·वना. मस्ता- वाप्तयथार्यन्यायविशारदपदसदालोकलोकलोचनखोजकानेकऽस्तरतरत्नाकरग्रंथशतविधानवितीर्णन्यायाचार्यपदाप्तक्रिया- करणासादितगण्युपाध्यायवाचकादिपदाः श्रीमद्यशोविजयचरणाश्च ऐंकारांक संस्थापयामासुः प्रतिग्रंथमारंजे, परमाद्यानां प्रायश्चित्तप्रतिपत्तिसंवैधादन्येषां चोपगंगौंकारजापविधानात्कवित्ववित्त्वप्राप्तिसन्नावाद्यांककरणे स्पष्टतरमुपसक्ष्यते लक्षणा- दिदक्षः प्रयोजनं परं नैपां पूज्यानां प्रोक्तमन्तरेणान्यत् , नविष्यति च कदाचित्तत्परन्न तदस्मानिय॑तकि यदि परं स्यात्के- पांचित् ज्ञातं ज्ञापनीया वयमुपकारधिया। अनन्तरं चापरगुरुस्मरणस्यावश्यकतामजिमन्यमानैरनियुकैरनियुक्तदेवतास्मरण- स्थानीय यथार्यानिधाननृतां श्रीज्ञानसागरनामधेयानां स्मरणमकारि समुददीपि च प्रस्तुतप्रकरणप्रकरणपटिष्ठोपदेशनि- दानताशापनेन तेषां त्रैविद्यनदीणता, जायतैवच जिज्ञासा जिज्ञामूनां श्रीमविपयिणी, सा च समापनीया सुधीनिः प्रकरण- कृतिहितगुर्वावलीगततत्प्रकरणावलोकनेन तद्यथा, " श्रीसोमसुंदरगुरुममुखास्तदीयं, त्रैविद्यसागरमगाधमिवावगाय ॥ प्राप्योत्तरार्थमणिराशिमनय॑सदमीलीलापदं, प्रदधते पुरुषोत्तमत्वम् ॥१॥" श्रीसोमसुंदराचार्यप्रवरा ये प्रकरणकद्गुर- वस्तेऽपि श्रीपूज्यपादवितीयोपदेशामृतपानपीनाः, अनेन य आचचक्षिरेऽनवलर्धग्रन्थसतत्त्वाः यमुत 'न जट्टारकाः श्रीसोम- सुंदरपादान्तेवासिनः कथमन्यथा भवेयुष्येऽपि- सहाध्यायिनः कथंकारं च प्रायः समानवयस्कानां गुरुशिष्य नावोs- संजव्येव च सघीययः शिष्यार्पणं पूज्येन्यः कुर्युः श्रीदेवसुंदर मिश्रा इतीति' केचित् परमविचारितरामणीयकमेतत् यतः ख्यापयन्त्येव पूज्यपादाः स्वयमेव श्रीमद्दीक्षितत्वमात्मनां शिष्यतामप्रतिमां च । "शिष्यस्तदीयोऽयमपीतिमन्यते श्रीवा- चकेन्भेष्वगुणोऽपि मादृशः ॥ ग्रहानोः पुत्र इति ग्रहावलौ न पूज्यते पंगुरपीह किं शनिः ॥२०॥ अहो तेषां कराम्लो- ·- नामानां सुप्रनारवा ॥ जातो थैमासिंगयोग्योप्यदकं मुनिमुदरः ॥ २१ ॥” इति गुर्वावतीगौरवाविष्फा गुर्वावड्यां तन्न माना कसनाशिपनिर्मिता विकपकझोखाः प्याययितुं स्युः श्रीसोमसुंदरसूरिपट्टे एकपश्चाशत्तमः श्रीमुनिसुंदर इत्या- दिव्यास्यान फुतिशं प्रनपिप्णयः । प्रायः समानययरकत्यादिकारणानि चालक्षितसाधुपदगौरयाहणामेव चेतसि विदध्यु- पामनां नतु विज्ञातगुरुपदेदंपर्येतिहासानां । यच्च विद्यमानेष्वपि किमिति सोमसुंदरसूरिपु श्रीमद्देवसुंदरपादवर्णनमित्यनूद्यते तदप्यमर्मतममेय, यतो येऽपि येविधमाना एव ते, सत्सु च देवपादेषु यत्सोमगुरुंपावर्षनं तदेव तेषां तविष्यतासूचक- मित्यवं विशेषण, यर्णनीयता तु श्रीमद्देवसुंदरपादानामसमनक्तिप्राग्जारनिनृतहृदयस्मरणीयत्वद्योतनाय, बृहयाधीशत्वेन पुग्यपूरपानां पातिदायितपूजास्पदत्यस्यान्याहतेश्चात एव च तषिनेय इत्यनिहितं श्रीमतिः सामान्यतस्तदियता प्रबन्धन श्रीमता दीक्षगुरवः श्रीसोममुंदरचरणा ज्ञानगुरवः श्रीमन्तो शानसागरा ज्ञानसागरा गछाधिपाश्चोद्देशाद्यतुत्रफलकहपन- कपमहीरहमाना देवयदाराध्यपादाः श्रीयुतो देवसुंदरसूरय इति निर्णयोनावाधोऽव्याहतश्च, ज्ञानसागरगुरूणां त्रैवैद्यवि- पयोपदेशाश्रय इति तदपीयोमहिमाख्यानं । ततो गोष्ठीविधानभूमिकट्पो विन्धिानयोग्यायोग्यपरीक्षणसम्यग्विज्ञात- पाऽमयविषत्समागमोजयानन्दनन्दिश्चके पक्रेतराशयः, पश्चावात्राभ्यासानुयोगावसरोदीर्णप्रतिना विशुस्वयुद्धमानोगः १ रागममायोगः २ सद्गुरुविनयप्रयोगः ३ पुस्तकमाप्तियोगः । प्रमत्ततावियोगः ५ सततोपयोगः ६ शुद्धपत्नियोगः ७ देदारोग्यत्नाग्यादीनि साधनान्यदंयुगीनान्तेयासिवा विमृश्यतमान्याचख्युः ख्यातमाहात्म्याः, आख्याय च विमोठीगुण- गणा शानदुमोन्मूखनमातंगत्रिवर्गविध्वंसनव्यग्रदीपाकरणप्रकरणेऽनेकाननणुमनावतारांनिधीन पुरुपसिंहान् यथार्था- ·प्रस्ता- वना. वाप्तानिधानश्रीमद्दिवाकरवादिचक्रचूडामणिप्रजश्रीमल्लवादिमनोहारिलगत्तरनिर्जितमोहमोपकोपञ्चश्रीमचरिल सर्व विसं- वादिनिर्मूलस्वकट्पनाशिष्टिपमात्रनिर्मितर्पयततिवितनन विज्ञापगतलादिगम्बरमदनिर्मथनदेवसूरिसख्यश्रीदेवसूरिन्ब्रह्मगोच- | रातिगनिरवद्यचातुर्विद्यविधानविज्ञामारिपटहीदोपणख्यापिताजयप्रदत्वगुणमहिममहीपालकुमारपासकुमुदकौमुदीपतिश्रीहे- मचन्नाचार्यप्रनृतीन ज्ञानरलरत्नाकराणां कृत्यमतनुप्रजावं गुणोपार्जनावश्यकतां गुणवद्गृह्यतां लोकानामाराध्यतमतां च गुणिनामावि वयामासुः । लक्षणगोठ्यां अन्तरेणे अध्ययने इतिधातुं थधीये इति १ उच्यतीति २ व्याघ्रा इति ३ जा- गृक् निषाक्ष्य इत्यंतरा जागत्तिं इत्यादीनि त्याद्यन्तानि, पंचढलानीतिसमासे त्यादी त्रयोदश रूपाणि धातोरेकस्यासंसृष्टानि, विना गर्मि जगामेति, मारिरेकाम, मामिनीलाम, माझा (मान्यां) दधिसेक् इत्यादीनि रूपाणि, गतिकारक इति, नित्याद- न्तरंग वलीय इति च न्यायः; दोनुशासनगोष्ठयां मागध्यां ५७५०००000 उपहासिन्यां ४५एए७५.०० श्रार्यायां ०२५२००० नेदाः, प्रस्तारादयः पटू प्रत्ययाः; काव्यगोष्ठयां काव्यलक्षणं शब्दार्थजेदाः दोपा गुणा भूपणानि अर्थवैचि- त्र्यदेतवः, प्रमाणगोष्ठयां च प्रामाणिकनेदाः देवगुरुधर्मतत्त्वलकृणानि । प्रस्तावनामात्रमेतदखिलमद्देवनिम्रन्थगुरु नि- कलंकधर्मयथास्थितवस्तुतत्त्वप्रतिपादनस्य । देवलक्षणं तत्र तायविपश्चिन्दवेद्यविद्यावर्यता निजगदू रागादिदोपानाती- ढत्वममलकेवलपरिवृढितां प्रतिहतात्मगुणप्रहननप्रत्यलघातिकर्मनिचयतां प्रशमामृतनिमग्नवदनेन्मुविकस्वरारविन्ददस- प्रख्यनयनपन्छझापितक्रोधादितिरस्कृति वालकमनीयकामिनीशून्यांकानुमापितस्मरतिरस्कारं विपदारणहप्तास्रायोग- ख्यापितदोपप्लोपं; व्यतिरेकें निदर्शयामासुरन्येषां विस्तरतोऽतथात्वं अरक्तपिष्टानां देवतत्त्वपरीक्षणाय परीक्षाचणाः ।

·मोक्तवन्तः प्रवचनसीधस्तम्नश्रीमझारिजलीयखोकतत्त्ववचांसि नेत्रनिरीक्ष्येत्यादितो यस्य निखिलाश्च दोपा इत्येतदन्तं लोकितदेयतत्त्वाय स्तोकश्लोकास्पदाचौकान् , तथेशः किमिति, ब्रह्मा चाकसूत्रीति च पद्ययुगल्यामलया परोक्तमप्यन्व- यादिपुर्देवस्वरूपनिरूपकं । प्रतिपादितौ परेण मनुष्यमात्रासर्वकत्वाख्यावदेवत्वदर्शको निधाय देवत्वस्यासिद्ध्यादिदोपा- मातत्वदर्शनेन निरस्यासमकट्याएकरणप्रवणकल्याणकमहिमोजावनेन निरचैपुश्चेतनानृच्चणाः श्रीजिनस्यैव यथार्थी देव- तचायतारिता खोकातिगावाप्तावस्थानां च सिमानां प्लुष्टानन्तकालमचिंतमूलनिचयकर्मनिकराणां स्वज्ञावज्ञानदर्शन- वीर्यसुग्पानंत्ययुक्तानामिति । गरिमगुरुतास्पदश्रीगुरुतत्त्यपरीक्षणे समस्तश्रेयोवितरणंदकसम्यगदर्शनशानचरणाराधनच- यवस्तपदेशनपराः पञ्चमहामतीधुर्धरणधौरेया गौरवार्हा गुरयो निरचायिषत निश्चयाख्याननिपुणैः, प्रणिगदितं चागम- निप्पातैरारम्परिग्रहनिरतानामगुरुत्वं माध्यस्थ्येन । श्रन्युदयनिःश्रेयससाधनसाधीयोधर्मनिरूपणे अजयदानं मिथ्याव- धनादत्तादानाबामपरिग्रहेन्यो निवृत्तिः क्रोधमानमायालोजानिधानकपायचतुष्कधिकृतिः विनयार्जवादिगुणाधिकारश्च यत्र सुप्रयतप्रतिपादितः स एव धर्मः, कुतीथिककथितस्य तु तस्यातयात्वं जीवतत्त्वावबोधवक्षणप्रयत्नानावादसर्वज्ञपणी- तत्यानिविंशपरिगृहीतत्वाच ततं ततबोधांशुनिः पूज्यैः । तत्राद्ये हेतौ स्नानादेर्धर्मता सप्रसंगं निराकृता प्रतिष्ठापित चापां सजीवत्वं प्रकरणतो वीतरागाणामेव यथार्थवादित्वं च, दितीये च तदागमतत्प्रकाशकानामसर्वज्ञत्वं तदागमानां च परस्परविरुवा विविकताधिनाजाविता हिंसाद्यतिनिकृष्टोपदेशदानपता च साधिता, तृतीयस्मिंस्तु तस्मिन् सविस्तरं तस्परिगृहीतषां नित्रिंशता नवाजिनन्दिता च प्रार्भाविता । तदेवं देवगुरुधर्मरूपा तत्त्वत्रयी अनाततातनुबोधैः शैशवे-

·वना.
प्रस्ता
प्यशैशवमतिनिरिति यथार्थानिधास्य त्रैविद्यगोष्ठीति । यतो नात्र विश्वे वेविद्यते कापि विद्यावदातकट्याणापरा विहायै-
तत्तत्त्वत्रयीं, वेदनाविचारणात् प्रापणाईत्वाच्चास्या नांशतोऽपि विद्यात्वं जंघन्यते । यथावदवनोधश्चासमाप्ति निरीक्षणादेवास्या
जावी, नहि सूर्यप्रयोजनं मुकुराकान्ततद्विम्बेन बोनूयमानमवलोक्यते । तथा चाशासे लब्धमानया प्रस्तावनया प्रमेयं प्रमेयं
समग्रामेनामध्येतुं श्रोतुं वा प्रयतेरन् प्रवर्तेरेश्चैतदलिहिते तत्वत्रयाराधनेऽनस्पकटपनातिगफलसंपत्तिसंपादनसमर्थ इति
सागरान्तानन्दनामधेयः॥
पूज्यानां चरित्रं नात्र विस्तरतो निरूपितं सोममौजाग्यहीरमौलाग्यगुवाट्यादिषु मुजितचरेषु यथाई निरूपितत्वा-
निरूपकैः, स्खलनायाश्च उद्मस्थस्वत्नावत्वादनाग्रहाया यदि कोप्यत्र मुजणादौ नवेद्दोप' प्रमायः परमकारुणिकैविधाय
करुणामनुग्रहाजिलापुके मयि, झापयितव्यश्च यदस्मिन्नस्मिन् स्थानेऽमुकोऽमुको दोपो यतो वितीयावृत्तौ विदधामि
विशोधनं, तस्येहजातदोपस्य च वितरामि मिथ्याऽष्कृतं सकलजिनमार्गाराधनसावधानपूज्यचरणनीसंघसमक्षमिति
१ए६६ श्राश्विनशुलपष्ठयां सुरतपत्तनेऽलेख्यानन्देन ॥
॥३॥

·सहस्रावधानधुराधरणधौरेयश्रीमुनिसुंदरसूरीश्वर- कृता श्रीविद्यगोष्ठी ॥५॥ नमः सर्पविदे। विनरनिविध सिने कुगररूपाय गुरवे नमः । ऐनमः॥ जयश्रीसीलाखीवितरतु ममानंतमहिमा, जिनः श्रीमान् वीरस्त्रिनुवनविनुः सर्वकसनः । प्रयादा यस्यैवागमजलनिधेरत्र निखिलाः समादाय स्वैरं कतिपयलवान् सत्त्वमनजन् ॥ १ ॥ श्रीज्ञानसागरातस्वगुरूणां ज्ञानवारिधि । उपजीव्योपदेशं च कुर्वे त्रैविद्यगोष्ठिकां । नमो विततकां- तिकात्यंतिकहितहेतुन्यः श्रीमशुरुभ्यः । इह किस स्वपरसमयार्थसार्थादूप्यौदृष्यपरिकर्मितमतयो विज्ञपतयः प्रायौवैद्यगो- छीरतयोजतीति तन्मनोविनोदाय तरुिपये किंचिकुच्यते । तत्र त्रैधाः प्रायो विदग्धा उपसन्यते । तथाहि । केचन परम- वमप्राचीनागण्यपुण्यप्रचयोपसपनीमशुरुचरणपरिचर्याप्रसादप्राप्तानवद्यविद्याविलासोपहृतसहृदयहृदया अपि अवगतवस्तु- सतरयतया न कदाप्यनिमानकाप्यमाशेश्लिप्यते । केचन च किंचित्प्राचीनप्रचिताप्रधानकर्ममर्मवशतो निष्प्रतिमन- तिकातिरेकोमपाईकारप्रचारप्रचारिताविवेका अपि सुयुक्तियुक्तोपदेशश्नवणादिना, स्वतोप्यधिकतरप्रकामकर्पप्रतिहतमवी- एप्रकराप्रमाणपशिखवानिमानप्रकृष्टमाशपुरुषविशेषसमीक्षणादिना था, व्यपहायावलेपाक्षेपं सम्यग्गुणानुरागासंगिनो बो- ·विद्य- गोष्ठी. चूयुः । इह कतिचित्पुरुषा अनादिकालमपारसंसारकांतारोदरप्रसरणोपार्जितानिष्टकटौघहत्वष्टपुष्टपुष्टादृष्टरदोधिष्ठिता वि. शिष्टमार्गासंसर्गिणः कथमपि परमतमप्रयासप्रसाधितकतिपयशास्त्राल्यासा अपि परमार्थतो निविमजडिमप्रचंडिमावष्ट- ब्धचेतस्कतया शृण्वतोऽपि तत्तन्नियपदेशोपदेशं, पश्यतोऽपि च बहुरत्तायां वसुंधरायां तारतम्येन स्वतोऽधिकाधिकतर- निस्तुपमनीपासमुन्मेपोलासिप्रवीणमातान् , अखर्वगर्वपर्वतारूढमूढचेतोवृत्तितया न कदापि गुणानुरागानुपंगपूर्वकं मार्दवं वानजति । अनर्हाश्चैते सर्वथा असाध्यामयप्रचयमपीमितांगागिवत् समुपदेशादिप्रतीकारस्य, अनधिकृताश्च ते प्रबुधै- रविवुधा विबुधजनोचितप्रशस्तशास्त्रगोष्ठीसुधापाने । श्राद्या वैधा अपि चाधिचक्रिरे तत्र सूरिनिः, परं वितीयाः साध्यव्या- धिव्यथितांगनाज इव प्रधानतरौपधविधानेन यथाप्रस्तावमहंकारनिराकरणविपयोपदेशलेशेन प्रतिवोधनीया इति । अथैतेषामन्यतमन्नाग्योपलन्ये संगमे समुपजाते सति यथोचितवचनादिप्रतिपत्तिपूर्वकमेवं स्याद् गोष्ठी । तथाहि । श्रागम्यतां लोः कोविदकुलावचूल अखंक्रियतामिदमासनं, किंचित्कलयथ. प्रतिकुलमतुलकुशलकमलाक्रीडकोडासंक्रीडने शृंगनूयं यूयं, प्रामोमोदीदद्य शुलवतां नवता कलावतां दर्शनेन सद्योऽस्मच्चित्तचकोरः । नवसत्येव हि कसावतः समुदये श्रप्रनगुणरत्नरत्नाकरः । पुर्खनो हि धर्मवततिवितानोबेदकरालकरवाले बहुसदोपजालेऽस्मिन् कलिकाले विमलगुणमं- डलाचरणजारिणां परमसौजन्यधारिणं जर्गस्वर्गापवर्गमार्गप्रचारिणां अनवद्यविद्याविलासामराचार्यानुकारिणां सुविचारिणां सदाचारिणां संगमः । गमयत्येवायमनुत्तरोद्युत्तरोत्तरोत्तमानेकगुणविवृधिहेतुः सेवधिरिव विधिवद्गुणिजनसन्निधिः परमसु- खसंपदां पदं विनयादीनां नरं । किं नोक्तं चतुरचेतश्चमत्कारकारिहारिप्रचुरवाक्प्रबंधेन श्रीमता हर्पमिश्रेण सकलकविकुख- ·प्रयसमदगदोपधे नैपधे नाम महाकाव्ये तथाहि । प्राणप्रियप्रणयिनीप्रवरगुणगणप्रगुणनप्रकटितप्रणयप्रकर्ष राजहंसावतंसं प्रति माह नख ईसापतिः । नृशतापनृता मया नवान् मरुदासादितुपारसारवान् । धनिनामितरः सतां पुनर्गुणवत्सन्निधि- रेय सन्निधिः १ ॥ तद्युक्तमेवैतत् सकसकसंदिकाकवनाविकलकौशलशालिनां विमलविनयविवेकाधनणुगुणमालिनां शुज यतां भवतां संगमेन यदद्यामंदानंदसंदोहास्पदं जयामहे वयं । किंच लो यः खलु प्रबलकलिकालानुनावप्रसरदोषचक्र. यासोमुखद्वहुसधूसीपटसध्यामखितांतराले सकतेऽपि क्षितिमंमलतसे पुर्बलतरमुपसत्यापि प्रथितप्रवीणप्रकरमार्थितप्रगुण- गुणगसंगर्म गुणिजनसंगम, तत्तशुणानजिशतया गुणिमत्सरितया वा नप्रकृष्टप्रमोदामोदमेपुरतां विर्ति, स खलु न प्रेक्षाघापां चक्षुषा प्रेक्षणीयः। यतो गुणानुराग एव मुख्य लक्षणं वैचवण्यस्य, गुणानुरागश्च गुणवत्प्रेक्षणक्षण एवाक्षुणप्र- मोदप्रकटनेनैव सक्ष्यः खलु दक्षैरक्षोदीयान् ॥ नागुणी गुणिनं वेत्ति गुणी गुणिषु मत्सरी । गुणी च गुणरागी च विरलः सरखो जनः १ ॥ तद्य बंधो कृतकृत्याः स्मोऽनत्रवृष्टिन्यायेनोपपन्नगुणवतां जवतां संगमेन । परं पीयूपेनेव तोषयितुमिधामः श्रवणो जवन्निवासावासग्रामग्रामणीग्रामनामसंश्रवणेन । कुतो वा विपुखविपुलामंगलमंडलाखिलमंडलम- डसाखंडसाडंबरान्मंडसादत्र युप्मत्समागमः। अथ इहो धीधन कैः २ प्रशस्तशास्त्रशस्ौनिहथ निखिलप्राणिप्रकरप्रेप्यताप्रदायिप्रसरविक्रमक्रमोकनाज मोहराजं । दक्षिण मध्ये सक्षणे विचक्षणादोदीयोऽकृष्णाक्षामहोदं । कस्मिन् वा १ जैनें २ सिम्बहेमचंा ३ चांज। पाणिनि ५ सारस्वत ६ शाकटायन ७ वामन - विश्रांत ए बुद्धिसागर १० सरस्वतीकंगजरण ११ विद्याधर १२ मुष्ठिव्याकरण

·गोष्ठी.
-विद्य-
२॥
१३ कलापक १४ जीमसेन १५ शिव १६ गौड १७ नंदि १० जयोत्पल १ए जयदेवा २० दिव्याकरणेष्वान्नातिनो
जवंतः । के के वा साहित्यशर्करारसं स्वादं २ परमानंदपीयूपे निमग्ना वञ्चित्तवृत्तिः। तथा श्राटीकंते नवंतः सुघटनाटक-
पेटकाच्यासपटुपाटवप्रकटनैः स्फुटं नाटयंतः कीर्तिनीं नाट्याचार्यतासंटकं । कैः २ अलंकारवारैरखंकारवारैरिव श्रलं सम-
संकृतं जवषदनं । वास्ते तावत्कर्कशतरतर्कवितर्कसंपर्ककर्कशधीत्वं । केषु २ वा जैनजैमिनिसुगतकणनक्षसांख्याक्षपा-
दादिमतसंबंधिनानातर्कग्रंथसंदर्नेष्वधीतिनो यूयं । केषु २ चापरेष्वपि निश्वावंदोज्योतिःप्रतिप्रशस्तशास्त्रप्रकरे
प्वधीतिनो जवंत इति ।
धीमन् , युक्तमेवैतत् नवादृशां विशुझवुधिस्पृशां सम्यक्सारेतरवस्तुदृशां चारुचारिमोदारवर्यचातुर्यचमत्कृतचतुरविशां,
यदेवं तेषु ग्रंथेषुक्रोडीकृतव्यासःसदन्यासः। किल शास्त्रान्यास एव हि सारमसारसंसारे । ततामेव यत्र तत्र तत्रनव-
तादर्शनात् । किंच । अस्तमीयिवांसः खलु ते त्रिजुवननवनाजोगनासिनः सकलजगजंतुजातामितैकांतहितानुशासिनः
प्रवस्ताशस्ततिमिरनिकराः सर्वज्ञदिवाकराः । अचकलच्चाविकलं सकलेऽपि क्षिवितले कलिकालकालप्रदोपः स्वविलास-
कराखताप्रागहन्यं । श्रथच । प्रासरिसारिपुः सर्वतोऽप्यनिवारप्रचाराः प्रचुरतरतिमिरप्राग्जाराः । अवोलवुश्च दक्षैरप्यलक्ष्या
विशिष्य मोदपुराध्वानः । एवंच सति प्रशस्तशास्त्रप्रदीपा एव प्रगटलायंते प्रदीमा जगति मुर्गापवर्गमार्गोपदर्शकतया।
|किंच । वाह्यांधकारनिकुरंबमात्रोपसंहारकारिणः सहस्रकिरणादप्यतिरिच्यते ह्येप निर्विक्रोप्यवाहीकांतरतिमिरनिकरा-
पहारकारी शास्त्रविसरः । तथा परिदृष्टपुष्टालोकादिविशिष्टपरिस्थूराविदूरार्थसार्थागमनालंकमाणे लोचने अप्यवगण-
॥२॥

·यत्येवदतीदियेतरवस्तुण्यतिकरमबोधमत्यवं शास्त्रमगर्स । किंच । महाचित्रनिधिरयं शास्त्रकोशो विधिवत्मदीयमानोऽपि यो विषाणैर्दक्षिणशिष्येन्यो न कदापि क्षयितां शिक्षते, परं सुरक्षितव्य एव खट्वमर्यादप्रमादादिदस्युच्यः । तस्मानिरंतरं ममादपरिहारेण तदवबोधप्रसाधनावधानानुसंधान विधान व्यं विबुधधुरीणैः । तैविना अपहेयोपादेयोपेक्षषीयवस्तुनि- फरव्यतिकरे तत्तत्तदर्कोपसंतकतया, तथा २ विवेचनकविकलत्वेनाक्षय्यमोइसौख्यादेः प्रापकत्वेन स्वहितस्य सम्यगज्ञान- क्रियादेः प्रमाधयितुमशक्यत्वात् । नच तान्यप्रयत्नोपसन्यानि, तत्तत्तत्प्रसाधनप्रधानसाधनसन्निधानविधानं विना तदध्य- पनसाध्यस्यासिः । तत्साधनानि च विशुधबुद्धयाजोगः १, सद्गुरुसमायोगः २, सद्गुरुविनयप्रयोगः ३, पुस्तकप्राप्तियोगः ४, प्रमत्ततावियोगः ५, सततोपयोगः ६, शुद्ध्यनियोगः ७, देहारोग्य , नाग्या ए दीनि । दुरापाणि चैतानि । यतो जगत्कर्ममर्मवशादधर्माशर्मवाहुट्येऽस्मिन् कलियुगे' प्रतिक्षणं 'प्रहीयमाणप्रधानमेधादिवसत्वेन व तावान् प्राचीनमु. नींपशेमुषीविशेपानुयायी विशुधबुद्धयानोगः । अगल्यपुण्यप्रचयपरिपाकिमहिमोपसन्यः खलु समग्रमंथार्थप्रयो- पपटिष्टविशिष्टतरामितहितनिधिश्रीमद्गुरुसमायोगः । तथा विकुत्स्यातुधम्लेवादिकुनृपतिततिविध्वस्तानेकवखन्यादितत्त- न्महानगरस्थानेकखक्षणप्रमाणागमादिसदाद वेदेन कौतस्कुतस्तावदशानांधकूपप्रपतत्प्राणिप्रतिहस्तकमायप्रशस्तपुस्तकप्रा. तियोगः । तया तत इतो दृश्यमाननिरुपमान मिथ्यानिमानाविरामायुन्मत्तकुनयोपचयप्रधानकुलपतितत्पत्तिगृहीतोगविन- हामग्रदोद्यत्प्रमादानानोगरोगाधनुमेयाजाग्यादिधुर्येऽत्र कलियुगेऽतिरापाणि तथाविधस्वास्थ्याप्रमत्ततोपयोगाजियो- गारोग्यजाग्यादीनि । ततश्चैवं पुरासदान्यप्यासाद्य कथमप्येतानि नाधीयोरन् ये विधिवनिरवद्या विद्याः, वंचितः खलु ·गोष्ठी विद्य- तैरविवुधधुरीणैः स्वात्मैव तज्वोच्चश्रेयोन्यः । अधीत्यापि च ये शास्त्राणि सततानवधारणेन वृद्धिविधुरतया विदधीयेरन् तदनुक्रमासानिनांजि सुशास्त्राणि, ते च समधिकतरं स्वात्मवंचनेन वंचनीयतामंगीचेक्रीयंते । त एव हि धन्याः, प्रबु- अजनमनोमान्या, ये विधाय विधिवत् शास्त्राध्ययनं पुनस्तदवधारणादिना प्रतिदिनं विवृद्धिमेव दधति तानि विदध्युः । तपिवृषिश्च प्रायः पटुतरतदन्यासव्यासप्रयाससाध्या, सोऽपि प्रायस्तविपयोत्साहपूर्व इति प्राहुः प्रबुधाः । एषोऽपि गुणि- जनमष्ठः श्रेष्ठगोष्ठीविधानधदूढिमानमुपसन्यते । श्रतो बहुगुणत्वादेपापि ज्ञानादिगुणप्रकर्पमापकतया परंपरया साध- नमेव जेगीयते श्रेयोमार्गस्य । तेन यथासमयमेतामप्यादरिदारिपुर्विधुराः श्रीसर्वोपासज्ञानोत्साहादिगुणोपचयहेतु- मिति । यत उच्यते "ज्ञानोत्साहो गुणावाप्तिः प्रागंन्यं वहुदर्शिता। तत्त्ववोधः श्रुतावाप्तिः साधुगोष्ठीगुणा ह्यमी । १० । किंच । श्यमेव स्वमधुरिमविधुरितोधिोलोकाधारसुधाजिमाना वसुंधरावलये विचरविबुधततितुष्टये मनवति । अतः पापी- यध्वं क्षणं । दक्षिणाऽनुपक्षणप्राय सममस्मानिरचतुरवचनप्रपंचश्नवणोद्भूतप्रजूततापापहारप्रवणं त्रैवैद्यगोष्ठीपीयूपयूपपूरं । अथ केचिदहकारमपीशितिमानमात्मन्यादधतो न दरीप्रति तथाविधोजवलगुणानुरागं । ते चैवमखर्वगर्वाध्मातमानसा न तामईतीति तान् प्रत्युपदेशलेशः प्रपंच्यते । तथाहि । तथाविधमवसरमुपखन्य विषन् कर्यकारं नवदुहृदयगुहा- यामुघडावखरकरनिकरप्रचारेऽपि कचित्तत्तवचनान्यथानुपपत्त्यनुमेयापदेयाईकारांधकारप्रचारः । विमरीमृश्यतामचिरस्य मोहस्य जास्वं । किं युज्यते नवादशामपि प्रेक्षादृशां हृदयेप्वंतरुद्यबास्त्रमकरध्वांतारातेः किंचिवस्तुतत्त्वानवबोधावरणमनु- मापयदईकारशावरं। किंच अंतर्चवधिनयनयविज्ञानादिगुणतएजरोद्भूतमजूतजाज्यज्वखनमनुमेमीयते तदन्यानुपपन्नायाः ·मर्षपदामपूमस्फीतताया दर्शनेन प्रवुवाः । आः किमिदं हतविधेर्विततसखितमिदं, यक्ष्वेिकिनराणामपि बुद्धितरुप्वेवं गगुपियकातिरेकोदकपकरनिपेकः । पुरापि के के टेकेनाप्यनेकायिवेकोत्पादकेनानेन वेका अपि नैकखोकनिकायाः कानि २ नाचरिकारयिपताऽकृत्यानि, कृत्यानि या कानि २ न व्यसरिस्मारयिषत् स्मयेनानेन विस्मयस्फीतताधायिस्फुरचरस्मृ- तिनदीसोरपि, तपून विधेरेवेदमयंध्येष्ठामागहन्यं परिपोस्फुरीति, तेषु २ पदार्थेषु नपपनीपद्यमानानामनुपपनीपद्यमानानां पा तापणागुणानां तथा २ नियोजने वियोजने या प्रत्यसं, यन्त्रवादृशेषु. विमलविद्याजतप्रधौतायदातहृदयेप्वप्येवमई फारमपीकनिमारलिप्तता। तथाचायावादीत् श्रीहर्षः कविमचर्चिका । अवश्यजव्यप्वनवग्रहग्रहा यया दिशा धावति वेधसः स्पृहा । तृणेन पोत्येय तयानुगम्यते जनस्य चित्तेन नृशावशात्मना ॥१॥ अथवा कोऽयं विधिर्नाम। का या तस्वेच्छा, किंगा तया सेपिोत । पुरुष एप हि अनवगतत्रयीतत्त्वतया स्वस्वरूपविवेचनादिविकतः सत्कृत्येषु गजनिमीतकाद्यवलंबी प्रमादानाजोगादिफुमिनसंपर्फयशादवितक्यचोद तत्तदसक्रियाप्रवृत्तस्तत्तहुःखफसोपनोगनाजनं वोजूयेत । स एव च यदा श्रीसकोपशमशस्तशालोपदेशनदीप्रमदीपोपलब्धसमस्तवस्तुसतत्त्वतया सम्यग् विविच्य तशुणागुणस्वरूपं तपादान- पानयोः प्रयायत्येत, तदा समासादयत्येवायमुत्तरोत्तरतत्तानफसलरघ्राजिष्णुः क्रमात्परमपदसंपदमपि ॥ यमुच्यते । ताव- रकसयति पुरुषो हतविधिवसितोपाखसंघातं । चिंतयति नेति यावत्कोऽहं कि मे हितं चान्यत्।। इति च विविच्य विषुध्य पहिवाहितमातिहानियलवतः । सा नास्ति कापि संपत् खुसति न या करतले तस्य ।२। अतः परिज्ञातशेयगुणागुणगरि माणो विचारचारिमाखंडपमितिमानश्च विचारयंतांस्वचेतसा, किं चतुराणां चेतश्चमत्कारकारी स्थात् कदापि चेक्रीय्यमाणो- ब

·विद्य-
गोष्ठी.
४॥
ऽयमवसेपः । किच । इह हि उरते कलिकासवितासे विस्फुरत्प्रवतमोहनूपासकुतुहलोत्तासबसोच्छसत्कोलाहलोच्चा-
खिताखिलमजुखोलासिवडुलगुणचक्रवासाकखितचित्रासे कुतस्त्यं तावन्निरवद्यहुद्यचातुवैद्यवैशारचं । नहि कोऽप्येवंविधः
पुरुषविशेषोऽत्र समीक्ष्यते, यः किल कसयत्यविकर्स सार्ववैद्यावयोधविशदिमानं । यतो गवंत्येव हि प्रतिकसमधुनातनेषु
तमोजनेषु सचिनाजनोदरपूरिपूर इव शुश्रूषानवणग्रहणधारणोहापोहार्यविज्ञानतर्क विज्ञानतत्त्वज्ञानलक्षणा अमी मनी-
पागुणाः । गलत्सु च तेषु तदग्रिमनिदानानि विधौ प्रधानानि विद्यानिधानान्यपि परीस्पृशत्येव हि क्रमेणापहानिपदवीं ।
एवंच क्रमेणाहीयमाने विद्यासौंदर्ये सापतकालीनेषु जनेषु ज्ञानलवा एव परिपोस्फुरति । तथापि योऽचतुरचेतस्को विद्याघ्रा-
तमात्रतयैवाऽमानाहंकृतिलाजनमानुपंगरंगपंगसंसर्गी संजायते, नाईत्येवायमप्रतिमप्रामाणिकश्रोत्रियपरिषदि प्रशं । नवते
च स खट्वदृष्टाश्रुतस्वीयज्ञानाणुताप्रदायिपुरातनानेकमौनींवृंदोदारचित्रचरित्रा कूपमंडूक श्व बहुश्रुतसदस्सु हास्यास्पदत्व.
मिति । ततो विचक्षण समीक्षस्व क्षणमांतरचनुपा, कस्ते नाझानातिशयो, येनेदं मुझरदर्पोक्षुरकंधरीजवसि। धीमन् नयस्व
क्षणमेकं स्वीयमानसं स्थिरस्थेमानं । अवधारय बैबुध्यधुराधरणधीरोदारपुरातनानेकुमुनींपर्चोदनविद्याशक्त्यादिसौंदर्य ।।
तथाहि इह हिअहमहमिकाऽवनम्रकम्रनिःशेषवृंदारकासुरनिकरेश्वराखिखविपुलावलयप्रौढपरिवृतश्रेणिशीवलीशेखरासंगि-
रत्तोत्करोझासिरश्मिमंडली मिलदविरतपदयुगलनखोन्मिपतसिंदूरपूरारुणरुचिरोचिनिकरकवुरितांवरोदरश्रीमछिनपतिगदि-
तोत्पादव्ययभौच्याद्यनंतधर्मात्मकाशेषजगब्यवस्थाप्रकाशकामसपदत्रयीसमाकर्णनानंतराविनवत्पतिजामाग्नारप्रकर्षप्रवुघाशे-
पञ्जवनांतर्वत्तिंपदार्थसार्थोपनिषद्याथातथ्यगणधरपदवीप्राप्तप्रतिष्ठश्रीमगौतमप्रतिगणपतयोंऽतमुहर्त्तमात्रकावेन चराचरोद-
॥४॥

·रपिचरन्मोहांधकारसंचारसंहारोद्यत्तरुणतरणिकरनिकरानुकारिभिः शेपज्ञेयोपनिषत्परिझाननिधानप्रधानतरानंतार्थाऽदय- कोशात्मवादशांगीयशास्तंनसमुत्तजनं पिरचयांचः, तेपेव व्यवासीविश्वत्रयानुत्तरावबोधसंपत् । तदनु पुनरवसंबि- ततरतमन्नावप्रज्ञाविनवादयोऽप्यनूनन्नित्यादिप्रज्ञाप्रकर्षप्रतिहताशेषबुधमन्यविद्याखर्वगर्वसर्वस्वाः सदृक्षुभिक्षुक्षितिपतयो यतिपतयः । ये हि किसैकपदश्रवणतोऽप्यविकलं कसयांचकुथकोटीकोटीरपि । कः खलु परिमितजीवितैकजिह्वो निजशे- मुषीसमुन्मेपैः सुरगुरुयमाणोऽपि कोष्ठकबुद्धिवीजबुद्ध्याद्यनेकप्रकारमाचीनप्रापज्ञामहिमानं प्रथयितुमखं । तथा चतु- रतश्चमत्कृतये केपांचिपुच्यते । तथाहि । पिसेसिवान् चिरमनिनारप्रचारोद्यपादिदप्पधिकारसंहारदिवाकरकरनिकरमतिमवाग्विलासः श्रीसिघसेनदिवाकरो नाम सूरियरः । यस्य किस समारूढस्य प्रौढवादरणांगणे प्रशाश्वोदिगुणसदासदःपतिमतिलाधारणाबाहुश्रुत्यक्षांतिमाध्यस्था- दितत्तशुणग्रामरमणीयानेकसच्यारखीसमक्षमदोदीयोऽधुमक्षोदवमानस्पविकटपकटिपताकपजपकेसीकलामाकसय्य मपी- निखिप्तयदना स प्रत्यमपरानापि वमजवत् विपादासादनोदितश्यामसिमानः पंचाननरावसंश्रवणादिव जलधरधोरणी- धीतांजनगिरिगरीयासोदरोपुरसिंधुरपरंपरेव तत्रसुः सर्वतोऽपिप्रचंडपांडित्यपाटवाखमवामिमिमाडवा (वरा) अपि प्रतिवा- दिसंदोदाः । यः किस नगवान स्वीयोन्नत्यप्रकामरगिरिगरीयःशृंगप्रस्पशिद्धिजिनालयश्रेणिशिखरशिरोऽसंस्थितादत्रकि- किणीजासनिकणव्यतिकरयाचासिताऽखिखदिक्चक्रवाखप्रचसालोद्यपिपुखपताकावली संकरोच्छिन्नखरकरनिकरप्रचारा- विवत्तापसंजारायामुशायिनीमहानगर्यामपहृतहरगिरिगुरुशैखरौन्नत्यमदगरिमोन्मादे महाकालानिधप्रासादे श्रीमद्देवाधि- ·गोष्ठी. विद्य- देवानुपमस्तुतिविरचनवशात् प्रस्फुटच्चंगचंमीशलिंगोठखंमांतरावि—तायां श्रीमजिनपतिप्रतिमायां चमच्चेक्रीयमाणचित्ताऽक्र- माक्रांतदिक्चक्रविक्रमोजासितश्रीविक्रमादित्यनूपतिप्रतिप्रवीणततिविततसदसः श्रीमद्देवाधिदेवानणुगुणप्रख्यापनपूर्व त- त्वत्रयीमबोधप्रदानेन प्रजावयांचकृवान् श्रीमशिनशासनं, सुरगुरुरप्यचतुर एवैतस्य गनीरतरार्थानंदिसकलतार्किकचक्र- चूडामणिपरिपसंमत्याचप्रमग्रंथरलोत्करमरोहरोहणगिरेरित्यादिविशदावदातविवर्णने । तथा पवित्रयांवजूव क्षितिवलयं स॒रिवरः श्रीमनवादी नाम महावादी । यस्य जगवतोऽनतिशैशववयसोऽपि क्षपिताशे- पविपक्षक्षितिनृच्छिमादित्यानिधप्रौढप्रतापशालिमेदिनीवासवोदारसंसदि प्रकृते पएमासावधिवादमहासंगरे निर्जित - यो स्विप्रतिनामारनाराखयाखिखसौगतावलीप्लुटगरिष्ठयशःप्रकरावितायशोगारगएप्रसंगसादितप्रवर स्थिरतरतागुणो य- शोजरघनसारः सुरजयामासिवान् त्रिजुवननवनोदरं । अद्यापि हि यत्पनवं नुयचक्राख्यग्रंथचक्रं समुचिनत्ति प्रसरहु- वोदिदर्पचक्र ॥ तथा उपचके गवान् अपारसंसारपाराधारपरिमजाजंतुजातमविकलकरालकलिकासवितासेऽपि त्रिनुवनन्नतश्रीमजि- नपतिगदितानवद्यनिःश्रेयसाध्वप्रदर्शनेन कृतत्रिनुवननको हरिजको नाम सूरींः । यतः क्षमाधरगुरोः प्राप्तमनवा सख- खितबहुत विमलाबालनिष्प्रतिमोदाराव्यर्थसदर्थसार्थानुमानिकरनीरपूरनिरंतरा, कचिरिचितातुन्चमात्सर्यालयाशेषपर- प्रवादिप्रनवानेककर्कशतर्कसंपर्कप्रतिपातार्थोपस्थापितनिष्प्रतिमोत्तमोत्तमयुक्तिव्यतिकररलोत्करकरवितांतरा, केचिदंडदंड- कदंबकमोबसवलाऽमसखोलकबोलमालोत्पतत्सीकरप्रकरासारव्ययितत्रिनुवनजनसंतापा, वचित्कवसितासारपरप्रवा- ·दिग्रथितागण्यानुमानमीनावतीकमुशकन्यनिचारप्रचारा, असंख्येयाऽध्यक्षमुख्याकुणोदक्षमाप्रौढप्रमाणप्रकरप्रसर्पत्तिमि गिलगितायती संकुष्ठांतराखा, कचिनिरवद्योदारहृद्यपद्यावतीधवक्षविलसन्मरासमंडखीसमाकुसविपुखपुलिनानोगनोगा, क- चिदतिगूदप्रौढप्रचुरगजीरार्थसार्थस्वल्पाक्षरानपगद्यपधावलीविकटपुटजेदपेटकोदूघाटिताकासवासावलीसाध्वसन्यूहा, क- चिदमृतरसनिस्यदिश्रवणसुखदानेकग्रथितगाथागणागाधगूढप्रौढहदसंदोहःशकापाठीनाधीवरप्रवेशा, आनंदितसकलसह- दयहदया, संकृप्ताखिलसंनितासंख्यविपश्चित्कदमपविलया, चतुर्दशप्रकरणशतीनिरिणी पवित्रयांचक्रुषी निखिखजूबसय, येन किलोद्दामयादमहारणांगणे क्षणमात्रादेव प्रतिहतवितताजिमाना धिक्कारकारितत्तसन्यादिवाकोटिलकुटतटाघातशून्यी- जूतदया पोवा अपि माध्यमिकाः सतोपि सरखतरतासहिंजलज्वलनससिखजलधिधिकसमखावतीरंगतुंगतुरंगशृंगकुरंगां- गारगिरिकांतारहारविहारोदारमाकारपुरप्रमुखानेकपदार्थसार्थानपश्यतः शून्यवादित्वमेवोररी चक्रिरे ॥ तथा प्रसर्पहर्पसं- भारोजुरकंधरा अपि प्रारब्धे येन सहोदारवादसंगरे कणमात्रादेव समीक्ष्य स्वीयाखर्वगर्वसर्वस्वहासं क्षणिकत्वमेवाशे- पसंस्काराणां सूत्रयामासुः सौत्रांतिकाः यस्य हि परमकोटिमाप्तोदारज्ञानरमया श्रासादिताखिलजूमंडलाखमसमंडलीमहनी- यमहिमानं समीक्ष्य विज्ञानस्यैव सारत्वं मन्यमाना अखिलत्रिजुवनवलयस्यापि तन्मयत्वमेव शरणीचक्रुर्योगाचाराः। इह हि पट्दर्शनाशेषयादि(त्य)संदोदा यदनिधानश्रवणादपि माद्यन्मदरनिर्करिणीप्ररोहोत्तुंगभंगधराधरानुकारिस्फुरग- धसिंधुरोद्धरगंधप्रकरविधुरितापरसिंधुरधोरणीव विमुक्ताशेपमदोत्कय्या. निर्व्याजोवसनक्तियुक्तीः प्रकटयंतः प्रकटमेव व- फिटमाटाटिपुः क्रमयुगलपरीवस्याघटनायै ॥

·चविद्य- गोष्ठी. ॥६॥ तथा प्राणयामासिवानमृतरसनिस्यं दिवागविलास स्त्रजगतीं निजप्रतिज्ञावैजयानिजूतदेवसूरिदॆवसूरि म सूरिः। यस्य किलाशेषवादीशिरःशेखरस्य पृथिवीमाप्तप्रतिष्ठश्रीसिद्धचक्रवत्तिश्रीजयसिंहदेवोदारपरिषदि संकृतोद्दामचतुरशीतिवाद- प्रतिवादिनिर्जयनोर्जिताखंडपांडित्यरंजिताखिलनूपालचक्रवासप्रदत्तोत्तासमरालमंडलोजवलचपलचारुचामरणिधवलविपु- खातपत्रसिंहासनावखीचंगरंगत्तुंगतुरंगकिंकरप्रकरमतिपरिवदापूर्ण निकटतटोत्कटाहंकारसंचारजारितातंत्रकुमुदचंजानिधा- नाखिखव्योमांवराखंमलविजयार्जितप्रौढसत्कीर्तिनर्तकी जगप्रयोत्तुंगवंशामनर्तनशीला कुरुतेऽद्यापि सकलसहृदयान (थान- न्दसमास्कन्दास्कन्दान्) । यन्निम्मितानेकयुक्तिव्यतिकरांचितोइंडदंडकरफारवृत्तोत्करामतरतरत्नाकरस्याद्वादरत्नाकरप्रमुखा नेकसत्तग्रंथावती कां का न चमच्चरीकरीति कोविदावली ॥ तथा उद्योतयामास श्रीमािनशासनं दु:खमांधकारसंचारसंहारोद्यत्तरुणतरतरणिकरनिकरानुकारिप्रवरवाक्प्रचारः कोविदद्वंदवर्यः श्रीहेमचंजाचार्यः । यस्याविरलविमलवाग्लहरीनाशितानादिकालालीनऽनिवार विस्फुरन्मोहाहिविषप्रसरः श्रीमफुर्जरधराधुराधरणधुरंधरतामादधानः श्रीमत्कुमारपालनूपालः समुद्घोपयामासिवानिखिलजुवनवसयेऽपि समस्तजग- आतुवातरक्षोद्घोपणेन विलसद्यशःपटहं । यस्य किल कलिकालसर्वोतिविरुदानंदितसझनमनसः सपादखलक्षणमंदोऽनु- शासनालंकारचूमामणित्रिपष्टिशलाकापुरुषचरित्रयोगशास्त्रप्रमाणमीमांसाप्रमुखानेकसत्तग्रंथग्रथनानुकंपिताशेषविशेषविशे- पङ्गस्य वैपुष्यविशेषव्यावर्णने किं ब्रूमः समधिकं मूढतारूढचेतोवृत्तयो, निखिलत्रैलोक्यवंदनीयपादारविंदयुगक्षा जगवती शारदापि न देधीयते सामर्थ्य ॥

·कोविदोत्तंसा बहवोऽप्यनूवन विविधज्ञानादिगुणगुरवः श्रीमजुरवः । न खड्वेतेषां गुणपारावारपरपारं प्रामुयार्पसहस्र- रपि कश्चित्परं नैकोऽप्येतेषु कश्चिदहंकारायनघगुणकालुप्यकलुपितमात्मानं बनार । हंत तर्खेतदपेक्ष्या कः खलु ज्ञाना- तिशयः सांप्रतकातीनानां जनानां ॥ किंच । एतन्निष्टंकितमिह जानीहि । यत्राहंकारांधकारप्रचारो, न तत्र निर्मलशान- दिनकरकरप्रचारः, विद्याइंकारयोः सहानवस्वानस्वनावविरोधविधुरत्वात् । एकतरसंलवे इतराजावस्य स्पष्टनिटंकनात् । कुत्रचिदहंकारानावेपि विद्याविरहदर्शनेन नात्र व्यभिचारचौरप्रचारः शंकनीयः । तत्र तत्पादकाध्ययनादिसमग्रकारण- नावहेतुकोदारविद्यानुपर्खनेपि तद्योग्यताया विद्यमानत्वात् । नच वयं निरहंकारत्वमेव सर्वथा विद्याहेतुं चूमः, तदन्येपा- मप्यध्ययनादित तूनां विद्यमानत्वात् । नच विद्यारूपस्वकार्योत्पादनासमर्थत्वात्तस्य तद्योग्यताया अप्यलाव, इति वाच्यं । तदन्यकारणाचायनिमित्तकत्वात्तदनुत्पादनस्य । नच. मुख्यहेतुसंजवेऽप्यपरहेत्वनपेदं कार्योत्पादः संजवति, तेषां तदनि- दानप्रसक्तेः । यो यदनावेपि जवति, न तत्तस्यकारमं । घटस्येव तंतवः । तन्नैवं तत्र तद्योग्यतालावः साधयितुं शक्यः। नचैवं साहंकारस्यापि तद्योग्यता जवत्विति चिंत्यं, तस्य कदापि तददर्शनात् । अथाचदीयाः प्रत्यक्षमृपावादित्वमेतत् । यदहंकारिपुरपनाताना संतमपि विद्याप्राग्जारमपहुधे । दृश्यते हि वहयोपि सुधियोऽप्रमाणोन्नताहंकार शिखरिशिखर- मारूढचेतसोऽपि विद्यावैशारद्यापहृतसहृदयहृदयाः इति । तदेतदज्ञानमदिरापानविह्वलचेतसा प्रलपितं । तत्पुरुषाणां चातुर्वेदस्य विद्यात्वायोगात्, तदयोगश्च तत्फलविरहात्, विद्या हि ज्ञानमुच्यते, तस्य चानंतरफलं कुमार्गविरत्यादि, स- न्मार्गासेवनादि च। तथाचोक्तं ॥ ज्ञानस्य फलं विरतिरित्यादि। तया तज्ज्ञानमेव न भवति यस्मिनुदिते विनाति रागगणः।

·गोष्ठी. विद्य- ॥७॥ तमसो हि कुतः शक्तिर्दिनकरकिरणाग्रतः स्वातुमित्यादि । अहंकारस्य रागादिविनालावित्वात्तत्वतस्तदनेदाचेति । नचाहंकारः सन्मार्गस्तस्य जवहेतुत्वात् , शिष्टनिंदितत्वाच्च, श्राखेटकादिवत्, इति सिहं यत्राहकारघोरांधकारप्रचारो, न तर ज्ञानदिनकरकरविहार इति दर्पापाकरणं ॥ श्रतः परित्याज्योऽयं सर्वथा प्रशस्यश्रेयोमार्गाराधनप्रधानसाधनानवद्य विद्याविशारदिनिःसानिलाविजिरवलेपादेपः । विधे- योऽनवरतमप्रतिमगुणानुरागसंगः, उपार्जनीयाश्च सम्यग्ज्ञानविनयनयविवेकादिगुणनिकराः । यतो गुणा एव पुष्पापाः प्रवलकखिकाखविलासानुनावस्फुरदोषजालवदुखेऽत्र क्षितितले, गुणवानेव च त्रिविष्टपेपि विशिष्टजनेषु स्पष्टप्रतिष्ठास्पद जंजन्यमानः समीक्ष्यते दक्षैः । यतो गुणाः सर्वत्र पूज्यते । तभी गुणवंतमेव हि वरीवृणीयुरहमहमिकया निरस्तापदस्तत्त- सकलसंपदः, शधिसमिझा अपि उर्खनतरगुणवच्चरणपरिचर्यालालसमानसाः सर्वतस्तदन्यासदेशालंकरणं वोनूयेरन् । अप्रार्थिता अपिच तशुणप्रकरप्रेक्षणप्रहृष्टमानसा निर्व्याजनकिनायितांतः करणतया गुणवत्पदयुगलं स्वमौलौ मौखिलीलाम- वसंवयेयुः । स्वजावादेव च प्रययंति कविप्रकांडगंधवाहा दिक्कु विदिक्कु च गुणवारीयोयशःकर्पूरपूरसौरजप्रश्रिमानं, यतो नहि विकसत्तरमंजोजन्म अधर्मकर्मकृतान्मवतनवलदचक्षुरनध्यक्षलक्ष्म्याः स्वस्मिन्निवासाय प्रार्थनाचाटूनि घदयउपसभ्यते । किंतु गुणगरिछश्रेष्ठस्तानतया तत्रैव पावसीति सा । नचापि राजकाजीपराजी रणरणकारकारिमधुकर- निकराकारणाय वचनाप्यरियरीति । किंतु स्वयमेव तजधसौरनलोलपास्ते मधुपा गायंत श्व तणनिकरान् कणकणा- कारिरावप्रकारैः परिवरीव्रतः सर्वतः तदसंकरणयं संप्रतिपनीपद्यते । अनन्यर्थिता अपि च स्वस्यैवोद्योजाविशेपस- ·मुन्मेपाय तथैाईतया नरविसरोत्तमा अपि निवेशयरस्तां निजोत्तमागनागे खेनैव च वितंतन्यंते तजंघसौरनपूर सर्वतो दिगुदर विवरेषु गंधयाहाः । तस्माद्गुणानेवैद् वंहीयोमहिमप्राग्नाराऽप्रतिहननहेतुतया निरूपयामः खट्यपि । पिंप । पपनमपि गुणपन्मुसादेव समुत्थितं सम्यगादेयतामादधानमादेवीयते विवुधधुरीणाः । तथाचावादिपुर्विउराः। ही भाजनसर न तथा यत्सस्य पुष्टिमावति । श्रावगमानशिरसो यथा हि मातुस्तनास्पिवतः॥१॥ तत्सुजापितमयं ही उशीखजाजनगतं तु।न तथा पुष्टिं जनयति यथा हि गुणवन्मुखात्पतित ॥ २॥ तस्मादनणीयः श्रेयःसाधनप्रगुणगु- पानुरागादिगुणोपार्जन एाहितापधानयितव्यं स्वहितपिचिर्मनीविनिः । ते एवचाईति श्रेष्ठ शिष्ठगोष्ठीमपि । तेनाथ थईय प्रयीय सझुणानुरागासंगितया यूयमिदानीमिमा । वयमपि च सम्यगुपासितश्रीगुरुचरणसरोजाऽप्रतिमप्रसादाद- धिकारिण एपात्र । यतो दीयोपदिमजडिमप्रचडिमावष्टब्धचेतस्का थपि श्रीमशुरुवदनोजवषचनप्रपंचोद्यद्दिनकरकर- (निकरमतिहतातरतम.पटखपटिमतया समयोबोधिष्टाहोदीयोलणाप्रतिमप्रमाणचंदोऽसंकृत्यादिप्रशस्तशास्त्राणि । यतो नास्तीद तकिचिदया, महता चरणपरिचर्यापि यत्पाटने न पटु पटिमानं प्रकटयति, घटयत्येवेयं उर्घटोत्कृष्टविशिष्टश्री- पटानामपि संटकं । विपटयत्येय च स्फुटं कटतटानी घटपेटक विकटतरऽरितकोटीरपि । सामान्यजनेष्वपि किंचिजरि- उपुष्ट्यरयिमवशातुष्टिपुटिमुपगताः श्रीगुरुपादा जायते एव जगज्ज्येष्ठस्नेष्ठसंपत्साधनपटिष्टाः। यउक्त । गुरुयाणं चलणसेवा न निफसा होश कश्यादि । ततः सुखेनैव तथाविधधिपणासाधिमक्धुिरा अपि श्रीमशुरुगुरुप्रसादमध्यासीना अध्यगी- महि, अधीमहे चाचापि पिशुबुझिमनोध्यमेध्यशास्त्राणि । तथा तत्तपस्तुव्यतिकरेषु तत्त्वातत्त्वविचारणचतुरचेतोवृत्ति-

·गोष्ठी.
विद्य-
॥०॥
तामपि प्रतिकलं कसयाम । नहि श्रीमद्गुरुप्रसादकल्पद्रुमप्रजाववैजवस्येयत्ता कापि समस्ति । तथा स्वजावात् श्रीगुरूपदे-
शाच्च गुणवत्प्रेक्षणप्रदर्पिणोपि वरिवृत्मः । तथाविधवुधप्रष्ठप्रेष्ठवरिष्ठगोछीरसिकस्वांततामपिदेधीयामहे । अतो युक्तिमत्येव
संप्रत्यावयोरेपा शास्त्रगोष्ठी । ततो विधीयते क्षणं । परं सा किमकुष्पलदाणानुगामिनी । उत साहित्यसाहित्यानुसारिणी।
कर्कशतर्कानुयायिनी वा जपयो रोचते । खदाणानुगामिनी चेत् तदा संप्रति सकलेष्वपि लक्षणेषु श्रीसिम्बहेमचना-
जिधानमेव प्रधानतया वारदति तदिराः श्रतस्तदाश्रित्य प्रेर्यते किंचित् । वायत्त लोः । अधीये इति त्याद्यतं
श् अध्ययन इति धातुमंतरेणापि कथमपि सिद्ध्येत् ॥ सिद्ध्यत्येव नोः धीच अनादरे ह्यस्तन्या । ६दिवादेः श्ये (सि३.
४-७ ) इति सुस्पष्टमेव । तथा नचच् समवाये इत्यनेनोच्यतीति, घ्रा गंधोपादाने इत्यनेन व्याघ्रा इति । तथा। जागतीति
जागृक् निजाक्षय इत्यनेन । तथा गृनिगरणे गर्हितार्थे यडि तयुपि वित्त्वे ह्रस्व (सि ४-१-३ए ) इतिहस्वे कृतोऽत्
(सि ४-१-३०) इति झकारस्याकारे गहोर्ज इति (सि 4-१-४०) गस्य जत्वे यागुणेत्याकारे (आगुणावन्यादेः ४-१-४७)
तिवि गुणे चैवमपि सिद्ध्यति इत्यादि त्याद्यंतानि विचित्राण्यपि चित्रकराणि सेपिद्ध्यंते, कियंति वक्तुं शक्यानि । तथा
|पंच पप् इति व्यवस्थापिते पंच च पट् चेति विग्रहे प्रमाणीति (७३-१२०) डे "अंत्यस्वरादिलोपे पंचपानाचष्टे इति
पिज् प्रत्यये अंत्यस्वरादे (७-४ ४३ ) रित्यंत्यस्वरखोपे क्रियार्थत्वा (३-३-३ ) चातुत्वे विपि अग्रे हलशब्दे पंचपां
हसानीति समासे धुटस्तृतीयः (२-१-७६) इति पो मत्वे ततो हश्चतुर्थ (१-३-३ ) इति ढत्वे पंचलानीति सिद्धि-
मध्यास्ते । तथा उच्यतां विचार्य क्षणं स्वचेतसा, कस्यधातोः परस्परासंपृकानि त्रयोदश रूपाणि सेपियरन् । वावच्मो
॥6॥

·या गिरतेरवपूर्वादवात् ( ३-३-६० ) इत्यात्मनेपदे अद्यतनी ध्वमि सिचि प्रत्यये सिजाशिपोरात्मन (४-४-३६ ) श्तीमागमे सोधि येति (1-३-३२) सिचो सोपेऽडागमे चोपसर्गाकारेण दीर्घत्वे नामिनो गुणो (४-३-१ ) वृतो नयेति (४-५ ३५) पसे इटो दीर्घवे ययागरिघ १ थवागरी २ नवा स्वर ( २-३ १०२) इति सत्वे शवागलिध्वं ३ थवागलीध्वं । मांतस्थानीइन्यां वेति ( २-१.७१ ) पक्षे ढत्ये अवागरिदं ५ अवागरीदं ६ अवागलिई ७ श्रवागली तथा स्वरग्रहे- त्यादिना ( ३.४-६ए) मिटि नामिनोऽकखिहले रिति (४-३-५१ ) वृधी अवायारिढ़ ए श्रवागारिध्यं वागालिहूं ११ थवागाविध १२ श्डनायपक्षे च शतां द्वितीरिति(५-४-११६) इरादेशे ज्यादेनमिन (३-१-६३) इत्यादिनोपांत्यदीर्घत्वे ना- म्यन्तेत्यादिना दवे थवागी १३ मिति सुसंगतान्येवेति॥३॥ तथा गमिप्रकृतेरंगीकृति विनापि जगामेतिरूपं निरूप्यते । तयादि । जगिरवांदसः जगिमाचप्टे णिजि प्रत्यये नामिनोऽकतीतिवृषौ अंत्यस्वरादिलोपे जगयतीति विपि तसोपे रन- टीति (४३-०३ ) हिजसोपे जगितिसिद्ध । पुनर्जगिवाचरति कर्तुःक्विपि ( ३-४-२५) तस्य लोपे क्रियार्थत्वाखातुत्वे पंच- म्यामयि करीति ( ३-४-७१ ) शचि जगामेति रूपं प्रासिध्यत् ॥ ॥ मारिरेकाम इति रेकृड् शंकायां मापूर्वका रेक- मानं प्रयुक्त णिगि अद्यतनीमप्रत्यये मिश्रीत्यादिना (३.४-५०) दे आर्थोऽशेति (३-१-२) त्वेि पूर्वस्य इस्वे णिग्लोपे मव्यस्था (५-२-११३) इत्यकारस्याकारे मारिरेकाम इति सिधिमध्यास्ते ॥ २ ॥ एवं मामिनीमाम इति नवरं श्रमजमहममी- मृगएं गतावितिधातुः ॥ ॥ इत्यादिमनोविनोदकाः क्रियाप्रयोगा बहवोऽपि बोजवति । तथा मासशब्दात् च्यामि मास- निशेति ( २-१-१०० ) पक्षेऽकारसोपेऽसि पहिरंग (५० न्या) इत्यकारस्थानित्वेन सोरु (२-१-७२ ) रित्यनावे धुट- ·विद्य- गोष्ठी. स्तृतीय इति दत्वे तु न्यायानित्यत्वे माझ्यामिति मन्यते नाप्यकृत्। मुर्गस्तु मारल्यामिति ॥ ॥ दधिसेगिति । ननु यदि गतिकारकडस्युक्ताना विजत्युत्पत्तेः प्रागेव समास इति न्यायात् सेनिति पदेन समासस्तदा वृत्त्यंतोऽसप ( १-१-२५) इति सस्य पत्वे विधातव्येपि पदत्वानावात् पदादित्वालावात् पत्वं प्राप्नोति ! सत्यं, तदापि न नवति विधिव्याख्यानात् यतो नामसिदित्यादिनियमेन (१-१-२१) निवृत्ता पदसंज्ञा, वृत्त्यंतोऽसप प्रत्यत्र सस्य तु पत्वे पदमेवेतिव्याख्यानात् , विधीयते तर्हि दीर्घवपुप इत्यादौ पत्व, यतः पत्वे कर्तव्ये पदत्वं पदातत्त्वाञ्च पत्व न स्यात्तन्न, नत्रा निर्दिष्टस्यानित्यत्वात् । एतदपि कुतो निश्चीयते व्याधी स्सात् (७-१-१३५.) इत्यत्र द्विःसकारपागत् , सहि नजा निर्दिष्टस्यानित्यत्वात् प्राप्तस्य पत्वस्य निषेधार्थ ॥ 7 ॥ एतच्च व्याकरण क्वचित्प्रचुरतरन्याय विचारप्रसंचरं, श्यंच तेपा दिग । तयाहि नित्यादंतरंग वसीयः यथा ज्ञाया उदनो झौदनः तमिवति (अमव्ययात्क्यन् च ३-४ २३ ) क्यन् ततः सनि कृतव्यूहलात झा उंद- नीय स इतिस्थिते दित्वं प्रामोति औत्वं च, ततो नित्यत्वात् पित्वे प्रावे तद्वाधित्वाऽतरंगत्यादौत्वं लवति जुझौदनीयिपतीति ॥ ॥ तदेव लक्षणामृतकमोसिनीखहरिमासाप्लवनप्रार्जवडीतीनायः प्रौढ पुण्योपचयवन्य पवेति यतितव्यं तदाप्तये विवुधधुरीणैः ॥ ॥ अतुलस्वच्छमते यदि कविकुवबंदाजिरुपन्दःपरिझाने नवतः कौतुकं, तदा शृणु । समाईसमवि- पमपादादिप्रकारैः प्रीणितविपश्चिन्मनासि वहुधा बंदासि तर नानाविधा जातयो बहुप्रकारा दंमकाः। मात्राउंदसि भाग- ध्या सप्तपष्टिः कोट्यः पष्टिलक्षाधिका भेदाः । उपहासिन्या चत्वार्यजानि पटपंचाशत्कोव्यः सप्तनवतिर्खक्षाः पष्टिः सह- स्राणि । आर्याया पुनरप्टौ कोटयः एकोनत्रिंशल्लका. विंशतिः सहस्राणि विधानानि । एतताः प्रस्तारादयः पट् प्रत्ययाः ·त्यादि चंदोऽनुशासमं निस्तुपप्रतिजाप्राग्जारज्राजिष्णूनामेव सम्यगवगतं ॥ ॥ श्रथ कदाचित्साहित्यसुधारसास्वादे फिचित्सतलं मनस्तदा सकर्णः समाकर्णय लेशतः ततं स्वरूपं शब्दार्थवैचित्र्यवंधुरं कविकर्म साहित्यसारं ब्रुवते विधांसः तत्र शब्दो पापक श्रौपचारिको व्यंजकश्चेति त्रेधा, मुख्योपचरितव्यंग्यजेदेनार्यस्यापि त्रैविध्यं । शब्दस्य वैचित्र्यं दोपहा- नेन गुणाधानेन भूषणन्यासेन च वोलवीति । दुष्टासंस्कारासमानर्यकपदवाक्यलुप्तध्वस्त विसर्गातेष्टसंबंधवंचितसमाप्त- पुनरारब्धनग्नप्रक्रमक्रमादयो दोपाः । माधुर्योजःप्रसादाख्या गुणाः । अनुप्रासादीनि नूपणानि । श्रर्थस्य वैचित्र्यं वस्त्व- खंफाररसनेदानेधा । इत्यादिशब्दार्थविचाररत्नसंजारनासुरे साहित्यसागरे कोविदानामेव प्रसरीसरीति बुद्धिवेडा । त था ॥ थरकः शत्कयुतोऽक्ष्यकर्मकचपः कूचीवराटः कुणो निखाकोजनिमांगगः सइतके होलश्च होलबजं । सेवाम्यकप्रतिष्कशो- गतसमाप्ताखः समाकंचनो विप्यत्वं नवते क्रमादवकुटा राशा ह्यऽदृयोपपात् ॥१ राजोत्पले हरिनुजामिह केशवस्य यस्योरसीं- उरदनं च जटाकलापे । शंखांवरोपि पवनादरिनाथसूनुः कांतासयो गतनया विपुलं ददातु ॥२॥ पायाधः करणो रणोर- एरणोरापोरणे पारणा दत्ता येन रमारमारमरमारामारमाः सारमाः। विष्णुर्जिष्णुरजीरनीरजरजीरालीरजी सारनी स श्रीमानुदयोदयोदयदयो दायोदयोवेदयोः॥३॥ इत्यादिविषम २ तरवृत्तसमस्याचित्रक्रिया गुप्तकादीन्यनेकविक्षन्मनोविनो. दकखितकोशखान्यनेकशी नवेयुरिति कियउच्यते समधिकं, कौतुकमात्रप्रवृत्तेरिति । प्रामाणिकचूडामणे श्रथ पट्दर्शनीकर्फशतर्फशर्करास्वादरसिकचित्तवृत्तिता चेत् तदा शुनोदकः खवयं ताजितापसं- पर श्त्याकीतां क्षणं तदितर्कोपि । इह मूलनेदापेक्षया पमेव तार्किकाः । बौघा नैयायिकाः सांख्या जैना वैशेषिका ·गोष्ठी. विद्य- जैमनीयाश्चेति । एतेषां च स्वरूपं निरुपमानपरिज्ञानप्रधानैरपि सूरिवरैथगौरवैरपि न शाशक्यते न्यण वक्तुं । अनेके चैतेषां तत्तत्तर्कग्रंथसंदर्नेषु स्वस्वव्यक्तवक्तव्यताप्रकार विस्तारा नवंतस्तु स्वयमेव तान्मतपूर्विण एवेति किमुच्यते ऽधिकं । परमेतेषु श्रीमशिनपतिमतमेव विततमवितयतया मतिमतामलिमतं । यत्र रागषेपाद्यशेपदोपप्लोपी जिन एव देवः । तथा अजिह्मब्रह्मचर्यादिगुणपरिकरितमूर्तयः सुसाधव एव गुरवः । तथा निसर्गतोऽपवर्गसंसर्गहेतुर्दयामूलो धर्मः । तथोत्पादव्य- यधोव्यात्मकं वस्तु तत्त्वमिति। एवमेव चैतच्चतुष्टयं युक्तियुक्तमुत्पश्यामः। तत्र तावद्देवो जिन एव विचारचारुचेतसि चकास्ति नापरः । एतद्धि देवलक्षणं, यदपारसंसारकांतारोदरप्रसारिसंसारिसारंगसंघरंगनावमाणपहाणकारिप्रकृष्टकूटकपटकोटिघट- नापटीयोमृगयूपमानाशेपरागादिदोपाऽदूपितत्वं । तथा निखिसलोकालोकाकलनकुशलामलकेवलासोकसंपदालिंगितत्वं । तथा अनादिलयोपचितप्राणिपरंपरानेकतत्तनवज्रमप्रमुखाशेषःखोत्करांकुरपूरमरोहायतिहततया ( हननयो) रिंकर्मप- टलीपटलविकलत्वं, विगताशेपजन्मजरामरणादिक्लेशविह्वलत्वं । तथा निरवधिनिरपायानिमब्रह्मदर्शनानंदवीर्यात्मकत्वं। तथा अखिलत्रिनुवनवलयस्यापि अहमहमिकामहत्त्वमित्यादि । इत्यादिलक्षणलक्षित एव च श्रीमान् जिनः प्रख्यायते संख्या- वनिः । तथा सर्वमाणिप्रकरप्रकृष्टप्रमोदप्रदाने प्रवणा श्रीमनगवन्मूर्तिरपि चात्र साक्षिणी । तथाहि-शनुमेमीयंते दि मनी- पिणा निरंकमृगांकमालोज्ज्वलविपुलकपोलस्थतप्रसर्पजश्मिविस्मेरिताखिलमनीपिजनमुखारविंदप्रकृष्टप्रशमामृतरसस्पंदिव- दनेसंदर्शनेन। तथाऽनवमप्रशमसुधारसपूरपूरितोत्फुलकमलदलमंजुलोन्मीलदचटुखलोचनयुगलनिलालनेन च क्रोधादिवि. कारप्रकारधिकारं । तया बोवुद्ध्यंते प्रवुजाः कामिनीकमनीयांगपरिप्वंगप्रसंगविवर्जितोत्संगसमीक्षणेन स्मरतिरस्कार ।

·जाज्ञायते विज्ञाः समस्तशस्त्रादिविकलकोमलसरखनुजयुगलविलोकनेन दिपवेपदोपप्लोपं । निश्चेचीयते च विपश्चितः सम- सप्रशस्ताप्रशस्त क्रियाकरणपरिहरणचणत्वेन कृतकृत्यादित्वात् (त्वम्)। तथा च प्रोचिवांसः स्तुतिकृविधांसः। प्रशमरसनिमग्नं दृष्टियुग्मं प्रसन्नं यदनकमखमंकः कामिनीसंगशून्यः । करयुगमपि यत्ते शस्त्रसंबंधवंध्यं तदसि जगति देवो वीतराग त्वमेव ॥ १॥ नचैवं हरिहरविरंचिप्रनृतीनामपि मूर्तिपु तच्चिह्नादर्शनात् रागादिरहिततेति 'चिंत्य, यतो निीयत एवं नयझैः केपुषिदेनेए प्रसरप्रोपसमुन्मेपोचमचकुटितटस्थपुटितोत्कटललाटपट्टावलीटीकनेन प्रकटमेव विकटकोधोद्यत्कृपीटयोनिप्लुष्ट- विशिष्टयशःशरीरत्वं । सुवोध एव च केपुचिपिलसत्रमणीरमणीयांगरमपरसिकतावलोकनेन विस्फारस्मरापस्मारघस्मरः । तथा सुशान पर पुण्यपरिझानैः कराखकरवालपचमकुंडलितकोदंडफांडोझसनमुगरशूलशक्तिप्रमुखाप्रशस्तशस्त्रनिचयांचि- तकरनिकरावधारणेन विषोन्मेपः, सक्ष्यते दः करतलकलितामलजपमालिकासंकलनेन व्यामोहसमूहो विद्यमानः तउत्तरतरपरमध्येयरूपदेवांतरविशेपश्च । तयाध्यवसीयत एव संनिः पाणितलावलं विविमलजलकुंमिकाकर्पनेनाशौचशौच नीयत्वादिनिः सर्वसंसारिमाणिगणेच्यो निर्विशेष इति । तथाचोक्त स्त्रीसंगेत्यादि । तत्कथयत लोः कथमेते तथा २ रागा- दिदोपमथिता अपि देवत्वमईति । एवमपि तद्देवत्वकटपने विलुप्ता सा सममाप्याराध्याराधकव्यवस्नग । सर्वसंसारिणां रागा- दिमचाविशेषात् देवत्योपपचेराराध्यत्वप्रसंगात् । अहो मोड्नटनाटनप्रकारः । यतः “ सरागोपि हि देवश्चेत् गुरुरब्रह्मचा- यपि । कृपाहीनोऽपि धर्मः स्यात्कष्टं नष्ट हहा जगत् १" ततो युज्यते खलु सारेतरवस्तुन्यतिकरविचारणचणचित्तवृत्तीनां देवतत्त्वे सम्यगविचारो यतः उक्त नयः । नेत्रनिरीक्ष्य विपकंटकसर्पकीटान् सम्यक्पथा ब्रजति तान् परिहत्य सर्वान् । Sil ·गोष्ठी. विद्य- कुज्ञानकुश्रुतिकुदृष्टिकुमार्गदोपान् सम्यग् विचारयतु कोऽत्र परापवादः ॥ १ ॥ यथाच विचारितं लगवलिः पूर्वसूरिलिः सम्यग्नयमार्गानुगामिभिः ॥ तथाहि । विष्णुः समुद्यतगदायुधरौऽपाणि शंजु लनरशिरोस्टिकपालमाली । अत्यंतशांतच- रितातिशयस्तु वीरः कं पूजयाम उपशांतमशांतरूपं ॥१॥ सुर्योधनादिकुजनाशकरो पनूव विष्णुईत्रिपुरनाशकरः किलासीत् । क्रौंचंगुद्दोऽपि दृढशक्तिहरं चकार वीरस्तु केवलजगचितसर्वकारी १२॥ पीडयो ममैप तु ममैप तु रक्षणीयो यध्यो ममैप तु नचोत्तमनीतिरेपा। निःश्रेयसान्युदयसौख्यहितार्थयुद्धवीरस्य संति रिपवो नच बंचनीयाः॥२॥ रागादिदो पजनकानि वांसि विष्णोरुन्मत्तचेष्टितकराणि च गानि शंजोः । निम्शेपदोपशमनानि मुनेस्तु सम्यक् वंद्यत्यमर्हति नु को नु विचारयध्वं ॥ ४॥ यश्चोद्यतः परवधाय घृणां विधाय (लिहाय ) त्राणाय यश्च जगतः शरणं प्रवृत्तः । रागी च यो जवति यश्च विमुक्तरागः पूज्यस्तयोः क इह ब्रूत चिर विचिंत्य ।। रुषो रागवशात् स्त्रियं वहति यो हिंस्रो हियावर्जितो विष्णुः क्रूरतरः कृतप्रचरितः स्कंदः स्वयं ज्ञातिहा । क्रूरार्या महिषांतकृन्नरवसामांसा स्विकामातुरः पानेनुश्च विनायको जिनवरे स्वट्पोऽपि दोषोस्ति कः ॥ ६॥ बंधुन नः स जगवानरयोपि चान्ये साक्षान्न दृष्टतर एकतमोऽपि चैपां । श्रुत्वा वचः सुचरितं च पृथग्विशेष वीर गुणतिशयखोलतयाश्रिताः स्मः।७। यस्य निखिलाश्च दोपा न संति सर्वे गुणाश्च विद्यते। ब्रह्मा वा विष्णुर्वा हरो जिनो वा नमस्तस्मै ॥ ॥ इतिलोकतत्त्वनिर्णये श्रीहरिजप्रसूरिपादानां वचांसि । तथान्येप्यूचि- चांसः । ईशः किं चिन्नलिंगो यदि विगतनयः शूलपाणिः कथं स्यान्नायः किं निक्षचारी यतिरितिच कयं सांगनः सात्म. जश्च । श्रार्याजः किन्त्वजन्मा सकसविदिति किं वेत्ति नात्मांतरायं संदेपात्सम्यगुक्तं पशुपतिमपशुः कोऽत्र धीमानुपाते ·॥ १ ॥ ब्रह्मा धर्माक्षसूनी सुरयुगतिरसावेशविन्त्रांतचेताः शंनुः खट्वांगधारी गिरिपतितनयापांगलीलानुवचः । विष्णुश्च- प्राधिपः सन् उहितरमगमजोपनायस्य मोहादईन् विध्वस्तरागो जितमरणजयः कोऽयमेष्वाप्तनाथः ।। इत्यादि । एनमपि च जगतमईत केचित् महामोहोपहतमतयोऽनधिगतैतत्रिजुवनानुपममहिमप्राग्जारा मानुपत्वमात्रेणासर्ववेत्तृत्वमुजावयं- तोऽनाप्ततया प्रतिपनी पेदियांसः । तथाहि । ते ह्येवमनुमानयंति । ज्ञानवर्धमानादिर्जिनो न सकलार्थसाक्षात्करणकुशख- ज्ञानशासी । मनुष्यमात्रत्वादस्मदादिवत् । नचासर्वज्ञोप्याप्ततया स्वीकर्तुमुचितः, सर्वेषामपि तत्प्रसंगात् । तदेते मंदवु- भयो यत्तदमेवप्रयापिनः कस्य स्युन हास्यास्पदं । अन्वयव्यतिरेकासितोर्युगपदसिद्धताद्यशेपदोपदूपितत्वात् । 'अंधाः सर्वपि पुरुषा, मनुष्यत्वात्, प्रसिद्धपुरुषविशेषवदित्याद्यनुमानवत्पकस्य, प्रत्यक्षादिनिर्वाध्यमानत्वात् । एत- उकोत्तरेणापि विषां सझौत्यवगणयितव्याः । तया त्रैलोक्यागुताचिंत्यमहिमवत्त्वेन लगवतो मानुपमात्रताया थसिम्बेः । तस्य च महिमांजोधेरयं विरेको व्यावर्ण्यमानः समाकर्ण्यतां समुत्कर्ण सकर्णाः । तथाहि ॥ अनंतम. हिमवैनरवतो नगवतो ज्ञानत्रयावनासिनः स्वर्गावासप्रवासिनो गर्नावतरणसमय एव तावत्समुपसजते चतुर्दशनुवना- धिपत्यं सूचयंतीय चतुर्दशोदारस्वप्नानि जननी । समुपजाते च जगजन्मनि, प्रसाधते सर्वतस्तत्वणादेवोद्यो- तलरसखानि दिग्मुखानि, नारका अपि च जगवतो लोकोत्तरानंतमाहात्म्यनृशिमवशादतर्मुहूर्त्तकालं कलयेयुरतुल- मुखानि । वसुंधरापि च त्रिनुवनजनतोत्कृष्टपुण्यप्रचयोपचितोत्तमपुरुषजन्मप्रहर्षिणी समुन्नुसिति चतुरंगुखी । श्रयच सर्वथा अचिंत्यत्वेन जगन्महिम्नो मिति पीउपकंपप्रेरिताप्रतिहतप्राज्यावधिज्ञानावधजिनजन्मानः सरनसमेव समि- ·गोष्ठी. यूति प्रस्फुरद्वहुलजतिप्राग्जारमोझासितोबलबोलकबोलोवासिमानसांजोधयस्तत्ताहदिव्यर्थिसंपन्ना श्रपि पट्पंचाश- दिकुमार्यो जिनजन्ममंदिरोदरे, विनयावनतशिरसश्च संस्तुत्याईतं तन्मातरं च, विदेधीयंते विधिवत् कृतकृत्यमात्मानं मन्यमाना आयोजन क्षितितलसंमार्जनगंधोदकप्रवर्षणपुष्पप्रकरप्रवर्षणादिकृत्यैरनुपमानं जगवान्ममहिमानं । तथा सुरें झापामप्यासनानि त्रिनुवनप्रौढपरिवृढप्राप्तिप्रजवत्प्रसपत्प्रहर्षप्रकर्षान्नरीनृततीव तत्कालमेव कलयंति चखत्वं । झटिति प्रकटितोत्कटकोधसंघट्टोबसकुटितटस्वपुटितललाटपट्टप्रकटनपूर्वकंप्रयुक्तावधिज्ञानज्ञातत्रिजगत्पतिजन्मानो नगवन्नमस्कृ तिस्तुतिविरचनपराश्चतुःपटिरपि प्रयतंते सुरजा अईनिमहिमप्रथनाय । श्रथच शक्तिप्राग्जारजासुरांतःकरणा मिति त्या समग्रा अपि सुरक्सिराधिराजा अमरगिरिगरीयःभंगाग्रासंगिसौवर्मसिंहासनाध्यासिनो वितन्यते नगवतः क्षीरपारा- वारोदरस्फुरन्नीरपूरपूरितकुंनसंजारैर्जन्माभिषेकमहोत्सवं । तत्रच महाप्रयलप्रताडितोडउँजिप्रचंडढकचकत्रवकद्दडकादि- दिव्यजव्यातोद्यचक्रोवन्मिसत्सकसदिक्ककवासोचलद्वदुलपतिरवोत्तालविपुखनजोमंडलाविलं विप्रबलतरोट्वणावसकोलाह- खोत्रस्यत्तरलतरतारचतुर्जलधिजठरांतरस्फुरत्तिमितिमिगिलाद्यतुचमत्स्यपुरोबालिताम्खिलजलनरोत्संगरंगतुंगतरतरंगजंगप- रंपरोत्पतत्सीकरप्रकरैर्धाव्यते ब्रह्मांडनाममपि । तथा सरजसरसवशनृत्यदमरसुंदरीसुंदरीरसः स्वलीप्रस्फुरसुव्यत्तारतरहार- संजारदिगुदरविकीर्यमाणविजक्तमुक्ताप्रकारैस्तार कितमिवानाति नूवषयमपि इत्यादिजगवऊनिमहव्यतिकरसमुपजातात |निममहिमवहिमोजावने न प्रनविष्णुर्विष्णुरपि। अथ चानवरतसुरविसरपरिकरितमूर्तिरधिगततदवसरो जलधरधाराधोरणी वानपेक्षितविपमोन्नतादिविजागः सुरतरुरिव त्रिजगजानसमीहितार्थसार्थप्रथनप्रत्यक्षो वरिवृष्यावर्षे सुवर्णमणिकूवानर ·गजरथाश्वपरिकरपुरजनपदादिनिरपि, तदनु परिहरन् समग्रसंगानुपगमप्याविंगेत नगवंत सकसलोकालोकाकसनकुशखाम- सफेरखाखोकसंपत् । श्रथ चाहमहमिकायनयकवमूर्खान खिनुवन विनुक्तिप्रकटनोवंटुलमानसा विरचयंति चराचरोदा- राधारमाररिय मुरामुरविसरा जगवत्समवसरणं, यन्न शक्यते गुरुतरप्रतिनालाजिष्णुना सुरगुरुणापि व्यावर्णयितुं । यत्र जगत्रयीत्राणायेय सझितस्वर्णरजतमणिमयी वनत्रयी । दध्वनीत्ययमेव त्रिनुवनत्राण नुश्चातुर्गतिकलयोद्भवन्नयनरापहारी जगयान शरणमाश्रीयतामिति वदन्निव चतुर्दिगागतजनेज्यो जलधरध्यान धिक्कारकारवंधुरोद्धरध्वनिमादधहुँमुनिः। ननति के प्रयतमदारखावतांदोखितखिनुवनदमनोद्दामपटिमैकधामावाममोहविपः प्रोझासनोपार्जितोद्यायपताकेव वास्तोप्पतिस- मुत्तनितो जंजजित्केतुः। इतस्ततः स्वामिपादारविंदवंदनोद्भूतप्रनूतप्रमोदातिरेकात् विमोमुच्यते नाकिनिकायाः सिंहना- दान् । मधुरतरारावचा खितांबरोदरांतराखं जेगीयते जगवणनिकरान् किनराः । नृत्यंति चाप्रमाणप्रमोदजरजासुराः केचिरमुरपिसराः । तत्रच नगवाननवरवं पुरः२ संचार्यमाणस्फुरकिरणनिकरकवुरितांबरोदरोदारचामीकरोग्ज्यलकमसमंजु- सदखेगु पदयुगसविन्यासं विदधत्सर्वतोऽचिंत्यमाहात्म्यवशतः संनमत्सु तरुगणेप्वपि प्रविश्य प्राग्दिशा विलसदशोकतरुतसे विदशपरिपदोपदीकितप्रौढचामीफरोनासिसिंहासनेऽध्यास्ते । शिरसि दरिधरीति चापहृतसकलसितकरमंडलस्फुरद्धवलि- मोऽयद्दपसंचयं नगवतखिनुवनपतित्वावयोधकं त्रिदशगणपतिविपुलमातपत्रत्रितयं । चालयंति चोनयतोऽपि सुपर्वप- तयो जाइयीजससमुमतधिमसकोखोलासिजाजराजितोदारचामरश्रेणी । इत्याद्यनंतातिशयधाम्नो जगवतो महिम्नः प्रयने सुरगुरुरप्यमनुरेवेति किमुच्यतेऽस्मादृशैरिति । एवंच विरचय्य चिरं त्रिजगधितोपदेशोपकार बनूवानंतचतुष्टयीस्व-

·.
गोष्ठी.
विद्य-
॥१३॥
रूपो विमुक्तदेह स्थितिः, सर्वजन्मजरामरणादिक्केशविरहितः, प्रागप्रदर्शितस्वरूपः, सिद्धावस्थासंसर्गजागपि । तस्मान्मात्स-
योत्सारणेन सुनिश्चितपारमार्थिकदेवांतरानावेऽत्र त्रिजुवने श्रीमान् जिन एव सेव्योऽपवर्गानिवापिन्निरिति ।
तथा गुरवोऽपि सम्यग ब्रह्मचर्याद्यजिह्मगुणपवित्रपात्रीनृतगात्रा एव हि सम्यक्परिझातश्रेयोमार्गाराधनसावधानाः पर-
स्यापि तत्मवोधने प्रवर्त्तने च प्रत्यला यथावदासेव्याः स्वहितमिनुनिः। यतो नहि स्वयमविज्ञातश्रेयोमार्गा अप्रवर्त्तमा-
नाश्च तत्र परेपां तत्प्रबोधप्रवृत्तिप्रदाने प्रत्यलतामाकलयंति । स्वस्मिन्नसतः परेषा प्रदातुमशक्यत्वात् । स्वयं दरिलो न
परमीश्वरीकर्तुमीश्वरः इति न्यायात् । तन्मार्गश्च सर्वविरतिदेशविरतिजेदेन विविधः श्रीममर्मनिधिः । तत्र सर्वोत्तम-
गरिमगुणवत्त्वाशुरुत्ववक्षणस्य सर्वपिरता एव गुरवो गुरुगौरवाहः । ते च पंचमहाव्रतधुराधरणधौरेया एव जयेयुस्तेचैवं
झियाः । ये हि सूमेतरादिनेदाशेपसत्त्वसंघातोपघातरदैकनिना एव यतते सर्वथा मनोवाकाययोगैः । प्राणांतेऽपि च विश्व-
विश्वविश्वाविश्वासाद्यशेपदोपहिरेफनालीक नालीकं वावचति वचन। कहपांतेपिन्न येनैक्मात्रोपजीविनः सर्वप्राणिपीमापवर्जि-
नस्तत्तपिततजुर्गतिगतःखसंगतिनिदानं नैव शेश्रीयंते ह्यदत्तादानं । नैव रंरस्यंते मनसापि तत्तन्नयनमाधशर्मरमाकामे
सर्वधर्मकर्मनिर्मथने रमणीरमणीयांगरमणे । सर्वजयनिधाने मंसारानुसंधानखोलसंधाने सद्बुद्धितिरोधाने निःशेषदोपपो-
पाधाने तत्तहुान विधाने सदा शोकोकमादधाने सर्वाशर्महाधर्मकर्मोपचयं विदधत्येवपरिग्रहसन्निधाने (न)मनाप्रणि-
धानं । एवं च पंचमहावतीधुराधरणधुरंधरा निषेधयंत्येव रजनीलोजननजनादिसमस्तानवसंतान । दंदह्यतेऽनवरतं
उस्तपतपःसमुद्दीसज्वलनज्यालानिर्मिजनुष्कर्ममर्मतृपसंदोहान् । निरोधयंति च ये साधुयोधाः समितिनिपुणतयामनोवा-
॥१३॥

·पायकरायानवविरोधिनः । नाश्लिप्यंति च सदा गुप्तिनितयारासनिवासिनः क्षितितलसमुसद्बहुसकर्मकश्मलधूली । | ततश्चैवं सम्यगगतस्वरूपशिवपथपथिकाः सुसाधव एवान्युपेया गुरवो नापरे । सावद्यकर्मन्यो विरतिविरहितानामपि गुरचे पशूनामपि गुरत्वप्रसक्तविशेपाजावात् । फिंच यतो यथावत् तत्त्वातत्त्वप्रबोधप्रदानेन परेप जवावटमपातरक्षणादेव गुरको गुरगौरवमर्हति । ततश्च तत्तत्माषिप्रहाणादिकुधर्मोपदेशानुमेयाज्ञानगदाधितसेचनाः कथं परेपा तत्त्वमार्गोपदर्श- नेन मुर्गतिग"वर्तप्रपातरक्षिणः। नबंधा थधैर्निरुध्यते विधिवदधमाधवप्रवर्तनात् । तथा कयं गुरुतरपरिग्रहाद्युपस शिक्षा- जारलारितांगाः स्वयं संसारसागरकोडे बुडतः परेषां तत्तारणाय प्रगहनायंत्र इति विमर्श्यतां क्षणं गुरुतत्त्वमपि ॥ ॥ तथा श्रीमान् धर्मापि श्रीमशिनवरोपदिष्ट एव प्रतिजाति प्रेक्षाचकुपामदूष्यतयाः। यत्र हि व्यावर्ण्यते, सकलजीवनिका- यानयदानमेन प्रधानं सर्वसत्त्वैकहिताधान । पिरतिरेव प्रशस्य सर्वपुःखसंयोजनेच्यः सदा मिथ्यावचनादत्तादानाब्रह्मप- रिप्रदजनिनोजनेन्यः । वितियते च यत्र प्रयत्नतः क्रोधमानमायालोनकपायाः । श्रधिक्रियते च विनयार्जवमार्दवक्षांति- प्रतृतयो गुणाः । श्रादेशीयंते सकसकर्ममर्मनिपुर परमपदसौधाधिरोहसोपानवीथीप्रायं वहुधा तपः । इत्यादि का शमोत्यस्य श्रीम-धर्मनरेंजस्य यदीयोपैजयप्रश्रिमानं प्रथयितुं । साक्षात्कट्पतरुरेवायं त्रिजगहानमनःकटिपतानरूपसंपत्सं- प्रपितरणायाव्य सतासयसनज्वालाकरासरिपुकरवालप्रवसमृगराजोत्फणफणिपतिप्रतिभ्योपि परित्रायत एवासौ निज- नाफिकजननिकर । रइत्येवायं सम्यगाराधितो दुस्तरतरजलधिजलपूरापारकातारोदरेऽपि प्रसरतस्तनुमतः । किमुच्यतेऽ कि । शिवपदसुखास्वादफलस्यापि प्रवितरणे पटीयानेवायं । नचैवं परतीर्थिकसार्थसमर्थिता अपि तत्प्रापणप्रवणतया च- ·गोष्ठी. विद्य- ॥१४॥ कासंति चतुरचेतस्सु । तत्र पट्जीवतत्त्वावबोधतोपायानपायप्रयत्लानावात् । तथा असकलकलयितृपुरुषविशेपप्रणी- तत्त्वात् श निविडरागपकामक्रोधलोनाद्यनिनूतैरजितेंजियपुरुषविशेषैः परिगृहीतत्वाच्चेतिहेतुत्रयी। नचैपा असिम्यता- दिदूपणकणेनापि परीकरितस्वरूपा । यतो न तावबौकिकधर्मेषु प्रथमतः पट्जीवपरिज्ञानपूर्वकस्तपक्षापयतः । तपघा- ताविनाजाविस्नानादिक्रियास्वपि धर्मयुद्धया प्रवृत्त्युपलब्धेः । नच तासामपि धर्महेतुतेतिचित्यं विचारचारिमावदातहृदयः, जलशैवलायेकेंजियजंतूनां तदाश्रितत्रसजंतूनां च प्राणापहारकारित्वात् । यमुक्तं उत्तरमीमांसायां "सूतास्यतंतुगलिते ये विंदौ संति जंतवः। सूदमा चमरमानास्ते नैव मांति त्रिविष्टपे" ॥तथा स्कंदपुराणगतनरपुराणे । कुसुंजकुंकुमांजोवन्निचितं सूदाजंतुनिः । न दृढेनापि वस्त्रेण शक्यं शोधयितुं जलं ।। सूक्ष्माणि जंतूनि जलाश्रयाणि जलस्य वर्णाकृतिसंश्रितानि । तस्माऊलं जीवदयानिमित्तं निथशूराः परिवर्जयति ।” इत्यादि।नच हिंसाक्रियाया अपि धर्महेतुता, निरंतरं तन्मात्री- पजीविनां शौनिकधीवरादीनामपि परमतमधार्मिकत्वेन विप्रादिनिरपि पूज्यत्वोपपत्तेः । नच तेपामाजीविकाधिया तत्र प्रवृत्तेऽर्गातिदौर्गत्याधिगतिनिदानाय सा, परेषां तु परखोकैकहितधर्मार्थितया तह प्रवृत्तेनविष्यति ततुरितिवाच्यं । पर- बुद्धिलेदमात्रेण नावानां स्वनावनाशाजावमिकत्वात् । प्राणापहारस्वलावे विपक्षणे जीवितमरणाशंसिनोर्पयोरपि प्रवृत्ती तुट्यस्यैव फलस्योपदर्शनात् । श्रथ मन्येथाः ।न स्नानादौ प्राणिप्राणोपरमेवाधर्मांगता, जलादीमा प्राणित्वेनाऽप्र- सिधे । तदाश्रितानां च कतिपयत्रसजंतूनां वधसंजवेपि तक्रियोपार्जितोर्जस्विपुण्यप्राग्जारप्रतिहतत्वेन तधोशावद्यकणि- कायास्तीर्थयात्रादिष्विव तदंगतोपपपत्तेरिति । एतदप्यज्ञानांधकारनिकरवाधित्तदृष्टितावचेष्टितं । अनुमानादिप्रमाणैर्जलादी- ॥ १५ ·नामपि जीत्ययेन पूर्वसूरिनिः प्रसाधनात् । तथाहि । श्रांतरिदं जलं सात्मकं । श्रघ्रादिविकारे स्वतः संभूयपातात् । मरस्यादिवत् । लोममनोऽपि सात्मकं । क्षतनूसमानस्य स्वनावस्य संजवात् , दरादिवत् । तथा वनस्पतिरपि सात्मकः । स्वमायोग्याहारेण पृद्धिदर्शनात्, वासादिवत् ।। ॥ तथासमणीतागमप्रतिपादितत्त्वाच जखादीनां जीवत्वमवसेयं । नच तेषां संदिग्धाप्रमाणता, रागादिविरहितपुरुषविशेषमणीतत्वात् । रागवतो हि मतिरसर्वथेत्तृत्वेन, तत्परतंत्रतया च क्वचिन्मो- मोदि । पजाजश्च कचित् पेप्ये वस्तुनि दोघोढि । अतस्तपतः संजयति कृचिदनृतगिरामप्युमिरणं । ताहितस्य तु कि नाम स्यात्तनिदानं । ययुक्तं । रागामापाचा मोहाघा वाक्यमुच्यते ह्यनृतं । यस्य तु नैते दोपास्तस्यानृतकारणं किं स्यादिति। नच तत्प्रणेतू रागादिनिवृत्तिरपि संशयदोवावलंबितामाकलयित्री, तउक्तत्त्वस्य स्मथैरपि परतीर्थिकसाथैरपि व्यर्थयितुम शक्यत्वात् । पूर्वापराव्याहतवचनचादित्वाच्च । तस्मान्न तत्प्रणीतागमस्य प्रामाण्ये संदेग्धि कश्चनापि विदग्धः । तयाचोधि- यांसो विधांसः। “हितोपदेशात्सकखशकृप्तेर्मुमुकुसरंसाधुपरिग्रहाच्च । पूवापरार्थेप्वविरोधसिस्त्वदागमा एव सतां प्रमाणमि- ति" । नच हरिहरादिनिराप्तैस्तथानुपदेशनात्संदिग्धमेव जसादेः सात्मकत्वं । तेषां पूर्वप्रदर्शितन्यायेन रागादिमत्त्वेन, प्रद- शयिष्यमाणयुगेश्च सर्वदात्यासिबेरातत्याजावात् । अनिधेयं वस्तु यथास्थितं यो जानीते यथाज्ञानं चानिधत्ते स प्राप्त इति सक्षणस्याघटमानत्वात् । तथा हरिहरादिनिराप्तैस्तथानुपदेशनमप्यसिछ । जले विष्णुरित्यादिना, वेवेष्टि ज्ञानात्मना चराचरोदरमिति विष्णुरितिनिरुक्तेः परमार्थतो जीवत्वस्यैवानिधानात् । तथा महानारते श्रारण्यके पर्वणि पंचमपत्रे । एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिपु। अविद्याकर्मतृष्णानिम्यिमाणोऽथ चक्रवत् ॥१॥ ब्रह्मादिपु तृणातेपु जूतेषु परिवर्तते। .

·विद्य- गोष्ठी. जले नुवि तथाकाशे जायमानः पुनः शरित्यादिना तृणजलनुवादीनामपि प्राणित्वेन प्रधानत्वाच्च (प्रसाधनाच)।तथा। वाध. काजावादपि तेषां तत्त्वमववोधव्यं, तद्वाधकं हि गत्याद्यन्नावश्चेत्तदा कलितपुरुषादिना व्यन्निचारः। श्वासादिरहितत्वं चे- त्तदप्यसन अस्पष्टस्यातिशयिवेद्यस्य तस्य तेपामभ्युपगतेः । स्पष्टस्य च यूकामत्कुणदंशादीनामप्यदर्शनात् । इत्याद्यनेकशो युक्तिनिः सप्रपंचं प्रपंचितं खड्वेतत्पूर्वसूरिनिरित्यलं विस्तरेणेत्येवं जलादीनां सात्मकतासिकः तत्माणिप्राणोपहारकारित्वा- दवसेया स्नानादिक्रियास्वधर्मागतेति ॥ ॥ यच्चोक्तं तदाश्रितानां कतिपयत्रसजंतूनां वधसंजवेपि तक्रियोपार्जितेत्यादि, तत्र- विचार्यते किचित् । ननु तत्र कौतस्कुती पुण्यसंपत्तिरिति वाच्यं । बाह्यदेहमलापगमादिति चेन्न बाह्यदेहमखापगमेप्यांतरम- तापगमानावात् तयोः प्रतिबंधासिक, परिस्थूलस्य विमादेरप्यंतर्मसानपगमात्सूक्ष्मतरपापमलापगमसंजायनाया अप्ययुक्त- त्यात् । किच जवेन बहिरगुनमलाद्यपनयनाद्यद्यांतरस्याप्यशुजमलस्यापनयनानुमिनिरेवं म्रक्चंदनागरुकस्तूरीकपूरविलेपना- दिशुनपव्यस्याप्यपहरणदर्शनादांतरशुनकर्मणोप्यपहरणप्राप्त्यनुमितिरपि उनियारा स्यान्यायस्य समानत्वादेवं चानिष्टाप- त्तिरिति । अथ क्रियात्वादिति चेन्ननु सा किं सामान्यतस्तन्मात्रं विशिष्टा गा काचित् । श्राद्यविकषेत्रिनुवनस्यापि सक्रि- यत्वात्स्वर्गाद्यावासेप्येव निवाससंजवात् श्वज्रादीनां रिकताप्रसक्तिः । वितीयेतु किर्नाम तस्या विशिष्टत्वं, निरवद्यत्वं चेत्तदे- तन्महदपत्रपिष्णुताविचेष्टितं । श्रसंख्यसत्त्वोपघातनिर्वय॑त्वेनावद्यप्राग्जारस्य तत्रानंतरमेव प्रदर्शितस्याप्यस्मृतेः। श्रागम- प्रतिपादितत्वं स्वनुद्घोप्यमेव, तत्प्रतिपादकागमानां हिंसादिसंसक्तपयोपदेशादिना प्रमाणत्वानुपपत्तेः। यदूचे जिनस्तुतिकृता 'हिंसादिसंसकृपयोपदेशादसर्वविन्मूलतया प्रवृत्तेः । नृशंसर्बुधिपरिग्रहाच मस्त्वदन्यागममप्रमाणमिति” । तथा कचि. , ·निपिघलादपिातर्फ व्यासेन "नोदकविनगात्रो हि स्नात इत्यभिधीयते। स स्नातो यो दमस्नातः स वाह्यान्यतः शुचिः ॥ चित्तमंतर्गत उष्टं तीर्थस्नानैर्न शुद्ध्यति । शतशोपि जलै|तं सुराजांडमिवाशुचि शात्मा नदी संयमतोयतीर्थी सत्योदका शीखतटा दयोमिः। यत्रानिपेकं कुरु पांमुपुत्र नवारिणा शुद्ध्यति चांतरात्मा।३ अन्यैरपि । मृदो जारसहस्रेण जलकुंजशतेन च । न शुम्यति उराचाराः स्नातास्तीर्थशतैरपि । । । न शरीरमलत्यागानरो लवति निर्मलः । मानसैस्तु मसर्मुको जयत्येव हि निर्मखः ।। जायते च घियते च जलेप्वेव जलौकसः।न.चं गति ते स्वर्गमविशुधमनोमखाः ।। तया । थाग्नेयं पारुणं ब्राहयं वायव्यं दिव्यमेव च । पार्थिवं मानसं चैव स्नान सप्तक्धिं स्मृतं ।। सप्त स्नानानि प्रोक्ता- नि स्वयमेव स्वयंनुवा । व्यसायविशुध्यर्थ झपीणां ब्रह्मचारिणां इत्यादि । वमुकप्टकारित्वं विशिष्टत्वमिति चेत्तदपि न चतुरचित्त वमकरणचंचु । तस्य हिंसादिक्रियास्वपि समानत्वात्प्रवलमाणिप्रहाणादावाजीवनाशमपि तस्य संजवात्प्राणि- वधस्तूलयनापि समान एवेतिदर्शितं । किच । नायें नियमो यत्स्नानादौ वपुषः कष्टमेव । शिशिरसमयादौ कदाचिदेव तउपखंलात् । ग्रीष्म समयादौ तु शिरसि तपत्तपनखरकरप्रकरप्रोजवत्प्रचुरतरतापप्रतापितांगस्य लुखत्कझोलावलीप्लवमा- नस्य परमतमशैत्यसुखसंपदेव प्रोनालस्यत इत्यसिहं जोः तत्र वपुःकष्टकारित्वमिति यत्किंचिदेतत् । श्रथ मनःप्रसादजन- फत्वं तविशिष्टत्वमनिमतमिति चेत् । ननु कोयं मनः प्रसादो नाम । कि सामान्यतः प्रमोदमात्रं, आहोश्चिविशिष्टः कश्च- नापि खयविशेषः । प्राचीन विको सौनिकादीना तत्तर्हितक्रियास्वपि प्रमोदः प्रपोस्फुरीत्येवेति तत्रापि तथाप्रसंगः। वित्तीये तु स फि रागपादिव्याकुलत्यासावजनितश्चेतसः स्वास्थ्यविशेषः, श्रनिर्वाच्यो वा कश्चिन्न तावदायः पक्षोऽनुषः।

·गोष्ठी विद्य- तत्र रागादिव्याकुलत्वाजावासिः। स्नानं हि गात्रप्रटहादकत्वेन वपुर्दप्पादिविवर्धकतयाऽन्वयव्यतिरेकान्यां रागाद्यवष्टं- जकमेव निष्टंक्यते लोकैरपि । “स्वानं मददपकर कामांगं प्रथम स्मृतं । तस्मात्कामं परित्यज्य नैव स्त्रांति दमेरताः" इत्या- ॥१६॥ दिवचनात् । अन्यथा कथं रागायेपिणामपि जोगिनां बहुपरिचयज्ञाततत्स्वरूपत्वेपि प्रवृत्तिस्तत्र । यदैपिणामनुलवादिज्ञात- तत्स्वरूपत्वे यत्र प्रवृत्तिस्तस्य तस्तुतया व्यवहर्त्तव्यं । यथा नीरोगतैषिणां तत्र प्रवृत्तेरौपधं तथेति कयं तत्र रागाधना- बजनितं मनःस्वास्थ्यं । तजि जगवत्प्रतिमादौ रागादिचिह्नविमुक्त निरुपमोपशमामृतप्लाविते परिदृश्यमाने पुनः २ स्तशुणानु- चिंतनेन रागादिविस्मृत्या परमोपशमाद्युदयेन जायमानं युक्तिमत् । यजुणं हि प्रायो वस्तु चिंत्यते, तशुणं चेतोपि संल- वपखन्यते, कामिनीरूपादिविकटपने रागाद्युत्पत्तेवीतरागावस्थाध्याने तदपचयस्य चोपसन्धेः । श्रन्वयव्यतिरेकान्यां दो- दिजननगुणमेव च जलमिति नाद्यः पक्षः हेमकरः। वितीयेऽनिर्वाच्योपि रागाद्यन्नावजन्यश्चेत्कश्चित्ती सिद्धता । तत्संपृक्त- श्चेत्तदा न तेन किंचिदिति वाड्मात्रमेतत् मनःप्रसादो विशिष्टत्वमित्यपि । ततो विशिष्ट क्रियात्वादित्ययमपिहेतुर्न साधी-| - यान । श्रथ जलस्य पवित्रत्वादिति चेन्न । पवित्रापवित्रव्यवहारस्य लौकिकपरिकट्रिपतत्वात् । नवतु वा । तत्रापि तेन देह- स्यैव पावित्र्यं, नांतरात्मनोऽस्य तपोशानादेरेव शुद्धिप्रसिधेरन्यथा जगतोपि धार्मिक्वापत्त्या सैव श्वन्तरिकता । तदूचे- मानवे धर्मशास्त्रे नृगुमोक्तसंहितायां पंचमाध्याये "सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परंस्मृतं । योऽर्थे शुचिहि स शुचिर्न मृघा- रिशुचिः शुचिः ।। झत्या शुम्यति विघांसो दानेनाकार्यकारिणः । प्रचन्नपापा जापेन तपसा वेदवित्तमाः।श अनिर्गात्राणि शुवंति मनः सत्येन शुद्ध्यति । विद्यातपोन्यां जूतात्मा बुद्धिानेन शुध्यति ॥३॥” इत्यादि । तथा स्कंदपुराणे काशीखंडे ·पाध्यायेप्युक्तं मृदो नराः। जायंजखस्य देवत्वात्तत्स्नानं धर्महेतुरिति केचित् । कथं ? तत्सर्वव्यापित्व विष्णोरंशत्वात्त- थाघोर्फ । भारते श्रारण्यके पर्वणि । विष्णुराह । अग्निरास्य क्षितिः पादौ चंदित्यौ च सोचने । द्यौर्षी मे दिशः श्रोत्रे तथापः स्वेदसंजयाः ।। तथा श्रादित्यपुराणे तृतीयेऽध्याये । श्रप्सु तिष्ठति नैवापस्तं विः परमेश्वरं । श्रापोरूपं च यस्यैव नमस्तस्मै जसात्मने । श्यादीतिचेन्न । तृपकाष्ठादीनामपि तत्प्रसक्तर्विशेषानावात्, सर्वेषां निर्वाहहेतुत्वेन महोपकारित्यादि- विचेन्न । पूखिधान्यादीनामपि तत्प्रसक्तस्तस्मात्मागुक्तझक्षणायोगाच्च न जलस्य देवत्वं । भवतु वा तदपि। तथापि कथं तरस्नानस्य धर्महेतुता । यतः पायूपस्थपादाद्यधमांगैः संस्पर्शनेन विकुत्स्यातुय्यपुर्मकच्युत्सर्गेण च प्रत्युतमहत्तराशातनया - नरकानुवंध्यवद्यमोबास एव समीचीनतामंचति । यत्क्रियया हि सामान्यजनोपि जुन्यति तक्रियया स्वदेवमारिरात्ससीत्यहो मोदनटनाटनप्रकारः ॥ अथ मतं न सर्वजसतानादौ धर्महेतुता, परं गंगागोदावरी नर्मदादितीर्थेषु स्नानादी सेति चेत् । कथ। तत्रापि जसमानत्वाविशेषात् । तीर्थत्वमेव विशेष इतिचेत्, किं तत् अव्यतो लावतो वा अन्यतश्चेत् साध्वनिहित- पानसि । “दाहोपशमस्तृप्णाविष्ठेदो मसविशोधनं चैव । त्रिनिरथैर्नियुक्तं तस्मात्तद्रव्यतस्तीर्थमिति" न्यायोपपत्तेः, परं तत्स्नाने दाहोपशमाघेर युकं नत्वात्मशुद्धयादि पूर्वोक्तविकटपानतिवृत्तेः चित्तमंतर्गेत्यादिव्यासवचनाचेति । दितीयपक्षश्चेत्तदसत्यं कोपविनिगृहीते दाहस्योपशमनं लवति तीर्थ, सोने च निगृहीते तृष्णाविछेदनं च स्यात् । “अष्टविधं कर्मरजो बहुतरनव- संषितं यतो नश्येत् । संयमतपोजिरुस्तस्मात्तनायतस्तीर्थमिति" तल्लक्षणायोगात् । नावे वा तत्र लावतीर्थत्वस्य पूर्वोक्त- युक्त्या तर स्नाने तीर्याशातनामसकिः । किंच व्यासेनापि ज्ञानादीनामेव जावतीर्थत्वमन्यधायि तमुकं । स्कंदपुर काशी

·गोष्ठी.
विद्य-
॥१७॥
खेमे पष्ठेऽध्यायेऽगस्त्यो लोपामुत्रामाह ॥ शृणु तीर्थानि गदतो मानसानि ममानघे। येषु सम्यग्नरः स्नात्वा प्रयाति परमां
गति ।। सत्यं तीर्थ क्षमा तीर्थ तीर्थमिंत्रियनिग्रहः । सर्वजूतदया तीर्थ तीर्थमार्जवमेव च ॥ २॥ दानं तीर्थ दमस्तीर्थ सं.
तोपस्तीर्यमुच्यते । ब्रह्मचर्य परं तीर्थ तीर्थ च प्रियवादिता ॥ ३ ॥ ज्ञानं तीर्थ धृतिस्तीर्थ पुनस्तीर्थमुदाहृतं । तीर्यानामपि
यत्तीर्थ विशुधिर्मनसः परा ॥ ४॥ ध्यानपूते ज्ञानजले रागदोपमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थ स याति परमां गतिमि.
त्यादि । यद्यप्यत्रैवानेन पौराणिकव्यासेन पारासर्येण नद्यादीनामपि तीर्थतोक्ता पुण्यहेतुतया तद्यथा । यथा शरीरस्यो.
देशाः केचित्पुण्यतमा स्मृताः । तथा पृथिव्यामुद्देशाः केचित्पुण्यतमाः स्मृताः॥१॥ प्रनावादाताद्भूमेः सखिलस्य च
तेजसा । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृतेत्यादि । परमस्य प्रत्यक्षोपखच्यविसंवादवचननिश्चीयमानासर्ववेत्तृत्वस्य
नियुकिवचोवादिनः कः प्रेक्षाचक्षुषां विश्वासो वचनेषु । नियुक्तिचोवादित्वं चास्य सूपपादमेवेत्युपेक्ष्यते । किं तर्हि कचि-
त्तच्च संवादः प्रदीते जवतेतिचेऽच्यते । एकांते स्वदर्शनश्रधालुतया नवता तत्र प्रामाण्यान्युपगतेरस्माकमपि कचित्
जिनवचोंऽनोधिसीकरतयैव तपसां सम्मतत्वात् तदाह श्रीजिनस्तुतिकृत् । 'सुनिश्चितं नः परतंत्रयुक्तिषु स्फुरति याः
काश्चन सूक्तसंपदः । तवैव ताः पूर्वमहार्णवोकृता जगुः प्रमाणं जिनवाक्यविषुप इत्यादि' । तन्न स्नानक्रियादौ पुण्यकणि-
कापि प्रोन्मीलतीति किं नवेत्तत्र पविधजंतुवोचपातकयाताय, येन स्यात्तीर्थयात्रादिदृष्टांतावष्टंनस्य सुष्टुतेति । ततश्चैवं
तषधाविनानाविस्मानाधधर्मक्रियास्वपि धर्मधियाप्रवृत्तेर्न सर्वथा खौकिकधर्मेषु पट्जीवतत्त्वपरिक्षानपूर्वकस्तपक्षाप्रयत
इति शुधः प्रथमो हेतुरिति ॥
॥१७॥

·तथाऽसर्ववेत्तृप्रणीतत्वमपि तत्र सिधमेव । यतस्तत्प्रणेता किमीश्वरस्तदन्यो वा स्यात् । ईश्वरश्चेत् तन्न, तस्यादेहित्वेन यत्कृत्वायोगात् । वचनं हि वर्णात्मकं । वर्णाश्च ताट्वादिपयक्षाविनानाविन इति कथमदेहस्य तत्संजयः । देहित्वाभ्युपगमे च तस्य । श्रपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः सशृणोत्यकर्णः । स वेत्ति विश्वं नदि तस्य वेत्ता तमाहुरगं पुरुष महातमित्याद्यागमविरोधः । श्रथास्यावस्थाध्यमन्युपगम्यते । एका परमशिवावस्थैव अपरा च संसारावस्था । हंत तर्दि मायाविनोऽस्य नटवन्नानारूपविझवनार्डवरस्य कः सुधीः श्रद्दधीत वाप्रपंच, कथं च सर्ववित्त्वमिति । अथ स्वरूपेणा- देहोप्यनंतशक्तिमत्त्वात्सत्त्वोपकृतये देहमारचय्य तत्त्वमुपदिशतीत्येतदप्यसाधिष्ठं । यतः स नित्य एकस्वजाव ईशश्चायु- पगम्यते । ततश्च तस्य स्वदेहोत्पादने सहकार्यपेक्षायामनीशतानुपंगः । ईशस्य परापेक्षायोगात् । एतदेव ह्यनीशतालक्षणं यत्परमुखोहितेति । तदनपेक्षाया स किं नित्यं देहमुत्पादयत्यमित्यं वा । नित्यं चेत्तदा सदेहत्वप्रसंगस्तस्य प्रसयानावात् तथाच स्वरूपेणादेह इति वाङ्मानं स्यात् । अनित्वं चेत् तर्हि ईश्वरस्याप्यनित्यताप्रसंगः । सर्वथा कारणनित्यत्वे कार्यानि- त्यताया श्रयोगात् । कार्यं निदानादि गुणानधीते इति वचनात्तदन्यकारणांतरस्यानन्युपगमाच, तदन्युपगमे पूर्वोक्तदो- पादिति । किच तदनित्यं वपुः किमीश एव विनाशयति परो वा कश्चित् । ईश एव चेत् तत्किं येन स्वजावेन विदध्यात्ते- नैवापहरति, स्वजावांतरेण वा। तेनैव चेत् कथं कार्यदः कारणस्वजावहेतुकत्वात् कार्यनेदस्य । इश्वरेशासहकारिसाम- ग्रीनेदात्कार्य नेद इति चेत् तत्राप्येतत्पर्यनुयोगानतिवृत्तेस्तथाहि येन स्वजावेनैकसहकारिसामग्रयां स व्याप्रियते पिती- यायामपि तेनैव तदंतरेण या । न तावत्तेनैव । कार्यनेदमसंगस्य तादवस्थ्यात्तत्रापि सामध्यंतरांपेक्षायामनवस्थापत्तेः । श्रथ ·गोष्ठी. विद्य- ( स्वभावांतरेण तदा स्वजावेनैवेशस्य जिन्नकार्यकरणे समर्थत्वात्किं सहकारिसामग्रीपरिकपनेन । परमेवमीश्वरस्यानित्यता- प्रसक्तिः, स्वजावनेदादप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकवनावं नित्यमितितलक्षणायोगात् । अथ परो विनाशयतीतिपक्षस्तदेश्वरेण प्रयत्नकृतां स्वां तर्नु परो विनाशयतीति महीयानीश्वरस्य महिमोपवर्णितो नवता । अथ स्वकार्यकरणानंतरं स्वयमेवैतक्षि- नश्यति इति चेत् ननु तथापि स्वविनाशे तत्किमप्यपेक्षते नवा । नापेक्षते चेत् तर्हि निर्हेतुकोऽस्य विनाश इति कथं कादाचित्को, निर्हेतुकस्य कादाचित्कत्वायोगात्। नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वाऽहेतोरन्यानपेक्षणादितिवचनात् । कथं वा कदाचि- दकृतेपि कार्ये न विनाशः, कृतेपि वा न न विनाश इति । ईश्वरसंजिहीमपेक्षत इति चेत् न तस्य नित्यत्वेनैकस्वनाव- त्वेन सिसृक्षासंजिहीरूपविरुवाध्यायोगस्य प्रदर्शितत्वात् । तन्नेश्वरसर्वज्ञपणेतृत्वं लौकिकधर्मेषु कोट्यवदंवि ॥ श्रथे. श्वरादन्यस्तत्प्रणेतेति चेत् । ननु सोऽयं सर्वशोऽसर्वशो या, सर्वज्ञश्चेत्तर्दि स वेत्ति विश्वं नहि तस्य वेत्तेत्यादीश्वरसर्वज्ञाष्यप्र- ख्यापकागमविरोधः । परेपामपि सर्वज्ञत्वेन तपेत्तृत्वापत्तेरन्यथा सर्ववित्त्वविरोधात् । श्रथासर्वश्चेत् स्ववचसैवान्युपगतं । तर्वसर्ववेत्तुप्रणीतत्वमिति सिहं नः समीहितमिति ॥ ॥ किंच तत्प्रतिपादकागमा एव परस्परविरुघार्यानिधायितया स्वप्र- णेतुरसर्ववित्त्वमावेदयंतीति किमस्माकं प्रयासेन । तथाहि ॥ न हिंस्यात्सर्वभूतानीतिप्रथममुक्त्वा पश्चात्तत्रैव पवितं । पट्- शतानि नियुज्यंते पशूनां मध्यमेऽहनि । अश्वमेधस्य वचनान्यूनानि पशुनिस्त्रिनिः। तथा । अग्नीषोमीयं पशुमाखनेत । सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालनेतेत्यादि। तथानृतनापणं प्राग्निपिद्धय ब्राह्मणार्थेऽनृतं ब्रूयादित्यादि । तथा न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले । प्राणात्यये सर्वधनापहारे पंचानृतान्याहुरपातकानि । तथादत्तादानमनेकधा ॥१७ ·निरस्य पश्चायुक्तं- यद्यपि ब्राह्मणो हठेन परकीयमादत्ते बलेन वा तथापि तस्य नादत्तादानं यतः सर्वमिदं ब्राह्मणेच्यो दत्तं । ब्राह्मणानां तु दोश्यावृपलाः परिजुजत इत्यादि । तथा अपुत्रस्य गतिर्नास्ति इति लपित्वा "अनेकानि सहस्राणि कुमारब्रह्मचारिणाम् । दिवं गतानि विप्राणामकृत्वा कुलसंतति" । इत्यादि । कियंतो वा दधिमापनोजने कृष्णा विवेच्यंत इति साधूकमसकसकलयितृप्रणीतत्वादपि न लौकिकधर्माः सिद्धिसीमतिनीसंगहेतव इति निरवद्योऽयं वितीयहेतुरपि॥३॥ अथ तृतीयस्त्वायालगोपालागनं प्रसिद्धिपराजूतासिघतादिदोप एव । यतस्तत्परियहिणः प्रायो विप्रादयः प्रसिधिपद- वीप्रपन्ना दरिदृश्यते तउपदेष्टारोऽपि च । ते च प्रायः सामान्यजनेन्योऽपि समधिकक्रोधलोनाद्यन्निनूतचित्ताः शिष्टमा- तियत्तिनो दूरे खट्वशर्ममर्मनिधर्मकथाया अपि। ये ह्यगाधलोनांजोधिनिमग्नंचेतसो मोहाधिततया अपश्यतः कृत्यादि- विजाग विजागं विकुत्स्य म्खेवसेवादीन्यप्यकृत्यान्यादेवीयंते, से चोग्रतरक्रोधानिख्याझामरदोधिष्ठिताः स्ववपु.पीडाद्य- प्यवगणय्य शिरोजवरपरिस्फोटनादिनिरपि प्रकटग्रंत्यात्मन्यौत्कट्यसंटकं तेऽपि पुण्यश्नैपुण्यनाजनमिति कस्य न हास्य- मुदेति । तथा पुरवस्थोपस्थादींत्रियग्रामविसंस्थुलितचेतना नि शेपदोपशरणे रमणीजनागरमणादावविरमं रसिकस्वांता ग शूकरा श्वाशौचनीया धर्म संस्पृशंतोपि मालिन्यधराधरमधिरोहयति । किंचोउिन्नाशेप विशेषातिशयप्रकाशे कलिका- सावकाशे श्राप्तप्रणीतशास्त्राण्येव धर्माश्ववोधयोराधारः । तानि च विप्रैः सर्वजनातिविशिष्टगृहवासोपसेविजिस्तत्तत्पु- वपुत्र्यादिविवाहाजीविकाव्योपार्जनोपायाद्यनेकचिताचक्रव्याकुलितचेतोनिई साधावबोधधारणानीति कथं ते धर्मधुरा- धरणधुरंधरतामादधीरन् । किंच तेपा ब्राह्मणत्वमपि नाममात्रादेव न परमार्थतस्तत्स्वरूपं ह्येवमन्यधायि " गुणैः कुंदेशनि- ·विद्य- गोष्ठी. ॥१७॥ मलैर्वतयमपरायणः । यो वाहयति पापानि स वै ब्राह्मण उच्यते॥१॥ दानशीलक्षमावीर्यध्यानप्रज्ञादयो गुणाः। यत्र सर्वे समाः संति स वैः ॥२॥ ब्राह्मणो ब्रह्मचर्येण यथा शिष्टपेन शिटिपकः । अन्यथा नाममात्रं स्यादिगोपककीटवत् ॥ ३ ॥ सत्यं ब्रह्म तपो ब्रह्म ब्रह्म इंत्रियनिग्रहः । सर्वचूतदया ब्रह्म एतद्राह्मणलक्षणं ॥ ४॥ एकवर्णमिदं सर्वं पूर्वमासीद् युधिष्ठिर । क्रियाकर्मविनागेन चातुर्वण्र्य व्यवस्थितं ॥ ५॥ शूषोऽपि शीलसंपन्नो गुणवान् ब्राह्मणो जवेत् । ब्राह्मणोऽपि क्रियान्नष्टः शूपात्मत्यंतरो जवेत् ॥६॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूषश्चैव युधिष्ठिर । निर्वृतश्चरति यो धर्म तमेव ब्राह्मणं विशुः ॥ ७ ॥ चतुर्वेदोऽपि यो विप्रः शुक्त धर्म न सेवते । वेदनारधरो मूर्खः स वै ब्राह्मणगर्दनः ॥ ७॥ कृपिवाणिज्यगो- रक्षां राजसेवां चिकित्सितं । ये विप्राः प्रतिपद्यते न ते कौंतेय ब्राह्मणाः॥ ए॥ गोरक्षकान् वाणिजकान् प्रेष्यान् वा पि- कांस्तथा । मैथुने च रतान्नित्यं विप्रान् शूषवदाचरेत् ॥ १०॥" इत्यादि ॥श्रतो घंष्टाचारैः प्राणातिपातमृपावादादत्तादा- नाब्रह्मपरिग्रहाद्यासक्तैरपि परिगृहीतधर्मे कः प्रेक्षाचक्कुपां विश्वासः । यतः कदाचारोपरचितपरिग्रहं निश्चितहितमपि नापी- यते वचनादि । यउक्तं । शीतेऽपि यललब्धो न सेव्यतेनियथा स्मशानस्थः । शीलनिपन्नस्य वचस्तथ्यमपि न गृह्यते तम- त्॥१॥” इति कथं दक्षदोदादमस्तत्परिगृहीतोपि धर्मः सेव्य इति विचारणीयं चतुरस्त्रया तत्त्वमिति ।। त्रैविद्यगोष्ठी ॥३॥ श्रीमत्तपागएननोऽगणनास्कराजश्रीदेवसुंदरगणाधिपशिष्यकेण । श्रीज्ञानसागरगुरुत्तमपारितेन वाट्येऽपि तर्ककुतुका- न्मुनिसुंदरेण ॥ १॥ शरशरमनुमितवर्षे १४५५ स्वस्यान्येषां च शैशवे सुधियां । जिह्वापटिमोपकृते विदधे त्रैवैद्यगोष्ठीय ॥३॥ इति त्रैवैद्यगोष्ठी श्रीमुनिसुंदरसूरिनिः शैशवे कृता ।। ॥ ॥ ॥

·श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्वार-ग्रन्थाः ११. INAINAAMANARTANARN Vananananana श्रेठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्वार-ग्रन्थाङ्क: ११. श्रीमद्रत्नशेखरसूरीन्द्रशिष्याणु-श्रीरत्नमण्डनकृता श्रीजल्पकल्पलता. विग्यातिकारकः-नगीनभाई घेलाभाई-जव्हेरी,-अस्यैकः कार्यवाहकः. इद पुस्तक मुम्बध्या शाह नगीनभाई घेलाभाई-जव्हेरीराजार इत्यनेन निर्णयसागरमुद्रणमन्दिरे कोलभाटवीथ्या २३ तमे गृहे वा रा घाणेकरद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशित । प्रति ५०० विक्रमाद १९६८ हिस्तान्द १९१२ वेतनम् ३ आणका ANUNMNUNMANNMNUNUNUNUNUNUN SANAWARNA वीराब्द २४३८ ·Sheth Devachand Lalbhai Jain Pustakođddár Fund Series. No. 11, PREFACE. This work known as Jalpa Kalpa Lata is written by Shriman Ratna mandan of Tapagachha' who was the disciple of Shree Nandıratna, the disciple of Shriman Ratna Shekharsuri It embodies the discussions held between Shree Manikya Muni, the disciple of Shree Vadidev sure the learned contemporary of Shree Kalıkala Sarvagna Shree Hemchandracharya, and one Shankara Nalyayıka, a native of Benares They are questions and answers in the form of verse The subject matter of this volume will be of great help to the students of Grammar, Poetry and Logic,- Vyakarana, Kavya and Nyåya The highly technical character of the terminology (HHEIT) employed in these dialogues has made it impossible for the publishers to give any explanations of their own ·VIDYA BEA This is the "Eleventh volume" of the series published by this Fund. We are indebted to Shrno Chaturrisy4, the disciple of Pravartaka Shree Kantivijaya the disciple of Shree Vijayananda Suri alias Amaramji, and Paozas Shree Anandsagar for going through the proof sheets. We are also thankful to Panzas Shree Siddhırijaya and Anandsagar and Pravartaka Shree Kantiviziya for having furnished the original manuscripts. August 1912: NAGINBHẢI GHELABHÂI JAVERI 323, JAVILI Rials, A Trustee for himself and Co. trusteos. BoupAY. ARATIYA BHAVAN > LIBRARY ·जप- • श्रीजल्पकल्पलता-प्रस्तावना. श्रीगणधरेन्द्राय नतिततिः प्रपोस्फोरीतु प्रस्ता विदितपूर्वमेतद्विदुषां समेपामपेतद्वेषपुपा हृद्गुहाहितधर्मधैर्यकेसरिकिशोरपोपाणां यद्वक्रमीये त्रयोदशे शतके निखिल- सिलस्पलनास्खलितवलप्राग्भारपुण्यसंभारभ्राजिष्णुभूघनहतमारविकारसंचारविधिवद्विधूतराज्यादिसमस्तसारनिकराना- दिकालीनकर्मततिनिहतिप्रभुप्रभावलब्धरमारामादिसगव्यासक्तपारगतपुरुषोत्तमपशुपतिप्रभृतिलौकिकगणार्यदेवसंदोहा- वितर्यपरमयोगिद्यकेवलावलोकनलम्पटकेवल विच्छीमजिनेन्द्रशासनानुसारिशासनश्रीपत्यास्थाने दिवाकरायितं श्रीमद्भि- राशाम्नरपराभूतिसमर्पणप्रवणैर्यधार्थाभिधानैः श्रीदेवसूरिभिः। स्पष्टं घेतत्स्पष्टितगुर्यापलीगुर्वावलीबोधजातस्वान्तपरिकर्मणां "श्रीदेवसूरिस्परश्च जगत्प्रसिद्धो, वादीश्वरोऽस्तगुण- चन्द्रमदोऽपि वाल्ये ॥ १३ ॥ येनार्दितश्चतुरशीतिसुमादिवेला-लब्धोल्लसज्जयरमामदकेलिशाली । वादाह कुमु. दचन्द्रदिगम्बरेन्द्रः, श्रीसिद्धभूमिपतिसंसदि पत्तनेऽस्मिन् ॥ १४ ॥” इत्यादिविलोककानामखिलविन्मतजोपकाणाम् । समजायन्त च श्रीसिद्धाधिपहृदरविन्दावासपद्मापरिवृढा वादाद्यगण्यलब्धिनिधानभूता लोके समस्तसारेतरनिरीक्ष- णपणे पन्धतमचरणकमलाः श्रीमन्तोऽनेकवादविजयलब्धकीर्तिमुखरितदिकक्रवालवादिगजघटाविशरणनदीष्णशा- ·Vलशौर्यशरणशिष्यश्रेणिविस्फारितयशोनिचयाः अनेके शिष्या भुजिप्याः । प्रादुर्भूतश्चाभाग्यवाप्रवाहप्रोपितसगु- द्धिकस्तूरिपरिमलाना "ब्राह्मणश्रमणं” इतिन्यायसत्यापनसादराणा दिवसनाथालोकप्रसर इवोलूकानां द्विजा- तीनां मत्सरोऽनूनो विवेकेक्षणक्षोदकः । हेतोरमुष्मादेव श्रीमतां परमपुण्यपाथेयपुष्टात्मश्रीमद्वर्णनीयपादानामाग- मनोत्सबेऽकाण्ड एवारब्धं विवादलास्यं वाराणसीवासवासितानिवर्तनीयासममोहनीनमलमुपितान्तःकरणनिलयज्योति रालयाविवेकालयेन शङ्करग्रामण्या, पर्यनुयुक्ता परमगुरव शैशवयौवनवार्धक्यरूपावस्थात्रितयविहितानेकदुर्दमपादि वृन्दजागर्जगजघटाकुम्भकपणकण्ठीरवायमाणा वाद्युपाध्यलङ्कताः स्वाभाविकसौभाग्यभगीपरिवृतकरणाः प्रतिभामाग्भार- पराभूतपीयूपपायिप्रणयार्चितचरणदेवाचार्याः श्रीमदाराध्यपादाः श्रीमद्देवाचार्याः कान्तासम्मिततया शब्दार्थप्राधान्य प्रोग्य केवलरसप्राधान्यावगाढानेकस्वरूपे काव्यविपयेऽर्थप्राधान्यमनुसृत्य साधनीयार्थसिद्धिसाधनसाधनसावधाना- यामान्वीक्षिक्या चौष्ठगोष्ठीमिषेण । तादृशे चावसरेऽवसरवेदवेधसामन्तिपदामुपस्थानं नासमञ्जसं प्रत्युतोभयपक्षनि प्पक्षपातप्रशंसाप्रवन्धास्पदम्, अन्तर्भापणादिप्रतिवन्धकापत्तिस्त्यापाधमानास्थानधर्माख्यानकुशलवा वृत्तान्तप्रख्येत- न्तेवास्यधिकारवहिर्भूतेषु, श्रीमता च श्रीमता च चौलुक्यचन्द्रनीसिद्धराजमौलिमुकुटद्योतिचरणचरणरुहामनेके अभूनन् श्रीमन्तो रमप्रभमाणिक्यमुनिमहेन्द्रसिंहाद्याः गुरुपयरपरिचर्यापर्याप्त्याप्तपरमार्पादिप्रचुरतरराद्धान्तसिद्धान्ता वादविजया- हवाहूतजयश्रियः सिद्धान्ततत्त्वनदीष्णताकनकनिकपपट्टा विदिता जगतीतले जगजन्तुजातजीवितत्राणक्षमक्षमादिगुण- गणागीभूताः, समापतितश्च मलप्रतिमल्लन्यायेन वादसमरो जगज्जनयिविपयस्तत्र मुनिमाणिक्येन माणिक्यदृढताति-

·कल.
जल्प-
प्रस्ता.
शायिना माणिक्येन महात्मना, एप एव महात्माऽपरेपप्येतादृशेषु शेषेषु प्रयोजनेषु दिनकर इव दिने स्वप्रभावं
प्रादुरभारयदेव । प्रभावकचरितेऽपि श्रीमद्देवसूरीयप्रवन्धे तत्प्रभावः परमो वोवुध्यत एव, यतस्तत्र कुमुद-
चन्द्रवादपकरणे “अथाह देवसूरीणां, माणिक्याख्यो विनेयराट् । कः कण्ठीरवकण्ठकेसरसटाभारं स्पृशत्यक्षिणा,
का फुन्तेन शितेन नेत्रकुहरे कण्डूयनं कावति । कः सन्नह्यति पन्नगेश्वरशिरोरत्नावतंसश्रिये, यः श्वेताम्बरद-
र्शनस्य कुरुते वन्यस्य निन्दामिमाम् ॥ ९४ ।-अथ चोवाच माणिक्य, विज्ञप्तिं लिख मामिकाम् । श्रीमत्पत्तनसहाय,
विनयातिशयस्पृशम् ॥ १११ ॥” एप एव च महात्मा महो हातुमशक्त इहापीति कुशलोदन्तानुयोगमासूत्र्य भट्टभणिति-
ततिमनतिकम्याततपानास्थानं वादस्य जगत्कर्तृत्वसद्भावेतरद्रूपं, न चात्र नोद्यमनोद्यधिषणाधिगतधर्माधारागमधा-
रैर्यदुत न तावच्छङ्करोऽनुमन्यते जगत्कर्तृतां यतोऽद्वैतवादरसिको हि सः, स्पष्टं दैतत्तदीयशारीरकमीमांसायां पदे पदे,
यतस्तदितिहानुशीलनशालिभिः प्रतिभाभारिभिर्भगवद्गीताभाष्यवाक्यनजममरुकमहीपतिमहिषीसमाजिगमिपाविषयकपद्मा-
पादान्तेवासिव्यफरचनवीथिविनोदनानुन्नहरिप्रभवानुकरणाख्यानं चावष्टम्भयद्भिः कथमेकान्तो ब्रह्मेकान्तिकः कान्तस्तेषा-
मित्येकान्तयितुमेकान्तःकरणीभवितुमाभाव्येत । नैवाथवास्ति तस्य स्ववचननियन्त्रितस्यान्योऽध्या, यतः प्राक् प्रकटितवान्
यदुत सर्वास्तिकवर्गवर्णितप्राप्तिकमनीयकैलासवासासाधारणकारणकाशीविकाशावकाशादागममत्रेति, तेन लब्धापूर्वला-
भक्षयकृत्क्रियाकारिताविष्कारादनन्तरं किमन्यद्देयं स्यादनुत्तरमुत्तरमनुत्तममनीषिणामिति तदेवोत्तरितवान् । भवतु वाऽस-
म्मतं, वेदानुसारिसमस्तसृष्टिस्पृगनुसरणायाश्रितं, परं तत्रोपन्यस्तोऽनेकसन्न्यस्तेतराश्रितो हेतुः कार्यत्वाख्यः कार्यसाधकतया
॥२॥

·पिष्टश्चासी तिलपेपं पुष्टप्रतिभेन मुनिमाणिक्येन श्रीमता माणिक्येन सावयवत्वसंस्थानवत्त्वविकारित्वकृतमितिमतिभोत्पाद- कलविकल्पशिलासूनुना तमसिद्धं विदधता, आविर्भावितमेतद्विततेन श्रीमता ग्रन्थकृतायेन गुणवायेन स्तवकेन, तत्रान्तरा- न्तरार्थक्रियाघटनापद्धतिप्रकटनकूटस्थनित्यतानिराचरीकरणाकाशीयकाष्ठाक्रमवावदितिनभोगव्यावस्थानिवन्धनव्यापकता- सहगत्वरसप्रदेशत्वादि संपादितं लक्षणसमीक्षणविचक्षणेक्षणीयं स्वरूपवृन्दम् । विचाखण्डितं चाचेतनोपादानाभूत- भाविप्रागसतः स्वकारणसत्तासमवायेत्यादिकं कार्यरूपं प्रकल्पितं तच्चिदुत्पादवियदुत्पादापवर्गावस्थावस्थानादिना यथायथं मतिमन्मनश्चकोरचन्द्रायमाणप्रवन्धेन । द्वितीये तु तस्मिन्विस्मितिविधायि यः गृहीतमुक्ताक्षरासमस्तपदाष्टादशाक्षरनि- यतानुप्रासगुप्तश्लोकश्लेपश्लिष्टकरपछचीवाक्यान्तवर्णैक्यकृग्धातुकचेक्रीयितक्रियानामधातुगम्यास्तिकाद्यं न्यगादि निगदित- महिन्ना महानुभावेन ततमाततकाव्यकोविदतानुयोगानुयुक्तये, आन्वीक्षिक्यां त्वाद्यस्तवककृत्तहेतुविशेषविशेषकर्त्तनाय दूपणमुदघोपि घुष्टामरयशसा, तत्र विरुद्धत्वमवरुद्धत्वात्सशरीरत्वेन कत्र्तायाः स्वाभाविकोत्पादुकतासकलितमूर्तीनां तरुगुल्मवृणादीनामकलितधीमद्धेतुकानामयाधमुद्बोधवोधनादकान्ताऽकामविरक्तानामनेकान्तिकता, विकल्पितं च विरुद्ध- युद्धिदवुद्धिककुयोधविततध्वान्ततमोऽरातिना मुनिपतिपादपद्मपरागपानपीनमधुपायिनाऽगोचरे गणेशजनयितुर्विद्या- दिप्रभावाननु चतुर्की, 'चराचरोद्भवचरीकृतिचर्यायामार्यतमप्रेक्ष्य प्रयोजनवत्ताकर्मेरितिस्वभावतादृश्याभिधमभिहितं भिदा त्रितयं त्रिपुरासुरपुरत्रितयमिव । तथाच नचेद्वाधा कार्यप्रत्यक्षेऽप्यप्रत्यक्षत्वे कर्तुः क एवापरः कालात्यया. पदिष्टः फालत्रयेऽपीत्यभिप्रायात् । अशरीरत्वेन' नेवासी विश्वविधाता विश्वीयेऽर्थनिचये ततः सत्प्रतिपक्षता ।

·जल्प
॥३॥
प्रस्ता
दर्शिता उपाधिभेदा अपि । स्तरके चास्तोकयुक्तिस्तवके तृतीयस्मिन्नुदीराम्नभूवे महाप्रभावेण यत्स्रष्टुः सृष्टरैक्यमि-लक ल.
तरद्वा, व्यापकत्वे तस्य वपुपाऽशुचिपदार्थपलिपरीतता, ज्ञानरूपेण तु तथात्वे न विधायिता विश्वस्य, असार्व-
याविनाभूता यथार्थोदितिनोदनपटिष्ठता पशुपतेरिय द्रव्यादिनवानवार्थतावादिनः, तमश्छाययोरप्यपराभवनी-
यच्छाययोरयाधोधविषयत्वात् । पर्यन्ते प्रस्पष्टं स्पष्टितं च धर्माधर्माकाशकालपुद्गलादीनां यथायथं रूपं संक्षेपे-
णातितमेनावगम्य चागमेशितृशयवासपवित्रपवित्राने यथार्थमवगम सोऽवीभणदर्भकभारत्यभिधया यतिवर्यम् । सर्व
पंतच्छ्रीमद्रनमण्डनसिद्धान्ततत्त्वरलमण्डितात्मान आविर्भावितवन्तः श्रीमन्तो रलमण्डनाः । श्रीमन्तश्च श्रीमद्रनशे-
खरसूरिवर्येषु भासमानेषु श्रीमजिनशासननभोभागभानुमालिपु श्रीमन्नन्दिरत्नपादमकरन्दमुग्धमनोमधुपाः । सूरिवराणां
भूमण्डलभामिनीमण्डनकालश्च पोडशशतीयो बैक्रम इति श्रीहीरसौभाग्यसोमसौभाग्यविजयप्रशस्तिप्रभृतिग्रन्थतत्य
वलोकनतो निश्चेचीयते निर्णयचणैर्मनीपिभिरिति श्रीप्रभूणामपि स एवानेहा, नचोपलब्धिसूतिमायाता इतरे श्रीमतीया
ग्रन्थाः, भविष्यन्ति परमष्टमपत्रेयोचाम चेत्युपलब्धेरनुमितेः, परं स्युश्चेदवगतां निपुणैर्जापनीयोऽहमिति प्रार्थये सुध्यनघ-
कृपावृष्टिमभिलाषुकः४ x x x x x॥ वीरात् २४३८ तम वर्षे भाद्रपद-पूर्णिमायां लिखितम् ॥
॥३॥

·तस्तस्यतथाले
विश्वगता
।
छत्रवन्ध।
धनुब
दुर्बन्ध २
प
मुशल बन्थ.३
तरच पृच्छामो
जन
सकल्प मात्राहा
वत्तनु व्यापार
येदोस्त्रिजग
चलगी
वे कले
नियत देशस्थ
मानोधी मद्धे तुंविश्व
व्यार)
न्याय
मा
य२/थावनिर्माणानुपपत्तिरेव कारणतामेत्यनूनार
भल्लवन्ध ४
ए
पिकाले
कस्यैवगिर्यादे कृती बहो कालक्षेपस्यसम्भवादही यसा.
नर
न
आ
वर्गास

·वघबन्ध ।।५ जलकमल बन्ध.६ नि नेध र्था व्यनी स्थल कमल बन्ध.७ स्य व्या चत चिशुऽसो प्रति 4 h- स कष्टनिचाथाततज्ये विदु र्वषु क १२५ स्य स्याह DAN थो * सं६ चरिष्णुभ युत्त्या दिभाव क h मेरा तर A격이 ३ 44 y ·भे 公众众众 尔 व 永 可可可可 長天马行 行五系可wh 知以AA8 的鸟虫效 人 & 交后 18 罗马对马列 A4 应东应症E 四五岁马可 A: 成巨。 在屋 寻4 中国 4 可可 to to 110W 岁岁?” 对比。 y 他| E 《农左右左底 «只知 七上已经出 爭© ·॥ अहँ॥ श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारग्रन्थाङ्के- श्रीमद्रत्ननन्दीकृता जल्पकल्पलता। चं जिनवर ! वरद ! त्वं सेवके देव ! केली-ममृतलहरिकल्पां कारयेह खदृष्टिम् । रचय मयि च वाचां देवि! चेतः कृपालु, त्रिभुवनभवभावाभासने भानुभानः ॥१॥ जल्पकल्पलतामेतामस्तोकस्तवकत्रयाम् । कुर्वे सर्वेप्सितां मुग्धभृङ्गवाचालतावहाम् ॥२॥ इह हिं पुरा पुरारिसरित्तरगायमाणभणितिभगीभसिंतोत्सर्पदीयालुवादीन्द्राहकारकालुष्याः शिष्या- ·क० ल० जल्प- Aniamaml या! पलिब्याजयहुरूपकल्पनपुरस्सरसततसेवासक्तसुरसूरयः श्रीदेवसूरयः खपदारविन्दविन्यासपावितविश्वम्भरं विहरमाणाः मापुः प्रमाणापेतकेतकश्वेतकेवलब्यवहारिनिकेतकेतनपटकपटपाणिचालनाकार्यमाणाष्टकाष्ठा- कमलाकमलाकमणहिल्लपाटकपुरम् । तत्र च प्रवेशोत्सवे शोभासम्भारभासुरे भवति सति कलिन्दिकाकाद- म्पिनीविन्दुनिकुरुम्पसम्बसम्पर्कोल्लसदभिनिवेशाङ्कुरः शङ्करनामा प्रामाणिकग्रामणीर्वाणारसीवासी रत्नाकर- स्तुहिनफरमिय गुरुवरं वीक्ष्य विस्तारयामास तास्ता वचोवीचीः, तथाहि-ननु भोःसहृदया हृदयालवालोद्गतायाः कुशलतात्रिदशलतायाः सकुलकामितपदार्थप्रदानैकपटुकले मुनय आमनन्ति ले फले । यदुक्तम्-"वक्तृत्वं च कवित्वं च, विदत्तायाः फलं विदुः । न कवित्वं न वक्तृत्वं, सोऽधीतोऽपि नरः खरः॥१॥” तद्यदि भवतां मत्याः सरस्वत्या इव हृदरविन्दे वसन्त्याः साहित्यामृतनित्याखादतः सौहित्यावाप्तिस्तदा काप्योष्ठगोष्ठी नव्यश्रव्यकाव्या क्रियता, व्याक्रियतां वा समपञ्चं काव्यादिगतं किंचिदेकं कवित्वम् । यदि च निविडजडि- मकदलीकाननकर्तनकर्कशास्त्रे तर्कशास्त्रे कुशकोटिनिशिततां शेश्रीयतें श्रीमतां मतिः। तदा सर्वदुर्गादिकग-पू. सार्वदि- पर्वतयारम्बविणधामायमानं विधीयतां किंचिदनुमानम्। अथ पृथुवुद्धितया बितयमप्यदो वेविद्यते वस्तदा भो वाग्देवतासुताः। सुतरां भव्यमभवत् । यतः-"वाग्मित्वं कवितान्वितं यदि तदा गङ्गाम्बुना दक्षिणावर्तः कम्युरपूरि मञ्जरितवानुर्वीमहः स्वर्गिणाम् । जातः शीतकरः कलङ्करहितः सौभाग्यवत्याः शिरस्यापद्धं मुकुट : ॥१॥ स्फुरत्सुरभितालब्धाञ्चनं काञ्चनम् ॥ २॥” सम्भवति चैवं, न खलु शारदापद्मयोरिव साहियान्वीक्षिकीवि- ट ·सी योर्विद्यते विरोधः । यतः-"येपां कोमलकाव्यकौशलकलालीलावती भारती, तेषां कर्कशतर्कवक्रवचनो- द्वारेऽपि किं हीयते?। यैः कान्ताकुचमण्डले कररुहाः सानन्दमारोपितास्तैः किं मत्तकरीन्द्रकुम्भशिखरे नारो- पणीया नग्या? ॥ ३॥” श्रूयते हि पङ्गुलेतिगुरुविरुदजयन्तचन्द्रकाशीन्द्रसदसि कविप्रामाणिकतया विष्टरदयं ताम्लयुगलं चाससाद सारं श्रीहर्पनामा विदुरपुरन्दरः। स एव च विरचयामासैवं सौवस्तवम्-“साहित्ये सुकुमारवस्तुनि दृढन्यायग्रहगन्धिले, तर्क वा मयि संविधातरि समं लीलायते भारती । शय्या वास्तु मृदूत्त- रच्छदवती दर्भादुरैरास्तृता, भूमिर्वा हृदयगमो यदि पतिस्तुल्या रतियोपित्वाम् ॥१॥" तस्मात्प्रतिपदयमका- नुमासादादिसन्दर्भहृद्यद्गमगत्यपद्यसन्दोहसुन्दरं किमप्युच्यतां सिच्यतांसुधासारैःसुधीजनघटाकर्णघण्टा- पथः । अधेदमभिमानिनो भभद्दारकस्य भणितमाकर्ण्य कर्णान्तक इव श्रीगुरुकरणयाऽमात्रशास्त्रोपनिपदां पारद्गतः सङ्गतः सुर इव श्रीदेवसूरिसादरपादारविन्दपरिचर्यया मुनिमाणिक्यं माणिक्यनामा व्यतरदनुत्तरं तत्कालमुत्तरं दत्तरॉ विदत्तराणाम् । यथा--"साम्यं पिप्पलपारिजातकरभक्ष्माभूदृपयोमणी-खद्योतद्युति- मालिसागरसर स्वारकूटादिवत् । पटुतर्कोपनिपन्निषण्णमतिना तल्लेशलब्धोष्मणामेतेन प्रभुणा भणामि भवतां जाघटि भद्दाः कथम् ? ॥५॥" परमुररीकृतयहुलयालभावयोरावयोरेव रेवाप्रवाहान्तरे वारणयोरि- वान्तर्वाणिविसरे वाक्तरङ्गैः क्रीडितुं समा समायोगः, तद्वदन्तु दिरावृत्त्या कुतः श्रीमतामिहागमनमासीद्सी- मानन्दकृती। निरुपमाऽपवर्गरमागनापागमार्गप्रेमनिर्गच्छदनर्गलदृग्धारासुभगरङ्गत्तरङ्गशृङ्गायमाणोदकाभोग- ट ·क० ल० जल्स- ॥२॥ स्त०१ दुरितदूर भागीरथीसद्गमगलत्पातरुपकपूरपौरपदपातुकनाकलोकश्रियस्तन्मस्तकासीनमुक्तिपुर्याश्च कासीनगर्याः । इति पेत्तदा-"त्यत्तीरे तरकोटरान्तरगतो गङ्गे विहङ्गो वरं, त्वन्नीरे नरकान्तकारिणि वरं मत्स्योऽथवा कच्छपः। नगन्यत्र मदान्धसिन्धुरघटासघण्टारणत्कारत्रस्तसमस्तभूपललनालब्धस्तुतिर्भूपतिः॥६॥” इत्यादिवाक्य- बजव्यमितात्यन्तरतिभिरपि युष्मादृशैः किमिति पर्यहारि दूरेण दूरणसमीरणनिभागीयमाना भागीरथी। हन्त भोस्तपोधनकिशोर!-"पीयूपद्रवकुण्डनिर्गतवृहज्जम्बालपिण्डोज्वलं, भुञ्जानो दधि माहिषं किमगमस्त्वं जायमुद्रामरम् ।। किंचा तावकहनिकेतनमिदं वस्त्रप्रक्लृप्तानन-द्वारा बन्धनशङ्किताऽपशकुना विद्या विवेशैव न? ॥" येनैतावदप्यविश्रान्तश्रुतश्रेणिकठिनपाठकुण्ठितरसनः सेवितसंविदाकरोऽपि न विदाङ्करोतु भवान् य- दुत-सर्ववस्तुनःस्वीकारपरिहारयोः कारयिता स एव खेच्छाकारी परमेश्वरो, येन जघटे जगजगमस्थावरम् । ननु अम्मम्मपमनोमनोरथपूरणदिविजंघटे येन जघटे जगदितिवाक्ये वादिगजघरेभारिभिर्युष्माभिः कर्णगोचरी- कारिते चिरपरिकरिष्यमाणायाः प्रामाणिकाचारकेले प्रस्तावनेयमासीदिति दितिर्जगुरुणाप्यवर्णनीयां मुदं वपमनुयोगामहे । ततः कथयत यं कश्चिदिष्टपसृष्टिपरमूर्यकार्ट परमेश्वरं, स.किं वृद्धपरम्परोपदिष्टः प्रमाण- पधपधिकता प्रापितो वेति ? पक्षयुगलोज्वलो जल्पकेलीमरालो विमलमवगाहते मानसं सुमनसाम् । तत्र प्राचीनो मनोविनोदाय नो जायते, वृद्धानां रागाद्यपगुणागारतया सम्यगुपदेशदानासम्भवेन तदुपदिष्टार्थस्य तिni, योऽजिघट प्रतिपर्टन ॥२॥ एमपटे गुरगुरुमा ·सम AR सर्वथा प्रत्येतुमनर्हत्वात्, दृश्यन्त एव हि परमतारणप्रवणान्ताकरणाः पुमांसोऽनेकेऽप्यन्यथा विचिन्त्य अन्यथापि प्ररूपयन्तो, यथा तरङ्गिणीतीरे गुडशकटं विपर्यस्तं धावत धावत भो डिम्भकाः! इत्यादिवादिनः । नायेतरोऽपि रोपितमीतियल्लीकस्तर्कविल्लोकहृदयालवालान्तराले, यतस्तत्किमस्ति प्रमाणं ? येन जगन्नि- माणदुपलम्भोऽवायोभोत् । न तावत्प्रत्यक्षं, तस्येन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पादुकतयातीन्द्रियविश्वविधातृग्रहणा- समर्थत्वात् । ननु जागर्ति जगतीजनुःसृजोऽनुमापकमनुमानम्-“यचण्डद्युतिमण्डलं तुलयति स्मेरीकृतास्म- दृशाम्भोज भो! जगदीशदर्शितमतव्योमान्तविद्योतकम् । विद्यागन्धनिधानमानमधुपस्तोमानपेतद्विपचेतः- कैरव भैरवस्फुरदनुच्छिष्टार्थयुक्तिईवि ॥ ८॥” तचेदम्-भूधरधरादयो, बुद्धिमहेतुकाः, कार्यत्वात्, यद्य- तत्तहुद्विमद्वेतुकं, यथा घटः । कार्याश्च भूधरधराद्यस्तस्माहुद्धिमद्धेतुकाः । यश्च तेपामुदयमाने बुद्धिमान हेतुः स भगवान् परमेश्वर इति । न तावद्वेतुमुद्धतासिद्धतादन्दशूकी दुष्टापि दंष्टुमीप्टे । मायबायनिलाऽनोद्याम्मदनुमानोद्यानमध्यस्थपक्षवानीरावनीरुहविहितविश्रामत्वात् १ । नाप्यसौ निष्प- नकलमकेदारवद्धत्ते दुईरविरुद्धतां, सवलसपक्षवृत्तिप्रगुणगोफणोल्ललद्युक्तिकल्लोलगोलकदुराकलनीयत्वात्- २। नच व्यभिचारपिशाचेन छलयितुं कचिच्छक्या, सच्छायेऽनुमानवनेऽस्मिन्नस्माकमाकादित्तसाध्य- साधनायोत्तरसाधकतया विपक्षासम्बन्धशिखाबन्धयन्धुरितत्वात् ३ । नापि कालात्ययापदिष्टतादुष्टताताः उकया ताडयामासानः, पाधकाभावबाणात्तदुच्छेदनच्छेद्रुकतानुकृतजानकीजानिकृत्वात् ४ । नापि दुरुद्धर- भुः

·क०ल.
जिल्प.
स्त० १ज
नया
विमद्भाच्यभिचारिताचारितावकाशः, प्रतिज्ञातावैपरीत्यप्रत्यायनमत्यलप्रत्यनुमानाभावात् ५। तस्मात्-
"मृत्सौरभ्यमिवाम्बुसेचनमनोनेम्योरिव प्रवना, पन्निस्तोम इवानं धनमिव क्लिष्टं तडिदिभ्रमाः । दीपाक-
पनतेय मारतलयं धूम्येव धूमध्वजं, हेतुः सैप तमन्वमीमपत नः शुद्धः सुधीसाक्षिकम् ॥ ९॥” अत्र प्रति-
रिधीयते-भोः पषमतोपनिषण्णनिर्दपणधिपणाभूषणाः! यौष्माकीणेऽमुष्मिन्नवयवसुन्दरेऽनुमानोदारके-
दारे केऽप्यम्माभिरुदीरिता दुरन्ताऽसिद्धतादिदोपतुरगाः स्वैरं चरन्तः केन शक्या निवारयितुम् । तथाहि-
हेतुस्तायदयमनिहोर्यमाणखरूपतयाऽसिद्धताबन्धकीसम्बन्धलब्धापकीर्तिः। कार्यत्वं हि किंलक्षणं विचक्षण!
विरक्षितवानसि क्षित्यादौ ? किं सावयवत्वं संस्थानवच्चं विकारित्वं कृतमेतदितिप्रतिभोत्पादकत्वं वेति
चतुर्भेदी वेदीव दीव्यति व्यतिकरे वादिविजयश्रियः परिणयस्य । तत्र न प्रथमः पृथुमतीनां मनोरथरथे सार-
थितां प्रधयति प्रकार:-“यस्मात्चदाशयकुशेशयशे शात्स्यते तत् ,कार्यत्वलक्षणवलक्षशकुन्त्यपत्यम्। भूभूधरम-
भृतिषुप्रधितमतीप-भायेषु चाभ्रककुभादिपु वम्भ्रमीति ॥१०॥” ननु कथं नमःमभृत्य(तिष्वभिमेतकार्यत्वमचारो
येन युष्माकं हेत्वनैकान्तिकत्वेहा फलेग्रहिस्तस्य निरवयवत्वादिति चेदिदम्भमिदं भवानवादीत्, परमम्बुजब-
न्धुनिम्नमम्बरादौ किं समग्रेसम्यद्धमुत तत्प्रदेशे? नानिमस्तरणिमण्डलतावत्परिणामतापत्तिप्रत्यक्षबाधादिव-
उदोपोदयात् । दितीये तु प्रदेशाभ्युपगमेन वियदादेः कथं न सावयवत्वम् ? प्रदेशावयवयोरेकार्थवाचकतया
प्रयुक्तः। तथा च मतव्याहतिहेतुभ्यभिचारादयोऽपि लब्धप्रचाराः स्युः । अथ परमाणुमयो विभागोऽवयवः
श्यदे
तिन्या
॥३॥

·तदितरस्तु प्रदेशस्ततो व्योमाद्यपरमाणुजतया सप्रदेशं स्यान्नतु सावयवमिति कुतस्त्यः साधनव्यभिचार इत्याचक्षीयास्तथापि- दोपोल्लासवशमसृत्वरतमस्कॉण्डे दिदेदीपया-मासानोऽवयवप्रदेशविपयो भेदस्त्वया दीपकः । अस्माभिः परमाणुतः प्रकदतामानेष्यमाणं पुरो, दुरव्यभिचारदीर्घरसेनं नियाय विध्यास्यति ॥ ११॥ यतः पूर्व तावदनरादेरपि विभागाः समग्राः परमाणुमया एव सन्ति न खलु कजलचूर्णपूर्णसमु- दरनिरन्तरपुद्गलपूरिते लोके स कश्चिन्नभसो विभागोऽस्ति यो निर्भर न विभराम्बभूवेऽणुभिः । तत्कथं न हेतुरेप व्यभिचरिष्णुः । अथ गम्भीरगीस्तरङ्गभङ्गीसागरः समृणी. यदुत-परमाणुमया इत्यस्य परमाणु- | निष्पन्ना इत्यर्थः प्रधयत्यस्माकमन्तःकरणाम्बुमहान्तरे पालरोलम्बलीलायितम्, न च नित्यतया वियदादेर्विभा- गास्तथाभूता भवन्ति, किन्त्वसमवेतानेकजातीयपरमाणुपूर्णास्तेन स्तेन इव नैष दोपः साधनध्वंसहेतुः । तदा तु पर्यन्तावयवतयाभ्युपगतेऽप्येकस्मिन्नणौ परमाणुनिष्पन्नताया अभावाव्यापकत्वं भवादृशवादिशतेनापि नापाकर्तुं प्रमोभ्यत इत्यभूवयवलक्षणस्यास्य व्यभिचारः । द्रव्यसमवायिकारणमवयव इति चेत्तलक्षणं यक्ष्यते तदपि समयायस्य पुरो निरासिष्यमाणतया द्रव्यसमवायितानुपपत्तेरसम्भवभवत्परिभवम् । ततो व्यभिचरितभिन्नलक्षणतया प्रदेशावयवयोरभेदेन वियदादेः सप्रदेशत्वमङ्गीकृत्यापि सावयवत्वसाधनव्य- भिचारमनपाचेक्रीयाश्चक्राणश्चतुरचक्रे चतुर्थव्रतविलोपफामानुपशमोपाख्यानमाख्यापयसीति-"जातो यस्य विभागभिन्मयगडः पीडावहोऽसम्भवाङ्गुष्ठाव्याप्तिदृढागुलीयुगलतः प्रस्फोटनिष्पीडितः । मत्पीयूपमयोक्ति- L

·जल्प-
क० ल.
तद
स्त०१
24
कोपि-
का कोटि
युक्तियुवतीसूतः सतां वल्लभः, सोऽयं हेतुगृहे तुलामुपगतो दोपः शिशुः ग्वेलतु ॥१२॥” किञ्च-मावयवत्वं
किमुच्यते? अवयवेपुप्रवर्त्तमानत्वमिति चेत्तदा वदावयवेपुते सामस्त्येन वत्तेरन्नकदशेन वेत्यवतरति शरत्तरणि-
॥४॥
मण्डलमिव पक्षयामलं कुयुक्तिघनपटलव्यापक्षयामलम्। तत्र नादिमो वादिमोदाय, सामस्त्येन वर्त्तने धेकस्मि-
नेवावयवे सर्वस्य पर्वतादेः परिसमाप्तति यानेकवृत्तित्वाभावस्तधाचाणुमात्रतानित्यतादिप्रसङ्गसिद्गमगीकुरुते।
दैतीयीकोऽपित प्रामाणिका, पर्वताद्यवयविनो यौष्माकमते निरंशतायाःखीकारात्ततःसावयवत्वहेतुंखरूपा-
सिद्धिरूपाऽस्खलितखरूपा हितधातमप्यालोकयामः ॥ अथ संस्थानवत्वमार्य त्वं कार्यत्वं प्रति पनी-
पद्यसे स, तदा तदपि व्योमादिनापादितानैकान्तिकतापकादम् । संस्थानवत्त्वेपि तस्य नित्यत्त्वेन बुद्धिमद्धेतुका-
-
भावात् । ननु कोऽयमकाण्डकूष्माण्डोनेविडंदीया वाग्डम्बरः । अभूवनष्टभुपाः परं कूपरे कूर्च कस्यापि
नापामेवं घभूवांसो भुवां भूयांसोपि वावदूकाः परमाकाशादेः कोऽपि भाचकशी संस्थानयत्त्वं, तथापि
वंचित्रीयितचित्तवृत्तयः पर्यनुयुत्महे, कीदृशमाकाशस्यैव संस्थानमिति चेत्तत्तद्वच्छेदकपदार्थपरिमाणसम्पादि-
in, तावच्छेदकखरूपमिति प्ररूपयामः । ननु यदीदमेव नभःसंस्थानं तदा भूरिभेरीभाङ्कारभद्गुरितफर्णान्तमा-
सादपारापतत्रासतालपुटपाटवं प्रकामासे, नह्यवच्छेदकवस्तुनिवहविहितानेकताया इव व्योमनि तज्ज-
नितसंस्थानिताया अप्यौपचारिकतयानैकान्तिकत्वातङ्कतरलतां कलयत्यस्माकं तिलमात्रमपि चेतः । भव-
त्वेवं, परमुपचारः सप्रमाणं स्यादप्रमाणं वेति भेदयुगली रङ्गयुगैलीव लीलायते चतुरचेतोऽरविन्देपु । तत्र
बी/ध्यु
ख्या २
टया।
॥४॥

·A प्रमाणं यदि तदा ध्यनिरनित्यः प्रमेयत्यादित्यस्येवानकान्तिकत्वं सम्यगस्यापि स्यात् । अथाप्रमाणं तत्कथं मतपदाप्रियकारो मुपैगचीकथदाफाशस्तु घटाकाशादिभेदन्निोऽनन्त एव इति, अप्रमाणोपचारघटितानां पटाफाशादीनामप्रमाणत्वे, नमसस्त दभिन्नतानुपपत्तेः । यदि घममाणं तुरगङ्गादयः सन्ति तज्जगदगणे शिमगीरन्ति सम्पापि भावस्य भेदताम्। अथ-"खमान्तः सुरतां पुरा कृतवता केनापि किं नार्पया-मासे दर्पणदर्पणमगुणितं पण्पागनाया धनम् ? । इत्यं यादृशमापिभर्ति गगनं संस्थानितां तत्कृतां, हेतुस्तादृगुपैतु नातु पतुरानैफान्तिकत्यं तु नः ॥१३॥” इतिचेयरमकृथाः, सर्वधाऽसंसहिष्णुर्यदगीचकर्थोपचरितां व्यभिचारि- नाम् । भागोररीपरीफारिपीट त्वया मुख्यवृत्यापि सा, यतो यत्पर्वतादितिष्णु संस्थानं तत्किं गुणो गण्येत किया रेनि-"कक्षीकृतविपक्षीका,सोम साम्यधरः समे। किं नु हंसोन मासो न, व्यासो वाचां सुधामुचाम् ॥१४॥"तता यदि गुणस्तदा पचविंशतिगणेयेपु गुणेषु कास इति वाच्यं? परमाणुप्रचयोपजनितं परिमाणमिति पित्तर्हि माधुना माधनेनामुना मण्डितापक्षलक्ष्मीपक्ष्मलाक्षीजल्पकेलीदीक्षितानां तन्तनीत्युत्तर विरङ्गम् , पूटिगगजनतामाधनार्थप्रयुक्तानुमानोदन्यदासीनपक्षपुण्डरीकाक्षकुक्षिनिक्षिसभुवनभावाभोगान्तर्भूतम- भनप्रतिभापरिमलम्पादिपदार्थेषु परमाणुमचयनिप्पन्नपरिमाणापेतन्याहेतोरप्रवृत्तेः । अथ बुद्धयादिगुणाः गद्देषायतिनीया निजनिजाश्रयोत्पादेऽनन्तरतयोत्पादुकाः पृथक् पक्षीकर्तुं न योग्या इति गिर्यादिगुणिग्राम परपक्षम्तन प समस्ते हेतोः प्रवृत्तेः कथमीपदप्युक्तदोपानुषद्ग इतिचेत्तदा शशकसकाशदोपदूराटने पुरः प्रा- ·क०ल. जल्प- ॥५॥ पूमन्च दुरासीदुरात्मा मतव्याघातव्याघः, उत्पन्नं सद्रव्यंक्षणमगुणं तिष्ठतीतिभणनेन गुणानां पृथगुत्पादाभ्युपगमात् । अथ चेश्वरप्रधगुत्पाद्यत्वेपि गुणानामेकक्षणमपहाय शेषकालं गुणिषु समवायेनावस्थानात्तद्गतपरमाणुप्रचय- जपरिमाणं ते तत्कथमयं भागासिद्धिभाग्घेतुरिति भापसे । तदोपचरितात्तादृग्परिमाणाद्यधा भागासिद्धिं सिद्धामपि निषेधसि तथौपचारिकसंस्थानादाकाशादावसिद्धामप्यनेकान्तंन्तता) समीचीनतया खीकुर्याः। नो चेनैकान्तिकतास्थापनमिव भागासिद्धतोत्थापनमप्यसमीचीनमेव स्यादुभयत्र सादृश्यादिति मन्दीकृत- वादीशोक्तिः प्रतिवन्दी नामादीनयः स्यादुक्तंच-"गृहीते वादिना वाक्ये, तदाश्यग्रहणं हि यत् । प्रतिव- न्दीति सा प्रोक्ता, विवादक्रमकोविदैः ॥ १५॥" न च.गौणमुख्यन्यायेन मुख्यतया शिखरिप्रमुखाणामेव तजन्यतासाधनाय पक्षाद्युपन्यासप्रयासमकुर्मो, गुणानांतुगौणानांतदनुसारितया धान्यप्रयोजनोपक्रान्तकर्प- णतृणोत्पत्तिरीत्या स्वयमेव तत्सिद्धिः स्याद्, अतस्तेन पक्षान्तरालपतयालय इत्यालपनीयं,कूटस्थनित्येपु वृपाङ्का- द्यात्समुत्पद्यमानानां युद्ध्यादीनां प्राधान्येन तजन्यतासिद्धये नियमतः पक्षीकार्यतया हेतोरुदितदोपाध्यमोपात्, गुणानां तदुपपादनाय अनुमानान्तरं निर्मास्यत इति चेत्? तर्हि तत्रोत्तमागमुग्वलोमक्षालनपृथक्खलिन्यायः स्खलयितुं खलायिष्यते । अथ समिति सामस्त्येन समवायतोऽवयवेपु अवयविपु च स्थान स्थितिरित्यर्थे । संस्थानं क्रियैवास्थीयते । तथाच विगतविगानाऽवकाशो भगवद्गजन्यो जाघटि जगदाभोग इति अनी- कुर्वीथास्तथापि-"दिग्वाँसो दर्शनकः शिवपुरमर्गीकाममामन्त्रयखें, खान्तं किं वस्तु सत्यौस्तुलयति कम- अना-ए कामा-कातिरमारनीतिमा अना, मी की झाति फातमुक्त, थतः भी। हे..कामा) -Marwa कान्ति:कोरया immuna- ·लाध्यामतः को मरालम् । अर्थिभ्यः किं कदर्यः कथयति पवनः किं करोत्याहे विष्णुः, कीदृग्वांसुजोऽब्दस्तव भाति पदेः कीदृशो हेतुरेपः ॥ १६ ॥” त्वमेव ब्रूहि कीदृशो ? नहि वयं पीयूपयूपपेपीयिपापूरकं मुखमि- पानोनिपामीश्वरं दोपभाषणविषमविषवर्पणाहूपयाम इति चेत्तर्हि नित्यतया पक्षाद्विपरीतेप्यवयवत्वसा- मान्येऽयययान्तासमवायावस्थानरूपायाः क्रियाया सद्भावादनकान्तिका? प्रश्नोत्तरं। ततो दितीयोऽपि त्वदाश- गोग्गलरवरविकल्पो विकल्पः २॥अथ विकखरपिफखरमधुरवाचोयुक्तिवल्लीवनोल्लासिदशनांशुकुसुमसा- रेऽनरुपमन्वल्पयसन्तावतारे जातीसजातीयस्तृतीयः । अन्यथा सतो भावंस्य अन्यथाभवनं हि विकारित्वं नग प्रपुरतरं पन्द्रमुफुटादिकूटम्यवस्तुष्वपि व्यापिप्रियते यते! यतः कूटस्थः पदार्थः किमर्थक्रियाकरणखभाव- स्तदकरणम्यभायो वेति विकल्पदैतं जल्पवैतण्डिकपकापडतुण्डकण्डूविखण्डनकठिनमुत्तिष्ठते।ततश्च यद्याद्यः प्रकारः प्रियकारः, तर्हि सोऽर्थक्रियाकरणस्वभावः सन् क्रमेण कार्याणि कुरुते योगपद्येन वा? । तत्र प्रथमपक्षस्य दुर्घदादम्ययस्तुयिकारितापादनविकटकार्यकरणार्थस्वकृतप्रकटपीटकस्य पश्चादिचार्यतया धुर्यास्थीयते दिती- मस्ततो गोगपगेन योप कार्यकार्यनीक्रियते तदा प्रथम एव क्षणे कालान्तरकरणीयसकलस्वकार्यकरणाद्वि- तीगादिक्षणपरम्परायां नकिंचित्कर्त्तव्यमम्तीत्यनर्थक्रियाकारितयाऽवस्तुतामास्तिनुते । अथ यथा निर्वृतात्मा निर्तितसर्यतत्तकर्त्तव्यतया पुनस्तत्कर्त्तव्यतया पुनस्तत्करणायाप्रवर्तिष्णुरपि नाऽवस्तु स्यात्तथा युगपदे- फक्षणसमापिताशेषकार्यः शेपकालमतत्करोपि कूटस्थ इत्याख्यायते तदा किमुत्तरमिति चेत् ? अवस्तुताप- * ------------ REEn ·तत् जल्प- क० ल० •॥६॥ स्त०१ Ariवा caria त्तिरिति व्यतारिध्वमेवास्माभिरुत्तरं, तव किं निर्वृतस्यापि तथानमापद्यते ! नैवं, स हि कार्येच्छाऽदृष्टादिसां- सारिकसहकारिकारणकलापव्यपाकरणन कृतार्थतया च किमपि कार्य न कुर्यात्, परमवायवीर्यान्तराय- क्षयोपार्जिता वीर्यपर्यायवाच्या तस्य शक्तिः प्रत्युतानन्ता. वरीवर्ति, सर्वशक्तिवियुक्तस्यैव चावस्तुता, तत्कथं तस्य तस्याः प्रसङ्गः। न चैवं घटाकोटिमाटीकते कूटस्थः । स हि यदि प्रागिव पश्चादपि शक्तिसम्प- नस्तर्हि किन्न पुनस्तानि कुर्चीत । न च कृतार्थत्वादिना तकृतिः श्रेयसितरा, प्राकार्यकरणखभावस्य पश्चात्त- दकरणस्वभावतावतारेऽस्य-विरूपतापत्तेः । तयाच क्रमेलकमौलिकीलकनाशमनेशत् कूटस्थता, एकस्वरूपेण सकलकालव्यापकतायास्तल्लक्षणत्वात् । अथ समस्तार्थसमापनसमये समग्रापि शक्तिः समापचेत्तदाऽस्मदा- ख्यातावताराद्वस्तुतापत्तिरेवेति। अथ क्रमेण कार्य करोतीत्यङ्गीकारस्तदा-"जिहारङ्गतरङ्गिता दशनरुग्मुक्ता- वलीमालिनी, वाक्पीयूपनदी मदीयवनावासे वसन्ती सती । एकान्त क्रमपैक्षदक्षपुरुपं नारीव याऽरीरमत्, सूते सम्प्रति सा प्रभेदसुतयोः सश्रीकमेतद्युगम् ॥१७॥” कूटस्था क्रमेण कार्य कुर्वाणो. येनैव स्वभावेनैकं करोति तेनैवापरं स्वभावान्तरेणया! । यद्याद्यस्तदा सदा सकलकार्याणामतिरूपतापनीपत्तिः स्यादेकरूपताप- नीपत्तिा, अभिन्नखभावेन तेपामुद्भावनात् । अथ धूमः पावकस्येव कर्तृखभावैकताकार्यकरूपस्य नान्वयव्यति- रेकावनुविधत्ते, स्तम्भकुम्भादिकार्याणां भेदाभेदयोः समनायिकारणभेदाभेदसम्भूतयोरेवोपलम्भात, तेनैक- खभावजन्यत्वेऽपि समवायिकारणभेदात्तेषां नानात्वं भावीति वीतवैभाष्यः प्रकार इति चेत्। मैवं- मनसि २m Ginin भिः प्य-on- ॥६॥ वा।

·मन्येथाः मृल्लक्षणैकसमवायिकारणघटितानामपि घटघटीशरावोदश्चनादीनामावालगोपाल भेगतीतः ।। ततो जगति येषां च नानारूपत्वं तेषामेककर्तृकत्वेऽपि भिन्नखभावजत्वमित्थमेवान्वयव्यतिरेकावपेतव्य- भिचारतया विवेकिसवेकप्रियायतो भिन्नखभावोद्भावितानां यौक्तिक्येवैकरूपतांपत्तिः । अथायेतरः सम्पर्धेत रतये, तदापि कि पूर्वखभावमविहाय विहाय वा? इति विहायस्तलविहरदहस्करहरिणाङ्काविव प्रकाराविमौ भावान्धकारध्वंसरसिकावुनिहाते । तत्राद्यो न हृद्यो, नहि खभावं प्राचीनममुश्चन्नुदीचीनमक्षतीति चतुर- चैतोगचिरं, तदपगम एव तदुत्पादानुभवात् । नापि द्वितीयो, नत्रीनसभावोद्भवे कूटस्थनित्यत्वोपरमो मा भूत् । अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकखभावं हि कूटस्थनित्यम् । एवं च घटादेरपि कूटस्थनित्यता दुर्निवारा । पूर्व- स्वभावत्यागेनोत्तरखभावखीकारस्य तत्रापि सद्भावाद् ।इति नार्थक्रियाकरणखंभावकल्पना जल्पनायोचिता अनर्थक्रियाकारित्वपक्षे त्ववस्तुत्वं, यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसदित्यादिवादिभिः कुवादिभिरेव प्रत्य- पादि। ननु ये धर्मास्तिकायादयस्त्वया निष्क्रियाः खीक्रियन्ते तेषां का गतिः? इति चेन्न, पर्यायरूपोद्भवनविनाश- नवर्त्तनादिसामान्यक्रियाकरणस्य विशेषक्रियाविषयहेतुकर्तृतायाश्च तेष्वभ्युपगमादकूटस्थतया तदुपपन्नत्वाच । ततः शङ्करादीनामपि भिदुरखभावतयाऽन्यथाभवने युक्तिभिःसाधिते सिद्ध विकारित्वम् । तथा च-"या जज्ञे जनकं विनैव गणेपो यो (पवी) भुज्यते याटमिः, पण्यस्त्रीरिवं कृत्रिमप्रणयिनीयानार्यसुभ्रूरिव । केकीवाञ्चितपञ्च- वर्णमपि यन्नामान्दहलातुलाकन्या तालपु ताडितेव यदिता तत्यांज सा खालयं ॥१८॥" प्रहेलिका। शङ्करस्य Ano विनासका।

·क०ल जल्प- स्तक शा-२ रण च विकारित्वे तत्करणायापरेण बुद्धिमद्धेतुना शङ्करेण भाव्यं, तस्याप्यपरेणेति विपुलव्योमतलव्यालम्बिधूम- वल्लीवास्खलितमुल्लसन्ती सती दुर्निवारानवस्था न व स्थापयेत्तत्त्ववित्त्वम् । अविकारित्वे तु जगद्धटनं कल्पकोट्यापि न घटामटाट्यते । तन्न तृतीयोऽपि शुङ्कराणां प्रियङ्करः । अथ सुभटकोटिनिर्धाटनप्रकटितमता- पोष्मभीष्मादिवीरमकाण्डखण्डितदोर्दण्डताण्डवपाण्डवनिधनेच्छुदुर्योधनशल्यसेनापतिपदन्यासन्यायेन ज- ल्पाकूपारपारमापणप्रवहणायमानप्रथमपक्षत्रयाशक्यव्यवस्थापनस्थाणुजगजनकतासिद्ध्याशावशात्तुच्छोऽपि तुरीया प्रकारः शरणीक्रियते, तदापि मण्डपाद्याच्छादकच्छदाद्यपाकरणकूपादिखननोत्सेचनादिभिराकाशं कृतमिति व्यपदिश्यमानतया कृतमेतदिति प्रतिभोत्पादकत्वस्य नभस्यपि भावाद्धेतुः खल्वसौ बहुलोहर- क्षाविरहितः स्यादनैकान्तिकतावेतालवनितान्तजनितातड्कच्छलापन्नः । नन्वाकाशकृतताप्रतीतिः कृपाणीव समारोपखरोपलापातकुण्ठीकृता प्रयोगपुरुपस्य प्राणभूतं हेतुं हन्तुं न शक्तेति चेत् प्रेमपात्रप्रियतमापुरः माजलोऽयं प्रलापः । अतसिंस्तद्ध्यवसायो हि समारोपो यथा-"चोधो नौयानवृक्षस्यदविरहिलयखमराज्ये- न्द्रजालव्योमो:मेलमायोल्मुकरयमृगतृष्णाम्बरश्यामिकानाम् । अनोचानुचभावाग्रहमिलनवियद्वालवप्पीह- पाथोलौहित्यभेन्दुशङ्खप्रमुखकपिशताशुक्तितारोत्तराणाम् ॥ १९॥ न च कूपादावकृतमाकाशंकृततया प्रती- यते, तत्र तत्र तदाद्याकारविशेषितस्याकाशस्यैव करणात् । द्रव्यस्य पूर्वपर्यायपरिहारणपुरस्सरोत्तरपर्यायस्वी- कारणं हि करणं, ततो यथा मृद्रव्यं स्थासकोशादिरूपतां परित्याज्य घटरूपतामापादितं घटः कृत इत्युच्यते, ख- -ही- २ ॥७ ·विधपर्यायानुयायिनो द्रव्यस्य कथंचित्तदभेद एव सुन्दः । तथा चावाचि प्राचीनाचार्यैः- " द्रव्यं पर्यायविय तथा नभोऽपि भूगर्भगततावन्मात्रपार्थिवपरमाणुसङ्घातसंयुक्ततापर्यायं परिहार्य खनकैरनेकैः कृपाद्यभिधेयं तविभकतापर्यायमगीकारितं कृपादितया कृतं व्यपदिश्यते । ननु द्रव्यतोऽत्यन्तव्यतिरिक्ताः पर्यायास्तत्कथं तेपांकरणे तस्य कृतत्वं तात्त्विकम् ? इति चेन्न, तस्मात्तेपां हि कथंचिदपार्थक्यमेव दृष्टमदुष्टम्; अन्यथा यथा- धुवुभोदरायाकाराः कुम्भस्य तथा स्तम्भस्यापि किं न बोभुवति?उभयत्र भेदाचिशेपात्। भिन्ना अपि समवायतः कुम्भेन सम्बद्धाः? इति चेत्तदापिते कुम्भेनेव स्तम्भेनापि सम्बद्धाः प्रसज्येरन्, समवायस्य व्यापकत्वादेकत्वाच प्रत्यासत्तिविप्रकर्षाभावेन सर्वत्र तुल्यत्वात् । एवं च भेदैकान्तवादिनः पर्यायाणां नियतैः सम्बन्धिभिः सम्यन्धासिद्ध्या जगदासमं जगदासमञ्जस्यमेव प्रसासज्यते। तथा सति मौक्तिकमालान्तरालमिलद्दवरकवदि- पर्याया द्रव्यवर्जिताः। फ कदा केन किरूपा, दृष्टा मानेन केनचित् ? ॥२०॥” अतः सिद्धमवाधितमम्बरकरणम् । अथ कृपादौ कृतत्वमन्यत्र चाकृतत्वमित्येकस्मिन्निर्देशे चाफाशे कृतत्वाकृतत्वयोः कथमवस्थितिः? परस्पर- विरोधादिति चेत्, मैवम्, यतोयोऽयं कृतत्वाकृतत्वयोपिरोधव्याधिरुद्भाव्यते, सतावदिह नसहानवस्थानरूपः। सम्भवी, तस्य परस्परविरोध्युभयधर्मनिर्मिताऽध्यासत्वात्, सम्भवे वा चिरकालमेकत्र जलतडिजलधिवा- डयहव्ययाडयस्थितिनिदर्शनप्राज्यभैषज्यप्रतिक्षेपणीयत्वात् । अथ परस्परपरिहारस्थितिलक्षणः, स च खरूप- निष्ठो व्यावयेते लब्धवर्गस्ततो नैकं विरुद्धदिखभावं स्यादेवं भापसे, तदपास्तमभावं, एकस्यापि प्रस्तरादि- ·क० ल० जल्प- :-ARI रूपेणार -दाहकत्वाद हकत्वयो- वस्तुनस्तुपारस्पर्शवतः कालान्तरेण तरणिकरनिकरव्यतिकरवशादुष्णस्पर्शनात् । समसमयं विरुद्धोभयमयो न प्रमीयत इति चेत्, तदप्यकमनीयम्, पावकस्यैकस्यैव समकालमुष्णानुष्णखभावस्योपलम्भात् । बहिर्हि दहनखभावः स्पर्शरूपेण नतूत्फालज्वालाकुलोऽपि रूपरूपेण, अन्यथा रूपसंनिकर्पण तदालो- कने लोकनेत्रलोपणमापनीपद्येतेति अयोचाम चान्यत्र-“गत्वा यौगमतेऽक्षिपाणियुगपच्छीतेतरस्पर्शतः, स्यादादं जगदीशदर्शितमसावातिष्ठिपदिष्टपे । तत्पुण्यादिव देवतावदनतामग्निर्जगाम ब्रजमव्याजमघ- वजं निजमजत्यानर्ज तेजखिताम् ॥ २१॥" तदेवं जातवेदसि स्पर्शरूपगतयोर्दाहादायोरियाकाशे निष्पदेशेऽपि पर्यायद्रव्यविषययोः कृतत्वाकृतत्वयोरैककालिकी वृत्तिरदिरुद्वैव । न च नभो निष्प्रदेश, पूर्वोक्तयुक्त्या नभः सप्रदेशं युगपन्नानामूतैः सम्बध्यमानत्वावसुधावदित्यादिप्रमाणेश्च तस्य सप्रदेशत्वसिद्धेः, तथाच सत्येकस्मिंश्चीवरावयविन्यावृतानावृतरक्तारक्तचलाचलतादय इव वियति विरुद्धयोरपि तयोः प्रदे- शभेदेन वृत्तौ (कुतः कृतौजास्सञ्जायते विरोधारातिरनेकान्तधरानेतुः ।तपास्मानित्येऽप्याकाशे कृतयुद्ध्युत्पा- दादनेकान्तकृतान्तदन्तान्तरालप्रवेशनितान्तव्याकुलो हेतुः । निःस्वश्रेष्ठिखमान्तःकात्तेखरकटाहोत्पाटनप- दभरणन्यायेन भागासिद्धोऽप्ययम् । कूपौकापाकारादिष्विव पर्वतोर्वीतर्वादिपु कृतमितिप्रतिभोत्पादस्या- भावात् । प्रामाणिकानां तत्र वर्त्तत एव सेति चेत्, तर्हि भो! वर्हिणा इव बहुलसन्देहलोलाहिनिस्तहणाः केन प्रमाणेन तेषां तदुत्पत्तिः । न प्रत्यक्षेणातीन्द्रियतया क्षित्यादि कुर्वाणे शर्वाणीपतौ तस्याप्रवृत्तेः । अनु- Caminix -& Anim Online ·मानेन चेत्तदप्येतदन्यदेति विकल्पद्रयं भीमधनञ्जयदयमिव मध्येजल्पयुद्धं युष्मद्युक्तिदुर्घरदुर्योधनध्वजि- नीविध्वंसायोदुरं धापति । यद्येतत्तदास्मात्कृतबुद्ध्युत्पादस्तस्माचैतदनुमानमिति-"युक्तिजालजलभाजि- दुर्द्धरैः, साधनोरुमकरैः करालिते । मजयन्नजनि जल्पनीरधौ, लोहनौवदितरेतराश्रयः ॥ २२ ॥" अथा- न्यत्तदा कामुफमिथुनेनेव मदननन्दनेनेव मत्सरच्छुरितहृजनेनेव च सवदोपाभिष्वङ्गिणा किमनेन क्लीवविकल्पेन, तदेवेह भवता यतावतार्यताम् । यदा तेनापि किं. नापितक्षुरेणेव सर्वजनकेशकल्प- नपरेण, तत्रापि हेतोः कालात्ययापदिष्टत्वादिदोषाणां सुसाधत्वादिष्यबुधवधूराद्धौदन इव सिद्धः सोऽसिद्वस्तन्न तुरीयभिचातुरीतुरीययशोगुशब्यूतिसमये सहकृत्वरी शैवकोविदकुविन्दानाम् ४ । हंहो । जल्पाकपाकशासन ! सकला अमी विकल्पा मदकलविकल्पकल्पाः कल्पान्तेऽपि नाल्पाया अ- प्यभिलषितसाध्यसिद्विसुन्दा विलासान्दोलतल्पाः स्युः ये खल्वासाकीनसेरमनःकम्रकमलाकमधुकर- कृतानुकाराः सद्यो दद्यमानकुवाछुच्चाटोत्कटचटत्काराः कार्यत्वप्रचारास्ते केऽप्यन्य एव वेविद्यन्ते । तत्कुतो रङ्गेण रनाशकाचान्तचेतसा चाकचिक्यूकाशकानि काचशकलानीव त्वया तेऽपलप्यन्ते। ननु प्रकटयामस्तानचे- तनोपादानत्वमभूतभावित्वं प्रागसतः खकारणसत्तासमवाय इत्यादय इति । सत्यं सन्त्यमी अपि तद्भेदाः, परं दुष्टतया नैतेऽपीष्टं दातुमीशते । यतः पूर्वस्तावहुशात्रव इव निशातदेशासिद्धिनिष्कोशासिविधाकृतः जगदन्तर्गतदेहिसन्दोहोत्पादुफसंवेदनसमुदायस्याचेतनोपादानत्वाभावात् समवायिकारणं धुपादानमुच्यते, है सदो ·MAN जल्प- क०ल. स्त० १-थै- CPMMM. नतामि तच सर्वसंविदामात्मैव । न चासावचेतन इति वाच्यं, तस्य चैतन्याभावे पापाणप्रायतापत्त्या जगति जीवाजीवव्यवस्थाविलोपात् यदि च प्रायः समग्रमामाणिकग्रामणीप्रमाणीक्रियमाणे यौष्माकीणमतेऽप्य- चेतनश्चित्तया परिणमन्नभ्युपगंस्यते तदा-भूतानां निचयो विचेतनतयाचान्तोऽपि चर्यते, काये सत्यसु, वेतनापलपता लौकायितानामपि । रगादद्गमृद्गमगलमिलद्धोकारबद्धोद्यमा, नतिष्यन्ति गृहागणे युवतयो वपनं कुर्वताम् ॥ २३ ॥” नन्वात्मा खयमचेतन एव किन्तु चेतनासमवायेन चेतनः स्यात् इति चेत्तर्हि स भवत्वन्यथा यादृशस्तादृशः परं यदा काचित्तस्माचिदुत्पद्यते तदा समेतचेतनादेवेति मन्तव्यं, अन्यथा हि कारणानुगुणं कार्यमिति योऽङ्गीकारः स्यात्तस्य परिहारः । वद च त्वमेव धवलतन्तुवातव्यूतं वसनं कचन मेचकमचफात् ? तन्नाचेतनाचिदुत्पादो न्याय्यस्तन्नाद्योऽनवद्यः अभूतभावित्वं चानैकान्तिकताङ्कितं, प्रा- गुक्ताकाशकार्यतावत्पर्यायरूपेण नित्यपदार्थेष्वपि तद्भावात् उक्तं च-"नचनाशोऽस्ति भावस्य, नचाभावस्य सम्भवः । भावाः कुर्युर्व्ययोत्पादौ, पर्यायेपु गुणेषु च ॥ २४ ॥” तार्तीयीकोऽपि तवात्ति निवर्तयितुमियति नस्फुत्ति, योगजुपामशेषकर्मक्षये पक्षान्तःपातिनि तस्याप्रवृत्तया पक्षकदेशासिद्धेः, कर्मक्षयो हि साधनन्तत्वेन प्रध्वंसाभावरूपो यदाहुः-"सादिरनन्तः प्रध्वंसाभाव" इति । न च तस्य सत्ताखकारणयोः समवायोऽस्ति, वस्तुतापत्तेः । अथ कथं निश्चिकयिथेदम् ? यदुताभावोऽपि पक्षे न्यक्षेऽपि, नहि कोऽपि प्रविश्य मनो द्रष्टुमीप्टे, तस्माङ्गो बहुवुधाकृतयोधवन्धुरबुद्धे । यो रसरहितोभासुरःस एवास्माभिरिह धर्मी निमीयते मेति मेरतामेति भो मोऽपमोऽस्मा-मोमोमा-81 am Bाणेज प्रता सचेतना समवेतचेत ना-80 ॥९॥4 अवश्यमान -अप'

·नतरामेप दोपः । सत्यम् । किन्तु विश्वेश्वरो दिरझलोज्झितप्राकृतकुन्तलपर्यायं कुरुते न घा? यद्याद्यस्तदा-
कथमभावोऽपि न पक्षान्तःपातुकः? शङ्करकरणीयसकलकार्याणां पक्षेण निजकुक्षौ निक्षेपणात्, तस्य चाभाव-
रूपत्वात, द्वितीयश्चेत्तदा भङ्ग इध सगर्गोऽपि खखहेतुभ्य एव भविष्यति तत्को विशेषस्तस्य दृगविषयीकृ-
तस्यापि हेतुत्वकल्पनया ततः-"गोविन्दोऽनुयुनक्ति मुक्तिगमनेच्छूनां मनः कीदृशं?, संवोधं मतिमोदनस्य
सुधिया पकस्य सम्पाद्यते । किंभूतां सुभटः करोत्यरिघटा दान्तप्रदानावृतान्यार्थ तदद् हेतुरापदियता कां
तावकोऽसिद्धताम् ॥ २५ ॥” प्रश्नोत्तरम् । “अस्ति खस्तिकरस्तमस्तिरपिता श्रीनन्दिरतो रविस्तत्पादप्रणये
परायणतया कोकायते यः कविः । आयस्तत्कृतजल्पकल्पलतया क्रोडीकृतः साधनासिद्धयाख्यस्तयको बभूवे
घहुलामोदः सुधीमण्डनः ॥ २६ ॥" हे अ- मश्ना वर्तति इति से, हवेलिन समामेऽमिरेऽमिअप-
क-दभार स्यान्त क्षेपात, प्रतापरातर उत्तर वर अखिपता दकाराने मिथतापमपि
इति श्रीतपागच्छशृङ्गारयुगोत्तमगुरुश्रीसोमसुन्दरसूरिपट्टपाथोधित्रिपथगाप्रवाहोपमधीमुनिसुन्द-
रसूरिश्रीजयचन्द्रसूरिश्रीरनशेखरसूरीन्द्रशिष्याणुरत्नमण्डनकृतायां जल्पकल्पलतायां,
मण्डनाङ्कः साधनासिद्धिनामाद्यः स्तयकः ॥१॥

·-कना-
इजल्प-
क० ल.
॥१०॥
स्त०२१
न
AM
- Anima
aley
कौशेयांशुकखण्डमण्डितमरुद्भूतकणत्किङ्किणि, ब्रामीकेलिनिकेतकेतनधृतश्रीः केयमिन्दूज्यला । निर्याप्ति ।
ब्रुवतः कलध्वनिमुनेरेपा मुखाम्भोरुहादस्यागाधरविम्बरुपावरिता दन्तद्युतां धोरणी ॥१॥ इत्यादिजल्पद्व-
लोककलोककदम्बदर्शनानन्दमुत्पादयन्मुनिपुरन्दरः पुनरिदमुदीरयामास । मा सर्वेपामेकत्र विकल्पजल्पना-
देगो भूदिति भो दक्षमतीक्ष्य! कार्यलक्षणपरीक्षणमुपेक्ष्यापि चूमहे । महेशजन्यतां जगतः साधयता त्वया
कार्यवादित्यत्र कार्यमात्रमभिप्रेतं तदिशेयरपो वा)। शेपो वादी यदीहाथै स्यात्तदाप्यनयोः पक्षयोरेकमपि
कक्षीकुर्वाणो न समर्थः साधयितुं साध्यम् । साध्यन्तःकरणं करोति खल्वादिमः, कार्यमानं हि कुलालादि-
तुलालातृकर्तुमात्रस्यैव साधकं स्यात् न तु लोकोत्तरबुद्धिमद्धेतोः, तेन सा हि तस्य व्याप्तिर्वासवसूरिणापि
दुरसाआघा, साधारणाञ्च साधनादूसाधारणसाध्यसिद्धावस्मदादिनित्यमत्यादिमानात्मत्वादीश्वरवदित्या-
दिप्रयोगादवनिस्टशामपि नित्यनिखिलार्थनिष्ठज्ञानादिसिद्धिदुर्निवारा वारान्निधेः सेतुनेव तस्याः प्रमाणादिना
स्खलना स्यादेवं, न च वचनीयं यं हेतुं भवभिमतेऽपि प्रमाणादिवाधा दर्शिता दर्शयिष्यते चपुरः।पुरवैरिणं द्वि-
पद्धे मुने! त्वमिद्मभ्यधाः, परं यथा विवादाध्यासिता भावाः कस्यचित्प्रत्यक्षाः प्रमेयत्वात्करमौक्तिकवत् इत्यत्र
ममेयत्वमात्रादपवित्पुरुषविशेपो वः सिद्ध्यति, तथा कार्यत्वमात्रादलौकिकबुद्धिमद्धेतोः सिद्धिनः कथं न
भविता ? भविता तावदाक्षरमेतद्ध ! साधनाव्याप्तिसाध्यसमव्याप्तिव्यतिरेकव्यासिकयोग्यदेशावस्थितत्वो-
पाधियाधितत्वात् / अप्रयोजकेन प्रमेयत्वहेतुना कार्यत्वहेत्वाभासस्य तुलनादन्धान्धवाहाविलगनन्यायो
नावातासमेत छुद सोदाहरण-ramanand .
॥१०॥

·व्यायांपभूवे खल्वेतेन । तेन वाष्पधूमयोः केनचिदंशेन सादृश्येपि कुतश्चिविशेषाभूमो धूमध्वजमवयोध- येन वाष्पादिस्तथा पृथिव्यादीतरकार्यत्वयोरपि किञ्चिदन्तरमङ्गीकार्य मनीषिणा । मनीपित्तदङ्गीकारे तु-"हेतुः साध्यं गमयितुमलं किन्तु दृष्टान्तवर्ती, न स्याद्यदा नृपतिरपि न ये विधातुं समर्थः । क्रीडामग्नप्रसृतकरणी- न्द्रेषु वातायनेषु, लिग्धच्छायातरुपु वसति रामगिर्याश्रमेपु॥२॥” समस्यामे मि पुधिमिव द्वितीयमपीयता युक्ति पत्रकमुक्त वादिसुभटो भजेदिष्टजयवैभवः । भवतु वा यथाभवद्भिमायं हेतुः किं साध्यविपर्ययसाधना- बिरुद्धतां दधदसौ जायते युष्मद्यशोरजनिजानिदर्शः। निदर्शनीकृतघटानुसारेण तत्कर्तृदृष्टवपुरादिविशेषवन्तं हि विश्वविधातारमसी प्रत्यायपत्यस्माननु । ननु भोस्तपोऽटपेटकटङ्कारितकीर्तिघण्टाकप्रकटतामदत्ययाय- पालता भवतः केवलकार्यतावशदृष्टान्तीकृतघटनिष्ठकार्यादियुत्कर्तृजन्यतालक्षणान्यधर्माप्रपा(मतोपपा दनेन विरुद्धतां कथयतः । यत:-"वेणिः कृष्टकृपाणवद्यदि तदापद्येत किं भीष्मता? चक्र पर्वमृगाचयदि तदापयेत किं श्यामिका ? तन्व्याः काञ्चनवदपुर्यदि तदापयेत किं ताउयता ? ॥३॥” गृहीतमुक्ताक्षरजल्पः॥ दृष्टान्तस्थस्यानिष्टस्य धर्मस्य प्रसञ्जनं चोत्कर्षसमाना,जातिरेव स्याद्यदुक्तम्-"उत्कर्पापकर्पाभ्यां प्रत्यवस्था- नमुत्कर्षापकर्पसमे जाती।" तंत्र यदा वादिना गदितेऽनुमाने प्रतिवादी दृष्टान्तस्य धर्म कश्चित्साध्यस्य धर्मिण्यापादयेत्तदो- १ द्वितीयस्तयकारम्भात् । २ असमस्तपदजल्पारम्भ । दृष्टान्तस्थस्य प्रतीपस्य, Avi, दृष्टान्तस्यप्रतीपस्य Birwi priynim५४, म.२५

·क० ला
-यम
स्त०२
२॥i
कर्पसमा जातिः,यथा यदि घटवत्कृतकत्वाद्गुरः शब्दो घटवदेव मूर्तोऽपि भवेत् न चेन्मूतों घटवन-
हुरोऽपि मा भूदिति शन्देऽन्यं धर्ममुत्कर्पयतीति । सा च दूषणं न भवेत्, किन्तु दूषणवदाभासतेऽतः कामपि
शङ्कां नास्माकमुत्पादयेत् । दृष्टान्तेन समं दार्टान्तिकस्य च यदि समग्र साम्यं गवेष्यते तर्हि सर्वत्र हेतूनां
विसंवादितैव स्याद्, इति चेत्, ब्रूहि बहुशः शोभना भणितीः । परमसौ दोपाणामाकरो न हेतु-
भर भविता, न हि रासभस्ताडितस्तुरङ्गतां दुग्धेन क्षालितो मौकुलिः कलहंसतां वा कलयेत् । कुतः इति चेत्
तदाकर्ण्यतां, नर्तक्येव रसनया मण्डपं विडम्बयितरि तुण्डे वितण्डायास्ताण्डवं मण्डितवतां जडानां
तापदेतदेव पल्लवनं, यदू जातीयानां जल्पनं न तु मौक्तिकानां शुक्तय इव. यशसां प्रसविन्यो युक्तयः । कः
स-खल जाम्बूनदस्य भल्ली जम्वाले क्षिपेत्? सा तु चोत्कर्पसमाया जातेः से प्रयोगावासायावासायते, यत्र
मास्ति साध्यं श्लिष्टं, ततः सा तत्र खैरं कथं न प्रसरमासादयेत् । वरं सा प्रसरिसर्तु यदि श्लिष्टं साध्यं स्यात् अत्र
मरिमा तु खमेऽपि तन्नास्तीति चेन्न, पक्षे नित्यत्वे सति सर्वमश्नुवानायाः सपक्षे च.ततो विपरीताया बुद्धराश्रयस्य
कर्तुर्विवक्षणेन साध्ये सुपरिश्लेपस्य दर्शनात् । ननु कश्चित्कमप्याख्यद् यदुत तव माता मे मात्रा श्मशाने
ininum
दृष्टा, तदात्येनोक्तम्-तर्हि तेऽपि तत्रमाता न लक्षणवती या तत्र यायादित्युपाख्यानेन वितण्डां चितन्वान
इव न जाति प्रयुञ्जानोऽपि जनो जानत्तरो जल्पनीयः इति चेत्, तदस्माकं प्रियम्भावुकं, परमस्माभिः सून्त एवं
दोप उद्घष्यते नतुजातिः,जगतो बुद्धिमता हेतुना कृतत्वे सिद्ध्यति सतिबुद्धेः कायस्य नियतमपेक्षणेन तदतो
कृतकत्वम
M
तार
ऽपि
॥११॥

·हेतोरवश्यं शरीरितायाः सिद्धेः । कृतका मतिः कायमपेक्षते न तु नित्येति चेत् , तदास्माकं वागुरावत् गरी- यसि गिरां गुम्फे कुरड्गपातं पतितोऽसि, यतः सर्गे योपयोगिनी गिरीशस्य गीः सा कृतकैव प्रपद्यते धूर्जटीयैः, जाघटीति च तथैव । इत्यागच्छदिच्छां विनापि शरीरितायाः स्वीकारः। अथ मतमवमत्य नित्यया मत्या निर्मात्यसौ विश्वमित्यभिधत्से, तदपि मोघतामातेष्टिघीति, तस्या एकतया खीकरणस्त णात्त या कृत्वा कृतानां कार्याणामप्येकतायाः प्रसक्तेः, घटस्य धिया क्रियमाणो हि घट एवोत्पद्यते न तु पटः । किञ्च नित्यायां बुद्वौ सम्पन्धस्याभावेन, कथमुपनमतु मतुः प्रत्ययः ? । यदि अस्ति सम्बन्धस्तदा स किं संयोगः समवायो वा? इति भेदयोः प्रमदायाः पयोधरयोरिव यामलं सुधियामलं मनः क्षोभयितुं सम्पनीपद्यते। असमस्तपद्जल्पः। तत्राद्यो वैफल्य काशकुसुमसङ्काशः प्रकाशते। स्त्रीपुंसयोरिव द्रव्ययोरेव संयोरणेगाऽभ्युपगतेः। धीस्तु गु- णत्यानुस्तेन समवैति नतु संयुज्यते। द्वितीयस्तर्हि बर्हिणायतां मनोवन इति चेन्न । समवायोऽपि यतो(न)ऽयुत- सिद्धानामभ्युपगम्यते ।अयुतसिद्धिश्च देशकालस्वरूपपु कस्यैक्येन । न तावत् देशैक्यतः शक्यते सा घटयितुं केनापि नहि य एव तन्तूनां कालः स एव चीवरस्यापि । तथात्वे कार्यकारणभावः केन सुधिया सुसाधः । कारणेन हि कार्यमन्यतः सिद्धं सत्तुल्यकालं स्यात्। सिद्धोपस्थायि च कथं कारणं मागेव कार्यसिद्धेः ? । स्वरूपै- कत्ये तु दयोरप्पैश्यात्विं कुत्र समवैतु । तन्नायुतसिद्धरसिद्धयाऽसॅश्चित्समवायो विद्यते । भावे वा विभुतै- तन युदेसतआरभ्य। २ पतत्यक्षरं । आकाशेक्मतच सर्वधामेकदेशतमापयेते। नच तदेकदेशत्वं नमसो निर्देशता स्चीरुतेः। पत्सा दिवत्तस्य देवाः कसुरल्यन्त इति चेत्तक्तम्। कलितानां वस्तुलेग्युतसिदिक्ष कथं स्यान

·जल्प-
क०ल०
॥१२॥
स्त०
न
क्याभ्यां कुलालेपि मेलिततद्धीः स्यात् । नन्वनित्या धीर्या यस्य सा तस्यैवेति कुतोऽनियता। तादात्म्य-
सम्बन्धाद्या यत्रोत्पेदे सातस्यैवेति चूमन चात्मैकान्तनियो येनं तदात्मतया धीर्णोद्भवेत्। ततो वुद्धिमद्धेतोः
कृतकैव धीरभ्युपगन्तव्या । तया चाङ्गसिद्धौ तत्कुलालाभतासिद्धेविरुद्धोऽयम् । समसंख्याक्षरवाक्यजल्पः।
(अष्टादशाक्षरीयः)॥
एतेन ननु भोस्तपोऽटेत्यादि यजगदे तच्छङ्कामुत्पादोदित्यन्तमुधिच्छिदे । अथ दृष्टान्तदान्तिकेति यद-
भाणि, तदपि न मामाणिकपीतिविनाणि । यतो यादृशात्कारणाद्यादृशं कार्यं दृष्टं, तादृशादेव तादृशं अनु-
मीयमानं तार्किकेष्टं । यथा यावद्धावयावद्धात्मकस्य धूमस्योत्पत्तिः सुदृढप्रमाणात्मतिपन्ना, तादृशादेव
धूमाच्छैलादौ तादृशमेव कृशानुमनुमि मते प्रमाणविन्ना। घटादिकं च दृश्यविशेषाधारादृष्टमुत्पदानं, ततो पसु-
धाद्युत्पादस्यापि तादृशादेव कर्त्तव्यमनुमानम् । नत्वदृश्यविशेपस्फीतेः, ततः खोऽप्यप्रतीतेः।न चैतावतोदाहा-
यौदाहरणैः समग्रसाधान्वेषणं, येन जायेत नः सकलहेत्वनुपपत्तिदूपणम् । तदेवम्-"त्वदरिमधुपनीपप्राय-
साध्यमतीप-प्रथनपटुभयेद्धः स्पष्टदृष्टो विरुद्धः । तवकतयविलोक्योत्सर्पिकल्लोलजल्प-जलजलनिधिसेतुः
स्यात्कथं सैप हेतुः ॥ ४॥ नियतानुप्रासजल्पः ॥ कथयविकलोत्स२०,
तथा भोः कुवादिगजपारीन्द्राः! पार्थादिव रवितनु वा समवतीर्णेन सङ्करे हेतुनामुना प्रसरद्दयुतिपत्को-
घेनापि व्यभिचारादवाप्यते गरीयानवश्यमनवश्यमनर्थः । अकृष्टमभवैनवनस्पतिभिर्विपक्षभूतैरप्युपात-
स्य
॥१२॥

·त्यात् । कार्याः किल ये भावास्ते देधोपलभ्यन्ते । केचिद्धीमता जनिताः कुम्भगवाक्षाग्रतःसराः । केपि च तविपरीतास्तुणतरुप्रभृतयः । तेषां पक्षीकाराव्यभिचारौकस्त्वमेवं चेत् तदेदं पाथो रेखायते सर्वत्र व्यभि- चारविषयस्य पक्षगतीकर्तुं शक्यत्वेनापव्यभिचारतया मेघादि क्षणनश्चरं सत्त्वादिद्युबदित्यादिप्रयोगप्रकारौ- घस्यापि साधकत्वानुपगात् ॥ गुस(रघुप्रथम)श्लोकजल्पः ॥ अथ तत्रापि तपस्यमानमस्तक इव चक्षुरगोचरीकृतः शङ्कर एव रचयितेति चेत्, घटेऽपि स एवादृश्यः पिपासितपान्थपतिरिव कर्त्ताऽस्तु न कुलालः । तथा च कथं तदृष्टान्तेन भुजातसुतस्येवातिमाहितस्य(तस्वः) फर्तुः सिद्धिः । कुलालं कुरुक्षेत्रमिव कुर्वन्तमनेकशो विलोकितवन्तः कथमपरं कल्पयामः ? इति चेत्, तदा दृष्टकर्तृकाणां शङ्करणाऽकरणात्कथं येन जघटेजगदिति गीः सुघटा? घटास्थानीय सारकासार इव स नोदकः संस्तेषां कर्ताऽन्येषां च मुख्यतयेति चेन्न, सहि यदि समर्थस्तर्हि धनवानिव सर्वं खेन कुर्यात्, यदि वा श्रुतदेवतेवेशानस्तदा घटादीनिव पर्वतादीनपि कैश्चित्कारयेत्, नो चेत् सामथ्र्यैश्वर्ययोरेकतराभावः सुवै- पणवयोरिच स्यात्, अथ कृपणानिव खतः समुद्भवतस्तानपि नोदयेचेत् तदानीमन्यथाभवदुत्पादतयापनि- द्रनेत्राणामियाऽस्वापेक्षिणामपि विष्टपतिष्ठत्पदार्थानां नोदनां विधानःस नोन्मत्तादतिरिच्यते ॥श्लेपजल्पः ।। फिश्च-ईफिरीटस्यानयोरगोचरचारितापां किमस्याभावो विद्यादिप्रभावोऽस्मदाद्येतद्वैगुण्यं वीयस्तादि घेत्येतावन्तो विकल्पाः कीर्तिकन्येदमित्थंकरणसमये चतुर्मगलतुलामगीकुर्वते । तेपु प्रथमे तावदीढगा- ·जल्प- मेच-A ॥१३॥ स्वादिभिः कारशिलासीनात्मन इच तस्य तन्यभावे कर्तृत्वानुपपत्तिरिय तुंदोपाणामन्तिमस्य प्रस्तावे विस्तारमिप्यते। कल०. अनादिमे च किमाकिं मा नमश्चन्मुख मयूखेनेत्थंकृतमिव तव स्यात्, यदि हि विद्यादिप्रभावा- मषीयूष दनिभाल्यताभागसौ भवेत्तर्हि कापि कस्यापि दृग्मार्गमागच्छेत्, न खलु विद्यादिशालिनः शाश्वतिकम- स्त० २ इश्यत्वं ददृशे पिशाचादिवत् । तृतीयः सवलकालप्रियाकोशेत्थंकृतिन्यायमत्यायनीयः, सर्वजनादृष्ट (नदृष्टि वै- गुण्यस्य प्रत्यायनायान्यप्रकाराभावात् । चरमोऽपि न चिद्रूपाणामेतद्रूपतामरसमीदृशं कुरुते, अदृश्यत्वं हि दवीयस्तादेरियबिधाच्छिष्टैरुपदिष्टं, यदाहुः-"अतिदूरात् सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात् । सौक्ष्म्याद् व्यवधानादभिभवात् समानाभिहाराच ॥५॥” तस्य च व्यापकृत्वादिनाऽदृश्यत्वे नैतेप्वेकमपि कारण सम्भवेत्-"एतावन्नयनस्य विश्वजनताऽनालोक्यता सद्गति, नागच्छन्त्य(त्य)पितावकादविरताधीताs- नघच्छन्दसः। एतस्मात्पतति स्म निमयहृदस्तेन प्रपन्ना वयं, मस्तां पत्तनकण्टकाशनशकृगोलाऽशनन्यायतः॥ ६॥" करपल्लवीजल्पः ॥ किन्तु वपुरभावेऽपि या धूर्जटेर्जगतः प्रक्रिया, तया योभूयते बुधमनोवृत्तिः सविस्मया । यतः सा किं प्रयो- जनवत्तया कर्मप्रेरणया यदि वातादृक्षम्वभावतया ? इति भिदात्रयं दात्रयन्नायते कुमतवलिवनलवनाय प्रयुक्तं मया। तेपु प्रथमे(तासुप्रथमायां कथं न हानि कृतकृत्यतायाः? प्रयोजनमुद्दिश्य तस्य जगज्जनने तत्परतायाः। अ ॥१३॥ न्यथातुन तस्य प्रवृत्तिः प्रेक्षापूर्वकताकमनीया।-"प्रेक्षावतांयतो वृत्तिाप्ताऽऽस्ते कायेवत्तया । प्रवर्तेत विनार्थ ·न,सोऽपि यद्वीः स्तनन्धयी ॥७॥" किञ्च-प्रयोजनेनापि तस्य भाव्यं करुणया, क्रीडयाऽथवा निग्रहानुग्रह विधि त्सया ।-"तेषु त्रिपु त्रिनेत्रस्य, कृपया यदि तत्क्रिया।सृजेत्तच्छुभमेवेदं, भुवनं नोदितस्तया ॥८॥" कामनु- कम्पांच सूचयति च्छागपुरोगाणांपुरीपादेवतुलीक्रिया। तन्न तत्करणे कारणं कणिकापि करुणाया।अभिधास्यते मिद्वितीया, सा वेगवदापगापूरप्लाव्यमानमानवकुशकाशावलम्बनमाया ! डिम्भस्येव हि क्रीडासु वर्त्तने तस्य जायेतार्यता सव्यपाया । अपरं च यत्तस्य पूर्यते रसः क्रीडायाः । सम्पद्यन्ते च प्राणान्ताः प्राणिनामपायाः। तद्पनयति सिन्धुरः स्कन्धस्य कण्डूयां, पतति चमन्दिरं यातयामाया । नापि तृतीया विधाऽभिधानीया । स हि यदि निग्रहानुग्रहौ करोतीश्वरतया । तर्हि रागदपोदयेन संसारसागरे मजनाजायते सदृशीकृताध्याः न्यागतायात प्रयोजनपक्षो दुःसाधसाध्याऽसाधनमधयाः । वाक्यान्तवर्णैक्यजल्पः ॥ अथ कर्मप्रेरणयेत्यगीकुरुपे । तदाघुदाऽसारकोरटोपकरणन्यायेन कर्मणामेवेशत्वमुपकर कुरुते । ननु तेषां तदायत्तोत्पत्तिकतया कथमिदं व्याकुरुपे ? मैवं, यदि ह्यसौ कर्माणि कुरुते।हन्त तर्हि सर्वेषामपि शुभा- न्येव कुर्यात्, परोपकारैकव्रतत्यादुत्तमानाम् । अथ न भूपो भृत्येभ्यः कर्त्तव्यानुरूपं फलं कुर्वाणः खस्यो- त्तमतामपाकरोति, एवं शुभाशुभकृतानुसारेण प्राणिनां कर्माणि कुर्वन्नपर्णापतिरपीति चेत् ? कृतं काचपिच्येन, भूपतिश्च समर्थश्चेत्, (साहि यद्यद्गीकरोति सामर्थ्य तर्हि) सर्वैः शुभमेव कारयेत्।नो चेदवश्यमसामर्थ्यमसा- १यालक्षण ।

·क०ल जल्प न्य ॥१४॥ --2414 एकागत्पात धुतांवा स्वीकुर्वीत। चरमोऽपि दुःखाचरीकर्ति वः, तदीयखभावस्य नित्यैकतया सर्गसंहारयोश्च परस्परवि- रुद्धतयैकतरस्यैव करणापत्तेः । अन्यथा तयोरेकतां खभावस्य भिन्नतां वा गलेपादिकयापि त्वम(गी कारि- प्येत । तन्न वनस्पत्यादीनपि स एव करोतीति प्रतीतिकरम् ।वनतर्वादेरपि तेनैव करणं चमचीकरचतुरचेतः- "शस्येतराऽतः करवीरमालानुकारिणीयं व्यभिचारवत्ता । परासनार्थ(य) प्रगुणीकृतं ते, पर्यस्क रोत्तस्करतुल्यहेतुम् ॥९॥” एतेनाग्नेरनुष्णत्वे साध्ये द्रव्यत्ववत् कालात्ययापदिष्टतयापि हेतुमवचेक्रीयते चतुरचक्रम्। वनवनस्पत्यादावाबालगोपालं कर्तुरसाक्षाचरिक्रियमाणत्वात् । असदृशस्य तस्य च कर्तृतायाः पराचकृवत्त्यात् । ततः--"चेतो वः कमलाकरोति किमिह प्रश्नोत्तरे के वद(व्याकुरु)माक् पुण्यापगमेन का किमकरोल्लक्ष्मीवतोऽप्यालये । श्रीरामस्य समागमोऽवनिभुवा लङ्कास्थया किं कृतस्त्वदे॒तुः क्रियते स्म कानन- वनस्पत्यादिभिः कीदृशः॥१०॥” (कालात्ययापदिष्टः । कृगधातुजल्यः ।। - अथ कथमथर्वेव निवेदकोऽरण्यभण्यताम्बरीभर्तु हेतुर्न भावत्कः, तत्कालप्रतिकूलसाधकहेत्वन्तरतुरगवेगो- पढौकितप्रौढप्रकरणसमतानिर्मियोन्माधत्वात्तथाहि-गिरीशो नेच्छाकारी, अंशरीरित्वाद्, योऽशरीरी स ने- च्छाकारी यथा संसारपारीणः, अशरीरी चोररीचरीकरांचक्राणो गिरीशः, तस्मान्नेच्छाकारी इति प्रतियोगः शङ्करसकाशात्रिलोकेच्छाकारित्वं वकदलनदन्तावलोसनलीलयोदलीललत् । आः साधु साधुपु धुरन्धरो- वादिसिन्धुरमग्रासमधुकरो भवानिदमयम्भणीत् । गिरिशं नःखामिनमिह धर्मिणं निर्मिमाणस्य तवापि तद- प्र- ॥१४ ·भ्युपगमावश्यकरणीयत्वात्, इतरथा साहसाङ्कविवेकावासितकेवलकविनिकेतवन्धुरायां धारायां कवि- ताविफलस्येव हेतोराश्रयासिद्धिर्योभूयादिति चेत्, तद्विचारितं चारुतां चक्षुरीति । न खल्वभ्युपगम्य- मानव धर्मीति मतिमतामेकान्तो वरीवति । तमोऽभावरूपतासाधनादावनभ्युपगतस्यापि तमाप्रमुख- धर्मिणः प्रयोगात् । हेत्वाश्रयासिद्धता तु प्राय उभयत्रापि तुल्याक्षेपोत्तरा वेत्ति । न च वयमीश्वरं नाभ्यु- पजद्गन्मः । ततो यूयं यमभिमंमनामासिवांस ईश्वरं, स किलेन्दुकलाकालीकपालादिविकलतीसकलवि(प)- तादिवरूपः परमात्मैव । तं च सुपरिप्रतिजाज्ञति जैना अपि । (नच)विवादयन्ते नो। पुनस्तनासम्भविनो भुवनविधानादिकियर्मा एव । तत् कथमयमाश्रयासिद्धतामाशेश्रीयात् ॥ चेक्रीयितक्रियाजल्पः ॥ ननु विद्यमानेऽपि वपुपि ज्ञानेच्छाप्रयत्नानां समस्तानां व्यस्तानां वाऽभावें कुम्भकारादावपि कर्तृतां नोप- लम्भगोचरयामः । तेनादौ कार्योत्पादककारणकलापाकलनं, ततः करणेच्छा, तदनु प्रयत्नस्तदनन्तरं फलनि- प्पत्तिरित्यमीपां त्रयाणामेव कार्यकर्तृत्व सर्वत्राव्यभिचारात्कर्तृत्वसामग्र्यामगमनुपयोगितयाऽजागलस्तना- यते । तत्कुतोऽशरीरित्वहेतुमन्वयव्यतिरेकाघटनया कूटमप्रचकट इति चेत्, मुशलाग्रधियः कुशला ईदृग्गिरा शृङ्गारयन्ति खजिहां नतु कुशाग्रधियः । यतो रन्त हे तार्किकंमन्य ! विना देहं तस्य ज्ञानादयो बन्ध्या- स्तनन्धयायन्ते, तेषामुत्पत्तावस्य मुख्यनिमित्तकारणत्वात्, अन्यथा मुक्तात्मन्यपि कस्तानुत्पद्यमानानर्ग- लयेत् । अथ प्रमथनाथः प्रथमं स्खं वपुपा सनाथ इति पश्चात्तेन सहकारिणा, जगत्कर्तुमोङ्कारयतीत्ये- सनापयति २० ·क० लव जिल्प- स्त०२ ॥१५॥ - "साध्म तावता किं चक्रं नो मनो मन्दाग्नयेतेति चेत्, वपुरभावे स्वयं वपुरकरणं तत्करणायापरपरमेशकल्पनाऽन- वस्थापारवश्यमित्यादि तदित्युत्तरयामः । ननु भोः ! क्षुल्लकमतल्लिंकागलफुल्लिकाभिर्लोकहल्लोचनानि चिराय चित्रीयन्ताम् । परं कृतार्थलोपाधिवाधितत्वेन व्याप्यत्वासिद्धतां यातो हेतुरयं साध्यविपर्ययं साधयितुं कथ- मोजायिष्यते? सत्यमेतत् , तथापि व्याप्यत्वासिद्धतोपाध्योः किं लक्षणं कमलीयते हृदयनालीके' येन तौ सिद्धपुरपाश्लिष्यमाणानलीकव्याप्तिपाञ्चालीकमनीये मदनुमानहम्पैकहेतुहरिचन्दनस्तम्भे कटरि काष्ठकीटा- येते ॥ नामधातुजल्पः॥ हन्तेदं तत्तथाहि-दृष्टान्तप्रभवेनोपाधिना बाधितो हेतुरमयोजकापरपर्यायो व्याप्यत्वासिद्धः १, साध- नाव्यापकः साध्यसमव्याप्तिरुपाधिः, यथा-पृथिव्यादि सकर्तृकं, कार्यत्वाद्, घटवदित्युक्ते शरीरिजन्यत्वं २, हेतौ सत्युपाधेरभावः साधनाव्याप्तिस्तत्र दृष्टान्तः पक्षः ३, साध्योपाध्योरन्योऽन्यव्यापकत्वे साध्यसम- व्याप्तिस्तत्र सपक्षः ४, उपाध्यभावे साध्यभावो व्यतिरेकव्याप्तिस्तत्र विपक्ष ५, स एव च तदाभासो यदि व्यतिरेके प्रत्युपाधिर्यथा अस्यैव यच्छरीर्यजन्यं तदकर्तृकं यथा व्योमेत्युक्तेऽकार्यत्वं ६, उपाधिलक्षणं भो विचक्षणवरेण्य ! क्षतक्षुण्णमेव न्यक्षमेतल्लक्षणं, परमकृतार्थत्वं कथमुपाधिः? अशरीरित्वे सत्यकृतार्थस्य कस्या- प्यभावेन साधनाब्यासी निदर्शनादर्शनात्, ईश्वरस्य तु विश्वरचनातः क्रीडाकतरार्थकल्पनयाऽकृतार्थ- त्वेऽस्मदादेरिव शरीरित्वादिप्रसङ्गोऽनर्गल नच तत्कल्पना न्याय्या, प्रागेय तन्निरासस्य प्रतिपादनात् । ये शरीरित्वभ-A कुता

·चान्ये जगति चेतनास्तेऽकृतार्याः परं भोगायतनभाज एव । अचेतनास्तु तद्भावेऽपि नाकृतार्थाः । कृतार्थाक-
तार्थत्वयोरजडस्यैव धर्मत्वात्, तन्नोपाधियाधया व्याप्यत्यासिद्धोऽयम् ॥ गम्पास्तिजल्पः ॥
ततः-"दुष्टोपाधिविधिन्तुदा विधुरितो दुर्युक्तिभूर्युक्तिभूच्छायच्छिद्भवदुक्तहेतुशशिनस्तेजोधुनानोऽधुना।
चिदन्मानसनीरजन्मसुकृतोल्लासस्तदभ्यन्तरे, हेले हेलितुलां वहेत न कथं हेतुर्महेच्छो मम? ॥११॥
एवं च पञ्चतयदोषविशेषदुष्टाद्धेतोरंतो (5) गिरिशविश्वविधानसिद्धेः ।.यां तावके मनसि तिष्ठति कामना
सा, नारी नपुंसकपतिप्रसवस्टहाभा ॥१२॥ अस्ति खस्तिकरस्तमस्तिरयिता श्रीनन्दिरनो रविस्तत्पाद-
मणये परायणतया कोकायते यः कविः । श्लिप्टस्तत्कृतजल्पकल्पलतया शेपाधिसंख्योदयद्दोपाख्य स्त-
यको धभूव सुधियामाद्येतरो मण्डनम् ॥१३॥
इति श्रीतपागच्छशृङ्गारयुगोत्तमगुरुश्रीसोमसुन्दरसूरिपट्टपाथोधित्रिपथगाप्रवाहोपमश्रीमुनिसुन्द-
रसूरिश्रीजयचन्द्रसूरिश्रीरत्नशेखरसूरीन्द्रशिप्याणुरत्नमण्डनझतायां जल्पकल्पलतायां
मण्डनाहः शेषहेतुचतुदोषोदयो नाम द्वितीयः स्तवफः ॥२॥

·क० ल जल्प- ॥१६॥ न्योन्य.. अथ दूपितसाधनस्तपोधनरत्नं स चिरत्नधीनिधिः । कृतसाध्यनिरासवासना, पुनराख्यजनराजिरञ्जनः ॥१॥ ननु भोस्त+रहस्याम्भोरुहोलासहेलयः ! हीयतां हेतुरेप पनिर्विशेषः, सन्ति साधनरत्नानि भूयास्यपि तरनाकरे, परं यस्तेन परिचरिस्क्रियते पक्षपुरुषः, स एव निर्णिज्यताम् । अशुद्ध हि धर्मिण्याधीयमानं सा- स्त०३ धीयोऽपि साधनमयोमुद्रिकायां माणिक्यमिव न किञ्चिच्चकास्ति । ततो यदुदीरांवभूवे-भूधरधरायो - रयां बुद्धिमद्धेतुका इत्यत्र त्वन्मनस्येको धीमद्धेतुरास्तेऽनेके वा? यहूनां विश्वविधातृत्वे परस्परविमतेरनिवार्यतयैकै- कस्य वस्तुनोऽन्या(ना)न्यरूपेण निर्माणे सर्वमसमञ्जसं स्यादित्येकमेव तं वावश्यामहे । तर्हि मधुच्छनशक्र- मूर्द्धप्रासादप्रभृतयोऽनेकसरघाकीटिकाशिल्पिकल्पितत्वेऽप्येकरूपतया सम्यगवभान्तीति नैप मुनिरिव मनी AHIAN पिमनोवृत्तिवनितां निस्ते विकल्पः । अथानेके ? दायते तदायमेकत्वाभ्युपगमो भवताम् । अपरं च ते सर्वेऽप्ये- कमेव यदि जगद्विद्धते तदा समुदितीभूय कार्यकारितया कथमीशा आक्शायन्ते । अथ पृथक्पृथक्तदा, जगदानैक्यायो दोपाः प्रसूयन्ते । तन्मैकं शङ्करं शिष्येभ्यः शासिपीछाः। अदादिक्रियाजल्पः ।। शिष यच त्वं गीः कलम्बैकलब्यायमानो धीमद्धेतुं विश्वव्यापकतया मन्यसे,तदप्यनुपलब्धिश्रद्धेयं मानसे मनु। छनम्। यतस्तस्य तथात्वे विश्वग्रतानियतदेशस्थवस्तूनां यथावनिमोणानुपपत्तिरेव कारणतामेत्यनूनाम् । धनुः । तत्र चपृच्छामो, जनवत्तनुव्यापारतः संकल्पमात्रादा जनयेदर्थीस्त्रिजगतः। मुशलम् । आये एकस्यैव गिर्यादेः कृतौ , निमुन्यसमाप्तसमाप्तशब्दानुशासनप्रणयनप्रसिशब्दानुशासनाचार्यपदवीकधीहेमाचार्यमते हादिरप्यदाद्यन्तर्गण इति न प्रकरणविरोध. । २ कृला यड्लवन्त कर्मणि प्रयोगोऽय, तथा च नादादिवविरोधो, यतो यड्लुबदादौ पद्यते । ३ छत्रादिचित्रविन्यासास्तु अन्यान्ते द्रष्टव्या'।

·पहोः कालक्षेपस्य सम्भवाद्वंहीयसाऽपि कालेन न सर्गावसायः । भल्लः । न च तस्य स्यादपुः, पुरा मे ततयु- स्यास्य प्रतिपेधनेन । वनम् । दैतीयीकपक्षे तु दोपो न कश्चिद् , असौ यन्यनाकसदत् सङ्कल्पात्तानं करोति, तथोररीकरणे त्वस्य व्यापकता व्यर्था । जलकमलम् । सर्वगले च सोऽशुचिपु सर्वदुःखेषु श्वभ्रादिपु सञ्चरिष्णुः प्रसज्येत, तथानिष्टं यः । स्थलकमलम् ॥ चित्रवैचिन्यजल्पः ॥ अथ सर्वज्ञत्वाभावे यथोचितोपादानकारणाद्यनभिज्ञतयाऽनुरूपकार्योत्पत्तिर्न स्यादितिहेतोः संविदात्मना विष्टपव्यापकः सोऽभ्युपगम्यते । तदाऽस्माकमपि निरतिशयसंविदात्मना परमपुरुषो विश्वत्रयं फोडीकरो- तीति भवतां सिद्धसाध्यतापद्यते । ननु ज्ञानात्मनापि विश्वब्यापनेऽशुचिरसांखादादीनामप्युपलम्भः सम्भ- पतीति युष्माकॅप्पजनिष्ट प्रकृष्टमनिष्टम्। नन्वेकस्याः खल्वीपाया वयि ने द्वितीया खयमेव व्यूयतयिति न्या- यातुल्याभ्युपगमतयास्माकममियं तव निरुपाधि प्रथममापतेत् । ज्ञानं चास्मन्मते अप्राप्यकारितया स्वस्थानस्थ- मेव विपयं परिच्छिनत्तीत्यशुच्यादिषु तमासेरेतदप्रियं प्राप्यकारिज्ञानवादिनां परेपामेव शीर्षे पतेत् । किञ्च- अशुचिज्ञानमात्रेण तद्रसाखादानुभूती दामदुकूलेन्दुवदनाचन्दनादिचिन्तनमात्रादेव देहिनस्तत्सुखमनुभवि- प्यतीति तदवाप्तिप्रयतस्तेषां मोघतामनुते ॥ संहितवाक्यद्वयजल्पः ॥ चिन्नाणं निअणेअवत्थुविसरं गंतूण नूर्णतरा, वाणो वेरिगणं रणमिव परिच्छिदेइ एवं पुणो। तुम्हाणं वयणं मणापि न मणं पीणेइ तस्सप्पणो, धम्मत्तेण हु निग्गमो कह बहिं सुक्खाइआणपि व? ॥२॥ तस्स य निस्स- णि- 24 ·क० ल जल्प- ॥१७॥ A 32m चेनोव M रणे जीवस्सावस्समचेअणतणाओ अजीवयावत्ती हवइ।अह-पचूसावसरे गुणा विर(विणो तेणेव कोडी- कया, वीसुं वित्थरिऊण किं न किरणा भासिंति भूमंडलं,। एवं अप्पसगासपत्तपसरं नाणंपि नाणापय- स्थाणं फासिअ पायडे पडलं ता वुत्तदोसो कहं? ॥ ३॥ एअंपि अविआरिजमाणरमणिज्नं, किरणाण गुण- तणासिद्धीइ धम्मिणो समीवाओ धम्मस्स दूरवित्थरणे अवरदिहताऽदरिसणाओ, तप्पभिइणो खलु तेउ- पमुहपुग्गलमयत्तेण दव्यं चेवावजंति, जो पुण किरणाण पगासरूवो गुणो सो तेहिंतो कयावि न पिह होइ । तहाय धम्मसंगहणीए सिरिहरिभद्दायरियपाया-"किरणा गुणा न दद्वं, तेसि पयासो गुणो नया व्यो । जं नाणं आयगुणो, कहमवोस अण्णत्थ ॥४॥.लोहोवलस्स सत्ती, आयत्था चेव भिन्नदेसंपि। लोहं आगरिसंती, दीसइ इह कजपचक्खा ॥५॥ एवमिह नाणसत्ती, आयत्या चेव हंदि लोगतं । जइ परि- छिंदह सम्मं, कोणु विरोहो भवे तत्थ ॥ ६॥” तम्हा पडिहरिणो रहंग व पइपउत्तं दूसणं तुह चेव लग्ग ॥ प्राकृतजल्पः ॥ किञ्च-तत्सार्वज्यं केन प्रमाणेन गृहीतम् ? अनुमानेन चेत्, किं तेनाविनाभूतं साधनं? यदनुमानमुत्थापयेत्, विष्टपवैचित्यमेव चेत्, न, तस्य शुभाशुभकर्मविपाकादिवशेनोत्पद्यमानत्वात्, तन्न जानात्मनापि विश्व- विभुः। प्रयोगोऽत्र 'शों, न सर्ववेदी, विसंवाद्यर्थवादित्वाद्, युष्मदादिवत् तेन प्रणीतेषु तत्त्वेष्वाधस्य द्रव्य- स्यैव तावत्तदुक्तनवसंख्याकत्वव्यभिचारतो नायमसिद्धः स्याद्वेतुः । ननु कथमिदमिति चेत्, एते वदामः भूज- ॥१७ ·o AS लानलानिलाकाशलोकात्मदिग्मनांसि (इति) नव द्रव्याणि, तत्र न भूजलतेजोवायवः पृथग द्रव्यम्, अणूनामेव खेन भेदममेजुपां प्रयोगविश्रसाभ्यां पृथिव्यादित्वेन परिणमनात, नचावस्थाभेदान्यभेदः समीचीनः, कुम्भा- ययम्यापन्नमृदादिद्रव्यस्यापि भेदापत्त्यानन्तद्रव्यप्रसक्तेः । नापि दिक, तस्या व्योमावयवत्वेन तत्पृथक्त्वा- नुपपत्तेः । अन्यच तमश्छायादयोऽप्यतदोऽन्तर्भवव्यीभवन्ति तेषामपि रूपादिमत्त्वेन पृथिव्याविद् द्रव्य- त्याप्तेः॥ जलपद्मजल्पः ॥ तथाहि-त्तेऽमोघसुदर्शनप्रसरतामन्यद्वितं तन्यते, सत्यादिव्रजवान्छितानि विभृतेऽवश्यं महोपा- स्थता । यचातीवतरां जने जनयति श्रीनन्दनस्योदयं, तत्कस्तार्किकपुङ्गवो न गणयेत्कृष्णकरूपं तमः ॥८॥ तथ मेधाविमूर्यावधि सम्यगवगम्यमानश्यामरूपात्मकतया जलज्वलनवायुवियत्कालकाछात्ममनोऽष्टके गन्धवैधुर्पण वसुधायां चानन्तर्भवत् क्रियाः पश्चापि प्रपश्चयञ्च द्रव्यान्तरमवतिष्ठते । ननु भो दम्भोज्झितह- दम्भोजिनीवल्लभा वृद सल्लतिमतिमतया समयमियन्तं युक्तिमयमाख्याय त्वया थेदं कथयता खस्य निम्र- न्यतायाः प्रयांवभूर्व दितीयोऽर्थः तमो न रूपवत्, अस्पर्शवत्त्वात्, यद्यदस्पर्शवत्तत्तन्न रूपवत्, यथाऽऽकाशं, अस्पर्शवच तमस्तस्मान्न रूपवदित्यप्रतिघममाणपविपातव्यपाकृतरूपरूपप्रबलमूलत्वात्तमोद्रव्यमस्या साधना सा(घी)यसीमाश्रयासिद्धिमाश्रयतीति श्रमणनिश्रेण श्रावणीय, भाखरभाखदादिसम्बन्धिवस्त्वभावस्वभावस्य तमसोऽस्माभिः खीकारात्, अथ-“वातोडूतनिकेतकेतुचपलव्याला पयोमानुपीभूतानगैलपांशुलः सलिलचू- -मामायासिधि-A,- मनायसीमाश्रयासिधि-8, (लेले) ·जल्प. रत०३ "सुरमुर गिलपगवा -भ्नहता -ते. M •णाकारा- कुम्भीयमानाचलः । माणिक्योपमदीपकः प्रवहणमायालयः फेनिलस्ताराभिस्तिमिराब्धिराप विपुलां पश्यामि तच्छयामिकः ॥९॥” इत्याद्युल्लेखशेखरितास्खलदध्यक्षादिबाध्यसाध्यतया कालात्ययापदिष्टं कथमिव स्यादिदं विवदिष्टं', मैवं, लेखनीयखनीलिसकृतस्खलमारना यामपितदुरूपितानुमानप्रवर्त्तनवदिहाप्यनादीनवमनुमान- प्रवृत्तेपपत्तेः। न च तथापि सत्यग्निशैत्यप्रभृत्यसत्यप्रयोगा ना मनिरुद्धप्रसरतया कालात्ययापदिष्टतापप्रष्ठता- मुपेता किमगीकुर्याच्छरणमिति थाच्यं, तत्र तत्रोभयवादिसंमतप्रथलबाधकप्रमाणे परिपोस्फुरीति तस्याः साधारतासम्पत्तेः, प्रकृते तस्याभावात्, नामि जल्पाजिविजये वज्रस्तम्भतां बिभ्रदेतदनुमानमाणिक्यपीठम- तिष्ठः खरूपासिद्धिरूपासिद्विधाकरणविपुयो हेतुरेपा, कदाचिदपि तमसः स्पर्शनस्पष्टतासानानुभवात् ।। "यद्येवं न तदोरुशावरतमस्यन्दोलितः श्रीमतंश्छिद्रापेतकपाटकापवरके पल्यङ्क आफल्यते । यदा कौतु- कमीलिताक्षिकमलबन्दस्य पुंसः करव्यापारादिह नास्ति वास्ति तम इत्युत्पयते प्रत्ययः ॥१०॥" न च दीपक- दीधितेरिवानुवादीनस्पर्शतया विरलावयवतया च तस्य तदुभयं नोपपद्यत इत्युत्पद्यमानमनवा, यतो जोतु घरलप्रदीपप्रभायामुष्णस्पर्श उपलभ्यते भास्वररूपेण च तदनुपलम्भेऽपि तदनुमानं भवेत् , तमसि तु न कदापि स्पर्शीपलम्भो, न च रूपात्तदनुमान, तस्य प्रमाणेन पराकरणात् । अथ तिमिरं रूपि तदा, भ्रमर- मरिचक चकास्ति तिन्न) कुतः । इति यदि हृदि सन्दिग्धे, त्वदादिरादिश्यते तदिदम् ॥११॥ सर्वे चाक्षुषाः पदार्थाः आलोकसहकृतविलोचनक्लिोस्या, यत्र चालोको न स्यात्तत्र भावनिभालनाभावे भ्रान्त्या शुभेतरताप्र- -य- तम.स्प -IKE ·तीतेग्नयः । किं हि प्रकाशेपि निमीलितनत्रय प्रलीनदृशो वा भावादर्शने सर्वं जगदञ्जनपुञ्जनिमग्नमिव नायभासते? किं किंचिद्रूपं चिद्रूपंमन्येन मास्थरन्यं तमसः ततो युक्तिमयौक्तिकमौक्तिकलतामालभारिणी रम- णीयासाध्यसिद्धिरमणी तिरस्कृतमतिकूलजल्पानल्पान्धकारशङ्काचिकटकण्टकोद्धारसाधुनासाधनाध्वनाऽग- त्य प्रतिज्ञातुल्यपल्यङ्कनिःशयालं पक्षप्रियपुमांसं समाश्लिपत । अथ "कुवाणे मयि कुम्भिपाटनचिकी पश्चान- नापाटनन्यापात्तावरुयुक्तिगुम्फयुगपद्धसाय तूष्णीकताम् । खच्छन्दं यदियत्त्वयोदितमिह प्रामाणिकानाम- लइकर्माण हृदयानि कार्मणयितुं फम्म कुर्मः किमप्युत्तरम् । १२।” पया भोः सर्वान्तर्वाणिपार्वणशर्वरी- परयितुर्वारिपीवरपयोदसोदरं तिमिरमिति या प्रतीतिर्वरीवरीतीति भ्रातरद्भां तां भ्रान्तं मा तावद- भ्युपर्गस्थाः । वेगवत्तरनौवर्तिनो धावत्त-दिसंवित्तेरिव तस्याः पुरो वाधकाभावात्, प्रक्रान्तप्रयोगस्य चा- वापि कूपरकोटिसंटङ्गितगुडमण्डलेहनलेख्यत्वात् । तमोऽतमोग्नीरूपमगन्धवान्मरुददित्यस्मात्तद्वातिचेत्, तन्न चित्तं नः प्रीतिमश्चत्तनुते, यतो गन्धप्रतिवन्धितया पन्धुकृतपम्पाकजम्पाकजं कृष्णरूपं तन्निवृत्तौ निवर्त्तता- मिह च पुनरपाकजः कालिमा कथं निवर्तेत ? । यथा चानुष्णाशीतस्पर्शः पृथिव्यां गन्धाभिव्यासो मारुते तविरहितेऽप्यनुभूतेरेव भवताऽभ्युपगम्यते तथा गन्धानधिकरणेऽप्यन्धकारे मेचकरूपमवाधु बोभवदनुभव- पलादभ्युपेयम् । अथ जल्पाकपाकुजयिना पाकज एवानुष्णाशीतस्पर्शो गन्धानुगन्ता कम्पाके तु सोऽपाकज- स्तन्न तदभावा(न)भविष्णुरिति भणिप्यते,तर्हि श्यामिकापि पाकजैव गन्धप्रतिनिधित्वन्धिनी, तमसि पुनः सौ- सानी FIFE ·क०ल ॥१९॥ -ताना १९॥ न तयातदान गुन- २ पाधिकीति फुनोगन्धापगमगत्वरी तितुल्यमेवोत्तरम्। नन्यालोकसहायसंगतहगालोक्यस्त्रिलोक्यन्तरे,वर्ति- प्णुःसालोऽपि रूपविपयस्तेनान्धकारोऽप्यसौ। श्यामः स्याद्यदि तत्प्रकाशचियुतीभूयाक्षिसाक्षात्कृते, नाक्षत्रं भवतीति यापक इह प्रत्यक्षताऽसम्भवः । १३ ।” इतिचेन्मेदमपि वादी, आलोकविरोधितां द्धतः ध्वान्तस्या- लोकामाव एचोडविष्णुतयाऽविद्वियुतनयनविषयत्वोपपत्तेः, नो चेदालोकाभावोऽपि नालोकविकलाम्बक- विलोकनीयः रूपवभावत्वाद्यथा कुम्भायभाव इति प्रतिभापणे का गतिः?, हन्तेह पक्षव्यावृत्तसपक्षव्या- पफालोकी विरुद्धतालक्षणोपाधिरेवाधिरेवामूवाहोत्तारणतरी घरीवतीति चेत्तदापवान्तसूचितप्रत्यक्षता- ऽसम्भवप्रयोगेऽप्ययमुपाधिः समानः । नचालोकसचिवमेव लोचनं गोचरयति रूपाणीत्येकान्तः प्रामाणि- फान्तःकरणकान्तः, मूपकमार्जारादिचक्षुषामन्धतमसेऽपि वस्तु विषयीकरणात्। ननु भोः कलन्दिका- मन्दाकिनीकेलिफलहंस ! कलहं समुत्सृज्य त्वमनुयुज्यसे यदि यथा तद एवं तमसि तमालमालाश्याममात- निले निमीलितदृशोऽपि कथं तदुपलम्मा? रूपस्य दृष्टे व्यापारवत्त्वादर्शनात् । सत्यम्, तत्रापि सङ्घटितपक्ष्म- पुटमध्यसंदति खतिनिकदमपि तमःपटलमक्षिव्यापारादेवोपलभ्यते संविदांवरेण, कर्मक्षयोपशमस्य वैचि. त्र्यात् । यस्तु ललाटतपतपनातपतापितस्यापवरकमविष्टस्य कतिपयप्रकाशावयवसंभेदानीरन्ध्रतां दरिध्र- त्यपि तमसि मसिस्तोमसान्द्रतावगमः, स हि मिहिरमहोविहितगुपहतिहेतुको 'भ्रमः । अत एव मात्त- दुपपातविरामे यथावदसौ पश्पत्यपवरकवर्सिनो भावानच्छां च तत्र च्छायां, सा च सान्द्रापि धत्ते पदार्थान्न पधा संनि ज ·मनमा पिरलीना तदेवं रूपव्यवस्थापनमपश्चेन सर्वे चाक्षुपा इत्यादि यद्वादि, तन्निरासः प्रत्यपादि । तथा "प्पान्ते मातरति प्रतिष्ठितयति श्यामत्वसम्पग्धिया, साध्ययाध्यतमंदत्यनुमितिःसत्या यदि स्यादियम् । पामायपलेन तर्हि मानोऽप्यस्पर्शयत्यानुमा,नैवाकीर्तिरियाघजात्स्वलयितुं शक्त्या स्फुरन्ती सती।१४।" ननु पदि गमाउयामता मम्यग्दृश्या मता तर्हि सादृश्यात्तस्या वयस्या व्योषः श्यामिकापि स्यात्तात्त्विकी, न, तम्या विपापीयस्त्यादिना प्रतीयमानतयाऽभासरूपत्वात्, अन्यथा कि नासन्नाकाशेऽपि साऽऽलोक्यते। गरगप्रतयोमायादीत्यायुक्तं,न तयुक्तं,जलोयुक्तहृदर्शितप्रयोगेषु याधकस्यादित एवोभया(यवा)दिसांमत्यास मपात, फित्वपापे पौरपाषिके देतो कालातीतत्वं,तबेह साधितमले ना(पिति किं याधितविषयतांस तव हेतुः। ननु भो। पिथिराम द्रव्यमन्तभित्तुमतयेत्तमा पदार्थस्तदा किं नित्योऽनित्यो नित्यानित्यो वेति "आन्वीक्षिकी- परमारेषा, माक्षानिपक्षनियलीविलासम् । त्वां दक्षतालक्षितमीक्षमाणा, साकाशदीक्षयति खकीयम् ।१५।" न तापनियन्तम्य प्रत्याहमादित्यदीधित्यपास्यमानतादर्शनात् । अनित्यश्चेत्तदुत्पादने किमुपादानं? यदि परमाणामर्हि से स्पर्शयन्तस्तविरहिता पेति प्रकारावन्धकारपराकरणराकामगाङ्करविकिरणकारि- णानुदपते । तत्र न स्पर्शयन्तस्तनन्ययस्तुनि स्पर्शानुपलम्भात् । अथ भोः पृथुमज्ञपार्थिवाः। प्रथन्तु एव शीत- सपित्तापातापितस्य मन्दम्य पा तापशान्तये वैयेन तमसि स्थापनारनोपिदेशाविति चेत्तद्न(वादातं यतः- कारागारान्धकारमारभृशभृते नष्टनिद्रोपयोगी, तिष्ठत्यापादकण्ठं सुग्वहरणखलैः शृङ्खलैर्वेष्टिताङ्गः । तत्रापि निni

·g.
जीवन
• जल्सच्यापितापनसरदविरलस्वेदसन्दोहदम्भाजाने पानीयमस्योत्तरति नरपतिप्रौढमानाधिरूढम् । १६। यदिच
तविरहिताः? तर्हि तामसाः परमाणवो नावयविनमारभन्ते स्पर्शरहितत्वान्मनोवदिति प्रयोगः पिगजट इव
॥२०॥
जागर्ति जनितजागर्जदन्धकारातिविध्वंसः । अथ नित्यानित्योऽन्धकारस्तहीह विधायामसाध्यं विरोधव्या-
निधिन धन्वन्तरिमतिनिधिरपिधीनिधिर्निनिनि)धुनीते,तस्मादिविजाचार्यविचार्यमाणमपि न केवलं द्रव्यतया भाव
तयापि न संभवतीति भासामभाव एव तमः। तथा सति च तिमिरमाधारमसाधितपूर्विणस्तव कृष्णरूपस्था-
पनमनिर्जिततेजखिनस्तजनकसवनवजानाति सज्जनसमानः । अनोत्तरयामो-यत्तावकं विकल्पवयं तत्र वयं
निनित्यानित्यमद्गीकुर्मः कर्मगुप्तेन्द्रियाः । समस्तवस्तूनामन्योऽन्यमनन्याभ्यां द्रव्यपर्यायाभ्यां नित्यतानित्य-
तयोःप्रत्ययनात्, तथाभ्युपगमे च विरोधव्याधिरनुभूतिराकाशकार्यताधिकारे प्रकाशयामासे । ननु भोः श-
सम्भोर्नभोमूर्तिकीर्तिमालतीमालयार्चयितुमेकचित्तद्रव्यं परमाणवा,पर्यायस्तकारब्धस्तमोऽवयवी, तदुभयस्थैर्य-
त्वमिति
व्ययरूपं च नित्यानित्यत्वमेवेतिभवभिप्रायं हृदयभुवि कुनाभिप्रायं वयंमवेमा, किन्तु स्पर्शो नास्ति, तत्कथं
कार्यम्? सत्यम्, भो भघटातुरापाट् खादकुरुते तव हृदि स्पर्शाभावः। परमेतदर्थं न कदर्थनीयं त्वया चमया
वि-२ चिन्तया चेतः । तत्र तंचितुमतिवितुमुलं साधयितुमलम्भूष्णुः खयमस्ति प्रतिभूरालोकः । स हि यदि स्पर्श-
गस्तद्यमपि भवेन्न चेत्तस्याप्यणूनां तद्भावात्तदनारम्भकत्वप्रसङ्गोऽभिमतभङ्गाय भवेत् । यदि च स
मनास्ति परमनुभूतस्तदिहापि तदुत्तरं कुर्वतः किमपि वक्त्रं न वक्रीभवेत् । यच्चोक्तं-तत्र स्पर्शानुपलम्भेऽपि
॥२०॥

·भाम्वररूपात्तदनुमानमिति, तद् ध्वान्तेऽपि निर्धारितश्यामरूपे समानः, तस्य पुनरुपलभ्यते स्पर्शः “आवास- श्रीसरसिजदृशः काव्यकारिप्रसिद्धश्यामच्छायादिमरसभृती(ताभ्यन्तराले हृदीव । गर्भागारे भृशभृतपति रछायया संचरिष्णौ, धर्मातस्याग्विलतनुलता शीतलस्पर्शवित्तिः । १७।" यथा च मन्दमन्दमरुल्लहरिपरि- चयः पयास्पर्शस्याभिव्यक्तिहेतुस्तथा तमःस्पर्शस्यापि स्यात् । नचासौ कारौकसि घनघटितकपाटपाटसम्पुटे संपयते, न तेन तिमिरे सत्यपि शीतस्पर्शस्तत्र प्रतीयत इति कथंकारं कारान्धकारमकरेण व्यभिचारो य उक्तः स युक्तः । एवंच यौष्माकयोः प्रथमान्तिमानुमानयोः वरूपासिद्धिरूपान्धकूपान्तःपातपराहृतो हेतुः, आर्हतानांतमस आरम्भकतास्पर्शवत्ताभ्युपगमादुभयविकलताकिम्पांकलताविश्रामादुपतिष्ठतत विचे- टता चेह दृष्टान्तस्यास्य ततः खशिरस्ताडं पूत्कुर्वतामपि भरा(भवितामगमद्दशमं तमोद्रव्यो ननु भो निजनि- श्वलयचनप्रपश्चयाचंयमीचेक्रीयमाणवाचालापरमावनिकचक्रवाला न खल्व स्वलित)मस्माकमीफर्म,यदेव- मतर्कितं द्रव्यमागच्छेत्,अभङ्गुरभाग्याभोगभूपितभूमानां भवादृशामेव तथा द्रव्यागमसम्भवात् । अतोन्या- नुविधायितया तद्गुणादि किं विघटते? ननु द्रव्यमिति चेत्, नायमाशयशयशयनीये शयानः संशयः शो- भनः श्रीमतामताननवभक्तिभद्गीभागीरथीसभाजनसञ्जातपातकवातशातनोद्भूतशुभकर्मानुभावादुत्तमा- दशृङ्गादेरसंभविनोऽपि भवितुमर्हतया तमोद्रव्यतावतारवार्तायाः स्तोकत्वात्तथाहि-ननु कस्वेदमनुविधायि

·जल्प.
क० ल.
श्या-
स्त०३
प्रीत्।
-गौरेजन
अर-तन
-टी-२॥
कमि
किमालोकावारकातपत्रादेः? किंवा स्वनिवर्तकदीपादेः? इत्युद्भवत्युझ्यएटा दिर्भिदोर्युगली दोर्युगललीलेव
भीमस्य । तत्र नायश्वेतश्वारी विपश्चिता, निश्चलेऽप्यचलादौ तच्छायायाश्चलनोपलम्भात् । द्वितीयोऽप्य-
तिभृताम्भस्युम्भस्यौदपिन्दुरिव यहिरेव पतति, तेन साकं तस्य प्रतिकूलवृत्तिप्रतीतेस्तद्यथा-पत्रया यत्राग-
छति सत्युपेत्य निकटं लेहातिरेकोजरीवाज भद्दीपकदम्भमूर्तिमननोना गोरोचनश्यामला। आलोके निज-
भोक्तरि व्रजति सत्यायाति च द्राक्तरां पृष्ट्यै कातरमानिनी किमु निशि च्छायेयमच्छेतरा ।।१८। विरोधि-
त्याच कथं तदनुविधानोपपत्तिः। नच द्रव्यं न द्रव्यान्तरानुविधाय पिकान्तपार्थिवद्रव्योपष्टम्भेनाकरजकन-
कादिरूपस्य जात्यमाणिक्यादिसंपर्किणो वा तेजोगव्यस्य स्थितिपतनादिनियादर्शनादुक्तंच-"कण्ठालिङ्गनम-
श्रमं विलुठनं पीनस्तनोरस्तटे,हस्ताम्भोमहलालनं मृगदृशो गण्डस्थलीमण्डनम् । श्रोणिस्पर्शनमहिपद्मपतनं किं
भूयसा तेजसः, सर्व सौस्यमभून्मणेरधिगमे धिक् चन्द्रचन्द्रद्युतेः।१९।” तन्नान्यानुविधांनादप्यद्रव्यमाशङ्केथाः।
यदिन काप्यचापि विद्यापिकीचूतोद्याने हृद्याशङ्कालता वाहकुलादिकुसुमावहा तर्हि साऽप्यतर्हि प्रकाश्यैव,
परं न्यायनिष्ठुरनरेशानशासनरेखाञ्जन इवान्धकारो दुव्यतां नातिवर्तिष्यते । एवं सत्यालोक इव सत्याने-
कगुणं घसत्यारामादौ तमस्तेन मामा स्करेत्या योपि मृषोयं न कि ? आचक्ष्यते स्म च रोमाञ्चकचतुरम-
पर्चिकाश्रीराजशेखराचार्य:-मादित्वान्नाशित्वादालोकतमोऽभिधानराशियुगात् । निजसामभ्युत्पादानालो.
-चपयु
ताप
॥२१॥

·un कामावता तमश्छाये । २० । तस्सादालोकावरणादिसहकारिणी सापेक्षं विश्रसापरिणामसम्पन्नपर- स्परनैरन्तर्यावस्थानलक्षणयन्धयाद्रीभूतसर्वशक्तिमयपरमाणुसमूहखरूपं स्पर्शरसरूपगन्धपरिणामसंयोग- विभागादिगुणं गमनादिमियाकारि तेजोविनम्वरं दशमं तमोऽपि द्रव्यं सिद्धिमध्यारोहत् । तथा सति च वैरं सर्वत्रि(दो वदिन्तु विदुरंमन्याः परे वादिनः, खं देवं पुरवैरिणं भवति यत्काणापि राज्ञी निजा । श्रद्धेयः सुधिया तथाविधतया न त्वन्धकारादिकं, द्रव्याप्तव्यभिचारकेचलनवद्गव्याभिधानेन सः । २१ ॥ तमोद्रव्यता- व्यवस्थापनस्थलम् ॥ तदेवं दर्शितदिशा विसंवादार्थवादित्वादितिहेत्वादिभ्यः स्फुरदसिद्धिनीरन्ध्रनीरदपटलटलनोज्व- लाभिस्तमोभायसाधनप्रत्यलाभिस्तादृग्गोभिस्तावकहत्कमलमुल्लास्य शर्वेसर्वज्ञतादिकुग्रहभृगकुलनिश्चितिः फासयतात् सत्यस्ता सन्यस्ता भारतीधर्मतनुभूभाष्याणाभीमाभूमीभावुकोर्भकभावेपि योगभृतां भवतां भापिताभोगशुभोदर्काभ्युपगमाकिंतु"केनेदं सचराचरं विरचयांचक्रे जगत्तत्पुनः सलीलोकोत्तरसंविदं समु- कुरे संक्रान्तमालोक्यते । किं यद्वाणि कियन्ति कानि जगति द्रव्याणि चेति त्रयं, वक्तुं त्वद्रसनासुखासनसना- सीना श्रुतखामिनी । २२।” यद्येवं तदा प्रियजीवितपदाजिवदिशदसौजन्ये जागरूकाः श्रीजानकीजानिज- नकपढशोधितघरासौधयद्धाकौशल्याभोगवन्तः खकर्णयोः पीयूपश्यीयूष पाययध्वं, यथा न तावदिदं पुरारि- पुरुषोत्तमपुराणपुरोगेण केन निष्पादितं, परंतदुपरिवर्तिसर्वकर्त्तव्यकर्मठकर्मप्रेरणादिसहकारिसाहायकसहित- ।

·महः ॥२२॥ न्ते स्तक २५ - निजनिजोपादानजं, न जास्वनीदृगभावं जग्मिवजगविद्यते । तच कमैधास्तोमधंक्तीवतपोऽनलकृतमलापो- हजेलरलरकुर्यदात्मैकचामीफरमसमपुञ्जमजुलविमलकेवलज्ञानवन्तोऽनेके भवस्थाः श्रीसीमन्धरमभृतयः, नि- ताः पुनरनन्ताः करतामरसमुक्तमुक्ताफलव्यक्तमालोकते । तथा धर्माधर्माकाशकालपुद्गलजीवाः पह द्र- व्याणि । तत्र मत्स्यानामम्भ इव गमनमवृत्तानां जीवाणूनां गत्युपष्टम्भकहेतुर्द्धर्मः १, पशूनां पृथ्वीव स्थापय कानां तेषां स्थित्युपष्टम्भकृधर्मः २, मोदकानां मणिक इचाऽवगाहकानां धर्मादीनामवकाशदं सर्व- गमाझाशं ३, वर्तनालक्षणो नरक्षेत्रवती समयादिबहुभेदः कालः ४, वर्णगन्धरसस्पर्शमानात्मानो वि- नित्रपरिणामाः स्कन्धदेशमदेशाणुभेदाः प्रयोगविश्रसाभ्यां पूरणगलनधर्माणः पुद्गलाः ५, शुभाशुभकर्मकृत्त- त्फलभोक्ता वपुःपरिमाणः परिणाम्युपयोगरूपः पट्कायो जीवः ६, “रूपं पञ्च विपुद्गला न द्धते पश्चास्तिकाया पिना, कालं पुद्गलजीययुग्मवियुताश्चत्वार एवाक्रियाः । आद्यौ लोकनभोंविभू तदपरे भोसरग भ्रमव्याप्ताः, तर्दा मन्त्येषु शितयेऽन्तिमा इति पडप्यस्तोकवाच्यास्पदम् ।२३।" अमीपां च सव्यासव्याख्यायामूहप्रत्यूहादिना ग्रन्थान्तरमिव सादतो गीतवादियोर्दत्तंसारमिति न्यायेन तत्त्वमाकर्ण्यताम् “शुद्धद्रव्यस्थितियुधपरीक्षासु लगमार्पमुद्रां यिनत्रिभुवनजनस्यापि नामानुरूपाम् । सर्वाभीष्टार्पणपटुकलं टङ्कशालीयमन्तश्चेतोभूमि न्यसितुमुनिनं शामनं जैनमेव । २४ । तं जागर्बदनल्पजल्पजलधेरुत्तीर्य तत्तीरसत्ताम्बूलीतुलिताश्रयंस्त- ॥२२ ·दनु तास्ताश्वगरगाः स्तुतीः । चञ्चचारुवचाप्रपश्चनचमचक्राणचेतोऽश्चितो, भटेशोर्भकभारतीति यतिनं मध्ये- मभं सोऽभणत् । २५ । एवं निर्भरशङ्करस्फुरदहकारान्धकारोत्करध्वंसोल्लासिमहासमूहदशदिककुक्षिभरैः कोविदः । सोत्कण्ठं निजकण्ठकर्णहृदयालङ्कारतां लम्भिता, श्रीमानप्रथयजने स मुनिपो नामार्थमाणिक्य- ताम् । २६ । अस्ति स्वस्तिकरस्तमस्तिरयिता श्रीनन्दिरत्नो रविस्तत्पादप्रणये परायणतया कोकायते यः कविः । लिष्टस्तस्कृतजल्पकल्पलतिकामैकादिमन्यम्बकासिमाख्यस्तयकस्तृतीय उद्यांचक्रे सुधीमण्डल (नगा २७ ॥ इनि श्रीनपाउनारयुगोचमगुरुश्रीसोमसुन्दरसूरिंराजपट्टपाथोधित्रिपथगाप्रवाहोपमधीमुनिसुन्द. रसूरिश्रीजयचन्द्रसूरिधीरतशेखरसूरिशचिपतिशिप्यरतमण्डनकृतायां जल्पकल्पलतायां मण्डनाङ्कः सण्डेन्दुमुकुटैक्यादिखण्डनस्तृतीय स्तवकः समाप्तः ॥ ३ ॥ तत्समाप्तौ समाप्तश्चायं ग्रन्थः ।

·आ संस्था तरफथी मुद्रित थयेल ग्रन्थोनुं सूचीपत्र क० ॥२३॥ मूल्य-रुपिया. मूल्य-रुपिया. स्त . . . प्रन्या नामादिक. १ श्रीवीतरागस्तोत्रम्-श्रीमद्धेमचन्द्राचार्यकृतमूलं, प्र. भानन्दस्कृितविवरण, श्रीनिशालराजशिष्यकृताऽव- चूरिममेतम्, २ श्रीश्रमणप्रतिक्रमणसूत्रवृत्तिः-पूर्वाचार्यकृता ३ श्रीस्याद्वादभापा-श्रीमच्छुभविजयगणिकता ४ श्रीपाक्षिकसूत्रम्-आमां पाक्षिकसून अने खामणापर श्रीयशोदेवसूरिकतटीकानोसमावेश करवामां आवेल छे. ५ श्रीअध्यात्ममतपरीक्षा-न्यायाचार्य-श्रीयशो- विजपप्रणीतटीकायुक्त, अन्ते छुटुं मूल पण प्रसिद्ध करवामां आवेट छ. ६ श्रीपोदशकमकरण-श्रीहरिभद्रमूरिकतमूर्छ, अने श्रीमयशोभद्र, तथा श्रीयशोविजयजीकृत बन्ने टी- ग्रन्थाङ्क नामादिक. काओ सहित अने मूलमात्र पछाडीजूदु लेवामां आवेल छे.० ६ ० ७ श्रीकल्पसूत्रवृत्तिः-श्रीविनयविजयोपाध्यायकृत- 'सुबोधिका' टीकासहिता. ० १२० ८ श्रीवन्दारवृत्त्यपरनाम्नी श्राद्धप्रतिक्रमणसूत्र- वृत्तिः-श्रीमद्देवेन्द्रसरियररचिता. ९ श्रीदानकल्पद्रुमः-परमगुरुश्रीसोमसुन्दरशिष्यश्री- जिनकीर्तिसूरिकृतः.. वेचाता मलवान ठेका'- मगनलाल वेलचंद, शेठ देवचन्द लालभाई पुस्तकोद्वार फण्ड ऑफिस. ० शेठ देवचन्द लालभाई धर्मशाला, पटेखा चकलो. सुरतसिटी. ६ . . V ॥२३ ·इति श्रीमद्रनमण्डनकृताश्रीजल्पकल्पलता समाप्ता। इति श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धार-ग्रन्थाङ्कः ११.