् वृद्धिः आयः लाभ: शुल्कः उपदा वा दीयते पञ्चकः(कन्) That in which a portion of 5 interest, 5 in addition, 5 profit, 5 Kists and 5 bribe is given. -- ·176J गिकम् । वंशभारं हरति वहति आवहति वा वांशभारिकः । वस्निकः। ठन् द्रव्यकः ॥ प्रस्थं सम्भवति प्रास्थिकः । कटहः ॥ प्रस्थं अवहरति कन् पचति वा प्रास्थिकी ब्राह्मणी ॥ द्रोणं पचति द्रौणी ॥ आढकीना ॥ अण आढकिकी ॥ आचितीना ॥ आचितिकी ॥ पात्रीणा । पात्रिकी ॥ ख प्रस्थं परिमाणं अस्य प्रास्थिकः ॥ अष्टकम् ॥ पाणिनीयम् ॥ पञ्च- दशमन्त्राः परिमाणं अस्य पञ्चदशः ।। स्तोमः । श्वेतच्छत्रमर्हति श्वैतच्छत्रिकः ॥ विरागं नित्यमर्हति वैरङ्गिकः ॥ शिरश्छेदं नित्यमह- ति शीर्षश्छेद्यः ॥ दण्ड्यः ॥ वध्यः॥ अर्यः ॥ कडंकरं माषादिका- ड: (7) वंशभारं हरति वहति आवहति वा वांशभारिक: one who either carries away, bears or helps in lifting up, a load of bamboos. (8) प्रस्थं सम्भवति प्रास्थिकः producing a Prastha (measure). (9; द्रोणं. पचति द्रौणी (अण) or द्रौणिकी a woman who can cook a Throna of corn. (10) प्रस्थं परिमाणं अस्य प्रास्थिक: That to whicha Prastha is the measure. (11) अष्टकं पाणिनीयं a treatise of Panini consisting of 8 chapters. (I2) पञ्चदशः स्तोमः a portion of the . Vedic hymn consisting of 15 Mantrams. (13) श्वेतच्छत्रमर्हति श्वैतच्छत्रिक: one who deserves a white umbrella viz one deserving the throne. (14) विरागं नित्यमर्हति वैरंगिकः one who has abandoned the world. (15) शिरः छेदं नित्यमर्हति शीर्षछेद्यः one fit to be beheaded. दण्ड्यः one who deserves punishment. वध्यः one who ·[77] यत् ष्टम् ॥ तदर्हति कडंकरीयः ॥ गौः ॥ कडंकर्यः ॥ दक्षिणीयः ।। दक्षिण्यः ॥ स्थालीबिलं अर्हन्ति स्थालीबिलीयाः ॥ स्थालीबिल्याः ॥ पाकयोग्या इत्यर्थः ॥ यज्ञियः ॥ आत्विजीनः ॥ यत् घः इत्या या इतश्चोर्य ठजेवौत्सर्गिकः स्मृतः ॥ पारायणं वर्त्तयति पारायाणिकः ॥ छात्रः ।। तौरायणिकः ॥ यज- मानः ॥ चान्द्रायणिकः ॥ तपस्वी ॥ संशयं आपन्नः सांशयिकः ॥ योजनं गच्छति यौजनिकः ॥ पथिकः ॥ पन्थानं नित्यं गच्छति पा- कन् इतः परं कालवाचि शब्दादेव ठत्रादयः ॥ अवानिवृत्तं आड्निकम् ॥ मासं अधीष्टः भृतः भूतः भावी वा मासिकः ॥ न्थः ॥ ण deserves to be killed. 3761; one who deserves to be adored. कडंकरं अर्हति कडङ्करीयः or कडकर्यः one that lives on straw riz a bullock. दक्षिणीयः (छ) or दक्षिण्यः (यत्) A Brahmin who deserves Dakshina. स्थालीबिलीया: (छ) or स्थालीबिल्या. (यत्) Rice fit to be cooked in a sthali or pot. यज्ञियः (धः) one fit to perform a sacrifice. अत्विजीन: (ख) one performing a sacrifice. ठञ् termination cases: -Fxamples. (1) पारायणं वर्तयति पारायणिकः one who recites veda viz a pupil. (2) संशयं आपन्न: सांशश्यक: one who is doubting. (3) योजनं गच्छति यौजनिकः one who travels 8 miles (yojana). पन्थानं गच्छति पथिकः (कन्) a journeyman; traveller. पन्थानं नित्यं गच्छति पान्थः (ण:) a habitual traveller. Hereafter the 7 &c particles appear in cases where words denoting only time occur. (1) अट्टानिर्वृत्तं आहिकं Done by the day-time.

·Lroj मासं भूतः बलः मास्यः मासीनः ॥ द्वादशाहस्य दक्षिणा द्वादशा- यत् खञ् हिकी ॥ प्रावृषि दीयते कार्य वा प्रावृषेण्यम् ॥ शारदम् ॥ काला- एण्य दिति निवृत्तम् ॥ यथाकथाचदीयते कार्य वा याथाकथाचम् ॥ हस्ते- न दीयते कार्य वा हस्त्यम् । कर्णवेष्टनेन सम्पादि कार्णवेष्टनिकम् । यत् मुखं । तेन शोभते इत्यर्थः । कर्मणा सम्पद्यते कर्मण्यम् । शौर्यम् । यत् वेषेण सम्पद्यते वेष्यः । नटः । सन्तापाय प्रभति सान्तापिकः । यो- यत् गाय प्रभति योग्यः । यौगिकः । कर्मणे प्रभवति कार्मुकम् । समयः यत् उकन् (2) मासं अधीष्टः भृतः भूत: भावी वा मासिकः one working for a month in return for a present; for wages; or one old by a month or about a month. (3) मासम्भूतः मास्य: (यत् ) मासीन: (ख) old by one month. (4) द्वादशाहस्य दक्षिणा द्वादशाहिकी a Dakshina given in द्वादशाह viz, a sacrifice occupying 12 days. (5) प्राऋषि दीयते कार्यम् वा प्रावृषेण्यं (एण्य) that which is found or offered in the Pravrisha season. शरदि शारदं (अण) what is offered in Sarad season (summer). (1) याथाकथाचं (ण) given somehow. (2) कर्णवेष्टनेन सम्पादि कार्णवेष्टनिक what is adorned with rings &c on the ears viz face. (3) कर्मणा सम्पद्यते कर्मण्यं (यत्) that which can be effected by work. वेभ्यः (यत्) one who earns his livelihood by Vesha viz, an actor. (4) सन्तापाय प्रभवति सान्तापिक: one suffering from anxiety or uneasiness. योगाय -योग्यः यत्) यौगिक: a fortunate man. कर्मणे प्रभवति कार्मुकं (उकञ्) a bow fit for or used in battle.

·यत् [19]] प्राप्तोऽस्य सामायिकम् । ऋतुः प्राप्तोऽस्य आर्तवम् । काल्यम् । अप शीत। इन्द्रमहः प्रयोजनं अस्य ऐन्द्रमहिकम् । व्याकरणसमापनीयम् । एकं अगारं प्रयोजनं अस्य ऐकागारिकः । चोरः । इति ठअधिकाराः। सर्वत्रार्थेषु पूर्वेषु खणं पौंसमिति स्मृतम् ॥ स्त्रीवत्पुंवदिति प्रोक्तं वत्यर्थे न नौ न हि ॥ ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवत् । अधीते । मधुरायामिव मधुरावत् । स्व- ने प्राकारः । चैत्रस्येव चैत्रवत् । मैत्रस्य गावः । वत्यन्तं अव्ययम् ॥ खतलौसर्वशब्देभ्यो विशेषविहितैस्सह ॥ स्त्रियाः भावः स्त्रैणम् । स्त्रीत्वम् । स्त्रीता । पुंसो भावः पौंस्नम् । पुंस्त्वं । पुंस्ता । गोः भावः गोत्वम् । गोता ॥ - (5) समयः प्राप्तोस्य सामयिक: Befitting the occasion. ऋतुः आर्तवं (अ) Becoming the Rithu season. काल: - काल्यं (यत्) Befitting the time. (6) इन्द्रमहःप्रयोजनमस्य ऐन्द्रमहिकं That which is befitting the Indra festival. व्याकरणसमापनीयं Tending to the completion of Vyakarana. ऐकागारिकः एकमगार प्रयोजनमस्य one who fixes his eye on one house only viz a thief or robber. This closes the ठ terminations. स्त्रोणं Relating to woman. पोस्नं Relating to men. वित् Like a woman. पुंवत् Like a man. (1) ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवत् Like a Brahmin; as if an equal with Brahmin. मधुरायामिव मधुरावत् As in Madura. चैत्रस्येव चैत्रवत् As if it were Chaitra's. वत्यन्तं अव्ययम् वत् Indeclinable. (1) गोः भावः गोत्वं (त्व) गोता (तल) The nature or ·অস্থ [80] खान्तं ली तलतन्तु स्त्रियां पुंसीमनिच् स्मृतः ॥ प्रयोर्भावः प्रथिमा । उचितस्य भावः औचित्यम् । औचिती । जङ इमनिच स्य कर्म भावो वा जाड्यम् । दूतस्य भावः कर्म वा दूत्यम् ॥ यत् भावकर्मार्थका एव मन्येऽपि खलु सुग्रहाः ॥ साधिकारागताचं इतो निरधिकारकाः ॥ यथा ॥ मुद्गानां भवनं क्षेत्रं मौद्गीनम् । ब्रैहेयम् । शालेयम् । ख ढक् ढक यव्यम् । यवक्यम् । षष्टिक्यम् । तिल्यम् । तैलीनम् । सर्वपथान् यत् यत् यत् यत् खन् characteristic of a cow. Note-वं-Nenter; तल्- Feminine; इमनिच् -Masculine. पृथोः भावः प्रथिमा (इमनिच Greatness or magnificience. उचितस्य भावः औचित्यं (ष्य) 0 औचिती Fitness; aptitude; capability. जडस्य कर्म भावो व जाड्यं (यक्) Foolishness or foolish act. दूतस्य कर्म भावो व. दूत्यं (यक्) The duty of a messenger or embassy. Similarly, the particles signifying भाव and कर्म are to be declined. Here follow special casesthe general being at an end. (1) मौद्गीनं (ख) मुद्ानां मवनं क्षेत्रं The soil on which green peas are reared. त्रैहेयं (ढ) The oil where Vrihi corn is sown. शालयं ( उक्) The field whereon Sali crop is reared. यव्यं (यत्. or यवक्यं (यत्) The soil where Yava corn is sown. षष्टिक्यं यत्) The soil whereon Shashtika (60 days' crop) is sown. तिल्यं यत् । तैलीनं खत्र) The field in which gingelly seeds are sown. (2) सर्वपथीनः (ख) सर्वपथान् व्याप्नोति Pervading all ways or in all directions.

·[811 खः व्याप्नोति सर्वपथीनः । आप्रपदं प्राप्नोति आप्रपदीनः । पटः । पुत्र- पात्रं अनुभवति पुत्रपौत्रीणः । अध्वानं अलं गच्छति अध्वनीनः ।। अध्वन्यः । अमित्राभिमुखं: सुष्टु गच्छति अभ्यमित्रयः । अभ्यमि- यत् त्रीयः । अभ्यमित्रीणः । एवमन्येऽपि संकीर्णाः ज्ञेयाः । गौः अ- यत् स्यास्तीति गोमान् । दण्डी । दण्डिकः । शिखावलः । एवं अन्येपि मतुप इन् बलंच मत्वर्थीयाः सुग्रहाः ॥ इत्थं सर्वे ऽपि सम्पूर्णा वाचकास्तद्धिता इह ॥ (3) आप्रपदं प्राप्नोति आप्रपदीनः(ख) Reaching down to the ankle. (4) पुत्रपौत्रं अनुभवति पुत्रपौत्रीणः (ख) In possession or enjoyment till his sons and grandsons life-time. (5) अध्वानं अलं गच्छति अध्वनीन: (ख) or अध्वन्यः (यत्) a journeyman or habitual traveller. (6) अभ्यमित्र्य: (यत्) or अभ्यामित्रीयः (छ) अभ्यमित्रीणः (ख) one who faces the enemy. एवमन्येऽपि संकीर्णा ज्ञेयाः So are others. अथ मत्वर्थीया The following illustrate मत् terminations. (1) गौः अस्य अस्मिन् वा अस्ति गोमान् (मतुप्) one who has cows. दण्डी (इन्) or दाण्डकः (ठन् one who has a stick in his hands. शिखावल: (वलच्) one who has a top-knot. एवं अन्येऽपि मत्वर्थीयाः सुग्रहा; other words with मत् &e terminations are to be similarly dealt with, This closes the वाचकतद्धिता:- .

·[821 अथ घेतकतद्धिताः॥ अव्ययखं विभक्तिलं प्राप्तास्ते तसिलादयः ॥ कस्मात् कुतः । सर्वस्मात् सर्वतः । बहुतः । यत्र । तत्र । क ! कुत्र । इत्यादयः । विग्रहे प्रयोजनाभावेन उपोक्षिताः ॥ अनव्ययरूपा यथा ॥ कुत्सितो भिषक् भिषक्पाशः। द्वितीय एव द्वैतीयीकः । तार्ती- यीकः । आब्यो भूतपूर्वः आढ्यचरः । कृष्णस्य भूतपूर्वो गौः ल- प्णरूप्यः । कम्णचरः । अतिशयेन आन्यः आव्यतरः । आव्य- तमः । लघुतरः । लघुतमः । लघीयान् । अतिशयेन पचति पचति तराम् । तचतितमाम् । प्रशस्तः । पटुः पटुरूपः । प्रशस्तं पचति This begins the stai class. Indeclinable. कस्मात् कुतः (तसिल्) whence( Ablative). सर्वस्मात् सर्वत: from all(Ablative). बहुतः from many (Ablative). 95 (T) where. 19 There. * or * Where?. अनव्ययरूपा यथा-Declinable. कुत्सितो भिषक् भिषकपाश: Quack-doctor. द्वितीय एव द्वैतीयीक: Second, तार्तीयीक: Third. आन्यो भूतपूर्वः आक्ष्यचरः a person who was once wealthy. कृष्णस्य भूतपूर्वो गौः कृष्णरूप्य: or कृष्णचरः That was once with Krishna. अतिशयेन आत्यः आध्यतरः wealthier (comparative). आन्यतमः wealthiest of all (Snperlative). लघुतरः Lighter (Comparative). लघुतमः Lightest (Superlative). लघीयान् Lighter (Comp). लाषष्ठ: Lightest (Superlative). अतिशयेन पचति पचतितरां cooking better (Comparative). varanni cooking best (Superlative. प्रशस्तः पटुः पटुरूप: Exceedingly clever.

·[831 पचतिरूपम् । ईषदूनो विद्वान् विद्वत्कल्पः । विद्वद्देश्यः । विद्वद्दे- शीयः । ईषनूनं पचति पचतिकल्पम् । पटुप्रकारः पटुजातीयः । अश्व इव प्रतिकृतिः अश्वकः । चञ्चेव चञ्चा । जीविकार्थी अविके- याः । वासुदेव इव प्रतिकृतिः वासुदेवः । शिवः । स्कन्दः । शि- लेव शिलेयम् । शैलेयम् । कुशाग्रमिव कुशाग्रीया । बुद्धिः । का- कतालामव काकतालीयम् । अभूत तद्भावे च्विः । अकृष्णं कृष्णं सम्पद्यमानं करोति कृष्णीकरोति । कृष्णीभवति । गङ्गीस्यात् । मा- त्रीकरोति । उच्चसूकरोति । विचेतीकरोति । कृत्स्नं शस्त्रं अग्निः सम्पद्यते अग्निसाद्भवति । अनीभवति । राजाधीनं करोति राजसा- करोति । विप्राधीनं करोति विप्रत्राकरोति । देवं देवत्रा। वन्दे । देवे देवत्रा । रमे । इत्यादि । कृष्णीभवतीत्यारभ्य अव्ययानि ॥ प्रशस्तं पचति पचतिरूपं cooking well. ईषद्नो विद्वान् विद्वत्कल्प: or विद्वद्देश्यः or विद्वद्देशीयः approaching the standard of a learned man; a proficient. ईषदूनं पचति पचतिकल्पं a tolerably clever cook. पटुप्रकारः पटुजातीयः Looking like a clever or able man, अश्व इव प्रतिकृतिः अश्वक: Counterfeit (form) of horse. चश्चेव चश्चा a figure of a man made of straw. जीविकार्थी अविजया: These indicate the class of words which signify what is to be a source of livilihood and not what is to be a barter or sale. वासुदेवइव प्रतिकृति: वासुदेवः Idol of Vasudeva. शिव; Idol of Siva. स्कन्दः Idol of God Subramania. शिलेव शिलेयं or शैलेयं Resembling a stone. कुशाग्रमिव कुशाग्रीया । बुद्धिः sharp as a Koosa grass. काकतालमिव काकतालीयं. accidentally brought about. अभूततद्भावे चिः --- Indeclinable particle f:. अकृष्णं कृष्णं सम्पद्यमानं करोति कृष्णीकरोति कृष्णीभवति makea ·1841 समासान्ताः स्वार्थिकास्तु तद्धिताः केचन स्मृताः ।। समासवृत्तौ तेषां तु विग्रहस्तु प्रदर्शितः । पुनस्वरूपविज्ञप्त्यै लिख्यन्तेऽत्रापि केचन ॥ तवाव्ययीभावसमासान्ता यथा ।। शरदः समीर्ष उपशरदम् । उपराजम् । उपचर्मम् । उपचर्म । उपनदम् । उपनदि । उपपौर्णमासम् । उपपौर्णमासि । उपसमि- धम् ! उपसमित् । उपगिरम् । उपगिरि । तत्पुरुषे यथा ॥ द्वे अंगुली प्रमाणं अस्य व्यंगुलम् । निर्गतं अंगुलिभ्यः निरंगुलम् । or becomes black. गंगीस्यात् will become Ganga. मात्रीक- रीति Becomes a mother. उच्चक्षकरोति cause one to look up विचेतीकरोति make one unconscious or senseless. कृत्स्नं शस्त्रं आग्निः सम्पद्यते अग्निसाद्भवति or अग्नीभवति Becomes or is turned into fire. राजाधीनं करोति राजसात्करोति Surrender to the king. विप्राधीनं करोति विप्रना करोति Surrender to a Brahmin देवं देवत्रा। वन्दे;त्रा Accusative). देवे देवत्रा । रमे (त्रा Locative) कृष्णीभवतीत्यारभ्य अव्ययानि; Indeclinable. The Tadhita particle here under mentioned has no seperate significance; but its analysis though dwelt upon in Samasa Vrithi is also referred to in a passing way in what follows:- तत्र अव्ययीभावसमासान्ताः- Avyayibava Samanthas. शरदः समीपं उपशरदं near the Sarada season or approaching the Sarad season. 3975 next to the king. उपचर्मम् or उपचर्म next to the skin, उपनदं or उपनदि adjoining the river. उपपौर्णमासं or उपपौर्णमासि close to the Full-Moon day. उपसमिधं or उपसमित् near the Samith. उपगिरं or उपगिरि near the mountain. तत्पुरुषे यथा-Thathpurusha compound; Examples. द्वे अंगुली प्रमाणं अस्य व्यंगुलं measuring two inches. निर्गतं अंगुलिभ्यः निरंगुलं measuring over an inch. सर्वा रात्रिः ·- [85] सर्वा रात्रिः सर्वरात्रः । पूर्व रात्रेः पूर्वरात्रः । द्वयोः रात्रचोस्स- माहारः द्विरात्रम् । परमराजः । अतिराजः । उच्चमाहः । कृष्ण- सखः । अतिश्वः । वराहः । उत्तरसक्थम् । मृगसक्थम् । फलक- मिव सक्थि फलकसक्थम् । समाहारे यथा । द्विनावम् । त्रिनावम् । नावोऽर्ध अर्धनावम् । बञ्जलम् । द्यञ्जलि । कुब्रह्मः । कुब्रह्मा । महाब्रह्मः । महाब्रह्म । चित्रागौः चित्रगवी । पुमान्गौः पुंगवः । बहुव्रीहौ यथा ॥ उतदशाः । दीर्घसक्थः । जलजाक्षः । पञ्चा- गुल्म् । दारु । द्विमूर्धः । त्रिमूर्धः । अविद्यमाना प्रजा यस्य सः अप्रजाः अप्रजसौ अप्रजसः । सुप्रजाः । अमेधाः । सुमेधाः । युवतिर्जाया यस्य सः युवजानिः । उद्भन्धिः । पूतिगन्धिः । सुर- ॥ सर्वरात्रः the whole night. 'पूर्वम् रात्रे: पूर्वरात्रः The fore-part of the aight. द्वयो: रात्र्योः समाहारः द्विराचे Two nights put together. परमराज: Excellent king. अतिराजः Supreme king. उत्तमाहः a fine day; a har py day. कृष्णसखः a friend of Krishna. अतिश्वः । वराहः greater than a dogs viz a pig. उत्तरसक्थं The hind-part of a man's thigh. फलकसक्थं The hind thigh resembling aplaak. द्विनावं Two ships put together. mari three ships put together. नाको अर्धम् अर्धनावं one half of a ship. .यंजलं or "संजलि Two hand-fuls. कुब्रह्मः or कुब्रह्मा a bad Brahmin. चित्रा मौः चित्र- गत्री a pretty cow. धुमान् गौः पुंगवः a bullock. . - बहुव्रीहिसमासांता: Bakavrihi Compound. उपदशाः about 10; 9 or 11. दीर्घसक्थः with long thighs. जलजाक्ष: Lotus-eyed person. पश्चांगुलं दारु) measuring five inches. द्विमूर्ध: Two-headed person. त्रिमूर्षः Three-headed person. अविद्यमाना अजा यस्य स: अप्रजा: अप्रजसौ one without & child or issue. एव Thus. अमेधा: ]diot. सुमेधाः sage; wise man. युवतिर्जाया यरूप स: युवजानिः one having a young wife. उद्गन्धिः with blown out fragrance. पूतिगन्धि: Emitting bad b ·[86] मिगन्धिः । सूपस्य गन्धो लेशो यस्मिन् सूपगन्धि भोजनम् । पद्म गन्धि । द्वौ दन्तौ यस्य द्विदन् द्विदन्तौं द्विदन्तः । महायशस्क: महायशाः । द्वन्द्वे यथा । वाक्त्वचम् । त्वक्त्रंभम् । शमीटषद- म् । वाक्त्विषम् । छनोपानहम् । सर्वसमासान्ता यथा । अर्धर्चः । बड्डुचः । विष्णुपुरम् । विमलापं सरः । राजधुरा । रम्यफ- थः । पद्मनाभः । क्वचित्समासान्ता न ॥ यथा ॥ सुराजा । अ- तिराजा। किंराजा । किंसखा । किंमौः । अराजा । असखा ॥ एवमन्येऽपि विज्ञेयां यथा लक्ष्यं विचक्षणः । odour. सुरभिगन्धिः Ermitting good odour. सूपगन्धि having a small quantity of Daul Trial with the fragrance of a lotus. द्वौ दन्तो यस्य सः द्विदन् द्विदन्तौ having only two teeth. महायशस्कः or महायशाः oue far-famed or renowned. Dwandva Compounds. Example:- वाक्लचं Union of mouth and skin. त्वक्वज Union of skin and garland. शमीषदं collection of Sami creepers anil stones, atq Union of mouth and light. छत्रोपानहं Umbrella rand shoe together. सर्वसमासान्ताः Sarva Samasa Compounds. Example:- अर्धः one half of a Rig-aVedic hymn. a one who studies the Rig. Farge Town of Vishnu. विमलापं a clear water tank. राजधुरा Burden of a king. रम्यपथः an admirable road. पद्मनाभः one with a lotus-like Navel pit. क्वचित्समासान्ता न No Samasantha in certain cases. Example:- TFT a good king. Per a bad friend. किंपी: a bad cow. भराजा ome not asking. असखा ·[87] अलेखिषतनास्माभिर्य तु विस्तरभीरुभिः ।। सुखबोधाय रचिते वृत्तिविग्रहसङ्घहें । तृतीया वृत्तिरभवत्सम्पूर्णा तद्धिताभिया । ॥*॥ इति तद्धितवृत्तयः ॥*॥ अथ वृत्तयः । कृतो बहुविधास्तत्र.कत्यसंज्ञास्तु केचन ॥ ते कर्तृकर्मभावेषु विद्यमानास्त्रिधा स्मृताः । तत्र कर्तरि कृत्यो यथा ॥ वसतीति वास्तव्यः । पच्यन्ते स्वय- मेव पचेलिमाः । माषाः । भिद्यन्ते स्वयमेव भिडेलिमानि । काष्टा- - a friendless person. Other Tádhitha compounds should be similarly dealt with; they are omitted here lest they should occupy too much space in this small treatise; Tlie third part ,viz, Thadhitha Vrithi of this Vrithi Vigraha Sangraha treatise closes here. Krid Vrithi. We now proceed to treat of Krid Vrithi:- There are many Krid suffixes; some of them are named कृत्य, they govern कर्ता, कर्म and भाव. (1) Examples of कर्तरिकृत्य are, वसतीति वास्तव्यः, one who resides, Sufix तव्य and Root वस्. पच्यन्ते स्वयमेव पचेलिमाः (माषाः) Black grain that grows of itself. भियन्ते स्वयमेव भिदलिमानि (काष्टानि) Logs of wood that break of themselves. suffix. केलिमर &roots पच् and भिद्.

·[887. नि । कर्मणि यथा । पक्तव्यः । पचनीयः । ओदनोमवता। भावे यथा । कर्त्तव्यम् । करणीयम् । वा । भवता । इति कृत्याः । कालत्रये कर्तरि स्युः केचन वुल्तृजादयः ॥ यथा ॥ करोतीति कर्ता । कारकः । हर्ता । हारकः । नन्दयति नन्दनः । मदयति मदनः । मधू सूदयंति मधुसूधनः । गृवातीति ग्राही । पचतीति पचंः । प्रतिष्ठतीति प्रस्थः । उत्पिबतीत्युल्पिवः । . (2) Examples of कर्मकृत्य are, पक्तुं योग्य: पक्तव्यः or पचनीय: (ओदनों भवता) Food that ought to be cooked by you. suffix तव्य or अनीय and root पच्. (3) Examples of भावकृत्य, कर्तव्यं or करणीयं भवता) Action by yonie your action. suffix तव्य or अनीय and root कृ. Thus ends कृत्यप्रत्यय. ण्वुल तच् and other Krid suffixes in addition to governing a mai are used in all the three tenses. (1) करोतीति कर्ता or कारक: The doer or maker. suffix t,or ण्वुल ie अकं and root कृ. (2) हरतीति हत्ता or हारक: one who takes away by force; plunderer. The same suffix and root हृ, (3) नन्दयतीति नन्दनः, one who delights others. suff ल्यु(अन) and root नन्द. मदनः and मधुसूदन: &c are formed in the same way. (4) गृहाति प्राही one who receives. suffix इन् and root गृह. (5) पचतीति पच: one who cooks. suffix अच्: and root पन्. (6) प्रतिष्टते इति प्रस्थ: One who starts. Suffix क and: root fit with a. (7) उत्पिवतीति उत्षिवः one who drinks. suffix श and ·[89] उज्जियतीति उज्जिधः । उद्धमति उमः । ददाति ददः । दा- यः । गायति मायकः । गायनः । कुम्भं करोति कुम्भकारः । शं- करः । खे शेते ख़शयः । कुरुषु चरति कुरुचरः । पुरः सरति पुरःसरः । अग्रतस्सरः । अग्रेसरः । पूर्वः सरति पूर्वसरः । कर्म- करः । शब्दकारः । श्लोककारः । कलहकारः । स्तम्बं करोति root it with उत्. उज्जिघ्रः and उद्धमः are also formed in the same way. (8) ददातीति ददः or दायः one who gives. suffix a or and root दा. (9) गायतीति गायक: or मायन: a professional singer. suffix थकन् and ण्यु (अन) and root गै. The above nine examples are forange, without any word at the beginning; the following are examples of सोपपद, with a word at the beginning. (1) कुंभं करोतीति कुंभकार:, a potter. suffix अण and root कृ. (2) शं करोतीति शंकरः, one who does good ie Godson suffix 37 and roots and si indeclinable. (3) खे शेते खशयः, one who sleeps in the sky. same suffix and root शी. (4) कुरुषु चरतीति कुरुचर:, one who is wandering about in the land of Kurus. same suffix and root चर. पुरस्सरः अगुवस्सरः and अग्रेसर: all meaningone whosees in front are formed in the same way. The first words are indeclinable. (5) पूर्व: सरतीति पूर्वसरः, one who goes in front. The first word is in this case a noun. (6) क्रर्म करोतीति कर्मकारः, one whodoes workie servant suffix 2 and roots (7) शब्दकार: one who makes noise. श्लोककार: one who ·[90] स्तम्बकरिः । ब्रीहिः। शरुत्करिः । वत्सः । फलानि गृहाति फले- अहिः । आत्मानं बिभर्तिइति आत्मभरिः ॥ जनं एजयति जनमेज- यः ॥ स्तनं धयति स्तनन्धयः ॥ नाडिं धमति नाडिन्धमः ॥ कूलं उद्रुति कूलमुद्रुनः ॥ कूलं उद्वहति कूलमुहहः ॥ अभ्रं लेदि अभ्रंलिहः ॥ प्रस्थं पचति प्रस्थम्पचा ॥ स्थाली ॥ मितंपचा ॥ नखंपचा ॥ विधुं तुदतीति विधुन्तुदः ॥ सूर्यं न पश्यन्ति असूर्य- पश्याः ॥ राजदाराः ॥ पाणयो ध्मायन्ते एप्विति पाणिन्धमाः ॥ composes slokas; and कलहकार: have अण for their suffix and कृ for their root. (8) स्तम्बं करोतीति स्तम्बकरि:(व्रीहिः) grains growing Inxuriantly; suffk 5. (9) शकृत्करि:(वत्सः) The calf that is always puping stools; suffix इन्. (10) फलानि गृहातीति फलेगहिः The tree that bears fruit, so is not the locative of 5 but is only another form of it. (11) आत्मानं बिभर्तीति आत्मम्भरिः one who fills his belly; a glutton. suffix the same. (I2) जनं एजयतीति जनमेजयः one who makes others tremble-the name of a king. suffix खश् and root एजि (causal); of the same kind are the following: स्तनन्धयः नाडिन्धमः कूलमुद्रुजः कूलमुद्वहः अभ्रंलिहः प्रस्थपच: मितंपचः नलंपचः विधुन्तुदः सूर्यन्नपश्यन्तीति असूर्यम्पश्याः wives of kings who never see the sun.. (13) पाणयः ध्मायन्ते एष्विति पाणिन्धमाः roads; because people clap their hands when they walk in the dark to frighten away serpents. suffix the same; but in the last the suffix instead of governing कर्ता governs the अधिकरण.

·[91] पन्थानः ॥ प्रियं वदति प्रियंवदः ॥ वाचं यच्छति वाचयमः ।। सर्व कषति सर्वकषः ॥ क्षेमंकरः ॥ अनाढ्यः आढ्योभवति आढ्यं- भविष्णुः ॥ आव्यम्भावुकः ॥ पुनः पुनः कषायं पिबन्ति कषाय पायिनः ॥ गान्धाराः ॥ दर्शनीयं आत्मानं मन्यते.दर्शनीयम्मन्यः॥ दर्शनीयमानि ॥ करणे यथा ॥आशितो भवत्यनेन आशितम्भवः । ओदनः ॥ अनाढ्यं आढ्यंकुर्वत्यनेन आढ्यंकरणम् ॥ भावे यथा ॥ आशितंभवम् । वर्तते ॥ इति कालत्रयसाधारणाः कृतः ॥ अथ (14) प्रियं वदतीति प्रियवदः one who talks pleasingly. suffix खच् (अ) and root वद्. वाचंयमः one who is silent; सर्वङ्कषः one who thinks deep; क्षेमंकरः one who does good; are all formed in the same way. 15. अनान्यः आन्योभवतीति आक्ष्यम्भाविष्णुः or आन्यम्भावुकः (one who was once poor and has become rich) suffix. खिष्णुच or खुकञ् Rt. भ. N. B. In compounds (11 to 15) the ending of the first words आत्मन् &जन &c is not the termination of the accusative but only an augment मुम्. पुनः पुनः कषायं पिबन्तीति कषायपायिनः (Persons who drink decoction frequently) suffix. णिनि and Rt. पा. दर्शनीयं आत्मानं मन्यते दर्शनयिमन्यः or दर्शनीयमानी (one who thinks oneself beauti. ful) ie prides oneself on one's beauty suffix at or forfat In the following examples, the suffix governs the करण आशितो भव.यनेन आशितम्भवः (Food ie That by which one becomes satisfied). suffix a and Rt. 4. BATTİ BELİ- कुर्वन्त्यनेन आन्यंकरणम् (that by which a poor man is made rich. suffix same and Rt. F. The following is an example in which the suffix governs भाव. आशितभवम् (being satisfied). The following are used only in the Past tense. कर्तरि कृतः- ·[10] भूताधिकारीयाः कर्तरि यथा ॥ अग्निष्टोमेन इष्टवान् अनिष्टोमया- जी ॥ मातुलं हतवान् मातुलघाती ॥ वृत्रं हतवान् वृत्रहा ॥ अग्नि चितवान् अग्निचित् ॥ पारं दृष्टवान् पारश्वा ॥ राजानं योधितवान् राजयुध्वीं ॥ मन्दुरायां नातः मन्दुरजः ॥ पंकात जातं पंकजं ॥ पुमांसं अनुजातः पुमनुजः ।। न जातः अनः ॥ निष्ठासंज्ञाः कर्तृकर्ममावेषु त्रिविधाः स्मृताः॥ क्रमेण यथा ॥ भुक्तवान् ॥ भवानोदनं ॥ भुक्तः ॥ ओदनोभवता ॥ गतं ॥ तेन ॥ 1. अग्निष्टोमेन इष्टवान् अग्निष्टोमयाजी (one who has performed the FASTA sacrifice). 2. मातुलं हतवान् मातुलंघाती (one who has killed one's maternal uncle; ie Krishna) 1 and 2. suffix. fof. 8. वृत्रं इतवान् वृत्रहा (He who has killed the giant वृत्र ie Indra) 4. आनं चितवान् अग्निचित् (one who has performed the अमिचयन sacrifice) 3 & 4. suffix. विप्. 5. पारं दृष्टवान् पारश्वा (one who has seen the ex. treme limits). 6. राजानं योधितवान् राजयुवा suffix. कनिप्& Rt दृश & युध्. 7. मन्दुरायां जात: मन्दुरजः 8. पङ्कात् जातं पङ्कजं 9. पुमांसमनुजातः पुमनुजः (one who is born after a son 10. न जातः अजः 7 to 10. suffix. t & Rt. जन्. The following are called निष्ठा & govern कर्ता कर्म & 7 these also are used only in the Past tense. कर्तरिकृत्. I. भुक्तवान् (भवानोदन) you hare taken your meals.) suffix. तवत् Rt. भुज्. कर्मणिकृत् 2. भुक्तः (ओदनः भवता) the food has been eaten by you! past pass part. ita भावक़्त. 3. गतं (तेन) His going.

·॥ [981 इच्छाधीपूजनार्थेभ्योनिष्ठास्याद्वर्त्तमानके ॥ यथा ॥ राज्ञां मतं इष्टं । बुद्ध ज्ञातं । पूजितं अञ्चितं ॥ इत्यादयः ।। इति भूताधिकारीयाः ॥ लादेशा विविधाः कर्तृकर्मभावेषु सम्मताः ॥ कर्तृलादेशो भूते यथा ॥ ससादं सेंदिवान् ॥ उवास उषिवान् । शुश्राव शुश्रुवान् ॥ वर्तमाने यथा ॥ पचन् । पचमानः ॥ भवि- प्यति यथा ॥ कटं करिष्यन् ॥ करिष्यमाणः ॥ कर्मलादेशः वर्त- माने यथा ॥ पच्यमानः ओदनस्तेन । भविष्यति यथा ॥ करिष्य- माणः घटः तेन ॥ भावे लादेशो यथा ॥ भूयमानम् ॥ तेन ॥ लक्ष- णे यथा ॥ शयानाः ॥ भुञ्जते यवनाः ॥ हेतौ यथा ।। अधीयानो वसति ॥ अध्ययनाय वसतीत्यर्थः ॥ इति लादेशाः ॥ Exceptions: In the case of roots meaning to device' know', or adore', the suffix ल denotes the Tiresent & not the past. eg. मतं इष्टं बुद्धं and ज्ञातं पूजितं अचिंतं. Float are of three kinds; they govern an or भाव. कर्तरि eg. Past. ससादेति सेदिवान् ; उबासे ति अपवान् ; शुश्रा वति शुश्रुवान्. suffix. वसु Past Participle. Pres. पचतीति पचन् or पचमानः suffix. अत् or आन or मान pres. part. Future. करिष्यन् or करिष्यमाण: sufix अत् or आनः or मान fut. part. कर्म past none. presa पच्यते इति पच्यमानः (that which is cooked) suffix. आन or मान. Fut. करिष्यमाणः (that which is to be done) भाव eg. भूयमानं (being the state) suffix. आन ·1943 खलीः केचन कृतः कर्मभावार्थकाः द्विधा ॥ कर्मणि यथा ॥ ईषत्करः ॥ सुकरः ॥ दुष्करः ॥ घटस्तेन ॥ ईष- त्पानः ॥ सोमोभवता ॥ भावे यथा ॥ इषदाढ्यंभवं ॥ भवता । इति खलाः ॥ वर्तमाने च भूते च भवन्त्येव ह्यणादयः ॥ यथा ॥ वायुः । पायुः ॥ कारुः । इत्यादयः ॥ केचित्त्वव्ययरूपास्स्युः कृतः क्खापत्ययादयः ॥ यथा ॥ भुक्त्वा व्रजति ॥ भोक्तुं ब्रजति ॥ भोजभोज ब्रजति ॥ एवमन्येऽपि भूतार्था वर्तमानार्थका अपि ॥ भविष्यदर्थकाचापि सुविज्ञेयाविचक्षणैः ।। सुखबोधाय रचिते वृत्तिविग्रहसङ्ग्रहे ॥ तुरीयैषा हि कद्दत्तिस्सम्पूर्णा समभूत्तराम् ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीगणेशाय नमः ॥ The following are in these govern all & 172 कर्मणि eg. ईषत्करः; सुकरः; दुष्करः suffi. खल्, भाव. eg. ईषदाक्ष्यं भवं. The following ey & other suffixes denote both the past & the present arra ay: &c. Some suffixes are indeclinables these are त्वा तुमुन् and war and denote either the past or the future. eg. भुक्त्वा ब्रजति past. भोक्तुं व्रजति fut. भोज भोजं जति He goes out as often as he eats which he does 'frequently. The student should make out on the same prin. ciples other compounds of which the above are examples. 'Phus ends the 4th मृत्ति of this book. वृत्तिविगृहसङ्ग्रह ·[25] 1 अथ समाद्यन्तवृत्तयः ।। सनाधन्ता भ्वादयश्च धातवो द्विविधा मताः । तेभ्यो दशलकारास्युद्विविधेभ्यो लडादयः ॥ लड्डिटौ लुट् तथा लृट् च लेडोटी लङ् लिङौ ततः ।। लुङ् लुङौ चौते दश ते लेट् छन्दोमात्रगोचरः ॥ वर्तमानक्रियावृत्तेर्धातोः प्रायेण लडवेत् ॥ लिट तु भूतानद्यतनपरोक्षे परिकीर्तितः ॥ लुडनद्यतने काले भविष्यति भवेदयम् ॥ लूइविष्यति शुद्धस्याद्विध्यादौ लोट् तथाशिषि ॥ - -- Sanadyanta vrithi. सनाद्यन्ता:- Roots are of two kinds, सनाद्यन्त and वादि. सनाद्यन्त are those that are formed by the adding of AF Fry and other terminations to any root or nominal base. They are of twelve kinds corresponding to the twelve terminations. are also divided into ten classes called conjugations. तेभ्योदश: These are divided in ten different tenses namely. लट् लिट् लुट् लूट लेट् लोट् लङ् लिङ् लुङ् लुङ् of these he is made use of only in the vedas. qahra:- As a rule E (present tense) denotes the present; and fee (perfect tense, any past event not seen by the person and that has not occurred since 12 the night previous. लुडनद्यतनेः लुट् (first future) denotes an event that is to occur after twele this night. लड्भविष्यति:- लड् (second future) that which is to 'oc.cur before twelve this right: - ·. [961 भूतेनद्यतने लइस्यात् लोडर्येष्वेव लिङ् भवेत् ॥ भूतसामान्यकालार्थवृत्तेर्षातोस्तु लुङ् मतः ॥ हेखादौ स्यादनिष्पत्तौ क्रियाया लुङ् भविष्यति ॥ पुनश्च ते त्रिधा कर्तृकर्मभावार्थकास्स्मृताः ॥ अष्टादशस्युरादेशालकाराणां तिबादयः ॥ तेषां तु पूर्व नवकं परस्मैपदसंज्ञकम् ॥ आत्मनेपदमित्याहरुत्तरं नवकं बुधाः ॥ प्रत्येकं नवके तब प्रथमो मध्यमस्तथा ।। उत्तमश्चेति पुरुषास्त्रिधाद्य नवके ततः ॥ विध्यादलोट- लोट् (imperative) implies command, benediction &c. मतेनद्यतने.- लङ् (imperfect) denotes any past event that has occurred before twelve last night, but which might have been seen by the speaker: लोडर्थेष्वेष.- लिङ् is divided into two.. . विधिलिङ् (potential) and आशीलिङ् (Benedictive); of which, the former is used in command &c while the latter is used only in benediction, भूतसामान्य.- लुङ् (aorist) denotes any past event that has occurred since twelve last night. हेत्वादौसात्.- लू (conditional or 3rd futured is used in those conditional sentences, in which the non-performance of an action is implied. 9.72Verbs are coujugated in three voices! namely; कतरि कर्मणि & भावे ie active, passive and impersonal. BTZICE. There are eighteen terminations for each of the ten tenses; nine of which are used in the Parasmipada, and the other nipe in the Atmanipada. FRIT. There are also three persons.

·[7] तिप्तस् अयश्च सिप् थस्था मिन्वस्मसइति क्रमात् ॥ त्रिकं त्रिकं हि प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञितम् ॥ एवं द्वितीयनवके तातांझाः प्रथमः स्मृतः ।। थासाथां वं द्वितीयः स्यादिड्वहि महिड्डुत्तमः ॥ • तिर्थे युष्मदि संति मध्ययोऽस्मदितूत्तमः ॥ शेषे प्रथमएकहि बहुत्वक्रमतो भवेत् ॥ शबायो विकरणा मध्ये धारलकारयोः ॥ - वस् . . - प्रथमपुरुष third person. 'मध्यमपुरुष second person. 'उत्तमपुरुष first person. The terminations of the Parasmipada are:( sing. dual plural प्रथमपुरुष:- तिप् तस 'झि. मध्यमपुरुषः- सिप 'थस् 'थ उत्तमपुरुष:: मिप of the Atmanipada:are:. प्रथमपुरुषः आता मध्यमपुरुषः थास् आथां उत्तमपुरुषः इट् वहि महि तिङर्थेयुष्मदि: When the termination.denotes युष्मद् as the author of the action then the verb is in the 77- मपुरुष (second person). अस्मदितु- And when it denotes अस्मद् the verbis in the उत्तमपुरुष (first person). शेषेप्रथमः When it denotes any other as the author then the verb is in the प्रथमपुरुष (third person). एकद्वि.&c - The singular, dual and plural forms are used according as the nominative is singular, dual •or plural. 378169:- 79 and otbér .conjugational signs come between the root and the terminations. i ·[98] धानामपि रूपाणि लिख्यन्तेऽत्र मसङ्गतः ॥ अकर्माणस्सकर्माप्पो द्विकर्माणस्त्रिधा हि ते ॥ सकर्मकेभ्यो धाबुभ्यो लकाराः कर्तृकर्मणोः । स्युरकर्मकधातुभ्यो लकाराः कर्तृभावयोः ॥ दशगण्यों विभज्यैव धातुपारायणादिषु ॥ पठितास्तत्क्रषेणैव लिप्यन्तात्र ते मया ॥ धू- सत्तायाः ॥ अयं धातुः शब्बिकरणः परस्मैपदी अकर्मकः तत्र कर्तरि वर्तमाने - Since the FTTT roots are conjugated in the same way as the fa, and since the latter are the inore important opes; we shall first of all treat of the latter. Verbs are either अकर्मक (intransitive) or सकर्मक (transitive); सकर्मक roots govern an object, or sometimes two; while the former have no object to govern. सकर्मकेभ्यो सकर्मक roots are used either in the active voice ie कर्तरि 'or in the passive (कर्मणि) while अकर्मक roots are used either in the active voice ieft or the impersonal भावे. दशगण्यां Panini divides roots into ten classes. We treat of them in the same order as observed therein: Active voice. भू(सत्तायां) to be or become शब्धिकरण (Ist conj,. परस्मैपदी. अकर्मक (intr). लट् or Present tense. Sing Dual Plural. एकवचनं द्विवचनं बहुवचनं भवति भवतः भवन्ति भवसि भवथः भवथ 1st pers भवामि भवामः .. भवामः - 3rd pers 2nd pers ·[9] rird wird Person. सः भवति तौं भवतः . 1st Person, लट् (Present.) प्रथमपुरुषै- प्रथमपुरुष- प्रथमपुरुषबहु- कवचनान्त: (द्विवचनान्तः वचनान्तः Singular Dual Plural ते भवन्ति मध्यमपुरुषै-) मध्यमपुरुष मध्यमपुरुष 2nd Person. कवचनान्तः (द्विवचनान्तः बहुवचनान्तः त्वं भवसि युवां भक्थः यूर्य भक्थ उत्तमपुरुषै- उत्तमपुरुष- उत्तमपुरुषबहु- कवचनान्तः द्विवचनान्तः वचनान्त अहं भवामि आवां भवावः क्यं भवामः अनद्यतनपरोक्षभूते लिट् (Perfeet tense) हि बहु बभूव बभूवतुः बभूवुः बभूविथ बभूवथुः बभूव बभूव बभूविव बभूविम अनद्यतनभविष्यति लुट् (Ist future.) भविता भवितारी भवितारः भवितासि भवितास्थः भवितास्थ भक्तिास्मि भवितास्वः भवितास्मः भविष्यति लुन् (2nd future.) भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति भविष्यसि भविष्यथः भविष्यथ भविष्यामि भविष्यावः भविष्यामः उ प्र म उ 444 ·1100 विध्यावाशिषा: लोट् . (imperative mood.) Sing Dual. Plur भक्तु भवतां. भवन्तु मवतात प्र भव भवतात भवतम् भवत 444 भवानि भवाव भवाम अनद्यतनभूते लङ् (Imprfect tense) अभवत् अभवताम अमवन् अभवः अभवतम् अभवत अभवम् अभवाव अभवाम प्र विध्यादौ लिङ् (potential mood.) भवेत् भवेताम् भवयुः भवः भवेतम् भवेत. भवेयम् भवेव भवेम म आशीलिङ् (benedictive mood.) 씨되 피 भूयात् भूयास्ताम् भूयामुः भूयाः भूयास्तम् भूयास्त भूयासम् भूया.व भूयास्म भूते लुङ् (aorist Variety ist) অমুর म अभूताम् अभूतम् अभूव अभूवन् अभूत अभूम उ अभूवम् ·Dual Plur प्र म उ [1011 हेतुहेतुमद्भावादी भविष्यतिलुङ (Conditional or 3rd future) Sing अभविष्यत् अभविष्यताम् अभविष्यन् अभविष्यः अभविष्यतम् अभविष्यत अभविष्यम् अभविष्याव. अभविष्याम एधवृद्धौ (To increase) अयं धातुरात्मनेपदी (Atmanipada) : अकर्मकः Intr तत्र कर्तरि लट् (Present tense.) एधते एधेते एधन्ते एधसे एघेथे एधध्वे एधे एधावहे एधामहे लिट् (Perfect tense) एधाञ्चके एधाञ्चक्राते एघाञ्चक्रिरे एधाञ्चक एधाञ्चक्राथे एधाञ्चक एधाञ्चके एधाञ्चलवहे एधाञ्चकमहे 때 최 뇌 "प्र म Or प्र भ उ प्र एधाम्बभूव एधाम्बभूवतुः एधाम्बभूवुः एधाम्बभूविथ एधाम्बभूवथुः एषाम्बभूव एधाम्बभूव एधाम्बभूविव एधाम्बभूविम एधामास एधामासतुः एधामासुः एधामासिथ एधामासथुः एधामास एघामास एधामासिव एधामासिम लुद् (1st future) एधिता एपितारौ एधितारः एधिवासे एधितासाथे एधिताध्ये एधिताहे एधिताखहे एवितास्महे म म उ ·TOP म म म उ म लुट " (ad Tutars. Sing Dual Plur एविष्यते मुधिष्येते एधिष्यन्ते एविष्यसे... - एधिष्येथे एधिष्यध्वे एविष्ये एविष्यावहे एधिष्यामहे लोट् (Imperative.) एधताम् एघेता एधन्ताम् । एधख एघेथाम् एधध्वम् एधै एधावहै एधामहै लङ् (Imperfect) ऐधत ऐघेताम् ऐधन्त ऐधथाः ऐधेथाम् ऐधध्वम् ऐधे ऐधावहि ऐधामहि विधिलिङ्(Potential) एधेत एधेयाताम् एधेरन् एधेथाः एधेयाथाम् एर्ध्वम् एधेय एधेवहि ए महि आशीलिङ्(Benedictive) एधिषीष्ट एधिषीयास्ताम् एधिषीरन् एधिषीष्ठाः एधिषीयास्थाम् एधिषीध्वम् एधिषीय एधिषीवहि एधिषीमहि लुङ् (Aorist Vth Variety.) ऐधिष्ट ऐधिषाताम् ऐधिषत ऐधिष्ठाः ऐधिषाथाम् ऐधिड्वम् ऐधिध्वम् ऐधिषि ऐधिष्वहि ऐधिष्महि प म प्र. म उ म ia ·1103] 1- 444 लृ (Conditional or 3rd Future) Sing Dual Plur ऐधिष्यत . ऐधिष्येताम् ऐधिष्यन्त ऐधिष्यथाः ऐधिष्येथाम् ऐधिष्यध्वम् ऐघिष्ये ऐधिष्यावहि ऐधिष्यामहि Other roots of the first conjugation are conjugated n this way. विज्ञेयाश्शबिकरणा एवमन्येऽपि धातवः ॥ 2nd Conjugation. लिख्यन्ते लुग्विकरणधातुरूपाण्यतः परम् ।। अद-भक्षणे (To eat.) अयं धातुः लुग्विकरणः परस्मैपदी सकर्मकः तत्र कर्तरि लट् (Present) अत्ति अंतः अदन्तिं अत्सि अत्थ अमि अहा अद्भः Fase (Perfect.) जंघास जैक्षतुः जाः जघसिथ जंक्षथुः जक्षं म अत्थ: म जधास जघस जक्षिव जक्षिम 44म पक्षे (ie or.) आद. आदतुः आदिथ आदथुः आद आदिव आदुः आद आदिम ·1104 प्र लुट् (Ist Future.) Sing Dual अत्ता अत्तारौ अत्तासि अत्तास्थः अत्तास्मि अत्तास्वः म Plur अत्तारः अत्तास्थं अत्तास्मः 4 मम . प्र भ लूट (2nd Future.) अत्स्यति अंत्स्यतः अत्स्यन्ति अत्स्यासि अत्स्यथः अत्स्यथ अत्स्यामि अत्स्यावः अत्स्यामः लोट् (imperative.) .अत्तुं अत्ताम् अदन्तु आत्तात् अद्धि। अत्तात् अत्तम् अत्त अदानि अदाम लङ् (Imperfect) आदत् आत्ताम् आदन आदः आत्तम् आत्त आदम् आह आद्म विधिलिङ् (Potential.) अद्यात् अद्याताम् अगुः अद्याः अद्यातम् अद्यात अद्याम् अद्याव अद्याम उ अदाब श्र म म ·[I05] प्र म उ आशीलिङ् (Benedictive) Sing Dual Plur अद्यात् अद्यास्ताम् • अद्यासुः अद्याः अद्यास्तम् अद्यास्त अद्यासम् अद्यास्व अद्यास्म लुङ् (Aorist 2nd Variety) अघसत् अघसतां अघसन् अघसः अधसतं आवसत अघसं अघसाव. अघसामः प्र म 444 लुङ् (Conditional or 3rd Future) आत्स्यत् आत्स्यता आत्स्यन् आत्स्यः आत्स्यतं आत्स्यत आत्स्यं आत्स्याव आत्स्याम वस आच्छादने (to clothe) अयं आत्मनेपदी सकर्मकः (Transitive) तत्र लट् (Present tense) वस्ते वसाते वसते वस्से वसाये वध्वे वसे वस्वहे वस्महे लिट् (Perfect) ववसे ववसाते वघसिरे दवसिषे ववसाये ववसिध्वे ववसे ववसिबहे ववसिमहे त्र म उ 444 ·1106] 444 प्र म प्र म लुट Ist Future) Sing Dual Plur वसिता वसितारौ वसितारः वसितासे वसितासाथे वसितावे वसिताहे वसितास्वहे वसितास्महे लुट् (2nd Future) वसिष्यते कसिष्यते वसिष्यन्ते- वसिष्यसे वसिष्येथे वसिष्यध्वे वसिष्ये वसिष्यावहे बसिष्यामहे लोद् Imperative. वस्तां वसातां वसतां वस्व वसाथ वध्वं वसै वसावहै वसामहै लङ् Imperfect. अवस्त अवसाता अवसत अवस्थाः अवसाथां अवसि. अवस्वहि . अवस्महि विधिलिङ् Potential. वसीत वसीयातां वसीरन् वसीथाः वसीयाथां वसीध्वं वसीय वसीवहि वसीमहि आशीलिङ् Benedictive. वसिषीष्ट वसिषीयास्तां वसिषीरन् वसिषीष्ठाः वसिषीयास्थां वसिषीध्वं वसिषीय वसिषीवहि वसिषीमहि प्र म अवध्वं उ . प्र म उ a4 म ·'[107] अवसिष्ट .. 44 444 लुङ् Aorist Vta Variety. Sing Dual Plur अवसिषाता अवसिषत अवसिष्ठाः अवसिषाथा अवसिध्वं अवसिषि अवसिष्वहि अवसिष्महि Conditional or 3rd Futurė. अवसिष्यत अवसिष्येतो अवसिष्यन्त अवसिष्यथाः अवसिष्येथों अवसिष्यध्वं अवसिष्ये अवसिष्यावहि अवसिष्यामहि एवं अन्येपि लुम्विकरणाः धातवः चोध्याः ॥ Other roots of this class ought to be conjugated in the same manner. अथ लुविकरणाः 3rd Conjugation. हु-दानादनयो (to sacrifice.) अयं धातुः परस्मैपदी सकर्मकः (ie transitive) तत्र लट् (Present tense) जुहोति जुहुतः जुवति जुहोषि जुहुथः जुहुथ जुहोमि जुहुवः जुहुमः प्र म उ लिन (Perfect.) प्र म. जुहवांचकार जुहवांचक्रतुः जुहवांचक्रुः जुहवांचकर्थ जुहवांचक्रथुः जुहवांचक्र जुहवांचकार जुहवांचकम मुखांचकर जुहवांचव ':

·no8]] Or में Sing Dual Plur जुहवांबमूव जुहवांबभूवतुः जुहबांबभूवुः जुहवांबभूविथ जुहवांबभूवथुः जुहवाबभूव जुहकांबभूव जुहवांबभूविव जुहवांबभूविम् उ 'or 4.4म जुहवामास जुहवामासतुः जुहवामासुः जुहवामासिथ जुहवामासथुः जुहवामास जुहवामान जहवामासिव "जुहवामासिम or म मुहाव जुहविथ जुहोथ जहुवतुः जुहुवथुः जुहाव जुहव जुहुविव जुहुविम प्र लुट् (Ist future) होता होतारौ होतासि होतास्थः होतांस्मि होतास्वः न्म होतारः होतास्थ होतास्मः. उ प्र लूट (2nd future) होप्यति होण्यतः होष्यसि होष्यथः होप्यामि होण्यावः होष्यन्त्रि होष्यथ होप्यामः . .

·11097 + म लोद (Imperative) Sing -Dual जुहोत्तु) जुहुता जुहुतात् । जुहुधि जुहुतं Plur : जुतु म जुहुन जुहुतात् जुहवानि उ म उ 'अजुहवं प्र म: उ जुहवाव जुहवामः लङ् Imperfect) अजुहोत् अजुहुती अजुहवः अजुहोः अजुहुतं अजहुत अजुहुव 'अजुहुम विधिलि (Potential) जुहुयात् जुहुयाता जुहुयुः जुहुयाः जुहुयातं जुहुयात जुहुया जुहुयात जुहुयाम आशीलिङ् (Benedictive) हूयात् हूयास्तां हूयासुः हूयाः हूयास्तं हूयास्त हूयास्व हूयास्म लुङ् (Aorist IVth Variety) अहौषीत् अहौष्टां अहौषुः अहौषीः अहौष्टं अहौष्ट अहौषं अहौष्व अहौष्म लृङ् (Conditional or 3rd Future) अहोण्यत् आहोष्यतां अहोप्यन् अहोष्यः अहोष्यत अहोष्यत अहोष्यं अहोष्याव अहोप्याम म उ हूयासं प्र म j ·प्र उ म [10] माङ् मानेशब्दे च (to measure. 3rd Conjugation) अयं धातुः आत्मनेपदी(Atm) सकर्मक (Tran) तत्र कतरि लट् (Present) Sing Dual Plur मिमीते मिमाते . मिमते मिमीषे मिमाथे मिमीध्वे मिम मिमीवहे मिमीमहे fese (Perfect) ममे ममाते ममिरे ममिषे ममाथे ममिध्वे ममे ममिवहे ममिमहे लट् (Ist Future) माता मातारौ मातारः मातासे मातासाथे माताध्वे माताहे मातास्वहे मातास्महे स्लृट् (2nd Future.) मास्यते मास्येते मास्यन्ते मास्यसे मास्येथे मास्यध्वे मास्ये मास्यावहे मास्यामहे लोट् (Imperative.) मिमीतां मिमातां मिमतां मिमीप्व मिमाथां मिमीध्वं मिमै मिमावहै मिमामहै लङ् (Imperfect.) अमिमीत अमिमातां अमिमत अमिमीथाः अमिमाथां अमिमीध्वं अमिमि अमिमीवहि अभिमीमहि प्र म उ प्र म ज al 4 म ·[HI उ विधिलिङ् Potential. Sing Dual Plur प्र मिमीत मिमीयाताम् मिमीरन म मिमीथाः मिमीयाथाम् मिमीध्वम् मिमीय मिमीवहि मिमीमहि आशीर्लिङ् Benedietive. मासीष्ट मासीयास्ताम् मासीरन् म मासीष्ठाः मासीयास्थाम् मासीघ्वम् मासीय मासीवहि मासीमहि लुङ् (Aorist 1Vth Variety.) अमास्त अमासाताम् अमासत अमास्थाः अमासाथाम् अमाध्वम् अमासि अमावहि अमास्महि लुङ् Conditional or 3rd Future. अमास्यत अमास्येताम् अमास्यन्त अमास्यथाः अमास्येथाम् अमास्यध्वम् अमास्ये. अमास्यावहि अमास्यामहि इत्थं श्लुविकरणाः अन्येऽपि धातवः ऊह्याः । Other 3rd conjugation roots are conjugated in the 44 प्र sarne manner. ॥ अथ श्यन्विकरणाः || IVth Conjugation दिवु-क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदखमका- न्तिगतिषु ॥ अयं धातुः कचिदकर्मकः ॥ चित्सकर्मकः ॥ परस्मैपदी तत्र लट् Present tense. दीव्यति दीन्यतः दीव्यन्ति दीव्यसि दीव्यथः दीव्यय उ दीव्यामि दीव्यावः दीव्यामः म ·प्र .. देविता म . म EIIT अनद्यतनपरोक्षभूते लिट् (Perfect tense ) Sing Dual .Plur प्र ... : दिदेव दिदिवतुः दिदिबुः दिदेविथ दिदिवथुः दिदिव दिदेव दिदिविव दिदिविम अनद्यतनभविष्यति लुट् (Ist fnture.) देवितासै देवितारः देवितासि देवितास्थः देवितास्थः देवितास्मि देवितास्वः देवितास्मः भविष्यति लुट्. (2nd future.) देविष्यति देविष्यतः देविष्यन्ति देविष्यसि देविष्यथः देविष्यथ देविष्यामि देविष्यावः देविष्यामः लोट् Imperative.. दीव्यतु दीव्यताम् दीव्यतात दीव्यन्तु दीव्य दीव्यतात् । दीव्यतम् दीव्यतः दाव्यानिः दीव्याक दीव्याम लङ् Imperfect. अदीव्यतः अदीव्यताम् अदीव्यन अदीव्यः अदीव्यतम् अदीव्यत अदीव्यम् अदीव्याक . अदीच्यामा farefee Potential) दीव्येत्, दीव्येताम्। दीव्येयुः दीव्येः दीव्येतम्, दीव्येत दीव्येयस. दीव्येक दीव्येम उ उ म ·[1]3] प्र म उ म उ प्र मा आशीर्लिङ् (Benedictive) Sing Dual Plural. दीव्यात् दीव्यास्ताम् दीच्यासुः दीव्याः दीव्यास्तम् दीव्यास्त दीव्यासम् दीव्यास्व. दीव्यास्म लुङ् (Aorist 5th Variety) अदेवीत् अदेविष्टाम् अदेविषुः अदेवीः अदेविष्टम् अदेविष्ट अदेविषम् अदेविष्व अदेविष्म en (Conditional or 3rd Future) अदेविष्यत् अदेविष्यताम् अदेविष्यन् अदेविष्यः 'अदेविष्यतम् अदेविष्यत अदेविष्यम् अदेविष्यावः अदेविष्याम जनी-प्रादुर्भावे (To produce.) अयं धातुः आत्मने- पदी (Atmanipada.) अकर्मकः तत्र लट(Present tense) जायते जायेते जायन्ते. जायसे जायेथे जायध्वे. जाये जायावहे जायामहे लिट् (Perfect.) जज्ञे जज्ञाते जज्ञिरे अज्ञिषे जज्ञाथे जज्ञिध्ये जज्ञे जज्ञिवहे जज्ञिमहे लुट (1st Future) अनिता. जनितारी जनितारः जनितासाथे जनिताध्वे जनिताहे. जनितावहे.. जनितास्महे.. प्र म उ म . जनितासे ·[114] . प्र म उ प्र म उ प्र म उ लुट् (2nd Future.) Sing Dual Plur जनिष्यते जनिष्यते जनिष्यन्ते जनिष्यसे जनिष्येथे जनिष्यध्वे जनिष्ये जनिष्यावहे जनिष्यामहे लोद (Imperative mood.) जायताम् जायेताम् जायन्ताम् जायच जायेथाम् जायध्वम् जायै जायावहै जायामहै लङ् (Imperfect tense) अजायत अजायेताम् अजायन्त अजायथाः अजायेथाम् अजायध्वम् अजाये अजायावहि अजायामहि विध्यादौ लिङ् (Potential mood.) जायेत जायेयाताम् ज़ायेरन् जायथाः जायेयाथाम् जायेध्वम् जायेय जायेवहि जायेमहि sarantiese (Benedictive) जनिषीष्ट जनिषीयास्ताम् जनिषरिन् जनिषीष्ठाः जनिषीयास्थाम् जनिषीध्वम् जनिषीय जनिषीवहि ननिषीमहि लुङ् (Aorist Vth Variety.) अजनि । अजनिषाताम् अजनिषत अजनिष्ट अजनिष्ठाः अजनिषायाम् अजानिध्वम्-बम अजनिषि अजनिष्वहि अजनिष्महि प्र में उ न म ·[115] 42म मकः (Trans) लुङ् (Conditional or 3rd Future.) Sing: Dual Plur अजनिष्यत अजनिष्येताम् अजनिष्यन्त अजनिष्यथाः अजनिष्येथाम् अजनिष्यध्वम् अजनिष्ये अजनिष्यावहि अजनिष्यामहि ॥ एवं अन्येऽपि धातवो विज्ञेयाः ।। Other roots ought to be conjugated in the same way ॥ अथ नुविकरणाः ॥ पुञ्-अभिषवे अयं धातुः श्रुविकरणः उभयपदी (Para & Atm) सक- परस्मैपदी (Paras) तत्र लट् (Present tease.) सुनोति सुनुतः मुन्वन्ति म सुनोषि सुनुथः सुनुथ सुनोमि सुन्वः-सुनुवः सुन्मः-सुनुमः आत्मनेपदी (Atm) लट् (Present.) सुनुते सुन्वाते मुन्वते सुनुषे सुन्वाथे मुनुध्वे सुन्वे मुन्वहे - सुनुवहे सुन्महे - मुनुमहे परस्मैपदी लिट् (Perfect.) सुषाव सषुवतुः सुषुवुः सुषोथ । मुषविथ सुषुवयुः सुषुव सुषुविव मुषुविम सुषव प्र उ म म उ मुषाव) ·[116] प्र प्र म उ 444 आत्मनेपदी लिट् (Perfect) Sing dnal. plural सुषुवे सुषुवाते. सुषुविरे सुषुविषे. सुषुवाथे सुषुविध्वे सुषुवे मुषुविक्हे मुषुविसहे. Parasm (Ist future) सोता सोतारौ सोतारः सोतासि सोतास्थः सोतास्थ सोतास्मि सोतास्वः सोतास्मः आत्लेपदी लुट् (Ist Future.) सोता सोतारौ सोतारः सोतासे सोतासाथे सोताध्ये सोताहे सोतावहे सोतास्महे परस्मैपद लुट् (2nd future) सोष्यति सोष्यतः सोष्यन्ति सोप्यसि सोप्यथः सोप्यथ सोप्यामि सोष्यावः सोप्यामः आत्मनेपदी लृट् (2nd Future) सोप्यते सोप्यते सोष्यन्ते सोष्यसे सोष्यथे सोष्यध्वे सोप्ये सोष्यावहे सोप्यामहे TENGT SIE (Imperative.) सुनुताः सुन्वन्त सुनु-सूनुतात् सुनुतं सुनुत मुनवानि मुनवाव मुनवाम प्र म प्र म प्र मुनोतु-सुनुनात् म ·म सुनुध्वं प म (117] आत्मनेपदी लोट् (imperative.) Şing Dual Plur सुनुतां मुन्वाता सुन्वता सुनुप्क सुन्वायां सुनकै सुनवावहै सुनवामहै परस्मैपदी लङ् (Imperfeer) असुनोत् अमुनुत असुन्वन् असुनोः असुनुतंः असुनुत असुनवं असुन्व-असुनुव असुन्म-असुनुम आत्मनेपदी लङ्.(Imperfect) असुनुत असुन्वाता असुन्वत असुबुथाः असुन्वायां असुनुध्वं असुन्वि असुन्वहि-असुनुवहि असुन्माहि-असुनुमहिः परस्मैपदी विधिलिङ् (Potential.) सुनुयात सुनुयाता सुनुयुः म सुनुयाः सुनुयातं सुनुयातः सुनुयां सुनुयाव सुनुयाम आत्मनेपद विधिलिङ् (Potential) सुन्वीत सुन्वीयाता. सुन्वीरन् सुन्वीथाः सुन्वीयाथां सुन्वीध्वं सुन्वीय सुन्वीवहि सुन्वीमहि परस्मैपदी आशीर्लिङ् (Benedictive mood.) सूयात मूयास्तां सूयासुः म सूयाः सूयास्तं सूयास्त सूयार्स सूगास्व सूयास्म म म उ. प्र. उ ·म 44भ 118 आत्मनेपदी आशीलिंङ (Benedictive) Singular Dual Plural प्र सोषीष्ट सोषीयास्ता सोषीरन् सोषीष्ठाः सोषीयास्था सोषीध्वं सोषीय सोषीवहि सोषीमहि परस्मैपदी लुङ Aorist Vth Variety. असावीत् असाविष्टां असाक्षुिः असावी असाविष्टं असाविष्ट असाविर्ष असाविष्व असाविष्म आत्मनेपदी लुङ् (Aorist 1 Vth Variety) असोष्ट असोषाता असोषत असोष्टाः असोषाथां असोई उ असोषि असोष्वहि असोष्महि (Conditional or 3rd Future) असोष्यत् असोष्यतां असोष्यन् असोष्यः असोष्यतं असोप्यत असायं असोष्याव असोप्याम आत्मनेपदी लुङ् (Conditional or 3rd future) असोष्यंत असोष्येतां असोष्यन्त असोष्यथाः असोध्येथा असोप्यध्वं असोष्ये असोप्यावहि असोष्यामहि एवं अन्येपि बोध्याः॥ Other roots of the 5th conjugation should be similarly conjugated. अथ शविकरणः (VIth Conjugation) तुदव्यथने ॥ अयं धातुः शविकरणः ॥ उभयपदी सकर्मकः (Transitive) म म ·२- 44 म REM [119] तत्र परस्पैपदी लट् (Present.) Sing Dual Plur तुदति तुदतः तुदन्ति तुदासि तुदथः तुदय तुदामि तुदावः 'तुदामः आत्मनेपदी लट् . (Present tense) तुदने तुइते तुदन्ते तुदसे तुदेथे तुदध्ये तुदे तुदावहे. तुदामहे 'परस्मैपदी लिट् (Perfect tense) तुतोद तुतुदतुः तुतुदुः तुतोदिथ तुतुदयुः तुतुद तुतोद तुतुदिव तुतुदिन आत्मनेपदी लिट् (Perfect tense.) तुतुदे तुतुदाते तुतुदिरे तूतुदिषे तुनुदाथे तुतुदिध्वे तुतुदे तुतुदिवहे तुतुदिमहे पर लुट् (1st future) तोत्ता तोत्तारौ तोत्तारः तोत्तासि तोत्तास्थः तोत्तास्थ तोत्तास्मि तोत्ताखः तोत्तास्मः आत्मनेपदी लुट् (1st future.) तोत्ता तोत्तारौ तोत्तारः तोत्तासे तोत्तासाथे तोत्ताघ्वे तोताहे तोत्तावहे तोत्तास्महे 따회책 44म प्र ·I120] ...Plur 44 44 प्र म पर लुट् (Second Future.) :: Sing:....: Dual तोत्स्यति तोत्स्यतः तोत्स्यन्ति तोत्स्यसि : जोत्स्यथः तोत्स्यथः तोत्स्यामि तोत्स्थावः तोत्स्यामः आत्मनेपदी लृट् (Second Future.) तोल्स्यने तोत्स्येने तोत्स्यन्ते तोत्स्यले तोत्स्येथे तोत्स्यध्वे तोत्स्ये न्तोत्स्यावहे तोत्स्यामहे पर लोट् (Imperative.) तुंदतु - तुदतात् तुदताम् तुदन्तु तुद-तुदतात् तुदतम् तुदत तुदानि तुदाव तुदाम आत्मनेपदी लोट् (Imperative) तुदतां तुदेतां तुदन्तां लुदव तुदेथां तुदै तुदावहै तुदामहै परस्मैपदी (Parasm) लङ् (Imperfect tense) अनुदल अतुदत अतुदन् अतुदः अतुदतं अतुदत अतुदं अतुदाव अतुदाम आत्मनेपदी (Atm) लङ् (1mperfect tense) अतुदत अतुदेता अतुदन्त अतुदथाः अतुदेथां अतुदध्वं अतुदे अतुदावहिं अतुदामहि म म तुदवं म म उ म ·FI2I] प्र 44 प्र म परस्मैपदी (Parasm) विधिलिङ् (Potential) Sing Dual Plural. तुदेत् तुदेताम् तुदेयुः तुदेः तुदेतम् तुदेत तुदेयम् तुदेव तुदेम आत्मनेपदी (Atm) विधिलिङ (Potential) तुदेत तुदेयाताम् तुदेरन् म तुदेथाः तुदेयाथाम् तुदेध्वम् तुदेय सुदेवहि तुदेमाहि परस्मैपदी Parasm आशीलिङ् Benedictive. तुद्यात् तुद्यास्ताम् तुद्यासुः तुद्याः तुद्यास्तं तुद्यास्त तुद्यासम् तुद्यास्व तुद्यास्म आत्मनेपदी आशीलिङ् Benedictive तुत्सीष्ट तुत्सीयास्ताम् तुत्सीरन् तुत्सीष्ठाः तुत्सीयास्थाम् तुत्सीध्वम् तुत्सीय तुत्सीवहि तुत्सीमहि परस्मैपदी लुङ् Aorist 1v Variety अतौत्सीत् अतौत्ताम् अतौत्सुः अतौत्सीः अतौत्तम् अतोत्त अतौत्सम् अतीत्व अतौत्स्म आत्मनेपदी लुङ् Aorist IV Variety अतुत्त अतुत्साताम् अतुत्सत अतुत्थाः अतुत्साथाम् अतुङ्कम् अतुत्सि अतुत्वहि अतुत्स्महि k प्र म प्र म उ म म ·[122] प्र म प्र म परस्मैपदी लुङ् Conditional tense or 3rd Future Sing Dual Plur अतोत्स्यत् अतोत्स्यतां अतोत्स्यन् अतोत्स्यः अतोत्स्यतं अतोत्स्यत अतोत्स्यं अतोत्स्याव अतोत्स्याम आत्मनेपदी लुङ् Conditional tense or 3rd Future अतोत्स्यत . अतोत्स्येतां अतोत्स्यन्त अतोत्स्यथाः अतोत्स्येथां अतोत्स्यध्वं अतोत्स्ये अतोत्स्यावहि अतोत्स्यामहि एवं अन्येऽपि शविकरणा विज्ञेयाः ॥ Other roots of the 6th Conjugation should be similarly conjugated. अथ श्नम्विकरणाः VI1 Conjugation. रुधिर-आवरणे Besiege. अयं धातुः श्नम्विकरणः ॥ उभयपदी । सकर्मकः Tran !! परस्मैपदी तत्र लट् Present tense रुणद्धि रुन्धन्ति रुणसि रुणाधिन आत्मनेपदी लट् Present tense. रुन्धे रुन्धाते रुन्धते रुन्त्से रुन्धाथे रुन्ध्वे रुन्धे रुन्ध्वहे रुन्धमहे परस्मैपदी लिट् Perfect tense. रुरुधतुः रुरुधुः रुरोधिथ रुरुधथुः रुरोध रुरुधिव रुरुधिम प्र म रुन्धः रुन्ध्मः प म प्र रुरोध म ·[I23] प्र म उ म उ प्र म आत्मनेपदी लिट् Perfect tense. Sing Dual Plur रुरुधे रुरुधाते रुरुधिरे रुरुधिषे रुरुधाथे रुरुधिध्वे रुरुधे रुरुधिवहे रुरुधिमहे परस्मैपदी लुट् 1st Future. रोद्धा रोद्धारौ रोद्धारः रोखासि रोद्धास्थः रोद्धास्थ रोद्धास्मि रोद्धास्वः रोद्धास्मः आत्मनेपदी लुट् 1st Future. रोद्धा रोद्धारौ रोद्धारः रोडासे रोद्धासाथे रोद्धाध्वे रोद्धाहे रोद्धास्वहे रोद्धास्महे परस्मैपदी लट् 2nd Future. रोत्स्यति रोत्स्यतः रोत्स्यन्ति रोत्स्यसि रोत्स्यथः रोत्स्यथ रोत्स्यामि रोत्स्यावः रोत्स्यामः आत्मनेपदी लृट् 2nd Future. रोत्स्यते रोत्स्येते रोत्स्यन्ते रोत्स्यसे रोत्स्येथे रोत्स्यध्वे रोत्स्ये रोत्स्यावहे रोत्स्यामहे परस्मैपदी लोट् 1mperative. रुणद्ध-रुन्धात् रुन्धां रुन्धन्तु रुन्धि-रुन्धात् रुन्धं रुन्ध रुणधानि रुणधाव रुणधाम प्र *. म उ प्र प्र म ·[124] म उ प्र म म म आत्मनेपदी लोट् 1mperative. Sing Dual Plur प्र रुन्धां रुन्धातां रुन्धता रुन्त्रच रुन्धाथां रुन्ध्वं रुणधै रुणधावहै रुणधामहै परस्मैपदी लङ् Imperfect teuse. अरुणत्-द् अरुन्धां अरुन्धन अरुणत्-द- अरुन्धं अरुन्ध अरुण, अरुन्धव अरुन्धम आत्मनेपदी (Atm) लङ् (1mperfect tense) अरुन्ध अरुन्धाताम् अरुन्धत अरुन्धाः अरुन्धाथाम् अरुन्ध्वम् अरुन्धि अरुन्ध्वहि अरुन्धमाहि परस्मैपदी विधिलिङ् (Potential.) रुन्ध्यात् रुन्ध्याताम् रुन्ध्युः म रुन्ध्याः रुन्ध्यातम् रुन्ध्यात रुन्ध्याम् रुन्ध्याव रुन्ध्याम आत्मनेपदी विधिलिङ् (Potential) रुन्धीत रुन्धीयाताम् रुन्धीरन् म रुन्धीथाः रुन्धीयाथाम् रुन्धीध्वम् उ रुन्धीय रुन्धीवहि रुन्धीमहि परस्मैपदी आशीर्लिङ् (Benedictive mood.) रुध्यात् रुध्यास्ताम् रुध्यासुः रुध्याः रुध्यास्तम् रुध्यास्त रुध्यासम् रुध्यास्व रुध्यास्म प्र प्र प्र ·[125]] म प्र म उ आत्मनेपदी आशीलिङ् (Benedictive.) Sing Dual Plur रुत्सीष्ट रुत्सीयास्ताम् रुत्सीरन् रुत्सीष्ठाः रुत्सीयास्थाम् रुत्सीध्वम् उ रुत्सीय रुत्सीवहि रुत्सीमहि परस्मैपदी लुङ् Aorist 2nd Varity. अरुषत् अरुधताम् अरुधन् अरुधः अरुधतम् अरुधत अरुधम् अरुधाव अरुधाम पक्षे (Or-4th Variety.) अरौत्सीत् अरौद्धाम् अरौत्सुः अरौत्सीः अरौद्धम् अरौद्ध अरौत्सम् अरौत्व अरौस्म अत्मनेपदी लुङ् (Aorist 4th Variety.) अरुड अरुत्साताम् अरुत्सत अरुडाः अरुत्साथाम् अरुध्वम् अरु त्वहि अरुत्स्महि परस्मैपदी लुङ् (Conditional or 3rd Future) अरोत्स्यत् अरोत्स्यताम् अरोत्स्यन् अरोत्स्यः अरोत्स्यतम् अरोत्स्यत अरोत्स्यम् अरोत्स्याव अरोत्स्याम आत्मनेपदी लुङ् (Conditional or 3rd future) अरोत्स्यत अरोत्स्येताम् अरोत्स्यन्त अरोत्स्यथाः अरोत्स्येथाम् अरोत्स्यध्वम् अरोत्स्ये अरोत्स्यावहि अरोत्स्यामहि इत्थं अन्येऽपि सधादयः बोध्या: Other roots of 7th should be similarly conjugated. 414944442 अरुत्सि म ·[1261 444 ॥ अथ तनादयः उविकरणाः ॥ VIII Conjugation Roots. तनु-विस्तारे (Spread.) अयं धातुः उविकरणः उभयपदी सकर्मकः (Transitive.) परस्मैपदी तत्र लट् (Present tense.) Sing Dual Plur तनोति तनुतः तन्वन्ति तनोषि तनुथः तनुथ तनोमि तन्वः-तनुवः तन्मः-तनुमः आत्मनेपदी लट् (Present tense) तनुते तन्वाते तन्वते तनुषे तन्वाथे तनुध्वे तन्वे तन्वहे -तनुवहे तन्महे -तनुमहे परस्मैपदी लिट् (Perfect tense) ततान तेनतुः तेनुः तेनिथ तेनथुः तेन ततान -ततन तेनिव तेनिम आत्मनेपदी लिट् (Perfect tense.) तेने तेनाते तेनिरे तेनिषे तेनाथे तेनिध्वे तेने तेनिवहे तेनिमहे पर लुट् (1st Future) तनिता तनितारौ तनितारः म. तनितासि तनितास्थः तनितास्थ तनितास्मि तनितास्वः तनितास्मः 4.मम प्र म प्र म उ प्र ·1127 प्र म उ प्र म उ आत्मनेपदी लुट् (Ist Future.) Sing Dual Plur तनिता तनितारौ तनितारः तनितासे तनितासाथे तनिताध्वे तनिताहे तनितास्वहे तनितास्महें परस्मैपदी लुट् (2nd future) तनिष्यति तनिष्यतः तनिप्यन्ति तनिष्यसि तनिष्यथः तनिप्यथ तनिष्यामि तनिष्यावः तनिष्यामः आत्मनेपदी लृट् (2nd Future) तनिष्यते तनिष्येते तनिष्यन्ते तनिष्यसे तनिष्येथे तनिष्यध्वे तनिष्ये तनिष्यावहे तनिष्यामहे परस्मैपदी लोट् (Imperative mood.) तनोतु-तनुतात् तनुताम् तन्वन्तु तनु-तनुतात् तनुतम् तनुत तनवानि तनवाव तनवाम आत्मनेपदी लोट् (Imperative.) तनुताम् तन्वाताम् तन्वताम् तनुष्व तन्वाथाम् तनुध्वम् तनवै तनवावहै तनवामहै परस्मैपदी लङ् (Imperfect) अतनोत् अतनुताम् अतन्वन् अतनोः अतनुतम् अतनुत अतनवम् अतन्व-अतनुव अतन्म-अतनुम 44 म प्र म उ 44म ·[1281 म उ म म आत्मनेपदी लङ् (Imperfect tense) Singular Dual Plural प्र अतनुत अतन्वाताम् अतन्वत अतनुथाः अतन्वाथाम् अतनुध्वम् अतन्वि अतनुवहि अतनुमहि? अतन्बहि अतन्महि) पर विधिलिङ् (Potential) तनुयात् तनुयाताम् तनुयुः तनुयाः तनुयातम् तनुयात तनुयाम् तनुयाव तनुयाम आत्मनेपदी विधिलिङ् (Potential) म तन्वीत तन्वीयाताम् तन्वीरन् तन्वीथाः तन्वीयाथाम् तन्वीध्वम् तन्वीय तन्वीवहि तन्वीमहि पर आशीलिङ(Benedictive) तन्यात् तन्यास्ताम् तन्याः तन्याः तन्यास्तम् तन्यास्त तन्यासम् तन्यास्व तन्यास्म आत्मनेपदी आशीलिङ् (Benedictive) प्र तनिषीष्ट तनिषीयास्ताम् तनिषीरन् म तनिषीष्ठाः सनिषीयास्थाम् तनिषीध्वम् उ तनिषीय तनिषीवहि तनिपीमहि पर लुङ् (Aorist v Variety) अतानीत् अतानिष्टां अतानिषुः अतानीः अतानिष्टम् अतानिष्ट अतानिषम् अतानिष्व अतानिप्म #444 म उ ·[129] प्र म अतनिषम् प्र म म म उ Or Sing Dual Plur अतनीत् अतनिष्टाम् अतनिषु: अतनीः अतनिष्टम् अतनिष्ट अतनिष्प अतनिष्म आत्मनेपदी लुङ् (Aorist 5th Variety) अतनिष्ट-अतत अतनिषाताम् अतनिषत अतनिष्ठाः -अतथाः अतनिषाथाम् अतनिड्वम्-ध्वं अतनिषि अतनिष्वहि अतनिप्महि परस्मैपदी लुङ् (Conditional or 3rd Future) अतनिष्यत् अतनिष्यताम् अतनिप्यन् अतनिष्यः अतनिप्यतम् अतनिष्यत अतनिप्यम् अतनिष्याव अतनिष्याम आत्मनेपदी लुङ् (Conditional or 3rd Future.) अतनिष्यत अतनिष्येताम् । अतनिप्यन्त अतनिष्यथाः अतनिष्येथाम् अतनिष्यध्वम् अतनिष्ये अतनिष्यावहि अतनिप्यामहि वं अन्येऽपि Others should be .conjugated similarly. ॥ अथ क्रयादयः ॥ डुक्रीञ्-द्रव्यविनिमये अयं धातुः भाविकरणः (1X Conjugation.) उभयपदी सकर्मकः (Transitive.) परस्मैपदी तत्र लट् (Present) कीणाति कीणीतः क्रीणन्ति कीणासि कोणीथः क्रीणीथ कीणामि कीणीवः कीणीमः म. 4 म प्र म ·[130] Dual प्र म ज प्र म उ प्र म आत्मनेपदी लट् (Present tense.) Sing Plur कीणीते कोणाते कोणते कीणीषे कीणाथे कीणीध्वे कोणे कीणीवहे कीणीमहे परस्मैपदी लिट् (Perfect.) चिकाय चिक्यितुः चिकियुः चिकायेथ चिकियथुः चिकिय चिकेथ चिकाय? चिकूय । चिकियिव चिकियिम आत्मनेपदी लिट् (Perfect) चिकिये चिकियाते चिकियिरे चिकियिषे चिकियाथे चिकियिट्वे-ध्वे चिकिये चिकियिवहे चिकियिमहे पर लुट् (1st future) केता क्रेतारौ क्रेतारः क्रेतासि केतास्थः क्रेतास्थ क्रेतास्मि केतास्वः क्रेतास्मः आत्मनेपदी लुट् (st future. केता केतारौ केतारः क्रेतासे क्रेतासाथे क्रेताध्वे क्रेताहे क्रेतावह क्रेतास्महे पर लुट् (Second Future.) क्रेष्यति क्रेप्यतः केप्यन्ति क्रेप्यसि केप्यथः केप्यथ क्रेप्यामि केप्यावः वेष्यामः उ प्र म उ प्र म उ 4 में म ·[161] म म उ म म म आत्मनेपदी लृट् (2nd Future.) Sing Dual Plur केष्यते ऋष्येते ऋष्यन्ते ऋष्यसे ऋष्येथे क्रेष्यध्वे ऋष्ये ऋष्यावहे वेष्यामहे परस्मैपदी लोट् (Imperative.) क्रीणातु-क्रीणीतात् क्रीणीतां क्रीणन्तु क्रीणीहि-कीणीतात् कीणीतं कीणीत कीणानि कीणाव कीणाम आत्मनेपदी लोट् (Imperative) कीणीतां कीणातां कीणतां कीणीव कीणाथां कीणीध्वं कोणे कीणावहै कीणामहै परस्मैपदी (Parasm) लङ् (Imperfect tense) अकीणात् अकीणीतां अकीणन् अकीणाः अकीणीतं अकीणीत अकीणां अकीणीव अकीणीम आत्मनेपदी लङ्(Imperfect.) अकीणीत अकीणातां अकणित अकीणीथाः अकीणाथां अकीणीध्वं अकीण अकीणीवहि अकीणीमहि परस्मैपदी विधिलिङ् (Potential.) कीणीयात् कीणीयातां कोणीयुः कीणीयाः कीणीयातं कीणीयात कीणीयां कीणीयाव कीणीयाम प्र म प्र म प्र म ·[132] प्र म प्र उ प्र म आत्मनेपदी विधिलि Potential. Sing Dual Plur कोणीत कीणीयाता कीणीरन् कीणीथाः कीणीयाथां कीणीध्वं कीणीय कीणीवहि कीणीमहि परस्मैपदी आशीलिङ् Benedictive. कीयात् कीयास्तां कीयासुः कीयाः कीयास्तं कीयास्त कीयासं कीयास्त्र कीयास्म आत्मनेपदी आशीलिङ् (Benedictive) केषीष्ट केषीयास्तां केपीरन् केषीष्ठाः केषीयास्थां केपीध्वं केषीय केषीवहि केषीमहि परस्मैपदी लुङ् (Aorist IV Variety) अबैषीत् अर्कष्टां अषः अकैषीः अष्टं अकैप्ट अष अकैष्व अकैष्म आत्मनेपदी लुङ् (Aorist 1V Variety) अकेट अकेषातां अक्षत अकेष्ठाः अकेषाथां अकेटु अकेषि अकेप्वहि अकेप्महि पर लुङ् (Conditional or 3rd Future) अकेप्यत् अकेप्यता अकेप्यन् अकेप्यः अकेष्यतं अकेप्यत अकेप्यं अकेष्याव अकेप्याम म म म उ (4 मम ·1133] प्र म ar उ आत्मनेपदी लङ् (Conditional or 3rd Future.) Sing Dual Plur अक्रेष्यत अक्रेष्येताम् अक्रेष्यन्त अक्रेष्यथाः 'अकेष्येथाम् अक्रेष्यध्वम् अक्रेष्ये अक्रेष्यावहि उ अकेष्यामहि एवं अन्येऽपि ॥ Others should be conjugated milarly. 'अथ चुरादयः ॥चुर- -स्तेये ॥ अयं धातुः णिज्विकरणः ॥ x Conjugation. ॥ उभयपदी सकर्मकः ॥ परस्मैपदी तत्र लट् Present tense. चोरयति चोरयतः चोरयन्ति चोरयसि म चोरयथः चोरयथ चोरयामि चोरयावः चोरयामः आत्मनेपदी (Atm) लट् (Present.) चोरयते चोरयेते चोरयन्ते चोरयसे चोरयेथे चोरयध्वे चोरये चोरयावहे चोरयामहे परस्मैपदी लिट् (Perfect.) चोरयांचकार चोरयांचक्रतुः चोरयांचक्रुः चोरयांचकर्थ चोरयांचक्रथुः चोरयांचक्र चोरयांचकार चोरयांचव चोरयांचकम चोरयांचकर Or चोरयांबभूव चौरयांबभूवतुः चोरयांबभूवुः चोरयांबभूविथ चोरयांबभूवथुः चोरयांवभूव चोरांबभूव चोरयांबभूविव चोरयांबभूविम 444 . म उ उ I ·[184] प्र प्र म उ प्र म Or Sing Dual Plur चोरयामास चोरयामासतुः चोरयामासुः चोरयामासिथ चोरयामासथुः चोरयामास चोरयामास चोरयामासिव चोरयामासिम आत्मनेपदी लिट् (Perfect tense) चोरयांचवे चोरयांचक्राते चोरयांचकिरे चोरयांचषे चोरयांचक्राथे चोरयांचढ़े चोरयांचके चोरयांचवहे चोरयांचकमहे चोरयांबभूव इत्यादि पूर्ववत् ॥ चोरयामास इत्यादि पूर्ववत् ।। TT Parasm (Ist Future) चोरयिता चोरयितासै चोरयितारः चोरयितासि चोरयित्तास्थः चोरयितास्थ चोरयितास्मि चोरयितास्वः चोरयितास्मः आत्मनेपदी लुट् (Ist future.) चोरयिता चोरयितारौ चोरयितारः चोरयितासे चोरयितासाथे चोरयिताध्वे चोरयिताहे चोरयित्नावहे चोरयितास्महे परस्मैपदी लृट् (2nd future.) चोरयिष्यति चोरयिष्यतः चोरयिष्यन्ति चोरयिष्यसि चोरयिष्यथः चोरयिष्यथ चोरयिष्यामि चोरयिष्यावः चोरयिष्यामः आत्मनेपदी लृट् Second Future. चोरयिष्यते चोरयिष्येते चोरयिष्यन्ते चोरयिष्यसे चोरयिष्येथे चोरयिष्यध्वे चोरयिष्ये चोरयिष्यावहे चोरयिष्यामहे उ म प्र उ म ·६. [1351 म म उ प्र म म 4 परस्मैपदी लोट् (Imperative.) Sing Dual Plur चोरयतु-चोरयतात् चोरयताम् चोरयन्तु चोरय-चोरयतात् चोरयतम् चोरयत चोरयाणि चोरयाव चोरयाम आत्मनेपदी लोट् (Imperative) चोरयताम चोरयेताम् चोरयन्ताम् चोरयख चोरयेथाम् चोरयध्वम् चोरयै चोरयावहै चोरयामहै परस्मैपदी लङ् (Imperfect) अचोरयत् अचोरयताम् अचोरयन् अचोरयः अचोरयतम् अचोरयत अचोरयम् अचोरयाव अचोरयाम आत्मनेपदी लङ्(Imperfect.) प्र . अचोरयत अचोरयेताम् अचोरयन्त अचोरयथाः अचोरयेथाम् अचोरयध्वम् अचोरये अचोरयावहि अचोरयामहि परस्मैपदी (Parasm) विधिलिङ् (Potential) चोरयेत् चोरयेताम् चोरयेयुः चोरयेः चोरयेतम् चोरयेत चोरयेयम् चोरयेव चोरयेम आत्मनेपदी (Atm) विधिलिङ् (Potential) चोरयेत चोरयेयाताम् चोरयेस्न् चोरयेथाः चोरयेयाथाम् चोरयेध्वम् चोरयेय चोरखेवहि चोरयेमहि म उ म प्र म ·[1361 Dual प्र म म परस्मैपर्दी Parasm आशीलिङ Benedictives. Sing Plur चोर्यात चोर्यास्ताम् चोर्यासुः चोर्या चोर्यास्तम् चोर्यास्तः चोर्यासम् चोर्यास्त चोर्यास्म आत्मनेपदी आशीलिङ् (Benedictive) चोरयिषीष्ट चोरयिषीयास्ताम् चोरयिषीरन चोरयिषीष्ठाः चोरयिषीयास्थाम् चोरयिषीध्वम् चोरयिषीय चोरयिषीवहि चोरयिषीमहि परस्मैपदी लुङ् Aorist 3rd Variety. अचूचुरत् अचूचुरताम् अचूचुरन अचूचुरः अचूचुरतम् अचूचुरत अचूचुरम् अचूचुराव अचूचुराम आत्मनेपदी लुङ् (korist 3rd Variety) अचूचुरत अचूचुरेताम् अचूचुरन्त अचूचुरथाः अचूचुरेथाम् अचूचुरध्वम् अचूचुरे अचूचुराकहि अचूचुरामहि परस्मैपदी लुङ् (Conditional or 3rd Future) अचोरयिष्यत् अचोरयिष्यताम् अचोरयिष्यन् अचारयिष्यः अचोरयिष्यतम् अचोरयिष्यत अचोरयिष्यम् अचोरयिष्याव अचोरयिष्याम आत्मनेपदी लुङ् (Conditional or 3rd Future.) अचोरयिष्यत अचोरयिष्येताम् अचोरयिष्यन्त अचोरयिष्यथाः अचोरयिष्येथाम् अचोरयिष्यध्वम् अचोरयिष्ये अचोरयिष्यावहि अचोरयिष्यामहि a4म म म म ·137] इत्थम् अन्येऽपि चुरादयः स्वार्थिक णिमन्ताः उद्याः ther roots of this conjugation should be similarly njugated. इत्थं कर्तृलकारा हि दशगण्यामुदाहृताः ॥ Here ends the Active voice. प्र उ अथ कर्मलकाराणां रूपाणि महेतराम् ॥ We then give the forms of the Passive voice ssive voice takes the Atmanapadi terminations. पच्–पाके ॥ सकर्मकः ॥ तत्र कर्मणि लट् ॥ Sing Dual Plur पच्यते पच्येते पच्यन्ते पच्यसे पच्येथे पच्यध्वे पच्ये पच्यावहे पच्यामहे FESE Perfect tense. पेचे पेचाते पेचिरे इत्यादि लुट् (1st Future) पक्ता पक्तारौ पक्कार: पक्तासे पक्कासाथे पक्कावे पक्ताहे पक्तावहे पक्तास्महे सैद् (2nd Future.) पक्ष्यते पक्ष्यते पक्ष्यन्ते इत्यादि लोट् (Imperative.) पच्यताम् पच्येताम् पच्यन्ताम् इत्यादि लङ् Imperfect tense. अपच्यत अपच्येताम् अपच्यन्त इत्यादि प्र म उ ·[188] प्र म उ विधिलिङ (Potential), पच्येत पच्येयाताम् पच्येरन् इत्यादि आशीलिङ् Benedictive. पक्षीष्ट पक्षीयास्ताम्. पक्षीरन् इत्यादि लुङ् (Aorist IV Variety) अपाचि अपक्षाताम् अपक्षत अपक्थाः अपक्षाथाम् अपग्ध्वम् अपक्षि अपक्ष्वहि अपक्षमहि लुङ् (Conditional or 3rd Future) अपक्ष्यत अपक्ष्येताम् अपक्ष्यन्त इत्यादि स्तु-स्तुतौ ॥ लट् Present tense. स्तूयते इत्यादि लिट् (Perfect tense) तुष्टुवे इत्यादि लुट् (Ist Future.) स्ताविता - स्तोता इत्यादि लृट् (2nd Future) स्ताविष्यते - स्तोष्यते इत्यादि DE 1mperative. स्तूयताम् इत्यादि लङ् Imperfect अस्तूयत इत्यादि fazil Potential. स्तूयेत इत्यादि आशिषि Benedictive स्ताविषीष्ट - स्तोषीष्ट इत्यादि ·[139 लुङ् (Aorist IV Variety) अस्तावि - अस्ताविषाताम् - अस्तोषाताम् अस्ताविषत - अस्तोषत · इत्यादि लुङ् (Conditional or 3rd future) अस्ताविष्यत - अस्तोष्यत इत्यादि एवं अजन्तानां नी प्रभृतीनां हन्, ग्रह, दृशाश्च कर्मणि रूपाणि-- Roots ending in a vowel like नी and the 3 roots हन्, ग्रह, and दृश् take similar forms in the Passive. दुह, नी, इत्यादयः कतिपयाः वक्ष्यमाणा हेतुमण्णिजन्ताश्च द्विकर्मका बोध्याः तेभ्यः कर्मणि गौः पयः दुखते । अजा ग्रामं नीयते । शत्रुः हरिणा स्वर्ग गम्यते । माणवकः धर्म बोध्यते माणवकं धम्मो बोध्यते । इत्यागृह्यम् Verbs that govern double accusatives are of two kinds. The first species includes the following roots:- दुङ्, याच्, पच्, दण्ड्, रुध्, प्रच्छ्, चि, चू, शास्, जि, मथ, मुष्, नी, ह, कृष्, and वह. The second species includes a few roots in the causal, which convey the meaning of motion, knowledge, eating, or Quic showing soine literary work for the object 90 also the causals of a and 5* ·11401 The roots og tog in Passive constructions require the Indirect object to be put in the Accusa. tive case. The roots i to वह in Passive constructions have the Direct object put in the accusative case. Ex:- गौ र्दुह्यते पयः । अजा ग्राम नीयते । The roots implying 'Knowledge', 'Eating', and those having some literary work for their object in the Causal Passive may have either the direct or indirect object in the accusative case. Other roots of this class have the object, which was the subject (agent of the verb in its primitive sense) in the Accusative case. Ex माणवको धर्म बोध्यते माणवकं धर्मों बोध्यते शत्रुः वर्ग गम्यते हरिणा अथ भावलकाराः Impersonal verbal forms. न स्तोभावलकाराणां मध्यमोत्तमपूरुषौ । तथा द्विवहुवचने किन्तूत्सर्गत एकता ॥ Impersonal verbal forms have only the third person singular. They have no other number or person. The Atmana padi are just like the Passive. लट् Present 3rd pers sing भूयते FEE Perfect बभूवे लुट् Ist Future ,, भाविता or भविता लुट् 2nd Future भाविष्यते लोट् Imperative. " " भूयताम् ल' Imperfect " अभूयत विधिलिङ् Potential भूयेत " or भविष्यते ·भाविषीष्ट or or भविषीष्ट -- आशीलिङ Benedictive "" लुङ् Aorist अभावि लुङ् Conditional " अभाविष्यत or अभविष्यतः इति शुद्धाभ्वादयोमी प्रसंगात्समुदाहृताः ॥ Active, Causal and Passive forms have been treated here to clear the way for the last of the Vri. ttis called Sanadyanta-dhatu-yritti. उच्यन्तेऽथ सनाद्यन्तत्तयस्संप्रति कमात् । तेभ्योलडादयस्तत्र दिङमात्रमिह लिख्यते ॥ The forms of the Sanadyanta-roots are given in order here. They have also the ten tenses. Only the third person singular present tense is given. सनाद्यन्ताद्वादशविधाः। Sanadyanta roots are of 12 kinds as shown below. यथाहुः ॥ सन् क्यच् काम्यच्क्यङ्ग्यषोथाचारक्विप् णिज्यहस्तथा। यगायईयङ् णिचेति द्वादशामी सनादयः ॥ इति ॥ इच्छार्थः स्वार्थिकस्तत्र धातोस्सन् द्विविधोमतः ॥ The desiderative form (FT) is formed from the root itself. It either signifies that a person or thing wishes to do the action expressed by the roots or sia gnifies only the meaning of the roots. तत्र इच्छार्थसन्वृत्तिर्यथा । Examples of the desideratives expressing 'wish; पठ-पठितुम् इच्छति-पिपठिषति He wishes to read. -चिकीर्षति to do - हर्तुम् -जिहीर्षति to take away कृ-कर्तुम् " " ·[142) तृ-तरीतुम् - " to cross " to abandon to drink to stand to conquer - " ४ s " to collect " to obtain " to carry ८ " " to be to eat to kill " " " -वेदितुम् तितीर्षति तितरिषति तितरीपति हा-हातुम् जिहासति पा-पातुम् पिपासति स्था-स्थातुम् » तिष्ठासति जि -जेतुम् जिगीषति- चि-चेतुम् चिकीपति चिचीषति आप-आप्तुम् ईप्सति- मी-नेतुम् निनीषति भू-भवितुम् बुभूषति अद्-अतुम् " जिघत्सति हन् हन्तुम् जिघांसति सज्-स्रष्टुम् सिसक्षति विद्- विविदिषति मुष्-मोषितुम् मुमुषिषति रुद्-रोदितुम् रुरुदिषति प्रह-ग्रहीतुम् जिघृक्षति स्व-स्वप्तुम् सुषुप्सति गुड्-गृहितुम् " जुघुक्षति मिद्-भेत्तुम् विभित्सति रुध्-रोड्रम् रुरुत्सति भु-भोक्तुम् बुभुक्षते-ति युज्-योक्तुम् युयुक्षते-ति मस्-मत्तुम मिमंक्षति रम्-रन्तुम् रिरंसते ब्रु-वक्तुम् विवक्षते-ति यज-यष्टुम् यियक्षते-ति युध्-बोटुम् बुभुत्सति ब-वत्तितुम् विवृत्सति । विवत्तिषते । to create to know to steal 4 " to weep " " " " " " to receive » to sleep to hide to break to besiege to eat to unite to bathe to sport to speak to sacrifice to understand " " " " 2 " + " " " " " to be ·I43]] to ir prove ग to go to know to study } Ho wishos to shinə to shine to write " " to gamble " " " . qध-वद्धितुम् विवृत्सति विवद्धिषले । -एतुम् जिगमिषति प्रतीविषति इ-अध्येतुम् अधिजिगांसते 'द्युत्-द्योतिलुम् दिद्युतिषते दिद्योतिषते रुच्-रोचिगुम् रुरुचिषते २ रुरोचिषते लिख-लेखितुम् , लिलिखिषति लिलेखिषति दिव्-देवितुम् दुघुपति दिदेविषति ज्ञा-ज्ञातुम् जिज्ञासते श्रु-श्रोतुम् शुश्रूषते स्मृ-स्मतुम् सुस्मूर्षते हश्द्रद्युम् दिवृक्षते शी -शयितुम् शिशयिषते दा-दातुम् दित्सति-ते धा-धातु धित्सति-ते भ-रब्धुम् रिप्सते लम्-लब्धम् लिप्सते मृ-मर्तुम् मुमूर्षति पत्-पतितुम् पित्सति पिपतिषति । पद- पत्तुम पित्सते तन्-तनितुम् तितांसति तितंसति तितनिषति ज्ञपि-ज्ञपयितुम् .., ज्ञीप्सति जिज्ञपयिषति ज्ञापि-ज्ञापयितुम् जिज्ञापयिषति इत्यादि and 80 on " to know to hear to remember to see to lie dowa to give to wear to begin to get " " " " to die " " to fall " " » to go or to know " to spread " to know " to cause to know ·[144] Note-Roots which take the desiderative form, generally take the Parasmipada, Atmanapada, or botb, terminations according as they are parasmipadi Atmanapadi or both. Exceptions follow special rules. स्वार्थसनन्ता यथा-Examples of desideratives signifying the meaning of the root. गुप्-जुगुप्सते - he despises तिज्-तितिक्षते- he forbears कित्-चिकित्सते- he cures or attends as a physician मान्-मीमांसते-- he thinks •over बध-बीभत्सते- he detests or abhors दान-दीदांसति-ते- he is straight 'शान्-शीशांसति-ते- he sharpens अथ क्यजादयः पञ्च सुबन्तभ्यः प्रकीर्तिताः । The following five terminations are added to 'nouns:- (क्यच, काम्यच, क्यङ्, क्यष, आचारविप्). तत्र क्यजन्ता यथा Examples of क्यच. (1) पुत्र-आत्मन: इच्छति-पुत्रीयति he wishes fora son for himself गां गव्यति नावं नाव्यति a.ship राजानं राजीयति a king त्वां त्वद्यति you (sing), मां मद्यति थुवां युष्मान्-वा .,,युष्मद्यति .you (dual and plural) आवां अस्मान्-वा,, अस्मद्यति us (dual and plural) गिरं गीर्यति पुरं पूर्यति a city अमुं अदस्यति this man कारं कीयति a doer कार्वि कवीयति a poet बाचं वाच्यति speech a COW " " " " " me " " a word " " " " " " ·HI451 " क्षीरं " 3 ११ 2 " समिधं समिध्यति a holy twig, क्षीरस्यति milk लवणं लवणस्यति salt दाधि दधिस्यति curds दध्यस्यति मधु मधुस्यति । he wishes for honey for himself मध्वस्यति । इत्यादि and so on 2) पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति । च्छात्रं। he considers (his disciple) as his son. विष्णुमिवाचरति विष्णूयति । द्विजं । (a Brahmin) as Vishnu.S, इत्यादि & so on 3) प्रासादे इवाचरति प्रासादीयति ! कुट्यां। (being in a hat) he) acts as if he is in a palace कुट्यामिवाचरति कुटीयति । प्रासादे। being in a palace he) acts as if he is in a hut.) इत्यादि & so on नमस्यति he bows वरिवस्यति he serves चित्रीयते he is astonished कान्यजन्ता यथा Examples of काभ्यच् त्र आत्मन: इच्छति पुत्रकाम्यति he wishes for a son (for ) himseli)S. heaven गिर गी: काभ्यति a word इत्यादि and so on स्वः काम्यति 3 " 13 १४ FUERAT 127 Examples of a 1) कृष्ण इव आवरति कृष्णायते he acts like Krishna औजः ओजस्वीव ओजायते a strong? man. अप्सरा इन अप्सरायते a fairy " C ·[146] " विद्वानिव " " " " " स्वमिव अहमिव युवां यूयमिव आवां वयमिव कुमारीव हरिणीव . 7 A " " " गुर्वीव सपत्नीव " । (2) अभृशो भृशो भवति सुमनाः " यशायते or यशस्यते oneofreputation विद्वायते or विद्वस्यते a learn-) ed man त्वद्यते like you(s) मद्यते like me युष्मद्यते yon(d & pi अस्मद्यते us (du&pl) कुमारायते a daughter हरितायते a female) deer) गुख्यते a big womau सपनायते सपतीयते a rival wife सपनीयते भृशायते He becomes strong सुमनायते He becomes one of good minds दयामायते impure कष्टायते he begins to do a difficult act सत्रायते he wishes to com- कक्षायते mit sin} रोमन्थायते it ruminates तपस्यति He performs penance बाप्पायते He sheds tears उष्मायते He grows hot फेनायते He foams शब्दायते He makes a sound वैरायते he hates कलहायते he fights सुदिनायते he makes the daygood सुखायते He causes to obtain happiness श्यामः (3) कष्टाय क्रमते (4) फापं चिकीर्षति " " " (5) रोमन्थं वर्त्तयति (6) तपश्चरति (7) बाष्पं उद्वमति उध्माणं फेनं (8) शब्दं करोति वैर कलहं सुदिनं (9) सुखं वेदयते ·(1473 क्यषन्ता यथा Examples of क्य (1) अलोहितः लोहितः भवति लोहितायत } it becomes red पटपटा भवति पटपटायति पटपटायते it produces sound pata pata the " " " " आचारक्विबन्ता यथा Examples of आचारक्विप् (1) कृष्ण इव आचरति कृष्णति He acts like Krishna अइव अति Vishnu कइव कति Brahma मालेव मालाति a garland कविरिव कवयति a poet विरिव वयति a bird श्रीरिव श्रयति Lakshmi भरिव भवति the earth पितेव पितरति a father द्रुग्वि द्रवति a tree इदामति this गजेव राजानति a king पन्थाइत्र पथीनति a path मन्थाइव मानति (achurning handle) ऋभुक्षाइव ऋभुक्षीणति Indra इत्यादि and so on १ " " " " अथ णिजन्ता: Causal forans तत्र स्वार्थिकणिजन्ताः चुरादयः उक्ता: The meaningless causal forms have already been given. हेतुमण्णिजन्ता: उच्यन्ते Examples of causal forms having ineaning प्रयोजकव्यापारे धातोणिच् Causals are formed from roots when they refer to the person causing. करोति आचष्टे इत्यादिषु सुबन्तेभ्योणिच् Causals are formed from nouns when they mean 'He does' he says' etc.

·[148] " to go " 59 to kill . A " . " " १ १ to conquer 39 to give 5 तत्र धातुभ्यो यथा Examples of causals formed from roots भवन्तं प्रेरयति भावयति He causes to be कुर्वन्तं कारयति to do गच्छन्तं गमयति पचन्तं पाचयति to cook घ्नन्तं घातयति पिबन्तं पाययति to drink पान्तं पालयति to protect तिष्ठन्तं स्थापयति to stand क्रीणन्तं कापयति to sell अधीयानं अध्यापयति to study जयन्तं जापयति स्मयमानं विस्मापयते । to be astor विस्माययति nished. ददतं दापयति यापयति to go रभमाणं रभयति to begir लममानं लंभयति to obtai: शयानं शाययति toliedosu यन्तं ड्वाययति to call जिहियतं हेपयति to be ashamed वान्तं वापयति वाजयति to sliake रोहन्तं रोपयति o रोइयति to grow गृहन्तं गुहृयति to hide दृश्यति to censure सिध्यन्तं साधयति Or सेक्ष्यति to produce रजन्हें रंजयति o रजयति to be pleased दिलीयमानं विलीनयति विलापयति ,, to nelt दिलालयति विलाययति इत्यादि and so on जसमभ्यो यथा Examples of camsais formed from nouns. (1) मुण्डं करोति मुण्डपति ho causes to share मिश्र मिघ्रपति mix " 59 " 39 " 19 9 8 दुष्यन्तं १ 69 .

·LANJ (2) हलि गृङ्गाति । he fights 2 १३ १ " is gentle 7 . ११ " 59 आवां अस्मान १ हलंयति he receives a plough कलिं कलयति (5) सत्यम् आचष्टे सत्यापयति he speaks truth अर्थम् अर्थापयति he explains the meaning वेदापयति he recites Vedas पृथु prafa he talks of what is great मुटु म्रदयति कृशं शयति is small द्रढयति is strong स्वा त्वादयति Fou (sing) मा मादयति me युवा युध्मान् गुष्मयति you (displ) अस्मयति us विद्वांसं विदयति .: alearned man उदीचयनि the north प्रत्यञ्च प्रतीचयति the rest श्रीमती श्राययति (one who has obtained Lakslimi) पास्वनी पयसयति one who has milk स्थवयति a stout person. or thing. दर दवयति What is distans युवान यत्रयतिor कनयति ,, a young person अन्तिक नेदयति what is near बाई साधयति be asserts strongly (4) गया उपगायति उपवीणयति he plays upon the Vina 10 पाशं विमुञ्चति विपाशयति be wields the pasa wapo? :) रूपं पश्यति रूपयति he sees the form मनया अभियाति अभिषेणयति he attacks the chemy with " . " 1 ११ lisario . 8 ओकैः उपस्तौति उपश्लोकयति he praises wirl pes इत्यादि and so on ·[150] " he drinks ., १ 4 75T TL Examples of frequentatives (1) पुनः पुनः अतिशयेन वा भवति बोभूयते he becomes often or in a great degree, पचति पापच्यते he cooks पठति पापठ्यते he reads Fara getd it is accomplished, ददाति देदीयते lie gives पिबति पेपीयते श्वयति शोशूयते orशेश्वीयतें he increases,, स्मरति सास्मयते he remembers करोति चक्रीयते he does fata dreta he sprinkles , वञ्चति बनीवच्यते he goes खंसते सनीलस्यते he slips ध्वंसते दनीध्वस्यते he perishes , पतति पनीपत्यते he falls पद्यते पनीपद्यते he goes or knows स्कन्दति चनीस्कद्यते it dries यच्छति यंयम्यते यंयम्यते he curbs भामते बाभाम्यते he gets angry" जायते जाजायते " " " . .. " " " ७ ortant it is produced, " " " हन्ति जेन्नीयते he kills or जंघन्यते । वर्तते वर्गवृन्यते he is नृत्यति नरीनृत्यते lie dances, ग्रगाति जरीगृह्यते he receives , कल्पते चलीकृप्यते he makes वृश्चति वरीवृश्च्यते he cuts पृच्छति परीच्छयते he asks स्वपिति सोऽप्यते जिघ्रति जेघीयते he smells धमति देध्मीयते he blows शते शाशय्यते lie lies down " " he sleeps " " " " " ·. [1511 " he prevents, " " " he prays " भिनात्त बेभिद्यते lie breaks, रुणद्धि रोरुध्यते (2) कुटिलं गच्छति जंगम्यते he goes in a crooked way व्रजति वाव्रज्यते (3) गर्हित लुम्पति लोलुप्यते he cuts (in a bad sense) सीदति सासद्यते he destroys चति चंचूर्यते lie moves जपति जाप्यते दहति दंदह्यते he burns दशति दंदश्यते he bites गिरति जेगिल्यते he throws up (1) पुन: पुन: शोभते शोशुभ्यते he shines often रोचते रारुच्यते he slins often इत्यादि and so on यङ् लुगन्ता: Examples of forms which drop the यङ् प्रत्ययलोपात् परस्मैपदमेव The terminations being dropped, the roots are parasmipada only. अर्थः प्राग्वत् the meaning as before. पुन: पुन: अतिशयेन वा भवति बोभीति बोमोति इत्यादि he becomes often or in a great degree. एवं सर्वत्र The analysis for the following forms should be formed in the same way. स्प स्पर्वते TTT-fia TTETTE he fightsoftenor ina great degree. मोदते मोमुदीति मोमोत्ति he gladdens बुध बोधति बोयुधांति बोबोद्धि he knows मद् सीदति सासदीति सासत्ति he destroys पिबति पापति पापाति he drinks जहाति जाहेति जाहाति he abandons नाति नोनवीति नोनोति he praises जुहोति जोहवीनि जोहोति he makesollations to fin. पर पद्यते पीपदीति पनीपत्ति he goes or knous गच्छति जंगमर्माति जंगन्ति " " हा " नु " ·[1521 हन्ति जंघनीति जंघन्ति he kills प पचति पापचीति पापक्ति he cooks वदति वावदीति वावत्ति he speaks वृत् ववृतीति वरिवृतीति वरीवृत्तीति he is वत्ति, वरिवर्ति वरीवत्ति वृथ् बर्बंधीति वरिवृधीति वरीवृधीति) he increases वधि क चर्कगति चरिकरीति चकिरीति he does चक्रति चरिकर्ति चरीकर्ति दर्धरीति दरिधरीति दरीधगति दधीत दरिधर्ति दर्राधात वरिवाध वरावधति } he increases he wears इत्यादि and so on इनआरभ्य या आय ईयङ् णिङ् एते स्वार्थकाः the following four terminations have no mea ning but indicate the meaning of the roots only. नत्र गगन्नायथा examples of यक कण्ड्यति le scratches अन्त्यति he commits fault लापति he worslips इयादशः इयते so on नामप्रन्ययान्तायता गोपायति धापति द विच्छाचति গালি examples of a he protects he feels hot he gos he praises lie praises इचइन्तीया अतीयो examples of ईयङ् he is merciful

·[153
लिद
णिङन्तायथा
examples of fore
कम् लट् कामयत
he wishes
कामयाच कामयाम्बभूव कामयामास चकमे Perict.
कामविता कमिता 1st future
कामविध्यते कामध्यते 2nd.future
लाट्
कामयता imperative
अकामयत imperfect
वाधलिङ् काम येत potential
आशालिडः कामविषीष्ठ W.FATTZ benedictive
अचाकमत अचकमत aorist
अकामयिष्यत
अकमियत conditiona!
सुखबोधाय रचित वृत्तिविग्रहसंग्रहे ।
पञ्चम्येषा सनाद्यन्तत्तिस्सम्पूर्णतामगात् ।।
Hero ends the sanadyanta vritti.
महादेवेन रचितोदृत्तिविग्रहसंग्रहः ।
युत्पित्सवोविदधतां तमेनं कण्ठगकरे ।।
Play those who desire to in prove thvit
!!' commit to meinory this tithi.....
süburala composed by Mahadera.
वृषिविग्रहसंग्रह
सम्पूर्णः
Pinis