·॥ श्रीहरिभद्रसूरिप्रन्धसम्सहप्रन्यानुफमः॥ समाप्तिपत्राश विपप १ योगरपिसमुपप "रियोममेदा गोपाएर योपारया त्रप्रातमम्प्रेगिम इप्पात्याविसमारि पबिस्तर पर्मिया ॥ १६ पोपमहिमा भूमित्र पूर्वसेवा ममामानिमेशा तीन्तरीमनिरास भोमसिसिमरस्पन्तिमोपपरिया २ पागपिग्मकरम् पोरामारणम् पया धर्मरेमा धर्मस्पर्मसिपिः, मेमेतरतत्वप्रति निममममदिनविनिर्माणपियादि पावर पसरू भन सा समरमापतिप्रतिवर्षनम् ॥ गावपार्तासमुप .. अरिपार्विसामान्प्रेपरवागरम नान्तरविप्रपतिपूर्वपरिरनपूर्वक तबिराफर विस्तारत स्वारस्मापर्न । ५ परनममुपया समामपि रामायो दवामातादिप्रयतम मापक सामनप्राथम् ॥ परमारणम् ७ मामेसम्पविरूपात बारम न मेच सविना रमा मार्ग सिविप सर्वधर्मक्षयम्सनामापाति सिविता रावारिपिता प्रारपेरपनिषयम् । ७ मोसायनिणपा ११ समाप्रपरेतत्त-मेरामाविलापन मगामानिनियष गोवतसर्मठत्वादिपिरि म पर्सनविचारत सपावस्थापन ॥ ८ पर्मपितुपकर ॥ सामाम्परियम-परेलगपरिमारि-पारमानिवि-पेटनिरपेक्षमुनिधर्मप्रवरि-पामाम्योगमप सपिरिस सपरिमापनम् ॥ परिधिस्य पानि - विविविपरसूनि ।। १. रिसाफसमएकम् ११८ मारेष रिसापरणामकम् ॥ २१ सपंसिसिप्रकरणम् १० मारयविधिमौपिम्मवादिपकप्रदप नामापतितस्तराम सातासिरिमास्थापना ·॥ ओ अर्ह नमः ॥ भव्यसत्त्वानुग्रहसंस्कृतप्राकृतगद्यपद्यात्मानेकलक्षपमितविरहाङ्कचतुश्चत्वारिंशदुत्तरचतुर्दशशतशास्त्र- प्रासादसूत्रणसूत्रधार-पूर्वधरासन्नकालवर्ति-सुविहिताग्रणी-सुरिपुरन्दरश्रीमद्धरिभद्रसूरिप्रणी- तानि योगदृष्टिसमुचय-योगबिन्दु-षोडशक-शास्त्रवार्तासमुच्चयादीनि प्रकरणरत्नानि (तत्रायं प्रथमः)। ॥ योगदृष्टिसमुच्चयः॥ नत्वेच्छायोगतोऽयोगं योगिगम्यं जिनोत्तमम् । वीरं वक्ष्ये समासेन योगं तद्दष्टिभेदतः ॥१॥ इहैवेच्छादियोगानां स्वरूपमभिधीयते । योगिनामुपकाराय व्यक्तं योगप्रसङ्गतः ॥ २ ॥ कर्तुमिच्छोः श्रुतार्थस्य ज्ञानिनोऽपि प्रमादतः। विकलो धर्मयोगो यः स इच्छायोग उच्यते ॥३॥ शास्त्रयोगस्त्विह ज्ञेयो यथाशक्त्यप्रमादिनः । श्राद्धस्य तीव्रबोधेन वचसाऽविकलस्तथा ॥४॥ ८

·शानसन्दर्शितोपायस्तदतिकान्तगोचरः । शक्त्युत्काविशेषण सामाख्योऽयमुत्तम ॥ ५॥
सिद्धयाख्यपदसम्मातिहेतुभेदा न तत्वतः । शाखादेवावगम्यन्ते सर्वथैवेह योगिमि
सर्वथा तत्परिच्छेदात्साक्षास्कारित्वयागत । तस्सर्वज्ञत्वससिद्धेस्तदा सिद्धिपदाप्तित ॥७॥
न चैतदेव यत्तस्मात्प्रातिमज्ञानसात । सामर्थ्ययोगोऽयाध्योऽस्ति सर्वज्ञत्वादिसाधनम् ॥८॥
विधाऽय धर्मसन्यासयोगसन्याससहित । क्षायोपशमिका धर्मा योगा कायादिकर्म तु
द्वितीयापूर्वकरणे प्रथमस्तात्विको भवेत् । आयोज्यफरणादूर्ध्व द्वितीय इति तद्विद ॥१०॥
अतस्वयोगो योगानां योग पर उदाहत । माक्षयोजनभावेन सर्वसन्यासलक्षण
॥ ११ ॥
पतनयमनाभित्य विशेपेणेतदुद्भवा । योगदृष्टय उध्यन्ते अप्टो सामान्यतस्तु ता ॥ १२॥
मित्रा तारा थला दीपा स्पिरा कान्ता प्रमा परा । नामानि योगदृष्टीनां लक्षण च निवोधत ॥१३॥
समेघामेघराज्यादो सपहायर्मकादिवत् । ओघहाप्टिरिह ज्ञेया मिप्यादृष्टीतराप्रया ॥१४॥
तृणगोमयकाष्ठामिकणदीपप्रमोपमा । रस्नसारार्फचन्द्रामा सद्दृष्टेष्टिरष्टया
॥१५॥

·यमादियोगयुक्तानां खेदादिपरिहारतः। अद्वेषादिगुणस्थानं क्रमेणैषा सतां मता ॥१६॥
सच्छद्धासंगतो बोधो दृष्टिरित्यभिधीयते । असत्प्रवृत्तिव्याघातात्सत्प्रवृत्तिपदावहः ॥ १७॥
इयं चावरणापायभेदादष्टविधा स्मृता । सामान्येन विशेषास्तु भूयांसः सूक्ष्मभेदतः ॥ १८ ॥
प्रतिपातयुताश्चाद्याश्चतस्रो नोत्तरास्तथा । सापाया अपि चैतास्तत्प्रतिपातेन नेतराः ॥ १९ ॥
प्रयाणभङ्गाभावेन निशि वापसमः पुनः। विघातो दिव्यभवतश्चरणस्योपजायते ॥ २०॥
मित्रायां दर्शनं मन्दं यम इच्छादिकस्तथा । अखेदो देवकार्यादावद्वेषश्चापरत्र तु ॥ २१ ॥
करोति योगबीजानामुपादानमिह स्थितः । अवन्ध्यर
यमोक्षहेतूनामिति योगविदो विदुः
जिनेषु कुशलं चित्तं तन्नमस्कार एव च । प्रणामादि च संशुद्धं योगबीजमनुत्तमम् ॥ २३ ॥
चरमे पुद्गलावर्ते तथाभव्यत्वपाकतः । संशुद्धमेतन्नियमान्नान्यदापीति तद्विदः ॥ २४ ॥
१ यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावगानि ॥ २ खेदोद्वेगक्षेपोत्थानभ्रान्त्यन्यमुद्रुगासङ्गैः ॥ युक्तानि हि चि-
तानि प्रपञ्चतो वर्जयेन्मतिमान् ॥१॥ ३ अद्वेषो जिज्ञासा शुश्रूपा श्रवणबोधमीमांसाः॥ परिशुद्धा प्रतिपत्तिः प्रवृत्तिरष्टात्मिका तत्त्वे ॥१॥
॥ २२ ॥

·उपादेयधियाऽस्यन्त सज्ञाविष्कम्भणान्वितम् । फलाभिसन्धिरहित सशुद्ध सेसदीदृशम् ॥ २५ ॥
आचार्यादिप्वपि सेतद्विशुद्ध भावयोगिषु । वैयावृत्त्य च विधिवच्छुद्धाशयविशेषतः ॥ २६ ॥
भवोद्वेगव सहजो द्रव्याभिग्रहपालनम् । तथा सिद्धान्तमाश्रित्य विधिना लेखनादि च ॥ २७ ॥
लेखना पूजना दानं श्रवण वाचनोदमह । प्रकाशनाय स्वाध्यायश्चिन्तना भावनेति च ॥ २८ ॥
धीजश्रुतौ च सवेगात्प्रतिपत्ति स्थिराशया । सदुपादेयभावश्च परिशुद्धो महोदय ॥ २९ ॥
एतद्भावमले क्षीणे प्रभूसे जायते नृणाम् । करोस्यव्यक्तचैतन्यो महत्कार्यं न यत्कचित् ॥३०॥
चरमे पुनलावर्ते क्षयश्चास्योपपद्यते । जीवानां लक्षण तत्र यत एतदुदाहृतम् ॥ ३१ ॥
दुःखितेषु दयात्यन्तमदेपो गुणवस्सु च । मोचिस्यात्सेवन चैव सर्वत्रैवाविशेषतः ॥३२॥
एषविधस्य जीवस्य भद्रमूर्तेर्महात्मन । शुभो निमिचसयोगो जायतेऽवञ्चकोदयात् ॥३३॥
योगक्रियाफलाख्य यच्छ्यतेऽवञ्चकत्रयम् । साधूनाश्रित्य परममिपुलक्ष्यक्रियोपमम् ॥३४॥
एतच्च सत्रणामादिनिमित समये स्थितम् । अस्य हेतुश्च परमस्सथाभावमलाल्पता ॥ ३५॥

·॥ ४०॥
नास्मिन् घने यतः सत्सु तत्प्रतीतिर्महोदया। किं सम्यग् रूपमादत्ते कदाचिद्मन्दलाचनः ॥ ३६ ॥
अल्पव्याधिर्यथा लोके तद्विकारैर्न बाध्यते । चेष्टते चेष्टसिद्ध्यर्थं वृत्त्यैवायं तथा हिते ॥ ३७॥
यथाप्रवृत्तिकरणे चरमेऽल्पमलत्वतः । आसन्नग्रन्थिभेदस्य समस्तं जायते ह्यदः ॥ ३८॥
अपूर्वासन्नभावेन व्यभिचारवियोगतः । तत्त्वतोऽपूर्वमेवेदमिति योगविदो विदुः
॥ ३९ ॥
प्रथमं यद्गुणस्थानं सामान्येनोपवर्णितम् । अस्यां तु तदवस्थायां मुख्यमन्वर्थयोगतः
तारायां तु मनाक्स्पष्टं नियमश्च तथाविधः । अनुद्वेगो हितारम्भे जिज्ञासा तत्त्वगोचरा ॥४१॥
भवत्यस्यां तथाऽच्छिन्ना प्रीतियोगकथास्वलम् । शुद्धयोगेषु नियमाद्वहुमानश्च योगिषु ॥ ४२ ॥
यथाशक्त्युपचारश्च योगवृद्धिफलप्रदः । योगिनां नियमादेव तदनुग्रहधीयुतः ॥ ४३ ॥
लाभान्तरफलश्चास्य श्रद्धायुक्तो हितोदयः । क्षुद्रोपद्रवहानिश्च शिष्टसम्मतता तथा
भयं नातीव भवजं कृत्यहानिर्न चोचिते । तथानाभोगतोऽप्युच्चैनै चाप्यनुचितक्रिया
कृत्येऽधिकेऽधिकगते जिज्ञासा लालसान्विता । तुल्ये निजे तु विकले संत्रासो द्वेषवर्जितः ॥ ४६ ॥
॥४४॥
॥ ४५ ॥

·दुखरूपो भवः सर्प उच्छेदोऽस्य कुत कथम्। चित्रा सो प्रवृत्तिश्च साशेषा ज्ञायते कथम् ? ॥४७॥
नास्माक महती प्रज्ञा सुमहान् शास्त्रविस्सर । शिष्टा प्रमाणमिह तदिस्यस्यां मन्यते सदा ॥४८॥
मुखासनसमायुक्त पलायां दर्शन दृढम् । परा च तत्वशुश्रूपा न क्षेपो योगगोचर
नास्या सत्यामसत्तृष्णा प्रकृस्यैव प्रवर्तते । तदभावाच सर्वत्र स्पितमेव सुखासनम् ॥ ५० ॥
अत्वरापूर्वक सर्व गमन कृत्यमेव वा । प्रणिधानसमायुक्तमपायपरिहारत
॥ ५१ ।।
फान्तकान्तासमेतस्य दिव्यगेयश्रुतौ यया । यूनो भवति शुश्रूपा तथास्यां तत्त्वगोचरा ॥ ५२ ॥
पोधाम्भ स्रोतसक्षेपा सिरातुल्या सतां मता । अभावेऽस्या धुत व्यर्यमसिरावनिकूपवत् ॥ ५३ ॥
श्रुताभावेऽपि भाषेऽस्या शुभभावप्रचित । फल कर्मक्षयाख्य स्यात्परवोधनियन्धनम् ॥ ५४ ॥
शुभयोगसमारम्भे न क्षेपोऽस्यां कदाचन । उपायकौशल चापि चारु तदिपय भवेत् ॥५५॥
परिष्कारगत प्रायो पिघातोऽपि न विद्यते । अषिघासश्च सावधपरिहारान्महोदय ॥ ५६ ॥
प्राणायामघती दीपा न योगोत्थानवत्यलम् । तत्त्वश्रवणसयुक्ता सूक्ष्मषोधविवर्जिता ॥५७ ॥

·प्राणेभ्योऽपि गुरुर्धर्मः सत्यामस्यामसंशयम् । प्राणांस्त्यजति धर्मार्थं न धर्म प्राणसङ्कटे ॥ ५८॥
एक एव सुहृद्धर्मो मृतमप्यनुयाति यः । शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यत्तु गच्छति ॥ ५९॥
इत्थं सदाशयोपेतस्तत्वश्रवणतत्परः । प्राणेभ्यः परमं धर्म बलादेव प्रपद्यते
॥ ६०॥
क्षाराम्भस्त्यागतो यद्वन्मधुरोदकयोगतः । बीजं प्ररोहमाधत्ते तद्वत्तत्त्वश्रुतेर्नरः
क्षाराम्भस्तुल्य इह च भवयोगोऽखिलो मतः। मधुरोदकयोगेन समा तत्त्वश्रुतिस्तथा ॥ ६२ ॥
अतस्तु नियमादेव कल्याणमखिलं नृणाम् । गुरुभक्तिसुखोपेतं लोकद्वयहितावहम्
गुरुभक्तिप्रभावेन तीर्थकृद्दर्शनं मतम् । समापत्त्यादिभेदेन निर्वाणैकनिबन्धनम् ॥ ६४ ॥
सम्यग्घेत्वादिभेदेन लोके यस्तत्त्वनिर्णयः । वेद्यसंवेद्यपदतः सूक्ष्मबोधः स उच्यते ॥६५॥
भवाम्भोधिसमुत्तारात्कर्मवज्रविभेदतः । ज्ञेयव्याप्तेश्च कात्स्न्येन सूक्ष्मत्वं नायमत्र तु ॥६६ ॥
अवेद्यसंवेद्यपदं यस्मादासु तथोल्बणम् । पक्षिच्छायाजलचरप्रवृत्त्याभमतः परम् ॥ ६७॥
अपायशक्तिमालिन्यं सूक्ष्मबोधविबन्धकृत् । नैतद्वतोऽयं तत्तत्त्वे कदाचिदुपजायते ॥ ६८ ॥

·अपायदर्शनं तस्माच्छुतदीपान सात्त्विकम् । तदामालम्बन स्वस्य तया पापे प्रवृत्ति ॥६९ ॥
अतोऽन्यदुचरास्वस्मात्पापे कर्मागसोऽपि हि । तप्तलोहपदन्यासतुल्या वृत्ति क्वचियदि ॥ ७० ॥
यसवेद्यपदत सवेगातिशयादिति । चरमेव भवस्येपा पुनर्वर्गस्ययोगत
॥ ७९ ॥
अवेयसवेधपदमपद परमार्थत । पद तु वेयसवेद्यपदमेव हि योगिनाम्
॥ ७२ ॥
वेय सवेद्यते यस्मिन्नपायादिनिबन्धनम् । तथाप्रवृत्तिवुद्धपापि स्व्याघागमविशुद्धया ॥७३॥
तस्पद साम्यवस्थानानिन्नग्रन्थ्यादिलक्षणम् । अन्वर्ययोगतस्तन्त्रे वेद्यसवेयमुच्यते ॥ ७४॥
अवेधसवेद्यपद विपरीतमसो मतम् । भवाभिनन्दिविषय समारोपसमाकुलम्
सुत्रो लाभरतिर्दीनो मत्सरी भयवान् शठः । अज्ञो भवाभिनन्दी स्यानिष्फलारम्भसङ्गत ॥ ७६ ॥
इस्यसत्परिणामानुविद्धो घोषो न सुन्दर । तत्सङ्गादेव नियमाद्विपसम्पृक्तकाम्नवत्
एतद्वन्तोऽत एवेह विपर्यासपरा नरा । हिताहितविवेकान्धा खिद्यन्ते साम्प्रतक्षिण
जन्ममृत्युजराव्याधिरोगशोफाघुपद्रुतम् । वीक्षमाणा अपि भव नोद्विजन्तेऽतिमोहतः ॥७९॥
॥ ७७॥
॥७८॥

·॥ ८४ ॥ कुकृत्यं कृत्यमाभाति कृत्यं चाकृत्यवत्सदा । दुःखे सुखधियाकृष्टाः कच्छकण्डूयकार्दिवत् ॥ ८० ॥ यथा कण्ड्यनेष्वेषां धीन कच्छूनिवर्तने । भोगाङ्गेषु तथैतेषां म तदिच्छापरिक्षये ॥ ८१ ॥ आत्मानं पाशयन्त्येते सदासच्चेष्टया भृशम् । पापधूल्या जडाः कार्यमविचार्यैव तत्त्वतः धर्मबीजं परं प्राप्य मानुष्यं कर्मभूमिषु । न सत्कर्मकृषावस्य प्रयतन्तेऽल्पमेधसः ॥ ८३ ॥ घडिशामिषवत्तुच्छे कुसुखे दारुणोदये । सक्तास्त्यजन्ति सच्चेष्टां धिगहो! दारुणं तमः अवेद्यसंवेद्यपदमान्ध्यं दुर्गतिपातकृत् । सत्सङ्गागमयोगेन जेयमेतन्महात्मभिः जीयमाने च नियमादेतस्मिंस्तत्त्वतो नृणाम् । निवर्तते स्वतोऽत्यन्तं कुतर्कविषमग्रहः ॥८६॥ वोधरोगः शमापायः श्रद्धाभङ्गोऽभिमानकृत् । कुतर्कश्चेतसो व्यक्तं भावशत्रुरनेकधा कुतर्केऽभिनिवेशस्तन्न युक्तो मुक्तिवादिनाम् । युक्तः पुनः श्रुते शीले समाधौ च महात्मनाम् ॥ ८८ ॥ बीजं चास्य परं सिद्धमवन्ध्यं सर्वयोगिनाम् । परार्थकरणं येन परिशुद्धमतोऽत्र च ॥ ८९ ॥ अविद्यासङ्गताः प्रायो विकल्पाः सर्व एव यत् । तद्योजनात्मकश्चैष तर्कः किमनेन तत् ॥ ९ ॥ .. ॥ ८७ ॥ जालमारतस्य सामान्यनव यावताम् । ते सर्वेऽपि तमापन्ना हाते न्यायगतिः परा ॥१०३॥१

·जातिप्रायच सोऽय प्रतीतिफलयाधित । हस्ती व्यापादयत्युको प्राप्ताप्राप्तविकल्पवत् ॥ ९१ ॥
स्वभावोचरपर्यन्त एपोऽसायपि तत्वत । नाम्हिग्गोचरो न्यायादन्यथान्येन फल्पित ॥१२॥
अतोऽग्नि फ्लेदयत्यम्धुसनिधोदइतीति च।अम्बग्निसनिधी तत्स्वाभाव्यादित्युदिते तयोः ॥ ९३ ॥
फोशपानादृते ज्ञानोपायो नास्त्यत्र युक्तित । विप्रकृष्टोऽप्ययस्कान्तः स्वार्थकदृश्यते यतः ॥ ९४ ॥
दृष्टान्तमान सनन यदेव सुलभ क्षितौ । एतप्रधानस्तत्केन स्वनीस्यापोयते झयम् ॥१५॥
दिचन्द्रस्वप्नविज्ञाननिदर्शनवलोत्थित । निरालम्बनतां सर्पज्ञानानां साधयन्यथा ॥ ९६ ॥
सरं सर्वन चाप्नोति यदस्मादसमझसम् । प्रतीतिवाधित लोके तदनन न किंचन ॥ १७ ॥
अतीन्द्रियार्थसिद्धपर्थयथालोचितकारिणाम् । प्रयास शुष्कतर्कस्य न चासौ गोचर क्वचित् ॥ ९८॥
गोचरस्त्वागमस्यैव ततस्तदुपलब्धित । चन्द्रसूर्योपरागादिसवायागमदर्शनात् ॥ ९९ ॥
पतत्प्रधान सच्याच शीलवान् योगतत्पर । जानात्यतीन्द्रियानांस्तथा चाह महामतिः॥ १०॥
आगमेनानुमानेन योगाभ्यासरसेन च । निधा प्रकल्पयन्प्रज्ञां लभते तत्त्वमुत्तमम् ॥१०१॥

·॥ १०२॥ ते न तत्वतो भिन्नमताः सर्वज्ञा बहवो यतः । मोहस्तदविमुक्तीनां तद्भेदाश्रयणं ततः सर्वज्ञो नाम यः कश्चित्पारमार्थिक एव हि । स एक एव सर्वत्र व्यक्तिभेदेऽपि तत्त्वतः ॥१०३ ॥ विशेषस्तु पुनस्तस्य कात्स्न्येनासर्वदर्शिभिः । सर्वैर्न ज्ञायते तेन तमापन्नो न कश्चन ॥१०४॥ तस्मात्सामान्यतोऽप्येनमभ्युपैति य एव हि । निर्व्याजं तुल्य एवासौ तेनांशेनैव धीमताम् ॥ १०५ ॥ यथैवैकस्य नृपतेर्बहवोऽपि समाश्रिताः। दूरासन्नादिभेदेऽपि तद्धृत्याः सर्व एव ॥१०६॥ सर्वज्ञतत्त्वाभेदेन तथा सर्वज्ञवादिनः । सर्वे तत्तत्त्वगा ज्ञेया भिन्नाचारस्थिता अपि ॥१०७॥ न भेद एव तत्त्वेन सर्वज्ञानां महात्मनाम् । तथा नामादिभेदेऽपि भाव्यमेतन्महात्मभिः ॥ १०८ ॥ चित्राचित्रविभागेन यच्च देवेषु वर्णिता । भक्तिः सद्योगशास्त्रेषु ततोऽप्येवमिदं स्थितम् ॥ १०९ ॥ संसारिषु हि देवेषु भक्तिस्तत्कायगामिनाम् । तदतीते पुनस्तत्त्वे तदतीतार्थयायिनाम् ॥११०॥ चित्रा चायेषु तद्रागतदन्यद्वेषसङ्गता । अचित्रा चरमे त्वेषा शमसाराखिलैव हि ॥ १११॥ संसारिणां हि देवानां यस्माच्चित्राण्यनेकधा। स्थित्यैश्वर्यप्रभावाद्यैः स्थानानि प्रतिशासनम् ॥ ११२ ।। 'प्रतिपत्तिस्ततस्तस्य सामान्येनैव यावताम् । ते सर्वेऽपि तमापन्ना इति न्यायगतिः परा ॥१०३॥१

·तस्मात्तत्साधनोपायो नियमाचिन एव हि । न भिननगराणा स्यादेक वम कदाचन ॥११३ ।।
इप्टापूर्तानि कर्माणि लोके चित्राभिसन्धित । नानाफलानि सर्वाणि व्रष्टव्यानि विचक्षणः ॥ ११४ ॥
लिग्भिमन्यसस्काराह्मणानां समक्षत । अन्तर्वेद्यां हि यहचमिष्ट तदभिधीयते
पापीकूपतडागानि देवतायतनानि च । अग्नप्रदानमेतत्तु पूर्त तत्वविदो विदु ॥११६ ॥
अभिमधे फल भिन्नमनुष्ठाने समेऽपि हि । परमोऽत स एवेह पारीव कृषिकर्मणि ॥११७॥
रागादिभिरय चेह भियतेऽनेकधा नृणाम् । नानाफलोपमोफ्तृणां तथावुद्धयादिभेदत ॥११८॥
बुद्धिनिमसमोहनिविधो बोध इप्यते । तद्भेदात्सर्वकर्माणि भिद्यन्ते सर्वदेहिनाम् ॥११९॥
इन्द्रियाप्रिया बुद्विान स्वागमपूर्वकम् । सदनुष्ठानवचैतदसमोहोऽभिधीयते ॥ १२०॥
रत्नोपलम्भतम्ज्ञानतव्याप्त्यादि ययाक्रमम् । इहोदाहरण साधु ज्ञेय वुद्धपादिसिद्धये ॥१२१॥
आदर फरणे प्रीतिरविन्तः सम्पदागम । जिज्ञासा तन्निसेवा च सदनुष्ठानलक्षणम् ॥ १२२॥
युधिपूर्वाणि कर्माणि सर्वाण्येवेह देहिनाम् । ससारफलदान्येव विपाकविरसत्वत ॥१२३ ॥

·ज्ञानपूर्वाणि तान्येव मुक्त्यहं कुलयोगिनाम् । श्रुतशक्तिसमावेशादनुवन्धफलत्वतः ॥१२४॥
असंमोहसमुत्थानि त्वेकान्तपरिशुद्धितः। निर्वाणफलदान्याशु भवातीतार्थयायिनाम्
॥१२५॥
प्राकृतेष्विह भावेपु येषां चेतो निरुत्सुकम् । भवभोगविरक्तास्ते भवातीतार्थयायिनः
॥ १२६॥
एक एव तु मार्गोऽपि तेषां शमपरायणः । अवस्थाभेदभेदेऽपि जलधौ तीरमार्गवत्
॥ १२७॥
संसारातीततत्त्वं तु परं निर्वाणसंज्ञितम् । तद्धयेकमेव नियमाच्छब्दभेदेऽपि तत्त्वतः
॥ १२८॥
सदाशिवः परं ब्रह्म सिद्धात्मा तथातेति च। शब्दैस्तदुच्यतेऽन्वर्थादेकमेवैवमादिभिः ॥ १२९ ॥
तल्लक्षणाविसंवादान्निराबाधमनामयम् । निष्क्रियं च परं तत्त्वं यतो जन्माद्ययोगतः
॥ १३०॥
ज्ञाते निर्वाणतत्त्वेऽस्मिन्नसंमोहेन तत्त्वतः। प्रेक्षावतां न तद्भक्तौ विवाद उपपद्यते ॥ १३१ ॥
सर्वज्ञपूर्वकं चैतन्नियमादेव यस्थितम् । आसन्नोऽयमृजुर्मार्गस्त दस्तत्कथं भवेत् ॥ १३२ ॥
चित्रा तु देशनैतेषां स्यादिनेयानुगुण्यतः । यस्मादेते महात्मानो भवव्याधिभिषग्वराः ॥ १३३ ॥
१ उपादाननिमित्ताभ्यानपिचरित्वता ध्रुवा । सर्वकालं तथाभावात्तथातेत्यभिधीयते ॥ १॥ निसंयोगामिला गेगं निदुःसपरि-
वर्जिता । भूतकोटिः परात्पन्न भूताफलदेति च ॥ २ ॥

·-
यस्य येन प्रकारेण वीजाधानादिसम्भवः । सानुबन्धो भवत्येते तथा तस्य जगुस्तत ॥ १३४ ॥
एफापि देशनैतेपो यद्वा श्रोतृविभेदतः । अचिन्त्यपुण्यसामत्तिया चित्रावभासते ॥१३५॥
यथाभव्य च सर्वेषामुपकारोऽपि तस्कृत । जायतेऽवन्भ्यताप्येवमस्या सर्वत्र सुस्थिता ॥ १३६ ॥
यदा तत्तनयापेक्षा तत्कालादिनियोगस । ऋपिभ्यो देशना चित्रा सन्मूलेपापि तत्वत ॥ १३७ ।।
तदभिप्रायमज्ञास्वा न ततोऽर्याग्दशा सताम् । युज्यते तत्प्रतिक्षेपो महानर्थकर परः ॥ १३८॥
निशानाथप्रतिक्षेपो यथान्धानामसङ्गत । तझेदपरिकल्पश्च तथैवाग्दिशामयम्
॥ १३९॥
न युज्यते प्रतिक्षेप सामान्यस्यापि तस्सताम् । आर्यापवादस्तु पुनर्जिबाछेदाधिको मत ॥ १४०॥
कुदृष्टयादिवन्नो सन्तो भाषन्ते प्रायश कचित् । निश्चित सारवश्चैव किन्तु सत्त्वार्थकृत्सदा ॥ १४१ ॥
निश्चयोऽत्तीन्द्रियार्थस्य योगिज्ञानाहते न च । अतोऽप्यत्रान्वकल्पानां विवादेन न किंचन ॥ १४२ ॥
न चानुमानविपय एषोऽर्यस्सत्त्वतो मत । न चातो निश्चय सम्पगन्यत्राप्याह धीधन ॥ १४३ ॥
यलेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातुमि । अभियुक्तरैरन्यैरन्ययेवोपपाधते ॥ १४ ॥

·॥ १४८॥ ॥ १४९ ।। ॥ १५० ॥ ज्ञायेरन्हेतुवादेन पदार्था यद्यतीन्द्रियाः। कालेनैतावता प्राज्ञैः कृतः स्यात्तेषु निश्चयः ॥ १४५॥ न चैतदेवं यत्तस्माच्छुष्कतर्कग्रहो महान् । मिथ्याभिमानहेतुत्वात्त्याज्य एव मुमुक्षुभिः॥ १४६ ॥ ग्रहः सर्वत्र तत्त्वेन मुमुक्षूणामसङ्गतः । मुक्तौ धर्मा अपि प्रायस्त्यक्तव्याः किमनेन तत् ॥ १४७ ॥ तदत्र महतां वर्त्म समाश्रित्य विचक्षणैः । वर्तितव्यं यथान्यायं तदतिक्रमवर्जितैः परपीडेह सूक्ष्मापि वर्जनीया प्रयत्नतः । तद्वत्तदुपकारेऽपि यतितव्यं सदैव हि गुरवो देवता विप्रा यतयश्च तपोधनाः । पूजनीया महात्मानः सुप्रयत्नेन चेतसा पापवत्स्वपि चात्यन्तं स्वकर्मनिहतेष्वलम् । अनुकम्पैव सत्त्वेषु न्याय्या धर्मोऽयमुत्तमः ॥ १५१ ॥ कृतमत्र प्रसङ्गेन प्रकृतं प्रस्तुमोऽधुना । तत्पुनः पञ्चमी तावद्योगदृष्टिमहोदया स्थिरायां दर्शनं नित्यं प्रत्याहारवदेव च । कृत्यमभ्रान्तमनघं सूक्ष्मबोधसमन्वितम् ॥ १५३ ॥ वालधूलीगृहक्रीडातुल्यास्यां भाति धीमताम् । तमोग्रन्थिविभेदेन भवचेष्टाखिलैव हि ॥ १५४ ॥ मायामरीचिगन्धर्वनगरस्वप्नसंनिभान् । बाह्यान् पश्यति तत्त्वेन भावान् श्रुतविवेकतः ॥ १५५ ॥ ॥ १५२ ॥ RSE

·सि
अगस्य केवल ज्योतिर्निरावाधमनामयम् । यदत्र तत्पर तत्व शेष पुनरुपलव
एवं विवेकिनो धीरा प्रत्याहारपरास्तपा । धर्मवाधापरित्यागयत्नवन्तश्च तत्त्वत ॥१५७ ॥
न प्रलक्ष्मीसम्बी लक्ष्मीर्यथानन्दाय धीमताम् । तथा पापसखा लोके देहिर्ना भोगविस्तर ॥ १५८ ॥
धर्मादपि भवन् भोग प्रायोऽनर्याय देहिनाम् । चन्दनादपि सम्भूतो दहत्येव हुताशन ॥ १५९ ॥
भागाचादिच्छाविरतिः स्कन्धभारापनुत्तये । स्कन्धान्तरसमारोपस्तत्सस्कारविधानत ॥ १६०॥
कान्तायामेतदन्येपा प्रीतये धारणा परा । अतोन नान्यमुनित्य मीमांसास्ति हितोदया ॥ १६१ ।।
अस्यां तु धर्ममाहात्म्यात्समाचारविशुद्धित । प्रियो भवति भूतानां धर्मेकाममनास्तथा ॥ १६२ ॥
श्रुतधर्मे मनो नित्य कायस्तस्यान्यचेष्टिते । अतस्त्वाक्षेपकज्ञानान्न भोगा भवहेतव
१ मपरेरप्यस्पों खिरायो रयषमी गुमाः प्रोम बणैस्पमारोम्पमनिरस्व, गधा शुभो मूत्रपुरीपमल्पम् । शान्तिः प्रसापा
रसरमौम्यता प, पोगाचा प्रथम दि पिम् ॥१॥ मम्माविमुक्त विषयेप्वरेता, प्रभाषवर्यसमन्वित ध। इनौरपृप्यत्वममीठणमा,
अनामियर पगमा पर स्मात् ॥ २॥ रोपम्पपाया परमा र तृतिरीरित्ययोगा समता र गुः ॥ राहिनासो ऋषभरा धी-
निपयोगस्य ठित ॥३॥

·मायाम्भस्तत्त्वतः पश्यन्ननुद्विग्नस्ततो द्रुतम् । तन्मध्येन प्रयात्येव यथा व्याघातवर्जितः॥ १६४ ॥
भोगान्वरूपतः पश्यंस्तथा मायोदकोपमान्। भुञ्जानोऽपि ह्यसङ्गः सन् प्रयात्येव परं पदम् ॥ १६५ ॥
भोगतत्वस्य तु पुनर्न भवोदधिलङ्घनम् । मायोदकदृढावेशस्तेन यातीह कः पथा ॥ १६६ ॥
स तत्रैव भवोद्विग्नो यथा तिष्ठत्यसंशयम् । मोक्षमार्गेऽपि हि तथा भोगजम्बालमोहितः ॥ १६७ ॥
मीमांसाभावतो नित्यं न मोहोऽस्यां यतो भवेत् । अतस्तत्त्वसमावेशात्सदैव हि हितोदयः॥ १६८ ॥
ध्यानप्रियाप्रभावेन (प्रभा प्रायो) नास्यां रुगत एव हि । तत्त्वप्रतिपत्तियुता विशेषेणशमान्विता ॥१६९॥
ध्यानजं सुखमस्यां तु जितमन्मथसाधनम् । विवेकबलनिर्जातं शमसारं सदैव हि ॥ १७० ॥
सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् । एतदुक्त समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥ १७१ ॥
पुण्यापेक्षमपि ह्येवं सुखं परवशं स्थितम् । ततश्च दुःखमेवैतत्तल्लक्षणनियोगतः ॥ १७२ ॥
ध्यानं च निर्मले बोधे सदैव हि महात्मनाम् । क्षीणप्रायमलं हेम सदा कल्याणमेव हि ॥ १७३ ॥
सत्प्रवृत्तिपदं चेहासङ्गानुष्ठानसंज्ञितम् । महापथप्रयाणं यदनागामिपदावहम्
॥ १७४ ॥

·प्रशान्तवाहितासज्ञ विसभागपरिक्षयः । शिवधर्म ध्रुवावेति योगिभिर्गीयते सद ॥ १७५॥ एतव्यसाधयत्याशु ययोग्यस्यां व्यवस्थित । एतत्पदावहेपैव तत्तसविदा मता ॥ १७६ ॥ समाधिनिष्ठा तु परा तदासङ्गविवर्जिता। सात्मीकृतप्रतिश्च तदुत्तीर्णाशयेति च ॥ १७७॥ निराचारपदो झस्पामतिचारविवर्जित । आरुबारोहणाभावगतिवत्त्वस्य चेष्टितम् ॥ १७८॥ रत्नादिशिक्षाहग्भ्योऽन्या यथा दृक्तनियोजने। तथाचारक्रियाप्यस्य सेवान्या फलमेदत ॥ १७९ ॥ तन्नियोगान्महात्मेह कृतकृस्यो यथा भवेत् । तथाय धर्मसन्यासविनियोगान्महामुनि ॥१८० ॥ द्वितीयाऽपूर्वकरणे मुख्योऽयमुपजायते । केवलथीस्ततश्चास्य नि सपत्ना सदोदया ॥ १८१॥ स्थित शीतांशुवज्जीव प्रकृत्या भावशुद्धया । चन्द्रिकावञ्च विज्ञान तदावरणमभ्रषत् ॥ १८२ ॥ पातिकर्माभ्रकल्प तदुक्तयोगानिलाइते । यदापति तदा श्रीमान् जायते ज्ञानकेवली ॥१८३ ॥ क्षीणदोपोऽथ सर्वज्ञ सर्वलन्धिफलान्वित । पर परार्थ सपाद्य ततो योगान्तमश्नुते ॥ १८४ ॥ तत्र दागेष भगवानयोगायोगसत्तमात् । भवव्याधिक्षय कृत्वा निर्वाण लभते परम्

·॥ १८७॥
॥ १८८ ॥
व्याधिमुक्तः पुमान् लोके यादृशस्तादृशो ह्ययम् । नाभावो न च नो मुक्तो व्याधिनाव्याधितो न च ॥
भव एव महाव्याधिर्जन्ममृत्युविकारवान् । विचित्रमोहजननस्तीवरागादिवेदनः
मुख्योऽयमात्मनोऽनादिचित्रकर्मनिदानजः । तथानुभवसिद्धत्वात्सर्वप्राणभृतामिति
एतन्मुक्तश्च मुक्तोऽपि मुख्य एवोपपद्यते । जन्मादिदोषविगमात्तददोषत्वसङ्गतः ॥ १८९॥
तत्स्वभावोपमर्देऽपि तत्तत्स्वाभाव्ययोगतः । तस्यैव हि तथाभावात्तदोषत्वसङ्गतिः ॥ १९० ॥
स्वभावोऽस्य स्वभावो यन्निजा सत्तैव तत्त्वतः । भावावधिरयं युक्तो नान्यथातिप्रसङ्गतः ॥ १९१ ॥
अनन्तरक्षणाभूतिरात्मभूतेह यस्य तु । तयाऽविरोधान्नित्योऽसौ स्यादसन्वा सदैव हि ॥ १९२ ॥
स एव न भवत्येतदन्यथाभवतीतिवित् । विरुद्धं तन्नयादेव तदुत्पत्त्यादितस्तथा ॥ १९३ ॥
सतोऽसत्त्वे तदुत्पादस्ततो नाशोऽपि तस्य यत् । तन्नष्टस्य पुनर्भावः सदा नाशे न तत्स्थितिः॥ १९४ ॥
स क्षणस्थितिधर्मा चेद् द्वितीयादिक्षणे स्थितौ। युज्यते ह्येतदप्यस्य तथा चोक्तानतिक्रमः ॥ १९५॥
क्षणस्थितौ तदैवास्य नास्थितिर्युक्त्यसङ्गतः। न पश्चादपि सेत्येवं सतोऽसत्त्वं व्यवस्थितम् ॥ १९६ ॥

·भवभावानिवृत्तावप्पयुक्ता मुक्तकल्पना । एकान्तेफस्वभावस्य न सवस्थादय कचित् ॥१९७ ॥
तदभाषे च ससारी मुक्तभेप्ति निरर्थकम्। तत्स्वभावोपमर्दोऽस्य नीस्या तात्त्विक इष्यताम् ॥ १९८ ॥
दिदृक्षाचारमभूतं तन्मुख्यमस्या निवर्तते । प्रधानादिनतेर्हेतुस्तदभावान्न तन्नतिः ॥ १९९ ॥
अन्यथा स्यादिय नित्यमेपा च भव उच्यते । एव च भवनित्यत्वे कय मुक्तस्य सम्भवः ॥ २०० ॥
अवस्था तत्वतो नो चेन्ननु तत्प्रत्यय' कयम् । प्रान्तोऽय किमनेनेति मानमत्र न विद्यते ॥ २०१ ॥
योगिज्ञानतुमान चेत्तदवस्थान्सर तु सत् । तत किंभ्रान्तमेतत्स्यादन्यथा सिद्धसाध्यता ॥ २०२ ॥
व्याधितस्तदभावो वा तदन्यो वा ययेव हि । व्याधिमुक्तो न सन्नीत्या कदाचिदुपपद्यते ॥ २०३ ॥
ससारी तदभावो वा तदन्यो वा सयैव हि । मुक्तोऽपि हन्त नो मुको मुख्यवृत्त्येति तद्विद ॥ २०४ ॥
क्षीणव्याधिर्यथा लोके व्याधिमुक्त इति स्थित ।मघरोग्येव तु तथा मुक्तस्तन्त्रेषु तत्क्षयात्॥ २०५ ॥
अनेकयोगशास्त्रेभ्यः सङ्केपेण समुदत । दृष्टिभेदेन योगोऽयमात्मानुस्मृतये पर ॥ २०६ ॥
कुलादियोगभेदेन चतुर्षा योगिनो यतः । अतः परोपकारोऽपि लेशतो न विरुध्यते ॥ २०७॥

·॥ २१० ॥
॥ २११ ॥
॥ २१२ ॥
कुलप्रवृत्तचक्रा ये त एवास्याधिकारिणः । योगिनो न तु सर्वेऽपि तथा सिद्धादिभावतः ॥ २०८ ॥
ये योगिनां कुले जातास्तद्धर्मानुगताश्च ये । कुलयोगिन उच्यन्ते गोत्रवन्तोऽपि नापरे ॥ २०९ ॥
सर्वत्राद्वेषिणश्चैते गुरुदेवद्विजप्रियाः। दयालवो विनीताश्च बोधवन्तो यतेन्द्रियाः
प्रवृत्तचक्रास्तु पुनर्यमद्वयसमाश्रयाः। शेषद्वयार्थिनोऽत्यन्तं शुश्रूषादिगुणान्विताः
आद्यावश्चकयोगाप्त्या तदन्यद्वयलाभिनः। एतेऽधिकारिणो योगप्रयोगस्योति तद्विदः
इहाहिंसादयः पञ्च सुप्रसिद्धा यमाः सताम् । अपरिग्रहपर्यन्तास्तथेच्छादिचतुर्विधाः ॥ २१३ ॥
तद्वत्कथाप्रीतियुता तथाविपरिणामिनी । यमेष्विच्छावसेयेह प्रथमो यम एव तु ॥ २१४ ॥
सर्वत्र शमसारं तु यमपालनमेव यत् । प्रवृत्तिरिह विज्ञेया द्वितीयो यम एव तत्
विपक्षचिन्तारहितं यमपालनमेव यत् । तत्स्थैर्यमिह विज्ञेयं तृतीयो यम एव हि ॥ २१६ ॥
परार्थसाधकं त्वेतत्सिद्धिः शुद्धान्तरात्मनः । अचिन्त्यशक्तियोगेन चतुर्थो यम एव तु ॥ २१७ ॥
सद्भिः कल्याणसम्पन्नैर्दर्शनादपि पावनैः । तथादर्शनतो योग आद्यावश्चक उच्यते ॥ २१८ ॥
॥ २१५॥

·तेषामेव प्रणामादिक्रियानियम इत्यलम् । क्रियावश्चकयोग स्यान्महापापक्षयोदय ॥ २१९ ॥ फलावद्यकयोगस्तु सभ्य एव नियोगत । सानुवन्धफलावाप्तिधर्मसिद्धौ सतां मता ॥ २२० ।। फूलादियोगिनामस्मान्मत्तोऽपि जहधीमताम् । अषणात्पक्षपानादेरुपकारोऽस्ति लेशतः ॥ २२१ ।। तात्विक पक्षपातश्च भावशून्या च या क्रिया । अनयोरन्तर ज्ञेय भानुखद्योतयोरिव ॥ २२२ ॥ ग्वद्योतकस्य यत्तेजस्तदल्प च विनाशि च । विपरीतमिद भानोरिति भाव्यमिद बुधैः ॥ २२३ ॥ श्रवणे प्रार्थनीया स्युन हि योग्या कदाचन।यस्न कल्याणसत्वाना महारले स्थितो यत ॥ २२४ ॥ नेतदिदस्त्वयोग्येभ्यो ददत्येन तथापि तु । हरिभद्र इद प्राह नेतेभ्यो देय आदरात् ॥ २२५ ॥ अवशेह कृताल्पापि यदनाय जायते । अतस्तस्परिहारार्थ न पुनर्भावदोपत ॥ २२६ ॥ योग्येभ्यस्तु प्रयत्नेन देयोऽय विधिनान्विते ।मात्सर्यविरहेणोच्च श्रेयोषितप्रशान्तये ॥ २२७ ॥ ॥ पोगरष्ठिसमुचयः समाप्तः ।।

·॥ अथ योगबिन्दुः॥
॥ ४ ॥
नत्वाद्यन्तविनिर्मुक्तं शिवं योगीन्द्रवन्दितम् । योगबिन्दु प्रवक्ष्यामि तत्त्वसिद्धयै महोदयम् ॥ १ ॥
सर्वेषां योगशास्त्राणामविरोधेन तत्त्वतः । सन्नीत्या स्थापकं चैव मध्यस्थांस्तद्विदः प्रति ॥२॥
मोक्षहेतुर्यतो योगो भिद्यते न ततः क्वचित् । साध्याभेदात्तथाभावे तूक्तिभेदो न कारणम् ॥३॥
मोक्षहेतुत्वमेवास्य किन्तु यत्नेन धीधनैः । सगोचरादिसंशुद्धं मृग्यं स्वहितकालिभिः
गोचरश्च स्वरूपं च फलं च यदि युज्यते । अस्य योगस्ततोऽयं यन्मुख्यशब्दार्थयोगतः ॥५॥
आत्मा तदन्यसंयोगात्संसारी तद्वियोगतः । स एव मुक्त एतौ च तत्स्वाभाव्यात्तयोस्तथा ॥ ६ ॥
अन्यतोऽनुग्रहोऽप्यत्र तत्स्वाभाव्यनिबन्धनः । अतोऽन्यथा त्वदः सर्वं न मुख्यमुपपद्यते ॥७॥
केवलस्यात्मनो न्यायात्सदात्मत्वाविशेषतः । संसारी मुक्त इत्येतद्वितयं कल्पनैव हि
काञ्चनत्वाविशेषेऽपि यथा सत्काञ्चनस्य न । शुद्धयशुद्धी ऋते शब्दात्तद्वत्राप्यसंशयम् ॥९॥
॥८॥

·योग्यतामन्तरेणास्य सयोगोऽपि न युज्यते। सा च तचत्वमित्येव तत्सयोगोऽप्यनादिमान् ॥ १० ॥
योग्यतायास्तथात्वेनविरोधोऽस्यान्यथा पुन । अतीतकालसाधात्किन्वाज्ञातोऽयमीहशः॥ ११॥
अनुमहोऽप्यनुमासयोग्यतापेक्ष एव तु । नाणु कदाचिदात्मा स्याद्देवतानुग्रहादपि ॥ १२ ॥
कर्मणो योग्यता हि कर्ता तथ्यपदेशभाक् । नान्यथातिप्रसङ्गेन लोकसिखमिद ननु ॥ १३
अन्यया सर्वमेवेतदौपचारिकमेव हि । प्राप्नोत्यशोभन चैततत्त्वतस्तदभावत
॥१४॥
उपचारोऽपि च प्रायो लोके यन्मुख्यपूर्वकः । दृष्टस्ततोऽप्यद सर्वमिरथमेव व्यवस्थितम् ॥ १५ ॥
पेदम्पर्य तु विज्ञेय सर्वस्यैवास्य भावत । एव व्यवस्थिते तत्वे योगमार्गस्य सम्भव ॥ १६ ॥
पुरुष क्षेत्रविज्ञानमिति नाम यदारमन । अषिया प्रकृतिः कर्म तदन्यस्य तु भेदतः ॥ १७॥
भ्रान्तिप्रचियन्धास्तु सयोगस्येति कीर्तितम् । शास्ता वन्योऽविकारीच तथानुमाइकस्य तु ॥ १८ ॥
साकल्यस्यास्प विज्ञेया परिपाकादिभाषतः। औचिस्यायाधया सम्यम्योगसिद्धिस्सथा तथा ॥ १९ ॥
एकान्ते सति तयत्नस्तथासति च यथा । तत्चथायोग्यताया तु तद्भावेनेप सार्थक ॥ २०॥

·॥ २१ ॥ ॥ २४ ॥ देवं पुरुषकारश्च तुल्यावेतदापि स्फुटम् । युज्यते एवमेवेति वक्ष्याम्यूलमदोऽपि हि लोकशास्त्राविरोधेन यद्योगो योग्यतां व्रजेत् । श्रद्धामात्रैकगम्यस्तु हन्त नेष्टो विपश्चिताम् ॥ २२ ॥ वचनादस्य संसिद्धिरेतदप्येवमेव हि । दृष्टेष्टाबाधितं तस्मादेतन्मृग्यं हितैषिणा ॥ २३ ॥ दृष्टवाधैव यत्रास्ति ततोऽदृष्टप्रवर्तनम् । असच्छुद्धाभिभूतानां केवलं बाध्यसूचकम् प्रत्यक्षेणानुमानेन यदुक्तोऽर्थो न बाध्यते । दृष्टेऽदृष्टेऽपि युक्ता स्यात्प्रवृत्तिस्तत एव तु ॥ २५ ॥ अतोऽन्यथाप्रवृत्तौ तु स्यात्साधुत्वाद्यनिश्चितम् । वस्तुतत्त्वस्य हन्तैवं सर्वमेवासमञ्जसम् ॥ २६ ॥ तदृष्टाद्यनुसारेण वस्तुतत्त्वव्यपेक्षया । तथातथोक्तिभेदेऽपि साध्वी तत्त्वव्यवस्थितिः ॥ २७ ॥ अमुख्यविषयो यः स्यादुक्तिभेदः स बाधकः । हिंसाऽहिंसादिवद्यद्वा तत्त्वभेदव्यपाश्रयः ॥ २८ ॥ मुख्ये तु तत्र नैवासौ बाधकः स्याद्विपश्चिताम् । हिंसादिविरतावर्थे यमव्रतगतो यथा मुख्यतत्त्वानुवेधेन स्पष्टलिङ्गान्वितस्ततः । युक्तागमानुसारेण योगमार्गोऽभिधीयते ॥ ३० ॥ अध्यात्म भावना ध्यानं समता वृत्तिसङ्ख्यः । मोक्षण योजनाद्योग एष श्रेष्ठो यथोत्तरम् ॥ ३१ ॥ ॥ २९ ॥ २

·तात्त्विकोऽतात्त्विकश्चाय सानुबन्धस्तथाऽपर । सास्रवोऽनारपश्चेति सज्ञाभेदेन कीर्तित ॥३२॥
तात्त्विको भूत एव स्यादन्यो लोकव्यपेक्षया। अच्छिन्न सानुवन्धस्तु छेदवानपरो मत ॥३३॥
सास्रयो दीर्घससारस्ततोऽन्योऽनास्रषः परः । अवस्थामेदविषया सज्ञा एता यथोदिता ॥ ३४ ॥
स्वरूप सम्भव चैव वक्ष्याम्पूर्ध्वमनुक्रमात्। अमीपां योगभेदानो सम्यक् शास्त्रानुसारत ॥ ३५ ॥
इदानीं तु समासेन योगमाहात्म्यमुच्यते । पूर्वसेवाफमश्चैव प्रवृत्त्यगत्तया सताम् ॥३६॥
योग कल्पसः श्रेष्ठो योगश्चिन्तामणि परः। योगः प्रधान धर्माणां योग सिद्धे स्वयग्रह ॥ ३७ ।।
तथा चजन्मपीजाग्निर्जरसोऽपि जरा परा। दु खानो राजयक्ष्माय मृत्योर्मृत्युरुदाइत ॥ ३८॥
कुण्ठीभवन्ति तीक्ष्णानि मन्मथामाणि सर्वथा । योगवर्मापते चित्ते तपरिछवकराण्यपि ॥ ३९॥
अक्षरद्वयमप्येतच्छूयमाण विधानत । गीत पापक्षयायोधेर्योगसिद्धर्महास्ममि ॥४०॥
मलिनस्य यथा हेमो वः शुद्धिर्नियोगत । योगामेभेतसस्सवदविद्यामलिनारमन
अमुत्र सशयापन्नचेतसोऽपि सतो ध्रुवम् । सस्स्यामप्रत्ययादिभ्य सशयो विनिवर्तते ॥४२॥

·॥४७॥
॥४८॥
श्रद्धालेशान्नियोगेन वाह्ययोगवतोऽपि हि । शुक्लस्वप्ना भवन्तीष्टदेवतादर्शनादयः ॥४३॥
देवान्गुरून्द्रिजान्साधून्सत्कर्मस्था हि योगिनः। प्रायः स्वप्ने प्रपश्यन्ति हृष्टान्सन्नोदनापरान्॥४४॥
नोदनापि च सा यतो (स्माद्) यथार्थेवोपजायते। तथाकालादिभेदेन हन्त नोपप्लवस्ततः॥४५॥
स्वप्नमन्त्रप्रयोगाच्च सत्यस्वप्नोऽभिजायते। विद्वज्जनेऽविगानेन सुप्रसिद्धमिदं तथा ॥ ४६॥
न ह्येतद्भूतमात्रत्वनिमित्तं सङ्गतं वचः । अयोगिनः समध्यक्षं यन्नैवंविधगोचरम्
प्रलापमानं च वचो यदप्रत्यक्षपूर्वकम् । यथेहाप्सरसः स्वर्गे मोक्षे चानन्द उत्तमः
योगिनो यत्समध्यक्षं ततश्चेदुक्तनिश्चयः । आत्मादेरपि युक्तोऽयं तत एवेति चिन्त्यताम् ॥ ४९ ॥
अयोगिनो हि प्रत्यक्षगोचरातीतमप्यलम् । विजानात्येतदेवं च बाधात्रापि न विद्यते ॥ ५० ॥
आत्मायतीन्द्रियं वस्तु योगिप्रत्यक्षभावतः। परोक्षमपि चान्येषां न हि युक्त्या न युज्यते ॥ ५१ ॥
किं चान्यद्योगतः स्थैर्य धैर्य श्रद्धा च जायते।मैत्री जनप्रियत्वं च प्रातिभं तत्त्वभासनम् ॥ ५२ ॥
विनिवृत्ताग्रहत्वं च तथा द्वन्द्वसहिष्णुता । तदभावश्च लाभश्च बाह्यानां कालसङ्गतः ॥ ५३ ॥

·धृतिः क्षमा सदाचारो योगवृद्धि शुभोदया । आदेयता गुरुत्व च शमसौख्यमनुत्तरम् ॥ ५४॥
आविददङ्गनासिद्धमिदानीमपि दृश्यते । एतत्यायस्सदन्यत्तु सुवागमभापितम् ॥ ५५॥
न चैतद्भूतसवातमात्रादेवोपपद्यते । तदन्यभेदकाभावे तवैचित्र्याप्रसिद्धित
॥ ५६ ॥
ब्रह्मचर्येण तपसा सवेदाध्ययनेन च । विद्यामन्त्रविशेषेण सचीर्यासेवनेन च ॥ ५७॥
पित्रो सम्यग्रुपस्थानाद म्हानभैषज्यदानतः । देवादिशोधनाच्चैव भवेज्जातिस्मर पुमान् ॥५८॥
अत एष न सर्वेषामेतदागमनेऽपि हि । परलोकायथैकस्मात्स्थानाचनुमृतामिति ॥ ५९॥
न चैतेपामपि सेततुन्मादमहयोगतः । सर्वेषामनुभूतार्यस्मरण स्याविशेषत
॥६०॥
सामान्येन तु सर्वेषां स्तनवृत्त्यादिचिद्वितम्। अभ्यासातिशयात्स्वप्नचितुल्य व्यवस्थितम् ॥ ६१ ॥
स्वप्नेवृत्तिस्तयाभ्यासाहिशिष्टस्मृतिवर्जिता। जाग्रतोऽपि कचित्सिद्धा सूक्ष्मबुद्धया निरूप्यताम् ॥१२॥
भूयन्ते च महात्मान पते दृश्यन्त इत्यपि । कविस्सवादिनस्तस्मादात्मादेईन्त निश्चय ॥ ६३ ।।
एव च तत्त्वससिद्धेर्योग एव निवन्धनम् । अतो यनिश्चितेषेय नान्यतस्त्वीदशी कचित् ॥ ६४ ॥

·॥६५॥
॥ ७० ॥
अतोऽत्रैव महान्यत्नस्तत्तत्तत्त्वप्रसिद्धये । प्रेक्षावता सदा कार्यों वादग्रन्थास्त्वकारणम्
उक्तं च योगमार्गहस्तपोनिधूतकल्मषैः । भावियोगिहितायोच्चैर्मोहदीपसमं वचः
वादांश्च प्रतिवादांश्च वदन्तो निश्चितांस्तथा। तत्त्वान्तं नैव गच्छन्ति तिलपीलकवद्गतौ ॥ ६७ ॥
अध्यात्ममत्र परम उपायः परिकीर्तितः । गतौ सन्मार्गगमनं यथैव ह्यप्रमादिनः
॥ ६८॥
मुक्त्वातो वादसटमध्यात्ममनुचिन्त्यताम् । नाविधूते तमस्कन्धे ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्तते
॥ ६९॥
सदुपायाद्यथैवाप्तिरुपेयस्य तथैव हि । नेतरस्मादिति प्राज्ञः सदुपायपरो भवेत्
सदुपायश्च नाध्यात्मादन्यः सन्दर्शितो बुधैः। दुरापं किन्त्वदोऽपीह भवाब्धौ सुष्ठु देहिनाम्॥ ७१ ॥
चरमे पुद्गलावर्ते यतो यः शुक्लपाक्षिकः। भिन्नग्रन्थिश्चरित्री च तस्यैवैतदुदाहृतम्
प्रदीर्घभवसद्भावान्मालिन्यातिशयात्तथा । अतत्त्वाभिनिवेशाच्च नान्येष्वन्यस्य जातुचित् ॥ ७३ ॥
अनादिरेष संसारो नानागातसमाश्रयः । पुद्गलानां परावर्ता अत्रानन्तास्तथा गताः ॥ ७४ ॥
१ जेसिमवद्दो पोग्गलपरियट्टो सेसओ उ संसारो । ते सुक्कपक्खिआ खलु अहिगे पुण किण्हपक्खिआ ॥ १ ॥
॥ ७२ ॥

·सर्वेपामेव सत्वाना तत्स्वामाव्यनियोगतः। नान्यथा सविदेसपा सूक्ष्मवुद्धघा विभाव्यताम् ॥ ७५ ।। यादृच्छिक न यस्कार्य कदाचिज्जायते कचित्। सत्त्वपुद्गलयोगश्च तथा कार्यमिति स्थितम् ॥ ७६ ॥ चित्रस्यास्य तथा भावे तत्वाभाव्याहते पर । न कश्चिद्धतुरेव च तदेव हि तयेष्यताम् ॥७७ ॥ खभाषयादापत्तिवेदन को दोप उच्यताम् । तदन्यवादाभावश्चेन्न तदन्यानपोहनात् ॥७८ ॥ कालादिसचिवश्वायमिष्ट एव महास्ममि । सर्वत्र व्यापकस्वेन न च युक्त्या न युज्यते ॥ ७९ ॥ तथात्मपरिणामात्तु कर्मवन्धस्ततोऽपि च । तया दुःखादि कालेन तरस्वभावाहते कथम् ॥ ८ ॥ पृषा कालादिवाश्चेन्न तद्वीजस्य भावत । अकिञ्चित्करमेतञ्चेन्न स्वभावोपयोगत सामग्या कार्यहेतुख तदन्याभावतोऽपि हि । तद्भावादिति क्षेय कालादीनां नियोगत ॥ ८२॥ एतच्चान्यत्र महता प्रपञ्चेन निरूपितम् । नेह प्रतन्यतेऽत्यन्त लेशतस्तूकमेव हि ॥ ८३ ॥ तमन प्रसङ्गेन प्रकृत प्रस्तुमोऽधुना । नाम्यात्म योगभेदत्वादावर्तेष्यपरेष्वपि ॥८४ ॥ तीवपापाभिभूतत्वाज्ञानलोचनवर्जिताः । सदरवितरन्त्येषु न सत्त्वा गहनान्धवत्

·॥ ८८॥
भवाभिनन्दिनः प्रायस्त्रिसंज्ञा एव दुःखिताः । केचिद्धर्मकृतोऽपि स्युलॊकपक्तिकृतादराः ॥ ८६ ॥
क्षुद्रो लाभरतिर्दीनो मत्सरी भयवान् शठः । अज्ञो भवाभिनन्दी स्यानिष्फलारम्भसङ्गतः॥ ८७॥
लोकाराधनहेतोर्या मलिनेनान्तरात्मना । क्रियते सक्रिया सात्र लोकपक्तिरुदाहृता
भवाभिनन्दिनो लोकपक्त्या धर्मक्रियामपि । महतो हीनदृष्ट्योच्चैर्दुरन्तां तद्विदो विदुः ॥ ८९ ॥
धर्मार्थं लोकपक्तिः स्यात्कल्याणाझं महामतेः । तदर्थ तु पुनर्धर्मः पापायाल्पधियामलम् ॥ ९० ॥
लोकपक्तिमतः प्राहुरनाभोगवतो वरम् । धर्मक्रियां न महतो हीनतात्र यतस्तथा ॥ ९१॥
तत्त्वेन तु पुनर्नैकाप्यत्र धर्मक्रिया मता । तत्प्रवृत्त्यादिवैगुण्याल्लोभक्रोधक्रिया यथा ॥ ९२ ॥
तस्मादचरमावर्तेष्वध्यात्मं नैव युज्यते । कायस्थितितरोर्यद्वत्तजन्मस्वामरं सुखम् ॥ ९३॥
तैजसानां च जीवानां भव्यानामपि नो तदा । यथा चारित्रमित्यवं नान्यदा योगसम्भवः॥ ९४ ॥
तृणादीनां च भावानां योग्यानामाप नो यथा। तदाघृतादिभावः स्यात्तद्वद्योगोऽपिनान्यदा ॥ ९५॥
१ असारोप्येप संसारः सारवानिव वक्ष्यते । दधिदुग्धाम्बुताम्बूलपण्यपण्याङ्गनादिभिः ॥ १ ॥

·॥ नवनीतादिकल्पस्तचनावेऽत्र निवन्धनम् । पुनलानां परावर्तश्चरमो न्यायसङ्गतम् ॥ ९६ ॥ अत एवेह निर्दिष्टा पूर्वसेवापि या परै । सासम्नान्यगता मन्ये भवाभिष्यङ्गभावत ॥९७॥ अपुनर्वन्धकादीनां भवाग्धो चलितात्मनाम् । नासो तथाविधा युक्ता वक्ष्यामो युक्तिमत्रतु ॥ ९८॥ मुक्तिमार्गपर युक्त्या युज्यते विमल मनः । सखुरपासन्नभावेन यदमीपां महात्मनाम् ॥ ९९ ॥ तथा चान्यैरपि सेतयोगमार्गकृतश्रमे । सङ्गीतमुक्तिभेदेन यद्गोपेन्द्रमिद वच । ॥ १००॥ अनियुत्ताधिकारायां प्रकृतो सर्वथैव हि । न पुसस्तत्वमार्गेऽस्मिञ्जिज्ञासापि प्रवर्तते ॥ १०१ ॥ क्षेत्ररोगाभिभूतस्य यथात्यन्त विपर्यय । तद्देवास्य विज्ञेयस्तदावर्तनियोगत ॥ १०२ ॥ जिज्ञासायामपि पत्र कश्चित्सर्गो निवर्तते । नाक्षीणपाप एकान्तादाप्नोति कुशलां धियम् ॥ १०३ ॥ ततस्तदावे कल्याणमायस्यां तु विशेषत । मन्त्रायपि सदा चारु सर्वावस्थाहित मतम् ॥ १०४ ॥ उभयोस्तस्वभावस्वाचदावर्तनियोगतः। युज्यते सर्वमेवेतन्नान्यथति मनीषिण ॥ १०५॥ अत्राप्येतदिचित्राया प्रकृतेर्युज्यते परम् । इस्यमावर्तभेदेन यदि सम्यनिरुप्यते ॥ १०६॥ -

·अन्यथैकस्वभावत्वादधिकारनिवृत्तितः । एकस्य सर्वतद्भावो बलादापद्यते सदा ॥ १०७॥
तुल्य एव तथा सर्गः सर्वेषां सम्प्रसज्यते । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्त एवं मुक्तिः ससाधना ॥ १०८ ॥
पूर्वसेवा तु तन्त्रर्गुरुदेवादिपूजनम् । सदाचारस्तपो मुक्त्यद्वेषश्चेह प्रकीर्तिता ॥ १०९ ॥
माता पिता कलाचार्य एतेषां ज्ञातयस्तथा । वृद्धा धर्मोपदेष्टारो गुरुवर्गः सतां मतः ॥११०॥
पूजनं चास्य विज्ञेयं त्रिसन्ध्यं नमनक्रिया । तस्यानवसरेऽप्युच्चैश्चेतस्यारोपितस्य तु ॥ १११ ॥
अभ्युत्थानादियोगश्च तदन्ते निभृतासनम् । नामग्रहश्च नास्थाने नावर्णश्रवणं क्वचित् ॥ ११२ ॥
साराणां च यथाशक्ति वस्त्रादीनां निवेदनम् । परलोकक्रियाणां च कारणं तेन सर्वदा ॥ ११३ ॥
त्यागश्च तदनिष्टानां तदिष्टेषु प्रवर्तनम् । औचित्येन त्विदं ज्ञेयं प्राहुर्धर्माद्यपीडया ॥ ११४ ॥
तदासनाद्यभोगश्च तीर्थे तद्वित्तयोजनम् । तबिम्बन्याससंस्कार ऊर्ध्वदेहक्रिया परा ॥ ११५॥
पुष्पैश्च बलिना चैव वस्त्रैः स्तोत्रैश्च शोभनैः। देवानां पूजनं ज्ञेयं शौचश्रद्धासमन्वितम् ॥ ११६ ॥
अविशेषेण सर्वेषामधिमुक्तिवशेन वा । गृहिणां माननीया यत्सर्वे देवा महात्मनाम् ॥ ११७॥

·सर्वान्देवान्नमस्यन्ति नैक देव समाश्रिता । जितेन्द्रिया जितक्रोधा दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ ११८ ॥
चारिसजीपनीचारन्याय एप सता मत । नान्यथानेष्टसिद्धिः स्याविशेषेणादिकर्मणाम् ॥ ११९ ।।
गुणाधिक्यपरिज्ञानाविशेपेऽप्येतदिष्यते । अदेपेण तदन्येषां पृचाधिक्ये तयात्मन ॥ १२० ॥
पाने दीनादिवर्गे च दान विधिवदिष्यते । पोष्यवर्गाविरोधेन न विरुद्ध स्वतश्च यत् ॥ १२१ ॥
प्रतस्था लिङ्गिन पात्रमपचास्तु विशेषत । स्वसिद्धान्ताविरोधेन वर्तन्ते ये सदेव हि ॥ १२२ ॥
दीनान्धपणा येतु व्याधिप्रस्ता विशेषत नि स्वा क्रियान्तराशका एतद्वर्गो हि मीलक ॥ १२३ ॥
दच यदुपकाराय वूयोरप्युपजायते । नातुरापप्यतुल्य तु तदेतदिधिषन्मतम् ॥ १२४ ॥
धर्मस्यादिपद दान दान दारिपनाशनम् । जनप्रियकर दान दान कीर्त्यादिवर्धनम् ॥१२५ ॥
लोकापवादभीरुत्व दीनाभ्युद्धरणादर । कृतज्ञता सुदाक्षिण्य सदाचार प्रकीर्तित ॥ १२६ ॥
सर्वत्र निन्दासन्त्यागो वर्णवादश्च साधुषु । आपथदेन्यमत्यन्त सद्वत्सम्पदि नम्रता ॥ १२७॥
प्रस्तावे मितभापिस्वमषिसवादन तथा। प्रतिपन्नक्रिया चेति कुलधर्मानुपालनम् ॥१२८॥

·असध्ययपरित्यागः स्थाने चैतक्रिया सदा। प्रधानकार्ये निर्बन्धः प्रमादस्य विवर्जनम् ॥ १२९ ॥ लोकाचारानुवृत्तिश्च सर्वत्रौचित्यपालनम् । प्रवृत्तिर्गर्हिते नेति प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥ १३०॥ तपोऽपि च यथाशक्ति कर्तव्यं पापतापनम् । तच्च चान्द्रायणं कृच्छ्रे मृत्युघ्नं पापसूदनम् ॥ १३१ ॥ एकैकं वर्धयेगासं शुक्ले कृष्णे च हापयेत् । भुञ्जीत नामावास्यायामेष चान्द्रायणो विधिः ॥ १३२ ॥ सन्तापनादिभेदेन कृच्छ्रमुक्तमनेकधा । अकृच्छ्रादतिकृच्छ्रेषु हन्त सन्तारणं परम् ॥ १३३ ॥ मासोपवासमित्याहुर्मृत्युनं तु तपोधनाः । मृत्युञ्जयजपोपेतं परिशुद्धं विधानतः ॥ १३४ ॥ पापसूदनमप्येवं तत्तत्पापाद्यपेक्षया । चित्रमन्त्रजपप्रायं प्रत्यापत्तिविशोधितम् ॥ १३५॥ कृत्स्नकर्मक्षयान्मुक्ति गसङ्क्लेशवर्जिता। भवाभिनन्दिनामस्यां द्वेषोऽज्ञाननिबन्धनः ॥ १३६॥ श्रूयन्ते चैतदालापा लोके तावदशोभनाः। शास्त्रेष्वपि हि मूढानामश्रोतव्याः सदा सताम् ॥ १३७ ॥ वरं वृन्दावने रम्ये क्रोष्टुत्वमभिवाञ्छितम् । न त्वेवाविषयो मोक्षः कदाचिदपि गौतम ? ॥ १३८ ॥ महामोहाभिभूतानामेवं द्वेषोऽत्र जायते । अकल्याणवतां पुंसां तथा संसारवर्धनः ॥ १३९ ॥ ॐ ·नास्ति येपामय तत्र तेऽपि धन्याः प्रकीर्तिताः । भववीजपरित्यागात्तथा कल्याणभागिन ॥ १४०॥ सज्ज्ञानादिश्च यो मुक्तरुपायः समुदाहसः । मळनायैव तत्रापि न चेष्टेप प्रवर्तते ॥१४१ ॥ स्वाराधनाधयेतस्य फलमुफमनुचरम् । मकनायास्त्वनर्योऽपि महानव तयैव हि ॥१४२ ॥ उत्तुङ्गारोहणात्पातो विपान्नाचूतिरेव च । अनर्याय ययात्यन्त मलनापि तथेक्ष्यताम् ॥ १४३ ॥ अत एव च शस्त्रामिव्यालधुम्रहसन्निभ । श्रामण्यदुर्महोऽस्वन्त शास्त्र उक्तो महात्ममि ॥ १४४ ॥ प्रेषेयकाप्तिरप्येव नात श्लान्या सुनीतित । ययाऽन्यायार्जिता सम्पविपाकविरसत्वत ॥ १४५॥ अनेनापि प्रकारेण देपामाधोऽध तत्त्वत । हितस्तु यचदेतेऽपि तथाकल्याणमागिन ॥१४६ ॥ येषामेव न मुक्क्यादौ द्वेपो गुर्वादिपूजनम् । त एव चार कुर्वन्ति नान्ये तद्गुरुदोषत ॥ १४७॥ सचेष्टितमपि स्तोक गुरुदोपवतो न तत् । भौतहन्तुर्यथान्यत्र पादस्पर्शनिपेधनम् ॥१४८॥ १ मा पेष छ मोरसम्म आपा धाराहिमा विपिम्वाण । संसार सफाया वह देव विहिपा नवरे ॥१॥ २ किम कस्प पिपरस्प तोऽपि प्रस्तावाचपोपनाना (मस्मवृतीनो) पादेन स्पर्सनं महतेऽनप सम्पपय इतिमुवमर्मशासत्य कदाचिम्भपूरपिछी

·दिदृक्षाभवबीजादिशब्दवाच्या तथा तथा । इष्टा चान्यैरपि ह्येषा मुक्तिमार्गावलम्बिभिः॥ १६९ ॥
एवं चापगमोऽप्यस्याः प्रत्यावर्त सुनीतितः । स्थित एव तदल्पत्वे भावशुद्धिरपि ध्रुवा ॥ १७० ॥
ततः शुभमनुष्ठानं सर्वमेव हि देहिनाम् । विनिवृत्ताग्रहत्वेन तथाबन्धेऽपि तत्त्वतः ॥ १७१ ॥
नात एवाणवस्तस्य प्राग्वत्सङ्क्लेशहेतवः । तथान्तस्तत्त्वसंशुद्धरुदग्रशुभभावतः ॥ १७२ ॥
सत्साधकस्य चरमा समयापि विभीषिका । न खेदाय यथात्यन्तं तद्वदेतद्विभाव्यताम् ॥ १७३ ॥
सिद्धरासन्नभावेन यः प्रमोदो विजृम्भते । चेतस्यस्य कुतस्तेन खेदोऽपि लभतेऽन्तरम् ॥ १७४ ॥
न चेयं महतोऽर्थस्य सिद्धिरात्यन्तिकी न च । मुक्तिः पुनर्द्वयोपेता सत्प्रमोदास्पदं ततः ॥ १७५ ॥
आसन्ना चेयमस्योच्चैश्चरमावर्तिनो यतः। भूयांसोऽमी व्यतिक्रान्तास्तदेकोऽत्र न किञ्चन ॥ १७६ ॥
अत एव च योगहरपुनर्बन्धकादयः । भावसारा विनिर्दिष्टास्तथापेक्षादिवर्जिताः ॥ १७७॥
भवाभिनन्दिदोषाणां प्रतिपक्षगुणैर्युतः । वर्धमानगुणप्रायो ह्यपुनर्बन्धको मतः ॥ १७८ ॥
अस्यैषा मख्यरूपा स्यात्पर्वसेवा यथोदिता । कल्याणाशययोगेन शेषस्याप्यपचारतः ॥१७९ ॥

·अनामोगवतश्चेतदननुष्ठानमुच्यते । सम्प्रमुग्ध मनोऽस्यति ततभेतयथोदितम् ॥ १५८॥
पतद्रागादिद हेतु श्रेष्ठो योगविदो विदुः । सदनुष्ठानभाषस्य शुभभाषांशयोगत ॥ १५९ ॥
जिनोदितमिति साहुर्भावसारमद पुन । सवेगगर्भमस्यन्तममृत मुनिपुङ्गवा ॥ १६०॥
एव च कर्तृभेदेन चरमेऽन्याश स्थितम् । पुद्गलानां परावर्ते गुरुदेवादिपूजनम् ॥ १६१ ॥
यतो विशिष्ट कर्ताय तदन्येभ्यो नियोगत । तद्योगयोग्यतामेदादिति सम्पग्विचिन्त्यताम् ॥ १६२ ॥
चतुर्थमेतत्त्रायेण ज्ञेयमस्य महारमन । सहजाल्पमलत्व तु युक्तिरत्र पुरोदिता ॥१६२ ॥
सहज तु मल विद्यात्कर्मसम्बन्धयोग्यप्ताम् । आरमनोऽनादिमत्वेऽपि नायमेनां विना यतः॥ ११४ ॥
अनादिमानपि झेप वन्धस्व नाविवर्तते । योग्यतामन्तरेणापि भावेऽस्थातिप्रसङ्गसा ॥ १६५॥
एव चानादिमान्मुक्तो योग्यताविकलोऽपि हि । अभ्येत कर्मणा न्यायात्तदन्यामुक्तवृन्दवत् ॥ १६६ ॥
तदन्यकर्मविरहान्न चेचद्वन्ध इप्यते । तुल्ये तयोग्यसाभावे ननु किं तेन चिन्त्यताम् ॥ १६७ ॥
तस्मादवश्यमेष्टव्या स्वाभाविक्येव योग्यता। तस्यानादिमती सा च मलनान्मल उच्यते॥ १६८ ॥

·दिदृक्षाभवबीजादिशब्दवाच्या तथा तथा । इष्टा चान्यैरपि ह्येषा मुक्तिमार्गावलम्बिभिः॥ १६९ ॥
एवं चापगमोऽप्यस्याः प्रत्यावर्त सुनीतितः । स्थित एव तदल्पत्वे भावशुद्धिरपि ध्रुवा ॥ १७० ॥
ततः शुभमनुष्ठानं सर्वमेव हि देहिनाम् । विनिवृत्ताग्रहत्वेन तथाबन्धेऽपि तत्त्वतः
॥ १७१ ॥
नात एवाणवस्तस्य प्राग्वत्सक्लेशहेतवः । तथान्तस्तत्त्वसंशुद्धेरुदग्रशुभभावतः ॥ १७२ ॥
सत्साधकस्य चरमा समयापि बिभीषिका । न खेदाय यथात्यन्तं तद्वदेतद्विभाव्यताम् ॥ १७३ ॥
सिद्धरासन्नभावेन यः प्रमोदो विजृम्भते । चेतस्यस्य कुतस्तेन खेदोऽपि लभतेऽन्तरम् ॥ १७४ ॥
न चेयं महतोऽर्थस्य सिद्धिरात्यन्तिकी न च।मुक्तिः पुनर्द्वयोपेता सत्प्रमोदास्पदं ततः ॥ १७५ ॥
आसन्ना चेयमस्योच्चैश्चरमावर्तिनो यतः। भूयांसोऽमी व्यतिक्रान्तास्तदेकोऽत्र न किञ्चन ॥ १७६ ॥
अत एव च योगज्ञैरपुनर्बन्धकादयः । भावसारा विनिर्दिष्टास्तथापेक्षादिवर्जिताः
॥ १७७॥
भवाभिनन्दिदोषाणां प्रतिपक्षगुणैर्युतः । वर्धमानगुणप्रायो ह्यपुनर्बन्धको मतः ॥ १७८॥
अस्यैषा मुख्यरूपा स्यात्पूर्वसेवा यथोदिता । कल्याणाशययोगेन शेषस्याप्युपचारतः ॥ १७९ ॥

·छतभास्पा उपन्यास शेषापेक्षोऽपि कार्यतः । नासन्नोऽप्यस्य बाहुल्यादन्ययेतत्प्रदर्शकः ॥ १८ ॥
शुष्यलोके यपा रख जात्य काञ्चनमेव धा। गुणः सयुज्यते चिप्रैस्तदात्मापि दृश्यताम् ॥ १८१।।
तत्प्रकृत्यैव शेषस्य केचिदेना प्रचक्षते । आलोचनाघभावेन तथानाभोगसङ्गताम् ॥ १८२ ॥
युज्यते चैतदप्येव तीये मलपिपे न यत् । सदावेगो भवासनस्तस्योचेविनिवर्तते ॥ १८३ ॥
सवेशायोगतो भूय कल्याणाणतया च यत् । तात्त्विकी प्रकृतिज्ञेया तदन्या तूपचारत ॥ १८४ ॥
एना चाभिस्य शाखेषु व्यवहार प्रवर्तते । ततश्चाधिकृत वस्तु नान्यथेति स्थित सदः ॥ १८५ ॥
शान्तोदाचस्वमत्रेव शुद्धानुष्ठानसाधनम् । सूक्ष्मभाषोहसयुक्त तत्वसवेदनानुगम् ॥१८६ ॥
शान्तोदाता प्रकृत्येह शुभमावाश्रयो मत । धन्यो भोगसुखस्येष विचाट्यो रूपवान्युषा ॥ १८७॥
भनीहशस्य च यथा न मोगमुखमुत्तमम् । अशान्तादेस्तया शुद्ध नानुष्ठान कदाचन ॥ १८८॥
मिथ्याविकरूपम्प तु वयोवयमपि स्थितम् । स्वबुद्धिकल्पनाशिल्पिनिर्मित न तु तत्वतः॥ १८९ ।।
मोगाशक्तिवैकल्प दरिवायौवनस्थयोः । सुरूपरागाशके च कुरूपस्य खयोषिति ॥ १९०॥

·अभिमानसुखाभावे तथा क्लिष्टान्तरात्मनः।अपायशक्तियोगाच्च न हीत्थं भोगिनः सुखम् ॥ १९१ ॥
अतोऽन्यस्य तु धन्यादेरिदमत्यन्तमुत्तमम् । यथा तथैव शान्तादेः शुद्धानुष्ठानमित्यपि ॥ १९२ ॥
क्रोधाद्यबाधितः शान्त उदात्तस्तु महाशयः । शुभानुबन्धिपुण्याच्च विशिष्टमतिसङ्गतः ॥ १९३ ॥
ऊहतेऽयमतः प्रायो भवबीजादिगोचरम् । कान्तादिगतगेयादि तथा भोगीव सुन्दरम् ॥ १९४ ॥
प्रकृतेर्भेदयोगेन नासमो नाम आत्मनः । हेत्वभेदादिदं चारु न्यायमुद्रानुसारतः ॥ १९५॥
एवं च सर्वस्तद्योगादयमात्मा तथा तथा । भवे भवेदतः सर्वप्राप्तिरस्याविरोधिनी ॥ १९६ ॥
सांसिद्धिकमलाद्यद्वा न हेतोरस्ति सिद्धता। तद्भिन्नं यदभेदेऽपि तत्कालादिविभेदतः ॥ १९७ ॥
विरोधिन्यपि चैवं स्यात्तथा लोकेऽपि दृश्यते । स्वरूपेतरहेतुभ्यां भेदादेः फलचित्रता ॥१९८ ॥
एवमूहप्रधानस्य प्रायो मार्गानुसारिणः । एतद्वियोगविषयोऽप्येष सम्यक् प्रवर्तते ॥ १९९ ॥
एवंलक्षणयुक्तस्य प्रारम्भादेव चापरैः । योग उक्तोऽस्य विद्वद्भिर्गोपेन्द्रेण यथोदितम् ॥ २०० ॥
योजनाद्योग इत्युक्तो मोक्षेण मुनिसत्तमैः। स निवृत्ताधिकारायां प्रकृतौ लेशतो ध्रुवः ॥ २०१ ॥

·वेलावलनवन्नधास्तदापूरोपसहते । प्रतिस्रोतोनुगत्वेन प्रत्यह वृद्धिसयुत
॥ २०२॥
भिन्नग्रन्येस्तु यस्त्रायो मोक्षे चित्त भवे तनु । तस्य सत्सर्व एवेह योगो योगो हि भावत ॥ २०३ ॥
नार्या यथान्यसकायास्तत्र मावेसदा स्थिते। तयोग पापबन्धश्च तथा मोक्षेऽस्य दृश्यताम्॥ २०४॥
न चेह मन्थिभेदेन पश्यतो भावमुत्तमम् । इतरेणाकुलस्यापि तत्र चित्त न जायते ॥ २०५॥
चारु चैतद्यतो सस्प तथोह सम्प्रवर्तते । एतद्वियोगविषय शुद्धानुष्ठानभाक् स यत् ॥ २०६ ॥
प्रकृतेरा यतश्चैव नाप्रवृत्त्यादिधर्मताम् । तथा विहाय घटत ऊहोऽस्य विमल मन ॥ २०७॥
सति चामिन्स्फुरद्रस्नकल्पे सत्त्वोल्वणवत । भावस्तैमिस्थत शुद्धमनुष्ठान सदेव हि ॥ २०८ ॥
एतच्च योगहेतुस्वाद्योग इत्युचित वच । मुख्यायां पूर्वसेवायामवतारोऽस्य केवलम् ॥ २०९ ॥
विधा शुद्धमनुष्ठान सच्छास्त्रपरतन्त्रता । सम्यक्प्रत्ययवृत्तिच तयात्रैव प्रचक्षते ॥ २१०॥
विषयात्मानुपन्धैस्तु त्रिधा शुद्धमुदाहृतम् । अनुष्ठान प्रधानत्व ज्ञेयमस्य यथोत्तरम् ॥ २११ ॥
आप यदेव मुत्पर्य क्रियते पतनायपि । तदेव मुक्त्युपादेयलेशभाषाच्छुभ मतम् ॥ २१२ ॥

·द्वितीयं तु यमायेव लोकदृष्ट्या व्यवस्थितम् । न यथाशास्त्रमेवेह सम्यग्ज्ञानाद्ययोगतः ॥ २१३ ॥
तृतीयमप्यदः किन्तु तत्त्वसंवेदनानुगम् । प्रशान्तवृत्त्या सर्वत्र दृढमौत्सुक्यवर्जितम् ॥ २१४ ॥
आद्यान्न दोषविगमस्तमोबाहुल्ययोगतः । तद्योग्यजन्मसन्धानमत एके प्रचक्षते ॥ २१५ ॥
मुक्ताविच्छापि यच्छ्लाघ्या तमःक्षयकरी मता । तस्याः समन्तभद्रत्वादनिदर्शनमित्यदः ॥ २१६ ॥
द्वितीयाद्दोषविगमो न त्वेकान्तानुबन्धनात् । गुरुलाघवचिन्तादि न यत्तत्र नियोगतः ॥२१७ ॥
अत एवेदमार्याणां बाह्यमन्तर्मलीमसम् । कुराजपुरसच्छालयत्नकल्पं व्यवस्थितम् ॥ २१८ ॥
तृतीयाद्दोषविगमः सानुबन्धो नियोगतः । गृहाद्यभूमिकाऽऽपाततुल्यः कैश्चिदुदाहृतः ॥ २१९ ॥
एतद्धयुदग्रफलदं गुरुलाघवचिन्तया । अतः प्रवृत्तिः सर्वैव सदैव हि महोदया
परलोकविधौ शास्त्रात्प्रायो नान्यदपेक्षते । आसन्नभव्यो मतिमान् श्रद्धाधनसमन्वितः ॥ २२१ ।।
उपदेशं विनाप्यर्थकामौ प्रति पटुर्जनः । धर्मस्तु न विना शास्त्रादिति तत्रादरो हितः ॥ २२२ ॥
१ शास्त्रलक्षणं चेदम् ॥ शासनसामर्थेन तु सन्त्राणबलेन चानवद्येन । युक्तं यत्तच्छास्त्रं तच्चैतत्मर्वविद्वचनम् ॥ १ ॥
॥ २२० ॥

·अर्थादापविधानेऽपि तदभाष परं नृणाम् । धमेंविधानतोऽनर्थ 'क्रियोदाहरणात्पर ॥ २२३ ॥
तस्मात्सदेव धर्मार्थी शास्त्रया प्रशस्पते। लोके मोहान्धकारेऽस्मिशास्त्रालोक प्रवर्तकः ॥ २२४ ॥
पापामयोपध शास्त्र शास्त्र पुष्यनियन्धनम् । पशु सर्वत्रग शास्त्र शास्त्र सर्वार्थसाधनम् ॥ २२५ ॥
न यस्य भक्तिरेतस्मिंस्तस्य धर्मक्रियापि हि । अन्धप्रेक्षाक्रियातुल्या कर्मदोपादसत्फला ॥ २२६ ॥
य श्राद्धो मन्यते मान्यानहकारविवर्जित । गुणरागी महाभागस्तस्य धर्मक्रिया परा ॥ २२७ ॥
यस्य स्वनादर शास्त्रे तस्य श्रद्धादयो गुणाः। उन्मसगुणतुल्यस्वान्न प्रशसास्पद सताम् ॥ २२८ ।।
मलिनस्य ययात्यन्त जल वस्त्रस्य शोधनम् । अन्त फरणरतस्य तथा शास्त्र विदुर्बुधा ॥ २२९॥
शास्त्रे भक्तिर्जगदन्येर्मुक्तेदंती परोदिता । अप्रैवेयमतो न्याय्या तत्वाप्स्यासनमावत' ॥ २३०॥
तयारमगुरुलिङ्गानि प्रत्ययस्त्रिविधो मत । सर्वत्र सदनुष्ठाने योगमार्गे विशेषतः ॥ २३१ ॥
आरमा तदभिलापी स्याद्गुमराह तदेव तु । तल्लिोपनिपातश्च सम्पूर्ण सिद्धिसाधनम् ॥ २३२ ॥
१ किवादृष्टान्तमायम् ॥ परिषविण किरिपं दीये विदर्श निसेवर बोचा भपपरगारमादिय सिम्पं न संपावई विकास ॥१॥

·सिद्धघन्तरस्य सद्बीजं या सा सिद्धिरिहोच्यते। ऐकान्तिक्यन्यथा नैव पातशत्यनुवेधतः ॥ २३३ ॥
सिद्धयन्तरं न सन्धत्ते या सावश्यं पतत्यतः। तच्छक्त्य त्याप्यनुविद्वैव पातोऽसौ तत्त्वतो मतः ॥ २३४ ॥
सिद्धयन्तराङ्गासंयोगात्साध्वी चैकान्तिकी भृशम्।आत्मादिप्रत्ययोपेता तदेषा नियमेन तु॥ २३५ ॥
न युपायान्तरोपेयमुपायान्तरतोऽपि हि । हाठिकानामपि यतस्तत्प्रत्ययपरो भवेत् ॥ २३६ ॥
पठितः सिद्धिदूतोऽयं प्रत्ययो ह्यत एव हि । सिद्धिहस्तावलम्बश्च तथान्यैर्मुख्ययोगिभिः॥ २३७ ॥
अपेक्षते ध्रुवं ह्येनं सद्योगारम्भकस्तु यः । नान्यः प्रवर्तमानोऽपि तत्र देवनियोगतः ॥ २३८ ॥
आगमात्सर्व एवायं व्यवहारः स्थितो यतः। तत्रापिहाठिको यस्तु हन्ताज्ञानांस शेखरः ॥ २३९ ॥
तत्कारी स्यात्स नियमात्तद्वेषी चेति यो जडः। आगमार्थे तमुल्लङ्घय तत एव प्रवर्तते ॥ २४० ॥
न च सद्योगभव्यस्य वृत्तिरेवंविधापि हि । न जात्वजात्यधर्मान्यज्जात्यः सन् भजते शिखी॥ २४१ ॥
एतस्य गर्भयोगेऽपि मातृणां श्रूयते परः। औचित्यारम्भनिष्पत्तौ जनश्लाघ्यो महोदयः ॥ २४२ ॥
जात्यकाञ्चनतुल्यास्तत्प्रतिपच्चन्द्रसन्निभाः । सदोजोरत्नतुल्याश्च लोकाभ्युदयहेतवः ॥ २४३ ॥

·ओचित्यारम्भिणोऽक्षुद्रा प्रेक्षावन्त शुभाशया ।अवन्ध्यचेष्टा कालशा योगधर्माधिकारिण ॥२४४॥
यथान शिखिदृष्टान्त शाख्ने प्रोको महात्ममि । स तदण्डरसादीनां सम्पत्यादिप्रसाधन ॥२४५॥
प्राचिरपि चेतेपा धेर्यात्सर्वत्र वस्तुनि । अपायपरिहारेण दीर्घालोचनसङ्गता ॥ २४६ ॥
तत्यणेतृसमाकान्तचित्तरत्नविभूषणा । साध्यसिद्धावनौस्सुक्यगाम्भीर्यस्तिमितानना ॥ २४७ ॥
फलबदनुमसदीजप्ररोहसदृश तथा । सान्चनुष्ठानमित्युक्त सानुबन्ध महर्षिमि ॥ २४८॥
अन्तर्विवेकसम्भूत शान्तोदाचमविप्लुतम् । नापोद्भवलताप्राय बहिश्चेष्टाधिमुक्तिकम् ॥ २४९ ॥
इष्यते चेतदप्यत्र विपयोपाधिसङ्गतम् । निदर्शितमिद तावत्पूर्वमत्रैष लेशतः ॥२५० ॥
अपुनर्यन्धकस्पैध सम्यग्नीत्योपपद्यते । तचचन्त्रोक्तमखिलमवस्थाभेदसनयात् ॥ २५१ ॥
खतन्त्रनीतितस्वेव मन्यिभेदे तथा सति । सम्पग्दृष्टिर्भवत्युचैः प्रशमादिगुणान्वित ॥ २५२ ॥
शुश्रूपा धर्मरागम्य गुरुदेवादिपूजनम् । यथाशक्ति विनिर्दिष्ट लिङ्गमस्य महात्मभि ॥ २५३॥
न किंनरादिगेयादो शुश्रूपा मोगिनस्तथा । यथा जिनोक्ताषस्पति हेतुसामर्थ्यमेदत
॥ २५४ ॥

·तुच्छं च तुच्छनिलयाप्रतिबद्धं च तद्यतः । गेयं जिनोक्तिस्त्रैलोक्यभोगसंसिद्धिसङ्गता ॥ २५५ ॥
हेतुभेदो महानेवमनयोर्यव्यवस्थितः । चरमात्तद्युज्यतेऽत्यन्तं भावातिशययोगतः ॥ २५६ ॥
धर्मरागोऽधिकोऽस्यैवं भोगिनः ख्यादिरागतः।भावतः कर्मसामर्थ्यात्प्रवृत्तिस्त्वन्यथापिहि॥ २५७॥
न चैवं तत्र नो राग इति युक्त्योपपद्यते । हविःपूर्णप्रियो विप्रो भुङ्क्ते यत्पूयिकाद्यपि ॥ २५८ ॥
पातात्वस्येत्वरं कालं भावोऽपि विनिवर्तते । वातरेणुभृतं चक्षुः स्त्रीरत्नमपि नेक्षते ॥ २५९ ॥
भोगिनोऽस्य स दूरेण भावसारं तथेक्षते। सर्वकर्तव्यतात्यागाद्गुरुदेवादिपूजनम् ॥ २६०॥
निजं न हापयत्येव कालमत्र महामतिः । सारतामस्य विज्ञाय सद्भावप्रतिबन्धतः ॥ २६१॥
शक्तेन्यूनाधिकत्वेन नात्राप्येष प्रवर्तते । प्रवृत्तिमात्रमेतद्यद्यथाशक्ति तु सत्फलम् ॥ २६२ ॥
एवम्भूतोऽयमाख्यातः सम्यग्दृष्टिर्जिनोत्तमैः । यथाप्रवृत्तिकरणव्यतिक्रान्तो महाशयः ॥ २६३ ॥
करणं परिणामोऽत्र सत्त्वानां तत्पुनस्त्रिधा । यथाप्रवृत्तिमाख्यातमपूर्वमनिवृत्ति च ॥ २६४ ॥
एतत्रिधापि भव्यानामन्येषामाद्यमेव हि । ग्रन्थि यावत्त्विदं तं तु समतिकामतोऽपरम् ॥ २६५ ॥

·भिग्नमन्येस्तृतीय तु सम्यग्दष्टेरतो हि न। पतितस्याप्यते पन्धो प्रन्थिमुष्ठन्य देशित ॥ २६६ ॥
एवं सामान्यतो शेयः परिणामोऽस्य शोभनः। मिथ्यादृष्टेरपि सतो महाधन्धविशेषत ॥ २६७ ॥
सागरोपमकोटीना कोव्यो मोहस्प सप्ततिः । अभिन्नग्रन्थिन्धो यन्न त्वेकोऽपीतरस्य तु ॥ २६८ ॥
तदन्न परिणामस्य भेदकस्व नियोगत । पास स्वसदनुष्ठान प्रायस्तुल्य वयोरपि ॥ २६९ ॥
अयमस्यामवस्थायां वोधिसत्त्वोऽभिधीयते । अन्यैस्तल्लक्षण यस्मात्सर्वमस्यापपद्यते
॥ २७०॥
फायपातिन एवेह योधिसत्वाः परोदितम् । न चिचपातिनस्तावदेतत्रापि युक्तिमत् ॥ २७१ ॥
परार्परसिको धीमान्मार्गगामी महाशय । गुणरागी तथेत्यादि सर्व तुल्य योरपि ॥२७२ ॥
पस्सम्यग्दर्शन योधिस्तत्यधानो महोदय । सत्त्वोऽस्तुपोधिसत्त्वस्तद्धन्तेपोऽन्वर्थतोऽपि हि॥ २७३ ।।
घरयोधिसमेतो वा तीर्थकृयो भविष्यति । तथाभव्यत्वतोऽसौ वा बोधिसत्त्त सतां मत ॥ २७४ ॥
सांसिद्धिकमिद ज्ञेये सम्यक्चिन च देहिनाम् । तथा कालादिभेदेन धीजसिद्धपादिभाषतः ॥२७५॥
सर्पया योग्यतामेदे तदभावोऽन्यथा भवेत् । निमिचानामपि प्राप्तिस्तुल्या यत्तन्नियोगत ॥ २७६ ॥

·॥ २८०॥
अन्यथा योग्यताभेदः सर्वथा नोपपद्यते । निमित्तोपनिपातोऽपि यत्तदाक्षेपतो ध्रुवम् ॥ २७७ ॥
योग्यता चेह विज्ञेया बीजसिद्ध्याद्यपेक्षया । आत्मनः सहजा चित्रा तथाभव्यत्वमित्यतः॥ २७८ ॥
वरबोधेरपि न्यायासिद्धिनों हेतुभेदतः । फलभेदो यतो युक्तस्तथा व्यवहितादपि ॥ २७९ ॥
तथा च भिन्ने दुर्भेदे कर्मग्रन्थिमहाबले । तीक्ष्णेन भाववज्रेण बहुसङ्क्लेशकारिणि
आनन्दो जायतेऽत्यन्तं तात्त्विकोऽस्य महात्मनः। सद्व्याध्यभिभवे यद्वद्व्याधितस्य महौषधात् ॥ २८१ ॥
भेदोऽपि चास्य विज्ञेयो न भूयो भवनं तथा । तीव्रसङ्क्लेशविगमात्सदा निःश्रेयसावहः॥ २८२ ॥
जात्यन्धस्य यथा पुंसश्चक्षुलाभे शुभोदये । सदर्शनं तथैवास्य ग्रन्थिभेदेऽपरे जगुः ॥ २८३॥
अनेन भवनैर्गुण्यं सम्यग्वीक्ष्य महाशयः। तथाभव्यत्वयोगेन विचित्रं चिन्तयत्यसौ ॥ २८४ ॥
मोहान्धकारगहने संसारे दुःखिता बत । सत्त्वाः परिभ्रमन्त्युच्चैः सत्यस्मिन्धर्मतेजसि ॥ २८५ ॥
अहमेतानतः कृच्छाद्यथायोग कथञ्चन । अनेनोत्तारयामीति वरबोधिसमन्वितः ॥ २८६ ॥
करुणादिगुणोपेतः परार्थव्यसनी सदा । तथैव चेष्टते धीमान्वर्धमानमहोदयः ॥ २८७॥

·तत्वकल्याणयोगेन कुर्वन्सत्त्वार्थमेव स । तीर्थकृत्त्वमवाप्नोति पर सत्त्वार्थसाधनम् ॥ २८८॥
चिन्तयत्येवमेवेतस्स्वजनादिगत तु य । तयानुष्ठानत सोऽपि धीमान् गणधरो भवेत् ॥ २८९ ।।
'सपिनो भवनिर्वेदादास्मनि सरण तु यः।आरमार्य सम्प्रवृत्तोऽसौ सदा स्यान्मुण्डकेवली ॥ २९० ॥
तथाभव्यस्वतश्चित्रनिमित्तोपनिपाततः । एव चिन्तादिसिद्धिश्च सन्न्यायागमसङ्गता ॥ २९१ ॥
एक कालादिमेदेन घीजसिद्धपादिसस्थिति । सामग्यपेक्षया न्यायादन्यथा नोपपद्यते ॥ २९२ ॥
तत्तत्स्वभावता चित्रा तदन्यापेक्षणी तथा। सर्वाभ्युपगमव्याप्या न्यायश्चात्र निदर्शित ॥ २९३ ॥
अधिमुक्त्याशयस्थैर्यविशेषवदिहापरै । इष्यते सदनुष्ठान हेतुरत्रैव वस्तुनि ॥ २९४ ॥
विशेष चास्य मन्यन्त ईश्वरानुग्रहादिति । प्रधानपरिणामात्तु तथान्ये तत्त्ववादिन ॥ २९५ ॥
तत्तत्स्वभावता मुक्त्या नोभयत्राप्यदो भवेत् । एव च कृस्या छत्रापि हन्तेपेव निवन्धनम् ॥ २९६ ॥
आर्य व्यापारमाधिस्य न च दोपोऽपि विद्यते । अत्र माध्यस्थ्यमालम्ब्य यदि सम्यग्निरूप्यते॥२९७॥
१ तप्पे पर्मे पस्तहिमाप्रपम्प देने रागढ़पमोहाविमुछे। सापौ मर्वमन्धमन्दर्भहीने सपेगोऽसौ निप्रसो योऽनुराग ॥ १ ॥

·॥ २९८ ॥
गुणप्रकर्षरूपो यत्सर्वैर्वन्धस्तथेष्यते । देवतातिशयः कश्चित्स्तवादेः फलदस्तथा
भवंश्चाप्यात्मनो यस्मादन्यतश्चित्रशक्तिकात् । कर्माद्य(देर)भिधानादेर्नान्यथातिप्रसङ्गतः ॥ २९९ ॥
माध्यस्थ्यमवलम्ब्यैवमैदम्पर्यव्यपेक्षया । तत्त्वं निरूपणीयं स्यात्कालातीतोऽप्यदोऽब्रवीत् ॥ ३०० ॥
अन्येषामप्ययं मार्गो मुक्ताविद्यादिवादिनाम् । अभिधानादिभेदेन तत्त्वनीत्या व्यवस्थितः ॥ ३०१ ॥
मुक्तो बुद्धोऽर्हन्वापि यदैश्वर्येण समन्वितः । तदीश्वरः स एव स्यात्संज्ञाभेदोऽत्र केवलम् ॥ ३०२ ॥
अनादिशुद्ध इत्यादिर्यश्च भेदोऽस्य कल्प्यते । तत्तत्तन्त्रानुसारेण मन्ये सोऽपि निरर्थकः ॥ ३०३ ॥
विशेषस्यापरिज्ञानाद्युक्तीनां जातिवादतः । प्रायो विरोधतश्चैव फलाभेदाच्च भावतः ॥ ३०४ ॥
अविद्याक्लेशकर्मादि यतश्च भवकारणम् । ततः प्रधानमेवैतत्संज्ञाभेदमुपागतम् ॥ ३०५॥
अस्यापि योऽपरो भेदश्चित्रोपाधिस्तथा तथा ।गीयतेऽतीतहेतुभ्यो धीमतांसोऽप्यपार्थकः ॥ ३०६ ॥
ततोऽस्थानप्रयासोऽयं यत्तद्भेदनिरूपणम् । सामान्यभनुमानस्य यतश्च विषयो मतः ॥३०७॥
साधु चैतद्यतो नीत्या शास्त्रमत्र प्रवर्तकम् । तथाभिधानभेदात्तु भेदः कुचितिकाग्रहः ॥३०८ ॥

·विपश्चिता न युक्तोऽयमैदम्पर्यप्रिया हि ते। यथोक्तास्तस्पुनश्चारु हन्तात्रापि निरूप्यताम् ॥ ३०९ ॥ उभयो परिणामिस्ख तथाभ्युपगमाद् ध्रुवम् । अनुमहाप्रवृतेश्च तथाधामेदतः स्थितम् ॥ ३१० ॥ सर्वेषां तत्स्वभावस्वात्तदेतदुपपद्यते । नान्यथाऽतिप्रसङ्गेन सूक्ष्मवुद्धपा निरूप्यताम् ॥३११ ॥ आस्मना तत्स्वभावस्वे प्रधानस्यापि सस्थिते।ईश्वरस्यापि सन्यायाद्विशेषोऽधिकृतो भवेत् ॥ ३१२ ॥ सांसिद्धिक च सर्वेषामेतदाहुर्मनीषिण । अन्ये 'नियतभावस्वादन्यथा न्यायवादिन ॥ ३१३ ॥ सांसिलिकमदोऽप्येवमन्यथा नोपपद्यते । योगिनो वा विजानन्ति किमस्थानग्रहेण न अस्थान रूपमन्धस्य यथा सनिश्चय प्रति। तथैवातीन्द्रिय वस्तु छयस्थस्यापि तत्त्वत ॥ १५ ॥ हस्तस्पर्शसम शास्त्र तत एव कथश्चन । अत्र तनिश्चयोऽपि स्यात्तया चन्द्रोपरागवत् ॥ ३१६ ॥ मह सर्वत्र सन्स्यज्य तद् गम्भीरेण चेतसा । शास्त्रगर्भः समालोच्यो मायश्चेष्टार्थसन्त ॥ ३१७ ॥ १ प्राप्तम्यो मिवतिषणमपेप पोऽनः सोऽया मावि नृपां शुमो भुमो वा॥ मूवाना मावि कृतेऽपि हि मयले नाऽमाम्प मपति न भाविनोऽस्ति नाशा

·दैवं पुरुषकारश्च तुल्यावेतदपि स्फुटम् । एवं व्यवस्थिते तत्त्वे युज्यते न्यायतः परम् ॥३१८॥
देवं नामेह तत्त्वेन कर्मैव हि शुभाशुभम् । तथा पुरुषकारश्च स्वव्यापारो हि सिद्धिदः ॥ ३१९ ॥
स्वरूपं निश्चयेनैतदनयोस्तत्त्ववेदिनः। ब्रुवते व्यवहारेण चित्रमन्योन्यसंश्रयम् ॥ ३२० ॥
न भवस्थस्य यत्कर्म विना व्यापारसम्भवः। न च व्यापारशून्यस्य फलं यत्कर्मणोऽपि हि ॥ ३२१ ॥
व्यापारमात्रात्फलदं निष्फलं महतोऽपि च । अतो यत्कर्म तदैवं चित्रं ज्ञेयं हिताहितम् ॥ ३२२ ॥
एवं पुरुषकारस्तु व्यापारबहुलस्तथा । फलहेतुर्नियोगेन ज्ञेयो जन्मान्तरेऽपि हि
॥ ३२३ ॥
अन्योन्यसंश्रयावेवं द्वावप्येतौ विचक्षणैः । उक्तावन्यैस्तु कमव केवलं कालभेदतः ॥३२४॥
दैवमात्मकृतं विद्यात्कर्म यत्पौर्वदेहिकम् । स्मृतः पुरुषकारस्तु क्रियते यदिहापरम् ॥ ३२५ ॥
नेदमात्मक्रियाभावे यतः खफलसाधकम् । अतः पूर्वोक्तमेवेह लक्षणं तात्त्विकं तयोः ॥ ३२६ ॥
दैवं पुरुषकारेण दुर्बलं ह्युपहन्यते । देवेन चैषोऽपीत्येतन्नान्यथा चोपपद्यते ॥ ३२७॥
कर्मणा कर्ममात्रस्य नोपघातादि तत्त्वतः । स्वव्यापारगतत्वे तु तस्यैतदपि युज्यते ॥ ३२८॥

·उभयोस्तस्स्वभावस्वे तत्तत्कालाधपेक्षया थाध्यवाषकमाव स्यात्सम्यम्न्यायाविरोधतः ॥ ३२९ ॥
तया च तस्वभावत्वनियमास्कर्तृकर्मणो । फलभावोऽन्यथा तु स्यान्न काटुकपक्तियत् ॥ ३३० ॥
कर्मानियतभाव तु यस्स्याचित्र फल प्रति । तद्वाध्यमत्र दादिप्रतिमायोग्यतासमम् ॥ ३३१ ॥
नियमाप्रतिमा नात्र न चातोऽयोग्यतेव हि । तल्लक्षणनियोगेन प्रतिमेघास्य बाधक ॥ ३३२ ॥
दादेः प्रतिमाक्षेपे तनाव सर्वतो ध्रुव । योग्यस्यायोग्यता चेति न चैषा लोकसिद्धित ॥ ३३३ ॥
कर्मणोऽप्येतदाक्षेपे दानादौ मावभेदत । फलभेद कथ नु स्यात्तथा शास्त्रादिसङ्गत ॥ ३३४ ॥
शुभाचतस्वसौ भावो हन्ताय तत्स्वभावमाक्। एव किमत्रसिद्ध स्याचत एवास्वतो पद ॥ ३३५ ॥
तत्व पुनर्दयस्यापि तत्स्वभावत्वसस्थितौ । भवत्येवमिद न्यायात्तप्राधान्यायपेक्षया ॥ ३३६॥
एव च चरमावर्ते परमार्थेन वाध्यते । देव पुरुषकारेण प्रायशो व्यत्ययोऽन्यदा ॥ ३३७॥
तुल्यस्वमेवमनयोर्व्यवहाराधपेक्षया । सूक्ष्मबुद्धपाऽवगन्तव्य न्यायशास्त्राऽविरोधत ॥ ३३८ ॥
एव पुरुषकारेण अन्थिभेदोऽपि सङ्गस । सदूल वाध्यते देव प्रायोऽय तु विजृम्भते ॥ ३३९ ॥

·अस्यौचित्यानुसारित्वात्प्रवृत्ति सती भवेत् । सत्प्रवृत्तिश्च नियमादध्रुवः कर्मक्षयो यतः ॥ ३४० ॥
संसारादस्य निर्वेदस्तथोच्चैः पारमार्थिकः । संज्ञानचक्षुषा सम्यक्तन्नैर्गुण्योपलब्धितः ॥ ३४१ ॥
मुक्तौ दृढानुरागश्च तथा तद्गुणसिद्धितः । विपर्ययो महादुःखबीजनाशाच्च तत्त्वतः ॥ ३४२ ॥
एतत्त्यागाप्तिसिद्धयर्थमन्यथा तदभावतः । अस्यौचित्यानुसारित्वमलमिष्टार्थसाधनम् ॥ ३४३ ॥
औचित्यं भावतो यत्र तत्रायं सम्प्रवर्तते । उपदेशं विनाप्युच्चैरन्तस्तेनैव चोदितः ॥ ३४४ ॥
अतस्तु भावो भावस्य तत्त्वतः सम्प्रवर्तकः । शिराकूपे पय इव पयोवृद्धेर्नियोगतः ॥ ३४५ ॥
निमित्तमुपदेशस्तु पचनादिसमो मतः । अनैकान्तिकभावेन सतामत्रैव वस्तुनि ॥ ३४६ ॥
प्रक्रान्ताद्यदनुष्ठानादौचित्येनोत्तरं भवेत् । तदाश्रित्योपदेशोऽपि ज्ञेयो विद्यादिगोचरः ॥ ३४७ ॥
प्रकृतेर्वाऽऽनुगुण्येन चित्रः सद्भावसाधनः । गम्भीरोक्त्या मितश्चैव शास्त्राध्ययनपूर्वकः ॥ ३४८ ॥
शिरोदकसमो भाव आत्मन्येव व्यवस्थितः। प्रवृत्तिरस्य विज्ञेया चाभिव्यक्तिस्ततस्ततः ॥ ३४९ ॥
सत्क्षयोपशमात्सर्वमनुष्ठानं शुभं मतम् । क्षीणसंसारचक्राणां ग्रन्थिभेदादयं यतः ॥ ३५० ॥

·भावबुद्धिरतोऽवश्य सानुषन्ध शुभोदयम् । गीयतेऽन्यैरपि सेवत्सुवर्णघटसन्निभम् ॥ ३५१ ।। पप तु वर्तमानोऽय चारित्री जायते ततः । पस्योपमपृयक्रवेन विनिवृत्चेन कर्मण ॥ ३५२ ॥ लिङ्ग मार्गानुसार्येप आद्य प्रज्ञापनाप्रिय । गुणरागी महासत्व सच्छक्स्यारम्भसङ्गतः ॥ ३५३ ॥ असातोदयशून्योऽन्ध कान्सारपतितो यया । गादिपरिहारेण सम्यक्तत्राभिगच्छति ॥ ३५३ ॥ तपाय भयकान्सारे पापादिपरिहारत । श्रुतचर्षिहीनोऽपि सत्सातोदयसयुत ॥ ३५४ ॥ अनीहशस्य तु पुनश्चारित्र शब्दमात्रकम् । ईदृशस्यापि वैकल्य विचित्रत्वेन कर्मणाम् ॥ ३५५॥ देशादिभेदतचित्रमिद चोकं महारममि । अन्न पूर्वोदितो योगोऽध्यारमादि सम्प्रवर्तते ॥ ३५६ ॥ औचित्यादत्तयुक्तस्य पचनात्तत्त्वचिन्सनम् । मेव्यादिसारमत्यन्तमध्यात्म तद्विदो विदु ॥ ३५७ ॥ अत पापक्षय सत्त शील ज्ञान व शाश्वतम् । तथाऽनुभवससिखममृत पद एव तु ॥ ३५८ ॥ अभ्यासोऽस्येव विज्ञेय' प्रत्यह धृद्धिसङ्गत । मनःसमाधिसयुक्त पोन पुन्येन भाषना ॥ ३५९ ॥ निपचिरशुभाम्पासाच्छुमाभ्यासानुकूलता। तथा सुचित्तधृतिम भावनाया फल मतम् ॥ ३६० ।।

·शुभकालम्बनं चित्तं ध्यानमाहुर्मनीषिणः। स्थिरप्रदीपसदृशं सूक्ष्माभोगसमन्वितम् ॥ ३६१ ॥
बशिता चैव सर्वत्र भावस्तैमित्यमेव च । अनुबन्धव्यवच्छेद उदर्कोऽस्यति तद्विदः
॥ ३६२ ॥
अविद्याकल्पितेपूच्चैरिष्टानिष्टेषु वस्तुषु । संज्ञानात्तद्वयुदासेन समता समतोच्यते ॥ ३६३ ॥
ऋद्ध्यप्रवर्तनं चैव सूक्ष्मकर्मक्षयस्तथा । अपेक्षातन्तुविच्छेदः फलमस्याः प्रचक्षते ॥ ३६४॥
अन्यसंयोगवृत्तीनां यो निरोधस्तथा तथा । अपुनर्भावरूपेण स तु तत्संक्षयो मतः ॥ ३६५ ॥
अतोऽपि केवलज्ञानं शैलेशीसम्परिग्रहः । मोक्षप्राप्तिरनाबाधा सदानन्दविधायिनी ॥ ३६६ ॥
तात्विकोऽतात्त्विकश्चायमिति यच्चोदितं पुरा । तस्येदानीं यथायोगं योजनात्राभिधीयते ॥ ३६७ ॥
अपुनर्वन्धकस्यायं व्यवहारेण तात्त्विकः । अध्यात्मभावनारूपो निश्चयेनोत्तरस्य तु ॥३६८॥
सकृदावर्तनादीनामतात्त्विक उदाहृतः। प्रत्यपायफलप्रायस्तथावेषादिमात्रतः ॥ ३६९ ॥
चारित्रिणस्तु विज्ञेयः शुद्धयपेक्षो यथोत्तरम् । ध्यानादिरूपो नियमात्तथा तात्त्विक एव तु ॥ ३७० ।।
अस्यैव वनपायस्य सानुबन्धस्तथा स्मृतः । यथोदितक्रमेणैव सापायस्य तथाऽपरः ॥३७१॥

·अपायमाछु कर्मय निरपाया पुरातनम् । पापाशयकर चित्र निरुपक्रमसज्ञकम् ॥३७२ ॥
कण्टकम्यरमोहेस्तु समो विघ्न प्रकीर्तित । मोक्षमार्गप्रवृत्तानामत एवापरैरपि
॥३७३ ॥
अस्यैष सानव प्रोको वहुजन्मान्तरावह । पूर्वव्यावर्णिसन्यायादेकजन्मा स्वनास्त्रवः ॥ ३७४ ॥
आस्रवो बन्धहेतुस्वाइन्ध एवेह यन्मत । स साम्परायिको मुख्यस्तदेषोऽर्योऽस्य सङ्गत ॥ ३७५ ॥
एष चरमदेहस्प सम्परायषियोगत । इत्वरानवमावेऽपि स तपानास्रवो मत
॥ ३७६ ॥
निश्चयेनात्र शब्दार्य सर्वत्र व्यवहारतः । निश्चयव्यवहारौ च द्वावप्यभिमतार्थदौ ॥३७७॥
सक्षेपारसफलो योग इति सन्दर्शिसो अयम्।आयन्तौ तु पुनः स्पष्ट ग्रूमोऽस्यैव विशेपत ॥ ३७८ ॥
तत्त्वचिन्तनमभ्यारममौचित्यादियुतस्य तु । उक्त विचित्रमेतञ्च तथाऽवस्थादिभेदत ॥३७९ ॥
आदिकर्मकमाभित्य जपो अभ्यारममुच्यते । देवताऽनुमहागवादतोऽयमभिधीयते ॥ ३८०॥
जपः सन्मन्त्रविषयः स पोक्को देवतास्तव । दृष्ट पापापहारोऽस्माद्विपापहरण यथा
देवतापुरतो वापि जले पाऽकल्पास्मनि । विशिष्टत्रुमकुओ वा कर्तव्योऽय ससां मत ॥ ३८२॥

·पर्वोपलक्षितो यद्वा पुत्रञ्जीवकमालया । नासाग्रस्थितया दृष्ट्या प्रशान्तेनान्तरात्मना ॥ ३८३ ॥ विधाने चेतसो वृत्तिस्तद्वर्णेषु तथेष्यते । अर्थे चालम्बने चैव त्यागश्चोपप्लवे सति ॥ ३८४ ॥ मिथ्याचारपरित्याग आश्वासात्तत्र वर्तनम् । तच्छुद्धिकामता चेति त्यागोऽत्यागोऽयमीदृशः॥ ३८५ ॥ यथाप्रतिज्ञमस्येह कालमानं प्रकीर्तितम्। अतो ह्यकरणेऽप्यत्र भाववृत्तिं विदुर्बुधाः ॥ ३८६ ॥ मुनीन्द्रैः शस्यते तेन यत्नतोऽभिग्रहः शुभः । सदातो भावतो धर्मः क्रियाकाले क्रियोद्भवः॥ ३८७॥ स्वौचित्यालोचनं सम्यक्ततो धर्मप्रवर्तनम् । आत्मसम्प्रेक्षणं चैव तदेतदपरे जगुः ॥३८८॥ योगेभ्यो जनवादाच लिङ्गेभ्योऽथ यथागमम् । स्वौचित्यालोचनं प्राहुर्योगमार्गकृतश्रमाः ॥ ३८९ ॥ योगाः कायादिकर्माणि जनवादस्तु तत्कथा। शकुनादीनि लिङ्गानि स्वौचित्यालोचनास्पदम् ॥ ३९०॥ एकान्तफलदं ज्ञेयमतो धर्मप्रवर्तनम् । अत्यन्तं भावसारत्वात्तत्रैव प्रतिबन्धतः ॥ ३९१ ॥ तभङ्गादिभयोपेतस्तत्सिद्धौ चोत्सुको दृढम् । यो धीमानिति सन्यायात्स यदौचित्यमीक्षते ॥ ३९२ ॥ आत्मसम्प्रेक्षणं चैव ज्ञेयमारब्धकर्मणि । पापकर्मोदयादत्र भयं तदुपशान्तये ॥ ३९३ ॥ +

·विस्रोतोगमने न्याय्य भयादौ शरणादिवत् । गुर्वाधाश्रयण सम्यक्तत स्याहुरितक्षयः ॥ ३९४ ॥
सर्वमेवेदमध्यात्म कुशलाशयभावतः । औचित्यायत्र नियमाछक्षण यरपुरोदितम् ।। ३९५॥
देवादिषन्दन सम्यक्प्रतिक्रमणमेव च । मैत्र्यादिचिन्तन चैतत्सत्त्वादिष्यपरे विदुः ॥ ३९६ ॥
स्थानकालक्रमोपेत शब्दार्थानुगत तथा । अन्यासमोहजनक प्रवासवेगसूचकम् ॥३९७॥
प्रोलसद्भावरोमाञ्च वर्धमानशुमाशयम् । अवनामादिसशुद्धमिष्ट देवादिवन्दनम् ॥३९८॥
प्रतिक्रमणमप्येव सति दोपे प्रमादतः । तृतीयोषधकल्पस्वाद्विसन्ध्यमथषाऽसति ॥३९९ ॥
निषिद्धासेवनादि यद्विषयोऽस्य प्रकीर्तित । तदेसन्नावसशुद्धे कारण परम मतम् ॥४०० ॥
मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यपरिचिन्तनम् । सत्त्वगुणाधिकक्लिश्यमानाप्रज्ञाप्यगोचरम् ॥४०१ ॥
विवेकिनो विशेषेण भवत्येतद्यथागमम् । तथा गम्भीरचितस्य सम्यम्मागांनुसारिण ॥४०२ ॥
एव विचित्रमध्यात्ममेतदन्वर्पयोगतः । आत्मन्यधीति सवृत्ते यमध्यात्मचिन्तकै ॥४०३ ॥
भावनादिप्रयाभ्यासादर्णितो पृत्तिसक्षयः । स चात्मकर्मसयोगयोग्यताऽपगमोऽर्यत. ॥ १०॥

·॥४०७॥ ॥ ४०८॥ स्थूरसूक्ष्मा यतश्चेष्टा आत्मनो वृत्तयो मताः । अन्यसंयोगजाश्चैता योग्यतावीजमस्य तु ॥ ४०५ ॥ तदभावेऽपि तद्भावो युक्तो नातिप्रसङ्गतः । मुख्यैषा भवमातेति तदस्या अयमुत्तमः ॥ ४०६ ॥ पल्लवाद्यपुनर्भावो न स्कन्धापगमे तरोः । स्यान्मूलापगमे यद्वत्तद्वद्भवतरोरपि मूलं च योग्यता ह्यस्य विज्ञेयोदितलक्षणा । पल्लवा वृत्तयश्चित्रा हन्त तत्त्वमिदं परम् उपायोपगमे चास्या एतदाक्षिप्त एव हि । तत्त्वतोऽधिकृतो योग उत्साहादिस्तथास्य तु ॥ ४०९ ॥ उत्साहान्निश्चया?र्यात्सन्तोषात्तत्त्वदर्शनात् । मुनेर्जनपदत्यागात्षड्भिोगः प्रसिध्यति ॥ ४१० ॥ आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च । त्रिधा प्रकल्पयन्प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम् ॥ ४११ ॥ आत्मा कर्माणि तद्योगः सहेतुरखिलस्तथा । फलं द्विधा वियोगश्च सर्वं तत्तत्स्वभावतः ॥ ४१२ ॥ अस्मिन्पुरुषकारोऽपि सत्येव सफलो भवेत् । अन्यथा न्यायवैगुण्याद्भवन्नपि न शस्यते ॥ ४१३ ॥ अतोऽकरणनियमात्तत्तद्वस्तुगतात्तथा । वृत्तयोऽस्मिन्निरुध्यन्ते तास्तास्तद्वीजसम्भवाः ॥४१४॥ ग्रन्थिभेदे यथैवाऽयं बन्धहेतुं परं प्रति । नरकादिगतिष्वेवं ज्ञेयस्तद्धेतुगोचरः ॥४१५ ॥ ६ .ILL

·अन्यथाऽऽत्यन्तिको मृत्युभ्यस्तत्र गतिस्तथा।न युज्यते हि सन्यायादित्यादि समयोदितम् ॥ ४१६ ॥
हेतुमस्य पर भाव सत्त्वाधागोनिवर्तनम् । प्रधानकरुणारूप ब्रुषसे सूक्ष्मदर्शिन ॥ ४१७॥
समापिरेष एवाऽन्यैः सम्प्रज्ञातोऽभिधीयते । सम्पप्रकर्षरूपेण वृत्त्यर्थज्ञानतस्तथा ॥४१८॥
पवमासाद्य घरम जन्माऽजन्मत्वकारणम् । श्रेणिमाप्य तस क्षिप्रं केवल लभते क्रमात् ॥ ११९ ॥
असम्प्रज्ञात एपोऽपि समाधिर्गीयते परे । निरुखाशेषवृत्त्यादि तत्स्वरूपानुवेधत ॥४२०॥
धर्ममेघोऽमृतारमा च भवशकशिवोदय । सत्त्वानन्द परश्चेति योज्योऽनवार्थयोगत ॥ ४२१ ॥
मण्दकमस्मन्यायेन वृश्चिषीज महामुनि । योग्यताऽपगमाइग्वा तत कल्याणमश्नुते ॥ ४२२ ॥
यपोदिताया सामन्यास्तस्स्वाभाव्यनियोगत ।योग्यतापगमोऽप्येव सम्यग्शेयो महास्ममि ॥ ४२३ ॥
साक्षादतीन्द्रियानर्यान्दृष्ट्वा केवलचक्षुषा। अधिकारवशास्कश्चिद्देशनाया प्रवर्तते ॥४२४॥
प्रकृष्टपुण्यसामर्यास्पातिहार्यसमन्वितः । अवन्यदेशनः श्रीमान्यथाभव्य नियोगत ॥ ४२५॥
'केचित्तु योगिनोऽप्येसदित्य नेच्छन्ति केवलम् । अन्ये तु मुक्त्यवस्थायां सहफारिवियोगत ॥ ४२६ ॥

·चैतन्यमात्मनो रूपं न च तज्ज्ञानतः पृथक् ।युक्तितो युज्यतेऽन्ये तु ततः केवलमाश्रिताः ॥४२७॥ अस्मादतीन्द्रियज्ञप्तिस्ततः सद्देशनागमः । नान्यथा छिन्नमूलत्वादेतदन्यत्र दर्शितम् ॥४२८ ॥ तथा चेहात्मनो ज्ञत्वे संविदस्योपपद्यते । एषां चानुभवात्सिद्धा प्रतिप्राण्येव देहिनाम् ॥ ४२९ ॥ अग्नेरुष्णत्वकल्पं तज्ज्ञानमस्य व्यवस्थितम् । प्रतिबन्धकसामर्थ्यान्न स्वकार्ये प्रवर्तते ॥ ४३०॥ ज्ञो ज्ञेये कथमज्ञः स्यादसति प्रतिबन्धके । दाह्येऽग्निर्दाहको न स्यात्कथमप्रतिबन्धकः ॥४३१ ॥ न देशविप्रकर्षोऽस्य युज्यते प्रतिबन्धकः । तथाऽनुभवसिद्धत्वादग्नेरिव सुनीतितः ॥ ४३२॥ अंशतस्त्वेष दृष्टान्तो धर्ममात्रत्वदर्शकः । अदाह्यादहनाद्येवमत एव न बाधकम् ॥ ४३३॥ सर्वत्र सर्वसामान्यज्ञानाज्ज्ञेयत्वसिद्धितः। तस्याखिलविशेषेषु तदेतन्यायसङ्गतम् ॥ ४३४॥ सामान्यवद्विशेषाणां स्वभावो ज्ञेयभावतः । ज्ञायते स च साक्षात्त्वाद्विना विज्ञायते कथम् ॥ ४३५॥ अतोऽयं ज्ञस्वभावत्वात्सर्वज्ञः स्यान्नियोगतः। नान्यथा ज्ञत्वमस्येति सूक्ष्मबुद्धधा निरूप्यताम् ॥४३६॥ १ अतीन्द्रियाणामर्थानां साक्षाद्रष्टा न विद्यते । वचनेन हि नित्येन यः पश्यति स पश्यति ॥ श्लो० ४२६ केचित्पदाजैमिनीयमतं॥

·पव च तत्वतोऽसार यदुक्त मतिशालिना । इह व्यतिकरे किचिञ्चारुबुद्धपा सुभाषितम् ॥ ४३७ ॥ ज्ञानवान्मृम्पते कश्चिचदुकप्रतिपचये। अज्ञोपदेशकरणे विप्रलम्भनशद्धिमि ॥ ४३८ ॥ तस्माद्नुष्ठानगत ज्ञानमस्य विचार्यताम् । कीटसख्यापरिझान तस्य न कोपयुज्यते ॥ ४३९॥ हेयोपादेयतत्त्वस्य साभ्युपायस्य वेदक । य प्रमाणमसाविष्टो न तु सर्वस्य घेदक ॥४४०॥ दूर पश्यतु वा मा वा तत्वमिष्ट तु पश्यतु । प्रमाण दूरदर्शी चेदेत एधानुपास्महे ॥४४१ ॥ एषमायुफ्तसन्नीत्या हेयायपि च तत्त्वतः । तत्त्वस्यासर्वदर्शी न घेत्यावरणभावत ॥ ४४२ ॥ बुद्धयव्यवसित यस्मादयं चेतयते पुमान् । इतीष्ट चेतना चेह सविस्सिद्धा जगप्रये ॥४४३ ॥ चैतन्य घ निज रूप पुरुषस्पोदित यत । तत आवरणाभावे नेसरस्वफलकृस्कृतः ॥४४४॥ न निमिचवियोगेन तळ्यावरणसङ्गतम् । न च तवत्स्वभावत्वास्सवेदनमिद यत ॥४४५॥ चैतन्यमेव विज्ञानमिति नास्माकमागम' । किन्तु तन्महतो धर्म प्राकृनश्च महानपि ॥ ४४६ ॥ १ प्रमहस्तियोऽशास्तस्माद्गणम पोम्सका । वस्पावपि पोरमकासमभ्यः पन भूतानि ॥ १॥ इवि सांस्पाः ।।

·॥ ४४७ ॥
बुद्धयध्यवसितस्यैवं कथमर्थस्य चेतनम् । गीयते तत्र नन्वेतत्स्वयमेव निभाल्यताम्
पुरुषोऽविकृतात्मैव स्वनिर्भासमचेतनम् । मनः करोति सान्निध्यादुपाधिःस्फटिकं यथा ।। ४४८ ॥
विभक्तपरिणतौ बुद्धौ भोगोऽस्य कथ्यते।प्रतिविम्बोदयः स्वच्छे यथा चन्द्रमसोऽम्भसि ॥४४९ ॥
स्फटिकस्य तथा नाम भावे तदुपधेस्तथा। विकारो नान्यथासौ स्यादन्धाश्मन इव स्फुटम् ॥ ४५० ॥
तथा नामैव सिद्धैव विक्रियाप्यस्य तत्त्वतः । चैतन्यविक्रियाप्येवमस्तु ज्ञानं च सात्मनः॥ ४५१ ॥
निमित्ताभावतो नो चेन्निमित्तमखिलं जगत्। नान्तःकरणमिति चेत्क्षीणदोषस्य तेन किम् ॥ ४५२ ॥
निरावरणमेतद्यद्विश्वमाश्रित्य विक्रियाम् । न याति यदि तत्त्वेन न निरावरणं भवेत् ॥ ४५३ ॥
दिदृक्षा विनिवृत्तापि नेच्छामात्रनिवर्तनात् । पुरुषस्यापि युक्तेयं स च चिद्रूप एव वः ॥ ४५४ ॥
चैतन्यं चेह संशुद्धं स्थितं सर्वस्य वेदकम् । तन्त्रे ज्ञाननिषेधस्तु प्राकृतापेक्षया भवेत् ॥ ४५५ ॥
आत्मदर्शनतश्च स्यान्मुक्तिद्यत्तन्त्रनीतितः। तदस्य ज्ञानसद्भावस्तन्त्रयुक्त्यैव साधितः ॥ ४५६ ।।
नैरात्म्यदर्शनादन्ये निबन्धनवियोगतः । दोषप्रहाणमिच्छन्ति सर्वथा न्याययोगिनः ॥ ४५७॥

·एव च तत्वतोऽसार यदुक्क मतिशालिना । इह व्यतिकरे किचिच्चाम्वुद्धपा सुभाषितम् ॥ ४३७ ॥ ज्ञानवान्मृग्यते कश्चित्तदुफप्रतिपत्तये । अज्ञोपदेशकरणे विप्रलम्भनशशिमिः ।। ४३८॥ तस्मादनुष्ठानगत ज्ञानमस्य विचार्यताम् । कीटसख्यापरिज्ञान तस्य न कोपयुज्यते ॥ ४३९ ॥ हेयोपादेयतत्वस्य साभ्युपायस्प घेदक । य प्रमाणमसाविष्टो न तु सर्वस्य वेदक ॥४४०॥ दूर पश्यतु वा मा पा तत्त्वमिष्ट तु पश्यतु । प्रमाण दूरदर्शी चेदेत रामानुपास्महे ॥४४१ ॥ पवमायुक्तसन्नीत्या हेयायपि च तत्वतः। तत्त्वस्यासर्वदर्शी न वेत्त्यावरणभावत ॥४४२ ॥ बुद्भयम्यवसित यस्मादयं चेतयते पुमान् । इतीष्ट चेतना चेह सविस्सिद्धा जगप्रये ॥४४३ ॥ चैतन्य च निजं रूप पुरुपस्योदित यत । तत आवरणाभावे नेतत्स्वफलकृस्कृत ॥४४४॥ न निमिचवियोगेन तद्धयावरणसङ्गतम् । न च तत्वत्स्वभावत्वात्सवेदनमिद यत ॥४४५॥ चैतन्यमेव विज्ञानमिति नास्माकमागम । किन्तु तन्महतो धर्म प्राकृनच महानपि ॥ ४४६ ।। १ प्रोमहोस्तवोऽधरस्तस्माद्गगम पोम्सकाः । तस्मादपि पोम्मकालसम्मा पत्र भूतानि ॥ १॥ इति सौरपाः ।।

·बुद्धयध्यवसितस्यैवं कथमर्थस्य चेतनम् । गीयते तत्र नन्वेतत्स्वयमेव निभाल्यताम् ॥४४७ ॥
पुरुषोऽविकृतात्मैव स्वनि समचेतनम् । मनः करोति सान्निध्यादुपाधिःस्फटिकं यथा ॥ ४४८॥
विभक्तेदृक्परिणतौ बुद्धौ भोगोऽस्य कथ्यते।प्रतिबिम्बोदयः स्वच्छे यथा चन्द्रमसोऽम्भसि॥ ४४९ ॥
स्फटिकस्य तथा नाम भावे तदुपधेस्तथा। विकारो नान्यथासौ स्यादन्धाश्मन इव स्फुटम् ॥ ४५० ॥
तथा नामैव सिद्धैव विक्रियाप्यस्य तत्त्वतः। चैतन्यविक्रियाप्येवमस्तु ज्ञानं च सात्मनः॥ ४५१ ॥
निमित्ताभावतो नो चेन्निमित्तमखिलं जगत्। नान्तःकरणमिति चेत्क्षीणदोषस्य तेन किम् ॥ ४५२ ॥
निरावरणमेतद्यद्विश्वमाश्रित्य विक्रियाम् । न याति यदि तत्त्वेन न निरावरणं भवेत् ॥ ४५३ ॥
दिदृक्षा विनिवृत्तापि नेच्छामात्रनिवर्तनात् । पुरुषस्यापि युक्तेयं स च चिद्रूप एव वः ॥ ४५४ ॥
चैतन्यं चेह संशुद्धं स्थितं सर्वस्य वेदकम् । तन्त्रे ज्ञाननिषेधस्तु प्राकृतापेक्षया भवेत् ॥ ४५५ ॥
आत्मदर्शनतश्च स्यान्मुक्तिद्यत्तन्त्रनातितः। तदस्य ज्ञानसद्भावस्तन्त्रयुक्त्यैव साधितः ॥ ४५६ ॥
नैरात्म्यदर्शनादन्ये निबन्धनवियोगतः । दोषप्रहाणमिच्छन्ति सर्वथा न्याययोगिनः ॥४५७ ॥

·समाधिराज पतत्तचदेतत्त्वदर्शनम् । आग्रहच्छेदकार्ये सचदेतदमृत परम् ॥४५८॥
तृष्णा यज्जन्मनो योनि(वा सा चारमदर्शनात् । तदभावान्न तमावस्तचतो मुक्तिरित्यपि ॥ ४५९॥
न पपश्यन्नहमिति मिसत्यात्मनि कश्चन । न चास्मनि विना प्रेम्णा सुखकामोऽभिधावति ॥ ४६० ॥
सत्यात्मनि स्थिरे प्रेम्णिन पैराग्यस्य सम्भव । न च रागवतो मुक्तिर्दातव्योऽस्या जलाअलि ॥४६१॥
नेरास्म्यमात्मनोऽभाव क्षणिको वाऽयमित्यदः। विचार्यमाण नो युक्त्या द्वयमप्युपपद्यते ॥ ४६२ ॥
सर्वथैवात्मनोऽभावे सर्वा चिन्ता निरर्थका । सति पर्मिणि धर्मा यच्चिन्त्यन्ते नीतिमद्वयः॥ ४६३ ॥
नैरात्म्यदर्शन कस्य को वाऽस्य प्रतिपादक । एकान्ततुच्छतायां हि प्रतिपायस्तयेह क ॥ ४६४ ॥
'कुमारीमुतजन्मादिस्वप्नवुद्धिसमोदिता । भ्रान्ति सर्वेयमिति चेन्ननु सा धर्म एव हि ॥४६५ ॥
कुमार्या भाव एघेह यदेतदुपपद्यते । वन्ध्यापुत्रस्य लोकेऽस्मिन्न जातु स्वप्नदर्शनम् ॥४६६ ॥
क्षणिकत्व तु नेवाऽस्य क्षणादूर्भ विनाशत । अन्यस्यामावतोऽसिद्धेरन्ययान्वयमावत ॥ ४६७ ॥
१ यया इमारी स्वप्नाम्तरेऽस्मिन् जाप पुत्र विगत र पश्येत् । बावे पठा विगते सिमा वपोपमाम् सामत सर्वधर्माम् ॥१॥

·भावाविच्छेद एवायमन्वयो गीयते यतः। स चानन्तरभावित्वे हेतोरस्यानिवारितः ॥ ४६८॥ स्वनिवृत्तिस्वभावत्वे क्षणस्य नापरोदयः । अन्यजन्मस्वभावत्वे स्वनिवृत्तिरसङ्गता ॥ ४६९ ॥ इत्थं द्वयैकभावत्वे न विरुद्धोऽन्वयोऽपि हि । व्यावृत्त्यायेकभावत्वयोगतो भाव्यतामिदम् ॥ ४७०॥ अन्वयार्थस्य न आत्मा चित्रभावो यतो मतः। न पुनर्नित्य एवेति ततो दोषो न कश्चन ॥ ४७१ ॥ न चात्मदर्शनादेव स्नेहो यत्कर्महेतुकः । नैरात्म्येऽप्यन्यथायं स्याज्ज्ञानस्यापि स्वदर्शनात् ॥ ४७२ ॥ अध्रुवेक्षणतो नो चेत्कोऽपराधो ध्रुवेक्षणे । तद्गता कालचिन्ता चेन्नासौ कर्मनिवृत्तितः ॥ ४७३ ॥ उपप्लववशात्प्रेम सर्वत्रैवोपजायते । निवृत्ते तु न तत्तस्मिन् ज्ञाने ग्राह्यादिरूपवत् ॥४७४ ॥ स्थिरत्वामित्थं न प्रेम्णो यतो मुख्यस्य युज्यते । ततो वैराग्यसंसिद्धेर्मुक्तिरस्य नियोगतः॥ ४७५ ॥ बोधमात्रेऽद्वये तत्त्वे कल्पिते सति कर्मणि। कथं सदाऽस्या भावादि नेति सम्यग्विचिन्त्यताम् ॥ ४७६ ॥ १ ग्राह्यं न तस्य ग्रहणं न तेन ज्ञानान्तरप्राह्यतयापि शून्यम् । तथापि च ज्ञानमप्यप्रकाशः प्रत्यक्षतस्तस्य तथाधि(वि)रासीत् ॥१॥ २ अस्या मुक्तेः । चित्तमेव हि ससारो रागादिक्लेशवासितम्। तदेव तैर्विनिर्मुक्त भवान्त इति कथ्यते ॥ १॥ इति बौद्धाः ॥

·एवमेकान्तनित्योऽपि हन्तात्मा नोपपद्यते। स्थिरस्वभाव एकान्साधतो निस्योऽभिधीयते ॥ ४७७॥
सदय कर्तृमावः स्यानोक्तभावोऽथवा भवेत्। उभयानुभयभाषो वा सर्वथापि न युज्यते ॥ ४७८ ॥
एकान्तकर्तृभावत्वे कय मोक्तृत्वसम्भवः। भोक्तभावनियोगेऽपि कर्तृव ननु दु:स्थितम् ॥ ४७९ ॥
न चाकृतस्य भोगोऽस्ति कृत चाऽभोगमित्यपि। उभयानुभयभावस्वे विरोधासम्भवी ध्रुवौ॥ १८ ॥
यत्तपोभयभावस्थेऽप्यभ्युपेत विरुध्यते । परिणामित्वसङ्गत्या न वागोऽप्रापरोऽपि व ॥४८१॥
एकान्तनित्यतायां तु तत्तथैकस्वभावत । भवापवर्गभेदोऽपि न मुख्य उपपद्यते ॥ ४८२ ॥
स्वभावापगमे यस्मायक्व परिणामिता । तयाऽनुपगमे स्वस्य रूपमेक सदेव हि ॥ ४८३ ॥
तरपुनर्भाषिक वा स्यादापवर्गिकमेव था । आकालमेकमेतद्धि भवमुक्ती न सकते ॥४८४॥
पन्धाच्च भवससिद्धि सम्बन्धश्चित्रकार्यत । तस्पैकान्तकमावस्ये न वेषोऽप्यनिवन्धन ॥ ४८५॥
नृपस्येवाभिधानाय साताषन्ध प्रकीयते । अहिशकाविषज्ञाताचेतरोऽसौ निरर्यकः ॥४८६ ॥
एष च योगमार्गोऽपि मुक्तये या प्रकल्प्यते । सोऽपि निर्षिषयस्वेन कल्पनामात्रभद्रक ॥ ४८७ ॥

·दिदृक्षादिनिवृत्त्यादि पूर्वसूर्युदितं तथा । आत्मनोऽपरिणामित्वे सर्वमेतदपार्थकम् ॥४८८ ॥
परिणामिन्यतो नीत्या चित्रभावे तथात्मनि। अवस्थाभेदसलत्या योगमार्गस्य सम्भवः ॥ ४८९ ॥
तत्स्वभावत्वतो यस्मादस्य तात्त्विक एव हि । क्लिष्टस्तदन्यसंयोगात्परिणामो भवावहः ॥ ४९० ॥
स योगाभ्यासजे यो यत्तत्क्षयोपशमादितः। योगोऽपि मुख्य एवेह शुद्धयवस्थास्वलक्षणः ॥ ४९१ ॥
ततस्तथा तु साध्वेव तदवस्थान्तरं परम् । तदेव तात्त्विकी मुक्तिः स्यात्तदन्यवियोगतः॥ ४९२ ॥
अत एव च निर्दिष्टं नामास्यास्तत्त्ववेदिभिः। वियोगोऽविद्यया बुद्धिः कृत्नकर्मक्षयस्तथा ॥ ४९३ ।।
शैलेशीसंज्ञिताचेह समाधिरुपजायते । कृत्स्नकर्मक्षयः सोऽयं गीयते वृत्तिसंक्षयः ॥ ४९४ ॥
तथा तथा क्रियाविष्टः समाधिरभिधीयते । निष्ठाप्राप्तस्तु योगर्मुक्तिरेष उदाहृतः ॥ ४९५ ॥
संयोगयोग्यताऽभावो यदिहात्मतदन्ययोः । कृतो न जातु संयोगो भूयो नैवं भवस्ततः ॥ ४९६ ॥
योग्यतात्मस्वभावस्तत्कथमस्या निवर्तनम् । तत्तत्वभावतायोगादेतल्लेशेन दर्शितम् ॥ ४९७ ॥
खनिवृत्तिः स्वभावश्चेदेवमस्य प्रसज्यते । अस्त्वेवमपि नो दोषः कश्चिदत्र विभाव्यते ॥४९८॥

·--
परिणामित्व पवैतरसम्पगस्योपपद्यते । आस्माभावेऽन्यथा तु स्यादात्मसत्तेत्यदश्च न ॥४९९ ॥
स्वभावविनियुचिच स्थितस्यापी श्यते । घटादेवतात्यागे तथा तनावसिद्धितः ॥ ५००॥
नवताया नचात्यागस्तथा नाऽतस्स्वभावता । घटादेर्न न सझाव इत्यत्रानुभव प्रमा ॥ ५०१ ॥
योग्यतापगमेऽप्येवमस्य भावो व्यवस्थित । सर्पोत्सुक्यविनिर्मुक स्तिमितोदधिसनिमः ॥ ५०२ ।।
पकान्तक्षीणसलेशो निष्ठितार्थस्ततश्च सः । निरावाध सदानन्दो मुक्कावारमावतिष्ठते ॥ ५०३ ॥
अस्यावाच्योऽयमानन्द कुमारी स्त्रीमुख यया। अयोगीन विजानाति सम्यग्जात्यन्धवखटम् ॥५०॥
योगस्येतत्फल मुख्यमेकान्तिकमनुचरम् । आत्यन्तिक पर ब्रह्म योगविनिरुदाहृतम् ॥ ५०५ ॥
सबोधरादिसंशुद्धिरेपाऊलोच्यह धीघनै । साध्वी चेत्प्रतिपत्तव्या विद्वत्ताफलकासिमि ॥ ५०६ ॥
विद्वत्ताया फल नान्यस्सयोगाभ्यासत परम् । तथा च शास्त्रससार उक्को विमलबुद्धिमि ॥ ५०७ ॥
पुत्रदारादिससार पुसां समूढचेतसाम् । विदुपां शास्त्रससार सपोगरहिसारमनाम् ॥ ५०८ ॥
कृतमत्र प्रसहेन प्रायेणोक तु चाञ्छितम् । अनेनैवानुसारेण विज्ञेय शेषमन्यत ॥ ५०९ ॥

·एवं तु मूलशुद्धयेह योगभेदोपवर्णनम् । चारुमात्रादिसत्पुत्रभेदव्यावर्णनोपमम् ॥ ५१० ॥
अन्यद्वान्ध्येयभेदोपवर्णनाकल्पमित्यतः । न मूलशुद्धयभावेन भेदसाम्येऽपि वाचिके ॥ ५११ ॥
यथेह पुरुषाद्वैते बद्धमुक्ताविशेषतः । तदन्याभावनादेव तद्वैतेऽपि निरूप्यताम् ॥ ५१२ ॥
अंशावतार एकस्य कुत एकत्वहानितः । निरंश एक इत्युक्तः स चाद्वैतनिबन्धनम् ॥ ५१३ ॥
मुक्तांशत्वे विकारित्वमंशानां नोपपद्यते । तेषां चेहाऽविकारित्वे सन्नीत्या मुक्ततांशिनः ॥ ५१४ ॥
समुद्रोर्मिसमत्वं च यदंशानां प्रकल्प्यते । न हि तद्भेदकाभावे सम्यग्युक्त्योपपद्यते ॥ ५१५॥
सदाद्यमत्र हेतुः स्यात्तात्त्विके भेद एव हि । प्रागभावादिसंसिद्धर्न सर्वथान्यथा त्रयम् ॥ ५१६ ॥
सत्त्वाद्यभेद एकान्ताद्यदि तद्भेददर्शनम् । भिन्नार्थमसदेवेति तद्वदद्वैतदर्शनम् ॥ ५१७ ॥
यदा नार्थान्तरं तत्त्वं विद्यते किञ्चिदात्मनाम् । मालिन्यकारितत्त्वेन न तदाबन्धसम्भवः॥ ५१८॥
१ क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति प्रागभावः स कथ्यते । नास्तिता पयसो दनि प्रध्वंसाभावलक्षणम् ॥ १ ॥ गवि योऽश्वाद्यभावश्च
सोऽन्योन्याभाव उच्यते । शिरसोऽवयवा भिन्ना (निम्ना) वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः । शशशृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते ॥ २ ॥

·असत्यस्मिन् कुतो मुक्किन्धाभावनिषन्धना।मुक्तमुक्तिर्न यन्याय्या भावेऽस्यातिप्रसङ्गिता ॥५१९॥ कल्पितादन्यतो पन्धो न जातु स्यादफल्पितः। कल्पितश्चेततश्चिन्त्यो ननु मुक्तिरकल्पिता ॥ ५२० ।। नान्यतोऽपि तथाभावादृते सेषां भवादिकम् । तत किं केवलानां तु ननु हेतुसमत्वत ॥ ५२१ ॥ मुक्कस्पेष तथाभावकल्पना यनिरर्यका । स्यादस्यां प्रभवन्त्यां तु बीजादेवाडरोदयः ॥ ५२२ ॥ पवमायन शास्रज्ञेस्सत्त्वतः स्वहिसोचतेः। माध्यस्थ्यमवलम्ब्योरालोच्य स्वयमेव तु ॥ ५२३ ॥ आत्मीय परकीयो वा क सिद्धान्तो विपश्चिताम् । हटेष्टाबाधितो यस्तु युक्तस्तस्प परिग्रह ॥५२॥ स्वल्पमस्यनुकम्पाय योगशास्त्रमहार्णवात् । आचार्यहरिभद्रेण योगविन्दु समुदत ॥ ५२५ ॥ समुदत्यार्जित पुण्य पदेन शुभयोगत । भवान्यविरहाचेन जन स्तायोगलोचन ॥ ५२६ ॥ ॥ मीयोगविन्दुमकरण समाप्तम् ।।

·॥ अथ षोडशकप्रकरणम् ॥३॥ १ प्रणिपत्य जिनं वीरं सद्धर्मपरीक्षकादिभावानाम् । लिङ्गादिभेदतः खलु वक्ष्ये किञ्चित् समासेन ।१। बालः पश्यति लिङ्गं मध्यमबुद्धिर्विचारयति वृत्तम् । आगमतत्त्वं तु बुधः परीक्षते सर्वयत्नेन ॥२॥ बालो ह्यसदारम्भो मध्यमबुद्धिस्तु मध्यमाचारः। ज्ञेय इह तत्त्वमार्गे बुधस्तु मार्गानुसारी यः॥३॥ बाह्य लिङ्गमसारं तत्प्रतिबद्धा न धर्मनिष्पत्तिः। धारयति कार्यवशतो यस्माच्च विडम्बकोऽप्येतत् ॥४॥ बाह्यग्रन्थत्यागान्न चारु नन्वत्र तदितरस्यापि। कञ्चुकमात्रत्यागान्न हि भुजगो निर्विषो भवति ॥ ५ ॥ मिथ्याचारफलमिदं ह्यपरैरपि गीतमशुभभावस्य। सूत्रेऽप्यविकलमेतत्प्रोक्तममेध्योत्करस्यापि ॥६॥ वृत्तं चारित्रं खल्वसदारम्भविनिवृत्तिमत् तच्च । सदनुष्ठानं प्रोक्तं कार्य हेतूपचारेण ॥७॥ परिशुद्धमिदं नियमादान्तरपरिणामतः सुपरिशुद्धात्। अन्यदतोऽन्यस्मादपि बुधविज्ञेयं त्वचारुतया।८। गुरुदोषारम्भितया लवकरणयत्नतो निपुणधीभिः। सन्निन्दादेश्च तथा ज्ञायत एतन्नियोगेन ॥९॥ Wik

·आगमतत्व ज्ञेय तद् दृष्टेष्टाविरुद्धवाक्यतया । उत्सर्गादिसमन्वितमलमैदम्पर्यशुद्ध च ॥१०॥
आरमाऽस्ति स परिणामी यछः सस्कर्मणा विचित्रेण । मुक्तश्च तद्वियोगाद्धिसाहिंसादि तद्वतु ॥११॥
परलोकविधीमान यचन तदतीन्द्रियार्थद्वग्व्यक्तम् । सर्वमिदमनादि स्यादैदम्पर्यस्य शुद्धिरिति॥१२॥
पालादिभावमेव सम्पग विज्ञाय देहिनां गुरुणा । सद्धर्मदेशनाऽपि हि कर्त्तव्या तदनुसारेण ॥१३॥
यद्भापित मुनीन्द्रे पाप खलु देशना परस्थाने। उन्मार्गनयनमेसद् भवगहने दारुणविपाकम् ॥१४॥
हितमपि वायोरोपधमहित तत् म्लप्मणो ययाऽत्यन्तम्। सद्धर्मदेशनौपधमेव वालाथपेक्षमिति ॥१५॥
एतदिशायेय यथोचित शुद्धभावसन्पन्न । विधिवदिह य प्रयुङ्क्ते करोत्यसो नियमतो घोधिम् ॥ १६ ॥
२ वालादीनामेपा यथोचित तदिदो विधिर्गीत । सद्धर्मदेशनायामयमिह सिद्धान्ततत्त्वज्ञै ॥१॥
यापचरणप्रधाना कर्त्तव्या देशनेह पालस्य। स्वयमपि च तदाचारस्तदग्रतो नियमत सेव्य ॥२॥
सम्यग् लोचविधानं झनुपानस्कत्वमय धराशय्या। प्रहरदय रजन्याः स्वाप शीतोष्णसहन च ॥३॥
पष्टाष्टमादिरूप चित्र याझ तपो महाकष्टम् । अल्पोपकरणसन्धारण च तच्छुद्धता चैव
॥४॥

·गुर्बी पिडविशुद्धिश्चित्रा द्रव्याद्यभिग्रहाश्चैव । विकृतीनां सन्त्यागस्तथैकसिक्थादिपारणकम् ॥ ५॥
अनियतविहारकल्पः कायोत्सर्गादिकरणमनिशं च। इत्यादि बाह्यमुच्चैः कथनीयं भवति वालस्य ॥६॥
मध्यमबुद्धस्त्वीयर्यासमितिप्रभृति त्रिकोटिपरिशुद्धम्।आद्यन्तमध्ययोगैर्हितदंखलु साधुसद्वृत्तम्॥७॥
अष्टौ साधुभिरनिशं मातर इव मातरःप्रवचनस्य। नियमेन न मोक्तव्याः परमं कल्याणमिच्छभिः॥८॥
एतत्सचिवस्य सदासाधोर्नियमान्न भवभयं भवति।भवति च हितमत्यन्तं फलदं विधिनागमग्रहणम् ९
गुरुपारतन्त्र्यमेव च तद्बहुमानात्सदाशयानुगतम् । परमगुरुप्राप्तेरिह बीजं तस्माच्च मोक्ष इति ॥ १०॥
इत्यादि साधुवृत्तं मध्यमबुद्धेः सदा समाख्येयम् । आगमतत्त्वं तु परं बुधस्य भावप्रधानं तु ॥११॥
वचनाराधनया खलु धर्मस्तद्बाधया त्वधर्म इति । इदमत्र धर्मगुह्यं सर्वस्वं चैतदेवास्य ॥१२॥
यस्मात् प्रवर्तकं भुवि निवर्त्तकं चान्तरात्मनो वचनम् । धर्मश्चैतत्संस्थो मौनीन्द्रं चैतदिह परमम् ॥१३॥
अस्मिन् हृदयस्थेसति हृदयस्थस्तत्त्वतो मुनीन्द्र इति। हृदयस्थिते च तस्मिन्नियमात्सर्वार्थससिद्धिः१४
चिन्तामणिः परोऽसौ तेनैव भवति समरसापत्तिः । सैषेह योगिमाता निर्वाणफलप्रदा प्रोक्ता ॥१५॥

·इति य कथयति धर्म विज्ञायोचिस्ययोगमनघमतिः।जनयतिस एनमसुल ओतूपु निर्वाणफलदमलम्१६
३ अस्य स्वलक्षणमिदधर्मस्य वुधे सदेव विज्ञेयम्।सर्वागमपरिशुद्ध यदादिमध्यान्तकल्याणम्।।
धर्मचित्तप्रभवो यत क्रियाऽधिकरणाश्रय कार्यम् । मलविगमेनैतत् खल्ल पुष्टपादिमदेष विज्ञय ॥२॥
रागादयो मला खल्यागमसयोगसो विगम एपाम् । तदय क्रियाऽत एव हि पुष्टि शुद्धिश्च चित्तस्या३॥
पुष्टिः पुण्योपचयः शुद्धि पापक्षयेण निर्मलता। अनुपन्धिनि द्वयेऽस्मिन् क्रमेण मुक्ति परा ज्ञेया॥४॥
न प्रणिधानापाशयसंविद्व्यतिरेकतोऽनुपन्धि(न्म्ये) सत्। मिन्नग्रन्येनिमलबोधवत स्यादिय च परा॥
प्रणिधिप्रवृत्तिविधजयसिद्विविनियोगभेदत प्राय धर्म राख्यात शुभाशय पञ्चधाऽत्र विधी ॥६॥
प्रणिधान तत्समये स्थितिमत् तदध कृपानुग चैव । निरवधवस्तुविषय परार्थनिष्पत्तिसार च ।। ७॥
तत्रैव तु प्रवृत्ति शुभसारोपायसङ्गताऽत्यन्तम् । अधिकृतयरनातिशयादौत्सुक्यविवर्जिता चैव ॥८॥
विघ्नजपत्रिविधः खलु विज्ञेयो हीनमध्यमोस्कृष्ट ।मार्ग इह कण्टकज्वरमाहजयसम प्रवृत्तिफल ।।
सिद्धिस्तत्वधर्मस्थानावाप्तिरिह तात्तिकी ज्ञेया। अधिके विनयादियुता हीने च दयादिगुणसारा ॥१०॥

·५ एवं सिद्धे धर्मे सामान्येनेह लिङ्गसंयुक्ते । नियमेन भवति पुंसां लोकोत्तरतत्त्वसम्प्राप्तिः॥१॥ आयं भावारोग्यं बीजं चैषा परस्य तस्यैव । अधिकारिणो नियोगाच्चरम इयं पुद्गलावते ॥२॥ सभवति कालादेवप्राधान्येन सुकृतादिभावेऽपि।ज्वरशमनौषधसमयवदिति समयविदो विदुर्निपुणम् ३ नागमवचनंतधःसम्यक्परिणमति नियम एषोऽत्रा शमनीयमिवाभिनवे ज्वरोदयेऽकाल इतिकृत्वा४ आगमदीपेऽध्यारोपमण्डलं तत्त्वतोऽसदेव तथा। पश्यन्त्यपवादात्मकमविषय इह मन्दधीनयनाः।।५।। तत एवाविधिसेवा दानादौ तत्प्रसिद्धफल एव ।तत्तत्त्वशामेषा पापा कथमन्यथा भवति ? ॥६॥ येषामेषा तेषामागमवचनं न परिणतं सम्यक् । अमृतरसास्वादज्ञः को नाम विषे प्रवर्तेत ? ॥७॥ तस्माचरमे नियमादागमवचनमिह पुद्गलावतें। परिणमति तत्वतः खलु स नाधिकारी भवत्यस्याः।८। आगमवचनपरिणतिर्भवरोगसदौषधं यदनपायम् । तदिह परः सद्वोधः सदनुष्ठानस्य हेतुरिति॥ ९॥ दशसंज्ञाविष्कम्भणयोगे सत्यविकलं दो भवति। परहितनिरतस्य सदा गम्भीरोदारभावस्य ॥१०॥ सर्वज्ञवचनमागमवचनं यत् परिणते ततस्तस्मिन् । नासुलभमिदं सर्वं मुभयमलपरिक्षयात् पुंसाम् ११

·निर्मलयोघोऽप्येव शुश्रूषाभावसम्मषो ज्ञेय । शमगर्भशास्त्रयोगात् श्रुतचिन्साभावनासार ॥ ६ ॥
युक्त जनप्रियत्व शुद्ध तधर्मसिद्धिफलमलम् । धर्मप्रशसनादेर्वीजाधानादिभावेन
आरोग्ये सति यदव व्याधिविकारा भवन्ति नो पुसाम्। तद्वधर्मारोग्ये पापविकारा अपि ज्ञेया ॥८॥
तन्नास्य विषयतृष्णा प्रभवस्युचर्न दृष्टिसम्मोह । अरुचिर्न धर्मपथ्ये न च पापा क्रोधकण्इति ॥ ९॥
गम्यागम्यविभाग त्यक्त्वा सर्वत्र वर्तते जन्तु ।विपयेष्ववितृप्तात्मा यतो भृश विषयतृष्णेयम् ॥१०॥
गुणतस्तुल्ये तत्त्वे सज्ञाभेदागमान्यथादृष्टि । भवति यतोऽसावधमो दोप खलु दृष्टिसमोह ॥११॥
धर्मश्रषणेऽवज्ञा तत्वरसास्वादविमुखता चैव । धार्मिकसत्तासक्तिश्च धर्मपथ्येऽरुवेर्लिङ्गम् ॥ १२ ॥
सत्येतरदोपश्रुतिभावादन्तर्वहिश्च यत् स्फुरणम्। अविचार्य कार्यतत्त्व तञ्चिल क्रोधकण्डूते ॥ १३ ॥
पते पापविकारा नप्रभवन्स्यस्य धीमतःसततम् ।धर्मामृतप्रभावाद् भवन्ति मैत्र्यादयश्च गुणा ॥१४॥
परहितचिन्ता मैत्री परतुःखविनाशिनी तथा करुणा। परसुखतुष्टिर्मुदिता परदोपोपेक्षणमुपेक्षा ॥१५॥
पतजिनप्रणीत लिङ्गं खलु धर्मसिद्धिमजन्तो । पुण्यादिसिद्धिसिद्धे सिद्ध सद्धेतुभावेन ॥ १६ ॥

·५ एवं सिद्धे धर्मे सामान्येनेह लिङ्गसंयुक्ते । नियमेन भवति पुंसां लोकोत्तरतत्त्वसम्प्राप्तिः॥१॥ आयं भावारोग्यं बीजं चैषा परस्य तस्यैव । अधिकारिणो नियोगाच्चरम इयं पुद्गलावते ॥२॥ सभवति कालादेवप्राधान्येन सुकृतादिभावेऽपि। ज्वरशमनौषधसमयवदिति समयविदो विदुर्निपुणम् ३ नागमवचनं तदधः सम्यक्परिणमति नियम एषोऽत्रा शमनीयमिवाभिनवे ज्वरोदयेऽकाल इतिकृत्वा आगमदीपेऽध्यारोपमण्डलं तत्त्वतोऽसदेव तथा। पश्यन्त्यपवादात्मकमविषय इह मन्दधीनयनाः॥५॥ तत एवाविधिसेवा दानादौ तत्प्रसिद्धफल एव । तत्तत्त्वदृशामेषा पापा कथमन्यथा भवति ? ॥६॥ येषामेषा तेषामागमवचनं न परिणतं सम्यक् । अमृतरसास्वादज्ञः को नाम विषे प्रवर्तेत ? ॥७॥ तस्माच्चरमे नियमादागमवचनमिह पुद्गलावतें । परिणमति तत्त्वतः खल्लु स चाधिकारी भवत्यस्याः।८। आगमवचनपरिणतिर्भवरोगसदौषधं यदनपायम् । तदिह परः सद्बोधः सदनुष्ठानस्य हेतुरिति ॥ ९॥ दशसंज्ञाविष्कम्भणयोगे सत्यविकलं ह्यदो भवति। परहितनिरतस्य सदा गम्भीरोदारभावस्य॥१०॥ सर्वज्ञवचनमागमवचनं यत् परिणते ततस्तस्मिन् । नासुलभमिदं सर्वं ह्युभयमलपरिक्षयात् पुंसाम् ११ ·विधिसेवा दानादौ सूत्रानुगता तु सा नियोगेन । गुरुपारतन्त्र्ययोगादौचित्पाश्चैव सर्वत्र ॥१२॥ न्यायात्त स्वल्पमपि हि मूरयाचदुपरोधतो महादानम् । दीनतपस्यादौ गुर्यनुज्ञया दानमन्यत्तु॥१३॥ देवगुणपरिझानातभावानुगतमुत्तमं विधिना । स्पादादरादियुक्त यत्तद्देवार्चन चेप्टम् ॥१४॥ एव गुरुसेवादि च काले सद्योगविघ्नधर्जनया। इत्यादिकृत्यकरण लोकोत्तरतत्त्वसम्प्राप्ति ॥ १५॥ इतरेतरसापेक्षा स्वेषा पुनराप्तवचनपरिणत्या । भवति ययोदितनीत्या पुसा पुण्यानुभावन ॥ १६ ॥ ६अस्पा सत्यां नियमाद विधिवजिनभवनकारणविधानम्। सिध्यति परमफलमलमधिकार्यारम्भकरवेन? न्यायार्जिताविवेशो मतिमान् स्फीताशय सदाचार । गुर्वादिमतो जिनभवनकारणस्पाधिकारीति २ कारणविधानमेतच्छुद्धा भूमिर्दल च दार्शदि । मृतकानतिसन्धान स्वाशयवृद्धि समासेन ॥ ३॥ शुद्धा तु वास्तुविद्याविहिता सल्यायतश्च योपाचा । न परोपतापहेतुश्च सा जिनेन्द्र समाख्याता॥४॥ शास्त्रयहुमानतः खल्ल सच्चेष्टातच धनिष्पत्ति । परपीरात्यागेन च विपर्ययात् पापसिद्धिरिव ॥५॥ तनासन्नोऽपि जनोऽसम्बन्म्यपि दानमानसत्कारै । कुशलाशयवान् कार्यो नियमादोध्यगमपमस्य ।।

·दलमिष्टकादि तदपि च शुद्धं तत्कारिवर्गतः क्रीतम् । उचितक्रयेण यत्स्यादानीतं चैव विधिनातु ॥७॥
दार्वपि चशुद्धमिह यन् नानीतं देवतायुपवनादेः। प्रगुणं सारवदभिनवमुच्चैर्यन्थ्यादिरहितं च ॥८॥
सर्वत्र शकुनपूर्व ग्रहणादावत्र वर्तितव्यमिति । पूर्णकलशादिरूपश्चित्तोत्साहानुगः शकुनः ॥९॥
भृतका अपिकर्त्तव्या यइह विशिष्टाः स्वभावतः केचित्। यूयमपि गोष्ठिका इह वचनेन सुखं तु तेस्थाप्याः
अतिसन्धानं चैषां कर्त्तव्यं न खल्लु धर्ममित्राणाम् । न व्याजादिह धर्मो भवति तु शुद्धाशयादेव ॥११॥
देवोद्देशेनैतद् गृहिणां कर्तव्यमित्यलं शुद्धः । अनिदानः खलु भावः स्वाशय इति गीयते तज्ज्ञैः॥१२॥
प्रतिदिवसमस्य वृद्धिः कृताकृतप्रत्युपेक्षणविधानात्। एवमिदं क्रियमाणं शस्तमिह निदर्शितं समये
एतदिह भावयज्ञः सद्गृहिणो जन्मफलमिदं परमम् । अभ्युदयाव्युच्छित्त्या नियमादपवर्गबीजमिति
देयं तु न साधुभ्यस्तिष्ठन्ति यथा च ते तथा कार्यम्। अक्षयनीव्या ह्येवं ज्ञेयमिदं वंशतरकाण्डम्॥१५॥
यतनातो न च हिंसा यस्मादेषैव तन्निवृत्तिफला।तदधिकनिवृत्तिभावाद्विहितमतोऽदुष्टमेतदिति॥१६॥
७ जिनभवने तद्विम्बं कारयितव्यं द्रुतं तु बुद्धिमता। साधिष्ठानं ह्येवं तद्भवनं वृद्धिमद् भवति॥१॥

·जिनविम्बकारणविधि काले पूजापुरस्सरं कर्तु । विभवोचिसमूल्यार्पणमनघस्य शुभेन मावेन ॥२॥ नार्पणमितरस्य तथा युक्त्या वक्तव्यमेव मूल्यमिति।काले च दानमुचित शुमभावेनैव विधिपूर्वम् ॥३॥ चिचविनाशो नेव प्राय सआयते योरपि हि । अस्मिन् व्यतिकर पप प्रतिपिद्धो धर्मतत्त्वज्ञे ॥४॥ एष वयोरपि महान् विशिष्टकार्यप्रसाधकवेन। सम्बन्ध इह क्षुण्ण न मिय सन्स प्रशसन्ति ॥५॥ यावन्त परितोपा कारयितुस्तस्समुद्भवा केचित्। तविम्यकारणानीह तस्य तावन्ति तत्वेन ॥६॥ अप्रीतिरपि च तस्मिन् भगवति परमार्थनीतितो शेया। सर्वापायनिमित्त सेपा पापा न कर्त्तव्या ॥७॥ अधिकगुणस्थेनियमात् कारयितव्य स्वदौडदैर्युतम्।न्यायार्जितविचेन तु जिनषिम्य भावशुद्धेन ॥८॥ अनावस्थात्रयगामिनो वुधैदोहदाः समाख्याता । बालाघाश्चैत्चा यत्तस्क्रीडनकादि देयमिति ॥ ९॥ ययस्य सत्कमनुचितमिह वित्ते तस्य तज्वमिह पुण्यम् । भवतु शुभाशयकरणादिस्येतन्नावशुद्ध स्यात् मन्प्रन्यासश्च तथा प्रणवनम पूर्वक च तन्नाम । मन्त्र परमो ज्ञेयो मननत्राणे प्रतो नियमात् ॥११॥ विम्ब महत्सुरूप कनकादिमय च य खलु विशेप । नास्मारफल विशिष्ट भवति त तदिहाशयधिशेषात१२ 2

·आगमतन्त्रः सततं तद्वद्भक्त्यादिलिङ्गसंसिद्धः। चेष्टायां तत्स्मृतिमान् शस्तः खल्वाशयविशेषः ॥१३॥
एवंविधेन यद्विम्बकारणं तद्वदन्ति समयविदः।लोकोत्तरमन्यदतो लौकिकमभ्युदयसारं च ॥१४॥
लोकोत्तरं तु निर्वाणसाधकं परमफलमिहाश्रित्य। अभ्युदयोऽपि हि परमो भवति त्वत्रानुषङ्गेण ॥१५॥
कृषिकरण इव पलालं नियमादत्रानुषङ्गिकोऽभ्युदयः। फलामह धान्यावाप्तिः परमं निर्वाणमिव बिम्बात्
८ निष्पन्नस्यैवं खलु जिनविम्बस्योदिता प्रतिष्ठाऽऽशु। दशदिवसाभ्यन्तरतः सा च त्रिविधा समासेन ?
व्यक्त्याख्या खल्वेका क्षेत्राख्या चापरा महाख्या च। यस्तीर्थकृद्यदा किल तस्य तदाऽऽद्येति समयविदः२
ऋषभाद्यानां तु तथा सर्वेषामेव मध्यमा ज्ञेया । सप्तत्यधिकशतस्य तु चरमेह महाप्रतिष्ठति ॥३॥
भवति च खलु प्रतिष्ठा निजभावस्यैव देवतोद्देशात् । स्वात्मन्येव परं यत् स्थापनमिह वचननीत्योच्चैः।४।
बीजमिदं परमं यत् परमाया एव समरसापत्तेः । स्थाप्येन तदपि मुख्या हन्तैषेवेति विज्ञेया ॥ ५॥
मुक्त्यादौ तत्त्वेन प्रतिष्ठिताया न देवतायास्तु । स्थाप्ये न च मुख्येयं तदधिष्ठानायभावेन ॥६॥
इज्यादेन च तस्या उपकारः कश्चित्र मुख्य इति । तदतत्त्वकल्पनैषा बालक्रीडासमा भवति ॥ ७ ॥

·भावरसेन्त्रातु ततो महोदयाजीवतास्व(म्र)रूपस्य। कालेन भवति परमाप्रतिवद्धा सिद्धकाञ्चनता॥८॥
वचनानलक्रियातः कर्मेन्धनदाहतो यतश्चेषा। इतिकर्चव्यतयाऽत सफलैपाऽप्यत्र भावविधौ ॥९॥
एपा च लोकसिद्धा शिष्टजनापेक्षपाऽखिलैवेति । प्रायो नानात्व पुनरिह मन्त्रगत बुधा प्राहु ॥१०॥
आवाहनादि सर्व वायुकुमारादिगोचर चात्र । सम्मार्जनादिसिम्रपे कर्त्तव्य मन्त्रपूर्व तु ॥ ११ ॥
न्याससमये तु सम्यक् सिद्धानुस्मरणपूर्वकमसङ्गम् । सिचौ तस्स्थापनमिव कर्त्तव्य स्थापन मनसा।१२।
वीजन्यास सोऽय मुक्को भावविनिषेशत परम-। सकलावञ्चकयोगप्राप्तिफलोऽभ्युदयसचिवश्च १३
लयमाप्रमय नियमादुचितोचितभावद्धिकरणेन । क्षान्त्यादियुतैमत्र्यादिसक्तैर्वहणीय इति ॥१४॥
निरपाय सिद्धार्थ स्वास्मस्पो मन्त्रराससङ्गश्च । आनन्दो ब्रह्मरसश्चिन्स्पस्तत्त्वज्ञमुटिरियम् ॥१५॥
अष्टौ दिवसान् यावत् पूजाऽपिच्छेदतोऽस्य कर्तव्या।दान च यथाविभष दातव्य सर्वसत्त्वेभ्यः॥१६॥
९स्नानविलेपनसुसुगन्धिपुष्पधूपादिभिः शुभैः कान्तम्। विभवानुसारतो यत् काले नियत विधानेन।।
अनुपकृतपरहितरतः शिवदस्निदशेशपूजितो भगवान्।पूज्यो हितकामानामितिमक्त्या पूजन पूजा ॥२॥

·%3D पञ्चोपचारयुक्ता काचिच्चाष्टोपचारयुक्का स्यात् । ऋद्धिविशेषादन्या प्रोक्ता सर्वोपचारेति ॥३॥ न्यायाजितेन परिशोधितेन वित्तेन निरवशेषेण । कर्त्तव्या बुद्धिमता प्रयुक्तससिद्धियोगेन ॥४॥ शुचिनाऽऽत्मसंयमपरं सितशुभवस्त्रेण वचनसारेण।आशंसारहितेन च तथा तथा भाववृद्धयोच्चैः।५। पिण्डक्रियागुणगतैर्गम्भीरैर्विविधवर्णसंयुक्तैः। आशयविशुद्धिजनकैः संवेगपरायणैः पुण्यैः ॥६॥ पापनिवेदनगभैः प्रणिधानपुरस्सरैर्विचित्राथैः। अस्खलितादिगुणयुतैः स्तोत्रैश्च महामतिग्रथितैः ॥७॥ शुभभावार्थ पूजा स्तोत्रेभ्यः स च परःशुभो भवति। सद्भूतगुणोत्कीर्तनसंवेगात् समरसापत्त्या ॥ ८॥ कायादियोगसारा त्रिविधा तच्छुद्धथुपात्तवित्तेन। या तदतिचाररहिता सा परमाऽन्ये तुसमयविदः।९। विघ्नोपशमन्याद्या गीताऽभ्युदयप्रसाधनी चान्या। निर्वाणसाधनीति च फलदा तु यथार्थसंज्ञाभिः।१० प्रवरं पुष्पादि सदा चाद्यायां सेवते तु तदाता।आनयति चान्यतोऽपि हि नियमादेव द्वितीयायाम् ११ त्रैलोक्यसुन्दरं यत् मनसाऽऽपादयति तत्तु चरमायाम्। अखिलगुणाधिकसद्योगसारसद्ब्रह्मयागपरः१२ स्नानादौ कायवधो न चोपकारो जिनस्य कश्चिदपि। कृतकृत्यश्च स भगवान् व्यर्था पूजेति मुग्धमातः ·भावरसेन्द्रातु ततो महोदयाजीवतास्व(म्र)रूपस्य। कालेन भवति परमाऽप्रतिवद्धा सिद्धकाश्चनता॥८॥ वचनानलक्रियात कर्मेन्धनदाइतो यतश्चैपा। इतिकर्त्तव्यतयाऽत सफलैपाऽप्यत्र भावविधो॥९॥ एपा च लोकसिखा शिष्टजनापेक्षयाऽसिलैवेति । प्रायो नानास्व पुनरिह मन्त्रगत बुधा प्राप्छु ॥ १०॥ आवाहनादि सर्व वायुकुमारादिगोचर पात्र । सम्मार्जनादिसिद्धपै कर्त्तव्य मन्त्रपूर्व तु ॥ ११ ॥ न्याससमये तुसम्यक् सिद्धानुस्मरणपूर्वकमसङ्गम्। सिद्धौ तत्स्थापनमिव कर्चव्य स्थापन मनसा ।१२। चीजन्यास सोऽय मुको भावविनिवेशत परम । सकलावश्चकयोगप्राप्तिफलोऽभ्युदयसचिवश्च १३ लवमात्रमय निपमादुचितोचितभावद्धिकरणेन । क्षान्स्यादियुतेर्मेन्यादिसङ्गतेयहणीय इति ॥१४॥ निरपाय सिद्धार्थ स्वात्मस्थो मन्त्रराडसाव । आनन्दो ब्रह्मरसश्चिन्त्यस्तत्त्वज्ञमुष्टिरियम् ॥१५॥ अष्टौ दिवसान् यावत् पूजाऽविच्छेदतोऽस्य कर्तव्या।दान च यथाविभव दातव्य सर्वसत्त्वेभ्यः॥१६॥ ९मानविलेपनसुसुगन्धिपुष्पधूपादिभिः शुभैः कान्तम्। विभवानुसारतो यत् काले नियत विधानेन।। अनुपकृतपरहितरतः शिवदस्त्रिदशेशपूजितो भगवान्।पूज्यो हितकामानामितिभवस्या पूजन पूजा ।।

·पञ्चोपचारयुक्ता काचिच्चाष्टोपचारयुक्ता स्यात् । ऋद्धिविशेषादन्या प्रोक्ता सर्वोपचारेति ॥३॥ न्यायार्जितेन परिशोधितेन वित्तेन निरवशेषेण । कर्त्तव्या बुद्धिमता प्रयुक्तसत्सिद्वियोगेन ॥४॥ शुचिनाऽऽत्मसंयमपरं सितशुभवस्त्रेण वचनसारेण।आशंसारहितेन च तथा तथा भाववृद्ध्योच्चैः।५। पिण्डक्रियागुणगतैर्गम्भीरैर्विविधवर्णसंयुक्तैः। आशयविशुद्धिजनकैः संवेगपरायणैः पुण्यैः ॥६॥ पापनिवेदनगर्भः प्रणिधानपुरस्सरैर्विचित्राथैः। अस्खलितादिगुणयुतैः स्तोत्रैश्च महामतिग्रथितैः॥७॥ शुभभावार्थ पूजा स्तोत्रेभ्यः स च परःशुभो भवति। सद्भूतगुणोत्कीर्तनसंवेगात् समरसापत्त्या ॥८॥ कायादियोगसारा त्रिविधा तच्छुद्धथुपात्तवित्तेन। या तदतिचाररहिता सा परमाऽन्ये तुसमयविदः ।। विघ्नोपशमन्याद्या गीताऽभ्युदयप्रसाधनी चान्या। निर्वाणसाधनीति च फलदा तु यथार्थसंज्ञाभिः।१० प्रवरं पुष्पादि सदा चाद्यायां सेवते तु तदाता।आनयति चान्यतोऽपि हि नियमादेव द्वितीयायाम् ११ त्रैलोक्यसुन्दरं यत् मनसाऽऽपादयति तत्तु चरमायाम्। अखिलगुणाधिकसद्योगसारसद्ब्रह्मयागपरः१२ स्नानादौ कायवधो न चोपकारो जिनस्य कश्चिदपि। कृतकृत्यश्च स भगवान् व्यर्था पूजेति मुग्धमातः

·कूपोदाहरणादिह कायवधोऽपि गुणवान् मतो गृहिण । मन्त्रादेवि चततस्तद्नुपफारेऽपि फलभाव १४
फूतफुत्यस्वादेव च तत्पूजा फलपती गुणोत्कर्षात् । तस्मादव्यर्थेपाऽऽरम्भवतोऽन्यत्र विमलधिय ॥१५॥
इति जिनपूर्जा धन्य शृण्वन् कुर्धस्तदोचिता नियमात् । भवविरहकारण खलु सदनुष्ठान द्रुत लभते।१६
१० सदनुष्ठानमतः खलु पीजन्यासात् प्रशान्तवाहितया। सजायते नियोगात् पुसा पुण्योदयसहायम्।।
तत्पीतिभक्तिवचनासगोपदद चतुर्विध गीतम् । तत्त्वाभिज्ञे परमपदसाधन सर्वमेवैतत्
पत्रादरोऽस्ति परमः प्रीतिश्च हितोदया भवति कर्तुं । शेपत्यागेन करोति यच्च तत् प्रीस्यनुष्ठानम् ॥३॥
गोरवविशेषयोगाद् बुद्धिमतो यविशुद्धतरयोगम्। क्रिययेतरतुल्यमपि ज्ञेय सद्भक्त्यनुष्ठानम् ॥४॥
अत्यन्तवल्लभाखल्लु पत्नी तद्वद्धिता च जननीति।तुल्यमपि कृत्यमनयोहात स्यात् प्रीतिभक्तिगतम्॥५॥
वचनात्मिका प्रवृत्ति सर्वनीचित्ययोगतो या तु। वचनानुष्ठानमिद चारित्रवतो नियोगेन
यत्त्वभ्यासातिशयात् सात्मीभूतमेव चेष्ट्यते सन्निः। तदसङ्गानुष्ठान भवति त्वेतत्तदावेधात् ॥ ७ ॥
चक्रभ्रमण दण्डात् तदभाषे चैव यत् पर भवति । वचनासहानुष्ठानयोस्तु तज्ज्ञापक ज्ञेयम् ॥ ८॥

·अभ्युदयफले चाये निःश्रेयससाधने तथा चरमे । एतदनुष्ठानानां विज्ञेये इह गतापाये ॥ ९ ॥
उपकार्यपकारिविपाकवचनधर्मोत्तरा मता शान्तिः। आद्यद्वये त्रिभेदा चरमद्वितये द्विभेदति ॥१०॥
चरमायायां सूक्ष्मा अतिचाराःप्रायशोऽतिविरलाश्च । आद्यत्रये त्वमीस्युः स्थूलाश्च तथा घनाश्चैव ।११
श्रुतमयमात्रापोहाच्चिन्तामयभावनामये भवतः । ज्ञाने परे यथार्ह गुरुभक्तिविधानसल्लिङ्गे ॥ १२ ॥
उदकपयोऽमृतकल्पं पुंसां सज्ज्ञानमेवमाख्यातम् । विधियत्नवत्तु गुरुभिर्विषयतृडपहारि नियमेन ॥१३॥
शृण्वन्नपि सिद्धान्तं विषयपिपासातिरेकतः पापः।प्राप्नोति न संवेगं तदाऽपि यः सोऽचिकित्स्य इति १४
नैवंविधस्य शस्तं मण्डल्युपवेशनप्रदानमपि । कुर्वन्नेतद् गुरुरपि तदधिकदोषोऽवगन्तव्यः ॥१५॥
यःशृण्वन् संवेगं गच्छति तस्याद्यमिह मतं ज्ञानम् । गुरुभक्त्यादिविधानात् कारणमेतद् द्वयस्येष्टम्॥ १६॥
११ शुश्रूषा चेहाय लिङ्ग खलु वर्णयन्ति विद्वांसः। तदभावेऽपि श्रावणमसिराऽवनिकूपखननसमम् ॥१॥
शुश्रूषाऽपि द्विविधा परमेतरभेदतो बुधैरुक्ता। परमा क्षयोपशमतः परमाच्छ्रवणादिसिद्धिफला ॥२॥
यनो वैदग्ध्यवतः कान्तायुक्तस्य कामिनोऽपि दृढम् । किन्नरगेयश्रवणादधिको धर्मश्रुतौ रानः ॥३॥

·।
गुरुभक्ति परमाऽस्यां विधो प्रयत्नस्तथाऽहति करणे।समन्थाप्ति श्रवण तत्त्वामिनिवेशपरमफलम् ।
विपरीता वितरा स्यात् प्रायोऽनय देहिनां सा तु।या सुप्तनृपकथानकशुश्रूषावत् स्थिता लोके ।५।
ऊहादिरहितमाय तयुक्त मध्यम भवेज्ज्ञानम् । चरम हितकरणफल विपर्ययो मोहतोऽन्य इति ॥६॥
वाक्यार्थमात्रविषय कोष्ठकगतबीजसन्निभ ज्ञानम् ।श्रुतमयमिह विशेय मिथ्याऽभिनिवेशरहितमलम्७
यत्तु महावाक्यार्थजमतिसूक्ष्मसुयुक्तिचिन्तयोपेतम्। उदक इव तैलबिन्दुर्विसपि चिन्तामय सत्स्यात् ८
ऐदम्पर्यगत यदिध्यादौ यत्नवचयैवोच्चैः । एतत्तु भावनामयमशुद्धसदस्नदीप्तिसमम् ॥९॥
आय इह मनाक्पुसस्तबागाद्दर्शनमहो भवति । न भवस्यसो दितीये चिन्तायोगात् कदाचिदपि॥१०॥
चारिचरकसजीव(वि)न्यचरकचारणविधानतश्चरमे । सर्वत्र हिता चिर्माम्भीर्यात्समरसापत्त्या॥११॥
गुर्वादिविनयरहितस्य यस्तुमिथ्यात्वदोपतोवचनात्।दीप इय मण्डलगतो वोध स विपर्ययः पापः १२
दण्डीखण्डनिवसन भस्मादिविभूपित सतां शाच्यम्। पश्यत्यारमानमल ग्रही नरेन्द्रादपि सधिकम् १३
मोहविकारसमेत पश्यस्यारमानमेवमकृतार्यम्। तयस्ययलिङ्गरत कृतार्थमिति तद्ग्रहादेव ॥ १४ ॥

·सम्यग्दर्शनयोगाज़्ज्ञानं तद् ग्रन्थिभेदतः परमम् । सोऽपूर्वकरणतः स्याज्ज्ञेयं लोकोत्तरं तच्च । १५ ।
लोकोत्तरस्य तस्मान्महानुभावस्य शान्तचित्तस्य । औचित्यवतो ज्ञानं शेषस्य विपर्ययो ज्ञेयः॥१६॥
१२ अस्मिन्सति दीक्षाया अधिकारी तत्वतोभवति सत्त्वः। इतरस्य पुनर्दीक्षा बसन्तनृपसन्निभा ज्ञेया?
श्रेयोदानादशिवक्षपणाच्च सतां मतेह दीक्षेति । सा ज्ञानिनो नियोगाद् यथोदितस्यैव साध्वीति ॥२॥
यो निरनुबन्धदोषाच्छाद्धोऽनाभोगवान् वृजिनभीरुः । गुरुभक्तो ग्रहरहितः सोऽपि ज्ञान्येव तत्फलतः३
चक्षुष्मानेकः स्यादन्धोऽन्यस्तन्मतानुवृत्तिपरः। गन्तारौ गन्तव्यं प्राप्नुत एतौ युगपदेव ॥४॥
यस्यास्ति सक्रियायामित्थं सामर्थ्ययोग्यताऽविकला।गुरुभावप्रतिबन्धाद्दीक्षोचित एव सोऽपि किल५
देयाऽस्मै विधिपूर्वं सम्यक्तन्त्रानुसारतो दीक्षा। निर्वाणबीजमेषेत्यनिष्टफलदाऽन्यथाऽत्यन्तम् ॥६॥
देशसमग्राख्येयं विरतिासोऽत्र तद्वति च सम्यक् । तन्नामादिस्थापनमविद्रुतं स्वगुरुयोजनतः॥७॥
नामनिमित्तं तत्त्वं तथा तथा चोद्धृतं पुरा यदिह । तत्स्थापना तु दीक्षा तत्त्वेनान्यस्तदुपचारः ॥८॥
कीगरोग्यध्रुवपदसम्प्राप्तेः सूचकानि नियमेन । नामादीन्याचार्या वदन्ति तत् तेषु यतितव्यम् ॥९॥

·तत्सस्कारादेपा दीक्षा सम्पयते महापुस । पापविपापगमात् खल्ल सम्यग्गुरुधारणायोगात् ॥१०॥
सम्पन्नायां चास्यां लिङ्गव्यावर्णयन्ति समयविद । धर्मकनिष्ठतेव हि शेपत्यागेन विधिपूर्वम् ॥ ११ ॥
पचनक्षान्तिरिहादो धर्मक्षान्त्यादिसाधन भवति।शुद्ध च तपो नियमाघमश्च सस्य च शौचच ॥ १२ ॥
आकिञ्चन्य मुख्य ममापि परसदागमविशुद्धम् । सर्व शुक्लमिद स्खलु नियमासवरसरादूर्भम् ।। १३ ।।
ध्यानाध्ययनाभिरति प्रथम पश्चात्तु भवति तन्मयता। सूक्ष्मालोचनया सवेग स्पर्शयोगश्च ॥ १४ ॥
स्पर्शस्तचत्वाप्तिः सवेदनमात्रमविदित स्वन्यत् । वन्भ्यमपि स्यादेतस्स्पर्शस्त्वक्षेपतस्फलदः ॥१५॥
व्याध्यभिभूतो पदग्निविण्णस्तेन तत्तियां यक्षात्।सम्यक्करोति तबदीक्षित इव साधुसन्चेष्ठाम् ॥१६॥
१३ गुरुविनय स्वाभ्यायो योगाभ्यास परार्थकरण च । इतिकर्तव्यतया सह विज्ञेया साधुसन्चेष्टा ॥१॥
औचित्याद गुरुचिर्वहुमानस्तकृतज्ञताचित्तम् । आज्ञायोगस्तस्सत्यकरणता चेति गुरुविनय ॥२॥
यत्तु खलु वाचनादेरासेषनमत्र भवति विधिपूर्वम् ।धर्मकथान्त क्रमशस्तत्स्वाध्यायो विनिर्दिष्ट ॥३॥
स्थानोणार्यालम्बनतदन्ययोगपरिभाषन सम्यक्। परतत्त्वयोजनमले योगाभ्यास इति तत्त्वविदः ॥४॥

·विहितानुष्ठानपरस्य तत्त्वतो योगशुद्धिसचिवस्य । भिक्षाटनादि सर्वं परार्थकरणं यतेहूयम् ॥ ५॥ सर्वत्रानाकुलता यतिभावाव्ययपरा समासेन । कालादिग्रहणविधौ क्रियतिकर्तव्यता भवति ॥६॥ इति चेष्टावत उच्चैर्विशुद्धभावस्य सद्यतेः क्षिप्रम्। मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाः किल सिद्धिमुपयान्ति ॥७॥ एताश्चतुर्विधाः खलु भवन्ति सामान्यतश्चतस्रोऽपि । एतद्भावपरिणतावन्ते मुक्तिर्न तत्रैताः ॥८॥ उपकारिस्वजनेतरसामान्यगता चतुर्विधा मैत्री । मोहाऽसुखसंवेगाऽन्यहितयुता चैव करुणेति ॥९॥ सुखमात्रे सद्धेतावनुबन्धयुते परे च मुदिता तु । करुणानुबन्धनिर्वेदतत्त्वसारा ह्युपेक्षेति ॥१०॥ एताःखल्वाभ्यासात् क्रमेण वचनानुसारिणां पुंसाम्। सवृत्तानां सततं श्राद्धानां परिणमन्त्युच्चैः॥११॥ एतद्रहितं तु तथा तत्त्वाभ्यासात्परार्थकार्येव । सद्बोधमात्रमेव हि चित्तं निष्पन्नयोगानाम् ॥ १२ ॥ अभ्यासोऽपि प्रायः प्रभूतजन्मानुगोभवति शुद्धः।कुलयोग्यादीनामिह तन्मूलाधानयुक्तानाम् ॥१३॥ अविराधनया यतते यस्तस्यायमिह सिद्धिमुपयाति। गुरुविनयः श्रुतगर्भो मूलं चास्या अपि ज्ञेयः॥१४॥ सिद्धान्तकथा सत्सङ्गमश्च मृत्युपरिभावनं चैव । दुष्कृतसुकृतविपाकालोचनमथ मूलमस्यापि ॥१५॥ सब ·एतस्मिन् खल्ल यलो विदुपा सम्यक् सदेव कर्त्तव्य ।आमूलमिद परम सर्वस्य हि योगमार्गस्प ॥१६॥ १४ सालम्बनो निरालम्बनश्च योग परो दिधा ज्ञेय । जिनरूपम्यान खल्वाधस्तचत्वगस्त्वपर ॥१॥ अष्टपाजनचिचत्यागायोगिकुलचित्तयोगेन । जिनरूप ध्यातव्य योगविधावन्यथा दोपः ॥२॥ ग्वेदोदेगक्षेपोरथानभ्रान्त्यन्यमुगासझे । युक्तानि हि चिचानि प्रघन्धतो वर्जयेन्मतिमान् ॥३॥ खेदे दा भावान प्रणिधानमिह सुन्दर भवति । एतच्चेह प्रवर कृषिकर्मणि सलिलवज्ज्ञेयम् ॥ ४ ॥ उदेंगे विद्वपाविष्टिसम करणमस्य पापेन । योगिकुलजन्मवाधकमलमेतत्तद्विदामिष्टम् ॥ ५॥ क्षेपेऽपि चाप्रपन्धादिष्टफलसमृद्धये न जात्वेतत् । नाऽसकृदुत्पाटनत शालिरपि फलावह पुस ॥६॥ उत्थाने निवेदात् करणमकरणोदय सदेवास्य । अत्यागत्यागोचितमेतत्तु खसमयेऽपि मतम् ॥ ७ ॥ भ्रान्तो विभ्रमयोगान हि सस्कार कृतेतरादिगत । तदभावे तत्करणप्रक्रान्तविरोभ्यानिष्टफलम् ॥८॥ अन्यमुदि तत्र रागात् तदनादरताऽर्थतो महापाया। सर्यानर्थनिमित्त मुद्विपयाङ्गारपृष्ट्यामा ॥ ९ ॥ रुजि निजजात्युच्छेदात् करणमपि हि नेष्टसिद्धये नियमात् । अस्येत्यननुष्ठान तेनैतद्वन्यफलमेव ।१० ·आसङ्गेऽप्यविधानादसङ्गसक्त्युचितमित्यफलमेतत् । भवतीष्टफलमुच्चैस्तदप्यसङ्गं यतः परमम् ॥११॥ एतद्दोषविमुक्तं शान्तोदात्तादिभावसंयुक्तम् । सततं परार्थनियतं सङ्क्लेशविवर्जितं चैव ॥१२॥ सुस्वप्नदर्शनपरं समुल्लसद्गुणगणौघमत्यन्तम् । कल्पतरुबीजकल्पं शुभोदयं योगिनां चित्तम् ॥ १३ ॥ एवंविधमिह चित्तं भवति प्रायःप्रवृत्तचक्रस्य । ध्यानमपि शस्तमस्य त्वधिकृतमित्याहुराचार्याः॥१४॥ शुद्धे विविक्तदेशे सम्यकृसंयमितकाययोगस्य । कायोत्सर्गेण दृढं यद्वा पर्यङ्कबन्धेन ॥१५॥ साध्वागमानुसाराच्चेतो विन्यस्य भगवति विशुद्धम् । स्पर्शावेधात्तत्सिद्धयोगिसंस्मरणयोगेन ॥ १६ ॥ १५ सर्वजगद्धितमनुपममतिशयसन्दोहमृद्धिसंयुक्तम् । ध्येयं जिनेन्द्ररूपं सदसि गदत्तत्परं चैव ॥१॥ सिंहासनोपविष्टं छत्रत्रयकल्पपादपस्याधः। सत्त्वार्थसम्प्रवृत्तं देशनया कान्तमत्यन्तम् ॥ २ ॥ आधीनां परमौषधमव्याहतमखिलसम्पदां बीजम् । चक्रादिलक्षणयुतं सर्वोत्तमपुण्यनिर्माणम् ॥३॥ निर्वाणसाधनं भुवि भव्यानामय्यमतुलमाहात्म्यम् । सुरसिद्धयोगिवन्यं वरेण्यशब्दाभिधेयं च ॥४॥ परिणत एतस्मिन् सति सद्ध्याने क्षीणकिल्बिषो जीवः। निर्वाणपदासन्नः शुक्लाभोगो विगतमोहः ५

·चरमावश्नकयोगात् प्रातिभसाततत्त्यसदृष्टिः । इदमपर तत्व तथद्वशतस्वस्यतोऽप्यन्यत् ॥ ६ ॥
तस्मिन् दृष्टे दृष्ट सद् भूत तत् पर मत ब्रह्म । तद्योगादस्यापि झेपा प्रेलोक्यसुन्दरता ॥ ७॥
सामर्थ्ययोगतो या सत्र दिदृक्षस्यसङ्गसफ्स्याख्या। साऽनालम्वनयोग प्रोक्तस्तदर्शन यावत् ॥८॥
तत्राप्रतिष्ठितोऽयं यतः प्रवृत्तश्च तत्त्वतस्तत्र । सर्वोत्तमानुजः खल्ल तेनानालम्बनो गीतः ॥९॥
वागस्माचदर्शनमिषुपातज्ञातमात्रतो ज्ञेयम् । एतच्च केवल तज् ज्ञान यचस्पर ज्योति ॥१०॥
आत्मस्थ त्रैलोक्यप्रकाशक निष्क्रिय परानन्दम् । तीतादिपरिच्छेदकमलं ध्रुव चेति समयज्ञा ॥११॥
एतयोगफल तस्परापर दृश्यते परमनेन । तत्चत्त यद् दृष्ट्वा निवर्तते दर्शनाकाला ॥ १२॥
तनुकरणादिविरहिततच्चाधिन्स्यगुणसमुदय सूक्ष्मम् ।प्रैलोक्यमस्तकस्थ निवृत्तसन्मादिसरलेशम्१३
ज्योति पर परस्ताचमसो यद्गीयते महामुनिभि । आदित्यवर्णममल ब्रह्मायेरक्षर ब्रह्म ॥१४॥
निस्य प्रकृतिवियुक्त लोकालोकावलोफलामोगम् । स्तिमिततरङ्गोदधिसममवर्णमस्पर्शमगुरुलघु ।१५।
सर्वायाघारहितं परमानन्दसुखसङ्गसमसङ्गम् । नि शेषकलातीत सदाशिवाधादिपदवाच्यम् ॥ १६ ॥

·१६ एतद् दृष्ट्वा तत्त्वं परममनेनैव समरसापत्तिः। सञ्जायतेऽस्य परमा परमानन्द इति यामाहुः॥ १॥ सैषाऽविद्यारहिताऽवस्था परमात्मशब्दवाच्येति । एषैव च विज्ञेया रागादिविवर्जिता तथता ॥२॥ वैशेषिकगुणरहितः पुरुषोऽस्यामेव भवति तत्त्वेन । विध्यातदीपकल्पस्य हन्त जात्यन्तराप्राप्तः ॥३॥ एवं पशुत्वविगमो दुःखान्तो भूतविगम इत्यादि । अन्यदपि तन्त्रसिद्धं सर्वमवस्थान्तरेऽत्रैव ॥४॥ परिणामिन्यात्मानि सात तत्तद्ध्वनिवाच्यमेतदखिलं स्यात्। अर्थान्तरे च तत्त्वेऽविद्यादौ वस्तुसत्येव ॥५॥ तद्योगयोग्यतायां चित्रायां चैव नान्यथा नियमात् । परिभावनीयमेतद्विद्वद्धिस्तत्त्वदृष्टयोच्चैः ॥ ६॥ पुरुषाद्वैतंतु यदा भवति विशिष्टमथ च बोधमानं वा। भवभवविगमविभेदस्तदा कथं युज्यते मुख्यः? ७ अग्निजलभूमयो यत्परितापकरा भवेऽनुभवसिद्धाः । रागादयश्च रौद्रा असत्प्रवृत्त्यास्पदं लोके ॥८॥ परिकल्पिता यदि ततो न सन्ति तत्वेन कथममी स्युरिति। तन्मात्र एव तत्त्वे भवभवविगमौ कथंयुक्तौ॥९ परिकल्पना(ल्पिता)पि चैषा हन्त विकल्पात्मिका न सम्भवति।तन्मात्र एव तत्त्वे यदि वाऽभावोन जावस्याः तस्माद्यथोक्तमेतत् त्रितयं नियमेन धीधनैः पुम्भिः। भवभवविगमनिबन्धनमालोच्यं शान्तचेतोभिः ११ ·ऐदम्पर्य शुद्धपति यत्रासापागमः सुपरिशुद्ध । तदमावे तद्देश कश्चित्स्यादन्यथाप्रहणात् ॥ १२ ॥ तत्रापि च न वेप कार्यों विपयस्तु यक्षतो मृम्यः । तस्यापि न सदचन सर्व यत्प्रवचनादन्यत् ॥ १३ ॥ अपो जिज्ञासा शुश्रूषा अवणवोधमीमांसाः । परिशुद्धा प्रतिपत्ति प्रधुचिरप्टाङ्गिकी तत्त्वे ।। १४ ।। गर्भाय स्वल्वेषां भावानां यक्षप्तः समालोच्य । पुसा प्रवर्तितव्य कुशले न्याय सतामेप ॥१५॥ एते प्रवचनत खलुसमुस्ता मन्दमतिहितार्य तु । आस्मानुस्मरणाय च भाषा भवविरहसिद्धिफलाः १६ धर्मश्रवणे यत्न सतत कार्यों पहुश्रुतसमीपे। हितकालिभिर्नृसिंहैर्वचन ननु हारिभद्रमिदम् ॥१७॥ 'धर्मपरिक्षापोरशकम् ॥ २ देशनापो० ॥ धर्मलक्षणपो० ॥ ४ धर्मेच्युलिपो० ॥५ लोकोत्तरतस्य प्राप्तिपो० ॥ ६ जिनमन्दिरनिर्मापणपो० ॥७ जिनपिम्पनिर्मापणपो० ॥ ८ प्रतिष्ठापो०॥९ पूजास्वरूपपो०॥ १० पूजाफलपो० ॥ ११ मुतझानलिङ्गपो०॥ १२ दीक्षाधिकारिपो०॥ १३ गुरुविनयपो० ॥ १४ योगमेवपो०॥ १५ प्येयस्वरूपपो॥१६ समरसपो०॥ ॥ पोरशकनामक प्रकरण सम्पूर्णम् ॥

·॥१॥
ख
॥२॥
॥ अथ शास्त्रवार्तासमुच्चयः॥४॥
प्रणम्य परमात्मानं वक्ष्यामि हितकाम्यया । सत्त्वानामल्पबुद्धीनां शास्त्रवार्तासमुच्चयम्
यं श्रुत्वा सर्वशास्त्रेषु प्रायस्तत्त्वविनिश्चयः । जायते द्वेषशमनः स्वर्गसिद्धिसुखावहः
दुःखं पापात्सुखं धर्मात्सर्वशास्त्रेषु संस्थितिः। न कर्त्तव्यमतः पापं कर्तव्यो धर्मसञ्चयः
हिंसानृतादयः पञ्च तत्त्वाश्रद्धानमेव च । क्रोधादयश्च चत्वार इति पापस्य हेतवः
विपरीतास्तु धर्मस्य एत एवोदिता बुधैः । एतेषु सततं यत्नः सम्यकार्यः सुखैषिणा
साधुसेवा सदा भक्त्या मैत्री सत्त्वेषु भावतः। आत्मीयग्रहमोक्षश्च धर्महेतुप्रसाधनम्
उपदेशः शुभो नित्यं दर्शनं धर्मचारिणाम् । स्थाने विनय इत्येतत्साधुसेवाफलं महत्
मैत्री भावयतो नित्यं शुभो भावः प्रजायते । ततो भावोदकाजन्तोद्देषाग्निरुपशाम्यति
अशेषदोषजननी निःशेषगुणघातिनी । आत्मीयग्रहमोक्षेण तृष्णापि विनिवर्तते
॥ ५॥
॥ ७॥
॥८॥
॥९॥

·एव गुणगणोपेतो विशुद्धात्मा स्थिराशयः । तत्त्वविद्धि समाख्यात सम्यग्धर्मस्य साधक ॥१०॥
उपादेयश्च ससारे धर्म एव बुधैः सदा । विशुद्धो मुक्तये सर्व यतोऽन्यदु खकारणम्
अनित्य प्रियसयोग इहाशोकवत्सलः । अनित्य यौवन चापि कुत्सिताचरणास्पदम् ॥१२॥
आनित्या सम्पदस्सीयलेशवर्गसमुभवा । अनित्यं जीवित चेह सर्वभावनियन्धनम् ॥ १३॥
पुनर्जन्म पुनर्मुस्युहीनादिस्थानसभय । पुन: पुनश्च यदत मुखमत्र न विद्यते ॥ १४ ॥
प्रकृत्यसुन्दर से ससारे सर्वमेव यत् । अतोऽत्र वद किं युक्ता कचिदास्था विवेकिनाम् ॥ १५ ॥
मुफ्स्वा धर्म जगन्यमकला सनातनम् । परार्थसाधक धीरे सेषित शीलशालिभि ॥युग्मम्॥१६॥
आह तत्रापि नो युक्ता यदि सम्पनिरूप्यते। धर्मस्यापि शुभो यस्मान्ध एव फल मतम् ॥ १७ ॥
न चाऽऽयसस्प बन्धस्य तथा हेममयस्य च । फळे कश्चिद्विशेषोऽस्ति पारतन्त्र्याविशेषतः ॥१८॥
तस्मादधर्मवत्त्याज्यो धर्मोऽप्येष मुमुभुमिः। धर्माधर्मक्षयान्मुक्तिर्मुनिमिर्वर्णिता यतः ॥१९॥
उच्यत एवमेवेतत् किन्तु धर्मो विधा मत । सझानयोग एवैकस्तथान्य पुण्यलक्षण
॥ २० ॥

·॥ २१ ॥
॥ २४ ॥
ज्ञानयोगस्तपः शुद्धमाशंसादोषवर्जितम् । अभ्यासातिशयादुक्तं तद्विमुक्तेः प्रसाधकम्
धर्मस्तदपि चेत्सत्यं किं न बन्धफलः स यत् । आशंसावर्जितोऽन्योऽपि किं नैवं चेन्न यत्तथा ॥ २२ ॥
भोगमुक्तिफलो धर्मः स प्रवृत्तीतरात्मकः । सम्यमिथ्यादिरूपश्च गीतस्तन्त्रान्तरेष्वपि ॥ २३ ॥
तमन्तरेण तु तयोः क्षयः केन प्रसाध्यते । सदा स्यान्न कदाचिद्वा यद्यहेतुक एव सः
तस्मादवश्यमेष्टव्यः कश्चिद्धेतुस्तयोः क्षये । स एव धर्मो विज्ञेयः शुद्धो मुक्तिफलप्रदः ॥ २५ ॥
धर्माधर्मक्षयान्मुक्तिर्यच्चोक्तं मुक्तिलक्षणम् । हेयं धर्म तदाश्रित्य न तु संज्ञानयोगकम् ॥ २६ ॥
अतस्तत्रैव युक्तास्था यदि सम्यङ् निरूप्यते । संसारे सर्वमेवान्यद्दर्शितं दुःखकारणम् ॥ २७ ॥
तस्माच्च जायते मुक्तिर्यथा मृत्यादिवर्जिता । तथोपरिष्टावक्ष्यामः सम्यकशास्त्रानुसारतः ॥ २८ ॥
इदानीं तु समासेन शास्त्रसम्यक्त्वमुच्यते । कुवादियुक्त्यपव्याख्यानिरासेनाविरोधतः ॥ २९ ॥
पृथिव्यादिमहाभूतमात्रकार्यमिदं जगत् । न चात्मादृष्टसद्भावं मन्यन्ते भूतवादिनः ॥३०॥
अचेतनानि भूतानि न तद्धर्मो न तत्फलम् । चेतनास्ति च यस्येयं स एवात्मेति चापरे ॥ ३१ ॥

·यदीय भूतधर्मः स्पास्प्रत्येक तेषु सर्वदा । उपलभ्येत सत्तादिकठिनस्वादयो यया ॥ ३२॥
शक्तिरूपेण सा तेषु सदाऽतो नोपलभ्यते । न च तेनापि रूपेण सत्यसस्येव चेन्न सत् ॥ ३३॥
शफिचेतनयोरैषय नानावं वाऽय सर्वया । ऐक्ये सा चेतनेवेति नानात्वेऽन्यस्य सा यत ॥ ३४ ॥
अनभिव्यफिरप्यस्या न्यायतो नोपपद्यते । आवृतिर्न यदन्येन तत्त्वसदरूपाविरोधत* ॥३५॥
न चासौ तस्वरूपेण तेषामन्यतरेण वा । व्यञ्जकस्वप्रतिज्ञानाम्नावृतिळअक यतः ॥ ३६॥
विशिष्ठपरिणामाभावेऽपि सत्राष्टतिर्न वै । भावतास्तथा नाम व्यजकत्वप्रसस्त ॥३७॥
न चासो भूतामिनो यत्ततो व्यक्ति सदा भवेत्। भेदे स्वधिकभावेन तत्त्वसरूया न युज्यते ॥ ३८॥
स्वकालेऽभिन्न इस्येव काळाभाषे न सङ्गतम् । लोकसिद्धाभये स्वारमा हन्त नाभीयते कथम् ॥ ३९ ॥
नारमापि लोके नो सिखो आतिस्मरणसश्रयात् । सर्वेषां तदभावश्च चित्रकर्मविपाकत ॥४०॥
लोकेऽपि नेकत स्थानादागतानां तयेक्ष्यते । भविशेपेण सर्वेषामनुभूतार्थसस्मृति
दिव्यदर्शनतमेव तच्छिष्ट्याव्यभिचारतः । पितृकर्मादिसिध हन्त नाऽप्रमाप्यलोकिक ॥ ४२ ॥

·॥४४॥
॥४८॥
काठिन्याबोधरूपाणि भूतान्यध्यक्षसिद्धितः । चेतना तु न तद्रूपा साकथं तत्फलं भवेत् ॥४३॥
प्रत्येकमसती तेषु न च स्याद्रेणुतैलवत् । सती चेदुपलभ्येत भिन्नरूपेषु सर्वदा
असत्स्थूलत्वमण्वादौ घटादौ दृश्यते यथा । तथा सत्येव भूतेषु चेतनापीति चेन्मतिः ॥४५॥
नासत्स्थूलत्वमण्वादौ तेभ्य एव तदुद्भवात् । असतस्तत्समुत्पादो न युक्तोऽतिप्रसङ्गतः ॥ ४६ ॥
पञ्चमस्यापि भूतस्य तेभ्योऽसत्त्वाविशेषतः । भवेदुत्पत्तिरेवं च तत्त्वसङ्ख्या न युज्यते ॥ ४७ ॥
तज्जननस्वभावा नेत्यत्र मानं न विद्यते । स्थूलत्वोत्पाद इष्टश्चेत्तत्सद्भावेऽप्यसौ समः
न च मूर्ताणुसङ्घातभिन्नं स्थूलत्वमित्यदः । तेषामेव तथा भाबो न्याय्यं मानाविरोधतः ॥ ४९ ॥
भेदे तददलं यस्मात् कथं सद्भावमश्नुते । तदभावेऽपि तद्भावे सदा सर्वत्र वा भवेत् ॥ ५० ॥
न चैवं भूतसङ्घातमात्रं चैतन्यमिष्यते । अविशेषेण सर्वत्र तद्वत्तद्भावसङ्गतेः
एवं सति घटादीनां व्यक्तचैतन्यभावतः । पुरुषाद्य(न)विशेषः स्यात्स च प्रत्यक्षबाधितः॥ ५२ ॥
अथ भिन्नस्वभावानि भूतान्येव यतस्ततः । तत्सङ्घातेषु चैतन्यं न सर्वेष्वेतदप्यसत् ॥ ५३॥
॥ ५१॥

·स्वभायो भूतमाप्रवे सति न्यायान्न भियते । विशेषण विना यस्मान्न तुल्यानां विशिष्टता ॥ ५४॥
स्वरूपमानभेदे च भेदो भूतेतरात्मकः । अन्यभेदकभावे तु स एवास्मा प्रसस्यते ॥ ५५॥
हविर्युडकणिकादिद्रव्यसवातजान्यपि । यथा भिन्नस्वभावानि खाघकानि तथेति चेत् ॥ ५६ ।।
व्यक्तिमारत एवैपां न तु भिन्नस्वभावता । रसवीर्यविपाकादिकार्यभेदो न विद्यते ॥ ५७॥
तदारमकस्वमानले सस्थानादिविलक्षणा । ययेयमस्ति भूतानां तथा सापि कथ न चेत् ॥ ५६ ॥
कर्वभावात्तथा देशकालभेदाययोगत । न वा सिन्धमदो भूतमात्रत्वे तदसम्भवात् ॥ ५९॥
तथा च भूतमानवे न तस्सवातमेदयो । भेदकामावतो भेदो युक्त सम्पग्विचिन्स्यताम् ॥ ६ ॥
एकस्तया परो नेति तन्मात्रत्वे तथाविध । यतस्तदपि नो मिन्न ततस्तुल्य च तत्तयो ॥१॥
स्यादेतद्भूतजस्वेऽपि पावादीनां विचित्रता । लोकसिद्धेति सिद्धैव न सा तन्मात्रजा न तु ॥६२ ॥
अदृष्टाकाशकालादिसामग्रीत समुभवात् । तथैव लोकसवित्चेरन्यथा तदभावत ॥ ६३ ॥
न चेइ लोकिको मार्ग स्थितोऽस्माभिर्विचार्यते। किन्वय युज्यते केति त्वन्नीतो चोक्तवन्न सः॥१४॥

·मृतदेहे च चैतन्यमुपलभ्येत सर्वथा । देहधर्मादिभावेन तन्न धर्मादि नान्यथा ॥६५॥
न च लावण्यकार्कश्यश्यामत्वैर्व्यभिचारिता । मृतदेहेऽपि सद्भावादध्यक्षेणैव सङ्गत्तेः ॥ ६६ ॥
न चेल्लावण्यसद्भावो न स तन्मात्रहेतुकः । अत एवान्यसद्भावादस्त्यात्मेति व्यवस्थितम् ॥ ६७ ॥
न प्राणादिरसौ मानं किं तद्भावेऽपि तुल्यता । तदभावाभावश्चेदात्माभावे न का प्रमा ॥ ६८॥
तेन तद्भावभावित्वं न भूयो नलिकादिना। सम्पादितेऽप्यतत्सिद्धः सोऽन्य एवेति चेन्न तत् ॥ ६९ ॥
वायुसामान्यसंसिद्धेस्तत्स्वभावः स नेति चेत् । अत्रापि न प्रमाणं वश्चैतन्योत्पत्तिरेव चेत् ॥ ७० ॥
न तस्यामेव सन्देहात्तवायं केन नेति चेत् । तत्तत्स्वरूपभावेन तदभावः कथं नु चेत्
तद्वैलक्षण्यसंवित्तेर्मातृचैतन्यजे ह्ययम् । सुते तस्मिन्न दोषः स्यान्न न भावेऽस्य मातरि ॥ ७२ ॥
न च संस्वेदजायेषु मात्रभावे न तद् भवेत् । प्रदीपज्ञातमप्यत्र निमित्तत्वान्न बाधकम् ॥७३॥
इत्थं न तदुपादानं युज्यते तत्कथञ्चन । अन्योपादानभावे च तदेवात्मा प्रसज्यते ॥ ७४ ॥
न तथा भाविनं हेतुमन्तरेणोपजायते । किञ्चिन्नश्यति चैकान्ताद्यथाह व्यासमहर्षिः ॥ ७५ ॥

·नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत । उभयोरपि पृष्ठोऽन्तस्स्वनयोस्तत्त्वदार्शभिः॥ ७६ ॥
नाभावो भावमाप्नोति शशशृङ्गे तथागते । भावो नामावमेसीह दीपश्चेन्न स सर्वथा ॥७७॥
एव चैतन्यवानारमा सिद्ध सततभावत' । परलोक्यपि विज्ञेयो युक्तिमार्गानुसारिभिः ॥७८ ॥
सतोऽस्य किं घटस्येव प्रत्यक्षेण न दर्शनम् । अस्त्येव दर्शन स्पष्टमहम्प्रत्ययवेदनात् ॥ ७९ ॥
भ्रान्तोऽह गुरुरित्येप सस्पमन्यस्वसौ मत । व्यभिचारित्वतो नाऽस्य गमकस्वमयोध्यते ॥ ८०॥
प्रत्यक्षस्यापि तत्त्याज्य तस्सद्भावाविशेषत । प्रत्यक्षाभासमन्यवेक्ष्यभिचारि न साधु तत् ॥ ८१॥
अहम्प्रत्ययपक्षेऽपि ननु सर्वमिद समम् । अतस्तबदसो मुख्य सम्यक् प्रत्यक्षमिष्यताम् ॥ ८२॥
गुर्वी मे तनुरित्यादौ भेदप्रत्ययदर्शनात् । भ्रान्सतामिमतस्यैव सा युक्का नेतरस्य तु ॥८३॥
आत्मनारमग्रहोऽप्यन तथानुभवसिद्धितः । तस्यैव तत्स्वभावस्वान तु युक्त्या न युज्यते ॥ ८४ ॥
न च बुद्धिविशेषोऽयमहङ्कार प्रकल्प्यते । दानादिबुद्धिकालेऽपि तयाशवारवेदनात्
आरमतारमग्रहे तस्य तस्स्वभावत्वयोगत । सदैवाग्रहण व पिज्ञेय कर्मदोषत ॥८६॥

·अतः प्रत्यक्षसंसिद्धः सर्वप्राणभृतामयम् । स्वयञ्ज्योतिः सदैवात्मा तथा वेदेऽपि पठ्यते ॥ ८७ ॥
अत्रापि वर्णयन्त्येके सौगताः कृतबुद्धयः। क्लिष्टं मनोऽस्ति यन्नित्यं तद्यथोक्तात्मलक्षणम् ॥ ८ ॥
यदि नित्यं तदात्मैव संज्ञाभेदोऽत्र केवलम् । अथानित्यं ततश्चेदं न यथोक्तात्मलक्षणम् ॥ ८९ ॥
यः कर्ता कर्मभेदानां भोक्ता कर्मफलस्य च । संसर्ता परिनिर्वाता स ह्यात्मा नान्यलक्षणः ॥ ९० ॥
आत्मत्वेनाविशिष्टस्य वैचित्र्यं तस्य यद्वशात् । नरादिरूपं तच्चित्रमदृष्टं कर्मसंज्ञितम् ॥ ९१॥
तथा तुल्येऽपि चारम्भे सदुपायेऽपि यो नृणाम् । फलभेदः स युक्तो न युक्त्या हेत्वन्तरं विना ॥९२॥
तस्मादवश्यमेष्टव्यमत्र हेत्वन्तरं परैः । तदेवादृष्टमित्याहुरन्ये शास्त्रकृतश्रमाः ॥ ९३॥
भूतानां तत्स्वभावत्वादयमित्यप्यनुत्तरम् । न भूतात्मक एवात्मेत्येतदत्र निदर्शितम् ॥ ९४॥
कर्मणो भौतिकत्वेन यद्वैतदपि साम्प्रतम् । आत्मनो व्यतिरिक्तं तच्चित्रभावं यतो मतम् ॥ ९५॥
शक्तिरूपं तदन्ये तु सूरयः सम्प्रचक्षते । अन्ये तु वासनारूपं विचित्रफलदं तथा ॥ ९६ ॥
अन्ये त्वभिदधत्यत्र स्वरूपनियतस्य वै । कर्तुविनान्यसम्बन्धं शक्तिराकस्मिकी कुतः ॥ ९७॥

·तक्रियायोगतः सा चेचद्पुष्टो न युज्यते । तदन्ययोगाभाषे च पुष्टिरस्य कथ भवेत् ॥९८ ॥
अस्त्येव सासदा किन्तु क्रिययाव्यज्यते परम्। आत्ममात्रस्थिताया न तस्या व्यक्तिः कदाचन ॥९९॥
तदन्यावरणाभाषाद् भाषे वाऽस्यैव कर्मता । तन्निराकरणाझ्यक्तिरिति तद्भेदसस्थिति ॥१०॥
पाप तद्भिन्नमेवास्तु क्रियान्तरनिवन्धनम् । एवमिष्टक्रियाजन्य पुण्य किमिति नेष्यते ॥ १०१ ॥
पासनाप्यन्यसम्बन्ध विना नैवोपपयते । पुष्पादिगन्धवैकल्ये तिलादौ नेक्ष्यते यत ॥१०२॥
घोधमानातिरिक तद्वासक किञ्चिदिष्यताम् । मुख्य तदेव घ कर्म न युक्का वासनाऽन्यथा॥ १०३ ॥
घोधमात्रस्य तद्भावे नास्ति ज्ञानमवासितम् । ततो मुक्ति सदेव स्यादेशिष्ट्य केवलस्य न ॥१०॥
एव शक्त्यादिपक्षोऽय घटते नोपपचित । वन्धान्यूनातिरिक्तवे तद्भावानुपपचित ॥ १०५॥
तस्माचदात्मनो भिन्न सञ्चित्र चारमयोगि च । अदृष्टमवगन्तव्य तस्य शक्त्यादिसाधकम् ॥ १०६ ॥
अदृष्ट कर्म सस्कारा पुण्यापुण्ये शुभाशुभौ । धर्माधमाँ तथा पाश पर्यायास्तस्य कीर्तिता ॥१०७॥
हेतवोऽस्प समाख्याता पूर्व हिंसानृतादय । तद्वान् सयुज्यतेऽनेन विचित्रफलदायिना ॥ १०८ ॥

·॥ २ ॥
नैवं दृष्टेष्टबाधा यत्सिद्धिश्चास्यानिवारिता । तदेनमेव विद्वांसस्तत्त्ववादं प्रचक्षते ॥ १०९ ॥
लोकायतमतं प्राज्ञैर्तेयं पापौघकारणम् । इत्थं तत्त्वविलोमं यत्तन्न ज्ञानविवर्धनम् ॥ ११०॥
इन्द्रप्रतारणायेदं चक्रे किल बृहस्पतिः। अदोऽपि युक्तिशून्यं यन्नेत्यमिन्द्रःप्रतार्यते ॥ १११ ॥
तस्माद् दुष्टाशयकरं क्लिष्टसत्त्वविचिन्तितम् । पापश्रुतं सदा धीरैर्वयं नास्तिकदर्शनम् ॥ ११२ ॥
२ हिंसादिभ्योऽशुभं कर्म तदन्येभ्यश्च तच्छुभम् । जायते नियमो मानाकुतोऽयमिति चापरे ॥१॥
आगमाख्यात्तदन्ये तु तच्च दृष्टाद्यबाधितम् । सर्वार्थविषयं नित्यं व्यक्तार्थ परमात्मना
चन्द्रसूर्योपरागादेस्ततः संवाददर्शनात् । अप्रत्यक्षेऽपि पापादौ न प्रामाण्यं न युज्यते
॥३॥
यदि नाम क्वचिद् दृष्टः संवादोऽन्यत्र वस्तुनि । तद्भावस्तस्य तत्त्वं वा कथं समवसीयते ॥४॥
आगमैकत्वतस्तच्च वाक्यादेस्तुल्यतादिना । सुवृद्धसम्प्रदायेन तथा पापक्षयेण च
अन्यथा वस्तुतत्त्वस्य परीक्षैव न युज्यते। आशङ्का सर्वगा यस्माच्छद्मस्थस्योपजायते
अपरीक्षापि नो युक्ता गुणदोषाविवेकतः । महत् सङ्कटमायातमाशङ्के न्यायवादिनः
॥ ५॥
॥ ७॥

·तस्माययोदितास्सम्यगागमाख्यात्प्रमाणत । हिंसादिभ्योऽशुमादीनि नियमोऽय व्यवस्थित ॥८॥
क्लिष्टादिसायनुष्ठानाध्याप्ति क्लिष्टस्य कर्मण । यथाऽपय्यमुजो व्याधेरक्लिष्टस्य विपर्ययात् ॥९॥
स्वभाव एष जीवस्य यत्तथा परिणाममा । षष्यते पुण्यपापाभ्यां माध्यस्यात्तु विमुच्यते॥१०॥
सुदूरमपि गस्वेह विहितामुपपचिषु । क' स्वभावागमावन्ते शरण न प्रपद्यते
प्रतिपक्षखमावेन प्रतिपक्षागमेन च । घाधितवास्कयं सेतो शरण युक्तिवादिनाम् ॥ १२ ॥
प्रतीत्या पाभ्यते यो यत्समावो न स युज्यते। वस्तुन कल्प्यमानोऽपि धारयादे शीततादिवत् ॥ १३ ॥
वहे शीतत्वमस्त्येव तस्कार्य किं न दृश्यते । दृश्यते हि हिमासने कथमिरय स्वभावत ॥१४॥
हिमस्यापि स्वभावोऽय नियमावहिसन्निधौ । करोति दाहमित्येव वहुपादे शीतता न किम् ॥ १५ ॥
व्यवस्थाऽभावतो सेव या त्वबुद्धिरिहेडशी। सा लोटादस्य यस्कार्य तत्त्वतस्सत्स्वभावतः ॥ १६ ॥
एव सुबुद्धिशून्यत्व भवसोऽपि प्रसज्यते । अस्तु चेत् को विवादो नो बुद्धिशून्येन सर्वथा ।। १७ ।।
अन्यस्त्वाहेह सिद्धेअपिहिंसादिभ्योऽशुमादिके। शुमादेरेव सौमत्यादि केन मानेन गम्यते ॥१८॥

·॥ २० ॥ ॥ २४ ॥ अत्रापि त्रुवते केचित्सर्वथा युक्तिवादिनः। प्रतीतिगर्भया युक्त्या किलैतदवसीयते ॥ १९ ॥ तयाहु शुभात्सौख्यं तद्वाहुल्यप्रसङ्गतः। बहवः पापकर्माणो विरलाः शुभकारिणः न चैतदृश्यते लोके दुःखवाहुल्यदर्शनात्।शुभात्सौख्यं ततः सिद्धमतोऽन्यच्चाप्यतोऽन्यतः॥ २१ ॥ अन्ये पुनरिदं श्राद्धा ब्रुवत आगमेन वै । शुभादेरेव सौख्यादि गम्यते नान्यतः क्वचित् ॥ २२ ॥ अतीन्द्रियेषु भावेषु प्राय एवंविधेषु यत् । छद्मस्थस्याविसंवादि मानमन्यन्न विद्यते ॥ २३ ॥ यच्चोक्तं दुःखबाहुल्यदर्शनं तन्न साधकम् । क्वचित्तथोपलम्भेऽपि सर्वत्रादर्शनादिति सर्वत्र दर्शनं यस्य तद्वाक्यात् किं न साधनम् । साधनं तद्भवत्येवमागमात्तु न भिद्यते ॥ २५ ॥ अशुभादप्यनुष्ठानात् सौख्यप्राप्तिश्च या क्वचित् । फलं विपाकविरसा सा तथाविधकर्मणः ॥ २६ ॥ ब्रह्महत्यानिदेशानुष्ठानाग्रामादिलाभवत् । न पुनस्तत एवैतदागमादेव गम्यते प्रतिपक्षागमानां च दृष्टेष्टाभ्यां विरोधतः । तथानाप्तप्रणीतत्वादागमत्वं न युज्यते इप्टेष्टाभ्यां विरोधाच्च तेषां नाप्तप्रणीतता । नियमाद्गम्यते यस्मात्तदसावेव दृश्यते ॥ २९॥ ॥ २७॥ ॥ २८॥ १०

·अगम्यगमनादीनां धर्मसाधनता क्वचित् । उक्का लोकप्रसिद्धेन प्रत्यक्षेण विरुभ्यते ॥३०॥
स्वधर्मोस्का(पणा)देव तथा मुफिरपीप्यते । हेस्वभावेन तदभावो निस्य इप्टेन धाध्यते ॥३१॥
माध्यस्थ्यमेव तहेतुरगम्यगमनादिना । साम्यते तस्पर येन तेन दोषो न कश्चन ॥ ३२ ॥
एतदप्युकिमान यदगम्यगमनादिपु । तथाप्रतितो युक्त्या माध्यस्थ्य नोपपद्यते ॥३३॥
अप्रवृत्त्यैष सर्वत्र यथासामर्यभाषत । विशुद्धभावनाभ्यासात् तन्माज्यस्म्य पर यत ॥ ३४ ॥
यावदेवविध नेतत्प्रवृत्तिस्तावदेव या । साऽविशेपेण साध्वीति तस्योस्कर्षप्रसाधनात् ॥३५॥
नाप्रहत्तेरिय हेतु कुतश्चिदनिवर्तनात् । सर्वत्र भाषाविच्छेदादन्यथागम्यसस्थिति ॥ ३६॥
तश्चास्तु लोकशास्त्रोक्तं तत्रोदासीन्ययोगत । सम्भाव्येत पर सेतद्भावशुद्धेर्महात्मनाम् ॥ ३७ ।।
ससारमोचकस्यापि हिंसा यद्धर्मसाधनम् । मुक्तिश्चास्ति ततस्तस्याप्येप दोषोऽनिवारिस ॥ ३८ ॥
मुक्ति कर्मक्षयादेव जायते नान्यत कचित् । जन्मादिरहिता यत्तस्स एवात्र निरूप्यते ॥ ३९ ॥
हिंसाधुस्कर्पसायो वा सद्विपर्ययजोऽपि वा । अन्यहेतुरहेतुर्वा स वै कर्मक्षयो ननु
॥४०॥

·॥ ४२ ॥
॥४५॥
हिंसाद्युत्कर्षसाध्यत्वे तदभावे न तत् स्थितिः। कर्मक्षयास्थितौ च स्यान्मुक्तानां मुक्तताक्षतिः॥ ४१ ॥
तद्विपर्ययसाध्यत्वे परसिद्धान्तसंस्थितिः । कर्मक्षयः सतां यस्मादहिंसादिप्रसाधनः
तदन्यहेतुसाध्यत्वे तत्वरूपमसंस्थितम् । अहेतुत्वे सदा भावोऽभावो वा स्यात्सदैव हि ॥ ४३ ॥
मुक्तिः कर्मक्षयादिष्टा ज्ञानयोगफलं स च । अहिंसादि च तद्धेतुरिति न्यायः सतां मतः॥४४॥
एवं वेदविहितापि हिंसा पापाय तत्त्वतः । शास्त्रचोदितभावेऽपि वचनान्तरबाधनात्
न हिंस्यादिह भूतानि हिंसनं दोषकृन्मतम् । दाहवद्वैद्यके स्पष्टमुत्सर्गप्रतिषेधतः ॥४६॥
ततो व्याधिनिवृत्त्यर्थ दाहः कार्यस्तु चोदिते।न ततोऽपि न दोषः स्यात्कलोद्देशेन चोदनात् ॥४७॥
एवं तत्फलभावेऽपि चोदनातोऽपि सर्वथा । ध्रुवमौत्सर्गिको दोषो जायते फलचोदनात् ॥४८॥
अन्येषामपि बुद्धयैवं दृष्टेष्टाभ्यां विरुद्धता । दर्शनीया कुशास्त्राणां ततश्च स्थितमित्यदः ॥ ४९ ॥
क्लिष्टं हिंसाधनुष्ठानं न यत्तस्यान्यतो मतम् । ततः कर्ता स एव स्यात्सर्वस्यैव हि कर्मणः॥ ५०॥
अनादिकर्मयुक्तत्वात्तन्मोहात्सम्प्रवर्तते । अहितेऽप्यात्मनः प्रायो व्याधिपीडितचित्तवत् ॥ ५१ ॥

·कालादीनां च कर्तृत्व मन्यन्तेऽन्ये प्रवादिन । केवलाना तदन्ये तु मिय सामग्र्यपेक्षया ॥ ५२ ॥
न कालव्यतिरेकेण गर्मकालशुमादिकम् । यस्किञ्चिज्जायते लोके तदसो कारण किल ॥ ५३ ॥
काल पचति भूतानि काल सहरति प्रजा । काल सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ५४ ।।
किं च कालादृते नैव मुद्गपक्तिरपीप्यते । स्थाल्यादिसन्निधानेऽपि तत कालादसौ मता ॥ ५५ ॥
कालाभावे च गर्मादि सर्व स्यादव्यवस्थया। परेप्टहेतुसझावमात्रादेव तवुनवात् ॥ ५६ ॥
न स्वभावातिरेकेण गर्भवालशुभादिकम् । यस्किंचिज्जायते लोके तदसौ कारण किल ॥ ५७॥
सर्वे भाषा स्वभावे स्वस्वभावेन तथा सथा। वर्तन्तेऽथ निवर्तन्ते कामचारपराङ्मुखा ॥ ५८॥
न विनेइ स्वभावेन मुद्गपक्तिरपीप्यते । तथा कालादिभावेऽपि नाश्वमाषस्य सा यत ॥ ५९ ।।
अतत्स्वभावात्तद्भावेऽतिप्रसङ्गोऽनिवारित । सुल्ये तत्र मृदः कुम्मो न पटादीत्ययुक्तिमत् ॥ ३०॥
नियतेनेव रूपेण सर्वे भाषा भवन्ति यत् । ततो नियतिजा घेते तत्स्वरूपानुषेधसः ॥ ६१ ॥
यद्यदेव यतो यावत्तत्तदेव ततस्तथा । नियत जायते न्यायात् क एतां धाधितु क्षम ॥ ६२ ॥

·॥ ६४ ॥
नचर्ते नियति लोके मुद्गपक्तिरपीक्ष्यते । तत्स्वभावादिभावेऽपि नासावनियता यतः
अन्यथानियतत्वेन सर्वभावः प्रसज्यते । अन्योन्यात्मकतापत्तेः क्रियावैफल्यमेव च
न भोक्तृव्यतिरेकेण भोग्यं जगति विद्यते । न चाकृतस्य भोक्ता स्यान्मुक्तानां भोगभावतः॥६५॥
भोग्यं च विश्वं सत्त्वानां विधिना तेन तेन यत् । दृश्यतेऽध्यक्षमेवेदं तस्मात्तत्कर्मजं हि तत् ॥ ६६ ॥
न च तत्कर्मवैधुर्ये मुद्गपक्तिरपीक्ष्यते । स्थाल्यादिभङ्गभावेन यत् क्वचिन्नोपपद्यते
॥६७॥
चित्रं भोग्यं तथा चित्रात्कर्मणो हेतुताऽन्यथा । तस्य यस्माद्विचित्रत्वं नियत्यादेर्न युज्यते ॥ ६८ ॥
नियतेर्नियतात्मत्वान्नियतानां समानता । तथाऽनियतभावे च बलात्स्यात्तद्विचित्रता
॥ ६९ ॥
मच तन्मात्रभावादेर्युज्यतेऽस्या विचित्रता। तदन्यभे(भे)दकं मुक्त्वा सम्यग्यायाविरोधतः॥ ७० ॥
न जलस्यैकरूपस्य वियत्पाताद्विचित्रता । अपरादिधराभेदमन्तरेणोपजायते
॥ ७१ ॥
तद्भिन्नभेदकत्वे च तत्र तस्या न कर्तृता । तत्कर्तृत्वे च चित्रत्वं तद्वत्तस्याप्यसङ्गतम् ॥ ७२ ॥
तस्या एव तथाभूतः स्वभावो यदि वेष्यते । त्यक्तो नियतिवादः स्यात्स्वभावाश्रयणान्ननु ॥ ७३ ॥

·स्वो भावश्च स्वभावोऽपि स्वसत्तेव हि भावतः । तस्यापि भेदकाभावे चित्र्य नोपपद्यते ॥ ७४ ॥
ततस्तस्याविशिष्टत्वायुगपविश्वसम्भव । न चासाविति सद्युक्या तद्वादोऽपि न सङ्गत ॥ ७५॥
तत्स्कालादिसापेक्षो विश्वहेतुः स चेन्ननु । मुक्त स्वभाववाद स्यात् कालवादपरिग्रहात् ॥ ७६ ॥
कालोऽपि समयादिर्यस्केवल सोऽपि कारणम् । तत एव ससम्भूते कस्यचिन्नोपपद्यते ॥ ७७ ॥
यसच काले तुल्येऽपि सर्वप्रेष न तत्फलम् । अतो हेस्वन्तरापेक्ष विज्ञेय तद्विचक्षणे
॥ ७८॥
अत कालादय सर्वे समुदायेन कारणम् । गर्भादे कार्यजातस्य विज्ञेया न्यायवादिमि ॥ ७९ ॥
न चैकैकत एवेह कचित् किञ्चिदपीक्ष्यते । तस्मात्सर्वस्प कार्यस्य सामग्री जनिका मता ॥ ८ ॥
स्वभावो नियतिश्चैव कर्मणोऽन्ये प्रचक्षते। धर्मावन्ये तु सर्वस्य सामान्येनेव वस्तुन ॥ ८१ ।।१९३॥
३ ईश्वर प्रेरकस्वेन क; कैश्चिदिहेष्यते । अचिन्त्यचिच्छक्तियुक्तोऽनादिशुद्धश्च सूरािम ॥१॥
ज्ञानमप्रतिघ यस्य वैराम्य च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैष धर्मश्च सइसिद्ध चतुष्टयम् ॥२॥
अझो जन्तुरनीशोऽयमात्मन सुखदु खयो । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा ॥३॥

·॥ ४ ॥
॥ ५॥
अन्वे त्वभिदधत्यत्र वीतरागस्य भावतः । इत्थं प्रयोजनाभावात्कर्तृत्वं युज्यते कथम्
नरकादिफले कांश्चित्कांश्चित्स्वर्गादिसाधने । कर्मणि प्रेरयत्याशु स जन्तून् केन हेतुना
स्वयमेव प्रर्वतन्ते सत्त्वाश्चेच्चित्रकर्मणि । निरर्थकमिहेशस्य कर्तृत्वं गीयते कथम् ॥ ६॥
फलं ददाति चेत्सर्वं तत्तेनेह प्रचोदितम् । अफले पूर्वदोषः स्यात्सफले भक्तिमात्रता
आदिसर्गेऽपि नो हेतुः कृतकृत्यस्य विद्यते । प्रतिज्ञातविरोधित्वात् स्वभावोऽप्यप्रमाणकः ॥८॥
कर्मादेस्तत्स्वभावत्वे न किञ्चिद्वाध्यते विभोः। विभोस्तु तत्स्वभावत्वे कृतकृत्यत्वबाधनम् ॥ ९ ॥
ततश्चेश्वरकर्तृत्ववादोऽयं युज्यते परम् । सम्यग्न्यायाविरोधेन यथाहुः शुद्धबुद्धयः ॥ १०॥
ईश्वरः परमात्मैव तदुक्तव्रतसेवनात् । यतो मुक्तिस्ततस्तस्याः कता स्याद्गुणभावतः ॥ ११ ॥
तदनासेवनादेव यत्संसारोऽपि तत्त्वतः । तेन तस्यापि कर्तृत्वं कल्प्यमानं न दुष्यति ॥ १२ ॥
कर्तायमिति तद्वाक्ये यतः केषाञ्चिदादरः । अतस्तदानुगुण्येन तस्य कर्तृत्वदेशना ॥ १३ ॥
परमैश्वर्ययुक्तत्वान्मत आत्मैव चेश्वरः। स च कर्तेति निर्दोषः कर्तृवादो व्यवस्थितः
॥ १४ ॥

·शास्त्रकारा महात्मान' प्रायो वीतस्पृहा भये । सत्त्वार्थसम्प्रवृत्ताश्च कय तेऽयुक्तभाषिण ॥१५॥
अभिप्रायस्ततस्तेषां सम्यग्मृम्यो हितपिणा । न्यायशास्त्राविरोधेन यथाह मनुरप्यद ॥ १६ ॥
आप च धर्मशास्त्र च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तःणानुसन्धचे स धर्म वेद नेतर ॥१७॥
प्रधानोद्भवमन्ये तु मन्यन्ते सर्वमेव हि । महदादिक्रमेणेष्ठ कार्यजात विपश्चित ॥ १८॥
प्रधानान्महतो भावोऽहकारस्य ततोऽपि च । अक्षतन्मात्रवर्गस्य तन्मात्रामृतसहते ॥१९॥
घटायपि पृथिव्यादिपरिणामसमुद्भवम् । नारमन्यापारज किञ्चित्तेपा लोकेऽपि विद्यते ॥ २० ॥
अन्ये तु युवते सेतस्यक्रियामात्रवर्णनम् । अविचार्येव तयुक्त्या श्रद्धया गम्यते परम् ॥ २१॥
युक्त्या तु बाध्यते यस्मात्प्रधान निस्यमिष्यते। तथास्वाप्रच्युतो चास्य महदादि कय भवेत् ॥ २२ ॥
तस्यैव तत्स्वभावत्वादिति चेकिं न सर्वदा । अत एवेति चेत्तस्य तथावे ननु तस्कृतः ॥ २३ ॥
नानुपादानमन्यस्य भावेऽन्यजातुचिद्भवेत् । तदुपादानतायां च न तस्यैकान्सनित्यता ॥ २४ ॥
घटायपि कुलालादिसापेक्ष दृश्यते भवत् । अतो न तत्पृथिव्यादिपरिणामेकहतुकम् ॥२५॥

·तत्रापि देहः कर्ता चन्नैवासावात्मनः पृथक् । पृथगेवति चेद्भोग आत्मनो युज्यते कथम् ॥ २६ ॥
देहभोगेन नैवास्य भावतो भोग इष्यते । प्रतिबिम्बोदयात् किन्तु यथोक्तं पूर्वसूरिभिः ॥ २७ ॥
पुरुषोऽविकृतात्मैव स्वनि समचेतनम् । मनः करोति सान्निध्यादुपाधिः स्फटिकं यथा ॥ २८ ॥
विभक्तेहपरिणतौ बुद्धौ भोगोऽस्य कथ्यते। प्रतिबिम्बोदयः स्वच्छे यथा चन्द्रमसोऽम्भसि ॥ २९ ॥
प्रतिबिम्बोदयोऽप्यस्य नामूर्तत्वेन युज्यते। मुक्तैरतिप्रसङ्गाच न वै भोगः कदाचन ॥३०॥
न च पूर्वस्वभावत्वात्स मुक्तानामसङ्गतः । स्वभावान्तरभावे च परिणामोऽनिवारितः
देहात्पृथक्त्व एवास्य न च हिंसादयः क्वचित् । तदभावेऽनिमित्तत्वात्कथं बन्धः शुभाशुभः॥ ३२ ॥
बन्धाहते न संसारो मुक्तिर्वास्योपपद्यते । यमादि तदभावे च सर्वमेव ह्यपार्थकम् ॥३३॥
आत्मा न बध्यते नापि मुच्यतेऽसौ कदाचन। बध्यते मुच्यते वापि प्रकृतिः स्वात्मनति चेत् ॥ ३४ ॥
एकान्तेनैकरूपाया नित्यायाश्च न सर्वथा। तस्याः क्रियान्तराभावाद्वन्धमोक्षौ सुयुक्तितः॥ ३५ ॥
मोक्षः प्रकृत्ययोगो यदतोऽस्याः स कथं भवेत् । स्वरूपविगमापसेस्तथा तन्त्रविरोधतः ॥ ३६ ॥

·॥ ४०॥
पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे रत । जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नाप्न सशय ॥ ३७ ॥
पुरुषस्योदिता मुक्तिरिति तन्ने चिरन्तने । इत्थ न घटते चेयमिति सर्वमयुक्तिमत्
अप्रापि पुरुपस्यान्ये मुक्तिमिच्छन्ति वादिन' । प्रकृतिं चापि सन्यायात्कर्मप्रकृतिमेव हि ॥ ३९ ॥
तस्याश्चानेकरूपत्वात् परिणामस्वयोगत । आत्मनो बन्धनत्वाच्च नोक्तदोपसमुद्भव
नामूर्च मूर्ततां याति मूत्रं न यायमूर्चताम् । यतो बन्धाधतो न्यायादास्मनोऽसङ्गत तया ॥४१॥
देहस्पर्शादिसवित्त्वा न यात्येवेत्ययुक्तिमत्। अन्योन्यव्याप्तिजा चेयमिति वन्धादिसङ्गतम् ॥ ४२ ॥
मूर्तयाप्यात्मनो योगो घटेन नभसो यथा । उपघातादिभावश्च ज्ञानस्येव सुरादिना ॥ ४३ ॥
एव प्रकृतिवादोऽपि विज्ञेय सत्य एव हि। कपिलोक्तस्वतश्चैव दिव्यो हि स महामुनि ॥४४॥२३७॥
४ मन्यन्तेऽन्ये जगत्सर्व फ्लेशकर्मनिषधन्नम् । क्षणक्षयि महाप्राज्ञा ज्ञानमात्र तथापरे ॥१॥
त आहु क्षणिक सर्व नाशहेतोरयोगत । अर्थक्रियासमर्थत्वात् परिणामात् क्षयेक्षणात् ॥२॥
ज्ञानमात्र च यलोके ज्ञानमेवानुभूयते । नार्यस्तशतिरेकेण ततोऽसौ नैव विद्यते
॥३॥

·॥४॥
॥ ५॥
॥ ७॥
अत्राप्यभिदधत्यन्ये स्मरणादेरसम्भवात् । बाह्यार्थवेदनाच्चैव सर्वमेतदपार्थकम्
अनुभूतार्थविषयं स्मरणं लौकिकं यतः । कालान्तरे तथाऽनित्ये मुख्यमेतन्न युज्यते
सोऽन्तेवासी गुरुः सोऽयं प्रत्यभिज्ञाप्यसङ्गता । दृष्टकौतुकमुद्वेगः प्रवृत्तिः प्राप्तिरेव च ॥६॥
स्वकृतस्योपभोगस्तु दूरोत्सारित एव हि । शीलानुष्ठानहेतुर्यः स नश्यति तदैव यत्
सन्तानापेक्षयास्माकं व्यवहारोऽखिलो मतः । स चैक एव तस्मिंश्च सति कस्मान्न युज्यते॥८॥
यस्मिन्नेव तु सन्ताने आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव सन्धत्ते कासे रक्तता यथा ॥९॥
एतदप्युक्तिमात्रं यन्न हेतुफलभावतः । सन्तानोऽन्यः स चायुक्त एवासत्कार्यवादिनः ॥ १० ॥
नाभावो भावतां याति शशशृङ्गे तथागतेः । भावो नाभावमेतीह तदुत्पत्त्यादिदोषतः ॥ ११ ॥
सतोऽसत्त्वे तदुत्पादस्ततो नाशोऽपि तस्य यत् । तन्नष्टस्य पुनर्भावः सदा नाशे न तत्स्थितिः ॥ १२ ॥
स क्षणस्थितिधर्मा चेद् द्वितीयादिक्षणास्थितौ । युज्यते ह्येतदप्यस्य तथा चोक्तानतिक्रमः ॥ १३ ॥
क्षणस्थितौ तदैवास्य नास्थितियुक्त्यसङ्गतेः। न पश्चादपि सा नेति सतोऽसत्त्वं व्यवस्थितम् ॥ १४ ॥

·॥१८॥
न तद् भवति चेकिं न सदासत्व तदेव यत् । न भवस्येतदेवास्य भवन सूरयो विदुः ॥१५॥
कादाचित्कमदो यस्मादुत्पादायस्य तद्ध्वम्। सुच्छत्वान्नेत्यतुच्छस्याप्यतुच्छत्वात् कय नु यत्॥ १६ ॥
तदाभूतेरिय तुल्या तन्निपचेर्न तस्य किम् । तुच्छतातेर्न भावोऽस्तु नासत्सस्सदसत् कथम् ॥ १७ ॥
खहेतोरेव तजात तत्स्वभाव यतो ननु । तदनन्तरमाविवादितरप्राप्यद समम्
नाहेतोरम्य भवन न तुच्छे तत्स्वभावता । तत कय नु तद्भाव इति युक्त्या कथ समम् ॥ १९ ॥
स एव मावस्तोतुस्तस्यैव हि तदा स्थिते । स्वनिचिस्वभावोऽस्य भावस्यैव ततो न किम् ॥२०॥
ज्ञेयस्ववत्स्वभावोऽपि न चायुक्तोऽस्य तद्विध । तदभावे न तज्ज्ञान तन्निर्गति कयम् ॥ २१ ॥
तत्तद्विधस्वभाव यत्प्रत्यक्षेण तथैव हि । एसते तद्गतिस्तेन नैतत् कचिदनिश्चयात्
समारोपादसौ नेति रहीत तत्त्वतस्तु तत् । यथाभावमहातस्यातिप्रसङ्गाददोऽप्यसत् ॥ २३॥
रहीत सर्वमेतेन तत्ततो निश्चय पुन । मितग्रहसमारोपादिति सत्त्वव्यवस्थिते
एका निभयोऽन्यत्र निरशानुभवादापि । न तथापाटवाभावादित्यपूर्वमिद तम
॥ २२ ॥
॥ २४ ॥
॥ २५॥

·स्वभावक्षणतो यूज़ तुच्छता तन्निवृत्तितः। नासावेकक्षणग्राहिज्ञानात्सम्यग्विभाव्यते ॥२६॥२६३॥ तस्यां च नागृहीतायां तत्तथेति विनिश्चयः। न हीन्द्रियमतांतादिग्राहकं सद्भिरिष्यते ॥ २७ ॥ अन्तेऽपि दर्शनं नास्य कपालादिगतेः क्वचित् । न तदेव घटाभावो भावत्वेन प्रतीतितः ॥ २८ ॥ न तद्गतेर्गतिस्तस्य प्रतिबन्धविवेकतः । तस्यैवाभवनत्वे तु भावाविच्छेदतोऽन्वयः ॥ २९ ॥ तस्मादवश्यमेष्टव्यं तदूर्ध्वं तुच्छमेव तत् । ज्ञेयं सज्ज्ञायते ह्येतदपरेणापि युक्तिमत् ॥३०॥ नोत्पत्त्यादेस्तयोरैक्यं तुच्छेतरविशेषतः। निवृत्तिभेदतश्चैव बुद्धिभेदाच्च भाव्यताम् ॥ ३१ ॥ एतेनैतत्प्रतिक्षिप्तं यदुक्तं न्यायमानिना । न तत्र किञ्चिद्भवति न भवत्येव केवलम् ॥ ३२ ॥ भावे ह्येष विकल्पः स्याद्विधेर्वस्त्वनुरोधतः । न भावो भवतीत्युक्तमभावो भवतीत्यपि ॥ ३३॥ एतेनाहेतुकत्वेऽपि ह्यभूत्वा नाशभावतः । सन्तानास्तित्वदोषस्य प्रत्याख्यातं प्रसञ्जनम् ॥ ३४ ॥ प्रतिक्षिप्तं च यत्सत्तानाशिवागो निवारितम् । तुच्छरूपा सदा सत्ता भावाप्तेनाशितोदिता ॥ ३५ ॥ भावस्याभवनं यत्तदभावभवनं तु यत् । तत्तथाधर्मके युक्तविकल्पो न विरुध्यते ॥ ३६ ॥ २७३ ॥ ११

·तदेव न भवस्येतविरुद्धमिव लक्ष्यते । तदेव वस्तुसस्पर्शाझवनप्रतिपेधत ॥ ३७॥ २७४॥
ससोऽसत्त्व यतश्चैव सर्वया नोपपद्यते । भावो नाभावमतीह ततश्चैतझ्यवस्थितम् ॥ ३८॥
असत सत्वयोगे तु तत्तथाशक्तियोगतः। नासत्व तदभावे तु न तत्सत्त्व तदन्यवत् ॥ ३९ ॥
असदुरपयते तरि विद्यते यस्य कारणम् । विशिष्टशक्तिमत्तच्च ततस्तस्सत्त्वसस्थिति ॥४०॥
अस्यन्साससि सस्मिन् कारणस्य न युक्तिस । विशिष्टशक्तिमत्त्व हि करप्यमान विराजते ॥ ४१॥
तत्सत्त्वसाधक सन्न तदेव हि तदा न यत् । अत एवेदमिरथ तु न चैतस्येत्ययोगत ॥४२॥
पस्तुस्थित्या तया तधन्दनन्तरमावि तत् । नान्यत्चतश्च नाम्नेह न तथास्ति प्रयोजनम् ॥ १३ ॥
नाम्ना विनापि तत्त्वेन विशिष्टावधिना विना। चिन्त्यतां यदि सन्यायादस्तुस्थित्यापि तत्तथा ॥ ४ ॥
साधफस्खे तु सर्वस्य ततो भाष प्रसज्यते। कारणश्रयणेऽप्येष न तत्सत्त्व तदन्यवत् ॥४५॥
किन तस्कारण कार्यभूतिकाळे न विद्यते । ततो न जनकं तस्य तदा सत्वात्पर यया ॥४६॥
अनन्तर च तमावस्तत्त्वादेव निरर्थक । सम च हेतुफलयो शोस्पादावसङ्गतो ॥ १७ ॥ २८ ॥

·॥ ५१ ॥
॥ ५२ ॥
स्तस्तौ भिन्नावभिन्नौ वा ताभ्यां भेदे तयोः कुतः।नाशोत्पादावभेदे तु तयोर्वे तुल्यकालता॥४८॥२८५।
न हेतुफलभावश्च तस्यां सत्यां हि युज्यते । तन्निबन्धनभावस्य द्वयोरपि वियोगतः ॥४९॥
कल्पितश्चेदयं धर्मधर्मिभावो हि भावतः । न हेतुफलभावः स्यात्सर्वथा तदभावतः
न धर्मी कल्पितो धर्मधर्मिभावस्तु कल्पितः । पूर्वो हेतुर्निरंशः स उत्तरः फलमुच्यते
पूर्वस्यैव तथाभावाभावे हन्तोत्तरं कुतः । तस्यैव तु तथाभावेऽसतः सत्त्वमदो न सत्
तं प्रतीत्य तदुत्पाद इति तुच्छमिदं वचः। अतिप्रसङ्गतश्चैव तथा चाह महामतिः ॥ ५३॥
सर्वथैव तथाभाविवस्तुभावाहते न यत् । कारणानन्तरं कार्य द्राग्नभस्तस्ततो न तत्
तस्यैव तत्स्वभावत्वकल्पनासम्पदप्यलम् । न युक्ता युक्तिवैकल्यराहुणा जन्मपीडनात् ॥ ५५॥
तदनन्तरभावित्वमात्रतस्तद्व्यवस्थितौ । विश्वस्य विश्वकार्यत्वं स्यात्तद्भावाविशेषतः ॥ ५६ ॥
अभिन्नदेशनादीनामसिद्धत्वादनन्वयात् । सर्वेषामविशिष्टत्वान्न तन्नियमहेतुता
योऽप्येकस्यान्यतो भावःसन्ताने दृश्यतेऽन्यदा। तत एव विदेशस्थात्सोऽपि यत्तन्न बाधकः।५८॥२९५॥
॥ ५४ ॥
॥ ५७॥

·पतेनेतव्यतिक्षिप्त यदुक्त सूक्ष्मबुद्धिना । नासतो भावकर्तृत्व तवस्थान्तर न स ॥५१॥ २९६ ॥
वस्तुनोऽनन्तरं सत्ता फस्यचिया नियोगतः। सा तफल मता सेव भावोत्पचिस्तदात्मिका ॥ ६०॥
असदुत्पचिरप्यस्य प्रागसत्वाध्यप्रकीर्तिता । नासत सत्वयोगेन कारणात्कार्यमावत
प्रतिक्षित च तद्धेतो प्राप्नोति फलता विना । असतो भावकर्तृत्व तदषस्थान्तर च स ॥ १२ ॥
यस्तुनोऽनन्तर सत्ता तत्तथा तां विना भवेत् । नभ पातादसत्सत्वयोगादेति न तत्फलम् ॥ ६३ ॥
असवुत्पचिरप्येव नास्यैव प्रागसत्वत' । किन्वसस्सझवत्येवमिति सम्यम्विचार्यताम् ॥ ६४॥
एतश्च नोकवयुक्त्या सर्वथा युज्यते यत । नाभावो भाषतां याति व्यवस्थितमिद ततः॥ १५॥
यापि रूपादिसामग्री विशिष्टप्रत्ययोद्भवा । जनकत्वेन बुद्धपादे कल्प्यते साप्यनर्यिका ॥६६ ॥
सर्वेषां युविजनने यदि सामर्थ्यमिप्यते । रूपादीनां तत कार्यभेदस्तेभ्यो न युज्यते ॥ ६७ ॥
रूपालोकादिक कार्यमनेक चोपजायते। तेभ्यस्तावमय एवेति तदेतचिन्स्यता कपम्
॥ ६८॥
प्रभूतानां च नैकत्र साची सामग्रंकल्पना । सेप प्रभूतभावेन तदेकत्वविरोधत ॥ ६९ ॥ ३०६ ॥

·॥ ७२ ॥
तानशेषान् प्रतीत्यह भवदेकं कथं भवेत् । एकस्वभावमेकं यत्तत्तु नानेकभावतः ॥ ७० ॥३०७ ॥
यतो भिन्नस्वभावत्वे सति तेषामनेकता । तावत्सामर्थ्यजत्वे च कुतस्तस्यैकरूपता ॥ ७१ ॥
यज्जायते प्रतीत्यैकसामर्थ्य नान्यतो हि तत् । तयोरभिन्नतापत्त दे भेदस्तयोरपि
न प्रतीत्यैकसामर्थ्य जायते तत्र किञ्चन । सर्वसामर्थ्यभूतिस्वभावत्वात्तस्य चेन्न तत् ॥ ७३ ॥
प्रत्येकं तस्य तद्भावे युक्ता युक्तस्वभावता। न हि यत्सर्वसामर्थ्यं तत्प्रत्येकत्ववर्जितम् ॥ ७४ ॥
अत्र चोक्तं न चाप्येषां तत्स्वभावत्वकल्पना। साध्वीत्यातिप्रसङ्गादेरन्यथाप्युक्तिसम्भवात् ॥ ७५ ॥
अथान्यत्रापि सामर्थ्य रूपादनां प्रकल्प्यते । न तदेव तदित्येवं नाना चैकत्र तत्कुतः ॥ ७६ ॥
सामग्रीभेदतो यश्च कार्यभेदः प्रगीयते । नानाकार्यसमुत्पाद एकस्याः सोऽपि बाध्यते ॥ ७७ ॥
उपादानादिभेदे(भो[भा]गे)न न चैकस्यास्तु सङ्गता। युक्त्या विचार्यमाणेह तदनेकत्वकल्पना ॥७॥
रूपं येन स्वभावेन रूपोपादानकारणम् । निमित्तकारणं ज्ञाने तत्तेनान्येन वा भवेत् ॥७९॥३१७॥
यदि तेनैव विज्ञानं बोधरूपं न युज्यते। अथान्येन बलाद्रूपं द्विस्खभावं प्रसज्यते
॥ ८० ॥

·अबुद्धिजनकव्यावृत्त्या चेवुद्धिप्रसाधकः। रूपक्षणो सबुद्धित्वात् कथ रूपस्य साधक ॥८॥ ३१८॥ स हि व्यावृत्तिभेदेन रूपादिजनको ननु । उच्यते व्यवहारार्थमेकरूपोऽपि तत्वतः ॥८२ ॥ अगन्धजननव्यामृत्त्याय कम्मान गन्धकृत् । उच्यते तदभाषाञ्चेन्नावोऽन्यस्याः प्रसज्यते ॥ ८३ ॥ एव व्यावृत्तिभेदेऽपि तस्यानेकस्वभावता । पलादापयते सा चायुक्ताभ्युपगमक्षते ॥८४॥ विभिन्नकार्यजननस्वभावाश्चक्षुरादयः । यदि ज्ञानेऽपि भेदः स्यान्न चेभेदो न युज्यते ॥८५ ॥ सामग्र्यपेक्षयाप्येव सर्वथा नोपपद्यते । यद्धेतहेतुमद्भावस्तदेपाप्युक्तिमात्रकम् नानात्वायाधनाचेह कुत स्वकृतवेदनम् । सत्यप्यस्मिन् मियोऽत्यन्ततभेदादिति चिन्स्यताम्॥८७॥ पास्यवासकभावाचेन्नेतत्तस्याप्यसम्भवात् । असम्भव कथ न्वस्य विकल्पानुपपचितः ॥ ८ ॥ वासकादासना भिन्ना अभिन्ना वा भवेधदि । भिन्ना स्वय तया शून्यो नैवान्य वासयत्यसो॥ ८९ ॥ अधाभिन्ना न सङ्क्रान्तिस्तस्या वासकरूपवत्। वास्ये सस्यां च ससिद्धिर्द्रव्यांशस्य प्रजायते॥ ९ ॥ असस्यामपि सहकान्तो वासयस्येव चेदसौ । अतिप्रसङ्ग स्यादेवसच न्यायवहिष्कृत ॥११॥३२८।।

·R
वास्यवासकभावश्च न हेतुफलभावतः । तत्त्वतोऽन्य इति न्यायात्स चायुक्तो निदर्शितः ॥ ९२ ॥
तत्तजननस्वभावं जन्यभावं तथापरम् । अतः स्वभावनियमान्नायुक्तः स कदाचन ॥ ९३ ॥
उभयोHहणाभावे न तथाभावकल्पनम् । तयोाय्यं न चैकेन द्वयोर्ग्रहणमस्ति वः
॥ ९४ ॥
एकमर्थं विजानाति न विज्ञानद्वयं यथा । विजानाति न विज्ञानमेकमर्थद्वयं तथा
॥ ९५॥
वस्तुस्थित्या तयोस्तत्त्व एकेनापि तथाग्रहात् । नो बाधकं न चैकेन द्वयोर्ग्रहणमस्त्यदः ॥ ९६ ॥
तथाग्रहस्तयोर्नेतरेतरग्रहणात्मकः । कदाचिदपि युक्तो यदतः कथमबाधकम्
॥ ९७॥
तथाग्रह च सर्वत्राविनाभावग्रहं विना । न धूमादिग्रहादेव ह्यनलादिगतिः कथम् ॥ ९८॥
समनन्तरवैकल्यं तन्नेत्यनुपपत्तिकम् । तुल्ययोरपि तद्भावे हन्त क्वचिददर्शनात् ॥ ९९ ॥
न तयोस्तुल्यतैकस्य यस्मात्कारणकारणम् । ओघात्तद्धेतुविषयं नन्वेवमितरस्य च ॥ १०० ॥
यः केवलानलग्राहिज्ञानकारणकारणः । सोऽप्येवं न च तद्धतोस्तज्ज्ञानादपि तद्गतिः ॥ १०१ ॥
तज्ज्ञानं यन्न वै धूमज्ञानस्य समनन्तरः । तथाभूदित्यतो नेह तज्ज्ञानादपि तद्गतिः ॥१०२॥३३९॥

·तयेति इन्त कोऽन्वर्यस्तत्तथाभावतो यदिी इतरत्रेकमेवेत्य ज्ञान तद्बाहि भाव्यताम् ॥१०॥३४०॥
तदभावेऽन्यथाभावस्तस्य सोऽस्यापि विद्यते । अनन्तरचिरातीत तत्पुनर्वस्तुत समम् ॥ १०४ ॥
अग्निज्ञानजमेतेन धूमज्ञान स्वभावतः । सयाविकल्पकृनान्यदिति प्रत्युक्तमिष्यताम् ॥ १०५॥
अथ कथञ्चिदेकेन तयोराहणे सति । तथाप्रतीतितो न्याय्य न तथाभावकल्पनम् ॥१०६ ॥
प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां हन्तैव साम्यते कथम् । कार्यकारणता तस्माचनावादेरनिश्चयात् ॥ १०७ ॥
न पूर्वमुत्तर चेह तदन्यामहणाभुवम् । शमतेऽत इद नासो नन्वतीन्द्रियदर्शनम् ॥ १०८ ॥
विकल्पोऽपि तथा न्यायायुज्यते न सनीदृश । तस्सस्कारप्रसूतत्वात् क्षणिकत्वाञ्च सर्वथा ॥ १०९ ॥
नेत्य वोधान्ययाभावे घटते तदिनिश्चय । माध्यस्म्यमलम्ध्येतश्चिन्त्यता स्वयमेव
तु ॥ ११०॥
अग्यादिज्ञानमेवेह न घूमझानतां यत । प्रजत्याकारभेदेन कुतो घोषान्वयस्तत
तदाकारपरित्यागातस्याकारान्तरस्थिति । योधान्ययप्रदीर्धकाध्यवसायप्रवर्तक ॥ ११२ ॥
स्वसवेदनसिद्धत्वान्न व भ्रान्तोऽयमित्यपि । कल्पनायुज्यते युक्त्या सर्वभ्रान्तिप्रसङ्गतः ॥११॥३५०॥

·प्रदीर्घाध्यवसायेन नश्वरादिविनिश्चयः । अस्य च भ्रान्ततायां यत्तत्तथेति न युक्तिमत् ॥ ११४ ॥
तस्मादवश्यमेष्टव्या विकल्पस्यापि कस्यचित् । येन तेन प्रकारेण सर्वथाऽभ्रान्तरूपता ॥ ११५ ॥
सत्यामस्यां स्थितोऽस्माकमुक्तवन्याययोगतः । बोधान्वयो दलोत्पत्त्यभावाच्चातिप्रसङ्गतः॥ ११६ ॥
अन्यादृशपदार्थेभ्यः स्वयमन्यादृशोऽप्ययम् । यतश्चेष्टस्ततो नास्मात्तत्रासन्दिग्धनिश्चयः॥ ११७ ॥
तत्तजननभावत्वे ध्रुवं तद्भावसङ्गतिः । तस्यैव भावो नान्यो यज्जन्याच जननं तथा ॥११८॥
एवं तजन्यभावत्वेऽप्येषा भाव्या विचक्षणैः । तदेव हि यतो भावः स चेतरसमाश्रयः ॥ ११९ ॥
इत्येवमन्वयापत्तिः शब्दार्थादेव जायते । अन्यथा कल्पनं चास्य सर्वथा न्यायबाधितम् ॥ १२० ॥
तद्रूपशक्तिशून्यं तत्कार्य कार्यान्तरं यथा। व्यापारोऽपि न तस्यापि नापेक्षाऽसत्त्वतः क्वचित् ॥ १२१ ॥
तथापि तु तयोरेव तत्स्वभावत्वकल्पनम् । अन्यत्रापि समानत्वात् केवलं ध्यान्ध्यसूचकम् ॥ १२२ ॥
किश्चान्यत्क्षणिकत्वे व आर्षार्थोऽपि विरुध्यते। विरोधापादनं चास्य नाल्पस्य तमसः फलम् ॥ १२३ ।।
इत एकनवते कल्पे शक्त्या में पुरुषो हतः । तेन कर्मविपाकेन पादे विद्धोऽस्मि भिक्षवः ॥ १२४ ॥

·मे मयेत्यात्मनिर्देशस्तनतोक्का वधक्रिया। स्वयमासेन यत्तद्वः कोऽय क्षणिक्तामह ॥१२५॥३६२॥
सन्तानापेक्षयेतच्चेदुक्त भगवता ननु । स हेतुफलभावो यत्तन्मे इति न सङ्गतम् ॥ १२६ ॥
ममति हेतुशया चेत्तस्पार्थोऽय विवक्षित । नात्र प्रमाणमत्यक्षा तद्विवक्षा यतो मता ॥ १२७ ॥
तद्देशना प्रमाण चेन्न सान्यार्या भविष्यति । तत्रापि किं प्रमाण चेदिद पूर्वोक्तमार्षकम् ॥ १२८ ॥
तथान्यदपि यस्कल्पस्थायिनी पृथिवी कचित् । उक्का भगवता भिक्षुनामन्त्र्य स्वयमेव तु ॥ १२९ ।।
पथ पाया द्विविज्ञेया इत्यन्यदपि चार्षकम् । प्रमाणमवगन्तव्य प्रक्रान्तार्थप्रसाधकम् ॥१३० ॥
क्षणिकखे यतोऽमीपा न द्विविज्ञेयता भवेत् । भिन्नकालमहे माझ्या तच्छब्दार्थोपपत्तित ॥ १३१ ॥
एककालमहे तु स्पाचप्रेकस्याप्रमाणता। गृहीतग्रहणादेव मिथ्या ताथागत वच ॥ १३२ ॥
इन्द्रियेण परिच्छिन्ने रूपादौ तदनन्तरम् । यपादि ततस्तत्र मनोज्ञान प्रवर्तते ॥ १३३॥
एव च न विरोधोऽस्ति दिविशेयत्वभावत । पञ्चानामपि चेन्न्यायादेतदप्यसमञ्जसम् ॥ १३४ ॥
नेकोऽपि यदिविज्ञेय एकैकेनैव वेदनात् । सामान्यापेक्षयेतचन्न तत्सत्त्वप्रसङ्गत ॥१३५॥३७२ ॥

·॥ २ ॥
सत्तेऽपि नेन्द्रियज्ञानं हन्त तगोचरं मतम् । द्विविज्ञेयत्वमित्येवं क्षणभेदे न तत्त्वतः ॥ १३६ ॥
सर्वमेतेन विक्षिप्तं क्षणिकत्वप्रसाधनम् । तथाप्यूज़ विशेषेण किञ्चित्तत्रापि वक्ष्यते ॥१३७॥३७४॥
५ विज्ञानमात्रवादोऽपि न सम्यगुपपद्यते । मानं यत्तत्त्वतः किञ्चिदर्थाभावे न विद्यते ॥१॥
न प्रत्यक्षं यतो भावालम्बनं न तदिष्यते । नानुमानं तथाभूतसल्लिङ्गानुपलब्धितः
उपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थो येनो(यन्नो)पलभ्यते । ततश्चानुपलब्ध्यैव तदभावोऽवसीयते ॥३॥
उपलब्धिलक्षणप्राप्तिस्तद्धत्वन्तरसंहतिः । तेषां च तत्स्वभावत्वे तस्यासिद्धिः कथं भवेत् ॥४॥
सहार्थेन तज्जननस्वभावानीति चेन्ननु । जनयत्येव सत्येवमन्यथा तत्स्वभावता
योग्यतामधिकृत्याथ तत्स्वभावत्वकल्पना। हन्तैवमपि सिद्धोऽर्थः कदाचिदुपलब्धितः ॥ ६॥
अन्यथा योग्यता तेषां कथं युक्त्योपपद्यते । न हि लोकेऽश्वमाषादेः सिद्धा पत्त्यादियोग्यता ॥ ७॥
पराभिप्रायतो ह्येतदेवं चेदुच्यते न यत् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थस्तस्योपलभ्यते ॥८॥
अतद्ग्रहणभावैश्च यदि नाम न गृह्यते । तत एतावता सत्त्वं न तस्यातिप्रसङ्गतः ॥९॥ ३८३ ॥
॥ ५॥

·।
विज्ञान यरस्त्रसवेय न स्वों युक्ति(क्य)योगतः । अतस्तदने तस्य ग्रहण नोपपद्यते॥१०॥३८४॥
एव चाग्रहणादेष तदभावोऽवसीयते । अतः किमुच्यते मानमर्याभाषे न विद्यते ॥ ११ ॥
अर्थग्रहणरूप यत्चत्स्वसवेद्यमिप्यते । तवेदने प्रहस्तस्य तत किं नोपपद्यते
॥ १२ ॥
घटादिज्ञानमित्यादिसविस्तत्प्रवृत्तित । प्राप्तेरयक्रियायोगात् स्मृते कौतुफभावत ॥ १३ ॥
ज्ञानमात्रे तु विज्ञान ज्ञानमेवेत्यदो भवेत् । प्रवृत्त्यादि ततो न स्यात्प्रसिद्ध लोकशास्त्रयो ॥ १४ ॥
तदन्यग्रहणे चास्य प्रदेषोऽर्थेऽनिधन्धन । ज्ञानान्सरेऽपि सदृश तदसवेदनादि यत् ॥ १५॥
युक्ययोगश्च योऽर्थस्य गीयते जातिवादतः । मासादिभावद्वारेण ज्ञानवादेऽप्यसो सम
नेकान्तमासमाव तद्माहकाभावतो भुवि । ग्राहकैकान्तभाव तु पासाभावादसङ्गतम् ॥ १७॥
विरोधानोभयाकारमन्यया तदसद्भवेत् । नि स्वभावत्वसस्तस्य सचैव युज्यते कयम् ॥ १८ ॥
प्रकाशेकस्वभाव हि विज्ञान तत्त्वतो मतम् । अकर्मक तथा चैतत्स्वयमेव प्रकाशते ॥ १९ ॥
यथास्ते शेत इत्यादी विना कर्म स एव हि। तयोच्यते जगत्यस्मिंस्तथा ज्ञानमपीप्यताम् ॥२०॥३९॥

·॥ २४ ॥
उच्यतेऽसाम्प्रतमदः स्वयसेव विचिन्त्यताम् । प्रमाणाभावतस्तत्र यद्येतदुपपद्यते ॥ २१ ॥ ३९५॥
एवं न यत्तदात्मानमपि हन्त प्रकाशयेत् । अतस्तदित्थं नो युक्तमन्यथा न व्यवस्थितिः॥ २२ ॥
व्यवस्थितौ च तत्त्वस्य य(त)थाभावप्रकाशकम्। ध्रुवं यतस्ततोऽकर्मकत्वमस्य कथं भवेत् ॥ २३ ॥
व्यवस्थापकमस्यैवं भ्रान्तं चैतत्तु भावतः। तथेत्यभ्रान्तमत्रापि ननु मानं न विद्यते
भ्रान्ताच्चाभ्रान्तिरूपा न युक्तियुक्त्या व्यवस्थितिः। दृष्टा तैमिरिकादीनामक्षादाविति चेन्न तत् ॥२५॥
नाक्षादिदोषविज्ञानं तदन्यभ्रान्तिवद्यतः। भ्रान्तं तस्य तथाभावे भ्रान्तस्याभ्रान्तता भवेत् ॥ २६ ॥
न च प्रकाशमानं तु लोके क्वचिदकर्मकम् । दीपादौ युज्यते न्यायादतश्चैतदपार्थकम् ॥ २७ ॥
दृष्टान्तमात्रतः सिद्धिस्तदत्यन्तविधर्मिणः । न च साध्यस्य यत्तेन शब्दमात्रमसावपि
किञ्च विज्ञानमात्रत्वे न संसारापवर्गयोः । विशेषो विद्यते कश्चित्तथा चैतवृथोदितम् ॥ २९ ॥
चित्तमेव हि संसारो रागादिक्लेशवासितम् । तदेव तैर्विनिमुक्तं भवान्त इति कथ्यते ॥३०॥
रागादिक्लेशवर्गो यन्न विज्ञानात्पृथग्मतः। एकान्तकस्वभावे च तस्मिन् किं केन वासितम् ॥३१॥४०५॥
॥ २८॥

·फ्लिप्ट विज्ञानमेवालो क्लिष्टता तम(स्य) यवशात् । नील्यादिवदसौ वस्तु तदेव प्रसज्यते॥३२॥४०६॥
मुक्को च तस्य भेदेन भाव स्यात्पटशुद्धिवत् । ततो वासार्थतासिन्द्विरनिष्टा सम्प्रसज्यते ॥ ३३ ॥
प्रकृत्यैव तयाभूत तदेव क्लिष्टतेति चेत् । तदन्यूनातिरिक्तत्वे केन युक्तिर्विचिन्त्यताम् ॥ ३४ ॥
असत्यपि च या षासे प्रासमाहकलक्षणे। विचन्द्रभ्रान्तिवद्धान्तिरिय व (न) लिटतेति चेत् ॥ ३५॥
अस्त्वेतस्किन्तु तहेतुमिन्नहेस्वन्तरोद्भवा । इय स्यात्तिमिराभावे न हीन्दुद्वयदर्शनम् ॥ ३६॥
न चासदेष तहेतुर्योधमात्र न पा(चा)ऽपि तत् । स(त)देव क्लिष्टतापचिरिति मुक्तिर्न युज्यते ॥ ३७॥
मुक्त्यभावे च सर्वेव ननु चिन्ता निरर्यिका । भावेऽपि सर्वदा तस्या सम्यगेतद्विचिन्त्यताम् ॥ ३८ ॥
विज्ञानमात्रयादोऽय नेस्थ युक्स्पोपपद्यते । प्राज्ञस्यामिनिवेशो न तस्मादत्रापि युज्यते ॥ ३९ ॥
६ पञ्चोक्त पूर्वमत्रैव क्षणिकस्वप्रसाधकम् । नाशहेतोरयोगादि तदिदानी परीक्ष्यते ॥१॥११॥
हेतोः स्यानश्वरो भावोऽनश्वरो वा विकल्पयन् । नाशहेतोरयोगित्वमुच्यते तन्न युक्तिमत् ॥ २॥
हेतु प्रतीस्य यदसो तथा नश्वर इष्यते । यथैव भवतो हेतुर्षिशिष्टफलसाधक ॥३॥ ४१६॥

·तथास्वभाव एवासौ स्वहेतोरेव जायते । सहकारिणमासाद्य यस्तथाविधकार्यकृत् ॥ ४ ॥ ४१७ ॥ न पुनः क्रियते किञ्चित्तेनास्य सहकारिणा । समानकालभावित्वात्तथा चोक्तामदं तव उपकारी विरोधी च सहकारी च यो मतः। प्रबन्धापेक्षया सर्वो नैककाले कथञ्चन ॥६॥ सहकारिकृतो हेतोर्विशेषो नास्ति यद्यपि । फलस्य तु विशेषोऽस्ति तत्कृतातिशयाप्तितः ॥७॥ न चास्यातत्स्वभावत्वे सफलस्यापि युज्यते । सभागक्षणजन्माप्तेस्तथाविधतदन्यवत् अस्थानपक्षपातश्च हेतोरनुपकारिणि । अपेक्षायां नियुक्ते यत्कार्यमेतद्वथोदितम् ॥ ९॥ यस्मात्तस्याप्यदस्तुल्यं विशिष्टफलसाधकम् । भावहेतुं समाश्रित्य ननु न्यायान्निदर्शितम् ॥ १० ॥ एवं च व्यर्थमेवेह व्यतिरिक्तादिचिन्तनम् । नाश्यमाश्रित्य नाशस्य क्रियते यद्विचक्षणैः ॥ ११ ॥ किञ्च निर्हेतुके नाशे हिंसकत्वं न युज्यते । व्यापाद्यते सदा यस्मान्न कश्चित्केनचित्क्वचित् ॥ १२ ॥ कारणत्वात् स सन्तानविशेषप्रभवस्य चेत् । हिंसकस्तन्न सन्तानसमुत्पत्तरसम्भवात् सांवृतत्वानयोत्पादौ सन्तानस्य खपुष्पवत्। न स्तस्तद्धर्मत्वाच्च हेतुस्तत्प्रभ(सम्भ)वे कुतः।१४।४२७॥ ॥

·॥ २०॥
विसभागक्षणस्याथ जनको हिंसको न तत् । स्वतोऽपि तस्य तत्प्राप्तेर्जनकस्वाविशेषत ॥१५॥४२८॥
इन्स्येनमिति सक्शाद्धिंसकश्चत्प्रकल्प्यते । नैव स्वन्नीतितो यस्मादयमेव न युज्यते
सम्लेशो यद्गुणोत्पाद स चाक्लिष्टान्न केषलात् । न चान्यसचिवस्यापि तस्यानतिशयाचत ॥ १७॥
त प्राप्य तत्स्वभावत्वात्तत स इति चेन्ननु । नाशहेतुमवाप्यैव नाशपक्षेऽपि न क्षति ॥१८॥
अन्ये तु जन्यमाश्रित्य सत्स्वभावायपेक्षया । एवमाहुरहेतुख जनकस्यापि सर्वथा ॥१९॥
न सत्स्वभावजनकस्तद्वैफल्यप्रसङ्गस । जन्मायोगादिदोपाच्च नेतरस्यापि युज्यते
न चोमयादिभावस्प विरोधासम्मवादितः । स्वनिवृत्त्यादिभाषादो कार्याभावादितोऽपरे ॥ २१ ॥
न चाध्यक्षविरुद्धस्त्र जनकस्वस्य मानत । असिद्धरत्र नीत्या तयवहारनिषेधत
मानाभावे परेणापि व्यवहारो निषिभ्यते । सम्मानशब्दविपयस्तद्वदनापि दृश्यताम् ॥ २३ ॥
अर्थक्रियासमयत्व क्षणिके यच गीयते । उत्पत्त्यनन्तर नाशाविज्ञेय तदयुक्तिमत्
अर्थकिया यतोऽसौ वा तदन्या वा दयी गति । सत्ते न तत्र सामर्थ्यमन्यतस्तस्समुद्भवात् ।२५।४३८॥
॥ २२ ॥
॥२४॥

·न स्वसन्धारणे न्यायाजन्मानन्तरनाशतः। न च नाशेऽपि सद्युक्त्या तद्धतास्तत्समुद्भवात्॥२६॥४३९॥ अन्यत्वेऽन्यस्य सामर्थ्यमन्यत्रेति न सङ्गतम् । ततोऽन्यभाव एवैतन्नासौ न्याय्यो दलं विना ॥ २७॥ नासत्सज्जायते यस्मादन्यसत्त्वस्थितावपि । तस्यैव तु तथाभावे नन्वसिद्धोऽन्वयः कथम् ॥ २८ ॥ भूतिर्येषां क्रिया सोक्ता न चासौ युज्यते क्वचित्। कर्तृभोक्तृस्वभावत्वविरोधादिति चिन्त्यताम् ॥२९॥ नचातीतस्य सामर्थ्यं तस्यामिति निदर्शितम्।न चान्यो लौकिकः कश्चिच्छब्दार्थोऽत्रेत्ययुक्तिमत्॥३०॥ परिणामोऽपि नो हेतुः क्षणिकत्वप्रसाधने । सर्वदैवान्यथात्वेऽपि तथाभावोपलब्धितः ॥३१॥ नार्थान्तरगमो यस्मात्सर्वथैव न चागमः । परिणामः प्रमासिद्ध इष्टश्च खलु पण्डितैः ॥ ३२ ॥ यच्चेदमुच्यते ब्रूमोऽतादवस्थ्यमनित्यताम् । एतत्तदेव न भवत्यतोऽन्यत्वे ध्रुवोऽन्वयः तदेव न भवत्येतत्तच्चेन्न भवतीति च । विरुद्धं हन्त किञ्चान्यदादिमत्तत्प्रसज्यते ॥ ३४॥ क्षीरनाशश्च दध्येव यदृष्टं गोरसान्वितम् । न तु तैलाद्यतः सिद्धः परिणामोऽन्वयावहः ॥ ३५ ।। नासत्सज्जायते जातु सच्चासत्सर्वथैव हि शक्त्यभावादिति व्याप्तेः सत्स्वभावत्वहानितः ॥३६॥४४९।। स ·नित्येतरदतो न्यायाचत्तथाभावतो हि तत् । प्रतीतिसचिवात्सम्यक् परिणामेन गम्यते ॥३७॥४५०॥ अन्ते क्षयेक्षण पाचक्षणक्षयप्रसाधनम् । तस्यैव तत्स्वभावस्वायुज्यते न कदाचन ॥३८॥ मादौ क्षयस्वभावे च तत्रान्ते दर्शन कयम् । तुल्यापरापरोस्पतिविप्रलम्भाद्यथोदितम् ॥ ३९ ॥ अन्से क्षयेक्षणादादो क्षयोऽदृष्टोऽनुमीयते । सहशेनावरुद्धस्वाचग्रहाद्धि तदग्रह ॥४०॥ पतदप्यसदेवेति सदृशो भिन्न एव यत् । भेदामहे कथ तस्य तत्स्वभावत्वतो ग्रहः ॥४१॥ तदर्यनियतोऽसौ यभेदमन्यामहाद्धि तत् । न रहातीति चेत्तुल्य सोऽपरेण कुतो गति ॥ ४२ ॥ तथागतेरभावे च षचस्तुच्छमिद ननु । सदृशेनावरुद्धस्वात्तग्रहाद्धि तदग्रह ॥४३ ॥ भावे चास्या बलादेकमनेकाहणारमकम् । अन्वयि ज्ञानमेष्टव्य सर्व तत्क्षणिक ॥४४॥ शानेन गृह्यते चार्थो न चापि परदर्शने । तदभाषेनु (तु) तद्भावात्कदाचिदपि तत्त्वत ॥ ४५ ॥ महणेऽपि यदा झानमुदे(प)स्युत्पत्त्यनन्तरम् । तदा तत्वस्य जानाति क्षणिकत्व कय ननु॥ १६ ॥ सस्यैव तत्स्वभावस्थात् स्वास्मनैव तद्भवात्। यथा नीलादिताम्रप्याग्नेतन्मिथ्यात्वसशयात्।।७।४६०॥

·॥ ५२ ॥
न चापि स्वानुमानेन धर्मभेदस्य सम्भवात् । लिङ्गधर्मातिपाताच तत्स्वभावाद्ययोगतः ॥४८॥४६१॥
नित्यस्याक्रियायोगोऽप्येवं युक्त्या न गम्यते । सर्वमेवाविशेषेण विज्ञानं क्षणिकं यतः ॥ ४९ ॥
तथा चित्रस्वभावत्वान्न चार्थस्य न युज्यते । अर्थक्रिया ननु न्यायात्क्रमाक्रमविभाविनी ॥ ५० ॥
अन्ये त्वभिदधत्येवमेतदास्थानिवृत्तये । क्षणिकं सर्वमेवेति बुद्धेनोक्तं न तत्त्वतः
॥ ५१ ॥
विज्ञानमात्रमप्येवं वाह्यसङ्गनिवृत्तये । विनेयान् कांश्चिदाश्रित्य यद्वा तद्देशनार्हतः
न चैतदपि न न्याय्यं यतो बुद्धो महामुनिः । सुवैद्यवद्विना कार्यं द्रव्यासत्यं न भाषते ॥ ५३ ॥
Qवते शून्यमन्ये तु सर्वमेव विचक्षणाः । न नित्यं नाप्यनित्यं यद्वस्तु युक्त्योपपद्यते
नित्यमर्थक्रियाभावात्क्रमाक्रमविरोधतः । अनित्यमपि चोत्पादव्ययाभावान्न जातुचित्
उत्पादव्ययबुद्धिश्च भ्रान्तानन्दादिकारणम् । कुमार्याः स्वप्नवज्ज्ञेया पुत्रजन्मादिबुद्धिवत् ॥ ५६ ॥
अत्राप्यभिदधत्यन्ये किमित्थं तत्त्वसाधनम् । प्रमाणं विद्यते किञ्चिदाहोखिच्छून्यमेव हि ॥ ५७ ॥
शून्यं चेत्सुस्थितं तत्त्वमस्ति चेच्छून्यता कथम् । तस्यैव ननु सद्भावादिति सम्यग्विचिन्त्यताम्।५८।४७१॥
॥ ५४ ॥
॥ ५५ ॥

·निस्येतरदतो न्यायात्तत्तथाभावतो हि तत् । प्रतीतिसचिषारसम्यक् परिणामेन गम्यते ॥३७॥४५०॥ अन्ते क्षयेक्षण चायक्षणक्षयप्रसाधनम् । तस्यैव तत्स्वभावस्वायुज्यते न कदाचन ॥ ३८॥ आदी क्षयस्वभावे च तघ्रान्ते दर्शन कथम् । तुल्यापरापरोस्पतिविप्रलम्भाययोदितम् ॥ ३९ ॥ अन्ते क्षयेक्षणादादो क्षयोऽदृष्टोऽनुमीयते । सदृशेनावरुद्धत्वात्तग्रहाद्धि तदग्रह ॥४०॥ एतदप्यसदेवेति सदृशो भिन्न एष यत् । भेदामहे कथ तस्य तरस्वभावत्वतो ग्रह ॥४१॥ तदर्थनियतोऽसौ यभेदमन्याग्रहादि तत् । न गृहातीति चेत्तुल्य सोऽपरेण कुतो गति ॥ ४२ ॥ तथागतेरभावे च घचस्तुग्छमिद ननु । सदृशेनावरुद्धस्वात्तद्ग्रहाद्धि तदग्रह ॥ ४३ ॥ भावे चास्या वलादेकमनेकग्रहणास्मकम् । अन्ययि ज्ञानमेष्टव्य सर्व तत्क्षणिक कुत ॥४४॥ शानेन गृह्यते चार्यों न चापि परदर्शने । तदभाषेनु (तु) तद्भावात्कदाचिदपि तत्त्वत महणेऽपि यदा ज्ञानमुदे(पे)त्युत्पत्त्यनन्तरम् । तदा तत्तस्य जानाति क्षणिकत्व कथ ननु॥ १६ ॥ तस्येष तस्स्वभावत्वात् स्वात्मनेव तदुद्भवात्। यथा नीलादिताम्रप्यानेतन्मियात्वसशयात्।४७।४६०।

·॥ १२ ॥
किश्च स्याद्वादिनो नैव युज्यते निश्चयः क्वचित्। स्वतन्त्रापेक्षया तस्य न मानं मानमेव यत्।७।४८३॥
संसार्यपि न संसारी मुक्तोऽपि न स एव हि । तदतद्रूपभावेन सर्वमेवाव्यवस्थितम्
त आहुर्मुकुटोत्पादो न घटनाशधर्मकः । स्वर्णान्नचा (वा)ऽन्य एवेति न विरुद्धं मिथस्त्रयम् ॥ ९ ॥
न चोत्पादव्ययौ न स्तो ध्रौव्यवत्तद्धिया गतः। नास्तित्वे तु तयोधौव्यं तत्त्वतोऽस्तीति न प्रमा॥१०॥
न नास्ति ध्रौव्यमप्येवमविगानेन तद्गतेः । अस्याश्च भ्रान्ततायां न जगत्यभ्रान्ततागतिः ॥ ११ ॥
उत्पादोऽभूतभवनं स्वहेत्वन्तरधर्मकम् । तथाप्रतीतियोगेन विनाशस्तद्विपर्ययः
तथैतदुभयाधारस्वभावे(वं) धौव्यमित्यपि । अन्यथा त्रितयाभाव एकदैकत्र किं न तत् ॥ १३ ॥
एकत्रैवैकदैवैतदित्थं त्रयमपि स्थितम् । न्याय्यं भिन्ननिमित्तत्वातदभेदे न युज्यते
इष्यते च परैर्मोहात्तत्क्षणस्थितिधर्मिणि । अभावेऽन्यतमस्यापि तत्र तत्त्वं न यद्भवेत् ॥ १५ ॥
भावमात्रं तदिष्टं चेत्तदित्थं निर्विशेषणम् । क्षणस्थितिस्वभावं तु न ह्युत्पादव्ययौ विना ॥ १६ ॥
तदित्थम्भूतमेवेति द्राग्नभस्तो न जातुचित्। भूत्वाभावश्च नाशोऽपि तदेवेतिन लौकिकम्॥१७॥४९३॥
॥ १४ ॥

·TT
प्रमाणमन्तरेणापि स्यादेवं तत्त्वसस्थितिः। अन्यथा नेति सुव्यक्तमिदमीश्वरचेष्टितम् ॥५९॥४७२॥
उक्त विहाय मान बेच्छ्न्यतान्यस्य वस्तुन । शून्यत्वे प्रतिपायस्य ननु व्यर्थ परिश्रम ॥१०॥
तस्याप्यशून्यतायां च प्रानिकानां वहुस्वत । प्रभूता शून्यतापत्तिरनिष्टा सम्प्रसज्यते ॥ ६१ ।।
यावतामस्ति तन्मान प्रतिपाद्यास्तथा च ये । सन्ति ते सर्व एवेति प्रभूतानामशून्यता ॥ २ ॥
एव च शून्यवादोऽपि तद्विनेयानुगुण्यत । अभिप्रायत इत्युक्तो लक्ष्यते तत्त्ववेदिना ॥ ६३ ॥
७ अन्ये त्याहुरनायेष जीवाजीवात्मकजगत्। सदुस्पादव्ययधोव्ययुक्त शास्त्रकृतश्रमा ॥१॥४७७॥
घटमोलिसुवर्णार्थी नाशोत्पादस्थितिष्वयम् । शोकप्रमोदमाध्यस्थ्य जनो याति सहेतुकम् ॥ २ ॥
पयोव्रतो न दभ्यत्ति न पयोऽचि दधिवत । अगोरसमतो नोभे तस्माचत्व प्रयारमकम्
॥३
अप्राप्यभिदधस्यन्ये विरुद्ध हि मियस्त्रयम् । एकत्रेवेकदा नेतद् घटां प्राञ्चति जातुचित् ॥४॥
उत्पादोऽभूतभवनं विनाशस्तविपर्यय । ध्रौव्य चोभयशून्य यदेकदेकत्र तत्कथम्
शोकप्रमोदमाभ्यस्प्यमुक्त यचात्र साधनम् । तदप्यसाम्प्रत यत्तद्वासनाहेतुकं मतम् ॥६॥४८२॥

·किञ्च स्याद्वादिनो नैव युज्यते निश्चयः क्वचित्। स्वतन्त्रापेक्षया तस्य न मानं मानमेव यत्।७।४८३॥
संसार्यपि न संसारी मुक्तोऽपि न स एव हि । तदतद्रूपभावेन सर्वमेवाव्यवस्थितम्
त आहुर्मुकुटोत्पादो न घटनाशधर्मकः । स्वर्णान्नचा (वा)ऽन्य एवेति न विरुद्धं मिथस्त्रयम् ॥ ९ ॥
न चोत्पादव्ययौ न स्तोध्रौव्यवत्तद्धियागतेः। नास्तित्वे तु तयोध्रौव्यं तत्त्वतोऽस्तीति न प्रमा॥ १० ॥
न नास्ति ध्रौव्यमप्येवमविगानेन तद्गतेः । अस्याश्च भ्रान्ततायां न जगत्यभ्रान्ततागतिः ॥ ११ ॥
उत्पादोऽभूतभवनं स्वहेत्वन्तरधर्मकम् । तथाप्रतीतियोगेन विनाशस्तद्विपर्ययः ॥ १२ ॥
तथैतदुभयाधारस्वभावे(व) धौव्यमित्यपि । अन्यथा त्रितयाभाव एकदैकत्र किं न तत् ॥ १३ ॥
एकत्रैवैकदैवैतदित्थं त्रयमपि स्थितम् । न्याय्यं भिन्ननिमित्तत्वाचदभेदे न युज्यते ॥ १४ ॥
इष्यते च परैर्मोहात्तत्क्षणस्थितिधर्मिणि । अभावेऽन्यतमस्यापि तत्र तत्त्वं न यद्भवेत् ॥ १५ ॥
भावमात्रं तदिष्टं चेत्तदित्थं निर्विशेषणम् । क्षणस्थितिस्वभावं तु न ह्युत्पादव्ययौ विना ॥ १६ ॥
तदित्थम्भूतमेवेति द्राग्नभस्तो न जातुचित्। भूत्वाभावश्च नाशोऽपि तदेवेति न लौकिकम् ॥१७॥४९३॥

·वासनाहेतुक यच्च शोकादि परिकीर्तितम् । तदयुक्त यतश्चित्रा सा न जास्वनियन्धना ॥१८॥४९॥
सदा भावेतरापत्तिरेकभावाच्च वस्तुनः। तद्भावेऽतिप्रसङ्गादिनियमात् सम्प्रसज्यते ॥ १९ ॥
न मान मानमेवेति सर्वथा निश्चयश्च य । उक्को न युज्यते सोऽपि यदेकान्तनिवन्धन ॥२०॥
मान चेन्मानमेवेति प्रत्यक्ष लैङ्गिक न तु । तत्तश्चेन्मानमेवेति स्याचद्भावाढते कयम् ॥२१॥
न स्वसत्व परासत्त्व तदसत्त्वविरोधत । स्वसत्त्वासत्त्ववन्न्यायान्न च नास्त्येव तत्र तत् ॥ २२ ॥
परिकल्पितमेतचेन्नन्वित्य तत्वतो न तत् । तत क इह दोपश्चेन्ननु(तु)तभावसङ्गति ॥ २३ ॥
अनेकान्तत एवात सम्यग्मानव्यवस्थिते । स्याद्वादिनो नियोगेन युज्यते निश्चय परम् ॥ २४ ॥
एतेन सर्वमेवेति यदुक्तं तन्निराकृतम् । शिष्यव्युत्पत्तये किश्चित्तथाप्यपरमुच्यते ॥ २५ ॥
ससारी चेरस एवेति कथ मुक्तस्य सम्भव । मुक्तोऽपि चेत्स एवेति व्यपदेशोऽनिधन्धनः॥ २६ ॥
ससाराद्विप्रमुक्तो यन्मुक्त इत्यभिधीयते । नेतत्तस्यैव तनावमन्तरेणोपपद्यते
तस्यैव च तथाभावे तनिवृत्तीतरारमफम् । द्रव्यपर्यायववस्तु पलादेव प्रसिध्यति ॥ २८ ॥५०॥
॥ २७॥

·लज्जते वाल्यचरितैर्बाल एव न चापि यत् । युवा न लज्जते चान्यस्तरायत्यैव चेष्टते ॥२९॥५०५॥
युवैव न च वृद्धोऽपि नान्यार्थ चेष्टनं च तत् । अन्वयादिमयं वस्तु तदभावोऽन्यथा भवेत् ॥ ३० ॥
अन्वयो व्यतिरेकश्च द्रव्यपर्यायसंज्ञितौ । अन्योन्यव्यातितो भेदाभेदवृत्त्यैव वस्तु तौ
॥ ३१ ॥
नान्योन्यव्याप्तिरेकान्तभेदेऽभेदे च युज्यते । अतिप्रसङ्गादेक्याच शब्दार्थानुपपत्तितः
॥ ३२ ॥
अन्योन्यमिति यभेदं व्याप्तिश्चाह विपर्ययम् । भेदाभेदे द्वयोस्तस्मादन्योन्यव्याप्तिसम्भवः ॥ ३३ ॥
एवं न्यायाविरुद्धेऽस्मिन् विरोधोभावनं नृणाम् । व्यसनं वा जडत्वं वा प्रकाशयति केवलम् ॥ ३४ ॥
न्यायात् खलु विरोधो यः स विरोध इहोच्यते । यद्वदेकान्तभेदादौ तयोरेवाप्रसिद्धितः ॥ ३५॥
मृद्व्यं यन्न पिण्डादिधर्मान्तरविवर्जितम् । यद्वा तेन विनिर्मुक्तं केवलं गम्यते क्वचित् ॥ ३६ ॥
ततोऽसत्तत्तथान्यायादेकं चोभयसिद्धितः। अन्यत्रातो विरोधस्तभावापत्तिलक्षणः
॥ ३७॥
जात्यन्तरात्मके चास्मिन्नानवस्थादिदूषणम् । नियतत्वाद्विविक्तस्य भेदादेश्चाप्यसम्भवात् ॥ ३८ ॥
नाभेदो भेदरहितो भेदो वाऽभेदवर्जितः। केवलोऽस्ति यतस्तेन कुतस्तत्र विकल्पनम् ॥३९॥५१५॥

·॥४२॥ येनाकारण भेद किं सेनासावेव किं वयम् । असत्त्यास्केवलस्येह सतश्च कथितत्वत ॥४०॥ यतश्च तत्प्रमाणेन गम्यते मुभयात्मकम् । अतोऽपि जातिमात्र तदनवस्थादिकल्पनम् ॥४१ ॥ एव झुभयदोषादिदोषा अपि न दूषणम् । सम्यम्जास्यन्तरस्वेन भेदाभेदप्रसिद्धित एसनेत प्रतिक्षिप्त यदुक्क पूर्णवादिमिः । विहायानुभव मोहाज्जातियुक्त्यनुसारिमि ॥४३॥ द्रव्यपर्याययो द नेकस्योभयरूपता । अभेदेऽन्यतरस्थाननिवृत्ती चिन्स्यतां कथम् ॥४४॥ यन्निवृत्तौ न यस्येह निवृत्तिस्तत्ततो यत । भिन्न नियमतो दृष्ट यथा कर्कः क्रमेलकात् ॥४५॥ निवर्तते च पर्यायो न तु द्रव्य ततो न स । अभिन्नो द्रव्यतोऽभेदेऽनिवृत्तिस्तत्वरूपवत् ॥ ४६ ॥ प्रतिक्षिप्त च यद्भेदाभेदपक्षोऽन्य एव हि । भेदामेदविकल्पाभ्या हन्त जात्यन्तरात्मकः ॥ ७॥ जास्यन्तरारमक चैव (न) दोषास्तेसमियु कयम्। भेदाभेदे च येऽस्यन्त जातिभिन्ने व्यवस्थिता ॥४८॥ किञ्चिनिवर्ततेऽवश्य तस्याप्यन्यत्तया न तत् । अतस्तभेद एवेह (पात्र)निवृत्त्यायन्यथा कथम् ॥४९॥ तस्पेति योगसामर्थ्याभेद एवतियाधिसम्। अभिन्नदेशस्तस्यति यचयाप्त्यातयोग्यते॥५०॥५२६॥ , ·॥ ५४ ॥ अतस्तभेद एवोति प्रतीतिविमुखं वचः । तस्यैव च तथाभावात्तन्निवृत्तीतरात्मकम् ॥५१॥५२७॥ नानुवृत्तिनिवृत्तिभ्यां विना यदुपपद्यते । तस्यैव हि तथाभावः सूक्ष्मबुद्धया विचिन्त्यताम् ॥ ५२ ॥ तस्यैव तु य(त)थाभावे तदेव हि यतस्तथा । भवत्यतो न दोषो नः कश्चिदप्युपपद्यते ॥ ५३ ॥ इत्थमालोचनं चेदमन्वयव्यतिरेकवत् । वस्तुनस्तत्स्वभावत्वात्तथाभावप्रसाधकम् न च भेदोऽपि बाधायै तस्यानेकान्तवादिनः। जात्यन्तरात्मकं वस्तु नित्यानित्यं यतो मतम् ॥५५॥ प्रत्यभिज्ञाबलाच्चैतदित्थं समवसीयते । इयं च लोकसिद्धैव तदेवेदामिति क्षितौ ॥ ५६ ॥ न युज्यते च सन्न्यायाहते तत्परिणामिताम् । कालादिभेदतो वस्त्वभेदतश्च तथागतेः ॥ ५७॥ एकान्तैक्ये न नाना यन्नानात्वे चैकमप्यदः । अतः कथं नु तद्भावस्तदेतदुभयात्मकम् ॥ ५८ ॥ तस्यैव तु तथाभावे कथञ्चिभेदयोगतः । प्रमातुरपि तद्भावायुज्यते मुख्यवृत्तितः ॥ ५९ ॥ नित्यैकयोगतो व्यक्तिभेदेप्येषा न सङ्गता । तदिहेति प्रसङ्गेन तदेवेदमयोगतः ॥६०॥ सादृश्याज्ञानतो न्याय्यान विभ्रमबलादपि। एतद्द्वयाग्रहे युक्तं न च सादृश्यकल्पनम् ॥६१॥५३७॥ १२

·न च भ्रान्तापिसद्वाघा भावादेव कदाचन ।योगिप्रत्ययसद्भाचे प्रमाण नास्ति किञ्चन ॥३२॥५३८॥
नाना योगी विजानात्यनाना नेत्यत्र न प्रमा। देशनाया विनेयानुगुण्येनापि प्रवृत्तित ॥ ६३ ॥
या च लूनपुनर्जातनखकेशतृणादिषु । इय सलक्ष्यते सापि तदाभासा न सैव हि ॥६४॥
प्रत्यक्षाभावभावेऽपि नाप्रमाण ययेव हि । प्रत्यक्ष तद्वदेवेय प्रमाणमवगम्यताम् ॥६५॥
मतिज्ञानविकल्पत्यान्न चानिष्टिरिय यत । एतदलाततः सिद्ध नित्यानित्यादि वस्तुन ॥६६ ॥
८ अन्ये स्वदेतमिच्छन्ति सम्रह्मादिव्यपेक्षया।सतो यभेदक नान्यचञ्च तन्मात्रमेव हि ॥१॥५४३॥
यथा विशुद्धमाकाशं तिमिरोपप्लुतो जन । सस्कीर्णमिव मानामिभिन्नाभिरभिमन्यते ॥२॥
तथेदममल ब्रह्म निर्विकल्पमविद्यया । फलपत्वमिवापन्न भेदम्प प्रकाशते
॥३॥
अत्राप्यन्ये वदन्स्येवमविद्या न सतः पृथक् । तच्च सन्मानमेवेति भेदाभासोऽनिवन्धनः
सैषाथाभेदरूपापि भेदाभासनिवन्धनम् । प्रमाणमन्सरेणैतदषगन्तु न शक्यते
॥ ५॥
भावेऽपि च प्रमाणस्य प्रमेयव्यतिरेकतः ननु नादेतमेवेति तदभावे प्रमाणफम् ॥६॥ ५४८॥

·॥८॥
॥ १२ ॥
विद्याविद्यादिभेदाच्च स्वतन्त्रेणैव बाध्यते। तत्संशयादियोगाच्च प्रतीत्या च विचिन्त्यताम्॥७॥५४९॥
अन्ये व्याख्यानयन्त्येवं समभावप्रसिद्धये । अद्वैतदेशना शास्त्रे निर्दिष्टा न तु तत्त्वतः
न चैतद्बाध्यते युक्त्या सच्छास्त्रादिव्यवस्थितेः । संसारमोक्षभावाच्च तदर्थं यत्नसिद्धितः ॥९॥
अन्यथा तत्त्वतोऽद्वैते हन्त संसारमोक्षयोः । सर्वानुष्ठानवैयर्थ्यमनिष्टं सम्प्रसज्यते ॥ १०॥
अन्ये पुनर्वदन्त्येवं मोक्ष एव न विद्यते । उपायाभावतः किं वा न सदा सर्वदेहिनाम् ॥ ११ ॥
कर्मादिपरिणत्यादिसापेक्षो यद्यसौ ततः। अनादिमत्त्वात्कर्मादिपरिणत्यादिकं तथा
तस्यैव चित्ररूपत्वात्तत्तथोत न युज्यते । उत्कृष्टाद्या स्थितिस्तस्य यज्जातानेकशः किल ॥ १३ ॥
अत्रापि वर्णवन्त्यन्ये विद्यते दर्शनादिकः । उपायो मोक्षतत्त्वस्य परः सर्वज्ञभाषितः
दर्शनं मुक्तिबीजं च सम्यक्त्वं तत्त्ववेदनम् ।दुःखान्तकृत् सुखारम्भः पर्यायास्तस्य कीर्तिताः॥१५॥
अनादिभव्यभावस्य तत्वभावत्वयोगतः । उत्कृष्टाद्यास्वतीतासु तथाकर्मस्थितिष्वलम् ॥१६॥
तदर्शनमवाप्नोति कर्मग्रन्थिं सुदारुणम् । निर्भिद्य शुभभावेन कदाचित्कश्चिदेव हि ॥१७॥५५९॥
॥ १४ ॥

·।
॥ २०॥
सति चास्मिनसो धन्य सम्यग्दर्शनसयुत । तत्त्वश्रद्धानपूतात्मा रमते न भवोदधौ ॥१८॥५६०॥
स पश्यत्यस्य यत्रूप भावतो वुद्धिचक्षुपा । सम्यक्शास्त्रानुसारेण रूप नष्टाक्षिरोगवत् ॥१९॥
तदृष्ट्वा चिन्तयत्येवं प्रशान्तेनान्तरात्मना । भावगर्भ यथाभाव पर सवेगमाश्रित
जन्ममृत्युजराव्याधिरोगशोकायुपद्रुत । लेशाय केवल पुसामहो भीमो भवोदधि ॥ २१ ॥
सुखाय तु पर मोक्षो जन्मादिकेशवर्जित । भयशक्त्या विनिर्मुको व्यावाधावर्जितः सदा ॥ २२ ॥
हेतुर्भवस्य हिंसादिषु खाद्यन्वयदर्शनात् । मुक्त पुनरहिंसादिव्याधाविनिचित ॥ २३ ॥
वुवेव भवनैर्गुण्य मुक्केश्च गुणरूपताम् । तदर्य चेष्टते नित्य विशुद्धारमा यथागमम्
दुष्कर शुद्रसत्वानामनुष्टान करोत्यसो । मुक्को दृढानुरागस्वात् कामीव वनितान्तरे
उपादेयविशेपस्य न यत्सम्यक्प्रसाधनम् । दुनोति चेतोऽनुष्ठान तझापप्रतिवन्धतः ॥२६॥
ततश्च दुष्करं तन्न सम्यगालोध्यते यदा । अतोऽन्यदुष्कर न्यायाद्धेयवस्तुप्रसाधकम् ॥ २७ ॥
व्याधियस्तो ययारोग्यलेशमास्वादयन्वुध । कटेऽप्युपक्रमे धीरः सम्यक्प्रीत्या प्रवर्तते ॥२८॥५७०॥
॥ २४ ॥
॥ २५ ॥

·संसारव्याधिना ग्रस्तस्तद्वज्ज्ञेयो नरोत्तमः । शमारोग्यलवं प्राप्य भावतस्तदुपक्रमे ॥२९॥ ५७१॥
प्रवर्तमान एवञ्च यथाशक्ति स्थिराशयः। शुद्धं चारित्रमासाद्य केवलं लभते क्रमात् ॥३०॥ युग्मम्॥
ततः स सर्वविद्भूत्वा भवोपग्राहिकर्मणः । ज्ञानयोगात्क्षयं कृत्वा मोक्षमाप्नोति शाश्वतम् ॥ ३१ ॥
ज्ञानयोगस्तपः शुद्धमित्यादि यदुदीरितम् । ऐदम्पर्येण भावार्थस्तस्यायमभिधीयते
॥ ३२ ॥
ज्ञानयोगस्य योगीन्द्रैः पराकाष्ठा प्रकीर्तिता । शैलेशीसंज्ञितं स्थैर्य ततो मुक्तिरसंशयम् ॥३३॥
धर्मस्तच्चात्मधर्मत्वान्मुक्तिदः शुद्धिसाधनात्।अक्षयोऽप्रतिपातित्वात् सदा मुक्तौ तथास्थितेः॥ ३४ ॥
चारित्रपरिणामस्य निवृत्तिर्न च सर्वथा। सिद्ध उक्तो यतः शास्त्रे न चारित्री न चेतरः
॥३५॥
न चावस्थानिवृत्त्येह निवृत्तिस्तस्य युज्यते । समयातिक्रमे यद्वत्सिद्धभावश्च तत्र वै
॥ ३६ ॥
ज्ञानयोगादतो मुक्तिरिति सम्यग्व्यवस्थितम् । तन्त्रान्तरानुरोधेन गीतं चेत्थं न दोषकृत् ॥ ३७ ॥
अत्राप्यभिदधत्यन्ये सर्वज्ञो नैव विद्यते । तद्बाहकप्रमाभावादिति न्यायानुसारिणः ॥ ३८॥
प्रत्यक्षेण प्रमाणेन सर्वज्ञो नैव गृह्यते । लिङ्गमप्यविनाभावि तेन किञ्चिन्न दृश्यते ॥ ३९ ॥ ५८१॥

·न चागमेन यदसौ विध्यादिप्रतिपादक. । अप्रत्यक्षत्वतो नेवोपमानेनापि गम्यते ॥४०॥ ५८२ ॥
नार्यापत्त्यापि सर्वोऽयस्त विनाप्युपपद्यते । प्रमाणपञ्चकावृत्तेस्तत्राभावप्रमाणता ॥४१॥
धर्माधर्मव्यवस्था तु घेदाख्यादागमात् किल । अपौरुषेयोऽसौ यस्मा तुदोपविवर्जितः ॥ ४२ ॥
आह चालोकवदेदे सर्वसाधारणे सति । धर्माधर्मपरिज्ञाता किमर्थ कल्प्यते नर ॥४३॥
इप्टापादिभेदोऽस्मात्सर्यलोकप्रतिष्ठितः । व्यवहारप्रसिद्धपेव यथैव दिवसादय ॥४४॥
ऋत्विग्भिर्मन्सस्कारैर्वाहणानां समक्षतः । अन्सर्वेयान्तु यद्दत्तमिष्ट तदभिधीयते ॥४५॥
वापीकूपतटागानि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमित्येतस्पर्चमित्यभिधीयते ॥४६॥
अतोऽपि शुक्ल यवृत्त निरीहस्य महात्मन । ध्यानादिमोक्षफलद श्रेयस्तदभिधीयते
वर्णाश्रमव्यवस्थापि सर्वा तत्प्रभवेव हि । अतीन्द्रियार्थद्रष्ट्रा तन्नास्ति किश्चित्प्रयोजनम् ॥४८॥
अनापि युवते केचिदित्य सर्वझवादिन । प्रमाणपश्चकात्तिः कथ तत्रोपपद्यते ॥१९॥
सर्वार्थविपय सचेखत्यक्ष तन्निपेधकृत् । अभाषः कथमेतस्य न चेदनाप्यद समम् ॥५०॥ ५९२ ।।
॥४७॥

·धर्मादयोऽपि चाध्यक्षा ज्ञेयभावाद्धटादिवत् । कस्यचित्सर्व एवति नानुमानं न विद्यते ॥५१॥५९३॥
आगमादपि तत्सिद्धिर्यदसौ चोदनाफलम् । प्रामाण्यं च स्वतस्तस्य नित्यत्वं च श्रुतेरिव ॥ ५२ ॥
हृद्गताशेषसशीतिनिर्णयात्तगहे पुनः । उपमाऽन्यग्रहे तत्र न चान्यत्रापि चान्यथा ॥ ५३ ॥
शास्त्रादतीन्द्रियगतेरीपत्त्यापि गम्यते । अन्यथा तत्र नाश्वासश्छद्मस्थस्योपजायते
प्रमाणपञ्चकावृत्तिरेवं तत्र न युज्यते । तथाप्यभावप्रामाण्यमिति ध्यान्ध्यविजृम्भितम् ॥ ५५ ॥
वेदाधर्मादिसंस्थापि हन्तातीन्द्रियदर्शिनम् । विहाय गम्यते सम्यकुत एतद्विचिन्त्यताम् ॥ ५६ ॥
न वृद्धसम्प्रदायेन छिन्नमूलत्वयोगतः। न चार्वाग्दर्शिना तस्यातीन्द्रियार्थोऽवसीयते
प्रामाण्यं रूपविषये सम्प्रदाये न युक्तिमत्। यथानादिमदन्धानां तथात्रापि निरूप्यताम् ॥ ५८ ॥
न लौकिकपदार्थेन तत्पदार्थस्य तुल्यता । निश्चेतुं पार्यतेऽन्यत्र तद्विपर्ययभावतः ॥ ५९॥
नित्यत्वापौरुषेयत्वाद्यस्ति किञ्चिदलौकिकम् । तत्रान्यत्राप्यतः शङ्का विदुषो न निवर्तते ॥६॥
तन्निवृत्तौ न चोपायो विनातीन्द्रियवेदिनम् । एवञ्च कृत्वा साध्वतत्कीर्तितं धर्मकीर्तिना ॥६१॥६०३॥

·स्वय रागादिमानार्थ वेत्ति वेदस्प नान्यत । न वेदयति वेदोऽपि वेदार्थस्य कुतो गति ॥६२॥६०४॥
तेनामिहोत्रं जुल्हयात्स्वर्गकाम इति श्रुतौ । खादेस्स्वमासमित्येप नार्य इत्यत्र का प्रमा ।। ६३॥
प्रदीपादिवदिष्टश्चत्तच्छब्दोऽर्थप्रकाशकः । स्वत एव प्रमाण न किञ्चिदापि विद्यते
॥६४ ॥
विपरीतप्रकाशश्व ध्रुवमापयते कचित् । तथाहीन्दीवरे दीप प्रकाशयति रक्तताम् ॥६५॥
तस्मान चाविशेषेण प्रतीतिरुपजायते । सङ्केतसव्यपेक्षवे स्वत एवेत्ययुक्तिमत् ॥६६॥
साधुर्न वेतिस तो न चाशका निवर्तते । तदेचित्र्योपलव्धेश्च स्वाशयाभिनिवेशतः ॥ ६७॥
व्याख्याप्यपौरुषेयस्य मानाभावाप्न सङ्गता । मियो विरुद्धमावाश्च तत्साधुत्वाधनिश्चिते ॥६८॥
नान्यप्रमाणसवादाचत्साधुत्वविनिश्चय । सोऽतीन्द्रिये न यन्न्याय्यस्तत्तद्भावविरोधत ॥६९ ।।
तस्माझ्याख्यानमस्येद स्वाभिप्रायनिवेदनम् ।जैमिन्यादेर्न तुल्य किं वचनेनापरेण च(प) ॥ ७० ॥
एप स्थाणुरय मार्ग इति पक्कीह कथन । अन्य स्वय प्रवीमीति तयोर्मेंद परीक्ष्यताम् ॥७॥
न चाप्यपौरुषेयोऽसो घटते सूपपतित । षफ्तृव्यापारपैकल्ये तच्छब्दानुपलब्धितः ॥७२॥६१४॥

·॥ ७४॥
वक्तृव्यापारभावेऽपि तद्भावे लौकिकं न किम्।अपौरुषेयमिष्टं वो वचो द्रव्यव्यपेक्षया ॥७३॥६१५॥
दृश्यमानेऽपि चाशङ्का दृश्यकर्तृसमुद्भवा । नातीन्द्रियार्थद्रष्टारमन्तरेण निवर्तते
पापादनेशी बुद्धिर्न पुण्यादिति न प्रमा । न लोको हि विगानत्वात्तद्वहुत्वाद्यनिश्चितेः ॥७५॥
बहूनामपि सम्मोहभावान्मिथ्याप्रवर्तनात् । मानसङ्ख्याविरोधाच्च कथमित्थमिदं ननु
॥ ७६ ॥
अतीन्द्रियार्थद्रष्टा तु पुमान् कश्चिद्यदीष्यते । सम्भवद्विषयापि स्यादेवम्भूतार्थकल्पना ॥७७ ॥
अपौरुषेयताप्यस्य नान्यतो ह्यवगम्यते । कर्तुरस्मरणादीनां व्यभिचारादिदोषतः
नाभ्यास एवमादीनामपि कर्ताऽविगानतः। स्मर्यते च विगानेन हन्तेहाप्यष्टकादिकः ॥७९॥
स्वकृताध्ययनस्यापि तद्भावो न विरुध्यते । गौरवापादनार्थं च तथा स्यादनिवेदनम्
मन्त्रादीनाञ्च सामर्थ्य शाबराणामपि स्फुटम्।प्रतीतं सर्वलोकेऽपि न चाप्यव्यभिचारि तत् ॥८१॥
वेदेऽपि पठ्यते ह्येष महात्मा तत्र तत्र यत् । स च मानमतोऽप्यस्यासत्त्वं वक्तुं न युज्यते ॥ ८२॥
न चाप्यतीन्द्रियार्थत्वाज्ज्यायो विषयकल्पनम् ।असाक्षाद्दर्शिनस्तत्र रूपेऽन्धस्येव सर्वथा ॥८॥६२५॥
॥ ८०॥

·॥८८॥
सर्वज्ञेन सभिव्यक्तास्सर्वार्धादागमात्परा । धर्माधर्मव्यवस्थेय युज्यते नान्यत क्वचित् ॥८॥६२६॥
अप्रापि प्राज्ञ इत्यन्य इस्थमाह सुभापितम् । इष्टोऽयमर्थ शक्येत ज्ञातु सोऽतिशयो यदि ॥५॥
अयमेव न वेस्यन्यदोपो निदोपतापि वा । दुर्लभस्वास्त्रमाणानां दुर्योधेत्यपरे विदुः ॥८६॥
अप्रापि त्रुवते वृद्धा सिद्धमव्यभिचार्यपि । लोके गुणादिविज्ञान सामान्येन महात्मना ॥८७ ॥
तप्तीतिप्रतिपत्त्यादेरन्यथा तन्न युक्तिमत् । विशेषज्ञानमप्येव तद्वदभ्यासतो न किम्
दोपाणा सदृष्ट्येह तस्सर्वक्षयसम्भवात् । तस्सिदो ज्ञायते प्रास्तस्यातिशय इत्यपि ॥८९ ॥
हगताशेपसशीतिनिर्णयादिप्रभावत । तदात्वे वर्तमाने तु तक्ष्यकाविरोधतः ॥१०॥
न चास्यादर्शनेऽप्यद्य साम्राज्यस्येव नास्तिता। सम्भवो न्याययुक्तस्तु पूर्वमेष निदर्शितः॥ ९१ ॥
प्रातिभालोचन तावदिदानीमप्यतीन्द्रिये । मुवैद्यसयतादीनामविसवादि दृश्यते ॥ ९२ ॥
एष तत्रापि तद्भावे न विरोधोऽस्ति कश्चन । समकाविरोधादी ज्ञानभावाश्च साम्प्रतम् ॥ ९३ ॥
सर्वत्र दृष्टे सवादाददृष्टे नोपजायते । ज्ञातुर्विसवादाश तदेशिष्टयोपलब्धितः ॥९४ ॥ १६ ॥

·वस्तुस्थित्यापि तत्तादृग्न विसंवादकं भवेत् । यथोत्तरं तथादृष्टेरिति चेत्तन्न साम्प्रतम् ॥९५॥६३७॥
सिध्येत्प्रमाणं ययेवमप्रमाणमथेह किम् । न ोकं नास्ति सत्यार्थं पुरुषे बहुभाषिणि ॥ ९६ ॥
यत एक न सत्यार्थं किन्तु सर्व यथाश्रुतम् । यत्रागमे प्रमाणं स इष्यते पण्डितैर्जनैः
॥ ९७॥
आत्मनोऽमी(त्मा नामी) पृथक्कर्म तत्संयोगाद्भवोन्यथा।मुक्तिहिंसादयो मुख्यास्तन्निवृत्तिःससाधना॥
अतीन्द्रियार्थसंवादो विशुद्धो भावनाविधिः । यत्रेदं युज्यते सर्वं योगिव्यक्तः स आगमः ॥ ९९ ॥
अधिकार्यपि चास्येह स्वयमज्ञो हि यः पुमान् । कथितज्ञः पुन/मांस्तद्वैयर्थ्यमतोऽन्यथा ॥ १०॥
परचिचादिधर्माणां गत्युपायाभिधानतः । सर्वार्थविषयोऽप्येष इति तद्भावसंस्थितिः ॥ १०१ ॥
अन्ये त्वभिदधत्येवं युक्तिमार्गकृतश्रमाः । शब्दार्थयोर्न सम्बन्धो वस्तुस्थित्येह विद्यते ॥ १०२ ॥
न तादात्म्यं द्वयाभावप्रसङ्गाबुद्धिभेदतः । शस्त्राद्युक्तौ मुखच्छेदादिसङ्गात्समयस्थितेः ॥ १०३ ॥
अर्थासन्निधिभावेन तदृष्टावन्यथोक्तितः । अन्याभावनियोगाच न तदुत्पत्तिरप्यलम् ॥ १०४ ॥
परमार्थंकतानत्वे शब्दानामनिबन्धना । न स्यात्प्रवृत्तिरर्थेषु दर्शनान्तरभेदिषु ॥ १०५ ॥ ६४७ ॥

·अतीताजातयोपिनच स्यादनृतार्थता।वाच कस्यचि(स्पाश्चि)दित्येपायौद्धार्थविषयामता॥६४८॥
वाच्य इत्थमपोइस्तु न जातिः पारमार्थिकी। सदयोगाद्विना भेद तदन्येभ्यस्तथास्थिते ॥ १०७॥
सति चास्मिन् किमन्पेन शब्दातद्रवतीतित । तदभावे न तद्वत्त्व तद्वान्तस्वात्तथा न किम् ॥ १०८ ॥
अभ्रान्ति(न्त)जातिवादे तु न दण्दादण्टिवद्गति । तद्वत्युभयसाये न भेदाद्वोऽपि तादृशम् ॥ १०९ ॥
अन्ये स्वमिदघत्येव वाच्यवाचकलक्षण । अस्तिशब्दार्ययोर्योगस्तव्यतीत्यादितत्त्वतः ॥११०॥
नेतद्दृश्यविफल्पार्थेकीकरणेन भेदत । एकप्रमाप्रमावाच तयोस्तत्वाप्रसिद्धितः
शब्दात्तद्वासनायोधो विकल्पस्य ततो हि यत् । तदित्यमुज्यतेऽस्मामिर्न ततस्तदसिद्धित ॥ ११२ ॥
विशिष्ट वासनाजन्म योधस्तम्चन जातुचित् । अन्यतस्तुल्यकालादेविशेषोऽन्यस्य नोयतः॥ ११३ ॥
निष्पन्नत्वादसत्वाच्च दाभ्यामन्योदयो न स । उपादानाविशेपेण तत्स्वभाष तु सत्कृत ॥ ११४ ॥
न युक्तवत्स्वहेतोस्तु स्याच नाश सहेतुक । इत्य प्रकरुपने न्यायादत एव न युकिमत् ॥ ११५॥
अनभ्युपगमाह तादात्म्यादिसमुन्नवा ।न दोषा नोन चान्येऽपि तदाशेतुभेदतः॥११६॥६५॥

·॥ १२० ॥ वन्ध्येतरादिको भेदो रामादीनां यथैव हि। मृषासत्यादिशब्दानां तद्वत्तवेतुभेदतः॥११७॥६५९॥ परमार्थंकतानत्वेप्युक्त(प्यन्य)दोषोपवर्णनम्।प्रत्याख्यातं हि शब्दानामिति सम्यग्विचिन्त्यताम् ।११८। अन्यदोषो यदन्यस्य युक्त्या युक्तो न जातुचित् । व्यक्तवर्णं न बुद्धानां भिक्ष्वादि शबरादिवत् ॥ ११९ ॥ ज्ञायते तद्विशेषस्तु प्रमाणेतरयोरिव । स्वरूपालोचनादिभ्यस्तथादर्शनतो भुवि समयापेक्षणं चेह तत्क्षयोपशमं विना । तत्कर्तृत्वेन सफलं योगिनां तु न विद्यते ॥ १२१ ॥ सर्वबाचकभावत्वाच्छब्दानां चित्रशक्तितः। वाच्यस्य च तथान्यत्र नागोऽस्य समयेऽपि हि ॥ १२२ ॥ अनन्तधर्मकं वस्तु तद्धर्मः कश्चिदेव च । वाच्यो न सर्व एवेति ततश्चैतन्न बाधकम् ॥ १२३ ॥ अन्यदेवेन्द्रियग्राह्यमन्यच्छब्दस्य गोचरः। शब्दात्प्रत्योति भिन्नाक्षो न तु प्रत्यक्षमीक्षते ॥ १२४ ॥ अन्यथा दाहसम्बन्धाद्दाहं दग्धोऽभिमन्यते । अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः सम्प्रतीयते ॥ १२५ ॥ इन्द्रियग्राह्यतोऽन्योऽपि वाच्योऽसौ न च दाहकृत्। तथाप्रतीतितो भेदाभेदसिद्धयैव तस्थितेः ॥१२६॥ अपोहस्यापि वाच्यत्वमुपपत्त्या न युज्यते। असत्त्वाद्वस्तुभेदेन बुद्धया तस्यापि बोधतः ॥१२७॥६६९॥ १४

·क्षणिका सर्वसस्कारा अन्यथैतद्विरुध्यते । अपोहो यन्न सस्कारो न च क्षणिक इष्यते ॥१२८॥६७०॥
एवच वस्तुनस्तत्त्व हन्त शास्त्रादनिश्चितम् । तदभावे च सुव्यक्त तदेतत्नुपखण्डनम् ॥ १२९ ॥
बुद्धावर्णेऽपि चादोप सस्तवेऽप्यगुणस्तथा । आह्नानाप्रतिपत्त्यादि शब्दार्थायोगतो ध्रुवम् ॥ १३०॥
ज्ञानादेव नियोगेन सिद्धिमिच्छन्ति केचन। अन्ये क्रियात एवेति द्वाभ्यामन्ये विचक्षणा ॥ १३१ ॥
ज्ञान हि फलद पुसा न क्रिया फलदा मता । मिथ्याज्ञानात्प्रवृत्तस्य फलप्राप्तेरसम्भवात्॥ १३२ ॥
ज्ञानहीनाश्च यलोके दृश्यन्तेहि महाक्रियाः। ताम्यन्तोऽतिचिर काल क्लेशायासपरायणा ॥ १३३ ॥
ज्ञानवन्तश्च तवीर्यात्तत्र तत्र स्वकर्मणि । विशिष्टफलयोगेन मुखिनोऽल्पक्रिया अपि ॥ १३४॥
केवलज्ञानभावे च मुक्तिरप्यन्यथा न यत् । क्रियावतोऽपि यत्नेन तस्माज्ज्ञानादसो मता ॥ १३५ ॥
कियेव फलदा पुस न ज्ञान फलद मतम् । यत स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो न ज्ञानात्सुखितो भवेत् ॥ १३६ ॥
क्रियाहीनाश्च यालोके दृश्यन्ते शानिनोऽपि हि । कृपायतनमन्येषां सुखसम्पविषर्जिता ॥ १३७ ॥
मियोपेताश्च तयोगाद्दपफलभावत । मूर्खा अपि हि मोसो विपश्चिरस्थामिनोऽनघा ॥१३८॥६८०॥

·॥ १४० ॥
क्रियातिशवयोमे च मुक्तिः केवलिनोऽपि हि । नान्यदा केवलित्वेऽपि तदसौ तन्निबन्धना ॥१३९॥६८१॥
फलं ज्ञानक्रियायोगे सर्वमेवोपपद्यते । तयोरपि च तद्भावः परमार्थेन नान्यथा
साध्यमर्थ परिज्ञाय यदि सम्यक् प्रवर्तते । ततस्तत्साधयत्येव तथा चाह बृहस्पतिः ॥ १४१ ॥
सम्यक्प्रवृत्तिः साध्यस्य प्राप्त्युपायोऽभिधीयते। तदप्राप्तावुपायत्वं न तस्या उपपद्यते ॥ १४२ ॥
असाध्यारम्भिणस्तेन सम्यग्ज्ञानं न जातुचित् । साध्यानारम्भिणश्चेति द्वयमन्योन्यसङ्गतम् ॥१४३॥
अत एवागमज्ञस्य या क्रिया सा क्रियोच्यते। आगमज्ञोऽपि यस्तस्यां यथाशक्ति प्रवर्तते ॥ १४४ ॥
चिन्तामणिस्वरूपज्ञो दौर्गत्योपहतो न हि । तत्प्राप्त्युपायवैचित्र्ये मुक्त्वान्यत्र प्रवर्तते ॥१४५॥
न चासौ तत्स्वरूपज्ञो योऽन्यत्रापि प्रवर्तते । मालतीगन्धगुणविदर्भे न रमते ह्यलिः ॥ १४६ ॥
मुक्तिश्च केवलज्ञानक्रियातिशयजैव हि । तद्भाव एव तद्भावात्तदभावेऽप्यभावतः ॥ १४७॥
न विविक्तं द्वयं सम्यगेतदन्यैरपीष्यते । स्वकार्यसाधनाभावाद्यथाह व्यासमहर्षिः ॥ १४८॥
बठरश्च तपस्वी च शूरश्चाप्यकृतवणः । मद्यपा स्त्री सतीत्वं च राजन्न श्रद्दधाम्यहम् ॥१४९॥६९१॥

·मृत्यादिवर्जिता चेह मुक्ति कर्मपरिक्षयात् । नाकर्मण कचिजन्म यथोक पूर्वसूरिमिः॥१५०॥६९२॥
दग्धे वीजे यथात्यन्त प्रादुर्भवति नाफूर । कर्मयीजे तथा दग्धे न रोहति भवास्कुर ॥ १५१ ॥
जन्माभावे जरामृत्योरभावो हेस्वभावत । तदभावे च नि शेषदु खाभावः सदैव हि ॥१५२ ॥
परमानन्दभावश्च तदभावे हि शाश्वतः । व्यावाधाभावससिद्ध सिद्धानां सुखमिष्यते ॥ १५३ ॥
सर्ववन्द्रविनिर्मुक्का सर्ववाषाविवर्जिता । सर्वससिद्धसत्कार्या सुख तेषां किमुच्यते ॥१५४ ॥
अमूर्ती सर्वभावज्ञास्त्रैलोक्योपरिवर्तिन । क्षीणसङ्गा महारमानस्ते सदा सुखमासते ॥ १५५ ॥
एता वार्ता उपश्रुत्य भावयन् बुद्धिमानर । इहोपन्यस्तशास्त्राणा भावार्थमाधिगच्छति ॥ १५६ ॥
शतानि सप्त श्लोकानामनुष्टुप्छदसा कृत । आचार्यहरिभद्रेण शास्त्रवातासमुच्चय ॥ १५७॥
पत्ता प्रकरणमेतपदयाप्त किश्चिदिह मया कुशलम् । भवविरहवीजमनघ लभतां भव्यो जनस्तेन ॥
य युवा(द)योधयत शिखिजलमरुतस्तुप्तवर्लोकमृत्त्ये,ज्ञान यत्रोदपादिप्रतिहतभुवनालोकवघ्याच हेतो
सर्वप्राणिस्वभापापरिणतिसुभग कौशल यस्य वाचा,तस्मिन्देवाधिदेवे भगवति भषताधीयतां भक्तिराग
॥ इति श्रीहरिभद्राचार्यविरथितः शास्रषार्तासमुचय' ॥ [॥ ७०२ ॥

·॥ २॥
॥ ४ ॥
॥ अथ श्री षड्दर्शनसमुच्चयः ॥५॥
सद्दर्शनं जिनं नत्वा वीरं स्याद्वाददेशकम् । सर्वदर्शनवाच्योऽर्थः संक्षेपेण निगद्यते
दर्शनानि षडेवात्र मूलभेदव्यपेक्षया । देवतातत्त्वभेदेन ज्ञातव्यानि मनीषिभिः
चौद्धं नैयायिकं सांख्यं जैनं वैशेषिकं तथा । जैमिनीयं च नामानि दर्शनानाममून्यहो ॥३॥
१ तत्र बौद्धमते तावद्देवता सुगतः किल । चतुर्णामार्यसत्यानां दुःखादीनां प्ररूपकः
दुःखं संसारिणः स्कन्धास्ते च पञ्च प्रकीर्तिताः । विज्ञानं वेदना संज्ञा संस्कारो रूपमेव च ॥ ५॥
समुदेति यतो लोके रागादीनां गणोऽखिलः। आत्मात्मीयस्वभावाख्यः समुदयः स सम्मतः॥ ६ ॥
क्षणिकाः सर्वसंस्कारा इत्येवं वासना तु या । स मार्ग इारी विज्ञेयो निरोधो मोक्ष उच्यते ॥ ७॥
पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाद्या विषयाः पञ्च मानसम् । धर्मायतनमेतानि द्वादशायतनानि च
प्रमाणे द्वे च विज्ञेये तथा सौगतदर्शने । प्रत्यक्षमनुमानं च सम्यग्ज्ञानं द्विधा यतः ॥ ९॥
प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तं तत्र बुध्यताम् । त्रिरूपालिङ्गतो लिङ्गिज्ञानं त्वनुमानसंज्ञितम् ॥ १०॥
॥ ८॥

·रूपाणि पक्षधर्मव सपक्षे विद्यमानता। विपक्षे नास्तिाहेतोरेव त्रीणि विभाव्यताम् ॥ ११ ॥
२ चौद्धराद्धान्तवाच्यस्य सझेपोय निवेदित । नैयायिकमतस्येत कप्यमानो निशम्यताम् ॥१२॥
अक्षपादमते देव सृष्टिसहारकृच्छिय । विमुनिस्यैकसर्वज्ञो नित्यबुद्धिसमाश्रय ॥ १३ ॥
तत्वानि पोदशाऽमुन प्रमाणादीनि तयथा। प्रमाण च प्रमेय च सशयश्च प्रयोजनम् ॥ १४ ॥
दृष्टान्तोऽप्यय सिद्धान्तोऽवयवास्तनिर्णयौ। वादो जल्पो वितण्या च हेवाभासाश्छलानि च॥१५॥
जातयो निग्रहस्थानान्येषामेव प्ररूपणा । अग्रुपलब्धिहेतु स्यात्प्रमाण तच्चतुर्विधम् ॥ १६॥
प्रत्यक्षमनुमान चोपमान शाब्दिक तया । तप्रेन्द्रियार्यसम्पर्कोत्पन्नमव्यभिचारि च ॥१७॥
व्यवसायात्मक ज्ञान व्यपदेशविवर्जितम् । प्रत्यक्षमनुमान तु तत्पूर्व त्रिविध भवेत् ॥१८॥ युग्मम्॥
पूर्ववच्छेपपञ्चैव दृष्ट सामान्यतस्तथा । तपाद्य कारणास्कार्यानुमानमिह गीयते ॥ १९॥
रोलम्बगवलव्यालतमालमलिनस्विषः । सृष्टिं व्यभिचरन्तीह नैवम्प्रायाः पयोमुचः
कार्यास्कारणानुमान यच्च तच्छेपयन्मतम् । तथाविधनदीपूरान्मेघो पृष्टो यथोपरि
॥ २० ॥
॥ २१ ॥

·॥ २२ ॥
॥ २४ ॥
॥ २६ ॥
यच्च सामान्यतो दृष्टं तदेवं गतिपूर्विका । पुंसि देशान्तरप्राप्तिर्यथा सूर्येऽपि सा तथा
प्रसिद्धवस्तुसाधादप्रसिद्धस्य साधनम् । उपमानं समाख्यातं यथा गौर्गवयस्तथा
॥ २३ ॥
शाब्दमाप्तोपदेशस्तु मानमेवं चतुर्विधम् । प्रमेयं त्वात्मदेहायं बुद्धीन्द्रियसुखादि च
किमेतदिति सन्दिग्धः प्रत्ययः संशयो मतः । प्रवर्तते यदर्थित्वात्तत्तु साध्यं प्रयोजनम् ॥ २५ ॥
दृष्टान्तस्तु भवेदेष विवादविषयो न यः। सिद्धान्तस्तु चतुर्भेदः सर्वतन्त्रादिभेदतः
प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तोपनया निगमस्तथा । अवयवाः पञ्च तर्कः संशयोपरले भवेत्
यथा काकादिसम्पातात् स्थाणुना भाव्यमत्र हि । ऊर्ध्व सन्देहतर्काभ्यांप्रत्ययो निर्णयो मतः॥२८॥
आचार्यशिष्ययोः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहात् । या कथाभ्यासहेतुः स्यादसौ वाद उदाहृतः ॥ २९ ॥
विजिगीषुकथा या तु च्छलजात्यादिदूषणम् । स जल्पः सा वितण्डा तु या प्रतिपक्षवर्जिता ॥ ३० ॥
हेत्वाभासा असिद्धाद्याश्छलं कूपो नबोदकः । जातयो दूषणाभासाः पक्षादिर्दूष्यते न यैः॥ ३१ ॥
निग्रहस्थानमाख्यातं परो येन निगृह्यते । प्रतिज्ञाहानिसन्यासविरोधादिविभेदतः ॥ ३२ ॥
॥ २७ ॥

·नेयायिफमतस्यैव समास कथितोऽधुना । साचपामिमतभावानामिदानीमयमुच्यते ॥ ३३ ॥
साझया निरीश्वरा कचित् कचिदीश्वरदेवता । सर्वेषामपि तेषा स्यात्तत्त्वानां पञ्चविंशति ॥ ३४ ॥
5 सत्व रजस्तमश्चेति ज्ञेय तावद्गुणत्रयम् । प्रसादतापदेन्यादिकार्यलिङ्ग क्रमेण तत् ॥ ३५॥
एतेषां या समावस्था सा प्रकृति किलोच्यते।प्रधानाव्यक्तशब्दाभ्या वाच्या नित्यस्वरूपिका ॥ ३६ ॥
तत सजायते बुद्धिर्महानिति यकोच्यते।अहस्कारस्ततोऽपि स्यात्तस्मात् षोडशको गण ॥ ३७॥
स्पर्शन रसन प्राण चक्षुः श्रोत्र च पञ्चमम् । पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्याहुस्तथा कर्मेन्द्रियाणि च ॥३८॥
पायूपस्थवच पाणिपादास्यानि मनस्तथा।अन्यानि पञ्च रूपादितन्मात्राणीति पोडश॥३९॥ युग्मम् ॥
रूपाचेजो रसादापो गन्धामि स्वरानभ । स्पर्शाद्वायुस्तथैव च पञ्चभ्यो भूतपञ्चकम् ॥ ४० ॥
एव चतुर्विशतितत्त्वरूप निवेदित साक्ष्यमते प्रधानम् ।
अन्यस्त्वकर्ता विगुणस्तु मोक्ता तत्व पुमानित्यचिदभ्युपेत.
॥४१॥
पञ्चविंशतितत्वानि सानुयस्यैव(व) भवन्ति च । प्रधाननरयोश्चात्र वृत्तिः परवन्धयोरिव ॥ ४२ ॥
प्रकृतिवियोगो मोक्ष पुरुषस्यैवान्तरज्ञानात्।मानत्रितय च भवेत् प्रत्यक्ष केङ्गिक शाब्दम् ॥ ४३ ॥

·॥४७॥
एवं साङ्ख्यमतस्यापि समासः कथितोऽधुना । जैनदर्शनसझेपः कथ्यते सुविचारवान् ॥४४॥
जिनेन्द्रो देवता तत्र रागद्वेषविवर्जितः। हतमोहमहामल्लः केवलज्ञानदर्शनः
॥ ४५ ॥
सुरासुरेन्द्रसम्पूज्यः सद्भूतार्थोपदेशकः । कृत्स्नकर्मक्षयं कृत्वा सम्प्राप्तः परमं पदम् ॥ ४६॥
जीवाजीवौ तथा पुण्यं पापमाश्रवसंवरौ । बन्धश्च निर्जरामोक्षौ नव तत्त्वानि तन्मते
तत्र ज्ञानादिधर्मेभ्यो भिन्नाभिन्नो विवृत्तिमान् । शुभाशुभकर्मकर्ता भोक्ता कर्मफलस्य च ॥ ४८ ॥
चैतन्यलक्षणो जीवो यश्चैतद्विपरीतवान् । अजीवः स समाख्यातः पुण्यं सत्कर्मपुद्गलाः ॥ ४९ ॥
पापं तद्विपरीतं तु मिथ्यात्वाद्याश्च हेतवः। यस्तैर्बन्धः स विज्ञय आश्रवो जिनशासने ॥५०॥
संवरस्तन्निरोधस्तु बन्धो जीवस्य कर्मणः। अन्योन्यानुगमात् कर्मसम्बन्धो यो द्वयोरपि ॥ ५१ ॥
बदस्य कर्मणः शाटो यस्तु सा निर्जरा मता। आत्यन्तिको वियोगस्तु देहादेर्मोक्ष उच्यते ॥५२॥
एतानि तत्र(नव)तत्त्वानि यः श्रद्धत्ते स्थिराशयः। सम्यक्त्वज्ञानयोगेन तस्य चारित्रयोग्यता ॥५३॥
तथाभव्यत्वपाकेन यस्यैतत्रितयं भवेत् । सम्यग्ज्ञानक्रियायोगाज्जायते मोक्षभाजनम्
॥ ५४ ॥

·प्रत्यक्ष च परोक्ष च दे प्रमाणे तथा मते । अनन्तधर्मक वस्तु प्रमाणविषयस्विह
अपरोक्षतयार्थस्य प्राहक ज्ञानमीदृशम् । प्रत्यक्षमितरज्झेय परोक्ष ग्रहणेक्षया ॥५६॥
येनोत्पादव्ययधोव्ययुक्त यरसत्तदिप्यते । अनन्तधर्मक वस्तु तेनोक्त मानगोचर
जेनदर्शनसक्षेप इत्येप कथितोऽनघ । पूर्वापरविघातस्तु यत्र कापि न विद्यते ॥ ५८॥
दयताविपये भेदो नास्ति नैयायिके समम् । वैशेपिकाणा तत्वे तु विद्यतेऽसो निदर्यते ॥ ५९ ॥
दव्य गुणस्तथा कर्म सामान्य च चतुर्थकम् । विशेषसमवायो च तत्त्वषट्क हि तन्मते ॥ ६॥
तन द्रव्य नवधा भूजलतेजोऽनिलान्तरिक्षाणि । फालदिगारममनांसिच गुणः पुन पञ्चविंशतिधा।६१॥
स्पर्शरसरूपगन्धा शब्द सङ्ख्या विभागसयोगी। परिमाण च पृथक्त्व तथा परवापरखे च ॥६२॥
बुद्धि सुखदुःखेन्छा धर्माधर्मो प्रयलसस्कारौ । द्वेप सेहगुरुवे द्ववस्ववेगौ गुणा एते ॥ ६३ ॥
उरक्षेपावक्षेपावाकृश्चनक प्रसारण गमनम् । पञ्चविध कर्मेतत्परापरे द्वे तु सामान्ये ॥ ६४ ॥
तत्र पर सचान्य द्रव्यत्वायपरमय विशेपस्तु । निश्चयतो नित्यद्रव्यदृचिरन्त्यो विनिर्दिष्ट ॥६५॥

·य इहायुतसिद्धानामाधाराधेयभूतभावानाम् । सम्बन्ध इह प्रत्यबहेतुः प्रोक्तः स समवायः॥ ६६ ॥
प्रमाणं च द्विधाऽमीषां प्रत्यक्षं लैगिकं तथा । वैशेषिकमतस्यैवं संक्षेपः परिकीर्तितः
॥ ६७ ॥
जैमिनीयाः पुनः प्राहुः सर्वज्ञादिविशेषणः । देवो न विद्यते कोऽपि यस्य मानं वचो भवेत् ॥ ६८ ॥
तस्मादतीन्द्रियार्थानां साक्षाद्रष्टुरभावतः । नित्येभ्यो वेदवाक्येभ्यो यथार्थत्वविनिश्चयः ॥ ६९ ॥
अत एव पुरा कार्यों वेदपाठः प्रयत्नतः । ततो धर्मस्य जिज्ञासा कर्तव्या धर्मसाधनी ॥ ७० ॥
नोदनालक्षणो धर्मो नोदना तु क्रियां प्रति । प्रवर्तकं वचःप्राहुः स्वःकामोऽग्नि यजेद्यथा॥ ७१ ॥
प्रत्यक्षमनुमानं च शार्दू चोपमया सह । अर्थापत्तिरभावश्च षटू प्रमाणानि जैमिनेः
तत्र प्रत्यक्षमक्षाणां सम्प्रयोगे सतां सति । आत्मनो बुद्धिजन्मेत्यनुमानं लैङ्गिकं पुनः ॥७३ ॥
शाब्दं शाश्वतवेदोत्थमुपमानं प्रकीर्तितम् । प्रसिद्धार्थस्य साधादप्रसिद्धस्य साधनम् ॥ ७४ ॥
दृष्टार्थानुपपत्त्या तु कस्याप्यर्थस्य कल्पना । क्रियते यद्बलेनासावर्थापत्तिरुदाहृता
प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्तुसत्तावबोधार्थं तत्राभावप्रमाणता ॥ ७६ ॥
॥ ७२ ॥
॥ ७५ ॥

·॥ ७७॥
जेमिनीयमतस्यापि सझेपोऽय निवेदित । एवमास्तिकवादानां कृत सझेपकीर्तनम्
नेयायिक्मतादन्ये भेद येशपिकः सह । न मन्यन्ते मते तेपो पञ्चैवास्तिकवादिन ॥७८॥
पष्ठदर्शनसमया तु पूर्यते तन्मते किल । लोकायतमतक्षेपात् कथ्यते तेन तन्मतम् ॥७९॥
लोफायता वदन्त्येव नास्ति दे(नी)वो न निर्पतिः।धर्माधर्मों न विद्यते न फल पुण्यपापयो ॥ ८॥
एतापाने लोकोऽय यावानिन्द्रियगोचर । भने धृकपद पश्य यद्वदन्ति वहुश्श्रुता ॥८१ ॥
पिव याद च जातशोभने यदतीत वरगात्रि तन्न ते। न हि भीरु गत निवर्तते समुदयमात्रमिद कलेवरम् ।।
किश्च पृथ्वी जल तेजो वायु तचतुष्टयम् । चैतन्यभूमिरेतेपा मान स्वक्षजमेव हि ॥८३॥
पृष्यादिभूतमहत्या तयादेहादिसम्भय । मदशक्कि सुरानेभ्यो यद्वत्तद्वत्स्थितास्मता ॥८४ ॥
तस्मादृष्टपरित्यागायददृष्टे प्रवर्तनम् । लोकस्य तद्विमूढत्व चार्वाका प्रतिपेदिरे
साध्यागृत्तिनिवृत्तिभ्या या प्रीतिर्जायते जने। निरर्था सा मते तेषां सा चाकाशा(धर्म कामा)त्परा न हि
लोकायतमतेऽप्येव सक्षेपोऽय निवेदित । अभिधेयतात्पर्यार्थ पर्यालोच्य सुबुद्धिभिः ॥ ७॥
॥ श्रीहरिमद्रप्रिकृतः पदर्शनसमुचयः समाप्त ॥
॥८५ ॥

·॥ श्रीहरिभद्रसूरिभगवत्प्रणीतं अष्टकप्रकरणम् ॥ ६ ॥
१ यस्य सक्लेशजननो, रागो नास्त्येव सर्वथा। न च द्वेषोऽपि सत्त्वेषु, शमेन्धनदवानलः ॥१॥
न च मोहोऽपि सज्ज्ञान-च्छादनोऽशुद्धवृत्तकृत् । त्रिलोकख्यातमहिमा, महादेवःस उच्यते॥२॥ युग्मम्
यो वीतरागः सर्वज्ञो, यः शाश्वतसुखेश्वरः । क्लिष्टकर्मकलातीतः, सर्वथा निष्कलस्तथा
यः पूज्यः सर्वदेवानां, यो ध्येयःसर्वयोगिनाम् । यः स्रष्टा सर्वनीतीनां, महादेवः स उच्यते ॥४॥युग्मम्
एवं सद्वृत्तयुक्तेन, येन शास्त्रमुदाहृतम् । शिववर्त्म परं ज्योत-त्रिकोटीदोषवर्जितम्
यस्य चाराधनोपायः, सदाज्ञाभ्यास एव हि । यथाशक्ति विधानेन, नियमात्स फलप्रदः
सुवैद्यवचनाद्यद्वद, व्याधर्भवति सङ्क्षयः । तद्वदेव हि तद्वाक्याद्, ध्रुवः संसारसङ्क्षयः ॥ ७॥
एवम्भूताय शान्ताय, कृतकृत्याय धीमते । महादेवाय सततं, सम्यग्भक्त्या नमो नमः
२ द्रव्यतो भावतश्चैव, द्विधा स्नानमुदाहृतम् ।बाह्यमाध्यात्मिकं चेति, तदन्यैः परिकीर्त्यते ॥१॥
जलेन देहदेशस्य, क्षणं यच्छद्धिकारणम् । प्रायोऽन्यानुपरोधेन, द्रव्यस्नानं तदुच्यते ॥ २ ॥१०॥

·त्वेद यो विधानेन, देवतातिथिपूजनम् । करोति मलिनारम्भी, तस्यैतदपि शोभनम् ॥ ३ ॥११॥
भावशुद्धिनिमित्तवात् , तथानुभवसिद्धित । कयञ्चिद्दोपभावेऽपि, तदन्यगुणभावत
अधिकारिवशाच्छाख्ने, धर्मसाधनसस्थितिः । व्याधिप्रतिक्रियातुल्या, विज्ञेया गुणदोषयो ॥५॥
ध्यानाम्भसा तु जीवस्य, सदा यच्छुखिकारणम् । मल कर्म समाश्रित्य, भावस्नान तदुच्यते ॥ ६ ॥
अपीणामुत्तम पेतन्-निर्दिष्ट परमार्पमि । हिंसादोपनिवृत्ताना, घसशीलविवर्धनम्
स्नात्वाऽनेन यथायोग, नि शेपमलवर्जित । भूयो न लिप्यते तेन, स्नातक परमार्थत ॥८॥
३ अष्टपुष्पी समाख्याता, स्वर्गमोक्षप्रसाधनी। अशुद्धतरभेदेन, द्विधा तत्वार्थदर्शिमि ॥१॥
गुदागमेर्यधालाभ, प्रत्यप्रै शुचिभाजने । स्तोकैर्वा बहुभिर्वापि, पुप्पैर्जात्यादिसम्भवै ॥२॥
अष्टापायपिनिर्मुक्त-तदुत्यगुणभूतये । दीयते देवदेवाय, या सा शुद्धेस्युदाहृता
सीर्णपा स्वरूपेण, द्रव्याद् मावासक्तित । पुण्यपन्धनिमित्तत्वाद् , विज्ञेया स्वर्गसाधनी ॥ ४ ॥
या पुनर्भावजे पुष्पे , शास्त्रोक्तिगुणसङ्गतः । परिपूर्णततोऽम्लाने-रत एव सुगन्धिभि ॥५॥२१॥

·॥ ७ ॥
क
अहिंसासत्यमस्तेयं, ब्रह्मचर्यमसङ्गता । गुरुभक्तिस्तपो ज्ञानं, सत्पुष्पाणि प्रचक्षते ॥ ६ ॥ २२ ॥
एभिर्देवाधिदेवाय, बहुमानपुरस्सरा । दीयते पालनाद्या तु, सा वै शुद्धत्युदाहृता
प्रशस्तो ह्यनया भाव-स्ततः कर्मक्षयो ध्रुवः। कर्मक्षयाच निर्वाण-मत एषा सतां मता ॥८॥
४ कर्मेन्धनं समाश्रित्य, दृढा सद्भावनाहुतिः।धर्मध्यानाग्निना कार्या, दीक्षितेनाग्निकारिका १
दीक्षा मोक्षार्थमाख्याता, ज्ञानध्यानफलं स च । शास्त्र उक्तो यतः सूत्रं, शिवधर्मोत्तरे ह्यदः ॥२॥
पूजया विपुलं राज्य-मग्निकार्येण सम्पदः । तपः पापविशुद्धयर्थं, ज्ञानं ध्यानं च मुक्तिदम् ॥ ३॥
पापं च राज्यसम्पत्सु, सम्भवत्यनघं ततः। न तद्वेत्वोरुपादान-मिति सम्यग् विचिन्त्यताम् ॥४॥
विशुद्धिश्चास्य तपसा, न तु दानादिनैव यत् । तदियं नान्यथा युक्ता, तथा चोक्तं महात्मना ॥ ५॥
धर्मार्थं यस्य वित्तेहा, तस्यानीहा गरीयसी । प्रक्षालनाद्धि पङ्कास्य, दूरादस्पर्शनं वरम्
मोक्षाध्वसेवया चैताः, प्रायः शुभतरा भुवि। जायन्ते ह्यनपायिन्य, इयं सच्छास्त्रसंस्थितिः ॥ ७ ॥
ईष्टापूर्तं न मोक्षाङ्गं, सकामस्योपवर्णितम् । अकामस्य पुनर्योक्ता, सैव न्याय्याग्निकारिका ॥८॥३२॥
॥६॥

·॥४॥
॥ ५॥
५ सर्वसम्पत्करी चेका, पौरुपती तया परा। वृचिमिक्षा च तत्वज्ञै-रिति भिक्षा त्रिघोदिता ॥१॥३३॥
यतिर्ध्यानादियुक्तो यो, गुर्षाज्ञायां व्यवस्थित । सदाऽनारम्भिणस्तस्य, सर्वसम्पस्करी मता ॥२॥
वृद्धार्थमसङ्गस्य, भ्रमरोपमयाऽटत । गहिदेहोपकाराय-विहितेति शुभाशयात्
॥३॥
प्रवज्या प्रतिपनो य-स्तविरोधेन वर्तते । असदारम्भिणस्तस्य, पौरुषघ्नीति कीर्तिता
धर्मलाघवकृन्मूढो, भिक्षयोदरपूरणम् । करोति देन्यात्पीनाङ्ग , पौरुष हन्ति केवलम्
नि स्वान्धपावो ये तु, न शका वे क्रियान्तरे । भिक्षामटन्ति वृत्त्यय, वृश्चिमिक्षेयमुच्यते ॥ ६ ॥
नातिदुष्टापि चामीपा-मेपा स्यान्न समी तथा । अनुकम्पानिमित्तस्वाद्, धर्मलाघषकारिण ॥ ७ ॥
दातृणामपि चेताभ्यः, फल क्षेत्रानुसारतः । विज्ञेयमाशयावापि, स विशुद्ध फलप्रदः
६ अकृतोऽकारितश्चान्ये--सस्पित एव च।यते पिण्डःसमाख्यातो विशुद्ध शुद्धिकारक ॥१॥
यो न सशल्पित पूर्व, देयबुद्धया कथं नु तम्। ददाति कश्चिदेवश्च, स विशुद्धो थोदितम् ॥ २॥
न चेव सग्रहस्थानां, भिक्षा माझा गृहेषु यत् । स्वपरार्थतुते यत्न, कुर्वतेनान्यथा कचित् ॥३॥४३॥
॥८॥

·सङ्कल्पनं विशेषेण, यत्रासौ दुष्ट इत्यपि । परिहारो न सम्यक् स्याद्, यावदर्थिकवादिनः॥४॥४४॥
विषयो वाऽस्य वक्तव्यः, पुण्यार्थप्रकृतस्य च ।असम्भवाभिधानात्स्या-दाप्तस्यानाप्तताऽन्यथा ॥ ५॥
विभिन्नं देयमाश्रित्य, स्वभोग्याद्यत्र वस्तुनि । सङ्कल्पनं क्रियाकाले, तदुष्टं विषयोऽनयोः ॥ ६ ॥
स्वोचिते तु यदारम्भे, तथा सङ्कल्पनं क्वचित् । न दुष्टं शुभभावत्वात् , तच्छुद्धाऽपरयोगवत् ॥ ७ ॥
दृष्टोऽसङ्कल्पितस्यापि, लाभ एवमसम्भवः । नोक्त इत्याप्ततासिद्धि-यतिधर्मोऽतिदुष्करः ॥ ८ ॥
७ सर्वारम्भनिवृत्तस्य, मुमुक्षो वितात्मनः। पुण्यादिपरिहाराय, मतं प्रच्छन्नभोजनम् ॥ १ ॥
भुञ्जानं वीक्ष्य दीनादिाचते क्षुत्प्रपीडितः । तस्यानुकम्पया दाने, पुण्यवन्धः प्रकीर्तितः ॥ २ ॥
भवहेतुत्वतश्चायं, नेष्यते मुक्तिवादिनाम् । पुण्यापुण्यक्षयान्मुक्ति-रितिशास्त्रव्यवस्थितेः ॥३॥
प्रावो न चानुकम्पावां-स्तस्यादत्वा कदाचन । तथाविधस्वभावत्वा-च्छक्नोति सुखमासितुम्॥ ४ ॥
अदानेऽपि च दीनादे--रप्रीतिर्जायते ध्रुवम् । ततोऽपि शासनद्वेष-स्ततः कुगतिसन्ततिः ॥५॥
निमित्तभावतस्तस्य, सत्युपाये प्रमादतः । शास्त्रार्थवाधनेनेह, पापबन्ध उदाहृतः ॥ ६ ॥ ५४ ॥

·शास्त्रार्यश्च प्रयत्नेन, यथाशक्ति मुमुक्षुणा । अन्यव्यापारशून्येन, कर्तव्य सर्वदैव हि ॥७॥५५॥
एव मुभयथाऽप्येत-दुष्ट प्रकटभोजनम् । यस्मानिदर्शित शाख्ने, ततस्त्यागोऽस्य युक्तिमान् ॥ ८॥
८ द्रव्यतोभावतश्चैव,प्रत्याख्यान विधामतम्।अपेक्षादिकृत झाय-मतोऽन्यच्चरम मतम्॥ १॥
अपेक्षा चाविधिवा-परिणामस्तथैव च । प्रत्याख्यानस्य विनास्तु, वीर्याभावस्तथाऽपर ॥२॥
लठभ्याधपेक्षयात-दमव्यानामपि कचित् । श्रूयते न च तत्किञ्चि-दित्यपेक्षाऽत्र निन्दिता ॥३॥
यथैवाऽविधिना लोके, न विद्याग्रहणादि यत् । विपर्ययफळस्वेन, तदमाप भाव्यताम् ॥४॥
अक्षयोपशमात्त्याग-परिणामे तथाऽसति । जिनाज्ञाभक्तिसवेग-वैकल्यादेतदप्यसत् ॥५॥
उदयवीर्यविरहात् , क्लिष्टकर्मोदयेन यत् । याम्यते तदपि प्रव्य-प्रत्याख्यान प्रकीर्तितम् ॥६॥
पतविपर्यया भाव-प्रत्याख्यान जिनोदितम्।सम्यक्चारित्ररूपत्वान्-नियमान्मुक्तिसाधनम् ॥७॥
जिनोक्तमितिसनक्स्या, ग्रहणे द्रव्यतोऽप्यद । वाध्यमान भवेद्भाव-प्रत्याख्यानस्य कारणम् ॥ ८॥
९ विषयप्रतिमास चा-रमपरिणतिमत्तया । तत्त्वसवेदन चैव, ज्ञानमाहुमहर्पय ॥१॥३५॥

·॥४॥
विषकण्टकरत्नादौ, बालादिप्रतिभासवत् । विषयप्रतिभासं स्यात्, तद्धेयत्वाद्यवेदकम् ॥२॥६६॥
निरपेक्षप्रवृत्त्यादिलिङ्गमेतदुदाहृतम् । अज्ञानावरणापायं, महापायनिवन्धनम्
पातादिपरतन्त्रस्य, तद्दोषादावसंशयम् । अनर्थाद्याप्तियुक्तं चा-त्मपरिणतिमन्मतम्
तथाविधप्रवृत्त्यादि-व्यङ्ग्यं सदनुबन्धि च । ज्ञानावरणहासोत्थं, प्रायो वैराग्यकारणम् ॥५॥
स्वस्थवृत्तेः प्रशान्तस्य, तद्धेयत्वादिनिश्चयम् । तत्त्वसंवेदनं सम्यग्-यथाशक्ति फलप्रदम् ॥६॥
न्याय्यादौ शुद्धवृत्त्यादि-गम्यमेतत्प्रकीर्तितम् । सज्ज्ञानावरणापायं, महोदयानिबन्धनम् ॥७॥
एतस्मिन्सततं यत्नः, कुग्रहत्यागतो भृशम् । मार्गश्रद्धादिभावेन, कार्य आगमतत्परैः
॥८॥
१० आर्तध्यानाख्यमेकं स्या-न्मोहगर्भ तथापरम् । सज्ज्ञानसङ्गतं चेति, वैराग्यं त्रिविधं स्मृतम् ॥१॥
इष्टेतरवियोगादि-निमित्तं प्रायशो हि यत् । यथाशक्त्यपि हेयादा-वप्रवृत्यादिवर्जितम् ॥२॥
उद्वेगकृद्विषादाढ्य-मात्मघातादिकारणम् । आर्तध्यानं ह्यदो मुख्यं, वैराग्यं लोकतो मतम् ॥३॥
एको नित्यस्तथाऽबद्धः, क्षय्यसन्देह सर्वथा। आत्मतिनिश्चयाद् भूयो, भवनैर्गुण्यदर्शनात् ॥४॥७६॥

·॥ २ ॥
तत्त्यागायोपशान्तस्य, सदवृत्तस्यापि भावतः । वैराग्य तद्गत यचन्-मोहगर्ममुदाहृतम् ॥५॥७७॥
भयांसो नामिनो घद्धा, घाझेनेच्छादिना समी । आत्मानस्तद्वशात्कष्ट, भवे तिष्ठन्ति दारुणे ॥६॥
एव विज्ञाय तत्त्याग-विधिस्यागश्च सर्वथा । वैराग्यमाडु सज्ञान-सङ्गत तत्त्वदर्शिन ॥ ७॥
एतत्तत्त्वपरिज्ञाना-नियमेनोपजायते । यतोऽत्र साधन सिद्धे-रेतदेवोदित जिने ॥८॥
११ दुःखारमक तप केचिन्मन्यन्ते तन्न युक्तिमत् । कर्मोदयस्वरूपत्वाद्-वलीपर्दादिद् खयत् । १ ।
सर्व एव च दुन्येव, तपस्वी सम्प्रसज्यते । विशिष्टस्तद्विशेषेण, सुधनेन धनी यथा
महातपस्विनश्चैव, स्वन्नीत्या नारकादय । शमसौख्यप्रधानत्वा-योगिनस्त्वतपस्विन
युक्त्यागमयहित-मतस्त्याज्यमिद बुधै । अशस्तभ्यानजननात्, प्राय आरमापकारकम् ॥ ४ ॥
मनइन्द्रिययोगाना-महानिश्चोदिता जिने । यतोऽत्र सत्कय स्वस्य, युक्ता स्यात् दुःखरूपता ॥५॥
यापि चानशनादिभ्य , कायपीदा मनाक् कचित् । व्याधिक्रियासमा सापि, नेप्टसिद्धपात्र वाधनी ॥६॥
दृष्टा चेष्टार्थससिद्धो, कायपीडा झदु खदा । रत्नादिवणिगादीना, तवदनापि भाव्यताम् ॥७॥८७॥

·॥ २ ॥
विशिष्टज्ञानसंवेग-शमसारमतस्तपः । क्षायोपशमिकं ज्ञेय-मव्याबाधसुखात्मकम् ॥८॥ ८८ ॥
१२ शुष्कवादो विवादश्च, धर्मवादस्तथापरः । इत्येष त्रिविधो वादः, कीर्तितः परमर्षिभिः॥१॥
अत्यन्तमानिना सार्धं, क्रूरचित्तेन च दृढम् । धद्विष्टेन मूढेन, शुष्कवादस्तपस्विनः
विजयेऽस्यातिपातादि, लाघवं तत्पराजयात् । धर्मस्येति द्विधाप्येष, तत्त्वतोऽनर्थवर्धनः ॥३॥
लब्धिख्यात्यर्थिना तु स्याद् , दुःस्थितेनाऽमहात्मना। छलजातिप्रधानो यः, स विवाद इति स्मृतः४
विजयो ह्यत्र सन्नीत्या, दुर्लभस्तत्ववादिनः । तद्भावेऽप्यन्तरायादि-दोषोऽदृष्टविघातकृत् ॥५॥
परलोकप्रधानेन, मध्यस्थेन तु धीमता। स्वशास्त्रज्ञाततत्त्वेन, धर्मवाद उदाहृतः ॥ ६ ॥
विजयेऽस्य फलं धर्म--प्रतिपत्त्याद्यनिन्दितम् । आत्मनो मोहनाशश्च, नियमात्तत्पराजयात् ॥ ७॥
देशाद्यपेक्षया चेह, विज्ञाय गुरुलाघवम् । तीर्थकृज्ज्ञातमालोच्य, वादः कार्यों विपश्चिता ॥८॥
१३ विषयो धर्मवादस्य, तत्तत्तन्त्रव्यपेक्षया । प्रस्तुतार्थोपयोग्येव, धर्मसाधनलक्षणः ॥१॥
पञ्चैतानि पवित्राणि, सर्वेषां धर्मचारिणाम् । अहिंसा सत्यमस्तेयं, त्यागो मैथुनवर्जनम् ॥२॥ ९८ ॥

·क खल्वेतानि युज्यन्ते, मुख्यवृत्त्या क वा नहि । तन्त्रे तत्तन्त्रनीस्यैव, विचार्य तत्त्वतो पद ॥३॥१९॥
धर्माधिभि प्रमाणादे-लक्षण न तु युक्तिमत् । प्रयोजनायभावेन, तथा चाह महामति ॥४॥
प्रसिद्धानि प्रमाणानि, व्यवहारश्च तत्कृत । प्रमाणलक्षणस्योको ज्ञायते न प्रयोजनम् ॥५॥
प्रमाणेन विनिश्चित्य, तदुच्येत न वा ननु । अलक्षितात्कथ युक्ता, नान्यतोऽस्य विनिश्चिति ॥६॥
सत्यां चास्यां तबुक्या किं, तइद्विपयनिश्चितेः। तत एषाविनिश्चित्य, तस्योक्किान्ध्यमेव हि॥७॥
तस्माययोदित षस्तु, विचार्य रागवर्जिते । धर्मार्थिमिः प्रयत्नेन, तप्त इष्टार्थसिद्धित ॥८॥
१४ तयारमा नित्य एवेति, येपामेकान्तदर्शनम्। हिंसादय कथ सेपा,युज्यन्ते मुख्यत्तित ॥ १॥
निष्क्रियोऽसो ततो हन्सि, हन्यते पान जातुचित् । किचिकेनचिदित्येष, न हिंसास्योपपद्यते॥२
अभावे सर्वश्रुतस्या , अहिंसापि न तत्वत । सत्यादीन्यपि सर्याणि, नाहिंसासाधनस्वस ॥३॥
तत सन्नीतितोऽभाषा-दमीपामसदेव हि । सर्व यस्मादनुष्ठान, मोइसङ्गसमेघ घ
शरीरेणापि सम्बन्धो, नात एवास्प सङ्गत । तथा सर्वगतस्त्राच, ससारश्चाप्यकल्पित ॥५॥१०॥
॥४॥

·ततश्चोर्ध्वगतिर्धर्मा-दधोगतिरधर्मतः । ज्ञानान्मोक्षश्च वचनं, सर्वमेवौपचारिकम् ॥६॥ ११० ॥
भोगाधिष्ठानविषये-ऽप्यस्मिन् दोषोऽयमेव तु।तभेदादेव भोगोऽपि, निष्क्रियस्य कुतो भवेत् ॥ ७॥
इष्यते चेत् क्रियाऽप्यस्य, सर्वमेवोपपद्यते । मुख्यवृत्त्याऽनघं किन्तु, परसिद्धान्तसंश्रयः ॥८॥
१५क्षणिकज्ञानसन्तान-रूपेऽप्यात्मन्यसंशयम् । हिंसादयो न तत्त्वेन, स्वसिद्धान्तविरोधतः॥१॥
नाशहेतोरयोगेन, क्षणिकत्वस्य संस्थितिः । नाशस्य चान्यतोऽभावे, भवेद्धिसाप्यहेतुका ॥२॥
ततश्चास्याः सदा सत्ता, कदाचिन्नैव वा भवेत् । कादाचित्कं हि भवनं, कारणोपनिबन्धनम् ॥३
न च सन्तानभेदस्य, जनको हिंसको भवेत् । सांवृतत्वान्न जन्यत्वं, यस्मादस्योपपद्यते ॥४॥
न च क्षणविशेषस्य, तेनैव व्यभिचारतः । तथा च सोप्युपादान-भावेन जनको मतः ॥ ५॥
तस्यापि हिंसकत्वेन, न कश्चित्स्यादहिंसकः । जनकत्वाविशेषेण, नैवं तद्विरतिः क्वचित् ॥ ६॥
उपन्यासश्च शास्त्रेऽस्याः, कृतो यत्नेन चिन्त्यताम् । विषयोऽस्य यमासाद्य, हन्तैष सफलो भवेत्॥७॥
अभावेऽस्या न युज्यन्ते सत्यादीन्यपि तत्त्वतः। अस्याः संरक्षणार्थ तु, यदेतानि मुनिर्जगौ॥८॥१२०॥

·॥२॥
॥४॥
१६नित्यानित्ये तथा देहाद,भिन्नाभिन्ने च तत्वतः।घटन्ते आत्मनि न्यायाद,हिंसादीन्यविरोषतः१११२१
पीडाकर्तृत्त्रयोगन, देहव्यापत्त्यपेक्षया । तथा इन्मीति सस्केशा-हिंसपा सनिवन्धना
हिंस्यकर्मविपाकेऽपि, निमिचत्वनियोगत । हिंसकस्य भयेदेषा, दुष्टा दुष्टानुबन्धत-
॥३॥
ततः सदुपदेशादे , क्लिष्टकर्मवियोगत । शुमभावानुवन्धन, हन्तास्या विरतिर्मवेत्
अहिंसैपा मता मुख्या, स्वर्गमोक्षप्रसाधनी । एतस्सरक्षणार्थ च, न्याय्य सत्यादिपालनम् ॥ ५॥
स्मरणप्रत्यभिज्ञान-देहसस्पर्शवेदनात् । अस्य नित्यादिसिद्धिश्च, तथालोकप्रसिद्धित'
देहमा च सत्यस्मिन् , स्यात्सकोचादिधर्मिणि। धर्मादेर्वगत्यादि, यथार्थ सर्वमेव तु ॥७॥
विचार्यमेतत् सचुया, मध्यस्येनान्तरात्मना । प्रतिपत्तव्यमेवेति, न खल्वन्य सतां नय ॥८॥
१७ भक्षणीय सता मांस, पाण्यङ्गत्वेन हेतुना। ओदनादिवदिस्येव, कश्चिदाहातितार्किक ॥१॥
भक्ष्याभक्ष्यव्यवस्थेह, शास्त्रलोकनिवन्धना । सर्वेव भावतो यस्मा-तस्मादेसदसाम्प्रतम् ॥ २ ॥
तप्र प्राण्यामप्येक, भक्ष्यमन्यत्तु नो तथा। सिद्ध गवादिसत्क्षीर-रुधिरादो तयेक्षणात्॥३॥१३१॥

·--
॥ ८॥
म
प्राण्यङ्गत्वेन न च नो-भक्षणीयमिदं मतम् । किन्त्वन्यजीवभावेन, तथाशास्त्रप्रसिद्धितः॥४॥१३२॥
भिक्षुमांसनिषेधोऽपि, न चैवं युज्यते कचित्। अस्थ्याद्यपि च भक्ष्यं स्या-त्प्राण्यङ्गत्वाविशेषतः॥५॥
एतावन्मात्रसाम्येन, प्रवृत्तिर्यदि चेष्यते । जायायां स्वजनन्यां च, स्त्रीत्वात्तुल्यैव साऽस्तु ते ॥६॥
तस्माच्छास्त्रं च लोकं च, समाश्रित्य वदेद् बुधः । सर्वत्रैवं बुधत्वं स्या-दन्यथोन्मत्ततुल्यता॥ ७॥
शास्त्रे चाप्तेन वोऽप्येत-निषिद्धं यत्नतो ननु । लङ्कावतारसूत्रादौ ततोऽनेन न किञ्चन
१८ अन्योऽविमृश्य शब्दार्थं, न्याय्यं स्वयमुदीरितम् । पूर्वापरविरुद्धार्थ-मेवमाहात्र वस्तुनि ॥१॥
न मांसभक्षणे दोषो, न मद्ये न च मैथुने । प्रवृत्तिरेषा भूतानां, निवृत्तिस्तु महाफला
मां स भक्षयिताऽमुत्र, यस्य मांसमिहाम्यहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वं, प्रवदन्ति मनीषिणः ॥३॥
इत्थं जन्मैव दोषोऽत्र, न शास्त्राद्वाह्यभक्षणम् । प्रतीत्यैष निषेधश्च, न्याय्यो वाश्यान्तराद् गतेः॥४॥
प्रोक्षितं भक्षयेन्मांसं, ब्राह्मणानां च काम्यया । यथाविधि नियुक्तस्तु, प्राणानामेव वाऽत्यये ॥५॥
अत्रैवासावदोषश्चे-निवृत्तिर्नास्य सज्यते। अन्यदाऽभक्षणादत्रा-भक्षणे दोषकीर्तनात् ॥६॥१४२॥
॥ २॥

·॥२॥
यथाविधि नियुक्तस्तु, यो मांस नात्ति वे द्विज । सप्रेत्य पशुतां याति,सम्भवानेकविंशतिम् ॥७॥१४३॥
पारियाज्य निगृत्तिवे-यस्तदप्रतिपचित । फलामाव' स एवास्य, दोषो निर्दोपतेव न ॥८॥
१९ मय पुनः प्रमादाह, तथा सच्चित्तनाशनम् । सन्धानदोपवत्तत्र, न दोष इति साइसम् ॥१॥
किं घेह बहुनोक्केन, प्रत्यक्षेणेव दृश्यते । दोपोऽस्य वर्तमानेऽपि, तथाभण्डनलक्षणः
श्रूयते प पिर्मयात्, प्राप्तज्योतिर्महातपा । स्वर्गागनाभिराक्षिप्तो, मूर्खवन्निधन गतः ॥३॥
कधिपिस्तपस्तेपे, भीत इन्द्र सुरखियः । क्षोभाय प्रेपयामास, तस्यागस्य च तास्तकम् ॥४॥
विनयेन समाराध्य, वरदाभिमुख स्थितम् । जगुर्मय तथा हिंसां, सेवस्वाना वेच्छया
स एव गदिनस्ताभि-योर्नरकहेतुताम् । आलोच्य मद्यरूप च, शुद्धकारणपूर्वकम् ॥६॥
मय प्रपय तद्भोगा-नष्टधर्मस्थितिर्मदात् । विदशार्थमज हत्वा, सर्वमेव चकार सः
ततध भ्रष्टसामर्थ्य , स मृता दुर्गतिं गतः । इत्य दोपाकरो मध, विज्ञेय धर्मचारिमि ॥८॥
२० रागादेव नियोगेन, मेधुन जायते यतः। ततः कथं न दोपोऽत्र, येन शास्त्रे निषिध्यते॥१॥१५॥
॥७॥

·धर्मार्थं पुत्रकामस्य, स्वदारेष्वधिकारिणः । ऋतुकाले विधानेन, यत्स्याद्दोषो न तत्र चेत् ॥२॥१५॥ नापवादिककल्पत्वा-नैकान्तेनेत्यसङ्गतम् । वेदं ह्यधीत्य स्नायाद्य-दधीत्यैवेति शासितम् ॥३॥ स्नायादेवेति न तु य-त्ततो हीनो गृहाश्रमः । तत्र चैतदतो न्याया-प्रशंसास्य न युज्यते ॥४॥ अदोषकीर्तनादेव, प्रशंसा चेत् कथं भवेत् । अर्थापत्त्या सदोषस्य, दोषाभावप्रकीर्तनात् ॥५॥ तत्र प्रवृत्तिहेतुत्वा-त्याज्यबुद्धेरसम्भवात् । विध्युक्तेरिष्टसंसिद्धे-रुक्तिरेषा न भद्रिका प्राणिनां बाधकं चैत-च्छास्त्रे गीतं महर्षिभिः नलिकातप्तकणक-प्रवेशज्ञाततस्तथा मूलं चैतदधर्मस्य, भवभावप्रवर्धनम् । तस्माद्विषान्नवत्त्याज्य-मिदं मृत्युमनिच्छता २१ सूक्ष्मबुद्धया सदा ज्ञेयो धर्मो धर्माथिभिर्नरैः । अन्यथा धर्मबुद्धयैव, तद्विघातः प्रसज्यते॥१॥ गृहीत्वा ग्लानभैषज्य-प्रदानाभिग्रहं यथा । तदप्राप्तौ तदन्तेऽस्य, शोकं समुपगच्छतः गृहीतोऽभिग्रहःश्रेष्ठो, ग्लानो जातो न च क्वचित्। अहो मेऽधन्यता कष्टं, न सिद्धमभिवाञ्छितम् ॥३॥ एवं ह्येवत्समादानं, ग्लानभावाभिसन्धिमत्। साधूनां तत्त्वतो यत्तद् , दुष्टंज्ञेयं महात्मभिः॥४॥१६४॥ ॥८॥ ॥ २ ॥ YS

·॥ ७॥
लोकिकेरपि पेपोऽर्थो, दृष्ट सुक्ष्मार्षदर्शिभि । प्रकारान्तरत कैश्चि-दत पतदुदाहृतम् ॥५॥१६५॥
अॉप्येव जरा यातु, यत्तयोपकृत मम । नर प्रत्युपकाराय, विपत्सु लभते फलम्
पर पिस्चदानादो, हीनोचमगते सदा । प्रवज्यादिविधाने च, शास्त्रोक्तन्यायवाधिते
द्रव्यादिभेदतो ज्ञेयो, धर्मव्याघात एव हि । सम्पग्माध्यस्थ्यमालम्व्य, श्रुतधर्मव्यपेक्षया ॥ ८॥
२२ भावशुद्धिरपि शेया, येपा मार्गानुसारिणी। प्रज्ञापनाप्रियाऽत्यर्थ, न पुन स्वाग्रहात्मिका ॥१॥
रागो देपश्च मोहच, भावमालिन्यहेतव । एतदुत्कर्पतो ज्ञेयो, हन्तोकोऽस्य तत्त्वत
तथोकृष्टे च सत्यस्मिन्, शुदि शब्दमात्रकम् । स्वबुद्धिकल्पनाशिल्प-निर्मित नार्थवद्भवेत् ॥३॥
न मोहोद्रिक्तताऽभावे स्वामहो जायते कचित् । गुणवस्पारतन्त्र्य हि, तदनुस्कर्पसाधनम् ॥ ४ ॥
अत एवागमज्ञोऽपि, दीक्षादानादिपु ध्रुवम् । क्षमाश्रमणहस्तेने-स्याह सर्वेषु कर्मसु
इद तु यस्य नास्त्येव, स नोपायेप्रप वर्तते । भावशुद्ध स्वपरयो-गुणायज्ञस्य सा कृतः ॥६॥
तस्मादासग्नभव्यस्य, प्रकृत्या शुद्धचेतस । स्थानमानान्तरशस्य, गुणवघठुमानिनः ॥७॥१७॥

·॥ २॥
औचित्येन प्रवृत्तस्य, कुग्रहत्यागतो भृशम् । सर्वत्रागमनिष्ठस्य, भावशुद्धिर्यथोदिता ॥८॥१७६॥
२३ यः शासनस्य मालिन्येऽनाभोगेनापि वर्त्तते । स तन्मिथ्यात्वहेतुत्वादन्येषां प्राणिनां ध्रुवम् ॥१॥
बध्नात्यपि तदेवालं, परं संसारकारणम् । विपाकदारुणं घोरं, सर्वानर्थविवर्धनम्
यस्तून्नतौ यथाशक्ति, सोऽपि सम्यक्त्वहेतुताम् । अन्येषां प्रतिपद्येह, तदेवाप्नोत्यनुत्तरम् ॥३॥
प्रक्षीणतीबसक्लेशं, प्रशमादिगुणान्वितम् । निमित्तं सर्वसौख्यानां, तथा सिद्धिसुखावहम् ॥ ४ ॥
अतः सर्वप्रयत्नेन, मालिन्यं शासनस्य तु । प्रेक्षावता न कर्तव्यं, प्रधानं पापसाधनम् ॥ ५॥
अस्माच्छासनमालिन्या-जातौ जातौ विगर्हितम् । प्रधानभावादात्मानं, सदा दूरीकरोत्यलम् ॥६॥
कर्तव्या चोन्नतिःसत्यां, शक्ताविह नियोगतः। अवन्ध्यं बीजमेषां यत् , तत्त्वतः सर्वसम्पदाम् ।७।१८३॥
१ ( पाठान्तर ) तत्तथा शोभनं दृष्ट्वा, साधु शासनमित्यदः । प्रपद्यन्ते तदैवैके, बीजमन्येऽस्य शोभनम् ॥ ४ ॥ सामान्येनापि
नियमा-द्वर्णवादोऽत्र शासने । कालान्तरेण सम्यक्त्व-हेतुतां प्रतिपद्यते ॥५॥ चौरोदाहणादेवं, प्रतिपत्तव्यमित्यदः। कौशाम्ब्यां स
वणिग्भूत्वा, बुद्व एकोऽपरो न तु ॥६॥ इति सर्वप्रयत्नेनो-पघातः शासनस्य तु । प्रेक्षावता न कर्तव्य, आत्मनो हितमिच्छता ॥७॥

·॥२॥
॥४॥
अंत उन्नतिमाप्नोति, जातो जातो हितोदयाम्।क्षय नयति मालिन्य, नियमात्सर्ववस्तुषु ॥८॥१८॥
२४ गेहाद् गेहान्तर कश्चि-च्छोमनादधिक नर । याति यवत्सुधर्मेण, तद्वदेव भवानवम् ॥१॥
गेहाद गेहान्तर कश्चि-च्छोभनादितरन्नर । याति यद्वदसद्धर्मा-नददेव भवाद्भवम्
गेहाद गेहान्तर कश्चि-दशुभादधिक नर । याति यद्वन्महापापा-तवदेव भवाद् भवम्
गेहाद् गेहान्तर कश्चि-दशुभादितरनर । याति यद्वस्सुधर्मेण, तवदेव भवाद् भवम्
शुभानुयन्यत पुण्य, कर्तव्य सर्वथा नरे । यत्प्रभावादपातिन्यो, जायन्ते सर्वसम्पद ॥५॥
सदागमविशुद्धेन, क्रियते तच्च चेतसा । पतञ्च ज्ञानयुद्धेभ्यो, जायते नान्यत क्वचित् ॥६॥
'चित्तरत्नमसालिष्ट-मान्तर धनमुच्यते । यस्य तन्मुपित दोपै-स्तस्य शिष्टा विपत्तय
दया भूतेषु वैराग्य, विधिवद्गुरुपूजनम् । विशुद्धा शीलवृत्तिश्च, पुण्य पुण्यानुषन्ध्यद ॥८॥१९२॥
१ (पाअन्वरम्) फतम्या पोमति। मरपो, सच्चपिद निवोगतः । प्रधान कार मेपा, तीयेफनामकर्मण ॥ ८॥
२ (पाटान्तरम् ) प्रमस्या मार्गगामित्वं, मदपि व्यम्यते ध्रुवम् । सानासप्रसादेन, पदि थाप्नोस्पनुचराम् ॥ ७ ॥

·॥ ५॥
२५ अतःप्रकर्षसम्प्राप्ता--द्विज्ञेयं फलमुत्तमम्। तीर्थकृत्त्वंसदौचित्य-प्रवृत्त्या मोक्षसाधकम् ।।१९३॥
सदौचित्यप्रवृत्तिश्च, गर्भादारभ्य तस्य यत् । तत्राप्यभिग्रहो न्याय्यः,श्रूयते हि जगद्गुरोः॥२॥
पित्रुद्वेगनिरासाय, महतां स्थितिसिद्धये । इष्टकार्यसमृद्धयर्थ-मेवम्भूतो जिनागमे
॥३॥
जीवतो गृहवासेऽस्मिन् , यावन्मे पितराविमौ । तावदेवाधिवत्स्यामि, गृहानहमपीष्टतः
इमौ शुश्रूषमाणस्य, गृहानावसतो गुरू । प्रवज्याप्यानुपूर्वेण, न्याय्याऽन्ते मे भविष्यति
सर्वपापनिवृत्तिर्यत्, सर्वथैषा सतां मता । गुरूद्धेगकृतोऽत्यन्तं, नेयं न्याय्योपपद्यते ॥६॥
प्रारम्भमङ्गलं ह्यस्या, गुरुशुश्रूषणं परम् । एतौ धर्मप्रवृत्तानां, नृणां पूजास्पदं महत्
स कृतज्ञः पुमान् लोके, स धर्मगुरुपूजकः । स शुद्धधर्मभाक् चैव, य एतौ प्रतिपद्यते ॥८॥
२६ जगद्गुरोर्महादानं, सङ्ख्यावच्चेत्यसङ्गतम् । शतानि त्रीणि कोटीनां, सूत्रमित्यादि चोदतम् ॥१॥
अन्यस्त्वसङ्घयमन्येषां, स्वतन्त्रेषूपवर्ण्यते । तत्तदेवेह तयुक्तं, महच्छब्दोपपत्तितः
ततो महानुभावत्वा-त्तेषामेवेह युक्तिमत् । जगद्गुरुत्वमखिलं, सर्वं हि महतां महत् ॥३॥२०॥
॥ २॥

·॥८॥
एवमाहेह सूत्रार्थ, न्यायतोऽनवधारयन् । कश्चिन्मोहाचतस्तस्य, न्यायलेशोऽत्र दयते ॥४॥२०॥
महादान हि सङ्ख्याय-दर्यभावाजगद्गुरो । सिद्ध परवरिकात-स्तस्या सूत्रे विधानत ॥५॥
तया सह कथसया, युज्यते व्यभिचारत । तस्माद्यथोदितार्थ तु, सख्याग्रहणमिष्यताम् ॥ ६ ॥
महानुभावताप्येपा, तनावेन यदर्थिन । विशिष्टसुखयुक्तस्वात्, सन्ति प्रायेण देहिन
धर्मोद्यताश्च तयोगा-ते तदा तत्वदर्शिन । महन्महत्त्वमस्यैव-मयमेव जगद्गुरु
२७ कश्चिदाहास्य दानेन, क इवार्थः प्रसिद्धपति।मोक्षगामी ध्रुव झेष, यतस्तेनैव जन्मना॥१॥
उच्यते कल्प एवास्य, तीर्थकृन्नामकर्मणः । उदयात्सर्पसत्वानां, हित एव प्रवर्तते
धर्मागण्यापनार्थ च, दानस्यापि महामतिः । अवस्थौचित्ययोगेन, सर्वस्यैवानुकम्पया
शुभाशयकर ऐतदामहच्छेदकारि च । सदभ्युदयसाराङ्ग-मनुकम्पाप्रसूति च
ज्ञापक चात्र भगवान् , निष्कान्तोऽपि द्विजन्मने । देवदूप्य ददद्धीमा-ननुकम्पाविशेषत ॥५॥
इत्यमाशयभेदेन, नातोऽधिकरण मतम् । अपि स्वन्यद् गुणस्थान, गुणान्सरनिवन्धनम् ॥६॥२१॥
॥२॥

·॥४॥
ये तुदानप्रशंसन्ती-त्यादि सूत्रंतु यत्स्मृतम्।अवस्थाभेदविषयं, द्रष्टव्यं तन्महात्मभिः ॥७॥२१५॥
एवं न कश्चिदस्यार्थ-स्तत्त्वतोऽस्मात्प्रसिद्धयति । अपूर्वः किन्तु तत्पूर्व-मेवं कर्म प्रहीयते ॥ ८ ॥
२८ अन्यस्त्वाहास्य राज्यादि-प्रदाने दोष एव तु। महाधिकरणत्वेन, तत्त्वमार्गेऽविचक्षणः॥१॥
अप्रदाने हि राज्यस्य, नायकाभावतो जनाः । मिथो वै कालदोषेण, मर्यादाभेदकारिणः ॥ २॥
विनश्यन्त्यधिकं यस्मा-दिह लोके परत्र च । शक्तौ सत्यामुपेक्षा च, युज्यते न महात्मनः ॥ ३ ॥
तस्मात्तदुपकाराय, तत्पदानं गुणावहम् । परार्थदीक्षितस्यास्य, विशेषेण जगद्गुरोः
एवं विवाहधर्मादौ, तथा शिल्पनिरूपणे । न दोषो ह्युत्तमं पुण्य-मित्थमेव विपच्यते ॥ ५॥
किञ्चेहाधिकदोषेभ्यः, सत्त्वानां रक्षणं तु यत् । उपकारस्तदेवैषां, प्रवृत्त्यङ्ग तथास्य च ॥ ६॥
नागादे रक्षणं यद्वद्-ग द्याकर्षणेन तु । कुर्वन्न दोषवांस्तद्व-दन्यथासम्भवादयम्
इत्थं चैतदिहेष्टव्य-मन्यथा देशनाप्यलम् । कुधर्मादिनिमित्तत्वा-दोषायैव प्रसज्यते
२९ सामायिकं च मोक्षा, परं सर्वज्ञभाषितम् ।वासीचन्दनकल्पाना-मुक्तमेतन्महात्मनाम् ॥ १॥
निरवद्यमिदं ज्ञेय-मेकान्तेनैव तत्त्वतः । कुशलाशयरूपत्वात् , सर्वयोगविशुद्धितः ॥२॥ २२६ ॥
॥ ७॥
॥ ८॥

·यस्पुनः कुशल चित्त, लोकदृष्ट्या व्यवस्थितम्। तचयौदार्ययोगेऽपि, चिन्त्यमान न तादृशम् ।३।२२७॥
मय्येच निपतत्वेत-जगहुश्चरित यथा । मत्सुचरितयोगाच्च, मुक्ति स्यात्सर्वदहिनाम् ॥४॥
असम्भवीद यवस्तु, बुद्धाना निवृतिश्रुते । सम्भविवे स्विय न स्या-चौकस्याप्यनिती ॥५॥
तदेव चिन्तन न्याया-तत्त्वतो मोहसङ्गतम्। साध्ववस्थान्तरे ज्ञेय, घोध्यादेः प्रार्थनादिवत् ॥६॥
अपकारिणि सद्बुद्धि-विशिष्टार्थप्रसाधनात् । आत्मम्भरित्वपिशुना, तदपायानपेक्षिणी ॥७॥
एव सामायिकाद्न्य-दवस्थान्तरभद्रकम् । स्याश्चित्त तत्तु सशुद्ध ज्ञेयमेकान्तभद्रकम्
३० सामायिकविशुद्धारमा, सर्वथा घातिकर्मण । क्षयास्केवलमानोति, लोकालोकप्रकाशकम् ॥१॥
ज्ञाने तपसि चारित्रे, सत्येवास्योपजायते। विशुद्धिस्तदतस्तस्य, तथाप्राप्तिरिहेष्यते ॥ २ ॥
स्वरूपमात्मनो ह्येतत्, किन्वनादिमलामृतम् । जात्यरस्नांशुवत्तस्य, क्षयात्स्यात्तदुपायत ॥३॥
आत्मनस्तत्वमावस्वा-छोकालोकप्रकाशफम् । अत एव तदुत्पत्ति-समयेऽपि यथोदितम् ॥४॥
आत्मस्थमात्मधर्मत्वात्, सवित्त्या चैवमिप्यते । गमनादेरयोगेन, नान्यथा तत्त्वमस्य तु
यच चन्द्रप्रभायत्र, ज्ञात तज्ज्ञातमात्रकम् । प्रमा पुद्गलरूपा यत्, तद्धर्मो नोपपद्यते ॥६॥ २३८॥

·॥ २॥ ॥ ४ ॥ अतःसर्वगताभास-मप्येतन्न यदन्यथा। युज्यते तेन सन्यायात्, संवित्त्याऽदोऽपि भाव्यताम् ।७१२३९॥ नाद्रव्योऽस्ति गुणो लोके, न धर्मान्तौ विभुर्न च । आत्मा तद्गमनाद्यस्य,नाऽस्तु तस्माद्यथोदितम् ॥८॥ ३१ वीतरागोऽपि सद्वेद्य-तीर्थकृन्नामकर्मणः । उदयन तथा धर्म-देशनायां प्रवर्तते ॥१॥ वरबोधित आरभ्य, परार्थोद्यत एव हि । तथाविधं समादत्ते, कर्म स्फीताशयः पुमान् यावत्सन्तिष्ठते तस्य, तत्तावत्सम्प्रवर्तते । तत्स्वभावत्वतो धर्म-देशनायां जगद्गुरुः ॥३॥ वचनं चैकमप्यस्य, हितां भिन्नार्थगोचराम् । भूयसामपि सत्त्वानां, प्रतिपत्तिं करोत्यलम् अचिन्त्यपुण्यसम्भार--सामर्थ्यादेतदीदृशम् । तथा चोत्कृष्टपुण्यानां, नास्त्यसाध्यं जगत्त्रये ॥५॥ अभव्येषु च भूतार्था, यदसौ नोपपद्यते । तत्तेषामेव दौगुण्यं, ज्ञेयं भगवतो न तु ॥६॥ दृष्टश्चाभ्युदये भानोः, प्रकृत्या क्लिष्टकर्मणाम् । अप्रकाशो ह्युलूकानां, तद्वत्रापि भाव्यताम् ॥ ७ इयं च नियमाज्ज्ञेया, तथानन्दाय देहिनाम् । तदात्वे वर्तमानेऽपि, भव्यानां शुद्धचेतसाम् ॥ ८॥ ३२ कृत्स्नकर्मक्षयान्मोक्षो, जन्ममृत्यवादिवर्जितः। सर्ववाधाविनिर्मुक्त, एकान्तसुखसङ्गतः।१।२४९॥

·यन्न दुखेन सम्भिग्न, न च भ्रष्टमनन्तरम् । ममिलापापनीत यत् , तज्ज्ञेय परम पदम् ॥२॥२५०॥ कश्चिदाहानपानादि-भोगाभावादसतम् । सुख वे सिद्धिनाथाना, प्रष्टव्य स पुमानिदम् ॥३॥ किम्फ्लोऽन्नादिसम्भोगो, बुभुक्षादिनिवृत्तये। तन्निवृत्ते फल किं स्यात्, स्वास्थ्य तेषां तु तत्सदा॥४॥ अस्वस्थस्यैव भैपज्य, स्वस्थस्य तु न दीयते । अवाप्तस्वास्थ्यकोटीना, भोगोऽन्नादेरपार्थक ॥५॥ अकिश्चित्करक ज्ञेय, मोहामायावताधपि । तेपां कण्ड्वायभावेन, हन्त कण्डूयनादिवत् ॥६॥ अपरायत्तमोस्सुम्य-रहित निष्पतिक्रियम् । सुख स्वाभाविक तत्र, निस्य भयविवर्जितम् ॥७॥ परमानन्दरूप तद्, गीयतेऽन्यैर्विचक्षणै । इत्य सकलकल्याण-रूपत्वात्साम्प्रत सद् ॥८॥ सवेद्य योगिनामेत-दन्येपा श्रुतिगोचर ॥ उपमाऽभाषतो व्यक्त-मभिधातु न शक्यते ॥९॥ अटकास्य प्रकरण, कृत्वा यत्पुण्यमर्जितम् ॥ विरहाचेन पापस्य, भवन्तु सुखिनो जनाः ॥१०॥२५८॥ सुपिहिताग्रणी सकलरिपुरन्दरपूर्वघरनिकटकारवर्ति भगवद्-हरिमद्रसूरिमवरप्रणीत- अष्टकप्रकरण समाप्तम् ॥

·॥ श्री लोकतत्त्वनिर्णय-ग्रन्थः ॥७॥ प्रणिपत्यैकमनेकं, केवलरूपं जिनोत्तमं भक्त्या ॥ भव्यजनबोधनार्थ, नृतत्त्वनिगमं प्रवक्ष्यामि ॥१॥ भव्याऽभव्यविचारो, न हि युक्तोऽनुग्रहप्रवृत्तानाम् । कामं तथापि पूर्व, परीक्षितव्या वुधैः परिषद् ॥ २॥ वज्रमिवाऽभेद्यमनाः, परिकथने चालनीव यो रिक्तः । कलुषयति यथा महिपः, पूनकवदोष- मादत्ते॥ ३ ॥ जलमन्धनवत् कथितं, बधिरस्येव हि निरर्थकं तस्य । पुरतोऽन्धस्य च नृत्तं, तस्माद्ग्रहणं तु भद्रस्य ॥४|| युग्मं । आचार्यस्यैव तज्जाड्यं, यच्छिष्यो नाऽववुध्यते। गावो गोपालकेनेव, कुतीर्थेनावतारिताः ॥ ५॥ किं वा करोत्यनार्याणा-मुपदेष्टा सुवागपि । तथा तीक्ष्णकुठारोऽपि, दुर्दारुणि विहन्यते ॥ ६ ॥ अप्रशान्तमतौ शास्त्र-सद्भावप्रतिपादनम् । दोषायाभिनवोदीणे, शमनीयमिव ज्वरे ॥७॥ उदितौ चन्द्रा- दित्यौ, प्रज्वलिता दीपकोटिरमलापि । नोपकरोति यथाऽन्धे, तथोपदेशस्तमोऽन्धानाम् ॥ ८ ॥ एकतडागे यद्वत्, पिबति भुजङ्गः शुभं जलं गौश्च । परिणमति विषं सर्प, तदेव गवि जायते क्षीरम् ॥९॥ सम्यग- ज्ञानतडागे, पिवतां ज्ञानसलिलं सतामसताम् । परिणमति सत्सु सम्यग्, मिथ्यात्वमसत्सु च तदेव ॥ १० ॥ एकरसमन्तरिक्षात्, पतति जलं तच मेदिनीं प्राप्य । नानारसतां गच्छति, पृथक् पृथग् भाजनवि- शेषात् ॥ ११॥ एकरसमपि तु सुवाक्य, वक्तुर्वदनाद्विनिःसृतं तद्वत् । नानारसतां गच्छति, पृथक् पृथग् ·भावमासाप ॥ १० ॥ स्व दोप समषाप्य नेक्षति यथा सूर्योदये कौशिको, रादि फटको न याति च यथा तुरूपेऽपि पाके कृते। तत्सर्वपवार्थभावनिकरं सम्पाप्य जैन मत, पोधि पापषियो न यान्ति कुजनास्तुल्पे फथासम्भये ॥ १३ ॥ शार्दूलविक्रीसित ।। हठो हठे यनुवभिप्लुता स्या-मोनोवि पदा च यथा समुने। तथा परमस्यपमादलो, लोकः प्रमावाम्मसि पम्नमीति ॥ १४ ॥ यावत्परप्रत्ययकार्यबुद्धि-वियतते सापदु पायमध्ये । मन स्वमधेपु विघवनीय, न याप्तषावा नमसः पतन्ति ॥१५॥ यश्चिन्त्यमान न ववाति युक्ति, प्रत्यक्षतो नाप्यनुमानप्तय। तद् युद्धिमान को नु मजेत लोफे, गोशृङ्गतः क्षीरसमुनयो न ॥१६॥ ये वैनेया विनयनिपुणैस्ते मियन्ते पिनीता, नायैनेया विनयनिपुणैः शक्यते संपिनेतुम् । वाहाविभ्या समलममल स्यात्सपर्ण सुवर्ण, नायस्पिण्डो भपत्ति कनक ऐदवाइफमेण ॥ १७॥ मन्वाकान्ता ॥ आगमेन य युक्त्या च, यो सममिगम्यते । परीक्ष्य हेमषद् प्रामा, पक्षपाताग्रहेण किम् ॥ १८ ॥ मासूमोवकपद् पासा, ये गणन्त्यषिधारितम् । ते पश्चात्परितप्य से, सुवर्णग्राहको यथा ॥ १९॥ श्रोतव्ये च कृतौ फर्णो, पार युदिम विधारणे।या मुस न विचारेत, स कार्य विन्वते कपम् ॥ २०॥ नेनिरीक्ष्य विपकण्टफसर्पकीठान्, सम्यक् पधा प्रजति तान् परिहस्य सर्वान् । कुशानकुभुतिकुनाष्टिकमार्गदोपान , सम्यग् विचारपत कोऽत्र परापयायः ॥२१॥ वसन्ततिलका | प्रत्यक्षतो न भगवासपमो न विष्णु-रालोक्यते न पहरो न हिरण्य गर्मः । तेषां स्वरूपगुणमागमसम्प्रभावात् , शास्वा विधारयत कोऽत्र परापषायः ॥ २२॥ विष्णुः समुपत ·गदायुधरौद्रपाणिः, शम्भुललन्नरशिरोस्थिकपालमाली । अत्यन्तशान्तचरितातिशयस्तु वीरः, कं पूजयाम उपशान्तमशान्तरूपम् ॥ २३ ॥ दुर्योधनादिकुलनाशकरो बभूव, विष्णुर्हरस्त्रिपुरनाशकरः किलासीत् । क्रौञ्च गुहोऽपि दृढशक्तिहरं चकार, वीरस्तु केवलजगद्धितसर्वकारी॥२४॥ पीडयो ममैप तु ममैष तु रक्षणीयो, वध्यो ममैष तु न चोत्तमनीतिरेषा । निःश्रेयसाभ्युदयसौख्यहितार्थवुद्धे-वीरस्य सन्ति रिपयो न च वञ्च- नीयाः ॥ २५ ॥ रागादिदोषजनकानि वचांसि विष्णो-रुन्मत्तचेष्टितकराणि वचांसि शम्भो । निःशेष- दोषशमनानि मुनेस्तु सम्यग् , वन्द्यत्वमर्हति तु को नु विचारयध्वम् ॥ २६ ॥ यश्चोद्यतः परवधाय घृणां विहाय, त्राणाय यश्च जगतः शरणं प्रवृत्तः। रागी च यो भवति यश्च विमुक्तरागः, पूज्यस्तयोः क इह चिरं विचिन्त्य ॥२७॥ शक्रं वज्रधरं बलं हलधरं विष्णुं च चक्रायुधं, स्कन्दं शक्तिधरं स्मशाननिलयं रुद्रं त्रिशूलायुधम् । एतान् दोषभयादितान गतघृणान् बालान् विचित्रायुधान, नानाप्राणिषु चोद्यतप्रहरणान्, कस्तान्नमस्येद् बुधः॥२८॥ न यः शूलं धत्ते न च युवतिमके समदनां, न शक्तिं चक्रं वा न हलमुशलाद्यायु- धधरम्। विनिर्मुक्त क्लेशैः परहितविधावुद्यतधियं, शरण्यं भूतानां तमृषिमुपयातोऽस्मि शरणम् ॥ २९ ॥ शिखरिणी॥ रुद्रो रागवशात् स्त्रियं वहति योहिंस्रो ह्रिया वर्जितो, विष्णुः क्रूरतरः कृतघ्नचरितः स्कन्दः स्वयं ज्ञातिहा । क्रूरार्या महिषान्तकृन्नरवसामांसास्थिकामातुरा, पानेच्छुश्च विनायको जिनवरे स्वल्पोऽपि दोषोऽस्ति कः ॥३०॥ ब्रह्मा लूनशिरा हरिदृशि सरुक् व्यालुप्तशिष्नो हरः । सूर्योऽप्युल्लिखितोऽनलोऽप्यखिल-

·मुफ् मोमा कलशास्ति । स्य धोऽपि यिसस्थुला म्यल यपुासस्थैरुपस्थै कृतः, सन्मार्गस्खलनाद् भवन्ति
पिपया प्राय प्रभूणामपि ॥३१॥ यन्पुर्न नः स भगयानरयोऽपि नान्ये, साक्षान हटतर एकतमोऽपि चैपाम् ।
श्रुत्या पण सुपरित च पृथग्वि शेप, धीर गुणातिशयलोलतया भिता स्मः॥३२॥ नाऽस्माफ सुगप्ता पिता
न रिपयस्ता धन नैरते-त नैय तया जिनेन न त किश्चित् कणावादिमिर। किन्त्वेकान्तजगद्वितः स
भगवान् पीरो यतमामल, पाक्प सर्पमोपहर्त च यतस्तफिमन्तो पपम्॥३३॥ हितैपी यो नित्य सततमु
पफारी गजगता, कृत पेन स्यस्प पहुषिधरुजातं जगदिदम् । स्फुट यस्य शेय करतलगत पेत्ति सफलम् , प्रप
गय मन्तः सुगतमसम भक्तिमनसः॥३४॥ असर्पमायेन यरछया या, परानुवृत्त्या विधिकिस्सया था। ये
स्यां नमस्पन्ति मुनीन्द्रपन्द्र, तेऽप्यामरी सम्पदमाप्नुयन्ति ॥३५॥ यदा रागद्वेपावसुरसुररस्नापहरणे, कृत
मायाचिस्य मुयनहरणासफ्तमतिना। तदा पूज्यो बन्यो हरिरपरिमुफ्तोऽनघतया, विनिर्मुफ्त धीर न नमति
जनो मोहपठुला ॥३३॥ स्पक्तस्वार्थः परहितरत' सर्वदा सर्वरूपं, सर्याफार विविधमसम यो विजानाति वि-
सम्मापा पिप्णुर्मपतु यरवा गारोषाहरो वा, यस्याऽचिन्त्य परितमसमभाषतस्स प्रपये॥३ला पक्षपातो
न मे मीरे,न ट्रेप कपिप्तादिपु । युरिकमद्वपन यस्य, तस्य कार्यः परिग्रहः ॥३८|| अवश्यमेषां कतमोऽपि सर्ष-
पित्, जगदितकान्तविशालशासनः। स एष मृग्यो मतिसूक्ष्मचक्षुपा, विशेषमुक्तः किमनर्थपण्डितः॥३९॥
पस्प निमिगध दोपा, न सन्ति सर्ये गुणाम विद्यन्ते । प्रमाथा विष्णु, इरो जिनो नमस्तस्मै
॥४०॥

·लोकक्रियात्मतत्त्वे, विवदन्ते वादिनो विभिन्नार्थम् । अविदितपूर्व येषां, स्याद्वादविनिश्चितं तत्त्वम् ॥४१॥
इच्छन्ति कृत्रिमं सृष्टि-वादिनः सर्व एवमिति लोकम् । कृत्स्नं लोकं माहे-श्वरादयः सादिपर्यन्तम् ॥४२॥
नाऽनीश्वरजं केचित्, केचित्सोमाग्निसम्भवं लोकम् । द्रव्यादिषड्विकल्पं, जगदेतत् केचिदिच्छन्ति ॥४३॥
द्रव्यगुणकर्मसामान्य-युक्तिविशेषात्(न्) कणाशिनस्तत्त्वम् । वैशेषिकमेताव-जगदप्येतावदेतावत् ॥४४||
इच्छन्ति काश्यपीयं, केचित्सर्वं जगन्मनुष्याद्यम् । दक्षप्राजापतीयं, त्रैलोक्यं केचिदिच्छन्ति ॥४५॥ केचि-
त्माहुर्मूर्ति-स्त्रिघा गतैका हरिः शिवो ब्रह्मा । शम्भुजि जगतः, कर्ता विष्णुः क्रिया ब्रह्मा ॥४६॥ वैष्णवं
केचिदिच्छन्ति, केचित् कालकृतं जगत् । ईश्वरप्रेरितं केचित् , केचिद् ब्रह्मविनिर्मितम् ॥४७॥ अव्यक्तप्रभवं
सर्व, विश्वमिच्छन्ति कापिलाः। विज्ञप्तिमात्रं शून्यं च, इति शाक्यस्य निश्चयः ॥४८॥ पुरुषप्रभवं केचिद् ,
दैवात् केचित् प्रभावतः। अक्षरात् क्षरितं केचित्, केचिदण्डोद्भवं जगत् ॥४९॥ यादृच्छिकमिदं सर्व, केचिद्
भूतविकारजम् । केचिचानेकरूपंतु, बहुधा सम्प्रधाबिताः॥५०॥ जले विष्णुः स्थले विष्णु-राकाशे विष्णुमा-
लिनि । विष्णुमालाकुले लोके, नास्ति किञ्चिदवैष्णवम् ॥५१॥ सर्वतः पाणिपादान्तं, सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमान् लोके, सर्वमाश्रित्य तिष्ठति ॥ ५२॥ अर्ध्वमूलमधाशाख-मश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि
यस्य पत्राणि, यस्तं वेत्ति स वेदवित्॥५३॥ तस्मिन्नेकार्णवीभूते, नष्टस्थावरजङ्गमे। नष्टामरनरे चैव, प्रणप्टोरग
राक्षसे ॥५४॥ केवलं गह्वरीभूते, महाभूतविवर्जिते । अचिन्त्यात्मा विभुस्तत्र, शयानस्तप्यते तपः॥५५॥

·(युग्मम् ) सत्र तस्य शयानस्प, नाभौ पः पिनिग तम् । तरणार्कमण्डल म, एप फावनफर्णिकम् ॥५६।। भग घान् दशकमण्डलु यज्ञोपवीतमृगधर्मवनसयुक्तः ब्रह्मा सत्रोत्पन्न-स्तेन जगन्मातरा मृष्टयः ॥५७॥ अवितिः सुरससाना, वितिरसुराणां मनुर्मनुप्पाणाम्। पिनता विहङ्गमाना, माता विश्वप्रकाराणाम् ।।५८का सरी मृपाणां, सुलसा माता तु नागजातीनाम्। सुरभिमतुष्पदानां, इला पुनः सर्वयीजानाम् ।।५९॥ ममवस्ता विस्तर-मुपागतः केचिदेवमिच्छन्ति। फेधिद्वन्स्यवर्ण, सृष्टं वर्णादिमिस्तेन ॥३०॥ काला सूजति भूतानि, काल सहरते प्रजा । काला सुप्तेपु जागर्ति, कालो हि दुरतिक्रमः ।।३१।। प्रकृतीनां यथा राजा, रक्षार्थमिह घोचप्तः। तथा विश्वस्य विश्वात्मा, स जागर्ति महेश्वराः ॥ १२॥ अन्यो(शोजन्तुरनीशोऽय-मात्मनः सुख पुरखयो। इश्वरपेरिसो गरुत्, स्वर्ग वा श्वनमेष च ।।१३।। सूक्ष्मोऽचिन्त्यो विकरणगणः सर्ववित् सर्वकर्ता, योगाभ्यासावमलिनधिया योगिना प्पानगम्पः। चन्द्रार्णाग्निक्षितिजलमकदीक्षिताफाशमूर्ति-र्येयो नित्य शमसुखरतरीश्वर सिदिकामः ॥१०आसीविष तमोभूत ममझातमलक्षणम् । अप्रतर्यमविज्ञेय, प्रसुप्तमिष सर्यतः ॥३०॥ ततः स्वयम्भूर्भगया-नव्यक्तो व्यायनिवम् । महाभूताविवृत्तीजाः,प्रादुरासीत्तमोनुदः॥३६॥ लोकानां सच पृद्ध्यर्थ, मुस्वपाहरुपावतः ग्रामण क्षत्रिय यैश्य, शूद्र च विन्यपतयस्॥३७॥ पनषिधमहामत, नानाविपदेहनामसस्थानम् । अध्यक्तसमुस्थान, जगदेतत् केचिदिच्छन्ति ॥३८॥ सर्वगतं सामान्य, सपा मादिकारण निस्पम् । सूक्ष्ममलिङ्गमधेतन-मफियमेक प्रधानाम्यम् ॥६९॥ प्रकृतेर्महास्ततोऽह शरस्तस्माद् ·गणश्च षोडशकः। तस्मादपि षोडशकात् , पञ्चभ्यः पञ्चभूतानि ॥७०॥ मूलप्रकृतिरविकृति-महदाद्याः प्रकृ- तिविकृतयः सप्त । षोडशकश्च विकारो, न प्रकृतिर्न च विकृतिः पुरुषः ॥७१॥ गुणलक्षणो न यस्मात् , कार्यकारणलक्षणोऽपि नो यस्मात्। तस्मादन्यः पुरुषः, फलभोक्ता चेत्यकर्त्ता च ॥७२॥ प्रवर्त्तमानान्' प्रकृते- रिमान गुणान् , तपोवृतत्वाद्विपरीतचेतनः । अहङ्करोमीत्यवुधोऽपि मन्यते, तृणस्य कुञ्जीकरणेऽप्यनीश्वरः ॥७३ ।। विज्ञप्तिमात्रमेवैत-दसमर्थाऽवभासनात् ॥ यथा तैमिरकस्येह, कोशकीटादिदर्शनम् ॥७४।। क्रोधशो- कमदोन्माद-कामदोषाधुपद्रुताः । अभूतानि च पश्यन्ति, पुरतोऽवस्थितानि च ॥७९॥ " पुरुष एवेदं सर्व, यद्भूतं यच भाव्यं । उतामृतत्वस्येशानो, यदन्नेनातिरोहति ॥ यदेजति, यन्नजति, यद्रे, यदु अन्तिके, यदन्तरस्य सर्वस्य, यदु सर्वस्यास्य बाह्यो(ह्यतः), यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिद्, यस्मानाणीयो, न ज्यायोऽ. स्ति कश्चिद् , वृक्ष इव स्तब्धो, दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषरूपेण सर्व, एक एव हि भूतात्मा, तदा सर्व प्रलीयते॥७॥" द्वावेव पुरुषौ लोके, क्षरश्चाऽक्षर एव च ॥क्षरश्च सर्वभूतानि, कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥७७॥ विद्य- मानेषु शास्त्रेषु, ध्रियमाणेषु वक्तृषु। आत्मानं येन जानन्ति, ते वै आत्महता नराः॥७८॥ आत्मा बै देवता सर्वः, सर्वमात्मन्यवस्थितम् । आत्मा हि जनयत्येप. कर्मयोगं शरीरिणाम् ।।७२।। आत्मा धाता विधाता च, आत्मा च सुखदुःखयोः । आत्मा स्वर्गश्च नरक-आत्मा सर्वमिदं जगत् ।।८०॥ न कर्तृत्वं न कर्माणि, लोकस्य सृजते प्रभुः । स्वकर्मफलसंयोगः, स्वभावाद्विप्रवर्तते ॥८१॥ आत्मज्ञानस्वभावेन, स्वयं मननसम्भवात् । .

·स्वकर्मणा सम्मूते, स्वयम्भूर्जीव उच्यते ॥८२ - उछिन्यन्ति शमाणि, नैन वहति पायका न चैन क्ले- पयन्स्यापो, न शोपपति माम्सः ॥८३॥ अच्छेयोऽयममेणेऽय, निरुपास्योऽयमुच्यते। नित्या सर्वगता स्थाणु रचलोऽय सनातनः ८४ा सोक्षः स च भूतास्मा, सम्प्रदायः स उच्यते । स माण स पर ग्राम, स इसः पुरुपम सः ॥५॥ नान्यस्तस्मात्परो द्रष्टा, प्रोता मन्ताऽपि वा भवेत् । न फर्ता न च भोक्ताऽस्ति, पसा नैव प वियते ॥८॥ सनोऽध्यवसायेन, कर्मणा सनिपच्यते। ततो भयस्तस्य भषे-तदभावात् पर पदम ॥८७॥ उदरेदीनमारमान, नास्मानमवसादयेत् । आस्मनैवात्मनो पन्धु-रात्मैव रिपुरात्मनः ।।८८॥ सुतुष्टानि च मित्राणि, समुदाय शत्रवः। न हि मे सत्करिष्यन्ति, यन्त्र पूर्षकृतं मया।।८९॥ शुभाशुमानि फर्माणि, स्वय कृर्षन्ति देहिनः । स्वपमेयोपकर्षन्ति, दुःखानि च सुखानि च ॥१०॥ बने रणे पाटालाग्निमध्ये, महार्ण पर्वतमस्तफषा। सुप्त प्रमत्त विपमस्थित षा, रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि ॥९॥ स्वच्छन्वतो न हि धन न गुणो न पिपा, नाप्येय धर्मपरण न सुम्ब न पुरम्पम् । आरुम सारथिवशेन कृतान्तयान, देव यतो नयति तेन पधा प्रजामि ॥९॥ यथा पपा पूर्वकृतस्प कर्मणा, फल निघानस्थमिपो(हो)पतिष्ठते।तपा तथा तत्प्रतिपावनोचता, प्रदीपइस्तेष मतिः प्रवर्तते ।। ९३ ॥ विपिपिधान नियतिः स्वभावा, फालो प्रहाईवरफर्मदैवम् । भाग्यानि कर्माणि यमा कृतान्ता, पर्यायनामानि पुराततस्य ॥९४॥ यत्तत्पुराकृत फर्म, न स्मरन्तीह मानया | तपिष पाणयमेष्ठ वैयमिस्पमिधीपते।।९५|| फाकण्टकानां मकरोति तैष्ण्य,विचित्रता था मृगपक्षिणांचा स्वमा ·वतः सर्वमिदं प्रवृत्तं, न कामचारोऽस्ति कुतः प्रयत्नः ॥९॥ वदर्याः कण्टकस्तीक्ष्ण, ऋजुरेकश्व कुञ्चितः । फलं च वर्तुलं तस्या, वद केन विनिर्मितम् ।।९७॥ अक्षरात् क्षरितः काल-स्तस्माद्वथापक इष्यते । व्यापकादि- प्रकृत्यन्तां, तां हि सृष्टिं प्रचक्षते॥९८॥अक्षरांशस्ततो वायु-स्तस्मात्तेजस्ततो जलम् । जलात् प्रसूता पृथिवी, भूतानामेष सम्भवः ॥ ९९ ॥ नारायणपराऽव्यक्ता-दण्डमव्यक्तसम्भवम् । अण्डस्थान्तस्त्वमी भेदाः, सप्त द्वीपा च मेदिनी ॥१००|| गर्भोदकं समुद्राश्च, जरायुश्चापि पर्वताः। तस्मिन्नण्डे त्वमी लोकाः, सप्त सप्त प्रति- ठिताः ॥१०१॥ तत्रेहायः स भगवा-नुषित्वा परिवत्सरम् । स्वयमेवात्मना ध्यात्वा, तदण्डमकरोद् द्विधा। ताभ्यां स शकलाभ्यां तु, दिवं भूमिं च निर्ममे ॥ षट्पदी ॥१०२॥ हेतुरहिता भवन्ति हि, भावाः प्रतिसमय- भाविनश्चित्राः । भावाहते न भाव्यं, सम्भवरहितं खपुष्पमिव ॥१०३॥ प्राप्तव्यो नियतिबलाश्रयेण योऽर्थः, सोऽवश्यं भवति तृणां शुभोऽशुभो वा । भूतानां महति कृतेऽपि हि प्रयत्ने, नाऽभाव्यं भवति न भावि- नोऽस्ति नाशः॥१०४॥ प्रतिसमयं परिणामः, प्रत्यात्मगतश्च सर्वभावानाम् । सम्भवति नेच्छयापि, स्वेच्छा क्रमवर्तिनी यस्मात् ॥१०५॥ सत्यं पिशाचाः स्म वने वसामो, भेरी करात्रैरपि न स्पृशामः । अयं च वादः प्रथितः पृथिव्यां, भेरी पिशाचाः किल ताडयन्ति ॥१०६॥ (गद्यम्) “पृथिव्यापस्तेजोवायुरिति तत्त्वानि, तत्समुदाये शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञा, मदशक्तिवचैतन्यं जलवुवुदवज्जीवाश्चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुष इति ॥ भौतिकानि शरीराणि, विषयाः करणानि च। तथापि मन्दैरन्यस्य, कर्तृत्वमुपदिश्यते ॥१०७॥ एतावानेव लो- ·कोऽप, पावानिन्द्रियगोचरः। भरे वृफप घेतद् (पश्य), यदूपन्ति वहुमुताः॥१०ातपांसि यातनामित्रा, सपमो मोगवश्वना । अग्निहोत्राविक कर्म, वालकीरेव सभ्यते ॥१०९॥ कारणानि विभिन्नानि, कार्याणि च पतः पृथस् । तस्मास्त्रिज्वपि काठेपु, नैव फर्मास्ति निश्चयः ॥१०॥ तेपामेवानिति-मसहश सष्टिवादि नामिष्ठम् । एतयुक्तिविरुद, यया तथा सम्प्रवक्ष्यामि ।। १११ ॥ सवसजगदुत्पत्तिः, पूर्षमास्फारणात् सतो नास्ति । असतो हि नास्ति कर्ता, सबसनयां सम्मवाभावात् ॥११२॥ यवसत्तस्योत्पत्ति-मिप्यपि कालेषु निषित नास्ति । बरामशाहरण, तस्मात्स्वाभाषिको लोकः ॥११॥ मूर्ताऽमत द्रष्य, सर्व न विनाशमेति नान्पस्थम् । यद्वेस्पेतस्प्राया, पर्यायविनाशिजैनानाम् ।।११४|| काश्यपवक्षादीना, यवभिप्रायेण जायते लोक । लोकामाषे सेपा-मस्तित्व संस्थित कुत्र १ ॥ ११५॥ सर्ष घराम्पराय, याति विनाश यपा तदा लोकः । कि ममति युदिरष्यस-माहित तस्प किं रूपम् ।। ११६ ।। यदमूर्त मूर्त या, स्वलक्षण विद्यते स्वलक्षणतः । तद्वपक्कं निर्विष्ट, सर्व सर्योत्तमादेशैः ॥ ११७ ॥ द्रष्यमरूप्पमा मिहारूप्योसपि च, यदिहास्ति हि तस्स्थ लक्षण सर्वम् । सलक्षण न यस्य तु, सवनम्यापुरषद् पापम् ॥ ११८॥ ययुत्पत्तिर्न भवति, सुरगषिपाणस्य म्वरपिपाणापात् । उत्पत्तिरभूतेभ्यो, धुव सपा नास्ति भूतानाम् ।। ११९ ॥ तत्र व्यक्तमलिहा-वश्यक्ता पुषिष्पति कदाचित् । सोमादीनां तनुस-म्मयोऽस्ति यदि नास्ति मूतानि ॥ १२० ॥ असति महा मतगणे,तेपामेष तनुमम्मपो नास्ति। पशुपतिदिनपतिवत्सो-मारपितामहहरीणान्तु ॥१२१|| बुद्धिममोभे ·दानां, देहाभावे च सम्भवो नास्ति । ईहापोहाभाव-स्तदभावेसम्भवाभावः॥१२२॥ तदभावेऽस्ति न चिन्ता, चिन्ताभावे क्रियागुणो नास्ति। कर्तृत्वमनुपपन्नं, क्रियागुणानामसम्भवतः॥१२३॥ तेन कृतं यदि च जगत्, स कृतः केनाकृतोऽप्यबुद्धिर्वः । विज्ञेयः सत्येवं, भवप्रपश्चोऽपि तद्वदिह ॥१२४॥ अभ्युपगम्येदानी, जगतः सृष्टिर्वदामहे नास्ति । पुरुषार्थैः कृतकृत्यो, न करोत्याप्तो जगत् कलुषम् ॥१२५॥ अपकारः प्रेताद्यैः, कस्तस्य कृतः सुरादिभिः किं वा । संयोजिता यदेते, सुखदुःखाभ्यामहेतुभ्याम् ॥ १२६ ॥ तुल्ये सति सामर्थ्य, किं न कृतो वित्तसंयुतो लोकः । येन कृतो बहुदुःखो, जन्मजरामृत्युपथि लोकः ।। १२७॥ यदि तेन कृतो लोको, भूयोपि किमस्य सङ्ख्यः क्रियते । उत्पादितः किमर्थ, यदि सक्षेपणीय एवासौ ।। १२८ ॥ कः सक्षि- तेन गुणः, को वा सृष्टेन तस्य लोकेन । को वा जन्मादिकृतं, दुःग्वं सम्प्रापितैः सत्त्वैः ॥ १२९ ॥ भूतानुगतशरीरः, कुम्भाद्यं कुम्भकृद्यथा कृत्वा । असकृद्भिनत्ति तद्वत्, कर्त्ता भूतानि निस्त्रिंशः॥१३०॥ भवसम्भवदुःखकरं, निष्कारणवैरिणं सदा जगतः । कस्ते ब्रजेच्छरण्यं, सूरिः श्रेयोऽर्थमतिपापम् ॥१३१॥ स्वकृतं जगत्क्षपयतः, तस्य न बन्धोऽस्ति बुद्धिरन्येषाम् । किं न भवति पुत्रवधे, बन्धः पितुरुग्रचित्तस्य ॥१३२॥ जगतः प्रागुत्पत्ति-यदि कर्तुर्विग्रहात्कथं तद्वत् । अधुना न भवति तस्यै-व विग्रहात्सम्भवस्तस्य ॥१३३॥ विविधासु यथा योनिषु, सत्त्वानां साम्प्रतं समुत्पत्तिः । नित्यं तथैव सिद्धिः, प्राहुलॊकस्थितिवि- धिज्ञाः ॥ १३४ ॥ एवं विचार्यमाणाः, सृष्टिविशेषाः परस्परविरुद्धाः । हरिहरविचारतुल्या, युक्तिविहीनाः ·परिस्पाज्पाः ॥ १३५ ॥ मुको धाऽमुक्को पा-ऽस्ति तत्र मूत्त 'गस्कर्ता । सवसद्वापि करोति हि, न युज्यते सर्वथा करणम् ।। १३६ ।। मुक्तो न करोति जग- कर्मणा पश्यते विगतरागा। रागादियुतः सतनु- निपप्यते कर्मणावश्यम् ॥ १३७ ॥ ज्ञानपरिमाविगुणः, ससिदा शाश्वता शिषाः सिद्धौ । तनुकरणकर्म रहिता, पहयस्तेषां प्रमुर्नास्ति ॥ १३८ ॥ फर्मजनित ममुत्य; ससारे क्षेत्रतम तशिनम् । प्रमुरेफस्सनुरहिता, फर्ता पन वियते लोके ॥१३९॥अषगाहाकृतिरूपी, स्थैर्यस्वभावेन शाश्वते लोफे। कृतकत्वमनित्यत्व,मेर्या दीनां न सम्भवति ॥ १४० ॥ गुणवृतिहानिचित्रा, कैमिन्न मही कृता न लोफम । इति सर्षमिव माहुः, निप्पपि लोकेषु सर्वषिवः ॥ १४१ ॥ अदापक्रमनीश, ज्योतिमप जीपचक्र च । निस्य पुनन्ति लोफा-नु भाषकर्मानुभावाभ्याम् ॥ १५२ ।। चन्द्रावित्यसमुद्रा-सिष्यपि लोकेषु नातिषर्तन्ते । प्रकृतिप्रमाणमास्मा- पमित्युषायोत्तमझानम् ॥ १४३ ।। सर्षाः पृथिव्यय समुद्रशैला, सस्वर्गसिदालयमन्तरीक्षम् । अकृत्रिमा शाश्वस एप लोक', अतोन्तो) पहियतवलौकिक तु ॥ १४४ ॥ प्रकृतीश्वरौ विधान, काला सृष्टिर्षिधिध पेय प । इति नामघनो लोका, स्वकर्मत ससरस्पषशः॥ १४५ ॥ कर्मानुमावनिर्मित- नैकाकृतिजीपजाति गानस्य । लोफस्पास्प न पर्यष-सान नेवादिभाषम ॥ १४ ॥ तस्मादनादिनिधन व्यसनोरमीम, जन्मा रदोपरानेम्यतिरागतुम्यम् । घोर स्वफर्मपवनेरितखोकचक्र, प्राम्यस्यनारतमिष किमिहेश्वरेण ॥ १४७ । । भौगोस्वत्त्वनिर्मपा सम्पूर्वी।

·॥ श्रीधर्मबिन्दुप्रकरणम् ॥८॥ ॥ अथ प्रथमोऽध्यायः॥ प्रणम्य परमात्मानं, समुद्धृत्य श्रुतार्णवात् ॥ धर्मविन्दुं प्रवक्ष्यामि, तोयविन्दु. मिवोदधेः॥१॥ धनदो धनार्थिनां प्रोक्तः, कामिनां सर्वकामदः॥ धर्म एवापवर्गस्य, पारम्पर्येण साधकः ॥२॥ वचनाघदनुष्टान-मविरुद्धायथोदितम् ॥ मैत्र्यादिभावसंयुक्तं, तद्धर्म इति कीर्त्यते ॥३॥ सोऽयमनुष्ठातृभेदात् द्विविधो-गृहस्थधर्मो यतिधर्मश्चेति ॥१॥ तत्र च गृहस्थधर्मोऽपि द्विविधः-सामान्यतो विशेषतश्चेति ।।२॥ तत्र सामान्यतो गृहस्थधर्मः कुलक्रमागतमनिन्द्यं विभवाद्यपेक्षया न्यायतोऽनुष्ठानमिति ॥ ३ ॥ न्यायोपात्तं हि वित्तमुभयलोकहितायेति ॥४॥ अनभिशङ्कनीयतया परिभोगादू विधिना तीर्थगमनाचेति ॥५॥ अहितायै- वान्यदिति ॥ ६॥ तदनपायित्वेऽपि मत्स्यादिगलादिवद्विपाकदारुणत्वात् इति ॥७॥ न्याय एव ह्याप्त्यु- पनिषत्परेति समयविद इति ॥ ८॥ ततो हि नियमतः प्रतिबन्धककर्मविगम इति ॥९॥ सत्यस्मिन्नाय- त्यामर्थसिद्धिरिति ।। १० ।। अतोऽन्यथाऽपि प्रवृत्तौ पाक्षिकोऽर्थलाभो, निःसंशयस्त्वनर्थ इति ॥ ११॥ तथा- समानकुलशीलादिभिरगोत्रजैवैवाह्यमन्यत्र बहुविरुद्धेभ्य इति ॥ १२॥ तथा-दृष्टादृष्टवाधाभीतता इति ॥ १३ ॥ तथा-शिष्टचरितप्रशंसनमिति ॥ १४ ॥ तथा-अरिषड्वर्गत्यागेनाविरुद्धार्थप्रतिपत्त्येन्द्रियजय इति १८ ·॥ १५ ॥ तया-उपप्लुत्तस्थानस्याग इति ॥ १६॥ सपा-स्वपोग्यस्याऽऽअयणमिति ॥ १७ ॥ सपा-प्रधान साधुपरिप्रद शति ॥ १८ ॥ तपा-स्थाने याकरणमिति ॥ १९ ॥ अतिप्रकटासिगुप्तमस्थानमनुषिसमातिवेश्य चेति ॥ २० ॥ लक्षणोपेतगृहवास इति ॥ २१ ॥ निमितपरीक्षेति ॥ २२ ॥ तपा-अनेकनिर्गमाविषर्जन मिति ॥ २३ ॥ तपा-विमवापनुरूपो षेपो विरुवल्यागेनेति ॥ २४ ॥ तपा-आयोषितो व्यय इति ॥ २० ॥ तपा-प्रसिद्वषेशाचारपासनमिति ॥ २६ ॥ सपा-गर्हितेषु गाढममवृत्तिरिति ।। २७ ।। तपा-सर्वेष्वयर्णपाद त्यागो विशेपतो राजाविप्विति ॥ २८ ॥ तथा-असदाचारैरससर्ग इति ॥२९॥ ससर्गः सदाचारैरिति ॥३०॥ सपा-माप्तापितएजेति ॥ १ ॥ तपा-अनुजनीया प्रवृत्तिरिति ॥ ३२ ॥ तथा-भर्तव्यमरणमिति ॥ ३३ ॥ तथा-तस्प यपोचितं विनियोग इति ॥ ३४ ॥ तपा-सत्प्रयोजनेषु पदसक्षतेति ॥ ३५ ॥ तथा-अपा पपरिरक्षोयोग इति ॥ ३५ ॥ तया-गर्षे शानस्थगौरषरक्षे इति ।। ३७ ॥ सपा-देवातिभिदीनप्रतिपत्तिरिति ॥ ३८॥ तपोभित्यापापनमुत्तमनिदर्शनेनेति ॥ ३९ ॥ तथा-सात्म्यतः कालभोजनमिसि ।। ४० ॥ तथा- लोल्पस्याग इति ॥ ४१ ॥ सया-अजीर्णेऽभोजनमिति ॥ ४२ ॥ तया-पसापापे प्रतिक्रियेति ॥ ४३ ॥ तपा- मवेशकालपर्यापरिहार इति ॥ १४ ॥ तपा-यथोचितलोकपात्रेति ॥ ४५ ॥ तथा-हीनेषु हीनकम इति ।४६ ॥ तपा-अतिसावर्जनमिति ॥ १७ ॥ तथा-वृत्तस्थज्ञामवृद्धसेवेति ॥४८॥ तथा-परस्परानुपघातेना न्पोऽन्यानुबत्रिवर्गप्रतिपत्तिरिति ॥४९॥ तथा अन्यतरमाधासम्ममूलापाषेति॥५०॥ तपा-बसावला

·पेक्षणमिति ॥ ५१ ॥ तथा-अनुबन्धे प्रयत्न इति ॥५२॥ तथा-कालोचितापेक्षेति ॥ ५३॥ तथा-प्रत्यहं
धर्मश्रवणमिति ॥ ५४॥ तथा-सर्वानभिनिवेश इति ॥५५॥ तथा-गुणपक्षपातितेति ॥५६॥ तथा-ऊहापोहा-
दियोग इतीति ॥५७॥ एवं स्वधर्मसंयुक्तं, सद्गार्हस्थ्यं करोति यः॥ लोकद्वयेऽप्यसौ धीमान् , सुखमाप्नोत्य-
निन्दितम् ॥ ४ ॥ दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं, विधेयं हितमात्मनः ॥ करोत्यकाण्ड एवेह, मृत्युः सर्वं न किञ्चन
॥५॥ सत्येतस्मिन्नसारासु, सम्पत्स्वविहिताग्रहः। पर्यन्तदारुणासूचै-धर्मः कार्यों महात्मभिः॥६॥ इति ।।
॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥ प्रायः सद्धर्मबीजानि, गृहिष्वेवंविधेष्वलम् ॥ रोहन्ति विधिनोप्तानि, यथा
बीजानि सक्षितौ ॥७॥ बीजनाशो यथाऽभूमौ, प्ररोहो वेह निष्फलः । तथा सद्धर्मवीजाना-मपात्रेषु
विदुर्बुधाः ॥ ८॥ न साधयति यः सम्य-गज्ञः स्वल्पं चिकीर्षितम् ।। अयोग्यत्वात्कथं मूढः, स मह-
त्साधयिष्यति ॥ ९॥ इति ॥ इति सद्धर्मदेशनाई उक्तः, इदानीं तद्विधिमनुवर्तयिष्याम इति ॥१॥
तत्प्रकृतिदेवताधिमुक्तिज्ञानमिति ॥२॥ तथा-साधारणगुणप्रशंसेति ॥३॥ तथा-सम्यक् तदधिकाख्यान-
मिति॥४॥तथा-अबोधेऽप्यनिन्देति ॥५॥ शुश्रूषाभावकरणमिति ॥६॥ तथा-भूयो भूय उपदेश इति ॥७॥
तथा-बोधे प्रज्ञोपवर्णनमिति ॥ ८॥ तथा-तन्त्रावतार इति ॥९॥ तथा प्रयोग आक्षेपण्या इति ॥ १० ॥
तथा-ज्ञानाद्याचारकथनमिति ॥ ११॥ तथा-निरीहशक्यपालनेति ॥ १२ ॥ तथा-अशक्ये भावप्रतिपत्ति-
रिति ।। १३ ।। तथा-पालनोपायोपदेश इति ॥ १४ ॥ तथा-फलप्ररूपणेति ॥१५॥ देवर्द्धिवर्णनमिति ॥१६॥

·तथा-सुफलागमनोफिरिति ॥ १७॥ सपा-कल्याणपरम्पराम्यानमिति ॥ १८ ॥ तपा-असवाचारगति
॥१९॥ सपा-तत्स्वरूपकपनमिति ॥ २० ॥ तथा स्वयं परिहार इति ॥ २१ ॥ सपा-मासुभाषाऽऽसेषन
मिति ॥ २२ ॥ तथा अपायोतुस्वदेशनेति ॥ २३ ॥ नारकदुःखोपवर्णनमिति ॥ २४ ॥ तपा-पुष्कलजन्म
प्रशस्तिरिति ॥ २९ ॥ दाखपरम्परा निवेदनमिति ॥ २६ ॥ तपा-उपायतो मोहनिन्वेति ॥ २७ ॥ तया-
सम्ञानप्रशसनमिति ॥ २८ ॥ तथा-पुरुपफारसत्कयेति ॥ २९ ॥ तया-वीर्यद्धिवर्णनमिति ॥ ३० ॥ तया-
परिणते गम्भीरदेशनायोग इति ॥ ३१ ॥ श्रुतधर्मकयनमिति ॥ ३२ ॥ पहत्वात्परीक्षावतार इति ॥ ३३ ॥
फपादिमरूपणेति ॥ ३४ ॥ विधिप्रतिपेषौ कप इति ॥ ३५ ॥ तत्सम्मषपालनाचेष्टोक्तिपणेव इति ।। ३६ ॥
उभयनियन्धनमाषयावस्ताप इति ॥ ३७॥ अमीपामन्तरवर्शनमिति ॥ ३८॥ कपच्छेक्योरयत्न इति ॥३९॥
तभायेऽपि तापामावेऽभाव इति ॥ ४० ॥ सममुखी हि तस्साफल्यमिति ॥ ४१ ।। फलषन्तौ च तो पास्स-
पाविति ॥ ४२ ॥ अन्यथा याचितकमानमिति ॥४३॥ नाप्तस्यवेविषावः सम्पग्वाद इति ॥ ४४ ॥
पन्धमोक्षोपपत्तितस्तमुदिरिति ॥४५५ इय पप्यमानमन्धनमाष इति ॥ ४६॥ कल्पनामात्रमन्यथेति ॥४७॥
पप्यमान आस्मा पन्धन पस्तुसत् कर्मेति ॥ १८॥ हिंसावयस्तयोगहेतषा, सविसरे तवितरस्येति ।। ४९ ॥
प्रवाइतोऽनादिमानिति ॥ ५० ॥ कृतकस्वेऽप्पतीतकालषवुपपत्तिरिति ॥५१॥ वर्तमानताकल्प कृतकत्व
मिति ॥ १२ ॥ परिणामिन्यात्मनि हिंसापयो, मिताभिने च देहाविति ।।१।। अन्यथा तवयोग इति ॥१४॥

·नित्य एवाविकारतोऽसम्भवादिति ॥५५॥ तथा-अनित्ये चापराहिंसनेनेति ॥५६॥ तथा-भिन्न एव देहान्न स्पृष्टवेदनमिति ॥ ५७ ॥ तथा-निरर्थकश्चानुग्रह इति ॥ ५८ ॥ अभिन्न एवामरणं वैकल्यायोगादिति ॥ ५९॥ मरणे परलोकाभाव इति ॥ ६० ॥ तथा-देहकृतस्यात्मनाऽनुपभोग इति ॥ ६१ ॥ तथा-आत्मकृतस्य देहे- नेति ।। ६२ ॥ दृष्टेष्टबाधेति॥ ६३ ॥ अतोऽन्यथैतत्सिद्धिरिति तत्त्ववाद इति ॥६४॥ परिणामपरीक्षेति ॥६६॥ शुद्ध बन्धभेदकथनमिति ॥६६॥ तथा-वरबोधिलाभप्ररूपणेति ॥६७॥ तथा भव्यत्वादितोऽसाविति ।।६८|| ग्रन्थिभेदे नात्यन्तसंक्लेश इति ॥६९॥ न भूयस्तद्वन्धनमिति॥७॥ तथा-असत्यपाये न दुर्गतिरिति ॥७१॥ तथा-विशुद्धेश्चारित्रमिति ॥ ७२ ॥ भावनातो रागादिक्षय इति ॥७३।। तद्भावेऽपवर्ग इति ॥७४॥ स आत्य- न्तिको दुःखविगम इति ॥७५॥ एवं संवेगकृद्धर्म, आख्येयो मुनिना परः ॥ यथावोधं हि शुश्रूषो वितेन महात्मना ॥१०॥ अबोधेपि फलं प्रोक्तं, श्रोतृणां मुनिसत्तमैः ॥ कथकस्य विधानेन, नियमाच्छुद्धचेतसः ॥ ११ ॥ नोपकारो जगत्यस्मिंस्तादृशो विद्यते कचित् ॥ यादृशी दुःखविच्छेदाद्देहिनां धर्मदेशना ॥ १२॥ ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः॥ सद्धर्मश्रवणादेवं, नरो विगतकल्मषः॥ ज्ञाततत्त्वो महासत्त्वः, परं संवेगमागतः ॥१३॥ धर्मोपादेयतां ज्ञात्वा, सजातेच्छोऽत्र भावतः।। दृढं स्वशक्तिमालोच्य, ग्रहणे सम्प्रवर्तते॥१४॥ योग्यो ह्येवंविधः प्रोक्तो, जिनैः परहितोद्यतैः। फलसाधनभावेन, नातोऽन्यः परमार्थतः ॥१५॥ इति सद्धर्मग्रहणाई उक्तः, साम्प्रतं तत्पदानविधिमनुवर्णयिष्याम इति॥१॥धर्मग्रहणं हि सत्प्रतिपत्तिमद्विमलभावकरणमिति ·॥२॥तच प्रायो जिनवचनतो विधिनेति ॥ ३ ॥इति प्रवानफलवत्तेति॥४॥सति सम्यग्दर्शने न्याय्यमणुन तादीनां ग्रहण, नान्यथेति ॥ ५॥ जिनषषनभषणावेः कर्मक्षयोपशमाविसः सम्यग्दर्शन मिति ॥ ६ ॥ मशमसपेगनिर्देवानुफम्पास्तिक्याभिव्यक्तिलक्षण तदिति ।। ७॥ उत्समधर्मप्रतिपस्यसहिष्णोस्तस्कथनपू र्षमुपस्थितस्य विधिनाऽणुवताविवानमिति ॥ ८॥ सहिष्णोः प्रयोगेन्तराय इति ॥९॥ अनुमतिमेतर प्रेति ॥ १० ॥ अकयन उभयाफल आसाम इति ॥ ११ ॥ भगवचनमामाण्यावुपस्थितवाने दोपाभाव इति ॥ १९॥ गृहपतिपुत्रमोक्षशाताविति ॥ १३ ॥ योगवन्दननिमित्तविगाकारशुदिविधिरिति ॥ १४॥ मया उधितोपचारधेति ॥ १५ ॥ स्पूलमाणातिपाताविभ्यो पिरतिरणुव्रतानि पवेति ॥ १६ ॥ सथा-विग्नत-मोगोपमोगमाना-नर्थदण्डविरतयस्त्रीणि गुणप्रतानीति ॥ १७ ॥ तथा सामायिक-देशा पकाशिक-पोपधोपपासा-ऽतिथिसंविभागामत्यारि शिक्षापवानीति ॥१८॥ सतम-एसवारोपण दान यथा, साकल्यवैकल्याम्पामिति ॥ १९ ।। गृहीतेष्वनतिचारपालनमिति ॥ २० ॥ शशा १ काला २ विचिफिस्सा -ऽन्पष्टिप्रशसासंस्तवाः ४-५ सम्यग्हप्ठेरतिचारा इति ॥ २१ ॥ तथा-प्रतशीलेषु पन पश ययाक्रममिति ॥ २२ ॥ पन्ध १ व २ विरुवा ३ तिमारारोपणा ४ SHपाननि रोषा ५ इति ॥ २३ ॥ मिभ्योपदेश १ रहस्याभ्याख्यान २ कूटलेखफिया ३ न्यासापहार ४ स्ववार मन्प्रमेपा ५ इति ॥ २४ ॥ तेनप्रयोग १ तवाहतादान २ षिरुवराज्यातिकम हीनाधिकमामोन्मान ४- ·प्रतिरूपकव्यवहारा ५ इति ।। २५ ॥ परविवाहकरणे १ त्वरपरिगृहीता २-ऽपरिगृहीतागमना ३ ऽनङ्गक्रीडा ४ तीव्रकामाभिलाषा ५ इति ॥२६॥ क्षेत्रवास्तु १ हिरण्यसुवर्ण २ धनधान्य ३ दासीदास ४ कुप्यप्रमाणा- तिक्रमा ५ इति ॥ २७ ॥ ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यतिक्रम ३ क्षेत्रवृद्धि-४ स्मृत्यन्तर्धानानीति ५॥ २८॥ सचित्त १ संबद्ध २तत्संमिश्रा ३भिषव ४ दुष्पकाहारा ५ इति ।।२९।। कन्दर्प १ कौकुच्य २ मौखर्या ३ ऽसमीक्ष्याधिक- रणो ४ पभोगाधिकत्वानीति ५ ॥३०॥ योगदुष्प्रणिधाना ३ नादर ४ स्मृत्यनुपस्थापनानीति ५ ॥३१॥ आन यन १ प्रेष्यप्रयोग २ शब्द ३-रूपानुपात ४ पुद्गलप्रक्षेपा ५ इति ॥ ३२ ॥ अप्रत्युपेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गा १ ऽऽदाननिक्षेप २ संस्तारोपक्रमणा ३ ऽनादर ४ स्मृत्यनुपस्थापनानीति ५॥ ३३ ॥ सचित्तनिक्षेप १ पिधान २ परव्यपदेश ३ मात्सर्य ४ कालातिकमा ५ इति ॥ ३४ ॥ एतद्रहिताणुव्रतादिपालनं विशेषतो गृहस्थधर्म इति ॥ ३५ ॥ क्लिष्टकर्मोदयादतिचारा इति ॥ ३६॥ विहितानुष्ठानवीर्यतस्तजय इति ॥ ३७ ।। अत एव तस्मिन् यत्न इति ॥ ३८॥ सामान्यचर्याऽस्येति ॥ ३९ ॥ समानधार्मिकमध्ये वास इति ॥ ४० ॥ तथा- वात्सल्यमेतेष्विति ॥ ४१ ॥ तथा-धर्मचिन्तया स्वपनमिति ॥ ४२ ॥ तथा-नसस्कारेणावबोध इति ॥ ४३॥ तथा प्रयत्न कृतावश्यकस्य विधिना चैत्यादिवन्दनमिति ।। ४४ ॥ तथा-सम्यक्प्रत्याख्यानक्रियेति ॥४५॥ तथा-यथोचितं चैत्यगृहगमन मिति ॥ ४६॥ तथा-विधिनाऽनुप्रवेश इति ।। ४७ ॥ तत्र-च उचितोपचार- करणमिति ॥ ४८ ॥ ततो-भावतः स्तवपाठ इति ॥ ४९ ॥ ततः-चैत्यसाधुवन्दनमिति ॥ ५० ॥ ततः-गुरु- ·समीपे प्रत्याख्यानामिव्यतिरिति ॥५१॥ ततो-जिनमनमवणे नियोग इति ।। ०२॥ ततः-सम्यम्- तपयलोचन मिति ।। ५३ ॥ तता-आगमैकपरतेति ॥ ५४॥ ततः-श्रुतशक्यपालनमिति ॥ ५५ ॥ तथा- अशक्ये भाषप्रतिपन्ध इति ॥ ५६ ॥ तया-तत्कर्तृपु प्रशसोपचाराविति ॥ ५७ सथा-निपुणभायचि तनमिति ।। ५८ ॥ सपा-गुस्समीपे प्रम इति ॥ ५९॥ तथा-निर्णयायधारणमिति ॥ ३० ॥ तथा-ग्लाना विकार्यामियोग इति ॥ ३१ ॥ तथा-कृताकृतप्रस्युपेक्षेति ।। १२ ।। ततश्य-उचित'लयाऽऽगमनमिति ॥३३॥ ततो-धर्ममधानो व्यवहार इति ॥ ३४ ॥ तथा-द्रव्ये संतोपपर (प्रधान) सेति ॥ ३५ ॥ तया-धर्म धन पुद्धिरिति ।। ६६ ।। तथा-शासनोप्ततिकरणमिति ॥ १७ ॥ तपा-विमपोधित विधिना क्षेत्रवानमिति ॥३८॥ सस्काराविर्षिधिनिःसङ्गता चेति ॥ ६९ ॥ पीतरागधर्मसाघव' क्षेत्रमिति ॥ ७० ॥ तथा-दुःस्वितेष्वनुकम्पा यथाशक्ति द्रव्यतो भाषतमेति ॥७१॥ तथा लोकापवादमीमतेति ॥७२॥ तथा-गुरुलाघयापेक्षण- मिति ।। ७३ ॥ पहुगुणे प्रवृत्तिरिति ॥ ७४ ॥ तया-धैत्यातिथिपूजापुरासर भोजनमिति ॥ ७५ ।। तथा- तपन्वेष प्रस्पास्यानक्रियेति ।।७६॥ तथा-शरीरस्थिती प्रयत्न इति तथा तदुपरफार्यचिन्तेति ॥७८॥ तथा-फशलमाषनायां प्रपन्ध इति ॥ ७९ ॥ तथा-शिष्ठधरितप्रषणमिति ॥ ८० ॥ तथा-सान्यविधिपा लनेति ।। ८१ ॥ यथोचित सत्पतिपत्तिरिति ॥८२॥ पूजापुरस्सर स्पादिषन्दनमिति ॥ ८३ ।। सपा-साधु विभामणक्रियेति ॥ ८४ ॥ तपा-योगाम्पास इति ॥ ४॥ तथा-नमस्कारादिचिन्तनमिति ॥ ८६ ॥ तपा-

·प्रशस्तभावक्रियेति ॥८७॥ तथा-भवस्थितिप्रेक्षणमिति ॥८८॥ तदनु तन्नैर्गुण्यभावनेति ।।८९॥ तथा-अपवर्गा-
लोचनमिति ॥९॥ तथा-श्रामण्यानुराग इति ॥९१॥ तथा-यथोचितं गुणवृद्धिरिति ॥९२।। तथा-सत्त्वादिषु
मैत्र्यादियोग इतीति॥९३॥ विशेषतो गृहस्थस्य, धर्म उक्तो जिनोत्तमैः। एवं सद्भावनासारः, परं चारित्र-
कारणम् ॥१४॥ पदंपदेन मेधावी, यथाऽऽरोहति पर्वतम् ॥सम्यक् तथैव नियमा-धीरश्चारित्रपर्वतम् ॥१७॥
स्तोकान् गुणान् समाराध्य, बहूनामपि जायते॥यस्मादाराधनायोग्य-स्तस्मादादावयं मतः ॥१८॥ इति ॥
॥अथ चतुर्थोऽध्यायः॥ साम्प्रतं चतुर्थ आरभ्यते, तस्य चेदमादिसूत्रम् ॥ एवं विधिसमायुक्तः, सेवमानो
गृहाश्रमम् ॥ चारित्रमोहनीयेन, मुच्यते पापकर्मणा ॥ १९ ॥ सदाज्ञाऽऽराधनायोगा-झावशुद्धेर्नियोगतः ॥
उपायसम्प्रवृत्तेश्च, सम्यक्चारित्ररागतः ॥ २० ॥ विशुद्धं सदनुष्ठानं, स्तोकमप्यर्हतां मतम् ॥ तत्त्वेन तेन च
प्रत्या-ख्यानं ज्ञात्वा सुबह्नपि ॥२१॥ इति ॥ विशेषतो गृहस्थधर्म उक्तः, साम्प्रतं यतिधर्मावसर इति यति-
मनुवर्णयिष्याम इति ॥१॥ अर्हः अहंसमीपे विधिप्रव्रजितो यतिरिति ॥२॥ अथ प्रव्रज्याहः-आर्यदेशोत्पन्नः
१ विशिष्टजातिकुलान्वितः २ क्षीणप्रायकर्ममलः ३ तत एव विमलवुद्धिः ४ "दुर्लभं मानुष्यं, जन्म मरण-
निमित्तं, संपदश्चपलाः, विषया दुःखहेतवः, संयोगे वियोगः, प्रतिक्षणं मरणं, दारुणो विपाकः,” इत्यवगत-
संसारनैर्गुण्यः५ तत एव तद्विरक्तः प्रतनुकषायः७ अल्पहास्यादिः ८ कृतज्ञः९ विनीतः १० प्रागपि राजा-
मात्यपौरजनबहुमतः ११ अद्रोहकारी १२ कल्याणाङ्गः१३ श्राद्धः१४ स्थिरः१५ समुपसम्पन्न १६ श्चेति ॥३॥

·गुरुपवास्तुश्त्वम्भूत एव-विधिप्रतिपक्षप्रमज्यः समुपासितगुरुकला अस्खलितशीला ३सम्यगधी
तागमः ४ तत एष विमलतरपोधात्तत्ववेदी ५ उपशान्तः ६ प्रबधनयस्सलः ७ सावहितरता ८ आवेयः ९
अनुवर्तका १० गम्मीर: ११ अपिपादी १२ उपशमलयादिसम्पन्न १३ अपचनार्पषता १४ स्मगुर्वनुज्ञात
गुरुपद १५ खेतीति ॥४॥ पावाईगुणहीनो मध्यमावराविति ॥ नियम एभायमिति षायुरिति (१) ॥३॥
समप्रगुणसाम्यस्य तपर्ट्समावेऽपि तत्सिद्भ्यसम्भवाविति ।।७नैतदेवमिति वाल्मीकिरिप्ति (२) ८॥ निर्गु
णस्प कपशित्तद्गुणभावोपपत्तेरिति ॥९॥ अकारणमेतदिति ग्यास इति (३) ॥२०॥ गुणमात्रासिदौ गुणा
न्तरमावास्य) निपमा(द)मावादिति ॥ ११ ॥ नैतदेवमिति सम्रारिति (४) ॥ १२॥ समयावेष श्रेयस्त्वसिदे
रिति ॥१३॥ यस्किमिवेतदिति नारव इति () ॥१४॥ गुणमात्राद् गुणान्तरभाषेऽप्युस्कायोगादिति ॥१५॥
सोऽप्येवमेव मयतीति वसुरिति (६) ॥१६॥ अयुफ्तं फार्पापणघनस्य तदन्पषिदपनेऽपि कोटिव्यवहारारोपण-
मिति क्षीरकवम्बक इति (७) ॥१७॥ न दोपो योग्यतायामिति विश्व इसि (८) ॥१८॥ अन्यतरफैकल्पेऽपि गुण
पाहुल्यमेष सा सस्थत इति सुरगुरुरिति (२) ११९॥ सर्वमुपपश्ममिति सिद्धसेन इति (१०) ॥२०॥ भवन्ति स्व
स्पा बपि मसाधारणगुणाः कल्याणोस्कर्पसाघका इति ॥ २१॥ उपस्थितस्प प्रभाधारकपनपरीक्षाविविधि
रिति ॥ २२ ॥ तपा-गुरुजनायनुसेति ॥ २३ ॥ तथा-सयोपधापोग इति ॥ २४ ॥ दुःस्वमाविकपनमिति
॥ २५ ॥ तपा-विपर्यपलिइसेवेति ।। २६ ॥ वैषजस्मधा तणा निवेदनमिति ॥ २७ ॥ न धर्मे मापेति ॥ २८ ॥

·%3D उभयहितमेतदिति ॥ २९ ॥ यथाशक्ति सौविहित्यापादनमिति ॥ ३० ॥ ग्लानौषधादिज्ञातात्याग इति ॥ ३१ ॥ तथा-गुरुनिवेदनमिति ॥ ३२॥ अनुग्रहधियाऽभ्युपगम इति ॥ ३३ ॥ तथा-निमित्तपरीक्षेति ॥ ३४ ॥ तथा-उचितकालापेक्षणमिति ॥ ३५ ॥ तथा-उपायतः कायपालनमिति ॥ ३६॥ तथा-भाववृद्धिकरण- मिति ॥ ३७ ॥ तथा-अनन्तरानुष्ठानोपदेश इति ॥ ३८ ॥ तथा-शक्तितस्त्यागतपसी इति ॥ ३९ ॥ तथा- क्षेत्रादिशुद्धौ वन्दनादिशुद्ध्या शीलारोपणमिति ॥ ४० ॥ असङ्गतया समशत्रुमित्रता शीलमिति ॥४१॥ अतोऽनुष्ठानाद्यगा(तिभा) वसम्भव इति ॥ ४२ ॥ तथा-तपोयोगकारणं चेतीति ॥ ४३ ॥ एवं यः शुद्धयो- गेन, परित्यज्य गृहाश्रमम् । संयमे रमतं नित्यं, स यतिः परिकीर्तितः ॥ २२ ॥ एतत्तु सम्भवत्यस्य, सदु- पायप्रवृत्तितः ॥ अनुपायात्तु साध्यस्य, सिद्धिं नेच्छन्ति पण्डिताः ॥ २३ ॥ यस्तु नैवंविधो मोहात्, चेष्टते शास्त्रबाधया । स ताहग्लिङ्गयुक्तोऽपि, न गृही न यतिमतः ॥ २४ ॥ ॥अथ पञ्चमोऽध्यायः॥ वाहुभ्यां दुस्तरो यद्बत् , क्रूरनको महोदधिः। यतित्वं दुष्करं तद्वत्, इत्याहुस्तत्त्व- वेदिनः ॥२५॥ अपवर्गः फलं यस्य, जन्ममृत्यादिवर्जितः। परमानन्दरूपश्च, दुष्करं तत् न चाद्भुतम् ॥२६॥ भवस्वरूपविज्ञानात्, तद्विरागाच तत्त्वतः । अपवर्गानुरागाच, स्यादेतन्नान्यथा कचित् ॥ २७ ॥ इत्युक्तो यतिः, अधुनाऽस्य धर्ममनुवर्णयिष्यामः, यतिधर्मो द्विविधः सापेक्षयतिधर्मो निरपेक्षयतिधर्मश्चेति ॥१॥ तत्र सापेक्षयतिधर्म इति ॥ २॥ यथा-गुर्वन्तेवासितेति ॥ ३ ॥ तथा तद्भक्तिवहुमानाविति ।। ४ ॥ तथा-सदा-

·ऽऽक्षाकरणमिति ॥५॥ तथा-विधिना प्र रिति ॥ ६॥ तया-आस्मानुग्रहचिन्तनमिति ॥ ७॥ तथा-
प्रतपरिणामरक्षेति ॥ ८॥ तथा-आरम्मत्याग इति ॥ ९ ॥ पिण्यायसनमिति ॥ १०॥ तथा-
निर्या
शुदिः ॥ ११ ॥ तथा-मिक्षामोसनमिति ॥ १२॥ तया-आघातापहप्टिरिति ॥ १३ ॥ तथा-तत्कथाऽअपण-
मिति ॥ १४ ॥ तपा-अरक्तद्रिष्टतेति ॥ १५ ॥ तपा-छानाविप्रतिपत्तिरिति ॥ १६ ॥ तया-परो गाहेतु
सेति ॥ १७॥ भावतः प्रयत्न इति ॥ १८ ॥ सपा-अशक्ये परिधार शनि ॥ १९॥ तपा-अस्यानाभापण
मिति ॥ २० ॥ तपा-स्खलितप्रतिपत्तिरिति ॥ २१ ॥ तमा-पारुष्यपरित्याग इति ॥ २२ ॥ सपा-सर्वनापि
शुनतेति ॥ २३ ॥ तपा-विकपावर्जनमिति ॥ २४ ॥ सपा-उपयोगप्रधानतेति ॥ २५ ॥ तथा-निमितहितो
तिरिति ॥ २५ ॥ तथा प्रतिपमानुपक्षेति ॥ २७ ॥ तथा असम्मलापाभुतिरिति ॥ २८ ॥ तपा-अभिनि
शस्याग इति ॥ २९ ॥ तथा-अनुपितामहणमिति ॥ ३० ॥ तथा-उचिते अनुज्ञापनेति ॥ ३१ ॥ तथा-
निमिचोपयोग इति ॥ ३२ ॥ अयोग्येऽग्रहणमिति ॥ ३३ ॥ सपा-अन्ययोग्यस्य ग्रह इति ॥ ३४ ॥ गुरोनि
वनमिति ॥ ३५ ॥ स्वयमवानमिति ॥ ३६॥ तवाशया प्रवृत्तिरिति ॥ ३७ ॥ उचितरुपन्दन मिति ॥ ३८ ॥
धर्मायोपभोग इति ॥ ३९ ॥ तथा-वियितवसतिसेवेति ॥ १० ॥ तत्र-स्त्रीफयापरिहार इति ॥ ४१॥ निप
पानुपवेशनमिति ॥ २२॥ इन्द्रियाप्रयोग इति ॥४॥ कण्यान्तरस्पवाम्पत्यवर्जनमिति Bell पूर्वीरितास्म
तिरिति ॥ ४५ ॥ प्रणीतामोजनमिति ॥ ४६॥ भतिमात्रामोग इति ॥४७॥ विपापरिपर्जनमिति ॥ १८॥

·॥ तथा तत्त्वाभिनिवेश इति ॥ ४९ ॥ तथा युक्तोपधिधारणेति ॥५०॥ तथा मूर्छाल्याग इति ॥५१॥ तथा अप्रतिबद्धविहरणमिति ॥५२॥ तथा परकृतविलवास इति ॥५३॥ तथा अवग्रहशुद्धिरिति ॥ ५४॥ मासादिकल्प इति ॥५५॥ एकत्रैव तक्रियेति ॥५६॥ तत्र च सर्वत्राममत्वमिति !! ५७ ॥ तथा निदान- परिहार इति ॥ ५८ ॥ विहितमिति प्रवृत्तिरिति ॥ ५९॥ तथा विधिना स्वाध्याययोग इति ॥ ३० ॥ तथा आवश्यकापरिहाणिरिति ॥ ६१ ॥ तथा यथाशक्ति तपासेवनमिति !! ६२ ॥ तथा परानुग्रहक्रियेति ॥६३ ॥ तथा गुणदोषनिरूपणमिति ॥ १४ ॥ तथा बहुगुणे प्रवृत्तिरिति ।। ६५ ॥ तथा शान्तिर्दिवमार्जवमलोभ- तेति ॥ १६ ॥ क्रोधाद्यनुदय इति ॥ १७॥ तथा वैफल्यकरणमिति ॥ ३८ ॥ विपाकचिन्तेति ॥ ६९ ॥ तथा धर्मोत्तरो योग इति ॥७॥ तथा आत्मानुप्रेक्षेति ॥७१ ॥ उचितप्रतिपत्तिरिति ॥ ७२ ॥ तथा प्रतिपक्षा- सेवनमिति ॥७३॥ तथा आज्ञाऽनुस्मृतिरिति ॥ ७४ ॥ तथा समशत्रुमित्रतेति ॥ ७५ ॥ तथा परीपहजय इति ॥ ७६ ॥ तथा उपसर्गातिसहनमिति ॥ ७७॥ तथा सर्वथा भयत्याग इति ॥ ७८ ॥ तथा तुल्याश्म- काञ्चनतेति ॥ ७९ ॥ तथा अभिग्रहग्रहणमिति ।। ८० ॥ तथा विधिवत्पालनमिति ॥ ८१ ॥ तथा यथाऽह ध्यानयोग इति ।। ८२॥ तथा अन्ते संलेखनेति ॥ ८३ ॥ संहननाद्यपेक्षणसिति ।। ८४ ॥ भावसंलेबनायां यत्न इति ।। ८५॥ ततो विशुद्धं ब्रह्मचर्यमिति ।। ८६ ॥ विधिना देहत्याग इतीति ।। ८७ ।। निरपेक्षयति- धर्मस्त्विति ॥ ८८ ॥ वचनगुरुतेति ॥ ८९ ॥ तथा अल्पोपधित्वमिति ॥ २०॥ तथा निष्प्रतिकर्मगरीरनेति ·॥ ९१ ॥ अपवावस्याग इति ॥ १२॥ सपा नामकरात्राविपिहरणमिति ॥ ९३ ॥ सपा नियतकालपारितेति ॥ ९४ ॥ सपा माप जर्षस्थानमिति ॥ २५ ॥ तपा देशनायाममपन्ध इति ॥ ९६ ॥ तया सवालमत्ततेसि १९७॥ तया पानेकतानस्पमितीति ।।९८॥ सम्पग्यतित्वमाराम्य, महात्मानो पपोदितम् । सम्माप्नुवन्ति कल्पाण-मिर लोके परन च ॥२८॥ भीराप्रषादिसन्योघ-मासाप परमाक्षयम् । कुर्वन्ति भव्यसस्थाना मुपकारमनुत्तमम् ।। २९ । मुच्यन्त पाशु ससारा-वस्पन्समसमक्षसात् ॥ जन्ममृत्युजराव्याधि-रोगशोका गुपटुप्तात् ॥ ३० ॥ इति स्थविरकस्पिसाधुधर्मनिरपेक्षयतिधर्माचारनिरूपफ पञ्चमोऽध्यायः ।। ॥ अथ पछोऽध्याया। भाशयाधुचित उपायो-नुष्ठान सूरयो पिदुः। साध्यसिम्पमित्यस्मादू, पतिधर्मो द्विधा मतः ॥ ३१॥ समया यत्र सामग्री, तवक्षेपेण सिद्ध्यति ।। दवीयसाऽपि कालेन, फैकल्पेतु न जातुषित् ॥ ३२॥ तस्मायो यस्प योग्यः स्पात्, ततेनालोच्य सर्पया। मारन्घष्यमुपापेन, सम्यगेप सतां नमः ॥ इत्युको यतिधर्मः, श्वानीमस्प विपयषिमागमनुषर्णयिष्याम इति ॥१॥ तत्र कल्याणा शयस्य थुतरत्नमहोपपे। उपशमाविषन्धिमता परहितोपतस्प अत्यन्सगम्मीरचेतसः प्रधानपरिणतेर्षित मोहस्य परमसत्त्वार्थकर्तुः सामायिकवतः विशुझमानापायस्प यथोचितप्रवृत्तेः सास्मीभूतशुभयोगस्य श्रेयान् सापेक्षपतिमर्म एवेति ॥ २॥ पचनप्रामाण्यादिति ॥ ३॥ सम्पूर्णवशपूर्वषिदो निरपेक्षधर्मपतिपति प्रतिपादिति ॥ ४॥ परार्पसम्पादनोपपवेरिति ॥५॥ तस्यैव च गुरुस्वादिति ॥ ६॥ सर्वपा दुरस्तमोक्ष ·णादिति ॥७॥ तथा सन्तानप्रवृत्तेः ॥ ८॥ तथा योगत्रयस्याप्युदग्रफलभावादिति ॥ ९॥ तथा निरपेक्षध- मोचितस्यापि तत्प्रतिपत्तिकाले परपरार्थसिद्धौ तदन्यसम्पादकाभाचे प्रतिपत्तिप्रतिषेधाचेति ॥ १० ॥ नबादिपूर्वधरस्य तु यथोदितगुणस्यापि साधुशिष्यनिष्पत्तौ साध्यान्तराभावतः सति कायादिसामर्थ्य सद्वीर्याचारासेवनेन तथा प्रमादजयाय सम्यगुचितसमये आज्ञाप्रामाण्यतस्तथैव योगवृद्धः प्रायोपवेशन- वच्छ्रेयान्निरपेक्षयतिधर्म इति ॥ ११ ॥ तथा तत्कल्पस्य च परं परार्थलब्धिविकलस्येति ॥ १२ ॥ उचितानु- छान हि प्रधानं कर्मक्षयकारणमिति ॥ १३॥ उदयविवेकभावाद्रत्नत्रयाराधनादिति ॥ १४ ॥ अननुष्ठान- मन्यदकामनिर्जराङ्गमुक्तविपर्ययादिति ॥१५॥ निर्वाणफलमत्र तत्त्वतोऽनुष्ठानमिति ॥ १६ ॥ न चासद- भिनिवेशवत्तदिति ॥ १७ ॥ अनुचितप्रतिपत्ती नियमादसदभिनिवेशोऽन्यत्रानाभोगमात्रादिति ॥ १८ ॥ सम्भवति तद्वतोऽपि चारित्रमिति ॥ १९ ।। अनभिनिवेशवांस्तु तयुक्तः खल्वतत्त्वे ॥ २० ॥ स्वस्वभावो- त्कर्षादिति ॥ २१ ॥ मार्गानुसारित्वादिति ॥ २२ ॥ तथारुचिस्वभावत्वादिति ॥ २३ ॥ श्रवणादौ प्रतिपत्ते- रिति ॥ २४ ॥ असदाचारगर्हणादिति ॥ २५ ॥ इत्युचितानुष्ठानमेव सर्वत्र श्रेय इति ॥ २६ ॥ भावनासा- रत्वात्तस्येति ॥ २७ ॥ इयमेव प्रधानं निःश्रेयसाङ्गमिति ॥ २८ ॥ एतत्स्थैर्याद्धि कुशलस्थैयोपपत्तेरिति ॥ २९ ॥ भावनानुगतस्य ज्ञानस्य तत्त्वतो ज्ञानत्वादिति ॥ ३० ॥ न हि श्रुतमय्या प्रज्ञया भावनादृष्ट- ज्ञातं ज्ञातं नामेति ॥ ३१ ॥ उपरागमात्रत्वादिति ॥ ३२ ॥ दृष्टापायवददृष्टापा(दृष्टवदपा)येभ्योऽनिवृत्ते- .

·रिति ॥ ३॥ तन्मूले पहिताहितयोः प्रवृत्तिनिवृत्ती इति ॥ ३४ ॥ अत एष भाषनाहटमासाद्विपर्यपा पोग इति ॥ ३५ ॥ सद्वन्तो मिटापाययोगेश्प्याटापापेभ्यो निवर्तमाना सरपन्त एषान्यरक्षावाथितीति ॥ ३२ ॥ इति मुमुभो। सर्पन भाषनापामेय पला श्रेयानिति ॥ ३७॥ तदावे निसर्गत एप सर्पया दोपो परतिमिदेरिति ॥ ३८ ॥ पपनोपयोगपूर्ण विहितप्रवृत्तियोनिरस्या इति ॥ ३९ ॥ महागुणस्वास्थनोपयो गरगेति ॥ ४०॥ तत्र गपिन्त्यषिन्तामणिकल्पस्य भगवतो पालुमानगर्भ मरणमिति १ ४१ ॥ भगवतेव मुरुमित्यारापनापोगादिति ॥ ४२ ॥ एव च प्रायो भगयत पर चेतसि समयस्थानमिति ॥ १३॥ तवा जारामनाय नभक्तिरेयेति ॥४४॥ उपदेशपालनेष भगषप्तिा, नान्या, कृतकृष्यस्थाविति ।। ४५ ॥ उपितम्यस्सयस्पापि सपत्वाविति ॥ ४३ ॥ भाषस्तथागतया विधानाविति ॥४७॥ एदि स्थिते घ भगपति लिष्टकर्मविगम इति ।। ५८ ॥ मलानलवायोपिरोपाविति ॥ ४९ ॥ इस्युषिसानुष्ठानमेष सर्वत्र प्रधानमिति ॥ ५० ॥ प्रायोतिचारासम्मवादिति ॥ ०१॥ पपाशक्ति प्रवृरिति ॥५२॥ सदभाषमति पन्भादिति ॥५३॥ उतरपाडतच्यानोपपत्तिरिप्ति ।। ५४ ॥ अकालौत्सुक्यस्य तत्त्यत्तस्तपस्यादिति ॥५५॥ नेव प्रवृत्तिकालसापनमिति ॥ ५६ ॥ इति सपोधिप्तमिति ।। ५७ ॥ सवा तवसस्यादिति ।। ५८॥ प्रमूता न्गेण तु प्रवृत्तिकारसापनानीति ॥ ५९॥ निदानश्रवणादेरपि केपावित्पत्तिमाघ्रदर्शनाविति ॥ ३०॥ मस्पापि तपापारम्पर्यमापनस्वमिति ॥ ३१ ॥ यतिधर्माधिकारमायमिति प्रतिपेय इति ॥ ३२॥ न तत् ·परिणते चारित्रपरिणाम इति ॥ ६३ ॥ तस्य प्रसन्नगम्भीरत्वादिति ॥ ६४ ॥ हितावहत्वादिति ॥ ६५ ॥ चारित्रा(त्रि)णां तत्साधनानुष्ठामविषयस्तूपदेशः, प्रतिपात्यसौ, कर्मवैचित्र्यादिति ॥ ६६ ॥ तत्संरक्षणानु- ष्ठानविषयश्च चक्रादिप्रवृत्त्यवसानभ्रमाधानज्ञातादिति ॥ ६७ ॥ माध्यस्थ्ये तद्वैफल्यमेवेति ॥ ६८॥ स्वयं- भ्रमणसिद्धेरिति ॥ ६९ ॥ भावयतिर्हि तथा कुशलाशयत्वादशक्तोऽसमञ्जसप्रवृत्तावितरस्यामिवेतर इति ॥ ७० ॥ इति निदर्शनमात्रमिति ॥ ७१ ॥ न सर्वसाधर्म्ययोगेनेति ॥ ७२ ॥ यतेस्तदप्रवृत्तिनिमित्तस्य गरी- यस्त्वादिति ॥ ७३ ॥ वस्तुतः स्वाभाविकत्वादिति ॥७४ ॥ तथा सद्भाववृद्धेः फलोत्कर्षसाधनादिति ॥ ७५ ॥ उपप्लवविगमेन तथावभासनादितीति ॥ ७६ ॥ एवंविधयतेः प्रायो, भावशुद्धेर्महात्मनः ।। विनि- वृत्ताग्रहस्योचै-मोक्षतुल्यो भवोऽपि हि ॥ ३४ ॥ सद्दर्शनादिसम्प्राप्तेः, सन्तोपामृतयोगतः ॥ भावैश्वर्यप्र- धानत्वात् , तदासन्नत्वतस्तथा ॥ ३५ ॥ उक्तं मासादिपर्याय-वृद्ध्या द्वादशभिः परम् ॥ तेजः प्राप्नोति चारित्री, सर्वदेवेभ्य उत्तमम् ॥ ३६ ॥ इति षष्ठो यतिधर्मविधिनिरूपकोऽध्यायः ॥ ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः ॥ फलप्रधान आरम्भ, इति सल्लोकनीतितः ॥ सङ्केपादुक्तमस्येदं, व्यासतः पुनरुच्यते ॥ ३७॥ प्रवृत्त्यङ्गमदः श्रेष्ठं, सत्त्वानां प्रायशश्च यत् ॥ आदौ सर्वत्र तयुक्त-मभिधातुमिदं पुनः ॥ ३८ ॥ यथा ॥ विशिष्टं देवसौख्यं य-च्छिचसौख्यं च यत्परम् ॥ धर्मकल्पद्रुमस्येदं, फलमाहुर्मनी- षिणः ॥ ३९ ॥ इत्युक्तो धर्मः ॥ साम्प्रतमस्य फलमनुवर्णयिष्यामः ॥ १ ॥ द्विविधं फलम्-अनन्तरपरम्पर- ·मेवादिति ॥२॥तमानन्सरफलमुपप्लपहास इति ॥ ३॥ तथा मान्धर्यविरिति ॥ ४॥ तथा जनप्रिय त्वमिति ॥ ५॥ परम्परफल तु सुगसिज मोत्तमम्यानपरम्परानिर्वाणावाप्तिरिति ॥ ६॥ सुगतिविशिष्ट वेपम्यानमिति ॥ ७॥ सत्रोत्तमा स्पसम्पत्, सस्थितिप्रमावसुम्वगुतिलेश्यायोगा, विशुद्धन्द्रियावधित्व, मकृष्टानि भोगमाघनानि, दिव्यो विमाननिषदा, मनोहराण्युधानानि, रम्या जलाशयाः, कान्सा अप्स रमा, अतिनिपुणाः फिरा , प्रगल्भो नाट्यविधि, धतुरोवारा भोगा, सवा चित्तालावर, अनेकसुख हेनुत्प, कुशलानुयन्धः, महाकल्याणपूजाकरण, तीर्घसरसेया, सदर्मभुती रतिः, सदा सुखित्यमिति ॥ ८॥ तथा सायुतावपि विशिष्ठे देशे विशिष्ठ एव काले स्फीते महाकुले निष्कलोऽन्ययेन उदमे सदा- गारेण आगयापिफापुरुपयुफ्ते अनेकमनोरधापूरकमयन्स निरषय जन्मेति ॥९॥ सुन्दर रूप, आलयो लक्षणाना, रदितमामयेन, युक्त प्रक्षया, सास फलाफलापेन ॥ १०॥ तथा गुणपक्षपातः १, असवाचार- मीस्ता २, कल्याणमिप्रयोगः ३, सत्कयाश्रवण ४, मार्गानुगो पोषः ५, सोधितमाप्तिः, हिताय सस्य सहमतस्प, परितोपफरी गुरूणां, सपनी गुणान्तरस्प, निवर्शन जनानां ३, अत्युपार आशयः ७, असाधारणा यिषपा, रहिता सरलेशेन, अपरोपप्तापिना, अमलापसाना इति ८ ॥ ११॥ तथा फाले धर्मप्रतिपत्तिरिति ॥ १२॥ सत्र घ गुस्सहापसम्पदिति ॥ १३॥ सतम साधु सयमानुष्ठान- मिति ॥ १४ ॥ ततोऽपि परिशुद्वाराघनेति ॥ ५॥ तत्र च विधिवारीरस्याग इति ॥ १६ ॥ ततो

·विशिष्टतरं देवस्थानमिति ॥ १७ ॥ ततः सर्वमेव शुभतरं तत्रेति ॥ १८॥ परं गतिशरीरादिहीनमिति
॥ १९ ॥ तथा रहितमौत्सुक्यदुःखेनेति ॥ २० ॥ अतिविशिष्टाह्नादादिमदिति ॥ २१ ॥ ततः तच्युतावपि
विशिष्टदेश इत्यादि समानं पूर्वेणेति ॥ २२ ॥ विशिष्टतरं तु सर्वमिति ॥ २३ ॥ क्लिष्टकर्मविगमादिति
॥२४॥ शुभतरोदयादिति ॥२५॥ जीववीर्योल्लासादिति ॥२६॥ परिणतिवृद्धेरिति ॥२७॥ तत्तथाखभावत्वा-
दिति ॥२८॥ किञ्च प्रभूतोदाराण्यपि तस्य भोगसाधनानि, अयत्नोपनतत्वात् , प्रासनिकत्वाद् अभिष्वङ्गा-
भावात् , कुत्सिताप्रवृत्तेः, शुभानुवन्धित्वादुदारसुखसाधनानि च (न्येव) बन्धहेतुत्वाभावेनेति ॥ २९ ॥
अशुभपरिणाम एव हि प्रधानं बन्धकारणं, तदङ्गतया तु बाह्यमिति ॥ ३० ॥ तदभावे बाह्यादल्पवन्धभा-
वादिति ॥ ३१ ॥ वचनप्रामाण्यादिति ॥ ३२ ॥ बाह्योपमर्देऽप्यसंजिषु तथाश्रुतेरिति ॥ ३३ ॥ एवं परिणाम
एव शुभो मोक्षकारणमपीति ॥ ३४ ॥ तदभावे समग्रक्रियायोगेऽपि मोक्षासिद्धेरिति ॥ ३५ ॥ सर्वजीवा-
नामेवानन्तशो ग्रैवेयकोपपातश्रवणादिति ॥ ३६ ।। समग्रक्रियाऽभावे तदनवाप्तेरिति ॥ ३७॥ इत्यप्रमाद-
सुखवृद्ध्या तत्काष्ठासिद्धौ निर्वाणावाप्तिरितीति ॥ ३८ ॥ यत्किञ्चन शुभं लोके, स्थानं तत्सर्वमेव हि ॥
अनुबन्धगुणोपेतं, धर्मादाप्नोति मानवः ॥ ४० ॥ धर्मश्चिन्तामणिः श्रेष्ठो, धर्मः कल्याणमुत्तमम् । हित
एकान्ततो धर्मो, धर्म एवामृतं परम् ॥ ४१ ॥ चतुर्दशमहारत्न-सभोगान्तृष्वनुत्तमम् । चक्रवर्तिपदं
प्रोक्तं, धर्महेलाविजृम्भितम् ॥ ४२ ॥ इति धर्मफलप्ररूपणनामा सप्तमोऽध्यायः ॥७॥

·॥ अथाष्टमोध्यायः ॥ किश्वेह यहुनोक्तेन, तिर्थकृत्त्व जगद्वितम् ॥ परिशुद्धाववामोति, धर्माभ्यासा परोप्तमः ॥४३॥ नाता पर जगत्पस्मिन्, वियते स्थानमुत्तमम् ॥ तीर्घकृत्य यथा सम्यम्, स्वपरार्थप्रसा धकम् ॥ ४४ ॥ पवस्यपि महाकल्या-णेपु त्रैलोक्यशक्करम् ॥ तपैष स्वार्थसंसिदि(या), पर निर्वाणकार- णम् ।। ४२ ।। इत्युक्तमाय धर्मफलम् , स्वानी तपमेष उपग्रमनुवर्णयिष्यामः ॥१॥ तच [सुख ] परम्प रपा प्रष्टभाषशुदे सामान्य परमजन्म तया तीर्थकृत्य घेति ॥ २॥ तत्राफ्लिष्टमनुत्तर विषयसौम्य, हीनभाषयिगमा उदातरा सम्पत्, प्रमतोपकारकरण, आशयविशुद्धिः, धर्मप्रधानता, भषन्भ्यक्रियात्य मिति ॥ ३ ॥ तथा पिशुद्धपमानापतिपातिचरणावाप्तिः, तस्सात्म्पभाषः, भठ्यप्रमोवहेतृता, ध्यानसुख पोगः, अतिशयर्द्विमाप्तिरिति ॥४॥ अपूर्वफरण, क्षपकणिः, मोइसागरोत्तारः, केवलाभिव्यक्तिः, परमसुखताम इति ॥ ५॥ सदारोग्याप्तेरिति ॥ ६ ॥ भाषसमिपातक्षयादिति ॥ ७॥ रागद्वेषमोहा हि दोपा', तथा तपाऽऽत्मपणादिति ॥ ८॥ अषिपपेऽभिष्यङ्गकरणाद्राग इति ॥ ९ ॥ तत्रैवाग्निज्वालाकल्प मात्सर्यापादनाद्देप इति ॥ १०॥ देपेतरमावाधिगममतिषन्धविधानान्मोह इति ॥ ११ ॥ सत्स्वेतेषु न पधापस्थित सुग्व, स्यधातुषेपम्पाविति ।। १२ । क्षीणेषु न दुख, निमित्ताभावादिति ।। १३ ॥ आस्प न्तिकभाषरोगविगमात् परमेश्वरसास्तत्तथास्वभाषत्वात् परमसुखभाष इतीति ॥ १४ ॥ देवेन्द्रहर्प- जननमिति ॥ १५ ॥ तपा पूजानुग्रहाइतेति ॥ १६ ॥ तथा प्रातिहार्योपयोग इति ॥ १७ ॥ ततः पर परार्ष ·करणमिति ॥ १८ ॥ अविच्छेदेन भूयसां मोहान्धकारापनयनं हृद्यैर्वचनभानुभिरिति ॥ १९ ॥ सूक्ष्मभाव- प्रतिपत्तिरिति ॥ २० ॥ ततः श्रद्धामृतास्वादनमिति ॥ २१ ॥ ततः सदनुष्ठानयोग इति ॥ २२ ॥ ततः पर- मापायहानिरिति ॥ २३ ॥ सानुबन्धसुखभाव उत्तरोत्तरः प्रकामप्रभूतसत्त्वोपकाराय अवन्ध्यकारणं निर्वृतेरिति ॥ २४ ॥ इति परं परार्थकरणमिति ॥ २५ ॥ भवोपग्राहिकर्मविगम इति ॥२६॥ ततः निर्वाण- गमनमिति ॥ २७ ॥ तत्र च पुनर्जन्माद्यभाव इति ॥ २८ ॥ वीजाभावतोऽयमिति ॥ २९ ॥ कर्मविपाक- स्तदिति ॥ ३० ॥ अकर्मा चासाविति ॥ ३१ ॥ तद्वत एव तद्ह इति ॥ ३२ ॥ तदनादित्वेन तथाभावसिद्ध- रिति ॥ ३३ ॥ सर्वविप्रमुक्तस्य तु तथास्वभावत्वानिष्ठितार्थत्वान्न तद्हणे निमित्तमिति ॥३४॥ नाजन्मनो जरेति ॥ ३५ ॥ एवं च न मरणभयशक्तिरिति ॥ ३६॥ तथा न चान्य उपद्रव इति ॥ ३७॥ विशुद्धस्व- रूपलाभ इति ॥ ३८ ॥ तथा आत्यन्तिकी व्यावाधानिवृत्तिरिति ॥ ३९ ॥ सा निरुपमं सुखमिति ।। ४० ॥ सर्वत्राप्रवृत्तेरिति ॥ ४१ ॥ समाप्तकार्यत्वादिति ॥४२॥ न चैतस्य कचिदौत्सुक्यमिति ॥४३॥ दुःखं चैतत् स्वास्थ्यविनाशनेनेति ॥४४॥ दुःखशक्त्युद्रेकतोऽस्वास्थ्यसिद्धेरिति ॥ ४५ ॥ अहितप्रवृत्त्येति ॥ ४६ ॥ स्वास्थ्य तु निरुत्सुकतया प्रवृत्तेरिति ॥ ४७ ॥ परमस्वास्थ्यहेतुत्वात् परमार्थतः स्वास्थ्यमेवेति ॥ ४८॥ भावसारे हि प्रवृत्त्यप्रवृत्ती सर्वत्र प्रधानो व्यवहार इति ॥ ४९ ॥ प्रतीतिसिद्धश्चायं सद्योगसचेतसामिति ॥ ५० ॥ सुस्वास्थ्यं च परमानन्द इति ॥ ५१ ॥ तदन्यनिरपेक्षत्वादिति ॥५२॥ अपेक्षाया दुःखरूपत्वा- ·विति ।। ५३ ॥ अर्यान्तरपाफ्या रितभिवृत्तिर्दुग्यस्येनानिवृत्तिरेषेति ॥ ५४॥ न चास्यार्यान्तराषाप्तिरिति ॥ ५५ ॥ स्यस्थमापनियतो झसो विनिवृत्तेमाप्रपश इति ॥ ५६ ॥ अतोऽकामस्वात्तत्स्वमाषस्थान लोका तक्षेप्राप्तिराप्तिः ॥ ७॥ औत्सुक्यदिहि सक्षणमस्या, हानिम समयान्सरे इति ॥५८॥ न चैतसस्य मगपता, आफाल तयापस्थितेरिति ॥ ५९॥ कर्मक्षयायिशेषादिति ॥ ३०॥ इति निरूपमनुस्खसिद्धिरिति ॥ ११॥ सध्यानवनिहना जीयो, पगम्या फर्मेन्धन मुपि ॥ सामादिपदैगति, सयाति परमं पदम् ।।४।। पूर्णवेषषशावेष, मत्स्यमापस्वास्तथा ॥ अनन्तवीर्ययुक्तत्वात्, समयेनानुगुण्यतः ॥ ४७॥ स तत्र दुरस्त्र पिरहा-पत्पन्ससुम्पसकसः ॥ तिष्ठत्मयोगो योगीन्द्र-पन्यसिजगतीश्वरम् ॥ १८॥ इस्पष्टमोभ्यायः॥ प्रथमाध्यापे सत्राणि ५८ ॥ द्वितीयाध्याये सू०७५ ॥ सूतीयाध्याये सू० ९३ ॥ चतुर्याध्याये सू०४३ ॥ पयमाप्याये सू० ९८५ पष्ठाभ्याये सू०७३ ।। सप्तमायाये सू० ३८ ॥ अष्टमाप्याये सू० ३१ ॥ प्रत्य ध्यापमावापन्ते प प्रयत्नयः श्लोका इति पद श्लोकाः सर्वसूत्राणि ५४२ ॥ श्लोका ४८॥ । इतिमीमपरिभवसरिमपीव मणप्यायीमय भीपर्मविन्दुप्रकरणम् ॥ सुविदिवशिरोमणि परिपुरन्दर-पूर्वपरनिकटकालवर्ति-मगृहीतनामधेय मगधम्धीमरिमद्रसारिपुमप्रवीत पोगरटिसमुपप-योगविन्दु-पोरया मानवासिषयादिसंस्कसवाश्मयंप्रन्परत्नाटकम् संपूर्णम् ॥ DR. अमापा-romaadaminion ·धर्मबिन्दुप्रकरणटीकाकृता भगवता श्रीमुनिचन्द्रसूरीश्वरेण साक्षितयोद्धृतानि नानाशास्त्रपद्यानि ॥ पात्रे दीनादिवर्गे च, दानं विधिवदिष्यते ॥ पोष्यवर्गाविरोधेन, न विरुद्धं स्वतश्च यत् ॥ १॥ पापेनै- वार्थरागान्धः, फलमाप्नोति यत्कचित् ॥ बडिशामिषवत्तत्त-मविनाश्य न जीर्यति ॥२॥ निपानमिव मण्डूकाः, सरः पूर्ण मिवाण्डजाः ॥ शुभकर्माणमायान्ति, विवशाः सर्वसम्पदः ॥ ३॥ राजदण्डभयात्पापं, नाचरत्यधमो जनः ॥ परलोकभयान्मध्यः, स्वभावादेव चोत्तमः ॥ ४ ॥ शुद्धाः प्रसिद्धिमायान्ति, लघवोs- पीह नेतरे । तमस्यपि विलोक्यन्ते, दन्तिदन्ता, न दन्तिनः ॥५॥ गुणवानितिप्रसिद्धिः, संनिहितैरेव भवति गुणवद्भिः ॥ ख्यातो मधुर्जगत्यपि, सुमनोभिः सुरभिभिः सुरभिः ॥ ६॥ श्रीमङ्गलात्प्रभवति, प्राग- ल्भ्याच प्रवर्द्धते ॥ दाक्ष्यात्तु कुरुते मूलं, संयमात्प्रतितिष्ठति ॥ ७॥ आयव्ययमनालोच्य, यस्तु वैश्रवणा- यते ।। अचिरेणैव कालेन, सोऽत्र वै श्रवणायते ॥ ८॥ यद्यपि सकलां योगी, छिद्रां पश्यति मेदिनीम् ॥ तथापि लौकिकाचारं, मनसाऽपि न लङ्घयेत् ॥ ९॥ न कुलं वृत्तहीनस्य, प्रमाणमिति मे मतिः॥ अन्त्ये. ष्वपि हि जातानां, वृत्तमेव विशिष्यते ॥ १० ॥ न परपरिचादादन्यद्, विद्वेषणे परं भैषजमस्ति । राजा- दिपु तु वित्तप्राण-नाशादिरपि दोषः स्यादिति ॥ ११ ॥ यदि सत्सङ्गनिरतो, भविष्यसि भविष्यसि ।। अथासज्जनगोष्ठीषु, पतिष्यसि पतिष्यसि ॥ १२ ॥ अभ्युत्थानादियोगश्च, तदन्ते निभृतासनम् ॥ नाम- ग्रहश्च नास्थाने, नावर्णश्रवणं कचित् ॥ १३ ॥ वृद्धौ च मातापितरौ, सती भार्या सुतान् शिशून ॥ अप्य- %3D ·कर्मशत कृत्या, भतम्पान मनुरवीत् ॥ १४ ॥ चत्वारि ते तात गवसन्तु, श्रियाभिमुष्टस्य गृहस्थधर्मे ।। सम्या दरिद्रो भगिनी पपस्या, ज्ञातिम पूछो विघमा फुलीन ॥१५॥ तिधिपर्योस्सवाः सर्वे, स्पक्ता येन महात्मना ।। अतिथि स विजानीया-झोपमभ्यागत विदुः ॥ १६ ॥ औचित्यमेकमनत्र, गुणानां राशि रेफतः ॥ विपापते गुणग्राम, औचित्यपरिघर्जितः ॥ १७॥ पामाहारावयो यस्या-पिता प्रकृतेरपि । सुप्पिस्यायापलोफ्यन्ते, तस्सात्म्पमिति गीयते ॥ १८॥ लोका खल्वाधार, सर्षेपां धर्मचारिणां यस्मात् ॥ सस्मालोकपिम्द, धर्मविरुदश सनपाज्यम् ॥ १९॥ अतिपरिचयावषज्ञा, भयति विशिष्टेऽपि वस्तुनि पापा | लोक प्रयागयासी, फूपे स्नानं सवा करते ॥ २० ॥ उपदेशः शुभो नित्प, दर्शन धर्मचारिणाम् ।। स्थाने पिनय इत्येमत्साघुसेवाफल महत् ।। २१ ॥ धर्मनापसीवेत, फपासेनापि जीवितः ॥ भावयोश्मी- त्ययगन्तग्य, धर्मविता हि साधपः ॥ २२ ॥ का काला कानि मिघ्राणि, को देश को न्ययागमौ । कचाह फा प मे शक्ति-रिति चिन्त्य मुहहः ॥ २३ ॥ यः काकिणीमप्यपथमपन्ना-मन्धेपते निष्कसहमतुल्याम् ।। कासेन कोटिप्पपि मुफहस्स-स्तस्यानुपन्ध न अहाति लक्ष्मीः ॥ २४ ॥ कासमपोन्मसि खेव, तप्त निर्वाति पुप्पत मूढम् || स्पिरतामेति प्याकुल-मुपयुक्तसुभापित घेतः ॥२५॥ दर्पः अमयति नीपान, निष्फलनय- विगुणपुष्करारम्भस्रोतोपितोमतरण-व्यसनिमिरापास्यते मस्स्यैः ॥२६॥जीवन्ति शसशामाशा, मझया वित्तसंक्षपे॥ नहि प्रज्ञाक्षये कमिद, पिते सस्यपि जीवति ॥२७॥ दुरम्भितेषु क्यास्पंत-मद्वेपो गुणवत्सप ·॥ औचित्यासेवनं चैव, सर्वत्रैवाविशेषतः॥२८॥ वपनं धर्मबीजस्य, सत्प्रशंसादि तद्गतम् ॥ तचिन्ताद्यकुरादि स्यात्, फलसिद्धिस्तु निर्वृतिः ॥ २९ ॥ चिन्तासच्छ्रुत्यनुष्ठान-देवमानुषसम्पदः ॥ क्रमेणाङ्कुरसत्काण्ड- नालपुष्पसमा मताः ॥ ३० ॥ प्रदानं प्रच्छन्नं गृहमुपगते सम्भ्रमविधिः ॥ प्रियं कृत्वा मौनं-सदसि कथनं चाप्युपकृतेः ।। अनुत्सेको लक्ष्म्या निरभिभवसाराः परकथाः ॥ श्रुते चासन्तोषः कथमनभिजाते निव- सति ॥ ३१ ॥ पञ्चैतानि पवित्राणि, सर्वेषां धर्मचारिणाम् ॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं, त्यागो मैथुनवर्जनम् ॥ ३२ ॥ वालस्त्रीमूढमूर्खाणां, नृणां चारित्रकांक्षिणाम् ॥ अनुग्रहार्थं तत्त्वज्ञैः, सिद्धान्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ ३३ ॥ न मिथ्यात्वसमः शत्रु-र्न मिथ्यात्वसमं विषम् ॥ न मिथ्यात्वसमो रोगो, न मिथ्यात्वसमं तमः ॥ ३४ ॥ यन्न प्रयान्ति पुरुषाः, स्वर्ग यच्च प्रयान्ति विनिपातम् ॥ तत्र निमित्तमनार्यः, प्रमाद इति निश्चि- तमिदं मे ॥ ३५ ॥ तैः कर्मभिः स जीवो, विवशः संसारचक्रमुपयाति ॥ द्रव्यक्षेत्राद्धाभाव-भिन्नमावर्तते बहुशः ॥ ३६ ॥ अमित्रं कुरुते मित्रं, मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च ।। कर्म चारभते दुष्टं, तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ ३७॥ चक्षुष्मन्तस्त एवेह, ये श्रुतज्ञानचक्षुषा ।। सम्यक् सदैव पश्यन्ति, भावान् हेयेतरान्नराः॥ ३८॥ चित्तमेव हि संसारो, रागादिक्लेशवासितम् ॥ तदेव तैर्विनिर्मुक्तं, भवान्त इति कथ्यते ॥ ३९ ॥ परिणामो ह्यर्थान्तर-गमन, न च सर्वथा व्यवस्थानम् ।। न च सर्वथा विनाशः, परिणामस्तद्विदामिष्टः॥४०॥ तत्पर्या- यविनाशो, दुःखोत्पादस्तथा च सक्लेशः॥ एष वधो जिनभणितो, वर्जयितव्यः प्रयत्नेन ।। ४१ ॥ भाव- %3D २० ·पितष्यमनित्य-स्वमशरणत्य तथैफतान्यर अशुचिस्व ससार, कर्माक्सपरविधिम ॥ ४२ ॥ निर्जर- णलोयिसर-धर्मस्मामपाततस्यचिन्ताय ॥ पोधे। सुदुलमस्य, ष भाषना मावश विशुद्धाः ॥ ४३ ।। सप्पे घमें पस्सहिंसापयन्धे, देवे रागद्वेषमोहादिमुके। साधौ सर्वग्रन्यसन्दर्भहीने, सपेगोऽसो निसलो योऽनु राग ॥ ४४ ॥ सस्थानीयोपरे क्षेत्र, निक्षिप्तानि कदाचन ॥ न प्रतानि प्ररोहन्ति, जीवे मिथ्यात्ययासिते १५ १५॥ संपमा नियमा सर्वे, नाश्यन्सेनेन पापना ॥ क्षयकालानलेनेष, पावपाः फलशालिनः ॥ ४६॥ वीणो निव्यायहुआ-सणो ध्य, पारापिदिय ब्व उपसतो ॥ वरपिज्झायपिहादिय-जलणोधम्मो खमओ पसमो ।। ४७ । भममयिचिन्पास्मगत, तस्मायः मवोपदेठष्यम् || आत्मान प पर ध हि, हितो पदेष्टानुग्रहाति ॥ १८॥ अपातस्य दोपेभ्या, सम्परषासो गुणैः सह ॥ उपवास स विशेयो न शरीर यिशोपणम् ॥ १९॥ न मारपामीतिकृतप्रतस्प, विनैव मृत्यु क रहातिधारः ॥ निगयते या कुपितो पधा पीन, करोत्यसो स्थानियमानपेक्षा ॥ ५० ॥ मृत्योरमाषानियमोऽस्ति तस्प, कोपाइयाहीनतया तु मग्नः ।। देशस्य महानुपासनाच, पूज्या अतीचारमुवाहरन्ति ॥५१॥ परदारपत्रिणो पच, होन्ति तिनि उ सवा रसंतुहे ॥ इत्थीप तिमि पप व, भगविगप्पेहि नायव्वा ॥ ५२ ॥ तम्हा निधसईप, पहुमागेण च अहि गयगुणमि ॥ परियषम्मदुगुणए-परिणखोपणेण च ।। ५३ ॥ तिस्थकरमत्तीप, मुसाहुजणपसुवास पाप प॥ उत्तरगुणसदाप, पस्य सया होए जापष्व ॥ ५४॥ एवमसन्तोऽपि इमो, जायद जामो य ण ·पडइ कयावि ।। ता एत्थं बुद्धिमया, अपमाओ होइ कायव्वो ॥५५॥ यद्यपि निर्गतभाव-स्तथाप्यसौ रक्ष्यते परैः सद्भिः ॥ वेणुर्विलूनमूलोऽपि, वंशगहने महीं नैति ॥५६॥ जिनशासनस्य सारो, जीवदया निग्रहः कषायाणाम् ॥ साधार्मिकवात्सल्यं, भक्तिश्च तथा जिनेन्द्राणाम् ।। ५७ ।। धन्यास्ते वन्दनीयास्ते, तैस्त्रैलोक्यं पवित्रितम् ॥ यैरेष भुवनक्लेशी, काममल्लो विनिर्जितः ॥ ५८ ॥ एष पञ्च नमस्कारः, सर्वपाप- प्रणाशनः । मङ्गलानां च सर्वेषां, प्रथमं भवति मङ्गलम् ॥ ५९ ॥ चैत्यवन्दनतः सम्यक् , शुभो भावः प्रजायते ॥ तस्मात्कर्मक्षयः सर्वः, ततः कल्याणमश्नुते ।। ६० ॥ परिमितमुपभुञ्जानो, ह्यपरिमितमनन्तकं परिहरंश्च ॥ प्रामोति च परलोके, ह्यपरिमितमनन्तकं सौख्यम् ॥ ६१॥ नार्या यथान्यसत्ताया-स्तत्र भावे सदा स्थिते ॥ तद्योगः पापबन्धाय, तथा धर्मेऽपि दृश्यताम् ॥ ६२ ॥ अनादिनिधने द्रव्ये, स्वपर्यायाः प्रति- क्षणम् ॥ उन्मजन्ति निमजन्ति, जलकल्लोलवजले ॥ ६३ ॥ लेहाभ्यक्तशरीर-स्य, रेणुना श्लिष्यते यथा गात्रम् ॥ रागद्वेषक्लिन्नस्य, कर्मबन्धो भवत्येवम् ॥ ६४ ॥ सन्तोषामृततृप्तानां, यत्सुखं शान्तचेतसाम् ॥ कुतस्तद्धनलुब्धाना-मितश्चेतश्च धावताम् ॥ ६५ ॥ क्षान्तो दान्तो मुक्तो, जितेन्द्रियः सत्यवागभयदाता ॥ प्रोक्तस्त्रिदण्डविरतो, विधिगृहीता भवति पात्रम् ॥ ६६ ॥ अन्योपकारकरणं, धर्माय महीयसे च भव- तीति ॥ अधिगतपरमार्थाना-मविवादो वादिनामत्र ॥ १७ ॥ वचनीयमेव मरणं, भवति कुलीनस्य लोक- मध्येऽस्मिन् ॥ मरणन्तु कालपरिणति-रियं च जगतोऽपि सामान्या ॥ ६८ ॥ अप्पेण बहुमेसेज्जा, एयं ·यितव्यमनिस्य-स्वमशरणस्प तयकतान्पर अनुचिस्वं ससार, कर्माभषसवरविषिश्च ॥ ४२ ॥ निर्जर- गलोकविस्तर-धर्मस्वारुपाततस्वचिन्ताय ।। पोधेः सुदुल मत्य, च भावना वावश विशुदाः ॥ ४३ ।। सध्पे धर्मे बस्तहिसामपन्धे, देवे रागद्वेपमोहाविमुक्के ।। साधी सर्वप्रन्यसन्दर्भहीने, सपेगोऽसौ निश्चलो योऽनु रागः ॥४४॥ सस्यानीवोपरे क्षेत्रे, निक्षितानि कवाचन ॥ न व्रतानि मरोहन्ति, जीवे मिष्यात्यवासिते ॥४५॥ संयमा नियमाः सर्षे, नाश्यन्तेनन पावनाः ॥ क्षयफालानसेनेष, पापपाः फलशालिनः ।। ४६ ॥ स्त्रीणो निप्वायहुभा-सणो म्प, छारापिदिय ठष उपसंतो ॥ दरपिज्झायविदारिय-जतणोयम्मो बओ पसमो ॥ १७ ॥ मममविपिन्स्यास्मगत, तस्माग्प्रेयः सवोपदेठष्यम् ॥ आत्मान घ पर च हि, हितो पवेठानुशहाति ॥ १८॥ अपातस्य दोपेभ्यः, सम्पग्यासो गुणैः सर ॥ उपवासः स विज्ञेयो न शरीर विशोपणम् ।। ४९ ॥ न मारयामीतिकृतमतस्य, विनैव मृत्यु कहासिचारः ॥ निगयते यः कुपितो बधा दीन, फरोख्यसौ स्यामिपमानपेक्षा ॥ ५० ॥ मृस्पोरमावानियमोऽस्ति तस्य, कोपाइयाहीनतया तु मग्नः ।। पेशस्य मापनुपालनाच, पूज्या अतीधारमुपाहरन्ति ॥५१॥ परवारपक्षिणो पय, होन्ति तिमि उ सदा रसंतुहे । इस्पीए तिन्नि पच घ, भगविगप्पेदि नायष्या ।। ५२ ॥ तम्हा निधसईए, पठमाणेणं ष अहि गयगुणमि ॥ परिवक्मदुराए-परिणआलोयणेण च ॥५३॥ तिस्पकरमत्तीए, सुसाहुजणपन्सुवास गाए ये 1 उत्तरगुणसदाप, एत्य सपा हो जायव्य ।। ५४ ॥ एवमसन्तोऽपि इमो, जाया जाओ प ण ·पडइ कयावि ॥ ता एत्थं बुद्धिमया, अपमाओ होइ कायब्वो ॥५५॥ यद्यपि निर्गतभाव-स्तथाप्यसौ रक्ष्यते परैः सद्भिः॥ वेणुर्विलूनमूलोऽपि, वंशगहने महीं नैति ॥५६॥ जिनशासनस्य सारो, जीवदया निग्रहः कषायाणाम् ॥ साधार्मिकवात्सल्यं, भक्तिश्च तथा जिनेन्द्राणाम् ॥ ५७ ॥ धन्यास्ते वन्दनीयास्ते, तैस्त्रैलोक्यं पवित्रितम् ॥ यैरेष भुवनक्लेशी, काममल्लो विनिर्जितः ॥५८॥ एष पञ्च नमस्कारः, सर्वपाप- प्रणाशनः । मङ्गलानां च सर्वेषां, प्रथमं भवति मङ्गलम् ॥ ५९॥ चैत्यवन्दनतः सम्यक् , शुभो भावः प्रजायते ॥ तस्मात्कर्मक्षयः सर्वः, ततः कल्याणमश्नुते ॥ ६० ॥ परिमितमुपभुजानो, ह्यपरिमितमनन्तकं परिहरंश्च ॥ प्रामोति च परलोके, त्यपरिमितमनन्तकं सौख्यम् ॥ ६१॥ नार्या यथान्यसक्ताया-स्तत्र भावे सदा स्थिते ॥ तद्योगः पापबन्धाय, तथा धर्मेऽपि दृश्यताम् ॥ ६२ ॥ अनादिनिधने द्रव्ये, स्वपर्यायाः प्रति- क्षणम् ॥ उन्मजन्ति निमज्जन्ति, जलकल्लोलवजले ॥ ६३ ॥ स्नेहाभ्यक्तशरीर-स्य, रेणुना श्लिष्यते यथा गोत्रम् ।। रागद्वेषक्लिन्नस्य, कर्मबन्धो भवत्येवम् ॥ ३४ ॥ सन्तोषामृततृप्तानां, यत्सुखं शान्तचेतसाम् ॥ कुतस्तद्धनलुब्धाना-मितश्चेतश्च धावताम् ॥ ६५॥ क्षान्तो दान्तो मुक्तो, जितेन्द्रियः सत्यवागभयदाता ॥ प्रोक्तस्त्रिदण्डविरतो, विधिगृहीता भवति पात्रम् ॥ ६६ ॥ अन्योपकारकरणं, धर्माय महीयसे च भव- नीति ॥ अधिगतपरमार्थाना-मविवादो वादिनामत्र ॥ १७ ॥ वचनीयमेव मरणं, भवति कुलीनस्य लोक- मध्यस्मिन् ॥ मरणन्तु कालपरिणति-रियं च जगतोऽपि सामान्या ॥ ६८ ॥ अप्पेण यहुमेसेज्जा, एयं ·परियलक्षणम् । सम्पासु परिसेवा , एक अट्ठपय विऊ ।। ६९ ॥ जिणएमोपियवाण, परियणसंमालणा उपियकिय ।। ठामुषवेसो प तहा, पवस्वाणस्स संभरणम् ॥ ७० ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां, शरीर फारण यतः । ततो परलेन सद्रक्ष्प, पथोरनुपर्तनः ।।७१ ॥ सऽपि सन्तु सुखिना, सर्वे सन्तु निरामया ॥ सर्वे भद्राणि पश्यन्सु, मा कसिल्पापमापरेत् ॥ ७२ । सासम्पनो निराख-म्पन योगा परो द्विपा शेयः॥ जिनस्पध्यान खल्वापस्तत्तस्वगस्स्वपरः ॥ ७३ चितरस्नमसलिष्टमान्तर घनमुग्यते ॥ यस्य सम्मुपित दोपै-स्तस्य शिष्य विपत्तयः ॥ ४॥ यौषन नगनवास्पदोपम, शारवाम्बुपषिलासि जीवितम् ।। स्वमसम्पपनषिभ्रम धन, स्पापरं किमपि नास्ति तत्वतः ॥७॥ विप्राः गवमुजङ्गमालया, सङ्गमा विगमयोपपिताः ॥ सम्पदोपि विपदा फटाक्षिता, मास्ति किग्निवनपद्रव स्फुटम् ॥ ७६ ॥ इसा क्रोधो गृध्र प्रकटपति पक्षं निमितः ॥ शृगाली वृष्णेय विकृतववना घावति पुरः ॥ इत' क्रूर कामो विचरति पिशाचमिरमहो । स्मशान ससार कह पतिता स्पास्यति सुखम् ॥ ७७ ॥ एतास्ताववसशय कुशवसमान्तोवपिन्दूपमाः ॥ लक्ष्म्यो धन्धुसमागमोपि न चिरस्थायी बालप्रीतियत् ॥ पधान्यस्किल किदिवस्ति निम्पिस तणावाम्मोपर-यापतितां पिमति पवतः स्वस्मै हित चिम्स्यताम् ॥ ७८ ॥ माता श्रिया सफलकामदुधास्ततः किम् ॥ वत्त पद शिरसि विद्विपतां ततः किम् ॥ सरिता प्रगपिनो विमवस्तता किम् ॥ कल्प भूत तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ ७९ ॥ तस्मावमन्तममर

·परमं प्रकाशं तचित्त चिन्तय किमेभिरसद्विकल्पैः ॥ यस्यानुषङ्गिण इमे भुवनाधिपत्ययोगादयः
कृपणजन्तुमतां भवन्ति ॥ ८० ॥ जैन मुनिव्रतमशेषभवात्तकर्म-सन्तानतानवकरं स्वयमभ्युपेतः । कुर्या
तदुत्तरतरं च तपः कदाऽहं, भोगेषु निःस्पृहतया परिमुक्तसङ्गः ॥८१॥ यामेव रात्रिं प्रथमामुपैति, गर्भ
वसत्यै नरवीर ? लोकः॥ ततः प्रभृत्यस्खलितप्रयाणः, स प्रत्यहं मृत्युसमीपमेति ॥८२॥ तित्थे सुत्तत्थाणं,
गहणं विहिणा उ तत्थ तित्थमिदं ॥ उभयन्नू चेव गुरू, विही उ विणयाइ ओ चित्तो ॥ ८३ ॥ उभयन्नू
विय किरिया-परो दढं पवयणाणुरागी य ॥ ससमयपरूवंगो परि-णओ य पन्नो य अचत्थं ।। ८४ ॥ अस-
त्याः सत्यसङ्काशाः, सत्याश्चासत्यसंनिभाः ॥ दृश्यन्ते विविधा भावा-स्तस्माद्युक्तं परीक्षणम् ॥ ८५ ॥
अतथ्यान्यपि तथ्यानि, दर्शयन्त्यति-कौशलाः॥चित्रे निम्नोन्नतानीव, चित्रकर्मविदो जनाः ।। ८६॥ तिहिं
उतराहिं तह रोहिणीहिं, कुञ्जा उ सेहनिक्खमणं ॥ गणिवायए अणुना, महत्र्वयाणं च आरुहणा ॥ ८७ ॥
चउद्दसी पन्नरसिं, वज्जेज्जा अमिं च नवमिं च ॥ छठिंच चउत्थि च वा-रसिं च दोण्हंपि पक्खाणम् ।। ८८॥
उच्छवणे सालिवणे, पउमसरे कसुमिए व वणसंडे || गंभीरसाणुणाए, पयाहिणजले जिणहरे वा ॥ ८९ ॥
पुब्वाभिमूहो उत्तर-मुहो व दिजाहवा पडिच्छेज्जा ।। जाए जिणादओ वा, दिसाए जिणचेइयाई वा ॥१०॥
नाणस्स होइ भागी, थिरयरओ दंसणे चरित्ते य ॥ धण्णा आवकहाए, गुरुकुलवासं न मुञ्चन्ति ॥ ११ ॥
धन्यस्योपरि निपत-त्यहितसमाचरणधर्मनिर्वापी | गुरुवदनमलयनिसृतो, वचनरसश्चन्दनस्पर्शः॥ १२ ॥

·रागद्वेपो यदि स्यातां, तपसा किं प्रयोजनम् । तावेव यदि न स्पाता, तपसा किम्मयोजनम् ॥९३॥ परि मग्गस्स मयस्स य, नासा घरण सुम अगुणणाए । नो घेयाषषकय, सुझोक्य नासइ कम्म ॥ ९४ ॥ जद्द भमरमहुअरिंगणा, निषपन्ति सुमियम्मि वणसरे ॥ इय होइ निषायठव, गेलपणे कायवजदेण ॥ १५ ॥ धम्मत्यमुम्बएण, सव्यस्सापत्तिय न फायब्ध ॥ इय सजमोवि सेमओ, पत्य य भयव उदाहरण ।। ९६ ।। सो तापसासमाओ, तेसिं अपत्तिप मुणेऊण ॥ परम अयोहियीभ, तो गओ इतकालेषि ॥ ९७ ॥ श्य अनेणवि सम्म, सम अप्पतिय सर जणस्स ॥ नियमा परिदरियल्य, इयरम्मि सतत्तचि- साओ ॥ ९८ ॥ ममैपाय दोपो यदपरमये नार्जितमहो । शुम यस्माल्लोको भवति मयि कुमीतिएषयः ।। अपापस्यैष मे कपमपरपा मस्सरमय ॥ जनो याति स्वार्थ प्रति विमुखतामेत्य सहसा ॥ ९९ ॥ अभिसन्थे। फत भिन्न-मनुष्ठाने समेऽपि हि ॥ परमोसा स एपेड, पारीय कृषिकर्मणी ॥१०॥ उप्पण्णा उप्पण्णा, माया अणुमग्गो निहतव्वा ॥ आलोअण निंदण गर-हणाइ न पुणो विधीयति ॥ १०१॥ अणागारं पर कम्म, नेष गहे न निणहये । सुई सया विपरमाणे, अससत्ते जिइदिए ॥ १०२ ॥ सिदेर्षिश्वा सिता मूल, पथपतयो गजाः ॥ सिंहो मृगाधिपस्पेऽपि, न मृगैरनुगम्यते ॥ १०३ ।। लोओ परस्स वोसे, इत्यास्थि गुणे प गिण्हतो ।। अप्पाणमप्पणधिय, फणइ सवोस प सगुण च ॥ १०४ ॥ कष्ट कुसात कुपरीक्षितम् ॥ कुभाषजनक सन्तो, भाषन्ते न कवाचन ॥ १०५ ॥ निराकरिष्णुर्यवि नोप ·लभ्यते, भविष्यति क्षान्तिरनाश्रया कथम् ॥ यदाश्रयात्क्षान्तिफलं मयाऽऽप्यते, स सत्कृतिं कर्म च नाम नार्हति ॥ १०६ ॥ संसारवय॑पि समुद्विजते विपद्भ्यो, यो नाम मूढमनसां प्रथमः सनूनम् ॥ अम्भो- निधौ निपतितेन शरीरभाजा, संसृज्यतां किमपरं सलिलं विहाय ।। १०७ ॥ प्रायेणाकृतकृत्यत्वा-न्मृत्यो- रुद्विजते जनः॥ कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते, मृत्युं प्रियमिवातिथिम् ॥ १०८ ॥ अत्वरापूर्वकं सर्वं, गमनं कृत्व- मेव वा ॥ प्रणिधानसमायुक्त-मपायपरिहारतः ॥ १०९॥ भोगा दानेन भव-न्ति देहिनां सुरगतिश्च शीलेन ॥ भावनया च विमुक्ति-स्तपसा सर्वाणि सिद्ध्यन्ति ॥ ११० ॥ कम्माइ नूणं घणचिकणाई, कढि- णाई वजसाराई ॥णाणड्डयंपि पुरिसं, पंथाओ उप्पहं नेति ॥१११॥ वजेजा संसरिंग, पासत्थाईहिं पाव- मित्तेहिं । कुज्जा उ अप्पमत्तो, सुद्धचरित्तेहिं धीरेहिं ॥ ११२ ॥ निर्जितमदमदनानां, वाकायमनोविकार- रहितानाम् ॥ विनिवृत्तपराशाना-मिहैव मोक्षः सुबिहितानाम् ।। ११३ ॥ असन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृदपि न याच्यस्तनुधनः ॥ प्रिया वृत्तिाय्या मलिनमसुभङ्गेऽप्यसुकरम् ॥ विपाच्चैः स्थेयं पदमनुविधेयं च महतां ॥ सतां द्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् ॥ ११४ ॥ आणोहेणाणता, मुक्का गेवेजगेसु य सरीरा॥ न य तत्थाऽसंपुण्णाए, साहुकिरियाइ उववाओ ॥ ११५ ॥ यच कामसुखं लोके, यच्च दिव्यं महासुखम् ॥ वीतरागसुखस्येद-मनन्ताशे न वर्तते ॥ ११६ ॥ अशोकवृक्षः सुरपुष्पवृष्टि-दिव्यो ध्वनिश्चामरमासनञ्च ।। भामण्डलं दुन्दुभिरातपत्रं, सत्पातिहार्याणि जिनेश्वराणाम् ॥ ११७ ॥ ॥ पद्यानि कतिचिद्योगविन्द्वादिष्वागतानीत्युपेक्षितानि ॥ इति धर्मविन्दुवृत्युद्धृतानि पद्यानि ॥ H ·॥ (१०) साफलाटकप्रकरणम् ।। अविधायापि हिंसा, हिंसाफलभाजन भवस्येक । कृत्याप्यपरो हिंसां, हिंसाफलमाजन न स्यात् ॥१॥ एफस्यास्पा हिंसा, ववति काले सथा फलमनस्पम् ॥ अन्यस्य महाहिंसा, स्वरूपफला भवति परिणामे ॥२॥ एकस्पैव सतीपस्प, विशति फल सैवमन्वमन्यस्य ॥ भवति सहकारिणामपि, हिंसावैषिश्यमत्रफलकाले ॥३॥ मागेष फलति हिंसा १, क्रियमाणा फलति २ फलतिष कृतार्या ३ ।। आरन्धा चाप्यकृता, फलति ४ हिंसा नुमान ॥ ४ ॥ एकर करोति हिंसां, भवन्ति फलभोगिनस्तथा पहवः ॥ पहयो विवधति हिंसा, हिंसाफल मुग्भवस्येका ।। ५ ॥ कस्यापि विशति हिंसा, हिंसाफलमेफमेष फलकाले ॥ अन्पस्य सैवर्दिसा, विशस्य हिंसाफल विपुलम् ॥ ६॥ हिंसाफलमपरस्प तु, दवायसिाफल तु परिणामे ॥ इतरस्य पुनहिंसा, विशस्यर्हि साफस नान्यत् ॥ ७॥ इतिविविधभंगगहने, सुस्तरे मार्गमूरदृष्टीनाम् ।। गुरवो भषन्तु शरण, प्रबुदनप चक्रसहारा ८॥ हिंसाफलाटकमकरण समाप्तम् ॥ - सुपिरिवशिरा घेवर भीहरिभवसरिषिरविवं स्यातायभीत्या मानारेण निघाफल मिरपकमाएक प्रकरण समाप्तम् ।

·॥ (११) अथ श्री सर्वज्ञसिद्धिप्रकरणम् ॥ लक्ष्मीभृद् वीतरागः क्षतमतिरखिलार्थज्ञताऽऽश्लिष्टमूर्ति-देवेन्द्रार्यो प्रसादी परमगुणमहारत्नदोऽ- किञ्चनेशः। तच्चातचेतिवक्ता नवितथवचनो योगिनां भावगर्भ, ध्येयोऽनङ्गश्च सिद्धेर्जयति चिरगतो मार्ग- देशी जिनेन्द्रः ॥ १॥ नास्त्येवाऽयं महामोहात्, केचिदेवं प्रचक्षते । कृपया तत्प्रबोधाय, ततः सन्याय उच्यते ॥२॥ सर्वज्ञाप्रतिपत्तिर्य-न्मोहः सामान्यतोऽपि हि । नास्त्येवाभिनिवेशस्तु, महामोहः सतां मतः॥ ३ ॥ अस्माच दूरे कल्याणं, सुलभा दुःखसम्पदः । नाज्ञानतो रिपुः कश्चि-दत एवोदितं बुधैः ॥ ४ ॥ महामोहाभिभूताना-मित्यनर्थो महान् यतः। अतस्तत्त्वविदां तेषु, कृपाऽवश्यं प्रवर्त्तते ॥५॥ श्रुत्वैतं चेह सन्न्यायं, तथा क्लिष्टस्य कर्मणः । क्षयोपशमभावेन, प्रबोधोऽप्युपपद्यते ॥ ६॥ तदभावेऽपि तद्दोषात्, सफलोऽयं परिश्रमः । कृपाभावत एवेह, तथोपायप्रवृत्तितः ॥ ७ ॥श्रोतॄणामप्रबोधेऽपि, यन्मु- नीन्द्ररुदाहृतम् । आख्यातॄणां फलं धर्म-देशनायां विधानतः ॥ ८॥ अलमत्र प्रसङ्गेन, प्रकृतं प्रस्तुमोऽधुना। पूर्वपक्षस्तु सन्न्याय-स्तत्रातः किञ्चिदुच्यते॥९॥प्रत्यक्षादिप्रमाणगो(गर्गो)-चरातिक्रान्तभावतः। असाध्वी किल सर्वज्ञ-कल्पनातिप्रसङ्गतः ॥१०॥ प्रत्यक्षेण प्रमाणेन, सर्वज्ञो नैव गृह्यते। लिङ्गमप्यविनाभावि, तेन किञ्चिन्न दृश्यते ॥ ११॥ नचाऽऽगमेन यदसौ, विध्यादिप्रतिपादकः । अप्रत्यक्षत्वतो नैवो-पमानेनापि गम्यते ॥ १२ ॥ नार्थापत्त्या हि सर्वोऽर्थ-स्तं विनाऽप्युपपद्यते । प्रमाणपञ्चकावृत्ते-स्तत्राभावस्य मानता ॥ १३ ॥ स ·रागाविपक्षपाधास्प, सशस्वमिहेष्यते । तेष स्मखमावत्वात,मक्षयो भोपपयते ॥१४॥ अथ नास्मस्व भाषास्ते, सर्वशः सर्प एव हि। अरागाविस्वभावस्था-सपा कमित् कदाचन ॥ १५ ॥ किश-जात्यादि युपस्पायू , पक्ताऽसौ गीयते परैः । ततः कप नु सर्पको ?, यथोक्त न्यायवादिना ॥ १६ ॥ मसाविति न सर्वज्ञो, वक्तस्वारेषदत्तवस् । य य सर्वज्ञमिस्पा-स्त तमेसेन वारयेत् ॥ १७ ॥ अवश्य जातिनामभ्यो, स निर्देश्पः परैरपि । निर्दिष्टमेत् स पफतृस्था-वसर्वज्ञः प्रसज्यते ।। १८ । सर्वो पिशेपा सर्पज्ञो, वक्त स्पेन प्रपोपते । अपोक्तिविशेष प, सामान्य क्वावतिष्ठताम् ? ॥ १९ ॥ न वक्त्वमदेहस्य, न चासो फर्मणा पिना । न तद्रागादिशून्यस्थ, वक्तस्य तनियन्यनम् ॥ २० ॥ विषक्षया च वक्तृत्व, सा पेच्छा- मायतो हि यत् । रागस्ततश्च वक्तृत्वात , न सर्वस इति स्थितम् ॥ २१ ॥ (इति सर्षशताप्रतिपेयपूर्वपक्षा) मनोच्यते याचावयुक्त 'प्रत्यक्षादिममाणगो(णेगो परातिकान्तस्वावसायी सर्वकल्पने' ति, सदयुक्त, कुतः, यतो न सर्पपवार्यग्राहीन्द्रियमस्मक्षमिति तद्गोधरातिकान्तस्वेऽपि भावाना नापश्यमसत्तासिद्धि रतिप्रसास्, तपगोचराणामपि सतामेवानुमानाविषिपयतयेष्ठत्वात् , अन्यथाऽनुमानावेरप्यसत्तामात्रस्वे सति अतिमसमात्, नपसर्यजनमत्यक्षगोधरातिफान्तस्तत्राप्रमाणमस्ति, ततसां परोक्षस्वात, वत भ्युपगमे पातीन्द्रियार्थपर्शिनः सत्तासिदिः, सरसंशयानिवृत्तेच, न हि सर्वजनमस्यक्षगोधरातिक्रान्ता अपि 4. परपिपाणादिवान सन्ति धर्मापय इति सत्सवापानिवृत्तिः । न चैवं तस्वत: प्रस्पक्षम्, असाक्षाव- ·सम्पूर्णवस्तुपरिच्छेदात्मकत्वात्, प्रयोगश्च-इन्द्रियमनोनिमित्तं विज्ञानमप्रत्यक्षं, ग्राह्यग्रहीतृव्यतिरिक्त- निमित्तोत्थापितप्रत्ययात्मकत्वात्, धूमादग्निज्ञानवत् , विपक्षः केवलम् ।। न प्रत्यक्षादिविरोधिनी प्रतिज्ञा, अस्य साक्षात्सम्पूर्णवस्तुपरिच्छेदायोगात्, अनीदृशस्य च प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः । नासिद्धो हेतुः, धर्मि- धर्मत्वात्, यथोदितविज्ञानस्य हि ग्राह्यग्रहीतृव्यतिरिक्तनिमित्तोत्थापितप्रत्ययात्मकत्वं, स्वभावत- स्तथाप्रतीतेः, अतत्स्वभावत्वे तदनिमित्तत्वप्रसङ्गात् ॥ नानैकान्तिकः, यथोदितविपक्षेऽभावात्, नहि केवले ग्राह्यग्रहीतृव्यतिरिक्तनिमित्तोत्थापितप्रत्ययात्मकत्वमस्ति, तस्य तथाविधात्मार्थनिवन्धनत्वात् ॥ न विरुद्धोऽपि, विपक्ष एवाभावात् ॥ इन्द्रियोपलब्धिनिमित्तमन्तरा व्याप्त्यन्तराद्यपेक्षारूपत्वस्य प्रतीतिबाधितत्वात् विशेषविरुद्धस्य तत्त्वतोऽविरुद्धत्वात्, अन्यथा सर्वत्र भावादेव च हेतुव्यवहारो- च्छेदप्रसङ्गात् ॥ दृष्टान्तोऽपि न साध्यादिविकला, धूमादग्नेज्ञानस्याप्रत्यक्षत्वसिद्धेः, ग्राह्यग्रहीतृव्यति- रिक्तनिमित्तोत्थापितप्रत्ययात्मकत्वप्रतीतेश्च ॥ न साधनाव्यावृत्त्यादि, केवलादुभयस्यापि निवृत्तेः, आत्मनः साक्षादर्थपरिच्छेदात् सम्पूर्णार्थप्रतीतेश्च । आहू-अधिकृतप्रत्यक्षेणापि साक्षादर्थपरिच्छित्तिः, न, अक्षैर्व्यवधानात्, तदभावेन तदभावात् , ज्ञानोत्पत्तिस्तेभ्यः, तत्परिच्छित्तिस्तु साक्षादेवेति चेत्, न, तव्यतिरेकेण तदसिद्धेः, अतत्स्वभावस्योत्पत्तौ पुनस्तत्स्वभावत्वविरोधात्, न चानेन सम्पूर्णवस्त्व- वगमो, नीलादेरपि तारतम्यव्यावृत्त्याद्यपरिच्छित्तस्तथाऽननुभवात्, नरसिंहे सिंहज्ञानतुल्यत्वादिति । - ·अर्थस्पभाषस्यमार्गस्पाभाषे इन्द्रिपादीनां तेन म तेपन्धासिदे, सवयगमे तेषां लिद्गत्यानुपपत्तिरिति चेत्, न, साप्पणाएफभायेन प्रतिपन्यासिद्ध्यसिद्धा, न सामम्पपेक्षया ग्रामवत् ज्ञानजननस्वभावस्थमेपां, सर्यमा सदभितस्पमावत्ये ततस्तत्मतीतिमसमात्, स्वमाषभेदे च सिदमेपा झापफस्पमिति । आह-पष मप्पर्मापा ज्ञापफार्मातिममा, अज्ञासज्ञापनात्, न हि धूमावायिष तम्झानाविपुरस्सरमजान, तथा सत्य भायात, अक्षेपेणेपार्थप्रतीसेरिति, न, स्वमायविन्यतस्तदभाषसिद्धरज्ञातज्ञापफस्वमावस्यात्, शापकस्य भापत्य पेह प्रपोजक, अन्यथा का पतिरेकतस्तस्कारणत्याङ्गीकरणेऽपि तस्यतस्तदयदेतेपा हेतुपर्माति- फमः, पुह्मादियुतत्याभ्युपगमाघ, न पैतपनुपपत्तितो, तेषामेव त्वचेतनत्वेन शास्त्यायोगात्, फिश परो समाग्रता पेट मतिपदपितुमिष्टा प्रायमीतृव्यतिरिक्तनिमित्तमात्रस्नेत्पनुचिता सर्वसाधाभिनि पेश', न पेय फेवल, मायग्रहीतृमानापेक्षितत्वात्, कर्मक्षपादेश्य क्षयोपशमादितुम्पत्यादिस्पल प्रसङ्गेन । न माऽशोषपदार्थमाध्यतीन्द्रियप्रत्यक्षगोधरातिमान्सस्यमस्य, उभयासिद्ध अभ्युपगमविरोधात् वियादानुप पत्तेभ, अनुमानगोधरासिफान्सत्यं पुनरसिद्धमप, सर्ये धर्मादयः फस्यपित् प्रत्यक्षा, शेयस्वादू, घटवत् । विपभो न किनिवित्पनुमानसमायात् । अधाह-लेपमनुमान, सदामासत्यात्, व अप्रसिदषिशेपणत्या एममिदपिरोपणा पक्षः,तपादि-सर्वे धर्मादपा कस्पचित् प्रत्यक्षा इस्पग्रासीन्द्रियप्रत्यक्षेण मस्पक्षस्य साथ- गिनुमिष्ट, न तत्कस्पषित् प्रसिद्धमिति, हेतुरप्पनैकान्तिका, अप्रत्यक्षस्याप्यमावस्य शेयस्वोपपत्ता, ·दृष्टान्तोऽपि साध्यविकल:, जात्यन्तरप्रत्यक्षेण प्रत्यक्षत्वासिद्धः॥ इतरोऽपि साधनाव्यावृत्तःन किञ्चिदिति तुच्छेऽपि ज्ञेयत्वानिवृत्तरिति ॥अन्रोच्यते।। यत्तावदुक्तमप्रसिद्धविशेषणत्वादप्रसिद्धविशेषणः पक्षः इति,एत- दयुक्तम् , अनुमानोच्छेदप्रसङ्गात,सर्वत्राप्रसिद्धविशेषणपक्षाभासत्वापत्तेः, एवं ह्यनित्यः शब्द इत्यादावपि वर्णाद्यात्मकव्यक्तिसमवाय्यनित्यत्वेनानित्यत्वं साधयितुमिष्टं, न तत् कचित् प्रसिद्धमित्यपि वक्तुं शक्य त्वाद् , अनित्यत्वजातिपरिग्रहाददोष इति चेत्, इतरत्रापि प्रत्यक्षत्वजातिपरिग्रहे को दोपः?, इष्टासिद्धिरिति चेत्, शब्दानित्यत्वादौ समान एव दोषः, लौकिकत्वादनित्यत्वादेरसमानता इतिचेत्, न, अलौकिकस्यापि वेदापौरुषेयत्वादेर्मेयत्वेन त्वयाऽप्यङ्गीकृतत्वात्, हेतुरप्यदुष्टा, अमावस्याप्रत्यक्षत्वासिद्धेर्वस्तुधर्मत्वात्, अन्यथा वस्त्वनुपपत्तेः, तस्य च प्रत्यक्षत्वात्, अतद्धर्मस्य चात्यन्तासतो ज्ञेयत्वायोगात्, मानेन ज्ञायमा- नस्य तदुपपत्तेः, तुच्छे च मानप्रवृत्त्यसम्भवादभावाख्यमानस्य च तदविशेषात् तद्वदप्रवृत्तेः ॥ अपरस्त्वाह सर्वज्ञज्ञानस्य ज्ञेयत्वेऽपि प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः, तेनार्थप्रत्यक्षत्वात्, तत्प्रत्यक्षत्वे च तदप्रत्य- क्षत्वप्रसङ्गात्, तदन्यसर्वज्ञप्रत्यक्षत्वे चानवस्थापत्तेर्व्यभिचार इति, एतदप्यसत्, तस्यार्थग्रहणरूपस्य स्वसं- विदितत्वेनोक्तदोषानुपपत्तेरुभयप्रत्यक्षत्वात् , अन्यथाऽर्थप्रत्यक्षत्वासिद्धेः हल्लेखशून्यस्याविकृतत्वेनात्मनो दर्शिनो दर्शनायोगात्, विकृतत्वे चार्थं पश्यतस्तद्विक्रियैव चिद्रूपाऽज्ञानमिति सर्वज्ञत्वानुपपत्तेश्च ।। 'अपरस्त्वाह हेतुर्येनैव सहाविनाभूतो दृष्टस्तस्यैव गमको भवति, यथा धूमोऽग्ने,न सद्भावमात्रात् यस्य ·कस्पा त्, पपा स एव धूमः पानीयस्य, न पातीन्द्रियेषु भावेषु प्रत्यक्षस्वाविनामावि सेयत्व हट, कथ तत् सेपु तद् गमयेत् ?, अप्रोग्यते, सामान्यतो ठानुमाननीस्या तत् तेषु तद् गमयेत् इति, यपा गतिमानावित्पो पेशान्तरमाप्तेः वेषदत्तपवित्पत्र, तथाहि-न विनकरे गतिमत्त्वेन देशान्तरमाप्तिरविना मूता हटा, अब पासौ तद् गमयति, देषवचे हप्ठेति सा गमयतीति चेत्, घटेऽपि प्रत्यक्षत्वेन शेयस्थम विनाभाषि प्ठमेति समानमेतत् । अतीन्द्रिपप्रत्यक्षस्वेन न ठमिति चेत्, देववोऽपि न तथा गगनग तिमत्वेन देशान्तरमाप्तिरिति समानमेष । म साधारष्टान्सपोपः, जास्यन्सरमत्यक्षेण तत्र प्रत्यक्षत्या सिदावपि सामान्येन प्रत्यक्षस्यसिद्धेः न्याय्यत्वमेव, विशेषानुगमाभावात् ॥ न फैधर्म्यष्टान्तवोपा, न किशिविति तुष्णमावतो ज्ञेयस्वनिवृत्ता, प्रतिपावनोपायस्वात् तदभिधाने दोपोऽन्यथा नि स्वभाव- तया न सतो सानजन्मातिप्रसङ्गादिति ॥ अप चेवमनुमानम्-अनेकशास्त्रफलासषेवनसमन्धिते फस्मिचित् पुरुपे सर्वश इत्युपञ्चर्यमाणो म्यवहारस्तवन्यमुझ्यापेक्षा, गौणस्वात्, शौर्यक्रौर्यादिमति चैत्रेऽसिरे सिंहग्यवहारषत्, विपक्षक्षेत्रम्यवहार इति ॥ नात्र प्रत्यक्षादिविरोधिनी प्रतिमा, तलमणायोगात, नासिदो हेतु तत्र गौणस्वस्योभयोः सिदत्वात् ॥ नानैकान्तिका, विपक्षव्यावृतेः ॥ न विस्दो, दृष्टान्त पत् प्रमाणान्तरमसिदतवन्यमूल्यापेक्षस्वसाधनस्प तनाहकममाणप्रसिख्यभ्युपगमेनवकाशस्थात् ॥ न सापनपर्मायसिदः साधाष्ठान्ता, उमपभर्ममसिः॥ न साधनाव्याताविरितरा, चैत्रे स्वप्य ·वहारात्तदुभयनिवृत्तरिति॥आगमगोचरातिकान्तत्वमप्यसिद्धं, 'स्वर्गकेवलार्थिना तपोध्यानादि कर्त्तव्यम्' इतिवचनप्रामाण्यात्, केवलिनश्च सर्वज्ञत्वात्, पुरुषकर्तृत्वादिदमप्रमाणमिति चेत्, न तावद् वक्तृत्वेन तत्कर्तृकत्वासिद्धिः, न चैतत् स्वतन्त्रविरोधि ‘नमस्तीर्थाय ' इतिवचनात्, न च पुरुपवक्तृकत्वमप्यस्या- प्रामाण्ये निमित्तं, वेदाप्रामाण्यप्रसङ्गात्, न च तदवक्तृका वेदाः, पुरुपव्यापारमन्तरेण नभस्येतद्वचना- नुपलब्धेः आनुपूर्वी नियतिभावादेश्चेतरत्रापि तुल्यत्वात् , न चाहद्वक्तृकत्वेनास्य प्रामाण्यं, निश्चिताविप- रीतप्रत्ययोत्पादकत्वेन कथञ्चित् स्वत एव तदभ्युपगमाद् , अन्यथा तदनुपपत्तेः, अनुपपत्तिश्चास्य प्रमाणा- भावात्, तस्य चोपादानेतरनिमित्तप्रभावेण स्वपराधीनत्वादर्थग्रहणपरिणामप्रत्ययान्तरानुभवतः, स्वपरत एव ज्ञप्तेः, कर्मकरणनिष्पाद्यस्य तदुभयापेक्षित्वेन स्वपरतः स्वकार्यप्रवर्त्तनात्, न च विज्ञानस्या- र्थपरिच्छेदलक्षणोऽपि धर्मो व्यतिरिक्त एव, तस्यायमिति सम्बन्धानुपपत्तेः, कथञ्चिदव्यतिरेके च तद्व- त्तस्यापि भावः, न च ज्ञानस्यापि न परतः ' इन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्पो हि ज्ञानस्य हेतुः' इतिवचनात् परतो भावसिद्धेः, न चागमनित्यत्वेऽपि सर्वज्ञकल्पनावैयऱ्या, तस्य विहितानुष्ठानफलत्वात्, न चादृश्य- त्वेनास्य फलकल्पनानुपपत्तिः, स्वर्गादिभिरतिप्रसङ्गात्, न च ते सुखादिरूपत्वाद् दृश्या एवेति न्याय्यं, प्रकृष्टसुखविशेषस्याश्यत्वात् , न च सुखमात्रानुभवरूप एव स्वर्गः, अतिप्रसङ्गात्, यतः कुतश्चित्तभा- वेन चोदनानर्थक्यापत्तेश्व, न च सुखसामान्यदर्शनात् वः प्रकृष्टतद्विशेषसम्भवानुमानमवाधकं, ज्ञानसा- ·मान्यदर्शनेन मकृष्टतपिशेपसम्मषानुमानप्राप्त स्पावेतद् ॥ भईनेयागमस्य पकेस्यागमस्य फेवल्युसत्य केवलित्यायास्प तदुकानुष्ठानफसस्पमितीतरेतरामयचोपः, नेयम्, षषषसृष्वपि हिरण्यगर्मादिपु समान- स्यात् , तेपामपि पिशेपेण तदुसानुष्टानफलत्वात्, मनाविमत्त्वावस्य सवन्त एष वकार इति पेस् , इसरप्रापि समानमेतत् , अईतामप्पनावित्याभ्युपगमात्, तेऽन्यवेदवफ्तृवेषकार इति चेत्, अर्हन्तोऽप्यन्यादुका गमवक्तार इति समानमेष, तपन्याईयुक्तस्थानपेक्षिस्थेन तेषां सदफ्तृत्वावसमानमिति चेत्, न, अनपे लिस्पासिदेतपैषानुपामिधानात्, अन्याईन्मुस्थापीतागमषकारोन भवन्तीत्पसमानमेषेति चेत्, न, जाप्तिस्मरणातिशयपेक्षक्तृत्वयत् केवलासिचायतस्तवातथाऽऽयमवफ्सृत्वेऽन्याईन्मुखाधीसत्वस्पामयोजफ- स्वात्, अन्यथा पान्यतपसमुखाधीतस्वस्य तत्राईत्यपि समानत्वात्, अवेवस्वादागमस्पासमानमिति येत्, न, अवेव एवागमे न्यायमार्गतुल्यतायाः प्रतिपावपितुमिष्टत्याय, अन्यथा पेवस्याप्यनागमत्वात् नास्मयु तन्पायाभूपातिस्पमिति यक्तुं शक्यस्थात्, मपवागमप्रामाण्ये बिगानमिति चेत् ? घेवप्रामाण्येऽपि हम्पमेतस्, सपापि स एष प्रमाण नागम इति चेत्, न, कोशपानाहते पमाणाभावात्, एवमितरेतराम पवोपानुपपोमोवनानुष्ठानफलस्वेनागमात् सिदा सर्वश इति । उपमानगोधरातिकान्तस्वमपि न न्याय सस्तम्, उपलम्भसर्पज्ञस्प बनताशेषसंशपपरिवादिना सदन्योपस्तम्घौ सत्साहश्पपतीतिसिझेर, अगू हीतगोगययस्य गव्यप्पसिदेः, न घेतावता गोस्तद्गोचरातिकान्तत्व, अनभ्युपगमात्, न स केनचित् ·गृह्यत इत्यसिद्धं, विकल्पानुपपत्तेः, तथाहि-किं प्रमाणेन न गृह्यते उताप्रमाणेन वेति वाच्यं ?, यद्यप्रमा- णेन, सिद्धं साध्यते, तस्याप्रमाणेन ग्रहणानभ्युपगमात्, अथ प्रमाणेन, किंतग्राहकेणोतातदुग्राहकेणेति?, न तावत्तद्ग्राहकेण, तस्य तदग्रहणविरोधात्, तथाहि-तद्वाहकं न च तद् गृह्णातीतिविरुद्धमेतत्, अता- हकाग्रहणे तु तदभावासिद्धिः,तदभावेऽपि घटादिभावसिद्धेः, तथाहि-न पटादिग्राहकेण प्रमाणेनागृह्यमाणा अपि सन्तो न सन्त्येव घटादयः, तद्ग्राहकं प्रमाणमेव नास्तीति चेत्, उच्यते, किं भवत एवोताहो सर्व- प्रमातॄणामिति ?, यदि भवत एव, सिद्धं साध्यते, भवतः परोक्षत्वात् प्रवचनार्थानवगतेश्च, अथ सर्व- प्रमाणामिति, अब न प्रमाणं, तचेतसामप्रत्यक्षत्वाद्, अन्यथा तदभावनिश्चयानुपपत्तेः, तत्प्रत्यक्षताभ्युप- गमे च तत्संवेदनवतः तथाऽतीन्द्रियोपलम्भकत्वाभ्युपगमात् तद्भावसिद्धिरेव, प्रधानादीनामप्येवं प्रति- षेधानुपपत्तितः तत्सत्तापत्तेर्यत्किञ्चिदेतदिति चेत्, न, स्वतोऽदर्शनादतीन्द्रियोपलम्भकपुरुषवचनत औत्सु- क्यानुपपत्तेश्च तत्प्रतिषेधसिद्धेः, असर्वज्ञेन तद्ब्रहणमपि न युक्त्युपपन्नमिति चेत्, न, हृद्ताशेषसंशयच्छेदा- दिना तद्हणोपपत्तेः । असम्पूर्णवैयाकरणादिभिरप्यवगतकतिपयपृष्टसूत्रादिकथितयथावस्थितार्थतत्त्वैः सम्पूर्णवैयाकरणादिग्रहणदर्शनात्, सर्वत्र तथा तद्व्यवहारसिद्धः, अन्यथा तदुच्छेदप्रसङ्गात्, अब्राह्मणेन ब्राह्मणपरिज्ञानानुपपत्तेः, तत्स्वयंकथनस्य सर्वज्ञेऽपितुल्यत्वादू, हृद्गताशेषसंशयपरिच्छेद्यपीदानीं न कश्चि- दुपलभ्यत इति चेत्, सत्यमिदं, इहेदानी कालदोषतस्तदनभ्युपगमात्, तदानीमासीदित्यपि कथं ज्ञायत ·इति चेत्, तदुपसन्धसम्पपायाविरोदेन, न स सम्भपाप इत्यत्र किं प्रमाणमिति चेत्, प्रामण्या भिगमसम्मपापेऽपि समानमेतत्, तम्यवहारवाधाऽभाषदर्शनापसमानमिति चेत्, न, इतरत्राप्युमपभा पास्ममानमेष, रयते ग बेवास्ययनाविपत्तनमस्कारस्थापनाविर्याधारहितो व्यवहार इति, अग्रहीत- गोगययस्पापि गोरिष नोपमानगोपरातिमानतस्थमेष, एतेनासर्षमपुरुपसाधावसर्पहत्वोपमानमेष तत्र युफमिति पम्पते परेस्तवपि प्रत्युक्त, न धोपमानोपमेययोः प्रसिटसाधारणधर्मातिरेकेण सर्वधर्मैप मानप्रवृत्ति , पपा भग्नी श्पामा देववत्ता, सत्र हि साधारणश्यामस्थापयिमरूपतष केवल प्रतीयते, नान्ये शनीगता पर्माः, तदप्पारोपे तु शस्त्रीरूपतव स्पात् , रह पासर्वक्षाः पुरुपा उपमान, उपमेयो विषक्षितः पुरुषविशेषा, कस्तयोः प्रसिदा साधारणो धर्म इति पाग्य, वक्तृत्वपुरुषस्वाविरिति चेत् न, सिक्साभ्यता पसे, पपा पुम्पो यता तयाध्यमपीस्यभ्युपगमात्, पतत्साधर्म्यसिद्धया सत्रासशस्वस्यापि सिद्धिरिति पेत् न, देयवसायामपि श्यामस्वसिद्धेः तेक्षण्यादिभावमसमरस, स्टविरोपावप्रसइति चेत्, इतरत्रातद्वि रोपामायः केन सिद्धति वाय, समायोऽपि केन सिद इति चेत्, अविरुदविषेस्सेन विरोधेन सहावस्था- नाभाषनियमाभावतस्तत्सम्भवोपपत्तेः,अधिवध मानमको वकृत्याविनेसिअर्धापत्तिगोधरातिकान्तस्थ युक्तयनुपपनमेष, अमिहोत्र जुहुयात्स्वर्गकाम' इत्यादी दृष्टस्य एषनादेः भुतस्य व स्वर्गावरर्धस्य तस्सा पसाधनसम्पन्धशातारमन्तरेणानुपपत्ता, अशपाय पुरुपेण सातुमतेतीन्द्रियार्थदर्शनात, भपर ·स्मात् पुरुषात् ज्ञायत इति चेत्, सोऽपि तेन तुल्यः नैवंजातीयकेष्वतीन्द्रियेष्वर्थेपु तज्ज्ञानप्रामाण्यमुपै- त्यन्धानामिव ज्ञानं रूपविशेषेष्विति, एतेनानादिवृद्धसम्प्रदायः प्रत्युक्तः, सर्वेपामेवात्र वस्तुन्यन्धतुल्य- त्वात् , अधिकृतवचनादेवासौ विज्ञायत इति चेत्, न, वाक्यार्थप्रतिपत्तावपि तन्निश्चयानुपपत्तेः, लौकिक- वाक्ये क्वचित्तद्भावेऽप्यर्थातथाभावदर्शनात्, तस्य पुरुषवुद्विप्रभवत्वेन तदायत्तोर्थातथाभावो नैवमस्य अपौरुषेयत्वादिति चेत्, न, एवमप्यधिकृतभेदवत्तदर्थभेदाशङ्कापत्तेः, प्रदीपवत् स्वार्थप्रकाशनाद् नाप- त्तिरितिचेत्, न, प्रदीपार्थवदविशेषेण तदर्थप्रतिपत्त्यसिद्धेः, सङ्केतादनेकधा तदर्थोपलब्धेः, तत्स्वभाव- त्वादनेकार्थत्वाच तस्यादोष इति चेत्, न, तथा विरुद्धार्थानुपपत्तेः, दृश्यते च ‘स सर्वविद्यस्य'इत्यादौ सङ्के- तभेदेन तदस्तित्वविरुद्धार्थप्रकाशनमिति, नास्तित्वमेव तत्राविपरीतमिति चेत्, न, इतरप्रकाशनानु- पपत्तेः, प्रदीपेन्दीवररक्तप्रकाशवदुपपत्तिरिति चेत्, न, अविशेषेण तत्प्रकाशनप्रसङ्गात्, अदृष्टदोपात् तत् तथा प्रकाशनमिति चेत्, न, इतरत्राप्यविश्रम्भप्रसङ्गात्, तदेवादृष्टदोपात् नेतरदिति निश्चायकम- माणाभावात् , अतीन्द्रियार्थत्वाद् तत्साक्षात्कारिणश्चानभ्युपगमात्, तद्व्यतिरेकेण च तद्विशेषाव- गमोपायाभावादिति समाश्रीयतामतीन्द्रियार्थसाक्षात्कारी, तदभावे सतीष्टार्थासिद्धिरिति, तद्भावेऽप्य- तादृशस्यातीन्द्रियार्थत्वात् तद्विवक्षावगमोपायाभाव इति चेत्, न, शब्दस्य प्रयोगकुशलप्रयुक्तस्य कचित् तदवगमनस्वभावत्वात्, अर्थमात्रप्रतिपत्त्या प्रतारके तद्याथात्म्यानवगम इति चेत्, न, भगवतो वीत- ·रागत्येन प्रतारफत्यानुपपत्ते, प्रकृष्टोपासीन्पमावेन वीतरागस्प देशनानुत्तिरयुफेति चेत्, न, गोवा सी पेनेय प्रवृत्तः, सपाहि-न भगवतस्तियनरामरेषु देशनाया विशेषः, यथायोप प्रत्ये, तथामत्ति- रप्पफालीवासीयपापिनीति चेत्, न, तस्या अन्पनिमित्तत्वात, प्रवचनवात्सल्यादिनिमितमागुपात- तीर्थकरनामकर्मनिर्जरणहेतुत्पात्, उक्त प-"तप कर पेजा ? अगिलाए धम्मदेसणावीहि "मित्यादि मत्कर्मभापे तत्क्षपायोपापमहत्तः कृतकृत्स्वानुपपत्तिरिति घेत, न, अनभ्युपगमात्, न हि भवस्थस्य भगवना क्षीणमोहस्याप्पफान्तेन कृतहल्यस्वमिप्यते, मघोपमाहिकर्मयुक्तस्वात, अन्यनिमित्तापि प्रक टोदासीन्पपाधिनी प्रवृत्तिस्तपयस्यैवेति चेत्, न, स्थितिप्रवृत्या व्यमिचारात, साऽमहत्तस्यापि स्वरसत एपेति पेत, तथाषिकर्मयुक्तस्प देशनामवृत्तिरप्पेषकल्पेयपोपा, अतीर्थकरषीतरागवेशनाप्रवृत्तिरयुकेति प्रेस, न, अनभ्युपगमात्, न हि सामान्यकेवलिनस्तथा देशनायां प्रवर्तन्त इस्यल प्रसझेन । पपोरममाणपसफाइत्तेसप्रामाषस्य मानता (लो.ति, एतदप्ययुक्त, विकल्पानुपपत्ते, सपाहि- अमापभाषा किं प्रमाणपञ्चकपिनिवृत्तिमात्र अमाय एष १, आहोभिवात्मा ज्ञानषिनिर्मुक्का २, उत्ताहो उप सम्पन्नरात्मक ३ इति, न तापत्तुमा एक, तस्य निरुपास्यत्वेन सदभायपरिच्छेदकत्वानुपपत्ते, ज्ञानस्य हि परिणितियों नामापरप, न पामाषपरिकवकज्ञानजनकत्वमस्य, भभावस्पषिरोपात्, तबननावस्प- भावे तदनुस्पतरमिप्रसात,तवम्युपगमे भाषस्यापत्तिः किंध-अमाषात् भवतीति कारण तिपेपासपमान- ·स्य निर्हेतुकत्वतः सदाभावादिप्रसङ्गः १॥ अथात्मा ज्ञानविनिर्मुक्तः, ततोऽपि तदभावनिश्चयाभावः, ज्ञानशू- न्यत्वात् , ज्ञानस्य च निश्चयो धर्म इति, अथ 'चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपम्' इति वचनात् तदेव निश्चय इति, न तहि ज्ञानविनिर्मुक्तः, तस्यैव ज्ञानत्वादिति २॥ अथोपलब्ध्यन्तरात्मकः, ततोऽपि तदभावनिश्चयाभावः, तद- विषयसंसर्गेण तद्ग्रहणासिद्धेः, न चान्यत्वा(ना)भाववत् निश्चयो, न्यायविदः स्वभाववैचित्र्यतस्तत्सत्त्वा- शङ्का निवृत्तेः, तदविषयसंसर्गेण तद्ग्रहणाभ्युपगमे च न तस्यैकान्ततोऽसत्त्वमिति, अन्यस्त्वाह-अभावो यभावज्ञानमेव, प्रमेयं त्वस्य तुच्छं, न चायं कुलालादिवद् घटादौ व्यापारमनुभूय स्वपरिच्छेदकज्ञान- हेतुः, अपि तु विज्ञेयतामात्रात्, न चास्येयमप्ययुक्ता, प्रमेयत्वानुपपत्तेः, न च स्वजन्यज्ञानपरिच्छेद्यत्वेन भावत्वापत्तिः, भावज्ञानपरिच्छेद्यस्य तदभ्युपगमात्, न चानेनाविकृतोऽभावो न गम्यते, पष्ठास्तिकाय- (अभाव )वत् नास्ति सर्वज्ञ इत्यभावप्रतीति(ते )रिति, एतदप्यसत्, अधिकृतज्ञानस्यापि तत उत्पत्त्य- सिद्धेः, संयोगादिप्रतिषेध्यसंख्येतरकायापेक्षमनोविज्ञानात्मकत्वात्, अस्य चापरिमाणत्वात्, परि- णीतितः इष्टविषयानुत्पत्त्या तत्परिच्छेदायोगात्, इतश्चाप्रमाणत्वं, नास्ति देवदत्त इत्येवमपि प्रवृत्तेः, न चेदमक्षव्यापारजं, भाववत्तत्राक्षव्यापारानुपपत्तेः, अरूपाद्यात्मकत्वात्, अक्षस्य च विषयान्तरेऽप्यप्र- वृत्तेः, न च वस्तुविशेषणीभूतत्वेनास्य ग्रहः, तथाविधस्य तद्विशेषणत्वासिद्धेः, सम्बन्धाभावात् तादा- त्म्यतदुत्पत्त्यनुपपत्तेः, विशेषणविशेष्यभावस्य च तदप्रत्यक्षतया कल्पनायोगात्, वस्तुधर्मस्य च एका- ·ततुस्वाभाषता स्परावान्तविरोधाभाषा, न हि परसपाभावा स्वरूपमावस्थरभूत एवेस्येफान्सतु सामाषा, न चैवमसझे सर्पज्ञाभाषाषगमो नेष्यत, न चैवमपि सतुच्छतेव, तावस्येतराभावात्, एकान्ततुण्माषस्य चातुऐ तपसवमाष एषाभाषाविस्पतो नास्ति पष्ठोऽस्तिकाय इति प्रसिद्धो पावान एवाममाणभूत पव पिकल्पा, न साक्षात्तुमागोचरस्तवमतिमासनेन विधिनिषेधाविषयत्वात्त स्पेप्ति, अपरामाषानवगमावेषास्तिफायेपु सेक्यानिपमाविसिद्धिरिति सूक्ष्मपिया भाषनीयम् ३ ॥ यघोक्त 'रागादिप्रक्षयात्' (लो०१४) इस्पाविना रागादीनामात्मस्वभाषत्वात् मक्षयानुपपत्तिरिति, एत वप्ययुक्त, पभरागकार्तस्वरमलस्य सस्स्वमास्वेऽपि क्षारमूरपुटपाका प्रक्षयोपपत्तेर्षिशुद्धिकल्याणतादर्श नास् , तक्तत्स्वमावस्ये सर्पस्य पारागादेविशुदमाविप्रसा, अमलस्वभाषस्थात्, न वाफस्पचित् कपाषिद्, अमलस्वभाषस्वेऽपि पूर्ववपनुपपत्ते , न पनरागादेमेल सांसिदिक, भितषस्थत्वेन तदुपरञ्जफस्पाविति चेत्, आत्मनोऽपि रागाविपु तुल्पः परिहार, तपाहि-रागाविषेवनीयकाणषोऽप्यात्मनो भिन्नषस्तुतामनुभष तस्तदुपरखका इति तत्वनीतिः, निसर्गशुद्धस्य कथं तदुपरफार कथ पा न भूयोऽपवर्गावस्थायामिति चेत्, पद्मरागाविप्यपि समानमेतत्, न ते निसर्गशुद्धा मलेनोपरज्यन्ते, फिन्तु तद्नस्सा एयोपजायन्त इति चेत्, आस्मन्पपि रागायपेक्षया तुस्यमेतत् , अनावित्वात् म नोस्पयते इति चेत्, अनादिरेष तमस्त इति कोन दोपः, कृतककर्ममेवस्यात्तेपामनावित्वविरोघ इति चेत्, न, कृतकत्वेऽप्यनुम्तवर्तमानमावातीत ·कालवत् प्रवाहतोऽनादित्वसिद्धेः, अन्यथा प्राक्कालाभावतोऽवीजत्वेन पश्चादपि तदभावापत्तिः, न ह्यसत् सद्भवति, अतिप्रसङ्गात् , न चाननुभूतवर्तमानस्यातीतता, वर्तमानकल्पं च कृतकत्वमिति । आह-कुतः पुनरमीषांप्रक्षय ? इति, उच्यते, प्रतिपक्षभावनातः, सा चानेकान्तभावना, तत्प्रतिपक्षा- दुपेक्षासम्भवसामर्थ्यदर्शनात् , इह "यतो यद्भवति तत्प्रतिपक्षान्न तद्भवितुमर्हति" इति न्यायः, गुणदोषै- कान्तग्रहाच रागद्वेषौ, अतस्तत्प्रतिपक्षभूतादनेकान्तत एवोपेक्षासम्भवो नान्यथा, तथाहि-उभयात्मकैक- त्वोपग्रहादुपेक्षैव दृश्यते स्त्रीशरीरादिषु तद्विदां, तस्यां गुणा दोषाश्च, ततः किमनयेति व्यवहा- रदर्शनात् , सा चोपेक्षा संवरवतां सत्त्वानां, निमित्ताऽभावेन अभावादागन्तुकमलस्य, तच्चोपेक्षा परिणा- मादिहेतुतः प्रक्षयात् (च) प्राक्तनस्य, समासादयतां ज्ञानवृद्धिं सूक्ष्मेक्षिकयापि वस्तुनि पश्यतां तदत- दात्मकत्वमभ्यासातिशयेन प्रकृष्टौदासीन्यरूपा जायत इति प्रयासः, तदेव परमार्थतो वीतरागत्वं, उक्तं च-" औदासीन्यं तु सर्वत्र, त्यागोपादानहानितः॥ वासीचन्दनकल्पानां, वैराग्यं नाम कथ्यते ॥ १॥ इति, प्रपञ्चितमेतद्भावनासिद्धाविति नेह प्रयासः॥ यचोक्तं किंच जात्यादि-युक्तत्वादेवमादिना ॥ असर्वज्ञत्वसंसिद्धयै, प्रमाणं तत् परीक्ष्यते ॥२२॥ असा- विति न सर्वज्ञो, वक्तृत्वादु देवदत्तवत् ॥तन किंचिज्ज्ञ इष्टश्चेत्, न ज्ञातं तेन किं मतम् १ ॥२३॥ यदि यागा- दिविधयो, मिथ्यार्थत्वेन निश्चिताः॥प्रोक्ता हिंसादयः सर्वे, यतो दुर्गतिहेतवः ॥ २४ ॥ अन्यत्वं च विरोधी 15-16 ·पा, ननमेद्विकरप्यते॥ यमपेक्ष्य यिग्दासा-यन्योपास हि सर्पयित् ॥२५॥ विपरीतज्ञ इष्टश्वे-मन्यनेकान्स दर्शनम् ।। प्रमाणसात तेन, नेतदप्युपपद्यते ॥२३॥ इत्येय फुत्सितज्ञत, कुत्सिता नरकापयः ॥ तज्ज्ञान- मापने तरप, भपदिष्टप्रसाधनम् ॥ २७ ॥ अप किशिन जानीते, साहयिका कथ मषेत् ॥ पपं सावत् प्रतिमाभी, मर्पया नोपपपते ॥ २८ ॥ परमफल्पितस्यैय, व्यययोऽय साम्यते ॥ तदयुक्तं यतः शम्दो, न से माप प्यपोहत ॥२९॥ सर्पशास्वेन पफ्तृत्व, पसथ न पिरुप्यते ॥ असस्तेन स (न) सध्यायात् , तवमापोन गरम ॥ ३० ॥ अमर्यज्ञायिनाभूत, इष्ट सयन तयत ॥ सप्तोऽसर्षशससिद्धे-नन कस्मान गम्यते । ॥ ३१ ॥ सपन वर्शनासिद-रसीतादेरदर्शनात्॥नतुल्पमग्निपूमावा-पतो(वौ यतो)भनेधुममाषप्तः।।२२।। एष यपन्य भायोऽमो, [मामाप्य ययासत । न घूमा स्यान हेप, वक्तृत्य तनियन्धनम् ॥३कप न तुल्पमावेऽपि, नन मपस्य मपया | अनन्तमुतपोपादेरात्मनस्तु सतुङ्गयात् ॥ ३४ ॥ अमियोपाधनासत्य, घूमोऽप्यत्राभि हेतुफः । अपधाऽ योऽपि तस्पेत्य, गमयेत् स्फटनायपि ॥ ३५॥ जानाति पटु यः सम्पम्, चक्ति किचित् सतन पार ॥ जानानः सर्पमप्येयं, ननु कस्मात पक्ष्पति ! ॥३६॥ सर्पक्षे न फघि पृष्ट-मसर्षस्था पपि ।। न ताण नष्ट यत्, तत्र सनत्ययुक्तिमत् ॥३७॥ न धादर्शनतोऽस्यैय, साम्राज्यस्यैव नास्तिता। सरवन पारप, पूर्वमेय निरागृतम् ॥ ३८॥साप्पेनाप्रतिपन्धित्याद व्यमिपार्यप सूरिणा॥ विपसे यायकामाषायुक्त मप्रापि मम्भपात् ॥ ३९ ॥ देवदत्तोऽपि सर्वत्र सेऽप्यसर्पज्ञे), ज्ञानपैराग्यमा गुणा ॥ सबसस्थेन नितुं, ·शक्यन्ते नैव सर्वथा ॥ ४० ॥ कायवाकर्मवृत्त्यापि, गुणदोपे न निश्चयः ॥ वुद्धिपूर्वाऽन्यथापि स्याच्छैलूप- स्येव संसदि ॥४१॥ न यतो वीतरागत्वे, तथा चेप्टोपपद्यते॥ क्लिष्टा प्रयोजनाऽभावा-ननु तत् किं न निश्चयः ॥४२॥ तथा नाम स्वभावत्वे,भवोपग्राहिकर्मणः ॥ कदाचिदुचितैपैव,ततः किं नोपपद्यते? ।।४।। साक्षादगम्य- मानेषु, ततस्तत्र विनिश्चयः ॥ त एवं नैवमिति वा, छद्मस्थस्य न युज्यते ॥४४॥ न चात्र यस्तु सर्वज्ञः, स वक्ता नेति शक्यते॥ वक्तुं तथाऽप्रसिद्धत्वा-दुच्यते चेन्न युक्तिमत् ॥ ४५ ॥ तदभावादथावृत्ति-स्तव हेतोर्न मानतः ॥ स सिद्ध इति सन्यायाद्, व्यतिरेको न पुष्फलः ॥ ४६॥ यच्चोक्तं न वक्तृत्वमदेहस्य' (श्लो २०) इत्यादिना वक्तृत्वं रागादि निवन्धनमिति, एतदपि पारम्पर्यण तेषां तन्निबन्धनत्वे दोषाभावात् अवाधकमेव, इष्यन्त एव हि भगवतोऽतीता रागादयः, न च तन्निवृत्ती तत्कार्यत्वेन तदैव देहनिवृत्तिप्रसङ्गः, तेपां तन्निमित्तकारणत्वात् तदभावेपि कार्यस्य कियन्तमपि काल- मवस्थानाविरोधात्, खनित्राद्यभावेऽपि घटादिविनाशासिद्धः, उपादाननिवन्धनं किमस्य वक्तृत्वस्येति चेद् ?, उच्यते, भापाद्रव्याण्यात्मप्रयत्नश्च, अत एव कचित् प्रक्रान्तवस्तुनि रागायभावेऽपि सतां साक्षा- देव वक्तृत्वोपलव्धेः, अन्यथा तदभावप्रसङ्गात्, तथा सति व्यवहारोच्छेद इति, यचोक्तं-'विवक्षया च वक्तृत्वम्' (श्लो०२१) इत्यादि, एतदप्ययुक्तं, विवक्षामन्तरेणापि कचित् वक्तुन्वसिद्धेः, सुप्तमत्तादिषु तथादर्शनात्, तत्रापि साऽस्त्येवेतिचेत्, न, तथा प्रतीत्यभावात्, प्रबुद्धादायुक्तस्परणानुपलब्धेः, तथापि २२ ·तकम्पनेतिप्रमा, फातरपिपक्षापो फपिपरशवमयोगवर्शनात्, तपाप्यन्तराले शूरघियक्षास्तीति पेत् ।, न, प्रमाणाभायात्, सच्छन्नमपोगान्यपानुपपत्ति प्रमाणमिति चेत्, न, सन्देहानिः अपि- परापूर्णपस्पेऽपि पिरोपासिदे, तदमाये स्पोतुकत्येन सदा सन्यमयोगापत्तेपिरोषसिद्धिरिति चेत्, न, मोतुरुत्यामिदेःसपापिषमापाद्रप्पात्मप्रयत्नहेतुकस्वात् , तेषां च तथाविपरपस्पारादिनियन्धनत्यात, अगा पियक्षापा अपि सवाभायेनोक्तदोपानतियता, अमनस्कत्वेन प भगवत इमानुपपत्तिा, तथा पारगोगरण गोष्ठामाग्रस्यात्, 'ततय सा गेष्णमायतो हि पद्राग' इस्पेतवप्यपार्थफमेव, तणमा । पासिद, मायेपि शुदेरुणया रागायोगात्, सपा लोकमतीतो, ततम पफ्तृस्थावसर्वज्ञ इति पारमात्रमेष॥ संक्षेपादिति सर्पज्ञ , सन्यायोफ्त्या निवर्शितः ॥ सामान्येन पिशेपस्तु, शेयस्तद्वाक्यतो चुभैः ॥४॥ यापपलिदा हिपकारो, गुणदोपषिनिरपे॥ फ्रियालिसा हि फारा, शिल्पमार्गे यथैव हि ॥१८॥ टिशाग्नायिरद्धार्थ, सर्पसत्त्यसुग्घायहम्।। मित गम्भीरमाल्हादि, याक्प यस्प स सर्वषित् ॥४९॥ एषम्मूत । तु पदारय जैनमेय ततः स वै ॥ सर्पज्ञो नान्य एसप, स्यावादोक्त्यैष गम्यते ॥ ५० ॥ न नित्यैकान्तवादे पा, पन्यमाभावि युज्यते ।। अनिस्पैफान्तपादेऽपि, पन्धमोक्षादि युज्यते ॥ ५९॥ जीवः स्वभावमेवेन, पाणते मुरगते न मा ॥ ऐक्यापत्तेस्तयोनित्य, तपा पन्धादिमावतः ॥ ५२ ॥ सयोरपनतमेवेऽपि, न भदो मुप्यत फधित्॥ पप च मर्यशाग्रोक्त, भाषनावि निरर्थकम् । नाचेतनस्य पन्धावि, केवलस्पेव युक्तिमत्॥

·अप्रतीतेस्तदेकत्व-नित्यत्वादेश्च सर्वथा ॥५४॥ सन्तत्यपेक्षयाऽप्येत-निरन्वयविनाशिपु ॥ तदभावात्तथा- भेदा-देकान्तेन न युज्यते ॥ ५५ ॥ एतच सर्वमन्यत्र, प्रबन्धेनोदितं यतः ॥ ततः प्रतन्यते नेह, लेशतस्तूक्तमेव हि ॥५६॥ अतः स्याद्वादनीत्यैव, परिणामिनि बोद्वरि ॥ तथा चित्रस्वभावे च, सर्व बन्धादि युज्यते ॥५७॥ य एव बध्यते जीवो, मिथ्यात्वादिसमन्वितः ॥ कर्मणा मुच्यते सम्ध- क्त्वादियुक्तः स एव हि ॥ ५८॥ बद्धोऽहमिति निर्वेदात्, प्रवृत्तिरपि युज्यते ॥ परिणामित्वतस्तस्य, तत्क्षयाय कदाचन ॥ ५९॥ तपःसंयमयोगेषु, कर्मबन्धदवाग्निपु ॥ प्रवृत्ती तत्क्षयाच्छुद्धि-मोक्षश्चानु- पचारतः ॥ ६॥ स ताकिं न निर्वेदात्, सर्वेषामेव देहिनाम् ॥ युगपज्जायते किञ्च, कदाचित् कस्यचिन्ननु ? ॥ ६१ ॥ अनादिभव्यभावस्य, तथाभावत्वतस्तथा ॥ कर्मयोगाच निर्वेदः, स तादृक् न सदैव हि ॥ १२॥ स्यादनेकान्तवादेऽपि, स स्यात् सर्वज्ञ इत्यपि ॥ न्याय्यमापद्यते तेन, सोऽपि नैकान्त- सुन्दरः ॥ ६३ ॥ स्वगतेनैव सर्वज्ञः, सर्वज्ञत्वेन वर्तते ॥ न यः परगतेनापि, स स इत्युपपद्यते ॥ १४ ॥ अन्यथाऽन्यगतेनापि, वर्तनात्वेन सोऽन्यवत् ॥ अन्यः स्यादित्यनेकान्ता-देव तदुभावसंस्थितिः ॥ १५ ॥ अन्येषामिव भावानां, स्वसत्ता तबलाद्यतः ॥ अतः सञ्चिन्त्यतां सम्यक् , कथं नैकान्तसुन्दरः १ ॥६६॥ एवं च सिद्धः सर्वज्ञ-स्तवाक्यात् जिन एव तु ॥ तस्मादलं प्रसङ्गेन, सिद्धार्था हि यतो वयम् ॥ ६७ ॥ कृत्वा ह्यदः प्रकरणं भुवनैकसारं, सर्वज्ञरत्नगतमोहविनाशहेतुः॥ ॐ

·मोजतमनन समस्तपुसा, मास्सयदुखविरहण गुणानुरापः ॥१८॥
सर्पासिरिभकरन समाप्तम् । कृतिः सिताम्पराचार्यश्रीहरिमद्रपावानाम् ।
सम्पूर्णमिदं परममित्रवतस-पूर्वपरासमकाम्नति-रिपरम्पर-पतुमत्वारिंशदुपरपातुसशसमन्वप्रासादसूत्रमसूत्र
पार-सकम्वाङ्मयपारावारपारीण-मगाछीहरिभद्रसरिमपीन रष्टिवादनित्यम्दरूप-योगाष्टिसमधप-योगविन्दु-
पोरणा-यासवार्वासमुच्चय-पदर्शनसमुच्चय-दात्रिप्रष्टकप्रकरण-होकतवनिर्णय धर्ममिन्दुप्रकरण-विधि
गतपयसमा)-हिंसाफलाटकप्रकरण-सर्षसिद्धिप्रकरणरूपं संस्कृत मापाप्रदिवस प्रग्यकपम्बकम् ॥
। पूर्वाधार्यपिहिता भीहरिमरिमगवत्स्तुतिः ।
ग्रावप्रन्थिममाथिमकटपटुरणत्कारवारमारतुष्ट-प्रेडर्पिष्ठदुष्टमिदपशमुजास्फालनोत्तालयालाः ॥
पाष्ट्वा भुक्तवन्तः स्पमतनुमद वापिनो हारिमद्र, सप्तम्मीरमसतन हरति हवय मापित फस्य जन्तोः॥१॥
निस्प श्रीहरिभवरिगुरषो जीपासुरस्पत-शानभीसमलफूताः सुषिशवाचारममामासुरा' ।
येपो षापमपया प्रसन्नतरया शीलाम्बुसम्पूर्णया, भष्पस्पद न कस्य कस्य विवये चेत्तोमलक्षालनम् ॥ २ ॥
विप पिनिय कुषासनामय, व्यचीचर(रीरय)चः कृपपा मवाशपे॥
अपिन्स्पषीर्येण सुषासनासुघा, नमोऽस्तु तस्मै हरिभद्रसूरये ॥३॥

·No text on this page.