·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः।
श्रीमत्स्कन्दपुराणान्तर्गता
सूतसंहिता।
श्रीमन्माधवाचार्यप्रणीततात्पर्यदीपिकाल्यव्याख्यासमेता।
तत्र चतुर्थस्य यज्ञवैभवस्खण्डस्य पूर्वभागरूपो
द्वितीयो विभागः।

·॥श्रीः॥ जय भूतसंहितायाश्चतुर्थ यज्ञवैभवखण्डम् वत्र प्रथमोऽध्यायः। " ऐशमाद्यन्तनिर्मुक्तमतिशोभनमादरात् ॥ नमामि विग्रहं साम्ब संसारविपभेषजम् ॥१॥ पद्यपि गवतण्डे ज्ञानस्प स्वरूपं मुक्तिसाधनता चोक्ता तथाऽपि- " यज्ञशिष्टामृतमुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नापं लोरोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम" इत्यादिभगवद्वचनाद्यज्ञशब्दस्य क्रियाभेदे फेवलपसिद्धिदर्शनातद्विरोधेन 'ज्ञाने माभूदनादर इति ज्ञानस्पयरूपता कर्मयज्ञेभ्यः श्रेयोलताच वचपा। उता च संग्रहेण भगवता- " श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ञानयज्ञः परंतप " इति । साऽपि निरूपपितव्येति यज्ञवैभवस्तण्डं चतुर्थमारभमाणो भगवान्बादरा. यणः प्रथमतः परापरशिवणिधानमुपनिवनाति-ऐशमिति । अत्र मधमार्च नित्पनिरतिशयानन्दरूपत्लेन निष्कलस्प प्रणिधानं द्वितीये च परमपुरुषार्थ- प्रदत्वेन सकलस्य पणिधानं नमामीति त्रिकरणव्यापारस्य तत्र समर्पणं चोप- निवध्यते । पदेशं निष्कलं शरीरं स्वरूपं तदेव लोकानुग्रहाय स्वीकृतलीलाव- तारं सत्साम्वं नमामीति संबन्धः ॥ १॥ सत्रावसाने संनद्वाः सर्ववेदार्थवेदने ॥ सर्वलोकहिते युक्ताः सारासारविवेकिनः ॥२॥ सर्ववेदार्येति । परवेदार्थवदपरवेदार्थस्यापि वेदने सूत मुसादुक्तकमेण परवे- दार्थ ज्ञात्वा कृतकृत्यानामपि मुनीनां पुनरपरवेदार्थमने प्रयोजनं परविधान धिकारिणां कर्मपनद्वारा तदधिकारमसिद्धिपया स्पादिति लोकानुग्रह एव मपोजनमित्पाह-सर्वलोकहित इति । निगदव्यास्पातोऽध्यायशेषः ॥२॥ स्वाध्यायाध्ययने युक्तः स्वस्थचित्ताः सुनिश्चलाः ॥ सर्वोपद्रवनिर्मुक्ताः सर्वशत्रविवर्जिताः ॥३॥ १८.इस्व' । १ घ. 'दिनः । स । ૪૨ ·३३० तात्पर्षदीपिकासमेता [१ यज्ञवैमवखण्डे- अभ्यागतानामार्तानामतिथीनां प्रियंवदाः ॥ मैत्र्या करुणया युक्ताः कुमताक्प्युपेक्षकाः ॥४॥ परपुष्टौ महाप्रीताः प्रज्ञामानविवर्जिताः ॥ गवां शुश्रूपणे युक्ता गुरुशुश्रूपणे रताः ॥५॥ वृद्धसेवामिसंपन्ना वेदवित्पूजने रताः ॥ ऋजवो मृदुवः स्वस्थाः सर्वदंदविवर्जिताः॥६॥ रुद्राक्षमालामरणाः सितमस्मावगुण्ठिताः॥ त्रिपुण्ड्रावलिभिर्दीला जटावल्कलसंयुताः ॥७॥ लिङ्गार्चनपरा नित्यं शिवस्यामिततेजसः॥ शिवाभिमानसंपन्नाः शिवभक्तिपरायणाः॥८॥ शिवशब्दजपध्वस्तपापपञ्जरसुन्दराः॥ संसारविपक्षस्य मूलच्छेदनतत्पराः ॥९॥ श्रौतस्मातसदाचाराः सर्वगोत्रर्पयो वराः ॥ व्यासपसादसंपन्नं विश्वज्ञानमहोदधिम् ॥ १०॥ विश्वात्मवेदिनं साक्षादिध्वस्तभवकाननम् ॥ स्मृत्वा अक्या महात्मानं तुष्टुवुः सूतमुत्तमम् ॥१॥ एतस्मिन्नन्तरे श्रीमान्महाकारुणिकोत्तमः ॥ सर्वज्ञः सर्वभूतानामभीष्टफलदः प्रभुः ॥ १२॥ प्रादुरासीन्महातेजा रात्री सूर्य इव स्वयम् ॥ तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे विस्मिता गद्गदस्वराः ॥ १३ ॥ प्रणम्य दडवढूमौ दत्त्वा तस्याऽऽसनं वरम् ।। पादप्रक्षालनं कृत्वा श्रद्धया परया सह ॥ १४॥ गन्धएप्पादिभिर्दिव्यैः पूज्य पुण्यवतां वरम् समाश्चास्य चिरं कालं प्रसनमुसपङ्कजम् ॥ १५ ॥ ॥ ग ..

·२ मध्यायः] सतसंहिता। पप्रच्छुः सर्ववेदार्थ प्रसन्ना भाग्यगौरवात् ॥ सोऽपि सूतः स्वमाचार्य स्मृत्वा शंभुं जगद्गुरुम् ॥ १६॥ सर्वविद्यामयीमीशां साक्षादिनविनायकम् ॥ पण्मुखं च सदा शुद्ध प्रणम्य भुवि दण्डवत् ॥ १७ ॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा मुनीनालोक्य सुव्रतान् ॥ वक्तुमारभते सूतः सर्ववेदार्थमुत्तमम् ।। १८ ॥ महेश्वरं सर्वजगदिभासक दिवाकरादिप्रथितौजसामपि ॥ अगोचरं भक्तिपुरःसरं सदा नमामि संसारमहाविपौषधम् ॥ १९ ॥ परानुभूति भवपाशनाशनी सदाशिवस्याप्यतिशोभनप्रदाम् ॥ उमाभिधामुत्तमचित्तत्तिा नमामि नानाविधलोकवैभवाम् ॥ २० ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे सर्ववेदार्थप्रश्नो नाम प्रथमोऽध्यायः॥१॥ ॥३॥४॥५॥६॥७॥ ८॥९॥ १०॥ ११ ॥ १२ ॥१३॥ १४॥ ॥ १५ ॥ १६ ॥ १७॥ १८॥ १९ ॥ २० ॥ इति श्रीसूतसंहिताटीकायां तात्पर्पदीपिकाख्यायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे संवैवेदार्थमश्नो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। श्रीसूत उवाच- जथ वक्ष्यामि वेदार्थ शृणुत श्रद्वया विजाः॥ श्रद्धया रहितं सर्व फलाय न कदाचन ॥१॥ मुनिपश्नानन्तर्यमधशब्दार्थः ।। १ ।।

·. वात्पर्यदीपिकासमेता [४ यज्ञवमवखण्डे- अङ्गल्पग्रलघुक्रियामविरलेस्पादीपमाने शनैः कुत्रोडीप गतो ममेस्पनुदिनं निद्राति नान्ताचा' इति । संपदापविदोऽप्पाहुः 'आत्मैवातानहानिवी' इति । सथा 'निवृत्तिरात्मा मोहस्प ज्ञानत्वनोपलक्षितः' इति ॥ ८॥ अधिष्ठानस्य नाशो न सस्यत्वादेव सर्वदा ॥ सर्वाधिष्टानमीशानं पश्यन्नेव विमुच्यते ॥९॥ ईशानविषयं ज्ञानं वेदान्तश्रवणादिना ॥ जायते परहंसस्य यतेर्मुख्याधिकारिणः ॥ १०॥ नाऽऽथमान्तरनिष्ठस्य क्रमात्तस्यापि जायते ॥ ११॥ कल्पितवस्तुनो नाशश्चेदधिष्ठानावशेषा, अधिष्ठानस्य नाशस्तहि किमव- शेषः 1 न हि तस्याधिष्ठानान्तरमस्पनवस्थापानादित्यत आह-अधिष्ठान. स्येति । मातीतिकं हि सत्पत्वं चक्तिरप्यादेः सत्येव ममातरि वाध्यमानस्य । सति प्रमातर्पवाध्यमानस्य घटादेस्तु व्यावहारिक सत्यत्वम् । इहाधिष्ठानत्वे- नाभिमतस्प ब्रह्मणस्तु पारमाधिकं सत्यवमित्यभिप्रेत्य सर्वदेत्युक्तम् । पत ईशान एवैकः स्वेतरसमस्तकल्पितवस्तुजाताविष्ठानम् । अतस्तज्ज्ञानाचद. ज्ञानविलाप्तकल्पितस्प निवृत्तिरिति । पदुक्तम्-'विद्यया तस्प नश्पत्ति' इति तत्फलतीत्पाह-सर्वाधिष्ठानमिति । उक्तस्प परमपुरुषार्थज्ञानस्य करण- मधिकारिणं चाऽऽह-ईशानविषयमिति ॥ ९ ॥ १० ॥ ११ ॥ ब्रह्मलोकमवामोति वनस्थो नैष्ठिकोऽपि च ॥ गृहस्थः पितृलोकं च शिवज्ञानं तु भिक्षुकः ॥ १२॥ क्रमादित्युक्तं क्रममेवाऽऽद-यमलोकामति । क्रमाननुपविष्टस्पापि पितृलो. घरप वनस्थत्वानन्तरभाविगाईस्थ्यफलवानोपन्यासः। शिवक्षानं तु भिक्षुक इति साक्षात्पारंपाम्पाम् ॥ १२ ॥ तत्रापि प्रथमो भिक्षु नेच्छोदयबाधकाव ॥ महापापादयत्नेन मुच्यते मुनिपुङ्गवाः ॥ १३ ॥ चतुर्विया दि भिक्षुराः । युटीचरबदबईसपरमहंसाः । तत्राऽऽचस्प पार पपंपयारमाद-नाम प्रथमो भिक्षुरिति । जिज्ञासापतिवन्धफपापनितिः पुटीवराश्रमधर्मानुष्ठानफलम् ।। १३ ।। ११, मिरप 13.ग.भारत.an४. ने घर।

·२ अध्यायः] सूतसंहिता। द्वितीयः शान्तिदान्यादिज्ञानानेच्छामवाप्नुयात् ॥ तृतीयोऽखिलवेदान्तश्रवणेच्छामवानुयात् ॥ १४ ॥ बहूदकधर्मानुष्ठानफलस्प तु शमदमादिलाभः फलम् । इंसधर्मस्य तु वेदान्त- शुश्रूषा ॥ १४॥ चतुर्थो ज्ञानमामोति वेदान्तश्रवणेन तु ॥ स एव कर्मसंन्यासी परहंससमाश्रयः ॥ अन्ये कास्यपरित्यागाद्भिक्षुकां इति कीर्तिताः॥ १५॥ श्रवणपुरःसरतत्त्वज्ञानावाप्तिश्चतुर्थाश्रमफलमित्यर्थः ॥१५॥ परोक्षं ब्रह्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम् ॥ बुद्धिपूर्वकृतं पापं कृत्स्नं दहति वहिवद ॥ १६ ॥ शाब्दं ब्रह्मात्मविज्ञानमपरोक्षं महत्तरम् ॥ संसारनाशकं प्रोक्तं तमसचण्डभानुवत् ॥ १७ ॥ अतो विज्ञानलाभाय परहंसो भवेद्दिजः॥१८॥ श्रवणस्याप्यधिकारिभेदेन परोक्षापरोक्षज्ञानलक्षणफलविभागमाह-परोक्ष ब्रह्मेति ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ कुटीचकाश्च हंसाश्च तथाऽन्ये च बहूदकाः ॥ ये भविष्यन्ति ते कुर्युः प्राजापत्येष्टिसंज्ञिताम् ॥१९॥ आग्नेयेष्टिं विजाः कुर्युः परहंसामिलापिणः ॥ पश्चात्रैधातवीं कुर्युः सर्वे संयतमानसाः ॥ २० ॥ भाजापत्पेष्टीति । कुटीचकादिसंन्यासत्रपारम्भे प्राजापत्यष्टिः कार्या । स्मर्यते हि- "माजापत्यां निरूप्येष्टिं सैववेदसदक्षिणाम् । आत्मन्पग्नीन्समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात्" ॥ इति । परसस्त्वामेयीम् । केचित्तु सोऽपि प्राजापत्यामेवेत्याहुस्तनिरस्तं जावालोपनिपदि-"तद्वैके प्राजापत्यामेवेष्टिं कुर्वन्ति तर्दु तथा न कुर्मा- दामेपीमेव कुर्यादमिहि प्राणः प्राणमेवैतया करोति" इति । धातवी. १ न. परो हसो । २ ४. सवेदसर्वई' । ३ स. ग. 'रमह'। ४ क. ग. घ. तक। 7. 'दुत्यान कु।

·तात्पर्पदीपिकासमेता- [४ यज्ञवभवखण्डे- मिति । चतुविधैरपि यथोकैप्टयनन्तरं त्रैधाठवीयेष्टिः कायो । तत्स्वरूपमुक्तं तैत्तिरीयफै-"तस्मा एतं त्रिधातुं निर्वपेदिन्द्राय राज्ञे पुरोडार्शमेकादशक- पाल इन्द्रायाधिराजापेन्द्राय स्वराजे" इति । उक्तष्टयनन्तरं त्रैधातवीया जाबालेऽप्युका धातवीयामेव कुर्यादिति । कुर्यादेवेत्यर्थः ॥ १९ ॥ २० ॥ येऽनाहिताग्नयो विप्रास्तेपां नेटिर्विधीयते ॥ स्वस्वमग्नौ तु होमं ते कुर्युः श्रद्वापुरःसरम् ॥ विरजात्यैर्महामन्त्रराज्येन चरुणाऽपि च ॥ २१ ॥ हुतशेष चरुं साज्यं प्राश्याऽऽचम्यैव सर्पिपा ॥ पूर्णाहुतिं पुनः कुर्युः प्रणवेनाग्निजायया ॥२२॥ सहानि पुनराधाय जयं ते योनिविजः ॥ इति मन्त्रेण कुर्युस्ते प्रेपोच्चारणमादराव ॥ २३ ॥ संन्यासाध्वर्युणा दत्तं दण्ड कापायमेव च ॥ २४ ॥ परिगृय गुरोः पादं प्रणम्य अद्वया सह ॥ वेदान्तश्रवणं कुर्युर्ज्ञानार्थ भिक्षुकोत्तमाः ॥ २५॥ अमिजापया स्वाहाकारण ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ काम्यकर्मफले दोपं विदित्वा प्रतिपिद्धवद ॥ काम्यकर्म यजस्तुल्यो भिक्षुणा फलतो भवेद ॥२६॥ काम्पकर्मफले दोपमिति । फलभोगेन हि तजातीपे रागस्तेन तादृशस्प कर्मणः पुनरारम्भस्ततः फलं ततो राग इति संसारादनिक्षलक्षणो दोपः । तत्यागिनस्तु नवनफलानुदयात्पूर्व कृतस्य च भोगेन क्षपानित्पनैमितिक- फरणेन प्रत्पवापानुदयात्तत एव सत्त्वशृद्धया जिज्ञासाश्रवणमननादिज्ञानसा- धनसंपत्या मितुल्यतैपामित्यर्थः ॥ २६ ॥ न सन्ति जप्या मन्त्राथ परहंसस्य सर्वदा ॥ त्रयीसारमिमं मन्त्र जपेनित्यं समाहितः॥ प्रणयादपरं जावा कदा मुत्तो भविष्यति ॥२७॥ ग.कम वरपरः । ३६. ग. प. नि४ि ग.५. अनित्य ।

·२ अध्यायः] सूतसंहिता। ३३७ ओङ्कारः सर्वमन्त्राणामुत्तमः परिकीर्तितः॥ मोडारण प्लवेनैव संसाराब्धि तरिष्यति ॥२८॥ त्रपीसारमिति | " प्रजापतिलौकानभ्पतपत्" इत्पत्र हि लोकत्रयसारा अग्निवाय्वादित्यास्तत्सारा ऋग्यजुःसामवेदास्तत्सारा भूर्भुवः स्वरिति तिस्रो व्याहृतयस्तत्सारा अकारोकारमकारास्ने मिलित्वा प्रणव इत्युक्तम् "अकार उकारो मकार इति तानेकधा समभैरत्तदेतदोमिति" इति ॥ २७ ॥ २८ ॥ उमार्धविग्रहो देवो रुद्रः सत्यादिलक्षणः॥ संसारतारकस्यास्य प्रणवस्यार्थ उच्यते ॥ २९ ॥ उमाधैति । द्विविधं हि शिवस्य स्वरूपं निष्कलं सकलं च । वत्र पनिष्कलं सत्यादिलक्षणं स प्रणवस्य मुख्योऽर्थ इत्यर्थः ।। २९ ।। विष्ण्वादयोऽपि देवाश्च रुद्रस्यास्यान्वयेन तु ॥ कथंचित्प्रणवस्यार्था भविष्यन्ति न मुख्यतः ॥३०॥ यतिभिर्ज्ञानसिद्धयर्थमविमुक्तं महत्तरम् ॥ स्थानं संसेवनीयं स्याचिन्तनीयं तथैव च ॥३१॥ अविमुक्ते महादेवः साक्षाविश्वेश्वरः प्रभुः ॥ उपास्यमानः सुप्रीतो ज्ञानं साक्षात्प्रयच्छति ॥३२॥ अविमुक्त महादेवमनुपास्य विमुक्तये ॥ नरः किंचिदिषं शुक्त्वा क्षुनिटत्तिं करिष्यति ॥३३॥ कथंचित्मणवस्येति । विष्ण्वादिमूर्तयः सकला अपि निष्कलरूपानुगतस्वे- नानुसंधीपमाना निष्कलपरस्य प्रणवस्य लक्षणया भवन्त्यर्थाः ॥ ३०॥३१॥ ॥३२॥ ३३ ॥ तस्मान्मुमुक्षुभिर्भक्त्या ज्ञानार्थमविमुक्तकम् ॥ अधिभूते तथाऽध्यात्मे सेवनीयं तथैव च ॥ ३४ ॥ चिन्तनीयो महादेवस्तत्रोपास्यो न संशयः॥ गृहस्थैश्च वनस्थैश्च तथा वै ब्रह्मचारिभिः॥ ३५॥ १८. मिटिवाः । २८. भवत्त'1३ ग. वरू' । ४ ग. 'स्याप्यन्व। ५२. तपैर में।

·३३८ तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यज्ञवेमवखण्डे- शतरुद्रियसंज्ञस्तु मन्त्रो जप्यो महत्तरः ॥ रुद्रजापी विमुच्येत महापातकपतराव ॥ ३६ ॥ सम्यग्ज्ञानं च लभते तेन मुच्येत बन्धनात् ।। अनेन सदृशं जप्यं नास्ति सत्यं श्रुतौ स्मृतौ॥ ३७॥ एपा पञ्चाक्षरी विद्या शतरुद्रियमध्यगा। पञ्चाक्षरे महादेवः सर्वदा सुप्रतिष्ठितः ॥३८॥ अधिभूते पतिमाघ्राह्मणादौ । अध्यात्मे स्वस्वरूपे च ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ महादेवस्य सांनिध्याद्यष्टिभूताच देवताः ॥ तत्र प्रतिष्ठिता एव वृक्षे शाखा यथा स्थिताः ॥३९॥ व्यष्टिभूता इति । निरस्तसमस्तोपाधिकः परमात्मा सर्वसाधारणपात्समष्टिः । तस्पैवोपाधिपरिकल्पितमागा व्यष्टयः । समष्टिव्यष्टिरूपे निदर्शनमुक्तम् । वृक्ष इति ।। ३९ ॥ वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुप्यन्ति वै यथा ॥४०॥ शिवे रुद्रजपात्पीते प्रीता एवान्यदेवताः ॥ जतो रुद्रजपादेव भुक्तिमुक्ती प्रसिध्यतः ॥ ४ ॥ समष्टिसैवपा पष्टिफललाभ निरर्शनमाह-वृक्षस्य मर्लेति ॥ ४० ॥ ४१ ।। माया माहेश्वरी शक्तिः सत्त्वादिगुणभेदतः ।। जीवमाक्रम्य संसारे नामयत्यनिशं दिजाः॥४२॥ माया माहेश्वरीति । यदन वक्तव्यं तत्पथमसण्ड द्वितीयाध्यापे "मन्मा- याचि मतम्" इत्पत्रोतम् । सत्त्वादिगुणभेदतो गुणवेचिपेण रजस्तमो. मग्निमत्वाधान्पनेत्पर्यः। आक्रम्येति । मायामान्ती हि जीप इत्युक्तम् ॥४२॥ सत्त्वात्सुखं च ज्ञानं च वैराग्यं शौक्ल्यमेव च ॥४३॥ दुःखमत्तिः कामश्च लाहित्यं रजसो भवेत् ॥ माहो धान्तिस्तथाऽऽलस्य कार्य च तमसो भवेत् ॥४४॥ 17.5mm 12. FIRT ·२ अध्यायः] सूतसंहिता। ३३२ एवमुत्तमरूपाश्च पदार्थाः सत्त्वसंभवाः ॥ तथा मध्यमरूपाश्च पदार्था राजसाः स्मृताः॥ विहीनास्तामसा एव पदार्थाः संग्रहेण तु ॥४५॥ सत्त्वादिगुणत्रयं कार्यद्वारा व्यवच्छिनत्ति-सत्त्वात्सुखं चेति ।। ४३ ॥ ॥४४॥४५॥ अतो मायामयः साक्षात्संसारः सर्वदेहिनाम् ॥ स शिवज्ञानमात्रेण सद्य एव निवर्तते ॥ ४६॥ अतो मायामप इति । यतो मायागुणैः सत्त्वरजस्तमोभिरनुगतोऽत इत्पर्थः ॥४६॥ ज्ञानयज्ञेन विप्राणामास्तिकानाममानिनाम् ॥ जायते परमं ज्ञानं नान्यथा मुनिपुङ्गवाः ॥४७॥ ज्ञानयज्ञेनेति । ज्ञानयज्ञेन परं ब्रह्म साक्षाज्जायते । अन्यथा तु शब्दत एव बुध्यत इत्यर्थः ॥४७॥ यज्ञश्च विविधः प्रोक्तः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः ।। कर्मयज्ञः समाख्यातः स्थूलः सर्वार्थवित्तमैः॥ ज्ञानयज्ञो भवेत्सूक्ष्मः साक्षात्संसारबाधकः ॥४८॥ कर्मयज्ञाभिधः स्थूलस्त्रिप्रकारो व्यवस्थितः ॥ कायिको वाचिकश्चैव मानसश्चेति सुव्रताः॥४९॥ नित्यनैमित्तिकावस्तु कायिकः परिकीर्तितः ।। मन्त्राणां जपरूपस्तु वाचिको वेदवित्तमाः॥५०॥ देवताध्यानरूपस्तु मानसः परिकीर्तितः॥ कायिकादधिकः प्रोक्तो वाचिको मतिमत्तमैः ॥५१॥ मानसो वाचिकाच्छ्रेष्ठो मानसो बहुधा स्मृतः ॥ ध्येयभेदेन सोऽप्येवमुत्तमाधमभेदतः ॥ ५२ ॥ विविधस्तत्र देवस्य शिवस्य ध्यानमुत्तमम् ॥ विष्ण्वादीनां तु देवानां ध्यानं चाधममिप्यते ॥५३॥ १.ग. घ. 'गतमत । २. 'झज्ञान सा1३ स्व. मप्रमेय

·३४०
तात्पर्पदीपिकासमेता-
[४ यज्ञवैमवखण्डे-
अतो मोक्षार्थिभिः प्राज्ञैः शिव एकः शिवंकरः।।
ध्येयः सर्व परित्यज्य शिवादन्यं तु दैवतम् ॥ ५४॥
परमवेदार्थप्रसङ्गेन कथितस्य ज्ञानपजस्योत्कर्पसूचनाय यज्ञान्तराणि विभा-
गेनानुक्रामति-पज्ञश्च द्विविध इति । स्थूलफलत्वेन कर्मयजस्य स्थौल्पम् ।
सूक्ष्मविपयत्वेन ज्ञानयज्ञस्प सौम्यम् ॥ ४८ ।। ४९ ॥ ५० ॥ ५१ ॥ १२ ॥
अस्मिन्नर्थे श्रुतिः साध्वी समाप्ता वेदवित्तमाः ॥५५॥
अपक्वचित्तैर्मोक्षार्थ देवा विष्ण्वादयोऽपि च ॥
ध्येयाः पक्केः शिवो ध्येयः साक्षात्संसारमोचकः ॥५६॥
अस्मिन्नर्थे श्रुतिरिति । समाप्ता पर्यवसिता
"यदा चमेवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः ।
तदा शिवमविज्ञाप दुःखस्यान्तो भविष्यति"
इति श्रुतिः शिवज्ञानमेव वदन्ती ध्यानमन्तरेण ज्ञानासंभवान, ज्ञानस्प
ध्यानद्वारस्प मुक्तिसाधनवे पर्यवसितेत्यर्थः ॥ ५५॥५६॥
रुद्रं विश्वाधिकं विष्णुं ब्रह्माणं चान्यमेव वा ॥
समं संचिन्तयन्साक्षात्संसारे परिवर्तते ॥ ५७ ॥
महापापवतां पुंसां पूर्वजन्मसु सुव्रताः ॥
विष्णुः सर्वाधिको भाति न साक्षात्परमेश्वरः ॥५८।।
विष्णुः सर्वाधिको भाति नारकी स न संशयः ॥
विष्णुः सर्वाधिको नान्य इति चिन्तयतां नृणाम्॥५९॥
नास्ति संसारविच्छित्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥
तेपां नेव च मोक्षाशा कल्पकोटिशतेराप ।।६०॥
ब्रह्मादिदेवतानां च विश्वाधिक्यं वदन्ति ये॥
मधोमुसोर्ध्वपादास्ते यास्यन्ति नरकार्णवम् ॥६॥
विष्णोर्वा ब्रह्मणो वाऽपि तथैवान्यस्य कस्यचित् ॥
साम्यं वदन्ति ये नेपांन संसारादिमोक्षणम् ॥१२॥
1.म.nire'! 2.मगनम् ॥ २॥

·२ अध्यायः] सूतसंहिता। ३४१ रुद्रमिति | "विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः" इति श्रुतिः । अनया श्रुत्या रुद्रस्प सर्वेभ्योऽप्याधिक्यस्योद्घोष्यमाणस्यापि कैश्चिदझाने कारणमाह- महापापेति । सर्वाधिको न भातीत्यन्वयः ॥५७ ॥ ५८ ॥ ५९ ॥ ६०॥ ॥६१॥६२॥ विष्णुप्रजापतीन्द्रादिदेवतासु मुनीश्वराः ॥ विहीनासु शिवं पश्यन्मुच्यते भवबन्धनाद ॥६३ ॥ शिवरुद्रमहादेवब्रह्मेशानादिनामतः॥ विष्ण्वादिदेवताः पश्यन्क्रमान्मुच्येत बन्धनात् ॥६४॥ शिवं सर्वोत्तमं विप्रा हरिविष्ण्वादिनामतः ।। चिन्तयन्घोरसंसारे पतस्येव न संशयः ॥६५॥ यथाऽमात्यादिबुद्धिस्तु राज्ञि बाधाय देहिनाम् ॥ तथा विष्ण्वादिबुद्धिस्तु शिवे बाधाय देहिनाम्॥६६॥ अतः शिवः सदा ध्येयः प्राधान्येन मनीषिभिः॥ ज्ञानयज्ञात्परो यज्ञो नास्ति नास्ति श्रुतौ स्मृतौ॥६॥ ज्ञानय कनिष्ठस्य न किंचिदपि दुर्लभम् ।। महापापवतां नृणां ज्ञानयज्ञो न रोचते ॥ ६८॥ प्रत्युत ज्ञानयज्ञस्तु प्रदृष्यो भासते खतः॥ विशुद्ध ज्ञानमुत्पनं यस्य तस्य महात्मनः ॥ ६९ ।। शिवरुद्रमहादेवब्रह्मेशानादिनामसु । रुद्रमूर्तिषु सर्वासु शान्तिदान्यादिसाधने ॥ ७० ॥ तिर्यत्रिपुण्ड्रे रुद्राक्षे तथा भस्मावगुण्ठने । शिवलिङ्गस्य पूजायां शिवस्थानेषु सुव्रताः ॥७१॥ प्रियबुद्धिः प्रजायेत स्वभावादेव सर्वदा ॥ यस्य विज्ञानिनस्तेषु प्रदेपो वाऽपि जायते ॥ उपेक्षा वा न स ज्ञानी पशुर्विज्ञानवञ्चकः ।। ७२ ॥ क. प. प. निहीतामु । २ घ. पन. ॥७०॥ ३ क. स. ग. घ. वस्य लिए। ४ इ. प्रदेषधारित .

·३४२ तात्पर्यदीपिकासमेता [४ यज्ञवमवखण्डे- उत्कृष्टेऽपकृष्टबुद्धिरनाय । अपकृष्टे पुनरुत्कर्षवुद्धिः श्रेयसे च ब्रह्मदृष्टि- रुत्कांदित्यतो विष्पवादिषु शिवबुद्धिर्युक्तत्पाह-विष्णुपजापतीति ॥ ६ ॥ ॥ ६४॥ ६५ ।। ६६ ।। ६७ ॥ ६८॥ ६९ ॥ ७० ॥ ७१ ॥७२॥ सर्वत्र नास्ति विहेपः साध्यसाधनपूर्वके । साक्षादिज्ञानिनो विना उपेक्षाबुद्धिरेव हि ॥ ७३ ।। लौकिककिपाकलापवत्पूजामपञ्चोऽपि चित्तैकापविरोधेन ज्ञानमतिवन्धक इति तस्मद्वेषिणः कथं विज्ञानवञ्चकतेत्यत आह-सर्वत्र नास्तीति । लौकि- केऽपि हि क्रियाकलापे, उपपोगमपश्यतो ज्ञानिन उपेक्षेव न त्वभियोगेनानु- धानमित्येतावन तु प्रद्वेपः । न हि शिवः सर्व जगदिति पश्यन्क्वचिदपि कथं प्रद्विष्यात् । अतो द्विपाणो विज्ञानवञ्चक एवेत्यर्थः ।। ७३ ।। तथाऽप्युक्तेषु सर्वेषु शैवेपु द्विजपुङ्गवाः॥ प्रियबुद्धिः स्वतो भाति बाधिताकाररूपतः ।। ७४ ॥ तरिक शिवपूजास्तुत्पादावपि विदुप उपेलेव । नापेक्षेत्याह-तथाऽपीति । उक्तेषु भस्मावगुण्ठनरुद्राक्षधारणशिवपूजातन्मन्ब्रजपादिपु तत्मसादवलादेव लव्धविज्ञानस्पाकृतमस्य तत्र कथं पियदिन जापत इत्यर्थः । न दि शिवाद्वैत विज्ञानाविरोधः स्पातस्फुरणादिति चेत्तत्राद-बाधिताका- रेवि । रज्जुरियं नायं सर्प इति रजुतत्वं साक्षात्कुर्वन्तं सर्पभ्रनिवृत्ता- वपि संस्कारवलाग्यपटन्यायेन वाषितसपविभानानुवृत्तिर्यधा तत्त्वावबोधं न प्रतिवभाति, एवं पाक्तनसंस्कारवलादनुवर्तमानस्पापि शिवपूजादेः शिवसा- सात्कार प्रति न प्रतिकूलतेत्यर्थः ।। ७४ ।। वाधिताकारतो वाऽपि यस्य बुद्धिः स्वतो न हि॥ एप्वसौं नैव विज्ञानी भ्रान्त एव न संशयः ॥ ७५॥ शिवपूजादौ यस्य यायिताकारानुत्तिस्तस्प विद्या प्रति न केवलं न प्राति- पूष्पं प्रत्पुवाऽऽनुरल्यमित्पाद-यापिताकारतो वाऽपीति । एषु शिवपूजा- लिपु७५॥ कर्मावलम्बनेनेव केचिजीवन्ति मानवाः ।। ज्ञानावलम्ब नव जीवन्त्यन्ये विगोहिताः ॥ ७६ ॥ १.gi...गद। - ·२ अध्यायः] सूतसंहिता। ३४३ अनेककोटिभिः कल्पैर्ज्ञानयज्ञस्य वैभवम् ॥ मया मद्गुरुणाऽन्यैर्वा न शक्यं परिभापितुम् ॥७७॥ तथाऽपि मुनयः श्रद्धामात्रमासाद्य केवलम् ॥ प्रशंसन्ति महाभाग्याज्ज्ञानयज्ञस्य वैभवम् ॥७८॥ अशक्ता अपि विज्ञातुं ज्ञानयज्ञस्य वैभवम् ॥ श्रद्धया स्वाधिकारेण वदन्ति ज्ञानवैभवम् ॥ ७९ ॥ फेचिदिति । अविदितज्ञानमार्गा जीवन्ति जन्मपरंपरामु न तु कदाचिन्मु- च्यन्ते । श्रूयते हि- "अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागाचेनाऽऽतुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते" इति । ज्ञानावलम्बनेनेति । ज्ञानपरिपाकात्मागपरिपक्वमपि ज्ञानमेव पर्याप्तमिति मोहेन कर्म त्यक्तवन्त इत्यर्थः । श्रूयते हि-"ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यापारताः" इति । तेषां हि काम्पकर्मत्यागान स्वर्गादिभोगः । नित्या- धकरणनिमित्तात्पवायपतिबन्धाद्विद्यापरिपाकानुदपागोगमोक्षमार्गद्वयभ्रष्टास्ते भवन्तीत्यर्थः ॥ ७६ ॥ ७७ ॥ ७० ॥ ७९ ॥ पुनः कणादकपिलप्रभृतीनामपि स्वतः ॥ दापो न विद्यते ज्ञाने विरोधेऽपि परस्परम् ॥ ८॥ अशक्तानपि श्रद्धया स्वाधिकारेणं ज्ञानवैभवं वदतः पुरुषानुदाहरति- पुनः कणादेति । वस्तुनि विकल्पानुपपत्त्या परस्परविरोधिनोरुभयोः प्रामा. ण्यासंभवादन्यथाप्रमाऽवश्यंभाविन्यपि तद्वादिनां श्रद्धापूर्वमभिधानादेव न दोष इत्यर्थः ॥ ८॥ तैस्तैर्निरूपितं ज्ञानं वस्तुतो नैव दर्शनम् ॥ उपचारेण विज्ञानं श्रद्धापूततया दिजाः ॥८१ ॥ ताई किं तदपि तत्त्वदर्शनं नेत्याह-तैस्तैरिति । विज्ञानमात्रं तु भवति न पुनरपवर्गोपयोगि ज्ञानमित्पर्यः । “मोक्षे धीर्जानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशा- त्रयोः" इत्पमरः ॥ ८॥ क. स. प. प.

·३४४ तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यज्ञवभवरखण्डे- व्यासः साक्षाच्छिवज्ञानी शिवस्यैव प्रसादतः ॥८२॥ तत्प्रसादादहं साक्षाच्छिवज्ञानी न संशयः ॥ मया तत्संग्रहेणैव मोक्तं युप्माकमादराव ॥ ८३॥ मानसादेन विज्ञानयज्ञवैभवमास्तिकाः ॥ ज्ञातवन्तः कृतार्थाश्च यूयं सत्यमिदं वचः॥ ८४॥ इतः पूर्व मयाऽन्येषां नायमर्थोऽभिभापितः ॥ व्यासो मम गुरुः पूर्व रहस्यं मेऽभ्यभापत ॥ ८५ ॥ कस्तहि ज्ञानवान्कथं वा तदीयज्ञानस्प कणादादिवन विज्ञानमात्रता दाह-व्यास इति ।। ८२॥ ८३॥ ८४॥८६॥ सारासारतरः साक्षादयमर्थः प्रभापितः॥ गोपनीयस्त्वयं नित्यं भवद्भिः परमास्तिकैः ॥८६॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे मुतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभव- खण्डे परापरवेदार्थविभागो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ अतत्त्वमूतः श्रद्वामात्रेणोतोऽपि न सारः । अयं तु तच्चभूतोऽपि सार इस्पर्धः ॥ ८६ ॥ इति श्रीसूतसंहिताटीकापां पनवैभवस्खण्डे परापरवेदार्थविभागो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ अप तृतीयोऽध्यापः। सूत उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि कर्मयज्ञस्य वैभवम् ॥ कर्मयज्ञविधा प्रोको मुनिभिः सूक्ष्मदर्शिभिः ॥१॥ उरेशानन्तरं तत्कमेण पतः कर्मपझो जिज्ञासितः, अतस्तद्वेमवं वक्तं पति- सानीते -अपात इति ॥ १॥ ११. पारन ·अध्यायः] सूतसंहिता। एकः काम्योऽपरो नित्यस्तथा नैमित्तिकोऽपरः ॥ प्राधान्येन फलं शुद्विरार्थिकी काम्यकर्मणः॥२॥ प्राधान्येन फलं शुद्धिर्नित्यस्य फलमार्थिकम् ॥ केवलं प्रत्यवायस्य निवृत्तिरितरस्य तु ॥३॥ काम्यकर्मनिमित्तफलमाप्तिः प्रधानम्।अर्थाचित्तशुद्धिरपि भवति । यदाहु:- विहराहादिदेहेषु न छैन्द्रं भुज्यते पदम् " इति । नित्पस्य तु सत्त्वश्चदि. रेव प्राधान्पेन फलम् । नैमित्तिकस्य प्रायश्चित्तादेरुपाचदुरितक्षयः फलमि- त्पर्थः ।। २ ॥ ३ ॥ काम्यरूपेषु यज्ञेषु यतन्ते श्रहया सह ॥ मन्दभाग्या नरा विप्रा नित्यनैमित्तिकात्मके ॥ महाभाग्याः प्रवर्तन्ते तेपां मुक्तिरयत्नतः॥४॥ परंपरपाऽप्यपवर्गानुपयोगिपु प्रत्युत तत्मतिबन्धकेपु काम्पयज्ञेषु ये म. चास्ते मन्दभाग्या इत्याह-काम्यरूपेष्विति । ये तु नित्यनैमित्तिकेपु परं- परयाऽपवर्गयोगित्वमभिसंधाय प्रवर्तन्ते ते क्रमेण मुच्यन्त इत्याह-नित्पने- मिचिक इति ॥४॥ विध्युक्तमिति बुद्धया ये वर्तन्ते श्रद्धया सह ॥ एषु यज्ञेषु सर्वेषु तेषां मन्दफलं भवेत् ॥५॥ ये तु तेष्वेवाभिसंधिमात्ररहिता विध्युक्तमित्येव प्रवर्तन्ते ते मन्दफलभा. गिन इत्याह-विध्युक्तमिति ॥५॥ शिवाराधनबुद्धया ये यतन्ते श्रद्धया सह ॥ एषु यज्ञेषु ते शीघ्रं विमुक्तिफलमाप्नुयुः ॥६॥ ये तु तान्पे(न)वेश्वराराधनबुद्धया कुर्वन्ति तेऽत्यन्तनिष्कामतया बुद्धिशु. दयतिशयवन्तस्त्वरया मुच्यन्त इत्पाह-शिवाराधनेति ॥ ६ ॥ अकर्ताऽहमभोक्ताऽहमसङ्गोऽहमहं शिवः ॥ इति विज्ञाय मानेन स्वात्मानं तर्कतोऽपि चे ॥७॥ १७. 'म्याममः फ' । ग. 'म्पर्मणो निमित्तफा घ. यामनि फ। २६. 'मः। में। ३ . स. ह. ये । ४ क. स. ह. ये 1५च या । ४४ ·[४ यशवभवखण्डे- ३४६ तात्पर्षदीपिकासमेता- कर्मयज्ञेषु ये नित्यं यतन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ॥ ते महादेवविज्ञानमपरोक्षमवाप्नुयुः ॥ ८॥ यज्ञरूपं महाविष्णुं यज्ञे पश्यन्ति ये विजाः ।। ते तु विज्ञानमासाद्य कैवल्यं ज्ञानमाप्नुयुः ॥९॥ प्राधान्येन महादेवो यज्ञैरिज्यो न चापरः ॥ इति ज्ञात्वा यजन्ते ये तेऽपि विज्ञानमाप्नुयुः ॥१०॥ अकादिरूपमापनिपदमात्मतत्त्वं मानेन तदनुग्राहकतर्केण च विज्ञाप कर्मयनं कुर्वतः शिवसाक्षात्कारः फलमित्पाह-अकर्ताऽहमिति ॥ ७॥८॥ ॥९॥१०॥ विष्णुं ब्रह्माणमिन्द्रं वा देवतान्तरमेव वा ॥११॥ प्रधानबुद्धया ये यज्ञैर्यजन्ते मोहतोऽपि वा ।। ते यान्ति नरकं घोरं यावदाभूतसंप्लवम् ॥ १२॥ अथवा पज्ञात्मको विष्णुरित्पभिसंधाने विज्ञानं भवति । प्राधान्पेन शिव एव पष्टप्पस्तदावेन ब्रह्मविष्पवादपः । शिवादन्यस्प तु पाधान्येन पटव्य- स्वाभिसंधाने नरक एवेत्याह-विष्णुमित्यादि । मोहतोऽपि वेति । मोहतः प्रमादादिना । प्रमादात्तुच्छ कृत्वा झटिति तत्त्यागे न दौप इस्पर्थः ॥ ११ ॥ ॥ १२॥ नामतश्चार्थतो यस्तु महादेवो महेश्वरः ।। स एव साम्बः सर्वज्ञ इज्यः सर्वमहामखैः ॥ १३ ॥ इत्यंभावे कारणमाह-नामत्त इति ॥ १३ ॥ यानि लोकेऽनिषिद्धानि कर्मीण्यविहितानि च ॥ तानि शंभोमहापूजेत्येतज्ज्ञानं महामखः ॥ १४॥ पानि लोकेऽनिपिद्धानीति ! अनिपिद्धान्यविहितानि च निमेषकण्डूपना- दीपपि शिवाराधनबुद्धया कृतानि फलन्तीत्यर्थः ॥ १४ ॥ यानि कर्माणि सर्वाणि निपिद्धानि श्रुतौ स्मृतौ ।। तानि चाऽऽराधनं शंभोरिति ज्ञानं महामखः ॥१५॥ ३.स. ग... च. 'तु १२ के. ग. शहिति । ३ स. 'मागिदि। ४ च. "नि नि'।

·३ अध्यायः] सूतसंहिता। किंच निपिद्धान्यप्येवमाह-पानि कर्माणीति ॥ १५ ॥ ईश्वरार्थधिया पापान्यपि कर्माणि सुव्रताः ॥ भवन्ति पूतान्यत्यन्तं सत्यमेव न संशयः॥ १६ ॥ तत्र कारणमाह-ईश्वरीयेति ॥ १६ ॥ आर्द्रकाष्ठं महाननिः शुष्कं कृत्वा दहेद्यथा ॥ तथेश्वरधिया पापं शुद्धविज्ञानदं भवेत् ॥ १७ ॥ तत्रोदाहरणमाइ-आर्द्रकाष्ठमिति ॥ १७ ॥ विध्युक्तकर्मनिष्ठानामिष्टस्य करणं तु यत् ॥ सोऽपि साक्षान्महायज्ञःसम्यग्ज्ञानस्य कारणम् ॥१८॥ विध्युक्तकर्मनिष्ठानामनिष्टकरणं तु यत् ॥ तन्महापातकं प्रोक्तं संसारस्य प्रवर्तकम् ॥ १९ ॥ यत्पुनवैधं कर्म तत्र किमु वक्तव्यमित्याह-विघ्युक्तेति । विध्युक्तकर्मनि- छानां पदनिष्टं तत्करणकर्तृणां संसारापादनमित्यर्थः ॥ १८ ॥ १९ ॥ दुराचारिषु सर्वेषु विना दोषस्य दर्शनम् ॥ ') उपेक्षावृद्विरुत्पन्नों सो तस्यायं महामखः ॥२०॥ दुराचारिष्वपि दोषदर्शनमकृत्वोपेक्षव कार्या । उक्तं हि पतनलिना " मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां मुखदुःखपुण्पापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तमसा- दनम् " इति । वदाह-दुराचारिष्विति । यस्य पादृश्युपेक्षाबुद्धिः सा तस्य महामख इत्पर्थः ॥ २०॥ बुद्धार्हतादिमार्गस्थे देवताप्रतिमासु च ।। देवताबुद्धिमात्रं यत्सोऽपि यज्ञः प्रकीर्तितः॥२१॥ बुद्धाहतादिमार्गस्थे पुरुषे तदीयदेवतामतिमास्वप्पादरमकृत्वा देवताद्धि- मानं समबुद्धित्वादविरुद्धं " श्रुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः" इति न्यायेनेत्याद-बुद्धेति ॥ २१ ॥ वैदिकं तान्त्रिकं हित्वा मार्ग स्वप्रज्ञया दिजाः॥ यत्र यो देवतावृद्धि करोति श्रद्धया सह ॥२२॥ १ च 'राध धि। २ ४. 'रामिति । ३ ज. कर्मानुष्टा । ४ क. ग. ४. 'श्रा या यस्या। ५२. सा यस्या । ६ प.प.सई'। .

·३४८ तात्पर्यदीपिकासयेता- [४ यज्ञयमवखण्डे- सोऽपि यज्ञ इति प्रोक्तो मया वेदार्थवित्तमाः ॥ श्रद्धया सहितं सर्व श्रेयसे भूयसे भवेत् ॥ २३ ।। वैदेवागमेयु वाऽनुक्तमपि यत्किंचिदाराधनं यज्ञः किमुत तत्रोक्तमित्याह- वैदिकं तात्रिकमिति ॥ २२ ॥ २३ ॥ स्वबुद्ध्या वेदशास्त्रोक्ते तन्त्रोक्तेऽपि दिजोत्तमाः॥ आस्तिक्यं देवताबुदिरपि लाभाय देहिनाम् ॥२४॥ स्वबुद्धयधीने प्रतिमादौ शास्त्रोक्ते च श्रद्धया विहिते श्रेयसे भवति ॥ २४ ।। फलेषु तारतम्यं तु विद्यते सूक्ष्मदर्शने ॥२५॥ कायिकः कर्मयज्ञस्तु कथितः संग्रहेण तु ॥ भवन्तोऽपि महायज्ञ कायिक कुरुत हिजाः ॥ २६ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे कर्मयज्ञवैभवनिरूपणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ वावन्मानमपि पर्याप्तं चेकिमिति मागुतनियमविशेषादेरित्यत आइ-फले, विति ॥ २५॥ २६॥ इति श्रीसूतसंहिताटीकाया तात्पर्षदीपिकाख्यापां चतुर्थे यज्ञभवखण्डे फर्मपजवैभवनिरूपणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः। श्रीसूत उवाच- अथाहं वाचिकं यज्ञं वक्ष्यामि श्रद्वया सह ।। परात्परत्तरात्तस्माच्छियाचैतन्यलक्षणार ॥ १॥ स्वशक्तिसहितादेव दिजा ज्योतिर्मयः परः ॥ शब्दः सूक्ष्मः स्वभावेन प्रादुरासीदखण्डितः ॥२॥ उद्देशकमानुसारेण कापिफपज्ञानन्तरं वाचिकपनं चहुं प्रतिज़ानीते- अपामिति । तत्र प्रथमतो वागुत्पत्तिमाह-परात्परेदि । पदस्मिन्नध्याये ११. ग. १. प. 'वानम। ग. 'त मत्रों'। ३ग. तत्र ताब! ४ घ. हितो है। ९ प, तिमहे 'वर -- ·. ४ अध्याया] सूतसंहिता। वक्तव्यं वत्सर्व प्रथमस्य शिवमाहात्म्पखण्डस्य पञ्चमे शक्तिपूजाध्याये *"मातृका च त्रिधा मोक्ता" इत्पस्य श्लोकस्प व्याख्याने मपश्चितं तदेवेह तत्र तत्र प्रत्पभिज्ञाप्यते । अधिकश्वांशो विवरिष्यते । विमर्शरूपतमौविषय- भावनिरन्तरश्चिदंशः परो विन्दुः स एवेश्वरः । तस्मात्परतरो मायातीतो निष्कलस्तस्मानिष्कलात्परतराद्यथोदीरितरूपः स्वमायाशक्तिविशिष्टचैतन्ध- ज्योतीरूपो बिन्दुपदाभिधेपः पर ईश्वरो जात इत्पर्यः । तदुक्तमागमे- "अधोत्पत्ति प्रवक्ष्यामि नातायां सर्वसंहतो । एक एव शिवस्वास्ते परमानन्दलक्षणः ॥ जगदुत्पचिहत्त्वयं निष्कलात्परमाच्छिवात् । समुदतः पास्तस्मात्" इति । तस्मात्परविन्दुशब्दाभिधेयाचिदेशो बीजं चिदचिन्मिश्रांशो नादश्चिद- शोऽपरो विन्दुरिति विधा विभागसमये सूक्ष्मः शब्दो जात इत्पाह- शब्दः सूक्ष्म इति । अखण्डित इति मूलकारणस्प विभज्यमानस्य बिन्दोः सर्वगत- स्वात्तदात्मकतया सर्वनानुस्यूत इत्पर्थः । तथा सर्वगतस्यापि वैखरीरूपशब्द- वाक्ये श्रोत्रानाशत्वमेव सूक्ष्मत्वम् । इन्द्रियागोचरत्वे फथं तदवभास इत्पत आह-स्वभावेन मादुरासीदिति । स्वप्रकाशविन्दुकार्यतपा तदात्मकत्वेन स्वपमपि स्वप्रकाशत्वस्वभावन मादुर्भावः । एष एव शब्दः स्वप्रकाशत्वात्सर्व- गतत्त्वाजगत्कारणतादात्म्पाच शब्दब्रह्मेत्युच्यते ॥ १ ॥२॥ स शब्दः पुनराधारे प्राणिनामास्तिकोत्तमाः ॥ पिण्डीभूततयाऽऽभाति तप्तजाम्बूनदप्रभः ॥३॥ तस्यैव शब्दब्रह्मणः परावायूपलक्षर्गदशाविशेषमाइ- इस शब्द इति। तस्प सर्वगत स्पापि माणिनामर्थ विवक्षादेतुकमयत्नजनितपवनसंवन्धनि- वन्धना मूलाधारलक्षणपदेशविशेपे पाऽभिव्यक्तिः सा पिण्डीभावस्तये वामिपतस्वप्रकाशस्पापि तस्यै पो वैशवातिशंपोऽस्वप्रकाशरूपतासा- म्पाजदप्रकाशेन प्रसिद्रेन ततजाम्यूनदरूपेणोपमीयते तप्तेति । तत्र पिपडी- ... "पुस्तके माधिविधा मोक्ता इति पिरत । सिमादाम्पसदस्य परमायेतिर मेरे यार छे " माशाप निभा एटा सपना सामवराति" इति पर्वते । अतोड नतिरो. पपिए। ११.प.ग.प. ग. 'ग्वौतिस्पो । २.स.iva. कस।क.ग. प... प. Pa | दीमतती ।।... Tier. ग... ग. य... य. '१1१... ग... दिनमा .

·तात्पर्पदीपिकासमेता- [४ यविभवखण्डे- भावदशोपहितो मूलाधारस्थस्वप्रकाशो निस्पन्दः शब्दः परा वागित्युच्यते । स एव मूलाधारादानाभि विमर्शरूपेण मनसाऽभिव्यको वैशयातिशयदशापनसा- मान्यस्पन्दनरूपः पश्यन्ती वागित्युच्यते । एते परापश्यन्पो स्वमकाशत्वम• नौविषयत्वाभ्यां निस्पन्दत्वसामान्यस्पन्दत्वाम्यां वा पृथक्त्वेन कविनिर्दि- श्पे । इइ तु विशेषस्पन्दविरहसाम्पेनकीकृत्य पिण्डीमावजाम्बूनदप्रभामा- वाम्यां विशिष्टेकस्वरूपतपा निर्देश्पते इति मन्तव्यम् । अनेनैवाभिप्रायेण मातृका च त्रिधा स्थूलत्यत्र परापश्यन्त्पी सूक्ष्मंतररूपस्वैनकीकृत्य त्रैविध्वं वर्णितमिति ॥ ३ ॥ स पुनर्ब्रह्मनाख्या तु प्रविश्य हृदयाम्बुजम् ॥ विभक्तः सूक्ष्मरूपेण भाति वह्निर्मभः स्वतः॥४॥ तस्पैवेदानी नाभेदृदयं प्राप्तस्प निश्चयात्मिकपा बुद्ध्या विपपीकृतस्य विशेपस्सन्दरूपस्प मध्यमावायूपतामाह -स पुनर्बह्मेति । ब्रह्मनाड्या सुपु. नया विभक्त इति तत्तदर्थविशेषविषपशब्दरूपविशेषोल्लेखिन्या बुद्धया निश्चित्य विकल्पिते विशेपस्पन्दरूप इत्यर्थः । अनेन मध्यमापांः परापश्य- न्तीम्पा विशेषो वर्णितः । वैखरीतो विशेपमाह--सूक्ष्मरूपेणैति । परश्रोत्रग्र- हणायोग्पत्वं सूक्ष्मत्वम् । स्वत इति स्वगोचरया निश्चयात्मिकया बुद्धये- त्यर्थः । आत्मीयवाचकात्स्वशब्दाबावन्तानृतीयार्थे सार्वविभक्तिकस्तसिः । " तसिलादिष्वाकृत्वमुचः" इति पुंबद्धावः । वह्निमम इति पश्यन्तीवायूपादपि वैशद्यातिशयो मध्यमाया वाच उच्यते । वह्निममा हि वाहतमोपहरणसमर्था । वसमर्थं जाम्बूनदप्रभत्वमिति विशेषः ॥ ४ ॥ ब्रह्मरन्ध्र पुनः साक्षाच्छिवस्य स्थानमुत्तमम् ॥ पिण्डीभूततया प्राप्य प्रकाशानन्दलक्षणे ॥५॥ तत्र संनिहिते शंभी विश्रान्ति लभते स्वतः ॥ आधार परशक्तेस्तु स्थाने शब्दः प्रकाशितः ॥६॥ परमेकाक्षरं साक्षागवत्यत्यन्तशोभनम् ॥ आज्ञासंज्ञान्महास्थानादूर्घ यरस्थानमुत्तमम् ॥ ७ ॥ वैखरी वकुमारमते-ब्रह्मरन्धमिति । प्रविश्येत्यनुपङ्गः । पुनरिति तु- घ. वाशी । १ घ. 'एयत्री च. 'रस्तु न। ३५, 'सर दर्शान्सामा ४ घ. 'भावा' ५०. मामा ६ ग.च. 'प्रभाः । ७ स. 'नि ।८ इ. स्थान।।

·४ अध्यायः] सूतसंहिता। शब्दार्थे । मध्यमात्स्थानादृदयाद्वैखरीस्थानस्य ब्रह्मरन्धस्प मैदमाह-शिव- स्पेति । शिवस्प साक्षात्स्थानमापरोक्ष्यस्थानम् । शिवो हि परमानन्दरूपे- जगदुपादानतया सर्वगतोऽपि ब्रह्मरन्ध्र उपास्यमानोऽचिरादपरोक्षो भवति । हृदयभूमध्यादिषूपासनास्थानान्तरेषु संभवत्स्वपि ब्रह्मरन्धेऽचिरादानन्दाभिव्या त्यतिशपादुत्तममित्युक्तम् । तथात्वे चाभ्यासक्तामनुभवः श्रुतिस्मृती च प्रमाणम् । श्रूयते हि-"सपा वित्तिर्नाम द्वास्तदेतन्नान्दनम्" इति । स्मयते- "मूाधापाऽऽत्मनः माणमास्थितो पोगधारणाम् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।। यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः" इति ॥५॥६॥७॥ तत्रस्थोऽयं दिजाः शब्दः सूक्ष्मैकाक्षरतामियाद ॥ तृतीये परमाधारे पूरके पुण्यभाजने ॥ एकाकारत्वमानोति स्वभावेनाक्षरद्वयम् ॥ ८॥ प्रविष्टस्य कृत्यमाह-तत्रस्थ इति । द्विविधं यक्षराणां स्वरूपं स्थूलं सूक्ष्मं च । तत्र स्थूलं परश्रोत्रग्रहणयोग्य वैखरीरूपतामापन्नमकारादिक्षकारान्तवर्णतत्स- मभिव्याहारपदवाक्पमन्त्राघात्मकमनेकम् । सूक्ष्मं तु मध्यमारूपपरित्यागेन वैखरीरूपप्रासाभिमुख्यलक्षणमेकं नादात्मकं प्रणवरूपम् । प्रणवो हि कण्ठोष्ठा- धभिव्यङ्गयो वायः स्थूलो नादात्मकश्च । सकलशब्दोपादानभूतो मूर्धन्य- भिव्यज्यमान आन्तरः सूक्ष्ममक्षरम् । तस्प चाक्षररूपमाप्ताभिमुख्यस्प नादा- त्मकता शब्द इत्यनेनोक्ता। उक्तं हि साम्वेन-"ओमित्यन्त दति नियतं यः मतिमाणशब्दो वाणी यस्मात्मभवति परा शब्दतन्मात्रगर्भा" इति । तस्प मूर्धनि माणेनाभिव्यज्यमानस्य सकलवर्णोपादानत्वं शवरस्वामिभिरुक्तम्- "नाभेरुत्थितः प्राण उरसि विस्तीर्णः कण्ठे परिवृतो मूर्धानमाहत्य परावृचो विविधाञ्शब्दान्व्यनति" इति । अत्र च प्राणस्प नादाभिव्यञ्जकत्वम् । वद. भिव्यक्तस्य तु नादस्यैव परापश्यन्तीमध्यमारूपस्य वर्णोपादानता ! अव एव माणः शब्दान्व्यनकीत्युक्तं न पुनः प्रस्थित इति । उक्तो नादः प्रसूत इत्युक्तं साम्बेनैव- १ इ. भावे लक्ष । २ क. ग. प. ४. च. मिहा । ३ घ. प्राप्यभि । ४ च. 'मुखळ', ५ ग, अन्यत्र । ६ ग. 'दादीन्थ्य ७घ. प्रसूत ।

·तात्पर्पदीपिकासमेवा [४ यज्ञवेमवखण्डे- "पा सा मित्रावरुणसदनादुच्चरन्ती विपष्टि वर्णानन्तः प्रकटकरण माणसङ्गात्परते ॥ तो पश्यन्ती प्रथममुदिता मध्या बुद्धिसंस्थां वावं वक्त्रे करणविशदा वैखरी च प्रपद्ये" इति ॥ पश्यन्तीमध्यपोखरीकारणे नादात्मक प्रणवेऽनुगतिमाह- तृतीय इति । पश्यन्तीमध्यमास्थाननाभिहृदयपिक्षपोक्ताक्षरस्थानस्प ब्रह्मरन्धस्य तृतीय- स्वम् । भूमध्याद्यपेक्षया वर्णितादुत्कात्परमाधारत्वम् । वैखरीकारणभावस्य तत्र परिपूर्णत्वात्पूरकत्वम् । सकलपुण्यफलपरमानन्दाभिव्यक्तिस्थानत्वेन च पुण्यभाजनत्वम् । अक्षरद्वपस्प तत्रैकाकारता नाम पश्यन्तीमध्यमयोरनुगति- रैचा स्वभावेन तदात्मकतया अथवा नादात्मकस्पप्रणवस्प प्रभावोऽपमुपवर्पते। इत्थं नामाय प्रणवो महाप्रभाव: । यदिहैवोत्तरत्र वर्णयिष्यमाणमहिनोऽजपा. मन्त्रस्पावयवभूतं हमिति स इति चाक्षरद्वयमत्रैकाकारतामापनम् । तत्र हेतुः स्वमावेति । स्वस्मादुक्ताक्षरद्वपोद्भावेन स्वभावनोत्पाचेत्यर्थः । तथा हि- सीलयापरिगृहीतार्धनारी चरावतारस्प परशिवस्प मुभागोऽहमित्युच्यते । प्रक- तिभागः स इति । सा च प्रकृतिः पुंसा तादात्म्पमात्मनो पदाऽनुसंधत्ते तदाऽ. जपातः सोऽहमिति परमात्ममत्रो जातः । तत्र च सकारहकारपोलेप संधी व कृते प्रणवो जात इति । वर्णितं प्रपञ्चसारे-- "हकारः पुमानत्रोक्तः स इति प्रकृतिमता । अजपेयं मता शक्तिस्तथा दक्षिणवामतः ॥ विन्दुदक्षिणभागस्था वामभागो विसमंकः । तेन दक्षिणवामाख्यो भागो स्त्रीपुंससंजितौ ॥ विन्दुः पुरुष इत्युको विसर्गः प्रकृतिमा । घुस्पकृत्यात्मको हंसस्तदात्मकमिदं जगत् ।। पुंरुपं सा विदित्वा स्वं सोऽहभागमुपागता । स एप परमात्माख्यो मनुरस्य महामनोः ॥ सकारं च इकारं च लोपपित्वा पपोजयेत् । संधि च पूर्वरूपापं ततोऽसौ प्रणको भवेत् ॥ इति ॥८॥ - गद, च, शरि।२ फ.ए. ग. च. पात्प्रभावस्व' ।द, 'यामावनी । ३८, *श्व इत्य' । ४. वर । ५ क. ग. दावा । घ. दामादयात्सोऽह । ट. 'दा परनाक्षर ग. ४. ए1104 पाया ।।

·४ अध्यापः] सूतसंहिता। अयमाद्यः परो मन्त्रः सुप्रसिद्धः स्वभावतः॥ मननत्राणरूपत्वान्मन्त्र इत्याभशब्दितः ॥९॥ इव उत्पत्त्या मातृकायास्तदुत्पत्त्या चान्येषां मन्त्राणां तदनुसंधानार्थमस्य तावदाधमत्रतामाह-अयमाघ इति । सर्वकारणत्वात्परः । वाल्वादिव्यश्नक- स्थानानपेक्षत्वात्स्वभावत: सुप्रसिद्धः । अत्र मन्त्रपदं व्युत्पादपति-मननेति । तत्त्वस्य प्रबोधनेनैव संसारभयात्परित्राणे च शूरत्वान्मुख्यत्वात् । उक्तं हि- "मननाचवपदस्य त्राते महतो भयात्" इति मवेत्वमुच्यत इति ॥९॥ मातृका परमा देवी मन्त्रमाता महेश्वरी ॥ अस्मादाद्यान्महामन्त्रादाविर्भूता स्वभावतः॥१०॥ पदर्थमस्प मत्रत्वमुक्तमिदानी ततो मातृकाया उत्पचिमाह-मातृकेति । मातृकातो हि सर्वे मत्रा उद्धियन्त इति सा मन्त्रमाता । सा कथमस्मानोत्प- घेत तोप महामन्त्रो न स्पादित्पर्थः॥ १०॥ अधोमुखी भवेदेका एका ऊर्ध्वमुखी भवेत् ॥ तस्माच्छीमातृका शुद्धा चाँऽऽद्यमन्त्रात्मिकी भवेत् ॥११॥ ननूदाइतशवरस्वामिग्रन्थे माणाभिव्यक्तस्यैव नादस्प वैखरीरूपवर्णोत्पा- दकवोका । साम्बस्तोत्रे च-पागसङ्गात्मसूत इति । वैखरीरूपशब्दोत्पत्तिसमये व श्वासप्रश्वासात्मकस्य प्राणस्योपरमे व्याकप्राणाभावादनभिव्यक्तो नादः कथं वैखरीमुत्पादयेदित्यत आह-अधोमुखीति । त्रिविधं हि प्राणस्य स्वरूपम् । एकमधोमुखी भवेत्पूरकरूपमपानवृत्त्यात्मकम् । एकमूर्ध्वमुखी भवेद्रेचकरूपं माणात्मकम् । अनयोः प्राणापानयोः संधिः कुम्भकरूपं व्यानवृत्त्यात्मकं तृतीयम् । वत्र प्रथमद्वितीययोरभावेऽपि तृतीयेन व्यानवृत्त्यात्मकेन प्राणेनाभिव्यक्तो नादो वैखरी वाचं जनपति । तदुक्तं छान्दोग्य-"पद्वैमाणिति स माणो यदपानिति सोऽपानः । अथ यःमाणापानयोः संधिः स व्यानः सा वाक् । तस्मादमाणन- नपानन्वाचमभिव्याहरवि" इति । अक्षरार्थस्तु । एक रूपमधोमुखी भवेत् । एकपूर्ध्वमुखी भवेत् । यत्तु नाघोमुखं नोर्ध्वमुर्ख व्यानात्मकं प्राणस्य रूपं तद्वै- खरौं जनयतो नादस्याभिव्यञ्जकमिति हृदयम् । न मुख्यत्वमुभयोः । तदर्मि- १७. 'मिसहितः । २ क. इ. मत्रतानु। ३ च. 'त्तस्य प । ४ ग. 'यत इति मन्त्रमु. ध्यते त इति । च. 'यते भयत इति मन्त्रमु । ५ घ.' उच्य' । ६ स. ग. 'स्मादुरा। ग. चाऽऽया म।८च. 'भिनना।

·। ४ अध्यायः] भूतसंहिता। ३५५ प्रसिद्धस्पाप्यस्य मन्त्रस्प यदुक्तरीत्याऽतिरहस्यत्वं तदिदानीमाविष्करोति । त्रिचतुर्वत्सरमित्यादि शिवेन चेत्यन्तेन ॥ १५ ॥ १६ ॥ १७ ॥ मन्त्राणां मातृभूता च मातृका परमेश्वरी ॥ १८॥ बुद्धिस्था मध्यमा भूत्वा विभक्ता बहुधा भवेत् ।। सा पुनः क्रमभेदेन महामन्त्रात्मना तथा ॥ १९॥ मन्त्रात्मना च वेदादिशब्दाकारेण च स्वतः ॥ सत्येतरेण शब्देनाप्याविर्भवति सुव्रताः॥२०॥ परापश्यन्तीदशयोकिरप्पेण स्थिताया मातृकापा बुद्धी मध्यमादशायां घहुथा विभागपाप्तिमाह-बुद्धिस्थेति । क्रमभेदेनेति । प्रथमतो नादात्मकम- पवरूपेण पश्चाद्यानरूपमाणाभिव्यक्त्या कण्ठताल्वादिस्थानविशेषेपु वर्णपद- वाक्याधात्मनाऽनुक्रमभेदः । महामन्त्रात्मना नादरूपपणवात्मना मन्त्रात्मना, ऋग्यजुःसामादिरूपेण च ऋगादिकं च मुख्यो मन्त्रः "अहेबुनिय मन में गोपाय । यमुपपन्नयिविदा विदुः । ऋचः सामानि पजूपि"इति श्रुतेः । स्वतः स्वेनैव रूपेण शब्दो हि वर्णपदवाक्यात्मकः । वस्त्ववस्तुविषपाश्रिता तदित- रथा भवत्युक्तरूपा वागेव तेनापि ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ यथा परतरः शंझुर्दिधा शक्तिशिवात्मना ।। तथैव मातृका देवी विधाभूता भवेत्स्वयम् ॥२१॥ एकाकारेण शक्तेस्तु वाचकश्चेतरेण तु ॥ शिवस्य वाचकः साक्षाविद्येयं पदगामिनी ॥ २२ ॥ नन्वकारावात्मिकाया मातृकाया एकरूपापा एव कथं श्रीकण्ठादिशिवमू- तिप्रतिपादकत्वं पूर्णोदयादिशिवशक्तिमूर्तिप्रतिपादकत्वं च तत्राऽऽह-पथा पर- तर इति । उक्तात्परादपि परो निष्कलः यः स परतरः । स यथा स्वप्रतिष्ठेन रूपेण निष्कलः शिवः । कार्याभिमुखेन तु शक्पप्रतियोगिनिरूपेण रूपेण शक्तिरिति द्विरूपो जातः । एवमियमक्षत्मिका मातृकाऽपि स्वकारणतया स्वानुगतशिवप्राधान्येन शिवमर्तीनां तथाविधतिमाधान्येन च शक्तिमूर्ती- नापि प्रतिपादिका किं न स्यादित्यर्थः ॥ २१ ॥ २२ ॥ १५. 'दिपञ्च मुस्था मन्त्रा: "।

·तात्पपंदीपिकासमेता- [४ यज्ञमवखा- -- - अपदं पदमापन्नं पदं चाप्यपदं भवेद ॥ पदापदविभोगं च यः पश्यति स पश्यति ॥२३॥ ननु सा मातृका वामनसातीतं शिवशक्तपात्मकं परमशिवस्वरूपं फर्थ प्रतिपादयेदित्यत आहे-अपदं पदयापन मिति । पचते प्राप्यत इति पदमि. न्द्रियगोचरं वस्तु । अपदविपर्य वाङ्मनसातीतं सच्चिदानन्दाखण्डैकरसं मागुदीरितं परशिवस्वरूपम् " अपदस्प पदैषिणः, अपि तहि पद्यते " इति श्रुतेः । तदेव स्वशक्तिमहिन्ना मागुक्तरीत्या परविन्दुनादादिक्रमेण परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीत्येवमात्मकं पदं नातम् । पचते प्राप्यतेऽनेन परं तत्वमिति परमवात्मिका मातृकाविद्या परापश्पन्पाचात्मिका सा मातृका परशिवस्व- कपं विदुपः पुरुपस्यापदं भवेत् । अपदस्यापदनपिस्प वाङ्मनसागोचरस्य भागुक्तपरशिवस्वरूपस्प दात्री प्रतिपादयित्री भवतीत्यर्थः अविषयमपि तत्स्वरू- पर्मविद्योपाधि विषयीकृत्य प्रकाशपन्ती मातृकाविद्या स्व विषयावरणभूतामविद्या समूलमुन्मूलपन्ती यथोदीरितपरशिवस्वरूपं विदुपः स्वात्मतया मापयतीत्यर्थः । पद्वा, अपदं पदमिति, नादात्मकं शब्दब्रह्म परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीत्येवं- रूपं सत्पदं जातम् । अस्ति हि परापश्यन्यायवस्थस्यापि पदाभिधेयता। श्रूयते हि-"चत्वारि वाक्परिमिता पदानि" इति । तत्पदं सम्यग्ज्ञातं सन्मूल. भूतं शब्दब्रह्म स्वकारणत्वेनावगमयत्तत्माप्तिहे तुर्भवतीत्यर्थः । इत्थमुक्तं पदाप- दविभागं पो जानाति स एव परशिवस्वरूपं साक्षात्करोति ॥ २३॥ पदस्थस्य जिता मन्त्रा भवेयुः पण्डितोत्तमाः॥ पदाभ्यासपराणां तु न किंचिदपि दुर्लभम् ॥ २४ ॥ उक्तलक्षणे मातृकात्मके पदे तात्पर्येण परिशीलपन्यो वर्वते तस्यैव तत्म- भेदा मन्त्राः सिध्यन्तीत्याइ-पदस्थस्पेत्ति ॥ २४ ॥ संश एका पदस्यायमुपकाराय देहिनाम् ।। भवत्पोडशधा पूर्व पञ्चधा च विधा पुनः ॥२५॥ पदस्यांशोऽपरः पूर्वो हात्रिंशद्वेदमाप्नुयात् ॥ प्रयस्त्रिंशत्पुनर्भेदं तथैव विविधं भवेत् ॥ २६ ॥ एवं लोकोपकाराय पदं बहुविधं भवेत् ॥ २७ ॥ 1. भागे च य ... भागेन । २ घ.'मश्रमातृकावि । ३ . ग. घ. पूर्व ।

·४ अध्यायः] सुवसंहिवा। परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीत्यैवंचतुरवस्थस्प पदस्य बस्तुरीयोऽशो वैव- यात्मकः स एव शरीरिणां प्रेषणाध्येपणादिव्यवहारहेतुरित्याह-अंश एक इति । परश्रोत्रप्राधात्मकं देखत्मकमेव पदांशं मनुष्यादयोऽभिव- दन्तीत्यर्थः गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीपं वाचो मनुष्या वदन्ति इति श्रुतेः । स च वैवर्यात्मकः शब्दः स्वत एवैकर- पोऽपि कण्ठताल्वाधभिव्यक्तिस्थानभेदात्स्वरव्यञ्जनादिभेदेन नानात्वं भजत इत्पाह-भवेत्पोडशधेत्पादिना बहुविधं भवेदित्पन्तेन | अकारादिविसर्गान्तपो- हशस्वरात्मना मथमं घोहशधा भवति । कचटतपादिपञ्चवर्गात्मना पञ्चधा भवति । पुनरन्तस्थोप्मभेदेन द्वधा । षोडशस्वरात्मको यः पूर्वोऽशः स एव सानुनासिकनिरनुनासिकभेदेन द्विगुणितः सन्द्वात्रिंशद्रेदवान्भवति । पुनश्च काद्याः पञ्चविंशतिदियो इकारान्ता अष्टाविति । एवंच त्रपत्रिंशद्धेदवान्भवति । एवं स्वरव्यमनभेदेनोकं वर्णजातं द्विविधं भवेदित्पर्थः ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७॥ एकैकाकारतश्चैके कार्यसिद्धिर्भवेत्स्वतः॥ वैदिकान्केचनाऽऽकारानुपजीवन्ति सिद्धये ॥ २८॥ . तान्त्रिकांश्च तथाऽऽकारानुपजीवन्ति केचन ॥ लौकिकानपि चाऽऽकारानुपजीवन्ति केचन ॥२९ ॥ इत्यं स्वरव्यञ्जनात्मना ये पदस्पाऽऽकारास्ते प्रत्येकं मन्त्रास्तेष्वेकैकस्य जपासाधकस्पामिलपितसिद्धिर्भवतीत्याह-एकैकाकारतश्चेति । अधिकारिभेदेन वानेवाऽऽकारभेदान्विभज्य विनियुङ्क्ते । वैदिकानित्यादिना । वेदार्थाभिज्ञाः फेचिद्विद्वांसः ऋग्यजुःसामात्मकानाकारान्स्वानुष्ठानसिद्धप उपजीवन्ति । आग- माभिशास्त्वन्ये इंफडादिलक्षणानागमैकसमधिगम्यान्स्वानुष्ठानसिद्धये व्यवह- रन्ति ॥२८॥ २९ ॥ यथा सर्वे महादेवमुपजीवन्ति सर्वदा ॥ यथा वा शक्तिमशिस्य यथा वा भूतपञ्चकम् ॥ तथा सर्वे पदाकारानुपजीवन्ति सर्वदा ॥३०॥ न फेवलं पथोदीरितैः कैश्चिदेव पदाकारा उपजीव्या अपि तु सर्वप्राणि- भिरपीत्याह-पथा सर्व इति । शिवशक्त्यात्मकं परशिवस्वरूपमुत्पत्तिस्थिति- उपाधिष्ठानत्वेन यथोपजीव्यते कार्यप्रपञ्चेन यथा वा पृथिव्यादिभूतपञ्चक ·[४ यज्ञवैमरखण्डे- तात्पर्यदीपिकासमेता- देहाधुपादानतयाऽवश्यमाश्रियते । एवमेव देवतियमनुष्पादयः पदाकारा- स्वस्वभाषानुरूपेण सर्वदोपजीवन्तीत्पर्यः ॥ ३० ॥ मातृका परमा देवी स्वपदाकारभेदिता ॥ वैखरीरूपतामेति करणैर्विशदा स्वयम् ॥ ३१ ॥ नन्वते पदाकारा वैखर्यात्मका एव परश्रोत्रेण गृह्यन्ते वैसात्मकत्वं तु कुतो मातृकाया इत्यत माह-मातृका परमेति । परापश्यन्त्पाद्यात्मनोगता नानावर्णात्मिका मातृका ताल्वादिस्थानेषु फरणविशेपरभिव्यज्यमाना विस्प- टरूपा सदी वैखत्मिकता प्रतिपद्यत इत्पर्थः ॥ ३१॥ स्थूला सूक्ष्मा सुसूक्ष्मा च त्रिविधा मातृकेश्वरी ।। सा देवी शक्तिसंभिन्ना शिवस्यामिततेजसः॥३२॥ वैखरीव्यतिरेकेण परापश्यन्त्पाधात्मिका मातृका नेवास्तीति नभ्रमितव्य- मिति मागुक्तं मातृकात्रैविध्यं स्मारयति-स्थूला सूक्ष्मेति । एतच्छक्तिपूजाविधी "मातृका च त्रिधा स्थूला" इत्यत्र सम्यक्पपञ्चितम् । एवं त्रिविधाऽपि मातृका शत्यवस्थस्य शिवस्प प्रतिपादिकल्पाह-सा देवीति । शक्यप्रतियोगिकं परशिवस्वरूपमेव शक्तिरिति प्राक्मविपादित तत्सभिन्ना प्रतिपाद्यप्रतिपादक- भावन वत्स्वरूपाविष्टेत्यर्थः ॥ ३२ ॥ वाचामगोचराकारो मातृकायास्तथा परः ॥३३॥ ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानामचिन्त्यः सूक्ष्मताविधिः ॥ चिन्मयः परचिद्रूपः शिवासंभिन्न एव हि ॥३४॥ परापश्यन्त्याचवस्थातः प्रारू, विन्दुनादाद्यात्मकं पन्मातृकापा: मूक्ष्मं रूपं तत्स्वमविष्ठस्य पशिवस्वरूपस्प प्रतिपादकं सत्सदात्मकमेव भवतीत्याह- वाचामगोचरति । वामनसपोरगोचरं ब्रह्मविष्ण्वादिभिरप्पचिन्तनी बिन्दु- नादात्मकं यत्सूक्ष्मतरं रूपं मातृकापास्तत्स्वप्रकाशे परशिवस्वरूपचैतन्पेऽध्य- स्तत्वाचिन्मपं चिद्या परमार्यतस्तत्स्वरूपानतिरेकाचिद्रूप एवंभूतः सूक्ष्मो मामृयाकारः शिवासभिन्नः स्वप्रतिष्ठस्य निकलपरशिवस्वरूपस्य प्रत्यायक स्पर्षः ॥ ३३ ॥ ३४॥ - म. तिगा। २ . स ग 'तावधि एम'। ५. स. 'मानस्ताप. मार्यनम २८ 'तिरितस्स।४.स.ग. 'दाद्या- ·५ अध्यायः] सूतसंहिता। वुद्ध्वा मन्त्रजपं कुर्यादेवं मन्त्रस्य वैभवम् ॥ आचार्यमुखतः प्रांज्ञाः सिध्यत्येवाचिरेण तु ॥ आचार्यरहितो मन्त्रः पुंसोऽनर्थस्य कारणम् ॥ ३५॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभव- खण्डे वाचिकयज्ञविवरणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ इत्थमुक्तमाचार्पमुखाद्यो वेद तस्यैव मन्त्रः पुरुषार्थसाधको नान्यस्येति युव- नुपसंहरति-बुद्ध्वेति ॥ ३५ ॥ इति श्रीसूतसंहिताटीकायां पज्ञवैभवस्खण्डे वाचिकयज्ञविवरणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः। सूत उवाच- प्रणव संप्रवक्ष्यामि समासेन न विस्तरात् ।। परापरविभागेन प्रणवस्तु विधा मतः ॥१॥ इत्थं सफलमन्त्रमूलभूतपञ्चाशद्वर्णात्मिका प्रणवावयवेभ्यश्चाकारोफारमकार- विन्दुनादेभ्यः पञ्चभ्पः पञ्चाशत्कलारूपेणोत्थितां मातृकामभिधायाथ तत्कार- णभूतं परापरब्रह्मात्मकं प्रणवं वक्तुमारभते-प्रणवमिति । " एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म पदोङ्कार प्रदर्शन श्रुतौ पदुक्तं वैविध्यं तदभिप्रेत्पाऽऽह- परापरविभागेनेति ॥ १ ॥ परः परतरं ब्रह्म प्रज्ञानन्दादिलक्षणम् ।। प्रकण नवं यस्मात्परं ब्रह्म स्वभावतः ॥२॥ तत्र फोऽसौ परः प्रणव इति तमाह-परः परतरमिति । सत्यज्ञानानन्दैक- रसं मापातकार्यासंस्पृष्टं पत्परशिवस्वरूपं स परः प्रणवः । कुतस्तस्प प्रणव- शब्दाभिधेपवेत्याशय निर्वक्ति-भकणेति । पस्मात्तत्परशिवस्वरूपं कार- . १.स.६.प्राशः । ग. प्रात।

·वास्पदीपिकासमेता- [४ यज्ञवमवसण्डे- णान्तरमनपेक्ष्य मकण नवमशेषविक्रियाविरहेण कूटस्थनित्यं सत्परमानन्दम- फाशनात्सर्वदाऽभिनवमतस्तपाविधस्वापस्प प्रणवशब्दाभिधेयतेत्पर्यः ॥ २॥ अपरः प्रणवः साक्षाच्छब्दरूपः सुनिर्मलः ॥ प्रकर्षण नवत्वस्य हेतुखात्प्रणवः स्मृतः ॥ परमप्रणवमाप्तिहेतुत्वात्प्रणवोऽथ वा ॥३॥ अपरप्रणवमाह-अपर इति । अस्पापि नामधेपानि बूते-प्रकर्षेणेति । अनेन मत्रेण यथोक्तपरशिवस्वरूपं स्वात्मत्तपा विदुषः पुंसोऽभिनवत्वमाप्तिहेतु- स्तस्पकर्षेण नवो भवत्पनेनेति व्युत्पत्त्या तत्मणकः । पद्वा यः प्रागुक्तः परमः प्रणवस्तद्वाचकत्वेन तत्मात्पुपापरवाच्छब्दात्मकस्पास्प प्रणवाभिधेयता ॥३॥ पुरा प्रजापतिः साक्षाच्छ्रद्धया परया सह ॥४॥ भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गस्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकः ॥ जितेन्द्रियो जितक्रोधो जटावल्कलसंयुतः॥५॥ सदा पञ्चाग्निमध्यस्थः साम्बध्यानपरायणः॥ तताप परमं घोरं तपः संवत्सरत्रयम् ॥ ६ ॥ स पुनः शंकरस्यास्य प्रसादादम्बिकापतेः॥ पृथिवीमन्तरिक्षं च दिवं चासृजदास्तिकाः ॥७॥ स तानभ्यतपल्लोकांस्तेभ्यो वेदविदां वराः॥ त्रीणि व्योतीष्यजायन्त पृथिव्या एव तत्र तु ॥८॥ अजायतानिर्वायुश्च ब्राह्मणाश्चान्तरिक्षतः॥ दिवो दिवाकरः साक्षाजगचक्षुरजायत ॥ ९ ॥ तानि चाभ्यतपज्ज्योतींप्यजस्तेभ्यो महादिजाः॥ त्रयो वेदा अजायन्त वेदानां प्रथमोऽनलाव ॥१०॥ यजुर्वेदस्तथा वायोरादियात्सामसंज्ञितः ॥ वेदानभ्यतपत्तांश्च ब्रह्मा तेभ्यो महादिजाः ॥११॥ घ. 'न्तरीक्ष।

·तप्तायःपिण्डवत्मतिविम्बितस्वमकाशपरशिवचैतन्येन सहेकीभावादत्तस्त- ५ अध्यायः] सूतसंहिता। त्रीणि शुक्लान्यजायन्त तत्र ब्रह्मविदां वराः॥ ऋग्वेदादेव भूस्तद्वद्यजुर्वेदाढवस्तथा ॥ १२ ॥ सामवेदात्सुवस्तानि शुक्लान्यभ्यतपत्प्रभुः ॥ तथा तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयो वर्णा द्विजोत्तमाः॥१३॥ अजायन्त क्रमेणैव कोटिसूर्यसमप्रभाः। जकारश्च तथोकारो मकारश्चेति सुव्रताः ॥ १४ ॥ अथास्प सकलवेदसारात्मकत्वमाविष्कर्तुमैतरेयके-"प्रजापतिरकामयत मजायेयं भूयास्याम्" इत्यत्र पृथिव्यादीनामुत्तरोत्तरसारात्मना या सृष्टिरुक्ता वामत्र सुखावबोधाप श्लोकः संग्रहाति-पुरा प्रजापतिरित्यादिना सुत्रता इत्य- न्तेन । पृथिव्पन्तरिक्षालोकानामन्यादयः सारात्मकाः । तेपामृग्वेदादयः । तेषां च व्याहृतयः । ताम्यश्चाकारोकारमकाराः सर्वसारत्वेन लौकिकमकाशाः प्रजापतिना निःसारिता इत्यर्थः ॥ ४॥५॥ ६॥ ७ ॥ ८ ॥ ९ ॥ १० ॥ ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ तानेकधा समभरदज ओमित्यतिप्रभुः ॥ तस्मिन्नेव शिवः साम्बः सर्ववस्त्ववभासकः ॥ प्रतिविम्बितवांस्तेन प्रणवस्तस्य वाचकः ॥ १५॥ किमेतावता प्रणवस्प सर्वसारतत्याह-तानेकधेति । प्रजापत्तिस्तानेवाका- रादीनेकत्वेन संयोजितवान् । तस्मात् "आद्गुणः" इति गुणे कृते, ओमिति मन्त्ररूपं निष्पद्यते । अथास्य मन्त्रस्य मन्त्रान्तराद्वैशिष्टयमाह-तस्मिन्ने वेति । यदुक्तरीत्या पृथिव्यादिसर्वसारत्वेन निर्मलः प्रणवस्तस्मिन्नेव मन्त्रे, आदर्श मुखमिव स्वप्रकाशचिद्रूपः परशिवः प्रतिविम्वतपा भासते । अतस्तस्य स मणवो वाचको जातः । तथा च पारमपं सूत्रं "तस्य वाचकः प्रणवः" इति ॥१५॥ तप्तलोहादिवच्छंभोरभेदात्मणवोऽपि सः॥ सर्वावभासको नित्यमभवत्पण्डितोत्तमाः ॥ १६ ॥ स्मणवोऽपि सर्ववस्त्ववभासको जात इत्याह-तमलोहादिवदिति ॥ १६ ॥ - 3. भवह ·- [४ यशवमवखण्डे- तात्पर्यदीपिकासमेता- ज्ञातार्थे ज्ञातमित्येवं वक्तव्ये सति तदिना ।। ओमिति प्राह लोकोऽयं तेन ज्ञातस्य वाचकः ॥१७॥ अज्ञातार्थे तथाऽज्ञातमिति प्राप्ते तु वाचके । मोमिति प्राह लोकोऽयं तेनाज्ञातस्य वाचकः ॥१८॥ संदिग्धार्थे तु संदिग्धमिति प्राप्ते तु वाचके ॥ जोमिति प्राह लोकोऽयं तेन संदिग्धवाचकः ॥१९॥ आकाशादिपदार्थानां ये शब्दा वाचका भुवि ॥ विना तानखिलाशब्दाल्लोक मोमिति भापते ॥२०॥ अतः प्रयोगवाहुल्याद्घटकुझ्यादिशब्दवत् ॥ आकाशादिपदार्थानां वाचकः प्रणवः स्मृतः ॥२१॥ सर्वावभासकत्वेन ब्रह्मणा सदृशः स्मृतः॥२२॥ इदभेव सर्वावभासकत्वमुपपादपति-ज्ञातार्थ इत्पादिना ब्रह्मणा सदृशः स्मृत इत्यन्तेन । ज्ञाताज्ञातसंदिग्धेप्चर्येष्वाकाशादिपु च पृष्टः सर्वो जनः किमिदं भवता ज्ञातमित्यादिप्रश्नस्य हातमित्यादिप्रतिवचनपरिहारेण यस्मा. दोमित्येव प्रतिबूते तस्माज्ज्ञाताज्ञातादिपदवदयमपि तत्तदर्यस्प पर्यायतया शचकः । पपा घटकुड्यादिशब्दानां पृथुवुभोदराकारलक्षणोऽर्थः प्रातिस्विको वाच्य एवमस्याप्युक्तरीत्या सर्वेष्वर्थेषु प्रयोगस्य रूढत्वात्सर्वावभासकत्वम् । अत एव च्छन्दोगाः प्रणवस्पानुज्ञाक्षरत्वमामन्ति "तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किंचानुजानात्पोमित्येव तदाह" इति ॥ १७॥१८॥१९॥२०॥२१॥२२॥ सर्वावभासकं मन्त्रमिमं जपति यो विजः ॥ सर्वमन्त्रजपस्योकं फलं स लमतेऽचिरात् ॥ अतः सर्व परित्यज्य सदा मन्त्रमिमं जपेत् ॥ २३ ॥ इत्यं प्रणवस्य सविभासक्त्वमुपपाद्य तदेतुकं प्रणवजपातिशयं दर्श- पति-सर्वावभासकं मत्रमिति । एतद्वयतिरिक्तसालमत्रजपाद्यत्फलं तत्पण- वजनेवाऽऽमोतीत्यर्थः । प्रणवस्य सर्वमन्त्रात्मकत्वात्सर्ववेदसारत्वाच । श्रूयते हि-"पः प्रणवमधीते स सर्वमधीते" इति । "ओमिति पतिपद्यत एतद्वै पजुम्रयों विद्या प्रत्येति" इति च ॥ २३ ॥ १५. 'तपाति ।

·५ भध्यायः] सूतसंहिता। ऋपिब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य गायत्रं छन्द उच्यते ।। परमात्माभिधः शंभुर्देवता परिकीर्तिता ॥२४॥ अकारो बिन्दुसंयुक्तः शक्तिरस्य द्विजोत्तमाः॥२५॥ उकारश्च मकारश्च दयं बीजं प्रकीर्तितम् ॥ मोक्षार्थे विनियोगोऽस्य प्रोक्तो वेदान्तवेदिभिः॥२६॥ ऋष्यादिज्ञानपुरःसर एव मत्रो जपाई इत्यभिप्रेत्प तदाह-ऋषिोत्यादि । अस्य मन्त्रस्य सर्वावभासकत्वात्स्वेतरसकलमन्त्रेफलसाधनत्वमुक्तम् । न केवलं तावदेव मोक्ष एवास्यासाधारणं फलमित्याह-मोक्षार्थ इति ॥२४॥२५॥२६॥ अग्निश्च वायुः सूर्यश्च वर्णानां मुनयः क्रमात् ॥ गायत्री च तथा त्रिष्टुब्बृहती च यथाक्रमम् ॥२७॥ छन्दांसि ब्रह्मविच्छेष्ठा वर्णानां च यथाक्रमम् ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च वर्णानां देवताः क्रमाव ॥२८॥ रक्तं शुक्लं च कृष्णं च क्रमादर्णा उदाहताः॥ जामत्वमसुषुप्तिश्चावस्थाः प्रोक्ता यथाक्रमम् ॥२९॥ भूम्यन्तरिक्षस्वर्गाश्च स्थानानि क्रमशो विदुः॥ उदात्तप्रमुखा विमाः स्वराः प्रोका मनीपिभिः॥ ऋग्यजुःसामसंज्ञाश्च वेदाः प्रोक्का यथाक्रमम् ॥३०॥ अग्नयो गार्हपत्याग्निर्दक्षिणाग्निस्तथैव च ॥ प्रोक्तश्चाऽऽहवनीयाग्निवर्णानां क्रमशो दिजाः ॥३१॥ प्रातमध्यंदिनं सायं काला उका यथाक्रमम् ॥ रजः सत्त्वं तमश्चैव गुणा उक्ता यथाक्रमम् ॥ ३२॥ सृष्टिः स्थितिश्च संहारः क्रियाः प्रोक्ता यथाक्रमम् ॥ उत्पत्तौ च स्थितौ नाशे विनियोगा उदाहृताः॥३३॥ अर्थतस्यावयवानामकारोकारमकाराणां जपकाले स्मर्तव्याप्याघानाह : १ग, गायत्री। २ ग. प्रसा।

·३६४ [४ यज्ञवैमवखण्डे- . तात्पर्पदीपिकासमेता- अनिश्चेत्यादिना विनियोगा उदाहृता इत्पन्तेन ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३०॥ ॥ ३१ ॥ ३२॥ ३३ ॥ अङ्गुष्टादिकनिष्ठान्तमङ्गुलीनां च संधिषु ॥ क्रमादर्णत्रयन्यासः कर्तव्यः सिद्धिमिच्छता ॥ ३४॥ अङ्गुष्ठादीति । अकारादीन्पक्षराण्पङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीनां त्रिषु संधिप्वङ्गुष्ठादिक निष्टान्तं प्रत्येकं न्यस्तव्यानीत्पर्थः ॥ ३४ ॥ अङ्गुलीपु च सर्वासु प्रणवन्यास ईरितः ॥ ३५ ॥ भूरग्न्यात्मन इत्यादिमन्त्राश्च क्रमशो द्विजाः ॥ विन्यस्तव्याश्च सिद्धयर्थमङ्गुलीषु दिजन्मना ॥ ३६ ॥ एवं वर्णन्यासं कृत्वा तास्वेवाङ्गुलीपु तत्समुदापात्मकः प्रणवोऽपि न्यस्तव्य इत्याह-अङ्गुलीविति । भूरग्न्यात्मत इत्यादयोऽङ्गमन्त्रास्तेऽङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु स्पस्तव्या इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ क्रमादर्णत्रयन्यासो नाभौ हृदि च मूर्धनि ॥ कर्तव्यः सर्वयत्नेन प्रणवेन तथैव च ।। ३७॥ पुनरफारादिवर्णनपं विमज्प नाभिहन्मूर्धम् प्रत्येकं पस्तव्यं ततस्तेष्वेव स्थानेषु तत्समुदायस्य प्रणवस्य न्यासः कर्तव्य इत्याह-क्रमावर्णेति ॥३७॥ हृदयादिप्रदेशेषु क्रमेणैव विजोत्तमाः ।। भूरग्न्यात्मन इत्यादिमन्त्राणां न्यास ईरितः॥ ३८ ॥ एवं न्यस्य विधानेन ध्यात्वा साम्वं त्रियम्बकम् ॥ जपेन्मन्त्रवरं भक्त्या लक्षाणां दशकं हिजाः॥३९॥ ततः सिध्यति मन्त्रोऽयं सत्यमेव न संशयः ।। पदकर्माणि प्रसिध्यन्ति तथैवाट विभूतयः ॥ ४०॥ क.न्यासः।२३. सदाशिवम् ।

·६ अध्यायः] सूतसंहिता। अपवर्गः स्वतःसिद्धः पापैः सर्वैः प्रमुच्यते ॥ सर्वविद्यालयो भूत्वा यथेष्टं फलमाप्नुयात् ॥४१॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां यज्ञवैभवखण्डे प्रणव- विचारो नाम पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ ततो हृदयादिदेशेषु भूरग्न्यात्मन इत्यङ्गमन्नान्यसैदित्याह-हृदयादीति । शेष स्पष्टम् ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४० ॥ ४१ ।। इति श्रीसूतसंहिवाटीकापां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे प्रणव विचारो नाम पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ अथ पष्ठोऽध्यायः। - सूत उवाच- सावित्रीमथ वक्ष्यामि व्याहत्या शिरसा सह ॥ भूरादिव्याहृतीनां तु मुनयः परिकीर्तिताः ॥१॥ अत्रिगुश्च कुत्सश्च वसिष्ठो गौतमस्तथा । कश्यपश्चानिराश्चति क्रमेण मुनिपुङ्गवाः॥२॥ व्याहृतीनां क्रमेणैव छन्दांसि कथितानि तु ॥ देवीगायत्रमाद्यं स्यादुष्णिहा तदनन्तरम् ॥ ३ ॥ अनुष्टुब्बृहती पक्तिस्त्रिष्टुप् च जगती तथा ।। अग्निवायुस्तथाऽर्कश्च वागीशो वरुणस्तथा ॥४॥ इन्द्रश्च विश्वेदेवाश्च क्रमेणैव तु देवताः॥ व्याहतीनां तु सर्वत्र विनियोगः प्रकीर्तितः ॥५॥ इत्यं अपीसारं प्रणवमभिधाय प्रकृत्यादिचतुर्विशतितत्त्वात्मिकां द्विजा- तीनां भुक्तिमुक्तिकरी त्रयीमातरं सावित्री प्रस्तौति-सावित्रीमथेति । व्याह- त्यो भूराद्याः सप्त । ओमापो ज्योतिरिति शिरः । अथैतासां व्याहृतीनामृष्या. घानाह-भूरादिव्याहत्तीनामित्पादि क्रमेणैव तु देवता इत्यन्तेन । वागीशो १२. ग. 'था ॥ बार। २५ च. 'इक्तिनिष्ट'।

·[४ यज्ञवैमवखण्डे- .. तात्पर्पदीपिकासमेता- बृहस्पतिः। "यद्य विज्ञात। सर्वव्यापद्वा भूर्भुवः सुवरिति सर्वा अनुसत्याऽऽह- वनीय एव जुहवीप" इत्पैतरेयकश्रुत्तेः "सपाहति समणवा गायत्री शिरसा सह" इत्यादिस्मरणाच पनकर्मणि सर्वत्र प्राणायामादौ चाऽऽसां विनियोगः स्पष्ट इत्याद-व्याहृतीनां त्विति ॥ १ ॥२॥३॥४॥५॥ विश्वामित्रो मुनिश्छन्दो गायत्रं देवता रविः ॥ सावित्र्या वेदविच्छ्रेष्ठाः शिव एवाधिदेवता ॥६॥ अय गायच्या ऋप्याद्यानाह-विश्वामित्र इति । जन्मान्तरकृतोपासना. महिना यः सूर्यपदं माप्तस्तन्मडलाभिमानी जीवात्मना वर्तमानस्तत्रत्यां विभू- तिमनुभुते स सूर्योऽस्या देवता | अन्तर्यामिरूपेण तस्यान्तर्वर्तमानस्तस्पे- रको यः परशिवः सोऽस्य मन्त्रस्याधिदेवतेत्पर्थः ॥ ६॥ त्रिपदा सा तु सावित्री षभिर्वर्णेश्चतुप्पदा ॥ जपेसा विपदा ज्ञेया पूजायां सा चतुष्पदा ॥७॥ अस्याः पादमृप्तिमाह-त्रिपदेति । सावित्री सवितृदेवताका " तत्सवि- तुर्वरेण्यम्" एपा ऋगित्यादिरूपेणेति स्मरणात् । पमित्तस्पाक्षरस्य णिप- मिति विभागे सति चतुर्विशत्पक्षरा । अष्टभिरक्षरैः पादत्रयात्मिका पइभिः पादचतुष्ट पात्मिका "सैपा चतुष्पदा पड्डिधा गायत्री" इति श्रुतेः ॥ ७॥ मोमापो ज्योतिरियेतद्रायन्याः शिर उत्तमम् ॥ ऋपिब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य च्छन्दोऽनुष्टुप्प्रकीर्तितः॥८॥ देवता परमात्मैव प्रोको वेदार्थवेदिभिः ॥ यथेष्टसाधने चास्य विनियोग उदाहृतः॥९॥ शिरसा सहेति पूर्व पदुक्तं तस्प शिरसः स्वरूपमाह-ओमाप इति । अम्पाग्रानाह-ऋपिर्वोति । वेदार्थाभिरस्य मन्त्रस्वार्थ न्यायतोs- वधार्य तदात्मकः परमात्मैव देवतेति निर्णोतं या तेनोच्यते सा देवता" इति न्यापात् । सोऽर्थ थाचारित्थं निरूपितः- "आपो ज्योती रस इति सोमारम्पोस्तेज उच्यते । तदात्मकं जगत्सर्व रसस्तेजोऽद्वपात्मकम् ॥ 'परिवा। २. 'ता' ह.'पार।४ ख. 'नदुत्या १५ क. स. स. 'जुहानी । ६ घ. उच्यते । ७६. मेरो।

·६ अध्यायः] सूतसंहिता। अमृतं तदनाशिवाहत्त्वाद्ब्रह्म उच्यते । पदानन्दात्मकं ब्रह्म सत्पज्ञानादिलक्षणम् ॥ तदूर्भुवः स्वरित्युक्तं सोऽहमित्योमुदाहृतम् । एतत्तु वेदसारस्य शिरस्त्वाच्छिर उच्यते" इति ॥८॥९॥ सावित्री त्रिपदा ज्ञेया षटुक्षिः पञ्चशीर्षका ॥ अग्निवर्णमुखा शुक्ला पुण्डरीकदलेक्षणा ॥ १०॥ अयास्याः सावित्र्या जपकाले ध्यातव्यां विराडात्मिकां मूर्तिमाह-~सावित्री त्रिपदेति । त्रयः पादा अस्याः सा तथा । एवं षटुक्षिः पञ्चशीर्षकेत्यत्रापि बहु ब्रीहिः ॥१०॥ ऋग्यजुःसामरूपाश्च पादा अस्याः प्रकीर्तिताः॥ पूर्वा दिक्प्रथमा कुक्षिर्द्वितीया दक्षिणा मता ॥११॥ पश्चिमा दिक्तृतीया च चतुर्थी चोत्तरा मता ॥ ऊर्ध्वा दिक्पञ्चमी कुक्षिः पष्ठयधो दिक्प्रकीर्तिता।।१२॥ के पुनस्ते पादा इत्याह-ऋग्यजुरिति । त्रयो वेदाः सावित्रीमूर्तः पादत्र. पात्मना वर्तन्त इत्यर्थः । उक्तं हि सावित्रीहृदये-"ऋग्वेदोऽस्याः प्रथमः पादो भवति यजुर्वेदो द्वितीयः सामवेदस्तृतीयः" इति । कुक्षिपदमप्य विभज्य दर्शपति-पूर्व दिगित्यादिना ॥ ११ ॥ १२ ॥ अष्टादश पुराणानि नाभिरस्या मुनीश्वराः॥ जगच्छरीरं साविच्या आकाशमुदरान्तरम् ॥ १३ ॥ स्तनौ छन्दांसि हृदयं धर्मशास्त्रमकल्मपम् ॥ वाहवो न्यायशास्त्रं तु कर्णी सांख्यद्वयं तथा ॥ १४॥ शिक्षाधङ्गानि शीर्षाणि वक्त्रमनिर्महाद्युतिः॥ मीमांसा लक्षणं तस्याश्चेष्टा चाऽऽथर्वणी श्रुतिः॥१५॥ ब्रह्मा मूर्धा शिखा रुद्रो विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः ।। तस्याः सूक्ष्मशरीरं च शास्त्रं वेदान्तसंज्ञितम् ॥ १६ ॥ कि बहुना नामरूपात्मकं सर्वमपि जद्विरागात्मिकापास्तन्मूर्तेरवयवत्वेन परिकल्पपति-अष्टादशेत्यादिना वेदान्तसंजितमित्पन्वेन । जगत्पृयिव्यादि- .

·३६८
तात्पर्षदीपिकासमेता-
[४ यज्ञवेमवखण्डे-
भूवभौतिकात्मकं तस्याः स्थूलशरीरम। छन्दांसि गापच्यादीनि सप्त । धर्मशास्त्रं
मन्वादिप्रणीतम् । सांख्यद्वयं निरीश्वरं सेश्वरं च । शिक्षादीनि पञ्चाङ्गान्यस्याः
शिरसि । रक्कं हि सावित्रीहृदये-"पाकरणमस्पाः प्रथमं शिरो भवति शिक्षा
द्वितीपं कल्पस्तृतीपं निरुक्तं चतुर्थ ज्योतिषामपनं पञ्चमम्" इति । लक्ष्यवेs.
नेनेति लक्षणं व्पावर्तकोऽसाधारणो धर्मः "अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्पा-
दिकं मीमांसाशाखमस्पास्तल्लक्षणम् । अथर्वणा हटा श्रुतिवेदोऽस्याश्चेष्टात्मकः।
उक्तं हि-"लक्षणं मीमांसा अथर्ववेदो विचेष्टितम्" इति । पञ्चस्वपि शिरःसु
ब्रह्मैव शिरःकपालात्मनाऽवस्थितः । रुद्रः केशात्मना । हन्मध्पेऽवस्थितो
जीवात्मा विष्णुरेव । "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्पादिकं वेदान्तशायमस्पाः
सूक्ष्मशरीरम् ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥
अन्तर्यामी शिवः साक्षात्साम्वश्चन्द्रार्धशेखरः ।।
स्वंशरीरे तु सावित्री विन्यसेदक्षरक्रमाव ॥ १७ ॥
एतावदीदृशं सर्व नामरूपात्मकं भोकभोग्यरूपं जगदस्या मूर्तित्वेन परिक-
ल्पितं दृग्गूपः परशिव एवैवंविधापाः सावित्रीमूर्तेरन्तर्यामित्वेन प्रेरक इत्याह-
अन्तर्यामीति | उक्तमकारेण ऋष्पादिन्यासपुरःसरं सावित्रीमूर्ति ध्यात्वा मन्त्र-
वर्णास्वशरीरे वक्ष्यमाणस्थानेषु न्यसेदित्याह-स्वशरीरे विति ॥ १७ ॥
पादाङ्गष्टे तु गुल्फे तु जछे जानुप्रदेशके ॥
ऊरदेशे च गुह्ये च वृपणे च तथैव च ।। १८ ॥
कटिनदेशे नाभौ च जठरे स्तनयोहदि ।
कण्ठे च वदने ताली नासिकायां च चक्षुपोः॥१९॥
भ्रुवोर्मध्ये ललाटे च पूर्ववक्त्रे तथैव च ॥
दक्षिण पश्चिमे चैव तथैव ब्राह्मणोत्तमाः॥
उत्तरे च तथा मूर्ध्नि न्यासः सम्यक्प्रकीर्तितः॥२०॥
तान्पैव चतुर्विंशतिस्यानानि दर्शपति–पादाङ्गुष्ठे वित्यादिना ॥ १८ ॥
॥ १९ ॥२०॥
प्रथमश्चम्पकाकारो दितीयः श्याम एव हि ॥
तृतीयः पिङ्गलः प्रोक्तश्चतुर्थो मुनिसत्तमाः ॥२१॥
इन्द्रनीलसमप्रख्यः पञ्चमः पावकममः॥
पष्टो वह्निप्रभस्तवत्सप्तमश्चाग्निवर्णकः ॥२२॥

·६ अध्यायः] सूतसंहिता। विद्युदर्णनिभः साक्षादृष्टमः परिभाषितः ।। नवमस्तारकावर्णो देशमः कृष्णवर्णकः ॥ २३ ॥ तत्परो रक्तगौराभः श्यामस्तत्परमः स्मृतः ॥ शुक्लवर्णः पीतवर्णो रक्तवर्णः परः स्मृतः ॥ २४ ॥ शुक्लवर्णः परो वर्णः पद्मरागप्रभः परः ॥२५॥ तत्परः शशिसंकाशः पाण्डुरः परमो मतः ॥ तत्परो रत्नगौराभ इन्द्रनीलसमोऽथ वा ॥ २६ ॥ गोरक्तसदृशश्चान्यस्तत्परः सूर्यसंनिभः ॥ नीलोत्पलदलप्रख्यो वर्णस्तत्परमस्तथा ॥ २७ ॥ शङ्खकुन्देन्दुवर्णाभः साक्षादर्णः परः स्मृतः ॥ तत्परो दीपसंकाशः क्रमावर्णाः प्रकीर्तिताः ॥२८॥ अथैषामक्षराणां जपविधौ ध्यातव्यान्वर्णानाह--प्रथमश्चम्पकाकार इत्या- दिना क्रमावर्णाः प्रकीर्तिता इत्यन्तेन ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५॥ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ केचिद्वर्णास्तु सावित्र्या महापातकनाशनाः ॥ उपपातकपापानां वर्णाः केचन बाधकाः॥ केचन क्षुद्रपापानां नाशकाः स्युन संशयः ।। २९॥ एवंविधस्य वर्णज्ञानस्य प्रयोजनमाह-केचिद्वर्णास्त्विति | महापातको- पपातकानुपातकरूपाणि त्रिविधानि पातकानि ताम्पक्षरवर्णज्ञानानश्यन्ती- स्पर्धः ॥ २९ ॥ नानतोयसमं दानं न चाहिंसापरं तपः ।। न सावित्रीसमं जप्यं न व्याहृतिसमं हुतम् ॥३०॥ कथमस्प गायत्रीजपस्प महापातकादिसर्वपापप्रणाशहेतुतत्याशझ्याऽऽद- नान्नतोपेति ॥ ३०॥ यो नोऽस्माकं धियश्चित्तान्यन्तर्यामिखरूपतः ॥ प्रचोदयात्प्रेरयेच्च तस्य देवस्य सुव्रताः ॥३॥ १ क. स. ग. पण: परो वर्ग. पीत । २ घ. 'तमसपा'।

·वात्पर्षदीपिकासमेता- [४ यज्ञवैभवखण्डे- दीप्तस्य सर्वजन्तूनां प्रत्यक्षस्य स्वभावतः॥ सवितुः स्वात्मभूतं तु वरेण्यं सर्वजन्तुभिः ॥३२॥ भजनीयं दिजा मगस्तेजश्चैतन्यलक्षणम् ।। तच्छन्दवाच्यं सर्वज्ञं जगत्सर्गादिकारणम् ॥३३॥ स्वमायाशक्तिसंभिन्नं शिवस्द्रादिसंज्ञितम् ।। नीलग्रीवं विरूपाक्षं साम्बमूढुंपलक्षितम् ॥ ३४ ॥ आदित्यदेवतायास्तु प्रेरकं परमेश्वरम् ॥ ॥ ३५॥ आदियेनापरिज्ञात वयं धीमापास्महे ॥ सावित्र्याः कथितो ह्यर्थः संग्रहेण मयाऽऽदराव॥३६॥ पतो जपविधौ तप्यमन्त्रार्यभूतदेवताप्रतिपत्त्पर्थमवश्यं मन्त्रार्थों ज्ञातव्योs. तस्तत्मतिपत्तय सावित्रीमनं संगृय व्याचष्टे-पो नोऽस्माकमित्यादिना मयाऽऽदरादित्यन्तेन । तृतीयपादे यच्छन्दश्रवणास्मतिपचिसोका तं पाद विवृणोति । अन्तमितया स्थितो यो देवः स नोऽस्माकं धियो बुद्धीधर्म- ज्ञानादिषु प्रचोदयात्मेरपेत् । “चुद प्रेरणे" इत्येवस्मालट्याटागमः । तस्प देवस्प द्योतमानस्य स्वयंप्रकाशचिद्रूपस्य सर्वमाणिहृदम्बुजमध्यवयन्तःकर- णादिसाक्षित्वेन वर्तमानस्य सवितुः प्रेरकस्य शिवस्वरूपभूतं वत्सटिस्थितिसं- हारकारणतया प्रसिद्धं वरेण्यं सर्वप्राणिसेव्यं भर्गो मर्जनात्पापस्य मर्जक सत्य- ज्ञानादिलक्षणं स्वमायाशक्तिवशेन शिवरुद्रादिसंज्ञामापन्नं सूर्यमण्डलमध्ये तत्मे- रफत्वेनावस्थितं वामनसातीतमीदग्विधं यत्परं ब्रह्म तद्वयं धीमहि ध्यापेम । देवाहमस्मीति नानीपामित्यर्थः । "पे चिन्तापाम्" इत्यस्मालिसि छान्दसं रूपम् । तदुक्तमाया:-"ध्ये चिन्तापां स्मृतो धातुनिष्पन्नं धीमहीत्यतः" इति ॥ ३१ ॥ ३२ ॥३३ ।। ३४ ॥ ३५ ॥ ३६॥ एवमर्थ गुरोर्लब्ध्वा दत्त्वा तस्मै च दक्षिणाम् ।। चतुर्विशतिकं लक्षं जपेदव्यग्रतः सुधीः ॥ ३७ ॥ एतादृशमर्थ गुरुमुस्वाज्ज्ञातंवत एव पुरश्चरणादिक्रियास्वधिकार इत्याह-- एवमिति ॥ ३७ ॥ ११. स.ग.प. इ. च. 'तसर।

·३७१ नाभिमाने जले स्थित्वा जपेल्लक्षं समाहितः॥४६॥ पलाशपुप्पहोमेन महतीं श्रियमश्नुते ॥ १७॥ मधुहोमेन विप्रेन्द्रा राजानं वशमानुयात् ॥४८॥ ६ अध्यायः] सूतसंहिता। महापातकयुक्तोऽपि सिद्धमन्त्रो भवेद्दिजः ॥ आज्येन नुहुयान्मन्त्री सहस्राणां चतुष्टयम् ॥ ३८ ॥ उक्तार्थज्ञानमहिना महापातकादिलक्षणमपि पापं नश्यतीत्याह-महापात- केति ॥ ३८॥ विनियोगानथानेन मन्त्रेणैव प्रसाधयेत् ॥ सात्वा प्रातर्नपेनित्यं सहस्रं श्रद्धया सह ॥ ३९ ॥ अपेक्षितार्थ सकलं लभते नात्र संशयः॥ हुत्वा तु खादिरं सम्यग्घृताक्तं हव्यवाहने ॥४०॥ राहुग्रस्ते रखौ विप्रा लभते धनमुत्तमम् ॥ राहुसूर्यसमावाये तर्पयेगास्कर जलैः ॥ ४१ ॥ सर्वकामसमृद्धिः स्यानात्र कार्या विचारणा ॥ करीपचूर्णतो हुला सर्पिपा सह मानवः ॥ ४२ ॥ गवां गोष्ठे सहस्रं तु बहुक्षिरां लभेत गाम् ॥ शाल्यास्तण्डुलहोमेन कन्यासिद्धिर्भविष्यति ॥४३॥ शालीबीजस्य होमेन प्रजामिष्टामवाप्नुयात् ॥ सावित्र्या जलमादाय जप्त्वा चाष्टसहस्रकम् ॥४४॥ अभिषेकं दिजः कुर्याद्दुःस्वप्नादिनिवृत्तये ॥ क्षीराहारो जपेल्लक्षमपमृत्युविनाशने ॥ ४५ ॥ घृताहारो जपेद्विद्यां लभते नात्र संशयः॥ अकण्टकं महाराज्यं लभते नात्र संशयः ॥ वेतसैर्जहुयादगौ वृष्टिं शीघ्रमवामुयात् ॥ घ. शालिवी।

·तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यज्ञवैभवखण्डे- पायसं मधुना हुत्वा स्त्रीवश्यं लभतेऽचिरात् ॥ केवलं वृतहोमेन सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ४९ ॥ अन्नस्य होमतश्चानं प्राप्नुयादचिरेण तु ॥ पञ्चगव्याशनो लक्षं जप्त्वा जातिस्मरो भवेत् ॥५०॥ जानुमात्रे जले स्थित्वा जपेत्मत्यर्थिदिङ्मुखः॥ युद्धे विजयमानोति सहनं क्रोधसंयुतः ॥५१॥ ऐहिकामुष्मिकेपु सर्वेषु फलेवस्य मन्त्रस्प विनियोगानाह--विनियोगान. थानेनेत्यादिना अपेच्छन्नुर्विनश्यतीत्पन्तेन ॥ ३९ ॥ ४० ॥ ४१ ॥४२॥४३॥ ॥४४॥ ४५ ॥ ४६॥ ४७ ॥ १८॥४९॥ ५० ॥५१॥ अर्कस्य समिधो हुत्वा तीक्ष्णतैलेन सादरम् ॥ सप्ताहान्मारयेच्छत्रुमृते विप्रं न संशयः ॥५२॥ ऋते विप्रम् । ब्राह्मणं शत्रुमृत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ शत्रोः प्रतिकृति भूमावालिख्याऽऽख्यां च तवृदि । समाक्रम्य तु पादैन जपेच्छर्विनश्यति ॥५३॥ तद्धृदीति । तस्याः प्रतिकृतेर्हदप आख्यां शत्रोनामाक्षराणि लिखेदित्यर्थः सावित्री प्रतिलोमा स्यादभिचारेषु कर्मसु ॥ मारणे वर्णशः शंत्रोर्ब्रह्मास्त्रं प्रतिलोमतः ॥ ५४॥ अथ मारणविधानस्य मन्त्रात्रप्तिमाह-सावित्री प्रतिलोमैति ।मन्त्रवानां प्रातिलोम्येन पाठोऽनम् । तदुक्तमाचा:--"प्रतिलोमपाठो वर्णानामनमाहु- मनीषिणः" इति ! वर्णशः प्रातिलोम्येन पठितोऽयं मन्नो ब्रह्मास्त्रं तदभिचार- कर्मसु प्रयोक्तव्यमित्यर्थः ॥ ५४ ॥ गुरुप्रसादतो ज्ञेयमनर्थकरमन्यथा ॥ शान्तये जुहुयादग्नौ घृतेन पयसाऽपि वा ॥ पञ्चगव्येन वा हुत्वा तिला शान्तिमाप्नुयात् ॥५५॥ क. स. प. राम हिलाय' । २ क.. ६. च. तमाम्य । ३ क. 'पोर्मदास्र । ४ घ. च, 'सयमर्थः ।

·६ अध्यायः सूतसंहिता! ३७३ एतच्च गुरूपदेशव्यतिरेकेण प्रयोक्तुरनवहमित्याह-गुरुप्रसादत्त इति । अस्य चावपयोगस्योपसंहारविधिमाह-शान्तय इति ॥ ५५॥ आम्रपर्णस्य होमेन सर्वज्वरविनाशनम् ।। उदुम्बरभवाश्वत्थैर्गोगजाश्वामयक्षयः ।। ५६ ॥ पयसाऽऽज्येन वा हुत्वा शान्तिः सर्वचतुष्पदाम् ॥ शान्तये सर्वदोपाणां जानुमात्रे जले जपेत् ॥ ५७ ॥ अभिमन्य सितं भस्म न्यसेबूतादिशान्तये ॥५८॥ बहुनोसेन किं विप्रा जपेनास्याश्च होमतः॥ अभीष्टं सर्वमानोति नात्र संदेहकारणम् ॥ ५९॥ द्रव्यविशेषहोमाज्ज्वरस्योपशममाह-आनेति । स्पष्टमन्यत् ॥५६॥५७॥ ॥५८ ॥ ५९॥ ज्ञानेच्छां तत्प्रसादेन लभते च द्विजोत्तमाः॥ सावित्रीजपयज्ञेन ज्ञानयज्ञमवाप्नुयात् ॥ ६०॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभव- खण्डे गायत्रीविवरणं नाम षष्ठोऽध्यायः॥६॥ ज्ञानेच्छामिति । " तंभेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिन्ति यजेन दानेन तपसाऽनाशकेन" इति श्रुतेर्वेदानुवचनादिभिः परतत्त्वस्वरूपगोचरा विवि- दिपोत्पादनीया तां सावित्याः प्रसादादेव लभते । संवतजपेन निर्मलचित्तः सम्परशिवस्वरूपगोचरं साक्षात्कारज्ञानमपि मामुयादित्यर्थः ॥ ६ ॥ इति श्रीसूतसंहिताटीकायां चतुर्थे पज्ञवैभवस्खण्डे गायत्रीविवरण नाम पष्ठोऽध्यायः॥६॥ ११. तमेवे।

·३७४ [४ यज्ञवभवखण्डे- तात्पपदीपिकासमेता- अथ सप्तमोऽध्यायः । सूत उवाच- आत्ममन्त्रं प्रवक्ष्यामि समासेन न विस्तरात् ।। ऋषिब्रह्माऽस्य गायत्रं छन्द आत्मैव देवता ॥ शान्तान्तं शक्तिरस्योक्ता तदन्तं बीजमुच्यते ॥ १ ॥ इत्थं सावित्पुपासनेनोत्पन्न वि विदिपस्य परशिवस्वरूपगोचरविद्योत्पत्तिसा- धैनमन्त्रमाह-आत्ममत्रमिति । जाग्रदाद्यवस्थासाक्षिणो जीवात्मनः परमा- स्मरूपताप्रतिपादकत्वादात्ममन्त्र इत्यजपाऽभिधीयते । एतदुपरिष्टात्स्वयमेव मतिपादयिष्यति । अस्य मन्त्रस्य ऋष्याचानाह-ऋषिब्रह्मेत्यादिनोच्यत इत्य- न्तेन । शान्तान्तमिति |शकारस्यान्तःपकारस्तस्यान्तः सकारः स इति शक्ति- रित्यर्थः । तदन्तमितितच्छदेन सकारः परामृश्यते । तस्यान्तो हकारः। हमित्यस्य मन्त्रस्य वीजमित्यर्थः॥१॥ विद्या शक्तिर्भवेद्वी शिव एव न चान्यथा ।। तेनायं परमो मन्त्रः शिवशक्त्यात्मकः स्मृतः ॥२॥ एवं बीजशक्त्यात्मना विभक्तस्प मन्त्रस्य शिवशक्तिवाचकत्वेन तदात्मकवां प्रतिपादयितुमर्यात्मिके बीजशक्ती आह-विद्या शक्तिरिति । यो परशिवस्वरू- पसंविपिणी सैव शक्तिस्तत्प्रतिपाचं निष्कलं परशिवस्वरूपं वीजमधस्वरू- पमेतदुभयं शब्दात्मकेन शक्तिवीजरूपभागदपेन प्रतिपाद्यते । तथा हि -सत्य- ज्ञानादिलक्षणं निरस्तसमस्तोपाधिकं स्वप्रतिष्ठं सर्वप्रत्यम्भूतं चैतन्यं हि परशि- वस्वरूपं तत्पत्पगर्थवाचिनाऽहंशब्देन प्रतिपादयितुं शक्यते । तदेव शिवस्व- रूपं स्वमापावशाच्छक्पप्रतियोगित्वेन निरूप्यमाणं तत्पराग्भूतं शक्तिः । साऽपि परागर्थवाचिना स इति पदेन प्रतिपाद्यत इत्युक्तं वीजशक्त्योः शिवशक्तिस्व- रूपमतिपादकत्वम् । तस्मादपं बीजशक्तिसमुदायरूपो मनः शिवशक्त्यात्मक इत्यर्थः । तदुक्तमाचर्पिः- "हंकारः पुरुषः प्रोक्तः स इति प्रकृति मता। पुस्मकृत्यात्मको ईसस्तदात्मकमिदं जगत्" इति ॥ २ ॥ -- १.पदन्तं । २६. च. धन म । ३६. या तु पर। ४ ग. घ. द. 'कल्प। ५ ख. घ. 'रूप' । ६ ग. 'स्यपूपं । क. १. च. अहकारः पुमान्प्रोक्तः ।

·७मध्यायः] सूतसंहिता ३७५ एतद्बुद्ध्वा जपेन्मन्त्रं बीजशक्त्यात्मना बुधः॥ ध्यायेत्साम्बं महादेवं संसारामयभेषजम् ॥३॥ इत्थं मनस्यार्थमभिधाय जपसमयेऽस्प ध्यानं विधत्ते-एतद्बुद्ध्वेति । उक्तलक्षणं शिवशक्त्यात्मकं निष्कलपशिवस्वरूपं स्वीकृतलीलाविग्रहमर्धना- रीश्वरं ध्येपमित्यर्थः । तदुक्तमाचार्यः- "अरुणकनकवर्ण पद्मसंस्थं च गौरी- हरनियमितचिहूं सौम्पतानूनपातम् ।। भवतु भवदभीष्टप्राप्तये पाशटङ्का. भयवरदविचित्रं रूपमर्धाम्बिकेशम्" इति ॥ ३॥ यस्तु द्वादशसाहस्रमिमं जपति नित्यशः॥ तस्य सर्वाणि पापानि विनश्यन्ति न संशयः॥४॥ उक्तध्यानविशिष्टजपस्य फलमाह-पस्त्विति ॥ ४॥ अथवा प्राणसंचारः सकारः परिकीर्तितः॥ हकारोऽपानसंचारो देहे देहभृतां सदा ॥५॥ इत्थं वक्ष्यमाणप्रकारमनुसंधातुमशक्तस्य मन्दप्रज्ञस्य वाल्वोष्ठपुगदिव्यापा- रनिर्वयं जपविधिमभिधाय ततोऽपि संस्कृतचित्तस्य मध्यमाधिकारिपस्ताल्वो. छुपुटव्यापारनरपेक्ष्पेण जपविधि वक्तुं पूर्वोक्तयोजिशक्यात्मनामन्त्रभागयोरनु- संधाने प्रकारान्तरमाह-अथवेति । मुख्यमाणस्प पराङ्मुखवृत्तिरपानस्तथा सति स इत्येतत्पदं परागर्थवाचकम् । तस्य प्राणवृत्तेश्च पराक्त्वसंबन्धात्मा- गवृत्त्यात्मक एव स इति मन्त्रभागः । ईशब्दस्य च प्रत्यगर्घत्वादपानवृत्तेश्च प्रत्पङ्मुखत्त्वात्मत्यकावसाम्येनापानवृत्पात्मक एव इमिति मन्त्रभागः। एन- मेतौ मन्त्रभागौ प्राणापानवृत्त्यात्मना स्वदेहे सर्वदाऽनुवर्तते इत्यनुसंधेपमि- त्पर्धः ॥५॥ एवं यस्तु विजानाति मन्त्रमाचार्यपूर्वकम् ॥ सोऽजपन्नपि हंसाख्यं जपत्येव न संशयः ॥६॥ अस्त्वेवं मन्त्रभागयोः माणापानात्मकता तदनुसंधानस्य कोऽतिशय इत्यत आह-~-एवं पांस्त्वति । एवमुक्तमकारेण प्राणापानात्मना वर्तमान मन्त्र- माचार्यमुस्खायो वेद स साधकोऽजपनपि वाल्वोष्टपुटव्यापारनिर्वत्पं जपमकुर्व- क. स. प. च. देवता । १ग. 'सदा1३ क. मनाविभागः।

·३७६ तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यज्ञवभवखण्डे-- अपि पाणापानवृश्यात्ममा मन्त्रस्यानुवृत्त पत्पेव सर्वदा। अंत एवेयं विद्याऽज- पेत्याख्यायते ॥६॥ ईदृशीमजपां विद्यामास्तिक्याद्गुरुभक्तितः॥७॥ यो विजानाति पापानि बुद्धिपूर्वकृतानि च ॥ तस्य नश्यन्ति सर्वाणि नात्र कार्या विचारणा ॥८॥ भक्तिभद्धापुरःसरमुक्तमर्थमतिनशित्येनानुसंधानस्य वाचिकजपादतिपित फलमाह-ईदृशीमजपामित्यादिना विचारणेत्पन्तेन । अन बुद्धिपूर्वकृतानीति विशेपितत्त्वाचोदीरितद्वादशसहस्रजपविधानज्ञानकृतस्य पापमात्रस्प क्षयः । अत्र तु ज्ञानकृतस्यापीति विशेषः ॥ ७॥८॥ अथवा जीवमन्त्रोऽयं जीवात्मप्रतिपादकः ।। अहंशब्दस्य रूढत्वाल्लोके जीवात्मवस्तुनि ॥ शक्तिमन्त्रः सकाराख्यः परमेश्वरवाचकः ॥९॥ इत्थमधिकारिणां मन्नानसंधाने विशेपमभिधायाथ ततोऽप्युत्कृष्टस्य श्रवण- मननादिसंस्कृतचित्तस्योत्तमाधिकारिणो हंसमन्त्रानुसंधाने विशेष वक्तुमारभते. अथर्चा जीवेति । मन्त्रस्य पूर्वभागोऽहंशब्दो जाग्रदाद्यवस्थासाक्षिणो जीवात्म- नोऽभिधायकः। यतस्तत्रा मुख्पहं दुःखीत्यहंशब्दो रुच्या लोके प्रयुज्यते । वैदे च" सोऽहमस्मीत्यग्रे व्पाहरत्ततोऽहनामाभवत्तस्मादप्येत मन्त्रितोऽयमहमि- स्येवाम उक्त्वाऽन्यन्नाम पते" इति । तस्मान्मन्त्रस्य पूर्वभागो जीवात्ममतिपा- दक इत्यर्थः । पूर्व शक्तिप्रतिपादकतया व्याख्यातो यः स इति मन्त्रभागः सोऽपि सर्वशक्तिजगदुत्पत्तिस्थितिलपकारण यत्पारमेश्वरं तत्वं तद्वाचक इत्यर्थः ॥६॥ प्रकृतार्थे प्रसिद्धत्वात्प्रसिद्धः परमेश्वरः ॥ १०॥ महदाद्यणुपर्यन्तं जगत्सर्व चराचरम् ॥ जायते वर्तते चैव लीयते परमेश्वरे ॥ ११॥ कुत इत्यत आह-प्रकृतार्थ इति । प्रसिद्धपक्रान्तानुभूतास्तच्छब्दार्थाः परमे- भ्वरश्य प्रसिद्धत्वादन प्रकृतोऽर्थः। सा पुनः प्रसिद्धिर्विपदादिपरमाण्वन्तस्य वरा- चरात्मरुस्प जगतःष्टिस्थितिलयाधिकरणतयाऽधिगन्तव्या । तदधिकरणत्वं चैवमानापते-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । १ क. अतधेय 1 २१. नविय ३५. 'गजम' । ४ घ. 'वा योजेति । ५. ग. घ. र. मुसी। घ. समतानु ।

·७ अध्यायः] मूतसंहिता। यरप्रयन्त्यभिसंविशन्ति" इति । "आत्मन आकाशः संभूतः” इत्यादि च । तस्मात्कार्यमपञ्चस्प कारणतया प्रसिद्धः परमेश्वरस्तच्छन्देन स इति मन्त्र- भागेनाभिधीयत इत्यर्थः ॥ १०॥ ११ ॥ संसारित्वेन भातोऽहं स एव परमेश्वरः ॥ सोऽहमेव न संदेहः खानुभूतिप्रमाणतः ॥ १२ ॥ हंसयोः शबलं हित्वा पदयोः सद्वितीययोः ॥ पूर्णोऽहमेवं जानीयाद्बोधमात्रस्वभावतः ।। १३ ।। इत्यं पदार्थाव भिधाय वाक्यार्थमाह-~-संसारित्वेनेति । गृहीतसंगतिकैः पदैरभिहितानां पदार्थानां पश्वादाकाङ्क्षासंनिधियोग्यतावशायः संसर्गः स एव वाक्पार्थ इत्यभिहितान्वयवादिनो योग्येतरपदार्यान्वितस्वार्थाभिधायकानि पदानीत्पन्विताभिधानवादिनो विशिष्टो वाक्यार्थः । तदुभयमत्र न संभवति । ईश्वरस्वरूपव्यतिरिक्तस्य वस्त्वन्तरस्थाभावात् । तस्मानान्त्या भेदेन प्रति- पनस्प जीवस्य परमार्थतो यत्परशिवतादात्म्यं स एव वाक्यार्थः । ननु तमः- भकाशवद्विरुद्धस्वभावयोरनयोः कथं तादात्म्यं घटते । तथा हि-अहंश- ब्दस्य मलिनसत्वमधानमायाकान्तिःकरणावच्छिन्नं कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशिष्टं किंचिज्ज्ञ प्रत्यक्चैतन्यं वाच्पोऽर्थः। स इत्यस्य च विशुद्धसत्वप्रधानमायोपाधिक फर्तृत्वभोकृत्वादिसकलसंसारब्पवहारातीतं सर्व जगज्जन्मादिकारणं "सदेव सोम्पेदमग्र आसीत्" इत्पादिश्रुत्पा परोक्षण निर्दिष्टं चैतन्यं वाच्योऽर्थः । ईग्विधयोः कथमेकत्वसंभव इति । सत्पम् । अत्त एव लक्षणा प्रवर्तते । सा च वाच्यार्थद्वपविरुद्धांशपरित्यागेनाविरुद्धांशस्वीकाररूपभाग- त्पागलक्षणा तथा हि-ब्रह्मणस्तावत्सचिदानन्देकरसात्मकत्वं श्रुत्या प्रति. पादितम् । जीवस्प च जाग्रदाद्यवस्थामु व्यापर्तमानास्वैक्परूपेणानुवृत्तेः सद्रू- पत्वं तत्साक्षित्वेन चिद्रूपत्वं परमेमास्पदत्वेनाऽऽनन्दरूपत्वं च स्वानुभवामः दम् । एवं च किंचिज्जत्वसर्वजत्वमत्यक्त्वपरोक्षापरोक्षत्लादिविरुद्धांशमुमपत्र परित्यज्याविरुदयोः सच्चिदानन्दादिलक्षणपोजीश्वरस्वरूपपोः परसरता. पारम्पं मागत्यागलक्षणपा समन्ना प्रतिपादपति । उक्तं द्वि- "मानान्तरविरोधे तु मुल्यार्यस्थ परिग्रहे । मुख्पार्थेनाविनाभूते प्रतीतिलक्षणोच्यते"। एतत्समभिमेत्योत्तम् “ संमारित्वेन भातोऽहंस एप परमेश्वरः" इति ।। - ४० ·३७८ वात्पर्यदीपिकासमेता [४ यत्तवैभवखण्डे- अहं स एवेति शब्दशक्त्या जीवस्पाखण्डग्रह्मवादात्म्ये प्रतिपादिते, अर्थी- चह्मणः शोधिताहमर्थतादाम्पं तयतिहारेण निर्दिशति-सोऽहमेवेति । एत. देव तादात्म्यलक्षण एव वाक्पॉोंऽनेत्यस्य ज्ञापकम् । तथाचोक्तम्- "संसों वा विशिष्टो वा वाक्यार्थो नात्र संमतः । अस्खण्डकरसत्वेन वाक्पार्थों विदुषां मतः" इति । इत्य जीवेश्वरयोः परस्परतादात्म्येनाखण्डैकरसंवे सिद्ध जीवस्यायमत्व- सद्वितीयत्त्वादिनमोऽपसरति । ईश्वरस्प च परोक्षत्वानात्मत्वादि निवर्तते । तदप्युक्तम्- "प्रत्यग्बोधो य आमाति सोऽद्वयानन्दलक्षणः । अद्वपानन्दरूपश्च प्रत्यग्बोधैकलक्षणः ।। इत्यमन्योन्यतादात्म्पपतिपत्तिर्यदा भवेत् । अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्प व्यावर्तेत तदेव हि ।। तदर्थस्य च पारोल्पम्" इति । उक्तलक्षणे च इंसमन्नार्थे प्रमाणाभावादसंगतिमाशड्य तत्र विद्वदनुभव प्रमाणपति-स्वानुभूतिरिति ।। १२ ।॥ १३ ॥ श्रुतिरप्येवमेवाऽऽह परमार्थप्रकाशिनी ॥ सत्यसंपूर्णविज्ञानसुखरूपो महेश्वरः ॥ १४॥ सोऽप्पनुभवो विधुरपरिभावितकामिनीसाक्षात्कारवदर्थव्यवस्थापको नेत्या- शड्य श्रुति संवादपति-श्रुतिरपीति । साऽप्युक्तार्थविरुद्धमेव द्वा मुपणेत्यादौ प्रतिपादपतीति विशिष्टि-परमार्थेति । तत्र हि पारमाधिकं जीवब्रह्मता- दाम्पं समाने वृक्ष इत्युत्तरमन्त्रेण प्रतिपापितुविद्याकल्पितजीवेश्वरभेदभति- पादनाहा सुपर्णत्पादिकमपरमार्थिकप्रकाशकम् । अतः "तत्त्वमसि""अहं ब्रह्मा- स्मि"इत्यादिकैव श्रुतिः परमार्थमकाशिनी । साऽप्युक्तमर्थ प्रतिपादयतीत्पः। उक्तं जीवेश्वरतादात्म्पमुपपादयतुमीचरस्प निरुपाधिक रूपमाह-सत्यसं- पूर्णेति । ननु “ अस्थूलमनवहस्वमदीर्घमशब्दमस्पर्शमरूपमव्यपम्" इत्पा- दिश्रवणाच्च परशिवस्वरूपं स्थलस्वादिसकलधर्मरहितं सत्यत्वादिप्रवृत्तिनिर्नाम- तकैः सत्यादिशब्दैः कथं प्रतिपादयितुं शक्यत इति । उच्यते । चन्द्रस्पैक- वेऽपि वींचीतरङ्गाधुपाधिबहुत्वेन बहुषु चन्द्रपु कल्पितेष्वयं चन्द्रोऽपं चन्द्र इत्पनुवृत्तिमत्पपयलाचन्द्रत्वं सामान्यं यथा कल्प्पते, एवं सदूपस्य परशि- १५. 'यार' । ११. तिरेवण । ३ घ. 'दामिव । ४. क्यायों वाश्यवृत्तावत्रे । ५प, 'लेन वापयामि।

·७ अध्यायः] सूतसंहिता। वस्पैकत्वेऽपि स्वमायावशेन स्वस्मिन्परिकल्पितामु महदादिम्पक्तिपु सन्घटः सन्पट इत्याद्यनुवृत्तव्यवहारबलात्सत्यत्वज्ञानत्वानन्दस्वादीनि परापरसामा- न्यानि परिकल्प्यन्ते । अत एवोक्तमाचार्यः-~आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्त्वं चेति सन्ति धर्माः" इति । एवं च सत्यादिशब्दाः परापरसामान्यवाचिनस्त- दाश्रयमखण्डं परशिवस्वरूपं लक्षणया प्रतिपादयन्ति । अत एवोक्तं लौकि- कान्येव सत्यादीन्यखण्डं लक्षयन्ति । संपूर्णशब्देन देशकालवस्तुकृतत्रिविध- परिच्छेदराहित्परूपमानन्त्यमभिधीयते । अनेन च सामान्पव्यकिभेदोऽपि वस्तुकृतो निषिद्धो भवति । न च सत्यादिपदेष्वेकेनैव परशिवस्वरूपे लक्षिते तदतिरिक्तस्य प्रमेयस्याभावात्पदान्तरानर्थक्पमिति शहनीयम् । असत्यत्वज- डत्वदुःखरूपत्वादपो यावन्तो चान्त्या परशिवस्वरूपेऽध्यस्तास्तह्यावृत्तिपर- त्वात्सत्याधनेकपदोपादानस्य । तदुक्तम्- "मिथ्यात्वादि यदध्यस्तं ब्रह्मण्येतस्य बाधनम् । नानापदैविना नेति ब्रह्म तैरुपलक्ष्यते " इति । श्रुतिरपि सत्यज्ञानादिरूपतां परशिवस्प दर्शपति-" सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म "" विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति ॥ १४ ॥ अहं चाव्यभिचारिखासत्स्वभावो न संशयः॥ अहमव्यभिचार्येव साक्षित्वाव्यभिचारिणाम् ॥१५॥ इत्थं परशिवस्प नै रूपमभिधाप जीवस्यापि तादृग्रूपत्वं प्रतिपादपितुं तावत्सद्रूपतामाह--अहं चेति । जामदादिषु व्यावर्तमानेष्वहमर्थस्य चैतन्य. स्पैकरूपतयाऽनुवृत्तरपभिचारित्वात्सद्रूपतेत्यर्थः । असिद्धो हेतुरित्यत आह- अहमव्यभिचार्यवेति । व्यभिचारिणां व्यावर्तमानानां जाप्रदादिसाक्ष्याणां साक्षित्वात्स्वरूपाननुमवेशेन साक्षादीक्षितृत्वादहमर्थस्याव्यभिचारिता । पथैक- स्पैव दीपस्य घटपटादिपु बहुषु परस्परस्पभिचारिपु प्रकाश्यपु प्रकाशकस्प तस्प भेदाभावाव्यभिचारित्वं तद्वदित्यर्थः । एतदव्यभिचारित्वं तापनीयोप- निपयेवमानातम्-"तं वा एतमात्मानं जाग्रत्पस्वप्नमसुपुतं स्वप्रेऽजाग्रतम. सुषुप्तं सुपुप्तेऽजानतमस्वमम् । तुरीपेऽजायतमस्वनममुपुप्तमव्यभिचारिणम् - इति ॥१५॥ ज्ञातमज्ञातमप्यर्थ सदाऽहं वेद केवलः ॥ सोऽर्थों मां न विजानाति ततोऽविच्छिन्नचेतनः॥१६॥ घ. 'नुमायो । २ ग. 'साम्यसामा । ३ प. कादेव । ४ ग. पवारा' । ५ क. घ. 'युसेड- भारतमा ६ च. ततोऽह छिन ।

·- ३८० तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यनवेमवखण्डे- इत्यमव्यभिचारित्वेनादमर्थस्य सहपत्वं निर्धाप चिहपतामुपपादयति-ज्ञात- मिति । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञातमन्तःकरणवृत्तिः, तपा चक्षुरादिसंपयोगवशादायो घटादि विषयो यदा व्याप्यते तदा साक्षिचैतन्य ज्ञानविषपीकृतं विपयं ज्ञातत्वेन प्रकाशपति तस्मिन्नेव समयेऽतिरिक्तं सर्वमज्ञानकोडीकृतमज्ञातत्वेनैव प्रकाश. यति । तदुक्तमाचापः-"सर्व वस्तु ज्ञात तपाऽज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य विपयः" इति । तदिदमुच्यते-"ज्ञातमज्ञातमप्पथं सदाऽहं वेदेति । "न हि द्रष्टेविपरिलोपो विद्यते" इति श्रुतेजीनस्य सनातनत्वम् । ननु वेदेति विका प्रमाश्रयः कर्ताऽभिधीयते । स च द्रव्यरूपः। ज्ञानं तस्प गुणः । अतः कुतोs- हमर्थस्य ज्ञानात्मकतेत्यत आहकेवल इति । अयो दहतीत्यत्र यथाऽग्नेरेव दग्धृत्वमेवमंत्रापि प्राप्ताप्राप्त विवेकेन ज्ञानस्यैव प्रकाशकत्वम् । घटज्ञानं पटज्ञा- नमिति भेदमतीतिस्तु तत्तदन्तःकरणवृत्त्युपाधिकता । अतस्तद्विपपविशि- टान्तःकरणतदृत्तिसाक्षित्वेनास्थित आत्मा केवलं चिद्रूप एव । एतदेवोप- पादपति-सोऽर्थ इति । यदि ज्ञानात्मको द्रव्यरूप आत्मा ज्ञाताजातत्वाभ्यां विपपं प्रकाशयेत्तर्हि घादिलक्षणपरागर्थोऽपि स्वपतियोगिभूतं प्रत्यगर्थ जानीपान च जानाति । तस्मादहमर्थः केवलं चिदात्मक एव ॥ १६ ॥ चितोऽन्यशेषताभावाचितोऽचिच्छेपता न हि ॥ शरावादिपदार्थानां चेतनत्वप्रसक्तितः ॥१७॥ ननु चिदाधारो द्रव्यरूपः कुत इत्यत आह-चित इति । अव्यभिचारि- साक्षिचैतन्यस्य व्यभिचारिसाक्ष्यशेषतानुपपत्तेरित्यर्थः । तथा हि---द्रव्यरूप. स्याऽऽत्मनः शेपश्चिदिति वदन्वादी प्रष्टव्यः किमतावास्माऽचिदात्मकोs. थवा चिद्रूप आहोखिच्चेतन इति त्रेधा विकल्प्याऽऽधं प्रत्याह-चितोऽचिच्छे- पति । न हि प्रतिज्ञामात्रेण वस्तुसिद्धिरित्यत आह -शरावादीति । यदीयं चिजहस्याऽऽत्मनः शेपः स्पाजडत्वाविशेषाच्छराबादीनामपि विच्छपत्वेन चेतनत्वमसङ्गः । तस्माजडस्याऽऽत्मनविच्छेप इति तावन्न युक्तम् ।। १७ ॥ चिच्छेपत्वं च नास्त्येव चितचिन्न हि मिद्यते ॥ भिद्यते चेदचिच्चित्स्याचितोऽचित्त्वं विरुध्यते ॥१८॥ नापि द्वितीय इत्याह-विच्छेपत्वं चेति । अस्मिन्पक्षे चिद्रूपस्पाऽऽत्मन- विप इत्युकं स्यात् । तच्च न युक्तम् । शेपशेषिभावो हि भेदसम्पपेक्षः ! १ क. घ. मन्यत्रापि । २ ग. घ. द. य. 'वटश्चि । ३. चिदात्म। ४ ग. सत्यापे। + ·र."पर।२९.म.प. प."राया 1.प.पाना 1.लति। तस्मानिरविशपमेमासदत्वादहमर्यस्प परमानन्दरूपत्वं मिदमित्पपगार ७ मध्यायः] सूतसंहिता। यतोऽत्र चितः सकाशाच्चिदन्तरस्प भेदो नास्ति | औपाधिकमेदव्यतिरेकेण प्रकाशात्मतयैकत्वावगमात् । ननु वितश्चिदन्तरस्य पारमार्थिको भेदो दृश्यत एवेत्यत आह-भिद्यते चेदिति । यद्यपाधिसंपर्कन्यतिरेकेण चित्स्वत एव भिन्ना स्याद्वयादिवचितो भिन्नत्वेन तस्या अचित्त्वमापतेत् । इष्टापचिशयां चारयति-चितोऽचित्वं विरुध्यत इति ॥ १८ ॥ तथा चिन्चेतनस्यापि न शेषत्वमवाप्नुयात् ॥ शेषत्वे सति तत्सिद्धिस्तसिद्धौ शेषता चितः ॥ १९॥ नापि तृतीयोऽन्योन्याश्रयप्रसक्तरित्याह-तथा चिच्चेतनस्यापीति | यस्य विच्छेपः स चेतनः । यश्चेतनस्तस्प चिच्छेप इत्पन्योन्याधीननिरूपण- स्वेनैकतरस्याप्पसिद्धिरित्यर्थः । इत्यं चितोऽन्यशेषत्वानिरूपणास्वप्राधान्येन केवलं विदेवाहमर्थः ॥ १९ ॥ अतोऽन्यशेषता लोके चितो भान्या प्रतीयते ॥ सुखस्वभाव एवाहं सदा प्रेमास्पदत्वतः ॥२०॥ ननु ज्ञातो घटः, अहं जानामीत्यादौ चितोऽन्पशेपत्वमतीतिः कथमित्याशय वान्तिरेवेत्याह-अतोऽन्यशेपतेति । इत्यं जीवस्प चिद्रूपत्वमुपपाद्याऽऽन- न्दरूपत्वमाद-सुखस्वभाव इति । सदा भूतभविष्यद्वर्तमानलक्षणकालत्रयेऽपि परमैमास्पदत्वानिरतिशयानन्दात्मक एवाहमर्थः । उक्तं हि-"परमेमास्पदतया मा न भूवमदं सदा।भूयासमिति यो द्रष्टा सोऽहमित्यवधाय" इति । परमेमास्प. दत्त्वं चैवमानायते "नवाअरे पत्पुः कामाय पतिः मियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पविः मियो भवति" इत्पादिना "न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व मिपं मव- त्पात्मनस्तु कामाय सर्व मियं भवति" इत्पन्तेन । तया हि लोके यो यच्छे वैन पिपः स ततोऽपि मिपतमो दृश्यते । पया पुत्रस्प मापादयः पुत्रशेष- वया पितुः मियास्तेभ्योऽपि पुत्रः पितुः मियतमो भवति । एवमेव पतिनाया- पुत्रादयो पस्याऽऽत्मनः शेपवपा मिपाः स आत्मा सर्वस्मादपि मिपतम इति गम्यते । तथा चोकम्-- पुनरित्तादयो भारा पस्य शेषतपा दिया। द्रा सर्वपिपवमः सोऽहमित्परधारप" इति ।।

·. ३८२ तासर्पदीपिकासमेवा- [४ यजमवखण्डे- असुखस्य न हि प्रेमास्पदवं परिदृश्यते ॥ नाहमन्यस्य शेपो हि शेषी सर्वस्य सर्वदा ॥ २१ ॥ हेतुरस्तु साध्यं मा भूतिक विपक्षे बाधमित्याशय हेतूच्छितिप्रसङ्ग एवं बाधक इस्याह-~-असुखस्य न हीति । ननु मुस्वानात्मकस्प मुखसाधनस्प दुःखाभावस्प च मेमास्पदत्वं दृश्यते कथमनेनानन्दरूपतासिद्धिरित्यत आइ- नाहमन्यस्येति । मुखसाधनदुःस्वाभावी हि सुखशेषतया मिपी, अहमर्थस्स्वनन्य- शेपत्वेन स्वरधानतया प्रेमास्पदत्त्वापरानन्दरूपः किन स्पादित्यर्थः ॥२१॥ पूर्णोऽहं सर्वसाक्षिसासर्वदा परमार्थतः ॥ अपूर्णो युगपसर्व न विजानाति कश्चन ॥ २२ ॥ पूर्णत्वमप्येश्वररूपमहमर्थे योजपत्ति--पूर्णोऽहमिति । सर्वदा भूतभविष्य- द्वर्तमानेषु कालेषु सर्वास जाग्रदायवस्थास सर्वदेशे वर्तमानस्य घटपटादिप दार्थस्य परमार्थतो वाद्याभ्यन्तरभेदराहित्पेन स्वाविद्यापरिकल्पिततपा साक्षा- दीक्षितृत्वाददमः पूर्णः । देशकालवस्तुकतावच्छेदरहित इत्यर्थः । उक्तमकार साक्षित्वं परिच्छिन्नस्य न संभवतीत्याह-अपूर्ण इति । युगपरसमसमपमेव सर्व वस्तु ज्ञातत्वेनानातत्वेन च यस्मात्साक्षिचैतन्यं गोचरपति तस्मात्सर्वगतम् । अतथाविधं चेयुगपत्सर्वं ज्ञातुं न शक्नुपादिस्पः ॥ २२ ॥ संसारसर्जितः साक्षात्सर्वदा परमेश्वरः ॥ अहं संसारसाक्षित्वातथा संसारवर्जितः ॥२३॥ एवं पूर्वोक्त पारमेश्वरं सत्पज्ञानादिलक्षणं रुपमहम पोनपित्ता संसाप- संसारित्वलक्षणो पो भेदभमस्तमपि व्युदस्पति-संसारवति इति । विशु. सत्वाधानमापोपाधिकत्वावपतिहत ज्ञानवैराग्पादिसंपन्नो जगकर्ता परमेश्वरः संसारवॉजतः । स्वमापाविजृम्भितस्प संसारस्प मिथ्यात्वावगतः । "असङ्गो न हि सत्रवे" इत्यादिश्रुतेश्य । ननु विदालयानमापोपाधिकरवाजुलं परमेश्वरस्य संसारवानिवत्वं जिनसत्वप्रधानमापानान्तस्य जीवस्य फर्ष ताहिरपमित्पत माह---मई संसारेति । य साक्षी स साल्पादिलो दृष्टः । पपा पारमाझ्याटमाती 1 नया संमारोऽपीतरवस्तुषत्साक्षिमास्यत्वासाप तस्मा मामाली विविक्त एवेपदस्योऽपि संसारलाजत एव | पषा लोके विमानयोरेन जयपरानपो । सालिगस्तु तटस्थतेव फेवलम् । पस्तु पुरः 14...'inte..11.11.समान। ५२... ६. MISR.NET ·" ७ अध्यायः] सूतसंहिता। ३८३ साक्षी तयोमध्ये पुरुपविशेष स्वात्मतया पक्षी करोति स तदीपजपपराजयभा- गपि भवति । एवमेवान्तःकरणं स्वात्मतयाऽभिमन्यमानस्यैव चैतन्यस्य तदी- यसंसारः, न तु तदनुपहितस्पाविक्रियस्य साक्षिचैतन्यस्पेत्यर्थः ॥ २३ ॥ एवं वाक्यानुसारिण्या युक्त्याऽऽचार्यपुरःसरम् ॥ अहं स सोऽहमेवेति विजानीयादिचक्षणः ॥२४॥ इत्यं मन्नपदार्थपोजीवेश्वरपोः सारूप्पमुपपाद्य प्रागुतमेकत्वविज्ञानमुपसंह- रति-एवमिति | वाक्यं प्रमाणत्वेन मागुदाहृतं तत्त्वमस्पादिकं हंसमनपतिपा- घस्पार्थस्यान्पधात्वनिराफरणं युक्तेरनुसरणं नाम | उक्तं हि- "प्रत्यक्षादेः ममाणस्प तर्कोऽनुग्राहको भवेत् । पक्षे विपक्षजिज्ञासाविच्छेदस्तदनुग्रहः" इति । एवं युक्तिपुरःसरमाचार्यमुखाहह्मात्मैकत्वलक्षणं इंसमन्त्रार्थ जानीपादि- त्यर्थः ॥२४॥ य एवमात्ममन्त्रेण जीवात्मपरमात्मनोः॥ पारमार्थिकमेकरवं सुदृढं परिपश्यति ॥ स एव ब्रह्मविन्मुख्यो नेतरोऽज्ञानमोहितः ॥२५॥ इत्यं श्रवणमननाम्पामर्थ निश्चित्य कृतनिदिध्यासनः सृदृढमसंभावनावि- परीतभावनाविरहितं यथा भवति तथा जीवपरमात्मनोवास्तवमेकत्वमनेन मन्त्रेण पः साक्षात्करोति स एव ब्रह्मविदां श्रेष्ठः । पस्त्वितरस्तद्विलक्षणोऽह- मन्पः सोऽन्य इति जानाति नासो ब्रह्मविदापि त्वज्ञानमोहितः । उकै हि भगववा- "अज्ञानेनाऽऽवृतं ज्ञानं तेन मुशन्ति जन्तवः" इति । श्रुतिश्च-"अप योऽन्पों देवतामुपास्तेऽन्पोऽसावन्योऽहमस्मीति न स । पपा पनः" इति ॥ २५ ॥ एवंभूतं परिज्ञानं यस्य जातं यदा भूवि ॥ तदेव तस्य संसारविनाशो नास्ति संशयः॥२६॥ अपेतस्प साक्षात्कारमानस्य फलमाह-एवमिति । प्रमात्मेफरवगीचर: साक्षात्कारो पदा नापते वदनन्तरसण एव सनियंमूनाविधापा निरचे. स्तस्यार्पभूता संसारोऽपि रिपो निवर्तते । न तु स्वादिफसाशान्तरे याना. REETINE.मुलगी प... - ·[४ यज्ञवैभवखण्डे-- - तात्पर्षदीपिकासमेता- न्तरे वा पासव्या मुक्तिः । यस्मात्प्रत्यगात्मनः स्वाभाविकं ब्रह्मात्मत्वं तदवि. द्यातिरोधानवशादशाप्तमिव स्वरूपसाक्षात्कारपर्पन्तमासीत् । तत्साक्षात्कार च ब्रह्माकारमनोहत्त्वच्छिन्नबैतन्येन तस्पामविद्यायां समूल निवर्तितापामावर- गापगमेन स्वाभाविकं ब्रह्मात्मत्वं तस्मिन्नेव क्षणे तत्रैव देशे विदुषा भाप्पते । भूपते हि- "भिचते हृदयन्यिश्छिधन्ते सर्वसंशयाः। भीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे" इति । "न तस्स माणा उत्क्रामन्यत्रैव समवलीयन्ते" इति च ॥२६॥ हंसविद्यामविज्ञाय मुक्तों यत्नं करोति यः॥ स नोभक्षणेनैव क्षुनिवृत्ति करिष्यति ॥ २७ ॥ ईदृशीमजपा विद्यां जानत एव मुक्तावधिकारो नान्यस्येति दर्शपति-हंस- विद्यामिति ॥२७॥ हसविद्या परा चैषा परमन्त्रप्रदिनी ॥ सर्वैश्वर्यप्रदा सर्वदेवतातृप्तिकारिणी ॥ २८॥ अस्याञ्च जपमात्रेण दीर्घायुष्यमवाप्नुयात् ॥ आरोग्यं विजयं विद्यामवामोति न संशयः ॥२९॥ बहुनोकेन किं विद्या इंसाख्या सर्वकामदा ॥ हंसहसेति यो ब्रूयात्सर्वदा शिव एव सः॥३०॥ इत्पं मुमन्मत्यात्ममन्त्रस्प मुक्तिसाधनत्वमभिधाप, ऐहिकफलसाधनत्वमपि दशंपति-हंसविधा परेत्यादिना सर्वकामदेत्यन्तेन । परमन्त्रप्रभेदिनी । अभिचाराध परैः शत्रुभिः प्रयुक्ता पे मारणमन्त्रास्तानपि सम्पग्मिनत्त्येपा हंस. विद्या । प्राणापानात्मकत्वादस्य मन्त्रस्पाऽऽयुर्वेद्धिदेनुत्वम् । सहसति । पस्तू कमर्पमनुसंधानुमशक्तः सर्वदा ईसईसेति पो यूपात्सोऽपि कालक्रमेण शिव एव भवेदित्पर्धः ॥ २८ ॥ २१ ॥३०॥ शिवेन विष्णुना चेव ब्रह्मणा सर्वदेवतेः ॥ जाहता हसविधेयमचिरादेव सिद्विदा ॥३१॥ म.पलरमः।

·७ अध्यायः] सूतसंहिता, अयास्य मन्त्रस्य शीफलसाधनत्वमाह-शिवेनेति । इत्थं नामपा हंसविद्या महाप्रभावा ब्रह्मविष्ण्वादयः सर्वे देवा अप्पनामाद्रियन्ते । अतोऽयं मन्त्रः भेप्सितं फलं शीघ्रं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ रेचकं परकं मुक्त्वा कुम्भके सुस्थितः सुधीः ॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा माणापानौ समाहितः॥३२॥ मस्तकस्थामृतस्वादं पीत्वा ध्यानेन सादरम् ॥ दीपाकारं महादेवं ज्वलन्तं नाभिमध्यमे ॥ ३३ ॥ . अभिपिच्यामृतेनैव हंसहंसेति यो जपेत् ॥ जरामरणरोगादि न तस्य भुवि विद्यते ॥ ३४ ॥ अथ नित्यसाधनयोगं दर्शपति-रेचकमित्पादि।नाभिकन्द इति । नाभि- मूले वर्तमानः कन्दो नाभिकन्दः । नाभिचक्रमिति यावत् । तस्य वामदक्षिण- भागयो? नाड्याविडापिङ्गलारुये । तपोर्मध्ये नाभिकन्दस्य मध्यादुत्थिता ब्रह्मान्ध्रपर्यन्तं प्रस्ताऽधीवक्त्रा नाही सुपुम्ना नाम । ततोऽधस्तान्मूलाधारादु- त्थितः पवनः सुषुम्नावकत्रस्य पिहिवत्वात्पार्श्वनाडीम्यामेव प्राणात्मना निर्ग- च्छति । तदाहुराचार्या:- "उभयात्मिक्पधौवृत्ता नाडी दीर्घा भवेहजुः । अवाङ्मुखी सा वस्पाश्च भवेत्पक्षद्वपे द्वपम् ।। तत्र पा प्रथमा नाडी सा सुपुम्नेति कथ्यते । या वामेडेवि सा पोका दक्षिणा पिङ्गला मता ॥ देहेऽपि मूलाधारेऽस्मिन्समुचि समीरणः । नाडीम्पामस्तमभ्येति प्राणतो द्विपडङ्गुले" इति । एवं च रेचकपूरककुम्भकेषु प्राणायामेषु पिङ्गलेडामुषुम्नारुपा एनास्तिलो नाड्यः क्रमेण विनियुक्ताः । उक्तं हि- "रेचपेन्मारुतं दक्षपा दक्षिणं पूरयेद्वामपा मध्पनाड्या पुनः । धारपेदीरितं रेचकादित्रयं स्पार्फलादेन्त विद्यारुपमात्रात्मकम्" इति । तया रेचकपूरकारुपं प्राणापामद्वयं मुक्त्वा पवनाभ्यासपाट्वेन सृषुम्नामु. सस्पाऽऽतरणमुद्घाट्य मन्मधारास्यितं पवनं तस्यां मवेश्प कुम्मकाणापामे सुध्दमवस्थित इडापिङ्गलाम्पा मोऽघो मुखभेदेन संचरन्तीमाणानी नाभि- • रागिन्दा १ दामिया साली ४ इविन। १८.सा हंगासारमपम।

·[४ यज्ञवैभवखण्डे- - तात्पर्यदीपिकासमता- कन्दै समौ कृत्वा प्रवेशनिर्गमादिवैषम्यं यथा न भवति तथा तत्रैव निरोध्य समा हित एकाग्रचित्तो सुधीप॑पगोचरशोमनज्ञानः सन्सुपुत्रया ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं प्रम- तपवनप्रेरणेन द्रवीभूतद्वादशान्तस्थितचन्द्रमण्डलात्सतं सुपुन्नान्तर्गतममृ- तप्रवाहमेवंगुणविशिष्टध्यानेन स्वपं सादरं पीत्वाऽमृतमयदेहः सन्नाभि मध्यमे नाभिकन्दस्य मध्यादुस्थिते हृत्पद्म स्थितं ज्वलन्तं प्रकाशयन्तं दीपाकारं दीपवत्स्वयंप्रकाशम् । अथ वा नाभिचक्रमध्यदेशतिनो जाठ- रामेः शिखा हृदयकमलस्थाग्रतो यत्सपिरं तन्मध्ये दीपशिखावदवतिष्ठते तद. वच्छिन्नत्वात्परशिवोऽपि दीपाकारः । श्रूयते हि- "तस्यान्ते मुपिरं सूक्ष्म तस्मिन्सवं प्रतिष्ठितम् । तस्य मध्ये महाननिर्विश्वाचिविश्वतोमुखः ॥ सोऽग्रभुग्विमस्तिष्ठनाहारमजरः कविः । (तिर्यगूर्ध्वमधःशापी 'मयस्तस्य संतता)॥ संतापपति स्वं देहमापादतलमस्तकम् । तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोवा व्यवस्थिता। नीलतोयदमध्यस्था विपुल्लेखेव भास्वरा । नीवारशूकबत्तन्वी पीता भास्वत्यणूपमा । तस्याः शिखापा मध्ये तु परमात्मा व्यवस्थितः" इति ॥ एवंभूतं हंसमन्त्रप्रतिपाचं परशिवमुक्तरीत्या हृदम्बुजमध्येऽमृतेनाऽऽसाव्य पो इंसमनं जपेत्तस्याजरामरत्वं भवति । आचारप्पपं योग उक्त:- साण्डाकारमेनं सुतपरमसुध मूर्धचन्द्राद्वलन्तं नीत्वा सोपुम्नमागं निशितमतिरथ व्याप्तदेहोपगात्रम् । स्मृत्वा संजप्प मन पलित विशिरोरुग्ज्वरोन्मादभूता- पस्मारादीथ मन्त्री हरति दुरितदौर्भाग्पदारियोपान्" इति ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ एवं दिने दिने कुर्यादणिमादिविभूतये ।। ईश्वरत्वमवामोति सदाऽभ्यासपरः पुमान् ॥ ३५॥ उत्तप्रशारणमं योग प्रतिदिनं पुनानस्याणिमादिविभूतपोऽपि न दूर इत्पाह-एमिति ॥ सर्वदाऽभ्यस्पन परत्वमातिमाह-ईश्वरेति ॥ ३५ ॥ पपिशान्तर्गत 'ग' पुस्तक विपन् । १५.ind . मारभूतादिया ग.घ.मयो' । ४.प.ग. दात ।

·- ७ अध्यायः सूतसंहिता। ३८७ बहवोऽनेन मार्गेण प्राप्ता नित्यत्वमास्तिकाः॥ हंसविद्यामृते लोके नास्ति नित्यत्वसाधनम् ।। ३६ ॥ किंबहुनाऽनेनैव योगेन नित्यत्वं प्राप्यत इतोऽन्यनित्यत्वसाधनं नास्ती- स्याह-बहवोऽनेनेति ॥३६॥ यो ददाति महाविद्यां हंसाख्यां पोरमेश्वरीम् ॥ तस्य दास्यं सदा कुर्याच्या परया सह ॥३७॥ गुरुशुश्रूपाजनितादृष्टसहकृत्वैपा इंसविद्या फलपदेत्यभिप्रेत्याऽऽह--यो ददातीति ॥ ३७॥ शुभं वाऽशुभमन्यदा यदुक्कं गुरुणा भुवि ।। तत्कुर्यादविचारेण शिष्यः संतोपसंयुतः॥३८॥ गुरुवाक्पमपि सर्वदा न लधनीपमित्याह-शुभमिति ॥ ३८ ॥ हंसविद्यामिमां लब्ध्वा गुरोः शुश्रूपया नरः ॥ आत्मानमात्मना साक्षाद्ब्रह्म बुद्ध्वा सुनिश्चलः॥३९॥ एवं गुरुशुश्रूषापरोऽनयैव विद्यया ब्रह्मभूयं प्राप्नोतीत्याह-सविद्यामिति । आत्मानमन्तःकरणाद्युपाधिविविक्तं प्रत्यक्चैतन्पमात्मना ब्रह्मात्मैकत्ववि- पयेणान्तःकरणेन ॥ ३९ ॥ देहजात्यादिसंबन्धान्वर्णाश्रमसमन्वितान् ॥ ४० ॥ वेदाशास्त्राणि चान्यानि पादपांसुमिव यजेव ॥ न गुरुं संत्यजेनित्यं जाननस्य कृतं नरः॥४१॥ इत्थमनया विद्यपा प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्वं साक्षात्कृतवतो जगत्पन्पदुपादेयं नास्तीत्पाह-देहजात्यादीति । वर्णा ब्राह्मणजात्यादयः जात्यादीतिजातिय- हणेन तत्तद्देशोपाधिकावान्तरजातिविवक्षिताशावाणि चान्यानीति । अन्यशा- खाणीत्यर्थः । इत्थं सर्वपरित्यागस्पोकत्वात्तन्मध्यपतितत्वेन गुरोस्तदुपदिष्टस्य च ज्ञानस्य त्यागप्रसको तनिशरपति-न गुरुमिति ॥ ४० ॥ ४१॥ १५. २. परमेश्वरी । २ के. ग. . मतं मा ३१. बाहर IT. चपादि।

·३८८ [४ यज्ञवैमवखण्डे- . तात्पर्यदीपिकासमेता- गुरुभक्तिं सदा कुर्याच्छ्रेयसे भूयसे नरः ॥ गुव शिवस्तस्य नान्य इयत्रवीच्छुतिः ॥४२॥ मुक्तिसाधनेषु गुरुभक्तिरत्यन्तमन्तरमित्याह-गुरुभक्तिमिति । भूपसे श्रेयसे बहुतराय श्रेयसे । निःश्रेयसायेति यावत् ॥ ४२ ॥ श्रुत्या यदुक्तं परमार्थतन्न संशयोऽन्यच्च ततः समस्तम् ॥ श्रुस्याऽविरोधे च भवेत्प्रमाणं नो चेदनाय न च प्रमाणम् ॥ ४३ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभव- खण्डे हंसविद्याविवरणं नाम सप्तमोऽध्यायः॥७॥ अत्र निःश्रेयसस्वरूपे बहवो विपतिपद्यन्ते । प्रमाणप्रमेपादिपोडशपदार्थानां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगम इति नैयापिकाः । द्रव्यगुणादिपट्पदार्थानां साधम्पवेधय॑ज्ञानं निःश्रेपस इति वैशेषिकाः। प्रकृतिपुरुषविवेकख्यातेः संसा- रविलय इति सारुपाः । एवमन्येऽपि स्वमतानुसारेणान्पधैव प्रतिपद्यन्ते, तत्कुतो ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणो मोक्ष इत्पाशइयाऽऽह-श्रुत्येति । शुत्या वेदान्त- वाक्पेन पहझात्मकत्वमुपक्रमोपसंहारादिपड्डियतात्पर्पलिङ्गसद्भावात्तात्पर्येण प्रतिपादितं तत्परमार्थमेव । तस्पान्यथाभावो न शनीयः। नाप्पस्मिन्नर्थे संशपः। पत एवं नतः सर्वशावं श्रुत्पा सहाविरुद्धं चेत्ममाणं नो चेत्तच्छासमप्रमाणमत एवानदेनुश्च भवतीत्यर्थः ॥ ४३ ॥ इति श्रीमाधवाचार्येण विरचितायां सूतसंहिताटीकापां तात्पर्य- दीपिकाख्यापां चतुर्थे पजमवखण्डे सविद्याविवरणं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ अपाटमटिपाय. सूत उवाच- पडक्षरं प्रवक्ष्यामि समासेन सुशोभनम् ॥ येन संसारविच्छित्तिर्ब्रह्मेन्द्रादिविभूतयः ॥१॥ १.प.स. प .। मेरमानार 4. ATIH. 'सार'।

·. . भध्यायः] सूतसंहिता। इत्यं शिवशक्यात्मकं मुक्तिसाधनमात्ममनमभिधाय तथाविधं षडक्षरमनं वक्तुमारभते-पडक्षरमिति | न केवलमेतन्मुक्तिसाधनं ब्रह्मत्वादिपदमपेतेनैव माप्पत इत्याह-येनेति ॥१॥ ऋपिब्रह्माऽस्य मन्त्रस्य गायत्रं छन्द उच्यते ॥ देवताऽस्य शिवः साक्षात्सत्यज्ञानसुखादयः॥२॥ अय ऋष्याद्यानाह-ऋपिझेति ॥ २॥ शक्तिर्माहेश्वरी सा च भुवनेशाक्षरं भवेत् ॥ बीजं मायाविशिष्टस्तु शिवः पूर्वोक्तलक्षणः ॥३॥ सोऽपि तच्छब्द एव स्यान्न्यासः पञ्चाक्षरैः क्रमाव ।। अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यसेदक्षर क्रमाव ॥४॥ मस्तके च ललाटे च हदि नाभौ पदये ।। पुनः पञ्चाक्षरेणैव पञ्चाङ्गं विसन्यक्रमात् ॥५॥ शक्तिर्माहेश्वरीति । अस्प मन्त्रस्पार्थरूपा शक्तिरात्ममन्त्रवत्संविपिण्याचा शक्तिरेव ! सा च प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोरभेदात्स्ववाचकशिवशब्दात्मकः सश- मात्यकबीजं भवेदित्यर्थः । इत्यं वीजशक्ती संस्मृत्याङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीयु देहावयवेषु प्रणवसाहितानि पञ्चाक्षराणि न्यसेदित्याह-न्यासः पञ्चाक्षरेरित्पादिना । पुनरे भिरेवाक्षरैनॆत्रवर्जितानि पञ्चाङ्गानि हृदपादिपु न्यसेदित्याह-पुनः पञ्चेति ॥३॥४॥५॥ प्रणवं प्रथमं विद्याद्वितीयं तु नकारकम् ।। मकारं तत्परं विद्याच्छिकारं तु ततः परम् ॥६॥ पकारं पञ्चमं विद्यायकारं पठमेव च। इत्थं पडक्षरं विद्याज्जाबालोपनिषद्गतम् ॥७॥ अप स्वरूपपरिज्ञानार्थमक्षराण्पनुमामति-प्रणवमिति । न फेवलयेत. स्पडक्षरं मन्त्रमात्रमपित्वोपनिषदमात्मतत्त्वं प्रतिपादयतुमोपनि पत्स्वेवाss. मातम् । अतोऽस्प मन्त्रस्प प्रभावो निरवधिरित्पमित्याऽऽह-सायालो पनिपद्वमिति । तत्र हि जायलोपनिपवमानापते--"अप देनं ब्रह्मचारिण जनुः किंजप्येनामृतत्वं गृहीति । स होवाच पाज्ञवल्क्यः शतरुदिपेणेत्येतानि हवा अमृतनामधेपान्तेई वा अमृतो भवति" इति । शतरुदिपनानां नए- १. रा. प. भार1.1१६.रा.तहम।

·[४ यज्ञवमवखण्डे- तात्पर्यदीपिकासमेता- स्पामृतत्वसाधनत्वमानातम् । तेषु च नाममु नमः शिवाय च शिवतराय चेत्या. नापते । ( वस्तुतस्तु बृहज्जावागेपनिषदि प्रणवसहित एव पडक्षरो मन्त्रः पठित इति तत्त्वम्) ॥ ६ ॥७॥ मन्त्रः साङ्गः समाख्यातो मन्त्रार्थः कथ्यतेऽधुना ॥ सत्यज्ञानपरानन्दस्वरूपस्य शिवस्य तु ॥८॥ इत्थं मनस्वरूपमभिधाप तदर्थ वक्तुं प्रस्तौति-मन्त्रः साङ्ग इति । तत्र मनावपवस्प शिवपदस्पार्थमाह-सत्यज्ञानेति ॥ ८॥ असंटत्या शिवस्यायं शिवशब्दस्तु वाचकः ॥ नमःशब्दो नमस्कारवाचकः परिकीर्तितः॥९॥ ननु पथोदीरितं सत्पज्ञानादिलक्षणं परशिवस्वरूपं वाड्मनसागोचरं "पती वाचो निवर्तन्ते । अमाप्प मनसा सह " इति श्रुतेस्तरकथं शिवपदेनाभिधीपत इति वाऽऽह-असंपृक्त्येति । असंपृक्त्याऽसंपर्केण ताहक्स्वरूपमस्पृष्टदैव शिव- पदं लक्षणपा प्रतिपादपतीत्यर्थः । अथ नमःपदार्थमाह-नमःशब्द इति ॥९॥ प्रह्वतालक्षणः प्रोक्तो नमस्कारः पुरातनैः॥ प्रह्वता नाम जीवस्य शिवात्सत्यादिलक्षणा ॥१०॥ भेदेन भासमानस्य मायया न स्वरूपतः॥ संबन्ध एव तेनैव सोऽपि तादात्म्यलक्षणः ॥११॥ नमस्कारस्वरूपमाह-प्रवति । "पम प्रहत्वे शब्दे च" इत्पस्मादमुनि नमःमादस्पनिप्पत्तेरित्यर्थः । अस्प , प्रवीमावस्य पर्यवसानभूमिमाह-प्रहता नामेति। परंभावेन नमस्कतपप्रत्यात्तिः भवत्वम् । तच्च मापया परशिव- स्वरूपादेन परिकल्पितस्य जीवस्य पुनस्तरस्वरूपेण तादात्म्पलक्षणे संवन्धे विधाम्पतीत्यर्थः ॥ १०॥ ११ ॥ नियसिद्धः शिवः साक्षारस्वरूपः सर्वदेहिनाम् ॥ तस्मादमुत्सोर्जीवस्य नोपादेयं हितं सदा ॥ १२॥ न हेयमाहितं तद्दवस्तुतो न प्रतीतितः ॥ एवं विद्यानकारार्थ मकारार्थ उदीर्यते ।। १३ ।। पापा क... एस्तो नति। ग।

·८ अध्यायः] सूतसंहिता। ३९१ इत्यं पदद्वपस्पार्यमभिधाप वाक्पार्थमाह-नित्यसिद्ध इति । उक्तविधं परशिवस्वरूपमुद्दिश्याई जीवः प्रहो भवामि । तत्स्वरूपेणकीभूय तदात्मनाड- । खण्डैकरसो भवामीत्यर्थः । तस्मात्सर्वेषां जीवानां नित्योदितं परशिवचैतन्य- मेव साक्षात्स्वरूपम् । एतमेव वाक्यार्थमनुसंधानसौकर्याय मणवोऽभिधत्ते।जीवे- श्वरतादात्म्पपतिपादकस्य सोऽहमिति परमात्ममन्त्रस्य सकारहकारपोलौंपेन प्रणवोत्पत्त्पभिधानात् । तदुक्तमाचा- "सकारं च हकारं च लोपयित्वा प्रयोजयेत् । संधि वै पूर्वरूपाख्यं ततोऽसौ प्रणवो भवेत्" इति । एवंरूपस्यार्थस्योक्तमायत्वात्पुनरत्र नोक्तः । उक्तमर्थ हेतूकृत्प मकारा- न्तरेण मनं व्यारव्पास्यनमःपदावयवस्प नकारस्यार्थमाह-तस्मादिति । पस्मात्परमार्थतो जीवः शिवस्वरूपानतिरिक्तस्तस्मात्स्वरूपजिज्ञासोर्जीवस्य सर्वदा वस्तुतः परमार्थत उपादेयं हितमपि नास्ति । हातव्यमहितमपि नास्ति । परशिवस्वरूपातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वाद्धेपोपादेयविभागो ना. स्तीति । पत एव तत्मतीतितो न भवति । प्रातीतिकस्याविद्यमानत्वात् । तस्मात्परमार्थोपाधौ हेयोपादेयौ सर्वदा न स्त इत्यर्थः। एतावता दृश्यमपञ्चनि- पेधो नकारार्थ इत्युक्तो भवति । उपसंहरति एवं विद्यादिति ॥ १२ ॥१३॥ मकारो ममशब्दार्थों लुप्तस्त्वेको मकारकः ॥ व्यावहारिकदृष्ट्याऽयं नमस्कारः प्रकीर्यते ॥१४॥ तस्माचतुर्थीशब्दस्तु प्रोच्यते न हि वस्तुतः ॥ जोडारशब्दः सर्वार्थवाचकः परिकीर्तितः ॥ १५॥ मकारार्धमाह-मकार इति । एकस्य मकारस्य च्छान्दसो लोपः । अवो ममेति शब्दस्प पोऽर्धः स एव मफारस्पाप्पर्धः । ननु नमःशब्दो नमस्कार- प्रतिपादकमव्ययं तयोगात् " नमास्वस्तिस्थाहा" इति शिवशब्दाचतुर्थी तत्कधमुक्तोऽर्थः संगछत इति तत्राऽऽह-व्यावहारिकेति । न हि वस्तुत इति । न सल परमार्थतो नमःशब्दस्प नमस्कारोऽर्थः । अपि तर्यस्यदुक्त एवेत्यर्थः । ज्ञाताजातादिसर्ववस्त्ववभासमत्वस्य मागेवोपपा. हितत्वात्मणवेनात्र दृश्यमपञ्चलक्षणः सवॉऽधः प्रतिपाद्यत इत्याह-भोहारशब्द . ११.एकमेव ·[४ यज्ञवैमवखण्डे- ॥ " ३९२ वात्पर्पदीपिकासमेता- प्रयोगादेव सर्वत्र सर्वार्थः शिव एव हि ॥ तस्माच्छिवस्य पूर्णस्य प्रणवो वाचकः स्मृतः ॥१६॥ कुत इत्यत आह-प्रयोगादिति । उक्तमेतज्ज्ञाताः ज्ञातमित्पादिना ! इत्यं पदानुक्त्वा वाक्पार्थमाह-सर्वार्थः शिव एव हीति । मणवपतिपादितो यः सर्वोऽर्थो सौ शिव एव हि पस्मादेवं तस्मान्मम हेयमुपादेयं वा किमपि नास्तीत्यर्थः । अयमभिप्रायः । यद्यदनु विद्धं भासते तत्तत्र परिकल्पि तम् । यथा सर्पधारादयो रज्ज्वा इदमंशे तथैव सदनुविद्धं सर्व दृश्यं भासते । तस्मात्सद्रूपे ब्रह्मणि परिकल्पितस्प च भोक्तृभोग्यात्मकस्याऽऽरोप्पस्य प्रपञ्च. स्पाधिष्ठानयाधात्म्पज्ञानेन विलये सति स्वप्रतिष्ठमद्वितीयं परशिवस्वरूपमे. वावतिष्ठत इति । श्रुतिश्च " आत्मैवेदं सर्वम् " इदं सर्व पदयमात्मा इत्यादिका परशिवस्य सार्वात्म्यमाह । यस्मादसौ सर्वार्थात्मकस्तस्मादेव सर्व- वस्त्ववभासकः प्रणवः परिपूर्णस्य वाचको जात इत्याह-तस्मादिति ॥१६॥ वाच्यवाचकभावश्च लक्ष्यलक्षणताऽपि च ॥ अन्योन्यताऽपि नास्येव परमार्थनिरूपणे ॥ १७॥ अभावादेव सर्वस्य शिवादन्यस्य सर्वदा ॥ अस्ति नास्ति मृपाभातिन भातीत्यादि मायया॥१८॥ कल्पितं चित्सुखानन्तपरमात्मशिवात्मनि । भायातरकार्यमप्यस्माच्छिवात्सत्यादिलक्षणात् ।। प्रत्यक्षसिदानास्त्येव परमार्थनिरूपणे ॥ १९॥ ननु वरस्वरूपस्य च वाचनसातीतत्वात्मणवस्प कयं तद्वाचकत्वं लक्षकत्वं च तस्प वा कपं वाच्यत्वलक्ष्पत्वादयो धर्मा इति तनाऽऽह-चापेति । वाच्यवाचकत्वादपो व्यवहारदृष्टयैव परमार्थतो न सन्तीत्पर्थः॥१७॥१८॥१९॥ जय किं बहुनोक्तेन शिवादन्यन्न विद्यते ॥२०॥ शिवस्वरूपमेवाऽऽहरिदं सर्व विचक्षणाः ॥ सर्वस्वरूपमज्ञानादृश्यते न तु वस्तुतः॥ २१ ॥ कि पहना शिवम्ब रूपातिरण किमपि नास्तीत्पाद । अथेति । श्रूपते फ.स. 'रयरमा। २. दामि।

·८ मध्यायः] सूतसंहिता। हि-"नेह नानाऽस्ति किंचन" इति । ननु प्रतीयमानमिदं जगत्कथमपल- पितुं शक्यत इत्यत आह-शिवस्वरूपमैवेति । इत्यद्वितीये परशिवस्वरूपे पस्य जगत आरोपादन्यत्राभाव उक्तस्तत्रापि शिवादन्यन्न विद्यत इत्यपोदि- तत्त्वात्सर्वस्य जगतो मिथ्यात्वमुक्तं भवति । तदुक्तम्- "नान्यत्र कारणात्कार्य न चेत्तत्र व तद्भवेत्" इति । एवं चाविद्यावशा- देव दृश्यमपञ्चस्पानुभवो न परमात इति ॥ २० ॥ २१ ॥ एप एव हि मन्त्रार्थः सत्यं सत्यं न चान्यथा ॥ वेदाः सर्वे पुराणानि स्मृतयो भारतं तथा ॥ २२ ॥ अन्यान्यपि च शास्त्राणि तथा तांश्च सर्वशः॥ शैवागमाश्च विविधा आगमा वैष्णवा अपि ॥ २३ ॥ अन्यागमाश्च विदुषामनुभूतिस्तथैव च ॥ अस्मिन्नर्थे स्वसंवेद्ये पर्यवस्यन्ति नान्यथा ।। २४ ॥ पडक्षरवाक्यार्थमुपसंहरनुक्तस्यार्यस्यान्पधात्वशां निवारयति-एप एवेति । श्रुतिस्मृतिपुराणादयोऽप्पस्मिन्नर्थे पर्यवस्पन्ति । इत्तोऽन्यथात्वं न शहनीप- मित्पाह-वेदा इत्यादिना । अत्र हि प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं जीवपरमात्मनोरेकत्वं तस्प चाऽऽत्मनः सच्चिदानन्दरूपत्वमद्वितीयं चेत्येतावन्मन्त्रार्थत्वेन प्रतिपादित. मैतस्मिन्नर्थे तावद्वेदान्तानां तदनुसारिणां स्मृतीनिहासपुराणानां चैदंपर्पमविवा- दम्। अन्येपामपि तैर्षिकानामीग्विधव्यवहारमकुर्वतांमायणैतदभिमतमेवातथा दि-तत्र सांस्यपातञ्जलशैवास्तावदात्मनः सच्चिद्रूपत्वमनी कुर्वते । यद्यपि व्यव- हारदशा प्रकृतिमाकतलक्षणप्रपञ्चस्प सत्पत्वमात्मनानात्वं च व्यवहरन्ति तथाऽपि फेवल्पदशापां स्वरूपप्रकाशम्पतिरेकेण तस्प सर्वस्यानवभानं वर्ण- पन्तिामात्मपापात्म्पज्ञानलक्षणायाःप्रति पुरुषविवेकख्यातेदि कैवल्पम् तथा- विधज्ञानोत्तरकालं प्रकृतिप्राकृतार्यात्मकं लगत्सर्वधा न भावं चेत्तदस्तित्वं कथं निधीपेत । ज्ञेपसिद्धानाधीनत्वात् । अत आत्मयापारम्पज्ञानेन निवतितमेव तत्तस्मात्मपश्चस्पाज्ञानस्प ज्ञाननिवत्पत्वेन मिथ्यात्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । माननियत्याना शुक्तिरुप्पादीनी मिथ्यात्वदर्शनात् । किंच "कृतार्थ गीत नष्टमप्पनष्टं वत्साधारणत्वात्" इति पाउञ्जलं सूत्रम् । अनेन च प्रति- ११.समोरपरना। २. मन भए सायम 13. तो ना। ४.inा।

·[४ यज्ञवैभवखण्ड- ३९४ तात्पर्पदीपिकासमेता- पाकृतिकात्मकं जगन्मुक्तापेक्षया नष्ट तदितरापेक्षया विद्यमानमेवेति पुरुष विशेषापेक्षया तस्याभावसद्भावौ प्रतिपाद्यते । तच तन्मियावेऽवकल्पते । पुरुषविशेषमपेक्ष्यैकस्पैव वस्तुनः सद्भावाभावयोः शक्तिरूप्पादौ दर्शनात् । तत्र हि काचकामलादिदोपदूषितनेत्रः पुरुषः शुक्तो रूप्पसद्भाव प्रतिपद्यते । तदित: रस्तु शक्तिस्वरूपमेव जानस्तत्र रूप्याभावमवगच्छति । न हि पारमार्थिक घटादि पुरुपविशेष प्रति सद्भावासद्भावौ युगपत्माप्नोति । तस्मात्स्वरूपज्ञानपर्य- न्तमनुवर्तमानस्य तत ऊर्ध्वममतिभासमानस्प प्रपञ्चस्य वेदान्तिनामिव सांख्यादीनामप्यविशेषान्मिथ्यात्वं सिद्धम् । अथापि कस्मान व्यवहरन्तीति चैत् । श्रोतुर्वद्धिसमाधानार्थमिति ब्रूमः । स खलु प्रथमत एव सर्व मिथ्येत्युक्ते कथमेतद्बटत इति व्याकुलितमनस्को भवेत् । सन्मा भूदिति सत्यत्वव्यवहार एव केवलम् । आत्मनानात्वस्प जीवेश्वरभेदस्य च मुक्तावनवमातत्वेनैव मपञ्च. चन्मिथ्यात्वं पदि पवहारदशायामेक एवाऽऽत्मेत्यभिधीयत तदातत्तदुपाधिप- रिकल्पनेन जीवेश्वरव्यवस्था सुखदुःखादिव्यवस्था च प्रयाससमर्थनीपा । स्यादित्यभिप्रायेणैव तम्नानात्ववर्णनम् । मुक्तौ तु वेदान्तिनामिव सांख्यादी. नामपि केवलात्मस्वरूपतिभास एव संमत इति परमार्थतोऽद्वितीयत्वमात्मनः सिद्धम् । व्यवहारमात्र औपाधिकं स्वाभाविकामिति केवलं विवादः । आनन्द- रूपत्वं च पातञ्जलमूत्रमाप्पकारोदाहृतत्वाजैगीपव्योपाख्यानादवगम्पते । नेगीपव्यो दि परमयोगी चरो पोगमहिम्नाऽणिमाधष्टैश्वयं प्राप्प बहून्य दस- न्सिंस्मृत्प तत्र सर्वत्रीपरतो दिव्यज्ञानेन साक्षात्कृते स्वात्मतत्त्वे कृतमणि- धानः परमर्पिोगे वर्षमाप्तास्वणिमादिषु किं सुखमनुभूतं त्वति पृष्टे न किंचिदिति प्रत्युक्तरान् । अणिमाद्या विभूतिः फेवलमुस्वात्मिका कथमेवं बदसीति पृष्टः सन्नवोचत् । सत्पम् । सांसारिकमुखापेक्षपाऽणिमाघेश्वर्पमधिक- घसावदम् । फेवल्पापेक्षया तु दुःस्वात्मकमेवेति । एवं चारपन्तानुकूलवेधत्व मात्मन उक्तं भवति । एतदेवाऽऽत्मन आनन्दरूपत्वं नाम तथाऽप्पानन्दरूप इति नव्पबदरन्ति । मुसेप्येवाऽऽनन्दशब्दस्प व्युत्पत्तेः । इत्यं नेपापिकवैशेषिकादी- नामपि मत ज्ञानान्माक्षः, मुक्तस्प स्वव्यतिरिक्तानात्मलक्षणजगतोऽप्रतिपत्तिः समानेवेति वैरपि सांख्यादिवदारमाद्विवीपवं प्रपञ्चमिथ्यात्वं चावश्पमढ़ी- पार्यम् । ग्रमेन्द्रातिपदादप श्रेपस्त्वेन मुक्तेः प्रापमानत्वात्यन्तानुक- चावं म । ननु ते नवगुणानामन्पन्चोन्छेको मोक्ष इति मुक्तो भानस्या - - १२.१ प. प. भार, 'दासम.बोरामागरमा HITTHI 11. प. से न ।

·अध्यायः] सूतसंहिता ३९५ प्पभावमिच्छन्ति सत्पम् ।आत्मस्वरूपचैतन्यस्यात्पन्तनिर्विकल्पकत्वात्तेषाम- नवभानाभिमानः । अत एव शून्यवादिनोऽनवभानमात्मैव नास्तीति प्रति- पन्नाः शास्त्रज्ञदृष्टया मातगंजाभावज्ञाने सत्यैव पथा लौकिकजनस्यादर्शनाभि- मानो ग्राहकविज्ञानस्प निर्विकल्पकत्वात् । एवमेवाऽऽत्मस्वरूपचैतन्पस्पात्यन्त- निर्विकल्पकत्वाल्लौकिकज्ञानाभावविषयमेव मुक्तौ ज्ञानराहित्पवर्णनम् । शून्य- चादेऽप्यपमेवाभिमायो योज्यः । विज्ञानवादिनस्तु क्षणिकज्ञानमवाह आत्मेति वर्णयन्ति । तेषां मतेऽपि सांकृतस्प विषयोपप्लवस्यै विद्यया विनिवृत्तौ विशुद्ध मानसंतानोदयो मुक्तिः।उक्तं दि-धीसंततिःस्फुरति निर्विपयोपरागेति । संतानो नाम नानाव्यक्तीनां नैरन्तर्येण वर्तनम् । तच्चानुभवदशायां सैवेयं दीपज्वालेतिवदे- कत्वनानुभूयमानत्वम् । तथाचानुभवत आत्मन ऐक्पे सिद्धे युक्त्या यत्तस्प क्षणभ- समर्थनं सद्भावार्थक्षणिकत्वसाधनाय यत्सत्तक्षणिकमिति व्याप्तेरनैकान्तिक- त्वपरिहारेण समर्थनार्थम् । न च प्रयोजनवशाद्वस्तुनोऽन्यथात्वं शास्त्रकर्ता कथं 'प्रतिपादयेदिति शङ्कनीयम् । यतो भाहाः स्वमकाविज्ञानाकार एवं घटादिर्न तु बाह्य इति बाझार्थीस्तित्वमपलपतो बौद्धानिराकर्तुं स्वानुभवसिद्धं ज्ञानस्य स्वभकाशवं परित्पज्य नित्पानुमेयतामाहुः । तथासति ह्ययं घट इत्यादिज्ञा. नेषु ज्ञानव्यक्तरमत्पक्षत्वात्मत्यक्षत्वेन प्रतीयमानो घटाद्याकारो बाझार्थस्त- स्पैवेति तेषामभिमायः। एवं विज्ञानवादिनोऽपि योऽहमद्राक्षं स एवेदानी स्पृशामीति पूर्वोत्तरक्षणपोरेकत्वप्रतिसंधानेनाऽऽत्मनः स्थायित्वे स्वानुभवसिद्धे यरक्षणभङ्गसमर्थनं तदुक्त योजनापैवेति । अस्पदुक्तार्थतात्पर्य नैव व्याहन्यते । मीमांसकानां शास्त्रं तु भिभविषपत्त्वाद्यधोदीरितमात्मस्वरूपं न विरुणद्धि । तथा हि-वेदापामाण्यवादिनो वौद्धानिराकृत्य तत्मामाण्यं समर्थपमाना भाट्टाः भाभाकराश वेदोक्तं पागहोमादिकं निवर्त्य स्वर्गादौ तत्फलमुपभोक्तुं देहाति- रिक्तः कश्चिदात्मा कर्ता भोक्ताऽस्तीति तनास्तित्ववादिनचार्वाकादीनिराचकः । कर्तृत्वभोक्तृत्वविशिष्टात्मस्वरूपप्रतिपादनस्पैव स्वशाखपतिपाद्यपागदानायो- पापकत्वात्तावन्मात्रस्वरूपमात्मनस्तैः प्रतिपादितम् । न त्वौपनिषदं कर्तृत्व- भोक्तृत्वादिसर्वविक्रियारहितं रूपम् । तदवगमस्य सशाने प्रयोजनाभावात् । मत्युताकात्मज्ञाने सति कर्मस्वधिकारभङ्गमसङ्गाच्च । तदुक्तं भगवगिर्भाष्य- फारैः--"अनुपयोगाधिकारविरोधाच" इति । ननु कात्मस्वरूपप्रतिपादन १५. 'नस्यानि' । १ घ. 'स्य विनि' । ३ स. घ. विमुक्तिः । ४ क. स. घ च.वर्तमानम् । ५ क. स. च. य ज्वा।६ क.स. घ. 'पयाय।

·८ अध्यायः] सूतसंहिता। ३९७ त्पमस्ति तथाऽपि तत्कारणभूते पथोदीरितस्वरूपे परशिवे विवादो नास्तीति युक्तं तत्र सर्वेषां शात्राणां शैवाद्यागमानां च पर्यवसानमित्यर्थः ॥ २५ ॥ मन्त्रार्थः कथितः कृत्स्नः पौरश्चर्याऽधुनोच्यते ॥ आचार्यमुखतो मन्त्रं ज्ञात्वा सार्थ समाहितः॥२६॥ यथाशक्ति धनं तस्मै प्रदत्त्वा तदनुज्ञया ॥ सानं त्रिषवणं कृत्वा भस्मना शाकमोजनः ॥२७॥ फलमूलाशनो वाऽपि हविष्याशी यथावलम् ॥ पर्वताग्रे नदीतीरे सागरान्ते शिवालये ॥२८॥ वने वा निर्भये शुद्ध प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा ॥ समाहितमना भूत्वा सुखमासनमास्थितः ॥ २९ ॥ प्राणायामत्रयं कृत्वा मुनि छन्दस्तथैव च ॥ देवतां चं तथा शक्तिं बीजं स्मृत्वा मनोरपि ॥३०॥ करन्यासं पुनः कृत्वा तथाऽङ्गन्यासमेव च ।। पञ्चाङ्गमपि विन्यस्य गुरुं स्मृत्वाऽभिवन्द्य च ॥३१॥ मन्त्रार्थः कथित इत्यादि स्पष्टम् ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥३०॥३१॥ हृत्पुण्डरीकमध्ये तु सोमसूर्यानिमण्डले ॥ विद्युल्लेखेव कल्याणं ज्वलन्तं वह्निरूपिणम् ॥ ३२॥ शिवं ध्यात्वा जपेन्मन्त्रं लक्षाणां पट् समाहितः ॥ तर्पयेल्लक्षमेकं तु जुहुयातु सहस्रकम् ॥ ३३ ॥ आज्येन पयसा वाऽपि पलाशकुसुमेन वा ।। ततः सिध्यति मन्त्रोऽस्य भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ॥३४॥ अथवा साम्बमीशानं श्रीसदाशिवमेव च ॥ नृत्यमानं तथा देवं ध्यात्वा मन्त्रं तु साधयेत् ॥३५॥ हत्पुण्डरीकेति । हृदम्बुजमध्ये पीठं परिकल्प्य तन्मध्ये सूर्यसोमाग्निम- पहानि यथाक्रमं द्वादशपोशंदशकलात्मकान्युत्तरोत्तरमान्तरत्वेन संचि- ११, च यथाशक्तिपी'। २क. च. शर'।

·८ अध्यायः] सूतसंहिता। त्यमस्ति तथाऽपि तत्कारणभूते यथोदीरितस्वरूपे परशिवे विवादो नास्तीति युक्तं तत्र सर्वेषां शास्त्राणां शैवाद्यागमानां च पर्यवसानमित्यर्थः ॥ २५ ॥ मन्त्रार्थः कथितः कृत्स्नः पौरश्चर्याऽधुनोच्यते ॥ आचार्यमुखतो मन्त्रं ज्ञात्वा साथै समाहितः॥२६॥ यथाशक्ति धनं तस्मै प्रदत्त्वा तदनुज्ञया॥ स्नानं त्रिपवणं कृत्वा भस्मना शाकभोजनः ॥२७॥ फलमूलाशनो वाऽपि हविष्याशी यथावलम् ॥ पर्वताग्रे नदीतीरे सागरान्ते शिवालये ॥२८॥ वने वा निर्भये शुद्ध प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा ॥ समाहितमना भूत्वा सुखमासनमास्थितः ।। २९ ॥ प्राणायामत्रयं कृत्वा मुनि छन्दस्तथैव च ।। देवतां चं तथा शक्तिं बीजं स्मृत्वा मनोरपि ॥ ३०॥ करन्यासं पुनः कृत्वा तथाऽङ्गन्यासमेव च ।। पञ्चाङ्गमपि विन्यस्य गुरुं स्मृत्वाऽभिवन्द्य च ॥३१॥ मन्त्रार्थः कधित इत्यादि स्पष्टम् ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥३०॥३१॥ हत्पुण्डरीकमध्ये तु सोमसूर्याग्निमण्डले ॥ विद्युल्लेखेव कल्याणं ज्वलन्तं वह्निरूपिणम् ॥ ३२॥ शिवं ध्यात्वा जपेन्मन्त्रं लक्षाणां पट् समाहितः ॥ तर्पयेल्लक्षमेकं तु जुहुयात्तु सहस्रकम् ॥ ३३ ॥ आज्येन पयसा वाऽपि पलाशकसुमेन वा ॥ ततः सिध्यति मन्त्रोऽस्य भुक्तिमुक्तिफलप्रदः॥३४॥ अथवा साम्बमीशानं श्रीसदाशिवमेव च ॥ नृत्यमानं तथा देवं ध्यात्वा मन्त्रं तु साधयेत् ॥३५॥ हत्पुण्डरीकेति । हृदम्बुजमध्ये पीठं परिकल्प तन्मध्ये सूर्यसोमाग्निम- पहलानि यथाक्रम द्वादशपोडशंदशकलात्मकान्युत्तरोत्तरमान्तरत्वेन संचि- १४, च यथाशक्तिपी1 २ क. च. शर्मा।

·तात्पर्पदीपिकासमेता- [४ यज्ञवेमवरखडे- न्तनीपानीत्यर्थः । अत्र तु सोमसूर्यानिमण्डल इति पाठक्रमो न विवक्षितः । अस्मदुक्तकमस्यैवाऽऽगमः प्रतिपादनात् । येदाहुरागमिका:- "दलानं व्यापक पूर्व पूजपेत्सूर्पमण्डलम् । किनक्कव्यापकं दक्षे पूजपेत्सोममण्डलम् ।। प्रतीच्यां कणिकाव्याप्त पूजपेदनिमण्डलम्" इति । अपञ्चसारेऽप्युक्तम्--- मध्येऽनन्तं परमस्मिश्च सूपं सोमं वझिं तारवणर्विभक्तः" इति ॥३२॥ ॥ ३३ ॥ ३४॥ ३५॥ अथवा प्राकृतं भावं स्वीयमुत्सृज्य सर्वदा ।। शिवोऽहमिति संचिन्त्य साधयेदिदमुत्तमम् ॥ ३६ ॥ मन्त्रस्य साधनं प्रोक्तं विनियोगः प्रकीर्यते ॥ नित्यं द्वादशसाहनं जपेद्भक्त्या समाहितः ॥ ३७॥ सम्यग्ज्ञानप्छवं लब्ध्या संसाराब्धि तरिष्यति ॥ लक्षपञ्चाशतं जप्त्वा कारणेश्वरमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥ लक्षाणां तु शतं जप्त्वा साक्षाद्वद्रत्वमाप्नुयात् ।। अशीतिलक्षं जप्त्वा तु नरो विष्णुखमाप्नुयात् ॥३९॥ पष्टिलक्षजपेनैव लभते ब्रह्मणः पदम् ।। चत्वारिंशतिभिलक्षविराडात्मानमाप्नुयात् ॥ ४०॥ विशल्लक्षजपेनैव दीर्घमायुरवाशयात् ।। पट्कर्माणि प्रसिध्यन्ति दशलक्षजपेन तु॥ विनियोगः समाख्यातः पूजा देवस्य कीर्त्यते ॥४॥ अथवा माकृतमिति । मविरपक्तं तदुस्पनं प्राकृतमन्तःकरणादि तादा- रम्पलक्षणं मावं परित्यज्यानवच्छिन्नस्प स्वभकाशचिदात्मनः शिवोऽहमित्य- इंग्रहेण परशिवस्वरूपत्वं ध्यापन्मनं जपेदित्यर्थः ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ ३८॥३९॥ ॥४०॥ ११ ॥ म. परा र जाने ।

·मध्यायः] सूतसंहिता। हृत्पद्मकर्णिकामध्ये मन्त्रेणानेन पूजयेत् ॥ ४२ ॥ अथवा मण्डले सौरे चन्द्रमण्डलकेऽथवा ॥ अनौ वा प्रतिमायां वा शिवं नित्यं प्रपूजयेत् ।।४३॥ मासनं प्रथमं दद्यादावाहनमनन्तरम् ॥ अयं ततः परं दद्यात्सायं चैव ततः परम् ॥४४॥ पुनराचमनं दद्यात्सापयेत्तु ततः परम् ॥ वासो दद्यात्पुनर्यज्ञोपवीतं भूषणानि च ॥ ४५ ॥ गन्धं पुष्पं तथा धूपं दीपमोदनमेव च ॥ माल्यमालेपनं दद्यान्नमस्कृत्य विसर्जयेत् ।। षडक्षरेण मन्त्रेण सर्व कुर्यादिचक्षणः॥ ४६॥ उत्तमाधिकारिणो बाइपूजातो मानसपूजैव श्रेयसीत्यभिमेत्य पूर्व तामाह । हत्पनेति । तत्रासमर्थस्य मध्यमाधिकारिणः शिवपूजाविधावाधारभेदमाह-अथ- वेति । तत्राप्यसंस्कृतचित्तस्याऽऽहमतिमायां वेति ॥ ४२ ॥४३॥ ४४ ॥ ॥ ४५ ॥ ४६॥ हृत्पद्मकर्णिकामध्यात्कुर्यादावाहनं बुधः ॥४७॥ उदासनं च तत्रैव नरः कुर्यात्समाहितः ॥ सर्वमुक्तं समासेन नराणां भुक्तिमुक्तये ॥४८॥ तस्मात्सर्व परित्यज्य पडक्षरपरो भवेत् ॥ पडक्षरेण सर्वाणि सिध्यन्त्येव न संशयः॥४९॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सुतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभव- खण्डे पडक्षरविवरण नामाष्टमोऽध्यायः॥८॥ ननु सर्वगतस्पेश्वरस्य कथमावाहनोद्वासने संभवत इत्पत आहहृत्प- घेति । यद्यपि पारमेश्वरं स्वरूपमाकाशवत्सर्वगतं तथाऽप्यन्यत्रानभिव्यक्तं हृद- म्बुजमध्ये विशेपतोऽभिव्यक्तिमद्भवति । उक्तं हि भगवता-"ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामपन्सर्वभूतानि पत्रारूढानि मायया" इति । एवाभिव्यक्त्यनुसंधानाननुसंधाने एवाऽऽवाहनोद्वासने इत्याहुरागमिका:- अत ·- तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यज्ञवमवखण्डे- "आवाहनमभिव्यक्तिपक्तपमावो विसर्जनम्" इति । शेपं सुगमम् ॥ ४७ ॥ ॥४८॥ ४२ ॥ इति श्रीसूतसंहितातात्पर्यदीपिकायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डं पडसरवि- वरणं नामाष्टमोऽध्यायः ||८|| अथ नवमोऽध्यायः। सूत उवाच- ध्यानयज्ञमथेदानी प्रवक्ष्यामि समासतः॥ शृणुत श्रद्धया यूयं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ १॥ इत्थं वाचिकपज्ञमभिधाय ततोऽप्पुस्कप्ट मानतक्रियानिमुपासनारूपं ध्यानयज्ञ वक्तुं प्रक्रमते-ध्यानयज्ञमिति ॥१॥ परात्परतरं तत्त्वं ध्येयं मूर्यात्मनैव तु ॥ न स्वरूपेण साक्षित्वादात्मत्वादिपयित्वतः ॥२॥ ध्येयस्वरूपापरिज्ञाने ध्यानस्य निर्विषयत्वेनानिष्पत्तेस्तरस्वरूपं निर्धार- पति-परात्परेति । नामरूपात्मकप्रपञ्चस्पागुरावस्थो विन्दुः परस्ततः परा तदुपादानभूता मापा तऽपि परः परतरः स्वमतिष्ठोऽद्वितीपः पाशिवः । एतच वाविकपज्ञप्रस्तावे परात्परतरादस्मादित्युपपादितम्। ईदृग्विध सच्चिदा. नन्देकरसमद्वितीपं स्वप्रतिष्ठं मायातीते यत्सरशिवस्वरूपं तत्त्वं तत्स्वरूपेण ध्यातुमशक्पं ततः केनचिदुपाविना विशेष्य तद्विशिष्टमेव ध्येपमित्यर्थः । ननु निरुपाधिकरूपस्प स्वरूपेण कस्मान्न ध्येयतेत्यत आह–साक्षित्वादित्पा. दिना विजातीयमनोवृत्याएवहितध्येयागारसजातीपमनोचिमवाहो ध्यानम् । तया च पातमलमूत्रम्--"तत्र मत्यपैकतानता पानम्" इति । श्रवो ध्येयम्यान्त परणत्तिन्याप्पत्वमेष्टव्यं तचातानातस्य विशेषस्याऽऽवरणनि- हरणार्थमिति निराबरणमद्वितीय स्वप्रतिष्ठं स्वरूपप्रकाशनान्तःकरणतहत्यादि- सवस्त्ववभासदत्वात्साक्षिभूतमीहविध निरुपाधिकं परशिवस्वरूपं कथमन्तः- परणत्तित्यानुयातद्याप्ती वा से मृत्तिकपाधिरिति तम्य सोपाधिकत्वं स्पात् । तस्मात्मवमासिवनान्तरणपविषयस्वानिरूपायिकरूपम्प न ध्यपत्वम् । १५ सिर ।

·९ अध्यायः] सूतसंहिता। ४०१ किंच सर्वमत्यक्त्वादपि ध्यानाविषयत्वमाह-आत्मत्वादिति । यथोदीरितनि- रुपाधिकपरशिवस्वरूपं सर्वप्राणिहृदयेऽन्तःकरणादिम्पः सर्वेभ्यः मत्पग्भूतं "प आत्मा सर्वान्तरः" । "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा" इति श्रुतेः । अन्तःकरणं च स्वभावतो बहिर्मुखं "पराश्चि खानि व्यतृणत्स्व- यंभूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन्" इति श्रवणात् । अतः परागर्थे- फविषयेणान्तःकरणेन सर्वमत्पग्भूतं निरुपाधिकं परशिवस्वरूपं कथं विषयी कियेस । तस्मादात्मत्वादपि तत्स्वरूपं न ध्यानगम्यमित्यर्थः । किंव कर्मकर्तृ- भावविरोधादपि न ध्येयत्वमित्याह-विपयित्वत इति | विषपिणो ज्ञानस्य विपपत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । ध्यानविषयो हि ध्येयं तच्चात्र ध्यातृस्वरूपभूतज्ञा- नानतिरिक्तम् । तथाचैकस्यैव कर्मकर्तृभावलक्षणो विरोध आपद्येत । न चान्त:- फरणाद्युपाधिविशिष्टस्य ध्यातृत्वं निरुपाधिकस्वरूपस्प ध्येयत्वमिति सांपतम्। विशेष्यांशे कर्मकर्तृभावविरोधस्य तादवस्थ्यात् ॥ २ ॥ भेदाभावाच्च भेदस्य भ्रमत्वादेव वस्तुतः ॥ उमार्धविग्रहा शुक्ला चन्द्रार्धकृतशेखरा ।।३।। नीलग्रीवा त्रिनेत्रा च प्रसनवदना शुभा ॥ वरदाभयहस्ता च विचित्रमुकुटोज्ज्वला ॥४॥ सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूपिता ॥ स्वस्वरूपानुसंधानप्रमोदादेव केवलाद ॥५॥ महाताण्डवसंयुक्ता ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ।। ध्येपाऽऽद्यन्तविनिर्मुका या मूर्तिः श्रुतिदर्शिता ॥६॥ सैवासाधारणा मूर्तिः परात्परतरस्य तु ॥ ये सदा परमां मूर्ति ध्यायन्ति हृदयाम्बुजे ॥ इमां ते परमां मुक्तिं भुक्तिं च प्राप्नुवन्ति हि ॥७॥ ननु ध्यातुर्जीवाद्धयेय ईश्वरोऽन्य एव । तथा चोक्तदोपपरिहार इत्यत आह-भेदाभावादिति । "अयमात्मा ब्रह्म" "अहं ब्रह्मास्मि" इति वाक्पादै- क्पमतिपत्तेरित्यर्थः । ननु प्रबलवरेण प्रत्यक्षेण भेदोऽनुभूयत एवेत्यत आह- १च. क्रियते । २ ५. ध्यातुः सरूपवज्ञानाति । ३ च. विशेषाशे । 1 ·- [४ यज्ञवैभवखण्डे- - . ५०२ तात्पर्षदीपिकासमेत्ता- भेदस्येति । भेदावगाहिनो ज्ञानस्य सैवेयं ज्वालेतिज्ञानवमत्वमुपरितनेs. ध्याये प्रतिपादयिष्यते । तस्मानिरुपाधिक परशिवस्वरूपं मूात्मनैव ध्यपं न तु स्वरूपेणेति सिद्धम् । तां सर्वजनसाधारणामुत्कृष्टां परशिवमति दर्शपति- उमार्धेत्यादिना । श्रुतिदर्शितेति । “उमासहाय परमेश्वरं प्रभु त्रिलोचनं नील- कण्ठं प्रशान्तम्" इति । “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति च श्रुतिः ॥ ३ ॥ ॥४॥५॥६॥७॥ ज्ञानाज्ञानमहामायालक्षणाविद्यया सह ॥ अभेदेन स्थितं विप्राः परात्परतरं पदम् ॥ ८॥ स्वप्रधानतयोपास्यं तथैवास्वप्रधानतः ॥ समप्रधानरूपेणाप्यादरेण मनीषिभिः ॥९॥ इत्थं करचरणादिविशिष्टमूत्मिनः परशिवरूपस्य, ध्येपत्वमभिधाय मूर्ति- व्यतिरिक्तरूपाध्यन्तरैरपि विशिष्टं तद्धयेयमित्याह-ज्ञानाज्ञानेति । ज्ञायतेऽ. नेनेति ज्ञानं मायायाः सत्त्वपरिणामरूपान्तःकरणवृत्तिः । तथा तमःपरिणाम- रूपो जाड्याकारोऽज्ञानम् | स्वाश्रपाव्यामोहकरी दुर्घटकारिणी माया सैव स्वाश्रयव्यामोहनप्सामपंपुक्का चेदविद्या । एते चत्वारः परशिवस्वरूपस्यो. पाधपः । एतेष्वेकेन विशिष्टं परतत्त्वमुत्तममध्यमोधमाधिकारिभिः स्वप्रधा- नसमप्रधानास्वमधानरूपेण निधोपास्यमित्याह-स्वप्रधानतपेत्यादिना ॥८॥ स्वप्रधानतया तत्त्वमुपास्ते शुद्धमानसः ॥ तथैवापक्वचित्तस्तु परतत्त्वं द्विजोत्तमाः ॥१०॥ स्वप्रधानतपेति । उपधेपपरशिवस्वरूपमाधान्येनेत्यर्थः ॥ १० ॥ अस्वप्रधानरूपेण तथा मर्यस्तु मध्यमः ।। समप्रधानरूपेण तत्त्वं ध्यायन्ति सादरम् ॥ ११ ॥ अस्समधानरूपेणति । उपधेयपरशिवस्वरूपमुपसर्जनीकृत्प ज्ञानाज्ञानाद्युपा विमाधापनेपः ॥ ११॥ १६. भ.ग...'माधि।

·९ अध्यायः ] सूतसंहिता। ४०३ जाड्याकारस्तु यः शक्तेस्तेनाभिन्नं परं पदम् ॥ स्वप्रधानादिरूपेण विधोपास्य विचक्षणः ॥ १२॥ तथा शक्तेस्तु यो ज्ञानाकारस्तेनैकतां गतम् ॥ परतत्त्वं विधोपास्यं परिज्ञानवतां वराः ।। १३ ॥ मायाकारकतापनमपि तत्त्वं मनीषिभिः ॥ १४॥ उपास्यं त्रिविधं प्रोक्तं तथैवाविद्ययैव तु ॥ अभेदेन स्थितं ब्रह्म त्रिधोपास्यं मनीषिभिः ॥१५॥ तानेवोपाधीविभज्य दर्शपति-जाड्याकार इत्यादिना मनीषिभिरित्य- न्तेन ॥ १२॥ १३ ॥ १४ ॥ १५॥ अन्ये च शकेराकारा ये विद्यन्ते विचक्षणाः॥ तैरप्येकत्वमापन्नं तत्त्वं तद्दन्मनीषिभिः ॥ १६ ॥ उपास्यं त्रिविधं नियमतीव श्रद्वया सह ।। ईक्षणोपाधिसंपन्नं परतत्त्वमपि द्विजाः॥ स्वप्रधानादिरूपेण त्रिधोपास्यमतिप्रियाद ॥ १७ ॥ किंच ज्ञानाज्ञानादिव्यतिरिक्ता इच्छाक्रियांद्या ये शक्तेराकारविशेपास्तदुपा- धिकमपि परशिवस्वरूपं यथोदीरितैरधिकारिभिर्यथाक्रमं स्वप्रधानादिरूपेण विधोपास्पमित्याह अन्ये चेति । एवं वक्ष्यमाणेष्वपि सोपाधिकरूपेषु मति- नैशित्यानुसारेणाधिकारित्रैविध्यात्स्वप्रधानादिरूपेणोपाधित्रैविध्यं सर्वत्रावग- न्तव्यम् । स ऐक्षत लोकानु सृजै" इति " तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेप" इति श्रवणात्स्वप्रतिष्ठस्य परशिवस्य प्राणिकर्मवशास्रष्टव्यपालोचनात्म- कमीक्षणं सिमक्षांपरपर्यायं तदुपाधिकमपि तत्त्वं ध्येमित्याह-ईक्षणेति ॥१६॥ १७ ॥ सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणा ये ब्रह्मशक्तिजाः ॥ तैरप्येकत्वमापन्नं परं ब्रह्म यथाक्रमम् ॥१८॥ १५. 'शया ये । २ ख. 'नमयानु।

·[यज्ञवैमवखण्डे- ४०४ वात्पर्यदीपिकासमेवा-- स्ट्रः प्रजापतिर्विष्णुरिति भेदमुपैति च ॥ १९॥ ते जगन्नाशसर्गादेः कर्तारः कार्यरूपिणः ॥ उपास्यास्त्रिविधा नित्यं तेऽपि स्वं स्वमुपाधिभिः॥२०॥ सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका या परशिवस्वरूपाश्रिता मापा तस्याः प्रलयद- शापामत्यन्तनिर्विकल्पकत्वात्तदीयगुणा अप्पविभागापना एव भवन्ति । अत एव सांख्यरुच्यते-" सत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्था मूलप्रकृतिः इति । परमेश्वरस्य सिसक्षायां जातापां तत्परतश्रमायापा अपि विविकीपी जापते । तदवपवभूताश्च सत्त्वाचा गुणा अन्योन्यं प्रविभक्काः सन्तः मफटी भवन्ति । तेचिभिरुपाधिभिर्विशिष्टं परशिवस्वरूपं ब्रह्मविष्पवादिसंज्ञा लभते । अतस्तदुपाधिकमपि पूर्वत्रियोपास्यमित्याह सत्त्वमिति । कि बहुना ब्रह्मादिस्तम्बान्तं चराचरात्मक जगत्सचिदानन्दे परशिवस्वरूपे परि- कल्पितम् । तथा हि-यदनुविद्धं यदृश्यते तत्तत्र परिकल्पितं ययौ सर्प- धारादपो रज्ज्वा इदमंशे सच्चिदनुविद्धं चेदमनुभूयते । तस्मात्सच्चिदानन्दात्मके परशिवस्वरूपे परिकल्पितम् । आम्नायते च-"सद्धी सर्व सत्सदिति । चिद्धीद सर्व काशते काशते च" इति ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ तैर्ग्रहीतास्तथा विप्रा मूर्तयस्त्रिप्रकारतः ।। चित्तपाकानुगुण्येन चिन्तनीया मनीपिभिः ॥२१॥ एवं चाविष्टानभूतसचिदादिलक्षणब्रह्मात्मनाऽविभागापन ग्रह्मद्रादिवे- तनानेतनात्मकं सर्व जगत्पूर्ववत्स्वप्रधानादिरूपेण निधीपास्यमित्पाह-ते- द्दीता इत्यादिना वाक्यवेदिभिरित्यन्तेन ॥ २१ ॥ अग्न्यादित्यादिदेवा ये निहीना मध्यमाः पराः ॥ ते च ब्रह्मात्मना नित्यमुपास्या एव सादरम् ॥२२॥ अम्पादिरपादीति । मनुप्पादीनामिवारन्यादिदेवानामप्पधिकारतारतम्या धानाधममध्यमोत्तमभावेन विध्यमवगन्तव्यम् ॥ २२॥ .. १५. जन्यानं। २ २. 'गारवाईस. 'या मर्पत्रधारा' । ३ क. ग. घ. प. रसादानम.रिगुर।५५. विदीना । ६ म. ग. स. प. मगधीन।

·- ९ मध्यायः] सूतसंहिता। शब्दस्पर्शादिसंज्ञा ये पदार्थाः पञ्च तेऽपि च ॥ उपास्या ब्रह्मरूपेण महाप्राज्ञैर्मनीषिभिः ।। २३ ॥ आकाशादीनि भूतानि यानि तानि मनीषिभिः ।। ब्रह्मरूपतया नित्यमुपास्यानि महात्मभिः ॥ २४ ॥ शब्दस्पर्शादीति । आकाशादिभूतपञ्चकस्य कारणभूताः पञ्च तन्मात्राः शब्दस्पर्शादिनोच्यन्ते ॥ २३ ॥ २४ ॥ भौतिका अण्डभेदाश्च ब्रह्मरूपेण सादरम् ।। चिन्तनीयाश्च विद्वद्भिर्वेदवेदान्तपारगाः ॥ २५ ॥ अण्डमध्ये स्थिता लोका एतेऽपि ब्रह्मवित्तमाः ॥ ब्रह्मरूपतया नित्यमुपास्या एव सूरिभिः ॥ २६ ॥ लोकान्तर्वर्तिनो देशा एतेऽपि द्विजपुङ्गवाः ॥ ब्रह्मरूपतया नित्यमुपास्या मुनिसत्तमैः ॥ २७ ॥ मेरुमन्दारपूर्वाश्च पर्वता विविधा दिजाः ॥ ब्रह्मरूपतया नित्यमुपास्या वेदवित्तमाः ॥२८॥ नदीनदादयः सर्वे देवादिविनिर्मिताः॥ ब्रह्मरूपतया नित्यमुपास्याः पुरुषोत्तमैः ॥ २९ ॥ वापीकूपतडागाया अपि वेदपरायणाः ।। ब्रह्मरूपतया नित्यमुपास्याः पुरुषाधिकैः ॥ ३० ॥ वनानि यानि लोके तु विविधानि महत्तमाः ।। तानि ब्रह्मतया नित्यमुपास्यानि तपोधनैः ॥३१॥ समुद्राश्च सदा विप्राः समुद्रान्तर्गता अपि ॥ संगमा अपि सद्ब्रह्म ध्यातव्या एव केवलम् ॥ ३२॥ १ ग. ह. प. 'दाइपा।

·[४ यज्ञवमवखण्डे तात्पर्पदीपिकासमेता- दिशश्च विदिशश्चैव दिवारानं तथैव च ॥ अनागतादयः काला उपास्या ब्रह्मरूपतः ॥३३॥ अण्डजं जारजं चैव स्वेदजं चोद्भिजं तथा ॥ ब्रह्मरूपतया नित्यमुपास्या मोहवर्जितैः ॥ ३४ ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा अपि च संकराः ॥ ब्रह्मरूपतया नित्यमुपास्या एव सुरिभिः ॥३५॥ आश्रमा ब्रह्मचर्याद्यास्तदाचारा अपि विजाः ॥ ब्रह्मरूपतया नित्यमुपास्याः परमास्तिकैः ॥ ३६ ॥ महापातकपूर्वाणि पापानि मुबहूनि च ॥ ब्रह्मरूपतया नित्यमुपास्यानि महत्तमैः ॥ ३७॥ धर्मसंज्ञाश्च ये विप्रा उत्तमाधममध्यमाः॥ तेऽपि ब्रह्मतया नित्यमुपास्याः पण्डितोत्तमैः ॥३८॥ सुखं दुःखं तयोर्भोगः साधनं तस्य सुव्रताः ॥ ब्रह्मरूपतयां सर्वमुपास्यं सत्यवादिभिः ॥ ३९ ॥ कर्ता कारयिता कर्म करणं कार्यमेव च ॥ ब्रह्मरूपतया सर्वमुपास्यं चेतनोत्तमैः॥४०॥ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४॥ ॥ ३५॥ ३६॥ ३७॥ ३८॥ ३९ ॥ ४०॥ प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं प्रमितिस्तथा ॥ ब्रह्मरूपतया सर्वमुपास्यं मानमानिभिः॥४१॥ विधयश्च निषेधाश्च विद्याविद्य तथैव च ॥ ब्रह्मरूपतया सर्वमुपास्यं वेदवेदिभिः ॥४२॥ ११,'स्याः ममहस' । १ घ. दादिमिः ।

·९ भध्यायः ] सूतसंहिता - ४०७ मानमानिभिरिति । मानं प्रमाण मन्तुं निर्णेतुं शीलमेषां वैः। प्रमाणवेदि. मिरित्यर्थः ॥४१॥ ४२ ॥ अवन्ध्याश्च तथा वन्ध्या वादाश्च विविधा अपि॥ ब्रह्मरूपतया सर्वमुपास्यं वाक्यवेदिभिः ॥ ४३ ॥ अवन्ध्याः सफलाः । वन्ध्या निरर्थकाः ॥४३॥ यद्यदस्तितया भाति यद्यनास्तितयाऽपि च ॥ तत्तद्ब्रह्मतया नित्यमुपास्यं ब्रह्मवित्तमैः ॥४४॥ इत्यं भूतभौतिकात्मकं सर्व जगब्रह्मात्मनोपास्पमित्यभिधापानुक्तसंग्रहा- पाऽऽह-पदस्तिनपेति । अस्तिप्रत्ययविषयत्वेन नास्तिप्रत्ययविषयत्वेन च मासते तत्सर्व ब्रह्मात्मत्वेन ध्येयमित्यर्थः । भावाभावानात्मकस्प कस्यचिदपि वस्तुनोऽसत्त्वाद्वक्तव्यतिरिक्तस्य भावाभावात्मकस्प सर्वस्प संग्रहः॥ ४४ ॥ इत्थं सर्वत्र यः साक्षाद्ब्रह्मोपास्ते सनातनम् ॥ स याति ध्यानयज्ञेन साक्षाविज्ञानमैश्वरम् ॥ ४५ ॥ ध्यानयज्ञस्य माहात्म्यं कल्पानां कोटिकोटिभिः ॥ . मया मत्तोऽधिकैरन्यैरपि वक्तुं न शक्यते ॥४६॥ ध्यानयज्ञं विना मुक्तौ यतन्ते मोहिता जनाः॥ पायसानं परित्यज्य भक्षयन्ति महाविषम् ॥४७॥ सर्वात्मकत्वेनोक्तं ब्रह्मोपासनमुपसंहरंस्तत्फलमाइ-इत्यमित्यादिना । आरो- पितस्प सर्वस्याधिष्ठानब्रह्मरूपताध्यानेन समासादितकारपेण मनसा सर्वा- धिष्ठानरूपं तत्परशिवस्वरूपं साक्षात्कुर्यादित्यर्थः ॥ ४५ ॥ ४६॥४७॥ ध्यानयज्ञं विना किंचित्कुर्वाणो मुक्तिसिद्धयें । अक्षणाऽपिशब्दं गृह्णाति विना श्रोत्रेण केवलम् ॥४८॥ ग. घ. 'वात्मक' । ग. 'मता । ३८.च. 'माहिदै।

·४०८
तात्पर्पदीपिकासमेता-
[४ यज्ञवमवखण्डे
अश्वमेधादयों यज्ञा अशेषा वेददर्शिताः ॥
मुनीन्द्रा ध्यानयज्ञस्य कलां नाहन्ति पोडशीम्॥४९॥
ध्यानयज्ञपरो मयः शिव एव न चापरः ॥
ध्यानयज्ञैकनिष्ठस्य न किंचिदपि दुर्लभम् ॥५०॥
ध्यानयज्ञपराणां तु प्रसादं कुरुते शिवः ॥
शिवोऽपि साक्षात्सर्वज्ञः संसारविनिवर्तकः ॥ ५१ ॥
बहुनोतिन किं सर्व समासेन मयोदितम् ॥
कुरुध्वं वेदविन्मुख्या ध्यानयज्ञमशङ्किताः ॥ ५२॥
इति श्रीसुतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे ध्यान-
यज्ञविवरण नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥
पथा शब्दाद्युपलब्धौ श्रोत्रादीन्द्रिपमसाधारणं कारणमेवं ज्ञानयज्ञ प्रति
ध्यानयज्ञोऽसाधारणकारणमित्याह-ध्यानयज्ञमिति । मुगममन्यत् ॥ ४८ ॥
॥ ४२ ॥५०॥ ५१ ॥५२॥
इति श्रीसूतसंहिताटीकयां तात्पर्यदीपिकाख्यापां चतुर्थे पावैभवखण्डे
ध्यानपतविवरणं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
अथ दशमोऽध्यायः।
सूत उवाच-
जथेदानी प्रवक्ष्यामि ज्ञानयज्ञस्य वैभवम् ॥
ज्ञानयज्ञात्परो यज्ञो नास्ति विप्राः श्रुतौ स्मृतो ॥१॥

·१० भध्यायः सूतसंहिता। इत्थं कायिकवाचिकमानसैः कर्मभिः प्रक्षीणकल्मषस्य मुमुक्षोः परशिवस्व- पावगमाय ज्ञानयज्ञं मस्तौति-अथेति । यज्ञान्तरादस्य वैलक्षण्यमाह- । बानयज्ञादिति । श्रुतौ तावत् "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" "ब्रह्मविदामोति परम्" "तमेवं विदित्वाति मृत्युमेति" "तस्यैवाऽऽत्मा पदवित्तं विदित्वा मकर्मणा लिप्यते पापकेन" इति ज्ञानस्पान्पनरपेक्ष्येणैव साक्षादपवर्गसाधन- त्वमानातम् । स्मृतावपि- "श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतप । सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते" इति ॥ "क्षेत्रज्ञस्याऽऽत्मविज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता" इति मनुस्मृतौ ॥ १ ॥ ज्ञानं बहुविधं प्रोक्तं वेदार्थज्ञानपारगैः ॥२॥ स्वरूपमेकं विज्ञानं शिवस्य परमात्मनः॥ तदेव मायातकार्यभेदेन बहुधा भवेत् ॥ ३॥ सृष्टेः माक्स्वमतिष्ठित्तमद्वितीयं परशिवस्वरूपभूतं स्वप्रकाशज्ञानं तदेव सृष्टयुत्तरकालं मापातकार्योपाधिवशाजीवेश्वरादिभेदं भजत इत्याद-ज्ञानं बहुविधमित्यादिना ॥२॥ ३ ॥ मायाकारेण संबद्धं जडशक्तेःशिवस्य तु || ज्ञानमीश्वरसंज्ञं च नियन्तृ जगतो भवेत् ॥४॥ तत्र जगनियन्तुरीश्वरस्य स्वरूपमाह-मायाकारेणेति । शक्यप्रतियोगिकं परशिवस्वरूपमेव संविदूपिणी परशक्तिरित्युक्तं ततो व्यावर्तयति-जडशक्ते- रिति । वेदान्तिभिर्मापेति या गीयते सांख्यैरव्यक्तं प्रकृतिरिति साऽत्र पर- शिवस्प जडशक्तिः । सा च गुणसाम्यं विहाय रजस्तमसोरत्पन्ताभिभवन विशुद्धसत्त्वप्रधानमायाकारेण यदा परिणमवे तदा तदुपाधिकं चैतन्पं सर्वज्ञो जगत्कर्तेश्वरो भवेदित्यर्थः॥४॥ शक्तरविद्याकारेण संवद्धं जीवसंज्ञितम् ॥ जीवसंज्ञं तु विज्ञानं दिया लोके व्यवस्थितम् ॥ अर्थतो मुख्यमेकं तु ज्ञानमन्यत्प्रतीतितः ॥५॥ मलिनसत्त्वप्रधानमाया स्वाश्रयव्यामोहकत्वादविवेत्युच्यते । तदुपाधिक तज्ज्ञानं जीवसंज्ञां लभत इत्याह-शतरविद्येति । तस्यैव जीवसंजस्य द्वेष- ·तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यज्ञवेभवखण्डे ध्यमाह-जीवसंज्ञमिति । तत्रैकमर्थतो मुख्यमन्यत्मतीतितो मुख्पम् ॥ ५॥ अविद्यावविज्ञानमर्थतो मुख्यमुच्यते ॥ स्थूलसूक्ष्मशरीराभ्यामवच्छिनं प्रतीतितः॥६॥ एतदुभयं दर्शयति-अविद्याबद्धति । जीवस्योपाधिभूता मलिनसत्त्वप्रधाना या मायाऽविद्यापरपर्याया सा स्थूलसूक्ष्मशरीरद्वयकारणत्वेन जीवस्प कार: णशरीरमित्युच्यते । तत्संबद्धं तदुपहित स्वरूपचैतन्यं परमार्थतः स्वपरव्यव- हारहेतुः प्रकाशचिदात्मकत्वादर्धतो मुख्यमविद्याफार्पशूतं यत्स्थूलसूक्ष्मात्मर्फ शरीरद्वयं तेनावच्छिन्नं तत्र शरीरद्वये कारणत्वनानुगतमायावयवभूतं स्वप्रका- शचैतन्याध्यासेन तदात्मकेनैवभूतं यदन्तःकरणं तवृत्युपादानभूतं सत्त्वं तद नुभवतश्चित्मकाशरूपत्वात्मतीतितो मुख्यं परमार्थतस्तु तस्य सत्त्वस्य जडत्व. मेवामिनाऽयःपिण्डवत्स्वरूपचैतन्येनेकीभूतत्वात्तस्य ज्ञानत्वव्यपदेशः ॥ ६॥ स्वप्रचाराश्रयं चित्तं जीवरूपप्रकाशकम् ।। ज्ञातृत्वहेतुर्जीवस्य दुःखित्वादेश्च कारणम् ॥ ७ ॥ एवं विधसत्त्वपरिणामरूपान्तःकरणतवृत्तिसंबन्धादेवाविद्योपहितजीवचैत- न्यस्प ज्ञातृत्त्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादिसकलव्यवहारसंवन्ध इत्पाह--स्वप्रचाराश्रय मिति । स्वशब्देन चित्तं परामृश्यते । स्वस्प प्रचारा विषयाकारवृत्तपस्सत्सं- घातात्मकमित्यर्थः । तथाविधान्तःकरण तादात्म्पाध्यासेन तदीपकर्तृत्वभान- त्वादेश्चैतन्पेऽध्यासादस्य जीवप्रकाशकत्वम् । सकलः संसारोऽन्तःकरणस्यैव नाऽऽरमनः पारमार्थिक इति श्रूयते "कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरकृति हीधाभारित्यतत्सर्वं मन एव" इति ।। ७ ॥ प्रमाणभ्रान्तिसंदेहायाकारेण मुनीश्वराः ॥ बहुरूपं भवेचित्तं कालकमविपाकतः ॥ ८॥ कधमन्तःकरणस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वादिकारणत्वमित्याशङ्कप तदुपपाद- पितुं प्रमाणादिवृत्त्यात्मना नानारूपतामाह-प्रमाणेति । कालकर्मविपाकत इति । कालो हि कर्मपरिपाकस्प हेतुः । कालवशात्सुखदुःखहेतुभूतानां पुण्य पापात्मनों प्राणिकर्मणां यः परिपाकः फलमदानोन्मुखत्वं तस्मादित्यर्थः॥ ८॥ तत्तदाकारसंमिनं विज्ञानं मुनिपुङ्गवाः॥ प्रमाणभ्रान्तिसंदेहज्ञानमित्युच्यतेऽनवाः ॥९॥ .. १.'न: पार पा ·१० अध्यायः] सूतसंहिता। तत्तद्विषयाकारवैचित्यादेव प्रमाणादिभेदव्यपदेश इत्याह-तत्तदिति । विज्ञानमिति । स्वरूपचैतन्यतादात्म्याध्यासेनेकीभूतमन्तःकरणवृत्तिज्ञानमि- त्यर्थः ॥९॥ अदुष्टकरणोत्पन्नं विज्ञानं मुनिपुङ्गवाः ॥ प्रमाणज्ञानमित्युक्तं मुनिभिः सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १० ॥ तत्र प्रमाणस्य स्वरूपमाह-अदुष्टेति । काचकामलादिदोपदूपित चक्षुरा- दिकरणं शुक्तिरूप्यादिविश्नमस्पानवधारणरूपस्पं संशपस्प च जनकमिति ततो व्यावर्त पति-अदुष्टेति ॥ १०॥ दुष्टकारणविज्ञानं भ्रान्तिज्ञानं प्रचक्षते ॥ कोटिद्वयावलम्बि स्यात्संदेहज्ञानमास्तिकाः ॥११॥ इत्थमेवेदमित्येवंरूपं यत्स्फुरणं बुधाः॥ स एव निश्चयः प्रोक्तः सम्यग्दर्शनतत्परैः ॥ १२ ॥ भ्रान्तेलक्षणमाह-दुष्टेति । दुष्टकारणवशादतस्मिंस्तद्भुद्धिान्दिरित्यर्थः । संशयं लक्षपति-कोटिद्वपेत्ति । स्थाणुर्वा पुरुषो वेति विरुद्धानेककोठिद्वया- लम्बि ज्ञानं संशय इत्यर्थः ॥ ११ ॥ १२ ॥ ज्ञानस्य तेन संवन्धः प्रामाण्यं कथितं मया ॥ प्रमाणज्ञानसामग्र्यः षण्मयाऽभिहिता बुधाः ॥१३॥ ईदृक् स्फरणं पस्मिन्बुद्धिवृत्तिविशेपे तस्यैव मामाण्य मित्याह-ज्ञानस्पति । एवं चायं घट इत्यादिवृत्तिज्ञानेषु स्वाकारसमर्पकघटादिविपपस्फुरणसद्भावा- तेषां मामाण्यम् । इदं रजतमित्पादिविनमज्ञाने विदमाकारगोचरा मनो. वृत्तिरेतवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्थमायापरिणामरूपा शुक्पधिष्ठानचैतन्यस्थमा- याविवर्तरजत गोचरा परा वृत्तिरिति दृचिद्वपम् । तदुभपर्माप शुक्त्यधिष्ठान- भावत्वेन वृत्त्पन्उिन्नत्वेन चोभयत्रानुगत मेकमेतच्चैतन्यमभिव्यनक्ति । तच्च वृत्तिद्वपाभिव्यक्तत्वादारोप्याधिष्ठानलक्षणं विपपद्वयं संमष्टत्वेन स्फोरयति । वथा व विशिष्टस्फुरणस्यैदमाकारविषयमनोवृत्तेश्च संबन्धाभावात्तत्रामामा- ण्यम् । इदमाकारमात्रस्फुरणस्य च संबन्धात्तस्मिन्नशे प्रामाण्यम् । उक्तं हि- १ग घ. 'स्य च स। २५. ह. 'न्यस्य मा ।

·[४ यज्ञवभवखण्डे तात्पर्पदीपिकासमेता- ध्यमाह-जीवसंज्ञमिति । तत्रैकमर्थतो मुख्यमन्यत्मतीतितो मुख्पम् ॥ ५ ॥ अविद्यावविज्ञानमर्थतो मुख्यमुच्यते ॥ स्थूलसूक्ष्मशरीराभ्यामवच्छिन्नं प्रतीतितः ॥६॥ एतदुभयं दर्शयति-अविद्याबद्धैति । जीवस्पोपाधिभूता मलिनसत्त्वप्रधाना या मायाऽविद्यापरपर्याया सा स्थूलसूक्ष्मशरीरद्धयकारणत्वेन जीवस्य कार- पशरीरमित्युच्यते । तत्संबद्धं तदुपहितं स्वरूपचैतन्यं परमार्थतः स्वपरव्यव- हारहेतुः प्रकाशचिदात्मकत्वादर्धतो मुरूपमविद्याकार्यभूतं यत्स्थूलसूक्ष्मात्मकं शरीरद्वयं तेनावच्छिन्नं तत्र शरीरद्वये कारणत्वेनानुगतमायावयवभूतं स्वप्रका• शचैतन्पाघ्यासेन तदात्मकेनैवंभूतं यदन्तःकरणं तवृत्त्युपादानभूतं सत्त्वं तद नुभवश्चित्मकाशरूपत्वात्मतीतितो मुख्यं परमार्थतस्तु तस्य सत्त्वस्य जडत्व मेवामिनाऽयःपिण्डवत्स्वरूपचैतन्येनैकीभूतत्वात्तस्य ज्ञानत्वव्यपदेशः ॥ ६॥ स्वप्रचाराश्रयं चित्तं जीवरूपप्रकाशकम् ॥ ज्ञातृत्वहेतुर्जीवस्य दुःखित्वादेश्च कारणम् ॥ ७ ॥ एवं विधसत्त्वपरिणामरूपान्तःकरणतद्वृत्तिसंवन्धादेवाविद्योपहितजीवचैत. न्यस्प ज्ञातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादिसकलव्यवहारसंवन्ध इत्याह-स्वपचाराश्रय- मिति । स्वशब्देन चित्तं परामृश्यते । स्वस्प प्रचारा विपपाकारवृत्तपस्सत्सं- घातात्मकमित्यर्थः । तथाविधान्तःकरणतादात्म्पाध्यासेन तदीयकर्तृत्वभोक्त- स्वादेश्चैतन्येऽध्यासादस्य जीवप्रकाशकत्वम् । सकलः संसारोऽन्तःकरणस्यैव नात्मनः पारमाधिक इति श्रूयते "कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्वाऽश्रद्धा धृतिरतिहाँधिीिरित्यतत्सर्व मन एव" इति ॥ ७ ॥ प्रमाणभ्रान्तिसंदेहाद्याकारेण मुनीश्वराः ॥ बहुरूपं भवेचित्तं कालकमविपाकतः ॥ ८॥ कथमन्तवरणस्य कर्तृत्वभोकृस्वादिकारणत्वमित्याशक्य तदुपपाद- पिनुं प्रमाणादिवृत्त्यात्मना नानारूपतामाह-प्रमाणेति । कालकर्मविपाकन इति । कालो हि कर्मपरिपाकस्प हेतुः । कालवशात्सुखदुःखहेतुभूतानां पुण्यः पापात्मनां प्राणिकर्मणां पः परिपाकः फलमदानोन्मुखत्वं तस्मादित्यर्थः।। ८॥ तत्तदाकारसंभिन्नं विज्ञानं मुनिपुङ्गवाः ॥ प्रमाणभ्रान्तिसंदेहज्ञानमित्युच्यतेऽनयाः ॥९॥ १५. न. पार पा ·१० अध्यायः] सूतसंहिता। ४१२ तत्तद्विषयाकारवैचिम्पादेव प्रमाणादिभेदव्यपदेश इत्याह-तत्तदिति । विज्ञानमिति । स्वरूपचैतन्यतादात्म्याध्यासेनेकीभूतमन्तःकरणवृत्तिज्ञानमि- स्पधः ॥९॥ अदुष्टकरणोत्पनं विज्ञानं मुनिपुङ्गवाः ॥ प्रमाणज्ञानमित्युक्तं मुनिभिः सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १०॥ तत्र प्रमाणस्य स्वरूपमाह-अदुष्टेति । कावकामलादिदोपदूपितं चक्षुरा- दिकरणं शुक्तिरूप्यादिविचमस्यानवधारणरूपस्पं संशपस्प च जनकमिति ततो व्यावर्तयति-अदुष्टेति ॥ १० ॥ दुष्टकारणविज्ञानं भ्रान्तिज्ञानं प्रचक्षते ॥ कोटिद्वयावलम्बि स्यात्संदेहज्ञानमास्तिकाः ॥११॥ इत्यमेवेदमित्येवंरूपं यत्स्फुरणं बुधाः॥ स एव निश्चयः प्रोक्तः सम्यग्दर्शनतत्परैः ॥ १२ ॥ भ्रान्तेर्लक्षणमाह-दुष्टेति । दुष्टकारणवशादतस्मिंस्तद्बुद्धिान्तिरित्यर्थः। संशयं लक्षपति-कोटिद्वयेति । स्थाणुवी पुरुपो वेति विरुद्धानेककोटिद्वया- लम्बि ज्ञानं संशय इत्यर्थः ॥ ११ ॥ १२॥ ज्ञानस्य तेन संवन्धः प्रामाण्यं कथितं मया ॥ प्रमाणज्ञानसामग्यः षण्मयाऽभिहिता बुधाः ॥१३॥ ईक स्फुरणं पस्मिन्बुद्धिवृत्तिविशेषे तस्यैव प्रामाण्यमित्याह-ज्ञानस्यैति। एवं चायं घट इत्यादिवृत्तिज्ञानेषु स्वाफारसमर्पकघयादिविपपस्फुरणसद्भावा- तेषां प्रामाण्यम् । इदं रजतमित्यादिविनमज्ञाने विदमाकारगोचरा मनो. त्तिरेतवृत्त्पच्छिन्न चैतन्यस्थमायापरिणामरूपा शुक्पधिष्ठानचैतन्यस्थमा- याविवर्तरजतगोचरा परा वृत्तिरिति वृत्तिद्वयम् । तदुभयपि शुत्पधिष्ठान- भावत्वेन वृत्त्यच्छिन्नत्वेन चोभयत्रानुगतमेकमेतच्चैतन्यमभिव्यनक्ति । तब वृत्तिद्वपाभिव्यक्तत्वादारोप्याधिष्ठानलक्षणं विषयद्वयं संसृष्टत्वेन स्फोरयति । तथा च विशिष्टस्फुरणस्येदमाकारविषयमनोवृत्तेश्च संबन्धाभावात्तत्रामामा- ग्यम् । इदमाकारमात्रस्फुरणस्य च संबन्धात्तस्मिनशे मामाण्यम् । उक्तं हि- १ ग. घ. ' च । १५,१,'न्यस्य मा।

·तात्पर्षदीपिकासमेवा [४ यज्ञवमवखणे- "सर्व वस्तुज्ञानं धर्मिण्यमान्तं प्रकारे तु विपर्ययः" इति । तच्च प्रमाणं पड्डि- मित्याह-ममाणज्ञानेति ॥ १३ ॥ तत्रैकाभावविज्ञानसामग्री कथिता दिजाः ।। अन्या तु भावविज्ञानसामग्री परिकीर्तिता ।। १४ ॥ भावाभावलक्षणविपपद्वैविध्येन तेषां प्रमाणानां वैविध्यमाद-तत्रै फेति ॥ १४ ॥ यद्योग्यानुपलब्ध्यैव जन्यं विज्ञानमास्तिकाः॥ तरस्यादभावविज्ञानं धार्मिका वेदवित्तमाः ॥ १५॥ तत्रामावग्राहकममाणमाह-पद्योग्येति । अनुपलम्भमात्रस्याभावज्ञानजन- कत्वमतिपसक्तमिति विशिनष्टि-योग्येति । प्रतियोगिव्यतिरिक्तप्रतियोगिन- इणसामग्रीसत्त्वमनुपलब्धेर्योग्यत्त्वम् । तथाविधयाऽनुपलब्ध्या पत्ममेपाभावगो- चरं ज्ञानं जन्पते तदभावग्राहकं प्रमाणमित्यर्थः । तदुक्तं- "प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपेण जापते । वस्तुसत्ताववोधार्य तत्र भावः प्रमाणता" इति ।। १५ ॥ इन्द्रियोत्पन्नविज्ञानं प्रत्यक्षं परिभापितम् ॥ व्याप्तिजन्यपरिज्ञानभनुमानमितीप्यते ॥ १६ ॥ भावग्राहकाणां मध्ये प्रत्यक्ष लक्षयवि-इन्द्रियोत्पन्नेति । उक्तं हिन्-इन्द्रि- पार्थसनिकर्पोत्पन्नं ज्ञानमन्यभिचारिव्यवसायात्मक प्रत्यक्षमिति । अनुमान स्वरूपमाह-व्याप्तीति । निपतसंवन्धपोयाप्यव्यापकयोधूमाग्न्पोमध्ये पाप्पदर्शनवाद्यापकगोचरज्ञानं तदनुमान व्याप्पदर्शनाद्यापके बुद्धिरनु मानमिति तत्वविदः ।। १६ ।। सादृश्यहेतुजं ज्ञानमुपमानमुदाहृतम् ॥ अर्थापत्तिरिति प्रोक्तं विप्रा अनुपपत्तिजम् ॥ १७ ॥ उपमान रक्षपति-सादृश्पेति । नगरे पूर्वमनुभूतगोपिण्डस्य बनमुपेपुष स्तन गवयं साक्षात्कुर्वतो नागरिकस्पानेन सदृशी मदीया गोरिति गवयनि- प्रसादृश्पहेतुकमसनिहितगोगतसादृश्यविपर्प पज्ज्ञानं तदुषमान मिस्पर्धः । अर्धापत्तिस्वरूपमाह-अर्यापत्तीति । अनुपपद्यमानार्थदर्शनादुपपादके धुद्धिए १. ग. प. प. 'मा। २२, प्रामाण्यं । ३ ग.प. द. दंगश्यमाद ।

·१ग.घ.स्तत्सद्भा।२ घ. 'पत्तिथ लि।३घ, कारः ॥१८॥
१० अध्यायः
सूतसंहिता।
४१३
पिचिः। यथा जीवतो देवदत्तस्य गृहाभावो वहिःसत्तामन्तरेण नावकल्पत
इति तत्सत्तामन्यत्र कल्पयति । बहिस्तद्भावगोचरं ज्ञानमापत्चिरि-
स्पर्थः ॥१७॥
तात्पर्योपेतशब्दोत्थज्ञानं शाब्दमुदाहृतम् ॥
शब्दस्तु ब्रह्मविच्छेष्ठास्त्रिविधः परिकीर्तितः ॥१८॥
अक्षराणि तथा विप्राः पदानि च तथैव च ॥
वाक्यानि चेति तत्रापि केषांचिद्दिजपुङ्गवाः ॥१९॥
अथाऽऽगमं लक्षयति-तात्पर्योपेतेति ।
"उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वताफलम् ॥
अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्यनिश्चये"।
इत्येवंभूततात्पर्यलिङ्गोपेताच्छब्दाद्यदभिधेयगोचरं ज्ञानं तच्छाब्दं प्रमाणमि-
त्यर्थः। तस्याक्षरपदवाक्यभेदेन त्रैविध्यमाह-शब्दस्त्विति । केपांचिदाचा-
पर्याणां मते वर्णानामेवार्थवाचकत्वमित्याह-केपांचिदिति । यदाहुर्भाष्प-
काराः-" वर्णा एव तु शब्द इति भगवानुपवर्षः" इति । एकार्थप्रतिपादक-
खोपाधिपरिगृहीतानां वर्णानामेवार्थवाचकत्वं ततोऽतिरिक्तः स्फोटापरपर्यायः
शब्दो नास्तीत्येवकारार्थः ॥ १८ ॥ १९ ॥
अर्थानामक्षराण्येव वाचकानि तथैव च ॥
अर्थानामपि केषांचित्पदान्येव द्विजोत्तमाः ॥२०॥
ततः स्फोटवादिमतमाह-अर्थानामिति । केपांचिन्मतेऽर्थानां पदान्पेव
वाचकानि बहुषु वर्णेपूच्चारितेण्विमेकं पदमिति या बुद्धिपिते तद्विषयभूतो
वर्णाभिव्ययः पदस्फोटः । तदुक्तं वाक्यपदीये-
"नादैराहितबीजायां मध्येन ध्वनिना सह ।
आवृत्तपरिपाकायां बुद्धौ शब्दो व्यवस्थितः" इति ॥
स एवार्थस्प वाचकः । वर्णास्तु केवलं तदभिव्यक्तिदेतवो नार्थाभिधापका
इत्पवधारणार्थः ॥२०॥
वाचकानि च वाक्यानि तथैव ब्रह्मवित्तमाः॥
अर्थानामपि केपांचित्प्रमाणानि प्रदीपवत् ॥ २१ ॥

·[४ यज्ञवैमवखण्डे- तात्पर्यदीपिकासमेता- वाक्पस्फोटमाह-वाचकानीति । केपांचिन्मते वाक्यस्फोट एव शब्दः स एवार्थस्याभिधायकः । पदानि तु वद्यञ्जकत्वेन तत्स्वरूप परिकल्पिवानी- स्पर्धः । तदुक्तं कैयटकारेण-" वाक्यमेव वाचकम् । वाक्यार्थ एव वाच्यः । पदानि तु वर्णवदनर्धकान्येव " इति । वाक्यपदीयेऽप्युक्तम्--- "द्विधा कैश्चित्पदं भिन्नं चतुघों पञ्चधाऽपि वा। अपोद्धृत्यैव वाक्येभ्यः प्रकृतिमत्पयादिवत्" इति ॥ २१ ॥ भवन्त्येकाक्षराण्येव पदानि दिजपुङ्गवाः॥ अक्षराणि च संभूय पदानि स्युस्तथैव च ॥ २२ ॥ एकाक्षरानेकाक्षरभेदेन पदानां वैविध्यमाह-भवन्त्येकेति ॥ २२ ॥ पदानां समुदायस्तु भवेदाक्यं विजोत्तमाः ॥ प्रधानं गुणभूतं च विविधं वाक्यमीरितम् ॥ २३ ॥ अथ क्रियाकारकपदसमुदायात्मकं वाक्पमाह-पदानामिति । एकार्याव- च्छेदकमाकानासंनिधियोग्यतावत्पदकदम्वकं वाक्यमित्यर्थः । तदुक्तं जैमि. निना-अर्यकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क्ष चेद्विभागे स्यादिति । तस्य प्रधान गुणभावन वैविध्यमाह-पघानमिति ॥ २३ ॥ महावाक्यमिति प्रोकं प्रधानं मुनिपुङ्गवैः ।। गुणभृतं तु यहाक्यं तदवान्तरसंज्ञितम् ॥ २४ ॥ ते एव विभष्य दर्शयति महावाक्यमिति । यत्कलवदर्थावबोधकत्वात्म- धानमनन्यशेष वाक्यं तन्महावाक्यम् । यत्तु तच्छेपभूतार्थप्रतिपादकत्वेन गुण- भूतं वदवान्तरवाक्पमित्यर्थः ॥ २४ ।। उअयं चैकवाक्यं स्यादकत्वविवक्षया ॥ पदानि शक्त्या स्वार्थानां वाचकानि तथैव च ॥२५॥ तात्पर्यादेव वाक्यानि स्वार्थानां वोधकानि च ॥ तात्पर्य तु द्विधा विप्राः प्रोकं वाक्यविशारदैः ॥२६॥ महातात्पर्यमेकं स्यादवान्तरमथेतरव ॥ महातात्पर्यशेपं स्यादवान्तरसमाह्वयम् ॥ २७ ॥ १५. 'टपक्षमा ।

·[४ यज्ञवभाखडे- 'अग्रिहोत्रं जुहुयात्" इत्यादीनि तात्पर्यदीपिकासमेता- साक्षायद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् । वर्णास्तथाऽपि नैतस्मिन्पर्यवस्पन्ति निष्फले ।। वाक्यार्थमितपे तेपी प्रवृत्या नान्तरीयकम् । पोके ज्वालेव काष्ठानो पदार्थमतिपादनम्" इति ।। तदिदमुच्यते " तात्पर्यादेव वाक्यानि स्वार्थानां वोधकानि च " इति । उक्तमकारेण पदकदम्बकस्य वाक्यार्थ प्रत्यभिधायकत्वाभावादोधकत्वमेवे- त्यर्थः । गुणप्रधानभावेन वाक्यस्प वैविध्यात्तदर्थावबोधोपायभूतं तात्पर्यमपि द्वधा भिचत्त इत्पाह--तात्पर्य विति । प्रधानवाक्पेषु महातात्पर्यमवान्तर वाक्येष्ववान्तरतात्पर्पमित्यर्थः ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ 11 तत्रैवं सति वाक्यानि कानिचित्पण्डितोत्तमाः ।। निषेधरूपाण्येव स्युस्तथा विप्रास्तु कानिचित् ॥२८॥ विधिरूपाणि चान्यानि कानिचिद्विजपुङ्गवाः ॥ सिद्वार्थबोधकान्येव तत्रैवं सति वाडवाः ॥ २९॥ इत्थं वाक्प तदर्थपतिपादनप्रकारं च निरूप्य विधिनिषेधसिद्धार्थबोधक- स्वेन तस्प वाक्पस्प त्रैविध्यमाह-तत्रैवमिति । इत्यादीनि निषेधरूपाणि वाक्यानि । विधिरूपाणि । “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म पुत्रस्ते जातः सिद्धार्थबोधकानि । वाइवा इति । बामणा इत्यर्थः । तथा चामर:-"आत्र मोऽधी द्विजात्यग्रजन्मभूदेववाडवाः" इति ॥ २८ ॥ २९ ॥ कर्तव्यविपया एव निपेषा विधयोऽपि च ॥ सिद्धार्थवोधकं वाक्यं लौकिकं वैदिकं तु वा ॥ ३० ॥ दिप्रकारमिति प्रोक्तं मुनिभिः सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ प्राप्तप्राप्तिपरं चैकमपरं पण्डितोत्तमाः॥ निवृत्तस्य स्वतः साक्षाद्दोपस्यैव निवर्तकम् ॥ ३१ ॥ वत्र विधिनिषेधतिपादकं वाक्पदपं क्रियाविषयमेव न तु वस्तुयायाम्यः प्रतिपादनपमित्याह कर्तव्पेति । सिद्धार्थवाधकमपि लौकिकवैदिकभेदेन द्विविधम् । तदपि पुनधा भवतीत्याह-सिद्धार्थबोधकमिति । हारे कण्ठदे शास्षे सत्यपि हारो नष्ट इति पस्तद्ववेपणाय प्रपतते ते प्रति कण्ठे हार इति 14. 'यार्थागमाया 1३ क.स. पाकारबालेव । " न कलशं भक्षयेत् " इत्यादीनि ·१० अध्यायः] 'सूतसंहिता। पदास्यं तत्पूर्व प्राप्तस्यैव हारस्य पुनः प्रापकत्वात्माप्तप्राप्तिपरं पदवाक्यम् । वाल्यारप्रभृति गृहानिर्गतस्याऽऽत्मनो द्विजत्वमजानानस्य शूद्रोऽहमिति शूद्रत्वमभिमन्यमानस्य शूद्रस्त्वं न भवसीति यच्छूद्रवनिवारकं वाक्यं तनि. वृत्तस्यैव दोपस्प पुननिवर्तनानिवृत्तनिवर्तकम् ।। ३० ॥ ३१ ।। प्रत्यक्षादिप्रमाणानि पञ्च च ब्राह्मणोत्तमाः ।। ३२ ।। कर्तव्यविषयं वाक्यमनात्मविषयाणि तु ।। परागर्थेकनिष्ठत्वात्प्रत्यक्त्वादात्मवस्तुनः॥३३॥ अतः प्रत्यक्षपूर्वैस्तु प्रमाणैरखिलैरपि । प्रत्यग्भूतः शिवो ज्ञातुं न शक्यः सर्वजन्तुभिः॥३४॥ इत्यं प्रत्यक्षादिममाणानि समपञ्चं निरूप्प सिद्धार्थबोधकोपनिषद्वाक्यैरेव वेचं पत्परशिवस्वरूपं तत्र तद्यतिरिक्तानां तेषां प्रामाण्यं नास्तीत्युपपादयति- पत्पलादीति । प्रत्यक्षादीनि हि प्रमाणानि परागकविषयाणि । तत्र प्रत्य. भस्प तावत् "पराश्चि स्वानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरा- स्मन्" इति परार्धेकविषपत्वं श्रुतम् । अनुमानादीनामपि बाधित विषयत्वेन परागर्थविषयत्वम् । “नेह नानाऽस्ति किंचन" इति परागर्थस्यैव वाधात् । तस्मादात्मतया सर्वप्रत्पग्भूतः परशिवस्तातुं न शक्यत इत्यर्थः । "प आत्मा सबान्तरः" "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा" इति च श्रुत्तेः।।३।। ॥ ३३ ॥ ३४॥ प्रत्यगात्मा शिवः साक्षान परागर्थ आस्तिकाः ॥ पराचीनस्य सर्वस्य बनात्मत्वप्रदर्शनात् ॥३५॥ तस्य परशिवस्वरूपस्य सर्वप्रत्यक्त्वमिति दुर्वान्वपक्षेऽनात्मत्वमसङ्गो वाधक इत्पाह-प्रत्यगात्मेति ॥ ३५ ॥ सिद्धार्थवोधक वाक्यं लौकिकं किंचिदास्तिकाः ।। अनात्मविषयं तेन शिवो ज्ञातुं न शक्यते ॥३६॥ सिदावचोधकानार्माप मध्ये पत्पुत्रस्ते जात इत्यादिकं तदपि परशिव. स्वरूपरस्पायक प्रमाणं न भवतीत्पाह-सिदाति ॥ ३६॥ १स. १ का १२६. निगमोम.. उमतिरोप।३ प. दातार ।

·[४ यज्ञवमवखण्डे- . वात्पर्यदीपिकासमेत्ता- किंचित्सिद्धार्थक वाक्यं लौकिकं श्रुतिपूर्वकम् ।। प्रत्यग्रूपे शिवे साक्षात्प्रमाणं भवति द्विजाः ॥ वेदान्तानां महावाक्यं प्रत्यग्नीकतार्थगम् ॥ ३७॥ पत्तु ब्रह्मात्मैक्यबोधकं तत्त्वमस्पादिवेदान्तवाक्यं तदनुसारि स्मृतिपुराणा- दिवाक्यं च तेनैव प्रमाणेन यथोदीरितमद्वितीयं परशिवस्वरूपमवगम्यत इत्याह- किंचिदिति । सर्वप्रत्याभूते निष्पपञ्चे परशिवस्वरूप उपनिषद्वाक्यमेवाष्पवधा- नेन प्रमाणम् । स्मृतिपुराणादिवाक्पं तु मूलभूत श्रुतिसापेक्षत्वाद्यवधानेन प्रमा- णम् । अतस्तत्र साक्षात्यामाग्यमुनिपद्वाक्यस्पैवेत्यर्थः । श्रूयते हि-तं त्वौप- निपदं पुरुष पृच्छामि" | "नावेदविन्मनुते तहत सर्वानभुमात्मानं संप- रापे" इति । उनिपत्स्वेवाधिगत औपनिपदः, अत एव परस्मिन्ब्रह्मण्युपनि पद्वाक्पस्पैव प्रामाण्यमिति भगवान्यासः सूत्रयामास "शासपोनित्वाद" इति । अस्य सूत्रस्य द्वितीयवर्णके ब्रह्मणः शावमाणकत्वमर्धतस्तदेतत्संट. छोक्तम्- "अस्त्पन्यमेयताऽप्यस्य किंवा वेदैकमेयता। घटवत्सिद्धवस्तुत्वामान्येनापि मीयते ॥ रूपलिङ्गादिराहित्पादस्पामान्तरयोग्यता। तं स्वोपनिषदेत्यादौ प्रोक्ता वेदैकमेपता" इति । "सर्वमत्स्यवेद्ये वा ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते । प्रपञ्चस्प प्रविलयः शब्देन प्रतिपाद्यते"। इति यह्मणः सर्वप्रमाणवेद्यत्वं वत्मपञ्चरूपस्यैव न निष्पपञ्चस्पेत्पवि. रोधः ॥ ३७॥ भूमानन्दशिवप्राप्तिसाधन परिकीर्तितम् ॥ तदेव भ्रान्तिसिदस्य संसारस्य निवर्तकम् ॥ ३८॥ माप्तमाप्तिपरं निवृत्तनिवर्तकमिति यत्सिद्धार्थबोधकवारपस्प भेदद्वयं तदुभ- यरूपं वेदान्तवाक्पं भवतीत्याह-भूमानन्देति । निरतिशयानन्दपरशिवस्व- रूपं मुमुक्षुणा पूर्वमात्मतया प्राप्तमेव पुनरविद्यावशातिरोहितमभूत् । प्राप्तस्यैव तस्य प्राप्तिः कण्ठगतचाभीकरबद्रह्मविदामोतीति प्रतिपाद्यते । तस्मिन्परशिव- स्वरूप स्वमावती निवृत्तस्प संसारस्य चान्त्या प्रसतस्प तत्स्वरूपयाधात्म्पम तिपादनेन निवर्तकन्यातचमस्पादिवास्यं निवृत्तनिवर्तमित्यर्थः ॥ ३८॥ १. सामारित मा २ ग. साप । स तत्सना ग... सला।

·१० अध्यायः] सूतसंहिता। आत्मा स्वभावतो बदो यदि स्याद्देदवित्तमाः॥ नैव मुच्येत संसाराजन्मान्तरशतैरपि ॥३९॥ भवेदेवं यद्यात्मनः संसारः कल्पितः स्यात्स तु तस्प स्वभावसिद्ध एवेत्यत आह-आत्मेति । वस्तुस्वभासिद्धस्पोपायशतेनाप्यपनेतुमशक्यत्वादनिक्ष- प्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ यस्य यो वेदविच्छेष्ठाः स्वतो धर्मो न चान्यथा ॥ धर्मिणा सह तन्नाशो भवत्येव न चान्यथा ॥ ४० ॥ पे वेवमात्मनः संसारः स्वाभाविक इत्याहुस्तेषां घटादिधर्मस्य रूपादेधामणा घटादिना सहैव नाशो दृष्ट इति धर्मभूतसंसारनिवृत्ती धर्मिभूत आत्माऽप्युच्छिद्यतत्याह--यस्येति ॥ ४० ॥ आत्मनो नैव नाशोऽस्ति कदाचिदपि सुव्रताः॥ यतो घटादे शस्तु दृष्टो विमा अनात्मनः ॥४॥ इष्टापत्तिरित्यत आह-आत्मन इति न खलु स्वानुभवसिद्धस्याऽऽत्मस्वर- पस्प नाशः संभवति । "असतीति वेद चेत्" इत्पसत्तं निराकृत्य "अस्ति बझेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः" इति श्रुत्या तत्स्वरूपस्प सर्वदास्तित्वम- तिपादनादत एव "निस्पो निस्पानां चेतनश्शेसनानाम्" इति तस्प नित्पत्व- पपदेशः । “स पर्पगाटुक्रमकापमवणमस्ताविर सुद्धमपापविद्धम्" । "अस्थूलमनवहस्वमशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्" इत्यादिश्रुतिभिस्तस्प सर्व- विकिपारहितत्वं प्रतिपायते । अतश्च तस्य नाशो न संभवति । पस्माद्विकार- मपञ्चस्पैव घटपटादे शो दृश्यत इत्यर्थः । एवं छात्मनो नाशस्पासंभावनीप- स्वात्तदर्मतपा मतिपनस्प संसारस्प पारमार्षिकले विद्ययाऽपनेतुमशक्पत्वाद- निमोक्षपसक्तेरात्मनः संसारो त्रान्तिपरिकल्पित एवेत्यम्युपगन्तव्यः ॥ ११ ॥ आत्मभेदस्तथैवाऽऽत्मब्रह्मभेदश्च सुव्रताः ।। उपाधिनैव क्रियते न खतो मुनिपुङ्गवाः॥४२॥ इत्यं परमशिवस्वरूपस्य प्रत्यगात्मनो चोधक प्रमाण परमार्यतः मंमाररा. दित्य चोपपाच तमानात्वव्यवहारो जीवघरभेदश न पारमार्थिक इत्याह- भात्मभेद इति । उपाधिनति 1 उपायरी चाम्प विशुदमचमधाना माया ! जीवानां तु माननसचमधानाधा तासांयन्त करगानि । एवमाधि- नानात्वादेकस्यैव पशिचैतन्यम्य नानाभ्रम इन्पः ॥ १२ ॥ - ·[४ यज्ञवैभवखण्डे- " ४१८ तात्पर्यदीपिकासमेता- किंचित्सिद्धार्थक वाक्यं लौकिकं श्रुतिपूर्वकम् ॥ प्रत्ययूपे शिवे साक्षात्प्रमाणं भवति विजाः ॥ वेदान्तानां महावाक्यं प्रत्यग्ब्रह्मकतार्थगम् ॥ ३७ ॥ पत्तु ब्रह्मात्मैक्यबोधकं तत्त्वमस्यादिवेदान्तवाक्यं तदनुसारि स्मृतिपुराणा- दिवाक्यं च तेनैव ममाणेन यथोदीरितमद्वितीयं परशिवस्वरूपमवगम्यत इत्याह- किंचिदिति । सर्वमत्पग्भूते निष्पपञ्चे परशिवस्वरूप उपनिषद्वाक्यमेवाव्यवधा- नेन प्रमाणम् । स्मृतिपुराणादिवाक्यं तु मूलभूतश्रुतिसापेक्षत्वाद्यवधानेन प्रमा- णम् । अतस्तत्र साक्षात्मामाण्यमुपनिषद्वाक्यस्पैवेत्यर्थः । श्रूपते हि-तं त्वौप- निपदं पुरुष पृच्छामि" | "नावेदविन्मनुते तं वृहन्तं सर्वानुभुमात्मानं संप- रापे” इति । उनिपत्स्वेवाधिगत औपनिषदः, अत एव परस्मिन्ब्रह्मण्युपनि पद्वाक्यस्यैव प्रामाण्यमिति भगवान्व्यासः सूत्रयामास "शास्त्रयोनित्वाद" इति । अस्य सूत्रस्प द्वितीपवर्ण के ब्रह्मणः शास्त्रमाणकत्वमर्थतस्तदेतत्संट: झोक्तम्- "अस्त्यन्यमेयताऽप्यस्य किंवा वैदैकमेयता। घटवत्सिद्धवस्तुत्वाद्ब्रह्मान्येनापि मीयते ॥ रूपलिङ्गादिराहित्यौदस्पामान्तरयोग्यता । तं त्वौपनिषदेत्यादौ प्रोक्ता वेदैकमेपता" इति । "सर्वप्रत्ययवेद्ये वा ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते । प्रपञ्चस्प विलयः शब्देन प्रतिपाद्यते"। इति यह ह्मणः सर्वममाणवेद्यत्वं तत्मपञ्चरूपस्यैव न निष्पपञ्चस्पत्यवि. रोधः ।। ३७ ॥ भूमानन्दशिवप्राप्तिसाधनं परिकीर्तितम् ॥ तदेव भ्रान्तिसिद्धस्य संसारस्य निवर्तकम् ॥ ३८॥ माप्तमामिपरं निवृत्तनिवर्तकमिति पत्सिद्धार्थबोधकयास्यस्य भेदद्वयं तदुर्भ- यरूपं वेदान्तवाक्यं भवतीत्याह-भूमानन्देति । निरतिशपानन्दपरशिवस्व. रूपं मुमुक्षुणा पूर्वमात्मनपा प्राप्तमेव पुनरविद्यावशातिरोहितमभूत् । प्राप्तस्यैव तस्प माप्तिः कण्ठगतचामीफरवद्वमविदाप्नोतीति प्रतिपाद्यते । तस्मिन्परशिव स्वरूप स्वभावतो नित्तस्प संसारस्प चान्त्या मसत्तस्य तत्स्वरूपपाथात्म्पप्र. निपादनेन निवर्तकत्वात्तचमस्यादिवा निवृत्तनिवर्तकमित्यर्थः ॥ ३८॥ सत्यानास्ति माग. सापराये। ३ स.व वत्स ग. ह. स सत्न ।

·- .. अध्यायः भुतसंहिता। ४२१ विमतोऽईकारो नाऽऽत्मा चिद्भास्यत्वाददादिवदित्यभिप्रेत्याऽऽह-घटादी- नामिति । इत्यं स्वमते चिद्रूपस्याऽऽत्मन एकत्वमुपपाच परमतं दूषयितुमुपन्य- स्पति--आत्मनोऽपीति । स्वत इति । स्वभावत एव नोपाधिवशादित्यर्थः। तथा च काणादं सूत्रम्-"नानात्मानो व्यवस्थातः" इति । सांख्पाचाऽऽहु:- "जननमरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्मवृत्तेश्च पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यवि- पर्पयाचैव" इति । आत्मन एकत्वे चैत्रमैत्रादिगात्रेषु मुखदुःखव्यवस्थापा अनु- पपत्तेजननमरणादितिनियमादेश्चानुपपन्नत्वात्मतिशरीरं नानेवाऽऽत्मान इति पापभिमायः॥४६॥ तन्न संगतमेव स्यादात्मा भेदस्य साधकः ॥ भेदसाक्षी शिवो ह्यात्मा कथं भिन्नो भवेद्दिजाः॥४७॥ आत्मन ऐक्पेऽप्पोपाधिकभेदस्वीकारादप्येतत्सर्वमुपपद्यत इत्यभिपेत्य दूप- पति-तदिति । आत्मनो भेदः स्वाभाविक इति पत्तन संगतमित्यर्थः । कुत्त इत्यत आह-आत्मेति । वियदादिभूतभौविकमपञ्चस्तावदात्मनः सकाशानि- आत्मन आकाशः संभूतः" इत्यादिश्रुतेः । भेदोऽपि प्रपञ्चान्त:- पातित्वातस्मादेवात्पद्यत इति वक्तव्यम् । तस्मादुत्पत्त्युत्तरकालीनो भेदस्ततः पूर्वमवस्थितस्यानादेरात्मनः कथं धर्मः स्याद्यद्योगादात्मा मिधेत । तस्मादि- सापकत्वादात्मनो नानात्वं न युक्तमित्यर्थः । विमतो भेद आत्मनः स्वाभाविको धर्मो न भवति चिदास्पत्वाद्वयादिवदित्यभिमत्पाऽऽह-भेदसाक्षीति ।। ४७ ॥ जत आत्मनि भेदस्तु भ्रान्तिसिदो न वस्तुतः ।। एकस्य नमसो भेदो यथा भ्रान्त्या प्रतीयते ॥४८॥ विपक्षे वित्स्वरूपवत्तस्य सासिभास्पत्वं हीयेतेत्पभिमेत्यौपाधिक एवाss- मगवो भेद इति स्वमतं सदृष्टान्तमुपसंदूरति 1-अत इति ॥४८॥ यस्य यत्स्वत एव स्यात्तदन्यत्तस्य सुव्रताः ।। जन्योपाधिप्रयुक्तं स्यादिति लोके व्यवस्थितम् ।। अतः स्वतोऽद्वितीयस्य भेदो भ्रान्तः परात्मनः॥४९॥ उक्तभेदस्यौपाधिकत्वं लौकिकन्पापमदर्शनेनोपपादपति--पस्पति । पस्प सल स्फटिकापच्छोम्यादिकं स्वाभाविक रूपं तस्य तद्विरदरतिमादिरूपं .प.भा'। प.' मा १ प.प. प्पचवे ।।

·[४ यशवैभवखण्डेन - चिन्मानज्योतिरिति । मात्रशब्देन सर्वपमातृषु चित्सवलितो नानाकारश्चै- वात्पर्पदीपिकासमेता- घटाद्युपाधिसंपर्कादाकाशस्य भिदा यथा ॥४३॥ एकमेवेति वेदान्तास्तात्पर्येण महेश्वरम् ॥ माहुश्चिद्भपतो भेदश्चितो नास्त्येव सर्वथा ॥४४॥ एकस्पैवोपाधिवशानानात्वं दृष्टान्तेन टप-स्वाभाविकमेकत्वं निगमपति- घटादीति । यथैकस्पैवाऽऽकाशस्प घटगृहाधुपाधिसंबन्धवशाटाकाशो शुद्दा काश इति नानात्वपरिकल्पनं तद्वदेव जीवेश्वरनानात्वमित्यर्थः । श्रूयते हि- "एको देवः सर्वभूतेषु गदः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा"। "एक एव तु भूतात्मा भूते भूतै व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्" ।। "सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" "एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" "नेह नानाऽस्ति किंवन"-इत्यादिश्रुतिभिः स्वगतसजातीयविजातीयरहितस्प विदात्मनस्ता. स्पर्षेणैकत्वपतिपादनादित्यर्थः। किंचाऽऽत्मनानात्वं वदन्वादी प्रष्टव्यः किमा त्मनः स्वप्रकाशचिद्रूपेण नानात्वमुताई प्रत्ययविषयान्तःकरणविशिष्टचैत्यरूप- णेति । नाऽऽय इत्याह-चिद्रूपतो भेद इति । देवदत्तादिपमातृविशेषेष्वह प्रत्ययविषयतया चैत्येषु च व्पावर्तमानेषु निकृष्टविमानस्पैकरूपेण सई. प्रानुवृत्तेन तद्भेदकल्पनावकाश इत्यर्थः ॥ ४३ ।। ४४ ॥ चैत्यरूपेण भेदस्तु चैत्यस्यैव चितो न हि ॥ आत्मभूतः शिवः साक्षाचिन्मात्रज्योतिरेव हि ॥४५॥ अस्तु नदि प्रमानुलक्षणेन चैत्यरूपेण भेद इति द्वितीयः कल्प इत्पत भाद-चैत्परूपेणेति । ममातृरूपेषु चैत्पेषु व्यावर्तमानेषु चित्सर्वत्रानुवृत्तेस्ततो भिन्ना । अनुवृत्तं पावृत्तादन्यदिति जातिव्यक्त्यादी दृष्टत्वादतश्चैत्यरूपेणी- च्यमानो भेदश्चैत्यस्यैव न चितः। न हि घटपटयो दो नमसो नानात्वमावहती- स्पर्थः। ताह तथाविधचैतन्यरूप एवाऽऽस्मत्पाशइयाऽह-आत्मभूत इति । त्यांशोऽन्तःकरणपरिणामोऽहंकारो व्यावयते । अतस्तस्य नानात्वेऽप्यनुगत- विदेकशरीरस्याऽऽत्मनो भेदो नाऽऽशनीय इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ घटादीनां तु चेत्यानामनात्मत्वस्य दर्शनाद ।। आत्मनोऽपि स्वतो भेदमाहुः केचिन्मुनीश्वराः ॥४६॥ १५ सोमबार । ३ इ. पहुआ पाया । स ग घ. .यह । ४ घ. ति।

·.' १० अध्यायः संतसंहिता। ४२१ विमत्तोऽहंकारो नाऽऽत्मा चिद्दास्पत्वाद्वयादिवदित्पभिमेत्याह-घटादी. नामिति । इत्यं स्वमते चिद्रूपस्याऽऽत्मन एकत्वमुपपाच परमतं दूपितुमुपन्य- स्पति--आत्मनोऽपीति । स्वत इति । स्वभावत एव नोपाधिवशादित्यर्थः। तथा च काणादं सूत्रम्-"नानात्मानो व्यवस्थातः" इति। सांख्याचाऽऽहु:- "जननपरणकरणानां प्रतिनियमादपुगपत्मवृत्तेश्च पुरुपबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यवि- पर्पयाच्चैव" इति । आत्मन एकत्वे चैत्रमैत्रादिगात्रेषु मुखदुःखव्यवस्थाया अनु. पपत्तेजननमरणादितिनिपमादेश्चानुपपन्नत्वात्मविशरीरं नानवाऽऽस्मान इति तेपामभिमायः ॥ ४६ ॥ तन्न संगतमेव स्यादात्मा भेदस्य साधकः ।। भेदसाक्षी शिवो ह्यात्मा कथं भिन्नो भवेद्दिजाः॥४७॥ आत्मन ऐक्येऽप्यौपाधिकभेदस्वीकारादप्येतत्सर्वमुपपद्यत इत्यभिप्रेत्प दूप. पति-तदिति । आत्मनो भेदः स्वाभाविक इति पत्तन्न संगतमित्यर्थः । कुत इत्यत आह-आत्मेति । विपदादिभूतभौतिकमपञ्चस्तावदात्मनः सकाशानि- प्पद्यते ." आत्मन आकाशः संभूतः" इत्पादिश्रुतेः । भेदोऽपि प्रपञ्चान्तः- पातित्वात्तस्मादेवोत्पद्यत इति वक्तव्यम् । तस्मादुत्पत्त्युत्तरकालीनो भेदस्ततः पूर्वमवस्थितस्यानादेरात्मनः कथं धर्मः स्थायद्योगादात्मा मिद्येत । तस्माद्भेद- सायकत्वादात्मनो नानात्वं न युक्तमित्यर्थः । विमतो भेद आत्मनः स्वाभाविको धर्मो न भवति चिद्भास्पस्वाइटादिवदित्पभिप्रेत्पाऽऽह-भेदसाक्षीति ।। ४७ ।। अत आत्मनि भेदस्तु भ्रान्तिसिदो न वस्तुतः ॥ एकस्य नभसो भेदो यथा भ्रान्त्या प्रतीयते ॥४८॥ विपक्षे चित्स्वरूपवत्तस्प साक्षिभास्पत्वं हीयेतेत्यभिमेत्यौपाधिक एवाss- स्मगतो भेद इति स्वमतं सदृष्टान्तमुपसंहरति -अत इति ॥४८॥ यस्य यत्स्वत एव स्यात्तदन्यत्तस्य सुव्रताः ।। अन्योपाधिप्रयुक्तं स्यादिति लोके व्यवस्थितम् ।। अतः स्वतोऽदितीयस्य भेदो भ्रान्तः परात्मनः॥४९॥ उतभेदस्यौपाधिकत्वं लौकिकन्पापप्रदर्शनेनोपपादपति-पस्पेति । यस्य सल स्फटिकादेर्यच्छौम्यादिकं स्वाभाविक रूपं तस्य तद्विरुद्वरक्तिमादिरूपं घ. 'शिवं भा'। च.क्षिणा मा। २ घ. च, कर।

·'४२२ [४ यज्ञवेभवखण्डे- तात्पर्षदीपिकासमेता- जपाकुसुमायुपाधिप्रयुक्तमेव । यस्मादेव लौकिकी व्यवस्थाऽतः कारणादा- स्मनः स्वाभाविकाद्वितीयत्वविरोधी भेदोऽप्यन्योपाधिप्रयुक्त एवेत्पवश्ययम्युः पगन्तव्यम् । ननु रक्तस्फटिक इत्यत्र जपाकुसुमसंनिधानासंनिधानाम्पा स्फटि- कस्य रक्तिम्न औपाधिकत्वमवगन्तुं शक्यते न तथाऽऽत्मनो भेदस्पति तत्राऽऽह-शान्त इति । अयमर्थः-आत्मचैतन्यस्याविद्यातत्कार्यान्नःका- गाद्यपाधिसंवन्धस्यानादिसिद्धत्वादुपाधिव्यतिरेको नास्तीति तद्भेदस्यौपाधि- कत्वं न ज्ञायते । अतः पीतः शङ्ख इतिवदन्यदीयधर्मस्पान्याऽऽरोपादात्मगतो भेदो शान्तिसिद्ध एवेत्यर्थः ॥ ४९ ॥ अङ्गीकृत्य घटादीनां भेदं वेदार्थपारगाः ॥ ५० ॥ निरस्तश्चाऽऽत्मभेदस्तु घटादीनां भिदाऽपि च ॥ भ्रान्तिसिद्धा न सत्योक्ता तर्कतश्च प्रमाणतः ॥५१॥ नन्वात्मनो भेद औपाधिक इति बदतोपाधिभूतस्यानात्मनो भेदः पारमार्थिक इत्यभ्युपगतं स्यात्तथा चाऽऽत्मनोऽद्वितीयत्वं स्वाभाविकमित्येतत्कथं सिध्ये- दिस्यत आइ-अङ्गीकृत्येति । घटापटी भिन्न इति योऽयमनात्मगतो भेदा- वभासः सोऽपि भ्रान्त एव न पारमार्षिक प्रमाणतर्वाभ्यां निरूपयितुमशक्प खादित्यर्थः । प्रमाणतकौं चाने दर्शयिष्यते ।। ५० ।। ५१ ॥ घटादीनां भिदा तावन्न भ्रान्तैव प्रतीतितः ॥ प्रतीया सत्यरूपैव व्यवहारे मुनीश्वराः ॥ २॥ ननु घटपादिगतो भेदो शान्तिसिद्धश्वेत्ताई तत्र प्रवर्तमानस्प पुरु पस्प व्यवहारे विसंवादः स्यात् । न हि भ्रान्तिसिद्ध शुक्तिरजतादी प्रवृत्ती ध्यवहारे संवाद्यत इत्यत आह-यदीनामिति । घटादीनां परस्परं यो भेद नासो शक्तिकप्यादिवद्यवहारदशाया भ्रान्तः सति ममातवाधितानुभवास दत्वात् । शुक्तिप्पादिकं तु सत्यव ममातरि वाध्यत इति युक्तस्तत्र विसं बाद इत्पधः । सत्वं हि त्रिविधम् । पातीतिक शक्तिमध्यादौ । व्यावहारिक सत्त्वं घटपटादौ । सर्वदा वायवैधुर्यलक्षणं पारमायिक सत्त्वं ब्रह्मणः । तत्र पारमार्थिकसत्चामायामिमाणानात्मप्रपञ्चभेदस्य शान्तिसिद्धत्वमुक्तम् । व्यव हारतस्तु मत्यरूप एवेत्पाद-~प्रतीत्येति ।। ५२ ॥ * आपदमधिक मिति चिन्यम् । १५.पा। घ. दिनाचत । ३ म. सवाद ।

·7 ४२३ १० अध्यायः सूतसंहिता। स्वरूपत्वेन वा विप्रा धर्मत्वेनैव वा भिदा ॥ अपि वर्षशतेनापि वस्तुतो न निरूप्यते ॥५३॥ स च व्यावहारिको भेदो वस्तुरूपत्वेन ततोऽतिरिक्तधर्मत्वेन च वादिभि- रङ्गीकृत इत्पाह-स्वरूपत्वेनेति । तत्र तावत्प्राभाकरा घटात्पटो भिन्न इत्यत्र घटप्रतियोगिघटितं पटस्वरूपमेव भेदो न ततोऽतिरिक्त इत्यङ्गी कुर्वते । ततश्च स्वरूपस्यैव भेदत्वे तद्ग्रहणवतेंदग्रहणस्यापि प्रतियोग्यनपेक्षत्वप्रसङ्ग इति । निर्विकल्पके वस्तुस्वरूपात्मना दृष्टस्य भेदस्य सविकल्पकव्यवहारे प्रतियोगि. सापेक्षतोपपत्तेरयमनपोर्गेद इति प्रतिपत्तेर्वस्तुस्वरूपातिरिक्तो धर्म एव भेद इति वैशेषिकादयः । ननु व्यवहारविसंवादाभावाद्भेदः सत्य एव चेत्कृतम- द्वितीयत्त्ववार्तयेत्यत आह--अपि वर्षेति । भेदस्प यत्सत्यत्वं ब्रह्मण इव न तत्पारमार्थिकम् । वस्तुतो निरूपयितुमशक्यत्वात् । तथा हि--स्वरूपभेदप- क्षस्तावन्न युज्यते । निर्विकल्पकवत्सविकल्पकेऽपि प्रतियोग्यनपेक्षत्वमस- नात् । न हि वस्तुस्वरूपग्रहणं प्रतियोगिग्रहणमपेक्षते । किंच प्रतियोगिघटित- भेदस्य स्वरूपत्वे भेदविशेषणतया प्रतियोगिनोऽपि स्वरूपेऽन्तर्भावात्प्रपञ्चा- दामा भिन्न इत्यादावात्माद्वैतमापतेत् । किंच । विदारणात्मको भेदो वस्तुनः स्वरूपं चेदभेदैकार्यसमवायिन एकत्वस्य विनाशात्स्वरूपभेदवादिनः किमप्येक वस्तु न सिंध्येत् । तदुक्तं चित्सुखाचार्यैः- सापेक्षत्वात्सावधेश्च तत्त्वे द्वैतमसङ्गतः । एकामावादसंदेहान्न रूपं वस्तुनो भिदा" इति ।। ५३ ॥ अन्यतोऽन्यस्य भेदः स्यान्नैकस्यैव सदा खलु ॥ अन्यत्वं वस्तुनो भेदे सिद्धे सिध्यति यौक्तिकम्॥५४॥ नाऽपि धर्मभेदपक्षो युक्त इत्याह-अन्यत इति । घटापटो भिन्नोऽयम- नयोर्भेद इत्यादिविशिष्टज्ञानेनैव हि धर्मिप्रतियोगिघटितो भेदो गृह्यते । नैत- पक्तं विकल्पासहत्त्वात् । तत्कि भेदमेव गोचरयेदुत वस्त्वपि । यदि वस्त्वपि तदाऽपि भेदपूर्वकं तद्गोचरयेत्तत्पूर्वकं वा भेदमाहोस्वि घुगपदेवोभयम् । नाऽऽद्यः धर्मिप्रतियोगिवस्तुमतिपत्तिमन्तरेण भेदमात्रस्य प्रत्येतुमशक्पत्वात् । अत एव भेदपूर्वको वस्तुग्रह इत्यपि परास्तः । प्रथमतो धार्मप्रतियोगिलक्षणं वस्तु गृहीत्वा पश्चाद्भेदं यहातीति तृतीयोऽपि न युक्तः । शब्दबुद्धिकर्मणां त्रिक्षणावस्थापित्वाद्विरम्यव्यापाराभावात् । नापि चतुर्थः। भेदज्ञानस्प धाम- १ क. धर्मपक्षो। - " ·[४ यज्ञवमवखरे किंच विशेषणविशेष्यभावश्च भिन्नपोरेव । न हाक वस्तु स्वयमेव विशेषर्म विशेष्यं च भवति । तयों व पेन भेदेन तो विशेषणभूती घामपतियोगिनी सिद्धे सिध्यति । भेदश्व धर्मिप्रतियोगिनोरन्पत्वे सिद्धे पश्चानेदः सिध्पतीत्या मेवेत्यादिना । "सदेव सोम्पेदमग्र आसीत्" इति । "एकमेवाद्वितीप" इति च्यान्दोग्योपनिषत् । तत्रैकामिति स्वगतभेदो निवार्यते । एकमखण्है। करसमित्पर्यः । एवकारेण सजातीयभेदनिरासः । अद्वितीयमिति विजातीय ४२४ तात्पपदीपिकासमेता- प्रतियोगिज्ञानं हि कारणम् | तस्य च नियतपूर्वक्षणसम्वनियमन पौगपद्यापी- गात् । किंचास्मादिदं भिन्नमिति भेदगोचर विशिज्ञान विशेषणभूतधाम- पतिपौगिपुरःसरमेवेष्टव्यम् । दण्डी देवदत्त इत्पादः सर्वस्पापि विशिष्टवानप विशेषणविशेष्यतत्संबैन्धिज्ञानपूर्वकत्त्वनियमात् । तदुक्तम्-- "विशेषणं विशेष्यं च संबन्ध लौकिकी स्थितिम् । गृहीत्वा संकलय्यैतत्तथा प्रत्येति नान्यथा" इति । भिन्नौ स किमयमेव भेदो भेदान्तरं वा । अयमेव चेदात्माश्रयः भेदान्तरमपि भिन्नयोरेव धामपतियोगिनोरिति तस्यापि भेदपुरःसरत्वम् । स चैत्मपम एव तदाऽन्योन्याश्रयता । अथ तृतीयस्त्वन्या भेदस्तदा चक्रकापत्तिः। यदि भेद- व्यक्तिपरंपरा स्वीक्रियते तदाऽन्तिमस्यापि भेदस्यैवमेवेति तदसिद्धया मूलभूत भेदपर्यन्तमसिद्धेश्नवस्या मूलभयकरी स्यात् । तदुक्तं चित्मसाचा:- "युगपदणायोगादनवस्थाप्रसङ्गतः। परस्पराश्रपत्वाच्च धर्मभेदेऽपि नाक्षधीः" इति । एतत्सर्वमभिप्रेत्याऽऽद- अन्यतोऽन्यस्येति । अक्षराधस्त्वन्यस्मात्खत्व न्यस्प भेदो घटात्पटी भिन्न इत्यादिना निरूप्यते । न कस्पैव भेदो निरूप यितुं शक्यते भेदग्रहणस्य प्रतियोगिग्रहणपूर्वकत्वनियमात् । अन्यत्वं च भेद स्माश्रपान्योन्याश्रयचक्रकायापचिरित्यर्थः ॥ ५४॥ एकमेवाद्वितीय सदित्याह श्रुतिरादराद ।। मायामात्रमिदं देतमिति चाऽऽह परा श्रुतिः॥५५॥ इत्यं तकतो भेदं निरस्य तर्कानग्रा भेदाभावबोधक प्रमाणमप्पाह-एक भेतोऽपि निरस्पते । परमार्यतः सद्रूपस्य परशिवस्वरूपस्पाद्वितीयत्वे प्रमाण * अप पयादेद इत्यनक्षितम् । क. ग. 'वलक्ष रा.प.क.ग.प. घ. 'या ठेन । ४ ग. 'का ५न.प.च ·१० अध्यायः सूतसंहिता। ४२५ मुपन्पस्यानात्मनो भेदमपञ्चस्य मिथ्यात्वेऽपि श्रुतिः प्रमाणमित्याह-मापा- मात्रमिति | "मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः" इति माण्डूक्योपनिषदि श्लोकरूपं वाक्पम् । अयमः। पदिदं पैराग्रूपं दृश्यं जगतत्सर्व मायामानं केवलं मायामपमेव । स्वप्रतिष्ठे ब्रह्मणि मायया परिकल्पितत्वात् । अधिष्ठानयाधा- स्म्पज्ञानेन मायायां निवतिसायां तत्कार्पस्पापि निवृत्तः परमार्थतोऽद्वितीयं अझ परिशिष्पत इत्पर्धः ॥ ५५ ॥ एकत्वं पश्यतो मोहः कः शोक इति चाऽऽह हि ॥ द्वितीयादै भयं नाल्पे सुसमित्यपि चाऽऽह हि॥५६॥ एवं मायया स्वस्मिन्परिकल्पितस्प प्रपञ्चस्प मिथ्यात्वं निश्चित्प प्रत्यगा- स्मनः सर्वात्मकपरशिवस्वरूपज्ञाने यत्फलं तत्रापि श्रुति प्रमाणपति-एकत्वं पश्यत इति । वाजसनेयकमन्नोपनिषद्येवमाम्नायते-"यस्मिन्सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इति । अधि- धानब्रह्मपाथात्म्यज्ञानेनाविद्यातत्कार्यभूतमपञ्चस्प विलयानिरतिशयानन्दब्रह्मा- स्मैक्यं साक्षात्कुर्वतो विदुषः शोकमोहयोः प्रसक्तिरपि नास्तीत्यर्थः । जगन्मि- ध्यात्वानङ्गीकारेणाऽऽत्मनः सद्वितीपत्त्वस्वीकारे श्रुतिरेव चाचं प्रतिपादपती- स्याह-द्वितीयादिति । "द्वितीयाद्वै भयं भवित" इति वाजसनेयकम् । द्वैता. ङ्गीकारे बन्यस्मादन्यस्य भीरवश्यं स्यात् । अतो द्वैतमेव मपावहमित्यर्थः । तैत्तिरीपके च ब्रह्मात्मसाक्षात्कारस्पामयसाधनत्वं भेददर्शनस्य भयसाधनत्वं चाऽऽम्रायते-"पदा वैप एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलपनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा होवेष एतस्मिनुदरमन्तरं कुरुते । अथ-तस्य भयं भवति" इति । एवं द्वैताङ्गकिारे श्रुत्पैवानिष्टापत्ति रविलेटहानिरपि श्रुत्यैष प्रतिपादितति तामुदाहरदि-नाल्यो उस मिति । छान्दोग्योपनिपदि सप्तमेऽध्याये सनत्कुमारेण नारदायोपदिष्टं वाक्यम्-"भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यो यो वै भूमा तत्मुखं नाल्पे सुखमस्ति" इति । पदपरिच्छिन्नं परशिवस्वरूपमद्वितीयं तदेव मुखं निरतिशपत्वात् । सार्वभौमप्रभृतिब्रह्मलोकान्वे परिच्छिन्ने पत्सुखमुत्तरोत्तरशतगुणितमस्थित वस्य सातिशयत्वासयिष्णुत्वाच मुखत्वमेव नास्ति । अतो नित्यनिरतिशय- मुखात्मको भूभव ज्ञेय इत्यर्थः ।। ५६ ॥ * अवार्थ इत्यधिक पूर्वमयमर्थ इत्यस्य सत्तादेवमेवैतादृशस्यलेऽप्रेऽप्यन् । १५. पराग । च मा । २ क.ने ।

·[४ यज्ञवयवखण्डे- ४२६ तात्पर्यदीपिकासमेता-- अतस्तर्कप्रमाणाभ्यां वस्स्वेकत्व सुनिश्चितम् ।। विदुपामनुभूत्या च वस्त्वेकवं सुनिश्चितम् ॥ ५७!! इत्यं श्रुतिभिरात्मनस्तात्पर्पणाद्वितीयत्वमतिपादनात्पूर्वोक्कतर्कबलाचदर्पा- न्यथास्वाहापा अध्यनुयादद्वितीय परशिवस्वरूपमुपनिषदेकबंद्यमिति सिद्ध मित्युपसंहरति-अत इति ॥ १७ ॥ वस्वेकत्वं महावाक्यादेव जानन्ति ये जनाः ।। ते मुच्यन्ते हि संसाराद्यथा स्वप्नप्रबोधनाव ॥ ५८ ॥ वस्त्वेकत्वमिति । पया स्वप्नप्रपञ्चो बोधमात्रानिवर्तते न त्वन्पत्कर्मापेक्षते । एवमेव वेदान्तमहावाक्यजनिवाब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारज्ञानादेवाविद्यामपपप- चोऽनापासेनैव निवर्तत इत्यर्थः ॥ ५८॥ भेदर्शनमास्थाय मुक्तिं वाञ्छन्ति ये नराः ।। ते महाघोरसंसारे पतन्त्येव न संशयः ॥ ५९ ।। प्रमाणतकाम्यां नितमभेदं परित्यज्य भेदमैव स्वीकुर्वतो वाधमा भेदेति । "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति र इह नानेव पश्यति" इतिश्रुतेरि: स्पर्षः ॥ ५९॥ सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि ॥ संपश्यनात्मयाजी स्यात्स्वाराज्यमधिगच्छति ॥६०|| प्रतीतः सात्मानुभव एव तानपतो न तोऽतिरिक्तः फशिपित्पाद-सर्व- मृतेविति । भूपते हि-"यस्तु सर्वाणि भूतान्पात्मन्येवानुपश्यति । सर्व: वयु चाऽऽरमानं ततो न विजुगुप्सते" इति ॥ ६ ॥ सर्वभूतानि संपश्यनारमन्येव मुनीश्वराः ॥ संसारसागरादस्मादुत्तीर्णः स्यान संशयः ॥ ६ ॥ अथान्यपन्यानरकाम्यामुक्तविज्ञानम्यैव मुक्तिसाधनवं कर्मणस्तदसाधकरवं पाss-समतानात्यादिना । अध्यापशेषः स्पष्टः ॥ ६ ॥ वहवोऽद्धतविज्ञानादिमुक्ता भववन्धनाव ॥ जडतज्ञानयज्ञन न तुल्यो विद्यते धचिव ।। ६२ ।। १५.प. गा.प. २. ५. . 'arati

·४२७
१. अध्यायः]
सूतसंहिता।
द्वैतविज्ञानमासाद्य मुकिं वाञ्छन्ति ये नराः॥
ते महामोहसंसारसर्पदष्टा न संशयः ॥६३ ॥
आत्मयाथात्म्यविज्ञानयज्ञं मुक्त्वा नराधमाः॥
क्रियारूपेषु यज्ञेषु यतन्ते माययाऽऽकृताः ॥ ६४॥
ये लङ्घयन्ति संसारसमुद्रं कर्मयज्ञतः ॥
ते महातमसा सर्व पश्यन्येव रविं विना ॥६५॥
ज्ञानयज्ञोडुपेनैव ब्राह्मणो वाऽन्त्यजोऽपि वा।
संसारसागरं तीर्खा मुक्तिपारं हि गच्छति ॥६६॥
अहो माहेश्वरज्ञानं यज्ञवैभवमास्तिकाः ॥
अविज्ञाय नरा लोके यतन्ते सारवर्जिते ॥ ६७ ॥
अपि देवा न जानन्ति ज्ञानयज्ञस्य वैभवम् ॥
किं पुनर्मानवा विप्राः शिवो जानाति सर्ववित् ॥६८॥
सर्वधर्मसमोपेताः शिवभक्तिपरायणाः ।।
प्रसादादेव रुद्रस्य जानन्ति ज्ञानवैभवम् ॥ ६९ ॥
प्रसादहीनैः पापिष्टैमनुष्याह्मणोत्तमाः ॥
ज्ञानयज्ञः परिज्ञातुं न शक्यः सर्वसाधनैः ॥ ७० ॥
ज्ञानयज्ञैकनिष्ठानां नावाप्यं विद्यते क्वचित् ।।
न हेयं विद्यते सर्व ब्रह्मरूपेण भाति हि ॥ ७१।।
न मया शक्यते वक्तुं ज्ञानयज्ञस्य वैभवम् ॥
मुनिभिश्च तथा देवैस्तथाऽन्यैरपि जन्तुभिः ॥ ७२ ॥
श्रुत्या शिवेन वा विमा ज्ञानयज्ञस्य वैभवम् ॥
कथंचिच्छक्यते वक्तुं सत्यमेव न संशयः ॥७३ ॥
॥ ६२ ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ ६९ ॥७९॥७१॥
॥७२॥ ७३ ॥

·[४ यज्ञवैभवसन्डे- इत्थं मत्पगात्मनः परशिवस्वरूपत्वज्ञानमेव मुकिसाधनं तत्र वेदान्ववाप वात्पर्पदीपिकासमेता-- इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे ज्ञानयज्ञविवरणं नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥ इति श्रीमतसंहिवाटीकायां तात्पर्यदीपिकापायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्ड ज्ञानयजविवरणं नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥ अकादशोऽध्यायः। सूत उवाच- भूयोऽपि ज्ञानयज्ञं तु प्रवक्ष्यामि समासतः ।। महामीत्या मुनिश्भेष्टाः शृणुताऽऽनन्दसिद्धये ॥१॥ मेव प्रमाणं न तु मानान्तमित्येवावमतिपादितम् । संसारित्वासंसारित्वादिति- रुदस्वभावयोः कथमेकत्वं संगच्छत इति तत्यतिपादयतुमध्याय आरम्यते-- भूपोऽपीति ॥१॥ धर्माधर्मास्तितावुद्धिर्येषामस्ति मुनीश्वराः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपना इति मे निश्चिता मतिः ॥२॥ धर्माधर्मफलास्तित्वज्ञानं येषां हदि स्थितम् ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥३॥ श्रुतिस्मृत्यादिविश्वासो येपामस्ति सदा हृदि ।। तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥४॥ परलोकास्तित्वबुद्धिर्यपामस्ति मुनीश्वराः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥५॥ यमतकिकरास्तित्वज्ञानं येषां हृदि स्थितम् ॥ तेऽपि पिज्ञानसंपना इति मे निश्चिता मतिः ॥ ६॥ १५. सरा ·दृथिव्यादीनि पञ्चभूतान्युत्तरोत्तरं कारणत्वेनोत्कृष्टानि तेपामावपा ब्रह्मविष्णु- ४२९ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥१४॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥१५॥ अथ ब्रह्मादीनामप्युत्तरोत्तरसूक्ष्मत्वेनोत्कर्षतिपादनद्वारा परशिवस्वरूपस्प निरतिशयोत्कर्षमतिपादनव्याजेन तत्पदार्थ शोधपति-ब्रह्मा विशिष्ट इति । .११ अध्यायः] सूतसंहिता। भूतप्रेतादिसद्भावज्ञानं येषां हृदि स्थितम् ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥७॥ यक्षरक्षादिसद्भावो येषां भाति प्रमाणतः॥ तेऽपि विज्ञानसंपना इति मे निश्चिता मतिः ॥८॥ मुनीनामस्तिताबुद्धिर्येषामस्ति मुनीश्वराः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥९॥ इन्द्रादिदेवतास्तित्वं येषां चित्ते प्रकाशते ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥१०॥ तत्र प्रथमं पुरुपार्थसाधनं ब्रह्मात्मविज्ञानमास्तिक्ययुक्तस्यैवेति दर्शयवि- धर्माधर्मास्तितेत्यादिना । व्यवहारतत्सिद्धप्रमाणभावाच्छावान्तराद्धर्मादीनाम- स्तित्त्वज्ञानं येषामस्ति तेषां यथोक्तपरतत्त्वज्ञानात्परंपरया तत्साधनभूतविज्ञा- नसंपत्तिरस्त्येवेत्यर्थः ॥२॥३॥४॥५॥६॥७॥८॥९॥१०॥ ब्रह्मा विशिष्टो देवानामिति जानन्ति ये जनाः॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥११॥ ब्रह्मणो विष्णुमुत्कृष्टं ये जानन्ति प्रमाणतः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥१२॥ विष्णोविशिष्टं रुद्रं ये विजानन्ति प्रमाणतः ।। तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥१३॥ रुद्रादीश्वरमुत्कृष्टं ये जानन्ति सुनिश्चितम् ॥ ईश्वरादधिको भाति येषां चित्ते सदाशिवः ।।

·[४ यशवभवसई- सदाशिवादपि श्रेष्टमिति । आकाशाधिपात्सदाशिवादपि रजःसत्वतमोगुः जोपाधिकाः महाभूतष्टिस्थितिसंहतिव्यापारा ब्रह्मविष्णुरुद्रा उत्तरोन श्रेपास इत्यर्थः । पूर्वोकास्तु ब्रह्माद्या भौतिकमुष्टयादिहेतव इत्पेषां भेदेनो। संसारवैयः सर्वज्ञः परमात्मेत्युदाहृतः" इति ॥ १६ ॥ १७॥ १८॥ ४३० वात्पर्यदीपिकासमेता- रुद्रेश्वरसदाशिवाः पञ्च ब्रह्ममूर्तयस्ते प्युत्तरोत्तरमुत्कृष्टया इत्यर्थः । षिष्या- दीनां ब्रह्मादयोऽधिपतय इत्यागमरुकम्- "पृयिव्यवनिलाकाशास्तेपामप्यधिपापसेत् । ब्रह्माणं च हरि रुद्रमीश्वरं सदाशिवम्" इति । स्वयमपि पञ्चवझापाये दर्शयिष्यति सदाशिवेश्वर इत्यादिना ॥ ११ ॥ ॥ १२॥ १३॥ १४ ॥१५॥ सदाशिवादपि श्रेष्ठं ब्रह्माणं ये जना विदुः ।। तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥१६॥ ब्रह्मणः परमं साक्षादिष्णु जानन्ति ये जनाः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥ १७॥ विष्णोस्तु परमं साक्षादुदं जानन्ति ये जनाः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥१८॥ पादानम् । पवदेव मूर्यष्टकं वापवीपसहितायां नामाष्टकेनोपदिष्टम्-- "शिवो महेश्वरश्चैव रुद्री विष्णुः पितामहः । इक्षितारं परं रुद्राये विजानन्ति मानवाः ।। तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥१९॥ इक्षितुर्य विजानन्ति सर्वज्ञ नितरां परम् ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥२०॥ कारणं ब्रह्म सर्वेपां विशिष्टमिति ये विदुः ।। तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥२१॥ कारणलोपलक्ष्यं ये सर्वोत्कृष्ट शिवं विदुः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥२२॥ सतगमय'11','मनि।

·सूतसंहिता। १.घ.च.ज.हि विशुद्धस । २क.ग. घ. भास्त ।३ २.स.घ.च.ए.ज. ११ अध्यायः] "पतास्ता। इक्षितारमिति । तमोगुणोपाधिकाढुद्रादपि ततः भागवस्थं "स ईक्षत लोकानु मृजे" इतीक्षणोपाधिविशिष्टं परशिवचैतन्यं श्रेष्ठमित्पर्थः। ईक्षणं हीप- द्रजःसंस्पृष्ट सत्त्वपरिणामरूपं स्रष्टव्यपर्यालोचनम् । ततः पाकालीनं विशुद्धस- त्वाधानमायोपाधिकं परशिवचैतन्यमेव सर्वज्ञः । स हि ब्रह्मविष्ण्वायपेक्षया नितरां परः जगदाकारेण विवर्तिष्यमाणमायाधिष्ठानत्वेन तत्कारणं पत्स्व- प्रतिष्ठं परशिवस्वरूपं प्रागुक्तानां ब्रह्मादीनां सर्वेपामपि कारणत्वाच्छ्रेष्ठमि- त्यर्थः । तस्यापि कारणत्वोपाधिविशिष्टात्ततोऽपि कारणत्वोपलक्षितं सच्चिदा. नन्देकरसं पत्परशिवस्वरूपं तत्सोपाधिकात्सर्वस्मादप्युत्कृष्टमित्यर्थः ॥ १९ ॥ ॥२०॥ २१॥ २२ ॥ अस्ति जीवो न नास्तीति ये जानन्ति प्रमाणतः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥२३॥ इत्थं सर्वोत्कृष्ट प्रतिपादनव्याजेन "अस्थूलमनण्वहस्वमस्पर्शमरूपमव्ययम्" इत्यादिश्रुतिभिः सर्वधर्मराहित्पेनावगमितं निरुपाधिकं परं ब्रह्म "तत्त्वमसि" इति महावाक्ये तत्पदेन लक्ष्यं तद्वद्युत्पादितम् । अथ त्वंपदलक्ष्पमपि स्वरूपं । दर्शपति-अस्ति जीव इत्यादिना । नौस्ति जीव इति शून्यवादी हि प्रपञ्च- वादात्मनोऽपि शून्यत्वं मनुते । तस्याप्यात्मनानात्वोपाधिजगत्प्रतीतिर्धान्ति- सिद्धति मत्तम् । तथाच निरधिष्ठाननमस्य निरवधिकबाधस्यासंभवात्तदधिष्ठाना- वधित्वेन किंचितत्त्वमेष्टव्यम् । जगत्पत्तीतिवाधयोरधिष्ठानत्वेनावधित्वेन च पद्वस्तु परिशिष्यते तदस्माभिरात्मेत्युच्यते । अतो भ्रमवाधान्यथानुपपत्या शून्पवादिनाऽप्पात्मास्तित्वमङ्गीकार्यमित्पर्थः ॥ २३ ॥ देहादन्यतया जीवं ये जानन्ति प्रमाणतः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥२४॥ अस्तु नाम यः कश्चिज्जीवात्मा स तु देहातिरिक्तो नास्ति । अचेतनानामपि भूतानां देहाकारेण मेलनवशाचैतन्याभिव्यक्तिरिति ये विप्रतिपन्ना लोकार्य- तिकास्तानिराकरोति-देहादन्यतयेति । अयमभिप्रायः--सुखित्वदुःखित्वा- दिजगद्वैचिम्पस्प पुण्यपापमूलत्वात्कर्तुर्दे हातिरिक्तस्प स्वर्गनरकादिसंचारि- णोऽनङ्गीकारे तदसंभवादौतिकादृश्यादेहाद्रष्टुजविस्य व्पतिरकावश्यभावाई. हातिरिक्तः परलोकभाक्कश्चिदात्मा विद्यत इति प्रतिपत्तव्यम् । श्रुतिश्च- ·[४ यज्ञवैभवरखण्डे- माणादिति । प्राणापानादिपञ्चवृत्पात्मकस्य प्राणस्प सुषुप्तौ सदावेऽपि इन्द्रियेभ्य इति । चक्षुरादीनां करणत्वात्तत्मेरकः कर्ताऽन्य एवेत्यर्पः नशवायःयात्मविषपा वविता मनोतिरदंफारस्तन्मलत्वात्संसारानस्प तात्पर्यदीपिकासमेता- "अस्तीत्येवोपलब्धव्यः" इति तस्यास्तित्वं पतिपादपति । किंच जननम रणादियुक्तो देहः कथं तद्रहित आत्मा स्यात्तद्राहित्यं चाऽऽत्मनः श्रूयते-- "न जायते त्रिपते वा कदाचित् "जो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणः"इति । अत एव भगवान्वादरायणोऽपि "एक आत्मनः शरीरे भावात्" इत्यधिकरणेन देहातिरिक्तात्मसद्भावं प्रतिपादयामास ॥२४॥ प्राणादन्यतयाऽऽत्मानं ये जानन्ति प्रमाणतः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥२५॥ विशेषोपटपमावात्तदतिरिक्त एवोपलब्धव्य इत्यर्थः ॥ २५॥ इन्द्रियेभ्यः परं जीवं ये जानन्ति प्रमाणतः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥२६॥ मनसोऽन्यतयाऽऽत्मानं ये जानन्ति प्रमाणतः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः॥२७॥ ॥ २६ ॥ २७॥ क्षणप्रध्वंसिविज्ञानादात्मानं ये परं विदुः । तेऽपि विज्ञानसंपना इति मे निश्चिता मतिः॥२८॥ बुद्धचहंकारतो जीवं ये विदुर्भिन्नमास्तिकाः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥२९॥ चित्तादन्यतयाऽऽत्मानं ये जानन्ति प्रमाणतः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥३०॥ बुदयईकारादीनाप फरणत्वादेव नाऽऽत्मत्वमित्याह-क्षणपध्वंसीत्या दिगा । आत्मस्वरूपभूतविमानाद्यावतपितुं क्षणमध्वंसीति विशेषणम् । अ विनापते नेवि फरणव्युत्पत्या निधपापा मनोतिः क्षणपसिनी विज्ञा ११.प.ग. र. ग... धिर।

·। । । - ११ अध्यायः] सूतसंहिता। ४३३ तस्य दुःखरूपत्वम् । संशयितमर्थ निश्चेतुं तल्लीना या मनोवृत्तिस्तचित्तम् । एतच्च संकल्पविकल्पात्मकस्य मनसोऽप्युपलक्षणम् ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥ सर्वप्रत्ययिनो जीवं विभक्तं ये विदुर्बुधाः ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥३१॥ सर्वप्रत्ययिन इति । बुद्धयहंकाराद्याः कामसंकल्पाद्याश्च प्रत्यया वृत्तयो पस्मिन्नन्तःकरणे तत्सर्वप्रत्ययीत्यर्थः । अन्तःकरणचतुष्टयस्वरूपमुक्तं प्रप. श्वसारे- "परेण धान्ना समनुप्रबुद्धा मनस्तदा सा च महानुभावा । पदा तु संकल्पविकल्पकृत्या यदा पुनर्निश्चिनुते तदा सा॥ स्पाबुद्धिसंज्ञा च यदा प्रवेत्ति ज्ञातारमात्मानमहं कृतिः स्यात् ।। तदा यदा सा त्वभिलीयते तचित्तं च निर्धारितमर्थमेपा" इति ॥३१॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यं वेद धामत्रयं तु यः॥ स एवाऽऽत्मा न तदृश्यं दृश्यं तस्मिन्प्रकल्पितम् ॥३२॥ जापदिति । एवं देहादिव्यतिरिक्तो पश्चिदात्मा जाग्रत्स्वममुपुप्ताख्या- न्स्थानविशेषान्साक्षितपा जानाति स एवाऽऽत्मा । तस्य च जाग्रदादिस्थान- विशेषसाक्षित्वमेवाऽऽन्नापते । सोऽयमात्मा चतुष्पाज्जागरितस्थानो बहिःमज्ञः स्वमस्थानोऽन्तःमज्ञः सुषुप्तिस्थान एकीभूत इति । तस्य प्रतिपादकोऽयं श्लोक आचार्यकृतः- "त्रिपु धाममु पद्दोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते" इति ॥ ननु तस्पात्मनः सद्भावे प्रमाणमस्ति न वा न चेच्छशविपाणतुल्यता । अस्ति चेद्विषयत्वास्टादिवदृश्यत्वापत्तिरित्यत आह-न तदृश्यमिति । उप- निपराक्पजनितमनोवृत्तिविषपत्वेन वृत्तिव्याप्यत्वे सत्यपि स्वयंप्रकाशस्य साक्षिवेतन्यस्य फलव्याप्यत्वाभावान्न घटादिवदृश्यत्वमित्यर्थः । जगत्तु तत्स्व- रूपे मायया परिकल्पितत्वादधिष्ठानप्रकाशनैव प्रकाशत इति फलव्याप्पत्व- स्पापि सद्गावाशा व्याप्यं दृश्यमिति व्युत्पत्त्या दृश्यं भवेदित्यर्थः ॥ ३२ ॥ १५. 'त्यतो जी । २ च. 'यस्य स । ३ क. ग. च. तस्साये में । प. वस्यापिका रच. पेत्तदि।५ प. प्रकाश्यत । ५५ ·[४ पज्ञवैभवसई- ४३४ तात्पर्यदीपिकासमेता- विधामसाक्षिणं संयज्ञानानन्दादिलक्षणम् ॥ खमहंशब्दलक्ष्यार्थमसक्तं सर्वदोपतः ॥३३॥ त्रिधामसाक्षिणमिति । साक्षिचैतन्यस्यापि सत्यादिस्वरूपत्वमात्ममन्त्रार्यक- पनमस्तावै "अहं चाव्यभिचारित्वात्तत्सद्भावान संशय." इत्यादिना सम्प निरूपितम् । इंडग्विधं यच्चैतन्यं तदेव महावाक्येषु "तत्त्वमसि" "अई ब्रह्मास्मि" इत्पादावन्तःकरणादिविशिष्टं चैतन्यवाचकैस्त्वदमादिपदैलक्ष्य बाध्यस्पार्यस्य बास्यात्वानुपपचेः । उक्कं हि- "वाच्यस्पार्थस्य वाक्पार्थे संवन्धानुपपत्तितः। तत्संवन्धवशात्माप्तादवपाल्लक्षणोच्यते" इति ॥ तच सर्वेष्वपि दोषेषु न सक्तम् । “असलो न हि सज्जते" इति श्रुतेः ॥३३॥ ज्ञाताज्ञातदयादन्यं ज्ञाताज्ञातस्य भासकम् ॥ प्रमाणभ्रान्तिवृत्तीनामगम्यं तत्प्रकाशकम् ॥ ३४ ॥ ज्ञातातातेति । ज्ञातमन्तःकरणवृत्त्या विषयीकतम् । अज्ञातं भावरूपानानेन फोहीकृतम् । तदुभयस्माद्विलक्षणम् । परमार्थतो निरविद्यस्य निरुपाधिकरण स्वप्रकाशस्प व पविषयत्वासंभवात् । अत एवमानापते तलवकारोपनि पदि--"अन्पदेव तद्विदितादधो अविदिताधि" इति । स्वप्रकाशचिदात्मक खादेव तस्य ज्ञातानातद्वपस्य भासकम् । उक्तं हि--"सर्व वस्तु ज्ञाततपाई ज्ञाततपा वा साक्षिचैतन्यस्य विषय एव" इति । प्रमाणानान्तीति । केनचिद: पहितस्पैवाऽऽमस्वरूपस्प प्रमाणविषपत्वानिरुपाधिकस्य तदविषयत्वम् । "नेत्र वाचा न मनसा माप्तु शक्यो न चक्षुषा" इति श्रुतेः प्रत्युत तत्पकाशक वास प्रमाणादिवृत्तीनां साक्षित्वेन मासकम् । तदुक्तम्-अन्तःकरणतर इत्तिसाक्षी चैतन्परिग्रहः" इति ॥ ३४ ॥ स्वयंभातं निराधारं ये जानन्ति सुनिश्चितम् ॥ तेऽपि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥३५॥ स्वयंमामिति । "न तत्र यों भाति न चन्द्रतारक नेमा विशुतो भान्ति एनोऽपतिः । तमेव मान्तमनुभाति स तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति अतः। सपंपाशमानमित्यर्थः। निगधारमाधारराहतम् । "स भगवः रिम- ११TART ATTRAT नाममा ममें। ... TRICITY ... निरा. तपमान।

·मिथ्यात्वं सूचितं तदिदानीमद्वितीये परशिवस्वरूपे प्रपञ्चस्पाध्यारोपापवा. १२ अध्यायः] सूतसंहिता। ४३६ प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि प्रतिष्ठितः" इति श्रुतेः । एवं सम्यनिश्चितं देहा- न्तर्वतिनमात्मानं ये जानन्ति तेऽपीत्यादि पूर्ववत् ॥ ३५॥ उक्तलक्षणमात्मानमुक्तलक्षणमीश्वरम् ॥ एकं पश्यन्ति ये विमास्तर्कतश्च प्रमाणतः ॥ ३६ ॥ तथा स्वानुभवेनैव गुरूक्या च प्रसादतः ।। त एव ज्ञानसंपन्नाविर्वः शपथयाम्यहम् ॥ ३७॥ अतिरहस्यमिदं कथितं मया गुरुपरंपरया च समागतम् ।। श्रुतिभिरीरितमात्मविशुद्धये न पठितव्यमसजनसंसदि ॥ ३८॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां यज्ञवैभवखण्डे ज्ञानयज्ञविशेपो नामैकादशोऽध्यायः ॥११॥ इत्थं शोधितौ तत्त्वंपदार्थी दर्शयित्वा तयोरक्यं वेदान्तमहावाक्पैः प्रमाणे- स्तदनुकूलैस्वश्चावगन्तव्यमित्याह-उक्तलक्षणमिति । मुगममन्यत् ॥३६॥ ॥ ३७॥ ३८ ॥ इति श्रीसूतसंहिताटीका तात्पर्यदीपिकाख्यायां चतुर्थे पज्ञवैभ- वखण्ड एकादशोऽध्यायः॥ ११॥ अथ द्वादशोऽध्यायः । सूत उवाच- भूयोऽपि ज्ञानयज्ञं तु प्रवक्ष्यामि समासतः॥ मुनयः परया भक्त्या शृणुतातीव शोभनम् ॥ १ ॥ पूर्वस्मिन्नध्याये दृश्यं तस्मिन्प्रकल्पितमिति दृश्यमपञ्चस्य पत्कल्पितत्वेन दाम्प प्रतिपादयितुमुपक्रमते-भूयोऽपीति ॥ १॥ ब्रह्म सत्यपरानन्दप्रकाशानन्तलक्षणम् ॥ मप्रच्युतात्मभावेन संस्थितं सर्वदेव तु ॥ २॥ --- ·[४ पज्ञवैपवखणे- - तात्पर्पदीपिकासमेता- अधिष्ठानभूतस्य ब्रह्मणस्तावनिरुपाधिक रूपमाह-ब्रह्मेति । "सत्यं ज्ञान मनन्तं ब्रह्म" "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति श्रुतेः । अखण्डैकरसस्प ब्रह्मणा सत्पादिपदान्पनृतजहदुःखान्तवत्वनिरासेन लक्षकाणीवि प्रातिपादि- तम् । अपच्युतात्मभावेनेति । अपरिलुगप्रत्यगात्मत्वेनेत्यर्थः । अनेन च ब्रह्मणोऽनात्मत्वनिरासः । सर्वदैव विति । न केवलं तत्त्वज्ञानादूर्ध्वमेव ब्रह्मण आत्मभावः किंतु ततः मागपीत्यर्थः ॥२॥ आत्मशक्तिसमायोगादनाचन्तादतर्किताद ॥ अप्रतीतमिवाऽऽभाति स्वयंभातमपि द्विजाः ॥ ३॥ सदप्यसदिव प्राज्ञः सदैकमपि भिन्नवत् ।। तादृशाकारमापन्नः संसारीवावभासते ॥४॥ ननु सित्तभास्वराकारेण सामान्यतो ज्ञातं नीलपृष्ठत्रिकोणत्वादिविशेषाका- रेणाज्ञातं वस्तु रजताधारोप्यस्याधिष्ठानत्वेन दृष्टम् । ब्रह्म तु स्वप्रकाशत्वेन सर्वात्मना मातमिति कथं तस्याधिष्ठानत्वमित्यत आह आत्मशक्तीति । धात्मनः शक्तिः स्वस्मिश्चैतन्यमात्र आश्रिता मापा न तु सांख्याभिमतप्रकृति- वत्स्वतनेत्यर्थः । अनायन्तादिति । तथाविधमापाया आत्मनशानादित्वात- याश्रितसंबन्धोऽप्यनादिः । तत्त्वज्ञानव्यतिरेकैण मापाया अप्पन्तववराहि. पात्तसंबन्धोऽनन्तथ । कयमीहम्माया तत्संवन्धश्च कथं स्वप्रकाशे परशि- वस्वरूपे संभवतावि तत्राऽऽद- अतातादिति । विचारासहादित्यर्थः । तथा विधमापासंबन्धवशात्स्वप्रकाशमपि वहाभातमिव भवति । आवरणशत्पा: वृत्तवान् । अत एव सद्रूपमप्पविद्यमानमिव भवत्यद्वितीयमपि नानाविधीपा धिमंन्धाशनानाकारवद्भवति । स्वत्तोऽसंसारित्वेऽपि तत्तदन्तःकरणतादा- स्पाध्यामाताहत्यमापन चिन्मात्र संसारीव भवति । अत उक्तं हि शादिका पारः- "अक्षमा मातः केपं सारपत्मकल्पने । किन पश्पमि संसार तत्रैवानानकल्पितम्" इति ॥ ३॥ ४ ॥ ब्रह्मणोऽभिन्नरूपे तु चेतनाचेतनात्मकः ॥ विभागः कल्पितःशत्या न स्वतः पण्डितोत्तमा॥५॥ एवं र स्वप्रमाऽपि नाममापाशनिवागमपि संभापितुं शामिति पारिशानसममा मनिपाए तिनातिनाम निर्षि जगतारोपित k ·१२ मध्यायः सूतसंहिता। ४३७ तस्पाधिष्ठानस्य मायावशाईविध्यमाह-ब्रह्मण इति । अभिन्नेऽखण्ड एव ब्रह्मणो रूपे मापाशक्पा सत्त्वगुणोपधानेन रजस्तमोगुणोपधानेन च चेतना- चेतनात्मक भागद्वयं परिकल्पितं न स्वत इति । यत एतन्माययैवातो न स्वाभाविक इत्यर्थः ॥५॥ ब्रह्मणश्चेतनाकारे कल्पिता चेतनाभिदा ।। सर्वज्ञत्वादिका स्तम्बपर्यन्ता माययैव तु ॥६॥ उत्कर्पश्चापकर्पश्च मायया तेषु कल्पितः ।। नियन्तृत्वनियम्यत्वाद्याकाराश्च प्रकल्पिताः ॥७॥ ब्रह्मणोऽचेतनाकारे महामायावलेन तु ॥ महदादिजगच्छून्यपर्यन्तं परिकल्पितम् ॥ ८॥ उत्कर्पश्चापकर्षश्च जगत्यपि मुनीश्वराः ॥ कल्पितः सर्वतोद्रिक्तं व्यवहारे तु मायया ॥९॥ अतयोबृद्माकारयोः कुत्र कस्य परिकल्पनमिति तदुभयं विभज्य दर्शपवि. अह्मणश्चेवनाकार इत्यादिना । सत्त्वगुणस्प प्रकाशात्मकत्वात्तदुपाधिक आका• रशेतनाकारो रजस्तमसोस्तद्विपरीतत्वात्तदुपाधिक आकारोऽचेतनाकारः । तत्र चेतनाकारे विशुद्धसत्त्वमधानमायोपाधिकमीश्वरं सर्वज्ञमारभ्य स्तम्बपर्पन्तो भोक्तमपञ्चो मायया परिकल्पितः । तत्र भोक्तृय कर्मवंशात्सखित्वदुःखित्वादि- तारतम्पमीश्वरस्य च तेषां च निपन्तृत्वनिपम्यत्वादयश्च धर्माः । एतत्सर्व मापपेव मकाल्पमित्यर्थः । अवेतनाकारे तु वियदादिभूतभौतिकं जगदभाव- पर्यन्वं भोग्परूपं परिकल्पितम् । उक्तं हि-- "तमःप्रधानः क्षेत्राणां चित्मधानविदात्मनाम् ।। परः कारणतामेति भावनाज्ञानकर्मभिः" इति । जगत्पपीति । यथा भौतृमपञ्चे तजहमपश्येऽप्युत्कोपकर्षादिकं सर्व व्पवहारविपये मापया परिकल्पिमित्पर्धः॥६॥७॥८॥९॥ वर्णाश्रमास्तथा विप्रा वर्णसांकर्यमेव च ॥ तधर्माश्च विभागेन माययैव प्रकल्पिताः॥१०॥ एवं प्रपद्यान्तर्गतानां वर्णाश्रमादीनामपि मापपा परिकलितत्वेन - १.मरा.प.TASमति ·[४ यज्ञवैभवखण्डे- अपि माहेश्वमिति । महेश्वरो शृिद्धमत्त्वप्रधानमायोपाधिकः सर्वज्ञस्तस्य. ४३८ वात्पर्यदीपिकासमेता- मिथ्यात्वं साधपति-वर्णाश्रमास्तथेत्यादिना । तद्धर्मा इति वर्णधर्मा आश्रम धर्माश्चेत्यर्थः ॥ १०॥ नियोज्यत्वं च कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च तथैव च ॥ वर्णाश्रमादिनिष्ठानां माययैव प्रकल्पितम् ॥ ११॥ विधयश्च निषेधाश्च श्रुतिस्मृत्यादिरूपिणः ॥ मायया देवदेवस्य सत्यवत्परिकल्पिताः ॥ १२॥ धर्माधर्मी तयोर्विप्राः फले तत्साधनान्यपि ॥ कल्पितानि महामोहाब्रह्मणो न स्वभावतः ॥ १३ ॥ रागद्वेपादयो दोपाः शान्तिदान्यादयो गुणाः ॥ अपि माहेश्वरं ज्ञानं माययैव प्रकल्पितम् ॥ १४॥ नियोज्यत्वं चेति । “दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो पजेत" इतिवापत्र वणसमनन्तरमधिकारिणः पुरुषस्य मयेदं कर्तव्यमिति निपोगवोद्धृत्वं तमि पोज्पत्वम् । तदुक्तं शालिकानाथेन- "नियोज्यः स च कार्प यः स्वकीयत्वेन बुध्यते" इति । गुरुमत्तेऽप्पपूर्व लिङर्थः । तदेव कृत्युद्देश्यत्वे सति कृतिसाध्यत्वात्कार्प स्वात्मनि पुरुपस्य नियोजनानियोग इति च व्यपदिश्यते । "कतिसाध्यं प्रधानं यत्तरकार्यमभिधीयते । कार्यवेन निपोज्यं यः स्वात्मनि मेरपन्नसौ ॥ निपोग इति मीमांसानिष्णातिरभिधीपते"। इति शालिकानानोकत्वात् । कर्तृत्वं तु विपयाकारभावापन्नस्य धावा धरप निष्पादनद्वारा पूर्वनिवर्तकत्वम् । तवायफलभागि भोकृत्वम् । पत्सर्वगोचरं निरतिशय मान ताप मायव परियल्पितं सत्त्वपरिणामित्वारि स्पः । अश्या मदेश्वरो निरुपाधिमः पराशद्विप वेदान्तमावास्यनित पतिमानं तदपि मायया परिकल्पित सदि परिसर स्वविषयावरणा निया नियत्ययपि तकरजोन्पापेन नियतने ॥ ११॥१२॥१३॥ १४॥ पंदिकास्तान्त्रिका मागी अपभ्रंशास्तथैव च ।। स्वतन्त्रस्याम्बिकामतुर्माययव प्रकल्पिताः ॥ १५॥ - ·-- १२ अध्यायः] सूतसंहिता। अपभ्रंशाः कापालादयः ॥१५॥ यद्यदस्तितया भाति यद्यनास्तितया तथा ॥ तत्तत्सर्व महादेवमायया परिकल्पितम् ॥ १६॥ पधदस्तीति । अवशिष्टं भावाभावात्मकं सर्व जगदपि परशिवस्वरूपे माय- पैव परिकल्पितं न तु पारमार्थिक सदित्यर्थः ॥ १६ ॥ चेतनाचेतनाकारी ब्रह्मणो यौं प्रकल्पिती॥ तो शिवादन्यतो न स्तः सम्यगर्थनिरूपणे ॥ १७ ॥ सर्वज्ञत्वादिका भेदाः स्तम्बान्ता ये प्रकल्पिताः ।। ते शिवादन्यतो नित्यं न सन्त्येव निरूपणे ॥ १८॥ इत्यमद्वितीपे परशिवस्वरूपे मायावशाच्चेतनाचेतनात्मकस्य प्रपञ्चस्प परि- फल्पितत्वोक्तः परशिवस्वरूपव्यतिरिक्त कारणे तत्सत्ता निरस्ता । तत्रापि परिकल्पितत्त्वाभिधानाच्छुक्तिरूप्पादिवदपारमाधिफत्वमप्युक्तम् । अथ त्ववा- धितव्यवहारविषयत्वात्तस्य मायाकल्पितत्वमसिमित्याशझ्याधिष्ठानपरशिव- स्वरूपपापात्म्पज्ञानोत्तरकालं वाघदर्शनसाम्येन शूक्तिरूप्यादिवत्तस्पापि माया- परिकल्पितत्वमारोपक्रमेणैव समर्थयते--चेतनावतनेत्यादिना । सम्पगर्थनि- रूपण इति । परमार्थपर्यालोचनायाम् "एकमेवाद्वितीयम्" "मायामानमिदं द्वैत" "नेह नानाऽस्ति किंचन" इत्यादिश्रुतिबलात्परशिवस्वरूपस्याद्वितीय- त्वेऽवगते तत्र चेतना वनविभागो मापारिकल्पित एवेष्टव्यो न शिवसह- पादन्यत्वेन युक्त इत्पर्धः । एवं सर्वज्ञत्त्वादिका इत्यादी सर्वत्र बाधदर्शनवलेन शिवस्वरूपान्यतया पारमाधिकसच्चायोगात्सर्वज्ञत्वादिकमपि सर्व चेतनाचेत- नात्मक जगवत्स्वरूपे मापपा परिकल्पितमेवेत्यर्थः ॥ १७ ॥ १८ ॥ उत्कर्पश्चापकर्पश्च यस्तेष परिकल्पितः॥ सोऽपि नेवास्ति भेदेन शिवात्सम्यनिरूपणे ॥१९॥ ब्रह्मणोऽचेतनाकारे कल्पितं यजगबुधाः ॥ तच नेवास्ति भेदेन शिवात्सम्यनिरूपणे ॥२०॥ उत्कर्पश्चापकर्पश्च यो जगत्यपि कल्पितः।। सोऽपि नैवास्ति भेदेन शिवात्सम्यनिरूपणे ॥२१॥ .. - .sara

·[४ यक्षवभवखण्ड
४४०
तात्पर्यदीपिकासमेता--
वर्णाश्रमादयो भावा मायया ये प्रकल्पिताः ।।
तेऽपि शंभोन भेदेन सन्ति सम्यनिरूपणे ॥२२॥
नियोज्यत्वादयो भावा मायया ये प्रकल्पिताः ॥
तेऽपि शंभोन भेदेन सन्ति सम्यनिरूपणे ॥ २३ ॥
विधयश्च निषेधाश्च मायया ये प्रकल्पिताः॥
तेऽपि शंभोन भेदेन सन्ति सम्यनिरूपणे ॥२४॥
धर्माधर्मादिरूपेण मायया ये प्रकल्पिताः॥
तेऽपि शंभोन भेदेन सन्ति सम्यनिरूपणे ॥२५॥
रागदेषादिरूपाच मायया ये प्रकल्पिताः॥
तेऽपि शंभो भेदेन सन्ति सम्यनिरूपणे ॥२६॥
वैदिकास्तान्त्रिका मार्गा अपभ्रंशाश्च ये विजाः ॥
तेऽपि शंमोन भेदेन सन्ति सम्यनिरूपणे ॥२७॥
यद्यदस्तितया यद्यन्नास्ति वस्तु मुनीश्वराः ॥
ततच्छंभोन भेदेन विद्यते सूक्ष्मदर्शने ॥ २८ ॥
॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २६ ॥ २६ ॥ २७ ॥२८॥
अतश्च संक्षेपमिमं शृणुध्वं
जगत्समस्तं चिदचित्पमित्रम् ॥
स्वशक्तिमतं शिवमात्रमेव
न देवदेवात्स्थगस्ति किंचिद ॥२९॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभव-
खण्डे पडक्षरविवरण नाम द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥
एवं पारमायिकसत्तस्पापादेन मपञ्चस्प मायामयलसिद्धमिथ्यात्वं सिदः
भतः परशिवस्वरूपादन्यन्नास्तीत्पद्वितीयत्वं सिमित्युपसंहरति-अतथेति ।
स्वस्मिनाश्रिता मापा स्वाक्तिः ॥ २९ ॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतहिवाटीकापां चतुर्थे पज्ञवैभवस्खण्डे
कानपतविशेषो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

·२३ अध्यायः] सूतसंहिता। ४४१ त्रयोदशोऽध्यायः। - सूत उवाच- भूयोऽपि ज्ञानयज्ञं तु प्रवक्ष्यामि समासतः॥ गुह्याद्गुह्यतमं सूक्ष्मं शृणुत श्रद्धया विजाः ॥१॥ एवं मायातकार्यरूपमपञ्चस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वेन मिथ्यात्वं प्रसाध्य संविदा पायाः परशक्तेरपि परशिवादन्यत्वशङ्या पसतं मिथ्यात्वं निरूपपितुमुपक- मते-भूयोऽपीति ॥ १॥ चिन्मात्राश्रयमायायाः शक्त्याकारे द्विजोत्तमाः ॥ अनुप्रविष्टा या संविनिर्विकल्पा स्वयंप्रभा ॥२॥ मापवास्य परा शक्तिरिति भ्रमं व्युदसितुं परस्याः शक्तेः स्वरूपं दर्शयति- चिन्मात्रेत्यादिना । भोकृभोग्यात्मकस्प प्रपञ्चस्य सनियन्तृकस्य सृष्टेः प्राम- लीनावस्थायां विकल्पहेतूनामभावात्परशिवस्वरूपमत्यन्तं निर्विकल्पक स्वम- तिष्ठं भवति तत्स्वरूपेऽध्यस्ता मायाऽपि विकल्परहितवावतिष्ठते । सा च प्राणि- कर्मपरिपाकवशादीपद्विकल्पिता सती शिवशक्तिविभागस्यापि तदानीमभावात्त- दुभपसाधारणं चिन्मात्रमेवाऽऽश्रयतया स्वीकरोति। चिन्मानरूपः परशिवोऽपि तत्संबन्धवशात्किंचित्स्वप्रतिष्ठतां विहाय तदभिमुखो भवति । नन्वसङ्गोदासी- नस्प परानन्दस्वरूपस्पाविक्रियस्य परशिवस्य मायावष्टम्भन कुतो जगत्सृष्टया- दिहेतुत्वं माणिकर्मणां परिपाकवशादिति चेन। तस्य स्वतन्त्रस्य वत्पारतन्या- योगात् । स्वभोगार्थमित्यपि न युज्यते । तस्पाऽऽप्तकामत्त्वात् । न च लीला' यमित्यपि युक्तम् । तथात्वे गिरिनदीसमुद्रादिवचियस्य मुसित्त्वादिवैचित्यस्प च प्रतिनिपयायोगात् । नैप दोषः । प्रतिनियमस्य परिपक्वमाणिकर्मतारतम्प- हेतुत्वात् । न चैतावता परशिवस्य कर्मपारतत्र्यापत्तिः । स्वसंकल्प निमित्त- खात् । जगत्सृष्टयादिलीलोपक्रमावसरे निर्हेतुककार्योत्पत्तिरतिप्रसङ्गहेतुरिति, . पुण्यपापादीनां मुखदुःखादिहेतुत्वं तदुपभोगहेतुत्वेन प्रतिनिपतमपञ्चनिर्माण च संकल्प्य परशिवः स्वमापावशालीलायां प्रववृते । तस्य च स्वसंकल्पस्य सत्पत्वाविधाताय सर्वेष्वपि ब्रह्मकल्पेषु समानाकारा एव सृष्टयादिलीलाः करोति । अतो जगद्वैचियनिमित्तस्प पुण्यपापादेरपि स्वसंकल्पहेतुत्वाजा- १५. तिष्टित भ । २ क. घ. ज. "तिष्ठित । ३ च. 'सो र स. ६. मवर्तते ।

·[४ यज्ञवेमवखण्डे तात्पर्यदीपिकासमेता- सदिलीलायां प्रवृत्तस्प परशिवस्प न स्यातरूपभङ्गः । अत एव भगवान्बा परायणः परमेश्वरस्य सृष्टयादिमवृत्तौ राजादिवत्केवलं लीलेव कारणमिति स्त्रयामास "लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्" इति । तथा च शिवशक्त्युभपापसाधा- रणं चिन्मात्रमाश्रिता सा माया पुनद्विधा भवति । शक्यमतियोग्पनधीननिक- पणविषयत्वाकारेण तदधीननिरूपणविषयत्वाकारेण च । एवमुपाधिद्वैविध्या- दुपधेपचिन्मात्रमपि द्विधा भिद्यते । तत्र शक्यमतियोग्पधीननिरूपणा माया सा शक्तिः सलिलपवनादिसमापोगपरवशादुच्चूनावस्यस्प बीजस्प पपाः रावस्था तथैव पाणिकर्मपरिपाकवशानुपचित्तरूपापा मापापा जगत्कार्पहेतुभ- माकुरावस्था सेत्यर्थः । शक्यमतियोग्यनधीननिरूपणो यो मायाया आकारस्त- दुपदितं चैतन्य शिवः । जगदगुररूपिण्या शक्त्या पदवच्छिन्नं चैतन्य ताप पा संविपिणी सा परा शक्तिरित्युच्यते । अतश्वोपाधिपरिच्छेदादेवैकस्यैव यिन्मात्रस्य शिवशक्तपात्मना विभागः । परमार्यतस्तु चिन्मात्रतपैकत्वमेवे- स्पर्धः । तदुक्तमागमिकैः- "चिचिदनुग्रहहेतोरस्प सिसक्षोपं आध उन्मेपः॥ तच्छतित्वमभिहितमविभागापनमस्पैव" इति । तदिदमुच्यते---"चिन्मानापमायायाः शक्पाकारेऽनुपविष्टा" इति ! शिवमाहात्म्पसण्डै तच्छक्तिपूजाविधी विस्तरेण पश्चितम् । यतः परशिव- स्वरूपमेव शक्पतियोगिनिरूपणोपाध्यवच्छिन्नतया परा शक्तिस्तस्मात्साऽपि सचिदानन्दादिरूपैवेत्याह-निर्विकल्पेत्यादिना । विकल्पहेतुविशेषाणां निर्वि- शेपे वस्तुनि स्वभावती विरहानिर्विकल्पा । स्वयंप्रभाऽपराधीनभकाशा सचि दानन्दापण्डेकरसेत्यर्थः ॥ २॥ सदाकारा परानन्दा संसारोच्छेदकारिणी॥ सा शिवा परमा देवी शिवाभिना शिवंकरी ॥३॥ संसारोच्छेदकारिणीति । संसारस्पोच्छेद उन्मूलनं तदेतुभूता । परमेश्वर स्वशक्तिवशात्खलु मुमुक्नसंसारामोवयति "शको पपास शंभुर्भुक्तौ मुक्तौ च पशुगणस्यास्प" इत्युक्तत्वात् । यद्वा ब्रह्माकारमनोहयच्छिन्नैव संविसंसार नितिकरपयः। एवं गुणविशिया संवित्सेव शिवकरी सर्वप्राणिना सुखकारिणी। अत एव शिवा शिवशब्दाभिधेपा । वक्ष्यमाणानां शक्तीनामुपादानभूतत्वात्यः रमा मस्किष्टा । देवी शक्पप्रपञ्चस्येश्वरी शिवाभिनेति । अस्पा शिवस्पच घ. 'टाणा ·- । १३ अध्यायः] सूतसंहिता। ४४३ । परमार्थतः पूर्वोक्तचिन्मात्ररूपत्वा दो नास्तीत्यर्थः । तथाच शिवशक्त्योर्मेदाव- • भास एव मिथ्या न तु प्रपञ्चवत्स्वरूपमपीत्यर्थः ॥ ३ ॥ जगत्कारणमापन्नः शिवो यो मुनिसत्तमाः ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः॥४॥ इत्यं सामान्यरूपिणी परां शक्ति निरूप्य सैव शक्यविशेषतिपोगिनिरू- पिता सती तत्तद्विशेषशक्त्यात्मिका भवतीत्याह-जगदित्यादिना । जगत्का- . रणमिति भावपरो निर्देशः । यः शिवो जगत्कारणत्वमापनो जगददुररूपश- स्पवस्थाया ऊर्ध्व जगदाकारविवर्विष्यमाणमायाधिष्ठानत्वात्तस्यापि शिवस्प सा पूर्वोक्ता परा शक्तिरेव जनिर्माणशक्तिरूपा भवेत् । तया शत्या रहितः शिवो निःशक्तित्वाजगनिर्माणासमर्थ इत्यर्थः । एयमुत्तरत्र सर्वत्र योज्यम् ॥ ४ ॥ सर्वज्ञत्वं गतो यस्तु शिवः साक्षादुपाधिना ।। सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥५॥ ईक्षितृत्वं गतो यस्तु शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥६॥ शिवस्प जगत्कारणत्वावस्थायामुपाधिभूता माया ज्ञानक्रियाशक्तिप्ताम्प- वती सा यदि विशुद्धसत्वपधाना ज्ञानशक्त्याऽधिका स्यात्तदा तदुपाधिक: शिवः सर्वज्ञो भवति । पदा तु क्रियाशक्तपाऽधिका तदा तद्पाधिकः साक्षाच्छिव एव स्रष्टव्यपर्यालोचनात्मकस्येक्षणस्य कर्ता भवति । एतदुक्तं भवति । एक एव परशिवः साक्षादुपाधिवशात्पञ्चधा भवति । अनुभूतज्ञानक्रियाशक्तिका या मापा तदुपहितः शिव इत्युच्यते । तस्याः शक्यमतियोग्यधीननिरूपणो य आकारस्तदुपाधिकः शिवः शक्तिः ] पदा सा मापोद्भूतसममधानज्ञानक्रिया. शक्तिका नदुपाधिकं परशिवस्वरूपं जगत्कारणम् । ज्ञानशत्याधिक्यात्सर्वज्ञः। क्रियाशक्पाधिक्पादीसितेति । एवं शिवस्यावस्थाभेदा आगमिकः, शृद्धत- त्वानीवि पवहिपन्ते । तदुक्तम्- "शुद्धानि पञ्च तत्त्वान्याचं तेषां वदन्ति शिवतत्वम् । शक्तिसदाशिवतत्त्वे ईश्वरविद्यारूपतत्वे च" इति । देपो लक्षणमपि तैरेवोक्तम्- "शिवतत्त्वमपो वक्ष्ये सर्वाचमभवं परम् । अप्रमेयमनिर्देश्यमनौपम्पमनामयम् ॥

·[४ यनवेमवखण्डे- वाधिकः शिवो ब्रह्मविष्णुरुद्रसंज्ञा लभते । तत्र रुद्रस्य वहिस्तमोयुक्तस- चिगुण उपाधिः । सत्त्वेनाऽऽवृतं तमो विष्णोः ब्रह्मणस्तु केवलं रजा तिच. दुपाघ्पाधिक्याहुद्रः परः सत्त्वमात्रहिवाह्मणः सकाशादम्सिचोपाधिको ४४४ तात्पर्यदौपिकासमेता- सूक्ष्म सर्वगतं नित्यं ध्रुवमव्ययमीश्वरम् । शक्तिवत्वं ततो जातं तिसृक्षोः परमात्मनः ॥ उन्मेषः प्रथमस्तस्मादमिन्नं शिवतत्वतः। सदाशिवं ततस्तत्वं क्रियाज्ञानसमांशकम् ।। तत्वमीश्चरसंझं स्पासश्चर्यसमावृतम् । *किपाशक्त्या परिक्षीण ज्ञानशक्त्याऽधिकावृतम् ।। विद्यातत्त्वमतश्वेशात्सर्वज्ञ मनापकम् । क्रियाशक्त्यशशवलं ज्ञानशक्त्पशहीनकम्" इति । ईक्षितृत्वं परशिवस्याऽऽनातम् "तदक्षत बहु स्यां प्रजापेय" इति यस्तु रुद्रत्वमापनः शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥ ७॥ यस्तु विष्णुस्वमापन्नः शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥८॥ यस्तु ब्रह्मत्वमापन्नः शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥९॥ तदीक्षणोत्तरकालं विचिकीपोर्मायायाः सत्त्वरजस्तमोगुणा विभका भवन्ति विष्णुः श्रेष्ठः । एवमीपमुपाध्याधिपत्वं स्वपमेवोपदिष्ट सूतगीतापां पति- पाययति "पस्य मापागत सतम्" इत्यादिना ॥७॥८॥९॥ सदाशिवत्वं यः प्राप्तः शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छतिस्तया हीनो निरर्थकः ॥१०॥ ईश्वरत्वं गतो यस्तु शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥११॥ १.प.साता १. वन निया..' हान।

·१३ अध्यायः] सूतसंहिता। ४४२ सदाशिवत्वमिति । गुणप्रविभागानन्तरं शब्दस्पर्शतन्मात्ररूपाणि सूक्ष्मभू- तानि क्रमेणोत्पद्यन्ते । तत्र शब्दतन्मात्रोपाधिकः सदाशिवः। स्पर्शतन्मात्री- पाधिकः शिव ईश्वरः । रूपरसगन्धतन्मात्रोपाधिका रुद्रविष्णुब्रह्माणः । रुद्र- विष्णुब्रह्मणामेव भौतिकमुष्टावुपाधप इत्पत्र पृथट्नोक्तम् । एकरूपाणामप्युपा- धिवैचित्र्या दो विद्यत एवेत्यभिप्रेत्यैकादशाध्याप उत्कर्षतिपादनसमये ब्रह्मादयो द्विरुपाता इत्युक्तम् ॥ १० ॥ ११ ॥ हिरण्यगर्भलं यस्तु शिवः प्राप्त उपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥१२॥ सूत्रात्मत्वं तथा यस्तु शिवः प्राप्त उपाधिना॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥१३॥ हिरण्यगर्भस्वमिति । वियदादिसूक्ष्मभूतगतैः पञ्चभिः सत्त्वांशरारब्धं सम- घ्यन्तःकरणं हिरण्यगर्भस्योपाधिः । तत्रत्यै रजोशैरारब्धः समष्टिरूपः माणः सूत्रात्मन उपाधिः॥ १२॥ १३॥ विरारूपं गतो यस्तु शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥१४॥ विरारूपमिति । पञ्चभूतेषु जातेषु तदारब्धो ब्रह्माण्डादिलक्षणः स्थूलम- पञ्चो विराज उपाधिः ॥ १४ ॥ स्वराडूपं गतो यस्तु शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥१५॥ सम्रापं गतो यस्तु शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥१६॥ तदन्तर्गतलिङ्गशरीरसमष्टिः स्वराजः । कारणत्वेम शरीरद्धपानुगतमव्या- कृतं सम्राज उपाधिः । एतच्च शिवमाहात्म्यखण्ड एकादशेऽध्याये विस्तरेण प्रतिपादितम् ॥ १५॥ १६ ॥ इन्द्रादिलोकपालानां रूपं यः प्राप्तवाशिवः ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥१७॥ इन्द्रादिलोकपालानामित्पाद्या उपाधयः स्पष्टाः ॥ १७॥ ।

·तात्पर्पदीपिकासमेसा- [४ यज्ञवमवसाद देवादीनां गतो यस्तु रूपं शंमुरुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनी निरर्थकः ॥१८॥ मनुष्यत्वं गतो यस्तु शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥१९॥ देवादीनामिति । आदिशब्दादसुरगन्धर्वादपः ॥ १८ ॥ १९ ॥ तिर्यगादिस्वरूपं यः शिवः प्राप्त उपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥२०॥ जोपधीनां स्वरूपं यः शिवः प्राप्त उपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनी निरर्थकः ॥२१॥ वनस्पतीनां रूपं यः शिवः प्राप्त उपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥२२॥ भक्ष्यभोज्यादिरूपं यः शिवः प्राप्त उपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥२३॥ नदीनदादिरूपं यः शिवः प्राप्त उपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥२४॥ पर्वतादिस्वरूपं यः शिवः प्राप्त उपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥२५॥ समुद्ररूपं यः प्राप्तः शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि मवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥२६॥ विद्युद्रूपं गतो यस्तु शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥२७॥ सर्वाकारं गतो यस्तु शिवः साक्षादुपाधिना ॥ सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः ॥२८॥ १६... साक्षा'। ११.न.प. साक्षादुग'। ३ ज. यः साधापा: * समारा।

·१३ मध्यायः] सूतसंहिता। ४४७ तिर्यगादीति । आदिशब्देन पक्षिसरीसृपादयः ॥२०॥ २१ ॥ २२ ॥ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ एषा सा साक्षिणी शक्तिः शंकरस्यापि शंकरी ॥ शिवाभिन्ना तया हीनः शिवः साक्षानिरर्थकः ॥२९॥ इत्यमेकस्पा एव परशक्त नाविधशक्पप्रतियोगिवैचित्र्यवशात्तद्विशेष- शतयात्मना नानात्वमभिधाय परमार्थतोऽद्वितीयसच्चिदानन्दादिलक्षणैवेत्युप- संहरति-एपा सेत्यादिना । एपा शक्तिर्जगत्कारणत्वाचात्मना शंकरस्य पर- शिवस्पापि तत्तनिर्माणहेतुतया मुसकरी । यद्वा स्वीकृतलीलावतारस्य पार्व. स्यात्मना मुखकरी । शिवशक्तयोरुभयोरपि परमार्थतश्चिन्मात्ररूपत्वाच्छिव- स्वरूपादनतिरिक्ता चिन्मात्ररूपिण्या तया यदि शिवो हीनः स्पात्तदा चिन्मा- त्रातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वात्तदतिरिक्तस्वरूपान्तराभावेन शिवो निास्व- रूपो भवेदित्यर्थः ॥ २९ ॥ न शिवेन विना शक्तिर्न शक्तिरहितः शिवः ।। उमाशंकरयोरैक्यं यः पश्यति स पश्यति ॥३०॥ अतः शिवशक्त्योश्चिन्मात्रैकशरीरत्वात्परस्परमविनाभावमाह-न शिवनेति। एवं शिवशक्त्योश्चिमात्ररूपेणकत्वं यः साक्षात्करोति स एव ज्ञानीत्पर्थः॥३०॥ उमाशंकरयोर्भेदं ये पश्यन्ति नराधमाः॥ अधोमुखोर्ध्वपादास्ते यास्यन्ति नरकार्णवम् ॥३१ ।। एतदेव व्यतिरेकमुखेन द्रढयति-उमाशंकरयोरिति ॥ ३१ ॥ यथा मातापितृभ्यां तु वर्धन्ते मानवा भुवि ॥ तथैवाऽऽश्यामिदं कृत्स्नं वर्धते नात्र संशयः ॥३२॥ तथैवाऽऽभ्यामिति । जगत्कारणत्वादिरूपेण सर्वत्रानुस्यूताभ्यां शिवशक्ति- भ्यामित्यर्थः ।। ३२॥ उपासते ये परमां सर्वलोकैकमातरम् ॥ तेऽभीष्टं सकलं यान्ति विद्यां मुक्तिपदामपि ॥ ३३ ॥ तेऽभीष्टमिति । शक्तिमसादादेवैहिकफलोपभोगेन प्रतिवन्धककर्मक्षपे सदि मुक्त्युपायभूतां ब्रह्मविद्यामपि तत्मसादत्तो लभन्त इत्यर्थः । तदुक्तमागमिकः- १८,'प्रवा।

·[४ यशवमवस
सर्वमसदेव भवेत्तुच्छवत्स्वतः सत्त्वाभावात् । श्रुतिश्च सद्वस्तुविरहेऽसत्त्वं
मविपादयति "असनेव स भवति" "असद्ब्रह्मेति वेद चेत्" इति ॥३६॥३७॥
४४८
तात्पर्यदीपिकासमैता-
"भोगेन कर्मपाकं विधाय दीक्षा शिवः शक्त्या ।
मोचपति पशूनखिलान्करुणैकनिधिः सदा शंभुः" इति।३३।।
पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी ॥
विशेषेणैव जन्तूनां नात्र संदेहकारणम् ॥ ३४ ॥
ब्रह्मविद्याप्रदायिनीति । वयं सर्वोत्कष्टा इति कताहाराणामन्पादिदेवानां
गर्वमपनेतुमाविर्भूतस्य परब्रह्मणः स्वरूपं यया देव्योपदिष्टं तस्मादेषा ब्रह्मति
द्यापदायिनी । श्रूयत्वे हि तलवकारोपनिषदि-"ब्रम ६ देवेभ्यो विजिग्ये"
इत्युपकम्प "स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमा हैम-
वतो तो दोवाच किमेतद्यक्षमिति" "ब्रह्मेति होवाच" इति ॥ ३४ ॥
लक्ष्मीवागादिरूपैषा शिवा खलु मुनीश्वराः ॥
नर्तकीवानया सर्वमचिरादेव सिध्यति ॥ ३५॥
स्वरूपाविरोधेन लक्ष्मीवागादिनानारूपत्वस्वीकारस्पोचितं निदर्शनमाद--
नकीवेति ॥ ३५॥
अस्या एव प्रसादेन ब्रह्मेन्द्रादिविभूतयः ॥
अनया रहितं सर्वमसदेव न सद्भवेत् ॥ ३६॥
एतामेव समाराध्य श्रद्वया सह वैदिकाः ॥
लभन्ते काक्षितं सर्व नान्यथा मुनिपुङ्गवाः ॥३७॥
अनया रहितमिति । परमार्थसपिण्याऽनया यदि सर्व जगद्वितं स्पानदा
शेवा भागवतास्तेषामुपभेदावलम्बिनः॥
अस्या आराधनेनैव लभन्तेऽभीप्सितं फलम् ॥३८॥
दैगम्बरास्तथा बौदा अपभ्रंशावलम्बिनः ॥
अस्या आराधनेनैव लभन्तेऽभीप्सितं फलम् ॥३९॥
उपभेदावलम्बिन इति । शैवीपमेदाः पाशुपतादयः । भागवतोपभेदाः
पाभरावसानसादयः ॥ ३८ ॥ ३९ ॥
यथा यथा शिवामेतां यो वा को वाऽऽदरेण तु ॥
आराधयति सोऽभीष्टं लभते फलमास्तिकाः ॥४०॥

·१३ अध्यायः] सूतसंहिता। ४४२ करुणासागरामेतां यः पूजयति शांकरीम् ॥ किं न सिध्यति तस्येष्टं तस्या एवं प्रसादतः ॥ ४१॥ पया पथेति । यद्यदुपाधिविशिष्टामेतां शक्ति यः कोऽप्याराधयति तस्य तत्तदुपाधियोग्यं तत्तत्फलं सिध्यतीत्यर्थः । "तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति श्रुतेः । भगवताऽप्युक्तम्-'यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्ध- पाऽचितुमिच्छति" इत्यादिना " लभते च ततः कामान्" इत्यन्तेन ॥४०॥ ॥४१॥ शिवामेतामुमामेनां जडशक्ति तथैव च ॥ जडकार्य जगजीवं तेषां भेदं तथैव च ॥ ४२ ॥ एवं परशक्तेर्महिमानं प्रदर्य परिपूर्णपरशिवस्वरूपेणैव सर्वमनुसंधेयं मुमुक्षु- गेति प्रतिपादपति-शिवामतामित्यादिना । चिन्मात्राश्रयमापाशक्त्यनुपविष्टा संविच्छिवा सैव लीलाविग्रहधारिण्पुमा जडवर्गस्य सर्वस्पोपादानभूता चिन्मा- त्राभषा पा मापा सा नडशक्तिः ॥ ४२ ॥ अन्यच्चास्तितया भातं तथा नास्तीतिशब्दितम् ।। सर्व पूर्ण शिवं पश्यन्स्वयं पूर्णः शिवो भवेत् ।। ४३ ॥ सर्वमिति । मागुक्तं मायावत्कार्यरूपं चेतनाचेतनात्मकं पत्सर्व जगत्परिपूर्णे परशिवस्वरूपे शुतो रजतमिवाध्यस्तं रजतस्पेव तस्प सर्वस्याधिष्ठानव्यतिरे- फेणातत्त्वात्तदधिष्ठानमात्रमवशिष्यते । तथा चापमर्थ:-पदिदं सर्व न तत्सर्व- मपि वनवच्छिन्नः परशिव एवेति वेदान्तमहावाक्यजनितज्ञानेन साक्षात्कु. वस्तदानीमेव स्वयमप्पनवच्छिन्नः शिवो भवति ज्ञानसमकालमेव मुक्तिरिति । पश्पन्निति वर्तमानापदेशार्थः । श्रुतावपि विद्योदयसमकालमेव परब्रह्मप्राप्तिरा- प्राता "तद्धतत्पश्पवृषिवामदेवः पतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति" इति ॥४३॥ पूर्णमेव स्वकं रूपमपूर्ण भाति मायया ॥ पूर्णरूपतया मायां पश्यन्पूर्णो मवेत्स्वयम् ॥४४॥ एतदेवोपपादपति-पूर्णमेवेति । सचिदानन्देकरसमाकाशवत्सांगतं परशि- वस्वरूपमेव सर्वेपां लीवानां नै रूपम् । तदेव घटाद्युपाधियशादाकाशमिव सचमधानमापपा शत्पाऽच्छिन्नं सदसर्वगमिव दृश्पते । पदा तु मुमुक्षुः स्वात्मनो नैनं रूपं गुरूपदेशतो वेदान्तमहापापनसगात्ममाणादवगच्छति ११.गि।

·[४ यमबखरे-
स्वपूर्णति । वद्रूपस्य स्वात्मनः कारणतयाऽनुप्रवेशात्स्वकीयमेव सत्तमवेदन
निष्ठामिति । अन्पत्सर्व परित्यल्प तत्स्वरूपानुसंधाने निवरामवस्पितिः
निरांनापानन्दस्वरूपाविमावस्तेन चलैन नझेन्द्रादिपदमपि न गणपतीत्यर्पः
तात्पर्यदीपिकासमेता-
तदा भेदहेतुभूतां मायामप्यनवच्छिन्नात्मस्वरूपतयैव साक्षात्कुर्वन्नवच्छेदईतो-
रभावान्मुमुक्षोः स्वकीपमपि रूपं परिपूर्णमेव भवेदित्यर्थः। श्रुतिरपि चराचर-
स्मकस्य सर्वस्य लगवः पूर्णावशेषत्वं दर्शयति- पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णा
स्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्प पूर्णमादाप पूर्णमेवावशिप्पते" इति ॥ ४४॥
स्वपूर्णात्मातिरेकेण जगजीवेश्वरादयः॥
न सन्ति नास्ति माया च तद्विशुद्धात्मवेदनम् ॥४५॥
ननु सन्घटः सन्पट इत्पादिभेदेन प्रतिपन्नस्य भेदस्य जगतो मायापाश्च कर्ष
परिपूर्णशिवात्मकत्वं पेन स्वपमपि परिपूर्णः सन्शिवो मवेदिति तत्राऽऽह-
भगति जीवेश्वरादिभेदभिन्ने चेतनपञ्च मापायां चावभासते न वोs.
तिरिक्ता तेषां सत्ताऽस्तीत्यर्थः ॥ ४५ ॥
स्वपूर्णात्मशिवानन्दनिष्ठामासाद्य मानवः ॥
तदेव लभते मुक्ति स्वपूर्णात्मशिवात्मिकाम् ॥ ४६॥
स्वपूर्णात्मशिवानन्दप्रकाशवलतः पुमान् ॥
स्वच्छन्दं वर्तते लोके को वा तस्य निवारकः ॥४७॥
सार्वभौमो यथा राजा स्वच्छन्दं वर्तते भुवि ॥
स्वपूर्णात्मशिवज्ञानी स्वच्छन्दं वर्तते तथा ॥४८॥
प्रतीतमखिलं यस्य स्वात्मना भासते स्वयम् ॥
संसारस्तस्य मुक्तिर्वा कथं सिध्यति योगिनः ॥४९॥
संसारो वा विमुक्तिी यस्य भाति मुनीश्वराः ॥
तस्यैव हि निपेधाश्च विधयश्च न योगिनः ॥५०॥
गवर्माद्वनीयपरिपूर्णशिवात्मेश्यनिष्टस्य जीवन्मुक्तस्य सात्मपायाम्पm
नेन भेदपञ्चम्प विलीनत्वाचदाश्रितो बदमुक्तादिव्यवहारो विर्धािनपेधाति:
पहाव नालीत्याह-वपूर्णात्मत्यादिना । आनन्दकाशवरत इति..
॥४७॥४८॥ ४२ ॥ ५० ॥

·१३ भन्यायः] सूतसंहिता। स्पृश्यते मृत्तिका विप्रैश्चण्डालैरपि केवला ॥ सैव कुम्भादिरूपेण नीचेन स्पृश्यते यथा ॥ ५ ॥ तथा ब्रह्मात्मना सर्वमनिन्द्यमपि योगिनः॥ निन्द्यानिन्द्यतयाऽज्ञस्य भाति सर्व स्वरूपतः ॥५२॥ वैदिको लौकिकश्चापि व्यवहारस्तु कल्पितः ।। भेदविज्ञानिनो मोहादासते स न योगिनः॥ ५३॥ आत्मविज्ञानिनो विप्रा लौकिको न हि वैदिकः ।। व्यवहारः स्वतः सर्वः स्वात्मना भाति केवलम्॥५४॥ आत्मविज्ञानसंज्ञस्य महायज्ञस्य वैभवम् ।। कल्पकोटिशतेनापि मया वक्तुं न शक्यते ॥ ५५ ।। मवन्तोऽपि महाभाग्यान्महादेवप्रसादतः ॥ मत्तो लब्धपरिज्ञानाः कृतार्थाश्च न संशयः ॥५६॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभव- खण्डे ज्ञानयज्ञविशेषो नाम त्रयोद- शोऽध्यायः ॥ १३॥ भेददर्शनादेव विधिनिषेधादिव्यवहारो न तु जीवन्मुक्तस्पेत्पत्र सदृष्टान्वमुप- पादपति-स्पृश्यत इत्यादिना । पथा घटशरावाहुपादानभूतीया मृत्तिकाया (पंथा) नीचस्पशादोपाभावो घटशरावादिरूपेण विभक्तस्प तत्यार्पवर्गस्य स्पर्श च दोष एव कारणब्रह्मात्मनैकरूपं सर्व वस्तु तस्यानिन्धमपि तत्त्वज्ञानरहि- वस्य भेददर्शिनो निन्द्यानिन्द्यात्मना भासत इत्यर्थः । निगदव्याख्यातमन्पत् ॥५१॥५२॥ ५३॥ ५४॥ ५५॥५६॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसहिताटीकापां चतुर्थे पज्ञवैभवखण्डे ज्ञानपज्ञविशेपो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ * सर्वेधप्यादपस्तरेषु यपाशब्दोऽयमधिको दृश्यते । १५ मिद्ध । १ क 'वाया । कायर्या याद तत्कार्यभूतस्य ।

·तात्पयंदीपिकासमेता- [४ यज्ञवैभवखण्डे अध चतुर्दशोऽध्यायः। - सूत उवाच- भूयोऽपि ज्ञानयज्ञं तु प्रवक्ष्यामि समासतः॥ इतः पूर्व मया नोक्तमपि कस्यचिदास्तिकाः ॥ १॥ इत्यं शक्तः परशिवस्वरूपानतिरिक्तत्वमुपपाच सद्योजातादिपञ्चब्रह्मरूपेण पो भेदावभासः सोऽपि न पारमायिक इति प्रतिपादयितुमुपक्रमो-भूपोऽ. पीति ॥१॥ एक एव शिवः साक्षात्सत्यज्ञानादिलक्षणः ।। विकाररहितः शुद्धः स्वशक्त्या पञ्चधा स्थितः ॥२॥ एक इति स्वगतस्वातिरिक्तभेदयोनिरासः । सत्यज्ञानादीति | आदिशब्द नाऽऽनन्स्पं मुखरूपता च विवक्षिता। विकाररहित इति। उत्पत्तिपरिणामादि- सर्वविकिपारहितः कूटस्थनित्य इत्यर्थः । अत एव शुद्धो निर्मला । य एवं लक्षणः साक्षात्परशिवः पर एवैकः सन्मागुदीरितस्वशत्याऽवस्थाभेदेने शानाद्यात्मना पञ्चधाऽवस्थितः । तथा हि । सर्वशक्तिसामान्परूपा या पर शक्तिः प्रागुदीरिता यष्टिस्थितिसंहतितिरोभावानुग्रहलक्षणे शक्यविशेपैनिक प्पमाणा स्वयमपि सर्जनादिविशेषशक्तपात्मना पञ्चधा विभक्ता भवति । अतः सर्जनात्यपाधिकं परशिवस्वरूपं चिन्मानमेव सद्योजात पानशक्त्युपाधिक वामदेवः । संहरणशक्युपाधिकमयोरः । तिरोभावशक्त्यपाधिकं तत्पुरुषः। अनुग्रहशत्त्युपाधिकं चिन्मात्रमीशानः । एवमेक एव परशिवः पञ्चभिरुपा घिभिः पञ्चधा विमरुप स्थित इत्यर्थः । तदुक्तमार्गामकैः- "सोऽनादिमुक्त एको विज्ञेयः पञ्चमन्नतनुः । पञ्चविधं तत्क्रपं सृष्टिस्थितिसद्दतितिरोभावाः । तद्वदनुग्रहकरणं प्रोक्तं सततोदिवस्यास्प" इति ॥२॥ ईशानश्चेति तत्पूर्वपुरुपश्चेति सुव्रताः॥ अघोरश्चेति विप्रेन्द्रा वामदेव इति द्विजाः॥३॥ पञ्चचाऽवस्थितस्य परशिवस्प सृष्टिक्रमेण नामोदेशः क्रियते-ईशानश्वे- स्पादिना । सर्वभूतानामीशितृत्त्वादीशानः । तदुक्तमागमे-- "शे पेन जगत्सर्व गुणेनोपरिवर्तिना" इति । १५.न.प. भगत, २. सनात. 'ततसत्या।

·१४ अध्यायः] सूतसंहिता। ४५३ तत्पूर्वपुरुपचेति । तदिति पदं पूर्व यस्य पुरुषपदस्य तत्तथा । तथा तस्प तस्य पूर्प शरीरेषु वसतीति तत्पुरुषाभिधेप इत्यर्थः । तदुक्तम्- "तस्प तस्य वपुर्या पूस्तस्पामुपति येन सः" इति । घोरो न भवतीत्यधोरः । उक्तं च- "तथाऽघोरः मशान्तोऽपि पापनिाहकारकः" इति । यद्वा-अघोघं हरतीत्यघोरः । तदप्युक्तम्- "अर्चयेद्भुक्तिमुक्य) दक्षेऽघौघहरे स्थितः" इति । धर्मार्थकामेभ्यः प्रशस्तत्त्वाद्वामः स चासो देवश्च । तदप्युक्तम्-- "वामं त्रिवर्गवामत्वाद्रहस्यं च स्वभावतः" इति ॥ ३ ॥ सद्योजात इति प्राज्ञा न स्वरूपेण भेदिनः ॥ तवं सति शब्दस्तु साक्षादीशानसंज्ञितः ॥ ४ ॥ स्पर्शस्तत्पुरुषो रूपमघोरः परिकीर्तितः ।। वामदेवो रसः प्रोक्तो गन्धः सद्य उदाहृतः॥५॥ पस्मात्परमेश्वरादेवतिर्यमनुष्याद्याः सद्य एव स्मरणमानाजायन्ते स तथोकः । तदप्युक्तम्- "सद्योऽणूनां मूर्तपः संभवन्ति यस्येच्छातस्तेन सद्योभिधानः"इति । न स्वरूपेणेति । तस्याविक्रिपस्वभावत्वादित्यर्थः । यस्मादेवं परशिवो यः शक्तिवशात्पश्चधा विभज्य स्थितस्तस्मात्कार्यभूते प्रपञ्चे शब्दतन्मात्रादीनि यानि पञ्चसंरुपया विभकानि तानि सर्वाणि पञ्चब्रह्मात्मकान्वेत्याह-तत्रै- वमित्यादिना ॥ ४ ॥५॥ सदाशिवेश्वरौ रुद्रो विष्णुब्रह्मा च सुव्रताः ॥ क्रमाच्छब्दादिभूतानां देवताश्च प्रकीर्तिताः ॥६॥ शब्दादिभूतानामिति । तन्मात्ररूपाणामुदाहतानां विपदादिसूक्ष्मभूतानां सदाशिवादपः क्रमेण देवता इत्यर्थः ॥ ६ ॥ ताश्वेशानादयः प्रोक्ताः क्रमेणैव मुनीश्वराः ॥ सर्वाण्येतानि विगैन्द्राः शिव एव न संशयः॥७॥ वेडपीशानावात्मका एवेत्याह--ताश्चेति । सर्वातानीति । सदाशिवाय- क.पसोऽयो। २.ग.घ...घ.म.ज.धरोह।

·[४ यसवमरखण्टे- एवमुत्तरत्र सर्वत्र योज्यम् । महाभूतमिति । स्वेतरपृथिव्यादिभूतापेक्षया. ४५४ वात्पर्यदीपिकासमेता-- धिष्टानशब्दतन्मात्राधात्मकानीशानादिपञ्चब्रह्माणि शिव एव तत्स्वरूपे माया शक्तिवशात्परिकल्पितत्वान्न ततोऽनिरिक्तानीत्यर्थः ॥ ७॥ एतानि शिवरूपेण पश्यन्मुच्येत बन्धनात् ॥ आकाशाख्यं महाभूतमीशानः परिकीर्तितः ॥८॥ वायुस्तत्पुरुषो ज्ञेयो वलिश्चाघोर ईरितः ॥ अम्भो वामस्तथा भूमिः सद्योजातः प्रकीर्तितः ॥९॥ एवमेत्तानि शिवात्मना साक्षात्कुर्वन्सद्य एव संसारान्मुक्ती भवेदित्यर्थः । काशस्प विस्तृतत्वात्तन्महाभूतत्वम् । उक्तं हि- सूक्ष्मताव्यापित ज्ञेये भूम्पादेहत्तरोत्तरम् " इति ॥ ८ ॥२॥ अनन्तशिवसंज्ञश्च तथाऽनन्तेश्वराभिधः ॥ कालाग्निरुद्रो विप्रेद्रास्तथा नारायणाभिधः ॥ १० ॥ ब्रह्मा चतुर्मुखः साक्षादाकाशादेस्तु देवताः ।। एतानि शिवरूपेण पश्यन्मुच्येत बन्धनाव ॥ ११ ॥ मनन्त शिवेति । अनन्तशिवोऽपरिच्छिन्नशिवः सदाशिव इत्यर्थः । अन. न्तशिवादपश्च स्थूलभूतानामधिष्ठातृदेवताः । तदुक्तं सर्वज्ञानोत्तरे- "ब्रह्मा विष्णुश्च रुदशानन्तेशश्च सदाशिवः । पृथिव्यादिपु तत्त्वेषु क्रमानवाधिपाः स्थिताः" इति । एतानीति । सर्वत्र पूर्ववद्योज्पम् ॥ १० ॥ ११ ॥ श्रोत्रमीशान एव स्यात्त्वक्व तत्पुरुपः स्मृतः ॥ चक्षुश्चापोर एव स्याजिह्वा वामः समीरितः॥ १२ ॥ घाणं सद्यः समाख्यातः क्रमासानां मुनीश्वराः ॥ दिग्वावादित्यवरुणपृथिव्याख्यास्तु देवताः॥ एतानि शिवरूपेण पश्यन्मुच्येत बन्धनात् ॥१३॥ प्रोत्रमीशान इति । विषदादिभूतपञ्चकंगतसत्यशिरप्यानि श्रोत्रादीनी- न्द्रिपाणि तेपामधिपा दिगादपः "दिशः प्रोत्रं भूत्वा फणी माविशमादि- स्पश्चात्वाऽक्षिणी प्राविशत् " इत्यादि । अत एव तत्वसारेऽप्युक्तम्

·१४ मध्यायः]
सूतसंहिता।
४५५
श्रोत्रमध्यात्म श्रोतव्पमधिभूतं दिशस्तनाधिदेवतम् । स्वगध्यात्म स्पष्टव्य-
मधिभूतं वायुस्तत्राधिदैवतम् । चक्षुरध्यात्मं द्रष्टव्यमधिभूतं सूर्यस्तत्राधिदेव-
तम् । जिह्वाऽध्यात्म रसयितव्यमधिभूतं वरुणस्तत्राधिदैवतम् । पाणमध्यात्म
भातव्यमधिभूतं पृथिवी तत्राधिदेवतम् " इति ॥ १२॥ १३ ॥
पाद ईशान एव स्यात्पाणिस्तत्पुरुषः स्मृतः॥१४॥
वागघोर इति प्रोक्ता धुपस्थो वाम ईरितः ॥
पायुः सद्य इति प्रोक्तः साक्षाद्देदान्तपारगैः ॥ १५॥
त्रिविक्रमस्तथा चेन्द्रो वह्निश्चैव प्रजापतिः ॥
मित्रश्च मुनिशार्दूलाः क्रमाखानां च देवताः ॥१६॥
एतानि शिवरूपेण पश्यन्मुच्येत बन्धनाद ॥ १७॥
पाद ईशान इति । पादपाणिवागुपस्थपायुरूपाणि पश्च कर्मेन्द्रिपाण्याका-
शादिभूतपञ्चकगतरजोशैः क्रमेणारब्धवादीशानाद्यात्मकानीत्यर्थः ।
त्रिविक्रमादयस्वेषामधिदेवताः "अग्निर्वाग्भूत्वा मुख प्राविशत्" इत्पादिश्रुतेः ।
तत्त्वोपदेशसारेऽप्युक्तम्-"पादावध्यात्यं गन्तव्यमधिभूतं विष्णुस्तत्राधिदेव-
तम् । इस्तावध्यात्ममादातव्यमधिभूतमिन्द्रस्तत्राधिदैवतम् । वागध्यात्म
वकपमधिभूतममिस्तत्राधिदैवतम् । गुशमध्यात्ममानन्दपितव्यमधिमूतं मजा.
पतिस्तत्राधिदैवतम् । पायुरध्यात्मं विसर्जपितव्यमधिभूतं मित्रस्तत्राधिदैवतम्"
इति ॥ १४ ॥१५॥ १६ ॥ १७॥
मन ईशान एव स्यादिस्तत्पुरुषः स्मृतः ॥
अहंकारस्त्वघोरः स्याञ्चित्तं वामः समीरितः ॥१८॥
एपांच कारणं विप्रा अन्तःकरणसंज्ञितम् ॥
सद्योजात इति प्रोक्तं सर्ववेदार्थपारगैः ।। १९ ।।
मनसो देवता चन्द्रो बुद्धेर्वाचस्पतिस्तथा ॥
अहंकारस्य कालानिरुद्रः कालहरोऽपि वा।
चित्तस्य देवता देवी शिवोऽन्तःकरणस्य तु ॥२०॥
हिरण्यगर्भो भगवान्देवता मुनिपुङ्गवाः ॥
एतानि शिवरूपेण पश्यन्मुच्येत बन्धनाद ॥२१॥

·[४ यज्ञबैभवसले- ४५६ तात्पर्यदीपिकासमैता-- पाण ईशान एव स्यादपानः पुरुषः स्मृतः ।। व्यानो घोरस्तथोदानो वामदेवः समीरितः ॥ २२ ॥ समानः सद्य एव स्यात्सूत्रात्मा कारणोऽनिलः ॥ विशिष्टो विश्वसाष्टिश्च विश्वयोनिरजा जया ॥ २३॥ क्रमेण देवताः प्रोक्ताः प्राणादीनां मुनीश्वराः॥ एतानि शिवरूपेण पश्यन्मुच्येत बन्धनाव ॥ २४ ॥ पृथिव्यादिषु भूतेषु यो गुणः सत्त्वसंज्ञितः ॥ स क्रमेण निवृत्त्यादिकलासंज्ञामुपैति च ॥ २५॥ मन ईशान इत्यादि । मनआद्याश्चतस्रोऽन्तःकरणवृत्तयो वृत्तिमदन्तःकरण चेत्येतान्यपीशानाद्यात्मकानि । तेषां चन्द्रादयोऽधिदेवताः "चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत्" इत्यादिश्रुतेः तत्त्वोपदेशसारेऽप्युक्तम्-"मनोऽध्यात्म मन्तव्यमधिभूतं चन्द्रस्तत्राधिदैवतम् । बुद्धिरध्यात्म वोद्धव्यमधिभूतं ब्रह्मा तत्राधिदैवतम् । अहंकारोऽध्यात्ममइकर्तव्यमधिभूतं रुद्रस्तत्राधिदैवतम्" इत्यादि ।। १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५॥ भूमौ निवृत्तिर्विप्रेन्द्राः प्रतिष्ठा पयसि स्थिता ॥ विद्या वह्नौ तथा शान्तिर्वायौ व्योनि मुनीश्वराः॥२६॥ शान्त्यतीतकला चैता व्युत्क्रमेण मुनीश्वराः ॥ भवन्ति पञ्च ब्रह्माणि तथा भूतेषु पञ्चसु ॥ २७ ॥ भूमौ निवृत्तिरिति । कर्मभोगो निवयतेऽनयेति निवृत्तिः। अचंतनानि तत्त्वान्पतिलथूनि पुरुपतत्त्वे प्रकर्षण स्थाप्यन्तेऽनयेति प्रतिष्ठा | मापातत्का- यांद्विविकमात्मानं यया वेत्ति सा विद्या मलमायाकमलक्षणस्थ पाशजालस्पो- पशमो पपा सा शान्तिः । ईदृशो शान्तिमप्यतिकम्याद्वितीयसचिदानन्देकर- सपरशिवस्वरूपवोधहेतुत्वाच्छान्पतीता । तथा चोक्तमागमिकैः- "पयाऽऽदो पाधि तत्त्वे कमभोगो निवत्यते । निवृत्तिः सा कला नेपा प्रतिष्ठा कथ्यतेऽधुना ।। शिवरागानुरक्तात्मा स्थाप्यते पीरुपे पपा । सा भविष्ठा कला नेपा तत्तो विद्या निगधते ।। १.स.ग.र.प.छ.ज.कर।

·१४ अध्यायः]
सूतसंहिता।
४५७
मायाकार्यविवेकेन वेत्ति विद्यापदं यया ।
सा कला परमा ज्ञेया विद्या ज्ञानक्रियात्मिका ॥
मलमायाविकारोघशान्तिः पुंसः पुनर्यपा।
सा कला शान्तिरित्युक्ता साधिकारास्पदं पदम् ॥
शान्त्यतीतकलाद्वैतनिर्वाणानन्दबोधदा" इति ।
व्युत्क्रमणेति । शान्त्यतीतादिक्रमेणेशाना(था)त्मका इत्यर्थः ॥२६॥२७॥
स्थितो रजोगुणो विप्रा आकाशादिक्रमेण च ॥
स्पन्दश्चैव परिस्पन्दः प्रक्रमः परिशीलनः ॥२८॥
प्रचार इति विद्भिः कथिताः पञ्च च क्रियाः।।
एतानि पञ्च ब्रह्माणि भवन्ति मुनिसत्तमाः ॥ २९ ॥
स्पन्दश्चैवेति । स्पन्दश्चलनमात्रमुत्तरोत्तरमुपचितास्तदवस्थाविशेषाः परि-
स्पन्दादयः ।। २८॥ २९ ॥
तथा भूतेषु सर्वेषु संस्थितस्तु तमोगुणः ॥
छादकं बाधकं मुग्धं नोदकं भन्नकं भवेत् ॥३०॥
एतानि च तथा पञ्च ब्रह्माणि मुनिसत्तमाः ॥
एतानि शिवरूपेण पश्यन्मुच्येत बन्धनाव ॥३१॥
छादकमिति । दृष्टिपतिबन्धमा छादकं तस्यैव क्रमेणोपचितावस्था बाध-
कादयः ॥ ३०॥ ३१ ॥
'अन्यानि यानि विप्रेन्द्राः पञ्चधा संस्थितानि च ।।
तानि च ब्राह्मणाः पञ्च ब्रह्माणि स्युर्न संशयः॥३२॥
पञ्चब्रह्मतया भिन्नं जगत्सर्व चराचरम् ।।
शिवरूपेण संपश्यन्मुच्यते अववन्धनात् ॥ ३३ ॥
अन्यानि पानीति | माणगत्यादीनि । एवं पञ्चधाऽवस्थितस्य सर्वस्य
जगतः पञ्चब्रह्मात्मकत्वादेकस्यैव परशिवस्प स्वमापया पञ्चब्रह्मात्मनाऽव-
स्थानान्मापासहितं वत्सर्व शिवस्वरूपानतिरेकैण साक्षारकुर्वन्मुक्तो भवेदित्यः
॥ ३२॥ ३३॥
माययैव शिवः साक्षात्पञ्चधा समवस्थितः ॥
सा शिवस्य सदा माया सर्वदुर्घटकारिणी ॥ ३४ ॥

·[४ यज्ञमवखणे- तात्पर्यदीपिकासमंता- नन्वविकिपासकोदासीनः परशिवः स कथं मायावशात्पञ्चब्रह्मात्मना लग दात्मकः स्यादिति तत्राऽऽह--सेति । सर्वदुर्घटकारिणीति । यत्सर्वमकारण दुर्घटं तदटनमेवास्याः शीलमतो नोक्तदोष इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ एवमात्मिकया ब्रह्म मायया कारणं भवेत् ॥ तत्सर्व च तथाऽन्येषां नियन्तृ न निरूपणे ॥ ३५ ॥ एवमात्मिकपेति ! " यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते " इति परशिव स्वरूपस्य यजगत्कारणत्वं 'बहु स्पां मजायेय ' इति सर्वस्पोपादानवेन पत्सर्वजगदात्मकत्वं विशुद्धसत्त्वप्रधानमापोपाधिवशायजगनिपन्तृत्वं तत्सर्व- मघटितघटनसामर्थ्यापा मायापाः संवन्धवलादेव । परमार्थनिरूपणे तु नैव किषिदित्यर्थः ॥ ३५॥ वस्तुतः शंभुरानन्दः सत्यसंपूर्णचिद्धनः ॥ मायया मोहिता मस्तिं भेदेन विदुर्बुधाः ॥ ३६॥ कुतो नेत्यत आह-वस्तुत इति । शंभुरानन्देकरस इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ दासोऽहमिति संमोहस्ततः सोऽहमिति भ्रमः ॥ अहं स इति संमोहस्तथा त्रीणि परित्यजेत् ॥३७॥ दासोऽहमिति । भेदस्प मापामपत्वानिवर्पतया तमपेक्षमाणः सोऽहमहं स इति जीवबौक्यानुभवस्वरूपो पो मुमुक्षुव्यवहारः सोऽपि दासोऽहमितिवद जानपरिकल्पित एव । तस्मात्सर्व परित्यज्य केवळ स्वात्माऽनुसंधैय इत्यर्थः निभैदे निर्मले निये निराधारे निरलने ॥ दासः सोऽहमहं सोऽपीत्यात्मन्येतत्कथं भवेत् ॥३८॥ फुत इस्पत आह-निर्भद इति । निर्गतो यस्मादेदः स निर्भदः परशिवः । अतस्तस्मिन्भेदात्रितत्पपहारो न पुक्त इत्यर्थः। कुतो निर्भेद इत्यत आई- निर्मल इति । कुधिमिणो हि कश्चिद्धमा भिद्यते । यथा घटापटो भिन्न इति । ने तरिमम्भेदहेतुर्मालिन्यापादको धोऽस्ति "अस्थूलमनण्वह सम्" इति सर्वधर्मनिषेधश्रुतेः । अतस्तस्मिन्हेतुक्त इत्यर्थः । भवेदेवं यासी निर्धर्मकः स्यात्तत्तु न युज्पत इत्यत आह-नित्य इति । सधर्मकत्वं हि नित्यवे नोपपद्यते "अपपपपाधों विकरोति हि धामणम्" इति न्यापात् । उपपदपपदमरतां घटपटादीनामनित्यत्वदर्शनात् । अत एव भग ·१४ अध्यायः] सूत्रसंहिता। वान्बादरायण आकाशादीनामनित्यत्वं प्रतिपादयन्सूत्रयामास-"पावद्विकार तु विभागो लोकवत्" इति । नित्यत्वं वा कथमित्यत आह-निराधार इति । पस्मात्परमेश्वरस्याऽऽधारान्तरं नास्ति "स भगवः कस्मिन्यतिष्ठित इति स्वेम- हिनि" इति स्वमहिमयतिष्ठितत्वश्रुत्तेः । तस्मानिस्पः। मृतन्त्वादिसमवा- पिकारणलक्षण थाधारान्तरे समवेतानामेव घटपटादीनानित्यत्वदर्शनात् । पथैनात्सर्व प्रपञ्चजातं मापावशात्स्वीक्रियत एवं परमेश्चरेऽपि स्वीक्रियतामिति तत्राऽऽह-निरञ्जन इति । अननं मायातत्काय पस्मात्परमार्थतस्तद्रहितः परशिवस्तस्मात्तस्मिन्कश्चिदपि व्यवहारो न युक्त इत्यर्थः । श्रूयते हि- "निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवा निरञ्जनम्" इति ॥ ३८ ॥ तस्मादज्ञानमायोत्थमिदं सर्व जगबुधाः ।। तद्विवेकप्रदीपेन शिवं पश्यन्विमुच्यते ॥ ३९ ॥ विवेकालोकहस्तस्य ज्ञानमार्गेण गच्छतः ॥ स्वात्ममुक्तिगृहप्राप्तिः सिध्यत्येवाचिरेण तु.॥४०॥ संसारार्णवमनानां जन्तूनामविवेकिनाम् ।। अगतीनां गतिः साक्षाज्ञानमेव हि केवलम् ॥४१॥ अज्ञानमायोत्पमिति । स्वरूपाज्ञानात्मिका या मापा तस्याः सकाशादुत्थि- वमित्यर्थः ॥ ३९ ॥ ४०॥४१॥ स्वशक्तेः शत्रुभूतानां रागादीनां दुरात्मनाम् ॥ छेदने वेदनं शस्त्रं केवलं खलु नेतरव ॥ ४२ ॥ संसारदुःखतप्तानामात्मज्ञानामृताम्भसा ॥ तापशान्तिर्न चान्येन सत्यमेव न संशयः॥४३॥ स्वशतेरिति । स्वकीया चिच्छकिः स्वशक्तिः। हन्मध्यवर्तिसाक्षिवेत- न्पपिति पावत् । असङ्गोदासीने तस्मिन्संसारापादकत्वाहुरात्मानः शत्रवो रागादपस्तेपो छेदने वेदान्तवाक्पजनितं ज्ञानमेव केवलमायुमित्पर्यः ॥४२॥ ॥ १३ ॥ स्वतः सिद्ध स्वयं सर्व जगत्स्वेन प्रकाशितम् ।। स्वस्वरूपतया बुद्ध्वा तदत्ति स्वात्मना स्वयम् ॥४४॥ १५. निगा ।

·- [४ यज्ञवमवखण्डे- तात्पर्यदीपिकासमता- नन्वविक्रियासडोदासीनः परशिवः स कथं मायावशात्पञ्चब्रह्मात्मना जग- दात्मकः स्पादिति तत्राऽऽह-सेति । सर्वदुर्घटकारिणीति । यत्सर्वप्रकारेण दुर्घटं तदटनमेवास्पाः शीलमतो नोक्तदोष इत्यर्थः ॥ ३४॥ एवमात्मिकया ब्रह्म मायया कारणं भवेत् ॥ तत्सर्वं च तथाऽन्येपां नियन्तृ न निरूपणे ॥ ३५॥ एवमात्मिकपैति । " यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते " इति परशिव स्वरूपस्य यज्जगत्कारणत्वं 'बहु स्यां मजायेप' इति सर्वस्योपादानवेन पत्सर्वजगदात्मकत्व विशुद्धसत्त्वधानमायोपाधिवशायजगन्नियन्तृत्त्वं तत्सर्व- नैव मघटिसघटनसामाया मायायाः संवन्धवलादेव । परमार्थनिरूपणे तु फिधिदित्यर्थः ॥ ३५॥ वस्तुतः शंभुरानन्दः सत्यसंपूर्णचिद्धनः ।। मायया मोहिता मर्यास्तं भेदेन विदुर्बुधाः ॥ ३६ ॥ कुत्तो नेत्यत आह-वस्तुत इति ! शंभुरानन्दैकरस इत्यर्थः ।। ३६ ॥ दासोऽहमिति संमोहस्ततः सोऽहमिति भ्रमः॥ अहं स इति संमोहस्तथा त्रीणि परित्यजेत् ॥३७॥ दासोऽहमिति । भेदस्य मायामयत्वानिवयतया तमपेक्षमाणः सोऽहमहं ज्ञानपरिकल्पित एव । तस्मात्सर्व परित्यज्य केवलं स्वात्माऽनुसंधेय इत्यर्थः स इति जीवबौक्यानुभवस्वरूपो यो मुमुक्षुव्यवहारः सोऽपि दासोऽहमितिबदः निर्भदे निर्मले निये निराधारे निरञ्जने ॥ दासः सोऽहमहं सोऽपीत्यात्मन्येतत्कथं भवेत् ॥३८॥ फुत इत्यत आह-निर्मद इति । निर्गती यस्माद्भदः स निर्भेदः परशिवः । अतस्तस्मिन्भेदाश्रितव्यवहारो न युक्त इत्यर्थः । कुतो निर्भेद इत्यत आई- निर्मल इति । कुतश्चिद्धर्मिणो हि कविद्धमा भिद्यते । यथा पटापटो भिन्न इति । नैवं तस्मिन्भेदहेतुर्मालिन्यापादको धोऽस्ति "अस्थूलमनवह म्वम्" इति सर्वधर्मनिपेधश्रुतेः । अतस्तस्मिन्दतुरुक्त इत्यर्थः । भवेदेवं पद्यसो निर्धकः स्पात्तत्तु न युज्यत इत्यत आह-नित्य इति । सधर्मकत्वं हि नित्यत्वे नोपपद्यते "तपयमपपन्धो विकरोति हि धर्मिणम्" इति न्यायात् । उपपपपपद्धरितां घटपटादीनामनित्यत्वदर्शनात् । अत एव भग ·१४ अध्यायः] सूतसंहिता। वान्बादरायण आकाशादीनामनित्पत्वं प्रतिपादयन्सूत्रपामास-"पावद्विकार तु विभागो लोकवत्" इति । नित्पत्वं वा कथमित्यत आह-निराधार इति । यस्मात्परमेश्वरस्याऽऽधारान्तरं नास्ति “स भगवः कस्मिन्मतिष्ठित इति स्वे म- हिनि" इति स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वश्रुतेः । तस्मानित्यः । मृत्तन्त्वादिसमवा- पिकारणलक्षण आधारान्तरे समवेतानामेव घटपटादीनामनित्यत्वदर्शनात् । पतत्सर्व प्रपश्चजातं मापावशारस्वीक्रियत एवं परमेश्वरेऽपि स्वीक्रियतामिति तत्राऽऽह-निरक्षन इति । अननं मापातत्काय पस्मात्परमार्थतस्तद्रहितः परशिवस्तस्मातस्मिन्कश्चिदपि व्यवहारो न युक्त इत्यर्थः । श्रूयते हि-- "निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवधं निरञ्जनम्" इति ॥ ३८ ॥ तस्मादज्ञानमायोत्थमिदं सर्व जगबुधाः ॥ तद्विवेकप्रदीपेन शिवं पश्यन्विमुच्यते ॥ ३९ ॥ विवेकालोकहस्तस्य ज्ञानमार्गेण गच्छतः ।। स्वात्ममुक्तिगृहप्राप्तिः सिध्यत्येवाचिरेण तु ॥४०॥ संसारार्णवमग्नानां जन्तूनामविवेकिनाम् ।। जगतीनां गतिः साक्षाज्ज्ञानमेव हि केवलम् ॥४१॥ अज्ञानमायोत्थमिति । स्वरूपाज्ञानात्मिका या मापा तस्याः सकाशादुत्थि- वमित्यर्थः ॥ ३९॥४०॥४१॥ स्वशक्तेः शत्रुभूतानां रागादीनां दुरात्मनाम् ॥ छेदने वेदनं शस्त्रं केवलं खलु नेतरद ॥४२॥ संसारदुःखतप्तानामात्मज्ञानामृताम्भसा ॥ तापशान्तिन चान्येन सत्यमेव न संशयः॥४३॥ स्वशक्तेरिति । स्वकीया विच्छतिः स्वशक्तिः। हमध्यवर्तिसाक्षिचेत- न्पमिति पावत् । असोदासीने तस्मिन्संसारापादकत्वादुरात्मानः शत्रको रागादपस्तेषां छेदने देदान्तवाक्पजनितं ज्ञानमेव फेवलमायुधमित्पर्यः ॥४२॥ स्वतः सिद्धं स्वयं सर्व जगत्स्वेन प्रकाशितम् ॥ स्वस्वरूपतया बुद्ध्वा तदत्ति स्वात्मना स्वयम् ॥४॥ १५. मिगी।

·[४ यज्ञवेभवखण्डे-
तात्पर्यदीपिकासमेता-
स्वत इति । सर्व लगत्स्वतः स्वात्मन एवोपादानकारणात् । निमित्तकार-
णमपि नान्यदित्याह-स्वयमिति | स्वात्मनेत्यर्थः । मायावशात्स्वयमेव
स्वात्मनैव विभज्य सिद्धं निष्पन्नम् । परमेश्वरो हि सर्वस्य जगतो निमित्त
पादानं च । "सोऽकामपत" इति स्रष्टव्यपोलोवनस्प श्रुतत्वात्कुलालपनि
मिचकारणत्वम् । "वहु स्यां मजायेय इति" स्वात्मन एव बहुवचनस्य श्रुते.
रुपादानत्वम् । “तदात्मानं स्वयमकुरुत इति च श्रूयते । बादरायणोऽप्पभिन्न
निमित्तोपादानरूपत्वं ब्रह्मणः सूत्रयामास-प्रतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरो-
धात्" इति । तथा च स्वनिमित्तक स्वोपादानकं जगत्पतीतिसमयेऽपि स्वक
पचैतन्येनेव प्रकाशितम् । एवं मायावशाचिन्मात्रस्वरूपे परमात्मनि प्रकल्प
मानं जगत्स्वरूपतया बुद्ध्वा स्वस्याऽऽत्मनः स्वरूपमेव सर्व जगन्न ततोऽति-
रिक्तमस्ति मायामयत्वादित्यवगम्य स्वयमेव स्वात्मना तत्सर्वमत्त्युपसंहरति ।
अपमर्थः । स्वात्मनः स्वस्मात्स्वस्मिन्नेवाधिष्ठाने स्वाविद्यया सृष्टिसमये परिक
ल्पितं स्थितिसमयेऽपि स्वरूपप्रकाशेनेव प्रकाशितं सर्व जगत्स्वस्वरूपतपा
स्वरूपयाथात्म्यज्ञानेन तदविद्यानिवृत्तावारीप्यस्य जगतोऽधिष्ठानावशेषोऽस्प
स्वात्मना स्वपमेव असत इति व्यपदेशः ॥ ४४ ।।
यथा सुवर्ण रुचकं सृजति ग्रसते स्वयम् ॥
तथा शंभुरिदं सर्व सेजति ग्रसते स्वयम् ॥ ४५ ॥
तत्र दृष्टान्तः---यथा सुवर्णमिति । सुवर्णेनाऽऽरब्धस्य रुचककटकादेः पुनः
विलापने सति कारणभूतं सुवर्णमात्रमेव पथाऽवशिष्यते नद्वत्परमेश्वरोऽपि
स्वस्माचेतनाचेतनात्मकमिदं सर्व जगत्स्वयमेव सजति स्वस्वरूपानतिरिक्तत्वेन
विलापयति च ॥४५॥
यथोर्णनाभिः सृजति तन्तुं गृह्णाति च स्वयम् ॥
तथा शंभुरिदं सर्व सृष्ट्वा च ग्रसते स्वयम् ॥ ४६॥
कारणान्तरनिरपेक्षात्परमेश्वराज्जगदुत्पत्ती निदर्शनमाह-ययोर्णनाभि-
रिति ॥ ४६॥
भूमिः सृजति गृह्णाति यथोपधिवनस्पतीन् ।
तथा शंभुरिदं सर्व सृष्ट्वा च ग्रसते स्वयम् ॥४७॥
१६. रोपितरण । ११. घट्वा च ३ घ. सिक्ने ४२. सृष्ट्वा प्रसते च वर्ष
विभुः ॥४६॥

·। १४ मध्यायः] सूतसंहिता। एकरूपात्परमात्मनो नानारूपकार्योत्पत्तौ दृष्टान्तः-भूमिः सृजतीति । श्रुतिश्च भवति-"यथोर्णनाभिः सुजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभ- वन्ति । पथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाऽक्षरात्संभवतीह विश्वम्" इति ॥४७॥ स्वयमेव यथा स्वप्नं मृदा गृह्णाति चेतनः ॥ तथा शंभुरिदं सर्व सृष्ट्वा च असते स्वयम् ।। ४८॥ एवं सृष्टस्य जगतः स्वाविद्यामात्रमूलत्वेन मिथ्यात्वं मतिपादयति-स्वय. मेव यथा स्वप्नमिति ॥ ४८ ॥ स्वस्वमः स्वप्रबोधेन स्वात्ममात्रं यथा भवेत् ॥ तथैव स्वप्रपञ्चोऽपि स्वयं स्यात्स्वप्रबोधतः ॥ ४९ ॥ वत्र निदर्शनम्-स्वस्वप्न इति। निद्वादोर्पण स्वस्मिन्परिकल्पितः स्वप्नमपञ्चः स्वस्वमः स्वमवोधेनाऽऽत्मनः प्रवोधेन निद्रानिवृत्तौ स्वात्ममात्रमेव भवति न ततोऽतिरेकेण दृश्यते । एवमेव स्वस्मिन्सच्चिदानन्दरूपेऽविद्यापरिकल्पितप्रप- श्वोऽपि स्वात्मयाथात्म्यज्ञानेन स्वाविद्यानिवृत्ती स्वात्मन्येव लीयते न तवोs. तिरिक्त इत्यर्थः ॥ ४९ ॥ स्वस्वरूपतया सर्व वेद स्वानुभवेन यः॥ स धीरः स तु सर्वज्ञः स शिवः स तु दुर्लभः ॥५०॥ *प्रत्यक्षभ्रमसिद्धः प्रपञ्चः प्रत्यक्षवाधकज्ञानानिवर्तते न हीदं रजत मिति नमोऽधिष्ठानश्चक्तियाथात्म्यसाक्षात्कारमन्तरेण वाक्यशतेनाप्पपनेतुं शक्यत इत्यभिप्रेत्याऽऽह-स्वानुभवेनेति । स्वात्मयाधात्म्पसाक्षात्कारणेत्यर्थः ॥५०॥ लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयाऽपि च ॥ देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ।। ५१ ।। जायते पूर्णविज्ञानं केषांचित्पुण्यगौरवाद ।। तथाऽपि प्रतिवद्धं स्यात्मसादेन विना कृतम् ॥५२॥ प्रसादादेव रुद्रस्य ज्ञानं वेदान्तवाक्यजम् ।। प्रतिवन्धविनिर्मुक्तं भवेत्तद्धि विमुक्तिदम् ॥ ५३ ।। • कसगघपुस्तवेषु प्रत्यक्षेत्यादि निवर्तत इसन्त नास्ति । १८. च. स्वरे। २ ग. दर्शनम् ।

·तात्पर्यदीपिकासमेवा [४ यहवैभवखण्डे लोकवासनयेति । स्वर्गादिलोकविषपा पुण्यपापप्रयुक्ता वासना लोकवाप्सना । श्रुतशाम्नेष्वमिनिवेश शास्त्रवासना । देहयोपणार्य ध्यानपानादीति स च प्रवि. पन्धः परमेश्वरप्रसादराहित्ये कुतस्तस्मिस्तु सति तत्त्वज्ञानेन निष्पत्पूर्व मुक्तिः प्राप्यत इत्पः । उक्तं हि- "ईश्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना । महाभपकतत्राणा द्वित्राणामुपजायते"|| इति ॥ ५१ ॥५२॥५३॥ शिवशंकररुद्राख्यः साम्बः सत्यादिलक्षणः ॥ परमात्मा हि विज्ञानप्रसादं कुरुते सदा ॥५४॥ ज्ञानप्रसादं कुरुते न विष्णुन पितामहः ॥ न चेन्द्रो न च तिग्मांशुन चन्द्रो नान्यदेवताः॥५५॥ विज्ञानप्रसादमिति । विज्ञापतेऽनेनेति विज्ञानमन्तःकरणं वस्प प्रसाद रागद्वेपादिक्तकानुष्यापनपेन नेमल्पापादनं तच्चाऽऽराधितः परमेश्वर एवं करोवि न विष्ण्वाद्याः सोपाधिका इस्पर्थः । भूपते हि-"ज्ञानप्रसादेन विशुद- सवस्ववस्तु तं पश्पते निष्कलं पापमानः" इति ॥ ५४॥ ५५ ॥ विशुद्धमनसां नृणां विष्णुपूर्वाश्च देवताः॥ यथाधिकारं कुर्वन्ति प्रणाड्या सत्यमीरितम् ॥५६॥ ननु वहि विवाद्युपासनं निरर्थकमेवेति तत्राऽऽह-विशुद्धमनसामिति । द्विविधा आधिकारिणः। पज्ञानादिभिः परमेश्वरार्पणबुद्धयाऽनुष्ठितः शुद्धान्ता फरणाः फलरागानुचित्तस्तै रेष फलुपीकृतचित्ताश्चेति । तत्र विदमनसा विवादपः परमेश्वरमणात्यैवोक्तं ज्ञानप्रसाद कुर्वन्ति न तु साक्षादित्पः कलुपीकृतचित्तानां विष्णुब्रह्मपुरोगमाः ।। यवाधिकार कुर्वन्ति प्रसादं मुक्तिसिद्धये ॥ ५७ ।। फगरीकतचित्तानां न भुतपर्य प्रसाद पुर्वन्ति । अतो न उदारापनवेपर्प मित्पः॥ ५७॥ अतो ज्ञानप्रसादार्य शिवः साम्बः सनातनः ।। उपासितव्यो मन्तव्यः श्रोतव्यच मुमुक्षुभिः ॥५॥ १६.मद।

·१४ मध्यायः]
सूतसंहिता ।।
शिवप्रसादेन हि मुक्तिरुत्तमा
शिवप्रसादेन हि मुक्तिरुत्तमा ॥
शिवप्रसादेन विना न भुक्तयः
शिवप्रसादेन विना न मुक्तयः ॥ ५९ ॥
पस्मादेवं तस्मान्मुमुक्षुभिः साक्षाज्ज्ञानपदः परमेश्वर एव सेव्य इस्पाह-
भत इति । उपासितव्य इति । सच्चिदानन्दादिरूपस्पाद्वितीयस्य परशिवस्य
स्वात्मैक्यज्ञानं हि परमपुरुषार्थसाधनं तच्च वेदान्तश्रवणादेव जापते । श्रवणं
नाम वेदान्तमहावाक्यानां शब्दशक्तितात्पर्यावधारणं पापानुसंधान छ ।
ततः परमेश्वरः श्रोतव्यः । श्रुतस्पार्थस्पासंभावनाविपरीतभावनानिरासेन
मिथ्यात्वव्यवस्थापकन्यायानुसंधानं मननम् । युक्तिभिस्तथात्वनावधृतस्य
चित्तकारयेण साक्षात्करणा विजातीयमत्पयानन्तरितसजातीपात्पपमवा.
हेग मनसा विषयीकरणमुपासनम् । एवं श्रवणोत्तरकालीनपोरपि मननोपा.
सनयोरत्र प्रथमत उपादानमेतदुभपसहकतादेव वेदान्तमहावाक्य श्रवणात्पर-
शिवात्मैकत्वसाक्षात्कारो जायते न तु केवलश्रवणमात्रादिति ज्ञापनार्थम् । अत
एव-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः"
इत्यात्मदर्शनमुद्दिश्य श्रवणादिकं तत्साधनत्वेन श्रुतिरुपदिशति । तत्र श्रवण
मेव फलोद्देशेनाऽऽग्नेयादिवसधानत्वेन विधीपते । प्रपाजादिवन्मननादिकं
सदनन्तरम् । उर्फ हाचा:-"मनन निदिध्यासनाम्यां फलोपकार्यलाभ्यां
श्रवणं नामानि विधीपते" इति ॥ ५८ ॥ ५९ ॥
शिवप्रसादेन गुरुप्रसादतः
शिवप्रसादेन च शंभुभक्तितः॥
विशुद्धविज्ञानदिवाकरः स्वयं
प्रदग्धपापस्य तमोविनाशकृत् ॥६०॥
शिवः समस्तं परमार्थतस्तथा
शिवः समस्तं व्यवहारतोऽपि च ॥
इति प्रजातं यदि वेदनं नृणां
तरन्ति संसारमहोदधिं ते॥६१॥

·४६४ तात्पर्यदीपिकासमेता [४ यज्ञवेमवसन्ड इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां ज्ञानयज्ञविशेषो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ शिवप्रसादेनेति । ईश्वरानुग्रहाद्र्वनुग्रहस्तस्मात्पर्धावगतिस्ततश्च शंभु- भक्तिः । शं मुस्वमस्माद्भवतीति शंभुः परमानन्दरूपः परशिवः' " एतस्यै- वाऽऽनन्दस्यान्पानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति " इति श्रुतेः । सद्भक्तिः सोऽहमस्मीतितत्तादात्म्पग्राहिणी ब्रह्माकारा मनोचिस्ततः सकाशादविद्या- निवृत्तिसमयं ज्ञानमाविर्भवतीत्यर्थः ॥ ६० ॥ ६१॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहिताटीकायां ज्ञानपज्ञविशेषो. नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशोऽध्यापः। - सूत उवाच- भूयोऽपि ज्ञानयज्ञं तु प्रवक्ष्यामि समासतः॥ शृणुत श्रेयसे विप्राः श्रद्धया परया सह ॥ १॥ नन्दसण्डसचिदानन्दैकरसस्य मायावशात्सर्वात्मभावेन पदद्वितीपत्वमुपः पादिचं तदनुपपन्नम् । यत आत्मवद्धटपटादीनामपि सत्तासमावेशापारमार्थिक सत्पस्वमस्तीति मत्पतिष्ठमानानिराकृत्याद्वितीयत्वमेव सिद्धान्तपित्तुमध्याप आरम्यते-पोऽपीति ॥ १॥ घटकुश्यकुमूलादिपदार्थेषु मुनीश्वराः ।। सत्ता या भासते सेका सत्ताकारतयेव तु ॥ सा विशेपेण रूपेण विभिनेति च केचन ॥२॥ वसानितिस्वरूपस्प परपक्षस्य निवापिनुमशम्पत्वात्तं दर्शपति-घटेति। सन्घटः सम्पटः सत्यमित्यनुत्तसहापदन पपटादिषु सर्वात रिशेपम्पतिप्पनुगर्वकारीरा काचित्सत्तारूपा जातिस्दीकार्या । यपि सा सामान्पागरणका तयाsपि पटपटातिशिपायारेण नानाकारा मवति । अत पर माहाभानिव्यपोस्तादात्म्यमेव संबन्धो न समाप इति युवते ॥ २॥ ११.म.प.१. अनु चिदानदार।

·१५ मध्यायः] सूतसंहिता। तदसंगतमेवेति प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ३ ॥ विशेषरूपस्याभावाद्भेदाभावेन हेतुना ॥ सति भेदे विशेषः स्यानाभेदे हि मुनीश्वराः ॥४॥ तदेहूपयति-तदसंगतमित्यादिना । मनीषिण इति । तत्त्वविद इत्यर्थः । कुत इत्यत आह-विशेषेति । सत्ताया भेदहेतोर्घटपादिलक्षणस्य विशेषरूप- स्यैवाभावात् । ननु विशेषरूपो घटपटादिरनुभूयत एवेत्पत आह-भेदाभावे- नेति । यस्माद्दशमेऽध्याये पारमाथिको भेदः सर्वत्र प्रपञ्चे निरस्तोऽतः कारणा- हैदैकार्थसमवायिनो विशेषरूपस्यासंभव इत्यर्थः । एतदेवोपपादयति--सति भेद इति । यदि कचिदपि घटपटादेः कुतश्चिद्रेदः स्पान्दव्याप्त विशेषत्वमपि तदेव तस्य स्यात् । न होकं वस्तु स्वस्मादेव स्वप विशिष्यते । अन्यस्मात्स्व- त्वेन नास्य विशेषः । अतो भेदस्य निरस्तत्वाद्भेदेऽसति घटादिविशेषरूपत्वं परमार्थतो न घटत इत्यर्थः ।। ३ ।। ४ ।। भेदाकारस्तु सत्ताया विद्यते यदि वस्तुतः॥ भेदाकारस्तु सत्ताया भिन्नश्वेच्छून्यतत्त्ववद ॥ शून्यमेव अवेनैव भेदाकारो भवेद्विजाः॥५॥ अथ सत्ताया भेदकर्ष विकल्पासहत्वेनापि दूषयितुमनुवदति-भेदाकार इत्पादिना । भिद्यत इति भेदो विशेषस्तथाविध आकारो पस्मिन्धटपटादौ स भेदाकारः । स कि सत्तायाः सकाशाद्भिन्नोऽभिन्नो वा नाऽऽद्य इत्याह- भेदेति । याऽनुस्यूता सत्ता तस्याः सकाशाद्यदि भेदाकारो घटपटादिभिन्नः स्यात्तदा शशविषाणवदसन्नेव भवेत् । सत्तानात्मकत्वाविशेषात् । स्यादेतद्भिः अस्यापि घटपटादेविषयस्य सत्तासंबन्धात्सत्त्वं न तु तत्संबन्धः शशविपाण- स्पास्तीति तत्राऽऽह-नैवेति । सत्तासंबन्धात्मागपि किमिदं घटादिकमस. सदा । असच्चेदसत्त्वाविशेषाच्छशविषाणेऽपि सा संबधीपात् । द्वितीपेऽपि तस्प सत्तावैशिष्टयादेव वक्तव्यम् । तत्रापि कि सत्ता स्वात्मना विशिष्टे संवधी- पात्सत्चान्तरेण वा । आधे स्वात्माश्रपत्वम् । द्वितीयेऽप्पतिप्रसङ्गवारणाप तत्सत्तान्तरमपि सत्ताविशिष्ट एवाऽऽधारे वर्तत इति वकव्पम् । सा चेद्विशेष- पभूता सचा मधमैव तदाऽन्पोन्पाश्रयत्वम् । अन्यैव चेञ्चककापचिः । अथै- वदोपपरिजिहीर्पपा सत्तापरंपरा स्वीक्रियेत तदा मूलक्षयकार्यनवस्था स्पादि- १स. पटपटा।२ क स ग घ. परिदागय ।

·रास्पदवपाऽपितो जाति लक्षणो धर्मविशेषः । पदि धर्मिभूताः सथतपो न स्पुः स प निराश्रयोऽनिधन इति वनाऽऽद-सेव समेति । भवेदेव तात्पर्यदीपिकासमेता-- [४ यज्ञवैभवस्खण्डे- स्पेवमादिदोपग्रस्तत्वानेदाकारः सत्तायाः सकाशाद्भिन्नः शविषाणवन्नैव भवे. दित्यर्थः ॥ ५॥ भेदाकारः स सत्ताया अभिन्नश्चेत्स सैव हि ॥६॥ भिन्नाभिनौ यदि स्यातां दोपदयसमागमः ॥ तस्मात्सत्तातिरेकेण विशेपार्थो न विद्यते ॥७॥ न द्वितीय इत्पाह-भेदाकार इति । यदि विशेषाकारो घटः सत्तायाः सकाशादभिन्नः स्यात्तदा तत्स्वरूपान्तर्भावात्सत्ताद्वैतमेव पर्यवस्येदित्यस्माकं समीहितसिद्धिरित्यर्थः । नन्वनपोर्भेदाभेदो स्वीक्रियते तत्र भेदसद्धावान विशे- पाकारस्प सत्तान्तर्भावः । अभेदसद्भावान्न विशेषाकारस्य शशविषाणवदसत्त्व मिति भेदाभेदवादी प्रत्यवतिष्ठते तं प्रत्याह-भिन्नाभिन्नाविति । यदि सत्ता: विशेषाफारो भिन्नाभिन्नौ स्यातां तदा भेदपक्षोक्तशून्पत्वमभेदपक्षोक्तं सत्ताद्वैत घोभपमपि तस्याऽऽपतेदित्यर्थः । तस्मादिति । यस्मादुक्तरीत्या भेदाकारो विचारासहस्तस्मादटपटादिरूपो विशेषार्थः सत्तातिरेकेण नैव विद्यते ॥६॥ विशेपार्थप्रतीतिस्तु धान्तिसिद्धा न संशयः ॥ अत एका सदा सत्ता सैव ब्रह्म परात्परम् ॥ सत्ताया यदि भिन्नं चेद्ब्रह्मासत्स्यावृशृङ्गवत् ॥ ८॥ कथं नदि तस्प सचमतीतिरित्पत आह-विशेषायति । अपरिच्छिन्ने सपे बर्माण मापया परिकल्पितत्वादधिष्ठानसत्त्वमेवारोप्ये घटपटादिल- सणे विशेषार्थेऽपि मतीपते सन्घटः सपटः सत्यमिति । पथा सर्पधारादि दोपारोपेवपं सर्प इपं धारेतीदमंशोऽवभासते तद्वतिरपि पदनुविद्ध पदासते तत्तत्र परिकल्पितमिति पापेन सदनुविमिदं सर्व सपे ग्रणि परिकल्पितमिति दर्शयति "सदीदं सर्व सत्सदित विद्धा सर्व फाशते फाशते च" इति । अतो जगत्सत्यवमतीतिशान्तिसिदेवत्यर्थः । अत इति । पन एवं विशेषाः पारमाधिको नास्त्यता फारणासा सत्ता सर्वदेव भवति न तु विशेगादियत इत्यर्थः । ननु सत्ता नाम यही सद्यविष्वनुवृत्तसह्यादा पनि सता नाविक रपान न सा जाति पार्यामादेन तस्या जातिला ·- १५ मध्यायः]] सूतसंहिता। ४६७ योगात् । निर्विशेष न सामान्यमिति हि तत्वविदः । अतः सा सत्ता परात्परं बझैव "सदेव सोम्येदमग्न आसीदेकमेवाद्वितीयम्" इति श्रुतेस्तद्ब्रह्म सदेव । ननु सत्ता हि सतो धर्मः । पस्प गुणस्प हि भावद्व्पे शब्दनिवेश- स्तस्य भावस्ववलाविति स्मृतत्वादिति । नैष दोषः । सगुपं परं ब्रह्मैव सदेव स्वस्मिन्परिकल्पितास बहीपु व्यक्तिष्वधिष्ठानतयाऽनुवृत्त्वात्सत्तेत्युच्यते । पर्यकस्यैव चन्द्रस्प जलतरणोपाधिषु नानात्वे परिकल्पिते तत्र सर्वत्रानुव्यव- हारवलेनानुवृत्तं चन्द्रस्वरूपमेव चन्द्रत्वं तद्वदित्यर्थः । यदा तु ब्रह्मस्वरूप- साक्षात्कारेण तदविद्यानिवृत्तौ तत्कार्यस्यापि दृश्यमपञ्चस्प निचिस्तदा तहमा सदित्युच्यते न सत्ता । अनुगन्तव्याभावेन स्वरूपस्यानुगमाभावात् । न च तहानुवृत्तम् । व्यावृत्त्यवर्धरन्यस्याभावात् । तदुक्तं वार्तिककारेः- "अव्यावृत्ताननुगवं वस्तु ब्रह्मगिरोच्यते " इति । ननु धर्मवावकः सत्ताशब्दः कथमेवेमन्पथा क्रियते । सदेव सोम्य ॥ इत्यत्रापि सचायोगि सदिति धमिधर्मवाचक एव स्वीकर्तव्प इत्यत आह- सचाया इति । यदि सत्तायाः सकाशादमिभूतं तद्ब्रह्म मिन्नं स्पात्तदा पूर्वोक्त. भेदाकारन्यायेन तद्ब्रह्मापि नरविपाणबदसदेव भवेत्तस्मात्तत्सत्तात्मकमेव पां बद्म न धमिधर्ममावो युक्त इत्यर्थः ॥ ८ ॥ तत्रैवं सति विप्रेन्द्रा ये पदार्था घटादयः॥ ते तु सत्तातिरेकेण न विद्यन्ते कथंचन ॥ ९ ॥ एवं विशेषार्यासत्त्वनिरूपणेन ब्रह्मणः सिद्धमद्वितीयत्वमुपसंहरति-तत्रैव- मिति ! पस्मात्सद्पे ब्रह्मणि घटपटादयोऽध्यस्तास्तस्मातयतिरेकेण ते न सन्तीत्पर्धः ॥९॥ व वेदमिति प्राह श्रुतिरप्यतिनिर्मला ॥ १० ॥ विदुषामनुभूतिश्च तथैव हि न संशयः॥ अतः सर्वमिदं शंभुरिति वित्त विचक्षणाः ॥ ११ ॥ इत्यं मतिपादिते सर्वस्प लगतो ब्रह्मात्मकत्वे श्रुति संवादपतिप्रोवेद- मिति । "वनैवेदममृतं पुरस्ताइस पयाम दक्षिणतश्चोत्तरेण । मधशेष्वं च प्रम बहोवे विश्वमिदं वरिष्टम्" इति । मागादिषु सर्वेदिक्षु परागपं परिदं जगत्म- सतं भासवे वासर्व वरिष्ठ गुरुतमं विस्तीर्गत बहीव । फारणभूतातस्मादति- प.प.वस्न'।

·[४ यज्ञवैभवखण्डे- ४६८ तात्पर्यदीपिकासमेता- रिक्तं किमपि नास्तीत्यर्थः । अत इति । यतः सद्रूपाहह्मणोऽतिरिक्तं किमपि वस्तु नास्ति वत्स्वरूपे परिकल्पितत्वादतो पदिदं कार्यभूतं दृश्यं जगत्तत्सर्व कारणभूतपरशिवस्वरूपतो न व्यतिरिच्यत इत्यर्थः ॥ १० ॥११॥ मृच्छरावादिरूपेण यथा भाति स्वभावतः॥ तथा सर्वतया भाति शिवः सर्वावभासकः ॥ १२॥ कटकादिविभेदेन यथा हेम प्रकाशते ॥ तथा सर्वतया भाति शिवः सर्वावभासकः ॥ १३ ॥ एतदेव कार्पमपञ्चस्प कारणब्रह्मात्मकत्वं दृष्टान्तरुपपादयति-मच्छरावे. त्यादिना । यथा मृटशरावादिनानाकार्यात्मनाऽवभासते तथा परशिवोऽपि मायोपाधियशात्सर्वजगदात्मना भासते । सर्वकारणब्रह्मविज्ञानात्सर्वविज्ञान मतिज्ञाप तदुषपादनायं मृदादयो दृष्टान्तत्वेनोपाचाः "पथा सौम्पैकेन मृत्ति- ण्डेन सर्व मृन्मपं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्पेन सरपम्" इत्यादयः । बादरापणोऽपि कार्यस्प जगतः कारणवमानतिरिक्तत्वं सूत्रपायास "तदनन्पत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इति ॥ १२ ॥ १३ ॥ शुक्तिका रजताकारा यथा भाति स्वभावतः॥ तथा सर्वतया भाति शिवः सर्वावभासकः ॥ १४॥ ननु मृलोहादिषु शरावादिकार्य नाऽऽरोप्यते किंतु तेरारम्यते । तच कार णमृदादिद्रव्याव्यान्तरं भवतीति तार्किका विमतिपद्यन्ते । तान्प्रति दृष्टान्ताः न्तरमाह-क्तिकेति । यथा शुक्तिका स्वाधिष्ठानचैतन्यस्प मायावशादारो. प्परजताफारेण भासते तथा परशिवोऽपि स्वाभिवमापावशात्सर्वजगदात्मना भासत इस्पर्थः ॥ १४ ॥ स्वपक्स्वमरूपेण यथा भाति स्वमावतः ॥ तथा सर्वतया भाति शिवः सर्वावमासकः ॥ १५॥ ननु मुक्तिरजतादावन्यस्मिन्नन्नाऽऽरोप्यतेऽद्वित्तीपे ग्रणि ताश भारोपः फर्थ संभवतीत्पाशदूध निदर्शनान्तरेणोपपादपत्ति-स्वमगिति । पषा स्वमद्रष्टा तेजस तपाऽद्वितीय चरोऽपि भवतीत्पी । स्वमन्द्रः । लोकमविका- मति मृत्पो पानि" १ . भवति ·१५ अध्यायः] सुतसंहिता। अन्धकारः प्रकाशश्च यथाऽऽकाशे प्रकाशते ।। जडाजडमिदं सर्व तथा भाति परात्मनि ॥ १६ ॥ ननु निरचपवेऽद्वितीये ब्रह्मणि चेतनाचेतनलक्षणं विरुद्धस्वभावं जगत्कय. मारोपयितुं शक्यत इत्याशङ्कय निदर्शनान्तरेणोपपादपति-अन्धकार इति । पपैकस्मिन्नेव निरवयव आकाश उपाधिवशात्परिकल्पितभेदै विरुद्धस्वभावावपि तमःमकाशी युगपद्भासते तद्वदुपाधिपरिकल्पिते परशिवस्वरूपे चेतनाचेतनवि- भागात्मकः प्रपञ्चोऽपि व्यवस्थितः सन्मकाशत इत्यर्थः ॥ १६ ॥ वीचीतरङ्गपूर्वास्तु यथा भान्ति महोदधौ ।। महदादिविशेषान्तं जगद्राति तथाऽऽत्मनि ॥ १७॥ सर्वस्यापि कार्यप्रपञ्चस्य कारणमात्रावशेपे स्पष्ट निदर्शनान्तरमाह- वीचीति । महानमिवाचिः स एव वायुवशाईमकणो यथैकस्मिन्नेव समुद्रे वीची- ताङ्गबुख़ुदाद्याकारविशेषाः प्रतीतिसमय एव भासन्ते पुनस्तत्रैव लीपन्त एवं परशिवस्वरूपेऽप्पाकाशादिभूतभौतिकाद्यात्मका आकारविशेषाः स्वमापावशा. दासन्ते तत्रैव लीपन्ते चेत्यर्थः ॥ १७ ॥ भूतानि शंभुर्भुवनानि शंभु- वनानि शंभुर्गिरयश्च शंभुः ॥ स एव सर्व न ततोऽतिरिक्त ततः स एकः परमार्थमेतत् ॥ १८॥ इज्यश्च यज्ञैरयमेव शंभु- लभ्यश्च दानेरखिलैस्तथैव ।। जप्यश्च मन्त्रैरखिलेंविशिष्ट- मुंग्यश्च देवैरमरेन्द्रपूर्वः ॥ १९ ॥ तपोभिस्यः सततं विशिष्टा महेशमेनं परमप्रियेण ॥ प्रपूजयन्येव मुनीन्द्रवृन्दा नमन्ति नित्यं वचसा स्तुवन्ति ॥२०॥ १५. 'रिमारि...मारने।

·[४ यज्ञवैभवखने-
४७०
• -
तात्पर्पदीपिकासमेता-
पस्मादेवं परशिवस्वरूपे चेतनाचेतनात्मकस्य प्रपञ्चस्प मायया परिक-
ल्पितत्वाचस्प सर्वस्याधिष्ठानपरशिवस्वरूपानतिरिक्तत्वं तस्मात्तस्य सर्वजग-
दात्मकत्वमुक्तमेव प्रपञ्चपति-भूतानि शंभुरित्यादिना । न ततोऽतिरिक्त
मिति ! आरोप्यस्पाधिष्ठानादन्यत्वासंभवादित्यर्थः ॥ १८ ॥ १९ ॥ २०॥
यतीन्द्रवृन्दा हृदि संनिविष्टं
गुरुप्रसादाच शिवप्रसादाद ॥
अहंपदप्रत्ययसाक्षिभूतं
चिदात्मरूपं विदुरेनमेव ॥ २१ ॥
शिवमशेपमिदं परिपश्यतः
सकलजन्मजरामरणादयः॥
निखिललोकगतिश्च निरङकुशं
परमरूपतयैव विभाति हि ॥२२॥
अमलबोधतया परमेश्वरं
सकलवेदवचोभिरयत्नतः॥
परमयोगवलेन च पश्यतः
कथमशेषजगत्प्रतिभा भवेत् ॥ २३ ॥
हदि संनिविष्टमिति । " अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हरि
संनिविष्टः " इत्पादिश्रुरित्यर्थः । अहंपदमत्पयसातिभूवमिति । अहमिति
पदमपदं तस्माघः प्रत्यय आत्मगोचरान्त:करणत्तिरहदाराख्या तस्पा
साक्षितपाऽवगतमित्यर्थः ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥
परमशिवमशेपं पश्यतामादिभूतं
हृदयहरमध्ये संचितं कर्मन्दम् ।
झटिति भवति दग्यं तूलपद्दह्नियुक्तं
न फलनिकरमोगप्राप्तये तद्भवेच ॥२४॥

·१५ मध्यायः] सूतसंहिता ४७१ कर्मभिः सकलैरपि लिप्यते ब्रह्मवित्मवरश्च न सर्वथा ॥ पद्मपत्रमिवाद्भिरहो पर- ब्रह्मवित्तवरस्य तु वैभवम् ॥ २५ ॥ पुण्यपापतया यदि भासते कर्मजातमनात्ममतिस्तदा ॥ ब्रह्मरूपतयैव हि भाति चे- द्वह्मवेदनमेव तदुत्तमम् ॥ २६ ॥ परमशिवमिति । हृत्पुण्डरीकमध्ये सञ्चिदानन्दरूपं परशिवं स्वात्मतया साक्षात्कुर्वतां सकलानर्थमूलभूवाविद्याविनाशात्तत्कार्यभूतमनेकभवपरंपरामा- पकं संवितं पुण्यपापरूपं धर्माधर्मादि निवृत्तं सज्ज्ञानामिना दग्यं भवतीत्यर्थः। श्रूयते च--" तद्यथेपीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूवैवः हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदू- पन्ते " इति । भगवताऽप्युक्तम्- "पथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा" इति ॥ बादरायणोऽपि परतत्त्वज्ञानासंचितागामिकर्मणोर्विनाशाश्लेषो सूत्रपामास तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशौ तद्यपदेशात् " इति । एष च दाहः मारब्धःपतिरिक्तस्प कर्मणः । मारब्धं तु भोगेन निवृत्तं स्पात् । वारदेव विरं पावन विमोध्ये " इति श्रुतौ ज्ञानोत्तरकालमपि शरीरपाताव- विपर्यन्वं विलम्बपतिपादनेन पारव्यकर्मणो भोगैकनिवर्पत्वमतिपादनात् । "अनारब्धका एव तु पूर्व वदवधेः" इति तेनैव विशेपितत्वाध । अतः मारब्धकर्मणो भोगसमपे पद्यत्पुष्पपापादिकं फर्मोपायवे तस्याश्लेषमाह-- । भूपते दि--"तथा पुष्फरपलाश आपो न लिप्यन्त एव. मेरिति पापं फर्म न लिप्यते" इति ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ तस्प कर्मभिरिति १६.ग.प. स. स.अ. मोगदेव पार।

·तात्पर्यदीपिकासमेता-
[४ यज्ञवेमवखण्डे
सादिभावेन विभासमाना
रज्जुन सादि सदैव रज्जुः ॥
तहत्मपञ्चात्मतया विभाति
शिवो न विश्वं शिव एव तत्स्वयम् ॥२७॥
सपैति । सर्पधाराधात्मना मायया भासमाना रजुः स्वयाथात्म्पज्ञानोत्तर
कालं न सांद्यात्मना भासते किंतु पूर्वमपीयं रज्जुरेव कदाचिदपि न सादी-
त्वं प्रतीयते यथैवं तद्वत्परशिवोऽप्पविद्यावशात्पूर्व प्रपञ्चात्मतया भासमा
नोऽपि ज्ञानोत्तरकालं मागप्पसौ परशिव एव सत्यो न प्रपञ्च इति प्रतीपते ।
तथा च नाभूदस्ति भविष्यतीति दृश्यप्रपञ्चस्य कालत्रपेऽप्यसत्त्वसिद्धेः सिद्ध
मिथ्यात्वमित्यर्थः ॥ २७ ॥
यथैव तोयात्मतया महीमिमां
नरो विजाननपि वेद मेदिनीम् ॥
तथैव विश्वात्मतयाऽभिपश्य-
वपि प्रपश्यत्यमलप्रवोधम् ॥२८॥
पथैवेति । 'अन्यः पृथिवी' इति श्रुत्या पृथिव्या आपः कारणम् । पया
कार्पभूतां पृथिवी कारणभूतोदकात्मना जानन्नपि तां पृथिवीं वेदेव तथा कार
गभूतं पशवं फार्पमपञ्चात्मतया जाननपि निरुपाधिकं तं पश्यत्पैवेत्यर्षः
॥ २८॥
अतः प्रपञ्चानुभवः सदा न हि
स्वरूपवोधानुभवः सदा खलु ।
इतीव पश्यन्परिपूर्णवेदनो
न वदमुक्तो न च बद्ध एव तु ॥२९॥
न यदमुक्त इति । एवं सर्वत्र प्रपञ्चे परिपूर्ण तत्वमेव साक्षारसुर्वन्न घटः
मुक्तः । परशिवस्वरूपातिरिक्तस्य वन्यस्पैवाभावात् । अत एव न वदश्च मे
टो सत्पामेव हि बन्धमोक्षम्यवहार इस्पर्धः । तथाचोकम् -
"न निरोधी न चोतिनं पदोन ग साधकः ।
न समधनं २ मुक्त इपेपा परमाता" इति ॥ २९ ॥

·१५ अध्यायः] भुतसंहिता। स्वस्वरूपतया स्वयमेव स प्रस्फुरत्यमलः परमेश्वरः॥ न प्रपञ्चविभासनमस्त्यतः कस्यचिच्च न बन्धनमोचने ॥ ३०॥ स्वस्वरूपतयेति । निरवद्यः स्वप्रकाशकः परशिवः प्रत्यगात्मनः स्वरूप- त्वेन स्फुरति यदा तदानीमविद्यानिवृत्त्या तत्कार्यमपञ्चस्प बन्धंहेनुकत्वाभा- वान बन्धमोचनमित्यर्थः ।। ३० ।। इयं हि वेदस्य परा हि निष्ठा मुनीश्वराणामपि शंकरस्य तु ॥ इतोऽन्यथा ये विदुरन्धकूपे पतन्ति ते मोहफणीन्द्रदृष्टाः ॥ ३१ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे ज्ञानविशेषयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ एवमुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्प सचिदानन्दाखण्डेकरसवह्मस्वरूपेणावस्थानमेव मुक्तिः । सा च ज्ञानादेव लभ्या तच्च ज्ञानं वेदान्तश्रवणादेवत्येतावत्प्रतिपादि- बम् । वत्र विद्याफलस्य मुक्तिस्वरूपस्य स्वर्गादिफलवदतिशयित्वमाशय निरस्पति-इप हीति । यत्मत्यगात्मनोऽद्वितीपब्रह्मरूपेणावस्यानमेवैव वेद- स्थाभिमतोत्कृष्टोऽस्मनिष्ठा । "ब्रह्म-वेद ब्रह्मैव भवति" "ब्रह्मविदामोति परम्" "ब्रह्मवेदममृतं पुरस्तात्" " इदं सर्व पदपमात्मा" इत्पादिश्रुतेनि- विकारब्रह्मभवनरूपा मुक्तिरर्वाचीनानां मनुष्यादीनामुत्कृष्टानामृपीणां ततोऽप्यु- स्कृष्टस्येश्वरस्यापि समानवेत्यर्पः । वादरायणोऽपि मुक्तरेकरूपत्वं सूत्रपामास- "एवं मुक्तिफलानिपमस्तदवस्थावतैस्तदवस्थावधृतेः"। [३० सू० ३१४९२] इति । तच्चाधिकरणमेवं संग्रहीतम् | "मुक्तिः सातिशया नो वा फलत्वावलोकवत् । स्वर्गवच भेदेन मुक्तिः सातिशपैव हि ॥ ब्रह्मैव मुक्किन ब्रह्म कचित्सातिशयं स्मृतम् । अत एफविधा मुक्तिधसो मनुजस्य चं" इति । 1.ज. 'धमोक्षयोमानवभाग । १२. द.प. ३. ' भान' । ३ क. ग... प. वा।

·तात्पर्षदीपिकासमेता- [४ यज्ञवैमवखण्डे- सर्पादिभावेन विभासमाना रज्जुन सर्पादि सदैव रज्जुः॥ तहत्पपश्चात्मतया विभाति शिवो न विश्वं शिव एव तत्स्वयम् ॥२७॥ सति । सर्पधाराद्यात्मना मायया भासमाना रज्जुः स्वयाथात्म्यज्ञानोत्तर- कालं न सर्पाचात्मना भासते किंतु पूर्वमपीयं रज्जुरेव कदाचिदपि न सादी- त्वं प्रतीयते यथैवं तद्वत्परशिवोऽप्यविद्यावशात्पूर्व प्रपश्चात्मतया भासमा: नोऽपि ज्ञानोत्तरकालं मागप्पसौ परशिव एव सत्यो न प्रपञ्च इति प्रतीयते ! तथा च नाभूदस्ति भविष्यतीति दृश्यमपञ्चस्प कालत्रयेऽप्यसत्त्वसिद्धः सिद्ध मिथ्यात्वमित्यर्थः ।। २७॥ यथैव तोयात्मतया महीमिमां नरो विजाननपि वेद मेदिनीम् ॥ तथैव विश्वात्मतयाऽभिपश्य- नपि प्रपश्यत्यमलप्रबोधम् ॥२८॥ यवेति । 'अभ्यः पृथिवी' इति श्रुत्या पृथिव्या आपः कारणम् । पपा कार्पभूतां पृथिवीं कारणभूतोदकात्मना जाननपि तां पृथिवीं वेदेव तथा कार पशिवं फार्पमपञ्चात्मतमा जाननपि निरुपाधिक तं पश्पत्पेवेत्यर्थः ॥२८॥ अतः प्रपञ्चानुभवः सदा न हि स्वरूपवोधानुभवः सदा खलु ॥ इतीव पश्यन्परिपूर्णवेदनो न वद्धमुक्तो न च वद्ध एव तु ॥२९॥ न यदमुक्त इति । एवं सर्वत्र प्रपञ्चे परिपूर्ण वच मेव साक्षात्कुर्वन्न पद मुक्तः । परशिवस्वरूपातिरिक्तस्प बन्धस्यैवाभावात् । अत एव न बदध भेद हो सापामेव हि बन्धमोक्षम्पबहार इत्पर्धः । तथाचोकम् - "न निरोधो न चोत्पत्तिन पदोन घ साधकः । न समक्षन मुक्त इत्पेषा परमार्थता" इति ।। २९ ।।

·१.ज. 'धमोक्षयोथानवभार । २. इ. च. ज.': अनक....घ.या। विकारब्रह्मभवनरूपा मुक्तिरर्वाचीनानां मनुष्यादीनामुत्कृष्टानामृषीणां ततोऽप्यु- स्कृष्टस्पेश्वरस्यापि समानैवेत्यर्थः । बादरायणोऽपि मुक्तरेकरूपत्वं सत्रयामास- "एवं मुक्तिफलानिपमस्तदवस्थावतैस्तदवस्थावधृते." [अ० सू० ३४.९२] ब्रह्मैव मुकिन ब्रह्म कचित्सातिशयं स्मृतम् । १५ अध्यायः] सूतसंहिता। ४७३ स्वस्वरूपतया स्वयमेव स प्रस्फुरत्यमलः परमेश्वरः॥ न प्रपञ्चविभासनमस्त्यतः कस्यचिच्च न बन्धनमोचने ॥३०॥ स्वस्वरूपतयेति । निरवचः स्वमकाशकः परशिवः प्रत्यगात्मनः स्वरूप- त्वेन स्फुरति यदा तदानीमविद्यानिवृत्त्या तत्कार्यमपञ्चस्प बन्धहेनुकत्वामा- वान बन्धमोचनमित्यर्थः ॥ ३० ॥ इयं हि वेदस्य परा हि निष्ठा मुनीश्वराणामपि शंकरस्य तु ॥ इतोऽन्यथा ये विदुरन्धकूपे पतन्ति ते मोहफणीन्द्रदृष्टाः ॥३१॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे ज्ञानविशेषयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ एवमुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्प सच्चिदानन्दाखण्डेकरसब्रह्मस्वरूपेणावस्थानमेव मुक्तिः । सा च ज्ञानादेव लभ्या । तच्च ज्ञानं वेदान्तश्रवणादेवेत्येतावत्मविपादि- तम् । तत्र विद्याफलस्य मुक्तिस्वरूपस्य स्वर्गादिफलवदतिशयित्त्वमाशय निरस्पति-पं हीति । यत्प्रत्यगात्मनोऽद्वितीपब्रह्मरूपेणावस्यानमेव वेद- स्पाभिमतोत्कृष्टाऽऽत्मनिष्ठा । "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" "ब्रह्मविदामोति परम्" "अझैवेदममृतं पुरस्तात्" " इदं सर्व पदयमात्मा" इत्यादिश्रुतनि- इति । तच्चाधिकरणमेवं संगृहीतम् । "मुक्तिः सातिशया नो वा फलत्वाद्ब्रह्मलोकवत् । स्वर्गवच्च नृभेदेन मुक्तिः सातिशपैव हि ॥ अत एकविधा मुक्तिर्वेधसो मनुजस्य ," इति ।

·[४ यज्ञवेमवखण्डे- तात्पर्षदीपिकासमेता- एवं मुक्तिस्वरूपमनङ्गीकुर्वतो बाधमाह-इतोऽन्यथेति । श्रूयते हि- "अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितमन्यमानाः | जंघन्पमानाः परिपन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथाऽन्धाः" इति ॥ ३१॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितातात्पर्यदीपिकाख्यटीकायां चतुर्थे घज्ञ- चैभवखण्हे ज्ञानविशेषयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यापः ॥ १५ ॥ अथ पोडशोऽध्यायः। सूत उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि ज्ञानोत्पत्तेस्तु कारणम् ।। विना येन शिवज्ञानं न जायेत कथंचन ॥१॥ मुमुक्षुरतिसंतुष्टः सिध्यत्येव गतिर्मम ॥ इति निश्चयवृद्धिस्तु प्रतिवन्धनिवृत्तये ॥ देवताः सकला नित्यं प्रार्थयेन्मतिमत्तमः ॥२॥ एवं चेदान्तवाक्पजनितात्परशिवस्वरूपसाक्षात्कारज्ञानादेव मुक्तिन कारणा- न्तरादिति प्रतिपादितम् । तच्च ज्ञानं कथमुत्पद्यत इति तदुत्पत्तेः कारणं वक्तु मुपक्रमते-अधात इति । परशिवज्ञानस्य परमपुरुपार्थत्वात्तत्र च प्रतिबन्धक- पापनिमित्तप्रत्यूहबाहुल्यात्तनिवृत्प, वक्ष्यमाणमित्रादिदेवतामार्थनं मुमुक्षुणा नित्यं कर्तव्यमित्पर्धः ॥ १॥२॥ शं नो मित्रः शं वरुणः शं नो भवतु चार्यमा ॥३॥ शं न इन्द्रश्च वागीशः शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।। नमोऽस्तु ब्रह्मणे वायो नमोऽस्तु तव शोमनम् ॥४॥ खमेव साक्षाब्रह्मासि खां वदिष्यामि शंकरम् ।। ऋतं च सत्यं चाहं त्वां वदिष्यामि विशेषतः ॥५॥ तन्मामवतु कल्याणं तहकारं च शोभनम् ॥ मां भूयोऽवतु वकारमपि चावतु शोभनम् ॥६॥ उक्त विधतिबन्धोपशमाप तैत्तिरीयोपनिषदि देवतामानरूपमनात्मको पोऽनुवार आनातस्तदर्थमतिपत्तिसोकपाप श्लोफेन निवभाति-शंनो मिन ·१६ मध्यायः सूतसंहिता। इत्यादिना । मित्रादयोऽस्माकं विद्यापतिवन्धापनपनेन शं सुखदेतवो भवन्तु । वागीशो बृहस्पतिः “वागीशो बृहस्पतिः" इति श्रुतेः । उरुक्रम इति । उरु विस्तीर्ण क्रमत इत्युरुक्रमः । सर्वव्यापीत्यर्थः । मित्रादीनामन्तर्यामित्वेना- वस्थितं ब्रह्म तस्मै नमोऽस्तु । वायुः क्रियाशक्त्युपाधिकः सूत्रात्मा "वायु गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति" इति श्रुतेः । हे वापो पदपरोक्षं परं ब्रह्म तदेव त्वमसि । तस्पैव जगद्धारणसमर्थकिपाशक्त्या च सर्वान्तरत्वात् । अतः साक्षा. स्परशिवस्वरूपं त्वामेव वदिष्यामि । मनसा यथार्थसंकल्पनमृतं तथाविध- स्पार्थस्य वाचोच्चारणं सत्यमुभपात्मकं त्वामेव वदिष्यामि । तद्वायूपाधिकं परं ब्रह्म मामवतु रक्षतु । चकारादाचार्य च तद्रक्षतु । मां भूय इत्यादिकमुक्तस्यै- वायस्प दायर्यम् । श्रुतावपि "अवतु माम् । अवतु वक्तारम्" इत्पनेनवाभि- भापेण व्यतिहारेणाऽऽनातम् ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५॥ ६ ॥ शान्तिः शान्तिः पुनः शान्तिर्दोषत्रयनिवृत्तये ॥ कृत्वैवं प्रार्थनामात्मज्ञानार्थ पुनरास्तिकाः ॥७॥ जपेन्नित्यं गुरोर्लब्ध्वा मन्त्रं यश्छन्दसामिति ॥ मे गोपायेतिपर्यन्तमत्यन्त श्रद्धया सह ॥८॥ - दोपत्रपनिवृत्तय इति । आध्यात्मिक्राधिदैविकाधिभौतिकदोषत्रितपनिव- त्पथं शान्तिशब्दस्य त्रिरुच्चारणं कर्तव्पमित्पर्थः । में गोपापेतिपर्यन्तमिति । पश्छन्दसामित्यारभ्य मे गोपायेतिपर्यन्तं जपेदित्यर्थः ॥ ७॥८॥ संकोचो देहयात्रायां यदि ज्ञानार्थिनो भवेत् ॥ उपक्षीणा भवेद्बुद्धिस्तत्र तस्य न संशयः ॥९॥ अतः संकोचहानाय विद्यार्थ तु दिने दिने । आज्येनान्नेन चोभाभ्यामावहन्तीति मन्त्रतः ॥१०॥ जुहुयाच्या सार्धं ब्रह्मचारी गृही वनी ॥ भिक्षुकस्तु जपेमन्त्रमनमिः श्रया सह ॥ ११ ॥ . 4 ग. गवदा । २ क.स.ज. 'सन्त । ३ न. 'यार्चा नु ।

·[४ यज्ञवेमवखण्डे- तात्पर्पदीपिकासमेता- नित्यमाचार्यशुश्रूषां प्रकुर्याद्भक्तिपूर्वकम् ॥ उत्थायोत्थाय पट् त्रीणि प्रणामं हादशाथ वा॥१२॥ कृत्वाऽऽचार्य यथाशक्ति मुमुक्षुझुवि दण्डवत् ॥ वेदान्तश्रवणं कुर्यान्मननं च समाहितः ॥ १३॥ नित्यं लिङ्गे महादेवं पूजयेद्भक्तिपूर्वकम् ॥ शान्तो दान्तो भवेनित्यं विरको भिक्षुको भवेत् ॥१४॥ शीतोष्णसुखदुःखेपु तथा मानापमानयोः ॥ सहिष्णुश्च भवेनियं तथैकाग्रमना भवेत् ॥ १५॥ संकोच इति । ज्ञानार्थिनः शुश्रूपोर्पदि दारियं स्यातदा देहपात्रायां वस्य बुद्धिस्तत्र परिक्षीणा स्यात् । अतस्तनिवृत्यर्थमावहन्तीत्यनुवाकशेपेण प्रति- दिनमाज्येनानेन वा सानिश्चेदनौ जुहुपादनग्निस्तु तान्मन्नान्मतिदिनं जपेदि- त्पर्धः ॥ ९॥ १०॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥१५॥ रुद्राक्षधारणं कुर्याद्रुद्रो रुद्राक्षधारणात् ॥ प्रतिवन्धकबाहुल्याल्जा नित्यं प्रजायते ॥ १६ ॥ आलप्य च क्षुते चैव तथाऽअक्ष्यस्य अक्षणे ॥ अदृश्यदर्शनादौ च जपेत्प्राज्ञः पडक्षरम् ।। १७ ॥ पडक्षराणि वर्तन्ते जिह्वाग्रे यस्य संततम् ॥ संभापणादिकं तेन कुर्यादेवाविचारतः ॥ १८ ॥ संभाषणादिकं नीचैन कुर्यान्मोहतोऽपि वा ॥ यदि कुर्यात्प्रमादेन प्रायश्चित्ती भवेदाद्विजः ॥ १९॥ स्वजातिविहिताचारैरन्याचारैस्तथैव च ॥ विशिष्ट जापि नीचाः स्युन संभाप्या दिजोत्तमैः॥२०॥ रुद्री रुद्राक्षधारणादिनि । रुद्रस्यातिपरिणामी हि रुद्राक्षस्तस्यापि धार णारस्वपर्माप रुद्रो भवेदित्यर्थः ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ घ. 'जात्या।

·৪৩৩ १६ अध्यायः] सूतसंहिता। अग्निहोत्रादिजं भस्म सितमादाय सादरम् ॥ अमिरित्यादिभिर्मन्त्रैर्जाबालोक्तश्च सप्तभिः ॥२१॥ अभिमन्च्य महादेवं भावयित्वा समाहितः ॥ भस्मना तेन सर्वाङ्ग समुद्धूल्य ततः परम् ॥ २२ ॥ तिर्यत्रिपुण्डमुक्तेन वर्मना मतिमत्तमः ॥ ललाटे च तथा स्कंधे तथैवोरसि धारयेत् ॥ २३ ॥ चिरंतनानि स्थानानि शिवस्यामिततेजसः ॥ प्रतिमासं विशेषेण सेवनीयानि भक्तितः ॥२४॥ शिवस्योत्सवसेवार्थ गच्छेच्छ्रद्वापुरःसरम् ॥ उत्सवं सेवमानस्य मुक्तिहस्तस्थिता भवेत् ॥ २५ ॥ अग्निरित्यादिभिरिति । तथाऽथर्वशिरति श्रूयते-" अनिरिति भस्म । वापुरिवि भस्म । जलमिति भस्म । स्थलमिति भस्म । व्योमेति भस्म । सर्वर ह वा इदं भस्म । मन एतानि चर्भूपि भस्मानि । अमिरित्यादिना भस्म गृहीत्वा निभृज्याङ्गानि संस्ष्टशेत् " इति ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥२५॥ विशिष्टमन्नं भुञ्जीत चित्तशुद्वयर्थमात्मनः ॥ निर्माल्यं च निवेद्यं च विशेषेण विवर्जयेत् ॥ २६ ॥ रुद्रेण भुक्तं निर्माल्यं न तथा देवतान्तरैः ॥ निवेद्यं विष्णुना भुक्तमाहृतं चान्यदेवतैः ॥२७॥ गुरुच्छिष्टं पुरोडाशं भवत्येव न संशयः ॥ निर्माल्यं च निवेद्यं च भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥२८॥ वर्णाश्रमादिहीनानां कुर्यात्सेवा न मानवः ।। सह वासं न तैः कुर्यात्सह संभापणं तथा ॥ २९ ॥ सह प्रमोदं संसृष्टिं सह पङ्क्तौ तु भोजनम् ॥ सहैव गमनं सख्यं सह संबन्यमेव च ॥३०॥ १५. समासतः । २ प. पुन्छए । ३ स. मुतमारतं । प. मुर्द माझं तथान्य।

·[४ यज्ञवैभवखण्डे- . ४७८ तात्पर्पदीपिकासमेता- देवानां च मनुष्याणां तथाऽन्येषां च लाञ्छनम् ॥ न कुर्यान्मोहतो वाऽपि यदि कुर्यात्पतत्यधः ॥३१॥ कस्यचिल्लाञ्छितो मयों न साक्षी सर्वथा भवेत् ॥ श्रौतस्मातसदाचारे नाधिकारी च लाञ्छितः ॥३२॥ लाञ्छिताश्च न संभाप्या न स्पृश्याश्च तथैव च ॥ न दर्शनीयास्तानाजा देशाच्छी– प्रवासयेत् ॥३३॥ निर्माल्पं च निवेद्यं चेति । तदुक्तमागमे सर्वज्ञानोत्तरे- "विसर्जितस्प देवस्य गन्धपुष्पनिवेदनम् । निर्माल्पं तद्विजानीपाद्वज्य वनविभूषणम् ॥ अर्पयित्वा तु वं भूपश्चण्डेशाय निवेदयेत् " इति । तथा कालोत्तरेऽप्युक्तम्- "स्थिरे चले तथा रत्ने सिद्धलिङ्गे स्वयंभुवि । लोहे चित्रमये वाणे स्थितखण्डे नियामकः ॥ सिदान्ते नोत्तरे तत्रे न वामे न च दक्षिणे । चण्डद्व्यं गुरुद्रव्यं देवद्रव्यं तथैव च ।। रोरवे ते तु पच्यन्ते मनसा ये तु भुञ्जते " इति ॥ एवमादिसिद्धान्तमतवचनपर्यालोचनया गन्धपुष्पादेनैवेद्यस्य चण्डद्रव्य- स्वेन सर्वथा वपत्वावगतेस्तं न भुञ्जीतेत्पर्थः । सिद्धान्तव्यतिरिक्तवामदक्षिणा दितवान्तरमते तु यत्र चण्डाधिकारी नास्ति तत्र निर्माल्यस्वीकारेऽपि दोषो नास्तीति । तथा चोक्तम्- "वाणलिने चरे लोहे सिद्धलिड्ने स्वयंभुवि । प्रतिमासु च सर्वासु न पण्डोऽधिकृतो भवेत् ।। अद्वैतभावनायुक्त स्थण्डिलेऽथ विधावपि " इति । वत्र शेवागमै नु सिद्धान्तस्यैव मावल्यातन्मतानुसारेण सर्वेष्वपि लिने सर्वथा वर्जनीपमित्यभिमेत्पाऽऽह-विशेषेणेति ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥२९॥ ॥ ३०॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ अकुर्वन्नपि विध्युक्तं निपिदं परिवर्जयेत् ।। निषिद्धपरिहारेण विहित लभते मतिम् ॥ ३४॥ ११. वि १६.स्थित सच.ए.स्थिd।

·१६ अध्यायः] सुतसंहिता ४७९ अकुर्वन्नपीति । फलरागाभावान्मुमुक्षुः "स्वर्गकामो पजेत" इत्पादिविधि- चाक्योक्त यागादिकमकुर्वन्नपि ब्राह्मणो न हन्तव्यो न कलशं भक्षयेदित्यादि- वाक्पेनिषिदं सर्वथा परिवर्जयेदित्यर्थः। तदर्जनस्प फलरागमयुक्तत्वाभावात् । प्रत्युत निपिद्धाचरणे दोष एव रागतः प्रवृत्तिः। एवं निषिद्धपरिवर्जनेन प्रत्य- वायानुदयाद्विरुद्धवासनानिरासाच फलपेप्मुनैव निर्वत्र्फे विहिते नित्यकर्मणि विपये बुद्धि लभत इत्यर्थः । एवं विहितानुष्ठानानिषिद्धपरिहरणाचान्तःकर- णमालिन्यापादकं पापं नोत्पद्यत इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ सत्याधर्माच कुशलास्मनोबूलनादपि ॥ त्रिपुण्डधारणाचापि स्वाध्यायाध्ययनादपि ॥ ३५॥ तैचिरीयके-"सत्यान्न प्रमदितव्यं धर्मान्न प्रमदितव्यम्" इत्पादिना पानि सत्पादीनि नित्यं मुमुक्षुभिः सेव्यानीत्पानातं तानि दर्शयति--सत्या- दित्यादिना न प्रच्युत्तो भवेदित्यन्तेन । कुशलादिति । कुशलं योग- क्षेमः ॥ ३५॥ देवाच पित्र्याकार्याच मातापित्रादिपूजनात् ॥ तथाऽन्येभ्यश्च कर्मभ्यः श्रौतेभ्यश्च तथैव च ॥३६॥ स्मार्तेभ्यश्च मुमुक्षुश्चेत्सदा न प्रच्युतो भवेत् ॥ उक्तसाधनसंपन्नो ज्ञानामस्माधिगच्छति ॥३७॥ मातापित्रादिपूजनादिति । आदिशब्देनाऽऽचापोतिथिसंग्रहः । मातापितु- पूजनानन्तरम् 'आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव' इति तत्पूजाया उक्तत्वात शिवस्वरूपं परमं भासनादस्म संमतम् ।। तदेव स्वीयमायोत्थप्रपञ्चे जलसूर्यवत् ॥ ३८ ॥ अनुपविष्टं तद्रूपं भस्मलेशमुदाहृतम् ॥ तेन लपेन देवेशः प्रतिविम्बन भस्मना ॥ ३९॥ स्वतन्त्री बिम्बभूतस्तु सदेवोइलितः शिवः॥ स एव पूजनीयस्तु ब्रह्मविष्णुसुरोत्तमैः ॥४०॥ १ घ. दिकर्माकु। २ . निषेध्ये हननादावेव । ३ १. लेपनु । ४ क. २. ग. घ. देशेन ।

·[४ यज्ञमवखडे- ४८० तात्पर्पदीपिकासमेता- तत्प्रसादेन सर्वेषां देवत्वं न स्वभावतः ॥ स्वभावादेव देवत्वं देवदेवस्य शूलिनः ॥४१॥ तं विदित्वा विमुच्यन्ते शान्ता दान्ता यतीश्वराः ॥ गृहस्थाश्च तथैवान्ये सत्यधर्मपरायणाः ॥ ४२ ॥ भस्मसंछन्नसर्वाङ्गास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः ॥ रुद्राक्षमालाभरणाः श्रीमत्पञ्चाक्षरप्रियाः॥४३॥ नित्यं लिङ्गार्चनपरा यज्ञाचैर्दग्धकल्मषाः ।। अतो ज्ञानार्थिभिर्ज्ञानसाधनानि मनीषिभिः॥४४॥ संपाद्यानि महायासाज्ज्ञानान्मुच्येत वन्धनात् ॥ ज्ञानं वेदान्तविज्ञानं ब्रह्मात्मैकत्वगोचरम् ॥४५॥ शिवस्वरूपमित्यादि । स्वप्रकाशचिदात्मतया भासमानं परशिवस्वरूपं मुख्यं भस्म । तज्जलसूर्यमतिविम्बवत्मपञ्चेऽनुपविष्टं सत्मतिविम्बात्मनोपयार्थ भस्म संजातम् । प्रतिबिम्बस्य च विम्बनिरूप्यत्वेन तत्संबन्धात् । यस्मात्सर्वदा विम्बभूतः परशिवः प्रतिबिम्वरूपेण भस्मना लेपित एवं वर्तत इत्यर्थः ।॥३०॥ ॥ ३९ ॥४०॥४१॥ ४२ ॥ ४३॥ ४४ ॥४५॥ तस्माज्ज्ञातं विजानाति विमुक्तश्च विमुच्यते ॥ निवर्तते निवृत्तश्च श्रुत्यर्थस्यैप संग्रहः ॥ ४६ ॥ तस्माजातमिति । स्वप्रकाशसाक्षिचैतन्यात्मना पूर्वमवगतमेवाऽऽत्मस्व: रूपं वेदान्तवाक्यनितेन विज्ञानेनोपाधितिहानद्वारा पुनर्विजानातीत्यर्थः । उक्तं हि- "सर्वप्रत्ययवेचे वा ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते । मपञ्चस्प मविलयः शब्देन मतिपाद्यते" इति ॥ विमुक्तश्चेति । नित्यशुद्धवद्धमुक्तस्वभावं हि परशिवस्वरूपं तदेव भागात्मनो नेज रूपमतः स्वभावतो विमुक्त एव पश्चादप्यविद्यावशागद्ध इव भासमानः स्वस्वरूपपायाम्पज्ञानेन पुनर्विमुच्यत इत्यर्थः । श्रुतिश्च "अनुष्ठाप न शौचति विमुक्तच विमुच्यते" इति । स्वमावतो निवृत्तोऽपि संसार उपाधिवशादास- मानः पुनर्विचोदपेनोपाधिपलपानिवर्तत इत्पर्धः ॥ ४६ ॥ १८. स्माद्भात । २ स. प. य. ज. ज्ञान विभागात ४ ख. च. 'मानमि। ५.ग.प., भतो।

·१५ अध्यायः] सूतसंहिता। ४८१ अयमों महादेवप्रसादरहितैमिः ॥ जात्यन्धगजदृष्टयैव कोटिशः परिकल्प्यते ॥४७॥ जात्पन्धगजहष्टयेति । यथा वहवो जात्पन्धाः संभूप गजस्प हस्तपादाय- वयव विशेषान्स्पृशन्तस्तन्मान एव गजस्प साकल्पबुद्धिमासादपन्तः शूर्पस्त- म्भाधाकारतां कल्पपन्ति तथैवमुक्तविधमात्मस्वरूपमज्ञानमोहितास्ताफिकादयो बहुपकारं कल्पपन्तीत्यर्थः।। ४७॥ ब्राह्मणो वाऽन्त्यजो वाऽपि तथा गर्भस्थितोऽपि वा। महादेवप्रसादेन मुच्यते भवबन्धनात् ॥४८॥ महादेवे महानन्दे महाकारुणिकोत्तमे ॥ प्रसन्ने सति कीटो वा पतङ्गो वा विमुच्यते ॥४९॥ गुरूपदिष्टो वेदार्थः संग्रहेण मयोदितः ।। मदुक्तार्थे तु विश्वासं कुरुध्वं यत्नतो विजाः ॥ ५० ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सुतसंहितायां ज्ञानोत्पत्तिकारण- वर्णनं नाम पोडशोऽध्यायः॥१६॥ गर्भस्थितो वेति । अत एवैतरेयके 'गर्भ नु समन्वेषाम्' इति मन्त्रवाक्पता- स्पर्पमतिपादकं वाक्यमाम्नापते "गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच" इति ।। ४० ॥ ४९ ॥ ५० ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितातात्पर्पदीपिकायां ज्ञानोत्पत्तिका- रणविशेषवर्णनं नाम पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः। - सूत उवाच- जथातः संप्रवक्ष्यामि वैराग्यं दुःखनाशनम् ॥ येन साक्षाच्छिवज्ञानं जायते मोक्षसाधनम् ॥१॥ उकविध परशिवस्वरूपविषयं वेदान्तजनितज्ञानं साधनचतुष्टयसंपन्नस्पति वत्संपत्तिरादो मुमुक्षुभिरेष्टव्या । तत्र ज्ञानपोगखण्डे दशमेऽध्पापे पिण्डोत्स- ·- [४ यज्ञवैभवखण्डे- तात्पपदीपिकासमेता- चिकथनेन देहधारणस्य दुःखात्मकत्वप्रतिपादनाथं यद्वैराग्यं सूचितं वहि दानी विस्तरेण प्रतिपादायतुमध्याय आरभ्यते-अधात इति ॥ १ ॥ प्रत्यग्ब्रह्मकताज्ञानाद्वैतवस्तु समुद्गतम् ।। दैतवस्तुनि विप्रेन्द्राः पूर्ववासनया तथा ॥२॥ आज्ञया देवदेवस्य कालपाकेन कर्मणाम् ।। शोभनाशोभनभ्रान्तिः कल्पिता परमार्थवद ॥३॥ शोभनत्वेन संक्लो विपये वासनावला ॥ इच्छा नित्यं प्रजायेत नराणां मूढचेतसाम् ॥ ४॥ ननु विगतो विषयगोचरो रागो यस्माद्विरागस्वस्थ भावो वैराग्यं तस्य प्रतिपादनं विषयसद्भावासद्भावयोर्निरूपम् । विपपस्य पारमार्थिकत्वे हि वचः नशतादपि कथं ततः पुरुषो विरज्यते । अपारमार्थिकत्वे तु विषपामावादेवा पत्नसंपन्न वैरामिति न प्रतिपादनामित्याशझ्याऽऽह-पत्पगित्यादिना। जीवयह्मणोरेकत्वाच्छादकभावरूपाज्ञानान्मापाविद्यापरपर्षापाद्वैतवस्त्वात्मक जगत्समुत्पन्नम् । अविद्यापरिकल्पित्रे तस्मिन्द्वैतवस्तुनि जन्मान्तरशते विषयोपभोगजानतया वासनया मुखदुःखफलहेतुभूतं पुण्यपापात्मकं परिपके पत्कर्मेत्यमेवेति परमेश्वरस्याऽऽज्ञावशेन हेतुना किंचिद्धि शोमनं किंचिदशोभ- नमिति भ्रान्स्पा परमार्थवत्कल्प्यत इत्यर्थः ॥२॥ ३ ॥ ४ ॥ शोमनत्वेन संक्लप्तः पदार्थो द्विविधः स्मृतः॥ एक ऐहिक आख्यात इतरः पारलौकिकः ॥५॥ एक इति । इद लोके विद्यमानोऽनुकलबेदनीपः शब्दस्पर्शादिरैहिको विषयः । स एव स्वर्गादिलोकान्तरोपभोग्यः पारलौकिक इति ॥५॥ ऐहिकानिन्द्रियरान्भुते देही निरन्तरम् ॥ पुनर्भुक्तेषु चार्थेषु तत्समानेषु मानवः ॥ ६ ॥ करोति वाञ्छामवशः कल्पनामतिमोहितः ॥ शोभनत्वेन यः क्लप्सः पदार्थः पारलौकिकः ॥७॥ पुनभुलेश्यिति । उक्तं हि- . १५. काग ।।३५. 'के ममु'। ३ ग. 'मधिमा ।

·१७ मध्यायः] सूतसंहिता। "न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इविषा कृष्णवर्गव भूय एवाभिवर्धते " इति ॥ ६॥७॥ तत्र बुद्धिं नृणां शास्त्रमुत्पादयति निश्चितम् ॥ भ्रमात्तद्भोगवाञ्छा च जायते सर्वदेहिनाम् ॥ ८॥ ननु पारलौकिकस्प विषयस्येन्द्रियैरननुभूपमानत्वात्कयं तत्र रागसंभव इति तत्राऽऽह-तत्र बुद्धिमिति ॥ ८ ॥ दृष्टानुश्राविकद्वारा बुद्धिसंततिरात्मनः ।। कल्पिते विपये नित्यं जायते वेदवित्तमाः॥९॥ दृष्टानुश्राविकेति । दृष्टं मत्यक्षेणानुभूतं मुखम् । आनुश्राविक श्रुतिवलाद- वगतं सुखम् । उभयद्वारेहलाकपरलोकयोरविद्यापरिकल्पिते साधनजाते विषये च बुद्धरुत्पत्तिर्जापत इत्यर्थः ॥ ९ ॥ तथा योऽशोभनत्वेन पदार्थः परिकल्पितः ॥ इह लोके परत्रापि देपस्तत्र हि जायते ॥ १०॥ एवं वैराग्पप्रतिपादनोपयोगित्वेन पुरुपस्पैहिकामुश्मिकविपयेषु चमाद्रागसं. भवमुपपाद्याशोभनत्वेन परिकल्पिते वस्तुनि विभ्रमवशादेव द्वेषोऽप्युत्पद्यत इस्पाह---तथा य इति ॥१०॥ रागद्देषार्गलावता धर्माधर्मवशंगताः॥ देवतियङ्मनुष्यादिनिरयं यान्ति मानवाः ॥ ११ ॥ रागद्वेपावेवागला तस्यां बद्धाः पुण्पपापात्मकर्मपारवश्यं गताः सर्वे लन्तवो देवतिम्मनुष्यादियोनिपु जन्मरूपं नरकमनुभवन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥ शुक्र च शोणितं दृष्ट्या स्टवा स्मृत्वा तु मानवः ।। उद्गारं कुरुते तद्वि शरीरं चेतनस्य तु ॥ १२ ॥ नवधर्मादेव नरकमाप्तिधातु स्वर्गादिन्गेफरसानुभव इत्याशय परशि- वस्वरूपमतमसतिरिक्तस्प सर्वस्प वेपपिकसुसस्प दुःसात्मरत्वं प्रतिपादपितुं भोगापतनदेवादी जुगुप्सतत्वं मतिपादपति-शुकं च शोणितमित्यादिना । पिनुः गुळं मातुः शोणितं तदुभयं हि शरीरस्पोपातनम् । नजातीयपोः स्व- हारनपत्र दर्शनम्पर्शनातो पथा जगुप्मा तन्मपे सशरीरेऽपि विपिनो जुगु. १.म.प.स.प.स.गितामा १९.........। -- ·[४ यज्ञवेमवखमे- तात्पर्षदीपिकासमेता- प्सैव भवति न त्वबुद्धिरुदेति । अविद्यावशान्मूढी जनस्त्वहं मनुष्यो मर्म शरीरमिति चाभिमन्यत इत्यर्थः । एवमुत्तरत्र सर्वत्र योज्यम् ॥ १२॥ तस्मिशरीरेऽहंबुद्धिं सदा कः कुरुते जनः ।। मूढोऽहंममबुद्धिभ्यामिदं गृह्णाति विग्रहम् ॥ १३ ॥ दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तथा स्मृत्वा चर्म भूमितले स्थितम् ॥ उद्गारं कुरुते मर्त्यः स्वयं तद्दोपदर्शनात् ॥ १४॥ तथैवाऽऽत्मतयाऽग्राह्ये शरीरे चर्म यद्भवेत् ॥ तस्मिंश्चर्मण्यहंबुद्धिं सदा कः कुरुते नरः ॥ १५॥ मूढोऽहंममबुद्धिभ्यामिदं गृह्णाति संततम् ॥ दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तथा स्मृत्वा मांसं भूमितले स्थितम् ॥१६॥ उद्गारं कुरुते मर्यः स्वयं तद्दोपदर्शनात् ॥ तथैवाऽऽस्मतयाऽग्राह्ये देहे मांसं तु यद्भवेद ॥ १७ ॥ तस्मिन्मांसे वहदि सदा कः कुरुते जनः ।। मूढोऽहंममबुद्धिभ्यामिदं गृह्णाति संततम् ॥ १८ ॥ ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५॥ १६ ॥ १७॥ १८॥ दृष्ट्वा स्टवा तथा स्मृत्वा शिरां भूमितले स्थिताम् ॥ उद्गारं कुरुते मर्यः स्वयं तदोपदर्शनात् ॥ १९॥ तथैवाऽऽत्मतयाऽग्राह्या शरीरस्था च या शिरा ॥ तस्यामेव त्वहंबुद्धिं सदा कः कुरुते जनः ।। २० ॥ मूढोऽहंममबुद्धिभ्यामिदं गृह्णाति संततम् ॥ दृष्वास्टष्ट्वा तथा स्मृत्वा चास्थि मूमितले स्थितम्॥२१॥ उद्गारं कुरुते मर्यः स्वयं तद्दोपदर्शनात् ॥ तथेवाऽऽत्मत याऽग्राह्य शरीरस्यास्थि यद्भवेत् ॥२२॥ ॥ १९ ॥ २०॥ २१ ॥ २२॥ घ.शिरो। १५. रिपतम् ।

·१७ अध्यायः] सूतसंहिता। ४८५ तस्मिन्नेव खहंबुद्धिं सदा कः कुरुते जनः ॥ मूढोऽहंममवद्विभ्यामिदं गृह्णाति संततम् ॥ २३ ॥ दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तथा स्मृत्वा रोमपुझं भुवि स्थितम् ॥ उद्गारं कुरुते मर्यः स्वयं तद्दोषदर्शनाव ॥ २४ ॥ तथा देहस्थितं रोमनिचयं यद्विजोत्तमाः॥ तस्मिन्नेव वहबुद्धिं सदा कः कुरुते जनः ॥ २५ ॥ ॥ २३ ॥ २४ ॥२५॥ मूढोऽहंममबुद्धिभ्यामिदं गृह्णाति संततम् ॥ दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तथा स्मृत्वा रक्तं भूमितले स्थितम् ॥२६॥ उदारं कुरुते मर्त्यः स्वयं तदोषदर्शनात् ॥ तथैवाऽऽत्मतयाऽग्राह्यं रक्तं यद्देहसंस्थितम् ॥ २७ ।। तस्मिन्नेव त्वहंबुद्धिं सदा कः कुरुते जनः ॥ मूढोऽहंममबुद्धिभ्यामिदं गृह्णाति संततम् ॥२८॥ दृष्ट्या स्पृष्ट्वा तथा स्मृत्वा पूयं भूमितले स्थितम् ॥ उद्गारं कुरुते मर्त्यः स्वयं तद्दोषदर्शनाद ॥ २९ ॥ तथैवाऽऽत्मतयाऽग्राह्ये पूयं यदेहसंज्ञिते ॥ तस्मिन्नेव खहबुद्धिं सदा कः कुरुते जनः ॥३०॥ मूढोऽहंममबुद्धिभ्यामिदं गृह्णाति संततम् ।। दृष्ट्वा स्था तथा स्मृत्वा श्वेप्मगर्शि भुवि स्थितम्॥३१॥ उदारं कुरुते मयः स्वयं तद्दोपदर्शनात् ॥ तथैव पुरमध्यस्थे श्लप्मराशी विचक्षणः ॥३२॥ कः करोति सहवृदि मनुष्यः पण्डितोत्तंमाः॥ मूढोऽहंममवदिभ्यामिदं गृह्णाति संततम् ॥ ३३ ॥ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८॥ २९ ॥ ३०॥ ॥३१॥ ३२ ॥ ३३ ॥ १. र. ए. ज. 'तम. ॥ म्।

·[४ यशवैभववाडे- तात्पर्यदीपिकासमेता- दृष्ट्वा स्टष्ट्वा तथा स्मृत्वा पित्तं भूमितले स्थितम् ॥ उगारं कुरुते मर्त्यः स्वयं तदोपदर्शनाद ॥ ३४ ॥ तथा देहस्थिते पित्ते हेये वेदान्तपारगाः ॥ का करोति खहंदि मूढ एवं करोति हि ॥ ३५॥ दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तथा स्मृत्वा मूत्रं भूमितले स्थितम् ॥ उद्गारं कुरुते मर्त्यः स्वयं तद्दोपदर्शनात् ॥३६॥ तथा देहस्थिते मूत्रे हेये वेदान्तपारगाः ॥ कः करोति त्वहंबुद्धिं मूढ एवं करोति हि ॥ ३७॥ दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तथा स्मृत्वा पुरीपं भूतले स्थितम् ॥ उद्गारं कुरुते मर्यः स्वयं तदोपदर्शनाव ॥ ३८॥ ॥ ३४ ॥ ३५॥ ३६॥ ३७॥ ३८ ॥ तथा देहस्थिते हेये पुरीपे मतिमत्तमाः ॥ कः करोति त्वहंबुद्धि मूढ एवं करोति हि ॥ ३९ ॥ चन्दनागरुकर्पूरप्रमुखा अपि शोभनाः ॥ मलं भवन्ति यत्स्पीत्तत्कथं शोभनं वपुः ॥ ४०॥ भक्ष्यभोज्यादयः सर्वे पदार्थाश्चातिशोभनाः ॥ मलं भवन्ति यत्स्पर्शात्तत्कथं शोभनं वपुः ॥४१॥ सुगन्धि शीतलं तोयं मूत्रं यत्संगमाद्भवेत् ।। तत्कथं शोभनं पिण्डं भवेद्भूत द्विजोत्तमाः ॥ ४२ ॥ अतीव धवलाः शुदाः पटा यत्संगमेन तु॥ भवन्ति मलिना वर्म कथं तच्छोभनं भवेत् ॥४३॥ रक्तजाः किमयोऽनन्ता मांसजाः क्रिमयस्तथा ॥ क्रिमिकोशमिदं वर्म दुःखाय न सुखाय हि ॥४४॥ . ॥ ३९ ॥४०॥४१॥ ४२ ॥ ४३ ।। ४४ ॥

·। ४८७ १७ भध्यायः] सतसंहिता। गर्भ तु कललावस्थं कृमिभिर्भक्षितं भवेत् ॥ दुःखमेव तदा सौख्यं न किंचिदपि विद्यते ॥४५॥ कललावस्थामति । मातुर्गर्भाशय एकरात्रोपितं शुक्रशोणितं कललम् ॥४५॥ बुबुदाकारतापन्नं भक्षयन्ति कलेवरम् ॥ क्रिमयो दुःखमेव स्यात्तदा सौख्यं न किंचन ॥४६॥ जठराग्नौ भवेत्तप्तं गर्भ मातुः सदैव तु ॥ दुःखमेव तदा तस्य सुखं किंचिन्न विद्यते ॥४७॥ जठरे वायुसंचारघूर्णिते गर्भतां गतः ॥ दुःखमेव तदा तस्य सुखं किंचिन्न विद्यते ॥ ४८ ॥ पुरीपमूत्रसंपूर्ण जठरे गर्भतां गतः ॥ दुःखमेव सदा याति न किंचित्सुखमाप्नुयाव॥४९॥ बुद्धदाकारतापन्नमिति । तदेव सप्तरात्रोषितं बुद्धदाकारम् ॥ ४६॥ ४७ ॥ ॥४८॥ ४९ ॥ जरायुमध्ये निश्छिद्रे निमनो गर्भतां गतः ॥ दुःखमेव सदा याति न किंचित्सुखमाप्नुयात् ॥५०॥ रोखादिपु यदुःखं नरकेपु निरन्तरम् ।। गर्ने तत्कोदिगुणितं भवेदुःख न संशयः ॥ ५१ ॥ गर्भे तु जायमानस्य दुःखं वक्तुं न शक्यते ॥ अहो दुर्वास एवास्य गर्भवासो मुनीश्वराः ॥५२॥ जरापुमध्य इति । जरायुगर्भवेष्टनम् ॥ ५० ॥५१॥ ५२॥ वाल्ये पीडा महातीत्रा गणपीडा महत्तरा॥ पिपीलिकादिपीडा च परिहर्तुं न शक्यते ॥ ५३ ॥ गणपीठेति । यालग्रहपीउत्पधः ।। ५३ ॥

·૫૮૮ [४ यशवभवखण्डे- तात्पर्यदीपिकासमेता- व्याधिपीडा महातीब्रा क्षुत्पीडा च दिने दिने । पिपासा च महापीडा कथं याति सुखं नरः ॥५४॥ अक्षरग्रहणे पीडा पीडा च पठने तथा ॥ शब्दजालस्य दुःखाब्धेर्न पारो दृश्यते मया ॥५५॥ श्रौतस्मासिदाचारे महापीडा च दारुगा ॥ निपिद्धपरिहारे च कथं याति सुखं नरः ॥ ५६ ॥ यौवने च महादुःखं स्त्रीसंसर्गे महत्तरम् ॥ स्त्रीभोगात्मकता दुःखं दुःखमेव विचारतः ।। ५७ ॥ स्त्रीणामाराधने दुःखं तासां संरक्षणेऽपि च ॥ तासां परिभवे दुःखं दुःखमेव विचारतः ॥ ५८ ॥ वस्त्रसंपादने दुःखं भूषणानां तथैव च ॥ रक्षणे च तथा तेषां दुःखमेव विचारतः ॥ ५९॥ गृहक्षेत्रधनादीनां दुःखं संपादने तथा । रक्षणे च तथा दुःखं तेषामेव विचारतः ॥६० ॥ पुत्रमित्रादिजन्तूनां दुःखे दुःखं तथैव च ॥ जन्मनाशभयाहुःखं दुःखमेव विचारतः ॥ ६१ ॥ राज्यभारे महदुःखममात्यत्वे महत्तरम् ॥ दासभावै महदुःखं दुःखमेव विचारतः ॥६२॥ वेदमार्गतरे मार्ग निष्ठा दुःखं तथैव च ॥ मार्गोकर्पपरिज्ञाने दुःखमेव विचारतः ॥ ६३ ॥ ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ ५७ ॥ ५८ ॥ ५९ ॥६०॥६१ ॥ ६२॥ ६३ ॥ • एतदप्रे गपगुस्तक्यो. लोकार्पमधिक रयते तयया 'श्रीवियोगान्महादुर टुसमेत्र विचारतः' इति । ग. पान्ति । ३ ग. नराः । ३ क.च. 'वे तथा दुतं ।

·१७ अध्यायः] सूतसंहिता स्वदारिये महदुःखं परवीदर्शने तथा ॥ परेः साम्ये महदुःखं दुःखमेव विचारतः ॥ ६४ ॥ वायुपीडाऽग्निपीडा च तोयपीडा तथैव च ॥ सीदिदंशने पीडा दुःखमेव विचारतः ॥ ६५ ॥ भूतप्रेतपिशाचानां यक्षादीनां तथैव च ॥ पदप्राप्तौ महादुःखं दुःखमेव विचारतः ।। ६६ ।। इन्द्रलोके महादुःखं प्राजापत्ये महत्तरम् ॥ विष्णुलोके च रौद्रे च दुःखमेव विचारतः ॥ ६७.॥ ॥ ६४ ॥६५॥ ६६ ॥ ६७ ।। बहुनोक्तेन किं देहेऽहंममज्ञानवान्यदि ।। दुःखमेव सदा याति सुखं याति न किंचन ॥ ६८॥ इसमेव सदेति । उक्तरीत्या देहेऽहंममाभिमानवतः पुरुषस्य ब्रह्मविष्णुरु- द्रलोकान्ते संसारमण्डले मुखलेशोऽपि नास्ति । विचारतस्तु सर्व दुःखात्मक- मेवेत्पर्यः ।। ६८॥ दुःखं दुःखात्मना किंचिजानाति विवशः पुमान् ॥ •सुखात्मना च जानाति भ्रमाहुःखं कदाचन ॥ ६९.॥ ननु वैषयिक मुखमपि दुःखं चेदुःसमिति किमयं न जानातीत्पत्त आह- दाखं दुःखात्मनेति । वस्तुतो दुःसमपि भ्रमवशात्मसात्मना जानातीस्पर्धः ॥६९ ॥ जात्मनस्तु स्वरूपं हि सुखं नान्यद्दिचारतः ।। तदज्ञानवलेनैव सुखप्रेप्सां नृणां बुधाः ॥ ७० ॥ ननु रुद्रनोकावधि सर्व दुःसात्मकं चेकि तहि सममिरपत आह-आत्म- नरिवति । नन्वात्मनः सरूपमे स्वप्रकाशमसात्मक चेत्तत्पिप विष. पालिफा पुरुपस्प फुत उत्पत आह-तदमानरसेनति ॥ ७० ॥ १६. RTI ११. Ram RT mun ·[४ यज्ञवभवखण- ४९० तात्पर्यदीपिकासमेता- तदज्ञाने निवृत्ते तु प्राप्तमेति मुखं स्वतः।। जहाति दुःखमप्राप्त स्वतः सत्यं मयो दितम् ॥७३॥ तदज्ञान इति । तस्मिन्त्रज्ञाने निवृत्ते स्वस्वरूपत्वेन पूर्वमाप्तमेव सवं पुनः भानोति । अज्ञानावरणेनामाप्तमायत्वात् । शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वेन प्रागप्पप्राप्त मेव दुःखमज्ञानवलात्माप्तमिव मतिभासमान पुनजहाति । ज्ञानेनाज्ञानस्य निड- सेनादित्यर्थः ।। ७१ ॥ अज्ञानस्य निवृत्तिश्च ज्ञानादेव न कर्मणा ॥ ज्ञानं नाम महादेवज्ञानं वेदान्तवाक्यजम् ।। विरकस्य हि संसाराज्ज्ञानं नान्यस्य कस्यचित् ॥७२॥ इत्यं वैराग्यं समपञ्चं निरूप्य तस्य वेदान्तवाक्यजनितज्ञानं भवि साधन स्वमाह-विरक्तस्पेति ॥ उक्तविधवैराग्यसंपन्नस्य सर्वविषयविक्षेपोपशमनाभि- वातनिष्कम्पदीपसहशेनैकाप्रयेण मनसा सूक्ष्मतत्वं साक्षात्क्रियते नान्यस्य विक्षिप्तवित्तस्येत्यर्थः ॥ ७२॥ यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ॥ तदा मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ ७३ ॥ अस्मिन्नर्थे प्रमाणभूतां श्रुतिमपि संगृह्णाति-पदा सर्व इति । श्रूयते हि- "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः। अथ मत्योऽमृतो भवत्पत्र ब्रह्म समश्नुते" इति ॥ पुरुषस्पान्तःकरणावस्थितस्प स्वर्गादिसर्वभोगविषपस्य रागजातस्य प्रविलयो यदा भवत्यनन्तरमेव स मर्यो मरणधर्मकादेहाद्विरक्तः संस्तस्मिन्नेव देहे अझ भवतीत्यर्थः ।। ७३॥ वैराग्यहीनस्य न सत्यवेदनं न मुक्तिसिदिर्न च बन्धनच्छिदा ।। न धर्मसिद्धिश्च ततः पुरातन- रिदं विशिष्टं कथितं कृपावला ॥७४॥ ११ 'तिमानिन । २. पिता ।

·१८ मध्यायः सूतसंहिता। ४९१ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां वैराग्यविचारो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ न च बन्धनच्छिदेति । छिदा छेदः । भिदादित्वादह ॥ ७४ ॥ रवि श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितातात्पर्यदीपिकाख्यटीकायां चतुर्थे पन- वैभवखण्डे वैराग्यविचारो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ अथाष्टादशोऽध्यायः। - सूत उवाच- अथानित्यं प्रवक्ष्यामि समासेन न विस्तरा ॥ यज्ज्ञानेनैव संसाराबैराग्यं जायते हृदि ॥१॥ एवं वैराग्पस्प ज्ञानसाधनत्वं निरुप्प नित्यानित्यवस्तुविवेकम्पापि वैराग्य- जननद्वारा ज्ञानोत्पत्तिसाधनत्वं प्रतिपादयितुं तावदनित्यं वस्तु विभजति- अपानिस्पमित्पादिना । पज्ज्ञानेनेति । ऐहिकामुष्मिकस्य विपयस्प नश्वर- त्वेऽवगते हि निस्पनिरतिशपं स्वरूपसुखं प्राप्तुकामः पुरुपस्ततो विरघ्पते । ततोऽनित्पत्त्वज्ञानात्तत्र वैराग्यं जापत इत्यर्थः ॥ १ ॥ अनात्मा जडरूपो यः स एवानित्यमुच्यते ॥ अनात्मनामनित्यत्वं घटादीनां जडात्मनाम् ॥ आवालपण्डितं दृष्टं यतोऽतः पण्डितोत्तमाः ॥२॥ विपतो जडवोंऽनित्योऽनात्मत्वाइटदित्यभिप्रेत्पाss-~-अनात्मेवि । पोजररूपो वियदादिभूतभौतिकोऽनात्ममपञ्च(स)घटपटादिवदनात्मत्वसाम्पा. पनित्य इत्पः। अनात्मत्वानियतपोव्याधिमुपपादपति-आवालेति ॥ २ ॥ कार्यस्यैव द्यनित्यत्वं वर्णयन्तीह केचन ॥ न तयक्तमकार्यस्याप्यनित्यत्वमसिद्धितः ॥३॥ जकार्यस्य घटादीनां प्रागभावस्प जन्तुभिः॥ दृष्टमेव नित्यत्वं नादृष्टं पण्डितोत्तमाः॥४॥ ११.१.१.१.६ प... ।

·४९० [४ यशवभवाखो- तापपदीपिकासमेता- तदज्ञाने निवृत्ते तु प्राप्तमेति सुखं स्वतः॥ जहाति दुःखमप्राप्त स्वतः सत्यं मयो दितम् ॥७॥ तदक्षान इति । तस्मिन्नज्ञाने निवृत्ते स्वस्वरूपत्वेन पूर्वप्राप्तमेव ससं पुनः थाप्नोति । अज्ञानावरणेनामाप्तमायत्वात् । शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वेन मागप्यमा मेव दुःखमज्ञानवलात्माप्तमिव प्रतिभासमानं पुनर्जहावि । ज्ञानेनाज्ञानस्य निव- सनादित्यर्थः ।। ७१ ॥ अज्ञानस्य निवृत्तिश्च ज्ञानादेव न कर्मणा ॥ ज्ञानं नाम महादेवज्ञानं वेदान्तवाक्यजम् ।। विरक्तस्य हि संसाराज्ज्ञानं नान्यस्य कस्यचित् ॥७२॥ इत्यं वैराग्यं समपञ्च निरूप्य तस्य वेदान्तवाक्य नवज्ञान प्रति साधन स्वमाह-विरक्तस्पेति ॥ उक्तविधवैराग्यसंपन्नस्य सविषपविक्षेपोपशमनाभि- वीतनिष्कम्पदीपसहशेनैकाग्येण मनसा सूक्ष्मतत्वं साक्षास्क्रियते नान्यप विक्षिप्तचित्तस्यैस्पर्थः ॥ ७२ ।। यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ॥ तदा मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ ७३ ॥ अस्मिन्नय प्रमाणभूतां श्रुतिमपि संगृह्णाति-पदा सर्व इति । श्रूयते हि--- "पदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मोऽमृतो भवत्पत्र ब्रह्म समश्नुते " इति ।। पुरुषस्यान्तःकरणावस्थितस्य स्वर्गादिसर्वभोगविषपस्प रागजातस्य प्रविलयो यदा भवत्पनन्तरमेव स मयों मरणधर्मकाहाद्विरक्तः संस्तस्मिन्नेव देहे अझ भवतीत्यर्थः ॥ ७३॥ वैराग्यहीनस्य न सत्यवेदनं न मुक्तिसिदिन च बन्धनच्छिदा ॥ न धर्मसिद्धिश्च ततः पुरातनैं- रिदं विशिष्टं कथितं कृपावलाव ॥७४॥ १२ 'निमातिन । २. स्पिना ।

·१६. भोऽ१.स.ग. घ. द.प.अ.दिति प्रत्योति । पो। पोजहरूपो विपदादिभूतभौतिकोऽनात्ममपञ्चः(स)घटपादिवदनात्मत्वसाम्पा. दृष्टमेव नित्यत्वं नादृष्टं पण्डितोत्तमाः ॥४॥ १८ भध्यायः] सूतसंहिता। इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां वैराग्यविचारो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७॥ न च बन्धनच्छिदेति । छिदा छेदः । भिदादित्वादर ॥ ७४ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितातात्पर्यदीपिकाख्पटीकापां चतुर्थे पक्ष- वैभवखण्डे वैराग्यविचारो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ अथाष्टादशोऽध्यायः। सूत उवाच- अथानित्यं प्रवक्ष्यामि समासेन न विस्तरात् ॥ यज्ज्ञानेनैव संसारावैराग्यं जायते हृदि ॥१॥ एवं वैराग्पस्य ज्ञानसाधनत्वं निरूप्य नित्यानित्यवस्तुविवेकम्पापि वैराग्य. जननद्वारा ज्ञानोत्पत्तिसाधनत्वं प्रतिपादयितुं तावदनित्यं वस्तु विभजति- अयानित्यमित्यादिना । यज्ज्ञानेनेति । ऐहिकामुष्मिकस्य विषयस्य नश्वर- वेऽवगते हि नित्यनिरतिशयं स्वरूपमुखं प्राप्तुकामः पुरुषस्ततो विरज्यते । वतोऽनित्यत्वज्ञानात्तत्र वैराग्यं जायत इत्पर्थः ॥ १॥ अनात्मा जडरूपो यः स एवानित्यमुच्यते ॥ अनात्मनामनिस्यत्वं घटादीनां जडात्मनाम् ।। आबालपण्डितं दृष्टं यतोऽतः पण्डितोत्तमाः ॥२॥ विमतो जडवर्गोऽनित्योऽनात्मत्वाइटदित्यभिप्रेत्पाऽऽह-अनात्मेति । पनित्य इत्पर्यः। अनात्मत्वानित्यत्वयोप्तिमुपपादयति-आबालेति ॥२ कार्यस्यैव ह्यनित्यत्वं वर्णयन्तीह केचन ॥ न तयुक्तमकार्यस्याप्यनित्यत्वप्रसिद्धितः ॥३॥ जकार्यस्य घटादीनां प्रागभावस्य जन्तुभिः॥ - ·४९२ तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यज्ञवेमवखण्डे- उक्तानुमान उपाधिमाशइत्ते--कार्यस्येति । घटपटादेः कृतकवादनित्यत्वं न वनात्मत्वात् । अतो वियदादेरनित्यत्वं कथं स्यादित्यर्थः । अयमाशयः। अनित्यत्वलक्षणे साध्ये कृतकत्वमुपाधिः । पत्रानात्मत्वं तत्र कलकत्त्वमिति साधनव्याप्तिास्ति । मापापां प्रागभावादिष्वनात्मत्वमस्ति कृतकत्वाभावात् । अतः साधनाव्यापकत्वं दृष्टान्ते सर्वत्र । पत्रानित्पत्वं तत्र कृतकत्वमिति व्याप्तिसद्भावात्साध्यव्यापकत्वम् । साधनाव्यापकत्वे सति साध्यस्प व्यापक- त्वमिति हि तल्लक्षणम् । तस्मादनात्मकत्वादनित्यत्वं न भवतीत्यर्थः । साध्यव्यापकत्वाभावेनीपाधि दूपति-न तयुक्तमिति । घटमागभावस्या- नित्यत्वे सत्पपि तस्यानादित्वेन कृतकत्वाभावात्साध्याध्यापकत्वमित्यर्थः । अक्षरार्धस्तु कार्यत्वादेवानित्यत्वमिति पत्तन्न युक्तम् । अकार्यस्यापि क्वचि- दनित्यत्वदर्शनात् । घटमागभावस्य हि घटोत्पत्तिनिवर्पस्पानित्यत्वं सर्वैरप्प- नुभूयते न चासौ कृतकस्तस्पानादित्वादिति ॥ ३ ॥ ४ ॥ भावरूपस्य कार्यत्वमनित्यत्वे प्रयोजकम् ॥ ५॥ अपि सर्वस्य पूर्वोक्तमनात्मत्वं प्रयोजकम् ॥ दिकालाकाशपूर्वाणामनित्यत्वमनात्मनाम् ॥ ६॥ श्रुतयोऽनित्यतामेपां प्रवदन्ति हि सादरम् ॥ श्रुत्यनुग्राहकस्तों न स्वतन्त्र इति स्थितिः ॥७॥ अथ सोध्यविशिष्टोपाधेः साध्यव्यापकत्वमुपपादपति-भावरूपस्पेति । भावत्वं सत्यनित्यत्वं तत्कृतकत्वं न व्यभिचरतीति साध्यव्यापकं कृतकत्वमे. वानित्यत्वे प्रपोजकमित्यर्थः। एवमपि साधनाध्यापकत्वाभावेनोपाधि दूषपति- अपि सर्वस्पेति । भावत्वे सत्यनित्यत्वस्प यद्यपि कार्यत्वं भयोजकम् । भावा' भावात्मकस्प सर्वस्य प्रपञ्चस्पानात्मत्वादेवानित्यत्वं सेत्स्पतीत्यर्थः । अपम- भिमापः । न तावत्कतकत्वोपाधेः साधनाव्यापकत्वमुपपादयितुं शक्यम् । ब्रह्मस्वरूपातिरिक्तघटदिमागभावविपदादि' घमकार्यत्वश्रवणान्मापापाचो- पोधिवादिनाऽनङ्गीकारादतोऽनात्मत्वलक्षणसाधनवता हेतोः सर्वत्र व्याप्यवृत्तेने साधनाव्यापकत्वमित्यर्थः । एषां ब्रह्मकार्यत्वमेवोपपादपति-दिशालेति । एषा दिकालादीनामनात्मनामेव श्रुतयो ब्रह्मकार्पत्वतिपादनेनानित्यत्वं प्रकटयन्ति । १५.ग. १.. ज. साध्ये वि'1३. ग. घ. स. प. छ. ज. "शिष्टमुपा।। स.. भप मापनयासालमा।न। ४८.गु साम्य १५ प. पिले तत्वा ।

·१८ मध्यायः] सूतसंहिता ४९३ तस्मानित्यत्वं नोपपद्यत इत्यर्थः । श्रूयते हि-"पा भूमिर्दिशः श्रोत्रात्" "सर्वे निर्मपा लजिरे विद्युतः पुरुषादधि" "कला मुहूर्ताः काष्ठाच, अहोरा- त्राश्च सर्वशः"" आत्मन आकाशः संभूकः " इदं सर्वममजद पदिदं किंच" इति । एवमादीनि वाक्यानि ब्रह्मणः सकाशादिगादीनामुत्पत्तिं पति- पादपन्ति । ननु पद्याकाशादिकं घटादिवनित्यं स्यातहि नदेव स्वस्मान्यून- परिमागेन सजातीपद्रव्यान्तरेण स्थितं च स्यान्न च तथाविधमारम्भकम् । सजातीपद्रव्यान्तरेणाऽऽरव्यमपि च स्यान्न च तथाविधमारम्भकं द्रव्यान्दर- . मस्ति । तस्मादनित्यं न भवतीत्यनित्यत्वाभावस्तर्कवलादवगम्यत इत्याश- इयाऽऽह-श्रुत्पनुग्राहक इति । श्रुत्यर्थानुसाउँव तक प्रमाणम् । उक्तश्च वर्कस्तद्विरुद्धमेवार्थ स्वातन्येण प्रतिपादयतीति प्रमाणे न भवतीत्यर्थः॥५॥ ॥६॥७॥ दृष्टसाम्येन वेदज्ञाः खलु तर्कोऽर्थसाधकः ॥ श्रुतिरन्यानपेक्षा हि द्विजेन्द्रा अर्थसाधिका ॥ ८॥ ननु तर्कस्पापि श्रुतिवत्स्वातन्त्र्येण प्रमेयव्यवस्थापकत्वं किं न स्पादित्यत आह-दृष्टसाम्यनेति । आपाधापादकपोहुशोऽनुमूतत्वाचत्साम्पेन तर्को विमतिपन्नविषपेऽप्यापादको बलादापाद्यमर्थमुपस्थापयति । श्रुतिस्तु दृष्ट- साम्य विनाऽपि मानान्तरानधिगतमय स्वातन्पेण प्रतिपादयति । अतोऽन्य. साक्षात्तौदन्यानपेक्षा श्रुतिरेवार्थव्यवस्थापिका ॥ ८॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणानां पञ्चानां पण्डितोत्तमाः॥ अगम्यं ब्रह्म धर्मश्चाधर्मः श्रुत्यैव गम्यते ॥९॥ ननु श्रुतेरपि संगतिग्रहणादो प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरसापेक्षत्वादन्यानपेक्षत्व- मसिमित्याशयाऽऽह-प्रत्यक्षादीवि । श्रुतिपंधपि संगतिग्रहणादी प्रत्य- सादिकं प्रमाणान्तरमपेक्षते । "शब्दो वृद्धान्विधेपधि प्रत्यक्षेणानुपश्यति । श्रोतुच पतिपनत्वमनुमानेन चेष्टपेत्" । इत्पादिना संगविग्रहणसमपे शब्दस्प तसापेक्षतस्प महावापरुतत्वात् । तपाऽरि पानामेर पदार्पः संगतिपदणं न तु वारपाना पाश्या वेपामान. ११.५.१.१...गा, म'। २२.२.१.प.स.. act.tt.. - ·- ४२४ तात्पर्षदीपिकासमेता- [४ यज्ञवैमवनडे- नपाद्यभिचाराध | अतः श्रुतिवाक्पं प्रत्यक्षादिममाणैरनधिगतं ब्रह्म धर्माधर्मा- दिकं च स्वातन्येणैव वाक्पार्थत्वेन प्रतिपादयति । न हि तादृशोऽधस्तर्कशते. नापि प्रतिपादयितुं शक्यः ॥९॥ अन्तरेण श्रुति बोद्ध यतन्तेऽतीन्द्रियं पदम् ॥ ते करेणापि माधुर्य जानन्त्येव सुनिश्चितम् ॥ १० ॥ ईग्विधे विषयेऽपि श्रुति विहाय प्रमाणान्तरै जिज्ञासन्ते तानुपहसति- अन्तरेणेति ॥ १०॥ पुरा कश्चिन्महामूर्खः संगिरो नाम वाडवः ॥ पूर्वजन्मकृतात्पापादेदश्रद्धाविवर्जितः ॥ ११॥ तर्कशास्त्ररतः साक्षाद्ब्रह्मातीन्द्रियमव्ययम् ।। धर्माधर्मी च तर्केण केवलेन मुनीश्वराः ॥ १२॥ अक्केशेन परिज्ञातुमकरोयत्नमुत्तमम् ॥ तर्को नानाविधस्तस्य प्रतिभातो मुनीश्वराः ॥ १३ ॥ तेन मोहावृतः सद्यः संगिरी मुनिपुङ्गवाः ॥ चकार दीक्षां पापण्डमार्गे श्रद्वापुरःसरम् ॥ १४॥ इत्थं श्रुत्पर्धविरोधिस्वतन्त्रतर्कस्य पुरुषार्थव्यवस्थापकरवाभावभिधापाय तस्प मत्पुतानहेतुत्वज्ञापकमितिहासमुपपादयति-पुरा कचिदित्यादिना ॥ ११ ॥ १२॥ १३ ॥१४॥ पुनस्तकांप्रतिष्ठानासंगिरोऽतीव मोहितः ॥ चकार दीक्षां पापण्डविशेषेषु यथारुचि ॥१५॥ पुनस्तापतिष्ठानादिति । आगनिरपेक्षस्प शुष्कतर्कस्प पुरुपोत्पेक्षामूल. स्वात्तस्पाश्चानवस्थितत्वाचन्मूलस्तर्कोऽप्यनवस्थित इत्पर्थः । उकं हि-~ "यत्नेनानुमितोऽप्पः कुशलैरनुमातृभिः । अभियुक्ततरैर-पैरन्पधैवोपपायते" इति ॥ १५ ॥ पुनस्तर्काप्रतिष्ठानान्मायया परिमोहितः ॥ स्यक्त्वा पापण्डमार्ग च चचार च यथारुचि ॥१६॥ घ. पासम्ममागें।

·१८मध्यायः सूतसंहिता। पुनर्मोहारतः साक्षात्वसारं मातरं तथा ॥ गत्वा ममार कालेन संगिरः सोहसी दिजः ॥१७॥ अत्युना अतिसंनदा यमदूता भयंकराः ।। संगिरं तु समादाय शीघ्रं विप्रा यमं ययुः ॥ १८ ॥ यमस्त संगिरं क्रुद्धो विलोक्याऽऽह भयंकरम् ॥ यथाशक्ति अटा एप पीव्यतां मम संनिधौ ।। १९ ।। इति प्राह यमः सोऽपि संगिरो यमकिकरैः ॥ जतीव पीडितो विप्रा बभवच विचेष्टितः ॥२०॥ पुनश्च तीक्ष्णया वाचा यमःप्राह मुदारुणम् ॥ भिद्यतां संगिरो दुष्टश्छिद्यतां दह्यतामयम् ॥ २१ ॥ इक्षुयन्त्रादिपु ह्येप पीब्यतामनिशं अटाः ॥ अन्यैर्नानाविधैः क्रूरैरुपायैः पीब्यतामिति ॥ २२ ॥ संगिरो यमदूतैश्च क्रमेण नरकार्णवे ।। यन्त्रैर्नानाविधैरन्यैरुपायैरतिदारुणैः ॥ २३ ॥ अतीव पीडितो विप्रा अभवत्कोटिवत्सरम् ॥ पुराकृतमहापुण्यपरिपाकवलेन च ॥ २४ ॥ प्रसादादेव रुद्रस्य शिवस्य परमात्मनः॥ जकस्मादागतस्तत्र महातेजा महामतिः॥२५॥ शंमुभकः शतानन्दो नाना शंमुरिवापरः ।। स पुनः पीब्यमानं तं विलोक्य करुणावला ॥२६॥ पाहोंनमः शिवायेति मन्त्रराजं पडक्षरम् ॥ तदेव नरका साक्षात्स्वर्गलोकोऽभवद्दिजाः ॥२७॥ ॥ १६॥ १७॥१८॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥२५॥ ॥ २६॥ २७॥ ...!

·[४ यज्ञवमवखण्डे- तात्पपदीपिकासमेता- पुष्पवृष्टिरभवत्सुमङ्गला सिद्धयक्षमुनयः सनातनाः॥ तत्र वृत्तमतिशोभनं मुदा चक्रुरनिविमला विचक्षणाः ॥२८॥ नृत्तगीतमुखरा अपि दिजा अप्सरोभिरतिशोभनाः सह । यक्षकिंनरपुरःसरा भृशं नृत्तगीतसुखभोगिनोऽभवन् ॥ २९॥ देवरशेपैरमराधिपः स्वयं सह प्रमोदेन ननर्त शोभनम् ॥ प्रजापतिश्चापि ननर्त भार्यया श्रिया च विष्णुः सह मोदसंयुतः ॥३०॥ यमोऽतिभीतः परमेश्वराज्ञया प्रवर्तमानश्च कृताञ्जलिडिजाः ॥ सह स्वकीयैरपि कम्पितः स्वयं बहुप्रणामं शिवशङ्याकरोत् ॥ ३१॥ यमं शतानन्दसमाह्वयो मुनि- विलोक्य भीतं कृपयैव केवलम् ।। विमुञ्च भीति यम शंकराज्ञया प्रवर्तमानेति वचः सुखावहम् ॥ ३२ ॥ ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३०॥ ३१ ॥ ३२ ॥ १२.'टा यक्षसि ।

·१८ मध्यायः ४२७ सूतसंहिता। अब्रवीदशुभप्रतिभापहः शुद्धबोधसुखवस्तुनि स्थितः ॥ तहवःश्रवणभग्नसंशयो निर्भयश्च तरसाऽभवद्यमः ॥३३॥ पुनः शतानन्दसमायो मुनि- र्यमं समाहूय समस्तसंनिधौ ।। इदं वभाषे वचनं सुखावह समस्तलोकस्य मुनीश्वरेश्वरः ॥३४॥ शतानन्द उवाच- विष्णुमजापतीन्द्रादिदेवताभ्यो महेश्वरम् ।। विशिष्टं यो विजानाति तं वं परिहर प्रभुम् ॥३५॥ शिवरुद्रादिशब्दं यो विशिष्टं वेद मानवः ॥ नारायणादिशब्देश्यस्तं खं परिहर प्रभुम् ॥ ३६॥ उमया सहितां शुद्धां त्रिनेत्रां चन्द्रशेखराम् ॥ परस्य मूर्ति यो वेद तं वं परिहर प्रभुम् ॥ ३७॥ समस्तजगतो मूलं समस्तस्यावभासकम् ॥ यो वेदाऽऽत्मतया नित्यं तं वं परिहर प्रभुम् ॥३८॥ त्रिपुण्डं भस्मना स्कन्धे ललाटे च तथा हदि ॥ यो दधाति महाप्रीत्या तं त्वं परिहर प्रभुम् ॥ ३९॥ अग्निरियादिभिमन्त्रैर्मस्मनवावगुण्ठितम् ।। यः करोति स्वकं देहं तं वं परिहर प्रभुम् ॥ ४०॥ नित्यं लिङ्गे महादेवं साक्षात्संसारमोचकम् ।। आराधयति यो मयस्तं खं परिहर प्रभुम् ॥४१॥ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ २६ ॥ ३७॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४० ॥४१॥ ६३ ·४९८ तात्पर्षदीपिकासमेता- [४ यशवमवखण्डे- रुद्राक्षं त्रीणि पंड्डे परया श्रद्धया सह ।। दधाति नित्यं यो मर्त्यस्तं खं परिहर प्रभुम् ॥४२॥ शान्तिदान्त्यादिसंयुक्तः शंकर भक्तिसंयुतः॥ यः सर्वकर्मसंन्यासी तं वं परिहर प्रभुम् ॥४३॥ वेदान्तश्रवणं नित्यं मननं चिन्तनं तथा ॥ यः करोति महाप्रीत्या तं वं परिहर प्रभुम् ॥४४॥ वेदवेदान्तनिष्ठस्य गुरोः शुश्रूषणे रतः ॥ यः करोतीह शुश्रूषां तं खं परिहर प्रभुम् ।। ४५॥ यज्ञदानतेपोहोमस्वाध्यायाध्ययनादिभिः ॥ यो रुद्रं यजते प्रीत्या तं वं परिहर प्रभुम् ॥ ४६ ॥ श्रौतस्मातसदाचारैरन्यैरपि शिवार्चनम् ॥ यः करोति महाप्रीत्या तं वं परिहर प्रभुम् ॥ ४७ ।। उत्कर्प सर्वदेवेभ्यः शिवस्य परमात्मनः ॥ यो न वक्ति सदा प्रीत्या तं वं घातय दुर्जनम् ॥४८॥ महादेवसमं विष्णुं ब्रह्माणं चान्यमेव वा ॥ . मनुते यः स्वमोहेन तं खं घातय दुर्जनम् ॥४९॥ श्रौतस्मातसदाचाराश्रयैव दिने दिने । यो नाऽऽचरति मोहेन तं वं धातय दुर्जनम् ॥५०॥ मानुपं देविकं चान्यत्वशरीरेऽकनं नरः ॥ यः करोति धमादाऽपि तं खं घातय दुर्जनम् ॥५१॥ ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिशूलं वा वर्तुलं यस्तु वैदिकः॥ . दधाति मोहतो वाऽपि तं वं घातय दुर्जनम् ॥५२॥ ॥ ४२ ॥ ४२ ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ ४० ॥४८॥ ४९ ॥५०॥५१॥ ११. शिवा । २.. पटकका । ३. तपस्वा 1 ज. 'याध्यापना। - ·१८ अध्यायः] ४९९ सूतसंहिता। अश्रोताचारसंपन्नः श्रोताचारपराङ्मुखः॥ गुरुद्रोही च यो मर्त्यस्तं वं घातय दुर्जनम् ।। ५३॥ उत्कर्ष वेदमार्गस्य यो न जानाति मानवः ॥ वेदादन्यस्य चोत्कर्ष तं वं घातय दुर्जनम् ॥ ५४॥ सूत उवाच- एवमुक्त्वा मुनिः श्रीमाञ्शतानन्दसमाह्वयः ॥ कैलासमगमद्रं तंत्र स्तोतुं कुतूहलान् ॥ ५५ ॥ यमोऽपि संगिरं विप्राः समाहूयाऽऽदरेण च ।। विनैव वेदं तर्कस्य केवलस्य परिग्रहाद ॥ ५६ ॥ त्वया भुक्तं महादुःखमप्रसह्यमनेकशः ॥ पुराकृतेन पुण्येन महादेवप्रसादतः ॥ ५७॥ पडक्षरमहामन्त्रश्रवणाच तथैव च ॥ दुःखादपि विनिर्मुक्तस्त्वं महात्मन्सुखपदम् ॥ ५८ ॥ ब्राह्मण्यं प्राप्य वेदस्य विदित्वा वैभवं पुनः ॥ तदुक्तं धर्ममास्थाय पुनर्वेदान्तवाक्यजम् ॥ ५९ ॥ शिवज्ञानमवाप्याऽऽशु विमुक्तो भव बन्धनाद ॥ इत्युक्त्वाऽऽशु यमः श्रीमानगमत्स्वपुरं प्रति ॥६॥ जतो वेदोदितो यर्थः सम्यगर्थः सुनिश्चितः ।। तर्कसिद्धोऽतिदुःस्थोऽर्थः प्रत्यवायस्य कारणम् ॥६॥ बहवः केवलं तर्क समाश्रिय विना श्रुतिम् ।। रौरवादिषु संतप्ता अभवन्वेदवित्तमाः॥ १२ ॥ हैतुकैः सह वासश्च सह पङ्क्तौ तु भोजनम् ॥ स्पृष्टिस्तेषां नराणां तु नरकाय न संशयः ॥ ६३ ॥ ॥ १३॥ ५४॥ ५५ ॥५६॥ १७॥ ५८ ॥ ५९॥६॥६॥१२॥६॥ ज. ततः।

·तात्पर्यदीपिकासमेता- - [४ यज्ञवैमवरखडे- हैतुकस्तु महापापी महापातकिना समः ॥ न तस्य निष्कृतिस्तस्माद्वैतुकं परिवर्जयेत् ॥ ६४ ॥ तस्मादेदोदितेनैव प्रकारेण विचक्षणः ॥ विजानीयादनात्मानमनित्यमिति निश्चितम् ॥६५॥ तस्मादिति ! यस्माच्छुकतणावधृतोऽर्थ उक्तरीत्या महादुःखहेतुस्तस्मादेव वाक्पोक्तमकारेणैव विपदादिकं सर्वमनात्ममपञ्चमनित्यमिति जानीपार ॥६५॥ आत्मनोऽन्यस्य सर्वस्य यदनित्यत्ववेदनम् ।। तद्धि संसास्वैराग्यजनकं नापरं विजाः ॥ ६६ ॥ विरक्तस्य हि संसाराकिमन्यत्काक्षितं भवेत् ॥ वैराग्ये सति संसारात्सर्वदुःखं न विद्यते ॥ ६७ ॥ रागेणैव हि संसारमहादुःखं तु देहिनाम् ॥ विरक्तस्य न रागोऽस्ति ततो वैराग्यतः सुखम् ॥६॥ तस्मादेराग्यलाभाय चराचरमिदं जगत् ॥ अनित्यमिति जानीयादनात्मानमशेषतः ॥ ६९ ॥ तस्प चानित्यत्ववेदनस्प वैराग्यजननद्वारा निःशेषदुःखनिवृत्तिनिरतिश- पानन्दाभिव्यक्तिलक्षणहेतुत्वमाह--आत्मनोऽन्पस्येत्यादिना ।। ६६ ॥ ६७॥ ॥६८॥ ६९॥ घटादीनामनित्यत्वं स्वत एव प्रकाशते ॥ गृहप्रासादपूर्वाणामपि वेदविदां वराः ॥ ७० ॥ पुत्रमित्रकलबादिभोगो विद्युदिव स्वतः ॥ विनश्यति महामोहानित्यं तं मनुते जनः॥७१॥ मण्डलाधिपतिमो महाभोगसमन्वितः ॥ विनाऽऽधिपत्यं तत्तूप्णीभूतो दृष्टः स्वभावतः ॥७२॥ ग.ग. हममा ।३.प.इ.रिय:।

·१८ अध्यायः] सूरसंहिता। तथा राजा महाभूमेः स्वयमेकोऽधिपः सुखी ॥ विना राज्यसुखं दुःखी दृष्टः सर्वजनैरपि ।। ७३ ॥ एवं सत्यपि मोहान्धतमसा परिवेष्टितः॥ ईहते सुखभोगाय खहो मोहस्य वैभवम् ॥ ७४ ॥ इत्यमनात्मत्वहेतुना जहमपञ्चस्प सामान्येनानित्यत्वं प्रतिपाद्य विशेष- वोऽपि प्रतिपादयति-घटादीनामित्यादिना ॥७०॥७१॥७२॥७३॥७४॥ परलोकसुखं चापि कर्मणा साध्यते यतः॥ अतस्तदपि विप्रेन्द्रा नश्यत्येव न संशयः।।७५ ॥ ऐहिकमुखवत्स्वर्गादिब्रह्मलोकान्तस्य पारलौकिकमुखस्पाप्पनित्यत्वं पति- पादपति-परलोकेतियागहोमादिक्रियासाध्यत्वात्स्वर्गलोकादिसुखमपि लौकि- कक्रिपासाध्पयन्नपानाद्युपभोगमुखवदनित्यमेवेत्यर्थः । भूपते हि-तद्य- थेह कर्मचित्तो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते" इति ॥५॥ महाभूमिरियं नष्टा भविष्यति महोदधौ ।। प्रलये तद्गता लोका अपि नश्यन्ति सर्वथा ॥७६॥ समुद्राः सप्त विप्रेन्द्रा नश्यन्ति वडवानले ॥ वडवा च महावह्नौ वहिर्वायो विनश्यति ॥ ७७॥ वायुनश्यति चाऽऽकाशे तथाऽऽकाशः स्वकारणे ॥ शब्दादीनि च भूतानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥७८॥ भूतानामपि नाशेन भौतिकान्यखिलान्यपि ॥ नश्यन्त्येव स्वआवेन किं नित्यं गम्यतेऽनघाः ॥७९॥ अथ विपदादिक्रमेण सृष्टानां मूताना विपरीतक्रमेण स्वस्वकारणेपु लप- माह-महाभूमिरित्यादिना । विद्यमान एव कारणे भोलणामदृष्टवशात्कार्यस्प | वा लपात् । न तु फारणद्रव्यनाशात्कापट्टयनाश इति शेपिकाचभिमत्त- कमो युक्त इत्यर्थः । कारणप्राप्तिहि कार्यस्य नाशो नाम मृत्कार्पस्प घटादे- ध्वंसे पुनर्मदावापत्ते तत्त्वात् । अतो विपरीतकमैगैव लयो न तु यष्टिक्रमेणे- स्पर्पः । स्मर्पते च- ·[४ यज्ञवैभवसाहे ५०० तात्पर्षदीपिकासमेता- हैतुकस्तु महापापी महापातकिना समः ॥ न तस्य निष्कृतिस्तस्माद्वैतुकं परिवर्जयेत् ॥ ६४ ॥ ॥ ६४॥ तस्माद्देदोदितेनैव प्रकारेण विचक्षणः ॥ विजानीयादनात्मानमनित्यमिति निश्चितम् ॥६५॥ तस्यादिति। यस्माच्छुष्कतणावधृतोऽर्थ उक्तरीत्या महादुःखहेतुस्तस्मादेव वाक्योक्तमकारेणैव विपदादिकं सर्वमनात्मप्रपञ्चमनित्यमिति जानीयात् ॥६५॥ आत्मनोऽन्यस्य सर्वस्य यदनित्यत्ववेदनम् ॥ तद्धि संसारखैराग्यजनक नापरं हिजाः ॥६६॥ विरक्तस्य हि संसारास्किमन्यत्काक्षितं अवेद ॥ वैराग्ये सति संसारात्सर्वदुःखं न विद्यते ॥ ६७ ॥ रागेणैव हि संसारमहादुःखं तु देहिनाम् ॥ विरक्तस्य न रागोऽस्ति ततो वैराग्यतः सुखम् ॥६८॥ तस्माद्वैराग्यलाभाय चराचरमिदं जगत् ॥ अनित्यमिति जानीयादनात्मानमशेषतः ॥ ६९ ॥ तस्य चानित्पत्ववेदनस्प वैराग्यजननद्वारा निःशेपदुःखनिवृत्तिनिरतिश- पानन्दाभिव्यक्तिलक्षणहेतुत्वमाह -आत्मनोऽन्यस्पेत्यादिना ।। ६६ ॥ ६॥ ॥ ६८॥ ६९॥ घटादीनामनित्यत्वं स्वत एव प्रकाशते ॥ गृहप्रासादपूर्वाणामपि वेदविदां वराः॥ ७० ॥ पुत्रमित्रकलत्रादिभोगो विद्युदिव खेतः ॥ विनश्यति महामोहानित्यं तं मनुते जनः॥७१ ॥ मण्डलाधिपतिमा महाभोगसमन्वितः ॥ विनाऽऽधिपत्य तत्तूप्णीभूतो दृष्टः स्वभावतः ॥७२॥ ग. घ. 'हमता 1 म.ध. १. स्थितः ।

·१९ अध्यायः] ५०३ भुतसंहिता। अथैकोनविंशोऽध्याप:1 सूत उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि नित्यं वस्तु समासतः॥ यज्ज्ञानेन शिवज्ञानं जायते सुदृढ़ द्विजाः ॥१॥ आत्मन्पतिरिकस्य भोक्तभोग्यात्मकमपञ्चस्यानित्यत्वं मतिपाद्य संभवच्छ. झानिरासेन नित्यत्वमात्मनः प्रतिपादपितुमध्याय आरभ्यते । अथात इति । यज्ज्ञानेनेति । पस्य नित्यवस्तुनो ज्ञानाच्छिवज्ञानं लापते तदनन्पत्वादित्यर्थः य आत्मा केवलः शुद्धो निर्विकारो निरञ्जनः॥ स एव नित्यश्चिन्मात्रः साक्षी सर्वस्य सर्वदा ॥२॥ किं तनित्यवस्तु तदाह-य आत्मेति । निरञ्जनः । अञ्जनं मापातकार्प- जातम् । यतस्तद्रहितोऽतो निर्विकारः सर्वविक्रियारहितः । अत एव शुद्धो निर्मलः । आत्मा सर्वप्रत्यग्भूतः। य एवंलक्षणः स एव नित्यः । एवंभूतस्य तस्य पारोक्ष्पं व्यावर्तयति साक्षीति । यतः स आत्मा चिन्मानस्वरूपोऽतः सर्वदाऽतीतानागतादिसर्वेष्वपि कालेषु सर्वस्यापि साक्ष्यजातस्य साक्षी साक्षादृष्टा । उक्तरीत्यानित्यत्वं जडप्रपञ्चस्यैव न तु तत्साक्षिचैतन्यस्पेत्यर्थः अनित्यता जडस्यैव न चिद्रूपस्य वस्तुनः॥ अनित्यता चितः कैश्चिन्न दृष्टा खलु सुव्रताः ॥३॥ कुत इत्यत आह-अनित्यतेति । कैश्विदपि साक्षिचैतन्यस्यानित्यत्वं च न दृष्टं तद्दर्शनसमयेऽपि तद्वत्वेन साक्षिणः सद्भावावश्यंभावोदित्यर्थः । एत- स्वयमेवाने प्रतिपादयिष्यति ॥ ३॥ घटादिप्रत्ययस्यापि नानित्यत्वं विचारतः ॥ चित्तवृत्तिनिमित्ता हि प्रतीतिः प्रत्ययस्य तु॥४॥ ननु मा भूत्साक्षिचैतन्यस्यानित्यत्वं तज्जातीपस्यायं घट इत्यादिविषयगो- चरज्ञानस्यानित्पत्वं दृश्पत इस्पाशझ्याह-~-घटादीति । विचारतः परमा- ग. प्राग् । २ स. ५. वात् । ९ । ३५, १. १. तनन्यस्या' । ४ग, परं घटपटा।

·५०२ तात्पर्पदीपिकासमेता- [४ यज्ञवैमवखण्डे- "लगत्मतिष्टा देवर्षे पृथिव्यासु प्रलीयते । आपो ज्योविपि लीयन्ते तेजो वायौ पलीयते ॥ वायुः मलीयते व्योम्नि तदम्पते प्रलीयते । अव्यक्तं पुरुपे ब्रह्म निष्कले संपलीपत्ते " इति । वादरापणोऽपीममर्थमसूत्रपत् "विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च" इति । शब्दादीनां कारणानि शब्दचन्मात्राद्यात्मकान्याकाशादिसूक्ष्मभूतान्पपि विष- रीतकमेण मलीयन्त इत्यर्थः ॥ ७६ ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ ब्रह्मान्ताः स्तम्बपूर्वाश्च चेतना विविधा अपि ॥ नश्यन्त्येव स्वभावेन किं नित्यं गम्यतेऽनघाः ॥ ८॥ विष्णुर्विश्वजगद्योनिःप्रादुर्भावैः स्वकैः सह ॥ विनाशं प्रलये याति किं नित्यं गम्यतेऽनघाः ॥८॥ अतः साक्षात्स्वयंज्योतिःस्वभावः परमेश्वरः ।। एक एव विजा नियस्ततोऽन्यत्सकलं मृषा ॥ ८२॥ अनात्मभूतं सकलं जडात्मकं मृति पश्यन्श्रुतितश्च युक्तितः ।। क्रमेण शंभुं सत्ततोदितं प्रशं प्रयाति सत्यं परिभापितं मया ॥ ८३ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायामनित्यवस्तुवि- चारो नामाटादशोऽध्यायः॥ १८॥ अमान्ता इति । स्तम्वतिचतुर्मुखान्ता ये जीवास्तेऽपि भूतकार्पस्व- स्वोपाधिविलपेन लीपन्त इति नाऽऽत्यन्तिको विलपस्तथा सत्यागामिनि कल्पे पुनरन्येपासुत्पत्ती कृतनाशाक्तापागमप्रसङ्गात् । अतो वासनाशेष एव जीवोपाधिपठप इत्पभिभाषः । एक एवेति । निरुपाधिकः परशिव एक एवं परमार्पः । ब्रह्मविष्ण्वादिकः सर्वोऽपि सोपाधिकत्वान्मृपैवेत्पर्षः ॥ ८० ॥ ८१ ॥ ८२॥ ८३॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूत्रसंहिवातात्पर्यदीपिकापामनित्यवस्तुवि- चारो नामाष्टादशोऽध्यापः ॥ १८ ॥ १५. तिकी'२. 'ते बुधाः ॥1॥३. पनी । 10 ) ·१९ मध्यायः] मृतसंहिता। ५०५ नन्वयं घट इति ज्ञानं पटज्ञानसमपे नास्ति पतस्तनाशोऽनुभूयत एवेत्यत आह-~अनापीति | विषयाकारवृत्तिविशिष्टज्ञानस्पैव विशेपणभूतत्तिना- शानाशः प्रतीयते तथा विशेषणभूतंदण्डनाशे दण्डित्वनाशः । विशेष्यभूतज्ञ. तिमात्रस्य तु देवदत्तस्वरूपवनाशो नैव भवेदित्पर्यः ॥ ८॥ अतो नाशप्रतीतिस्तु भ्रमी भावांशकस्य तु ॥ चित्तवृत्तावभिव्यक्तं चिदाकारं विमोहिताः॥९॥ जातमित्यभिमन्यन्ते न विद्वांसः कदाचन ॥ वृत्तिनाशेन वृत्तिस्थं चिदाकारं मुनीश्वराः ॥ १० ॥ यस्मादेवं विचारतो धात्वर्थस्प प्रतीपंशस्य विनाशो नास्त्यतः कारणात्तत्र विनाशमतीतिनाशववृत्तितादात्म्पाध्यासादेवेत्यर्थः । नन्वात्ममनःसंयोगादस. मवापिकारणादात्मनि समवापिकारणे ज्ञानं जन्यते तच्चाऽऽशुतरविनाशीति वैशेषिकादयः संगिरन्ते तेषां किं मूलमित्याशङ्कयाऽऽह-चित्तवृत्ताविति । विषयसंप्रयोगानन्तरं तदाकारान्तःकरणवृत्तौ जातायां तदभिव्यक्तं चैतन्यम- प्पनाविद्यापरिमोहिता जातमित्यभिमन्यन्ते । न तु विशेषज्ञाः ॥ ९॥१०॥ अनभिव्यक्ततोऽज्ञानानष्टमेवेति मन्यते॥ अतश्चैतन्यमात्रस्य नास्त्यनित्यत्वमास्तिकाः ॥११॥ एवं श्रमवशादेव भावांशकरणांशपोविवेकापरिज्ञानात्करणांशवृत्तिनाशे तवच्छिन्नचैतन्पस्पापि पां नाशप्रतिभाप्त इत्यर्थः ॥ ११ ॥ ज्ञाताज्ञातार्थजातस्य यः साक्षी भासते स्वयम् ।। स एव साक्षाचिन्मात्रस्वभावात्मा न चापरः॥ १२॥ पद्येवमयं घट इत्यादिप्रत्ययेपु चिन्मात्रस्य नाशो नास्ति तर्हि तेनैवाऽऽत्म- नोऽद्वितीपत्वं विहन्यच इत्पत आह-ज्ञाताहातेति । ज्ञातं ज्ञानेन विषयी कृ- वम् । अज्ञातमज्ञानकोटीकृतम् । तदुभपविधस्पार्थजातस्य यः साक्षी । सर्व वस्तु ज्ञाततपाऽज्ञाततपा वा साक्षिचैतन्यस्प विषप एवेत्युक्तत्वात् । स एव साक्षाचिन्मानस्वभावात्मा घटपटाद्याकारवृत्तिविशेपेषु यदनुवृत्तं नित्य निर्वि- शेपं चैतन्यं तच साक्षिस्वरूपं न ततोऽतिरिक्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥ १५. ह. 'तघटना वि' । २ ख. ग. 'वृत्त्यभिव्यक्तौ चैतन्यावभासादवि' । ३ स.प. मन्यते।।घर. स्थानवभा। ६४ ·[४ यवमनसडे- खाचदाँऽपि प्रत्पपार्य इति द्विधा भिन्न इत्यर्थः । तत्र यो भावांशो धात्वर्थ- ५०४ तात्पपदीपिकासमेवा- धतो निरूपणे घगदिगोचरस्य विज्ञानस्पानित्यत्वं नास्त्पवेत्यर्थः । नन्वर्य घट इत्यादिज्ञानोदयसमये तत्पूर्वभावि घटगोचरं ज्ञानं नानुवर्तते कयं तस्य नित्यत्वमित्यत आह--चित्तवृत्तीति । चित्तं सत्त्वपरिणामेरूपमन्तःकरणं तस्यार्थेन्द्रिपसमपोगवशाद्या घटादिविषयाकारा वृत्तिस्तस्यां पदनित्यत्व वदेव वदभिव्पक्ते चैतन्पेऽपि प्रतीयते स्फटिक जपाकुसुमलौहित्पवन तु पर- मार्पत इत्यर्थः ॥ ४॥ प्रत्यये तु चिदाकारो वृत्त्याकारश्च सुव्रताः ॥ विद्यते मोहमाहात्म्यादेकाकारावभासनम् ॥५॥ भवेदेवं यद्ययं घट इत्यादी ज्ञाने स्फटिकजपाकुसुमादिवद्वत्याकारश्विदा कारश्चेति विविक्तमाकारद्वयमनुभूपेत न तथाऽनुभूपत इत्यत आह-प्रत्या इति । पद्यपि परमार्थतो विविक्तमेवाऽऽकारद्वयं तथाऽप्यविद्याशादग्न्यया. पिण्डवदेकाकारमैवावभासत इति तत्रैकाकारो भ्रम इत्यर्थः ॥ ५॥ भावांशः करणांशश्च विद्यते प्रत्ययेऽपि च ॥ भावांशस्तु चिदाकारो वृत्त्यशः करणांशकः ॥ ६ ॥ एतदेवाऽऽकारद्वयमुपपादति-भावांश इति । प्रतीयतेऽनेनेति प्रत्ययः । एरच्" इति करणाऽन्मत्ययः । एवं मत्यपशब्दस्य प्रकृतिमत्पपात्मक Y भागः स चिदाकारः । यस्तु प्रत्यपार्थः स करणांशः सोऽनित्योऽविद्वत्या- कार इत्यर्थः॥६॥ वृत्यंश एव नष्टस्तु जडत्वाकुम्भवस्तुवर । चिदंशो नैव नष्टः स्यादृष्टत्वात्तु केनचित् ॥ ७॥ अस्त्वेवं पत्पपस्याऽऽकारद्वैविध्यम् । तत्र करणांगस्यानित्यत्वं न तु पती- तेरित्पत्र कि विनिगमनकारणमित्यत आह-वृरपंश इति । अन्तःकरणपः रिणामापो वृत्त्यशोदयादवदनित्यः । न तु विदेशः । वन्नाशस्य केनापि द्रष्टुमशक्पत्त्वान्नाशसाक्षितपाऽपि चितोऽवगतेरित्यर्थः ॥ ७ ॥ अत्रापि ज्ञप्तिमात्रस्य विनाशो नैव दृश्यते ॥ वृत्तिग्रस्तस्य भावस्य खलु नाशः प्रकाशते ॥ ८॥ १५. च. ज. मातस्या । श.प्र. १. च.ज. त्या एवानि ३५. व. ज. दी। ४ ग. प. अ. चिदाका १५ प. प्रवर्तते । म.प्रतापन।

·१९ अध्यायः] सूतसंहिता। ५०७ साक्ष्याकारण चैकत्वात्साक्षिभेदो न सिध्यति ॥ १८॥ साक्ष्यरूपेण भेदस्तु साक्ष्यस्यैव न साक्षिणः ॥ साक्षिमात्रतया भेदाभावेऽप्यस्यैव साक्षिणः ॥ १९॥ विशेषाकारतो भेदं वदन्ति भुवि केचन ॥ ते महामोहसर्पण दृष्टा एव न संशयः ॥२०॥ ननु घटसाक्षी पटसातीति साक्षिभेदोऽनुभूयत एवेत्यत आई-~-साक्ष्याका- रणेति । साक्षित्वाकारण सर्वप्रेक्यावगर्न त दशङ्कावकाश इत्यर्थः । ननु मा मूत्साक्षित्वाकारेण भेदः साक्ष्यरूपेण तद्भेदः किं न स्यादिस्पत आह--- साक्ष्यरूपेणेति । घटपटादिसाक्ष्यमयुक्तो भेदस्तु साक्ष्याणामेव न तु तत्सा क्षिण इत्यर्थः । विशेषाकारत इति । घटपटाद्याकारास्ते ज्ञानगता एवेति वदन्तो विज्ञानयादिनस्तत्तदाकारवशेनाऽऽत्मस्वरूपभूतस्यापि विज्ञानस्प नानात्वमि- च्छन्तीत्पर्थः । तदेतन्निरस्पति ते महामोहेति ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ विशेषरूपं चिद्रूपं जडरूपं तु वा भवेत् ॥ न रूपान्तरमेव स्यात्ताशस्यानिरूपणा ॥ २१ ॥ चिद्रूपं साक्षिमा स्यान्न चान्यत्परमार्थतः ।। जडरूपं च नास्त्येव साक्षिणः परमार्थतः ॥२२॥ चिद्रूपस्य जडाकारो विरोधानव सिध्यति ।। प्रकाशस्य तमो रूपं यथा लोके न सिध्यति॥२३॥ किं तत्साक्षिणो विशेषरूपं विदात्मकं जडं वेति विकल्पयति-विशेष- रूपमिति । आचं निरस्पति-चिदूपमिति । यदि विशेषरूपमपि चिदात्मकं स्पात्तदा स्पतिचैतन्पान व्यतिरिच्यत इत्पर्थः । द्वितीय प्रत्याह-जहरूप- मिति । साक्षिणो जडाकारो विशेषरूपोऽपि न गुज्यते । तमामकाशयोरिख चिजडपोरेकत्वविरोधादित्यर्थः ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ अतो विशेपाकारेण भेदं ये सर्वसाक्षिणः ॥ वदन्ति ते महाधान्ता निमग्राश्च भवार्णवे ॥२४॥ अतो विशेषाकारण सातिभेदवर्णनं झान्तम्लपितमित्युपसंहरति-अत इति ॥ २४ ॥ १ घ. मात्।

·५०६ [ ४ यज्ञवमवखण्डे तात्पर्यदीपिकासमेता- तस्य जन्मविनाशौ तु न विद्यते विचारतः॥ जन्मकाले तु साक्षित्वाजन्मनो जनिरस्य न ॥१३॥ अथ साभिचैतन्यस्यापि जन्मनाशौ न स्त इति प्रतिपादयितुमुपक्रमवे- तस्प जन्मेत्यादिना । साक्षिवेतन्यस्य जन्मसमये स्वजन्मनो भासकत्वेनार स्थानामावै तदमतीतमेव स्पात् । प्रतीपते पस्मात्तदा तत्सातिसगावोऽङ्गी- कर्तव्यः । तथा चास्थाननिरनुत्पचिरेवेत्यर्थः ॥ १३ ॥ विनाशे साक्षिणो नाशस्तथा नैव भविष्यति ॥ सत्ताकाले तु सत्त्वाच विनाशः मुतरां न हि ॥१४॥ एवं विनाशसमयेऽपि तत्मकाशनाय साक्षित्वेनावस्थाननिपमानाशोऽप्यस्य नास्तीत्यर्थः । प्रतीतिसमये तु विद्यमानत्वादेवास्प न नाश इत्यर्थः ॥ १४ ॥ जन्मनाशप्रतीतिस्तु नान्तरेणैव साक्षिणम् ॥ जन्मनाशौ मुनिश्रेष्ठाः स्वत एव न सिध्यतः ॥११॥ दृश्यत्वेन जडत्वाच्च घटकुळ्यादिवस्तुवर ॥ साक्षिणो जन्मनाशौ तु न चान्येनैव सिध्यतः ॥१६॥ जडरूपेण चान्येन जन्मनाशौ न सिध्यतः ॥ साक्षिरूपेण चान्येन जन्मनाशौ न सिध्यतः॥ अभावादेव चान्यस्य साक्षिरूपस्य सुव्रताः ॥ १७ ॥ ननु जन्मनाशसमये साक्ष्यवस्थानाभावेऽपि तत्तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्ये- नैव स्फुरण संभाव्यत इत्पत आह-जन्मनाशेति । तदृत्तपच्छिमचैतन्प- मेव साक्षीवि जन्मनाशो साक्षिणैव मॉस्पते इत्यर्थः । साक्षिणमन्तरेण प्रकाश मानौ जन्मनाशौ कि स्वप्रकाशलेन मासेते किंवाऽन्येन । तदाऽपि कि नई रूपेण सातिरूपणेति विकल्प्याऽऽधं दूपति-जन्मनाशाविति । सातिणम न्वरेण न सिध्पतः । घटादिवदृश्यत्वेन जडत्वनिर्धारणात् । नापि द्वितीपे प्रथम इत्याह-जहरूपेणेति । न हिजो जन्मनाशी जडेनान्येन प्रकाश्पते इति वक्तुं युक्तम् । जडत्त्वाविशेषात् । नापि द्वितीय इत्याह । सातिरूपेणेवि। एवत्सासिव्यतिरिक्तस्प साक्षिणोऽभावादित्पर्थः ॥ १५॥ १६ ॥ १०॥ ११ ग, प. ज. नाशमा रग.प. प. उ. नाशगण. मा1३ म. प. च. छ. भारत ।

·२० अध्यायः]
सूतसंहिता।
५०९
पुरा वेदविदां मुख्याः कावषेया महर्पयः ॥
सत्रावसाने संभूय श्रद्धया परया सह ॥२॥
। यस्मादुक्तरीत्पाऽऽत्मस्वरूपमेव नित्यमतस्तद्वोचरं वेदान्तवाक्पमेव मुरूपं
भमागं तजनितं परशिवात्मविषयं ज्ञानमेव परमो धर्म इति प्रतिपादयितुम-
ध्याय आरभ्यते-अथात इति ॥ १॥२॥
विचार्य सुचिरं कालं विशिष्टं धर्ममास्तिकाः ॥
पुनः संशयमापना विषण्णा विवशाच ते ॥३॥
गत्वा हिमवतः पार्थ त्रिकालमानसंयुताः ॥
भस्मोलितसर्वाङ्गास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः॥४॥
रुद्राक्षमालाभरणा जटावल्कलसंयुताः॥
लिङ्गार्चनपरा नित्यं शंभोरमिततेजसः॥५॥
तसवन्तस्तपः सर्वे वत्सराणां त्रयं महद ॥
महादेवप्रसादेन महाकारुणिकोत्तमः ॥६॥
शक्तिपाणिर्महातेजा द्वितीय इव शंकरः॥
स्कन्दः सर्वजगत्स्वामी प्रत्यक्षमभवत्स्वयम् ॥७॥
तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे प्रसन्नेन्द्रियमानसाः॥
भक्त्या परमया युक्ता विवशा गद्दस्वराः॥८॥
प्रणम्य दण्डवद्भूमावुत्थायोत्थाय सादरम् ॥
स्तोत्रैः स्तुत्वा महात्मानं समस्यर्च्य यथावलम् ॥९॥
कृताञ्जलिपुटा भूत्वा पप्रच्छुर्धर्ममुत्तमम् ।।
सोऽपि सर्वजगत्स्वामी तारकारिमहाद्युतिः॥१०॥
सर्वविज्ञानरत्नानामाकरः करुणाकरः॥
सुप्रसनः स्वयं प्राह मुनीनां धर्ममुत्तमम् ॥ ११ ॥
स्कन्द उवाच-
शृणुध्वं मुनयः सर्वे महाभाग्यसमन्विताः ॥
वदामि संग्रहेणाहं युप्माकं धर्ममुत्तमम् ॥ १२ ॥

·[४ यज्ञवैभवसन्डे- ५०८ तात्पपदीपिकासमेवा- आत्मनः सर्वसाक्षित्वमेकत्वं च तथैव च ॥ नित्यत्वं चैव शुद्धत्वं भूमानन्दत्वमेव च ॥ ब्रह्मत्वं च दिजा वेदा वदन्ति श्रद्धया सह ॥ २५॥ यथोदीरितसाक्षिसद्भावे श्रुति संवादयति वेदा वदन्तीत्यादिना । "साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" इत्यात्मनः सर्वसाक्षित्वम् । तत्र हि साक्ष्पविशेषस्पा- नुपादानात्सर्वसाक्ष्यप्रतियोगित्वं साक्षिणोऽवगम्पते । "एकमेवाद्वितीयम्" "एको देवः सर्वभूतेषु गढः" इत्येकत्वम् । "नित्यो नित्पाना चेतनश्चेतना- नाम्" इति नित्यत्वम् । “अनाविर शुद्धमपापविद्धम्" इति शुद्धत्वम् । “यो वै भूमा तत्सुखम्" इति भूमात्मकत्वम् । "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इन्यानन्दव- रात्मकत्वं च श्रुतयः प्रतिपादयन्तीत्यर्थः ॥ २५ ॥ स्मृतयश्च पुराणानि भारतादीनि चाऽऽस्तिकाः॥२६॥ महादेवश्च विष्णुश्च ब्रह्मा च मुनयस्तथा ॥ नित्यत्वं शुद्धबुद्धत्वमात्मनः प्रवदन्ति हि ॥ २७ ॥ तस्मादात्मैव विप्रेन्द्रा नित्यं वस्तु न चापरम् ॥ जिह्वायां परशुं तप्तं धारयामि न संशयः ॥२८॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे नित्यवस्तुविचारो नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ न केवलं श्रुतय एव तदर्थानुसारिस्मृतिपुराणेतिहासादयोऽपि साक्षिण उक्तरूपं प्रतिपादयन्तीत्पाह-स्मृतपश्चेति ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितातात्पर्षदीपिकाख्यटीकापां चतुर्थे पत. वैभवस्खण्डे नित्यवस्तुविचारो नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ अथ विंशोऽध्यायः। सूत उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि विशिष्टं धर्ममादरात् ॥ शृशतात्यन्तकल्याणं मुनयः परया मुदा ॥१॥ घ. सर्वहेगु । २ घ. स. प. 'नन्दं म।

·१३० अध्यायः] सूतसंहिता। प्राजापत्यागमप्रोक्ताद्धर्मादेविदां वराः ॥ मया श्रेष्ठ इति प्रोक्तो धर्मों विष्ण्वागमोदितः ॥१९॥ विष्ण्वागमोदिताद्वादशेषादास्तिकोत्तमाः ॥ शैवागमोदितो धर्मो वरिष्ठो नैव संशयः॥ शैवागमोदितो धर्मो विधा पूर्वमुदीरितः ॥ २० ॥ प्राजापत्यागमेति । ब्रह्मणा प्रोक्तो ब्रह्मविषयो वाऽऽगमः । विष्ण्दागमशै- वागमशब्दयोरप्येवमेवार्थः ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ अधःस्रोतोद्भवस्त्वेक ऊर्ध्वस्रोतोद्भवोऽपरः ॥२१॥ अधःस्रोतोद्भवाद्धर्मादूर्ध्वोतोद्भवः परः ।। कामिकादिप्रभेदेन स भित्रोऽनेकधा विजाः ॥ २२ ॥ उक्तधर्मस्य वैविध्यमाद-अधःस्रोचोद्भव इति । अधःस्रोतांसि लीला विग्रह- धारिणः परशिर्वस्य नाभैरधोभागस्तदुद्भवी धर्मोऽधःस्रोतोद्गवः । ऊर्ध्वस्रोतां- सीशानतत्पुरुषादिपञ्च वक्त्राणि तद्भवो धर्म ऊर्ध्वस्रोतोद्भवः कामिकादिभे- देन बहुधा भिन्नः । उक्तं शामिकैः- "सद्योजातमुखाजाताः पञ्चाऽऽद्याः कामिकादयः । वामदेवमुसाजाता दीमाद्याः पञ्च संहिताः ॥ अघोरवक्त्रादुद्भूताः पञ्चाऽऽमिविजयादयः । पुंवक्त्रादपि चोदूताः पञ्च वै रौरवादयः॥ ईशानवदनाबाताः प्रोद्गीताचष्ट संहिता" इति ॥२१॥२२॥ जधःस्रोतोद्भवो धर्मो बहुधा भेदितस्तथा ॥ ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाद्धर्मात्स्मार्ता धर्मा महत्तराः॥२३॥ अधःस्रोतोद्भव इति । अधःस्रोतोद्भवोऽपि धर्मः कापागादिमतभेदेन बहुधा भेदित इत्यर्थः । स्मार्ता धर्मा इति। मन्वादिस्मृतिपुराणस्या इत्पर्धः ॥ २३ ॥ स्मार्तेभ्यः श्रोतधर्माश्च वरिष्ठा मुनिसत्तमाः ॥ तेषां शान्त्यादयः श्रेष्ठास्तेपां भस्मावगुण्ठनम् ॥२४॥ य.ग.प. अ. '1३६. . ए. ज. पाना 12...... २.यस्त।

·[४ यज्ञवमवखण्डे- तात्पर्पदीपिकासमेता- पुनः संशयमापना इति । ईश्वरार्पणवुद्धयाऽनुष्ठितांगहोमादिभिः पक्षी. णकल्मषाः कावपेपाः पुनः प्रतिबन्धकदुरितलेशावशेपेण नानाविधैरागमैत्र- हुधोच्यमानं तत्त्वमिदमीगिति विचार्य निश्चेतुमशक्काः सन्तः संशयाविष्टा एवाभवन्नित्यर्थः ॥ ३॥ ४ ॥५॥६॥ ७॥८॥९॥ १०॥ ११ ॥१२॥ स्वमनीपिकयोत्पन्नो निर्मूलो धर्मसंज्ञितः ॥ श्रद्धया सहितो यस्तु सोऽपि धर्म उदाहृतः ॥ १३ ॥ वेदान्तवाक्पजनितस्य च ज्ञानस्प परमधर्मत्वं सत्स्वेवापरधर्मेष्वित्पभिप्रेत्य तानुत्तरोत्तरमुत्कृष्टत्वेन प्रतिपादपति-स्वमनीषिकयेत्यादिना । शाखादनवग- म्यैव बुद्धयुत्पेक्षामात्रेण यत्तपः क्रियते स धर्मो भवति । निर्मूलो मूलागमर• हितः ॥ १३ ॥ निर्मूलोऽपि स्वबुद्धयैव कल्पितोऽपि महर्षयः ॥ देवताराधनाकारो धर्मः पूर्वोदिताहरः ॥ १४॥ पुरुषोत्मेक्षामात्रनिबन्धनो धर्मो देवताराधनरूपश्चेत्तदा पूर्वोक्ताद्धर्मादेवतारा- धनविलक्षणाच्छ्रेष्ठः । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् ॥ १४ ॥ देवताराधनाकारानिर्मूलावुद्धिकल्पिताव ॥ धर्माच्छ्रेष्ठः समाख्यातः समूलो धर्म आस्तिकाः॥१५॥ समूल इति । मूलसहित इत्यर्थः ॥ १५॥ समूलेषु च धर्मेषु बुद्धागमसमन्वितः ॥ धर्मः श्रेष्ठ इति प्रोक्तो मया वेदार्थपारगाः ॥ १६ ॥ बुद्धागमेति । बुद्धमोक्ता आगमा बुद्धागमाः॥ १६ ॥ बुदागमोदितादादगिमसमीरितः ।। धर्मः श्रेष्ठ इति प्रोक्तो धर्मतत्त्वविशारदैः ॥ १७॥ अगिमेति । क्षपणकागम इत्पर्यः ॥ १७ ॥ मागमोदितादर्मात्माजापत्यागमोदितः ॥ धर्मः श्रेष्ठ इति प्रोक्तः सर्वधर्मार्थवेदिभिः ॥ १८॥ ग. प. प. छ. ज. 'टेगा। २ ग घ. च. 'रमध।३ . मूलभूत ।

·२० मध्यायः सूतसंहिता चोदनालक्षणो धर्मो धर्मः साक्षानिरूपणे ॥ इतरो व्यवहारे तु धर्म इत्यभिशब्द्यते ॥ ३२ ॥ चोदनालक्षण इति । चौदना वेदवाक्यं तत्प्रतिपादितो धर्मः। तथा च जैमि- निस्त्रम्-"चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" इति । यद्येवं तदतिरिक्तेष्वागमादि- सिद्धेषु पूर्वोक्तेिष्वर्थेषु धर्मशब्दप्रयोगः कथमित्यत आह-इतरो व्यवहार इत्यादि ॥३२॥ आस्तिक्यान्वयमात्रेण धर्माभासेऽपि सुव्रताः ॥ प्रयुक्तो धर्मशब्दस्तु मुख्यो धर्मस्तु वेदजः ॥ ३३ ॥ आस्तिक्यान्वयमात्रेणेति । पथा श्रौतधर्मेप्यास्तिक्यं तथैव तदितरधर्मभा- सेऽपि तदर्शनातन धर्मशब्दप्रयोगो गौण इत्यर्थः ।। ३३ ।। यथा शंमुसमो देवो नास्ति पुण्यवतां वराः ॥ तथा वेदसमं मानं नास्ति तत्र न संशयः ॥ ३४ ॥ अथ बहुभिर्निदर्शनेः श्रुतिममाणस्पोत्कर्ष प्रतिपादयति-यथा शंमुसम इत्यादिना ॥ ३४ ॥ यथा विमसमो मयों नास्ति वेदविदां वराः॥ तथा वेदसमं मानं नास्ति तत्र न संशयः ॥३५॥ यथैवानसमं भोज्यं नास्ति लोके विचक्षणाः॥ तथा वेदसमं मानं नास्ति तत्र न संशयः ॥ ३६ ।। यथा गङ्गासमा पुण्या नदी लोके न विद्यते ॥ तथा वेदसमं मानं नास्ति तत्र न संशयः॥ ३७॥ । यथा वाराणसीतुल्या पुरी लोके न विद्यते ।। - तथा वेदसमं मानं नास्ति तत्र न संशयः ॥ ३८॥ यथा देधसभातुल्यं स्थानं लोके न विद्यते ॥ तथा वेदसमं मानं नास्ति तत्र न संशयः ॥ ३९ ॥ ।। ३५ ।। ३६ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ ३२ ॥ १२. घ. वास्तयि 17. सम ·५१२ [४ यज्ञवमवखण्डे- तात्पर्पदीपिकासमेता- रुद्राक्षधारणं चापि शिवाद्याख्याभिभाषणम् ॥ शिवलिङ्गार्चनं भक्त्या शिवोऽहमिति भावना ॥२५॥ शिवज्ञानकनिष्ठस्य शुश्रूषा च विशिष्यते ॥ तेषां वेदान्तवाक्यानां तात्पर्यस्य निरूपणम् ॥२६॥ तेपामिति । श्रौतधर्माणां मध्ये ये प्रवृत्तिहेतवो यागहोमाचास्तेभ्योऽपि निवृत्तिहेतवः शान्तिदास्पादयः श्रेयांस इत्यर्थः ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ वरिष्ठं सर्वधर्मेभ्यो ज्ञानं मोक्षकसाधनम् ।। ज्ञानानास्ति परो धर्म इति वेदार्थनिर्णयः ॥२७॥ उत्तानां धर्माणां पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तरोत्तरो धर्मो यथोत्कृष्यत एवं वेदान्त- वाक्यजनिताज्ज्ञानार्दपि कश्चिदुत्क्रप्टो धर्मोऽस्त्वित्यत आह-ज्ञानाना स्तीति ।। २७ ॥ पूर्वोदितेभ्यः सर्वेभ्यः सत्यधर्मपरायणाः॥ ज्ञानानेभ्यः समासेन भस्मैकं परमं मतम् ॥ २८॥ शान्तिदान्त्यादिम्पोऽपि भस्मावगुण्ठनस्य वैशिष्टयमाह-पूर्वोदितेम्प इति ॥ २८ ॥ भस्मसाधननिष्ठानां साक्षागस्म शिवाभिधम् ॥ प्रकाशते यथा शान्त्या शान्तं वस्तु परात्परम् ॥२९॥ साक्षादस्म शिवाभिधमिति । तदुक्तं प्राक्-"शिवस्वरूपं परमं भासना द्रस्म संमतम्" इति ॥ २९ ॥ ज्ञानस्य कारणेभ्यस्तु श्रुतिरेव महत्तरा ॥ ज्ञानानां शंभुविज्ञानं वरिष्ठं नेतरद्भवेत् ॥ ३०॥ वेदवाक्यसमुत्पन्नं शिवज्ञानं निरूपणे ॥ सम्यग्ज्ञानं मयाऽऽख्यातमितरद्यवहारतः ॥ ३१॥ श्रुतिरेव महत्तरेति । ज्ञानसाधने सर्वाधिकेत्यर्थः । शंभुविज्ञानमिति । वेदा- विवाक्पनितं पत्परशिवस्वरूपरिपयं ज्ञानं तदेव विषपयायाात्प्रत्यक्षादि- प्रमाणजनितमानानां मध्ये प्रशस्ततरमित्यर्थः ।। ३० ॥ ३१ ॥ प.दान्तनि । १२.ग. घ... घ. छ. ज. अनुत्तानां । ३ स. प 'दन्यय" । ४. न ठ।

·२१ अध्यायः] स्वसंहिता। विशिष्टधर्मः कथितः समासतो मयैव वेदार्थविचारणक्षमः॥ इतोऽतिरिक्तं सकलं पलालव- दृथा न लाभाय विशुद्धचेतसाम् ॥ ४ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां विशिष्टधर्मविचारो नाम विंशोऽध्यायः ॥२०॥ निःस्पृहाः स्वात्मनोऽ-पत्रेति । सचिदानन्दैकरसस्वस्वरूपानुसंधानादन्य- स्मिन्धर्मे निस्पृहाः । भूपते होतरेपके-"एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस पाहुपयः फालपेपाः किमर्था वपमध्येष्यामहे किमर्थी वर्ष यक्ष्पामहे" इति ॥४८॥४९॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितातात्पर्पदीपिकापां विशिष्टधर्मवि- चारो नाम विशोऽध्यायः॥२०॥ अथैकविंशोऽध्यापः। अथ सूत उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि मुक्तिसाधनमास्तिकाः ॥ शृणुत श्रदया सार्धं साक्षावेदान्तदर्शितम् ॥ १ ॥ मुक्तेरन्तरङ्गवहिरङ्गसाधनप्रतिपादनव्याजेन शमदमादिसाधनसंपन्न- स्पैर तत्राधिकारो नान्यस्पति प्रतिपादपितुमुपक्रमते अथात इति वेदान्त- शित मिति । "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षः समाहितो भूत्वाऽऽस्मन्येवाss. मातं पश्यत्" इतिवेदान्तवाक्पप्रतिपादितमित्पः ॥ १ ॥ पुरा श्वेतादिकृप्यन्ता मुनयो मुनिसत्तमाः ।। संख्या च शतमेतेषां सह द्वादशसंख्यया ॥२॥ त एते भस्मदिग्धानास्त्रिपुण्ड्राहितमस्तकाः ।। रुद्राक्षमालाभरणा द्रारायनतत्पराः ।।३।। पोरसाधनमीश्वरानुग्रहेणैव उम्पमिति का "महारादि- रेवि ॥२॥३॥ ११ ·[४ यज्ञवैभवखण्डे ५१४ तात्पर्पदीपिकासमेता- पडक्षरसमो मन्त्रो यथा लोके न विद्यते ॥ तथा वेदसमं मानं नास्ति तत्र न संशयः॥४०॥ यथा गुरुसमस्त्राता नास्ति संसारसागराए । तथा वेदसमं मानं नास्ति तत्र न संशयः ॥४१॥ अतश्च संक्षेपमिमं वदामि वः श्रुतिः प्रमाणं शिव एव केवलः ॥ वरिष्ठे उक्तः सितमस्मगुण्ठनं . विशुद्धविद्या च न चेतरत्परम् ॥ ४२ ॥ सूत उवाच- एवमुक्ता मुनीन्द्रेभ्यः श्रीमान्बर्हिणवाहनः॥ जगत्स्वामी महातेजास्तत्रैवान्तर्हितोऽभवत् ॥४३॥ कावपेया अपि श्रेष्ठाः प्रसादात्तारकारिणः ॥ महादेवं महात्मानं ददृशुः स्वयमागतम् ।। ४४॥ तं प्रणम्य महादेवं सर्वज्ञमपराजितम् ॥ श्रीमत्पञ्चाक्षरेणैव पूजयामासुरादराव ॥४५॥ देवदेवो महादेवो देवानामपि.देशिकः ।। मुनिभ्यः कावषेयेभ्यः स्वात्मज्ञानं ददौ मुदा ॥४६॥ मुनीन्द्रा अपि ते सर्वे विशुद्धज्ञानिनां वराः ।। प्रणम्य देवमीशानं साम्ब संसारभेषजम् ॥ ४७ ॥ ॥ ४० ॥४१॥ ४२ ॥ ४३ ॥४४॥ ४५ ॥ ४६॥ ४७ ।। प्रसादयित्वा देवेशं कृतार्थी आत्मवेदनाव ॥ निःस्टहाः स्वात्मनोऽन्यत्र ययुर्हिमवतो गुहाम्॥४८॥ ग. 'गुत सि।

·|२१ मध्यायः सूतसंहिता। विशिष्टधर्मः कथितः समासतो मयैव वेदार्थविचारणक्षमः॥ इतोऽतिरिक्तं सकलं पलालव- दृथा न लाभाय विशुद्धचेतसाम् ॥ १९ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां विशिष्टधविचारो नाम विंशोऽध्यायः॥२०॥ निस्टहाः स्वात्मनोऽन्यत्रेति । सचिदानन्दैकरसस्वस्वरूपानुसंधानादन्प- स्मिन्धर्मे निःस्पृहाः । श्रूपते बैवरेपके-"एतद्ध स्म वै तद्विद्वास आहुपपः कावपेपाः किमी वयमध्येध्यामहै किमी वयं पक्ष्यामहै" इति ॥४८॥४९|| इवि श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितातापर्यदीपिकायां विशिष्टधर्मवि- चारो नाम विंशोsध्यायः ॥२०॥ अथैकविंशोऽध्यापः। अथ मूत उवाच-- अथातः संप्रवक्ष्यामि मुक्तिसाधनमास्तिकाः॥ शृणुत श्रद्धया सार्ध साक्षावेदान्तदर्शितम् ॥१॥ मुक्तेरन्तरङ्गवहिरङ्गसाधनप्रतिपादनव्याजेन शमदमादिसाधनसंपन्न. स्पैव तत्राधिकारो नान्यस्येति प्रतिपादयितुमुपक्रमते-अयात इति । वेदान्त- दर्शित मिति । "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाss. मानं पश्येत्" इतिवेदान्तवाक्पप्रतिपादितमित्यर्य ॥ १॥ पुरा श्वेतादिऋष्यन्ता मुनयो मुनिसत्तमाः ।। संख्या च शतमेतेषां सह द्वादशसंख्यया ॥२॥ त एते भस्मदिग्धाशास्त्रिपुण्ड्राडितमस्तकाः ।। रुद्राक्षमालाभरणा रुद्राराधनतत्पराः॥३॥ चोकमानमीश्वरानुग्रहेणैव लम्पमिति झापपितुं पुरावृत्तमुद्दाहरति- पुरेति ॥ २॥३॥ ग क्षण ॥२५ दयामहे।

·५१६ [४ यज्ञवेमवखरे- तात्पर्यदीपिकासमेता- तपश्चरुर्महातीवं परया श्रद्धया सह ।। श्रीमद्दक्षिणकैलासे साक्षारसंसारनाशके ॥४॥ पुण्पक्षेत्रवासोऽपि मुक्तावुपाय इत्पभिप्रेत्याऽऽह-श्रीमदक्षिणकैलास इत्या- ' दिना ॥४॥ यस्य दर्शनमात्रेण पापानि सकलानि तु ।। नश्यन्ति वह्निसंयुक्तं यथा तूलं प्रदह्यते ॥५॥ यस्मिनिवसतां नृणामशेषाणां महेश्वरः ॥ ददाति परमां मुक्तिमचिरेण द्विजोत्तमाः ॥ ६॥ यत्र भस्मरतानां तु दिजानां प्रतिवत्सरम् ॥ यथाशक्ति धनं दत्त्वा मुच्यते भववन्धनात् ॥७॥ यत्र प्रतिदिनं पुंसां भक्तानामीश्वरस्य तु ॥ मुष्टिमात्रप्रदानेन महापापादिमुच्यते ॥ ८॥ यत्र साक्षाच्छिवज्ञाननिष्ठस्यातिप्रियेण तु ॥ भोजनं च तथा वस्त्रं दत्त्वा मुच्येत बन्धनात् ॥९॥ यत्र जप्त हुतं दत्तं चिन्तितं च दिने दिने । ब्राह्मणानां तथाऽन्येषामनन्तं भवति ध्रुवम् ॥१०॥ तपसा शंकरस्तेषां प्रसन्नः करुणानिधिः॥ सांनिध्यमकरोत्तत्र शक्त्या परमया सह ॥ ११ ॥ तं दृष्ट्वा साम्बमीशानं साक्षात्संसारभेषजम् ।। प्रणम्य दण्डवदूमौ पप्रच्छुर्मुक्तिसाधनम् ॥ १२ ॥ देवोऽपि करुणाविष्टः साक्षात्संसारमोचकः ॥ मुनीनामुग्रतपसां वभापे मुक्तिसाधनम् ॥ १३ ॥ ॥५॥६॥७॥८॥९॥ १०॥ ११ ॥ १२॥ १३ ॥ ईश्वर उवाच- ·२१ अध्यायः] सूतसंहिता। वक्ष्यामि परमं गुह्यं मुक्तिसाधनमादराव ॥ वर्णाश्रमसमाचारादेव मुक्तिर्न चान्यतः ॥ १४ ॥ ॥१४॥ स्वजातिविहितं धर्म यः करोति प्रियेण तु ॥ स जायते कुले मुख्य विप्राणामीश्वराज्ञया ॥ १५ ॥ स्वजातिविहितमिति । ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां मध्ये यस्य यो धर्मों विहितः स स्वजातिविहितः । बाह्मणस्य यजनादिकं क्षत्रियस्प राज्यपरिपा. लनादिकं वैश्यस्य कृषिगोरक्षादिकं शूद्रस्य द्विजपेत्येते स्वजातिविहिता धर्माः ॥१५॥ स पुनर्जातकर्मादिसंस्कारैरपि संस्कृतः ॥ उपनीतो गुरोर्वेदानधीत्य विधिवत्पुनः ॥ १६ ॥ वेदानधीत्य विधिवदिति । अनेनैव ब्रह्मचारिणामनुष्ठानमुक्तम् ॥ १६ ॥ दारानाहत्य यज्ञं च दानं च विविधं तथा । तपश्च विविधं घोरं कृत्वा कामनया विना ॥ १७॥ दारानाहत्येत्यादिना गाईस्थ्याश्रमधर्मप्रतिपादनम् । तपश्च विविधमिदि वानप्रस्थाश्रमधर्माः । कामनया विनति । फलसंधानविरहेण फेवलमीश्वरार्पण- बुद्धयैवानुष्ठिता वर्णाश्रमधर्मा अध्ययनादयः पापपणाशनेन चित्तद्धिद्वारा परंपरपा मुक्तिसाधनत्वं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । श्रूयते हि-"तमेतं वेदानुव- चनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन" इति ॥ १७ ॥ मनष्टपापः शुद्धान्तःकरणो ज्ञानवाञ्छया । विरक्तः सर्वलोकेभ्यो दोषाणां तु निरूपणा ॥१८॥ एवमाश्रमत्रपानुष्ठितः कर्मभिश्चित्तशुद्धौ नातापां संसारदोषदर्शनात्ततो वैराग्यं जापत इत्याह-विरक्त इति ।। १८ ॥ चित्तपाकानुगुण्येन प्रवज्यां कुरुते पुनः॥ तत्रामुमुक्षुः संन्यासी प्रेरितः परमेश्वरात् ॥ १९॥ १च. 'रक्षणादि।

·- [४ यसवमवखण्डे- तात्पर्पदीपिकासमेता- कुटीचकाभिधां वृत्तिं वृत्तिं वाऽथ बहूदकाम् ।। हंसत्तिं तु वा नियं वाञ्छते मुनिसत्तमाः॥२०॥ प्रव्रज्यां कुरुत इति । " पदहरेव विरजेचदहरेव पन्नजेद" इति श्रुतेः ॥ १९॥ २० ॥ मुमुक्षुर्भिक्षुको नित्यं परहंसाभिधां शुभाम् ॥ वृत्तिमिच्छति देवेशप्रसादेन द्विजोत्तमाः ॥२१॥ वैराग्यजननानन्तरं चित्तकाम्यलाभाप संन्यास एवं कर्तव्य इत्पाद-मिड- क इति । साधनचतुष्टपान्तर्विं यन्मुमुक्षुत्वं तदीश्वरप्रसादेन परमहंसस्पैव जायते नान्येषां कुटीचकादीनामित्यर्थः ॥ २१ ॥ कुटीचकादिवृत्तिस्थो मुक्तिमिच्छति चेद्दिजाः ॥ परहंसाभिधां वृत्तिं प्राप्नुयाच्छंकराज्ञया ॥२२॥ कुटीचकादिभिरपि पदा मुक्तिरन्विष्यते तदा तैरपि परमहंसाश्रम एवं कर्तव्य इत्याह--कुटीचकादीति ॥ २२ ॥ सर्वेषामेव भिषणां शान्तिर्दान्तिस्तितिक्षुता ॥ सानं शौचमहिंसा च मिथ्याभापणवर्जनम् ॥ २३ ॥ अमिरित्यादिभिर्मन्त्रैर्भस्मनोबूलनं तथा ॥ त्रिपुण्ड्धारणं साक्षाद्ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ॥ २४ ॥ लिने शिवार्चनं नित्यं धर्मः प्रोक्तः सनातनः ॥ साक्षाद्देदान्तवाक्यानां श्रवणं मननं तथा ॥२५॥ निदिध्यासनमाचार्यपरिचर्या प्रियेण तु ।। परहंसस्य धर्मोऽयं विशेषेण समीरितः॥२६॥ पूर्वपुण्यवलात्साक्षात्प्रसादाच शिवस्य तु ॥ ब्रह्मात्मविषयं ज्ञानं लमते भिक्षुकोऽचिरात् ॥ २७ ॥ अप घेदान्तज्ञानोत्पत्तावन्तरङ्गसाधनभूतांस्तुरीपाश्रमधर्मानाह-सर्वेषामि- स्पादिना ! शान्ति नेन्द्रियाणाम् । वितिक्षुता शीतोष्णमखदुःखादिद्वंद्वस हिष्णुत्वम् । शान्स्पादीनि द्वंद्वाद्युपधावकत्वेन परंपरपा मुक्तिसाधनानि । वेदान्तवारपश्रवणादिकमव्यवधानेन मुक्तिसाधनमित्पर्यः । तत्र श्रवणं "म ·२१ मध्यायः] सूतसंहिता। वेदान्तवाक्पानामद्वितीये परशिवरूपे तात्पण प्रतिपादनसामथ्यविधारणम् । शुवस्पार्थस्पासंभावनाविपरीतभावनानिरासाय युक्तिभिरनुचिन्तन मननम् । एवं ऋवणमननाम्पामवधूतस्यार्थस्य साक्षात्कारोपयोगिचिचैकाम्यलामाय विजाती- पमत्ययान्वरितसजातीपमत्पपप्रवाहम्ण ध्यानं निदिध्यासनम् । एवेषां वत्साधनत्वं भूपते-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्याति वव्यः" इति ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ ज्ञानावेदान्तवाक्योत्थान्मुक्ति भिक्षुरवाप्नुयात् ॥ विना ज्ञानेन मुक्तिस्तु न सिध्यति न सिध्यति॥२८॥ मुक्किसाधनमाख्यातं संग्रहेण मुनीश्वराः ॥ ज्ञाने यूयमपि श्रद्धां कुरुध्वं यत्नतः सदा ॥ २९ ॥ सूत उवाच- इत्युक्त्वा भगवान्स्द्रः साक्षात्संसारमोचकः ।। आगमान्तकसंवेद्यस्तत्रैवान्तर्हितोऽअवर ॥ ३०॥ भवन्तोऽपि प्रसादेन शिवस्य परमात्मनः ॥ मत्तो लब्धपरिज्ञाना अभवन्नचिरेण तु ॥ ३१ ॥ मोनादिति । इत्यमध्पयनयजनशमदमावन्तरङ्गवहिरङ्गसाधनकलापसहक नाटेदान्तवाक्पश्रवणायद्वाक्पज ब्रह्मात्मैकत्वविषपं ज्ञानं नापते तदेव सक्ति- सायनं नान्पतित्पः ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ श्रीमद्दक्षिणकैलासं सर्वस्थानोत्तमोत्तमम् ।।.. वान्छितार्थप्रदं नणामिति वित्त विचक्षणाः ॥३२॥ वि वित्त विचक्षणा इति । उकमकारण विच जानीवेत्पर्यः ॥ ३२ ॥, श्रीमइक्षिणकैलासमदृष्ट्वा मुक्तिमिच्छतः॥ नास्ति संसाराविच्छित्तिः सत्यं सत्यं न संशयः॥३३॥ वर्णाश्रमसमाचारं विना कैवल्यमिच्छतः।। नास्ति कैवल्यसंसिद्धिः सत्यं सत्यं न संशयः॥३४॥ १२.शासन।

·[४ यसवेमवरखडे- “ तात्पर्पदीपिकासमेवा- कुटीचकाभियां वृत्तिं वृत्तिं वाऽथ बहूदकाम् ॥ हंसत्तिं तु वा नित्यं वाञ्छते मुनिसत्तमाः॥२०॥ प्रवज्पां कुरुत इति । पदहरेव विरनेत्तदहरेव प्रव्रजेत्" इति श्रुवे: ॥१९॥२०॥ मुमुक्षुर्भिक्षुको नित्यं परहंसाभिधां शुभाम् ॥ वृत्तिमिच्छति देवेशप्रसादेन द्विजोत्तमाः ॥२१॥ वैराग्पजननानन्तरं चित्तकाम्पलाभाप संन्यास एव कर्तव्य इत्पाह---भिक्षु क इति । साधनचतुष्टपान्तति यन्मुमुक्षुत्वं तदीश्वरमसादेन परमहंसस्पैव जायते नान्येषां कुटीचकादीनामित्यर्थः ॥ २१ ॥ कुटीचकादिवृत्तिस्थो मुक्तिमिच्छति चेद्विजाः ॥ परहंसाभिधां वृत्ति प्रामुयाच्छंकराज्ञया ॥२२॥ कुटीचकादिभिरपि पदा मुक्तिरविष्यते तदा तैरपि परमहंसाश्रम एव कर्तव्य इत्याह---कुटीवकादीति ॥ २२ ॥ सर्वेषामेव भिषणां शान्तिन्तिस्तितिक्षुता ।। सानं शौचमहिंसा च मिथ्याभाषणवर्जनम् ॥ २३ ॥ अगिरित्यादिभिर्मन्त्रैर्भस्मनोबूलनं तथा ॥ त्रिपुण्ड्धारणं साक्षाद्ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ॥ २४ ॥ लिङ्गे शिवार्चनं नियं धर्मः प्रोक्तः सनातनः ॥ साक्षादेदान्तवाक्यानां श्रवणं मननं तथा ॥२५॥ निदिध्यासनमाचार्यपरिचर्या प्रियेण तु ॥ परहंसस्य धर्मोऽयं विशेषेण समीरितः ॥२६॥ पूर्वपुण्यबलात्साक्षात्मसादाच शिवस्य तु ॥ ब्रह्मात्मविषयं ज्ञानं लमते भिक्षुकोऽचिराद ॥२७॥ अथ घेदान्तज्ञानोत्पत्चावन्तरङ्गसाधनभूतांस्तुरीपाश्रमधर्मानाह-सर्वेषामि. त्पादिना । शान्ति नेन्द्रिपाणाम् । वितिभुता शीतोष्णमसःखादिद्वंद्वस हिष्णुत्वम् । शान्स्पादीनि द्वंद्वायुपधावकत्वेन परंपरपा मुक्तिसाधनानि । वेदान्तवाक्पप्रवणादिकमव्यवधानेन मुक्तिसाधनमित्पर्षः । तत्र श्रवणं नाम ·२१ मध्यायः "संतसंहिता। इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहिताटीकापां तात्पर्यदीपिकाख्यायां चतुर्षे पनवेभवखण्ड मुक्तिसाधनविचारो नामकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ अप द्वाविंशोऽध्यायः। सूत उवाच- अथातः संमवक्ष्यामि मार्गप्रामाण्यनिर्णयम् ॥ श्रया सहिता यूयं शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ॥३॥ ननु बौद्धार्थवाद्यागमानां वेदविरुद्धार्थप्रतिपादकानां वैदैकसमधिगम्पे ब्रह्मात्यैकत्वविनाने सचिजनकत्वं नोपपद्यतेऽतो वैदिकमार्गपतिरिक्तानां सर्वेपामयामायमेवेत्याशय नामाप्पं समयितुमारभते-अधात इति । श्रुतिस्मृत्पादिमिः शैवपाशुपतयुद्धाद्यागमः समये नानाविधा मार्गाः मतिपादि- वास्वपाधिकारिमर्दन मामापनिर्णपः क्रिपत इत्पर्यः ॥ १॥ वेदांश्च धर्मशास्त्राणि पुराणे भारत तथा ॥ वेदाङ्गान्युपवेदांश्च कामिकाद्यागमानपि ॥२॥ कापालं लाकुलं चैव तयोर्जेदान्दिजपाः ॥ तथा पाशुपतं सोमं भैरवप्रमुखागमानु ॥३॥ तेषामेवोपभेदांश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।। विष्ण्वागमांस्तथा ब्राह्मान्बुद्धार्हाद्यागमानपि ॥ ४॥ लोकायतं तर्कशास्त्रं बहुविस्तरसंयुतम् ।। मीमांसामतिगम्भीरां सारख्ययोगौ तथैव च ॥५॥ उपवेदांश्चेति । आयुर्वेदधनुर्वेदादप उपवेदाः ॥ २॥.३ ॥ ४ ॥५॥ अनेकभेदभिन्नानि तथा शास्त्रान्तराणि च ।। निर्ममे शंकरः साक्षात्सर्वज्ञः संग्रहेण तु ॥६॥ निये शंकर इति । श्रुतिस्मृती विदामपुरागादीनि वैदिकानि मायागि वर्णनुमारिशेरपानपदाधापमान्युमाईचाहिबहुभेदभिमानेदविरु- - 10.मा.प.निरा. सराई।

·[४ यज्ञवेमवखण्डे-
तात्पर्पदीपिकासमेता-
विष्णुप्रजापतीन्द्रेभ्यः शिवस्याऽऽधिक्यमादराद ॥
अविज्ञाय न संसारान्मुच्यते जन्मकोटिभिः ॥ ३५॥
पुण्पक्षेत्रवासवर्णाश्रमधर्मादीनामुक्तं मुक्तिसाधनत्वं व्यतिरेकमुखेन द्रट-
यति-श्रीमद्दक्षिणकैलासमिति ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५॥
प्रत्यग्ब्रह्मैकताज्ञानं विना कैवल्यमिच्छताम् ॥
नास्ति कैवल्यमित्येपा शाश्वती श्रुतिराह हि ॥३६॥
भगवानपि सर्वज्ञः शिवः कारुणिकोत्तमः ॥
विना वेदान्तविज्ञानं न मुक्तिरिति चाऽऽह हि॥३७॥
विष्णुप्रजापतीन्द्रादिदेवताश्च तथैव च ॥
विना ज्ञानं न कैवल्यमित्याहुर्वेदवित्तमाः ॥ ३८॥
मुनयश्च महात्मामः सत्यसंधा जितेन्द्रियाः॥
विना ज्ञान न कैवल्यमित्याहुर्वेदवित्तमाः ॥३९॥
अथ किं बहुनोक्तेन मुनीन्द्रा वेदवित्तमाः ॥
मुक्तिसाधनविज्ञानं वेदादेव न चान्यतः॥४०॥
शाश्वती श्रुतिराह हीति । " ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति"
मात्मवित् " इति ब्रह्मात्मैकत्वविदुप एव मुक्तिं बूते भेददर्शिनस्तु " अथ
पोऽन्या देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद" इत्पज्ञत्वं प्रति-
पादपतीत्यर्थः ॥ ३६॥ ३७॥ ३८॥ ३९ ॥ ४०॥
वेदमार्गजनितं तु वेदनं दोपहीनमतिशोभनं सदा ॥
अन्यमार्गजनितं विचारतो वेदमार्गरुचिकारणं क्रमाव ॥४१॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे
मुक्तिसाधनविचारो नामैकविंशोऽध्यायः ॥२१॥
अन्पमार्गेति । वेदम्पतिरिक्तैरागमान्तरः प्रतिपादितमर्थनातमुक्तरूपवेदान्त-
विज्ञाने परमपुरुषाधे रुचिजननद्वारोपयुज्यते न वालपेण पुरुपार्थसाध-
नमित्यर्थः ।। ४१ ॥
" तरति शोक-
--
१५.ग ८.'साहु. पुश्यापिका ॥३८॥

·*२२ मध्यायः]
विषयत्वेनाविद्या प्रतिपादयोपनिषदज्ञानस्प विद्यारूपतामाह-~एकहप-
नित्पत्वमेष्टव्यम् । तच्च निशेिपस्पैव घटवे । सविशेपस्य भेदसम्पपेक्षत्वाहे
सूतसंहिता।
येन येन प्रकारेण जनरेभिरुषासितः ॥ ११ ॥
तत्तन्मार्गानुगुण्येन साधकत्वं युपैति सः ॥
तत्मसादाक्रमान्मार्गान्विशिष्टयनेति मानवः ॥ १२॥
पेन पेनेति । नानाविधागमोक्तन येन येनोपाधिना परमेश्वर उपास्पते
वत्तदागमानुसारेण तत्तदुपाधियुक्तः परमेश्वरो भवतीत्यर्थः । तत्मतादादिति ।
दत्तदा गमप्रतिपाद्यतयाऽवस्थितस्य शिवस्य पसादादेवोत्तरोत्तरमुस्कृष्टान्मार्गा-
न्साघको लभत इत्पर्धः ॥ ११ ॥ १२॥
तत्र तत्र स्थितो देवः प्रसादं कुरुतेऽस्य तु ।।
सोपानक्रमतो देवा वेदमार्गस्य हेतवः ॥
वेदमार्गस्थितो देवः साक्षान्मुक्तेस्तु कारणम् ॥ १३ ॥
सोपानकमत इति । तत्र तत्राऽऽगमेषु तत्तद्देवतारूपो देवः सोपानक्रमेण
वेदमार्गमाप्तो कारणम् । स एव वेदमार्गप्रतिपादितः सन्मुक्तिहेनुर्भवतीत्यर्थः
तत्रापि कर्मभागस्थो ज्ञानश्रद्धाप्रदो हरः ।।
ज्ञानभागस्थितः शंभुर्ज्ञानद्वारेण मोक्षदः ॥ १४ ॥
कर्मभागस्य इति । कर्मकाण्डे स्थिती विविदिपाप्रद इत्यर्थः । उपनिषत्सु
अतिपातपा स्थितः शिवः स्वपापात्म्यज्ञानजननेन मुक्तिपद इत्यर्थः॥ १४ ॥
एकरूया परा मुक्तिस्ततस्तद्विषया मतिः ॥ १५ ॥
एकरूपा भवेनैव नानारूपा भविष्यति ॥
वेदान्तः शंकरं साक्षानिर्विशेपाहयात्मना ॥ १६ ॥
वक्ति मार्गान्तरान्नैव ततो विद्या तु वेदना ।।
अतो मार्गान्तराज्जाता मतयो मुनिसत्तमाः॥
अविद्या नैव विद्याः स्युरिति सम्यनिरूपणम्॥१७॥
मनु मार्गान्तरज्ञानरपि साक्षान्मुक्तिः किं न स्पादित्याशय वेपामवस्तु-
त्यादिना । मुक्तिस्वरूपस्य सर्वेष्वपि मार्गेपु परमपुरुषार्थत्वेन संमतत्वात्तस्य
॥ १३॥

·[४ यज्ञवेमवखण्डे.. . ५२२. तात्पर्यदीपिकासमेता- द्वांश्च सर्वज्ञः शिव एव स्वशक्त्या निमितवानित्पधः 1 अतः सर्वज्ञेन शिव मणीतत्वादेषां मध्ये कस्पचिदप्यमामाण्यं न युक्तमिति मावः ॥ ६ ॥ प्रसादादेव रुद्रस्य ब्रह्मविष्ण्वादयः सुराः ॥ सिदविद्याधरा यक्षा राक्षसाद्यास्तथैव च ॥७॥ मुनयश्च मनुष्याश्च यथाभाग्यं द्विजोत्तमाः॥ तान्येव विस्तरेणैव संग्रहेणैव वा पुनः ॥ ८॥ कुर्वन्ति तानि नामानि कथितानि मनीषिभिः ॥ अधिकारिविभेदेन नेकस्यैव सदा हिजाः॥ तकरते हि मार्गास्तु न हन्तव्या मनीषिभिः ॥९॥ ननु ब्राह्मवैष्णवबुद्धाद्यागमे यह्मविष्ण्वादितत्तदागमप्रणेतारः पुरुपविशेषाः स्मर्पन्ते । तथा सांख्पतर्कादिशायेषु कपिलकणादजेमिनिप्रभृतयो निर्मातारः प्रसिद्धाः । अतः शिवस्पैव निर्माणमनुपपन्नमित्यत आह-प्रसादादेवेति । पर मेश्वरानुग्रहादेव ब्रह्मविष्ण्वादयस्वनिर्मितानागमान्स्वस्वव्यवहारसिद्धपे पुनः संग्रहविस्तराभ्यां कुर्वन्ति । कपिलकणमुग्जैमिनिप्रभृतपो मुनपश्च स्वशिष्प: द्विगुणानुसारेण परमेश्वरनिमितान्येव शास्त्राणि तत्मसादादेव पुनः संग्रहविस्त- राम्या कुर्वन्तीत्यविरोधः ।, यद्यप्पेवमीश्वरनिर्मितत्वात्सर्वेषां प्रामाप्पं तथाऽपि परस्परविरुद्धार्थमतिपादकत्वादमामाण्यमपि स्यादित्यत आह--अधिकारीति ! यथा ' उदिते जुहोति । 'अनुदिते जुहोति' इत्यादिविरुद्धार्थप्रतिपादकाना वाक्यानाधिकारिभेदाद्विरोधाभावेन प्रामाण्यमेवमत्रापात्पर्यः । एवमेते मार्गाः शुष्कतर्कबलान वाघ्या इत्पः ॥ ७॥ ८॥९॥ यथा तोयप्रवाहाणां समुद्रः परमावविः । तथैव सर्वमार्गाणां साक्षानिष्टा महेश्वरः ॥ १०॥ सासानिष्ठेति । सर्वप्वपि मार्गप्वस्ति कश्चिद्देव इति संमतत्वात्तस्य च पर मैश्चरस्पतिरिक्तरपामावाचदागमोक्तगुणवैशिष्टयन शिवः मतिपायत इति भवति स्मन्सपा मार्गाणां पर्यवसानमित्यर्थः ।। १० ।। १.प. सा.

·२२ मध्यायः] सूतसंहिता । अवोऽधिकारीवि । वेदमागीनधिकृतान्वौहाईताधिकारिविशेषान्मति तत्तन्मार्गमामाण्यमस्त्येवेत्यर्थः ॥ २२ ॥ ईश्वरस्य स्वरूपे च बन्धहेतौ तथैव च ॥ जगतः कारणे मुक्तो ज्ञानादौ च तथैव च ॥२३॥ मार्गाणां ये विरुद्धांशा वेदान्तेन विचक्षणाः ॥ तेऽपि मन्दमतीनां च महामोहावृतात्मनाम् ॥ वाञ्छामावानुगुण्येन प्रवृत्ता न यथार्थतः ॥२४॥ नन्वेषां मार्गाणां परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादकानां प्रामाण्यं नोपपद्यते प्रबलत- रश्श्रुतिपमाणविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वादित्यत आह-ईश्वरस्येत्यादिना । तत्रे. श्वररूपादो मार्गाणां विप्रतिपत्तिरस्ति । तथा हि-तत्र “ईश्वर एव नास्ति " इति सांख्या मीमांसकाच ! " अस्ति पुण्यपापाशपरपरामृष्टः पुरु- पविशेषः" इति पातञ्जलाः । " नित्यज्ञानाधारः" इति तार्किकाः । तथा प्रकृतिपुरुषपोरविवेकात्क्षेत्रज्ञस्प संसारः" इति सांख्यादयः । तस्य स्वार्जितपुष्पपापवशाइन्ध इति तत्कारणं प्रकृतिरिति प्रकृतिपुरुषपोर्विवेक- मानेन भ्रमापगमे स्वरूपेणावस्थान मुक्तिः" इति सांख्यादयः । “बुद्धिसु- खदुःखादिनवगुणानामनात्मपदार्थेभ्यः पुरुपान्पपाख्यातिविरहादस्पन्तोच्छेदो मुक्तिः " इति तार्किकादयः । एवमन्येषामपि वादिना मतेषु विषपेषु भूपस्यो विमतिपत्तप एवमाद्या वेदान्तविरुद्धा अन्पमार्गेषु दृश्यन्ते । तत्सर्वमर्थजातम- आदिमायपा मोहितानामत एवाल्पबुद्धीनां वेदानधिकृतानां बौद्धादीनां मय- मत एवात्यन्तसूक्ष्मपरशिवस्वरूपग्रहणसामाभावाद्वेदविरुद्धमपि प्रतिबन्ध- कपापक्षयार्थ तचल्लोकमाप्तिरूपफलप्रदानेन वशीकरणाय च मयममीवरे- गोपदिष्टं न परमार्थत इत्यर्थः ।। २३ ॥२४॥ दर्शयित्वा तृणं मो धावन्ती गां यथाऽग्रहीव॥२५॥ दर्शयित्वा तथा क्षुद्रमिष्टं पूर्व महेश्वरः । पश्चात्पाकानुगुण्येन ददाति ज्ञानमुत्तमम् ॥ २६ ॥ तत्र दृष्टान्तः-दर्शपित्वेति । पथा गां जिक्षन्पुरुषः प्रपमं तृणादिक दर्शयित्वा तां ग्रहापेवं परमेश्वरोऽपि तत्तन्मार्गानुरूपमिष्टे भापपित्वा वशी. तत्प तत्तन्मागोक्तज्ञानेन प्रतिबन्धकपापक्षपे सति नेपां चित्तपरिपाकानुसा. १६. "ति। २ ग. ति पाताला प्रतिपक्षशावे'।३६. 'र्गोषयुक्ती ·[४ यज्ञवेमवखाडे- . ५२४ तात्पर्यदीपिकासमेता- दस्प च निर्वतुमशक्पत्वात्तस्प भागुपपादितत्त्वात्कल्पितत्वेन ज्ञाननिवपत्ते सति भेदसापेक्ष सविशेष मुक्तिस्वरूपमपि निवर्तेत । तथा च तन्मुक्तिस्वरूप सविशेषकं स्वर्गादिवदनित्यमेव स्पात् । अतो निविशेपमेव तदिति तगोचर ज्ञानमपि तथाविधम् । नदिदमुक्तं निर्विशेषाद्वपात्मनैति । "एकमेवाद्वितीय ब्रह्म" "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्" "ब्रह्मवेद यज्ञैव भवति" इत्पादिश्रुतिरेव निर्विशेष मुक्तिस्वरूपं प्रतिपादपति ।। ततश्चाबाधितविषयत्वादुपनिषद्वाक्पजा। नितं ज्ञानमेव विद्या मार्गान्तरात्तु नैवं निर्विशेषक्तिस्वरूपमवगम्पते । जीवे. श्वरादि भेदादिविशेपमेव भवति | तजनितज्ञानानां वाधित विषयत्वादविद्या- त्वमतो न तेषां मुक्तिसाधनत्वमित्यर्थः ॥ १५॥ १६ ॥ १७ ॥ तस्मान्मार्गान्तराणां तु प्रामाण्यं वेदवित्तमाः॥ १८॥ मुक्तेरन्यत्र नात्रैव क्रमेणैवात्र मानता ।। अतो वेदान्तभागस्थो महादेवोऽचिरेण तु ॥ १९ ॥ मुक्तिं ददाति नान्यत्र स्थितः सोऽपि क्रमेण तु ॥ ददाति परमां मुक्तिमित्येपा शाश्वती श्रुतिः ॥२०॥ पदि मार्गान्तरजनिता मतपोऽविद्यास्तहि तेपामपामाण्यमेवैत्पाश- इयाऽऽह-तस्मादिति । मुक्तेरन्पत्रेति । मुक्तिव्यतिरिक्त एव विपपे मार्गान्त. रस्प मामापं न तु मुक्तौ । तत्रापि पूर्वोक्तसोपानक्रमेण वेदमार्गमाप्तिद्वारा मामा प्पम् । नान्यत्रेति । वेदान्तवाक्पप्रतिपाद्यतया शिवः साक्षान्मुक्तिप्रदः। आग: मान्तरे त्ववस्थितो न साक्षान्मुक्तिं ददाति । किंतूत्तरोत्तरविशिष्टमार्गमाप्त्यति । तं स्वोपनिपदं पुरुपं पृच्छामि" इत्पादावुपनिपत्स्वेवाधिगते औपनिषद इत्युपनिपदेकवेद्यस्य परशिवस्य परमपुरुषार्थपदवेन श्रुतत्वादित्पर्यः ॥१०॥ अतो वेदस्थितो मर्यो नान्यमार्ग समाश्रयेत् ॥ वेदमार्गकनिष्ठानां न किंचिदपि दुर्लभम् ॥ २१ ॥ नान्यमार्ग समाश्रयेदिति । वेदमार्गस्य साक्षान्मुक्तिभदत्वादित्यर्थः ॥२१॥ अत्रैव परमा मुक्ति(क्तयश्चात्र पुष्कलाः॥ अतोऽधिकारिभेदेन मागी मानं न संशयः ॥ २२ ॥ ॥ १९ ॥ २०॥ १२. निवर्य' । १२.५ छ ज निधर्गत 1 ह च नियत 1 ३ 'सम्मान तम्माना। ४ ग घ च " 'स्थितानां न ।

·२१ भण्यायः]. IN सूतसंहिता। ५२७- सोऽपि नारायणः श्रीमान्सह ताभ्यामुमापतिम् ॥ कैलासशिखरे रम्ये समासीनमतिप्रभुम् ॥४॥ प्रणम्य दण्डवद्भक्त्या स्तुत्वा रुद्रेण मुव्रताः ॥ अपृच्छद्देवदेवेशमिदं परमकारणम् ॥ ५॥ देवदेवोऽपि सर्वज्ञः साम्वः सर्वफलप्रदः ॥ प्राह गम्भीरया वाचा विष्णवे मुनिपुङ्गवाः ॥ ६॥ तच्छुत्वा भगवान्व्यासः साक्षात्प्रत्यक्षशंकरात् ।। सनत्कुमारात्सर्वज्ञादुक्तवान्मम सादरम् ॥ ७॥ अहं भाग्यवतामय युष्माकं मुनिपुङ्गवाः ॥ केवलं कृपया वक्ष्ये तदेव परया मुदा ।। ८॥ पूर्वस्मिन्नध्याये तत्र तत्र स्थितो देवः प्रसादं कुरुत इति तचदुपाधिविशि- एस्पेश्वरप्रसादकर्तृत्वमतिपादनातत्तत्मसादोऽप्युपाधिवशानानाविध इति सचि- तम् । वे च मुमुक्षुणा पुरुषेण क्रमेण संपादनीपास्तत्र कीदृक्प्रसादानन्तरं कीहक्मसाद इति क्रमजिज्ञासापां निर्णपापाध्पाप मारभ्यते-~~-अथात इति ॥ १ ॥२॥३॥४॥५॥६॥७॥ ८॥ नित्यकर्माद्यनुष्ठानात्पापनाशो भवत्यतः ।। चित्तशुद्धिर्भवजन्ती रुद्रस्यैव प्रसादतः ॥ ९ ॥ तया संसारदोषस्य दर्शनं भवति स्वतः ॥ ततो विरक्तिः संसारात्पुनस्यागश्च कर्मणाम् ॥१०॥ नित्यकर्मादीति । आदिशब्देन नैमित्तिकसंग्रहः । फलादिविरहेणेश्वरा- पणबुद्धया वर्णाश्रमादिविहितयोनित्पनैमित्तिकयोर्यदनुष्ठानं तेन तत्त्वज्ञानमति- वन्धकपापक्षपो भवति । अयं प्रथमः प्रसादः अव इति । अस्मादेव पापक्षयात्म- फात्मसादाचित्तशुद्धिर्भवति कालुष्पहेतोः पापस्प तदा प्रक्षीणत्वादित्यर्थः । रुद्रसपैवेति । संहतिव्यापारस्तमोगुणा(गोपा)धिकः शिवो रुद्रस्तत्मसादासं- हीश्वरसाक्षात्कारेणात्र विरक्तिर्जायते पुनस्तत्मसादादेव पे.. दिकर्मस्पागलक्षण उत्तमाश्रमस्वीकारो भवतीत्यर्थः । रि.सर्व स्तत्मसादास्पापि प्रतिमार्गनिवर्वकत्वं पुक्कम १५. 'लिभोगनि

·L
-
[४ यज्ञवेभवखण्डे-
तात्पर्पदीपिकासमेता-
रेण निःश्रेयससाधनं परमपुरुषार्थभूतं ज्ञानमपि कमेण मपच्छतीत्यर्थः
॥ २५ ॥ २६॥
तस्मादुक्तेन मार्गेण शिवेन कथिता अमी ॥
मार्गा मानं न चामानं मृपावादी कथं शिवः ॥२७॥
महाकारुणिको देवः सर्वज्ञो निर्मलः खलु ॥
तथाऽपि वेदो मार्गाणामुत्तमः सर्वसाधकः ॥२८॥
सर्वमुक्तं समासेन मार्गप्रामाण्यनिर्णयम् ॥
एवं बुद्ध्वा श्रुतौ श्रद्धां कुरुध्वं यत्नतो विजा॥२९॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवै-
भवखण्डे मार्गप्रामाण्यवर्णनं नाम
दाविंशोऽध्यायः ॥२२॥
मार्गान्तराणामपि प्रतिपादितं मामाण्यमुपसंहरति--तस्मादिति । परमा-
दुक्तमकारेण शिवेनैवोपदिष्टाः सर्वे मार्गास्वस्मात्तत्सर्व प्रमाणमेव । अन्यथा
मृपादादित्वमसङ्गादित्यर्थः ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहिताटीकापां चतुर्थे पनवैभवखण्डे मार्ग-
मामाण्यवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
अथ त्रयोविंशोऽध्यापः।
.
सूत उवाच-
अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रसादक्रममादराव ॥
यस्य विज्ञानमात्रेण प्रसादः शांकरो भवेद ॥१॥
पुरा सनत्कुमाराख्यौ मुनिः सत्यपरायणः ॥
ब्रह्माणं ब्रह्मसंपनमयच्छदिदमादराव ॥२॥
सोऽपि सर्वजगदाता सह तेन मुनीश्वराः ॥
नारायणमनाद्यन्तमपृच्छदिदमुत्तमम् ॥३॥

·२२ भन्याया] कात्मसादाचित्तशुद्धिर्भवति कालण्यदेवोः पापस्य तदा पक्षीणत्वादित्यर्थः । रुद्रस्पैवेति । संहति-पापारस्तमोगुणा(गोपा)धिकः शिवो रुद्रस्तत्मसादात्सं. हविरसाक्षात्कारेणात्र विरक्ति पते पुनस्तत्मसादादेव वैराम्पशायज्ञदाना- स्तत्मसादादस्पापि प्रतिमार्गनिवपत्वं युक्तम् ॥९॥ १०॥ सूतसंहिता। ५२७- सोऽपि नारायणः श्रीमान्सह ताभ्यामुमापतिम् ॥ कैलासशिखरे रम्ये समासीनमतिप्रभुम् ॥ ४॥ प्रणम्य दण्डवद्भक्त्या स्तुत्वा रुद्रेण सुव्रताः ॥ अच्छद्देवदेवेशमिदं परमकारणम् ॥५॥ देवदेवोऽपि सर्वज्ञः साम्वः सर्वफलप्रदः ॥ पाह गम्भीरया वाचा विष्णवे मुनिपुङ्गवाः ॥६॥ तच्छ्रुत्वा भगवान्व्यासः साक्षात्मत्यक्षशंकराद ॥ सनत्कुमारात्सर्वज्ञादुक्तवान्मम सादरम् ॥७॥ अहं भाग्यवतामद्य युष्माकं मुनिपुङ्गवाः ।। केवलं कृपया वक्ष्ये तदेव परया मुदा ॥८॥ पूर्वस्मिन्नध्याये तत्र तत्र स्थितो देवः मसादं कुरुत इति तत्तदुपाधिविशि- एस्पैश्चरमसादकर्तृत्वप्रतिपादनात्तत्तत्मसादोऽप्युपाधिवशान्नानाविध इति सूचि- तम् । ते च मुमुक्षुणा पुरुषेण क्रमेण संपादनीयास्तत्र कीहक्प्रसादानन्तरं कीहक्मसाद इति क्रमजिज्ञासापां वनिर्णपापाध्याय आरभ्यते-अयाव इति ॥१॥२॥३॥४॥५॥६॥ ७॥८॥ नित्यकर्माद्यनुष्ठानात्पापनाशो भवत्यतः ॥ चित्तशुद्धिर्भवजन्तो रुद्रस्यैव प्रसादतः ॥९॥ तया संसारदोषस्य दर्शनं भवति स्वतः॥ ततो विरक्तिः संसारात्पुनस्यागश्च कर्मणाम् ॥१०॥ नित्यकर्मादीति । आदिशब्देन नैमित्तिकसंग्रहः । फलादिविरहेणेचरा- पणबुद्धया वर्णाश्रमादिविहितयोनित्यनैमित्तिकपोर्यदनुष्ठानं तेन तत्त्वज्ञानमति- बन्धकपापक्षयो भवति । अयं प्रथमः प्रसादः। अत इति । अस्मादेव पापक्षयात्म- दिफर्मत्यागलक्षण उत्तमाश्रमस्वीकारो भवतीत्यर्थः । रुद्रो हि सर्व संहरत्पत- १५. 'सिभीगा ·[४ यज्ञवैभवलण्डे- ५२८ तात्पर्पदीपिकासमेता- विरिश्चस्य प्रसादेन ततः शान्यादिसाधनम् ।। प्रसादादैष्णवात्साक्षान्मुमुक्षुत्वं पुनः स्वतः ॥ ११ ॥ विरिश्चस्पेति । ततः कर्मत्यागानन्तरं सृष्टिव्यापारस्प रजोगुणोपाधिकरण प्रसादेन शमादिकं ज्ञानोत्पत्चावन्तरङ्गत्वेनात्यामधर्मवेन विहितं साधनक- लापं लभत इत्यर्थः । ब्रह्मणोरजोगुणवशात्मवर्तकत्त्वात्तत्मसादस्पापि शान्रपा दिसाधनेषु प्रवृत्तिहेतुत्वं युक्तम् । मसादाद्वैष्णवादिति । सत्त्वगुणोपाधिको विष्णुस्तदीयमसादागवति मुमुक्षुत्वम् । दग्धाकायः पुरुषो विचारमन्तरेण झदिति जले निमज्जस्पेवमेव संसारतप्तस्य पुरुषस्य पा मोक्षविषया हठात्प्रवृत्ते- च्छा सा मुमुक्षुत्वं तद्विष्णोः प्रसादाज्जायत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ विघ्नराजप्रसादेन गुरुपादपरिग्रहः ॥ तेन योगाभिधं ध्यानमैश्वरं ज्ञानसाधनम् ॥ १२॥ एवं त्रिमूर्तिमसादेन साधनचतुष्टयसंपन्नस्य गुरूपसत्तिकरो विनायकप्रसाद इत्याह-विघ्नराजेति । योगाभिधमिति ! गुरूपदिष्टेश्वरस्वरूपविषयं साक्षा- स्कारज्ञानसाधनं योगाख्यं प्रत्यस्तमितविजातीयत्ययसजातीपात्पपप्रवाह रूपकं ध्पानं गुरुप्रसादाल्लभत इत्यर्थः ॥ १२॥ पुनः सांख्याभि, ज्ञान पार्वयास्तु प्रसादतः ॥ सांख्यस्योत्पत्तिवेलायां मोचकस्य शिवस्य तु ॥१३॥ प्रसादो जायते तेन संसारस्य विमर्दनम् ॥ संसारमोचकः साक्षाच्छिव एव न चापरः ॥ १४॥ सांस्पानिमिति । सम्पपायते ज्ञापतेऽनपेति साक्षात्कारमानजननी बुदिः संख्या तजन्य सांरुपं तथाविधं ज्ञान पार्वतीमसादालभत इस्पर्षः । उक्त दिन "पार्वती परमा देवी यमविद्यापदापिनी" इति ॥ संसारस्प विमर्दनमिति । साक्षात्कारज्ञानोत्पतिसमये जायमानः परशिव मसार एव साक्षात्संसारस्प निवृत्ति करोतीत्यर्थः ॥ १३ ॥१४॥ अन्याश्च देवताः सर्वाः प्रणाव्येव हि मोचकाः ॥ अनेकजन्मसैसिद्धः श्रोतस्मातपरायणः ॥ १५॥ 14fun."मगा। १५. पारमा।

·२३ अध्यायः] वेदव्यं शरवचन्मयो भवेत् सूतसंहिता ५२९ क्रमेणैव महादेवं मोचकं परमेश्वरम् ॥ प्रामुयादप्रमादेन मुमुक्षुरिति हि श्रुतिः ॥ १६ ॥ पणाध्यैवेति । उक्तरीत्या साक्षात्संसारमोवको निरुपाधिका परशिव एव । सोपाधिकास्तु ब्रह्मविष्याचा वैराग्यादिजननेन परंपरयैव मोचका इत्पर्थः । अप्रमादेनेति । "प्रणवो धनुः शरो शात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्पमुच्यते । अप्रमत्तेन " इत्येपा श्रुतिः प्रमादरहिवस्य सावधानस्प सो परशिवप्राप्ति प्रतिपादयतीत्यर्थः ।। १५ ।। १६ ।। प्रसादहेतुभूतेषु प्रणवाख्यो महामनुः ।। वरिष्ठः कथितः प्राज्ञैर्देवतासु विशेषतः ॥ १७ ॥ विष्णुर्मुख्य इति प्रोक्तस्तथा सकलधर्मतः ।। रुद्राराधनमेवोक्तं वरिष्ठमिति वैदिकैः ॥ १८॥ ओंकारस्य प्रसादेन विष्णोश्चैव प्रसादतः ॥ रुद्राराधनवाञ्छा स्यात्तदाराधनतः पुनः ॥ १९ ॥ वरिष्ठः कथित इति । "सर्वे वेदा पत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च पदन्ति । पदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवीम्पोमित्येतत्" इति श्रुतेरित्यर्थः ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९ ॥ ज्ञानमानन्दमद्वैतं परं ब्रह्माधिगच्छति॥ प्रसादादेव रुद्रस्य ज्ञानं मोक्षैकसाधनम् ॥२०॥ देवयानाभिधा विष्णोर्गतिः खष्टुः प्रसादतः॥ ब्राह्मण्यं कीर्तिरिन्दोश्च खेरारोग्यमेव तु ॥२१॥ अमेरैश्वर्यमतुलं पितृयाणो यमस्य तु ॥ पुरंदरस्य सौभाग्यं बलं वायोः प्रसादतः ।। २२ ।। विघ्नराजस्य देवस्य कार्यसिद्धिरविघ्नतः ॥ पण्मुखस्य प्रसादेन सर्वसिद्धिरयत्नतः ॥२३॥ १८. वरि।२८, पिनरा।

·[४ यज्ञवभवखण्डे- तात्पर्यदीपिकासमेता- भारत्याश्च प्रसादेन वाविभूतिरयत्नतः॥ श्रीदेव्यास्तु प्रसादेन सर्वैश्वर्यमयत्नतः ॥२४॥ ज्ञानमानन्द मिति । सस्पज्ञानानन्दैकरसमित्पर्यः ॥२०॥ २१ ॥ २२ ॥ ॥ २३ ॥ २४॥ दुर्गादेव्याः प्रसादेन सर्वत्र विजयो भवेत् ॥ कामिनां देवताः सर्वाः सांसारिकफलप्रदाः ॥२५॥ कामनारहितानां तु शुद्विद्वारेण देवताः ॥ महादेवप्रसादस्य हेतुभूता भवन्ति हि ॥ २६ ॥ कामिनामिति । फलकामनापुरःसरं देवताराधनं कुर्वतां विष्ण्वाचा देवता यथोदीरितदेवपानपात्यादिरूपसांसारिकफलपदाः । निष्कामानां तु प्रतिवन्ध- कपापनिहरणेन चित्तद्विजननद्वारा परमेश्वरप्रसादहेतव इत्यर्षः ॥२५॥२६॥ महादेवप्रसादस्तु न हेतुः कस्यचिद्दिजाः ॥ स्वयं मुक्तिकरः पुंसां कामिनामचिरेण तु ॥२७॥ स्वयं मुक्तिकरः साक्षात्कामनारहितस्य तु ॥ चिरेणेव तु कालेन शिवस्यैव प्रसादतः ॥ २८॥ देवता भुक्तिदा एव मुक्तिदा न स्वतन्त्रतः ॥ महादेवप्रसादेन समः कश्चिन्न विद्यते ॥२९॥ महादेवप्रसादेन खलु विष्णुपदं द्विजाः ।। ब्रह्मेन्द्रादिपदं चापि न स्वतः सर्वदेहिनाम् ॥ ३०॥ एवं देवतान्तरप्रसादस्य परशिवप्रसादहेतुत्वमभिधाप वत्मसादस्य माहात्म्य अपञ्चपति-महादेवेत्यादिना ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥३०॥ प्रसादे सति देवस्य शिवस्य परमात्मनः ।। वेदिकानां तथाऽन्येपामपि मुक्तिर्हि सिध्यति ॥३१॥ 17. तु । भौचरेग तु।

·घ."न पिनेशि ।४. वता. सकरा!५३.म्॥४१॥ तत्र साक्षादभ्रम । २३ अध्यायः] मुतसंहिता। ब्राह्मणाश्च विमुच्यन्ते प्रसादेन शिवस्य तु || क्षत्रियाश्च तथा वैश्याः शूद्रा अपि च संकराः ॥३२॥ पोषण्डिनो विमुच्यन्ते प्रसादेन शिवस्य तु ॥ किं पुनर्वेदिका विप्राः स्त्रियः सर्वा मुनीश्वराः ॥३३॥ खरोष्ट्रतरखोऽपीशप्रसादेनैव केवलम् ॥ जयत्नेन विमुच्यन्ते नात्र संदेहकारणम् ॥ ३४ ॥ गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जातमात्रेण कश्चन ॥ बाल्ययौवनवार्धक्याद्यवस्थासु च कश्चन ॥ ३५॥ पापण्डाश्च विमुच्यन्ते प्रसादेन महेशितः ॥ वैदिकाच खरोष्ट्रादिजातयश्च तथैव च ॥ ३६ ॥ पांसवः पर्वतायन्ते पांसूयन्ते च पर्वताः ॥ शिवप्रसादयुक्तानामाज्ञयैव तु केवलम् ॥ ३७ ॥ ब्रह्मनारायणाद्यास्तु देवता अखिला अपि ॥ विजायन्ते च नश्यन्ति याज्ञयैव प्रसादिनः ॥ ३८ ॥ प्रसादस्य च माहात्म्यं शिवस्य परमात्मनः॥ अपि देवा न जानन्ति श्रुतयश्च न संशयः ॥ ३९ ॥ शंकरोऽपि महातेजाः शांकरी वा मुनीश्वराः॥ शिवप्रसादमाहात्म्यं किंतु जानाति वा न वा ॥४०॥ ।। ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३९ ॥३६ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४० ॥ भवन्तोऽपि महादेवप्रसादाय मुनीश्वराः ॥ गुरुपादाम्बुजं नित्यं पूजयध्वं यथाबलम् ॥४१॥ श्रीमध्यानपुरे पुण्ये सर्वदेवसमाते ।। सस्वरूपानुसंधानप्रमोदेनैव केवलम् ॥ ४२ ॥ १३. छ. पासण्डिनो । २३. न्ते प्रसादेन शिवस्य तु ॥३४ाग। ३ ग. 'न शिवस्य तु ॥

·[४ यज्ञवमवस ५३२ तात्पर्यदीपिकासमेता- साक्षाद्दधसभामध्ये नृत्यन्तं देवनायकम् ॥ अम्बिकासहितं नित्यं अजध्वं परया मुदा ॥४३॥ श्रीकालहस्तिनाथस्य प्रणामालोकनादयः ॥ अपि शंभोः प्रसादाय भवन्ति दिजपुङ्गवाः॥४४॥ वाराणस्यां महादेवप्रणामालोकनादयः ।। अपि शंभोः प्रसादाय भवन्ति द्विजपुङ्गवाः ॥ ४५ ॥ तथाविधप्रसादलाभाय तत्साधनमुपदिशति-भवन्तोऽपीत्पादिना ॥४१॥ ॥ ४२ ॥४३॥ ४४ ॥ ४५ ॥ प्रसादलाभाय हि धर्मसंचयः प्रसादलाभाय हि देवतार्चनम् ॥ प्रसादलाभाय हि देवतास्मृतिः प्रसादलाभाय हि सर्वमीरितम् ॥ ४६॥ शिवप्रसादेन विना न भुक्तयः शिवप्रसादेन विना न मुक्तयः॥ शिवप्रसादेन विना न देवताः शिवप्रसादेन हि सर्वमास्तिका ॥४७॥ न केवलं महादेमसादलाभे गुरूपसत्तिपुरःसरं तदर्चनमेव कारणम् । अपि तु वर्णाश्रमविहितं यज्ञदानादिकं देवान्तरानादिका निष्कामेन क्रियते तत्सर्वमपि परंपरया शिवप्रसादसाधनमित्याह-प्रसादलाभापेत्यादिना ॥४६॥ ॥४७॥ शिवप्रसादेन समो न विद्यते शिवप्रसादादधिको न विद्यते ।। शिवप्रसादेन शिवस्य संनिधिः शिवप्रसादेन विशुद्धताऽऽत्मनः ॥४८॥ ग घ.. क्षान। २ ग. च छ वर्ग ·२४ मापायः] सूतसंहिता शिवप्रसादेन युतस्य वैदिकं न विद्यते कर्म जनस्य सुब्रताः।। शिवप्रसादेन युतस्य तान्त्रिक न विद्यते कर्म तथैव किंचन ॥४९॥ शिवप्रसादेन युतस्य सुव्रता न जन्मनाशौ भवतः सदैव तु ॥ शिवप्रसादेन युतः स्वयं शिवः शिवप्रसादस्तु शिवप्रसादतः ॥ ५० ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे मूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभव- खण्ड शंकरप्रसादक्रमवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥ २३॥ ॥४८॥४९॥५०॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहिताटीकायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे शंकर- प्रसादक्रमवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥ २३ ॥ अथ चतुर्विशोऽध्यायः। सूत उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रसादस्य तु वैभवम् ॥ अत्यन्तश्रद्धयोपेताः शृणुतातीव शोभनम् ॥ ३॥ श्रीमद्यामपुरापिस्थानेषु परमेश्वरमुपासीनानामुक्तभावः पाशिवप्रसादो जापत इत्युक्तम् । तत्रापि श्रीमद्यामपुरे परमेश्वरोपासनं महापातकादिदोषद- पितस्यापि शिवमसादहेतुर्भवतीति दर्शपितुमध्याय आरम्पते-अयाव इति ॥१॥ पुरा कश्चिन्महापापी दुर्घटो नाम नामतः ॥ जात्या शूद्रो महादो महासाहसिकोत्तमः॥२॥ १ज महाये। २१. योऽयमः ।

·[४ यज्ञमयखण्डे- तात्पर्यदीपिकासमेता- अभूत्तेन महामोहाद्वाह्मणानां शतं हतम् ॥ गवां शतं हतं तेन दग्धं गेहशतं तथा ॥३॥ अथ चौर्य कृतं तेन नराणामविचारतः ॥ वलात्परस्त्रियो भुक्ता बहुशो दृष्टिगोचराः॥४॥ वापीकूपतडागादिजलं तेनैव दूषितम् ।। वर्णाश्रमसमाचारमर्यादा तेन भेदिता ॥५॥ सहस्रजन्मतः पूर्व दुर्घटेन मुनीश्वराः ॥ शिवयोगिकरे तेन सुवर्ण निष्कमुत्तमम् ॥ ६॥ दत्तं तेन मतिस्तस्य जाता कालेन शोभना ॥ अहो मोहेन पापानि कृतानि सुबहूनि च ॥ ७ ॥ मया तेषां न पश्यामि विनाशस्य तु कारणम् ॥ ब्राह्मणा वेदविद्वांसो वदन्ति नरकान्मम ॥८॥ इति व्याकुलचित्तस्य दुर्घटस्य दुरात्मनः॥ मतिप्रदानं कृतवान्ब्राह्मणः कश्चिदोस्तिकः ॥९॥ ब्राह्मण उवाच-- श्रीमध्यानपुरं नाम स्थानमस्ति महीतले ॥ यत्र नृत्यति विश्वात्मा शिवः संसारमोचकः ॥१०॥ यस्य माहात्म्यविज्ञानादिष्णुर्विश्वजगन्मयः ।। तताप परमं घोरं तपस्तत्रेश्वरं प्रति ॥ ११ ॥ यस्य माहात्म्यविज्ञानाद्ब्रह्मा विश्वामराधिपः ॥ तताप परमं घोरं तपस्तत्रेश्वरं प्रति ॥ १२ ॥ यस्य माहात्म्यविज्ञानादिन्द्रः शस्त्रभृतां वरः ॥ तताप परमं घोरं तपस्तत्रेश्वरं प्रति ॥१३॥ ॥२॥ ३ ॥ ४॥५॥६॥७॥८॥९॥१०॥१२॥१२॥१३ ।। १ प. सदाया । २. ज. 'दास्तिकाः । ३ स. ग. प. ज. सर्वाला ।

·२४ अध्यायः सूतसंहिता। यस्य माहात्म्यविज्ञानादेवा यक्षाश्च किंनराः ॥ तप्तवन्तो महाघोर तपस्तत्रेश्वरं प्रति ॥ १४ ॥ यस्य माहात्म्यविज्ञानान्सुनयो मुनिसत्तमाः ॥ तप्रवन्तो महाघोरं तपस्तत्रेश्वरं प्रति ॥ १५॥ यत्र सर्वेश्वरं दृष्ट्वा प्रसादं लब्धवान्हरिः ।। तत्र देवमुपास्स्व वं प्रनृत्यन्तमुमापतिम् ॥ १६ ॥ यत्र सर्वेश्वरं दृष्ट्वा प्रसादं लब्धवानजः ॥ तत्र देवमुपास्स्व त्वं प्रनृत्यन्तमुमापतिम् ॥ १७ ॥ यत्र वजी हरं दृष्ट्वा प्रसादं लब्धवान्दिजाः ॥ तत्र देवमुपास्स्व त्वं प्रनयन्तमुमापतिम् ॥ १८॥ यत्र दृष्ट्वा हरं देवा अशेषा आस्तिकोत्तमाः ।। यक्षराक्षसगन्धर्वसिद्धविद्याधरादयः ॥ १९ ॥ प्रसादं लब्धवन्तस्तु स्वाधिकारानुरूपतः॥ तत्र देवमुपास्स्व सं प्रनृत्यन्तसुमापतिम् ॥ २० ॥ सूत उवाच- इत्येवं ब्राह्मणेनोक्तो दुर्घटः पुण्यगौरवाद ।। श्रीमयाघ्रपुरं गत्वा श्रद्धया परपा सह ॥२३॥ ॥१४॥ १५॥ १६ ॥ १७॥ १० ॥ १९ ॥ २०॥ २१ ॥ प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा मात्वा नित्यमतन्द्रितः॥ नमोन्तं शिवमन्त्रं तु जपित्वाऽप्टोत्तरं शतम् ॥२२॥ नमोन्तं शिवमन्त्रमिति । उकं हि शिवमाहात्म्पसपढे चतुर्थेऽध्यापे शिव- पूजाविधौ-- "नमोन्तेन शिवनैव त्रीणां पूजा विधीयते । रिकानां च शूद्राणामेवं पूजा मफीतिता" इति । एवं चास्मिन्पुराणे शूद्रस्प शिवाय नम इत्येवं पञ्चारमन्त्रः पूजादौ प्रपो.

·[४ यज्ञवेमवखण्डे-
-
तात्पपदीपिकासमेता-
कम्पत्वेनाभिमतः । पुराणान्तरे तु पडलरमन्त्रेण प्रणवं विदापावशिष्टेन पञ्चा-
क्षरेण शूद्रादीनामपि पूजादि कार्यमित्युक्तम् । यथाऽऽह वसिष्ठः-
"ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः ।
सदों नमः शिवापेति शिवमत्रं समाश्रपेद ।।
पञ्चासरः समणवो द्विजराजौविधीयते ।
विट्शूद्रजन्मनां वाऽपि त्रीणां निर्बीज एव हि ॥
सीजः सस्वरः सौम्पो विपक्षषिपयोद्धपोः।
नेतरेपामितीशानः स्वयमेवाऽऽह शंकरः॥
दुर्वृत्तो वृत्तहीनो वा पतितोऽप्यन्पजोऽपि वा।
जपेत्पश्चाक्षरों विद्यां जपेनैवाऽऽप्नुपाच्छिवम्" इति ॥ २२ ॥
श्रीमद्दभ्रसभामध्ये प्रनृत्यन्तममापतिम् ॥
दृष्ट्वा भूमौ महाभक्त्या दण्डवत्पणिपत्य च ॥ २३ ॥
रुद्रभक्ताय विप्राय भस्मनोलिताय च ॥
शिवज्ञानकनिष्ठाय दत्त्वा धान्यं धनं मुदा ॥ २४ ॥
सत्यवाक् शौचसंपन्नः कामक्रोधादिवर्जितः ॥
वत्सराणां त्रयं तत्र उवासातिप्रियेण सः॥२५॥
देवदेवो महादेवो महाकारुणिकोत्तमः ॥
प्रसादमकरोत्तस्य दुर्घटस्य दुरात्मनः ॥२६॥
॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥
शिवप्रसादेन स दुर्घटः पुनः
समस्तलोकाधिपतिर्वभूव ॥
विमुक्तिमप्याप महत्तरामिमां
परप्रमातृप्रथनेकलक्षणाम् ॥ २७॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे मुतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे
प्रसादवेभवं नाम चतुर्विशोऽध्यायः ॥२४॥
परममातृमपनकलक्षणामिति । ममाताऽन्तःकरणोपहितः सासी परं निर.
विश प्रमातुरुपाथिविलयन यत्प्रयन रूपापनं तदेकमेव लक्षणं यस्पास्ता
मित्पर्यः॥ २७॥

·२५ अध्यायः
सुतसंहिता।
इति श्रीस्कन्दपुराणे सतसंहितातारपदीपिकापां चतुर्थे पज्ञवैभवसण्डे
प्रसादवैभवं नाम चतुर्दिशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
अथ पञ्चविंशोऽध्यायः।
"
सूत उवाच-
मूयोऽपि देवदेवस्य प्रसादस्य तु वैभवम् ॥
प्रवक्ष्यामि समासेन शृणुत श्रद्धया सह ॥१॥
अयोविंशेऽध्याये-
"संसारमोचकः साक्षाच्छिव एव न वापरः।
अन्याश्च देवताः सर्वाः पणाड्यैव हि मोचका.'
इति यदुक्तं तद्विष्णुना स्ववचनेनैव प्रतिपादितमिति समर्थपितुमध्याप
आरभ्यते-भूयोऽपीति ॥१॥
पुरा कश्चिदविजश्रेष्ठः सर्वलक्षणसंयुतः ।।
सत्यसंधाभिषः शुद्धो विष्णुभको विशेषतः ॥२॥
अभूत्तेन कृतं सर्व श्रुतिस्मृत्युदित मुदा ।
प्रतिष्ठा च कृता विष्णोर्बहशः पण्डितोत्तमाः॥३॥
जाराधितश्च भगवान्विष्णुर्विश्वजगन्मयः ।
दिने दिने महाभक्त्या सुगन्धकुसुमादिभिः ॥४॥
वैष्णवा विविधा मन्त्रास्तेन जप्ता दिने दिने ॥
चिरंतनानि स्थानानि विष्णोदृष्टानि सादरम् ॥५॥
वैष्णवा मनुजास्तेन पूजिताञ्च दिने दिने ।
सर्वस्वं वैष्णवे दत्तं सत्यसंधेन सादरम् ॥६॥
पुनर्नारायणः श्रीमाशङ्खचक्रगदाधरः॥
प्रत्यक्षमभवत्तस्य प्रसन्नः पजेक्षणः ॥७॥
॥२॥३॥४॥५॥६॥७॥

·[४ यज्ञमत्रखडे- ५३८ तात्पर्षदीपिकासमैता- तं दृष्ट्या सत्यसंधस्तु प्रसनेन्द्रियमानसः ॥ प्रणम्य दण्डवडूमौ भक्त्या परमया सह ॥८॥ गन्धपुष्पादिभिर्दिव्यैः समाराध्य यथावलम् ।। स्तोतुमारमते विष्णुं विश्वलोकैककारणम् ॥९॥ सत्यसंध उवाच- विष्णवे विश्वलोकानां हेतवे विविधात्मने । वेदवेदान्तनिष्ठानामात्मभूताय ते नमः ॥ १० ॥ कृष्णाय लेशहन्त्रे च मम केनापि हेतुना ॥ प्रत्यक्षाय प्रबोधाय विदुपामात्मने नमः ॥ ११ ॥ केशवायातिशुद्धाय केवलाय परात्मने ॥ केयांचिच्छुद्धचित्तानां प्रसन्नाय नमो नमः ॥ १२ ॥ ॥८॥९॥ १०॥ ११ ॥ १२॥ मुञ्जकेशाय मुण्डाय मुण्डिनामार्तिहारिणे ॥ मौननिष्टस्य मूर्खस्य मुक्तिदाय नमो नमः ॥ १३॥ श्रीवत्साङ्काय वर्याय वरदाय परात्मने ॥ वञ्चकानामगम्याय वस्तुभूतीय ते नमः ॥१४॥ श्रीपते भूपते तुभ्यं गोपते ममरूपिणे ॥ ममकारमहामोहविनाशाय नमो नमः॥ १५॥ मुना इवात्यापताः केशा यस्य स तथोक्तः । मुण्डिनामिति । यतीनामि- त्यर्थः ।। १३॥ १४ ॥ १५॥ पीतवासाय पीताय पापपञ्जरहारिणे ॥ पापकर्मपराणां तु भञ्जकाय नमो नमः॥ १६॥ विप्वक्सेनाय विश्वाय विश्वोत्पत्त्यादिहेतवे ॥ विश्वविज्ञानरूपाय निर्मलाय नमो नमः ।। १७ ॥ ११. 'तामने न ।२६. तात्मने न।

·२५ अध्यायः
सूतसंहिता।
विश्वरूपाय विश्वासलभ्यायाविदितात्मने ।।
विश्वोत्तीय विश्वस्य साक्षिरूपाय ते नमः॥ १८॥
मुरारिणे मुहूर्ताय मुहूर्तस्य विधायिने ॥
मुहूर्त भजतां नृणां मुक्तिदाय नमो नमः ॥ १९ ॥
शौरिणे शाङ्गिणे तुभ्यं शङ्खकुन्देन्दुरूपिणे ॥
शाकमूलपराणां तु शान्तिदाय नमो नमः ॥ २०॥
पद्मनाभाय पद्मायाः पतये पद्मचक्षुषे ॥
इत्पद्मकर्णिकामध्ये समासीनाय ते नमः ॥२३॥
मक्षकादि । हिंसकापेत्यर्थः । "भञ्ज नाशने" इनि धातुः ॥ १६ ॥१७॥
.॥१८॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥
मुकुन्दाय मुकुन्दस्य महामूर्खस्य रक्षसः॥
हर्ने भत्रे विशिष्टानामात्मने विदुपां नमः॥२२॥
मुकुन्दस्पेति । मुकुन्दो नाम कश्चिद्राससोऽस्ति तस्य हन्न इत्पर्धेः
गोविन्दाय गवां नित्यं पालकाय परात्मने ।
नन्दगोपाय गुप्ताय नमः सर्वस्य गुप्तये ॥ २३ ॥
नन्दगोपापेति । भीमसेनो भीम इतिवन्नन्दगोप एव नन्दस्त गोपायतीति
मदगोपः श्रीकृष्णः ॥ २३ ॥
भूधराय भुजङ्गस्य महाकोपच्छिदेऽचिरात् ॥ .
भूतनाथाय भूतानामाधाराय नमो नमः ॥२४॥
मुजङ्गस्पेति । यमुनामध्यवर्तिनः कालिपाख्यस्यैत्यर्थः ॥ २४ ॥
वैकुण्ठाय विशिष्टानां विशिष्टज्ञानदायिने ॥
विशिष्टाय विरिञ्चादिदेवेभ्यश्च नमो नमः ॥ २५॥
क्षीरोदशायिने साक्षात्तीरोदस्यापि हेतवे ॥
निराधाराय नित्याय नित्यानन्दाय ते नमः ॥ २६ ॥

·[४ यत्नामवरखडे- ५४० तात्पर्षदीपिकासमेता- यज्ञरूपाय यज्ञस्य फलप्राप्त्येकहेतवे ।। यज्ञानां पतये तुभ्यं यज्ञगम्याय ते नमः ॥ २७ ॥ जनार्दनाय दैत्यानां शत्रवे शक्तिदायिने । स्वभक्तानां विशुद्धानां विशेषेण नमो नमः ॥२८॥ वासुदेवाय वस्वादिदाथिने वासवादिभिः ।। पूजिताय पुराणाय पुंसे पूर्णात्मने नमः ॥२९॥ दामोदराय देवानां शत्रुनाशैकहेतवे ॥ दान्तचित्तजनस्यास्य रक्षकाय नमो नमः ॥३०॥ अच्युतायाखिलस्यास्य साक्षिणेऽच्युतवस्तुभिः ॥ असताय सुसक्ताय स्वसंवेद्याय ते नमः ॥ ३१ ॥ हरये हारकेयूरकटकादिविभूषणैः ।। अलंकृताय कल्याणशरीराय नमो नमः ॥३२॥ हपीकेशाय हेमादिधनधान्यप्रदायिने । हदि चिन्तयतां नियं नमः सत्यपरात्मने ।। ३३ ।। नारायणाय नरकार्णवतारणाय नानाविधस्य जगतः स्थितिकारणाय ।। मोहातस्य निखिलस्य जनस्य सद्यः श्रेयस्कराय पुरुषाय नमः परस्मै ॥३४॥ ॥ २७॥२८॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४॥ सूत उवाच- एवं भक्त्या हरि स्तुत्वा सत्यसंधो महादिजः ॥ प्रसादं कुरु मे देव मुच्येयं येन बन्धनात् ॥ ३५ ॥ इति तं प्रार्थयामास सत्यसंधो जनार्दनम् ॥ जनार्दनोऽपि भगवान्सर्वभूतहिते रतः ॥ ३६॥ ज. यवाग. स्वप।

·२५ अध्यायः सूतसंहिता। सत्यवागनसूयश्च सम्यग्ज्ञानमहोदधिः।।. प्राह गम्भीरया वाचा सत्यसंधं प्रति द्विजाः ॥३७॥ विष्णुरुवाच- सत्यसंध महाभक्त मम सत्यपरायण ॥ श्रौतस्मातेकनिष्ठानामुत्तमोत्तम सुव्रत ॥ ३८॥ नाहं संसारमनानां साक्षात्संसारमोचकः ।। ब्रह्मादिदेवताश्चान्या नैव संसारमोचकाः ॥ ३९ ॥ शिव एव हि जन्तूनां महासंसारवर्तिनाम् ॥ संसारमोचकः साक्षात्सर्वज्ञः साम्ब ईश्वरः ॥ ४०॥ ॥ ३५ ॥ ३६॥ ३७॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४० ॥ न तस्य कार्य करणं वस्तुतो विद्यतेऽनघ ।। न तत्समचाभ्यधिकश्चेतनो विद्यते क्वचित् ॥४१॥ तथाऽपि परमा शक्तिर्विविधा तस्य शूलिनः ।। श्रूयते सर्ववेदेषु स्वज्ञानं च वलं स्वकम् ॥ स्वव्यापारश्च तस्यास्य स्वतःसिद्धो न चान्यतः॥४२॥ एवं विष्णुः स्वस्य ब्रह्मायन्यदेवतानां च साक्षासंसारमोचकत्वाभावं परम- परस्प च साक्षात्संसारमोचकत्वमभिधाय तदुपपादपितुं परमेश्वरस्प स्वस्मा. पतिशय दर्शपति-न तस्य कार्यमित्पादिना । तस्य परशिवस्प वस्तुतः पर- मार्थतो भूतारब्धवाका शरीर रूपग्रहणादौ फरणं चक्षुरादीन्द्रियं तदुभप- मपि नास्ति । एवं स्थूलसूक्ष्मशरीरद्धयनिषेधेन तदुपादानयूतमूलाविधाऽपि पर- मार्थतस्तस्मिन्नास्तीत्युक्तं भवति । किंच तसशस्तदधिको वा पुरुषः पुत्रापि परमार्पतो नेव विद्यते पधप्वमेव परमादृष्टौ तथाऽपि तस्प पाशिवस्प परा निरविशपा सचिदपिण्यैव शक्तिविविधशक्पप्रतियोगिवशाभानाविधैव सपू वेदेषु भूपते । अत एव प्रयोदयाप एकस्पा-परशक्तरुपाधिवामानामावोs- घस्तारमतिपादितः 'जगत्कारणमापनम्' इत्यादिना । नया निाविशएं शान सजगनिर्माणादिसामलक्षणं बलं तनिष्पाचा क्रिया चैतषितपमपि तस्प १रा.निस 13 ग.नापरमा १४ प. सन्माना'।

·[४ यज्ञवमाखन्डे- ५४२ तात्पर्यदीपिकासमेता- स्वभावसिद्धं न त्वन्यापेक्षमित्यर्थः । अयमेवार्थः श्वेताश्वतरशाखायामाम्नायवे- "नं तस्प कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्प शकिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च" इति ॥ ४१ ॥ ४२॥ मम ब्रह्मादिदेवानामपि तस्य प्रसादतः ॥ विज्ञानादिवयं यस्मात्स एव भवमोचकः ॥ ४३ ॥ अहं ब्रह्मादिदेवाश्च प्रसादात्तस्य शूलिनः ॥ प्रणाव्यैव हि संसारमोचका नात्र संशयः ॥ ४४ ॥ एवं विष्णुः शिवस्य ज्ञानवलक्रियाणां स्वाभाविकत्वेनातिशयमुपपाद्य स्वस्पान्येषां च ज्ञानादित्रितयं तत्मसादलम्पमिति दर्शयति । मम ब्रह्मेति । स एवेति । यस्माच्छिवस्प ज्ञानादित्रितयं स्वभावसिद्धं तस्मात्स एव साक्षात्सं- सारमोचकः । वयं तु परंपरयैवेत्यर्थः ॥ ४३ ॥४४॥ प्रसादो मुक्तिदः साक्षाच्छिवात्सयादिलक्षणाव ॥४५॥ अप्रसक्तभवाच्छुद्धादसङ्गात्सर्वसाक्षिणः ॥ अम्बिकासहितादस्मात्सर्वज्ञादेव नान्यतः ॥ ४६॥ मम ब्रह्मादिदेवानामपि साक्षाच्छिवेच्छया ॥ भोगमोक्षप्रदः पुंसां प्रसादो जायतेऽनघ ।। ४७ ॥ पदीपमसादः साक्षान्मुक्तिपदस्तस्प परशिवस्य नै रूपमाह-शिवात्सः त्पादिलक्षणादित्पादिना । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इत्युक्तस्वरूपादित्यर्थः। अप्रसक्तभवादिति । अप्रसक्तोऽप्राप्त एव संसारो यस्मिन्स तथोक्तः । अत एव शुद्धः । एतदुभपमपि फुत इत्यत आह । असङ्गादिति । मापातत्कार्येषु क्वचिदपि न सज्जत इत्यसङ्कः "असङ्गो न हि सज्जते" इति श्रुतेः । असङ्गत्वमपि कुत इत्यत आह । सर्वसाक्षिण इति । यस्मात्सर्वस्य मापा- वत्कार्यमपञ्चस्पासौ साक्षी ताटस्थ्पेन द्रष्टा ततस्तत्स्वरूपाननुप्रवेशादसंङ्ग इत्पर्यः ॥ ४५ ॥ ४६ ।। ४७॥ तस्मात्प्रसादश्चान्येपां मम चाऽऽश्रित्य शूलिनः॥ प्रसादं भोगमोक्षाय न स्वयं नात्र संशयः ।। ४८॥ .

·२५ अध्यायः] सूतसंहिता। ५४३ पुनः पूर्णप्रसादाय सत्यसंध मम प्रिय ॥ महादेवं महात्मानं अज कारुणिकोचमम् ॥४९॥ तस्मात्मसाद इति । अन्येषां ब्रह्मादीनां मम च यः प्रसादोऽसौ परमेश्व- रस्प प्रसादमाश्रित्यैव पुंसां भोगमोक्षपदो न स्वतन्त्र इत्यर्थः ॥ ४८ ॥ ४ ॥ महादेवं समाश्रित्य वाञ्छितं नाऽऽप्नुयाद्यदि ॥ महादेवो महादेवं कथमन्यं समाश्रयेत् ॥५०॥ महादेवं समाश्रित्येति । महादेवमाश्रितेनेष्टफलानवाप्तो तस्य साधकस्प तत्फलमापणाय स महादेवः कथमन्यं महादेवं समाश्रयेत् । स्वस्मादन्यस्य महतो देवस्पामावादित्यर्थः ।। ५०॥ नामतश्चार्थतश्चापि महादेवो महेश्वरः ।। तदन्ये केवलं देवा महादेवा न तेऽनघ ॥५१॥ एतदेवोपपादयति- (नामत इति । महांश्चासौ देवश्चेति यो महादेवशब्दार्थ- स्तदर्थपालोचनादपि परमेश्वर एव महादेवस्तथा नामतोऽपि स एव महादेव- स्वदन्ये तु केवलं देवा एव । अतः परमेश्वरादन्यो महादेवो नास्तीत्यर्थः॥५१॥ महादेवं विना यो मां भजते श्रद्धया सह ॥ नास्ति तस्य विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः॥५२॥ सर्वमुकं समासेन मम भकस्य तेऽनय ॥ शिवादन्यं परित्यज्य शिवं साम्बं सदा अज ॥५३॥ महादेवं विनेति । महादेवन सदैव मम विष्णोनिराराधनीयेत्पर्यः । स्पष्ट- मन्पत् ।। ५२॥ ५३॥ सूत उवाच- एवमुक्त्वा हरिः श्रीमान्किरीटी गरुडध्वजः ।। सर्वविज्ञानसंपन्नस्तत्रैवान्तर्हितोऽभवत् ।। ५४॥ सत्यसंधो महाधीमान्महाविष्णोः प्रसादतः॥ परित्यज्याखिलान्देवानाश्रितोऽभवदीश्वरम् ॥५५॥ घ. 'त प्रा।

·[४ यज्ञवे मवखण्डे- ५४४ तात्पर्पदीपिकासमेता- ईश्वरस्य प्रसादेन सत्यसंधो महादिजः ॥ ज्ञानं वेदान्त लब्ध्वा विमुक्तो भवबन्धनाद ॥५६॥ भवन्तोऽपि विजश्रेष्ठाः शिवादन्यत्तु दैवतम् ॥ परित्यज्य प्रसादाय भजध्वं शिवमव्ययम् ॥ ५७॥ . सर्वमुक्तं समासेन युप्माकं मुनिपुङ्गवाः ।। मम वाक्येऽतिविश्वासं कुरुवं यत्नतो विजाः ॥५८॥ जतिरहस्यमिदं कथितं मया श्रुतिपरंपरया च समागतम् ।। मुनिपरंपरया च समागतं न कथितव्यमशिष्टजनस्य तु ।। ५९ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे श्रीसूतसंहितायां यज्ञवैभवखण्डे प्रसादवैभवं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥२५॥ ॥५६॥ १७॥५०॥ ५९॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे श्रीसूतसंहितातात्पर्पदीपिकापां चतुर्थे पज्ञवैभवखण्डे प्रसादवैभवं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ अथ पदिशोऽध्यायः। अथातः संप्रवक्ष्यामि शिवभक्तिं समासतः ॥ यया भुक्तिर्विमुक्तिश्च मुनीन्द्राः सर्वदेहिनाम् ॥ १॥ अथास्य परशिवप्रसादस्य हेतुभूता भक्तिविशेपाः पदयन्ते अथात इति। पपा मुक्तिवियुक्तिरिति । पया शिवभक्त्या । ईश्वरभसादहेतुभूतयेत्पर्धः ॥१॥ भक्तिर्वहुविधा ज्ञेया भवानीसहितस्य तु ॥ एका शंकरसायुज्यश्रद्धा सारतरा परा ॥२॥ जन्या शंकरसारूप्यश्रद्वाऽतीव शिवप्रिया । १२. प. 'दम्।

·२६ अध्यायः सूतसंहिता। ५४५ अपरा शिवसामीप्यश्रद्धा वेदविदां वराः॥ इतरा शिवसालोक्यश्रद्धाऽभीष्टफलप्रदा ॥३॥ } 'शंकरसायुज्येति । सायुज्यसारूप्यसामीप्यसालोक्यरूपा मुक्तिविशेषाः । तत्र सायुज्यं नाम प्रत्यगात्मनः परशिवस्वरूपसाक्षात्कारेण तदात्मनाऽवस्था- नम् । अतस्तस्य सर्वोत्कृष्टत्वाद्विपया श्रद्धा मुख्पा शिवभक्तिः । सारूप्पं नाम रुद्रलोकादो शिवसमानरूपतयाऽवस्थानम् । विभिन्नरूपस्यैव जीवस्प समीपदेशवर्तित्वं सामीप्यम् । तल्लोकमाने वर्तनं सालोक्यम् । एते चोत्तरोत्तरं निकृष्टाः । एतद्विषया श्रद्धा च शिवभक्तिरित्पर्थः ॥ २ ॥ ३ ॥ अपरा च शिवज्ञानश्रद्धा पाशनिकृन्तनी ॥४॥ अन्या वेदशिर श्रद्धा साक्षादिज्ञानदायिनी॥ अपरा श्रवणश्रद्धा प्रोक्ता वेदान्तवेदिभिः॥५॥ शिवज्ञानश्रद्धति । शिवस्वरूपविषय पढ़ेदान्तजनितं ज्ञानं तच्देत्यर्थः ।। ॥४॥५॥ इतरा मननश्रद्धा नृणां संभावनाप्रदा ॥ अन्या देवेश्वरध्यानश्रद्धारूपा महत्तरा ॥६॥ संभावनामदेति । गुरुशानेणानुयतेऽपि परतत्त्वेऽसंभावनाविपरीतभाव- नाम्पा संदेहो जायते । ते चानुकूलपुत्पनुसंधानात्मकेन मननेन निरस्पते । अवो मननभदा संभावनापदेत्पर्थः ॥६॥ अपरोदुलनश्रद्धा भस्मना पापनाशिनी ।। त्रिपुण्ड्धारणश्रद्धा तदन्या तत्वदायिनी ॥७॥ रुद्राक्षधारणश्रद्धा चापि भक्तिरुदीरिता ।। पडक्षरजपश्रद्धा चापि भक्तिमहत्तरा ॥ ८॥ शिवलिङ्गार्चनश्रद्धा चापिभक्तिरनुत्तमा । लिङ्गार्चनदिक्षा च महाभक्तिः प्रकीर्तिता ॥१॥ ॥७॥८॥९॥ - ११. सामा।

·॥१०॥११॥१२॥ १३ ॥१४॥१५॥ १६॥ १७॥१८॥१९॥२०॥ ५४६ [४ यज्ञवभवखण्डे- तात्पर्षदीपिकासमेता- अनुमोदनमीशस्य पूजायां भक्तिरुच्यते ॥ पूजोपकरणश्रद्धा चापि भक्तिरुदीर्यते ॥ १० ॥ शिवोत्सवदिदृक्षा च शिवभक्तिमहत्तरा ॥ तथैवोत्सवसेवा च भक्तिरुक्ताऽतिशोभना ॥११॥ तथैवोत्सवसेवार्थमागतानां महात्मनाम् ॥ अन्नपानप्रदानं च शिवभक्तिरुदीरिता ॥ १२॥ महादेवकथादीनां श्रवणेच्छा महर्षयः॥ महाभक्तिरिति प्रोक्ता महामाहेश्वरैजनैः ।। १३ ॥ कथाश्रवणकाले तु शिवस्य परमात्मनः ।। विकारः स्वरनेत्रादेर्भक्तिरुक्ता महात्मभिः ॥ १४ ॥ उद्यानकरणं शंभोः शिवभक्तिरुदाहृता ॥ वापीकूपतडागादिकरणं च मनीपिभिः ॥ १५॥ प्राकारगोपुरादीनां शिवस्यामिततेजसः॥ इप्टकाद्यैश्च निर्माणं शिवभक्तिरुंदीरिता ॥ १६ ॥ शिवशासनयुक्तस्य पूजा श्रद्वा पुरःसरम् ॥ शिवभक्तिरिति प्रोक्ता शिवभक्तिपरायणः ॥ १७ ॥ शिवाराधनबुद्धचैव नित्यानामपि कर्मणाम् ॥ नैमित्तिकानां करणमपि भक्तिः शिवस्य तु ॥ १८ ॥ अभ्यासः शिवविद्यायास्तस्या अध्यापनं तथा ॥ शिवभक्तिरिति प्रोक्ता शिवदृष्टिपरायणैः ॥ १९॥ लेखनं शिवविद्यायाः प्रदानं पुस्तकस्य तु ॥ शिवभक्तिरिति प्रोक्ता शिवशास्त्रविशारदैः ॥२०॥ १स घ. 'बादादी । २ छ. दारिता । ३ ग. 'तटाकादि । ज. 'इदाहता। ५ 'वा।

·२६ अध्यायः]
सूतसंहिता।
शिवपुस्तकनिक्षेपस्थाननिर्माणमास्तिकाः ।।
शिवमक्तिरिति प्रोक्ता शिवदृष्टिपरायणैः ॥२१॥
शिवज्ञानकनिष्ठस्य मठिकादानमेव च ॥
अन्नपानादिदानं च शिवभक्तिरुदीरिता ॥ २२ ॥
शिवज्ञानैकनिष्ठस्य शुश्रूषा श्रद्धया सह ॥
शिवभक्तिरिति प्रोक्ता शिवभक्तिपरायणैः ॥ २३ ॥
जापिनां शिवमन्त्रस्य शुश्रूषा च महात्मनाम् ॥
शिवभक्तिरिति प्रोक्ता शिवतत्त्वविचिन्तकैः ॥२४॥
शिवयात्रापराणां तु शुश्रूषा च तथैव च ।।
शिवयात्रा च विद्दतिः शिवभक्तिः प्रकीर्तिता ॥२५॥
शिवयात्रापराणां तु बाधकानां तु बाधनम् ॥
शिवभक्तिरिति मोक्ता शिवयात्रापरायणैः॥२६॥
शिवापराधनिष्ठानां छेदन परया मुदा ॥
शिवभक्तिरिति प्रोका शिवाराधनतत्परैः ॥ २७ ॥
शिवज्ञानकनिष्टानां शिवज्ञानस्य सुव्रताः ॥
दूपकस्य शिरश्छेदः शिवभक्तिः प्रकीर्तिता ॥२८॥
भस्मसाधननिष्ठानां दृषकस्य मुनीश्वराः॥
छेदनं शिरसः साक्षाच्छिवभक्तिरुदीरिता ॥ २९ ॥
विष्ण्वादीनां तु देवानां दूपकस्य दुरात्मनः ॥
वाधनं शिवभक्तिस्तु प्रोक्ता वेदान्तवेदिभिः ॥ ३०॥
विष्ण्वादिदेवताभक्तस्यैव दूपणकारिणः॥
बाधनं च महाप्राज्ञैः शिवभक्तिः प्रकीर्तिता ॥३१॥
॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥

·[४ यज्ञवेमवखन्डे- ५४८ तात्पर्षदीपिकासमेता- देवद्रव्यस्य मोक्तुश्च ब्राह्मणद्रव्यहारिणः ।। वाधनं च महाप्राज्ञैः शिवभक्तिः प्रकीर्तिता ॥३२॥ आतुराणां नृणां रक्षा रक्षकाणां च रक्षणम् ।। भीतस्याभयदानं च शिवभक्तिः प्रकीर्तिता ॥३३॥ सर्वभूतेषु कारुण्यं प्रियभापणमेव च ।। सर्वभूतहिते श्रद्धा साक्षाद्भक्तिः शिवस्य तु ॥ ३४ ॥ ॥ ३२॥ ३३ ॥ ३४॥ सर्वभूतेषु दोपस्यादर्शनं गुणदर्शनम् ॥ सर्वभूतेषु मैत्री च शिवभक्तिरुदीरिता ॥ ३५॥ महादेवेऽतिविश्वासो विश्वासः शिववेदने । वेदान्तेषु च विश्वासः शिवभक्तिरुदीरिता ॥ ३६ ॥ गुरूक्तार्थेषु विश्वासो गुरुशुश्रूषणं तथा ॥ साऽपि भक्तिरिति पोका वेदवेदान्तवेदिभिः ॥ ३७॥ भक्तिरेव परमार्थदायिनी भक्तिरेव भवरोगनाशिनी ॥ भक्तिरेव परवेदनप्रदा भक्तिरेव परमुक्तिकारिणी ॥ ३८॥ सर्वभूतेषु मैत्री चेति । तथाच पातलं सूत्रम्-"मैत्रीकरुणामुदिता. पेक्षाणां मुखदुःखपुष्पापुपविषयाणां भावनातचित्तप्रसादनम् " इति ॥३५॥ भक्तियुक्तजनचित्तपब्जे मुक्तिमुक्तिफलदः पुरातनः ॥ शक्तियुक्तपरविग्रहः शिवः सत्यमेव सततं प्रकाशते ॥३९॥ ॥३६॥ ३७॥ ३८॥ १२ ए.ज. "दितथ।

·२७ अध्यायः] सूतसंहिता। भक्तियुक्तजनपरितुष्टः परमेशः सत्यसुखबोधपरमं वपुरनन्तम् ॥ स्वस्य मुनयः परमकारुणिक ईशः शक्तिसहितस्त्रिनयनः खलु ददाति ॥ ४०॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूत्रसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभव- खण्डे शिवभक्तिविचारो नाम पड्दिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ सत्यमेव सततं भकाशत इति । श्रूयते हि- "पस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता धर्याः प्रकाशन्ते महात्मनः" इति॥३९॥४०॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहिताटीकापां चतुर्थे यज्ञवैभवखपड़े शिवभ- तिविचारो नाम पडिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ अथ सतविंशोऽध्यायः । सूत उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि परात्परतरं पदम् ।। यत्सत्तायोगतः सर्व सत्यवद्भवति द्विजाः॥१॥ यस्यैव चित्प्रकाशेन सर्व चेतयते जगत् ॥ यस्याऽऽनन्दाभिसंबन्धसर्व प्रेमास्पदं भवेत् ॥ २॥ एवं परतत्त्वज्ञानोपापत्वेन शिवप्रसादतद्भती प्रपंपैके परशिवस्वरूपप. दिशति-परात्परतामिति । भागुदीरितशक्तितत्त्वोपाधिका परस्ततोऽपि परः शिवतत्वोपाधिकस्ततोऽपि पर निरुपाधिकं सच्चिदानन्दलक्षणं स्वप- तिष्ठ परशिवस्वरूपं तत्परापरवरम् । अथास्य तत्त्वस्प सईभमाणाविपपवा- १५. पञ्य १२ ग. प. छ. ज. 'उौरपर पेव । ३१. सपदि। ४ग, नन्दैक्ट।

·स्वेतरसकलं च समभुवे व्यामोतीति समष्टिाहरण्यगर्भः । मलिनसत्त्वोपाधैः तात्पर्पदीपिकासमेता- [४ यज्ञवैमवरखडे- च्छशविपाणवदेवस्तुत्वमाशय निरस्पति-पत्सत्तायोगत इत्पादिना । पपैकस्मिन्नेव रज्ज्वा इदमशे सर्पधारादयो वहद आकारा अविद्यावशादारी. प्यन्ते तथैवाद्वितीये सच्चिदानन्दरूपे परशिवस्वरूपे स्वमायावशेन भूतभौति- कारमकं नानाविधं जगदारोप्यते यथा सर्पधारादिष्वारोप्येष्वयं सर्प इयं धारे त्पधिष्ठान इदमाकारानुत्तिरेवमारोपिते जगत्यधिष्ठानसच्चिदानन्दरूपत्वमनु वृत्वं भासते । तथा चायमर्थः । पस्याधिष्ठानभूतस्प परतत्त्वस्य स्वरूपभूतस- चासंबन्धवशाचत्स्वरूपे परिकल्पितं सर्व जगत्स्वतो मापामयत्वेन सदसद्वि- लक्षणमपि सन्घटः सन्पट इत्यादिव्यवहाररूपेण सत्यवदरभासते । तथा यस्यैवाधिष्ठानस्प ब्रह्मणः स्वरूपभूतचित्प्रकाशन तत्स्वरूपे परिकल्पित सर्व जडं जगचेतपते चैतन्यविशिष्टं भासते । तथा पस्यैवाधिष्ठानस्य स्वरूपभूता नन्दसंबन्धवशादनानन्दमप्पानन्दरूप आरोपितं सर्व जगत्प्रेमास्पदमनुकूल वैदनीपं भवति । तथाविधं सच्चिदानन्दरूपं परतत्वं मवक्ष्यामीवि संबन्धः प्रतीताद्रौतिकादस्माद्भूतानि मुनिपुङ्गवाः ।। उत्कृष्टानि तथा तेभ्यो जीवात्मा चेतनः प्रभुः॥३॥ अस्प च तत्त्वस्प परात्परतरत्वोपपादनाय निरतिशयोत्कविधित्वं व मारमते-मतीतादित्यादिना । भूतकापं जगद्गौतिकं तस्मात्तत्कारणान्पाका: शादिभूतान्युत्कृष्टानि । तदापचयादौतिकस्वरूपलामस्पेत्यर्थः। भूतेभ्योऽपि तदुपादानत्वेन वत्स्वरूपानुपविष्टमापासत्त्वगुणोपाधिकश्चेतनो जीवात्मोत्कृष्टः । आविर्भ तचैतन्पत्वात् ॥ ३॥ समष्टिव्यथिभावन सोऽपि भिन्नः परस्परम् ॥ व्यष्टयश्च तथा भिन्नाः स्वस्वभावानुरूपतः॥४॥ देवतिर्यङ्मनुप्यादिशरीरं प्राप्रवन्ति च ।। आसां समष्टिभूतस्तु श्रेष्ठः सर्वात्मना बुधाः॥५॥ समष्टिम्पष्टिभावेनेति । तत्र निर्मलसत्त्वोपाधेर विडतज्ञानत्वात्स्वात्मान परिच्छिन्नज्ञानतामालिन्यचारतम्पेन नानाविधवाचदुपाधिका जीवा विभक्त पर.ए. 'दयात। ३७.धानि । ग. पाथिलं । ४७. "मलोपा 14 .प. अ.टतोगग. नाव पद. प. अ. नतो. विजनीवावे ।

·२७ अध्यायः सूततंहिता। स्वात्ममात्रमैवाचवते व्याप्नुवन्तीति व्यष्टयः । स्वस्वभावानुरूपत इति । उत्क्रा- तिसमये परिपक्वपुण्यपापजनितो भाविनन्यगोचरः संकल्पविशेषो भावस्त- दनुसारेणेत्पर्यः । आसां समष्टिव्यष्टीनां मध्ये समष्टिभूतो हिरण्यगर्भः श्रेष्ठोऽ- प्रतिहतज्ञानत्वात् ॥ ४ ॥५॥ ततो विशिष्टाः सकला ब्रह्मणस्तु विभूतयः ।। ताश्चान्योन्यं विशिष्टाः स्युर्यथा जीवा मुनीश्वराः॥६॥ ववो विशिष्टा इति । तस्माधिरण्यगर्भादपि रजोगुणोपाधिकस्य ब्रह्मणः संकल्पमात्रसिद्धा या विभूतयोऽवतारविशेपास्ता विभूतय उत्कृष्टाः । अन्पोन्यं विशिष्टाः स्युरिति । संकल्पस्पोचावचत्वात्तन्मात्रतिद्वानां विभूतीनामपि पर- स्परमुत्कर्पापको विद्यते इत्यर्थः ॥ ६ ॥ तासां ब्रह्माधिकस्तस्मादिष्णुर्मुख्यः प्रकीर्तितः ॥ सोऽपि स्वव्यष्टिभूतेभ्यो वरिष्ठः परिकीर्तितः ॥७॥ तासां ब्रह्माऽधिक इति । तथाविधसंकल्पाश्रयो ब्रह्मा स्वविभूतिभ्यः श्रेष्ठ इत्यर्थः । तस्माद्विष्णरिति । रजोगुणोपाधिकाह्मणोऽपि सत्त्वगुणोपाधि- विष्णुः श्रेष्ठः सत्त्वस्य सुखप्रकाशात्मकत्वेन रजोगुणादुत्कृष्टत्वात् । स्वल्पष्टि- भूतेभ्यो बरिष्ट इति । तस्प विष्णोरपि संकल्पमात्रसिद्धा व्पष्टिभूता पेऽव. चारविशेपास्तेभ्योऽपि समष्टिभूतो विष्णुरुत्कृष्टः ॥ ७ ॥ ततो रुद्रोऽधिकः सोऽपि स्वव्यष्टिभ्योऽधिकः स्मृतः ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च परतत्त्वविभूतयः ॥ ८॥ वो रुद्रोऽधिक इति । विष्णोरुपाधिहि वहिःसत्वविशिष्टं तमः । रुद्रस्य न बहिस्तमोयुक्तं सत्त्वम् । एतच्चाने स्वपमेव सूतगीतायां प्रतिपादयिप्पति । तथा च तस्माद्विष्णोरपि रुद्गोऽधिकः । तथा तस्प रुद्रस्पापि संकल्पमात्र- सिदा पाव्पष्टपस्ताम्पोऽपि स एवोत्कृष्टः । परतत्त्वविभूतय इति । यदृश्य- मागं सचिदानन्देकरसं निर्गुणं पर तत्वं तदेव स्वीकृवमापागुणोपाधिवशेन वाविवादिरूपेणापस्थितमिति भवन्ति ब्रह्माधास्तस्य विभूतप इत्पर्धः ॥८॥ एपां त्रयाणामधिकः सर्वकारणमीधरः ॥ १७.५. च... "न्ति ।

·[४ यज्ञवेमवखण्डे- भूपते-"युवा स्पात्सायवाऽध्यापकः ! आशिष्ठो दृढिष्ठो बलियस्तस्येयं तात्पर्यदीपिकासमेता- ततोऽधिकं परं तत्त्वं ज्ञानमानन्दमयम् ॥ इयमेव हि सर्वेषां काष्ठा प्रोक्ता श्रुतौ स्मृतौ ॥ ९॥ एपामिति । गुणविभागरहितमायोपाधिकं तदेव परतत्त्वं जगत्कारणं सदीश्वरः । सोऽपि प्रविभक्तगुणोपाधिकानामेां ब्रह्मादीनामुत्कृष्टस्तास- मष्टयात्मकत्वादित्पर्यः । यस्प निरतिशयोत्कर्षप्रतिपादनायैतदुत्त्कर्ष- वारतम्पमनुकान्तं तदर्शपति-ततोऽधिकमिति । कारणत्वोपलक्ष्य सचि- दानन्दारखण्डेकरसं यत्परं तत्त्वं तत्सोपाधिकाजगत्कारणादधिकमुक एम् । एतदीपोत्कर्षस्य निरतिशपत्वमुपपादति- इपमैवेति । यदेत- दुक्तं परतत्त्वमेतदेव सर्वेषां पूर्वोक्तानां सातिशयोत्कर्षभाजी विश्रान्तिभूमि- त्वेन श्रुतिस्मृत्या प्रतिपादितम् । दिशब्दो हेत्वर्थः । यस्मादेवं तस्मादितर दुत्कृष्टं किमपि नास्तीत्यर्थः । तत्र श्रुतिस्तावत्सर्वस्पापि भोभोग्यात्मकस्य अपश्चस्य सर्वोत्कृष्टे ब्रह्मणि विश्रान्ति प्रतिपादयति "सर्व खस्विदं ब्रह्म "ब्रह्मेवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाम दक्षिणतश्चोत्तरेण"इत्यादि । स्मृतिश्च "अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलपस्तथा" इत्यादिका सर्वस्प जगतः कारणे ब्रह्मणि विश्रान्तिमवगमपति। युक्तं चैतत् । सच्चिदानन्दरूपेऽधिष्ठाने मापावशा: रमतीतं जगदधिष्ठानपापात्म्यज्ञानेन शुक्ती रजतवत्तत्रैव लीपते । अधिष्ठाना दन्यत्राऽऽरौप्यस्य लयासंभवात् । अतोऽधिष्ठानस्य परब्रह्मणो यो निरतिशयो- स्कर्षः स एव परिकल्पिते जगति सचिदानन्दरूपादनुगतः संस्तत्तदुपाधि वारतम्पासातिशयो नानाविध इच प्रतिभासत इत्यर्थः ॥९॥ योऽयं मानुप आनन्दस्ततः शतगुणोत्तरः ॥ मनुष्यगन्धर्वादीनामानन्द इति गम्यते ॥ १० ॥ एवमीश्वरस्वरूपमेव परमा सदन्यत्सर्व परिकल्पितमित्युपपाच तत्स्वरूप मूतपोशीनानन्दयोरपि निरवधित्वं प्रतिपादपति-पोऽयं मानुष इत्यादिना ! सार्बभौमस्प मोकृशक्तिसंपन्नस्य धनधान्पादिसायव्युपभोगायोऽयं मानुष आनन्दस्तस्माच्छतगुणोत्तर आनन्दो मनुष्पगन्धवाणाम् । तथा प्रथिवी सर्वा वित्तस्प पूर्णा स्यात् । स एको मानुप आनन्दः । ते ये शत मानुपा आनन्दाः स एको मनुष्पगन्धर्वाणामानन्दः" इति । अत्र श्रुतो मनुः प्यगन्धर्वाणामानन्दादनन्तरं देवगना ब्रह्मान्तानां योऽपमुत्तरोत्तर -

·२७ अध्यायः
सूतसंहिता।
शनगुणित पानन्दस्तत्सर्वस्प संग्रहायाऽऽदिशब्दं प्रयुड़े । मनुष्यगन्धर्वादी-
नामिति ॥ १०॥
ब्रह्मानन्दशतं विष्णोरेक आनन्द उच्यते ॥११॥
तस्याऽऽनन्दशतं रुद्रस्यैक आनन्द एव हि ॥
स्वानन्दशतं सर्वकारणस्य शिवस्य तु ॥ १२ ॥
स एको ब्रह्मण मानन्द इति रजोगुणोपाधिकस्प ब्रह्मणो य आनन्द
आनातस्तमारभ्योत्तरोत्तरं शतगुणित आनन्दो विष्णुरुद्रजगत्कारणानामधि-
गन्तव्य इत्याह-ब्रह्मानन्दशतमित्यादिना ॥ ११॥ १२ ॥
कारणत्वोपलक्ष्यस्य शिवस्य परमात्मनः ।।
सत्यचिन्मात्ररूपस्य भूमाऽऽनन्द उदाहृतः ॥ १३ ॥
सत्पचिन्मात्ररूपस्पैति । मात्रशब्देन सकलोपाधिविरहो विवक्षितः । सत्य-
चिन्मात्ररूपस्य कारणत्वोपलक्ष्यस्य परशिवस्वरूपत्वेन भूमाऽऽनन्द उदाहृतः
श्रुत्या दार्शतः परिच्छेदकोपाध्यभावात्परशिवस्वरूपभूत आनन्दोऽनवच्छिन्नो
निरतिशप इत्यर्थः । सा च श्रुतिः भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यो यो वै भूमा
तत्सुखम्" इत्यादिका ॥ १३ ।।
• एवं कमेण सर्वेषां ज्ञानाधिक्यमपीप्यते ।।
स्कन्धशाखादिभेदेन यथा वृक्षो व्यवस्थितः ॥१४॥
तथा रुद्रादिभेदेन शिव एको व्यवस्थितः॥
उत्कर्षश्वापकर्षश्च स्कन्धशाखादिवस्तुपु ॥ १५॥
तथोकपपकर्षश्च स्वविष्ण्वादिपु स्थितः ॥
तरङ्गहुदादीनां यथा लोके व्यवस्थितः ।।
उत्कर्पश्चापकर्पश्च तथा रुद्रादिषु स्थितः ॥ १६॥
एवं परशिवस्वरूपानन्दस्प निरतिशपत्वमुपपाच वरस्वरूपभूतज्ञानस्पाप्य-
नेनैव पापेन निरतिशयत्वमवगन्तव्पमित्यतिदिशति-एवमिति । एफस्पैर
परशिवस्य रुद्रविण्यादिनानाविधजगदाकारणास्थानं सदृष्टान्तमुपपादयवि-
स्कन्धशासति ॥ १४ ॥ १५॥१६॥

·- [४ यज्ञवमवसन्डे- ५५४ तात्पर्यदीपिकासमेता- विश्वाधिकत्वं रुद्रस्य कारणस्य शिवस्य च ॥ न वदन्ति जना ये ते राक्षसाः स्युन संशयः ॥ १७॥ विश्वाधिकस्वमिति । उक्तरीत्या सर्वस्मादप्युत्कृष्टत्वात्परशिवो विश्वाधिकः । विश्वाधिको रुद्रो महर्षिरिति श्रुतेश्च शिवस्यैव विश्वाधिकत्वम् ।। १७ ॥ व्यावहारिकदृष्ट्याऽयं विभागः परिकीर्तितः॥ १८॥ प्रमाणदृष्टया वस्त्वेकमेव नित्यं न संशयः ।। अनाहत्य महामोहात्ममाणं भुवि मानवाः ॥ १९ ॥ जयं परस्त्वयं नेति विवदन्ते परस्परम् ॥ महापापवतां नृणां रुद्राधिक्यं न भासते ॥ २० ॥ अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मात्नुवर्तिनाम् ॥ स्वाधिक्यं स्वतो भाति प्रमाणैरपि तर्कतः ॥२१॥ सोपानक्रमतो देवा नृणां संसारमोचकाः ॥ रुद्रः संसारमनानां साक्षात्संसारमोचकः॥२२॥ जतः सर्व परित्यज्य शिवादन्यत्तु दैवतम् ।। शिव एकः सदा ध्येयः साक्षासंसारमोचकः ॥ २३ ॥ वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यन्ति वै यथा ॥ शिवध्यानेन देवाश्च तथा तृप्ता भवन्ति हि ॥ २४॥ ननु यया वृक्षः स्कन्धशासादिभेदेन नानाकारोऽवतिष्ठत एवं परशिवोऽपि रुविष्ण्वादिजगदाकारणावतिष्ठते चेत्तद्वैवव्याकोप इत्यत आह-व्यावहा: शिकष्टोति तिकर एक परिसितमको समापशाद्विरित जगदारोप्यते न परतत्व स्कन्धशास्त्राद्यात्मना वृक्षवत्परिणमते । अतो नानाविधभावमात्रसाम्पैनैव दृष्टान्तोपादानमित्यर्थः ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ विकल्परहितं तत्त्वं ज्ञानमानन्दमव्ययम् ॥ ये पश्यन्ति विमुक्तास्ते जीवन्तोऽपि न संः ॥२५॥ विकल्परहितमिति । निविशेष ब्रह्मगि विकल्पहेतूनां विरं स्वरूपभनं ज्ञानं विकल्परहितम्। अन्यन्तं निर्विकर

·२७ अध्यायः
नीरत्वादानन्दम् । अव्ययम् । व्ययोऽपगमोऽन्तवत्त्वं तद्रहितम् । देशकालव-
पाण्यायदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" इति ॥ २६ ॥
सूतसंहिता।
नर्यात्तदेव तत्त्वं परमार्थम् । अपराधीनप्रकाशत्वाज्ज्ञानम् । अत्पन्तानुकूलवेद-
स्तुइतपरिच्छेदरहितमित्यर्थः ॥ २५ ॥
निर्विकल्पं परं तत्त्वं तर्कतो यस्य भासते॥
सोऽपि मुच्येत संसाराद्यथा स्वप्नप्रपञ्चतः ।। २६ ॥
तर्कत इति । मतीतिबाधान्यथानुपपत्त्या दृश्यप्रपञ्चमिथ्यात्वेऽवगते प्रती.
त्यधिधानत्वेन च किंचित्पारमार्थिक वस्त्वडीकर्तव्यम् । इतरथा निरधिष्ठान-
नमस्य निरवधिकबाधस्य च प्रसक्तरित्त्यादिरूपस्तर्कः । श्रुतिरपि तर्फ दर्श-
पति-"असनेच स भवति" "असीति वेद चेत" “को छेवान्यात्कः
वाक्यं प्रमाणम् ॥ २७॥
निर्विकल्पं परं तत्त्वं प्रमाणे व केवलम् ॥
यस्य भाति स मुच्येत स्वसंसारमहोदधेः॥२७॥
यमाणेनैवेति । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादिवेदान्त.
न च नामानि रूपाणि शिवस्य परमात्मनः ॥
तथाऽपि मायया तस्य नामरूपे प्रकल्पिते ॥ २८ ॥
न च नामानीति । "यत्तदद्रेश्यमग्राामगोत्रमवर्णम्" इति श्रुतेः परमार्थतो
नामरूपे न स्त इत्यर्थः ॥ २८ ॥
शिवो रुद्रो महादेवः शंकरो ब्रह्म सत्परम् ॥
एवमादीनि नामानि विशिष्टानि परस्य तु ॥ २९ ॥
शिवो रुद्र इति । मायापरिकल्पितनाम्नां मध्ये शिवरुद्रादिनामानि परशिव-
स्वरूपे रुहितों वर्णनान्मुख्यानि। शिवो रुद्र इत्यादि नामचतुष्टयं रुद्रमूर्तेरभिधा-
पकम् ! ब्रह्म सत्परमिति त्रितयं पशिवस्प साक्षाद्वाचकम् । परशिवमा
सह रुद्रमूर्तेस्तप्तापःपिण्डवदविभागापत्ति स्वपमेवाग्रे वक्ष्यति । अतो मूर्ति-
द्वपस्पैकीमतत्वात्तथाविध तान्युभयविधनामानि हत्येव वर्तन्त इति मुस्पानि.
॥ २२॥
विष्णुनारायणादीनि नामानि परमेश्वरे ॥
कथंचिद्योगवृत्त्या तु वर्तन्ते न तु मुख्यया ॥३०॥

·[४ यतवैभवस्खण्डे-
५५६
तात्पर्यदीपिकासमेता-
विष्णुनारायणादीनीति | विष्ण्वादिमूर्तीनां परशिवमूत्पी वैलक्षण्याद्विविक्क
त्वमपि वक्ष्यति । अतो विष्ण्वादिमूर्तिषु रूढा विष्ण्वादयः शब्दास्तस्मिन्परतत्वे
न स्ट्या वर्तन्तेऽपि तु व्याप्नोतीति विष्णुरित्पेवमाद्यवपवव्युत्पत्या
वर्तन्ते ॥ ३०॥
अरूपस्य शिवस्यापि मूर्तियेया झुपासकैः ॥
उमाविग्रहा शुल्ला त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा ॥ ३१ ॥
एवं मापापरिकल्पितनामानि दर्शयित्वा तत्परिकल्पितं मूात्मक रूपमपि
परशिवस्य ध्यानार्थ दर्शयति-अरूपस्पेत्यादिना ॥ ३१ ॥
नीलग्रीवा परानन्दप्रमोदा ताण्डवप्रिया ॥
ब्रह्मविष्णुमहादेवरुपास्या गुणमूर्तिभिः ॥३२॥
गुणमातिभिरिति । सत्त्वरजस्तमोगुणोपाधिकैरित्यर्थः ।। ३२ ।।
सर्वमूर्तिविहीनस्य सर्वमूर्तेः शिवस्य तु ॥
तथाऽप्येषा परा मूर्तिरित्येपा शाश्वती श्रुतिः ॥३३॥
सर्वमूरिति । परमार्थतः सर्वप्रकारमतिरहितस्यापि मायापरिकल्पितं सर्व
जगदप्पन्पा मूर्तिरित्यर्थः । शाश्वती श्रुतिरिति । परमार्थतो विग्रहरहिवस्य
शिवस्प तत्सद्भावं श्रुतिरपि दर्शातीत्यर्थः । श्रूयते हि कैवल्पोपनिषदि-
"उमासदायं परमेश्वरं म, त्रिले.नं नीलकण्ठं प्रशान्तम् । ध्यात्वा मुनिर्ग-
च्छति मूतपोनि समस्तसाक्षि तमसः परस्तात्" इति ॥ ३३ ॥
तप्ताय पिण्डवहिप्रा रुद्रमूर्तिः परस्य तु ॥
मूर्या तुल्याऽन्यमूर्तिभ्यो लक्षणेर्मुनिसत्तमाः ॥३४॥
रुद्रपूः परशिवमू सहेकरवं वक्ष्यतीति पदवादिप्म तदाह-माया
पिण्डवदित्यादिना । विशुद्धसत्त्वगुणो हि रुद्रस्पोपाधिस्तमस्तु संहरणाप तत्स्व
रूपादहिरव वर्तते । अतो रुद्रमूतिविशुद्धसत्त्वात्मकत्वात्सत्त्वस्य च मुखप्रकाश:
स्वरूपत्वात्सानिचित्प्रकाशरूपया परशिवमूना प्रकाशमुखादिलक्षणैः सदृशी।
अतो विष्ण्वादितिभ्यो विलक्षणा च तप्तापापिण्डवत्सरशिवमूऽविभागाप-
वेरपर्यः ॥ ३४॥
विष्ण्वादीनां तु सर्वेषां मूर्तयो व्यवधानतः ॥
न तुल्याः परतत्त्वस्य मूर्या वेदान्तपारगाः ॥ ३५ ॥

·२७ मध्यायः] सूतसंहिता। ५५७ न तुल्पाः परतत्त्वस्येति । विष्ण्वादिमूर्विषु रनस्तमसोः प्राचुर्यलक्षणेन व्यवधानेन सचिदानन्दरूपायाः परशिवमूर्तेः साकल्येन प्रतिफलनायोगात्पर- शिवमूा न तास्तुल्याः । अतस्तद्विविक्ततपैच तासामुपलम्भात्तथाविधमूर्त्य- भिधापकानि विष्ण्यादिनामानि परशिवस्वरूपाववयवसिद्धिसम्पपेक्षत्वेन विलम्वितप्रतीतिजनकत्वान मुख्यानि । शिवरुद्रादिनामानि नूतरीस्पा पर- शिवरुद्रमत्यारेकीभूतत्वात्तदुभयात्मिकायां मूल्यवपवप्रसिद्धिमन्तरेण समुदा- पसिध्यैव वर्तन्त इति शीघ्रपतीतिजनकत्वान्मुख्यानीत्यभिमायः ॥ ३५ ॥ परतत्त्वस्य नामानि प्रत्यासत्त्या मुनीश्वराः ॥ त्रिमूर्तीनां तु रुद्रस्याव्यवधानानि सुव्रताः ॥ ३६ ॥ एवं रुद्रमूर्त्यभिधापकानां शिवरुद्रादिनानां परतत्त्वविषये मुख्यत्वमुप- पाच निरुपाधिकपरशिवस्वरूपमतिपादकानां ब्रह्म सत्परमित्यादिनाम्नामपि रुद्रमूर्ती मुख्यत्वं प्रतिपादयति । परतत्त्वस्पेत्यादिना । ब्रह्म सत्परमित्यादीनि पानि निरुपाधिकतत्त्वस्य नामानि तानि त्रिमूर्तीनां मध्ये रुद्रस्य प्रत्पा. सत्याऽऽयवर्धानानि नामानि निरुपाधिकस्वरूपमतिपादनेन सापाधिकाढुद्रा- परतत्त्वं व्यवधीपत एभिरिति करणव्युत्पत्या तानि नामानि व्यवधाननि- मितानि रुद्रस्पोपानिरतिशयसत्त्वोत्कर्षवत्वात्कात्स्येन बिम्बग्रहलक्षणा मरपासत्तिरस्ति तया प्रत्यासत्यायपधापकानि तानि नामानीदृग्व्यवधान- सद्भाववलादेव तयोर्मूयोर्भेदेन व्यवहारः ॥ ३६ ।। विष्ण्वादीनां च देवानां तानि नामानि सुव्रताः॥ तत्त्वान्वयेन नामानि भवन्ति ब्रह्मवित्तमाः ॥३७ ।। विष्ण्वादीनामिति । विष्णुब्रह्महिरण्यगर्भादीनां तानि परतत्त्वनामानि परत- चान्वपसनावमात्रेण प्रतिपादकानि । असमर्थ:-सचिदानन्दकलक्षणोऽद्वितीयः सर्वगतः परशिव एव नानाविधोपाधिसंवन्धवशाहह्मविष्णुरुद्रादिरूपेण नाने- वाभासते । तत्र ब्रह्मविष्णरुद्रहिरण्यगर्भसूत्रात्मादीनो स्वस्वव्यापारविषपे- प्वतिहतज्ञानत्वात्तेपां सर्वेषामुपाधिषु सत्त्वस्प निरतिशपोत्कर्ष एष्टव्यः । इतरयाऽस्मदादिनीवकिपिज्जत्वमसङ्गेन सफल सृष्टिस्थित्पादिव्यवहारविलो. परसङ्गात् । ननूपधेयरडुपाधीनामप्यैकरूप्पे अविष्ण्वादिभेदव्यवहारो नोप- पचत इति चेत् । मैवम् । ब्रह्मायुपाधिषु वस्तुतः सत्त्वोत्कर्षस्पैकड़प्पे १५. 'मतरता' । ३ रा. ग. स. प.स.अ.हामिया' । ३ स. पानेन ना। -

·[४ यज्ञवमवखण्डे-
५५८
तात्पर्षदीपिकासमेता-
सत्पपि रुद्रोपाधिव्यतिरिक्तेषु तेष्वाहायरजस्तमःमयुक्तो नानाविधोडपकर्पोs.
प्पस्ति । अतस्तत्मयुक्तो ब्रह्मविष्ण्वादिभेदव्यपदेशो न सोऽपकर्षस्तेषां वास्तव
इति मन्तव्यम् । तथा सत्यस्मदादिवत्तेपामपि जीवत्वप्रसङ्गात् । एवं ब्रह्मवि-
वादिमूर्तिष्वाहार्यापकर्षसद्भावात्परतत्त्वप्रत्यासत्तिनास्तीति भवन्ति तानि
व्यवधायकान्यमुख्यानीत्यर्थः ॥ ३७ ॥
तथाऽपि रुद्रे तान्येव प्रत्यासत्त्या परेण तु ॥
मुख्यानि न तथाऽन्येषु व्यवधानात्परेण तु ॥ ३८॥
नन्वेवमुभयत्राप्पुपाधिव्यवधानेन साम्ये सत्यपि परतत्त्वनाम्नां क्वचिन्मु-
ख्यत्वं क्वचित्रेति वैलक्षण्यं कुत इत्यत आह-तथाऽपीति । यद्यप्युक्तरीत्या
रुद्रमूर्तावपि परतत्त्वाट्यवधानमस्ति तथाऽपि परशिवस्वरूपेण रुद्रमूर्तः पूर्वो-
का या प्रत्यासत्तिस्तद्भावेन तन परतत्त्वनामानि मुख्यानीत्युच्यन्ते । अन्येषां
तु ब्रह्मविष्ण्वायुपाधीनां च न तथा प्रत्यासत्तिरस्ति । आहापकर्पसद्भावात् ।
अतो व्यवधानात्परतत्त्वनामानि तेषां न मुख्यानीत्यर्थः ।। ३८ ॥
परतत्त्वपरिज्ञानं तस्य मूर्तिप्रसादतः ॥
तत्प्रसादश्च तद्वयानपूजाभ्यामेव नान्यथा ॥३९॥
अन्नादिभोजनान्नृणां यथा शुद्दिनिवर्तते ॥
तथा मूर्तिप्रसादेन तत्तत्त्वं च प्रकाशते ॥४०॥
परतत्त्वं तु सर्वेषां स्वरूपमपि सर्वदा ।।
तस्य मूर्तिप्रसादेन विना नैव प्रकाशते ॥४१॥
तस्मान्मूर्तिर्हि सर्वेषां भोगमोक्षफलप्रदा ॥
अतो मूर्ति महाभक्त्या भजध्वं मुनिपुङ्गवाः ॥४२॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे
परपदस्वरूपविचारो नाम सप्तविंशोऽध्यायः॥२७॥
एवं विष्ण्वादिमूर्तिभ्यो विलक्षणा 'उमाविग्रहा' इत्यादिना या परतत्त्व
मांतरनिहिता तत्मसादादेव भौगमोक्षरूपफलमाप्तिरिति सा सर्वः सर्वदा सेम्प-
त्पुपसंहरति । परतत्त्वपरिज्ञानमित्पादिना ॥ ३९ ॥४०॥ ४० ॥ ४२ ॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसंहिताटीकापां यज्ञवभवसण्डे चतुर्षे
परपदस्वरूपरिचारो नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥

·२८ मध्यायः सूतसंहिता। अधाष्टाविंशोऽध्यायः । Lor- सूत उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि शिवलिङ्गं समासतः ॥ यस्य विज्ञानमात्रेण विमुक्तो मानवो भवेत् ॥ १॥ एवं परशिवस्य ध्यानपूजाद्यर्थं परिकल्पितां विशिष्टां मूर्ति प्रतिपाद्य शिव- लिङ्गस्वरूपमपि निर्गतुं पतिजानीते-~अथात इति ॥ १ ॥ शिव एव स्वयं लिङ्ग लिङ्गं गमकमेव हि ॥ शिवेन गम्यते सर्व शिवो नान्येन गम्यते ॥ २॥ शिवस्प लिङ्गं शिवलिङ्गमिति चमं व्युदसितुमाह-शिव एवं स्वयं लिङ्ग- मिति । तदुपपादयतिलिङ्गं गयमित्यादिना । लोके हि बहन्यादिलक्षण- स्पार्थान्तरस्य यद्गमकं ज्ञापकै धूमादि निङ्गमित्युच्यते । शिवोऽपि स्वम- काशचिद्रूपत्वेन सर्वस्य जडवर्गस्य गमको न त्वन्येन गम्यः । अतो गमक- वात्स्वयमेव लिङ्गम् ॥ २॥ जडं हि गम्यतेऽन्येन नाजडं मुनिपुङ्गवाः ॥ शिवो नैव जडः साक्षात्स्वप्रकाशैकलक्षणः ॥३॥ एतदेव गमकत्वमुपपादयति-जडं हीत्यादिना । घटपटाद्यात्मकं जई जगदेव स्वव्यतिरिक्तेन चित्मकाशेन ज्ञाप्यते । जडविलक्षणं चैतन्यं नान्पेन गम्यते किंतु स्वयं मकाशते । अतः स्वप्रकाशचिद्रूपः परशियो नैव लडः । पत्तो न हो तो न गम्ए । अपि तु स्वप्रकाशचिद्रूपत्वाद्गमकः । अतः स्वप- मेव लिङ्गमित्पर्धः ॥ ३॥ जस्वप्रकाशश्वेत्साक्षाच्छिवो नैव शिवो भवेद ॥ जस्वप्रकाशं कुड्यादि न शिवः संमतं खलु ॥४॥ भवेदेवं पदि शिवः स्वप्रकाशचिद्रूपः स्यात्तयात्वे तु सर्वदा सर्वया भाव- खेन तद्गोचरममाणनरपेक्ष्यादुपनिषदेकममधिगम्यत्त्वमनपसकेरस्वप्रकाश एवं स इत्पत आह-अस्वप्रकाशश्शेविति । यदि शिवः स्वमकाशचिदात्मको न स्पाचार्ह वस्प शिवत्वमेव हीपेत । पराधीनप्रकाशानां घटकुड्यादीनामशिव- प. 'जरा.

·[४ यज्ञोमवखण्डे- १ तात्पर्य दीपिकासमेता- त्वदर्शनात् । विमतः शिवः स्वप्रकाशो भवितुमर्हति शिवत्वात् । यो न स्वमकाशो नासो शिवो यथा घटपटादिः। शिवश्चायं तस्मात्स्वप्रकाश एवैत्य- भिप्रायः ॥४॥ शिवेऽसति मुनिश्रेष्ठाः स्वप्रकाशैकलक्षणे ।। अप्रतीतं भवेत्सर्व ततः शून्यमशेषतः ॥ ५॥ विपक्षे वाधकमाई-शिव इति । जडं सर्व जगत्तावच्छिवस्वरूपचैतन्यबला- देव भत्तीपते तदपि चैतन्य प्रतीपमानमेवार्थ प्रत्याययतीत्पङ्गीकार्पम् । दीपादी तथा दृष्टत्वात् । तच्चेज्ज्ञानान्तरेण प्रतीयेत तदप्येवमिति तस्यापि स्वप्रकाश एटव्यः । तथाच तज्ज्ञानान्तरं स्वयं प्रकाशते चेत्मघमज्ञानमेव तथा भवतु पराधीनमकाशं चेरिफ तत्परं प्रथमज्ञानमेव तदाऽन्योन्याश्रयादेकमपि न सिध्येत् । अथ तृतीयं ज्ञानान्तरं तस्यापि प्रकाशावश्यंभावाज्ज्ञानान्तर वक्तव्यं स्यात्तथाऽप्येवमित्यनवस्था मूलक्षयकरी स्पात् । एवं च परशिव- स्वरूपस्य स्वप्रकाशतानीकारे ज्ञानतेपात्मकं सर्वमप्रतिभातं सच्छून्यमेव भवेदित्पर्थः ॥ ५॥ शून्यसिद्धिरपि श्रेष्ठाः शून्येनैव न सिध्यति ॥ खलु सर्वात्मना भानविहीनं शून्यलक्षणम् ॥ ६ ॥ सिद्धं नः समीहित मिति यदि शून्यवादी प्रत्यवतिष्ठेत तं प्रत्याह-शून्य- सिद्धिरिति । शून्यवादिनाऽपि सर्वशून्पत्वं केनचित्ममाणज्ञानेनैव प्रति पादनीयं न तु शून्पेनैव । मेयसिद्धानाधीनत्वात् । तथाच तज्ज्ञानस्प सत्त्वा- सर्वशून्पत्वं न सिध्पेत् । सर्वप्रकारेणापि प्रतिभानराहित्पस्यैव शून्यलक्षण- वादित्यर्थः ॥ ६॥ अतः साक्षी शिवः साम्बः स्वप्रकाशैकलक्षणः ॥ तेन सर्वमिदं गम्यं गम्यतेऽसौ न गम्यते ॥७॥ एवं सर्वशून्पमतेऽपि तानसद्भावावश्यंभावात्तस्य च पराधीनप्रकाशत्वाङ्गीका- रेऽनवस्थापा ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वामावेन सर्वजगदान्ध्यप्रसङ्गात्स्वप्रकाशमेव वदित्पनीकर्तव्यम् । घटज्ञानं पटतानमिति नानात्वपत्तीतेरप्युपाधिकृतत्वादद्विः तीपं स्वप्रकाशचैतन्यमेव परशिवस्वरूपमिति निगमपति-अत इति । तेन स्वमः पाशपशिवस्वरूपचैतन्पेन समिदं पराग्भूतं जगदम्पते । अतस्तस्वरूपं गमकम् । पतः स्वप्रकाशवादन्पेन न गम्यतेऽतो न गम्पत इत्यर्थः । अय.

·२८ अध्यायः] सूतसंहिता। ५६१ मभिप्रायः । यद्यपि परशिवस्वरूपचैतन्यं स्वमकाशं तथाऽप्यनाधविद्याविला. सवशेनाऽऽवृतमिव भवति तच्चाऽऽवरणमुपनिषद्वाक्यजनितया परशिवस्वरूप- विषपान्तःकरणवृत्त्याऽपनीयते । तस्मिंश्चापनीते तत्तत्वं स्वरूपप्रकाशेनैव प्रकाशते न तु घटादिवत्स्वातिरिक्तं चैतन्यमपेक्षते । अतः फलव्याप्यत्वाभा- वात्स्वयंप्रकाशत्वं वृत्तिव्याप्यस्वसद्धांवाचोपनिषदेकसमधिगम्यत्वं न च विरु- ध्पते ॥७॥ स्वयंज्योतिरिति प्राह श्रुतिः साध्वी महेश्वरम् ॥ तस्य भासा सर्वमिदं विभातीत्यपि चाऽऽह हि ॥८॥ इत्यं स्वप्रकाशत्वं तर्कतो निरूप्य तदनुग्राझं स्वप्रकाशत्वगमकं प्रमाणमप्यु- पन्पस्पवि-स्वपंज्योतिरिति । "अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिः" इत्पेतद्वाक्पमि- त्यर्थः। तथा शिवस्वरूपातिरिक्तस्य सर्वस्य मायापरिकल्पितस्य तदधीनम- काशत्वमित्पत्रापि श्रुति प्रमाणपति-तस्य भासा सर्वमिति । भूपते हि-"न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽपममिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति ॥ ८॥ अतः शिवः सर्वजगद्विभासकः स्वयंप्रकाशः स्वयमेव केवलम् ॥ मंयोदितं लिङ्गामिति द्विजर्पभा- स्तदेव पूज्यं श्रुतिमस्तकस्थितम् ॥९॥ शिव एव लिङ्गमिति प्रतिज्ञातं सिमिति निगमयति-अत इति । श्रुति- मस्तकस्थितमिति । वेदान्तः प्रतिपादितं सच्चिदानन्दैकरसमद्वितीयं परशिव- स्वरूपमित्यर्थः॥९॥ शिवस्य लिङ्गं शिवलिङ्गमन्ये मुनीश्वरा वेदविदो वदन्ति ॥ स्वयंप्रकाशस्य न युज्यते तत्त- तश्च शंभुः स्वयमेव लिङ्गम् ॥१०॥ स्वयंप्रकाशस्य न युज्यत इति । स्वयकाराचैतन्यस्य गमकान्तरनरपेक्ष्ये. णास्थितस्प लिई गममित्पतत्रोपपद्यत इस्पर्धः ॥ १० ॥ ग.घ, ए.ज. मयादितो।

·२८ अध्यायः] सूतसंहिता। व्यवहारदशायां विद्वद्भिः मतिपाद्यन्त इति दर्शयति-शिवस्प लिङ्गमिति । तत्सर्व व्यवहारदृष्टयैव लिङ्गं न तु परमार्थविषयया दृष्टया परशिवस्वरूपस्य स्वपं- प्रभवेन गमकान्तरनिरपेक्षत्वात्स्वयमेव सर्वस्य गमकत्वाच्छिवस्वरूपमेव लिङ्गं न तु शिवस्प लिङ्गं किंचिदित्यर्थः ॥ १३ ॥ वेदान्तवाक्योत्थपरात्मविद्या शिवस्य लिङ्ग कथयन्ति केचित् ॥ विचारजन्यामपि सत्यविद्यां ब्रुवन्ति चान्ये परमस्य लिङ्गम् ॥ १४॥ स्मृतिजामितिहासजामिमां परविद्यामपि लिङ्गमीशितः ॥ अतिशुद्धामपि तां पुराणजां प्रवदन्ति श्रुतिवित्तमोत्तमाः ॥ १५॥ तान्येव बहुविधानि लिङ्गानि क्रमेणाऽऽचष्टे-वेदान्तेत्यादिना । वेदान्तवाक्य. जनिता या परशिवस्वरूपविपया मनोवृतिः सा तत्स्वरूपावरणाविद्यापनयन- द्वारा स्वयंप्रकाशस्थापि तस्य व्यवहारदृष्टया गमकत्वाल्लिङ्गमित्यर्थः । एवमु. तरत्रापि पोज्पम् । विचारजन्यामिति । विचारो मीमांसा सा चात्रोपनिपद्वाक्प- निर्णायकवेदान्तशास्तं तत्परिशीलनजन्पामित्यर्थः॥ १४॥ १५॥ शिवस्य लिङ्गं कथयन्ति मायां शिवस्य दृश्यां शिववस्तुनिष्ठाम् ॥ वदन्ति केचिजनचित्तमन्ये खहंकृति चापि मनश्च बुद्धिम् ॥ १६ ॥ एवं शावस्मृतीतिहासपुराणजन्पाद्वितीयपरशिवस्वरूपविषया मनोवृत्तपो लिङ्गत्वेनोकाः। अथ तत्स्वरूपे परिकल्पितं मायातत्कार्य सर्वमपि स्वाधिष्ठा- नस्प परशिवस्वरूपस्प गमकत्वाल्लिङ्गत्वेन व्परहिपत इति दर्शपति-शिव- स्पेवि । शिवस्प दृश्यामिति । शिवेन प्रकाश्पाम् । शिववस्तुनिष्ट वस्तुभूते परशिवस्वरूपे समाश्रितामित्पर्धः। इंशी मापा हि प्रत्यगात्मनः कारणशरीर तपाधिवशादपहिनं प्रत्यग्भूतं परशिवस्वरूपमवगम्यत इति मापापा लिङ्गलम् ।

·[४ यज्ञवभवखण्डे- . वात्पर्पदीपिकासमेता- जनचिचमिति । जनानां पाणिनां मापासवपरिणामपमन्तःकरणं वहत्पोऽ हमारादयः पूर्वोक्तस्वरूपाः ॥१६॥ प्राणं च लिङ्ग प्रवदन्ति केचि- च्छरीरमन्ये प्रवदन्ति लिङ्गम् ॥ त्वगादिसानि प्रवदन्ति केचि- समूहमन्ये परमेश्वरस्य ॥ १७ ॥ माणस्य च रिङ्गत्वं श्रुतौ दर्शितम्-" कस्मिन्नहमुस्कान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्प्रतिष्ठित प्रतिष्ठास्यामि " इति " समागममनत" इति श्रुवत्वात् । शरीरमन्य इति । मनोबुद्धिप्राणादिसमुदायलपं यत्सुक्ष्मश तदपि स्वोपहितस्य गमकत्वाल्लिङ्गमित्यर्थः । त्वगादिसानीति । त्वगरमा- साद्या पे सप्त धाववस्तेऽपि प्रत्येकं चेतनस्य गमकत्वाल्लिङ्गम् । समूहमन्य इति । लगादीनां समुदायरूपं स्थूलशरीरमित्यर्थः ।। १७ ।। शब्दादिभूतानि महेश्वरस्य स्थूलानि भूतानि च संगिरन्ते ।। पाताललोकादि समस्तमेत- हिनं महेशस्य वदन्ति केचित् ॥१८॥ एवं शरीरत्रयात्मकस्पं दृश्पस्य लिङ्गत्वमभिधाप मूतभौतिकस्पापि दृश्य- वर्गस्य तल्लिङ्गवमाचष्टे शब्दादीत्यादिना । शब्दतन्मात्राद्यात्मकानि सूक्ष्म- भूतानि शब्दादिभूतानि । पाताललोकादति । आदिशब्देनान्ये प्रयोदश लोका गृहन्दे ॥ १८ ॥ यदस्ति यत्रास्ति महेश्वरस्य समस्तमेतत्प्रवदन्ति लिङ्गम् ॥ विशुद्धविद्याः परयोगिनोऽस्य स्वयंप्रभस्येव न लिङ्गमूचुः ॥ १९॥ इत्यं व्यवहारष्टिमाश्रित्य वादिमिहुयामिधीपयानं रिजातमभिधाप परमादाशनां मतमाह-विशुद्धविद्या इति । विशुद्धा संशयविपासादि. ग.घ. 'छि, 'पादि।

·२८ अध्यायः] सूतसंहिता। रहिता वेदान्तमहावाक्यजनिता प्रत्यग्बीक्यविषया विद्या येषां ते तथोक्ताः। अत एव परयोगिनस्तेऽस्प पाशिवस्य स्वरूपातिरिकं किमपि लिईन प्रति. पादयन्ति । अपि तु स्वयमेव लिङ्गं भवतीति ध्रुवते ॥ १९ ॥ यद्यल्लिङ्गतया शिवस्य कथितं तत्तज्जडं वस्तुतो लिङ्गं नैव भवेदिशुद्धमतयो ज्ञानं हि लिङ्गं भवेत् ॥ तस्मादेव महेश्वरः परतरस्तत्तज्जडोपाधिक- चिद्रूपः प्रथितः प्रमोगमकमित्यर्थस्थितिः स्वस्य तु॥२०॥ किंचोक्तेषु सर्वेष्वपि लिनेय स्वरूपण ज्ञापमानस्पैच परशिवस्वरूपममकत्वा- प्राप्ताप्राप्त विवेकेन सोपाधिकश्चिद्रूपः शिव एव निरुपाधिकस्य स्वस्य गमक इति स्वयमेव लिङ्गमित्येतदेव युक्तमित्याह-~-यल्लिङ्गतयेति । अतीतेन अन्य- संदर्भेण पद्यजडं वस्तु शिवस्य लिङ्गत्वेनानुक्रान्तं तत्तद्वस्तुतः स्वसत्ता मात्रेण न लिङ्गम् अपि तु ज्ञायमानमेव । यतः पण्डिता लोके ज्ञातमेव धूमादिकं लिङ्गमिति ब्रुवते । तस्मात्कारगानत्तजडाधिष्ठानत्वेन तत्चद्भासकस्तदुपा. धिपरिच्छिनश्चिद्रूपः शिव एवं प्रभोपिकस्यानवच्छिन्नस्य स्वस्वरूपस्प गमकं लिङ्गं भवतीत्येवार्थस्थितिर्वस्तुस्थितिः। अतः परशिवः स्वयमेव लिङ्गमि- त्पस्मिन्नेवार्थ सर्वपां पर्यवसानमित्यर्थः ॥ २० ॥ आलयं लिङ्गमित्याहुरपरे वेदवित्तमाः ॥ तदाऽपि शंकरः साक्षाल्लिङ्गं नान्यन्मुनीश्वराः ॥२१॥ एवं गमकं लिङ्गमिति पक्षे शिवस्वरूपस्यैव सर्वगमकत्वाल्लिङ्गत्वमुपपाच मतान्तरेऽपि तथात्वमुपपादयितुमनुभापते-आलपमिति । स्वस्वरूपस्य शिवस्य ध्यानपूजाद्यर्थ लिङ्गमतिमादिकं यदालम्बने तल्लिङ्गमित्यर्थः । तस्मिन्नपि मवे शिव एव लिङ्गमित्पपमेवार्थः पर्यवस्यतीत्याह तदाऽपीति ॥ २१ ॥ आलयो नाम चाऽऽधारः सर्वाधारः शिवः खलु ॥ सदासत्यस्वभावत्वात्सत्य एव शिवः खलु ॥ २२॥ तदेवमुपपादयतुमालपशब्दार्थमाह-आलपो नामेति । आधारोऽधिकरणम- धिष्ठानमिति यावत् । तचाऽऽधारत्वं निरूप्पमाणे परशिवस्यैवघटते नान्पस्पे. त्युपपादपत्ति--सर्वाधार इति । सचिदानन्दलक्षणेऽद्वितीये परशिवस्वरूपे दि १२. रितु । २९च. पचित । * ·वात्पर्यदीपिकासमेता [४ यज्ञवेभवखण्डे- मायावशाक्तभौतिकात्मकं सर्वं जगत्परिकल्पितमित्याधारत्वं शिवस्यैव पार- माथिकं न तु मायाकार्यस्पान्यस्येत्यर्थः। कुत इत्पत आह-सदेति । सत्यरूपे हि वस्तुनि शुक्तिकाशकलादो मायामयरजतादिकं परिकल्पितं दृष्टं शिवश्च सत्यस्वभावः। अतस्तत्स्वरूपे मिथ्याभूतस्य दृश्यपपश्चस्प परिकल्पितत्वमङ्गी- कार्यमिति भवत्यस्प सर्वांधारत्वमित्यर्थः भवेदेवं पद्यसौ शिवः सत्यः स्पास. तापोगि हि सत्पं निर्धर्मकस्य सत्तासंबन्धलक्षणधर्मालीकारानुपपरित्पत आह-सत्य एवेति ॥ २२ ॥ चिद्रूपं हि सदा सत्यं नाचिद्रूपं कथंचन ।। असत्यत्वस्य दृष्टत्वादचिडूपस्य वस्तुनः ॥ २३ ॥ यदि घटपटादेरपि सत्तायोगात्सत्त्वमङ्गीकुर्मस्तदा स्पादपमप्युपालम्भः सद्रूपे ब्रह्मणि परिकल्पितत्वादधिष्ठानसत्त्वमेवाऽऽरोप्येषु प्रतीयते सर्पधारादौ रज्ज्वा इदमंशवत् । अस्त्वेवमारोप्येषु सत्त्वमतीतिरधिष्ठानभूतस्य निर्धर्मकस्प ब्रह्मणः कथं सत्यत्त्वं सर्वदायाधवैधुर्पादिति ब्रूमः । तदपि कुत इत्यत आह- चिद्रूपं हीति । नानाविधेषु चेत्परूपेषु व्पावर्तमानेषु तद्भावाभावसाक्षितपाऽनुव- तमानं चिद्रूपमेव सत्यं जडरूपं तु मापामयत्वादतमश्विद्रूपत्वाच्छिवः सत्पः। नमु जडस्यापि सत्पत्वं कस्मान भवतीत्यत आह--असत्पत्वस्पेति ॥ २३ ॥ शुक्तिकारजतादीनामसत्यत्वं हि संमतम् ।। अचेतनानामन्येपामसत्यत्वे निदर्शनम् ॥ २४ ॥ शुक्तिकारजतं विप्राः सत्य एव ततः शिवः ।। अतः कल्पितरूपाणामाधारो भगवाशिवः ॥२५॥ जहस्पासत्पत्वं कुन दृष्टमित्यत आह-शुक्तिफेति । शुक्तिरज्ज्वाधिष्ठानेपु ये रजवसादप आरोप्पा जडास्तेपामसत्पत्वं वावदुभपवादिसंमतमित्यर्थः । अस्त्रोतमत्त प्रमातरि वाध्यमानत्वात्सति ममातवाध्यमानानां घरण्यहीना तु कुनोऽसत्पत्वमित्यत आइ-अचेवनानामिति । अचेतनत्वाच्छुक्तिकप्पदित्ये. तदृष्टान्तवलेन सर्वस्पाप्पसत्पत्वं सरस्पतीत्यर्थः। एवं मापापरिकल्पितस्प दृश्य- ·र । २८ अध्यायः सूतसंहिता। अनाधारो महादेवः सत्यचैतन्यलक्षणः ॥ सर्वाधारस्य नाऽऽधारो विद्यते हि द्विजोत्तमाः ॥ आकाशस्य यथा कश्चिन्नाऽऽधारो विद्यते विजाः॥२६॥ ननु पथा रजताधिष्ठानस्य शक्तिशकलादेरप्पन्यम्पादिकमधिकरणं दृश्यत एवं मायापरिकल्पितनगदधिष्ठानस्यापि शिवस्यान्यदधिष्ठानं किं नस्यादित्यत आह-~अनाधार इति । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म"इति हि परशिवस्प स्वरूप- लक्षणम्। प्रत्पस्तमितसकलविशेष वत्स्वरूपं सर्वथा बाधरहितत्त्वात्सत्यमित्यु- पते स्वपरव्यवहारे तु प्रकाशवाजानम् । ग्रूपो यः परशिवः स महादेवः । । ब्रह्मविष्ण्वादीनां सोपाधिकानां परिच्छिन्नत्त्वादस्य च तथाविधोपाधिपरिच्छे- दाभावान्महत्त्वम् । ईग्विधस्य तस्याऽऽधारान्तरं नोपपद्यत इत्यर्थः । एतदेव सदृष्टान्तमुपपादयति-सर्वाधारस्येति । सर्वाधारो हि परशिवः स्वातिरिक्तस्य सर्वस्प मायया तत्स्वरूपे परिकल्पितत्वात्तस्य चाधिष्ठानादन्यत्रासंभवादधि- छानभूतस्य सर्वगतस्प परशिवस्पाऽऽकाशस्येवाधिष्ठानान्तरं नोपपद्यत इत्यर्थः ।। २६ ॥ व्यावर्तयति चाऽऽधारं शिवस्य परमात्मनः ॥ २७ ॥ खे महिनीति वेदान्तः सत्यवादी स्वतःपमा ॥ वेदान्तवाक्यं मानानामतिमानमिति स्थितिः॥२८॥ एवं परशिवस्याऽऽधारान्तरराहित्यं प्रतिपाद्य तत्र श्रुति प्रमाणपवि-व्यावर्त- पत्तीति। स भगवः कस्मिन्मतिष्ठित इति स्व महिन्नि इत्यादिकः स वेदान्तस्तस्य चार्थान्यथात्वशडां निवर्तयति-सत्यवादीति । सत्पमचाधितं तत्स्वरूपं वदितुं शीलमस्पेति तथोकः । ननु श्रुतिजन्पज्ञानमपि स्वार्थनिश्चयाय प्रमाणान्तर संवादमपेक्षतेऽतः सापेक्षत्वादमामाण्यमित्यत आह-स्वतःप्रमेति । श्रुतिजन्या धीः स्वत्त एवं प्रमा। अपौरुपेपे वेदे पुरुपबुद्धिप्रभवाणां दोषाणामसंभवेन वज. न्यप्रमाया विज्ञानसामग्रीजन्पत्वे सति तदतिरिक्तत्वजन्यत्वलक्षणस्य स्वतः- भामाण्यस्य विद्यमानत्वात्। अबाधितार्थविपपत्वादपि वेदान्तस्यैव तत्त्वा. वेदकलक्षणं प्रामापमित्याह-वेदान्तति । उक्तं हि- १ग. रज्ज्वाय'।२८. च. छ, 'हातम् । ३ घ. 'वास्यज मानम' ।

·- २८ अध्यायः सूतसंहिता। लयनाल्लिङ्गमित्याहुरपरे वेदवित्तमाः ।। तदापि लिङ्गं भगवान्स्वयमेव महेश्वरः ॥ ३२॥. एवं तावल्लिगि गत्यर्थ इत्पस्माद्धातोर्णिजन्तात्पचायचि लिङ्गपति गमय- वीति लिङ्गमिति व्युत्पादयता मते परशिवस्पैव लिङ्गतामुक्त्वा लीयतेऽस्मि- लिमिति लीड् संश्लेषण इत्पस्माद्धातोव्युत्पादयतामपि मते तथात्वमाह- लयनादिति ।। ३२॥ लीयमानमिदं सर्व ब्रह्मण्येव हि लीयते ॥ न लीयते परं ब्रह्म सदासत्यस्वभावतः ॥३३॥ शुक्तिकारजतादीनामसत्यानां द्विजर्षभाः॥ लयो दृष्टो न सत्यस्य शुक्तिकाशकलस्य च ॥ ३४ ॥ तत्र हेतुः । लीयमानमिति । “यत्मयन्त्यभिसंविशन्ति" इति श्रुतेः । यथाऽन्यद्ब्रह्मणि लीयत इति ब्रह्म लिङ्गमेव । ब्रह्म यत्र पत्र लीयते तदपि कुतो न तल्लिङ्गमिति भ्रमं वारयति-न लीयत इति ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ लीयते हि शिवादन्यदशेषमशिवं शिवे ॥ अतो लिङ्गं दिजश्रेष्ठा आविनाशी हरः स्वयम् ॥ ३५॥ शुक्तिकाशकल इव लपो न दृष्टश्चेत्सोऽपि तहिं ब्रह्मवदपरं लिङ्गमित्यत आह-लीपते हीति । व्यवहारदशापां कल्पितं रजतं यथा ज्ञानेन भुक्तिका. शकले लीपते नैवं शुक्तिकाशकलमन्यत्र तत्वदृष्टया तु शुक्पादिशकलं ब्रह्म ण्येव लीयते न ब्रह्मान्यत्रेवि ब्रह्मैव लिङ्गमित्यर्थः ॥ ३५ ॥ अन्ये च योगिनो विप्रा आमनन्ति शिवस्य तु ।। आधारेषु शरीरेऽस्मिँल्लिङ्गानि परमात्मनः ॥ ३६ ॥ विश्वप्रकाशकत्वेन विश्वाधिष्ठानत्वेन वा परशिव एव मुख्पं लिङ्गमित्युक्तं तस्प परशिवस्पोपासनार्यमोपाधिकानि रूपाणि श्रुत्यनुसारांदागमानुसाराद्वा लिङ्गत्या व्यवहरतां मतमाह--अन्ये चैति । मूलाधारो मणिपूरकोऽनाहत आज्ञा द्वादशान्तः पोडशान्तश्चेत्यस्मिनशरीरे पडाधाराः शिवस्पोपासनास्था- नानि । अष्टविस्तिपरिमितस्य शरीरस्य वितस्तिचतुष्टयानन्तरं मूलाधारस्तन गुणसामान्योपाधिक परतचं लिङ्गमुपासनीयम् । नामो मणिपूरकस्तत्र तदेव स.शि.

·[४ यज्ञभव रखण्डे-- तात्पर्यदीपिकासमेता- परतत्त्वं जगत्सर्गव्यापार ब्रह्मसंज्ञितं लिङ्गमुपासनीयम् । हृदयेऽनाहतं तत्र सत्त्वगुणोपाधिकं तदेव तत्त्वं जगत्पालनव्यापार विष्णुसंज्ञितम् । भ्रूमध्य आज्ञा वन तमोगुणोपाधिकं तदेव तत्त्वं संहारव्यापार रुद्रसंज्ञितम् । ब्रह्मरन्धे द्वाद- शान्ते तदेव तत्त्वं साक्षिरूपम् | ततः पश्चाच्चतुरङ्गलानन्तरं पोडशान्वं तदेव तत्वं स्वमतिष्ठं लिङ्गरूपमुपासनीयमिति । उक्तमुत्तरतापनीयोपनिषदि-मूला- मादग्निरूपं प्रणवं संदध्यात्' इत्यादि लिङ्गरूपानेव च संपूज्य ' इत्पन्तम् । अतस्तामुपनिषदमनुसरन्तस्तच्छायानुसारिण आगमाननुप्सरन्तथ यौगिनोऽ. स्मिशरीर उक्तेप्वाधारेषु पथोदीरितालझान्यामनन्तीत्यर्थः ।। ३६ ॥ अधोमुखमनाद्यन्तमपिण्डं पिण्डसज्ञितम् ॥ ज्वलत्कालानलप्रख्यं स्वयंभु ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ ३७॥ मणिपूरक उपासनीयस्य ब्रह्मलिङ्गस्प स्वरूपमाह-अधोमुखमिति । यद. नाद्यन्तं स्वयंगु स्वप्रतिष्टमपिण्डमशरीरं ब्रह्मसंक्षितं परं तत्त्वं तदेव पिण्डसं. क्षितं पिण्डेन स्थूलशरीरेण समष्टिरूपेणोपाधिना संवन्धात्माप्तभाजापत्पादि- नामकम् । संज्ञा जाता अस्पैति संज्ञितम् । तारकादित्वादितच् । अत एवो. पाधिसंबन्धाज्वलरकालानलमरयं सुवर्णवर्णम् । अधोमुखं स्रष्टव्यजगल्लक्षण. कार्याभिमुरम् । कारणकार्यपोरध्वाधाशब्दो प्रसिद्धौ गीतामु'उध्र्वमूलमधः- शाखम्' इति ॥ ३७॥ मध्यमस्थं महामन्त्रैरर्चनीयं तु योगिभिः ॥ गुरूपदेशतो ज्ञेयं लिङ्गमेकं प्रकीर्तितम् ॥ ३८ ॥ मध्यमस्पमुदरमध्ये हि नाभिस्थाने स्थितं मणिपूरकं चक्र मध्पमं तत्र स्थिमित्यर्थः । महामन्त्रैः । प्रणवप्रथमावयवभूतोऽकार एको महामन्त्रः । स छोफामरमात्रत्वेन परिमाणतोऽल्पोऽपि परापरपुरुपार्यप्राप्तिसाधनत्वेन फलतो महत्त्वान्महामन्त्रः। धूपते धपारस्य महाफलत्वम् " जागरितस्थानो वैश्वा- नरोऽपारः प्रथमा मात्रा । आप्तेराश्मित्त्वाद्वाऽऽनोति ह वै सर्वान्कामानादिश्च मवनि प एवं वेद " इति । प्रणवसमानार्थम्प हादसावयवस्प प्रथमावयवो हफारोऽप्पकारसमानरीत्या द्वितीयो महामन्त्रः । अपरे यइको मना उत्तरता पनीयोपनिदाध्ये पश्चिताः। अगरादिमन्त्राणा प्रयात्मकता च श्रुत्येवोक्ता- " अकार मागं नाभौ । यारं विष्णं हदपे । मकार रुद्रं भ्रूमध्प ओंकार म घरं द्वादशान्ते" इनि । यायोकरणनिरपेक्षमनोमानसाधन उक्तरिसायने पोगिनामेगापिसार इस्पाशयेनोनं योगिभिरिति । ब्रह्मांरप पररवती- ·२८ अध्यायः सूतसंहिता। शक्तिसाहित्यं परिवारान्महामन्त्रांश्च सांप्रदायिकानभिसंधायोक्तं गुरूपदेशत इति ।। ३८ ॥ कोटिसूर्यप्रतीकाशं कोमलं द्विजपुंगवाः ॥ ३९ ॥ अपदं पदमव्यक्तमवाणं वाणमद्रुतम् ॥ तृतीयस्थं सदैवोर्ध्वमुखं संसारनाशकम् ॥ ४०॥ अर्चनीयं महामन्त्रैरात्मानष्टैस्तु योगिभिः ॥ गुरूपदेशतो ज्ञेयं द्वितीयं लिङ्गमीरितम् ॥४१॥ अथ हृदयस्थेऽनाहत उपास्पस्यापि द्वितीपस्प विष्णुलिङ्गस्प स्वरूप- माह-कोटिसूर्येति । आत्मा नानापोनिषु कर्मफलभोगाय पद्यते गच्छत्यनेन करणेनेति पदं लिङ्गशरीरम् । श्रूयते हि-- तदेव सक्तः सह कर्मति लिङ्गं मनो यन्त्र निषिक्तमस्य । शप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किचेह करोत्ययम् । तस्माल्लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे" इति । तेन पदेन रहितं परं तत्वम् । वाणमिति स्थूलशरीरम् । तथा हि प्रश्नोपनिपदि वागादीपति मुरूपस्य माणस्य वाक्यम्- मा मोहमापद्यथा- हमेवैतत्पश्चयात्मानं प्रविभज्यैतद्धाणमवष्टम्प विधारयामि" इति । तेन स्पूलशरीरेण रहितमबाणम् । भूपते हि पदस्य शरीरद्वपराहित्य फाटके अशरीरं शरीरेवनवस्थेष्ववस्थितम् इति । अत एव सफलफरणागोचरत्वादध्यक्तम् । तथाऽप्युपासनाप पदं वाणं सूक्ष्मस्थू- लशरीरद्धपात्मकम् । अशरीरस्यैव शरीरद्वपात्मकत्वादद्भुतम् । कोटिसूर्यप्रती- फाश कोमलम् । यतो रूपेणैवान सूर्यसादृश्पं न स्पर्शनातः कोमलता । नृती- पपनाहतम् । यद्यप्युक्तमणिपूरकापेक्षया तदनाहत द्वितीयं तथापि मूलाधारा- पेक्षया तस्प तृवीयत्वमुक्तम् । मूलाधारेऽपि हि गुण सामान्पोपाधिविशिष्ट परं तत्व लिङ्गमुपास्यत्वेनोक्तमुत्तरतापनीये । इह चानाहतस्प नृतीपत्वामि- धानेन मूलाधारसिङ्गस्यापि संग्रहः सूचितः। यद्यपि तदपेक्षपा विष्णुरिझं तृतीय स्थाऽपि तस्येह साक्षीदनुपन्पासाटुपन्पस्तमननिष्ठापेक्षपा द्वितीय. स्वमुक्तम् । एतच विनिमुपामयस्य मोसमदम् । यदा:-" मोक्षमित्रो. जनादनात " इनि । तदुकं संवारनाशकामांत । तपावं च मागुन कारणा- ग. स. प. प. श. शतदा प.पार .

·५७२ तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यज्ञवैभवखण्डे- भिमुख्यात्तदाह ऊर्ध्वमुखमिति । महामन्त्रैरिति । प्रणवद्वितीयमात्रोकारोऽत्र महामन्त्रः । अस्पापि हि महाफलत्वं श्रूयते " स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षादुभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति समानश्च भवति नास्यावह्मविस्कुले भवति य एवं वेद" इति । हुल्लेखा द्वितीयाक्षरं रेको द्वितीयो महामन्त्रः । पूर्ववदन्ये महामन्त्राः । अत्र गुरूपदेशत इति लक्ष्मीसा- हित्य परिवारयोगश्च ।। ३९ ।। ॥ ४०॥४१॥ चन्द्रकोटिप्रतीकाशं शांकरं शक्तिवल्लभम् ॥ ४२ ॥ अरूप रूपमव्यक्तमपरं परमाइतम् ॥ विसर्गाधिष्ठितं विश्व विश्वविज्ञानसाधकम् ॥४३॥ अर्चनीयं महामन्त्रैरतिशुद्वैस्तु योगिभिः ॥ गुरूपदेशतो ज्ञेयं तृतीयं लिङ्गमीरितम् ॥ ४४ ॥ अथ भ्रूमध्य आज्ञापामुपास्पस्य रुद्रलिङ्गस्य स्वरूपमाह-चन्द्रकोटीति । शिवस्प वास्तवस्वरूपं हि सर्वातियित्वात्परम् । “अशब्दमस्पर्शमरूपमव्य- पम्" इति श्रुतत्वेन रूपादिविरहादरूपम् । अत एवाव्यक्तं सदपि रूपमु- पासकानुग्रहेण स्वीकृतदिव्यावतारं सगुणं ब्रह्म । अरूपस्य परस्पैव रूपत्वाप. रत्वसवाददुतत्वम् ।

·२८ अध्यायः]
सूतसंहिता।
५७३
प्रणव एको महामन्त्रः । तस्य च महाफललम् । श्रूयते हि-"एवमोंकार
आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद" इति। द्वितीयः सर्वो हृल्लेखामन्त्रः।
अन्ये तु पूर्ववत् ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ४४ ॥
एतेषु लिङ्गेषु शिकः पुराणः
स्वशक्तियुक्तः स्वजनमियाय ॥
प्रकाशते संततमात्मविद्या-
प्लवामिलापैरभिपूजनीयः ॥४५॥
उक्तलिङ्गोपासनस्य फलमाह-एतेविति । उक्तरूपः शिव एतेषु प्रकाशत
इति कृत्वा संसारसागरोत्तरणायाऽऽत्मविद्यालक्षणं पूवमपेक्षमाणः पूजनीय
इत्पर्यः ॥ ४५ ॥
अन्तर्लिङ्ग यो विजानाति शश्व-
द्वन्धच्छेदं शंकस्य प्रसादाद ॥
कुर्यादाशु ब्रह्मविद्ब्रह्मनिष्ठाः
सत्यं मोक्तं सर्वलोकप्रियाय ।। ४६ ॥
निस्तरङ्गशिवे परमात्मनि
प्रत्ययस्य लयः परयोगिनः॥
मुख्यमर्चनमित्यभिपद्यते
पुप्पतोयफलप्रमुखाः कृशाः ॥ ४७ ॥
मन्त्रेण पूजा मतिमत्तमाना-
मवोधमूलस्य महामस्य ॥ म
संसारसंज्ञस्य मुनीन्द्रमुख्या
नालं सदा मूलविमूलनाय ॥४८॥
उक्ततत्तलिङ्गपूजनाहाविद्वत्ता यन्धन्छे करोत्पतस्तरकतव्यमित्याह-
अन्वानमिति ॥ ४६॥ ४७ ॥ ४८ ॥

·[४ यज्ञवैभवखण्डे-- - ૧૨ तात्पर्यदीपिकासमेता- भिमुख्यात्तदाह-ऊर्ध्वमुखमिति । महामन्त्रैरिति । प्रणवद्वितीयमात्रोकारोऽत्र महामन्त्रः । अस्यापि हि महाफलत्वं श्रूपते " स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षांदुभपत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति समानश्च भवति नास्पाब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद " इति । हल्लेखा द्वितीयाक्षरं रेफो द्वितीपो महामन्त्रः । पूर्ववदन्ये महामन्त्राः । अत्र गुरूपदेशत इति लक्ष्मीसा- हित्य परिवारयोगश्च ॥ ३९ ॥ ॥ ४० ॥४१॥ चन्द्रकोटिप्रतीकाशं शांकरं शक्तिवल्लभम् ॥ ४२ ॥ अरूपं रूपमव्यक्तमपरं परमाद्भुतम् ॥ विसर्गाधिष्ठितं विश्वं विश्वविज्ञानसाधकम् ॥ ४३ ॥ अर्चनीयं महामन्त्रैरतिशुद्धस्तु योगिभिः ॥ गुरूपदेशतो ज्ञेयं तृतीयं लिङ्गमीरितम् ॥४४॥ अथ भ्रूमध्य आज्ञापामुपास्यस्प रुद्रलिङ्गस्य स्वरूपमाह-चन्द्रकोटीति । शिवस्प वास्तवस्वरूपं हि सर्वातियित्वात्परम् । “अशब्दमस्पर्शमरूपमव्य- यम् " इति श्रुतत्वेन रूपादिविरहादरूपम् । अत एवाव्यक्तं सदपि रूपम- पासकानुग्रहेण स्वीकृतदिव्यावतारं सगुणं ब्रह्म । अरूपस्य परस्पैव रूपत्वाप- रत्वसवाददुत्तत्वम् । किंतदुपासनीयं रूपमिति तदाह-चन्द्रकोटिप्रती- फाशमिति । आज्ञापामुपासनीयस्य रुद्रात्मकतामाह-शांकरमिति । उमा- शक्तिसाहित्यं शक्तिवल्लभमिति । विसर्गाधिष्ठितमिति । सर्गः संसारश्च व्यप. पायस्मिन्स्थाने । अविमुक्तोपासनेन संसारनिवृत्तिर्जाबालोपनिपदादिपु मसिद्धा स्मिन्विसर्गे धूमध्येऽधिष्ठितम् । विश्व सर्वात्मकम् "सर्वो वै रुद्रः" इति श्रुतेः । विश्वविज्ञानसाधर्फ तमेव विश्वात्मकं रुद्रं गोचरयति यज्ज्ञानं तद्विश्व- विमानं तत्साधपती लिङ्गम् "ईश्वराज्जानमन्विच्छत्" इति श्रुतेः । मदा- मप्रेरिति । मणवस्प नृतीया मात्रा मकार एको महामन्त्रः । तस्यापि महाफ- नत्वं भूपते-"मुगुमस्थानः प्रातो भकारस्तृतीया माना मितरपीता मिनोति र वा इदं सर्वमपीविश्च भवति य एवं वेद" इति । हलेसा तृतीपातमीकार द्वितीयो महामन्त्रः । अपेऽपि वायो महामन्त्राः पूर्ववत्तत्रैव द्रष्टव्याः । तृती- पस्य पदचितस्प पूलाधारस्थस्य गुणसामान्योपाधिकरिङ्गस्य तु कृत्स्नः ग... प...११.तिनं । 14.1.1. T. Am। 1.मा..'मा ।

·उक्ततत्तलिपजना विद्वत्ता पन्धच्छे करोत्यतस्तत्वतंम्पमित्पाद-
२८ अध्यायः]
सूतसंहिता।
प्रणव एको महामन्त्रः । तस्य च महाफलत्वम् । श्रूपते हि-"एवमोंकार
आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽस्मानं य एवं वेद" इति। द्वितीयः सर्वो हल्लेखामन्त्रः।
अन्ये तु पूर्ववत् ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ४४ ॥
एतेषु लिङ्गेषु शिवः पुराणः
स्वशक्तियुक्तः स्वजनप्रियाय ॥
प्रकाशते संततमात्मविद्या-
प्लवाभिलारभिपूजनीयः ॥४५॥'
उक्तलिडोपासनस्य फलमाह-एतेष्विति । उक्तरूपः शिव एतेषु प्रकाशत
इति कृत्वा संसारसागरोत्तरणापाऽऽत्मविद्यालक्षणं प्लवमपेक्षमाणैः पूजनीप
इत्पर्धः ॥ ४५ ॥
अन्तर्लिङ्गं यो विजानाति शश्व-
द्वन्धच्छेदं शंकस्य प्रसादात् ।।
कुर्यादाशु ब्रह्मविद्ब्रह्मनिष्ठाः
सत्यं प्रोक्तं सर्वलोकप्रियाय ॥ ४६॥
निस्तरङ्गशिवे परमात्मनि
प्रत्ययस्य लयः परयोगिनः॥
मुख्यमर्चनमित्यभिपद्यते
पुष्पतोयफलपमुखाः कृशाः ॥४७॥
मन्त्रेण पूजा मतिमत्तमाना-
मवोधमूलस्य महामस्य । म
संसारसंज्ञस्य मुनीन्द्रमुख्या
नालं सदा मूलविमूलनाय ॥ १८॥
भन्तानमिति ।। ४६ ॥४७॥४८॥

·५७४ तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यज्ञवैमवखण्टे- ज्ञानमेव शिवार्चनमिष्यते स्थूलमेव बहिर्भजनं नृणाम् ॥ वेद एव सदा मितिकारणं बोध एव परमं पदमास्तिकाः॥ १९ ॥ गुह्यमेव तु वः कथितं मया भद्यमाह महेश्वरवल्लभः॥ व्यास जामरणान्तिकमास्तिकाः पूजयध्वमसयनिवृत्तये ॥ ५० ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतसहितायां शिवलिङ्गखरूपकथनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥२८॥ ज्ञानमेवेति । मानमोपासनाज्ज्ञानरूपमर्चनं प्रशस्तम् । केवलविशुद्धसत्त्वस्य सकलवेदसारः प्रणवस्तत्साक्षात्कारलक्षणस्य वोधस्य हेतुरित्यर्थ ॥४९॥५०॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे सूतप्तहिताटीकाया शिवलिङ्गस्वरूपकथन नामाष्टाविशोऽध्यायः ।। २८ ॥

·२९ अध्यायः]] सूतसंहिता। ५७६ तपसा तस्य देवस्य केशवस्य महात्मनः।। प्रादुरासीन्महादेवः शंकरः करुणाकरः ॥ ४ ॥ तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षो महादेवं वृणानिधिम् ॥ . अम्बिकासहितं रुद्रं चन्द्रमौलि सनातनम् ॥५॥ प्रणम्य दण्डवद्भूमौ भत्त्या परमया सह ॥ स्तोत्रमारमते विष्णुः सर्वभूतहितावहम् ॥ ६ ॥ महानिरपि महता प्रयासेन ज्ञातानीति कथ्यमानस्थानविशेपेष्वादराविश- यजननाय नारायणकथोपन्यासः ॥ २॥ ३॥ ४॥५॥६॥ अकाराय नमः साक्षादनन्तानन्दमूर्तये ॥ आत्मभूताय सर्वेषामतिशुद्धाय शूलिने ॥७॥ आकारायातिशुद्धाय साक्षिणे सर्ववस्तुनः ।। अम्बिकापतये तुभ्यमसङ्गाय नमो नमः॥८॥ अकारायेत्यादिस्तोत्रे मातृकापञ्चाशदक्षररूपमन्त्रतादात्म्येन शिवमनुसंधत्ते विष्णुः । शिवोऽनन्तानन्दमूर्तिशब्दार्थात्मकः । स चार्थः स्वाचकशब्दानुरे- धेनैव प्रतिभासनातद्विवर्ततपा तच्छन्दात्मकः । यदाहुः- "न सोऽस्ति मत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्दन गम्पते" इति ॥ आहुश्च शब्दविवर्तिवत्वमर्थस्प-~ "शब्दब्रह्म यदेकं यचैतन्यं च सर्वभूतानाम् । यत्परिणामविसुवनखिलमिदं जयति सा वाणी" इति। हॉररप्पाद वाक्यपदीपादो- "अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्ततेऽर्थभावेन मक्रिया जगता यतः" इति । अनानन्तानन्दतिशब्दस्पावर्णः प्रथमावयव इति सदनुसंधानजनिक तापां बुद्धो भासमानः स शब्दः सर्वोऽप्पवर्णात्मकः । पदाहु:- "नादेरादिषयीजापामस्पेन घनिना सह । आरतपरिणामापां बुद्धो शब्दो व्पास्पितः" इति ॥ स्तोमा २१.३२. छ. 'नुप-11.प... प०. "मा. गरि १५ ग. प. म. म.नरसि ·५७६ तात्पर्यदीपिकासमेता [४ यज्ञवैमवखण्डे- इत्थमकारात्मकशब्दप्रतिपादितात्मिकतया शिवस्याकारमन्त्रात्मकत्वमिति तादात्म्पमनुसंधेपम् । यदाहुः- "गुरुदेवतामेनूनामैक्पं संभावयेत्समाहितधीः" इति । इत्यं मन्त्रस्तोत्रे सर्वेषु तत्तदक्षरादिशब्दान्मयुञ्जानस्य विष्णोरभिपापो द्रष्ट- व्यः । अकारवाच्यतया वाऽकारादिशब्दवाच्यतया वोऽपचारादकारमन्त्ररूपत- याऽभिधानमिह न भवति किंतु प्रागुक्तरीत्याऽकारमन्नतादात्म्पादेवेति विवक्षया साक्षादित्युक्तम् । शिवस्वभावभूतो हि परम आनन्दः । "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति श्रुतेः । स च शुभकर्मोपस्थापितविषपेन्द्रियसंप्रयोगजनितवृत्त्यवच्छेदाद- नेक इव तारतम्यवानिवोत्पन्न इवान्तवानिव च लक्ष्यते । सर्वोपाधिविरहातु निरतिशयो नित्यः शिवस्याऽऽनन्दः । स च तस्य न गुणः किंतु मूतिः स्वरूपमेवेति विवक्षयोक्तम् । अनन्तानन्दमूर्तय इति । स चापि विशुद्धसत्त्वात्म- काविद्योपाधिसंबन्धादसंख्पजीवभावेन विशुद्धसत्त्वात्मकमायोपाधिसंबन्धादीच- ररूपेणच भेदेन भासमानोऽपि मापाविद्योपाघिसंबन्धपरित्यागादतिशुद्धः । अत. एव तदुपाधिकस्य भेदस्यापि प्रविलपात्सर्वेपामात्मेत्याह-अतिशुद्धायाss- त्मभूतायेति । उक्तरूपस्प शिवतत्त्वस्य मन्दाधिकारिबुद्धिगोचरत्वासंभवात्तदनु- ग्रहाय स्वीकृतानेकदिव्याभरणं लीलावतारं सूचयति-शूलिन इति शूलमिहा. नेकदिव्यायुधदिव्याभरणस्रक्चन्दनवाहनपरिवारादियोगोपलक्षणम् । इत्थं तत्र तत्र नामनि संभवदर्घजातमनुसंधेयमिति दिड्भानं दर्शितं विस्तरपरिहाराय तु संदिग्यपदविवरणमात्रमा क्रियत इति | आत्मभूतायेत्यकारमन्त्र आकार- उक्तः । आकारमन्त्रेऽप्यति शुद्धापाम्बिकापतयेऽसङ्गापेल्पकार उक्तः। तदभेदका गुणा इति मतमनुसृत्यावर्णस्पैकत्वाभिप्रायेण । उक्तं हि-कात्यायनेन "एक- स्वादकारस्प सिद्धम्" इति । भेदका गुणा इतिमतसूचनाय तु हस्वदीर्घमन्त्रपोः एपगुदाहरणोपन्यास इति । साक्षिण इति तु विशेष्य स्वरूपोपन्पासो न त्वाका रमन्त्रोदाहरणत्वेनैति । इत्यमुत्तरत्र द्रष्टव्यम् ॥ ७॥ ८॥ इकारायेश्वराख्याय सर्वसिद्धिकराय च ॥ इन्द्रादिलोकपालानामियत्ताकारिणे नमः॥९॥ ईकाराय वरिष्ठाय वाञ्छितार्थप्रदाय च ॥ वञ्चकानामलभ्याय यसुदाय नमो नमः ॥१०॥ ग.ग. मनु । २१. पु म । 'ग: I आ। . - ''

·५७७
एकारस्प कण्ठतालभवस्य संध्यक्षरतपाऽवर्णवर्गात्मकत्वेनाईतेदताव तहः
अध्यायः
सूतसंहिता।
उकारायोग्रजन्तूनामुग्ररूपाय शूलिने ।
उत्तमानां तु जन्तूनामुपास्याय नमो नमः ॥ ११ ॥
इयत्ताकारिण इति । तत्तत्कृतसुकृतपरिपाकानुरूपपरिमितपदपदायिन
इत्यर्थः ॥ ९॥ १० ॥ ११ ॥
ऊकारायोपवीताय घर्जितायोत्तमात्मने ।
उत्तमज्ञानगम्याय नमस्ते परमात्मने ॥ १२॥
उपवीताप भोगमोक्षार्थिभिः सकललोकैरुपगताय ॥ १२ ॥
ऋकारायाऽऽदिभूताय रामपूर्वार्चिताय च ॥
ऋचामर्थस्वरूपाय नमः सत्यपरात्मने ॥१३॥
कारमन्त्रे रामपूर्वेति पदं रश्रुतिसामान्यादेकत्वाभिमायेण । सत्यपरात्मन
इति विशेष्यस्वरूपोपन्यासेनेति द्रष्टव्यम् ॥ १३ ॥
ऋकाराय निसर्गाय नित्यतृप्ताय शंभवे ॥
रसादिभूतरूपाय नमः शुद्धचिदात्मने ॥ १४ ॥
निसर्गाय समस्तवस्तूनां स्वाभाविकरूपाय । रसादीतिर श्रुतिसामान्यं विशे-
पनिर्देशो वा द्रष्टव्यः ॥ १४ ॥
लकाराय लसद्गण्डमण्डिताभरणाय च ॥
लिङ्गलिङ्गयादिहीनाय लिङ्गरूपाय ते नमः ॥ १५ ॥
लिङ्गरूपाप । लिगिर्गत्यर्थः । गत्यर्था ज्ञानार्थाः। ज्ञानरूपाय तस्य स्वमका.
शत्वेन मानमेपमातृविभागविरहमाह--लिङ्गलियादिहीनायेति ॥ १५॥
लूकाराय लयस्थाय ध्वंसकायाऽऽदिहेतवे ॥
लाक्षारुणशरीराय लाभस्थानाय वै नमः ॥ १६॥
लयस्थाप लये प्रलयसमयेऽपि स्थिताय । लभ्यत इति लामः कर्मफलं तत्ति-
प्रत्यस्मिन्निति लामस्थानं तस्मै
एप एव साधु कर्म कारयति तं यपूर्व-
मुन्निनीपते " इति वाजसनेयश्रुतिः। “लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्दि-
तान् " इति स्मृतिः । 'फलमत उपपत्तेः' इति बादरायणीय सूत्रम् ।। १६ ।।
एकाराय नमः शश्वदिदंतासाक्षिणे तथा ॥
अहंतासाक्षिणे साक्षात्प्रत्यगदयवस्तुने ॥ १७ ॥

·५७८ तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यज्ञवमवखण्डे-- भयोदाहरणम् | अन्तःकरणस्य स्वमतिबिम्बितचैतन्यानिमुखा वृत्तिविषया- भिन्नाऽहंकारस्तद्रूपमात्रत्वाद्वस्तुत्वम् ।। १७ ।। ऐकारायामलज्ञानप्रभावपरिशीलिनाम् ॥ आत्मरूपतया नित्यं प्रतीताय नमो नमः ॥ १८ ॥ अकारकारपोपोंगादेकारः । तत्राकारांशस्योदाहरणममलेति । अन्तवतिन, एकारस्थावर्णेवर्णात्मकत्वादात्मरूपतयेत्यवर्णस्येतायेतीवर्णस्प । मतीति हि वृध- क्पदम् । “लक्षणेत्यंभूताख्यानभागवीप्सामु प्रतिपर्यनवः" इति वीप्सापो कर्म- भवचनीयः । तत्र तत्र वस्तुन्यात्मरूपतपा स्वरूपतपा वा प्रतीयत इत्यैकारोदा- हरणम् ॥ १८॥ ओकाराय विरिञ्चाय विष्णवे रुद्रमूर्तये ॥ वाच्यवाचकहीनाय स्वयंानाय वै नमः ॥१९॥ 'अकारं ब्रह्माणं नाभौ' इति श्रुतिः । विष्णोरुकारात्मकत्वाद्विष्णव इत्युकारोदाहरणम् । ' उकारं विष्णं हृदये' इति श्रुतिः । तपोश्च विष्णब्रह्म गोरिद न स्वातन्येण निर्देशस्तथा सति प्रकृताननुगुणत्वाद्रुद्ररूपत्वेनैवेति दयितुमुक्तम् । रुद्रमूर्तय इति । रुद्रमूर्तये विरिश्चाप रुद्रमूर्तपे विष्णव इत्य- भयत्र योज्यम् । विष्णुप्रमाणावपि हि रुद्रात्मको 'सर्वो वै रुद्रः' इति तैत्तिरी पकश्रुतिः । “यो वै रुद्रः स भगवान्यश्च ब्रह्मा तस्मै वे नमो नमः"" पो बै रुद्रः स भगवान्पश्च विष्णुम्तस्मै वै नमो नमः" इति चाऽऽथर्वणी श्रुतिः । उक्तमुच्पमानं वक्ष्यमाणं चे पन्मन्नतदर्थात्मकं शिवस्प न तत्स्वाभाविकं किंतु लीलयोपासकानुग्रहेण स्वेच्छया स्वीकृतमेव । स्वाभाविकं तु निष्कटं स्वप्रकाश• मित्याह-वाच्येत्यादिना ॥ १९ ॥ मोकाराय महेशाय महामन्त्रार्थरूपिणे ।। महादेवाय मात्रादिप्रपञ्चाय नमो नमः ॥२०॥ शिवस्पोकारमन्नतादाम्पमतिपत्तिदायाप तयोः समान धर्ममाह-मई. शाय महामार्यपण इति । शिवस्तावनिरविशपे चर्पयोगाहानतां तत्पदा- मृत्वाम महेशः । महतः प्रणवमासादरुद्राध्यापादेर्भत्रस्प पोऽर्धस्तदूषी तेन मवेग प्रतिपायवाद्वाचकस्प वाच्यादभेदान्महामन्त्ररूपी च पधैवमोकारोऽपि । सोऽपि हि स्वयं महापत्रस्यास्वार्थाभेदाच महामनाथरूपी स्वात्मानं परिशी- नयता निरतिशयवान वयानन महेश्वर गवमौकारमन्त्रस्प शिवस्प च साह - 12.पाग'११....

·२९ अध्यायः] सुतसंहिता। प्यात्तन्मन्त्रात्मना शिवोऽनुसंधेपः । औकारस्य यथोक्तप्रभावोपेतत्वं लघुनाना स्वयंकृते सरस्वतीस्तोत्रे विशदीकृतम्- "यत्सद्यो वचसा प्रवृत्ति करणे इष्टमभावं बुधै- स्तार्तीयं तदहं नमामि शिरसा त्वद्धीजमिन्दुप्रभम् ॥ अस्त्वौर्योऽपि सरस्वतीमनुगतो जाड्याम्बुविच्छित्तपे गौःशब्दो गिरि वर्तते स नियतं पोगं विना सिद्धिदः" इति । जमदामिना स्वकोपामिः सरस्वत्यां महानद्यां मुक्तः सन्सदा समुद्रं संहर. स्पेवमोरिति स्वर्गान्तस्थत्वादौकारमन्त्रोऽपि सरस्वतीप्रतिपादकतया वोऽनुगतो जाड्याम्बुविच्छित्तये सकलसंसारकारणाविद्यासमुद्रसंहारायास्तु 'गौरिति पः शब्दो गिरि वाचि नित्यं वर्तत इत्यभिधानेषु प्रसिद्धं च स गकारं विनौ- रित्येतावन्महामन्त्रात्मकः सिद्धिदो भवतीति । किंच शिवो मानमेयमहादेवादि- मपश्चात्मकः। ते च सदा मकारादित्लादकारादिन्यायेन मकारात्मकाः। अत- स्तदर्थद्वारा शिवोऽपि मकारात्मकः । औकारोऽप्युक्तरीत्या महेशत्वान्मका- रात्मक इति मकारस्य साम्पादप्यौकारमन्त्रस्य शिवतादात्म्यं द्रष्टव्यमि- त्यर्थः ॥ २० ॥ विन्दुरूपाय बीजाय वीजाधिष्ठानरूपिणे ॥ बीजनाशकरज्ञानस्वरूपाय नमो नमः ॥ २१ ॥ विसर्जनीयरूपाय विस्मयाय महात्मने ॥ विसर्जनीयनिष्ठानां विशेषार्थाय वै नमः ।। २२ ।। चरमस्वरयोः केवलयोः स्वरूपेणोच्चारयितुमशक्पस्वात्तद्वाचकविन्दुविस- जनीपशब्दाभ्यामेव तौ निर्दिश्य तदात्मकतामाह-बिन्दुरूपायेति । शिवो हि सर्गादौ स्वमायाशको प्रतिविम्बितस्तदवस्थया तयाऽवच्छेदाद्विन्दुरिति जगदकुरयाऽवस्थपा तयाऽवच्छेदादीजमिति तस्या एवाय एत- बीजाधिष्ठानमित्युपनिपजनितचरमसाक्षात्काररूपान्तःकरणवृत्तिप्रतिबिम्बि- तस्तन्नाशकतया बीजनाशकरज्ञानस्वरूप इति चोच्यते । विन्द्वादिशब्दचतु- टपस्प बकारादित्वेन वकारात्मकत्वात्तद्वारा तदर्थः शिवोऽपि वकारात्मक एवमनुस्वारोऽपि बिन्दुशब्दवाच्यतया वकारात्मक इति बारमन्त्रतादात्म्पेन शिवोऽनुसंधेपः । विविधत्वेन स्रष्टव्यतया विसर्जनीयं जगत्तद्रूपः शिवः । १ ग. च.छ. ज. अकारस्य ! २ ख. ग. घ. च. छ. ग. 'न्तरता। ट.'नईटचा ३५ तनुगतो । ४ स. ग. घ. इ. च.. ज. 'कारानेवाक्षातम'

·तात्पर्यदीपिकासमेता- [४ यज्ञवमवखण्डे-
शिवः सर्वमिदं जगदित्याहुः । अखण्डेकरसो निष्कला सन्नपि विविधजग-
दात्मको जात इत्याश्चर्परूपत्वाद्विस्मयः। विसर्जनीयनिष्ठानामिति । "तयोरेव
कृत्पक्तखलाः" इत्पनीयत्ययः। विसर्जनं परित्यागस्तनिष्ठाः सकलसं-
सारपरित्यागनिष्ठा ये युमुक्षवस्तेषाम् । कर्तरि पष्ठी । ऐश्वर्यार्थिभिरपि शिव
एव यथा प्रार्थनीयस्तथा मुमुक्षभिरपि विशेषेणार्थनीय इत्यर्थः । अत्र विसर्ज-
नीपविस्मपविशेपार्थशब्दा वकारादित्वाचदात्मकाः । तदारा तदर्थः शिवोऽपि
वकारात्मकः । चरमस्वरोऽपि विसर्जनीय इति प्रसिद्धः स्ववाचकद्वारा वकारा-
रमकः । तेन वकारात्मकत्वसाम्पाद्विसर्जनीपमन्त्रात्मकतया शिवोऽनुसंधेप
इत्यर्थः ॥ २१ ॥ २२॥
ककाराय कपूर्वादिदेवतापूजिताय च ॥
करणग्रामसंहर्चे कालातीताय वै नमः ॥ २३ ॥
ककारायेति । को ब्रह्मा स पूर्व एषां ते कपूर्वी इन्द्रादयस्तदादिदेवताभिः
पूजिताय । करणग्रामस्य जनकस्प कारणग्रामस्य शरीरस्य जन्यस्प लिङ्गश-
रीरस्य तदाश्रयस्य स्थलशरीरस्योपलक्षणं शरीरत्रपसंहऽशरीरत्वलक्षणमो.
क्षपदापेत्यर्थः । कालस्यापि स्रष्टत्वेन तदनवच्छिन्नाप । अत्र कपूर्वादिशब्दत्रयं
ककारादित्वेन तदात्मक तदर्यतया शिवोऽपि तदात्मकः । अतः ककारमन्त्रता-
दारम्पेनानुसधेपः ।। २३ ॥
खकाराय खपूर्वादिभूतपञ्चकहेतवे ॥
खमूर्ताय खलप्रज्ञागोचराय नमो नमः ॥ २४ ॥
खकारापेति । समाकाशं पूर्व यस्य तदादिभूतपञ्चकमपञ्चीकृतं सूक्ष्मभूत-
पञ्चकं तस्प हेतवे । यमाय । आकाशवनिपं मतं मातपस्य तस्मै ॥२४॥
गकाराय गणेशाय गणवृन्दार्चिताय च ॥
गाधराय गुह्याय गुणातीताय ते नमः ॥ २५ ॥

·+ २९ अध्यायः] सुतसंहिता। ५८१ घनो निविडः प्रपञ्चः सर्गसमये तदात्मने । प्रलपसमये तदाकारस्प संह* ॥ २६ ॥ काराय मन्त्रार्थस्वरूपाय शिवात्मने ॥ डाडीसंज्ञितार्थानामगम्याय नमो नमः ॥ २७ ॥ स्मन्त्रार्थः श्रीकण्ठादिषु यन्त्रशक्तिसहित एकरुद्र आद्रापलक्षितः । डाली इत्येते त्रयो वर्णा एतदुपलक्षिता वाऽन्येऽपि सर्वे वर्णाः कादिव्या- नपञ्चत्रिंशत्पेकैकेनान्तरिताः संज्ञा जाता एपामर्थानां पार्वतीमूर्तीनां ते तत्सं. ज्ञितार्थाः । तारकादित्वादितन् । नेपामप्यगम्याय । तत्त्वतस्तदभेदेन गन्तृग- न्तव्यभावाभावात् । लीलया पृथग्भावेऽप्यवामनप्तगोचरत्वात् "अविज्ञात विजानतां विज्ञातमविजानताम्" इति श्रुतेः ॥ २७ ॥ चकाराय चमन्त्रार्थस्वरूपायामितात्मने । चमन्त्रार्थनिषण्णानाममृताय नमो नमः ॥ २८ ॥ चमन्नार्थ आत्मशक्तियुक्तः कूर्मशः । उक्ते चमन्त्रार्थे निपण्णा निष्ठिता ये नेपाममृताय । अशरीरत्वरूपापवर्गप्रदानेन शरीरधर्मजरामृत्युनिषूदनादमृतरव- भावायेत्यर्थः ॥२८॥ छकाराय च्छलालस्यच्छादनादिविशेषतः ॥ छादनच्छन्दनच्छन्नविभागाय नमो नमः ॥ २९ ॥ छन्नश्छादितः "दस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः" इति निपातनात् । छन्नत्वं गुहानिहि- तत्वात् “यो वेद निहितं गुहायाम्" इति श्रुतेः । छन्दनं निरस्त निखिलो- पलवनिरतिशयपरानन्दत्वेन विषयव्यावृत्तचक्षुषां धीराणां तत्त्वात्मनीच्छाज- ननम् । छादन यह तस्य समस्तस्यापवरणम् । एतद्विभागप्रयात्मकायेत्यर्थः । किं तदित्थमनेनापवारणीमित्पत आह-छलेति । छलं कौटिल्य जिह्ममिति पर्यायाः। तद्विद्याफल ब्रह्मलोकविरोधित्वादहितम् । श्रूयते हि- "येपासपो ब्रह्मचर्य येए सत्यं प्रतिष्ठितम् । सेपामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया" इति । आलस्यं यध्यपनानुष्ठानविरोधित्वेन धियः प्रतिबन्धादहितम् । छादनश. ब्दस्य प्रत्येक संवन्धाच्छलस्वच्छादनमालस्यच्छादनं च । आदिशब्दा- १७. ज 'चविशी २६. कौशः। ३ ग. प. ट च छ ज 'नार । ४ग 'स्याऽत्र ·५८२ तात्पर्यदीपिकासमेता [४ यज्ञवभवखण्डे- याध्याहितान्तरं तच्छादनभेदा गृहान्ते । विशेपशब्दो भेदपरः । व्याध्या- धहितभेदाच च्छादनभेदा अपि बहवः सन्ति । विशेषत इति बहुवचनान्ता- तसिः । अहितच्छादनविशेषरित्यर्थः । अहितभेदा हि पश्यन्ते-"व्याधि- स्स्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालन्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि विचविक्षेपा योगान्तरापाः" इति । अकारात्मकत्ववच्छकारात्मकत्वम् ॥२९॥ जकाराय जगच्छक्तिस्वरूपाय जयार्थिनाम् ॥ जयप्रदाय देवाय जम्भमोहाय ते नमः ॥ ३० ॥ जगच्छतीति । जगत उत्पत्तिस्थितिसंहारविपया या शक्तिस्तदात्मकाप । शक्तिस्वरूपं तत्तादात्म्यं च वर्णितं प्राक् । जम्भयति पारवश्यमापादयति जीवानिति जम्भस्ताहशो मोहो मूलाज्ञान यस्मिस्तद्धि परशिवाश्रितं परशिवा• धीनं चेति तस्मिनित्युच्यते ॥ ३० ॥ झकाराय झमन्त्रार्थस्वरूपायामृतात्मने ॥ झमध्यचन्द्रविम्बाय नमः साम्बाय शंभवे ॥३१॥ झमन्त्रार्थः श्रीकण्ठादौ द्राविणीशक्तियुक्तः । अमृतात्मकतां समर्थयते । झमध्येति । झ इति निवृत्तिकलादशकमध्ये नवमी स्पितिरुच्यते सा चेह कलाविशेषानुपादानानित्यैव गृह्यते । तस्याश्च हेतुरमृतमिति तद्वाचिना सकारण बद्धनुरमृतं लक्ष्यते । तच्च झकारलक्षितममृतं मध्यं यस्य चन्द्रस्यासी झमध्यचन्द्रः स विम्यं मुर्तिर्यस्पाष्टमूर्तेः शिवस्य तस्मै । अनेन च विशेषणेन प्रकृतं सकारात्मकत्वमनन्तरोकममृतात्मकत्व च मन्त्रास्थितिकारिणी मुधा- मयचन्द्रात्मता मणिधानकर्तव्यता चेत्पर्धत्रयं समर्थितम् ॥ ३१ ॥ अकाराय मन्त्रार्थस्वरूपाय ज्ञमूर्तये ॥ ज्ञप्तिमात्रैकनिष्ठानां मुक्तिदाय नमो नमः ॥ ३२ ॥ प्रमन्नाति । नागरीशक्तिमाहतः शा मन्त्राः । जानातीति ज्ञा मतिः रवरूपं पस्य तम्मे । शमिमा परशिवस्वरूपम् । एतच विशेषणं यद्यपि पद दयात्मक तथाऽपि पिमानजकारादुत्तरो यो प्रकारम्त द्धिर्विशेषणावसान पन्तमनुवर्तन पनि मनं दोषण प्रसारात्मक तारा तदर्थः शिवोऽपि मनि मसरामपन्वममधनोपपतिः । नारद नकारादपि प्रथमो झकारः । अनम्नटिरप्यनुवर्तते । अनुवर्ततां नाम तथाऽपि प्रबुद्धानुकृत्या प्रकृत प्रयो- १५.! मापन 11.ग पर aeri) ·२१ अध्यायः सूतसंहिता । ५८३ जनं न वर्णान्तरबुद्धेरनुतृत्तेरिति न कश्चिद्विरोधः। श्लोकान्तरेष्वप्यनेकपदात्म- कत्वविशेषणेश्वित्थमेव विवक्षिताक्षरबुद्धयनुवृत्तिद्रष्टव्या ॥ ३२॥ टकाराय दटाटीपूर्वकैस्तु महारवैः ।। अर्चिताय सुरश्रेष्ठैरसुरैश्च नमो नमः ॥ ३३ ॥ टटाटीटू इति मुरजादिवाद्यध्वन्यनुकरणवर्णाः । एतैर्महारवैः करणः मुरा- मुरैः कर्तृभिरवितायेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ ठकाराय ठमन्त्रार्थस्वरूपाय ठमन्त्रतः ॥ ठठादिगणपूज्याय ठमध्याय नमो नमः ॥ ३४ ॥ मञ्जरीशक्तिसहितो लाङ्गली ठमन्त्रार्थः । ठठाठिठीठठू इत्यादयो वाद्य- ध्वन्यनुकरणा वर्गास्तनिप्पादका गणाष्ठठादिगणाः । ठमन्त्रतः । तृतीया सार्वविभक्तिकस्तसिः । तेन मञ्जरीशक्तिसहित लागलीयमन्त्रेण साधनेन ठठा- दिगणैः कर्तृभिः पूज्याप । ठमध्याय ठविन्दुनोपेतस्तथा ठमध्यः शिवः । ठकारवाच्यो योऽनुस्वारस्तेन समाननाम्ना " विचिकीर्षुर्घनीभूतात्कचिदत्पति विन्दुताम् " इत्यपरविन्दुरहितशब्देन लक्षितः ॥ ३४ ॥ डकाराय डडाडीडूडेडोडैश्च महारसैः ॥ डामरैरभिपूज्याय नमो नृत्यप्रियाय च ॥ ३५॥ डामरैभयंकरमहारवैः । यद्यपि सिंहव्याधादिशब्दा भपजनकाः पूजादेत्तव- स्तथाऽपि ततोऽभेदेन ज्ञातास्तदनुकरणशब्दा भयानकाः सम्पननतया हर्ष- इतव इति तैः पूज्यायेत्युक्तम् ॥ ३५ ॥ ढकाराय ढमन्त्रार्थपरिज्ञानवतां नृणाम् ।। ढसंज्ञितमहानन्दप्रदाय सततं नमः ॥ ३६॥ वीरिणीशक्तिसहितोऽर्धनारीश्वरो ढमन्त्रार्थः । ढकारैरनुक्रियमाणेनाट्टहासेन कार्पण व्यञ्जनीयतया लक्षणपा ढसन्नितस्तरकारणभतो यो महानन्दस्वत्स- दाप॥३६॥ णकाराय णणाणीणूणेणेणोणारखेः सदा ॥ णाकिनीगणपूज्याय णसंज्ञाय नमो नमः ॥ ३७॥ म. प. . प. C. 1 ·- ५८४ तात्पर्यदीपिकासमेता [४ यमवखण्डे- णाकिनीशब्दानुकार्यघण्टादिध्वनिकर्तृतपा तच्छदलक्ष्या गणा णाफि- नीगणास्तैः कर्तृभिः । गणादिवर्णानुकासुरजादिभिर्ध्वनिभिः करणैः पूज्या. येत्यर्थः। कोटरीशक्तिसहित उमाकान्तो णमन्त्रार्थस्तया णसंवस्तदूपाय ||३७|| तकाराय तशब्दार्थस्वरूपाय तताय च ॥ तत्त्वमित्यभिपूज्याय तत्त्वभूताय वै नमः ॥ ३८॥ पूतनासहित आपाढीशस्तमन्त्रास्तद्रूपाप । तताप परिपूर्णतया विस्तृ. ताप | आत्मनो निष्कलपरशिवस्वरूपतामनुसंधाप तयाऽवस्थानमेव हि पूजे- त्युक्तं प्राक्तदाह तत्त्वमित्यभिपूज्यायेति ॥ ३८ ॥ थकाराय थमन्त्रार्थस्वरूपाय थसंज्ञितैः ॥ महागणेश्च पूज्याय थमध्याय नमो नमः ॥ ३९ ॥ दकाराय दयारुपमहाशक्तिमयाय च ॥ देशजातिविहीनाय दिवाराबाय वै नमः॥४०॥ मद्रकालीशक्तिसहितो दण्डी थमन्त्राथमित्पादिशब्दानुकृतमुरजध्वनि- कारो महागणास्तैरनुकरणशब्दैक्षणपा संक्षिताः । थकारो मध्ये यस्य प्रम- घेवाशब्दः स धमध्यस्तद्वाच्यतया तद्रूपाय ।। ३९ ॥ ४० ॥ धकाराय धरण्यादिमहाभूतस्वरूपिणे ॥ धराधरहृदिस्थाय धमध्याय नमो नमः ॥४१॥ नकाराय नगेन्द्राय नामजात्यादिहेतवे ॥ नमः शिवाय नम्याय नानारूपाय शूलिने ॥ ४२ ॥ पकाराय परानन्दस्वरूपाय परात्मने । परापरविहीनाय पावनाय नमो नमः ॥४३॥ धराधरः कैलासस्तस्प हदि मध्ये स्थिताय । मेधामदशब्दो धमध्यस्तद्वा- च्यतया तपाप ।। ४१ ॥ ४२ ॥ ४२ ॥ फकाराय फलाख्याय फलाख्यगणयोनये ।। फलाख्यगणपूच्याय नमः पूर्णस्वरूपिणे ॥४४॥ म.प. "f २ गि। ३. नामह' ।

·. -- २ अध्यायः] सूतसंहिता। ५८५ फलारुयाय । अष्टाङ्गपोगजन्यज्ञानेन प्राप्तव्यतया फलमित्याख्याय । बहु- यसत्कर्मसाध्यतया फलमित्यारुयायमानो यः प्रमथादिर्गणस्वस्य तदनुरूप- लिमदानेन यौनपे कारणाप । तेन पूजनीपाय ॥ ४४ ॥ वकाराय वकाराख्यमहावीजैकजापिनाम् ।। बन्धनागारनाशैकहेतवे वेधसे नमः॥४५॥ वकारस्य ब्रह्मपदमयमवर्णवादकारन्यापेन ब्रह्मपदात्मकत्वद्वारा तदर्थ- परतत्त्वस्वरूपतपा सकलजगदुपादानत्वान्महाबीजत्वम् । वज्जपश्च तदर्यमणि- धानतत्साक्षात्कारद्वारा तदविद्यालक्षणस्य बन्धनागारस्प निवृत्चानुपकरणं भवति ॥४५॥ भकाराय भवाब्धेस्तु तारकाय भवाय ते ॥ भवशन्देकवेद्याय भवानीपतये नमः॥ ४६॥ मकाराय महामायापाशनाशैकहेतवे ।। ममकारविहीनानां महानन्दाय वै नमः ॥४७॥ मवशब्दः सद्रूपत्वमाह । तयात्वं च मुरुपं नामाऽऽस्पन्तिकवाधविरहः सच परशिवस्पैवेति स एक एव भवशब्देन वेच इत्पर्थः ।। ४६ ।। ४७ ।। यकाराय यथार्थाय यथार्थज्ञानिनां नृणाम् ।। - यथार्थप्रत्यगद्दतब्रह्मणे सततं नमः ॥४८॥ जगपेन नगदात्मना मासते न तत्सत्यं किंवधिष्ठानरूपेण । शिवस्तु पेन सचिदानन्दपकारेण भासते तेनैव मूतः सत्प इति पपाभूतः स चासावर्यश्चेति पपास्तस्मै मध्पमपदलोपी समासः । पपाशा स तावत्पर्य इचादेव इदव्यवहारानुसंगतिफ इति । प्रतीपमश्चतीति प्रत्यक्सन्तिरम् " अन्तः भविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा " इति तिरीपतिः । तघ वद्वेत ग्राम च ॥४८॥ रकाराप रतिप्रीतिप्रियाय रतिहेतवे ।। रशब्दवपुपे रोगभवनाशाय वै नमः ॥४९॥ रफारापति । किपत इति फारः। रशासो कााति रग" वगा. कारः" इविहिपारमत्पप: "r" इत्पादन वाश्विः । रनिधी. . r ·५८६ तात्पर्षदीपिकासमेता- [४ यज्ञवैमवखण्डे- तीति । सर्वात्मको हि शिवो मन्मथरूपेणावती! रतिपवीतिनाना योषितः पियो भर्ता लोकस्प रतिहेतुश्च भवति । रशब्देति । रविशब्दो हि रेफादित्वा दुक्तरीत्या स्वयं रशब्दस्तदर्थः सूर्योऽपि तथेति रशब्दवपुः स चाष्टमूर्तेः शिव- स्यैका मूर्तिरिति शिवस्तदात्मना रशब्दवपुः सनरोगं संसारं च नाशप- तीति ॥ ४९ लकाराय लतासोमस्वरूपाय लतात्मने ॥ लामालाभविहीनाय लब्धरूपाय वै नमः॥५०॥ वकाराय वरिष्ठाय वासुदेवादिहेतवे ॥ वाञ्छावागुरविच्छित्तिहेतुभूताय वै नमः॥५१॥ लतेति । अष्टमूर्तः शिवस्य चन्द्र एका मूर्तिस्तस्य व प्रतिपदादिपौर्णमा- स्यन्ततिथिषु नित्यमेकैककला वर्धते - पुनः प्रतिपदादिदर्शान्तेष्वेकैक- कला हीपते पथा तथा सोमलतापा अपि पौर्णमासीपर्यन्तं नित्यमेकैक- पत्रस्य वृद्धिः पुनर्दर्शपर्यन्तमेकैकपत्रस्य हानिः । अंतः शिवोऽपि चन्द्रा. स्मलतासोमस्वरूपः ।

·२९ अध्यायः] मुतसंहिता। ५८७ सकाराय सशब्दार्थस्वरूपाय सदात्मने ॥ साक्षिणेऽसाक्षिरूपाणां नमः साधूपकारिणे ॥५४॥ सशब्देति । सहजाशक्तिसहितो भृङ्गीशः सशब्दस्य सकारस्यार्थः । साति- णेऽसड़ाप । अप्तासिकपाणां विषयसङ्गिनां संसारिणाम् | साधूपकारिणे भोग- मोक्षपदानेन सम्पगुपकरें ॥ ५४॥ हकारायाहमर्थाय सदाऽहंकारसाक्षिणे ॥ हाहाहूहूकगीताय हंसरूपाय वै नमः ॥ ५५ ॥ हकारायेति । अहंकारेण सह तादात्म्याध्यासात्स्ववो निष्कलरूपत्वेऽपि जीवत्वं प्राप्य तद्रूपिणे 'अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुमविश्य' इति श्रुतेः । अत एवाहंशब्देनाभिधेयाप । हाहेति गायन्देवानां गन्धर्वो हाहा हूहू इति गाय- नहूडू हीहीति गायतैत्रिविधीयते श्रूयत इति हाहाहूहूकः । के शब्द इत्यतः कर्मणि "घर्थे कविधानम्" इति कमत्ययः । सरूपाप । अजपामन्त्र. प्रतिपाद्यतया तदात्मने ॥ ५५ ॥ लकाराय लकारख्यमहामन्त्रप्रियाय च ॥ लोलाचञ्चलसंसारनाशनाय नमो नमः ॥ ५६ ॥ लकारापेति । व्यापिनीशक्तिसहितस्प शिवस्य प्रतिपादको मन्त्रो लकारा. ख्यस्तत्मतिपाद्यतया तत्मिपः । लोलेति डलपौरभेदः । डोलावच्चञ्चलो पः संसारस्तन्नाशनाय ।। ५६॥ सकाराय क्षमन्त्रार्थस्वरूपाय क्षमावताम् ॥ क्षेमदाय मम क्षेमस्वरूपाय नमो नमः ॥ ५७॥ क्षकारायेति । क्षफारार्थों मापाशक्तिरहितः संवर्तकेयः क्षमावतामित्पादि। शिवो हि वायूपे प्रतीके क्षेमरूपेणोपास्यमानः क्षेममद इत्युक्तं तैतिरीपके क्षेम इति वाचि' इति ॥ ५॥ मातृकावापे मातृमानमेयादिसाक्षिणे ॥ मातृकामन्त्रलभ्याय-महसे च नमो नमः ॥ ५८ ।। एकैकवर्णात्मकत्वोक्यैव सकलवर्णसमाहारस्वरूपमातृकामनात्मकत्वस्य प.प.च. छ. ज. 'णे साक्ष्यम्।

·[४ यत्नवैमनस- . ५८६ तात्पर्यदीपिकासमता- तीति । सर्वात्मको हि शिवो मन्मधरूपेणावती! रतिपत्तीतिनाना योषितः मियो मा लोकस्य रतिहेतुश्च भवति । शब्दति । रविशब्दो हि रेफादित्वा दुक्तरीत्या स्वयं रशब्दस्तदर्थः सूर्योऽपि तथेति रशब्दवपुः स चाष्टमूर्तेः शिव- स्यैका मूर्तिरिति शिवस्तदात्मना रशब्दवपुः सरोगं संसार व नाशप- वीति ।। ४९ ॥ लकाराय लतासोमस्वरूपाय लतात्मने ॥. लामालासविहीनाय लव्धरूपाय वै नमः॥५०॥ वकाराय वरिष्ठाय वासुदेवादिहेतवे ॥ वाञ्छावागुरविच्छित्तिहेतुभूताय वै नमः ॥५१॥ लतेति । अष्टमतेः शिवस्य चन्द्र एका मूर्तिस्तस्य च पतिपदादिपोर्णमा- स्यन्ततिषिषु नित्यमकैककला वर्धते पुनः मतिपदादिदान्तेष्वेकक- कला हीपते पया तथा सोमलवाया अपि पौर्णमासीपर्यन्तं नित्यमेकैक- पत्रस्प वृद्धिः पुनर्दर्शपर्यन्तमेकैकपत्रस्प हानिः । अंतः शिवोऽपि चन्द्रा. स्मलतासोमस्वरूपः । चन्द्रकिरणाधीनत्वात्सर्वलतानां वृद्धेश्चन्द्रो लत्ता. नामात्मा । अतश्चन्द्ररूपः शिवोऽपि लतात्मा तस्मै । लाभेति । अप्राप्तका. मस्प माप्तिलीभः । अप्राप्तिरलाभः ! शिवस्तु नित्यमाप्तकामत्वेनावाप्तव्या- भावातदुभयहीनः । लन्धेति । अज्ञानेनाऽऽवृतत्वाज्जीवाः स्वमपि रूपं न लमन्ते । शिवस्त्वनावृतचित्रसकारातया नित्यं लब्धरूपः ॥ ५० ॥ ११ ॥ शकाराय शरण्याय शंभवे शरणार्थिनाम् ॥ शरणाय शरच्चन्द्रधवलाय नमो नमः ॥५२॥ शकारापैति । शरण्याय रक्षाशीलत्वेन | रसाशतत्त्वेन च रक्षकत्वादाह शरणाप रक्षकाप ।। ५२॥ पकाराय पडाधारपट्चक्रादिस्वरूपिणे ।। पडक्षरनिपण्णाय नमः पण्मुखहेतवे ।। ५३ ॥ पकारापेति । आधारस्वाधिष्टानमणिपूरकानाहत विश्वव्याजाः पढाधारा तत्रस्पानि चतुर्दलपमादीनि षट्चक्राणि । आदिशब्दाचेपु ब्रह्मरन्धादिपूपाप. माना गणेशादा पदेवताः । सपणवः पञ्चाक्षरमन्त्रः पहक्षरस्तेन पाप्यतया तत्र निषण्णः ॥ ५३ ॥ १६. ग, प... प., अ.भारला दादागि ·२९ अध्यायः सूतसंहिता। सकाराय सशब्दार्थस्वरूपाय सदात्मने । साक्षिणेऽसाक्षिरूपाणां नमः साधूपकारिणे ॥५४॥ सशब्देति । सहजाशक्तिसहितो भृङ्गीशः सशब्दस्य सकारस्यार्थः । साक्षि- णेऽसाप । असाक्षिरूपाणां विषयसङ्गिनां संसारिणाम् । साधूपकारिणे भोग- मोक्षमदानेन सम्यगुपकरें ॥ ५४॥ हकारायाहमर्थाय सदाऽहंकारसाक्षिणे ॥ हाहाहूहूकगीताय हंसरूपाय वै नमः ॥ ५५ ॥ हकारायेति । अहंकारेण सह तादात्म्याध्यासात्स्तो निष्कलरूपत्वेऽपि जीवत्वं प्राप्य तपिणे 'अनेन जीवनाऽऽत्मनाऽनुपविश्य' इति श्रुतेः । अत एवाहंशब्देनाभिधेयाप । हाहेति गायन्देवानां गन्धर्वो हाहा हूहू इति गाय- न्हूहू हीहीति गायन्नेत्रिविधैगीयते श्रूयत इति हाहाहूहूकः ! के शब्द इत्यतः कर्मणि "घनथै कविधानम्" इति कमत्ययः । सरूपाय । अजपामन्त्र. प्रतिपाद्यतया तदात्मने ॥ ५५ ॥ लकाराय लकारख्यमहामन्त्रप्रियाय च ॥ लोलाचञ्चलसंसारनाशनाय नमो नमः ।। ५६ ॥ लकारापेति । व्यापिनीशक्तिसहितस्य शिवस्प प्रतिपादको मन्त्रो लकारा. ख्यस्तत्मतिपाद्यतया तत्मियः । लोलेति डलयोरभेदः । डोलावचञ्चलो यः संसारस्तन्नाशनाय ॥५६॥ क्षकाराय क्षमन्त्रार्थस्वरूपाय क्षमावताम् ॥ क्षेमदाय मम क्षेमस्वरूपाय नमो नमः ॥ ५७ ॥ सकारापेति । क्षकारार्थो मायाशक्तिरहितः संवर्तकेयः क्षमावतामित्यादि। शिवो हि वायूपे प्रतीके क्षेमरूपेणोपास्पमानः क्षेममद इत्युक्तं तैत्तिरीपके क्षेम इति वाचि' इति ॥ ५७॥ मातृकावपुषे मातृमानमेयादिसाक्षिणे ॥ मातृकामन्त्रलभ्याय-महसे च नमो नमः॥५८॥ एकैकवर्णात्मकत्वोक्यैव सकलवर्णसमाहारस्वरूपमातृकामन्त्रात्मकत्वस्य १ग.प. य. छ.ज.'णे साक्ष्यरू।

·अन्यनात्मकोपासने चाऽऽचिरलंकारो न दोपः । आवृत्त्येकशरीरताचस्पति दविरहादपरिच्छिन्नाय । अपि परमार्याप साक्षादपरोक्षतपा स्वयमेव मानं यस्य तस्मै । अत्र स्तोत्रे महसे स्वयंभानापेत्यादयः शब्दा यद्यप्पसकृदावर्तन्ते तथाऽपि न पौनरुक्त्यं शहनीपम् । निरर्थक हि पुनर्वचनं पुनरुतम् । इदं तु स्तोत्रं न स्वरूपोपदेशपरम् । पेन सदुतपा प्रतिपन्नस्प पुनरुपदेशोऽनर्यकः स्यात् । विष्णुना हि कृतमुपासनं तस्य तथैवाऽऽनुपूर्पा तथैव बुरोविनिदेशाप २९ अध्यायः] सूतसंहिता। ५८२ अष्टधेति । अयमममलात्मने निष्कलाप ततो विन्दुशब्दपरापश्यन्तीमध्य- मावस्तरीवागात्मकमातृकारूपतां प्राप्य पुनरकवटतपयशादिभिरष्टाभिर्वगैरेष्टधा विभक्ताय । तत्तद्वर्णसमाहारात्मकपदवाक्पतत्तदर्थतां मातायेत्यर्थः ॥ ६१ ॥ शब्दान्वयविहीनाय शब्दलण्याय साक्षिणे ॥ सर्वोपाधिविहीनाय स्वयंभानाय वै नमः॥६२॥ शब्दान्वयेति । सर्वोपाधिविहीनाप निरस्तसमस्तोपाधिकस्वरूपप्रतिष्ठाय । अत एव सकलशब्दपर्तिनिमित्तजात्यादिविरहाद्वाचकशब्दहीनाप । स्वयंभा- नाप स्वरूपप्रकाशेनैव भासमानाप । एवंरूपोऽपि यदा स्वमायावत्कार्यसाक्षी भवति वदा" साक्षी चेता केवला" इत्यादिशब्दलभ्याय ॥ ६२ ॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणानामगम्यायापरोक्षतः॥ प्रतीताय स्वयं सर्वसाक्षिणे महसे नमः ॥ ६३ ॥ प्रत्यक्षेति । स्वयं परमार्थवस्तुतयाऽवस्तुगोचरैः प्रत्यक्षादिभिरगम्पाय । प्रमाणानामिति कर्तरि पछी । तथाऽपि स्वयं स्वरूपमकाशेनैवापरोक्षतया मतीताय स्फुरते । स्वातिरिक्तस्य सर्वस्यापरोक्षहेतवे । महसे प्रकाशाय ॥ ६३ ॥ स्वस्वरूपादिहीनाय वस्तुतोऽवस्तुतोऽपि च ॥ अर्थाय महते साक्षात्स्वयंभानाय वै नमः ॥ ६४॥ स्वस्वरूपेति । अत्र प्रथमः स्वशब्द आत्मनि द्वितीप आत्मीपे वस्तुभूते- नापि स्वेनाऽऽस्मना हीनाप स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । अवस्तुतोऽवस्तुभूतेन स्वीयेन रूपायेन हीनाय तस्यावस्तुत्वादेव । महते देशकालवस्तुकृतपरिच्छ 16. तिनत्तिा' । २ त हो । ३८. ग. र. छ. उ. पादही।

·५९०
तात्पर्पदीपिकासमेता [४ यशवमवखण्डे-
प्रसादलभ्याय शिवाय सत्यचि-
न्महासुखायापरवर्जिताय॥
अतीव शुद्धस्य हृदम्बुजालये
विभासमानाय नमो नमस्ते ॥६५॥
प्रसादलम्यायेति । प्रसीदति रजस्तमोभ्यामनभिभूतं भवति बुद्धिसत्वमने-
नेति प्रसाद ईश्वरस्यानुग्रहो निरतिशयक्तिलभ्यः ॥ ६५॥
मृत उवाच-
एवं नारायणेनैव शंकरोऽभिष्टुतः पुनः ॥
प्राह गम्भीरया वाचा किमर्थ तप्तवांस्तपः॥६६॥
इत्याकर्ण्य महाविष्णुः प्रणम्य परमेश्वरम् ।।
तव स्थानानि मे देव ब्रूहि साक्षात्कृपाकर ॥ ६७॥
इत्युक्तो विष्णुना शंभुः सर्वज्ञः करुणाकरः ।।
माह सर्वेश्वरेशानः स्थानानि स्वस्य विष्णवे ॥६८॥
ईश्वर उवाच-
मम स्थानानि वक्ष्यामि महामोहनिवृत्तये॥
अतीव श्रद्धया साधं शृणुष्व पुरुषोत्तम ॥ ६९ ॥
अध्यात्मे चाधिभूते च स्थानानि सुबहानि मे ॥
स्वीपवर्गसिद्धयर्थमुपास्यानि मनीषिभिः ॥ ७० ॥
॥६६॥ ६७ ॥ ६८॥ ६९ ।।७।।
ब्रह्मरन्ध्राभिघं स्थानं विशिष्टं योगिसेवितम् ।।
विमुक्तिसाधनं नृणामिति विधि विचक्षण ॥ ७१ ॥
मुखमण्डलमाश्चर्य मुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥
मोहनाशकरं साक्षात्स्थानं देज ॥७२॥

·फेन । अनाहत इदि तपपपपटद्वारस वगद्वादशवनावरे विटा यहिरुपासनस्थानान्पभिधापाऽऽन्तराप्पप्पाह-मूलाधारमिति । देवमध्ये मूलाधारस्तत्र चतुटपये वर्गचतुष्टपेनाशास्प(सनोन्। निजामून स्वाविज्ञानं दा पपदस्पट्फे वर्णपट्टे नोरासनम् । नामो मागपूरकं तनत्यपरशके वर्ष २९ मध्यायः सूतसंहिता। ५९१ चक्षुषी च तथा श्रोत्रे नासिके च जनार्दन ।। गण्डोष्ठदन्तमूर्धा च स्थानान्यास्ये ममानघ ।। ७३ ॥ स्थानविशेषेषु कृतस्पोपासनस्प सकलपुरुषार्थसाधनत्वादुपाप्सनस्थानान्दैव विष्णुना पृष्टः शंभुस्तावदाध्यात्मिकानि स्थानान्पाह-प्रारम्भाभिधमित्या. दिना । ब्रह्मरन्धादीन्यास्पान्तानि पोडश क्रमेण स्वरैरुपासनस्थानानि ॥७॥ ॥७२॥७३॥ हस्तपादुगताः सर्वे संधयः पुरुषोत्तम ॥ स्थानानि मम कल्याण तथा पार्श्वयं मम ॥ ७४॥ पृष्ठश्च नाभिदेशश्च हृद्देशश्च जनार्दन ॥ धातवः सप्त मे साक्षात्स्थानानि पुरुषोत्तम ॥ ७९ ॥ हस्तपादद्वपसंधपः सानाः कवटतपवगैरुपासनस्थानानीत्याह-हस्तपादेति। संधिग्रहणं समग्रस्याप्युपलक्षणम् । परर्गस्थानपञ्चकमाह-पाति । नाभिग्रहणं कुक्षेरप्युपलक्षणम् । पादिदशकोपासनस्थानान्पाह-हृद्देशश्चेति । आपादमस्तकं व्याप्तं त्वगादिधातुसप्तकं प्रोगजीवापानात्मलक्षणमर्थत्रपं च हृदपेऽपि व्याप्प वर्तत इति हुयेव वत्र स्थानदशकं पादिभिरुपासनीपमित्पर्यः । धानुग्रहण माणादित्रपस्पाप्युपलक्षणम् ॥ ७४॥५५॥ मूलाधारमधिष्ठानं पूरकाख्यमनाहतम् ॥ विशुद्धाख्यं च मत्स्थानं विदि पङ्कजलोचन ॥७६|| महाज्ञासिदिसंज्ञं च विष्णो वाराणसी पुरी। प्रणवांशत्रयं विन्दुनादशक्तिसमाह्वयम् ॥ ७७ ॥ वीजस्थानं च मे च रोमाणि विविधानि च ।। मम स्थानानि कल्याण विद्धि पललोचन ॥ ७॥ .

·[५ यज्ञवैभवखण्डे- स्यपद्मदलपोडशके वर्णपोडशकेनाभ्रूमध्प आज्ञा तनत्यपअदलये वर्णद्वयेन । सिद्धिसंजं ब्रह्मरन्धं तत्रत्यसहस्रदलपब एकेन वर्णेन इत्पेकपञ्चाशता मातृका- वगैरन्तरुपासनस्थानानि । वाराणसी भूमध्यम् । भूपते हि-'भ्रुवोणिस्य च यः संधिः' इति । अकारोकारमकाराः । चकाराच्छान्तं च ॥७६१७७१७८|| तथा श्रीहरतीर्थे च विदि स्थानं ममाव्ययम् ॥ ८३॥ दन्तिस्थानं च मे विष्णो स्थानं विद्धि महत्तरम् 11८४॥ तात्पर्पदीपिकासमेता- यथाऽध्यात्मे महाविष्णो स्थानानि सुबहूनि मे । तथाऽधिभूते मे विष्णो स्थानानि सुबहूनि च ॥७९॥ कैलासपर्वतः साक्षात्स्थानं विष्णो ममानध । श्रीमद्दक्षिणकैलासपर्वतश्च तथैव च ।। ८० ॥ वाराणसी पुरी पुण्या विमुक्तिफलदा नृणाम् ॥ मरणादेव सर्वेषां तच्च स्थानं ममानव ॥ ८१ ॥ श्रीसोमनाथसंज्ञं च तथा केदारमद्भुतम् ॥ श्रीपर्वतं च मे स्थान विधि पजलोचन ।। ८२॥ श्रीमद्वृद्धाचलं पुण्यं तथा गोपर्वतं हरे ॥ आधिग्रामसमाख्यं च श्वेतारण्यं महत्तरम् । त्रिकोटिहाख्यं गम्भीर तथा गौपुटतीर्थकम् ॥ मध्यार्जुनं च मे स्थान विधि पङजलोचन ॥ ८५ ॥ श्रीमन्मङ्गलवंशाख्यं कुम्भकोणसमाह्वयम् ॥ तथा सव्येतरावते विद्धि स्थानं ममानध ॥ ८६ ॥ जप्येश्वरसमाख्यं च तथा वल्मीकमुत्तमम् ॥ गजारण्यसमाख्यं मे विति स्थान विचक्ष ८७ ।।

·मध्यायःj सूतसंहिता। पुण्डरीकपुरमुत्तमं मम स्थानमग्निसदृशं विशोधनम् ॥ योगनिष्ठमुनिसंघसेवितं भोगमुक्तिफलदं पुरातनम् ॥ ८९ ॥ इत्यमाध्यात्मिकान्युक्त्वाऽऽधिभौतिकान्पाह-यति ।। ७२ ॥ ८॥ ८१ ।। ८२ ।। ८३ ।। ८४॥ ८५ ॥८६॥ ८७ ॥ ८८ ॥ ८९ ।। खया मया वनधरेण नन्दिना विनायकाचैरखिलैरतिप्रियात् ॥ निपेवितं संततमास्तिकैर्जनः खराइसमाख्यस्य हृदि स्थितं शुभम् ॥ ९०॥ प्रकृतस्प पुण्डरीकपुरस्पात्पन्तवैशिष्टये हेतुमाह त्वति । स्वराट्समा- पस्पेति । विराडात्मकं ब्रह्माण्डात्मकं समष्टिरूपस्य शिवस्प स्थूलशरीरं दन्तर्वति स्वराट्समारूपं पल्लिङ्गशरीरं तस्प हृदयस्थानं तदित्पर्थः ।। ९० ॥ श्रुतिस्मृतिभ्यामपि सर्वशक्तिभि- नं गोचरीकर्तुमलं महत्तरम् ॥ प्रसादिभिर्लभ्यमतीव शोभनं गुणाकरं गुह्यमशोभनापहम् ॥ ९१ ॥ सदा परानन्दविकासकारणं दिवाकराणामपि कोटिभिः समम् ॥ पुरातनानामपि पुण्यशीलिनां विमोहनाशाय मयैव निर्मितम् ॥ १२ ॥ स्थानमेतदतिप्रियमास्तिकै- र्वेदविद्भिरतिप्रियकारिमिः॥ पूजितं पुरुपोत्तम मुक्तिदं सेवितं च सततं मयैव तु ॥ ९३॥ ....... शोपरे । २८. मनन् ।

·५९२ तात्पर्यदीपिकासमेता [४ यज्ञवैपवखण्डे- स्पपद्यदलपोडशके वर्णपोडशकैन धूमध्य आज्ञा तत्रत्पपअदलद्वपे वर्णद्वपेन । सिद्धिसंज्ञं ब्रह्मरन्धं तत्रस्पसहसदलपब एकन वर्णेन इत्पेकपञ्चाशता मातृका- वगैरन्तरुपासनस्थानानि । वाराणसी भूमध्यम् । श्रूपते हि-'भ्रुवोर्माणस्य च पः संधिः इति । अकारोकारमकाराः । चकाराच्छान्तं च ||७६||७७||७८]] यथाऽध्यात्मे महाविष्णो स्थानानि सुबहूनि मे ॥ तथाऽधिभूते मे विष्णो स्थानानि सुबहूनि च ॥७९॥ कैलासपर्वतः साक्षात्स्थानं विष्णो ममानध ॥ श्रीमद्दक्षिणकैलासपर्वतश्च तथैव च ॥ ८०॥ वाराणसी पुरी पुण्या विमुक्तिफलदा नृणाम् ॥ मरणादेव सर्वेषां तच्च स्थानं ममानध ॥८॥ श्रीसोमनाथसंज्ञं च तथा केदारमद्भुतम् ॥ श्रीपर्वतं च मे स्थानं विद्धि पजलोचन ॥ ८२॥ श्रीमवृद्धाचलं पुण्यं तथा गोपर्वतं हरे॥ तथा श्रीहरतीर्थ च विदि स्थानं ममाव्ययम् ॥८३॥ आधिग्रामसमाख्यं च श्वेतारण्यं महत्तरम् ।। दन्तिस्थानं च मे विष्णो स्थानं विद्धि महत्तरम् ॥८४॥ त्रिकोटिहाख्यं गम्भीर तथा गोपुटतीर्थकम् ॥ मध्यार्जुनं च मे स्थानं विदि पङ्कजलोचन ॥ ८५ ॥ श्रीमन्मङ्गलवंशाख्यं कुम्भकोणसमाह्वयम् ॥ तथा सव्येतरावर्त विद्धि स्थानं ममानव ॥ ८६॥ जप्येश्वरसमाख्यं च तथा वल्मीकमुत्तमम् ।। गजारण्यसमाख्यं मे विदि स्थानं विचक्षण || ८७॥ वेदारण्यसमाख्यं च तथा हालास्यसंज्ञितम् ॥ श्रीमद्रामेश्वराख्यं च स्थानं विद्धि ममाद्रुतम्॥८८॥ १ ग. रशियान 1८. रतिस्थानं । २ य. ग. घ. गोपटुती ।

·२९ मध्याय:] मृतसंहिता। ५९३ पुण्डरीकपुरमुत्तमं मम स्थानमग्निसदृशं विशोधनम् ॥ योगनिष्ठमुनिसंघसेवितं भोगमुक्तिफलदं पुरातनम् ।। ८९ ॥ इत्यमाध्यात्मिकान्युक्त्वाऽऽधिभौतिकान्याहयथेति ॥ ७२ ॥ ८० ॥ ॥८१॥८२॥ ८३॥८४॥८५॥८६॥ ८७८८॥ ८९ ॥ खया मया वज्रधरेण नन्दिना विनायकाचैरखिलैरतिप्रियात् ॥ निषेवितं संततमास्तिकैर्जनैः स्वराद्समाख्यस्य हृदि स्थितं शुभम् ॥ ९०॥ प्रकृतस्य पुण्डरीकपुरस्यात्यन्तवैशिष्टये हेतुमाह-त्येति । स्वराट्समा- रूपस्पेति । विराडात्मकं ब्रह्माण्डात्मकं समष्टिरूपस्य शिवस्प स्थूलशरीर वदन्तर्ति स्वराट्समाख्यं पल्लिङ्गशरीरं तस्य हृदयस्थानं वदित्पर्थः ॥ २० ॥ श्रुतिस्मृतिभ्यामपि सर्वशक्तिभि- ने गोचरीकर्तुमलं महत्तरम् ॥ प्रसादिभिर्लभ्यमतीव शोभनं गुणाकरं गुह्यमेशोभनापहम् ॥ ९ ॥ सदा परानन्दविकासकारणं दिवाकराणामपि कोटिभिः समम् ॥ पुरातनानामपि पुण्यशीलिनां विमोहनाशाय मयैव निर्मितम् ।। ९२ ॥ स्थानमेतदतिप्रियमास्तिकै- वैदविद्भिरतिप्रियकारिभिः॥ पूजितं पुरुषोत्तम मुक्तिदं सेवितं च सततं मयैव तु ॥ ९३ ॥ रा. ग. च. छ. ज. विशोषने । २४.मतीव सोमनम् ।

·५९४
तात्पर्यदीपिकासमेता [४ यज्ञवैभवखण्डे-
सर्वशक्तिभिरिति । सर्वा शक्तिः समय सामथ्र्यमेपास्ति तैर्महापभिः श्रुति-
स्मृतिभ्यामपि यद्गोचरीकर्तुमशक्यम् । किंतु शिवप्रसादगिरेव लभ्पमि-
स्पर्थः ॥११॥१२॥ १३॥
अत्र नृत्तमतिशोभनं परं
सत्यवोधसुखवस्तुवोधकम् ॥
भक्तचित्तहृदयस्थितं हरे
व्यक्तमेव सततं करोम्यहम् ॥ ९४॥
सत्येति । सत्यमनवच्छिन्नमवाध्यं मुखं ज्ञानानन्दघनं पद्वस्तु तस्प साध.
कम् ॥१४॥
शंकरी च परमा विनायकः
पण्मुखश्च सुयशाः पतिः प्रभुः॥
अन्तरङ्गजनमप्यतिप्रियं
नृत्तमत्र परिपश्यति स्वयम् ॥ ९५॥
खं च पद्मजनितः पुरंदरः
पङ्कजाऽपि परमा सरस्वती॥
मत्प्रसादजनितेन चक्षुपा
नृत्यमत्र ददृशुः समासम् ॥९६॥
शब्दजालपरिमोहिता जना-
स्तर्कजालपरिमोहिता अपि॥
अब नेव ददृशुश्च नर्तनं
भक्तिहीनजनताऽप्यधोक्षज ॥ ९७ ॥
वेदवाह्यसरणिस्थित्ता जनाः
केवलाश्च मनुजा बपि प्रियम् ॥
जन भक्तिसहिता जपि स्वतः
सत्यमेव ददृशुश्च नर्तनम् ॥ ९८॥

·शिवस्थानानि चाऽऽकर्ण्य श्रीवकुण्ठं गतोऽभवत् १०४ २९ अध्यायः] सूतसंहिता। अत्र नृत्तमविलोक्य मानवः स्वर्गलोकमपि नैति चेज्यया ॥ नित्यशुद्धसुखसत्यचिद्वनं ब्रह्ममुक्तिमपि नैति विद्यया ॥ ९९ ।। शंकरीति । उक्तशंकर्यादिरन्तरङ्गजनः । आईं नपुंसकत्वम् । निगदव्या- रुपानमन्पत् ॥ १५॥ १६ ॥ ९७ ॥ २८ ॥ १९ ॥ नृत्तदर्शनविवर्जितः पुमा- नत्र कीटसदृशश्च केशव ॥ तस्य पुण्यमपि दुप्कृतं भवे- सत्यमेव कथितं मयाऽच्युत ॥ १०० ॥ नृत्तदर्शनविहीनवाडवः संत्यमत्र पुरुषोत्तमान्त्यजः ॥ तस्य जन्म विफलं यहो हरे का स्वमोहमतिवर्तते नरः ॥ १०१॥ बहुप्रलापेन किमत्र लभ्यते विचित्रमेतत्पुरमादृतं मया ॥ विमुक्तिभाजामपि पुण्यशीलिनां विमुक्तिहेतुः सकलोत्तमोत्तमम् ॥ १०२ ॥ सूत उवाच- एवमुक्त्वा महादेवः साम्वः संसारमोचकः ॥ सत्यज्ञानपरानन्दस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १०३ ॥ विष्णुर्विश्वजगनाथो विश्वलोकहिते रतः। ॥१०॥ १०१ ॥ १०२ ॥ १०३ ॥ १०४॥ १ ह. सलमेव।

·५९६ तात्पर्यदीपिकासमेवा [४ यज्ञवैभवखण्डे- भवद्भिश्च महाभाग्याच्छिवस्थानानि सुत्रताः ॥ श्रुतानि तानि मोक्षार्थ भजध्वं श्रद्धया सह ॥ १०५॥ स्थानानि सर्वाणि मयोदितानि दिजेन्द्रद्वन्दा अतिशोभनानि ॥ भजेदविद्याविनिवृत्तिकामः प्रियेण चैं परमेश्वरस्य ॥ १०६ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे मूतसंहितायां चतुर्थे यज्ञवैभव- खण्डे शिवस्थानविचारो नामैकोन- विंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ इति श्रीसूतसंहिताटीकापां चतुर्थे यज्ञवैभवखण्डे शिवस्थानविचारो नामकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ अथ त्रिंशोऽध्यायः। सूत उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि भस्मधारणवैभवम् ।। यस्य विज्ञानमात्रेण नरो मुच्येत वन्धनाद ॥१॥ भस्म नानाविधं प्रोकं धार्मिकस्तत्त्वचिन्तकः ।। एक विमा महाभस्म स्वल्पमन्यत्प्रकीर्तितम् ॥२॥ शिवस्पोपासनस्थानान्युक्त्वा तत्रीपासकानां भस्मधारणविधानाय त्रिंशम- ध्यापमारमते-अयात इति ॥ १॥२॥ महाभस्म महादेवो महामायावभासकः ।। भर्त्सनात्सर्वपापानां भासनं तस्य विद्यया ॥३॥ महत्वापसत्ताम्यां द्विधा भम्माभिधाप महनः स्वपक्षमाह-महामस्मेति ।

·३० अध्यायः]
सूतसंहिता।
मापातकार्यताक्षित्वन वदवभासनात्तत्वज्ञानप्रदानेन सर्वपापक्षयकरतया वन-
सनाद्वा महादेवो महाभस्म ! तत्र भर्सनं तस्य महादेवस्य । कर्मणि षष्ठी।
तद्विपपपा विधपा भवति ॥३॥
विद्या वेदोद्भवा साक्षान्मुनयः संशितव्रताः॥
अविद्या फलतश्चान्याः सत्यमेव मयोदितम् ॥४॥
विद्येति । अन्या औपनिपद्यादच्योतिरिक्ताः कलाशास्त्रादिविद्याः। फलस्प
बन्धस्य हेतुत्वात्फलतोऽविद्या ॥ ४॥
यस्य साक्षान्महाभस्म भाति स्वात्मतया स्वतः॥
न तस्य भस्मना कार्य न जटामिन चीवरैः ॥५॥
महामस्मतत्त्वविद्यावतोऽग्रिहोत्राद्यल्पभस्मानपेक्षामाह-यस्य साक्षादिति ।
तत्साहचर्येण प्राप्तयोर्जटाचीवरपोरपि तद्वदेवानपेक्षामाह--नेति ॥ ५॥
यस्य भस्म स्वतो भाति स्वात्मना मुनिपुङ्गवाः ॥
न तस्य वर्णधर्मेण कार्य नाऽऽश्रमधर्मतः ॥६॥
अत्यल्पमिदमुच्यते वर्णाश्रमधमैरपि न तस्योपकार इत्याह-यस्य भस्मेति ।
स्वतो मासकप्रमाणानपेक्षवेन पस्प स्वात्मना स्वतादात्म्येन भासत
इत्यर्थः ॥६॥
यस्य भस्माऽऽत्मरूपेण विभाति परयोगिनः॥
न तस्य तपसा कार्य न दानेन न चेज्यया ॥७॥
सामान्येनोक्तस्य वर्णादिधर्मस्य वैफल्यं विशेषतोऽप्याह-यस्य भस्मेति ।
तपसेति वनस्थादिधर्मेण । इज्पयेति गृहस्थधर्मेण । दानेनेति साधारणधर्मेण १७॥
यस्य साक्षिस्वरूपेण भस्म भाति स्वयंप्रभम् ।।
न तस्य कार्य वेदेन न च स्मृतिपुराणकैः ॥८॥
वेदशाखाध्ययनरूपेण ब्रह्मचारिधर्मेणापि तस्य न प्रयोजनमित्याह-
यस्येति ॥८॥
यस्य भस्म दिजा भाति प्रत्यापेण संततम् ।।
न तस्य कार्य तीर्थेन नार्चनेन शिवस्य तु ॥९॥
स्नातकबहूदकधर्मेण तीर्थपात्रादिनाऽपि नार्थ इत्पाद-पस्प भस्म द्विजा
इति । तद्ब्रह्म स्वयं तु प्रत्पगिदि संज्ञामात्रेण भेदभानं न स्वरूपेणेत्पर्यः॥९॥

·तात्पर्पदीपिकासमेता- [४ यज्ञवैभवखपडे- भस्मविज्ञानसंपन्नो महायोगी महत्तरः॥ कृतकृत्यश्च मेधावी का कथा शिव एव सः॥१०॥ भस्मविज्ञानलाभाय खलु वेदाः सनातनाः ॥ प्रवृत्ताः स्मृतयः सर्वाः पुराणं भारतादि च ॥११॥ उक्ततत्तद्धर्मविरहेऽपि तत्तत्फलविरहोऽपि स्यादिति चेन्न । तस्य परशि- वतपा परमैश्वर्यत्वेनार्वाचीनेषु निःस्पृहता स्यादित्याह-भस्मविज्ञानति ॥१०॥ ११॥ भस्मविज्ञाननिष्ठस्य न कर्तव्यं कथंचन ॥ केवलं देहयात्रैव कार्याऽऽदेहान्तमास्तिकाः ॥ १२ ॥ मागुक्तवेदार्थवैफल्यं कथमिति चेत्तस्य ज्ञानसाधनत्वाद्विदुपस्तत्साध्यज्ञानस्प सिद्धत्वादित्पाह-भस्म विज्ञानेति । न केवलं वेदशास्त्रस्य व्यवहारो देहयात्रानु- पयुक्तो लौकिकव्यवहारोऽपि तस्य निष्प्रयोजन इत्याह-केवलमिति । आदे- हान्तमामरणम् ॥ १२॥ स्वल्पं भस्म विजश्रेष्ठा बहुधा परिकीर्तितम् ॥ श्रौतमेकं तथा स्मार्तमपरं पण्डितोत्तमाः ॥१३॥ श्रोतं भस्म दिजा मुख्यं स्माते गौणं प्रकीर्तितम् ॥ अन्यचास्ति द्विजा भस्म लौकिकं केवलं परम् ॥ १४॥ महाभस्मोक्त्वा स्वल्पमस्मनो वैदिकस्मा लौकिकभेदेन विभागमाह- स्वल्पं भस्मेत्यादिना । श्रुतिविहितेनाऽऽधानेन संस्कृतामावनिहोत्राद्यनुष्ठानेन यनिष्पन्नं तच्च्ट्रीतं भस्म । तदेव दि लिङ्गपुराणे भस्मस्नानाङ्गत्वेनोक्तम्- "भस्मस्नानं पुनः कुर्याद्विधिवदेशुद्धये । शोध्य भस्म पथान्यायं पुराणेनामिहोत्रजम् ।। ईशानेन शिरोदेशं मुखं तत्पुरुपेण तु । उरोदेशमघोरेण गुद्धं वामेन सबताः ।। सधेन पादौ सर्वाङ्गं मणवेनाभिपिश्चयेत् । भस्मस्नानपरो विप्रो भस्मस्नापी जितेन्द्रियः॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवसापुज्पमाप्नुयात् । पद्यकापंसहमाणि कृत्वा वे स्नाति भस्मना ।। उत्सरं दहते भस्म पथानिस्तेजसा वनम्" इति ।

·३० अध्याय:] सूतसंहिता। ५९९ कल्पानुकल्पोपकल्पाकल्पभेदेन भस्मनश्चातुर्विध्ययभिधाय तस्य मुख्यं कल्पत्त्वमस्यैवोतं सिद्धान्तशेखरे- "मूलेन शोधितं भस्म कल्पाख्यं परिकीर्तितम् । अग्निहोत्रसमुद्भूतमथवा भस्म कल्पकम्" इति । बौधायनादिस्मृतिपुराणोक्तविधानेन संस्कृतं भस्म स्मार्तम् । पदाह बौधा- पन:- "सोन गोशकद्ग्राह्य वामे पिण्डाभिमन्त्रणम् । अघोरेण दहेत्पिण्डं ग्राह्यं तत्पुरुषेण तु ॥ स्नानमीशानमन्त्रेण कुर्यान्मर्धादिपादतः। आचम्य कूर्च आसीनः शिवो भूत्वा शिवं पंजेत्" इति । तथा शिवपुराणे- भस्मस्नानं तु कृत्वा तु विधिना पञ्चभिः कमात् । मन्त्रस्नानं पुनः कुर्यात्कृत्वाऽऽदो वारुणं मुने । प्रणवेन तु संशोध्य ततो हस्ततलं क्रमात् । गन्धादिभिश्च संमृज्य जपेदित्यं षडक्षरम् ॥ रुद्रामेपत्परं वीपं तद्भस्म परिकीर्तितम् । तस्मात्सर्वेषु लोकेषु वीपंवान्मस्मसंयुतः ॥ भासकं भसितं चोक्तं भस्म कल्मपभक्षणात् । भूतिभूतिकरं पुंसां रक्षा रक्षाकरं परम्" इति । तथा भविष्यपुराणे- "यः स्नानमारभेन्निरपमानेयं संपतेन्द्रियः । कुलैकविंशमुत्तार्य स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । भस्मनाननिषेवेण मुच्यते सर्वपातकैः" इति । श्रीमहाभारते- "आयुष्कामो नरो राजन्भूतिकामोऽथवा नरः । नित्यं वै धारयेगस्म मोक्षकामी च वै द्विजः" इति । कूर्मपुराणे- "ब्रह्मचारी मिताहारो भस्मनिष्ठः समाहितः । जपेदामरणं रुद्रं स याति परमां गतिम्" इति । १५. ग. ह. य अपेत् । २ स. प. छ. अ. पत्पुरा। -

·६००
तात्पर्यदीपिकासमेता [४ यज्ञवेमवखण्डे-
शिवधर्म-
"भस्मसानं जलनानादसंख्येपगुणाधिकम् ।
तस्माद्धारुणमुत्सृज्य सानमामेपमाचरेत् ॥
योऽश्रीपादनमस्रातः पापमत्ति च केवलम् ।
तस्मात्स्नात्वैव मुनीत भस्मना सलिलेन च ।।
प्रातः स्नात्वाऽम्भसा गच्छेदस्मना च शिवं पदम् ।
पापकञ्चकमुत्सृज्य कुलसप्तकमुद्धरेद ।।
दुःशीलः शीलयुक्तो वा यो वा को वाऽथ लक्षितः।
भूतिशासनसंयोगात्स पूज्यो राजपुत्रवत् ॥
वनस्पतिगते सोमे भस्मोद्धूलितदेहभृत् ।
अर्चितं शंकरं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते " इति ॥ १३ ॥ १४ ॥
श्रोतं भस्म तथा स्मात विजानामेव कीर्तितम् ।।
अन्येपामपि सर्वेपामपरं भस्म लौकिकम् ।। १५॥
सर्वाङ्गोदलनेनैव तथा तिर्यत्रिपुण्ड्कैः ।।
भस्म धार्यमिति प्रोक्तं दिजानां मुनिपुङ्गवैः ॥ १६ ॥
धारणं मन्त्रतः प्रोक्तं विजानां मुनिपुङ्गवैः ।।
केवलं धारणं विमा अन्येपामपि कीर्तितम् ॥ १७॥
उक्तभस्मनोऽधिकारिविभागमाह-श्रीतं भस्म तथेति । श्रौतस्मातभस्म-
द्वपस्प वेदमन्त्रैककरणकत्वेन तत्र शूद्रादेरनधिकारात् ॥ १५ ॥ १६ ॥ १७ ॥
जग्निरियादिभिर्मन्त्रीबालोपनिषद्गतः ॥
सप्तभिवूलन कार्य भस्मना सजलेन च ॥ १८॥
अमिरित्यादिभिरिति । "अपिरिति भस्म । वायुरिति भस्म । जलमिति
मस्म । स्वलमिति भस्म । व्योमेति भस्म सर्वर ह वा इदं भस्म । मन एतानि
चपि भस्मानि"इत्येते च सप्त यत्रा यद्यप्पधर्वशिरस्पधीयन्ते तत्र विनियु.
ज्यन्ते तथाऽपि नाबालोपनिपपपि विनिपोग एतेपामस्तीति जाबालोपनि-
पद्वैरित्युक्तम् । भूपते हि तत्रापि-" अपिरित्यादिना भस्म गृहीत्वा निमू-
पाङ्गानि संस्पृशेत् " इति ॥ १८॥
त्रियायुपेण मन्त्रेण विजास्तिर्यवित्रपुण्डूकम् ॥
धार्य प्रोक्तं द्विजश्रेष्ठा धार्मिकर्वेदपारगैः ॥ १९ ॥

·- ३० अध्यायः] सूतसंहिता। भस्मस्नानानन्तरं त्रिपुण्डधारणमाह-त्रियायुषेणेति । स च मन्त्र एवम्- त्रियायुपं जमदग्नेः कश्यपस्य त्रियायुपम् । अगस्त्यस्य त्रियायुपं यदेवानां त्रियायुषम् । तन्मे अस्तु त्रियायुषम्" इति । त्रिपुण्ड्धारणे बृहज्जाबालश्रुतिः । "तथोपरि तिर्यस्त्रिपुण्डूं धारयेत्" इति । तथा लौगाक्षिः- "मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैर्ललाटे भस्मनों कृतः । स त्रिपुण्ड्रो भवेच्छस्तो महापातकनाशनः ।। त्रिपुण्डं धारयेद्यस्तु शिवप्रणतमानसः । भूर्भुवः स्वस्खपो लोका धृतास्तेन महात्मना । त्रिपुण्ड्रग्विश्वरो यो रुद्राक्षधरः शुचिः । स हन्ति रोगदुरितव्याधिमिक्षतस्करान् ॥ स मामोति परं ब्रह्म यस्मानाऽऽवर्तते पुनः । स पङ्गिपावनः श्राद्धे पूज्यो विप्रैः मरैरपि ॥ श्राद्धे यज्ञे जपे होमें वैश्वदेवे मुरार्चने । धृतत्रिपुण्डः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः" इति ॥ भविष्यत्पुराणे- "शिवाग्निकार्य यः कृत्वा कुत्रियायुपाऽऽत्मवित् । मुच्यते सर्वपापैस्तु स्पृष्टेन भवभस्मना ॥ सितेन भस्मना कुर्यात्रिसंध्यं यत्रिपुण्डूकम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेन सह मोदते" इति । कूर्मपुराणे- सितेन भस्मना कुर्याल्ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् । योऽसावनादिर्भूतादिौकात्मा स धृतो भवेत् । उपर्यंधोभागयोगाविपुण्डस्य तु धारणम्" इति । स्कन्दपुराणेऽपि- "शिरोललाटश्रुतिकण्ठयाहुरोमाभियुक्तानि पडङ्गुलानि । स्थानेषु चैतेषु चतुर्बपीह नक्षत्ररूपाणि सितानि विधि ॥ त्रियायुपं जमदग्नेरिति कुत्रिपुण्डूकम् ॥ १ ग. ह. च छ. ज. णे जाग । २ घ. 'नाऽतिः । ३१, च प्यपुर। 'योललाटे तु नि । ५स. ग. प. युक्तेषु ।