·प्रकाशक- नाधूराम प्रेमी मंत्री, माणिकचंद्र-जननयमालासमिति, हरायाग, गिरगांव बम्बई। श्रीलाल वैन काध्यतीर्य, सिद्धांताक (पति) मेस नं. ८ महेंद्रगोस सेन, श्यामपाशर पमपात ·सूचना। ग्रंयका पारमाण अधिक होने के कारण इसके दो खंड किये गये हैं। यह प्रथम खंड है इसमें सात अध्याय तक निरूपण है पांच अध्यायोंका दूसरा खंड भी शीघ्र हीम- काशित होगा इसके संशोधनादि कार्योंमें यथाशक्ति सा- वधानी रखी गई है परंतु दृष्टिदोष अल्पज्ञता आदि कारणों से अशुद्धि रह जाना संभव है। विज्ञजन सुधार कर पढने पढानेकी कृपा करें। -

·अधिकारसूची।
पृष्ठसंख्या
१
४९
१ मूलगुणाधिकारः
२ राहत्मत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः
३ संपप्रत्याख्यानाधिकारः
४ समाचाराधिकार
५ पंचाचाराधिकारः
६ पिंडशुद्धि-अधिकार
७पडावश्यकाधिकार
१०६
१७०
३२६
३६२

·ॐ नमो वीतरागाय । श्रीवट्टकेराचार्यविरचितो मूलाचारः। (श्रीवसुनदिसिद्धातचक्रवर्तिविरचितया आचारवृत्त्या सहितः) मूलगुणाधिकारः ॥१॥ श्रीमच्छु द्वेदबोधं सकलगुगनिधि निष्टिताशेपकाएँ वक्तारं सत्मवृत्तनिहतमसिमलं शकसंवंदिताद्धिम् । भर्तारं मुक्तिबध्वा विपलसुखगतेः कारिकायाः समन्ता- दाचारस्यासनीतेः परमजिनकतेनैौम्यहं वृत्तिदेतोः॥१॥ श्रुतस्कन्धाधारभूतमष्टादशपदसहस्रारिमाण, मूलगुण- न्याख्यान- संस्तर- स्तवारापना- समयाचार-पंचाचार-पिंढ- शुदिपडावश्यक-दादशानुमेक्षानागारभावना-समयसार-शी- लगुणप्रस्तार-पर्याप्त्यायधिकारनिबद्धमहार्यगमीर लक्षणनि. दपदवाक्यवर्णोपचित, धातिकर्मक्षयोत्पन्नकेवलज्ञानमयुदाशेष.

·मूलाचार गुणपर्यायखचितप इद्रव्यनवपदार्थ जिनवरोपदिष्ट, द्वादशाविधत- पोनुष्ठानोत्पन्नानेकप्रकारद्धिसमन्वितगणधरदेवरचितं, मूलगु णोचरगुणम्वरूपविकल्पोपायसाधनसहायफलनिरूपणमरण- माचाराद्गमाचार्यपारम्पर्यप्रवर्तमानमल्पवलमेधायु:शिष्यनि- मित्त द्वादशाधिकारैरुपसंहर्तुकामः स्वस्य श्रोतृणां च प्रारब्ध- कार्यमत्यूहनिराकारणक्षम शुभपरिणामं विदधच्छीवट्टकेरा चार्यः प्रथमतरं तावन्मूलगुणाधिकारमतिपादनार्थ मगलपूर्विका प्रतिज्ञां विधत्ते मूलगुणस्वित्यादि। मूलगुणेसु विसुद्धे वंदित्ता सव्वसंजदे सिरसा। इहपरलोगहिदत्थे मूलगुणे कित्तइस्सामि ॥१॥ मूलगुणेषु विशुद्धान् वंदित्वा सर्वसंयतान् शिरसा। इहपरलोकहितार्थान् मूलगुणान् कर्तियिष्यामि॥१॥ मंगलनिमित्तहेतुपरिमाणनामकन् धात्वादिभिः प्रयोज- नाभिधेयसम्बन्यांश्च व्यारूपाय पवादः कथ्यते । मूलगुणेश मूलानि न तानि गुणाय ते भूलगुणाः । मूलशब्दोऽनेकार्य यद्यपि वर्तते तयापि प्रधानायें वर्तमान परिगृह्यते । तथा गुण शब्दोऽप्यनेकार्थे यद्यपि वर्तते तशप्याचरणविशेपे वर्तमान, परिगृह्यते । मूलगुणा मानानुष्टानानि उत्तरगुणाधारभूतानि तेषु मूलगुणेषु विषयभृतपु कारणभूतेषु वा सत्सुये । विसुद्ध विशुद्धाः निर्मला: मंत्रातास्तान मूगुणेषु विशुद्धान् । बै. द्वित्ता वन्दिता मनोवाकापक्रियाभिः प्रणम्य, सवसंजदे अयं ·मूलगुणाधिकार सर्वशब्दो निश्वशेपार्यवाचकः परिगृहीतो पहनुपहकारित्वाचेन भमत्तसंयताधयोगिपर्यन्ता भूतपूर्वगत्या सिद्धाश्च परिगृह्यन्तै, सम्यक् यताः पापक्रियाभ्यो निवृत्ताः सर्वे च ते संयताश्च सर्वस- यतास्तान् सर्वसंयत्तान् प्रमत्तामपत्तापूर्वकरणानिवृत्तिकरणम्- क्ष्मसांपरायोपशान्तकपायक्षीणकपायसयोगकेवल्ययोगकेवलि- संयतान सप्ताधष्टपर्यन्तपरणवमध्यसंख्यया समेतान सिद्धांश्चा- नन्तान्। सिरसा-शिरसा मस्तकेन मू । इहपरलोकहिदत्ये~ इहशब्दः प्रत्यक्षवचनः, परशब्द उपरतेन्द्रियजन्मवचनः, लोकशब्दः सुरेश्वरादिवचनः । इह च परश्चेहपरौ तौ च तो लोकौ च इहपरलोको ताभ्यां तयोर्वा हितं सुखैश्वर्यः पूजासत्कारचित्तनिवृत्तिफलादिकं तदेवार्थः प्रयोजनं फतं येषां ते इहपरलोकहितार्यास्तान् इहलोकपरलोकसुखैश्व- र्यादिनिमिचान् । इहलोके पूनां सर्वजनमान्यतां गुरुतां सर्व- जनमैत्रीभावादिकं च लभते मूलगुणानाचरन्, परलोके व सुरैश्वर्य तीर्थकरत्वं चक्रवर्तिबलदेवादिकत्वं सर्वजनकान्तता- दिकं च मूलगुणानाचरन लभत इति । मूलगुणे-मूलगुणान सर्वोत्तरगुणाधारतां गतानाचरणविशेपान । कित्तइस्सामि- कीर्तयिष्यामि व्याख्यास्यामि । अत्र संयतशब्दस्य चत्वा. रोा नाम स्थापना द्रव्यं भाव इति । तत्र जातिद्र- व्यगुणक्रियानिरपेक्ष संझाकर्म नामसंयतः । संयतस्य गुणान युद्धयाध्यारोप्याकृतिवति अनाकृतिवति च वस्तुनि स एवाय- मिति स्यापिता मूर्ति स्थापनासंपतः। संपतस्वरूपमकाशनए- ·४ मूलाचार रिज्ञानपरिणनिसामर्याध्यासितोऽनुपयुक्त आत्मा अागमद्र- व्यसंयतः । नोयागमद्रव्यं ज्ञायकशरीरं संयतपाभृतज्ञस्य शरीरं भूतं भरन् भावि वा । भविष्यसंयतत्वपर्यायो जीवो भावि- संयतः । तद्व्यतिरिक्तमसम्भवि कर्म नोकर्म, तयोः संयतत्व- स्य कारणत्वाभावात् । संयतगुणव्यावर्णनपरमाभृतज्ञ उपयु- तः सम्यगाचरणसमन्वित प्रागपभावसंयतस्तेनेह प्रयोजनं, कुतः मूलगुणेषु विशुद्धानिति विशेपणादिति । मूलगुणादि- स्वरूपावगमनं प्रयोजनम् । ननु पुरुषार्थो हि प्रयोजनं न च मूलगुणादिस्वरूपावगमनं, पुरुषार्थस्य धर्मार्थकाममोक्षरूप- खात्, यद्येवं सुष्टु मूलगुणस्वरूपावगमनं प्रयोजनं यतस्तेनैव ते धर्मादयो लभ्यन्ने इति । मूलगुणैः शुद्धस्वरूप साध्यं. सायनमिद मूलगुणशास्त्रं, साध्यसाधनरूपसम्बन्धोऽपि शास्त्र प्रयोजनयोग्तएर वाक्याल्लभते, अभिधेयभूता मूलगुणाः त- स्माद् ग्राह्यमिदं शस्त्रं प्रयोजनादित्रपसमन्वितत्वादिति । सर्वसंयनान् शिरमाभिवन्य मूलगुणान् इहपरलोकहितार्यान् कीर्तयिष्यामीति पदघटना । अथवा मूलगुणसंयातानामयं न- मस्कारो मुलगुणान मुविशुद्धान संयतांश्च वन्दिता मूलगु. णान् कीतीयवापि, चशब्दोऽनुक्तोऽपि रष्टव्यः । यया पृ- थिव्यप्तेनोवायुराकाशनित्यत्र । मूलगुणस्थनपत्तिका निर्वहन्नाचार्यः संग्रहस्त्रगायाद- . यमा - पंचय महव्वयाई समिदीओ पंच जिणवरुद्दिट्ठा।

·मूलगुणाधिकार । पंचेविदियरोहा छप्पि य आवासया लोचो॥२॥ अञ्चेलकमण्हाणं खिदिसयणमदंतघंसणं चेव । ठिदिभायणेयभत्तं मूलगुणा अट्ठवीसा दु ॥३॥ पंच महाव्रतानि सामतयः पंच जिनवरोपदिष्टाः । पंचैवेंद्रियनिरोधाःपडपि च आवश्यकानि लोचः २ आचेलक्य अस्नानं क्षितिशयन अंदतघर्पणं चैव । स्थितिभोजनमेकभक्तं मूलगुणा अष्टाविशतिस्तु ॥३॥ पच य-पचसंख्यावचनमेनत् । चशब्द एवकारार्थः पचैव न पट् । महन्वयाइ- महान्ति च तानि व्रतानि च महाव्रतानि महान् शब्दो महच्चे प्राधान्ये वर्तते, व्रतशब्दोऽपि सावधनि- वृत्तौ मोक्षावाप्तिनिमित्ताचगणे वर्तने, महद्भिरनुष्ठितत्वात् । स्वत एव चा मोक्षप्रापकत्वेन महान्ति व्रतानि महानतानि प्रा. णासंयमनिवत्तिकारणानि समिदीयो-समितयः सम्यगयना- नि समितयः सम्यम्श्रुतनिरूपितक्रमेण गमनादिपु प्रवृत्तयः समितयः व्रतवृत्तय इत्यर्थः । जिणवरुट्टिा-फारातीन् जयन्तीति जिनास्तेपा बराः श्रेष्ठास्तरुपदिष्टास्तेन स्वपनी- पिकाचर्चिता इमाः सर्वमूलगुणाभिधान भवन्ति । पाप्तवच- नानुसारितयाप्रामाण्यमासा व्याख्यातं भवति। फियन्त्यस्ताः पचैव नाधिकाः । पंचेविदियरोडा-इन्द्र आत्मा तस्य लिग- मिन्द्रिय, अथवा इन्द्रो नामकर्म तेन सृष्टमिन्द्रियं, तद् द्विविध .

·8 मुलावारे द्रव्येन्द्रियं भावेन्द्रिवंच,चक्षुरिन्द्रियाघावरणक्षयोपशमजनित- शक्तिर्भावन्द्रियं तदुपकरणं द्रव्येद्रियं यतो लब्ध्युपयोगौ भावेन्द्रि- प,नियुपकरणे द्रव्येद्रियं चेति रोधा अमवृत्तयः इन्द्रियाणां श्रोत्रादीनां रोधा इद्रियरोधाः सम्यमध्यानमवेशप्रवृत्तयः कियन्त- स्ते पंचैव । छपिय-पडपिच पटेवन सप्त नापि पंच | भावा- सया-अवश्यफर्तव्यानि पारश्यकानि निश्चयक्रियाः सर्व-- कर्मनिर्मूलनसमर्यनियमाः । लोचो -लोचः हस्ताभ्यां मस्तक- कूर्चगतवालोत्पाटा । प्राचेलक-चेल वस्त्रे, उपलक्षणमात्रमे- तत् . तेन सर्वपरिग्रहः श्रामण्यायोग्या चेलशब्देनोच्यते, न विद्यते चेलं यस्यासावचेलकः अचेलकस्य भावोऽचेलकत्वं च- साभरणादिपरित्यागः। अगहाणं-अस्तानं जलसेकोद्वर्तनाभ्यं- गादिवर्जनम् । खिदिसयणं-क्षितौ पृथिव्यां तृणफलकपापा- णादौ शयनं स्वपन क्षितिशयनं स्थाढलशायित्वम् । अदंत. घसणं चेव-दन्तानां घर्पण मलापनयनं दन्तघर्षण न दन्तप. भणं अदन्तपर्षणं नाम्वृलदन्तकाष्ठादिवर्जनम् । चन्दा स- सुचयार्थः । एवकारोऽवधारणार्थः । अदन्तर्पणमेव च । ठि- दिभोयणे-स्थितस्योर्ध्वतेनोः चतुरगुलपादान्तरस्य भोजनम् । एयभत्त-एक च तद्भक्तं चकमक्तं, एकवेलाहारमहणाम् । मू. लागुणा-मूलगुणा उत्तरगुणाधारभूताः । अष्टपीता दु-अष्टा- विंशतिः तु शब्दोजयारणार्यः, अष्टभिरधिका विशतिराषि- शविरष्टाविंशतिरेव मूलगुणा नोनाः, नाप्यधिका इति । माय स्थाने भानोरिति पोह।

·मूलगुणाधिकारः। द्रव्यार्थिकशिष्यानुग्रहाय संग्रहेण संख्यापूर्वकान् मूलगु- णान् प्रतिपाय पर्यायार्थिशिष्याववोधनार्थ विभागेन कार्ति- कद्वारेण तानेव प्रतिपादयभाह- हिंसाविरदी सच्चं अदत्तपरिवजणं च बभं च । संगविमुत्ती य तहा महत्वया पंच पण्णत्ता ॥४॥ हिंसाविरतिः सत्यं अदत्तपरिवर्जनं च ब्रह्म च । संगविमुक्तिश्च तथा महावतानि पंच प्रज्ञप्तानि ॥en विविधा चास्य शास्त्रस्याचाराख्यस्य प्रवृत्तिः, उद्देशो, लक्षणं, परीक्षा इति । तत्र नामधेयेन मूलगुणाभिधानमुद्देशः । उद्दिष्टानां तत्त्वव्यवस्थापको धो लक्षणम् । लक्षितानां यथा- लक्षणमुपपद्यते, नेति प्रमाणैरविवारण परीक्षा । तमोद्देशार्थ- मिद सूत्रम् । उत्तरं पुनर्लक्षणम्, परीक्षा पुनरुत्तरत्र, एवं त्रि- विधा व्याख्या। अथवा संग्रहविभागविस्तरस्वरूपेण त्रिविधा व्याख्या । अथवा मूवत्तियार्तिकस्वरूपेण त्रिविधा | अथवा सूत्र मतिमूत्र-विमापासूत्रस्वरूपेण विविधेति । एव सर्वत्राभि- सम्बन्धः कर्तव्य इति । हिंसा-प्रपत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं, प्रमादः सकपायत्त्व, तद्वानात्मपरिणाम. प्रमत्तः ममत्तस्य योग: प्रपत्तयोगस्तस्मात्प्रमत्तयोगादशमाणाना वियोगकरणं हिंसेति, वस्या विरतिः परिहारः हिंसाविरतिः सर्वजीवविषया दया। सच्च सत्यं असदभिधानत्यागः"असदभिधानमनृतं"सच्छन्दा प्रशंसावाचीन सदसत् अप्रशस्तमिति यावत् प्रसवोऽर्यस्याभि- ·मूलाधारे पानमसदमिधान, अनृत-मृतं सत्यं न तंतं किंपुनस्ता- शस्तं प्राणिपीडाकरं यद्वचनं तदप्रशस्त विद्यमानायविषयमवि- द्यमानार्थविपर्य वा तस्यासदभिधानस्य त्यागः सत्यं । अद- सपरिवजणं-अदत्तपरिवर्जन अदत्तस्य परिवर्जन अदत्तपरि- वर्जन, "प्रदत्तादानं स्तेयं" पादानं ग्रहणं प्रदत्तस्य पतित- विस्मृत-स्थापिताननुज्ञानादिकस्य ग्रहणं अदत्तादानं तस्य प- रित्यागोऽदत्तपरिवर्जनम् चिशब्दः समुच्चयार्थः । भं च- ब्रम्हचर्य च, ब्रम्हेत्युच्यते जीवस्तस्यात्मवतः. परांगसम्भोग- निवृत्तवृत्तेश्वर्या ब्रम्हचर्यमित्युच्यते मैथुनपरित्यागः । खीपुंसो- श्चारित्रमोहोदये सति रागपरिणामाविष्टयोः परसरस्पर्शनं प्रतीच्छा मिथुनः, मिथुनस्य कर्म मैथुनं तस्य परित्यागो ब्रह्म- चर्यमिति । संगविमुत्तीय-संगस्य परिग्रहस्य वाह्याभ्यन्तरलक्ष- णस्य विमुक्तिः परित्यागा संगविमुक्तिः श्रामण्यायोग्यसर्ववस्तु- परित्यागः परिग्रहासन्यभावः । तहा-तथा तेनैवागमोक्तेन मकारेण । महन्बयाई-महाप्रतानि सर्वसावद्यपरिहारकारणा- नि पंच न पट् । परणचा-प्रज्ञप्तानि प्रतिपादितानि कै- जिनेन्द्ररिति शेषः । महद्भिरनुष्ठितत्वात् स्वत एव वा मदान्ति व्रतानि महाव्रतानि पंचैयेति ॥ जीवस्यानस्वरूपं यन्यस्यानपरित्यागं च प्रतिपादयन् हिंसाविरतर्लक्षणं मपंचयन्ना:-- कायेंदियगुणमग्गणकुलाउजोणीसुसधजीवाणं णाऊणय ठाणादिसु हिंसादिविवजणमहिंसा॥

·. मूलगुणाधिकार कायोंद्रियगुणमार्गणाकुलायुयोनिषु सर्वजीवानाम् । ज्ञात्वा च स्थानादिपु हिंसादिविवर्जनमहिंसा ॥५॥ काय-कायाः पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतित्रसाः तात्स्थ्यात् साहचर्यादा पृथिवीकायिकादयः काया इत्युच्यन्ते, आधारनि- देशो वा, एवमन्यत्रापि योज्यम् । इंदिय --इन्द्रियाणि पंच पर्शनरसनघ्राणचतुःश्रोत्राणि । एक स्पर्शनमिन्द्रियं येषां ते एकेन्द्रियाः । द्वे स्पर्शनरसने इन्द्रिये येषां ते द्वीन्द्रियाः । त्रीणि स्पर्शनरसनप्राणानीन्द्रियाणि येषां ते त्रीन्द्रियाः । च- वारि स्पर्शनरसनयाणचतूंपीन्द्रियाणि येषां ते चतुरि- न्द्रिया:। पंच स्पर्शनरसनघ्राणचतुःश्रोत्राणीन्द्रियागि येषां ते पंचेन्द्रियाः । गुणगुणस्थानानि मिथ्याष्टिः, सासा- दनसम्यग्दृष्टिः, सम्यग्मिध्यादृष्टिः, असयतमम्पदृष्टिः, सं- यतासंयतः, प्रमत्तसंयतः, अममत्तमंयतः, अपूर्वकरण: उपशमकः क्षपका, अनिस्तिकरणः उपशमकः सपकः, सू. क्ष्यसाम्परायः उपशमकः क्षपकः, उपशान्तकपाया, क्षीण- कपायः, सपोगकेवली, अयोगकेवली चेति चतुर्दशगुण- स्थानानि । एतेषां स्वरूपं पर्याप्यधिकारे व्याख्यास्यामः, इति नेह प्रपंचः कृतः। मग्गण-मार्गणा यासु यकाभिर्चा जीवा मृग्यन्ते तापतुर्दश मार्गणाः, गतीन्द्रियकाययोगवेद- फपायज्ञानसंपमदर्शनलेश्यामन्यसम्यक्त्वसंध्याहाराः। एता. सामपि स्वरूपं तयैव व्याख्यास्यामः । जीवस्थानानि चक- न्द्रियवादरएस्पपर्याप्तापर्याप्त-दीन्द्रियपर्याप्तापर्याप्त-श्रीन्द्रिय- . .

·मूलाचारे पर्याप्तापर्याप्त -चतुरिन्द्रियपर्याप्तापर्याप्त-पंचेन्द्रियसंझ्यसंज्ञि. पर्याप्तापर्याप्ताः । कुल-कुलानि जातिभेदाः, वटपलाश- शंखशुक्तिमत्कुणपिपीलिकाभ्रमरपतड्गमत्स्यमनुष्यादयः, सी- मन्तकादिनारकमेदाः, भवनादिदेवविशेषाश्च । आऊ- आयुः देहधारणं, नरकतिर्यग्मनुष्यदेवगतिस्थितिकारणानि । गोणि-योनयः जीवोत्पत्तिस्थानानि, सचित्ताचित्तमिश्र- शीतोष्णमिश्रसस्तविकृतमिश्राणि । एतेषां सख्याविशेषमुत्त- रत्र व्याख्यास्यामः | कायाथेन्द्रियाणि च गुणस्थानानि च मार्गणाश्च कुलानि चायुश्च योनयश्च कायेन्द्रियगुणमार्गणाकु- लायुर्योनयस्तासु तान् वा । सव्वनीवाणं-सर्वे च ते जी- बाय सर्वजीवाः । सर्वशब्दः कार्यवचना, जीवाः द्रव्यमाण- भावप्राणधारणसमर्थाः, तेषा सर्वजीवानाम् । णाऊण-ज्ञात्वा स्वरूपमध्य । ठाणादिसु-स्थान कायोत्सर्गः स भादि- पा ते स्थानादयस्तेपु स्थानादिपु, स्थानासनशयनगमन- मोजनोद्वर्तनाकुंचनप्रसारणादिक्रियाविशेपेषु । हिंसा-माण- व्यपरोपणं आदिर्येपा ते हिंसादयस्तेपा विवर्जन हिंसादिवि. वर्जन परितापमर्दनादिपरिहरणमहिंसा । एतदहिसावतं कायेन्द्रियगुणमार्गणाकुलायुर्योनिविषयेषु स्थिताना श्रीवाना कायोत्सर्गादिपु प्रदेशेषु प्रयत्नवतो हिंसादिवर्जन यत्तदहिसावत स्मात् । अथवा कायेन्द्रियादीन् सात्ता स्थानादिपु क्रियासु जीवाना हिंसादिविधर्मनमहिंसा । कायादिस्वरूपेण स्थिताना सीवाना हिंसादिपरिहरणमहिसेति भावः ।। .

·- मूलगुणाधिकारः। द्वितीयस्य व्रतस्य स्वरूपमाह- रागादीहिं असचं चत्ता परतावसच्चवयचिं। सुत्तत्थाणविकहणे अयधावयणुज्झणं सच्चं ॥६॥ रागादिभिः असत्यं त्यक्त्वा परतापसत्यवचनोक्ति। सूत्रार्थविकथने अयथावचनोज्झनं सत्यम् ॥ ६॥ रागादीहि-रागः स्नेहः स आदिपा ते रागादयस्त रागादिभी रागद्वेषमोहादिभिः पैशून्येादिभिश्च । असचं- असत्य मृपाभिधानम् । चत्ता-त्यत्वा परिहत्य । परतावस- चक्यणुति-परतापसत्यवचनोक्ति परतापसत्यवचन मिति वा । एरान् प्राणिनः तपति पीडयति परतापं परतापं च तत्सत्यव- चनं च परतापसत्यवचनम् ।येन सत्येनापि वचनेन परेपां प- रितापादयो भवन्ति तत्सत्यमपित्यक्त्वा । अयधावयणुज्मणं- न यथा अयथा तच तद्ववचनं चायथावचनं अपरमार्थवचनं । द्रव्यक्षेत्रकालभावाद्यनपेक्षं सर्वथास्त्येवेत्येवमादिकं तस्य सर्वस्य उज्मनं परिहरणमयथावचनोज्झन सदाचाराचार्यान्ययार्थकथने दोपाभावो का सत्यमिति सम्बन्धः । सुत्तत्याणविक हणे-मुन्न द्वादशागचतुर्दशपूर्वाणि, अर्थो जीवादयः पदार्यास्तयोर्विक- यनं प्रतिपादन तम्मिन् सूत्रार्यविकथने, सूत्रस्य अर्थस्य च विकयनेष्ययावचनस्योत्सर्गोऽन्यथा न प्रतिपादनम् । सदा- पारस्याचार्यस्य स्खलने दोपाभावो वा । सच्च-सत्यमिति । रागादिभिरसत्यमभिधानमभिप्रायं च त्यत्वा, परितापकर ·१२ मूलाचार सत्यमपि त्यत्या सूत्रार्यान्ययाकयनं च त्यक्त्वा प्राचार्यादीनां बचनस्खलने दोपं वा त्यत्वा यद्वचनं तत्सत्यव्रतमिति । तृतीयव्रतस्वरूपनिरूपणायाह- गामादिसु पडिदाई अप्पप्पहुदिं परेण संगहिदं णादाणं परदब्बं अदचपरिवजणं तं तु ॥७॥ ग्रामादिपु पतितादि अल्पप्रभृति परेण संगृहतिं । न आदानं परद्रव्यं अदत्तपरिवर्जन तत् तु ॥ ७॥ गामादिसु-ग्रामो वृत्तिपरिक्षिप्तजननिवास: स आदिपां ते ग्रामादयस्तेषु ग्रामादिषु ग्रामखेटकर्वटमटवनगरोद्यानप- थिशैलाटव्यादिषु । पडिदाई--पतितमादि]पां तानि पतिता- दीनि पतितनष्टविस्मृतस्थापितादीनि । अप्पप्पहुदि-अल्पं स्तोकं प्रभृतिरादि]पां तान्यल्पप्रभृतीनि स्तोकबहुसूक्ष्मस्थू- लादीनि । परेण-अन्येन । संगहिदाई-संगृहीतानि चात्मवश- कृतानि च क्षेत्रवास्तुधनधान्यपुस्तकोपकरणच्छात्रादीनि तैपां सर्वेषां । णादाण-नादानं न ग्रहणं प्रात्मीयकरणविवर्जनम् । परदन-परद्रव्याणां । अदत्तपरिवजणं-प्रदत्तस्यापरित्यक्त- स्थानभ्युपगतस्य च परिवर्जन परिहरणं अदत्तपरिवर्जन, अद- त्तग्रहणेऽभिलाषाभावः । तंतु-तदेतत् । परद्रव्याणां ग्रामादिषु पतितादीनामल्पवहादीनां परेण संगृहीतानां च यदेतनादान- मग्रहणं तददत्तपरिवर्जन व्रतमिति । अथवा परद्रव्यं परेण सं- गृहीतं च प्रामादिषु पतितादिकं चाल्पादिकं च नादानं ना- ·मूलगुणाधिकारः। देयं श्रात्मीयं न कर्तव्यमिति योऽयमभिमायस्तददत्तपरिवर्ननं नामेति ॥ .. चतुर्थवतस्वरूपनिरूपणायाह- मादुसुदाभगिणीवय दणिस्थित्तियं च पडिरूवं इत्यिकहादिणियत्ती तिलोयपुजं हवे वंभं॥८॥ मातृसुताभागेनीरिव दृष्ट्वा स्त्रीत्रिकं च प्रतिरूपम् । स्त्रीकथादिनिवृत्तिः त्रिलोकपूज्यं भवेत् ब्रह्म ॥ ८ ॥ मादु-माता जननी । सुदा-सुता दुहिना । भगिणीवय- भगिनी स्वसा! इयौपम्ये दृष्टध्य इवशब्द उपमार्थः । च- शब्दः समुञ्चयार्थः । दट्टण-दृष्ट्वा सम्पज्ञात्वा । इत्यित्तिय स्त्रीणां त्रिकं वृद्धवालयोवनभेदात् । पडिरूवं च-प्रतिरूपं च चित्रलेपमेदादिपु स्थितं प्रतिविध देवमनुष्यतिरवां च रूपं । इत्यिकहादिणियत्ति-स्त्रीकथा श्रादि]पां ते स्त्री. कथादयस्तेभ्यो नितिः परिहारः स्त्रीकयादिनिटत्तिः, वनिताकोपलालाप-मृदुसर्श-रूपालोकन-नृत्यगीतहासकटा- क्षनिरीक्षणाद्यनुरागत्यागः । अथवा स्त्रीभक्तराजचीरकथानां परित्यागः रागादिभावेन तर प्रबन्धामावः । विलोयपुज- त्रिमिलोंकैः पूज्यं त्रिलोक पूज्यं देवभावनमनुष्यैरर्चनीयम् । हद-भवेत् । वर्भ ब्रम्हचर्यम् । देवमनुष्यतिरश्ना वालपो- वनस्वरूपं स्त्रीत्रिकं दृष्ट्रा यथासंख्येन माता सुता भगिनीव चिन्तनीयम् । तेषां मतिरूपाणि च तयैव चिन्तनीयानि । स्त्री- - ·- १४ मूलाचारे फयादिकं च वर्जनीयम् । अनेन प्रकारेण सर्वपूज्यं ब्रम्हचर्य नवप्रकारमेकाशीतिभेदं द्वापष्टयधिक शत चेति ।। पंचमततस्वस्पपरीक्षार्थमुन्तरमूत्रमाह-- जीवणिबद्धा वद्धा परिग्गहा जीवसंभवा चेव । तेसिं सकच्चागो इयरम्हि यणिम्मओऽसंगो॥९॥ जीवनिबद्धा बद्धाः परिग्रहा जीवसंभवाश्चैव । तेषां शत्या त्यागः इतरस्मिन् च निर्ममोऽसंगः॥९॥ जीवणिवद्धा-जीवेषु माणिपु निबद्धाः प्रतिरद्धाजीवनिबद्धाः पाण्याश्रिता देह-मिथ्यात्व-वेद-राग-हाम्य-रत्यरति-शोक- भय जुगुप्सा क्रोध मान माया लोभादयः दासिदासगोश्वाद- यो वा । अयद्धा-अप्रतिवद्धा अनाश्रिता जीवयम्भूताः क्षेत्रवास्तुधनधान्यादयः परिग्गहा-पग्ग्रिहाः समन्तत आदा- नरूपा मूर्छा । जीवसम्भवा-जीवेभ्यः सम्भवो येपाते जीव. सम्भवा जीवोद्भवा मुक्ताफलशहखशुक्तिचर्मदन्तकम्बलादयः क्रोधादयो वा श्रामण्यायोग्याः । चैव-चैव । तेसिं तेषा सर्वेपा पूर्वोक्ताना । सच्चागो शक्त्या त्यागः सर्वालस्वरूपेणान मिलापः सर्वयापरिहारः । अथवा तेषा सगाना परिग्रहाणां त्यागा पाठान्ताम् । इयरम्हि य-इतरेपु च सयमज्ञानशौचोप- फरणेषु । णिम्ममो निर्मप ममत्ररहितत्व नि:सगत्वम् । अ- संगो असंगतत्सम् । किमुक्त भवति जीवाश्रिता ये परिग्रहा ये चानाश्रिताः गादयः जीवसम्भवाश्च येतेपा सपा म.

·मूलगुणाधिकारः। नोवाक्कायैः सर्वया त्यागः । इतरेषु च संयमाधुपकरणेपु र असहमतिमूरिहितत्वमित्येतदसझवतमिति ।। पंचमहाव्रतानां स्वरूपं भेदं च निरूप्य पंचसमितीनां भेदं स्वरूप च निरूपयन्नाह- इरियाभासा एसण णिक्खेवादाणमेव समिदीओ पदिठावणियाय तहा उच्चारादीण पंचविहा १० ईर्या भापा एपणा निक्षेपादानमेव समितयः । प्रतिष्ठापनिका च तथा उच्चारादीनां पंचविधाः॥१०॥ इरिया-ईर्या गमनागमनादिकं भासा-भाषा वचनं स. स्यमृषा-सत्यमृपाऽसत्यमृपाभत्तिकारणम् । एसणा एपणा चतुर्विधाहारग्रहणवृत्तिः। णिक्खेवादाण-निक्षेपो गृहीतस्य संस्थापनं पादानं स्थितस्य ग्रहणं निपादाने पत्रकारो- वधारणार्थः। समिदीओ-समितयः सम्यक्मवृत्तयः। समिति- शब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, ईर्यायाः समितिः ईर्यासमितिः सम्यगवलोकनं समाहितचित्तस्य प्रयत्नेन गमनागमनादिकम् । भाषायाः समतिः भाषासमितिः श्रुतधर्माविरोधेन पूर्वापरविवे- कसहितमनिष्ठुरादिवचनम् । एषणायाः समितिरेपणासमितिः लोकजुगुप्सादिपरिहीनविशुद्धपिण्डग्रहणम् । निक्षेपादानयोः समिविनितपादानसमितिश्चक्षुःपिच्छकमविलेखनपूर्वकसपत्न- ग्रहणनिक्षेपादिः । पइठावणिगा य-प्रतिष्ठापनिका च, श्र- त्रापि सपितिशब्दः सम्बन्धनीयः, प्रतिष्ठापनासमितिजन्तुविद- ·N मूलाचारे जितपदेशे सम्यगवलोक्य मलायुत्मर्गः। तहा-तथैव । उच्चा- रादीण-उचारादीनां मूत्रपुरीपादीनां प्रतिष्ठापना सम्यक्परि- त्यागो यःमा प्रतिष्ठापनासमितिः । एवं पंचविहा-पंचप्रकारा एर समितयो भवन्तीत्यर्थः। सामान्येन पंचसमितीना स्वरूपं निरूप्य विशेपार्थमुत्तरमाह- फासुयमग्गेण दिवा जुगंतरप्पेहिणा सकजेण । जंतूण परिहरंतेणिरियासमिदी हवे गमण॥१२॥ प्रासुकमार्गेण दिवा युगांतरप्रेक्षिणा सकार्येण । जंतून परिहरता ईर्यासमितिः भवेत् गमनम् ॥ ११ ॥ फासुगम्ग्गेण-प्रगता असवो जीवा यस्मिन्नसौ मासुफपासु- कश्चासौ मार्गश्च मासुकमार्गो निश्वद्या पंथास्तेन प्रसुकमार्गेण गनखरोष्ट्रगो हिपोजनसमुदायोपमदितेन वर्मना । दिवा-दि- बसे सूरोद्गे प्रवृत्त चतुःमचारे युगंतरप्पेरिणा-युगान्तरं चतु. हस्तप्रमाणं प्रेक्षा पश्यतीति युगान्तरप्रक्षी तेन युगान्तरमेक्षिणा सम्भगवहितचित्त न पढनिक्षेपमदेशमवलोकमानेन । सबजेण- कार्य प्रयोजन श श्रवतीर्थयात्रागुरप्रेक्षणादिकं सह का. येए वर्तने इति सभार्यस्तेन सकार्येण सप्रयोजनेन धर्मकार्यम न्तरेण न गन्तव्यमित्यर्थः । जंतूणि-जन्तून् जोरान् एकेन्द्रि- यप्रभृतीन् । पहिरन्तेण-परिहरता अविराधयता । इरियास मिटी-ईर्यासमितिः । हवे-भवेत् । गमणं-गमनम् । सकार्येण युगान्तरप्रेक्षिमा संयतेन दिवसे मासुकमार्गेण यद्गमनं क्रियते ·मूलगुणाधिकार। सेर्यासमितिर्भवतीत्यर्थः । अथवा संयतस्य जन्तून् परिहरतो यद्गमनं सेर्यासमितिः॥ भापासमितेः स्वरूपनिरूपणायोचरमूत्रमाह- पेसुण्णहासककसपरणिंदाणप्यसंसविकहादी। वजित्ता सपराहियं भासासमिदी हवे कहणं॥१२॥ पैशून्यहास्यकर्कशपरनिंदात्मप्रशंसाविकथादीन् । वर्जयित्वा स्वपरहितंभापासमितिः भवेत् कथनम् ॥ पेसुण्ण-पिशुनस्य भावः पशून्यं निर्दोपस्य दोपोद्भाव- नम्। हास-हसन हास: हास्यकर्मोदयवशादधर्मार्यहर्षः । फकस- कर्कशः श्रवणनिष्ठुरं कामयुद्धार्थमवर्तकं वचनम्।परणिंदा-परेपां निंदा जुगुप्सा परनिंदा परेपांतथ्यानामतथ्यानां वादोपाणा- मुद्भावन मति समीहा अन्दगुणासहनम् । अप्पप्पसंसा-यात्मनः प्रशंसा स्तवः आत्मप्रशंसा स्वगुणाविष्करणाभिमायः । वि- कहादी-विकथा श्रादि]पांते विक्थादयः स्वीकथा, भक्तकथा, चौरकथा, राजकयादयः । एतेषां पैशून्यादीनां दद्वसमासः | वजित्ता-वर्जयित्वा परिहत्य । सपरहियं-स्वश्च परश्च स्व- परौ ताभ्यां हितं स्वपरहित, प्रात्मनोऽन्यस्य च सुखकरं क- मबंधकारण विमुक्तम् । भासायमिदी-भापासमितिः । हवे भयेत् । कहणं-कयनम् । पैशून्यहामार्कशपरनिन्दात्मप्रशंसा- विजयादीन् वर्जयित्वा स्वपरहिवं यदेतत् कथनं भापासमिवि- र्भवतीत्यर्थः ॥ २ ·मूलाबारे एपणासमितिस्वरूप प्रतिपादयनाइ- छादालदाससुद्धं कारणजुत्तं विसुद्धणवकोडी। सीदादीसमभुची परिसुद्धाएसणासमिदी॥१३॥ पट्चत्वारिशदोपशुद्ध कारणयुक्तं विशुद्धनवकोटि । शीतादिसमभुक्तिः परिशुद्धा एपणा समितिः॥१३॥ छादालदोससुद्ध-पभिरपिका चत्वारिंशत् पट्चत्वारिं- शत् पट्चत्वारिंशतश्च ते दोपाश्च पट्चत्वारिंशद्दोपाः तैः शुद्ध निपल पट्चत्वारिंशदीपशुद्ध उद्गमोत्पादनपणादिश्लंकर- हितम् । कारणजुत्त-कारणनिपिर्तयुक्त सहित कारणयुक्तं असातोदयजातसुभुक्षाप्रतीकारार्थं वैयाटस्यादिनिमित्त च । विसुद्धणवकोडी-नव च ताः कोटयश्च विफल्लाश्च नरको व्यः विशुद्धा निर्गता नवकोटयो यस्माद्विशुद्धनकोटि मनो- वनगायकृतकारितानुमतिरहितम् । मौदादि-शीतमादिर्यस्य तन्छीतादि शीतोष्णलवणसरसविसरुक्षादियम् । समभुनी-- समा सदृशी भुक्ति जन समभुक्तिः । शीतादौ समभुक्तिः शीतादिसमभुक्तिः शीतोष्णादिपु भक्ष्येषु रागद्वेपरहितत्वम् । परिसुद्धा समन्ततो निर्मला । एसणासमिदी एपणासमितिः । पट्चत्वारिंशद्दोपरहितं यदेतत् पिंटग्रहणं सकारण मनोवचन- कायकृतवारितानुमनिरहितं च शीतादो समभुत्तिश्च, अनेन न्यायेनाचरता निर्मलैपणासमितिभवतीत्यर्थः ।।

·- मूलगुणाधिकारः। भादाननिक्षणसमितिस्वरूपं निरूपयन्नाह- णाणुवहि संजमुवहिं सउचुवहिं अण्णमप्पमुवहिं वा पयदंगहणिक्खेवो समिदी आदाणणिक्खेवा १४ ज्ञानोपधि संयमोपछि शौचोपधि अन्यमप्युपधि वा। प्रयतं ग्रहनिक्षेपौ समितिः आदाननिक्षेपा ॥ १४ ॥ णागुवहि-मानस्य श्रुतज्ञानस्योपधिपारण शानोपधिनिनि- मित्त पुस्तकादि । संजमुहि-संयमस्य पापक्रियानिवृत्तिल- क्षणस्योपधिरुपकरण संयमोपधिः प्राणिदयानिमित्त पिच्छि- कादिः । सउचुहि-शौचस्य पुरीपादिमलापहरणस्योपधि- रुपकरणं शौचोपधिर्मनपुरीपादिप्रक्षालनानिमित्तं कुंडिका- दिद्रव्यम् । ज्ञानोपधिश्च संयमोपधिश्च शोचोपधिश्च ज्ञानोप- पिसयमोपधिशौचोपधयस्तेषां ज्ञानायुपधीनाम् । अगामवि- अन्यस्यापि सस्तरादिकस्य । उहि वा-उपधैर्षा उपकरणस्य संस्तरादिनिमित्तस्य उपकरणस्य प्रातलक्षणग्लादर पष्ठीविभ- क्तिईष्टव्या । पयद प्रयत्नेनोपयोगं कृत्वा । गहरिग्बगेको ग्रहण ग्रहः निक्षेपणं निक्षपः, ग्रहश्च निक्षेपश्च ग्रहनिक्षेपो । समिदी- ममितिः । भादाणणिपरोवा-आदाननिसपा । ज्ञानोपधिसं. गमोपधिशौचोपधीनापन्याप चोपर्यत्नेन यो ग्रयनिक्षपों प्रतिलेखनपूर्वको सा आदाननिक्षपा समिनिर्भरतीपर्यः ।।. पंचमसमितिवनिरपणापा:-- एगवे अचित्ते दूरे गूढे विसालमविरोहे ।

·२० मुलाचारे उच्चारादिचाओ पदिठावणिया हवे समिदी १५ एकांते अचित्ते दूरे गूढे विशाले अविरोधे । उच्चारादित्यागःप्रतिष्ठापनिका भवेत् समितिः ॥१५॥ एगते एकान्ते विजने यत्रासंयतजनप्रचारो नास्ति । अ- चित्ते हरितकायत्रसकायादिविविक्ते दग्धे दग्धसमे स्थण्डिले । दुरे ग्रामादिकाद्विपकृष्ट प्रदेशे । गूढे-संटते जनानामचक्षुर्विषये । विसाल-विशाले विस्तीर्णे विलादिविरहित । अविरोहे अविरोध यत्र लोकापवादो नास्ति । उच्चारादि-उच्चारो मलं पादिर्यस्य स उच्चारादिस्तस्य उच्चारादेः मूत्रपुरीपादेः । चागा-त्यागः। पदिठावणिगा--प्रतिष्ठापनिका । हवे--भवेत् । समिदी- समितिः । एकान्ताचित्तदुरगूढविशालाविरोधेषु प्रदेशेषु य लेन कायमलादेर्यस्त्यागः सा उच्चारमस्रवणप्रतिष्ठापनिका समितिर्भवतीत्यर्थः ॥ इंद्रियनिरोधवतस्वरूपनिरूपणायोत्तरविभागसूत्रमाह- चक्खू सोदं घाणं जिम्मा फासं च इंदिया पंच । सगसगविसएहितोणिरोहियव्वासया मुणिणा।। चक्षुः श्रोत्रं प्राणं जिह्वा स्पर्शश्च इंद्रियाणि पंच । स्नकस्वकविपयेभ्यो निरोधयितव्या सदा मुनिना १६ चक्खु -चक्षुः । सोद-श्रोत्रम् । पाण-प्राणम् । जिब्भा- जिव्हा । फासं स्पर्शः। चः समुच्चयार्थः । इदिया- इन्द्रि ·मूलगुणाधिकारः। याणि मतिज्ञानावरणक्षयोपशमशक्तयः । इन्दियं द्विविध द्रव्येंद्रियं भावेन्द्रियं चेति । तत्र द्रव्येन्द्रियं द्विविधं निति. रुपकरणं च । कर्मणा निर्त्यते इति नित्तिः, सा च द्विविधा वाहयाभ्यन्तरा चेति उत्सेबागुलासंख्येयभागममितानां शु. दानामात्मपदेशानां प्रतिनियतचतुःश्रोवायरसनस्पर्शने- दियसंस्थानेनावस्थितानां वृत्तिराभ्यन्तरा निवृत्तिः । तेषु मात्मपदेशेषु इन्द्रियव्यपदेशभाग य: प्रतिनियतसंस्थाननाम- कर्मोदयापाटितावस्थाविशेपः पुद्गलमचयःसा बाहया नित्तिः। येन नित्तरुपकारः क्रियते तदुपकरणं । तदापि द्विविधं मा- भ्यन्तरवाहयभेदेन । तत्राभ्यन्तरं कृष्ण गुलमण्डलं ! वाहप- मक्षिपत्रपक्ष्मद्वयादि । एवं श्रोग्रेन्द्रियघ्रागन्द्रियरसनेंद्रियस्प- नेन्द्रियाणां वक्तव्यं वाड्याभ्यन्तरभेदेन वैविध्यम् । भा- वेन्द्रियमपि विधिं लब्ध्युपयोगभेदेन । लम्भनं लब्धिः । फा पुनरसौ ज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमविशेषः । यत्सन्निधानादात्मा द्रव्येन्द्रियनिचि मति व्याप्रियते सा लब्धिः । तन्निमिच मात्मनः परिणाम उपयोगः कारणधर्मम्य फार्थ दर्शनात् । वी- र्यान्तरायमतिझानावरणक्षयोपशमांगोपांगनापलाभावष्टम्भवला. दात्मना स्पृश्यतेऽ नेनेति स्पर्गनम, रस्यतेऽनेनेति रसनम्, प्रायतेनेनेति प्राणम् , चाटेऽपान पश्यन्यनेनेति चक्षुः, भू- यतेऽनेनेति श्रोत्रम् । स्यातव्यविभा च दृश्यते कर्तृकरणयो- रमेदाद इदं मे चक्षुः मुष्ट पश्यति । अयं मे कर्णः मुष्ट मोति । स्थनीति स्पर्शनम् । रसनीति रसनम् । भिनती- ·२२ मुलाचारे तिघ्राणम् । चष्टे इति चनुः । शृणोतीति श्रोत्रमिति (ए. वमिन्द्रियाणि पंच । तद्विषयाश्च पच । वर्यत इति वर्णः। शब्दयते इति शब्दः । गन्ध्यत इति गन्धः । रस्यत इति रसः। स्पृश्यत इति स्पर्शः इति । पंच-संख्यावचनमेतत् । सगसगविसएहितो-स्वकीयेभ्यः स्वकीयेभ्यो विषयेभ्यो रूपशब्दगन्धरसस्पर्शेभ्यः पदभिन्नेभ्यो मनोहरामनोहर- रूपेभ्यः। गिरोहियवा-निरोधयितव्यानि--सम्यम् ध्याने प्रवेशयितव्यानि । सया-सदा सर्वकालम् । मुणिणा मुनिना संयमप्रियेण । स्वकीयेभ्यः स्वकीयेभ्यो विपयेभ्यो रूपश- ब्दगन्धरसस्पर्शेभ्यश्चक्षुरादीनां निरोधनानि मुनेर्यानि तानि पंचइंद्रियनिरोधनानि पंच मूलगुणा भवन्तीत्यर्थः । अथवा ये पंच निरोधा इंद्रियाणां क्रियते मुनिना स्वविपयेभ्यस्ते पंचेंद्रिय निरोधा: पंच मूलगुणा भवतीत्यर्थः । प्रथमस्य चक्षुनिरोधव्रतस्य स्वरूपनिरूपणार्थमाह- सञ्चित्ताचित्ताणं किरियासंठाणवण्णभेएसु । रागादिसंगहरणं चक्खुणिरोहो हवे मुणिणो १७ सचित्ताचित्तानां क्रियासंस्थानवर्णभेदेषु । रागादिसंगहरणं चक्षुनिरोधो भवेत् मुनेः॥ १७ ॥ सञ्चित्ताचित्ताण-सहचित्तेन सामान्यज्ञानदर्शनोपयोगनि- मित्तचैतन्येन वर्तन्त इति सचिचानि सजीवरूपाणि देवमनु- पादियोपिद्रूपाणि, न चित्तानि अचित्तानि सचित्तद्रव्यमति- ·- सस्था- मूलगुणाधिकारः। विम्बानि, अनीवद्रव्याणि च । सचित्तानि, चाचित्तानि च स- चिचाचित्तानि, नेपां सचित्ताचित्तानाम् । किरिया-संठाणव- गणमेएसु-क्रिया-गीतविलासनृत्यचक्रपणामिका, नं समचतुरस्त्रन्यग्रोधाद्यात्मकं वैशाखबन्धपुटायात्मकं च, वर्णाः गौरश्यामादयः । क्रिया च संस्थानं च वर्णाश्च क्रिया संस्थान- वर्णाः, पां भेदा विकल्पाः क्रियासम्यानवर्णभेदास्तेपु फ्रि- यासंस्थानवर्षभेदेपु, नृत्यगीतस्ताक्षनिरीक्षणसमचतुःसाका. रगौरश्यामादिविकल्पेषु शोभनाशोभनेषु । रागादिसंगहरणं- राग आदियेषां ते रागादयः रागादयय ते संगाश्च रागादि. संगा: संगाथागक्तयस्तेषां हरणं निराकरणं रागादिसंगहरणं रागदेपावनभिगापः । चासुणिरोहो-चतुपोनिरोपवानि- रोपः चतुरिन्द्रियामसर।। हवे भवेद । मुणिगो-मुनेरि- न्द्रिययपनायास्य । स्त्रीपुरुषाणां स्वरूपलेपार्मादिव्यरस्थि- तानां ये क्रिया संस्थानवर्ण भेदास्तद्विषये यदेतद् रागादिनिरा- कारण तयार्निरोधव्रतं मुनर्भवतीत्यर्थः ॥ श्रोत्रेन्द्रियनिरोधवतस्वरूपनिरूपणायाह- सड्गादिजीवसद्दे वीणादिअजीवसंभवे सद्दे । रागादीण णिमित्ते तदकरणं सोदरोधोदु ॥१८॥ पड्गादिजीवशब्दा वीणायजीवसंभवाः शब्दाः। गगादीनां निमित्तानि तदकरणं श्रोत्ररोधस्तु ॥१८|| - ·मूलाचार सङ्गादिनीवसदे-पड्गः स्वरविशेपः स आदिर्येषां ते पड्गा- द्वयः जीवस्य शब्दाजीवशब्दाः षड्गादयश्व जीवशब्दाश्च प. ड्गादिजीवशन्दाः पगभगान्धारमध्यमधैवतपंचमनिपादमेदा उर:कयठशिरःस्थानभेदभिन्नाः, प्रारोह्यवरोहिस्थायिसंचा- रिवर्ण युक्ता मन्द्रतारादिसमन्विताः, अन्ये च दुःस्वरशब्दारा- सभादिसमुत्या ग्राह्याः। वीणादिमजीवसंभवा वीणा आदिउँपां ते वीणादयो वीणादयच ते अजीवाश्च वीणाद्यजीवास्तेभ्यः संभवन्तीति वीणाघजीवसम्भवा वीणात्रिशरीरावणहस्ताला- चनिमृदंग-मेरी-पटहायुद्भवाः । सद्दे शब्दाः । रागादीण-रा- ग आदिपां ते रागादयस्तेषां रागादीनां रागद्वेषादीनाम् । णिमित्ते-निमित्तानि हेतबो रागादिकारणभूताः । तदकरणं पां पड्गादीनामकरणमश्रवणं च तदकरणं स्वतोनवर्तव्या नापि तेऽन्यैः क्रिपमाणा रागाधाविष्टचेतसा श्रोतव्या इति । सोदरोधो द--श्रोत्रस्य श्रोत्रेन्द्रियस्य गेधः श्रोत्ररोधः । दु विशेषार्थः । रागादिहेतवो ये पड्गादयो जीवशब्दा वीणा- धजीवसम्भवाश्न, तेषां यदश्रवणं यात्मना अकरणं च त- च्छ्रोत्रवत मुनेर्भवतीत्यर्थः । अथवा पगादिजीवशब्दविपये वीणाधीसभरे शब्दविषये च रागादीनां यन्निमित्तं त. स्याकरणमिति ॥ वृत्तीय प्रणेन्द्रियनिरोषव्रतस्य स्वरूपनिरूपणार्थमाइ-- पयडीवासणगंधे जीवाजीवप्पगे सुहे असुहे।

·मूलगुणाधिकारः। रागद्देसाकरणं घाणणिरोहो मुणिवरस्स ॥१९॥ प्रकृतिवासनागंधे जीवाजीवात्मके सुखे असुखे । रागहपाकरणं घ्राणनिरोधो मुनिवरस्य ।। १९ ॥ पपडीवासगंधे प्रकृतिः स्वभावः, वायना अन्यद्न्य- कृतसंस्कारः, प्रकृतिश्न वासनाच प्रकृतिवासने ताभ्यांगन्धः सौरम्पादिगुणः प्रकृतिवासनागन्धस्तस्मिन् स्वभावान्यट्रव्य- कृते सौरभ्यादिगुणे । जीवाजीवप्पगे-जीवति जीविष्यति जीवितपूर्वो या चेतनालक्षणो जीवः सुखदुःखयोः कती,न जी. योऽजीवन्तविपरीतः, जीवश्चाजीवश्च जीवाजीवौ तौ प्रगच्छ- तीति जीवाजीवप्रगः जीवाजीवम्बरूपः तस्मिन् जीवानीवस्त्र- रूपे कस्तूरीयक्षपदमचंदनादिसुगन्धद्रव्ये । मुहे-मुख स्वा- स्मादेशादादनरूपे । भगुहे अमुख म्वपदेशपीडाहेनौ मुखदु:- खयोनिपिने । रागद्देमाकरण रागश्च देपश्च रागडेपो तयो- रकरणं अनमिलाप: रागद्वेषापरणमनुरागजुगुप्सानमिलापः। घाणणिरोहो-यागान्दियनिरोधः घ्राणेन्द्रियामसरः । मुणिर- रस्स मुनीनां वरः प्रेमामुनिवर: यनिजरस्तस्य मुनिारम्य। जीवगते मनोगते च प्रतिगन्धे वासनागन्धे च मुखरूपेड मुखरूपे व यदेतद्रागद्वेषपोरकरणं मुनिवरस्य तद् प्राणेन्द्रिप- निरोधरतं भवतीत्पर्यः॥ नतुर्परसनेन्द्रियनिरोपमास्तम्पनिम्पणार्यपाह- ·२६ म लावारे असणादिचदुवियप्पे पंचरसे फासुगम्हि णिरवज्जे। इवाणिहाहार दत्ते जिव्भाजओऽगिद्धी ॥२०॥ अशनादिचतुर्विकल्पे पंचरसे प्रासुके निरवद्ये । इष्टानिष्टाहारे दत्ते जिह्वाजयोऽगृद्धिः ॥ २० ॥ असणादिचदुवियप्पे अशनमादियां तेऽशनादयो भोज- नादयः. चत्वारश्च ते विकल्पाश्च चतुर्विकल्पाः अशनादयश्च- तुर्विकला यस्मिन्नसौ अशनादिचतुर्विकल्पस्तस्मिन्नशनपान- खादस्वाद्यभेदे भक्तदुग्धलढ्डुबैलादिस्वभेदभिन्न पंचरसे पंच रसा यस्मिन्नसौ पचरसस्तस्मिन् पंचरसे तितक्टकपायाल- मधुरभेदभिन्न लवणस्य मधुग्रसेऽन्तर्भावः। फासुए-प्रासुके जीव- सम्मूर्च्छनादिरहिते। णिवये अवद्यादोपानिर्गतो निरवद्यस्त- स्मिन् निरवये पापागमविहिते कुत्सादिदोपमुक्तं च । इट्टा- मिड-इष्टोऽभिप्रेतो मनोहादकः, अनिष्टोऽनभितः मनो- दुखदः, इप्टश्च अनिष्ट वेष्ट निष्ठस्मिन्निष्टानिष्टे । माहारे आहारो युभुताद्यपशामयं द्रव्यं तस्मिन्नाहारे दचे प्राप्ते दाहगनोपनीते। जिभानयो-जिव्हाया जयो जिन्दाजयोरसने- न्द्रियात्मवशीकरणम् । अगिद्धी-अगृद्धिरनामांक्षा | आहारे अशनादिनष्पकारे पंचरससपन्विते प्रामुके निरवये च माप्ते सति येयमद्धिस्तजिव्हाजयव्रतं भवतीत्यर्यः ।। सनन्द्रियनिरोपत्रतस्य स्वरूपं प्रतिपादयन्नुत्तरसूत्रमाह- ·मूलगुणाधिकारः। जीवाजीचसमुत्थे ककडमउगादिअट्ठभेदजुदे। फासे सुहे य असुहे फासणिरोहो असंमोहो। जीवाजीवसमुत्थे कर्कशमृदुकाद्यष्टभेदयुते । स्पर्श सुखे वा असुखे स्पर्शनिरोधः असंमोहः॥२ नीवाजीवसमुत्थे-जीक्य अनीश्च जीवानीवों जीवानीवयाः समुचिम्टते सम्भवतीति जीवाजीवसमुत्यस्तम्मिश्चेतनाचेतन सम्भवे । कक्कडमउगादि ग्रहभेदजुदे कर्कश: कठिन:, मृदुः कोमलं कर्कशश्च मृदुश्च कर्कशमूद तावादिपा ते कर्कशमुद्रा- दयः अष्टौ च ते भेदायाप्टभेदाः कर्फशमृद्वादयश्च ते अष्टम- दाश्न कर्कशमृद्वाद्यष्टमेदास्तयुक्तः कर्कशमृदायमभेदयुक्त- स्तस्मिन् कर्कश मृदुशीतोष्णस्निधरूक्षगुरुलघुगुणा विलसम विते वनितालिकाद्याधारभृते । फासे- । सुहे-मु. खे सुराहेनौ । अमुद्दे य-असुरो च दु.म्वहनी फासगिरोही -~ -निरोपः सर्गनिन्दिपनयः। अमोहो- सम्मोह असम्मोहोऽनाल्हाद प्रत्यर्थः । जीवानीवसमुद्भय कशमदाय- टभेदयुक्तो सुखासुसस्सस्पनिमित्ते स्पर्मविषये योऽयसमम्मी होऽनभित्रापः स्पर्शनेन्द्रियनिरोपने मवनीत्ययः ।। पन्द्रियनिरोपवतानां सरुपं निरूप्प पटावश्यरूमनाना स्वरूपं नानिश च निरूपपचार- समदा पवो य वंदण पाडिकमणं तहेव णाद।

·मूलाचारे पञ्चक्खाण विसग्गो करणीयावासया छप्पि २२ समता स्तवश्च वंदना प्रतिक्रमणं तथैव ज्ञातव्यं । प्रत्याख्यानं विसर्गः कराया आवश्यकाः पडपि २२ समदा-समस्य भावः समता रागद्वेपादिरहितत्वं त्रि- कालपंचनमस्कारकरणं वा । थवो-स्तवः चतुर्विशनितीर्थक- रस्तुतिः । चंदणा-वन्दना एकनीर्थक्रमतिवद्धा दर्शनवन्द- नादिपंचगुरभक्तिपर्यन्ता वा । पडिक्कपर्ण-पतिक्रमणं प्र- विगच्छति पूर्वसंयमं येन तत् प्रतिक्रमणं स्वकृतादशुभयोगा- स्मतिनिचिः दैवसिकाढयः सप्तकृतापराधशोधनानि । तहेव -तथैव तेनैव प्रकारेण गमाविरोधेनैव । णायन-ज्ञातव्य स- म्पगवबोद्धव्यम् । पचवखाणं मत्याख्यानमयोग्यद्रव्यपरिहारः, तपोनिपित्तं योग्यद्रव्यस्य वा परिहारः । विमगो-व्युत्सर्गः देहे ममत्वनिरास: मिनगुणचिन्तायुक्तः कापोत्सर्गः । कर- णीया-परणीयाअनुप्ठेयाः । आवसया-आवश्यका आव. श्यकानि वा, न वशोऽवशः अवशस्य कविश्यमाः निश्चय- क्रियाः। छप्पी-पडपि न पंच नापि सप्त । समतास्त पवाद- नामतिरपणानि तथैव प्रत्यारयानकायोत्सर्गों, एवं पडावश्य- का निश्चयक्रिया याम्ता निन्य पडपि कर्तव्याः । मूलगुणा इति कृति सामान्यस्वरूपं प्रतिपाय विशे- पार्थ प्रतिपादयन्नाह- ·मूलगुणाधिकारः। २६ जीविदमरणे लाभालाभे संजोयविप्पआगे य। बंधुरिसुहृदुक्खादिसुसमदासामाइयं णाम २३ जीवितमरणयोः लाभालाभयोः संयोगविप्रयोगे च। बंध्वरिसुखदुःखादिपु समता सामायिकं नाम ॥६॥ जीविदपरणे-जीवितमौदारिकक्रियियातिदेहधारण,परणं मृत्युः माणिमाणवियोगलक्षणं जीवितं च परणं च जीवितम- रणे योनीवितमरणयोः । लाभाल मे-लाभोऽभिलपि- तप्राप्तिः, अलाभोऽमिलपितस्गाप्राप्तिः लामश्चालामश्च लाभालाभौ तयोलाभालाभयार हारोपारणादिपु प्राप्त्यमा- त्योः। संभोगविप्पभोगे य-संयोग इटादिसन्निरूपः, विम- योग इष्टवियोगः संयोगश्त्र विषयोगश्च संयोगविप्रयोगों तयोः संयोगविषयोगयो:, इष्टानिgसन्निय सिन्निकर्पयोः । वन्धुरिसुखदुक्खादिसु-बन्धुश्च परिश्च सुख च दुःखं च वनपरिसुखदुःखानि तान्यादीनि चेपा ते वन्धवारसुखदुःखा- दयस्तेषु स्वजनमिनशनुमुग्वदुःखनुत्पिपामाशीवोमयादिषु । समदा-समता चारिमानुविद्धसपपरिणामः । सामादयं णाम- सामायिक नाम भवति । जीवितमरणलाभालामसंयोगनिम- योगवन्चरिसुखदुःखादिपु पदेतत्समत्व समानपरिणामः त्रि. फालदेववन्दनाकरणं च तत्सामापिकं व्रतं मरतीत्यर्थः। चतुर्विशतिस्तवस्वरूपं निरूपयन्नाइ- .

·३० मूलाचारे उसहादिजिणवराणं णामणिरुचिं गुणाणुकिर्चिच काऊण अच्चिदूण यतिसुद्धिपणमो थवोणेओ। ऋपभादिजिनवराणां नामनिरुक्ति गुणानुकीर्ति च । कृत्वा अर्चयित्वा च त्रिशुद्धिप्रणामः स्तवो ज्ञेयः २४ उसहादिनिणवराणं-अपभः प्रथमतीर्थकर आदि- र्यपांते अपमादयस्ते च ते जिनवराश्च ऋपभादिजिनपरास्ते- पामृपभादिजिनवराणा पभादिवर्धमानपर्यन्तानां चतुर्विशति- तीर्थकराणा । णामणिरुति-नाम्नामभिधानानां निरुक्ति- नवनिरुक्तिम्तां नामनिरुक्ति प्रकृतिप्रत्ययकालकारकादिभि. निश्चयेन भनुगतार्थकथनं मृपभाजितसम्भवाभिनन्दनसुपति- पद्मपभसुपार्शचन्द्रप्रभपुष्पदन्तशीतलयोवासुपूज्यविपलान- न्तधर्मशान्निकुन्धवरमरिलमुनिसुव्रतनम्यरिष्टनेमिप वर्धमा- ना: नामकीर्तनमेनत् । गुणानुकित्ति च -गुगानामसाधारण- धर्माणामनुकीतिरनुल्यापन गुणानुतिस्ता गुणानुकीर्ति च निर्वोपानरक्षगस्तुतिम् लोकस्योद्योतकरा धर्मनार्थकरा: सु- रासुरमनुष्यद्रस्तुताः परमार्थतत्वस्वरूगः विमुक्तयातिमठि. नार्मागः, इत्येवमादिगुगानुकातन । काऊण-कन्या गुणग्र- हणपूर्पक नामग्रहणं महत्त्य । अच्चिद्ग य-अर्षियित्वा च गन्धपुप्पधुपादिभि प्रासुर्य रानीदिव्यस्पैश्च दिगनिराकृ. तपटपलमुगन्यैश्चतुर्विशतितीर्थकरपदयुगलानापर्चनं कृत्वा- ·मूलगुणाधिकार। स्पस्याश्रुतत्वानेपामेव ग्रहणम् । तिसुद्धिपणमो-तिखश्च ता. शुद्धयश्च त्रिशुद्धयस्ताभिः त्रिशुद्विमि प्रणामः विशुद्धिपणा- मा मनोशकायशुद्धिभिः स्तुतेः करण । यो स्तवः, चतुर्वि- शतितीर्थकरस्तुतिः, नामैकदेशेऽपि शब्दस्य पवर्तनाद यथा सत्यभामा भामा, भीमो भीमसेनः। एवं चतुर्विंशतिम्तवः स्तवः। गयो-ज्ञातव्यः । अपमादिजिनवराणां नामनिरुक्ति गुणानु- कीर्तनं च कृत्वा योऽयं मनावचनकायशुद्धचा प्रणामः स च- तुर्विंशतिस्तत्र इत्ययः। वन्दनास्वरूपं निरूपपन्नाह- अरहंतसिद्धपडिमातवसुदगुणगुरुगुरूणरादीण। किदियम्मणिदरेण यतियरणसंकोचणं पणमो।। अहत्सिहप्रतिमातप:श्रुतगुणगुरुगुरूणां राधीनाम् । कृतकर्मणा इतरेण च त्रिकरणसंकोचनं प्रणामः॥ अरईतसिद्धपडिमा-पईन्तश्च सिद्धाश्चाईस्मिद्धास्ते- पाईसिद्धानां प्रतिमा अईतिसद्धमतिमा भईसिद्धपनिविम्मा- नि स्वरूपेण चाहन्तः घातिकर्मक्षयादईन्तः, अष्टविधर्मसया- सिद्धाः । अथवा गतिचिनत्यानभेदात्तयोदः, अष्टमदा- प्रातिहार्यमपन्विता भईमतिमा, तद्रहिता सिद्धमतिमा । अथवा कृत्रिमा यास्ता अहमतिमा:, अकृत्रिमाः सिद्धमतिमाः तब- थुनादेशिरगद।

·है , - ૩૨ मूलाचार सुदगुणगुरुगुरूण-तपति दहति शरीरेन्द्रियाणि तपो द्वादशमका- रमनशनादिक, श्रुतमंगपूर्वादिरूप मतिपूर्वकं, गुणा व्याकर- णतर्कादिवान विशेषाः, तपश्च श्रुतं च गुणाश्च तपाश्रुतगु- णास्तैर्गुरवो महान्तस्तप:श्रुतगुणगुरवः, गुरुश्च येन दीक्षा दत्ता, तेपां, द्वादशविधतपोधिकानां, श्रुताधिकानां, गु- णाधिकाना, स्वगुरोः, अहत्सिद्धप्रतिमानां च रादी- राधिकानां दीक्षया महतां च । किदियम्मेण- क्रियाकर्मणा कायोत्सर्गादिकेन सिद्धभक्तिश्रुतभक्तिगुरुभक्ति- पूर्वकेण इयरेणय- इतरेण च श्रुतभक्त यादिक्रियापूर्वकमन्त- रेण शिरपणामेन मुंडवंदनया तियरणसंकोचणं-त्रयश्च ते करणाश्च त्रिकरणा मनोवाक्कायक्रिया:तेपां संकोचनं त्रिक- रणसंकोचनं मनोगकायशुद्धक्रिय मनःशुद्धया वाकशुद्धया कायशुद्धथा इत्यर्थः । पणपो-मणामः स्तवनम् ।अईरिसद्धम- तिपानां, तपोगुरूणां श्रुत्तगुरूणां गुणगुरुणां दीक्षागुरूणां दीक्षया महत्तराणां कृतवर्मणतरेण च त्रिकरणसंकोचनं यथा भवति तथा योऽयं प्रणामः क्रियते सा वन्दना नाम मूल- गुण इति ॥ अय कि प्रतिकपणमित्याशंकायामाह- दव्वे खेचे कालेभावे य कयावराहसोहणयं । जिंदणगरहणजुनो मणवचकायेण पडिकमणं ।। द्रव्ये क्षेत्र काले भावे च कृतापराघशोधनम् ।

·. - मूलगुणाधिकार निंदनगर्हणयुक्तो मनोवचःकायेन प्रतिक्रमणम् ॥ दवे-द्रव्ये आहारशरीरादिविपये । खेत्ते-क्षेत्रे वसति- काशयनासनगमनादिमार्गविपये। काले-पूर्वाग्रहापगगहदि- वसरात्रिपक्षमाससंवत्सरातीतानागतवर्तमानादिकालविपये । भावे--परिणाम चित्तव्यापारविषये । कयावराहसोडणयं- कृतश्चासावपराधश्च कृतापराधस्तम्य शोधनं कृतापरायशोधन द्रव्यादिद्वारेण व्रतविपयोत्पन्नदोपनिहरणं । शिंदणगरद्दण- जुचो-निन्दनमात्मदोपाविष्करणं, आचार्यादिपु पालोचना- पूर्वकं दोपाविष्करणं गईणं, निन्दनंच गईणं च निन्दनगईणे ताभ्यां युक्तो निन्दनगईणयुक्तस्तस्य निन्दनगईणयुक्तस्यात्म- प्रकाशपरपकारासहितम्य । मणवचिकाएण-मनश्च ववश्व कायश्च मनोवच:कायं तेन मनोवच:कायेन शुभमनोवचः- कायक्रियादिमिः । पटिकमणं--प्रतिक्रमणं सकतादशुभयो- गात्मतिनिचिः, अशुभपरिणामपूर्वककृतदोपपरित्यागः। नि- न्दनगईणयुक्तस्य मनोवारफायक्रियाभिव्यक्षेत्रकालभावविप- ये तैर्वा कृतस्यापराघस्य व्रतविषयस्य शोधनं यचत् मतिकर- गामिति ॥ प्रत्याख्यानस्वरूपनिरूपणार्थमाह- णामादीणं छण्हं अजोगपरिवजणं तियरणेण । पनक्साणंणेय अणागपंचागमे काले ॥२७॥ - ·३४ मूलाचारे नामादीनां पण्णां अयोग्यपरिवर्जनं त्रिकरणैः । प्रत्याख्यानं ज्ञेयं अनागतं चागमे काले ॥ २७ ॥ णामादीण-जातिद्वन्यगुणक्रियानिरपेक्ष संज्ञाफरणं नामा- भिधान तदादिउँपांते नामादयस्तेषां नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रका- लभावानाम् । छपहं-पण्णाम् । अजोगपरिवग्जण-न योग्पा अयोग्यास्तेपां नामादीनामयोग्यानांपापागमहेतूनां परि- वर्जन परित्यागः । तियरोग-त्रिकरणः शुभमनोवाक्काय- क्रियाभिः अशुभाभिधानं कस्यचिन्न करोमि, न कारयामि, नानुमन्ये, तथा वचनेन न वच्मि, नापि काथयामि, नाप्यनु- मन्ये, तथा मनसा न चिन्तयामि, नाप्यन्यं भावयामि, नानु- मन्ये । एवं अशुभस्थापनामेनां कायेन न करोमि, न कार- यामि, नानुमन्ये, तथा वाचा न भणामि, न भाणयामि, नानुमन्ये, तथा मनसा न चिंतयामि, नाप्यन्यं भावयामि, नानुमन्ये । तया सावध द्रव्यं क्षेत्रं कालं भावं च न सेवे, न सेवयामि, सेवन्त नानुमन्ये । तथा वचसा त्वं सेवस्वेति न भणापि, न भाणयामि, नापि चिन्तयामीति “पच्चयखाणं प्रत्याख्यानं परिहरणं अयोग्यग्रहणपरित्यागः। णेयं-ज्ञात- व्पम् । प्रणागय च-अनागतं चानुपस्थितं च अथवा अना- गते रेणागते फाले । आगमे-भागते उपस्पिते। अपवा आगमिष्यति काले सनिकप्टे काले मुहूर्तदिवसादिके । नाम- स्थापनाद्रव्यसनकालभावानां पण्णांअनागतानां त्रिकरगर्यदे. " ·मूलगुणाधिकार । तत् परिवर्जन भागते चोपस्थिते च यदेतदोपपरिवर्जन तत्म- त्याख्यानं ज्ञातव्यमिति । अथवा दूरे भविष्यति काले प्राग- मिष्यति चासन्ने वर्तमाने तेपा पण्णामपि अयोग्यानां वर्ननं प्रत्याख्यानम् । अथवा अनागते काले भयोग्यपरिवर्जन नामादिपट्मकार यदेतदागत मनोवचनकायः तत्मत्या- रयानं ज्ञातव्यमिति । श्रय प्रतिक्रमणमत्यारयानयोः को वि शेप इति चेन्नप दोपः, अतीतकालदोपनिहरण मतिक्रमणम् । अनागते वर्तमाने च फाले द्रव्यादिदोपपरिहरणं प्रत्यारयान- मनयोर्भेदः। तपोऽय निरवयस्यापि द्रव्यादेः परित्यागः मत्या- ग्व्यान, प्रतिरमणं पुनःपाणा निर्हरणायैवेति ॥ कायोत्सर्गस्वरूप नरूपणार्थमाह- देवस्सियणियमादिसु जहुचमाणेण उत्तकालम्हि। जिणगुणाचंतणजुत्तो काउसग्गो तणुविसग्गो।। देवसिकनियमादिपु यथोक्तमानेन उक्तकाले। जिनगुणचिंतनयुक्तः कायोत्सर्गःतनुविसर्गः ॥२८॥ देवस्सियणिपमादिमु-दिवसे भवो देवसिकः समादि- येपा ते देवसिकादयस्तेषु देवसिकरात्रिकपाक्षिकचातुर्मासिक- सावत्सरिकादिपु नियमेपु निश्याफियागु । माघमाणे- उक्तमनतिक्रम्य पपोक्तं, पपोक्त च तन्मानं च ययोक्तमान सेन भईत्मणीतेन कालममागेन पावितिसप्तविंशय ·. मूलावार टोत्तरशताधुच्छ्वासपरिमाणेन। उत्तकालम्हि-उक्तः प्रतिपादि- तः कालः समय उक्तकालस्तस्मिन्नुक्तकाले प्रात्मीयात्मीयवे- लायां । यो यस्मिन् काले कायोत्सर्ग उक्तः स तस्मिन् कर्तव्यः । जिणगुणचिंतणजुत्तो-जिनस्य गुणा जिनगुणास्तेपां चिन्तनं स्मरणं तेन युक्तो जिनगुणचिंत्तनयुक्तः, दयाक्षमा- सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रशुक्लध्यानधर्मध्यानानन्तज्ञानादिचतुष्ट- यादिगुणभावनासहितः । काग्गो-कायोत्सर्गः । तणु- विसग्गो-तनोःशरीरस्य विसर्गस्तनुविसों देहे ममलस्य परि- त्यागः । देवसिकादिषु निपमेपु यथोक्तकाले योऽयं ययोक्त- मानेन जिनगुणचिन्तनयुक्तस्तनुविसर्गः स कायोत्सर्ग इति । लोच उक्तः स क्यं क्रियते इत्यत माह- वियतियचउकमासे लोचो उकस्तमज्झिमजहण्णो सपडिकामणे दिवसे उववासेणेव कायव्यो ।।२९।। द्वित्रिचतुष्कमामे लोचः उत्कृष्टमध्यमजघन्यः । सप्रतिक्रमणे दिवमे उपवासनैव कर्तव्यः॥ २९ ॥ वियतियचसम्मासे-दौ च प्रयास चत्वारउन द्विपिन वारस्ने च ते मासाश्च द्वित्रिचतुर्मासान्तेषु द्वित्रिचतुर्मासेपु, माम. शम्दः प्रत्येकं अभिसम्बध्यते द्वयोर्यासपोः, त्रिपु मासेपु चतु- { पासेपु वा सम्पूर्णेषु मसंपूर्णपुवा । द्वयोर्मासयोरतिक्रान्तयोः सतोवां । विपु मासेषु अतिक्रान्तेप्यनतिक्रान्तेषु सत्सु वा ।

·३७ मूलगुणाधिकारः। चतुर्यु मासेपु पूर्णेष्वपूर्णेषु वा नाधिकेषु इत्याध्याहारः कार्य: सर्वसूत्राणां सोपस्कारत्वादिति । लोचो-लोचः बालोत्पाटनं हस्तैन मस्तककेशश्मश्रूणामपनयनं जीवसम्मृर्द्धनादिपरिहा- राय रागादिनिराकरणाथै स्ववीर्यप्रकटनार्थ सर्वोत्कृष्टतप- श्नरणार्थ लिंगादिगुणज्ञापनार्थ चेति। उक्स-उत्कृष्टः, अत्यर्थमाचरणामिप्रायः । मज्झिम-मध्यमः अजघन्योत्क- जहराण जघन्यः मन्दाचरणाभिप्रायः। सपडिकमणे-सम- तिक्रमणे सह प्रतिक्रपणेन वर्तते इति सपतिक्रमणस्वस्मिन्सपति- क्रमणे । दिवसे-अहोरानमध्ये । उपवासण-उपवासेन अश- नादिपरित्यागयुक्तेन । एवफारोऽवधारणा कायबो-फर्तव्यः निर्वतनीय: । लोचस्य निरुक्तिोंक्ता सर्वस्य प्रसिद्धो यतः । समतिक्रमणे दिवसे पाक्षिकचातुर्णासिकादौ उपवासेनैव दू- योर्मासयोर्यत् केशमधूत्पाटनं स उत्कृप्टो लोनः त्रिषु मासेषु मध्यमः, चतुर्प मासेषु जघन्यः । अथवा विधानमेतद, पतेषु कालविशेपेषु एवं विशिष्टयो लोचः कर्तव्यः । एवकारण्योपवासे . लोचोऽवधार्यते न दियसः, तेन प्रतिक्रमणरहितेऽपि दिवसे लोवस्य सम्मवः । अथवा समतिक्रमणे दिवसे इत्यनेन फिमुकं भवति लोचं कृत्वा प्रतिक्रमण फर्वव्यमिति ढुंचधातुरपनयने चर्तने तयापनपनं तुरादिनापि सम्मपति तत्तिमर्यमुत्सादनं मस्तके केसानां श्मभूगों वेति नप दोपा, दन्यत्तिपाच- नपरिग्रहपरिमवादिदोपपरित्यागादिति ॥

·३८ मूलाचारे अचेलकत्वस्वरूपप्रतिपादनायोत्तरसूत्रमाह- वस्थाजिणवकेण य अहवा पचाइणा असंवरणं । णिभूसण णिग्गंथे अचेलकं जगदि पूजं ॥३०॥ वस्त्राजिनवल्कैश्च अथवा पत्रादिनाअसंवरणं । निर्भूपणं निग्रंथं आचेलक्यं जगति पूज्यम् ॥ ३० ॥ वस्थाजिगवण-वस्त्रं पटचीवरकम्बलादिकं, अजिनं चर्म मृगव्याघ्रादिसमुद्भवं, वल्कं वृक्षादित्वक, वस्त्र धानिनं चवल्कं च वस्त्राजिनवल्कानि तैर्वस्त्राजिनवकै पटचीवरचर्म- वल्कलैरपि । अहवा-अथवा । पत्ताइणा-पत्रमादिर्येषां तानि पत्रादीनि तैः पत्रादिभिः पत्रवालतणादिमिरसवरणमनावरण- मनाच्छादनं । णिभूमणं-भूपणानि कटककेयूरहारमुकुटाधा- भरणमंदनविलेपनधूपनादीनि तेभ्यो निर्गत निर्भूपणं सर्वरा- गांगविकाराभावः । णिग्गंथ ग्रन्थेभ्यः संयमविनाशकद्रव्येभ्यो निर्गत निर्मयं वाह्याभ्यन्तरपरिग्रहाभाषः । अचेलवक- अचेलकत्वं चेलं वस्त्रं तस्य मनोवाक्कायैः संवरणार्थमग्रहणं जगदिपुज्ज-जगतिपूज्यं महापुरपाभिप्रेतवंदनीयम् । वखा- जिनवल्कलैः पत्रादिभिर्वा यदसंवरणं निगन्य निर्मपणं च तद- चेलफत्वं व्रतं जगति पूज्यं भवतीत्पर्यः । अय वस्त्रादिपु स- सु को दोपः इति चेन्न हिसार्जनपक्षालनयाचनादिदोषम- संगाव, ध्यानादिविघ्नाचेति ॥

·मूलगुणाधिकारः ३६ अमानव्रतस्य स्वरूपं प्रतिपादगन्नाह----- पहाणादिवजणेण य विलित्तजल्लमलसेदसब्बंग। अण्हाणं घोरगुणं संजमदुगपालयं मुणिणो॥ स्नानादिवर्जनेन च विलिप्तजल्लमलस्वदसवांगम् । अस्नानं घोरगुणं संयमद्विकपालकं मुनेः॥ ३१ ॥ यहाणादिवजणेण य स्नानं जलावगाहने भादि- येपां ते स्नानादयः स्नानोद्वर्तनाजनजलसेकताम्बूललेपनाद- यस्तेपां वर्जनं परित्यागः म्नानादिवर्जनं तेन स्नानादिवर्जनेन जलमक्षालनसेचनादिक्रियाकृतांगोपागसुखपरित्यागेन । विलि- चजल्लमलसेदसचंग-जल्लं सर्वांगमच्छादकं मलं अंगक- देशमच्छादकं स्वेदः प्रवदो रोमहतोद्तनलं, जल्लं च मलं च स्वेदश्च नष्टपलस्वेदात: विलिप्तं मागं बिलिप्त मल्लपलस्ये. दसोंग । विलिप्तरादस्प पूर्वनिपातः । अथवा जल्लमला- भ्यां स्वदो यस्मिन् जनमलस्वेदं सर्वच तदंगं च सांग सर्वशरीरं विलिप्तं च तमन्लमलावेदं च सर्वागं च तदिलि. समलमलस्वेदसवांगम् । अपना रिलिप्ता पनिता नल्लमर- स्वेदा यस्मिन सांगे तदिलिप्तजन्यमलस्वेदं तरच तन् सग च। भराहाणं मनानं जलावगाहनाघमारः । पोरगुणो. महागणः महामनं, अयदा घोरा: महश गुणा पस्मिन् वद् योरगुणम् । संजमदुगपातयं-संपमः कपागन्द्रियनिग्रहः ·.. मूलाचार संयमस्य दिकं द्वयं संयमद्विकं तस्य पालक संयमद्विकपालक इन्द्रियसयममाणसयमरक्षकम् । मुणिणो-मुनेः चारिताभिमा- निनो मुनेः । स्नानादिवर्जनन विलिप्तजल्लमलस्वेदसर्वाग महाव्रतपूतं यत्तदस्नानवतं घोरगुणं संयमद्यपालक भव- तीत्यर्थः । नाबाशुचित्वं स्यात् स्नानादिवर्जनेन मुनेः व्रतैः शुचित्वं यतः । यदि पुनव्रतरहिता जलावगाहनादिना शुच यः स्युस्तदा मत्स्यपकरदुश्चरिनासंयताः सर्वेऽपि शुचयो भवेयुः । न चैवं, तस्मात् व्रतनियमसंयमैः शुचिः स शु- चिरेव । जलादिकं तु बहु कश्मलं नानासूक्ष्मजन्तुपकीर्णं स वसावद्यमूल न तत्संयतैर्यत्र तत्र प्राप्तकालमपि सेवनीयमिति ॥ क्षितिशयन्व्रतस्य स्वरूपं मपंचयन्नाह- फासुयभूमिपएसे अप्पमसंयारिदम्हि पच्छण्णे । दंडधणुव्व सेजं खिदिसयणं एयपासेण ॥३२॥ प्रासुकभूमिप्रदेशे अरपासंस्तरिते प्रच्छन्ने । दंडोधनुरिव शय्या क्षितिशयनं एकपाधैण ।। ३२ ।। फासुपभूमिपएसे भगता उसवः प्राणा यस्मिन्नसौ प्रासु. को जीवधादिहेतुरहित: भूमेः प्रदेशो भूमिप्रदेशःमासुकश्चा- सौ भूमिमदेशश्च मामुकभूमिप्रदेशस्तस्मिन् जीवहिंसामर्दन- कलहसंक्लेशादिविमुक्तभूमिप्रदेशे । अप्पमसंयारिदम्हि-अल्प मपि स्वोकमपि असंस्तरिसं अप्रक्षिप्तं यस्मिन्, सोऽत्यासंस्त- -

·४१
मूलगुणाधिकारः।
रितस्तस्पिनल्पासंस्तरिते अथवा अल्परति संस्तरिते येन
बहुसंयमवियानो न भवति तस्मिन् तगमये काष्ठमये शि-
लामये भूमिप्रदेशे च संस्तरे गृहस्ययोग्यप्रच्छादनविरहित
आत्मना वा संस्तरित नान्येन । अथवा धात्मानं मिमीत इ.
ति आत्ममं प्रात्मप्रमाणं संस्तरितं चारित्रयोग्यं तृणादिफं
यस्मिन् स आत्ममसंस्तरितमदेशस्तस्मिन् । मच्छन्ने गुप्तक-
प्रदेशे स्त्रीपशुपंडकविवर्जित असंयतजनप्रचारविवर्जिते । दण्डं-
दण्ड इव शयनं दण्ड इत्युच्यते घणु-धनुरिव शयनं धनुरि-
स्युच्यते । शय्याशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । दण्डेन शय्या
धनुपा शय्या । अधोमुखेनोचानेन शय्या न कर्तव्या दोप-
दर्शनात् । खिदिसपर्ण-लितौ शयनं तितिशयनं । विव-
जितपल्यंकादिक । एपपासेगा-एफपान शरीरैकदेशेन ।
प्रामुकभूमिपदेशे परिणाविरोधेनालसंस्तरितेऽसंस्तरित भा-
स्मपमानात्मनर या संस्तरित प्रच्छन्ने दगडेन धनुषा एक-
पावैन मुनेर्या शय्या शयनं व निविशयनव्रतमित्यर्थः ।
फिमर्यमेतदिति चेद इन्द्रियमुखपरिदागर्य तपोपावनार्य री-
रादिनिस्पृहत्वार्य नेति॥
भदन्तपनप्रतस्य स्वरूपं निरूपपन्नाह--
अंगुलिणहावलेहणिकलीहिं पासाणछल्लियादीहिं
दंतमलासोहणयं संजमगुची अदंतमणं ॥३३॥

·४२ , मूलागरे अंगुलिनखावलेखनीकालभिः पाषाणत्वचादिभिः । दंतमलाशोधनं संयमगुप्तिरदंतमनम् ॥ ३३ ॥ अंगुलि-अंगुलिः हस्ताग्रावयवः णह-नखः कररुहः । अवलेहणि---अवलिख्यते मलं निराक्रियतेऽनया सा अव. लेखनी दन्तकाष्ठं कलिहि-कलिस्तृणविशेषः, अत्र बहुव- चनं दृष्टव्यं प्राकृतलक्षणवलात् । अंगुलिनखावलेखनीकल यस्तैः । पासाणं-पापाणं । छल्लि त्वक् वल्कलावयवः । पापाणं च त्वक् च पापाणत्वचं तदादियेषां ते पापाणत्व चादयस्तैः पापाणत्वचादिभिश्च । भादिशब्देन खर्परखण्ड- तन्दुलपतिकादयो गृह्यन्ते । संजमगुत्ती-संयमगुप्तिः । दंत- मलासोहणयं-दन्तानां मलं तस्याशोधनमनिराकरणं दन्त- मलाशोधनं । संजमगुत्ती संयमय गुप्तिः संयमगुप्तिः संयमर- क्षा इन्द्रियसंयमरक्षणानिमित्तम् । समुदायार्थ:-अंगुलिनखा- क्लेखनीकलिमिः पापाणत्वचादिभिश्च यदेतद्दन्तमलाशो धनं संयमगुप्तिनिमित्तं तददन्तमनव्रत भवतीत्यर्थः । किम ये वीतरागख्यापनार्थ सर्वज्ञाज्ञानुपालननिमित्तं चेति ।। स्थितिभोजनस्य स्वरूपं निरूपयन्नाह- अंजलिपुडण ठिचा कुड्डाइविवजणेण समपायं। पडिसुद्धे भूमितिए असणं ठिदिभोयणंणाम ३४ अंजलिपुटेन स्थित्वा कुख्यादिविवर्जनेन समपादम् ·मूलगुणाधिकारः। परिशुद्धे भूमित्रिके अशनं स्थितिभोजनं नाम ॥३॥ अंजलिपुडेण-प्रजलिरेव पूटं अलिपुटं तेन अञ्जलि- पुटेन पाणिपात्रेण स्वहस्तपात्रेण । ठिच्चा-स्पिला ऊर्भध:- स्वरूपेण नोपविऐन नापि मुप्तेन न तिर्सव्यवस्थितेन भोजन कार्यमित्यर्थः । ऊर्ध्वजयः संस्थाय । कुंटाइविवजोगा-कुडघ- मादिर्यपी ते कुड्यादयस्तेषां विवर्जन परिहरणं कुख्यादिविव- जनतेन कुडयादिविवर्जनेन भित्तिविभागस्तमादीननाश्रित्य । समपायं-समौ पादौ यस्य क्रियाविशेषस्य तरसमपादं चतुरं- गुलममाण पादयोरन्तरं कृत्वा स्यातव्यमित्यर्यपरिसुद्धे- परिशुद्ध जीवधादिविरहिते । भूमितिए-भूमिनिक भूमेखिक भूमित्रिक तस्मिन् स्वपादप्रदेशोत्सृष्टपतनपरिपेपकपदेशे । अ- सणं-अशनं थाहारग्रहणम्। ठिदिभोयणं-स्थितस्य भोजनं स्थिति- भोजनं नामसंज्ञकं भवति। परिशुद्ध भूमित्रिके डधादिविवर्जने- नाञ्जलिपुटेन समपाद पयाभवति तया स्पित्ता यदेतदशन क्रिपते तरिस्थतिभोजनं नाम व्रतं भवतीति । समपादाञ्जलि- फुटाभ्यां न सर्वः एकभक्तकालः त्रिमुहूर्तमानोऽपि विशिष्यते फिन्तु भोजनं मुनेविशिष्यते तेन त्रिमुहूर्तकारमध्ये पदा यदा भुक्ते तदा तदा समपाई कता अनलिपुटेन मु- जीत । यदि पुनभोजनक्रिया पारशयो समपादो न विशिष्यते प्रजलिपुटं च न विशिष्यते इस्वमसालने कृतेऽपि तदानी जान्परिव्यविक्रमो योऽयमन्तरापः पठितः स न ·मूलाचार स्यात् । नाभेरधो निर्गमनं योऽन्तरायः सोऽपि न स्यात् । अतो ज्ञायते त्रिमुहूर्तपध्ये एकत्र भोजनक्रिया प्रारभ्य केनचित् कारणान्तरेण हम्तौ प्रक्षाल्य मौनेनान्यत्र गच्छेत् भोजनाय- यदि पुनः सोऽन्तरायो भुजानस्यैकत्र भवतीति मन्यते जानू परिव्यतिक्रमविशेषणमनर्थकं स्यात् । एवं विशेषणमुपादीयेत समपादयोर्मनागपि चलितयोरन्तरायः स्यात् नाभेरथो निर्गमन दुरत एव न सम्भवतीति अन्तरामपरिहारार्थमनर्यकं ग्रहणं स्यात् तथा पादेन किञ्चित् ग्रहणमित्येवमादीन्यन्तरायख्या- पकानि मूनारायनर्थकानि स्युः । तथाञ्जलिपुटं यदि न भिद्यते करेण किञ्चिद् ग्रहणमन्तरायस्य विशेषणमनयर स्यात् । गृहातु वा मा वा अञ्जलिपुटभेदेन अन्तरायः स्यादित्ये- वमुच्यते । तथा जान्वयः परामर्शः सोऽप्यन्तरायस्य विशेषणं न स्यात् । एवमन्येऽपि अन्तरायाः न स्युरिति । न चैतेऽन्त- रायाः सिद्धभक्तावकृतायां गृह्यन्ते सर्वदेव भोजनामावः स्पात् । न चैत्र, यस्मासिद्धभक्ति यावन्न करोति तावदुपवि- ग्य पुनरत्याय भुगते । मांसादीन् दृष्ट्वा च रोदनादिश्रव- णेन च उच्चारादीय कृत्वा भुक्ते न च तत्र काकादिपि- डहरणं सम्भवति । अथ किमय स्थितिमोजनमनुष्ठीयते चेन्नैप दोपः यावद्धस्तपादौ मम संवहनस्तापदाहाग्यहणं योग्य नान्पति शापनार्थ । मियन्तस्य हस्ताभ्यां भोजनं उपविष्टः सन् भाजनेनान्यहस्तेन या न भुजेऽहमिति प्रतिज्ञार्य च, अ- न्यम स्वकारतलं शुद्धं भवति अन्तराये सति बहोविसर्जन ·४५ मूलगुणाधिकारः। च न भवति अन्यया पार्टी सर्वाहारपूर्णा एजेत् तत्र च दोपः स्यात् । इन्द्रियसंयममाणसंयमप्रतिपालनार्थ च स्थितिभोज- नमुक्तमिति ॥ एकमतस्य स्वरूपं निरूपयन्नाह- उदयत्यमणे काले णालीतियवनियम्हि मज्झम्हि। एकम्हि दुअतिए वा मुत्तकालेयभत्तं तु ॥३५॥ उदयास्तमनयोः कालयोः नालीत्रिकवार्जते मध्ये। एकस्मिन् द्वयोः त्रिपु वा मुहूर्तकाले एकभक्तं तु॥ उदयत्यमणे-उदयश्चास्तमनं च उदयास्तमने तयोः भवितुरुदयास्तमनयोः । काले-कालयोः, अथवा उदया- स्तमनकालौ द्वितीयान्तौ दृष्टव्यौ । णालीतियवज्जियम्हि- ड्या घटिकायास्विकं नाहीत्रिक तेन नाडीत्रिकेण वनितं नाडीत्रिकवनितं तस्मिन् घटिकात्रिकवर्जिते । मज्झम्हि--- ध्ये । एक्कम्हि-एकस्मिन् । दुस-द्वयोः। तिए वा-त्रिषु वा । गुदुचकाले मुहूर्त काले । एयम तु-एकभक्तं तु । उदयका- लं नाडीतिरुममाणं वर्जयित्वा । अस्तमनकात च नाहीत्रि- कन्नमाणं वर्नयित्वा शेषकालमध्ये एकस्मिन् मुहूर्त द्वयोर्मुहू- तयोस्त्रिषु वा मुहूपु यदेतदशनं तदेकमक्तसंज्ञकं प्रतमिति पूर्वगाथासूत्रादशनमनुवर्तते तेन सम्पन्य इति । अया ना- हीत्रिकममाणे उदयास्तमनकाले च वर्जित मध्यकाले त्रिपु ·मूलाचारे। सहपु भोजनक्रियाया या निष्पत्तिस्तदेकमक्तमिति । अथवा अहोरात्रमध्ये द्वे भक्तवेले तत्र एकस्यां भक्तवेलायां पाहारग्रहणमेकभक्तमिति । एकशब्द. संख्यावचनः भक्तश- ब्दोऽपि कालवनन इति । एकभक्तकस्यानयोः को विशेष इति चेन्न पादविक्षेपाविक्षेपकृतस्वाद्विशेपस्य, एकस्मिन् स्थाने त्रिमुहूर्वमध्ये पादविक्षेपंसकृत्वा भोजनमेऊस्थान, त्रिमुहर्तका- लमध्ये एकक्षेत्रावधारणरहिते मोजनमेकभक्तमिति । अन्यथा मूलगुणोत्तरगुणयोरविशेषः स्यात् न चैव प्रायश्चित्तेन वि- रोधः स्यात् । तथा चोक्तं प्रायश्चित्तग्रन्थेन, एकस्यानमुत्तर- गुणः एकभक्तं तु मूलगुण इति । तत्किमर्थमिति चेन्न इन्द्रि- यजयनिमित्र, आकांक्षानिकृत्यर्थ, महापुरुषाचरणार्थ चैति । किमर्थ पहावताना भेद इति चेन्न, छेदोपस्थापन शुद्धिसंय- माश्रयणात् । नापि महाव्रतसमितीनामभेदः सचेष्टाचेष्टाचर- गविशेषाश्रयणात् । नाप्यात्मदुःखार्यमेतत्, अन्यथार्थत्वात् मिपक्रियावदिति । अथ तपसा गुप्तीनां च कान्तर्भाव इति प्रश्ने उत्तरमाह-अनशन नाम अशनत्यागः स च त्रिप्रकारः। मनसा च न भुजे न भोजयामि, भोजने व्यापृतस्य नानुमति करोमि भुंजे भुव वचसा न भणामीति चतुर्विधाहारस्या- मिसन्धिपूर्वकं कायेनादानं न करोमि हस्तसंज्ञया प्रवर्तन न करोमि नानुपतिसूचनं कायेन करोमि इत्येवं मनोवाक्का- यक्रियाणां कर्मोपादानकारणानां त्यागोऽनशनं नाम । तया योगत्रयेण तृप्तिकारिण्या भुजिक्रियाया दर्पवाहिन्या ·मूलगुणाधिकार निराकृतिरवमोदर्य तथा आहारसंझाया जयः गृहादिगणना- न्यायेन चिपरिसंख्यानं । तया मनोवाक्कायक्रियाभीरस- गोचरगाईत्पजनं रसपरित्यागः। काये सुखाभिलापत्यजनं कायलेशः । चित्तव्याकुलतापराजयो विवक्तशयनासनम् । स्वकृतापराधगृहनत्यजनं आलोचना | स्वकृतादशुभयोगात्म- तिनितिः प्रतिक्रमण । तदुभयोभनमुभयम् । येन यत्र वा अशुभयोगोऽ भूत् तन्निराक्रिया ततोऽपगमनं विवेकः । देहे ममत्वनिरासः कायोत्सर्गः । तपोऽनशनादिकम् । असंय- मजुगुप्साय प्रवज्यादापनं छेदः । पुनश्चाग्निादानं मूलं । कालप्रमाणेन चातुर्वपर्यश्रमणसंघाहिष्करणं परिहारः । विपरीतं गतस्य मनसः निवर्तनं श्रद्दधानं, दर्शनमानचरित्र- तपसामतीचारा अशुभक्रियास्तासापपोहनं विनयः । चा- रित्रस्य कारणानुपननं वैयावृत्त्यम् । अंगपूर्वाणां सम्यक् पटनं स्वाध्यायः। शुभविपये एशचिन्तानिरोधनं ध्यानम् । सावधयोगेभ्य आत्मनो गोपन गुप्तिः । सा च मनोवाक्काय- क्रिपामेदात्रिमारा। एतेषां सर्वेषां तपसां गुप्तीनां च नि- त्ययुक्तानां च मूलगुणेप्येवान्तावः । कादाचित्कानां चोचर- गुणवन्तरि इति, तया सम्यक्त्वमानचरित्राणामपि मूर गुणेषन्तर्मातस्तविना नेपामभागादिति ॥ मूलगुणफल्मतिपादनार्योपसंहाग्गामाह- एवं विहाणजुचे मूलगुणे पालिऊण तिविहेण। - ·मूलावारे । होऊण जगदि पुजोअक्खयसोक्खंलहइ मोक्ख। एवं विधानयुक्तान मूलगुणान् पालायत्वा त्रिविधेन भूत्वा जगति पूज्यः, अक्षयसौख्यं लभते मोक्षम् ॥ एवं अनेन प्रकारेण । विहागाजुत्ते-विधानयुक्तान् पू- वोक्तक्रममेदमिन्नान् सम्यत्त्वायनुष्ठांनपूर्वकान् । मूलगुणे- मूलगुणान् पूर्वोक्तलक्षणान् । पालिऊण-पालयित्वा स- म्यगनुष्ठाय आचर्य । तिविहेण-त्रिविधेन, मनसा वचसा कायेन वा । होऊण-भूत्वा । जगदिपूजो-जगति लोके पूज्योर्चनीयः । अक्खयसोक्खं अक्षयसौख्यं व्याघातरहितं । लभइ लभते प्राप्नोति । मोक्ख-मोक्ष अष्टविधकर्मापा- योत्पन्नजीवस्वभावम् ।। इत्याचारवृत्ती वसुनंदिविरचितायां प्रथमः परिच्छेदः ॥ १॥ . .

·वृहत्पत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः ॥२॥ भस्याख्यानसंस्तरस्तवपतिपतृभ्यां सदाभेदं कृत्वात्मनः ग्रंप- कर्ता प्रत्याख्यानसंस्तरस्तरनामधेयद्वितीयाधिकारार्थवाह । - यवा पटकाला यतीनां भवन्ति तत्रामसंस्कारसल्लेरानोतमार्थ- कालावयः भाराधनायां कथ्यते । शेषादीक्षाशिक्षागणपोपण- काला भाचारे, तत्रायेषु त्रिषु कालेषु यद्यस्थितं मरणं वत्र. भूतं परिणामं विदधेदमित्यत माह--. सव्वदुक्खप्पहीणाणं सिद्धाणं अरहदो णमो । सद्दहे जिणपण्णचं पञ्चक्खामि य पावयं ॥३७॥ सर्वदुःखपहीणेभ्यः मिद्धेभ्यः अहंड्यो नमः। श्रदधे जिनप्रज्ञप्तं प्रत्याख्यामि च पापकं ॥ ३७ ॥ सन्चदुरखपदीणाण-सर्गणि च तानि दुःखानि च सर्वदुःखानि समस्तान्तानि ते: महीणा रहिताः । अथवा सर्वाणि दुःपानिमहोणानि येषां ते सर्वदुःखमहीणास्तम्यः । सिद्धाणं-सिदेभ्यः सम्यक्त्ताधप्टगुणश्वभ्यः। भरहदो- अपच नवरंचललब्धिमाप्नेभ्यश्च शब्दोऽनुक्तोऽपि सम्पः । णमो-नमो नमोऽन्तिपर्यः । सह-श्रापे रवि । निणपगत्त-कारातीन जपन्तीति जिनामा ४ ·५० मूलाचारे। कथित जिनप्रज्ञप्तं जिनकथित । पच्चपखामि-प्रत्याख्यामि परिहरे । पावयं-पापकं दुःख निमित्तम् । सर्वद्वंद्वरहितेभ्यः सिद्धेभ्योऽईद्भ्यो नमोस्तु । सर्वज्ञपूर्व भागमो यनोऽतस्त- नमस्कारानन्तरमागमश्रद्धानं श्रद्दधे निनमज्ञानामि युनं स- म्यक्त्वपूक च यतः आचरणमतः प्रत्याख्यामि सर्वपापकमि- त्युक्तं । अथवा क्त्वान्तोऽयं नमःशब्दः प्राकृते तोपवलेन सिद्धः। सिद्धानईतश्च नमस्कृत्य जिनावत श्रदधे ।पाप च प्र- स्याख्यामीत्यर्थः । अथवा मिडन्तोऽय नम.शब्दः तेनैवं स- मन्धः कर्तव्या-सर्वदुःखमहीणान् सिद्ध न् अर्हतश्च नपस्या- मि जिनागमं च श्रदधे । पापं च प्रत्याख्यामी येकक्षणेऽने- पक्रिया एरस्य कर्तुः मभवति इत्यनेकान्तयोतनार्थमनेन न्यायेन सूत्रकारस्य कयनमिति ॥ भक्तिमार्थ पुनरपि नासाग्माह- णमोत्थु धुदपावाण सिद्धाण च महेमिणं । संथर पडिवजामि जहा केवलिदेसियं ।। ३८॥ नमोस्तु धुतपापेभ्यः सिद्धेभ्यः च महर्पिभ्यः। संस्तरं प्रतिपद्ये यथा केवलिदेशितम् ॥ ३८ ॥ अथवा प्रत्याख्यानसस्तरस्नयो द्वावधि, शस्ने वा गृहीत्वा एकोऽय अधिकारः कृतः, कुतो ज्ञायते नमस्कारवि- तयकरणादिति । णमोत्थु-मोऽस्तु । धुप वाण-धुतं विहतं पापं कर्म यस्ते धुतपापास्तेभ्यः । सिद्धाण च सिद्धे- ·- बृहत्पत्याख्यानमस्तरस्ताधिकार ॥२॥ भ्यश्च । महेसिणं महर्षिभ्यश्च विलद्धिमाप्तेभ्यः । संघरं- संस्तरंसम्यग्दर्शनद्वानचारित्रतपोमयं भूमिगपाणफलातृणमयं वा । पडिवज्जामि-प्रपद्ये अभ्युपगच्छामि । जहा जया । केवलिदेसियं-केवलिभिदृष्यः केवलिष्टम्तं केवल मानिमिः प्रतिपादितमित्यर्थः । धुतपापेभ्य: सिद्धेभ्यो महरिभ्यश्च नमोऽस्तु । विलिरष्टं संस्तर प्रतिपद्येऽहं इति पूर्व सम्बन्धः कर्तव्यः । सिद्धाना नमस्कारो मंगलादिनिमित्त महर्षीणा च तदनुप्टितत्वाच्चेति । प्रतिज्ञानिर्वहणार्थमाह- जं किंचि मे दुचरियं सव्वं तिविहेण वोमरे । सामाइयंचतिविहं करेमि सव्वं णिरायारं॥३९ यत् किंचित् दुभरित मर्न निविधेन व्युत्सृजामि । सामायिकं च निविध क्रोमि सर्व निराकारम् ॥३९ नचि-यत्यि चित् । मे-मम । दुवरिय-दुरित पाए फ्रिाः । सवं-सर्व निरक्ष । निविष्ण-निविधेन पोर. चनमायः । वोसरे-प्युएनामि परिहरामि | मामाइयं च- सामायिक सपनीमाय च । तिहिं विकार मनोकाना यगतं कृतरित्तानुमत वा । यमि-पूर्वेऽहम् । सन-सर्व सफ्लम् । गिरायारंभापारामिगत निराशर न. परम् । समातावरण निदोपं यस्तारमपि दुर्भाग्त नम ग्युत्य नामि विविधन, सामापिकच सर्व निरविवार नि- ·मूलाधारे। र्षिकल्प च यथा भवति तथा क्रोमीत्यर्थः, दुश्चरित्रकारणे यत् तत्सर्व त्रिप्रकाः मनोवाक्कायैः परिहरामीति । उत्तरसूत्रमाह- बज्झभतरमुवहिं सरीराइंच (स) भोयणं । मणेण वचि कायेण सव्वं तिविहेण वोसरे॥४॥ बाह्याभ्यंतरमुपछि शरीरादिच (स) भोजनम् । मनसा वचसा कायेन सर्व त्रिविधेन व्युत्सृजामि ॥४. बझ-बाह्य क्षेत्रादिकम् । अभंतर-अभ्यन्तर- मन्तरड्ग मिथ्यात्वादि। उवहि-उपधि परिग्रहम् । सरीराइ च शरीरमादिर्यस्य तच्छरीरादिकम् । सभोयणं-सह भोजनेन वर्तत इति सभोजनं आहारेण सह । मणेणवचिकाएण- मनोवाक्कायैः । सम्बं सर्वम् । तिविहेण-त्रिप्रकारैः कृतका- रितानुमतैः । वोसरे-व्युत्सृजामि । बाह्य शरीरादि सभो जन परियई, अन्तरंग च मिथ्यात्वादिक सबै त्रिमकारैर्म- नोवाक्कायैः परिहरामीत्यर्थः। सव्वं पाणारंभ पच्चक्खामि अलीयवयणं च । सब्वमदत्तादाणं मेहूण परिग्गहं चेव ॥४॥ सर्व प्राणारंभं प्रत्याख्यामि अलीकवचनं च । सर्वमदत्तादानं मैथुनं परिग्रहं चैव ॥ ४१ ॥ सन्न पाणारंभ-सर्व पाणारम्भं जीववधपरिणामम् ।

·वृहत्प्रयाख्यानसंस्तरस्तवाधिकार. ॥ २ ॥
पञ्चक्खामि-प्रत्याख्यामि दयां कुर्वेऽहम । अलीयवयणंच--
अलीकवचनं च । सन्चं सर्वम् । अदरतादाणं-प्रदत्तस्या-
दान ग्रहणमदत्तादानम् । मेहूण-मैथुन सीपुरुषामिलापम् ।
परिग्गह चेव परिग्रहं चैत्र वाद्याभ्यन्तरलक्षणं । सर्व हिंसा-
ऽसत्यस्तेयाब्रह्ममुस्विरूपं परित्यजामीत्यर्थः ।
सामायिक रोमीयुक्त तत्किं स्वरूपमित्यत:माह-
सम्म मे सबभूदेसु वेरं मज्झं ण केणवि ।
आसा वोसरिचाणं समाहिं पंडिवज्जए॥१२॥
साम्यं मे सर्वभूतेषु वैरं मम न केनापि ।
आशाः व्युत्सृज्य इमं समाधि प्रतिपद्ये ॥४२॥
सम्म-समतासदृशत्तम् । मे-पम । सबभुदेसु-सा-
णि च तानि भूतानि च सर्वभूतानि तेषु शमिनादिषु प्राणि।
वेर -घर शत्रुभावः । मम्झ-पम । ए फेण वि-न केना.
पि । मासा माशा तया । बोसरिता-व्युत्मज्य परित्यज्य ।
अगं-इमम् । समाहि-समाधि समाधान पटिवन्नामि (पटि-
बनए ) प्रतिपयहम् । वरं मम न केनापि सह पतः समता
मे सर्वभूतेषु अतः भासा व्युन्मश्य समाधि मनिपयेऽहमिति ।
फय वैर भवतो नास्तीत्यन आहे -
समामि सबजीवाणं सब्वे जीवा समतु मे।
मिची मे सबभूदेसु वेरै मज्झं ण केणवि ॥४३॥

·-- मूलाचार। क्षमे सर्वजीवान सर्वे जीवा क्षमतां मम । मैत्री मे सर्वभूतेषु वैरं मम न केनापि ॥४३॥ खमामि-क्षमेऽहं क्रोधादिक त्यक्त्वा मैत्रीभावं करोमि सन्वनीवाण-तच ते जीवाश्च सर्वजीवास्तान् शुभाशुभपरि- णामहेतून् । सव्वे जीवा-सर्वे जीवाः समस्तमाणिनः । ख- मंतु क्षमतां सुष्ठपशमभावं कुर्वन्तु । मे-मम । मिस्ती-मैत्री मित्रत्वं । सभ्य भूदेसु-सर्वभूतेषु । येरं-वैरं । मज्म-मम । ण केण वि-न केनापि । सजीवान् क्षमेऽहं, स जीवा में क्षमतां, एवं परिणाम यतः करोमि ततो वैर मे न केनाs- पि मैत्री सर्वभूनेष्विनि । न केवलं देर त्यजामि, वैरनिमित्तं च यत् तत्सर्वं त्यजा- मीत्यतः पाह- रायबंध पदोसं च हरिसं दीणभावयं । उस्सुगत्तं भयं सोगंरदिमरदिं च वोसरे॥४४॥ रागबंधं प्रद्वेपं च हपं दीनभावकम् । उत्सुकत्वं भयं शोक रतिमरतिं च व्युत्सृजामि॥ रायबंध-रागस्य रागेण वा वन्यो रागवन्धः स्नेहानुबन्ध- स्तम्। पदोसं च प्रद्वेषमप्रीतिं च । हरिसं-हर्ष लाभादिना आनन्दम् । दीणमात्रयं-दीनभावं याञ्चादिना करुणामिला- पदैन्यं च । उस्सुगनं-उत्सुकत्वं सरागमनसान्यचिंतनं । ।

·वृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तयाधिकारः ॥२॥ ५६
भयं भीतिम् । सोयं-शोकं इष्टवियोगवशादनुशोचनम् ।
रई रतिमभिप्रेतमाप्तिम् । अरई-अरनिं अभिप्रेतामाप्ति ।
वोसरे-व्युन्सनामि । रागानुबन्धद्वेगहर्पदीनभावमुत्सुकत्वमा
यशोकरत्यातच त्यजागत्यर्थः ।
ममति परिवजामि णिम्ममत्तिमुवढिदो ।।
आलंबणं च मे आदा अवसेसाई वोसरे॥४५॥
ममतां परिर्वजयामि निर्ममत्वमुपस्थितः ।
आलंबनं च मे आत्मा अवशेषाणि व्युत्सृजामि ४५
ममन्ति-ममत्वं । परिवजामि-परिवर्नाम परिहरेऽहं ।
णिम्ममत्ति निर्ममत्वमसंगत्वं । जाहिदो-उपस्थितः । यदि
सर्व भवता यते किमालम्बनं भवष्यतीत्यन याह-पाल-
घणं च आलम्बन चाश्रमः । मे मम । प्रादा-प्रात्मा ! पर-
सेमाई-अवशेषाणि अधिकानि । योमर-व्युत्सृजापि । कि
बहुनोक्तनानन्तज्ञानदर्शनसुखवीर्यरत्नत्रयादिक मुक्त्वाम्पस
त्यजामीत्यर्थः।
मात्मा च भवता किमिति कृत्वा न परित्यज्यते इत्यत पाह
आदा हु मज्झ णाणे आदा मे दंसणे चरिचे य
आदा पञ्चक्खाणे आदा मे संवरेजोए॥४६॥
आत्मा हिमम ज्ञाने आत्मा मे दर्शने चरित्रे च ।
आत्मा प्रत्याख्याने आत्मा मे संवरे योगे॥१६॥

·५६ मूलाचारे। भादा-मात्मा । हु-स्फुटं | मझ-मम । णाणे-माने । आदा-प्रात्मा । मे-मम । दसणे-दर्शने तत्वार्यश्रद्धाने आ- लोके वा । चरित्ते य-चारित्रे च पापक्रियानिवृत्तौ । आदा आत्मा । पञ्चकखाणे-प्रत्याख्याने । आदा-आत्मा। मे-मम । संवरे-पासवनिरोधे । जोए -जोगे शुभन्यापारे । एओ य मरह जीवो एओ य उववजह । एयस्स जाइमरणं एओ सिज्झइणीरओ॥४७॥ एकश्च म्रियते जीव एकश्च उत्पद्यते । एकस्य जातिमरणं एकः सिद्ध्यति नीरजाः ॥४७॥ एओ य-एपश्चासहायश्च । मरइ-म्रियते शरीरत्यागं करोति । जीवो--जीवः चेतनालक्षणः । एमओ य-एकश्च । उववजइ--उत्पद्यते । एयस्स--एकस्य । जाइ -जातिः । मरणं मृत्युः । एमओ--एकः । सिज्मा--सिद्धयति मुक्तो भवति । णीरओ-नीरजाः कर्मरहितः । एओ मे सस्सओ अप्पाणाणदसणलक्खणो। सेसा मे बाहिराभावासव्वे संजोगलक्षणा ।। एको मे शाश्वत आत्मा ज्ञानदर्शनलक्षणः । शेषा मे बाह्या भावाः सर्वे संयोगलक्षणाः ॥४८॥ एमओ-एकः । मे--मम । सस्सओ शाश्वतो नित्यः । अप्पा-मात्मा । णाणदंसणलक्खणो ज्ञानं च दर्शनं च ज्ञा- ·बृहत्मत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः ॥२॥ नदर्शने ते एव लक्षणं यस्यासो ज्ञानदर्शनलक्षणः । सेसा मे शेषाः शरीरादिका मम । वारिरा-बाया अनात्मीयाः । भाग--पदार्याः । सम्रे -सर्वे समस्ताः । संजोगलक्खणा- संयोगलक्षणाः अनारमनीनस्यात्मभावः संयोगा, संयोग एवं लक्षण येषां ते संयोगलक्षणा विनश्चरा इत्यर्थः । ज्ञानदर्श- नचारित्रप्रत्याख्यानसंवरयोगेषु ममात्मैत्र, यतो म्रियते उत्त- द्यते च एक एक, यतः एकस्य जातिमरणे, यत एक्श्च नी- रजाः सन् सिद्धि याति, यतः शेपाश्च सबै भावाः संयोग- लक्षणा वाह्या यत्तः, अत एक एवात्मा ज्ञानदर्शनलक्षणः नित्यो ममेति। अय किमिति कृत्वा संयोगलक्षणो भावः परिहियते इति चेदत अाह- संजोयमूलं जीवेण पत्तं दुक्खपरंपरं । तम्हा संजोयसंबंध मध तिविहेण वोसरे ॥४॥ संयोगमूलं जीवेन प्राप्ता दुःखपरंपरा । तस्मात् संयोगसंबंधं सर्व त्रिविधेन व्युत्सृजामि॥४९ सजोयमूल-संयोगनिमित्तं । जीवेण-जावेन । पत्त-मा- 'तं, लब्ध । दुवावपरपर-दुःखाना परम्परा दुःखपरम्परा क्लेशनैरन्तयम् । तम्हा-तस्मात् । संजोयसंबंध- (संयोग- सम्पन्धम् ) । सव्वं-सर्वम् । तिविहेय-त्रिविधन मनोवच- नकायः । वोसरे-व्युत्सनामि । संयोगहेतोजीवेन यतो ·-- ३६. मुलाधारे । खपरम्परा प्राप्ता, तस्मात् संयोगसम्पन्धं सर्व त्रिविधेन युत्सृजामीत्यर्थः । पुनरपि दुश्चरित्रस्य परिहारार्थमाह- मूलगुणउत्तरगुणे जो मे णाराहओ पमाएण। तमहं सव्वं णिंदे पडिकमे आगमिस्साणं॥५०॥ मूलगुणोत्तरगुणेषु यो मया न आराधितःप्रमादेन । तमहं सर्व निंदामि प्रतिक्रमामि आगमिप्यति ॥५० मून गुण उत्तरगुणे-मूलगुणाः प्रधानगुणाः, उत्तरगुणा अभावमाशादयो मूल्गुणदीपकास्तेपु मध्ये । जो मे यःकश्चि- मया णाराहिओ-नाराधितो नानुष्ठितः । पमाएण-प्रमा- देन केनचिकारणान्तरेण सालसभावात् । तमहं-तच्छन्दः पूर्वमकान्नपरामर्शी, तदह मूलगुणाधनाराधनम् । मन-सर्व- म। णिदे-निन्दामि प्रात्मानं जुगुप्से । पडिकमे-प्रतिक- भामिनिहरे न केवलमतीतवर्तमानकाले आगमिस्साण आगमि- प्यति च काले।ये गुणास्तेषां प-ये यो नाराधितो गुणस्तमह सर्व निन्दयापि मतिकमामि चेति । । तथा- अरसंजममण्णाणं मिच्छत्तं सब्वमेव य ममात्र । जीवेसु अजीवेसु यतं णिदेतंचगरिहामि॥५१ असंयममज्ञानं मिथ्यात्वं सर्वमेव च ममत्वं ।

·प वृहन्प्रत्यारयानसस्तरस्तयाधिकार ॥२॥ जीवप्वजीवेषु च तत् निंदामि तच्च गहें ॥५१॥ अस्सनम-असंयम पापकारणम् । अग्णाण-प्रज्ञान अश्रद्धानपूर्वकवस्तुपरिच्छेदम् । मिच्छत्त-मिथ्या-वस्त- वार्थश्रद्धानम् । सव्वमेव य-सर्वमेव च । ममत्ति-मस्व- मनात्मीये पात्मीयभारम् । जीयेसु अजीयेसु य-जीवाजीव विषयं च। तं णिदे-तं निन्दामि । तच-तन्च। गरिहापि-गाई ऽह परस्य प्रस्ट्यामि । मूलोत्तग्गुणेषु मध्ये यन्नाराधित भगदतोऽतीनानागतकाले तत्सर्व निन्दामि प्रतिक्रमामि च । असयम ज्ञानमिथ यात्वादि जीवाजीवविषयं ममत्वं च सर्व गर्ने निन्दापि चेति प्रमाददोषेण दोपा त्यज्यन्ते । प्रमादाः पुनः किं न परिहियन्त इति चेन्न तानपि परि- हरामीत्यत आह- सत्त भए अट्ठमए सण्णा चचारिगारवे तिणि। तेतीसाबामणाओरायदोसं च गरिहामि ॥५२॥ सप्त भयानि अष्टौ मदान् संज्ञाश्चतस्रःगौरवाणि त्रीणि त्रयस्त्रिंशदासादनां रागद्वेपौ च गर्हे ॥ ५२ ॥ सत्तमए-सप्तभयानि | अहमए-अप्नौ महानि । सरणा चत्तारि-सज्ञाश्चतस्रः प्राहारभयमैथुनपग्निहामिलापान् । रये-गौग्वाणि मृद्धिरससातविषयगर्वान् तिगिण-त्रीणि । तेतीसायासणाओ-त्रिभिरधिका शिव त्रयस्त्रिशत् पटा: सह सम्बन्धः । त्रयस्त्रिंशता पदार्थानां, मच्चासणा-प्रासा ·मूलाचार। दना: परिभवास्तास्त्रयस्त्रिंशदासादनाः, अथवा तन्निमित्त स्वात् ताच्छन्दयन्ते । रायबोसं च-रागद्वेषौ च, आत्मनीना- नात्मनीनवस्तुप्रीत्यप्रीती । गरिहामि-गहें नाचरामीत्यर्थः । सप्नभयाप्टमदसंज्ञागौरवाणि प्रयस्त्रिंशत्पदार्थासादनं च रागद्वेषौ च त्यजामीत्यर्थः । अथ कानि सप्तभयानि के चाष्टसै मदा इति पृष्टे तत ग्राह- इहपरलोयचाणं अगुचिमरणं च वेयणाकम्हिभया विण्णाणिस्सरियाणा कुलबलतवरूवजाइ मया इहपरलोकौ अनाणमगुप्तिमरणं वेदनाकस्मिकभयानि विज्ञानमैश्वर्यं आज्ञा कुलबलतपोरूपजातिः मदाः ५३ इहपरलोयं-इह च परश्च इहपरौ तौ च तौ लोकौ चेह- परलोकौ । अत्ताणं-अत्राणपपालनं, इहलोकभयं, परलोक- भये, अत्रागामयं । अगुत्ति-अगुप्तिः माकाराघभावः मरणं च-मृत्युश्च । धेपणा-वेदना पीडा । अकन्दि-माफ- स्मिक धनादिगोद्भवम् । भपशब्दः प्रत्येकपभिसम्बध्यते। इहलोकभयं, परलोकभयं, अनायामय, मगुप्तिभर्य, पराभयं, वेदनामयं, आकस्पिकमयं चेति । विएणाण-विज्ञानं अक्ष- रगन्धर्यादिविषयम् । इस्सरिप-ऐसय द्रव्यादिसम्पद । आणा-आशा वचनानुल्लंघनम् । फुलं-शुद्धपैदकाम्नायः इतावासति । यलं-शरीराहारादिपमवा शक्तिः।

·बृहत्प्रत्यायानसंस्तरस्तकाधिकार ॥२॥ 'तब-तपः कायसन्तापा, रूब-रूपं समचतुरस्रसंस्थान- गौरादिवर्णकान्तियौवनोद्भवरमणीयता । जाइ-जाति: मात्- फसन्तानशुद्धिः। एतरेतेपांचा, मया मदा गर्वाः । मदशब्दा प्रत्येकमभिसम्बध्यते । विज्ञानमदः, ऐश्वर्यमदः, प्राज्ञामदः, कुलमदः, वलमदा, जातिमदः, तपोमदः, रूपमद इति संज्ञाभेदैः सुगमत्वान्न विस्तरः। अय के प्रयस्त्रिंशत्पदार्था पां त्रयस्त्रिंशदासादना- . -- नीत्यत श्राह- पंचेच अस्थिकाया छज्जीवणिकाय महब्बया पंच। पवयणमाउपयत्था तेतीमवासणा भणिया॥५४ पंचैव अस्तिकायाः पजीवनिकाया महानतानि पंच प्रवचनमातृकाः पदार्थाःत्रयस्त्रिंशदासादना भणिताः पर-पर । अस्थिकाया-मस्तिकायाः कायो निचयः परस्परप्रदेशसम्बन्धो येषां तेऽस्तिकायाः अस्तिमन्तो 'दृष्टच्या जीवद्गलधर्माधर्माकाशाः । कालस्य प्रदेशमचयो नास्तीत्यतोऽस्तिकायत्वं नास्ति । छज्जीवणिकाय-पट च ते जीवनिकायाश्च पड्जीवनिफाया: पृथिवीकायिकादयः । महनया पच-महाप्रतानि पंच । पक्यणमाउ-प्रवचनमानुका पंचसमितयः त्रिगुतयश्च । पयत्या-पदार्याः जीवाजीवाना- बन्धसंवरनिर्जरामोहपुण्यपापानि । तेतीसचासणा-अय- स्त्रिंशदासादनाः । मणिया-मणिताः पंचास्तिकापादि- ·६२ मूलाबारे । विषयत्वात् पंचास्तिकायादय एवासादना उक्ताः, तेषा वा ये परिभवास्ता आसादना इति सम्बन्धः कर्तव्यः । आत्मसंस्कारकाले नीत्वासंन्यासालोचनार्थमाचार्यः प्राह- जिंदामि जिंदणिजंगरहामि य जंच मेगरहणीयं आलोचेमिय सब्बं सम्भंतरवाहिरं उवहिं॥५५॥ निंदामि निंदनीयं गहें च यच्च मे गर्हणीय । आलोचयामि च सर्व साभ्यंतरवाह्यं उपधि ॥५५॥ णिदामि-निन्दामि प्रात्मन्याविष्कगेमि । णिणि- ज-निन्दनीयं प्रात्माविष्करणयोग्यम् । गरहामिय-गहें च प्राचार्यादीनामाविष्फरोमि प्रप टयामि । जंग-५च्च । मे मम । गरदणीयं-गईगीयं परप्रकाशयोग्यं । शलोचे- 'मि य-मालोचयामि चापनयामि चारित्राचागलोचनापूक गई- गंवा करोमि । (सम्वं )-सर्व निरवशेष। मम्मतरवा. हिरं-साभ्यन्ताबाह्यं । उवहि-पधि च पनि च । यन्निदनीयं तन्निदामि, यद् गीर तद्गमि, सर्व वाया- भ्यन्तरं चोपथि आलोचयामीति । कथामालोचायतव्यमिति वेटन आह- जह वालोजपतो कजमकजं च उज्जयं भणदि। तह आलोचेयव्वं माया मोसंच मोनूण ॥५३॥ यथा बालो जल्पन कार्यमकायं च ऋजु भणति । . .

·. वृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः॥२॥ तथा आलोचयितव्यं मायां मृपां च मुक्त्वा ॥ ५६॥ जइ-पथा। वालो-वालः पूर्वापरविवेकाहितः । जंपतो- जल्दन् । कर्ज-कार्य स्वभयोजन । अफज च-अकार्य भयोजन प्रकर्तव्यं च । उज्नुय-मुजु अकुटिलं । भणइ-म- पति । तह तया । पालोचेयव्यं-मालोचयितव्यं । मायामो- संच-पायां मृपां च अपन्हवासत्यं च । पोत्तुंगा-मुरत्वा । यया कश्चिद्वालो जल्पन कुत्सितानुष्ठानमकृत्सितानुष्ठान च समजु भणग, तथा मायांमृपां च मुक्त्या लोचयित यमिति । यस्यालोचना क्रियते स विंगुणविशिष्ट आचार्य इति चेदत आई- णाणम्हि दंसणम्हियतवे चरिते य चउसुविअकंपो धीरोआगमकुसलोअपरस्सावी रहस्साणं॥७॥ ज्ञाने दर्शनेच तपसि चरित्रे च चतुर्पु अपि अकंपः। धीरः आगमकुशलः अपरभावी रहस्यानाम् ॥५७|| णागाहि-नाने । दसहि य-दर्शने च । तपे तपसि । चरित प-चरित्रे च । पवि-चतुर्वपि । अकंपो-मापोऽ. भृतः । धागे-धीरो पितः । भागमवृमलो-पागम- शलः ससमयपरसमपविचारदासः । मपरिस्साई-भपरिमाती आलोषित न दम्याचदपि पनि रसाण-पसि ए. याने भानिस्यानि गुणानुष्ठिनानि । शानटननप. चारिगेषु पाप मम्पलिना यो सम्पानापारियानी

·-
६४
मलावारे।
धीरश्चागमकुशलश्च यस्तस्य आलोचना कर्तव्या नान्यस्येति।
मालोचनानन्तरं क्षमण वर्तुकामः पाइ-
रागेण यदोसेण यजमे अकदण्हुयं पमादेण।
जो मे किंचिविभणिओ तमहं सव्व खमावेमि॥५८
रागेण वा द्वेपेण वा यत् मयाअकृतज्ञत्वंप्रमादेन।
यो मया किंचिदपि भणितःतमहं सर्वक्षमयामि॥५॥
रागेण य-रागेण वा मायालोमाभ्यां स्नेहेन वा । दोसे.
ण य-द्वेषेण च क्रोधमानाभ्यां अभीत्या वा। जमे-यन्मया अ-
यदयहु-प्रकृतज्ञत्वं युप्माकमयोग्यमनुष्ठितं । पमादेण-
-प्रमादेन | जो मे-यो म्या। किचिवि-किंचिदपि । भणि-
ओ-भणितः । तमहं-तं जनं अहं । सव्वं-स । खमावेमि
क्षमयामि संतोपयामि । रागद्वेषाभ्यां मनागपि यन्मया कृत-
मकृतज्ञत्वं योऽपि मया किंचिदपि भणितस्तमहं सर्व मर्पया-
क्षमणं कृता क्षपकः संन्यासं पर्तुकामो मरणमेदान्
पृच्छति कति मरणानि ? भाचार्यः माह-
तिविहं भणंतिमरणं वालाणं वालपंडियाणंच ।
तहयं पंडियमरणं केवलिणोअणुमरंति॥५९॥
निविध मणंति मरणं बालानां वालपंडितानां च।
तृतीय पंडितमरणं यत् केवलिनो अनुम्रियते॥५॥

·वृहत्मत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः॥२॥ विविई- त्रिविधं त्रिपकारम् । भणंति-कथयन्ति ।म- रणं-मृत्यु । वालाणं-बालानां असयतसम्यग्दृष्टीनां । बाल- पंडियागांच-यालाच ते पंडिनाश्च वालपंडिताः संयतासंयता एकेन्द्रियाविरतर्गलाः द्वीन्द्रियादिवविरताः पांडताः । तइग- तृतीय पंटियमरण-पंडिनमरणं पंडिताना मरण देहपरित्यागः देहस्यान्यथाभावो वा पांडतपणं । जं--यत् येन वा । केर. लियो-वेचलं शुद्धं ज्ञानं विद्यते येषां ते केवलिनः । अणुम- रति-मनुम्रयन्ते मर्दशट्टारका गणधग्देवाश्च त्रिपकार मरणं भनि । प्रयमं वालपरणं, वालजीवस्वामित्तान, द्वि- तीयं बालपंडितमरण बालपंडितस्वामित्वात्, तनीयं पंडितम- रणं येन केवलिनोऽनुम्रियन्ते संपताच पंडिनहितमरणस्या- त्रैव पडितेन्तर्भावः सामानमंयमस्वापियामेदादिति । भ- न्यत्र वालबालमरणमुक्तं तदन किमिति कृत्वा नोक्तं तेन प्रयो- ननाभाग ।ये मटिला ज्ञानदर्शनयुक्तास्ते पनैमरणनियन्ते । अन् याभूनाश्य पमित्युत्तरम्साह- जेपुण पणट्ठमदिया पचलियसपणा यवकभावाय असमाहिणा मरते ण हुतेआराया भणिया ।। ये पुनः प्रणटमतिकाः प्रचालितसंज्ञाश्च वक्रभावान्य। असमाधिना म्रियते न हि ते आराधका भणिताः ॥६॥ में पूज-ये पुनः । णादिया-अपपा पिनया मति.

·६६ मूलाधारे । यपां ते प्रणप्टमतिकाः अज्ञानिनः । पचलियसण्णा य-प्र- चलिता उद्गता संज्ञा माहारभयमैथुनपरिग्रहाभिलापा येषा ते प्रचलितसंज्ञकाः । वकभावा य-कुटिलपरिणामाश्च । अ- समाहिणा-असमाधिना प्रातरौद्रध्यानेन । मरते-म्रियन्ते भवान्तरं गच्छन्ति । ण हुन खलु । श्राराध्या -प्राराध. काः कर्मक्षयकारिणः । भणिया-भणिताः कथिताः । ये प्रणटमतिकाः प्रचलितसंज्ञा वक्रभावाश्च ते असमाधिना नि- यन्ते स्फुटं न ते पाराधका भणिता इति । यदि मरणकाले विपरिणामः स्यात्ततः किंस्यादिति पृष्टे पाचार्यः प्राह- मरणे विराहिए देवदुग्गई दुलहा य किर बोही। संसारोय अणंतो होइ पुणो आगमेकाले॥६॥ मरणे विराधिते देवदुर्गतिः दुर्लभा च किल बोधिः। संसारश्चानंतो भवति पुनरागमिप्यति काले ॥६१॥ मरणे मृत्युकाले।विराहिए--विराषिते विनाशिते मरणका- रो सम्यक्त्वे विराधित इत्यर्थः मरणकाले सम्यक्त्वस्य यद्विरा- धनं तन्मरणस्यैव साहचर्यादिति । अथवार्तरोद्रध्यानसहितं य- न्मरणं तत्तस्य विराधनमित्युक्तम् । देवदुमाई--देवदुर्गति: 'भवनवासिवानव्यन्तरज्योतिष्यादिपूत्पत्तिः । दुलहाय -दुर्ल- भा दुःखेन लभ्यते इति दुर्लभा च । फिर-फिल । अयं कि- ·६७ वृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः ॥२॥ ग्लशब्दोऽनेकेष्वर्ये विद्यते, तत्र परोक्षे दृष्टव्यः भागमे एवमु- मित्यर्थः । बोही-योधिः सम्यक्त्वं रत्नत्रयं वा । संसारो य --संसारश्च चतुर्गतिलक्षणः । अणंतो-अनन्तः थद्गल- प्रमाणः कुतोऽस्यानन्तत्वं ? केवलज्ञानविषयत्वात् । होइ-भवति पुणो-पुनः । बागमे काले-मामिप्यति समये । परणका- ले सम्यक्त्वविरावने सति, दुर्गतिर्भवति, योधिश्च दुर्लभा, धागमिष्यति काले संसारश्चानन्तो भवतीति । अत्रैवाभिसम्बंधे प्रश्नपूर्वकं सूत्रमाह- का देवदुग्गईओ का वोही केण ण बुज्झए मरणं। केण व अणंतपारे संसारे हिंडंए जीओ ॥२॥ का देवदुर्गतयः का बोधिः केन न बुध्यते मरणं । केन वा अनंतपारे संसारे हिंडते जीवः ॥ ६२॥ का देवदुग्गईमो का देवदुर्गनपः किविशिष्या देवदुर्गनपः। का योदी-फा पोधिः । रेण ब-न च । युध्यते । परणं मृत्युः । वेण व-वैन च फारणेन । अन्नपारे मनन्तोऽपरिमाणः पारः समाप्तिर्यस्यासौ अनन्तपारस्त. स्मिन । संसारे संसरगणे । हिंडए हिंडते गछति । ना.. जीवः । भहारफ! या देवदुर्गनपः काच योधिः, फेन च परि- णामेन न पुध्यते मरणं, संसार पपेन कारणेन परिभ्रमति जीवः।

·- मूलाचारे। क्षपके पृष्टः प्राचार्यः माह- कंदप्पमाभिजोग्गं किव्वस सम्मोहमासुरचं च। तादेवदुग्गईओ मरणम्मिं विराहिए होति॥६॥ कांदपमाभियोग्यं कैल्वियं स्वमोहं आसुरत्वं च । ता देवदुर्गतयो मरणे विराधिते भवंति ॥ ६३ ॥ द्रव्यमावयोरभेदं कृत्वा चेदमुच्यते । कंदप्पं वंदर्पस्य भावः कान्दमुपपुवशीलगुणः श्रामिजोगा--अभियोगस्य भाव: आ- भियोग्यं तन्त्रमन्त्रादिभीरसादिगाईचं। किविप्त--किचिपस्य भावा कैलिष्यं प्रतिकूलाचरणं । सम्मोह-स्वस्य मोहः स्वमो- हस्तस्प भावः स्वमोहत्वं, शुनो मोह इव मोहो वेदोदयो यस्य स श्वमोहस्तस्य भावः श्वमोहत्वं सह मोहेन वा वर्तते इति तस्य भावः समोहत्व मिथ्यात्वभावनातात्पर्य । श्रासुरतं च--असु- रत्वं च--असुरस्य भावः असुरत्वं रौद्रपरिणाममहिताचरणं । ता एताः । देवदुग्गईओ-देवदुर्गनयस्तर्गुणैस्ता प्राप्यन्ते इति- कृत्वा तद्यपदेशः, कारणे कार्योपचारात् । मरणम्मि-मरणे मृत्युकाले सम्यक्त्वे, विराहिए-विराधिते परिभूते होंति-भव- न्ति । सम्यक्त्वे विनाशिते मरणकाले एताः कन्दोभियोग्य- फिलिपस्वमोहासुरदेवदुर्गतयो भवन्तीति । फि तत्कान्दपै इत्यत पाह- असत्तमुल्लातो पण्णावेतो य बहुजणं कुणई। . . 1 ·६६ . बृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः ॥२॥ कंदप्प रइसमावण्णोकंदप्पेसुउववजह ॥६॥ असत्यमुल्लपन् प्रज्ञापयन् च बहुजनं करोति । कंदपं रतिसमापन्नः कांदपु उत्पद्यते ॥६४ ॥ असत्त-असत्यं मिथ्या, उल्लातो-उल्लपन् जल्पन् उल्लापयित्वा, पाणावेंतो-प्रज्ञापयन् प्रतिपादयन, बहुजणं बहुजन बहून् प्राणिनः, पुणइं-करोति । कंदप्पं-कान्दर्प रइसमवगणो-रति समापन्नः माप्तो रतिसमापन्नो रागो. द्रेसहितः । फंदप्पेसु फन्दर्पफर्मयोगादेवा अपि कन्दर्पा नग्नाचार्यदेवास्तेषु उववज्जेइ-उत्पद्यते । यो रविसमापन्न: असत्यमुल्लपन तदेव च बहुजनं प्रतिपादयन् पन्दर्पभावनां करोति स कन्दपपद्यते इत्यर्यः । अथवा असत्यं जल्पन तदेव च भावयन् आत्मनो यहुजनं करोति योजयति असत्येन यः स पन्दपरतिसमापन्नः पन्दपृत्पद्यत इत्यर्थः । भय किपभियोगकर्मेति तेनोत्पत्तिश्व का चेदतः माह- अभिजुंजइ बहुभावे साहू हस्साइयं च वहुवयणं। अभिजोगेहि कम्मेहिं जुत्तो वाहणेसु उववजह६५ अभियुक्त बहुभावान् साधुः हास्यादिकं च पहुवचनं । अभियोगैः कर्मभिर्युक्तो वाहनेपु उत्पद्यते ॥६५॥ अमिजुजइ-अभियुक्त परोति, बहुभापे-बहुभावान ·मूलाचारे। तंत्रमंत्रादिकान् । साहू-साधुः । हस्साइयं च-हास्यादिकं च हास्यकौत्युच्यपरविस्मयनादिकं । बहुवयण-बहुवचनं वाग्जालं । अहिजोगेहि-अभियोगैः तादात्ताच्छब्द, आभिचारकैः, कम्मेहिं कर्मभिः क्रियाभिः। जुत्तो-युक्त- स्तन्निष्ठः । वाहणेसु-वाहनेषु गजाश्वमेपमहिपस्वरूपेषु । उपवनइ-उत्पद्यते जायते । या साधूरसादिषु गृद्धः मंत्रतंत्रभूतिम्र्मादिवमुपयुक्त हास्यादिकं बहुवचनं करोति स तेभियोगः कर्मभिवाहनेषु उत्पद्यत इति । किलिपभावनास्वरूपं तथोत्पचिंच प्रतिपादपन्नाह- तित्थयराणं पडिणीओसंघस्स य चेइयस्त सुत्तस्स अविणीदोणियडिल्लो किव्विसियेसूबवजेइ६६ तीर्थकराणां प्रत्यनीकः संघस्य च चैत्यस्य सूत्रस्य । अविनीतो निकृतिवान् किल्विषेषु उत्पद्यते ॥६६ ।। नित्ययराण-तीर्थ संसारतरणोपायं कुर्वन्तीति तीर्थक्राः अहट्टारकास्तेषा । पडिणीओ-मत्यनीकः प्रतिकूलः । संघस्स य-संघस्य च ऋपियतिमुन्यनगाराणां पिशावक- श्राविकार्यिकाणां सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रतपसां या। चेयस्स- चैत्यस्य सर्वज्ञपतिनापाः । सुचस्स-सूत्रस्य द्वादशागचतु- दशपूर्वरूपम्य अविणीओ-अविनीतः स्तन्धः । णियडिल्लो- निकविवान् वंचनाबहुल: प्रतारण-कुशलः । किब्बिसे स्व- ·वृहत्प्रत्यारयोनसंस्तरस्तवाधिकारः॥२॥ ७१ वज्जेइ-किलिपेपत्पयते । पाटहिकादिषु जायते । तीर्धक- राणां मत्यनीकः सघस्य चैत्यस्य सूत्रस्य वा अविनीतः मा. यावी च यः स फिलिपकर्मभिः रिलिपिकेषु जायते इति । सम्मोहभावनास्वरूपं तदुसत्या सह निरूपयन्नाद- उम्मग्गदेसओमग्गणासओमग्गविपडिवण्णो य मोहेण यमोहंतो संमोहेसूवक्जेदि।। ६७॥ उन्मार्गदेशको मार्गनागको मार्गविप्रतिपन्नश्च । मोहेन च मोहयन संमोहेपु उत्पद्यते ॥६७ ॥ उम्मगदेसमो-उन्मार्गस्प मिथ्यात्वादिकम्प देशकः उपदेशकर्ता उन्मार्गदेशकः । पगणासओ मार्गस्य सम्यग्नान- दर्शनचारिजात्मस्प णासओ नाशरी विराधको मार्गना- शक: मग्गविपरिवगणो य-पार्गस्य विप्रतिपन्नो विपरीत: स्वतीपवर्तकः पार्गविप्रतिपन्नः । मोहेण य-मोहेन च मि- भावेन मायामपन या ! माईती मोहयन् विपरीतान् दर्षन संमोहमूवमेदि-स्वमोहेप स्वन्टन्टदेवेपूत्पद्यते । य उनगा. देशकः मार्गनाशकः मार्गचिमनि लश्च मोहन मोहपन स सम्मोदर्ममिः स्वमोहेषु जायते इति । मामुग भावनां तयोत्पति च पपंचपन्नाह- सुद्दी कोही माणीमायीतह संकिलिट्ठोतवेचरितेय।

·" मूलाचारे । अणुबद्धवेररोई असुरेसूववज्जदे जीवो ॥६॥ क्षुद्रः क्रोधी मानी मायावी तथा सक्लिष्टस्तपसि चरित्रे। अनुबद्धवैररोची असुरपूपपद्यते जीवो ॥ ६८ ॥ सुद्दी क्षुद्रः पिशुनः । कोही-क्रोधी । माणी-मानी- गर्वयुक्तः। मई-मायावी । तह य-तथा च । संकिलिछो- संक्लिष्य मकरापरायणः । तये-तपसि । चरित्ते य-चरित्रे च । अणुबद्धवारोई-अनुबद्ध वैरं रोचते अनुबद्धवैररोची पाय- बहुलेपु रुचिपरः । असुरमूववज्जदे-असुरेपृत्पद्यते अंगावरी- पसज्ञकमावनेषु । जीवो-जीवः । यः क्षुद्रः, क्रोधी, मांनी, मायानी अनुवद्धवैररोची तथा तपसि, चरित्र च यः संक्लिष्टः सोऽसुरभवनयासुरेपृत्पद्यते इति । ब्यतिरेकद्वारेण घोधि प्रतिपदयन्नाह- मिच्छादंमणरचा साणदाणा किण्हलेममोगाढा इह जे मरंति जीवा तसि पुण दुलहा वोही॥ मिथ्यादर्शनरताः मनिदानाः कृष्णलेण्यामागाढाः। इह ये म्रियतेजीवाः तेषांपुनः दुर्लभा बोधिः ॥६९॥ मिन्छादसणरत्ता-मिथ्यात्वदर्शनरताः अतत्वार्थरुचयः। सणिदाणा-सह निदानेनाकांक्षया वर्तत इति सनिदानाः । फिण्हलेसं-कपालेश्या अनन्तानुयंधिपायानुरमितयोग ·वृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारम् ॥२॥ 'पत्तिम् । ओगाढा-आगाढा प्रविष्टा रौद्रपरिणामाः । इह- अस्मिन् । जे-ये। मरंति म्रिएन्ते माणांस्त्यजन्ति । जीवा- जीवा; प्राणिनः । तेसिं-तेपा। पुण-पुनः । दुल्लहा- दुर्लभाः । वोही-बोधिः सम्यक्त्वसहितशुभपरिणामः । इह ये जीवाः मिथ्यात्वदर्शनरताः, सनिदानाः, कृष्ण- लेश्यां प्रविष्टाश्च नियन्ते तेषां पुनर्गप, दुर्लभा बोधिः । उत्कृष्टतोऽर्धपद्लपरिवर्तनमात्रात्सम्ययत्वाविनामाविवादो- धेरतस्तादात्म्य ततो वोधेरेव लक्षणं न्याख्यातमिति । अन्वयेनापि वोघेलक्षण्माह- सम्ममणरचा अणियाणा सुकलेसमोगाढा । इह जे मरांति जीवा तेसिं सुलहा हवे बोही ।। सम्यग्दर्शनरक्ता अनिदानाः शुक्ललेश्यामागाढाः । इह ये नियंतेजीवाः तेषां सुलभा भवेत् बोधिः ॥७॥ सम्ममणरत्ता-सम्यादर्शनरताः तचरुवयः । अणियाणा-अनिदाना इहपरलोकानाशांसाः । सुक्क- लेस्स-शुक्ललेश्या ओगाढा-भागादा प्रविष्टाः इह-अग्मिन् । जे-ये । मरंति म्रियते । जीवा-जीवाः । तेसिं-तेषां । सुलहा-सुलभा सुखेन लभ्या । ये-भवेत् । घोही घोधिः। इह ये जीवाः सम्यक्त्वदर्शनरताः, अनिदाना, शुक्ललेश्यां प्रविष्टाः सन्तो नियन्ते तेषां सुलमा योपिरिति ।

·७४ मूलाचारे। यद्यपि पूर्वसूत्रेणास्यार्थस्य प्रतीतिस्तथापि द्रव्यार्थिकपर्यायार्थि- कशिष्यसंग्रहार्थः पुनरारम्भः एकान्तमतनिराकरणार्थ च । संसारकारणस्वरूपं प्रतिपादयन्नाह- जेपुणगुरुपडिणीयावहुमोहाससबलाकुसीलाय। असमाहिणा मरते ते होति अणंतसंसारा ॥ ये पुनःगुरुप्रत्यनीका बहुमोहाः सशबलाः कुशीलाश्च असमाधिना नियंते ते भवति अनंतसंसाराः॥७१ जे पुण-ये पुनः । गुरुपडिणीया-गुरूणां प्रत्यनीकाः प्रतिकूला: गुरुमत्यनीकाः। वहुमोहा-मोहनचुराः रागद्वे- पाभिहताः । ससबला सह शवलेन लेपेन वर्तते इति सशवला: कुत्सिताचरणाः । कुमीला य-कुशीला: कुत्सितं शील तपरिरक्षणं येषां ते कुशीलाश्च । असमाहिणा 'असमाधिना मिथ्यात्वसमन्वितारौद्रपरिणामेन । मरते- नियन्ते । ते-ते । होति-भवन्ति ते एवं विशिष्टाः । अणतसंसारा-अनन्तसंसारा अर्धपुद्गलप्रमाणसंसृतयः । ये पुन: गुरुपतिकूलाः, बहुमोहाः कुशीलास्तेऽसमाधिना म्रियन्ते ततश्चानन्तसंसारा भवन्तीति । अथ परीतसंमाराः कथं भवन्तीति चेदतः माह- जिणवयणे अणुरचागुरुवयणंजेकरंति भावेण । असवल असंकिलिट्ठाते होंति परिचसंसारा ७२॥ - ·वृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः ॥२॥ जिनवचने अनुरक्ता गुरुवचनं ये कुर्वतिभावेन । अशबला असंक्लिष्टास्ते भवंति परीतसंसाराः ॥ जिणवयणे-जिनस्य वचनमागमः तस्मिन्नहत्पश्चने । अणुरत्ता-अनुरक्ताः सुष्टु भक्ताः । गुरुवयणं गुरुवचनमा- देश जे करंति-ये कुति । भावेण-भावेन भात्या मत्रतंत्र- शास्त्रानाकांक्षया । असवल-अशवला मिथ्यात्वरहिताः। असंकिलिहा-असंक्लिष्टाः शुद्धपरिणामाः । ते होति-ते भवति । परित्तसंसारा-परीतः परित्यक्तः परिमितो वा ससारः चतुर्गतिगमन येपा यैर्वात संसाराः परित्यक्तसस्तयो वा । जिनप्रवचने येऽनुरक्ता गुरुवचनं च भावेन कुर्वन्ति, अश- असलिष्टाः सन्तप्त परित्यक्तसंसारा भरन्तीति । यदि जिनवचनेऽनुरागो न स्थाढतः किं सादतः प्राह- वालमरणाणि वहुसो वहुयाणिअकामयाणिमरणा णि । मरिहंति ते वरायाजेजिणवयणंण जाणंति। बालमरणानि बहुशो बहुकानि अकामकानि मरणानि मारप्यति ते वराका ये जिनवचनं न जानति ॥७३॥ बालपरणाणि-वालानापतत्वरुचीनां मरणानि शरीरत्या- गा वालपग्णानि । बहुसो बहुशः यहूनि बहुप्रकाराणि वा । बहुप्राणि-बहुकानि प्रचुराणि | अकामयाणि-भकामकृतानि . बला, ·- मूलाचारे। अनभिप्रेतानि मरणाणि-मृत्यून् । मरिहंति मरिष्यन्ति मृत्यु प्राप्स्यन्तीत्यर्थः । ते राया-त एवंभूता वराका अनायाः । जे जिणवयणं-ये जिनवचनं सर्वज्ञागमं । ण जाणंति-न जानन्ति नावयुध्यते । ये जिनवचनं न जानन्ति ते वराका बालमरणानि बहुमकाराणि अकामकृतानि च बहूनि मर- णानि मास्यन्तीति । अथ कानि तानि पालमरणानीत्यत आह- सत्थग्गहणं विसभक्खणं च जलणं जलप्पवसोय अणयारभंडसेवी जम्मणमरणाणुबंधीणि॥७४॥ शस्त्रग्रहणं विपभक्षणं च ज्वलनं जलप्रवेशश्च । अनाचारभांडसवी जन्ममरणानुबंधिनः ॥ ७४ ॥ सत्यग्गहणं शस्त्रेणात्मनो ग्रहणं मारण शस्त्रग्रहण शिस्त्र- ग्रहणादुन्पन्न मरणाप शस्त्रग्रहण कार्य कारणोपचारात् । विसमवखणं-विपस्य मारणात्मकद्रव्यस्य भक्षणमुपयुंजन विपभक्षण तथैव सम्बन्धः पर्तव्यः । चः समुच्चयार्थः । जलणं जलनादग्नेरुत्पन्न ज्वलनं । जलप्पवेसो य-जले पानीय प्रवेशो निमज्जनं निरुच्छ्वासं जलप्रवेशश्च तस्मा- ज्जातं स एव वा मरणं प्रणयारभण्डसेवी -अनाचारमांडसेवी न आचारोनाचार! पापक्रिया स एव भांडं द्रव्यं तत्सेवत इत्यनाचारमांडसेवी मरणेन सम्बन्धः । अथवा पुरुषेण ·वृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तयाधिकारः॥२॥ सम्बन्धः अनाचारभांडसेवी तस्य । जम्मणमरणाणुवंधीणी जन्मोत्पत्तिः, मरणं मृत्युस्तयोग्नुबन्धः सन्तानः स येषां विद्यते तानि जन्ममरणानुबन्धीनि संसारकारणानीत्यर्थः । एतानि मरणानि जन्ममरणानुवन्धीनि अनाचारभाडसे- धीनि यतोऽतो वालपरणानीति । श्रयवा अनाचारसेवानि एतानि मरणानि संसारकारणानीति न सदाचारस्य । एवं श्रुत्वा क्षपकः संगनिवेदपरायण एवं चिन्तयति-- उड्ढमधोतिरियहिदुकदाणिवालमरणाणिवहुगाणि दसणणाणसहगदो पंडियमरणं अणुमरिस्से।७५॥ ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्षु तु कृतानि बालमरणानि बहुकानि। दुर्शनज्ञानसहगतः पांडतमरणं अनुमरिप्यामि ७५ उड्ढं-ऊर्य ऊर्ध्वलोके । अधो-अधमि अधोलोके नरकमवन- व्यन्तरज्योतिष्ककल्पे । तिरियहि दु-नियतु च एकेन्दिया- दिपंचेन्द्रियपर्यन्तजातिपु । यदाणि-कृतानि प्राप्तानि वाल- मरणानि । बहुगाणि-बहूनि । दसणणासहगदो-दर्शन- झानाभ्यां साध, गदो-गनः प्राप्तः, पंडियमरण-पण्डितपरणं शुद्धपरिणापचारित्रपूर्वकमाणत्यगं । अणुपरिस्से-अनुम- रिष्यामि सन्यासं करिष्यापि । अधिस्तिर्यक्षु च बहूनि वालपरणानि यतो मया प्राप्तानि, अतो दर्शनशानाभ्यां सार्थ परिहतमरणं गतोऽहं मरिष्यापीति ।

·७८८ मूलावारे। एतानि चाकामकृतानि मरणानि स्मरन पण्डितमरणम- नुमरिप्यामीत्यत आह- उज्बेयमरण जादीमरणं णिरएसुवेदणाओ य। एदाणि संभरंतो पंडियमरणं अणुमरिस्से ॥७॥ उद्वेगमरणं जातिमरणं निरयेपु वेदनाश्च । एतानि संस्मरन् पंडितमरणं अनुमरिष्यामि ।। ७६ ॥ उब्वयमरण-उद्वेगमरणं इप्टवियोगानिष्टसंयोगाभ्यां त्रामेन वा मरणं । जादीमरणं-जातिमरणं उत्पन्नमात्रस्य मृत्युगर्भस्थस्य वा । णिरएसु नरकेषु । वेदणाओय-वेदना- श्च पीडाश्च । एदाणि-तानि । संभरंतो-संस्मरन् । पंडि- दमरण-पंडितमरणं । अणुपरिस्से-अनुमरिष्यामि प्राणत्यागं. करिष्यामि । एताणि उद्वेगजातिमरणानि नरकेपु वेदनाश्च संस्मरन पंडितमरणं प्राप्तः सन् प्राणत्यागं परिष्यामीति । किपथ पडितमरण मरणेषु शुभतमं यतः- एकं पंडिदमरणं छिंददि जादीसयाणि बहुगाणि तं मरणं मरिदव्यंजण मदं सुम्मदं होदि ॥७७॥ एकं पंडितमरण छिनत्ति जातिशतानि बहूनि । तन्मरणं मर्तव्यं येन मृत भवति ॥ ७७ एक्क-एफं। पंडिदमरणा-पंडितमरणं । दिददि-छिनति ·७६ - वृहत्प्रत्यारयानसंस्तरस्तवाधिकारः॥२॥ जादीसयाणि-जातिशतानि । बहुगाणि-बहूनि । तं-तत्- तेन वा । मरण-शरीरन्द्रिययोर्वियोगः । मरिदवं-मतव्यं मरणं प्राप्तव्यं । जेण-येन । मदं-मृतं । सुम्मदं-सुष्ठमृनं । होइ- भवति । एकं पण्डितमरणं जातिशतानि वहूनि छिनत्ति यतोऽतस्तेन मरणेन मर्तव्यं येन पुनरुत्पत्तिनं भवति तद्वा- नुष्ठातव्यं येन न पुनर्जन्म । विमुक्त भवति-पंडितमरणमनु- प्ठेयमिति । यदि संन्यासे पीडा सुधादिकोत्पद्यते ततः किं कर्तव्य- मित्याह- जइ उप्पज्जइ दुःखं तो दट्टव्वो सभावदो णिरये। कदमं मए ण पत्र संसारे संसरंतेण ।। ७७॥ यदि उत्पद्यते दुःखं ततो द्रष्टव्यः स्वभावतो नरके । कतमत् मया न प्राप्त संसारे संसरता ।। ७८ ।। जइ-यदि । उप्पज्जइ- उत्पद्यते । दुक्ख-दुःखमसातं । तो ततः । दहयो-दृष्टन्यो मनसालोकनीयः । सभाषदो स्व- भावतः स्वरूपं "दृश्यते यत्रापी" ति तस्, भाकृतबलादक्ष- राधिक्यं वा । गिरए-नरकस्य नरके वा । कदम-कियदिद कतमत् । मए-मया । ण पत्वं-न प्राप्तं । अथवा, अणं पूर्ण कृतं मया यत्तन्मयैव प्राप्तं । संसारे-जातिजरामरणलक्षणे । संसरंतेण-संसरता परिभ्रमता । संन्यासकाले यदुत्पद्यते

·मूलाचारे।
सुदादि दुःखं ततो नरकस्य स्वभावो दृष्टन्यो यतः संसारे
संसरता मया किमिदं न प्राप्तं यावता हि प्राप्तमेवेति चिन्त-
नीयमिति।
यथा प्रप्तं तथैव प्रतिप दयति-
संसारचकवालम्मि मए सबेपि पुग्गला बहुसो।
आहारिदाय परिणामिदाय ण य मे गदा तिची
संसारचक्रवाले मया सर्वेपि पुद्गला बहुशः ।
आहृताश्च परिणामिताश्च न च मे गता तृप्तिः ॥७९
संसारचक्कवालम्मि-संसारचकव ले चतुर्गतिजन्मज-
रामरणावर्ते । मए-मया । सम्बेवि-सऽपि । पुग्गला-पुद्गला
दघिखंडगुटौदननारादिका । बहुमो-बहुशः बहुवारान् अन-
न्तवारान् । श्राहरिदा य-ग्राहृता गृहीता भक्षिताः । परि-
णामिदा य-परिणामिताश्च भीर्णाश्च खलरसस्वरूपेण ग-
मिता इत्यर्थः । ण य मे-न च म | गदातित्ती-गता तृप्तिः
सन्तोपो न जातः, प्रत्युत आकांक्षा जाता । संसारचक्रवाले
सऽपि पुद्गला बहुशः प्राहृताः परिणामिताश्च मयान च
मम गना निरिति चिन्तनीयम् ।
कथ न गता तृतिर्यथा-
तिणकट्टेण व अग्गी लवणसमुद्दो णदीसहस्सेहि।
ण इमोजीवोसको तिप्पेहूँ कामभोगेहि ॥८॥

·वृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः॥२॥ तृणका?रिवाग्निः लवणसमुद्रो नदीसहस्रैः ! न अयं जीवः शक्यः तृप्तुं कामभागैः ॥८॥ विणकडेण व-तृणकाष्ठरिव अग्गी-अग्निः लवणसमुदो लवणसमुद्रः । यदीसहस्सेहि-नदीसहस्रश्चतुर्दशमिः सहस्र- द्विगुणद्विगुणैनंदीनां समन्विताभिगंगासिध्यादिचतुर्दशनदी- भिः सागरो न पूर्णः । ण इमो जीवो-नायं जीवः सको-- शक्यः । विप्पे-तृप्तुं प्रीणयितु । काममोगेहि-पामभोगे:, ईप्सितसुखाङ्गैराहारस्त्रीवस्त्रादिमिः । यथा भग्निः तृणकाः, लवणसमुद्रश्च नदीसहस्रः प्रीणयितुं न शक्यः वया जीवोऽपि कामभोगैरिति ।।८० ॥ कि परिणामपात्राइन्धो भवति? भवतीत्पाद कंखिदकलुसिदभूदो कामभोगेसु मुन्छिदो संतो। अभुतोविय भोगेपरिणामेण णिवज्झेह ॥८१ कांक्षितकलुपितभूतः कामभोगेपु मूर्षितः सन् । अभुंजानोपि च भोगान् परिणामेन नियध्यते ॥८॥ णियदि इति वा पाठान्तरम् । फेखिद-कांसिनः फांसास्प संमाता तां परोतीति वा पांसितः । पलुसिद- पलुपितः रागपापुरहतः । भूदो-भूनः सन् । वाममो- गेमु-फामागेषु । छिदो दिवः । संवो सम् ।

·मूलाचरे। अननो वि य-अभुजानोऽपि च असेवमानोऽपि च । भोगे भोगान सांसारिकमूखहेतून् । परिणामेण परिणामेन चित्तच्या- पारेण । णिवझेद निवध्यते कर्मणा परक्शः क्रियते-कर्म वा बध्नानि । कामभोगेषु मूछिनः सन् कांक्षितः क्लुपीभूतश्व भोगान नानोऽपि जीवः परिणामेन कर्म बध्नाति बध्यते वा कर्मणेति ॥८१॥ किमिच्छामाप्रेणाभुजानस्यापि पाएं भवतीत्माह- आहारणिमित्तंकिर मच्छा गच्छति सत्तमि पुढविं सच्चित्ता आहारोण कप्पदिमणसावि पत्थेदुं८२ आहारनिमित्तं किल मत्स्या गच्छंति सप्तमी पृथ्वी सचित्त आहारोन कल्प्यते मनसापि प्रार्थयितुम्।।२।। आहारणिमित--आहारकारणात् । किर-किल आगमे कथिनं नार चवचनमेत निश्चयवचनमेव । मच्छा मत्स्थाः गच्छति यान्ति प्रविशन्ति । सतमि सप्तमी । पुढवि पृथि- ची अवधिम्यान । सच्चित्तो सह चित्तन वर्तत इति सचित्तः सावद्योऽयोग्या माणिघातादुत्पन्नः । आहारो भोजनं । न चप्पदि-न हाते न योग्यो भवति । मणसावि- मनसापि चित्तव्यापारेणापि । पत्थेदु मार्थयितुं याचयितुं । आहार- नियतं मत्स्याः शालिसिक्यादयो निश्चयेन सप्तमी प्रथिवीं गच्छति यतोऽतो मनसापि प्रार्थयितुं सावद्याहारो न कल्प- ते इति ।।२।।

·८३ बृहत्पत्यास्यानसंस्तरस्तवाधिकारः ॥२॥ यतो मनसापि सावधाहारो न योग्योऽतो भवान् शुद्ध- परिणाम कुर्यादित्याचार्यः प्राह- पुर्व कदपरियम्मो अणिदाणोईहिदूण मदिवुद्धी ‘पच्छा मलिदकसाओ सज्जो मरणं पडिच्छाहि ८३ पूर्व कृतपरिकर्मा अनिदानः ईहित्वा मतिबुद्धिभ्याम् । पश्चात् मलितकपायः सद्यो मरणं प्रतीच्छ ॥८॥ पुन कदपरियम्गे-पूर्व प्रथमतरं कृतमनुप्ठितं परिकर्म तपोऽनुष्ठानं येनासौ पूर्वकृतपरिकर्या यादापनुष्ठिततपश्चरण: अणियाणो-अनिदान इहलोकपरलोकमुखानाकांक्षः । ईहि- दण-ददित्या चेष्टिता उद्योग कृत्वा । पदियुद्धी-मतियुद्धि- भ्यां प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परोक्षम यक्षसम्पन्नः । पच्छा-६- श्चात् । मलियकपायो-मयितकपापः सयासम्पन्न । सजो -सया तत्परः कृतकृत्यो वा । मरण-समाधिमृत्युं स्वा.पा. यमरणं था । पहिच्छादि-प्रतीच्छानुतिध । विपरिगामानर. के गम्यते यतोऽतः मत्यक्षपरोक्षममाणाभ्यामागमे निश्च. य कृत्वा पूर्वकृतपरिक निदानश्च मन् पवितम्पापश्च सन सपः मरणं प्रतीद्धति ॥ ३ ॥ पुनरपि शिक्षां ददाति- हंदि चिरभाविदावि यजे पुरुसा भरणदेसयालम्मि ·मूलाधार । पुवकदकम्मगरुयतणेण पच्छा परिवडंति ८४ जानीहि चिरभाविता अपि च ये पुरुषा मरणदेशकाले पूर्वकृतकर्मगुरुकत्वेन पश्चात् प्रतिपतंति ॥ ८४ ॥ इंदि-जानीहि-सामान्यमरणं वा । चिरभाविदाविय- चिरभाविता अपि देशोनपूर्वकोटी कृताचरणा अपि । ने-य- स्त्वं वा पुरुपैः सह सम्बन्धाभावात् । पुरिसा-पुरुषा मनुष्याः। मरणदेशयालम्मि-मरणकाले मरणदेशे वा । अथवा मरण- काल एवानेनाभिधीयते । पुष्चकदकम्पगरुयत्रोण-पूर्व- स्मिन् कृतं कर्म पूर्वकृतकर्म तेन गुरुकं तस्य भावः पूर्वकृत- धर्मगुरुस्त्वं तेन न्यस्मिन्नजितपापकर्मणा । पच्छा-पश्चात् परिवडति-प्रतिपतन्ति रत्नत्रयाद पृथग्भवन्ति यतः॥४॥ तझा चंदयवेज्झस्स कारणेण उज्जदेण पुरिसेण । जावो अविरहिदगुणो कादवो मोक्खमग्गम्मि तस्मात् चन्द्रकवेध्यस्य कारणेन उद्यतेन पुरुषेण । जीवो अविरहितगुणः कर्तव्यःमोक्षमार्गः ॥५॥ तम्हा-तस्मात् । चंदयवेज्मस्स-चंद्रकयेध्यस्प । कार- णेन निमित्वेन । उज्जदेण-उद्यतेन उपर्युक्तेन । पुरिसेण-पु- रुपेण । जीवो-जीवः पात्मा । अविरहिदगुणो-अविरहितगु- गोऽविरातिपरिणामः । कादवो-फर्तव्यः । मोक्खम- ·- वृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः॥२॥ मगम्मि-मोक्षमार्गे-सम्यक्त्वज्ञानचारित्रेषु । यतश्चिरभावि वा अपि पुरुषा मरणदेशकाले पूर्वकृतकर्मगुरुकत्वेन पश्चाद प्रतिपतन्ति तस्मात् यया चन्द्रकवेध्यनिमित्तं जीवोऽविरहि- तगुणः क्रियते तथोद्यतेन पुरुषेणात्मा मोक्षमार्गे कर्तव्य इत्ये- जानीहि निश्चयं कुर्विति ॥८५ ॥ चन्द्रकवेध्यनिमित्त जीयेऽविरहितगुणे कृते किंकृतं तेन चन्द्रकवेध्यस्य कर्ताह- कणयलदाणागलदाविज्जुलदा तहेव कुंदलदा। एदाविय तेण हदा मिथिलाणयरिए महिंदयचेण सायरगो वल्लहगोकुलदत्चो वड्डमाणगो चेव । दिवसेणिकेण हदा मिहिलाए महिंददचेण ॥८॥ कनकलता नागलता विद्युल्लता तथैव कुंदलता। एता अपि च तेन हता मिथिलानगयां महेंद्रदत्तेना।८६ सागरको बल्लभकः कुलदत्तः वर्धमानकः चैव । दिवसेनेकेन हता मिथिलायां महेंद्रदत्तेन ॥४७॥ मिथिलानगी मईन्टदसेन एताः फनफलतानागराता- विपुल्लनास्तथा कुन्दलता चकईलया हनाः तथा तस्यां नगयो- तेर मोदचेन सागरफ-चलमा फुलदत्तक वर्षमानका . तास्तस्मात् यतिना समाधिपरणे पत्नः फर्तव्यः । कपानिका ·मूलाचारे। चात्र व्याख्येया आगामोपदेशात् यत्नाभावे पुनर्यथा एन- लोकाना भवति तथा यतीनामपि ॥ ८६ ॥ ८७॥ किं तत् ! इत्याह- जहणिजावयरहियाणावाओवररदणसुपुण्णाओ पट्टणमासण्णाओ खुपमादमूला णिवुडंति ८८॥ यथा निर्यापकरहिता नावो वररत्नसुपूर्णाः। पत्तनमासन्नाः खलु प्रमादम्ला निबुडंति ॥८॥ जह-यया । णिज्जावयरहिया-निर्यापरहिताः कर्ण धारविरहिताः । णावाओ-नावः पोतादिकाः। वरदणसु- पुराणाम्रो श्रेष्ठरत्नसुपूर्णाः । पट्टणमासण्णायो पत्तनमासान्ना बेलाकूलसमीपं भाप्ताः । सु-स्फुट । पमादमूला-ममाद: शैथिल्य सूलं कारणं यासो ताः प्रमादमूलाः। द्धिति-नि मन्जन्ति विनाशमुपयाति । यया नावा पत्तनमासन्नाः वर्ण धाररहिताः पररत्नसम्पूर्णाः, प्रमादधारणात् सागरे निम- ज्जन्ति तथा क्षपफनावः सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्ररत्नसम्पूर्णाः सिद्धिसमीपीभूतसन्यासपत्तनमासन्ना निर्यापकाचार्यरहिता प्रमादनिमित्तात् संसारसागरे निमज्जन्ति तस्मायनः कर्तव्य इति ।।८।। फयं यत्नः क्रियते यावता हि तस्मिन् कालेऽभावका. शादिफ न कर्तुं शक्यते इत्याह- ·८७ वृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्नवाधिकारः ॥२॥ बाहिरजोगविरहिओअभंतरजोगझाणमालीणो जह तम्हि देसयाले अमूढसण्णोजहसु देहं ॥८९॥ बाह्ययोगविरहितः अभ्यंतरयोगध्यानमालीनः । यथा तस्मिन् देशकाले अमृढसंज्ञः जहीहि देहम्।। ८९ चाहिरजोगविरहिदो-वाश्च ते योगाश्च व योगा अभ्रावकाशादयस्तै विरहितो हीनो वाह्ययोगविरहितः । अ. भंतरजोगमाणमालीणो-अभ्यंतरयोग अन्तरंगपरिणा ध्यानं एकाग्रचिन्तानिरोधन मालीनः प्रविष्टः। न्ह-यया । तम्हि-तस्मिन् । देसयाले-देशकाले संन्यासकाले । अम्द सगणो-अमहतः पाहारादिसंज्ञारहितः । जहसु-नहीदि त्यन । देद-शरीर । वासयोगविरहितोऽपि, अभ्यन्तरध्यान- योगविष्टः सनं तसिन देशकाले अमृढसंझो यया भवति तया शरीरं जदीहि ।। E९॥ अमृदसंज्ञके करीरित्यागे सति किं स्यात् । इत्यतः माह- हंतूण रागदोसे छे. तूण यअट्टकम्मसंकलियां जम्मणमरणरह भेत्तूण भवाहिं मुञ्चिहसि ।।९० हत्या रागद्धेपो छित्त्वा च अष्टकर्मशृंखला जन्ममरणारहह भित्त्वा भयेभ्यो मोक्ष्यते ॥ ९ ॥ हंतूण-हत्ता । रागदौसे-नागदेपो मनुरागामीती दे- ·मूलाधारे। स्तूणय-छित्त्वा च । भट्टकम्मसंखलियं-अष्टवर्मखलाः । जम्मणमरणरहह-जन्ममरणारहह जातिमृत्युघटीपत्रं । भेचू- ण-भित्त्वा । भवाहि-भवेभ्यो भवैर्वा । मुचिहिसि-मोक्ष्यसे मुञ्चसिगारागद्वेषौ हत्वा, अष्टकर्म शृखलाश्च छिचा जन्म- मरणारहच मित्त्वा, भषेभ्यो मोक्ष्यसे इत्येतत्स्यादिति ॥९॥ यद्यव- सबमिदं उवदेसं जिणदिटुंसदहामि तिविहेण । तसथावरखेमकरं सारंणिव्वाणमग्गस्स ॥११॥ सर्वमिमं उपदेशं जिनदृष्टं श्रद्दधे त्रिविधेन वसस्थावरक्षेमकरं सारं निर्णिमागस्य ॥ ९१ ॥ सन्चमिद-सर्वमिम । उवदेस-उपदेशमागम । जिणदिई- जिनदृष्टं कथित वा। सदहामि-श्रये, तस्मिन् रुचि क- रोमीति । सिबिदेण-निविधेन । तसथावरखेमफर-प्रसन्ति उद्विजन्तीति वसा द्वीन्द्रियादिपचेन्द्रियपर्यन्ताः । स्थानशीला: स्थावरा थिीकायिपादिवनस्पतिपर्यन्ताः । अथवा प्रसना- मपोदयात् प्रसा: स्थावरनामामोदयात्स्यावरा: तैपां क्षे- में दयां सुखं करोगीति घसस्थावरक्षेमकरस्तं सर्वजीवदयाम- तिपाद६ । सारं-भयानभूतं सारस्य कारणात्सारः। णि- चाणमग्गास-निर्वाणमार्गस्य मोक्षवर्मनः सम्यग्ज्ञानदर्शन- चारित्राणा तस्मिन् सतितेपासद्भावानिर्वाणिमार्गस्य सारं त्र- ·८E बृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः ॥२॥ सस्यावरलेमकरं च सर्वमिममुपदेशं जिनदृष्टं त्रिविन श्रद्द- घेऽहमिति ॥ ९१ ॥ तस्मिन् काले यथा द्वादशांगचतुर्दशपूर्वविपया श्रद्धा क्रियते तया समस्तश्रुतविषया चिंता पाठश्च कर्तु किं श- क्यते ? इत्याह .ण हि तम्हि देसयाले सको वारसविहोसुदक्खंघो सव्वो अणुचिंते, बलिणावि समस्यचित्तेण ९२ नहि तस्मिन् देशकाले शक्यः हादशविधः श्रुतस्कंधः सर्वः अनुचिंतायतुंधलिना अपिसमचिचेन ॥१२॥ न प्रतिपथवचनं । हि यस्मादथें। तम्हि-तस्मिन् । देस- याले-देशकाले दिश अतिसर्जने दिश्यते अतिसूज्यते इति- दे शरीरं तस्य पालस्तस्मिन् शरीरपरित्यागशाले । स- को-अप: । वारसविदो-द्वादशविधः द्वादशप्रकार: | मुद- यखंघो-युतस्कंधः श्रुतपक्ष इत्यये । सम्बो सर्व समस्तं । अगु- चितेद-मनुचिन्तयितुं अर्थेन मायितुं पठितुं च । वलि- णावि-पलिनापि शरीरंगतरलेनापि । समाचशेण-समर्य- चिनेन एफपिचेन पतिना । तस्मिन देशकाले बलयुक्तेन समर्थ- चिचेनापि दादाविध श्रुतस्कन्धं न शक्यमनुचिन्तयितुं ॥१२॥ पतस्ततः किं कर्तव्य। एकमि विदियाी पदे संवेगो वीयरायमग्गम्मि।

·. मूलाचारे। बच्चदि णरो अभिक्खं तं मरणंते ण मोचव्यं ।। एकस्मिन् द्वितीये पदे संवेगो वीतरागमार्गे ब्रजति नरो अभीक्ष्णंतत्मरणांते न मोक्तव्यं॥९३ ॥ एक्कमि-एकस्मिन् नमोऽहद्भयः इत्येतस्मिन् । विदि. यं हि द्वयोः पूरण द्वितीयं नमः सिद्धेभ्य इत्येतस्मिन् । संवेओ- संवेगः धर्मे हर्पः । पदे-अर्थपदे ग्रन्यपदे प्रमाणपदे वा पंचनम- स्कारपदे च । अथवा एकम्हि वीजम्हि पदे-एकस्मिन्नपि वीज- 'पदे यस्मिन्निति पाठान्तरम् । वीदरागमग्गम्मि-वीतरागमार्गे सर्वज्ञमवचने । वच्चदि-ब्रजति गच्छति प्रवर्तते । गरो-नरेण सर्वसंगपरित्यागिना । अभिवखं अभीक्ष्णं नैरन्तर्येण । तं-तत् मरणंते-मरणान्ते क्ण्ठगतमाणेऽत्यसमये वा। ण मोत्तव्वं- न मोक्तव्यं न परित्यजनीयं । एकपदे द्वितीयपदे वा पंचनमस्का रपदे वा वीतरागमार्गे अस्मिन् संवेगो ऽभीक्ष्णं गच्छति नत्पदं मरणान्तेऽपि न मोक्तव्यं नरेण नरो वा संवेग यया भवति तथा यस्मिन्पदे गच्छति प्रवर्तते तत्पदं तेन न मोक्तव्यमिति सम्बन्धः। किमिति कृत्वा तन्न मोक्तव्यं यतः- एदह्मादो एक हि सिलागं मरणदेसयालसि। आराहणउवजुचो चिंतंतो राधओहोदि ॥१४॥ एतस्मात् एकं हि श्लोकं मरणदेशकाले ·६.' वृहत्पत्यारयानसंस्तरस्तवधिकार. ॥२॥ आराधनोपयुक्तः चितयन् आराधको भवति ॥९॥ एदहादो-एतस्मात् श्रुतस्कन्धात् पंचनस्काराद्वा । एक हि एक ह्यपि एकपपि तथ्य । सिलोग-श्लोकं । मरणदेसया- लम्भि-मरणदेशकाले । भाराहणउवजुत्तो-पाराधनपा उप- युक्तः सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्रवपानुष्ठानपरः । चितंतो-चिन्न यन् । आराधनो-पाराधकः रत्नत्रयस्वामी । होइ-भवति सम्पद्यते । एतस्मात् श्रुतात् पंचनमस्काराद्वा मरणदेशकाले एकमपि लोकं चितयन् भाराधनोपयुक्तः सन् आराधको भवति यतस्तनस्त्वयेदं न मोक्तव्यमिति सम्बन्धः॥ ४॥ यदि पीडोत्पद्यते मरणाकाले । फिपौपयं ? इत्याह- जिणवयणमोसहमिणविसयसुहविरयणं अमिदभूदं जरमरणवाहिवेयणखयकरणं सव्वदुक्खाणं ९५ जिनवचनमौपधमिदं विषयसुखविरेचनं अमृतभूतं जरामरणव्याधिवदनानांक्षयकरणसर्वदुःखानाम्९५ निणवयणं-जिनवचनं । योसह-औपर रोगापहर द्रव्यं । इण-पत्तन् । विमयमुहविरेपणं-तिपयेभ्यः मुखं विप- यसुखं तस्य विरेचनं टाकंद्र विपपमुम्ब विरेचनं । ममि- ददं-अमृतभूतं । जामाणवाहियेयाण-जगमाणधिद- नानां पहुबालीना घ्याधिः, मासिका वेदना तयोर्भेदः। प्रया व्याधिभ्यो वेदना सपकरणं-विनाशनिमित्त । सम " ·६२ मूलाचारे। दुक्खाणं सर्वदुःखानां विषयसुखविरेचनं, अमृतभूतं चौपध- मेतजिनवचन मिति सम्बन्धः ॥ ९ ॥ कि तस्मिन्काले शरणं चेत्याह ! गाणं सरणंमेदंसणं च सरणंच चरियसरणं च । तव संजमं च सरणं भगवं सरणो महावीरो ९६ ज्ञानं शरणं मम दर्शनं च शरणं च चारित्रशरणं च तपः संयमश्च शरणं भगवान् शरणो महावीरः ॥९६ गाणं-ज्ञानं यथावस्यतवस्तुपरिच्छेदः। सरणं-शरण श्रा- श्रयः । मे मप्र । ईसणं-दर्शनं प्रशमसंवेगानुकंपास्तिक्यामि- व्यक्तलक्षणपरिणाम:। सरणं-शरणं संपाराद्रक्षणं । चरिय-च रित्रं ज्ञानवतः संसारकारणनिति मत्यापूर्णवतोऽ नुष्ठानं । सरणं च-सहायं च । सुखाववोधार्थ पुनः पुनः शरणग्रहणं । तवं-तपति दहति शरीरेंन्द्रियाणि तपो द्वादशप्रकारं । संज- 4-संयमा प्राणेन्द्रियसंयमन । [ सरण ]-शरणं । भगवं- भगवान् ज्ञानसुखवान् । सरणो-शरणः । महावीरो-वर्धमा- नस्वामी । ज्ञानदर्शनचारिनतपांसि मम शरणानि तेपामुप- देष्टा च महावीरो भगवान् शरणामिति ॥१६॥ भाराधनाया: किं फलं ? इत्यत आह- आराहण उवजुचो कालं काऊण सुविहिओ सम्म ·बृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकार ॥२॥ उकस्सं तिण्णि भवे गंतूण य लहइ णिबाणं॥ आराधनोपयुक्तः कालं कृत्वा सुविहितः सम्यक् उत्कृष्टं त्रान् भवान् गत्वा चलभेत निर्वाणम् ॥९७ ॥ पाराहणध्वजुनो-भाराधनोपयुक्तः सम्यग्दर्शनज्ञानादि पु तात्पर्यत्तिः । कालं काऊण-कालं कृत्वा । सुविहिओ- सुविहितः शोभनानुष्ठानः । सम्म-सम्यक् । एकरसं-व- स्कृप्टेन । तिणित्रीन् । भये-भवान् गन्तूण य-गत्वा च । लहइ-लभते । गिवाण-निर्वाणं । सुविहितः सम्यगाराघ- नोपयुक्तः कालं कृत्वा उत्कण प्रीन् भवान् प्राप्य तवो निर्वाण लमते इति ॥ ९७॥ प्राचार्यानुशास्तिं श्रुत्वा शाखं शाला क्षपकः कारण- पूर्वकं परिणाम कर्तुकामः माह- समणोमेत्तिय पढमं विदियं सव्वत्य संजदो मेचि सब्बं च वास्सरामि य एवं भणिदं समासेण ९८ श्रमणो मम इति प्रथमः हितायःसर्वत्र संयतोममेति सवं च व्युत्सृजामि च एतद् भणितं समासेन ॥९४ सपनो मस्तिप-श्रमगःसमरसीमावयुक्तः, इति च पटमं- प्रयमः । विदयं-दिनीयः । सम्वत्यसंनदो-सर्वरसंयतः। मेलि-ममइति । भपाश्रमणे मम प्रयम ज्या दिवीयं सर्व ·६४ मूलावारे। संयतेषु । सव्वं च-सर्व च । योसरामिय-व्युत्सृजामि च । एद-ऐतत् । भणिंद-भणितं । समासेण-समासेन संक्षेपतः। प्रथमस्तावत् समानभावोऽहं द्वितीयश्च सर्वत्र संयतोऽतः सर्व- मयोग्यं व्युत्सृजामि एतद्भणितं संक्षेपनो मयेति सम्बन्धः सं. क्षेपालोचनमेतत् ।।९८॥ पुनरपि दृढपरिणामं दर्शयति लद्धं अलद्धपुवं जिणवयणसुभामिदं अमिदभूदं गहिदो सुग्गइमग्गो णाहं मरणस्स बोहेमि ॥१९ लब्धमलब्धपूर्व जिनवचनसुभापितं अमृतभूतं गृहीतः सुगतिमार्गः नाहं मरणाविभेमि ॥ ९९ ।। लद्ध-लब्ध प्राप्त । अलद्धपुर-अलब्धपूर्व । जिण- वयणं-जिनवचनं । सुभामिद-सुभापित प्रमाणनयाविरुद्ध । थपिदभूद-अमृतभूतं सुखहेतुत्वात् । गहिदो-गृहीतः। सुग्ग दिमग्गा-सुगतिमार्गः । णाई मरणस्स वीहेमि-नाहं मरणाद्वि- भेमि । अलब्धपूर्व निनवचनं सुभापितं अमृतभूतं लब्धं मया सुगतिमार्गश्च गृहीतोऽता नाहं मरणाद्विभेपीति ॥ ६ ॥ अतश्च- धीरेण विमरिदव्वं णिद्धीरेणवि अवस्स मरिदवं जदि दोहिंविमरिदब्बं वरं हि धीरचणेण मरिदक

·गृहत्प्रत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः॥२॥
धीरेणापि मर्तव्यं निर्धयेणापि अवश्यं मर्तव्यं ।
यदि द्वाभ्यामपिमर्तव्यंवरहिधीरत्वेनमर्तव्यम्॥१००
धीरेणवि-धीरेणापि सत्चाधिकेनापि । मरियव्यं-पतव्यं
माणन्यागः कर्तव्यः। णिद्धारेणवि-निधैर्येणापि धैयरहितेना-
पि कातरेणापि भीतेनापि । अवस्स-अवश्य निश्चयेन म
रिदव्वं मर्तव्यं । जइदोहि वि-यदि द्वाभ्यामपि । मरिदन-
मर्तव्यं भवान्तरं गन्तव्यं विशेषाभावात् । वरं-श्रेष्ठं। हुस्फुटं।
धीरत्तोण-धीरत्वेन संश्लेशरहितत्वेन । मरिदच्च-पतन्यं ।
यदि द्वाभ्यामपि धैर्याधोपेताभ्यो प्राणत्यागः पर्तन्यो नि-
श्चयेन ततो विशेपाभावात् धीरत्वेन मरण श्रेष्टमिति ॥१००
तुधादिपीडितस्य यदि शीलविनाशे फश्चिद्विशेषो वि-
धतेजरामरणलं यारता हि-
सीलेणविमरिदबंणिस्सीलेणविअवस्स मरिदव्यं
जइ दोहिंवि मरियम्बंवरंहसीलवणेणमरियवं
शीलेनापि मर्तव्यं निःशीलेनापि अवश्यं मर्तव्यम् ।
यदिद्वाभ्यामपि मतव्यंवर हिशीलत्वेनमर्तव्यम्॥१०१
यदि दाभ्यामपि शीलनिःशीलाभ्यां मर्त यं अध्य
पर शीलन्येन शीलयुक्तेन मतप्पपिति । मतपरिरक्षण शीलं
यदि मुशीलनिाशीलाभ्यां निश्चयेन पर्वन्यं शीलेनैव मर्न-
च्यम् ॥१०१॥

·मूलाधारे। अत्र किं कृतो नियम ? इत्याह- चिरउसिदवंभयारी पप्फोडेदूण सेसयं कम्मं । अणुपुवीय विसुद्धो सुद्धो सिद्धिंगदि जादि।। चिरोपितब्रह्मचारी प्रस्फोट्य शेष कर्म । अनुपूर्व्याविशुद्धःशुद्धः सिद्धिं गतियाति॥ चिरसिद-चिरं बहुकालं उपितः स्थितः । वंभयारी- ब्रह्म मैथुनानभिलापं चरति सेवत इति ब्रह्मचरी चिरोपित- श्च स ब्रह्मचारी च चिरोपितब्रह्मचारी । अयवा चिरोपित ब्रह्म चरतीति । पप्फोडेदृण-मस्फोटथ निराकृत्य । सेसयं कम्म-शेष च कर्म ज्ञानावरणादि । अणुपुच्चीय-भानुपूर्व्या च ब्रमपरिपाट्या अथवायुःक्षयाद्गुणस्यानक्रमेण वा । विसु- दो-विशुद्धः कर्म कलंकरहितः । सुद्धो-शुद्धः केवरज्ञानादि- युक्तः । सिद्धि गदि जादि-मिद्धि गतिं याति मोक्ष प्रामो. तीत्यर्थः । प्रभग्नब्रह्मचारी शेपकं कर्म मस्फोटय, असं ख्यातगुणश्रोणिकर्मनिरया च विशुद्धः संजातस्ततः शुदोभूत्वा सिद्धि गति याति । अथवा अपूर्वापू-परिणाम सन्तत्या च विशुद्धः शुद्धः केवलोपेतः केवलज्ञानं माय परम- स्थानं गच्छतीति ।। १०२॥ णिम्ममोणिरहकारोणिकासाओजिदिदिमोधीरो अणिदाणोदिठिसंपण्णोमरंतोआराहओहोहे ।।

·वृहत्प्रत्यारयातसत्तरस्नयाधिकार. ॥२॥ निर्ममः निरहंकारः निष्कपायः जितेंद्रियः धीरः। अनिदानः दृष्टिसंपन्न: म्रियमाण आराधको भवति॥ अथ पारायनोपायः कथितः, आराधव किंविशिष्टो भवतीत्याह-- णिम्ममो-निर्मयः निमोहः । बिरहकारो-बहकारान्नि- र्गत: गवरहितः । णिसाओ-निष्कपाय: क्रोधादिरहितः । जिदिदिओ जितेन्द्रियः नियमितपंचेन्द्रियः । धीरो- धीर! सत्तवीर्यमम्पन्नः । अणिदाणो-अनिदानः अनामराक्षः । दिहिमपगणो दृसिम्पन्नः सम्यग्दर्शनसप्राप्तः । मरतो. निपमाणः । धाराहनो पाराधकः । होइ- भवति । निर्मोहो निर्ग: निग्रोधादिजितेन्द्रियो धीरोऽनिदानो दृष्टिसंपन्नो म्रियमाण याराधको भवतीति ॥ १०३ ॥ कुन एतदित्य- णिकसायस्स दंतस्म सूरस्स ववसाइणो। संसारभयभीदस्स पचाखाणं सुहं हवे ॥१०॥ निष्कपायस्य दांतस्य शूरस्य व्यवसायिनः। संसारभयभीतस्य प्रत्यारल्यानं मुसंभवेत्॥१०॥ गियरुमायस्स-निम्पापस्य पापरहितस्य । दन्त- स्स-दान्तस्य दान्तेन्दियस्य 1 मृगम-गरम्यामानास्प। नसाइमो व्यवसायो वियतेऽस्यैवि परमापी तस्य चारि- ·१८ मूलाचारे- त्रानुष्ठानपरस्य । संमारभयभीदस्म-ससारभयभीतस्य ससा- राद्भयं तस्मादीनखम्तः ससारभयभीतः तस्य ज्ञातचतुर्गति- दुःखस्वरूपस्य । पञ्चाखाणं प्रत्याख्यानं अाराधना। सुई- मुखं सुखनिमित्त । हये-भवेत् । यतो निष्पपायस्य, दान- स्य, शूरस्य, व्यवसायिनः, संमारभयभीतर, प्रत्याख्यानं सुखनिमित्तं भवेत्ततः तथाभूतो म्रियमाण आराधको भवतीति सम्बन्धः ।। १०४ ॥ उपसहारद्वारेणाराधनाफलमाह- एदं पच्चक्खाणंजोकाहदिमरणदेसयालम्मि । धगेअमूढमण्णो सोगच्छइ उत्तमं ठाणं ॥१०५॥ एतत् प्रत्याख्यानं यः कुर्यात् मरणदेशकाले। धीरः अमूढसंज्ञः स गच्छति उत्तम स्थानम् ॥१०॥ एद -एतत् । पच्चक्खाणं-प्रत्याख्यानं । जो काइदि- यः कुर्यात् । मरणदेसालन्मि-मरणदेशकाले । धीरो धै. योपेनः । अमृढसण्णो-मूहसंशः माह रादिसंज्ञास्वलुब्धः । सो..मः | गच्छदि- गच्छति । उत्तमं ठणं उत्तम स्थान निर्वाणमित्यर्थः । मरणदेशकाल एतत्मत्याख्यानं यः कुर्याद घागऽमूहसंशश्न स गन्छत्युचर स्थानमिति ॥ १०५॥ भासा. मंगगय क्षपकपमाध्यर्थं चाह- वीरोजरमरणरिऊ वीरो विण्णाणणाणसंपण्णो।

·वृह प्रत्याख्यानसंस्तरस्तवाधिकारः ॥२॥ लोगस्सुजोययरो जिणवरचंदो दिसदुबोधि । वीरो जरामरणरिपुःवीरो विज्ञानज्ञानसंपन्नः। लोकस्य उद्योतकरो जिनवरचंद्रो दिशतु बोधिम् ॥ वीरी--वर्धमानभट्टारकः । जरमरणरिऊ--जरामरणरि- पुः । विगणाणणाणसंपण्णो--विज्ञानं चारित्रं, ज्ञानमय- योधस्ताभ्यां सम्पन्नो युक्तः । वीरो-वीरः । लोगस्स--लो. कस्य भव्यजनस्य पदार्यानां वा । उज्जोययरो--उद्योतकरः प्रकाशकरः । जिणवरचंदो-निनवरचंद्रः । दिसदु--दिशतु ददातु । बोधि--समाधि सम्यक्त्वपूर्वकाचरणं वा । जिनव- रचन्द्रो जगमरणशत्रुः चारित्रज्ञानादिसंयुक्तो लोकस्य चोयोनको वीरो मा दिशतु बोधिमिति सम्बन्धः ॥१०६।। किंचिदपि निदानं न कर्तव्यं, पर्तव्यं चेत्याह- जा गदी अरहंताणं णिदिट्ठाणं चजा गदी। जागदी वीदमोहाणं सामे भवदु सस्सदा॥१०७ या गतिः अर्हतां निष्ठितार्थानां च या गतिः। या गतिः वीतमोहानां सा मे भवतु शश्वत् ॥ १०७ ।। जागी-पा गनिः । अरहंताणं-मईतां । णिहिदहाणं च निष्ठिनार्यानां च या गतिः सिद्धानामित्यर्थः । जा गदी-या गतिः पीदमोहाणं--चीतमोहाना क्षीणकपायाणां । सा मे भवदुः सा मे भवतु । सस्सदा-शश्वत् सर्वदा। महतां या - ·मूलाचार- गतिः, या च निष्ठितार्यानां वीतमोहानां च या, सा मे भ- वतु मर्षदा नान्यत् किंचिंद्याचेऽहमिति । नात्र पुनरुक्ताद- यो दोपाः पर्यायाथिकांशष्यप्रतिपादनात् तत्कालयोग्यक- याच । नापि विभक्तवादीनां व्यत्ययः माकृतलक्षणेन मिद्धत्वात् । छन्दोभंगोऽपि न चात्र गाथाविगाथाश्लोकादिसं- ग्रहात, तेषां चात्र प्रपचो न कृतः ग्रन्थवाहुल्यभयात् संक्षे- पेणार्थकथनाच्चेति ।। १०७॥ इत्याचार वृत्तौ वसुनन्दिविरचितायां द्वितीयः परिच्छेदः॥२॥ संक्षेपप्रत्याख्यानाधिकारः॥३॥ वृहत्मनाम्यानं व्याख्यातपिदानी यदि भृशपाकस्मि- के सिंहव्याघ्राग्निव्याध्यादिनिमित्तं मरणमुपस्थितं स्यात् तत्र काम्मन् ग्रथ भावना क्रियते इति पृष्टे तदवस्थायां य- धाग्य सक्षेपतरं प्रत्यारगानं तदर्थं तृतीयमधिकारपाह- एम कंगमपणाम जिणवरवसहस्स वड्ढमाणस्स। सेमाणं जिण सगणगणधराणंच सबसि।।। एप करोमि प्रणामं जिनवरवृपभस्य वर्धमानस्य । शेपाणां च जिनानां सगणगणधराणां च सर्वेपाम् ॥ ए4 एप अपना प्रत्यक्षवचनमेतत एपोऽहं अति- मक्षपन्यानकरानाद्यतः एवं च कृत्वा नात्र संग्रहवा- क्य कृनं मामध्यलयमदनस्यति । करेमि- करोमि कुर्वे वा

·सक्षेपप्रत्योरयानसंस्तरस्तवाधिकारः ॥३॥
पणाम--प्रणाम स्तुति । जिणरससहस्म ग्निानां वरा प्रम-
तादिक्षीणकपायपर्यन्तास्तेपा पभः प्रधानः सयोगी प्रयो-
गी सिद्धो वा तस्य जिनवरपभस्य । वहमाणस्स -वर्धमान-
स्य । सेसाणं च--शेपाणां च । जिणाण -जिनानां सर्वेषाच ।
सगणगणघराणं च-सह गणेन यतिमु-युध्यनगारकदम्ब
केन वर्तते इति सगणास्ते च ते गणधगश्च सगणगणघराः ।
तेपां च श्रीगोतममभृतीनां च । सम्बेसि -सर्वेपां । एपोई
ग्रन्थकरणाभिमायः, जिनवरटपभस्य वर्धमानस्य शेषाणां च
जिनानां च सर्वेषां च सगणगणधराणांच प्रणाम कुर्ने प्रयवा
सगणगणधराणां निनाना विशेपण दृष्टव्यमिति ॥ १०८॥
नमस्कारानन्तरमुररीकृतस्पार्थस्य प्रकटनार्थमाह-
सव्वं पाणारंभं पचक्खामिअलीयवयणं च ।
सव्वमदचादाणं मेहणपरिग्गहं चेव ॥१०९।।
सर्वप्राणारंभं प्रत्यारयामि अलीकवचनं च ।
सर्वमदत्तादानं मैथुनपरिग्रही चैव ॥ १०९॥
प्रपमं तावत् प्रतादि फरोमीति । सव्य पाणारम्भ -
स निरवशेपं प्राणारम्भ हिंसा । पयस्वामि प्रयाख्यामि
स्पनामि । मलीपवपणा च पलीकारनं च मिथ्यावाद
च । स-मन । महत्चादा-भदत्तादान । मेदुण--मैथुन
परिग्गरं चैव -परिग्रहं चैव । भागारम्भ, मिथ्यावचनं, भद-
पादान, मथुनपरिग्रौ च प्रत्याग्यापानि ॥१६॥

·१०२ मूलाचार- सामायिकवतस्वरूपनिरूपणार्थमाह- सम्मं मे सव्वभूदेसु वेरं मज्झ ण केणइ । आसाए वोसरिचाणं समाधि पडिवजए॥११०॥ साम्यं मे सर्वभूतेषु वैरं मम न केनापि । आशाः व्युत्सृज्य समाधि प्रतिपद्ये ॥ १० ॥ सम्म--समस्य भावः साम्यं । मे -मम | सच्वभूदेसु-सर्व- भूतेषु निरवशेषजीवेषु । वेरं-वैरं । मज्म- मम | ण केणइ- न केनापि । आसाए -श्राशा आकांक्षाः । वोसरिचाणं- व्यु- त्सृज्य। | समाहि-समाधि शुभपरिणाम । पडिवजए- प्रतिपये यतः साम्यं मम सर्वभूतेषु वैरं मम न केनाप्यत आशा व्युत्सृज्य समाधि प्रतिपद्ये इति ।। ११० ॥ पुनरपि परिणामशुद्धयर्थमाह- सव्वं आहारविहि सण्णाओ आसए कसाएय। सव्वं चेय ममचिं जहामि सव्वं खमावमि ॥१११ सर्व आहारविधि संज्ञा आशाः कपायांश्च । सर्वं चैव ममत्वं त्यजामि सर्व क्षामयामि ॥१११ ॥ सर्वमाहारविधि अशनपानादिकं संज्ञाश्चाहारादिका पाशा इहलोकाद्याकांक्षाः पायांश्च सर्व चैव ममत्वं जहामि त्यनामि सर्व जनं क्षामयापीति ।

·संक्षेपप्रत्याख्यानसस्तरस्तवाधिकारः ॥ ३ ॥ विविध प्रत्याख्यानार्थमाह- एदम्हि देशयाले उवकमो जीविदस्स जदि मज्झं। एदं पञ्चक्खाणं णित्थिपणे पारणा हुज ॥११॥ एतस्मिन् देशकाले उपक्रमो जीवितस्य यदि मम । एतत् प्रत्यारयानं निस्तीर्णे पारणा भवेत् ॥११२॥ एम्हि-एतस्मिन । देसयाले-देशकाले। उवक्कमो- उपत्रमा प्रवर्तन अस्तित्वं । जीविदास-जीवितस्य । जइ. मज्म-यदि मम एद एतत् । पञ्चक्खाण -प्रत्याख्यानं । हित्यिगण-निस्तीणें समाप्ति गते पारणा-माहारग्रहणं । हुन्ज भवेत् । एतस्मिन् देशकाले सोपसगेऽभिप्रेते या मध्ये यदि जीवितव्यं नास्ति चतुर्विधाहारस्यैतत्प्रत्याख्यानं मम म. पेत् तस्मिस्तु देशकाले निस्तीर्ण जीवितव्यस्योपरमे च स. ति पारणा मर्वेदिति सन्देहावस्थायामेतत् ।। ११२ ।। निश्चयावस्थापां तु पुनरेतदित्याह- सव्वं आहारविहिं पञ्चक्खामि पाणयं वज। उवहिं च वोसरामि य दुविहंतिविहण सावजं ।। सर्व आहारविधि प्रत्यारस्यामि पानकं वर्जयित्वा। उपचिंचव्युत्सृजामि च विविधं त्रिविधेन सावद्यम्। सव्वं सर्व निरवशेष । आहारविहि-मोगविधि । पच- ·१०४ मूलाचारे- क्खामि-प्रत्याख्यामि । पाणयं बज--पार वपित्वा । उ- चहि च. उपधि च । वोमरामि य व्युत्सृजामि च । दुविहं- द्विविधं वाह्याभ्यन्तरलक्षण तिविहेण विविधेन मनोवचन- कायेन सावज सावधं पापकारणं । पानकं वर्जयित्वा सर्व- माहारविधि प्रत्याख्यामि, वाह्याभ्यन्तरापधि च ब्युस- जामि द्विविधं त्रिविधेन सावयं च यदिति ॥ ११३ ॥ उत्तमामाह- जो कोइ मज्झ उवही सभंतरवाहिरो य हवे । आहारं च सरीरं जावजीवा य वोसरे ॥११४॥ यः कश्चित् मम उपधिः साभ्यंतरवाह्यश्च भवेत् । आहारं च शरीरं यावज्जीवं च व्युत्सृजामि॥११॥ नो कोइ-यः कश्चित् । मन्झ उवही-ममोपधिः परि- ग्रहः । सम्भंतरवाहिरो य-साभ्यन्तरवाह्यश्च । हवे भवेत् । तं सर्व । श्राहारं च चतुर्विकल्पभोजनं शरीरं च । जाब- ज्जीवा य जीवं जीवितव्यपनतिक्रम्य यावज्जीव यावच्छरीरे मम जीव इत्यर्थः । चोप्तरे च्यु सृजे । य: कश्वत् मा सग. ह्याभ्यन्तरोपधिर्भवेत् तं आहार शरीरं च यावजावं मुत्सृजे इत्यर्थः ।। ११४॥ आगपस्य माहात्म्पं दृष्ट्वोत्पन्नहपों नमसारमाह--- जम्मल्लीणा जीवा तरंति संसारसायरमणतं।

·१०५ सक्षेपप्रत्यारयानलस्तरस्तवधिकार ॥३॥ तं सबजीवसरणंणंददु जिणसामणं सुइ।।११५ यदालीना जीवाः तरंति संसारसागरं अनंतं । तत् सर्वजीवशरणं नंदतु जिनशासनं सुचिर ।११५॥ जं यत् । पालीणा घालीना आश्रिताः । जीवा मा पिन: तरंति प्लश्ते पारं गच्छति । ससारसायर सस- रण संसार: स एव सागरः समुद्रः संसारसागरस्तं । प्रणत न विद्यतेऽन्तो यस्यासौ अनन्तस्त अपर्यन्त । त तत् । सव्वजीवसरण सर्वे च ते जीवाश्च सर्वजीवास्तेपा शरणं सर्वजीवशरण । णददु नन्दतु वृद्धिं गच्छतु । जिणसास- णं जिनशासन । सुइर सुचिर सर्वकाल । यजिनशासन- माश्रिताः जीवाः संसारसागर तरन्ति तत्सर्वनावशरण न- न्दतु सर्वकाल, यदनुष्ठानान्मुक्तिर्भवति तस्यै नमस्कारकरणं योग्यमिति ॥ ११५॥ भाराधनाफलार्यमाह- जागदी अरहंताणं णिदिवाणं च जागदी। जागदी वीदमोहाणं सामे भवदुसस्सदा॥११६ या गतिः अर्हतां निष्ठितार्थानाच या गतिः। या गतिः वीतमोहानां सा मे भवतु शश्वत् ॥११॥ व्याख्याता गायेयं । मईता च या गतिः निष्ठिना

·१०६
मूलाचार-
र्यानां वीतमोहानां च या गतिः सा मे भवतु सर्वदानान्यद्या-
चेऽहमिति ॥ ११६॥
सर्वसंगपरित्यागं कृत्वा, चतुर्विधाहारं च परित्यज्य
जिनं हृदये कृत्वा किमर्थ म्रियते चेदतः माह-
एगं पंडियमरणं छिंदइ जाईसयाणि बहुगाणि॥
तं मरणं मरिदव्वं जेण मदं सुम्मदं होदि।।११७॥
एकं पंडितमरणं छिनत्ति जातिशतानि बहूनि ।
तन्मरणेन मर्तव्यं येन मृतं सुमृतं भवति ॥११७॥
इयं च व्याख्यातार्थ गाथेति। यतः एकं पंडितपरणं जाति-
शतानि पहूनि छिनत्ति येन च मरणेन न पुनम्रियते किन्तु
सुमृतं भवति पुनर्नोत्पद्यते तन्मरणमनुष्ठानीयमिति ॥ ११७ ॥
परणकाले समाधानार्थमाह-
एगम्हि य भवगहणे समाहिमरणंलहिजजदि जीवो
सत्तट्ठभवग्गहणे णिव्वाणमणुत्तरं लहदि ॥११॥
एकस्मिन् भवग्रहणे समाधिमरणं लभते यदि जीव:
सप्ताष्टभवग्रहणे निर्वाणमनुत्तरं लभते ॥ ११८ ॥
एकस्मिन् भवग्रहणे समाधिमरणं यदि लमते जीवस्व.
त: सप्ताष्टभत्रग्रहणेषु व्यतीतेषु निश्चयेन निर्वाणमनुचरं
लमते यतस्तत: समाविमरणमनुष्योयते इति । शरीरे सति जन्मा-
दीनि दुःखानि यतस्ततः सुपरणेन शरीरत्यागः कर्वव्यः॥११८॥

·संक्षेपप्रत्यारयाननसंस्तरस्तवाधिकारः ॥३॥ १०७ कानि जन्मादीनि दुःखानीत्याह- णस्थि भयं मरणसमंजम्मणसमयंण विजदे दुक्खं जम्मणमरणादक छिदिममतिं सरीरादो॥११९।। नास्ति भयं मरणसमं जन्मसमकं न विद्यते दुःखं । जन्ममरणातंकं छिधि ममत्वं शरीरतः ॥ १९ ॥ परणममं मृत्युसदृशं भयं जीवस्य नान्यत्, जन्मनोत्प. क्या सम व दुःखं च न विद्यते । यतोऽतो जन्ममरणान्तकं छिघि विदारय । शरीरतश्च ममत्वं छिंधि । शरीरे सति यतः सर्वमेतदिति ॥ ११९ ॥ त्राणि प्रतिक्रमणानि अाराधनायामुक्तानि तान्यत्रा- पि संक्षिप्ते काले सम्भवन्तीत्याह-- पढमं सव्वादिचारं विदियं तिविहं भवे पडिकमणं पाणस्स परिचयणं जावनीवायमुत्तमटुं च ॥१२० प्रथमं सर्वातिचारं द्वितीय त्रिविधं भवेत् प्रतिक्रमणं पानस्य परित्यजनं यावज्जीवमुत्तमार्थ च ॥ पनिपादनार्थ चैतन् । पढम-प्रथमं । सव्वदिचार- सर्वानिचागम्य ताकालमाश्रित्य दोपविधानस्य । विदियं द्वितीयं । तिविहं-त्रिविधाहारस्य । भो-भवेत् । पडिक्कमणं प्रतिक्रमणं परिहरण । पाणस्प-पानकस्य । परिचयणं- ·. २०८ मूलाचार- परित्यजनं । जावज्जीवाय-यावज्जवं । उत्तपट्ट य-उत्तमा- यं च तन्मोक्षानिमित्तमित्यर्थः । प्रथम तावत्सर्वातिचारस्य प्रतिक्रमण, द्वितीयं प्रतिक्रमण विविध हारस्य, तृतीयमुत्तमार्थ पानकस्य परित्यजनं यावजी चेनि तस्मिन् काले त्रिविध प्रतिक्रपणमेव न केवलं स्न्तुि योगेन्द्रिगशरीरकपायाणां च । तत्र त्रिविधस्य योगस्य निग्रहो योगप्रतिक्रमणं, पंचे- न्द्रियाणां च निग्रह इन्द्रियप्रतिकणं, पंाविषम्य च शरीरस्य च त्यागः कृशता वा शरीरमतिक्रमणं, पोडशचिवकपाय स्य नवविधस्य च नोस्पायस्य निग्रहः कृशता कपायप्रति- ऋमणं, हस्तपादानां च ॥ १२० ।। ननु कपायशरीरमल्लेविना पाराधनायां प्रागमे कथि- ता, एतेपां पुनर्योगेन्द्रियहस्तपादानां न थुना, नैतत्, एतेषा चागमेऽस्तीत्याह- पंचवि इंदियमुंडा ववमुंडा हत्थपायमणमुंडा । तणुमुंडेग वि सहिया दस मुंडा वाणिया समए पंचापि इंद्रियमुंडा वाग्मुंडा हस्तपादमनोमुंडा । तनुमुंडेन अपि सहिता दशमुंडावर्णिताः समये । पचानामपि इन्द्रियाणां मुण्डनं खडनं स्वविषयव्यापारा- निवर्तनं । वषिमुण्डा वचनस्याग्रस्तुनमलापस्य खण्डनं । हस्तपादमनसां वाऽसंस्तुतसंकोचप्रतारणचिन्तननिवर्तनं ततः - ·समाचाराधिकारः ॥४॥ १०६ शरीरस्य च मुण्डनं एते दश मुण्डाः समये वर्णिता यतोऽतो न स्वमनीपया व्याख्यानमेतदिति । अथवा एतैर्मुण्डेर्मुगड- धारी भवति नान्यैः मावरिनि ॥ १२१ । इत्याचारवृत्तौ वनन्दिविरचितायां तृतीयः परिच्छेदः ॥३॥ - समाचाराधिकारः॥४॥ एवं सक्षेपम्वरूपं मन्याख्यानमासनतममृत्योर्माख्याय यस्य पुनः सत्यायुपि निरनिचारं मूलगुणा निर्वहति तस्य कथं प्रतिति पृष्टे तदर्थं चतुर्थयधिकार समाचाराख्यं नमस्कारपूर्वकमाह- तेलोकपूयणीए अरहने वंदिऊण तिविहेण । वोच्छंसामाचारं समासदो आणुपुवीयं ॥ १२२॥ त्रिलोकपूजनीयान् अर्हतः वंदित्वा त्रिविधेन । वक्ष्ये समाचारं समासत आनुपूर्व्या ॥ नेलोका पूयणीए-त्रयाणां लाकानां भवनवासीमनु- ध्यदेवानां पूजनीया चन्दनीयाखिलोक् पूजनी तान् त्रिका. लग्रहणार्थमनीयेन निर्देशः । अरहते-पहन: धाविनतुष्टय- जेतॄन् । वंदिऊण-वन्दित्वा । तिविहेण-त्रिविधन पनोवच- नायैः । वोच्छं-वक्ष्ये । समाचार-मूल गुणानुरूपमाचार समासदो-समासत: सक्षेपेण "काया:" तस | प्राणुपुथ्वीय का इति जैनद्रव्याकरगे पचमौविभक्ते सहा ।

·मूलाचारे- प्रानुपूा अनुक्रमेण त्रिविधं व्याख्यानं भवति पूर्वानुपू- ा, पश्चादानुपूा, यत्र तत्रानुपूर्वा च । तत्र पूर्वानुषा ख्यापनार्थमानुपूर्वाग्रहणं क्षणिकनित्यपक्षनिराकरणाय च । क्वान्तेन नमस्कारकरणपूर्वक प्रतिज्ञाहरणं | अर्हत स्त्रलोक- पूजनीयांविविधन वन्दित्वा समासादानुपूर्या समाचार वक्ष्ये इति ॥ १२२॥ समाचारशब्दस्य निरुक्त्यर्थ संग्रहगाथासूत्रमाह- समदासामाचारोसम्माचारोसमो व अ.चारो। सव्वेसि सम्माणं सामाचारोदु आचारो। १२३ । समता सामाचारः सम्यगाचारः समो वा आचारः । सर्वेषां समानः समाचारस्तु आचारः॥ चतुर्भिर: समाचारशब्दो मुत्पाद्यते, तद्यपा-सम- दासामावारो-समस्य भावः समता रागद्वेपाभावः म सपा- चारः अथवा त्रिकालदेववन्दना पंचनममारपरिणामो वा समता, सामायिषव्रतं वा । सम्माचारो. •श्यक शोभनं निरतिचारं, मूलगुणानुष्ठानपाचरणमाचारः मम्यगाचारः अथवा सम्यगावरणमवशेषो निदोरतिक्षामहणं वा समा- चारः, चर्भक्षणगत्यर्थता । समी व भाचारो-समो वा श्रा- चारः पंचाचारा । सपेसि-मषां प्रमत्तामपत्तादीनां सर्वे- पा यतीनामाचारः । समो प्राणियधादिभिर्यतोऽत: समाचा- ·समाचाराधिकारः॥४॥ . रः । अथवा सम उपसमः क्रोधाद्यभावस्तेन परिणामेना- चरणं समावारः। समशब्देन दशलाक्षणिकधर्मो गृहयते स समाचारः । अथवा भिक्षाग्रहणदेववन्दनादिभिः सह योगः समाचारः । समाणे-सह मानेन परिणामेन वर्तते इति समान सहस्य सः, सपानंवा मानं, समानस्यसभावः । अथवा सर्वेषां समानः पूज्योऽभिप्रेतो वा आचारो यः ससमाचारः। अथवा समदा सम्यक्त्वं, सम्माचारो-चारित्रं, समाणं-ज्ञानं, समो- वा प्राचारो-तपः । एतेपा सर्वेषां योऽयं समाचारः ऐक्यं स समाचारः, आचारो वा समाचारः । यस्तु समाचार स आचार एवेत्यविनाभावः । अथवा पञ्चभिर/निर्देशः, समदा समरसीमानः समयाचारो-स्वसपयव्यवस्थयाचारः,सम्माचा- रो-सम्पगाचारः, समोवा सहाचरणं । सम्सु-सर्वेषु क्षेत्रषु समारण-समाचारः। संक्षेपार्थ समताचारः, सम्यगाचारः, समो य प्राचारो वा सर्वेषां स समाचारो हानिद्धिरहितः, कायोत्सर्गादिभिः समानं मान यस्याचारस्य स वा समा- चार इति ॥ १२३ ॥ यस्यैव समाचारस्य लक्षणभेदभतिपादनार्यपाह- दुविहो सामाचारोओघोविय पदविभागिओचेव दसहा ओघो भणिओअणेगहापदविभागीय॥ द्विविधः समाचार औधिकः पदविभागिकश्चैव दशधा औधिको भणितः अनेकधा पदविभागी च ॥ .

·मूलाचार- दुविहो-द्विविधः द्विपकारः । सामाचारो-समाचार: सम्पगाचार एव सामाचारःप्राकृतवलाद्वा दीर्घत्वमादेः। ओ- घोवि य - औषिक: सामान्यरूपः । पदविभागीओ -पदानां अर्थपतिपादकानां विभागो भेदः स विद्यते यस्यासौ पदवि- भागिवश्च । एवकारोबधारणार्थः । स सामाचारः औधिर- पदविभागिकाभ्यां द्विविध एव । तयोर्भदपतिपादनार्थमाह-दसहा-दशधा दशप्रकार। ओपो औधिकः । भणियो भणितः । अणेयधा-अनेकधा- नेकप्रकारः । पदविभागी य-पदविभागी च । य औधिक: स दशमकारोऽनेकधा च पदविभागी ॥ १२४ ॥ आद्यस्य ये दशमकाराप्ते केऽतः माह- इच्छामिच्छाकारोतघाकारोयआसिआणिसिही आपुच्छापडिपुच्छाछदणसणिमंतणायउवसंपा इच्छामिथ्याकारी तथाकारः चआसिका निधिका आपृच्छा प्रतिपृच्छा छंदनं सनिमंत्रणा च उपसंपत॥ इच्छामिच्छाकागे-इच्छामभ्युपगमं रोतीति इच्छा- कार यादरः, मिथ्या पलीकं करोतीति मिथ्याकारो विपरि- णामस्य त्यागः, परस्य कारशब्दस्य निवृत्तिः, समासान्त स्प वा कृदुत्पत्तिः । तथाकारो य-तयारश्च सदर्थे प्रतिपा- दिते एवमेव वचनं । आसिया-आसिका आपच्च्च गमनं । .

·समाचाराधिकार.॥४॥ णिसिही निषेधिका परिपृच्छय प्रवेशनं । आपुच्छा-पाप- च्छा स्वकार्य प्रति गुर्वाधमिमायग्रहण । पडिपुच्छा-प्रतिपृच्छा निपिद्धस्य अ-िपिद्धग्य वा वस्तुनम्तद्ग्रहणं प्रति पुना प्रश्नः। छंदण-छन्दनं छन्दानुवर्तित्वं यस्य गृहीत किंचिदुपकरणं तदभिमायानुवर्तनं । सणिमंतणाय-सनिमंत्रणा च सत्कृत्य याचनं च । उपसंपा-उपसम्पत् श्रात्मनो निवेदनं । नायं पृ- च्छाशब्दोऽपशब्दः उत्सर्गापवादसमावेशात् । एतासामि- च्छाकारमिथ्याकार तथाकारासिका-निषेधिकापन्छा-प्रति- पृच्छा-छन्दन सनिमत्रणोपसम्पदां को विपय इत्यत आ- ह-गाथारयेण सम्बन्धः ॥ १२५ ॥ इटे इच्छाकारो मिच्छाकारो तहेव अवराहे । पुडिसुणणमितहचियणिग्गमणेआसियाभणिया पविसंतेयणिसाहीआपुच्छणियासकजआरंभे। साघम्मिणायगुरुणापुणिसिह्म पडिपुच्छा छंदणगाहदेदव्वेअगिहद दब्वेणिमंतणाभणिदा। तुझमहंतिगुरुकुलेआदणिसम्गो दु उपसंपा। इप्टे इच्छाकारो मिथ्याकारः तथैव अपराधे । प्रतिश्रवणे तथेति च निर्गमने आसिका भाणताः १२६ प्रवशति च निषेधिका आपृच्छनीयं स्वकार्यारंभे ।

·मूलाचारे- सधर्मणाच गुरुणा पूर्वनिसृष्टे प्रतिपृच्छा ।।१२७ ॥ छंदनं गृहीते द्रव्ये अगृहीतद्रव्ये निमंत्रणा भणिता। युप्माकं अहमिति गुरुकुले आत्मानसर्गस्तु उपसंपत्॥ इटे-इष्टे सम्यग्दर्शनादिके शुभपरिणामे वा । इच्छाकारो -इच्छाकारोऽभ्युपगमो हर्षः स्वेच्छया प्रवर्तनं । मिच्छाका- रो-मिथ्याकार: वायमनसा निवर्तनं । तहेक्-तथैव । क, अवगहे-अपराधेशुभपरिणामे व्रताद्यतिचारे । पडिसुणणं. हि-प्रतिश्रपणे मूत्रार्थग्रहणे, तहनिय तथेति च यथैव भवद्भिः प्रतिपादिन तथैव नान्यथेत्येवमनुरागः । णिग्गमणे-निर्गमने गमनयाले । प्रामिया-प्रासिका देवगृहस्थादीन् परिपृच्छय यानं पापक्रियादिभ्या मनो निर्वर्तनं वा । भणिया-भणिता: पथिताः । पविसते य प्रविशति च प्रवेशकाले । णिसिही-नि- पेधिका नत्रस्थानभ्युपगमय्य स्थानकरण सम्यग्दर्शनादिपु शिरभातो वा । पापुन्छणिया य-यापृच्छनीयं च गुर्यादीनां वन्दनापूर्वक प्रश्न रणं । सपज्जारम्भ-वस्यात्सना कार्य प्रयाजन तम्यारम्भ आदिक्रिया स्वकार्यारम्भम्तस्मिन् पठनगमन्यागाटिके। याम्मिणा य-सम'नो धर्मोऽनुष्ठानं गुरू वांगस्मासो मध तिन सधर्मणा च । गुरुणा-दीक्षाशिक्षो. पदेशका तपोऽधिपक्षानाधिकन वा, पुष्वणिसिहम्हि-पूर्व- INष्ट निदन्न समर्पित यस्तूपकरणादिक तस्मिन् पूधारट यातानणाभिमाय । पडिपुन्छा-मतिपृ- ·समाचाराधिकारः ॥४॥ च्छा पुनः प्रश्नः । छंदणं-छंदनं छंदो वा तदभिप्रायेण से वनं, गहिदे गृहीते द्रव्ये पुस्तकादिके। अगहिददग्वे-अ-. हीतद्रव्ये अन्यदीयपुस्तकादिवस्तुनि स्वप्रयोजने जाते । णि- मंतणा-नियंत्रणा सन्कारपूर्वकं याननं गृहीतस्य विन- येन निवेदनं वा ) भणिदा-भणिता । तुंम्हं-युष्माकं । अ- हंति-अहमिति । गुरुकुले आम्नाये त्वगृहत्पादमूले । आद- हिमग्गो-यात्मनो निसर्गस्त्यागः तदानुकूल्याचरणं, । तु- अत्यर्थवाचकः, उवसम्पा-उपसम्पत् ॥ २२६-१२८॥ एवं दशमकारोधिकसमाचारस्य संक्षेपार्थ पदविभागिनथ विभागार्यमाह- ओधियसामाचारोएसोभणिदोहुदमविहोणेओ एत्तोय पदविभागी समासदो वण्णइस्मामि ।। औधिकसामाचारः एप भाणितः हि दशविधो ज्ञेयः । इतश्च पदविभागी समासतः वर्णयिप्यामि॥ १२९॥ एप भौधिक सामाचारो दशप्रकारोऽपि भणितः कथि- तरसता सक्षेपनो ज्ञातव्यो अनुष्ठेयो वा । एत्तोय-इत- वोर्च। पदवमागिन समाचारं । सपासदो-समासतः । वर्णयिष्यामि । यथोद्देशस्तया निर्देश इति न्यायादिति ॥१२९॥ उग्गमसूर पहुदी समणाहोरचमंडले कसिणे । जं अञ्चरंति सददं एसो भणिदो पदविभागी।।

·, मूलाचार- उद्गमसूरप्रभृतौ श्रमणा अहोरात्रमंडले कृत्स्ने । यदाचरंति सततं एप भणितः पदविभागी॥१३०॥ उम्गपमूरप्पहुदी-उद्गच्छतीत्युद्गमः सूर आदित्यो यस्मिन् काले स उद्गमसूर उदयादित्यकालः, अथवा सूरस्योद्गमः उद्ग- मसूरः उद्गमस्य पूर्वनिपातः स पहुदि-प्रभृतिरादिर्य- स्यासौ उद्गमसूरमभृतिस्तस्मिन्नुदयमूर्यादौ । सपणा-थाम्य- ति तपस्यतीति श्रमणा मुनयः । अहोरत्तमडले-अहश्च रात्रि- श्वाहाराबस्तस्य मण्डलं सन्ततिरहोरात्रमंडलं तस्मिन् दिवस- रात्रिमध्यक्षणसमुदये । कमिने-कृत्स्ने निरवशेषे । जे पाच- रंति-यदाचरन्ति यनियमादिक निवर्तयन्ति । सदर्द-सततं निरतर । एसो-एप प्रत्यक्षवचनमेतत् । भणिो-भणितोऽ हट्टाकः कथितः प्राप्तर तृत्वमतिपादनमेतत् । पदविभा- गी-पदम्यानुष्ठानं । उद्गमूग्प्रभृतो कृस्नेऽहोरात्रमण्डले यदाचरन्ति श्रपणाः सतत स एप पढविभागीति कथितः । उत्तम्पदापेक्षा पुल्लिगतेति न दोपोलिंगव्यत्ययः ॥१३०॥ इष्टे वस्तुनींच्छाकारः पर्तव्य इत्युक्तं पुरस्ताद तलि- मित्याह- संजमणाणुक्करण अण्णुवकरणेचजायणेअण्णे। जोगग्गहणादीसुइच्छाकारोदुकादयो । संयमज्ञानोपकारणे अन्योपकरणेच याचने अन्ये ।

·समाचाराधिकारः॥४॥ योगग्रहणादिपु च इच्छाकारस्तु कर्तव्यः॥ सजमणाणुवकरणे-संयम इन्द्रियनिरोधः प्राणिदया च, ज्ञान ज्ञानावरगक्षयोपशमोत्पन्नवस्तुपरिच्छेदात्मकपत्ययः श्रुतज्ञानं वा तयोरुपकरणं पिच्छिकापुस्तकादि तस्मिन् संयमज्ञानोपकरणहेतौ विपये चा । अण्णुवकरणे च-अन्यस्य वप:प्रभृतरुपकरणं कुंडिकाहारादिकं तस्मिश्च तद्विपये च । जायणे-याचने भिक्षणे । अरणे-अन्यस्मिन् परविपये औ- पधादिके परनिमित्त वा । अथवा च दृष्टव्यः । एतेषां याचने परनिमित्तमात्मनिमित्तं वा इच्छाकारः कर्तव्यः मनः प्रवर्तयि- तव्य, न केवलमत्र किन्तु, योगग्रहणादिसुय-योगग्रहणादिपु च भातापनरतमूलाभ्रावकाशादिषु च किंबहुना शुभानुष्ठाने सर्वत्र परिणामः कर्तव्य इति ॥ १३१॥ अय कस्यापराधे मिथ्याकारः स इत्याइ- जंदुकडंतुमिच्छातंअच्छदिदुक्कडंपुणोकादं । भावेणयपडिकंतोतस्सभवेदुक्कडे मिच्छा ।। यत् दुष्कृतं तु मिथ्या तत् नेच्छति दुष्कृतं पुनः कर्तुं भावेन च प्रतिकांतः तस्य भवेत् दुप्कृते मिथ्या ।। यदुष्कृतं यत्पापं मया कृतं तदुष्कृतं मिध्या मम भवतु, अहं पुनस्तस्य कर्ता न भवामीत्यर्थः । एवं यन्मिथ्यादुकृतं कृतं तु तदुष्कृवं पुनः पतु नेच्छेद न कुर्याद । भारेन च प्र- - ·मूलाचारे- तिक्रान्तो यो न केवल वचसा किन्तु मनसा कायेन च व तपानातीतभविष्यकाले तस्यापराधस्य यो न कर्ता तस्य दु- कृते मिथ्याफार इति ॥ १३२ ॥ अथ किं तत्पतिश्रवणं यस्मिन् न तयाकार इत्यत आह- वायणपडिछण्णाए उवदेसे सुत्तअथकहणाए। अवितहमेदत्ति पुणो पडिच्छणाएतधाकारो॥ वाचनाप्रतीच्छायायामुपदेशे सूत्रार्थकथने अवितथमेतदिति पुनः प्रतीच्छायां तथाकरः॥ वायणपडिछगणाए-वाचनस्य जीवादिपदार्यव्याख्या- नस्य प्रतीच्छा श्रवणं वाचनाप्रतीच्छा तस्या, सिद्धान्तश्रवणे उवदेसे-उपदेशे आचार्यपरम्परागतेऽविसंवादरूपे मंत्रतं- त्रादिके । सुत्त प्रत्यकहणाए-सूचनात्सूक्ष्मार्थस्य सूत्रं वृत्ति- वार्तिकभाष्यनिवन्धनं तस्मार्थो जीवादयस्तस्य तयोर्वा कथ नं प्रतिपादन तस्पिन मूत्रार्थ कयने कथनाया वा | अवित ह-अवितथ सत्य एवमेव । एतदेत्ति-एतदिति यद्भट्टारकैः कथितं तदेवमेति नान्यथेति कृया। पुणो-पुनः । (प डिछराणाए-) प्रतीच्छाया पुनरपि यच्छ्रवणं क्रियते । त धाकारो-तयाकार: 1 वाचनापतिश्राणे उपदेशे सूत्रार्थयो जने गुरुणा क्रियम णे अवितयमेतदिति कृत्वा पुनरपि पच्छ्वणं तत्तथाकार इति ।। १३३ ।।

·समाचाराधिकारः॥४॥ केषु प्रदेशेषु प्रविशता निधिका क्रियते इत्याह- कंदरपुलिणगुहादिसुपवेसकालणिमिाद्धयंकुजा तेहिंतोणिग्गमणेतहासिया होदि कायब्बा ।। कंदरपुलिनगुफादिपु प्रवेशकाले निषेधिकां कुर्यात् । तेभ्यो निर्गमने तथा आसिका भवति कर्तव्या ||१३४ कंदरं-कंदरः उदक्दारितप्रदेशः । पुलिणं-पुलिनं ज- लमध्ये जलरहितमदेशः । गुहा-पर्वतपाइर्च विवरं ता आदि- येप ते कन्दरपुलिनगुहादयस्तेषु अन्येषु च निर्जन्तुकप्रदेशे- पु नदयादिपु । पवेसकाले- प्रवेशकाले । णिसीहियं- निधिकां । कुन्जा-कुर्यात् कर्तव्या । अत प्रासिका कुतः? तेहिता-तेभ्य एव कन्दरादिभ्यः । णिग्गमणे-निर्गमने निर्ग: मनकाले । तहासिया-तथैवशासिका । होदि-भवति । काय. या-कर्तव्या इति ॥ १३४ ॥ प्रश्नश्च केषु स्थानेषु इत्युच्यते- आदावणादिगहणेसण्णाउभामगादिगमणेवा। विणयेणायरियादिसुआपुच्छाहोदिकायबा।।' आतापनादिग्रहणे संज्ञायां उद्भामकादिगमने वा। विनयनाचार्यादिपु आपृच्छा भवति कर्तव्या ॥१३५ भादावणादिगहणे-सातपनं व्रतपूर्वकमुष्णसहन आदि- ·१२० मूलाचारे- र्येषां ते आतापनादयस्तेषां ग्रहणमनुष्ठानं तस्मिन्नातपनवृक्ष- मूलाभ्रावकाशकायोन्सर्गादिग्रहणे । सपणा उभामगादिगमणे वा संज्ञायामाहारकालशोधनादिकेच्छायां उद्धृम्यते गम्यते उद्भ्रम उद्मम एवोद्भपकोऽन्यग्रामः स श्रादिपां वे उद्भ्रमकादयस्तेपां गमनं मापणं तस्मिन्वा, निमित्तवशादन्य- श्रामगमने वा । विणयेण-विनयेन नमस्कारपूर्वकपणामेन शाइरियादिसु-आचार्य अदिपां ते प्राचार्यादयस्तेषु प्राचार्यपर्वतकस्थविरगणधरादिषु । श्रापुच्छा-आपृच्छा। होदि भवति । कादया-वर्तव्या। यत्किंचित्कार्य करणी- यं तत्सर्वपाचार्यादीनापृच्छच क्रियते यदि आपृच्छा भवति तत इति ।। १३५ ॥ प्रतिपृच्छास्वरूपनिरूपणार्थमाह-- जंकिंचिमहाकज्जकरणीयंपुच्छिऊणगुरुआदी। पुणरविपुच्छदिमाहूजाणसुहादिपडिपुच्छा ।। यत् किंचित् महाकायं करणीयं पृष्ट्वा गुर्वादीन् । पुनरपि पृच्छति साधून तत् जानीहि भवति प्रतिपृच्छा जकिंचि-यत्किचित् सामान्यवचनमेतत् । महाकजं- महत्कार्य वृहत्लयोजनं । करणीयं कर्तव्यमनुष्ठानीयं । पुच्छि- ऊण-पृष्ट्वा । गुरुपादी-गुरुगदिपां ते गुर्वादपस्तान् गुरु- मवर्तकस्यविरादीन् । पुणरवि-पुनरपि । पुच्छदि-पृच्छति ।

·समाचाराधिकारः॥४॥ १२१ साहू-साघून परिशेपधर्मोयुक्तान् । अयवा स साधुः पुनरपि पृच्छति येन पूर्व याचितं । तं जाणसु-तजानीहि युध्यस्व । होदि-भवति । पडिपुच्छा-प्रतिपृच्छा । यत्किचित् कार्य महत्करणीयं गुर्वादान् पृष्ट्वा पुनरपि साधून पृच्छति साधुर्वा तत्कार्य तदेव प्रश्नावधानं प्रतिपृच्छा जानी- हीति ॥१३६ ।। अष्टमं सूत्रं प्रपंचयन्नाइ- गहिदुवकरणविणएवंदनसुत्चत्यपुच्छणादीसु । गणधरवसभादीणं अणुचुचि छंदणिच्छाए । गृहीतोपकरणे विनये वंदनासूत्रार्थप्रश्नादिपु । गणधरवृपभादीनामनुवृत्तिः छंदनामच्छया ॥१३७॥ गहिदुपकरणे गृहीते स्वीकृते उपकरणे संपमज्ञानादिमतिपाल- नकारणे भाचार्यादिप्रदत्तपुस्तकादिके। विणए विनये विनय- फाले वंदण-वन्दनायां चंदनाकाले क्रिपामहणेन फालस्यापि अहणं तदभेदावा मुत्तत्यपुच्छणादीमु म्यस्य अर्थस्तस्य प्रश्न: समादिपा ते मूत्रार्थप्रश्नादयस्तेषु । गणपरवसमादीणाण- घरपभादीनां आचार्यादीनां । अणुची-अनुचिरनुकूना- चरण।छन्दणं-छन्दः छन्दोऽनुवतिन्वं । इच्छाए-इन्छया । सार्थमश्नादिपु उपकरणद्रव्ये च गृहीते दिनये वंदनायां च गणपरपमादीनापिच्छयानुरपिश्छन्दनमिति । भपवोपकर- ·--- - ૨૨૨ मूलाचारे- गद्रव्यस्वामिन इच्छया गृहीतुरनुत्तिश्छेदनमाचार्यादीनांच प्रश्नादिषु विनयकाले वन्दनाकाले चेति ।। १३७ ।। नवमस्य मूत्रस्य विवरणार्थमाह- गुरुसाहम्मियदव्वं पुच्छयमणं च मेण्हिदुइच्छे । तेसि विणयेण पुणो णिमंतणा होइ कायया ।। गुरुसार्मिकद्रव्यं पुस्तकमन्यच्च गृहीतुंइच्छेत् । तेषां विनयेन पुनर्निमंत्रणा भवति कर्तव्या ॥ १३८ गुरुसाहमियदवं-गुरुश्च साधर्मिकश्च गुरुसार्मिको त- योव्य गुरुमाधर्मिकद्रव्यं । पुच्छय-पुस्तकं ज्ञानोपकारक। अण्णच-अन्यच्च कुण्डिकादिक । हिदु-ग्रहीतुं श्रादातुं-इ- च्छे इच्छेद्वाञ्छेत् । तेसि-पा गुरुसाधार्मिकद्रव्याणां गृहीतु- मिष्टाना। विणएण-विनयेन नम्रतया । पुणो-पुनः। णिमंतणा निमंत्रणा याचना । होइ-भवति । कायना-का कव्या । यदि गुरुसार्मिकादिद्रव्यं पुम्नकादिकं गृहीतुमिच्छेत् तदानी नेपा विनयेन याचना भवति कर्तव्या इति ॥१३८ ।। उपसम्पतम्बभेदपतिपादनार्थमाह- उवसंपयायणेया पंचविहाजिणवरेंहि णिाद्दट्ठा । विणए खेत्ते मग्गे सुहदुक्खे चैव सुचे यं ॥ उपसंपत् च ज्ञेया पंचविधा जिनवरैः निर्दिष्टा।

·समाचाराधिकार: ॥४॥ विनये क्षेत्रे मार्गे सुखदुःखे चैव सूत्रे च ॥ १३९ ।। उपसंपयाय-उपसम्पचोपसेवात्मनो निवेदनमुपसम्पत् । णेया शेया ज्ञातव्या । पचविहा-पंचविधा पंचपकारा। जिण- वरहि-जिनवरैः। णिदिहा-निर्दिष्टा कधिता। केते पंच प्रकारा इत्याह-विणये-विनये । खेत्ते-क्षेत्र। मग्गे-मागें। सुहदुक्से- मुखदुःखयोः । चशब्द समुच्चये । एवकारोऽवधारणे । सुत्ते- य-सूत्रे च । विषयनिदेशोऽयं विनयादिषु विपयेप्पसम्पद पंचप्रकारा भवति विनयादिभेदैवेति ॥ १३९ ॥ तर विनयोपसम्पमतिपादनार्थमाइ- पाहुणविणउवचारोतेसिं चावासभूमिसंपुच्छा। दाणाणुवत्तणादी विणये उपसंपया णेया॥ प्राणिविनयोपचारी तेषां चावासभूमिसंपृच्छा दानानुवर्तनादयःविनये उपसंपत् ज्ञेया ॥१४॥ पाहुणविण उपचागे-ग्निपश्चोपचारश्च विनपोपचा- रो प्राधिकानां पादोप्णानां बिनयोपचारी, अंगमर्दनमिपय चनादिको विनपः, आसनादिदानमुपनारः। भावासभूमिसं. पुग्छा-आवासः स्थानं गुरुगृहं भूमिः मागोवा तयोः संपृच्छा संपनः प्रावासभूमिसमश्नः । दाग-दानं संस्तर- पुस्ताशासोपकरणादिनिवेदनं । अणुवचगादी-मनुवर्तना- दयस्तदनुक्लाचरणादयः। विथ ये उपसण्या-विनयोपसम्पद ·मूलाचारे- णेया-ज्ञेया। पादोष्णानां विनयोपचारकरणं यत्तेषां चावा- सभूमिसम्पृच्छया दानानुवर्तनादयश्च ये तेषां क्रियन्ते तत्सर्व विनयोपसम्पदुच्यते । सर्वत्रात्मनः सपर्प। तस्य वा ग्रहणमु- पसम्पदिति ।। १४०॥ यतः का क्षेत्रोपसम्पदित्यत्रोच्यते- संजमतवगुणसीलाजमणियमादी य जमि खत्तासि ववति तमि वासो खत्ते उपसंपया णेया॥१४१॥ संयमतपोगुणशीला यमनियमादयश्च यस्मिन् क्षेत्रे वर्धते तस्मिन् वासः क्षेत्रे उपसंपत् ज्ञेया॥१४१॥ संजमतवगुणसीला-संयमतपोगुणशीलानि । यमणिय- मादीय-यमनियमादयश्च यामरणात्मतिपालनं यमः काला- दिपरिमाणेनाचरणं नियमः, व्रतपरिरक्षणं शीलं, काया- दिखेदस्तपः, उपशमादिलक्षणो गुणः प्राणेदिसंयमनं सं- यमः, अतो नैपामैश्यं । जहि--यस्मिन् । रोहि क्षेत्रे । वति-वर्द्धन्ते उत्कृष्टा भवंति । ताम-तस्मिन् वासो- वसनं । रोते उपसंपपा-क्षेत्रोपसम्पत् । णेया-ज्ञेया। यस्मिन् क्षेत्रे संयपतपोगुणशीलानि यनियमादयश्च वर्द्धन्ते तस्मिन् चासो यः सा क्षेत्रोपसम्पटिति ॥ १४१ ॥ हनीयाया: म्वरूपमतिपादनार्यमाह- पहुणवत्थव्वाणं अण्णाण्णागमणगमणसुहपुच्छा ·समाचागधिकारः ॥४॥ उवसंपदा य मग्गे संजमतवणाणजोगजुत्ताणं पादोणवास्तव्यानामन्योन्यागमनगमनसुखप्रश्नः। उपसंपत् च मार्गे संयमतपोज्ञानयोगयुक्तानाम् ॥ पाहुणवच्छब्बाणां-पादोष्णवास्तच्यानां भागन्तुक- स्वस्थान-स्थितानां । अणोरण-अन्योन्य परस्परं । आ- गमणगमण आगमनं च गमनं चागमनागमने तयोविपये सुहपुच्छा-सुखप्रश्ना-कि सुखेन तत्रभवान् गत अागतश्च । उपसंपदादु-उपसपत् । मग्गे मागे पयिविषये । संजमतव- याणजोगजुत्ताणं-- मयपतपोझानयोगयुक्तानां । पादोण- वास्तव्यानां अन्योन्य योऽयं गमनागमनसुखमश्नः सा मार्ग- विपयोपसम्पदित्यनांगत इति ।। १४२ ।। भय का मुरबदुःखोपसम्मदित्यत्रोच्यते- सुहदुक्खे उवयारो वसहीआहारभेसजादाहि। तुझं अहंति वयणं सुदृटुक्खुवसंपया णेया॥ सुखदुःखयोःउपचरो वसतिकाहारभेपजादिभिः । युप्माकं अहं इति वचनं सुखदुःखापसंपत् ज्ञेया ॥ मुहदुरी-गुराग्वयानिमित्तभूतयोः, अथवा वयोगा- पाउन्द सुखदुःखयुक्तयां: पुरुषारविरयारो-उपचार: उपमः । यसही माहारसनादीहि वसतिसाहारमपन्यादिभिः ·मूलाचार- सुखिनो निर्वृत्तस्य शिष्यादिलाभे कुंडिकादिदानं, दुःखिनो पाध्युपपीडितस्य सुखशय्यासनौषधानपानमर्दनादिभिरु- पकार उपचारः । तुम्हें अहंति वयणं-युष्माकमहमिति वचनं युष्माभियदादिश्यते तस्य सर्वस्याह कर्ता इति । अथवा युष्मा- कमेतत्सर्व मदीयमिति वचनं । सुहदुक्खुवसंपया-सुखदुःखो- पसंपत् । गोया-ज्ञातव्या । सुखदुःखानिमित्त विसति कादिभिरुपचारो युष्माकमिति वचनं उपसम्पत् सुखदुःख- विपयेति ॥ १४३ ॥ पंचम्या उपसम्पदः स्वरूपनिरूपणार्थमाह- उवसंपया य सुत्तेतिविहा सुत्तत्थतदुभया चेव। एकेका विय तिविहा लोइय वेदे तहा समये।। उपसंपत् च सूत्रे त्रिविधा सूत्रार्थतदुभया चैव । एकैकापि च त्रिविधा लौकिके वेदे तथा समये ।। सूत्रविषयोपसम्पञ्च निविश त्रिप्रकारा | मुरत्यत्तदुम- या चेव सूत्रार्यतदुभया चैव सूत्र यों यत्नः सूत्रोपसम्पत, अर्थनिमिणे यत्नो ऽयोपसम्पत, मूत्रार्थोभयहेतुर्यत्नः तदु- भयोपसंपत् तादात्तान्छब्द्यमिति । एक्कापि च सूत्रार्यो- भपसम्पत् लोक्किवैदिकसामायिकशास्त्रमेदायिविधा । लो- किम्नार्थतदुभयानापरगम । तया वैदिवानां सामायिकानां च। हुण्डावसपिण्यपेक्षा वैदिकशास्त्रस्प ग्रहणं । अथवा ·- समाचाराधिकारः॥४॥ सर्वकालं नयाभिप्रायस्य सम्भवाद्वैदिकस्य न दोपः । अथवा वेदे मिद्धान्ते समये तर्कादौ इति । तुह्म महद्गुरुकुले आत्मनो निसर्ग: उपसम्पदुक्ता ॥ १४४ ॥ पदविभागिय सामाचारनिरूपगार्थमाह- कोई सब्बममत्योसगुरुसुदंसबमागमित्ताणं। विणएणुवकमित्ता पुच्छइ सगुरुं पयचेण ।। कश्चित् सर्वसमर्थःस्वगुरुश्रुतं सर्वमवगम्य । विनयेनोपक्रम्य पृच्छति स्वगुरुं प्रयत्नेन ॥१४५॥ काई-कश्चित् । सव्वसमत्यो-सरपि प्रकारका विद्या चलोत्माहादिभिः समर्थः वल्पः सर्वसमर्थ: । सगुरुसुद-स्वगु- रुश्रुतं श्रात्मीयगुरूपाध्यायागतं शास्त्रा सच-सर्व निम्वशेष। आगमित्त ण-आगम्य ज्ञात्वा । विणएण-विनयेन मनोवचन- कायप्रणाः । उपक्कमिन्ता-उपक्रम्य प्रारभ्योपौक्य । पुन्छदि- पृच्छति अनुज्ञा याचते । सगुरु- सगुरुं । पयत्तेण प्रयन्नेन प्रपाद त्यस्ता । कश्चित् सर्वगात्राधिगमपलोपेतः स्वगुरुगात्राधिगप्प, अन्यदपि शास्त्राधिगन्तुमिच्छन् विनये- नापकम्य प्रयत्नेन स्त्रगुरुं पृउति गुरुणानुज्ञातेन गन्तव्य- मित्युक्तं भवति ।। १४५॥ फिनापन्छति । इत्यत्रोच्यते- तुझं पादपसाएण अण्णमिच्छामि गंतुमायदगं। . - ·१२८ - मूलाचार- तिण्णिवपंच व छावा पुच्छाओ एत्य सो कुणह॥ युप्माकं पादप्रसादेन अन्यदिच्छामि गंतुमायतनम् । तिस्रःवा पंच वा पट् पृच्छाःअत्र स करोति ॥ १४६ ॥ तुम्भ पादपसादेण-त्वत्पादपसादात् त्वत्पादानुज्ञया । अगणं-अन्यत् । इच्छामि-अभ्युपैपि । गतुं-यातु । श्राय तनं सर्वशास्त्रपारगतं चरणकरणोद्यतमाचार्य, यद्यपि पडायत- नानि लाके सर्वज्ञः, सर्वज्ञाल्यं, ज्ञान, ज्ञानोपयुक्तः, चारित्र चास्त्रिोपयुक्त इति मेदाद्भवन्ति तथापि ज्ञानोपयुक्तस्याचा- यस्य ग्रहणमधिकारात् । विपक प्रश्न करोति नेत्याह ति रिणव- तिसः । पच व-पच वा। छाव पडवा । चशब्दाच्च- तस्रोधिका था । पुच्छाओ -पृच्छाः प्रश्नान । एत्य अत्राव सरे । कुणदि-करोति । अनेनात्मोत्माहो विनयो वा प्रदर्शितः। भट्टारकपादप्रमन्त्रः अन्यदायतनं गंतुमिच्छामीत्य- नेन प्रकारेण हिस्सः च पडवा पृच्छाः सोऽत्र करोतीति ततः किंकरोत्यसावित्याह- एवं आपुच्छित्चासगवरगुरुणा विसजिओ संतो। अप्पच उत्थोतदिओ विदिओवासोतदोणीदी। एवं आपृच्छय रवक्वरगुरुणा विसार्जतः सन् । आत्मचतुर्थःतृतीयो द्वितीयो वास ततो निरति ॥१४७ ·समावागधिकार॥४॥ १२६ एवं-पूर्वोक्तन न्यायेन । आपुच्छित्ता प्रापृच्छयाभ्यु- पगमय्य। सगवरगुरुणा-स्वकीयवरगुरुभिः दीक्षाश्रुनगुर्गदि- भिः । विसज्जिदो विसृष्टो मुक्तः । सतो- सन् । किमेका- क्यसौगच्छति नेत्याह-अप्पच उत्थो--चतुर्णा पूरणश्चतुर्थः प्रा- स्मा चतुर्थो यस्यासावात्मचतुर्थः । त्रयाणां द्वयोर्वा पूरणम्त- तीयो द्वितीयः । आत्मा तृतीयो द्वितीयो वा यम्यासावात्मत- तीय आत्मद्वितीयः । त्रिभिभ्यिाकेन वा सह गंतव्यं नैका- किना । मो तदो-स साधुस्ततः तस्मात् स्वगुरुकुलाद । गीदि -निर्गच्छति । एतमापृच्छच सकीयवरगुरुभिश्च विस. टः सन्नात्मचतुर्यों निर्गच्छति, पात्पनीय प्रात्मद्वितीयो वा उत्कृष्टयध्यममयन्यभेदात् ।। १४७ ।। किमिति कृत्वान्येन न्यायेन विहारो न युक्तो यतः गिहिदत्थयाविहारोविदिओऽगिहिदत्यससिदोचव एत्ता तादयविहारोणाणुण्णादो जिणवरहि ।। गृहीतार्थकविहारो द्वितीयो ऽगृहीतार्थसंधितश्चैव । एताभ्यां तृतीयो विहारो नानुज्ञातो जिनवरैः ॥१८॥ गिहिदन्येप--गृहीतो ज्ञातोऽर्थो जीवादितत्तं येनासौ गृहीतार्यश्व एकः प्रथमः । विहारो-विहरणे देशान्तरगम- चारित्रानुष्ठानं । अथवा विहरतीति विहार: एकश्च विहारश्वैकविहारः । विदिओ--द्वितीया भटहीमान संश्रितो -- ·. १३० मूलाचारे- युक्तः । अथ को द्वितीयः, अगृहीतार्थस्तस्पानेन सहाचरण नैकस्य | एत्तोएताभ्यां- गृहीतार्याग्रहीतार्थसंश्रिताभ्याम- न्यः। तदियविहारो- तृतीयविहारः। णाणुराणादो-नानुज्ञात: नाभ्युपगतो जिनवरैरह दिः । एको गृहीतार्थस्य विहारोऽपरो- गृहीतार्थेन संश्रितस्य तृतीयो नानुज्ञातः परमेष्ठिभिरिति १४८ किविशिष्ट एमविहारीत्यत पाह- तवसुत्तसचएगचभावसंघडणधिदिसमग्गो य । पविआआगमबलिओ एयविहारी अणुण्णादो। तपःसूत्रसत्त्वैकत्वभावसंहननधृतिसमग्रश्च । प्रव्रज्यागमबली एकविहारी अनुज्ञातः॥१४९ ॥ तपो द्वादशविधं सूत्रं द्वादशांगचतुर्दशपूर्वरूपं कालक्षेत्रा नुरूपो वाऽऽगमः प्रायश्चित्तादिग्रन्थो का सवं-कायगत श्र स्थिगतं च चलं देहात्मक वा भावसत्वं, एकलं शरीरादिवि- विक्ते स्वात्मनि रतिः, भावः शुभपरिणामः सचकार्य, सह- ननं अस्थित्वम्हढता वर्चभनाराचादिनयं, धृति मनोरलं, क्षुदायबाधन चैतासां द्वंद्वः एताभियुक्तस्तपःसूत्रसत्वैरत्वमा- वसहननधृतिसपनः । न केवलमेवंविशिष्टः किन्तु पविया- आगमवलिओ-प्रव्रज्यागमवलवाश्च तपसा वृद्धः, आचार सिद्धान्तक्षुगणश्च यः स एफविहारी अनुज्ञातोऽनुमतो जि- नवरिति सम्बन्धः ॥१४९॥ न पुनरेवंभूतः- ·समाचाराधिकार ॥४॥ १३१ सच्छंदगदागदीसयणणिसयणादाणभिक्खवोसरणे सच्छंदजंपरोचि यमामे सत्तृविएगागी॥१५०॥ स्वच्छंदगतागतिशयननिपीदनादानभिक्षाव्युत्सर्गेषु। स्वछंदजल्परुचिश्च मा मे शत्रुरप्येकाकी ॥ १५ ॥ सच्छंदगदागदी-स्वैर स्वेच्छया गत्यागती गमनागम- ने यस्यासौ स्वैरगतागतिः । केषु स्थानेवित्याह सयणं-श- यनं । णिसयण-निपदन आसन | आदाणं-आदानं ग्रहण। भिक्ख-भिक्षा । बोसरण-मूत्रपुरीपायुत्सर्गः । एतेषु प्रदेशे- पु शयनासनादानभिक्षाद्युत्सर्गकालेषु । सच्छदजपिरोचि य-स्वेछया जल्पनशीलश्च सेच्छया जल्पने रुचिर्यस्य वा एचभूतो यः सः । मे-मम शत्रुरप्येकाकी माभूत किं पुनर्मु- निरिति ।। १५०॥ यदि पुनरेवभूतोऽपि विहरनि ततः किं सादतः प्राह- गुरुपरिवादोसुदवुच्छेदो तित्यस्समइलणाजडदा भिभलकुसीलपासत्थदा य उस्सारकप्पम्हि ॥ गुरुपारवादःश्रुतव्युच्छेद.तीर्थस्य मालनत्वंजडता। विह्वलकुशीलपार्श्वस्थता च उत्सारकल्पे ॥१५१ ॥ गुरुपरिवादो-गुरोः परिवादः परिभवः केनायं निःशी- नो लुशितः इति लोकवचनं । सुदबुच्छेदो-श्रुतस्य व्युच्छे- ·. मूलाचारे- दो विनाशः स तथाभूतस्तं दृष्ट्वा अन्योऽपि भवति अन्योऽपि कश्विदपि न गुरुगृहं सेवते ततः श्रुतविनाशः । तित्यस्स -तीर्थस्य शासनस्य । मइलणा-मलिनत्वं नमोस्तूनां शासने एवंभूताः मर्वेऽपीति मिथ्यादृयो वदन्ति । जडता मूर्खत्वं । मि भल-विह्वल पाकुलः । कुमील कुशीलः । पासत्य-पार्श्वस्थ एतेषां भावः विलकुशालपार्श्वस्थता । उस्सारकप्पम्हि -उत्मारकल्पे त्याज्यकल्पे गणं त्यक्त्वा एकाफिनो विहरणे इत्यर्थः । मुनिनैकाकिना विहरमाणेन गुरुपरिभवर्तव्युच्छेदा तीर्थमलिनत्वजडताः कृता भवन्ति तथा विहलव- कुशीलस्त्रपार्श्वस्थ वानि कृतानीति ॥ १५१ ॥ न केवलमेते दोपा फिन्त्रात्मविपत्तिश्चेत्यत अाह- कंटयखण्णुयपडिणियसाणागणादिसप्पमेच्छेहि पावइ आदविवत्ती विसेण व विसूइया चेव ॥१५२ कंटकस्थाणुप्रत्यनीकश्वगवादिसर्पम्लेच्छैः। प्राप्नेतआत्मविपत्ति विपेण वा विसूचिकया चैव१५२ कंटय-फटकाः । खणुय-स्थाणुः। पडिणिय-पत्य- नीकाः ऋद्धाः । साणागेणादि-शगवादयः । सप्पमेच्छ-स- पग्लेच्छाः। एतेषां इन्दस्तैः कण्टकस्थाणुमत्यनीश्व-' गयादिपर्पम्लेच्छैः । पाइ-माप्नोति । भादविवा-मात्य- विपचिस्त्रविनाशं । विसेणव-विपेण चमारणात्मकेन द्रव्येण।

·समाचाराधिकारः॥४॥ विमुइया चेव-विमूचिकया बाजीर्णेन । एक्कारो निश्चयार्थः निश्चयेनकाकी विहरन् कण्टकादिभिर्विपेण विसूचिकया वात्मविपत्ति पामोति ॥१५२ ।। विहरंस्तावत्तिष्ठतु तिष्ठन् कश्चित् पुनर्निर्धों गुरुकुले- ऽपि द्वितीयं नेच्छतीत्याह- गारविओगिद्धाओमाइल्लोअलसलुद्धाणद्धम्मो गच्छेविसंवसंतो णेच्छह संघाडयं मंदो ॥१५३॥ गौरविको गृद्धिको मायावी अलसलुब्धनिर्धर्मः। गच्छेपि संवसन् नेच्छति संघाटकं मंदः ॥१५३ ॥ गारविओ-गौरवममन्वितः ऋद्धिरससातमाप्त्या अन्या- नधिक्षिपति । गिद्धीमो-गृद्धिक आकांक्षितभोगः ग्रहिको वा। माइल्लो-मायावी कुटिलभावः । अलस-पालस्ययुक्तः उद्योगरहितः ।लुद्धो-लुब्धः अत्यागशीलः । णिद्धम्मो-नि- धर्मः पापबुद्धिः । गच्छेषि-गुरुकुलेपि ऋषिसमुदायमध्येऽपि पुरपिको गणः, साप्तपुरुपिको गच्छः । संघसंतो--संघसन् तिष्ठन। णेच्छइ-नेच्छति नाभ्युपगच्छति। संघाडयं-संघाटकं द्वितीयं । मंदो-मंदः शिथिलः । कश्चिनिधर्मोऽलसो लुब्धो मायावी गौरविकः कांक्षावान् गच्छेऽपि संवतन् द्वितीयं नेच्छति शिथिलत्वयोगादिति ॥ १५३ ।। किमेतान्येव पापस्यानानि एकाकिनो विहरतो भव-- न्तीत्युतान्यान्यपीत्यत माह- - ·मूलाचार- आणाअणवत्था वियमिच्छचाराहणादणासाय । संजमाविराहणावियएदेदुणिकाइयाठाणा॥१५॥ आज्ञाकोप:अनवस्थापिचामत्थ्यात्वाराधनात्मनाशश्च संयमीवराधनापिचएतानितुणिकाचितानिस्थानानि आणा-आज्ञा कोपः सर्वज्ञशासनोल्लंघनं । नन्वाज्ञाग्रह- णात्कथमाज्ञाभंगस्य ग्रहणं, एकदेशग्रहणात् यथा भामाग्रह- णात् सत्यभामाया ग्रहणं सेनग्रहणाद्वा भीमसेनस्य । अथ- वोत्तरवाज्ञाकोपादिग्रहणाद्वा । यात्राज्ञाया एव ग्रहण स्यादुत्त- रत्र कथमाज्ञाकोपादिकाः पंचापि दोषाः कृतास्तेनेत्याचार्यों भणति तस्मात्माकृतलक्षणवलात् कोपशब्दस्य निति कला निर्देशः कृतः । प्रणवत्या-अनवस्था प्रतिप्रसङ्गः, अन्येऽपि तेनैवप्रकारेण प्रवर्तेरन् । अवि य--अपि च । मिच्छत्ताराहणा - मिथ्यात्वस्याराधना सेवा । आदणासो य-आत्मनो नाशश्चात्मीयानां सम्यग्दर्शनशानचारित्राणां विघात:, भा. स्मीयस्य कार्यस्य वा। संयमविराहणाविय-संयमस्य विरा- धनापि च, इन्द्रियमसरोऽविरतिश्च । एदेदु-एतानि तु । णिकाइया (णिकाचिदाणि) निकाचितानि पापागमनका- रणानि निश्चितानि पुष्टानि या । ठाणा (णि) स्थानानि अपि दादन्यान्यपि कृतानि भवन्ति इत्यध्याहारः। एका- किनो विहरत एतानि पंचस्यानानि भवन्त्येवान्यानि पुन- भाग्यानीति । -- ·समाचाराधिकारः॥४॥ - एवंभूतस्य तस्य सश्रुतस्य ससहायस्य विहरतः कथंभू- ते गुरुकुले वासो न कल्पते इत्याह तत्यणकप्पइवासोजत्य इमेणास्थपंच आधारा। आइरियउवज्झायापवत्तथैरागणधराय॥१५॥ तत्रन कल्पतेवासायनेमे नसंति पंच आधाराः। आचार्योपाध्यायाःप्रवर्तकस्थाविरागणधराश्च ॥१५५॥ तत्य तत्र गुरुकुले। ण कप्पइ-नकल्पते नयुज्यते । वासो वसनं वासः स्थानं । जत्य-पत्र यस्मिन् गुस्कुले । णस्थि-न संति न विद्यन्ते । इमे-एते । पंच आधारा-आधारभूताः अनु. ग्रहकुशलाः । के तेऽत आह-आयरिय-प्राचार्यः । उवज्मा- य-उपाध्यायः , आचर्यतेऽस्मादाचार्यः, उपेत्यास्मादधीय- ते उपाध्यायः । पत्ति-प्रवर्तका, संघ प्रवर्तयतीति प्रवर्तकः। यविर-स्थविरः यस्मात् स्थिराणि पाचरणानि भवन्तीति स्थविरः । गणधराय-गणघराश्च गण धरतीति गणधरः। यत्र इमे पंचाधारा भाचार्योपाध्यायप्रवर्तकस्थविरगणघरा न सन्ति तत्र न कल्पते पास इति ॥१५॥ प्रय किंलक्षणास्तेन भाई सिस्साणुग्गहकुसलो धम्मुवदेसो य संघवट्टवओ। मजादुवदेसोविय गणपरिरक्खो मुणेयबो॥ - ·मूलाचार- शिप्यानुग्रहकुशलःधर्मोपदेशकश्च संघप्रवर्तकः । मर्यादापदेशकोपिच गणपरिरक्षः ज्ञातव्यः ॥ १५६ ॥ एतेपामाचार्यादीनामेतानि यथासख्येन लक्षणानि | सि- ससाणुग्गहकुसलो-शिष्यस्य शासितु योग्यस्यानुग्रह उपादा- नं तम्मिस्तस्य वा कुशलो दक्षः शिष्यानुग्रहकुशलो दीक्षा- दिभिरनुग्राहकः परस्यात्मनश्च । धम्मुवदेसोय-धर्मस्य द- शप्रकारम्योपदेशकः कयकः धर्मोपदेशकः । संघवटवओ-सघ- मवर्तकश्चर्यादिभिरुपकारकः। मज्जादुवदेसोविय-मर्यादायाः स्थितेरुपदेशको मर्यादोपदेशकः । गणपरिरक्खो-गणस्य प. रिरक्षकः पालको गणपरिरक्षकश्च । मुणेयम्वो-मन्तव्यो ज्ञातव्यः। मन्तव्यशब्दः सर्वत्र सबंधनीयः। या चैते पंचाधाराः सन्ति तत्र वासः कर्तव्य इति शेषः ॥१५६॥ अथ तेन गच्छता यद्यन्तराले किंचिल्लब्धं पुस्तकादिक तस्य कोऽई इत्याह- जतेणंतरलद्धं सञ्चिचाचित्तमिस्सयं दव्यं । तस्स य सो आइरिओ अरिहदि एवंगुणोसोवि।। यत् तेनांतरलब्धं सचित्ताचित्तामश्रकं द्रव्यं । तस्य च सआचार्यः अर्हति एवंगुणः सोपि ॥ १५७॥ जंतेण-यचेन । अंतरलद्धं-अन्तराले लब्धं प्राप्तं । स- चिचाचितमिस्सयं दब-सचित्ताचित मिश्रक द्रव्यं सचिन - ·समाचाराधिकारः॥४॥ छात्रादिक, अवित्तं पुस्तकादिक, मित्रं पुस्तकादिसमन्वितं जीवद्रव्यं । तस्स य-तस्य च । सो पायरिनो-स आ- चार्यः । परिहदि-अहः । अथवा तदव्यं प्राचार्योऽर्हति । सचिचाचित्तमिश्रकं द्रव्यं यतेनान्तराले लब्धं तस्य सपा- चार्योऽधोऽहतिजा तव्यमिति वा पाचार्योऽपि फयं विशिष्टः एवंगुणः सोऽपि ! कथंगुणोत आह संगहणुग्गहकुसलोसुचत्थविसाग्ओपहियकित्ती किरिआचरणसुजुनो गाहुयआदेजवयणो य ॥ संग्रहानुग्रहकुशलःसूत्रार्थविशारदःपूथितकीर्तिः । क्रियाचरणसुयुक्तो ग्राह्यादेयवचनश्च ॥ १५८ ॥ संगद्दगुग्गहसलो-संग्रहण मंग्रहः, मनुग्रहणमनुग्रहः, कोऽनयों दो दीक्षाद्दिानेनात्मीयकरणं संग्रहः दत्तदीक्ष- स्प शानादिभि संस्करणमनुग्रहस्तयोः कर्तव्ये ताभ्यां वा कुशलो निपुणः संग्रहानुमहकुशलः । मुतत्यविसारओ- सूत्रं पार्यय म्याथा तयोस्ताभ्यां वा विशारदोऽत्रयोषको विस्तारको वा ग्नाविशारदः । पदिदकिची-मग्न्यानकी- तिःशिरिपाचरगामुनुलो-किया त्रयोदशममारा पंचनमस्का- राश्यकासिकानिपेधिकामेदान् । माचरणमपि त्रयोदश- शि पंचमहारपंचप्तमिनिनिगुप्तिविकसद । तयोस्वाभ्यां ·" - १३८ मूलाचार- चा सुयुक्तः आशक्तः क्रियाचरणसुयुक्तः । गाहुयं-ग्राह्य । आदेज-आदेयं । ग्राह्यं श्रादेयं वचनं यस्यासौ ग्राह्यादेय- वचनः । उक्तमात्रस्य ग्रहणं ग्रा एवमेवैतदित्यनेन भावेन ग्रहणं, आदेयं प्रमाणीभूतम् ॥ १५८ ।। पुनरपि- गंभीरोदुद्धरिसो सूरो धम्मप्पहावणासीलो। खिदिससिसायरसरमो कमेण तं सोदु संपत्तो । गंभीरो दुर्धर्षः शूरःधर्मप्रभावनाशीलः। क्षितिशशिसागरसदृशःक्रमेणतं स तुसंप्राप्तः॥ १५९ गंभीरो-प्रक्षोभ्यो गुणैरगाधः। दुद्धरिसो-दु.खेन धृ- व्यत इति दुर्धपः भवादिभिरकृतपरिभवः । सूरो-शृरः शौ- योपेतः समर्थः । धम्मप्पहावणासीलो-धर्मश्च प्रभावना धर्मस्य वा प्रभावना तयोस्ताभ्यां वा शीलं तात्पर्यण वृत्ति यस्यासौ धर्मप्रभावनाशीलः । खिदि-क्षितिः पृथिवी, ससि- -शशी चन्द्रमा:,सायर-सागरः समुद्रः । क्षमया क्षिति: सौ. न्येन शशी निर्मलत्वेन सागरोऽतस्तैः सरिसो-सदृशः समः क्षितिशशिसागरसदृशः । एवंगुणविशिष्टो य प्राचार्य- स्तमाचार्य । कमेण-क्रमेण न्यायेनागमोक्तेन । सो दु-स तु शिष्यः । संपत्तो-संप्राप्तः प्राप्तवानिति ॥ १५९ ।। तस्यागतस्याचार्यादयः किं कुर्वन्तीत्याह- - ·समाचाराधिकार ॥४॥ १३६ आएसे एजंतं सहसा दठूण संजदा सव्वे । वच्छल्लाणासंगहपणमणहेदु समुट्ठति ॥ १६०॥ आयासेन आगच्छतं सहसा दृष्ट्वा संयताः सर्वे । वात्सल्याज्ञासंग्रहप्रणमनहेतोःसमुत्तिष्ठते॥ १६० ॥ भाएसं-आगतं पाटोष्ण मापूर्णकं आयस्यायासं कृत्वा का । एजत-धागच्छन्तं । सहसा-तत्क्षणादेव । दट्टण- दृष्ट्वा । संजटा-संपता: । सवे-सर्वेऽपि । समुति-समुचि- ठते उर्वज्ञवो भवन्ति । किंतोरित्याह-वच्उल्ल-चा- सल्पनिमित्तं । भाणा सर्वज्ञाज्ञपालनकारणं । संगह-सं. ग्रह यात्मीयफरणार्थ । पणमणहंदु-प्रणमनहेतोय ॥१६॥ पुनरपि- पच्चुग्गमण किच्चा सत्चपदं अण्णमण्णपणमंच। पाहुणकरणयकदे तिरयणसंपुच्छणकुज्जा ॥ १६१ प्रत्युमनं कृत्वा सप्तपद अन्योन्यप्रणामंच। पाटोष्णकरणीयकृते तिरनमग्रश्नं कुर्यात् ।। १६१ ।। परनुग्गम पिया-पत्युद्गपन टला मचपदं-सप्तपद यया भवति । भगणमगषणम न-मन्योज्यमणाम च पर. स्परचननामविपन्दने च । नतः पाहणफरणीपकदे-पादो- स्प य कम्य तस्सिन ने प्रतिपादिते सति पवान् । ति- ·१४० मूलाचारे- स्यणसंपुच्छणं-त्रिरत्नसंमश्नं सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रसंप्रश्न । कुज्जा कुत्किरोतु ॥ १६१ ॥ पुनरपि तस्यागतस्य किं क्रियत इत्याह- आएसस्स तिरणियमा संघाडओदु दायव्यो । किरियासंथारादिसु सहवासपरिक्खणाहेऊं ॥ आगतस्य त्रिरात्रं नियमात् संघाटकस्तु दातव्यः । क्रियासस्तारादिपु सहवासपरीक्षणाहेतोः १६२ पाएसस्स-भागतम्य पादाणम्य । तिर-विरान गयो दिवसा । णियमा-नियमान्निश्चयेन । सघाडओ-संघाटक: सहायः । त्वेवकारार्थे । दायव्वो-दातव्यः । केपु प्रदेशेष्व- त आह--किरिया-क्रियाः स्वाध्यायवन्दनापतिक्रमणादि- काः । संथार-सस्तार शयनीयमदेशस्तावादियंपा ते क्रिया संस्तारादयस्तेषु पडावश्यकक्रियास्वाध्यायसस्तरभिक्षामू- नपुरीपोत्सर्गादिषु । किंनिमित्तमत आर-(सहवास ) सहव- सनं सहवासतेन सामे कस्मिन् स्थाने मम्यग्दर्शनादिषु स. हाचरणं तस्य परिक्खणाहेऊ परीक्षणं परीक्षा वा तदेव हेतुः कारण सहवासपरीक्षणहेतुस्तम्मात्तेन सहाचरणं परिष्याम इति हेतो । आगतस्य निघमात्रिरान संघाटो दातव्यः क्रि- यासंस्तरादिपु सहवासपरीक्षणनिमिचमिति ॥ १६२॥ आगंतुयवत्थना पडिलेहाहिंतु अण्णमण्णाहिं।

·समाचाराधिकारः॥४॥ १४१ वास्ता अण्णोण्णकरणचरणंजाणणहेदुपरिक्खंति॥१६३ आगंतुकवास्तव्याःप्रातिलेखनाभिस्तु अन्योन्याभिः अन्योन्यकरणचरणं ज्ञानहेतु परीक्षते ॥ १६३ ॥ प्रागंतुयवत्यच्या-आगन्तुकाच वास्तव्याश्चागन्तुक- । पडिलेहादि-प्रतिलेखनाभिः परीक्षामिा । अगामणगााहि-अन्याभिरन्याभिः क्रियाभिः प्रतिले- खनेन भाजनेन स्वाध्यायेन प्रतिकपणादिभिश्च । अयणो- गणं-परम्परं । करणचरणं-त्रयादशक्रियाचारित्र । अथान्यान्यस्य करणचरण तयोर्ज्ञान तदर्थ अन्योन्यकरण- चरणज्ञानहेताः । परिक्खति-परीक्षन्ते गोपयन्ति । पर- स्परं प्रयादविधकरणचरणं आगन्तुकवास्तव्याः परीक्षन्ते काभि कृताः ? परम्मरं दर्शनपतिदर्शनक्रियामिः किंतोर- क्वाधामिति ॥ १६३ ।। केषु प्रदेशेषु परीक्षन्ते नत पाह- आवासयठाणादिसु पडिलेहणवयणगहणाणक्खेव सज्झाएग्गविहारे भिक्खग्गहणे परिच्छति ॥१६४ आवश्यकस्थानादिपु प्रतिलेखनवचनग्रहणनिक्षेपेषु स्वाध्याये एकविहारे भिक्षाग्रहणे परीक्षते ॥१६४ ॥ आवासपठाणादिसु-आवश्यक स्थानादिषु पडावश्यक- ·मुलाचार- क्रियाकायोत्सर्गादिषु आदिशब्दाद्यद्यपि शेपस्य संग्रहः तयापि स्पष्टार्थमुच्यते । पडिलेहण-प्रतिलेखनं चतु- रिद्रियपिच्छिकादिभिस्तात्पर्य । वयणं- वचनं । गहणं-- ग्रहणं । शिक्खेयो-निक्षेप एतेषां द्वन्द्वः प्रतिलेखनवचन- ग्रहणनिक्षेपेषु । सज्झाये-साध्याये । एगविहारे-एका- किनो गमनागमने । भिक्खग्गहणे-भिक्षाग्रहणे चर्यामार्गे । परिच्छंति-परीक्षन्तेऽन्वेषयन्ति ॥ १६४ ॥ परीक्ष्यागन्तुको यत्करोति तदर्थमाह- विस्समिदो तदिवस मीमसिचा णिवेदयदि गणिणे विणएणागमनं विदिए तदिए व दिवसम्मि । विश्रांतः तदिवसं मीमांसित्वा निवेदयति गाणने । विनयेनागमकार्य द्वितीये तृतीये वा दिवसे ॥ विस्समिटो-विश्रान्तः सन् विश्रम्य पथश्रमं त्यक्त्वा तदिवस-तस्मिन्वा दिने-तदिवस विश्रम्य गपयित्वा । भीममित्ता-मीमांसित्वा परीक्ष्य तच्छुद्धाचरणं ज्ञात्वा । णिवे- 'यइ-निवेदयति प्रतिवोधयति । गणिणे-गणिने आचा- र्याय । विणएण-विनयेन । प्रागमज्ज-आगमनकार्य स्व. कीयागमनप्रयोजनं । विदिए-द्वितीये । तदिए-तृतीये दिन- सम्मि-दिवसे । तं दिवमं विश्रम्प द्वितीये तृतीये वा दिवसे विनयेनोपदोक्यावरणं च परीक्षाचार्यायागमनकार्य निषेदय- ·- समाचाराधिकारस ॥४॥ स्यागन्तुकः । अयवाचार्यस्य गृह्यास्तं परीक्ष्य निवेदयन्ति गणिने इति ॥ १६५ ।। एवं निवेदयते यदाचार्यः करोति तदर्थमाह- आगंतुकणामकुलं गुरुदिक्खामाणवरसवासंच। आगमणदिसासिक्खापडिकमणादीय गुरुपुच्छा आगंतुकनामकुलं गुरुदीक्षामानवर्षावासं च । आगमनदिशाशक्षाप्रतिक्रमणादयश्च गुरुपृच्छा ।। आगन्तुक (णामकुलं)-आगन्तुकस्य पादोप्णस्य, नाप संज्ञा, कुल गुरुसंतान:, गुरुःपनज्याया दाता । दिवखा- माण-दीक्षाया मानं परिमाण । वरिसवास च वर्षस्य वासः वर्पवासच वर्पफालकरण च, आगमणदिसा-आगमनस्य दिशा फस्या दिश भागतः । सिपरवा-शिक्षा श्रुतपरिक्षानं । पटियक्रमणादीय-अतिक्रमण आदिर्यपां वे प्रतिक्रमणादयः । गुरपुच्छा-गुरोः पृच्छा गुरपृच्छा । एवं गुरणा तस्यागतस्य पृच्छा पिते फितव नाम, ? कुलं च ते कि ? गुरश्च युप्माफ का ? दीक्षापरिमाणं च भवत: फियत् ?, वर्षकारश्च भवनिः व कृतः ? कस्या दियो भवानागतः। फि पटिता? किच युतं तया, फियन्त्यः प्रतिक्रमणास्तव संजाताः, नन भूता: फियन्त्यः । प्रतिरमणाशन्दो युजन्तोऽयं दृष्टव्यः । किंच त्वयाभरणीय किरतोऽश्वन मागतो मवानित्यादि॥१६६ एवं तस्य स्वरूपं माता- ·१४४ मूलाचारे- जदिचरणकरणसुद्धोणिच्चुज्जुत्तोविणीदमेधावी। तस्मिटुं कघिदव्वं सगसुदमत्तीए भणिऊण॥ यदि चरणकरणशुद्धोनित्योयुक्तो विनीतो मेधावी । तस्येष्टं कथयितव्यं स्वकश्रुतशक्क्या भणित्या ॥१६७॥ जइ- यदि चरणकरणसुद्धो-चरणकरगशुद्धः चर- णकरणयोर्लक्षण व्याख्यातं ताभ्या शुद्धः । णिच्चुज्जुत्तो- निस्योद्युक्तो गितातीचारः। विणीद-विनीतः । मेधावी- बुद्धिमान् । तस्सिह- तस्येष्टं यथावाञ्छितं । कधिदचे- कथ- यितव्य निवेदयितव्य । सगसुदसत्तीए-स्वकीयश्रुतशक्त्या यथास्वपरिज्ञान । मणिऊण-माणत्वा प्रतिपाद्य । यद्यसौ च- रणकरणशुद्धो विनीतो युद्धमान् नित्गेयुक्तश्च तदानीं ते- नाचार्या तस्येष्ट कथयितव्यं स्वकीयश्रुतशक्या भणित्वा भणतीति ॥ १६ ॥ अयैवमसौन भवतीति तदानी किंकर्तव्यं ? इत्युचरमाह- जदि इदरोसोज्जोग्गोछंदमुवट्ठावणंचकादबं। जदिणेच्छदि छंडजोअह गहदि सोविछेदरिहो यदि इतरःस अयोग्यःछेद उपस्थापनं च कर्तव्यः। यदि नेच्छतित्यजेत् अथ गृह्णाति सोपिछेदाहः॥१६८ जदि पदि । इदरो इतरो व्रतवरणैरशुद्धः सो-स: प्राम- ·समाचाराधिकारः॥४॥ न्तुकः। अजोगो-अयोग्यो देववन्दनादिभिः, अथवा योग्यः प्रायश्चित्तशास्त्रदृष्टः ।छेदो-छेदः तपोयुक्तस्य कालस्यं पा- दत्रिभागार्यादेःपरिहारः । उचट्ठापणं च-उपस्थापनं च । यदि सर्वथा व्रता भ्रष्टः पुनर्वतारोपणं। कादब्वो-कर्तव्यः करणीयः कर्तव्यं वा। जदि णेन्छदि-यदि नेच्छेत् अथ नाभ्युगच्छति अथवा लडन्तोयं प्रयोगः। ठंडेजो-त्यजेत् परिहरेत् । अधगि- रहदि अथ तारभूतपपि छेदाहतं गृहाति अदत्तपायश्चित्तं तदानीं सोवि सोप्याचार्यः। छेदरिहो-छेदाईः प्रायश्चित्तयो- ग्यःसंजातः । यदि स शिष्यःप्रार्गश्चत्तयोग्यो भवति तदानी तस्य च्छेदः कर्तव्यः उपस्थापनं वा कर्तव्यं अय नेच्छवि छेदमुपस्थान या तं त्यजेत् । यदि पुनर्मोहा गृयहाति सोड प्याचार्यश्छेदाों भवतीति ॥१६८ ॥ तत ऊर्थ किं कर्तव्य ? इत्याह-- एवं विधिणुववण्णो एवं विधिणेव सोविसंगहिदो। सुत्तत्थं सिक्खतो एवं कुजा पयत्वेण ।। १६९॥ एवं विधिना उपपन्न:एवंविधिनैब सेापि संगृहीतः। सूत्रार्थं शिक्षमाणः एवं कुर्यात् प्रयत्नेन ॥ १६९ ॥ एवं कथितविधानेनैवविधिना । उववण्णो उपपन्न उप- स्थितः पादोष्णः तेनाप्याचार्येण एवंविधिना कथितविधा- नेन कृताचरणशोधनेन । सोवि-सोऽपि शिक्षकः । संग- १० ·मूलाचार- हिंदो-संगृहीतः प्रात्मीकृतः सन् । एवं कुज्जा-एवं कुर्याद एवं कर्तव्यं तेन । पयत्तेण-प्रयत्नेनादरेण । कयमेवं कुर्यात् । सुत्तन्य-वार्थ । सिक्खतो-शिक्षमाणः। सूत्रार्थ शिक्षमाणं कुर्यात् । सूत्रार्थ शिक्षमाणेनैतत्कर्तव्यमिति वा । कि तत्तेन कर्तव्यमित्याह- पडिलेहिऊण सम्मं दबं खेचंच कालभावे य । विणयउवयारजुनेणझेदव्यं पयत्तेण ॥ १७०॥ प्रत्यालेख्य सम्यक् द्रव्यं क्षेत्रं च कालभावौ च । विनयोपचारयुक्तेनाध्यतव्यं प्रयत्नेन ॥ १७० ।। पहिले हिरण-प्रतिलेख्य निरूप्य । सम्म-सम्यक् । वर्ग द्रव्यं शरीरगतं पिंडकादिवगगतं भूमिगतं चर्मास्थिमूत्र- पुरीपादिकं । सेत्त च क्षेत्रं च हस्तशतमात्रभूमिभागं । काल- भारेय-पालभावौ च संध्यागर्जनविद्युदुत्पादादिसमयविवर्ज- नं कालशुद्धिः । क्रोधमानमायालोभादिविवर्जनं भावशुद्धिः परिणामशुद्धिः, क्षेत्रगताशुद्धयपनयनं क्षेत्रशुदिः, शरीरादि- शोग्न द्रव्यशुद्धि । विणयउवयारजुलैण-विनपश्चोप- चारश्च विनय एवोपचारस्ताभ्यां तेन वा युक्तः समन्वितो विनयापचारयुक्तस्तेन । अज्मेयवं-अध्येतव्यं पठितव्यं । पपत्तेगा-प्रयत्नेन द्रव्यक्षेत्रकालभावान् सम्यक् मविलेख्य तेन शिष्येण विनयोपचारयुक्तेन प्रयत्नेनाध्येतव्यं नोपेत- गीयमति ॥ १७ ॥ . .

·समाचाराधिकार ॥४॥ यदि पुन:- दव्वादिवदिक्कमणं करेदि सुत्तत्थसिक्खलोहेण असमाहिमसज्झायं कलहं वाहिं वियोगं च १७१ द्रव्यादिव्यतिक्रमणं करोति सूत्रार्थाशक्षालाभेन । असमाधिरस्वाध्यायःकलहोव्याधिःवियोगश्च ॥१७शा दवादिवदिकमणं-द्रव्यमादियैपां ते द्रव्यादयस्तेषां व्यतिक्रमणमतिक्रमोऽविनयो द्रव्यादिव्यतिक्रमणं द्रव्यक्षेत्र- कालभावैः शास्त्रस्य परिभवं । फरेदि-करोति कुर्यात् । सु- तत्यसिक्खलोहेण-सूत्र चार्थच सूत्राओं तयोः शिक्षात्मसं- स्कारोऽवयोध आगमनं तस्या लोभ प्राशक्तिस्तेन सूत्रार्थशि- क्षालोभेन । असमाहिं असमायिः मनसोऽसमाधानं सम्य- प्रवादिविराधनं । असञ्झायं-अस्वाध्यायः शास्त्रादीनाम- लामा शरीरादेविघातो वा । कलह-कलह आचार्यशि- ध्ययोः परस्परं द्वन्दः, अन्यैर्वा । बाहि-व्याधिः ज्वरश्वा- सकासभगंदरादिः। वियोगं च-वियोगश्च । चः समुच्च- यार्थः । प्राचार्यशिष्ययोरेकस्मिन्ननवस्थानं । यदि पुनव्या- दिव्पतिक्रमणं करोति स्वार्थशिक्षालोमेन शिष्यस्तदानी कि स्यात् १ असमाध्यस्वाध्यायफलहव्याधिवियोगाः स्युः ॥१७॥ न केवलं शास्त्रपठननिमित्त शुद्धिः क्रियते तेन किंतु जीव-दयानिमित्तं चेति ।

·मूलाचारे- संथारवासयाणं पाणीलेहाहि दसणुजोवे । जत्तेणुभयेकाले पडिलहा होदिकायव्वा॥१७२॥ संस्तारावकाशानां पाणिरेखाभिः दर्शनोद्योते। यत्नेनोभयोःकालयोःप्रतिलेखाभवति कर्तव्या॥१७२।। संथारवासयाण-संस्तारश्चतुर्या भूमिशिलाफलकतृण- भेदात् आवासोऽवकाशः भावाशप्रदेशसमूहः संस्तरादिप्रदेश इत्यर्थः । संस्तरश्वायकाशश्न संस्तरावकाशौ तावादियेषां ते संस्तरावकाशादयः पहुवचननिर्देशादादिशब्दोपादानं तेषां संस्तरावकाशादीनां । पाणालेहाहि-पाणिलेखामिईस्ततल- गतलेखाभिः । दंशगुज्जोवे-दर्शनस्प चक्षुप उद्योतः प्रकाशो दर्शनोद्योतस्तस्मिन् दर्शनोद्योते पाणिरेखादर्शनहेतुभूते चक्षुःमकाशे यावता चतुरुद्योतेन हस्तरेखा श्यन्ते तावति चक्षुपः प्रकाशेऽथवा पाणिरेखानामभिदर्शनं परिच्छेदस्तस्य निमित्तभूगोयोते पाणिरेखाभिदर्शनोद्योते । अथवा प्रा. णिनो लिहत्यास्वादयन्ति यस्मिन् स माणिलेहः स चासौ अभिदर्शनोद्योतश्च तस्मिन् माणिभोजननिमित्तानयनमसरे इत्यर्थः । जत्तेग-यलेन तात्पर्येण । उभये काले-उभयोः कालयोः पूर्वाग्रहेऽपरागृहे च सस्तरादानदानकाल इत्यर्थः । पडिलेहा-प्रतिलेख। शोधनं सन्मान । होइ-भवति । पाद- व्वा-नव्या । उभयोः कालयोः इस्तलेखादर्शनोधोते संजाते यत्नेन सस्तरावकाशादीनामतिलेखा भवति कर्तव्येति ।।१७२।। परगणे वसता तेन किं संच्या प्रवर्तितव्यं ? नेत्याह- ·समाचाराधिकार ॥४॥ उभामगादिगमणे उत्तरजोगेसकजआरंभे। इच्छाकारणिजुत्ते आपुच्छा होइ कायव्वा ।।७३ उद्धामकादिगमने उत्तरयोगे स्वकार्यारंभे । इच्छाकारनियुक्ता आपृच्छा भवति कर्तव्या ॥१७॥ उभामगादिगमणे-उज्रायकोग्रामःचर्या वास आदि- येपा ते उद्भ्रामकादयस्तेष सुद्धापकादीना गमनमनुष्ठान तस्मिन् ग्रामभिक्षाव्युत्सर्गादिके । उत्तरजोगे-उत्तरः प्रकृष्टः योगः वृक्षमूलादिस्तस्मिन्नुत्तरयोगे | सकज्जारम्भे-स्व- स्यात्मनः कार्य प्रयोजनं तस्यारम्भ आदिक्रिया तस्मिन् स्व- कार्यारंभ इच्छाकारणिजुत्तो इच्छाकारेण फर्सममिमायण नियुक्त उद्युक्तः स्थितरतेन इच्छाकारनियुक्तेन, अथवा आ- पृच्छाया विशेषणं इच्छाशनियुक्ता प्रणामादिविनयनि- युक्ता यापुच्छा आपृच्छा सर्वेषां प्रश्नः होदि भवति, काद- च्या कर्तव्या कार्या। तेन स्वगणे वसता यथा उद्धामका- दिगमने उत्तरयोगे स्वकार्यारम्भे इच्छाकारनियुक्तेनापृच्छा भवति कर्तव्या तथा परगणे वसतापीत्यर्थः ॥ १७३॥ तथा वैयाहत्यमपीत्याह- गच्छे वेजावचं गिलाणगुरुवालबुड्ढसेहाणं । जहजोगं कादवंसगसत्तीए पयत्तेण ॥१४॥ गच्छे वैयावृत्त्यं ग्लानगुरुवालवृद्धशैक्षाणां । यथायोग्य कर्तव्यं स्वकशक्त्या प्रयत्नेन ॥ १७४।।

·मूलाचारे- गच्छे-ऋषिसमुदाये चातुर्वर्यश्रमणसंघे चा सप्तपु- रुपकत्रिपुरुषको या तस्मिन् । वैज्जावच-चयात्त्य कायिक- व्यापाराहारादिमिरुपग्रहण । गिलाण-लान: व्याध्याधु- पपीडितः, क्षीणशक्तिकः गुरु-शिक्षादीक्षाद्युपदेशका ज्ञान- 'तपोऽधिको बा । वालो-नवकः पूर्वापरविवेकरहितो वा । बुड्ढ-वृद्धो जीणों जरामस्तो दीक्षादिभिरधिको वा । सेह - शैक्षः शास्त्रपठनोयुक्तः स्वार्थपरः निर्गुणो दुराराध्यो ना एतेषा द्वन्द्वस्तेपांग्लानगुरुषालवृद्धशैक्षाणां लक्षणनियोगात् पूर्वापरनिपातो दृष्टव्यः । जहजोगं-पयायोग्यं क्रममनतिलं. ध्य तदभिप्रायेण वा । बादव-कर्तव्यं करणीयं । सगस- सीए-स्वशक्त्या स्वशक्तिमनवगृह्य । पयत्तेण प्रयत्नेनादरेण गच्छे ग्लानगुरुपालद्धशैक्षाणा यथायोग्यं प्रयत्नेन स्वश- त्या वैयावत्यं कर्तव्यमिति ॥ १७४ ।। अथ तेन परगणे वन्दनादिक्रियाः किमेकाकिना क्रियते नेस्याह- दिवसियरादियपक्खियचाउम्मासियवरिस्सकिरि- यासुरिसिदेववंदणादिसु सहजोगोहोदिकायबो देवसिकीरात्रिकीपाक्षिकीचातुर्मासिकीवार्षिकी क्रियासु ऋषिदेवबंदनादिपु सहयागोभवति कर्तव्यः ॥१७॥ दिवसिय-दिवसे भवा देवसिकी अपराण्इनिर्वा । रादिय-रात्रौ भवा रात्रिकी पश्चिमरात्रावनुष्ठेया । परिलय- ·समाचोराधिकारः॥४॥ २५१ पक्षान्त चतुर्दश्याममावास्यायां पौर्णमास्यां वा पक्षशब्दः प्रवर्तते तस्पिन भवा पाक्षिकी । (चाउमासिय-) चतुर्यु मासेषु भवा चातुर्मासिकी । (वारिसिय)-वर्षे भरा वार्षि. की। एताश्च ता क्रियाश्च । देवसिकीरात्रिकीपातिकीचातु- मौसिकीवापिकी क्रियास्तासु । रिसिदेववंदगादिसु-अपगश्च ते देवाश्च अपिदेवारतेषां वन्दनादियांसां ता ऋषिदेववन्दनाद- यातासु ऋषिदेववन्दनाटिषु क्रियासु । सह-माध एकत्र । जोगो-योग उपयुञ्जनं । अथवाऽग्वण्डोऽय शब्दः सहयोगः । देवसिकादिक्रियासहचरिता बेलाः परिगृह्यन्ते देरसिका- दिवेलासु सहयोगः । दैवसिकादिक्रिया: सपैरेस्त्र कर्तव्या भवंति । देवतिकादिषु अपिदेववन्दनादिषु च क्रियासु सह- योगो भवति कर्तव्य इति ॥ १७५ ।। अथ यद्यपराधस्तत्रोत्पद्यते किं तत्रैव शोध्यते उतान्यन्न तयेत्याह- मणवयणकायजोगेणुप्पण्णवराध जस्स गच्छम्मिा मिच्छाकारं किच्चाणियत्तणं होदि कायव्व।। १८६॥ मनोवचनकाययोगैःउत्पन्नापराधः यस्य गच्छे । मिथ्याकारं कृत्वा निवर्तनं भवति कर्तव्यम्॥ १७६ ॥ मणवयणकायनोगेण-मनोवचनकाययोगैः। उप्परगा- उत्पन्न: संजातः । अपराध-अपराधो प्रायतिचारः । नास ·- १५२ मूलाचारे- यस्य । गच्छम्मि गच्छेगणे चतुःमकारे संघे। अथवाजस्स यस्मिन् गच्छे। मिच्छाकारं किच्चा-मिथ्याकारं कृत्वा पश्चात्तापंकृत्वा । णियत्तणं-निवर्तनमप्रवर्तनमात्मनः । होदि-भवति । कादच्वं- कर्तव्यं करणीयं। यस्मिन् गछे यस्य मनोवचनकाययोगैरपराध उत्पन्नस्तेन तस्मिन् गच्छे मिध्याकारं कृत्वा निवर्तन भवति कर्तव्यमिति । अथवा जस्स गच्छे-यस्य पाश्र्वेऽ पराध उत्प- नस्तेन सह पर्पणं कृत्वा तस्मादपराधानिवर्तनं भवति कार्य- मिति ॥ १७६ ॥ तत्र गच्छे वसता तेन किं सर्वैः सहालापोऽ स्थानं च क्रियते नेत्याह- अजागमणे काले णअस्थिदव्वं तधेव एकेण । ताहिं पुण सल्लावोणय काययोअकजेणा॥१७७॥ आर्यागमने कालेनस्थातव्यं तथैवैकेन । ताभिः पुनःसंलापोन च कर्तव्योऽकार्येण ।। १७७ ॥ मज्जागमणे काले-आर्याणां संयतीनामुपलक्षणमात्रमेतत् सर्वस्त्रीणां, ग्रागमनं यस्मिन् काले स ार्यागमनस्तस्मिन्ना- योगमने काले । ण अस्थिदक-नासितव्यं न स्थातव्यं । तथैव-तथैव । एक्केण-एकेन एकाकिना विजनेन । ताहि- ताभिरार्यिकाभिः । पुण-पुनः वाहुल्येन । सल्लावो-सलापो वचनपत्तिः । ण य कायव्वो-नैव कर्तव्यो न कार्य: । अफ- .

·- समाचाराधिकारः ॥ ४॥ ज्जेण-कार्येणु प्रयोजनमन्तरेण धर्मकार्योत्पत्तौ कदाचिद- वधं । पार्यागमनकाले एकाकिना विजनेन न स्यातव्यं, धर्मकार्यमन्तरेण ताभिः सहालापोऽपि न कर्तव्य इति ।। १७७॥ यद्यय फयं तासां मायश्चित्तादिकथनं प्रवर्तत इति मरने- ऽत: माह-- तासिं पुण पुच्छाओइकिस्से णय कहिज एकोदु। गणिणी पुरओ किच्चा जदिपुच्छह तो कहेदव्वं ।। तासा पुनः पृच्छा एकस्या नैव कथयेत् एकस्तु । गणिनी पुरतःकृत्वा यदि.पृच्छति ततः कथायितव्यं॥ तासि-तासामार्याणां । पुण-पुनः पुनरपि । पुच्छा- ओपन्छा प्रश्नान कार्याणि । इक्किासे-एकस्या एकाकिन्या ण य फहिज्ज-नैव कपयेत् नै। कयनीय । एक्को दु-एक- स्तु एकाकी सन् अपवादभयात् । यद्येवं कथं क्रियते-गणिणी गणिनी तासां महत्तरिका प्रधानां । पुरो-पुरोऽयतः । किचा- कृत्वा । यदि पुच्छदि-पदि पृच्छति प्रश्नं कुर्यात् । तो-ततोऽ नेन विधानेन । कहेदव्वं कथयितव्यं प्रतिपादयि- तव्यं नान्यथा । तासां मध्ये एकस्याः कार्य नैव कययेदे- काफी सन, गणिनी पुरः कृत्वा यदि पुनः पृच्छति ततः कय- नीयं मार्गप्रभावनामिच्छतेति ॥ १८ ॥ व्यतिरेकद्वारेण प्रतिपाद्यान्वयद्वारेण प्रतिपादयभाह- ·मूलाचारे- तरुणोतरुणीएसह कहाव सल्लावणं च जदिकुजा आणाकोवादीया पंचविदोसाकदातेण ॥१७॥ तरुण तरुण्या सह कथांवा संलापं च यदि कुर्यात् । आज्ञाकोपादय पंचापि दोषाः कृताः तेन ॥ १७९ ।। यदि कथितन्यायेन न प्रवर्तते चेत् । तरुणो यौवनपि- शाचगृहीतः। तरुणीए-तरुण्या उन्मत्तयौवनया । सह- सार्घ कहाव-कयां वा प्राप्रबन्धचरितं । सल्लावणं च- सल्लापं च अथवा-(असम्भावणं च) महासप्रवचनं च । जदि बज्जा-यदि कुर्यात् विधेयाचेत् -। आणाकोधा (वा)दीया प्राज्ञाकोपादयः आज्ञाकोपानवस्थामिथ्यात्याराधनात्मनाश- संयमविराधनानि । पंचवि-पंचापि । दोसा-दोपाः पापहेतवः कदा-कृता अनुष्ठिताः । तेण-तेनैवकुर्वता । यदि तरुणस्त- रुण्या सह कथामवसल्लापं च कुर्यात्ततः किं स्यात् ? प्राज्ञा- कोपादिका: पंवापि दोपाः कृतारतेन स्युरिति ।। १७६ ।। यत्र वदयस्तिष्ठन्ति तत्र किमावासादिक्रिया युक्ताः १ नेत्याह- णो कप्पदि विरदाणं विरदीणमुवासयाी चिट्टेदुः। तत्थ णिसेजउवट्ठणसज्झायाहारभिक्खवोसरणं॥ न कल्पते विरतानां विरतीनामुपाश्रये स्थातुम् । तत्र निषद्योदर्तनस्वाध्यायाहारमिक्षाव्युत्सर्जनानि ॥

·समाचाराधिकारः॥४॥ यो कप्पदि-न कल्पते न युज्यते । विरदाणं-विरताना संयताना पापक्रियाक्षयकरणोधतानां । विरदीणं विरतीनां आ- बिकाणां उवासपम्हि-ग्रावासे वसतिकादौ । चिहृदु-चेष्टयि- तु स्थातु वसितुं न केवलं । तत्य-तत्र दीर्घकालाः क्रियान युक्ताः किन्तु क्षणमात्रा या क्रियास्ता अपि । णिसेज-निप- घोपवेशन | उवहणं-उद्वर्तनं शयन लोटनं । सज्माय-स्वा. ध्यायः शास्त्रव्याख्यानं परिवर्तनादयो वा । आहारभिक्सा- आहारभिक्षाग्रहणं । बोसरण प्रतिक्रमणादिकं अथवाव्युत्सर्जन मूनपुरीपाद्यत्सर्गः प्रदेशसाहचर्यात् एतेषां द्वन्दः सः । अन्याश्चै- वमादयश्च क्रिया न युक्ताः । विरतानां चेष्टितु धार्यिकाणा- मावासे न कल्पते, निपद्योद्वर्तनस्वाध्यायाहारभिक्षाव्युत्स- जनानि च तत्र न पल्पते । आहारभिक्षयोः विशेष इति चेत् तत्कृतान्यकृतभेदात् ताभिनिष्पादित भोजन माहा- स, श्रावकादिभिः कृतं यत्तन दीयते सा मिक्षा | अथवा मध्यान्हकाले भिक्षार्थ पर्यटनं मिक्षा मोदनादिग्रहणमाहारः इति ॥१८०॥ किमर्थमेताभिः सह स्थविरत्वादिगुगसमन्वितस्यापि संसर्गों वार्यते यतः- थेरं चिरपब्वइयं आयरियं वहुसुदं च तवसिवा। गणेदि काममलिणोकुलमविसमणोविणासेइ स्थविरं चिरप्रवाजितं आचार्य बहुश्रुतं च तपस्विनं वा। - ·मूलाचार- नगणयति काममलिन कुलमपि श्रमणो विनाशयति धेरं-स्थविरं प्रात्मानं सर्वत्र सम्बंधनीय सामाद सोपस्कारत्वात् सूत्राणां । चिरपव्वइयं चिरमनजित प्रख्ढवत आयरियं-प्राचार्य । बहुसुदं-बहुश्रुतं सर्वशास्त्रपारगं । तव- सिं वा-तपस्विनं वा पठाटमादिकयुक्तं चकाराद्वात्मनः समुच्च- यः, अथवा स्थविरत्वादयो गुणा गृह्यते, अथवात्मनोऽन्ये स्थ- विरत्वादयस्तान् । ण गणेदि-न गणपति नोऽपेक्षते नो पश्यति न गणयेद्वा । काममलियोकामेन मलिन: कश्मलः काममलिनो मैथुनेच्छोपद्रुतः । कुलमवि-कुलमपि कुलं मातृपितृकुलं सम्यक्त्वादिकं वा । समणो-श्रमणः । वि- णासेदि-विनाशयति विराधयति । स्थविरं चिरप्रजिताचा. येबहुश्रुतं तपस्विनमात्मानं केवलं न गणयति काममलिनः सन् श्रमणः कुलमपि विनाशयति । अथवा न केवलपात्मनः स्थविरत्वादीन गुणान् न गणयति सम्यक्त्वादिगुणानपि विनाशयति । अथवा न केवलं कुलं विनाशयति किंतु स्थविर- वादीनपि न मणयति परिभवतीत्यर्थः ॥ १८१॥ एताः पुनराश्रयन् यद्यपि कुलं न विनाशयत्यात्मानं वा तथाप्यपवाद प्राप्नोतीत्याह-- कण्णं विधवं अतेउरियं तह सइरिणी सलिंगंवा। आचिरेणाल्लयमाणो अववादं तत्थ पप्पोदि ॥

·समाचापधिकारः॥४॥ कन्यां विधवां आंतःपुरिकां तथा स्वैरिणी सलिंगिनी। अचिरेणालीयमानः अपवादं तत्र प्राप्नोति ॥ करणं-कन्यां विवाहयोग्यां। विहर्व-विगतो मृतो गतो धयो भर्ता यस्याः सा विधवा तां । अंतेउरिय-अन्तापुरे भवा प्रान्तापुरिका तामान्तःपुरिका स्वार्थे क:-राजी राज्ञी- समानां विलासिनी वा । तह-तथा । सइरिणी-वेच्छया परकुलानीपीति स्वैरिणी ता स्वेच्छाचारिणीं । सलिंग वा -सपानं लिंग सलिगं व्रतादिकं कुल वा सद्विद्यते यस्या: सा सलिंगिनी तां । अयवा सह लिंगेन वर्तते इति सलिंगा तां स्व- दर्शनेऽन्यदर्शने का मनजितां । चिरेण-क्षणमात्रेण मना- गपि । अल्लियमाणो-पालीयमानः श्राश्रयमाणः सहवासाला- पादिक्रियां कुर्वाणः । अववाद-अपवादं भकीर्ति । तत्य- तत्राश्रयणे । पप्पोदि-माप्नोति अर्जयतीति । कन्यां विधवां प्रान्तःपुरिकां स्वैरिणी सलिगिनी वालीयमानोऽचिरेण तत्र अपवाद प्राप्नोतीति ।। १८२ ।। नचादिभिः सह संसर्गः सर्वया यदि परित्यजनीयः कयं तासां प्रतिक्रमणादिकं क एवमाह सर्वथा त्यागो यावत विशिष्टेन कर्तव्य इत्याह- पियधम्मो दढधम्मो संविग्गोऽवजभीरुपरिसुद्धो संगहणुग्गहकुसलो सददंसारक्खणाजुत्तो ॥८३ प्रियधर्मा दृढधर्मा संविग्नःअवधभीरुःपारशुद्धः।

·मूलाचारे- चत्वारि प्रायश्चित्तानि परिगृह्यन्ते रछेदमूलपरिहारपारंचि- कानि । अथवा चत्वारो मासाः कांनिकभक्ताहारेण । से- तस्य भार्यागणवरस्य भवन्तीत्यर्थः । गच्छादि-च्छ ऋषि- कुलं आदिर्येषां ते गच्छादयस्तेपा, विराहणा-विराधना विनाशो विपरिणामो वा गच्छादिविराधना गच्छात्मगण-- कुलश्रावकमिथ्यादृष्टयादयो विराधिता भवन्तीत्यर्थः । अय- वा गच्छात्मविनाश होज-भवेत् । पूर्वोक्तगुणण्यतिरिक्तो यद्यार्याणा गणधरत्वं करोति तदानीं तस्य चत्वारः काला विनाशमुपयान्ति, अथवा चत्वारि प्रायश्चिचानि लभते गच्छादेविराधना च भवेदिति ॥ १८॥ तस्माचेन परगणस्येन यत्तस्याचार्यस्यानुमतं तत्यर्तव्यं सर्वथा प्रकारेणेत्यतः पाह- किंबहुणा भाणिदेणदुजा इच्छा गणधरस्स सासव्वा कादव्वा तेण भवे एसेव विधी दुसेसाणं ॥ १८६॥ किंबहुना भणितेनतुया इच्छागणधरस्य सा सर्वा कर्तव्या तेन भवेत् एषैव विधिस्तु शेषाणाम् ।। १८६॥ किंबहुणा-किंबहुना । मणिदेणदु भणितेन तु किं बहु- नोक्तन । जा इच्छा-येच्छा योभिमायः । गणधरस्स-गणध- रस्याचार्यस्य । सा सवा-सर्वैव सा कादव्वा कर्तव्या। तेण पादोणेन । भये भवेत् । किं परगणस्थेनैव कर्तव्या नेत्याह ·+ . - समावाधिकारा४॥ एसेव - विधीदुः सेसाणं-एप एव इत्यंभूत एव -विधिरनुष्टान: पाणां स्वगणस्थानामेकाकिनां समुदायव्यवस्थितानां च । किंबहुनोक्तैन येच्छा गणधरस्य सा सर्वा तेन कर्तव्या भवे न केवलमस्य शेषाणामप्येष एवं विधिरिति ॥ १८ ॥ यदि यतीनामयं न्याय आर्थिकाणां क इत्यत आह- एसोअजाणपि असामाचारो जहाक्खिओपुबं । सबमि अहोरचे विभासिदयो जधाजोग्गं । एप आर्याणामपिच समाचार यथाख्यातःपूर्वम्। सर्वस्मिन् अहोरात्रे विभापितव्यो यथायोग्यं ।।१८७ ।। एसो-पपः । अजाणंविय-आर्याणामपि च।समाचारो- समाचारः जहाविश्वओ-ययाख्यातो यथा प्रतिपादितः । पुर्व-पूर्वस्मिन् । सबम्मि-सर्वस्मिन् । अहोरचे-ग्रहोगने रात्री दिवसे च। विभासिदव्यो-विभापयितव्यः प्रकटयितव्यो विभा- वयितव्यो वा । जहाजोगं-यथायोग्यं प्रात्मानुरूषो वृक्षमू- लादिरहितः । सर्वस्मिन्नहोरात्रे एपोपि सामाचारो यथायोग्य- माथिकाणां पार्यिकाभिर्वा प्रस्टयितव्यो विभावयितव्यो वा. ययाख्यातः पूर्वस्मिन्निति ॥१८॥ वसतिकायां ताः कथं गमयन्ति कालपिति पृटेऽत आह- अण्णोण्णणुकूलाओअण्णोण्णाहिरक्खणाभिजुत्ता- मो। गयरोसवरमायासलनमज्जादकिरियाओ.। ॐ ·मूलाचार- संग्रहानुग्रहकुशलः सततं सारक्षणायुक्तः ॥ १८ ॥ पियशम्मो-मिय इयो धर्मः क्षमादिकश्चारित्रं वा यस्या- सौ प्रियधर्मा उपशमादिसमन्वितः । दधम्मो- स्थिरो धर्मों, धर्माभिमायो यस्यासौ दृढधर्मा। संविग्ग -संविग्नो धर्म- तत्फलविपये हर्पसम्पन्नः। अवज्मभीरु-अवधभीरुरवयं पार्ष कुत्स्यं तस्माद्भयनशीलोऽवदयभीरुः । परिसुद्धो-परिसमा न्तारछुद्धः परिशुद्धोऽ खण्डिताचरण 1 संगह-संग्रहो दीक्षा- शिक्षाव्याख्यानादिभिरुपग्रहः, अणुगह-अनुग्रहः प्रतिपाल. नं आचार्यत्वादिदानं ताभ्यां तयोर्वा ( कुसलो) कुशलो निपुणः सग्रहानुग्रहकुशलः पारभूतं गृहाति गृहीतस्य च शास्त्रादिभिः सयाजनं । सदर्द-सतत सर्वकालं । सारख- णाजुचो-सहारक्षणेन वर्तत इति सारक्षणा क्रिया पापक्रिया- नित्तिस्तया युक्त रक्षायां युक्तः हितोपदेशदातेति ॥१८॥ गंभीरो दुद्धरिसो मिदवादी अप्पकोदुहल्लो य । चिरपबइदो गिहिदत्थो अजाणंगणधरोहोदि।। गनीरोपों मितवादी अल्पकुतूहलश्च । चिरप्रवाजितःगृहीतार्थःआर्याणांगणधरोभवति १८४ गंमीरो-गुरगाधोऽ लयारिमाणा| दुद्धरितो-दुर्धर्पो पदर्यः स्थिरचित्तः । मिदवादी-मित परिमित वदतीत्येवं शीलो मितवादी अल्पवदनशीलः । अप्पकोदुइलो य-मसं ·चत्तारि-चत्वारः । कालगा-कालकाः गणपोपणात्मसंस्का. रसल्लेखनोचमार्थकाला प्राधावा विराधिताभवन्तीति वाक्य- शेषः। अथवा फलिकामहणेन प्रायश्चिचानि परिगृधन्ते समाचाराधिकार ॥४॥ स्तोकं कुतूहलं कौतुकं यस्यासावल्पकुतूहलोऽविस्मयनीयो ऽथवा अल्पगुह्यदीर्घस्तब्धः प्रश्रवादिरहितः । चशब्दः समुच्च- यार्थः । चिरपन्चइदो-चिरमन जितः निऱ्यावतभारो गुण- ज्येष्ट: । गिहिदत्यो-गृहीतो ज्ञातोऽर्थः पदार्थस्वरूपं येनासौ गृहीवार्यः आचारमायश्चित्तादिकुशलः । अजाण-प्राणां संयतीनां । गणधरो मर्यादोपदेशकः प्रतिक्रपणाद्याचा- यः। होदि-भवति । प्रियधर्मा दृढधर्मा संविग्नोऽवयमीरुः परिशुद्धः संग्रहानुग्रहकुशलः संततं सारक्षणयुक्तो गम्भीर- दुर्धर्पमितवाद्यल्पकौतुकचिरमनजितगृहीतार्थश्च यः स प्रा. र्याणां गणधरो भवतीति ॥ १८४ ॥ अथान्ययाभूतो यदि स्यात् तदानी किं स्यादित्यत पाह- एवंगुणवदिरित्तो जदिगणधारितं करोदिअजाणं। चत्तारिकालगासेगच्छादिविराहणा होज ॥८५. एवंगुणव्यतिरिक्तः यदि गणधरत्वं करोति आर्याणाम् । चत्वारःकालकाःतस्य गच्छादिविराधना भवेत् ॥ एवं-अनेन प्रकारेण एतैर्गुणैः । यदिरित्तो-व्यतिरिक्तो मुक्तः । जदि-यदि । गराधारि-गणधारित्वं प्रतिक्रमणा-. दिकं । यरेदि-करोति । अजाणं-आर्याणां तपस्विनीनां । .

·मूलाबारे- भन्योन्यानुकूला:अन्योन्याभिरक्षणाभियुक्ताः । गतरोपवैरमायाःसलज्जमर्यादक्रियाः ॥ १८८ ॥ अपणोगणणुकूलाओ-अन्योन्यस्यानुफ़्लास्त्यक्तमत्सरा अन्योन्यानुकूला: परस्परत्यक्तमात्सर्याः । अपणोणहिर- पखणाभिजुत्तामो-अन्योन्यासां परस्पराणाममिरक्षणं प्रति- पालनं तस्मिन्नभियुक्ता उद्युक्ता अन्योन्यामिरक्षणाभियुक्ताः। गयरोसवेरमाया-रोपश्चरं च माया च रोपवैरमायाः गता विनष्टा रोपवैरमाया यासां ता गतरोपवैरमायास्त्यक्तमोह- नीयविशेषकोधमारणपरिणापकौटिल्याः । सलजमज्जाद- 'किरियायो लज्जा च मर्यादा च क्रिया च लज्जामोदक्रिया: सह तान्ति इति सलज्जमर्यादक्रियाः लोकापवादादात्मनो भयपरिणामो लज्जा, रागद्वेपाभ्यां न्यायादनन्यया वर्तनं मर्यादा, उभयकुलानुरूपाचरणं क्रियेति ॥ १८ ॥ पुनरपि ताः क्यं विशिष्टा इत्यत पाह- अज्झयण परियढेसवणे कहणे तहाणुपेहाए। तवविणयसंजमेसु य अविरहिदुपओगजुचाओ। अध्ययन परिवर्ते श्रवणे कथने तथानुप्रेक्षासु । तपोविनयसंयमेपु च आवराहता उपयोगयुक्ताः १८९ अश्मयणे-अध्ययनेऽनधीवशास्त्रपठने । परिय-परि पर्तने पठितशासपरिपाट्यां । सवणे-अपये श्रुतस्पाभुत- ·समाधाराधिकारः॥४॥ स्य व शास्त्रस्यावधारणे । फहणे-कथने प्रात्मज्ञातशास्त्रा. पनिवेदने । अणुपेहाए-अनुप्रेक्षासु श्रुतसर्ववस्तुधुवान्पत्वा- दिचिन्तासु श्रुतस्य शास्त्रस्यानुचिन्तने वा । तवविणपसं- जमेसु प-तपश्च विनयश्च संयमश्व तपोविनयसंयमारतेषु चानशनप्रायश्चित्वादिक्रियामनोवचनकाया (य) स्तब्धत्ये- न्द्रयनिरोधजीववधपरित्यागेषु । अविरहिद-अविरहिताः स्थिता नित्योपुक्ताः । उवमोग-उपयोगः तात्पर्य मानापा- सः । जोग-पोगो मनोवचनकायाः शुभानुष्ठानमेताभ्यां, जुत्तामो-युक्ताः उपयोगयोगयुक्ताः ॥ १८९ ।। पुनरपि ता. विशेष्यन्ते- अविकारवत्थवेसाजल्मलविलित्तचत्तदेहाओ। धम्मकुलकिचिदिक्खापडिरूपविसुद्धचरियाओ अविकारवस्त्रवेशाः जल्लमलविलिप्तत्यक्तदेहाः। धर्मकुलकीर्तिदीक्षाप्रतिस्पविशुद्धिचर्याः ॥ १९ ।। अविकारवत्ययेसा-न विद्यते विकारो विकृतिः स्वमा- वादन्ययाभावो वा येपां तेऽ विकाराः यत्राणि च पेपरच शरीरादिसंस्थानं च वखोपा अविकारा बसपा यासां वा अविकारवसपेपा एकांफितादिवयगतिमंगादिभ्रूविकारादि येपरहिताः । नत्तं सर्वांगीनं मस्पेदपुक्तं रसः । अंगफदेश- अब मलं साभ्यां पिलिचा-विलिप्ता युक्ता नमरिलिसाः ·, मुलाचारे- चत्तदेहाओ-स्यतोऽसंस्कृतो देहा शरीरं यासां तास्त्यक्तदे- हार, जल्लमलविलिप्ताश्च ताम्त्यक्तदेहाश्च तास्तथाभूताः । धम्म-धर्मः । कुलं-पुल । फित्ति-कीर्तिः । दिक्खा-दीक्षा। वासां, पडिरूप-प्रतिरूपा महशाः । विसुद्ध-विशुद्धा । चरि- यामो-चर्यानुष्ठानं यासा ता धर्मकुलकीर्तिदीक्षाप्रतिरूपवि- शुद्धचर्याः क्षमामार्दवादिमातृपितृकुलात्मयशोवतसदृशाभग्ना- चरणा इति ॥ १९ ॥ पथ च तास्तियन्त्यत आह- अगिहत्थमिस्सलिये असण्णिवाएविसुद्धसंचारे दो तिण्णि व अन्जाओ बहुगीओ वा सहत्यति ॥ अगृहस्थमिश्रनिलये असंनिपाते विशुद्धसंचारे। हे तिस्रो वा आर्या बढ्यो वा सह तिष्ठति ॥१९॥ अगिहयामिम्सणिलए-गृहे तिष्ठन्तीति गृहस्था: स्वदार- परिग्रहाशक्तास्त:, मिम्स-मियो युक्तोन गृहस्थमिश्रोऽगृहस्य- मिश्रः स चासौ निलयश्च वसतिका तस्मिन्नगृहस्यमिश्रनिलये यत्रासंपतजनैः सह सम्परों नास्ति तत्र । असणिवाए- भसतां पारदारिकचौरपिशुनदुप्टतिर्यप्रभृतीनां निपातो विनाशोऽ भावो यन तस्मिन्नसन्निपाते । अयवा सतां यती- नां,निपात: पसरः सनिष्टता सन्निपात,स.न वियते यत्र सोऽ सन्निपातस्तस्मिन् । अपवा असंजिना पातोऽसंक्षिपातो ·समाचाराधिकारः॥४॥ चाधारहित प्रदेशे इत्यर्थः । विसुद्धमंचारे-विशुद्धः सक्लेशर- हितो गुप्तो वा संचरणं संचारः मलोत्मर्गप्रदेशयोग्यः गमना. गमनाहों चा यत्र स विशुद्धसंचाग्नसिन् घालवृद्धरोगि: शास्त्राध्ययनयोग्ये । दो-वे । तियिण-तिस्रः । अजामो -आर्याः संयतिफाः । बहुगी यो वा-बयो वा विशञ्चत्वा- रिशद्वा । सह-एकत्र । अत्यंति-विरानि सीनिभट- इस्यमिश्रनिलयेऽतन्निपाते विशुद्धमंचारे द्वे निस्रो धडपो वार्या अन्योन्यानुकूलाः परस्परा भक्षणाभियुक्ता गतरोप- वैरमायाः सलजमर्याद क्रिया अध्ययनपरिवर्तनश्रवणकयन- तपोविनयसंयमेषु अनुमेक्षामु च तपस्थिता उपयोगयोगयुक्ता- श्चाविकारवस्त्रयेपा जल्लमलविलिप्तम्यक्तदेहा धर्मकुलकीर्ति दीक्षापतिरूपविशुद्धचर्याःसन्स्यस्तिष्ठन्नीनिसमुदायार्यः १६१ किं ताभिः परगृहं न कदाचिदपि गन्तव्यमित्यता पाह- णग परगेहमकजेगच्छे कजे अवस्सगमाणने । गणिणीमापुच्छित्तासंघाडेणेव गच्छेज ॥१९२॥ न च परगेहमकायें गच्छेयुः कायें अवश्यंगमनीये। गणिनीमापृच्छच संघाटेनैव गच्छेयुः ॥ १९२ ॥ जय-जय। परगेहं-परई गृहस्थानिलयं यतिनिलयं था । प्राजे-अकार्यप्रपोजने फारणमन्तरेण । गच्छे. गन्देपुर पानि । फरमे-कार्प टसन्ने भयोगने । मास्म- .

·मूलाचारे- गमणिज्जे-अवश्यं गमनीयेऽवश्यं गन्तव्ये मिक्षाप्रतिक्रमणा- दिकाले । गणिणी-गणिनी महत्तरिकां । आपुच्छिन्ता-मा- पृच्छयानुशा लब्ध्वा । संघाडेणेव-संघाटकेनैवान्याभिः सह । गच्छेज्ज-गच्छेयुः गच्छन्तीति । परगृहं च ताभिने गन्तव्यं, किं सर्वथा नेत्याह अवश्यंगमनीये कार्ये गणिनीमा- पृच्छय संघाटकेनैव गन्तव्यमिति ॥ १९२ ॥ स्ववासे परगृहे वा एताः क्रियास्ताभिने कर्तव्या इत्यत पाह- रोदणण्हावणभोयणपयणं सुत्तं च छबिहारंभे । विरदाण पादमक्खणधोवणगेयं च णय कुजा ॥ रोदनलपनभोजनपचनं सूत्रं च षड्विधारंभान् । विरतानां पादम्रक्षणधावनंगीतं च न च कुर्युः १९३॥r रोदय-रोदनमश्रुविमोचनं दुःखार्तस्य । गहावण-स्न- पनं बालादीना मार्जनं । भोयण-भोजनं तेपामेव वल्भनपा. नादिक्रिया: । पयणं-पवनं ओदनादीनां पाकनिर्वर्तन । सुतं च-सूत्रं सूत्रकरणं च । छन्विहारम्मे-पट प्रकारा येपां. ते पद्विधास्ते च ते आरम्भाश्चेति पद्विधारम्भाः । भसिमपि- कृषिवाणिज्यशिल्पलेखक्रियामारम्भास्तान जीवयातहेतून् । विरादण-विरतानां संयतानां । पादपक्खयधोवण- नक्षणं अभ्यामनं धावनं प्रक्षालनं पादयोश्चरणयोग्रंक्षण- धावनं पादम्रक्षणधावनं । गेयं-गीतं च रागपूर्वकं गन्धर्व । --

·समाचाराधिकार॥४॥
गय-न च । वजा-कर्पः न कुर्वन्ति । परगृहं गता आपिका
रोदनस्नपनभोजनपचनसूत्राणि पद्विधारम्भाश्च न कुर्व-
न्ति, विरतानां पादम्रक्षणधारनं वा न कुर्युः स्वावासे परवासे
वान्याश्च या भयोग्या: क्रियास्ता न कुर्वन्त्यपवादहेतु.
स्वादिति ॥१९॥
प्रय भिक्षाचर्यायां फयमवतरन्ति ता इत्यत आह---
तिण्णिवपंचवसत्तवअन्जाओअण्णमण्णरक्साओ
थेरीहिंसइंतरिदा भिक्खाय समोदरंति सदा ॥
तिनो वा पंच वा सप्त वा आर्या अन्योन्यरक्षाः।
स्थविराभिः सहांतरिता भिक्षायै समवतरंति सदा ॥
तिगि व-तिसो वा चष-पंच वा। सच व-मतना
अन्जामो-मायिकाः । भणमयगारक्खामो-अन्योन्यरक्षा
यासां वा अन्योन्यरसा: परस्परकृतपत्ला: । रोहि-स्थवि.
राभिः सदामिः । सइ-माधी अंतरिदा-मन्तरिता पहिताः
फार्मिदामिरवान्यासामथुतत्वात् । भिक्खाय-भिमाय पि.
धार्य भिक्षाभ्रमणकाले वोपक्षणमात्रमेत भिक्षाग्रहणं यया
पारंम्पो दधिरसतामिति । सपोदरंनि-सपरतानि सम्पप.
पेटन्तिासदा-सर्वकालं यत्र तासां गमनं मवति तयानेन विश.
नेन नान्येनेति । विवः पंच सप्त वा मन्पोन्परसाः स्थविरा.
मिः सहान्तरितारच भिकार्य समातरन्ति सदंवि ॥१९॥

·मूलाधार--- - प्राचार्यादीनां च बन्दनां कुर्वन्ति ताः किं यथा मुनयो नेत्याह- पंच छ सच हत्थे सूरी अज्झावगो य साधू य । परिहरिऊणज्जाओगवासणेणेव वंदति ॥१९५।। पंच पट्सप्त हस्तान् सूरि अध्यापकं च साधूंश्च । परिहत्य आर्याः गवासनेनैव वंदते ॥ १९५ ॥ पंचछसत्तहत्थे-पंचपट्तप्तहस्तान् ययासंख्येन । सूरीन- झावगोय-सूर्यध्यापकौ चाचार्योपाध्यायौ च । साधूय- साधूश्च । परिहरिऊण-परिहत्य एतावदन्तरे स्थित्वा। अजाओ -आर्याः । गवासणेण-गवासनेन यथा गौरुपविशति तयोपवि- श्य एवकारोऽवधारणार्थः। वंदंति-वन्दन्ते प्रणमन्ति । पंचप- सप्तहस्तैर्व्यवधानं कृत्वा प्राचार्योपाध्यायौ च साधूंध गवा- सनेनैव वन्दन्ते आर्या नान्येन प्रकारेणेत्यर्थः। आलोचनाध्य- यनस्तुतिभेदात् क्रमभेद इति ॥१९॥ उपसंहारार्थमाह- एवंविधाणचीरयं चरितं जेसाधवोय अजाओ। तेजगपुजं किचिंसुहंचलधूण मिज्झति ॥१९६ एवंविधानचाँचरतियेसाधवश्च आर्याः । तेजगत्पूजां कीर्ति सुखं च लब्ध्वा सिध्यति ॥१९६॥ ।

·समाचाराधिकार ॥४॥ एवविधाणचरिय-एवंविधां चर्यों एवंमकारानुष्ठान । चरंति-भाचरन्ति । जे-ये। साघवो य-साघवश्व मुनयश्च । अजाओ-आर्याः ते साधन मार्याचा जगपुज्ज-जगतः पूजा जगत्पूना ता जगत्पूजा । कित्ति-कीर्ति यशः । सुहं च सुख चारधूण-लब्ध्वा सिझंति-सिद्धयन्ति । एवंविधानच- ोये चरन्ति साधव पाश्चि ते ताश्च जगत्पूनां कीर्ति सुखच लब्ध्वा सिद्धधन्तीति ॥१६॥ ग्रन्यकामगर्वनिरासार्थसमर्पणार्थमाह- एवं सामाचारोबहुभेदो वण्णिदो समासेण । वित्थारसमावण्णो वित्थरिदब्बो बुहजणेहिं ।। एव अनेन प्रकारेण । समाचारो सामाचार:-आगपसिद्धा- नुष्ठान । बहुभेदो बडयो मेदा यस्यासौ यहुभेदो बहुमकारः । पण्णिदो-वर्णितः फयितः । समासेन-सक्षेपेण । वित्यारस- मावण्णो-विस्तार प्रपंच समापन्नः भाप्तो विस्तारयोग्यः । वित्यरियनो-विस्तारयितव्यः मपंचनीयः । युइजणेदि-धुंध जनरागमव्याकरणादिवशलः । एवं पूर्वस्मिन् यो बहुमेदः सापाचारोऽभूत् स मया संक्षेपेण वर्णितो यतोऽती विस्तार- योग्यताद्विस्तारपितव्यो धननैरिति । इत्याचारहची यमुनन्दिविरचिताया चतुर्थ परिच्छेदः । !

·३७२ मूलाचार- दसणं-दर्शन सम्यक्त्वं तवरुचिः । णाणं-ज्ञान तत्त्व- प्रकाशन | चरित-चरित्रं पापक्रियानिवृत्तिा ! नात्रविभक्त्य न्तर माकृतलक्षणेनाकारस्यैकारः कृतो यता । तव्वे-तपः तपति दहति शरीरेन्द्रियाणि तपः बाह्याभ्यन्तरलक्षण कर्मदहन- समर्थ । पीरियं-वीय शक्तिस्थिशरीरगतबल, एतेषा द्वन्द्वः दर्शनज्ञानचारित्रतपोवीर्याणि तेपा तान्येव वा प्राचारो अनुष्ठान तस्मिन् दर्शनज्ञानचारिनतपोवीर्याचारे । तरवार्थ- 'विपयपरमार्थश्रद्धानुष्ठानं दर्शनाचारः । नानावलोकनार्थ- वाची दर्शनशब्दोऽनधिकारात् । पंचविधज्ञाननिमित्त शाखा- ध्ययनादिक्रिया ज्ञानाचारः । प्राणिवपरिहारेन्द्रियसंयमन- प्रवृत्तिश्चारित्राचारः । कायक्लेशाद्यनुष्ठानं तप आचारः, वीर्य- स्पानिन्हवो वीर्याचारः शुभविपयस्वशत्योत्साह । पचविध- पंचमकारे । वोच्छं-वक्ष्ये कथयिष्यामि । अदिचारे अतीचा- रान् प्रमादादन्ययाचरितानि । अहंकारादिद अहं प्रात्मनः भयोगा।कारिदे कारितान् | अणुमोदिदे-अनुपतान् । चशब्द. समुच्चयायः । कदे-कृतान् । आचारे दर्शनशानचारिन तपोवीर्यभेदे पंचप्रकारे कृतकरितानुमतानतीचारानहं वक्ष्ये इति सम्बन्धः । दर्शनाविचारमतिपादनार्थ तावदाह ते चाष्टौ शकादि- भेदेन कुतो यतः- देसणवरणविसुद्धी अट्टविहीं जिणवरेहिं णिट्टिो .

·+ पंचाचाराधिकारः॥४॥ दसणमलसोहणयंवोच्छं तंसुणह एयमणा ॥३॥ दर्शनचरणाविशुद्धिःअष्टविधा जिनवरैः निर्दिष्टा । दर्शनमलशोधनकं वक्ष्ये तत् शृणुत एकमनसः ॥३ दसणचरणविमुद्धी-दर्शनावरणस्य विशुद्धिनिर्मलताद- र्शनाचरण विशुद्धिः । महविहा-अष्टविधाऽटमकारा । जिण- वरेहि-कारातीन जयन्तीति जिनास्तेपांबराः श्रेष्ठाः जिनवरा- रतैः णिदिवा-निर्दिष्टा प्रथिना । दसणमलसोहणयं-दर्शन- स्य सम्यक्त्वस्य मलमनीचारस्तस्य शोधन निराकरण दर्श- नमलशोधनकं । वो वक्ष्ये । -तत् । सुणह-भृगुत जानीया एयमणा-एकाग्रमनसः तद्गतचिताः। पूर्व संग्रहण पंचाचारार्थ प्रतिज्ञा कृता, इयं पुनः संग्रहम्प्रेण दर्शनाती- चारा निनवरदर्शनविशुद्धिष्टपकारा निर्दिष्टा पतोऽनस्तन्ने- टाढशुदिरप्पष्टविधास्तदर्शनमलशोधनकं वक्ष्येऽहं यूपं भृणु- तैयाापनप इति । मटमकारा शुदिरता के तेश्रमशारा इत्यत माह- हिस्सकिदाणिकसिद णिबिदिगिच्छा अमूढदिट्ठी योउवगृहण ठिदिकरणं वच्छल्ल पभावणा य ते अह निःशंकिता निष्कांक्षिता निर्विचिकित्सता अमूटदृष्टि: 1 उपगृहनं स्थितिकरणं वात्सल्यं प्रभावना एतेअष्ट।

·अथ पंचाचाराधिकारः॥५॥ - पंचाचाराधिकारप्रतिपादनार्थं नमस्कारमाह- तिहुयणमन्दरमहिदे तिलोयबुद्धे तिलोगमत्थत्थे तेलोकविदिदवीरे तिविहेण य पणिविदे सिद्धे १ त्रिभुवनमदिरमहितान्त्रिलोकबुद्धान्त्रिलोकमस्तकस्थान् त्रैलोक्यविदितवीरान त्रिविधेन च प्रणिपतामि सिद्धान् तिहुगणमंदरमहिद-मन्दरे मेरौ महिताः पूजिताः स्ना- पिताः मन्दरमहिताः त्रयाणां भुवनानां लोकानां समाहार• त्रिभुवनं तेन मन्दरमहितात्रिभुवनमन्दरमहिताः । अयवा त्रिभुवनस्य मन्दरा प्रधानाः सौधर्मेन्द्रादयस्तैर्महितास्त्रिभुवन- मन्दरमहितास्तांत्रिभुवनमन्दरमहितान् । तिलोगयुद्ध-वि. लोकानां त्रिलोकैर्वा युद्धाशातारः ज्ञाता पा त्रिलोकयुद्धास्तां खिलोक्युद्धान । तिलोगमत्यत्थे-त्रिलोकस्य मस्तकं सिद्ध- क्षेत्र तस्मिस्तिष्ठन्तीति त्रिलोकमस्तकस्यास्तांत्रिलोकमस्त- कस्थान सिद्धक्षेत्रस्थान् । तेलोक्कविदिदवीरे-त्रिषु लोकेषु विदितः रूपातो वीरो वीर्य येषां, अथवा त्रिलोकानां विदि- वाः प्रख्यातास्ते च ते वीराश्च शूराश्च त्रिलोकविदितवीरा त्रैलोक्यस्य या विदित वीर्य यैस्ते त्रैलोक्यविदितवीर्यास्तान त्रैलोक्यविदितवीर्यान त्रिलोकविदितवीरान्वा । तिविहेण- ·पंचाचाराधिकार ॥४॥ त्रिविधन त्रिपकारेण मनोवचनकर्मभिः। पणिविदे-प्रणिपत्य क्वान्तोऽयं, अथवा प्रणिपतामि मिडन्तोऽयं क्रियाशब्दः। सिद्ध-सिद्धान् निराकृतनिर्मूलकर्मणः । न चात्र नेपामसि-- द्धता पूर्वापराविरुद्धागमतत्स्वरूपप्रतिशदकपमाणसा- वाद, तत्सद्भाववाचकममाणाभावाद्वा । न चेतरेतराश्रयस- द्भावः। द्रव्यार्थिकनयार्पणयानादिनिधनस्यागमस्य स्वमहिम्नव प्रामाण्यात् । पर्यायाथिकनयाश्रयणाच घातिकर्मविनिमुक्ता- त्मिणीतवाद्वा । न च जीवानां कर्मबन्धाभावाभावो हानिट- दिदर्शनादिति । त्रिभुवनमन्दरमहितानईतत्रिलोकमस्तक- स्यास्त्रलोक्यविदितवीर्यान सिद्धांश्च प्रणिपत्य वक्ष्ये, इति सम्बन्धः । अथवा सर्वाणि शास्त्राणि नमस्कारपूर्वाणि, कुतः सर्वज्ञपूर्वकत्वात् तेपां यतोऽनः स्वंतत्रोऽयं नमस्कारः त्रिभुवनमन्दरमहितानहत: सिद्धांश्च प्रणिपतामि । शेपाणि विशेषणान्यनयोरेव । अथवा सिद्धानामेव नमस्कारोऽयं भूतपूर्वगतिन्यायेन विशेषणानां सद्भावादिति । वक्ष्ये इति क्रियापदमुक्तं। कि वक्ष्ये १ किमर्थ वा नमस्कार इति पृष्टेतः आह- दसणणाणचरिचेतब्वेविरियाचरमि पंचविहे । वोच्छं अदिचारेऽहं कारिदे अणुमोदिदे अकदे॥ दर्शनज्ञानचरित्रे तपसि वीर्याचारे पंचविधे । वक्ष्ये अतीचारान् अहं कारितान् अनुमोदितान् च कृतान् ·२७४ - मूलाचार- हिस्संकिद-शंका निश्चयाभावः शुद्धपरिणामाचलनं शंकापा निर्गतो निशिकस्तस्य भावो निःशंकता तबरुचौ शुद्धपरिणामः । णिक्कंखिद-कांक्षा इहपरलोकभोगाभि- लापः, कांक्षाया निर्गतो निष्कांक्षस्तस्य भावो निष्कक्षिता सांसारिकसुखारुचिःणिविदिगिछा-विचिकित्सा जुगुप्सा अस्नानमलधारणनग्नत्वादिवतारुचिर्विचिकित्साया निर्ग: तो निर्विचिकित्सस्तस्य भावो निर्विचिकित्सता द्रव्यभावद्वा- रेण विपरिणामाभावः । श्रमूढदिडीय-मूढान्यत्रगता न मूढा अमूढा अमूढा दृष्टिः रुचिर्यस्यासावमूढदृष्टिस्तस्य भावोऽ- मूढदृष्टिता लौकिकसामयिफ्वैदिकमिथ्याच्यवहारापरि- यामः । उपगृहण-उपगृहनं चातुर्वर्यश्रमणसंघदोपापहर- णममादाचरितस्य च संवरणं । ठिदिकरणं-अस्थिरः स्थिरः क्रियते सध्यवत्वचारित्रादिषु स्थिरीकरणं रत्नत्रये शिथिल- स्य दृढयन हितमितोपदेशादिभिः । वच्छल्ल-बन्सकस्य भावो वात्सल्यं चातुर्वर्यश्रवणसंपे सर्वयानुवर्तनं धर्मपरि- णामेनापद्यनापदि सधर्मजीवानामुपकाराय द्रव्योपदेशादि- ना हितमाचरणं । पभावणाय-प्रभावना च प्रभाज्यते मार्गों नयेति चादपूनादानव्याख्यानमंत्रतंत्रादिमिः सम्यगुपदेशांमध्यादृष्टिरोध कृत्वाईत्मणीतशासनोधोननं ते एते निःशंकितादयो गुणाः । अह-भष्टौं वेदितव्याः । एतेषां वैपरीत्येन तावन्तोऽतीचारा व्यतिरेकद्वारेण कथिता एवातो नाविचारफयनं मतिज्ञाय शुदिकयनं दोपायेति । भभावना ·- पंचाचीपधिकारः॥४॥ प्रय दर्शन किं लक्षणं ! यस्य शुद्धयोऽत्तीचाराश्चोक्का दर्शन मार्गः सम्यक्त्वं कृत इत्यत आह- मग्गोमग्गफलंतिय दुविहं जिणसासणे समक्खाद मग्गोखलु सम्मत्तं मग्गफलं होइ णिवाणं ॥५॥ मार्ग:मार्गफलं इति च द्विविधं जिनशासने समाख्यातं मार्गः खलु सम्यक्त्वं मार्गफलं भवति निवाणं ॥५॥ मग्गो-मार्गों मोक्षमार्गाभ्युपायः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्र- तपसामन्योन्यापेक्षया वर्तनं । मग्गफलंति य-मार्गस्य फलं सम्यक्सुखायवाप्तिमा फलमिति च । इतिशब्दो व्यव- बछेदार्थः नान्यतैविध्यमित्यर्थः।दुर्विद-दौ मकारावस्य द्विवि- धं तस्य भावो द्वैविध्यं । जिणसासणे-जिनस्य शासनमाग. मस्तस्मिन् जिनशासने । समावखाद-समाख्यातं सम्यगुक्तं । अथवा प्रथमान्तमेतज्जिनशासनमिनि । गो-मार्गः। खलु- फुट । सम्मत-सम्यक्त्वं । ननु सम्पग्दर्शनज्ञानचारित्राणि समुदितानि मार्गस्ततः कथं सम्यक्त्वमेव मार्गः । नैप दोप: अवयये समुदायोपचारा मार्ग प्रति सम्यक्त्वस्य प्राधान्याहा। मागफलं-मार्गस्य फलं मार्गफलं । होइ-भवति । णिवाणं निर्वाण अनन्तचतुष्टयावाप्तिः। विमुक्तं भवति, जिनशासने मार्गमार्गफलाभ्यामेव वैविध्यमाख्यातं कार्यकारणाभ्यां विना- स्पस्याभावात् । अवो मार्गः सम्प्रपत्वं कारप, मार्गफलं च ·V C १७६ मूलाचार- निर्माण कार्यरूपं । अथवा मार्गमार्गफलाभ्यामिति कुस्खा जिनशासनं द्विविधिमेव समाख्यातं । स मार्गः सम्यक्तं, शेषश्च फलं निर्वाणमिति ।। यद्यपि मार्ग:सम्यक्त्वं इति व्याख्यातं तथापि सम्य- क्त्वस्याद्यापि स्वरूपं न बुध्यते तद्वोधनार्थमाह-- भूयत्णाभिंगदा जीवाजीवा य पुण्णपावं च । आसवसंवरणिजरबंधो मोक्खो य सम्मत् ॥ ६॥ भूतार्थेनाभिगता जीवाजीवाः च पुण्यपापंच। । आस्रवसंवरनिर्जराबंधो मोक्षश्च सम्यक्त्वं च ॥६॥ अवयवार्थपूर्षिका वाक्यार्थपतिपत्तिरिति कृत्वा तावद- वयवार्थों व्याख्यायते । भूदत्येण-भूतश्चासावर्थश्च भूतार्य- सेन यद्यप्ययं भूतशब्दः पिशाचजीवसत्यपृथिव्याद्यनेकार्ये वर्तते तथाप्यत्र सत्यवाची परिगृहयते, सयार्थशब्दो यद्यपि पदार्थप्रयोजनस्वरूपाद्यर्थे वर्तते तथापि स्वरूपार्थे वर्तमानः परिगृहीतोन्यार्थवाचकेन प्रयोजनामावात, भूतार्थेन सत्य- स्वरूपेण यायात्म्येन । अभिगदा-अभिगता: अधिगताः स्वेन स्वेन स्वरूपेण प्रतिपन्नाः जीवाश्चेतनलक्षणा ज्ञानदर्शनसुख दुःखानुभवनशीलाः । तद्व्यतिरिक्ता अजीवाश्च पुद्गलधर्मा- धर्मास्तिकायाकाशकाला। रूपादिगतिस्थित्यवकाशवर्तनाल- क्षण पुरणं शुभप्रकृतिस्वरूपपरिणतपुद्गलपिंडो जीवाल्हा- ·पंचाचाराधिकारः ॥५॥ दननिमिया । पावं-पापं चाशुभर्मस्वरूपपरिणतपुद्गलमचयो जीवस्यासुखहेतुः । भासव-ग्रासमन्तात् स्रवत्युपढौकते कर्मा- नेनासवः ! संवर- कांगमनदारं संकृणोतीति संवरणमात्रं वा संवरोऽपूर्वकर्मागमननिरोधः । णिज्जर-निर्जरणं निर्जरयत्यनया वा निर्जरा जीवलग्नकर्मप्रदेशहानिः । वंधो -वध्यतेऽनेन बन्ध- नमात्र वा वन्धो जीवकर्मप्रदेशान्योन्यसंश्लेपोऽस्वतंत्रीकरणं । मोक्खो-मुच्यतेऽनेन मुक्तिर्वा मोक्षो जीवमदेशानां कर्मरहितत्वं स्वतत्रीभावः । चशब्दः समुच्चयार्थः । सम्मत्त- सम्यक्त्वं । एतेपां यथाक्रम एव न्यायः, जीवस्य प्राधान्यादुत्तरोत्तराणां पूर्वपूर्वोपकाराय प्रवृत्तत्वाद्वा । न चैतेपामभावो ज्ञानरूपमुप- चारो वा धर्मार्थकाममोक्षाणामभावादाश्रयाभावामुख्याभावा- इच भमाणप्रमेयव्यवहाराभावाल्लोकव्यवहाराभावाच्च । जीवा- जीवा भृतार्थेनाधिगताः सम्यक्त्वं । तया पुण्यपापं चाधि- गत सम्यक्त्वं । तया प्रास्रवसंवरनिर्जराबन्धमोक्षाश्चाधिगताः सन्तः सम्यक्त्वं भवति । ननु कयमेतेऽधिगताः सम्यक्त्वं यावत्तैपामधिगतानां यत्प्रधानं तत् सम्यक्त्वमित्युक्तं, नैप दोपः, श्रद्धानरूपैवेयपधिगतिरन्यया परमार्याधिगतेरभावात् कारणे कार्योपचाराद्वा जीवादयोऽधिगता: सम्यक्त्वमित्युक्तं । जीवादीनां परमार्णनां यच्छूद्धानं तत्सम्यक्त्वं । अनेन न्याये- नाधिगमलक्षणं दर्शनमुक्तं भवति । आदौ निर्दिष्टस्य जीवस्य भेदपूर्वक लक्षणं प्रतिपादयन्नाह- .

·२१७८ मूलाधारे- दुविहा यहाँति जीवा संसारत्थाय णिज्दा चेव। छद्धा सासरत्था सिद्धगदा णिव्वुदा जीवा ॥७॥ द्विविधाःच भवंति जीवाःससारस्थाश्च निर्वृताश्चैव ।। पट्धा संसारस्थाः सिद्धगता निर्वृता जीवाः ॥ ७ ॥ दुविहा य-द्विपकारा द्वौ प्रकारौ येषां ते द्विपकारा द्विभेदाः 'द्विप्रकारा जीवाः प्राणिनः । संसारत्याय-संसारे निष्ठन्तीति संसारस्थाश्चतुर्गतिनिवासिनः । णिव्बुदा चेय-निताश्चे- ति मुक्ति गता इत्यर्थः । छद्धा-पट्या पद्मागराः । संसार- स्था-संपारस्थाः । सिद्धिगदा-सिद्धिंगता उपलब्धात्मस्वरूपाः -णिव्युदा-निता जीवास्तेपां भेदकारणामावादभेदास्ते । -संसारमुक्तिवासभेदेन द्विविधा जीवाः । संसारस्थाः पुनः पट्कारा एफ्रूपाश्व निता इति सम्बन्धः ॥७॥ के ते "सकारा इत्याह- पुढवी आऊ तेऊ वाऊ य वणप्फदीतहा य तसा । छत्तीसविहा पुढवी तिस्से भेदा इमे णेया ॥८॥ पृथिव्यापस्तेजोवायुश्च वनस्पतिस्तथा च त्रसाः । पत्रिंशाद्विधा पृथिवी तस्या भेदा इमे ज्ञेयाः ॥८॥ पुढवी-पृथिवी चतुष्पकारा पृथिवी, पृथिवीशरीरं, पृथि- ची-कायिका, पृथिवीजीवः । आपाऽकायोऽकायिकोऽजी- .

·पंचाचाराधिकारः ॥५॥ वः । तेजस्तेजस्कायस्तैजस्कायिकस्तेजोजीवः । वायुर्वापु- कायो वायुकायिको वायुजीवः । वनस्पतिर्वनिस्पतिकायो वनस्पतिकायिको वनस्पतिजीवः । यया पृथिवी चतुष्पकारा तथाप्तेनोवायुवनस्पतयः, चशब्दतथाशब्दाभ्यां मूचित- स्वात् । जीवाधिकाराद्वयोयोराययोस्त्यागः शेपयोः सर्वत्र ग्रहणम् । प्राद्यस्य प्रकारस्य भेदप्रतिपादनार्थमाह-छत्तीस- विहा पुढवी पडभीरधिका त्रिंशत् पदिशद्विधाः प्रकारा यस्याः सा पत्रिंशत्प्रकारा पृथिवी । तिस्से-तस्याः । भेदा-का- रा। इमे-प्रत्यक्षवचनं । णेया-ज्ञेया ज्ञातव्याः ॥८॥ क इमे इत्यत आह- पुढवीय वालुगासकराय उवले सिलाय लोणे य अय तव तउय सीसय रुप्प सुवण्णे यवहरे य९॥ पृथिवी च बालुका शर्कराच उपलानि शिला चलवणंच अयस्तानं त्रपुपं सीसकं रुप्यं सुवर्णानि च वजं च पुढवी-पृथिवी मुद्रूपा । बालुया-चालुका रूक्षागंगाध- भवा । सक्करा-शर्करा परुषरूपा पत्र चतुरस्रादिरूपा । उनले --उपलानि वृत्तपापाणरूपाणि । सिला य-शिला च इत्पा- पाणरूपा । लोणेय-लवणभेदाः सामुद्रादयः । श्रय-अयो लोहरूपं । संव-तानं । तउय अपुष । सीसय-सीसके श्यामवर्ण । रम्प-रूप्पवर्ण शुक्लरूपं । सुवण्णेय-सुवर्णानि च ·मूलाचार- रक्तपीतरूपाणि । वइरेय-वजं च रत्नविशेषः ॥९॥ हरिदाले हिंगुलये मणोसिलासस्संगजण पवालेय अन्भपडलब्भवालुय बादरकाया मणिविधीया हरितालं हिंगुलकं मनःशिलासस्यकं अंजन प्रवालंच अभ्रपटलं अभ्रवालुका बादरकाया माणविधयः॥१० हरिदाले-हरितालं नटवर्ण क । हिंगुलये-हिंगुलक रक्त- द्रव्य। मणोसिला-मनःशिला काशप्रतिकाराय प्रवृत्तं । सस्स- ग सस्यकं हरितरूपं । अजण-अञ्जनं अक्ष्युपकारकं (चतु- रुपकारक) व्यं । पवालेय-प्रवाल च । अब्भपडल अनपटल भन्भवालुग अभ्रवालुका चैक्यचिक्यरूपा । पादरकाया- स्थूलकाया: । मणिविधीय इत ऊर्ध्व मणिविषयो मणिम- कारा वक्ष्यन्त इति सम्बन्धः ॥१०॥ गोमझगेय रुजगे अंके फलिहे लोहिंदकेय । चंदप्पभेय वेरुलिए जलकंते सूरकंतेय ॥ ११ ॥ गोमध्यकश्च रुचकःअंकः स्फटिकः लोहितांकः । चंद्रप्रमः वैडूर्यः जलकांतः सूर्यकांतः ॥११॥ शर्करोपलशिलावज्रमवालवर्जिताः शुद्धाः पृथिवीवि- काराः पूर्व एते च खरपृथिवीविकाराः । गोमागेय- ·पंचोचाराधिकारः ॥५॥ : गोमध्यको मणिः कर्केतनमणिः । रुजगे-रुचकश्च मणी राज- वर्तकरूपः । अके-अंको मणिः पुलकवर्णः । फलिह-स्फटिक- मणिः स्वच्छरूपः । लोहिदकेय-लोहितांको मणी रक्तवर्णः पद्मरागः । चंदप्पभेय-चन्द्रभभो मणिः । वेरुलिए वैयों मणिः । जलकते-जलकान्तो पणिरुदकवर्णः । सूरकंतेय-मू- र्यकान्तो मणिः ॥११॥ गेरुय चंदण वन्वगवयमोए तह मसारगल्लो य। तेजाण पुढविजावाजाणिचापरिहरेदबा ॥१२ गैरिकं चंदनवप्पगवकमोचाः तथा मसारगल्लश्च । तान् जानीहि पृथिवीजीवान् ज्ञात्वा परिहर्तव्याः॥१२ गेरुय-गैरिकवर्णो मणी रुधिराक्षः | चदण-चन्दनो मणिः श्रीखंडचन्दनगन्धः । वन्दग-वप्पको मणिर्मरकतमनेकभेद । वग-वको मणिः वकवर्णाकारः पुष्परागः । मोए-मोचो मणि:- कदलीवर्णाकारो नीलमणिः । तह-तथा । मसारगल्लेय-म- मृणपापाणमणिविद्रुमवर्णः । ते जाण-तान् जानीहि । पुढविजीवा-पृथिवीजीवान् । तैतिः किं प्रयोजन ? जाणि- ता- ज्ञात्वा । परिहरेदबा-परिहर्तव्या रक्षितव्याः संयम- पालनाय । तानेतान् शुदप्रथिवीजीवान् तथा खरपृथिवीजी- वांश्च मणिप्रकारान स्थूलान् जानीहि ज्ञात्वा च परिहर्तव्याः। सूक्ष्माः पुन सर्वत्र ते विनातव्याः भागमरलेन । पशि - ·मूलाचार- देषु पृथिवीविकारेषु पृथिव्यष्टक-मेरु-कुलपर्वत-द्वीप वेदिका- विमान-भवन मतिमा तोरण स्तूप-चैत्यक्ष जम्-शाल्मलीटुमे- पाकार मानुपोत्तर-विजया कांचन गिरि-दधिमुखाजन-रति कर-पगिरि-सामान्यपर्वत स्वयंभु-नगवरेन्द-वक्षार-रुवक-कु- ण्डलवर-दंष्ट्रा-पर्वतरत्नाकरादयोऽन्तर्भवन्तीति ॥१२॥ अकायिकभेदमतिपादनार्थवाह- ओसाय हिमग महिगाहरदणु सुद्धोदगेघणुदगेय तेजाण आउजीवा जाणित्ता परिहरेदव्वा ॥१३ अवश्यायं हिमं महिकां हरत् अणु शुद्धोदकं घनोदकंच तान् जानीहि अप्जविान ज्ञात्वा परिहर्तव्याः ॥१३॥ प्रोसाय-अवश्यायजलं रात्रिपश्चिमाहरे निरभ्रावका- शात् पतितसूक्ष्मोदकं । हिमग-हिमं प्रालेय जलवन्ध- कारण । महिगा-पहिका धूमाकारजलं कुहहरूपं । हरद- हरद स्थूलविन्दुजल । अणु-अणुरूपं सूक्ष्मविदुजलें । सुद्ध- शुद्धजलं चन्द्रकान्तनलं । उदगे-उदक सामान्यजलं नि रायुद्भवं घणुदएय-घनोदक समुद्रहदधनवाताजुद्भवं यना- कारं । अथवा हरदणु-महाहदसमुद्रााद्भवं घणुदए मेघादुद- भवं धनाकार,एवपाधकायिकान् जीवान जानीहि ततः कि? जाणिचा-ज्ञाला । परिहरिदच्चा:-परिहर्त्तव्या पालपित्तव्याः सरित्सागर हृद कूप निर्मर धनोद्भवाकाशज-हिमरूप-धूमरू-

·।
पंचाचाराधिकारः ॥ ५॥
प.भुम्युद्भव-चन्द्रकान्तजघनवातावकायिका अत्रैवान्तर्भव-
न्तीति ॥ १३ ॥
तेजःकायिक्रभेदप्रतिपादनायाह-
इंगाल जाल अची मुम्मुर सुद्धागणीय अगणी य
तेजाण तेउजीवा जाणित्ता परिहरेदव्वा॥१४॥
अंगारं ज्वाला आर्चमुर्मुरं शुद्धाग्निः अग्निश्च ।
तान् जानीहि तेजोजीवान ज्ञात्वा परिहर्तव्याः ॥२४॥
इंगाल-अंगाराणि ज्वलितनिधूपकाष्ठादीनि । जाल-
ज्वाला । अच्चि अर्चिः पदीपज्वालाय। मुग्मुर मुर्मुरं कारी-
पाग्निसुद्धागंणीय-शुद्धाग्निवनाग्निर्विद्युत्सूर्यकान्तायुद्भवः]
अगणीय-सामान्याग्निधूमादिसहितः । वाडवाग्निनन्दीश्वरधू-
मकुण्डिकामुकुगनलादयोऽत्रैवान्तर्भवन्तीति । तानेतास्तेजा,
कायिकजीवान् जानीहि ज्ञात्वा च परिहरणीया एतदेव ज्ञान-
स्य प्रयोजनमिति ॥१४॥
वायुकायिकस्वरूपपाह-
वादुम्भामो उकलि मंडलि गुंजा महाघण तणू य
तेजाण वाउजीवा जाणित्ता परिहरेदबा ॥१५
वातोभामो उत्कालि मंडलिःगुंजा महान् घनस्तनुश्च
तान् जानीहि वायुजीवान ज्ञात्वा परिहर्तव्याः ॥१५॥

·मूलाचार- वादुम्भामो-वातः सामान्यरूपः उद्ममो भ्रमन्नूर्व गच्छति। उक्कलि-उत्कलिरूपो मण्डलि-पृथिवींलग्नो भ्रमन् गच्छ- ति । गुंजा-गुंजन् गच्छति । महा-महावातो वृक्षादिभंगहेतुः। घणतण्य-धनोदधिः घननिलयस्तनुवातः, व्यजनादिक- तो वा तनुवातो लोकमच्छादकः । उदरस्थपंचवात-विमा- नाधार-भवनस्थानादिवाता अत्रैवान्तर्भवन्तीति तानेतान् वायु- कायिकजीवान् जानीहि ज्ञात्वा च परिहारः कार्यः ॥१५॥ वनस्पतिकायिकार्यपाह- मूलग्गपोरवीजा कंदा तह खंधवीजवीजरुहा। समुच्छिमाय भणिया पत्तेयाणतकाया य ॥१६ मूलाग्रपर्वबीजाः कंदाः तथा स्कंदबीजबीजरुहाः। सम्मूर्छिमाश्च भणिताः प्रत्येकाअनंतकायाश्च ॥१६॥ मूल-भूलचीजा जीवा येपो मूल प्रादुर्भवति ते च हरिदा- दयः । अग्ग-अग्रवीजा जीवाः कोरटकमल्लिकाकुब्जकादयो येपाम पारोहति । पोरवीया-पौरवीजजीवा इतुषेत्रादयो येपा पोरप्रदेशः पारोहति । 'कंदा-कन्दजीवाः कदलीपिण्डालु- कादयो येषां कन्ददेशः मादुर्भवति । तह-तथा ! खंघवीया- स्कन्धवीजजीवाः शल्लकीपालिभद्रकादयो येफा सन्धदेशो रोहति । वीयवीया-बीजवीजा जीवा यवगोधूमादयो येषां क्षेत्रोटकादिसामग्रयाः प्ररोहः । सम्मुच्छिमाप-समूच्छि- ·पंवावाराधिकार ॥५॥ माश्च मूलायभायेऽपि येषां जन्म। भणिया-मणिताः कथिताः क भागमे जिनवरैः । पत्तेया प्रत्येकजीवाः पूगफल-नालि- केरादयः । अणतकाया य-अनन्तायाश्च स्नुहीगुडच्या. दया, ये छिन्ना भिनाश्च प्रारोहन्ति, एकस्य यच्छरीरं तदे- वानन्तानन्ताना साधारणाहारमाणत्वात् साधारणाना, एक- मेक प्रति प्रत्येक पृथक्कायादयः शरीर येषा ते प्रत्येक- काया: । अनन्तः साधारण: कायो येपा तेऽनन्तका- याः । एते मूलादयः सम्मृळिमाश्च प्रत्येकानन्तकायाश्च भवन्ति ॥ १६ ॥ अवयविरुपं व्याख्यायावयवभेदमतिपादनार्थमाह अथवा वनस्पतिजातिपिशारा भवतीति वीजोद्भवा सम्मूच्छिमा च तत्र वीनोद्भवा मूलादिस्वरूपेण व्याख्याता । सम्मूच्छिमायाः स्वरूपप्रतिपादनार्थमाह-- कंदा मूला छल्ली खंध पत्तं पवाल पुष्फफलं। गुच्छा गुम्मा वल्ली तणाणि तह पव्व काया य कंदो मूलं त्वक् स्कंध: पत्रं पल्लवं पुप्पफलं । गुच्छःगुल्मं वल्ली तृणानि तथा पर्व कायश्च ॥१७॥ पन्दा-कन्दक: सूरणपद्मकन्दकादिः 'मूला-मूल पिण्डा- धः मरोहकं हरिद्रकाकादिकं । छल्ली- -स्वक् रक्षादिवहिर्व- कलशैलयुतकादिकं च । खंघ-स्कन्धः पिंडशाखयोरन्त. ..

·१८६ मूलाचार- र्भागः पालिभद्रादिकः । पत्त-पत्रं कुरोर्वावस्या। पवा- ल-प्रवालं पल्लवं पत्राणां पूर्वावस्था । पुष्फ-पुप्पं फलकार- णं । फलं-पुप्पकार्य पूगफलतालफलादिकं । गुच्छा-गुच्छो बहूनां समूह एककालीनोत्पत्तिः जातिमल्लिकादिः । गुम्म-- गुल्मं करंजकंथारिकादिः । वल्ली-वल्लरी श्यामा लतादिका तणाणि-तृणानि । तह- तया । पव्व -पर्व अधिकयोर्मध्यं वेत्रादि । काया कायः स प्रत्येकमभिसम्बध्यते कन्द-- कायो मूलकाय इत्यादि, एते सम्मूर्छिमाः प्रत्येकानन्तकायाश्च मूलमादायपत्रमादायोत्पद्यन्त इत्यर्थः । अथवा मूलकायाव- यवः कन्दकायावयवः इत्यादि, पूर्वाणां वीजमुपादानं कारण एतेषां पुनः पृथिवीसलिला दिकं उपादानकारणं तथा च दृश्यते शृङ्गाच्छरः गोपयाच्छालूकं चीनमन्तरेणोत्पत्तिः पुष्पमन्तरेण च यस्योत्पत्ति: फलाना स फल इत्युच्यते, यस्य पुष्पाण्येव भवन्ति स पुष्प इत्युच्यते, यस्य पत्राण्येव न पुष्पाणि न फलानि स पत्र इत्युच्यते इत्यादि सम्बन्धा कर्तव्य इति ॥ १७ ॥ सेवाल पणगकेण्णग कवगो कुहणोय बादरा काया सब्वेवि सुहुमकाया सव्वत्थजलत्थलागासे ॥१८ शैवालं पणकं कृष्णकं कवकः कुहनश्च बादराः कायाः सर्वेपि सूक्ष्मकायाः सर्वत्र जलस्थलाकाशे ॥ १८ ॥ सेवाल-शैवलं उदकगतकायिका हरितवर्णी । पमग .

·पंचाचाराधिकार. ॥५॥ -पणकं भूमिगतं शैवलं इष्टकादिप्रभवा कायिका । वेगण- ग-आलम्पकछत्राणि शुलहरितनीलरूपाणि अपस्कारोद्भ- वानि ! कचगो-शृंगालम्बकच्छवाणि जयकाराणि । कुणो य-आहारकांजिकादिगतपुष्पिका कादराकाया-स्यूलमाया: अन्तर्दीपकत्वात सर्वैरतीतपृथिव्यादिभिः सह सम्ब-यते सर्वे- पि पृथिवीकायिकादयो वनस्पतिपर्यन्ता व्याख्यातयकार: स्थूलकाया इति । सूक्ष्मकायप्रतिपादनार्थमाह सवेपि -सर्वे पि पृथिव्यादिभेदा वनस्पतिभेदाश्च सुहुपकाया-सूक्ष्मका याश्चागुलासख्यातभागशरीराः । सव्वत्य-सर्वत्र सर्वस्मिन्लो- के । जलस्थलागासे-जले स्थले आकाशे च । एते पृथिव्या- दयो वनस्पतिपर्यन्ता वादरकाया: सूक्ष्मकायाश्च भवन्ति, किंतु पृथिव्यष्टकविमानादिकमाश्रित्य स्थूलकायाः, सूक्ष्म- कायाः पुनः सर्वत्र जलस्थलाकाशे ।। १८ ।। सर्वत्र साधारणाना स्वरूपातिपादनायाह- गूढसिरसंधिपव्वं समभंगमहीरुहं च छिपणरुह। साहारणं सरीरं तविवरीयं च पत्तेयं ॥१९॥ गूढसिरासंधिपर्व समभंगमहीरुहं च छिन्नरहं । साधारणं शरीरं तद्विपरीतं च प्रत्येकं ॥१९॥ गूढसिरसंधिपळ-गूढा अदृश्यमानाः शिराः, योऽहगवन्धा पर्वाणि ग्रन्ययो यस्य तद्गृढशिरासन्धिपर्व । सन्ध- ·मूलाधारे- समभंग-समः सरशो भंग छेदो यस्य तत्समभंगं त्वरहित । अहीरुह-न विद्यते हीरुकं बालरूपं यस्य तदहीहं पुन: सूत्राकारादिवर्जितं मंजिष्ठादिक । छिन्नरुई-छेदेन रोहती- ति च्छेदरुहं छिन्नो भिन्नश्च यो रोहमागच्छति । साहा. रणंसरीरं-तत्साधारणं सामान्यं शरीरं साधारणशरीरं । तविवरीयं (च)-तद्विपरीतं च साधारणलक्षणविपरीत पत्तेय-प्रत्येक प्रत्येकशरीरं ॥ १६ ॥ किंभूतमिति पृष्टेऽत उत्तरमाह- होदिवणप्फदि वल्ली रुक्खतणादी तहेव एइंदी। तेजाण हरितजीवा जाणिचा परिहरेदवा।।२० भवति वनस्पतिःवल्ली वृक्षतृणादीनि तथैव एकेद्रियाः तान् जानीहि हरितर्जावान् ज्ञात्वा परिहर्तव्याः॥२० होदि-भवति । वणप्फदि-वनस्पतिः फलवान् वनस्प तिज्ञेयः । वल्ली-वल्लरी लता । रुक्ख-वृक्षः पुष्पफलोपगतः। तणादी-तृणादीनि । तहेव-तयैव । एइंदी-एकेन्द्रियाः । अथवा साधारणानामेतद्विशेषणं पूर्व प्रत्येककायानां एते मूला- दिवीजाः कन्दादिकायाः साधारगशरीराः प्रत्येककायाश्च सूक्ष्मा स्थूलाश्च ये व्याख्यातास्वान् हरितकायान् जानीहि तथा एतेऽन्ये च पृथिव्यादयश्चैकेन्द्रिया ज्ञातव्याः परिहर्तव्याश्चा- न्तदीपकत्वात् । कयमेते जीवा इति चेन्नैपदोपः, आगमाद- +

·+
पंचाचाराधिकारः ॥५॥
नुपानात्मत्यक्षाद्वा, आहारभयमैथुनपरिग्रहसंज्ञास्तित्वाता ।
सचेतना एते संज्ञादिमीरागमे निरूप्यमाणत्वात्, सर्वत्वगपहरणे
मरणात् उदकादिभिः साड्बलभावात्, स्पृष्टस्य लज्जरि-
कादेः संकोचकारणत्वात् वनितागगड्पसेकाद्धर्पदर्शनात्
वनितापादताडनात्पुष्पांकुरादिप्रादुर्भावात्, निधानादिदिशि
पादादिप्रसारणादिति ॥ २० ॥
प्रसस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह-
दुविधा तसा य उत्ता विगलासगलेंदिया मुणयव्वा
बितिचउरिदिय विगलासेसासगलिंदिया जीवा
द्विविधाःत्रसाश्च उक्ताःविकलाः सकलेंद्रिया ज्ञातव्याः
हित्रिचतुरिद्रया विकलाः शेषाः सकलेंद्रिया जीवाः
दुविहा-द्विविधा द्विमकाराः। संसा-सा उद्वेजनबहु-
लाः । वुत्ता-उक्ताः प्रतिपादिताः । विकला विकलेन्द्रियाः।
सकलाः सकलेन्द्रियाः । इन्द्रियशब्दः प्रत्येकमामि-
सम्बध्यते । मुणेदव्या-ज्ञातव्याः । वितिचारिदिय-दे त्रीणि
चत्वारीन्द्रियाणि येषां ते द्वित्रिचतुरिन्दिया द्वीन्द्रियास्त्रीन्द्रिया-
श्चतुरिन्द्रियाश्चेति । विगला-विम्ला विकलेन्द्रिया एते।
सेसा-शेपाः सालेन्द्रियाः सकलानि पूर्णानीन्द्रियाणि येपां
ते सकलेन्द्रिया पंचेन्द्रिया इत्यर्थः । जीवा-जीरा ज्ञानाद्युपयो-
गवन्तः । जीवा द्विप्रकारा विश्लेन्द्रियसकलेन्द्रियभेदेन ॥२१॥

·मूलाचार- के विकलेन्द्रियाः, के सकलेन्द्रिया इत्यत पाह- संखो गोभी भमरादिया दुविकलिंदियामुणेदवा सकलिंदिया यजलथलखचरा सुरणारयणरा य शंखःगोपालिकाभ्रमराादिकाःतु विकलोंद्रियाज्ञातव्याः सकलेंद्रियाश्च जलस्थलखचराः सुरनारकनराश्च॥२२ सखो-शंख । गोभी-गोपालिका । भमर-भ्रमरः । धादिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, शंखादयो गोमादयो भ्रमरादयः । प्रादिशब्देन शुक्तिकृमि दृश्चिक-मत्कुण-मक्षि- का पतंगादयः परिगृह्यन्ते । एते विगलेंदिया-विकलेन्द्रियाः । मुणेदव्या-ज्ञातव्याः। शेषाः पुनः सकलिंदिया-सक्लेन्द्रियाः। के ते जलथलखचरा-जले चरन्तीति जलचरा मत्स्यमकराद- य स्थले चरन्तीति स्थलचराः सिंहव्याघ्रादयः खेचरन्तीति खचरा हंससारसादयः। सुरणारयणराय-सुरा देवा भवनवा सिवानव्यन्तरज्योतिष्ककल्पवासिन', नारकाः सप्तपृथिवी- निवामिनो दुःखबहुलाः, नरा मनुष्या इति ॥२२॥ पुनरपि भेदप्रकरणायाह- कुलजोणिमग्गणा विय णादब्बा सव्वजीवाण। णाऊण सव्वजीवे णिस्संका होदि कादव्वा॥२३ , कुलयोनिमार्गणा अपिज्ञातव्याः सर्वजीवानां । ३ .

·। पंचाचाराधिकारः ॥५॥ ज्ञात्वा सर्वजीवान् निशका भवति कर्तव्या॥ २३॥ कुल-कुलं जातिभेदः । जोणि-योनिस्त्पत्तिकारण । कुलयोन्योः को विशेष इति चेष, वटपिप्पर कृमिशुक्तिमत्कु- णपिपीलिकाभ्रमरमक्षिश-गोश्वक्षत्रियादि कुलं । पन्द- मूलाण्डगर्मरसस्वेदादियोनिः । मग्गणाचि य-मार्गणाथ गत्यादयः । णादव्या- ज्ञातव्याः । सम्बनीवाणं-सर्वजीवाना पृथिव्यादीना । णाऊण ज्ञात्वा । सचजीये-सर्वजीवान् । निस्संका-निःशंका संदेहाभावः । होदि-भवति 1 कादव्या कर्तध्या । कुलयोनिमार्गणाभेदेन सर्वजीवान् ज्ञात्वा निःशं- का भवति कर्तव्येति ॥ २३ ॥ कुलभेदेन जीवान् प्रतिपादयन्नाद- वावीस सत्ततिणि असत्तयकुलकोडिसदसहस्साई णेया पुढविदगागणिवाऊकायाण परिसंखा॥२४ हाविंशतिःसप्त त्रीणिच सप्तच कुलकोटिशतसहस्राणि ज्ञेयाः पृथिव्युदकामिवायुकायानां परिसंख्या ॥२४॥ वावीस-द्वाविशतिः। सत्य-सप्त च । तिरिण य त्रीणिच! सत्त य-सप्त च । कुलकोडिसदसहस्साइ-फुलानां कोट्यः कुलकोट्यः कुलकोटीना शतसहस्राणि नानि पुलकोटीशतस- इस्राणि । द्वाविंशतिः सप्त त्रीणि च सप्त च । णेया-ज्ञातव्याः।

·मूलाचार-
पुढवि-पृथिवीकायिकानां । दग-अकायिकानां । अगणि-
अग्निकायिकानां । वाउ-वायुकायिकानां । परिसंखा--परि-
संख्या। पृथिवीकायानां कुलकोटिलक्षाणि द्वाविंशतिः ।
अकायाना कुलकोटी लक्षाणि सप्त । अग्निकायिकाना कुल-
कोटी लक्षाणि त्रीणि । वायुकायिकाना कुलकोटी लक्षाणि
सप्त ययात्रमेण परिसंख्या ज्ञातव्येति ॥२४॥
कोडिसदसहस्साई सत्तट्ट व णव य अट्ठवीसंच।
वेइंदियतेइंदियचउरिंदियहरिदकायाणं ॥२५॥
कोटिशतसहस्राणि सप्ताष्टौ चनव चाष्टाविंशतिश्च ।
द्रियत्रीद्रियचतुरिंद्रियहरितकायानाम् ॥२५॥
कोटीशत सहस्राणि सप्ताष्टौ नवाष्टाविंशतिश्च यथासख्य
द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियहरितकायानां । द्वीन्द्रियाणां कुल-
कोटी लक्षाणि सप्त । त्रीद्रियाणा कुलकोटी लक्षाण्यष्टौ ।
चतुरिद्रियाणां कुलकोटी लक्षाणि नव । हरितकायाना कुल-
कोटी लक्ष्यागयष्टाविशंतिरिति ॥ २५ ॥
अद्धत्तेरस वारस दसयं कुलकोडिसदसहस्साई।
जलचरपक्खिचउप्पयउरपरिसप्पेसुणवहति २६
अर्धत्रयोदश द्वादश दशकं कुलकोटिशतसहस्राणि ।
जलचरपक्षिचतुष्पदउरःपरिसपु नव भवति ॥१२॥

·पंचाचाराधिकार ॥५॥ अर्धत्रयोदश, द्वादश, दश च कुलकोटीशतसहस्राणि जल- चरपक्षिचतुष्पदा । उरसा परिसर्पन्तीति उर परिसाः, गोधासादयस्तेषामुर:परिसाणा णव होति नव भवंति। जल- चराणा मत्स्यादीना कुलकोटीलक्षाययपत्रयोदश । पक्षिणां इंसभेरुण्डादीना कुलकोटीलक्षाणि द्वादश । चतुष्पदा सिंह- व्याघ्रादीना कुलकोटी लक्षाणि दश | उर:परिसणा कुलकोटी लक्षाणि नव भवन्तीति सम्बन्धः ॥ २६ ॥ छब्बीसं पणवीसं चउदश कुलकोडिसदसहस्साई सुरणेरइयणराणं जहाकम होह णायव्यं ॥२७॥ पड्विंशतिः पंचविशं चतुर्दश कुलकोटिशतसहस्राणि सुरनरयिकनराणां यथाक्रमं भवति ज्ञातव्यम् ।२७) पविशति: पंचविंशतिः चतुर्दश कुलकोटोशतप्तहस्राणि सुरनारकनराणां च ययाक्रम भवन्ति ज्ञातव्य । देवाना कुल- कोटी लक्षाणि पविशतिः। नारकाणाकुलकोटी लक्षाणि पच- विंशतिः। मनुष्याणा कुलकोटी लक्षाणि चतुर्दश सर्वत्र यथा- क्रम भवन्ति ज्ञातव्यं ययोदेशस्तथा निर्देशः क्रमानतिएननं वेदितव्यम् ॥ २७॥ सर्वकुलसमासाथै गायोपरेति- एयाय कोडिकोडी णवणवदीकोडिसदसहस्साई ·१६४ - मूलाचारे- पण्णासं च सहस्सा संवग्गीणंकुलाण कोडीओ। एका च कोटिकोटिः नवनवतिकोटिशतसहस्राणि । पंचाशच सहस्राणि संवर्गेण कुलानां कोट्यः ॥२८॥ एका कोटीकोटी, नवनवतिः कोटी शतसहस्राणि पंचा- शत्सहस्राणि च सग्गेण-सर्वसमासेन कुलाना कोट्यः । सर्वसमासेन कुलाना एका कोटोकोटी नवनवतिश्च कोटील- क्षाणि पंचाशत्सहस्राणि च कोटीनामिति ॥ २८ ॥ योनिभेदेन जीयान्मतिपादयन्नाह- णिचिदरधादु सत्तय तरु दस विगलिंदिएसु छच्चेव सुरणरयतिरिय चउरो चउदश मणुएसु सदसहस्सा नित्येतरधातूनांसप्तचतरूणां दश विकलोन्द्रियपुपट्चैव सुरनरकतिरश्चां चत्वारि चतुर्दश मनुष्ये शतसहस्राणि णिच-नित्यनिकोत यैस्त्रम-व न प्राप्तं कदाचिदपि ते जीवा नियनिकोत देनोच्यते । इदर-इतरनिकोत चतुर्गति निकोत येस्त्रसन्न प्राप्तं यद्यप्यत्र निकोतशब्दो नास्ति तथापि दृष्टव्यो देशामर्शस्त्वा सूत्राणा । धादु-धातवः पृथिव्यप्ते- जोवायुकायाश्चत्वारो धातव इत्युच्यन्ते । सत्त य-सप्त च तरु-तरूणा वृक्षाणा । दस-दश । विगलिदिएसु-विकले- न्द्रियाणा द्वीन्दियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियाणा । छच्चेव-पट्चैव ।

·. . पंचाचाराधिकारः॥५॥ सुरणरयतिरिय-सुरनारकतिरश्चां। चउरो-चत्वारः । चोद- श-चतुर्दश । मणुएसु-मनुष्याणां । सदसहस्सा-शतसहया- णि । नित्यनिकोतानां सप्त लक्षाणि, योनीनामिति च चतु- गतिनिकोतानां सप्तलक्षाणि, पृथिवीकायिकानां सप्तलक्षाणि, अफायिकानां सप्तलक्षाणि, तेजःकायिकानां सप्तलक्षाणि, यायुकायानां सप्तलक्षाणि योनीनामिति संवधः । तरूणां दश लक्षाणि, द्वीन्द्रियाणां वे लक्षे, त्रींद्रियाणां वे लक्षे, चतुरिंद्रि- यां द्वे लक्षे, सुराणां चत्वारि लक्षाणि, नारकाणा चत्वारि लक्षाणि, तिरश्चां पञ्चेन्द्रियाणां संज्ञिकानामसंज्ञिकानां च चत्वारि लक्षाणि । मनुष्याणां चतुर्दश लक्षाणि योनीना. मिति । पर्वसमासेन चतुरशीतियोनिलक्षाणि भवन्तीति॥२६॥ मार्गणाद्वारेण च जीवभेदान् प्रतिपादयन्नाह- तसथावराय दुविहाजोगगइकसायइंदियविधीहिं बहुविध भवाभव्वा एस गदी जीवाणदेसे ॥३०॥ त्रसस्थावराः च द्विविधा योगगतिकपायेंद्रियविधिभिः बहुविधा भव्याभव्या एपा गतिः जीवानदेशे॥३०॥ कायमार्गणाद्वारेण तसथावराय-प्रसनशीलास्त्रसा द्वीद्रिया- दयः स्थानशीला: स्थावरा पृथिव्यादिवनस्पत्यन्ताः । दुवि- हा-दिमकारावासस्थावरभेदेन द्विमकारा जीवा: । जोग-योग आत्मप्रदेशपरिस्पन्दरूपो मनोपराक्कायलक्षणविषकारस्तस्य ·मूलाबारे- विधियोगविधिस्तेन जीवास्त्रिपकारा मनोयोगिनो वाग्योगिनः कापयोगिनश्चेति । मनोयोगिनश्चतुष्प्रकाराः सत्यानृतसत्या- वृतासत्यानृतभेदेन । एवं वाग्योगिनोऽपि चतुःप्रकाराः । काययोगिनःसप्तविधा औदारिक क्रियिकाहारकतम्मिश्रकाम- णभेदेन । गदि-गतिर्मवान्तरमाप्तिः, गविधिगतिविधिस्तेन, गतिविधिनाचतस्रो गतयस्तभेदेन जीवाश्चतुर्विधाभवन्ति ना. रकर्तियङ्मनुष्यदेवभेदेन तेऽपि स्वभेदेनानेकविधाः । कसाय- कपन्तीति कपाया: क्रोधमानमायालोमाः, अनंतानुक्न्ध्यप्रत्या- ख्यानमत्याख्यानसंचलनभेदेन चतुःप्रकारास्तभेदेनमाणि- नोऽपि भियन्ते । इंदिय इन्द्र आत्मा तस्य लिंग इन्द्रेण नामक- मणावा निर्वनितमिद्रियं तस्य विधिरिद्रियविधिस्तेनेंद्रियविधिना जीवाः पंचमफारा एकेद्रिय-द्रिय-त्रींद्रिय-चतुरिन्द्रिय-पंचेन्द्रि- यभेदेन । बहुविहा-वहुविधा बहुप्रकारा अनेन किमुक्तं भवति स्त्रीपुनपुंसकभेदेन, ज्ञान-दर्शन-संयम-लेश्या-सम्यक्त्व संज्ञा-. हारभेदेन च बहुविधास्ते सर्वेऽपि । ( भन्न- ) भव्या निर्वा- णपुरस्कृताः, (अभव्या-) अभव्यास्तद्विपरीता भवन्ति । जीवसपासभेदेन गुणस्थानभेदेन च बहुविधाः । एसगदी एपा गतिः । जीवणिदेसे-जीवनिर्देशे जीवमपंचे। गोंद्रियकाय- योगवेदादिविधिभिः कुलयोन्यादिभिश्च बहुविधा जीवा इति, जीवनिर्देशे कर्तव्ये एतावती गतिः ॥ ३० ॥ ननु जीवभेदा एते ये व्याख्यातास्त किलक्षणा: ? इत्यत श्राह- .

·१६७ पंचाचोराधिकारः ॥५॥ णाणं पंचविध पिअअण्णाणतिगंच सागरुवओगो चदुदंसणमणगारोसब्वे तल्लक्खणा जीवा ३१ ज्ञानं पंचविघं अपि अज्ञानात्रिकं च साकारोपयोगः। चतुर्दर्शनमनाकारः सर्वे तल्लक्षणा जीवाः ॥ ३१ ॥ णाण-जानाति ज्ञायतेऽनेन ज्ञानमात्र वा ज्ञानं वस्तुप- रिच्छेदकं । तच्च पंचविह-पंचमकारं मतिश्रुतावधिमनःपर्यय- केवलभेदेन । पटत्रिंशतिशतभेदं चावग्रहहावायधारणाभिः पडिन्द्रयाणि प्रगुणितानि तानि चतुर्विंशतिप्रकाराणि भवन्ति तत्र चतुर्पु व्यञ्जनावग्रहेषु प्रक्षिप्तेष्वष्टाविंशतिर्भवन्ति सा चाष्टाविंशतिर्षहुबहुविधतिमानिामृतानुक्तधुवेतरभेदै- दिशर्मिगुणिताः पद्मिशत्रिशतभेदा भवन्ति मतिज्ञान- मेतत् । श्रुतज्ञानमंगागवाह्यभेदेन द्विविध, अंगभेदेन द्वादश विध पर्यायाक्षर-पद-सघात--प्रतिपत्तिकानुयोग भाभृतक-प्राभृतक- प्राभृता-वस्तु-पूर्वभेदेन विंशतिविधं च । अवधिज्ञानं देशा- वधि-परमावधि-सर्वावधिभेदतस्त्रिपकारं । मनःपर्ययज्ञानं ऋजुमति-विपुलमतिभेदेन द्विप्रकारं । केवलमेकमसहायं । अण्णाणतिग-अज्ञानमययात्मवस्तुपरिच्छित्तिस्वरूपं तस्य त्र- यमझानत्रयं मत्यज्ञानश्रुताज्ञान-विभंगशानभेदेन संशयविपर्यया- नध्यवसायाकिञ्चित्करादिभेदेन चानेकमकारं । सागरुव- जोगो-सहाकारेण व्यक्त्यायन वर्तत इति साकारः सविकल्पो गुणीभूतसामान्यविशेषग्रहणमवण उपयोगः । शानं पंचपका- ·मूलाचार- रमज्ञानत्रयं च साकार उपयोगः । चदुदंसण-चत्वारि दर्श- नानि चक्षुरचक्षुरवधिकेवलदर्शनभेदेन । अणगारो-अना- कारोऽविकल्पको गुणीभूतविशेषसामान्यग्रहणप्रधानः, चत्वारि दर्शनान्यनाकार उपयोगः । सव्ये-सर्वे । तल्लवखणा-तौ ज्ञान- दर्शनोपयोगी लक्षणं येषां ते तल्लक्षणाः ज्ञानदर्शनोपयोग- लक्षणाः सर्वे जीवा ज्ञातव्या इति ।। ३१ ॥ जीवभेदोपंसहारादजीवभेदसूचनाय गाथा- एवं जीवविभागा वहुभेदावणिया समासेण । एवंविधभावरहियमजीवदव्वेत्ति विण्णेयं ॥३२॥ एवं जीवविभागा बहुभेदा वर्णिताः समासेन। एवंविधभावरहितमजीवद्रव्यमिति विज्ञेयं ॥ ३२ ॥ एवं व्याख्याताकारेण । जीवविभागा-जीवविभागाः । बहुभेदा-बहुपकाराः । वरिणदा-वर्णिताः । समासेण-सं- क्षेपेण । एवंविधभावरहिय-व्याख्यातस्वरूपविपरीतमजीव- ट्रव्यमिति विज्ञेयम् ॥ ३२ ॥ अजीवभेदमतिपादनायाह- अजीवा विय दुविहा रूवारूवा य रूविणो चदुधा खंधाय खंधदेसाखंधपदेसाअणूय तहा ॥३३॥ अजीवा अपि द्विविधा रूपिणोऽरूपिणश्ल रूपिणःचतुर्धा ·पचीचाराधिकार |॥५॥ રહદ स्कंधश्च स्कंधदेशः स्कंधप्रदेशः अणुश्च तथा ॥ ३३ ॥ अज्जीवा विय-अभीवाश्चाजीवपदार्याश्च । दुविहा-द्विप- कारा । रुवा-रूपिणो रूपरसगन्धस्पर्शश्न्तो यतो स्पावि- नाभाविनो रसादयस्ततो रूपग्रहणेन रसादीनामपि ग्रहणं । अरूवा य-अरूपिणश्च रूपादिवर्जिताः । रूविणो-रूपिणः पुद्गला।। चदुधा-चतु:प्रकाराः । के ते चत्वारः प्रकारा इत्यत आह-खघाय-स्कन्धः । खंघदेसा-फन्धदेशः । वधपदेसा- स्कन्धपदेशः। अणूयतहा-अणुरपि तथा परमाणुः । रूप्यरूपि- भेदेनाजीवपदार्या द्विपकाराः, रूपिणः पुनः स्कन्धादिभेदेन चतु:मकारा इति ॥ ३३ ॥ सन्धादिस्वरूपमनिपादनार्थमाह- खंघसयलसमत्थं तस्म दुःअद्धं भणंति देसात्ति । अद्धद्धं च पदेसो परमाणू चेय अविभागी॥३४॥ स्कंधः सकलसमर्थः तस्य तु अधं भणंति देश इति । अर्धाधं च प्रदेशः परमाणुः चैव अविभागी।। ३४ ॥ खधं-स्कन्धः । सयल-सह कलाभिर्वर्तते इति सकलं सभेदं परमारवन्त । समय-समस्तं सर्व पुद्गलद्रव्य । सभेर्ट स्कन्धः सामान्यविशेपात्मकं पहलव्यमित्यर्थः । अतो न सालसमस्तयोः पौनरस्य । तस्स दु तस्य तु सन्धस्य । श्रद्धं- अर्थ सकलं । मणति-बदन्ति । देसोत्ति-देश इति तस्य सम- ·मूलाचारे- स्तस्य पुद्गलद्रव्यस्याधं देश इति वदन्ति जिनाः । अददं च अर्धस्यास्यार्धमर्धार्ध तत्समस्तपुद्गलद्रव्याध तावदर्धनार्धन कर्तव्यं यावद् द्वषणुकान्धः ते सर्वे भेदाः प्रदेशवाच्या भवन्ति । पर- माणूचेव-परमाणुश्च । अविभागी-निरंशो यस्य विभागो नास्ति तत्परमाणुद्रव्यम् ॥ ३४ ।। अरूपिद्रव्यभेदनिरूपणार्यमाह- तेपुणु धम्माधम्मागासाय अरूविणो य तह कालो खंधा देस पदेसा अणुचि विय पोग्गला रूवी ३५ ते पुनःधमाधाकाशानि च अरूपीणि तथा कालः। स्कंधः देशः प्रदेशःअणुरिति अपिच पुद्गला रूपिणः ते पुणु-तच्छब्दः पूर्वपक्रान्तपरापर्शी ते पुनररूपिणोऽ- जीवाः । धमाधम्मागासा य-धर्माधर्माकाशानि । किलक्षणानि अरूविणोय-अरूपीणि रूपरसगन्धस्पर्शरहितानि । तहकालो -तथा कालश्चारूपी लोकमात्रः सप्तरज्जूनां घनीकृतानां यावन्तः प्रदेशास्तावत्परिमाणानि, अलोकाकाशं पुनरनन्तं । स्कन्धादय: के ते पाह-स्कन्धदेश प्रदेशा अणुरिति च पुद्गलाः पूरणगलनसमर्याः । रुवी-रूपिणो रूपरसगन्धस्पर्शवन्तोऽन- किमिति कृत्वा पृथग्व्याख्यातश्चेत् नैप दोपः, धर्माधर्माकाशान्यस्तिकायरूपाणि काला पुनरन- स्तिकायरूप एफैकपदेशरूप निचयाभावप्रतिपादनाय पृथ- न्तपरिमाणाः । ननु ·पंचाधाराधिकारः ॥ ५॥ २०१ व्याख्यात इति । रूपिणः पुद्गला इति ज्ञापनार्थ पुनः स्म- धादिग्रहणमतो न पौनरुत्यं । धर्मादीनां च स्कन्धादिभेद- प्रतिपादनार्थं च पुनर्ग्रहणम् ।। ३५ ।। ननु यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्य सत् तदेपा घर्मा दीनां किं कार्य ? केपामेतानि कारणान्यत पाह-- गदिठाणोग्गाहणकारणाणि कमसोदु वतणगुणोय रूवरसगंधफासदि कारणा कम्मबंधस्स ॥३६॥ गतिस्थानावगाहनकारणानि क्रमशःतु वर्तनागुणश्च रूपरसगंधस्पर्शादि कारणं कर्मबंधस्य ।। ३६।। गदि-गतिर्गमनक्रिया । ठाणं-स्थानं स्पितिक्रिया । प्रोगाहण-अवगाहनमवकाशदानमेपां कारणाणि-निमित्ता- नि । कममो-क्रमशः यथाक्रमेण । पचणगुणोय-वर्तनागुण- श्च परिणामकारणं । गते; कारण धर्मद्रव्यं जीवपुद्गला. ना।सया तेषामेव स्थिते। कारणमधर्मद्रव्य | अवकाशदान- निमित्तमाकाशद्रव्य पचद्रव्याणां । तथा तेपामपि वर्तनालक्षणं कारद्रव्यं सस्य च परमार्थकालग्रहणाद । धर्माधर्माकाशकाल- दृष्पाणि स्वपरिणामनिमिचानि परेपा गत्यादीनां निमित्ता न्यपि भवन्ति, अनेककार्यकारित्वाद् द्रव्याणां तस्माम विरोधो पया मन्स्यः स्वगतेः पारण, जलमपि च कारणं नगनेः, स्वगते: कारगी पुरुषा सुखः पन्याश्च । तया स्वस्थित: कारणं पुम्पा,

·२०२
मूलाचारे-
छायादिकं च कारणं । अथ रूपादयः कस्य कारणमिति चेत्,
रूपरसगन्यस्पर्शादयः कारणं कर्मवन्धस्य, जीवस्वरूपान्यथा-
निमित्तकर्मबन्धस्योपादनहेतः रूपादिवन्तः पुद्गलाः । कयं
पुद्गला इति लभ्यन्ते, तेनाभेदोपचारात् तात्स्यावा बन्धः
पुद्गलस्पो भवतीत्यर्थः ॥ ३६ ॥
फर्मबन्धो द्विधा पुग्यपापभेदादतम्तत्स्वरूपं तन्निमित्त
च प्रतिपादयन्नाह-
सम्मत्तेण सुदेणय विरदीए कसायणिग्गहगुणेहिं
जो परिणदो स पुण्णो तन्निवरीदेण पावंतु॥३७
सम्यक्त्वेन श्रुतेन च विरत्या कपायनिग्रहगुणैः ।
यः परिणतस्तत्पुण्यं तद्विपरीतेन पापं तु ।। ३७ ॥
सम्यक्त्वेन, श्रुतेन, विरत्या पंचमहावतपरिणत्या, तथा
कपायनिग्रहगुणैरुत्तमक्षमामार्दवार्जवसन्तोपगुणैः चशब्दादि-
न्द्रियनिरोधैश्च जो परिणदो-यः परिणतो जीवस्तस्य यत्कर्म
संश्लिष्टं तत्पुण्यमित्युन्यते, अथवा सम्यक्त्वादिगुणपरि-
णतो जीवोऽपि पुण्यमित्युच्यते अभेदात् । अथवा सम्यक्त्वा-
दिकारणेन यः कर्मवन्धः स पुण्यमित्युच्यते । तबिवरीदेण-त-
द्विपरीतेन मिथ्यात्वाज्ञानासंयमकपायगुणैर्यः परिणत पुद्ग-
लनिचयस्तत्पापमेव । शुभपकृतयः पुण्यमशुभप्रकृतयःपाप-
मिति पुग्यपापासूबको जीवौ वानेन व्याख्यातो, ॥ ३७॥

·पंचाचाराधिकार; ॥ ५॥ २०३ इत ऊर्व पुण्यपायास्रवकारणमाह- पुण्णस्सासवभूदा अणुकंपा सुद्ध एव उवओगो। विवरीदं पावस्स दु आसवहे वियाणाहि ३८ पुण्यस्यासूवभूता अनुकंपा शुद्ध एव उपयोगः। विपरीतः पापस्य तु आस्रवहेतुं विजानीहि ॥ ३८ ॥ पुण्यस्य सुखनिमिञ्चपुद्गलस्कन्धम्यासूरभूता प्राव- त्यागच्छत्यनेनेत्यास्रवः श्रावणमा चासवः श्राव. भृता द्वारभूता कारणरूपा अनुकम्पा कृपा दया शुद्धो पयोगश्च शुद्धमनोवाक्कायक्रिया इत्यर्थः शुद्धज्ञानदर्शनोपयो गश्चाभ्यामनुकम्पाशुद्धोपयोगाभ्या । विवरीद-विपरीतोऽ- ननुसम्माऽ शुद्धपनोवारसायक्रिया: मिथ्याज्ञानदर्शनोपयोगः। पावस्स दु-पापल्यैव । भासव-मानव प्रागमहेतुस्तमात्रा तुं । वियाणाहि विजानीहि यु-यत्र । पूर्वगायायनास्य गाया र्थस्य नैरार्थ बन्धासवोपकारेण प्रतिपादनात् पूर्व पारगः पुण्यन्धः पापत्यश्च पारपातः, भाम्पा पुनः कारणा शुमात्रयः शुभकर्मागमोशुमासमोऽशुभरांगो न्यारपातः । पुगयस्यागमनहेतू अनुकम्पाशुद्धोपयोगी जानी हि, पापागमस्य तु विपरीतारननुकंपाऽशुद्धोपयोगौ हैन विना- नीहीति ॥ ३८॥ ननु जीवमदेशानापमूर्तानां स्यं कर्मपृगलैः सह

·२०४
मूलावारे-
सम्बन्धोऽन माह-
णेहोउप्पिदगचस्स रेणुओ लग्गदे जघा अंगे।
तह रागदोससिणेहोल्लिदस्स कम्मं मुणेयव्वं ३९
स्नेहार्पितगात्रस्य रेणवो लगंति यथा अंगे ।
तथा रागद्वेपस्नेहालिप्तस्य कर्म ज्ञातव्यं ॥ ३९ ॥
स्नेहो घृतादिक तेनाीकृतस्य गात्रस्य शरीरस्य रेणवः
पासवो लगन्ति सश्रयंति यथा तथा रागद्वेपस्नेहाईस्य जीव-
रपांगे शरीरे कर्म पुद्गला ज्ञातव्पास्तैजसकार्मणयोः शरीरयो।
सतोरित्यर्थः । रागः स्नेहः, कामादिपूर्विका रतिः, द्वेपोs-
प्रीतिः क्रोधादिपूर्विकाऽरतिरिति ॥ ३९ ।।
तद्विपरीतेन पापस्यासव इत्युक्तं तन्मुख्यरूपेण किमित्यता पाह-
मिच्छत्तं अविरमणं कसायजोगाय आसवा होति
अरिहंतवुत्तअत्येसु विमोहो होइ मिच्छत्तं ४०
मिथ्यात्वं आविरमणं कपाययोगौ च आश्रवा भवंति।
अर्हदुक्तार्थेषु विमोहः भवति मिथ्यात्वं ॥ ४०॥
मिथ्यात्वमविरमणं कपाया योगश्चैते असा भवन्ति ।
अय मिथ्यात्वम्य किं लक्षणमित्यस भाइ-अईदुक्तार्येषु
सहभाषितपदार्थेषु विमोहः संशयविपर्ययानध्यवसायरूपो
मिथ्यात्वमिति भवति ॥ ४०॥

·पंचाचाराधिकार ॥५॥
अविरमणादीन्मतिपादयन्नाह-
अविरमणं हिंसादी पंचविदोसा हवंतिणादव्वा
कोधादीय कसायाजोगो जीवस्स चेहादु४१
अविरमणं हिंसादयः पंचापि दोपा भवंति ज्ञातव्याः
क्रोधादयः कपाया योगः जीवस्य चेष्टा तु ॥४१॥
हिंसादयः पंचापि दोपा: हिसासत्यस्तेयात्रम्हपरिग्रहा
अविरमण ज्ञातव्यं भवति । क्रोधमानमायालोमाः कपायाः।
भीवस्य चेटा तु योगः ॥ ४१ ।।
मंवरपदार्यस्य व्याख्यानायाह-~
मिच्छतासवदारं रंभइ सम्मत्तदढकवाडेण ।
हिंसादिदुवाराणिवि दढवदफलिहेहि भति४२
मिथ्यात्वानवद्वारं रुंधति सम्यक्त्वदृढकपाटेन ।
हिंसादिवाराण्यपि दृढव्रतफलकैः रुंधति ॥ ४२ ॥
मिथ्यात्वमेवासद्वारं मिथ्यात्वासबदारं-मन्ति
रंथन्ति निवारयन्ति । सम्मत्तदढरवाडेण-सम्यक्त्वमेव -
कपाटं तेन सम्पपत्वादकपाटेन सन्चार्यश्रद्धानविधानेन हिंसा-
दीनि द्वाराणि इयतफलफै रुन्धन्ति मच्छादयन्तीति ॥४२॥
आसवदि जंतु कम्म कोषादीर्हि तु अयदजीवाणं
तप्पडिवक्सहिं विदुरुभति तमप्पमचा दु॥४३॥

·२०६ मूलाचार- आस्रवति यत्तु कर्म क्रोधादिमिस्तु अयतजीवानाम् । तत्प्रतिपक्षैः विद्वांसो रुंधति तमप्रमत्तास्तु ॥ ४३ ।। क्रोध दिभिर्यत्कर्मास्रवत्युपौक्तेऽयत्नपरजीवानां तत्म- तिपक्षस्त प्रतिकूलैः क्षमादिभिरप्रपत्ताः प्रमादरहिता विद्वांसो रुन्धन्ति प्रतिकूलयन्ति । अनेन संवारको जीवो व्याख्यात इति ॥ ४३॥ आस्रवसंवरसमुच्चगप्रतिपादनायोत्तरगाथा संवरकारणाय वा- मिच्छत्ताविरदीहिय कसायजोगेहिं जंच आसवदि दसणविरमणणिग्गहणिरोधणेहिं तुणासवदि ॥ मिथ्यात्वाविरतिभिश्च कपाययोगैश्च यच्च आसूवति । दर्शनविरमणानग्रहनिरोधनस्तु नासूवति ॥४४॥ मिथ्यान्वाविरतिरूपाययोगैर्यत्कर्मास्रवति, दर्शनविरति- निग्रहनिरोधनैरंतु नास्रवति । न च पूर्वगायानां पौनरुवत्यं वन्यास्रवसवरभेदेन व्याख्यानाद् द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकशि- व्यसंग्रहाद्वा ।। ४४॥ निरार्थपतिपादनायोत्तरमबन्धः- संयमजोगे जुत्तो जो तवसा चेट्ठदे अणेगावधं । सो कम्मणिजराए विउलाएवढदे जीवो॥४५॥ संयमयागेन युक्तः यः तपसा चेष्टते अनेकविधं ।

·पंचाचाराधिकारः ॥५॥ २०७ स कर्मनिर्जरायां विपुलायां वर्तते जीवः ।।४५ ।। निर्नरकनिर्जरानिजरोपायास्तत्र निर्जरकः किविशिष्ट इत्यत पाह-सयमो द्विविध इन्द्रियसंयमः प्राणसंयमश्च । जोगे-योगः यत्नः शुभमनोवचनकायो ध्यान वा । सयम योगयुक्तो यस्तपसा तपसि वा चेष्टते प्रवर्ततेऽनेरुविधे द्वादशविध वा, द्वादशविध तपो यः करोति यत्नपरः स धर्मनिर्जराया कर्मविनाशे वर्तते जीवः । अनेन निजरोपा. यश्व व्याख्यातः । पूर्वस्वप्येवं व्याख्येय, बन्यो बन्धो पन्योपायः। आवस्रक आस्रव श्रासोपायः । सरक: संबरः सबरोपायः। अनेन व्याख्यानेन पौनरुपत्य च न भवतीति ॥ ४५ ॥ दृष्टान्तद्वारेण जीवर्मयो शुद्धिमाह- जहधाऊधम्मतो सुज्झदि सो अग्गिणा दुसंतचो तवसातघा विसुज्झदि जीवो कम्मेहि कणयं व ॥ यथा धातु:धन्यमानःशुद्ध्यतिस अग्निनातुसंतप्तः तपसा तथा विशुद्ध्यति जीवः कभिः कनकं इव १६ यया धातुपापाणः कनरोपलो घम्यमानस्तप्यमानः शुद्यते सोऽग्निना तु संतप्तो दरः पिट्टालिकादिरहितः सजायते, तपा तपसा विशुद्धते जीवः कर्ममि फनकमिव ।

·मूलाधारे- यथा धातुः कनकं अग्निसंयोगेन शुद्धं भवति, तथा तपोयो- गेन जीवः शुद्धो भवति ॥ ४६॥ किमर्थं सकारणा निर्जरा व्याख्याता बन्धादयश्च सहेतवः नित्यपक्षेऽनित्यपक्षे च किमर्थमिति । तत्सर्वन घटते यतः कुतः? जोगापयडिपदेसाठिदिअणुभागं कसायदोकुणदि अपरिणदुच्छिण्णेसु य बंधद्विदिकारणं णत्थि ४७. योगात् प्रकृतिप्रदेशौ स्थित्यनुभागौ कपायतः करोति अपरिणतोच्छिन्नेपुचबंधस्थितिकारणं नास्ति॥४७॥ चतुर्विधो वन्धः प्रकृतिस्थित्यनुभागमदेशभेदेन, कार्मण- वर्गणागतपुद्गलानां ज्ञानावरणादिभावेन परिणामः प्रकृतिय- न्यः । तेषां कर्मस्वरूपपरिणातानामनन्तानन्तानां जीवप्रदेशः सह संश्लेपा प्रदेशबन्धः । तेपो जीवमदेशानुश्लिष्टानां जीव- स्वरूपान्ययाकरणस्सोऽनुभागवन्यः । तेपामेव कर्मरूपेण परिणतानां पुद्गलानां जीवपदेशः सह यावत्कालमवस्थितिः स स्थितिवन्धः । योगाजीवाः प्रकृतिवन्धं प्रदेशबन्धं च करोति । कपायेण स्थितिवन्धमनुभागबन्धं च करोति । अथवा योगः प्रकृतिबन्धं प्रदेशबन्धं च करोति । कपाया: स्पितिवन्धमनुभागवन्धं च कुर्वन्ति । यतोऽतोऽपरिण- तस्य नित्यस्य, च्छिन्नस्य निरन्वपक्षणिकस्य च बन्ध- स्थितेः कारणं नास्ति । अथवाऽयममिसम्बन्धः कर्तव्यो .

·२०६ - पंचोवाधिकारः ॥५॥ मिथ्यादृष्टयाद्युपशान्तानामेतद्व्याख्यान वेदितव्यं कुतोय- तो योनः प्रकृतिपदेशबन्धौ करोति कपायाश्च स्थित्पनुमागौ कुर्वन्ति, अतोऽ परिणतयोरयोगिसिद्धयोः सयोग्ययोगिनो- वोग्छिन्नस्य क्षीणकपायस्य च बन्धस्थितेः कारण नास्ति । ननु क्षीणकपायसयोगिनोर्योगोऽस्ति, सत्यमन्ति, किंतु तस्याफिञ्चित्करत्वादभाव एवेति ॥ ४७ ॥ निर्जराभेदार्थमाह- पुवकदकम्मसडणंतुणिजरासा पुणो हवे दुविहा पढमा विवागजादा विदिया अविवागजादा य पूर्वकृतकर्मसटनं तु निर्जरा सा पुनर्भवेत् द्विविधा। प्रथमा विपाकजाताद्वितीया अविपाकजाता च ४८॥ भय का निर्जरा ? पूर्वकृतकर्मसटनं गलनं निजरेत्युच्यते सा पुनर्निर्जरा द्विविधा द्विपकारा मयेत् । प्रथमा विपाकमातो. दयस्वरूपेण कर्मानुभवनं । दिनीया निर्जरा मवेदविपाकमा- तानुभवमन्तरेणैकहेल्या कारणवशात् वर्मविनाश ॥४८॥ विपाकजाताविपाकजातयोर्निरयोदृष्टान्तद्वारेण स्वरूपमाह- कालेण उवाएणय पचंति जघा वणप्फदिफलाणि तघकालेण उवाएणय पचंति कदाणि कम्माणि४९ कालेन उपायेन च पच्यते यथा वनस्पतिफलानि । १ 'तवेण य इत्यपि पाठः। १४ ·मूलाचार- तथा कालेन उपायेन च पच्यते कृतानि कर्माणि १९ यथा कालेन क्रमपरिणामेनोपायेन च यवगोधूमादे- पनस्पतेः फलानि पच्यन्ते तया कालेनोदयागतगोपुच्छर- पायेन च सम्पक्त्वज्ञानचारित्रतपोभिः कृतानि कर्माणि पच्यन्ते विनश्यन्ति ध्वस्तीभवतीत्यर्थः ॥ ४९॥ मोक्षपदार्थ निरूपयन्नाह- रागो बंधइ कम्म मुच्चह जीवो विरागसंपण्णो। एसो जिणोवएसो समासदो बंधमोक्खाणं ५० रागी बध्नाति कर्माणि मुंचति जीवः विरागसंपन्नः। एप जिनोपदेशः समासतःबंधमोक्षयोः ॥५०॥ अत्रापि मोनको मोक्षो मोक्षमारणं च प्रतिपादयति वन्यस्य च बन्धपूर्वकत्वान्मोक्षस्य । रागी बध्नाति कर्माणि वीतरागा पुनर्जीवो मुच्यते । एप जिनोपदेशः आगम: समा- सता सक्षेपात् कयोर्वन्धमोक्षयोः । संक्षेपेणायमुपदेशो जिन स्प, रागी वध्नाति कर्माणि वैराग्यं समाप्तः पुनर्मुच्यते इति ॥५० मय पदार्यान् संक्षेपयन् प्रकृतेन च योजयन्नाद- 'णव य पदत्या एदे जिणदिट्ठावण्णिदामए तचा एत्य भवे जासंकादसणघादी हवदि एसो ५१॥ नव च पदार्था एते जिनदिष्टा वर्णिता मया तत्त्वं।

·. पंचाचाराधिकारः ॥५॥ २११ तत्र भवत्या शंका दर्शनघाती भवति एषः ॥५१॥ अय का शंका नाम, एते ये व्याख्याता नवपदार्या मिनोपदिष्टाा, अनेन किमुक्तं भवति वक्तः प्रामाण्याद्वचनस्य प्रामाययं, वर्णिता व्याख्याता मया तच्चा-तत्वभूनाः, जिन- मतानुसारेण मयानुवर्णिता इत्यर्थः । एत्यभवे-एतेषु पदार्थे पु भवेत् यस्य शंका स जीवो दर्शनधात्येप मिथ्याष्टिः। अथवा शंका सन्दिग्धामिमाया सैपा दर्शनघातिनी स्यात् । फिमेते पदार्थ नित्या आहोस्विदनित्याः, किं सन्त माहोस्विदविद्यमानाः, ययते वर्णिता एतैरन्यैरपि पुद्धकणादा- क्षपादादिभिश्च वर्णिता न ज्ञायन्ते के सत्या इति संशयो दर्श- नविनाशहेतुरिति शंका प्रतिपाद्याकांक्षां निरूपयन्नाह- तिविहाय होइकंखा इह परलोए तधाकुधम्म य तिविहं पि जोण कुजादसणसुद्धीमुपगदोसो॥ त्रिविधा च भवति कांक्षा इह परलोके तथाकुधर्मे च। त्रिविधमपियःन कुर्यात् दर्शनशुद्धिमुपगतः सः५२ त्रिविधा भवति फांक्षाभिलाप इह लोकविपया परलोक- विषया तयाधर्मविपया च । इहलोके मम यदि गजतुरंगद्रव्य- पशुपुत्रश्लपादिफ भवति तदानीं शोमनोऽयं धर्मः । परलो- फे चैतन्मम स्पा, मोगा मे सन्तु लोकधर्मश्च शोमनः सर्व ·२१२ मूलाचार- ज्यस्तमहमपि करोमीति कांक्षा। तां त्रिमकारामपि योन कुर्यात् स जीवो दर्शनशुद्धिमुपगतः । कांक्षामन्तरेण यदि सर्व लभ्यते किमिति कृत्वा कादसा क्रियते । निद्यते च सः कारक्षावानिति । इह लोकाकाक्षां परलोकाकांक्षां च प्रतिपादयनाह- बलदेवचकवट्टीसेट्ठीरायत्तणादिआहिलासो। इहपरलोगे देवत्तपत्थणा दंसणाभिघादी सो ५३ बलदेवचक्रवर्तिश्रेष्ठिराजत्वाद्यामिलापः । इहपरलोके देवत्वप्रार्थनादर्शनाभिघाती सः ५३ बलदेवचक्रवर्तिश्रेष्ठयादीनां राज्य भिलाप इहलोके यो भवति सेहलोकापासा । पालोके च स्वर्गादौ देवत्वमार्य- ना यस्य स्याव दर्शनाभिघाती सः । इहलोके पट्खण्डाधि- पतित्वं, वलदेवत, राजश्रेष्ठित्वं, परलोके इन्द्रत्वं, सामान्यदे- वन्ये, महर्दिकत्वं, स्वस्वरूपत्वमित्येवमादि प्रार्थयन् मिथ्या- दृष्टिभवति, निदानशल्पत्वाकांसपेति ॥ ५३ ।। कुधर्मशाक्षास्वरूपमाह- रचवडचरगतावसपरिहत्तादाणमण्णतित्थीणं । धम्मझिय अहिलासोकुधम्मकंखा हवदिएसा । रक्तपटचरकतापसपारबाजादीनामन्यतैर्थिकानां ।

·पंचाचाराधिकारः ॥५॥ २१३ धर्मे च आभिलाप: कुधर्मकांक्षा भवति एषा ॥५॥ रक्तपट-चरक-तापस-परिव्राजकादीनामन्यत्तीथिकानां धर्मविपये योऽभिलाप; कुधर्मकांपा भवति । चत्वारो रक्त- पटा वैभापिकसौत्रान्तिकयोगाचारमाध्यमिकभेदात् । नैका- पिकवैशेपिकदर्शने चरकशब्देनोच्येते कणवरादि । फन्द- फलमूलाधाहारा भस्मोद्गुण्ठनपरा जटाधारिणो विनयपरा- स्तापसा: । सांख्यदर्शनस्थाः पंचविंशतितरवाशाः परिग्राज- फशब्देनोच्यन्ते इत्येवमाद्यन्येप्वपि तैर्थिकमतेष्वमिलापः कुध- मैकक्षिति । कथमेपां कुधर्मत्वं चेत् पदार्थानां तदीयानां विचा- र्यमाणानामयोगात्सर्वथा नित्पक्षणिकोमयत्वात् । इन्द्रियसं. यममाणसंयमजीवविज्ञानपदार्यसर्वशपुण्यपापादीनां परस्पर- विरोधाचेति ॥ ५४॥ विचिकित्सास्वरूपमाह- विदिगिच्छा वि यदुविहा दवे भावे य होइ णायवा। उच्चारादिसु दवे खुधादिए भावविदिगिछा ५५ विचिकित्सापि च हिविधा द्रव्येभावे च भवति ज्ञातव्या । .

·२१४ मूलाचार- उच्चारोदिपुद्रव्येषु 'क्षुधादिके भावविचिकित्सा॥ विचिकित्सापि द्विप्रकारा द्रव्यभावमेदात् भवति ज्ञातव्या उच्चारसंश्रवणादिषु मूत्रपुरीषादिदर्शने विचिकित्सा द्रव्यगता क्षुदादिषु तुत्तृष्णाननत्वादिषु भावविचिकित्सा व्याधित- स्य वान्यस्य वा यतैमूत्राशुचिच्छर्दिश्लेष्मलालादिकं पदि दुर्गन्धिविरूपमिति कृत्वा घृणां करोति यावत्यं न करोति स द्रव्यविचिकित्सायुक्तः स्यात् । सर्वमेतच्छोमनं तुघाव- ष्णाननत्वेन केशोत्पाटनादिना च दुःखं भवति एतद्विरूपक- मित्येवं भावविचिकित्सेति ॥५५॥ द्रव्यविचिकिन्सामपंचनार्थमाह- उच्चारं पस्सवणं खेलं सिंघाणयं च चमट्टी। पूयं व मंससोणिदवंतं जल्लादि साधूणं॥५६॥ उच्चारं प्रस्रवणंश्लेष्मा सिंधानकंच चर्मास्थि । पूर्ति चमांसशेणितवांतं जल्लादि साधूनाम् ।। उच्चारं, प्रश्रवणं, खेल-श्लेष्मा, सिंहानकं, चर्म, अस्थि- पूयं च लिनरुधिरं, मंसि, मल, शोणितं, वान्तं जल्लं सर्वो- गीन मलं, अशैकदेशाच्छादक, लालादिकं च साधूना- मिति ॥ ५६ ॥ मापविचिकित्सां प्रपंचयनमाह- .

·पंचवाधिकारः ॥५॥ छुहतण्हासीदुण्हा दसमसयमचेलभावोय। अरदिरदिइत्थिचरियाणिसीषिया सेज्जअकोसो बघजायणं अलाहोरोग तणम्फास जल्लसकारो तह चेव पण्णपरिसह अण्णाणमदंसणंखमणं॥ क्षुत्तृष्णा शीतोष्णं दशमशकमचेलभावश्च । अरतिरतीस्त्रीचर्या निषद्या शय्या आक्रोशः॥ बधयाचन अलाभो रोगस्तृणस्पर्शः जल्लं सत्कारः। तथा चैव प्रज्ञापरीपहः अज्ञानमदर्शनंक्षमणं । छुह-तुद् चारित्रमोहनीयवीर्यान्तगयापेक्षाऽसाताये- दनीयोदयादशनामिलापः । तपहा-तपा चारित्रपोद्दनीय- वीर्यान्तरायापेक्षाऽसातापेदनीयोदयादुदझपानेछ । सीद शीतं तवयापेक्षा सामोदयात्माचरणेच्छाकारणदलस्कंधः। सरहा-ठणं पूर्वोकमकारेण सन्निधानाधीताभिगपका- रमादित्यवरादिसन्तापः । समसयं दशाश्च मशकाश्च देशमशकं दंशमश: खापमानस्य शरीरपीटा दशमशकमित्यु च्यते कार्य कारणोपचारात् । अचेलमावोय-अचेलकत्वं नाम्न्य मिति यावत् परदिरदि-भरविरसी चारित्रमोहोदयाद चारितदे. पासपमामिलापों । इरिय-श्रीगोक्षणादिमियोंपिदापा कार्य कारपोपचाराद परिया-चर्या पावश्पकाउनुष्ठानपरम्पाति- ·मूलाधारे- श्रान्तस्याप्युपानकादिरहितस्यापि मार्गयानं । निसीधिया- निषिद्या श्मशानोद्यानशून्यायतनादिषु वीरासनोत्कुटिकाद्या- “सनजनितपीडा। सेना-शय्या स्वाध्यायध्यानाध्वश्रमपरि- खेदितस्य स्वरविषममचुरशर्कराचाकीर्णभूमौ शयनस्यैकपार्ने दरडशयनादिशय्यकृतपीडा । भक्कोसो-आकोशस्तीर्थया- बायपर्यटतः मिथ्यादृष्टिविमुक्तावमासंघनिन्दावचनकृता- वाघा । वह-वधः मुद्रादिपहरणकृतपीडा । जायण-मया- ञ्चा मकारोत्र लुप्तो दृष्टव्यः प्राणात्ययेऽपि रोगादिभिः पीडितस्यायाचयतः अयाञ्चापीडा । अथवा वरं मृतो न क- श्चियाचितव्यः शरीरादिसंदर्शनादिभिः यांचा तु नाममहापीटा अलाहो मलामः अंतरायकर्मोदयादाहारायलाभकृतपीडा।रोय रोगो ज्वरकासभगन्दरादिजनितव्यया । तण'फास-तृणस्पर्शः शुष्कत्यपरुपशर्कराकपटकनिशितमृतिकाकृतशरीरपादवेदना। जल-सर्वांगीण' मलमस्नानादिजनितप्रस्वेदायुद्भवा पीटा। सक्कारो-सत्कारः पूनाप्रशंसात्मकः । पुरस्कारो नमनक्रिया- रम्भादिनप्रतः करणमामंत्रणं । तह चेव-तथा चैव । परण- माता विज्ञानमवोद्भुतगर्वः। परिसह-परीपहः । पीटाशब्दा सर्वत्रापि सम्बध्यते । सुत्परिषदा, तृणपरिषदा, दंशमशक- पिपीलिकामत्कृयादिमक्षणपरीषह इत्यादि । अवार्थ- अशानं सिद्धान्तन्याकरणतर्कादिवाखापरिक्षानोद्भूतमन:- सन्तापः । अदंसर्ग-प्रदर्शन महाव्रतानुष्ठानेनाप्पडम्याविशव- वापा, उपलक्ष्यमात्रमेतत मन्येप्यत्र पीडाहेतवो ष्टम्पाः । .

·२१७ पंचाचाराधिकारः॥५॥ एतैः परीपदर्यतायभंगेऽपि संकेशकरणं भावविचिकित्सा । खमणं-क्षमणं सहन तत्मत्येकमभिसम्बध्यते सुत्परीपक्ष- मम तृणपरीपहक्षमणमित्यादि । ततः परीपहनयो भवति ततश्च भावविचिकित्सा दर्शनमलं निराकृतं भरतीति ॥५७-५८॥ दृष्टिमोहमपंचनार्यपाह---- लोइयवेदियसामाइएसु तह अण्णदेवमूढत्तं । णचा दंसणघादी ण यकायवं ससचीए ।। ५९ लौकिकवैदिकसामायिकपु तथा अन्यदेवमूढत्वं । ज्ञात्वा दर्शनघाती नच कर्तव्यं सर्वशक्त्या ॥ ५९॥ लोइय-लोकः ब्राह्मणानियवैश्यशूद्रातस्मिन् भवो लोपिका भाचार इति सम्बन्ध । घेदेषु सामग्पनुःपु भवो वैदिक आचारः। समयेषु नैयायिकवैशेषिकवौदमी- मासकापिरलोकातिकेषु भव आचारा सामयिकस्तेषु लौफिर यदिषसामपिकेषु भाचारेषु क्रियाकलापेषु तया- न्पदेवषेषु मुदत्त-फ्टत्वं मोदः परमार्यरूपेण ग्रहण नदर्शन घाति । सम्पत्त्वविनाशं मावा तस्मात्तन्मूहन्नं सर्वशम्या न कर्तव्य ॥ ५९॥ लौकिकमहश्च [व] अपचनार्यमाह-- कोडिलमासुरक्सा भारहरामायणादि जे धम्मा होज्जु व तेसुविसुत्तीलोइयमूढो हवदि एसो ६० -- ·+ २१८ मूलाचार- कौटिल्यमासुरक्षः भारतरामायणादयो ये धर्माः। भवेत् वा तेषु विश्रुतिः लौकिकमूढः भवति ।एषः६० कोडिल्ल-कुटिलस्य भावः कौटिल्पं नदेव प्रयोजनं यस्य धर्मस्य सः कौटिल्यधर्मः उकादिव्यवहारो लोकमतारणा- शीलो धर्मः परलोकाधमावपतिपादनपरो व्यवहारः। आसु रक्खा-असवः माणास्तेपां छेदनभेदनताहनवासनोत्पाद- नमारणादिप्रपंचेन वञ्चनादिरूपेण वा रसा यस्मिन् धर्मे स भासुरक्षो धर्मो नगराधारक्षिकोपायभूतः । अथवा कौटिल्यध- म:, इंद्रजालादिकं पुत्रबन्धुमित्रपितृमास्वाम्याविधातनोपदे- शः, चाणक्योचव प्रासुरक्षः मद्यमांसवादनायुपदेशः । बलाधानरोगाद्यपनयनहेतुः वैद्यधर्मः | भारतरामायणादिकाः पंचपाण्डवानामेका योषित, कुंतिश्च पचभर्तृका, विष्णुश्च सारथिः, रावणादयोराक्षसाः, इनुमानादयश्च मर्कटाः इत्येव- मादिका असद्धर्मप्रतिपादनपरा ये धर्मान्तेषु या भयेद्विश्रुति- विपरिणामः एतेपि धर्मा इत्येवं मूढो लौकिकमूढो भक्त्येष इति ॥६॥ वैदिकमोहमतिपादनार्यमाह- ऋब्वेदसामवेदा वागणुवादादिवेदसत्थाई। तुच्छाणिचणि गेण्हह वेदियमूढो हवदि एसो॥ ऋग्वेदसामवेदी वागनुवादादि वेदशास्त्राणि । " -- ·पघाचाराधिकार ॥५॥ २१६ तुच्छानि तानि गृह्णाति वैदिकमूढो भवति एषः ॥ रिव्वेद-ऋग्वेदः । सामवेदः। बाग-वाक्, ऋषः भाणुवाग -अनुवाक् कंडिकासमुदायः । अथवा वाक्-अमंदमति बद्धमायश्चिचादिः, अनुवाक्-मन्वाढिस्मृतयः । श्रादिशब्दे- न यजुर्वेदापर्वणादयः परिगृह्यन्ते । वेदसत्याइ-वेदशास्त्राणि हिंसोपदेशकानि अन्याविकार्यमतिपादकानि गृह्यसूत्रार- ग्यगर्भाधानपुंसवननामकर्मान्नमाशनचौलोपनयनव्रतवन्धनसो त्रामण्यादिमतिपादकानि नन्दिकेशरगौतमयाज्ञवल्क्यपिप्पलाद- वररुचिनारदरहस्पतिशुरखुदादिमणीतानि तुन्छानि धर्म- रहितानि निरर्थकानीति यदि न गृहन्ति [यदि यहाति ] तदासौ वैदिकाचारमूढो भवत्येप इति ॥ ६१॥ सामायिकमोहप्रतिपादनार्यमाह- रत्तवडचरगतावसपरिहचादीय अण्णपासंदा । संसारतारगति यजदि गेण्हइ समयमूढो सो ६२ रक्तपटचरकतापसपरिव्राजकादयः अन्यपापंडा: । संसारतारका इतिच यदि गृहाति समयमूढः सः॥ रकबड-रकपट: । चरग-चरकः । कानवाइन कण मिताहाराः, अपवा मिसापेगमा इस्ललेइनशीला उत्सि टाः कालमुसादयः । तावमा-तापमाः कन्दमूलफलाधाहारा बनवाधिनः जटायोपीनादियारिणः । परिहत्ता-पग्निानका ·२२० मूलाचारे- एकदण्डित्रिदण्डयादयः स्नानशीलाः शुचिवादिनः । आदि- शब्देन शैव-पाशुपति-कापालिकादयः परिगृहयन्ते । (अरण पासंदा--)। एते लिगिनः संसारतारकाः गोभनानुष्ठाना यद्येवं गृहाति समयमूढोऽसाविति ।। ६२ ॥ देवमोहमतिपादनार्थमाह- ईसरवंभाविण्हअज्जाखंदादिया य जे देवा । ते देवभावहीणा देवत्तणभावणे मूढो ॥३॥ ईश्वरब्रह्माविष्णुआर्यास्कंदादयश्च ये देवाः । ते देवभावहीना देवत्यभावने मूढः ॥ ६३ ॥ ईश्वर-ब्रह्म-विष्णु-भगवती-स्वामिकार्तिकादयो ये देवा- स्ते देवभावहीनाः चतुर्णिकायदेवस्वरूपेण सर्वसत्वेन च रहितास्तेपपरि यदि देवत्वपरिणामं करोति तदानीं देवत्व- भावेन मूढो भयतीत्यर्यः ॥ ६३ ।। उपगृहनस्वरूपप्रतिपादनार्यमाह- दसणचरणविवण्णे जीव दळूण धम्मभचीए। उपगृहणं करितो देसणसुद्धो हवदि एसो॥६४ दर्शनचरणविपन्नान् जीवान् दृष्ट्वा धर्मभक्त्या। उपगृहनं कुर्वन् दर्शनशुद्धो भवति एपः ॥ ६४ ॥ दर्शनचरण विपन्नान सम्यग्दर्शनारित्रम्लानान् जीवान ·२२१ पंचाचाराधिकारः॥५॥ दृष्ट्वा धर्मभक्त्या वानुपगृहयन् उजलयन् संवरपन्याए- तेषामूपगृहनं संवरणं . कुर्वन् दर्शनशुद्धो भवत्येप उपगृहना- कति ।। ६४॥ स्थिरीकरणस्वरूपं प्रतिपादनायाह- दसणचरणुवभट्टे जीवे दठूण धम्मवुद्धीए। हिदमिदमवगूहिय ते खिप्पं तत्वोणियत्तेइ ६५ दर्शनचरणप्रभ्रष्टान् जीवान् दृष्ट्वा धर्मवुद्ध्या। हितामितमवगृह्य तान् क्षिप्रंततः निवर्तयति ॥६५॥ दर्शनचरणोपभ्रष्टान् सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्रेभ्यो भ्रष्टान्निर्गतान् जीवान दृष्ट्वा धर्मवुद्धया हितमितवचनैः सुख- निमित्तः पूर्वापरवियेकसहितैर्वचनैरवगूध स्वीकृत्य तेभ्यो दोपेभ्यः क्षिप्रं शीघ्रं ताभिर्वर्तयन् निर्तिपति यः स स्पिरी- फरणं कुर्वन् दर्शनशुद्धो भवतीति सम्बन्यः ।। ६५ ॥ वात्सल्या प्रतिपादयन्नाह--- चादुब्वणे संघे चदुगदिसंसारणित्थरणभूदे । वच्छलंकादव्वं वच्छे गावी जहागिद्धी॥६६॥ चातुर्वणे संघे चतुर्गतिसंसारनिस्तरणभूते । वात्सल्यं कर्तव्यं वत्से गोः यथा गृद्धिः ॥ ६६ ॥ १णियविजो अयमपि पाठः।

·२२२ मूलाचार- चातुर्वणे ऋष्याजिकाश्रावकश्राविकासमूहे संघ चतु- गतिसंसारनिस्तरणभूते नरकर्तिर्यग्मनुष्यदेवगतिषु यत्संसर- ण भ्रमणं तस्य विनाशहेतौ वात्सल्यं कर्तव्य यया नवपस्ता गौर्वत्से स्नेहं करोति । एवं वात्सल्यं कुर्वन् दर्शनविशुद्धो भवति । वात्सल्यं च कायिक-वाचिक-मानसिकानुष्ठानः सर्व- प्रयत्लेनोपकरणौषधाहारावकाशशास्त्रादिदानैः संघे कर्तव्य- मिति ।। ६६॥ प्रभावनास्वरूपपतिपादनार्थमाह- धम्मकहाकहणण य बाहिरजोगेहिं चावि णवजेदि धम्मो-पहाविदव्वो जीवसु दयाणुकंपाए ।। ६७ धर्मकथाकथनेन च बाह्ययोगैश्चापि अनवद्यैः । धर्म:प्रभावयितव्यःजीवेषु दयानुकंपया ॥ ६ ॥ धर्मकथाकथनेन त्रिष्टिशलाकापुरुषचरिताख्यानेन सिद्धान्ततर्कव्याकरणादिव्याख्यानेन धर्मपापादिस्वरूपक- यनेन वा बाह्ययोगैश्चापि अनावकाशातापनक्षमूलानश- नायनवधेहिसादिदोषरहितधर्मः प्रभावयितव्यो मार्गस्योद्यो- तः कर्तव्यो जीवदयानुकम्पायुकोन, अथवा नीवदयानुकम्प- या च धर्मः प्रभावयितव्यः ,तथापिशब्दसूचितैः परवादिन- याष्टांगनिमिचदानपूजादिभिश्च धर्म: प्रभावयितव्य इति ॥ अधिगमस्वरूपं प्रतिपादय नैसर्गिकसम्यक्त्वस्वरूपम- तिपादनायाह-- ·२२३ पंचावाधिकारः॥५॥ जंखलु जिणोवदिटुंतमेव तत्यिति भावदोगहणं सम्मइंसणभावो तबिवरीदं व मिच्छत् ॥१८॥ यत् खलु जिनोपदिष्टं तदेव तथ्यमिति भावतो ग्रहण सम्यग्दर्शनभावः तद्विपतिं च मिथ्यात्वं ॥ ६८ ॥ यत्तत्त्वं निनरुपदिष्टं प्रतिपादित तदेव तथ्यं सत्यं खलु व्यक्तमित्येवं भावतः परमार्थेन ग्रहणं यत्सम्पग्दर्शनभाव आशासम्यक्त्वमिति यावत् । तद्विपरीतं मिध्यात्वपसत्यरूपेण जिनोपदिष्टस्प तलस्प यहणं मिध्यात्व भवतीति ।। ६ ।। दर्शनाचारममर्पणाय झानाचाग्सूचनायोत्तरगाया- दसणचरणो एसो णाणाचारं चवोच्छमट्टविहं । अहविहकम्ममुको जेण य जीवोलहइ सिद्धि। दर्शनचरण एप ज्ञानाचारं च वक्ष्ये अष्टविधं । अष्टविधकर्ममुक्तः येन च जीवः लभते सिद्धिम् ६९ दर्शनाचार एप मया वर्णितः समासेनेत जमानाचा वक्ष्ये वयिष्याम्यविध येन ज्ञानाचारेणष्टविधकर्ममुक्तो जीवो लभते सिद्धि, शानभावनया कर्मक्षयपूर्विका सिद्धिरिति भावार्थः ॥ ६९॥ किशानं यस्याचारः कथ्यते इति चेदित्याह- जण तच विबुझंजण चित्तं णिरुन्झदि। जण अत्ताविसुन्झेजतंणाणं जिणसासणे ७० . - ·मू लाचारे- येन तत्वं विबुध्यते येन चित्तं निरुध्यते। येन आत्मा विशुध्यते तत् ज्ञानं जिनशासने ॥७० येन तत्वं वस्तुयायात्म्यं विबुध्यते परिच्छिद्यते येन च चिंच मनोव्यापारो निरुध्यते प्रात्मवशं क्रियते येन चात्मा जीवो विशुद्धयते वीतरागः क्रियते परिच्छिद्यते तज्ज्ञान जिनशासने प्रमाणं मोक्षमापणाभ्युपायं संशयविपर्ययानध्यवसायार्कि- चित्करविपरीत प्रत्यक्ष परोक्ष च। तत्र प्रत्यक्ष द्विप्रकार मुख्य- ममुख्य च, मुख्य द्विविधं देशमुख्यं परमार्थमुख्य, देशमुख्यम- वधिज्ञानं मनःपर्ययज्ञान च, परमार्थमुख्य केवलज्ञानं, सर्व द्रव्यपर्यायपरिच्छेदात्मकं । अमुख्य प्रत्यक्षेन्द्रियविषयसन्निपा. तानन्तरसमुद्भूतसविकल्पकमीपत्मत्यक्षभूतं । परोक्ष श्रुतानुमा- नापितितर्योपमानादिभेदेनानेकमकार, श्रुतं मतिपूर्वक इन्द्रि- यमनोविषयादन्यार्थविज्ञान ययाग्निशब्दात् खर्परविज्ञान । अगपूर्व वस्तुप्राभृतकादि सर्व श्रुतज्ञानं । अनुमान निस्पं नि- विलिंगादुत्पन्न साध्याविनामाविलिद्गादुत्पन्न वा एतच्छुत- झानेप्यन्तर्मवति । एकमयं जातं दृष्टाविनाभायेनान्य स्वार्थस्य परिच्छित्तिरपत्चिर्यथा शूनपीनागो देवदत्तो दिवा न भुयते अर्यादापन्न रात्रौ भुक्ते इति । प्रसिद्धसाध- यात्साध्यसाधनमुपमानं यया गौस्तथा गवय इति । साध्य- साधनसम्बन्धमाहास्तर्कः सर्वमेतत्परोक्ष ज्ञानम् ॥ ७० ॥ सम्यक्त्वसहचर शामस्वरूप व्याख्याय चारित्रसहचर- ·पंचाचाराधिकारः ॥ ५॥ २२५ स्य ज्ञानस्य सरूपं प्रतिपादयनाह.- जेण रागा विरजेज जेण सेएसु रजदि। जण मिती पभावेजतंणाणं जिणसासणे।। ७१ येन रागात् विरज्यते येन श्रेयसि रज्यते । येन मैत्री प्रभावयेत् तत् ज्ञानं जिनशासने ॥ १ ॥ येन रागात् स्नेहात् कामक्रोधादिरूपाद्विरज्यते पराङ्मु. खो भवति जीयः । येन च श्रेयसि रज्यते रक्तो भवति । येन मैत्री द्वेषाभावं प्रभावयेत् तज्ज्ञानं जिनशासने । किमुकं भवति-मताचे तत्वबुद्धिरदेवे देवताभिमायो नागमे भाग- मदिरचारित्रे चारित्रबुद्धिरनेकान्ते एकान्तबुद्धिरित्या- नम् ।। ७१॥ झानाचारस्य कति भेदा इति पृष्टेऽन पाह- काले विणए उवहाणे बहुमाणे तहेव णिण्हवणे । वंजण अत्थ तदुभए णाणाचारोदु अट्टविहो । काले विनये उपधाने बहुमाने तथैवानिवने। व्यंजनमधस्तदुभयं ज्ञानाचाररतु अष्टविधः ॥७२॥ फाले-साध्यायपरायां पटनपरिवर्तनव्याख्यानादिक क्रियते सम्पनशासाप परस पालोऽपि ज्ञानानार इत्युपवे, साहचर्याकारण कार्पोपचारादा । विगए-कायिकवानिक- ·२०६ मूलाचारे- मानसशुद्धपरिणामैः स्थितस्य तेन वा योऽयं श्रुतस्य पागे व्याख्यानं परिवर्तनं यत्स विनयाचारः। (उवहाणे-) उप- घानं अवग्रहविशेषेण पठनादिक साहचर्यात उपधानाचारे (र.)। बहुपानं पूजासत्कारादिकेन पाठादिक बहुमाना- चारः । तथैवानिन्हवनं यस्मात्पठितं श्रुतं स एव प्रकाशनीयः यहा पठित्वा श्रुत्वा शानी सञ्जातस्तदेव श्रुतं ख्यापनीयमिति भनिन्हवाचारः, व्यन्जनं वर्णपदवाक्पशुद्धिः, व्याकरणोपदे- शेन वा तया पाठादिय॑मनाचारः । अत्य-अर्थोऽमिधे. योऽनेफान्तात्मकस्तेन सह पाठादि अर्याचारः । शब्दार्थशु- दया पाठादि तदुभयाचारः । सर्वत्र साहचर्यात् कार्ये फारणा गुपचाराद्वाऽभेदः । कालादिशुद्धिमेदेन चा ज्ञानाचारोऽट- विध एव, अधिकरणभेदेन वाधारस्य भेदः । मयमा विभक्तिः सप्तमी वा एटच्या ॥७२॥ कालाचारमपंचमतिपादनार्थमाह- पादोसियवरचियगोसग्गियकालमेव गेण्हिचा । उभये कालझि पुणोसज्झाओ होदिकायबो७३ प्रादोपिकवैरात्रिकगौसर्गिककालमेव गृहीत्वा । उभययोःकालयोः पुनःस्वाध्यायःभवति कर्तव्यः । मटा दोपा राप्रिस्मिन् काले स मदोषः काल रात्रे: पूर्वमाग इत्यर्थः । तत्रसामीप्यादिनपश्चिमभागोऽपि पदोप :- - ·२२७ पंचाचाराधिकारः ॥५॥ त्युच्यते ततः मदोपाहणेन द्वौ कालौ गृहथेत । मदोष एव मादो- पिकः । विगता रात्रियस्मिन् काले स विरात्री राने पथिम- भागः, द्विघटिकासहितार्धरात्रादुर्घकालः, विरात्रिरेव वैरात्रि- कःगवांपशूनां सर्गों निर्गमो यस्मिन् काले सकालो गोसर्गः। गोसर्ग एवं गौसर्गिको द्वियाटिकोदयार्ध्वकालो द्विघाटिकास- हितः मध्याहात्पूर्वः । एतत्कालचतुष्टयं गृहीत्वोभयकाले दिव- सस्य पूर्वाग्रहकालेऽपरायहकाले च नयारात्रेः पूर्वकालेऽपरका- ले च पुनः अभीक्ष्णं स्वाध्यायो भवति कर्तव्यः पठनपरिवर्तन- व्याख्यानादीनि कर्तव्यानि भवन्तीति ।। ७३ ॥ स्वाध्यायस्य ग्रहणकालं परिसमाप्तिकाल च प्रतिपादय- नाह- सज्झाये पठ्ठवणे जंघच्छायं वियाण सतपयं । पुवण्हे अवरण्हे तावदियं चेव गिट्ठवणे ॥७४। स्वाध्याये प्रस्थापने जंघच्छायां विजानीहि सप्तपदा पूर्वाहे अपराहे तावत्कं चैव निष्ठापने ॥ ७ ॥ स्वाध्यायस्प परमागमव्यारयानादिकस्य प्रस्यापने पार- म्मे, जथयोश्छाया रच्छाया तो जपच्छाया विनानीदि स- सपदांसप्तवितस्तिमात्र पूर्वारहेऽपरागहे च तावन्मात्रां स्वाध्याय समाप्तिकाले छापा विनानीहि । सवितुरदये यदा जयाच्छा- या सावितस्तिमाता भवति तठा स्वाध्यापो ग्राइयः । अपरा- ·२२८ मुलाचारे- रहे च सचितुरस्तमनकाले यदा जघाच्छाया सप्तवितस्तिमात्रा तिष्ठति तदा स्वाध्याय उपसंहरणीय इति ॥ ७४ ॥ पूर्वागहे स्वाध्यायस्य परिसमाप्तिः यस्या वेलाया क्रियत इति पृष्टेऽत पाह- आसाढे दुपदा छाया पुस्समासे चदुप्पदा। वड्ढदहीयदे चावि मासे मासे दुअंगुला ॥३५ आपाढे द्विपदा छाया पुष्यमासे चतुप्पदा । वर्धते हीयते चापि मासे मासे व्यगुला ।। ७५ ॥ जघान्छाया इत्यनुवर्तते । मिथुनराशौ यदा तिष्ठत्यादि- स्थ: स क र पापाहमास इयुच्यते । मासस्त्रिशदानः समु दाये व पानाऽप्या मामासाने दिवसे नर्तपानो गृहयो स- मुदायेषु हि वृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्नन्त इनि न्यायात् । एव पुष्यमासेऽपि निरूपयितव्यः । आषाढपासे यदा द्विपदा जंघाच्छाया पूर्वाग्रहे तदा स्वाध्याय उपसहर्त्तव्यः । अब पड- गुलः पादः परिगृह्यते । तथा पुष्यमासे मध्यान्होदये यदा चतुष्पदा जघ च्छाया भवति तदा स्वाध्यायो निष्ठापायव्यः । पापाढपासान्तदिवसादारभ्य मासे मासे द्वे वे अडगुले नाव- इद्धिमागच्छते यावर पमासे चतुष्पदाच्छाया सजाता। पुनस्तस्मादारभ्य द्वे वे अगुले मासे मासे हानिमुपनेतव्ये या- बदापाढे मासे द्विपदाच्छाया सजाता । ककेटसक्रान्तः प्रथम- ·२२६ पचाचाराधिकार ॥५॥ दिवसमारभ्य यावद्धनुःसंक्रान्तेरन्त्यदिनं तावदिन प्रति दिन प्रति अगुंलक्ष्य पचदशभागो वृद्धि गच्छति ततो हानिम् । पत्र राशिकक्रमेण हानिवृद्धी साधितव्ये । अपरायहे स्वाध्या- यपारम्भकालस्य रानौ स्वाध्यायकालस्य च फाल्परिमाणं न झातं तज्ज्ञात्वा वक्तव्यम् । मध्यान्हादुपरिघटिकाद्वये स्वाध्यायो माहथः, तथा रानौ प्रथमघाटिकाद्वये सर्वासु संध्यादा. वन्ते च घटिफाइये वयित्वा स्वाध्यायो माहयो हातव्य- श्चेति ॥ ७५॥ दिग्विभागशुद्धधर्यमाह- णवसत्तपंचगाहापरिमाणं दिसिविभागसोधीए। पुवण्हे अवरण्हे पदोसकाले य सज्झाए ॥७६ ॥ नवसप्तपंचगाथापरिमाणं दिशाविभागशुद्धत्यै । पूर्वाहे अपराहे प्रदोपकाले च स्वाध्याये।। ७६ ॥ दिया विभागो दिग्विभागस्तस्य शुद्धिरुल्कापातादिर- दिनन्वं दिविभागशुद्धेनिमित्त कापोन्सर्गमास्याए प्रतिदिछ पूर्वाण्टमाले साध्यापविषये ना नब गापापरिमाणं भाप्य । तरपटि दिशादादीनि भवन्नि तदा फालदिन वी- तिपावनामगो माति । एपा कालगुदी रानिपश्चिमायाम- स्वाध्याये पर्नया । एवमारागह स्वाध्यायनिमित्त कायोत्सर्ग- पाणाय प्रतिदिग मप्तममगायापरिमाय पाटरम् । पपग-

·-
मूलाचार-
रहस्वाध्याये तथा प्रदोषवाचनानिमिच पच पचगाथाप्रमाणं
प्रतिदिश घोध्यमिति । सर्वत्र दिशादाहायभाये कालशुद्धि-
रिति ॥ ७६॥
अथ के ते दिग्दाहादय इति पृष्टे तानाह-
दिसदाह उकपडणं विज्जु चडुक्कासाणिदधणुगं च
दुग्गंधसज्झदुद्दिणचंदग्गहसूरराहुजुज्झं च ७७
दिग्दाहः उल्कापतनं विद्युत् चडत्काराशनींद्रधनुश्च
दुगंधसंध्यादुर्दिनचन्द्रग्रहसूरराहुयुद्धं च ॥ ७७ ।।
दिशा दाह उत्पादन दिशोऽग्निवर्णाः। उल्कायाः पत
न गगनात् तारकाकारेण पुद्गलपिण्डस्य पतनं । विद्युच्चै-
क्यचिक्यं, चडत्कारः वज्र मेघसघट्टोद्भवं । प्रशनिः करक
निचयः । इन्द्रधनुः धनुषाकारेण पंचवर्णपुगलनिचयः । दुर्ग
न्धः पूतिगन्धः । सन्ध्या लोहितपीतवर्णाकार । दुर्दिन पतदु.
दकाभ्रसयुक्तो दिवसः । चन्द्रयुद्ध, ग्रहयुद्धं, सूरयुद्ध गहुयु
द्धं च । चन्द्रस्य ग्रहेण भेद सघट्टो वा, ग्रहस्यान्योन्यग्रहेण
भेदाः सघट्टादिवां, सूर्यस्य ग्रहेण भेदादिः, राहोश्वन्द्रेण
सूण वा संयोगो ग्रहणमिति । वशब्देन निर्घातादयो गृह्य
न्त इति ॥ ७॥
कलहादिधूमकेदू धरणीकंपंच अभगजं च ।
इच्चेवमाइवहुया सज्झाए वाजिदा दोसा ॥७॥

·पंचाचाराधिकारा॥५॥ २३१ कलहादिधूम्रकेतुः धरणीकंपश्च अभ्रगर्ज च । इत्येवमादिबहुका स्वाध्याये वर्जिता दोषाः ॥ ८ ॥ कलहः कोषाधाविष्टानां वचनप्रतिवचनैल्पः महोपद्र- वरूपः । भादिशब्देन खड्ग कृपाणी-लकुटादिभिर्युद्धानि पर- गृह्यन्ते । धुमकेतुर्गगने धमाकाररेखाया दर्शन | धरणीकम्प पर्वतमासादादिसमन्विताया भूमेश्चलनं । चकारेण शोणिता- दिवर्षस्य ग्रहणं । अभ्रगर्जन मेघध्वनिः । चकारेण महावा- ताग्निदाहादयः परिगृहन्ते । इत्येवमाद्यन्येऽपि वहनः स्वाध्या- यकाले पनिताः परिहरणीया दोपाः सर्वलोकानामुपद्रवहेतुत्ला- छ । एते कालशुद्धयां क्रियमाणायां दोषाः पठनोपाध्याय संघराष्ट्रराजादिविकारिको यलेन त्याज्या इति ॥७९॥ कालशुदि विधाय द्रव्यक्षेत्रभावशुद्धर्यमाह--- रुहिरादिपूयमंसं दबे खेचे सदहत्यपरिमाणं । कोषादिसंकिलेसा भावविसोही पढणकाले ७९ रुधिरादि पूतिमांसं द्रव्ये क्षेत्रे शतहस्तपरिमाणं । क्रोधादिसंक्लेशो भावविशुद्धिः पठनकाले ॥ ७९ ॥ रुधिर रक्तं । मादिशन्देनाशुचिशुप्रास्थित्रणादीनि परिगृदन्ते, पूर्य-कुपितवेदः ।शंस आई पंचन्दियावयर । द्रव्ये भासशरीरेन्पशरीर (ग) वैतानि वर्जनीयानि नो ·२३२ । मूलाचार- स्वाध्यायफरणपदेशे चतसपु दिक्षु इस्तशतचतुमात्रेण सर्वाणि वर्जनीयानि । यदि शोधयितुं न शस्यन्ते तत्क्षेत्रं द्रव्य च त्याज्यं तस्मिन् सजीये सति स्वाध्यायो न कर्तव्यः भव- पतृश्रोनादिभिरष्णोदकादीनि ग्राह्याधि, घृतप्रचुरहेत्वाहारा- दिर्न ग्राहयः, जोर्यादयोऽपि न कर्तव्याः । द्रव्यशुद्धि क्षेत्र- शुद्धि चेच्छुभिः क्रोधादयोऽपि सैलेशा वर्जनीयाः । क्रोधमा- मायालोभायेादीनामभावो भावशुद्धिः पठनकाले कर्त- व्या अत्यर्थमुपसमादयो भावयितव्याः । कालशुद्धयादिमिः शास्त्रं पठित कर्मक्षयाय भवत्यन्यथा कर्मबन्धायेति ।। ७९ ।। कालशुद्धचा यधरसूत्रं पट्यते तत्तत्केनोक्तमत पाह- सुत्वं गणधरकधिदं तहेव पत्तेयबुद्धिकाथदं च । सुदकेवलिणा कधिदं अभिण्णदसपुवकघिदं च सूत्रं गणधरकथित तथैव प्रत्येकबुद्धिकथितं च । श्रुतकेवलिना कथितं आभिन्नदशपूर्वकाथतं च ८० सूत्रं अंगपूर्ववस्तुभाभृतादि गणधरदेवैः कथित पर्वज्ञमु- खकमलादर्थ गृहीत्वा ग्रन्थस्वरूपेण रचित गौतमादिभिः । तथैवैकं कारणं प्रत्याश्रित्य युद्धाः प्रत्येकबुद्धा : धर्मश्रवणा- ग्रुपदेशमन्तरेण चारित्रावरणादिक्षयोपशमाद, ग्रहणोल्कापा तादिदर्शनात ससारस्वरूपं विदित्वा गृहीतसयमाः प्रत्येकवु- दास्तैः कथितं । श्रुतकेवलिना कथित रचित द्वादशागचतु-

·पंचाचाराधिकार ॥५॥
२३३
दशपूर्वधरेणोपदिष्टं । अमिन्नानि रामादिमिरपरिणतानि दश-
पूर्वाणि उत्साहपूर्वादीनि येषां तेऽभिन्नदशपूर्वास्तैः कथित
प्रतिपादितमभिन्नदशपूर्वकयितं च सूत्रमिति सम्बन्धः ||८०॥
उत्सूत्र किम् ?
तं पढिदुमसज्झाये-
णो कप्पदि विरद इस्थिवग्गस्त।
एत्तोअण्णो गंथो-
कप्पदि पढिढं असज्झाए ॥८॥
तत् पठितुमस्वाध्याये नो कल्प्यते विरतेस्त्रीवर्गस्य।
इतः अन्यः ग्रंथ कल्प्यते पठितुं अस्वाध्याये।। ८||
तत्सूत्रं पठितुपस्वाध्याये न कल्प्यते न युज्यते विरतवर्ग-
स्य संयतसमूहस्य स्त्रीवर्गस्य चाथिकावर्गस्य च । इतोऽस्मा-
दन्यो ग्रन्या कल्प्यते पठितुमत्वाध्यायेऽन्यत्पुनः सूनं काल-
शुद्धयाद्यभावेऽपि युक्तं परितुमिति ।। ८१ ॥
कि तदन्यत्सूत्रमित्यत ग्राह-
आराहणाणिज्जुत्ती मरणविभत्तीय संगहत्थुदिओ
पञ्चक्खाणावासयधम्मकहाओ यएरिसओ ८२
आराधनानियुक्तिः मरणाविभक्तिश्व संग्रहःस्तुतयः।
'प्रत्याख्यानावश्यकधर्मकथाश्च ईदृशः ॥ ८२॥

·२३५ मूलाचारे- आराधना सम्यग्दर्शनशानचारित्रतपसामुद्योतनोद्यवन- निर्वाहणसाधनादीनि तस्या नियुक्तिराराधनानियुक्तिः । मरणविभक्तिः सप्तदशमरणप्रतिपादकग्रन्यरचना । संग्रहः पंचसग्रहादयः । स्तुतयः देवागमपरमेष्ठयादयः । मत्याख्यान विविधचतुर्विधाहारपरित्यागमतिपादनो ग्रन्यः सावधद्रव्य क्षेत्रादिपरिहारप्रतिपादनो वा । आवश्यकाः सामायिक चतुर्विंशतिस्तववन्दनादिस्वरूपप्रतिपादको मन्यः । धर्मक- यात्रिपटिप्सलकाप्नुरुषचरितानि द्वादशानुमेक्षादयश्च ईदृग्भू- तोज्योऽपि ग्रन्या पठितुमस्वाध्यायेऽपि च युक्तः ।। ८२॥ कालशुद्धधनन्तर कस्मिन् ग्रन्ये कस्मिंश्चावसरे काः क्रियाः कर्तव्या इति पृष्टेऽत आह- उद्देस समुद्देसे अणुणापणए अ होति पंचेव । अंगसुदसंघझेणुवदेसा विय पदविभागीय ॥ उद्देशे समुद्देशे अनुज्ञार्पणायां च भवति पंचेव । अंगश्रुतस्कंधप्राभृतप्रदेशा अपि पदविभागी च ॥८३ उद्देशे पारम्पकाले, समुद्देशे शास्त्रसमाप्तौ, भनुज्ञार्पणाया गुरोरनुमाया भवन्ति पंचैव । नान केचन निर्दिष्टास्तथाप्युप देशादुपवासाः कायोत्सर्गा वा मायाः । अपना अनुमाया एतावपंच पणका व्यवहाराः प्रायश्विानि पवैव भवन्ति ते चोपवासाः यायोत्सर्गा वा । अंग द्वादशागानि । श्रुत ·दंचाचाराधिकार ॥५॥ - चतुर्वशपूर्वाणि । सन्धः वस्तुनि । मेणुव-प्राभृतं । देशश्च भाभृतमामृत । पदविभागादेकैकश । अंगस्याध्ययनपारम्भे समाप्तौ पुद्धिपच्छिष्यानुज्ञायामुपवासाः कायोत्सर्गा वा पंच फर्तव्या भवन्ति । एवं पूर्वाणां, वस्तूना, प्राभूतानां, प्राभृन- भाभूतानां पारम्भे समाप्तौ अनुशायामेकैकश: पंच पंचोपवासाः कायोत्सर्गा वा कर्तव्या भवन्तीति ।। ८३ ।। पदविभागतः पृथक्पृथक्कालशुद्धि व्याख्याय विनयशु- द्वधर्यमाह- पलियंकणिसज्जगदो पडिलेहिय अंजलीकदपणामो । सुत्तत्थजोगजुचो पढिदवो आदसत्तीए ॥८४॥ पर्यकनिषद्यागतः प्रतिलेख्य अंजलिकृतप्रणामः । सूत्रार्थयागयुक्तः पठितव्यः आत्मशक्त्या ॥ ८४ ॥ पर्यवेण निशय्या गत उपविष्टः पर्यकनिशथ्यागलः पर्यकेन वीरासनादिभिर्वा सम्यग्विधानेनोपविष्टस्तेन, पति- लिख्य चतुपा पिच्छिकया शुद्धजलेन च पुस्तकं भूमिहस्न पादादिकच सम्माये। अञ्जलिना कृतः प्रणामो येनासाकम- लिकृतप्रणामस्तेन करमुकुलाकितचभुपा सूनाथर्सयोगः .

·२३६ मूलाधारे- सम्पर्कस्तेन युक्तः समन्वितः सूत्रार्थयोगयुक्तोऽङ्गादिग्रन्या पठितव्योऽध्येतव्यः । प्रात्मशक्त्या सूत्रार्यान्यभिचारेण शुद्धो- पयोगेन शक्तिमनवगुहय यत्नेन जिनोक्तं सूत्रमर्थयुक्त पठनी- थमिति । उपधानशुद्धयर्थवाह- आयंविल णिवियडी अपणं वा होदिजस्स कादव्वं । तं तस्स करेमाणो उपहाणजुदो हवदि एसो॥४५॥ आचाम्लं निर्विकृतिःअन्यत् वा भवति यस्य कर्तव्य। तत् तस्य कुर्वाण: उपधानयुतो भवति एषः॥ ८५ ।। आचाम्लं सौनीरौदनादिक, विकृतनिर्गतं निर्विकृत धृतदध्यादिविरहितौदनः, अन्यद्वापकान्नादिकं यस्य शास्त्रस्य कर्तव्यमुपधान सम्यक्सन्मानं तदुपधानं कुर्वाणस्तस्य शास्त्र- स्योपपानयुक्तो भवत्येषः । साधुनावग्रहादिकं कृत्वा शास्त्रं सर्व श्रोतव्यमिति तात्पर्य पूजादरश्च कृतो भवति ।। ८५ ॥ बहुमानस्वरूपं प्रतिपादयन्नाइ-- सुचत्यं जप्पंतो वायंतो चावि णिजराहेहूँ ।

·२३७ पंचाचाराधिकारः ॥५॥ आसादणं ण कुज्जा तेण किदं होदि वहुमाणं ॥ सूत्रार्थ जल्पयन् वाचयश्चापि निर्जराहेतोः । आसादनां न कुर्यात् तेन कृतं भवति बहुमानं ॥८६॥ अगश्रुतादीनां. सूत्रार्थ यथास्थितं तयैव जल्पन्नुच्चरन पाठपन वाचयंश्चापि प्रतिपादयंश्चाप्यन्यस्य निर्जराहेतोः कर्मक्षयनिमित्तं च प्राचार्यादीनां शास्त्रादीनामन्येपामपि आसा- दनं परिभवं न कुर्याद्गर्वितो न भवेत्तेन शास्त्रादीनां बहुमानं पूजादिकं कृतं भवति । शास्त्रस्य गुरोरन्यस्य वा परिभवो न कर्तव्यः पूजावाचनादिकं च वक्तव्यमिति तात्पर्यार्थः ।। ८६ ॥ अनिन्हवस्वरूपं प्रतिपादयन्नाह-- कुलवयसीलविहणे सुत्चत्यं सम्मगागामिचाणं । कुलवयसीलमहल्ले णिण्हवदोसो दुजप्पंतो॥८६॥ कुलबतशीलविहीनाः सूत्रार्थ सम्यगवगम्य । कुलनतशीलमहतो निह्नवदोपरतु जल्पंतः ॥८॥ कुलं गुरुसन्ततिः, व्रतानि हिंसादिविरतयः, शीलं व्रत- परिरक्षणाधनुष्ठान तैविहीना म्लानाः इलयतशीलविहीनाः ।

·२३ मूलाचार- मठादिपालनेनाज्ञानादिना वा गुरुः सदोषस्तस्य शिष्यो ज्ञानी तपस्वी च कुलद्दीन इत्युच्यते । अथवा तीर्यकरगणधरसप्तर्सि पालेभ्योऽन्ये यतयः कुलवतशीलविहीनास्तेभ्य: कुलव्रतशील- विहीनेभ्यः सम्यक्शास्त्रमवगम्य ज्ञात्वा कुलवतशीलैयें महा- न्तस्तान् यदि क्ययति तेभ्यो मया शास्त्र ज्ञातमित्येवं तस्य जपतो निन्हवदोषो भवति । श्रान्मनो गर्वमुद्वहता शास्त्रनि- न्हवो गुरुनिन्हवश्च कृतो भवति । नतश्च महान धर्मबन्धः । जैनेन्द्रं च शास्त्र पठित्वा श्रुत्वा पश्चाजल्पति न मया तत्प ठितं, न तेनाह ज्ञानीति किन्तु नैयायिक वैशेषिक सांख्य- मीमासा धर्मकीदिभ्यो मम बोधः संजात इति निन्य यनिभ्यः शास्त्रमधगम्यान्पत्यतिपादयति वालणादीन, करमा- ल्लोकपूजाहेतोर्यदा मिथ्यादृष्टिरसौ तदाप्रभृति मन्तव्यः निन्ह- वदोपेणेति । सामान्ययतिभ्यो ग्रन्यं श्रुत्वा तीर्थकरादीन प्रति पादयत्येवमपि निन्हवदोष इति ॥ ८७ ॥ व्यञ्जनार्योभयशुद्धिस्वरूपार्थमाह-~ विजणसुद्धं सुत्तं अत्यविसुद्धं च तदुभयविसुद्धं । पयदेण य जप्पंतो णाणविसुद्धो हवइ एसो ॥ व्यंजनशुद्धं सूत्रं अविशुद्धं च तदुभयविशुद्ध । प्रयत्नेन च जल्पन् ज्ञानविशुद्धो भवति एपः॥८॥ व्यञ्जनशुद्ध, अक्षरशुद्ध पदवाक्यशुदं च दृष्टच्य देशा ·२३६ पंचोचाराधिकारः ॥५॥ पर्पकत्वात्मत्राणां ।अर्यविशुद्ध-अर्यसहितं । तदुभयविशुद्धं च व्यञ्जनार्यसहितं सूत्रमिति सम्बन्धः । प्रपत्लेन च व्याकरणद्वारेणोपदेशेन वा जल्पन् पठन् प्रतिपादयन् वा ज्ञान- विशुद्धो भवत्येपः । सिद्धांतादीनतरविशुद्धानर्यशुद्धान ग्रंथार्यशुद्धांश्च पठन् वाचयन् मतिपादयंश्च शानविशुदो भवत्येपः । अक्षरादिव्यत्पयं न करोति ययाव्याकरणं य- योपदेशं पठतीवि ॥८॥ किमय विनयः क्रियत इत्पाह- विणएण सुदमधीदं जदिवि पमादेण होदि विस्सरिदं। तमुवट्ठादि परभवे केवलणाणं च आवहदि ॥ ८९ ॥ विनयेन श्रुतमधीतं यद्यपि प्रमादेन भवति विस्मृतं । तदुपतिष्ठते परभवे केवलज्ञानं च आवहति ॥ ८९ ॥ विनयेन शुनपधीवं यपपि प्रमादेन विस्मृतं भवति तयापि परमपेज्यनन्मनि तत्स्त्रमपविष्टने, केचतमानं चार- इति प्रापपति तस्मारकालादिशुद्या पठितव्यं चारामिति ।। शानाचारमपन्धमुपसंहरश्चारित्राचारभवन्ध सूचपन्ना- णाणाचारो एसोणाणगुणसमण्णिदोमए वुत्तो।

·२४० मूलाचार- एचो चरणाचारं चरणगुणसमण्णिदं वोच्छं । ज्ञानाचारः एषः ज्ञानगुणसमान्वतो मया उक्तः । इतःचरणाचारं चरणगुणसमन्वितं वक्ष्ये ॥ ९॥ ज्ञानाचारो ज्ञानगुणसमन्वितो मयोक्तः । इत उर्च चरणाचारं चरणगुणसमन्वितं वक्ष्ये करिष्येऽनुवदिष्या- मीति। तेनाग्रामवर्तृत्व परिहतमाप्तकर्तृत्वं च ख्यापितं ॥ तथा मनिज्ञानिर्वहन्नाह- पाणिवहमुसावादअदत्तमेहुणपरिग्गहाविरदी। एस चरित्ताचारो पंचविहो होदि णादव्यो । प्राणिवधमृपावादादत्तमैथुनपरिग्रहाणां विरतयः। एष चारित्राचारःपंचविधो भवति ज्ञातव्यः॥११॥ प्राणिवधमृपावादादत्तमैथुनपरिग्रहाणा विस्तयो निवृत्त- य एप चारित्राचा:पंचप्रकारो भवति ज्ञातव्यः । येन पाण्यु- पघातो जायते तत्सर्वे मनसा वचसा कायेन च परिहर्तव्य येनानृतं, येन च स्तन्य, येन मथुनेच्छा, येन च परिमहेच्छा तत्सर्व त्याज्यमिति ॥ ६१ ।। प्रयमनतमपंचनार्थपाह- एइंदियादिपाणा पंचविधावजभीरुणासम्म । ते खलु ण हिंसिदब्बामणवचिकायेणसम्बत्य ॥

·पंचाचाराधिकारः ॥५॥
२४१
एकद्रियादिप्राणाः पंचविधावद्यमीरुणा सम्यक् ।
तेखलुन हिंसितव्याःमनोवाकायैः सर्वत्र ॥९॥
एकमिन्द्रियं येषां ते एन्द्रियाः, एकेन्द्रमा आदिउँपां
माणानां जीवानां त एकन्द्रिय दयः प्राणाः, ते किगन्तः
पंचविधाः पंचप्रकागाते,खलु स्फुट अवद्यमीरुपा सभ्यम्बिधा-
नेन न हिसिनव्याः, मनमा वचमा कायेन च सर्वत्र पीडा
न कर्तव्या न धारयितव्या नानुमन्तव्येति । सर्वस्मिन् क ले,
सीस्मन् देशे सर्वस्मिन्ना भाये चेति ।। ९२॥
द्विनीम्चतस्वरूपनिरूपणार्थमाह-
हस्सभयकोहलोहामणिवचिकार्यणसवकालाम्म
मोसंण य भामिजो पच्चयधादी हवदि एसो।।
हास्यभयकोधलोभैः मनोवाकायैः सर्वकाले ।
मृपां न च भापयेत् प्रत्ययघाती भवति एषः ॥ ९३॥
हास्यभयलोभत्रोनोवाकायप्रयोगेण सस्मिन् काले-
तीतानागतवर्तमानकालेषु मृपावाद-परपाडारं बननं नो
देत् । यत एष मृपा दः प्रत्ययघातो भवतीति न कस्यापि
विश्वासस्यानं जायते । अतो ह स्यात्, क्रोगात्, भयाल्लोभादा .
परपीडाकर वयागम्यविपरीनप्रतिपादकं वचनं मनसा न
चिन्तयेत्, तावादिव्यापारेण नाचारयेत, कायेन नानुष्ठा-
पयेदिति ॥ ९३ ॥

·मूलाधार- अस्तेयव्रतस्वरूपनिरूपणायाह- गामे णगरेरण्णे थूलं सचिच बहु सपडिवक्खें। तिविहेण वजिदव्यं अदिण्णगहणं च तण्णिचं ॥ ग्रामे नगरेऽरण्ये स्थूलं सचित्तं बहु सप्रतिपक्षं । त्रिविधेन वार्जितव्यं अदत्तग्रहणं च तन्नित्यं ॥ १४ ॥ ग्रामो वृत्त्याटनः । नगरं चतुर्गोपुगेद्भासि शालं । अर- गयं महाटवीगहनं । उपलक्षणमात्रमेतत् । तेन ग्रामे, नगरे, पत्तने, अरण्ये, पथि, खले, मटवे, खेटे, कवटे, संवाहने, द्रोणमुखे, सागरे, द्वीपे, पर्वते, नद्यां वेत्येवमाद्यन्येवपि पदे- शेपु स्थूल सूक्ष्म, सचित्तचित्त, बहु स्तोकं वा समतिपक्ष द्रव्यं सुवर्णादिक धनधान्यं वा द्विपदचतुष्पादनातं वा कांस्यव- स्वाभरणादिक वा पुस्तिकाकालिकानखरदनपिच्छिकादिक वा, नष्टुं वा विस्मृतं पतितं स्थापित परसंगृहीतं त्रिविधन मनोवाक्कायैः कनकारितानुमते दत्तग्रहणं नित्यं तत्सर्व वनि- तव्यं । अन्यदप्येवमादिधनादिक विरोधकारणं नेदितव्यं । यतस्तत्समद स्तेयस्वरूपमिति ॥ ९ ॥ चतुर्यव्रतस्वरूपनिरूपणायाह - अचित्तदेवमाणुमतिरिक्खजादंच मेहुणं चदुधा। तिविहेण तंण सेवदिणिचं पिमुणी हि पयदमणो - ·२४३ पंचाचाराधिकारः ॥५॥ आचित्तदेवमानुपातिर्यग्जातंच मैथुनं चतुर्धा । विविधन तत्न सेवते नित्यं अपि मुनिर्हि प्रयतमनाः अचित्तं; चित्रलेप-पुस्त-भांड-शैल-बंधादिकर्मनिवर्तित- स्त्रीरूपाणि, भवनवानभ्यन्तरज्योतिष्ककल्पवासदेवखियः,बाल- णक्षत्रियवैश्यशूद्रस्त्रिपश्च, बडबागोमहिष्यादितिरश्च्यश्च, एताभ्यो जातमुत्पन्नं चतुर्घा मैथुनं रागोद्रेफात्कामाभि- लापं त्रिविधेन मनोवचनकायकर्मभिः कृतकारितानु- मतैस्तन्न सेवते । नित्यमपि मुनिः प्रयत्नमनाः । हि स्फुटं । स्वाध्यायपरो लोकव्यापाररहितः सर्वाः स्त्रीमतिमाः मात्- दुभिगिनीवत् चितेत् । नैकाकी ताभिः सहैकान्ते तिष्ठेत् । न वर्त्मनि गच्छेत् । न च रहसि मंत्रयेत् । नाप्येकाकी सन्ने कस्याः प्रतिक्रमणादिकं कुर्यात् । येन येन जुगुप्सा भवेत् तत्सर्व त्याज्यमिति ।। ९५ ॥ पंचमवतमपंचनार्थमाह- गाम णगरं रणं थूलं सच्चित् बहु सपडिवक्खं । अज्झत्थ वाहिरत्थं तिविहेण परिग्गरं वजे ।। ग्राम नगरं अरण्यं स्थूल सचित्तं बहु सप्रतिपक्ष । अध्यात्मबहिःस्थं त्रिविधेन परिग्रहं वर्जयेत् ।। ९६ ।। प्राम, नगरं, अरण्यं, पचनं, मटंवादिकं च । स्थूल-क्षेत्र- गृहादिकं । सचिंत दासीदासगोमहिग्यादिक । बहुमनेकमे- ·२४४ - मूलाचार- दभिन्नं । समतिपक्षं सूक्ष्म चित्रकरूप नेत्रचीनकौशेयद्रव्यम-- 'णिमुक्ताफलसुवर्णभाण्डादिकं । अध्यान्मं मिध्यत्व-वेद-राग- हास्य-रत्यरति-शोक भय-जुगुस्सा-क्रोध मान-माया-लोभात्मक वहिःस्य क्षेत्रवान्स्वादिकं दशप्रकारं । मनोगकायकर्मभिः कृतकारितानुपतैः परिग्रहं श्रामणगायोग्य वर्जयेत् । सर्वया मुर्छा त्याज्येनि नै:पर्यमाचरेत् ॥ ९६ ॥ अय महावनानामगार्थव्युत्पत्ति प्रतिपढयन्नाह- साहंति जंमहत्यं आचरिदाणी य जंमहल्लेहिं ।' जं च महल्लाणि तदा महब्बयाई भवे ताई ॥ साधयंति यत् महार्थं आचरितानि च यत् महहि । यच्च महांति ततःमहाव्रतानि भवंति तानि ॥ ९७ ॥ यस्मान्महार्य माक्ष माधयन्ति, यमाय महद्भिस्तीर्थकरा- दिभिराचरितानि सेवितानि, यतश्च स्वत एव महान्ति सर्व- सावध-गागात् ततस्तान ५६ व्रतानि भवन्ति । न पुनः कपाला. दिग्रहणेनेति ॥ १७॥ भय गत्रिभोजननिवृत्यादिनिराणोत्तरमवन्या किमर्थ इनि पृष्टेऽन पाह-- तेसिं चेव वदाणं रक्खटुं रादिभोयणणियची । अट्टय पवयणमादा य भावणाओय सम्बाओ।। . , 'विरक्ती'इगाप पाठ ।

·पंचाचाराधिकारः ॥५॥ २४२ तेषां चैव व्रतानां रक्षार्थ रात्रिभोजननिवृत्तिः। अष्टौ च प्रवचनमातरश्च भावनाश्च सर्वाः ।। ९८ ॥ तेपामेव महाव्रतानां रक्षणार्थ रात्रिभोजननिवृत्तिः रात्रौं मोननं तस्य निवृत्ती रात्रिभोजननिवृत्तिः । बुभुक्षितोऽपि भोजनकालेऽतिक्रान्ते नवाहारं चिन्तयति । नाप्युदकादिकं । भष्टौ प्रवचनमातृकाः पंच समितस्त्रिगुप्तपः। भावनाश्च सर्वाः पंचविंशतयः महावताना पालनाय वक्ष्यन्त इति ।। ९८ ।। यते रात्रौ भोजनक्रियायां प्रविशतो दोपानाह-- तेसिं पंचण्डंपि यन्हयाणमावजणं च संका वा। आदविवत्ती अ हवे रादीभत्तप्पसंगेण ॥ तेषां पंचानामपि चान्हवानामावर्जनं च शंका वा । आत्मविपत्तिश्च भवेत् रात्रिभक्तप्रसंगेन ॥ ९९ ॥ तेपा पंचानामप्यन्हयाना बनानापाममन्नागानन अंग- म्लानता, पाशङ्का वा लोकम्य किमितिकवायं मनितो राम्रो प्रतिष्टो दुरारेक: स्यात् । गृहस्यानामात्मविपत्तिश्च मषेत्र । स्थाणुपशुचौरसारमेयनगररक्षकादिभ्यो रात्रिमतमसंगेन राजावाहाराय पर्यटतम्तस्माद्रात्रिभोजनं त्याग्यमिति ।।९९ ।। पंचविधमाचारं व्यारयाप समित्यादिद्वारेणाविध पा. रुयातुकामः माइ- ·૨૪૬ मूलाचारे- पणिधाणजोगजुत्तो पंचसु समिदीसुतीसु गुतीसु एस चरित्ताचारो अट्ठविहो होइ णायवो ॥ प्रणिधानयोगयुक्तः पंचसु समितिषु त्रिपु गुप्तिषु । एष चरित्राचारः अष्टविधो भवति ज्ञातव्यः॥१०० प्रणिधान परिणामस्तेन योगः सम्पर्कः प्रणिधानयोगः । युक्तो न्याय्यःशोभनमनोवाक्यायमचयः। पंचसमितिषु त्रिपु गुप्तिषु । एपे चारित्राचारोऽपविधो भवति ज्ञातव्यः । महान तभेदेन पंचप्रकारः आचारः । अथवा समितिगुप्तिविषयप- रिणामभेदेनाष्टमकारो न्याय्य आचार इति ॥ १०० ।। अथ युक्त इति विशेषणं किमयमुपातमित्याशंकायामाह- पाणधाणंपि य दुविहं पसत्थ तह अप्पसत्थं च । समिदीसु य गुतीसुय पसत्य सेसमप्पसत्यं तु१०१ प्रणिधानमपि च द्विविधं प्रशस्तं तथा अप्रशस्तं च। समितिषु च गुप्तिषु च प्रशस्तं शेपमप्रशस्तं तु॥१०१॥ प्रणिधानमपि द्विमकारं । प्रशस्तं शुभं । तयाऽमयस्तम- शुभमिति । समिति' गुप्तिषु प्रशस्त प्रणिधानं । तयाशेषम प्रशस्तमेव । सम्यगयनं जीवपरिहारेण मागोंधोते धर्मानुष्ठा- नाय गमनं प्रयत्नपरस्य यतेर्यत् सा समितिः । अशुभमनो- वारकायाना गोपनं स्वाध्यायध्यानपरभ्य मनोरकारासंति- ·२४७ पंघाचाराधिकारः॥५॥ गुप्तिः। एतासु यत्मणिधानं स युक्तोऽष्टमकारश्चारित्राचार इति। शेष पुनर्वदमशस्तं प्रणिधानं तद्विविधमिन्द्रियनोइंद्रियमेदेन॥ इन्द्रियप्रणिधानसरूपमतिपादनार्यमाह- सहरसरूवगंधे फासे यमणोहरे य इदरे य। जंरागदोसगमणं पंचविहं होइ पणिधाणं १०२ शब्दरसरूपगंधे स्पर्शे च मनोहरे च इतरे च । यत् रागहेपगमन पंचविधं भवति प्रणिधानं ॥१०२॥ शब्दरसरूपगन्धस्पशेपु मनोहरेषु, शोभनेषु, इतरेप्व- शोभनेपु, यद्रागद्वेषयोर्गमनं प्रापण तत्पंचप्रकारमिन्दिरमणि- धानं भवति । स्त्रीपुरुषादिप्रवृत्तेपु पड्गपभ-गान्धार-मध्यम-पंच- म-धैवत-निषादमेदमिन्नेषु भारोसरोहिस्यायिसंचारिचतु- वर्णयुक्तेपु पर्दलकारद्विविधकाकुभिन्नपु मुर्छनास्त्यानादि- प्रयुक्तेषु सुस्वरेषु यदागमापा, तथा कोफिलमयूरभ्रमरादि- शन्देषु यीशारावणहम्तवंगादिश्चन्देपु यदागकरणं, तपोष्ट्र सर-करमादिप्रयुक्तेषु दुःस्तरेषु उरकण्ठशिरविस्यानमेद- भिन्नपनिटेषु पदेपकरणं । तया तिक्तफटुफपापाम्लमधुर- मेदाभिन्नेषु सुभयुक्त मनोहरं रमनोहरेषु तीव्रतीयतरनीवनम मन्दमन्दतरमन्दतमेषु गुरसंडदधिघृतश्यापानादिगतेषु निव- कांभीररिपखलपवसइष्टादिगतेषु च रसेषु पदागदे पपोः करणं । तया श्रीपुरुषादिगवेषु गौरश्यामादिवणेषु रूपेषु ·मूलाचारे- हावभावहेलांगजभावप्रयुक्तेषु लीलाविलासविच्छित्तिविभ्रम- किलिकिंचित-पोहायितकुट्टिमितविब्बोकललितविहुतैर्दशभिः स्वाभाविकै युकेषु . शोभाकान्तिमाधुर्यधैर्यप्रागल्भ्यौदा- यग्यन्नः प्रयोजितेषु द्वात्रिंशत्वरणयुक्तेषु वंटाक्षनिरीक्ष- णपरेषु नृत्तगीतहास्यादिमनोहरेषु रूपेषु तद्विपरीतेष्वमनोहरेषु रागद्वेपपयुक्तेषु (तं)। द्विविधगन्धेषु शोभनाशोमनभेदभि- नेप आमहिपी रक्षकर्दपस्तूगर'रकालागुरुचन्दनकृकुम जातिमल्लिकापाट नादिविभिन्नेषु तथा विभीतकाशुचिस्वेदन- णादिममवेष्वनिष्टषु यद्रागपपाः करणं । तथाप्टरकारेषु स्पर्शपु मृदुकर्कशशीतोष्णस्निपरुक्षगुरुलघुभेदभिन्नेषु स्त्री- वस्त्रमूलीकादिपभवेषु तथा भूमिशिलावणशर्करादिमभवेषु यद्रागद्वेपकरणं तत्सर्वमिन्द्रियमणिधानमस्तीति ॥ १०२॥ इन्द्रियमणिधानमुक्तमीपदिन्द्रियप्रणिधान किस्वरूपमिति पृष्टेऽत पाह-- णोइंदियपणिधाणं कोहे माण तहेव मायाए। लोहे य णोकसाए मणपणिधाणं तु तं वजे १०३ नोइन्द्रियप्रणिधानं क्रोधे माने तथैव मायायां । लोभे च नोकपाये मन:प्रणिधानं तु तत् वर्जयेत् क्रोधे माने मायायां तथैव लोमे चैम्मिश्चतुर्विधे एतद्विपये यदेतन्मनःमणियनं मनोव्यापारस्तन्नोइन्दिपमणिधान ।

·पंचावाराधिकारः ॥ ५॥ २४ तदेतदिन्द्रियाणिधानं नोइन्द्रियमाणिधानं चामशस्तमयुक्त वर्जयेत् वर्षयितव्यमिति ॥ १०३ ॥ समिति गुप्सिविषयः प्रणिधानयोगोऽविध आयारोक्त इति प्रतिपादितं ततः फाः समितयो गुप्तयश्चे या कापा- माह णिक्खेवणंच गहणं हरियाभासेसणाय समिदीओ पदिठावणियं च तहा उच्चारादीणि पंचविहा१०४ निक्षेपणं च ग्रहणं ईर्याभापैपणाश्च समितयः। प्रतिष्ठापनं च तथा उच्चारादीनां पंचविधा ।। १०४॥ नितेरणं निक्षेपः पुस्तिकाकुगिडकादिव्यवस्थापनं । तेपामेव ग्रहणपादानं समीक्ष्य, सैपादाननिक्षेपणसमितिः। धर्मापिनो यमपास गमनमीर्यासमितिः । मावधरहितभाषणं भापासमितिः । कृनकारितानुपतरदिताहारादानमशनसमितिः। समितिशन्दः प्रत्येकमभिमम्वध्यते । उचारादीनां मत्रपुरीपा- दीनां मामुपदेशे प्रतिष्ठापनं स्वागः प्रतिष्ठापनासमितिः । इन्ये पंचविधा समितिरिति ॥ १०४ ।। तत्र नारदीर्यासमितिम्वरूपपंचामाद- मरगुजावुपओगालंबणसुद्धीहिं इरियदोमुणिणो सुत्ताणुवीचि भणियाइरियासमिदी पवयणम्मि ।। - ·२५० मूलाबारे- मागर्मोद्योतोपयोगालंबनशुद्धिभिः ईर्यतो मुनेः। सूत्रानुवीच्या भणिता ईयर्यासमितिः प्रवचने ॥१०५ ममा-मार्गः पन्थाः । उज्जोन-उद्योतयागवित्यादिप्र- काशः । उचओग-उपयोगो ज्ञानदर्शनविषयो यतः । बालं- वण-देवतानिर्ग्रन्थयतिधर्मादिकारणं । एतेषां शुद्धयस्तामि- मांगोंधोतोपयोगालम्बनशुदिभियतो गच्छतो मुनेः सूत्रानु- वीच्या मायश्चित्तादिसूत्रानुसारेण प्रवचने ईयर्यासमिनिर्भ- णिता गणधरदेवादिभिर्भणितेति शेषः ।। १०५ ।। तावद्गमनं विचार्यत उत्तरगाथयेति. इरियावहपीडवण्णेणवलोगतेण होदि गंतव्वं । पुरदो जुगप्पमाणं सयापमत्तेण संतेण ॥१०६ ॥ ईयोपथपूतिपन्नेनावलोकयता भवति गंतव्यं । पुरतः युगपूमाणं सदा अपूमत्तेन सता ॥१०६ ॥ कैलायोर्जयन्तचम्पापावादितीर्थयात्रासन्यासदेवधर्मा- दिकारणेन शाखश्रावणादिकेन वा समतिक्रमणश्रवणादिन- योजनेन वोदिते सवितरि प्रकाशमकाशिताशेपदिगन्ते विशुद्ध- इटिसंचारे विशुद्धसंग्तरप्रदेशे ईपियमार्ग प्रतिपन्नेन सपीह- मानेन कृतस्वाध्यायमतिक्रमणदेववन्दनेन पुरतोऽमतो युग- मात्रं हस्तचतुष्टयममाणमवलोकयता सम्यक्पश्यता स्थूलास्थू- लजीवानप्रमत्तेन यत्नपरेण श्रुतशास्त्रार्य स्मरता परिशुदमनो- ·पधाचाराधिकार ॥५॥ २५१ . वाक्कायक्रियेण स्वाध्यायध्यानोपयुक्तेन सता सदा भवति गन्तव्यमिति ॥ १०६ ।। पुनरपि श्लोक्त्रयेण मार्गशुद्धिस्वरूपमतिपादनायाह- सयडं जाण जुग्गं वा रहो वा एवमादिया। बहुसोजेण गच्छंति सो मग्गो फासुओ भवे १०७ शकटं यानं युग्यं वा रयो वा एवमादिकाः । वहुशोयेन गच्छंति स मार्गः पासुकः भवेत् ॥१०॥ शफट क्लीवादियुक्त काष्ठपय यंत्रं । यानं मत्तवारण युक्त पल्पकजातं, हत्पवमनुष्यादिमिरुध्यमान युग्य पीठिकादिरूपं मनुष्यद्वयनोहयपानं । रथो विशिष्टनकादियु को मुगरपुद्वितोपरादिमहरणपूर्णो मात्पश्वादिभिरूहय मानः इत्येवमादयोन्येऽपि बहुशोऽनेकवार येन पार्गेण गच्च न्ति समार्गः प्रसुको भपेदिति ।। १०७॥ के ते एवमादिका इत्यत भाद- इत्थी अस्सोसरोढो वागोमाहिसगवेलया। बहुसोजेण गच्छंति सोमग्गो फासुओ भवे १०: हस्ती अश्वःखर उष्ट्रो वा गोमहिपगवेलकाः । यहुशः येन गच्छंति स मार्गः पासुको भवेत् १०८ ।। हस्तिनोऽवागर्दमा उष्ट्रा गावो महिप्प: गलकामना ·२५२ मूालचारे- अविकादयो बहुशो येन मार्गेण गच्छन्ति स मार्गः मासुको भवेत् ॥ १०८॥ इत्थी पुंसा व गच्छति आदवेण य ज हदं । सत्थपरिणदो चेव सो मग्गो फासुओ हवे ॥१०९ स्त्रियः पुरुपा वा गच्छंति आतापेन च यो हतः । शस्त्रपरिणतश्चैव स मार्गः पासुकः भवेत् ।।१०९ ॥ स्त्रियः पुरुषाय येन वा गच्छन्ति । आतापेनादित्यदा- वानलतापेन यो हतः । शस्त्रारिणतः कृषीकृतः स मार्गः मासुको भवेत् । तेन मार्गेण यत्नवता स्वकार्येणाधोतेन गन्तव्यमिति ॥ १०६ ॥ भापासमितिस्वरूपं प्रतिपादयन्नाह- सचं असच्चमांसं अलियादीदोसवजमणवज । वदमाणस्सणुवीची भासासमिदी हवे सुद्धा ११० सत्यं असत्यमृपा अलीकादिदोपवय॑मनवा । वदतः अनुवीच्या भाषासमितिः भवेत् शुद्धा ११० सच-सत्यं म्बद्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षयास्ति, पादपले- घकालभावापेक्षण नास्ति, उभयापेक्षयास्ति च नास्ति च, अनुभपापेक्षावक्तव्यमित्येवमादि बदनोऽवितयं वचनं । तथा प्रमाणनयनिक्षेपर्वदतः सत्यं वचनं । असचमोस-भसत्य- ·पंचाचाराधिकार.॥५॥ २५३ मृपा यत्सत्यं न भवति, अन्नं च न भवति सामान्यवचनं । अलीमा मृपावाद पाटिपा टोपाणां ते व्यलीक दिदोपा- स्तैर्जित व्यलीकादिदोपवर्जितं परमतारणादिदोपहितं । अणवज-मनवद्य हिमादिशपागमनवचरहिन । इत्येवं मू. प्रानुच्या भवनमानुपारंण वाचनापृन्छनानप्रेमादिद्वारेगा. न्येनापि धर्मकार्येण वदनो भापासमितिभवेद्धति ॥११०॥ मत्यस्वरुप नियवन ह- जणवदमम्मदठवणा णामे रूवे पडुचसच्चे य । संभावणयवहारे भावे ओपम्ममचं य॥ १११ ।। जनपदसम्मतस्थापनायां नाम्नि रूपे प्रतीत्यसत्ये च संभावनाव्यवहारे भावे औपम्यसत्ये च ॥ ११ ॥ सत्यसन्दः प्रत्येकमामसंध्यते। जनपदसत्य,दुजन- सम्मतपस्य, स्थाप-मर, नामसरगं, रूपसत्य, प्रतीतिमत्यम- न्यापेक्षमत्यमित्पर्यः, मंभापत्य, महारमत्यं, भानमत्यं उपमानसत्य, इनि दाता सत्य वा मिति सम्बन्धः ॥१.१॥ एतानि दरामत्यानिरिगमाह- जणपदसनंजय ओदणादिम्वुवादियमध्यभासेण बहुजणसम्मदमवि होदिजंतु लोएजहादेवी ११२ जनपदसत्यं यथा ओदनादिरुच्यतेच सर्वभापया।

·. मुलावारे- बहुजनसम्मतमपि भवति यत्तु लोके यथा देवी ११२ जनपदसत्य देशसत्यं । यथौदनादिरुच्यते सर्वभाषामिः द्रविडमापया चौर इत्युच्यते । कर्णाटभापया कूल इत्युच्यते । गौडभापथा भक्तमित्युच्यते । एवं नानादेशभाषाभिरुच्य- मान प्रोदनो जनपदमत्यमिति जानीहि । बहुमिर्जनैर्यत्स- स्मतं तदपि सन्यमिति भवति । यथा महादेवी, मानुष्यपि लोके महादेवीति । यथा देवो वर्षतीत्यादिक वचन लोक सम्मत सत्यमिति वाच्यं । न प्रतिबन्धः कार्यः एवं न भव तीति कृत्वा । प्रतिवन्धे सत्यमसत्य स्यादिति ॥ ११२ ।। ठवणाठविदं जह देवदादिणामं च देवदचादि। उक्कडदरात वण्णे रूवे सेओ जध बलाया ११३॥ स्थापना स्थापितं यथा देवतादि नाम चदेवदत्तादि। उत्कटतर इतिवर्णेन रूपेश्वेता यथा बलाका ॥११॥ यद्यपि देवतादिप्रतिरूप स्थापनया स्थापित । तथा च देवदत्तादिनाम । न हि तत्र देवतादिस्वरूपं विद्यते । नापि व (१) देवैर्दत्तोऽमौ । तथापि व्यवहारनयापेक्षया स्थापना- सत्य,नामसत्यं च सत्यमित्युच्यते सद्भिरिति । अहमतिमा सिद्धपतिमादि तथा नागयत्तेन्दादिमतिमाश्च तत्प्त स्थाप- नासत्यं । तया देवदत्त इन्द्रदत्तो यज्ञदत्तो विष्णुमिन इत्येव मादिवचनं नामसत्यमिति । तथा वर्णेनोत्कन्तरति श्वेता बला- ·२५५ पंचाचाराधिकारः ॥५॥ का । यद्यपि तवान्यानि रक्तादीनि सम्भवन्ति रूपाणि, सथापि श्वतेन वर्णेनोत्कृष्टतरा घलाफा, अन्येषामविवक्षिण- त्वादिति रूपसत्यं द्रव्याथिकनयापेक्षया वायमिति ॥११३॥ अण्णं अपेक्खसिद्ध पडुच्चसचं नहा हवदि दिग्ध। ववहारण यसचंरज्झदि कूरो जहा लोए ११४ अन्यदपेक्ष्यसिद्ध प्रतीत्यसत्यं यथा भवति दीर्घ । व्यवहारेण च सत्यं रध्यते कुरो यथा लोके ॥११॥ अन्यद्रस्तुजातमपेक्ष्य किंचिदुच्यमानं प्रतीत्यसत्यं मव. ति । ययादीर्थोऽयमित्युच्यते । रितस्तिमात्राद्धम्तमा दीर्थ तया दिहस्तमात्रात्वहस्तपानं । पंचहस्तपात्रामहस्तमा । एवं पावन्मेला । तथैवं () दूस्टनचतुरस्रादि, कुक प-मुरूप-पंदित मूर्ख पूर्वपरादिकमपेक्ष्मसिंद निप्पलमपेक्ष्य सत्यमित्युच्यते । न तत्र विवादः कार्पः । तया, रध्यदे पच्य. ते कर ओदनः मयडकाः पृतपूरा' इत्यादि लोके वचन पवहारसत्यपिति यायं । न तत्र विशदः कार्यः । यचोदनः पच्यते भस्म भवति, मण्डका यदि पच्यन्ते मस्मीमवन्तीति कृत्येति व्यवहारसत्यं वचनं सत्यमिनि ।। ११४ ।। संभावणा यसचंजदि णामेच्छेन एव कुति । जदि सफो इच्छेजोजवूदीवं हि पल्लत्थे ॥११५ संभावना च सत्यं यदि नाम इच्छेत् एवं कुर्यात् ।

·२५६ मूलाधारे- यदि शक्रः इच्छेत् जंबूद्वीपं हि परिवर्तयेत् ॥११५॥ यदि नामैतदेवमिच्छेत्, एवं कुत् यदेत संभावना सत्यं । सभाव्यत इति संभावना । सा द्विविधाभिनीतानभि- नीतभेदेन । शवयानुष्ठानाभिनीता । अस्ति सामर्थ्य यदुत ना- म तथा न सम्पादयेदभिनीता । यथा यदि नाम शक्र इच्छे- ज्जम्मूदीप परिवर्तयेत् । संभाव्यत एतत्सामयमि द्रस्य यजम्बू- द्वीपमन्यया कुर्यात् । अपि शिरसा पत भिन्याद । समेत- दनभिनीता सभावना सायं । अपि भवान् पस्थं भक्षयेत् । बाहुभ्या गंगा तरेदेतदमिनीतं सम्भावनासत्यमिति सम्पाद्या- सम्पाद्यभेदेनेति ॥ ११५॥ हिंसादिदोसविजुदं सचमकप्पियवि भावदो भावं ओम्मेण दु सच्चं जाणसु पलिदोरमादीया ११६ हिंसादिदोषवियुतं सत्यमकल्पितमपि भावतोभावं । औपम्येन तु सत्यं जानीहि पल्योपमादिकं ॥११६॥ हिंसा आदियुपा दोपाणा ते हिसाद म्युक्तं विर- हितं हिंसादिदोपवियुक्तं । हिंसास्तैन्यायम्हपरिग्रहादिग्राह- कवचनरहित सत्य । अकल्पितमपि भावोऽ योग्यमपि भाव. यतः परमाथतः सत्यं तम् । नाचव् पृष्टत्वया चौरो दृष्टो न मया दृष्ट एवं वक्तव्य । यति वचनमतदासत्य तथापि परमार्थतः सत्यं हिंसादिदोपरहितत्वात् । यया येन येन ·- पचाचाराधिकार ॥५॥ २५७ परपीडोत्पद्यते सलोक प्रतीहलोकं च प्रति, सत्तद्वचनं सत्य- मपि त्याज्यं गगद्वेषसहितत्वात् । सत्पमपि हिंसादिदोषस- हितं न वाध्यमिति भावसत्य । औपम्येन च युक्तं यद्वचनं वदपि सत्यं जानीहि । यथा पल्योपमादिवचन । उपमामात्र- मेतत् । न हि कुशलो योजनमानः केनापि रोमच्छेदैः पूर्य- ते । एव सागरो रज्जुः प्रतरागुलं सूच्यगुल घनागुलं श्रेणी लोकमतगेलोकश्चन्दमुखी यन्या इत्येवपादयः शब्दाः उप मानवचनानि उपपासत्यानीति वाच्यानि । न तर विवादः कार्यः । इत्येतदशमकारं सत्यं वाच्य । तथा सन्धिनामतदितसमासाख्यातकदौणादियुक्तं, पक्षहेतुटष्टान्तापनयनिगमनप्तहित, छलजाविनिग्रहस्थानादि. विवर्जित, लोकसमयावचन विरोघरहितं, प्रमाणोपपन, नेग- मादिनपपरिगृहीतं, जातियुक्तियुक्त, मैत्रीममोदकारुण्यमाध्य- स्थवचनसहितं, अनिष्ठुरमकर्कशमनुदतमर्थवत्, अरणकान्त, सुललिताक्षरपदवाक्यविरचितं, हेयोपादेयसयुक्त-इत्यंभूतं सत्य वाच्यं । लिंगसरूपाकालकारकपुरुषोपमहसमेत धातु- निपातयलापरन्दोलकारादिसमन्वित, पाच्यमिति स- म्बन्धः ॥११६॥ एतदयतिरिक्तपसत्यपिनि प्रतिपादपनार- तविवरीदं मोसं तं उभयं जत्य सचमोसं तं। तविवरीदाभासाअसचमोसा हवदि दिट्टा ११७ .

·मूलाचारे-- तहिपरीतं मृषा तदुभयं या सत्यमृषा तत् । तद्विपरीता भाषा असत्यमृषा भवति दृष्टा ॥११॥ तापकारसत्यविपरीत पूर्वोक्तस्य सर्वस्य प्रतिकूलमस- त्य मृषा । तयोःमत्यासत्ययोरुभयं यत्र पदे वाक्ये वा सत्य- मृपावचन तत् गुणदोपहितत्वात् । तस्मात्सत्यमृपावादा- द्विपराता भ पा वचनोक्तिरसत्यमृपोक्तिः । सा भवति दृष्टा जिनः । न सा सत्या न मृषेति सम्बन्धः ।। ११७ ।। अमत्यमाभापा विगवन्नाह- आमंतणि आणवणी जायणिमंपुच्छणी य पण्णवणी । पचक्खाणी भामा छट्ठी इच्छाणुलोमा य ॥१२॥ आमंत्रणी आज्ञापनी याचनी संपृच्छनीच प्रज्ञापनी प्रत्याख्यानी भापा पष्ठी इच्छानुलोमा च ॥ ११॥ माध्यतेऽनयापत्रणी । गृहीतवाच्याचकर्मवन्धो गरं प्रत्यभिमुग्री क्रियते यया सामनणी भाषा । यह दे दत्त इत्यादि । आशाप्यतेऽ नयेत्याज्ञापना | आमा तवा नादापीयेवमादि वचनमाज्ञापनी भापा । यान्यतेऽ नया याचना । यया याचयाम्यहं वा किंचिदिति । पृच्छपते ·पचाचाराधिकार.॥५॥ नयेति पृच्छना । यया पृच्छाम्यहं वामित्यादि । प्रज्ञाप्यतेऽ नयेति प्रज्ञापना । ययाप्रज्ञापना (प) म्यहं स्वामित्यादि । प्रत्याख्यायतेऽ नयेति मत्याख्याना यया प्रत्यारपान मम दीय- तामित्यादि भापासमितिः सर्वत्र सबन्धः । इन्छया लोमा- नुकूलेलालोमा सर्वत्रानुछला । यया एवं रोमीत्यादि ११८ संसयवयणीय तहा असञ्चमोसा य अहमी भासा णवमी अणक्खरगया असचमोसा हवदि दिन संशयवचनी च तथा असत्यमृपा च अष्टमी भापा । नवमी अनक्षरगता असत्यमृषा भवति दृष्टा ॥ ११९ सशपमध्पतं वक्तीति संशयवचनी । सापारियापना नभिव्यक्तार्या यस्मादनमात्सदेहरूपादयों न प्रतीयते तदवनं संशयवचनी भापेत्युच्यते। यथा दन्तरहितातिगालातिरदा वचनं, महिप्याटीना च शब्दः । तथैवमरर मृग गाटभी भापा । नवमी पुनानक्षागता । यस्या नासराण्याभिव्यसानि यकारचफारमकारादीनामभिव्यक्ति सा नमो मापान सरगता । सा प दियादीना भवत्येव । नासत्यमा मापा नर मकारा मवति । विशेषाप्रतिपरसत्या सामान्पस प्रतिपन मृपा । पापप्रणरूपेणाभिमुखीकरपेन मृपा पश्चा- दम्पत्यार्पस्यापतिपपरसत्या । तपादानेन न मृा परचालित दास्पतीविन मापते तेन न सत्या । तपा यायामाप्रेण न ·- मूलाधारे- तहिपरीतं मृपा तदुभयं यत्र सत्यमृषा तत् । तद्विपरीता भाषा असत्यमृषा भवति दृष्टा ॥११॥ तापकारसत्यविपरीत पूर्वोक्तस्य सर्वस्य मतिकूलमस- त्यं मृपा । तयोःमत्यासत्ययोरुभयं यत्र पदे वाक्ये वा सत्य- पृषावचनं तत् गुणदोपहित वात् । तस्मात्सत्यमृपावादा- द्विपरीता भापा वचनोक्तिरसत्यमृपोक्तिः । सा भवति दृष्टा जिनः । न सा सत्या न मृति सम्बन्धः ।। ११७ ॥ अमत्यपाभापा विरवन्नाह- आमंतणि आणवणी जायणिमंपुच्छणी य पण्णवणी । पञ्चक्खाणी भामा छट्ठी इच्छाणुलोमा य ॥१२८॥ आमंत्रणी आज्ञापनी याचनी संपृच्छनीच प्रज्ञापनी प्रत्याख्यानी भाषा पष्ठी इच्छानुलोमा च ॥ ११८॥ भाष्यतेऽनयामत्रणी | गृहीतगच्यवाचकबन्धो गरं प्रत्यभिमुग्वी क्रियने यया सामंत्रणी भाषा । यण हे देदन इत्यादि । आशाप्यतेऽ नयेत्याज्ञापना । आतां तवा दादापीत्येवमादि वचनमाज्ञापनी भाषा । यान्यतेऽ नया याचना । यथा याचयाम्यहं ता किंचिदिति । पृच्छयते ·पंचाचाराधिकारः ॥५॥ २५६ नयेति पृच्छना। यया पृच्छाम्यहं त्वामित्यादि । प्रज्ञाप्यतेऽ नयेति प्रज्ञापना । यथाप्रज्ञापना (प) म्यहं त्वामित्यादि । प्रत्याख्यायतेऽ नयेति प्रत्याख्याना यया प्रत्याख्यानं मम दीय- तामित्यादि भापासमितिः सर्वत्र संवन्धः । इन्छया लोमा- नुकूलेछालोमा सर्वप्रानुछला । यया एवं करोमीत्यादि ११८ संसयवयणीय तहा असचमोसा य अट्ठमी भासा णवमी अणक्खरगया असञ्चमोसा हवदि दिहा संशयवचनी च तथा असत्यमृपा च अष्टमीभाषा । नवमी अनक्षरगता असत्यमृपा भवति दृष्टा ॥ ११९ संशयमव्यक्तं वक्तीति संशयवचनी। संग्रगावर यापना- नभिव्ययतार्या यस्मादननात्संदेहरूपादयों न प्रनीयते तद्वचनं संशपवचनी भापेत्युपते। यया दन्तरविवातिवालाविरद्धा- वचनं, महिप्यादीनां च शब्दः । तथैमरा साष्टमी भापा । नवमी पुनरनक्षग्गता । यस्यां नाक्षराप्ययिव्यसानि फकारचकारपारादीनामभिव्यक्तिर्यत्र सा नवमी भापान- सरगता । सा च दादियादीनां भवत्येव । नासत्यमृपा मापा नव प्रकारा मवति । विशेषाप्रतिपत्तेरसत्या सामान्पत्य पतिपन मृपा । भामंत्रणरूपेणाभिमुखीकरणेन मृपा पश्चा- दन्परमार्थस्यापतिपपेरसत्या । तपासादानेन न मृपा पश्चारिक दास्पतीति न ज्ञायते तेन न सत्या । तथा पाञ्चामात्रेण न ·२६० मूलाचार- मृपा, उत्तरकालं किं याचयिष्यतीति न ज्ञायते ततो न सत्या । तया प्रश्नमात्रेण न मृपा पश्चान्न ज्ञायते किं पृच्छयतेऽनेनेति नसत्या । तथा पत्याख्यानसामान्यरूपस्य याचनाया: प्रवी- तेने मृषा पश्नातकस्य प्रत्याख्यानं दास्यतीति न ज्ञायते तेन न सत्या । तधेच्छाया एवं करोमीति भणनेन न मृपा किंचित् प. श्चाकिं करिष्यतीति न ज्ञायते तेन न सत्या । तथाक्षराणि संदिग्धानि प्रतीयन्ते तेन न मृपा, अर्थः सन्दियो न प्रतीयते तेन न सत्या । तथा शब्दमात्रं प्रतीयते तेन न मृपा, अक्षरा. णामर्थाय चाप्रतीतेने सत्येति । अनेन न्यायेन नवप्रकारा असत्यमृभाषा व्याख्यातेति ॥ ११६ ॥ पुनरपि यद्वचनं सत्यमुच्यते तदर्थमाह- सावजजोग्गवयणं वजंतोऽवज भीरु गुणखी। सावजवजवयणं णिचं भासेज भासंतो॥१२॥ सावद्यायोग्यवचनं वर्जयन् अवद्यमीरुःगुणकाक्षी । सायद्यवय॑वचनं नित्यं भापयेत् भापयन् ॥१२० ॥ यदि मौनं कर्तुं न शक्नोति तत एवं भाषेत-सावचं रूपाप- मयोग्यं यकारमकारादियुक्तं वचनं वर्जयेत् । अवद्यमीर: पापभीरः । गुणाकांक्षी हिंसादिदोपवनपरः । सायम धचनं नित्यं सर्वकालं भापयन् भापयेव । अन्नपन्यतिरेकेयर वचनमेतत् । नैतस पौनरुत्यं पार्षिकपर्यायायिकशि- - ·पंचोचाराधिकारः॥५॥ प्यानुग्रहपरादिति ॥ २०॥ अशनसमितिस्वरूपं प्रतिपादयत्राह- उग्गम उप्पादणएसणेहिं पिंडं च उवधि सेजं च। सोपंतस्स य मुणिणोपरिसुज्झह एसणासमिदी उद्गमोत्पादनैपणैः पिंडं च उपधि शय्यां च । शोधयतश्च मुनेः परिशुद्धयति एपणासमितिः १२१ उद्गच्छत्युत्पद्यत माहारो यैदोस्त उद्गमदोषाः । उत्सा- धते निष्पाधत माहारो यैस्त उत्पादनादोपाः । भश्यते भुज्यते आहारो वसत्यादयो वा यस्तेशनदोपास्तैः। पियड भाहारः । उपधिः पुस्तकपिच्छ कादिः । शय्या वमत्यादीन् शोधयतः सुष्टु सावधारिहारेण निरूपयतो, मुनेः परिशुद्ध- तेशनममितिः । भशनस्य सम्पग्विधानेन दोपपरिहारेगेनि वा चाणमशनसमितिः । उद्गमोन्पादनाशनदोपः पिग्टं उपधि शम्यां शोधपतो मुनेः परिशुदयतेऽशनसमितिरिति । एत उह- मादयो दोपाः समपंचेन पिण्टशुदो वदपन्त इति नेट मा. ज्पन्ने, पुनरक्तदोपभपात् । फपमेतान् दोपान्परिहरवि मुनिरिस्पारांकापापा च. फार(गचिताय । सरितुन्दये देवान्दनां कृता पटि- कातिरान्ते भुतमतिगुरुपन्निपूर्व माध्या पदीय गुर पर ·मूलावारे- वाचनापृच्छनानुमेक्षापरिवर्तनादिक सिद्धान्तादेविधाय घटि- कायममाप्तमध्यान्हादरात् स्वाध्याय श्रुतभक्तिपूर्वकमुपसं- हत्यावसथो दूरतो मूत्रपूरीपादीन् कृत्वा पूर्वापरकाय- विभागमवलोक्य हस्तपादादिमक्षालनं विधाय कण्डिका पिच्छिकां गृहीत्वा मध्यान्हदेववन्दनां कृत्वा पूर्णोदरवालकान भिक्षाहारान् काकादिवलीनन्यानपि लिगिनो भिक्षायेलाया जात्या प्रशान्ते धूममुशलादिशन्दे गोचरं प्रविशेन्सुनिः । तत्र गच्छन्नातिदुनं, न मन्दं, न विलम्बितं गच्छेत् । ईश्वरदरि- द्रादिकुलानि न विवेचयेत् । न वर्मनि जल्पेचिष्ठेद । हास्या- दिकान् विवर्जयेत् । नीचकुलेषु न प्रविशेत् । सूतकादिदोप- दृपितेपु शुद्धेष्वपि फलेषु न भविशेत् । द्वारपालादिभिनि- पिद्धो न भविशेत् । यावन्तं प्रदेशमन्ये मिक्षाहाराः प्रविश न्ति तावन्तं प्रदेशं प्रविशेत् । विरोधनिमित्तानि स्थानानि धर्म- येत् । दुष्टसरोष्ट्रपहिपगोदस्तिय्यालादीन दूरतः परिवर्जयेत् । मचोन्मचमदापलिप्तान सुप्ठु वर्जयेत् । स्नानविलेपनपण्डनरति- क्रीटामशक्का योपितो नावलोकयेत् । विनयपूर्वकं वितरित छेद । सम्यविधानेन दीयमानमाहारं मासुकं सिद्धभक्तिं कृत्वा प्रतीच्छेत् । स(शोतनपतनगलनमकुर्वन् निश्छिदं पाणि- पानं नाभिप्रदेश कृत्वा शुरशुरशब्दादिवमितं भुञ्जीत । योपिता स्तननघनोनाभिकटिनयनळलाटाखदन्तौष्ठवाहुक- सान्तरनंगापादलीलागतिविलासगीतऋतहासस्निग्पष्टिक्टा- भनिरीक्षणादीपावलोकयेत् । एवं सुस्ता पूर्णोदरोस्त- ·पंचाचाराधिकारः ॥ ५॥ २६३ - रायादपूर्णोदरो वा मुखहस्तपादान् प्रक्षालप शुदोडकपूर्णा कुण्डिका गृहीता निर्गच्छेत् । धर्मकार्यपन्तरेण न गृहान्तरं प्रविशेत् । एवं जिनालयादिपदेशं सम्माप्य प्रत्याख्यानं गृही- वा प्रतिकामेदिति ॥ १२१ ॥ भादाननिक्षेपणसमितिस्वरूपं प्रतिपादयबाह- आदाणे णिक्खेवे पडिलेहिय चक्खुणा पमजंजो दव्यं च दवठाणं संजमलद्धीय सो भिक्खू १२२ आदाने निक्षेपे प्रतिलेख्य चक्षुषा प्रमार्जयेत् । द्रव्यं च द्रव्यस्थानं संयमलब्ध्या स भिक्षुः ॥ १२२ भादाने ग्रहणे । निर्मपे न्यागे । प्रतिलेखन सुनि- रीक्षयित्वा चक्षुपा पश्चापिच्छिकया सम्पायेत् पतिले- सयेत् । द्रव्यं द्रव्यस्थानं च । कलिका कुण्डिकादि द्रव्यं, यत्र व्यवस्थितं तत्स्यानं । संयमलच्या स मिनुपतिः। श्रामगययोग्यवस्तुनो ग्रहणकाले निक्षेपकाले वा चक्षुपा द्रव्यं द्रव्यस्थानं च प्रतिलेख्प पिरिछकया सम्मायेदिनि १२२ येन मकारेणादाननितेरसमिति: गुदा भवति नयाह- सहसाणाभोइयदुप्पमजिद अप्पच्चुवेक्षणादोसा परिहरमाणस्स हवे समिदी आदाणणिक्खा ॥ सहसानाभोगितदुष्पमार्जताप्रत्युपेक्षणान दोपान् ।

·२६४ मूलाचार- परिहरतः भवेत् समितिः आदानानक्षेपा ॥ १२३ ॥ सहसा शीघ्र व्यापारान्तरं प्रत्युद्गतमनसा निक्षेपमादानं चा! अनाभोगितमनालोकन स्वस्थचित्याग्रहणमादान का अनालोक्य द्रव्यं द्रव्यस्थानं यतिक्रयते तदानामोगितं दुष्टममार्जितं दुष्पमानितं पिच्छिकयावष्टभ्य प्रतिलेखन । अपत्युपेक्षणं किंचित् संस्थाप्य पुन: कालान्तरेणालोकनं । एतान् दोपान् परिहरतो भवेदादाननिक्षेपसमितिरिति । किमु- कं भवति, स्वस्थवृत्या द्रव्यं द्रव्यस्थान च चतुपावलोक्य मृदुप्रतिलेखनेन सम्माज्यादानं ग्रहणं वा कर्तव्यं । स्थापित- स्य पुस्तकादेः पुनः कतिपयदिवसैरालोकनं कर्तव्यमिति १२३ उच्चारमस्रवणसमितिस्वरूपनिरूपणायाह- वणदाहकिसिमासकदे थंडिल्लेणुप्परोध वित्थिपणे अवगदजंतु विविचे उच्चारादी विसज्जेजो १२४ वनदाहकृपिमापिकृते स्थंडिलनुपरोधे विस्तीर्णे। अपगतजंतौ विविक्ते उच्चारादीन् विसर्जयेत् ॥ १२॥ वनदाहो दावानलः । तृपिः शीरेणाऽनेकवारभूमेर्वि- दारणं । मपी पशानांगारानलादिपदेशः । कृतशब्दः प्रत्ये- ममिसम्बध्यते । वनदाहकते, कृपीकृते, मपीकृते, स्थंडिली- कृते, अपरीकृते । भनुपरोधे लोकोपरोपवर्जिते । विस्तीर्ण विशले । अपगता भविद्यमाना जन्तको द्वीन्द्रियादयो यत्र

·पंचाचोराधिकार ॥५॥
सोऽपगतमन्तुस्तस्मिन्नपगतजन्तौ । विविक्तेशुच्याधए.
स्कररहिते जनरहित वा उच्चारादीन् विसर्जयेत् परित्य-
उपेत् । अचित्तभूमिदेश इत्यनेन सह सम्बन्धः कर्तव्य इति१२४
अय के ते उच्चारादय इत्याशंशयापा-
उच्चारं पस्सवणं खेलं सिंघाणयादियं दव्वं ।
अचित्तभूमिदेसे पडिलहिता विसजेजो १२५
उच्चारं प्रश्रवणं खेलं सिंघाणकादिकं द्रव्यं ।
आचित्तभूमिदेशे प्रतिलेख्य विसर्जयेत् ॥ १२५ ॥
उचार पशुचिः । मस्रवणं मृत्रं । खेल श्लेग्माणं ।
सिंधायकं नासिकापस्फरं । आदिशब्देन देशोत्पाटबालान
मदममादचातपित्तादिदोपान सप्तमधातु छर्यादिकं च पूर्वोक्त-
विशेषणविशिष्ट मचिचभूमिदेशे हरितणादिरहित मतिले-
खपित्वा मुग्छु निरूप्य विसयेत् । पूर्व सामान्पव्याख्यात-
मिदं तु समपंचमिति कृत्वा न पोनरुक्तपमिनि ॥ १२५ ॥
अप गयो फपिति पेदिस्पत माह-
रादोदु पमजिचा पण्णसमणपेक्खिदम्मि मोगासे
आसंकविसुद्धीए अपहत्यगफामणं कुजा १२६
रात्रौ तु प्रमार्जयित्वा प्रज्ञाश्रमणमेक्षिते अवकाशे ।
आशंकाविशुद्धये अपहस्तकस्पर्शनं कुर्यात् ॥ १२६ ॥

·२६६ मूालचारे- रात्रौ तु प्रज्ञाश्रवणेन वैय'वृत्यादिकुशलेन साधुना विन- यपरेण सर्वसंघप्रतिपालकेन वैराग्यपरेण जितेन्द्रियेण प्रेक्षिते सुष्टुटेऽवकाशैकपदेशे पुनरपि सचतुपा प्रतिलेखनेन प्रमा. यित्वोच्चारादीन् विसृजेन् । अय यदि तत्र सूक्ष्मजीवाद्याशं- पा भवेत्तत आशंकाविशुद्धये आशंकाविशुद्धयर्थं अपहस्तकस्प- र्शनं कुर्यात्-विपरीतकरतलेन मृदुना स्पर्शनं कर्तव्यमिति ॥ तेन प्रज्ञाश्रवणेन सति सवितरि चतुर्विषये च सक्ति श्रीणि स्गनानि दृष्टव्यानि भवन्ति, किमर्थमित्याह-. जदि तं हवे असुद्धं विदियं तदियं अणुण्णए साहू। लहुए अणिच्छयारे णदेज साधम्मिए गुरुए॥२७॥ यदि तत् भवेत् अशुद्ध द्वितीयं तृतीयं अनुमन्येत साधुः। लघु अनिच्छाकारे न देयं सघर्मिणि गुरु अयः ॥१२७॥ यदि तत्मयमस्थानं प्रेसितमशुद्धं भवेद् द्वितीय स्थानपनुः जानात्यनुमन्येन । तदपि ययशुदं तृतीय स्थानमनुमानाति जानीत (1) गच्छेदा साधुः संयतः । अय कदाचित्तस्य ·पंचाचाराधिका॥५॥ सापोव्याधितस्यान्यस्य वा लघुशीघ्रपशुद्धेऽपि प्रदेशे मलच्यु- तिरनिच्छया विनाभिप्रयेण भवेत् ततस्तस्मिन् सर्मिणि धार्मिक साधौ अइ (ए) अयः प्रायश्चिचं तद्गुरु न दात- व्यं । अयः पुण्यं, अयनिमित्त्वात् पयश्विचपप्पयमित्युच्य- ते। यत्नपरस्य न बहु प्रायश्चित्रं भवति यतः । अथवा लहु- ए-लघु शीघं । मणियारे भनिन्छया कुर्वति मलत्युति सधर्मिणि महत्मायश्चित्तं न दातव्यं । यद्यपि प्रायश्चित्त नातोपात्त तथापि सामोल्लभ्यतेभ्यस्याश्रुतत्वात् ।प्रथया लघुफेन शलेनेरछाकारेण'नुकूलेन प्रशाश्रवणुन यदि यम- स्पानं शुद्ध द्वितीय दनीयस्य न वानुशाप्य सम्बोध्य सर्मि- णि साधौ गुरौ वा मासुफ स्यानं दातव्यामिति ।। १२७ ॥ अनेन क्रमेण किंकृतं भवतीति चेदत माह- पदिठवणासमिदीविय तेणेव कमेण वण्णिदा होदि। वोसरणिजं दबं तु पंडिले चोसरंतस्स ।। १२८ प्रतिष्ठापनासमितिरपि च तेनैव कमेण वर्णिता भवति व्युत्सर्जनीयं द्रव्यं तु स्थंडिले व्युत्स्जतः ॥१६॥ तेनेमोक्कममेण मतिष्टारनाममितिरपिवर्णिता व्याख्या. तापरति । तेनोक्तारमेण प्युमननीयं सननीयं । पंटिले ·२६८ मुलाचारे- व्यावर्णितस्वरूपे व्यत्सृजतः परित्यजतः प्रतिष्ठापनाशुदिः स्पादिति ॥ १२८ ।। एताभिः समितिभिः सह विहरन् किविशिष्टिः स्यादि- स्याह- एदाहिंसया जुत्तो समिंदीहिं महिं विहरमाणो दु। हिंसादीहिंण लिप्पइ जीवणिकाआउले साहू १२९ 'एताभिः सदा युक्तःसमितिभिःमयां विहरमाणस्तु । हिंसादिभिर्न लिप्यते जीवनिकायाकुलायां साधुः एताभिः समितिभिः सया-सदा सर्वकालं युक्तो महयां सर्वत्र विहरमाणः साधुर्हिसादिमिन लिप्यते जीपनिकाया- कुले लोके इति ।। १२९ ।। ननु जीवसमूहमध्ये कथं साधुदिसादिभिर्न लिप्यते । चेदित्थं न लिप्यते इति यान्तमाह-- पउमिणिपत्तं व जहा उदएणण लिप्पदि सिणेहगुणजुत्वं । तह समिदीहिंण लिप्पदि साहूकारसु इरियंतो। १३०॥ पद्मिनीपत्रं वा यथा उदकन ·पंचाचाराधिकार ॥५॥ २६२ न लिप्यते स्नेहगुणयुक्तं। तथा समितिभिः न लिप्यते साधुः कायेपु ईर्यन् ॥ १३० ॥ पद्मिनीप जले वृद्धिंगतपपि ययोदकेन नतिप्यते, स्ने- हगुणयुक्त यतः तया ममितिभिः सह विदरन साधुः पापेन न लिप्यते कायपु जीवपु तेपा वा मध्ये विहरन्नपि यत्नपरो यतः इति ॥१३०॥ पुनरपि दृष्टान्तेन पोपयन्नाद- सरवासेहिं पडंने- हिं जह दिढकवचोण भिजदि सरेहि। तह समिदीहिंण लिप्पड़ साहूकाएसुइरियंतो ॥१३॥ शरवः पतद्भिः यथा दृढकवचो न निघते शरैः। तथा समितिभिः न लिप्यते साधुः कायेपु ईर्यन् ॥ शरवः पनधि संगामे पण हटकवचो हटवर्म न भियते रस्तीक्ष्णनारायनोमगादतिया पजीवनिकायेषु समि- विमितभूनाभिः साधुः पापेन न लिप्यते पर्यटन्नपीति ॥१३॥ परनपरस्प गुणमा- ·२५० मूलाचार- जत्थेव चरदिवालो परिहारण्हूविचरदि तत्व । वज्झदि पुण सोवालो परिहारण्हू विमुच्चदि सो॥ यत्रैव चरति बालः परिहरमाणोपि चरति तत्रैव । बध्यते पुनःस बालः परिहरमाणो विमुच्यते सः ॥ यत्रैव चरति भ्रमत्यावरतीति वा वालोज्ञानी [] जीवादिभेदातत्त्वाः । परिहरमाणोऽपि चरत्यनुष्ठानं करोति भ्रपतीति वा तत्रैव लोके वध्यते कर्मणा लिप्यते पुनरसौ चाल अज्ञानः । परिहरमाणो यत्नपरः पुनः स विमुच्यते कर्मणा यस्मादेवगुणा समितयः ॥ १३२ ॥ तम्हा चेट्ठिदुकामोजड्या तइया भवाहितं सामिदो समिदो हुअण्ण ण दियदिखवेदिपोराणयं कम्म तस्मात् चेष्टितुकामो यदा तदा भव त्वं समितः। समितः खलु अन्यत् नाददाति क्षपयति पुराणं कर्म। तस्माच्चेष्टितुकामा पर्यटितुमना यदा तदा यत्र तत्र यथा तथा भव व समित: समितिपरिणतः । हि यस्मात् समितोऽ. न्यन्न कर्म नाददाति न गृहाति । पुराणफ सत्कर्म च क्षपयति निजरयतीति ॥ १३३ ।। एवं समितिस्वरूपं व्याख्याय गुप्तीनां सामान्यविशेपभूतं च लक्षणमाह- ·चाचापधिकारः ॥५॥ मणवचकायपउत्ती भिक्खू सावज्जकज्जसजुत्ता खिप्पणिवारयंतो तीहिंदु गुत्तोहवदि एसो १३४ मनोवाकायपू िभिक्षुः सावद्यकार्यसंयुक्तां । क्षिप्रं निवारयन् त्रिभिस्तुगुप्तो भवति एपः॥१३॥ मनिशन्दः प्रत्येकपाभिसम्बध्यते । मनःप्रवृत्ति वाया- चि कायमचि च। किविशिष्ठां, सावकार्यसंयुकां हिंसा- दिपापविषयां । भिक्षुः साधुः शीघ्रं निवारयस्त्रिगुप्तो भवत्येपः। गुप्तेः सामान्यलक्षणमेतत् ॥ १३४ ॥ विशेषलक्षणमाह- जारायादिणियचीमणस्स जाणाहितमगोगुनी अलियादिणियत्ती वामोणंवा होदिवचिगुत्ती॥ या रागादिनिवृत्तिः मनसः जानीहि तां मनोगुतिं । अलीकादिनिवृत्तिःवामीनं वाभवति वचौगुप्तिः १३५ रागपादिभ्यो मनसो या निरत्तिनमा तेषां परिहार- ना जानीहि पनोगुप्ति मन:संशति । चलीमादिभ्ययासत्पा. मिसाभाय बचप्लो पा निरतिः पोर्न ध्यानाध्पयनतिनं १ यतणीमापेनासो पा या गुतिभाति ॥ १३५ ।। कायगुपयर्थमाइ- - ·૨૨ मूलाचार- कायकिरियाणियची काउस्मग्गो सरीरगे गुची हिंसादिणियत्तीवासरीरगुत्ती दवदि एसा १३६- कायक्रियानिवृत्तिः कायोत्सर्गः शरीरके गुप्तिः। हिंसादिनिवृत्तिर्वा शरीरगुप्तिर्भवति एषा ॥ १२६ ।। कायक्रियानितिः शरीरचेष्टाया अप्रवृत्तिः शरीरगुतिः कायोत्पर्गो ग कायगुप्तिः । हिमादिभ्यो नितिर्वा शरीर- गुप्तिर्भवत्येपा | सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि गुप्यन्ते रक्ष्यन्ते यकाभिस्ता गुप्तयः । अथवा मिध्य त्वासंयमकपायेभ्यो गोप्यते रक्ष्यते आत्मा यकाभिस्ता गुप्तय इति ॥ १३६ ॥ दृष्टान्तद्वारेण तापां माहात्म्यमाह- खेचस्स वई णयर- स खाइया अहव होइ पायारो। तह पावस्म गिरोहो ताओ गुत्तीउ साहुस्म ॥१३७॥ क्षेत्रस्य वृतिः नगरस्य खातिका अथवा भवति प्राकार: तथा पापस्य निराधः ताःगुप्तयः साधोः ॥ १३७ ।। यया क्षेत्रस्य शस्यस्य तिः रक्षा नगरस्य वा खावि- कायवा प्राकारो यया गुप्तिस्तथा पापस्याशुभकर्मणो निरोधः संतिस्ता गुप्तयः सायोः सयतस्येति ॥१३७ ॥ यस्मादेवंगुणा गुप्तयः- ·२७३ पंचाचागधिकारः॥५॥ तम्हा तिविहेण तुमंणि मणवयणकायजोगहि। होहिसु ममाहिदमई णितिरं झाण सज्झाए १३८ तस्मात् त्रिविधेन त्वं नित्यं मनोवचनकाययोगैः। भव समाहितमतिः निरंतरं ध्याने स्वाध्याये ॥१३८॥ तम्माधिविन कृतकारित नुमनस्त्वं सायो! मनोवारका- ययोगमंत्र सुपपादिनमातः सम्यवस्थापितपुद्धिः। निरन्तरम- मीक्ष्ण ध्याने म्वाध्याये चेति ।। १३८ ।। समितिगुप्तिस्वस्पं संक्षेपयमाह- एताओ अट्ठपक्यणमादाओ णाणदसणचरिच। रक्खंति सदा मुणिणो मादापुत्तं व परदाओ। एता अष्टपूवचनमातरः ज्ञानदर्शनचारित्रं । रक्षति सदा मुनेः माता पुनमिव पूयताः ।। ३९ ।। एना पप्पाननपाद का नामनगस्त्रिगुप्तयः मानन. मातरो मुनेशनदर्शनारिपाणि रक्षन्ति पालयन्ति । पपं ! पया याना नननी मंगल नगः पालयतीनिमयन्य भग्रोकारस्प हसतं मानागदपं ॥ १३९।। पवचनम सूमा पनिताप भावनारपरू मविपा- दपमार- ·मूलाचार- एसणणिक्खेवादाणिरियासमिदी तहामणोगुत्ती आलोयभोयणंपिय अहिंसाए भावणा पंच ४० एपणानिक्षेपादानेर्यासमितयः तथा मनोगुप्तिः । आलोक्यभोजनमपि च अहिंसाया भावनाःपंच ॥१४० भशनसमिनिनिक्षपादानसमितिरीर्यासमितिस्तथा मनो- गुप्तिगलोक्यमोजनपपि चाहिंसावतस्येता भावनाः पंच । एता भावयन् जीवदयां प्रतिपालयति । प्रयममहाव्रतं परिपूर्ण तिष्ठति । तस्य साधनत्वेन पंव भावना जानीहीति ॥४० द्वितीयम्य निरूपयन्नाह- कोहभयलोहहासपइणा अणुवीचिभासणं चेव । विदियस्म भावणाओ वदस्म पंचेवताहोंति ॥ क्रोधभयलोभहास्यप्रतिज्ञाः अनुवीचिभाषणं चैव । द्वितीयस्य भवनाःव्रतस्य पंचैव ता भवंति ॥ क्रोधभयलोभहास्यानां प्रतिज्ञा प्रत्याख्यानं । क्रोषस्य प्रत्याख्यान भयस्य प्रत्याख्याने लोभस्य प्रत्याख्यानं हास्य- समन्य ख्यानं । अनुवीचिभापणं चैव मूत्रानुसारेण मापणं च दिनीयस्य सरबतस्य भावना पंचैव भवन्ति । पंचता भावना भावयतः सत्यननं सम्पूर्ण स्यादिति ॥ १४१ ।।

·चाचाराधिकारः ॥५॥ तृतीयव्रतस्य भावनास्वरूपं विटयवनाह- जायणसमणुण्णमणा- अणण्णभावोवि चचपडिसेवी। साधम्मिओवकरण- स्सणुवीचीसेवणं चावि ॥ १४२॥ याचा समनुज्ञापना अनन्यभावोपि त्यक्तप्रतिसेवी साधर्मिकोपकरणस्यानुवीचिसेवनं चापि ॥ १४२ ॥ याचा प्रार्थना समनुशासना यस्य सम्बन्धि किंचिदाउ नमनुमन्य ग्रहणं गृहीतस्य वा सम्बोधनं । अनन्यपायोऽ दुष्ट- भारोऽनारममावः परवस्तुनः परिगृहीतस्यात्मभावो नपर्तव्यः । स्य श्रामण्यपोम्यं, अन्ये चार्थिनो न तस्य, सावधरहितं त्य- तमित्युच्यते । अयमा वियत भाचार्य इत्युत्पते । मीसेवयती. ति प्रतिसेवी । स प्रत्येकममिसम्बध्यते । यांचया प्रतिसेवी मपनुमारनपा प्रतिसेवी अनारसभापतिसबी, निवयस्प श्रावणयंपोन्याय रयत्तास्पाचार्यस्य वामविसयी। समालोधा- नुष्ठानं यस्य सपर्मा तस्य यदुपारनं पुस्तक विष्टियादि नस्पानुवीपागमानुमारेण सेननं रुपमाफरणाय मारह. सनपा सेवनं पापि ! पता: पंच मारनारायनप. तीति । एताभिरसयाग्व्यं प्रवं सम्पूर्ण सरनीति ॥ १४२।। चतुर्पपनस्प भाग्नाबपरिसन्नार- ·२७६ मूलाचारे- महिलालोयण पुव्वरदिसरणसंसत्तवसाधिविकहाार्हि पणिदरसेहिं य विरदी य भावणा पंचवामि ।। महिलालोकनं पूर्वरतस्मरणं संसक्तवसतिविकथाभ्यः प्रणीतरसेभ्यश्च विरतिश्च भवनाः पंच ब्रह्माण ॥ महिलानां योपितामवलोकनं दुष्टपरिणामेन निरीक्षणं महिलालोनं । पूर्वस्य [स्या ] रते। गृहस्यावस्थायां चेष्टि- तस्य स्मरणं चिन्तनं पूर्वरतिस्मरणं । संसक्तवसतिः सद्रव्या सरागावा । विक्रया दुष्टकथाः । पणिदरस-प्रशीतरसा इष्टाहा- रसमदकराः । विरतिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । महिला- लोकनाद्वितिः पूर्वरतिस्परणाद्विरतिः संसक्तवसतेविरतिः विकथाभ्यः स्त्रीचौरराज्यभक्तकथाभ्यो विरतिः समीहितर- सेभ्यो विरतिः। एता:पंच भावना: चतुर्यम्य ब्रह्मवतस्य भावना भवन्ति । एताभिश्चतुर्थब्रह्मयत सम्पूर्ण तिष्ठतीति । पंचमवतभावना विकल्पयना-- अपरिग्गहस्स मुणिणो सद्दफरिसरसरूवगंधेसु । रागहोसादीण परिहारोभावणा पंच।। अपरिग्रहस्य मुनेः शब्दस्पर्शरसरूपगंधेपु। रागपादीनां परिहारः भावनाः पंच ॥ १४ ॥ भपरिमहस्य मुनेः शन्दस्पर्शरसरूपगन्धेषु रागपादीनां ·पंचाचागधिकार ॥७॥ परिहारः भावनाः पंच भवन्ति । शन्दादिविषये रागद्वेषादी- नायकरणानि यानि तैः सम्पूर्ण पंचमं महारत स्यादिति ॥ किमर्थमेता भावना भावयितव्या यस्माद- ण करेदिभावणाभाविदो हुपील वदाण सव्वेसिं। साधू पासुचो स मंणागवि किं दाणि वेदंतो।। न करोति भावनाभावितो हि पीडां व्रतानां सर्वेषां । साधुः प्रसुप्तः स मनागपि किमिदानी वेदयन् १४५ हु यस्मात् पचविंशतिभावनाभावितः साधुः प्रसुप्तोऽपि निद्रांगतोऽपि समुदहोऽपि मूर्खागतोऽपि सर्वेषा व्रतानां मना- गपिपीडां विराधनान करोति किं पुनक्षेतयमानः । स्वप्नेऽपि ता एव भावनाः पश्यति, न प्रतविराधनाः पश्यतीति ॥१४॥ एदाहि भावणाहिंदुतम्हा भावहि अप्पमचोच। अच्छिदाणि अखंडाणि ते भविस्संति ह वदाणि एताभिः भवनाभिस्तु तस्मात् भावय अप्रमत्तस्त्वं । आच्छिद्राणिअखंडानिते भविष्यति खलु व्रतानि ॥ तस्मादेनाभिर्भावनाभिः भावयालानपप्रमत्तः स ! ततोऽरिछद्रायपसण्डानि सम्पूर्णानि भविष्यन्ति हि स्फुट ते तर व्रतानीति ॥ १४६ ॥ १ 'समुदही इत्यपि पाठ ।

·२७८ - मूलाचार- चारित्राचारमुपसंहरस्तप आचारं च सूचपन्नाह- एसो चरणाचारो पंचविधो वण्णिदो समासेण । एचो य तवाचारं समासदोवण्णयिस्सामि ॥१४॥ एष चरणाचारः पंचविधो वर्णितः समासेन। इतश्च तप आचारं समासतो वर्णयिष्यामि ॥१७॥ एप चरणाचारः पंचविधोऽष्टविधश्च वर्णितो मया समासेन । इत ऊर्ध्व तप आचार समासतो वर्णयिष्यामीति ॥१४७ ।। दुविहा य तवाचारो बाहिर अध्भतरो मुणेयव्यो एककोविय छद्धा जधाकम त परवेमो ॥१४॥ द्विविधश्च तप आचारः बाह्य आभ्यतरो ज्ञातव्यः। एकैकोपि च पोढा यथाक्रमं तं प्ररूपयामि ॥१८॥ द्विपकारस्तप प्राचारस्तपोऽनुष्ठानं । बाहयो बाह्यजनमः अभ्यन्तरोऽभ्यन्तरजनपकटः । एकैकोऽपि च वाहयाभ्यन्तर- श्चैकैकः पोढा पड्मकारः । यथाक्रम क्रममनुलंध्य प्ररूपया- यामि कथयिष्यामीति ॥ १४८॥ चाइयं पदभेदं नामोदेशेन निरुपयवाह-- अणसण अवमोदरियं रसपरिचांओय वुचिपरिसखा।

·पंचोचाराधिकारः॥५॥ २७६ कायस्स वि परितावो विवित्तसयणासणं छटुं ॥ १४९॥ अनशनं अवमौदर्य रसपरित्यागश्च वृत्तिपरिसंख्या । कायस्य च परितापो विविक्तशयनासनं पष्ठं ॥ १४९ ॥ अनशनं चतुविधाहारपरित्यागः अवमौदर्ययवृत्तिभोजनं । रसानां परित्यागो रसपरित्यागा वाभिलषितस्निग्यपधुराम्ल- कटुकादिरसपरिहारः । वृत्तेः परिसंख्या वृत्तिपरिसंख्या गृह- दायकभाजनौदनकालादीनां परिसंख्यानपूर्वको ग्रहः । काय- स्य शरीरस्य परितापः कर्मक्षयाय धुद्धिपूर्वकं शोपणं पाता पनाभ्रागशष्टक्षमूलादिभिः । विविक्तशयनासनं स्त्रीपशुप- पढक विवर्जित क्यानसेवन पष्ठमिति ।। १४६ ॥ अनशनस्य मेदं स्वरूपं च प्रतिपादयं माह- इचिरियं जावजीवं दुविहं पुण अणसणं मुणेयध्वं । इचिरियं साखं णिरावकखं हवे विदियं ॥१५॥ इत्तिरियं यावज्जीवं द्विविधं पुनः अनशनं ज्ञातव्यं । इत्तिरिय साकांक्ष निराकांक्ष भवेत् द्वितीयं ॥ १५० ।।

·मूलाचारे- अनशनं पुनरितिरिययावज्जीवभेदाभ्यां द्विविधं ज्ञातव्पं इचिरियं साकांक्षं कालादिभिः सापेक्षं एतावन्तं कालमहम• शनादिकं नानुतिष्ठामीति | निराकांक्ष भवेद् द्वितीयं यावज्जीवं श्रा मरणान्तादपि न सेवनम् ॥ १५० ॥ साकांक्षानशनस्य स्वरूपं निरूपयवाह- छट्टट्ठमदसमदुवा- दसेहिं मासद्धमासखमणाणि। कणगेगावलिआदी तवोविहाणाणि णाहारे ॥१५॥ पष्ठाप्टदशमहादशैः मासार्धमासक्षमणानि । कनकैकावल्यादीनि तपोविधानानि अनाहारे १५१ अहोरात्रस्य मध्ये द्वे भक्तवेले तत्रैकस्यां भक्तरेलायो भोजनमेकस्याः परित्याग एकभक्तः । चतसृणां भक्तवेलानां परित्यागे चतुर्थः । पपणां भक्तयेलानां परित्यागे पठो द्विदिन- परित्यागः । भष्टानां परित्यागेऽष्टमस्त्रय उपवासाः । दशानां त्यागे दशपथवार उपवासाः । द्वादशानां परित्यागे द्वादशः पंचोपवासाः । मासार्ध पंचदशोपवासा: पंचदशदिनान्याहार- परित्यागः । मास-मासोपवासा-स्त्रिंशदहोगत्रमात्रा अशन- त्याग, । क्षपणान्युपवासाः । पावली शब्दः प्रत्येकमभि- ·पंचाचाराधिकार ॥५॥ सम्बध्यते । कनकावली चैकावली च फनकावल्येकावल्यौ तौ विधी आदियेषां तपोविधानानां कनकावल्यादीनि । आदि- शब्देन मुरजमध्य विमानपंक्ति-सिंहनिष्फीडितादीनां ग्रहणं। कनकावल्यादीनां प्रपंच टीकाराधनायां दृष्टव्यो विस्तरम- पान्नेह प्रतन्यते । अनाहारोऽनशनं पष्ठाटमदशमद्वादशैर्मासा- र्धमासादिमिश्च यानि क्षमणानि फनफैकावल्यादीनि च यानि तपोविधानानि तानि सर्वाण्यनाहारो यावदुत्कृष्टेन पयपासा- स्तत्सर्वं साकांक्षमनशनमिति ॥ १५१ ।। निराकांक्षस्थानशनस्य स्वरूपं निरूपयन्नाह--- भचपदपणा इंगिणि पाउवगमणाणि जाणि मरणाणि । अण्णेवि एवमादी वोधवा णिरवकखाणि ॥१५२ ।। भक्तप्रतिज्ञा इंगिनी प्रायोपगमानि यानि मरणानि । अन्यान्यपि एवमादीनि बोद्धव्यानि निरवकांक्षाणि॥ भक्तप्रत्याख्यानं व्याघष्टचत्वारिंशन्निर्यापकैः परिचर्य- माणस्यात्मपरोपकारसव्यपेक्षस्य यावजीवमाहारत्यागः । इह- गणीमरणं नामात्मोपकारसव्यपेक्षं परोपकारनिरपेक्षं । पायो- संस्कृतहरिवंशपुराणे च दृष्टव्यं ।।

·૨૮૨ मूलाधारे- पगमनमरणं नामात्मपरोपकारनिरपेक्षं । एतानि त्रीणि परणा नि । एवमादीन्यन्यान्यपि प्रत्याख्याता (ना) नि निरा कांक्षाणि यानि तानि सर्वाण्यनिराकासमशनं बोद्धच्य सात व्यमिति ॥ १५२॥ अवमौदर्यस्वरूपं निरूपयन्नाह- बत्तीसाकिर कवला पुरिसस्सदु होदि पयदि आहारो। एगकवलादिहिं ततो ऊणियगहणं उमोदरियं ॥१५३॥ हात्रिंशत् किल कवलाः पुरुषस्य तु भवति प्रकृत्या आहारः। एककवलादिभिस्तत ऊनितग्रहणं अवमौदर्यम् ॥१५३॥ द्वात्रिंशत्य बला: पुरुषस्य प्रकृत्याहारो भवति । ततो द्वात्रिंशत्कवलेभ्य एकवलेनोनं द्वाभ्या त्रिभिः, इत्येव याव देकफवलः शेषः एकसिक्थो वा क्लिशब्द आगमार्थसूचरूः भागमे पठितमिति । एककवलादिमिनित्यस्याहारस्य महंगा यत् सावमौदर्यटचिः। सहस्रतंदुलमानः कवल आगमे पठित. द्वात्रिंशत्रलाः पुरुषस्य स्वाभाविक माहारस्तेभ्यो पन्यून ·पंचाचाराधिकार. ॥५॥ ग्रहणं तदवमोदयं तप इति ॥ १५३ ।। किमर्थमवमोदर्यचिरनुष्ठीयत इति पृष्टे उत्तरमाह- धम्मावासयजोगेणाणादीये उवग्गरं कुणदि। ण य इंदियप्पदोसयरी उमोदरितवोवुत्ती १५४ धर्मावश्यकयोगेपु ज्ञानादिके उपग्रहं करोति । नच इंद्रियप्रदेषकरी अवमौदर्यतपोवृत्तिः॥१५४ ॥ धर्मे क्षमादिलक्षणे दशप्रकारे। भावश्यकक्रियासु सम- तादिषु पद्सु । योगेषु वृक्षमूलादिषु । ज्ञानादिके स्वाध्याये चारित्रे चोपयहमुपकारं करतीत्यवमोदर्यतपोवृत्तिः । न चे. न्द्रियप्रद्वेपकरी न चावमोदर्यवृत्त्येन्द्रियाणि प्रदेपं गच्छन्ति किन्तु वशे तिष्ठन्तीति । बहाशीधर्म नानुतिष्ठति । भावश्यक क्रियाश्च न सम्पूर्णाः पालयति । त्रिकालयोगं च न क्षेमेण समानयति । स्वाध्यायध्यानाटिक च न कर्तुं शक्नोति । तस्ये. न्द्रियाणि च स्वेच्छाचारीगि भवन्तीति । मिताशिनः पुनर्ध. दियः स्वेच्छया वर्तन्त इति ।। १५४ ।। रसपरित्यागस्वरूपं प्रतिपादयन्नाह- खीरदहिसप्पितेल गुडलवणाणंच जंपरिचयणं तिचकटुकसायविलनधुररसाणंच जंचयणं॥ क्षीरदधिसर्पिस्तैलगुडलवणानां च यत् परित्यजनं ।

·२८४ - मूालचारे- तिक्तकटुकपायाम्लमधुररसानां च यत् त्यजनं १५५ अथ को रसपरित्याग इति पृष्टेऽन आह-क्षीरदधिसम्-ि स्तैलगुडलवणानां घृतपूरलडकादीनां च यत् परिचयण-परि- त्यजनं एकैकशः सर्वेषा वा तिक्तरुटुकपायाग्लमधुररसानां च यत्यजनं स रसपरित्यागः । एतेषां मासुकानामपि तपोबुद्धथा त्यजनम् ।। १५५ ॥ पाः पुनर्महाविकृतपस्ताः कथमिति प्रश्नेऽत आह- चत्तर महावियडीय होंतिणवणीदमजमंसमधू कंखापसंगदप्पामंजमकारीओएदाओ ॥१५॥ चतस्रो महाविकृतयश्च भवंति नवनीतमद्यमांसमधूनि कांक्षाप्रसंगदर्पासंयमकारिण्य एताः॥१५६ ॥ याः पुनश्चतस्रा महाविकृनयो महापापहेतवो भवन्तीति नवनीतमधमासमधान, काक्षामसगदसिंयमकारियय एता. । नवनीतं काक्षा-महाविषयाभिलापं करोति । मधं-सुरामसंग- मगम्यगमन करोति । मासं पिशितं दः करोति । मधु असं यमं हिंसा करोति ।। १५६ ॥ एता: किंकर्तव्या इति पृष्टेऽत पाह- आणाभिकखि गावजभीरुणा तवसमाधिकामेण ताओ जावजीवं णिव्वुड्ढाओ पुरा चेव १५७ ·२८५ पचाचाराधिकारः ॥५॥ आज्ञाभिकांक्षिणा अवद्यभारुणा तपःसमाधिकामेन । ताःयावजीवं नियूंढा पुरा चैव ॥ १५७ ॥ सर्वज्ञाज्ञाभिकाक्षिणा सर्वज्ञपतानुपालकेन । अवधभीरु- णा पारभीरुणा, तपःकामेन तपोनुष्ठानपरेण, समाधिकामे- न च ना नवनीतमद्यनासमधून विकतयो यावजी सर्वकालं नियंढा निसृष्टाः त्यक्ताः पुरा चैव पूर्वस्मिन्नेव काले सयमग्रह णान्पूर्वमेव । याज्ञाभिकाक्षिणा नवनीत सर्वथा त्याज्यं दुष्ट- कांक्षाकारित्वात् । अवद्यारुणा मास सर्वथा त्याज्य दर्पका- रित्वात् । ततः तपःकामेन मद्यं सर्वथा त्याज्यं प्रसंगकारि- समाधिकामेन मधु मर्वथा त्याज्य, असंयमकारित्वात् । व्यस्त समस्तं वा योज्यामिति ।। १५७ ॥ त्तिपरिसख्यानस्वरूप प्रतिपादयन्नाह-- गोयरपमाण दायगभायणणाणाविधाण जंगहणी तह एसणस्स गहणं विविधस्म य वुचिपरिसंखा॥ गोचरप्रमाणं दायकभाजननानाविधानं यद्गहणं । तथाअशनस्य ग्रहणं विविधस्य च वृत्तिपरिसंख्या१५८ गोचरस्य प्रमाण गोचम्ममाण गृहप्रमाणं, एतेषु गृहेषु प्रविशाम नान्यषु बहुविान दायफादातारा माजनानि पार- वेभ्यपात्राणि तेपा यन्नानाविधानं नानाकरणं तस्य महणं स्वीक- लात् ।

·- -२८६ मूलाचार- रण-दाविशेषग्रहणं पात्र विशेषग्रहणं च । यदि वृद्धो मां विध- रेत् तदानी तिष्ठामि नान्यथा । अथवा वालो युवा स्त्री उपा- नस्करहितो वर्मनि स्थितोऽन्यथा वा विधरेत् तदानीं तिष्ठामी- ति। कांस्यभाजनेन रूप्यभाजनेन सुवर्णभाजनेन मृन्मयभा. जनेन वा ददाति तदा गृहीष्यामीति यदेवमायं । तथाशनस्य विविधस्य नानामकारस्य यद्हणमवग्रहोपादानं, अद्य मकुठं भोत्ये नान्यत् । अथवाद्य मंडकान् सक्तून् ओदनं वा ग्रही- यामीति यदेवमाद्य ग्रहणं तत्सर्वं वृत्तिपरिसंख्यानमिति १५८ कायक्लेशस्वरूपं विवृण्वन्नाह- ठाणसयणासणेहिं य विविहेहिं य उग्गयेहिं बहुएहिं । अणुवीचीपरिताओ कायकिलेसो हवदि एसो॥१५९ ॥ स्थानशयनासनैश्च विविधैश्चावग्रहैः बहुभिः । अनुवीचिपरितापः कायक्लेशः भवति एपः॥ १५९ ।। स्थान कायोत्सर्ग । शयनमेकपामृतकदण्डादिशयनं । आसनं उत्कुटिका-पर्यक-वीरासनमकरमुखाद्यासनं । स्थानश- यनासविविधश्चावग्रहधर्मोपकारहेतुभिरभिमायैहुभिरनुवी- चीपरितापा सूत्रानुसारेण कायपरितापो वृक्षमूलाधारका- ·R. पंचाचाराधिकारः ॥५॥ शातापनादिरेप कायरूशो भवति ।। १५६ ।। विविक्तशयनासनस्वरूपमाह-- तेरिक्खिय माणुस्सिय सर्विगामियदेविगेहि संसचे। वजेति अप्पमत्ता णिलए सयणासणट्ठाणे॥१०॥ तिरश्चीमानुपीसविकारणीदेविगेहिसंसक्तान् । बर्जयंति अप्रमत्ता निलयान् शयनासनस्थानेषु १६० तियचो गोमहिन्यादयः । मानुष्यः स्त्रियो वेश्याः स्वेच्छाचारिययादयः । सविकारिययो देख्यो भवनवानव्य- न्तरादियोपितः । गेहिनो गृहस्था: । एतैः ससक्तान-सहि- तान्, निलयानापमान वर्जयन्ति-परिहरन्पपमचा यत्नपरा: सन्तः शयनासनस्यानेषु कर्तव्येषु एवमनुतिष्ठतो विविक्त- शयनासनं नाम तप इति ॥ १६० ।। वाघ तप उपसंहानाह-- सोणाम वाहिरतबोजेण मणोदुकडंण उहदि । जेणय सद्धा जायदि जेण य जोगाणहीयते ॥ तत् नाम बाह्यतपः येन मनः दुष्कृतंन उत्तिष्ठति ।

·२८८ मूलाचार- येन चश्रद्धा जायते येन च योगा न हीयते॥१६१॥ तन्नाप बाह्यं तपो येन मनोदुष्कृतं चित्तसंक्लेशो नोतिष्ठ- ति नोन्पद्यते । येन च श्रद्धा शोभनानुरागो जायत उत्पद्यते येन च योगा मूलगुणा न हीयन्ते ॥ १६१ ।। एसो दुवाहिरतवो बाहिरजणपायडो परम घोरो अभंतरजणणादंबोच्छं अब्भंतरं वितवं १६२ एतत्तुवाद्यं तपोबाह्यजनप्रकटं परमं घोरं। अभ्यंतरजनज्ञातं वक्ष्ये अभ्यतरमपि तपः॥१६२ ॥ तवायं तपः पविध वाद्यजनानां मिथ्याष्टिजनानामपि प्रकटं प्रख्यतं परमघोरं सुष्ठु दुष्करं प्रतिपादितं । अभ्यन्त. रजनज्ञात भागमाविष्टजनैतिं वक्ष्ये कथिष्याम्यभ्यन्तरम- पिपविधं तपः ।। १६२ ।। के ते पट्पकारा इत्याशंकायामाह- पायच्छित्तं विणयं वेजावचं तहेव सज्झायं । झाणं च विउस्सग्गो अभंतरओ तवो एसो १६३ प्रायश्चित्रं विनयो वैयावृत्यं तथैव स्वाध्यायः । ध्यानं च व्युत्सर्गःअभ्यंतरंतपः एतत् ॥ १६३ ।। प्रायश्चित्र-पूर्वापरापशोधन। विनयमनुदचिः। या- ·२८१ । पंचाचाराधिकारः ॥५॥ वृतां स्वशक्त्योपकारः । तथैव स्वाध्यायः सिद्धान्तायध्ययनं। ध्यानं चकाचिंतानिरोया व्युन्मर्गः। अगरतप एतदिति । प्रायश्चित्तस्यरूप निरूपयन्नाह- पायच्छित्तं तितको जेण विसुज्झदि हुपुबक्यपावं पायच्छित्तं पत्तोत्ति तेण वुत्तं दसवह तु ॥१६॥ प्रायश्चित्तं इतितपो येन विशुद्धयति हि पूर्वकृतपापात्। प्रायश्चित्तं प्राप्त इतितेन उक्तं दशविधं तु॥१६४ ॥ प्रायश्चित्तमपराधं प्राप्ना सन् येन तपा पूर्वकृतात्या- पात् विशुद्धयो हु-रफुटं पूर्व प्रतः सम्पूर्णो भवति तत्तपत्तेन कारणन दशकारं प्रायश्चित्तमिनि॥ १६४ ॥ के ते दशपकारा इन्याशंकायापाह- आलोयणपडिकमणं उभयविवेगोतहा विउस्सग्गो तव छेदो मूलं विय परिहारो व सद्दहणा १६५ आलोचना प्रतिक्रमणं उभयं विवेकः तथा व्युत्सर्गः। तपःछेदो मूलमपि च परिहारः चैव श्रद्धानं ॥१६५ ॥ भालानन -मापाभी देगय या मारियानारकमुस- नापनिवेदनं । परिण-विभाजनम्यागतसहितपं. घमानाचार्ग मंमारन दिनसनिकरण पाक्षिक या । उभयं-मालोननदिन। विपी सिकारो गणविरः १६ ·२६० मूलाचार- स्थानविवेको वा । तथा व्युत्सर्ग:-कायोत्सर्गः। तपोऽनश- नादिक । छेदो-दीक्षापा: पक्षमासादिभिर्हानिः । मूलं पुनरय प्रभृति वतारोपणं । अपि च परिहारो द्विपकारो गणपतिबद्धोऽ. प्रतिबद्धा वा । यत्र प्रश्रवणादिकं कुर्वन्ति मुनपस्तत्र विष्ठन्ति पिछिकामप्रतः कृत्वा यतीनां वन्दना करोति तस्य यतयो न कुर्वन्ति, एवं या गणे क्रिया गणपतिबद्धः परिहारः । यत्र देशे धर्मो न ज्ञायते तत्र गत्वा मौनेन तपश्चरणानुष्ठानकर- णमगणपतिवद्धः परिहारः । तथा श्रद्धान तन्वरुचो परिणामः क्राधादिपरित्यागो वा । एतदशप्रकार प्रायश्चित्तं दोपानुरूपं दानव्यमिति । यश्चिद्दोपः पालोचनपत्रेण निराकिपते । कश्चित्प्रतिक्रमणेन कश्वदालोचनपतिक्रमणाभ्यां कश्चिद्वि- वेन कश्चित्कायोत्सर्गेण प्रश्चित्तपमा कविच्छेदेन कश्चि- न्मूलेन कश्विपरिहारेण कश्चिन्द्रद्धानेनेति ॥ १६५ ॥ मायश्चित्तस्य नामानि पाह- पोगणकम्मखवणं खिवणं णिज्जरण मोधणं धुवणं पुच्छण मुछिवण छिदणं त्ति पायच्छित्तस्मणामाई पुराणकर्मक्षपणंक्षेपणं निर्जरणं शोधनं धावनं। पुंच्छनं उत्क्षेपणं छेदनमिति प्रायश्चित्तस्य नामानि । पुगणम्य कर्मणः क्षपणं विनाशः क्षेप, निर्मग्ण शोध- न, धावन, इच्छणं, निराकरणं, उत्क्षेप, छेदन देशीक- ·२६५ - पंचाचाराधिकारः॥५॥ रणमिति मायश्चित्तस्यैतान्यष्टौ नामानि ज्ञातव्यानि भवन्ती- ति॥१६६ ॥ विनयस्य स्वरूपमाह- दसणणाणेविणओचरिचतवओवचारिओविणओ पंचविहो खलु विणओ पंचमगइणायगो भणिओ दर्शन ज्ञाने विनयः चारित्रतप औपचारिक: विनयः। पंचविधः खलु विनयः पंचमगातिनायको भाणितः१६७ दर्शने विनयो शाने विनयश्चारित्रे विनयस्तपसि विनय: औपचारिको विनय: पंचवियः खलु विनयः पंचमी- गतिनापका प्रधान भणितः प्रतिपादित इति ॥ १६७ ॥ दर्शनविनयं प्रतिपादयन्नाह- उवगृहणादिआ पुवुचा तह भतिआदिआ य गुणा । संकादिवज्जणं पिय दसणविणओ समासेण ।। १६८ ॥ उपगृहनादिकाः पूर्वोक्ताः तथा भक्त्यादयश्च गुणाः शंकादिवर्जनमपि च दर्शनविनयः समासेन ॥१६॥ उपगृहनस्थिरीकरणवात्सत्पमभावनाः पूर्वोक्ताः । तपा ·२१२ मूलाचारे- भक्त्यादयो गुणाः पंचपरमेष्ठिभक्त्यानुरागस्तेषामेव पूजा तेपामेव गुणानुवर्णन. नाशनमवर्णवादस्यासादनापरिहारो भक्त्यादया गुणाः । शंकाकांक्षाविचिकित्सान्यदृष्टिप्रशंसाना वर्जन पम्हिारा दर्शनविनयः समासेनेति ॥ १६८।। जे अत्थपज्जया खलु उवदिट्ठा जिणवरेहिं सुदणाणे। ते तह रोचेदि णरो दसणविणयो हवदि एसो ॥ १६९॥ येअर्थपर्यायाः खलु उपदिष्टा जिनवरैः श्रुतज्ञाने । तान् तथा रोचयति नरः दर्शनविनयःभवति एपः॥ येऽर्थपर्यापा जीवाजीवादयः सूक्ष्मस्थूलभेदेनोपदिष्टाः स्फुट जिनवरैः श्रुतज्ञाने द्वादशांगेषु चतुर्दशपूर्वपु, तान् पदा- योस्तथैव तेन प्रकारेण याथात्म्येन रोचयति नरो भन्यजीवो येन परिणामेन स एप दर्शनविनयो ज्ञातव्य इति ॥ १६९॥ ज्ञानविनयं प्रतिपादयन्नाह--- काले विणए उवहाणे वहुमाणे तहेव णिण्हवणे । वंजणअत्थतदुभयं विणओणाणम्हि अट्ठविहो काले विनय उपधाने बहुमाने तथैव अनिह्नवे । व्यजनार्थतदुभयं विनयोज्ञाने अष्टविधः ॥ १७० ।।

·૨૬૩ । पंचाचाराधिकारः॥५॥ द्वादशांगचतुर्दशपूर्वाणां कालशुद्धघा पठनं व्याख्यान परिवर्तन वा । तपा इस्तपादौ प्रक्षाल्प पर्यफेऽवस्थितस्याध्य- यनं । भवग्रहविशेपेण पठनं । बहुपानं यत्पठति यस्माकृणोति तयोः पूजागुणस्तवनं । तथैवानिहवो यत्पठति यस्मात्स्ठति सयोः कीर्तनं । व्यन्जनशुदं, अर्यशुद्धं व्यञ्जनार्थोभयशुदं च यत्पठनं । अनेन न्यायेनाएपकारो झाने विनय इति ।। तपा- णाणं सिक्खदि णाणं गुणेदि गाणं परस्स उवादिसदि। णाणेण कुणदि णायं णाणविणीदो हवदि एमो १७१ ज्ञानं शिक्षते ज्ञानं गुणयति ज्ञानं परस्य उपदिशति । ज्ञानेन करोति न्यायं ज्ञानविनीतो भवति एपः १७१ शानं शिक्षते वियोपादानं करोति । ज्ञान गुणयति परि- वर्तनं करोति । सानं परस्मै उपदिमान पनिगदपनि । ज्ञानेन करोति न्यायमनुष्ठानं । य एवं करोनि शानविनीतो भवन्येप . इति । अय दर्शनाचारदर्शनश्निपणेः को मेंटस्तया मानाचा. मानविनपपोः पावन मेद इत्यासागपार-कादिपरि- णामपरिहारे यत्ना उपगृहनादिपरिणामानुष्ठाने च पन्नो दर्शनविनयः । दर्शनाचारः पुनः मंकायमान नवश्रदा- ·२६४ भूलाचारे- नविपयो यत्न इति । तथा कालशुद्धयादिविपयेऽनुष्ठाने यत्नः कालादिविनयः, तथा द्रव्यक्षेत्रभावादिविषयश्च यत्नः। ज्ञानाचार पुनः कालशुद्धयादिपु सत्सु श्रुतं पठनयत्नं । ज्ञानविनयः श्रुतोपकरणेषु च यत्नः श्रुतविनयः । तथापनयति तपसा तमोऽज्ञानं उपनयति च मोक्षमार्ग प्रात्मानं तपोविन- यः नियमितमतिः सोऽपि तपोविनय इति ज्ञातव्य इति ॥ चारित्रविनयस्वरूपं प्रतिपादयन्नाह- इंदियकसायपणिहाणंपिय गुत्तीओचेवसमिदीओ एसो चरित्तविणओसमासदो होइ णायब्वो ॥ इन्द्रियकपायप्रणिधानमपि च गुप्तयःचैव समितयः एष चारित्रविनयः समासतो भवति ज्ञातव्यः १७२ इन्द्रियाणि चतुरादीनि कपायाः क्रोधादयः तेषामिन्द्रि- यकपायाणां मणिधानं प्रसम्हानिरिन्द्रियकपायप्रणिधान इन्द्रियप्रसरनिवारण कपायप्रसनिवारण । अथवेन्द्रियकपा- याणा अपरिणामस्तद्तव्यापारनिरोधन । अपि च गुप्तयो मनोवचनकायशुभमवृत्तयः । समितय ईर्याभाषणादान- निक्षेपोच्चारमस्रवणप्रतिष्ठापनाः । एप चारित्रविनयः समा- सतः सक्षेपतो भवति ज्ञातव्यः । अत्रापि समिविगुप्तय आचा- सातद्रक्षणोपाये यत्नश्चारित्रविनय इति ॥ १७२ ॥ तपोविनयस्वरूप प्रतिपादयन्नाइ- ·पंचाचाराधिकारः ॥५॥ २६५ उत्तरगुणउज्जोगो सम्म अहियासणा य सद्धाय आवासयाणमुचिदाण अपरिहाणायणुस्सेहो ॥ उत्तरगुणोद्योगः सम्यगध्यासनं च श्रद्धा च । आवश्यकानामुचितानां अपरिहाणिरनुत्सेधः ।। भातापनागुतागुणेयोग उत्साहः । सम्यगन्यामनं वत्कृतश्रमस्य निराकुलतमा सहनं । उदनश्रद्धा-नानुत्तरगु- गान् कुर्वतः शोमनपरिणामः । आवश्ययानां सपतास्तवरन्द- नाविण्यपाख्यानकायोत्सर्गायमुचितानां कर्मक्षयनि- मित्तानां परिमितानामपरिहागिरनुन्सेधः न हानिः पर्तव्या नापि रद्धिः । पढेर मावाश्चत्वारः पंच वा न तव्याः । उया सप्ताटो न कर्तव्याः । या यस्पानश्यास्प ये तस्या- मेगसौ कर्नव्यो नान्यस्यां येलायां हानि यदि माप्नुयात् । तया यस्यावश्यकम्य यावन्तः पठिना: कायोत्सर्गास्तान्त एल फर्वव्या न पा हानिदा सार्या इति ।। १७३ ।। भत्ती तवोषियम्हि य तवम्हि अहीलणाय सेसाणं एसो तवम्हि विणओ जहुनचारिचसाहुस्म ॥ भक्तिः तपोधिके च तपसि अहेलना. च शेपाणां । एप तपसि विनयः ययोक्तचारित्रसाघोः॥ भक्तिः स्तुविरिणाप: सेवा वा । तरसाधिारतोषिक:

·--
--
२६६
मूलाचार-
तस्मिस्तपोधिके । यात्मनोऽधिकतपसि तपसि च द्वादशविध-
तपोऽनुष्ठाने च भक्तिरनुरागः । शेषाणामनुकृष्टतपसामहेल-
ना अपरिभवः । एप तपसि विनयः सर्वसंयतेषु प्रणामति-
यथोक्तचारित्रस्य साधोर्भवति ज्ञातव्य इति ॥ १७४ ।।
पंचमौपचारिकविनयं प्रपंचयन्नाह--
काइयवाइयमाणसि-
ओत्ति अतिविहोदु पंचमो विणओ।
सो पुण सव्वो दुविहो
पच्चक्खो तह परोक्खो य ॥ १७५॥
कायिकवाचिकमानसिक
इति च त्रिविधस्तु पञ्चमो विनयः ।।
स पुनः सर्वो द्विविधः
प्रत्यक्षस्तथा परोक्षश्च ॥ १७५॥
काये भर: कायिकः । वाचि भवो वाचितः । मनसि
भवो मानसिकः । त्रिविर्धास्त्रमझारस्तु पंचमो विनयः । स्वर्ग-
मोक्ष दीन् विशेषेण नयतीति विनयः । पायाश्रयो वागश्रगे
मानसाश्रयश्चेति । स पुनः सर्वोऽपि कायिको वाचिको मान-
सिक्श्च द्विविधो द्विपकारः प्रत्यक्षश्चैव परोक्षश्च । गुरोः
भत्पक्षश्चक्षुरादिविषयः । चतुरादिविषयादतिक्रान्तः परोक्ष
इति ॥ १७५ ॥

·२६७ चोचाराधिकारः॥५॥ कायिकविनयस्वरूपं दर्श पन्नाह-- अमुट्ठाणं किदिअम्म णवण अंजलीय मुंडाणं। पच्चूगच्छणमेचे पछिदस्मणुसाधणं चेव ॥१७६ अभ्युत्थानं कृतिकर्म नमनं अंजलिना मुंडानां । प्रत्युद्गमनमायातस्य प्रस्थितस्यानुसाधनं चैव ॥ अभ्युत्थानपादरेणासनादुत्णनं । क्रियाकर्म सिद्धभक्ति- श्रुतभक्तिगुरुभक्तिपूर्वकं कायोत्सर्गादिकरणं । नमनं शिरमा प्रणामः । अञ्जलिना करकुडलेनाञ्जलिकरणं वा मुबहाना- मृपीणां । अथवा मुण्डा सामान्यवन्दना । पच्चुगच्छणमेते -प्रागच्छतः प्रतिगमनमाभिमुखयानं । प्रस्थितस्य प्रयाण व्यवस्थितस्यानुसाधनं चानुवननं च साधूनामादरः कार्यः । तथा तेपामेव क्रिण फर्म पर्तव्य । तथा नेपामेव कृताञ्जलि- पुटेन नपनं कर्तव्यं । तया साघोगातः प्रत्यभिमुखगमन कर्तव्यं तथा तस्यैव प्रस्थितस्यानुव्रजन पर्तव्यमिनि ॥ नया णीचं ठाणं णीचंगमणं णीच च आमणं सयणं । आसणदाणं उवगरणदाण ओगामदाणं च ।। नीचं स्थानं नीचं गमनं नीचं च आसनं शयनं। आसनदानं उपकरणदानं अवकाशदानं च ॥ देवगुरुभ्यः पुरतो नीचे स्थानं । नीचं न गमनं गुरो- ·२६८ मूलाचारे- मिपाझे पृष्ठतो वा गन्तव्यं । नीचं च न्यग्भूतं चासनं पीठा- दिवर्जनं गुरोरासनस्य पीठादिकस्य दानं निवेदनं । उपकर- यस्य पुस्तिकाकुटिकापिच्छियादिकस्य दानमुपसंपादनं । अवकाशस्य वसतिकागिरिगुहादिकस्य प्रासुकस्यान्विष्य दान निवेदनं । अथवा नीचं स्थानं करचरणसंकुचितत्तिर्गुरोः सधणोऽन्यस्य वा व्याधितस्येति ॥ १७७ ।। तथा- पडिरूवकायसंफासणदायपडिरूपकालकिरियाय पेसणकरणं संथरकरणं उवकरण पडिलिहणं ।। प्रतिरूपकायसंस्पर्शनता प्रतिरूपकालक्रिया च । प्रेप्यकरणं संरतरकरणं उपकरणं प्रतिलेखनं ॥ प्रतिरूप शरीरवलयोग्यं कायस्य शरीरस्य संस्पर्शनं मर्दनमभ्यगनं वा । प्रतिरूपकालक्रिया चोष्णकाले शीतकि या शीतकाले उष्णक्रिया वर्षाशाले तद्योग्यक्रिया ।पकरण- मादेशकरणं । सम्तरकरणं टट्टियादिपस्तरणं । उपकरणानां पुस्तिकारिड कादीनां प्रतिलेखनं सम्यग्निरूपणम् ॥१७८।। इच्चेवमादिओ जो उवयारो कीरदे सरीरेण । एसो काइयविणओ जहारिहं साहुवग्गस्स ॥ इत्येवमादिको यः उपकारः क्रियते शरीरेण । एषः कायिकविनयः यथार्ह साधुवर्गस्य ॥

·पयाचाराधिकार ॥५॥ २६ इत्येवमादिरुषकारो गुरोरन्यस्य वा साधुवर्गस्य यः शरी- रेण क्रियते ययायोग्यं स एप कायिको विनयः कायाश्रित स्वादिति ।। १७६ ।। वाचिकविनयस्वरूप विकृण्वन्नाह- पूयावयणं हिदभासणंच मिदभासणं च मधुरं चा सुचाणुवीचिवयणं आणिठुरमककसं क्यणं ।। पूजावचनं हितभाषणं च मितभाषणं च मधुरं च । सूनानुवीचिवचनं अनिष्ठुरमकर्कशं वचनं ।। पूजावचन बहुवचनोच्चारण यूय भट्टारका इत्येवमादि । हितस्य पध्यम्य भापण इहलोकपरलोकधर्पकारण वचन । मितस्य परिमितस्य भाषण चाल्पाक्षरयर्थ । मधुर च मनोहरं श्रुतिसुखदं । मूत्रानुनीक्वियनमागमदृष्टयाभापगं यथा पाप न भवति । अनिष्ठुर दम्पमृतप्रलीनेत्यादिशब्द रहित । भय फैशं वचन च वयिता वारयमिति ॥ १८० ।। उवसंतवयणमगिहत्यवयणमकिरियमहीलणंचयण एसो वाइयविणओ जहारिह होदि कादबो॥ उपशातवचनं अगृहस्थवचनं अक्रियमहीलनं वचनं एप वाचिकविनयः यया भवति कर्तव्यः । उपशान्तयन कोषमानादिरहित । महास्यरचन गृह ·- मुलाचार- अथौपचारिको विनय उपकारे धर्मादिकपरचित्तानुग्रहे भव प्रौपचारिकः खलु स्फुटं त्रिविविकारः कायिकवा- चिकमानसिकभेदेन समासतः संपतो भणितः कथितः । सप्त- विषश्चतुर्विधो द्विविधो योद्धपः । आनुपूर्णानुक्रमेण कायि- कः सप्तकारो वाचिकश्चतुर्विधः मानसिको द्विविध इति ।। कायिकविनयं सप्ताकारमाह-- अमुट्ठाणं सण्णदि आसणदाणं- अणुप्पदाणं च किदिकम्म पडिरूवं आसणचाओय अणुबजणं अभ्युत्थानं सन्नतिः आसनदानं अनुप्रदानं च । कृतिकर्म प्रतिरूपं आसनत्यागश्च अनुव्रजनं ॥ अभ्युत्थानमादरेणोत्यानं । सन्नतिः शिरसा प्रणामः । आसनदानं पीठाद्युपनयनं । अनुप्रदानं च पुस्तकपिच्छिका- युपकरणदानं । क्रियाकर्म शुभिवत्यादिपूर्वककायोत्सर्गः प्रतिरूपं यथागोम्यं, अथवा शरीरप्रतिरूपं कालमतिरूपं भाव- पतिरूपं व क्रियार्म शीतोडगमगपुरीप धरनयनं । भासन- परित्यागो गुरोः पुरत उच्चस्थाने न स्यातव्यं । अनुवजनं मस्थितेन सह किंचिद्गमनमिति । अभ्युत्थानमेकः सन्नतिदि- तीय प्राप्तनदानं तृतीयम (अ) नुप्रदानं चतुर्थः प्रतिरूप- क्रिया पंचमः आसनत्यागः षष्ठोऽनुवजनं सप्तमः प्रकार: कायिकविनयस्येति ।। १८५ ॥ :

·पंचाचाराधिकार ॥५॥ वाचिकमानसिकविनयभेदानाह- हिदमिदपरािमदभासा अणुवीचीभापणं च वोधव्यं । अकुसलमणस्म रोधो कुमलमणपवत्तओ चेव ॥ हितमितपरिमितभाषा अनुवीचिभापणं च बोदव्यं । अकुशलमनसो रोधः कुशलमन:प्रवर्तकश्चैव ॥ हितभाषणं मितभापणं परिमितभाषणमनुवीचिमाप च । हितं धर्मसयुक्तं । मिनरल्याक्षर यहथ । पारमितं कारण सहित । अनुीचीभापणमागमाविरुद्धवचनं चेति चतुर्विधो वचनविन्यो ज्ञातव्यः । तथाऽ कुशलमनसो रोधः पापादा- नकारणनित्तनिरोधः । शलमनसो धर्मवृत्तचिचस्य प्रवर्त- कश्चेति द्विविधो मनोविनय इनि ॥ १८ ॥ स एवं द्विवियो विनयः साघुर्गेण फस्य कर्तव्य इत्याशंकायापाह--- रादिणिए ऊणरादिणिएसुअ अज्जासुवेव गिहिवग्गे। विणओ जहारिओ सो कायबो अप्पमत्तण ॥

·३०० मालचारे- स्थानांमकारवकारादि यद्वचनं तेन रहित बन्धनत्रासनताडना- दिवचनरहितं । अकिरियं असिमसितम्यादिक्रिया (दि) रहितं अथवा सक्रियमिति पाठः । सक्रिय क्रियायुक्तपन्यचि. नान्यदोपयोरिति न वाक्य, तदुच्यते यनिष्पाद्यते । अहीलं- अपरिभवचनं । इत्येत्रमादिववचनं यत्र स एप वाचिको विनयो यथायोग्यं भवति कर्तव्य इति ॥ १८१ ॥ मानसिकविनयस्वरूपमाह- पापविसोत्तिअपरिणा- मवजणं पियहिदेय परिणामो। णादयो संखेवे- णेसोमाणसिओ विणओ ॥ १८२ ॥ पापविश्रुतिपरिणामवर्जनं प्रियहिते च परिणामः । ज्ञातव्यः संक्षेपेणैपः मानसिको विनयः ॥ १८२ ॥ पापविश्रुतिपरिणामवर्ननं पापं हिंसादिकं विश्रुतिः सम्यग्विराधना तया परिणामस्तस्य वर्जन परिहारः। प्रिये धर्मोपकारे हिते च सम्यग्ज्ञानादिके च परिणामो ज्ञातव्यः । संक्षेपेण स एप मानसिकश्चित्तौद्भवो विनय इति ॥१८॥ इय एमो पञ्चक्खो विणओ पारोखिओवि जंगुरुणो। -- ·पचाचाराधिकारः॥५॥ विरहम्मिवि वट्टिजदि आणाणिहासचरियाए ॥ इति एषः प्रत्यक्षः विनयः पारोक्षिकोपि यत् गुरोः। विरहेपि वर्तते आज्ञानिर्देशचर्यायाः॥ १८३ ॥ इत्येप प्रत्यक्षविनयः कायिकादिः, गुर्वादिपु सत्सु वर्तते यतः, पारोक्षिकोऽपि विनयो गद्गुरोभिहेऽपि गुर्वादिषु परो- क्षीभूतेषु यद-ने । भाशानिर्देशेन चर्याया वाईट्टारकोपदिष्षु जीवादिपदार्थेषु श्रद्धान व्यं तया तैर्या चोदिष्टा त- समित्यादिका तया च वर्तनं परोक्षा विनयः । तेषां प्रत्यक्षतो यः क्रियते स पन्यक्ष मति ॥ १८३ ।। पुनरपि त्रिविध विनयमन्येन प्रकारेगाह- अह ओपचारिओ खलु विणओतिविहा समासदो भणिओ। सत्त चउब्बिह दुविहो वोधब्बो आणुपुबीए॥ अथ औपचारिकः सलु विनयः त्रिविधः समासतो भणितः। सप्त चतुर्विधः विविधः बांधव्यः आनुपूर्व्या ॥ - ·" ३०४ मूलाचारे- राज्यधिके ऊनरात्र्यधिकेषु च आर्यासु चैव गृहिवर्गे। विनयः यथार्हः स कर्तव्यः अप्रमत्वेन ॥ रादिणिए-राधिके दीक्षागुरौ श्रुतगुरौ तपोधिके च । उणरादिणिएसु य-ऊनरानिकेषु च तपसा कनिष्ठेपु गुणक- निष्ठेपु वयसा कनिष्ठेपु च साधुषु । अज्जासु-आर्यिकासु । गिहिवम्गे-गृहिवर्गे श्रावकलोके च । विनयो यथाहों यथायो ग्यः कर्तव्यः । अप्रपत्तेन प्रमादरहितेन । साधूनां यो योग्यः आर्यिकाणा यो योग्यः, श्रावकाणां यो योग्या, अन्येपामपि यो योग्यः स तथा कर्तव्यः, केन ? साधुव ग्रामपतेनात्मतपोऽ नुरूपेण मासुभद्रव्यादिभिः स्वशक्त्या चेति ॥ १८७ ।। किमर्थ विनयः क्रियते इत्याशंकायामाह--- विणएण विप्पहीणस्स हवदि सिक्खा णिरस्थिया सव्वा । विणओ मिक्खाए फलं विणयफलं सब्वकल्लाणं ॥१८८॥ विनयन विप्राणस्य भवति शिक्षा निरार्थका सर्वा। विनयः शिक्षायाः फलं विनयफलं सर्वकल्याणं ।। विनयेन विहीणस्य विनयरहितस्य भवति शिक्षा श्रुता. ध्ययनं निरथिका विफला सर्वा सकला विनयः पुनः शिक्षा ·. पंचाचाराधिकार ॥५॥ या विद्याध्ययनस्य फलं, विनयफलं सर्वक्ल्याणान्यभ्युदय- निःश्रेयससुखानि । अथवा स्वर्गावतरणजन्मनिष्क्रमणके- वलमानोत्सत्तिपरिनिर्वाणादीनि कल्याणादीनीति ॥ १८८ ॥ विनयस्तवमाह-- विणओ मोक्खद्दारं विणयादो संजमो तंवो णाणं विणएणाराहिजदि आइरिओ सबसंघो य ॥ विनयः मोक्षद्वारं विनयात् संयमस्तंपों ज्ञान । विनयेनाराध्यते आचार्यश्च सर्वसंधश्च ॥ विनयो मोक्षस्य द्वार मरेशकः । विनयात्संयमः । विन: याचपः । विनयाच्च ज्ञानं । भवतीति सम्पन्धः । विनयेन चाराध्यते आचार्यः सर्वसंघश्चापि ॥१८६ ॥ आयारजीदकप्पगुणदीवणा अचसोधिणिजंजा अजवमद्दवलाहवमत्तीपल्हादकरणं च ॥ आचारजीदकल्पगुणदीपनां आत्मशुद्धिः निहः। आर्जवमार्दवलाघवभक्तिग्रहलादकरणानि च ॥ आचारस्य गुणा जीदप्रायश्चित्तस्य रल्यमायश्चित्तस्य गुणास्नगनानुष्ठानानि तपादीपन महदन भान्मशुदिन्यास- धर्मनिर्पतः । निन्द्रः परदायमाः । काजोव भाजयं स्वस्थता, मृदोभायो मर्द मायामानयोनिशसः । लयोभावों ·३०६ मूलाचारे- लाप नि:संगता लोभनिरासः । भक्तिर्गुरुसेवा । मल्हादक- रणं च सर्वेषां सुखोत्पादनं । यो विनयं करोति तेनाचरजीद- कल्पविपया ये गुणास्ते दीपिता उयोतिता भवंति । आर्ज- बमार्दवलाधवभक्तिमहादकरणानि च भवंति विनयकर्तरिति ।। कित्ती मिची माणस्स भंजणं गुरुजणे यवहुमाणं तित्ययराणं आणा गुणाणुमोदो य विणयगुणा कीर्तिः मैत्री मानस्य भंजनं गुरुजने च बहुमानं । तीर्थकराणां आज्ञा गुणानुमोदश्च विनयगुणाः ।। फीतिः सर्वव्यापी प्रतापः ख्यातिश्च । मैत्री सवैः सह मित्रभावः । मानस्य गर्वस्य भंजनमामर्दनं । गुरुजने च - हुमानं पूजाविधानं । तीर्थकराणामाशा पालिता भवति। गुणा- नुमोदश्च कृतो भवति । एते विनयगुणा भवन्तीति । वि- नयस्य कर्ता की लभते । तया मैत्री लभते । तयात्मनो मानं निरस्यति । गुरुजनेभ्यो बहुमानं लभते । तीर्यकराणा- माशां च पालयति । गुणानुरागं च करोतीति ॥ १९१ ।। वैयावृत्यस्वरूपं निरूपयन्नाह- आइरियादिसुपंचसु सबालवुड्डाउलेसु गच्छेसु । वेजावचं वुत्तं कादब्बं सव्वसत्तीए॥ भाचार्यादिषु पंचसु सबालवृद्धाकुलेपु गच्छेपु ।

·- पंचाचाराधिकारः ॥५॥ ३०० वैयावृत्त्यं उक्तं कर्तव्यं सर्वशक्त्या ॥ प्राचार्योपाध्यायस्यविरप्रवर्तकगणधरेषु पंचसु । वाला नवकमवजिताः । वृद्धा वयोद्धास्तपोटद्धा गुणवृद्धास्तैराकुलो गच्छस्तथैव बालमृद्धाकुले गच्छे सप्तपुरुषसन्ताने । वैयाह- त्यमुक्तं यथोक्त कर्तव्यं सर्वशक्त्या सर्वसामर्थेन उपकरणाहा. रमैपजपुस्तकादिभिरुपमहः कर्तव्य इति ।। १९२ ।। पुनरपि विशेषार्थ श्लोकेनाह- गुणाधिए उवज्झाए तवस्सि सिस्से य दुबले । साहुगणे कुले संघे समणुण्णे य चापदि । गुणाधिके उपाध्याये तपस्विनि शिष्ये च दुर्बले । साधुगणे कुले संघे समनोज्ञेच चापदि। गुणैरधिको गुणाधिकस्तस्मिन् गुणाधिके । उपाध्याय श्रुतगुरौ । तपस्विनि कापळेशपरे । शिक्षके शास्त्रशिक्षणत. सरे दुःशीले वा दुषले व्याध्याक्रान्ते वा । साधुगणे ऋषि- पतिमुन्यनगारेषु । कुले शुक्रकुले स्त्रीपुरुषसन्ताने । संघे चा- तुर्वण्र्ये श्रवणसंघे । समनोझे सुखासीने सर्वोपद्रवरहित । मापदि चोपद्रये संजाते पारत्यं कर्तव्यमिति ॥ १९३ ।। कैः कृत्वा यासत्यं फर्वव्यमित्याह- सेजोग्गासणिसेजो तहोवहिपडिलेहणाहि उवग्गहिदे । .

·मालधारे- आहारोसहवायण- विकिंचणं वंदणादीहि ॥ शय्यावकाशनिपद्या तथा उपधिप्रतिलखनाभिः उपग्रहः । आहारौपधवाचना- विकिंचनवंदनादिभिः॥ शय्यावकाशो वसतिरावकाशदानं निषद्याऽऽसनादिका उपधिः कुण्डिकादि । प्रतिलेखन पिच्छिकादिः । इत्येवरू- पग्रह उपकारः । अथर्वतरुगृहीते स्वीकृते । तयाहारौपवा- चनाव्याख्यानविकिंचनमूनपुरीपादिव्यु-सर्गबन्दनादिभिः । आहारेण भिक्षाचर्यया । औषधेन शुलिपिप्पल्यादिकेन । शास्त्रव्याख्यानेन | ब्युतमलनिर्हरणेन । वन्दनया व "श- व्यावकाशेन निपद्ययोपधिना प्रतिलेखनेन च पूर्वोक्तानामुप. कारः कर्तव्यः । एतस्तै मत्गृिहीता यात्मीकृता भवतीति ।। ते (के) पु स्थानेपूपकारः क्रियतेऽत आह- अद्धाणतणसावदरायणदीरोधणासिवे ओमे। वेजावचं वुत्तं संगहसारक्खणोवेदं॥ अध्वस्तेनश्वापदराजनदीरोधनासिव ओमे। वैयावृत्त्यं उक्तं संग्रहसारक्षणोपेतम् ।।

·पवाचाराधिकार.॥५॥ अध्वनि श्रान्तम्य । स्तेनैश्चौरैद्रुतस्य । श्वापदैः सिं- हव्याघ्रादिभिः परिभूतस्य । राजभिः खंचितस्य । नदीरो- धेन पीडितस्य । भशिवेन मारिरोगादिव्ययितस्य । मोमे दु. मिक्षपीडितस्य । वैयाघ्त्यमुक्त संग्रहसारक्षणोपेतं । तैपामा- गतानां संग्रहः कर्तव्यः । सगृहीतस्य रक्षण कर्तव्य । अय. चैवं सम्बन्धः कर्तव्यः । एतेषु प्रदेशेषु सग्रहोपेतं सारक्षयो- पेत च वैयारत्य पर्तव्यमिति । अथवा रोधशब्दाः प्रत्येकम- भिसम्बध्यते । पयिरोघश्चौररोधः श्वापदरोधः राजरोधो नदीरोप एतेषु रोधेषु तया मशिये दुर्भिक्षे च पाहत्य पतन्पमिति ॥ १९५ ॥ स्वाध्यायस्वरूपमाह- परियट्टणाय वायण पडिच्छणाणुपेहणा य धम्मकहा । थुदिमंगलसंयुक्तः पंचविहो होइ सज्झाओ॥ १९६ ॥ परिवर्तनं वाचनं पृच्छना अनुप्रेक्षा च धर्मकया । स्तुतिमंगलसंयुक्तः पंचविधो भवति स्वाध्यायः॥ परिवर्तनं पठितस्य गन्यस्यानुवेदन ! वाचना शास्रस्य व्याख्यान । प्रत्छना शासश्रवणं । अनुपेक्षा द्वादनानुमेक्षा- नित्यत्वादि । धर्मश्था विपटिशलामापुरपचरितानि । स्तु.

·मूलाचारे-
तिनिदेववन्दना मंगल इत्येवं संयुक्तः पंचमकारो भवति
स्वाध्यायः । परिवर्तनमेको वाचना द्वितीयः पृच्छना तृतीयोऽ.
नुपेक्षा चतुर्यो धर्मकयास्तुतिमंगलानि समुदितानि पंचम: प्र-
कारः । एवं पंचविधः स्वाध्यायः सम्यग्युक्तोऽनुष्ठेय इति १६६
ध्यानस्वरूप विकृण्वनाह-
अटुंच रुद्दसहियं दोषिणविझाणाणिअप्पसत्थाणि
धम्म सुकं च दुचे पसत्यझाणाणि णेयाणि ।।
आतं च रौद्रसहितं हे अपिध्याने अप्रशस्ते ।
धर्म शुक्लं च हे प्रशस्तध्याने ज्ञातव्यानि ।। १९७ ॥
भार्तध्यानं रौद्ध्यानेन सहित । एते द्वे ध्याने अपशस्ते
नरकतिर्यगतिमापके । धर्मध्यानं शुक्लध्यान चैते द्वे प्रशस्ते
देवगतिमुक्तिगतिमापके । इत्येवंविधानि ज्ञातव्यानि । एका..
मचिन्तानिरोधो ध्यानमिति ॥ १७ ॥
श्रार्तध्यानस्य मेदानाद-
अमणुण्णजोगइट्ठविओगपरीसहाणदाणकरणसु
अट्ट कसायसहियं झाणं भाणद समासेण ॥ १९८
अमनोज्ञयोगइष्टवियोगपरीपहनिदानकरणेषु ।
आतं कषायसहितं ध्यानं भणित समासेन ॥१९८॥

·पंचाचारधिकारः॥५॥ अमनोज्ञेन ज्वरशूलशत्रुरोगादिना योगा सम्पर्कः । इटस्य पुत्रदुहिपातृपितृवन्धुशिष्यादिकस्य वियोगोऽ- भावः । परीपहाः शुत्तृहीतोष्णादयः । निदानकरणं इह- लोकपरलोकभोगविपयोऽभिलापः । इत्येतेषु प्रदेशेवात मनःसंक्लेशः कपायसहितं ध्यान भणितं समासेन संक्षेपतः। कदा ममानेनामनोज्ञेन वियोगो भविष्यतीत्येवं चिन्तनमा ध्यानं प्रयमं । इष्टः सह सर्वदा यदि मम संयोगो भवति वियोगो न कदाचिदपि स्याद्ययेवं चिन्तनमार्तध्यानं द्वितीयं । सुदृटशीतोष्णादिमिरई व्ययितः कदैतेषां ममाभावः स्यात् । कय भयौदनादयो लभ्या येन मम क्षुपादयो न स्युः । कदा मम येलाया: प्राप्तिः स्याना भुजे पियामि वा । हाकार पूकारं जलसेकं च कुर्वतोऽपि तेन मम प्रतीकार इति चिन्त. नमार्तध्यानं तृतीयमिति । इहलोके यदि मम पुत्राः स्युः पर- लोके यद्यहं देवो भवामि स्त्रीवस्त्रादिकं मम स्पादित्येवं चिन्त- नं चतुर्थमाध्यानमिति ।। १९८ ।। रौद्रध्यानस्वरूपं प्रतिपाठपन्नाइ- तेणिकमोससारक्खणसु तध चेव छबिहारंभे। रुई कसायसहिदं झाणं भणियं समामेण ॥ १९९ स्तन्यमृपासारक्षणेपु तथा चैव पड्विधारंभ। रौद्रं कपायसहितं ध्यानं भणिते समासन.॥१९॥ .

·३१२ मुलावारे- स्तैन्यं परद्रव्यापहरणाभिमायः । मृपाऽनृते तत्परता । सारक्षणं यदि मदीयं द्रव्यं चोरयति तमहं निहन्मि, एवमा- युधध्यमहस्तमारणाभिमायः । स्तन्यमृपावादसारक्षणेषु । सया चैव पविधारम्भे पृथिव्यप्तजोवायुवनस्पतित्रसकायिक- विराधने रछेदनभेदनबन्धनयधताइनदहनेद्यमः रौद्रं कपा- पसहितं ध्यानं भणित । समासेन संक्षपेग | परद्रव्यहरणे तत्परता मयमं रौद्र । परपीडाकरे मृपावादे यत्नः द्वितीयं रौद्र। 'द्रव्यपशुपुत्रादिरक्षणविपये चौरदायादिमारणोधमे यत्नस्त- तीय रौद्रं । तथा पविधे जीवमारणारम्भे कृताभिप्रायश्चतु. र्थ रौद्रमिति ।। १६९ ॥ ततः- अवहट्ट अट्टरुद्दे महाभए सुग्गदीयपच्चूहे । धम्मे वा सुके वा होहि समण्णागदमदीओ॥ अपहृत्य आर्तरौद्रे महाभये सुगतिप्रत्यूहे । धर्मे वा शुक्ले वा भव समन्वागतमतिः ॥ २०॥ यत्त एवंभूते आतरोद्रे । किविशिष्ट, महाभये महासंसा- रभीतिदायिनि (नी) सूगतिपत्यूहे-देवगतिमोक्षगति- प्रतिकूले । अपहत्य निराकृत्य । धर्मभ्याने शुक्लध्याने वा भव सम्यग्विधानेन गतपतिः । धर्मध्याने शुक्लल्याने च सादरो सुष्टु विशुद्ध मनो विधेहि समाहितमतिर्भव (वे) ति ॥२०॥ धर्मध्यानभेदान् प्रतिपादयन्नाह- ·पंचाचाराधिकारः ॥५॥ एयग्गेण मणं गिरंभिऊग धम्म चन्दिहं झाहि आणापायविवायविचओ य संठाणविचयं च ।। एकाग्रेण मनो निरुध्य धर्म चतुर्विधं ध्याय । आज्ञापायविपाकविचयः संस्थानविचयश्च ।। २.१।। एकाग्रेग पचेन्द्रियच्यापारपरित्यागेन कायिकवाचिक- व्यापारविरहेण च । मनो मानसव्यापारं । निरुध्यात्मवशं' कृत्वा । धर्म चतुर्विधं चतुर्भदं । ध्याय चिन्तय । के ते चत्वां. रो विरला इत्पाशंकायामाह-माशा विचयोऽपायविषयो विपाकविचयः संस्पानविचयश्चेति ।। २.१॥ तमाशाविचयं वियवन्नाह- पंचत्थिकायछज्जीवणिकाये कालदबमण्णे य । आणागडझे भाव आणाविचयेण विचिणादि । पंचास्तिकायपजीवनिकायान् कालद्रव्यमन्यत् च आज्ञाग्राह्यान् भावान् आज्ञाविचयेन विचिनोति ॥ पंचास्तिकाया: जावास्तिकायोऽनीवास्तिमायो धर्मास्ति- कायोऽधर्मास्तिकायो वियदास्तिकाप इति तेपा प्रदेशयन्योऽ. स्तीति कृत्वा पाया इन्युपन्ते । पत्नीवनिकायश्च पृयिव्य- प्लेजोशपुरनस्पतिप्रसाः । पालद्रव्यमन्यत् । अस्य प्रदेशवन्या- भादस्तिकापत्वं नास्ति। एतानाशामासान मावान् पदानि ।

·मूलाधारे- माझाविचयेनानास्वरूपेण । विचिनोति विवेचयति ध्यायती. ति यावत् । एते पदार्याः सर्वज्ञनाथेन वीतरागेण प्रत्यक्षेण दृष्टा नकदाचिद् व्यभिचरन्तीत्यास्तिक्ययुद्धया तेपा पृथक्पृयग्निवे चनेनाझाविचयः । यद्यप्यात्मनः प्रत्यक्षवलेन हेतुबलेन वा न. स्पटा तथापि सर्वज्ञाझानिर्देशेन गृह्णाति नान्ययावादिनो जिना यत इति ॥ २०२॥ अपायविचयं विटरवनाह-- कल्लाणपावगाओ पाए विचिणादि जिणमदमुविच्च । विचिणादि वा अपाये जीवाण सुहे य असुहे य ॥ २०६॥ कल्याणप्रापकान् उपायान् विचिनोति जिनमतमुपेत्य विचिनोति वाअपायान् जीवानांशुमान् च अशुभान् च कल्याणमापकान् पचकल्याणानि यःप्राप्यन्ते तान्माप्या- न सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि । विचिनोति ध्यायति । जिन- मतमुपेत्य जैनागममाश्रित्य । विचिनोति वा ध्यायति वा । अपायान् कर्मापणमान स्थितिखण्डाननुभागखगटानुस्कर्षाप- कर्षमैदान् । जीवानां सुखानि जीवपदेशसतर्पणानि । प्रसु. खानि दुःखानि चात्मनस्तु विचिनोति भावयतीति । एतैः वर्तव्यैर्गीय दृरतो भवन्ति शासनात्, एतैस्तु शासनमुपदौ- ·. पंचाचाराधिकार ॥५॥ कते, एतैः परिणामैः संसारे भ्रमन्ति जीवार, एतैश्च संसा- राद्विमुञ्चन्तीति चिन्तनमपायचिन्तनं नाम द्वितीयं धर्मध्या- नमिति ॥ २०३॥ विपाकविचयस्वरूपमाह- एआणेयभवगयं जीवाणं पुणपावकम्मफलं। उदओदारणसंकम- वंध मोक्खं च विचिणादि ।।२०४।। एकानेकभवगतं जीवानां पुण्यपापकर्मफलं। उदयोदीरणसंक्रमबंध मोक्षं च विचिनोति । २०४॥ एकभवगतमनेकभवगतं च जीवानां परायकर्मफलं पापक- मैफलं च विचिनोति । उदयं स्थितिक्षयेण गलनं विचिनोति ये कर्मस्कन्धा उत्कर्षापकर्पादिप्रयोगेण स्थितिक्षयं प्राप्यात्म- नः फलं ददते तेषां धर्मस्कन्धानामुदय इति संशा तं ध्याय- ति । तया चोदीरणमपझपाचनं । ये कर्मकन्याः सत्सु स्थित्य- नुभागेषु अवस्थिताः सन्त बाकृष्याकाले फलदाः क्रियन्ते तेषां मम्कन्धानामुदीरणमिति समा तद् ध्यायति । सक्रपणं परमकतिस्वरूपेण गमनं विचिनोति । तया पचं जीवर्म- प्रदेशान्योन्यसश्लेषं ध्यायति । मोक्षं जीवकर्ममदेशविश्लेप- मनन्तज्ञानदर्शनमुखवीर्यस्वरूपं विचिनोतीति सम्बन्धः । तथा ·३१६ मूलाचारे- शुभप्रकृतीनां गुडखण्डशर्करामृतस्तरूपेणानुभागचिन्तनं । अशुभप्रकृतीनां निम्बकाजीरविपहालाहलस्वरूपेणानुभाग- चिन्तनं । तथा घातिर्मणा लतादास्थिशिल समाना. नुचितनं । नरकतियम्मनुष्यदेवगतिमापकर्मफलचिन्तनं । इत्येवमादिचिन्तनं विपाकविषयधर्म्यध्यान नामेति ॥२०४॥ संस्थान विचयम्वरूपं विटगवन्नाह- उड्ढमहतिरियलोए विचिणादि सपन्जए ससंठाणे एत्येव अशुगदाओ अणुपेक्खाओ य विचिणादि उध्वाधस्तिर्यग्लोकाविचिनोतिसपर्यायान्ससंस्थानान अन्नैवानुगताअनुप्रेक्षाश्च विचिनोति ॥ २०५ ।। ऊर्वलोकं सपर्यय सभेदं ससंस्थान व्यस्रचतुरस्रपत्त- दीर्घायतगृदंगसस्थान पटलेन्द्रग्श्रेणीबद्धमकीर्णर विमान- भेदभिन्न विचिनोति ध्यायति । तथाधोलोक सपर्ययं ससं. स्थान क्षेत्रासनाद्याकृति व्यस्रचतुरस्रत्तदीयतादिसस्था- नभेदभिन सप्तपृथवीन्द्रकश्रेणि विश्रेणिवद्धमकीर्णकप्रस्तर- स्वरूपेण स्थितं शीतोषानारकसंहितं महावेदनारूपं च विधि- नोति। तथा तिर्यग्लो सपर्ययं सभेद ससंस्थानं मला कारं मेरुकुलपर्वतादि ग्रामनगरपचनभेदभिन्न पूर्व विदे- हापरविदेहभरतैररावतभोगभूमिद्वीपसमुदवननदीवेदिकायतनकूटा- दिभेदभिन्न दीर्घहस्वस्चायतपसचतुरससंस्थानसहिवं ·. पंचोचाराधिकारः ॥५॥ विचिनोति ध्यायतीति सम्बन्धः । अत्रैवानुगता अनुभेक्षा दादशानुप्रेक्षा विचिनोति ॥ २० ॥ फस्ता अनुप्रेक्षा इति नापानीति दर्शयन्नाद- अद्भुवमसरणमेग- तमण्ण संसारलोगमसुचिचं। आसवसंवरणिजर धम्मं वोधिं च चिंतिजो॥२०६॥ अध्रुवमशरणमेकत्वमन्यत्वसंसारलोकमशुचित्वं । आस्रवसंवरनिर्जराधों वोधिश्च चिंत्यः ॥ २०६॥ अनुवनित्यता । अशरणपनाश्रयः । एकत्वमेकोऽहं । अन्पत्वं शरीरादन्योऽहं । ससारश्चतुर्गतिसंक्रमणं । लोक अ- धिोमध्यक्षेत्रासनझल्लरीमृदंगरूपश्चतुर्दशरज्वायतः । अगु- चित्वं । प्रातः कासवः । संवरो महावतादिकं । निर्जरा फर्मसातनं । धोऽपि दशपकारः क्षमादिलक्षणः । बोधि च सम्यक्त्वसहिता भारना एता द्वादशानुपेक्षाश्चिन्तय । तत् एतचाधि धर्मध्यानं नामेति । ॥ २०६॥ गुलध्यानस्य स्वरूपं भेदांश्च विवेचनाह-- उपसंतोदु पुहुत्तं- झायदि झाणं विदयादीचारं ।

·मूलाधारे-
खीणकसाओ झायदि
एयचविदक चारं ।।२०७॥
उपशांतस्तु पृथक्त्वं
ध्यायति ध्यानं वितर्कवीचारं ।
क्षीणकपायो ध्यायति
एकत्ववितर्कवीचारं ॥२०७॥
उपशान्तकपायस्तु पृथत्वं ध्यायति ध्यानं । द्रव्या-
ययनेकभेदभिन्नानि त्रि यतो ध्यायति ततः पृयक्त्व.
मित्युच्यते । वितर्कः श्रुतं यस्माद्वितण श्रुतेन सह वर्तते परमा.
च नवदशचतुर्दशपूर्वधरैरारभ्यते तस्मात्सवितर्क तत् । विचा-
रोर्यन्यजनयोगः (ग) संक्रमणः । एकमर्थं त्यक्त्वार्यान्तरं
ध्यायवि मनसा संचित्य वचसा प्रवर्तते कायेन प्रवर्तते एवं
परंपरेय संक्रमो योगानां द्रव्याणां व्यंजनानां च स्थूलपर्या-
पासापानांपूक्ष्मपर्यायाणांवचनगोचरातीतानां संक्रमः सवी-
चार यानमिति । अस्य त्रिपकारस्य ध्यानस्योपशान्तकषाय:
स्वामी । तथा क्षीणकपायो ध्यायत्येकत्वं वितर्क (अ)वीचा.
रं। एक द्रव्यमेकार्थपर्यायमेकं व्यंजनपर्यायं च योगनैकेन
ध्यायति तद्ध्यानमेकत्वं, वितर्कः श्रुतं पूर्वोक्तमेव, अवीचार-
व्यंजनयोगसंक्रान्तिरहितं । अस्य त्रिपकारस्यैकत्ववितर्क-
चीचारभेदभिन्नस्य क्षीणकपायः स्वामी ॥.२०७॥

·पंचाचाराधिकार ॥५॥ वतीयवतुर्यशुक्लध्यानस्वरूपप्रतिपादनार्यमाह- सुहुमकिरियं सजोगीझायदिझाणं चतदियसुकंतु जे केवली अजोगी झायदि झाणं समुच्छिण्णं सूक्ष्मक्रियं सयोगी ध्यायति ध्यानं च तृतीयशुक्लं तु यत् केवली अयोगी ध्यायति ध्यानं समुच्छिन्नं ॥ सूक्ष्मक्रियामवितर्कमवीचारं श्रुतावष्टम्मरहितपर्यन्पञ्ज- नयोगसक्रान्तिवियुक्तं सूक्ष्मकायक्रियाव्यवस्थित तृतीयं शुक्ल सयोगी ध्यायति ध्यानमिति । यत्केवल्ययोगीध्यायति ध्यान तत्समुच्छिन्नमवितर्कमविचारपनिवृत्तिनिरुद्धयोगमपश्चिमं शु- समविचलं मणिशिखावत् । तस्य चतुर्यध्यानस्य योगी स्वामी । यद्यप्यग्र मानसो व्यापारो नास्ति तयाप्युपचारकि- पा ध्यानमित्युपचर्यते । पूर्वमवृत्तिमपेक्ष्य घृत्घटवत् वेदव- द्वेति ।। २०८॥ दुविहोय विउस्सगोअभंतर वाहिरो मुणेयब्वो। अभंतर कोहादी वाहिर खेचादियं दब्बा२०१॥ विविधश्च व्युत्सर्गः आभ्यंतरो वाह्यः ज्ञातव्यः । अभ्यंतरः क्रोधादिः याद्यःक्षेत्रादिक द्रव्यं । द्विविधो दिपकारो म्युत्सर्गः परिग्रहपरित्यागोऽभ्यन्तर- माहिरो सातम्यः । झोघादीनां प्युत्सगोंभ्यन्तरः । क्षेत्रादि- दम्यस्य त्यागो गाणो ध्युत्सर्ग इति । २०९ ॥

·३२०
मूलाचारे-
मिच्छत्तवेदरागा तहेव हस्सादियाय छद्दोसा।
चत्तारि तह कसाया चोदम अभंतरा गया२१०
मिथ्यात्ववेदरागा तथैव हास्यादिकाश्च,पट्दोपाः ।
चत्वारस्तथा कपायाःचतुर्दशअभ्यंतरा ग्रंथा॥२१०॥
मिथ्यात्व । स्त्रीनपुसक्वेदाम्त्रयः । रागा हास्याद-
यः पट् दोपा हास्यरत्यरतिशोभियजुगुप्साः । चत्वार-
स्तया कपाया क्रोधमानमायालोमाः । पते चतुर्दशाभ्यन्त
रा ग्रन्या । एतेगा परित्यागोऽभ्यन्तरो व्युत्सर्ग इति ॥२१॥
व्युत्सर्गनिरूपणायाह-
खेचं वत्थु' धणधण्णगदं दुपदचदुप्पदगदं च ।
जाणसयणासणाणि य कुप्पे भंडसुदस होंति ॥
क्षेत्रं वारतु धनधान्यगतं द्विपदचतुष्पदगतं च ।
यानशयनासनानि च कुये भाडेपु दश भवंति ।
क्षेत्र सस्यादिनिष्पत्तिस्थानं वास्तु गृहमासादादिक ।
धनगतं सुवर्णरूप्यद्रव्यादि । धान्यगनं शालियवगोधूमादिक
द्विरदा दासीदासादयः । चनुपर्दगत गोमहिप्याजादिगतं ।
यानं शयनमासनं । कुपं सातादिक । म हिंगुमरीचा-
दिक । एव बाह्यपरिग्रहा दशपकारस्सस्य त्यागो वाह्यो व्युत्स-
र्ग इति ॥ २११॥

·पंवाचोराधिकार॥५॥ ३२१ अभ्यन्तरस्य व्युत्सर्गस्य भेदमविपादनार्थमाह- वारसविघझिवि तवे सम्भंतरवाहिरे कुसलदिलै। णविअत्यिणविय होही सब्झायसमोतवोकम्म। दादशविधेपि तपसि साभ्यंतरवाह्ये कुशलदृष्टे । नाप्यस्ति नापि च भविष्यति स्वाध्यायसमं तपःकर्म द्वादशविषस्थापि ताम: मप ह्याभ्यन्तरे कुशलहष्टे सर्व मागणघरादिमनिपादित नास्ति नापि च भविष्यति स्वाध्या- यसमानं तपः । द्वादशाविधेऽपि रूपमि मध्ये स्वाध्यायस- मानं तपोनुष्ठानं न भवति न भविष्यति ॥ २१२ ।। पायव्युत्सर्गमेदपतिपादनार्यमाह- सज्झायं कुव्वंतो पंच दयसवुडो तिगुचो य । हवदिय एअग्गमणो विणएणसमाहिओ भिक्खू स्वाध्यायं कुर्वन् पंचेंद्रियसंवृतः त्रिगुप्तश्च । भवति च एकाग्रमनाः विनयेन समाहितो भिक्षुः ।। स्वाध्याय कुन पंचेदिसंटनः विगुप्तश्चेन्द्रिपव्यापार- रहितो मनोवाकायगुप्तधन, भवत्येप्रपना: शास्त्रार्यमा छो विनयेन समाहिती दिनप्युक्तो मितुः साधुः । स्वाध्याय- समारत दर्शितमाभ्यां गापाभ्यामिति ।। २१३ ॥ - ।

·३२२ मूलाचार- दादविधम्पापितपसः स्वाध्यायोऽधिक इति निरूपयाचाह- सिद्धिप्पासादवदंसयस्म करणं चदुषिहो होदि। दबे खेत्ते काले भावे वि य आणुपुबीए ॥२१॥ सिद्धिप्रासादावतंसकस्य करणं चतुर्विधं भवति । द्रव्यं क्षेत्रं कालं भावमपि च आनुपूर्व्या ।। तस्य द्वादशविधस्यापि तपसः किविशिष्टस्य, सिदिमा- सा वितंयकस्य मोक्षहार्णपूरस्ग मण्डनस्यायवा सिद्धि- भासादमवेशकस्य करणमनुष्ठानं चतुर्विध भवति । द्रव्यमाहार- गेरादिक । क्षेत्रानू।परुनागादक स्निग्गरूक्षवातपि- तश्रेष्पप्रकोपकं । यालः शीताष्णवर्षादिरूपः । भावः (4) परिगामवित्तसंलगः । इनकालभावानाश्रित्य तपः कुर्यात् । यथा वातपित्तश्लेष्मविकारो न भवति । भानुपूया- नुक्रमेण क्रनं त्यक्त्वा यदि तपः क्रोति चित्तसक्लेशो भवति सहशाच कर्मवन्धः सादिनि ।। २१४ ॥ तांगिनक्रममाह- अभंतरसोहणओ एसो अभतरो तओभणिओ।

·पंचाचाराधिकार ॥५॥ ३२३ एत्तो विरियाचारं। समासओ वण्णइस्सामि ।।२१५॥ भयंतरशोधनकं एतत् अभ्यंतरं तपो भाणतं। इता वीर्याचारं समासतः वर्णयिष्यामि ॥ अभ्यन्तरशोधन मेतदभ्यन्तरतपो भणित भावशोधना- यैतत्ता तथा वाह्यपप्युक्तं । इत ऊर्च वीर्याचारं वर्णयिष्या- मि संपत इति ॥ २१५ ॥ पोऽधिकारमुपसंहरन् वीर्याचारं च सूचयन्नाह- अणुगृहियवलविरिओ पर कामदि जो जहुत्तमाउचो। जुंजदि य जहाथाण विरियाचारोचि णादव्यो॥२१६॥ अनिगहितबलवीर्यः पराक्रमते यः यथोक्तमात्मनः। युनक्ति च यथास्थानं वीर्याचार इति ज्ञातव्यः॥ अनुहितबलवीर्य अनिहितमसंवृतमाहु, वल. माहारोपधादिकृतसापणे, वीर्य बीर्यान्तरायक्षयोपशपजनित सहननापेस स्यामशरीरापरकरण चरण पोरुटिफन्धादि. मनपरिवरन्यापेक्षं । भनिहिते पलवी येनासावनिहिता.

·- ३२४ मूलाचारे- लवीर्यः । पराक्रमते चेटते समुत्सहते यो यथोक्तं तपश्चारित्रं विविधानुमतिरहित सप्तदशमकारसंयमविधानं मायासंयम तथे- न्द्रियसंयम चैतधयोक्तं । अनिहितबलवीयों या कुरुते युनक्ति चात्मानं यथास्थानं यथाशरीरावयवाष्टंभं य: स वीयांचा- र इति ज्ञातव्यो मेदाद । अथवा तस्य वीर्याचारो ज्ञातम्या इति ॥ २१६॥ त्रिविधानुमतिपरिहारो यथोक्तमियुक्तरतया सप्तदशमकार प्राणसंयमनमिन्द्रियसंयमनं च यथोक्तामत्युक्तं । तत्रका त्रिवि. थानुमतिः कश्च सप्तदशपकारः प्राणसंपमः को वेन्द्रियसंयम इति पृष्टे उचरमाह- पडिसेवा पडिसुणणं संवासो चेव अणुमदी तिविहा । उद्दिढ जदि भुंजदि भोगदिय होदि पडिसेवा ।। २१७ ।। प्रतिसेवा प्रतिश्रवणं संवासः चैव अनुमतिः त्रिविधा । उद्दिष्टं यदि भुक्त भोगयतिच भवति प्रतिसेवा ।। प्रतिसेवा प्रतिश्रवणं संवासश्चैवानुमतिस्विविधा । मय कि प्रतिसेवाया लक्षणं पाह-उद्दिष्ट दात्रापात्रमुद्दिश्य पात्राभिप्रायेणाहारादिष मुपकरणादिक चोपनीतं तदानीतमा- ·पंचाचाराधिकारः ॥५॥ . शारादिक यदि भुक्तेऽनुपवति । उपकरणादिकं च मासुकमा. नीतं दृष्ट्वा भोगयति सेवते यदि तदा तस्य पात्रस्यमतिसेवा- नामानुमतिभेदः स्यात् ॥ २१७ ॥ तथा- उद्दिष्टुं जदि विचरदि पुव्वं पच्छा व होदि पडिसुणणा। सावजसंकिलिट्ठो ममात्तिभावो दुःसंवासो॥२१॥ हद्दिष्टं यदि विचरति पूर्व पश्चात्वा भवति प्रतिश्रवणा। सावधसक्लिप्टो ममत्वभावस्तु संवासः ॥ २१८ ॥ पूर्वमेवोपदिष्टं यावत्तद्वस्तु न गृयहाति साधुस्तावदेव पूर्व प्रतिपादयति दाता, भवतो निमित्तं मया संस्कृतमाहारा- दिफ मासुकमुस्करण वा तन्द्रवान् गगहातु । एवं पूर्णमेर श्रुत्वा यदि विचरति गृहानि । अथवा दबाहारादिकमुप- करणं पश्चानिवेदयति युप्मन्निमित्र मया मस्कृतं तदनि- गृहीतं भय मे संतोप: संजातः इति श्रुत्वातूष्णीमावेन सन्तो. पेण वा तिठति तदा तस्य मतिश्रवणानापानुपतिमेदो द्विती- यः स्यादिति । तथा सावचसंहिष्टो योऽयं ममत्वमावः स संवासः । गृहस्थैः सह संपसति ममेदमिति मापं च करोस्या- द्वारापुपकरणनिपि सर्वदा संक्लिष्टः मन् संासनामानुपति- मेटस्वतीयः । एवंपकारामनुपति इर्वता ययोर नाचरित ·२३२६ मूलाचार- बलवीर्य चावगृहितं तेन वीर्याचारो नानुष्ठिनः स्याचस्माल सानुपतिसिमकारापि त्याज्या वीर्याचारमनुष्टनेति ॥ २१८ ।। सप्तदशमकारसंयम प्रतिपादयन्नाह- पुढविदगतेउवाऊवण'फदीसंजमो य बोधब्बो। विगतिगचदुपंचेंदिय अजीवकायेसु संजमणं ।। पृथिव्युदकतेजोवायुवनस्पतिसंयमश्च बोद्धव्यः। द्वित्रिचतुःपंचेंद्रियाजीवकायेपु संस्मनं ॥ पृथव्युदकतेजोवायुवनम्पतिकायिकाना संयमनं रक्षणं संपमो ज्ञातव्यः । तथा द्वीन्द्रियत्रीन्द्रिय चतुरिन्द्रियपंचेन्द्रिया. णां संयमने रक्षण संयमः । अजीवकायानां शुष्पवणादीना- मच्छेदन | कायभेदेन पंचमकारः संयमसमभेदेन चतुर्विघोड नीवरक्षणेन चैकषि इति दशमकारः संयमः ।। २१६ ।। तथा अप्पडिलेहं दुप्पडिलेहमुवेखुअवहट्ट संजमोचेव मणवयणकायसंजम सचरसविधोदुणादयो। अप्रतिलेखंदुष्प्रतिलेखं उपेक्षा अपहरणस्तु संयमश्चैव मनोवचनकायसंयमः सप्तदशविधस्तु ज्ञातव्यः ।। अपविलेखश्चनुपा पिच्छिकया वा द्रव्यस्य ट्रन्यस्यान- स्थाप्रविलेखनमदर्शनं तस्य संयमनं दर्शन प्रतिलेखनं का प्रतिलेखसंपमः । दुस्मविलेखो दुष्ठपमानं जीवपानमर्दना- ·वाचारधिकार ॥५॥ दिकारकं तस्य संयमनं यत्नेन प्रतिलेखनं जीवप्रगतमंत. रेण दुष्पतिलेखसंपमः । उपेक्षापेक्षण-उपारणादिक हार- स्थाप्य पुनः कालान्तरेणाप्पदर्शनं जीवसम्मुर्छनादिक दृष्ट्या उपेक्षणं तस्या उपेक्षापा: संयमनं दिन प्रति निरीक्षणामुपेक्षा. 'संयमः । अमहटु-अपहरणमरनयनं पंचेन्द्रियदीन्द्रियादीनाम- पनयनमुपकरणेभ्योऽन्यत्र संक्षेपणमुपवर्तनं तस्य संयम (मः) निराकरणं उदरकृम्पादिकल्प चा निराकरणपहाण संपमः । एवं चतुर्विधः संयमता मनसः संयमनं वचन- स्प संयमनं कापस्य संगमनं मनोरचनकायसंयमस्तिका एवं पूर्वान दशमेदानिमांश्च सप्तमेदान् गृहीत्वा मप्पकार संपमः प्राणसंयमः अस्य रक्षणेन पयोक्तमाचरितं भवति । एपेन्द्रिपसंपर्म प्रतिपादपन्नाह- पंचरस पंचवण्ण दो गंधे अट्ट फास सत्त सरा। मणसाचाइसजीवा इन्दियपाणाय संजमोणेओ।। पंचरसा:पंचवर्णा द्वौ गंधौ अष्ट स्पर्शा:सप्त स्वराः। मानसः चतुर्दशजीवा: इन्द्रियप्राणाश्च संयमःज्ञेयः पंच रमास्तिक्तापायाम्लाटुकमपुरा रसनेन्द्रिपरिप- पापंचा:कम्पनीलरपपीतशुभाश्चतुरिन्द्रिपरिषया!!

·३२८ मूलाधारे- दो गंधौ सुगंधदुर्गधौ प्राणद्विीपयो। अष्टौ सर्गः स्नि- बरूधकर्कशमृदुशीतोष्णलघुगुरुका: पर्शनेन्द्रियविषयाः । सप्तम्बराः पदगमगान्धारमध्यमपंचमधैवतनिपादाः श्रोत्रे- न्द्रियविषयाः । एतेषां मन (सा) सहाष्टाविंशतिभेदभिन्नानां संयमनमात्मविषयनिरोधनं संयमः । मनसो नोइंद्रपस्य सं- यमः । तथा चतुर्दशनीसमासानां रक्षणं माणसंयमः । एवमि- न्द्रियसंयमः माणसंयपश्व ज्ञातव्यो ययोक्तपनुष्ठेय इनि २२१ पंचाचारमुपसंहरन्नाह- दंसणणाणचरिचे तव विरियाचाराणिग्गहसमत्थो। अचाणं जो समणो गच्छदि सिद्धिं धुदकिलेसो॥ दर्शनज्ञानचारित्रतपो वीर्याचारनिग्रहसमर्थः । आत्मानं यःश्रमणोगच्छति सिद्धिं धुतक्लेशः ॥ एवं दर्शनज्ञानवारित्रतपोवीर्याचारासानं निग्रहयितु नियंत्रितु यः समर्थः श्रवणः साधुः स गच्छति सिदि धुतको विधूनाएकर्मा । एवं पंचाचारो व्याख्यातः ॥२२॥ इति वसुनन्दिविरचितायामाचारहती पंचाचारविवर्णनं नाम पचमः प्रस्तावः समाप्त: ॥५॥ - ·पिण्डशुद्धि-अधिकारः॥६॥ पिटशुदपाख्यं पठाचारं वितुझामस्तावमपरकारमाह- तिरदणपुरुगुणसहिदे अरहंते विदिदमयलसम्मा। पणमिय सिरिसा वोच्छं समासदो पिण्डसुद्धी दु॥१॥ निरनपुरुगुणसहितान् अर्हतः विदितसकलसहावान् प्रणम्य शिरसा वक्ष्ये समासतः पिण्डशुद्धिस्तु ॥२॥ निरत्नानि सम्यग्दर्शनशानवारिपाणि नानि च तानि पुरुगुणाश्व ते महागुणारयते विरत्नपुरगुणाः । प्राधि- रत्नानि सम्परमादीनि पुरगुणा भान्तमुम्वादयः सदि- तास्तान् । भरति भहतः सर्वज्ञान रिदिनसम्लसद्भावन- दिवो रिशतः माला समतः समाः सर पेसन प. वितसरंपदार्थवरूपान् प्रणम्प शिरसा, पदये समासतः पियदिपाहारशुदिपिति । ॥१॥ पपापविमं निमार- उग्गम उप्पादण एसणं च संजोजणं पमाणं च । - ·३३० मूलाबारे- इंगाल धूम कारण अट्ठविहा पिण्डसुद्धी दु॥२॥ उद्गमः उत्पादनं एपणं च संयोजनं प्रमाण च । अंगार धूमः कारणं अष्टविधा पिण्डशुद्धिस्तु ॥२॥ उद्गच्छत्युत्पद्यते यैरभिप्रायैर्दापात्रगतराहारादिस्ते रद्दमोत्पादनदोपाः आहारानुष्ठानविशेपाः । अश्यते भुज्यते येभ्यः पारियेपर्कभ्यस्तैपामशुद्धयोऽशनदोपाः । संयोज्यते सं. योजनमात्रं वा संयोजनदोषः । प्रमाणातिरेकः प्रमाणदोपः। अङ्गारमिवाङ्गारदोपः । धूम इव धूमदोपः। कारण निमिर्च कारणदोपः। एवं एतैरष्टभिदोपै रहिताएमकार डिशु- दिरिति संग्रहमूत्रमेतत् ॥ २॥ उद्गमदोषाणां नामनिर्देशायाह-- आघाकम्मुद्देसिय अध्झोवज्झेय पूदिमिस्से य । ठविदे बलि पाहुडिद पादुक्कारे य कीदे य ॥३॥ मधःकर्म औदेशिक अध्यधि पूतिमिश्रश्च । स्थापित बलिः प्रावर्तितं प्राविष्करणं च क्रीतं च॥३ गृहस्याभिंत पंचशुनासमेतं तावत्सामान्यभूतमष्टविधा ·-- . रिशुद्धअधिकारः ॥६॥ (घ) पियडशुदिव ह्यं महादोपरूपमघःकर्म कथ्यते । भाषा कम्म-अधर्म निकटच्यापारः पट्जीवनिकायकरः । चदिश्यते इत्युदेशा पद्देशे भव प्रौदेशियः । भज्मोवज्मेय अध्यधिसंयतं दृष्ट्वा पाफारम्भः । पूदि-पूतिरमासुकमासुक मिथणं सहेतुकं । मिस्सेय-मिश्रवासयतमिश्रणं । विदे- स्या- पितं स्वगृहेऽयगृहे वा । परिनियेद्य देवार्चना वा । पाहुढियं-- पावति कालस्य हानिद्धिरूप | पादक्कारेय-माविकरणं पण्डपादेः प्रकाशनं । कीदेय-नीतं वाणिज्यरूपमिति । तया-- पामिच्छे परियट्टे अभिडमुभिषण मालआरोहे। आच्छिजे आणिसट्टे जग्गमदोसा दु सोलासमे ॥ ४॥ प्रामृप्यं परिवर्तकं अभिघटं उहिन्नं मालारोहं । भच्छेचं अनिसृष्ट उद्गमदोपारतु पोडश इमे ॥४॥ पामिच्छे प्रामध्यं मूक्ष्पर्णहदारकं । परिपट्टे-परिवर्वकं दत्वा प्रहणं । मिर-म्पिटी देशान्तगदागतः उम्भिणं-उ. भिन्न बन्धनापनपनं । मालारोह-मालारोहणं गृहोर्षमाक्र- मच्छिम्मे-माटेघ ग्राम हेतुःणिसहे-अनीशाय- •अवानदावा । उद्पदोपाः पोटशेमे मातन्याः | ·मूलाचार- गृहस्याश्रितस्पधाकर्मणः स्वरूपं विपन्नाह- छजीवणिकायाण विराहणोदावणादिणिप्पणं । आधाकम्मं णेयं सयपरकदमादसंपण्णं ॥५॥ चटजीवनिकायानां विराधनादावनादिनिप्पन्न । भधःकर्म ज्ञेयं स्वपरकृत्यमात्मसम्पन्नं ॥५॥ पहनीवनिकायानां पृयिक, नोवायुवनस्पतित्रसकायिका- नांविराधन दुःखोत्पाना उद्दावण-उदयनं मायां । विराधनो- एवनाभ्यां निष्पन्न समान विगधनोदाननिष्पन्नं यदाहारादिकं वस्तु तदधःकर्म ज्ञातव्यं । स्वकृनं पाकृतानुफ्त कारितमात्मनः संमाप्तः । पात्मनः समुपस्थितं । विराधनोहरने अध:कमणी पापक्रिये ताभ्यां यनिष्पन्नं तदयात्युच्यते । कार्ये कारणोपचाराद । स्पेनात्मना वृतं परेण पारितं वा परेण वा कृतं, पात्मनानुमतं । विराधनोदवननिष्पनपात्मने संप्राप्त यद्वैगावृत्यादिविहितं तदधार्म दतः संपतेन परिहरणीयं गाईस्थ्यमेतत् । यात्मदिविमुक्तमात्मभोजननिमित्त पर- पदमीवनिकायमधकरं न कर्तव्यं न कारयितव्यमिति । एतद् पट्चत्वारिंशदापवहितं सर्वमाणिसामान्यज्ञावं गृह- ·३३३ पिंडशुद्धिधिकारः ६३ स्थानुप्टेयं सर्वथा पर्ननीयं । गपेतत् कुर्यात् श्रवणो गृहस्पः स्यात् । किमर्यमेतदुत इति चेभप दोपः भन्येषु पाखटि- अध्यासकर्मणो दर्शन घया तेषां तदनुप्ठेयं तथा साधूना सदनुष्ठानमयोग्य । तेन गृहस्या: । सारः पुनरनागार निसंगा यतो अतो नानु ठेवमयावति ज्ञापनार्यमेतदिति ॥५॥ उद्गमदोषाणां स्वरूपं प्रतिपादयन् विस्तरस्वामया:--- देवदपासंडढे किविणटुं चावि जंतु दिसियं । कदमण्णममुद्दमं चदुब्बिई वा समासेण ॥६॥ देवतापाखंडार्थ कृपणार्थं चापि यनु औदेशिकं। कृतमन्नं समुद्देशं चतुर्विध वा समासने ॥६॥ अध:पर्मणः पाश्चात् उ (मौ) रेशिक सूक्ष्पदोपमपि परिहतुकाम: T-देवता गासाद, पापरदा नदर्श ना ताराना रिंगिन: कृष्यका दीनजनाः । देवतार्थ पासाय पणार्य चापि प कृतम् तामिनिष्पन्न भोननं रदौदक वाघिसम्पगोर्देशिक समान जानीहि बापमाणेन गायेन ॥६॥ हमेव पविध प्रतिपादनार- ·मूलाधार- जावदियं उद्देसो पासंडोचि य हो समुद्देनो। समणोति य आदेसो णिग्गंथोत्ति य हवे समादेसो॥७॥ यावान् उद्देशः पापंड इति च भवेत् समुद्देशः । श्रमण इति च आदेशो निग्रंथ इति च भवेत् समादेशः यावान कश्चिदागच्छति तस्मै सर्वस्मै दास्वामीत्यु दिश्य यत्कृतमन्नं स पावानुइदेश इत्युच्यो । ये केवन पाखमिन आगरछन्ति भोजनाय तेभ्य: सर्वेभ्यो दास्वामीत्यु दिश्य कृत- मन्नं स पाखण्डिन इति च भवेत्ममुद्देशः । ये केवन श्रा. था भाजीवकतापसरताटारिवाज काश्छा वागच्छन्ति भोजनाय तेभ्यः सर्वेभ्योऽहमाहारं दास्यामोत्पुद्दिश्य कृत- भी स श्राग इति कृत्वादेशो भवेत् । ये केवन निग्रन्या सायव आगच्छनि तेभ्यः सभ्यो दास्थापीत्युद्दिश्य कर. भन्न निम्रन्या इति च भवेत्सपादेशः । सामान्यमुद्दिश्य पाप बहानुद्दिश्य श्राणानुदिश्य निर्मगनु द्दश्य यत्कृतमनंतचतु- विधमोदेशिक भवेदनमिति । उद्देरोन निवतितमौदेशिकमिति । अध्यघिदोषस्वरूप प्रतिपादपन्नाह- जलतंदुलपक्खेवो ·विशुद्धिमधिकारः ॥६॥ ३३५ दाणटुं संजदाण सयपयणे। अज्झोवझंणेयं अहवा पागं तु जाव रोहो वा ॥८॥ जलतंदुलप्रक्षेपो दानार्थ संयतानां स्वपचने । अध्यधि ज्ञेयं अथवा पाकं तु यावत् रोधो वा ॥८॥ जलतंदुलानां प्रक्षेपः दानार्थ, संयनं दृष्ट्वा इसकीयपचने संगताना दानार्थ समय निमित्तं यन्नतं पिर निक्षिप्त संदु- लाश्य सप निमित्तं ये स्थापितास्तसिन जलेऽम्यस्य जल. मोपातेषु च तंदुलेपन्येषां नंदुराना पक्षाणं पदे विषं तद- पधि दापरू शेयं । मया पाको यावता कालेन निष्पय- ते तस्य कालस्य रोरस्ताव कालमासीन नदीत पतद- पधि दोपजातमिति ॥८॥ पूतिदोपस्वरूपं निगदनाद- अप्पासुएण मिस्सं पासुयदवं तु पूदिकम्मं तं। चुल्ली उक्खलि दबी भायणगंधचि पंचविहं ॥९॥ मप्रामुकेन मिनं प्रासुकद्रव्यं तु पूतिकर्भ तत् ।

·- मुलाचार- निहित स्यापितं यत् स्यापितमिति दोषं जानीहि । सभयेन दावा दीयमानत्वाद्विरं धादिदोषदर्शनादेवि ॥११॥ बलिदोपस्वरूप निरूपयाह- जखयणागादीणं बलिसेसं स वलिति पण्णचं। संजदआगमणटुं बलियम्म वा बलिं जाणे ॥१२॥ थक्षनागादीनां बालशेष: स बलिरिति प्रज्ञप्तः। संयतागमनार्थ बलिकर्म वा पाले जानीहि || १२|| रक्षनागादीनां निमित्त यो पलिम्तस्य वलि (ले) शेषः सलिशेगो लिरिति प्राप्तः । सर्वत्र कारणे कार्योप- चारात् । संपतानामागमनाय वा वलिम त बलिं विजानी- हि । मयत न् धृत्वाचनादिव मुदर क्षेत्रणं पत्रकादिखण्डनं पत् गक्षा दलिशेषश्च यस्तं बलिदोष विनानीहि सावध बोपदर्शनादिति ॥१२॥ भाभृतदोपस्वरूपं विटयबन्नाइ--- पाहुडिहं पुण दुविहं बादर सुहुमं च दुविहमक्कं ।

·३६ पिशुद्धयधिकारः ॥६॥ ओकस्सणमुक्कस्सण- महकालोपट्टणावड्डी ॥ १३ ॥ प्राभृतकं पुनाविधं चादरसूक्ष्मं च हिविधमेकैकं । अपकर्पणमुत्कर्पणमय कालापवर्तनवृद्धी ।। १३ ।। पाहुटिय-मानित । पुण-पुनः । दुहि-दिविध | पा. दरं-स्थूलं । सुहुमं-सूदन । पुनरप्येकै द्विविधा उपकरस- वकणं अपकर्षणं । उसकाण-उत्कर्षण । अया फाल. स्प हानि दर्वा । अपकर्पण कालानिः । उत्तर्पणं फाल- वृद्धिरिति । स्थूलं भाभृतं फालहानिदि द्विसारं सूक्ष्म- माभृतं तदपि दिएकार कालदहानिभ्यामिति । ।। १३ ।। चादरं व विवि सहनं च द्विविध निरूपयमाह- दिवसे परखे मासे वास परत्तीय वादरं दुविहं। पुवपरमज्झयेलं परियचं दुविह सुहुमं च॥१६॥ दिवसं पक्षं मासं वर्ष परावृत्य वादरं द्विविधं । पूर्वापरमध्यवेलं प्रावर्तितं द्विविधं सूक्ष्मं च ॥१४॥ परात्पशन्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, दिम परावर्य,पां परात्प, पासं परायत्य, वर्ष परायत्य पानं दीयते तदादर भाभृत विविध भरति । गुहारप्पा दासम्पपिति रिपत दडप- उम्प गुलपंपम्यां थीयते गुमपंचम्पां दास्पापीवि कि- ·मुलाचारे. चल्ली उदूखलः देवीं भाजन गंध इति पञ्चविधं ॥m मासुकमप्यमासुकेन सचित्तादिना मिश्रं यदाहारादिकं स विदोषः । मासुकद्रव्य तु पूतिकर्म यचदपि पूतिकर्म, पंचमकारं चुल्ली रन्धनी । उक्खाल उदखलः । दवी-द: । भारण-भाजनं । गन्धत्ति-गन्ध इति । अनेन प्रकारेण स्ध- न्युदंखलदर्षीभाजनगन्धभेदेन पंचविध । रन्धी कृत्वैव महा- नस्यां रन्धन्यामोदनादिकं निराध साधुभ्यस्तावदापयामि पश्चादन्येभ्य इति मासुवमपि पुतिकर्मणा निष्पन्नमिति पुनीत्युच्यते । तयोखलं कृत्वैत्रमस्मिन्नुदूखले पूर्णयित्वा यावविभ्यो न दास्यामि तावदात्मनोऽन्येभ्यश्च न ददामी- ति निष्पन्नं मासुकमपि तत् तथाऽनया दर्गा याश्चतिभ्यो नदास्यामि तावदात्मनोऽन्यपान र द्योग्यमेतदपि पूति । तथा भाजनमप्येतद्यावपिभ्यो न ददामि तावदात्मनोऽन्येषां च न वयोपमिति पूति । तगयं गन्धो याषिभ्यो न दीयते मोननपूर्वकम्ताक्दात्मनोऽन्येषां न कसते इत्येवं हेतुना निपभमोदनादिकं पूनिकर्म । तत्पंचमकारं दोषनातं प्रथम- पारम्भकरणादिनि ॥९॥ मिश्रदोपावरूपं निरूपयन्नाह- पासंडेहि य सद्धं * सागरहि य जदण्णमुद्दिसियं ।

·पिडशुद्धपधिकार ॥६॥ दादुमिदि संजदाणं सिद्धं मिस्सं वियाणाहि ॥१०॥ पाखण्डैः साधं सागाश्च यदन्नं उदिष्टं । दातुमिति संयतानां सिद्धं मिश्रं विजानीहि ॥१०॥ मासु सिद्धं निष्पन्नमपि यदन्नमोदनादिक पापण्ट: साथै सागार: सह गृहायश्च सह मंगभ्यो दातमुद्दिष्ट तं मिश्रदोपं विजनीहि । स्पर्शनादिनानादरादिदापदर्शना. दिति ॥१०॥ स्थापितदोपतरूपमाद- पागादु भायणाओ अपगामि य भायणहि पक्वविय। सघरे व परघरे वा णिहिदं टविदं वियाणाहि ॥११॥ पाकात भाजनात् अन्यस्मिन् च भाजन प्राक्षिप्य । स्वगृहे वा परगृहे वा निहितं स्थापित विजानीहि ११ पाका जनात् पा निमि दामनं म्मिन् मानने पको व्यवस्थितम्तम्मद्भजनात् पिठरादनादिकमयस्मिन् मानने पागदो मक्षिप्प परयाप्प सई परमानीता ·३४० मूलावारे- वं उत्कृष्टा (उत्ता) म्यां दादात्येतदिवस पराठस्य नातं माभृतं तथा चैत्रशुक्लपक्षे देयं यत्तचैत्रांधकारपसे द. दाति । अन्धकारपक्षे वा देयं शुक्लपक्षे ददाति पक्षपरावृत्ति- नातं मामृतं । तया चैत्रमासे देयं फाल्गुने ददाति फागुने देयं वा चैत्रे ददानि तन्मासपरिचिजातं प्राभृतं । तया प. रुत्तने वर्षे देयं यत्तदधुनातने वर्षे ददाति । अधुनातने वर्षे यदिष्टं परुत्तने ददाति तर्परावृत्तिजातं माभृत । तया सूक्ष्म चपाति द्विविध पूर्वायहवेलायामपरायहवेलायां पध्यवेला- यामिनि । भारापहवेलागं द तम्पमिति स्थितं प्रकरणं पं. गलं संयतागपनादिकारणेनापकृष्य पूर्वारहवेलायां ददाति तथा मध्यान्हे दातव्यमिति स्थितं पूर्वाद्ध ऽपराहे वा ददाति एनं प्रावर्तितदोपं कालहानिद्धिारितश्या वादरसूक्ष्पमेदभि- में जानीहि क्लेशबहुविधातारंभदोपदर्शनादिति ॥ १४ ॥ पादुकारदोपमाह- पादुक्कारो दुविहो संकमण पयासणा य बोधवो। भायणभोयणदीणं मंडवविरलादियं कमसो॥१५॥ प्रादुष्कारो द्विविधः संक्रमणं प्रकाशनं च बोधव्यं । भाजनभोजनादीनां मंडपविरलनादिकं क्रमशः।।

·पिशुदयधिकारः ॥६॥ ३४१ प्रादुष्कारो द्विविधो पोषध्यो ज्ञातव्यः ।भाजनमोनना- दीनां संक्रमणमेकः । तया भाजनमोजनादीनां प्रकाशन दि. तीयः । संक्रमणमन्यस्मात्मदेशादन्यत्र नयन प्रकाशनं भाज- नादीनां भस्मादिनोदकादिना वा निर्जिन माजनादेवा वि. स्तरणमिति । अथवा मण्डपस्य विरलनायोतनं मण्डपादि. विरलनं । भादिशब्देन् मुख्यादिकस्य पालनं प्रदीपयोत- नमिति संकपः सर्वः पादुष्कारो दोपोऽयं । ईपियदोप- दर्शनादिति ॥ १५॥ क्रीततरदोपमाह - कीदयढं पुग दुविहं दव्वं भावं च सगपरं दुविहं। सचिचादी दबं विजामंतादि भावं च ॥१६॥ भीततरं पुनः द्विविधं द्रव्यं मावश्च स्वपरं द्विविघं । सचिचादि द्रव्यं विद्यामंत्रादि भावश्च ।। १६ ॥ फ्रीतनरं पुनर्विविघं द्रव्यं मारप । द्रव्यमपि विविध स. परमेदेन स्वरूपं पाद्रव्य समारः परमारय । सविषादिकं गोमरिष्यादिकं ट्रन्यं । विधामंत्रादिकं मारः। संपते मिला- यो मषिष्ट स्वकीपं परकीय बासविधादिदम्पं दमारारंभर- प्रददाति तया समं पापं या स्तपिपां पररिया या ·३४२ मूलावारे- दत्वाहारं प्रगृह्य ददानि यत् स क्रीतदोपः । कारुण्यदोष- दर्शनादिति । प्राप्त्यादिविधा । चेटकादिर्मत्र इति ॥ १६ ॥ ऋणदोषस्वरूपपाह- डहारय रिणं तु भणियं पामिच्छं ओदणादिअण्णदरं । तं पुण दुविहं भाणदं सवडू ढयमवढियं चावि ॥१७॥ लघु ऋणं तु भणितं प्रामृप्यं ओदनादि अन्यतरं । तत् पुनः द्विविधं भणितं सवृद्धिकमवृद्धिकं चापि ॥ डहरियरिणं तु-रघुऋण स्तोर्ण भणितं । पामिग्छ मामृष्यं ओदनादिकं भक्त मण्डकादिमन्यतरत् । तत्पुनर्दि विध सद्धिमिद्धिकं चापि । भिक्षौ चर्याया प्रविष्टे दाता. न्यदीयं गृहं गत्वा भक् या भक्तादिकं याचते वृद्धि समिष्य दृद्धयाविना वा साधुहेतोः । तबौदनादिफ द्धिसहितमन्यथा वा दास्यामि मम भक्तं पान खाद्य महकाच प्रयच्छ । एवं भणिवा मण्डकादीन गृहीत्वा सयतेभ्यो ददाति तणस- हित मामृष्यं दोष जानीहि । दातुः क्लेशायासकरणादिदर्श- नादिति ॥ १७॥ परावर्तवोपमाह- ·पिंशुपधिकारः ॥६॥ ३५३ बीहीकूरादीहि य सालीकूरादियं तु जं गहिदं । दातुमिति संजदाणं परियट्ठे होदि णाय॥१८ बीहिक्रूरादिभिः शालिकराादेकं तु यत् गृहीतं । दातुमिति संयतभ्यः परिवतं भवति ज्ञातव्यम् ॥ संयतेभ्यो दातुं ग्रीटिकरादिभियच्छालिगदिकं संगृ. हीतं ततरिक्त भवति मानध्य । मदीयबीहिमक्तं गृहीत्वा पम शाल्योदनं प्रयच्छ साधुभ्योऽहं दाम्यामोति यडकान्वा दला व्रीहिमक्कादिक मृगहानि साधुनिमित्तं यत् परिवर्तन नाम दोपं जानीहि । दातुः क्लेशकाग्णादिति । भमिटदोपस्वरूपं विगार- देसति य सवत्तिय दुविहं पुण अभिहडं वियाणाहि। आचिण्णमणाचण्णं देसाविहडं हवे दुविहं ॥ १९॥ देशइति च सर्वइति च द्विविधपुनःअभिघटविजानीहि । भाचिन्नमनाचिन्नं देशाभिघटं भवेत् द्विविघं । देश इति सर्व इति विविध पुनरमिघट विजानीहि । एकदेशादागतमोदनाविक देशाभिपट मस्मादागतमोदना. - - ·५४ मूलाधारे- दिकं सर्वामिघट । देशाभिघटं पुन िवध । भाचिन्नानाचि- न्नभेदात् । माचिन्न योग्य । अनाचिन्नपयोग्यनिति ॥१६॥ आचिन्नानाचिनस्वरूपपाह- उज्जु तिहिं सत्तहिं वा घरेहिं जदि आगदंदु आचिण्णं । परदो वा तेहिं भवे तबिवरीदं अणाचिण्णं ॥२०॥ ऋजु त्रिभ्यःसप्तभ्यो वा गृहेभ्योयदि आगतंतु आचिर्न परतो वा तेभ्यो भवत् ताविपरीत अनाचिन्नं ॥२०॥ ऋजुत्ता पंक्तिस्वरूपेण यानि त्रीणि सप्त गृहाणि वा ग्यवस्थितानि । तेभ्यस्त्रिभ्यः सानभ्यो वा गृहेग्यो ययागत- मोदनादिक वाचिन ग्रहणयोग्य दोपाभावात् । परतस्त्रिभ्यः सप्तगृहेभ्य उपागतमोदनादिकमनाचिन्नं ग्रहणायोग्य तद्विारीनं वा जुम्त्या विपरीने-: सप्त-गे ययागनं तद- प्पनाचिन्नपादातुपयोग्यं । न तत्र स्थितेभ्यो गृहेभ्यो- पागत न म दोपदर्शनादिति ॥२०॥ सभिघटभेद प्रतिपादयन्नाद- सब्बाभिघडं चदुधा सयपरगामे सदेसपरदेसे ।

·पिंडशुद्धपधिकारः ॥६॥
पुच्वापरपांडणयडं
पढम सेसपिणादब्वं ॥२१॥
सर्वाभिघटं चतुर्धा स्वपरनामे स्वदेशपरदेशे।
पूर्वापरपाटनयनं प्रथमं शेपमपि ज्ञातव्यं ।।
सर्वामिघट चतुर्विध जानीहि । स्वग्रामपरग्रामस्वदेशपः
रदेशमेदात् । स्वमामादागतं परमामादागतं स्वदेशादागतं
परदेशादागतमोदनादिकं यत् तचतुर्विध सर्वाभिघटं । यस्मि-
न् प्रामे प्रास्यते स स्वमार इत्युच्यते । तस्मादन्यः स पर-
माम इत्युच्यते । एवं विदेशः पादेशोऽपि ज्ञातव्यः । ननु स्व-
ग्रापारकथपागच्छतीत्येतस्यामाशंकायापा--पूर्वपाटकात पर-
स्मिन् पाटके नयन परपाटकाद्वा परस्मिन नयनमोदमादिरस्य
पत्तत्स्वनामाभिघटं प्रथमं जानीहि । तयाशेपाप जनीहि
परग्रामास्वग्राम भानयः सदेशात् स्वग्राम भानय-परदेशा.
स्वयामे स्वदेशे पानयनपिति सर्वाभिघटदोपं चतुर्विधनानी.
मनुरेर्यापयर्शनादिति ॥ २१ ॥
रदिपोपमार---
पिडिदं लंछिदयं वा
ओसहाविदसफरादिजंदव्वं ।
उम्भिपिगऊण देयं
उभिपणं होदि णादब्बं ॥२२॥

·३६ मूलाचारे- पिहितं लांछितं वा औषधघृतशर्करादि यत् द्रव्यं । उद्भिद्य देयं उहिन्नं भवति ज्ञातव्यम् ॥ पिहितं पिशनादिकेनाहत कर्दपजंतुना वा संवृतं । ला- छित मुदित नामविवादिना च यदौषधं घृतशर्करादिक गुडखं. रलड्डु कादिक द्रव्यमुद्भिद्योदयाट्य देयं स उद्भिन्नदोषो भवति ज्ञातव्यः । पिपीलिकादिपवेशदर्शनादिति । मालारोहण दोपं निरूायन्नाद- णिस्सेणीकट्ठादिहि णिहिदं पूयादियं तु घेतूणं। मालारोहं किना देयं माल.रोहणं णाम ।। २३ ॥ निःश्रेणीकाष्ठादिभिः निहितं पूपादिकं तु गृहीत्वा । मालारोहं कृत्वा देय मालारोहणं नाम ॥ नि:श्रेण्या काहादितिभूतर्मालारोहण कृत्वा माल दिनीयगृहभूमिमारुह्य गृहोवभाग चारह निहित स्थापितमपू- पादिकं मटकलड्डु शर्करादिक गृहीत्वा यहेय स पालारोहो नाम दोपः। दातुरपायदर्शनादिति ॥ २३ ॥ अच्छेषदोपस्वरूपमाह- ·जिंदशुद्धयधिकारः ॥५॥ रायाचोरादीहि य संजदभिक्खाममंतुदठूगं । बीहेदूण णिजुजं अच्छि होदि णादव्वं ।। राजचौरादिभिश्च संयतभिक्षाश्रमं तु दृष्ट्वा । भापयित्वा नियुक्तं आछेद्यं भवति ज्ञातव्यम् ।। संपतानां भिक्षामं दृष्ट्वा राजा चौरादय एवमाहुः कुटुम्किान यदि संपतानामागतानां भिक्षादानं न कुरु (4) ते तदानीं युप्माकं द्रव्यमपहरामो प्रामाद्वा निर्वामयाम इति । एवं रामा चौरादिमिर्श कुटुम्बिकान् भाययिता नियुक्तं नियोजित यहन नार तदाच्छेद्यं नाम दोपो भवति बातम्या। कुटुमिना भयकरणादिति ॥ २४ ॥ मनीशार्थदोपस्वरूपं वियवाह- अणिसटुं पुण दुविहं इस्तरमह णिस्तरं च दुवियप्पं । पढामस्सर सारखं वत्तावत्तं च संघाडं ।। मनीशार्थः पुनर्हि विधः ईश्वरोथानीश्वरः चतुर्विकल्प: प्रथम ईश्वरः सारक्षा व्यक्तोऽव्यक्तश्च संघाटः॥ अनीशायर्योभधानतः। स पुनर्दिविर ईश्वरो वानी- - ·३४८ मूलाचारे- श्वरश्च । अयवाऽ धनेश्वर इति पाठः । अनीशोऽप्रधानोऽर्थः कारण यस्यौदनादिकस्य तौदनादिकमनीयाथै तहणे यो दोपः सोऽप्यनीशार्थः कारणे कार्योग्चागदिति । स चानीशा- यों द्विविधः ईश्वगनीश्वरभेदेन । द्विविधोऽपि चतुर्विधः । मयम ईश्वरः दानम्य सारतः सहारक्षति इति सारक्षः यद्य- पि दातुमिच्छति नथापि दातु न लभतेऽन्ये विघ.तं कुर्वन्ति तत्तस्य ददतः स ईश्वरो ददाति अन्यै चामान्यपुरोहितादयो विधानं कुर्वन्ति, एवं यदि नदानं गृह्यो प्रथम ईश्वरो नामै- कमेदोऽनीशाथों दोष इति । तथानीश्वरोऽप्रधानहेतुर्यस्य दानस्य तदानपनीशार्थ दोपोप्यनीशार्थः इन्युरते कार्य कार- णोपचाराद । स चानीशास्त्रिपक रो व्यक्तोऽन्यतः संघाट- कः । दानादिरस्थानीश्वर स्वामी न भवति फिन्तु व्यक्तः प्रेक्षापूर्वकारी तेन दीयपान यदि गृहातिनदा व्यक्तोऽनीश्वरो नामानीशार्थो दोष इति । तथा दानस्थानीशरस्था (दा) व्यक्तोऽपक्षापूर्वकारी भवति तेन दीयमानं यदि गृहाति तदायकानी पगे नामानीशार्य इति । तथा संघ टन व्यक्ता- व्यक्तान भरेग दीयमानं गदि गृहाति तदायकान्यक्त- संघाटनानगे नापानीशायों दोरा पार्शनादिति । श्रय- वैमाहवं, ईनरेण प्रभुणा व्यकोना कोन वा यत्सारसं यतिषिद्धं तहान यदि साधु पहाति तदा भक्ताव्य. केशरो नाम नांशाणे दोषः । तानीसरेगा प्रभुणा व्यक्ते- नाध्यक्तेन ना यत्प्रतिपिद्धं सारा दानं तपदि गुदाति ·हिशुष्यधिकारः ॥६॥ साघुम्नदा व्यक्ताठाक्तानीश्वरो नामानीश यों दोषः । तया संघटा सपाय एको ददात्म्परो निषेधति दानं तत्तयाभूः तं यद पहाति साधुम्तदा संघाटको नमानीशायों दोष इति । ईश्वरो व्यक्तापक्तसंघाटभेदेन द्विविधः। अनीश्वरो व्यत्तापक्तसपाटमेदेन द्विविध इति । अत्र चशन्दः समुद्ध- पार्थो एयः। ईश्वरा द्विवियः । अनीश्वरो दिविषः । प्रथम ईश्वरेण व्यक्तान्यक्तसपाटकेन वा माननीयाः। द्विती. योऽनीश्वरेण व्यक्ताव्यक्तसय टकेन का संरक्ष्योऽनीशार्थ इति अश्या व्यक्तेनाहरकतेन चेकगारेण मारदा प्रथम ईश. रानीगायों द्विविधः । तथा व्यक्तेनाव्यक्तेन चानीश्वरेष सार, द्वितीयोऽनीश्वरोऽ नीशायों दिविध इति । तपा संघटन व सारदा पृथग्भूतोऽयं दोपोऽनीशायों स्टम्प: सर्वत्र विशेग्दर्शनादिति । अथवा निसृष्टो मुक्तो न निसृष्टो मिष्टा निवारितः स च दिविषः ईश्वरोऽनीश्वराय विरेण निसष्टोऽनीशरणऽनिसटः ईसाश्चतु दोऽनीहजर इति । प्रथमः ईश्वरः साक्षा पपतोऽ यक्तः संघ टकः। तयानीश्वरो पिस रक्षा मनोऽयक्तः संघामः । मन्त्र दियुक्ता सातः बालो म्पत टयां: स्वामित्वं सपाटाः । एवमनीशरोऽपि पः इति । एनेसिष्टं निपिट इतनादान पदि गृहयते बदा निमष्टो नाम दीपो भवनि विपर्शनादिति ॥२५॥ उदनदोपान मनिपाध्यन्नाह- पादीदूदणिमिचे आजीव वणिवगे य तेगिछे।

·३५० मूलावारे- कोधी माणी मायी लोही य हवंति दस एदे॥ धात्रीदूतनिमित्तानि आजीवः वनीपकश्च चिकित्सा क्रोधी मानी मायी लोभी च भवति दश एते॥ धादी-यात्री माता । दूद-दृतो लेखधारकः । णिमिते- निमित्त ज्योतिष। भाजीवे-आजीवनमाजीविका । वणिव- गेय-नीपकवचनं दातुग्नुलपवनं । तेगिछे-चिकित्सा वैधशाख । कोधी-क्रोधी । माणा-मानी । माई मायो । लोही -लोभी । हवंति दस एदे-भवन्ति दशैत उत्पादनदोषाः । ॥ २६ ॥ तया- पुनी पच्छा संथुदि विजामते य चुण्गजोगे य उप्पादणा य दोसो सोलसमो मूलकम्मे य ।। पूर्व पश्चात् संस्तुतिः विद्यामंत्रश्च चूर्णयोगश्च । उत्पादनच दोप: पोडश मूलकर्म च ॥ स्तुतिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । दुध पच्छा संधुदि पूर्व संस्तुतिः । दानग्रहणालाग्दातुः संम्नः, (पश्चारस्तुतिः) दानं गृहीत्वा पवादातुः संस्तवनं । विना विधाकारागामि- नीरूपपरिवर्तिनीशस्वस्तम्भिन्यादिका । मते च मंत्रय तर्प- विकषिपापहरणातराणि । चुराणजोगे..चूर्गयोगा गात्र. सखादिनिमिचं द्रम्पलिः । सप्पादणायदोसो-उत्सादना- ·दिडशुद्धयधिकार: ॥६॥ ३५१ योस्पादननिमित्तं दोष उत्पादनदोषः। स प्रत्येकमभिसम्म- ध्यते । मोलसमो पोडशानां पूग्ण पोडशः । मूलकम्मेय- मूलरविशाना वशीकरणं । धागार्मणा सहचरितो दोपो- पि धात्रीत्युच्यते ॥ २७॥ तं धातृदोपं विरवन्नाइ- मजणमंडणधादी खेल्लावणखीरअंवधादी य । पंचविषधादिकम्मेणुपादो धादिदोसो दु॥ मार्जनमंडनधानी क्रीडनक्षीरांबधात्री च । पंचविधधात्रीकर्मणा उत्पादो धात्रीदोपस्तु ।। पापनि दातीनि वा पानी । मनियात्री वालं ना- यति यासा माननशानी। मण्डगति निभापति तिलकादिमि- यो सा मयनयात्री मयानि मत्त माता। चालं कोरपति रपयति मारनामी क्रीडानिमित्त माना । क्षीरं भवति दधाति या साक्षीग्धात्री स्तनपायिनी । अम्बधात्री जननी, सरपति या सायनयानी | पतासां पंचविधान पार्षणां क्रियया फर्पणा य माहादिन पो स पापानापोरगद. नदोपः ।पाल म्नापयानेन प्रकारण पालः स्नाप्यते येन मुसी नीरोगी व मरती ये मानननिमित्वं पा कर्म मास्या- योगदिशति, तेन वर्मा या यो दानाप मदनते तानं यदि राति साधुस्सस्य पात्रोनामोसादनदोपः । बषा ·३५२ मूलावारे- वालं मण्डयति मण्डननिमिचं वा कोपदिशति यस्मै दात्रे म तेन भत्तः सन् दानाय प्रवर्तते रहनं गगहाति माधु- मनधारीनामात्पादनदोषः । तया पालं स्वयं कोडशनि क्रीडामरिच च क्रियोपदिशति यस्मै दात्रे स. दातादानाय प्रवर्तते तदनं गृहाति साधुरवस्य क्रीउनधात्री नामोत्पादनदोपः । ता येन क्षीरं भवति येन च विधानेन बालाय क्षीरं दो ते तदुपदिशति यस्मै दाने स भक्तः सन् दाता दानाय प्रवर्तते तदानं यदि गृह ति तदा तस्य शोरया. जीनामोत्पादनढोपः तथा स्वयं स्वापयति स्वापनिमितं विधा. नं चोपदिशति यस्मै द वेस दाता दानाय प्रवर्तने तहानं पदि गृयहाति तदा नल्याम्बधात्री नामोत्पादनदोपः। क्यमयं योप इति चेत् म्वाध्यायविनाशमार्गदुषणादिदर्शनादिति ॥२८॥ इतनापोलादनदीपं विगबनाइ- जलथलआयासगदं सयपरगामे सदेसपरदेसे । संबंधिवयणणयणं दूदीदोषो हवाद एसो॥ जलरथलाकाशगतं स्वपरग्रामे स्वदेशपरदेशे। संबंधिवचननयन दूतदोपः भवति एपः। समापासनामं गच्छति जले नावा तथा सदेशात्पर देशं गच्छनि जले नावा तत्र तप्प गच्छतः कश्चिद् एहस्य एवमा-महारका मदीयं संदेश यहीला गच्छस साघुरवत्स- ·. विहशुद्धयधिकारः ॥६॥ म्नन्धिनो वचनं नीत्वा निवेदयति यस्मै प्रहितं स परग्राम- स्यः परदेशस्पश्न तद्वचनं श्रुत्वा तुष्टः सन् दानादिकं ददाति बदानादिकं यदि साधुर्यज्ञाति तदा तस्य दूतकर्मयोत्पादन- दोपः । तया स्पले गच्छत भाकाशे च गच्छतः साघोर्थसम्म धिवचननयनं स्वमामात्परग्रामे स्वदेशात्परदेशे, यस्मिन् मामे विठति स स्वग्राप इत्युच्यते, तथा यस्मिन् देशे तिष्ठति बहू- नि दिनानि स्वदेश इत्युच्यते । इत्येवं जलगतं स्थलगतमा- काशगतं च ततेन नीयते इति तद्द्तमित्युच्यते । यदेतत्सम्म- चिनो वचनस्प नयनं स एप दूतदोपो भवति । दूतकर्म शा- सनदोपायेति दोपदर्शनादिति ॥ २९ ॥ निमिचस्वरूपपाह- वंजणमंगं च सरं छिपणं भूमं च अंतरिक्खं च । लक्खण सुविणं च तहा अट्ठविहं होइणमित्तं ॥ न्यजनमंगं च स्वरः छिन्नः भूमिथ अंतरिक्षं च। लक्षणं स्वप्नः च तथा अष्टविधं भवति निमिचं ॥ उपम्ननं मशविलकादिकं । अगं च शरीरावया । सरः शम्दः । हिमः खेदः, खड्गादिमहारो वतादिग्छेदो मा। भूमि भूमरिमागः । अन्तरिक्षमादित्यगृहापुदयास्तमनं । साणं नन्दिशा परमादिकं । सप्नश्च मुप्तस्य हस्ति. सिमानमहिपरोयादिदर्शन प वपाष्टरकारं भवति निमि.

·। मूलाचार- च । व्यञ्जनं दृष्ट्वा यच्छुभाशुभं ज्ञायते पुरुषस्य तद्वयम्जनं निमित्तमित्युच्यते । तपाड्गं शिरोग्रीवादिक दृष्ट्वा पुरुषस्य यच्छुभाशुभ ज्ञायते तदड्गं निमित्तमिति । तथा यं स्वरं श- ब्दविशेपं श्रुत्वा पुरुपस्यान्यस्य वा शुभाशुभ ज्ञायते तत्स्वर- निमिचमिति । ये प्रहार छेद वा दृष्ट्वा पुरुपस्यान्यस्य वा शुभाशुभं ज्ञायते तच्छिन्ननिमित्तं नाम । तया यं भूमिविमागं दृष्ट्वा पुरुषस्यान्यस्य वा शुभाशुभ ज्ञायते तद्भौमनिमित्तं नाम । यदन्तरिक्षस्य व्यवस्थित ग्रहयुद्धं ग्रहाम्तमनं ग्रहनिर्घातादिक समीक्ष्य मजायाः शुभाशुभं विबुध्यते तदन्तरिक्ष नाम । यत्ल- क्षण दृट्वा पुरुषस्यान्यम्य वा शुभाशुभं ज्ञायते तल्ल- क्षणनिमित्तं नाम । यं स्वप्नं दृष्ट्वा पुरुषस्यान्यस्य वा शुभा- शुभ परिच्छिद्यते तत्स्वप्ननिमित्त नाम । तथा चशब्देन भू. मिगर्ननदिग्वाहादिक परिगृह्यते । एतेन निमित्तेन भिक्षामु स्थाद्य यदि भुक्ते तदा तस्य निमित्तनामोत्पादनदोपः । रसा- स्वादनदैन्पादिदोपदर्शनादिति ॥ ३०॥ भाजीवं दोषं निरूपयन्नाह- जादी कुलंच सिप्पं तवकम्मं ईसरच आजीवं । तेहिं पुण उप्पादो आजीव दोसो हवदि एसो॥ जातिः कुलं च शिरपं तपःकर्म ईश्वरलं आजीवं । तैः पुनः उत्पादः आजीवदोपो भवति एपः ।।

·पिंटशुद्धयधिकारः ॥६॥ जातिवसन्ततिः । कुलं पितृसन्ततिः । पातशुद्धिः -पितृशुदिर्वा । शिल्पकर्म लेपचित्रपुस्तकादिकर्म हस्तविज्ञानं । तपःकर्म तपोऽनुष्टानं । ईश्वरत्वं च । भानीव्यतेऽनेनानीवः । पात्मनो जाति कुलं च निर्दिश्य शिल्पकर्म तपःकर्मेश्वरत्वं च निर्दियाजीवनं करोति यतोऽत भानीववचनान्येतानि तेभ्यो जातिकयनादिभ्यः पुनरुत्पाद थाहारस्य योऽयं स आजीव- -दोपो भवत्येपः । वीर्यगृहनदीनत्वादिदोपदर्शनादिति ॥३१॥ वनीपकवचनं निरूपयन्नाह- साणकिविणतिधिमांडण- पासंडियसवणकागदाणादी। पुण्णं णवेति पुठे पुण्णेत्ति वणीवयं वयणं । श्वाकृपणातिथिब्राह्मणपाखंडिश्रमणकाकदानादिः । पुण्यं नवा इति पृष्टे पुण्यमिति बनीपकं वचनं ।। गुना, कृपणादीनां कृष्टपाध्याघातादीना मतियाना म. ध्यान्हालागताना मिनुका, ब्राम्हणाना मामादिपक्षिणां पाखटिनां दीनोरमीविना, श्रवणानापाजीरकानां छात्राणां वा काफादन पयानादिकं दीपये तेन पुष्पं पानि ·३५६ मूलाचार- वा न भवतीत्येवं पृष्टे दानपतिना, 'भवति पुण्यमिति' य.. येवं याचद्वनीपकं वचनं दानपत्युनुकूलवचनं प्रतिपाय यदि भुञ्जीत तदा तस्य वनीपकनामोत्पादनदोपः। दीनत्वादिदोष- दर्शनादिति ॥ ३२ ॥ चिकित्सा प्रतिपादयन्नाह- कोमारतणुतिगिंछारसायणविसभूदखारतंतं च सालंकियं च सल्लं तिगिंछदोसो दु अट्टविहो । कोमारतनुचिकित्सारसायनविपभूतक्षारतंत्रं च । शालकिकं च शल्य चिकित्सादोषस्तु अष्टविधः ॥ कौमारं वालवैद्यं मासिफसावंत्सरिकादिग्रहासनहेतुः शाखें तनुचिकित्साज्वरादिनिराकरण कराठोदरशोधनका- रणं च । रसायनं बलिपलितादिनिराकरणं पहुकालजीवि. त्वं च । विपं स्थावरजंगम सकृत्रिमभेदभिन्नं । तस्य विषस्य चिकित्सा विपापहारः। भूत (त:) पिशाचादि तस्य चिकित्सा भूतापनयनशास्त्रं । क्षारतंत्रं क्षारद्रव्यं दुएत्रणादिशोधनकरं । शलाकया नित्तं शालाकिकं प्रक्षिपटलायुद्घाटनं । शल्पं भुमिशल्यं शरीरशल्यं च तोमरादिकं शरीरशल्यं, अस्थ्यादि- के भूमिशल्यं तस्याफ्नयनकारकं शास्त्रं शल्यमित्युच्यते । तथा विपापनयनशास्त्रं विपमिति । भूतापनयननिमित्तं शास्त्रं भूतमिति, कार्य कारणोपचारादिति । अथवा चिकित्साशन्दः ·- पिडशुद्धयधिकारः ॥६॥ प्रत्येकममिसम्बध्यते काकाक्षितारकवदिति । एवमष्टमकारेण चिकित्साशास्त्रेणोपकारं कृत्वाहारादिकं गृहाति तदानीं त- स्याटप्रकारश्चिकित्सादोपो भवत्येव सावद्यादिदोपदर्श- नादिति ॥३३॥ क्रोधमानपापालोभदोपान् प्रतिपादयन्नाह- कोषेण य माणेण य मायालोमेण चावि उप्पादो उप्पादणा य दोसो चदुबिहो होदि णायबो॥ क्रोधेन च मानेन च मायालोमेन चापि उत्पादः ।, उत्पादनश्च दोषः चतुर्विधो भवति ज्ञातव्यः । क्रोधमानपायालोमेन च योऽयं भिक्षाया उत्पाद स उत्पादन दोपश्चतुष्पकारस्नेतिव्य इति । क्रोधं कृत्वा मिक्षामुत्पादयति मात्मनो यदि तदा कोपो नामोसादनदोपः तथा मानं गर्व कृत्वा पद्यात्मनो भिक्षादिकमुत्सादयति तदा मानदोपः। मायां कुटिलमावं कृत्वा यद्यात्मनो मिक्षादिकमुत्सादयति तदा मायानामोत्पादनदोषः । तथा लोमं कांसां मदर्य मिक्षां यद्यात्मन उत्पादयति तदा लोमोसादनदोपो भावदोषादि- दर्शनादिति ॥ ३४॥ पुनरपि तान् दृष्टान्तेन पोपयमाह- कोषोय हत्यिकप्पेमाणोवेणायडम्मिणयरम्मि।

·मूलाचारे- माया वाणारसिए लोहो पुण रासियाणम्मि ।' क्रोधश्च हस्तिकल्पे मानो वेणातटे नगरे। माया वाराणस्यां लोभो राशियाने ॥३५॥ हस्तिकल्पपचने कश्चित्साधुः क्रोपेन मिक्षामुन्पादित- वान् । तथा वेन्नातटनगरे कश्चित्संयतो मानेन भिक्षामुत्पादि- तवान् । तथा वाणारस्पां कश्चित्साधुः मायां कृत्वा भिक्षा त्पादितवान् । तथान्यः संयतो लोभ प्रदर्य राशियाने भिक्षा- मुत्पावितवानिति । तेन क्रोधो हस्तिकल्पे, मानो येनातटनगरे माया वाणारस्यां लोभोराशियाने इत्युच्यते ।भत्र कया उत्से- क्ष्य वाच्या इति ॥ ३५ ॥ पूर्वसंस्तुतिदोषमाह- दायगपुरदो किची तं दाणवदी जसोधरोवेति। पुव्वीसंथुदि दोसा विस्सरिदे बोधणं चावि ॥ दायकपुरतःकीर्तिस्त्वं दानपतिः यशोधरो वा इति । पूर्वसंस्तुतिदोषो विस्मृते बोधनं चापि ॥ ददातीति दायको दानपतिः तस्य पुरतः कीति ख्यात (ति) ब्रूते । कथं, त्वं दानपतिर्यशोधरः त्वदीया कीर्तिर्वि- श्रुता लोके । यदातरमतो दानग्रहणामागेव ब्रूते तस्य पूर्व- संस्तुतिदोषों नाम जायते । विस्मृतस्य च दातसम्बोधन ·पिडशुद्धयधिकार. ॥५॥ त्वं पूर्व महादानपतिरिदानी किमिति कृता विस्मृत इति स. म्बोधनं करोति यस्तस्यापि पूर्वसंस्तुतिदोषो भवतीति । यां कीर्ति ब्रूते, यच्च स्मरणं करोति त सर्व पूर्वसंस्तुतिदोपो न- ग्नाचार्य कर्तव्यदोपदर्शनादिति ॥ ३६ ॥ पश्वासस्तुतिदोपमाह-- पच्छा संथुदिदोसोदाणं गहिदूण तं पुणो किर्ति विक्खादो दाणवदी तुज्झजसो विस्सुदोवेति । पश्चात् संस्तुतिदोपः दानं गृहीत्वा तद् पुनःकीर्तिं । विख्यातः दानपतिः तव यशः विश्रुतं ब्रूते ॥ पश्चान्संस्तुनिदोपो दानमाहारादिकं गृहीत्वा ततः पुनः पश्चादेव कीर्ति ने विख्यातस्वं दानपतिस्त्व, तर यशोवि- भुतमिति चूते पस्तस्य पश्चात् सस्तुतिदोपः, कार्पपयादिदो- पदर्शनादिति ॥ ३७॥ विधानामोत्शदनदोपमाह- विजा सापितसिद्धा तिस्से आसापदाणकरणेहिं तस्से माहप्पेण य विजादोसो दु उप्पादो। विद्या साधितसिद्धा तस्याः आशाप्रदानकरणैः। तस्या माहात्म्येन च विद्यादोपस्तु उत्पादः॥

·३६० - मूलाधारे- विद्या नाम साधित सिद्धा साधिता सती सिद्धा भवति तस्या विद्याया पाशामदानकरणेन तुभ्यमहं विद्यामिमां दास्या- मितस्याश्च माहात्म्येन यो जीवति तस्य विद्योत्पादनो नाम दोपः थाहाराघाकांक्षाया दर्शनादिति ॥ ३८॥ मंत्रोत्पादनदोपमाह- सिद्धे पढिदे मंते तस्स य आसापदाणकरणेण। तस्स य माहप्पेण य उप्पादो मंतदोसो दु॥ सिडे पठिते मंत्रे तस्य च आशाप्रदानकरणेन । तस्य च माहात्म्येन च उत्पादो मंत्रदोपस्तु । सिद्धे पठिते पत्रे पठितमात्रेण यो मंत्रः सिदिमुपयाति स पठितसिद्धो मंत्रस्तस्य मंत्रम्याशामदानकरणेन तवेमं मंत्र दास्थामीत्याशाकरणयुक्तथा तम्यामाहात्म्येन च यो जीवत्पा- हारादिकं च गृयहाति तस्य मंत्रोत्पादनदोषः । लोकमतार- णजिहाद्धयादिदोपदर्शनादिति ॥ ३९ ॥ अथवा विद्योत्पादनदोषो मंत्रोत्पादनदोषश्चैवं ग्राहया इत्याशंक्याह- आहारदायगाणं विजामंतेहिं देवदाणं तु । आहूय साधिदबा विजामंतो हवे दोसो॥४०॥ आहारदायकानां विद्यामंत्रः देवतानां तु।

·३६१ पिहशुद्धयधिकारः॥६॥ आहूय साधितव्या विद्यामंत्रः भवेत् दोषः ॥ ४०॥ आहारदात्री भोजनदानशीला देवता व्यंतरदेवान विद्य- या मंत्रेण चाहयानीय साधितव्यास्तासां साधनं क्रियते यद्दा. नार्य स विद्यादोपोमंत्रदोपश्च भवति । अयवाऽऽहारदायकानां निमित्तं विद्यया मंग्रेण वाहूय देवतानां साधितव्यं साधनं क्रियते यत् स विद्यामंत्रदोपः । अस्य च पूर्वयोर्विद्यामंत्रदो- पयोर्मध्ये निपातः इति कृत्वा नायं पृथग्दोपः पठितस्तयो- गन्तावादिति ॥ ४०॥ चूर्णदोपमाह- णेत्तस्संजणचुण्णं भूसणचुण्णं च गचसोभयरं । चुण्णं तेणुप्पादो चुण्णयदोसो हवदि एसो॥४१॥ नेत्रयोरंजनचूर्ण भूपणचूर्ण च गात्रशोभाकरं । चूर्णं तेनोत्पादः चूर्णदोषो भवति एषः॥ ११ ॥ नेत्रयोरननं पूर्ण चतुषोर्निर्मलीकरणनिमिचमम्जनं द्रयरनः । तया भूपणनिमितं पूर्ण येन पूर्णेन तिलकपत्र- स्यत्पादयः क्रियन्ते सद्भूपणम्परनः । गाग्रस्य शरीरस्य सोमाकरं प पूर्ण येन पूर्णेन शरीरस्प दीप्यादयो भवन्ति ·मूलाचारे- तच्छरीरशोमानिमित्तं चूर्णमिति । तेन चूर्णन योयमुत्पादो भोजनस्य क्रियते स चूर्णोत्पादनामदोषो भवत्येप जीवि- कादिक्रियया जीवनादिति ॥४१ ।। मूलकर्मदीप प्रतिपादयबाह-- अवसाणं वमियरणं संजोजयणं च विप्पजुत्ताणं । भणिदं तु मूलकम्म एदे उप्पादणा दासा ॥४२॥ अवशानां वशीकरणं संयोजनं च विप्रयुक्तानां । भाणितं तु मूलकर्म एते उत्पादना दोपाः ॥ ४२ ॥ अवशाना वशीकरणं यद्विमयुक्ताना च संयोजनं यरिक्र- यते तद्भणित मूलधर्म । अनेन मूलकर्मणोरपादो यो भक्का दिकस्य स मूलकर्मदोपः । सुष्टु लज्जाद्याभोगस्य करणा- दिति । एते उत्पादनदोषास्तथोद्गमदोपाश्च सर्वे एते परित्या ज्या अध:कर्माशदर्शनात् । एतेष्वधःकर्माशस्य सद्भावोऽ- स्ति यतः । तथान्ये च दोपाः जुगुप्सादयो दर्शनदूपणादयः सम्भवन्ति येभ्यस्तेऽपि परित्याज्या इति ॥ ४२ ॥ अशनदोषान् प्रतिपादयन्नाह- सकिदमक्खिदपिहिदं ·पिंडशुद्धयधिकारः॥६॥ ३६३ संववहरणदायगुम्मिस्से। अपरिणदलिचछोडिद एपणदोसाई दस एदे ॥४३॥ शकितम्रक्षितनिक्षिप्तपिहितसंव्यवहरणदायकोन्मिश्राः अपारणतलिप्तत्यक्ताः अशनदोपा दश एते॥ शंकयोत्सनः शक्तिः, किमयमाहारोऽधार्मणा निष्प. न उत नेति शंकां कृत्वा भुक्त यस्तस्य शंकितनामाशनदोषः। तथा म्रक्षितस्तैलाभ्यक्तस्तेन भाजनादिना दीयमानमाहार यदि गृयहाति म्रतितदोपो भवति । तया निक्षिप्तः स्यापि- ता, सचिचादिपु परिनिक्षिप्तमाहारं यदि यहाति साधुस्त- दा तप निक्षिप्तदोषः । तथा रिहितश्छादितः अमासुकेन पासुकेन च महता पदवष्टम्यमाहारादिकं तदावरणमुक्षिप्य दीयमानं यदि गृहाति तदा तस्य पिहितनामाशनदोपः । तथा संव्यवहरणं दानार्य संव्यवहारं कृत्वा यदि ददाति तदा. नं यदि साघुर्घयहाति तदा तस्य संव्यवहरणनामाशनदोपः तया दायक परियेषकः, तैनाशुद्धन दीयमानमाहारं यदि गृगहाति साधुस्तदा तस्य दापकनामाशनदोपः । तयोन्मि- श्रोमासुकेन द्रव्येण पृथिव्यादिसचितेन मिश्र उन्मिश्र इत्यु. उपते तं पवादचे उन्मिश्रनामाशनदोपः । तथापरिणतोऽवि- मस्तोऽन्यादिनापास्तमाहारं पानादिकं या पधादवे- ·३६४ मूलाचारे- परिणतनामाशनदोपः । तया लिप्तोऽमासुकवर्णादिसंसक्त- स्तेन भाजनादिना दीयमानमाहारादिकं यदि गृगहाति तदा- तस्य लिप्तनामाशनदोपः। तथा छोडिंद परित्यजनं भुजा. नस्यास्थिरपाणिपानेणाहारस्य परिशतन गलनं परित्यजनं यरिक्रयते तत्परित्यजननामाशनदोपः । एतेऽशनदोषा दशैव भवंति ज्ञातव्या इति ॥ ४३ ॥ शंकितदोपं विण्वन्ना- असणं च पाणयं वा खादीयमध सादियं च अज्झप्पे । कप्पियमकप्पियत्तिय संदिद्धं संकियं जाणे ॥४४॥ अशनं च पानकं वा खाद्यं अथ स्वाद्यं च अध्यात्मनि काल्पतमकल्पितमिति च सदिग्धं शंकितं जानीहि अशनं भक्तादिकं, पानकं दधिक्षीरादिकं खाद्य लहु- कशोकवादिक, अथ स्वाथ पलाकस्तूरीलबंगकोला- दिकं । वाशब्दैरत्र स्वगतभेदा ग्राह्याः । अध्यात्मे आगमे चेतसि वा कल्पित योग्यप्रकल्पितमयोग्यमिति सन्दिग्धं सश- यस्थं शंकितं जानीहि, प्रागमे किमेतन्मम कल्प्यमुत नेति य. व संदिग्धमाहारं भुक्ते तदा शकितनामाशनदोषं जानीहि ।

·विशुद्धयधिकारः॥६॥
अथवाध्यात्मे चेतसि किमयःकर्मसहितमुत नेति सन्दिग्धमा-
हारं यदि गृयहीयाच्छंकिंत जानीहि ॥४४॥
द्वितीयं भ्रक्षितदोपमाह-
ससिणिद्धेण य देयं
इत्येण य भायणेण दवीए।
एसो माक्खिददासो
परिहरदवो सदा मुणिणा ॥१५॥
सस्निग्धेन च देयं हस्तेन च भाजनेन दा ।
एपः मक्षितदोपः परिहर्तव्यः सदा मुनिना ॥४५॥
सस्निग्धेन हस्तेन भाजनेन दा फटाकेन यो
मक्तादिकं च यदि गृह्यते तदा प्रक्षितदोपो भवति ।
तस्मादेप म्रक्षितदोपः परिहर्तव्यो मुनिना सम्मूर्द्धनादि-
सूक्ष्मदोपदर्शनादिति ॥ ४५ ॥
निक्षिप्तदोपमाह--
सचिच पुढविआऊ
तेऊहरिदं च वीयतसजीवा ।
जं तेसिमुवरि ठविदं
णिक्सित्तं होदि छन्भेयं ॥४६॥

·मूलाधारे-
सचित्ताः पृथिव्यप्तेजोहरितानि च वीजत्रसजीवाः ।
यत्वेषामुपरि स्थापितं निक्षिप्तं भवति पड्भेदं ॥४६॥
सचित्तपृयिव्या सचित्ताप्सु सचित्ततेजसि हरितकाये-
घु वीजायेषु सजीवेषु तेप्परि यत्स्थापितमाहारादिकं
तनिक्षिप्तं भवति पड्भेदं । अथवा सह चिजनामासुकेन वर्तते
इति सचिंत । सचित्तं च पृथिवीकायावाकायाश्च तेज:-
कायाच हरितकायाश्च वीजकायाश्च प्रसनीवाश्च तेषामुपरि
यन्निक्षिप्त सचित्तं तत् पड्भेदं भवति ज्ञातव्यं ।। ४६॥
पिहितदोपमाह-
सचित्तण व पिहिदं
अथवा अचिचगुरुगपिहिंदं च ।
त छडिय ज देयं
पिहिदं तं होदि वोधयो॥
सचित्तेन वा पिहितं अथवा अचित्तगुरुकपिहितंच।
तं त्यक्त्वा यद्देयं पिहितं तत् भवति बोद्धव्यं ॥ ४७ ॥
सचित्तन पिहितपपासुकेन पिहित । अथवाऽचित्तगुरुक
पिहित वा मासुकेण (न) गुरुकेण यद्वाहतं तत्यक्त्वा यहे-
यमाहारादिक यदि गृह्यते पिहितं नाम दोपं भवति योद्धव्यं
ज्ञातव्यमिति ॥४७॥

·पिंडगुदयधिकारः ॥६॥ संव्यवहारदोपमाह- संचवहरणं किच्चा पदादुमिदि चेल भायणादीण। असमिक्खय जं देयं संववहरणो हवदि दोसो॥४८॥ संव्यवहरणं कृत्वा प्रदातुमिति चेत् भाजनादीनां । असमीक्ष्य यद्देयं संव्यवहरणो भवति दोषः॥४८॥ संव्यवहरणं संझटिति उपवहारं कृत्वा, प्रदातुमिति चेलभाजनादीनां संभ्रमेणाहरणं वा कृत्वा, प्रकर्षेण दान- निमित्तं वसुभाजनादीनां झटिति संव्यवहरणं कृत्वाऽसंमी. क्ष्य यहेयं पानभोजनादिकं तद्यदि संग्रहते संव्यवहरणं दोपो भवत्येप इति ॥ ४८।। दायकदोपमाह- सूदी सुडी रोगी मदयणपुंसय पिसायणग्गो य । उच्चारपडिदवंतरु- हिरवेसीसमणी अगमक्खीया॥४५॥ सतिः शाँडी रोगी मृतकनपुंसकपिशाचनमश्च ।

·मूलाबारे- उच्चारपतितवांतरुधिरवेश्याश्रमणिका अंगमक्षिका॥ सतिः या पालं प्रसाधयति । सुंडी-मद्यपानलम्पटः । रोगी व्याधियस्तः। मृतकं, मृतकं श्मशाने परिक्षिप्यागो या स मृतक इत्युच्यते । मृतकसूनकेन यो जुष्टः सोऽपि मृतक इत्युच्यते । नऊंसय-न स्त्री न पुपान् नपुंसकमिति जानीहि । पिशाचो वातायुपहतः । नग्नः पटायावरणरहितो गृहस्था। उच्चार मूत्रादीन् कृत्वा य आगतः स उच्चार इत्युच्यते। पति वो मूर्जागतः । वान्तश्छदि कृत्वा य पागतः । रुधिरं रुधि- रसहितः । वेश्या दासी। श्रमणिकाऽऽर्यिका । अथवा पचश्रम- णिका रक्तपटिकादयः । अगम्रक्षिका अगाभ्यगनकारिणी । ॥४९॥ तथा- अतिवाला अतिवुड्ढा घासत्ती गम्भिणी य अंघलिया। अंतरिदा व णिसण्णा उच्चत्या अहव णीचत्था ॥५०॥ अतिबालाअतिवृद्धापासयंती च गर्भिणी चअंधलिका अंतरिता वा निषण्णा उच्चस्था अथवा नीचस्था ॥५० अत्पिाला प्रतिमुरग, मतिद्धा अतीवनरामस्ता । प्रासयन्ती भक्षयनी उच्छिया । गर्मिणी गुरुमारा पंचमा- ·पिंडशुद्धयधिकारः ॥६॥ सिका। अंधलिका चङ्ग्रहिता । अन्तरिता कुड्याविभिz- वहिता । आसीनोपविष्टा । उच्चःस्था उन्नतप्रदेशस्थिता । नीचस्या निम्नप्रदेशस्थिता । एवं पुरुषो वा वनिता च यदि ददाति तदा न न ह्य भोजनादिकमिति ॥ ५० ॥ तया- पूयण पजलणं वा सारण पच्छादणं च विज्झवणं। किचा तहाग्गकज्ज णिवादं घट्टणं चावि ॥ ५१ फूत्करणं प्रज्वालनं वा सारणं प्रच्छादनं च विध्यापन कृत्वा तथाग्निकार्य निर्वातं घट्टनं चापि ॥५१॥ पूरण-संधुक्षणं मुग्ववातेनान्येन वा अमिना काठादीनां प्रचालन प्रद्योतनं वा मारणं काष्ठादीनामुन्कर्पणं, प्रच्छादनं भस्मादिना विम्यापन जलादिना कवा तथान्यदपि अग्निका. य, निर्शनं निर्वाण काष्ठादिपरित्यागः, पहनं चापि कुड्या- दिनावरणं ॥५१॥ तश- लेषणमजणकम्म पियमाणं दारयं च णिक्खदिय । एवंविहादिया पुण ·३७० मूलाचार- दाणं जदिदिति दायगा दोसा ।। लेपनमार्जनकर्म पिबतं दारकं च निक्षिप्य । एवंविधादिकाःपुनः दानं यदि ददाति दायका दोषाः॥ लेपं गोमयार्दपादिना कुड्यादेर्जिनं स्नानादिक कर्म क वेति सम्बंधः । पिबन्तं दारकं च स्तममाददानं बाल निक्षिप्य स्यक्त्वा, अन्यांश्चैवंविधादिकान् कृत्वा पुनर्दानं यदि दचे दायकदोपा भवन्तीति ।। ५२ ।। उन्मिश्रदोषमाह। 'पुढवी आऊयतहाहरिदावीया तसा य सज्जीवा। पंचेहि तेहिं मिस्सं आहारं होदि उगम्भस्तं ॥५३॥ पृथिव्यापश्च तथा हरिताबीजानित्रसाश्च सजीवाः। अंचभिस्तैः मिश्र आहारः भवति उन्मिश्रः ॥ पृथिवी मृचिका, आपश्चामासुकः, तथा हरितकाया पर. पुष्पफगादयः । बीयाणि-वीजानि यवगोधूमादयः । प्रसाश्च सनीचा निर्जीवाः पुनर्मलमध्ये मविष्यन्ति दोपा इति । । पंचभिर्षिय माहारो भवत्यु निमश्रः सर्वथा वर्ननीयो महादोप- इति कृत्येति ।। ५३ ॥ भपरिणतदोपमाह- ·पिशुद्धयधिकारः ॥६॥ तिलतंडुलउसणोदय चोदय तुसोदयं आवडत्यं । अण्णं तहाविहं वा अपरिणदंणेवगेण्हिजो ॥ ५४॥ तिलतंडुलोप्णोदकं चणोदकं तुपोदकं अविध्वस्तं । भन्य तथाविधं वा अपरिणतं नैव गृहीयात् ॥५४॥ तिलोदकं निलमक्षालनं । तंदुलोदकं तंदुलमक्षालनं । उ. प्पोदकं तप्तं भूत्वा शीतं च चणोदकं चणमक्षालनं । तुपोदकं तुपपक्षालनं । अविध्वस्तमपरिणतं भत्मीपवर्णगन्धरसापरित्य- कं। अन्यदपि तथाविधपपरिणतं हरीतकीचूर्गादिना प्रवि- वस्तं । नैव गृण्हीयाद नैव माधमिति । एतानि परिणतानि आधाणीति ॥ ५४॥ लिप्तदोप दिरावनाह- गेरुय हरिदालेण व सेडीय मणोसिलामपिटेण । सपवालोदणलेवे ण व देयं करभायणे लित्वं ॥ ५५॥ गैरिकयाहरितालेन वा ·३०२ मूलाचारे- - सेटिकया मनःशिलया आमापटन। सप्रबालोदनलेपेन वा देयं करभाजने लिप्तं ॥ ५५ ।। गैरिकया रक्तद्रषेण, हरितालेन सेढिकया पटिकया पां. दुमृत्तिकया, मन:शिलया आमपिष्टेन वा तंदुलादिचूर्णेन समवालेन अपकशाकेन अमासुकोदकेन वा भाद्रेणैव हस्तेन भाजनेन वा यद्देयं तल्लित नाम दोपं विजानीहि ॥ ५५ ॥ परिजनदोपमाह- बहु परिसाडणमुज्झिअ आहारो परिगलंत दिजंतं । छडिय भुंजणमहवा छडियदोसो हवे णेओ ॥५६॥ बहु पारसातनमुज्झित्वा आहारं पारंगलंतं दीयमानं। त्यक्त्वा मुंजनमथवा त्यक्तदापी भवेत् ज्ञेयः ॥५६॥ बहुपरिसातनमुज्झित्वा बहुप्रसातनं कृत्वा भोज्यं स्तोक त्याज्यं बहुपात्रहारेण सोऽपि बहुपरिसातनमित्युच्यते । भा. हारं परिगलंत दीयमानं तमघृतोदकादिमिः परिसद छिद्र- इस्तैश्च बहुपरिमातनं च कृत्वाहार यदि गृण्डाति त्वत्वाचे

·पिंडशुद्धघधिकारः ॥ ६॥
कमाहारमपरं भुक्ते यस्तस्य त्यक्तदोषोभवति । एते प्रशनदोपाः
दश परिहरणीयाः । सावधकारणाजीवदयाहेतोलोकजुगुप्सा
ततश्चेति ॥५६॥
संयोजनाममाणदोपानाह--
संजोयणा य दोसो
जो संजोएदि भत्तपाणं तु।
अदिमचो आहारो
पमाणदोसो हवदि एसो॥५७॥
संयोजनं च दोपः यः सयोजयति भक्तपान तु।
अतिमान आहारःप्रमाणदोपो भवति एपः॥५७॥
संयोजनं च दोपो भवति। यः संयोजयति भक्तं पानं तु ।
शीतं भक्तं पानेनोप्रणेन संयोनयति । शीतं वा पानं उप्पेन
भक्तादिना संयोजयति । भन्यदपि विरुद्धं परस्परं यचदिसं.
योजयति तस्य संयोजननाम दोपो भवति । अविमात्र मा.
हार:-मशनस्प सव्यंजनस्य तृतीयमागमुदकस्योदरस्य य:
पूरपति, चतुर्यभागं चावशेषयति यस्तस्य प्रमाणभूत मा.
हारो भवति, अस्मादन्यया यः कुर्याचम्यातिमात्रो नामाहा.
रदोपो भवति । प्रमाणातिरिक्त भाहारे गृहीत स्वाध्यायो
न प्रवर्तते, पडावश्यकक्रिया: पर्नु न शक्यते, घरादयश्च
संतापयन्ति, निद्रालस्पादपश्च दोपा जायते इति ॥ ५७ ॥

·।
मूलावारे-
अंगारधूमदोपानाह-
तं होदि सयंगालं
ज आहारोदि मुच्छिदो संतो।
तं पुण होदि सधूम
जं आहारेदि णिदिदो ॥ ५८ ॥
तद् भवति सांगारं यत् आहरति मूर्छितः सन् ।
तत् पुनःभवति सधूमं यत् आहरति निंदितः॥ ५८ ॥
यदि मूर्छितः सन् गृद्धया मुक्तः श्राहारमभ्यवहरति
सुंक्ते तदा तस्य पूर्वोक्तोऽगारादिदोपो भवति, सुष्टु गृद्धि-
दर्शनादिति । तत्पुनर्भवति स पूर्वोक्तो धूमो नाम दोपः, य.
स्मादाहरति निंदन जुगुप्समानो विरूपकमेतदनिष्टं मम, एवं
कृत्वा यदि मुंक्ते तदानीं धूमो नाम दोपो भवत्येव, अन्तःसं-
क्लेशदर्शनादिति ॥५॥
कारणमाह-
छहिं कारणेहिं असणं
आहारंतो वि आयरदि धम्म।
छहिं चेव कारणेहिंदु
णिज्जुहवंतोविआचरदि॥५९॥

·, पिंदशुद्धयधिकारः ॥६॥ पड्मिः कारणैः अशनं आहरन्नपि आचरति धर्म । पभिः चैव कारणैःतु उज्झन्नपि आचरति ।। ५९ ॥ पटियः कारणः प्रयोजनैस्तु निरक्शेपमशनमाहारं भो. ज्यसाधलेह्यपेयात्मकमभ्यवाहरन्नपि भुनानोऽप्याचरति चेष्ट यति-अनुष्ठानं करोति धर्म चारित्रं । तथैव पडभिः पाणैःप्र. योजनैस्तु निरवशेष जुगुप्सन्नपि परित्यजन्नप्याचरति प्रति. पालपति धर्ममिति संवधः । निष्कारणं यदि भुंक्ते भोज्या- दिक तदा दोपा, कारणैः पुनर्मुजानोऽपि धर्ममाचरति साधु- रिवि सम्बन्धः । तथापरैः प्रयोजनैः परित्यजनप भोज्या- दिक धर्ममेवाचाति नाशनपरित्यागे दोपः सकारणत्वात्परि. स्थागस्येति ॥ ५६ ॥ कानि तानि कारणानि भुक्तऽशनमित्याशंकापामह- वेणयवेजावचे किरियाठाणे य संजमदठाए। तघ पाणधम्मचिंता कुजा एदेहि आहारं॥६॥ वेदनावैयावृत्त्ये कियार्थं च संयमार्थ । तथा प्राणधर्मचिंता कुर्यात् एतैः आहारं ॥६॥ वेदनां तुदेवनामुपश्चरयामीति भुक्ते। वैशायमात्मनो. ऽन्येपांच फरोपीति वैयारत्यार्थ मुक्त। किपार्थ पहाइप क्रिया मप मोननमन्वरेण न मवर्तते इति वा: प्रदिपालयामी.

·- + . ६७६ मूलाचारे- ति भुंक्ते । संयमार्थ त्रयोदशविघं संयम पालयामीति भुक्त, भ. थवाहारमन्तरेणेन्द्रियाणि मम विकलानि भवन्ति तथा सति जीवदयां कर्तुं न शकोपीति प्राणसंयमा इन्द्रियसंयमार्य च मुक्त, तथा प्राणचिन्तया भुक्त, माणा दशमकारास्ति- धन्ति ममाहारमन्तरेण, विशेषेणायुन तिष्ठतीन्येवं माणार्थ मुक्त। तथा धर्मचिन्तया भुंक्त धर्मो दशममारः उत्तमक्षपा- दिलक्षणो मप वशे न तिष्ठति भोजनमंतरेण, क्षमा पार्दवमा- जैवं चेत्यादिकं कर्तुं न शक्नोत्ययं जीनोऽशनपन्तरेणेति भुंके। नातिमा धर्मसंयमयोः पुनरैक्यं क्षमादिभेददर्शनादिति। एमिः पद्भिः कारणैराहारं कुर्यायतिरिति सम्बन्धः ।। ६० ॥ अथ या कारणैस्त्यजत्याहार कानि तानीत्याशंकायामाह- मादके उवसग्गेतिरक्खणे वंभरगुत्तीओ। पाणिदयातवहेऊ सरीरपरिहार वेच्छेदो ॥६॥ भातके उपसर्गे तितिक्षायां ब्रह्मचर्यगुप्तेः। प्राणिदयातपोहेतौ शरिपरिहारे व्युच्छेदः ॥ ६१ ॥ आत के पाकस्मिकोत्थितम्याधौ मारणान्तिकपीढायां सहितायां वाहनातायामाहाव्युन्छेदः परित्यागः। तथोपसमें दीक्षाविनाशहेतौ देवपानुपतिपचेतनकृते समुपस्थिते भोज- मपरित्यागः । तितिक्षणायां ब्रह्मचर्यगुप्तेः सुष्टु निर्मली करणे सप्तमधातुक्षयायाहारव्युच्छेदः । तथा माणिदयाहेती - ·पिंडशुद्धयधिकारः॥६॥ ययाहारं गृयहामि बहुमाणिनां घातो भवति तस्माघयाहार न यहामीति जीवदयानिमित्तमाहारव्युच्छेदः । तया त- पोहेतौ द्वादश विधे तपस्यनशनं नाम तपस्तदध करोमीति तपो निमित्तमाहारव्युच्छेदः । तथा शरीरपरिहारे संन्यासकाले जरा मम श्रामण्यहानिकरी, रोगेण व दुःसाध्यतमेन जुष्टः, करणविफलतं च मम संजातं स्वाध्यायक्षविश्च दृश्यते, जी. वितव्यस्य च ममोपायो नास्तीत्येवं कारणे शरीरपरित्याग- स्तनिमित्तो भक्तादिव्युच्छेदः । एतैः पद्भिः कारणैराहा ग्परित्यागः कार्य: । न पूर्वः सह विरोयो विषयविभागद- शनादिति, क्षुद्वेदनादिषु सत्स्वपि प्रातकः स्यात्, पदि म. चुरजीवहत्या पा दृश्यते ततो भोजनादिपरित्यागं, शरीर पीटारहितस्य तपोविधानमिति न विरोधो वायमेददर्शना- दिति । माहारोधानुवर्तते तेन सह संयधो व्युच्छेदस्येति ।। एतदर्य पुनराहारं न पदाचिदपि कुर्यादिति प्रपंचपनाह- णवलाउसाउअटुंण सरीरस्सुवचय? तेजहूं। णाण? संजमटुंझाणहें चैव भुंजेजो॥२॥ न चलायुःस्वादार्थं न शरीरस्योपचयार्थ तेजोथ। ज्ञानार्थ संयमार्थ ध्यानार्थ चैव भुंजीत ॥ ६२ ॥ न पलार्य ममलं युदादिप्तमं भूयादित्येवर्थ न अंक नापुपोथै मपायुर्वदि याविति न भरते । न स्वादा, गोम- - ·भूलाचारे- नोऽस्य स्वादो भोजनस्येत्येवपर्य न भुक्ते । न शरीरस्योप- चयार्थ, शरीर मम पुष्टं मांमद्धं वा भवविति न मुंक्ते । नापि तेजोऽर्थ, शरीरस्प मम दीप्तिः स्यादपों येति न भुजी- ताहारमिति । यद्येवमयं न भुंक्त किमर्थं तर्हि मुंवतेऽत माह- मानार्थ.शानं स्वाध्यायो मम प्रवर्ततामिति भुक्ते । संयमार्य, संयमो मम स्यादिति भुंक्ते । ध्यानार्य चैव, श्राहारमन्तरेण न ध्यान मते यतो भुक्ते यतिरिति । तथापि भुंक्ते इत्यत आह ॥ ६॥ णवकोडीपरिसुद्धं असणं वादालदोसपरिहीणं। संजोजणायहीण पमाणसहियं विहिसुदिण्णं ।। नवकोटिपरिशुद्ध अशनं हाचत्वारिंशदोपपरिहीनं । संयोजनया हीनं प्रमाणसहितं विधिसुदत्तं ॥६३॥ नवकोटिपरिशुद्धं । कास्ताः कोटयो मनसा कृतकारि- तानुमतानि तिसः कोटयः, तथा वचसा कृतकारितानुमतानि तिसः कोटया, तया कायेन कृतकारितानुमतानि तिस्रः कोट- य एताभिः कोरिभिः परिशुद्धमशनं, द्विचत्वारिंशदोपपरि- होणं उद्गमोत्पादैपणादोपरहित, संयोजनयारहितं, प्रमाणस. हितं, विधिना दत्तं प्रतिग्रहोच्चस्यानपादोदकाचनाप्रणमनम. नोवचनकायशुद्धयशनशुद्धिर्मिदत्तनुपनीतं, श्रद्धाभक्तितुष्टिवि. शानालुब्धताक्षपाशक्तियुक्तेन दात्रेति ॥ ६३ ॥ तया- wa ·पिंडशुद्धयधिकारः ॥६॥ ३७६ विगदिंगाल विधूमं छकारणसंजुदंकमविसुद्धं । जत्तासाधणमेचं चोद्दसमलवज्जिदंभुंजे॥६॥ विगतांगारं विधूमं पट्कारणसंयुक्तं क्रमविशुद्ध । यात्रासाधनमात्रं चतुर्दशमलवर्जितं भुक्ते ॥६॥ विगनांगारं, विगतधूम, पदकारणसंयुक्तं क्रमविशुद्ध- मुन्कमहीनं, यात्रासाधनमा प्राणसंधारणाध अथवा मोक्ष- यात्रासाधननिपिचं, चतुर्दशमलवजित भुत्ते साधुरिति संबन्धः ।। भय कानि चतुर्दशपलानीत्याह- णहरोगजंतुअट्ठी- कणकुंडयपूयिचम्मरुहिरमंसाणि वीयफलकंदमूला छिण्णाणि मला चउद्दसा होति ।। नखरोमजंत्वस्थिकणकुंडपूतिचर्मरुधिरमांसानि । बीजफलकंदमूलानि छिन्नानि मलानि चतुर्दश भवंति नखो, हातपादाद्गुत्याग्रममा (म) मनुष्यजाति- प्रतिषतिगग्जामिवियदो या रोपवालः सोवि मनुष्पति- यग्नातः। जन्तुींः माणिरहितहरीरें । अस्थि कंकालं कपः परगोप्पादीनां पहिरवयवः । इंपादिशारयादीना-

·मूलाचार-
मभ्यन्तरसूक्ष्मावयवाः। पूर्व, पकरुचिरं व्रणक्लेदः चर्मश-
रीरत्वमयमघातुः । रुधिरं द्वितीयो धातुः । मांसं रुधिरा-
धारं तृतीयो धातुः । वीजानि मा( म रोइयोग्यावयव
गोधूमादयः । फलानि जग्वाम्राग्वाडकफलानि । कंद: कं-
दस्पधःमारोहकारण । मूलं (पं) पिप्पलाधधःपरो-
हनिमित्तं । छिन्नानि पृथग्भूतानि मलानि चतुर्दश भान्ति ।
कानिचिदत्र महापलानि, कानिचिदयानि, पानिचिन्महा-
दोपाणि, कानिचिदल्पदोपाणि । रुधिरमांसास्थिवर्मपूया.
'नि महादोपाणि सर्वाहारपरित्यागेऽपि प्रायश्चित्तकारणा-
'नि द्वीन्द्रियत्रीन्द्रियचतुरिन्द्रियशरीराणि पालाश्चाहार-
त्यागकारणनिमिचानि । नखनाहारः परित्यज्यते । किंचि.
स्मायश्चित्तं क्रियते । फणकुंटवीजकंदफलमूलानि परि-
हारयोग्पानि यदि परिहतुं न शक्यन्ते भोजनपरित्यागः क्रि-
यते । तथा म्वशरीरे मिद्धभक्तौ कृतायां यदि रुधिर पूर्य च
गलति पारिवेशकशरीर द्वा तदाहारस्य त्यागः । तदिवसेऽ-
स्य मांसस्य पुनदर्शनेनाप्टप्रकारायां पिंडशुद्धौ न पठितानी-
ति पृथगुच्यन्ते इति ॥ ६५ ।।
दोपरहितं भुक्ते यतिरित्युक्ते किं तद्भुक्ते इत्याशंकायामाह-
पगदा असओजरातमादो दबदोचि तं दव्वं ।
फासुगमिदि सिद्धविय
अप्पट्टकदं असुद्धं तु ॥६६॥

·पिंडशुद्धयधिकारः ॥६॥ ३८ प्रगता असवो यस्मात् द्रव्यत इति तत् द्रव्यं । प्रासुकमिति सिद्धेपि च आत्मार्थकृतं अशुद्ध तु॥६॥ द्रव्यभावतः मासुकं द्रव्यं भुंक्ते । द्रव्यगतमासुकमाह-प्र- गता अमवः माणिनो यस्मात्तस्माद्र्व्यतः शुद्धमिति तद्रव्यं यकेन्द्रिया जीवा न सन्ति न विद्यन्ते स पाहारस्तट्टन्यतः शुद्धः, द्वीन्द्रियादयः पुनर्थन समीना निर्माता वा सन्ति स प्रादागे दम्तः परिवर्मनीयो द्रव्यतोऽ शुद्धत्वादिति । प्रासु. फमिति भनेन प्रकारेण प्रासुकं सिद्ध निप्पन्नमपि द्रव्यं यथा- कृतमात्मनिमित्त कृतं चिन्तयति तदा द्रव्यतः शुद्धमा प्याद्धमेव ।। ६६ ।। यथं परार्यकृतं शुद्धपित्याशिफायां दृष्टान्तेनार्थमाह- जह मच्छयाण पयदेमदणुदये मच्छया हिमजति ण हि भडगा एवं परमट्टकदे जदि विसुद्धो॥१७ यथा मत्स्यानां प्रकृते मदनोदके मत्स्या हि मजति। न हि मंडूका एवं परमार्थकृते यतिः विशुद्धः ॥६७|| यथा मत्स्ना माने मदनोदके यथा मन नि- पि ने मदनकारणे जले परस्पा हिस्फुटं पापनि विहली- भवन्ति नहि महका मेकाना मायन्ति । यस्मिन्जले -

·मुलावारे-
मत्स्यास्तस्मिन्नेव मण्डका अपि तथापि ते न विपद्यन्ते तद्ध-
तोरभावात् । एवं परायें कृते भक्षादिके प्रवर्तमानोऽपि यति-
विशुद्धस्तद्गतेन दोपेण न लिप्यते । कुटुम्बिनोऽधाकर्मादिदो-
पेण गृह्यन्ते न साधवः । तेन कुटुम्बिनः साधुदानफलेन त
दोपमपास्य स्वर्गगामिनो मोक्षगामिनश्च भवन्ति सम्यग्दृष्टयः,
-मिध्यादृष्टयः पुनोगभुवमवाप्नुवंति न दोप इति ॥ ६७ ।।
भावतः शुद्धमाह-
आघाकम्मपरिणदो
फासुगदम्बेवि बंधओ भाणिओ।
सुद्धं गयेसमाणो
आधाकम्मेवि सो सुद्धो॥६॥
अध:कर्मपरिणतःप्रासुकद्रव्येपि बंधको भाणितः।
शुद्धं गवेषयमाणः अधःकर्मण्यपि स शुद्धः ॥ ६८ ।।
मासुके द्रव्ये सति ययधार्मपरिणतो भवति साधु-
यद्यात्मायें कृतं मन्यते गौरवेण तदासौ बन्धको भणितः
कर्म पध्नाति शुद्धं पुनर्गवेपयमाणोऽधाकर्मविशुद्ध कृतकारि-
तानुपतिरहितं यत्नेन पश्यन्नधःकर्मणि सत्यपि शुद्धोऽसौ
यद्यप्यधःकर्मणा निष्पन्नोऽसावाहारस्तथापि साधोर्न बध-
हेतुः कतादिदोपाभावादिति ॥ ६८॥

·7 पिंडशुदयधिकारः ॥६॥ सम्वोवि पिंडदोसो दबे भावे समासदो दुविहो। दबगदो पुण दबे भावगदो अप्पपरिणामो।। ६९ ॥ सर्वः अपि पिंडदोपः द्रव्ये भावे समासतो द्विविधः द्रव्यगतो पुनः द्रव्ये भावगतो आत्मपरिणामः ६९ सोऽपि पिण्डदोपो द्रव्यगतो भावगतश्च समासतो द्वि. भारः । ट्रम्पमुद्गमादिदोपसहितमप्यधःकर्मणा युक्तं द्रव्य- गतमित्युच्यते तस्माद्वव्याता नव्यमिति । भावतः पुनरा. स्मपरिणामः गुद्धमपि द्रव्यं परिणामानामशुदयाऽशुद्धमिति तस्माद्मावशुदिर्यत्नेन कार्या । मावशुदया सर्व तपश्वरणं ज्ञानदर्शनादिकं च व्यवस्पितमिति ॥ ६९ ॥ दम्पत्य मेदमार- सब्वेसणं च वि- इसणं च सुद्धासणं च ते कमसो। एसणसमिदिविसुद्ध णिब्वियडमवंजणं जाणं ॥७॥ सर्वपणंचविद्वैपणंच शुद्धाशनं च ते क्रमशः।

·मूलाचार एषणासमितिविशुद्ध निर्विकृतमव्यंजनं जानीहि ७० संपणं चशब्देनासपणं, विद्धपणं चशब्देनोविद्वैपणं शुद्धाशनं चशब्देनाशुद्धाशनं च ग्राह्यं । आपणासमितिविशुद्धं सपण मित्युच्यते । तथा विकृतेः पंचरसेभ्यो निष्क्रान्तं नि- विकृतं गुढतेलधुनदधिदुग्धशादिरहितं सौवीरशुष्कतको दिसमन्वित विपणमायुच्यते । तथा सौवीरशुष्कतक्रादि। भिजितमव्यञ्जनं पाकाटवर्णिरूपं मनागप्यन्यथा न कृतं शुद्धाशनमिति क्रमशो यथानुक्रमेण जानीहि । एत- त्रिविधं द्रवमशनयोग्य । श्रपर्वाशिनं सर्वरमसमन्वितं सर्व- ज्यजनैश्च सहित कादाचिद्योग्य कादाचिदयोग्यमिति । एव- मनेन न्यायेनैपणासमितियाख्याता भवति ॥ ७० ॥ तां क्यं कुर्यादित्याशंकायामाह- दव्वं खेत्तं कालं भावं बलवीरियं च णाऊण । कुन्जा एपणसमिदि जहोवैदिटुंजिणादम्मि ।। ७१॥ द्रव्यं क्षेत्रं कालं भावं बलवीयं च ज्ञात्वा । कुर्यात् एषणासमिति यथोपदिष्टां जिनमते ॥ १ ॥ द्रव्यमाहारादिक ज्ञात्वा तयतेनं जांगलानूपरूक्ष.

·पिंडशुद्धयधिकारः ॥६॥ स्निग्धादिक ज्ञात्वा, तथा कालं शीतोष्णवर्षादिक ज्ञात्वा तथा मावमात्मपरिणामं श्रद्धामुत्साहं ज्ञात्वा, तया.शरीरबल: मात्मनो ज्ञात्वा, तयात्मनो वीर्य संहननं ज्ञात्वा कुर्यादशन- समिति जिनागमे यथोपदिष्यामिति । अन्यथा यदि कुर्याद्वात पित्तश्लेप्पादिसमुद्भवः स्यादिति ॥ ७२।। भोजनविभागपरिणापमाह- अद्धमसणस्स सबि- जणस्स उदरस्स तदियमुदयेण । वाऊ संचरणटुं चउत्थमवसेसये भिवस्खू ॥ ७२ ॥ भधअशनेन सव्यंजनन उदरस्य तृतीयं उदकेन । बायोः संचरणार्थ चतुर्थमवशंपयेत् भिक्षुः॥७२॥ उदरम्या सव्यञ्जनेनाशनेन पूरये तृतीयभागं चोदर- स्योदकेन पूग्यदायोः संचरणार्थ चतुर्थभागमुदरस्यावशेपये- द्भितुः । चतुर्यभागमुदरस्य तुच्छ कुयेन पटावश्यफक्रि- गाः सुखन प्रवर्तते, ध्यानाध्ययनादिकं च न हीयते, अजी- गादिकं च न भयेदिति ।। ७२ ।। भोजन योग्यकालमाह- सृरुदयत्यमणादो . २५ ·मुलाचारे- णालीतिय वजिदे असणकाले। तिगदुगएगमुहुत्ते जहपणमज्झिम्ममुक्कस्से ॥७३॥ सूर्योदयास्तमनयो डीत्रिकवर्जितयोः अशनकाले त्रिकद्धिकैकमुहूर्ताः जघन्यमध्यमोत्कृष्टाः ॥७३॥ सूर्योदयास्वमनयोन डीत्रिकवर्जितयोर्मध्येऽशनकालः । तस्मिन्नशनकाले त्रिपु मुहर्नेपु भोजनं जयन्याचरणं द्वयोर्मुह- तयोरशनं मध्यमाचरण एकस्मिन् मुहर्नेऽशनमुत्कृष्टावरणमिति सिदिभवतो कृतायां परिणाममेतन्न भिक्षामलभमानस्य प. र्यटत इति ॥ ७३ ।। 1: भिक्षाय प्रविष्टो मुनिः किं कुर्वन्नाचरतीत्पाह- भिक्खाचरियाए पुण गुचीगुणसीलसंजमादीणं रक्खंतो चरदिमुणी णिवेदतिगंच पेच्छंतो७१ "भिक्षाचर्यायां पुनः गुप्तिगुणशीलसंयमादीनां । रक्षन् चरति मुनिनिर्वेदत्रिकं च प्रेक्ष्यमाणः ॥ ७॥ मिक्षाचर्यायां प्रविष्टो मुनिर्मनोगुप्ति वचनगुप्ति काय. गुप्तिरसंघरति । गुणान् मूलगुणान रसंचरति । तया शील. संपपादींव रसंचरति । निर्वेद त्रिकं चापेक्ष्यमाणः शरीरवै- राग्यं संगवैराग्यं संसारवैराग्यं चापेक्ष्यमाण इत्यर्यः । तया- -- ·. पिंडशुद्धयधिकार. ॥६॥ आणाअणवत्यावियमिच्छचाराहणादणासो य संजमविराधणाविय चरियाए परिहरेदव्वा ७५ आज्ञा अनवस्थापि च मिथ्यात्वाराधनात्मनाशय । संयमविराधनापि च चर्यायां परिहर्तव्याः॥ ७५॥ भाणा याज्ञा वीतरागशासनं रक्षयन् पालयंवरतीति सम्बन्धः । एतांश्च परिहरंश्चरति अनवस्था स्वेच्छाम- चिरपि च, मिथ्यात्वाराधनं सम्यक्त्वमतिकूलाचरण, भा रमनाशः स्वपतिघातः, सयमविराधना चापि चर्यायां परिह- व्याः। मिक्षाचर्यायां प्रविष्टो मुनिरनवस्या यया भवति -तया चरति मिथ्यात्वाराधनान्मनाशः संयमविराधनाश्च यथा न भवन्तीति तथान्तरायाश्च परिहरश्चरति ॥ ७५॥ केतेऽन्तराया इत्याशंक्याह- कागामेज्झाउद्दीरोहण रुहिरंच अस्सुवादंच। जण्हूहिट्ठामरिसंजण्हुवारे वदिकमो चेव ॥७६ ।। काकोऽमेध्यं छर्दिःरोधनं रुधिरंचाश्रुपातश्च । जान्वधः आमर्शः जानूपरि व्यतिक्रमश्चैव ॥ ७६ ॥ काक उपलक्षणार्थों गृहीतस्तेन काकवकश्येनादयः परि- गान्ते । गच्छतः स्थितस्य वा काकादयो यदुपरि व्युत्सगै कुर्वन्ति तदपि काक इत्युच्यते साहचर्यात् काको नाम भोन- ·. मूलाचार- नस्यान्तरायः । तथाऽमेव्यमशुचि तेन पादादिकं लिप्त तदप्यमेशा साहचर्यात, अमेध्य नामान्तरायः । तथा छादिमनमात्मनो यदि भवति । तथा रोधनं यदि कश्चिद्धा- गादिकं करोति । तथा रुधिरमात्मनोज्यस्य वा यदि पश्य ति । चशब्देन पूयादिकं च माझं । तयाऽश्रुपातो दुःखेना- स्मनो यद्यश्रूण्यागच्छन्ति परेपामपि सनिकृष्टानां यद्ययं दोषो भवेत् । तथा जान्वधा प्रामझे जान्वधः परामर्शः । तथा नानगरि व्यतिक्रमश्चैव ।सर्वत्रान्तरायेण सम्बन्ध इति । तया- गाभिअघोणिग्गमणं पञ्चक्खियसेवणाय जंतुवहो कागादिपिंडहरणं पाणीदो पिंडपडणं च ॥७७॥ नाभ्यधोनिर्गमनं प्रत्याख्यातसेवना चजंतुवधः। काकादिपिंडहरणं पाणितः पिंडपतनं च ॥ ७७ नाभ्यधो निर्गमनं नामेरधो मस्तकं कृत्वा यदि निर्ग- मनं भवेत् । तया प्रत्याख्यातस्य सेवना च, अवग्रहो यस्य वस्तुनस्तस्य यदि भक्षणं स्यात् । तया जन्तुवधः आत्मनोऽ. न्येन वा पुरतो जीववधो यदि क्रियते । तया काकादिभिः पिंडहरणं यदि काफादयः पिण्डमपहरन्ति । तया पाणिपात्रा. पिण्डपतनं मुंजानस्य पाणिपुटादि पिण्डो पासमा वा प्रतति ।। ७ ।। तथा- पाणीएजतुवहो मंसादीदंसणेय उवसग्गो।

·पिंडशुद्धयधिकार ॥६॥ पादंतरम्मि जीवो संपादोभायणाणं च।। ७८।। पाणी जंतुवधः मांसादिदर्शनं च उपसर्गः । पादांतरे जीवसंपातो भाजनानां च ॥ ७८॥ पणिपात्रे जन्तुबशे जन्तुरात्मनागल्प पाणौ मुंगानस्य यदि म्रियते । तया मांसादिदर्शनं मांत मृतपंचेन्द्रियशरीर इत्येवमादीनां दर्शनं यदि स्यात् । तथोपसगों देविकायुप- सर्गो यदि स्पात् । तया पादान्तरे पंचेन्द्रिय जीवो यदि गच्छेत् । तया सम्पातोभाजनस्य परिवेपकहस्ताभाजनं यदि पतेत् ।। ७८ ॥ तया- उच्चारं पस्तवणं अभोजागहपवेसणं तहा पडण । उववेसणं सदंसं भूमीसंफास णिठ्ठवणं ॥ ७९ ॥ उच्चारः प्रस्रवणं अभोज्यगृहप्रवेशनं तथा पतन । उपवेशनं सदंशः भूमिसंस्पर्शः निष्ठीवनं ॥ ७९ ॥ उच्चार प्रात्मनो यांदरमलव्युस : स्यात् । तथात्मनः प्रसाणं मूत्रादिकं यदि स्यात् । तथा पर्यटनोऽभोजनगृहम-. शो यदि भवेत् चंडालादिगृहपवेशो यदि स्यात् । तथा पतनमात्मनो मूच्छादिना यदि पतन भवेत् । तयोपवेगर्न यधुपविष्टो मवेत् । तया सदंशः सह दंशेन वर्तते इति सदंश: स्वादिभिर्यदि दष्टः स्यात् । तया भूमिसमर्श: सिद्धभक्तो ·३९० मूलाचारे- कृताया हस्तेन भूमि यदि स्पृशेत् । तथा निष्ठीवनं स्वेन यदि श्लेष्मादिकं क्षिपेत् ॥ ७९ ॥ तया- उदरकिमिणिग्गमण अदत्तगहणं पहारगामडाहो पादेण किंचि गहणं करेण वा जंच भूमीए ८० उदरकृमिनिर्गमनं अदत्तग्रहणं प्रहारो ग्रामदाहश्च । पादेन किंचिद्ग्रहणं करेण वा यच्च भूमौ ।। ८०॥ उदरायदि कृमिनिर्गमनं भवेत् । तथा अदत्तग्रहणमद- सं यदि किंचिद् गृगहीयात् । तथा महार प्रात्मनोऽन्यस्य वा खड्गादिभिर्यदि प्रहार: स्यात् । तथा प्रापदाहो यदि स्यात् । तया पादेन यदि किंचिद् गृह्यते । तथा करेण वा यदि किंचि. गृह्यते भूमेरिति सर्वत्राशनस्यान्तरायो भवतीति सम्बन्धः । ॥८०॥ तया- एदे अण्णे बहुगा कारणभूदा अभोयणस्सेह। बीहणलोगद्गंछणसंजमणिब्वेदणटुं च ।। ८१॥ एतेऽन्ये बहवः कारणभूता अभोजनस्येहं । भयलोकजुगुप्सासंयमानवेदनार्थं च ॥ ८१॥ एते पूर्वोक्ता: काकादयोऽन्तराया: कारणभूता भोजन परित्यागस्प द्वात्रिंशत् । तथान्ये च बहवश्चंटालादिस्पर्शक- महेष्टमरणसापर्षिकसन्यासपतनपानमरणादयोशनपरित्याग- ·- पिशुद्धयधिकारः ॥६॥ हेतवः । भयलोरजुगुप्सायां संयमनिदनार्थ च यदि कि- चिस्यात् भयं राज्ञः स्यात, तथा लोकजुगुप्सा ब यदि स्यात् तथाप्पाहारत्यागः । संयमार्य चाहारत्यागो नि। दनार्थ चेति ॥१॥ पिण्डशुद्धिमुपसंहरमाह- जेणेह पिंडसुद्धी उवदिट्ठा जेहि धारिदा सम्म । ते वीरसाधुवग्गा तिरदणसुर्द्धि मम दिस्तु॥८३ यैरिह पिंडशुद्धिः उपदिष्टा यैः धारिता सम्यक् । ते धारसाधुवर्गाः त्रिरत्नई मम दिशतु ।। ८३ सूत्रकारः फलार्थी पाह-यैरिह पियडशुद्धिाविष्टा यश्च धारिता सेविता सम्यविधानेन ते वीरसाधुवावरत्न शुद्धि मम दिशन्तु भयच्छन्तु ॥ ८३॥ इत्याचारहरी वसुनन्दिविरचितायां पिण्डशुदिनाम षष्ठः प्रस्तावः ॥६॥ T ·पडावश्यकाधिकारः॥७॥ मायेण जायते पुंसां वीतरागस्य दर्शनम् । सदर्शनविरक्तानां भवेज्जन्मापि निष्फलम् ॥१॥ पढावश्पकक्रिय मूलगुणान्तर्गतमधिकार प्रपंचेन वि- वृगवन् प्रथमतरं तावन्नमस्कारमाह- काऊण णमोकारं अरहंताणं तहेव सिद्धाणं । आइरियउवज्झाए लोगाम्म य सवसाहणं । कृत्वा नमस्कारं अर्हतां तथैव सिद्धानां । भाचार्योपाध्यायानां लोके च सर्वसाधूनाम् ॥१॥ कृत्वा नमस्कारं, केपार्हता तथैव सिद्धानां, प्राचार्यो- पाध्यायानां च. लोके च सर्वसाधूनां । लोकशन्दः प्रत्येक पभिसम्बध्यते । पारशब्दो येन तेन पष्ठी संजाताज्यथा पुनश्चतुर्थी भवति । अहमिद्धाचार्योराध्यायसाधुभ्यो लोके स्मन्नमस्कृत्वा भावश्यनियुक्ति वक्ष्ये इति सम्बन्धः सा- पेतत्वात क्त्वान्तप्रयोगस्येति ॥१॥ नमस्कारपूर्वक प्रयोजनमाह- भावासयाणिज्जुत्ती वाच्छामि जहाकमसमासेण ·पहाषश्यकाधिकार ॥७॥ आयरिपरंपराए जहागदा आणुपुबीए ॥२॥ आवश्यकनियुक्तिं वक्ष्ये यथाक्रमं समासेन । आचार्यपरंपरया यथागतानुपूर्ध्या । भावपकनियुक्ति वक्ष्ये । यथाक्रम क्रममनतिलंय परिपाट्या । समासेन संक्षेपतः । प्राचार्यपरंपरया यथागता- नुा । येन क्रमेणागता पूर्वाचार्यप्रवाहेण संक्षेपतोऽहम- पि तेनैव क्रमेण पूर्वागमका चापरित्यज्य वक्ष्ये कययिष्या- मीति ॥२॥ तावत्संचनमस्कारनियुक्तिपाह--- रागहोसकसाए य इंदियाणि य पंच य । परिसहे उवसग्गे णासयंतो णमोरिहा ॥३॥ रागद्वपकपायांच इंद्रियाणि च पंच च । परीषहान् उपसर्गान् नाशयद्भ्यो नमःअर्हद्भ्यः॥ रागः स्नेहो रतिरूपः। शोमोनिारतिरूपः । कपाया: क्रोयादयः । इन्द्रियाणि चतुरादीनि च । परोपहा: तुदा- दयो द्वाविंशतिः । उपसर्गा देवादिकृतसंक्लेशाः । तान् रागद्वे. पपायेन्द्रिपारीपहोपसर्गान व कात्याद्भव्यमाणिनां नाशयङ्गयो विनाशयद्भयोऽहनयो नम इति ॥ ३ ॥ -

·-
मूलाचारे-
अपान्तः कया निरुक्पा पच्यन्त इत्याह-
अरिहति णमोकारं
अरिहा पूजा सुरुचमा लोए।
रजहंता अरिहंति य
अरहंतो तेण उच्चंदे ॥४॥
भर्हति नमस्कारं अर्हाः पूजायाः सुरोत्तमा लोके ।
रजोहंतारः अरिहंतारश्च अहंतस्तेन उच्यते ॥ ४॥
नमस्कारमर्हन्ति नमस्कारयोग्याः । पूजाया अर्हा यो-
ग्याः । लोके सुराणामुत्तमाः प्रधानाः । रजसो ज्ञानदर्शना.
वरणयोहन्तारा। अरेोहस्यान्तरायस्य च हन्तारोऽपनेतारो
यस्मातस्मादईन्त इत्युच्यन्ते । येनेह पारणेनेत्यम्भूतास्ते.
नाहन्तः सर्वज्ञाः सर्वलोकनाथा लोकेस्मिन्नुच्यन्ते ॥ ४॥
वत: कि?
अरहंतणमोकारं
भावेण य जो करोदि पयदमदी।
सो सब्बदुक्खमोक्खं
पावदि अचिरेण कालण ॥५॥

·पहावश्याधिकारा॥७॥ महन्नमस्कारं भावन च यः करोति प्रयत्नमतिः। स सर्वदुःखमोक्षं प्राप्नोति अचिरेण कालेन ॥५॥ इत्यभूतानामहतां नमस्कारं यः करोति भारेन प्रयत्नम- तिः स सर्वदु.खमोक्ष प्राप्नोत्यचिरेण कालेनेति ॥५॥ दोहकालमयं जंतू उसिदो अट्टकम्महि । सिदे धचे णिवत्ते य सिद्धेचमुग्गच्छह ॥६॥ दीर्घकालमयं जंतुः उपितः अष्टकर्मसु । सिते ध्वस्ते निधत्ते च सिद्धत्वमुपगच्छति ॥ ६ ॥ इलोकोऽय । दीर्घागमनादिसप्तार । अयं जन्तुर्जी व: । पितः स्थित अष्टसु कर्मसु भातावरणादिभिः कर्मभिः परिवेष्टिताय जीवः परिणतः स्थितः । मिते कर्मवन्धे नि चे। निधत्ते परमकृतिसंप्रमोदयोदीरणोत्कर्षापर्पणहिते ध्यस्तै प्रणाशमुपगते । सिद्धवमुपगच्छति । निर्धते बन्दै ध्वस्ते सत्ययं जन्तुर्यद्यपि दीर्घकालं कर्मसु व्यवस्थितस्तथापि सिद्धो भवति सम्यग्ज्ञानाद्यनुष्मानेनेति ॥ ६ ॥ तथोपायमाह- आवेसणी सरीरे इंदियभंडोमणो व आगारो। ।

·३१६ मूलाचार- धमिदब जीवलोहे वावीसपरीसहग्गीहि ॥७॥ आवेशनी शरीरं इंद्रियभांडानि मनो वा आकरी । ध्मातव्यं जीवलोहं हाविशतिपरीपहाग्निभिः॥७॥ भावेसनी चुल्ली यत्रागारणि क्रियते । शरीरे किंविशि- है, आवेशनीभूते । इन्द्रियाण्येव भाण्डमुपस्कारभूतं सदंश- काभीरणी हस्तकूग्धन दिक । मनस्त्वाकरी चेता उपाध्यायो लोहकारः । मातव्यं दाय निर्मलीकर्तव्यं । जीवलोह जीव. धातुः । द्वाविंशतिपरीपहाग्निना । एवं द्वाविंशतिपरीपहा. ग्निना कर्मवन्धे वस्ते चुल्लीकृतं शरीरं त्यक्त्येन्द्रियाणि चोप- करणभूनानि परित्यज्य निर्मलीभूत जीवसुवर्ण गृहीत्वा मनः केवलझानमारी सिद्धत्वमुपगच्छति सिद्धो भवतीति सम्बन्धः । तस्मात सिद्धतयुक्ताना सिद्धाना नमस्कारं मावेन यः करोति प्रयत्नपतिः (स) सर्वदुःखमाक्ष प्राप्नात्यचिरे- ण कालेनेति ।। ७॥ आचार्यस्य निरुक्तिमाह- सदाआयारविद्दण्हू मदा आयरियं चरे। आयारमायारवंतो आयरिओ तेण उच्चदे ॥८॥ सदा आचारवित् सदा आचरितं चरः।

·पडारश्यशधिकारः || on माचारमाचारयन् आचार्यः तेन उच्यते ॥ श्लोकोऽयं । सदा सगल भाचारं वेतीति सदाचार. वित् रात्रौ दिने वाचरम्य परमार्थसंवेदनं यत्नेन युक्तोऽय- पा सदाचारः शोभनाचारः सम्यग्ज्ञानवांश्च सदा सर्वकाल. पाचरितं चर आचरित गणधगदिरभित चेष्टित चरतीति वा चरितं चरोऽयवा चरणीयं श्रामएपयोग्य दीक्षाकालं व शिक्षाकालं च चरितनानिति कृतकृत्य इत्ययः । आचा. रमन्यान साधूनाचारयन् हि यस्मात् प्रमासते तस्मादाचा. य इत्युन्यते ॥८॥ तथा जम्हा पंचविहाचारं आचरंतोपभासदि। आयरियाणि देसंतो आयरिओतेण वुचदे ॥९॥ यस्मात् पंचविधाचरं आचरन् प्रभासते। आचरितानि दर्शयन् आचार्यः तेन उच्यते ॥९॥ श्लोकोऽय । विश्माचार दर्शनाचारादिपंचमकार- मानार नेम्न । प्रभामते शोषते । भाचरितानि स्वानुष्ठा. नानि दर्शयन मामते भाचार्यसेन कारगेनोच्यते इति । एवं विशिगवारय यो पर परोति स सर्वदुःखमोस माप्नोत्पविरेण पालनेनि ॥९॥ पापापनितिमा- ·३९८ मूलाचार- वारसंगे जिणक्खादं सज्झायं कथितं बुधे। उवदेसह सज्झायं तेणुवज्झाउ उच्चदि ॥१०॥ द्वादशांगानि जिनाख्यातानि स्वाध्यायः कथितो बुधैः उपदिशति स्वाध्यायं तेनोपाध्याय उच्यते ॥१०॥ द्वादशांगानि जिनाख्यातानि मिना प्रतिपादितानि स्वा- “ध्याय इति कथितो बुधैः पंडितस्तं स्वाध्यायं द्वादशागवत- वंशपूर्वरूपं यस्मादुपदिशति प्रतिपादयति तेनोपाध्याय इत्यु. च्यते । तस्योपाध्यायस्य नमस्कारं यः करोति प्रयत्नमतिः स सर्वदुःखमोक्षं प्राप्नोत्यचिरेण कालेनेति ॥ १० ॥ साधूनां निरुक्तितो नमस्कारमाह- "णिव्वाणसाधए जोगे सदा जुजति साधवो । समा सम्बेसु भुदेसुतमा ते सव्वसाधवो ॥११॥ निर्वाणसाधकान् योगान् सदा युजंति साधवः। समाः सर्वेषु भूतेपे तस्मात् ते सर्वसाधवः ॥११॥ यस्मानिर्वाणसाधकान् योगान मोक्षमापकान मूलगुणा- दितपोऽनुष्ठानानि सदा सर्वकालं रत्रिदिवं युजन्ति रामा- न योजयन्ति साधकः साधुचरितानि । यस्माच समाः सम. त्वमापन्नाः सर्वभूतेषु सकलजीयेषु तस्मात्कारणाचे सर्वसा. भव इत्युच्यन्ते । तेषां सर्वसाधूनां नमस्कार भावेन यः करो.

·पाहावश्यकाधिकारः ॥७॥ ति प्रयत्नपतिः स सर्वदुःखमोक्षं करोत्यचिरेण कालेनेति ।। पंचनमस्कारमुपसंहरनाह- एवंगुणजुत्ताण पंचगुरूणं विसुद्धकरणेहि । जो कुणदिणमोकारंसोपावदिणिव्वुदि सिग्छ एवं गुणयुक्तानां पंचगुरूणां विशुद्धकरणैः । यः करोति नमस्कारंस प्राप्नोति निवृति शीघ्र ॥१२॥ एवं गुगायुक्तानां पंचगुरूणां पंचपरमेष्ठिना सुनिर्मल. मनोवाकमायः करोति नमस्कारं स प्राप्नोति निति सि. द्धिसुख शीनं । न पौनरुवत्यं, द्रव्यार्थिफपर्यायायिक योगमयों- रपि संप्रहार्थत्वादिति ।। १२ ।। किमर्थ पंचनपस्कार' क्रियत इति चेदित्याह- एसो पंच णमोयारो सबपावपणासणो। मंगलेसु य सब्बेसु पढमं हवदि मंगलं॥१३॥ एपः पंचनमस्कारः सर्वपापप्रणाशकः । मंगलेषु च सर्वेषु प्रथमं भवति मंगलं ॥१३॥ एप पंचनपस्कारः सर्वपमणाशमः सर्वविघ्नविनायक मलं पापं गालपानीति विनाशयन्ति, पां मुखं तान्त्यादद. नीति या पंगलानीति वेषु मंगलेषु दम्पमंगले मारमंगलेप -- ·मूलाचारे- सरपु प्रथमं भवति मंगलं यस्माचस्मात् सर्वशास्त्रादौ मगलं क्रियत इति ॥ १३॥ पंचनमस्कारनिरुक्तिमाख्यायावश्युकनियुक्तनिरुक्ति- माह- ण वसो अवसो अवस- स्सकम्मगावासयति बोधवा। जुचित्ति उवायचि य हिरवयवा होदि णिज्जुची ॥१४॥ नवशःअवशःअवशस्य कर्म आवश्यकमिति बोदव्यं युक्तिरिति उपाय इतिच निरवयवा भवात नियुक्तिः न वश्यः पाप देरवश्यो यदेन्द्रियकपायेपकपायरागद्वेषा- दिभिरनात्मीयकृतस्नस्त्यावश्यस्य यत्कर्मानुष्ठानं तदावश्य- कपिति बोद्धव्यं ज्ञातव्य । युक्तिरिति उपाय इति पैका थैः । निरवयवा सम्पूर्णाऽखण्डिता भवति नियुक्तिः। आवश्यकानां नियुक्तिरावश्यकनियुक्तिरावश्यकसपूणोंपाय: महोरात्रमध्ये साधना यदाचरणं तस्यावयोधकं पृथवपृथए स्तुतिस्वरूपेण "जयति भगवानित्यादि" प्रतिपादकं यत्पूर्वा- पाविरुद्ध शास्त्र न्याय मा.श्यक नियुक्तिरित्युच्यते । सा च पदाकारा भवति ॥ १४ ॥ .

·। पडावश्यकाधिकारः ॥ ७ ॥ ४०१ तस्य (स्या) भेदान् प्रतिपादयन्नाह- सामाइय चउवीसत्थव वंदणयं पडिकमणं । पञ्चक्खाणंच तहाकाओसग्गो हवदि छट्टो १५ सामायिकं चतुर्विशस्तवः वंदना प्रतिक्रमणं । प्रत्याख्यानं च तथा कायोत्सर्गो भवति पष्ठः ॥१५॥ समः सर्वेपा समानो यो सर्गः पुण्यं वा समायस्तस्मिन् भ, तदेव प्रयोजनं पुण्य तेन दीव्यतीति वा सामायिक स. मये भवं या सामानिकं । चतुर्विशतिस्तवः चतुर्विंशतितीर्द- कराणां स्तवः स्तुतिः । वन्दना सामान्यरूपेण स्तुतिर्नयति मगवानित्यादि, पंचगुरुभक्तिपर्यन्ता पंचपरमेष्टिविषयनम- स्कारकरणं वा शुदभावेन । मतिक्रमणं व्यतिक्रान्तदोपनिई- रणं व्रतायुधारणं च । प्रत्याख्यानं भविष्यकालविषयवस्तु. परित्यागय । तया कायोन्सों भवति पष्टः । सामायिकाद. उपनियुत्तिः, चतुर्विशतिस्तवावश्यान्युविना, पन्दनानि. युक्तिः, प्रतिक्रपण'नयुक्ति , प्रत्यारयानावश्पनियुक्तिा, कापोत्सर्गाश्यानियुवितरिति ॥ १५॥ तर सामायिकनानावश्पनियुक्त वापमाइ- सामाडयणिज्जुत्ती वोच्छामि जहाकमसमासेण आयरियपरंपराए जहागदं आणुपुबीए ॥१६॥ ६६ ·४०२ मूलाचार- सामायिकनियुक्तिं वक्ष्ये यथाक्रमं समासेन । आचार्यपरंपरया यथागतं आनुपूर्व्या ॥१६॥ सामायिक नियुक्ति सामायिकनिरवयवोपायं वक्ष्ये य- थाक्रम समासेनाचार्यपरंपरया ययागतमानुपूा । अधि- कारक्रमेण पूर्व यथानुक्रमं सामायिककथनविशेषणं पाश्चा- स्यानुपूर्वीग्रहणं, ययागतविशेषणमिति कृत्वा न पुनरुक्तदोपः। सामायिकनियुक्तिरपि पट्पकारा तामाह- णामट्ठवणा दबे खेत्ते काले तहेव भावे य । सामाझ्याम एसोणिक्खेओछबिओणेओ १७ नाम स्थापना द्रव्यं क्षेत्रं कालस्तथैव भावश्च । सामायिके एपः निक्षेपः पड्विधो ज्ञेयः॥ १७ ॥ अथवा निक्षेपविरहित शास्त्रं व्याख्यायमानं वक्तुः श्रो- तुश्चोत्पयोत्यानं कुर्यादिति सामायिकनियुक्तिनिक्षेपो वर्य- ते-नापसामायिकनियुक्तिः, स्थापनासामायिकनियुक्तिः, द्र- यसामायिकनियुक्तिः, क्षेत्रसामायिकनियुक्तिः, फालसा- मायिक नियुक्तिः, भावसामायिझनियुक्ति:, । नामस्थापना द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदेन सामायिक एप निक्षेप सपाय: पट्मकारो भवति झातव्यः । शुभनामान्यशुभनामानि च शु. स्वा रागदेपादिवर्जन नामसामायिकं नाम । काश्चन स्थाप- . .

·४०३ का- पसावश्यकाधिकार ॥७॥ नाः सुस्थिताः सुममाणा: सर्वाश्यवसम्पूर्णाः सद्भावरूपा मन पाल्हादकारिण्य: पाश्चन पुनः स्थापना दुस्थिताः प्र. माणरहिताः सर्वावयवैरसम्पूर्णाः सद्भावरहितास्तास्ता (२) उपरि रागद्वेपयोरभावः स्थापनासामायिक नाम । सुवर्णरजतमुक्ताफलमाणिक्यादिमृत्तिकामप्ठलोष्टकंटकादिषु. समदर्शन रागद्वेषयोरभावो द्रव्यसापारिक नाम निचित् क्षेत्राणि रम्यागि आरामनगरनदीपवापीत- दागजनपदोपचितानि, कानिचिच्च क्षेत्राणि रूक्षकटकवि- पमविरसास्थिपापाणसहितानि जीटिवीशुष्फनदीमरुसिकता- 'नादिवाल्यानि तेपूपरि रागद्वेषयोरमाः क्षेत्रसा- मायिकं नाम । पाट्सप हेमन्तशिशिरवसन्तनिदाघाः पद्- मृतमो गप्रिदिवसशुक्लपक्षकृष्णपक्षाः कालस्तेपूपरि राग देपवर्जन कालप्तामायिक नाम । सर्वजीयेपूपरि मंत्रीमावोऽशु- भपरिणामवर्भनं मावसामायिकं नाम । भयवा जातिद्रष्यगुः गनिपानिरपेक्ष समाकरणं सामायिकशन्दमान नामसारापि- कं नाम । सामायिकावश्यकन परिणतस्याकतिमत्यनाकृति- मति च यातुनि गुणारोपण स्थापनासामायिकं नाम द्रष्य. सामापिर्फ विविध आगमध्यसामायिकं नोभागमद्रप्पसा. पायिकं चेति । सामायिकवर्णनपाभृतशायी अनुपयुक्त मा. गद्रव्यसामायिफ नाम । नोआगमन्यसामायिक नि. विध सामायिकवर्णनमामृतमायकारीरसामापिकमामृतमवि. अपमापकमीवतदपनिरिक्तमेदैन। मापारीरमिति विरिष ·४०४ मूलाचारे- भृतवर्तमानभविष्यभेदेन । भूतमपि त्रिविधं च्युतच्या- वितत्यवतभेदेन । सामायिकपरिणतजीवाधिष्ठितं क्षेत्रं क्षेत्र- सामायिकं नाम । यम्मिन् काले सामायिक करोति स काल: पूर्वाग्रहादिभेदभिन्नः कालसामायिक। भावसामायिक द्विविध, आगमभावसामायिक, नोआगमभावसामायिकं चेति । सामायिकवर्णनमाभृतज्ञाय्युपयुक्तो जीव आगमभावसामायिक नाम, सामायिकपरिणतपरिणामादि नोभागमभावसामायिक नाम | तथैषां मध्ये भागमभावसामायिकेन नोभागमभाव- सामायिकेन च प्रयोजनमिति ॥ १७॥ निरुक्तिपूर्वकं भावसामायिक प्रतिपादयन्नाह- सम्मचणाणसंजमतवेहिं जंतं पसत्यसमगमणं । समयंतु तंतु भणिदं तमेव सामाइयं जाणं॥१८॥ सम्यक्त्वज्ञानसंयमतपोभिः यत्तत् प्रशस्तसमागमनं समयस्तु सतुभणितस्तमेव सामायिक जानीहि १८ सम्यक्त्वज्ञानसंयमतपोभिर्यत्तत् प्रशस्त समागमनं प्रापणं तैः सहैक्य च जीवस्य यत् समयस्तु समय एव भणितस्तमेव सामायिक जानीहि ॥ १८॥ तथा य:- जिदउवसग्गपरीसह उवजुत्तो भावणासु समिदीसु।

·पडावश्यकाधिकार.॥७॥
जमणियमउजदमदी
सामाइयपरिणदो जीवो ॥ १९॥
जितोपसर्गपरीपह उपयुक्तःभावनासु समिति ।
यमनियमोद्यतमतिःसामायिकपरिणतो जीवः १९
जिता: सोढा उपसर्गाः परीपहाश्च येन स मितोपस.
परीपदः समितिषु भावनासु चोपयुक्तो यः यमनियमोचत-
मतिश्च यः, स सामायिकपरिणतो जीव इति ॥१९॥ तया-
जं च समो अप्पाणं परे यमाय सबमहिलासु।
अप्पियपियमाणादिसुतोसमणोतोयसामइयं ।।
यस्माञ्च सम आत्मनि परे च मातरि सर्वमहिलासु ।
अप्रियप्रियमानादिपु तस्मात् श्रमणस्ततच सामयिक
पमाघ समो रागदेपरहित भात्मनि परे च, याब
पातरि सर्वमहिलासु च गुदमायेन समानः, सर्ग योपितो
मानुसारशः पश्यति, यस्माय पियारियेषु समानः, यस्माच
पानापमानादिपु समानस्तस्माद स श्रवणस्ततश्च त सामा-
विक जानीहीति ।। २० ।।
जोजाणइसमवायं दबाणगुणाणपजयाणं च ।
सम्भावं तं सिद्ध सामायमुत्तमं जाणे ॥२१॥

·४०६ मुलाचारे- यःजानाति समवायं द्रव्याणां गुणानां पर्यायाणांच। सहावं तं सिद्ध सामायिकमुत्तमं जानीहि ॥ २१ ॥ पूर्वगाथाभ्यां सम्यक्त्वसंयमयोः समागमनं व्याख्यातं अनया पुनर्गाथया ज्ञानसमागमनमाचष्टे । यो जनाति सम- वायं सादृश्यं स्वरूपं वा द्रव्याणां, द्रव्यसमवायं क्षेत्रसमवायं कालसमवायं भावसमवायं च जानाति । तत्र द्रव्यसमवायो नाम धर्माधर्मलोकाकाशैकजीवपदेशाः समाः। क्षेत्रममवा. यो नाम सीमन्तनरकमनुष्यक्षेत्र विमानसिद्धालयाः समाः। कालसमवायो नाम समयः समयेन समः, अवसर्पिणयुत्सर्पि- गया समेत्यादि । भावसमवायो नाम केवलज्ञानं केवलदर्शने. न सपनिति । गुणा रूपरसगन्धस्पर्शज्ञातृत्वदृत्वादयस्तेषां समानतां जानाति । अथवौदयिकौपशमिकक्षायोपशमिकपा- रिणामिकगुणास्तेपां समानता जानाति । पर्याया नारकत्व- मनुष्यत्वतिर्यक्त्वदेवत्वादयस्तेषां समानतां जानाति । द्रव्या- धारत्येनापृथग्वतित्वेन च गुणानां समवायः । पर्यायाणां उ- सादविनाशध्रौव्यत्येन समवायो भावसमवायो गुणेष्वन्तर्भव- ति । क्षेत्रसमवायः पर्याय पन्तर्भवति । कालसमवायो द्रव्य- समवायेऽन्तर्भवतीति । द्रव्यसममार्य गुणसमवाय पर्यायसम- वायं च यो जानाति तेषां सिद्धि सद्भावं निप्पन्नं परमार्यरूपं च यो जानाति तं संयतं सामायिकमुत्तमं जानीहि । अथवा द्रष्याणां समवायं सिद्धि, गुणपर्यायाणां च सद्भावं यो ना.

·*
-
पडावश्यकाधिकारः ॥७॥
नाति तां सामायिक जानीहि । अयवा समस्ति समवार्य,
न्यगुणपर्यायाणां समवृत्ति, द्रव्यं गुणविरहितं नास्ति गुणा-
श्च द्रव्यविरहिता न सन्ति पर्यायाश्च द्रव्यगुणरहिता न स.
न्ति । एवंभूतं समचि समवायं सद्भावरूपं न संशत्तिरूपं,
न कल्पनारूपं, नाणविद्यारूपं, स्वत: सिद्धं न समापद.
व्यचलेन यो जानाति तं सामायिक जानीहीति सम्बन्धः ।।
सम्यक्त्वचारित्रपूर्वकं सामायिकमाइ-
रागदोसो णिरोहिचा समदा सम्बकम्मसु ।
सुत्तेसु अपरिणामोसामाइयमुत्तमंजाणे।।२२॥
रागढेपौ निरुद्ध्य समता सर्वकर्मसु ।
सूत्रेपुच परिणामःसामायिकमुत्तमं जानीहि ॥२२॥
रागमो निरुध्य सर्वकर्यसु सर्वकर्तव्येषु या समता, स्-
वेषु च द्वादशांगचतुर्दशपूर्वेषु च यः परिणामः श्रद्धानं सा.
मायिकमुत्तमं भकृष्ट जानीहि ॥ २२ ॥
तपःपूर्वक सापापिकपाह-
विरदो सबसावज तिगुचो पिहिदिदिओ।
जीवो सामाइयं णाम संजमट्ठाणमुत्तमं ॥२३॥
विरतः सर्वसावधं त्रिगुप्तः पिहितेंद्रियः।
जीवः सामायिकं नाम संयमस्थानमुत्तमं ॥ २१॥

·मूलाचार- सर्वसावद्याद्यो विरतत्रिगुप्तः, पिहितेन्द्रियो निरुद्ध- पादिविषयः, एवभूतो जीवः सामायिक संयमस्थानमुत्तम जानीहि जीवसामायिसंयमयोरमेदादिति ॥ २३ ॥ भेदं च पाह- जस्स सण्णिाहिदो अप्पा संजमेणियमे तवे । तस्स सामायियंठादि इदि केवलिमासणे ॥२४॥ यस्य संनिहितः आत्मा संयमे नियमे तपसि । तस्य सामायिकं तिष्ठति इति केवलिशासने ॥ २४ ॥ यस्य संनिहित स्थितः श्रात्मा । क, संयमे नियमे त. पसि च तस्य सामायिकं तिष्ठति । इत्येवं केवलिनां शासन एव कैवलिनामाज्ञा शिक्षा वा। अथवा स्मिन् केवलिशासने जिनागमे तस्य सामायिक तिष्ठतीति ॥ २४ ॥ समत्वभावपूर्वकं भेदेन सामायिकमाह- जो समो सबभूदेसु तसेसु थावरेसु य । तेस्ससामायियं ठादिइदि केवलिसासणे ॥२५॥ यः समः सर्वभूतेपु त्रसेपु स्थावरेपु च । १ अस्या गाथाया उत्तरार्ध द्वात्रिंशत्तमगाथापर्यन सयोग्य सयोग्य पठनीय।

·४०६ - पड़ावश्यकाधिकार. ॥७॥ तस्य सामायिकं नाम इति केवलिशासने॥ यः समः सर्वभूतेषु-त्रसेपु स्थावरेषु च समस्तेपासपी- डाकरस्तस्य सामायिफमिति ।। २५॥ रागद्वेपविकाराभावभेदेन सामायिकपाह- जस्स रागोय दोसोय वियडिंण जणेति दु । यस्य रागश्च दोषश्च विकृति न जनयतस्तु ॥२६॥ यस्य रागद्वेषौ विकृति विकारं न जनयतस्तस्य सा- मायिकमिति ॥२६॥ कपायजयेन सामायिकमाह- जेण कोषो य माणो यमायालोभोयणिजिदो। येन क्रोधश्च मानश्च माया लोभश्च निर्जिताः। येन क्रोधमानमायालोमाः समेदार सनोकपाया नि- जिता दलितास्तस्य सामायिफमिति ॥ २७ ॥ संझालेश्याविकारामावमेदेन सामायिकमाह- जस्स सण्णा य लेस्सा य विय िण जणंतिदु। यस्य संज्ञाश्च लेश्याश्च विकृति न जनयंति तु॥ पस्य संशा भादारभयाधुनपरिप्रदामिलापा विकृतिवि- - ·मूलाचार- कारं न जनयन्ति । तथा यस्य लेश्याः कृष्णानीलकापोतपी. तपद्मलेश्या पायानुरञ्जितयोगत्तयो विकृति विकारं न जनयन्ति तस्य सामायिकमिति ॥ २८॥ कामेन्द्रियविषयवर्जनद्वारेण सामायिकमाह- जो दुरसे य फासेय कामे वजदि णिचसा ॥२९॥ यस्तु रसं च स्पर्श च कामे वर्जयति नित्यशः । रसः कटुकपायादिमेदभिन्नः, स्पर्शो मृदादिभेदभिन्नः रसरपौँ काम इत्युच्यते । रसनेन्द्रियं स्पर्शनेन्द्रिय च का- मेन्द्रिये । यो रसपशी कामौ वर्जयति नित्यं । कामेन्द्रियं च निरुणद्धि तस्य सामायिकमिति ॥ २९ ॥ भोगेन्द्रियविपयवर्जनद्वारेण सामायिकमाह-- जो रूवगंधसद्दे य भोगे वजदि णिच्चसा ॥३० यः रूपगंधशब्दांश्च भागं वर्जयति नित्यशः ।। ३० यः रूपं कृष्णनीलादिभेदभिन्न, गन्धो द्विविधः सुर• भ्यसुरभिभेदेन च, शब्दो वीणाशादिसमुद्भवः. रूपगन्ध- अन्दा भोगा इत्युच्यन्ते, चक्षुर्घाणा श्रोत्राणि भोगेन्द्रियाणि, यो रूपगन्धशम्दान् वर्जयति, भीगेन्द्रियाणि च नित्यं सर्व- कालं निवारयति तस्य सामायिमिति ॥ ३०॥ दुष्टध्यानपरिहारेण सामायिक्माह- ·पहावश्यकाधिकार. ॥७॥ - जो दु अहं रुदं च झाणं वनदि णिच्चसा ॥३१॥ यस्तु आतं च रौद्रं च ध्यानं वर्जयति नित्यशः । चकारावनयोः स्वमेदग्राहकानति कृत्वैवमुच्यते यस्त्वा- से चतुष्पकार रौद्रं च चतुष्प्रकार ध्यानं वर्नपति सर्पकाल वस्य सामायिकमिति ।। ३१ ।। शुभयानद्वारेण मामायिकस्यानमाह- जो दुधम्मं च सुकं च झाणे झायदि णिचसा॥ यस्तु धर्म च शुक्लं च ध्यानं ध्यायति नित्यशः ॥ ३१ अगापि चकारावनयोः सभेदप्रतिपादकादिति कृत्वैव. माह-यस्तु धर्म चतुष्पकार शुलं च चतुष्मकार ध्यानं ध्या. यति युनक्ति तस्य सर्वकाल सामायिकं तिष्ठनीति । केवति- शासनमितिः सर्वत्र सम्बन्धो दृष्टन्य इति ॥३२॥ किमयं सामायिक प्राप्तमित्याशंकायामाह- सावजजोगपरिवजणटुं सामाइयं केवलिहिं पसत्यं । गिहत्यधम्मोऽपरमति णिचा कुजावुघोअपहियं पसत्यं सावधयोगपरिवर्जनाथ ·Pરૂર मूलाधारे- सामायिक केवालभिः प्रशस्तं। गृहस्थधर्मोऽपरम इति ज्ञात्वा कुर्यात् बुधः आत्महित प्रशस्तं ॥ ३३ वृत्तमेतत् । सावधयोगपरिवर्जनार्थ पापासवर्जनाय सा- मायिक केवलिमिः प्रशस्तं प्रतिपादितं स्तुतमिति । यस्मात्त- स्माद् गृहस्थधर्मः सारम्भारम्भादिप्रवृत्तिविशेषोऽपग्मो ज- घन्य; संसारहेतुरिति ज्ञात्वा बुधः संयतः प्रशस्तं शोभनमा स्महित सामायिक कुर्यादिति ॥ ३३ ।। पुनरपि सामायिकपाहात्म्यमाह-- सामाइयार दु कदे समणो इर सावओ हवदि जरा। एदेण कारणेण दु बहुसो सामाइयं कुजा ॥३४॥ सामायिके तु कृते श्रमणःपिल श्रावको भवति यस्मात् । एतेन कारणेन तु बहुशः सामायिकं कुर्यात् ॥ ३४॥ सामायिक तु कृते सति श्रावकोऽपि फिल प्राणः सं.

·पहारस्यकाधिकार ॥७॥ यतो भवति । यस्मात्कस्मिश्चित् पर्वणि कश्चित् थावकः सा- मायि संयपं समन्वं गृहीत्वा श्मशाने स्थि (तः) तस्य पु. वनप्तवन्ध्वादिमरणपीटादिमहोपमर्ग: संमानातथाप्यसो न सामायिकवतार्जिगतः । भाववणः संवृत्तस्तहि श्रा. वफवं कयं १ प्रत्याख्यानमन्दतावाद । अत्र कथा वाच्या । तस्मादनेन कारणेन बहुशो वाहुल्येन सामायिकं कुर्यादिति । पुनरपि सामायिस्माहात्म्यमाह- सामाइए कदे सावएण विद्धो मओ अरणाम। सोय मओ उद्धादो ण य सो सामाइयंफिडिओ सामायिके कृते श्रावकेण विडो मृगः अरण्ये । सच मृगः उद्धतःन च स सामायिक स्फोटितवान् । सामाइए-सामायिकै । यदे-वृते । सावरण-श्रावक- न । विद्धो-ध्यथितः केनापि । मओ-मृगो हरिणपोतः । मरणम्मि-मरण्येष्टम्यां । सो य ममो-सोऽपि मृगः । . दादो मृतः पापिन्नः। प य सी-न चासो । सामाइयं सामा. पिकात् । फिटिमो-निर्गतः परिलीयः । नचिन्हावर- णाटव्यां सामायिक रने रसन विटो मृगः पादान्तर भाग- मपिता पेटनार्स सन स्लो चार स्पिचा मृतो मृगो नासो थावः सामापिका संपपानिर्गतः संप्सारदोषदर्श- नादिति, देन पारमैन सामादिकं मियत इति सम्बन्धः।

·१४ मूलाधारे- केन सामायिकमुद्दिष्टपित्याकायामाह-- बावीसं तित्थयरा सामायियसंजमं उवदिसति । छेदुवठावणियं पुण भयवं उसहो य वीरो य ॥३६ द्वाविंशतितीर्थकराः सामायिकसंयम उपदिशति । छेदोपस्थापनं पुनः भगवान् ऋषभश्च वीरश्च ॥ द्वाविंशतितीर्थकरा अजितादिपार्श्वनाथपर्यन्ता: सा. मायिकसंयममुपदिशन्ति प्रतिपादयन्ति । छेदोपस्थापनं पुना संयमं उपभो वीरश्व प्रतिपादयति ॥ ३६ ।। किमर्थ पममहा- बीरौ छेदोपस्थापन प्रतिपादयतो यस्माद- आचक्खिदुं विभजिदूं विण्णादुं चाविसुहदरं होदि। एदेण कारणेण दु महत्वदापंच पण्णत्ता।। ३७॥ आख्यातुं विभक्तुं विज्ञातुंचापि सुखतरं भवति । एतेन कारणेन तुमहावतानि पंच प्रज्ञप्तानि ३७ आचक्खिदु-आख्यातुं कययितुं आस्वादयितुं पा । विभयिदु-विमक्तुं पृथकपृयकभावयितुं । विराणादु-विता- तुपरपोडुं चापि । मुहदरं सुखतरं सुखमहणं । होदि-म- .

·पडावश्यकाधिकारः । ७n चति एदेण-एतेन । कारणेन । महबदा-महाव्रतानि । पंच पण्णता-पंच प्रज्ञप्तानि। यस्मादन्यस्मै प्रतिपादयितुं स्वेच्छा- नुष्ठातुं विभवतुं, विज्ञातुं चापि भवति मुग्दतरं सामापिकं, तेन कारणेन महानतानि पंच प्रज्ञप्तानीति ॥ ३७॥ फिपर्थमादितीर्थेऽन्तनीय चच्छेदोपस्यापनसंयममि- स्याशंकायामाह- आदीए दुन्धिसोधण णिहणे तह सुठ्ठदुरणपाले य। पुरिमा य पच्छिमा विहु कप्पाकप्पं ण जाणति ।। आदौ दुर्विशोधने निधने तथा सुष्ठु दुरनुपाले च । पूर्वाश्च पश्चिमा अपि हि कल्प्याकलयं न जानंति ॥ भादितीय शिष्याः दुःरोन शोध्यन्ते सुपु मजुस्वमा. या यतः । तया परिपती शिष्याः दु.सेन प्रतिप त्यन्ते मु. प्छु यकस्वभाग यतः । पूर्वकालगिया: पधिपकालशिष्या- श्व भपि स्फुट क्रय-योग्य, मारय-अयोग्यं च न जान- नित यतस्ततः भादौ निधने च खेदोरस्पानमुरदित इति । सामायिारणकमपाह- पडिलिहियअंजलिकरो ·मूलाचार- उवछुत्तो उहिऊण एयमणो। अब्बाखित्तो वुत्तो करेदि सामाइयं भिक्खू ॥ ३९॥ प्रतिलेखितांजलिकरः उपयुक्तः उत्थाय एकमनाः। अव्याक्षिप्तः उक्तः करोति सामायिकं भिक्षुः ३९ मतिलेखितावञ्जलिकरौ येनासौ प्रतिलेखिताञ्जलिक- २. उपयुक्तः समाहितमनि:, उत्याय-स्थित्वा, एकाग्रमना - च्याक्षिप्तः, आगमोक्तत्रमेण यरोति सामायिकं भिक्षुः । भयका प्रतिलेख्य शुद्धो भूत्वा द्रव्यक्षेत्रालभावशुद्धि कृत्वा, प्रकृष्टाञ्जलिकरमुकलितकर: मतिलेखनेन सहितालिकरो वा सामागिक क्रोतीति ।। ३९ ॥ सामायिकन्युितिमुपसंहर्तुं चतुर्विंशतिस्तवं सूचयि- तुं माह- सामाइयणिज्जुत्ती एसा कहिया मए समासेण । चउवीसयणिज्जुत्ती एतोउड्ढे पवक्खामि॥४०॥ सामायिकनियुक्तिः एपा कथिता मया समासेन । चतुर्विशतिनियुक्ति इत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि ॥ ४० सामायिकनियुक्ति रपा परिता समासेन । इत अर्व चतुर्विशक्तिवनिर्मुक्ति, प्रवक्ष्यामीति ॥ ४ ॥ ॥

·पडायस्यकाधिकारः॥ ७॥ ४१७ सवयोधनार्थ निक्षेपमाह- णामट्ठवणा दवे खेचे काले य होदि भावे या एसो थवह्मिणेओणिक्खेवोछबिहो होइ ४१ नाम स्थापना द्रव्यं क्षेत्रं कालश्च भवति भावश्च । एष स्तवे ज्ञेयो निक्षेपः पड्विधो भवति ॥ ४१ ॥ नामस्तवः स्थापनास्तको द्रव्यस्तवः क्षेत्रस्तवः कालस्तयो मावस्तव एप स्तये निक्षेपः पइविषो भवति ज्ञातव्यः । चतु: विशतितीर्थकराणां यथार्यानुगतैरप्टोचरसहस्रसंख्यामभिः स्तवनं चतुर्विंशतिनामस्तवः, चतुर्विशतितीर्थकराणामपरि- मितानां कृषिमात्रिमस्थापनानां स्तवनं चतुर्दिशतिस्थाप- नास्तवः । तीर्थकरघरीराणां परमौदारिकस्वरूपाणां वर्ण- मेदेन स्तरनं द्रव्यस्तवः। पैलाशसम्मेदोर्नपन्तपावाचम्पान- गरादिनिर्वाणक्षेत्राणां समरसूतिक्षेत्राणां च स्तवन क्षेत्रस्त- स्वर्गारतराजन्मनिष्ठमण केवलोत्पचिनिर्वाणका- लान स्तवनं कालातः । देवलज्ञानरचलदर्शनादिगुणानां स्तनं भाषस्तवः । भयवा जातिद्रव्यगुणक्रियानिरपेक्ष संज्ञाम चशितिपापं नामस्तवः । चतविशतितीर्यक. राणां ताकत्यनाकृतिवातुनि गुणानारोप्य स्नानं स्प. नास्तरः । द्रव्यातको दिविषः मागपनोमागमभेदेन । . तुविशलिस्तान्याययनमामृतशाप्पनुपयुक्त मागमध्यस्वरः ।

·४५८ सोश जगन् । उपोतः प्रकाशः । धर्म उतसाली। धि मंमारतारणोपाय | धर्ममेर तीय इनीति रा: कांगतान जयन्तीति मिनातेपांगार नाग: मान्नः समाः । पात मगंमनं काम मूनावारे- चतुम्पितिस्तवव्यावर्णनमाभृतज्ञायक ( ज्ञानम् ) शरीरमा विनीवनव्यतिरिकभेदन नोभागमद्रव्यस्तवसिविधः, पूर्व- सन्सर्वमन्यत् । चतुर्विशतिस्तवसहित क्षेत्र कालय क्षेत्रस्तरः कालस्तश्च । मावस्तव आगमनोभागमभेदेन दिशिरः । चतुर्विशतिस्तवच्यावर्णनभाभृतज्ञायी पृपयुक्त आगमभार- चतुर्विधतिस्ततः । चतुर्विशतिस्तवररिणतपरिणापो नोगा. गमभावस्तत्र इति । भरतेरावतापेसश्चशितिरंतर १० पूर्वविदेशापरविदेवापेक्षस्तु सामान्यतीर्थकरस्ता इति कृता न दोप इति ।। ४१॥ भत्रनामस्तान भावस्तनमयोननं सर्वा प्रयोजन। तदर्यमा लोगुजोए धम्मतित्ययरेजिणवरे य अरहते। कित्तण केवलिमेव य उत्तमयोहिं मम दिसंतु ४३ लोकोद्योतकरा धर्मतीर्थकरा जिनवराम अहंतः। कीर्तनीयाः केवलिंन एवं च उत्तमबोधिमा दिनु कातिनः मर्यपत्यशाबोधाः । एवं प । मामा, नाम्या: 1 में गरि संसारनिस्तरणोपं । शिनुस ।

·- पहावश्यकाधिकारः ॥७॥ ४१६ एवं स्तवः क्रियते । महन्तो लोकोद्योतकरा धर्मवीर्यकरा जि. नवराः केवलिन उत्तमाश्च ये तेषां कीर्तनं प्रशंसनं घोधि महयं दिशतु प्रयच्छतु । अथवा एते भईतो धर्मतीर्य करा लोकोद्योतकराः जिनवराः कीर्तनीया उत्पाः केवलिनो मम चोधि दिशन्तु । श्रयवा अईन्तः सर्वविशेषण (पणेन ) वि. शिष्टाः केवलिनां च कीर्तनं मा योधि प्रयच्छन्विति स- ग्बन्धः॥४२॥ एतैर्दशभिरधिकारश्चशितिस्तवो व्याख्यायत इति कृत्वादो ताल्लोकनिरुक्तिमाह- लोयदि आलोयदि प- लो यदि सल्लोयदित्तिएगत्यो। जरा जिणेहिं कसिणं तेणेसो वुच्चदेलोओ॥४३॥ लोक्यते आलोक्यते प्रलोक्यतेसंलोक्यते इति एकार्थः यस्माचिनैः कृत्स्नं तेन एप उच्यते लोकः ॥ १३ ॥ लोस्पते मालोरपते मलोपपते संलोरपते दरपते इत्ये- कार्यावमिरिति तस्मात्लोक इत्युपते ? क्यं एचस्या- पस्यापा-मनिशानश्रुवज्ञानाम्या लोरपा रश्पने पस्साप- सन्लोकः । अपाधिमानेनालोपत्रे गरमपादारूप ·४२० - मूलाचारे- दृश्यते यम्मातस्माल्लोकः । अथवा मनःपर्ययज्ञानेन मलो- क्यते विशेषेण रूपेण दृश्यते यरमावस्माल्लोकः । अथवा केवलज्ञानेन जिनः कृतनं यया भवतीति तथा संलोक्यते स. चंद्रव्यपर्यायैः सम्यगुपलभ्यते यस्मात्तस्माल्लोकः । तेन का- रणेन लोकः स इत्युच्यत इति ॥ ४३ ॥ नवपवार निक्षेपैलोकस्वरूपमाह- णाम हवणं दबं खत्तं विण्हं कसायलोओ य । भवलोगोभावलोगो पजयलोगो य णादवो। नाम स्थापना द्रव्यं क्षेत्रं चिन्हें कपायलोकश्च । भवलोको भावलोकः पर्यायलोकश्च ज्ञातव्यः॥४४॥ नात्र विभक्तिनिर्देश प्राधान्यं प्राकृतेऽन्ययापि वृत्तेः ।' लोकशब्दः प्रत्येकममिसमभ्यते। नामलोकः स्थापनालोको द्रव्यलोकःक्षेत्रलोकश्चिन्हलोकः कपायलोको भवलोको भा. वलोकः पर्यायलोश्च ज्ञात इति ॥ १४ ॥ वन नामलकं वियन्नाह- णामाणि जाणि काणिचि सुहासुहाणि लोगसि । णामलोगंपियाणाहि अणंतजिणदेसिदं॥४५ नामानि यानि कानिचित् शुभाशुभानि लोके । नामलोक विजानीहि अनंतजिनदर्शितं ।।

·पहायश्यकाधिकारः॥७॥
४२१
-
नामानि संहारूपाणि, यानि कानिचिन्छुभान्यशुमानि
च शोमनान्यशोमनानि च सन्ति विधंने जीवलोवेस्मिन् त-
मामलोकमनन्तजिनदर्शित विजानीहि । न विद्यतेऽन्तो
विनाशोऽवसानं वा येषां तेऽनन्ताले च ते जिनाश्वानन्त-
जिनास्तदृष्टो यतः इति ।। ४५॥
स्थापनालोकमाह-
उविदं ठाविदं चावि जं किंचि आत्थि लोगरि।
ठवणालोगंवियाणाहि अणंतजिणदेसिदं॥४६॥
स्थितं स्थापितं चापि यत् किंचिदस्ति लोके।
स्थापनालोकं विजानीहि अनंतजिनदर्शितं ॥
ठविदं स्वत:स्थितमकृत्रिम स्थापितं कृत्रिमं चापि यरिक-
चिदस्ति विद्यतेऽस्पिन लोके तत्सर्व स्यापनालोकमिति मा.
नीति, मनन्तनिनदर्शितन्वादिति ॥ ४६॥
ट्रम्पलोकस्तरूपमाह-
जीवाजीवं रूवारूवं सपदेममपदेसं च ।
दव्वलोग वियाणाहि अणंतजिणदसिदं ॥१७
जीवाजीव रूप्यरूपि सप्रदेशमप्रदेशं च ।
द्रव्यलोकं विजानीहि अनंतजिनदर्शितं ॥ १६ ॥

·मूलाचारे- दृश्यते यम्मात्तस्माल्लोकः । अथवा मनःपर्ययज्ञानेन प्रलो. क्यते विशेषेण रूपेण दृश्यते यस्मासस्माल्लोकः । अथवा केवलज्ञानेन जिनः कृतनं यया भवतीति तथा संलोक्यते स- द्रव्यपर्यायैः सम्यगुपलभ्यते यस्माचस्माल्लोकः । तेन का- रणेन लोकः स इत्युच्यत इति ॥ ४३॥ नवयानिक्षेपैलोकस्वरूपमाह- णाम ट्ठवणं दबं खत्तं चिण्हं कसायलोओ य । भवलोगो भावलोगो पजयलोगो य णादवो। नाम स्थापना द्रव्यं क्षेत्रं चिन्हें कपायलोकश्च । भवलोको भावलोकः पर्यायलोकश्च ज्ञातव्यः॥४४॥ नात्र विभक्तिनिर्देशस्य प्राधान्यं प्राकृतेऽन्ययापि वृत्तेः। लोकशन्दः प्रत्येकमिसम्मध्यते। नामलोकः स्थापनालोको द्रव्यलोकःक्षेत्रलोकश्चिन्हलोकः कपायलोको भवलोको भा. चलोकः पर्यापलोश्च शातर इति ॥ १४ ॥ तम नामलक वियरमाह- णामाणिजाणि काणिचि सुहासुहाणि लोगरि। णामलोगं वियाणाहि अणंतजिणदेसिदं॥४५ नामानि यानि कानिचित् शुभाशुभानि लोके । नामलोकं विजानीहि अनंतजिनदर्शितं ॥

·-
पहावश्यकाधिकारः॥७॥
४२१
नामानि संझारूपाणि, यानि कानिचिन्छुभान्यशुमानि
च शोभनान्यशोमनानि च सन्ति विद्यते जीवलोकेस्मिन् त.
नामलोकमनन्तजिनदर्शितं विजानीहि । न विद्यतेन्तो
विनाशोऽवसानं वा येषां तेऽनन्तास् च ते जिनाश्वानन्त-
जिनास्तदृष्टो यतः इति ।। ४५ ॥
स्थापनालोकमाइ-
उविदं ठाविदं चावि जं किंचि आत्थि लोगदि।
ठवणालोगंवियाणाहि अणंतजिणदेसिदं॥४६॥
स्थितं स्थापितं चापि यत् किंचिदस्ति लोके।
स्थापनालोकं विजानीहि अनंतजिनदर्शितं ॥
उविद स्वतःस्थितमकृत्रिम स्थापित कृत्रिमं नापि यस्कि-
चिदस्ति विद्यतेऽस्मिन लोके तत्सर्व स्थापनालोकमिति मा.
नीति, अनन्तजिनदर्शितत्वादिति ॥ ४६॥
ट्रम्पलोकस्तरूपमाह-
जीवाजीव रूवारूवं सपदेसमपदेसं च ।
दव्वलोग वियाणाहि अणंतजिणदसिदं ॥१७
जवाजीव रूप्यरूपि सप्रदेशमप्रदेशं च ।
द्रव्यलोकं विजानीहि अनंतजिनदर्शितं ॥ १६ ॥

·मूलाचार- :जीवाश्चेतनावन्तः । अजीवाः कालाफाशधर्माधर्माः पु. द्गलाः । रूपिणो रूपरसगन्धम्पर्शशब्दवन्तः पुद्गलाः । अरू- पिणः कालाकाशधर्माधर्मा जीवाश्च । समदेशाः सर्वे जी- वादयः । अमदेशौ कालाणुपरमाण च । एनं सर्वलोकं द्रव्य- लोकं विजानीहि, अक्षयसर्वज्ञदृष्टो यत इति ॥ १७ ॥ तथेममपि द्रव्यलोक विजानीहीत्याह-- परिणाम जीव मुत्वं सपदेसं एकखेत किरिओय। 'णिचं कारण कत्तासम्बगदिदरह्मि अपवेसो॥४८ परिणामि जीवो मूर्त सप्रदेश एकक्षेत्रं कियावत् च । नित्यः कारणं कर्ता सर्वगत इतरस्मिन् अप्रवेशः ४८ परिणामोऽन्यथाभावो विद्यते येषां ते परिणामिनः । के ते जीवपुद्गलाः । शेषाणि धर्माधर्मकालाकाशान्यपरिणा- मीनि कुतो द्रव्यार्थिकनयापेक्षया व्यञ्जनपर्यायं चाश्रित्यैत- दुक्तं । पर्यायार्थिकनयापेक्षयान्वर्थपर्यायमाश्रित्य सर्वेऽपि प- रिणामापरिणामात्मका यत इनि । जीवो जीवद्रव्यं चेतनाल- क्षणो यतः । अनीवाः पुनः सर्वे पुद्गलादयो ज्ञातृत्वष्टष्तृत्वा- घभाशदिति । मूर्त पुद्गल द्रव्यं रूपादिमत्वात् । शेषाणि जी- वधर्माधर्मशालाकाशान्यमूनि रूपादिविरहितत्वात् । सप्र; देशानि सशनि जीवधर्माधी पुद्गलाकाशानि प्रदेशवन्धद- र्शनात । अप्रदेशा: कालाणवः परमाणुश्च प्रत्याभावाद् छ- ·४२३ पहावश्यकाधिकारः ॥ ७॥ न्धाभावाच । धर्माधर्माकाशान्येकरूपाणि सर्वदा प्रदेशविघा-, ताभावात् । शेषाः ससारिजीवद्गलकाला अनेकरूपा: प्र. देशानां मेददर्शनात् । प्रामाशं क्षेत्र सर्वपदार्थानामाधार- वाद । शेपा नीरपुद्गलधर्माधर्मकाला अक्षेत्राणि अवगाहन. लक्षणाभावात् । जीवपद्लाः क्रियावन्तो गतेदर्शनात् शेषा धर्माधर्माकाशकाला अक्रियावन्तो गतिक्रियाया अभावद- शनात् । नित्या धर्मागर्माकाशपरमार्थकाला व्यवहारनयापे- सया व्यञ्जनपर्यायाभावमपेक्ष्य विनाशाभावात् । जीवपद्ग- ला भनित्या व्यन्जपर्णपदर्शनाव । कारणानि पुद्गलय- माधर्षकालाकाशनि जीयोपकारपत्तेन वृत्तत्वात् । जीवोs- कारण स्वतंत्रतात् । जीवः पर्ता शुभाशुभभोक्तृतात् । शेपा. धर्माधर्मपुद्गलाकाशकाला मकर्तारः शुभाशुभभोक्वाभावाद आकाश सनगनं सर्वत्रोपलभ्यमानत्वात् । शेपागयसर्वगनानि जीवपद्लधर्माधर्मकालद्रव्याणि सर्वयोपलंभाभावात् । तम्मा- परिणामजीवमूर्नसपदेशकक्षेनकि पानिन्पकारणातपर्वग- विस्वरूपेण द्रव्यलोक जानीहि, इतरैश्चापरिणामादिभिःम.' देशःपलोरं जानीहीति सम्बन्धः॥४८॥ क्षेत्रलोसस विश्वभार- आयासंसपदेशंउड्ढमहो तिरियलोगं च । खेचलोगं वियाणाहि अणतजिणदेसिदं ॥१९॥ आकाशं सप्रदेशं ऊर्ध्वमघः तिर्यग्लोकं च । . .

·मूलाचार-
क्षेत्रलोकं विजानीहि अनंतजिनदर्शितं ॥ १९ ॥
माकाशं समदेशं प्रदेशः सह । ऊलोकं मध्यलोक-'
मधोलोकं च । एतत्सर्व क्षेत्रलोकमनन्तजिनदृष्टं विजा-
नीहीति ॥ ४६॥
चिन्हलोकमाह-
जं दिटुं संठाणंदबाण गुणाण पजयाणं च ।
चिण्हलोगं वियाणाहि अणतीजणदेसिदं॥५०॥
यत् दृष्टं संस्थान द्रव्याणां गुणानां पर्यायाणां च ।
चिह्नलाके विजानीहि अनंतजिनदर्शितं ॥५०॥
न्यसंस्थान धर्माधर्मयोलोंकाकारेण संस्थानं । काल-
द्रव्यम्याकाशप्रदेशस्वरूपेण संस्थानं । आकाशस्य केवलज्ञा-
नस्वरूपेण संस्थान । लोकाकाशस्य गृहगुहादिस्वरूपेण सं.
स्थानं । पुद्गलद्रव्यस्य लोकस्वरूपेण संस्थान द्वीपनदीसा.
गरपर्वतपृथिव्यादिरूपेण संम्पानं । जीवद्रव्यस्य समचतु-
रसन्यग्रोधादिस्वरूपेण संस्थानं । गुणानां द्रव्याकारेण कृ.
प्णनीलशुल्लादिस्वरूपेण वा संस्थानं । पर्याणां दीर्घहस्व-
वृत्तस्रचतुरस्त्रादिनारफत्वतिर्यस्त्वमनुष्यत्वदेवत्वादिस्वरूपेण
संस्थानं । यदृष्टं संस्थान द्रव्याणां गुणानां पर्यायाणां
च चिन्हलोकं विनानीहीति ॥५०॥

·s पहावश्यकाधिकारः ॥७॥ पायलोकमाह-- कोषो माणो मायालोभोगदण्णा जस्स जंतुणो कसायलोगंवियाणाहि अणंतजिणदेसिदं ५१॥ कोधो मानो माया लोभः उदीर्णाः यस्य जंतोः । कपायलोकं विजानीहि अनंतजिनदर्शितं ॥५१॥ यस्य जन्तो वस्प क्रोधमानमायालोमा उदीर्णा उ. दयमागताः । तं कपायलो के विजानीहोति ॥ १ ॥ भवलोकमार- णेरइयदेवमाणुसतिरिक्खजाणिगदाय जे सत्ता णिययभवेवटुंताभग्लागंत विजाणाहि ॥५२॥ नारकदेवमनुप्यतिर्यग्योनिगताश्च ये सत्त्वाः। निजभवे वर्तमानाभवलोकं तं विजानीहि ॥ ५२ ॥ नारफदेवमनुष्पनियायोनिपु गताथ ये जीका निजपे निनायुःप्रमाणे वर्तमानास्तं भवलोकं विनानीहीति ॥५२ ।। मावलोकमाह- तिव्वोरागो यदोसोय उदिण्णा जस्स जंतुणो भावलोग वियाणाहि अणंतजिणदेसिदं ॥५३॥ - ·मूलाचार- तीवो रागश्च द्वेषश्च उदीर्णा यस्य जंतोः। भावलोकं विजानीहि अनंतजिनदर्शितं ॥ ५३ ।। यस्य जन्तोस्तीनौ रागद्वेषौ प्रीतिविप्रीती उदीणौँ उ- दयमागतौ तं भावलोकं विनानीहीति ॥ ५३ ॥ पर्यायलोकमाह- दबगुणखेत्तपज्जय भावाणुभावोय भावपरिणामो। जाण चउब्धिहमेयं पज्जयलोगं समासेण ॥ ५४॥ द्रव्यगुणक्षत्रपर्यायाः भावानुभावश्च भावपरिणामः। जानीहि चतुर्विधमेवं पर्यायलोके समासेन ॥ ५४ ।। द्रव्याणां गुणा शानदर्शनसुखवीर्यकर्तृत्तमोक्तृत्वकृ. ष्णनीलशुक्लरक्तपीतगतिकारकन्यस्थितिकारक्त्वावगाहनागु- रुलघुवर्तमानादयः । क्षेत्रपर्णाः मप्तनरस पृथ्वीपदेशपूर्व- विदेहापरविदेहभरतरावाद्वीपसमुद्रबिपष्टिवर्गभूमिमेदादयः । भावानामनुमनः । आयुषो जरयमध्यमोकप्टविकल्पा । भावो नाम परिणामोऽसंख्यातलोकपदेशमानः शुभाशुभरू- प: कर्मादाने परित्यागे वा सपर्यः । द्रव्यस्य गुणाः पर्यायलो. का, क्षेत्राय पर्यायाः पर्यायलोकः भवस्यानुभवः पर्यापलोकः ·४२७ । पहावश्यकाधिकारः॥७॥ मावो नाम परिणामः पर्यापलोकः एवं चतुर्विधं पर्यायलोकं समासेन जानीहीति ॥ ५४॥ उद्योतस्य स्वरूपमाह- उज्जोवो खलु दुविहोणादब्बोदबभावसंजुचो। दव्वुज्जोवोअग्गीचंदो सूरो मणी चेव ॥५५॥ उद्योतः खलु द्विविधः ज्ञातव्यः द्रव्यभावसंयुक्तः। द्रव्योद्योतः अग्नि: चंद्रः सूर्यों माणिश्चैव ॥ ५५ ॥ उद्योनः प्रकाशः खलु द्विवयः स्फुटं ज्ञातव्यो द्रव्यभाव- मेदेन । ट्रम्पसयुक्तो भावसंयुक्तश्च । तर द्रव्योद्योतोऽग्नि- श्चन्द्रः सूर्यो मणिश्च । एक्कारः प्रकारार्थः। एवंविधोज्यो:- पि द्रव्योयोतो ज्ञात्वा वक्तव्य इति ।। ५५॥ मावोधोतं निरूपयन्नाह- भावुज्जोवो णाणं जह भणियं सबभावदरिसीहिं। तस्स दुपयोगकरणे भावुज्जोवोति णादबो॥५॥ भावोद्योतो ज्ञानं यथा भाणितं सर्वभावदर्शिभिः। तस्य तु उपयोगकरणे भावोद्योत इति नातव्यः॥

·मूलाचार- भावोद्योतो नाम ज्ञानं यया भणित सर्वभावदर्शिमिः येन मकारेण सर्वपदार्थदर्शिभिनिमुक्तं तद्भावोद्योत (तः) पर- मार्थद्योतस्तथा ज्ञानस्योपयोगकरणात स्वपरप्रकाशकत्वादा. चोद्योत इति ज्ञातव्यः ।। ५६ ।। पुनरपि भावोधोतस्य भेदमाह- पंचविहो खलु भणिओ भावुज्जोवो य जिणवरिंदेहि । आभिणिओहियसुदओ- हिणाणमणकवलं णेयं ॥५७॥ पंचविधः खलु भाणितः भावोद्योतश्च जिनवरेंद्रः। भाभिनिबोधिकश्रुतावधिज्ञानमन:केवलं ज्ञेयं ॥५७॥ स भावोधोतो जिनवरेन्द्रः पंचविधः पंचमकारः खलु- स्फुट, मणितः प्रतिपादितः । आभिनिवोधिकश्रुतावधिज्ञान- मनापर्ययकेवलमयो मतिथुतावपिमनापर्ययकेवलज्ञानभेदेन पं. चमकार इति ।। ५७॥ द्रभावोद्योतयोः सरूपमाह-- दव्वुज्जोवो जोवो पडिहण्णदि परिमिदमि खेचह्मि । --

·४२६
पडावश्यकाधिकार ॥७॥
भावुज्जोवोज्जोवो
लोगालोगं पयासेदि॥५०॥
द्रव्योद्योतः उद्योतः प्रतिहन्यते परिमिते क्षेत्रे ।
भावोद्योत उद्योतः लोकालोकं प्रकाशयति ॥५॥
द्रव्योपोतो य उपोरस प्रतिहन्यतेऽन्येन दम्मेण परित
मिते च क्षेत्रे वर्तते । भावोद्योतः पुनरुयोतो लोकमलोकं च
प्रकाशयति न प्रतिहन्यते नापि परिमिते क्षेने वर्ततेऽप्रति-
घातिसर्वगतत्वादिति ॥ ५८ ॥ तस्माद -
लोगस्सुज्जोवयरा
दव्वुज्जोएणण हु जिणाहोति ।
भावुज्जोक्यरा पुण
होति जिणवरा चउच्चीसा ॥५९॥
लोकस्योद्योतकरा द्रव्योद्योतेन न खलु जिना भवंति
भावोद्योतकराःपुनःभवति जिनवराः चतुर्विंशतिः५१
लोस्पोधोनकरा योयोतेन व मपन्ति निनाः ।
मावोघोतकरा पुनर्भवन्ति जिनवराश्चशितिः । भनो मा.
रोपोतेनैव लोकस्योघोतकरा जिना इति स्पितमिति । लोको-
पोवारा इति पारपावं ॥५६॥

·मूलाचार-
धर्मतीर्थकरा इति पद व्याख्यातुकामः माह-
तिविहो य होदि धम्मो
सुदधम्मो अत्थिकायधम्मो य ।
तदिओ चरित्तधम्मो
सुदधम्मो एत्थ पुण तित्यं ॥६॥
त्रिविधश्च भवति धर्मः श्रुतधर्मः आस्तिकायधश्च।
तृतीयः चारित्रधर्मः श्रुतधर्मः अत्र पुनः तीर्थं ६०
धर्मस्तावत्रिकारो भवति । श्रुतधर्मोऽस्तिकायधर्मस्व-
तीयश्चारित्रधर्मः । अत्र पुनः श्रुतधर्मस्तीर्यान्तर संसारसागरं
तरन्ति येन तत्तीर्थमिति ।। ६० ॥
तीर्थभ्य स्वरूपमाह-
दुविहं च होइ तित्यं णादव्वं दव्वभावसंजुत्वं ।
एदेसि दोण्हंपि य पत्तेय परूवणा होदि ॥ ६१ ॥
द्विविधं च भवति तीर्थ ज्ञातव्यं द्रव्यभावसंयुक्तं ।
एतयोः योरपि प्रत्येकं प्ररूपणा भवति ॥ ६१ ।।
विविध च भवति तीर्थ व्यसंयुक्तं भावसंयुक्तं चेति । द्रव्य-
-तीर्यपपरमार्यरूपामावतीर्थ पूनः परमार्थभृतमन्यापेक्षाभावात् ।
एतयोयोरपि सार्ययोः प्रत्येक प्ररूपणा भवति ॥ ६१ ॥

·पडावश्यकाधिकारः॥७॥ द्रव्यतीर्यस्प स्वरूपमाह- दाहोपसमण तण्हा छेदो मलपंकपवहणं चेव । तिहिं कारणेहिं जुचो तला तं दबदो तित्यं ६२ दाहोपशमनं तृष्णाछेदः मलपंकप्रवहणं चैव । त्रिभिः कारणैःयुक्तं तस्मात्तव्यतःतीर्थम् ॥१२॥ द्रव्यतीर्थन दाहस्य संतापस्योपशपनं भवति तृष्णापा-. श्छेको विनाशो भवति सोककालं पंप च प्रवहणं शो- धनमेव भवति न धर्मादिको गुणस्तस्मानिमिः कारणयुक्तं द्रव्यस्ती भवतीति ॥ ६२ ॥ मावतीस्वरूपमाह- दसणणाणचरित्ते णिज्जुचा जिणवरादु सम्वेपि। तिहिं कारणेहि जुत्ता तह्मा ते भावदो तित्यं ।। दर्शनज्ञानचारित्रैः निर्युक्ता जिनवरास्तु सर्वेपि । त्रिभिः कारणैः युक्ताः तस्मात् ते भावतस्तीर्थम् ॥ दर्शनशानचारियुक्ताः संयुक्ता निनवराः सर्वेऽपि । तय भरति तस्मारियमित कारगैरपि भारतरतीय मिति भावो- योनेन लोकोपोतारा भारतीयान्यन धर्मती करा इति । अपना दर्गनमान्चारित्रापि निनवरः सरपि नियुकानि सरितानि सम्रापानि मारतस्वीर्यमिति ।। ६३ ।।

·४३२ मूलाबारे- जिनवरा अईन्नति पदं व्याख्यातुकामः पाह- जिदकोहमाणमाया जिदलोहा तेण ते जिणा होति। हंता अरिंच जम्म अरहंता तेण वुचंति ॥१४॥ जितक्रोधमानमाया जितलोभाः तेन तेजिना भवंति हतारः अररीणां च जन्मनः अहंतस्तेन उच्यते॥६॥ यस्माज्जितक्रोधमानमायालोभास्तस्मातेन कारणेन ते जिना इति भवंति येनारीणां हन्तारो जन्मनः संसारस्य च इन्तारस्तेनाईन्त इत्युच्यन्ते ।। ६४ ॥ येन च,- अरिहंति वंदणणमंसणाणि अरिहंति पूयसकार अरिहंति सिद्धिगमणं अरहंता तेण उच्चति ॥६५ अर्हति बंदनानमस्कारयोः अहंति पूजासत्कारं । अर्हति सिद्धिगमन अहंतः तेन उच्यते ॥६५॥ वदनाया नमस्कारस्य च योग्या वंदना नमस्कारमईति, पूजायाः सत्कारस्य च योग्या पूनासत्कारमईन्ति च यतः सिदिगमनस्य च योग्या: सिद्धिगमनमर्हन्ति, यस्माचेनान्ति इत्युच्यन्ते ॥ ६॥ .

·४३३ - पहायश्यकाधिकार ॥ ७॥ फिपर्यमेते कीर्यन्त इत्पाशंकायामाइ,- किह ते ण कित्चणिजा सदेवमणुयासुरेहिं लोगेहि। दसणणाणचरिचे तव विणओ जेहिं पण्णत्तो॥६६॥ कथं ते न कीर्तनीयाः सदेवमनुजासुरैः लोकैः। दर्शनज्ञानचरित्राणां तपसः विनयो यैः प्रज्ञप्तः॥६६ फर्य ते न कीर्तनीयाः व्यावर्णनीयाः सदेवमनुष्यागु- रैलोक्शनशानचारित्रतपसा विनयो ये: मक्षप्तः प्रतिपादितः ते चतुर्विशतिर्थकग: फयं न पीनीयाः ॥ ६ ॥ इति पर्तिनपधिकारं व्याख्याप फेलिनां सरूपमाह- सव्वं केवलकप्पं लोगं जाणति तह य पस्संति। केवलणाणचरिता तझा ते केवली हॉति ॥ ६७ सर्व केनलक्ल्पं लोकं जानति तथा च पश्यति । केवलज्ञानचरित्राः तस्मात् ते केवलिनो भवति । कि लिन इयुध्यन्न इन्याशापापाह-परमा. स निगम लिग मानविपप लोम्मलोक १ नानन्ति तया च पति सलमानमेव परिम येपा ते देव.

·- मूलाचार- लज्ञानचरित्राः परित्यक्ताशेपव्यापारास्तस्मात्ते केवलिनो म- वंतीति ॥ ६७ ॥ अथोत्तमाः कथमित्याशंकायामाद- मिच्छत्तवेदणीयं णाणावरणं चरिचमोहं च । तिविहातमाहु मुक्का तमा ते उत्तमा होति ॥६॥ मिथ्यात्ववेदनीयं ज्ञानावरणं चारित्रमोहं च । निविधात् तमसो मुक्ताः तस्मात् ते उत्तमा भवंति ॥ मिथ्यात्ववेदनीयमश्रद्धानरूपं ज्ञानावरण शानदयोग- वरण चरित्रमोहश्चैतत्रिविधं तमस्तस्मान्मुक्ता यतस्तस्माते उत्तमाः प्रकृष्टा भवतीति ।। ६८॥' त एवं विशिष्टा मम- आरोग्ग वोहिलाहं दितु समाहिं च मे जिणवरिंदा किं ण हु गिदाणमेयं णवरि विभासेत्य कायब्वा आरोग्यबोधिलाभं ददतु समाधि च मे जिनवरेंद्राः किं न खलु निदानमेतत् केवलविभापान कर्तव्या॥ एवं विशिष्टास्ते जिनवरेन्द्रा मह्यमारोग्यं जातिमरणा- भावं योधिलाभं च जिनसूत्रश्रद्धानं दीक्षाभिमुखीकरणं वा समानि च परणकाले सम्यकपरिणामं ददत प्रयच्छन्तु, कि ·पडावश्यकाधिकारः ॥ ७॥ पुनरिदं निदानं न भवति न भवत्येव कस्माद्विमापात्र वि- अल्पोऽत्र कर्तव्यो यस्मादिति ॥ ६९॥ एतस्माचेदं निदानं न भवति यतः- भासा असञ्चमोसा णवरि हु भनीय भासिदा एसा। ण हु खीणरागदोसा दिति समाहिं च वोहिं च॥ ७० ॥ भाषा असत्यमृपा केवलं हि भत्त्या भाषिता एपा। न हि क्षीणरागद्देपा ददति समाधि चवोधि च॥७॥ असत्पमृपा भापेयं किंतु भत्या भापिपा यस्मानहि क्षीणरागद्वेपा जिना ददते समाधि योधि च यदि दाने प्रव- तेरन् सरागद्वेपाः स्युरिति ॥ ७० ॥ भन्यच्च- जंतेहिंदुदादव्वं तं दिण्णं जिणवरेहिं सव्वेहिं । दसणणाणचरिचस्स एस तिविहस्त उवदेसो।। यत् तैस्तु दातव्यं तदत्वं जिनवरैः सर्वैः । दर्शनज्ञानचारित्राणां एप त्रिविधानामुपदेशः ॥७॥ यस्तु दातव्यं तहसमे मिनवरैः सः किं तदर्शनमा- - ·४३६ मूलाचारे- नचारित्राणां त्रिपकाराणां एष उपदेशोऽस्मास्किमधिक यत्मा- यते। इति एपा च सामाधिवोधिमार्थना भक्तिर्भवति थतः ।। श्रत पाहा- भचीए जिणवराणंखीयदिजं पुवसंचियं कम्मं । आयरियपसाएण य विजा मंता य सिज्झति॥ भक्त्या जिनवराणां क्षीयते यत् पूर्वसंचितं कर्म । आचार्यप्रसादेन च विद्या मंत्राश्च सिद्ध्यंति ॥ ७२ ॥ जिनवराणां भक्त्या पूर्वसंचित कर्म क्षीयते विनश्यते य. स्माद् प्राचार्याणां च भक्तिः किमर्थ ? प्राचार्याणां च प्रसादेन विद्या मंत्राच सिद्धिमुपगच्छंति यस्मादिति त. स्माजिनानामाचार्याणां च भक्तिरिय न निदानमिति ॥७२॥ अन्यञ्च- अरहतेसु य राओ ववगदरागेसु दोसरहिएसु। धम्मझि य जो राओसुदेय जो वारसविधझि॥ अर्हत्सु च रागः व्यपगतरागेपु दोपरहितेषु। धर्मे च यः रागः श्रुते च यो द्वादशविधे ॥ ७ ॥ व्यपगतरागेवष्टादशदोपरहितेषु अईसुयः रागः या भक्तिस्तथा धर्म यो रागस्तथा श्रुते द्वादश विधे य: ॥७३॥ तथा- - ·४३७ - पहायश्पकाधिकारः ॥७॥ आयरियेसु य राओ समणेसु य बहुसुदे चरिचड्ढे । एसो पसत्यराओ हवदि सरागेसु सम्बेसु ॥७॥ आचार्येषु च रागः श्रमणेषु च बहुश्रुते चरित्राव्ये । एप प्रशस्तरागो भवति सरागेपु सर्वेषु ॥ ७४ ॥ आचार्येपु रागः श्रमणेषु पहुथुतेषु च यो रागचरित्रा- वेषु च रागः स एप रागः प्रशस्तः शोभनो भवति सगगेपु सर्वेध्विति ॥ ७४ ।। अन्पच;- तेसिं अहिमुहदाए अत्यासिझंति तह य मचीए तो भति रागपुर वुह एवं ण हु णिदाणं ।। तेषां अभिमुखतया अर्थाः सियति तथा च भच्या। तस्मात् मक्तिः रागपूर्वमुच्यते एतन्न खलु निदानं ।। तेषां जिनवरादीनामभिमुखतया भक्या चार्या पांदि- तेरसिद्धपः सिध्यन्ति हस्तप्राग्रा भवन्ति यस्माचस्मादयनीराग- पूर्वकमेदापनेन हि निदान, संसारकारणामादिवि ॥७॥ चतुर्विगतिस्तव विधानमार- - ·मूलाचारे- चउरंगुलंतरपादो पडिलेहिय अंजलीकयपसत्यो। अवाखित्तो वुत्तो कुणदियचउवीसत्ययं भिक्खू चतुरंगुलांतरपादः प्रतिलिख्य अंजलीकृतप्रशस्तः। अव्याक्षिप्त उक्तः करोति च चतुर्विंशतिस्तोत्रं भिक्षुः चतुरगुलानन्तरपाद स्थितांग: परित्यक्तशरीरावयव चालनश्चकारादेतल्लब्धं मतिलिख्य शरीरभूमिचित्तादिक प्र. शोध्य प्रांजलिः सपिंडः कृताजलिपुटेन प्रशस्ता सौम्यभावोऽ- ध्याक्षिप्तः सर्वव्यापाररहितः करोति चतुर्विंशतिस्तवं भिन्तुः सं. यतश्चतुरगुलमंतर ययोः पादयोस्तौ चतुरंगुलान्तरौ नौ पादौ यस्य स चतुरंगुलान्तरपादः स्थितं निश्चलमंग यस्य सः स्थितांगः शोभनकायिकवाचिकमानसिकक्रिय इत्पर्यः ॥७६।। चतुर्विंशतिस्तवनियुक्तिमुपसंहर्तु वंदनानियुक्ति च प्रतिपादयितुं माद;- चउवीसयाणिज्जुत्ती एसा कहिया मए समासेण बंदणणिज्जुत्ती पुण एत्तो उड्ढे पवक्खामि ॥७६- चतुर्विंशतिनियुक्तिः एपा कथिता मया समासेन। वंदनानियुक्ति पुनःइत अध्वं प्रवक्ष्यामि ॥७७ ॥ चतुर्विशतिनियुक्तिरेपा कथिता मया समासेन वंदना. निर्मुक्ति पुनरित ऊर्व प्रवक्ष्यामि प्रतिपादयिष्यामीति ७७- ·, पडावश्यकाधिकारः॥७॥ ४३६ तयैतां नामादिनितेपैः प्रतिपादयन्नाह-- णामट्ठवणा दव्वे खेचे काले य होदि भावे य । एसो खलु वंदणगे णिक्खेवो छविहो भणिदो। नाम स्थापना द्रव्यं क्षेत्रं कालश्च भवति भावश्च । एष खलु वंदनाया निक्षेपः पड्विधो भणितः ॥७॥ एकतीर्थकरनामोच्चारणं सिद्धाचार्यादिनामोचारणं च नामावश्यफवंदनानियुक्तिरेकतीर्यकरप्रतिधिस्य सिद्धाचा- योदिमविविवानां च स्तवनं स्थापनावंदनानियुक्तिस्तेपामेव शरीराणां स्तवन द्रव्यवंदनानियुक्तिस्तैरेव यत्क्षेत्रमधिष्ठिन फालश्च योऽधिष्ठितस्तयोः स्तवनं क्षेत्ररन्दना फालवंदना च, एकतीर्थ करस्य सिद्धाचार्यादीनां च शुद्धपरिणामेन यद्गुण- स्तवनं तद्भावावश्यकवंदनानियुक्तिः। नापाय वा जातिद्रव्य- क्रियानिरपेक्ष संज्ञाफर्म पंदनाशब्दमानं नामवंदनापरिणतस्य प्रतिकृतं प्रनिवंदनास्थापनावंदनाव्यावर्णनप्राभृतज्ञोऽनुपयुक्त भागमद्रव्यपदना शेषः पूर्ववदिति । एप बंदनाया निक्षेपः पविधो भवति सातव्यो नामादिभेदेनेति ॥ ७८ ॥ नामवंदनां प्रतिपादयनाए- किदियम्मं विदियम्म पूयाकम्मं च विणयकम्मं च । -

·मूलाचारे-
कादबं केण कस्स व
कधे व कहिं व कदिखुचो॥७९॥
कृतिकर्म चितिकर्म पूजाकर्म च विनयकर्म च ।
कर्तव्यं केन कस्य वा कथंवा कस्मिन् वा कृतकृत्यः
पूर्वगायार्थेन वंदनाया एकार्यः कथ्यतेऽपरान तदि-
फला इति । कृत्यते छिद्यते अष्टविध कर्म येनाक्षरकदंचकेन
परिणामेन क्रियया वा तस्कृतिकर्म पापविनाशनोपायः । ची-
यते समेकीक्रियते संचीयते पुण्यकर्म तीर्यकरत्वादि येन
तञ्चितिकर्म पुण्यसंचयकारणं पूज्यतेऽय॑न्तेऽईदादयो येन त-
त्पूजाकर्म बहुवचनोच्चारणस्रक्चंदनादिकं । विनीयंते निरा-
क्रियन्ते संक्रपणोदयोदीरणादिभावेन प्राप्यते येन फर्माणि
तद्विनयकर्म शुथूपण तकिया कर्म कर्तव्यं केन कस्य कर्तव्यं
कथमिव केन विधानेन कर्त्तव्यं यस्मिन्नवस्थाविशेषे कर्तव्य
कतिवारान् ॥ ७९ ॥
तथा;-
कदि ओणदं कदि सिरं
कदिए आवत्तगेहिं पारसुद्धं।
कदिदोसविप्पमुकं
किदियम्मं होदि कादबं ॥ ८॥

·पहावश्यकाधिकारः॥७॥
४४१
कियत्यवनतानि कति शिरांसि
कतिभिः आवर्तकः परिशुद्ध।
कतिदोपविप्रमुक्त
कृतिकर्म भवति कर्तव्यं ।। ८० ॥
फदि ओणदं कियन्त्यवनतानि फति करमुकुलांकितेन
शिरसा भूमिस्पर्शनानि फव्यानि फदि सिर कियन्ति शि-
रासि कतिवारान् शिरसि करकमलं कर्त्तव्य कदि आवचगे.
हि परिसुदं कियद्भिरावर्चकैः परिशुद्ध कतिवारान्मनोवचन-
काया भावनीयाः । कदि दोसविपमुकं कति दोपैविमापत
कृतिकर्म भवति काव्यमिति ।।८० ॥
इति प्रश्नमालायां कृतायां तावत्कृतिकर्मविनयकर्मणोरे-
कार्य इति कृत्वा विनपर्मणः समयोजना निरुक्तिमाहः--
जमा विणेदि कम्मं अट्ठविहंचाउरंगमोक्खोय।
तह्मा वदति विदुसो विणओत्ति विलीणसंसारा
यस्मात् विनयति कर्म अष्टविधं चातुरंगमोक्षश्च ।
तस्मात् वदंति विद्वांसो विनय इति विलीनसंसाराः
यस्मादिनपति विनाशयति कर्मावियं चातुरंगासंसारा.
मोक्षश्च यम्मादिनपायसादियांसो विडोनसंसारा विनय इति
दति ॥१॥

·मुलाचारे- : यस्माच्च- पुवं चेव यविणओपरूविदो जिणवरेहिंसव्वेहि सव्वासु कम्मभूमिसुणिचंसोमोक्खमग्गम्मि ८२ पूर्वस्मिन् चैव विनयः प्ररूपितो जिनवरैः सर्वे ।। सर्वासु कर्मभूमिपु नित्यं स मोक्षमार्गे ॥ यतश्व पूर्वस्मिन्नेव काले विनयः प्ररूपितो जिनवरैः स- सर्वासु कर्मभूमिषु सप्तत्यधिकक्षेत्रेषु नित्यं सर्वकालं मोक्ष- मार्गे मोक्षमार्गहेतोस्तस्मानाक्किालिको रथ्यापुरुषपणीतो वा शंकाऽत्र न कर्चव्या निश्चयेनात्र प्रतिव्यमिति ।। कतिपकारोऽसौ विनय इत्याशंकायामाह- लोगाणुविचिविणओ अणिमित्चे य कामतते य । भयविणओय चउत्यो पंचमओ मोक्खविणओ य ।। ८३ लोकानुवृत्तिविनयः अर्थनिमित्तं च कामतंत्रं च । भयविनयश चतुर्थः पंचमः मोक्षविनयश्च ॥ ८३॥ लोकस्यानुचिरनुवर्चनं लोकानुचिर्नाम मयमो विनयः, अर्थस्य निमित्तपर्यनिमित्त कार्यहेतुर्विनयो द्वितीयः, कामतं

·पडावश्यकाधिकार ॥७॥
कामतंगहेतुः कामानुष्ठाननिमित्त वृत्तीयो विनय:, भयविनय-
श्चतुर्यः भयकारणेन या क्रियते विनयः स चतु:, पंचमो
मोक्षविनयः; एवं कारणेन पंचप्रकारो विनय इति ॥ ८३ ।।
तमादौ तावल्लोकानुत्तिविनयस्वरूपमाह-
अन्भुट्ठाणं अंजलिआसणदाणंच अतिहिपूजाय
लोगाणुविचिविणओ देवदपूया सविहवेण ॥८४
अभ्युत्थानं अंजील: आसनदानं च अतिथिपूजा च ।
लोकानुवृत्तिविनयः देवतापूजा स्वविभवेन ॥ ८४ ॥
अभ्युत्यानं कश्मिश्चिदागते मासनादुत्यानं भाजलिरं.
जलिकरण स्वावाममागतस्यासनदानं तथाऽतिथिपूना च
मध्याहकाले मागतस्प सापोरन्यस्य वा पानिकस्य यहुमान
देवतापूना च स्वविमयेन सवित्तानुसारेण देवपूजा च तदेत-
सर्व लोकानुत्तिर्नाम विनयः ॥ ४॥
तपा-
भासाणुवात्ति छंदाणुवचणं देसकालदाणं च ।
लोकायुवचिविणओ अंजलिकरणं च अत्यकदे
भाषानुवृत्तिः छंदानुवर्तनं देशपालदानं च ।
लोकानुपात्तिविनयः अंजलिकरणंच अर्थकृते॥५॥

·४४४
मूलाचारे-
मापाया बचनस्यानुवृत्तेरनुवर्तन यथासौ बदति तथा
सोऽपि भणति भापानुत्तिः, छंदानुवर्णनं तदभिप्रायानु:
कूलाचरण, देशयोग्यं कालयोग्यं च यदानं स्वद्रव्योत्सर्गस्तदे-
तत्सर्वं लोकानुचिविनयो लोकात्मीकरणाओं यथार्थविनयों-
जलिफरणादिकः प्रयुज्यते तयांजलिकरणादिको योऽयनि-
मित्रं क्रियते सोऽर्थहेतुः ॥८५॥
तया-
एमेव कामतंते भयविणओ चेव आणुपुबीए।
पंचमओ खलु विणओ परूवणा तस्सिमा होदि
एवमेव कामतंत्रे भयविनयः चेव आनुपूर्व्या ।
पंचमः खलु विनयःप्ररूपणा तस्येयं भवति ।। ८६ ॥
यथा लोकानुत्तिविनयो व्याख्यातस्तथैवं कामतत्रोभया.
र्थश्च भवति भानुपुर्या विशेषाभावात्, यः पुनः पंचमो विनय-
स्तस्येयं मरूपणा भवतीति ॥८६॥
दसणणाणचरित्ते तवविणओ औपचारिओचेव
मोक्खमि एस निणओ पंचविहो होदि णायब्बो
दर्शनज्ञानचारित्रे तपसि विनयः औपचारिकश्चैव ।
मोक्ष एप विनय: पंचविधो भवति ज्ञातव्यः॥८७ ॥

·पड़ावश्यकाधिकारः ॥७॥ दर्शनज्ञानचास्त्रितप औपचारिकभेदेन मोक्षविनय एषा पंचमकारो भवति ।। ८७॥ स पंचाचारे यद्यपि विन्तरेणोक्तस्तथाऽपि विस्मरणशील- शिष्यानुग्रहार्थ सक्षेपतः पुनरुच्यत इति- जे दवपज्जया खलु उवदिहा जिणवरेहिं सुदणाणे । ते तह सद्दहदि णरो दसणविणओत्ति णादवो ॥८८॥ ये द्रव्यपर्यायाः खलु उपदिष्टा जिनवरैः श्रुतज्ञाने। तान् तथा श्रद्दधाति नरःदर्शनविनय इति ज्ञातव्यः। ये द्रव्यपर्यायाः खलूपदिष्टा जिनवरैः श्रुतज्ञाने तांस्तथे- व श्रद्दधाति यो नरः स दर्शनविनय इति ज्ञातव्यो भेदोपचा- रादिति ।। ८८॥ अथ शाने किमयं विनयः क्रियते इत्याशंकायामाह- णाणी गच्छदिणाणी वंचदि णाणी ण च णादियदि। णाणेण चुणदि चरणं तमा ण.जे हवे विणओ।। ८९॥

·मूलाचारे- ज्ञानी गच्छति ज्ञानी वंचति ज्ञानी नवं च नाददाति ज्ञानेन करोति चरणं तस्मात् ज्ञानं भवेत् विनयः ।। यस्माज्ज्ञानी गच्छति मोक्षं जानाति वा गतेनिगमन माप्तथर्यकत्वात्, यस्माच ज्ञानी वंचति परिहरति पापं यस्मा च ज्ञानी नव कर्म नाददाति न बध्यते फर्मभिरिति यस्माच ज्ञानेन करोति चरणं चारित्रं तस्माच ज्ञाने भवति विनयः कर्चव्य इति ॥८६॥ अथ चारित्रे विनयः किमर्थ क्रियस इत्याशंकायामाह- पोराणय कम्मरयंचरिया रित्तं करेदि जदमाणो। प्रवकम्मंणय वंधदि चरित्तविणओचिणादवो॥ पौराणं कर्मरजः चर्यया रिक्तं करोति यतमानः। नबकर्म न च बनाति चरित्रविनय इति ज्ञातव्यः । चिरंतनकर्मरजश्चर्यया चारित्रेण रिक्त तुच्छं करोति यतमानश्चेष्टमानो नवं कर्म च न बध्नाति यस्मात्, तस्माचा- रित्रे विनयो भवति कर्तव्य इति ज्ञातव्यः ॥९० ।। तथा सपोविनयप्रयोजनमाह- अवणयदि तवेण तमं उवणयदि मोक्खमग्गमप्पाणं ।

·४४७ पहावश्यकाधिकारः ॥७॥ तवविणयणियमिदमदी सो तवविणओ ति णादबो॥ अपनयति तपसा तमः उपनयति मोक्षमार्गमात्मानं । तपोविनयनियमितमतिः स तपोविनय इति ज्ञातव्यः इत्येवमादिगाथाना 'पायारजीदा' दिगायापर्यन्तानां तप प्राचारेर्थः प्रतिपादित इति कृत्वा नेह प्रतन्यते पुनरुक्त- दोपभयादिति ॥ ९१ ॥ पतो विनयः शासनमूलं यतश्च विनया शिक्षाफलम्- तरा सवपयत्ते विणयचं मा कदाइ छडिजो। अप्पसुदोविय पुरिसोखवेदिकम्माणि विणएण।। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन विनयत्वं मा कदापि त्यजेद। अल्पश्रुतोपि च पुरुषःक्षपयति कर्माणि विनयेन। यस्मात्सर्वप्रयत्नेन विनयत्वं नो कदाचित्परिहरेत् भवान् यस्मादलाश्रुतोऽपि पुरुपः क्षपयति कर्मागि विनयेन तस्मा- दिनयो न त्याज्य इति ॥ २२ ॥ कृतिकर्मणः प्रयोजन तं दत्वा प्रस्तुतायाः प्रश्नमालाया- सावदसौ केन फर्नव्यं तत्ततिकर्म यत्पृष्टं तस्योचरमाह- पंचमहब्बयगुचो संविग्गोऽणालसोमाणी य ।

·४४८ . - मूलाचार- किदियम्मणिजरट्ठी कुणइ सदाऊणरादिणिओ। पंचमहावतगुप्तः संविग्नः अनालसः अमानी च । कृतिकर्म निर्जरार्थी करोति सदाऊनरात्रिकः ॥९॥ पचमहावतैर्गुप्तः पंचमहाव्रतानुष्ठानपरः संदिग्धो धर्मफल- योपिये हर्षोत्कंठितदेहो नालसः अद्योगवान अमाणीय अमा- नी च परित्यक्तमानपायो निर्जरार्थी ऊनरात्रिको दीक्षायां लघुर्यः एवं स कृतिकर्म करोति सदा सर्वकालं, पंचमहाव्रत- युक्तेन परलोकार्थिना विनयकर्म कर्त्तव्यं भवतीति संबंधः ॥ कस्य तत्कृतिकर्म कर्त्तव्यं यत्पृष्टं तस्योत्तरमाह- आइरियउवज्झायाणं पवनयस्थेरगणधरादीणं। एदेसि किदियम्मं कादव्वं णिज्जरहाए ॥९४ ॥ आचार्योपाध्यायानां प्रवर्तकस्थविरगणधरादीनां । एतेषां कृतिकर्म कर्तव्यं निर्जरार्थं ॥ ९४ ॥ नेपामाचार्योपाध्यायप्रवर्तकस्थविरगणधरादीना कृति- धर्म कर्तव्यं निर्जराथै न मंत्रतत्रोपकरणायेति ॥१४॥ पते पुनः क्रियाकर्मायोग्या इति मतिपादयन्नाह- णो वैदेज आविरदं मादा पिदु गुरु णरिंद अण्णतित्थं व ।

·पडावश्यकाधिकार ॥ ७॥ ४४६ देसवरिद देवं वा विरदो पासत्थपणगं वा॥९५॥ नोबदेत अविरतं मातरं पितरं गुरुं नरेंद्रं अन्यतीर्थवा। देशविरतं देवं वा विरतः पार्श्वस्थपंचकं वा ॥ ९५ ॥ णो वंदेज न वैदेत न स्तुयात् अविरदयविरतम- संयतं मातरं जननी पितां जन गुरु दीक्षागुरुं श्रुतगुरुपाय- संयतं चरणादिशिथिलं नरेन्द्र गजानं अन्यतीर्थिकं पाखंडिनं वा देशविरतं श्रावक शास्त्रादिमौढमपि देव वा नागयक्षचन्द्र- सूर्येन्द्रादिकं वा विरतः सयतः सन् पार्श्वस्थपणकं वा ज्ञान- दर्शनचारित्रशिथिलान्पंचजनान्निन्यानपि संयतः स्नेहादिना पार्थस्यपणकं न वंदेत मातरमसंयतां पितरमसंयतं भन्यं च मोहादिना न स्तुपात् भयेन लोभादिना वा नरेन्द्रं न म्तयाद ग्रहादिपीडाभयादेवं सूर्यादिकं न पूजयेत् शास्त्रादिलोमेना- न्यतीपिकं न स्तुयादाहारादिनिमितं श्रावकं न स्तुयात् । आत्मगुरुमपि विनष्ट न वदेत तथा वाशब्दसूचितानज्ञानपि स्वोपकारिणोऽसंयतान स्तुयादिति ॥ ९५ ॥ इति के ते पंच पास्या इत्य शंकापामाह- पासत्यो य कुसीलो संमत्तोसपण मिगचरित्तोयं । दसणणाणचरिते अणिउत्ता मंदमंगा॥ १६ ॥ २६

·४५०
मूलाचारे-
पार्श्वस्थश्च कुशील:संसक्तोऽपसज्ञो मृगचरित्रश्च ।
दर्शनज्ञानचारित्रे अनियुक्तामंदसंवेगाः ॥९६ ।।
संयतगुणेभ्यः पावें अभ्यासे तिष्ठतीति पाइस्थः वसतिका-
दिपतिबद्धो मोहबहुलोरात्रिदिवमुपकरणानां कारकोऽसंयतज-
नसेवी संयतजनेभ्यो दूरीभूतः, कुत्सितं शीलं भाचरण
स्वभावो वा यस्यासौ कुशीला क्रोधादिकलुपितारमा व्रतगु-
णशीलैश्च परिहीनः संघम्यायशःकरणकुशलः, सम्यगसंय-
तगुणेष्वाशक्तः संशक्तः आहारादिद्धया वैद्यमंत्रज्योति-
पादिकुशलत्वेन प्रतिवद्धो राजादिसेवातत्परः, ओसरणोऽपग-
तसंज्ञोऽगता विनष्टा संज्ञा सम्परज्ञानादिक यस्यासौ अपगत.
संज्ञश्च स्त्रिाद्यपहीनो जिनवचनमजानञ्चारित्रादिप्रभ्रष्टः क-
रणालम: मांसारिकसुखमानसः, मृगस्येव पशोरिव चरित्रमा-
चरणं यस्यासौ मृगचरित्रः परित्यक्ताचार्योपदेश. स्वच्छन्द-
गतिरेकासी जिनसूत्रदुषणस्तपःसूत्राद्यविनीतो धृतिरहितश्चे-
त्येते पंच पावस्था दर्शनज्ञानचारित्रेपु भनियुक्ताश्चारित्राद्य-
नुष्ठानपरा मंदसंवेगास्तीय वर्मायकतहाः सर्वदा न वंदनीया
इति ॥ ९६ ॥
पुनरपि स्पष्टपवन्दनायाः कारणमाह-
.दसणणाणचरिचतवविणए णिचकालपासत्था।
एदे अवंदणिजा छिहप्पेही गुणधराणं ॥१७॥

·पडावश्यकाधिकारः ॥७॥ ४५१ दर्शनज्ञानचारित्रतपोविनयेभ्यः नित्यकालंपार्श्वस्थाः एते अवंदनीयाः छिद्रप्रक्षिणो गुणधराणाम् ॥ ९७ ॥ दर्शनशानचारित्रतपोविनयेभ्यो नित्यकालं पावस्था दूरीभूता यतो त एते न बदनीयाश्छिद्रप्रेक्षिणः सर्वकालं गु. णपराणां च छिद्रान्वेषिणः संयतजनस्य दोपोद्भाविनो यतो न बदनीया एतेभ्ये चेति ॥ १७ ॥ के तहि बंद्यतेऽत आह- समणं वंदेजमेघावी संजतंसुसमाहिदं । पंचमहबदकलिदं असंजमजुगंछयं धीरं॥९८॥ श्रमणं बंदेत मेधाविन् संयतंसुसमाहितं । पंचमहाव्रतकालतं असंयमजुगुप्सकं धीरं ॥९॥ हे मेधाविन् ! चारित्राद्यनुष्ठानतत्पर ! श्रपणं निग्रन्य- रूपं वंदेत पूजयेत् किंविशिष्टं संपतं चारित्र धनुष्ठानतनिष्ठ पु- मरपि किविशिष्ट सुसमाहितं ध्यानाध्ययननत्पर क्षमादिसहित पंचमहाव्रतकलितं असंयमजुगुप्सकं. पाणेन्द्रिगसंयमपरं धीरें योपेतंचागमप्रमावनाशील सर्वगुणोपेतमे विशिष्ट स्तुयादिति तथा- दसणणाणचरिचे तवविणए णिचकालमुवजुचा ·४५२ भूलाचार- एदेखु बंदणिजाजे गुणवादी गुणधराणं ॥९९॥ दर्शनज्ञानचारित्रे तपोविनयेपु नित्यकालमुपयुक्ताः। एते खलु बंदनीया ये गुणवादिनः गुणधराणाम् ९९ दर्शनज्ञानचारित्रतपोविनयेपु नित्यकालमभीक्ष्णमुपयु- ताः सुष्टु निरता ये ते एते बंदनीया गुणधराणां शीलध- राणां च गुणवादिनो ये च ते बंदनीया इति ॥ १६ ॥ संयतमप्येवं स्थितमेतेपु स्थानेषु न देतेत्याह- वाखितपराहुतं तु पमचं मा कदाइ बंदिनो। आहारं च करतोणीहारं वा जदि करेदि १००॥ व्याक्षिप्तपरावृत्तं तुप्रमत्तं मा कदाचित् बंदेत । आहारंच कुर्वतं नीहार वा यदि करोति ॥१०॥ व्याक्षिप्तं ध्यानादिनाकुलचिंत्त परावृत्तं पराङ्मुख पृष्ठः देशतः स्थितं प्रमत्तं निद्राविकयादिरतं मा कदाचिद् बन्देज नो वदेत संयतमिति संवधस्तथाऽहार च कुर्वन्तं मोजनक्रियां कुणिं नीहारं वा मूत्रपुरीपादिकं यदि फरोति तदापि नो कुर्वीत चंदना साधुरिति ।। १०० ।। केन विधानेन स्थितो वद्यत इत्याशंकायामाह- आसणे आसणत्यं च उवसंतं च उवाहिदं । - ·पडावश्यकाधिकारः ॥७॥ अणुविण्णय मेधावी किदियम्मं पउंजदे ॥१०१।।। आसने आसनस्थंच उपशांतंच उपस्थित। अनुविज्ञाप्य मेधावी कृतिकर्म प्रयुक्ते ॥ १.१॥ आसने विविक्तभूमदेशे भासनस्य पर्यकादिना व्यव- स्थित अथवा आसने आमनस्यमव्याक्षिप्तपपराड्मुखमुपशांतं स्वस्यचित्र उपस्थितं बंदनां कुर्वीत स्थितं अनुविज्ञाप्य पंदनां फरोमीति संबोध्य मेधावी प्राशोऽनेन विधानेन कृतिकर्म मार- भेत मयुंजीत विदधीतेत्ययः ॥ १०१॥ कथमिव गत मनं चंदनापाः स्थानमित्याह- आलोयणाय करणे पडिपुच्छा पूजणे यसज्झाए। अवराधे य गुरूणं वंदणमेदसु ठाणेसु॥१०२॥ आलोचनायाः करणे प्रतिपृच्छायां पूजने च स्वाध्याये अपराधे च गुरूणां वंदनमेतेषु स्थानेषु ॥ १०२।। मालोचनापा: करणे मालोचनाकालेऽयवा करणे पडावश्यककाले परिमाने प्रश्नकाले पूनने पूमाकाले प स्वाध्याये स्वाध्यापकालेऽपराप फ्रोपापपराधहाले प गुह. गामापायोंगध्यायादीना पंदनैते यानेषु कर्नव्यति।।१०२॥ "कस्मिन्स्याने" पदेनन्म्यं म्पापिनं मध्यान्यातमि- ·४५४ मूलाचार- दानी कतिवार कृतिकर्म कर्तव्यमिति यत्सूत्रं स्थापितं तन्धा- ख्यानायाह-- चचारिपडिकमणे किदियम्मा तिणि होति सज्झाए। पुचण्हे अवरण्हे किदियम्मा चोदसा होति ॥ १०३॥ चत्वारि प्रतिक्रमणे कृतिकर्माणि त्रीणि स्वाध्याये । पूर्वाह्ने अपराह्न कृतिकर्माणि चतुर्दश भवंति १०३ सामायिकस्तवपूर्वककायोत्सर्गश्चतुर्विंशतितीर्थकरस्तवप- र्यन्तः कृतिकर्मे-युज्यते । पतिक्रमणकाले चत्वारि क्रियाक- मर्माणि स्वाध्यायकाले च त्रीणि क्रियाकर्माणि भवत्येवं पूर्वा- हे क्रियाकर्माणि सप्त तथाऽपराह्न च किपाकर्माणि सप्तवं पू. चढेिऽपराहे च क्रियाकर्माणि चतुर्दश भवंतीति । कथं प्रति. क्रमणे चत्वारि क्रियाकर्माण, आलोचनाभक्तिकरणे कायो- सर्ग एक क्रियाकर्म तथा प्रतिक्रमणक्तिकरणे कायोत्सर्ग: द्वितीय क्रियाकर्म तथा वीरभक्तिकरणे कायोत्सर्गस्तृतीय कियाकर्म तथा चतुर्विशतितीर्थकरमक्तिकरण शांतिहेतोः कायोत्सर्गश्चतुर्थ किणकर्म कियं च स्वाध्याये त्रीणि शिपा. कर्माणि, श्रुतमक्तिकरणे कायोत्सर्ग एकं क्रियाकर्म तथाऽ5-

·४५५
.
पडावश्यकाधिकारः॥७॥
चार्यभक्तिक्रियाकरणे द्वितीय क्रियाकर्म तथा म्वाध्यायो-
पसंहारे श्रुतभक्तिकरणे कायोत्सर्गस्तृतीयं क्रियाकमैव जाति-
मपेक्ष्य त्रीणि कियाकर्माणि भवंति स्वाध्याये शेपाणां
वंदनादिकियाकर्मणामत्रैवान्तर्भावो द्रष्टव्यः । प्रधानप.
दोचारणं कृतं यतः पूर्वाह्न दिवस इति एवमपराहे राबावपि
द्रष्टव्यं भेदामावाद भय वा पश्मिरात्रौ प्रतिक्रमणे किया-
कर्माणि चत्वारि स्वाध्याये त्रीणि पंदनायां द्वे, सवितयुदिते
स्वाध्याये त्रीणि मध्याह्नवदनाया ट्रे एवं पूर्वाह्न किपाकर्माणि
चतुर्दश भवन्ति तथाऽपराङ्गोलायां स्वाध्याये त्रीणि क्रिया-
कर्माणि मतिक्रमणे चत्वारि बदनायां द्वे योगक्तिग्रहणो-
पसंहारकालयोः रात्रौप्रयपस्वाध्यायेत्राणि । एवपपरा के.
याकर्माणि चतुर्दश भवति प्रतिक्रमणास्वाध्यायकालयोप-
लक्षणत्वादिनि, अन्यान्यरि किवाकागयत्रैवान्तर्भवलि ना.
व्यापकत्वमिति सबन्धः। पूर्वाह्नसमीरकालः पूर्वाह इत्युच्यतेऽ-
पराहसमीपालोराङ्ग इत्युच्यते तस्मान दोप इति॥१०॥
फत्यवनतिकरणमित्यादि यत्पृष्टं तदर्थशाह-
दोणदं तुजपाजादंवारसावचमेव या
चदुस्सिरं तिसुद्धं च किदियम्मं परंजदे॥१८४॥
व्यवनतिस्तु यथाजातं द्वादशावर्तमेव च ।
चतुःशिरः त्रिशुद्धंच कृतिकर्म प्रयुजते ॥१०॥

·४५६ मूलाचारे- दोगदं दे भवनती पंचनमस्कारादावेकावनति मिस- स्पर्शस्तथा चतुर्विंशतिस्तवादौ द्वितीराजनतिः शरीरनमन द्वे अवनती जहाजादं यथाजातं जातरूपसदृशं क्रोधमानमायासं गादिगहित वारसावत्तमेव य द्वादशावत एव च पंचनमस्का रोच्चारणादौ मनोवचनकायानां संयमनानि शुभयोगरचय- त्रय भावस्तिथा पंचनमस्कारसमाप्तौ मनोवचनकायानांशु- भवृत्त्यत्रीयपन्यान्यावर्तनानि तया चतुर्विशतिस्तवादौ मनो- वचनकायाः शुभत्तयत्रीण्यपराण्यावर्तनानि तया चतुर्विश- तिस्तवसमाप्तौ शुभमनोवचनकायहत्तयत्रीण्यावर्चनान्येवं द्वाद- शधा मनोवचनकायहरगो द्वादशावर्ता भवंति, अथवा चतस्पु दिक्षु चत्वारः प्रणामा एकस्मिन् भ्रमणे एत्र निषु भ्रमणेषु द्वादश मति, चदुस्तिरं चत्वारि शिरासि पंचनमस्कारस्पा- दायते च परमुकूलांकितशिरपरणं तथा चतुर्विंशतिम्तव- स्वादावते च परमुकुलाकितशिरःकरणमेव चत्वारि शिरासि भवंति, त्रिशुद्ध मनोवचनकायशुद्ध कियार्म प्रयुके करोति द्वे भवनती यस्सिन्तत् धवनति क्रियाकर्म द्वादशावर्चा: यस्पि- स्तद् द्वादशाव पनोवचनकायशुद्धया चत्वारि शिरासि यस्मिन् तव चतुःशिफियाम वविशिष्ट यपानातं कर्म प्रयुंजीतेति ॥ १०४॥ पुनरपि प्रियाकर्मपयुंजन विधानमाह- तिविहंतियरणसुद्ध ·पड़ावश्यकाधिकारः ॥७॥ ४५७ मयरहियं दुविहठाण पुणरुवं । विणएण कमविसुद्धं किदियम्मं होदिकायव्यं ।।१०५॥ त्रिविधं त्रिकरणशुद्धमदरहितं द्विविधस्थानं पुनरुक्तं विनयेन क्रमाविशुद्ध कृतिकर्मभवति कर्तव्यं ॥१०५।। त्रिविध ग्रंथार्थोभयभेदेन त्रिपकारं, अथवाजनतिद्वयमे- कः प्रकारः द्वादशावतः द्वितीयः प्रकारचतुःशिरस्तृतीय दि. पानमेवं त्रिविधं, अय वा कुनकारितानुमतिभेदेन त्रिविषं, अथवा प्रतिक्रमणस्वाध्यायवन्दनामेदेन त्रिविवे, अयवा पं. चनमस्कारध्यानचतुर्विशतिस्तवमेदेन त्रिविमिति । त्रिकर- णशुद्ध मनोवचनकापाशुभपरिणापविमुक्तं, अप वाजनतिर- यद्वादशावर्वचतुःशिरःक्रियाभिः शुद्धं । मदरहितं जात्यादिम- दहीनं । द्विविधस्थानं वे पर्पककायोत्सगा स्याने यस्य तत् द्वि- विध स्थानं । पुनरुनं क्रियां क्रियां प्रति तदेव किगत इति पुनरुक्त, विनयेन विनययुक्त्या क्रमविशुद्ध क्रमपननिलंध्या- गमानुसारेण कृतिकर्म भवति कर्तव्य । न पुनरुक्तो दोगो न्यायिकपर्यापार्थिशिष्यसंग्रहणादिति ॥ १०५॥ कवि दोपचिप्रामुक्त कृतिकर्म मववि कर्तव्यमिति यत्पृष्टं नदर्थमार-

·४५८
मुलाचारे-
अणाठिदं च थट्टं च पविट्ठ परिपीडिदं ।
दोलाइयमंकुसियं तहा कच्छभरिंगियं ॥ १०६॥
अनाहतं च स्तब्धश्च प्रविष्टः परिपीडितं ।
दोलायितमंकुशितस्तथा कच्छपरिगतं १०६
अनाठिदपनाहतं विनादरेण संभ्रममंतरेण यत् कियाकर्म
क्रियते नदनादृत्तमित्युच्यते अनादृतनापा दोपः । यदं च स्त-
यश्च विद्यादिगणोद्धतः सन् यः करोतिक्रियाफम तस्य स्त-
ब्धनामा दोपः, पविहं प्रविष्टः पंचपरमेष्ठिनामत्यासन्नो भूत्वा
यः करोति कृतिकर्म तस्य प्रविष्टदोपः, परिपीडिदं परिपी-
डितं करजानुपदेशैः परिपीड्य संस्पर्य य: करोति वंदनां
तम्य परिपीडितदोपः, दोलायिद-दोलायितं दोलामिवा.
न्मानं चलाचलं कृत्वा शयिता वा यो विदधाति बन्दनां
तस्य दोलायितदोषः अंकुसियं अंकुशितमंकुशमिव करांगुष्ट-
ललाटदेशे कृत्वा यो वन्दनां करोति तस्यांकुशितदोपः, तथा
कच्छभरिंगियं कच्छपरिगित चेष्टिनं कटिभागेन कृत्वा यो
विदधाति बन्दनां तस्य कच्छारिगिनदोषः ॥१०६॥
तथा-
मच्छुब्वत्तं मणोदुई वेदिआवद्धमेव य।
भयसा चेव भयत्तं इढिगारव गारवं ॥१०७ ॥

·पड़ावश्यकाधिकार ॥७॥ मत्स्योद्वतों मनोदुष्टो वेदिकाबद्ध एव च । भयेन च विभ्यत्त्व ऋद्धिगौरवं गौरवं ॥ १०७ ॥ मत्स्योद्वतः पार्श्वद्वयेन वन्दनाकरणमयवा मत्स्यस्य इव कटिभागेनोद्वर्त कृत्वा यो वंदना विदधाति तम्य मत्स्योदर्त- दोपः, मनसाचार्यादीना दुष्टो भू वा यो वंदना करोति तस्य मनोदुष्टदोपः संक्लेिशयुक्तेन मनसा यद्वा पदनाकरणं, वेदिया वद्धमेव य वेदिकावद्ध एव च घेदिकाकारेण हस्ताभ्यां बंधो हस्तपंजरेण वामदक्षिणस्तनप्रदेश मपीडय जानुद्वय वा बद्ध्य बदनाकरण वेदिकापद्धदोपः, भयसा चेव भयेन चैव मरणा दिभीतस्य भयसान्तस्य यदनाकारण भयदोपः मयतो वि भ्यतो गुर्वादिभ्यो विभ्यतो भय प्राप्नुनतः परमार्यात्परस्य वा लस्वरूपस्य बदनाभिधानं वि दोपः, इडिगारव मृद्धिगोरय पदनामकुर्वतो महापरिकरश्चातुर्यभ्रमणसयो मक्तो भवत्येव पमित्रायेण गो चंदना विदधानि तस्य दिगौरवदोपः, गा रवं गौरवं आत्मनो माहात्म्यासनादिभिराचिःकृत्य रससुखडे तो; यो पंदना करोति तस्य गौरववंदनादापः ॥ १०७ ।। . तपा- तेणिदंपडिणिदं चावि पदुढे ताजेदं तथा। सइंच हीलिदंचावि तह तिवलिदकुंचिदं १०८ स्तनितंप्रतिनतिं चापि प्रदुष्टस्तर्जितं तथा।

·४६० मूलाचारे- शब्दश्व हीलितं चापि तथा त्रिवलितं कुंचितं १०८ तेणिदं स्तनित चौरबुद्धया यथा गुर्वादयो न जानंति बन्दनादिक्मपवरकाभ्यन्तरं प्रविश्य वा परेपा वंदनां चोरयि. स्वा यः करोति वंदनादिक तम्य स्तेनितदोपः, पडिणिदं प्र- तिनीतं देवगुर्वादीनां प्रतिकूनो भूत्वा यो चंदनां विदधाति तस्य मनिनीतदोपः, पदुई मदुष्टोऽन्यैः सह प्रद्वेष वैरं कलहादिकं विधाय क्षेतव्यमकृत्वा यः करोति क्रियाकलापं तस्य प्रदुष्ट- दोपः । तजिदं तर्जित तथा अन्यांतर्जयनन्येषां भयभुत्सादय न्यदि पन्दनां करोति तदा तर्मितदोषस्तस्याथ वाऽचार्यादि- भिरंगुल्यादिना तर्जितः शासितो यदि "नियमादिकंन परोपि निर्वासयामो भवन्त" मिति तजितो य: करोति तस्य त. र्जितदोपः, सदं च शब्दं युवाणो यो बन्दनादिक करोति मौनं परित्यज्य तस्य शब्ददोषोऽथ वा सट्ठ चेति पाठस्तत एवं ग्राह्य शाठयेन मायाप्रपंचेन यो चन्दनां करोति तस्य शायदोपा हीलिदं हीलितं वचनेनाचार्यादीनां परिभवं कृ- त्वा यः करोति बन्दनां तम्य हीलितदोपः, तह तिवलिंद तथा त्रिविलिन शरीरस्य त्रिषु कटिहृदयग्रीवाप्रदेशेषु भगं कृत्वा ललाटदेशे वा विलि कृत्वा यो विदधाति वन्दनां तस्य त्रिवलितदोपः, कुंचिद कुचित कुंचितहस्ताभ्यां शिरः परा- मर्श कुर्वन यो बन्दनां विदधाति जानुमध्ययोर्वा शिरः कृत्वा संचितो भूत्वा यो वन्दनां करोति तस्य संकुचितदोपः १०८ ·पडावश्यकाधिकार.॥७॥ ४६१ तथा- दिट्टमदिटुंचाविय संगस्स करमोयणं । मालद्धमणालद्धं च हीणमुत्चरचूलियं ॥१९॥ दृष्टः अदृष्टश्चापि च संघस्य करमोचनं। आलब्धः अनालव्धश्च हीनमुत्तरचूलिका ॥१०॥ दिलु दृष्टं आचार्यादिमिदृष्टः सन सम्यग्विधानेन चंदना दिकं करोत्यन्यथा श्वेच्छयाऽरवा दिगवलोग्न कुर्वन् वन्दना- दिक यदि विदधाति तदा तस्य दृष्टो दोषः, अदिहं अष्टं श्रा- पार्यादीनां दर्शनं पृथक् त्यस्ता भूपदेरा शरीरं चामतिले- ख्यातद्नपनाः पृष्ठदेशवो वा भूत्वा यो यन्दनादिक परोति तस्यादृष्टदोषा, भपि च संसम्म करमोयणं सरस्य फरमोचनं संघस्य माशकरो प्टितिव्योऽन्यया न पमोरि संघः शो- भन: स्यादिति ज्ञात्वा यो वन्दनादिकं करोनि तस्य संघारमो. चनदोपः। आलद्धमणालद्धं उपकरणादियं लम्बायो पंदनां फरोति तस्य लम्पदोपः मशाग्द-अनालन्य उपकरणादिपं. लप्स्येऽहमिनि युद्धया य: परोति वन्दनादिक तस्यानाल बदोपः, हीण ही प्रथार्यालमपाणरहिना पन्दना यः क. रोनि सस्य हीनदोपः, उत्तरचूलिप टनरचूलि बन्दना स्तोकेन फलेन नित्य पन्दनाया लियाभूतस्यालो- चनादियस्य महता कालेन निर्मक फत्वा यो वन्दना कि- ·मूलाचारे- दधाति नस्योत्तरचूलिकादोपः ॥ १०९ ।। तया- मूगं च ददुरंचाविचुलुलिदमपच्छिमं । बचीसदोसविसुद्धं किदियम्मं पउंजदे ॥ ११०॥ मूकश्च दर्दुर चापि चुलुलितमपश्चिमं । द्वात्रिंशद्दोपविशुद्ध कृतिकर्म प्रयुक्ते ॥ ११ ॥ मूगं च मूकश्च मूक इव मुखमध्ये यः करोति वंदनामय वा पन्दनां कुर्वन् हुकारांगुल्यादिभिः संज्ञांच यः करोति तस्य मूकदोपः, ददुरं दर्दुरं प्रात्मीयशब्देनान्येपा शब्दानभि- भूय महाफलकलं वृहद्लेन कृत्वा यो बन्दनां करोति तस्य दर्दुरदोपः, अविचुलुलिदमपच्छिमं अपि चुरुलितमप- श्चिमं एकस्मिन्मदेशे स्थित्वा करमुकुलं संभ्राम्य सर्वेषां यो बन्दनां करोत्यय वा पंचमादिस्वरेण योपन्दनां करोति तस्य चुरुलितदोपो भवत्यपश्चिपः एतैत्रिंशदोषैः परिशुद्ध वि- मुक्तं पदि कृतिकर्म प्रयुक्ते करोति साधुस्ततो विधुलनिर्जरा- भागी भवति ॥११०॥ यदि पुनरेवं करोति तदा- किदियम्मपि करतो ण होदि किदयम्मणिजराभागी।

·पष्ठापश्यकाधिकार ॥ ७॥ बचीसाणण्णदरं साहू ठाणं विराधंतो॥ १९ ॥ कृतिकर्मापि कुर्वन् न भवति कृतिकर्मनिर्जराभागी। द्वात्रिंशतामन्यतरं साधुः स्थानं विराधयन् ॥१११।। कृतिकर्म कुर्वन्नपि न भवति कृतिकर्मनिजराभागी कृ- तिकर्मणा या कर्मनिजरा तस्याः स्वामी न स्यात्, यदि द्वा- त्रिंशदोपेभ्योऽन्यतर स्थानं दोष निवारयन्नाचरन् क्रियार्म कुर्यात्साधुरिति अथवा द्वारिंशद्दोम्योज्यतरेण दोपेण स्थान कायोत्सर्गादिवन्दनां विराधपन्कुतिति ।। १११ ॥ कयं तर्हि बन्दनां कुर्वीत साघुरित्याह- हत्यंतरेणवाघेसंफासपमजगं पउजतो। जाएंतोवंदणयं इच्छाकारं कुणइ भिक्खू ॥११२।। हस्तांतरे अनावाधे संस्पर्शपूमार्जनं प्रयुंजानः । याचमानो वंदना इच्छाकारं करोति भिक्षुः ॥ ११२ हस्तान्तरण हस्तमात्रान्तरेण यस्य यन्दना क्रियते यश्च फरोति तयोरन्तरं हस्तपानं भवेत् तस्मिन् हस्तान्तरे स्थित्रा मणापापेऽनाराये पाधामन्तरेण संफासपमानणे स्वस्पस्व. दोस्पापर्य: संस्पर्शनकटिगुणादिकं पतस्प पार्मन मतिले. पनं शुदि पांजगो पनानः पापान भाएनो पन्द- ·, ४६४ मूलाचारे- णयं वंदना च याचमानो ' भवद्भयो वंदना विदयामि' इति याञ्चां कुर्वनिच्छाकारचन्दनामणा करोति मितुःसाधुरेवंद्वा त्रिंशदोपपरिहारेण तावतद्वात्रिंशद् गुगा भवंति तस्मायलप रेण हास्यभयासादनारागद्वेपगौरवानस्यमदलोमस्तेनभावमा- तिकूल्यवालत्वोपरोघहीनाधिकभावशरीरपरामर्शवचनभृकुटि- करणपाटफरणादिवर्जनपरेण देवत दिगतमानसेन विवर्जितका र्यान्तरेण विशुद्धमनोवचनकाययोगेन मोनपरेण बंदना कर. णीपा बन्दनाकारकेणेति ॥ ११२ ।। यस्य क्रियते वन्दना तेन कथं प्रत्येपितव्येत्याह- तेणच पडिच्छिदव्वं गारवरहिएण सुद्धभावेण । किदियम्मकारकस्सवि संवेगं संजणतेण ॥ ११३ तेन च प्रत्येषितव्यंगवरहितेनशुद्धभावन । कृतिर्मकारकस्यापि संवेगंसजनयता ॥ ११३ ॥ तेण च तेनाचार्येण पडिच्छिदव्वं प्रत्येपितव्यमभ्युग- न्तव्यं गौरवरहितेन ऋद्धिवीर्यादिगरहितेन कृतिकर्मकार वस्य बन्दनायाः कर्तुरपि सवेगघर्षे धर्मफले व हर्षे संजन यता सम्यग्विधानेन कारयता शुद्धपरिणामवता बन्दना भ्युषगर येति ॥ ११३ ॥ बन्दनानियुक्ति संक्षेपयन् प्रतिक्रमणे नियुक्ति स्वयम्नाह-- वंदणणिज्जुत्ती पुण एसा कहिया मए समासेण।

·पहावश्यकाधिकारः ॥ ७॥ : पडिकमणणिजुत्ती पुण एतोउड्डे पवक्खामि ॥ वंदनानियुक्तिः पुनः एपा कथिता मया समासेन । प्रतिक्रमणनियुक्तिं पुनः इत ऊवं प्रवक्ष्यामि।।११॥ वंदनानियुक्तिरेपा पुनः कथिता मया संक्षेपेण प्रति- क्रमणनियुक्ति पुनरित ऊवं वक्ष्य इति ॥ ११४ ॥ नां निक्षेपस्वरूपेणाह- णामट्ठवणा दव्वे खेत्तेकाले तहेव भावे य। एसोपडिकमणगेणिक्खवो छबिहोणेओ॥ नाम स्थापना द्रव्यं क्षेत्र कालस्तथैव भावश्च । एष प्रतिक्रमणके निक्षेपः पड्विधो ज्ञेयः॥११५॥ नामप्रतिक्रमण पापहेतुनामातीचारान्निवर्त्तन प्रतिक्रमण- दंडकगतशब्दोच्चारणं वा, सरागस्थापनाभ्यः परिणामनिवर्चनं स्थापनापतिकमणं सावधद्रव्यसेवायाः परिणामस्य निवर्तनं द्रव्य- पतिक्रमणं । क्षेत्राश्रितातिचारानिार्त्तनं क्षेत्रपतिक्रमणं, का. लमाश्रितातीचारान्नित्तिः कालप्रतिक्रमणं, रागद्वेषायाधि- तातीनासन्निवर्तन भावप्रतिकरणमेप नामस्यापनाव्यक्षे. कालभावाश्रितातीचारनिचिविषयः प्रतिक्रमणे निक्षेपः पदावधी ज्ञातव्य इति । अपवा नाम रतिक्रमणं नाममा, म. तिक्रमणपरिणतस्य प्रतिस्विस्थापना स्थापनापतिक्रमणं, पति- . ३० ·मूलाधारे- पणमाभृतशोप्यनुपयुक्त आगमद्रव्यमतितामणं, तच्चरीरा- दिफ नोभागमद्रव्यमतिकमणमित्येवमादि पूर्ववद् दृष्टम्प मिति ॥ मविक्रमणमेदं प्रतिपादयन्नाद- पडिकमणं देवासयंरादिय इरियापधं च वोधवं पक्खिय चादुम्मासिय संवच्छरमुत्तमच ॥११६॥ प्रतिक्रमणं देवसिकं रात्रिकं ऐर्यापथिकं च बोद्धव्यं । पाक्षिकं चातुर्मासिकं सांवत्सरमुत्तमार्थम् ॥ ११६ ॥ प्रतिकपण, कृतकारितानुमतातिचारामिवर्तनं, दिवसे भां देवसिकं दिवसमध्ये नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालभावाश्रि- तांतींचरस्य कृतकारितानुमतस्य मनोवचनकायैः शोधन, तया रात्रौ भवं रानिक रात्रिविपयस्य पड्विधातीचारस्य कृतकारिनानुमतस्य त्रिविधेन निरसनं रात्रिक, ईपिये भव- मैर्यापथिक पढ्नीवनिकायविषपातीचारस्य निरसनं ज्ञातव्यं, 'पक्षे भवं पाक्षिक पंचदशाहोरात्रविपयस्य पविधनामादि- फारगणस्य कृतकारितानुपतस्य मनोवचनकायैः परिशोधन, चतुर्मासेषु भवं चातुर्मासिक, संवत्सरे भवं सावत्सरिक चतु- मिमध्ये संवत्सरमध्ये नामादिभेदेन पड्विधस्यातीचारस्य बहुभेदभिन्नस्य चा, कृतकारितानुपतस्य मनोवचनकायैः नि- रसन, उत्तमार्थे भवमोत्तमार्थ यावज्जीवं चतुर्विधाहारस्य प. .

·" पडावश्यकाधिकारः ॥७॥ रित्यागः सर्वातिचारमतिक्रमणस्यात्रान्तर्भावो दृष्टव्यः, एवं प्रतिक्रमणसप्तकं द्रष्टव्यम् ॥११६ ॥ पुनरप्यन्येन प्रकारेण भेदं प्रतिपादयन्नाह-- पडिकमओ पडिकमणं पडिकमिदव्यं च होदि णादव्वं । एदेसि पत्तेयं परूवणा होदितिण्हपि ॥ ११७॥ प्रतिकामकः प्रतिकूमणं पूतिकमितव्यं च भवति ज्ञातव्यं । एतेषां प्रत्येकं पूरूपणा भवति त्रयाणामपि ॥११७॥ प्रतिकामति कृतदोपाद्विरमतीति प्रतिकामका, अथवा दोपनिहरणे मार्चते अविघ्नेन प्रतिक्रमत इति प्रतिक्रामक, पंचमहायतादिश्रवणधारणदोपनिहरणतत्परः मतिक्रमणं पं. चमहावतायतीचारविरतिव्रतशुद्धिनिमित्तातरमाला वा, प्रति- ऋमितव्यं द्रव्यं च परित्याज्यं मिथ्यात्वायतीचाररूपं भवति ज्ञातव्यं, एतेषां प्रयाणांप्रत्येकमेकमेकं प्रति प्ररूपणापतिपा- दनं भवति ॥ ११७ ॥ तयैव प्रतिपादयन:- जीवो दुपडिकमओ दबे खेचे य काल भावे य। पडिगच्छदिजेण जमि तंतस्स भवे पडिकमणं।।

·४६८ मुलाचारे- जीवस्तु प्रतिकामकः द्रव्ये क्षेत्रे च काले भावे च । प्रतिगच्छति येन यस्मिन् तत्तस्य भवेत् प्रतिकमणं जीवस्तु मतिक्रामकः दोपदारागतकर्मविक्षपणशीलो जीवश्चेतनालक्षणः क प्रतिक्रामकः द्रव्यक्षेत्रकालभावविषये, द्रव्यमाहारपुस्तकमेपनोपकरणादिक, क्षेत्रं शयनासनस्यान- चक्रमणादिविपयो भूभागोंगुल वितस्तिहस्तक्रोशयोजनादि. प्रमितः, कालः घटिकामुहूर्तसमयलवदिवसरात्रिपक्षमासर्वप- नसंवत्सरसंध्यापर्वादिः, भावः परिणामरागद्वेपादिपदादिलक्ष- णः, एतद्विपयादतिचारान्निवर्जनपरो जीवः प्रतिक्रामक इस्यु. च्यते शेयाकारवहिव्याहत्तरूपः, अथवा द्रव्यक्षेत्रकालभाववि- पयादतिचारास्मतिगच्छति निवर्चते स प्रतिकामकोऽयवा येन परिणामेनाक्षरकदेयकेन वा प्रतिगच्छति पुनर्याति य. स्मिन् व्रतशुदिपूर्वकस्वरूपे यस्मिन् वा जीवे पूर्वव्रतशुद्धिपरिण- तेऽतीचारं परिभूतं स परिणामोऽक्षरसमूहो वा तस्य व्रत- स्य तस्य वा व्रतशुद्धिपरिणतस्य जीवस्य भवेत्प्रतिक्रमणं व्रतवि- पयमतीचारं येन परिणामेन प्रक्षाल्य प्रतिगच्छति पूर्वव्रतशु. दौ स परिणामस्तस्य जीवस्य भवेत्मतिक्रमणमिति । मिथ्या- दुष्कृत्ताभिधानादभिव्यक्तमतिक्रियं द्रव्यक्षेत्रकालभावमाश्रित्य प्रतिक्रमणमिति वा ॥ ११८॥ प्रतिक्रमितव्यं तस्य म्वरूपमाह- पडिकामिदव्वंदव्यं ·पाठविश्यकाधिकारः ॥ ७॥ ४६९ सचिचाचित्तमिस्सियं तिविहं । खेत्तं च गिहादीयं कालो दिवसादिकालझि॥११९॥ प्रतिकमितव्यं द्रव्यं सचिचाचित्तमिश्रकं त्रिविधं । क्षेत्रं च गृहादिक काल: दिवसादिकाले ॥११९ ।। प्रतिक्रमितव्यं परित्यजनीयं किं तत् द्रव्यं सचिचाचि- मिश्रीदेन निधि सह चिचन वर्चत इति सचिचं द्विपद- चतुष्पदायचितं मुवर्णरुप्पलोहादिपिनं वनादियुक्तदिप- दादि तथा क्षेत्रं गृहपत्तनपाप्पादिकं प्रतिक्रमितव्यं तथा कालो दिवसमुहूर्तरात्रिवर्षाकालादिः प्रतिक्रमितव्यः यैन द. ध्येण क्षेत्रण फालेन वा पापागपो भवति तद्रष्यं क्षेत्रंस फाल: परिहरणीया द्रव्यक्षेत्रकालाश्रितदोपामात्र इत्पर्यः । काले च भतिक्रमितव्यं यस्मिन् काले च पतिक्रमणमुक्तं तस्मिन् काले फर्चष्पमिति, भय या कालेऽटमीचतुर्दशीनंदीश्वरादिके. पं से मतिक्रपितम्यं फालय दिवसादिः मतिमामिलाप उपवासादिरूपेग, अपना 'भावो हि पागन्तरं भावष प्रति- विक्रमितम्य इति । अपामुद्रपक्षेत्रकालमावास्पाग्या. स्नादारणातीपारारच परिहरीया इति ॥ ११९ ।। भापतिमामयपाह- मिच्छचपडिफामणंतह व असंजमे पडिक्मणं । " - ·" " मूलाचार- जीवस्तु पूतिकामकः द्रव्ये क्षेत्रे च काले भावे च । प्रतिगच्छति येन यस्मिन् तत्तस्य भवेत् पूतिकमर्ण जीवस्तु प्रतिक्रामक: दोपदारागतकविक्षपणशीलो जीवश्चेतनालक्षणः क प्रतिक्रामकः द्रव्यक्षेत्रकालभावविषये, द्रव्यमाहारपुस्तकमेपनोपकरणादिक, क्षेत्र शयनासनस्यान- चंक्रमणादिविषयो भूभागोंगुलवितस्तिहस्तक्रोशयोजनादि. अमितः, कालः घटिकामुहूर्तसमयलवदिवसरात्रिपक्षमासर्वय- नसंवत्सरसध्यापर्वादिः, भावः परिणामरागद्वेषादिमदादिलक्ष- णः, एतद्विपयादतिचाराभिवर्जनपरो जीवः प्रतिक्रामक इत्यु. च्यते ज्ञेयाकारवहिावरूपः, अथवा द्रव्यक्षेत्रकालमाववि- पयादतिचारात्मतिगच्छति निवर्चते स प्रतिकामकोऽथवा येन परिणामेनाक्षरकदेयकेन वा मतिगच्छति पुनर्याति य. स्मिन् व्रतशुद्धिपूर्वकस्वरूपे यस्मिन् वा जाये पूर्ववतशुद्धिपरिण- तेऽतीचारं परिभूतं स परिणामोऽक्षरसमूहो वा तस्य व्रत- स्य तस्य वाव्रतशुद्धिपरिणतस्य जीवस्य भवेत्यतिक्रमणं व्रतवि-- पयमतीचारं येन परिणामेन प्रक्षाल्य प्रतिगच्छति पूर्वव्रतशु. दौ स परिणामस्तस्य जीवस्य भवेमतिक्रमणमिति । मिथ्या- दुष्कतामिधानादभिव्यक्तपतिक्रिय व्यक्षेत्रकालभावमाथित्व प्रतिक्रमणमिति वा ।। ११८॥ प्रतिक्रमितव्यं तस्य वरुपमाह- पटिकामदब्बंदनं ·पहावश्यकाधिकारा॥७॥ ४६१ सच्चिचाचित्तमिस्सियं तिविहं । खेचं च गिहादीयं कालो दिवसादिकालमि।।११९॥ प्रतिकमितव्यं द्रव्यं सचित्ताचित्तमिश्रकं त्रिविधं । क्षेत्रं च गृहादिकं कालः दिवसादिकाले ॥ ११९ ॥ मतिक्रमितव्यं परित्यजनीय किं तत् द्रव्यं सचित्ताचि- तमिश्रमेदेन विविध सह चिचन वर्चत इति सचित्तं द्विपद- चतुपदाधचिचं सुवर्णरूप्पलोहादिपिधे वनादियुक्तदिप- दादि तया क्षेत्रं गृहपत्तनकूपवाप्पादिकं प्रतिक्रमितव्यं तथा फालो दिवसमुहूर्तराप्रिवर्पा कालादिः प्रतिक्रमितथ्य: येन द्र ध्येण क्षेत्रेण फालेन वा पापागमो भवति तत् द्रष्पं क्षेत्रस कालः परिदरणीया व्यक्षेत्रकालाश्रितदोपामाव इत्यर्थः । काले च मतिक्रमितव्यं पस्मिन् काले च प्रतिक्रमणमुक्तं तस्मिन् काले फर्चष्पमिति, भय वा कालेऽष्टपीचतुर्दशीनंदीश्वरादिके. इयं क्षेत्र प्रतिक्रमितम्पं कालय दिवसादिः प्रतिक्रमितव्य उपरासादिरूपेण, अपचा 'मायो दि पाठान्तरं मारध मति- तिममितम्य इति । अप्रामुन्द्रव्योषकालमावास्याश्या. तादारेणावीपाराश्य परिहरणोपा इति ॥ ११९ ।। मारपतिक्रमणपाह- मिच्छचपडिफमणंतह चेव असंजमे पडिकमणं ।

·४७० मूलाचार- कसाएसु पडिकमणं जोगेसुथ अप्पसत्थेसु १२० मिथ्यात्वपूतिकूमणं तथा चैव असंयमे पूतिकूमणं । कपायेषु प्रतिकमणं योगेषु च अपूशस्तेषु ॥ १२० ॥ मिथ्यात्वस्य प्रतिक्रमण त्यागस्तद्विषयदोपनिहरणं त. थैवासंयमस्य प्रतिक्रमण तद्विपयातीचारपरिहारः पायाणां कोधादीना प्रतिक्रमण तद्विषयातीवारशुद्धिकरणं योगानाम- प्रशस्तानां प्रतिक्रपणं मनोवाकायविषयवतातीचारनिवर्तन- मित्येवं भावमतिक्रमणमिति ॥ १२० ॥ आलोचनापूर्वकं प्रतिक्रमणं यतोऽत मालोचनास्वरूपपाह-- काऊण य किदियम्म पडिलेहिय अंजलीकरणसुद्धो। आलोचिज सुविहिदो गारव माणं च मोतूण ॥ १२१ ॥ कृत्वा च कृतिकर्म प्रतिलेख्य अंजलीकरणशुद्धः । आलोचयेत् सुविहितः गौरवं मानं च मुक्त्वा ।। १२६ कृतिर्म विनय सिद्धभक्तिश्रुतभक्त्यादिकं कृत्वा पूर्वा परभाग स्त्रोपवेशनस्थानं च प्रनिलेख्य सम्मार्थ पिच्छिक या चनुपा चाया चारित्रातीचारान सम्पनिरूप्यांजलि- फरण शुद्धिर्ललाटपट्टविन्यस्तकरकुडुमलकियाशुद्ध एवमा- ·- पडावश्यशायकारः॥७॥ ४७१ लोचयेत् गुरपेऽपराधान्निवेदयेत् सुविहितः स्वच्छत्तिः ऋ-- दिगौरवं रसगौरवं मानं च जात्यादिमदं मुक्त्वा परित्यज्पैर गुरये स्वतातीचारानिवेदयेदिति ॥ १२१ ॥ थालोचनामकारमाह- आलोचणं दिवसियंरादिअइरियापघंच वोडव्यं पक्खिय चादुम्मासिय संवच्छरमुत्तमच १२२ आलोचनं दैवसिकं रात्रिकं ईर्यापथं च बोधव्यं । पाक्षिकं चातुर्मासिकं सांवत्सरिकमुत्तमाथं च ॥ १२२ मालोचनं गुस्वेऽपरापनिवेदनं महद्भारम्स्पात: सा. पराधाविष्करणं वा स्वचिरोऽपराधानामनग्गृहनं, दिवसे म देवसिकं रात्रौ भवं गत्रिक ईपिथे भवपर्यायिक योद- व्य पक्षे भवं पाक्षिक चतुर्पु मासेषु भयं चातुर्मासिक संवत्सरे भवं सांत्सरिफ उत्तमाय भवमोत्तमार्य च दिवसरात्रीर्याश्य- पक्षचतुर्माससंवत्सरोचमाविषयनातापराधाना गुर्वादिभ्यो निवेदनं सप्तमकारमालोचनं येदितव्यमिति ।। १२२ ।। भातोचनीयमाह- अणाभोगकिदं कम्मं किंविमणसा कदं। तंसब्ब आलोचेजहुअबासित्तेण चेदसा १२३ अनामोगकृतं कर्म यत् किमपि मनसा कृतं । - ·१७२ -- मूलाधारे- तद् सर्व आलोचयेत् अव्याक्षिप्तेन चेतसा ॥ १२३ आभोगः सर्वजनपरिज्ञातवताचीचारोऽनाभोगो न पर- विस्तस्मादनाभोगकृतं कर्माऽऽभोगमन्तरेण कृतातीचारस्त पाभोगकृतथातीचारश्च तथा यस्किचिम्मनसा च कृतं कर्म त्या कायवचनकृतं च तत्सर्वमालोचयेत् यत्किचिदनामोग- कृतं कांभोगकृतं फायचाइमनोभिः कृतं च पापं तत्सर्वमव्या- लिप्तचेतसाऽनाकुलितचेनसालोचयेदिति ।। १२३ ।। मालोचनापर्यायनामान्याह आलोचणमालुंवण विगडीकरणं च भावसुद्धीदु आलोचिदीि आराधणाअणालोचणे भजा ॥ आलोचनमालुचनं विकृतिकरणं च भावशुद्धिस्तु । आलोचिते आराधना अनालोचने भाज्या ॥१२४॥ आलोचनमालुं धनमपनयने विकृतीकरणमाविष्करण भा. पशुद्धिश्वेत्येकोऽर्थः । अथ किमर्थमालोचन क्रियत इत्या- शंकायामाह,--- यस्मादालोचिते चरित्राचारपूर्वके गुरवे निवेदिते चेवि श्राराधना सम्पादनज्ञानचारित्रशुद्धिरना- लगेचने पुनदोषाणामनाविकरणे पुनर्भाज्याऽऽराधना तस्मा- दालोचयितव्यमिति ॥ १२४ ॥ मालोचने फालहरणं न कर्तव्यमिति प्रदर्शयभाह,- ·४७३ पहायश्यकाधिकारः ॥७ उप्पण्णो उप्पण्णा माया अणुपुब्बसोणिहंतबा। आलोचणणिदणगरहणाहिंणपुणो तिअंविदिअं उत्पन्न उत्पन्ना माया अनुपूर्वशो निहंतव्या। आलोचननिंदनगहणे न पुनः तृतीयं द्वितीयं ॥ उत्पनोत्पमा यथा यया संमाता माया व्रतातीचारोऽनु- पूर्यशोनुक्रमेण यस्मिन् काले यस्मिन् क्षेत्रे यद्रव्यमाभित्य पेन मायेन तेनैव क्रमेण पौरिल्यं परिस्पज्य निहन्तव्पा परि- योध्या यस्मादालोचने गुरवे दोपनिवेदने निदन परेवाविष्फ- रणे गर्हणे आत्मजुगुप्सने फर्त्तव्ये पुनर्दितीयं पुनर्न करिष्या- मीत्यय वा न पुनस्तृतीयं दिन द्वितीयं पा द्वितीपदिवसे . तीपदिवसे मालोचयिष्यामीति न चिंतनीयं यस्माद्तमपि फालं न जानीति भावार्यस्तामाधीशलोचपितव्यमिति यस्मातु- आलोचणणिदणगर- हणाहिं अन्मुहिमओमकरणाए। तंभावपडिकामणं सेसंपुण दबदो भणि। १२६।। आलोचननिंदनगर्हणै: अम्युत्यितय करणे। तत् भावपूतिक्रमणं शेपं पुनः द्रव्यतो भणितं ॥

·४७४
.
मूलाचारे-
गुरऽपराधनिवेदनमालोचनं वचनेनात्मजुगुप्सनं प.
रेभ्यो निवेदनं च निन्दा चितेनात्मनो जुगुप्सनं शासनः
विराधनभयं च गईणमेतः क्रियाया प्रतिक्रपणेऽथ वा पुनरती.
चाराकरणेऽभ्युरियत उद्यतो यतस्तस्माद्भावप्रतिक्रमणं परमा.
र्थभूतो दोपपरिहार: शेष पुनरेवमन्तरेण द्रव्यतोऽपरमार्थरूपं
भगितमिति ।। १२६ ॥
द्रव्यमतिक्रमणे दोपमाह-
भावेण अणुवजुचोदव्वीभूदो पडिकमदिजोदु।
जस्सटुं पडिकमदेतंपुण अटुंण साधेदि १२७
भावेन अनुपयुक्तः द्रव्याभूतः प्रतिकूमते यस्तु ।
यस्यार्थ प्रतिक्रमते तं पुनः अर्थ न साधयति ।।
भावनानुपयुक्तः शुद्धपरिणामरहितः द्रव्यीभूतो दोषे-
भ्यो न निर्गतमना रागद्वेषाद्युपहतचेताः प्रतिक्रपते दोपनि-
ईरणाय प्रतिक्रमणं भृणोति करोति चेति यः स यस्यार्थ
यस्मै दोपाय प्रतिक्रमते तं पुनरर्थ न साध्यति तं दोषं न .
रित्यजतीत्यर्थः ॥१२७ ॥
भावमतिक्रमणमाह-
भावेण संपजुत्तो जदत्थजोगोय जंपदेसुत्तं ।
सो कम्मणिजराए विउलाए वट्टदे साधू ॥१२८॥

·पहावश्यशाधिकार॥ ४७५ . भावेन संप्रयुक्तः यदर्थयोगश्च जल्पति सूत्रं । स कर्मनिर्जरायां विपुलायां वर्तते साधुः ॥ १२८॥ भावेन संमयुक्तो यदर्थ योगश्च यस्मिन्निपित्तं शुभानुष्ठान यस्मा अर्यायाभ्युद्यतो जल्पति सूत्रं प्रतिक्रमणपदान्युच्चरति मृ- गोति वा स साधुः कर्मनिरायां विपुलायां प्रवर्तते सर्वा- परापान परिहरतीत्यर्थः ।। १२८ ॥ किमर्य प्रतिक्रमणे तात्पर्य, यस्मात्- 'सपडिकमणोधम्मो पुरिमस्स य पच्छिमस्स य जिणस्स। अवराहे पडिकमणं मज्झिमयाणं जिणवराणं ॥१२९॥ सप्रतिक्रमणो धर्मः पूर्वस्य च पश्चिमस्य च जिनस्य अपराधे प्रतिक्रमणं मध्यमानां जिनवराणां ।। १२९॥ सह प्रतिक्रमणेन वर्चत इति सप्रतिक्रपणो धो दोपप- रिहारेण चारित्रं पूर्वस्य प्राक्तनस्य पमनीर्यकरस्य पश्चिपस्य पाश्चात्यस्य सन्मतितामिनो जिनप तयोरतीयकरयोधर्मः मतिक्रमणसमन्वितः अपराधो भवतु मा चा, मध्यमानां पु. नर्मिनवराणामजितादिपानापपर्यन्तानामपराधे सति प्रति- समर्थ पां यतोभरापाल्पामावादिति ॥ १२६ ।।

·मूलाचार- जावेदु अप्पणो वा अण्णदरेवा भवे अदीचारो। तावेदुपडिकमणं मज्झिमयाणं जिणवराणं १३० यस्मिन् आत्मनो वा अन्यतरस्य वा भवेदतीचारः। तस्मिन् प्रतिक्रमणं मध्यमानां जिनवराणां ॥१३०॥ यस्मिन् व्रत पात्मनोऽन्यस्य वा भवेदतीचारस्तस्मिन् विषये भवेत्मतिक्रमणं मध्यमजिनवराणामाघपश्चिमयोः पुन- तीर्थकरयोरेकरिमनपराधे सर्वान् प्रतिक्रमणदंडकान् भवति ।। इत्याह- इरियागोयरसुमिणा- दिसव्वमाचरदु माव आचरदु। पुरिम चरिमादु सब्वे सव्वं णियमा पडिकमंदि॥१३॥ ईर्यागोचरस्वप्नादिसर्व आचरतु मा वा आचरतु । पूर्वे चरमे तु सर्वे सर्वान् नियमान् प्रतिक्रमते ॥१३१ ईयांगोचरस्वप्नादिभवं सर्वमतीचारमाचरतु मा पाऽऽच- रतु पूर्वे ऋषभनाथशिष्याश्चरमा वर्द्धमानशिष्याः सर्वे सर्वा. नियमान् मतिकपणदण्डकान् प्रतिक्रमन्त उच्चारयन्ति १३१ किमित्याचा पश्चिमाश्च सर्वानियमादुञ्चास्यति किमि- -- ·४७७ पहावश्यशधिकारः ॥७॥ त्यनितादिपार्थनायपर्यन्तशिष्या नोचारयन्ति इत्याशंकायामाह- मझिमयादिढवुद्धी एयग्गमणाअमोहलक्खाय। तमा हुजमाचरंति तंगरहंता वि सुझंति ॥ १३२॥ मध्यमा दृढबुद्धय एकाग्रमनसः अमोहलक्षाश्च । तस्मात् हि यमाचरंति तं गहतोपि शुध्यंति ॥१३२॥ यस्मान्मध्यपनीर्थकरशिष्या इयुद्धयोऽविस्मरणशीला एकायमनसः स्थिरचित्ता भमोहलक्षा अमूहमनसः मेलापू. कारिणः तस्मात्स्फुटं यं दोपं आचरंति तस्मादोपाद् गहन्दो- ऽप्यात्मानं जुगुप्सपानाः शुदधन्ते शुद्धवारित्रा मवन्तीनि १३२ पुरिमचरिमादुजरा चलचित्ता चेव मोहलक्साया तो सबपडिकमणं अंघलयघोडय दिहता।। १३३ ।। पूर्वचरमास्तु यस्मात् चलचिचाचैव मोहलक्षाध्य । तस्मात्सर्वप्रतिक्रमण अघलकोटक: रष्टांतः॥१५ पूर्वपरमतीर्थकरसस्तु यन्मापपिचाश्चैत्र एस

·मूलाचार-
नसो नैव, मोहलक्षाश्च मृढमनसो वहुन् वारान् प्रतिपादि-
तमपि शास्त्रं न जानति अजुजडा बजटाश्च यस्मात्तस्मा-
सर्वमतिक्रमणं दंडकोचारण । तेपामन्धलकघोटकहपान्तःक-
स्यचिद्राज्ञोऽश्वोऽन्धस्तेन च वैद्यपुत्रं प्रति अश्वायौप, पृष्टं
स च वैद्यकं न जानाति वैद्यश्च ग्रामं गतस्तेन च वैद्यपुत्रेणा-
श्वाक्षिनिमिचानि सर्वाययौपधानि प्रयुक्तानि तैः सोऽश्वः
स्वस्थीभूतः एचं साधुरपि यदि एकस्मिन्प्रतिक्रमणदण्डके स्थि.
रमना न भवति अन्यस्मिन् भविष्यति अन्यस्मिन् वा न भव-
पन्यस्मिन् भवष्यतीति सर्वदण्डकोचारणं न्यायमिति, न चात्र
विरोधः, सर्वेपि कर्मक्षयकरणसमर्या यतः इति ।। १३३ ॥
; अतिक्रमणनियुक्तिमुपसंहरन् प्रत्याख्याननियुक्ति मपंचय-
पडिकमणणिजुत्ती पुण
एसा कहिया मए समासेण ।
पञ्चक्खाणणिजुत्ती
एतो उड्ढं पवक्खामि ॥ १३४॥
अतिकमणानयुक्तिःपुन एषा कथिता मया समासेन।
प्रत्याख्याननियुक्तिं इत ऊर्ध्वप्रवक्ष्यामि ॥ १३॥
है.. प्रतिक्रमणनियुक्तिरेपा कथिता मया समासेन पुनः प्र.
त्याख्याननियुक्तिमित जय प्रवक्ष्यामीति ॥ १३४ ॥

·४७६ पहायश्यकाधिकारः ॥ ७॥ तामेव प्रतिज्ञा निर्वहनाह- णामट्ठवणा दब्बे खेते काले य होदि भावे य। एसोपचक्खाणे णिक्खेवो छबिहोणेओ॥१३५ नाम स्थापना द्रव्यं क्षेत्र कालश्च भवति भावश्च । एषः प्रत्याख्याने निक्षेपः पड्विधो ज्ञेयः॥ १३५ ॥ अयोग्यानि नामानि पापहेतूनि विरोधकारणानि नक- तव्यानि न कारयितव्यानि नानुमंतव्यानीति नाममत्याख्यान प्रत्यारूपाननाममात्रं वा, अयोग्याः स्थापना पापबंधहेतुभूताः मिथ्यात्वादिपवर्तका अपरपार्यरूपदेवतादिपतिविवानि पा- पकारणद्रव्यरूपाणि च न कर्तव्यानि न कारयितव्यानिना नुमन्तव्यानि इति स्थापनाप्रत्याख्यान प्रत्याख्यानपरिणत- प्रतिविच च सद्भावासद्भाररूपं स्थापनाप्रत्याख्यानमिति, पा- पबन्धकारणद्रव्यं सावधं निरवद्यमपि तपोनिमित्तं त्यक्त न मो. क्तव्यं न भोजयितव्यं नानुपंतव्यमित द्रव्यमत्याख्यानं प्रा. भृतज्ञायकोऽनुपयुक्तस्तच्छरीरं भावी जीवस्तव्यतिरिक्त च द्रव्यप्रत्याख्यानं असंयपादिहेतुभूतस्य क्षेत्रस्प परिहारः क्षे- अप्रत्याख्यानं प्रत्यारुपानपरिणतेन सेरितप्रदेशे प्रवेशो वाते- अप्रत्यारूपानं, भयमादिनिमित्तभूनस्य कालस्य त्रिग परि. हार: कालप्र-यामानं प्रत्यारूपानपरिणतेन सेविकालो वा, मिथ्यात्वासंयमकपायादीनां त्रिविधेन परिहारो भावप्रत्या- ·४८० मूलाधार- ख्यानं भावमत्याख्यानमाभृतज्ञायकस्तद्विज्ञान प्रदेशादित्येवमेप नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालभावविषयः प्रत्याख्याने निक्षेपः षड्- विधो ज्ञातव्य इति । प्रतिक्रमणप्रत्याख्यानयोः को विशेष इति चेन्नैप दोषोऽतीतकालविषयातीचारशोधनं अतिक्रमणा- मतीतभविष्यदर्तमानकालविषयाविचारनिहरणं प्रत्याख्यान- मयवा व्रतायतीचारशोधनं प्रतिक्रमणपतीचारकारपसचि ताचित्तमिश्रद्रव्यविनिचिस्तपोनिमित्त मासुकद्रव्यस्य च नि- वृत्तिः प्रत्याख्यानं यामादिति ।। १३५ ।। प्रत्याख्यायमस्याख्यानमत्याख्यातव्यस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह- पञ्चक्खाओ पञ्चक्खाणं पञ्चक्खियब्वमेवं तु । तीदे पच्चुप्पण्णे अणागदेचेवकालाम ।।१३।। प्रत्याख्यापकः प्रत्याख्यानं प्रत्याख्यातव्यमेवं तु । अतीत प्रत्युत्पन्ने अनागते चैव काले ॥ १३६ ।। प्रत्याख्यायको जीवः संयमोपेतः प्रत्याख्यानं परित्या- गपरिणामा प्रत्याख्यातन्यं द्रव्यं सचित्ताचिचमिश्रकं साथ- थं निरवध वा एवं त्रिपकारं प्रत्याख्यानस्वरूपोज्यया:- नुपपवेरिति तत्त्रिविधमप्यतीते काले मत्युत्पन्ने कालेना- गते च काले भूतभविष्यदर्चमानकालेप्वपि ज्ञातव्यमिति ।। प्रत्याख्यायमस्वरूपं प्रतिपादयन्न ह- आणाय जाणणाविय उवजुचो मूलमज्झणिदेसे।

·म पहावश्यकाधिकारः॥७॥ ૨૮૨ सागारमणागारंअणुपालेंतोदढधिदीओ॥१३७ आज्ञया ज्ञापकेनापि च उपयुक्तो मूलमध्यनिर्देशे। सागारमनागारं अनुपालयन् दृढधृतिकः॥१३७ ॥ आणाविय प्राज्ञया गुरूपदेशेनाइदाद्याज्ञया चारित्रथ. दया जाणणाविय ज्ञापकेन गुरुनिवेदनेनाय वा परमार्थतो- ज्ञात्वा दोषस्त्रख्यं तमोहेतुं वाह्याभ्यन्तरं प्रविश्य ज्ञात्वाऽपि चोपयुक्तः पट्पकारसमन्वितः मूले प्रादौ ग्रहणकाले मध्ये मध्यकाले निर्देशे समाप्तौ सागारं गार्हस्थ्यं संयतासयतयो- ग्यमथवा साकार सविकल्प भेदसहितं अनागार संयमसमे- तोद्भव यतिप्रतिबद्धमय वाऽनाकारं निर्विकल्पं सर्वथा परि- त्यागमनुपालयन् रक्षयन दृढधतिकः सदृढधैर्यः मूलमध्यनिर्देशे साकारमनाकारं च प्रत्याख्यानमुपयुक्तः सन् माज्ञया सम्प- विवेकेन वाऽनुपालयन् दधृतिको यो मति स प प्रत्या- ख्यायको नामेति संबन्धः उत्तरेणाथवा मूलमध्यनिर्देश प्रा- योपयुक्तः साकारपनाकारं च प्रत्याख्शन च गुरु सापयन पति- पादयन अनुपालयश्च धृतिकः प्रत्याख्यायको भवेदिति ॥ शेष प्रतिपादयनाह.. एसो पञ्चक्खाओ पचवखाणेत्ति वुचद चाओ। पञ्चक्खिदव्वमुवहिं आहारोचव बोधव्वो॥१३८ ·४८२ - मूलाचारे- एष प्रत्याख्यायकः पत्याख्यानमिति उच्यते त्यागः। प्रत्याख्यातव्यमुपधिराहारश्चैव बोद्धव्यः ॥ १३८॥ एप प्रत्याख्यापकः पूर्वेण सम्बन्धः प्रत्याख्यानमित्यु- ध्यते त्यागः सावद्यस्य द्रव्यस्य निरवयस्य वा तपोनिमित्त परित्यागः प्रत्याख्यानं प्रत्याख्यातव्यः परित्यजनीय उपाधि परिग्रहः सचित्ताचिचमिश्रभेदमिन्नः क्रोधादिमे भिन्नश्चा- हारश्चाभक्ष्यभोज्यादिभेदभिन्नो बोद्धन्य इति ॥१३८ ।। प्रस्तुतं प्रत्याख्यान प्रपंचयना; पञ्चक्खाणं उत्तरगुणेसु खमणादिहोदिणेयविहं। तेणविअ एत्थ पयदं तंपि य इणमो दसविहंतु॥ पत्याख्यानं उत्तरगुणेपु क्षमणादि भवति अनेकविधं। तेनापि च अत्रप्रयततदपिच इदं दशविधं तु॥१३९ प्रत्याख्यान मूलगुणविषयमुत्तरगुणविषयं वक्ष्यमाणा- दिभेदेनाशनपरित्यागादिभेदेनानेकविधमनेकपकार तेनापि 'चात्र प्रकृतं प्रस्तुतं श्रथ वा तेन प्रत्याख्यायकेनात्र यत्नः क- तन्यस्तदेतदपि च दशविधं तदपि चैतत् क्षमणादि दवा- कारं भवतीति वेदितम् ॥ १३६ ॥ तान् दशभेदान् प्रतिपादयन्नाद- अणागदमदिकंतं कोडीसहिदं णिखंडिदं चेव ।

·पडावश्यकाधिकार. ॥७॥ ४८३ सागारमणागारं परिमाणगदं अपरिसेसं ॥ अनागतमतिकांत कोटीसहितं निखडितं चैव । साकारमनाकारं परिमाणगतं अपरिशेषं ॥ १४० ॥ प्रणागद अनागतं भविष्यकालविषयोपवासादिकरण चतुर्दश्यादिषु यत्कर्त्तव्यं तत्त्रयोदश्यादिपु यत् क्रियते तद- नागत प्रत्याख्यानं, अदिकंत प्रतिक्रान्तं यतीनकालविषयोप वासादिकरणं चतुर्दश्यादिषु यत्कर्तव्यमुपवासादिकं तत्पति पदादिपु क्रियतेऽतिक्रान्तं प्रत्याख्यानं कोडीसहिदै कोटिस- हित संकल्पसमन्वित शक्त्यपेक्षयोपवामादिक श्वस्तने दिने स्वाध्यायवेलायामतिक्रान्ताया यदि शक्तिभविष्यत्युपवासादि- कं करिष्यामि नो चेन्न करिष्यापीत्येव यत् क्रिपते प्र-याख्या- नं तत्कोटिसहितमिति, णिक्खडित निखंडित अवश्यकर्त- ख्य पाक्षिकादिपृपवासकरण निखडिने प्रत्यारूपानं, साकारं समेदं सर्वतोभद्रकनकावल्यापुपवासविपिनक्षत्रादिमेदेन करणं तरसाकारपत्याख्यानं, अनाकार स्वेच्छयोपवासविधि- नक्षनादिकमंतरेणोपवासादिकरणमनाकारमत्याख्यानं, परिमा- णगत प्रमाणसहितं पष्ठाष्टमदशमहादशपक्षार्द्धपक्षमासादिका- लादिपरिमाणेनोपवासादिकरणं परिमाणगतं प्रत्याख्यान, भ- परिशेपं यावज्जीवं चतुर्विघाऽऽहारादिपरित्यागोऽपरिशेष प्र- त्याख्यानम् ॥ १४०॥ तया- - ·४८४ " मूलावारे- अद्धाणगदं णवमं दसमं तु सहेदुगं वियाणाहि । पच्चरखाणवियप्पा णिरुत्तिजुत्ता जिणमदसि ।। अध्वानगत नवमं दशमं तुसहेतुकं विजानीहि । प्रत्याख्यानविकल्पा निरुक्तियुक्ता जिनमते॥१४॥ अद्धाणगदं अध्वानं गतमध्वगतमार्गविपयाटवीनद्यादिनिष्क्रम- याद्वारेणोपवासादिकरणं मध्वगतं नाम प्रत्याख्यानं नव, सह हेतुना वर्तत इति सहेतुकमुपसर्गादिनिमित्तापेक्षमुपवासादिक- रणं सहेतुकं नाम प्रत्याख्यानं दशमं पिजानीहि, एवमेतान्य- त्याख्यानकरणदिकल्पान्विभक्तियुक्तान्तथानुगतान् परमार्य- रूपाजिनमते विजानीहीति ॥ १४१॥ पुनरपि प्रत्याख्यानकरणविधिमाह:- विणए तहाणुभासा हवदि य अणुपालणाय परिणामे। एवं पच्चक्खाणं चदुविधं होदिणादव्वं ॥ १४२॥ विनयेन तथानुभाषया भवति च अनुपालनेन परिणामेन । एतत् प्रत्याख्यानं चतुर्विध ·पाटावक्ष्यकाधिकार. ॥ ७॥ भवति ज्ञातव्यं ॥ १४२।। विनयेन शुद्ध तथाऽनुभाषयाऽनुपालनेन परिणामेन च यच्छुद्धं भवति तदेतत्मत्याख्यानं चतुर्विधं भवति ज्ञातव्यं य- स्मिन् प्रत्याख्याने विनयेन साईमनुभापाप्रतिपालनेन सह परिणामशुद्विस्तत्मत्याख्यानं चतुर्विधं भवति ज्ञातव्यमिति १४२ विनयपत्याख्यानं तावदाहा- किदियम्म उवचारिय विणओ तह णाणदसणचरिते। पंचविधविणयजुत्तं विणयसुद्धं हवदि तं तु ॥१४३॥ कृतिकर्म औपचारिक: विनयःतथा ज्ञानदर्शनचारित्रे। पंचविधविनययुक्तं विनयशुद्धभवति तनु ॥१३॥ कृतिकर्म सिद्धभक्तियोगभक्तिगुरुभक्तिपूर्वकं कायोत्सर्ग- करण, पूर्वोक्त औपचारिकविनयः कृतकरमुकुलललाटपरवि- नतोत्तमांगः प्रशांततनुः पिच्छिकया विभूपितयक्ष इत्या. चुपचारविनया, तथा ज्ञानदर्शनचारित्रविपयो विनयः, एवं क्रियाकर्यादिपचप्रकारेण विनयेन युक्तं विनयशुदं तत्प्रत्या. रुपानं भवत्येवेति ॥ १४३ ॥ अनुमापायुक्तं प्रत्याख्यानमाह- - ·. मुलाचारे- अणुभासदि गुरुवयणं अक्खरपदवंजणं कमविसुद्धं ॥ घोसविसुद्धी सुद्धं एदं अशुभासणासुद्धं ॥ १४४॥ अनुभाषते गुरुवचनं अक्षरपदव्यंजनं क्रमविशुद्धं । घोषविशुद्धया शुद्धमेतत् अनुभापणाशुद्ध।। १४४॥ अणुभासदि अनुभापते अनुक्दति गुरुवचनं गुरुणा यथोचारिता प्रत्याख्यानाक्षरपद्धतिस्तथैव तामुञ्चरतीति, अक्षरमेकस्वरयुक्तं व्यंजन, इच्छामीत्यादिकं पदं सुबन्तं मिडतं चाक्षरसमुदाय रूपं, व्यंजनमनक्षरवर्णरूपं खंडाक्षरानुस्वारविसर्जनीयादिकं. क्रमविशुद्धं येनैव प्रमेण स्थितानि वर्णपदव्यंजनवाक्यादीनि ग्रंथार्योभयशुद्धानि तेनैव पाठः, घोपविशुद्धया च शुद्धं गुर्वा- दिक्पर्णविपयोचारणसहित मुख्यमध्योचारणरहितं महाफल- - कलेन विहीनं स्वरविशुद्धमिति, एवमेतत्प्रत्याख्यानमनुभाप- रणशुद्ध वेदितव्यमिति ।। १४४ ॥ अनुपालनसहितप्रत्याख्यानस्य स्वरूपमाह;- आदके उवसग्गे समे य दुभिक्खवुत्ति कतारे । जं पालिदं ण भग्गं एवं अणुपालणासुद्धं ॥ आतके उपसर्गे श्रमे च दुर्भिक्षवृत्तौ कांतारे ।

·पडावश्यकाधिकारः ॥७॥ ४८७ यत् पालितं न भग्नं एतत् अनुपालनाशुद्धं ॥१५॥ आतंकः सहसोस्यितो व्याधिः, उपसर्गो देवमनुष्यति यकृतपीडा, श्रम उपवासालाभमार्गादिकृतः परिश्रमः अर- रोगादिकृतश्च, दुर्भिक्षयत्तिकालराज्यभंगविबरचौरायु- पद्रवमयेन शस्याधभावेन मिक्षायाः प्राप्त्यमावा, कतारे महाटबीविध्यारण्यादिकमयानकमदेशः, एतेपृपस्थितेष्वातंको. पसर्गदुर्भिक्षरिकान्तारेषु यत्मतिपालित रक्षितं न भनन मना- गपि विपरिणामरूपं जात तदेतत्मत्याख्यानमनुपालनविशुद्ध नाम ॥ १४५॥ परिणापविशुद्धपत्याख्यानस्य स्वरूपमाह- रागण व दोसण व मणपरिणामेण दूसिदे तु। तं पुण पच्चक्खाणं भावविसुद्धं तु णादव्यं ।। रागेण वा द्वेपेण वा मनःपरिणामेण न दूपितं यत्तु । तत् पुनः प्रत्याख्यानं भावविशुद्धं तु ज्ञातव्यम् ।। रागपरिणामेन द्वेपपरिणामेन च न पित न प्रतिहतं विपरिणामेन यत्मत्याख्यानं तत्पुनः प्रत्याख्यानं भावविशुद्धं तु ज्ञातव्यमिति । सम्यग्दर्शनादियुक्तस्य निःकासस्य वीतरा- गस्य समभावयुकत्याहिंसादिव्रतसहितशुद्धभावस्य प्रत्या- ख्यानं परिणामशुदं भवेदिति ॥ १४६ ।। - ·मूलागारे- चतुर्विधादारस्वरूपमाह:- असणं खुहप्पसमणं पाणाणमणुग्गहंतहा पाणं । खादति खादियं पुण सादंति सादियं भणियं ॥ अशनं क्षुधाप्रशमनं प्राणानामनुग्रहं तथा पानं । खाद्यते खाद्यं पुनः स्वायते स्वाद्यं भणितं ॥ १४७॥ अशन क्षुदुपशमनं बुभुक्षोपरतिः प्राणाना दशप्रकारा- णामनुग्रहो येन तत्तया खाद्यत इति खाचं रसविशुद्ध लड्ड कादि पुनरास्वायत इति भास्वाद्यमेलाककोलादिकपिति भ- णितमेवंविषस्य चतुर्विधाहारस्य प्रत्याख्यानमुचमार्थप्रत्या ख्यानमिति ॥ १४७॥ चतुर्विधस्याहारस्य भेद प्रतिपाद्याभेदार्थमाह- सव्वोपि य आहारो असणं सम्बोवि वुच्चदे पाणं सम्बोवि खादियं पुणसम्बोवि य सादियं भणियं सर्वोपि च आहारः अशनं सर्वोपि उच्यते पानं । सर्वोपि खायं पुनः सर्वोपि च स्वाद्यं भणितं ॥ १४८ सर्वोऽप्याहारोऽशनं तथा सर्वोऽप्याहार: पानमित्युच्यते तथा सर्वोऽप्याहारः खाद्य तथा सर्व स्वाधमिति भणित एव चतुर्विधस्याप्याहारस्य द्रव्याथिकनयापेक्षयैक्यं माहारत्वेनामेदाविति ॥ १४८ ॥ - ·५८ पहावश्यकाधिकार॥७॥ पर्यापार्थिकनयापेक्षया पुनश्चतुर्विधस्तथैव प्राह-- असणं पाणं तह खा- दियं चउत्थं च सादियं भणियं। एवं परूविदं दु सद्दहिहुँ जे सुही होदि ॥ १४९॥ अशनं पानं तथा खाद्यं चतुर्थं च स्वाधं भणितं । एवं प्ररूपितं तु श्रद्धाय सुखी भवति ॥ १९॥ एवमशनपानखाद्यस्वायमेदेनाहार चतुर्विध प्ररूपित श्र द्धाय सुखी भवतीति फलं व्याख्यातं भवतीति ।। १४९ ।। प्रत्याख्याननियुक्ति व्याख्याय कायोत्सर्गनियुक्तिस्व- रूपं प्रतिपादयन्नाद- पञ्चक्खाणणिजुची एसा कहिया मए समासण। काओसग्गणिजुची एतो उड्ढं पवक्खामि ।। प्रत्याख्याननियुक्तिः एपा कथिता मया समासेन । कायोत्सर्गनियुक्तिं इत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ॥ १५ ॥ प्रत्याख्याननियुक्तिरेपा कथिता मया समासेन फायो- सर्गनियुक्तिमित ऊप्रादप इति । सप्टोर्यः ॥१५०॥ णामट्ठवणा दब्बे खेचे काले य होदिभावे य ।

·४० मूलाचारे- एसो काउसग्गे णिक्खेवो छविहो णेओ॥१५१ नाम स्थापना द्रव्यं क्षेत्रं कालः च भवति भावश्च । एप: कायोत्सर्गे निक्षपः पड्विधो ज्ञेयः ॥१५१ ।। खरपरुपादिसावद्यनामकरणद्वारेणागतातीचारशोधनाय कायोत्सर्गो नाममात्रकायोत्सर्गों वा नामकायोत्सर्गः, पाप. स्यापन द्वारेणागतातीचारशोधननिमित्तकायोत्मर्गपरिणतम- तिविवता स्थापनाकायोत्सर्गः, सावद्यम्यसेवाद्वारेणागता- तीचारनिहरणाय कायोत्सर्गः, कायोत्सर्गव्यावर्णनीयप्राभृत- ज्ञोऽनुपयुक्तस्तच्छरीरं चा द्रव्यकायोत्सर्गः, सायद्यक्षेत्रसेवना- दागदोपध्वसनाय कायोत्सर्गः कायोत्सर्गपरिणतसेवितक्षेत्रं वा क्षेत्रकायोत्सर्गः, सावद्यकालाचरणद्वारागतदोपपरिहाराय कायोत्सर्गः कायोत्सर्गपरिणतसहितकालो वा कालकायो- त्सर्गः, मिथ्यात्वाद्यतीचारशोधनाय भावकायोत्सर्गः कायो- सर्गन्यावर्णनीयमाभृतज्ञ उपयुक्तसंज्ञानजीवप्रदेशो वा भावका- योत्सर्गी, एवं नामस्थापनाव्यक्षेत्रकालभावविपय एप का- योत्सर्गनिक्षपः पड्विधो ज्ञातव्य इति ॥ १५१ ॥ कायोत्सर्गकारणमन्तरेण कायोत्सर्गः प्रतिपादयितु न शक्यत इति तत्स्वरूपं प्रतिपादयन्नाह,- काउस्सग्गो काउ- स्सग्गी काउस्सग्गस्स कारणं चेव। - ·४६१ पडावश्यकाधिकारः ॥७॥ एदेसि पत्तेयं परूवणा होदि तिण्डपि ॥१५२॥ कायोत्सर्गः कायोत्सर्गी कायोत्सर्गस्य कारणं चैव । एतेषां प्रत्येकं प्ररूपणा भवति त्रयाणापि ।। १५२ ।। कायस्य शरीरस्योत्सर्गः परित्यागःकायोत्सर्गः स्थित- त्यासीनस्य सर्वोगचलनरहितस्य शुभज्यानस्य वृत्तिः कायो- त्सर्गोऽस्यास्तीति कायोत्सर्गी असंयतसम्यग्दृष्टयादिभव्यः कायोत्सर्गस्य कारणं हेतुरेव तेपां त्रयाणामपि प्रत्येकं प्रम्प- णा भवति ज्ञातव्येति ॥१५२॥ तावत्कायोत्सर्गस्वरूपमाह- वोसरिदवाहुजुगलोचदुरंगुलअंतरण समपादो। सव्वंगचलणरहिओ काउस्सग्गो विसुद्धोदु१५३ व्युत्सृष्टवायुगलश्चतुरंगुलांतरं समपादः । सांगचलनरहितः कायोत्सर्गो विशुद्धस्तु ॥ १५३॥ व्युत्सृष्टं त्यक्तं पाहुयुगलं यस्मिन्नवस्याविशेषे सो व्यु- सृष्टवायुगलः प्रलंबितभुजश्वतुरंगुलमन्तरं ययोः पादयोस्तो. चतुरंगुलान्तरौ चतुरंगुलान्तरौ समौ पादौ यस्मिन्स चतुरं- गुलान्तरसमपादः सर्वेषामंगानां करचरणशिरोमोवाक्षिभूवि- कारादीनां चलनं तेन रहितः सर्वांगचलनरहितः साक्षेप- - ·१६२ मूलागरे- - . विमुक्तः, एवंविधस्तु विशुद्धःकायोत्सर्गो भवतीति ॥१५॥ कायोत्सर्गतरूपनिरूपणायाह;- मुक्खट्ठी जिदणिदो सुत्तत्थविसारदो करणसुद्धो आदवलविरियजुत्तोकाउस्सग्गी विसुद्धप्पा१५४ मोक्षार्थी जितनिद्रः सूत्रार्थविशारदः करणशुद्धः। आत्मबलवीर्ययुक्तः कायोत्सर्गी विशुद्धात्मा ॥१५॥ मोक्षपर्थयत्त इति मोक्षार्थी कर्मक्षययोजना, जिला निद्रा येनासौ जितनिद्रः जागरणशीलः सूत्रञ्चार्थश्च सूत्राया तयो- चिंशारदो निपुणः सूत्रार्थविशारदः, करणेन क्रियाया परिणा- मेन शुद्ध करणशुद्धः पात्मबलवीर्ययुक्तः प्रात्माहारशक्तिक्ष. योपशमशक्तिसहितः कायोत्सर्गी विशुद्धामा भवति ज्ञातव्य इति ॥ १५४ ॥ कायोत्सर्गमधिष्ठातुकामः पाह;- काउस्सगं मोक्खपहदेसयं घादिकम्म अदिचारं इच्छामि अहिट्ठादं जिणसेविद देसिदत्तादो १५५ कायोत्सर्ग मोक्षपथदेशकं घातिकर्म आतिचार। इच्छामि अधिष्ठातुं जिनसेवितं देशितस्तस्मात्॥१५५ कायोत्सर्ग मोक्षपयदेशक सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रोपकार- कं घातिकर्मणां ज्ञानदर्शनावरणमोहनीयान्तरायकर्मणामती- ·- पडावश्यकाधिकारः ॥७॥ ४६३ चार विनाशनं घातिकर्मविध्वंसकमिच्छाम्यहमधिनातुं यतः कायोत्सर्गो जिनर्देशितः सेवितश्च तस्मात्तमधिष्ठातुमिच्छा. मीति ॥ १५५॥ कायोत्सर्गस्य कारणमाह- एगपदमस्सिदस्सवि जो अदिचारोदुरागदोसेहि गुत्तीहिं वदिकमो वा चदुहिकसाएहिं व वदेहि । एकपदमाश्रितस्यापि यः आतिचारस्तु रागद्वेपाया। गुप्तीनां व्यतिक्रमो वा चतुर्भिः कपायैः वा व्रतेषु ॥ एकपदमाश्रितस्यैकपदेन स्थितस्य योऽतीवारो भवति, रागद्वपाभ्या तथा गुप्तीनां व्यतिक्रमः कपायचतुर्भिः स्यात् व्रतविपये वा यो व्यतिक्रमः स्यात् ।। १५६ ।। तया:- छन्नीवणिकाएहिं भयमयठाणेहिं वंभधम्मेहिं । काउस्मग्गं ठामिय तं कम्मणिघादणट्ठाए १५७ पड्जीवनिकायैः भयमदस्थानः ब्रह्मधर्मे । कायोत्सर्ग आधितिष्ठामि तत्कर्मानधातनाथ ॥१५७ पट्नीपनिकायैः पृथिव्यादिायविराधनद्वारण यो प- तिक्रमस्तया भयपदस्थानः सप्तमयाएमद्वारेण यो व्यतिक. पस्तया ब्रह्मविपये यो व्यतिक्रमस्तनाऽऽगतं यत्कमेकप- ·४६४ - मूलाचारे- दादाश्रितस्य गुप्यादिव्यतिक्रमेण च यत्कर्म तस्य कर्मणो निघातनाय कायोत्सर्गमधितिष्ठामि कायोत्सर्गेण तिष्ठामीति संबन्धः, अथ वैकपदस्थितस्यापि रागद्वेपाभ्यामतीचारो भव- ति यतः किं पुनर्भमति ततो घातनार्थ कर्मणां तिष्ठामी- ति ॥ १५७ ॥ पुनरपि कायोत्सर्गकारणपाड;- जे केई उवसग्गा देवमाणुसतिरिक्खचेदणिया। ते सव्वे अधिआसे काओसग्गे ठिदो संतो।। ये केचन उपसर्गा देवमानुपतिर्यगचेतनिकाः । तान् सर्वान् अध्यासे कायोत्सर्गे स्थितः सन्॥ १५८ ये केचनोपसर्गा देवमनुष्यतिर्यकृता अचेतना विद्युद- शन्यादयस्तान् सर्वानध्यासे सम्यग्विधानेन सहेऽहं कायोत्स- में स्थितः सन्, उपसर्गेष्वागतेषु कायोत्सर्गः कर्तव्या का- योत्सर्गेण वा स्थितस्य यद्युपसर्गाः समुपस्थिताः भवन्ति तेऽ पि सहनीया इति ॥ १५८॥ कायोत्सर्गममाणमा:- संवच्छरमुकस्सं भिण्णमुहुत्वं जहण्णय होदि । सेसा काओसग्गा हाँति अणेगेसुठाणेसु ॥१५९ - ·पडावश्यकाधिकारः ॥७॥ ४६५ संवत्सरमुत्कृष्टं भिन्नमुहूर्त जघन्यं भवति । शेषाः कायोत्सर्गा भवंति अनेकेषु स्थानेषु ॥१५९॥ संवत्सरं द्वादशमासमात्रं उत्कष्टं प्रमाणं कायोत्सर्गस्य जघन्येन प्रमाणं कायोत्सर्गस्यान्तर्मुहर्नमात्रं संवत्परान्तर्मुर्दू- मध्येऽनेकविकल्या दिवसरात्र्यहोरानभेदमिन्नाः शेपा: का- योत्सर्गा थनेकेषु स्थानेषु बहुम्यानविशेषेषु शक्यपेक्षया कार्याः, कालद्रव्यक्षेत्रभावकायोत्मगविकला भवंतीति १५९ देवसिकादिपतिक्रमणे कायोत्सर्गस्य प्रमाणमाइ,- अहमदं देवमियं कल्लद्धपक्खियंचतिण्णिमया उस्सासा कायया गियमंते अपमतेण ॥१६॥ अष्टशतं दैवसिकं कल्ये, पाक्षिकं च त्रीणि शतानि उच्छ्वासाः कर्तव्या नियमांते अप्रमत्तेन ॥१६० ॥ अष्टभिरधि शतमष्टोत्तरशतं दैवसिके प्रतिकरणे देवसिक- अतिक्रमण विषये कायोत्सर्गे सच्झामानामष्टोत्तातं फर्चव्यं कल्लद्ध गनिम्मतिक्रमणविषयकायोत्सर्गे चतुःपंचाशदु- च्छवासा वर्तव्या: पाक्षिके च प्रतिक्रमणविषये कायोत्सर्गे त्रीणि शतानि उच्छवासाना चिन्तनीयानिध्यातव्यानि विधे- यानि नियमान्ते वीरमक्तिकायोत्सर्गकाले प्रमादरहितेन य. रनवता विशेषे सिद्धमतितिक्रमणभक्तिचतुर्विशतिवीर्यकर- ·४६६ मूलाचार- सप्तविंशतिरछ्वासाः कर्चच्या इति ॥ १६॥ चातुर्मासिफसांवत्सरिफकायोत्सर्गममाणमाइ- चादुम्मासे चउरो सदाई संवत्यरे य पंचसदा। काओसग्गुस्सासा पंचसु ठाणेसु णादबा॥ चातुर्मासके चत्वारि शतानि संवत्सरे च पंचशतानि कायोत्सर्गोच्छ्वासाः पंचसु स्थानपु ज्ञातव्याः ॥ चातुर्मासिक पत्प्रिाणे चत्वारि शतान्युच्छ्वासानां चि. ननीयानि सांवत्सरिके च प्रतिक्रमणे पंचशतान्युरछ्वासानां चिन्तनीयानि स्यातव्यानि नियमान्ते वायोत्सर्गप्रमाणमेत- च्छेषेषु पूर्ववत् द्रष्टव्यः । एवं कायोत्सोच्छ्वासाः पंचसु म्यानेषु ज्ञातव्याः ।। १६१ ।। शेपेषु स्यानैपृच्छ्वासपमाणमाह- पाणिवह मुसावाए अदत्त मेहुण परिग्गहे चेय अट्ठसदं उस्तासा काओसग्गाह्म कादव्वा ।। प्राणिवधे मृषावादे अदत्ते मैथुने परिग्रहे चैव । अष्टशतं उच्छ्वासाः कायोत्सर्गे कर्तव्याः॥ १२ ॥ प्राणिवधातीचारे मृप वादातीचारे अदचग्रहणातीचारे मैथुनातिचारे परिग्रहातीचार च कायोत्स्, चोच्छ्वासाना- ·४६७ में पडावश्यकाधिकार. ॥ ७॥ मष्टोत्तरशतं कर्चव्यं नियमान्ते सर्वत्र द्रष्टव्यं शेपेषु पूर्वर दिति ॥ १६२॥ पुनरपि कायोत्सर्गप्रमाणपाह- भचे पाणे गामंतरे य अरहंतसमणसजासु । उच्चारे पस्सवणे पणवीसं होति उस्सासा॥ भक्त पाने ग्रामांतरे च अर्हत्श्रमणशय्यायाम्। उच्चारे प्रस्त्रवणे पंचविंशतिः भवंति उच्छ्वासाः॥ भक्त पाने गोचरे प्रतिक्रमणविषये गोचरादागतस्य का. योत्सर्गे पंचविंशतिरुच्छ्वासाः फव्या भवन्ति, मस्तुतात् ग्रामादन्यग्रामो ग्रामान्तरं नामान्तरगमनविपये चकापोत्सर्गेच पंचविशतिरुच्छ्वासाः कर्तव्याम्तयाई उय्यायां जिनेन्द्रनि- वाणसमवसृतिकेवलज्ञानोत्पचिनिष्क्रमणजन्मभूमिस्थानेषु व- न्दनाभक्तिदेतोर्गतेन पंचविंशतिरवासाः कायोत्सर्गे कर्च व्याः । तया श्रमगाशय्याया निपधिकाम्यानं गत्वाऽऽगतेन पंचशितिरुच्छ्वासाः कायोत्सर्गे फतव्यास्तयोचारे वहि- मिगमनं कृत्वा प्रसरण प्रस्रवग च कृत्वा य: कायोत्सर्गः क्रियते तत्र नियमेनेति ।। १६३॥ तथा- उडुसोशिदोसझाएनंदणे क्रणिधाणे जिह सतानासुस्मानानओसंगझिकिदिवाणा ३२ ·B६८ - मूलाचारे- उद्देशे निर्देशे स्वाध्याये बंदनायां प्रणिधाने। सप्तविंशतिरुच्छ्वासाः कायोत्सर्गे कर्तव्याः ॥ १६४ पदेशे ग्रन्यादिभारम्भकाले निर्देशे मारब्धग्रन्याविसमा- सौच कायोत्सर्गे सप्तविंशतिरुच्छ्वासाः कर्चव्यास्तथा स्वा- ध्याये स्वाध्यायविपये कायोत्सर्गास्तेषु च सप्तविंशतिरु-' स्छवासाः कर्तव्यास्तथा बन्दनायां ये कायोत्सर्गास्तेषु च प्रणिधाने च मनोविकारे चाशुभपरिणामे तत्क्षणोत्पन्ने सप्त- विशतिरुच्छ्वासाः कायोत्सर्गे कष्पा इति ॥ १६४ ॥ एवं प्रतिपादितक्रमे कायोत्सर्ग किमर्थमधितिष्ठन्तीत्याह- कोओसग्गंइरियावहादिचारस्स मोक्खमग्गाम्म वोसट्ठचत्तदेहा करति दुक्खक्खयहाएं। कायोत्सर्ग ईर्यापथातिचारस्य मोक्षमार्गे। व्युत्सृष्टत्यक्तदेहाः कुर्वति दुःखक्षयार्थ ॥ १६५ ॥ ईर्यापयामीचारनिमित्त कायोत्सर्ग मोक्षमार्गे स्थित्वा व्युत्महत्यत्तदेहाः सन्तः शुदाः कुर्वन्ति दुःखक्षयार्यमिति ॥ नया- भचे पाणे गामंतरे य चदुमासिवरिसचरिमेसु । गाऊण ठंति धीरा घणिदं दुक्खक्खयहाए ।

·४९ पडावश्यकाधिकारः ॥७॥ भक्तं पानं ग्रामांतरं च चातुर्मासिकवार्षिकचरमान् । ज्ञात्वा तिष्ठति धीरा अत्यर्थ दुःखक्षयार्थम् ॥ १६६ ।। भक्तपानयामान्तरचातुर्मासिकसावत्सरिकचरमोत्तमार्य- विपयं ज्ञात्वा कायोत्सर्गे निष्ठति दैवसिकादिपु च धीरा अत्य. थै दुःखक्षया नान्येन कार्येणेति ॥ १६६ ।। यदर्थ कापोत्सगै करोति तमेवार्य चिन्तयतीराह- काओसग्गझि ठिदो चिंतिदु इरियावघस्स अतिचारं। तं सव्वं समाणिचा धम्मं सुकं च चिंतजो॥ कायोत्सर्गे स्थितः चितयन् ईर्यापथस्य अतीचारं । तं सर्व समानीय धर्म शुक्लं च चिंतयतु ॥ १६७ ॥ कायोत्सर्गे स्थितः सन् ईपियस्पातीचारं विनाशं चिन्त यन् तं नियम सर्व निरवशेपं समाप्य सपाहिं नीत्वा पश्चा- दमध्यानं शुलध्यानं च चिन्तयत्तिति ॥ १६७॥ तया:- तह दिवसियरादियप- क्खियचदुमासिवरिसचरिमेसु । A - ·- मूलाचार- तं सव्वं समाणिता धम्म सुकच झायेजो ॥१६॥ तथा दैवसिकरात्रिकपाक्षिकचतुर्मासवर्षचरमान् । तं सर्व समाप्य धर्म शुक्लं च ध्यायेत् ॥ १६८ ॥ एवं यया ईर्यापयातीचारार्थ दैवसिकरात्रिकपाक्षिकचा- तुर्मासिकसांवत्सरिकोचमान् नियमान तान् समाप्य ध. मध्यानं शुक्लध्यानं ध्यायेत, न तावन्माण तिष्ठेदित्यनेनालस्या- घभावः कथितो भवतीति ॥१६॥ कायोत्सर्गस्य दृष्टं फलमाह- काओसग्गमि कदेजह भिजदिअंगुवंगसंघीओ तह भिजदि कम्मरयं काउस्सग्गरस करणेण ॥ कायोत्सर्गे कृते यथा भिद्यते अंगोपांगसंधयः। तथा भिद्यते कर्मरजः कायोत्सर्गस्य करणेन ॥ १६९ कायोत्सर्गे हि स्फुट कृते यया भिद्यन्तेऽगोपांगसंघयः शरीरावयवास्तया भिद्यते कर्मरजः कायोत्सर्गकरणेनेति १६६ द्रव्यादिचतुष्टयापेक्षामाह,- बलवीरियमासेज य-कालोमसरसंहडणं । काओसविवि द्वादोसेपरिहरंतो॥१७० - ·पडावश्यकाधिकारः ॥७॥ बलवीर्यमासाद्य च क्षेत्रं कालं शरीरसंहननं । कायोत्सर्ग कुर्यात् इमांस्तु दोपान् परिहरन् ॥१७०|| बलवीय चौपायाहारशक्तिवीर्यान्तरायक्षयोपशमं वाss- श्रित्य क्षेत्रवलं कालबलं चाश्रित्य शरीरं ज्याध्यनुपहतसंहन- नवजर्षभनाराचादिकमपेक्ष्य कायोत्सर्ग कुर्यात्, इमास्तु क- ध्यमानान् दोपान्परिहरनिति ॥ १७० ॥ तान् दोपाना:- घोडय लदाय खंभे कुड्ढे माले सवरवधू णिगले लंबुचरथणदिही वायस खलिणे जुग कवितु ॥ घोटको लताच स्तभः कुड्यं माला शवरबधुर्निगड: लंबोत्तरः स्तनदृष्टिः वायसः खलिन युगं कपित्थं ।। घोटकस्तुरगः स यया एक पादमुक्षिप्य विनम्य वा तिष्ठति तया यः कायोत्सर्गेण तिष्ठति तस्य घोटकसहशो घोटकदोपः, तया लता इवांगानि चालपन्या तिष्ठति कायो. सर्गेण तस्य लतादोपः, स्तंभपाश्रित्य यस्तिष्ठति कायो- सगण तस्य स्तंभदोपः संभवत् शून्यहृदयो वा तत्साहच- पेण स एवोच्यते तथा कुड्यमाश्रित्य कायोत्सर्गेण यस्तिष्ठ- ति तस्य कुटपदोपः साहचर्यादुपलक्षणमात्रमेतदन्यदप्यात्रि- त्य न स्यातव्यमिति ज्ञापयति, तथा मालापीठाघुपरि स्पानं अप वामस्तकादृ यचदाभिरय मस्तकस्योपरि यदि किंचिदत्र ग. " ·५०२ मुलावारे- तिस्तथापि यदि कायोत्सर्गः क्रियते स मालदोपः, तथा शबर- वरिख जंघाभ्यां जघने निपीडय कायोत्सर्गेण तिष्ठति तस्य शवरवधूदोषः, तथा निगडपीडित इव पादयोर्महदन्तरालं कृत्वा यस्तिष्ठति कायोत्सर्गेण तस्य निगडदोषः, तथा लंब. मानो नाभेरूर्वभागोभवति वाकायोत्सर्गस्थस्योनमनमधोनमनं याच भवति तस्य लंगोचरदोपो भवति तथा यस्य कायोत्स- प्रस्थस्य स्तनयोष्टिरात्मीयौ स्तनौ यः पश्यति तस्य स्तनह ष्टिनामा दोपः तथा यः कायोत्सर्गस्यो वायस इव काफ इव पार्श्व पश्यति तस्य वायसदोषस्तथा यः खलीनपीडितोश्क इस दन्तकटकटं मस्तकं कृत्वा कायोत्सर्ग करोति तस्य ख- लीनदोपः, तया यो युगनिपीडितवलीवर्दवत् ग्रीवा प्रसार्य तिष्ठति कायोत्सर्गेण तस्य युगदोषः, तथा यः कपित्थफलव- न्मुष्टि कृत्वा कायोत्सर्गेण तिष्ठति तस्य कपित्यदोषः १७१ तथा- सीसपकंपिय मुइयं अंगुलि भूविकार वारुणीपेयी। काओसग्गेण ठिदो एदे दोसे परिहरेजो।।१७२।। शिरःप्रकंपितं मुकत्वं अंगुलिभ्रूविकारः वारुणीपायी।

·पहायश्यकाधिकारः ॥ ७॥ ५०३ . . कायोत्सर्गेण स्थितः एतान् दोषान् परिहरेत् ॥ १७२ ।। शिरप्रकंपितं कायोत्संगण स्थितो यः शिरः मकंप- यति चालपति तस्य शिरप्रकंपितदोषा, मूक इव कायोत्स- गेंग स्थितो मुखविकारं नासिकाविकारं च करोति तस्य भू. कितदोषः, तथा य: कायोत्सर्गेण स्थितोंशुलिगणनां क. रोति तस्यांगुलिदोपः, तथा भ्रूविकारः कायोत्सर्गेण स्थितो यो भ्रविक्षेपं करोति तस्य भूविकारदोप: पादांगुलिननं वा, वारुणीपायीव-सुरापायी घेति घूर्णमानः कायोत्सर्ग क. रोति तस्य वारुणीपायीदोपः, तस्मादेतान् दोषान् कायोत्स. र्गेण स्थितः सन परिहरेदनयेदिति ॥१७२॥ तथेमांश्च दोपान् परिहरेदित्याह-- आलोगणं दिसाणं गीवाउण्णामणं पणवणं च ! मिट्टीवणंगमरिसो काउसग्गमि बजिजो।। आलोकनं दिशानां ग्रीवोन्नमनं प्रणमनं च । निष्ठीवनमंगामर्श कायोत्सर्गे वर्जयेत् ।। १७३ ।। कायोत्सर्गेण स्थितो दिशामालोकनं पनपेद, तथा का. योत्सर्गेण स्थितो ग्रीवोधमनं वर्जयेत् सया कायोत्सर्गेछ स्थितः सन् प्रणमनं च पर्नयेत, तया कापोत्सर्गेण स्तिो ·५४ मूलाधारे- निष्ठीवनं पाटकरणं च वर्जयेत् तया कायोत्सर्गेण स्थितोऽ- गामर्श शरीरपरामर्श वर्जयेदेतेऽपि दोषाः सन्त्यतो वर्जनीयाः दशाना दिशामवलोकनानि दश दोपाः, शेपा एफैका इति ॥ यथा ययोक्तं कायोत्सर्ग कुर्वन्ति तथाह- णिक्कूडं सविसेसे वलाणुरूवं वयागुरूवं च । काओसग्गंधीराकरंतिदुक्खक्खयहाए ॥१७॥ निःकूटं सविशेष बलानुरूपं वयोनुरूपं च । कायोत्सर्ग धीराः कुर्वति दुःखक्षयार्थम् ।। १७४ ॥ निःकूटं मायामपंचानिर्गत, सह विशेषेण वर्चत इति स- विशेषस्तं सविशेष विशेषतासमन्वित बलानुरूप स्वशक्त्यनु- रूपं, क्योऽनुरूपं, बालयौवनवार्द्धक्यानुरूपं तथा वीर्यानुरूपं कालानुरूपं च कायोत्सर्ग धीरा दुःखक्षयार्थ कुर्वन्ति तिष्ठ- तीति ॥ १७४॥ माया मदर्शयन्नाह-- जो पुण तीसदिवरिसो सत्चरिवरिसेण पारणाय समो। विसमो य कृडवादी णिविण्णाणीयसोय जडो॥१७५॥ यापुनः त्रिंशद्वर्पः सप्ततिवर्षेण पारणेन समः।

·- पहावश्यकाधिकार. ॥ ७ ॥ विषमश्च कूटवादी निर्विज्ञानी चसचजडः॥१७॥ यः पुनख्रिशदर्पप्रमाणो यौवनस्थः शक्तः सप्तविसंवत्स- रेण सप्ततिसवत्सरायुःप्रमाणेन वृद्धन निःशक्तिकेन पारणेना- नुष्ठानेन कायोत्सर्गादिसमाप्त्या समः सदृशशक्तिको निाश- क्तिकेन सह यः पदों करोनि सः साधुपिपश्च शान्तरूमो न भवति कूटवादी मायाप्रपंचतत्परो निर्विज्ञानी विज्ञानरहित- श्चारित्रमुक्तश्व जडश्च मुखों, न तस्येहलोको नाऽपि पर- लोक इति ॥ १७५ ॥ कायोत्सर्गस्प भेदानाह- उद्विदउहिद उद्विदणिविट्ठ उवविउढिदो चेव । उवविठ्ठणिविट्ठोवि य काओसग्गो चदुट्ठाणो॥ उत्थितोत्थित उत्थितनिविष्ट उपविष्टोत्थितश्चैव । उपविष्टानिविष्टोपि च कायोत्सर्गः चतुःस्थानः ॥ पत्थितश्चासावुत्पितश्चोत्यितोत्यितो महतोऽपि महतः, तयोस्थितनिविष्टः पूर्वमुत्थितः पश्चानिविष्ट उत्थितनिविष्टः, कायोत्सर्गेण स्थितोप्यसावासीनो दृष्टव्य उत्थितः, उपविष्टो मृत्वा स्थितो पासीनोऽप्यसौ कायोत्सर्गपञ्चैत्र तयोपविष्टो ऽपि चासाबासीन एवं कायोत्सर्गः चत्वारि स्थानानि य. स्पासौ चतुःस्यानश्चतुर्विक्स इति ।। उक्तंच- 7 ·५०६ मूलाधारे- त्यागो देहममत्वस्य तनूत्सतिरुदाहृता । उपविष्टोपविष्टादिविमेदेन चतुर्विधा ॥१॥ आर्चरौद्रद्वयं यस्यामुपविष्टेन चिन्त्यते । उपविष्टोपविष्टाख्या वध्यते सा तनूतिः ॥२॥ धर्मशुक्लद्वयं यत्रोपविष्टेन विधीयते । तामुत्थिनोपविष्टांकां निगदंति महाधियः॥३॥ भातरौवय यामामुत्थितेन विधीयते । तामुत्थितोपविष्टांकां निगदंति महाधियः ॥ ४ ॥ धर्मशुक्लद्वयं यस्यामुत्थितेन विधीयते । स्थितोत्थितनाम्ना तामानापन्ते विपश्चितः ॥५॥ अत्यितोत्थितकायोत्सर्गस्य लक्षणमाह- धम्मसुकं चदुवे झायदिझाणाणिजोठिदो संतो। एसोकाओसग्गोइह उद्विदउद्विदोणाम॥१७७ धर्म शुक्लं च हे ध्यायति ध्याने यः स्थितः सन् । एष कायोत्सर्गः इह उत्थितोस्थितो नाम ॥१७७ ॥ धर्म्यध्यानं शुक्लध्यानं वे ध्याने य: कायोत्सर्गस्थितः सन् ध्यायति तस्यैष इह कायोत्सर्ग उस्थितोस्थितो नामेति ॥ तयोस्थितनिविष्टकायोत्सर्गक्ष्य लक्षणमाद- अट्ट रुदंचदुवेझायदि झाणाणिजो ठिदो संतो। एसोकाओसग्गोउहिदणिविहिदोणाम॥१७८

·५०.
पहावश्यकाधिकारः ॥७॥
आतं रौद्रं च हे ध्यायति ध्याने यः स्थितः सन् ।
एष कायोत्सर्गः उत्थितनिविष्टो नाम ॥ १७८ ॥
आर्तध्यानं रौद्रध्यानं च द्वे ध्याने यः पर्यककायोत्स.
गैण स्थितो ध्यायति तस्यैष कायोत्सर्ग उत्थितनिविष्टना-
मेति ॥ १७८॥
धम्मं सुकं च दुवे
झायदिशाणाणि जो णिसण्णो दु।
एसो काओसग्गो
उपविउविदो णाम।। १७९ ॥
धर्म शुक्लं च द्वे ध्यायति ध्याने यो निषण्णस्तु ।
एप कायोत्सर्गः उपविष्टोस्थितो नाम ॥ १७९ ॥
धर्म्य शौलपं च द्वे ध्याने यो निविष्टो ध्यायति तायैप
कायोत्सर्ग इहागमे उपविष्टोस्थितो नामेति ।। १७९ ।।
उपविष्टोपविष्टकायोत्सर्गस्य लक्षणमाह-
अट्टं रुदं च दुवे
झायदि झाणाणि जो णिसपणो दु।
एसो काओसग्गो
णिसण्णिदणिसण्णिदो णाम ॥१८॥

·पडावश्यकाधिकारः॥७॥ विद्याचरणमहाव्रतसमाधिगुणब्रह्मचर्यपटकायेषु । क्षमानिग्रहार्जवमार्दवमुक्तिविनयेषु च श्रद्धाने ॥ १८२ विद्यायां द्वादशांगचतुर्दशपूर्वविषयः संकल्ला, पाचरणे मिक्षाशुद्धयादिपरिणामः, महाव्रतेपु हिंसादिविपयपरिणा- मः, समाधौ विपयसम्पसनेन पंचनपस्कारस्तवनपरिणाम:, गुणेषु गुणविषयपरिणामः, ब्रह्मच मैथुनपरिहारविषयप- रिणामः, पट्कायेषु पृथिवीकायादिरक्षणपरिणामः, क्षमाय क्रोधोपशमन विषयपरिणामः, निग्रह इन्द्रियनिग्रहविषयोऽमि- लापः, आर्जवमार्दवादिषयः परिणामः, मुक्तौ सर्वसंगपरित्या- गविपयपरिणामः, विनयविषयः परिणामा, श्रद्धानविषयः प- रिणामः ।। १८२ ॥ उपसंहरनाह,- एवंगुणो महत्थो मणसकंप्पो पसत्य वीसत्यो। संकप्पोत्ति वियाणह जिणसासणसम्मदं सब्वं ।। एवंगुणो महार्थः मनःसंकल्पः प्रशस्तो विश्वस्तः।' संकल्प इति विजानीहि जिनशासनसमत. सर्व ।। ET :पूर्णत:स्रो मनमरिमाम मंदा पता:jarat शोमतों, विशाता सर्वेप निवासमा स: सारा इनि सम्यग्भ्यानमिति विजामहि निनशासनेस- - ·पडावश्यकाधिकार. ॥७॥ ५०६ . विद्याचरणमहाव्रतसमाधिगुणब्रह्मचर्यषटकायेषु क्षमानिग्रहार्जवमार्दवमुक्तिविनयेषु च श्रद्धाने ॥ १८२ विद्यार्या द्वादशांगचतुर्दशपूर्वविषयः संकल्पा, पाचरणे मिक्षाशुद्धयादिपरिणामः, महावतेपु हिंसादिविषयपरिणा- म:, समाधौ विपयसन्यसनेन पंचनमस्कारस्तवनपरिणामः, गुणेषु गुणविषयपरिणाम:, ब्रह्मचर्य पैथुनपरिहारविषयप- रिणामः, षटकायेषु पृथिवीकायादिरक्षणपरिणाम:, समाया क्रोधोपशमनविपयपरिणामः, निग्रह इन्द्रियनिग्रहविषयोऽमि- लापः, आर्जवमार्दवविषयः परिणामः, मुक्तौ सर्वसंगपरित्या- गविषयपरिणामः, विनयविषयः परिणामा, अदानविषयाय- रिणाम: ॥ १८२ ॥ उपसंहरबाह,- एवंगुणो महत्थो मणसकंप्पो पसत्य वीसत्यो। संकप्पोत्ति वियाणह जिणसामणसम्मदं सव्वं ।। एवगुणो महार्थः मनःसकल्पः प्रशस्तो विश्वस्तः। संकल्प इति विजानीहि जिनशासनसंमतं सत्र । Fiगुण पूर्वोमसोम्पो मनमहिमाम महार्य fATERE शोमा विश्वस्ता सर्वेपा निवासमोर भ्य: सास इनि सम्यागामिनि विनामोहिमनशासनेस .

·-- ५०८ मूलाचारे- आत रौद्रं च हे ध्यायति ध्याने यःनिपण्णस्तु । . एष कायोत्सर्गःनिपाणितनिषपिणतो नाम ॥१८॥ मार्तध्यान रौद्रध्यानं च द्वे ध्याने यः पर्यककायोत्सर्गेण स्थितो ध्यायति तस्यैप कायोत्सर्ग उपविष्टोपविष्टो नाम १८० कायोत्सर्गेण स्थितः शुभं मनःसंकल्प कुर्यात् परंतु का शुभो मनासंकल्प इत्याद;- देसणणाणचरिचे उपओगे संजमे विउस्सग्गे। पचक्खाणे करणे पणिधाणे तह य समिदीसु ।। दर्शनज्ञानचारित्रे उपयोगे संयमे व्युत्सर्गे। प्रत्याख्याने करणेषु प्रणिधाने तथा च समितिषु ॥ दर्शनज्ञानचारित्रेषु यो मन संम्स उपयोगे ज्ञानदी- नोपयोगे यश्विचव्यापारः संयमविपये यः परिणामः कायो- त्सर्गस्य हेतोर्य ध्यान पर पाख्यानग्रहणे या परिणामः पर- णेषु पंचनमस्कारपडावश्यकासिकानिधिकाविषये शुभयोग- स्तथा प्रणिधानेषु धर्मध्यानादिविषयपरिणामः समितिषु स- मितिविषयः परिणामः ॥ १८१ ।। तथा- विजाचरणमहबदसमाधिगुणवंभचेरछक्काए। खमणिग्गह अजवमहवमुचीविणए च सहहणे ॥

·५०६ पडावश्यकाधिकारः ॥७॥ विद्याचरणमहाव्रतसमाधिगुणब्रह्मचर्यपटकायेषु । क्षमानिग्रहार्जवमार्दवमुक्तिविनयेषु च श्रद्धाने ॥ १८२ विद्यायां द्वादशांगचतुर्दशपूर्वविषयः संकल्पा, भाचरयो मिक्षाशुद्धधादिपरिणामः, महाव्रतेपु भहिसादिविषयपरिणा- मः, समाधौ विषयसन्यसनेन पंचनमस्कारस्तवनपरिणाम:, गुणेषु गुणविषयपरिणापा, ब्रह्मचय मैथुनपरिहारविषयप- रिणामः, पटकायेषु पृथिवीकायादिरक्षणपरिणामः, क्षमायां क्रोधोपशमनविषयपरिणामः, निग्रह इन्द्रियनिग्रहविषयोऽमि. लापः, आर्जवमार्दवविषयः परिणामः, मुक्तौ सर्वसंगपरित्या- गविपयपरिणामः, विनयविषयः परिणामा, श्रदानविषय:प- रिणाम:॥ १८२॥ उपसंहरमाह,- एवंगुणो महत्थो मणमकप्पो पसत्य वीसत्यो। संकप्पोत्ति वियाणह जिणसामणसम्मदं सव्वं ।। एवंगुणो महार्थः मनःसफरपः प्रशस्तो विश्वस्तः। संकल्प इति विजानीहि जिनशासनसंमतं सर्व।। Tigण :दाताम्मन परिणाम महार FRafiar शोमा विशानामपां निवासपोरे प:सार नि सम्यागानमिति पिनामादिमिनशासनेसर -

·.
-
५१०
मूलाचार-
म्मतं सर्व समस्तमिति, एवं विशिष्ट ध्यानं कायोत्सर्गेण
स्थितस्य योग्यमिति ॥ १८३॥
प्रमशस्तमाह
परिवारइढिसकारपूपणं असणपाणहेऊ वा ।
लयणसयणासणं भत्तपाणकामट्ठहेऊ वा॥१८१
पारवारऋद्धिसत्कारपूजनं अशनपानहेतोर्वा ।
लयनशयनासनभक्तपानकामार्थहेतोर्वा ॥ १८४ ॥
परिवारः पुत्रकलत्रादिकः शिष्यसामान्यसाधुश्रावका-
दिकः अदिविभूतिईस्त्यश्वद्रव्यादिकस्य सत्कार कार्यादि-
चमतः करणं पूजतमर्वनं अशनं भक्तादिकं पानं सुगन्धन-
लादिकं हेतुः कारणं वा विकल्यार्थः, लयनं उत्कीर्णपर्वतम-
देशः शयनं पर्यकतूलिकादिकं भासनं घेत्रासनादिकं भक्तो
भक्तियुक्तो जन भात्मभक्तिर्वा पाणसामर्थ्य दशमकारा:
माणा वा कामो मैथुनेच्छा अयों 'द्रव्यादिप्रयोजनं, इत्येवं.
कारणेन कायोत्सर्ग या करोति परिवारनिमित्तं विभूतिनिमि-
सं सत्कारपूजानिमित्तं चाशनपाननिमित्तं वा लयनासननि-
मित्त मम भक्तो ननो भवविति मदीया भक्ति; ख्याति ग-
छत्विति मदीयं प्राणसामर्थ्य लोको जानातु मम पाणर-
सको देवो वा मनुष्यो वा भवत्तिति हेतो यः कायोत्सर्ग क-
रोति, कामहेतुर्यहेतुश्च यः कायोत्सर्गः स सर्वोऽप्यप्रशस्तो
मनःसंकल्प इति ॥ १८४.॥

·1 पहावश्यकाधिकार७॥ तया- आज्ञाणिदेसपमाणकिचविण्णणपहावणगुगहुँ । झाणमिणमप्पसत्यं मणसंकप्पोदुवीसत्यो १८५ आज्ञानिदेशप्रमाणकीर्तिवर्णनप्रभावनगुणार्थ । ध्यानमिदमप्रशस्तं मनःसंकल्पस्तु विश्वस्तः ॥१८५ आज्ञा मादेशमन्तरेण नीत्वा वर्चनं निर्देशः भादेशो वचनम्यानन्यया करणं प्रपाणं सर्वत्र प्रमाणीकरणं कीर्तिः ख्यातिम्तया वर्णनं प्रशंसनं प्रभावन प्रकाशनं गुणाः शास्त्र- मातृत्वादयोऽर्थः प्रयोजनं, आशा पम सर्वोऽपि करीतु निदे- शं मम सर्वोऽपि करोतु प्रमाणीभूनं मां सर्वोऽपि करोतु मम कीविर्णनं सर्वोऽपि करोतु मां प्रभावयन्तु सर्वेऽपि मदीया- न गुणान् सर्वेऽपि विस्तारयन्वित्यर्थ कायोत्सर्गेण ध्यान- मिदमप्रशस्तमेवंविधो मनःसंरल्याऽविश्वस्तोऽविश्वसनीयो न चिन्तनीयोप्रशस्तो यत इति ॥ १८५।। कायोत्सर्गनियुक्तिमुपसंहरमाह:- काउस्सग्गणिजुची एसा कहिया मए समासेण। संजमतवढियाणं णिग्गंयाणं महरिसीणं १८६। कायोत्सर्गानयुक्तिः एपा कथिता मया समासेन । संयमतपऋद्धिकानां निग्रंथाना महर्षीणां ।। १८६।।

·मूलागरे- कायोत्सर्गनियुक्तिरेषा वयिता मया समासेन, संयम- तपोतिमिच्छतां निर्ग्रन्यानां महीणामिति, नात्र पौनरु- पत्यमाशंकनीय द्रव्यार्थिकपर्यायार्यिकशिष्यसग्रहणास्त्रवार्ति- स्वरूपेण फथनाचेति ॥ १८६ ॥ पडावश्यकचूलिकामाह- सब्बावासणिजुत्तोणियमासिद्धोति होइणायब्वो। अहणिस्सैसं कुणदिण णियमाआवासया होत॥ सर्वावश्यकानयुक्तः नियमात् सिद्ध इति भवति ज्ञातव्यः । अथ निश्शेपाणि करोति न नियमाद् आवासका भवंति ॥ १८७ ॥ भावश्यकानां फलमाह,-अनया गयया सरावश्या- कैनियुक्तः संपूर्णैरस्खलिता संपताद्यावश्यकैरुधुक्तः परिण- वो नियमात निश्चयेन मिद्ध इति भवति ज्ञातव्यो माविनि वर्चमानबहुमचारोऽन्तर्मुहूर्ताव॑ सिद्धो भवति, अथ वा सिद्ध एव सर्वावश्यकैर्युक्तः सपूणों नान्य इत, अथ पुनः शेपात् स्तोकाव निर्माता समाहितानि सावशेषा 'णि न संपूर्णानि रीत्यावश्यकानि तदा तस्य नियमानि- अबाआवासकारकाधीवासास निम्नान मोयादिलितविसविशेषानिसमायोतिसतासिदा . .

·५९२ पडावश्यकाधिकारः ॥७॥ कर्मक्षयसमयः स्यात्, अथ निर्विशेपानियमाच्छैथिल्पभावेन करोति तदा तस्य यतेनियमाः समतादिक्रिया आवासयंति प्रच्छादयतीति आवासकाः पच्छादकाः नियमाद्भवन्तीत्यर्थः। अय वा संसारे आवासयंति स्थापयंतीत्यर्थः ॥ १८७॥ भय वाऽऽवासकानामयमर्थ इन्याह:- मावासयं तु आवसएसु सव्वेसु अपरिहाणेसु । मणवयणकायगुतिंदियस्म आवासया होंत ॥ आवासनं तु आवश्यकेषु सर्वेषु अपरिहानेषु । मनोवचकायगुप्तोंद्रयस्य आवश्यका भवंति ॥ १८८ मनोरननकार्यगुप्तानींद्रियाणि यस्यासौ मनोवचनका. यगुप्लेन्द्रियस्तस्य मनोवचनकायगुप्तेन्द्रियस्य सर्वेष्वावश्यक- वपरिहीणेष्वावसनमवस्थानं यत्तेन आवश्यकाः साघोर्भव- वि परमार्थतोऽज्ये पुनरावामयाः कर्मागमहेतव एवेति, अथ वा आवासयंतु इनि प्रश्नवचनं, आवश्यकानि संपूर्णानि क. यंभूतम्य पुरुषस्य भवंतीनि प्रश्ने तत आह- सर्वेषु चाप- रिहीणेषु मनोवचनकायगुप्तेन्द्रियावश्यकानि भवन्तीति निर्देश: कृत इति ॥१८८॥ आवश्यककरणविधानमाह;- तियरण सव्वविसुद्धो दब्बे खेचे यथुत्तकालमि। मोणेणबाखिचोकुजा आवासया णिचं ॥१८९॥ - ·--- मुलाचारे- त्रिकरणैः सर्वविशुद्धः द्रव्ये क्षेत्रे यथोक्तकाले। मौनेनाव्याक्षिप्तः कुर्यादावश्यकानि नित्यं ॥१४९।। त्रिकरणमनोवचनकायैः सर्वथा शुद्धो द्रव्यविषये क्षेत्रवि. पये यथोक्तकाले आवश्यकानि नित्यं मौनेनाव्याक्षिप्तः सन् कुर्यायतिरिति ॥ १८६ ॥ प्रयासिकानिपिद्यकयोः किंलक्षणमित्याशंकायामाह:- जो होदि णिसीदप्पा णिसीहिया तस्स भावदोहोदि। अणिसिद्धम्स णिसीहिय- सद्दो हवदि केवलं तस्स ।। (९०॥ यो भवति निसितात्मा निषिद्यका तस्य भावतोभवति । आनिसितस्य निपिचकाशब्दो भवति केवलं तस्य ।। १९०॥ यो भवति निमितो बद्ध आत्मपरिणामो येनासो नि. सितामा निहातेन्द्रियशपायचित्तादिपरिणामोऽसौ निसि- तात्माऽय वा निपिदात्मा सर्वया नियमितमतिस्तस्य भावतो निषिधका भवति अनिपिदस्प स्वेच्छामयत्तस्यानिपिदारम- - ·पड़ावश्यकाधिकारः ॥७॥ नश्चलचित्तस्य पायादिवशतिनो निषिधकाशब्दो भवति केवल शब्दमात्रकरणं तस्येति ।। १६० ॥ आसिकार्यमाह;- आसाए विप्पमुक्कस्स आसिया होदिभावदो। आसाए अविष्पमुक्कस्स सद्दो हवदि केवलं॥ आशया विप्रमुक्तस्य आसिका भवति भावतः। आशया अविप्रमुक्तस्य शब्दो भवति केवलं॥१९१ आशया कांक्षया विविधप्रकारेण मुक्तस्प आसिका भ- चति भावतः परमार्थतः, प्राशया पुनरविषमुक्तस्यासिकाकरणं शब्दो भवति केवलं, किमर्थमासिकानिषिद्यकयोस्त्र निरूपण- मिति चेन्न त्रयोदशकरणमध्ये पठितत्वाव, यथाध्य पंचनम- स्कारनिरूपणं पडावश्यकानां च निरूपण कृतमेवमनयोरप्य- धिकारात् भवतीति नामस्थाने निरूपणमनयोरिति ।। १६१ ॥ चूलिकामुपसंहरन्ना- णिज्जुची णिज्जुत्ती एमा कहिदा मए समासेण अह वित्थारपसंगोऽणियोगदो होदिणादयो। नियुक्तनियुक्तिः एपा कथिता मया समासेन । अथ विस्तारप्रसंगो अनियोगात् भवति ज्ञातव्यः।। नियुक्तनियुक्तिरावश्यकचूलिकावश्यरूनियुक्तिरेपा -

·५१६
मूलाचारे-
यिता मया समासेन संक्षेपेणार्थविस्तारप्रसंगोऽनियोगादा-
चारांगाद्भवति ज्ञातव्य इति ॥ १६२ ।।
आवश्यकनियुक्ति सचूलिकामुपसंहरन्नाह-
आवासयाणिज्जुत्ती एवं कधिदासमासओ विहिणा
जो उवजुंजदि णिचं सो सिद्धिं जादि विसुद्धप्पा ।'
आवश्यकनियुक्तिः एवं कथिता समासतो विधिना)
यः उपयुक्त नित्यं सः सिद्धिं याति विशुद्धात्मा ॥
आवश्यकनियुक्तिरेवंप्रकारेण कथिता समासतः सं-
क्षेपतो विधिना, ता य उपयुक्त समाचरति नित्यं सर्वकालं स
सिदि याति विशुद्धात्मा सर्वकर्मनिर्मुक्त इति ॥ १९३ ॥
इति श्रीवट्टरकाचार्यवर्यप्रणीतमूलाचारस्य वमुनधाचार्य-
विरचितायामाचारवृत्तावावश्यकनियुक्ति-
नामकः सप्तमः परिच्छेदः॥७॥