·A स्वामिश्री १००८ श्रीगोविन्दरायजी महानुभाव ·॥श्रीकृष्णाय नमः॥ ॥श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः॥ ग्रन्थ-परिचय कहा जाता है कि श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् ग्रन्थको रचना श्रीमहा- प्रभुनै अपने ज्येष्ठात्मज गोस्वामी श्रीगोपीनाथ प्रभुचरणके लिए की थी। श्रीगोपीनाय प्रभुचरणका यह नियम था कि वे समन श्रीमद्- भागवतका परायण पूर्ण होनेपर ही प्रसाद ग्रहण करते थे। कठोर नियमके कारण न केवल दैनदिन व्यवहारमे ही अपितु भगवत्मेवामे भी कुछ न कुछ असुविधा बनी ही रहती थी। फलत: श्रीमहाप्रभुने भगवान्के नामात्मक स्वरूप श्रीमद्भागवतके गहन समुद्र में से चिन्तामणि रत्न जैसे एक सहस्र नामोका समुद्धरण किया और अपने ज्येष्ठात्मजको प्रदान किया। इन भगवन्नामोके चिन्तन-पठनसे श्रीमद्भागवतमें वर्णित सभी लीलाओका चिन्तन-पठन सम्पन्न हो जाता है । श्रीमहाप्रभु आज्ञा करते है कि जो भी व्यक्ति श्रद्धापूर्वक चित्तको एकाग्र बना कर-इन नामोके अर्थोका अनुसन्धान करते हुए इन भगवन्नामोका पाठ करेगा उसे भगवान् श्रीगोविन्दके चरणोकी प्राप्ति होगी ही। श्रीकृष्णमें भक्तिको बढानेके लिए भी इन नामोका चिन्तन-पठन उपयोगी सिद्ध होता है। इस श्रीपुरुपोतमनामसहस्रम् ग्रन्यका पाठ श्रीमद् भागवत के पाठके समान ही समझना चाहिये। " सहस्र यस्तु पठितः पठितं स्यात् शुकामृतम् ।" प्रस्तुत सस्करण वि. स. १९७४ में प्रकाशित संस्करणका ऑफसेट प्रोसेस द्वारा पुनर्मुद्रित रूप है। उक्त प्रथम सस्करणका सम्पादन श्रीमूलचन्द तुलसीदास तेलीवाला तथा श्रीभद्रशकर जयशकर शास्त्री ने किया था तथा प्रकाशक थे पेटलादी श्रीरणछोडदास वरजीवनदास श्रोफ। इन सभी महानुभावोका हम कृतज्ञतापूर्वक स्मरण करते हैं।

·ग्रन्थसङ्ग्रहपरिचयः । अस्य प्रन्यस्य पुस्तकत्रयमुपलब्धम् । एकं शास्त्रि अवलरामभूधरजीत: प्राप्तम । द्वितीयं श्रीवल्लभलालानाम् , शालिवसन्तरामतः प्राप्तम् । तृतीयं भद्रशंकरस्य । प्रयमपि टीकामूलयुतम् , प्रायः शुद्धम् । त्रयमपि कचिदत्यन्तं सन्दिग्धम् , यथागक्ति संशोभ्य मुद्रिवमस्मामिः । भगवद्धर्मपरायण रणछोडदास वरजीवनदास श्रोफेत्यस्य द्रव्यसाहाय्येनायं प्रन्यो मुद्रितः । प्रार्ययामहे चान्येपि श्रीमन्तो वैष्णवा एनमनुकुयुरिति । ग्रन्थकृत्परिचयः। १ श्रीमद्भागवतपाठे श्रीमगोपीनायेन श्रीमद्विट्ठलनाथेन वानुभूयमानं हेशमसह- मानैराचार्यः श्रीमन्महाप्रभुमिः पुत्रवात्सल्येनेदं नामसहसं श्रीमद्भागवतसागरात् हर्या- वेशिवचित्तेन समुद्धृतम् । अस्य पाठेन शुकामृतं श्रीमद्भागवतं पठितं भवत्ति । श्रीमद- समाचार्याणां प्रादुर्भावस्तु संवत् १५३५ चैत्रकृष्णे हरिदिने शुभे । २ नामसहस्रस्य व्याख्यातारः श्रीमद्रघुनाथचरणास्तु श्रीमद्वलभाचार्याणां द्वितीय कुमारश्रीमद्विठ्ठलनाथानां पञ्चमसूनवः कार्तिकशुद्वादश्यां संवत् १६११ वर्षे प्रादुर्भूताः । तेभ्यो विद्यादानं श्रीमद्गोकुलनाथैः कृतमिति परम्परातो ज्ञायते । तद्वंशे रसाब्धिकाव्य- कर्तारः श्रीदेवकीनन्दनाः, श्रीसुबोधिनीलेसकृतश्च श्रीविठ्ठलेशात्मजश्रीवल्लभाः प्रादुर्भूताः । अन्यमन्थाः स्तोत्राणि च तेषां नयमगोचरीभवन्तीति । प्रन्थमुद्रणप्रयोजनमन्ते भाषायां द्रष्टव्यम् । मुम्बई श्रावण शुक्ल एकादशी संवत् १९७४ मूलचन्द्र तेलीवाला.

·श्रीगोवर्धनेशो जयति। શ્રી પુરુષોત્તમ સહસ્ત્રનામની પ્રસ્તાવના બાબત સે વૈષ્ણવોને વિનંતિ છે કે શ્રી- પુરુષોત્તમ હસનામની પ્રસ્તાવના લખવાની હોય જ નહી. એ ગ્રંથ જ એવો છે કે પ્રસ્તાવના લખી શકાય નહી. પણ આ ગ્રંથ છાપવાનું કારણ જાણવું આવશ્યક છે. જ્યારે હું સંવત્ ૧૭૩ માં વૈશાખ માસમાં શ્રીનાથદ્વાર અમારા શ્રીવહુજી- મહારાજ સાથે ગયો હતો તે વખતે મોટા અક્ષરને પોડશ ગ્રન્થને ગુટકો શ્રી સ્વામી શ્રીગોવર્ધનલાલજી ટકાયતને આપેલો, તે પરથી પોતેશ્રીએ સૂચ- વેલું કે આવા મોટા અક્ષરો શ્રીપુરુષોત્તમસહસ્ત્રનામનો ગુટકો બહાર પડે તો ઘણાને ફાયદો થાય, પાઠ કરવાને સુગમ પડે, અને ઘણા કરશે, તેથી જેકે તેવા મોટા ટાઈપમાં આ છાપવામાં આવ્યું નથી, પણ આમાં શ્રીરઘુનાથજીની નામ- ચન્દ્રિકા ટીકા સાથે લેવાનું ભાઈ મૂલચંદ્ર તેલીવાલાએ જણાવવાથી તે કામ હાથમાં લીધું, અને તેમની મદદથી આ છાપ્યું છે. ઉમેદ છે કે વખત અને સંજોગો અનુલ હશે તો આવતી સાલ હજી પણ શ્રીટીકાયતની આજ્ઞાનુસાર મોટા ટાઈપમાં પાઠ કરવાનું આ પુસ્તક મૂલમાં છાપી બહાર પાડી શકે તો તે શ્રીટી- કાયત શ્રીગેવર્ધનલાલજીની કૃપાજ સમજવી, અને જે કાંઈ મારાથી બને છે તે હું નથી કરતો પણ મારા ગુરૂ શ્રીગિરિધરલાલબાવા દયા કરી જે કઈ બુદ્ધિને પ્રેરે છે તેટલું જ તેમની ઈચ્છાથી થાઓ છે એમ માનું છું એજ આશા છે કે રૌ આવી રીતે સસ્તા પુસ્તકો બહાર પાડશે, તો તે સૌને ઉપયોગના થશે. સંવત ૧૯૭૪ શ્રાવણ સુદ ૧૧ માધવ ભુવન છે. મુંબઈ કાંદાવાડી. લી. સેવક, દાસાનુદાસ રણછોડદાસ વરજીવનદાસ પેટલાદી.

·श्रीकृष्णाय नमः श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेन्यो नमः । श्रीपुरुपोत्तमनामसहस्रम् । श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । मजस्त्रीविश्योगाग्निशमनाय य उत्थितः । दिनान्तेद्भुतजीमूतस्तच्छायाऽस्तु सदा मयि ।। १ ।। आचार्यचरणद्वन्द्व भक्तिज्ञानाजभास्करम् । नमस्यामि मनाकर्मवाग्भिरन्तस्तमोपहम् ।। २ ।। यत्कृपादृष्टिवृष्टेन दैवदग्धोपि तत्क्षणात् । प्ररोहति निजेच्छामितं वन्दे कमपीश्वरम् ॥ ३॥ इह तावप्रथमं सकलनिगमकल्पपादपफलरूपश्रीभागवतशास्त्रस्य खल्पाक्षरः सर्व- परिज्ञानार्य तत्प्रतिपापलीलाविशिष्टश्रीकृष्णसहस्रनामानि विवक्षवो वस्तुनिर्देशरूपं मङ्गलमा- चान्याचार्याः पुराणपुरुप इति । पुराणपुरुपो विष्णुः पुरुषोत्तम उच्यते । नाम्नां सहस्रं वक्ष्यामि तस्य भागवतोद्धृतम् ॥१॥ गीतायामन्यत्रापि पुराणो यः पुरुषः स एव पुरुषोत्तमपदवाच्यः, सोऽत्र श्रीकृष्ण एव, तस्स नानां सहस्र श्रीभागवतशास्त्रादुद्धृत्य वक्ष्यामीत्यर्थः ॥१॥ प्रतिवन्धवाहुल्यात् तनिवृत्यर्थं पुनर्नतिहर मङ्गलमाचरन्ति यस्येति । यस्य प्रसादादागीशाः प्रजेशा विभवोन्नताः। क्षुद्रा अपि भवन्त्याशु श्रीकृष्णं तं नतोस्म्यहम् ॥२॥ क्षुद्रा अपि यस प्रसादाद्वागीशाः प्रजेशाः विभवेन ऐश्वर्येण उन्नताः प्रवृद्धाश्थ, आशु शीघ्रमेव मवन्ति, तं श्रीकृष्णं नतोऽस्मीति सम्बन्धः ॥ २ ॥ लीलातन्निवन्धननामामानन्त्यमाहुः अनन्ता इति । अनन्ता एव कृष्णस्य लीला नामप्रवर्तिकाः। उक्ता भागवते गूदा प्रकटा अपि कुधचित् ॥ ३॥ ,

·२
श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् ।
भागवतशास्त्रे श्रीकृष्णस्य नामप्रवर्तिका लीला यद्यप्यनन्ता नास्त्यन्तो यासां ता
उक्ताः, तादृश्योऽपि गूढाः क्वचिदभिप्रायवशात् कुत्रचित् प्रकटा अप्युक्ताः प्रकरणादि-
पशात् ॥ ३॥
लीलानामनन्तत्वात् कासाचिद्गृढतात् तत्प्रतिपाद्यनामभिः शुकामृतपरिज्ञानाप्रसक्ती
यावलीलानामपाठेन सकलचारितार्थ्य तावन्येव प्रतिजानते अत इति ।
अतस्तानि प्रवक्ष्यामि नामानि मुरवैरिणः ।
सहस्रं यैस्तु पठितः पठितं स्थाच्छुकामृतम् ॥ ४ ॥
उक्तहेतो मभिः सहस्रसंख्याकैः पठितैः शुकामृतं पठितं भवति, तान्येव वक्ष्यामी-
त्यर्थः॥४॥
'संसारसर्पदष्टस्य नष्टचेष्टैकभेषजम् । कृष्णेति वैष्णवं मनं श्रुत्वा मुक्तो भवेन्नरः' ।
'मत्रोऽप्येकस्तस्य नामानि यानि' इत्यादिवाक्यैर्नामां मत्ररूपत्वातस्य च ऋप्यादिकमाहुः
कृष्णेयारभ्य सिद्धिः शरणसंस्मृति' रित्यन्तेन ।
कृष्णनामसहस्रस्य ऋपिरग्निर्निरपितः।
गायत्री च तथा छन्दो देवता पुरुषोत्तमः ॥५॥
विनियोगः समस्तेषु पुरुपार्थेषु वै मतः ।
बीजं भक्तप्रियः शक्तिः सत्यवागुच्यते हरिः ॥६॥
भक्तोद्धरणयत्नस्तु मन्त्रोन परमो मतः ।
अवतारितभक्तांशः कीलक परिकीर्तितम् ।। ७॥
अस्त्रं सर्वसमर्थश्च गोविन्दः कवचं मतम् ।
पुरुषो ध्यानमत्रोक्तः सिद्धिः शरणसंस्मृतिः॥८॥
ऋष्यादिज्ञानस्य जपादिप्वावश्यकत्वादज्ञाने दोषश्रवणात् , तथाचोक्तं छन्दोगैः
'यो ह या अविदितायच्छन्दोदैवतम्राह्मणेन मन्त्रेण यजति याजयति वेत्यादिना । अवामिः
खयमेव, छन्दस्सु गायत्र्याः प्राधान्याच्छ्रीभागवतस्य तद्रूपत्वात् तच्छन्दस्कत्वं गायत्री
छन्दसामह'मिति । भक्तप्रियो भगवानेव 'यो मद्भक्तः स मे प्रियः' इत्यादिवाक्यात्,
सत्यवाग्रूपः प्रणवरूपः, मक्तोद्धरणं भक्तक्लेशनिवृत्तिस्तत्र यत्नो यस्य, अवतारितः प्रकटीकृतः
भक्तानामंशो येन ध्यानं ध्येयम वस्त्वित्यर्थः, कर्मणि न्युट् । पुरुषः पुरुषोत्तमः श्रीकृष्णः
शरणं ममेति नैरन्तर्येण स्मृतिः संस्मृतिः ॥५-८॥
अय जप्यमाह । आदौ सर्वशास्त्रार्थरूपं वक्ष्यमाणसर्वनामप्रतिपाद्यवाचकं फलरूपं
नामाह श्रीकृष्ण इति ।
श्रीकृष्णः सचिदानन्दो नित्यलीलाविनोदकृत् ।
सर्वागमविनोदी च लक्ष्मीशः पुरुषोत्तमः ॥९॥

·श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् ।
सर्वनामप्रतिपाद्यवाचकं विदमेव, परब्रह्मवाचकत्वात् । तदुक्तमुद्योगे 'कृषिवाचकः
शब्दो गश्च निवृतिवाचकः । तयोरेक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते' । श्रीकृष्णावतारकयो-
पक्रमे श्रीविष्णुपुराणेप्युक्तं 'यदोवंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । यत्रावतीर्ण विष्णवाख्यं
परं ब्रह्म नराकृतीति । श्रीभागवतेपि 'कृष्णस्तु भगवान् सय मिति । श्रीकृष्ण इसारभ्य
श्रीमद्भागवतागम इत्यन्तेन यानि नामानि उक्तानि तानि गूढलीलोस्त्यैवेति ज्ञायते । अत
एव प्रथमस्कन्धे स्फुटं मूलार्थक्यं नोपलम्यते । तानि च प्रथमस्कन्धविपयकाण्येव । यद्वा ।
श्रीकृष्णस्य स्वरूपप्रतिपादकान्येवैतानि नामानि । यद्वा । 'जन्मायस यतोऽन्वयादितरतथे'-
स्येतदर्यकं श्रीकृष्ण इति नाम ज्ञेयम् । तथैवोपपत्तेः । सचिदानन्द इति । 'सद्भावे साधुभावे
च सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छन्दः पार्थ युज्यते । यज्ञे तपसि दाने च
स्थितिः सदिति चोच्यते । कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते' इत्यनेन सच्छन्दार्थः
सर्वोप्यत्र ज्ञेयः । चेतनं चित्वप्रकाश ज्ञानं, आनन्दः खरूपं, सचिङ्ग्या विशिष्ट आनन्दः
सचिदानन्दः सचिदानन्दविग्रह इत्यर्थः । अत्र चिच्छन्देन ज्ञानाभिधानात् तेनार्थेष्वभिज्ञ'
इत्येतदर्यकमिदं नाम ज्ञेयम् । भगवज्ज्ञानं तु सदानन्दसहितमेवेति तयोरप्युक्तिः। नित्यली-
लाविनोदकृदिति । नित्यो यो लीलाविनोदस्तं करोति प्रकटयतीति तथा, नित्यलीलाया
चा विनोदकृत् , नित्ये लीलादौ लीलावसरे वेणुना भक्तप्रेरणदिति था, 'खरा'डित्येतदर्थ-
कमिदं नाम ज्ञेयम् । सर्वागमविनोदी चेति । सर्वे ये आगमास्त एव विनोदो यस्स,
'निश्चसितमस वेदा' इति वाक्यात् । सर्वेष्वागमेषु यो विनोदतत्तदेवतोपासनार्थ विविधधर्मो-
पदेशस्तद्वानिति वा, 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेय' इति वास्यात् । 'येप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते
श्रद्धयान्विताः, तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वक'मित्यादिवाक्याच तद्वत्त्वं स्वस्यैवेति ।
या । सर्वैरागमैयों वेः कालस्य नोदः प्रेरणं 'यावजीवमग्निहोत्रं जुहोती'त्यादिमिः कालया-
पनं तद्वानित्यर्थः । तेने ब्रह्म हृदाय आदिकवये इत्येतदर्यकामिदं नाम ज्ञेयम् । लक्ष्मीश
इति । लक्ष्म्याः कान्तिरूपाया विभूतिरूपायाश्वेश इत्यर्थः । लक्ष्म्याः सर्वमोहकत्वात्तत्सम्ब-
धित्वेन 'मुद्यन्ति यत्सूरयः' इत्येतदर्थ कमिदं नाम ज्ञेयम् । पुरुपोत्तम इति । पुरुपेषु ब्रह्मा-
दिपूतमः सर्वोपासत्वात् । कर्मधारये तूतमशन्दस्स पूर्वनिपातः स्यात् , पष्ठीतत्पुरुषस 'ननिर्या-
रण' इति निषेधात् । वस्तुतस्तु भगवति जात्यादिभिर्निर्धारणासम्मवात् सा सम्बन्धपष्ठयेवेति
पष्ठीतसुरुष एव । यद्वा । पुरुपादक्षरादुत्तमः, 'यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोसमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः' इति वाक्यात्, पञ्चमी योगविमागात् समासो
ज्ञेयः। 'तेजोवास्मृिदां यथा विनिमयो या निसर्गों मृपा थाना खेने'त्येतदर्यकमिदं
नाम ज्ञेयम् ।। ९ ।।
आदिकाल सर्पकाल कालास्मा माययातः ।
भक्तोद्धारमयनास्मा जगत्कर्ता जगन्मयः ॥१०॥

·४
।
श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् ।
आदिकाल इति । आदिवासी कालश्चेति । यद्वा । पूज्यमानपदायेंप्यादिः कालो
यस्स । तथा च श्रुतिः 'सर्वे निमेपा जनिरे विद्युतः पुरुपादधि। कला मुहूर्ताः काष्ठाश्चाहोरात्राथ
सर्वश' इति, स्मृतिरपि 'यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे । यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति
पुनरेव युगक्षय'इति । अन्यकालस्य जन्यलेन कुलकसम्बन्धेप्यादिकालस्य परमेश्वररूपत्वात्
तत्सम्पन्धामावेन 'सदा निरस्तकुहक'मित्येतदर्थकमिदं नाम ज्ञेयम् । सर्वकाल इति ।
वः आदिमध्यान्तरूपः स चासौ कालश्चेति, अत एव भगवताप्युक्तं 'अहमादिश्च मध्यं च
भूतानामन्त एव चेति । सर्व कलयतीति, 'कलयति जगदेष कालोऽनन्त' इतिवास्यात् ।
यद्वा । सर्व च तत् कं सुखं च आसमन्तालाति आदत्त इति, 'सञ्च त्यचाभव'दिति श्रुतेः ।
सर्वपदेन सत्यरूपस्य विवक्षितत्वात् तादृशकालरूपप्रतिपादकं 'सत्यं परं धीमही' त्येतदर्थक-
मिदं नाम ज्ञेयम् । कालात्मेति । काल आत्मा स्वरूपं यस्य, 'कालः कलयतामहम्' 'का.
लोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धः' 'अहमेवाक्षयः कालः' इत्यादिवचनात् । यद्वा । कालो रुद्रः स
आत्मा अहङ्काररूपो यस्य। यद्वा। 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानि रित्यादिवाक्यात् काले धर्म-
सत्पीडाकाले आत्मा अवतारो यस्य । 'धर्मः प्रोज्झितकैतवोत्र परम' इत्येतदर्थकं नाम ज्ञेयम् ।
माययावृत इति । मायया अविद्यया श्रिया वा वृतः सेव्यत्वेन स्वीकृत आवृत इति वा,
अक्षरपरब्रह्मणोर्मध्येऽन्तरायभूतत्वात् । यद्वा । मायया आवृतः अस्पष्ट इति । 'निर्मत्सराणां
सता'मित्येतदर्थकमिदं नाम ज्ञेयम् । भक्तोद्धारप्रयत्नात्मेति । भक्तानामुद्धरणमुद्धारस्त्रि-
विधदुःखदूरीकरणम् , तदर्थो यः प्रयत्न उद्यमस्तत्र आत्मा अन्तःकरणं यस्य । अथवा । भक्तो-
द्धाराय प्रयत्नरूपः, अतः साधनं भगवानेवेति भावः । 'वेद्य वास्तवमत्र वस्त्वि'त्येतदर्थकमिदं
ज्ञेयम् । जगत्कर्तेति । जगतः स्थावरजङ्गमरूपस्य कर्ता, तदुपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षा-
प्रयनवानित्यर्थः । यद्वा । घटपटादिष्वपि साक्षात्कर्ता कुलालादिवत्, न तु नैयायिकादि-
वत् क्षित्यादिमात्रकर्तृत्वेनेति । तथाच श्रुतिस्मृतिनिचयोपि 'यतो वा इमानि भूतानि
जायन्ते' 'ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः । जगमाजङ्गमं चेदं जगन्नारायणोद्भवम् ।
'अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते' इत्यादि । अत्र सर्वजगत्कर्तृत्वोक्त्या भक्तानां सकल-
वाञ्छितार्थकरणात् 'शिवद'मित्येतदर्थकमिदं नाम ज्ञेयम् । जैगन्मय इति । पूर्व कारण-
रूपत्वमुक्तमिदानीं कार्यरूपत्वमपि तस्यैवेति जगन्मयत्वं, अभेदे मयत् । तथा च श्रुतिः
'पुरुष एवेद' सर्वम्' 'ब्रह्म विश्वमिदं जगत्' 'मत्तः परतरं नान्य'दिति गीतायाम् , ज्योतीपि
विष्णुर्भुवनानि विष्णुवनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्च । नद्यः समुद्राश्च स एव सर्वो यदस्ति
यन्नास्ति च विप्रवर्ये' सादिविष्णुपुराणवचनाच । अत्र भगवत एव जगद्रपत्वोक्त्या भक्ता-
नामपेक्षितभगवद्रपस्फूर्तेः सर्वत्र सुलमत्वात् 'तापनयोन्मूलन'मित्येतदर्थकमिदं नाम युक्त
ज्ञेयम् ॥१०॥

·" श्रीरघुनाथकतनामचन्द्रिपार्टीकासपलितम् । नामलीलापरो विष्णुासात्मा शुकमोक्षदः । व्यापिवैकुण्ठदाता च श्रीमद्भागवतागमः ॥११॥ नामलीलापर इति । नामप्रवर्तिका लीला नामलीला तत्परस्तनिष्ठ इत्यर्थः । नामलीले परे उत्कृष्टे यस्येति वा, नामलीले पिपति पूरपति वा, ताम्यां पूर्ण इति वा नामलीलापर. । नामां तूत्कृष्टत्वं सर्वत्र श्रूयते । तदुक्त बृहन्नारदीये 'हरेनीमैव नामैन नामैव मम जीरनम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यया' । पद्मपुराणेपि 'अनन्यगतयो मत्या भोगिनोपि परन्तप । ज्ञानवैराग्यरहिता ब्रह्मचर्यादिवर्जिता । सर्वधर्मोज्झिता विष्णोनाममात्रैकजल्पकाः । सुखेन यां गतिं यान्ति न तां सर्वेपि धार्मिकाः' । पुराणान्तरपि 'नासोस्ति यावती शक्तिः पापनिर्दहने हरेः । तावकर्तुं न शक्नोऽति पातक पातकी नरः' इत्यादियहून्येव वचनानि सन्ति, तानि सर्वाणि ग्रन्यपिस्तरभयान्नेह लिख्यन्ते । लीलानामप्युत्कृष्टत्व श्रूयते । तदुक्त मगवता 'जन्म कर्म च मे दिव्यमेव यो वेत्ति तत्वत । त्यस्त्वा देह पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन' इति । 'चरित रघुनाथस्य शतकोटिप्रपिस्तरम् । एकैकमक्षर प्रोक्त महापातक- नाशन मिति वाल्मीकिरपि, अस्मिन्नर्थे श्रुतयोपि 'विष्णोर्नु क वीर्याणि प्रमोचम्' 'विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पश्पश'इत्यादि । एव सर्वोत्तमनामलीलाप्रवर्तक इत्यर्थः । 'श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परै'रित्येतदर्थकमिद नाम ज्ञेयम् , नामलीलाप्रतिपादक- श्रीभागवताभिधानात् । विष्णुरिति । विपापकत्ववाचिनो नुप्रत्ययान्तस्स रूपम् । वेवेष्टि व्यामोति विश्व विष्णुरिति, देशतो वस्तुतश्चापरिच्छेद्य इत्यर्थः । व्यापकले श्रुतिरपि, 'अन्त- पहिश्च यत्सव व्याप्य नारायणः स्थित' इति । यद्वा । विश प्रवेशन इत्यस्य नुप्रत्ययान्तस्य रूपम् । यथोक्त विष्णुपुराणे 'यस्मात्सर्वमिद विश्व तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मादेवोच्यते विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनादिति । तथैव वाराहेऽपि, 'विशप्रवेशने धातोस्तत्र नुप्रत्ययादनु विष्णुर्यः सर्ववेदेषु परमात्मा सनातन' इति । 'ईश्वर. सद्यो हृयवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रू- घुमिस्तत्क्षणा'दित्येतदर्थकमिद ज्ञेयम् । ज्ञापनशीलस्य सर्वगोपलब्धि. कृतिनां सुलभत्वात्सद्यो हृयवरोधो युक्त इति । व्याँसात्मेति । व्यास. पराशरपुत्रः कृष्णद्वैपायनः, स आत्मा अव- तारो यस्स, तसात्मेति वा । अष्टाविंशतिच्यासमध्ये अस्यैव मुख्यत्वात् । तथा चोक्तम् 'कृष्णद्वैपायन व्यास विद्धि नारायण प्रभुम् । कोहन्य. पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवेत् व्यासस्य वेदरूपवृक्षविस्तारस्यात्मा । तत्सारभूतफलमिति यावत् । तेन 'निगमकल्पतरोगलित फल'मित्येतदर्थकमिद पर्यवमित नाम ज्ञेयम् । शुक्रमोक्षद इति । शुकाय मोक्ष माया- पन्धाभाव ददातीति । तच ब्रह्मवैवर्तादिषु स्फुट श्रूयते । शुकस्तु मातृकुक्षेनिगम मन्यमान. पश्चान्यासाग्रहात् साक्षाद्भगवन्त मायायन्धाभाव प्रार्थ्य निर्गत' इति । अत्र शुकस्य मोक्षो मायापीभाव एव । 'शुकमुखादमृतद्रक्सयुत'मित्येतदर्थकमिद नाम ज्ञेयम् । व्यापिवै. कुण्ठदाता घेति । व्यापी व्यापको प्रसात्मको ज्ञानघनः । स चासौ वैकुण्ठति, तस्स . , ·- श्रीपुरुपोत्तमनामसहस्रम् । दाता भक्तेभ्य इति । पुरुषोत्तमाधिष्ठितलोकस ज्ञानात्मकत्वमथर्वशिरउपनिपदि श्रूयते, 'वैकुण्ठभवनयोगं गमिष्यति तदिदं परं पुण्डरीकं विज्ञानधन मिति, भगवानपि 'न तद्भासयते सूर्यौ न शशाको न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममेति । तादृशस्यैकान्त- भकेभ्य एव दातेति भावः । चकारः सर्वनान्ते श्रूयमाणः श्रीकृष्ण इति इदं नाम समु- चिनोति, यतस्तन्नामप्रपञ्चरूपत्वमेवान्यन्नामामिति । 'पिचत भागवतं रसमित्येतदर्धकमिदं नाम ज्ञेयम् । अत्र वैकुण्ठस्थितानन्दरसतुल्यत्वेन युक्तमेतदर्थकत्वमिति भावः । श्रीमद्भाग- चतागम इति । भगवल्लीलाप्रतिपादकत्वेन 'धर्मः प्रोज्झितकैतव' इत्यादिना सर्वशास्त्रापेक्षयो- कृष्टत्वेन च, श्रीमत् शोभायुक्तं यद्भागवतं तदागमः शास्त्रं यस । यद्वा । श्रीमद्भागवतमा- समन्ताद्गमयति नारदोपदेशद्वारा व्यासान्तःकरणे प्रकटितत्वात् । यद्वा । श्रीमद्भागवतस्य आगमः प्रादुभीवो यस्मात् , तद्रूप इनि वा । यद्वा । मदनं मदश्रिया मत् श्रीमत् , स एयोपादेयत्वेन भागो विद्यते यस्य, तादृशपुरुपेण आगमः न ज्ञायत इत्यर्थः । 'आलयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुका' इत्येतदर्थकमिदं नाम ज्ञेयम् । अत्रैकोनविंशतिनामां जन्माद्यस्ये- सारभ्य श्लोकद्वयार्थान्तर्गतत्वं यथासम्भवमूहनीयम् ॥११॥ इत ऊर्ध्वं निगमकल्पतरोरित्येतत्प्रतिपाद्यनामाह शुंकवागमृतान्धीन्दुरिति । शुकवागमृताधीन्दुः शौनकाद्यखिलेप्टदः । भक्तिप्रवर्तकस्नाता व्यासचिन्ताविनाशकः ॥१२॥ वागेवामृतं वागमृतं, शुकस वागमृतं शुकवागमृतं, तपो योन्धिः अन्धिसदृशं श्रीभागवतशास्त्रं गाम्भीर्यादिगुणैः तदिन्दुस्तत्सारभूत इत्यर्थः । यद्यपि समुद्रे इन्द्वतिरिक्ता- न्यपि रत्नानि सन्येव, तथापि बहुगुणाकरत्वात् , आह्वादकत्वाच तदुक्तिः । शौनकाद्य- खिलेष्टद इति । नैमिषे श्रीभागवतश्रवणार्य सूतागमनं शौनकप्रश्नादिकं केवलं मगवत्कृत- मिति शौनकादीनामखिलस्यानल्पस्येप्टस्य भक्तियोगस्य सम्पन्नत्वात् तत्प्रद इत्यर्थः । भक्ति- प्रवर्तक इति । शौनकादीनां सर्वपुराणेतिहासादिकश्रवणतः कर्मज्ञानादिसिद्धावपि महद- नुग्रहैकलभ्यस्स भक्तियोगस्सासिद्धत्वात् एतच्छास्त्रश्रवणेन भक्तियोगस्यापि तेषु प्रवर्तकत्वात् तत्केवल भगवत्कृतमिति भक्तिप्रवर्तकत्वम् , भक्तेः प्रवर्तको भक्तिप्रवर्तक इति । त्रौतेति । यतो भक्तिप्रवर्तकत्वमतस्त्रातृत्वं सर्वदुःखादिति युक्तमेव । यतो भक्तिमतः सर्वाशुभनिवृत्तेः । तथाचोक्तम् , 'न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभा मतिः । भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तम' इति । 'न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् । जन्ममृत्युजराव्याधि- भय नाप्युपजायते' 1 सर्वाभीष्टदत्वमपि भक्तेः श्रूयते । तदुक्तं बृहन्नारदीये । 'यस्य देवे परा भक्तिर्विभौ नारायणाहये। तस्य स्यात् सफलं जन्म मुक्तिथैव करे स्थिता। धर्मार्थकाममोक्षा- ख्याः पुरुषार्थी द्विजोत्तमाः। हरिभक्तिपराणां वै सम्पद्यन्ते न संशयः। यथा जलौकसां नित्यं जीवनं सलिलं मतम् । तथा समस्तसिद्धीनां जीवनं भक्तिरिष्यते । यथा भूमि समाश्रित्य , -- ·७ श्रीरघुनाथश्वनामयन्द्रिपाटीकासवलितम् । सर्वे जीवन्ति जन्तवः । तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वकर्माणि साधयेत्' इत्येवमादीनि तवा न्यनापि बहून्येव वचनानि सन्ति, तथापि विस्तरभयान लिस्यन्ते सर्वाणि । व्यासचिन्ता. विनाशक इति । तदुक्त प्रथमस्कन्धे, 'तथापि यत मे देह्यो ह्यात्मा चैवात्मना विभु । असम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्व्यसत्तम' इत्यादिना या व्यासचिन्ता निरूपिता नारद- द्वारा, 'न यद्वचश्चित्रपदमित्यादिना 'समाधिने'त्यन्ता ता विशेषेण नाशयतीति ॥ १२ ॥ सर्वसिद्धान्तवागात्मा नारदाद्यखिलेष्टदः। अन्तरात्मा ध्यानगम्यो भक्तिरत्नप्रदायकः ॥१३॥ सर्वसिद्धान्तवागात्मेति । सर्वासा वाचा मध्ये सिद्धान्तरूपा या वाक् समाधि- भाषा तद्रूप इत्यर्थ । यद्वा । पूर्वोक्तायामेन वाचि आत्मा निज रूप यस्पेति वा, सर्वे ये सिद्धा कपिलादयस्तेषामन्तर्वाग्रूप इति वा । यतोऽस्मादधिको वक्तव्यपदार्थो नास्तीति । नारदाद्य- खिलेप्टद इति । पूर्वजन्मनि टासा पुत्रत्वादतिनीचोऽपि, भगवद्भक्तिमम्बन्धात् पश्चाजन्मनि प्यासस्याप्युपदेष्टा जात इति, नारदस्य तदादीना पर्वतर्पिप्रभृतीना तत्सम्बन्धादेवासिलेप्टदत्व- मिति, अखिलान् सर्वान् इष्टानभिमतानर्थान् ददातीति च तथा ॥ अन्तरात्मेति । अन्त- रन्त करण तद्रप इत्यर्थ । समाधावन्त करणस्य प्राधान्यात् तद्रूपत्वमुक्तम् । विभूतिषु तद्र- पस्योक्तत्वात् । इन्द्रियाणा मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतने'ति । एवमुक्तेऽपि यदुत्कृष्ट तद्भग- वदीयमेवेति शेयम् । तदपि भगवतैमोक्तम् । 'यद्यद्विभूतिमत् सत्व श्रीमर्नितमेव वा । तत्तदे पावगच्छ त्व मम तेजोंशसम्भव मिति । ध्यानगम्य इति । ध्यानेन समाध्यावेशितचित्तेन गम्यो ज्ञेय इति यावत् । 'आसीनोप उपस्पृश्य मन प्रणिदधौ स्वयम् । भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले । अपश्यत् पुरुप पूर्ण माया च तदपाश्रया'मिति । भक्तिरत्नप्रदायक इति । अन भक्तिस्तत्साधन श्रीभागवततत्सहितारूपमपि रत्नमुच्यते । तस्य प्रकपण दायक दातेत्यर्थ । भक्तिपदवाच्ये भक्तितत्साधने ज्ञेये ॥ १३ ॥ मुक्तोपमृप्या पूर्णात्मा मुक्तानां रतिवर्धनः । भक्तकार्यकनिरतो द्रौपयनविनिवारकः ॥ १४ ॥ मुंक्तोपमृप्य इति । मुक्ता भक्ता उप समीपे सृप्या गन्तु योग्या यस्येति । मुक्ताना स्वयमुपसृप्य इति वा, यतो मुक्तानामपि परमगतिरूपत्वात् भननाथमेपामुपसृप्यो भवत्येवेति । पूर्णात्मेति । पूर्णश्वासावात्मा चेति । यद्वा । पूर्णाना भक्तिरसैक्पूर्णानामात्मेति वा, सर्वगुणे पूर्ण आत्मा यस्येति वा । पूर्णत्व व्याप्तत्वम् । तदुक्त 'मयाततमिद विश्व जगदव्यक्तमूर्तिने ति । श्रुतिरपि 'वृक्ष इव स्तब्धो दिरि तिष्ठत्येकस्तेनेद पूर्ण पुरुपेण सर्व'मिति । यद्वा । पूर्णात्मा मुक्तात्मा शुकरूप एवेति यावत् । अत एवोक्तम् । 'सबैनिवृत्तिनिरत सर्वोपेक्षको मुनि रिति । भुक्तानां रतिवर्धन इति । सर्वतो मुक्तानामपि भक्ताना खस्मिन् रतिं नेहम् , अलौक्किी भक्ति वर्धयति प्रकटयतीति तथा । अत एवोक्त, 'आत्मारामाश्च मुनयो निम्रन्या अप्युरु ।

·८ श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । रमे । कुर्वन्यहेतुकी भक्तिमित्यभूतगुणो हरिरिति । भक्तकार्यकनिरत इति । भक्ताना कार्यरूप एवैकस्मिजये नितरा रत उद्युक्त । यद्वा । भक्ताना यत्वांपैक भजनमेव तेनैव नितरा रमते रति मन्यत इति यावत् । अत एपोक्त 'मत्त्यैव तुष्टिमभ्येति हरिरन्यद्विडम्मन' मिति, 'यो मद्भक्त स मे प्रिय' इत्यादिभिश्च । भक्तकायकनिरतत्व कुरुपाण्डवयुद्ध स्फुटमेर । छायस्त्रविनिवारक इति । द्रोणरश्वत्थामोऽस्त्रस्य ब्रह्मशिरोनामकम्य विशेषण निवारक शमक इति यानत् । तदानीमर्जुनस्स सन्देहेन अर्थनिश्चयाभावात् व्याकुलचित्तस्यास्त्रज्ञापन तन्निवारणोपाय च कृतवान् । तदुक्त 'कृष्ण कृष्ण महाराहो'इत्यादिना ॥१४॥ भक्तस्मयप्रणेता च भक्तवाक्परिपालकः। ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा भक्तानां च परीक्षकः ॥ १० ॥ भक्तस्मयप्रणेता चेति । भक्ताना पाण्डवाना स्मयस्य विस्मयस्य प्रकर्पण नेता प्रापकः । यतो भगवन्मुखाद्राह्मणवधश्रवण रिस्मयहेतुर्भवत्येव । तदेवोक्त 'नैन पार्हिसि जातु'मित्यादिना । यद्वा । भक्ताना भीमार्जुनादीना स्मयस्स गर्वस्य प्रणयनकर्ता तरीकर्तेति वा । अश्वत्थामापमानन स्वकर्तृकमेति तेपा मनस्यागतत्वात् गर्व सम्भावित एव । भक्तवा- परिपालक इति । भक्ताया द्रोपद्या वाचा परित सर्वत पालको रक्षक तथैव करणात् । यत म्वोत्तवधमनादृत्य कृष्णावचनमङ्गीकृतवान् । तदुक्त निरीक्ष्य कृष्णापकृत गुरो सुत- मित्यादिना । अत एवाग्रिमनामानि । ब्रह्मण्यदेय इति । ब्रह्मणि साधु ब्रह्मण्य , स चासौ देवश्चति । यद्वा । ब्रह्मण्येषु टीयति स्वच्छन्द कीडति, ब्रह्मण्यान् प्रामोति वा, ब्रह्मण्ये दीन्यत इति वा, तान्स्तोतीति वा, तत्वेन स्तूयत इति वा । अत एव स्तुती 'नमो ब्रह्मण्यदेवायेति' । धर्मात्मेति । धम आत्मा स्वरूप यस्य, धर्मस्य युधिष्ठरस्यात्मेति वा, धर्मार्थमात्मा अवतारो यस्येति वा धर्मरक्षकत्वात् । तदुक्त भगवतैव 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मान सृजाम्यहम् । परित्राणाय साधूना विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युग' इति । धर्मे आत्मा चित्त यस्येति वा । भक्तानां च परीक्षक इति । भक्ताना पाण्डवाना द्रौपद्या अपि परीक्षक परीक्षाकर्ता, यत पूर्व ब्रह्मवधानुज्ञान तत्परीक्षार्थमेव । अन्यथा अग्रे भगवानेव क्थ वदेत् 'न हन्तव्य' इति ॥१५॥ आसन्नहितकर्ता च मायाहितकरः प्रभुः । उत्तराप्राणदाता च ब्रह्मास्त्रविनिवारकः ॥१६॥ आसन्नहितकर्ता चेति । आसन्न शीघ्रमेव हितस्य कर्ता ब्रह्मवधान्निवर्तकत्वात् । यद्वा । आमनेषु अन्तरङ्गेपु हितकर्तेति वा । मायाहितकर इति । मायया लोकरीसा धृतराष्ट्रादीना हिन शोकापमार्जनरूप करोतीति वा । यद्वा । प्रज्ञाचक्षुपोऽपि धृतराष्ट्रस्य पुरस्नेहमायया तस्यैवाहितकर , सर्वक्षयकारक्त्वात् । यद्वा । माया शक्ति , तसा स्थापिता अभयकर स्वीयत्वात् । यद्वा मा श्री तसम्बन्धी योऽय शुभावहो विधि 'अय शुभावहो .

·९ .. श्रीरघुनाथकतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । विधि'रिति कोशात् , तत्रासमन्ताद्धितकरः । तत्रैव पाणिग्रहणार्यमाहितकरो वा, ब्रह्मादिषु सत्स्वपि स्वयमेवोढत्वात् । प्रभुरिति । प्रकृप्टो भवति ब्रह्मादिभ्यः, प्रभवति सर्वकरणसमर्थत्वाद्वा प्रभुः । युधिष्ठिरप्रतिपक्षक्षयपूर्वकं राज्यं दत्तवानश्चमेधैश्च याजितवान् । अत एवोक्तं 'साधयि- त्वाऽजातशत्रोः सं राज्यं कितवैर्हतम् । घातयित्वाऽसतो राज्ञः कचस्पक्षतायुपः । याज- यित्वाश्वमेधैम्त'मित्यादिना । उत्तराप्राणदाता चेति । उत्तरायाः वैराट्याः गर्भरक्षणेन प्राणान् दत्तवानिति तथा । यद्वा । अप्राणस्य गर्भस्य दाता, ब्रह्मास्त्रदग्धस्यापि पुनर्जीवित- करणात् । चॅह्मास्त्रविनिवारक इति । ब्रह्मासस्य विशेषतो निवारको निवृत्तिकर्तेत्यर्थः । यतस्तस्साघस्यामोघत्वात्पुनरुद्भवो भवेदपीति विशेपतो निवारणम् । तदुक्तं 'यद्यप्यत्रं ब्रह्म- शिर अमोघं चाप्रतिक्रियम् । वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यमृगूद्वहेति ॥ १६ ॥ सर्वतः पाण्डवपतिः परीक्षिच्छुद्धिकारणम् । गूढात्मा सर्ववेदेपु भक्तकहृद्यगमः ॥ १७ ॥ सर्वतः पाण्डवपतिरिति । सर्वस्मात् अनिष्टात् पाण्डवानां पतिः पालको रक्षक इति यावत् । यद्वा । सर्वतोप्यन्यस्मात्पाण्डवानामेव पतिः खामी, यतस्तेषामहिकं पारलौ- किकं च द्वयमपि भगवदेकनिवन्धनमिति । परीक्षिच्छुद्धिकारणमिति । परीक्षितः राज्ञः शुद्धः पावित्र्यस कारणं हेतुरित्यर्थः । भगवता साक्षाद्रक्षितत्वात् , गर्भदोषदूरीकरणाच्छु- द्धिहेतुत्वम् । यद्वा । अग्रे श्रीभागवतश्रवणात् भाविनी शुद्धिं प्रति कारणत्वं रक्षाकरणेन, तदर्थमेव रक्षापि । अत एवाचार्यरप्युक्तं 'वैयासकिः स भगवान विष्णुरात'मित्यत्र विष्णु- रातपदव्याख्याने विष्णुना एतदर्थमेव रक्षितः । अन्यथा पुरुषार्थो न सिध्यतीति किं रक्षणे- नेति । गूढात्मा सर्ववेदेष्विति । गूढः गुप्त आत्मा स्वरूपं सर्वेष्वपि वेदेषु यस्य स तथा। अत्रासमस्तपदद्वयस्याप्येकपदत्वं संज्ञायामविरुद्धमेव सर्वत्रापीति ज्ञेयम् । महाभारतीयसहस्र- नामस्वपि तथैवासातत्वात् । तद्यथा 'मुक्तानां परमा गतिः' 'श्रीमतां वर' इत्यादि तद्वदत्रा- पीत्यर्थः । यद्यपि 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इत्यादिमिर्भगवानेव सर्वत्र वेदेषु पुराणेष्वपि प्रति- पाद्यत्वेन श्रूयते । तथाचोक्तं 'वेदे रामायणे पुण्ये पुराणे भारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयत' इत्यादिभिः, तथापि विशिष्यवेदादिप्वपि वरूपयाथार्थ्य नास्तीति तथोक्तम् । अत एव श्रूयतेपि 'यतो वाचो निवर्तन्ते' 'न तं विदाथ य इमा जजाने'ति । वेद- सापि यथार्थवरूपापरिज्ञानं स एवाह । तथाहि । 'प्रतते अद्य शिपिविष्ट नामार्यः स५ शामि वयुनानि विद्वान् । तं त्या गृणामि तवसमतव्यान् क्षयन्तमस्य रजसः पराके' इति । अर्थस्तु है शिपिविष्ट! विष्णो ! तत् लोकवेदप्रमिद्धं ते तव नाम अहं प्रशंसामि । कीदृशोसि त्वं ? अर्थः मम स्वामी, पुनः कीदृशोमि? वयुनानि ज्ञानोपायान् विद्वान् जानानः तादृशं त्वामहं गृणामि स्तौमि, कीदृशं तवसं प्रवृद्धं सर्वतः, अहं कीदृशः १ अतव्यान् अतवीयान् क्षुद्रः, पुनः कथंभूतं ? अस रजसः प्रपञ्चस्स रञ्जनात्मकस्य पराके परस्तात् क्षयन्तं निवसन्तम् ।

·श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् ।
मत्रान्तरमपि 'न ते महित्वमन्वश्नुवन्ती'सादि । भगवानप्याह 'मां तु वेद न कश्चनेति
गूढो गुप्तः आत्मा अभिप्रायो यस्सेति वा । सर्वथा ज्ञानाप्राप्ती मक्तेषु विशेषमाह
भैक्तकहृदयङ्गम इति । भक्तानामेव यदेकं हृदयं तत्रैव गच्छति, तर स्थितिशील
इत्यर्थः । यद्वा । भक्त एव एको हृदयङ्गमो यस्येति वा, मकैः सहकहृदयं यथा स्यात्तथा
गमो ज्ञानं यस्येति वा ॥१७॥
कुन्तीस्तुत्या प्रसन्नात्मा परमाद्भुतकार्यकृत् ।
भीममुक्तिप्रदः खामी भक्तमोहनिवारकः ॥ १८ ॥
कुन्तीस्तुत्य इति । कुन्त्या स्तुत्यः स्तोतुं योग्यः मक्तकहृदयद्गमत्वादेव
स्त्रियापि कुन्त्या स्तुत्यो भवत्येव स्वरूपज्ञानस्य जातत्वात् । स्तुतेश्च स्वरूपज्ञानस्य साध्य-
त्वादिति । सन्नात्मेति । प्रसन्नः प्रसादयुक्तः आत्मा चित्तं यस्येति, रजस्तमोभ्या-
मकलुषितः स्वच्छः आत्मा अन्तःकरणं यस्येति वा, अवाप्तसर्वकामत्वाद्वा । परमाद्भुत-
कार्यकृदिति । परममुत्कृष्टं अद्भुतमाचर्ययुक्तकार्य तस्य कर्तेत्यर्थः । आश्चर्यत्वं तु कार्यस्य
तादृशमन्यैः कर्तुमशक्यत्वात् । तच्च भीष्ममुखान्यासादिमहर्षीनपि सर्वधर्मान् श्रावितत्वात् ,
आश्चर्यकरणं यतस्त एव सर्वधर्मोपदेष्टारः कर्तारश्चेति । परमत्वं तु भ्रमराहित्यपूर्वककथनात्,
भगवत्सन्निधानाद्वा । भीममुक्तिप्रद इति । सर्वदुःखात् मोक्षं भीष्माय प्रददातीत्यर्थः ।
खामीति । खं भक्तरूपमेव विद्यते यस्येति, अत एवोक्तं 'ये भजन्ति तु मां भक्त्या
मयि ते तेषु चाप्यह'मिति । भैक्तमोहनिवारक इति । भक्तस्य युधिष्ठिरस्य यो
मोहः धर्माज्ञानजनितो बन्धुवधात् शोकस्तस्य निवारकः । भीष्मद्वारा धर्मोपदेशतः शोकदूरी-
करणात् ॥ १८॥
सर्वावस्थासु संसेव्यः समः सुखहितप्रदः।
कृतकृत्यः सर्वसाक्षी भक्तस्त्रीरतिवर्धनः ॥ १९॥
सर्यावस्थासु संसेव्य इति । पाल्यादिषु सर्वावस्थासु सम्यक कापट्यादिराहि-
सेन सेव्यः भजनीय इत्यर्थः । अवस्था च वाल्याद्युपलक्षितः कालविशेष एव । सैंम इति ।
सर्वेष्वपि कालेषु सर्वविकाररहितत्वात् समः । मया श्रिया सह वर्तत इति वा । सुखहि-
तमद इति । सुखं च हितं च भक्तेभ्यः प्रकर्पण ददातीति । सुखाय यद्धितं तत्प्रददातीति
या । कृतकृत्य इति । कृतं सम्पादितं भूभारहरणादिरूपं कृत्यं कार्य येन । यद्वा । कृतं
सर्वदा सिद्धमेव कार्य यस्य, पूर्णकामत्वात् । तदुक्तं भगवता नमे पास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु
किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव हि कर्मणि' । सेवसाक्षीति । सर्वं साक्षात्स्वरूप-
ज्ञानेनैव पश्यतीति, स्वरूपेण पश्यतीति या, 'साक्षाद्रष्टरि संज्ञायामि'तीन्प्रत्ययः । भक्त-
स्त्रीरतिवर्धन इति । मक्तानां युधिष्ठिरादीनां, स्त्रीणां कुन्त्यादीनां, रतिं भक्त्युदेकं
वर्षयतीति वर्धनः । भक्ताश्च ताः स्त्रियश्च मक्तानां स्त्रिय इति वा, तदुक्तं 'न सेहिरे विमु.
धन्तो विरहं शाधन्वन' इत्यादिना ॥ १९ ॥

·११ श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासवलितम् । सर्वसौभाग्यनिल्य परमाश्चर्यरूपधृक । अनन्यपुरुषस्वामी द्वारकाभाग्यभाजनम् ॥ २० ॥ सर्वसौभाग्यनिलय इति । सर्वं च तत् सौभाग्य च, सर्वस्मादुत्तमसौमाग्य वा तस्य निलय सहजस्थानभूत इत्यर्थः । तथ मूले स्फुटमेव द्वारवतीं प्रतिगच्छतो भगवत । परमाश्चर्यरूपधृगिति । परममाश्चर्यरूप यद्रप अभूतोपम तद्धारयतीति तथा, तदुक्त 'सि तातपत्रव्यननैरुपस्कृत' इत्यादिना । अनन्यपुरुषखामीति । नास्त्यन्य प्रमनितुमन्यदपि किश्चित्कर्तुं वा येषा पुरुषाणा द्वारकोकसा ते अनन्यपुरुषास्तेपा स्वामी प्रभुरित्यर्थ । पुरुपेत्युपलक्षण, प्राणिमानस्य स्वामीति ज्ञेयम् । द्वारकाभाग्यभाजनमिति । द्वारकाया यद्भाग्य सर्वसम्पत्तिस्तस्य मानन कारण तद्भजत इति वा, तस्य स्थानमिति वा, स्वभोगा. थमेव तन्निर्माणात् ॥ २० ॥ पीजसंस्कारकर्ता च परीक्षिज्ज्ञानपोपकः । सर्ववपूर्णगुणकः सर्वभूपणभूपितः ॥ २१ ॥ पीजसंस्कारकर्ता चेति । बीतस्य परीक्षिदेहस्स सस्कार कर्मोपाजितपूर्वदेहनि- वृत्त्या भगवद्भजनयोग्यदेहसम्पत्तिस्तस्स कर्तेत्यर्थ । परीक्षिज्ञानपोपक इति । मातृ कुक्षिस्थस्य यज्ज्ञानमासीत्तस्य तदेव पुष्णातीति तथा, यथान्यस्य कुक्षिनिगतस्स गर्मदशा पन्न ज्ञान तिरोभवति तथा तस्य नेति भाव । सर्वपूर्णगुणक इति । सर्वान्तर्वहिरपि पूर्णा अक्षया गुणा ऐश्वर्यादयो यस्य स तथा, खार्थे क । अत एवोक्त 'मातुर्गर्भगतो वीर स तदा भृगुनन्दने'यादिना । सर्वभूपणभूपित इति । सर्वाणि च तानि भूपणानि च मुकुटकुण्डलादीनि तेर्मूपितो मण्डित इत्यर्थ । तदुक्त 'अङ्गुष्ठमात्रममल स्फुरत्पुरटमौलिन' मित्यादिना ॥२१॥ सर्वलक्षणदाता च धृतराष्ट्रविमुक्तिदः । सन्मार्गरक्षको नित्य विदुरप्रीतिपूरक ॥ २२॥ सर्वलक्षणदाता चेति । सर्वेषामीक्ष्वाकुप्रभृतीना प्रत्येक प्रसिद्धानि यानि लक्षणानि प्रतापालनब्रह्मण्यत्वादीनि तेपा समुदितानामेकन परीक्षिति दातेत्यर्थ । धत राष्ट्रविमुक्तिद इति । विदुरवचनैर्विशेषतो वैराग्योत्पादनद्वारा व्यासोपदेशतो वा धृतराष्ट्राय मुक्तिं ददाति दत्तवानित्यर्थ । सन्मार्गरक्षको नित्यमिति । अयमेव सता मार्गो रीति , यट्ट हत्यागपूर्वक भगवत्प्राप्तिसाधन कार्य तादृशस कार्यस्य रक्षक पालक । अत एव धृतराष्ट्रस्य गृहान्निर्यापणमिति, नित्य नैमित्तिकक्रियाविशेषणत्वानपुसकम् । ऐकपद्य च यया न विरुद्ध तथा प्रागेवोक्तम् । विदुरप्रीतिपूरक इति । विदुरस्य प्रीतिभक्तिस्तस्सा पूर्तिकर्तेत्यर्थ । विदुरस प्रीतिपूरेण क सुख यस्सेति वा ॥ २२ ॥ - ·१२ श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । लीलाव्यामोहकर्ता च कालधर्मप्रवर्तकः । पाण्डवानां मोक्षदाता परीक्षिद्भाग्यवर्धनः ॥ २३ ॥ लीलाव्यामोहकर्ता चेति । लीलाबासुरमोहनाय मानुषानुकरणं, तयैव विशे- पतः आसमन्तामोहक इत्यर्थः । यद्वा । लीला चेष्टा, नद्रयो यो विः कालः 'योऽयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तवन्धो'इत्युक्तत्वात् तेनैनासमन्तान्मोहकर्तेति । कॉलधर्मप्रवर्तक इति । कालस्य रौद्रस्य धर्मास्त्रिविधोत्पातास्तेषां प्रवृत्तिकर्तेत्यर्थः । उक्तं च 'व्यतीताः कतिचिन्मासास्तदा पाण्डुसुतो नृप, ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वह । कालस्य च गतिं रौद्रा'मित्यादिना । पापडवानां मोक्षदातेति । अर्जुनागमनानन्तरं यथा तेषां मोक्ष- स्तत्सर्वं मूले स्फुटमेव । परीक्षिद्भाग्यवर्धन इति । परीक्षिजन्मकाले ब्राह्मणैर्यान्यु- क्तानि राज्योपयोगीनि तानि सर्वाण्यपि राज्यसमये वर्धयतीति । तदुक्तं 'ततः परीक्षि- विजवर्यशिक्षये'त्यादिना । परित ईक्षते सर्व जानातीति परीक्षित् , ईक्षरीणादिक इत्प्रत्ययः ॥२३॥ कलिनिग्रहकर्ता च धर्मादीनां च पोपकः । सत्सङ्गज्ञानहेतुश्च श्रीभागवतकारणम् ॥ २४ ॥ कलिनिग्रहकर्ता चेति । कलेनिग्रहः ववशे स्थापनं तस्य कर्तेत्यर्थः । उक्त च 'निजग्राहौजसा वीरः कलि'मित्यादिना । धर्मादीनां च पोषक इति । धर्मम्य वृप- रूपम्य चनुप्पादत्वसम्पादनेन पोपकः पुष्टिकर्तेत्यर्थः । आदिपंदन ब्राह्मणपृथ्वीदीना- नाथानां च पोपक इत्यर्थः । तत्सर्व मूले स्पष्टम् । संत्सङ्गज्ञानहेतुश्चेति । सतां भक्तानां दर्शनपर्शाटापादिभिर्यः सहः, तस्माद्यज्ञान तन हेतुः कारणं तादृशसामग्री- सम्पादकत्वात् । सत्मनो ज्ञानहेतुर्यस्पेति वा, उक्तं च 'तुलयाम लवेनापी'त्यादिना । श्री. भागवतकारणमिति। प्रियोपेतं भागवतं श्रीभागवतं, तस्य कारणं तत्प्रवृत्तिकारणमित्यर्थः, माझणशापयन श्रीमागवतप्रवर्तकत्वादिति ॥ २४ ॥ प्राकृतादृष्टमार्गध, प्राकृतादृष्टमार्गथेति । अदृष्टं कर्म तदधीनो मागों जायम्य प्रियम्पेत्येवंरूपः स प्राकृतो यस्मादिति । यद्वा । प्रकृतिकार्य प्राकृतं देहादि, अदृष्टं प्रारम्ध, ते उभे अपि मानयति दूरीकरोतीनि या । इति प्रथमस्कन्धनामानि ।।

·१३ श्रीरघुनाथशतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । ॥ अथ द्वितीयस्कन्धनामानि प्रारभ्यते ॥ श्रोतव्यः सकलागमः। कीर्तितव्यः शुद्धभावैः स्मर्तव्यश्चात्मवित्तमैः ।। २५ ।। श्रोतव्यः सकलागमैरिति । सकलैः सर्वैरप्यागमैः सिद्धान्तैः सकलागमवर्ति- भिवा श्रोतव्यः श्रोतव्यत्वेनाभिमतः । स च श्रीकृष्ण एव, अत एवोकं भगवता 'वेदैश्च सवैरहमेव वेद्य'इति । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ती'त्यादिश्रुतिरपि । प्रथमस्कन्धान्ते 'यच्छ्रो- तव्यमथो जाप्य मिति राज्ञा पृष्टः शुको यसिद्धान्तितवान् 'तस्माद्धारत सर्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्वेच्छताऽभयमिति । तदर्थकानि त्रीण्येतानि नामानि ज्ञेयानि । कीर्तितव्यः शुद्धभावैरिति । शुद्धः कामक्रोधादिरहितो भावः अन्तःकरणवृत्तिर्येषां ते तादृशाः, तैः कीर्तितव्यः कीर्तनयोग्यः । अत एवोक्तं भगवता 'महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमास्थिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् । सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च हरता' इति । स्मर्तव्यश्वात्मवित्तमैरिति । आत्मानं भगवन्तं विदन्तीत्यात्मपिदः, अतिशायितास्ते आत्मवित्तमाः, तैः स्मर्तव्यः स्मरणयोग्यः, अतिशयस्तु तेषु महदनुग्रह एव ॥ २५ ॥ अनेकमार्गकर्ता च नानाविधगतिप्रदः। पुरुषः सकलाधारः सत्त्वैकनिलयात्मभूः ॥ २६ ॥ अनेकमार्गकर्ता चेति । अनेकेपां मार्गाणां कती प्रवर्तक इत्यर्थः । ते च मार्गा योगादयः । यद्वा । अनेकस्स स्वस्य यो मार्गः ‘एको नैकः सवः कः किमिति नामपाठात् । नानाविधगतिपद इति । नानाविधाः प्रकारा येषु साधनेषु तैर्गतिज्ञानं स्वर्गादिक प्रकर्येण ददातीति तथा । नानाविधा गतिर्वा साधननानात्वं प्रत्येकं कीर्तनस्मरणादिना ज्ञेयम् । पुंम्प इति । परं ब्रह्म पुरं शरीरं वा तस्मिन् शेने इति पुरुषः, तदुक्तं महाभारते 'नवद्वार पुरं पुण्यमेतैभविः समन्वितम् । व्याप्य शेते महात्मा यत् तस्मापुरुप उच्यते' इति । यहा । अस्तेय॑स्ताक्षरयोगादासीत्पुरा पूर्वमेवेति विग्रहं कृत्वा व्युत्पाद्य पुरुप इति, 'पूर्व- मेवाहमिहासमिति तत्पुरुषस्य पुरुषत्व'मिति श्रुतेः । पुरुष भरिपु उत्कर्पशालिपु सर्वेषु सीदतीति वा, पुरूणि सनोति ददातीति वा, पुरुणि भवनान्यनन्तकालस तंतं करोतीति वा, पूर्णत्वाद्वा, पुराणत्याद्वा, सनाद्वा पुरुपः । 'पुरणात्सदनाचैव ततोऽसौ पुरुषो मत' इति वचनात् । प्रकृते तु वैराज उच्यते 'वैराजो वै पुरुष' इति श्रुतेः । सँकलाधार इति । मकलस्य ब्रह्माण्डदेहस्साधारः आश्रयोऽवष्टम्मको वा, सर्वाश्रयत्वं भगवतैवोक्तं 'मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्र मणिगणा इव । विष्टभ्याहमिदं कृत्लमेकांशेन स्थितो जगदित्यादिना। श्रुतिश्च 'व्यस्तमा रोदसी विष्णवेते दापर्य पृथिवीमभितो मयूखै'रित्यादिना । सत्वैकनिल- ·१४ श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । यात्मभूरिति । सत्त्वसवैकस्य निलय आश्रयभूत आत्मा चित्तं यस्य, तत्र भवति आविर्म- वतीति तथा, ताशेर्भाव्यत इति वा, तादृशान्भावयतीति वा, सत्त्वैकनिलयेन स्वरूपेण भवतीति वा ॥२६॥ सर्वध्येयो योगगम्यो भत्तया ग्राह्यः सुरप्रियः। जन्मादिसार्थककृतिलीलाकर्ता पतिः सताम् ॥ २७ ॥ संध्येय इति। सर्वेभक्तर्ययोध्यातुं योग्यः, सर्वत्र ध्येय इति वा, अत एवोक्तं भग- वता 'यो मां पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यती'त्यादिना सर्वत्वेन ध्येय इति वा, उक्तं च 'तस्मात्सर्वात्मना राजनित्यादिना । योगगम्य इति । योगो भक्तियोगस्तेनैव गम्यो ज्ञातव्यः, प्राप्तव्यो वा, तदुक्तं भगवता 'भक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्वास्मि तत्त्वतः। भक्त्या त्वनन्यया शक्यः, अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्त- त्यादिना । भत्तयाग्राह्य इति । मक्त्या हेतुमूतया ग्राह्यं उपादेयं यस्येति, तदुक्तं भगवता 'पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन' इति । यद्वा । भक्त्या आसमन्ताद् ग्राह्य स्वरूपं यस्येति । सुरप्रिय इति । सुरा देवा जीवास्तेषां प्रियः, तान् प्रीणाति, तैः प्रीयत इति वा, ते प्रिया यस्येति वा । जन्मादि- सार्थककृतिरिति । जन्म आदिउँपामायुरादीनां तेषां सार्थकत्वाय सफलत्वाय कृतिर्ली- लाकरणं यस्येति । न भगवल्लीलाश्रयणं विना आयुरादीनि सप्रयोजकानि भवन्ति । अत एवोक्तं 'तजन्म तानि कर्माणी'त्यादि । यद्वा । जन्मादिसार्थकेषु कृतिीला यस्येति, उक्तं च 'आयुर्हरति वै पुंसा मित्यादिना । लीलाकर्ता । लीयते लिष्यतेऽनयेति लीला माया तस्या इलनं प्रेरणं तत्कर्तेत्यर्थः । तस्य आसमन्तात् कर्तेत्यर्थः, सृष्टयादिकर्तेति यावत् । तदुक्तं 'भूय एव विवत्सामि भगवानात्ममाययेत्यादिना । पतिः संतामिति । सतां सत्पुरुषाणां भक्तानां वा पतिः पालक इत्यर्थः । उक्तं च 'श्रियः पतिर्यज्ञपति रित्यादिना ॥ २७ ॥ आदिकर्ता तत्वकर्ता सर्वकर्ता विशारदः। नानावतारकर्ता च ब्रह्माविर्भावकारणम् ॥ २८ ॥ आदिफतेति । आदिवासौ कर्ता चेति, आदेराकाशस्य कालस्स या कर्तेति । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्मृत' इति श्रुतेः। आदेब्रह्मणो वा। तदुक्तं 'स एप भगवांलिङ्ग- खिमिरित्यादिना । तत्वकर्तेति । तत्त्वानां प्रकृत्यादिचतुर्विशतेः कर्तेति । तानि च तत्त्वानि सांख्यशास्त्रे प्रणीतानि 'मूटपकृतिरनिकृतिर्महदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकस्तु सिकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुष' इति । उक्तं च 'कालागुणव्यतिकरा'दित्यादिना । सर्यकर्तेति । सर्वस प्यस्तसमस्तस्स कर्ता कारकः, सर्वः कुलालादिः कर्ता परमात्, सर्वरुपः कर्तेति वा । विशारद इति । विशिष्टा शारदा वाणी यसेति, वा विगतस्तिरस्कृतः शारदा शरइन्द्रो परमाद, येन या, निपुण इति ।ौनापतारफर्ता घेति । नाना पहुविषा ·भीरपुनायकतनामचन्द्रिकाटीकासंबलितम् । १५ ये अवतारा वराहादयः तेषां कर्ता कारक इत्यर्थः । तदुक्तं 'यत्रोपतः क्षितितलोद्धरणा- येत्यादिना । ब्रह्माविर्भावकारणमिति । ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्स आविर्भाव उत्पत्तिस्तत्र- कारणम् , 'हिरण्यगर्भः समवर्तता' इति श्रुतेः । ब्रह्मार्यो य आविर्भाव इति वा, तदुक्तं 'ब्रह्मणे दर्शयन् रूपमव्यलीकवतात' इत्यादिना ॥ २८ ॥ दशलीलाविनोदी च नानासृष्टिप्रवर्तकः । अनेककल्पकर्ता च सर्वदोपविवर्जितः ॥ २९ ।। देशैलीलाविनोदी चेति । दशसंख्याका लीलाः सर्गादयस्ताभिर्विनोदः क्रीडा यस, ताभिरेव वेः कालस्य नोदः प्रेरणं यस्येति या, तदुक्तं 'अत्र सर्गो विसर्ग त्यादिना । मानासृष्टिप्रवर्तक इति । नानाविधाः सृष्टीः देवपितृमनुष्यादिरूपाः प्रवर्तयतीति तथा । तदुक्तं 'पुरुयोऽण्डं विनिर्भिधेयादिना । अनेककल्पकर्ता चेति । अनेके ये कल्पा मामपामादयस्तेषां कर्ता प्रवृतिकर्तेत्यर्थः । तदुक्तं 'अयं तु ब्रह्मणः कल्प' इत्यादिना । सर्वदोषवियर्जित इति । सर्वे दोपा येभ्यो बन्धुभ्यो दुःखहेतुभ्यस्तैर्विशेषतो बर्जितः, विदुरे तया करणात् । तदुक्तं च 'चचार तीर्यानि भुवं त्यक्त्वे'त्यादिना ॥ २९ ॥ इति द्वितीयस्कन्धनामानि । ॥अथ तृतीयस्कन्धनामानि ॥ वैराग्यहेतुस्तीर्थात्मा सर्वतीर्थफलप्रदः। तीर्थशुदैकनिलयः खमार्गपरिपोपकः ॥ ३०॥ वैराग्यहेतुरिति । विदुरस दुर्योधनादिवचनतो वैराग्योत्पादक इत्यर्थः । तदुक्तं च 'क एनमत्रोपजहाव' इत्यादिना । तीर्थात्मेति । तीर्थस्वरूप इत्यर्थः । तीर्थयात्मा अधिष्ठेयो वा । सर्वतीर्थफलप्रद इति । सर्वेषां तीर्थानां फलं भगवदर्शनरूपं, तत्प्रददा- तीति तथा । तदुक्तं 'कालेन तावधमुनामुपेत्येत्यादिना । तीर्थ बैकनिलय इति । तीर्थशुद्धो विदुरः स एवैको निलयोऽधिष्ठानं यस्येति । खमार्गपरिपोषक इति । खस यो मार्गो भक्तिमार्गः, स्वानां भक्तानां वा मार्गः सङ्गतिरूपः तस्य परितः पोषक: सम्पादक इत्यर्थः ॥ ३०॥ तीर्थकीर्तिभक्तगम्यो भक्तानुशयकार्यकृत् । भक्ततुल्या सर्वतुल्या खेच्छासर्वप्रवर्तकः ।। ३१ ।। तीर्थकीर्तिरिति । तीर्थस्य पदर्याश्रमस्य कीर्तिर्यस्मादिति, तीर्थे कीर्तिर्यस्येति वा, तीर्यानि कीर्तिरूपाणि यति वा । उक्तं च "अहं प्रोक्तो भगवते त्यादिना । भक्तगम्य इति । मक्तैरुद्धवादिभिः गम्यते प्राप्यत इति वा, भक्तानां गम्यो गमनयोग्यो देशो पंद- ।

·, श्रीपुरपोत्तमनामसहस्रम् । र्याश्रमरूपो यस्येति वा । भक्तानुशयकार्यकृदिति । मक्तानामनुशयो निरोधस्तदयं कार्यकृत् लीलाकतत्यर्थः । भक्ततुल्य इति । भक्तास्तुल्याः सदृशा यस्येति, तदुक्तं 'नोद्धवोऽग्वपि मन्यून' इत्यादिना । यद्वा । भक्तास्तुल्याः सर्वत्र समा यस्येति । तथा च विष्णुपुराणे 'न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिरात्मसुहृद्विपक्षपक्ष' इति । सरंतुल्य इति । सर्वेषु तुल्यः सममतिरित्यर्थः, 'समोहं सर्वभूतेषु न मे ट्रेप्योस्ति न प्रिय' इति भग- वद्वचनात् । यद्वा । सर्वे तुल्यास्तोलनीयाः सखानुरूपफलदानार्थ यस्येति । स्वेच्छा- सर्वप्रवर्तक इति । खाना भक्तानां, स्वस्थ वा इच्छया, सर्वस्य भक्तिदानादेः प्रवर्तका, अर्थेहया सर्वान् प्रवर्तयतीति वा ॥ ३१ ॥ गुणातीतोऽनयद्यात्मा सर्गलीलाप्रवर्तकः । साक्षात्सर्वजगत्कर्ता महृदादिप्रवर्तकः ॥ ३२॥ गुणातीत इति । गुणान् सत्तादीनतिक्रम्य इतः गतः, गुणाः अतीता येनेति वा, गुणानतिक्रम्य इतं ज्ञानं यसेति वा । अनवद्यात्मेति । अनवद्यः अगद्यः आत्मा अव- तारो यस्य, अनवधानामात्मेति पा, अन्वये आत्मा चित्तं यस्येति । 'करोति कर्माणि कृत्तावत्तार' इत्यादिना । सर्गलीलाप्रवर्तक इति । सर्गः सृष्टिस्तद्रपलीलायाः प्रवृत्तिकर्ते- त्यर्थः । भगवानेक आसेदमन' इत्यादिना । साक्षात्सर्वजगत्कर्तेति । साक्षादन्यम्वरूप- निरपेक्षखरूपेणैव सर्वस्य स्थावरस जङ्गमस्य जगतः कर्तेत्यर्थः । भगवतः साक्षात्कर्तृत्वं कारणमिति तृतीयरूपलादेव । तथा च श्रुतयः 'पुरुष एवेदं सर्वम् , स वै सर्वमिदं जगत् , पादोस्रोहाऽभवत्युन रित्यादयः । गीतायामपि 'अहं क्रतुरहं यज्ञः खपाहमहमौषध'मित्यादिना भगवद्रूपत्वमुक्त जन्मायस्य यतोऽन्वयादितरतश्थे'त्याद्यप्यूहनीयम् । मेदादिप्रवर्तक इति । महत् महत्तत्त्वं तदादि येपामहङ्कारादीनां तत्प्रवृत्तिकर्तेत्यर्थः । तदुक्तं ततोऽभव- न्महत्तत्व'मित्यादिना ॥ ३२ ॥ मायाप्रवर्तक साक्षी मायारतिविवर्धनः। आकाशात्मा चतुर्मूर्तिश्चतुर्धा भूतभावनः ॥ ३३ ॥ मायाप्रवर्तक इति । मायायात्रिगुणात्मिकायाः प्रवृत्तिकर्तेत्यर्थः । प्रवर्तनं प्रेरणं 'मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचर'मिति भगवद्वचनात् । साँक्षीति । साक्षादव्य- वधानेन पश्यतीत्यर्थः । 'साक्षादृष्टरि संज्ञाया'मितीन्प्रत्ययः । उक्तं च 'कालमायांशयो- गेन भगवदीक्षितं नम' इत्यादिना । मायारतिविवर्धन इति । पुंसां मायया गृहपुत्रादिषु रतिमासक्ति विशेषेण वर्धयतीति, मायया अरति खस्मिन्नासक्त्यभावं वर्धयतीति, मायारति- विशेषेण वर्धयति छिनत्तीति वा । तदुक्तं 'यत्सानुबन्धे सती'त्यादिना । आकाशात्मेति । आकाश आत्मा देहो यस, 'आकाशशरीरं ब्रह्मेति श्रुतेः । यहा । आसमन्तात् काशते १ इचिदत्र सम इतिपाठः।

·श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासवलितम् । खेन तेनसा दीप्तो भवतीति, तादृश स्वरूप यस्येति तया । तदुत्त 'स्मरन् विश्वसजामींशो विज्ञापित'मित्यादिना । तुमूर्तिरिति । चततो मूर्तयो वासुदेवादयो यस, नखक्षन निदशूद्ररूपा मूर्तयो यस्मादिति वा । तदुक्त 'मुसतो वर्तते ब्रह्मेत्यादिना । चतुर्धति । चतु प्रकार चतुर्धा, चतुर्णा वर्गाना या मिना वृत्तयस्तत्तद्रप इत्यर्थ , तच मूले स्पष्टम् । य चतुर पुरुपार्यान् धत्त इति वा । भूतभावन इति । भूतानि भावयति जनयतीति, वर्धयतीति वा, भूतैर्माव्यते चिन्त्यते इति वा ।। ३३ ।। रज प्रवर्तको ब्रह्मा मरीच्यादिपितामहः। वेदकर्ता यज्ञकर्ता सर्वकर्ताऽमितात्मकः ॥ ३४ ॥ रंजःप्रवर्तक इति । रजसो रथनात्मकस्स गुणस्य प्रवर्तक व्यतिकारक प्रेरक इतियात् । तदुक्त 'तथार्थसूक्ष्माभिनिविष्टदृष्टे'रित्यादिना । ब्रह्मेति । वृहणत्वाद् ब्रह्मा स्वयभूस्तद्रूप इत्यर्थ । ब्रह्मेति नपुसक वा, तटुक्त 'तल्लोकपद्म स उ एव विष्णु रित्यादिना । मरीच्यादिपितामह इति । मरीचिरादिपा मरीच्यादीना, तेपा पितामह पितु पितेन्यर्थ । ब्रह्मण पितृत्वे खस्य पितामहल्ल युक्तमेव । 'पितृव्यमातुलमातामहपितामहा' इति निपातना त्साधुत्वम् । यद्वा । मरीच्यादीन् पितामहयति तत्तत्सदृशान् करोतीति वा, तेष्वपि स्रष्तृत्व सम्पादनादिति । वेदकर्तति । वेदाना कर्तेति, कृयोगलक्षणषष्ठीममास । वेदकर्तृत्व श्रुतौ प्रसिद्ध 'तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋच सामानि जज्ञिर' इत्यादौ । यद्वा । वेदेभ्यो हेतुभूतेभ्य कर्तेत्यर्थ । तदुक्त 'भूयस्त्व तप आतिष्ठ विद्या चैव मदाश्रया'मित्यादिना । यज्ञकर्तेति । यज्ञानामग्निहोत्रादीना कर्ता सप्टेत्यर्थ । तया च श्रुति 'प्रजापतिर्यज्ञानस्ततानिहोर चाग्निष्टोम च पोर्णमासी चोस्थ्यामावास्या चातिरान' चेत्यादि । यद्वा । यज्ञात् निमित्त भूतात् कर्तेति । 'यज्ञेन वै प्रजापति प्रजा असृजते'तिश्रुते । 'सर्वकर्तति । सर्ववेदमय कर्ता सर्वकर्तेति मध्यमपदलोपी समास । तदुक्त 'सर्ववेदमयेनेदमात्मने त्यादिना । अमि तात्मर इति । अमिता अमख्याता आत्मान अवतारभेदा यम्येति, अमित अपरिच्छिन्न इति वा, तदुक्त 'एक व्यमाक्षीदुरुधे'त्यादिना ॥ ३४ ॥ अनेकसृष्टिकर्ता च दशधासृष्टिकारकः। यज्ञाडो यज्ञयाराहो भूधरो भूमिपारकः ॥ ३५॥ अनेक सृष्टिकर्ता चेति । अनेकैर्गुणैमिश्रितामिश्रितै सृष्टिकर्ते यर्थ । देशधा सृष्टिकारक इति । दशप्रकार यथा स्यात्तथा सृष्टिकर्तेत्यर्थ । 'आयस्तु महत सर्ग' इत्या रम्य 'दशैते विदुराख्याता' इत्यन्तेन मूले स्पष्टम् । यजाग इनि । यज्ञा अङ्गान्यवयवा यस्येति, यज्ञाहो वराह । तदुक्त हरिवशे 'वेदपादो यूपदष्ट्र कतुहस्तश्चितीमुख । अमिजिह्वो दर्भरोमा ब्रमशीर्षों महातपा । अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदान्तश्रुतिभूषण । आज्यनास सुवातुण्ड सामघोपखनो महान् । धर्मसत्यमय श्रीमान् कर्मरिकमसक्रिय । प्रायश्चित्त ·श्रीपुरुषोत्तमनामसहयम् । नसो पोरः पशुर्जानुमहाभुजः । उद्गागान्तो होमलिङ्गः फलवीजमहीपतिः। पाशान्तरात्मा मत्रतिग्विकृतः सोमशोणितः । वेदीस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान् । प्राग्वंशकायो धुतिमान् नानादीक्षाभिरर्चितः । दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान् । उपाकर्मोष्ठ- रुचकः प्रवर्यावर्तभूपणः । नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिपदासनः । छायापलीसहायो वै मेरुशृङ्गमिवोति । मूलेऽपि 'सक्कुण्ड आमी'दित्यादिना सप्टम् । यज्ञवाराह इति । पूर्वोक्तयज्ञरूपो धाराहो वराहसम्बन्धी अवतारो यज्ञवाराहः, वराह एव वाराह इति स्वार्थेऽण् । भूधर इति । भुवं पृथ्वी दंष्ट्राग्रेण धारयति धरतीति वा, तदुक्तं 'दंष्ट्रायकोट्या मगवंस्त्वया धृते'त्यादिना । भूमिपालक इति । भूमेः पालको रक्षकः । हिरण्याक्षादा- नीय पूर्ववत्स्थापनमेव भूमेः पालनं 'संस्थापयैनां जगता मित्यादिना ॥ ३५ ॥ सेतुर्विधरणो जैत्रो हिरण्याक्षान्तकः सुरः। दितिकश्यपकाभैकहेतुसृष्टिप्रवर्तकः ॥ ३६॥ सेतुरिति । सिनोति यनाति सर्वान् स्वस्वधर्मेप्विति सेतुः, मयोदारूप इति वा, संसृतितरणहेतुत्वात् सेतुरिति 'सेतुर्विधरण एपां लोकानामसम्मेदायेति श्रुतेः । विचरण इति । विशिष्टं धरणं धारणं दंष्ट्राग्रेण यस्येति । वेः कालस्पेति वा, वेः पक्षिराजस्य धरणं धृतिर्यस्मादिति वा। जैत्र इति । जयनशीलो जेत्रः जेत्र एव जैत्रः स्वार्थेऽण्प्रत्ययः । हिरण्याक्षान्तक इति । हिरण्याक्षस दैत्यस्सान्तको नाशकः । मुंर इति । सुशोमनं राति ददातीति सुरः, दैत्यवधेन सर्वेभ्यो मङ्गलप्रदत्वात् । दितिकश्यपकामैकहेतुस- ष्टिप्रवर्तक इति । दितिश्च कश्यपश्चेति, असुरपक्षस्य स्त्रीप्रधानत्वात् पूर्वप्रयोगार्हत्वं दित्तेः, योर्यः काम इच्छा, सा चासावेकश्चेति दितिकश्यपकामैक एव हेतुर्यस्यां सृष्टौ सा तथा, तस्साः प्रवर्तक इत्यर्थः । तदुक्तं 'दितिर्दाक्षायणी क्षचरित्यादिना ॥ ३६ ॥ देवाभपप्रदाता च वैकुण्ठाधिपतिर्महान् । सर्वगर्वप्रहारी च सनकाद्यखिलार्थदः ॥ ३७॥ देवाभयप्रदाता चेति । देवेभ्य इन्द्रादिभ्यः अमयं भयाभाव प्रकर्षेण दत्तवानि- त्यर्थः । तदुक्तं 'तम एतद्विभो वेत्थे'त्यादिना । यद्वा । देवाद् रुद्रादमयं दितिगर्भार्थमिति तदपि भूले सप्टम् । वैकुण्ठाधिपत्तिरिति । वैकुण्ठस्स लोकस्य विज्ञानघनस्याधिपतिः स्वामी । तदुक्तं 'त एकदा भगवतो वैकुण्ठस्से सादिना ! महानिति । महपूजापामित्यस रूपं महान् पूज्य इत्यर्थः । वृद्ध्यर्थस्य वा, 'महतो महीया'निति श्रुतेः । शब्दादिगुणर- हितत्वानिरतिशयसूक्ष्मत्वान्नित्यशुद्धवुद्धसर्वगतत्वादितिप्रतिबन्धकं धर्मजातं तर्कतोऽपि वक्तु- भशक्यमत एव महानिति शङ्कराचार्याः । सर्वगर्वप्रहारी चेति । सर्वेषां भक्तानां यो गर्वोऽहकारस्तस्य प्रकर्षेण हरणशीलः, यतः सनकादयोऽपि स्खनित्यमुक्ताभिमानेन मगवदन्ति गन्तुं प्रवृत्ता यद्धा एव, प्रतिवन्धो मूले स्पष्टः, प्रतिवन्धेन भगवद्दर्शनप्रत्यूहा.

·१९ " श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । हङ्कारापगमाघजातं तदाह । सनकाद्यखिलार्थद इति । अखिलः अमोघः अन्यूनो वा योऽर्थो भगवदर्शनरूपः तस्य सनकादिषु दातेत्यर्थः । तदुक्तं तं त्वागतं प्रतिहतौपयि- कमित्यादिना ॥ ३७॥ सर्वाश्वासनकर्ता च भक्ततुल्याहवप्रदः । काललक्षणहेतुश्च सर्वार्थज्ञापकः परः ॥ ३८ ॥ सर्वाश्वासनकर्ता चेति । सर्वेषां सनकादीनां जयादीनामाश्वासनस्स सान्त्व- नस्य कर्तेति, तदुक्तं 'एतौ तौ पार्पदो मह्य'मित्यादिना । भक्ततुल्याहवाद इति । भक्तस हिरण्याक्षस्य तुल्यः अनुरूपो य आहवः सङ्ग्रामस्तपद इत्यर्थः । रौद्रवपुःस्वी- करणं तदर्यमेव, न तु रामरावणयुद्धवदत्रापि । कॉललक्षणहेतुश्चेति । कालस्य दैत्य- प्रसवकालस्य लक्षणानि तज्ज्ञापकानि चिह्नान्युत्पातरूपाणि तेषां हेतुः प्रवर्तक इत्यर्थः । 'अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तत' इति भगवद्वचनात् सर्वप्रवर्तकत्वं भगवत एवेति । तदुक्तं 'उत्पाता वहवस्तत्र निपेतुरिं'त्यादिना । सर्वार्थज्ञापक इति । सर्वे अर्था धर्मादयो यत्र स सर्वार्थो वराहस्तज्ज्ञापक इत्यर्थः । यद्वा । सर्वार्थज्ञस्य स्वरूपस ज्ञापकः प्रापको हिरण्याक्षायेति । तदुक्तं 'ददर्श तत्राभिजितं धराधर'मित्यादिना । पर इति । पिपर्ति पूरयति भक्तयुद्धेच्छामिति परः ॥ ३८ ॥ भक्तोन्नतिकरः सर्वप्रकारसुखदायकः । नानायुद्धप्रहरणो ब्रमशापविमोचकः ॥ ३९ ॥ भक्तोन्नतिकर इति । भक्तस्स दैत्यस्योन्नतिरुत्कर्षः खापेक्षयाधिकविक्रमज्ञापक सर्वेषु तत्कर्तेत्यर्थः । तदुक्तं 'आसन्नशौण्डीरमपेतसाध्वस'मित्यादिना । सर्वकारसुखदा- यक इति । सर्वे प्रकारा यस्मिन् सुखे तादृशस्य दातेत्यर्थः । भक्तस्य दैत्यत्येपि इन्द्राधिक- सुखप्रदत्वात् । नौनायुद्धाहरण इति । नानाविधानि युद्धानि प्रहरणान्यायुधानि यस्य, नानायुद्धेषु प्रहरणमायुधविक्षेपो यस्येति वा, नानायुद्धः प्रहरति ताडयतीति वा । ब्रह्म- शापविमोचक इति । ब्रह्मपदेन ब्राह्मण उच्यते, ब्राह्मणानां सनकादीनां यः शापः 'लोकानितो प्रजतमन्तरमावदृष्टये'त्यादिनोक्तः तस्माद्विमोचकः विशेषेण मुक्तिदातेत्यर्थः । वधेन जन्मत्रयमध्ये एकस्य न्यूनताकरणात् ॥ ३९ ॥ पुष्टिसर्गप्रणेता च गुणसृष्टिप्रवर्तकः। कर्दमेष्टप्रदाता च देवहत्यखिलार्थदः॥४०॥ पुष्टिसर्गप्रणेता चेति ! पुष्टिः पोषणमनुग्रहस्तदर्थोपायः सर्गः सृष्टिः, तस्य प्रक- पेण नेता प्रणयकर्ता, तत्करणसामर्थ्यदातेत्यर्थः। यद्वा । पुष्ट्यैव यः सर्गस्वत्कर्तेत्यर्थः । मनुकश्यपादीनां सर्गे भक्ता यहवो भविष्यन्तीति पुष्टिसर्गत्वम् । यद्वा । मनुसृष्यै परस्पर मातृणामेव विवाहादिकरणात् तन्मर्यादाविरुद्धमपि भगवान् खेप्छ्या कारितवानियतः ·२० । श्रीपुरुपोत्तमनामसहस्रम् । पुष्टिसंगत्वं युक्तम् । न हि सकलधर्मप्रवर्तकानामपि भगवदिच्छां विना तथा करण सम्भ- वतीति । गुणसृष्टिप्रवर्तक इति । गुणमयी सृष्टिः गुणसृष्टिः तत्प्रवृत्तिकर्तेत्यर्थः । तदुक्तं 'जातक्षोभाद्भगवतो महानासी दित्यादिना । कर्दमेष्टदाता चेति । कर्दमस्य प्रजापरिष्टं विवाहादिकं तस्य प्रकर्षेण दाता सम्पादकः, प्रकर्षस्तु यथा वान्छिनकरणादेव । तदुक्त 'विदित्वा तव चैत्य'मित्यादिना । देवहत्यखिलार्थद इति । देवहूतेर्मनुपुत्र्या अखिलानन्यूनानमोधान् वा प्रियानर्थान् ददातीति तथा । तदुक्त 'प्रियायाः प्रियमन्वि- च्छन्नित्यादिना ॥४०॥ शुक्लनारायणः सत्यकालधर्मप्रवर्तकः । ज्ञानावतारः शान्तात्मा कपिल: कालनाशकः ॥४१॥ शुक्लनारायण इति । शुक्ल: शुद्धसत्त्वात्मको नारायणः सत्ययुगेवतीर्णः सोन हदमाहात्म्यार्थमुच्यते, 'निमज्यास्मिन्हद' इत्यादिना । सत्यकालधर्मप्रवर्तक इति । सत्यो यथार्थः कालस्य कालसम्बन्धी यो धर्मः क्रीडोपयोगी यौवनादिस्तत्प्रवृत्तिकर्तेत्यर्थः । तदुक्तं 'सा तद्भर्तुः समादाये'त्यादिना । जोनावतार इति । अवतरणमवतारः आविर्भावः, अवतारयतीति वा, स चासौ ज्ञानरूपः शुक्लनारायणस्तद्रप इत्यर्थः । तदुक्त 'स त्वयारा- धितः शुक्ल' इत्यादिना । शान्तात्मेति । शान्तः कामक्रोधादिरहितः आत्मा खरूप यस्येति, ज्ञानावतारस्य शान्तत्व युक्तमेवेति । यद्वा । शान्तानामात्मेति वा । कपिल इति । कपिलवर्णत्वात् कपिलः, यद्वा, क जल पिबन्तीति कपयो रश्मय., तान् लाति आदत्ते सूर्य- रूपेणेति वा, 'सूर्यो मरीचिमादत्ते सर्वस्माद्भुवनादधी'निश्रुतेः । कपीन् श्रेष्ठान् लाति अनु- गृह्णातीति वा, तदुक्तं महाभारते 'कपिर्वराहः श्रेष्ठश्च धर्मस्य वृप उच्छो । तस्मात्द्वपाकपि प्राह कश्यपो मां प्रजापति रिति । फोलनाशक इति । कालथासौ नाशकथेति, कालस्य मृत्योर्वा, कालरूप तु 'स चावतीर्ण नियुग'मित्यादिना स्पष्टम् । तत्त्वोपदेशतः सर्वसशयानाशयत्तीति नाशकत्वम् ॥ ४१ ।। त्रिगुणाधिपतिः सांख्यशास्त्रकर्ता विशारदः । सर्गदृपणहारी च पुष्टिमोक्षप्रवर्तकः ॥ ४२ ॥ निर्गुणाधिपतिरिति । गुणपदेन गुणाधारभूतः काल उपलक्ष्यते, तेन गयो गुणाः सन्ति यति विगुण. कालस्तस्साधिपतिः नियन्ता, आधिदैविकम्प इति वा, अत एव कालारमना स्तुतिः । 'पर प्रधान पुरुष महान्त काल'मित्यादिना । सांग्यशास्त्र- फीति । सांख्यमारमानात्मविवेकम्तदेव शासनाच्याम तम्य कर्तत्यर्थः। तटुक्त 'मारे पाप्यामिझी पियामिन्यादिना । विशारद इति । भाग्ने विशारदो निपुण इत्यर्थः । पदा । विशारण पिशारः हृदयग्रन्धिद्गकरणेनान्त करणसिशस्तन ममार यति, अन एव पक्ष्यतेशि मियत हृदयनन्यि रित्यादिना । त ददानीति या विशारद इति च । .

·श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासवलितम् । सर्गदूपर्णहारीनि । सर्ग सृष्टिस्तत्कृत यडूपण तर दूषण वा तस हरणशील इत्यर्थ । अब दूपणमधर्मादिदोष एव कर्दमस्स सृष्टो स्वयमवतीर्य सृष्टे पणत्वमेव कृतवान्न तु दूपणलमपि । पुष्टिमोक्षप्रवर्तक इति । पुष्टिमार्गायो मोक्ष पुष्टिमोक्ष , पुष्टिमार्गी याणामिति वा, तस्य प्रवर्तको दातेत्यर्थ । कर्दमस तयाविधमोक्षप्रदत्वात् । तदुक्त 'व्रत स आस्थित' इत्यादिना ॥ ४२ ॥ लौकिकानन्ददाता च ब्रह्मानन्दप्रवर्तकः । भक्तिसिद्धान्तवक्ता च सगुणज्ञानदीपकः ॥ ४३ ।। लौकिकानन्ददाता चेति । लौकिक लोकानुसारी य आनन्द भगवत्यपि कपिले पुत्रस्नेहपूर्वकप्रश्नादिजनित , देवहूतो तादृशस्य दातेत्यर्थ , तदुक्त 'तमासीनमक माणमित्यादिना । यद्वा । लौकिकाना ससारिणा जीवानामेतच्छास्त्रप्रकटनेनानन्दत्वम् । मानन्दप्रवर्तक इति । स एको ब्रह्मण आनन्द' इति श्रुत्यादौ प्रसिद्ध य आनन्द सोऽक्षरप्रमानन्दस्तस्य प्रवर्तको दातेत्यर्थ । भक्तिसिद्धान्तयक्ता चेति । भक्ति भजन मेर सिद्धान्तत्वेन वक्तीति तथा। तदुक्त 'विराज्य सर्वतश्चान्या नित्यादिना । संगुणज्ञान- दीपक इति । गुणसहित सगुण प्रपञ्चजात तस्य ज्ञानस्य दीपक प्रकाशक इत्यर्थ । सगुणस्य ज्ञानदीपक इति वा, तदुक्त 'अथ ते सप्रवक्ष्यामि तत्त्वाना मित्यादिना ॥ १३ ॥ आत्मप्रदः पूर्णकामो योगात्मा योगभावितः । जीवन्मुक्तिप्रद श्रीमानन्यभक्तिप्रवर्तक॥४४॥ आत्मप्रद इति । आत्मान वखरूप शास्त्रप्रकाशनेन प्रकण ददाति प्रका शयतीति वा, तथा । पूर्णकॉम इति । पूर्णा सम्पन्ना कामा सझल्या यस्येति, पूर्ण निरपेक्ष काम्यत इति वा, पूर्णकामा यस्येति या, यस्मादिति वा । योगात्मेति । योगे समाधो आत्मा ध्येयस्वरूप यस्येति । योगभावित इति । योगेनाष्टाझेन भाव्यने चिन्यते इति, योगो भारितो येनेति वा । जीवन्मुक्तिप्रद इति । जीवत्येव पूर्वकर्मोपार्जित शरीरे विद्यमान एव कामादिभ्यो मुक्ति प्रददातीति तथा । तदुक्त 'एव विदिततत्वम्ये' सादिना । श्रीमांनिति । श्री शोमा विद्यतेऽस्मिन्निति, तदुक्त 'प्रसन्नवदनाम्भोज पद्म गर्भारुणेक्षण मित्यादिना । अन्यभक्तिप्रवर्तक इति । अन्यन्महदादिक भक्तिश्च तयो प्रातक । यद्वा । अन्येभ्य पुरुषार्थेभ्यश्चतुर्योऽप्यधिकत्वेन भक्तरेव प्रवर्तक इत्यर्थ । तदुक्त 'सालोक्यसासिामीप्ये त्यादिना ॥ ४४ ।। कालसामर्थ्यदाता च कालदोपनियारकः । गौत्तमज्ञानदाता कर्ममार्गनियामकः ॥ ४५ ॥ कालसामर्यदाता चेति । कालस्याधियज्ञात्मकस्य सामर्थ्य ददातीति तथा, तदुत्ता स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोसी काल' इत्यादिना । कोलदोपनिवारक इति ।

·२२ १९५ श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । कालकृतदोपाः कालदोपास्तेषां नितरां वारकः । गौत्तमज्ञानदाता चेति । गर्भे गर्भ- दशायां सप्तममासादूर्ध्व उत्तमस्योत्कृष्टस्य ज्ञानस्य दातेति । तदुक्तं 'यस्योपपन्नमविनु- मित्यादिना । कर्ममार्गनियामक इति । कर्म अदृष्टं तदधीनो यो मार्गः 'जायख- प्रियस्खे'त्येवंरूपः ‘मृत्वा पुनर्मृत्युमापद्यन्ते अद्यमानाः स्वकर्मभिरिति श्रुतेः, तस्य नितरां यामको नाशक इत्यर्थः । यद्वा । तर नियामकस्तदनुरूपफलदातेति ॥४५॥ सर्वमार्गनिराकर्ता भक्तिमार्गकपोपकः। सिद्धिहेतुः सर्वहेतुः सर्वाश्चर्यैककारणम् ॥ ४६ ॥ सर्वमार्गनिराकर्तेति । सर्व ये मागीः भक्त्यजनकाः कर्मादयस्तेषां निराकर्ता तिरस्कर्तेत्यर्थः । यतः सर्वमार्गनिराकरणमत एवाह । भक्तिमार्गकपोपक इति । भक्ति- स्सैिकस्य कर्मादिनाऽसमुचितस्य पोपकः स्थापक इत्यर्थः । अत एवोक्त 'तस्मात्त्वं सर्व- भावेन भजखे'त्यादिना । सिद्धिहेतुरिति । देवहूतेः सिद्धिः भगवत्प्राप्तिः, तत्र हेतुः कारणमित्यर्थः । तदुक्तं 'मार्गेणानेन मातस्त' इत्यादिना । सवैहेतुरिति । सर्वेषामपि सिद्धिहेतुरित्यर्थः, सर्वत्र हेतुरिति वा । सेवाश्चर्यैककारणमिति । सर्व यदाश्चर्यमद्भुतं तत्रैकं खयमेवासाधारणं वा तत्कारणं चेति तथा । तच देवहूत्यर्थं प्रथमतो लौकिकभोग- सम्पादनं, पश्चात् स्त्रीजातीयाया अपि ब्रह्मोपदेशतः पुनस्तत्कालमेव वैराग्योत्पादनमित्यादि ज्ञेयम् ॥ ४६॥ चेतनाचेतनपतिः समुद्रपरिपूजितः। सांख्याचार्यस्तुतः सिद्धपूजितः सर्वपूजितः॥४७॥ घेर्तनाचेतनपतिरिति । चेतन्ति सम्यक जानन्तीति चेतना ऋपयस्तद्भिन्ना अचेतनाः पामरास्तेषां पतिः, पालनादिति । समुद्रपरिपूंजित इति । समुद्रेण परितः सर्वतः पूजितोर्चितः 'स्तूयमानः समुद्रेण दत्ताहणनिकेतनः' इत्युक्तत्वात् । सांख्या- चार्यस्तुत इति । आचरन्ति स्वयं कर्म कृत्वा प्रदर्शयन्ति लोकसङ्ग्रहार्थमित्याचार्याः, मार्गप्रवर्तका इति यावत् । सांख्यस्य आचायीः सांख्याचार्याम्तैः स्तुत इति । तदुक्तं 'वास्त योग समास्याय सांख्याचारमिष्टुत' इति । सिदपूजित इति । सिद्धाः प्रभुनि- दायप्रभृतयः, तैः पूजितः सत्कृतः, ते पूजिता यस्मादिति वा, सर्वपूजित इति । सर्व- प्यारणादिमिरपि पूजित इति तया । तदुक्तं 'सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिरित्यादिना ॥४७॥ ।। इति कृतीपस्कन्धनामानि ।।

·, श्रीरघुनाथकृतनामपन्द्रिशाटीकासपलितम् । ॥ अथ चतुर्थस्कन्धनामानि ॥ विसर्गका सर्वशः कोटिसूर्यसमप्रभः । अनन्तगुणगम्भीरो महापुरुपपूजितः॥ ४८ ॥ विसंगकतेनि । पूर्वोक्तसगापेक्षया विलक्षण सर्गो विसर्ग , तदुक्त द्वितीये 'भूतमानेन्द्रियधिया जन्म सर्ग उदाहृत । ब्रह्मणो गुणवैपम्याद्विसर्ग प्राकृत स्मृत' इति । तस्य कर्ता कारक इत्यर्थ । स च 'मनोस्तु शतरूपाया'मित्यादिनोक्त । सर्वेश इति । सर्वेषामीश सर्वेश , सर्वान् ब्रह्मादीनपि ईशयतीति, सर्वे ईशा यस्मादिति । कोटिसूर्य समप्रभ इति । कोटिसख्याका सूर्या कोटिसूर्या, कोटिसूर्य समा यत् किश्चित्सा दृश्य कर्तुं योग्या प्रभातेजो यस्येति । 'यदादित्यगत तेजो जगद्भासयतेऽसिल । यचन्द्रमसि यचामी तत्तेनो निद्धि मामक'मित्यादिवाक्यै कोटिसूर्याणामपि धर्मितेजोंशरूपत्वेन सर्वांशेन धर्मिसाम्य न घटत एव यद्यपि, तथापीतोऽधिकस्योपमानस्याभावात् प्रदर्शनार्थमेतन्न वस्तुत , परमार्थतस्त्वमूतोपम एवेति । अत एव गीताया विश्वरूपवर्णनावसरे यधुपनिवन्धे नैवोक्त 'दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेयुगपदुत्थिता । यदि भा सदृशी सा सादासस्तस्य महात्मन' इति । अनन्तगुणगम्भीर इति । नास्त्यन्त समाप्तिर्येषा ते अनन्ता देश कालावधिरहिता ये गुणा ऐश्वर्यादयो मक्तवात्सल्यादयो वा, तै गम्भीर पूर्ण आतलस्पर्श इति वा, अक्षोभ्य इति वा, अत एव श्रुति 'परो मानया तन्वा वृधान न ते महित्वम न्वनुवन्ति । उमे ते विन रजसी पृथिव्या विष्णो देव त्व परमस्य वित्स' इति । अर्थस्तु । परस्ताद्वर्तमानया मानया तन्वा शरीरेण वा वृधान वृद्धि प्राप्तवान् , हेदेव विष्णो ते तव उमे रजस्तमसी रखनात्मके द्यावापृथिव्यौ वय विम जानीम , परमस्य परलोकस्स त्वत्स म्बन्धिन त्वमेव वित्से जानासीत्यर्थ । महापुरुषपूजित इति । महापुरुषै ब्रह्म नारदादिमि पूजित ॥४८॥ अनन्तसुखदाता च ब्रह्मकोटिप्रजापतिः । सुधाकोटिखास्थ्यहेतु कामधुफोटिकामदः ॥४९॥ अनन्तसुखदाता चेति । अनन्तस्य निरवधिकस्य सुखस्स दातेत्यर्थ । ब्रह्मको टिप्रजापतिरिति । सर्वत्र कोटिशब्दोऽसख्यवचनो ज्ञेय , 'सहस्रशीर्षा पुरुष' इत्यन सहस्रपदवत् । ब्रह्मा चतुर्मुख स त्वेकब्रह्माण्डान्तर्वर्तिभूतजातसृष्टत्वात् प्रजापतिरित्यु च्यते, भगवास्तु तादृशनझकोटिस्रष्टत्वेनैव प्रजापतिरित्यर्थ । अत एव ब्रह्मस्तुती 'क्वेद ग्विधा निगणिताण्डपराणुचर्यावाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्य'मिति । सुधाकोटिस्था स्थ्यहेतुरिति । सुधा अमृत सा च पीता सती देवाना सास्थ्यहेतुरमरत्वहेतुर्भवति, तदपि कालग्रस्तत्वात् पारिमापिकमेव, भगवास्तु सुधाना कोटेर्यत्स्वास्थ्य तन हेतु, यत्से ·२४ प श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । वनात् पुनः कालादिम्यो न भयमिति भावः । अत एव दशमस्कन्धेप्युक्तं 'मो मृत्यु- व्यालभीतः पलायन्' 'तथा न ते माधव तावका' इत्यादिभिरिति । कौमधुकोटिकामद इति । कामान् वान्छितानर्थान् दोग्धि प्रपूर्यतीति कामधुक् कामधेनुरित्यर्थः । तस्याः कोटिः कामधुक्कोटिः, कामधुक्कोटिरिब कामद इत्यर्थः । 'उपमानानि सामान्यवचनै रिति- समासः॥४९॥ समुद्रकोटिगम्भीरस्तीर्थकोटिसमाह्वयः। सुमेरुकोटिनिष्कम्पः कोटिब्रमाण्डविग्रहः ॥५०॥ समुद्रकोटिगम्भीर इति । महद्गुणाकरत्वात् समुद्रकोटिरिव गम्भीरः स्थिराकृति- रित्यर्थः । समासादि पूर्ववदेव सर्वत्र । तीर्थकोटिसमाह्वय इति । अयं भावः, यथा अतीर्थजलादिषु स्नानादिकर्मसाद्गुण्यार्थं गङ्गादितीर्थसन्निधिकल्पनं, तद्वद्भगवदाह्वानं तल्को- टिगुणफलप्रदमित्यर्थः । यद्वा । तीर्थकोटिसमः आह्वयः कीर्तनं यस्येति, तीर्थकोटिसमः आह्वयः अभिधानं यस्येति वा, अत एव महर्षयः 'यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञ- क्रियादिषु । न्यून सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युत मिति । सुमेरुकोटिनिष्कम्प इति । मुमेरुरनलानां श्रेष्ठः, सुमेरुकोटिरिव निष्कम्पः अचल इत्यर्थः । मेरोस्तु चालकः कालः, भगवांस्तु तस्यापि चालक इति भावः । कोटिव्रह्माण्डविग्रह इति । कोटि- ब्रह्माण्डानि विग्रहो यस्येति, कोटीनां कोटिमंख्याकानां ब्रह्माण्डानां समाहारः कोटिब्रह्माण्ड तत् विग्रहे देहे यस्येति वा । अत एव विश्वरूपदर्शने इतोतिरिक्तब्रह्माण्डप्रदर्शनमेव भगवता कारितं तच्च ‘पश्यामि देवांस्तव देव देहे'इत्यादिना स्पष्टम् ॥५०॥ कोट्यश्वमेधपापनो वायुकोटिमहाबलः । कोटीन्दुजगदानन्दी शिवकोटिप्रसादकृत् ॥ ५१ ॥ कोटयश्वमेधपापन इति । कोटिसंख्याकानामश्वमेधानां समाहारः कोट्यश्वमेधं, तदिव अमहत्यादेः पापस हन्तेत्यर्थः । 'सर्व पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यां योश्व- भेधेन यजते' इत्यादिना । बहुकालकप्टसाध्यस्याप्यश्वमेधसैकस्सैकब्रह्महत्योपशमहेतुत्वमुक्तम् । अयं तु स्मरणादिभिरेकैकशः मर्वपापनाशकः सद्य एवेति महान् विशेषः, अत एवोक्तं 'नामोऽस्ति यावती शक्तिः पापनिर्दलने हरेः । तावत्कतुं न शनोति पातकं पातकी नरः' इति 'प्रायस्थितान्यशेपाणि तपाकर्मात्मकानि वै। यानि तेपामशेपाणां कृष्णानुस्मरणं पर- मित्याधपि । वायुकोटिमहायल इति । वायुकोटिरिव महय तदलं च महायलं तद्वि- पते योनि । कोटीन्दुंजगदानन्दीति । कोटीनामिन्दूनां समाहारः कोटीन्दु तन- गदाहादक इत्यर्थः । शिवकोटिमसादकृदिति । शिवकोटिरिख प्रमादवरदानादिकं करोतीति तथा ।। ५१॥ ननु तथान्ये कथं न स्तूयते मरित्याशशाहुः सयंसगुणमाहात्म्य इति ।

·२५ श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासवलितम् । सर्वसद्गुणमाहात्म्यः सर्वसद्गुणभाजनम् । मन्यादिप्रेरको धर्मों यज्ञनारायणः परः॥५२॥ सर्वैः सद्गुणै समीचीनेर्गुणे सता गुणै तादृशगुणवद्भिवी तादृशेषु वा माहात्म्य महिमा यस्येति, सर्वसद्गुणाना माहात्म्य यस्मादिति वा । तथात्वेप्यन्ये दूरतोपि न भज- न्तीत्याशयेनाहु सर्वसद्गुणभाजनमिति । सर्वान् सद्गुणान् तद्वतो वा भजति तान् भात्यतीति वा । व्यूहादिपूपासनादिकमपि सम्भवति न तु पूर्णपेति भावः । 'सर्वेश' इत्यारभ्याष्टादशनामानि पुराणान्तरप्रसिद्धानीति ज्ञेयम्, विवेचन पश्चाद्भविष्यति । सर्व- करणसामर्थ्यद्योतनायार तेपा कधनम् । मन्वादिप्रेरक इति। मनु खायभुव आदिउँपा अन्यादीना सृष्टवर्थं प्रेरक इत्यर्थ । धर्म इति । मन्वादिप्रणीतधर्मरूप इलर्थ । यज्ञ- नारायण इति । यज्ञात्मको नारायणो यज्ञनारायणस्तद्रूप इत्यर्थ । तदुक्त 'प्रजापति. स भगवान् रुचि'रित्यादिना । पर इति । पिपर्ति देवानिति पर. उत्कृष्टो वा ॥ ५२॥ तस्यैव नामान्तरमाहु आकृतिसनुरिति । आकृतिसूनुर्देवन्द्रो रुचिजन्माऽभयप्रदः। दक्षिणापतिरोजस्त्री क्रियाशक्तिः परायणः ॥५३॥ आकृतेर्मनुपुन्या सूनु पुत्र इत्यर्थ । देवेन्द्र इति । देवानामिन्द्रः, देवश्चासा- निन्द्रश्चेति वा । कचिजन्मेति । रुचेजन्म यस्येति । अभयप्रद इति । यज्ञस्वरूपेण देवेभ्योऽभय प्रददातीति तया । 'यज्ञेनासुरानपानुदन्त' इति श्रुते । दक्षिणापति- रिति । दक्षिणा रुचे पुत्री, तस्या पति पालको भर्तेति यावत् । तदुक्त 'ता कामयाना'- मित्यादिना । ओजस्वीति । ओज उत्साहविशेपस्तद्वानोजखी। क्रियाशक्तिरिति । क्रियाया कर्मण शक्ति सामर्थ्य यस्मादिति वा, तद्रप इति । तपआदिकमन किया- पदेनोच्यते । ननु क्रियाशक्तित्व दृश्यते सर्वन, तथा सति कथ न सर्वेपा फलसिद्धिरत आहु परायण इति । परमक्षरमयनमधिष्ठान यस्येति, परमुत्कृष्टमयन ज्ञान यस्येति वा, परेपूत्कृष्टेषु ससरण यस्येति वा ॥५३॥ नन्वस्तु ज्ञानादि स्मरणान्त, फल तु साधनासाध्यत्वान्न भविष्यतीत्याशङ्कयाहुः दत्तात्रेय इति । दत्तात्रेयो योगपतिर्योगमार्गप्रवर्तकः । अनसूयागर्भरत्नमृपिवंशविवर्धनः ॥ ५४॥ अरपत्यमारेय दत्तश्वासावानेयश्चेति । योगपतिरिति । योगस्याष्टाङ्गयोगस्य पति सामी, योगाचार्यत्यात् । योगमार्गप्रवर्तक इति । स्सष्टम् । अनसूयागर्भ- . ४ ·श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । रत्नमिति । अनसूया अत्रेः पत्नी, तस्सास्त्रिदेवरूपगर्भेष्वपि रत्नं श्रेष्ठ इत्यर्थः, तच मूले स्फुटम् । ऋपिवंशविवर्धन इति । ऋषीणामगिरआदीनां वंशस्य परम्परायाः विशेषेण वृद्धिकर्तेत्यर्थः ॥ ५४॥ गुणत्रयविभागज्ञश्चतुर्वर्गविशारदः । नारायणो धर्मसूनुर्मूर्तिपुण्ययशस्करः ॥५५॥ गुणत्रयविभागज्ञ इति । गुणानां त्रयं गुणत्रयं तस्य विभागं विवेचनं जाना- तीति तथा । यद्वा । सत्त्वादिगुणत्रयेण विभजनं विभागस्तं जानातीति तथा, तदुक्तं 'सोमो- मूद्रह्मणोंशेने'त्यादिना । चतुर्वर्गविशारद इति । चतुर्णा धर्मादीनां वर्गः समुदायस्तत्र विशारदस्तदभिज्ञ इत्यर्थः । नारायण इति । नरः आत्मा, ततो जातान्याकाशादीनि नाराणि तानि कार्याणि अयनं कारणात्मना व्याप्नोति अतश्च नारायणः । यच किञ्चिजग- सर्व दृश्यते श्रूयतेपि वा । अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थित' इति मत्रवर्णात् । महाभारतेपि 'नराजातानि तत्त्वानि नाराणीति ततो विदुः। तान्येवायतनं तस्स तेन नारायणः स्मृत' इति । 'नराणामयनं यस्मात्तस्मान्नारायणः स्मृत' इति ब्रह्मवैवर्ते । मनुरप्याह 'आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ता पूर्वं तेन नारायणः स्मृत'इति । व्यासोप्याह 'नयतीति नरः प्रोक्तः परमात्मा सनातन' इति । धर्मसूनुरिति । धर्मस्य सूनुरिव सूनुरिति । मूर्तिपुण्यपशस्कर इति । मूर्तिधर्मपत्नी स्वजननी तस्याः पुण्यं पावनं तयशस्तकरोतीति तत्तथा । तदुक्तं 'मूर्तिः सर्वगुणोपेतौ नरनारा- यणा'वित्यादिना ॥ ५५॥ सहस्रकवचच्छेदी तपासारो नरप्रियः। विश्वानन्दप्रदः कर्मसाक्षी भारतपूजितः ॥ ५६ ।। सहस्रकवचच्छेदीति । सहस्र कवचानि वर्माणि छेत्तुं शीलमस्येति । तपःसार इति । तप एव सारं प्रायांशो यस्य, तदेव पलं यस्येति, तपोरूपसारांश इति वा । तपश्चास्मि तपखिष्विति वचनात् । नैरप्रिय इति । नरः प्रियो यस्य, भ्रातृत्वात् , नरस्य प्रिय इति वा, नराणामिति वा । विश्वानन्दमद इति । विश्वस्मै सर्वस्मै आनन्दं प्रयच्छतीति तया, विश्वहितार्यमेव तपथरणात् । फर्मसाक्षीति । देवमनुष्यादीनां कर्म शुभाशुभ साक्षात् पश्यति विविनतीति तया । खाचरणं त्वन्येपामेव तथा ज्ञापनायान्यया यद्यदाचरणं श्रेष्ठेष्वितिव्यर्थ स्यात् । ज्ञापनं सन्निहितानामेव, तयावं तु स्वकीयानामेव भवतीत्यर्थः । ननु तथात्वामावे- न्येपां कर्मणां कयं फलसिद्धिरित्याशयेनाह कर्मेति, विहितं तु साक्षात् पश्यतीतरतु परम्परया पश्यति । आमुराणां तु विहितमपि न तया, कर्मणां लक्षण्यासावभेदावेति भावः । ननु आमुरागां देवेष्वपि जन्म निहिताचरणं सम्मवति तदा कयं भवतीत्याशयेनाहुः । भारत- पूजित इति । मारतेयुधिष्ठिरादिभिः पूजितः सत्कृतः सहायोपायकरणात् । भारतैः सार-

·श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम ।
खतैर्वा पूजित इति, भरतवंशोसन्नैरिति वा, भरतखण्डस्थितैः पूजित इति वा, खण्डो-
पास्यत्वात् ॥५६॥
अनन्ताद्भुतमाहात्म्यो यदरीस्थानभूपणम् ।
जितकामो जितक्रोधो जितसङ्गो जितेन्द्रियः ॥ ५७॥
अनन्ताद्भुतमाहात्म्य इति । अनन्तमपरिच्छिन्नमद्भुतमाश्चर्ययुक्तं माहात्म्यं यस्से-
ति, तच्च महाभारतादौ प्रसिद्धम् । चदरीस्थानभूपणमिति । वदर्याख्यस्य महास्था-
नस्य वदर्युपलक्षितस्येति वा तस्य भूषणं मण्डनमित्यर्थः । जितकाम इति । जितः
कामः कन्दर्पो येन, तपोविनाथ प्रवर्तितत्वात् । जितक्रोध इति । जितो वशीकृतः क्रोधः
अमर्पो येन तं विनैव तत्तिरस्करणात्, न तु रुद्रवद्स्मीकरणेनेति भावः । जितसङ्ग
इति । जितः सङ्गो विषयव्यासनो येन । जितेन्द्रिय इति । जितानि वशीकृतानीन्द्रि-
याणि येन, हृषीकेशत्वात् ॥ ५७ ॥
उर्वशीप्रभवः स्वर्गसुखदायी स्थितिप्रदः ।
अमानी मानदो गोप्ता भगवच्छास्त्रयोधकः ॥५८ ॥
उर्वशीभव इति । उर्वशीनानामप्सरसां प्रभव उत्पत्तिर्यस्मात् । वर्गसुख-
दायीति । स्वर्गपदेन तत्स्था इन्द्रादयोप्युच्यन्ते, तेभ्यः सुखदानशील इत्यर्थः, सर्वाप्सरो-
मुख्योर्वशीप्रदानात् । स्थितिप्रद इति । स्थितिमवस्थिति खर्गे प्रददातीति, न पुनः
खस्मिन्नाकृष्टवानुर्वशीमिति भावः । अमानीति । मानोऽस्सास्तीति मानी न मानी अमानी
मानस्यासुरत्वात्तदभाव इति भावः । मीनदः । अन्येभ्यो लोकसङ्ग्रहार्थ मानं सन्मानं
ददातीति तथा, मानमभिमानं द्यति खण्डयतीति वा । गोसेति लोकानां रक्षितेत्यर्थः ।
भगवच्छास्त्रयोधक इति । भगवच्छास्त्रं पञ्चरात्रादि, तस्य बोधको ज्ञापको नारदादिभ्य
इति ॥ ५८॥
ब्रह्मादिवन्द्यो हंसः श्रीर्मायावैभवकारणम् ।
विविधानन्तसर्गात्मा विश्वपूरणतत्परः ॥ ५९॥
ब्रह्मादिवन्द्य इति । ब्रह्मा आदिउँपां शिवादीनां तैर्वन्द्यो वन्दनीयः । हंस
इति । हन्ति संमृति जानातीति या, सर्व हंसः परमात्मेति यावत् । श्रीरिति । श्रयन्तेऽने-
नेति श्रीः, सर्वाश्रयणीयः लक्ष्मीरूपो वा । 'कीर्तिः श्रीर्वाक् नारीणा'मिति पाठात् ।
मायावैभवकारणमिति । मायायाः प्रकृतेवैभवं सृष्टयादिकर्तृत्वं तत्र कारणं हेतुरित्यर्थः ।
विविधानन्तसर्गात्मेति । विविधा बहुविधा अनन्ता अमिता ये सर्गाः रुद्रकृता वीरम-
द्रादयस्तत्र आत्मा गमनशीलः दक्षयज्ञविध्वंसनाथ तेषु सामर्थ्येन आविर्भावादिति भावः ।
अन्यथा भगवदधिष्ठितयज्ञस्य नाशो न स्यात् । विश्वपूरणतत्पर इति । विश्वस्य पूरणे
पोषणे तत्परः सावधानः । यद्वा । विश्वपूरणस्य तननं विश्वपूरणतत् , तदेव परं उत्कृष्टं
यस्येति ॥ ५९॥

·२८ श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । यज्ञजीवनहेतुश्च यजस्वामीष्टयोधकः। नानासिद्धान्तगम्यश्च सप्ततन्तुश्च पडणः ॥ ६॥ यज्ञजीवनहेतुश्चेति । यज्ञे जीवनं दक्षादीनां, यज्ञस्य वा पुनरुत्थानं तत्र कारणमित्यर्थः । यज्ञस्वामीति । यज्ञस्य स्वामी, यज्ञस्य यजमानस्य वा 'यज्ञो यजमान' इति श्रुतेः, यज्ञरूपस्वामीति वा, 'यज्ञो वै विष्णु रिति श्रुतेः । इष्टयोधक इति । इष्टस्य रुद्रप्रसादोपायस्य वोधकः ज्ञापक इत्यर्थः । नौनासिद्धान्तगम्यश्चेति । नानारूपैः सिद्धान्तैर्गम्यो ज्ञातुं योग्यः, अत एव ऋत्विगादयः स्वस्वज्ञानानुसारेण सर्व स्तुतवन्तः । तदुक्तं तत्त्वं न ते वयमनञ्जने'त्यादिना । सप्ततन्तुश्चेति । सप्तानामग्निष्टोमादिसप्त- संस्थानानां तन्तुर्विस्तारक इत्यर्थः, सप्तानां लोकानां वा । पइँगुण इति । पडैश्वर्यादयो गुणा यस्सेति ॥ ६ ॥ प्रतिसर्गजगत्कर्ता नानालीलाविशारदः । ध्रुवप्रियो ध्रुवस्वामी चिन्तिताधिकदायकः ॥ ६१ ॥ प्रतिसर्गजगत्कर्तेति । प्रतिसगं जगत्कर्तेति बाहुलकादिसमासः । नानाली- लाविशारद इति । नानालीलाः सृष्टयादयस्तासु निपुण इत्यर्थः, तच मूले स्पष्टं 'सनकाद्या नारदश्चे'त्यादी। वप्रिय इति ।ध्रुवस्यौत्तानपादेः प्रियमिष्टसिद्धिर्यस्मादिति, ध्रुवस्य प्रियः, ध्रुवः प्रियो यस्येति वा, । धुवस्वामीति । ध्रुवस्य स्वामी प्रभुः, अत एव स्वपदे स्थापनमिति । चिन्तितीधिकदायक इति । सपल्या मातुर्दुरुक्तव्यथितस्वान्तो ध्रुवो मातुरभिमानमार्जनाय प्रवृत्तो न तु केवलभगवदुद्देशेनापीति, तादृशस्यापि यद्विष्णुपदस्थानं सकलमहर्पिप्रभृतिसेव्यं दत्तवानतः चिन्तिताधिकदायकत्वं युक्तमेव । अत एवोशनसा गीतं विष्णुपुराणे 'अहोऽस्य तपसो वीर्यमहोऽस्य तपसः फलम् । यदेनं पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्पयः स्थिता' इति ॥ ६१॥ दुर्लभानन्सफलदो दयानिधिरमित्रहा । अगस्वामी कृपासारो वैन्यो भूमिनियामकः ॥ ६२ ।। दुर्लभानन्तफलद इति । दुर्लभ प्राप्तुमशफ्यमन्यैर्देवादिभिरपि, अनन्तमवि नाशि यत्फलं तवाय ददातीति तया । तदुक्तं 'वेदाहं ते व्यवसित'मित्यादिना । देया- निधिरिति । दया अनुकम्पा तसा लिधिनियानं, पनवार्पिकोतिमालोऽयं कष्ट प्रामो- तीति दया । अमिनहा इति । अमित्रान् मातृपातकान् मद्रानुचरान् हतवानिति । तदुक्तं भुवो मातृवधं श्रुत्वेत्यादिना । अगस्वामीनि । अगम्स रानः स्वामी नियामक इत्यर्थः । पासार इति । कृपैर देयपदायें सारं यस्येति, कृपायामासारो धारासम्पात इति यावत् । अत एपागस कदपत्यदानेन वैराग्यमुत्पाय मोचितवानित्यर्थः, तदुक्तं 'कदपसं वरं मन्य' इत्यादिना । यन्ये इति । चेनम्यापत्यं वैन्यः पृयुरित्ययः । भूमिनि- ·। २.७ श्रीरघुनाथतनामचन्द्रिकाटीपासवलितम् । यामक इति । भूमि नियमयति वशे स्थापयतीति तथा । तदुक्त 'वसुधे खा वधिष्यामी'- त्यादिना ॥ ६२॥ भूमिदोग्धा प्रजामाणपालनैरुपरायणाः। यशोदाता ज्ञानदाता सर्वधर्मप्रदर्शकः ॥ ६३ ॥ भूमिदोग्धेति । भूमेधेनुरूपाया दोग्धा तत्तदपेक्षितसारदायक । तदुक्त 'वल्म कल्पय मे वीरे'त्यादिना । प्रजामाणपालनैकपरायण इति । प्रजाना प्राणा प्रजा- प्राणास्तेपा पालन दुष्टाद्रक्षण तंदबैक परमुत्कृष्ट अयन स्थानमाश्रयो यस्येति । यशो- दातेति । यशमो दातेल्यर्थ । अन्येरकृताद्भुतकर्मकारकत्वात् । तदुक्त 'चूर्णयश्च धनु कोट्ये' त्यादिना । ज्ञानदातेति । ज्ञान स्वसम्बन्धी तस्य सनत्कुमारादिद्वारा पृथरे दातेत्यर्थ । तदुक्त 'एव म ब्रह्मपुनणे त्यादिना । सर्वधर्मप्रेदर्शक इति । सर्वपा प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणाना धर्माणा प्रकण दर्शयितत्यर्थ ॥ ६३॥ पुरानो जगन्मित्रं विसर्गान्तप्रदर्शकः । प्रचेतसा पतिश्चित्रभक्तिहेतुर्जनार्दनः ।। ६४ ॥ पुरश्चन इति । पुर शरीर जनयतीति तथा 'पश्चाभूमिमयो पुर' इति श्रुने । तदुक्त 'युरुप पुरञ्जन निद्धी'त्यादिना । जगन्मित्रमिति । जगता मिस वन्धुरूपत्वात् 'आत्मैर यात्मनो यन्यु रिति भगनद्वचनात् । विसर्गान्तप्रदर्शक इति । प्राचीन- यर्हिपो यो निसर्ग पुन सृष्टीच्छा नारदतो वेराग्यमुत्पाद्य तस्य निसर्गस्यान्तस्य समाप्ते प्रदर्शको बोधक इत्यर्थ । तदुक्त 'भागवतमुख्यो भगमा नित्यादिना । प्रचेतसां पति- रिति । प्रकृष्टानि चेतामि ज्ञानानि अन्त रणानि वा येषा श्रीरुद्रप्रसादात् प्राप्तमक्तित्वात् ते प्रचेतसस्तेपा पति स्वामीति । तदुक्त 'प्रचेतसोन्तरुदधापित्यादिना । चित्रेभक्ति हेतुरिति । चित्रा सत्करणीया या भक्तिस्तर कारणमित्यर्थ , विचित्राया इति वा । जनार्दन इति । जना माया तामर्दयति नाशयतीति तथा, जनान् जीवानन्तकाले अर्दयतीति पा, जनरद्यते प्रार्थ्यते ज्ञायत इति वा ॥ ६४॥ स्मृतिहेतुब्रह्मभावसायुज्यादिप्रदः शुभः। विजयी, स्मृतिहेतुब्रह्मभावसायुज्यादिप्रद इति । स्मृति स्मरण, सेव हेतु , तय स्मरण नारदमुखाच्छ्रुतस्य तेन स्मृतिहेतुना यो ब्रममावो ब्रह्मत्वसम्पत्तिस्तस्मात् सायुज्या- दीन् प्रदत्तमानित्यर्थ । आदिपदात्सालोक्यादिरपि गृह्यते । शुभ इति । शुभ विद्यतेऽ- स्मिन्निति मत्वर्थीयोच्प्रत्यय । शुभ कल्याण तद्पो वा । 'मगलाना च मङ्गल'मिति वचनात् । विजयीति । विशेषतो जेतु शीलमस्येति नथा । ॥ इति चतुर्थस्कन्धनामानि ।।

·श्रीपुरुपोत्तमनामसहस्रम् ।
॥ अथ पञ्चमस्कन्धनामानि ॥
स्थितिलीलाधिरच्युतो विजयप्रदः॥६५॥
स्थितिलीलीन्धिरिति । स्थितिः स्थान तद्रूपलीलाया अधिः समुद्र इत्यर्थः । 'थिति-
बैकुण्ठविजय' इति द्वितीये प्रसिद्धम् । अच्युत इति । न च्यवते कालादिना स्वरूपादिति,
तदुक्त महाभारते 'यस्मान्नच्युतपूर्वोहमच्युतस्तेन कर्मणे'ति, 'शाश्वत शिवमच्युत मिति
मत्रवर्णादपि । विजयप्रद इति । विशिष्ट जय प्रददातीति सस्तेरिति तथा ॥ १५ ॥
स्वसामर्थ्यप्रदो भक्तकीर्तिहेतुरधोक्षजः।
प्रियव्रतप्रियखामी खेच्छावादविशारदः ॥ ६६ ॥
खेसामर्थ्यप्रद इति । प्रियव्रताय स्वसामर्थ्य प्रकण दत्तवानित्यर्थः । भक्त-
कीर्तिहेतुरिति । भक्तानां कीर्तिः ख्यातिस्तन हेतुः जयप्रदत्यादिति । अधोक्षज इति ।
अधोक्षाणां जितेन्द्रियाणां जायते प्रत्यक्षीभवतीति, अक्षजं ज्ञान तदधो यस्मादिति वा,
उद्योगपर्वण्यपि 'अधो न क्षीयते जातु यस्मात्तस्मादधोक्षज' इति । द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी
चाधस्तयोर्यस्मादजायत मध्ये वैराजरूपेणेति वा । प्रियव्रतप्रियस्वामीति । प्रियव्रतस्य
राज्ञः प्रियश्चासौ स्वामी चेति । तदुक्त 'यर्हि वा व राजन्य' इति । स्वेच्छायादवि-
शारद इति । स्वेच्छयैव यो वादो ब्रह्मकृतस्तर चतुरः, तस्य विस्तारक इति वा । यद्वा ।
स्वस्य भगवत इच्छया वदति इच्छावादो वेदस्तत्र विशारदः कर्मकलापकुशल इत्यर्थः ।
उक्त च 'समावेशितसफलकलाप' इत्यादिना ॥६६॥
सङ्गयगम्यः स्वप्रकाशः सर्वसङ्गविवर्जितः।
इच्छायां च समर्यादस्त्यागमात्रोपलम्भनः ॥ ६७ ॥
सैद्यगम्य इति । सङ्गिभिः स्वस्खाधिकारनियुक्तः प्रमादिभिरगम्यः सम्यक्
ज्ञातुमशस्य इत्यर्थः । तदुक्त 'यद्वाचि तन्या'मित्यादि । स्वप्रकाश इति । खेनैव स्वरूपेणैव
प्रकाशत इति स्वप्रकाशः । सर्वसङ्गविवर्जित इति । सर्वेषां त्रयाणां कविमहावीर-
सपनाख्यानां सहो रिपयस्स विशेषेण वर्जितो येनेति, तदुक्त 'एतेषां कपिमहावीर'
इत्यादिना । इच्छायां च समर्याद इति । इच्छायां सहपरित्साजनेच्छायामपि समर्यादो
मर्यादामहेव । अाप भारः । सरेपो राजपुरले समापि याममेयोचरेतस्ले मगरदि-
च्छयैय कारणम् । तादृशानामपि यन्मोक्षं रिना याल्यादारभ्य चतुर्याश्रमस्थापनं तन्मर्या.
देवेनि ज्ञायते । त्योगमायोपलम्भन इति । त्यागः सर्पसङ्गस तारन्मात्रेणेवोपलम्यते
प्राप्यत इति तया 'सागान्तिरनन्तर मिति भगवचनात् ॥ ६७ ॥
अचिन्त्यकार्यकर्ता घ तर्कागोचरफार्यकृत् ।
शहाररसमर्यादा आगीभरसमाजनम् ॥ ६८ ॥

·श्रीरघुनाथकतनामचन्द्रिकाटीकासंबलितम् ।
अचिन्त्यकार्यकर्ता चेति । अचिन्त्यस्य मनोव्यापाराविषयस्यापि भक्तकार्यस्य
कर्तेत्यर्थः । तीगोचरकार्यदिति । तकस्य ययेवं स्यात्तदैवं सादित्येवंरूपतर्कस्सा-
प्पविषयो यत्कार्य तस्य कर्तेत्यर्थः । अचिन्त्यतर्कागोचरकार्यकर्तृत्वं तु तदा हि भगवदु-
पासनोपचितातिपुरुषप्रभाव' इत्यादिनोक्तम् । झाररसमर्यादेति । शृङ्गाराख्यस
रसस्स मर्यादा अवधिः, इतोऽधिकोऽन्यो नास्तीत्यर्थः, 'रसो वै स' इति श्रुतेः । आग्नी-
धरसभाजनमिति । आग्नीध्रस्य पूर्वचितिमिलने यो रसस्तस्य माजनं आश्रय इत्यर्थः,
तत्सम्पादक इति वा । तदुक्तं सा च तदाश्रमोपवन'मित्यादिना ॥ ६८॥
नाभीष्टपूरकः कर्ममर्यादादर्शनोत्सुकः ।
सर्वरूपोऽद्भुततमो मर्यादापुरुषोत्तमः ॥ ६९ ॥
नाभीष्टपूरक इति । नाभराप्तीभपुत्रस्येप्टं भगवत्सदृशपुत्रजननं ऋषभदेवप्राकट्येन
तत्पूर्तिकर्तेत्यर्थः, तदुक्तं 'चर्हिषि तस्मिन्नेव'मित्यादिना । कर्ममर्यादादर्शनोत्सुक इति ।
कर्मणां मर्यादा रीतिस्तस्याः दर्शनं लोकेभ्यः प्रदर्शनं तदर्थमुत्सुकः उत्कण्ठित इत्यर्थः ।
'धर्म दर्शयितुकामो वातरसनाना' मित्यादिना । सर्वरूप इति । सर्वाणि रूपाणि यस्येति,
सर्व कुलाचारं रूपयति कृत्वा प्रदर्शयतीति वा, 'सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरो नामानि
कृत्वाऽभिवदन् यदास्त' इति श्रुतेः । तदुक्तं 'प्रदर्शितगुरुकुलाबास' इत्यादिना । अद्भुत-
तम इति । अतिशयितोद्भुतोद्भुततमः, अन्याश्चर्यरूप इत्यर्थः । मर्यादापुरुपोत्तम इति ।
मर्यादा वेदमार्गस्तद्रक्षकः पुरुषोत्तमो मर्यादापुरुषोत्तम इति ।। ६९ ।।
सर्वरूपेषु सत्यात्मा कालसाक्षी शशिप्रभः ।
मेरदेवीबतफलमृपभो भगलक्षणः ॥ ७० ॥
सर्वरूपेषु सत्यात्मेति । सर्वेष्वपि रूपेषु ब्राह्मणराजन्यादिषु सत्यः अवितयः
आत्मा अवतारो यस्येति । यद्वा । सर्वरूपेषु आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं आत्मा स्वरूपं यस्येति ।
कोलसाक्षीति । कालस्स साक्षी नियन्तेत्यर्थः । शशिप्रभ इति । शशिप्रभेव प्रभा कान्तिः
यस्य, दर्शनाहादकत्वात् । मेरुदेवीवतफलमिति । नाभिपल्या मेरुदेव्या आचरितस्य
व्रतम्य पुंसवनादेः फलरूप इत्यर्थः । अपभ इति । एकत्रैव सर्वगुणोपलम्मात् । सर्व-
स्मादृपमः श्रेष्ठ इत्यर्थः । तदुक्तं तस्य ह वा व इत्थं वर्मणे'त्यादिना । भैगलक्षण
इति । भगमैश्वर्यादिगुणसमुदायं स्वस्मिन् लक्षयतीति तथा । 'ऐश्वर्यस्स समग्रस धर्मस्य
यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इति स्मृति रितिवचनात्, तदुक्तं, 'अथ
तमुत्पत्त्यैवामिव्यज्यमाने'सादिना ! अन कतिपयनाम्नां विपर्ययो ज्ञेयः ॥ ७० ॥
जगत्सन्तर्पको मेघरूपी देवेन्द्रदर्पहा ।
जयन्तीपतिरत्यन्तममाणाशेषलौकिकः॥७१॥

·। श्रीपुरुपोत्तमनामसहस्रम् । जंगेत्सन्तर्पक इति । जगतः प्रजायाः सम्यक् तर्पकः पोषक इत्यर्थः । मेधैरूपी- ति । अजनाभाख्ये मेघरूपीत्यर्थः । 'आत्मनो योगमायया स्ववर्पमित्यादिना । देवेन्द्र- दपहेति । देवेन्द्रस्य दर्प गर्व स्ववर्षेण हतवानित्यर्थः । जैयन्तीपतिरिति । जयन्त्या इन्द्रदत्तायाः पतिर्भर्तेत्यर्थः, तन्मूले स्पष्टम् । अत्यन्तप्रमाणाशेपलौकिक इति । अन्तमतिकान्तोऽत्यन्तः प्रमाणानि चाशेपलौकिकानि च तेषां समाहारस्तथा, प्रमाणाशेष- लौकिकस्यात्यन्तः, पठ्या पूर्वनिपाताभावो राजदन्तादित्वात्समाधेयः । यद्वा । अत्यन्त- मनिशयितं प्रमाणं प्रमाणत्वेन स्वीकार्य यस्येति ॥ ७१ ।। शतधान्यस्तभूतात्मा शतानन्दो गुणप्रसः । वैष्णवोत्पादनपरः सर्वधर्मोपदेशकः ॥ ७२ ॥ शतधान्यस्तभूतात्मेति । शतप्रकारं यथा स्यात्तथा न्यस्तः स्थापितः भूतेषु शरीरेषु आत्मा येन 'आत्मा वै जायते पुत्र' इति श्रुतेः । तदुक्तं 'आत्मसमानानां शतं जनयागामे'त्यादिना । शैतानन्द इति । शतपुत्रा एवानन्दरूपा यस्येति वा, शतेनानन्दो यस्येति वा, शतगुणितानन्दो वेति स एको ब्रह्मण आनन्द' इति श्रुतेः । गुणमसूरिति । गुण गुणवन्तमभेदविवक्षयानन्दनिधानं भरत प्रसूत इति तथा । तदुक्तं 'येषां खल महा• योगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठगुण' इत्यादिना । वैष्णवोत्पादनपर इति । वैष्णवो भरत- म्तदुत्पादनेन वैष्णवधर्मान् पिपतीति तथा ! यद्वा । वैष्णवेषु भक्त्युत्पादनपर इति वा । यद्वा । वैष्णवार्थमुत्पादन खावतरण तत्पर इति वा । सर्वधर्मोपदेशक इति । सर्वान निवृत्तिलक्षणान् धर्मान् ब्रह्मर्पिय उपदिष्टवानिति तथा । तदुक्तं स कदाचिदटमानो भगवानि'त्यादिना ।। ७२॥ परहंसक्रियागोता योगचर्यामदर्शकः । चतुर्धाश्रमनिर्णता सदानन्दशरीरवान् ॥ ७३ ॥ परहमक्रियागोप्तेति । परे उत्कृष्टाश्च ते हंसाश्च परहंसाः परमहंसा इत्यर्थः, तेपां क्रिया सम्पत्तिस्तस्सा रक्षक इत्ययः । यद्वा । परमहंसविपये क्रियायाः कर्ममार्गस्य गोप्ता दूपफ इत्ययः । योगचर्याप्रदर्शक इति । योगस्य भक्तिरूपस्य चर्या आचरण तस्साः प्रदर्शक इत्यर्थः । चतुर्थाश्रमनिर्णेनेति । संन्यासविवेचक इत्यर्थः । सैंदानन्दशरी- स्वालिति । सदा सर्वकालेषु आनन्द एव शरीरं खरूपं योनि, यशानन्दश्च तदुभया- स्मरशरीर इति वा ॥७३॥ प्रदर्शितान्यधर्मश्च भरतस्त्राम्यपारकृत् । यथावत्कर्मकर्ता च सद्गानिष्टप्रदर्शकः ।।७४ ॥ प्रदर्शितान्यधर्मश्चेति । प्रदर्शितः स्यापितः अन्येषु धर्मो येनेति । भैरत- स्वामीति । भरतम्य ज्येष्ठपुनम्य खामी शिक्षक इत्यथः । तदुक्तं 'खननयशनज्येष्ठ'मि.

·श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रियाटीकासवलितम् ।
त्यादौ । अपारकृदिति । न विद्यते पार यस्पेत्यपारः ससारसागरः त कृणति छिनत्तीति
तथा । पधावत्कर्मका घेति । यथा येन प्रकारेणोक्त तेनैव प्रकारेण कर्मणां श्रौतस्मा-
तीनां कर्तेत्यर्थः । तदुक्त 'ईजे च भगवन्त यज्ञकतुरूप'मित्यादिना । सद्भानिष्टमदर्शक
इति । सङ्गात् भगवत्सम्बन्धरहितात् अनिष्टमनध प्रदर्शयतीति तथा, सङ्गस्येति वा । तदुक्त
'स एकदा महानद्या मित्यादिना ॥ ७४ ॥
आवश्यकपुनर्जन्मकर्ममार्गप्रदर्शकः ।
यज्ञरूपमृगः शान्तः सहिष्णुः सत्पराक्रमः ॥ ७ ॥
आवश्यकपुनर्जन्मकर्ममार्गप्रदर्शक इति । अवश्यमेवावश्यक तादृश यत्यु-
नर्जन्म तदर्यो यः कर्ममार्गस्तत्कारणीभूत कर्म तस्य लोके प्रदर्शको ज्ञापक इत्यर्थः । भग-
वदिच्छोपात्तकर्मणां प्रावल्यमेवेति ज्ञापितम् , अन्यथेदृशस्यैव कय स्यादिति भावः । यज्ञरूप-
मृग इति । यज्ञस्य वृपलभद्रकालीं यक्षमाणस्य, रूप सम्पत्तिस्तदर्थं मृग्यते अन्विष्यते
पश्वर्थमिति यज्ञरूपमृगः, तदुक्त 'अथ वृपलराजपणिरित्यादौ । शान्त इति । वृपलैया
नीतोऽप्यकोधनत्वाच्छान्त इत्यर्थः । अत एव सहिष्णु, सहनशील इत्यर्थः । सत्प-
राक्रम इति । सन् सत्सु या पराक्रमो यस्येति, सन् भगवान् तत्परा. तान् नातिकामतीति
वा, तानाकमतीति वा, सत- पिपतीति सत्परो भगवान वेति ।। ७५ ॥
रहगणगतिज्ञश्च रहगणविमोचकः ।
भवाटवीतत्त्ववक्ता वहिर्मुखहिते रतः ॥ ७६ ॥
हंगणगतिजश्चेति । रहूगणम्य गति ज्ञानोपाय जानातीति तथा । हिंगण-
विमोचक इति । रहूगण के. कालात् ज्ञानोपदेशेन मोचितवानित्यर्थ । भवाटधी-
तत्वयक्तति । भवाटवीपदसङ्केत्तग्रहस्य तत्वतो वक्ता । बहिर्मुखहिते रत इति ।
यहिर्मुखानां वेदवाद्याना हिते हितनिमित्त सङ्घीडित यखेति, उन्मतवदाचरित भगवतः
परपण्डिनानग्रे जीवनहेतुर्भविष्यतीति भावः । तदुक्त 'यमुह वा व केचित् पापण्डिन'
इत्यादौ ।। ७६ ॥
गयस्वामी स्थानवंशकी स्थानविभेदकृत् ।
पुरुषावयवो भूमिविशेषविनिरूपकः ॥ ७७ ॥
गयखामीति । गयस्य राजपें खामी प्रभुरित्यर्थ , तदुक्त गयो राजर्पिप्रवर'
इत्यादौ । स्थानवंशकतेति । स्थान स्थितिधर्मस्य, तदर्थं गयस्स वशस्य कर्तेति । स्थान-
विभेदकृदिति । स्थानस्य वशस्थितेः विभेद सस्था करोतीति तथा, प्रियव्रतवशसस्था-
कर्तेत्यर्थ. 1 पावयय इति । पुरुषस्य पिरारूपस्य अवयवो भूगोलक तद्रप इत्यर्थः ।
'पृथिवी में शरीरे श्रिते'ति श्रुते. । भूमिविशेषयिनिरूपक इति । भूमिविशेषाणां
द्वीपवर्षपर्वतादीना विशेषतो मानादिकयनपूर्वक निरूपणकर्तेत्यर्थः । तदुक्तं प्राधान्येनैव
भूगोलक'मित्यादिना ॥ ७७॥

·३४ । श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । जम्बूद्वीपपतिर्मेरुनाभिपद्मरुहाश्रयः। जानाविभूतिलीलाढ्यो गगोत्पत्तिनिदानकृत् ॥ ७८ ॥ जम्बुद्वीपपतिरिति । जम्ब्वाख्यस्य द्वीपस्य पतिः स्वामीत्यर्थः। मेरुनाभि- पमहाश्रय इति । इलाव्रतवर्षस्य मध्यं नाभिस्तत्र नाभौ पद्मवद्रुहः प्रादुर्भावो यस्यासौ नाभिपद्मरुहः, मेरुश्चासौ नाभिपद्मरुहश्च मेरुनाभिपद्मरुहः स चासावाश्रयश्चेति तथा, सुरालयत्वादाश्रयत्वं 'मेरुः शिखरिणामहमिति भगवद्वचनात् तद्रूपत्वम् । नॉना- विभूतिलीलाढ्य इति । नानाविधाः याः विभूतिलीलाः लक्ष्मीविलासास्ताभिराढ्यः समृद्ध इत्यर्थः । यद्वा । नानाविभूतिभिर्लीलाभिश्चात्यः इति । तदुक्तं 'देवोयानानि भव- न्ती'सादिना । गोत्पत्तिनिदानदिति । गङ्गाया विष्णुपद्या उत्पत्तेर्निदानं स्थानं करोतीति तथा । तदुक्तं 'तत्र भगवतः साक्षा'दित्यादिना ॥ ७८ ॥ गङ्गामाहात्म्यहेतुश्च गङ्गारूपोऽतिगूढकृत् । वैकुण्ठदेहहेत्वम्वुजन्मकृत् सर्वपावनः ॥ ७९ ॥ गैंगामाहात्म्यहेतुश्चेति । गङ्गाया माहात्म्यं महिमा तत्र हेतुः, खचरणसम्ब- न्धकारकत्वादिति । गङ्गारूप इति । गङ्गा रूपं यस्य, 'स्रोतसामस्मि जाह्नवी ति भगवः द्वचनात् , 'योऽसौ निरञ्जनो देव' इत्यपि । अतिगूढकृदिति । अन्येभ्यस्तीर्थेभ्योप्यत्यन्तं गूढं गुप्तं गङ्गारूपं तीर्थं करोतीति तथा, अतिगूढमपि पापं गङ्गारूपेण कृन्ततीति वा । वैकुंण्ठदेहहेत्वम्धुजन्मदिति । वैकुण्ठो भगवान् , लोको वा, तत्सम्बन्धी यो देह- स्तत्र हेतुभूतं यदम्बु गङ्गाजलं तस्य जन्मकर्तेति । भगवत्सेवायोग्यदेहसम्पादकत्वं तु गङ्गो- दकस्स 'तत्पादसलिलं यथे' त्यस्य व्याख्याने प्रपञ्चितमाचार्यः । सर्वपावन इति । सर्वान् आनमस्तम्यपर्यन्ताम् गगारूपेण पावयतीति तथा ॥ ७९ ॥ शिवस्वामी शिवोपास्यो गूढः सङ्कर्पणात्मकः । स्थानरक्षार्थमत्स्यादिरूपः सर्वेकपूजितः ।। ८० ॥ शिवस्वामीति । शिवस्य स्वामी सेव्य इति, शिवरूपस्वामीति वा, तदुक्तं 'इला- वर्ते तु भगवान् भव एक' इत्यादिना । तदेव प्रकारान्तरेणाप्याहुः शिवोपास्य इति । शिवस उपास्यः, शिवत्वेनोपास इति वा । है इति । पुरुषमानागम्यस्थलस्थितत्वाद्गुढो गुप्त इत्यर्थः । सर्पणात्मक इति । सम्यक कर्पति अन्तकाले सर्वानिति सकर्षणः संहारमूर्तिस्तदात्मकम्तद्रपू इत्यर्थः । तदुक्तं 'तुरीयां तामसी मूर्ति' मित्यादिना । स्पोनरक्षार्धमत्स्यादिरूप इति । स्थानानां दीपवर्षादीनां रक्षार्थ मत्स्यादिरूपेण तम तय सित इत्यर्थः । येन रूपेण यत्र स्थितः तत्मय मूले सष्टम् । सर्वपूजित इति । सर्वः पूज्यस्वरुपैः भक्ती एक एव पूजिनः, उपासनाय नानालेऽपि परमार्थतस्तु सर्वापि ·श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । मूर्तिः कृष्णस्यैवेति, म य पूजित इति भावः । 'यो यो यां यां तनुं भक्तः' इति भगवद्व- चनात् ॥ ८० ॥ पुनस्तदेवाहुः- उपास्यनानारूपात्मा ज्योतीरूपो गतिप्रदः । मूर्यनारायणो वेदकान्तिरूज्ज्वलयेपधृक् ॥ ८१ ॥ उपासनानारूपात्मेति । उपाम्यो नानारूपो मत्स्यादिरूपः आत्मा अवतारो यस्येति । ज्योतीरूप इति । ज्योतिस्तेजन्तद्रूपो रविरित्यर्थः । 'ज्योतिषां रविरंशुमानि ति वास्यात् । गतिप्रद इति । गत्या उदकदक्षिणरूपया सर्वेन्यः शुभाशुभं प्रकण ददातीति तथा । सूर्यनारायण इति । सूर्यमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सूर्यनारायणस्तद्रूप इति । तदुक्तं 'स एप भगवानादित्यरूप' इत्यादिना, 'ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती'त्यादिना । घेकान्तिरिति । वेदः त्रयी, सैव कान्तिः स्वरूपं यस्येति तथा, कान्तिर्यस्येति वा । तदुक्तं 'आत्मानं प्रयीमय' मित्यादिना सूर्यमण्डलस्य त्रयीरूपत्वम् , तैत्तिरीयनारायणोपनिपदि 'आदित्यो वा एप एतन्मडण्ल'मित्यनुवाके स्पष्टमानातम् , 'ऋग्भिः पूर्वाहे दिवि देव ईयते यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अह्नः सामवेदेनास्तमये महीयते' । 'यदैरशून्यनिभिरेति सूर्य' इति श्रुत्यन्तरमपि । उज्यलयेपगिति । उनले दीप्तं वेपं रूपं धारयतीति तथा ॥ ८१ ॥ हमोग्न्तरिक्षगमनः सर्वप्रसवकारणम् । आनन्दकर्ता वसुदो वुधो वाक्पतिरुवलः ॥ ८२ ॥ हंस इति । हन्ति गच्छति आयुःक्षयकारकत्वेन, सर्वान् हिनस्ति च । आयुःक्षयकारकत्वं तु सूर्यस्य 'योसौ तपन्नुदेति' इत्यनुवाकै स्पष्टमानातम् , हंसः शुचिप'दिति मत्रवर्णाच । अन्त- रिक्षगमन इति । अन्तरिक्ष एष गच्छतीति तथा। सर्वप्रसवकारणमिति । सर्वेषां प्राणिनां प्रसवः प्रेरणं तत्र कारणं कर्तेत्यर्थः। 'सविता प्रसवानामीश' इति श्रुतेः । (सूर्यनामान्युक्तानि । अथ चन्द्रायष्टमहरूपनामान्याहुः) आनन्दकर्नेति आनन्दस्याहादस्य कर्ता कारकश्चन्द्र इत्यर्थः । यसुद इति । वसूनि यति क्रूरत्वात् , ददाति वा एकादशस्थानस्थित इति । वसुदो मगल इत्यर्थः । बुध इति । बुध्यते जानातीति बुधः । वाक्पतिरिति । वाचा पतिपति- बृहस्पतिरित्यर्थः । उज्वल इति । उज्वलः सितः शुभ्रत्वात् शुक इत्यर्थः ॥ ८२॥ कालात्मा कालकालय कालच्छेदकृदुत्तमः । शिशुमारः सर्वमूर्तिराधिदैविकरूपक ।। ८३ ॥ कलात्मेति । कालः श्यामः आत्मा देहो यस्येति, सर्वपीडाकरत्वात् कालरूप इति वा, शनैश्चर इत्यर्थः । कालकालश्चेति । कालात सौरेरपि कालः श्यामः, तमस्कारित्वाद्रा रित्यर्थः। फॉलच्छेदकृदिति । कालस्स राहोः छेदो द्वैधीकरणं तेनैव केतुं करोतीति तथा, अभेद- विवक्षया ताप इत्यर्थः। उत्तम इति । अतिशयेन उत् उत्तमः ऊर्ध्वतम इत्यर्थः । शिशुमार- चक्रस सर्वग्रहोपरि स्थितत्वात् । शिशुमार इति । शिशून् मारयतीति शिशुमारो जलजन्तु-

·श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् ।
विशेष , पुच्छादिना समानाकृतित्वात् तन्नाम्ना निर्देशस्तद्रूप इति । सर्वमूर्तिरिति । सर्वेषा
धर्मब्रह्मादीना मूर्तयोऽस्मिन्निति तथा, सर्वतित्व तु तैत्तिरीयारण्यके ध्रुवोपस्थानानुवाके
'शिशुमारचक्रस्य भू प्रपद्य' इत्यादौ स्फुटम् , मूलेपि 'यस्य पुच्छाग्रेवार शिरस' इत्यादौ ।
तच सर्वेपामाधिदैविकस्वरूपमित्याहु आधिदैविकरूपधृगिति । आधिदेषिक रूप
धारयतीति तथा ॥ ८३॥
अनन्तसुपभोगायो विवरम्वर्यभाजनम् ।
सङ्घर्पणो दैत्यपतिः सर्वाधारो वृहदपुः ॥ ८४ ॥
अनन्तसुखभोगाढ्य इति । अनन्तस्य अपरिमितस्य सुखस्य भोगस्तेनाढ्य समृद्ध ,
स आब्यो यस्मिन्निति वा, यस्माद्वा । विवरैश्वर्यभाजनमिति । अधस्तात् सर्व सप्तस्वपि
विवरेषु अतलादिषु यदैश्चय विभूतिस्तद्भाजयति, तस्य भाननमाश्रय इति वा । तदुक्त एतेषु
हि निलखर्गे स्वित्यादिना । सङ्घर्पण इति । सम्यक् कर्पति सर्मान् एकर करोतीति तथा।
पातालादप्यध सङ्कर्षणस्थितिरित्युक्तम् , तदुक्त 'तस्य मूले निंशयोजने'त्यादि । दैत्यपत्ति-
रिति । दैत्याना पति खामी तामसत्वात् । साधार इति । सर्वस्य सविवरभूगोलकस्य
आधार आश्रय इति । अत एव । वृद्वपुरिति । बृहत् प्रवृद्ध वपु शरीर यस्येति, तदुक्त
'मूर्धन्यर्पितमणुव'दि त्यादिना ॥ ८४ ॥
अनन्तनरकच्छेदी स्मृतिमात्रार्तिनाशन'।
सर्वानुग्रहकर्ता च,
अनन्तनरकच्छेदीति । अनन्ताना नराणा कानि शिरासि सहारसमये छिनत्तीति
तथा । स्मरणादेवानन्तनरकयातनानाशक इति वा । अत एव । स्मृतिमात्रार्तिनाशन
इति । स्पष्टम् । सानुग्रहकर्ता चेति । सर्वेष्वपि नतेषु अनुग्रह हित करोतीति तथा ।
नरकयातनाप्रदर्शनेन सर्वान् पापभीतान् करोतीति भाव ।
इति पञ्चमस्कन्धनामानि ॥
-
अथ पष्टस्कन्धनामानि ॥
मयादाभिन्नशास्त्रकृत् ॥ ८५॥
मर्यादाभिन्नशास्त्रकृदिति । साधनानुरूपफलदान मर्यादा, साधन विना अल्प-
साधनेन वा यन्महाफलदानम् मर्यादाभिन्नम् , तच्च केवलभगवदनुग्रहमूलमेकमेव पुष्टिकृत
मिति यावत् , 'पोषण तदनुग्रह' इति वाक्यात् । मर्यादाभिन्नस्स पुष्टे शास्त्र पुष्टिलीला-
प्रतिपादक पष्ठस्कन्धरूप करोतीति तथा ॥ ८५ ॥

·. - श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । कालान्तकभयच्छेदी नामसामर्थ्यरूपधृक । उद्धारानहंगोप्तात्मा नामादिप्रेरकोत्तमः ॥ ८६ ॥ कालान्तकभयच्छेदीति । कालो यमः अन्तको मृत्युः, ताभ्यां वा यद्यं मृत्युनर- कादेः, तस्स छेदनशील इत्यर्थः । इदं सर्व नामसामर्थ्यप्राकट्यपूर्वकमजामिलमोचने स्फुटम् । नामसामर्थ्यरूपधृगिति । नाम्नां यत्सामर्थ्य यथेष्टपापापनोदनशक्तिस्तद्रूपं धारयतीति तया 'यद्यद्विभूतिमत्सत्व'मितिवाफ्यात्। उद्धारानहगोप्तात्मेति । उद्धरणमुद्धारः संसारा न्मोक्षः, यत्र ये अनहींः अयोग्याः तेषां गोप्ता रक्षकः आत्मा यस्येति, प्रकृते तु तादृशोज्जामिल एव । अन्येप्यसंख्याः सन्तीति ज्ञेयम् , अत एव नरके पच्यमानानामपि श्रीकृष्णनामोच्चारण- मात्रेण वैकुण्ठारोहणं श्रूयते । नृसिंहपुराणे मार्कण्डेयमृत्युप्रसङ्गेन तत्रत्यानि कानिचिद्वचनानि लिख्यन्ते । 'व्यास उवाच । इत्येवं किङ्करानुक्त्वा मृत्युं च पुरतः स्थितम् । यमो निरीक्ष्य च जनं नरकस्थं प्रपीडितम् । कृपया परया युक्तो विष्णुभक्त्या विशेषतः । जनस्सानुग्रहार्थाय तेनोक्ता वागिमां शृणु । नरके पच्यमानस्तु यमेन परिभापितः । किं त्वया नार्चितो देवः केशवः लेशनाशनः । उदकेनाप्यलामे तु द्रव्याणां पूजितः प्रभुः । यो ददाति स्वकं लोकं स त्वया किं न पूजितः । नारसिंहो ऋपीकेशः पुण्डरीकनिभेक्षणः । स्मरणान्मुक्तिदो नृणां स त्वया किं न पूजितः । इत्युक्तवा नारकान् सर्वान् पुनराह स किङ्ककरान् । वैवखतो यमः साक्षा- द्विष्णुमक्तिविजृम्भितः । नारदाय स विश्वात्मा प्राहेदं विष्णुरव्ययः । अन्येभ्यो वैष्णवेम्यध सिद्धेम्यश्चेति नः श्रुतम् । तद्वः प्रीत्या प्रवक्ष्यामि हरिवाक्यमनुत्तमम् । शिक्षार्थ किङ्कराः सर्वे शृणुत प्रयतो हरेः । कृष्ण कृष्णेनि कृष्णेति यो मां स्मरति नित्यशः । जलं मित्वा यथा पद्म नरकादुद्धराम्यहम् । पुण्डरीकाक्ष देवेश नरसिंह त्रिविक्रम । त्वामहं शरणं प्राप्त इति यस्तं समुद्धरेत् । त्वां प्रपन्नोऽस्मि शरणं देवदेव जनार्दन । इति यः शरणं प्राप्तस्तं क्लेशादुद्धराम्य- हम् । व्याम उवाच । इत्युदीरितमाकर्ण्य हरिवाक्यं यमेन तु । नारकाः कृष्ण कृष्णेति नार- सिंहेति चुकुशुः । यथा यथा हरेर्नाम कीर्तयन्त्यत्र नारकाः । तथा तथा हरौ भक्तिमुद्वहन्तो मुवन्निदम् । नारका उचुः । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय केशवाय महात्मने । भक्तप्रियाय देवाय यज्ञाय हरये नमः । लोकनाथाय शान्ताय यज्ञेशायादिमूर्तये । अनन्तायाप्रमेयाय नारसिंहाय ते नमः । नारायणाय गुरवे शङ्खचक्रगदाभृते । वेदप्रियाय महते त्रिविक्रम नमो नमः । वाराहायाप्रताय वेदागाय गदाभृते । महाद्युतिमते नित्यं ब्रह्मण्याय नमो नमः । वामनाय यहुज्ञाय वेदवेदाङ्गधारिणे । बलियन्धनदक्षाय वेदपालाय ते नमः । विष्णवे सुरनाधाय व्यापिने परमात्मने । चतुर्भुजाय शुद्धाय शुद्धदृश्याय ते नमः। जामदम्याय रामाय दुष्टक्षनान्तकाय च । रामाय रावणान्ताय नमः स्तुभ्यं महात्मने । अस्मात् सुदुःसहात् कृष्ण नारसिंह जनार्दन । अस्मानुद्धर गोविन्द पूजितस्त्वं नमोस्तु ते । व्यास उवाच । इति सकीर्तितो विष्णुारकैभक्तिपूर्वकम् । नारकीयातनाः सर्वास्तेषां नष्टा महात्मनाम् ।

·श्रीपुरुपोत्तमनामसहसम् । दिव्यरूपधराः सर्वे दिव्यवस्रविमूपिताः । दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गा दिव्याभरणभूपिताः । नाना- रूपविमानेषु दिव्येषु हरिपूरुपैः । विष्णुलोकं यमो गत्वा नमश्चक्रे तदा हरिम् । यन्नामकी- तनायाता नारकाः केशवालयम् । तं नमामि महादेवं नारसिंहं महद्गुरुम् । तस्य वै नारसिंहस्य विष्णोरमिततेजसः। प्रणामं ये च कुर्वन्ति तेषामपि नमो नमः । दृष्ट्वा प्रशान्तं नरकाग्निमुग्रं यंत्रादि सर्व विपरीतमत्र । पुनः स शिक्षार्थमघात्मदूतान् यमो हि वक्तुं कृतवान् मनश्च । व्यास उवाच । स्वपुरुपममिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले । परिहर मधुसूदन- प्रपन्नान् प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् । अहममरगणाचितेन धागा यम इति लोकहिताय वै नियुक्तः। हरिगुरुविमुखान् प्रशास्मि मान् हरिचरणप्रणतान् नमस्करोमि । सुगतिमभिलपामि वासुदेवादहमपि भागवतः स्थिरान्तरारमा । मधुमथनवशोऽस्मि न स्वतत्रः प्रभवति संयमने ममापि कृष्णः । भगवति विमुखस्य नास्ति सिद्धिर्विपममृतं भवतीति नैतदस्ति । वर्षशतम- पीह धम्यमानं व्रजति न काचनतामयः कदाचित् । नहि शशकलुपच्छविः कदाचित्तिमिरप- राभवतामुपैति चन्द्रः । भगवति च हरावनन्यचेता भृशमलिनोपि विराजते मनुष्यः । विपध- रकणभक्षशकरोक्तिर्दशवलपञ्चशिखाक्षपादवादात् । अहमपि सुविचार्य लोकतत्रं भगवदुपास्ति- मृते न सिद्धिरस्तु । सुरपतिरसुरैः सदामियुक्तः पशुपतिरप्यविनीतभृत्यवर्गः । सुरगुरुरदृढप्रसा- दकर्ता हरिचरणौ मरणापवर्गहेतू । शुभमिदमुपलभ्य मानुपत्वं सुकृतवशेन वृधेन्द्रियार्थ- हेतोः । रमयति कुरुते न मोक्षमार्ग स दहति चन्दनमेव भस्महेतोः । मुकुलितकरकुमलैः सुरेन्द्रः सततनमस्कृतपादपङ्कजाय । अविहितगतये सनातनाय प्रथमजगत्पतये नमोऽस्त्व- जाय । इति घोषयते यमः स्वदुन्दुभीन् गमयति सर्वदिशासु युग्मताडिताः । यमदूता बह्वश्वि- प्रगुप्त शृणु इत्थं परिहर विष्णुभक्तान् । यमाष्टकमिदं पुण्यं पठते यः शृणोति च । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति । इदं स्वमुक्तं यमवाक्यमुत्तमं यथाधुना ते हरिभक्ति- कीर्तनं । पुनश्च वक्ष्यामि पुरातनी कयां भृगोश्च पौत्रेण च या कृता पुरा' । इति नृसिंह- पुराणे नवमोध्यायः । एवमादीनि बहून्येव सन्तीति विस्तरभयान लिख्यन्ते । नौमादि- प्रेरकोत्तम इति । नाम आदिउँपां साधनानां तेषां प्रेरकः प्रेरणकर्ता, स चासावुत्तमश्चेति, नामादिप्रेरकः उत्तमो यस्येति वा ।। ८६ ॥ अजामिलमहादुष्टमोचकोऽघविमोचकः । धर्मवक्ताऽक्लिष्टवक्ता विष्णुधर्मस्वरूपधृक् ॥ ८७ ॥ अजामिलमहादुष्टमोचक इति । अजामिलनामा यो ब्राह्मणः स एव महादुष्टः महापापैः महद्भिर्वा दूषितः तस्स मोचकः, नामसामर्थ्येन दोषान्मोचक इति भावः । अघ- विमोचक इति । अघस्य शूद्रासम्बन्धजनितस्य, अघाद्वा । "धर्मवक्तेति । धर्मस्स स्वकीयस्य विष्णुदुतरूपेण वक्तेत्यर्थः । तदुक्तं 'अहो कथं धर्मशा'मिति । 'अक्लिष्टव- १ मन्त्रादीति क्वचित्पाठः।

·३९ . श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । तेति । अक्लिष्टं शास्त्राविरुद्ध यथा स्यात्तथा धर्मस्य वक्तेति, अक्लिष्टस्य सुखोपायस्प वक्तेति वा । सुखोपायस्तु नामोचारणमात्रमेव, तदतिरिक्तं दुःखरूपमेवेति ज्ञेयम्, तत्सर्वं पुराणा- दिषु बहुपु श्रूयते 'सर्वधर्मोज्झिता' इत्यादि । मूलेपि 'अयं हि कृतनिर्देश' इत्यादिना । विष्णुधर्मस्वरूपधृगिति । विष्णुधर्मा एव खं धनं येपान्ते विष्णुधर्मवाः भक्ताः तेषु रूपं खखरूपं धारयति स्थापयति वा । यद्वा । धर्मोपमः विष्णुश्चासौ धर्मखरूपधृक् चेति 'यमः संयमतामह मिति वाक्यात् ।। ८७ ॥ सन्मार्गप्रेरको धर्ता त्यागहेतुरधोक्षजः । वैकुण्ठपुरनेता च दाससंवृद्धिकारकः ॥ ८८ ॥ सन्मार्गप्रेरक इति । सतां मार्गः सन्मार्गः, संश्वासौ मार्गश्चेति वा, स तु भगव- नामकपरतारूपस्तत्र प्रेरकः । अत एव नारदैरुक्तं 'हरेर्नामैव नामैव नामैव मम जीवनम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्ययेति । धर्तेति । भक्तानां धारक इत्यर्थः, अत एव 'कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति'इति । त्योगहेतुरिति । त्यागो विपयस सम्प्राप्ति- हेतुर्यस्येति । अधोक्षज इति । अधोक्षं इन्द्रियाजन्यं ज्ञानं जनयतीति । वैकुण्ठपुरनेता चेति । वैकुण्ठ एव पुरं तत्र नेता अजामिलमिति शेषः । यद्वा । वैकुण्ठपुरस्य नेता नायक इत्यर्थः । दाससंवृद्धिकारक इति । दासानां भागवतमुख्यानां संवृद्धिः सर्वतः समृ- द्धिस्तत्कर्तेत्यर्थः । तदुक्तं 'स्वयम्भूर्नारद'इत्यादिना ॥ ८८॥ दक्षमसादकृद्धसगुधस्तुतिविभावनः । स्वाभिमायप्रवक्ता च मुक्तजीवप्रसूतिकृत् ॥ ८९॥ दक्षप्रसादकृदिति । दक्षे प्राचेतसे प्रसादं सृष्टिसामर्थ्य करोतीति तथा । हंसगु- घस्तुतिविभावन इति । हंसः परमात्मा तत्सम्बन्धिनी या गुरस्तुतिस्तत्र विभावयति प्रेरयति तथा, विभाव्यते चिन्त्यते इति वा । तदुक्तं 'अस्तौपीद्धंसगुह्येनेत्यादिना । स्वाभि- प्रायप्रवक्ता चेति । स्वस्याभिप्रायो विभूतिजननं तस्य प्रकर्षेण वक्तेति । तदुक्तं 'ममैप कामो भूताना'मित्यादौ । मुक्तजीवप्रसूतिकृदिति । मुक्तानां मुक्तप्रायाणामने सृष्टय भावात् , जीवानां हर्यश्वादीनां प्रसूतिमुत्पत्तिं करोतीति तथा ॥ ८९ ॥ नारदप्रेरणात्मा च हर्यश्वब्रह्म भिभावनः। सुबलाश्वहितो गूढवाक्यार्थज्ञापनक्षमः ॥९॥ नारदप्रेरणात्मेति । नारदस्स प्रेरणे आत्मा चित्तं यस्येति । हर्यश्वलभायन इति । नारदोपदेशेन हर्यवान् ब्रह्मत्वं भावयति प्रापयतीति तथा । तदुक्तं 'उवाच चाय हर्यश्वा' नित्यादि । सुयलाश्वहित इति । शोमनं बलमस्येति सुवलो मगवान्, तमश्नुवन्ति प्राप्त- वन्तीति सुक्लाश्वाः, तेभ्यो हित इति । अत्र 'सुबलाश्वहित' इति प्रामादिकपाठ इव लक्ष्यते । आचार्योक्तिः 'शबलावहित इत्येवं भवितुं युक्ता, शबलाश्वशब्देन हर्यश्वामिधानात् । अत एव ·४० मोपुरुपोतमनाममहापम । विष्णुपुराणेपि श्रूयते 'विषविपरस्ते तु शपतापाः प्रजाः पुनरिति । मुपलायपदम्प कष्ट कल्पनया हर्यश्चपरत्वेन प्यारयानं लोकप्रमिचिनियन्धन नेयम् , वस्तुतम्नु 'शपसाच हित' इत्येवं पठनीयम् । गेंदयाफ्याशापनक्षम इति । नारदोक्तगुप्तवास्येषु मापने पोपने क्षमः समर्थः । तदुक्तं तथैकपुरुपं राष्ट्रमित्यादिना ॥ ९० ॥ गढार्थज्ञापनः सर्वमोक्षानन्दप्रतिष्ठितः। पुष्टिमरोहहेतुय दासकमानहद्गतः ॥ ११ ॥ मृदार्थज्ञापन इति । गूढार्यो हर्यश्वानां मोक्षरूपस्तं दक्षाय सापयतीति । तदुक्तं 'एकस्मिन् काल'इत्यादिना । 'सर्वमोक्षानन्दप्रतिष्ठित इति । मपां हर्यश्चादीनां मोक्षरूपः आनन्दः प्रतिष्ठितः सातो यस्मादिति । सर्वेषां मोक्षेण नारदम्पानन्दः प्रतिष्ठितः स्थापितो येनेति वा । पुष्टिप्ररोहहेतुश्चेति । पुष्टिमागीयो यः प्ररोहः सृष्टिम्तय हेतुरित्यर्थः । तदुक्तं ततः प्राचेतस'इत्यादिना । दासकशातहगतः इति । दासरेकी हगतम- भिप्रायो यस, कयमन्यया नारदः कुर्यादुपदेशं भगवदभिप्राय पिनेति ॥ ९१ ॥ शान्तिकर्ता सुहितकृत् त्रीमसूः सर्वकामधुक् । पुष्टिवंशमणेता च विश्वरूपेष्टदेवता ॥ १२ ॥ शान्तिकर्तेति । दक्षस शान्तेरनुनयस्य प्रक्षवाक्येन कर्तेत्यर्थः। 'संहितदिति । धर्मादीनां भार्यादिप्रदत्वेन मुहितं करोतीति तथा, सम्यक् हितमिति । स्त्रीप्रसूरिति । स्त्रीरेव प्रसूतवानिति । सर्वकामधुगिति । तापतीभिरेव सर्वेषां कामान् विषयमोगान् दुग्धवानित्यर्थः । पुष्टिबंशप्रणेता चेति । पुष्टया अनुग्रहमात्रेणैव कृतो यो वंशो दक्षस्स तस्य प्रकर्पण नेता विस्तारक इत्ययः । विश्वरूपेष्टदेवतेति । विश्वरूपस्स त्वाष्ट्रस इटा इष्टफलदात्री देवता नारायणरूपेत्यर्थः ॥ ९२ ॥ तदेपाहुः- कवचारमा पालनात्मा च धर्मोपचितिकारणम् । विश्वरूपशिरदछेदी स्वाष्टयज्ञविनाशकः ॥ ९३ ॥ कवचात्मेति । पालनात्मेति । कवचरूपेणेन्द्रस्य रक्षक इत्यर्थः । सर्वेषां पालनाय आत्मा यस्येति वा वर्मोपचितिकारणमिति । वर्मणो नारायणात्मकस्स उपचितिविस्तरेण कथनं तत्र कारणमित्यर्थः । तदुक्तं 'यया गुप्तः सहस्राक्ष' इत्यादिना । विश्वपशिरश्छे- दीति । विश्वरूपस शिरांसि छेत्तुं शीलमस्येति, तादृश इन्द्रस्तुद्रप इत्यर्थः । 'देवानामस्मि वासव'इति वचनात् । यद्यपि ग्रह्मण्यदेवस्यैवंकरणमनुचितं तथापि मर्यादाभिन्नलीलाफरणान्न दोषः । तदुक्तं तदेवहेलन'मित्यादै । त्वौष्ट्रयज्ञविनाशक इति । त्वष्टसम्पन्धियज्ञस्स विनाशको निष्फलकर्तेत्यर्थः, इन्द्रस्य रक्षणात् ॥ ९३ ।। वृत्रस्यामी वृत्रगम्यो नव्रतपरायणः । नकीर्तिवमोक्षो मघवत्माणरक्षकः ।। ९४ ।। - ·श्रीरघुनाथकतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । वृत्रखामीति । वृत्रासुरदेहस्य खामी प्रभुरित्यर्थः । 'तस्माद्विष्णुं मत्वा भजतीति श्रुतेः । गम्य इति । वृत्रस्य गम्यः शरणगमनयोग्यः, तेन ज्ञातुं योग्य इति वा वृत्र- व्रतपरायण इति । त्रस्य व्रतस्य देवायुधैरन्यैर्देवैवी न मरिष्यामीत्येवंरूपस्य पराय रक्षणाय अयनं तत्र गमनं यस्येति, वृत्रो भक्तिपरायणो यस्येति वा, व्रतं भक्तिः । वृत्रकीर्तिरिति । वस्य कीर्तिः ख्यातिर्यस्मादिति, भक्तत्वादिन्द्रादिभिः स्तुतत्वात् । नमोक्ष इति । वृत्रस्य मोक्षः आसुरदेहायस्मादिति, तदुक्तं 'किं व उचारित रित्यादिभिः । मघवत्प्राणरक्षक इति । मघः सौख्यं विद्यते यस्येति मघवा इन्द्रः, मघोनः प्राणानां रक्षकः पविप्राप्युपा- योपदेशात् ॥ ९४॥ अश्वमेघहविर्भोक्ता देवेन्द्रामीवनाशकः । संसारमोचकश्चित्रकेतुवोधनतत्परः ॥ ९५ ॥ अश्वमेधहविभॊक्तेति । इन्द्रकृताश्वमेधसम्बन्धिहविपां भोक्ता खीकारक इत्यर्थः । तदुक्तं 'यमेधेन पुरुष मित्यादिना । देवेन्द्रीमीवनाशक इति । देवेन्द्रस्सामीवं ब्रह्महत्यादि- रूपं रोगं तजनितं वा नाशयतीति, स्वयं यज्ञभोक्तृत्वेनेति । संसारमोचक इति । सम्यक् सरणं गमनं संसारः, अश्वमेधे साक्षादागमनं तेनैव ब्रह्महत्यायाः इन्द्रस्य मोचकः । चित्रकेतुयोधनेतत्पर इति । चित्रकेतोः पुत्रशोकार्तस्याङ्गिरोनारदाभ्यां योधने तत्पर- स्तपालक इत्यर्थः, तत्र कुशल इति वा ॥ ९५ ॥ मन्त्रसिद्धिः सिद्धिहेतुः सुसिद्धिफलदायकः। महादेवतिरस्कर्ता भक्त्यै पूर्वार्थनाशकः ॥ ९६ ॥ मन्त्रसिद्धिरिति । मत्रस्य नारदोपदिष्टस्य सिद्धिर्यस्मादिति, तद्रूप इति वा । तदुक्तं ' एतां मत्रोपनिपदमित्यादिना । सिद्धिहेतुरिति । सिद्धिविशोकत्वं तत्र कारण- मित्यर्थः । सुसिद्धिफलदायक इति । चित्रकेतोः सुसिद्धिः स्वप्राप्तिस्तद्रूपफलदातेत्यर्थः । 'मुसिद्ध' इति पाठे सुसिद्धमत्रस्य फलदातेत्यर्थः । तदुक्तं 'संसिद्धोस्मि तया राज'नित्या- दिना।महादेवतिरस्कर्तेति । सगौरीकस्य शिवस्य दुर्वचनतस्तिरस्कारक इत्यर्थः । तदुक्तं 'स एकदा विमानेने त्यादिना । भक्त्यै पूर्वार्थनाशक इति । मक्त्यर्थं पूर्वार्थविद्याधरीय- सम्पत्ति नाशयतीति, सम्पत्तभक्त्यन्तरायत्वात् ॥ ९६ ॥ देवब्रामणविद्वेपवैमुख्यज्ञापकः शिवः । आदित्यो दैत्यराजश्व महत्पतिरचिन्त्यकृत् ॥ ९७॥ देवनात्मणविद्वेपर्वमुख्यज्ञापक इति । देवेषु ब्राह्मणेषु यो विशिष्टो द्वेषस्तेन खस्मा मुख्यं भवति ज्ञापयतीति तथा । लोके ज्ञापनायैवं करणं चित्रकेतोरिति भावः । शिव इति । मङ्गलरूपत्वान्निर्मलत्वात् शिव इति 'शाश्वतं शिवमच्युतमिति'श्रुतेः । आदित्य इति । आदित्यस सवितुरपत्यं तद्रूप इत्यर्थः । तदुक्तं 'पृश्निस्तु सवितुः पत्नी'सादिना । दैत्यराज- , ·४२ भीपुरपोचमनामसहस्रम् । श्चेति । दैत्येपु दैत्यपुनेषु प्रहादादियु राजते तेपा राजेति या, तदुक्त 'अथ कश्यपदाया- दा'निति वा । महत्पतिरिति । महतो प्रहादवल्योमहता वा । अचिन्यकृतिति । अचिन्त्येन सामर्थेन रोतीति, अचिन्त्य वा करोतीति ॥ ९७॥ मरुतां भेदकरत्राता व्रतात्मा घुप्रकृतिकृत् । मैग्नां भेदक इति । मरतामेकोनपञ्चाशतो भेदको गणश कर्नेत्यर्थ । तदुक्त हत- पुत्रादिति'रिति । त्रातति । इन्द्रेणात्यन्त हन्यमानस्य दितिगर्भय नाता रक्षक इत्यर्थ । 'न ममार दितेग मित्यादिना । प्रेतात्मेति । व्रत पुसवनाख्य आत्मा स्वरूप यसेति, व्रतेन आत्मा अवतारो यस्येति वा, तन्मूले स्पष्टम् । पुसतिदिति । उक्तनतेन यथोक्त- लक्षणस पुस प्रसूर्ति करोतीति तथा । ॥ इति पठस्कन्धनामानि ॥ , ॥ अथ सप्तमस्कन्धनामानि ।। कर्मात्मा यासनात्मा च तिलीलापरायणः ॥ ९८॥ कमीत्मेति । कर्म प्राकृत तप इत्यर्थ । वासनात्मेति । पूर्वोक्तसस्काररूप इत्यर्थ , वस्ते सर्वं वासयतीति वासन , स चासावात्मा चेति । तिलीलापरायण इति । 'ऊतय कर्मवासना' इत्युक्तत्वात् कर्मवासनारूपलीला परमुत्कृष्टमयन यस्येति तत्परायण इति वा ॥ ९८॥ समदैत्यसुरः स्वात्मा वैपन्यज्ञानसंश्रयः। देहाद्युपाधिरहितः सर्वज्ञः सर्वहेतुविद् ॥ १९ ॥ समदत्यसुर इति । दैत्याश्च सुराश्च दैत्यसुरा , समास्तुल्या दैत्यसुरा यस्येति । तदुक्त 'ममप्रिय सुहृदित्यादिना । खात्मेति । सर्वेपामपि स्वात्मेत्यर्थः । खे भक्तास्त एव तेषु वा आत्मा यस्येति । वैषम्यज्ञानसश्रय इति । देवरक्षणमसुरहनन यत् सर्वसमर्थ स्यापि तद्वैपम्य ताशज्ञान ज्ञानहेतु सम्यग्यया स्यात्तथा श्रयते, न तु स्वय विषम इति भाव. । 'समोह सर्वभूते'ष्वित्यादिवचनात् । अत एव देहाँधुपाधिरहित इति । देहादियुक्तो य उपाधि अहङ्कारादि तद्धेतुमूतो वा तद्रहित इति । सर्वज्ञ इति । सर्व जानातीनि वा, सर्वो नारदादिर्को यस्मादिति वा । सर्वहेतुविदिति सधैं कामादिभि- हेतुभूतैर्विद्यते लम्यते इति तथा, तदुक्त 'कामाद्वेषाद्भया'दित्यादिना ॥ ९९ ॥ ब्रह्मवाक्स्थापनपरः स्वजन्मावधिकार्यकृत् ॥ सदसद्वासनाहेतुस्त्रिसत्यो भक्तमोचकः ॥ १० ॥ *मर पतिरपि पाट, तनापि उपरि निर्दियत सदृश समास इतन्य ।

·४३ . श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंचलितम् । ब्रॉमवारस्थापनपर इति । ब्रह्मणां सनकादीनां वाचः, 'पापिष्ठामासुरी योनि'मि- सेवरूपायाः स्थापने सफलकरणे परः अभियुक्तः, तत्स्थापनमेर परमुत्तम प्रयोजन यस्येति वा । खजन्मावधिकार्यकृदिति । स्वस्य जन्म प्राकट्यं वराहनृसिंहवामनरामकृष्णादिरूप तद- वधि यत्कार्य द्वेपवुझ्युत्पादनरूपं तत्करोतीति तथा । सदसद्वासनाहेतुरिति । सती चासती च सदसती, ते च अमू वासने च सदसद्वासने ते प्राप्तिहेतू यस्य, तयोर्हेतुरिति वा, भगनद्विपयिण्योरुभयोस्तवाप्तिहेतुलमुक्तमेव । 'भातर्येव विनिहित' इत्यादिना । त्रिसत्य इति । रिभिरवतारैः सत्य ब्रह्मवचन सत्यकरण यस्येति, निसत्यमिति पदव्याख्यानोत्तेर्वा, त्रिपत्य इति पाठे पत्ल पौराणिक ज्ञेयम् । भक्तमोचक इति । भक्तयोर्मोचकः वैकुण्ठा- धिकारादिति शेप ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुढेपी प्रविष्टात्माऽतिभीपणः ।। शान्तिज्ञानादिहेतुश्च महादोत्पत्तिकारणम् ॥ १०१॥ हिरण्यकशिपुद्वपीति । हिरण्यकशिपु¥पी यस्मिन्निति । प्रविष्टीत्मेति । हिर- ण्यकशिपो द्रुपविषयत्वेन प्रविष्ट आत्मा यस्येति, सर्वान्तर्यामित्वेन वा 'अन्त प्रविष्टः शास्ता जनाना'मिति श्रुते । अतिभीपण इति । अत्यन्तं भीपयति हिरण्यकशिपु भय प्रापयति, मातृवधस्मरणादिति तथा । शान्तिज्ञानादिहेतुश्चेति । शोकशान्त्यर्थं यत् ज्ञान हिरण्य- कशिपूक्त तन हेतु प्रेरक इत्यर्थ । तदुक्त 'अम्याम्ब हे वधू'रित्यादिना । प्रहादोत्पत्ति- कारणमिति । प्रह्लाद. उत्पत्तिकारणमवतारकारण यस्येति, प्रहादस्पेति वा ॥ १०१॥ दैत्यसिद्धान्तसद्वक्ता तपासार उदारधीः । दैत्यहेतुपकटनो भक्तिचिह्नप्रकाशकः ॥ १०२॥ दैत्यसिद्धान्तसक्तेति । दैत्यानां सिद्धान्ते सिद्धान्तस्थाने सत. परमशास्त्रस्य भक्तमुखाद्वक्तेति, तदुक्त तत्साधु मन्ये सुरवयं देहिना'मित्यादिना । तपःसार इति । तपो मजनरूप तदेव सार यस्येति । उदारधीरिति । उदारा निर्मला प्रह्लादस्य धीर्यस्मादिति । दैत्यप्रकटन इति । दैत्यस्य हेतु प्रहादसैव युद्धौ परसङ्ग एव हेतुरित्येवरूप ज्ञापित- चानित्यर्थः । तदुक्त 'जहास बुद्धिर्यालाना मित्यादिना भक्तिचिह्नप्रकाशक इति । मक्तेचिह्नानि लक्षणानि प्रकाशयतीति तदुक्त 'परखश्चैत्यसबाह' इत्यादिना ॥ १०२॥ स।यहेतुः सवपचासनात्मा निरन्तरः। नैष्टयसीमा महावत्सलः सङ्गदोपहा ॥ १०३ ॥ सट्टेपहेतुरिति । सति प्रह्लादे दैत्यस्य द्वेष प्रति हेतु , तत्सम्बन्धादेव तथालात् । सपासनात्मेति । सद्वेष एवं वासनमाच्छादनमन्तरायभूत पसात्मनः स तथा । निरन्तर इति । अन्तरातीत्यन्तरः दैत्येभ्यो नि शेपेण तथा निरन्तर इति । नैष्ठ्यसीमेति । नैर्यस्य सीमाऽवधिरित्यर्थः । प्रहादमिपये यातनानामारम्भ एव न प्रकटितवान् , अतस्त-

·श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् ।
यति मात्र महादयत्मल इति । तत्र तरक्षाया अपि करणात्, तस्मिन् वरमलो वात्सल्य-
वानित्यर्थः । समंदोपहेति । प्रहादस्य वचनेन दैत्यमुतानामामुरसङ्गदोपं हतवानित्यर्थः ।
महानुभावः साकारः सर्वाकारः प्रमाणभूः।
स्तम्भप्रमतिहरिसिंहो भीमविक्रमः ॥ १०४ ॥
महानुभाव इति । महानचिन्योऽनुमावः सामर्थ्य यस्य, महादस्य तद्रप इत्यर्थः ।
'प्रहादश्वास्मि दैत्याना मिति वाफ्यात् । यद्वा । प्रहादरक्षाकरणे योऽनुमावः स महान्
यस्येति । सौकार इति । आफरणमाकारः आह्वानं तेन सह वर्तत इति, तदुक्तं 'यस्त्वया
मन्दभाग्योक्तो मदन्य' इत्यादिना । सर्वाकार इति । सर्वः आकारः स्वरूपं यस्येति । सर्व-
विलक्षणाकार इति या। अत एवाद्भुतनृकेसरिरूपम् । प्रमाणभूरिति । प्रह्लादवाक्यस्य
प्रमाणाय प्रामाण्याय भवति, स्तम्भाजायत इति तथा । अन्यथा, भक्तवात्सल्य भज्येत,
तदुक्त 'सत्य विधातु निजभृत्यमापित'मित्यादिना । स्तम्भप्रसूतिरिति । स्तम्भात् प्रसूतिः
प्राकट्य यस्येति, तदुक्त 'स सत्वमेव परित' इत्यादिना । हरिरिति । ना चासी हरिश्चेति,
नृविशिष्टो हरिरिति वा, नृणां भय हरतीति वा, नन् हरति सहारकत्वादिति वा । द्रसिंह
इति । ना च सिंहश्च तयोः समाहारो 'लिगमशिष्यं लोकप्रमाणत्वादिति क्लीयत्वाभावः ।
भीमविक्रम इति । भीमो भयानको विक्रम. पादविक्षेपः पराकमो वा यसेति, भीमेपु
घोरदैत्येषु वा । तदुक्त 'त विक्रमन्त'मित्यादिना ॥ १०४॥
विकटास्यो ललजिह्रो नखशस्त्रो जवोत्कटः।
हिरण्यकशिपुच्छेदी रदैत्यनिवारकः ॥ १०५ ॥
विकंटास्य इति । विकट विषममास्य यस्येति । लेलजिह्व इति । ललन्ती चलन्ती
जिह्वा यस्येति । नखशस्त्र इति । नखान्येव शस्त्रमायुध यस्येति । जवोत्कट इति ।
जवेन युद्धवेगेनोत्कटः असह्य इत्यर्थः । हिरण्यकशिपुच्छेदीति । हिरण्यकशिपु छेत्तुं
शील यस्येति । क्रूरदैत्यनिवारक इति । तदनुचरेषु ये झूरा दैत्यास्तेषां नितरां वारकः
हन्तेत्यर्थः ॥ १०५॥
सिंहासनस्थः क्रोधात्मा लक्ष्मीभयविवर्धनः ।
ब्रह्माद्यत्यन्तभयभूरपूर्वाचिन्त्यरूपधृक् ॥ १०६ ॥
सिंहासनस्थ इति । सिंहासने नृपासने तिष्ठतीति तथा । तदुक्तं 'ततः समाया-
मुपविष्ट'मित्यादौ । क्रोधात्मेति । कोषाविष्ट आत्मा स्वरूप यस्येति तथा । लक्ष्मीभय-
विवर्धन इति । लक्ष्म्यां भयस्य विशेषेण वर्षयितेत्यर्थः । 'साक्षाच्छ्रीः प्रेषिते'त्यादौ ।
त्रैमाद्यत्यन्तभयभूरिति । मझादीनामत्यन्तमयस्स भूः स्थानमित्यर्थः । तदुक्त 'एव सुरा-
दयः सर्व' इत्यादिना। सर्वेषां भयकारणमाह अपूर्वाचिन्त्यरूपधृगिति । अपूर्व यत्पूर्व
न जातं अचिन्त्य मनसा कलयितुमप्यशक्यं यहरिरूपं तद्धारक इत्यर्थः ॥ १०६ ॥

·४५ श्रीरपुनाथकृतनामचन्द्रिकादीकासंवलिवम् । भक्तकशान्तहृदयो भक्तस्तुत्यः स्तुतिप्रियः । भक्ताइलहनोदूतक्रोधपुनः प्रशान्तधीः॥१०७॥ भक्तकशान्तहृदय इति । भक्त एवैको भक्तकः प्रहादः, तदर्थ शान्तं क्रोधा- पेतं हृदयं यस्येति । भक्तस्तुत्य इति । भक्तेन प्रहादेन स्तुत्यः स्तोतुमर्हः । स्तुति- मिय इति । भक्तकृता स्तुतिः प्रिया यस्सेति । भक्ताङ्गलेहनोद्धृतमोधपुक्ष इति । भक्तस्स प्रहादस्साशाखादनेन य उतः अपगतः क्रोधराशियस्मादिति। प्रशान्तधीरिति । प्रशान्ता कोथरहिता धीर्यसेति, प्रशान्ता विषयपरामुखी महादसधीर्यस्मादिति वा ॥१०७॥ स्मृतिमानभयत्राता ब्रमद्विमदायकः । गोरूपधार्यमृतपाः शिवकीर्तिवियर्धनः ॥१०८ ॥ स्मृतिमात्रभयनातेति । महासकटे नृसिंहस्मरणमात्रेणैव मयात् पायत इति तथा तदुक्तं 'एतद्वपुस्ते भगव'नित्यादिना । ब्रह्मधुद्धिप्रदायक इति । ब्रह्मणे बुद्धिं 'पुनरेवं वरदानं माकार्षी रित्येवरूपां प्रकर्षेण ददातीति तथा । तदुक्तं 'मैवं वरो सुराणां न' इत्यादिना । गोरूपधारीति । त्रिपुरं दिधक्षोः शम्भोर्जयार्थ गोरूपं धृत्वा विधि वत्सं कृत्वाऽसुराणाममृतं पीतवानिति तत्सम्बन्धिनामद्वयं गोरूपधारीति अमृतपेति । अमृतं पीतवानिति । अत एव, शिवकीर्तिविवर्धन इति । शिवस त्रिपुरान्तक इत्येवमादि- संज्ञायां हेतुरित्यर्थः ॥ १०८॥ धर्मात्मा सर्वकर्मात्मा विशेषात्माश्रमप्रभुः । संसारमग्नखोद्धर्ता सन्मार्गाखिलतत्ववाक् ॥ १०९ ॥ धर्मात्मेति । धर्मः साधारणस्तद्रपः, तदुक्तं 'भगवन् श्रोतुमिच्छामी'त्यादौ। सैव- कर्मात्मेति । सर्वेषां वर्णानां यत्कर्म तत्तद्वर्णधर्मस्तद्प इत्यर्थः । विशेषात्मेति । आत्म- विशेपो धर्मविशेषः वर्णाश्रमधर्मरूपो यथा 'पालाशो दण्डो ब्राह्मणसे'ति तद्रूप इत्यर्थः । आश्रमप्रभुरिति । आश्रमाणां ब्रह्मचर्यादीनां प्रभुः स्वामी, अत एव व्यासः 'आचार- प्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युत' इति । संसारमनखोद्धर्तति । संसारे ये मनाः विषया- कांक्षिणः खे भक्तास्तानतद्धर्मोपदेशेन उद्धर्ती उद्धरतीत्यर्थः । तदुक्तं 'गृहस्थ एतां पदवी'- मित्यादी । सन्मार्गाखिलतत्वयागिति । सतां मार्गों येषु शास्त्रेषु तानि सन्मार्गाणि तेषु या अखिलास्तत्त्वप्रतिपादिकाः अध्यात्मविद्यारूपा वाचस्तद्रूप इत्यर्थः । 'अध्यात्मविद्या विद्याना मिति वाक्यात् ॥ १०९॥ आचारात्मा सदाचारः, आँचारात्मेति । आसमन्तात् चारो ज्ञानं स आत्मा यस्येति, पूर्व प्रत्येकाचारा-

·४६
भीपुररामनामगरम।
स्मत्वमुक्तमिदानी गमुदिनाचारपसात् । मदागार इति । मनां भक्तानामाचारी भक्ति-
स्वद्रप इनि, सत्सु आचारो भान पम्पीया।
इति सप्तमस्कन्यनामानि ।
॥ अधाष्टमस्कन्धनामानि ॥
मन्यन्नरयिभावनः।
स्मृत्याशेपाशुभहरो गजेन्द्रस्मृनिकारणम् ॥ ११० ।।
मन्वन्तरविभायन इति । मन्वन्तगन् सायम्भुयादीन् पडतीनान् पैगम्यतादीन-
टानागतान् पिशेपेग मापयति, वर्धयति रक्षतीति या, तानुत्पादयतीति या, तैर्माच्यते
चिन्त्यत इति, मन्वन्तरैर्विमावयतीति या, कालं मन्वन्तरं विना मन्वन्तरसम्पन्धिकालेन सर्वान्
माययतीति वा । तदुक्तं 'मनयोऽस्मिन् व्यतीताः पडि'त्यादिना । स्मत्याशेपाशुभहर
इति । स्मृत्या स्मरणमात्रेणेव ग्राहगम्तम्स गजेन्द्रस्याशुभं दुरितं हतवानित्यर्थः । स्मृत्याशेपे-
नि पाठे व्यस्तमेवैकं नाम ज्ञेयम् । गजेन्द्रस्मृतिकारणमिति । कष्टं प्राप्तम्स गजेन्द्रस्य
शरणगमनरूपोपायस्मृतौ भगवानेव हेतुरित्यर्थः । तदुक्तं 'यः कश्चनेशो पलिनोन्तकोरगा'-
दित्यादौ ॥११॥
जातिस्मरणहेत्वैकपूजाभक्तिस्वरूपदः ।
यज्ञो भयान्मनुव्राता विभुर्यमवताश्रयः ॥ १११ ॥
जातिस्मरणहत्यकपूजाभक्तिस्वरूपद् इति । पूर्वजन्मनि इन्द्रधुमनामा
क्षत्रियोहमासमित्येवंरूपा या स्मृतिः सा जातिस्मरणमुच्यते, तत्र हेतुभूता या एकस्य भगवतः
पूजा सा जातिस्मरणहेत्वैव पूजा, तया या साता भक्तिः, तयैव स्वरूपं दत्तवानित्यर्थः ।
तया भक्त्या स्वरूपं गजशरीरं द्यतीति वा, 'प्राप्तो भगवतो रूप मिति वचनात् । यज्ञ
इति । ईज्यत इति यज्ञो विष्णुः 'यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेः । आघमन्वन्तरे यज्ञरूपो योऽ-
वतीर्णः आकूत्यां रुचेः, तस्येदं नाम ज्ञेयम् । तदुक्तं 'आख्यास्से भगवान् यज्ञो यचकार कुरू-
द्वहे'त्यादिना । भयान्मनुनातेति । जग्धुकामयातुधानकृतमयान्मनुं रक्षितवानित्यर्थः ।
तदुक्तं 'दृष्ट्वा सुरा यातुधाना' इत्यादौ, अब कतिपयनामां विपर्यासो ज्ञेयः । द्वितीयमन्व-
न्तरीयनामनी आह विभुरिति । विभवतीति विभुरीश्वरः, व्यापको वा । तदुक्तं 'तस्सा
जज्ञे तत'इत्यादिना । ब्रह्मवताश्रय इति । ब्रह्म वेदस्तदेव प्रतं येपां ते ब्रह्मवता ब्रह्म-
चारिणस्तैराश्रियते सेव्यत इति तथा । तदुक्तं 'अष्टाशीतिसहस्राणी'त्यादिना । तृतीयमन्वन्त-
रीयनामनी आह॥११२॥

·श्रीरघुनायतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । सत्यसेनो दुष्टधाती हरिगंजविमोचकः। वैकुण्ठो लोककर्ता च, अजितोऽमृतकारणम् ॥ ११२॥ सत्यसेन इति । सत्या सत्यपरास्त एव सेना परिकरो यस्येति । दुष्टंघातीति । दृष्टान् दु शीलान् हन्तु शीलमस्येति तथा । तदुक्त 'धर्मस्य सूनृताया मित्यादिना । चतुर्थमन्व- म्तरीयनामनी आह हरिरिति । हरति सकल दुस स्मृतिमानेणेति हरि । तदुक्त महा- भारते 'हराम्यप हि स्मर्तृणा हरिमांग कतुष्वहम् । वर्णश्च मे हरि श्रेष्ठस्तस्माद्धरिरह स्मृत' इति । तदुक्त 'तमापीत्यादौ । गंजेविमोचक इति । ग्राहाद्गजस्स रिमुक्तिदातेत्यर्थ । पञ्चममन्वन्तरीयनामनी आह । वैकुण्ठ इति । विकुण्ठाया अपत्यमिति । लोककर्ता चेति । लोकस्य वैकुण्ठाग्यस्य कर्ता नियामक इत्यर्थ । तदुक्त 'पत्नी विकुण्ठा शुनस्से' सादौ । पठस नामनी आह अजित इति । न केनापि कथमपि जित इति तथा । अमृतकारणमिति । अमृतस्य प्राप्ति प्रति हेतुरित्यर्थ , अब्धिमयनोपायवरणादिति । दुक्त तत्रापि देव सम्भूत्या मित्यादिना ॥ ११२ ॥ सप्तमस्य नामनी आह- उम्भमो भूमिहर्ता सार्वभौमो बलिप्रियः। विभुः सर्वहितकात्मा विष्वक्सेनः शिवप्रियः॥११३ ।। उमक्रम इति । उरुविस्तीर्णश्वरणविक्षेपो यस्येति । 'शनो विष्णुरुरुकम' इति वच मात् । भूमिहतेति । घले सकाशादिन्द्रार्थ भूमि हृतवानित्यर्थ । अष्टमस्याह सार्च- भौम इति । सर्वभूमेरीश्वर' सार्वभौम । यलिप्रिय इति । बले प्रिय , स मियो यस्येति पा ! यद्वा, सार्वभौमवलिप्रिय इत्येक नाम नेयम् । तदुक्त 'देवगुह्य सरखत्या मि- शादौ । नवमस्याह विभुरिति । विशेषेण भवति ऐश्वर्ययुक्तो भवतीति विभु । तदुक्त 'आयुष्मतोऽम्बुधाराया'मित्यादिना । दशमम्याह सर्वहितकात्मेति । सर्वेषा हितरूपे एवैकस्मिन्नर्थे आत्मा चित्त यम्येति । विष्वक्सेन इति । विष्वगञ्चन्ति पलायने दैत्यसेना पस्मादिति तथा, विष्वक सर्वव्यापिनी सेना यस्येति तथा । शिवप्रिय इति । शिवस्य प्रिय , सख्यकरणात् ॥ ११३ ॥ एकादशस्याह--- धर्मसेतुलॊकतिः सुधामान्तरपालकः। उपरायोगपतिद्धानुः क्रियापतिः ॥ ११४ ॥ “धर्मसेतुरिति । धर्मस्य सेतुमर्यादास्थापक इत्यर्थ । लोकधृतिरिति । लोकाना प्रयाणा धूतिधारण यस्मिन्निति तथा । तदुक्त 'आर्यकस्य सुत'इत्यादिना । द्वादशस्याह सुंधामान्तरपालक इति । अन्तरस्य मन्वन्तरस्य पालक , मुधामा चासावन्तरपालकथेति । मन्वन्तरस्य पालक सुधामाख्य, तम्य विशेष नामेद ज्ञेयम् । त्रयोदशस्याह उपहायो- गपतिरिति । उपहरति ददाति सुस मोन्य इत्युपहर्तेति, स चासौ योगपतिथेति । स ,

·श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् ।
विशेषणं समस्तमेवैकं नाम, यथा शान्तिपर्वणि 'सार्पणोऽच्युत' इत्येकं नाम । चतुर्दशसाह
वृहदानुरिति । वृहन्तो मानवः किरणा यस्येति, 'अहमनिरहं हुत'मित्यादिवाक्यात् ।
क्रियापतिरिति । यज्ञक्रियायाः पतिः रक्षकः, प्रवर्तकलात् , तदुक्तं 'सत्रायणस तनय'
इत्यादिना ॥ ११४॥
चतुर्दशप्रमाणात्मा धर्मो मन्वादियोधकः ।
लक्ष्मीभोगैकनिलयो देवमनप्रदायकः ॥ ११५ ।।
चतुर्दशप्रमाणात्मेति । चतुर्दशमनवः प्रमाणप्रवर्तकाः आत्मनः अवतारा यस्येति,
अत्र प्रमाणं स्मृतिरेव । धर्म इति । तत्तन्मनुप्रणीतधर्मरूप इत्यर्थः । मन्वादियोधक
इति । मन्वादीन् खमाहात्म्यं योधयतीति तेपां माहात्म्ययोधक इति वा । तदुक्तं 'चतुर्दश
मनूना'मित्यादौ । लक्ष्मीभोगैकनिलय इति । लक्ष्म्याः वर्गसम्बन्धिन्या योगोऽनुभव-
स्तस्यैकनिलयः स्थानमूत इत्यर्थः। देवमन्त्रप्रदायक इति । देवेम्यो मनस्यामृतोत्पादन-
यत्नरूपस्य प्रकर्पण दायकः । तदुक्तं 'हन्त ब्रह्म'न्नित्यादौ ॥ ११५ ॥
दैत्यव्यामोहक साक्षागडस्कन्धसंश्रयः ।
लीलामन्दरधारी च दैत्यवासुकिपूजितः॥११६ ॥
दैत्यव्यामोहक इति । दैत्यानां देवैः सह सन्धिकरणद्वारा विशेपतः समन्तान्मोहका
वैचित्यकर्तेत्यर्थः । सक्षिाद्गरुडस्कन्धसंश्रय इति । साक्षादव्यवहितो यो गरुडः,
'वैन-
तेयश्च पक्षिणा'मिति वाक्यात् , स्वरूपभूतस्य तस्य स्कन्धे संश्रयः स्थितिर्यस्येति, गरुद्भिः
पक्षरुत्पतत इति । तदुक्तं 'गिरि चारोप्य गरुडे'त्यादिना । लीलामन्दरधारी चेति ।
लीलयाऽनायासेनैव मन्दरपर्वतं धतु शीलमस्येति तथा । दैत्येवासुकिपूजित इति । दैत्यार्थ
दैत्यसामर्थ्यहननार्थ विपफूत्कारेण वासुकिः फलदानेन पूजितः सत्कृतो येनेति; तदुक्तं 'ते
नागगजमामध्ये त्यादिना ॥ ११६ ॥
समुद्रोन्मथनापत्तोऽपिनकर्ता स्ववाक्यकृत् ।
आदिकूर्मः पवित्रात्मा मन्दराघर्षणोत्सुकः ॥ ११७ ॥
समुद्रोन्मथनायत्त इति । समुद्रस्योन्मथनाय आयत्तः उद्यतः । अविकतेति।
अविनस्य विनाभावस्स कर्तेति । तदुक्तं विलोक्य विघ्नस्य'त्यादौ । खैवाक्य-
कृदिति । विनामावसम्पादनेन खवाक्ये यथार्थ कृतवानित्यर्थः । आदिकूमे इति ।
आदित्वं देशापेक्षया ज्ञेयम् । कूर्मस्य सर्वाधारत्वादनादित्वं, आदिश्चासौ कूमश्चेति, कुं पृथ्वी
रमयतीति कूर्मः, पृपोदरादित्वात् साधुः । पवित्रात्मेति । पवित्रो मेध्यो आत्मा देहो
यस्येति, 'मेध्यो वा एप पशूनां यत्कर्म' इति श्रुतेः । मन्दराघर्षणोत्सुक इति ।
मन्दरकृतं यत् आ ईपत् घर्पणं समन्ताद्वा कण्डूयनं 'मेनेङ्गकण्डूयन मिति वाक्यात्,
तत्रोत्सुकः सोत्साहः ॥ ११७ ॥

·४९ श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । श्वासैजदब्धियाचिः कल्पान्तावधिकार्यकृत् । चतुर्दशमहारनो लक्ष्मीसौभाग्यवर्धनः ॥ ११८ ॥ श्वासैजन्धिवा चिरिति । श्वासेनजदन्धिवाए कम्पमानसमुद्रजलेषु वीचय- स्तरङ्गा यस्मादिति । कल्पान्तायधिकार्यकृदिति । कल्पस्यान्तः अवधिः समाप्तिर्यथा- स्यात्तथा कार्य मन्दरधारणरूपं करोतीति तथा । चतुर्दशमहारत्नमिति । चतुर्दश संख्याकानि महान्ति रत्नानि जातानि यस्मादिति, यस्मै वा, तानि विद्यन्ते यस्येति वा । चतुर्दशस्वपि लक्ष्म्यादीनि महारत्नानि यस्येति वा । सर्व मूले सप्टम् । लक्ष्मीसौ- भाग्यवर्धन इति । लक्ष्म्याः सौभाग्यं सौन्दर्यादीनि वर्धयतीति तथा, लक्ष्म्यां वा, तदर्थ खस्मिन् वर्धयतीति वा । तदुक्तं ततश्चाविरमूदित्यादिना ॥ ११८ ॥ धन्यन्तरिः सुधाहस्तो यज्ञभोक्तार्तिनाशनः । आयुर्वेदप्रणेता च देवदैत्याखिलार्चितः ॥ ११९ ॥ धन्वन्तरिरिति । धन्वनि मरुस्थानीये रोगे तरिनीकेत्यर्थः । सुधाहस्त इति । सुघा अमृतं हस्ते यस्येति, अमृतपूर्णकलशहस्तत्वात् । यज्ञभोक्तेति । यज्ञस्य भोक्ता, यज्ञे स्वीयभागस्य भोक्ता वा, यज्ञे भागखीकारात् । ऑर्तिनाशन इति । आर्तेः रोगजनित- चिन्तायाः पीडाया वा नाशनः, तन्नाशोपायकरणात् । तदेवाह आयुर्वेदप्रणेता चेति । आयुर्वृद्धिकारकस्य वेदस्य ऋग्वेदोपवेदकस्य प्रवर्तक इत्यर्थः । देवदैत्यों खिलार्चित इति । देवाश्च दैत्याश्च ते अखिलाश्च तैरमृतार्थमारोग्यार्थं या पूजितः सत्कृतः ॥ ११९ ।। बुद्धिव्यामोहको देवकार्यसाधनतत्परः । स्त्रीरूपो मायया वक्ता दैत्यान्तःकरणप्रियः ॥ २२० ॥ बुद्धिव्यामोहक इति । दैत्यानामिति शेषः । देवकार्यसाधनतत्पर इति । देवकार्यस्यामृतपानरूपस्य साधने सम्पादने तत्परः सावधान इत्यर्थः । तदेवाग्रिमनामभिः प्रपश्यते । स्त्रीरूप इति । दैत्यव्यामोहनार्थ स्त्रीरूप इत्यर्थः । मौयया वक्तेति । मायारूपेण स्त्रीरूपेण दैत्यान् प्रति वक्तीति तथा, मायैवान्यया वदति, न तु स्वयम् । दैयोन्तःकरणप्रिय इति । यतो मायारूपेणोक्तत्वात् , अत एव दैत्यानां मनसि प्रियत्वेन मातः, अन्तर्दैत्यानां भगवाम् प्रियो न भवत्येव स्वभावतः ॥ १२० ।। पायितामृतदेवांशो युद्धहेतुस्मृतिप्रदः । सुमालिमालिवधकृन्माल्यवत्माणहारकः ॥ १२१ ॥ पायितामृतदेवांश इति । देवेभ्यः पायितः अमृतरूपदेवांशो येनेति । युद- हेतुस्मृतिप्रद इति । युद्धं प्रति हेतुभूता या स्मृतिः पूर्व स्त्रीरूपेण वचिता मोहिता जाताः, पश्चातदपगमे सति वयं वञ्चिता इति तेषां स्मृतिर्जाता सैव युद्धहेतुस्ता प्रकर्षेण ददा- ·श्रीपुरुषोचमनामसहस्रम् । नीति तथा । मुंमालिमालिवकृदिति । सुमालिमालिनोर्वधं करोतीति तथा । माल्य- पत्माणहारक इति । तद्भातुर्माल्यवतः प्राणान् हस्तीति तथा ॥ १२१ ॥ कालनेमिशिरश्छेदी दैत्ययज्ञविनाशकः । इन्द्रसामर्थ्यदाता च दैत्यशेपस्थितिप्रियः ॥ १२२॥ कोलनेमिशिरश्छेदीति । कालनेमेः शिरः छेत्तुं शीलमस्येति तथा । अग्रे कंस- दशायां तथा करिष्यमाणलाच्छीलत्वम् । दैत्ययज्ञविनाशक इति । वामनगमनात् पूर्व केवलं दैत्ययज्ञ एवासीत् , पश्चात् साक्षाद्भगवत्प्रवेशात् यज्ञस्य सात्विकत्वं दैवत्वं जातं, अतो दैत्यसम्बन्धियज्ञस्य विशेषतो नाशकः । अत एवाचार्येण निषिद्धोपि चलिर्नान्यथाऽकरो- दिति । इन्द्रसामर्थ्यदाता चेति । इन्द्राय दैत्यजये सामर्थ्य दत्तवानित्यर्थः । दैत्यशेप- स्थितिप्रिय इति । दैत्यानां शेषाः वधादुर्वरितास्तेषां स्थितिः प्रिया यस्येति । तदुक्तं 'ब्रह्मणा प्रेपितो देवा नित्यादिना ॥ १२२ ।। शिवव्यामोहको मायी भृगुमन्नवशक्तिदः । पलिजीवनकर्ता च वर्गहेतुव्रतार्चितः ॥ १२३ ॥ शिव्यामोहक इति । स्त्रीरूपेण शिवस्य व्यामोहकः विशेषेण समन्तान्मोहकर्ते- त्यर्थः । मांयीति । मायारूपा दासी विद्यते यस्येति । ब्रीह्यादित्वादिनिः । भृगुमनख- शक्तिद् इति । भृगुणां भृगुवंशोत्पन्नानां मत्रेषु जीवितकारकेषु स्वशक्तिं वैष्णवीं स्थापित- वानित्यर्थः । अत एवैतजन्मना वैष्णव एव जात इति । शक्तिमेवाह बलिजीनकर्ता च । बलेर्जीवनस्य कर्ता, तदुक्तं 'पराजिता श्रीरित्यादौ । स्वर्गहेतुरिति । इन्द्रस्य वर्ग- प्राप्ती कारणमित्यर्थः । व्रतार्चित इति । अदित्या कश्यपोक्तपयोप्रतेनार्चित आराधितः । तदुक्तं 'फाल्गुनस्यामल' इत्यादौ ॥ १२३ ॥ अदित्यानन्दकर्ता च फश्यपादितिसम्भवः । पपेन्द्र इन्द्रायरजो वामनवमरूपधृक् ॥ १२४ ॥ अदित्यानन्दकर्ता चेति । स्वयं पुत्रो भूत्वा अदितेः कश्यपपल्याः आनन्दस्स फर्तेति । फैश्यपादितिसम्भव इति । कश्यपथादितिश्च ताम्यां निमित्तभूताम्या सम्भवः प्रायं यस्येति । उपेन्द्र इति । इन्द्रमुपगतोऽनुजत्वादुपेन्द्रः । यद्वा । उपरि इन्द्रः उपेन्द्रः, तदुक्त हरिवंशे ममोपरि ययेन्द्रस्त्वं स्थापितो गोमिरीश्वरः । उपेन्द्र इति कृष्ण वांगासन्ति मुवि देवता' इति । उपसमीपेऽनुपरत्वेनेन्द्रो यस्येति वा । इन्द्रायरज इति । इन्द्रसावरे बातः इन्द्रावरकः । धामनघ्रारूपगिति । वामनरूपमेव यत् प्रा त पारपतीति तया, न तु प्राकृतत्वं तदुक्तं 'यपुरित्पादौ ॥ १२४ ।। ब्रमादिसेषितयपुर्यशपायनतस्परः। पामोपदेशकर्ता यज्ञापिताशेषसंस्थितिः ॥ १२५ ।। ।

·- LTIBRARY श्रीरघुनायकतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । ५१ मादेसेवितवपुरिति । ब्रह्मादिभिः सेवितमाश्रितं वपुर्यस्पेति, इदं सर्वमन्यच्च वामनपुराणे स्पष्टम् । यज्ञपावनतत्पर इति । यलियज्ञस्य पावनाय पविग्रीकरणाय तत्पर उद्युक्तः । यद्वा । यज्ञे यो बलिस्तस्सावने रक्षणे तत्पर इति । यद्वा, यज्ञपावनाद्धेतोस्तं बलिमनु- ग्रहेण प्रियार्य पूर्यतीति । योमोपदेशफर्ता चेति । याध्यया याचनरूपेण वर्गस्यार्पण- रूपोपदेशस्य कर्ता कारक इत्यर्थः । प्रहादः पूर्व निवेदितवान् , अतः सत्यालिसम्बन्ध्यपि सर्व स्वीकृतवानिति भावः । ज्ञापिताशेपसंस्थितिरिति । खप्राकट्येन ज्ञापिता अशेषाणां कर्मणां संस्थितिः समाप्तिर्येनेति, न हि फलप्राप्यनन्तरं कश्चन साधने प्रवर्तत इति ॥१२५।। सत्यार्थप्रेरकः सर्वहर्ता गर्वविनाशकः । त्रिविक्रमस्त्रिलोकात्मा विश्वमूर्तिः पृथुश्रवाः ॥ १२६ ॥ सत्यार्थप्रेरक इति । सत्यस्यावितथस्यार्थस्य सङ्कल्परूपस्य प्रेरणकर्तेत्यर्थः । यतो निवारितोपि पुनः सङ्कल्पितवानेव । 'सर्वहर्तेति । पदत्रयव्याजेन सर्वत्रैलोक्यमपि हृत- वानित्यर्थः । गर्वविनाशक इति । सर्वेश्वरोऽपि मां भुवं मिश्यत इत्येवंरूपस्य गर्वस्य विनाशक इत्यर्थः । त्रिविक्रम इति । त्रयो विक्रमाः पादविक्षेपाः यस्येति । 'इदं विष्णु- विचक्रमे त्रेधा निदधे पदमित्यादिमत्रवर्णात् । त्रिलोकात्मेति । श्रीन लोकानतति व्यामोतीत्युरुणेति त्रिलोकात्मा, 'यस्योरुपु विपु विक्रमणेष्वधिक्षिपन्ति भुवनानि विधेति श्रुतेः । अन्तर्यामित्वेन वा । विश्वमूर्तिरिति । विश्वं मूर्तिर्यस्य, विश्वस्मिन्निति वा । 'पुरुष एवेदरसर्वमिति श्रुतेः । थुअवा इति । पृथु विस्तीर्ण श्रवः कीर्तिर्यस्येति, 'उरुगायस्य विष्णो रिति श्रुतेः ॥ १२६ ॥ पाशपद्धपलिः सर्वदैत्यपक्षोपमर्दकः। सुतलस्थापितवलिः स्वर्गाधिकसुखप्रदः ।। १२७ ।। पशिययलिरिति । पाशैर्वारुणैर्यद्धो पलिनेति । सर्वदैत्यैपक्षोपमर्दक इति। सर्वेषां दैत्यपक्षाणां तत्पक्षीयाणामुपमर्दको नाशक इत्यर्थः । तदुक्तं इत्यायुधानि जगृहु- रित्यादिना । मुंतलस्थापितपलिरिति । सुतलाख्ये तृतीयविवरे स्थापितो यलियेन, तदुक्तं 'तावत्सुतलमध्यास्ता'मित्यादिना स्वर्गाधिकसुखप्रद इति । तत्रैव स्वर्गादप्यधिकं सुखं प्रकर्षेण दत्तवानित्यर्थः । तदुक्तं 'सुतलं खर्गिमिः पार्थ्य'मित्यादिना ॥१२७ ॥ कर्मसम्पूर्तिकर्ता च स्वर्गसंस्थापितामरः । ज्ञातत्रिविधधर्मात्मा महामीनोऽघिसंश्रयः ॥ १२८ ॥ कर्मसम्पूर्तिकर्ता चेति । पूर्वमुपान्तस कर्मपः सम्यक पूर्ति करोति, खसानिध्येन यथोक्तादप्यधिकं फलं करोतीत्यर्थः । तद्वक्तं 'कुतस्तकर्मवैषम्य मित्यादिना । वर्गसंस्थापितामर इति । स्वर्गेषु तत्तदपिटिवेयु पुनः संस्थापिता अमरा देवा येन ।

·श्रीपुरुपोत्तमनामसहस्रम् ।
ज्ञातत्रिविधधर्मात्मेति । उपास्यत्वेन ज्ञातः सात्विकादिभित्रिविधैर्धर्मरात्मा यस्येति ।
'येप्यन्यदेवताभक्ता' इति वाक्यात् । महामीन इति । महांश्चासौ मीनश्चेति, महत्त्व-
मलौकिकत्वेन, मीयते हिंस्यते सर्वरिति मीनः 'तमशयद्धियावघ्यायुरिति श्रुतेः । अब्धि-
संय इति । आपो धीयन्तेस्मिन्निति अधिः समुद्रः प्रलयकालीनः स संश्रयः संस्थान
यस्सेति, तदुक्तं 'आसीदतीतकल्पान्त' इत्यादिना ॥ १२८ ॥
सत्यव्रतमियो गोसा मत्स्यमूर्तिधृतश्रुतिः ।
शृङ्गयघृतक्षोणिः सर्वार्थज्ञापको गुरुः ।। १२९ ॥
सत्यवतप्रिय इति । सत्यं व्रतं यस्येति तथा, सत्यवतमापिस्तस्य प्रियः, तदर्थ
प्रकटितत्वात् , स प्रियो यस्येति वा । गोप्तेति । जवेनाप्लव्यमानं सत्यव्रतं मप्तमपिसहितं
रक्षितवानित्यर्थः । 'अहं त्वामृपिभिः सार्ध'मित्यादिना । मत्स्यमूर्तिधृतश्रुतिरिति ।
मत्स्यमूल् मत्स्यरूपेण धृताः हयग्रीवासुरवधपूर्वकमानीय स्ववशे स्थापिताः श्रुतयो येन,
'मत्स्यमूर्युदृतश्रुतिरित्यपि पाठान्तरं ज्ञेयम् । अर्थः सप्ट एव । यद्धधृत
क्षोणिरिति । शृङ्गबद्धया नावा धृता मजनादुद्धृता स्तम्भिता वा क्षोणी पृथ्वी येन, तदुक्तं
'दोधूयमाना मित्यादिना । सर्वार्थज्ञापक इति । सर्वानान् धर्मादिपुमर्थान् मत्स्यपुराण-
कयनेन सत्यव्रताय ज्ञापयतीति तथा । तदुक्तं 'पुराणसंहिता'मित्यादौ । अत एव, गुरुरिति ।
गृह्णाति उपदिशति तत्त्वमिति गुरुः ॥ १२९ ।।
॥ इत्यष्टमस्कन्धनामानि ।।
638
॥ अथ नवमस्कन्धनामानि ॥
ईशसेवकलीलात्मा सूर्यवंशप्रवर्तकः ।
सोमवंशोद्भवकरो मनुपुत्रगतिमदः ॥ १३० ॥
इशसेयकलीलात्मेति । ईशः प्रभुः, सेवको भक्तः, उभयसम्बन्धिनी या लीला
सेव्यसेवकलक्षणसम्बन्धरूपा तद्रप इत्यर्थः । तत्र आत्मा चित्तं यस्येति वा । सूर्यवंशम-
वर्तक इति । सूर्यसम्बन्धिवंशस्यापत्यपरम्परायाः प्रवर्तकः प्रवृतिकर्तेत्यर्थः । प्रकर्षेण वर्तकः
निर्वाहक उत्पादकः स्थापको वा । तदुक्ते 'परावरेपो भूताना मित्यादौ । सोमवंशोद्भव.
फर इति । सोमाद्यो वंशः पुरूरवसमारभ्य तस्योद्भवमुत्पत्तिस्थान इलां कृतवानित्यर्थः ।
सोमवंशार्थमेव होतारं हरिः प्रेरितवानिति मावः । मैंनुपुत्रगतिप्रद इति । पृषभाख्याय
मनुपुत्राय गति सद्गति प्रकर्पण दववानित्यर्थः ॥ १३०॥
अम्परीपमियः साधुर्यासागर्घनाशकः ।
ब्रह्मशापोपसंहतो भक्तकीर्तिषिवर्धनः ॥ १३१ ॥

·५३ श्रीरघुनाथकृवनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । अम्बरीपप्रिय इति । अम्बरीपः प्रियो यस्स, तस्स प्रियो वा । साँघुरिति । साधयति मक्तकार्य सर्वप्रकारेणेति साधुः, तदुक्तं 'तस्मा अदारिश्चक्र'मित्यादिना । दुर्वासागर्वनाशक इति । तपोगर्वेण नियमभङ्गार्य प्रवृत्तस्य दुर्वाससो गर्वस्य नाशकः नाशकर्तेत्यर्थः, तत्सर्वं मूले स्पष्टम् । मंशापोपसंहर्तेति । ब्रह्मणो दुर्वाससः शापस्य अम्बरीपं प्रति अत्याकोशस्य उप समीपे तत्कालमेव चक्रेण संहारक इत्यर्थः । भक्त- कीर्ति विवर्धन इति । भक्तस्य राज्ञः कीर्तिः भागवतेष्वेतत्सदृशः कोऽपि नास्तीत्येवंरूपाया विशेषेण वर्धनः ॥ १३१ ॥ इक्ष्वाकुवंशजनकः सगरायखिलार्थदः । भगीरथमहायलो गङ्गाधौताधिपङ्कजः ॥१३२ ॥ इक्ष्वाकुवंशजनकेति । मनोज्येष्ठपुत्रस्पेक्ष्वाकोवंशस्य स्खप्राकट्यार्य जनक उत्पादकः इक्ष्वाकुवंशस्य जनकः, अस्य रघुवंशस्य स्वीयत्वादिति भावः सँगरा- चखिलार्थद इति । सगरादिभ्योऽखिलार्थान् और्वोपदेशद्वारा दत्तवानित्यर्थः, तदुक्तं 'राज्यमंशुमति न्यसे'त्यादिना । भगीरथमहायान इति । भगीरथस्य गङ्गानयनाथ यो महान् यत्नस्तद्रप इत्यर्थः, यस्मादिति वा, अत एवास्य प्रयत्नः सफलः पितृपितामहयोरफलः । गङ्गाधौताद्विपङ्कज इति । गङ्गया धौते क्षालिते चरणकमले यस्येति, गगा धौतानि- पङ्कजाद्यस्येति वा ॥ १३२॥ ब्रह्मस्वामी शिवस्वामी सगरात्मजमुक्तिदः। खट्वाङ्गमोक्षहेतुश्च रघुवंशविवर्धनः ॥ १३३ ॥ ग्रामस्वामीति । ब्रह्मणो ब्रह्मपीणां वा खामी प्रभुः । शिवस्वामीति । शिवस्य निर्मलस्य स्वामी उपासः, अत एव चरणकमलजलं मस्तके धृतवानिति । संगरात्मज- मुक्तिद् इति । पष्टिसहस्रम्यः सगरपुत्रेभ्यो गङ्गारूपेण मुक्तिं दत्तवानित्यर्थः । 'स्रोतसामस्मि जाह्नवी ति वाक्यात् । खेट्टाङ्गमोक्षहेतुश्चेति । खट्वाइस मोक्षं प्रति हेतुः, यतः, देवैर्धरार्थ प्रलोमितोऽपि न वृतवानिति भावः, तदुक्त यो देवैरर्थित' इत्यादिना । रघुवंश- विवर्धन इति । रपोर्वशस शौर्यैश्वर्यधर्मादिभिरन्यापेक्षया विशेषेण वृद्धिकर्तेत्यर्थः, अत एवं सर्वोत्तमत्वात् स्वयं तत्र पुरुषोत्तम एव प्रकटितो नत्वेकदेशेनेति, तस्यापि भगवानेप साक्षात् मामयो हरिरित्यादिना । अत्र कतिपयनामा पुराणान्तरीयत्वं ज्ञेयम् ॥ १३३॥ रघुनायो रामचन्द्रो रामभद्रो रघुप्रियः। अनन्तकीर्तिः पुण्यात्मा पुण्यश्लोकैकभास्करः ॥१३४ ॥ रघुनाथ इति । रघूणा नाथः ईश्वरो रघुनाथः । नाथ नाई यायोपतापैश्चर्याशी:विति धातुपाठात् , रपवो नायाः प्रासैश्वर्या यस्मादिति वा । रामचन्द्र इति । रमन्ते स्वरूपा- नन्देनक्रीडन्सस्मिनिति रामः परं मझ, तदुक्तं रामोपनिषदि रमन्ते योगिनोऽनन्ते सदानन्दे ।

·श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । चिदात्मनि'इति। रामपदेनासौ परब्रह्माभिधीयत इति । स एव सर्वाह्लादकत्वात् चन्द्र इत्युच्यते। रामश्चासौ चन्द्रश्चेति, यद्वा, अयं तु नक्षत्रेशः सकलङ्कः चन्द्रस्तथा न आनन्दकरः, भगवांस्तु रामपदार्थयोगानिष्कलङ्क इति भावः । परमाहादकत्वादेव श्रीमहादेवेनोक्तं 'रकारादीनि नामानि शृण्वतो मम पार्वति । मनः प्रसन्नतामेति रामनामाभिशङ्कयेति । रामभद्र इति । राम एव भद्रः मगलरूपः, अत एव तदभिज्ञा आहुः 'कल्याणानां निधान मिति । मद्र- मस्मिन्निति व्युत्पत्त्या अच्प्रत्ययान्तत्वात् पुंलिङ्गत्वम् । रधुप्रिय इति।रघूणां प्रियः, ते प्रिया यस्येति वा । अनन्तकीर्तिरिति । नास्त्यन्तो देशतः कालतश्च यस्यास्तारशी कीर्ति- यस्येति, कीर्तिप्रतापखरूपं यादृशं तादृशं हनुमद्वाल्मीकिप्रभृतिभिर्वहुधोक्तम् । पुर्णपास्मेति । पुण्याः कृतपुण्यपुञ्जास्तेषु आत्मा ध्येयस्वरूपं यस्येति, अत एवोक्तं पुराणान्तरे ' रामं दूर्वा दलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससं । ये स्मरन्ति नरा नित्यं न ते संसारिणो मुवि' । अन्यदप्युक्तं 'ध्यायेदाजानुवाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं । पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् । वामाकारूढसीतामुखकमलमिललोचनं नीरदाभम् । नानालङ्कारदीप्तं दधत पुरु- जटामण्डलं रामभद्रम् । वामे कोदण्डदण्डं निजकरकमले दक्षिणे घाणमेकं । पश्चाद्भागे च नित्यं दधतमभिमतं सासितूणीरभारम् । वामेवामे वसद्भयां सहमिलिततर्नु जानकी- लक्ष्मणाभ्यां । श्यामं रामं भजेहं प्रणतजनमनःखेदविच्छेददक्षम्' । पुण्यश्लोकैकभास्कर इति । पुण्यश्चासौ श्लोकश्चेति, शोकः कीर्तिः स चासावेकश्च पुण्यश्लोकैकः, तेनैव सर्वत्र भास्करः प्रकाशक इत्यर्थः । खरूपस्यायोध्याथलेऽपि कीर्तेरतिशुम्रत्वात् तयैव प्रकाशितस्वरूप इत्यर्थः । यद्वा । पुण्यश्लोकाः सन्तः तेष्वेकमाः अद्वैतप्रकाशस्तकर इत्यर्थः । अत एवागस्त्यसंहितायाम् 'रामादन्यन्न विद्यत इति ॥ १३४ ॥ कोशलेन्द्रः प्रमाणात्मा सेव्यो दशरथात्मजः । लक्ष्मणो भरतश्चैव शत्रुनो व्यूहविग्रहः ॥ १३५ ॥ कोर्शलेन्द्र इति । कोशलानामुत्तरकोशलानामिन्द्रः ईश्वरः, सर्वेश्वरत्वेपि तेषां मातृ- पक्षत्वाद्विशेषोक्तिः । प्रमाणात्मेति । प्रमाणं वेदस्तत्र आत्मा चित्तं यस्सेति, वेदमार्गा- विरोधेन कार्यकरणात् क्वचिदन्यथापि ऐश्वर्यवशात् । यद्वा । प्रमाणानां श्रुत्यादीनामात्मा तत्प्रतिपायसारभूत इत्यर्थः । प्रमारूप इति वा । सेम्य इति । सेवितुं योग्यः सेव्याः, सेवा भक्तिमार्गीय मजनमेव । अत एव, यदि प्रमाणानुसारित्वमेव सात् तदा सेव्य इति न युराचार्याः, किन्तु पूज्य आराध्य इत्यादि । न हि प्रमाणानुसारिण्यविच्छिन्नसेवा सम्भवति अतः प्रमेयरूपमेवेति पदार्थः। अत एव, स्वनीतगर्दमधादिरिति नाम सिद्धम्, न हीदृशं सामर्थ्य प्रमाणानुसारी मवति । देशरथात्मज इति । दशरयस्यात्मजः । न हि प्रमाणयलेनैव ईश्वरः कम्याप्यात्मजो मवितुमर्हति, प्रमाणोच्छेदापत्तेः । यतः प्रमेययलादेवेति इति ज्ञेयम् । लक्ष्मण इति । लक्ष्म पापं नयत्यपनयतीति लक्ष्मणः सहर्पणस्तद्रप इत्यर्थः । भैरत इति । मरणं . " ·अहल्यादु पहारी च गृहस्वामी सलक्ष्मणः ॥ १३९॥ श्रीरघुनायतनामचन्द्रिकाटीकासवलितम् । मर पोपण तेन जायते रक्षति प्रजामिति भरत , पृपोदरादि । भर युद्ध तनोतीति वा । शत्रुम इति । शत्रु हन्तीति तच्छील शत्रुघ्न । व्यूहविग्रह इति । व्यूहा वासुदेवादय श्वत्वारो विग्रहास्तत्कार्यार्थ देहा यस्येति । तदाहुप्सा 'बृह्मात्मान चतुर्धा वै वासु- देवादिमूर्तिमि । सृष्ट्यादीन् प्रकरोत्येप विश्रुतात्मा जनार्दन'इति । मूलेपि 'रामलक्ष्मणशत्रुम- मरता इति सज्ञये' त्यादिना ॥ १३५ ॥ विश्वामित्रप्रियो दान्तस्ताडकावधमोक्षदः । वायव्यास्त्राब्धिनिक्षिप्तमारीचश्च सुबाहा ॥ १३६ ॥ विश्वामित्रप्रिय इति । विश्वामित्रमपि प्रियो यस्य, तस्य वा प्रिय , तस्स प्रिय यज्ञे रक्षोवधादिक यस्मादिति, विश्वामिनानिमित्तभूतात् प्रिय सीताखयवररूप यस्येति वा । दान्त इति । दमयति राक्षसानिति दान्त । ताँडकावधमोक्षद इति । ताडका ख्यायै राक्षस्से नि साधन वधेनेव मोक्ष दत्तवानित्यर्थ । वायव्यास्त्रान्धिनिक्षिप्त मारीच इति । वायुदैवत्वेनास्त्रेणान्धौ सागरे निक्षिप्तो मारीचो येनेति, तथा चेद चान्यदपि सर्वं रामायणे स्पष्टम् । सुयाहुहेति । तत्प्रसङ्गेनेव सुबाहुनामानमपि राक्षस हतवानित्यर्थ । वृपध्वजधनुर्भमाससीतामहोत्सवः। सीतापतिभृगुपतिगर्वपर्वतनाशकः ॥ १३७ ।। पध्वजधनुर्भङ्गप्राप्तसीतामहोत्सव इति । जनकगृहे पणीकृतरुद्रधनु भंशन प्राप्तो लब्ध सीतामम्बन्धी महोत्सव आनन्दो येनेति, धनुर्भङ्गाघात तदाहु सीतीपतिरिति । सीताया पति खामी । भृगुपतिगर्वपर्वतनाशक इति । भृगूणा पति भृगुपति परशुराम , तस्यैकविंशतिकृत्व क्षत्रक्षयकरणेन गर्वितस्य, सीतया सह गृह गच्छतो भगवतो मार्गमवसन्ध्यावद्य स्वपल नोदनाय सर्वदा गर्वपर्वतो गर्वराशिरासीत् , त धनुराकर्षणेन नाशक इत्यर्थ ॥१३७ ॥ अयोध्यास्यमहाभोगयुक्तलक्ष्मीविनोदवान् । कैकेयीवाक्यकर्ता च पितृवाक्परिपालक ॥ १३८ ॥ अयोध्यास्थमहाभोगयुक्तलक्ष्मीविनोदवानिति । अयोध्यारावधानी तत्स्यो यो मोग महाराजोपचारस्तत्सहमूतो यो लक्ष्म्या सीताया विनोद क्रीडा तद्वानित्यर्थ । कैकेयीचाक्यकर्ता चेति । ताभिर्यदुक्त तत्कर्तेत्यर्थ । तदेवाह पितृवाक्परिपालक इति । पितुर्दशरथस्य वनवासार्था या वाक् तसा परित सर्वत पालक निर्वाहक इत्यर्थ । अत एव धर्मनिवारितोऽपि नान्यधाकरोत् ॥ १३८॥ चैराग्ययोधकोनन्यसात्विकस्थानयोधकः । वैराग्ययोधक इति । सर्वपरित्यागेन अन्येषु वैराग्ययुद्धिमुत्पादितमानित्यर्थ । ।

·।
श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् ।
अनन्यसात्विकस्थानयोधक इति । नास्त्यन्यो यस्मिन्नित्यनन्यं निर्जनं यत् सात्विक
सत्वप्रधानस्थानं अरण्यवासः, तस्स वोधको ज्ञापक इत्यर्थः । वैराग्ये जाते अरण्यस्थिति-
रुचितेति भावः । अहल्यादुःखहारी चेति । अहल्या गौतमभार्या तस्सा भर्तृशापात् यद्
दुःखं दृपद्रूपत्वं तद्धरणशील इत्यर्थः । मुंहस्वामीति । गुहनानो निपादाधिपतेःस्वामी प्रभु-
रित्यर्थः । सलक्ष्मण इति । लक्ष्मणेन सह वर्तत इति तथा, उक्तं च 'गुहेन सहितो
रामो लक्ष्मणेन च सीतयेति ॥ १३९ ॥
चित्रकूदप्रियस्थानो दण्डकारण्यपावनः ।
शरभङ्गसुतीक्ष्णादिपूजितोऽगस्त्यभाग्यभूः ॥ १४० ॥
चित्रकूटप्रियस्थान इति । चित्रकूटपर्वतः स एव प्रियमभिमतं स्थानं यस्येति ।
दण्डकारण्यपावन इति । दण्डकाख्यस्यारण्यस्य पावनः पवित्रकर्ता स्वचरणसभ्धरणे-
नेति । यद्वा । दण्डकारण्य यान्ति रक्षन्ति ये स्वस्वाश्रमसमीपमिति ते दण्डकारण्यपाः
ऋपयः, तान् अवतीति तथा । शरभङ्गसुतीक्ष्णादिपूजित इति । शरमनश्च सूतीक्ष्णश्च
तदादिभिः पूजितः सत्कृतः आतिथ्यादिभिरित्यर्थः । अगस्त्यभाग्यभूरिति । अगस्त्यस्य
भाग्याद्भवति दर्शनदानाय तदाश्रम गच्छतीति तथा । यद्वा । अगस्त्यस्य भाग्यात् परम-
तपसः फलरूपेण आविर्भवतीति तद्भाग्यभूः स्थानं वा ॥ १४० ॥
ऋषिसम्प्रार्थितकृतिर्विराधवधपण्डितः ।
छिन्नशूर्पणखानासः खरदूपणघातकः ॥ १४१ ॥
ऋपिसम्प्रार्थितकृतिरिति । ऋषिभिररण्यवासिभिः सम्यक् प्रार्थिता कृतिरसुररक्षो-
वधरूपा यस्मिन्निति । विरोधयधपण्डित इति । विराधस्य राक्षसस्य वधे पण्डितः प्रवीण
इत्यर्थः । छिन्नशूर्पणखानासः इति । छिन्ना द्विधाकृता शूर्पणखायाः नासा नासिका
येनेति । खैरदूपणघातक इति । खराख्यस्य दूपणाख्यस्य च राक्षसस्स घातकः हन्तेत्यर्थः॥
एकयाणहतानेकसहस्रयलराक्षसः।
मारीचघाती नियतसीतासम्बन्धशोभितः ॥ १४२ ॥
एकयाणहतानेकसहस्रयलराक्षस इति । सहस्रं सहस्रगुणितं बलं येषु,
सहस्राणां वा, ते सहस्रबलाः,
ते च ते राक्षसाश्च सहस्रवलराक्षसः, अनेके च ते पूर्वोक्ताश्च
एकथासौ वाणश्च एकवाणः, एकवाणेन हता. अनेकसहस्रवलराक्षसा येनेति । मौरीच-
घातीति । मारीचं राक्षस हन्ति तच्छीलः । नियंतसीतासम्बन्धशोभित इति ।
मायिकसीताहरणेपि नियतो यः सीताया लक्ष्याः सम्पन्धस्तेनैव शोभते इति तथा ॥१४२॥
सीतावियोगनाटयश्च जटायुर्वधमोक्षदः ।
शयरीपूजितो भक्तहनुमत्ममुखावृतः॥ १४३ ॥

·५७ .. श्रीरघुनाथकतनामचन्द्रिमाटीकामवलिनम । सीतावियोगनाट्यश्चेति ।सीताया पियोगरूप नाट्य नटन नटरस्कृत्य यम्येति । जटायुर्वधमोक्षट इति । जटायुपो गृध्रस्य वधात् मृत्यो मोक्ष दत्तनानित्यर्थ , यथा पुनर्न त्रियेतेति भाव । कचित् 'जटायुवधमोक्षद'इत्यपि पाठ श्रूयते सोपि साधुरेव ज्ञेय , उकारान्तस्यापि सद्भावात् । शयरीपूजित इति । शवर्या स्त्रिया पूतित सत्कृत । भत्ता- रनुमत्प्रमुखावृत इति । भक्ताश्च ते हनुमत्रमुसाश्च तैरावृतो वेष्टित इति, हनुमान प्रमुस श्रेष्ठो येपा सुग्रीवादीना ते तादृशा ॥ १४३ ॥ दुन्दुभ्यस्थिमहरणः सप्ततालविभेदनः। सुग्रीवराज्यदो वालीघाती सागरशोपणः ॥१४४ ॥ दुन्दुभ्यस्थिपहरण इति । दुन्दुभिनासोऽसुरस्य मृतदेहस्पास्थीन् प्रकण हरण पादाङ्गुष्ठेन क्षेपक इत्यर्थ । तदुक्त रामायणे ‘पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्ण दशयोजन मिति । सप्ततालविभेदन इति । सप्तसख्याकान् तालवृक्षान् एकेनैव वाणेन भिनत्तीति तथा, उक्त च 'निभेद च पुनस्तालान् सप्तकेन महेपुणे'ति। सुग्रीवराज्यद इति । वानरराजाय सुग्रीवाय किप्किन्धाराज्य दत्तानित्यर्थ । बालीघातीति । वालिन सुग्रीपज्येष्ठभ्रातर हन्तु शीलमस्येति । सौगरशोपण इति । सागरस्य समुद्रस्य शोपण शुष्ककरणसमर्थ, तदुक्त 'यद्रोपविभ्रमे'त्यादो ॥१४४ ॥ सेतुबन्धनकर्ता च विभीषणहितप्रदः । रावणादिशिरश्छेदी राक्षसाघौधनाशकः॥ १४ ॥ सेतुबन्धनकर्ता चेति । सेतुर्जलमार्गस्तस्य पन्धन पर्वतवृक्षादिभिस्तत्कर्तेत्यर्थ । विभीषणहितप्रद इति । विभीपणाय हित भक्तिस्वरूप प्रापण ददातीति । रावणा देशिरश्छेदीति । रावण आदियुपा कुम्भकर्णादीना तेषा शिरामि छेत्तु शीलमस्येति । रोक्षसाघौधनाशक इति । राक्षसानामघस्य पापस्य ओघ प्रवाहापिच्छेद , तस्य नाशक भगवन्सानिध्ये मृतत्वात् । यद्वा । राक्षसा एव अघोधास्तपा, राक्षसस्य रावणस्य वा ॥१४५ सीताऽभयप्रदाता च पुष्पकागमनोत्सुकः । अयोध्यापतिरत्यन्तसर्वलोकसुग्यप्रदः ॥ १४६ ॥ सीताऽभयप्रदाता चेति । सीतायै अभय रक्ष कृतभयाभाव प्रार्पण दत्तवानि त्यर्थ । पुप्पकागमनोत्सुक इति । पुष्पकाख्येन विमानेन अयोध्या प्रति गमनायोत्सुक उत्कण्ठित । अयोध्यापतिरिति । अयोध्याया पति स्वामी रक्षक इति यावत् । अत्यन्तमर्यलोकसुम्पप्रद इति । असन्तमतिशयित सर्वलोकेभ्य सुख तत्प्रददानि सानुकम्पामृतनिरीक्षणेनेति तया ॥ १४६ ॥ मथुरापुरनिर्माता सुकृतजस्वरूपदः । जनकज्ञानगम्यश्च ऐलान्तप्रकटश्रुतिः ॥ १४७ ।। .

·श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम। मथुरापुरनिर्मातेति । शत्रुधरूपेण मधुवने मथुरानामकस्य पुरस्य निर्माता रचन- कर्तेत्यर्थ । सुकृतज्ञस्वरूपद इति । सुकृत पुण्य जानन्तीति सुकृतज्ञा , तेषु स्वरूप ददाति । यद्वा । सुष्टु कृतज्ञ स चासो स्वरूपदथेति । जैनकज्ञानगम्यश्चेति । जनक पिता तद्वत् यत् ज्ञान प्रजानामयमस्मत्पितेत्येवरूप तद्गम्य ज्ञानविषय इत्यर्थः । तदुक्त 'जुगोप पितृवद्रामो मेनिरे पितर च तमित्यादिना । ऐलान्तप्रकटश्रुतिरिति । इला पृथ्वी तत्सम्बन्धी योन्त अध प्रदेश तत्पर्यन्त प्रकटा प्रसूता श्रुति श्रवण चरित्रकथन यस्येति, कीर्तिश्रवण वा, एतेनाब्रह्माण्ड प्रतापप्रचारो दर्शित , अत एवोक्त 'कूर्म पादोस्य यष्टिर्भुजगपति'रित्यादिना । यद्वा । श्रीभागवताभिप्रायेण ऐल पुरूरवा तदन्त तदुपदेश- पर्यन्त यस्मिन्नैलादयो भूपा इसन्त प्रकग श्रुति श्रवण यस्येति ॥ १४७ ॥ हैहयान्तको रामो दुष्टक्षत्र विनाशकः । सोमवशहितकात्मा यदुवंशविवर्धनः॥१४८ ॥ हैयान्तकर इति । हैहयाना श्रेष्ठस्य कार्तवीर्यार्जुनस्यान्त विनाश करोतीति तथा। तदुक्त 'हैहयानामधिपति'रित्यादौ । रोम इति । रमते स्वरूपानन्देन महेन्द्राद्रापिति राम , रमयति युयुत्सून् सङ्ग्रामे इति । दुष्टक्षत्रविनाशक इति । दुष्टस्याब्रह्मण्यस क्षनस्य क्षत्रियजातिमानस विशेषतो नाशक । सोमवशहितकात्मेति । सोमवशस्य हित एवैकस्मिन्नर्थे आत्मा चित्त यस्येति । हित तु ब्रह्मण्यत्वधर्मज्ञत्वसम्पादनपूर्वक सर्वतो रक्षणमिति । यदुवंशविवर्धन इति । यदोर्ययातेज्यष्ठपुनस्स यो वश कोष्टसज्ञकमारभ्य तस्य विशेषेण वृद्धिकर्तेयर्थ । एव खप्राकट्यकरणेन तन्माहात्म्यमप्यत्यन्तमेवावि कृतवान् । अत एवोक्त विष्णुपुराणे 'यदोवंश नर श्रुत्वा सर्वपापै प्रमुच्यते । यावतीर्ण विष्ण्वाख्य पर ब्रह्म नराकृतीति ।। १४८॥ इति नवमस्कन्धनामानि ॥ अथ दशमस्कन्धनामानि ॥ परनामावतरणः केशवः क्लेशनाशनः । भूमिभारावतरणो भक्तार्थाखिलमानसः ॥ १४९ ॥ परब्रह्मावतरण इति । अक्षरब्रह्मण परमुरकृष्ट यत्पुरुषोत्तमाख्य तत्परब्रह्मेत्युच्यते । तदुक्त भगवता 'यस्मात् क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तम । अतोस्मि लोके वेदे च प्रधित्त पुरषोत्तम' इति । तच्च परब्रह्म श्रीकृष्णारयमिति ज्ञेयम् । कृष्णपदेन पर ब्रह्म निर्वचनीयम् 'कृषिभूवाचक शब्द'इत्यादिना । साक्षात् श्रीकृष्णमुद्दिश्य पार्थोप्याह 'पर ब्रह्म पर धाम पविन परम भवान् । पुरुष शावत दिव्यमादिदेवमज विभु'मित्यादिना । अवतरत्यानिर्भवतीत्यवतरण अवतारकती अवतारीति, परनहबावतरण परनमा

·५९
वतरण
श्रीरघुनाथश्वनामचन्द्रिकाटीकासवलितम् ।
। केशव इति । प्रशस्ता केशा सन्त्यस्य केशव, केशाद्वान्यतरस्यामिति
वा । कश्च ईशश्व तयोर्वममृत यस्मादिति वा, कश्च अश्व ईशश्च निमूर्तय केशास्ते
वशे यस्येति वा, केशिवधाद्वा, तदुक्त विष्णुपुराणे श्रीकृष्ण प्रति नारदेन 'यस्मा-
त्वयैव दुष्टात्मा हत केशी जनार्दन । तस्मात् केशवनामा व लोके ज्ञेयो भविष्यसीति ।
पृपोदरादित्वात् साधुत्वम् । यद्वा । सूर्यादिसकान्तास्तेजोशव केशसज्ञिता , तद्वत्तया वा
केशव । अत एव महाभारतेप्युक्त 'अशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसज्ञिता' इति । यद्वा ।
केशवशब्देन शक्तिरुच्यते । शक्तिरूपत्व तु ब्रह्मशिवयोरस्तीति तादृशशक्तिमत्त्वात् केशव ।
तदुक्त हरिवशे को ब्रह्मेति समाख्यात ईशोह सर्वदेहिनाम् । आवा तवाङ्गे सम्भूतौ तस्मात्
केशवनामवान्' इति । क्लेशनाशन इति । भूम्यादीना भक्ताना विविधमपि क्लेश नाशय
तीति तथा, 'क्लेशव्ययाय कलये'त्युक्तत्वात् । भूमे क्लेशनिवृत्तिस्त्ववतारश्रवणमात्रेणेव, तदुक्त
'पुरैव पुसावधृतो धराज्वर'इत्यादिना । भूमिमारावतरण इति । भूमे भार दुष्टराजक-
रूप तमवतारयति दूरीकरोतीति तथा, भूमिभारे तनिमित्तीकृत्यावतरण यस्येति वा, भूमी
रावतरण पृथग्भावो यस्मादिति वा । भक्तार्थाखिलमानस इति । भक्तानामर्थेषु उद्देश्य
प्रयोजनेष्वखिलमन्यून पूर्ण मानस यस्येति । यस्य भक्तस्य यो यो मनोरथो येन येन प्रकारेण
तस्य तस्य तथा पूरणे मनो यस्येति माव । यद्वा । भक्तार्थे अखिलभक्तविरोधिना मागध-
दुर्योधनादीना मान गर्व स्पति हन्तीति तथा ॥ १४९ ॥
सर्वभक्तनिरोधात्मा लीलानन्तनिरोधकृत्
भूमिछपरमानन्दो देवकीशुद्धिकारणम् ॥ १५० ।।
सर्व भक्तनिरोधात्मेति । सर्वेपा भक्ताना श्रीगोकुलवासिप्रभृतीना यो निरोध
प्रपञ्चास्मृतिपूर्वक तेषु रमण तत्र आत्मा यस्येति, तदुक्तमाचार्य 'निरोधोऽस्यानुशयन प्रपञ्चे
कीडन हरे रिति, स्कन्धार्थरूप एव वा । लीलानन्तनिरोधकृदिति । लीला एवानन्ता
स्ताभि पूर्वोक्तनिरोध करोतीति तथा, लीलया अनन्तानामिति वा । यद्वा । लीला शक्ति
अनन्त शेष , तान्या निरोध दुष्टहनन करोतीति । भूमिटपरमानन्द इति । भूमौ
तिष्ठन्ति भूमिष्ठा भक्ता व्रजवासिनस्तेषा परमश्वासावानन्दश्चेति, स यस्मादिति वा ।
यद्वा । भूमिष्ठा मथुरा तस्सा सन्निहितो य परमानन्द स तथा मथुरा भगवान् यन नित्य
सनिहितो हरि'रिति वाफ्यात् । देवकीशुद्धिकारणमिति । देवक्या शुद्धि सस्कारो
विहरूप स एव कारण प्रादुर्भावकारण यस्येति । अन सज्ञाशब्दान लिङ्गनियम ।
अनाय भाव । भक्ताना बहुदु सेन भगवत्प्राकट्यम्, तच विवाहागगृहप्रवेशसमय
एवाकाशवाणीनिमित्तककमकृतमिति परम्परया कारणम् । यद्वा, 'देवक्या विष्णुरूपिण्या'-
मिति वाक्यात् स्वस्वरूपत्वेन शुद्धौ कारणम् ॥ १५० ॥

·६० श्रीपुरुपोत्तमनामसहस्रम् । वसुदेवज्ञाननिष्ठसमजीवनिवारकः । सर्ववैराग्यकरणखलीलाधारशोधकः ॥ १५१ ॥ वसुदेवज्ञाननिष्ठसमजीवनिवारक इति । वसति वस्ते सदा सर्वमिति वा 'वसुर्विष्णुर्विष्णुर्वसुरिति श्रुतेः । तं दीव्यति तेन दीव्यत इति वा वसुदेवः, शुद्धसत्त्वात्मको वसुदेवपदेनोच्यते । 'सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवसंज्ञित'मिति वचनात् । वसुदेवे ज्ञानरूपेण निष्ठा नितरां स्थितिर्यस्येति वसुदेवज्ञाननिष्ठः, मया सह वर्तत इति समः, भगवान् तत्सम्बन्धिनो ये जीवा वसुदेवस्य पदपुत्रास्तेपां निवारकः, कंसत्यक्तानामपि नारदद्वारा जीवितानिवृत्ति- कर्तेत्यर्थः, वसुदेवज्ञाननिष्ठश्चासौ समजीवनिवारकश्चेति । यद्वा । वसुदेवज्ञानविषयीभूतं यत्समं साम्यं तेन कृत्वा यजीवनं पुत्राणां तदेव जीव इत्युच्यते, तस्य निवारकः । तदुक्तं 'दृष्ट्वा समत्वं तच्छौरे रित्यादिना । सर्ववैराग्यकरणखलीलाधारशोधक इति । सर्वेषां विपयेभ्यो वैराग्यकरणीभूता या खलीला स्वप्राकट्यरूपा तदाधारो देवकी तस्साः शुद्धिर्दोपाभावसम्पत्तिस्तत्कर्तेत्यर्थः । यद्वा । मायाज्ञापनेन खलीलाधारो ब्रजभूमिः, तस्यां खोपयोगिवस्तुसम्पादनं शुद्धिस्तत्कर्तेत्यर्थः । स्त्रीणां तु कुक्षिगता दोपा मृतापत्यत्ववन्ध्या- त्वादयः । प्रकृते तु देवक्यां स्वयं प्रकटितो मृतापत्यत्वदोपनिवारकः पूर्व मृतानामप्यग्रे- दर्शनादिति ॥ १५१॥ मायाज्ञापनकर्ता च शेपसम्भारसम्भृतिः। भक्तक्लेशपरिज्ञाता तन्निवारणतत्परः ॥ १५२ ।। मीयाज्ञापनकर्ता चेति । माया योगमाया, तस्यै यदाज्ञापनं 'गच्छ देवि अज'मित्यादिनोक्तं तत्कर्तेत्यर्थः । शेसम्भारसम्भृतिरिति । शेपस्य अवशिष्टस्य सम्भा रस्स सामग्र्याः सम्भृतिः सम्पूर्तिर्यस्मादिति, यस्येति वा, । यद्वा । शेपस्यानन्तस्य सम्भा- रेण सङ्कण सम्भृतिः सामग्रीसम्पत्तिर्जन्मार्थ यस्येति, गर्भसझर्पणेपि सम्भृतिर्गर्भसम्पूर्तिर्य- स्मादिति वा । आचार्यस्तथैवाम्नातं टीकायाम् । भक्तक्लेशपरिज्ञातेति । स्वप्राकट्येन भक्तानां क्लेश एव निमित्तं तस्य परितः सर्वप्रकारेण ज्ञातेत्यर्थः । तन्निवारणतत्पर इति । तस्य भक्तक्लेशस्य निवारणे दूरीकरणे तत्परः उद्युक्तः । यद्वा । तन्निवारणेन तान् पिपर्तीति तत्परः ॥ १५२ ।। आयिष्टवसुदेवांशो देवकीगर्भभूपणम् । पूर्णतेजोमयः पूर्णः कंसाधृष्यप्रतापवान् ॥ १५३ ॥ आविष्यसुदेवांश इति । आविष्टः समन्तात् प्रविष्टो वसुदेवे वसुदेवमनसि अंशः प्रद्युम्नांशो यस, अंशपदार्थस्तु टीकातोवगन्तव्यः । तदुक्तं 'आविवेशांशभागेने ति । देवकीगर्भभूपणमिति । देवस्या गर्भरूपेण भूपणं अलङ्काररूप इत्यर्थः, अत एवं शोमातिशयं वक्ष्यति 'तां वीक्ष्य कंमः प्रमयेत्यादिना । पूर्णतेजोमय इति । पूर्ण सर्वा- ·.. महा. . श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंबलितम् । न्मकं यत्तनो धर्मिरूपं तन्मयस्तत्प्रचुर इत्यर्थः, प्राचुर्ये मयत् । अनेन तेजःपुञ्जत्वमुक्तम् । 'पूर्ण इति। पूर्यते स्वयमेवैश्वर्यादिभिरिति पूर्णः अखण्डितः इत्यर्थः। तदुक्तमाचार्यः 'काष्ठा यधानन्दकरं मनस्त' इत्यत्र । कंसाधृष्यप्रतापवानिति । कंसेनाधृष्यः धर्णितुमशक्यो यः प्रतापः अनिर्वाच्यमहिमाविशेपस्तद्वानिति, तदुक्तं 'किमद्य तस्मिन् करणीय'मित्यादौ ॥१५३ विवेकज्ञानदाता च ब्रह्माद्यखिलसंस्तुतः। सत्यो जगत्कल्पतझर्नानारूपविमोहनः ॥ १५४ ॥ विवेकज्ञानदाता चेति । कंसे विवेकज्ञानस्य सदसद्विवेचनरूपस्य दाता, सुरेपि भगवत्प्रतापमहिमेव विवेकः समजनीति भावः । माद्यखिलसंस्तुत इति । ब्रह्मा आदिउँपां भवादीनाम् , अत एवाखिलाः, सर्वैः तैः सम्यक् खकार्यनिवेदनपूर्वकं स्तुतः । यद्वा । ब्रह्मादिभिरसिलमन्यूनं यथा स्यात् तथा स्तुतः अखिलत्वेन पूर्णपुरुषोत्तमत्वेन स्तुत इति वा । तदुक्तं 'ब्रह्मा भवश्च तत्रे'त्यादिना, स्तुतेरायश्लोकार्थरूपत्वमाहुः सत्य इति । 'सत्यवत'मित्यस्यार्थः सर्वोप्यत्रानुसन्धेयः । धर्मिसत्यत्वरि या सत्यमिति, तदुक्तं 'सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्न' इति । द्वितीयश्लोकार्थत्वमाहुः। जंगरकल्पतमरिति । जगत्स्थावरजङ्गमात्मकं तद्रूपः कल्पतरुः कल्पवृक्षः, देवेष्वेव फलदानात् सुरतस्त्वम्, तदुक्तं 'एकायनोऽसौ द्विफल' इत्यादिना । तृतीयार्थत्वमाहुः नानारूपविमोहन इति । रजः- सत्त्वतमःप्रकृतिकानि यानि ब्रह्मादिरूपाणि तैर्विशेषेण मोहनः मोहकर्तेत्यर्थः, अत एवोक्तं 'त्वमायया संवृतचेतस' इति ॥ १५४ ॥ चतुर्थपञ्चमपष्ठार्थमाहुः- भक्तिमार्गप्रतिष्ठाता विद्वन्मोहप्रवर्तकः॥ मूलकालगुणद्रष्टा नयनानन्दभाजनम् ॥ १५५ ॥ भक्तिमार्गप्रतिष्ठातेति । कर्मज्ञानादिभ्यो भक्तिमार्गे एव प्रकर्पण खस्थिति- कारक इति, भक्तिमार्गस्य प्रकर्पण स्थितिकारक इति वा, तदुक्तं 'विभर्षि रूपाण्यवयोध' इत्यादिना । विद्वन्मोहप्रवर्तक इति । भक्तिराहित्येन केवलज्ञाननिष्ठा ये विद्वांसः तेषु मोहस मुक्तत्वाभिमानेन तत्त्वास्फूर्तेः प्रवृत्तिकर्तेत्यर्थः । तदुक्तं 'येन्येरविन्दाक्षविमुक्त- मानिन' इत्यादिना । मूलकालगुणद्रष्टेति । मूले सर्वाधारीभूते काले स्थित्याद्यर्थ गुणानां सत्त्वादीनां द्रष्टा ईक्षणकर्तेत्यर्थः । यद्वा । सर्वमूलस्य श्रीकृष्णस्य यो जन्मकालस्तस्य ये गुणाः 'अथ सर्वगुणोपेत' इत्यादिना वक्ष्यमाणास्तेषां द्रष्टा प्रेरक इति । नयनानन्दभाजनमिति। प्रादुर्भूतस्य भगवतो दर्शनेन वसुदेवस्य नयनयोर्य आनन्दः तं भाजयति प्रापयति, तस्य भाजनं स्थानमिति वा, तदुक्तं 'स विस्मयोत्फुलविलोचन इत्यादिना ॥ १५५ ।। वसुदेवसुखान्धिश्च देवकीनयनामृतम् । पितृमातृस्तुतः पूर्वसर्ववृत्तान्तयोधकः ॥ १५६ ॥ ७५ ·६२ श्रीपुम्पोत्तमनाममहस्रम् । वसुदेवसुग्वाधिश्चेति । वसुदेवस्स सुस हर्ष तद्रूपा एवाप ता धीयन्ते यस्मिन्निति वा, वसुदेवस्य खानार्य हर्पजलधिर्यस्मादिति वा, अत एवोक्त 'मुदा स्तुत' इति । देवकीनयनामृतमिति । देवक्या नयनयोव्यातिदुरा प्राप्तयोरतिशीतलकरणात् अमृत सुधारूप इत्यर्थ , देवकीनयनयोरमृत यस्मादिति वा, तदुक्त 'अथैनमात्मज वीक्ष्ये'त्या दिना । पितॄमातृस्तुत इति । पिता च माता च ताम्या पितृमातृभ्या स्तुत । अत्र पिता मानेसेकशेपत्वाभावो मातु प्राधान्यद्योतनाय, पितृसहिता माता पितृमाता तया स्तुत इति वा । सहभाव उपलक्षणीभूतस्तेन पूर्व पिना स्तुत पश्चान्मानेति भाव । पूर्वसर्ववृत्तान्तयोधक इति । पूर्वसर्गकालीनो य सर्वोऽसिलो वृत्तान्त त्वमेव पूर्वसर्गेभू'रित्यादिनोक्त , तस्य वोधक पिचोरित्यर्थ । यद्वा । पूर्वं यदाचरित सर्व वृत्त तपश्चर्यादिक तस्यान्तस्य समाप्तेनोंधक । अनाय भाव । पूर्वमवतारद्वयेपि पुनस्तयो साधने प्रवृत्तिरेवासीन्मुख्यफलाप्राप्तेम्तदानी साक्षात् स्वप्राकट्येनेतोधिकफलाभावात् साधन- समाप्तिबोधन युक्तमेव । तदुक्त 'तृतीयेस्मिन्मव' इत्यादिना ॥१५६ ॥ गोकुलागतिलीलाप्तवसुदेवकरस्थितिः । सर्वशत्वप्रकटनो मायाव्यत्ययकारकः॥ १५७ ॥ गोकुलागतिलीलाप्तवसुदेवकरस्थितिरिति । गोकुल प्रति या आगति लीला आगमनरूपा, तदर्थं आप्ता प्राप्ता वसुदेवस्य कग्यो थितिरेव स्थान येन । यद्वा । गोकुलागतिलीलार्थ आप्तस्य वसुदेवस्य करयो थितिर्यस्येति, तदुक्त 'ततश्च शौरि'- रित्यादिना । सर्वेर्शत्वप्रकटन इति । सर्वेशत्व सर्वनियमनसामर्थ्य तस्स प्राकट्यकर्ते त्यर्थ , सर्वैश्वर्येति वा तचैश्वयं 'ता' कृष्णवाह'इत्यादिनोक्तम् । मायाव्यत्ययकारक इति । माया योगमाया तस्सा व्यत्यय स्थानविनिमय तत्कर्तेत्यर्थ । तदुक्त 'नन्दब्रज शौरिरुपे'त्यादिना ॥ १५७ ॥ ज्ञानमोहितदुष्टेशः प्रपञ्चास्मृतिकारणम् । यशोदानन्दनो नन्दभाग्यभूगोकुलोत्सवः ॥ १५८ ॥ झोनमोहितदुष्टेश इति । देवकीगर्भजन्मश्रवणानन्तर कालोयमिति ज्ञानेन मोहित विह्वलीकृतो दुष्टेश कसो येनेति, यस्मादिति वा । 'स तल्पपूर्णमुत्याये त्यादिना । प्रपंचास्मृतिकारणमिति । यशोदाया प्रपञ्चम्य स्त्रीपुष्यक्तिविशेपस्यास्मरणे अपरिक्षाने कारण हेतुरित्यर्थः, यत स्वादेशादेव मायया तया करणात् । तदुक्त 'यशोदा नन्दपषी घेत्यादिना । यशोदानन्दन इति । सर्वान् मनोरथान् पूरयित्वा यशोदामानन्दय तीति तथा । नन्दभाग्यभूगोकुलोत्सव इति । नन्दस्य माग्यभूभाग्यनिरुप यगोकुल तस्मिनुत्सव आनन्दरूप, तस्पोत्सवो यस्मादिति वा । यद्वा । नन्दमाग्यानि- मित्तमता गोकुलयोरप्युत्सवो यस्मादिति ॥ १५८ ॥ .

·६३ श्रीरघुनाथतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम । नन्दप्रियो नन्दमनुयशोदायाः स्तनन्धयः । पूतनासुपयःपाता मुग्धभावातिसुन्दरः ॥१५॥ नन्दप्रिय इति । नन्दस्स प्रियः, नन्दं प्रीणाति सर्वकामैरिति वा, अत एवं वक्ष्यति 'तत आरभ्य नन्दस्पे'त्यादिना । नन्दसनुरिति । सूयते इति सूनुः पुत्रः, नन्दस्य सूनुः नन्दसूनुः । 'नन्दस्त्वात्मज उत्पन्न' इत्यादिना । यशोदायाः स्तनन्धय इति । यशोदायाः स्तनं धयतीति पिवतीति, संज्ञाशब्दत्वादलुक्समासः । पूतनासुपयापा- तेति । पूतनायाः असून् प्राणान् पयः स्तन्यं तद्वयं पिवतीति तथा, असुसहितं पयोऽसु- पय इति वा, तदुक्तं तत्प्राणैः समं रोपसमन्वितोऽपिय'दिति । मुंग्धभावातिसुन्दर इति । मुग्धमावेनात्यन्तं सुन्दरः शोभातिशययुक्त इत्यर्थः । भीत्यभावपूर्वकं मौग्ध्यमाश्रित्य राक्षस्युरस्पेव क्रीडनेन तदानीं शोभातिशयः कश्चन समजनीति भावः ॥ १५९ ॥ सुन्दरीहृदयानन्दो गोपीमन्त्राभिमत्रितः। गोपालाचर्यरसकृत् शकटासुरखण्डनः॥ १६० ।। सुन्दरीहृदयानन्द इति । सुन्दर्यो ब्रजसुन्दर्यः, तासां हृदये आनन्दरूपः स यस्मादिति वा । त्वरितं भगवद्रहणसमये तास्वनिवर्वाच्यसुखविशेपं दत्तवानिति भावः । तदुक्तं 'गोप्यस्तूर्णं समभ्येत्येत्यादिना । गोपीमन्नाभिमन्त्रित इति । गोपीसम्बन्धिनो ये मत्राः । 'अव्यादजोजिमणिमा नित्यादयः, तैरमितः सर्वतो मनितो रक्षितः । एतेषु गोपीसम्यन्धात् तदपिका एवैते मत्रा इति ज्ञायते । गोपालाश्चर्यरसकृदिति । गोपाला नन्दादयः तेषु आश्चर्यरसं शकटविपर्ययकरणेन करोतीति तथा । सर्वरसदानार्थ प्रवृत्तस्यै- तादृशरसदानमप्युचितमेव । शकटासुरखण्डन इति । शकटमधिष्ठितस्य मायाविनः कस्यचिदसुरस्य शक्टविपर्ययकरणेन खण्डनः, खण्डयत्यवयवशः पृथक् करोतीति । मूले अनुक्तावपि पुराणान्तरप्रसिद्धिवलादसुरोपि तत्रावात्सीदिति ज्ञायते । ब्रह्माण्डपुराणे धरणी- शेषसंवादे प्रसिद्धम् । अन्यथा नन्दगृहसमृद्धिकर्ता भगवान् कथं शकटस्थितं तद्वस्तु वृथा नाशयेदतो ज्ञायते, तदावेशिवधेनोपकृतवानेव नन्दायेति ॥ १६० ॥ नन्दब्रजजनानन्दी नन्दभाग्यमहोदयः । तृणावर्तयधोत्साहो यशोदाज्ञानविग्रहः ॥ १६१ ॥ नन्दनजजनानन्दीति । नन्दश्च वजश्च जनाश्च नन्दब्रजजनाः, तानानन्दयति तच्छीलः । मन्दभाग्यमहोदय इति । नन्दभाग्यस्य महानुदयः उद्बोधस्तद्रूपः, स यस्मादिति वा । न हि भगवत्सम्बन्धं विना एतादृशमाग्योदयः कस्यचित्सम्भवति याशो ब्रजेशस्य । तृणावर्तवधोत्साह इति । यातरूपस्य तृणावर्तस्य वधे उत्साह औत्सुक्यं यसेति, ब्रजवासिनां तृणावर्तवधमम्वन्ध्युत्सवो यस्मादिति वा । यशोदाज्ञानविग्रह ·। , श्रीपुरुपोत्तमनामसहन्नम । इति । यशोदाया ज्ञानाय ईश्वरत्वज्ञानाय मुसे विग्रहो पिरादेहो यसति । तदुक्त 'एक दात्मजमादाये'सादिना ॥ १६१ ।। बलभद्रप्रिय कृष्णः सङ्कर्षणसहायवान् । रामानुजो वासुदेवो गोठागणगतिप्रियः ॥१२॥ घलभद्राप्रिय इति । चलेनैव भद्र कुशल मगलरूपो वा वलभद्र , तस्स प्रिय अनुजत्वात् , स प्रियो यस्येति वा । कृष्ण इति । व्याख्यातमिदम् । यद्वा, कर्पत्यरीन रणभूमौ, पुच्छेन वत्सान् वा गोष्ठे, श्यामत्याद्वा । सङ्घर्पणसहाययानिति । सम्यक कर्य त्यरीनिति सङ्कर्षण , स सहायो विद्यत्ते यस्येति तथा । रामानुज इति । रमयति लोका निति रामो वलभटू 'रामेति लोकरमणा'दित्युक्तत्वात्, तमनु जातो रामानुज । धासुदेव इति । 'प्रागय वसुदेवखे युक्तत्वात् वसुदेवस्यापत्य वासुदेव । यद्वा । वसति सर्वत्र वासयत्याच्छादयति स्वयमिति, वासु दीव्यति क्रीडति, विनिगीपते, व्यवहरति, द्योतते, स्तूयते, दृश्यते, गच्छतीति, वासुश्चासौ देवश्च वासुदेव । तदुक्त मोक्षधमे 'छादयामि जगद्विश्व भूत्या सूर्य इवाशुभि । सर्वभूताविवासश्च वासुदेवस्तत स्मृत' इति । उद्योगेपि 'वसनात् सर्वभूताना वासुत्वादेव योनित । ततो वासुदेव ज्ञेय' इति । श्रीविष्णुपुराणेपि 'सर्वचासौ समस्त च वसत्यति वे यत । तत स वासुदेवेति विद्वद्भि परिपठ्यते । सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति "मात्मनि । भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेव इति स्मृत' इति । गोष्ठी- गणगतिप्रिय इति । गावस्तिष्ठन्त्यति गोष्ठ तत्सम्बन्धि यदगण अजिर, तन गति जानुभ्या रिगण सा प्रिया यस्येति । तया गत्या सर्वपा ब्रजस्थाना प्रिय इति वा, तदुक्त 'कालेन नाते' सादिना ॥ १६२ ।। किङ्किणीरवभावजो वत्सपुच्छावलम्बनः । नवनीतप्रियो गोपीमोहससारनाशकः ॥ १६३ ।। फिक्षिणीवभावज्ञ इति । किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका कट्याभरण, तस्या यो रखो ध्वनि तस्य भाव जानातीति तथा । अनाय भाव । यथा वाद्यमनुसृत्य नृत्यति नर्तक तथा किङ्किणीरवमनुसृत्य नृत्यमिव रिङ्गणमप्यकरोदिति। तदुक्त च 'ताववियुग्ममनुसृत्ये' त्यादिना । वत्सपुच्छायलम्यन इति । उत्साना पुच्छान्यवलम्वते गृह्णाति इतस्ततोऽनुकृष्य धार नार्थमिति । तदुक्त 'यर्थगनादर्शनीयकुमारलीला'वित्यादिना । नवनीतप्रिय इति । नवनीत प्रिय प्रीतिजनक यस्सेति । गोपीमोहसंसारनाशक इति । गोपीना पात लीलादर्शनेन यो मोहो वैचित्य तेनैव ससारस्य नाशक । अन्यत्र मोह स्मृतिजनक | अय त्वलौकिको भक्तिमार्गीय इति तन्नाशक ॥ १६३॥ गोपयालकभावजयौर्यविद्याविशारदः । मृणामक्षणलीलास्यमाहात्म्यज्ञानदायक' ॥ १०४ ॥ -

·श्रीरघुनाबरतनामचन्द्रिकाटीरास वलितम् ।
गोपालकभावज इति । गोपनालकाना भावमस्य गृहे अद्य चौर्यार्थ गम्यते
चेत्सम्यक् इत्येवरूप जानाति तथा। चौर्यविद्याविशारद इति । चौर्यविद्याया
उपायकरणे विशारदो निपुण । तदुक्त हम्नाग्राह्य'इत्यादिना । मृत्लाभक्षणलीलास्य-
माहात्म्यज्ञानदायक इति । 'कृष्णो मृद भक्षितमा नित्यायुक्ता या मृत्लाभक्षणरूपा
रीला तद्युक्त यदास्स मुख तेनैव व्याप्तेन म्यमाहात्म्यम्य महिमो ज्ञानस्य दातेत्यर्थः । तदुक्त
'इत्य विदिततत्त्वाया' मित्यादौ ।। १६४ ॥
घराद्रोणप्रीतिकर्ना दधिभाण्टविभेदनः ।
दामोदरो भत्तावश्यो यमलार्जुनभननः ॥ १० ॥
धरोद्रोणनीतिकर्तेति । धरा यशोदा द्रोणो वमुश्रेष्ठो नन्द , तयो प्रीति लेह
करोतीत्युत्पादयतीति तथा । तदुक्त 'द्रोणो वसूना प्रवर' इत्यादिना । दधिभाण्डवि-
भेदन इति । मथ्यमानदधिभाजनम्य विशेषेण भेदनो द्विधाफर्तेत्यर्थ । तदुक्त 'सजात-
कोप'इत्यादिना । दामोदर इति । दाम उदरे यम्य, माना दासा उदरे बद्धत्वात् । तदुक्त
ब्रह्मपुराणे 'तयोर्मध्यगत यद्व दाना गाढ तथोदरे । ततश्च दामोदरता स ययौ दामनन्धनात्'
इति । व्यामोप्याह प्रकारान्तरेण 'दामानि लोकनामानि तानि यम्योदरान्तरे । तेन दामोदरो
देर श्रीधरत्व समाश्रित' इति । 'दामाद्दामोदर विदु'रिति वचनात् । दमादिसाधनेन उदरा
उत्कृष्टा या मतिम्तया गम्यत इति । तदुक्त 'त्यक्त्वा यष्टि'मित्यादि । मक्तवश्य इति ।
भत्ताया परिश्रान्ताया मातु वश्य यन्धनाय वश प्राप्त । तदुक्त 'स्वमातु सिन्नगामाया'
इत्यादिना । भक्तमानवश्यत्वसचिकेय लीलेति ज्ञेयम् । यमलार्जुनभजन इति । यमलो
सहोत्पन्नौ यो अर्जुनसज्ञको वृक्षो तयोर्भञ्जन समन्तात् मर्दक इत्यर्थ । तदुक्त 'वालेन
निष्कर्पयते'त्यादिना ॥ १६५ ॥
वृहद्वनमहाश्चर्यो घृन्दावनगतिप्रियः ।
वत्सघाती यालकेलिर्यकासुरनिपूदनः ॥ १६६ ॥
वृहद्वनमहाश्चर्य इति । वृहदाख्ये वने महदत्यन्तमाश्चर्यजनक पूतनादिदुष्टवध-
रूप कर्म यस्येति । तथा । पूतनादिदुष्टवधजनित ब्रजजनेष्वाश्चर्य यस्मादिति वा, 'गोपवृद्धा
महोत्पाताननुभूयेत्यादिना । घृन्दावनगतिप्रिय इति । वृन्दावन प्रति गतिर्गमन सा प्रिया
यस्येति, वृन्दारने या गति कीडासञ्चार सा प्रीतिजनिका यस्येति वा, तदुक्त 'वृन्दावन
गोवर्धन यमुनेत्यादि । वैसघातोति । वत्मरूपिण दैत्य बलदेवेन घातयतीति । तदुक्त
'दर्शयन् बलदेवाये यादि । यौलकेलिरिति । वाले सह केलि क्रीडा यस्येति, अद्भुत-
यालकम्यापि लौकिकवालकवत् केलियस्येति वा । बैंकासुरनिपूदन इति । बकनामोऽ-
सुरस्य नितरा सूदनो हिंसक तदुक्त 'तमापतन्त'मित्यादिना ॥ १६६ ॥

·श्रीपुरपोत्तमनामसहस्रम् । अरण्यभोक्ताप्यथवा बाललीलापरायणः । प्रोत्साहजनकश्चैवमघासुरनिपूदनः ॥ १६७ ॥ अरण्यभोक्तति । अथवा पक्षान्तरे प्रक्षिप्ताध्यायानुसारेणैतानि वक्ष्यमाणान्यपि नामानि ज्ञेयानि । अरण्ये गोचारणप्रदेशे भुक्त इति तथा । लिलीलापरायण इति । क्वचिदनाशायेत्याधुक्ता या बाललीला तत्परायणः तत्पर इत्यर्थः । यद्वा । बाललीलापराय पूर्वयं वनगमन यस्येति, बाललीलैव परमुत्कृष्टमयनं यस्येति वा । प्रोत्साहजनकश्चेति । प्रकृष्टो य उत्साहो गोपालप्वह पूर्वमह पूर्वमित्यादिलीलाकरणाय, तस्य जनक उत्पादकः । ऐवमघासुरनिपूदन इति । एवमिति पूर्वोक्तारण्यभोक्तृनामवदिदमपि ज्ञेयमिति ज्ञाप- नाथ, न तु नामान्तःपात्येवशब्द इति । अजगरदेहस्साघनानोऽसुरस्य नितरां सूदनः ॥१६७।। व्यालमोक्षप्रदः पुष्टो ब्रह्ममोहप्रवर्धनः । अनन्तमूर्तिः सर्वात्मा जङ्गमस्थावराकृतिः ॥ १६८ ॥ व्योलमोक्षप्रद इति । व्यालायाघासुराय मोक्षं प्रण दत्तवानिति । तदुक्तं 'पीनाहिमोगोस्थित मित्यादिना । पुष्ट इति । व्यालगले प्रवृद्ध इत्यर्थः । लमोह- प्रवर्धन इति । ब्रह्मणश्चतुर्मुसस्य तावतां सर्वगोपवत्सानां सम्पत्तिकारणेन मोहस्य प्रकर्षेण वृद्धिकर्तेत्यर्थः । एव विमोहयन्नित्यादिना । मोहहेतुलीलानामान्याहुः अनन्तमूर्तिरिति । अनन्ताः गोपालवत्सरूपा मूर्नयो यस्येति । तदुक्तं 'ततः कृष्णो मुदं कर्तुमित्यादिना । सर्वात्मेति । पूर्व पाह्यसर्वस्वरूपत्वमुक्तमिदानीं सर्वान्तर्यामित्वमुच्यत इत्यर्थः, भेदः पूर्वस्मात् ज्ञेयः । सर्वेष्वात्मा, सर्वेपामिति वा । जगमस्थावराकृतिरिति । जङ्गमस्स गोपवत्सादेः स्थावरस्य तत्तद्वस्त्राभरणादेराकृतिः संस्थानविशेषरूप इत्यर्थः ॥ १६८॥ ब्रह्ममोहनकर्ता च स्तुत्य आत्मा सदामियः । पौगण्डलीलाभिरनिर्गोचारणपरायणः ॥ १६९।। प्रमोहनकर्ता चेति । मा लक्ष्मीस्तस्या उहनं वितर्कः, भगवदचिन्त्यैश्वर्यमेवं भवितुमर्हतीत्येवरूपो वितकों मोहनं ब्रह्मणि तत्कारक इत्यर्थः । पूर्व मोहोपक्रमकर्तृत्वमु- क्तमिदानी फलितमुच्यत इत्यपौनरुक्क्यम् । स्तुत्य इति । ब्रह्मणा कयश्चित् स्त्रोतुमर्ह इत्यर्थः । आत्मेति । सर्वदेहिनामिति शेषः, तदुक्तं 'नारायणस्त्वं नहि सर्वदेहिनामात्मा- सी'त्यादिना । सैदामिप इति । सर्वकाले सर्वेषां प्रिय इति । पोगण्डलीलाभिरति- रिति । सप्तमवर्षादारम्य एकादशाधि पागण्डययः, तत्सम्यधिनी या लीला तया तम्यां या अमितः सर्वनः रतिः रमणं सुसविशेपो वा यति नया। तदुक्त 'ततच पोगण्डवयः- शिवा' रित्यादिना । "गोपारणपरायण इति । गवां चारणमभीष्टतृणजलादिभिः पोपण तदेव परमुत्सृष्टमयनं स्थान यम्मेति वा ॥ १६९ ।।

·१७ , श्रीरघुनायकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । वृन्दावनलनागुल्मवृक्षरूपनिरूपकः । नादवामप्रकटनो वयाप्रतिकृतिखनः ॥ १७० ॥ घृन्दावनलतागुल्मवृक्षरूपनिरूपक इति । वृन्दापनसम्बन्धिनो ये लतागुल्म- वृक्षास्तेषां पुष्पफलभारेणापःस्पृशां यादृशं रूपंतादृशं सोत्प्रेक्षं निरूपयति वर्णयतीति तथा, लता वलयः, गुल्मः प्रकाण्डरहितो वृक्षः । तदुक्तं 'अहो अमी देवयरेत्यादिना । नादब्रह्मप्रकटन इति । नादो गानं तदेव शब्दब्रह्मत्वात् ब्रह्मेत्युच्यते, तस्स प्रकटनः प्राकट्यकर्तेत्यर्थः । तदुक्तं 'कचिद्गायति गायत्खित्यादिना । वयःप्रतिकृतिखन इति । वयसां पक्षिणां कूजितस्यानुकृतिः प्रतिकृतिः वयःप्रतिकृतिः यया स्यात्तथा वनतीति । तदुक्तं 'क्वचिच कलहंसाना'मित्यादौ ॥ १७० ॥ चर्हिनृत्यानुकरणो गोपालानुकृतिवनः। सदाचारप्रतिष्ठाता यलश्रमनिराकृतिः ॥ १७१ ॥ पर्हिनत्यानुकरण इति । वर्हिणां मयूराणां नृत्यमनुकरोतीति तथा । गोपाला- नुकृतिखन इति । गोपालानुकरणं गोपालानुकृतिः, तयथा स्यात्तथा खनः ध्वनिर्यस्येति तथा, खनतीति वा । सदाचारप्रतिष्ठातेति । सतामाचारो ज्येष्ठस्य पादसंवाहनरूपः तस्य स्थापक इत्यर्थः । तदुक्तं 'कचित्क्रीडापरिश्रान्त'मित्यादिना । बलश्रमनिराकृतिरिति । वलस्य श्रमापनयनं यस्मादिति तथा ॥ १७१ ॥ तामूलकृताशेपतल्पशायी सखिस्तुतः । गोपालसेवितपदः श्रीलालितपदाम्बुजः ॥ १७२ ।। तरुमूलकृताशेपतल्पशायीति । तरुमूलेषु वृक्षम्लेषु कृता गोपालै रचिता ये अपाणां मृदुसर्वपल्लवप्रसूनानां तल्पः शय्या तत्र शयनीयशील इति । 'कचित् पल्लवतस्पे'- वित्यादिना । संखिस्तुत इति । सखिभिः समानशीलव्यसनैः स्तुनः गीतकीर्तिरिति । गोपालसेवितपद इति । गोपालैः पादसवाहनादिभिः सेविते पदे चरणकमले यस्येति । श्रीलौलितपदाम्बुज इति । श्रिया लालिते सस्नेहं सेविते पदे चरणकमले यस्येति । तदुक्तं 'रेमे रमालालित' इति ॥ १७२ ।। गोपसम्प्रार्थितफलदाननाशितधेनुकः । कालीयफणिमाणिक्यरञ्जितश्रीपदाम्बुजः ॥ १७३ ।। गोपसम्प्रार्थितफलदाननाशितधेनुक इति । गोपालैः श्रीदामसुयलाथैः सम्प्रा- धितानि भक्षणाय याचितानि यानि यानि तालफलानि तद्दानेन तद्दानपूर्वकं नाशितो हिंसितः धेनुकः खरकायो दैत्यो येनेति । कोलीयफणिमाणिक्यरक्षितश्रीपदाम्बुज इति । कालीयो नागः स चासौ फणा, तत्फणोपरि नर्तनेन तन्मूर्ध्नि स्थितानि यानि माणिक्यानि ·श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । मणिविशेपास्तैः कृत्वा यञ्जित रागः तेन या श्रीः शोभा तद्युक्त पदाम्बुजे यस्येति. रञ्जिते रक्त लक्ष्मीसम्वन्धिपदाम्बुजे यस्यति वा ॥ १७३ ॥ दृष्टिसञ्जीविताशेपगोपगोगोपिकाप्रियः। लीलासम्पीतदावाग्निः प्रलम्यवधपण्डितः ॥ १७४ ॥ दृष्टिसंधीविताशेपगोपगोगोपिकाप्रिय इति । दृष्टया अमृतदृष्टया सञ्जीविता गावश्व गोपाश्च गोपिकाश्च अशेषाश्च ताः दृष्टिसजीविताश्चाशेषगोपगोपिकाश्च तासां प्रियः प्राणभूत इत्यर्थः । लीलासम्पीतदावाग्निरिति । लीलया अनायासेनैव सम्यक् पीतो दावाग्निस्तृणवह्नियनेति, लीलार्थमिति वा । तदुक्तं 'इत्थं स्वजनवैक्लव्य'मित्यादौ । प्रलम्ब- वधपण्डित इति । प्रलम्याख्यासुरस्य वधे पण्डितः रामाय ज्ञापनचतुर इत्यर्थः ॥१७४॥ दाचाम्यावृत्तगोपालदृष्ट्याच्छादनचह्निपः । वाशरद्विभृतिश्रीगोपीकामप्रबोधकः ॥ १७५ ॥ दीवाश्यावृतगोपालदृष्ट्याच्छादनवहिप इति । दावामिना आवृता चेष्टिता ये गोपालास्तपां दृष्ट्याच्छादनेन चक्षुमीलनकरणेन वहिं पीतवानित्यर्थः । वाशरदिभूति- श्रीरिति । वर्षा प्रावृट्कालः शरच तयोर्या विभूतिः तत्तत्कालीनसामग्रीसम्पत्तिस्तया श्रीः शोभा यस्मै यस्मिन्निति वा, तत्तद्विभूतिश्रीरूप इति वा । 'यद्यद्विभूतिमत्सत्यमिति वास्यात् । गोपीकामप्रयोधक इति । गोपीपु कामस्य स्मरस्य प्रकर्पण वोधका उदय- कतत्यर्थः । तदुक्तं तद्रजस्त्रिय आश्रुत्ये'त्यादिना ॥ १७५ ॥ गोपीरत्नस्तुताशेषवेणुवाद्यविशारदः । कात्यायनीवतव्याजमर्यभावाश्रितानः ॥ १७६ ।। गोपीरत्नस्तुताशेपवेणुवाद्यविशारद इति । गोप्य एव रत्नानि तैः स्तुतं अशेष सर्ववेणुवायं यथा स्यात्तथा विशारदो गोपीषु विविधशारदां करोति वेणुवाद्यवर्णनार्थ प्रकटयतीति तथा । यद्वा । गोपीरत्नः स्तुतं यदशेपवेणुवायं तस्य विशारदः यथा स्तुतं भवति तथा प्रकटनकर्तेत्यर्थः । कात्यायनीव्रतव्याजसर्यभावाश्रितान इति ! 'हेमन्ते प्रथम मामि' इत्युक्तं यत्कात्यायनीवतं तद्वयाजेन तन्मिपेण सर्वभावैः सर्वात्मभाव- राश्रिता अगना कुमारिका यस्मिन्निति वा, ता आश्रिता येनेति वा ॥ १७६ ॥ मत्सङ्गतिस्तुतिव्याजस्तुतवृन्दावनाधिपः । गोपाच्छान्निमव्याजधिप्रभार्याप्रसादकृत् ॥ १७७ ।। संत्सगानिस्तुतिव्याजस्तुतवृन्दावनाविप इति । सन्तो भक्ताः, सन् भगवान् या येपा मग तिः सशस्तस्याः स्तुतिव्याजेन स्तुतिमिषेण स्तुना वृन्दावनस्था अधिपा वृक्षा पनि । तथा भयं भावः । सन्तस्तु परदुःपासहिष्णुत्वात् परोपकारिणः खदुःसं सोझापि मरन्ति, अत्रापि तद्जस्यमक्तसम्बन्धात् वृक्षा अपि परातपदूरीकरणायातपे सयं खिता ·६९ - श्रीरघुनाधकृतनामचन्द्रिवाटीकासंघलितम् । अपि अम्लाना एर । तदुक्त 'पश्यततान् महाभागान्'इत्यादौ । गोपक्षुच्छान्तिसंन्याज- विप्रभार्याप्रसादकृदिति । गोपानां या क्षुत् क्षुधा तस्या. शान्तिः शमनोपायस्तो यः समीचीनः अपिसवादी व्याजः व्यपदेशः यज्ञबाट गत्वा स्वनामा प्रार्थनरूपः, तेर वित्रस्य यजमानस्य भार्यायै प्रसाद पनुग्रह कृतवानित्यर्थः । गोपशुच्यन्त्यर्थमिति वा, तदुक्त 'राम राम महावीय'त्यादिना ॥ १७७ ।। हेतुमाप्तेन्द्रयागस्वकार्यगोसवयोधकः । शैलरूपकृताशेपरसभोगसुग्वायहः ॥ १७८ ॥ हेतुप्राप्तेन्द्रयागस्वकार्यगोसवयोधक इति । निवर्गहेतवे प्राप्तः कर्तव्यत्वेन यदिन्द्रोद्देशेन यागस्तदर्थ यत् स्व सामग्री तयैव कार्यः कर्तव्यत्वेन विहितो यो गीसमः गना सूयते सम्पायत इति । गामित्युपलक्षण तेन ब्राह्मणगोवर्धनधेनूनामप्यर्थे प्राप्त- म्तस्य योवकः । 'कर्मणा जायते जन्तु रित्यायुक्तप्रकारेण नन्दादिपु ज्ञापक इत्यर्थः । यद्वा । पूर्वोक्तेन्द्रयागस्य स्थाने स्वसम्बन्धिकार्ये गोसवस्य वोधक इति । शैलेंरूपकृताशेपरस- भोगसुखावह इति । 'शैलोस्मीति कर्तृरूपेण कृतानां नन्दादिभिः सम्पादितानामशेपाणां पण्णामपि रसानां यो भोग. स्वकृतम्तेन सर्वेषा ब्रजवासिनां सुसमावहतीति प्रापयतीति तथा । अन्यदा नु परोक्षमिन्द्रादिरूपेण भुढे देव. । अस्मिन् पर्याये तु स्वय समक्षमिति सुसविहल युक्तमेव ॥ १७८ ॥ लीलागोवर्धनोद्धारपालिनखबजप्रियः । गोपस्वच्छन्दलीलार्थगर्गयाक्यार्थयोधकः ॥ १७९ ।। लील गोवर्धनोद्वारपालितखबजप्रिय इति । लीलया सुसेनैव यो गोवर्ध- नम्य गवां वृद्धिकर्तुः पर्वतम्य उद्धार उद्धरण ऊर्ध्व छत्राकारेण धारण पालिता आमाराद्र- क्षिता. खनजसम्बन्धिन. प्रिया येन, लीलागोवर्धनोद्वारेण पालितस्य प्रिय इति वा, स्व नन्दधन ब्रजपदेन ब्रजस्था. प्राणिन उच्यन्ते, प्रिया ब्रजमुन्दर्य. लीलागोपर्धनोद्धारण पालिताः स्वजप्रिया येनेति । तदुक्त 'तस्मान्मच्छरण गोष्ठ'मित्यादिना । गोपखच्छन्द- लीलार्थगर्गचाक्यार्धयोधक इति । गोपालाना स्वच्छन्द भयाभावपूर्वक स्वच्छन्द लीलाफरणार्थ पूर्व नन्द प्रत्युक्तगर्गनात्याना नन्दमुखात् पुनस्तंपामर्थस्य वोधको ज्ञापको गोपेविति । तदुक्त 'श्रयता मे वच' इत्यादौ ॥ १७९ ॥ इन्द्रधनुस्तुतिप्राप्तगोविन्देन्द्राभिधानवान् । व्रतादिधर्मसंसरानन्दलेशविनाशकः ॥ १० ॥ इन्द्रधेनुंस्तुतिप्राप्तगोविन्दन्द्राभिधानवानिति । इन्द्रस्य धेनु कामधेनुस्त- स्कृतस्तुत्या प्राप्त अर्थशादायात यत् गोपिन्देति इन्द्रकृतमभिधान नाम तद्विद्यते यस्येति तथा, इन्द्रधेनुभ्या स्तुतिरिति वा । शुद्धसत्त्वज्ञापनाय निविभक्तिकनामनिर्देशः गवामिन्द्रो ·७० श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । गोविन्द इति । तदुक्तं हरिवंशे 'अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवामिन्द्रतां गतः । गोविन्द इति लोकास्त्वां स्तोष्यन्ति भुवि शाश्वत मिति । प्रकारान्तरेणापि निरुक्तिरुच्यते । गां भुवं वाणी या विन्दतीति गोविन्दः, तदुक्तं महाभारते 'नष्टां वै धरणी पूर्वमविन्दं वै गुहां गताम् । गोविन्द इति मां देवैस्ततो वाग्भिरभिष्टतः' । हरिवंशेपि 'गौरीशानु तथा वाणीं तां वै वेदयते भवान् । गोविन्दस्तु ततो देवमुनिभि'रिति । मूलेपि 'कृष्ण कृष्ण महायोगिन्नि'त्या- दिनोक्तम् । व्रतीदिधर्मसंसक्तनन्दक्लेशविनाशक इति । व्रतमेकादश्युपवास: तदादिधर्मेषु सम्यक् सक्तः आसक्तो यो नन्दः तस्य व्रतादिजनितक्लेशस्य विशेषेण नाशकः, साक्षाद्भगवति विद्यमाने अन्यत्र प्रवृत्तिः क्लेशमात्रफलैवेति ज्ञापितम् । तदुक्तं 'एकादश्यां निराहार' इत्यादिना ॥ १८॥ नन्दादिगोपमात्रेप्टवैकुण्ठगतिदायकः । वेणुवादस्मरक्षोभमत्तगोपीविमुक्तिदः ॥ १८१ ॥ नन्दादिगोपमानेष्टवैकुण्ठगतिदायक इति । नन्दमारभ्य गोपमानाणां पाल- वृद्धसाधारणानां इष्टा द्रष्ट वान्छिता या वैकुण्ठगतिर्गमनं तदायक इत्यर्थः । तदुक्तं 'ते त्वौत्सु- क्यधिय' इत्यादिना । वेणुवादम्मरक्षोभमत्तगोपीविमुक्तिद इति । 'जगौ कलं वाम- स्वामित्युक्तो यो चेणो दो वादनं वेणुनैर वादः आकारणं वा, तवणेन यः स्मरक्षोभः चित्तोन्मथनं तत्कृतं तेन मत्ताः काममद प्राप्ता याः अन्तहगता गोप्यः तासां विशेषतः संमृतिमाघान्मुक्ति दत्तमानित्यर्थः । तदुक्तं 'अन्तहगताः काश्चि'दित्यादिना ॥ १८१ ॥ सर्वभावमाप्तगोपीसुससंवर्धनक्षमः। गोपीगर्यप्रणाशार्थतिरोधानसुग्यप्रदः ॥ १८२॥ मर्यभावप्राप्तगोपीसुग्नमंवर्धनक्षम इति । 'सन्यज्य सर्वविषया'नित्यायुक्त- मरामभारेन प्राप्ता समीपं गता या गोप्यः तामां मुसस्स रासोन्मवसौरयस सम्यक् पृद्धि- करण क्षमः ममर्थ इति । तदुक्तं 'इति निहरित'मित्यादिना । गोपीगर्यप्रणाशार्धतिरो. धानसुम्पप्रद इति । 'एव भगवतः कृष्णा'दित्यायुक्तो यो गोपीनां गर्वम्तस्स प्रतिपन्धक- स्यात् तमगाशा यतिरोधान गोपीप्यन्तःस्थितिस्तेनर ताम्यः मुत प्रकग ददातीति तया। कृष्णभायभ्यासविश्वगोपीभावितशर्रफ । राधाविशेषमम्भोगमाप्तदोपनिधारकः ।। १८३ ।। गष्णमायव्याप्तपिश्चगोपीमापितयेशप इति । कृप्यान्मत्वं चमार, नेन वृणमान प्यानं रिमं यामां ताः कृष्णमारयामविधाः, ताम ता गोप्यम फ्रणमा- पातवियगोपा, नाभिमापिनीन्तःपणे स्मो पारगीटामापापी येपः तं धारयति तागु प्रस्ट तया । भन्न मिनः मपमेर तथा पगेनीति भारः । अत एव' परपुरावा पन्पिादिपपनम् । राधापिरोपसम्भोगमाप्तदोपनियारक इति । 'यां गोरीम .

·श्रीरघुनाथपृतनामचन्द्रिकाटीकासवस्तिम् ।
नय'दित्यायुक्तो यो राधाया अन्यापेक्षया विशेपसम्भोगस्तेन प्राप्तो जनितो यो दोपो गर्व-
स्तस्यापि पूविदन्तर्धानेन निवारक अपमार्जक इत्यर्थं ॥ १८३ ॥
परमप्रीतिसङ्गीतसर्वामृतमहागुणः ।
मानापनोग्नान्टगोपीदृष्टिमहोत्सवः ॥ १८४ ॥
पर्रमप्रीतिमझीनमर्वाद्भुतमहागुण इति । परमत्रीत्या सम्यक् गीता सर्वे ये
उत्कृष्टा अद्भुता अन्ये तुमशक्या आश्चर्यजनका महागुणा 'विपनलाप्ययादित्यायुक्ता
यस्येति । तदुक्त 'जयति नेऽधिक जन्मने'त्यादिना । मानापनोदनानन्दगोपीदृष्टि
महोत्सव इति । मानम्यापनोद अपनयन तजनितो य आकन्द रोदन तद्युक्ता या
गोपीना दृष्टय नयननलिनानि तेपा महानुत्सवो यस्मात् तद्पो वा । तदुक्त 'इति गोप्य
प्रगायन्त्य' इत्यादिना ॥ १८४ ।।
गोपिका याससर्वाङ्गः स्त्रीसम्भापाविशारदः ।
रासोत्सवमहासौख्यगोपीसम्भोगसागरः ॥ १८ ॥
गोपिकाच्याप्तसाद इति । गोपिकामु व्याप्तानि विशेपेण समन्ताद् व्याप्तानि
सर्वाण्यगानि येन, तामियाप्तानि सर्वाण्यगानि यस्येति वा, तदुक्त 'काचित् कराम्बुज
शोरे'रित्यादिना । स्त्रीसम्भापाविशारद इति । स्त्री प्रति सम्यक् भापण सम्मापा
तत्पृष्टप्रश्नोत्तरदान तर विशारदश्चतुर इत्यर्थ । 'मियो भजन्ति ये सख्य' इत्यादि ।
रासोत्सवमहासोग्यगोपीसम्भोगसागर इति । 'रासोत्सव सप्रवृत्त' इत्यायुक्तो
यो रामोत्सवो रासक्रीडा तर यन्महासोख्य तस्य गोपीपु सम्भोग सम्यगनुभव स्वरूपान
न्दानुभवस्तप सागर परिपूर्णाक्षयो रस इत्यर्थ , सम्भोगार्थ वा सागर इति ॥ १८५ ॥
जलस्थलरतिव्यासगोपीदृष्ट्यभिपूजितः।
शास्त्रानपेक्षकामैकमुक्तिद्वारविवर्धनः ॥ १८६ ॥
जलस्थलरति यासगोपीदृष्ट्यभिपूजित इति । जल च स्थल च जलस्थल
तन या रति रमण तया व्याप्ता पूर्णा या गोप्य तासा दृष्टिभि नयनकमलै सप्रेमकटा-
क्षाऽभित सर्वत पूनित अलङ्कत इत्यर्थ । तदुक्त 'सोम्मस्सल'मित्यादिना । शास्त्रान-
पेक्षामैग्मुक्तिद्वारविवर्धन इति । शास्त्र मर्यादा, तदनपेक्ष तदतिगामी य. काम
इच्छा अलौकिक कामो वा, स एवैकश्वासो मुक्तिद्वार च तच्छास्त्रानपेक्षकामैकमुक्तिद्वार तस्य
विशेपेण वृद्धिकर्तेत्यर्थ । यद्वा, शास्त्रानपेक्षमीश्वर कामयन्ते स्नेहेनैवेति शास्त्रानपेक्षकामा
कारस्वरूपमाननिष्ठा भत्ता तेपामिदमेकमेव रासोत्सवकथनरूप यन्मुक्तिद्वारमुपाय तस्य
निशेपण वृद्धिकर्तति । तदुक्त 'विक्रीडित ब्रजवधूमि'रित्यादिना ॥ १८६ ॥
सुदर्शनमहासर्पग्रस्तनन्दविमोचकः ।
गीतमोहितगोपीधृक्शसचूडविनाशकः ॥ १८७ ॥

·७२ श्रीपुरपोत्तमनामसहस्रम् । सुदर्शनमहासर्पग्रस्तनन्दविमोचक इति । सुदर्शनो विद्याधरः स एव ऋषि- शापान्महासो जातः, सुदर्शनश्चासौ महासर्पश्च तेन सरस्वतीतीरे ग्रस्तनन्दस्य विशेपेण मोचकः । तदुक्त 'कश्चिन्महानहि रित्यादि । गीतमोहितगोपीधृक्शंग्वचूड- विनाशक इति । भगवद्गीतेन मोहिता मूछिता या गोप्यः ताः धृष्णातीति तासां शक्तिग्रहणेन प्रतिनधाति तासु प्रगल्भते इति गीतमोहितगोपीधृक, स चामौ शंखचूडश्चेति तम्य विशेषेण नाशको हिंसकः इत्यर्थः । तदुक्त 'गोप्यतीतमाकण्ये त्यादिना ॥ १८७ ।। गुणसङ्गीतसन्तुष्टिगॉपीसंसारविस्मृतिः । अरिष्टमथनो दैन्यबुद्धिन्यामोहकारकः ॥ १८८ ।। गुंणेसङ्गीतसन्तुष्टिरिति । 'वामवाहुकृतनामपोल' इत्यत्र गुणानां सम्यक् गीत भक्तकृत, तेनैव तेषां दिवा सन्तुष्टि. सन्तोपो यस्मादन्तस्थितादिति तथा । गोपीसंसार विस्मृतिरिति । मानासक्तानां गोपीना ससारस्य प्रपञ्चम्य निस्मृतियस्मादन्तःस्थिता- दिति तथा । यद्वा । मगवतो गोपीपु सम्यक सरण ससारोन्तःप्रवेशस्तेनैव विविधा स्मृति. गुणगान मानस्थितानामपि दूरस्थभगवत्सामग्रीस्फूर्तिर्यस्मादिति । न यदृष्टमननुभृत कश्चि- द्वर्णयितु शक्नोति । अरिष्टमधन इति । अरिष्टनानोऽसुरस्य मधनो हिंसकः । तदुक्त 'अथ तयागन' इत्यादिना । दैत्यबुद्धिव्यामोहकारक इति । दैत्यस्स कमस्य नारदवचनानु- द्धामोहो वसुदेवापराधबुद्धिमतत्कारक इत्यर्थः । 'सायाप्याह भगवा'नित्यादि ॥१८८॥ केशीपाती नारदेष्टो व्योमासुरविनाशकः । अभूरभक्तिसंराद्धपादरेणुमहानिधिः ॥ १८९ ।। केशीपातीति । केशीनामानमसुर हतवानित्यर्थः । तदुक्त 'प्रतियाते तु देवां'वि- त्यादौ । नौरदेष्ट इति । नारदम्येष्ट कसवधादिक यस्मादिति, तस्येप्टदेवरूपो वा । देवपि- रुपसङ्गम्ये'त्यादिना । व्योमामुरविनाशक इति । मयपुनस्य व्योमनामोऽसुरस्य पिनाशको मारक इत्यर्थः । तदुक्त 'मयपुनो महामाय' इत्यादि । अरभक्तिसंराद्धपाद- रेणुमहानिधिरिति । अरेण भक्त्या सेहेन सराध्यः सम्यक् आराध्यत्वेन ज्ञात. पाद- रेणुम्पमहानिधिरक्षयकोशो यम्येति । यद्वा । अचूरम्य सराद्धपादरेणुना अग्ने भाविमहानिधि- लीरा यस्मादिति । तदुक्त 'गच्छम् पथि महाभाग' इत्यादिना ॥ १८९ ।। स्थावरोहशुद्वात्मा गोपीमानसहारकः । हृदसन्दर्शिताशेपवैकुण्ठापूरसंस्तुतः ॥ ११० ॥ स्थायरोशुदात्मेति । रथम्यावरोहे आरोहणसमये शुद्धः अधिकृतः आत्मा चितं यसेति । गोपीनां तथारसां दृष्ट्वा स्वय तयामूतोपि धैर्यमवलम्च्य रथमारुरुक्ष- दिति भावः । तदुक्त, 'ताम्तथा तप्यतीनीश्ये सादिना । गोपीमानमहारक इति । प्रस्थितो भगवान् गोपीनां चित्तेन सहवेति भावः । तदुक्तं 'अनुप्रस्थितारमान' इति । दै.

·७३ श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । सन्दर्शिताशेषवैकुण्ठाकुरसंस्तुत इति । हदे ब्रह्महदे सन्दर्शितः सम्यक् सन्दर्शनं प्रापितोऽशेपवैकुण्ठः समस्तवैकुण्ठलोको येन यस्मै वा, आये स चासावपूरसंस्तुतश्थ, द्वितीये स चासावरश्च तेन सम्यक् स्तुतः । तदुक्तं 'निमज्य तस्मिन् सलिल' इति । यद्वा, अः खयं शेपो वलश्व, अशेपवैकुण्ठाः हदे सन्दर्शिताः अशेपवैकुण्ठा येन. अशेपाभ्यां सहिता वैकुण्ठा इति वा । शेषं पूर्ववत् ॥ १९० ॥ मथुरागमनोत्साहो मथुराभाग्यभाजनम् । मथुरानगरीशोभादर्शनोत्सुकमानसः ॥ १९१ ॥ मथुरागमनोत्साह इति । मथुरायां गमने उत्साहः औत्सुक्यं यस्येति, यद्वा मधुरागमनसमये अक्रूरसोत्साहो यस्मादिति । तदुक्तं 'इत्युक्त्वा नोदयामासे' सादिना । मथुराभाग्यभाजनमिति । मथुराया भाग्यस्य सम्पत्तेः भाजनं भजते खीकरोतीति, स्थानमूत इति वा । मधुरानगरीशोभादर्शनोत्सुकमानस इति । मथुरानगर्याः शोभादर्शने उत्सुकं मानसं मनो यस्येति, मथुरानगर्या पुण्यवतां सुशोभादर्शनायेति वा । तदुक्तं 'अथापराह' इत्यादि ॥ १९१ ॥ दुष्टरक्षकघाती च वायकार्चितविग्रहः । वस्त्रमालासुशोभाङ्गः कुजालेपनभूपितः ॥ १९२ ॥ टंरक्षकघाती चेति । दुष्टानेव रञ्जयति वस्त्रदानेन प्रीतियुक्तान् करोतीति, दुष्टं कंसं वा, स दुष्टरक्षको रङ्गकारः, अब तस्य शिल्पित्वेपि शिल्पित्वस्याविवक्षितत्वात् 'वुल् प्वुन् असि उसी'त्यादिना प्युनादेशस्यैवाकस्स ग्रहणादन नलोपो नेति ज्ञेयम् । दुष्टरक्षक हन्तुं शीलमस्येति तथा । यद्वा । अत्र नामपरायणे छन्दसो नियतत्वादुष्टरजकघाती चेत्यपि ज्ञेयम् । तदुक्तं 'एवं विकत्यमानस्य'त्यादिना । चायकार्चितविग्रह इति । वायकेन तन्तु- वायकेनार्चितो यथायोग्यवखैरलतो देहो यस्येति तथा । 'अश्चित' इति पाठे अञ्चेः पूजा- र्थत्वादपि स एवार्थः, तदुक्तं 'ततस्तु वायकः प्रीत' इत्यादिना । बनमालासुशोभाग इति । वनोपरि स्थिता माला वस्त्रमालाः तामिर्वनमालाभ्यां वा, सूत्कृष्टा शोभा सा अङ्गेषु यस्येति तथा, 'ततः सुदामो भवन'मित्यादिना । कुब्जालेपनभूपित इति । फुजा- सम्बन्धि यदालेपनं सुगन्धद्रव्यं तेन भूपितोलतः ॥ १९२ ॥ कुब्जासुरूपकर्ता च कुब्जारतिवरमदः । प्रसादरूपसन्तुष्टहरकोदण्डखण्डनः॥ १३ ॥ कुब्जामुरूपकर्ता चेति । त्रिस्थानेषु वक्रायाः कुन्जायाः शोमनरूपस कर्तेत्यर्थः । कुन्जारतिवरप्रद इति । कुजायै रतिः रमणं तद्रूपं वरं प्रददातीति तथा 'एप्यामि ते गृह'मित्यादिना । प्रसादरूपसन्तुष्टहरकोदण्डखण्डन इति । यागस्थानस्थितःप्रसाद- रूपः प्रसादं प्रसन्नतां रूपयति ज्ञापयतीति प्रसादरूपः, कंसं प्रति सन्तुष्टस्य हरस्य कोदण्डो - - ·श्रीपुरुपो तमनामसहस्रम् । धनुः, प्रसादरूपथासौ हरकोदण्डश्च तस्य खण्डनः भक्षक इत्यर्थः, तदुक्तं 'तस्मिन् प्रविष्टो ददृश' इत्यादिना ॥ १९३ ॥ शकलाहतकंसाप्तधनूरक्षकसैनिकः । जाग्रत्वमभयन्याप्तमृत्युलक्षणबोधकः ॥ १९४ ॥ सँकलाहतकंसासधनूरक्षकसैनिक इति । शकलेन धनुःखण्डेनासमन्तात् हताः कंसस्याप्तधनूरक्षकाः सैनिका येनेति तथा 'अथ तान् दुरभिप्रायान्' इत्यादिना । जाँग्र- त्वमभयव्याप्तमृत्युलक्षणयोधक इति । जाग्रति स्वप्ने च एवमवस्थात्रयेपि भयेन मृत्यु- भयेन व्याप्तस्य कंसस्य यानि मृत्युलक्षणानि मृत्युसूचकानि तेषां वोधकः प्रेरक इत्यर्थः । तैः कंसाय ज्ञापकः सर्वथा मरणमेवेति । तदुक्तं 'दीर्घप्रजागरो भीत'इत्यादिना ।। १९४ ॥ मथुरामल्ल ओजस्वी मल्लयुद्धविशारदः । सद्यः कुवलयापीडघाती चाणूरमर्दनः ॥ १९५ ॥ मथुरामल्ल इति । मथुरायां मल इव स्वच्छन्दत्वात् मथुरामलः । ओजस्वीति । ओज उत्साहः प्रयत्नविशेषो वा, तद्विद्यते यस्येति तथा । मल्लयुद्धविशारद इति । मलैः सह युद्धे निपुण इत्यर्थः । संद्यः कुवलयापीडघातीति । सद्यस्तात्कालं रङ्ग- भूमिदर्शनसमय एव कुवलयापीडनामानं हस्तिनं हतवानित्यर्थः । तदुक्तं 'रङ्गद्वारं समा- सायेत्यादि । चाणूरमर्दन इति । चाणूनानो मल्लस मर्दनो निःशोपक इति । तदुक्तं 'आससादाथ चाणूर मित्यादौ ॥ १९५ ॥ लीलाहतमहामल्लः शलतोशलघातकः । कंसान्तको जितामित्रो वसुदेवविमोचकः ॥ १९६ ॥ लीलार्हतमहामल्ल इति । लीलयानायासेनैव भाविलीलार्थ वा, हतो महामलो मुष्टिको येनेति । शैलतोशलघातक इति । शलं तोशलं चोभौ हतवानित्यर्थः । तदुक्तं 'चाणूरे मुष्टिके कूटे' इत्यादिना । फैसौन्तक इति । कंससान्तको हिंसकः 'प्रगृह केशे- प्वि'त्यादिना । जितामित्र इति । जिता अमित्राः शत्रवो येनेति । कंसे जिते सर्वेपि जिता इति मावः । बसुदेवविमोचक इति । वसुदेवस्स बन्धनात् विशेपेण मोचकः, देवक्या अपीति ज्ञेयम् । यद्वा । नामैकदेशे नामग्रहणमिति न्यायात् वमुर्वसुदेवः देवो देवकी तपोखिमोदक इत्पर्यः, तदुक्तं 'मातरं पितरं चैयादि ।। १९६ ।। ज्ञाततत्त्वपितृज्ञानमोहनामृतवाङ्मयः। उग्रसेनप्रतिष्ठाता यादवाधिविनाशकः ॥१९७ ।। जातप्तत्त्वपितृज्ञानमोहनामृतवादमप इति । ज्ञातं तत्वं भगवत्सरूपं पेनेनि मानतत्त्वः, स चासो रिता चेति जाततत्त्वपिता, तस ज्ञानस मोहनाय तिरोधानाया- - ·७५ भीरघुनाथरतामचन्द्रिकाटीकासयलितम् । मृतरूपा पुत्रस्नेहप्रार्षिका या वाक् नास्मत्तो युवयोस्तातेत्येवरूपा तद्रप इत्यर्थ । वचन- रूपेण मोहजनक इति मान । उग्रसेनप्रतिष्ठातेति । उग्रसेनस्स मातामहम्य राज्यासने प्रतिष्ठा स्थिति कारितगानित्यय । अन भाविकण्यर्थ ठाधातु । यद्वा, उग्रसेन प्रति अभिमुख मर्यादारक्षार्य तिष्ठतीति, अस्मिन् पक्षे आसने स्थितिमेव दत्तवान् न तु राजकार्यमिति माव । तदुक्त 'मातामह तूग्रसेन मित्यादिना । याद्याधिविनाशक इति । यादवम्य यदुवंशोत्पनस्य सर्वस्यापि समृद्धिपूर्वक स्थापनेनाधेर्मनोव्यथाया विशेषेण नाशक । तदुक्त 'सर्वान् स्वजातिसम्बन्धा नित्यादि ॥ १९७ ॥ नन्दादिसान्त्वनकरो व्रात्मचर्यवते स्थितः। गुरुशुश्रूपणपरो विद्यापारमितेश्वरः ॥ १९८ ॥ नन्दादिसान्त्वनकर इति । नन्द आदियुपा गोपाना तेषा सान्त्वनमाश्वासन वचनै करोतीति तया, तदुक्त 'अथ नन्द समासाये'त्यादो । ब्रह्मचर्यवते स्थित इति । अमचर्य गायत्रीनतपूर्वक विद्याधिगमपर्यन्त तत्रानुतिष्ठतीति । यद्वा । ब्रह्मचर्योक्त यद्त तन स्थित आस्थित इत्यर्थ । तदुक्त 'ततश्च लन्धसस्कारा'वित्यादिना । गुरुशुश्रूपणपर इति । गुरो सान्दीपने शुश्रूपणे परिचरणे पर सावधान , तत्परमस्येति वा । तदुक्त 'यथो- पसाये'त्यादिना । विद्यापारमितेश्वर इति । विद्याना चतुर्दशानामपि पार समाप्ति यन्ति गच्छन्ति विद्यापारमिता अलुक्समास , तेपामीश्वर श्रेष्ठ , विद्यापार मित येनेति या विद्यामित , स चासावीश्वरश्चेति ॥ १९८ ॥ सान्दीपनिमृतापत्यदाता कालान्तकादिजित् । गोफुलाश्वासनपरो यशोदानन्दपोपकः ॥ १९९ ॥ सॉन्दीपनिमृतापत्यदातेति । सादीपनये गुरवे समुद्रे मृतस्यापत्यस्स दाते सर्य । कालान्तकादिजिदिति । कालो मृत्यु , अन्तको यम , तदादीन् विधानन्यानपि नितानित्यर्थ । 'तयेत्ययारुधे'त्यादिना । गोकुलाश्वासनपर इति । गोकुलस्स तदा सिसर्वजनस्साश्वासने चित्तसमाधानकरणे पर उद्युक्त, तत्पर सर्वोत्तम यस्येति या, तान् पिपीति वा, तदुक्त 'गच्छोद्धव प्रा'मित्यादिना । यशोदानन्दपोपक इति । उद्धव द्वारा सन्देशेन तयो पोषक प्राणपोषक इति ॥ १९९ ॥ गोपिकाविरहव्याजमनोगतिरतिप्रदः । समोवनमरवाक् गोपिकामोहनाशकः ॥ २०० ।। गोपिकांविरहव्याजमनोगतिरतिप्रद इति । गोपिकाना पाद्यविरहमिपेण मनसैव तासा मनसि वा, गतिजे गमन तेनैव तासु रतिमान्तररमण प्रीतिं वा, प्रकर्षेण ददा- तीति तथा । समोवनमरवागिति । भगवता सम सदृशो य उद्धव 'त्व तु मागव- तेष्वहम्' 'नोद्धवोण्यपि मन्यून' इत्यादिना साम्यस्योक्तत्वात् समोद्धय , तस्मिन् सति ·७६ श्रीपुरषोत्तमनामसहस्रम् । विद्यमाने गोपी प्रति भ्रमरवागेव वाग्यस्येति । मध्यमपदलोपी समासः । . तदुक्त 'काचि न्मधुकर दृष्ट्वेत्यादिना । गोपिकीमोहनाशक इति । गोपिकाना मोहो विरहेण वैचित्य 'अहो यूय स्म पूर्णार्थी' इत्यादिवचनैस्तस्य नाशक इति ॥ २०० ।। कुब्जारतिप्रदोऽपवित्रीकृतभूगृहः । पृथादुःखप्रणेता च पाण्डवानां सुखप्रदः ॥ २०१॥ कुन्जारतिप्रद इति । पूर्व प्रतिज्ञाता रति कुन्जाय प्रकर्षण दत्तवानित्यर्थ । तदुक्त 'अथ विज्ञाय भगवा'नित्यादिना । अक्रूरपवित्रीकृतभूगृह इति । अङ्करस्य गृहग- मनेन पविनीकृता भू आवासस्थान गृह परिग्रहो येनेति तथा । यद्वा । ग्रह् इति पाठे भू अध स्थितप्रदेशा , ग्रहा उपरिप्रदेशास्ते पवित्रीकृता येनेति । तदुक्त 'अक्रूरभवन कृष्ण' इति । प्रधादुःखप्रणेता चेति । पृथाया कुन्या दु खस्स गरदानादिजनितस्य प्रणेता अकूर प्रतिवक्तेत्यर्थ । यद्वा । सन्देशेनैव पृथादु सस्य प्रकर्षेण नेता दूरीकर्तेत्यर्थ । तदुक्त 'भगवान् मुहृदा'मित्यादिना । पाण्डवानां सुखप्रद इति । सन्देशेनैव युधिष्ठिरादीना पाण्डुपुत्राणा सुस प्रकर्षण दत्तवानित्यर्थ ॥ २०१॥ ॥ इति दशमस्कन्धपूर्धनामानि ॥ । ॥ अथ दशमस्कन्धोत्तरार्धनामानि ॥ जरासन्धसमानीतसैन्यघाती विचारकः। यवनन्यासमथुराजनदत्तकुशस्थलिः ॥ २०२॥ जरासन्धसमानीतसैन्यघातीति । जरासन्धो मागधस्तेन सम्मुखे आनीत नयोविंशत्यक्षौहिणीपरिमित सप्तदशवार यत्सैन्य सेनाङ्गयुक्ता सेना तद्धन्तु शीलमस्सेति । तदुक्त 'अस्ति प्राप्तिथेत्यादि । विचारक इति । अष्टादशे पर्याये सर्वान् कुशस्थली नेतु रामेण सह विचारयतीति तथा, तदुक्त 'तदृष्ट्वाचिन्तय'दित्यादि। यवनव्याप्तमथुराजन- दत्तकुशस्थलिरिति । त्रिकोटिसैन्ययुक्तेन यवनेन व्याप्तो वेष्टितो यो मथुराजनस्तस्मै स्थित्ययं दत्ता कुशस्थली येनेति तथा ॥२०२ ॥ द्वारकाद्भुतनिर्माणविम्मापितसुरासुरः। मनुप्पमाप्रभोगार्थभूम्यानीतेन्द्रवैभवः॥२०३ ॥ द्वारकानुतनिर्माणयिम्मापिनसुरासुर इति । द्वारकाया अहुतमा चर्यजनक यनिर्माण रचन तेन पिस्मापिता आथर्य प्रापिता मुराधासुराय येनेति तया, तदुक्त 'इति सम्म य भगवा'निसादी । मनुष्यमानभोगार्यभूम्यानीतेन्द्र वैभव इति । मनुष्य- मापस भोगार्थ म्बर्गमुसानुभूत्यै भूम्या द्वारवसामानीतमिन्द्रम्प वैभव पारिजातादिक येनेति तपा ।। २०३॥

·श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासवलितम् । यवनव्याप्तमथुरानिर्गमानन्दविग्रहः । मुचुकुन्दमहायोधयवनप्राणदर्पहा ।। २०४॥ यवनव्याप्तमथुरानिर्गमानन्दविग्रह इति । यवनव्याप्तमथुरातो निर्गमे गमन- समये आयुधादिराहित्येनानन्द शुद्धसचिदानन्दरूपो विग्रहो यस्येति तथा । तदुक्त 'निर्जगाम पुरद्वारा दित्यादिना । मुचुकुन्दमहायोधयवनप्राणदर्परेति । मान्धातृ- पुत्रस्य मुचुकुन्दस यो महाबोधो बहुकाले गते निद्रात उत्थान तेनैव यवनस्स प्राणान् अन्येपा तत्पक्षीयाणा जरासन्धादीना दर्प गर्वं तदुभय हतवानिति । तदुक्त 'स उत्थाय चिर सुप्त' इत्यादिना ॥ २०४॥ मुचुकुन्दस्तुताशेपगुणकर्ममहोदयः । फलप्रदानसन्तुष्टिर्जन्मान्तरितमोक्षदः ॥ २०० ।। मुचुकुन्दस्तुताशेपगुणकर्ममहोदय इति । मुचुकुन्देन स्तुत अशेपगुण- कर्मणा महोदय आधिक्य यस्येति । तदुत्त 'विमोहितोऽय जन' इत्यादि । फलैप्रैदानसन्तु- टिरिति । भक्तिरूपफलप्रदानेन मुचुकुन्दस्य समीचीना तुष्टिर्यस्मादिति । तदुक्त 'अस्त्येव नित्यदा तुभ्य'मित्यादिना । जन्मान्तरितमोक्षद इति । मध्ये ब्राह्मणजन्मना अन्तरित अन्तराय प्रापितो मोक्षस्त दत्तवानित्यर्थ । 'जन्मान्तर' इत्यादिना ॥ २०५॥ शिवत्राह्मणवाक्यासजयभीतिविभावनः। प्रवर्पणप्रार्थिताग्निदानपुण्यमहोत्सवः ॥ २०६ ॥ शिर्वव्राह्मणवाक्याप्तजयभीतिविभावन इति । शियो रुद्रश्च ब्राह्मणाश्च तेपा वाक्यात् 'गच्छ व जयमामुहि' इत्येवरूपात् आप्तो यो मागतो यो जरासन्धस्तस्य जये देवाझणवाक्यान्यथाकरणेन स्वस्मिन् भीति विभावयति कल्पयतीति तथा । तदुक्त 'मनुष्यचेष्टामापन्ना'वित्यादि । प्रवर्पणमार्धिताग्निदानपुण्यमहोत्सव इति । प्रवर्ष णपर्वतपर्यन्त यदग्निदान तेन जरासन्धस्स मिथ्यापुण्यमहोत्सवो यस्मादिति तथा 'सोपि दग्धाविति मृपेत्यादिना ॥ २०६॥ रुक्मिणीरमणः कामपिता प्रधुम्नभावनः । स्थमन्तकमणिव्याजप्राप्तजाम्यवतीपतिः ॥ २०७॥ रुक्मिणीरमण इति । रोचते इति रुक्म, तो विद्यते यस्सा सा रुक्मिणी तस्या रमण , ता रमयतीति वा, तस्या लक्ष्मीरूपाया रमत इति वा । तदुक्त 'राजासीली प्मक' इत्यादि । कीमपितेति । हरदृष्टिदहनदग्पस कामस्य कन्दर्पस्य पिता जनक इत्यर्थः। 'कामस्तु वासुदेवाश' इत्यादिना । प्रद्युम्नभावन इति । प्रद्युमाख्य ज्येष्ठ पुत्र भावयति उत्सादयतीति । स्मन्सकमणिव्याजमाप्तजाम्यतीपतिरिति । समन्तकाख्युस्स मणे- , ·श्रीपुरुषोत्तमनाममहनम् । रानयनव्याजेन प्राप्ता या जाम्भवती ऋक्षराजजाम्बुवत पुनी तस्सा. पति भर्ता । तदुक्त 'मणिहेतोरिह प्राप्'त्यादिना ॥ २०७॥ सत्यभामामाणपतिः कालिन्दीरतिवर्धनः । मित्रविन्दापत्तिः सत्यापतिपनिपूदनः ।। २०८ ।। सत्यभामामाणपतिरिति । सत्य स्वकार्यकरणक्षमो यथार्थो भाम क्रोधो यस्या' सा सत्यभामा, तस्या प्राणाना पति प्राणाना नाथ इत्यर्थ । प्राणतुल्य पतिर्वा । कोलिन्दीरतिवर्धन इति । कालिन्या सूर्यदुहितु रतिं प्रीतिं वर्धयतीति, तस्सा वर्ध यतीति वा, तदुक्त 'तत्रोपस्पृश्य विशद'मित्यादिना । मित्रविन्दापतिरिति । मित्रवि- न्दाया पति भर्तेत्यर्थ । तदुक्त 'विन्दानुविन्दा'वित्यादिना । सत्यापतिरिति । सत्साया नामजित्या पति । युपनिषूदन इति । पणीकृताना सप्ताना वृषाणा नितरा सूदनो नि सत्वकरण इत्यर्थ । तदुक्त 'एव समयमाकण्र्ये'यादिना ॥ २०८ ॥ भद्रावान्छितभर्ता च लक्ष्मणावरणक्षमः। इन्द्रादिप्रार्थितवधनरकासुरसूदनः ॥ २०९॥ भैद्रायान्छितभा इति। भद्राया श्रुतकीर्ते पुच्या वाञ्छितोभिलपितो भर्तेत्यर्थ । तदुक्त 'श्रुतकीर्ते'रित्यादिना । लक्ष्मणावरणक्षम इति । मद्राधिपते कन्याया लक्ष्मणाया वरणे स्वयवरे क्षम समर्थ । इन्द्रादिप्रार्थितवधनरकासुरसूदन इति । इन्द्रादिमि प्रार्थितो याचितो वधो यस, स चासो नरकासुरश्च तस्य सूदनो हिंसक इत्यर्थं । तदुक्त 'इन्द्रेण हतळणे' सादिना ॥ २०९ ।। मुरारिः पीठहन्ता च ताम्रादिप्राणहारकः । पोडशस्त्रीसहस्रशः छत्रकुण्डलदानकृत् ॥ २१० ॥ मुँरारिरिति । मुरस्यारि शत्रु , तदुक्त 'तामापतन्ती'मित्यादिना। पीटन्ताचेति । पीठाख्यभौमचभूपते हन्ता घातक इत्यर्थ । तीम्रादिमाणहारक इति । तामाख्य आदिपामन्तरीक्षप्रभृतीना मुरपुत्राणा तेपा प्राणाना हारको हर्तेत्यर्थ । तदुक्त 'तस्सा- स्मना सतें'त्यादिना । पोडेशस्त्रीसहस्त्रेश इति । स्त्रीणा सहस्राणि तेपा समाहार स्त्रीसहस्र पोडश च तत्स्वीसहस्र च तम्सेशो भर्तेत्यर्थ । 'स तन राजकन्याना'मित्यादिना । चकुण्डलदानदिति । इन्द्राय छत्र अदित्यै कुण्डले उमाभ्यामुभयोर्दानकर्तेत्यर्थ । तदुक्त 'गला मुरेन्द्रमवन मित्यादिना ॥ २१० ॥ पारिजातापहरणो देवेन्द्रमदनाशकः । रक्मिणीसमसर्वस्त्रीसाध्यभोगरतिप्रदः ।। २११ ॥ पारिजीतापहरण इति । मुरतरो पारिजातस्यापहरण पलादाकृष्य हर्तेत्यर्थः ।

·। श्रीरघुनापकृपनामपन्द्रिफाटीकासंवलितम् । देवेन्द्रमर्दनाशक इति । देवानामिन्द्रस्सेश्वरस्य रणे पराजयकरणेन मदसैश्वर्यगर्वस माशकः । तदुक्तं चोदितो मार्ययेत्यादि । रुक्मिणीसमसर्वस्त्रीसाध्यभोगरतिप्रद इति । रुक्मिण्याः समास्तुल्याः लक्ष्म्यंशत्वाद्याः सवा अपि स्त्रियः तामिः साध्यो यो मोगः तदर्य तास रतिं प्रीति प्रकर्पण ददातीति तथा । तदुक्तं 'गृहेषु तासा'मित्यादिना ॥२११॥ रुक्मिणीपरिहासोक्तिवाक्तिरोधानकारकः । पुत्रपौत्रमहाभाग्यगृहधर्मप्रवर्तकः ॥ २१२ ॥ रुक्मिणीपरिहासोक्तियाक्तिरोधानकारक इति । रुक्मिणी प्रति परिहासो- क्तिमिः नमवचनैः रुक्मिण्या वाचः स्तम्भनं करोतीति तथा । यद्वा । रुक्मिणीपरिहासो- तिरूपया वाचा स्वतिरोधानमिव तासां मनस्यकरोदिति । तदुक्तं 'राजपुत्रीप्सिते'त्यादिना। पुत्रपौत्रमहाभाग्यगृहधर्मप्रवर्तक इति । पुत्राश्च पौत्राश्च तत्सम्बन्धि यन्महाभाग्य तद्युक्तो यो गृहधर्मो गाईस्थ्यधर्मस्तस्य प्रकर्षेण दर्शको ज्ञापकोन्येग्य इत्यर्थः । तदुक्तं 'एकैकशस्ताः कृष्णसे'त्यादिना ॥ २१२ ॥ शम्यरान्तकसत्पुत्र विवाहहतरुक्मिका उपापहृतपौत्रवीर्याणपाहुनिवारकः ॥ २१३ ॥ शैम्परान्तफसत्पुत्रविवाहहतरुक्मिक इति । शम्बरदत्यस्यान्तकः प्रधुम्नः तस यः सत्पुत्रः संश्थासौ पुत्रश्चेत्यनिरुद्धः, तस्स विवाहे यातितो बलेन रुक्मी श्यालो येनेति । तदुक्तं 'तस्मिन्नम्युदये राजनित्यादि । उपापहृतपौत्रश्रीरिति । उपाघाणपुत्री तदर्थ चित्रलेखया अपहतो गृहान्नीतो यः पौत्रोऽनिरुद्धस्तस्य श्रीः सम्पयस्मादिति तथा । यतो भगवद्गमन एव मायामन्यामपि सम्पदं तब्धवाननिरुद्ध इति । तदुक्तं तस्योपा नाम दुहिते'त्यादिना । योणयाहुनिवारक इति । शिववाक्यं सत्यं विधातुं घाणस्य चतुन्यू- नान् पाहून निवारयति छिनत्तीति तथा । तदुक्तं 'बाहुपु छिद्यमाने'ष्वित्यादिना ॥२१॥ शीतज्वरभयव्याप्तज्वरसंस्तुतपड्गुणः । शङ्करप्रतियोद्धा च बन्दयुद्धविशारदः ॥ २१४ ॥ शीतज्वरभयव्याप्तज्वरसंस्तुतपड्गुण इति । शीतज्वरो वैष्णवस्तस्कृतभयेन व्याप्तो यो ज्वरो गैद्रस्तेन सम्यक् स्तुताः पडैश्वर्यगुणा यस्य तथा । तदुक्तं 'माहेश्वरः समाफन्द'दित्यादिना । शैङ्करप्रतियोद्धा चेति । शङ्करस्य प्रतिपक्षेण युझ्यतीति तथा। शङ्करं प्रतियोधको वा । द्वन्द्वयुद्धविशारद इति । द्वन्द्वं युग्मीभूय युद्धं तस्य विशारदो विस्तारकस्तत्र निपुणो वा, तदुक्तं 'प्रत्यौः शमयामासे'त्यादिना ॥ २१ ॥ नृगपापप्रभेत्ता च ब्रह्मखगुणदोपहा । विष्णुभक्तिविरोधैकब्रह्मस्व विनिवारकः ॥ २१५ ॥ नगपापप्रभेसा चेति । ब्रह्मखवद्यात् कृकलासत्वं प्राप्तस्य नृगास्यस्सेक्ष्वाकुतनयस ·८. श्रीपुरपोत्तमनाममहस्रम् । पाप प्रकपेण भिनत्ति दूरीकरोतीति तथा, तदुक्त तत्रागत्ये'त्यादिना । ब्रह्मस्वगुणदोप- दृगिति । ब्रह्मपद न ब्राह्मणजातिमान गृह्यते, ब्रह्मणो यत्स्व पित्त तेन तस्मिन् वा, यौ गुणदोपो तो स्वय पश्यति तत्तदनुरूपफलदानार्थमन्यान् दर्शयतीति वा । ब्रह्मणि स्व दानेन यात स्वदर्शनरूप फल नृगस्य अज्ञानादल्पादानेन यजात कृकलासत्व तदुभयमपि ब्रह्मस्वकृतमिति स्वकीयान् दर्शयतीति भार । विष्णुभक्तिविरोधैकवानस्वविनि वारक इति । विष्णुभक्तौ विरोधाय प्रतिवन्धाय यदेकमसाधारण कारण ब्रह्मखमपहृत तस्य विशेषेण तस्माद्वा निवारको दूरीकर्तेत्यर्थ ॥ २१५ ॥ बलभद्राहितगुणो गोकुलप्रीतिदायकः । गोपीले कनिलयो गोपीप्राणस्थितिप्रदः ॥ २१६ ।। बलभद्रादितगुण इति । वलभद्रे आहिता समतया च स्थापिता गुणा शोकाप- नुत्सादयो येनेति तथा । गोकुरप्रीनिदायक इति । गोकुले गोकुलवासिजने प्रीति हर्ष वरद्वारा दत्तवानित्यर्थ । तदुक्त 'बलभद्र कुरश्रेष्ठे'त्यादिना । गोपीरने हैकनिलय इति । गोपीना स्नेहस्य एकोऽनन्यनिलय स्थानभूत इत्यर्थ । भगवदतिरिक्त सर्वथा सहामाव इति भाव । तदुक्त 'गोप्यो हसन्त्य पप्रच्छु रित्यादिना। गोपीमाणस्थितिप्रद इति । गोपीना प्राणाना स्थिति सन्देशेन प्रददातीति तथा, गोपीना प्राणेषु स्वस्थिति गोपीना स्थिति स्वप्राणेविति, तदुक्त 'सङ्कर्षणस्ता कृष्णस्'त्यादिना ॥ २१६ ॥ वाश्यातिगामियमुनाहलाकर्षणवैभवः। पीपकत्याजितस्पर्धः काशीराजविभेदनः ॥ २१७ ॥ वाम्यातिगामियमुनारलार्पणवैभव इति । वलभद्रवाक्यमतिक्रम्य गच्छतीति वाक्यातिगामिनी, सा चासौ यमुना च तस्सा हलेनाकपणे वैभव सामर्थ्य यस्येति तथा । अत्र सामध्यं भगवदीयमेति । तदुक्त 'स आजुहाव यमुना'मित्यादिना । पाण्;कत्याजितस्पर्ध इति । पौण्डकात् करुषाधिपते त्यानिता मोचिता स्पधी येनेति तया। तदुक्त 'अथाह पौण्डक'मित्यादिना । कौशीराजविभेदन इति । पौण्डूकमिनस्य काशीरातम्य विभेदनो मारक इत्यर्थ । तदुक्त तथा काशीपते काया'दित्यादिना ॥२१॥ फाशीनिदाहकरणः शिवभम्मप्रदायकः। द्विविदमाणघाती च कौरवाग्वर्वगर्वनुत् ॥ २१८ ॥ फौशीनिदाहकरण इति । चत्राज्ञापनेन काश्या नितरा दाहकरणो दाहक इत्यर्थः । 'रिजाय तद्धितार्य मित्यादिना । शिवमम्मप्रदायक इति । शिवस्यागपणार्थ काशीदाहेन मम्म यथेष्ट प्रददानीति तया । द्विविमाणघाती पेनि । मीममसस हिरिदस्स प्राणान् पतनाग घानितु शीलमति नया । तदुक्त 'यादवेन्द्रोपित दोपामि ·श्रीरघुनायतनामचन्द्रिकाटीकासंघलितम् । सादिना । फौरवाखर्वगर्वनुदिति । कौरवादीनां दुर्योधनादीनां अखर्वोऽनल्पो यो गर्यः श्रीमदस्त नुदति नाशयतीति तया । तदुक्तं 'दृष्ट्वा कुरूणां दौःशील्य'मित्यादिना ॥२१८॥ लाङ्गलाकृष्टनगरीसंविनाखिलनागरः। प्रपन्नाभयदः साम्यप्राप्तसन्मानभाजनम् ॥ २१९॥ लीगलाकृष्टनगरीसंविनाखिलनागर इति।लागलेन हलेन गङ्गांप्रत्याकृष्टा या नगरी हस्तिनापुरं तस्यां संविना अत्यन्तं विहलीकृताः नागरा नगरस्था येनेति तथा । तदुक्तं 'लागलाण नगरमित्यादिना । प्रेपन्नाभयद इति । प्रपन्नेभ्यः स्वशरणमागतेभ्यो नाग- रेभ्योऽभयं मृत्युभयाभाव ददातीति तथा । तदुक्तं एवं प्रपन्नैः संविनै रित्यादिना । सौम्यप्राससन्मानभाजनमिति । साम्बार्थ प्राप्तो गतः साम्बप्राप्तः, सन्मानं सत्कार मजते साम्वं भाजयति वा सन्मानभाजनं, साम्यप्राप्तथासौ सन्मानभाजनं चेति, तत्पुरुष- त्वात् परपदवल्लिङ्गत्वम् । तदुक्तं 'दुर्योधनः पारिवह'मित्यादिना ॥ २१९ ॥ नारदान्यिष्टचरणो भक्तविक्षेपनाशकः। सदाचारकनिलयः सुधर्माध्यासितासनः ॥ २२० ।। नारदान्विष्टचरण इति । नारदेनान्विष्टौ प्रतिगृहं युगपत्कार्य कर्तुं द्रष्टुं वान्छितौ चरणौ यस्येति, तदुक्तं 'नरकं निहतं श्रुत्वेत्यादिना । भक्तविक्षेपनाशक इति । मक्तस्य नारदस्स भगवत्सामर्थ्याकलनासमर्थस्य विक्षेप चित्तविक्षेपं नाशयतीति तथा, तदुक्तं 'प्रझन् धर्मस्य वक्ताह'मित्यादिना । सैंदाचारकनिलय इति । सतां शिष्टानां य आचारस्तस्स एक एव निलयो मूलभूतस्थानमित्यर्थः । तदुक्तं 'बाह्ये मुहूर्ते उत्थाये'सा- दिना । संघर्माध्यासितासन इति । सुधर्माख्यायां द्वारकास्थसमायामध्यासितमधिष्ठित- मासनं सिंहासनं यस्येति तथा, तदुक्तं 'सुधर्माख्यां समा मित्यादिना ॥ २२० ॥ जरासन्धावरुद्धेन विज्ञापितनिजक्लमः। मध्युद्धवादिवाक्योक्तमकारकपरायणः ॥ २२१ ॥ जरासन्धावरुद्धेन विज्ञापितनिजक्लम इति । जरासन्धेन दिग्विजये कृतं यद्राज्ञामवरुद्धमवरोधनं स्वगृहे निरुध्य स्थापनमिति यावत् , तेन कारणेन विशेपेण ज्ञापितो राजमिः निजः स्वकीयः कमोऽवरोधजनितग्लानिर्यस्य यस्मै वा स तथा । यद्वा । जात्यभिप्रायेण जरासन्धावरुद्धेन राजेत्यपि । तदुक्तं तत्रैकः पुरुषो राजनित्यादिना । मयुर्दैवादियाक्योक्तप्रकारैकपरायण इति । 'वृष्णीनां प्रवरो मधी ति वाक्या- न्मत्रिणो यदूद्धवादयस्तेषां वाक्येपूक्तो यः प्रकारः मनुवृहस्सत्यादिमतानुसारी तदेकपरायणः स एव एकं परमुत्कृष्टमयनमाश्रयणीयं कर्तव्यं यसेति तथा । तदुक्तं यदुक्तमृपिणे'त्यादिना ।। राजसूयादिमखकृत् सम्प्रार्थितसहायकृत् । इन्द्रप्रस्थप्रयाणार्थमहत्सम्भारसम्भृतिः ।। २२२॥ .

·८२
श्रीपुरुपोत्तममामसहस्रम् ।
राजसूयादिमवकृदिति । युधिष्ठिरेण क्रियमाणमपि राजसूयादिक स्वयमेव
सम्पादयतीति, राजसूयादिमख यज्ञ करोतीति तथा, तदुक्त 'श्रुत्वा जित जरासन्ध मि
त्यादिना । सम्प्रार्थितसहायकृदिति । भक्तैर्यथा सम्प्रार्थित सम्यग्याचित तथैव
सहाय करोतीति । इन्द्रप्रस्थप्रयाणार्थमहत्सम्भारसम्भृतिरिति । इन्द्रप्रस्थ युधि-
ठिरराजधानी प्रति प्रयाणाय यो महत्सम्भारो महद्भिर्नेतुमुचित सम्भारोऽनादिसामग्री तस्य
समीचीन भृतिभरण सञ्चयो यस्येति । तदुक्त 'नरोष्ट्रगोमहिपे'त्यादिना ॥ २२२ ॥
जरासन्धवधव्याजमोचिताशेषभूमिपः।
सन्मार्गबोधको यज्ञक्षितिवारणतत्परः ॥ २२३ ॥
जरासन्धर्वधव्याजमोचिताशेपभूमिप इति । जरासन्धस्य वधमिर्पणावरो
धात् मोचिता अशेषा सकला भूमिपा राजानो येनेति तथा । तदुक्त 'अयुने द्वे शतान्यष्टा'-
वित्यादिना । सन्मार्गयोधक इति । मोचितरानेभ्य सन्मार्ग भक्तिमार्ग बोधयतीति
तथा, तदुक्त 'अद्यप्रभृति वो भूपा'इत्यादि । यज्ञक्षितिवारणतत्पर इति । यज्ञक्षिती
देवयजने वारणे ऋत्विजा वरणकरण तत्पर सावधान इत्यर्थ । यद्वा । यज्ञय क्षिति क्षय
द्रव्याल्पत्वेन साधनादिवेगुण्येन यो विनाशस्तस्य द्रव्यपूर्णन तन्निवारणे तत्पर इति ।
तदुक्त 'इत्युक्त्वा यज्ञिये काल' इत्यादिना ॥ २२३ ॥
शिशुपालहतिव्याजजयशापविमोचकः।
दुर्योधनाभिमानाधिशोपयाणवृकोदरः ॥ २२४ ॥
शिशुपाले तिव्याजजयशापविमोचक इति । शिशुपालस्य हति वध
तम्याजेन जयनामो दौवारिकस्स शापात् विशेषेण मोचको मुक्तिदातेत्यर्थ । लोके प्रसिद्धि-
दुर्वचननिमित्तक मरण, परमार्थस्तु भक्तमुक्त्यर्थमेवेति भाव । तदुक्त 'वैद्यदेहोस्थित
ज्योतिरित्यादिना । दुर्योधनाभिमानाधिशोपयाणधृकोदर इति । दुर्योधनस्यामि
मानरूपो योऽन्धि समुद्र, दुर्योधन एवाभिमानाधिर्वा, तस्स शोषण शोप शुष्ककरण
तदर्य पाणरूपो वृकोदरो भीमो यम्येति तथा, भगवद्वाणस्स सागरशोपक्व रामायणे
प्रसिद्धम् । तदुक्त 'तन दुर्योधनो मानी'त्यादिना ॥ २२४ ॥
महादेययरमाप्तपुरशारयविनाशकः ।
दन्तवावधव्याजविजयाघोषनाशकः ॥ २०॥
महादेयवरप्राप्तपुरशाल्वरिनाशक इति । महादेववरण प्राप्त पुर विमान येन
स चासो शावध, महादेववरमाम पुर शाल्व चेनि वा, तस्स तयोवी विनायक इत्यर्य ।
तदुत तगमपूर्णरित्यादिना । दन्नववधव्याजविजयाघौघनाशक इनि। दन्तव-
सम्म वपन्यारेन रिपनास दौरारिकम्प अघाना पापाना य ओप प्रवाहम्तम्य नाशक
शापक सय । तदक्त 'तत सक्ष्मतर ज्योनि रित्सादिना ॥ २२५ ॥

·८३ श्रीरघुनाथकतनामचन्द्रिकाटीकासवलितम् । चिदूरधमाणहर्ता न्यस्तशस्त्रार्थविग्रहः । उपधर्मविलिप्ताङ्गसृतघाती वरप्रदः॥ २२६ ॥ विदूरथंगणहर्तेति । तस्येव प्रातुर्विदूरयस्य प्राणाना हारक इत्यर्थ । तदुक्त 'निदूरथस्तु तद्भाते'त्यादिना । न्यस्तशस्त्रास्त्रविग्रह इति । न्यस्तानि स्थापितानि स्वस्वस्थाने त्यक्तानि वा शस्त्राण्यत्राणि येन तादृशो विग्रहो देहो यस्येति तथा । यद्वा । न्यस्त त्यक्त शस्त्राने विग्रहो युद्ध येनेति । अत ऊर्ध्व भगवता सह कस्यापि युद्धस्सा कथनादिति तथोक्त । उपधर्मविलिप्सागसूतघातीति । स्वधर्मातिरिक्तो धर्म उपधर्मों गोण इति यावत् । ब्रह्मासनरूपेणोपधर्मेण विलिप्त तजनित महदतिक्रमाद्यत् पाप तेन व्याप्तमग यस्स, स चासौ सूतश्च, त घातितु शीलमस्येति तथा । तदुक्त 'अप्रत्युत्यायिन सूत'मित्यादिना । वरपद इति । सूतस्यायुरादीना तत्पुने स्थापनेन ऋषीणा सनसमापन भवत्विति वर दत्तवानित्यर्थ । तदुक्त 'दीर्घमायुर्यतैतस्पे'त्यादिना ॥ २२६ ॥ यल्यलप्राणहरणपालितर्पिश्रुतिक्रियः। सर्वतीर्थाधनाशार्थतीर्थयानाविशारदः ॥ २२७ ॥ घल्यलप्राणहरणपालितर्पिश्रुतिक्रिय इति । इल्वलपुनस वल्वलस्य प्राणाना हरणेन पालिता रक्षिता ऋषीणा श्रुत्युक्ता क्रिया येनेति तथा, पल्वलप्राणहरणश्चासौ पालि तर्पिश्रुतिक्रियश्चेति वा, तदुक्त 'तत पर्वण्युपावृत्त' इत्यादि । सर्वतीर्थाधनाशार्थती र्थयानाविशारद इति । सर्वप्राणिना पापप्रक्षालनपानायितत्वेनाविलत्वात् तीर्थसामर्थ्य कुण्ठितमिति, सर्वेपा तीर्थानामघस्य पापस्य नाशार्थ या तीर्थयात्रा तीर्थापन तन विशारदश्चतुर इत्यर्थ , समय इति वा । तदुक्त 'अथ तैरम्यनुज्ञात' इति ॥ २२७ ॥ ज्ञानक्रियाविभेदेष्टफलसाधनतत्परः। सारथ्यादित्रियाकर्ता भक्तवश्यत्वयोधक' ।। २२८ ॥ ज्ञानक्रियाविभेदेष्टफलसाधनतत्पर इति । ज्ञान च क्रिया च ज्ञानक्रिये, रियापदेन कर्मोच्यते, ताम्या यो विभेदो मार्गविभेदस्तेन इष्ट प्राप्य यत्फल ततन्मार्गीयाणा तस्य साधने प्रापणे तत्पर इत्यर्थ । अनाय भाव । ज्ञानस्य सकलशुमाशुभकर्मनाशकत्वेन प्रसिद्धर्ज्ञान विहाय कर्मणि तीर्थाटनरूपे प्रवृत्तो बलदेव ऋषीणा कर्मनिष्ठाना ज्ञानानधिका रिणा कर्मण्येवातिशयत्वज्ञापनार्थ खयमपि तथा कृतवानिति । पाण्डवपक्षपातज्ञापनाय वृकोदरदुर्योधनयुद्धप्रसङ्गेन नामद्वयमाहु सारथ्यादिक्रियाकर्तेति । अर्जुनस्येति शेप । तदुक्त गदापाणी उमौ दृष्ट्यादिना । भक्तवश्यत्वयोधक इति । वलमद्राय स्वस्मिन् भक्तपश्यत्व बोधितवानित्यर्थः । यतो घलाभिप्राय विदित्वापि दुर्योधन घातितवानेवेति ॥ सुदामारङ्कभार्यार्थभूम्यानीतेन्द्रवैभवः । रविग्रहनिमित्तासकुरुक्षेत्रकपावनः ॥ २२९ ॥ सुदामरकभार्यार्थभूम्यानीतेन्द्रवैभव इति । सुदामनामा ब्राह्मण सहाध्या- - ·श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । यक. कश्चनासीत् परमदरिद्रः, सुदामा चासौ रङ्गश्च तस्य भार्या गृहिणी तदर्थमानीत भूमा- निन्द्रस्य वैभवमैश्चय येनेति तथा । तदुक्त 'त विलोक्याच्युतो दूरादित्यादिना । रवि- हनिमित्तासकुरुक्षेत्रैकपावन इति । सूर्योपरागनिमित्तेनाप्त कुरुक्षेत्र तस्यैकश्चासौ पावूनश्चेति तथा । रविग्रहनिमित्तेनाप्त कुरुक्षेत्र येन स चासावेकपावनश्चेति वा, तदुक्त 'अथैकदा द्वारकाया' मित्यादिना ॥ २२९ ॥ नृपगोपीसमस्तस्त्रीपावनार्थाखिलक्रियः। ऋषिमार्गप्रतिष्ठाता वसुदेवमस्त्रक्रियः ॥ २३०॥ नृपंगोपीसमस्तस्त्रीपावनार्धाखिलक्रिय इति । नृपा युधिष्ठिरादयः गोप्य- श्वान्याच समस्ताश्च तास्त्रियश्च तदर्थ पावनाय पवित्रीकरणायासिला याः किया. सानदा- नादयो यस्येति, कुरुक्षेनखानादिमिषेण भक्तेभ्यो दर्शनदानार्थमेवरेपगत इति भावः । ऋपिमार्गप्रतिष्ठातेति । रूपयो द्वैपायनादयः, तदुक्तमार्गे सिद्धान्ते मार्गस्य वा प्रतिष्ठाता स्वसान्निध्यकल्पक इत्यर्थ , ऋषिमार्गे स्वय प्रस्थित इति वा । तदुक्तं 'आययुर्ग- नयस्त'त्यादिना । चंसुदेवमग्यक्रिय इति । वसुदेवसम्वन्धिमखस्स यज्ञस्य क्रिया यस्य यस्माद्वा । तदुक्त 'इति तद्वचन श्रुत्वे'त्यादिना ॥ २३० ॥ वसुदेवज्ञानदाता देवकीपुत्रदायकः । अर्जुनस्त्रीप्रदाता च यालाश्वस्वरूपदः ॥ २३१ ॥ वसुदेवज्ञानदातेति । द्वैपायनादिभ्यो वसुदेवाय ज्ञानं स्वविषयक दत्तवानि- त्यर्थः । 'मयैकदात्मजौ प्राप्ता'वित्यादिना । देवकीपुत्रदायक इति । देवक्यै कीर्तिमत्प्रभृ- तिपुनानानीय दत्तवानित्यर्थः । तदुक्त 'अथ तन कुरुश्रेष्ठ' इत्यादिना । अर्जुनस्त्रीपदाना चेति । अर्जुनाय स्त्रिय मुमद्रां प्रकर्षण बलभद्रादिसान्त्वनेन दत्तमानित्यर्थः । तदुक्त 'अर्जुनस्तीर्थयात्राया'मित्यादिना । मुलाश्वस्वरूपद इति । बहुलाश्वनामा मैथिलो भक्तः तस्मै तद्हगमनेन खरूपमपि दर्शनाय दत्तवानित्यर्थः । 'तथा नद्राष्ट्रपा- लोऽत्यादिना ।। २३२ ॥ श्रुतदेवेष्टदाता च सर्पश्रुतिनिरूपितः । महादेयापतिश्रेष्ठो भक्तिलक्षणनिर्णयः ॥ २३२ ।। श्रुतदेयेष्टदाता पेति । श्रुतदेवनाने आक्षणाय खैकान्तभक्तायेष्ट स्वदर्शनमन्य- हामि सदान्ति इत्तवानिया, लाल परमारमीहिनशेठे सादिना । 'सर्पशु- तिनिरूपित इति । मामि. श्रुतिमि निरुपित. स्वगत्यनुमारेण स्तुन इत्यर्थः । सर्व- भुतिप्रतिपादित इति या, 'यदेश मरहमेन वेप' इति वाफ्यात् । परास्यनुमारेण सवन तु श्रुतीनां सरांशेन मगवल्परूपानानादेव । तयाच श्रुतिरेय पदति 'प्रतचे मप शिपि- विष्ट नामापः शरसानि ययुनानि पिसान् । त त्या गृणामि नयममतन्यान् क्षयन्तमस रजा सः पराके' इति । शिरिरिष्ट विनो! तोकोदप्रसिद्ध ते लदीय नामापास्मिन् काठे ·८५ श्रीरघुनाथकृतनामपन्द्रिकाटीकासंवलिवम । प्रशंसामि स्तौमि, त्वं कीदृशोसि? अर्यः मम स्वामी, पुनः कीदृक् ? वयुनानि ज्ञानोपायान् विद्वान् जानानः, तादृशं त्वां गृणामि स्तोत्रविशेषैः कीर्तयामीत्यर्थः । किंमूतं त्वां सर्वेभ्योपि प्रवृद्धं गुणैर्महत्तम, पुनः किं अस्य ब्रह्माण्डस रजसो रखनात्मकस्स पराके ततोतिदूरप्रदेशे वैकुण्ठे क्षयन्तं निवसन्तम् । अहं स्तुवानः कीदृशः अतव्यान् अतवीयान् त्वदपेक्षयातिक्षुद्रः, अतस्तवागणितगुणमहिमस्तुती प्रवृत्त इति । 'परोमात्रया तनुवा वृधान न ते महित्वमन्व- शुवन्ति । उमे ते विद्म रजसी पृथिव्या विष्णो देव त्वं परमस विसे' 'न तं विदाथ य इदं जजान' 'यतो वाचो निवर्तन्ते' 'त्वमेव त्वां वेत्ययसी'त्येवमाधा पहुशो ज्ञेयाः । मूले तु ‘जय जय जयजा मित्यादिना । महादेवाचतिश्रेष्ठ इति । महादेव आदियेषां ब्रह्मादीनां तेभ्योत्सन्तं प्रशस्स इत्यर्थः । तदुक्तं 'देवासुरमनुष्येष्वित्यादिना ! भक्तिलक्षणनिर्णय इति । अनुग्रहैकलभ्याया भक्तेः यानि लक्षणानि चिह्नानि तेषां निर्णयो निश्चयो यस्मा- दिति, तदुक्तं 'यस्साहमनुगृह्णामी'त्यादिना ॥ २३२ ॥ वृकग्रस्तशिवत्राता नानावाक्यविशारदः । नरगर्यविनाशार्थहृतव्राह्मणवालकः ॥ २३३ ॥ कग्रस्तशिवत्रातेति । शकुनिपुत्रेण वृकनानासुरेण ग्रस्तः सङ्कटं प्राप्तिो यः शिवः तस्य त्राता तस्मात् सङ्कटाद्रक्षक इत्यर्थः । तदुक्तं 'अत्रैवोदाहरन्तीम'मित्यादिना ।। नौनावाक्यविशारद इति । 'एवं चेत्तर्हि तद्वाच'मित्यादिना । नानावाक्येपु विशारद- श्चतुर इत्यर्थः । मेरंगर्यविनाशार्थहृतव्राह्मणयालक इति । नरस्यार्जुनस्य 'नाहं सर्पण' इत्यायुक्तवीर्यगर्वस्य विनाशार्थ हृताः सूतिगृहाब्राह्मणवालका येनेति तथा । तदुक्तं 'एकदा द्वारवत्सां तु विप्रपत्या' इत्यादि ॥ २३३ ॥ लोकालोकपरस्थानस्थितयालकदायकः । द्वारकास्थमहाभोगनानास्त्रीरतिवर्धनः ॥ २३४॥ लोकालोकपरस्थानस्थितपालकदायक इति । भूलोकप्रान्तस्थितपर्वतो लोकालोकसंज्ञकः ततोपि परस्थाने दूरस्थदेशे स्थिता ये पालकाः ताम् ब्राह्मणाय दत्तवानि- त्यर्थः । तदुक्तं द्विजात्मजा मे युवयो'रित्यादिना । द्वारकास्थमहाभोगनानास्त्री- रतिवर्धन इति । द्वारकायां स्थितो यः महामोगस्तदर्थ नाना बहुप्रकारं स्त्रीपु रतिं प्रीति वर्धयतीति तथा । द्वारकायां तिष्ठतीति द्वारकास्थः, स चासौ महाभोगश्च नानास्त्रीरतिवर्धन- श्वेति । तदुक्तं 'सुखं खपुयां निवसन्नित्यादि ॥ २३४ ॥ मनस्तिरोधानकृतव्यग्रस्त्रीचित्तभावितः । मुन्दरीणां नर्मादिभिः मनसश्चित्तवृत्तेर्यतिरोधानं हरण तेन कृता या व्यग्राः विक्षिप्त- चित्ताः स्त्रियः, तामिः चित्तेषु स्वस्खमनस्सु भावितः यथास्फूर्तिकल्पित इत्यर्थः । यद्वा, मन- स्तिरोधानकरणेन व्यग्राणि स्त्रीचित्तानि भावितानि येन, तदुक्तं 'कृष्णस्यैवं विहरत' इत्यादिना। ॥ इति दशमस्कन्धनामानि ।।

·। श्रीपुरषोत्तमनामसहस्रम् । ॥ अथ एकादशस्कन्धनामानि ॥ मुक्तिलीलाविहरणो मौशलव्याजसंहतिः ॥ २३५ मुक्तिलीलाविहरण इति । मुक्तिरूपया खस्वरूपव्यवस्थितिरूपया लीलया विहरति क्रीडतीति विहरणः, मुक्तिलीलाकाले कुलं विशेषेण हरति संहरतीति वा, अत एवोक्तं 'मुक्तिर्हित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति'रिति । तदुक्तं कृत्वा दैत्यवधं कृष्ण' इत्यादिना । मौर्शलब्याजसंहृतिरिति । विप्रशापनिमित्तसाम्बोदरजनितमुशल- सम्बन्धियुद्धं मौशलं, तद्व्याजेन तन्मिपेण संहतिः कुलसंहरणं यस्येति तथा । तदुक्तं 'एवं व्यवसितो राजनित्यादिना ॥ २३५।। श्रीभागवतधर्मादियोधको भक्तिनीतिकृत् । उद्धवज्ञानदाता च पञ्चविंशतिधा गुरुः ॥ २३६॥ श्रीभागवतधर्मादिबोधक इति। श्रीभागवतप्रणीतधर्माःश्रीभागवतधर्माः, भगव- च्छ्यिा युक्तानां भागवतानां भगवद्भक्तानां कव्यादीनां ये धर्मास्तेषां वा वसुदेवाय नाग्दद्वारा योधकः, नारदरूपेणैव वा। देवीणां च नारद'इत्यादिवाक्यात् । 'तमेकदा तु देवर्षि'मित्यादि। भक्तिनीतिकृदिति । भक्तेनीतिं ज्ञान प्राप्ति वा, भक्तो स्थिति वा, जनकस्य योगे- श्वरस्य वचनैः करोतीति तथा । तदुक्तं 'विदेहस्तानभिप्रेत्ये'त्यादिना । उद्धवज्ञानदाता चेति । उद्धवाय स्वैकान्तभक्ताय ज्ञानस्य शोकापमार्जकस्स दातेत्यर्थः । तदुक्तं 'देवदेवेश योगेशे'त्यादौ । पञ्चविंशतिधा गुरुरिति । अवधूतस्य पञ्चविंशतिप्रकारेण गुरुः गृणात्यु- पदिशति तत्त्वमिति । 'सन्ति मे गुरवो राजन्नित्यादिना ॥ २३६ ॥ आचारभक्तिमुक्त्यादिवक्ता शन्दोभयस्थितिः । हंसो धर्मप्रवक्ता च सनकागुपदेशकृत् ॥ २३७ ॥ आचारमुक्तिभत्तयादिवक्तेति । आचारस्य कामरहितवर्णाश्रमकुलाचारस 'मयोदितप्यि'त्यादिनोक्तम्य, मुक्तेः 'पद्धो मुक्त इति च्याख्ये'त्युक्तलक्षणायाः, भक्तेः 'कृपा- उरकृतद्रोह' इत्याद्युक्तायाः, आदिपदेनोपधी ज्ञेयाः तेषां ज्ञापक इत्यर्थः । शब्दोव- स्थितिरिति । शब्दस्य याण्या उद्भवे उत्सतिस्थाने विवरादी स्थितिः परापश्यन्तीमध्यमावे- सर्यादिरूपेणाभिव्यक्तिर्यस्येति तथा । तदुक्तं 'स एप जीवो विवरप्रसूति रित्यादिना । एतद- धिंका श्रुनिरपि चत्वारि वापरिमितानि पदानि तानि विदुर्गाह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहता नद्यन्ति तुरीयं वाचो मनुप्या पदन्ती नि । अर्थस्तु । याचः शब्दबद्मणश्चत्वारि हत्कण्ठनालजिहास्यानि पदानि स्थानानि परिमितापरिमतानि गुप्तानीत्यर्थः । तानि च ये मनीपिणो विशेषाभिज्ञाम्त एव विदुर्जानन्ति । क्रिम, गुहायां हृदादिपु प्रीगि परापश्यन्ती- मध्यमारयानि निहितानि गुमानि नद्यन्ति न स्पृशन्ति, किन्तु वाचः तुरीयं वैसाख्यं मनुष्या यदन्ति उगारयन्तीत्यर्थः । हंस इति । हन्ति संसार, हन्यते ज्ञायते या हराः ·श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासवलितम् । परमात्मा । तदुक्त 'स मामचिन्तयद्देव' इत्यादिना । धर्मप्रर्वत्तेति । धर्मस्य मुमुक्षुधर्मस प्रकर्षण सशयच्छेदपूर्वक वक्तेत्यर्थ । तदुक्त 'वस्तुनो यद्यनानात्व' मित्यादिना । सनंका- धुपदेशकृदिति । सनकादिषु उपदेश ब्रह्मोपदेश करोतीति तथा ॥ २३७ ॥ भक्तिसाधनवक्ता च योगसिद्धिप्रदायकः । नानाविभूतिवक्ता च शुद्धधर्मावयोधकः ॥ २३८ ॥ भक्तिसाधनवक्ता चेति । भक्तिरेव साधन भक्तेर्वा, उद्धवाय स्वप्राप्तिमुख्यसा धनस्स भक्तेर्वक्तेत्यर्थ । तदुक्त 'वदन्ति कृष्ण श्रेयासी'त्यादि । योगसिद्धिप्रदायक इति । योगेन स्वस्मिन् रूपे चित्तधारणेन सिध्यन्त्याभिरिति सिद्धयोऽणिमादयस्तासा फलप्रदायक इत्यर्थ । तदुक्त 'सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता' इत्यादिना । नानाविभूतिवक्ता चेति । नाना तत्तआतीयेषु वहुविधा या विभूतय ऐश्वर्यस्थानानि तासा वक्तेत्यर्थ । तदुक्त 'एतदेवमह पृष्ट' इत्यादिना । शुद्धधर्मावयोधक इति । शुद्धस्य खप्रापकस्य धर्मस्य श्रौतस्मातस्योद्धवायावयोधको वक्तेत्यर्थ । तदुक्त 'धर्म एप तव प्रश्न इत्यादिना ॥ २३८ ॥ मार्गत्रयविभेदात्मा नानाशवानिवारकः । भिक्षुगीताप्रयक्ता च शुद्धसाख्यप्रवर्तकः ॥ २३९ ॥ मार्गयविभेदात्मेति । कर्मज्ञानभक्तिभेदेन मार्गनयस्य विशेषतो यो भेद फलभेदेन तात्मा चित्त यसेति, तदुक्त 'कर्मणा परिणामित्वा'दित्यादिना। नौनाशङ्कानि वारक इति । 'यम कतिविध प्रोक्त' इत्याद्युक्ता या उद्धवस्य नानाशका तासा निवारक निर्णतेत्यर्थ । भिक्षुगीताप्रवक्ता चेति । आवन्येन भिक्षुणा यगीत तद्भिक्षुगीतेत्यु च्यते, तस्या प्रवक्ता सम्मत्यर्थमुद्धवाय ज्ञापक इत्यर्थ । अा कमानियमेन कानिचिन्ना मानि 'कथयन्ति महत्पुण्य'मित्यादिना । गुद्वसांख्यप्रवर्तक इति । शुद्धस्स सेश्वरस्य साख्यस आत्मानात्मविवेकस्य प्रवृत्तिकर्तेत्यर्थ । तदुक्त 'कति तत्त्वानि विश्वेशे'त्यादिना २३९ मनोगुणविशेषात्मा ज्ञापकोक्तपुरूरवाः । पूजाविधिप्रवक्ता च सर्वसिद्धान्तयोधकः ॥ २४० ॥ मनोगुणविशेषात्मेति । मनसाधिष्ठिता ये गुणा सत्वादयस्ते विशेषात्मानो देवादयो यस्मायस्येति वा, तदुक्त 'मन कर्ममय नृणा'मित्यादिना । ज्ञापफोक्तपुरूरवा इति । गुणेषु न सजेतेत्यस्मिन्नर्थे ज्ञापकत्वेन उक्त पुरूरवा ऐलो येनेति, तदुक्त 'ऐल सम्राडिमा गाथा'मित्यादि । पूजाविधिप्रवक्ता चेति । वैदिकतात्रिकमिश्रभेदेन य पूजा विधि प्रकारस्तस्य प्रवक्तत्यर्थ । तदुक्त न ह्यन्तोऽनन्तपारसे'त्यादिना । सर्वसिद्धा- न्तपोधक इति । सर्वेषु सिद्धान्तेषु गुणदोपयोर्योधक ज्ञापक इत्यर्थ । सर्वेष्वपि तेषु प्रस्तुतेषु सत्सु सिद्धान्तस्स निधितार्थस्य योधक इति वा, तदुक्त 'परस्वभावकर्माणी'त्यादिना ।।

·८८ भीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । लघुस्वमार्गवक्ता च स्वस्थानगतियोधफः । यादवाङ्गोपसंहर्ता सर्वाश्चर्यगतिक्रियः ॥ २४१ ।। लघुतमार्गवक्ता चेति । लघुः अल्पायाससाध्यो यः स्वमार्गः भक्तिमार्गस्तस वक्तेत्यर्थः । तदुक्तं 'हन्त ते वर्णयिष्यामी'त्यादि । स्वस्थानगतियोधक इति । खस्स स्थानं वैकुण्ठं प्रति या गतिः तस्याः बोधकः ज्ञापकः । यद्वा, उद्धवस्स स्वस्थान घदर्याख्यं प्रति गमनाय बोधकः आज्ञापक इत्यर्थः । तदुक्तं 'गच्छोद्धव मयादिष्ट' इति । पाँदवाङ्गोपसंहर्तेति । यादवानामङ्गस्य देहस्स उपसंहारक इति, तदुक्तं 'युयुधुः क्रोधसंरब्धा वेलाया'मित्यादिना । सर्वाश्चर्यगतिक्रिय इति । सर्वेषामाचर्यजनिका वैकुण्ठं प्रति गमनक्रिया यस्येति । सर्वाश्चर्यज्ञानाय क्रिया असुरय्यामोहनरूपा यस्सेति वा ॥ ॥ इति एकादशस्कन्धनामानि ॥ ॥ अथ द्वादशस्कन्धनामानि ॥ कालधर्मविभेदार्थवर्णनाशनतत्परः । वृद्धो गुप्ताधवक्ता च नानाशास्त्रविधायकः ॥ २४२ ॥ कॉलधर्मविभेदार्थवर्णनाशनतत्पर इति । कालेन रौद्रेण कृत्वा यो धर्मस्य विभेदो लोपस्तदर्थं यद्वर्णानां ब्राह्मणादीनां नाशनमेकीभावः, तस्मिन् सति तस्य धर्मस्य परो रक्षकः, तत्रोद्युक्त इति वा । 'मत्तः सर्व प्रवर्तते' इति वाक्यात् , तदुक्तं ततश्चानुदिनं धर्म'इत्यादिना । बुद्ध इति । बुध्यते स्वयमेव धर्माधर्माविति बुद्धः। गुतार्थवक्ता चेति । गुप्तो गूढः अर्थो धर्मरूपो यस्मिन् तत् गुप्तार्थ, तद्यथा स्यात् तथा पापण्डिभ्यो 'न हिंसा- त्सर्वभूतानि' इत्येवमादिधर्मस्य वक्तेत्यर्थः । नानाशास्त्रविधायक इति । सौगतचावी- कादिभेदेन नानाशास्त्राणां कर्तेत्यर्थः ॥ २४२ ॥ नष्टधर्ममनुष्यादिलक्षणज्ञापनोत्सुकः। आश्रयैकगतिज्ञाता कल्किः कलिमलापहः ॥ २४३ ॥ नष्टधर्ममनुष्यादिलक्षणज्ञापनोत्सुक इति । नष्टस्तिरोहितो धर्मो येभ्यो मनुष्यादिभ्यस्तेषां लक्षणानां चिह्नानां ज्ञापने उत्सुक उत्कण्ठित इत्यर्थः । तदुक्तं 'वित्तमेव कलौ नृणा'मित्यादिना । श्रियैकगतिज्ञातेति । 'आभासश्च निरोधश्चाध्यवसीयते । स आश्रयः परब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते' इत्युक्तरूपो य आश्रयः तदेकगतः, स चासावेकगति- थेति तस्य ज्ञाता, आश्रयस स्वरूपत्वात् तज्ज्ञाता स्वयमेव नान्य इति भावः । अत्र पूर्वोदाहृता श्रुतिरनुमन्धया । 'परोमात्रयेति ज्ञापक इति वा । "कॅल्किरिति । कल्कते दम्नोति शनिति कल्किः, कलिं कृन्तति वा । पृषोदरादिः । तदुक्तं 'इत्थं कलौ गतप्राय' इत्यादिना । कलिमलापह इति । कलेमलं पापं स्वप्राकट्येनापहन्तीति तथा, तदुक्तं 'अथ तेषां भविष्यन्ति मनांसी'त्यादिना ॥ २४३ ॥ - ·मीरधुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । शास्त्रवैराग्यसम्योघो नानाप्रलययोधकः । विशेषतः शुकव्याजपरीक्षिज्ज्ञानयोधकः ॥ २४४ ॥ शास्त्रवैराग्यसम्बोध इति । शास्त्रेण श्रीभागवतशास्त्रेण वैराग्यं सकलविषय- निवृत्तिः सम्यक् वोधश्च राज्ञो यस्मात् तथा । शास्त्रेण वैराग्याथ सम्यक् बोधयति राजानमिति वा, तदुक्तं 'कथा इमास्ते कथिता' इत्यादिना । नानाप्रलयबोधक इति । नाना नैमित्तिकप्राकृतिकनित्यायन्तिकभेदेन बहुप्रकारको यः प्रलयः प्रलीयन्तेस्मिन्सर्व इति प्रलयः महाकालस्तस्य बोधकः । तदुक्तं 'कालस्ते परमाण्यादिरित्यादिना । विशेषतः शुकव्याजपरीक्षिज्ज्ञानबोधक इति । विशेषतोऽसाधारण्येन शुकव्याजेन शुकरूप- धारी स्वयमेव परीक्षिनासो राज्ञो ज्ञानस्य ज्ञानसाधनश्रीभागवतस्य यथार्थयोधक इत्यर्थः । तदुक्तं 'अत्रानुवर्ण्यतेऽभीक्ष्ण मित्यादिना ॥ २४४ ॥ शुकेष्टगतिरूपात्मा परीक्षिदेहमोक्षदः । शब्दरूपो नादरूपो चेदरूपो विभेदनः ॥ २४५ ॥ शुके टंगतिरूपात्मेति । शुकस्येष्टा इष्टतमा या गतिर्जानं तद्रप आत्मा यस्स, शुकस्सेप्टो राजा तस गतिरूपात्मेति वा । तदुक्तं 'एतं निशम्य मुनिने त्यादिना । परीक्षि- देहमोक्षद इति । परीक्षिते देहान्मोक्षं दत्तवानित्यर्थः । तदुक्तं 'परीक्षिदपि राजपिरि'त्या- दिना । शब्दरूप इति । शब्दब्रह्मरूप इत्यर्थः । नादरूप इति । नादः प्रणवस्तद्रूप इत्यर्थः, 'प्रणवः सर्ववेदेष्विति वचनात् । तदुक्तं 'समाहितात्मना ब्रह्मनि'त्यादिना । वेदरूप इति । वेदा ऋग्वेदादयो रूपं यस्य, तेयु रूपं यस्येति वा, सामवेदरूप इति वा, वेदानां सामवेदोस्मीति वाक्यात् । विभेदन इति । ऋग्यजुःसामाख्यैर्विशिष्टस्स मेदस्य कर्तेत्यर्थः ॥ २४५॥ व्यासः शाखाप्रवक्ता ध पुराणार्थप्रवर्तकः। मार्कण्डेयप्रसन्नात्मा पटपमपुटेशयः ।। २४६ ।। ध्यास इति । विस्तारक इत्यर्थः । तदुक्तं 'पराशरात् सत्यवत्या मित्यादिना । शी- खाप्रवक्ता चेति । यदृचादिशाखानां शिष्येभ्यः प्रवक्ता प्रवचनकर्तेत्यर्थः । पुरीणार्थप्रवर्तक इति । पुराणानां लक्ष्यलक्षणरूपस्सार्थस्य प्रवर्तको घोधक इत्यर्थः । तदुक्तं 'पुराणलक्षणं ब्रह्मानिआदिना । मार्कण्डेयशमन्त्रात्मेति । मार्कण्डेयाय प्रसादयुक्त आत्मा अन्तःकरणं यस्येति । तदुक्तं तस्यैव युजतश्चित्त'मित्यादिना । चटपत्रपुदेशय इति । मार्कण्डेयाय मायादर्शने महार्णवे न्यग्रोधपोतस्स पर्णपुटके शक्तिवानित्यर्थः । शयवासवासिष्वकालादि- सलुक् । तदुक्तं 'न्यग्रोधपोतं ददर्शे'त्यादिना ॥ २४६ ॥ मायाव्याप्तमहामोहदुःखशान्तिप्रवर्तकः । महादेवस्वरूपश्च भक्तिदाता कृपानिधिः ॥ २४७ ॥ मायाव्यातमहामोहदुःखशान्तिप्रवर्तक इति । मायया व्याप्तो महामोहो. १२ ·९० श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् । ऽज्ञान तजनित यन्मार्कण्डेये दुःखं तस्य शान्ति निवृत्ति स्वदर्शनेन प्रवर्तयतीति तथा । 'अथ तं बालक वीक्ष्ये त्यादिना । महादेवस्वरूपश्चेति । महादेवखरूपेण पुनर्मार्कण्डेयाय दर्शनं दत्तवानिति भावः । 'रुद्राणां शङ्करश्चास्मी'तिवाक्यान्महादेवस्वरूपत्वम् । तदुक्तं 'तमित्थं निभृतात्मान'मित्यादिना । भक्तिदातेति । मार्कण्डेयाय भक्तिरूपस वरस्य दाते त्यर्थः । तदुक्त 'वरमेक वृणेथापी'त्यादिना । कृपानिधिरिति । अतिदुर्लभभक्तिदानात् कृपायाः निधिर्निधानमित्यर्थः ।। २४७ ।। आदित्यान्तर्गतः कालः द्वादशात्मा सुपूजितः । श्रीभागवनरूपश्च सर्वार्थफलदायकः ॥ २४८ ॥ आदित्यान्तर्गत इति । आदित्यस्य मण्डलरूपस्यान्तःस्थित इत्यर्थः । तदुक्तं 'शुको यदाह भगवा' नित्यादिना । कोल इति । कलयति विश्वं क्षणलवादिभिरिति कालः, कालरूप इति वा । दाँदशात्मेति । धार्यमप्रभृतयो द्वादशसूर्या आत्मानो मूर्तयो यस्य, द्वादशानामात्मेति वा । तदुक्तं 'मघादिद्वादशखि'त्यादिना । सुपूजित इति । तत्तदुपा- सकैस्तत्तन्मत्रैः सुषु यथा स्यात् तथा पूजितोर्चित इत्यर्थः । श्रीभागवतरूपश्चेति । श्रीभागवतमनुक्रमणिकया रूपयतीति तथा, श्रीभागवते रूपं यस्येति वा, तद्रप एवेति वा । तदुक्तं 'अन सङ्घीयते साक्षादि'त्यादिना । 'सर्वार्थफलदायक इति । श्रीभागव- तरूपेण सर्वेपामप्यर्थीनां धर्मादिपुमर्थानां सर्वार्थफलरूपां भक्तिं वा ददातीति तथा । सर्व- पुरुषार्थरूपाणि यानि फलानि तेषां दातेति वा, सर्वार्थः स्वयमेव तद्रप फलदायक इति वा । तदुक्तं य एतच्छ्रावये'दित्यादिना ॥ २४८ ॥ ॥ इति द्वादशस्कन्धनामानि ॥ इतीदं कीर्तनीयस्य हरेर्नामसहस्रकम् । पयसप्ततिविस्तीर्ण पुराणान्तरभापितम् ।। २४९ ॥ इतीद मिति । इतिशब्दः समाप्तौ, इदं कीर्तनीयस्य कीर्तनयोग्यस्य हरेः सकलदुःसहरणशीलस्य नामसहस्रक नामसहस्रमेव नामसहस्रकं सुसरूपमिति तदेव वि- शेष्यते । पशससतिविस्तीर्णमिति । नाम्नां पञ्चाधिकसप्तत्या विस्तीर्ण विस्तारो यस्मि- निति तत्सयसप्ततिविम्तीर्णम् । अत्र विस्तीर्णपदं पृथक्कृत्य पुराणान्तरभापितमित्यनेन विशेषणीयम् । नो चेत् सर्वस्यापि पुराणान्तरीयत्वं म्यात् । तानि च पुराणान्तरमसिद्धानि पथानि नदर्षन्ते । १ शुकवागमृताधीन्दुः । २ कोटिसूर्यसमप्रमः 1 ३ ग्रनकोटिप्रमा पतिः। ४ सुधाकोटिम्वास्थ्यहेतुः । ५ कामधुवोटिकामदः । ६ समुद्रकोटिगम्भीरः । ७ तीर्घकोटिममायः । ८ मुमेरकोटिनिष्कम्पः । ९ कोटिप्रमाण्डरिग्रहः । १० कोट्य- धमेवपापगः । ११ वायुकोटिमहायलः । १२ कोटीन्दुजगदानन्दी । १३ शिनकोटिप्रमा. दत् । १४ अमानी । १५ मानदः । १६ जनार्दनः । १७ अधोक्षजः । १८ उपन्द्रः ।

·९१ श्रीरघुनाथकृतनामचन्द्रिकाटीकासंवलितम् । १९ इन्द्रावरजः । २० त्रिलोकात्मा । २१ विश्वमूर्तिः । २२ पृथुश्रवाः । २३ रघुनाथः । २४ रामचन्द्रः । २५ रामभद्रः । २६ रघुप्रियः । २७ अनन्तकीर्तिः । २८ पुण्यात्मा । २९ पुण्यश्लोकैकभास्करः । ३० अहल्यादुःखहारी । ३१ गुहस्वामी । ३२ सलक्ष्मणः । ३३ शरभङ्गसुतीक्ष्णादिपूजितः । ३४ अगस्त्यभाग्यभूः । ३५ जटायुर्वधमोक्षदः । ३६ शवरीपूजितः । ३७ दुन्दुभ्यस्थिप्रहरणः । ३८ सप्ततालनिभेदनः। ३९ चित्रकूटप्रियस्थानः । ४० दण्डकारण्यपावनः । ४१ ऋषिसम्प्रार्थितकृतिः। ४२ विराधवधपण्डितः । ४३ सर्व- साक्षी । ४४ केशवः । ४५ नन्दब्रजजनानन्दी । ४६ रामानुजः । ४७ वासुदेवः । ४८ अरण्यभोक्ता । ४९ याललीलापरायणः । ५० प्रोत्साहजनकः । ५१ अघासुरनिपूदनः । ५२ व्यालमोक्षप्रदः । ५३ पुष्टः । ५४ ब्रह्ममोहप्रवर्धनः । ५५ अनन्तमूर्तिः ५६ सर्वात्मा । ५७ जङ्गमस्थावराकृतिः । ५८ ब्रह्ममोहनकर्ता । ५९ स्तुत्यः । ६० आत्मा । ६१ सदाप्रियः । ६२ कालीयफणिमाणिक्यरजितश्रीपदाम्बुजः । ६३ वेणुवाद्यविशारदः । ६४ वेणुवाद्यस्मरक्षोभमत्तगोपीविमुक्तिदः । ६५ सद्यः कुवलयापीडघाती । ६६ चाणूरम- दैनः । ६७ सान्दीपनिमृतापत्यदाता । ६८ कालान्तकादिजित् । ६९ सहसकवचच्छेदी । ७० सुदामारकभार्थिभूम्यानीतेन्द्रवैभवः । ७१ पोडशस्त्रीसहस्रशः । ७२ बुद्धः । ७३ गुप्तार्थवक्ता । ७४ चतुर्मुर्तिः । ७५ साक्षी ॥ २४९ ॥ य एतत्मातरुत्थाय श्रद्धावान् सुसमाहितः । जपेदाहितमतिः स गोविन्दपदं लभेत् ॥ २५० ॥ य एतदिति । यः पुरुषः एतत्प्रातरुत्थाय सुसमाहितोऽव्यग्रचित्तः सन् श्रद्धा- युक्तो जपेत् स पुरुपो गोविन्दस्य गवेन्द्रस्य श्रीगोवर्धनोद्धरणस्य पदं स्थानं चरणस्य पदं स्थानं चरणं वा प्रदित्यन्वयः । कीदृक्पुरुषः अर्थाहितमतिः । अर्थेषु लौकिकेपु न हिता धृता मतियन । यद्वा । अर्थेषु नाम्नां निर्वचनार्थेषु अर्थे भक्तिरूपे आहिता स्थापिना मतिर्येन वा ॥ २५० ॥ पूर्व श्रद्धायुक्तः प्रातरुत्याय जपित्वा व्यग्रत्वादिसाधनयुक्तस्यैव फलमुक्तमिदानीं तदशक्त- स्थापि पाठमानपर्यवसायिनोपि फलं भवत्येवेति वदन्ति । सर्वधर्मविनिर्मुक्तः सर्वसाधनवर्जितः। एतद्धारणमात्रेण कृष्णस्य पदवीं व्रजेत् ॥ २५१ ॥ हावेशितचित्तेन श्रीभागवतसागरात् । समुद्धृतानि नामानि चिन्तामणिनिभानि हि ॥ २५२ ।। कण्ठस्थितान्यर्थदीप्त्या पाधन्तेऽज्ञानजं तमः । भक्तिं श्रीकृष्णदेवस्य साधयन्ति विनिश्चितम् ॥ २२३ ।।

·९२ श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्त्रम् । सर्वधर्मविनिर्मुक्त इति । व्याख्यातप्रायम् । अर्थदील्या अर्थप्रकाशकत्वेन भक्तिमपि श्रीकृष्णदेवस्य साधयन्ति । अर्थप्रकाशकत्वेन ज्ञानं तदनन्तरं भक्तिमिति ।। माहात्म्यस्य परमकाष्ठामाहुः । किम्यहक्तेन भगवान् नामभिः स्तुतषड्गुणः । आत्मभावं नयत्याशु भक्तिं च कुरुते दृढाम् ॥ २५४ ॥ किं यहक्तेनेति । स्तुताः पडैश्वर्यादयो गुणा यस्येति ॥ बहूनां साधनानां समुच्चये प्राप्ते एकेनैव चारितार्थ्यमाहुः । यः कृष्णभक्तिमिह वाञ्छति साधनांच- र्नामानि भासुरयशांसि जपेत्स नित्यम् । तं चै हरिः स्वपुरुपं कुरुतेतिशीघ्र- मात्मार्पणं समधिगच्छति भावतुष्टः ॥ २५५ ।। यः कृष्णभक्तिमिति । भासुरं प्रकाशनस्वभावं यशो येषां, भासुरस्य भगवतो यशोरूपाणि वा । आत्मार्पणं तस्मै खात्मानमर्पयतीति । यद्वा । तत्कृतमात्मसमर्पणं सम्यगधिगच्छति जानातीति । भावेन भक्तिभावन तुष्टः सन्तुष्टः । श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्णिवृषावनिनुक- राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोपवनितानजभृत्यगीत तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान् ॥ २५६ ॥ श्रीमद्वल्लभाचार्यसमुदृतं श्रीपुरुपोत्तमनामसहस्रम् । श्रीकृष्णेति । श्रीकृष्णेति श्रीकृष्णभक्तान् पाहीत्यन्वयः । श्रीकृष्णेति सम्बो- धनं विशेष्यते रिशेपणैः । कृष्णस्यार्जुनस्य सखा कृष्णसखः । पृष्णिवृपावनिधुगिति । वृष्णयो वसुदेवादयः, वृपो धर्मः, अवनिः पृथ्वी, ताः द्रुह्यन्तीति वृष्णिवृषावनिद्रुहः ते च ते राजन्याश्च तेषां वशदहनायानपर्गमनुपक्षीणं वीर्य सामर्थ्य यस, गोविन्द गगामिन्द्रम्तत्मम्सुद्धौ गोपवनिताश्च ब्रजच भृसाथ तैगीतः तैस्तैर्गुणैः कीर्तितः, तीर्थ- अकः । तीर्थरूपेण भवः कीर्तिर्यम्स, तीर्थानि श्रवांसि यसेति वा । श्रवणमङ्गल श्रवणमात्रेणैर परमकल्याणरूप इत्यर्थः । कृष्णनामसहसानमालेयं वामणीमयी । अपिता श्रुतिस्रेण रचिता कृष्णपादयोः॥१॥ श्रीविठ्ठलतनूजेन रुक्मिणीगर्भसम्भुया । रघुनाथेन गायेयं मामसु व्यरचि स्फुटम् ॥२॥ ॥ इति श्रीमदलभनन्दनचरणकमलपरागमात्रसनाथरघुनाथस्य कृती नामचन्द्रिका समासा ॥

·श्रीमद्-वल्लभाचार्य-महाप्रभु-विरचिता
त्रिविधनामावली
विवृति संवलिता
श्रीमद् - बल्लभाचार्य - महाप्रभु - वंशावतंस.
गोस्वामी श्री १००८ श्रीकृष्ण जीवन जो-
महाराज श्री इत्येतेषां - करकमलयोः
अपिता-तदात्मजः-गोस्वामि-
श्री १००८ श्रीवजाधीश - महोदयः
श्रीवल्लभाग्दा: ५०३
वि. सं. २०३६

·प्रकाशक:
गोस्वामि श्री १००८ श्रीवजाधीशजी,
बड़ा मन्दिर, श्रीजीवनजी महाराज लेन,
भुलेश्वर, वम्बई, ४०० ००२ भारत.
साधारण संस्करण २००० प्रति,
राज संस्करण १००० प्रति,
श्रीवल्लभाद : ५०३
ग्रन्थ-परिचय लेखक : गोस्वामी श्याम मनोहर
:
वी, वरदराजन
एसोसिएटेड एडवर्टाइजसं एंड प्रिंटर्स
५०५ ताग्देव, आर्थर रोड
यम्बई, ४०००३४

·BAR
N
गोस्वामिश्री १००८ श्रीकृष्णजीवनजी महाराज

·॥श्रीकृष्णाय नमः॥ ॥श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः ।। ग्रन्थ-परिचय परमात्माम अनन्त गुण-धर्म है तथा अपने अनन्त रूपोमे परमात्मा अनन्त लीलायें प्रकट करता है। इनमें कुछ गुण-धर्म रूप तथा लीलायें माहात्म्यज्ञान वढानेवाली होती और कुछ स्नेहको मुदृढ करनेवाली होती है । जैसे अहन्तास्पद देह और देहसे सम्बन्धित ममतास्पद वस्तु- ओमें स्नेह हमें हमारी आत्मामे रहे स्नेहके कारण जुड जाता है, वैसे ही आत्मामे प्रियताकी अनभूतिका स्रोत परमात्मा होता है । अतएव आत्मा प्रिय है तो परमात्मा परमप्रिय । जैसे देहीं आत्मा है वैसे ही आत्मा के भीतर परमात्माकी स्थिति है । अतएव वह आत्माकी भी आत्मा है। आत्माकी भी आत्मा होना उसका स्नेहको बढानेवाला रूप है। तत्तद् देहोमें आत्मा भिन्न-भिन्न होती है किन्तु सभी आत्माओमें स्थित परमात्मा एक-अभिन्न है। यही उसकी परमता-महत्ता है। यह उसका माहात्म्य है । अतएव विज्ञानमय आत्माके भीतर आनन्दमय परमात्माकी स्थिति उपनिषद् दिखलाते हैं । उपनिषदोमें जगतकी उत्पत्ति स्थिति एवम् प्रलय के कारणरूप परमात्माको 'ब्रह्म' कहा गया है। उक्त, विविध लीलाओका वर्णन श्रीमद्भागवतमे सर्ग-विसर्ग-स्थान-पोषण-अति-मन्वन्तर-ईशानुकथा निरोध-मुक्ति-आश्रयके रूपमें दशधा हुआ है। इनमे कुछ उत्पत्ति, कुछ स्थिति और कुछ प्रलय रूप श्रुतिणित ब्रह्मकी लीलाओका ही भागवत भगवान्की दविध लीलाओके रूपमें विवेचन करती है। उत्पत्ति एवम् प्रलय की लीलाये परब्रह्म परमात्मा भगवान् श्रीकृष्णके वास्तविक माहात्म्यका ज्ञान प्रदान करती है तथा स्थितिको लीलाये श्रीकृष्णके प्रति हमारे स्नेहको सुदृढ वनाती है। स्थिति-लीलाका चरमोत्कर्ष (Chmax) श्रीमद्भागवतके दशम स्कन्धमें निरोध ·लीलाके रूपमे वर्णित हुआ है। अतएव परमात्मा और जीवात्मा के बीच रहे सहज स्नेहका दशमस्कन्धर्म चरमोत्कर्ष वर्णित हुआ है। श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रममें थीमहाप्रभुने जैसे समग्र श्रीमद्भागवतमे से दविध लीलाओके निरूपण करनेवाले नामोका संकलन किया है, वैसे ही त्रिविधनामावलीमें केवल दशमस्कन्धकी भगवल्लीलाओका अवगाहन करानेवाले भगवन्नाम सकलित किये है। दशम स्कन्धमें भगवान् श्रीकृष्णकी वाललीला प्रौढलीला तथा राजलीला वर्णित हुई है। स्नेहात्मिका भक्तिको भी श्रीमहाप्रभु तीन अवस्था स्वीकारते है : (१) प्रेम (२) आस और, (३) व्यसन। इस त्रिविधनामावली, जिसमे परमात्माके भक्तोंके बीच निरुद्ध होनेकी लीलाओका वर्णन है, के चिन्तन-पठनसे जीवात्मामें प्रेमास- क्तिव्यसनके ऋमिक सोपानोपर भक्ति आरूढ होती है और भक्त प्रपञ्चको भुला कर भगवान्मे आसक्त हो जाता है-निरुद्ध हो जाता है। बाललीलानामपाठात् श्रीकृष्णे प्रेम जायते ।। आसक्तिः प्रौढ़लोलायाः नामपाठाद् भविष्यति ॥ व्यसनं कृष्णचरणे राजलोलाभिधानतः। तस्मानामवयं जाप्यं भक्तिप्राप्तीच्छुभिस्सदा ॥ प्रस्तुत संस्करण वि. स. १९७७ मे प्रकाशित संस्करणका ऑफसेट प्रोमेस द्वारा पुनर्मुद्रित रूप है। उक्त सस्करणके सम्पादक थे श्रीमूलचन्द तुलसीदास तेलीवाला तथा श्रीधीरजलाल अजदास साकलिया, प्रकाशक थे थोत्रिभुवनदास पीताम्बरदास शाह, इन सभी महानुभावोका हम कृतज्ञतापूर्वक स्मरण करते है।

·प्रस्तावना। श्रीत्रिविधनामावल्या विवरणसमेतायाः प्राकट्य 'श्रीनटपुरस्थ त्रिभुवनदास पीताम्बरदास शाहे'त्यस्य द्रव्यसाहाय्येन कियते । अत्र मुद्रितस्य विवरणस्य कर्तृणां नाम नास्माभियते । भगवद्धर्मपरायणशास्त्रिकल्याणजीसूचनातः श्रीगोकुलोत्सवहतेति कल्प्यते । अस्मददृष्टेषु आदर्श- पुस्केषु कुत्रापि प्रन्यकाजिनाम न ज्ञापितम् । एतद्विवरणस्य शोधनं पञ्चपुस्तकाबारेण कृतम् । तत्र प्रथमं नित्यलीलास्थश्रीमद्गोस्वामिश्राजीवनेशानाम्, द्वितीय पण्डितभट्टबलभद्रशर्मणाम, तृतीयं भारतमार्तण्डवेदान्तभट्टाचार्यपाण्डितगटूलालानाम, इदं केनचित् स्तम्भतीर्थस्थगुर्जरज्ञा- तीयमहेतालालदासजीसुतदलपतिरायेण स्वावलोकनार्थे संवत् १६९१ आश्विन कृष्ण ११-१२- बुधवासरे लिखितम् । शिष्ट पुस्तकद्वयं श्रीमन्मधुरेशमन्दिरपुस्तकसंग्रहस्थम, कोटातः पण्डित. गोकुलदासैः प्रेषितम् । एतेषां सर्वेषामुपकार स्वीकुर्मः । ज्येष्ठाभिषेकोत्सवः। } मूलचन्द्र तेलीवाला। धैर्यलाल सांकरलीया। मुम्बई.

·છે प्रस्तावना શ્રી ત્રિવિધનામાવલી અને શ્રીમમહાપ્રભુચરણ શ્રીમદાચાર્યજીએ નિજ તનુજ શ્રીગોપીને નાથજી કે શ્રી વિઠ્ઠલનાથજીને શ્રીમદ્ભાગવત પાઠ સહજમાં થઈ જાય એ હેતુથી પ્રકટ કર્યો એવી કિંવદની સંપ્રદાયમાં કવચિત્ શ્રવણુગોચર થાય છે. આ ગ્રંથમાં શ્રીકૃષ્ણના લીલાબેધક નામે શ્રીમદાચાર્યજીએ શ્રીમદ્ભાગવત દશમસકધમાંથી ઉદ્દધૃત કર્યા છે. પ્રભુની બાળલીલા, પઢવીલા અને રાજલીલા એમ ત્રિવિધલીલાને બંધ થવાને પ્રભુના વિવિધ નામ જ્યાં છે. બાલલલાના નામના પાઠથી પ્રભુમાં પ્રેમ, મૌલીલાના નામ પાઠથી આસક્તિ અને રાજલીલાના નામપાઠથી વ્યસન સિદ્ધ થશે એમ કન્યાને ફલશ્રુતિ છે. દશમસ્કંધમાં પ્રતિપાદિત પ્રભુની સર્વવિધ લીલાનું અનુસંધાન ત્રિવિધનામાવલીથી સહજ થાય છે. પ્રત્યેક વૈષ્ણવ આ ગ્રન્થને પાઠ ભાવથી કરે છે. એ પાઠ શુદ્ધ રીતે થઈ શકે એ ઉદ્દેશ થી આ ગ્રન્થનું મુદ્રણ થયું છે. શ્રીસુબોધિનીજીના આશયને સંગ્રહ કરતી એક અતીવ સરલ અને સુંદર વિકૃતિ પણ સાથે યુતિ કરી છે. આ વિતિના કર્તા કે તે અમને નિશ્ચય થશે નથી શાસ્ત્રી કલ્યાણજીની સુચના થી કે અન્ય કેઈનીચદરાથી “શ્રી ગોકુલેન્સવજીકૃત' એમ મુકિત થયું છે. પરંતુ ટીકા બહુ પ્રાચીન છે એમાં તે સંશય નથી. ટીકાનું તથા મૂળનું મુદ્રણ નીચે જણાવેલા પુસ્તકેના આધારે થયું છે. ૧. પંડિત ગદલાલનું. આ પુસ્તક સંવત ૧૯૨૫ ના આધિનવદિ ૧૧ ને બુધવારે કોઈ સ્થભતીર્થસ્થિત ગુજરાતીય પુરાવા' મહેતા લાલદાસજીસુત દલપતિરાણ સ્વાવલેકનાથ લખેલું છે. આરંભ અને શાન થી એમ મંગલથબ્દોથી પ્રભુસ્વરૂપસ્મરણ કર્યું છે, તેથી લેખક પંચમ થીરધુનાથજીના ગહને સેવક લેવો જોઈએ. પત્ર ૪૫. આ પુસ્તક બહુ સુંદર અક્ષર લખેલું છે. કવચિત્ વ્યાકરણદેવ જોવામાં આવે છે, પરંતુ પુસ્તક પ્રાયઃ શુદ્ધ છે. ૨.૭, આ બે પુસ્તકેદા થીમન્મથ મંદિરના સમહમાંના છે. પુસ્તકનું મણ અધ થયું ત્યારે આ પુસ્તકે અમને મુખ્યાજી પંક્તિ ગોકુલદાસજીની કૃપાથી મળ્યા. આ પ્રતિ પ્રમાણે પ્રથમ કાર્ધમાં બલે મનાય એમ વાચવું. આ પુસ્તકે પણ પ્રાચીન અને ઠીક છે. ૪. આ પુસ્તક નિત્યલીલાશ્ય શ્રીમોસ્વામિથીજીવનલાલજી મહારાજ તરાથી પ્રાપ્ત થય. નૂતન છે. ૫. પંડિત ભટ્ટ બલભદ્ર શમનું. આ પણ નૂતન છે. આ સર્વને ઉપકાર અમે માનીએ છીએ. rat. ज्पेठामिक, } મૂષક તૈણા. धीरजलाल सांकलीया.

·श्रीकृष्णाय नमः। त्रिविधनामावली। श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता। नमामि श्रीमदाचार्यपदार्ज तन्महाशयम् । ऊपरं सरसीकृत्य सुरभीकृतवत्स्वयम् ॥१॥ भावये सतत श्रीमद्विठ्ठलेशपदाम्बुजम् । येन स्वरुणासारै सिञ्चित हृदयं मम ॥ २ ॥ अतो नामावलीकल्पद्रुमभावफलानि हि । अद्भुतान्युदितान्यत्र भोग्यानि सुहृदा परम् ॥ ३ ॥ अथ साक्षाद्भगवान् परमकृपालु स्वप्रादुर्भावसमये करिबालदोपेण जीवानामुद्धार फर्य मविष्यतीति विचार्य प्रथम स्वनामलीलात्मकं श्रीभागवत प्राटीचकार । तत कलिदोपे सपूर्णश्रीमागवतस्यापि श्रवणपठनयोरशक्यत्वात्स्वकीयेषु करुणया महाकारणिका श्रीमदा चार्या श्रीमागवतादुद्धृत्य सारभूतानि सहस्रनामानि प्रकटितवन्त । यत्पठने सम्पूर्णश्रीभागव तार्थज्ञान भवति । तदुक्त - सहस्र यैस्तु पठितै पठितं स्याच्छुकामृत' मिति । तत्रापि ममुदायेन सरलावतारचरिनधर्मसहितनामनिरूपणान्निगेधरीलात्मनाम्ना भिन्नतया मुख्यत्वेन ज्ञानाभायात्सर्वन साधारणी प्रवृत्तिर्भवेदिति त्रिविधभक्तनिरोधार्थ त्रिविधा या लीला कृता तदा स्मकानि यानि नामानि तानि ततोप्युद्धृत्य निरूपितवन्त । तत्रापि कानिचिन्मूलरूपस्य नामानि नित्यलीलामध्यपातीनि कानिचिदवताररूपस्य तत्तश्चरित्रोधकानि नामानि सत्तीति प्रथम मूलरूपस्य नित्यलीलामध्यपातीनि नामानि निरूपयति । तत्र चादी नामनिरूपण फलसहित प्रतिजानते । नामावली प्रवक्ष्यामि केशवस्यातिवल्लभाम् । यस्या सङ्कीर्तनाविष्णुरात्मानं सम्प्रयच्छति ॥१॥ केशवस्य नामावली प्रवक्ष्यामीति सम्बन्ध । केशवपदेन ब्रह्मशिवयोरपि मोक्षदातेति माहात्म्य सूचितम् । किञ्च ! केशवपदेन केशकृतमौन्दर्यमपि व्यज्यते । तेन बाललीलात्मकस्य भगवतो नामावली प्रवक्ष्यामीति प्रतिज्ञा सूचिता । प्रवर्पक्यनेन यया यथा यया लीलया निरोध कृतो मताना तथा तथैव नाम्ना कयनमिति द्योतितम् । अत एवातिवल्लभामिति विशेषणम् । तादृशसौन्दर्यावलोकनेन प्रेमोद्गमे तद्रूपं तचरित्र तन्नामापि परमप्रेमास्पदं भवतीति भाव । एवं सति माहात्म्यज्ञानपूर्वकनेहे नातेऽप्रे मुक्तिफलं भविष्यतीत्येतत्कथने को विशेष इति तस्या फलमाहु यस्या इति । यस्या सम्यग्भावपूर्वक्प्रेमोरेवण कीर्तनाद्विष्णु स्वयं रसेन व्याप्त सन् आत्मानं मम्प्रयच्छति, स्वरूपानन्द ददाति । दाने मम्यक्त्वक्थनेन तदधीनत्वेन सदा ·२ , त्रिविधनामावली । स्थिति सूचिता । यथा तैर्भगवति सर्वसमर्पण कृतम् , तथा भगवानपि तादृशेभ्य सर्वसमर्पण करोतीति भाव । अत एवोक्त 'मदन्यत्ते न जानन्ति नाह तेभ्यो मनागपि ' इति । एव प्रतिज्ञाय नामान्याहु । श्रीकृष्णाय नम इति ॥ १॥ इद नित्यलीलास्थस्य मूलरूपम्य नाम ज्ञेयम् । तथा हि । कृष्णशब्देन परमवस्तूच्यते । तदेव यहि स्वरमणेच्छाया मूलरूपया श्रिया आधिदैविकया शक्त्या सह रमत इति श्रीकृष्ण पदेन सूचितम् । तथा चोक्त 'स्वधामनि ब्रह्मणि रस्यते नम' इति । तदेव पुनस्तादृश। भक्तनिरोधार्थ लोके प्रकट भवतीत्यवताररूपमपीति तादृशाय नम । अत्र सर्वत्र नमनकथने. नेतादृशे जीवस्य सर्वमेयाशक्यमिति अस्मदैन्यं दृष्ट्वा स्वयमेव कृपा कुर्विति ज्ञापितम् । अत 'नि साधनफलात्मे' त्युक्तम् । किञ्च । नाममु चतुर्यन्तकथनेन नमनस्य स्वरूप एवं विनियोगो भवत्विति ज्ञापितम् । नन्वत्र बाललीलानाला प्रतिज्ञातत्वात् मूलरूपनामसु बाल- लीलात्वं क्य सङ्गच्छत इति चेत् । सत्यम् । भगवत सर्वा एव लीला नित्या इति बाललीलापि नित्येति मूलरूपलौलारूपत्वमेवेति सर्व मुस्थम् । अत एवोपक्रमे केशवपदेन बाललीलासौन्दर्य- मेव द्योतितमिति । यशोदोत्सङ्गलालितमेव मूलरूपमिति प्रथम मूलरूपनामैवोक्तम् । एतेन तत्तत् स्वरूप सा सा लीला ते ते लीलान्त पातिनो मक्ता सर्वदा तयैव लीलासहिता एव तिष्ठन्तीति मर्वमवदातम् ॥ १॥ ननु कृष्णशब्देन पर वस्तूच्यते इत्युत्तम् । तद्वस्तुस्वरूप कीदृशमिति निज्ञासोत्पद्यते । किश्च । मूलरूप त्वलौक्किम् , भक्तास्तु जीवा , क्य तेषा मूलम्पनित्यलीलान्त पातित्वमित्या शानिरासायाग्रिम नामाहु । नराकृतये नम इति ॥ २ ॥ नरवदाकृतिर्यस्येति । सैरिक एव दृष्टान्त , परन्तु कृष्णशब्देन सदानन्दरूपंव नराक- ति न तु लौरिकीति सूचितम् । किञ्च । नराकृतित्वक्थनेन मूलभूत पुरुष स एवैक , अन्ये तु दृष्टान्तार्थ नेनर पुरणीकृता, न तु पुरुषा इति मुचितम् । अत एव सर्वेश पतित्वेन तस्यैव भननमुत्तम् । स्त्रिया पतिभननात् । अम्मि-पक्षे नररूपा आवृतिर्यस्येति पदसम्बन्ध । हिनीयारांश परिहन्ति नराकृतप इति । नरा नगणा समूहो नारं जीपसमूह इत्युत्तत्याम्नरपदेन भरताना ना आरतिध नदृप । तेन मत्ताना देहप्राणेन्द्रियान्त करणनीवात्मादिरूप श्री. पनि । तेपामाप स्वरूपमूतत्रेनालारिक्त्यमेवेति । तमद्भुतमि ' त्यस्स विवरणे · आत्मा कार्य च भूतानी ' त्यादिकारिरामिनिरूपितम् ॥ २॥ सहि परमन्मलेन यो भगवान् स कथनान्यो मरिष्यतीति तपाहु । परब्रमणे नम इति ॥ ३ ॥ . ।

·३ श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमता । इदमेव परब्रह्म, न त्वन्य । अन्यत्रापि यद्ब्रह्मपदं तदक्षरम् । एतद्वितिरूपमेव ज्ञेयम् । अत एव परपदमुक्तम् । ' अक्षरादपि चोत्तम' पर पुरुषोत्तम इयर्थ । एतेन लोक्वेदप्रपि तोप्युक्त । श्रीकृष्णपदेन पूर्व तदतीत उक्त ॥ ३ ॥ एवं सति उमयरूपोपि मूलभूत एव । अवतारलीलामपि स एव तत्तदशेन बगेतीत्यो तत्तज्ज्ञापर्क नामाहु। यदुफुलचूडामणये नम इति ४॥ मधुरालीला द्वारिकालीला च नित्यैवेति तत्सूचक मूलरूपस्यैवेद नाम । अयथा साम्प्रत प्राकन्यामावादेतादृशं नामादावेव न निरूपयेयु । तेन यथा लोकवेदातीतस्वरूपे मनपतित्वं नन्दनन्दनत्वं यशोदोत्सङ्गलालितत्वमपि सर्व नित्यलीलान्त पाति नित्यमेव, तथा लोफवेदप्रसिद्धपि यदुकुलचूडामणित्ववसुदेवदेवकीनन्दनत्वादिक्मपि नित्यमेवेति ज्ञेयम् । अत एव 'यदूना निननाथाना' मित्युक्तं योगमायाज्ञापने भगवता । नोचेत् प्राकश्यानन्तर नायचसम्मवे तपा न वदेदिति भाव । एतत्पुन श्रीमद्वमुदेवचरणे स्तुतौ स्फुटीकृत, ‘स एव स्वप्रकृत्येद' मित्यत्र सुबोधिन्या द्रष्टव्यम् । तया च पदसम्बन्ध । यदुकुलस्य चूडामणि शिरो मणिरित्यर्थ । तेन यदुकुलस्य शिरोमपणत्वकपनेन रानसभक्तनिरोधात्मिका सर्वा रामलीला अपि नित्या एव ज्ञेया । अत एव जयति जननिवास' इत्यत्र सर्वासा लीलाना नित्यत्व नयतीति पदेन ज्ञापितम् । एव सति तस्यैव लोके प्राकट्यकरणे लोकेपि यदुकुलचूडामणित्व प्रयितं भवतीति माव । पर्यिया तदुत्वपख्यापको भवति, तथा भगवानपि यदुकुलोत्कर्प ख्यापक इत्यर्य । एवमस्मिन्नानि 'यदोश्थे ' त्यारम्य 'मायामनुप्यस्य यदस्वे' त्यन्तप्रभस्य सर्वचरित्राणा प्रस्तावना कृतेति ज्ञेयम् । तेन पूर्णस्यैव तत्तद्व्यूहाशेन तत्तत्कार्यकारणात्तथातथा नामनिरूपणमिति भाव ॥ ४ ॥ अत परमावतारचरितोपक्रमज्ञापक नाम निरूपयन्ति । वसुदेवनन्दनाय नम इति ॥ ५ ॥ इदमपि नित्य मूलरूपमेव नाम । ‘वमुदेवगृहे साक्षात् ननियत इत्युक्तत्वात् । स एव मायाज्ञापनानन्तर ' माविवेशाशभागेने 'त्युक्त्यनन्तरं तन्नन्दनोपि नात इति भाव्यर्थ सूचकमुक्तम् । अत एव ‘स विभ्रपौरुप धामे ' त्यत्र वसुदेवस्य परमानन्दकारिणी कायली किकी शोमोक्ता । नन्दन आनन्दकारक इति वा नामार्थो ज्ञेय । किच । वसुदेवस्तु शुद्धस वात्मक । शुद्धसत्त्वं तु भगवत आधारभूतोऽलौकिको नित्यो गुणस्तदधिष्ठायैव प्रक्टीमाताति तमन्दनस्वमपि नित्यं मूलमूतमेवेति ज्ञापितम् । अन्यया प्राकट्यात् पूर्व तन्नन्दनत्वं न वदेयु ॥६॥ ततोऽप्रेऽवतारप्रयोजनसूचक नामाहु । भूमीलेशमारहाराय नम इति ॥ ३ ॥ .

·- . त्रिविधनामावली भूमिर्भता तस्या क्लेश साक्षात्पूर्णप्राकट्ये तञ्चरणसम्बन्धेन निवर्तत इति रिङ्गणली- लाया स्फुटीभविष्यतीत्यवतारप्रयोजनमुक्तम् । भूमे क्लेशनिवृत्तिस्वरूपेण । भारहरणं सकर्ष- णाशेनेति विवेक । गौ त्वे ' त्यारम्य ' पुरैव पुंसे ' त्यन्तोद्यमसूचक नामेति क्षेपम् ॥ ६ ॥ अत पर भगवदाज्ञापक नामाहुँ । पुण्यश्रवणकीर्तनाय नम इति ॥ ७ ॥ पुण्य भाग्यरूपं पापनिवर्तक वा श्रवण कीर्तनं च यम्येति । 'गा पौरुषी मे शृणुतामरा' इत्यारभ्य भगवद्वाक्यश्रवणानन्तरं कीर्तन ब्रह्मणो देवान्प्रति भूमि प्रति च तत्क्यनं, ततस्तेषा च तद्वाक्यश्रवणं, तत पुन कीर्तनं भूमिभाग्याभिनन्दनरूपं ज्ञेयम् । एतदेवोक्त विवरणे 'अनेन वृत्ता तेन भूमि कृतार्था जाते ति । पूर्व भगवदागमनं भूमावसम्भावितमधुना जातमिति भाग्या भिनन्दने युत्तमिति ॥ ७॥ ततो ब्रह्मद्वारा देवाज्ञापनानन्तरं भगवानपि साक्षाद्वसुदेवे प्राविशत्तदद्वारा देवक्यामिति तज्ज्ञापक नाम निरूपयन्ति । कलिमलसंहतिकलनयश पुत्राय नम इति ॥ ८ ॥ अय भाव । भगवत्प्रवेशान तरमलौकिकी काचित्प्रभा जाता वसुदेवदेवक्यो , तत्प्रमा दर्शनमात्रेण सस्य स्वहन्तृत्वज्ञाने जातेपि विवेको जात इति तदपराधानिवृत्त इत्युत्त ' इति घोरतमादावादि ति मूले । य पूर्व महादुष्टमाव स प्रकटज्ञानेपि ततो निवृत्त इति भगवदनुभाव एव जात । एवं सति पदसम्बध । कलिरूप पापरूप कंस तस्य मल पाप रूपो दुष्टो भावस्तस्य संहति सम्यक् हनन तत्क्लयति करोति तादृशो यश पुञ्जो यस्य । पुअपदेनेदे तु साधारणत प्रथममेव यश प्रक्टीकृतमीदृग्विधान्यन तान्यसाधारणानि यशासि पुीभूतानि सन्तीति ज्ञापितम् । अपवा । संहति समूह त क्लयति दूरीकरोतीत्यपि सम्बन्धो क्षेय । अयमेव महानुभावो निरूपित । अथवा । पूर्व वसुदेवदेवक्यो क्सकृतलेशेन महती चिता स्थिता, भगवत्प्रवेशे सा सपि निवृत्तेत्यपि एतन्नाम्ना सूचितम् । तथा चोक्त ' दुरासदो दुर्विषद ' इत्यादिना मूले ॥ ८॥ अत परमावतारस्य मुरयप्रयोननज्ञापर्व नामाहु भक्तिमार्गप्रवर्तकाय नम इति ॥ ९ ॥ भक्तिमार्गत्यत्र मधुराम्पा पूर्व कर्मनिष्ठितास्तत्प्रवर्तवाम्तेषामपि भगवदीयत्वाविरोधार्य सदिच्छया निमित्त कमद्वारा ते निवार्य + सारयतीत्यनेन तेषा फलदानापै भत्तिमार्ग प्रवर्क्स सर्वागोवरे प्रादुभ्य शुद्धसत्त्वात्मकभूतयोरानन्दं दत्वा भक्तिमार्ग प्रकटित , तो मुदाप्नुतो गवामयुतं मनसा दत्वा माहात्म्यज्ञानपूर्वकनेहाकुलतयोत 'समुद्विने भवद्धेतो सादहमीर भी रित्यत्र अयथा न यदेदिति भाव । रिवाशुद्धसत्त्वात्मकमगवदापारमनस्य भयपाहेशन इत्तिरेव न स्यात्, शारीरा मानमा दिव्या पेयासे ये चमानुपा । भौतिशाधवपैशा बाधन्ते हरि ·५ श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । संश्रयादित्यादिवाशिंकानिराकरणपूर्वक भगवता अंगीकारार्थमेव तथा कृतम् । 'यस्याहमनु- गृहामी' त्यादिवाक्यात्स्वननाथकृत्यागीकृतवानतो भगवदिच्छया सर्व घटते इति भाव । अन्त प्रवेशानन्तरं वसुदेवदेवकीनिरोधस्तु नात इति भत्तिमार्गप्रवृत्ति तेति तादृश नामो- क्तमिति भाव ॥९॥ ननु भक्तिप्रवृत्तावपि सर्वेषा फलं कीदृशं भविष्यति, एकरूपमेव बहुरूप वेत्याशक्या मिम नामाहु । भक्तजनकल्पवृक्षाय नम इति ॥ १०॥ भक्तननाना कल्पवृक्षरूप । कल्पवृक्षो यथा यस्याकाक्षा तथा ता पूरयति, तथा यादृशो भक्तो यया रीत्या मनते, तादृशमेव तस्मै फलं ददातीति भाव । एतत्सर्व गर्भस्तुतौ स्फुटी कृतमिति तत्सूचक नाम ज्ञेयमिदम् ॥ १० ॥ अत पर साक्षादाविर्भूतस्य नामाहु । देयकीनन्दनाय नम इति ॥ ११ ॥ अकस्मात्साक्षात्परमानन्दस्वरूपप्राकट्ये तस्या परमानन्द एव जात इति तथैव नामो क्तम् । किञ्च । देवक्या सर्वदेवतासान्निर्थ्य ‘देवक्या देवरूपिण्यामि' त्यत्रोक्तम् । तेन प्राकन्यसमये सर्वेषा देवाना स्वत एवानन्दाविर्भावो नात इति युक्तमेवेत्यप्येतन्नाम्ना सूच्यते । एवं सति । अथ सर्वगुणोपेत ' इत्यारम्य 'प्राच्या दिशीन्दुरिवे ' त्यन्तश्लोक्तात्पर्यद्योतकमिदं नामेति ज्ञेयम् । तेन यथा प्राच्यामिन्दुप्राकन्य, तथा देवक्या पुरुषोत्तमस्य । स यथा राना वेव तनापि तारकाणामानन्ददायी, तथायमपि स्त्रीणामग्रे भविष्यतीति सूचितम् । अत एव स्रीवाचस्त्वेन देवपीपदमुक्तम् । इद तु मूलरूपमेवेत्यस्यैवावताररूपत्वं चेति तत्तत्वार्यार्थे तत्तदंशेन सहावतार इति देवक्या प्रद्युम्नाश इति सूचकमिदं नामेति बाललीलान्त पातित्व मपि सचितम् । अत एव पुत्रत्वद्योतक्नन्दनपद दत्तम् । तथाचोक्त ‘जायमाने जनार्दन इत्यस्य विवरणे । एवं सन्दर्भेऽवतारत्रयमिति । धर्मरक्षकत्वेनानिरुद्ध । मुक्तिदानार्थमज्ञान निवृत्तिद्वारा संर्पण । देवक्या प्रद्युम्न इति ॥ ११ ॥ एवं सक्लक्लापूर्ण सच्चिदानन्दविग्रहो भगवान् देवकीवसुदेवयोरमेऽक्स्मात्प्रादुर्भूत इति अग्रे आश्चर्यवर्णनमिति द्योतक नामाहु । वसुदेवदेवकीपुण्यपुचफलाय नम इति ॥ १२ ॥ वसुदेवदेवक्यो पुण्याना पुञ्ज राशि । पुण्यपदेन भाग्यमपि सूचितम् । माग्यन्यतिरे देणैतादृशं फलं न भवति । तम्य फलरूप एवार्य प्राट । माग्याना पुण्याना च तत्रापि चिर सञ्चिताना राशीभूताना फ्लरूप । न तु साधारणानामित्यर्थ । एतेन फलस्यालौक्क्त्विात कारणभूतमाग्यानामप्यलौकिकत्वं सूचितम् । कार्यकारणयोरेक्नातीयत्वनियमात् । यद्यपि पूर्वजन्मन्येताम्या परमं तप कृतं, तथापि तपस्तु साधन भवति । भगवास्तु साधनासाध्य इति - ·ur त्रिविधनामावली। मूलेच्छाया एव कारणत्वाद्वरदानेन तपसोप्यलौकिरकरणत्वाद्धाग्यानामप्यलौकिकत्वं सम्पन्न मिति तत्फलरूपत्वमेवेति भाव । अथवा । वसुदेव शुद्धसत्त्वात्मक भगवदाविर्भावस्थान भूत । देवकी सर्वदेवतामयी विष्णुरूपा चेति सर्वेषा भाग्याना समुदायोत्र निरूपित । अत एव पुजपदम् । तदा तत्फलरूपत्वेनाविर्भावो युक्त एवेति भाव । यद्यपि सर्वेषामर्थे प्रादुर्भा वस्तथापि प्रादुर्भावस्थानरूपावेतावेवेत्येतद्भाग्यफलरूपत्वमेवोक्तम् । अत एवाग्रे बाललीलानुभवोऽ प्यान्तरो मनोरथात्मको निरूपित ' एतावति दिनान्यासन्नि' त्यादिकारिकाभि ॥ १२ ॥ यद्यपि भगवानखिलालौकिकधर्मप्राकन्यसहित एव प्रकटस्तथापि तत्तद्भक्ताना तत्तन्म नोरथपूरण कर्तव्यमिति सर्वदा लौकिकधर्मप्राकश्ये भक्ताना तन्माहात्म्यज्ञानेन मुक्तिरेव- स्यान भक्तिमार्गरीत्या स्वरूपानुभव इति भक्तेषु माहात्म्यज्ञानेपि लौक्किभाव एव दृढीकृत इति तादृश नामाहु । देवकीमनाप्रमोदजनकाय नम इति ॥ १३ ॥ एतावत्पर्य तमलौकिकरूप दृष्ट्वा परमानन्देनाश्चर्यरसे मग्नैव स्थिता । अत पर तादृशे पुत्र- बुद्धिरेवाभूत्र तु माहात्म्यबुद्धि । एतादृशोय मम पुत्र इति स्नेहरस एवाविर्भूत । अत एव 'जन्म ते मय्यसौ पापो मा विद्यात् ' ' उपसहर विश्वात्मन् ' ' समुद्विने भवद्धेतो 'रित्यादि प्रार्थना । ततो भगवॉस्तयो पश्यतोरेव प्राकृत शिशुत्रमूव । अच्छिन्ननाल बस्तिसहित । तदा देवीमनसि प्रमोदो जात । अलौक्केि धर्मे प्रकटे गोपयितु न शक्यते, रूपान्तरे त्वन्य प्रापि स्थापयितु शक्यत इति क्सकृतोपद्रवशंकाननितोद्वेगस्य निवृत्ते पुत्रवात्सल्यरूपधर्मे प्र प्रमोद सिद्ध इति देवक्या मनस प्रकृष्टो मोदस्तजनकाय ॥ १३ ॥ ननु मासाद्भगवति प्रकरे तु तत्त्वबुद्धि कथ भवेत्तनाहु । ब्रह्मादिभक्तवाक्परिपालकाय नम इति ॥ १४ ॥ अयं भाव । एतौ ब्रह्मणा प्रजोत्पादनार्थमाज्ञप्तौ, तदा पुन परमं तप कृतवन्तौ, भगवदा त्मक्तया तप कृतमिति भगवा प्रमन्नो जात ,तथापि प्रनासर्गार्थमाज्ञप्ताविति कामनया तप कृत मिति भगवत्म्वरूपाज्ञानेन परमसौन्दर्यातिशययुक्तं मगवन्तं दृष्ट्वापि तत्सदृर्श सुतमेव घृतवन्तौ तता पाररर्य भगवानेव पुनरूपत्वेन प्रस्ट पृश्निगर्भो वामनो देवकीनन्दनश्चेति । इदानीमपि प्रद्यु माशेन सृष्टिमेर करिष्यतीति ब्रह्माक्षापरिपालनं कृतम् । तथा च ब्रह्मादीना मक्ताना वाक्य प्रनामकरणरूपं तम्य परिपालक इति लौक्किमाव एवोत्पादितो, न तु भगवद्भाव । अत एवं 'मोहिती मम माययेत्युतम् । अथवा । ब्रह्मादिप्रार्थनायामह प्रादुर्भविष्यामीति पूर्व यद्वा क्यमुरी, तम्य परिपालकाय सत्यप्रतिज्ञायेत्यर्य । अत एव 'विखनसाथित इत्यादि वचनम् । न येवल अमात्यमेव कृतं, किन्तु सापा मताना यद्देयं प्रतिज्ञावं तस्य सर्वम्य पालक इति आदिशन्देन परीत्युपमर्गेण घ शापितम् । एवं सति मुख्यतया निरुद्धभत्तेभ्य आनंद दानापमाविर्भाव इनि प्राकृतशित्वा अलौविस्वेदातीतमदानात्यापीभूय मने गमन ·७ श्रीगोकुलोत्सवकृतविकृतिसमेता । मिति निरूपितम् । यद्यप्पर साक्षात्पूर्णप्राकट्यानन्तरं तादृशानन्देन तत्स्वरूपावलोकनक्रमेण तमद्धत बालक ' मित्यादिनाना क्थनं युक्तम् । न तु तद्विहाय पूर्वमेव बभूव प्राकृत शिशुरित्येतत्सामयिकनामक्थन, तयापि ' पुरषोत्तमस्तु नंदगृह एथे ' ति बाक्यालीलास्थ भक्तानाम मुख्यतया तत्रैव प्राकल्यं, परंतु मायावरणसहित, रानमसात्त्विकभक्तानामपि निरोध कर्नव्य । वंशसंबंधिकार्य भूमारहरणादिकार्य च कर्तव्यमिति वसुदेवदेवकीगृहे तदावरणं दूरीकृत्य प्रादुर्भूत । एतत्कार्य त्यधुना न कर्तुं शक्यम् , 'उपसहर' । 'समुद्विने ' इत्यादिवच नानुपपत्ते । अतस्तत्स्वरूपमन्तर्भाव्य तदतीत सदानन्दस्वरूप प्रमटीकृत्य प्रजमागतवानिति तदकथन स्वरूपकार्यकारणाभावात् । विश्च । आदौ भगवान्मुग्धभावप्रदर्शनेन भत्ताना लौक्किभावस्थापनपूर्वकं लीला कृतान्न तु माहात्म्यज्ञापनपूर्वकमन्यथा बाललीलानुकरण न स्यात् । यद्यपि पूतनादिमारणे माहात्म्यख्यापकानि नामानि बाललीलायामुत्तानि, प्रौढली लाया तु माहात्म्यज्ञानपूर्वक एव स्नेहो दृढीकर्तव्य इति तोक्तानीति सर्वमवदातम् ॥१५॥ अत परं मथुरातो निर्गमनसमये मायाकार्य वृष्टिगर्ननादिक जात तद्वसुदेवस्यापि खेदहेतुर्भवतीति तन्निवारणार्थ 'शेपोन्वगादि' ति तत्सूचक नामाहु । शेपादिभक्तसेषितचरणाय नम इति ॥ १५ ॥ आदिपदेन मायावृष्टिगर्ननादयो ज्ञेया । माया सर्वव्यामोहक: । दृष्टिनर्जन च सर्वेषामनुत्याने हेतु । तत्राप्युपाशुगर्जनम् । अन्यथाधिकगर्ननेनैव जागरण स्यादित्येतत्सर्व सेवारूपमेवेति तयञ्जकमादिपदं दत्तम् । नो चेत्तत्समये शेषव्यतिरिक्तस्याभावादादिपदमप्रयो जनवं स्यादिति भाव । शेषो यथा सर्वदा शय्यादिरूपत्वेन सेवक । तथा मायाप्येव कार्ये साधिका दासीवदिति सर्व सुस्थम् । यद्यपि वृष्टयादिकार्य प्रथम, पश्चाच्छेपागमन, तथापि वृष्टयादेवसुदेवस्य दु खहेतुत्वागौणत्वम् । शेषस्य तन्निवारकत्वान्मुख्यत्वमिति प्रथम शेष एवोक्त । एवं शेषस्य निरोध एव निरूपितस्तदर्थमेव प्रकट इति ॥ ११ ॥ अत पर यमुनानिकटे समागतम्य तन्निरोधकर्तृक नामाहु । कालिन्दीधेगह नम इति ॥ १६ ॥ कालिन्द्या यो वेग स्वभावकृत कालकृतश्चेति द्विविध । तदुक्तं भयानकावर्ते 'नि लोकविवरणे। तस्य हर्ता तादृशाय। एतेनोमयदोषानपि दुरीकृत्य पश्चात्स्वाभिमुखी कृतवानिति सूचितम् । एवंकरणे हेतु कालिन्दीति । यत कलिन्दस्य पुत्री।स तु कलिं घतीति कलिखंडनैक स्वमावस्तत्पुध्यपि तादृश्यपेक्षिता। सा चेत् त्रिदोषग्रस्ता प्रवाहरूपेत्यनुचितमिति करुणया प्रवाह स्थिति त्यानयित्वा स्वसमुखीकृतवानिति भाव । अत एव मूलस्थयमुनापदं विशय नाम्नि कालिन्दीपदमुक्तम् । तेन स्वमावपरावर्तकत्वं भगवत उक्तम् । अत परमियमपि पितृधर्म वती मातेति पितृनाम्ना निर्देश कृत । एव प्रवाहस्थोपि भगवत्स मुसो भवति चेत्तदा पूर्व स्वमा विहायोत्तमस्वभावो भवति, स्वयं पुनरन्येषामपि दोषान्दूरीकृत्योत्तमस्वमायं करोतीति ·त्रिविधनामावली। सूचितम् । कालिन्दीपदेनान्योपि भाव सूच्यते । तथा हि । कलिर्भगवता सह कलह भक्ता- नामन्योन्यालहो वा त यति खण्डयति तादृशी कालिन्दी । कलहस्तु भगवदाविर्भावानन्तर तत्मयोगे मति भवेन्न तदभावात् । कलहाभावेन कथ मम कलहखण्डनरूपो धर्म सेत्स्यतीति चिन्ताननितो यस्तस्या वेगस्तस्य हर्ता । भगवत्प्रादुर्मायो जात इति सयोगो भविष्यति, कल होपि भविष्यति, मदीयो धर्मोपि सेत्स्यतीति भाव । अत एवं सन्तोषेण मार्ग ददौ । एतदेवाने 'लक्ष्मीभि सह कीडा करिष्यतीति सन्तोपादेव मागै ददाविति विवरणे विवृतम् । किश्च । सवेषा गतिप्रदत्वान्मार्गदाता भगवान् , भगवतोपि मार्गदायिनी कालिन्दीति परमोत्कर्षो निरूपित ॥ १६ ॥ ततो मार्गवन्नदीमुत्तीर्य गोकुले गतस्य नामाहु । योगमायाधिपतये नम इति ॥ १७ ॥ भक्तेषु योगार्थ या माया अन्तरगा तस्या अधिपति अध्यापकोध्यक्ष इत्यर्थ । अत एव आज्ञाकार्य कृतवती यशोदाया स्वप्राकट्य विधाय सर्वान् विमोहवतीति भाव । किश्च । भगवानधिपतिरिति तदाज्ञया स्वयमन्यत्रापि गतवतीत्यपि सूचितम् ॥ १७ ॥ तनो यशोदाशयने स्थापनानन्तरं गोकुलपतित्वेन प्रक्ट इति तादृश नामाहु । गोकुलपतये नम इति ॥ १८ ॥ अय भाव । संपूर्णगोकुलम्य राजा नन्द । स चैतावत्पर्यंतमपुत्र । पुत्रे जाते एवाप्रेपि तत्पतिन्वं निर्वहतीति प्रथम गोकुलपतित्वेनैव नामोक्तम् । मर्वथा पतित्वधर्मो भगवत्येवेति पतिपद दृराभिप्रायकमिति भाव । एतेन सपूर्णगोकुलं स्वपरिग्रहत्वेनैव गृहीतमित्यपि सूचितम् । अत एवापि 'मन्नाथ मत्परिग्रहमि 'त्युक्तम्। एव सामान्यत सर्वस्यैव गोकुलपति पतिवद्रक्षक इत्युक्तम् ॥ १८॥ अत पर यत्र पतित्वधर्म प्रकटीकृतस्तद्विशिष्टं नामाहु । गोपीजनवल्लमाय नम इति ॥ १९ ॥ गोपीननाना वल्लभ परमप्रिय । गोपीजनाश्च वल्लभा यस्येति परस्परं भावस्पैक्य निरू- पितम् । तेनोमयोरपि परमरसानन्दाविर्भावो नात इति ज्ञापितम्। यथा चिरकालमिलितयो प्रिययोस्तयेति भाव । एतदेवोक्त ' नवकुमे' त्यस्य तात्पर्यव्यञ्जके 'गन्धो रूप तथा स्पर्श' इत्यनेन ॥ १९ ॥ तनम्तदानन्दननितोत्सवज्ञापक नामाहु । गोकुलोत्सवाय नम इति ॥ २० ॥ संपूर्णगोकुलम्य गोकुले वा उत्सवरूप प्रकटोयमिति सर्वेषां मनसि परमानन्देन जब मये उत्मको नात इति भगवद्नुमाव एवोच । अथवा । गोदरास्य उत्सवो यस्य नाराय।

·अवाद्यन्त श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । एवं सत्यत्र भत्तावलोक्नेन भगवतोप्युत्सवो नात इति सूचितम् । अत एव सर्वेपा सक्लपणा चलंकरणपूर्वकमागमनमुक्तम् । एवं 'नन्दस्त्वात्मन ' इत्यारभ्य 'नवनीतैश्च चिक्षिपु' रित्यन्तो सवसूचकमिदं नाम ज्ञेयम् ॥ २० ॥ ततोप्रे दानमहोत्सवसूचक नामाहु । अखिलाशापूरकाय नम इति ॥ २१ ।। अखिलानामाशाया पूरक । केचन ब्राह्मणा विद्यावत केचन याचकाश्च सूतमागधवन्दिन । काश्चित्खियोपि । ते सर्वे नन्दस्य गृहे पुत्रो भवति चेत्तदा वयमेतदेव याचयाम इति, यशोदाया पुत्रश्चद्भवेत्तदा वयमिदमेव मनोभिलषितं ग्रहीप्याम इत्याशावन्त स्थिता । मक्ताना प्रादुर्भाव एवामिलपित इति स्वप्राकट्येन सर्वेषा आशापूरको मात । अत एव नन्दोपि महामना जात इति यस्य यदमिलपितं तदेव तस्मै ददाति । नन्दद्वारा तदाशापूरको जात इति भाव । भत्तानामाशा स्वयं साक्षात्पूरयिष्यतीत्याशापूरक्त्वधर्मो भगवत एव निरूपित । किञ्च | विचित्राणि वादित्राणी ति वाक्यात्तदुदोषेणाखिलामु दिक्षु कीर्ति पूरिता । भगवदाविर्भावो जात इत्याशापदेन सूचितम् । एतेनासुरव्यतिरिक्ताना सर्वेपामानंदो नात इति ज्ञापितम् ॥२१॥ अत परं यशोदाया अप्याशापूरकं नामाहु । यशोदास्तनन्धयाय नम इति ॥ २२ ॥ यशोदाया सर्वदेदमेव दुखं स्थितं, क्दा मे पुत्रो भविष्यति, क्दा स्तनपानलाल नादिकं करिष्यामीति । एतदेवोक्तं ' यच्च दु ख यशोदाया ' इति निरोघवर्णने । तदु खमिदानी गतमिति साऽशा पूरितेति तादृशं नामोत्तम् । एवं सति नालच्छेदनानन्तरं स्नानानन्तरं शयने मातृपाधै स्थापित पुत्र स्वत एव स्तनाकाक्षी प्रवर्तते, माता वा स्वत स्तन पाययतीति तत्सा मयिक नाम ज्ञेयम् । परं त्वाशापूरकत्वात्तत्प्रकरणे धृतमिति सर्वमनवद्यम् ॥ २२ ॥ एवमेव नन्दस्याशापूरको जात इति तादृश नामाहु । नन्दमनोमोदकाय नम इति ॥ २३ ॥ नन्दस्यापि पुत्रोत्पत्त्याशया तत्तन्मनोरथा स्थितास्ते इदानी पूर्णा जाता इति नमैतादर्श दिन नातं परममाग्ययोगेनेति प्रमोदेनाकीडनकायुत्तमवस्त्वानयनाथ मधुरागमनमिति तत्सूच- कमिदं नामेतिज्ञेयम् । एतदेवोक्त ' भगवदर्थमुत्तमवस्तूनामानयना मधुरां गतवानि तिविवरणे। एतन्मध्ये पूतना आगतेति ता मारितवानिति तादृशं नामाहु । पूतनान्तकाय नम इति ॥ २४ ॥ अय भाव । भगवान् मक्तानामानन्ददानार्थ निरोधार्थ च प्रकर इत्युभयमपि पञ्चपर्वा विद्यानिवृत्ति विना न सम्भवतीति प्रथममविद्यारूपा पूतनैव मारिता। तथाचोक्तम् । अविद्या पूतना नष्टा' । अत पर निरोध सुगम ' इति । विश्च । एतद्वधन अगसम्बन्धियालानामपि रसा कृता । एतदेवोक्त ' मेकं भगवत कार्य बहाना च साधक मिति । यद्यपीदमलौकिक .

·१० निविधनामावली । मेव माहात्म्य दशितमवम्यासाधनविरुद्धत्वात् , तमापि मुग्पभावना काय कृतवानिति सर्वेषु लौकिक्भाव एव स्थापितो, न त्वलौकिक ज्ञान जनित बाललीलायामिति मर्वमनवद्यम् । नन्वेव मुग्धभावे मारणप्रकारज्ञान मुक्तिदानं च क्थ मभवेदित्याशक्य हेतुभूत नामाहु । सुकृतज्ञाय नम इति ॥ २५ ॥ मुटु शोभन सुतरा वा यत्र्तव्य तज्जानाति । एतत्मर्व 'गाढ कराभ्या भगवा नित्य स्मिन् श्लोके भगवत्पदार्थक्थनेन निरूपितम् । तत्रेश्वरत्वात्स्त्रीमारणदोप परिहत । वीर्य वत्वात्तन्मारणादिमामय॑म् । यश खित्वादलौकिक्चरित्रकरणम् । श्रीयुक्तत्वान्न प्रकारान्तरेण मारणम् । तादृशशोभानाशप्रसङ्गात्। ज्ञानित्वात्तम्य दोपपरिज्ञानेन मारणावश्यक्त्वम् । वैराग्य युक्तत्वादैत्यपक्षवधे न टोप इति हेतुपट्ट मिति । अत एव गुणैमिणा च मोक्षदानमप्युक्तम् । अथा। सुप्तु कृत यत्पृतनायास्तजानाति । अय भाव । इय ममम्तवनसबधिबालकान्भ क्षितवती तस्मिन्समये अय भगवानिति सवषु भगवद्बुद्ध्या भक्षणं कृतमिति तावन्मात्र शोभन कृतज्ञानेन मुत्तिर्दत्ता । किञ्च । भगवहृद्धया ग्रहणे बालकाना तदत प्रवेशेपि नासुरभावप्रवेशो- भूदित्यपि सुकृतत्वेन नानातीति मोक्षदानम् । एतेनेदृक्प्रकारेणापि भगवत्सबन्धश्चेत्तदा भगवान् म्वानुरूप फलं ददातीति भाव । किश्च । पूतना भगवद्रमेण बालकान्भक्षितवतीति मदर्थे मा रिताना वनमबन्धिनामेपामासुरसंबन्धोभूदिति मुष्टु कृत नानातीत्यपि ज्ञापनार्थ तथोक्तम् । अत एव प्राणद्वाग तान्स्वातर्निनाय, तम्या अपि मुक्तिर्दत्ता, पुनराविश्य तथा रणाभावार्थमिति भाव । अत एवैतन्नामोक्त्वा तत्वार्यसूचक नामाहु । पूतनामोक्षदाने नम इति ॥ २६ ॥ अत पर निरोध मुगम इति तत्सूचक नामाहु । भक्तमनोरोधकाय नम इति ॥ २७ ॥ एतावत्पर्यन्तमसाभिरसावधानतया स्थितमिति मध्येगृहं तनापि बालकनिक्टे इय मागता । अत परं सावधानेन स्थातव्यमिति सर्भगवनिष्ठ चित्तं कृत्वा स्थितमिति भक्ताना निरोध कृत इत्युक्तम् । भक्तमनोरोधकायेति ॥ २७ ॥ अत परं पूतना मारणानन्तरं तम्या स्वरूपं दृष्ट्वा शन्द च श्रुत्वा सर्वे भीता तस्या हृदये क्रीडन्त भयरहितं म्वापेक्षयोत्कृष्टं भगवन्त दृष्टवन्त इति तद्योतकं नामाहु । गोकुताभयदानचरित्राय नम इति ।। २८ ।। गोकुलम्याभयदानार्थ चरित्रं यम्य ! तम्या उरमि क्रीडया स्वम्याभयभाव सूचित इत्यन पर सर्वस्यापि गोकुलस्याभयमेवेति ज्ञापितम्। अत एव तदारभ्य नाते भयेपि भयकृत्य न जात, किन्तु भयकारक एव नर इति भाव ॥ २८ ॥ मत पर भगवानिरोधार्य प्रस्ट इति प्रपचासत्तौ स न भवाति विशेषेण तन्निवृत्ति करोतीति सा मामाह।

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता ।
मतमपञ्चविस्पारकाय नम इति ॥ २९ ॥
इदं त्वौत्थानिके कर्मणि भगवति स्नानालंकरणान्ताम्युदयिकविधाने तदुत्सवाविष्टा
यशोदा मातेति तत्सूचक नाम ज्ञेयम् । एतेन भगवति विशेषासक्ति सूचिता । पश्चात्तादृशं वा
नालक संजातनिद्राक्ष शयनं कारितवती । तत समागतलोकसंपूननेन भगवन्त विस्मृत्य पुन
लौकिकासत्ता जाता । एवमन्येपा ब्राह्मणादीना तद्दत्तवस्तुग्रहणासक्तिरेव नाता, न तु भगवद्विचार
इति सर्वेषा बहिर्मुखता जाता । एतदेवोक्त 'सजातनिद्राक्ष'मित्यत्र ॥ २९ ॥
मगवतो ज्ञानशक्तिनिमीलने परमार्थदृष्टिस्तिरोहिता भवतीति युतमेवेति तदा साक्षाद्भग
वति विद्यमाने तं विहायान्यत्रासक्तिरनुचितेति ता दूरीकृतवानिति तत्सूचक नामाहु ।
शकटभेदनयालचरित्राय नम इति ॥ ३० ॥
शकटभेदनरूपं बालचरितं यस्येति । अय भाव । एव लौकिकासका यदा दृष्टा
तदा मदीया अपि एव बहिर्मुखा भवन्तीति रोदनं कृतवान् । तेन कार्यासिद्धिं ज्ञात्वा स्वयं
स्तनार्थी चरणेन शाटमेयोदक्षिपत् । न हि भगवदुपर्यन्ये रसा स्थापयितुं शक्यन्त इति ।
अत एव बहिर्मुसताया कस्यापि विनियोगो मा भवत्विति सर्वरसाना पातनम् । अत एव ' लोके
स्वास्थ्य तथा वेदे ' ' लोकार्थी चेगनेत्' : त्रैवर्गिका या से' त्यादिवचनानि निरूपितानि ।
किश्च । 'अध शयानस्ये' त्युक्त्या छायार्थ तत्र शायितो भगवान्बहिर्मुखताया तत्संबंधिच्छाया
मपि नागीकृतवानित्यपि सूचितम् । तदा पुनलौकिकनाशात्तदुत्पात मत्वा तद्भयेन भगवन्निष्ठा
जातेति प्रपञ्चविस्मारकत्व निरोधकर्तृत्व चोक्त नामद्वयेनेति भाव । पूर्व पूतनावधे रक्षाकरणे
वाग्विनियोग इति वाचनिकनिरोध सिद्ध । शकटभड़े भगवदथै कायिकव्यापारो जात
इति कायिक उक्त ॥ ३० ॥
अत पर मानसो निरोध उच्यते इति तादृशं नामाहु ।
तृणावर्तविमर्दकाय नम इति ॥ ३१ ॥
'गोकुलं सर्वमावृण्व'नित्यर वात्यारूपेण तृणावर्ता गमने सति स्वस्थापितस्थले भगवद
दर्शनेन मूर्छापर्यन्त महददु खं नातं मातृचरणाना तेन मनो भगवन्निष्ठममूदिति मानसो निरो
प्युक्त । अग्रेपि तृणावर्तमारणानन्तरं प्राप्तौ 'मृत्युमुखात्प्रमुक्त' मित्याद्युक्तया परमाश्चर्यरसेन
प्रपञ्चविस्मृतौ केवलभगवदासक्तिननितपरमानन्देन मानस एव स उक्त इति भाव । एवमद्भुत
चरित्रं दृष्ट्या सर्वे नन्दादयो विचारितवन्त । एतदुक्तं ' अहो बतात्यद्भुत' मिति । तत्र
कृनिममगवत्त्वज्ञानं जात स्वपुत्रे इत्युत्तम् ॥ ३१ ॥
परन्तु यावत्पर्यन्तं भगवत्यसंभावना न निवर्तते, तावत्पर्यन्तं दृवासक्तिन भवतीत्यसभा-
वनानिवृत्त्यर्थ स्वस्मिन्नेव तादृश रूपं प्रदर्शितवान् । तर पुन भक्त्या विना साक्षाद्भगवद्वान
न भवतीति प्रथम भक्तिनिरूपक नामाहु ।
भक्तिस्वासक्तिजनकाय नम इति ॥ ३२ ॥

·१२ त्रिविधनामावली । भक्त्या कृत्वा म्वस्मिन्नासक्ति ननयतीति तादृशाय । अयं भाव । एकस्मिन्समये पुत्र स्नेह्न स्वाके पुत्रमारोप्य परमरुचिरस्मितसहित परमसौन्दर्यमनोहरमुख लालयन्ती जाता। मुग्वस्य स्मितमहितेन मोहकत्वं भक्तिरूपत्वेन म्वस्मिन्नेव स्नेहासक्तिननकत्व चोक्तम् । तत्रापि भक्तिरूपत्वेन म्बक्रीयमपि म्नेहं ज्ञापयतीति रिशेपत म्वासक्तिसाधक्त्वमुक्तम् ॥ ३२ ॥ एव पूर्व भक्तिमुक्त्वा ज्ञान निरूपयन्तम्तज्ञापक्मग्रिम नामाहु । यशोदामोहनाशकाय नम इति ॥ ३३ ॥ भक्तयनन्तर म्वमुखे सर्वब्रह्माण्ड दर्शयामासेति तदर्शने प्रपश्चाधारत्वेन ब्रह्मज्ञानमपि जातमित्यसभावनाबुद्धिनिवृत्तेति तथा नामोक्तमिति भाव । परन्तु मातृचरणाना पुत्रे स्नेह म्वरूपनो यद्यप्यलौकिकम्तथापि प्रथमत एव पुत्रे लौकिकविजातीयधर्मदर्शनस्य भयजनकत्वा दन्यथा सभावनया प्राणस्थितिरेव न म्यादिति क्रमेण तथा ज्ञानसपादनार्थ तत्सर्व तिरोधाय विस्मयरसमुत्पाद्य लौक्किसमान पुत्रत्वभावरूप एव स्थापित इति भाव । अथवा । पुने तथा दर्शनेन विस्मयरसेन मुग्धेति तन्मोह नाशयित्वा पुत्रत्वभाव एव स्थापित इति तथा नामोक्तम् । अत परं नामकरणसंबन्धिनामानि निरूपयन्ति । रामानुजाय नम इति ॥ ३४ ॥ प्रथम रामानुनायेति नाम क्थनम्याय भाव । मूले । पालयोरनयो संस्का रान्कर्तुमर्हसी ' त्युक्त्या नन्दस्य स्वपुत्रवसुदेवपुत्रयोर्भेदो नास्तीति ज्ञापितम् । अतिमहता परममुहृदयाना तादृशस्वभावत्वात् । एव मातृचरणानामपि तथैव भाव इति · वुमारास्ते प्रनोप्यय'मितिवाक्येऽग्रनपदेन सूचितम् । एप सति नन्दाभेदबुद्धि ज्ञात्वा गर्गोपि प्रथम रामस्यैव नामकरण कृतवान् , अन्यथा नन्दगृहे कृष्ण एव ज्येष्ठ इति तत्कथं कुर्यात् । तत्करणस्य संशयननक्त्वादपीति तदनुनत्वेन नामक्थन युक्तमेवेत्यर्थ । किञ्च । रामस्या नुन इति पूर्व रामोस्नगृहे नात पश्चादयं नात इति रामजन्मैवास्मद्भाग्यरूपं यतस्तदागम नेम्माकमपि पुत्रो नात इति राम सर्वथापन एवायमनुन इति नन्दाशपद्योतरत्वेन श्रीमदा चार्य प्रथममेतदेव नामोत्तमिति भाव । किञ्च । अत्र निरोधेन स्यासत्ति साध्या । सा म्थायीमावस्य प्रवृद्धौ भवति । शृङ्गाररसम्थायीभावो रतिस्तद्वर्धक्त्वं स्वरूपधर्मम्तद्धर्मरूपो राम | अन एय रमयतीति राम इति रतिपर्धरत्वमुत्र रामस्य । तादृशस्यानुन अनु पश्चा बायते प्रको भवतीत्यर्थ । तिाकत्वेन सर्वेषा हृदि रति वर्धयित्वा पूर्वमन्त प्रकटी. भातीति पवाहिरपीयाशपेन रामानुनायेत्युत्तम् । विश । रामो वेदात्मक क्रियाशक्ति रूपस्तमनुनभीहत्य प्रकटो भपतीति यत्र वेदोत्तधर्मतत्र प्रालीभातीत्यर्थ । अत एव लीलाया सात्र परदोसाहित्यम् । तं पुरस्कृत्व लीरा करोतीति तपोत्तम् । आवेशद्वारापि तथेति था। मत पर मतान्त करणे रति वर्धयित्वा माप मतत्र स्पितो भवतीति तसून नामा। कृष्णाय नम इति ।। १५ ।।

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । भावात्मरमदानन्दम्वरूपायेत्यर्थ । अन्त प्रकटीभ्य म्वरूपानन्द ददातीति भाव ॥३५॥ तत्सूचक्मग्रिम नामाहु । वासुदेवाय नम इति ॥ ३६ ॥ वासुदेवन्तु मोक्षदातेति प्रपञ्चविस्मृतिपूर्वक्भगवदासक्त्या स्वरूपानन्दानुभवेन प्रतिक्ष ण लयावस्था भवति भक्कामामिति तयोत्तम् । अत्र वर्णपरत्वेन कृष्णपदार्थ । 'प्रागय वसुदे वस्ये ' ति श्लोक वसुदेवपुत्रत्वेन वासुदेवपदार्थश्च स्पष्ट एवेति तत्कथनम् । तथा च भावार्थ एव म्फुटीकृत इति भाव ॥ ३६ ॥ एवं मुख्यप्रयोजनरूपं नामत्रयमुक्त्वा गुणयोगादनन्तनामेति तत्सूचक नामाहु । अनन्तगुणगभीराय नम इति ॥ ३७ ॥ अनन्तगुणै कृत्वा गभीरस्तलम्पर्शरहित केनापि ज्ञातुं शक्यत इत्यर्थ । अत एव 'बहूनि सन्ति नामानि रूपाणी'त्युक्तम् ॥ ३७ ॥ एवं गुणानामगाधत्वं निरूप्य रूपाणामप्यगाधत्वमाहु । अद्भुतकर्मणे नम इति ॥ ३८ ॥ अद्भुतानि कर्माणि यस्य । एतेन यादृशा गुणा यादृशानि रूपाणि सन्ति तादृशानि ज्ञात्वा तदेकनिष्ठया चिन्तनीयानीति सूचितम् ॥ ३८ ॥ नन्यद्भुतर्मणो ज्ञान क्यं भवेदिति तज्ज्ञापक नामाहु । गोकुलचिन्तामणये नम इति ॥ ३९ ॥ गोकुले वा चिन्तामणि स यथाचिन्तनमात्रेण तत्तदिष्टप्रापत दु खनाशक्श्व, तयाय मपि चिन्तनमात्रेण तथेति भाव । तथा हि । पूतनामुपय पान यत्कृत तद्भवता श्रेयोनिमि तम् । यत पश्चपर्वाऽविद्यारूपा सा नाशिता । शकट ससारात्मको नाशित । अविद्याकार्य रूपो मोहात्मक्श्च तृणावर्तो मारित इति त्रिदोषदृरीकरणेनाग्रे विश्वदर्शने ज्ञानोत्पादनेन च एप व श्रेय आधास्यदपि करिष्यतीति सर्व विवरणे विवृतमिति भाव ॥ ३९ ॥ एवं स्वरूपज्ञानेनानिष्टनिवृत्तिमुक्त्येष्टप्राप्तिस्वरूपमाहु । गोपगोकुलनन्दनाय नम इति ॥ ४ ॥ गोपा गोप्यश्च गोकुलं च तेपा नन्दन परमानन्दकर्तेत्यर्थ । गोपपदेनैव गोप्य सू चिता , गोप्यत्वान्न पृथक्त्वेनोक्ता । गोकुलपदेन च गोकुलस्था सर्वे सूचिता ॥ ४० ॥ एवं विशिष्टरूपनामान्युक्त्वा समुदायेन समम्तमदनिवारक नामाहु । भक्तसर्यदु खनिवारकाय नम इति ॥ ४१ ॥ भक्ताना तत्सामयिकसरलदु खनिवारकोऽयमेव भविष्यतीति । एतदेवोक्त । अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमझम्तरिप्यथेति । सर्वदुर्गतरणस्थनेनान्त करणशत्रूनपि निवारयिष्यतीति सचितम् । तदुक्तं 'पुगनेन साभवो दस्युपीडिता' इति ॥ ४१ ॥ . । ।

·त्रिविधनामावली। एव कर्मकृत नामद्वयमुक्त्वा गुणकृत तदाहु । महानुभावाय नम इति ॥ ४२ ॥ 'य एतम्मिन्महाभागा' इत्यम्मिन् श्लोके गुणानां महानुभावत्व निरूपितम् , अम्बरीपा- ढिचरिने तथा प्रमिद्धेरिति तत्मचमिद नाम नेयम् ॥ ४२ ॥ एवं पर पाया गुणानामनुभाव उत्त । माक्षात्परूपगुणानामनुभावा. केन ज्ञातुं शक्यन्ते. तेपामनन्तत्वादिति तत्मृचक नामाहु । अचिन्त्यगुणकर्मणे नम इति ॥ ४३ ॥ अचिन्त्या गुणा कर्माणि च यम्येति ॥ ४३ ।। अत पर यम्यैतादृशा गुणा कर्माणि च सोय तव पुत्र इत्युपसहरन्तम्तत्सूचक नामाहु । नारायणाय नम इति ॥ ४४ ॥ एतम्यार्थो ' नारायणसमो गुणे' रित्यत्र विवृत । विशेषतष्टिप्पण्या स्फुटीकृत इति ततोवगन्तव्य । तत्राक्षर पुरुषोन्तयांमी चेति नारायणत्रयम् । ब्रह्माण्डमध्ये च नारायणत्रय- मुक्तम् । यो वैकुण्ठे लक्ष्मीसहित ।य सूर्यमण्डले सर्ववेदसहितः ।यो भूमौ ब्राह्मणेषु यज्ञना- रायण इति । एव पद्भिर्नारायणै पभिर्गुणैरेव समता निरूपिता । कृष्णो धर्मी निरूपित इति परमनिधानरूपोऽयमिति सावधानो भूत्वा प्रपचविम्मरणपूर्वक गोपायम्वेति गर्गोत्तैतावत्तात्प- र्यज्ञापक्मतन्नामोक्तमिति भाव । विशेषतष्टिप्पण्या स्फुटीकृत मेवं कृष्णोपि करोति वनसुदरी- णा' मिति ॥४४॥ एव निरोधकर्तृत्वेन नामोत्सवसम्बन्धिनामानि निरूप्योपविष्टम्य हरेरल्पचलनात्मकली- लाविशिष्ट नामाहु । ब्रजाङ्गणरिङ्गणजानुचरणारविन्दाय नम इति ॥ ४५ ॥ इद तु 'जानुभ्या मह पाणिभ्य' मित्यम्य नाम ज्ञेयम् ।वनागणे यशोदागणे रिगणम- ल्पगतिरूप ययोस्तादृशे जानू चरणारविन्दे च यम्य तादृशाय । मूले रामकेशवपदाभ्या रति वर्धकत्वकेशकृतसौन्दर्यातिशयवत्व चानणविहरणे ज्ञापितमिति नाम्नो निरोधसाधकत्वमुक्तम् । अनारविन्दपदेन चरणशोभातिशयो ज्ञापित । तनापि मध्येऽल्पचलन कदाचिद्भूमौ शयान एव भवति, कदानित्पुनरुत्थान, उत्थाने च पुनर्गमनम्, एवमनेकधा रूपाणि ध्येयानि, हसद्रूपाणि, क्षणमुपविष्टानि, क्षण च प्रचलितानि इत्येतत्सर्व सुबोधिन्या निरूपितमित्येतावदभिप्रायज्ञापक- मिद नाम ज्ञेयम् । इय प्रथमगतिनिरूपिता ॥ ४५ ॥ अत परमग्रिमगतिविशेषज्ञापक नामाहु । ब्रजपकाङ्गलेपनाय नम इति ॥ ४६ ॥ ग्रने य पंक गोमयननितम्तम्याड़े लेपनं यस्य तादृशाय। रिगणलीलाया बालक्स्य तत्सम्बन्ध शोभाकर एव भवति लोवेपि । तत्र यम्यागसम्बन्धेन पकस्यागरागत्व सम्पन्न तस्य ·. . श्रीगोकुलोत्सवकृतवितिसमेता । शोभावरत्वे किं वाच्यम् । किञ्च । यत्र कर्दमम्याग्यलौक्रित्वं सम्पन्न तर तत्सम्बन्धेन्ये पामपि दोपनिवृत्त्या लौक्क्त्विसभवे क संदेह इत्यपि सूच्यते । परन्तु सबन्ध सर्वपापेक्षित । एतेन 'तावधियुग्ममनुसृत्ये ' त्यारम्य 'मुग्धस्मिताल्पदशन' मित्येतावत्पर्यन्त यावन्तो गतिविलासा यावन्ति तत्तन्मौग्ध्यमाधुर्यविभ्रमसहितानि रूपाणि निरूपितानि तावन्ति सर्वाणि भावनीयानीति सरलचरित्रसनिवेशज्ञापकमिद नामेति सूचितम् । एवमुपविष्टस्याल्पचलनात्म कप्रथमगतिरूपं, ततोऽलसवलितादिसहितगतिरूपम्, ततो माना सह नानाक्रियारूप चेति लीलात्रयं नामद्वयेन निरूपितम् ॥ ४६ ॥ अत परमेतावचरित्रेण भत्ताना निरोधो जातो वा न वेति परीक्षार्थमग्रिमचरित्र म्वत स्थितिलीलारूप कृतवानिति तत्सूचकं मामाहु । भक्तपरीक्षापरिपालकाय नम इति ॥ ४७ ॥ भक्ताना या परीक्षा निरोधो जातो वा न वेति तस्या परिपालक रक्षक पूरक इत्यर्थ । तादृशलीलायास्तादृग्भावोत्पादकत्वेन म्वयमेव पालको जात इति तथोक्तम् । अय भाव । एतन्नानि भक्ताना मातृचरणाना च निरोध उच्यते। तत्र 'ययगने त्यनेन स्त्रीणा, 'शृङ्ग्यग्निदष्ट्री त्यनेन मातृचरणाना । तत्र प्रथम स्त्रियस्तु निविधा कौतुकाविष्टा रसाविष्टा कामाविष्टाधेति कौतुकाविष्टास्तदर्शननिष्ठा एव जाता । रसाविष्टास्तु प्रियदर्शनवटाक्षम्पर्शादिर साविष्टा एव स्थिता । कामाविष्टास्तु एकाकी प्रिय प्राप्त इति तद्रसाविष्टा अभूवन्निति निविधाना निरोध म्वरूपेणैव कृत इति परीक्षापालनमपि स्वकृतमेवेति तथोक्तमिति भाव । एवमेव मातृचरणानामपि परीक्षा ' न तज्जनन्यौ शेकात ' इत्युक्तत्वात्स्वकृतैवेति तत्रैव समावेश इत्येक मेव नामोक्तम् । अथवा । भचाना या परित ईक्षा अवलोकन तास्तु सर्वसमक्ष किमपि कर्तु म शक्नुवन्ति, रह समयावलोकनमेव कुर्वन्ति तत्परिपालक , इतस्तत आकर्षणमिपेणैकान्त कृत्वा तन्मनोभिलपित पूरयतीति भाव । अत एवागनापद दर्शनीयकुमारलीलापदं चोक्तम् । दर्शनीयपदेन कोटिकन्दर्पलावण्यस्वरूपदर्शने तत्संबन्धामिलापस्तासा सूचित । अङ्गनापदेन त त्पूरकत्वं चेति तथोकम् । एतदेवोक्त टिप्पण्यामगं नयन्त्यङ्गे वा ॥ ४७ ।। अत परममिमसूचक नामाहु । धजहीरमणये नम इति ॥ ४८ ॥ बने सम्पूर्णे मध्यनायक । हीरमणिर्यथा सर्वोत्कृष्टत्वेन मध्यनायको भवति, तथाय मपीत्यर्थ । अपवा शिरोमणि । स यया शिरसि सर्वोपरि विरामते, तपायमपि समस्तवन बालकानामुपरि विराजमान सर्वेपा प्रकाशको जात इति तथोक्तम् । इदं तु ततश्च भगवा कृष्णो वयस्यैनालकै । सह रामो बनस्त्रीणां चिकोडे जनयन्मुद ' मित्यस्य नाम ज्ञेयम् । अम कृष्णो मनरानकुमार इति कुमारलीलायामेव रानलीला कृतवानिति । स्वयं रामा, रामो मन्त्री, पयस्या सेवका ' इति विवरणे विकृतमिति मत्स्चकं नामोक्तमिति माषः ॥१८॥ - - ·त्रिविधनामावली। अत पर रानकुमारत्वेनोच्छृखलचरित्रमपि कृतमिति तज्ज्ञापक नामाहु । * गोकुलधूर्तचरित्राय नम इति ॥ ४९ ॥ गोकुले धूर्त धर्तवद्वा चरित्रं यस्य तादृशाय । एतत्सर्व 'वत्सान्मुञ्चन्नि ' त्यारम्य एवं पाष्टर्यानी 'त्यन्तं निरूपितम् ॥ ४९ ॥ एव धूर्तचरित्रकरणानन्तरमुपालम्भार्थमागतानामपि तादृशश्रीयुक्तमुखावलोकने तत्सर्व विस्मृत पुनर्मनोनुरञ्जनं जातमिति तत्सूचक नामाहुः । भक्तवशीकरणचरित्राय नम इति ॥ १० ॥ एतादृशचरित्रेणापि भक्ताना वशीकरणमेव सपन्न, न त्वन्यादिति निरोध उक्त ॥१०॥ ननु स्वगृहद्रव्यहानी कथ वशीकरणं नातमिति तज्ज्ञापकं नामाहु । + नवनीतलवाहाराय नम इति ॥ ११ ॥ 'स्तेय स्वाद्वत्तीति यदुक्तं तस्येद नाम ज्ञेयम् । नानीतम्य यो लवम्तस्याहारो यस्य तादृशाय । तास्तु भक्तास्तदर्थमेव नवनीतादिक सम्पाद्य गृहे स्थापयन्ति । तम्य लवमात्र- मपि भगवद्विनियुक्त चेद्भवेत्तदा स्वकृतार्थतेति तदाहरणे द्रव्यस्यापि सार्थकत्व जात, न तु हानिरिति सन्तोपेण वशीकरणत्वमेव सिद्धमिति भाव । उपालम्भस्तु बाह्य , तत्रापि तदेव सिध्य- तीति तथा । अथवा। नवनीतं तु भगवतोत्यन्त प्रियं रसत्वात् । तस्य यद्यप्रियं तत्रत्स्वकीय लवमात्रमपि तद्विनियुक्त भवेत्तदा सफलत्वमिति तथोक्तम् । यद्वा । नवनीतं स्नेह एव, रस. त्वात् । तस्य लवो यत्र तादृशस्याहरति अङ्गीकरोति अभ्यहरति वस्त्वित्यर्थ । नान्यस्येति धूर्तचरित्रैरपि यस्य संतोषस्तदा तस्य स्नेहपरीक्षा नातेति स्नेहादेव तद्ग्रहणे परमानन्ददायक- त्वेन वशीकरण भवतीति नामद्वय तत्सूचकमुक्तम् ॥ ११ ॥ एवं सति यत्रैव स्नेहोत्पत्तिस्तत्रैव भगवत प्रियत्वमिति तत्सूचकमग्रिमं नामाहु । दधिदुग्धप्रियाय नम इति ॥ १२ ॥ उभयमपि प्रिय यस्य तादृशाय । यद्यपि पयस सन्तापल्लेशो दीयते दध्नश्च मथनक्के- शस्तथापि ते स्नेहमेव प्रकटयत इत्यसाधारणो धर्मस्तयोरित्ति भगवतस्तेतिप्रिये । एवं सति * गोकुलधूरेत्यत्र ॥ १९॥ भगवचरित्र धूर्तवत् , भवति न तु स्वरूपम् । स यया यया सर्व गृहीत्वा मुखमेव प्रकटयति, तथैवतरिय इद्रियादिकं गृहीत्वा परमानन्दमेव प्रकटयति। निरोपाधिकारिणामेवमन- भूयते । अतो निरोधसुकरस्वात्तथा भवतीत्यर्थ । + नवतीतलवाहारेत्यत्र ॥५१॥ स्वाक्यवस्पा मनोरथमयी संपाय इतरोपयोगकादवदहनसुतप्त- हरयापाट भगवान्स्वादति । यास्तु मवनीतादिक सपाय गृहान्तरे स्थापयति यवा भगवानागमिष्यति तदा किचिदास्यामि । एक्दावस्यास्तु रायमात्रमेवोगीकरोति । यास्तु संपाद्य गुप्ततया संस्थाप्य भगवदागमना- स्पूर्वमेवात्र कायां गच्छति, तस्यास्तु सर्व मर्कटेभ्यो ददाति, न तु स्वयमत्तौति भाव । भमिकुमार तिरूपाणी देवरूपाणामिति विवेक (1) किस । भगवता सवानीकारेणापि कृतापवाव 'स्वस्पमप्यस्य धर्मस्येति पाक्यादन्येश मतपेति भावः ।

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । धूर्तत्वादिनापि मत्ताना स्नेह एव यदि स्थास्यति, तदा ते ममापि मिया भविष्यन्तीति भावेन तथाकरणमिति सर्वमवदातम् । विश्च । पयसो विरार रूपान्तरं दधि तस्य प्रथमोक्ते विकृतावपि नेहश्चेत्प्राटो भवेत्तदा मम प्रिय एव भवेदिति सूचितम् ॥ ५२ ॥ अत परमेतेपामुपालम्भोपि निरोधप्ताधक एवेति ज्ञापकमग्रिम नामाहु । क्षीरकणावलीढमुखारविन्दाय नम इति ॥ १३ ॥ क्षीरकणा अवलोदा आस्वादिता येन तादृश मुखारविन्द यस्येति । अये भाव । क्षीर- पाने तत्वणा मुखारविन्दे सलग्ना दृश्यन्त इति प्रत्यक्षतश्यौर्य तथापि साधुरिव भवन्निकटे तिष्ठ- तीति । 'सुप्रतीरोयमाम्ते' इत्यस्य नाम ज्ञेयम् । अथवा । क्षीरक्णैरवलीढमास्वादित मुखा रविन्दं यस्य । यद्यपि क्षीरस्यास्वादन भगवता कृत तथापि मुखारविन्दासबन्धे जाते तदा स्वाद क्षीरस्यापि जात इति क्णरूपण तत्र सलग्नं सत्स्वय तदास्वादन क्रोतीति भावोद्बोध कत्यमुत्तम् । अथवा । मुखे दुग्धरणज्ञापनेन एव भवदीय सर्व एव रसो ममैव पेय इति भक्तान्प्रति सूचयति । अत एव तादृशश्रीयुक्तमुखारविन्दावलोकने तादृक्प्रकारकानन्तमावानामु च्छलितत्वादनुरक्ता एव जाता नत्वन्यथेति भाव । किश्च । 'श्रीमुखालोकिनीभि' रित्युक्तया तादृशतदालोकनार्थमेवागता न तूपालम्भार्थमित्यपि सूचितम् ॥ ५३ ॥ अत पर मृद्भक्षणचरित्रसूचकं नाम निरूपयन्ति । मृत्स्नाभक्षणभीतयशोदाताडनसंत्रासनयनारविन्दाय नम इति ॥ १४ ॥ मृत्स्नामक्षणेन भीते यशोदाताडनेन सम्यक् त्रासो ययोस्तादृशे नयनारविन्दे यस्य तादृशाय । एतच 'यशोदामयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्ष ' मित्यस्य नामेति तत्रैततात्पर्य स्पष्टमेवेति ज्ञातव्यम् । अधारविन्दपदेन यथा तस्याज्ञानं भ्रान्त तथा भक्तिरपि इति सूचितम् । 'महापुरु पद्रोहादिति' विवरणे विवृतम् ॥ १४ ॥ ततस्तद्वाक्य श्रुत्वा नाहे मक्षितवानित्युक्त तत्सूचकं नामाहु । सर्वविमोहकाय नम इति ॥ ५५ ॥ भगवता तु सत्यमेवोत्तम् । तस्य ज्ञान कस्यापि न नातमिति सर्वविमोहकत्वमुक्तम् । विशिष्टोर्थस्तु विवरणे द्रष्टव्य ॥१५॥ अत परं 'समक्ष पश्य मे मुख' मित्यस्य नामाहु । माहात्म्यमदर्शकाय नम इति ।। ५६ ॥ निरोधार्य चरित्रमिति दुष्टमावे स न सिध्यतीति विश्वदर्शनेन माहात्म्यं प्रदर्शितमिति निरोप सिद्ध इति भाव ॥१६॥ तदर्शनेन यादृशं ज्ञानं जातं तादृशं नामाहु ।

·विविधनामारी। * परब्रमत्ययोधमाय नम इति ॥ १७ ॥ एतदेव स्तुती स्पष्टमुक्तमतो ज्ञातमाहात्म्यत्रात्तत्पदं प्रणताम्मीत्युत्तं मातृचरणे ॥१७॥ ततो भगवान् भननानन्दस्य ब्रह्मानन्दापेक्षया महत्वागतचर्य मोहितानिति तत्सू चक नामाहु । सर्वजनीनमाहात्म्याय नम इति ॥ ५८ ।। इदं तु 'इत्यं विदिततत्त्वाया' मित्यारभ्य 'प्रग्या गोपनिषद्भिश्चेति' 'हरि सा मन्य. तास्मन' मित्यन्तस्य नाम ज्ञेयम् । प्रय्यादिभिरपायमानमाहात्म्यत्तम जिर्नान, ताद शमेवात्मनत्वेन मन्यत इत्यर्थादेव मोह आयातीति तथोत्तमिति भार ॥ १८ ॥ अत परं मातु संसारासचिनिवृत्तिहेतुककृतचरित्रज्ञापरं नामा । ४ दधिमाण्डमेस्त्रे नम इति ॥ ५९ ॥ अयं भाव । पूर्व क्षोम वाप्स' इति श्लोके महती संसारासतिनिरूपिता । तनिगर- णार्थ स्तन्यकाम सन् यथा तस्या स्वस्मिन् प्रीतिर्भवेत्तथा युनिागत्य दधिमन्यानं गृहीत्वा तक्रिया न्यपेधत् । तदुक्तं सर्वाई चालयन् हस्तौ पादौ च विचारयन्मुखानं मधुरारावं विभ्रदिति ' विवरणे । तदा तु स्तनपानदशाया सस्मितमुखारविन्दलोग्ने निरोध एव स्थित , पश्चादुत्सिच्यमाने पयसि भगवंतमुत्सृज्य ययौ, तत्राप्यतृप्तमिति भगवत कोप , यथा मधनं परित्यज्य ममानुरोधं कृतवती, तयाधुना न कृतवतीति । एतेन लौक्विानुरोध त्यक्त्वा भगवा न्सेव्य इति सूचितम् । अत एवोक्तं ' लोकार्थी चे' दिति । तत कोपेन तद्भाण्डमेव भिन्न दैत्याविष्टत्वादित्येतावदभिप्रायसूचकमिद नामोत्तमिति भाव । तत्रापि दधिमण्डस्यैव भाण्ड तत् । नवनीतं तु तत्सारं भिन्नीकृतं तदपि मदुपयोगि न भवेचेन्निरर्थक्मेवेति तथा कृतम् । किञ्च । पूर्वनात नवनीतमन्तर्गृहे स्थापितमिति गृह एव स्नेहो न मर्याति कोप स्थित एव ॥ ५९॥ पश्चात्पुनरतृप्तमुत्सृज्य ययाविति प्रक्टो जातस्तथापि निरोध कर्तव्य इति स्नेहस्य स्वस्मिन्विनियोगश्चेत्तदा दोपो निवर्तेत इत्यन्तर्गृहे गत्वा तत्स्नेहरूप जघासेति तत्सूचक नामाहु । * परमहात्वत्पत्र ॥ ५५ ॥ मातृवरणाना परव्रात्वबोधकस्नु स्वयमेव जात । नो चेत् ज्ञानोत्तर स्व तत्रतया स्नेहांगभूतमोहकस्व न संभवति, माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेह एव भक्तिकथनामाहा म्यज्ञान तु यथास्थि तमेव मानमिति भाव । किंच। ननु एव करणे को हेतुरित्याशय भगवत्प्रदर्शितमाहाम्यज्ञानस्यैव परत्वमे- सदपि स्वकीयानामेव भवति, इतरेषां प्रमाणबलमाप्रिय झाने जातेपि परोक्षतया, वैपरीत्यतया च स्वस्मिन्ने- वात्मत्त करूपयन्ति, पूर्वोक्तानां तु युक्ततमत्वमुक्त भगवता, 'मप्यावेदय मनो ये मा मित्यारभ्य 'ये तु सवाणि कर्माणी'स्यतेन भगवत्कृतिसाम्यत्वतया यथार्थज्ञाने दास्यत्व स्वस्मिभगवत्यात्मत्व काया लीलाधौ सर्वदा रोषौ करोतीत्याशयो परत्वकयनस्येति भाव । xदधिभाण्डेस्यत्र ॥ ५९॥ स्वरूपासक्तिसंपादनेपि तथैव संसारासकिं ज्ञात्वा जातोपि निरोधौ धा भवति विक्षेपास्यवालस्यादिति वाक्यादुभयसत्वे भगवा स्वयमेव सर्व नाशयति निरोधाभाचे स्वरूपासकानो संसारासफो तूमयमधसूचनाय भगवान् रुदतीत्यर्थ ।

·चक नामाहु । श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । १९ चौर्यविशङ्कितेक्षणाय नम इति ॥ ६० ॥ चौर्यण विशक्तिमीक्षणं यस्य । लोकदृष्टया चौर्य भगवता कृतम् । वस्तुतो मातृधरण रेव तत्कृतम् । यतो भगवदपेक्षितं स्तन्यं स्नेहरूप स्वसिन्निरुध्य स्थापित तस्मै न दत्तमिति । एतत्सर्न विवरणे विशेषतो द्रष्टव्यम् । अत एव नवनीतमक्षणे न तस्या स्नेह स्वनिष्टीकृत इति दोपनिवृत्त्या तथाविध मुतदर्शने हास्यमेव कृतं न तु क्रोध । अत एव यत्स्वानह तन्म र्काय दत्तमिति दैत्याविष्टं स्मिपि न स्थापितमिति माव । एवं दोपदूरीकरणेपि सर्वात्मना दोपनिवृत्तिन नातेति लौक्किदृष्टया पुढे यत् शिक्षणरूपं कर्म कर्तव्यं तत्सर्व कृतवती ' त्युलू खलारुपरी'त्यार म्येयेप किल त यद्ध' मिन्यन्त विवरणे निरूपितम् । तन पुनर्बन्धने स्वधर्म ज्ञापितवा 'नचान्तर्न बहिर्यम्ये त्यारम्य तदपि द्यगुल न्यून यद्यदादत्तबंधन' मित्यन्तम् ॥६॥ तदा भगवा स्वमातुस्तादृक् स्वेद वीक्ष्य कृपया स्वयमेव बन्धन कारयामासेति तत्सू भक्ताघीनाय नम इति ॥ ६१॥ भत्तस्य तदेव कीर्तिर जातमिति तत्सूचक नामाहु । दामोदराय नम इति ॥ १२ ॥ एतदेवोक्त एव सन्दर्शिता ह्यग हरिणा भक्तवश्यतेति' कीर्तिप्रकाशकत्वेन शोभाकरमेव जातमिति भाव ॥ ६२ ॥ एव भगवतं वशीकृत्य पुनर्गृहकृत्ये व्यग्रा जातेति तद्दोषनिवृत्त्यर्थमग्रिमचरित्रं कृत वानिति तत्सूचक नामाहु । यमलार्जुनमसनाय नम इति ।। ६३ ॥ अनयोरप्यासत्तिदोषेण वृक्षत्व जातमिति तद्दोपनिवर्तकत्वादेतचरित्रमनापि निरोध साधक भरिप्यतीति भाव ॥६३॥ किश्च । भगवान् भक्तोद्धारार्थ प्रक्ट तत्तथा साधयिष्यामीति भक्तवाक्पूरणार्थ तथाकृतमिति तत्सूचक नामाहु । भक्तवाक्यपरिपूरकाय नम इति ॥ ६४ ॥ अनेनापि भक्ताधीनता सूचिता ॥ ६४ ॥ ५ मलाघीनेत्यत । लोभमोहयुताना साधनसंपनवतामपि फलामावो ज्ञाप्यते। किश्च । कृते निरोधेपि संसारासचिरहितानामेव तथात्व, अयेषां तु न तथा। ' अह मऊपराधीनो यवतत्र इव द्विज ।। 'वशीकुर्वति मां निय सस्त्रिय सत्पति यथेति' वचनात् तदभावे तयात्वं उभयत्र सत्पदसापेक्षत्वादिति भाव । २ मकवाक्यपरिपूरकेत्यत्र । नारदवाक्यमगीकृत्य मगपता कृषभावात् मोचिती, नोचेद्धनमदेन बैण त्वमापनौ स्वानुवरौ का स्वकीयेनांगीकृती, भत्तसंसर्गवशात् सर्वमेव तया कृतवानिति भाव ॥ २ अक्ष्य नान्नो विवरण स पुस्तके नास्ति ·२० त्रिविधनामावली। . तत उद्धारानन्तरं पुन पदापित्पूस्पिा तयोर्भोदिति तदमारसूना नामाहु । भक्तिदात्रे नम इति ॥ ६५ ॥ अत एव 'याणी गुणानुक्थन' इति प्रार्थनानन्तरं मनिर्देत्तेति सातो मयि मावो वामीप्सित परमो भव ' इत्युक्त भगवता ।। ६५ ।। अत पर प्रस्तुतचरित्रं निम्पयन्ति । तत्र पूर्व यशोदारत बन्धनमुक्त, यद्यपि स्वकृत मेव तज्नातं, तथापि भगवति बन्धनाथनमपि न युक्त मिति तदभावसूना नामाई । सर्वेश्वराय नम इति ॥ ६६ ॥ सर्वेषामीश्वर सामान्यत सर्वेपामेय नियन्ता प्रेरकच विशेषत श्रीगोउले साक्षात् स्वयमेव तथातथा चरित्रकरणाथै प्रेरयाति नान्यकृतवन्धनम् , अन एवो कृपयात्स्यि बन्धन' इति । किश्च । बन्धनमपि स्वस्वरूपात्मकमिति । न यात्मनात्मनो बन्धन भवतीति तत्सूचरं नामाहु। - सेर्वाय नम इति ॥ ६७ ॥ सर्वरूपत्वेन दामरूपोपि इति केन बन्धनमिति भाव । एतनामद्वयं ' कृपयासीत्स्व बन्धन इत्येतत्पदस्येति ज्ञेयम् ॥ ६७ ॥ अत पर नन्दस्यापि निरोध वर्तव्य इति स्वयमेव तथा प्रेरको जात इति बन्धन मुत्तिस्तेनेति तत्सूचक नामाहु । नन्दविमोचितवन्धनाय नम इति ।। ६८ ॥ नन्देन विमोचित बन्धनं यस्य तादृशाय । केनेद कृत स्वेद मंति पश्चात्तापेन शीघ्र 'बन्धनमोचनं ' कृतं यत्तद्विपरीतं कृतम् । यतो भगवलक्षणो बन्धो भगवतैव मोचयितु शक्यते नान्येनेति · नन्देन स्वबन्धनमेव मोचितमिति ' विवरणे निरूपितम् । तथा च विप रीत मोचन स्ववन्धनमुनिरेवेति भार । विशेषेण मोचनमप्येतदेव, यत स्वधनमोचनर्मिति सर्व सुस्थम् । अत् परमग्रिमचरित्रकरणार्थमन्येषामपि निराध कृत इति तत्सूचर नामाहु । उपनन्दप्रियाय नम इति ।। ६९ ॥ यथा नन्दो महाँस्तथोपनन्दोपि तत्तुल्य । अत एव नन्दसाहायेन प्रेमापि भगवति विशिष्टमिति तथोक्तम् । अतएव तदुत्पातानि दृष्ट्वा मन्त्रणं कृत 'मुत्थातव्यमितास्माभिरिति ' १ सर्वायत्यत्र । एतावत्कालपर्यन्त भक्ताना स्वमनोरथ ज्ञात्वा मातृवरणानां दोषदूरीकरणाथै सर्वासामा• नन्दरूप स्वयमेव तया जात रहमेव दन इव तस्कृतमाधनात्परावृत्य तद्रूपो जात , अत 'कृपयासीत्स्व पधने 'स्वपदेन स्वरूपमेव सूचित, नोचेलौकिकदाम्ना भगवति कथ तयावमिति भावः ।

·. श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । २१ तदभिप्रायज्ञापश्मपि ज्ञेयम् । वृहद्वनक्रीडानन्तरं शृंदावनप्रीडेच्छा जातेति ' भगवतैव तथा प्रेरितमिति तथा मन्त्रणममूत्।। ६९ ॥ तनो वृन्दावनगमनसामयिक नामाहु । मातुमत्सङ्गगताय नम इति ॥ ७० ॥ तथा 'यशोदारोहिण्यौ एक शरटमास्थिते। रेजतु कृष्णरामाम्या तत्क्थाश्रवणोत्सुके' इत्यस्य नाम ज्ञेयम् ॥ तन गतम्य सामान्यलीलाज्ञापफमग्रिम नामाहु । वृन्दावनक्रीडारताय नम इति ॥ ७१ ॥ इद तु 'वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोरिहे' त्येतदर्थसूचा नाम ज्ञेयम् ॥१॥ अग्रे वृन्दावनक्रीडाया प्रथम वत्सचारण कृतमिति तत्सूचक नामाहु । वत्सवाटचराय नम इति ॥ ७२ ॥ वत्साना वाट एव बननिमार्ग एव चारक । यथा व्रजम्या सर्वे मातृचरणादय पश्यन्ति । 'अनाविदूरे ब्रजभुव' इत्यारभ्य 'चेरतु प्राकृतौ यथे' त्यन्त यावत्य क्रीडा कृताम्ता स; अनुमन्धेया । यद्यपीय क्रीडा वालकाना मनोनुरजनार्थं तद्दोपनिवारणार्थ निरो धार्थ च कृता, तथापि जनम्या पश्यन्तीत्युक्त्या तेषामपि निरोध सिद्ध इति भाव ॥७२॥ अत परं पाल्याना दोपनिवारक नामाहु । यत्सासुरहन्त्रे नम इति ।। ७३ ।। रौरिका एव लौश्किान्सदोपान्पशूश्वारयन्ति । भगवानलोकिर इति निर्दोपानेव पाल यतीति समम्ताना यत्साना योयमामुरो भाव म एकीभूतो वत्सासुर इति वत्सरूपिण मारि तरानिति तथोक्तम् ॥ ७३ ॥ तत एतचरित्रेण वाला नि प्रपञ्चीकृता इति तेषा दोपरूपोय को दम्भरूप यस्य तुण्डौ लोमानतरूपौ तादृश मारितरानिति तथा नामाहु । बकविदारणाय नम इति ॥ ७४ ॥ एवमुभयनरिनमाहात्म्यदर्शने महत्त्वज्ञानेनाश्चर्यरसेन च व्याप्ताना सर्वेपा दम्भलोभानु तदोपनिरापरणे भगवत्परता नातेति समारतापनिवृत्ति सूचिता । एतदेवोक्त 'मिति नन्दादयो गोपा कृष्णरामस्या मुदा, कुर्यन्तो रममाणाश्च नाविन्दन्मववेदना' मिति ॥ ७४ ॥ अत पर 'निलायनै सेतुर्वथै'रित्याद्युतसोमारीला तत्रैव संस्थाप्य पौगण्डलीला कृत वानिति द्वादशाभ्यायान्तर्गतनामनिरूपणे प्रथम वृन्दावनम्य दैत्यसबन्धननितदोपनिवारणसूचकं नामाहु । वृन्दावनचारिणे नम इति ॥ ७ ॥ ।

·विविधनामावली . 'पृन्दावन पुण्यमतीय नातु' रिति निनात्म्बारणसंवधेन पुण्यं लायोग्यं कृत्वा पश्चात्तस्य स्वरूप 'अहो अमी देवघरे ' त्यादिभिनिरूप्य बलभद्रबोधनं च कृत्वा दशरसस हिता क्रीडा कृतवानिति । एवं 'वृदायन' मित्यारम्य एवं निगूढात्मगति' रित्येतावत्पर्यन्तं निरूपितमिति तदभिप्रायज्ञापपमिदं नाम ज्ञेयम् ॥ ७५ ।। अत परं यावत्पर्यन्त देहाध्यासो न गच्छति तावत्पर्यन्तं निरोधसिद्धिर्न भवतीति तन्निराकरणसूच नामाहु । धेनुकासुरखण्डनाय नम इति ।। ७६ ॥ धेनु देहाध्यासरूप इति तत्खण्डनेन ग्रनम्थाना स दोप एव दूरीकृत इत्यर्थ ॥७६ ॥ अन परमध्यातनिवृत्ती फलप्राप्ति सर्वथा भवतीति तत्सूचक नामाहु । उत्तालतालमेने नम इति ॥ ७७ ॥ उत्ताला ये ताला , अथवा उद्गतस्ताल शब्द यस्या क्रियाया एवं यथा भवति तथा वा तालाना भेदनपर्ने नम । एतेनैक एव धेनुको न मारित किंतु बहवस्तत्सनातीया मारिता इति सूचितम् । तेपा मारण तालोपर्येव तत्संबधेन सर्व एव ताला पतिता इति सर्वेषा भेदन सूचितम् ॥ ७७॥ तत सर्वेषा सुखसंचारोदिति तत्सूचत्र नामाहु । सर्वप्राणिसुखसञ्चारकर्ने नम इति ॥ ७८ ॥ तद्वनं सुमहत्तृणलतावृक्षफलसहित तन तद्भयान्न केनापि सञ्चार क्र्तुं शक्यत इति तन्मारणेन सर्वप्राणिना सुखसञ्चारो जात इति तथोक्तम् । इद तु ' तृणं च पशवश्वेर्हतधेनुक कानने ' इत्युक्तिसूचक ज्ञेयम् ॥ ७८ ॥ अत पर दिवा लीला वने कृत्वा साय वनमागच्छतीति सूचक नामाहु । गोकुलसुखवासाय नम इति ॥ ७९ ॥ इद तु 'कृष्ण कमलपनास पुण्यश्रवणकीर्तन । स्तूयमानोऽनुगै!पै साग्रनो वनमा गम दित्यस्य नाम ज्ञेयम् । तेन दिवा वने रात्रौ गोकुले इति सर्वदा स्थितिप्रकार उक्त ॥७९॥ अत पर या लीला दशरसात्मिका या पुरुषार्थचतुष्टयरूपाश्च गोपै सह पूर्व निरूपि तास्ता भक्तैर्न दृष्टा इति भगवदागमने वरूपे सर्ग अनुभूता इति प्रथम पुरुषार्थरूप त ज्ज्ञापक नामाहु । गोरज च्छुरितकुन्तलाय नम इति ॥ ८० ॥ 'गावो धर्म रजोगुण एवार्थ , व्याप्ति कामा , कुन्तला मोक्षरूपा इति विवरणे विव तम् । अनेन रसात्मकत्वमपि ज्ञापितम् ॥ ८ ॥ तादृशश्चेद्वेणु वादयति तदा भक्ताना वशीकरणं भवत्येवेति तादृशं नामाहु

·श्रीगोकुलोत्सरकृतविवृतिप्तमेता ।
वेणुवादविशारदाय नम इति ॥ ८१ ||
वेणुवादे विशारद प्रवीण । एतेन स्वरतानमूर्छनासहित गान चितम् । तेन गा
यन्त त्रिय कामयन्त ' इति वशीकरण युतमेवेति भाव । किश्च । वेणुवादे विशिष्या शारदा
सरस्वती वापरूपा यस्येति । यथा यथा येन भकेन सह संकेतस्थले दिवा लीला कृतास्तत्र
तदनुभवज्ञापक्वाक्यसहितगानररणे तेपा वशीकरणं संपन्नम् । अमिपक्षे तच्छ्वणं तस्यैव
मवति नान्यस्येति ज्ञेयम् । एतदेव प्रवीणत्वं तस्येति भाव । ये मक्का गृह एवं स्थितास्तेषा
स्वार्तिज्ञापकवाक्यसहितगानकरणे तच्छ्यणे परमानंद इति तथोक्तम् ॥ ८१ ॥
एवं धर्मसहितस्य नामोक्त्वा केवलस्याहु ।
घनफुसुमावलीरचिताकल्पाय नम इति ।। ८२ ।।
वनकुमुमावलीमी रचित आपल्स वेपो नटवेपो येन इति दशरसात्मक स्वरूप निरु-
पितम् ।। ८२॥
ताशेन सर्वेपा भक्ति जनयतीति तत्सूचक नामाहु
अनुगगीयमानयशःपुजाय नम इति ॥ ८३ ॥
या या लीला वने अनुभूतास्ता एव गायन्तीति तेषां निरोध सूचित । एतन्नाम-
प्रयं' गोरज च्छुरिते' त्यस्येति ज्ञेयम् ।। ८३ ।।
एवमेतादृशस्वरूपावलोक्ने दिवाननिततापनिवृत्ति तेति तत्सूचक नामाहु ।
गोपीतापहारकाय नम इति ।। ८४ ॥
ताप नहुर्विरहर्ज प्रनयोपितोही'त्यस्येदं नाम ॥ ८४ ॥
तत्तत्सत्कारलाभेन स्वस्यापि तापनिवर्तको जात इति तत्सूचक नामाहु ।
गोपीनयनारचिन्दार्चिताय नम इति ॥ ५ ॥
तत्र पूजास्वरूपं 'सनीडहासविनयं यदपागमोक्ष' मित्यनेनोक्तमिति तद्विवरणे द्रष्टव्यम् ।
रिश्च । पूर्व भक्तनेत्रेषु भृङ्गत्वं निरूपित मूले लिभृझै रिति, अनारविन्दत्वमुक्तमिति यथा भगव-
न्मुखारविन्दपाने तेषा भृङ्गत्व, तथैतदरविन्दपाने भगवतोपि भृङ्गत्वमिति सूचितम् । किश्च ।
अर्चितपदेन यथा देवतार्चिता सतुष्टा पुष्टा च भवति तथा भगवत्यपि धर्मा दृश्यन्त इति ज्ञापि-
तम् । अत एव श्रीमद्गोकुलपुष्ट ' इत्युक्तम् ॥ ५ ॥
अत पर गोकुलप्रवेशानन्तरं मातृचरणकृतभ्रमनिवर्तकोन्मर्दनोन्मजनालंकारभोजनादि
शयनान्तसत्कारसूच नामाहु ।
लौकिकलीलाप्रदर्शकाप नम इति ।। ८६ ॥
इद तु ' तयोर्यशोदारोहिण्या' वित्यारभ्य सविश्य वरशय्याया'मित्यन्तस्य नामो
कम् । अब लौकिकरीते प्रदर्शनमात्रत्वमेव, वस्तुत रानौ स्वमियामि सह शयनमिति बने
शयनमुक्तं मुखं सुषुपतुर्वन' इति ॥ ६ ॥

·२४ निनिधनामावली। अत पर कालिय इंद्रियाभ्यामरूपो भरतीति ग्रनम्याना तनिरामग्णं कर्तव्यम् । एता त्पर्यंत तो निरोध मिहो न नि भत्ताना परीक्षापि नया । अग्रे मनीडा सालिंदी न निर्दोपा व येत्येतारदभिप्रायनापामग्रिम नामाहु । विपछितगोगोपालजीवनदृष्टये नम इति ॥ ८७ ॥ सरिकारिदीनपानेन विशेषेण मूच्छिता गार गोपालराश्च तेपा जीवनरूपा दृष्टिर्यम्य । इद तु 'ए म भगग'नित्यारभ्य ' ईसयामृत पिण्या मनायान्समन चयदित्येतायत्पर्यन्तम्य नामोत्तम् ।। ८७ ॥ एव सालिन्द्या तह दोप दृघ्ना तदमनार्थ पयमेव प्ररिष्ट इति तस्बा नामाहु । भक्तपरीक्षकाय नम इति ।। ८८ ॥ म्वप्रोशेन भत्ताना परीक्षेत कृतेति भाव ॥ ८ ॥ तत परीक्षानतर गिनिदाश्वासर नामाहु । कोलियफणिमाणिस्यरश्चितश्रीपटाम्बुजाय नम इति ॥ ९ ॥ एतेन तासारेण नृत्यत दृष्ट्वा तेपा जीपन स्थितमिति भाव ॥ ९ ॥ अत पर दण्डे कृने प्रसादोपि रत य इति तद्धेतुर नामाहु । मागपत्नीसमर्चिताय नम इति ॥१०॥ नागपत्नीभि सम्यर्चित पृजिन स्तुत इत्यर्थ । सम्यगर्चन तु स्वनिवेदनपूर भक्तिमार्गानुसारेणेति शेयम् । तथापि सकामत्वान्न तथा फ्लम् । तत्सा स्तुती प्रकाशितमेवेति नव द्रष्टयम् ॥१०॥ तत स मुत्त भगवदाज्ञया सक्ला मुहत्पुनादिप्सहितो रमणद्वीप गत , तदा कालिंदी शुद्धा नातेति तत्सूचक नामाहु । भक्ताश्रयजलस्थलविशोधकाय नम इति ॥ ९१ ॥ भत्तानामाश्रयो निरंतर जलाद्यर्थमागमनादाश्रयभूतं सरलं कालिंदीमल स्थल च तत्त मीपस्थ तयोर्विशेषेण शोधर । एतावत्पर्यंत कालियविषेण तृणलतादिकमपि न स्थितमत पर सर्व जातमिति विशेष । शोधने भत्ताश्रयपदेन सर्वदा लीलायोग्यत्वमपि सचितम् ॥११॥ एवं सर्वा शुद्धिं सपाद्य नानाविधक्रीडा क्रोतीति तज्ञापक नामाहु । नानाविधक्रीडारताय नम इति ॥ ९२ ॥ १ कालियफणिमाणिक्ये यन । प्रियाहृदिस्यपादाम्बुजस्पर्शनोरोगसदृशमाणिक्ये कुकुमाकानुरजितस्मृति रसभरेण नृत्यति । श्चि । रसासक्ताना तु भुजगपरिवीताकृति रष्ट्या सवासा मनमि महान दानुभवोनुभूयते, इतरेषां तु लेश एव तथा, अतो भगवतापि भावा मकतया तदसमनुभूय तथा कृतमिति भाव । भक्तात्रये यत्र । कालिंद्यामपि यावकालियसगजदोपोस्थितस्तावत् भगवतापि तत्स्थल विहाय क्रीडित, तत परंपराभक्षु तथात्वमाशक्य तस्यास्तत्सङ्ग स्याज यि वा शुदि विधाय पश्चारमण करोतीति भाव ।

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता। इद तु पश्चदशाध्यायस्यनामनिरूपणमस्ति, एतत्पूर्व चतुर्दशा याये यद्यपि कालियद मनानन्तरं दावानलनिरूपणमम्ति तथा तन्निरूपणमपि मुझावीप्रसंगे भविष्यति तदक्यने मलम्पलशुद्यनन्तरं कीडेव न येति तत्सूनक्मेवारी निरूपितमिति सर्व मुस्थम् । तथा व नानाविधा भीडा जलम्पलसम्बन्धिन्य , तत्र रतायानुरतायेत्यर्थ । एतत्सर्व 'बने बिक्रीडतोरेवं प्रीमो नामर्तुरभव दित्युक्त्वा 'म च वृन्दावनगुणैर्वसन्त इव लक्षित' इति तदोप परिहृत्य वृन्दावनगुणाश्च वीक्ष्य क्रीडार्थ भगवान्प्रविष्ट इत्युक्त्वा तत 'प्रवालबर्हस्त बरे त्यारभ्य एव तो लोक्चेष्टाभि रित्यतं निरूपितम् ॥ ९२ ॥ तव पीडाया प्रलम्बागमनमिति तत्सूचक नामाहु। प्रलम्यघातकाय नमः इति ।। ९३ ।। प्रलंगम्त्वन्त करणदोपरूपम्नन्मारणेन तद्दोष एव परिहत । यद्यपि तद्धो बलभद्रकृत- म्तयाप्यावेशद्वारा कृत इति भगवत एव कर्तृत्वमिति तथा नामोन मिति भाव ॥९३ ॥ अत परमात्मदोपरूप अज्ञानात्मा दवामिस्तनिवारण कृतमिति तत्सूचक नामाहु । दावाग्निपतितगोकुलरक्षकाय नम इति ॥ ९४ ॥ अर निरोधार्य चरित्रमिति गावस्तृणलोमेन गहर बन प्रविष्टा , गोपाश्च प्रभौ स्वतुल्य- त्यज्ञानेन नीडासत्ता इत्यज्ञानात्मा ह्यात्मटोपो निरूपित , पत्त्यभावे क्रीडा न भवतीति मुजाट या लेशो निरूपित । तावत्पुन म्वात्मदोपरूपो दवाग्निहत्यित । तत शरणागतौ भगवता रक्षा कृतेति नत्सूर नाम ज्ञेयम् ॥ ९४ ॥ केन प्रकारेण रक्षा कृति प्रभे तज्ञापक नामाहु । अग्निमुखाय नम इति ॥ ९५ ॥ अग्निमुखे यस्येति । स्वाधिष्ठाने आधिदैविके लीनं चक इत्यर्थ । एवं सर्वेषा सर्व दोपनिवृत्तिपूर्वको सिद्ध इति निरूपितम् ॥ ९५ ॥ अत परं सप्तदशाभ्याये मीडोपयोगित्वेन वर्षाशरद्वर्णने, तत्कार्यमष्टादशाध्याये जात मिति तत्रत्यानि नामानि निरूपयन्ति । तत्र प्रथमस्तुवर्णनान तरं प्रीडाय वने प्रवेश इति तत्सूचक नामाहु। सर्वत॒क्रीडाविलासाय नम इति ॥ ९६ ॥ प्रपश्यमावने यत्रय भयो झयते। अवारमव स्वस्मिा वभाज्य दासत्व साधनस्वेनाडीकृय मायावादादिप्रतिपादितधांतिकल्पनया भगव तसेच ते यतो निराधेषि फताभावात्तेको हतिरपि तथा भवतीति २ अभिमुसे यत्र । पूर्वोक्तामा प्रवाहकालाप एव सवदा पर्यवस्थति तत्तु यदा भगवा स्वमुखेनैव सदशान निषधप्रकार स्वाधिदैविके लीन कराहि, तदा पुनमनो भगवामिण भवस्य यथाऽमी पतिताना नाश एकस्यादिठि भाव ।

·, . २९ त्रिविधनामावली। अन 'युमुमितवनरानी'त्यत्र मधुपतिपदेन वसन्ताधिपति सरत शृङ्गारात्मा निरूपित इति वसन्त ऋतुराज इति, सो मतपो वसन्ते प्राय भाति, तस्याप्यर्य पतिरिति सर्वढा वसन्त । सर्वर्तुधर्मे सह भगवन्त सेरते इति, शरद्यपि सर्व धर्मा प्रस्ता इति तादृशं नामोत्तमिति भाव ॥९६ ॥ अत एव कुमुमितवनरानीत्यनेन सर्गन विभावादीन्निरूप्य सर्वत्र रमोहोधार्य घेणुनाद कृतवानिति तत्सूचक नाम निरूपयन्ति । गोकुलचामविचित्रचरिमाय नम इति ॥ ९७ ॥ कार्येणेव कारणनिरूपणम् । गोकुले चारु मनोहर शिरित्रमाश्चर्यननरं चरित्रं यस्येति । 'चुकून वेणु'मिति कूननमात्रश्रयणेन भक्ताना मनोहरणमेव नातमिति चारपदम् । तत्रापि लीलासबन्धिनीनामेव श्रवण नान्येषामिति विचित्रपदम् । इदमेवाद्भुतत्त चरित्रे यद्वनस्यवेणु नादस्य श्रवण बनस्थाना, तनापि न संपामिति ॥ ९ ॥ एवमेतन्नाम्ना कूजनमात्रधर्म उक्त । पश्चाद्गीत कृतमिति तज्ञापी नामाहु । गोपिका_विमोचकवेणुनादाय नम इति ॥ ९८ ॥ गोपिकाना धैर्यविमोचको वेणुनादो यस्य । गीतश्रवणानन्तरं स्मरोदयेन धैर्य न स्थित, तदा स्थातुमशक्त्या वर्णनारम्भे कृष्णप्रितम्मग्णेन नाप्यशतिरुत्तेति मोचने व्युपसर्गेण सूचितम् ।। ९८ ॥ अत पर वर्णनस्यावश्यक्त्वान्या वर्णनं भवति तज्ञापक नामाहु । गोपिकानयनपानेकपात्राय नम इति ॥ ९९ ॥ गोपिकाना नयनाना च यत्पान तदर्थ एक मुख्य एक्ल वा पात्र पात्ररूपमित्यर्थ । नयनेत्युपलक्षण सर्वेन्द्रियाणामियर्थ । चक्षुष्मता वेत्यपि सूनितम् । एतदेवोक्तमक्षण्वतामिदमेव फलमित्यत्रेति 'वर्हापाडे ति श्लोकार्थसूचक नाम ज्ञेयम् । अत एव 'यथा पारस्थ रस पाय यितु तत्पात्र हस्ते बिभ्रद्भवतीत्युक्त' 'वपुर्विभ्रदि'त्यस्य विवरणे ॥ ९९ ॥ एतत्स्वरूपानुभवानन्तर वर्णन जातमिति तथा नामाहु । श्रुतिरूपगोपिकावर्णितनिखिलगुणाय नम इति ॥ १०० ॥ श्रुतिरूपाभिर्गोपिकाभिर्वर्णिता निखिला अग्रे निरूप्या गुणा यस्य । 'अक्षण्वतामि'- त्यारम्य 'गा गोपरित्यतस्येद नाम ज्ञेयम् । एतद्वर्णनेन तन्मयता ययु'रिति क्रीडामय्य एव जाता इत्यन्त प्राप्तिरूपो मध्यमो निरोधो निरूपित ॥ १०॥ एतदने अनन्यपूर्वाणा निरोध निरूपयन्ति । तत्र प्रथममन्त प्राप्तिसूचक नामाहु । गोपकन्यावतफलाय नम इति ॥ १०१ ॥ 'हेमन्ते प्रथमे मासी'त्यारम्य 'कुमार्य कृष्णचेतस' इत्यत्रान्त पातित्वनिश्चयपूर्विका सत्तिनिरूपितेति गोपन्याना व्रतस्यावान्तरफ्लरूपत्वमुक्तमिति तस्सूचक नामेद ज्ञेयम् ।

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । अत एवान्तरनुभवे यहि पूनाया प्रतिबन्धात्यात्ता परित्यज्यासक्तिस्वभावादेव गुणगाने प्रति ठिता , 'कालिंदी दोपनयनिवारिकेति प्रतिबन्धनिवृत्त्यर्थं तत्र सानपरा विहारं चकुरिति विव रणे विवृतमिति ॥ १.१॥ तदा मुख्यफलदानार्थ भगवान् गत्वा यत्कृतवास्तत्सूचक नामाहु । जलक्रीडासमासक्तगोपीवस्त्रापहारकाय नम इति ॥ १०२॥ गोपीपदेन भोग्यत्व सूचितम् । जलमीडासतौ सम्यक्त्वस्थनेन तनान्तरनुभवेनैव पूर्णता मत्वा सत्ता जाता न तु बहि सदापेक्षाज्ञानमपि नासामिति सूचितम् । तेनेदानीमपि कन्यात्व- मेव सासामपि ज्ञापितम् । अत एवात्यागस्त्यागादुत्तम' इति ज्ञापनार्थ ताशीना यस्खापहरणं कृतमिति तज्ज्ञापक नामोक्तमिति भाव । विशेषस्तु सुबोधिन्या टिप्पण्या च द्रष्टव्य ॥१०२॥ अत पर तासा सर्वमेव मगवता कृतमिति सर्वस्यापि विनियोग स्वस्मिन्नपेक्षित इति पुस्त्वाख्यो धर्मस्तासु नास्तीति सोपि स्पापनीय इति वयस्यै सहागमन मिति तादृर्श नामाहु । मुक्तोपसर्पकाय नम इति ॥ १०३ ॥ मुक्ता उपसर्पका यस्य । अथवा मुत्ताना उपसर्पक्स्तन्निकटे तदन्तर्वा प्रापक इत्यर्थ । ' तु मुक्ता सान्त स्थितास्तान्प्रकटीकृत्यान्येरललितास्वसझे नीतवानिति विवरणे विवृतम् । अग्रे पुनर्वस्त्रदानेन सह तदन्त प्रवेशिता इति 'स्व स्वं वास प्रगृह्यतामि'त्यत्र निरूपित मित्यतत्सर्वाभिप्रायद्योतकामिदं नामेति ज्ञेयम् । एवमेतासामपि निरोधो निरूपित । ततोग्रे 'अथ गोपै परिवृत' इति गोपै सहितो जात इत्युक्तम् ॥ १०३ ॥ अत परं लीलासन्बन्धिपदार्थाना ज्ञान गोपाना कर्तव्यमन्ययानिष्टपर्यवसान स्यादिति तेषा ज्ञानोपदेश कृत इति तत्सूचक नामाहु । वृन्दावनयोधकाय नम इति ॥ १०४ ॥ इद तु 'निदाघातपे तिग्मे च्छायाभि स्वाभिरात्मन | आतपनायितान्वीक्ष्ये'- त्यारम्ये तिप्रवालम्तको यन्तम्य नाम ज्ञेयम् । तत्र 'बननातापेक्षया वनजाता एव समीचीना' इति विवरणे विवृतमिति सर्वमत्रत्य मगवदीयमेवोति ज्ञानं जातमिति तथा नामो- तमिति भाव ॥१०४ ॥ एवं ज्ञानेन सर्वस्यापि पदार्थस्य भगवदर्थक्त्त्वे स्फुरिते तहहणे स्वम्यानौचित्य ज्ञात्वा क्षुधि सत्या भगवति प्रार्थना कृता गोपैरन्यथा फलादिग्रहणेन झुन्निवृत्तिभवेदे वेति प्रार्थनं किमर्थ कुर्यु । तदा भगवान्स्वापयोग यावज्ञान तावत्तेषु म्थापयितुं पूर्व बाललीला सियर्थ लोकानुरूपं ज्ञानं भवेत्पश्चाद्भगवद्गामीति तदुभयकरणयोग्य ब्राह्मणान्नम्, तेषा बहिर्मुखल्वात्समर्पणवीणा मक्तत्वादिति तद्याचनमेवोपदिष्टम् । तदा तत्प्रार्थनाया ते ऽनादरं कृतवन्त इति तेपा भगवदज्ञान सूचितमित्येतावत्सूचक नामाहु ।

·निविधनामावली । , यज्ञभोक्ग्रे नम इति ॥ १०५ ॥ अम्र वैदिपज्ञानार्मणोनिर्णय क्रियते, स च भगवत्मबन्ध विना न कस्यापि सत्यो धक इति । अतो गोपवाक्यैविप्राणा भगवत्म्मूतिर्न नाता तेपा, ज्ञानकर्मणोर्भगवत्सम्बन्धा- भावात, तत्सम्बन्धे तु म्यापि भत्तस्य सङ्गेन परंपरयापि भतिरन्यस्यापि जायत इति भत्ताया विप्रभार्याया एक्स्या सनेनान्यासामपि नाता, तासा सद्देन विप्राणामपि ज्ञान मतिश्च जातेति निर्णय कृतो विवरणे । तथा च 'देश कार पृथगद्रव्यं मन्नतन्त्रेति 'तद्ब्रह्म परमं साक्षादि'लादिनाधिदैविक्यज्ञभोक्ता यज्ञाधिष्ठाता सापालदाता चायमित्युत्तमपि इति नत्सूचक नामेदं ज्ञेयम् । तादृशेऽप्रवृत्तौ तदज्ञान स्पष्टमेव सूचितम् ॥ १०५ ॥ तर्हि तदनं क्य याचितमिति तद्धेतुज्ञापक नामाहु । यज्ञभागभुजे नम इति ॥ १०६॥ तर तत्स्त्रीणामप्यशो वर्तत इति तास्तु मक्तास्तासा भाग स्ववीर इति तद्भोग कृत इति तत्सूचक नामेद ज्ञेयम् । किश्च । भगवद्भत्तैरानतिमिति तत्सम्बन्धेन तत्सम्बन्धित्वेपि न दोष इति तदन्नस्य भगवति विनियोगे नाते तेषामपि भत्ति तेति ज्ञापनार्थमपि भोग कृत इत्यपि चितमेतन्नान्ना, अत एवोक्तं 'धर्मरक्षार्थ मतिरक्षार्थ स्ववाक्यरक्षार्थ चेति विवरणे ॥१०॥ तत्सूचक नामाहु । धर्मरक्षकाय नम इति ॥ १०७ ।। यज्ञसंबन्ध्यन्नम्याधिदैविक्मरधेन यज्ञरूपो धर्म सिद्ध , भगवदीयान्नमोजनेन भत्ति सिद्धा। तदह भक्युपहृतमश्नामी ति स्ववाक्यरक्षा च सिद्धेति तथा नामोचमिति भाव ॥१०॥ तदन्नस्वीकारेण तत्पत्नीपु प्रसाद कृत इति तादृश नामाहु । यज्ञपत्नीप्रसादकाय नम इति ॥ १०८ ॥ यथाधिकार प्रसाद इति मुख्य प्रसाद एक्स्यामेवेति सामान्यत सर्वास्विति भाव । अत एव गमन तासाम् ।। १०८॥ तत्र गताना वि नातमिति तज्ज्ञापर नामाहु । सर्याज्ञाननिवारकाय नम इति ॥ १०९ ॥ तासा गमनान तर तद्दर्शनेन ब्राह्मणानामज्ञान निवृत्तम् | भगवज्ज्ञानं मातम् । तेन भगवद्भक्तिर्जातेति भाव । अज्ञाननिवृत्ती द्वय सिद्धमेवेति तन्निवारकत्वेनैव नामोक्तम् ।।१०९॥ एतावत्पर्यन्तं बाललीलानामानीत्युपसहरन्ति । इति वालचरित्रस्य नाम्नामष्टोत्तर शतम् । कृष्णभक्तिहदानन्दि कीर्तनाद्भक्तियोधकम् ॥ १॥ इतनेत्यारभ्य विपत्तमित्यन्त सपुस्तके नास्ति। .

·श्रीगोकुलात्सवकृतविवृतिसमेता ।
यमप्यनन्तान्येव नामानि तथापि कृष्णसधि पालचरित्रस्य नाम्नामष्टोत्तरं शतं
मयोक्तमित्यर्थः । बालचरित्रं यस्य कृष्णस्येति वा, तदा मूलरूपस्यैव नामानीत्युपक्रमोपसहार-
सहतिरपि सूचिता । कयनतुं विशेषणेन निरूपयन्ति कृष्णभक्तिहदानंदीति । कृष्णे सदा-
नंदे भावात्मके भक्तिः स्नेहः पूर्व भवति, ततो हृदयस्यानदकारि भवेत्ततस्तत्स्नेहस्वभावेन
कीर्तनाद्भक्तियोधकं आसक्तिजनक भवेदिति भाव ॥ १ ॥
एवं बालचरित्रफलमुक्त्वासक्तिकारकचरित्रनाम कथन प्रतिनानते ।
नामन्यथ प्रवक्ष्यामि यैः संतुष्यति केशवः ।
वक्ष्यामि भक्तहृदये परमानन्ददायकः ॥ १॥
तानि नामानि प्रवक्ष्यामीति संबन्ध । कयने प्रकों यथास्वरूपज्ञापक. । यै केशवोपि ब्रह्म
शिवयोरपि मोक्षमेव ददाति, न तु ततोधिक, तादृशोपि सम्यक्तुप्यति। पुष्टिमार्गीयभावप्रक-
टनमेव सम्यक्त्वम् । तज्ज्ञापकमग्रिमं विशेषणम् । भक्तहृदये परमानंददायक इति । वाद्या.
म्यन्तरभेदेनेत्यर्थ । एतेन प्रौदलीला सूचिता ॥ १ ॥
एवं प्रतिज्ञाय नाम निरूपयति ।
अद्भुतयालकाय नम इति ॥ १ ॥
बालकपदेन यद्यपि बाललीलैव सूच्यते तथापि अद्भुतपदेन प्रौढलीलापि सूचिता ।
अलौकिकमेव ह्यद्भुतं भवति, दृश्यते बालक , धर्मास्त्वलौरिका । माहात्म्यज्ञापका इति
प्रौदलीलात्व । यद्यपि बाललीलायामप्यवस्थासाधनविरुद्ध चरित्रं कृतं, तथापि न तन माहा.
त्म्यज्ञानं कृत कस्यापि । मुग्धभावप्रकटनेन लौकिकभाव एव सर्वेषां सपादित । भचानामपि
बाल्यसहित एव प्रकारान्तरेण सन्तोष कृतो, न त्वलौकिकी रीतिं प्रकटितवानिति बालली-
लात्वमेव । अत्र तु 'माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु मुदृढ सर्वतोधिक म्नेह' सर्वेषा कृत इति
तत्पुर सरमेव लीला कृतवानिति प्रौढलीलात्वमिति सर्वमनयद्यम् । एतादृशमाहात्म्यसहित
स्वरूपदर्शनेपि देवकीमातृचरणाना यालक्बुद्धिरेव नातेति ज्ञापनार्थ समस्तपदेन नामोक्तम्, अन्यथा
मूले भिन्न पदमिति तथा न वदेयु । किश्च । अलौक्विज्ञानमपि तयो स्थितम् । अत एवं
'स स्वनाते न शकितावि'त्युक्तं मूले । यद्यपीद लोके वेदे च प्रथित, तयापीदानी प्रकटितं तत
द्रष्टुमेवोपपद्यते न तु स्मर्तु वर्णयितुं, वेत्यद्भुतपदेन सूचितम् ॥ १ ॥
अतः परं रूपमुक्त्वाऽलौक्किशोभानिरूपक नामाहुः ।
अम्बुजेक्षणाय नम इति ॥ २ ॥
यद्यप्यम्बुनेक्षणत्वमन्यत्रापि सभाति, तथाप्यर ये धर्मास्ते नान्यत्रेत्यलौकिकत्वं ज्ञापि-
तम् । अलौकिकधर्मा विवरणे निरूपिता । किश्च । अम्बुनपदेन रसोद्बोधकत्वेन रसात्मकता च
ज्ञापिता । अत एव स्निग्धदम्पतिमावरूपा रसात्मक्ताप्यने निरूपिता फलप्रकरणे ॥२॥

·निविपनामावली। एवमलौविसी ज्ञानशक्तिस्त्वा, नियाशत्ति निरुपयन्तस्तरसूचक नामा । चतुर्भुजात्तचक्रासिगदाशंग्वाद्यदायुधाय नम इति ॥ ३ ॥ चतुर्भुनैरात्ता चकासिगदाशङ्लादय उद्गता नलरूपा या आयुधा येन तादृशाय । अस्पार्थस्तु विवरणे 'चतुर्विधकार्य मित्यारभ्य 'वेदोत्तं द्विविधं ज्ञान भत्तिर्भगवतस्तथेत्यन्त विशेषतो विवृत इति ततोक्गन्तव्य । अत्रापि चनुयूहेपु प्रद्युम्नरूपेण रसात्मकता सूचिता ।। ३ । माहात्म्यद्योतक्मग्रिम नामाहु । श्रीवत्सलक्ष्मणे नम इति ॥ ४ ॥ सर्वात्मकस्य भगवतो ब्रह्म हि मुख्य लक्षणमिति तद्धारणम् । किश्च । म्पर्शसुखाभिव्य- तिहेतु श्री तम्या स जनसे भवतीति विवरणे विवृत्तमिति । तद्धारणेन रसज्ञतापि सूचिता । तेन माहात्म्य रहश्चेत्युभयमपि ज्ञापितम् ॥ ४ ॥ अन्यदप्याई । कौस्तुभाभरणग्रीवाय नम इति ॥ ५ ॥ कौस्तुभो मणिराभरणं यस्या तादृशी प्रीवा यस्पेति। जीवानामाधिदैविक्स्वरूपभूतोय मणिरिति मुक्तनीवाना तत्रैव स्थिति । भगवाँस्तु मुत्तोपसृप्य । तादृशा जीवास्तु लीलाम- ध्यस्था एवेति, तेषा यण्ठभूपणत्वेन स्थापनादसपरवशत्यमेव ज्ञापितम् । एवं सति माहात्म्य रसाभिज्ञत्व चेत्युभयमनापि सूचितम् ॥ ५ ॥ तादृशस्वरूपविलोकने माहात्म्यज्ञानपूर्वकनेहेन श्रीदेवकीमातृचरणाना मुक्तिरेव स्या दिति तदभावसूचक नामाहु । पीताम्बरधारिणे नम इति ॥ ६ ॥ पीताम्बर माया तद्धारणेन मोहमेव करोतीति न तथेति भाव । अत एव जागरूके माहा स्म्यज्ञानेपि पुनस्वभाव । एतदेव विवरणे व्यञ्जितम् । पूर्व कौस्तुभवर्णने जीवानामुभयरूपर निरूपितम् । केचन क्रियानिष्ठा । केचन ज्ञाननिष्ठा इति । तयात्वहेतुभूता मायेति पीताम्बरव र्णनम् । पीताम्बरस्य तद्रूपत्वादिति । तथा च मोहधर्मसाम्ये तत्रापि तद्यजितमिति भाव । विश्च । पीताम्बरं तु रसा छादक भवति, तेन रसरूपत्वेपि रसाच्छादनं सूचितम् । अत एव विवरणे भगवत प्रदेशावरिकामायामित्युक्तमाभासे ॥ ६ ॥ अत एवं रसरूपत्वद्योतकमाग्रिम नामाहु । नीलमेघश्यामाय नम इति ॥ ७ ॥ स यथा सर्वानन्ददायी तथायमपीति भाव । एतत्सर्व 'यस्तु स्वकाल' इत्यादिना विवरणे स्फुटीकृतम् ॥ ७॥ एवं स्वरूप निरूप्य तदुपयोग्याभरणद्योतक नामाहु ।

·1
श्रीगोकुलोत्सवकृतवितिसमेता
मानाकल्पविराजिताय नम इति ॥ ८ ॥
इदं तु 'महाहवैडूर्यकिरीटे'ति श्लोकनिरूपितामरणमूपितत्वसूचक नाम ज्ञेयम् ॥ ८ ॥
एवमुभयात्मक स्वरूप निरूप्य तस्य परमसौन्दर्यातिशययोतक नामाहु ।
आत्मधिमापकमानुपयेपसौन्दर्यनिधये नम इति ॥१॥
इदं तु विरोचमानमित्यस्य नाम ज्ञेयम् । विशेषेण रोचर मिदमेव यास्वस्यापि विस्मय ।
तथा च आत्मविस्मापको यो मानुपयेप सौन्दर्य च तस्य निधि तादृशाय । अत एवादापद्भुत
मेवोक्तम् । बालकपदेन सानुपवेपोम्बुनेक्षणपदेन सौन्दर्य च व्यजितम् । तस्यापि निधिरिति
'त्रैलोक्यलक्ष्म्यैक्पद वपुर्दधादित्युक्तमने। एतेन त्रैलोक्ये यत्र सौन्दर्य नौतयैवैशाशरूपमिति
सूचितम् । एवं सर्वाशेन पूर्णप्राकट्येऽनिर्वचनीयमाहात्म्य ज्ञापितम् ॥ ९ ॥
अत परमेतादृशस्येदानी प्रयोजनामावापान्तरेण बने गत इति रमापि तवागत्य सेवा
करोतीति तन्माहात्म्यसूचक नामाहु ।
रमालालितपादपद्माय नम इति ॥ १० ॥
रमा तु सर्वदा पुरुषोत्तमसेवैकनिष्ठा । सा चानागता इति तदवध्यत्रैव सापि स्थितेति
तथोक्तम् । इद तु 'तत आरभ्य नंदम्ये त्यारम्य 'रमाक्रीडमभूनृपे'त्यन्तस्य नाम ज्ञेयम् ॥१०॥
अत परं यर माहात्म्यज्ञानपूर्वक एव स्नेह प्रक्टीकृतो न तु मुग्धभावसहितस्तथरि-
संबंधीनि नामान्यत्र निरूपणीयानाति मध्यस्थवाललीलान्त पातीनि नामानि विहाय ताह.
शान्येकविंशाध्यायादारभ्य पुनर्निरूपयन्ति ।
तत्र प्रर्म भत्तानामन्यभननादिकं निषिद्धमिति तन्निवारणसूचक नामाहु ।
भक्तहितोपदेशकाय नम इति ॥ ११ ॥
इदं तु नन्दादीनामिन्द्रयागोधर्म दृष्ट्वा तत्स्वकीयानामनुचित मत्वा हितोपदेश कृतवा-
निति तत्सूचक मुक्तम् ॥ ११ ॥
ननु बालयोपदेशेन पारंपर्यागतमपि धर्म ते महान्त क्य त्यक्तवंत इति तत्सूचक नामाहु ।
हधिमन्त्रदेवतामूलपोधकाय नम इति ॥ १२ ॥
हविर्मन्त्रदेवताश्च तेषा मूलं यत्सद्बोधकाय ज्ञापकायेत्यर्थ । अय भाव । पूर्व नन्द प्रति
प्रभे कृते नन्द 'पर्नन्यो भगवानिन्द्रे'त्युत्तरं दत्तवान् , तन पर्नन्यो भगवानेव देवतारूपो, मे.
घास्तस्यावयवा मन्त्रा इव वर्षापयो हवि यतोन्न भवति, जलानाम्यामेव सर्वं जीवति, इन्द्र
सर्वोपाम्य इति सर्वे तद्नं कुर्वन्तति निरूपितम् । ततो भगवास्तन्मत निराहत्य स्वमत-
मुपदिष्टवान् । 'तस्माद्गवां ब्राह्मणानाभद्रेश्वारम्यता मख' इति भवत्कृतो यागस्तु वैदिको
न भवतीति वैदिक कर्तव्य । यन्त्र हविर्मत्रदेवता प्रतिहिता । तत्र गोषु हवि । ब्राह्मणेषु
मन्त्र गोवर्धन स्क्यमेर देवतारूप । हर्विमंत्रदेवताना मूलभूताना मूलमूता एत एवेति
तबोधको जात इति तत्सूचक नामोक्तपिति भाव ॥ १२ ॥

·विविधनामावली। तत इंद्रस्य मोहेन मनोपयातोद्यमो जात इति तत्सूचा नामाहु । कृतघेपमोहितदेयपरीक्षकाय नम इति ॥ १३ ॥ कृतो यो वेपो मानुपवेषस्तेन मोहितो यो देव इन्द्रस्तम्य परीससाय परीक्षा इत्यर्थ । वियपर्य | मया सहैर्य करिष्यतीति सप्तदिनपर्यन्त परीक्षा कृतेति, तदुपर्यपि वृष्टिं कुर्यात्तदा स्वरूपत एव नष्टो मवेदिति भाव । अथवा । कृतवेपमोहितो यो देव इहस्तेन हेतुना परीक्षकाय भत्तानामित्यर्थ । इन्द्रकृतप्लेशेन भवेषु करणया रक्षार्थ परित ईक्षणं 'गोपाये खात्मयोगेने ति विचारपूर्वकं यदीक्षणं तस्य कर्ने इति वा । अथवा । तादृशो यो देव इन्द्र- स्तस्य परित ईक्षा ज्ञानं तत्कारवायेति तत्कृतप्रपत्ति सचिता । विश्च । प्रपत्त्यनन्तरं तदुपरि कृपादृष्टि कृतेति परीक्षकायेत्युक्त मित्यपि चितम् । अत एव तस्मिन् नाते सुरेक्षणमित्यन स्वकार्ये संपन्ने सुरेक्षणं कृतमिति विवरणे विवृतम् ॥ १३ ॥ ननु यागभङ्गननितकोपेन प्रलयकालीना मेघा निर्मुक्ता इति ते सर्व जगदेव प्लावित भवेदिति तदभावद्योतक नामाहु । एकदेशवृष्टिवायुदेवताक्षोमजनकाय नम इति ॥ १४ ॥ एक्देशो प्रनस्तदर्थ वृष्टिवायुदेवताक्षोभननकस्तादृशाय । अथया । एक्दा य ईश न तु सर्वदा तादृश इन्द्र तस्मात्तन्मुखादित्यर्थ । वृष्टिवायुदेवताना क्षोभजनक न तु साक्षात्स्वय माजप्तवानिति तावन्मात्रावनमेव कृतवन्त इति भाव । अत एव 'नन्दादिभ्यश्चुकोप स' इत्यत्र ‘स निषिद्धभागभोक्ते'त्युक्तम्, प्रलयेपु तु भगवदाज्ञया तथा कुर्वतीति सवै सुस्थम् ॥१४॥ ननु मूले मेघादाना क्षोभजनकत्वमिंद्रस्योक्तम् , अत्र भगवत क्षोमननकन्वं निरूपितमिति क्यमेक्वाक्यता भवदिति तत्सूचकं नामाहु । सर्वरूपाय नम इति ॥ १५ ॥ अय भाव । अन्न भगवान्कालात्मक स्वय शक्रदर्पनाशार्थमेतावत्करोतीति सर्वरूपोषि स्वयमेवेति, तत्प्रेरकोपि स्वयमेव जात इति तेषा क्षोभजनकत्वं भगवत एवेति तथा नामोक- मिति भाव । अन्यथा को वा बराक इद्रो यद्भगवत्स्थाने तादृशोपद्रव कुर्यादिति सर्वमनव- द्यम् । सर्वेपा रक्षाया स्वात्मयोगयुक्त 'गोपाये स्वात्मयोगेनेति सर्वत्र स्वयं प्रविष्ट , सर्वरूप त्वेन रक्षा कृतेति तत्सूचकं नाम ज्ञेयम् ॥ १५ ॥ ननु तथाप्येतावत्करणे किं सिद्धमिति तदाहु । वेदमार्गरक्षकाय नम इति ॥ १६ ॥ पाखण्डधर्म दूरीकृत्य वैदिको वैष्णवधर्मो रक्षित इत्यर्थ । किश्च । भत्ताना तत्रापि स्वकीयानामन्यमननादिक सर्वया ह्यनुचितमिति ॥ १ ॥ तत्सर्वं दूरीकृत्य केवल स्वनिष्ठीकता इति भक्तिमार्गप्रवर्तको भात इति तया नामाहु ।

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता। भक्तिमार्गप्रवर्तकाय नम इति ॥ १७ ॥ अत एव दृष्टिकृतपीडायामपि चरणशरणमेवागता इति 'पादमूलमुपाययुरि'त्युक्त मूले ॥ १७ ॥ ततो रक्षापि स्वम्वरूपेणैव कृता, न तु साधनान्तरण । तथा सत्यन्यसबन्ध स्वकीयानां भवेदिति तत्सूचक नामाहु । गोवर्धनोद्धरणधीराय नम इति ॥ १८ ॥ तदुद्धरणकृतरक्षया केवल स्वकीयत्वं सपादित स्वमाहात्म्यं च प्रदर्शितम् । सतदिव- सावधि पर्वतधारणेन सर्वेपा क्षुत्तृड्देहधर्माद्यभावेन च माहात्म्यज्ञानपूर्वकम्तु सुदृढ सर्वतोधिका नेहो जनित इति भक्तिमार्गधर्मपोपणमेव कृतमिति भाव ॥ १८ ॥ न केवल स्वीयानामेव माहात्म्यज्ञानं कृतं किंतु सर्वेषामेव जातमिति तत्सूचक नामाहु । सर्वजनीनमाहात्म्ययोधफाय नम इति ॥ १९ ॥ सर्वत्रैव देवमानुपादिपु माहात्म्यस्य बोधकायेति ॥ १९ ॥ सर्वत्रैव तत्प्रक्टमिति इंद्रम्यापि तग्नातमिति तत्सूचकं नामाहु । भक्तविस्मापकाय नम इति ॥ २० ॥ इद्रोपि भक्त एवाधिकारित्वान्मोहेन भगवदपराधं कृतवानिति स्वोद्यमे निष्फले नाते विस्मितोभवदिति तथोक्तमिति भाव । न केवलमाश्चर्यमात्रमेक भात किंतु गतगर्व हत- संकल्प सन् मेघान्यवारयदित्यपि ज्ञेयम् ॥ २० ॥ अत एव भगवान्दोपमेव दूरीकृतवान् , नविन्द्र स्वर्गाददरीकृत इति तादृश नामाहु । मोहनप्रयोधोभयरक्षकाद्भुतचरित्राय नम इति ॥ २१ ॥ मोहनं च प्रबोधश्च तदुभयम्य रक्षकमद्भुतं चरित्रं यस्येति । मोहोपि स्वकृत एवं प्रबोधोपीत्यद्भुतत्वम् । अत एवेन्द्रपदान्न नाशित । एतेनापराधेपि दोपमेव नाशयति न, तु ते लौक्किप्रभुवदिति सूचितम् ॥ २१ ॥ तर हेतुरूप नामाहु । लोकवेदोल्लङ्घनकरप्रपन्नभक्तसर्वदुःखनिवारकाय नम इति ॥ २२ ॥ भगवान्परमकृपालुरक्लिष्टक्र्मेति लोके वेदेपि निन्दित महापापजन तादृशमपि करोति यस लोकवेदोलचनकर , एतादृश इन्द्रो, यतो गोकुलमंक्षयार्थमाज्ञापितान् , पुनर्विवेके नाते प्रपन्नश्च, तत्रापि भक्त अपराधक्षमापनपूर्व सेवधर्म प्रवृत्त , तादृशस्य सर्वदु खनिवारका येत्येतदेवोक्तम्, 'मया तेऽकारि मधवन्नि' त्यारम्य 'गम्यता' मित्यन्तम् । अत परमेवं न कर्तव्यमिति ॥ २२ ॥ न केवल दु खमेव निवारितवान्वितु प्रसादोपि कृत इति तथा नामाहु ।

·३४ विविधनामावली इन्द्रसुरभीप्रसादकाय नम इति ।। २३ ॥ उभयोरेकेत्र स्थितिरुभयो प्रसादस्याप्पैक्यप्रतिपादनाय समस्तं पदम् । किश, गोवि- न्दाभिषेकस्तु सुरम्या प्रार्थित । इन्द्रेण स्वयं स कृत इति स्वस्य सेवकधर्मो ज्ञापित । भगवत्प्र- सादोपि सूचित स्वप्रसन्नतया । अन्यथा सा न स्यात् । अतएव समानधर्मज्ञापनायापि समस्त पदम् । किञ्च, इन्द्रस्येन्द्रत्वं दूरीकृत्व सुरम्या भगवति तदभिषेक क्रियत इति परस्पर वैमनस्य मवेदिति तदभावज्ञापनार्थ वा समस्तं पदम् ॥ २३ ॥ तत इन्द्रत्वसूचक नामाहु । गोविन्दाय नम इति ॥ २४ ॥ इन्द्रस्यापीन्द्र इति माहात्म्य योतितम् , अतएवोक्त 'निवैराण्यभवस्तात –राण्यपि निस- र्गत' इति मूले । किश्च । गोकुलस्य सर्वस्येन्द्रो जात इति गोविन्द , गोकुलेन्द्र , बनेन्द्र गोपेन्द्र , तथा इन्द्रेन्द्र , देवेन्द्र , सुरभीन्द्र इत्यादिनामान्यपि भवन्ति । एव माहाम्त्यज्ञानपूर्व कस्नेहसहितनिरोधो निरूपित ॥ २४ ॥ एतावत्यपि चरित्रे कृते सर्वथा माहात्म्यं न स्फुरितम् । यतो गोवर्धनोद्धरणानन्तरं पुनर्यथास्थान तस्मिन्स्थापिते भगवति च मिलिते लौकिकरीतिरेव कृता न त्वलौक्किमाव स्फुरित इति तदर्थमग्रिमचरित्र कृतमिति तत्सूचक नामाहु । अत्यन्तभक्तनिरोधकाय नम इति ॥ २५ ॥ भक्तश्चेदन्यमान कुर्यात्तत्रापि निरोधमार्गीयश्चेत्तदा निरोध कर्तव्य इति नन्दस्यान्य- भजनादिक जातमिति निरोध कृत । यतो भगवत्प्रेरितवरुणकृतदास्यादिनिरीक्षणेन भगवति माहात्म्यमलौकिकत्वेन बुद्धिश्च जातेत्येतावत्सूचकं नामेद ज्ञेयम् ॥ २५ ॥ अत एव तज्ज्ञापकमग्रिम नामाहु । वरुणादिदेवप्रयोधकाय नम इति ॥ २६ ॥ वरुणादयो ये देवा आदिपदेन तत्रत्या स्त्रिय पुरुषाश्च तेषां सर्वेषामेव प्रबोधक । प्रकृप्टेन स्वज्ञानसंपादकस्तादृशाय । अत एव ते सर्वे गर्भदासा इव सेवा कृतवन्त इति तथो- क्तम् ।। २६ ॥ एवं वरुणलोके सर्वेषा वरुणादीना दास्य दृष्ट्वा भगवति माहात्म्यज्ञान दृढ जातमिति भगवत परमोत्कर्षदिक्षापीति तत्पूरक नामाहु । व्यापिवैकुण्ठप्रदर्शकाय नम इति ॥ २७ ॥ व्यापिवैकुण्ठस्य प्रकर्षेण दर्शकस्तादृशाय । तदर्शनेनाविद्यानिवृत्तावक्षरानन्दात्मकत्वे सम्पने सर्वेषा लय एवादिति, ततोपि भजनानन्दस्योत्कृष्टत्वात्तदनुभवाथै तत उद्धृता ॥२७॥ ततो ब्रह्मणो लोक ददृशुरिति सर्वतारतम्यज्ञापनार्थ प्रदर्य ततोप्युद्धृतवानिति विवरणे विवृतमिति तत्सूचक नामाहु ।

·. श्रीगोकुलोत्सवकृतविकृतिसमेता । धैकुण्ठस्थित्यधिकमक्तगृहस्थितियोधकाय नम इति ॥ २८ ॥ वैकुण्ठस्थिते सकाशादधिकोत्कृष्टा मक्तस्य गृहस्थितिस्तस्या बोधको ज्ञापक । एतद्- र्शनेनार्य साक्षाद्भगवानेवास्मद्गृहेवतीर्ण इति गृह एवा परमानन्दानुमवेन वैकुण्ठापेक्षया गृहमेय विशिष्टमिति ज्ञानं मातमिति भाव ॥ २८ ॥ तद्भेदकं नामाहु । मदनगोपालाय नम इति ॥ २९ ॥ वैकुण्ठे लयावस्थानुमूता । अत्र तु साक्षान्मदनमूर्ति परमलावण्यनिधि स्वयमेव गोपालरूपेण भगवानस्मानानन्दयतीति नन्दादीना ज्ञानं जातमिति तत्सूचकं नामोक्तमिति भाव । इदं तु 'कृष्णेन चोद्धृता' इति कृष्णपदार्थस्य नाम ज्ञेयम् ॥ २९ ॥ ननु गोकुले भगवत उच्छृखलचरित्रस्य दृष्टत्वात्कथं तादृर्श निर्दोषज्ञानं जातमिति तत्सूचक नामाहु । अनादिब्रह्मचारिणे नम इति ॥ ३० ॥ सर्वेषा आदिम्तो ब्रह्मचारी त्वयमेव, य इदानी ब्रह्मचर्य कुवैति तेपा सर्वेषा मूलभूतो- यमेव । यत सर्वत्र ब्रह्मरूपत्वेन चरति व्यायेति । सर्वेषु आत्मबुद्धिरेव भगवत , आत्मव्यति- रिक वस्त्वेव नास्तीति ब्रह्मचर्य तत्रैवेति तथा नामोक्तम् । किश्च । य सर्वदा स्वानन्देनैव पूर्णस्तस्यान्यतश्चानन्दापेक्षैव नास्ति, यतो ब्रह्मचर्य खण्डित मवेदतोनादिब्रह्मचारित्व तत्रैवेति ज्ञापितम् । इदं तु कृष्णं च तत्र दोमि स्तूयमान दृष्ट्वा तादृशं ज्ञानं जातमिति तद्यमक ज्ञेयम् । किश्च, ब्रह्मचारिणो वेदाध्ययनादिकं तदुक्तधर्माचरणं च धर्म सद्यागतुकस्तस्य । अत्र तु छंदोमि स्तूयमानत्वोक्तेर्वेदानामपि तन्निष्ठतोक्तेत्यनादिब्रह्मचारित्वं तत्रयोक्तमिति भाव ॥३०॥ एवं निर्दोपज्ञाने जाते फलं भवतीति साधनप्रकरणानन्तरं फलप्रकरणारंभ । तत्र फल दानार्थ यादृक् स्वरूपं कृत्वा स्थितस्ताक्स्वरूपज्ञापक नामाहु । फंदर्पकोटिलावण्याय नम इति ॥ ३१ ॥ इदं तु 'भगवानपी'त्यस्य विवरणे षड्गुणैश्वर्यसपनस्तथा रूपं कृत्वा स्थित इति भगव पदार्थेन निरूपितमिति तद्योतकं नाम ज्ञेयम् ॥ ३१ ॥ नन श्रुतौ कामरूपत्व ब्रह्मण कुत्रापि न श्रुतमिति तत्तात्पर्यज्ञापक नामाहु । सर्वोपनिपत्तात्पर्यगोचराय नम इति ॥ ३२ ॥ सर्वोपनिषदा यत्तात्पर्यरूपं 'रसो वैस' इत्यादिना निरूपित रसात्मक कोटिकन्दर्पलावण्य तदेव गोचर दृग्विषयीमूतमित्यर्थ । अथवा । सर्वोपनिषद्रूपा बनसीमन्तिन्यस्तासा तात्पर्य बहि फलानुभवरूप तदर्थं गोचरो जात इति । एतेन श्रुतीनामेवार्थे तादृश रूपं प्रकटितवा ब्रान्यार्थमिति सचितम् । अथवा । सर्वासामुपनिषदा तात्पर्य फले, फलरूपा तु रासलीला, तत्र ·विविधनामावली। तदर्थ वा गोचरो नात इति तथोक्तम् । एवमुपनिषतात्पर्यगोनरसायनादियं लीरा नित्यैर, साम्प्रतं लोके महि प्रस्टीकृता । अत एवोत्त 'मत्रैव लोके प्रकमाधिदैविक मुत्तम' मिति ॥३२॥ मत परे फलस्वरूपजापक नामाह । गोपिकारमणाय नम इति ॥ ३३ ॥ एतावत्पर्यन्तमीश्वरमाव एव स्थित । इदानीं समस्तनमधर्मान्विहाय नायक्भावेन ता रात्रीदृष्ट्वा रमणेच्छा कृतवानिति गोपिकाना रमणो नात इति तथोक्तम् । एतत्सा वीक्ष्ये' त्यस्य विवरणे विवृतम् ॥ ३३ ॥ अत एव विलम्बासहिष्णुस्तत्वार्यसाधनाथ योगमायामुपाश्रितो जात इति तत्सूच नामाहु। सकलयोगाधिपतये नम इति ॥ ३४ ॥ सक्लयोगानामपि अधिपतिरधिष्ठाता तत्तद्योगन तत्तत्कार्यसाधक इति । एवं कार्ये खस्य स्वातन्ध्यामावाद्योगमायैव साधिकेति तामाश्रित होते तत्सूचकमिदं नामोत्तमिति भाव । अतएव पूर्वमपि योगमायामाज्ञापयदधुनापि कार्यमिति रसस्वामाव्यात्तामाश्रित इत्युक्तम् । एतत्सर्व विवरणे द्रष्टव्यम् ॥ ३४ ॥ किंच । अत्र यथा नवीनमन करणेन सर्वा सामग्री लीलोपयोगिनी नवीनैव कृतेति विवरणे विवृतम् । तथा कामोपि नवीन एव प्रकटीकृत इति तत्सूचकं नामाहु । अलौकिकपूर्णकामजनक नकाय नम इति ॥ ३५ ॥ यदा नायकमावेन तद्दर्शने रमणेच्छा जाता तदा कामोपि स्वरूपात्मकोऽलौकिक उ हृद्ध इति भत्तेष्वपि वेणुद्वारा तस्यैव जनको जात । अत एव ' कामपितामह मन उत्पादित वास्तत्र वेणुरपि सहायता प्राप्स्यतीत्युक्त विवरणे । तथा च तत्सूचकमिद नामेति भाव । क्वचिदलौक्किपूर्णकामबीजननकाय नम इति पाठ । तदा कामबीज वेणुनादस्तग्ननकायेति तद्वारा काम उत्पन्न इति स्फुटमेव ॥ ३५ ॥ एवं भगवतो रसरूपता निरूप्योद्दीपनविभावरूपोपि स्वयमेवेति तत्सूचक नामाहु । आशापूरकसत्यात्मकामदीपकाय नम इति ॥ ३६ ॥ आशापूरकश्च सत्यश्च आत्मरूपश्च कामदीपकाध अर्थात् यश्चन्द्र लद्रूप । यदैव मन श्चक्रे तदैव य उडुरान से उदगादिति विवरणार्थेनैव तदुदय प्राप्त । रमणेच्छातर्गतत्वात् । सोपि स्वरूपात्मक इति गोपिकारमणाय नम इति नामा तर्गत एव सूचित । इदानीं तत्स्वरूप वक्तव्यमिति तत्सूचकत्वेन विशेषणैरेव विशेष्यनिर्देश कृत इति तथोक्तम् । तेनाशापूरक्त्वेन 'ककुम करैर्मुखं प्राच्या विलिंपन्नि' त्युक्तोर्थ सूचित । विश्च । चर्पणीनामप्याशा पूरिता शोक दूरीकरणेनेत्यपि सूचितम् । सत्यत्वेन नाय भचक्रग । मध्याकाशपर्यंतमेव गमनमित्यादि - ·मुक्तयधिकफर्ल साक्षात्स्वरूपसम्बन्धस्तत्र गोपीना मनासि तेषा मोहकस्तादृशाय । श्रीगोकुलोत्साकृतवितिसमेता । धर्मा सूचिता । आत्मरूपत्वेनालौकिकत्वमुक्तम् । कामदीपकत्वेनोद्दीपनविभावरूपतोक्तेति सर्व सुस्पम् ॥ ३६॥ एतादृश चन्द्र दृष्ट्या वेणुनादं कृतवानित्युक्तं मूले । ततस्तद्गीतं निशम्य ता सर्वा आजग्मुरित्युक्तं तत्सूचक नामाहु । शृङ्गारविभावादियुक्ताय नम इति ॥ ३७॥ मुख्यरसस्तु विभावादिसंयुक्त एव तिष्ठतीति शृङ्गाररसम्य ये विभावा आलेबनविभावा उद्दीपनविभावादयश्च तैर्युक्ताय । अनोद्दीपनविभावास्तु ता रानी शरदोल्फुल्लमल्लिका इति तदोडुरान इति वन चेति सर्वे पूर्वोक्तनामभि सूचिता , आनग्मुरित्यनेनालम्मन विभावरूपा उक्ता इति तत्सूचकं नामेद ज्ञेयम् । एतेन धर्मसहितो रसो निरूपित ॥ ३७ ॥ एव करणे स्वप्रतिर हेतुरिति तत्सूचकं नामाहु । सत्यवाचे नम इति ॥ ३८ ॥ 'मयेमा रंस्यथ क्षपा' इति तासा वरो दत्त इति तद्वचनं सत्यं कृतमिति तथोक्तम् । एतेन ता आहता इति सूचितम् ॥ ३८ ॥ अत परमागमनानन्तरं धर्मसूचक नामाहु । कामोन्मत्तगोपाङ्गनामुक्तिदात्रे नम इति ॥ ३९ ॥ 'निशम्य गीत' मित्यत गीतस्यानङ्गवर्घनत्वमुक्तमिति तच्छ्रवणेन तादृश उहुद्धो य कामस्तेनोन्मत्ता देहायरधानरहिता या गोपाङ्गनास्तासा मुचिदाता । अयं भाव । 'कृष्णगृही तमानसा' इत्यत्र मानसमित्युपलक्षणं, देहप्राणेन्द्रियान्त करणादय सर्व एव स्वस्मिन्गृहीता इति कृष्णात्मिा एव तदन्तिकमाजग्मुरिनि 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती' त्युक्तरूपा मुक्तिरेव दत्तेति तथोक्तमिति भाव । अथवा । 'आत्मना प्रथमा लीले' त्युक्तत्वात् प्रथम भक्तानामात्मन्यात्मनै वानन्द पूरितवानित्युक्तमिति विवरणे । तथा च मुक्तावात्मन एवानन्दानुभवो, न तु देहेन्द्रि यादीनामिति तथोक्तमिति भाव । परन्तु तथाप्येतावान् विशेष । यदत्र मुख्यत्वेन प्रथममात्मन एव पश्चात्सर्वेन्द्रियाणामिति । एतेन या मुक्ति कामादिविषयत्यागेन ज्ञानभ- क्यादिसाधने कश्चिद्भवति सान वाधककामादेव जातेति सूचितम् । अत एव कार्म क्रोध'मि त्यादि निरूपितम् ॥ ३९ ॥ एवं ब्रह्मप्रापणानन्तरमपि तासा मनोमिलापस्ततोप्यधिकफल इति तदधिकारपरीक्षार्थ- मग्रिम नामाहु । मुक्त्यधिकफलगोपीमनोमोहकाय नम इति ॥ ४० ॥ इद तु ता दृष्ट्वान्तिकमायाता' 'वाच पेशर्विमोहय नित्यारम्य 'प्रतियात ततो गृहानि

·विविधनामावली।
श्यन्तस्य नाम ज्ञेयम् । भगवास्तु अन्यशेषतया मग्नमयुचमिति परावृत्तिं यदति । विश्व ।
भजता मुकुन्दो मुक्ति ददाति कहिचिस्म न मतियोगमिति वाक्यान्मुत्ति पूर्व दत्ता, तदन्य-
फलमधिकारामावे न देयमिति स्वागत व इत्यादिनिषेधवाक्यान्युक्तमान् ॥ ४० ॥
एतास्तु पूर्णाधिकारवत्य इति तन्निराकरणं चारिति तत्सूचक नामाहु ।
लोकवेदसर्वधर्मपरित्यक्तगोपीसेवितचरणारविन्दाय नम इति ॥ ४ ॥
लोक्वेदसंबन्धिन सरे धर्मा परित्यत्ता याभिस्तादशीभि गोपीभि सेवितं चरणारविन्द
यस्य तादृशाय । इद तु 'सन्त्यज्य सििवषयाँस्ना पादमूल'मित्यारम्य 'का स्त्रया ते क्ल
पदामृते'त्यन्तस्य नाम ज्ञेयम् । अत एवाने 'किकरीणामि'त्युक्त, न हि वै कर्ये पूर्वसिद्धो धर्म
स्तिष्ठतीति भगवञ्चरणसेवैवासद्धर्म इति ज्ञापितम् । एवं सति तत्सूचस्मेवेदं माम शेयमिति
भाव ॥४१॥
अत परमन्तहगतानामत्रागमने प्रतिबन्धोभूदित्येतत्फलं न जातमिति तन्निवारक
नामाहु ।
भक्तमतिपन्धनिवारकाय नम इति ॥ ४२ ॥
'जहुर्गुणमयं देहमित्यादिना प्रतिबन्धनिवृत्तिरुत्तेति भाव ॥ ४२ ॥
तदनन्तर फलप्राप्तिस्वरूपसूचक नामाहु ।
अलब्धरासगोपीसद्योमुक्तिप्रदायकाय नम इति ॥ ४३ ॥
अलब्यो रासो याभि , प्रतिबन्धक्स्य जातत्वात्तादृशीना गोपीना सद्यो ध्यानमात्रेण
मुक्ते प्रदायक । तत्रापि प्रशब्देन मुक्त्यनन्तरमलौक्रिदेहप्राप्त्या सर्वत पूर्वमेव रासमध्यस्था
जाता इति सूचितम् ॥ ४३ ॥
तत परीक्षानन्तर ता अपि रासमध्यस्था जाता इति तत्सूचक नामाहु ।
परीक्षितगोपवधूसेवितचरणाय नम इति ।। ४४ ॥
परीक्षिता या गोपचध्वस्ताभि सेवित चरणारविन्द यस्येति । 'पुरुषभूषण देहि दास्य'
मित्युक्तत्वात्तदुपयोगिसेवा कृतवत्य । तदुक्त 'तामि समेताभिरित्यादिना । अथवा ।
परीक्षिता परित ईक्षिता या गोपवध्वस्तामिम्तथेत्यर्थ । अय भाव । पक्षिानन्तरं 'इति
विक्लवित'मित्यत्र हास उक्त । सोपि प्रकृष्ट परिहासज्ञापक स्वापेक्षाज्ञापश्च । तथा च
पूर्व प्रहस्य परिहास ज्ञापयित्वा पश्चात्प्रेमपूर्वकं परित ईक्षिता अवलोक्तिा इति तत्सूचक परी
क्षितपदमिति भावं । विश्च । तादृशप्रकारकभगवदवलोकनानन्तरं तासामपि तादृशमवलोक्नं
जातमिति परीक्षिता परित ईक्षा सञ्जाता यासु ता परीक्षिता । ईसेत्युपलक्षण, यावन्त प्रेक्षणा
दयो विलासास्ते सर्वे जाता इति ज्ञेयम् । अत एव 'प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरित्युक्त मूले |
तथा च तादृशीभिस्तथेति भाव ॥ ४४ ॥

·श्रीगोकुलोत्सतकृतविवृतिसमेता। अत परं रमणानन्तरं तासा लोकन्यायेन मदो मानश्च जातापि त्यात्मान मेनिरे स्त्रीणा- मिति निरूपितम् । तन माननिवृत्तिसूचक नामाहु । निजजनस्मयध्वंसनस्मिताय नम इति ॥ ४५ ॥ अय भाव । पूर्व मुदारहासद्विनकुन्ददीधितिरित्यन कुन्दत्व हस्येत्यस्य विवरणे काममात्रपर्यवसायी नेह इति निरूपितम् । तत्तात्पर्य च स्वामिनीना सदा निरुपधिस्नेह एवं चेत्तिष्ठेत्तदा खण्डितादिमावासंभवे पूर्णरसमोग उभयत्रापि न संभवतीति निरुपधित्वाशमा च्छाद्य कामोपाधिक्त्वं मेहस्य सपादितवानिति विवरणार्थो विवृत टिप्पण्याम् । एवं सति लौकिकरीतिमेहेन तदनुसार्येव रमणस्वरूपमिति न पूर्णमनोरथ इत्यौदासीन्येन रमत इत्युक्तम् । अत एवेणाङ्क इवेति दृष्टान्त । तथा च कलङ्कित्वोक्त्या लौक्किनायक्वद्विकारवत्त्वं सूचितम् । तेनास्य यया पूर्गोप्यपूर्णो मवति पुनरये कमेण पूर्णो भवति तथायमपि भविष्यतीति टिप्पण्या विकृतम् । एवं सति संप्रति लौक्विरीतिरेव कृतेति तासा मानोपि जात । अन्यथाऽलौकिक प्रपत्तौ क्य सभवेदिति तन्निवृत्तिसूचक नामोक्त निनगनस्मयध्वसनस्मिताय नम' इति । निनजनाना मयस्य वतन स्मित मन्दहातो यस्येति । पूर्वमुदारहासेत्यन हास उदार उक्त यदा मानो दृष्टस्तदा तत्सकोच कृत इति तावतैव मानो निवृत्त इति ज्ञापितम् । अन्यथा तिरोधानज्ञाने अकस्माददर्शनमात्रेण ताप कय भवेत् । न हि मानवतीना ताप क्वचिद् दृष्ट चर श्रुतो वेत्युपपत्तिरुत्ता नामनिरूपणे । तर्हि तिरोभाव किमर्थ कृत इति चेदुच्यते । अयमा- शय । भगवत एतासा पूर्णरसदानार्य विप्रयोगरसानुमव सर्वया कर्तव्य । सर्वया प्रपत्त्यमावे पूर्णरसदानमलौकिकरीत्या न भवतीत्येतासा मानस्य निवृत्तावीप मदो न गत 'आत्मानं मेनिरे स्त्रीणामि'त्युक्तरूप इति, तत्पशमाय पुन प्रसादाय व तथा कृतमिनि भाव । किश्च । लौकिक रीत्या माननिवारणेपि मानस्तिष्ठत्येवान्यथा पुन क्षणानन्तरं कथ भवति । लौकिकरीतिरसदाने तथैव व्यवस्था ! अलौकिके तु सर्वया मानाभावीपेक्षित इति सोन्त स्थ इति सर्वकरणसमर्थों भगवा- नन्त प्रविश्यालौकिकरीत्या तं दूरीकृतवानिति सर्वमनवद्यम् । एवं सति यावदशो लौकिक नेह स्थापितस्ताक्दशो मानोपि मन्दस्मितेन निवर्तितो नाधिक इत्येतत्सर्वामिप्रायज्ञापकमिद नाम ज्ञेयम् ॥ ४५॥ ततो योधिकांश सोन्तस्तिष्ठतीति तत्प्रशमाय पुन प्रसादाय तिरोहित इति तत्सूचक नामाहु । कायिकतिरोभावितगोपीपुजाय नम इति ॥ ४६॥ कायिकस्तिरोभाव स्वस्य तयुक्तीकृतो गोपीपुञ्जो येन तादृशाय । एतेनान्त प्रकट इत्यर्थ । अथवा । मत्ताना कायिकसन्धार्य यो बहि प्रक्ट स्थित स तिरोहित इति तिरो भावयुको गोपीपुओ येनेति ॥ ४६॥ एका तु निर्दोषा स्मितेति सन एव स्थापितेति तसूचक नामाहु । १६शनमात्रेणेति पाठ ।

·विविधनामारली। राधासहचराय नम इति ॥ ४७ ॥ सापि सहनारिणी, अयमपि तत्सत् नर , यथा तस्या प्रीतिस्तथैव करोतीति सूचितम्। अप्रैपा मतमध्यस्थेति विवरणे विवेचितमिति तासा मध्ये या मुख्या सतत्सनाम्नीतिज्ञेयम् ॥४७|| अत परे तिरोधानानन्तर तासामवस्थानापर्व नामाहु । विरहव्याफुलगोपांगनान्यपितमार्गाय नम इति ॥ ४८ ॥ पूर्वोत्तलौविरगतिस्नेहस्य निवृत्तेरलौकिकस्त्वत स्थित । स च सनेप्यासेचनक्स्वमा वात्तापक्रस्तिरोधाने त्यदर्शनेन तापमुत्पादयदेवोति पिरहेण व्याकुला या गोपाङ्गनास्तामि रन्वेषित मार्गो यस्य तादृशाय । इदं तु 'अन्तहिते भगाती'त्यार म्येत्येवं दर्शयन्त्यस्ता' इत्य न्तस्य नाम ज्ञेयम् ॥ १८॥ अत पर या सड़े स्थिता तस्या अपि मानो जात इति तत्सूचक नामाहु । ज्ञानतुल्यमतभ्रान्तिजनफाय नम इति ॥ ४९ ॥ यथा स्मानं मेनिरे स्त्रीणामिति तासा ज्ञानं नातं तथास्या अपि हित्वा गोपी कामयाना मामसौ भनते, अतोहं वरिष्ठे'ति ज्ञानं नामिति तत्तुल्या जातेति ज्ञानेन तुल्यो यो भक्तम्तस्य भ्रान्तेर्ननकाय । यथा पूर्व ज्ञानेन भ्रान्ता सती न पारयेह चलितमित्युत्तवती तथा तादृशीं प्रति भगवानपि भ्रमननकमशक्यमेवोपदिष्टवान् 'स्कन्धमारुपता'मिति तयोतमिति भाव ॥४९॥ तदा ततोप्यन्तर्दध इति तस्या अपि विरहेण मूळन्ता तादृश्येवावस्था नाता तदा जीवनसम्पत्त्यर्थ स्वसान्निध्य ज्ञापितमिति तत्सूचक नामाहु । निकटस्थितिपोधकाय नम इति ॥५०॥ एतथ 'हा नाये'त्यत्र 'महाभुने'त्यस्य नाम ज्ञेयम् । एतादृगवस्थया दुखिता ता पुनरन्या सर्वा वने विचरन्त्यो ददृशु । तदेय स्ववृत्तान्त कथितवतीति सर्वासा स्वदोषस्फूर्ति र्जाता, भगवानमदोषेणैव गत इति ॥ १० ॥ तद्दोपनिवृत्यर्थ गुणगानमेव साधन ज्ञात्वा तदेव चरिति तत्सूचक नामाहु । गोपीवर्णितनिखिलगुणाय नम इति ॥ ५१ ॥ गोपीमिर्वर्णिता निखिला गुणा 'जयति तेधिक मित्यारभ्य 'यत्ते मुनाते'त्यन्ता यस्य ताशाय ॥ २१॥ प्रतावति कनेपि शुद्धिर्नजातेति तज्ज्ञापक नामाहु । भक्तशुद्धिविलंपनाय नम इति ॥ १२ ॥ भक्तेषु शुद्धर्विल करोतीति तथा । स्तोत्रेण यावती परीक्षा कर्तव्या स्थिता तायती सर्वापि कृता । अवस्थाद्वयमेव तासा स्थितम् । मूर्छाया लीलाप्रो प्रलाप , गुणगानमिति । तथापि प्रादुर्भावकारर्ण न जातमिति शुद्धेविलम्ब ॥ ५२ ॥ स्वरूपस्थिती ·श्रीगोकुलोत्सवकृतवितिसमेता। तत सर्वेषामसाधनत्वे दैन्य प्रादुमूतमिति रोदनानन्तर 'तासामाविरभूदि'त्युत्त, तत्सू चक नामाहु । दीनकृपाप्रकटितरूपाय नम इति ॥ १३ ॥ यदा दीना जातास्तदा कृपया प्रवटित रूप येन स ताशाय । अत एवोक्त मत्तानां दैन्यमेवैक हरितोपणसाधनमिति । प्राकल्यानन्तरं पूर्व विलोकनमात्रेण 'प्रीत्युत्फुल्लदृशो जाता' इति नयनाल्हादकत्वमुक्तम् ॥ ५३ ।। तत सर्वासा भगवन्मनसैवोत्थानमिति 'उत्तस्थुर्युगपत्सर्वास्तन्व प्राणमिवागत'मिति मनसोप्याल्हादक्त्वं सूचितमिति ताश नामाद । सर्वमनोनयनाहादकाय नम इति ॥ १४ ॥ बहिराल्हादे नयनानामुपयोग । अन्तराल्हादे मनस इति द्वयोरेव क्यनम् । मनस्तु धर्मप्रधान, नयन ज्ञानप्रधानमिति ज्ञानरमेंन्द्रियाल्हादकत्वक्यनेन सर्वेषामेवेन्द्रियाणामाल्हाद कत्वं सूचितम् । अतएवाग्रे 'काचित्कराम्बुज'मित्यारम्य 'चकास गोपपिरिषद्गतोचिंत' इत्यन्त तत्तरिक्रया निरूपिता ॥ ५४॥ ततो सन्देहनिवर्तनार्थ प्रश्न कृत इति तज्ञापकं नामाहु । गोपिकावास्यविचारकाय नम इति ॥ ५५ ॥ गोपिकाना वाक्यस्य विचारकर्ता । मियो भनंति ये सख्य' इत्यादिना ॥ ५५ ॥ प्रथम सर्वेषा व्यवस्थामुक्त्वा स्वस्थ सर्वेभ्यो मिन्नेव व्यवस्थेत्युक्त 'नाहं तु सख्य' इति तत्सूचक नामाहु । स्वधर्मनिर्धारकाय नम इति ॥ १६ ॥ यद्यपि अन्यविषये ममैपैव व्यवस्था, भवतीपु न तयेत्युक्तम् ॥ ५६॥ मया परोक्ष मनतेति तत्सूचकं नामाहु । सर्वरसाभिज्ञाय नम इति ॥ १७ ॥ सर्वपदेन संयोगविप्रयोगयोर्ये मावा अनन्ता 'प्रिया प्रियस्य प्रतिरुटमूर्तय ' इत्यादिना रसाधिक्ये पुंभावरूपा उक्तास्तेपा सर्वेपा रसानामभिजस्तादृशाय । एतेन स्वस्य तादृशरमानु- मवार्थ तासा चान्तरानन्ददानार्थ परोक्षभननमिति सूचितम् । किञ्च, पूर्व कायिकमनसो रसो नुभूत , सांप्रत प्रश्नेन वाचनिकोप्यनुभूत इत्यपि सर्वरसाभिज्ञत्वमपि ज्ञापितम् । अत पर सर्वया निषा जाता इति रासक्रीडारम्भ इति देहलीदीपन्यायेन सर्वरसाभिज्ञ इति नामोक्तम्। तथा प सर्वे रसा यत्र तादृशो रासातदमिन इति यावत्पर्यन्तमेतासा मनप्ति सन्देह कपमे. तादृशीरमानत्यानदिति तावत्पर्यन्त रससमूहरूपो रासो न भवतीति ज्ञानेन भगवता प्रश्नोत्तर स निवर्तित इत्यत पर 'तत्रारभत गोविन्द' इत्यारम्य 'कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्ये त्यन्त ये रसा. .

·४२
निविधनामावली।
तदभिज्ञ इत्येतत्सूनरमपीद ज्ञेयम् । तेन रिसाभिज्ञ इत्यस्यावृत्ति कर्तव्या । एतावता
रासक्रीडार्य प्रवृत्त इति सूचितम् ।
अत एवाने तत्स्चरं नामाहु ।
रासमण्डलानेकरूपाय नम इति ॥ ५८ ॥
इद तु 'तासा मध्ये द्वयोर्द्वयो' रित्यम्य नाम ज्ञेयम् ॥ ५८ ।।
एवं नृत्यादिभि पूर्णो रस उच्चलित इति सर्वासा रमण प्रत्येक कृतमिति तत्सूचक
नामाहु ।
उद्दीप्तकामरसपूरकाय नम इति ॥ १९ ॥
एव नृत्यादिभिरुदीप्तो य कामरसम्तम्य पूरकाय । इद तु एवं परिवहत्यारम्य
'कृत्वा तावन्त'मित्यन्तस्य नाम ज्ञेयम् ॥ १९ ॥
एतच्च महासौरतमिति मर्यादा न स्थितेति तत्सूचक नामाहु ।
अतिक्रान्तमर्यादाय नम इति ॥ ६० ॥
अतिक्रान्ता मर्यादा शास्त्रकमो येन तादृशाय । तदुक्तं 'रतिचक्रे प्रवृत्ते तु नैव शास्त्र
न च क्रम' इति ॥ ६० ।।
एवं तासामुद्दीप्तकामपूर्ति तेति दैन्य प्रादुर्भूतमिति तज्ज्ञापक नामाहु
भक्तदैन्यनिवारकाय नम इति ॥ ६१ ॥
भक्ताना यद्दन्यमतिविहारण रतान्ते जातं तस्य निवारक । एतदेवोक्त 'तासामतिविहारेण
श्रा ताना वदनानि स । प्रामृजत्करुण प्रेम्णेति' । भक्तीति पाठे भक्तिरूपक्दनेषु दैन्यधर्मा
प्रकटा इति तन्निवारक इति तथोक्तम् ॥ ६१ ॥
तत श्रमनिवारणार्थ जलक्रीडा कृतवानिति तत्सूचक नामाहु ।
यमुनाकीर्तिजनकाय नम इति ॥ १२ ॥
कीर्तिस्तु 'इय तव कथाधिके'त्यत्र श्रीमदाचार्यचरण स्फुटीकृता यमुनाष्टके। एता-
वत्पर्यन्त रासलीलानामानि निरूपितानि ॥१२॥
अत परमेतेपा फलसहित निरोधमुक्त्वा येषा निरोधो न जातस्तेषा कर्तव्य इति
तत्सूचक नामाहु ।
सुदर्शनमोचकाय नम इति ॥ ६३ ।।
अत्र भक्तस्यान्यभननादिकं सर्वथा न कर्तव्यम् । तत्करणे क्लेशो भवेदिति नन्दन
शिवरात्रिकरणे सर्पग्रास उक्त । भगवत्कृतमोचनेन सर्पस्यापि मुक्ति तेति सोपि सुदर्शनो
जात इति तादृशयोने सकाशात्तस्य मोचक । तदुक्तं 'पादस्पर्शहताशुम' इति मूले । एतेना
न्यधर्मनिवृत्तिपूर्वको निरोधो नदस्योक्त ॥ ६३॥

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता। अत पर बलदेवसाहित्येन रासलीला कृतेति तत्सूचकं नामाहु । पलदेवाभीष्टदात्रे नम इति ॥ ६४ ॥ अत्र पुष्टिमर्यादामार्गीयभक्तनिरोधार्य प्रवृत्तिरूपा नामलीलोच्यते । सा वेदात्मन बलदेवपर्यवसानेति तत्साहित्येन लीलाकरणात्तदभीष्टमेव पूरितमिति तथोक्तम् ॥ ६४ ॥ अत एव प्रवृत्तेदोषरूपत्वादैत्यागमन, तद्वधेन सापि निर्दष्टा जातेति तत्सूचकं नामाहु । शंखचूडघातकाय नम इति ॥ ६ ॥ एतेन निर्दोपत्वात्फलप्रकरणात पातित्वमुक्तम् ॥ ६५ ॥ अत पर निवृत्तिरूपनामलीलासूचक नामाहु । गोपील्लेशनाशकगुणार्णवाय नम इति ॥ १६ ॥ इदं तु 'गोप्य कृष्णे वनं यात'इत्यध्यायस्यैव नामोत्तम् ॥ ६६ ॥ ननु स्वरूपकार्य गुणै कय भवेदित्यत्राहु । स्वसमानगुणाय नम इति ॥ १७॥ यथा स्वरूप तथैव गुणा । एतावान्परं विशेष । गुणैरान्तरं रमणं, स्वरूपेण बहिरिति । वाप्यान्तरं तु परं फल मित्युक्त्वादातरमेव विशिष्टमिति गुणोत्कर्ष । जीवनसम्पादक्त्वा दपि गुणानामुत्कर्ष इति तथोक्तमिति भाव । इद तु 'रेमिरेऽह मु तच्चित्तास्तन्मनस्का' इत्यस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ७ ॥ ननु गुणास्तु भगवतोनंता अगाधा इति कीदृशाना गान कृतमिति तत्सूचकं नामाहु । सर्यवशीकरणद्वादशयिधचरित्राय नम इति ॥ १८ ॥ सर्वेषा देवस्त्रीप्रभृतीना वशीकरणार्थ द्वादशविध चरित्रं यस्येति, अन प्रतिमुहूर्त यच्चरित्र करोति तस्य गानमिति, सम्पूर्ण दिवसे द्वादशैव मुहूर्ता इति विवरणे विवृतत्वात् द्वादशविध- मेव चरित्रमिति द्वादशयुग्म श्लोकैरेव गानमिति तत्सूचकमिदं नामेति ज्ञेयम् । इद तु एक दिवसचरित्रम् । एवं प्रत्यहमनेकप्रकारा मवन्तीति ज्ञापनार्थ पूर्वनाम्न्यर्णवपदमुक्तम् । एतावत्प येत फलप्रकरणनामान्युक्तानि ॥ ६८ ॥ मत परं प्रयस्त्रिंशाध्यायादारम्य रानसप्रकरणनामानि निरूपयन्ति । तत्र प्रथम मस्मिन्प्रकरणे प्रद्युम्नरूपो भगवान्वमुदेवसुतत्वसिद्यर्थ वंशवृद्धिरूपसृष्टिकार्य रामलीलया कृतवान् । तेनैव रानसा भक्ता यथाधिकार निरुद्धा । ते च द्विविधा संबद्धा असनद्धाश्च । सर्वेश निरोपचतुर्मि प्रकरणे कृत । इयदवधि निवृत्तिरूपो मजनमार्ग प्रकटित , यत सोपि ना सर्वान् लौकिकवैदिकधर्मास्त्यक्त्वा भगवत्परो नात । अधुना राजसप्रकरणे रनो मलाप कर्ममार्ग प्रवृत्तिरूप स्फुटीकृत । तत्र लौकिकारिष्टे तत्प्रवृत्तिर्न सभवतीति प्रथम तदेव नाशितवानिति सत्सूचक नामाहु । पमासुरविध्यंसिने नम इति ।। ६९ ॥ - ·त्रिविधनामावली । म्यरूपेणायं वृपभ , वस्तुतोरिष्ट इति नाम्नाप्यरिष्टासुर पापरूप धर्मप्रतिबन्धक , तस्य विघसिने नाशराय । । शरीरस्यानिटे शारीरो धर्मो न कर्तुं शक्य इति तनाशे कर्ममार्ग प्रातिप्यत इति भाव 1 रिच एतावत्पर्यन्त प्रमेयमार्ग एव प्रवर्तित । इदानीं प्रमाणमेव मुख्य रानसमारणेऽनम्तनिष्ट एव मार्ग प्रकटित इत्यप्येतनाम्ना सूचितम् । अत एवाने भत्तिमार्ग- विरोधो जातो नारदागमनेन । तेन च कर्ममार्गो ज्ञानमार्गश्च प्रार्तित इति द्विधारूपो नारद उक्त । एतत्सर्व विवरणे निरूपित प्रररणार्थनिरूपणे कारिकाभिरिति र्समवदातम् । अत परमरिष्टवधानन्तरं गोले बलभद्रसहितप्रवेशस्थनेन प्रमाणनिष्ठक्रियाशचिस हितो गोपीना नयनोत्सवरूपोपि जात इति विवरणे निरूपितम् । तेन तासा नयनतारारूप एव जात इति निरोधस्य सिद्धत्वादाविर्भूतन्वरूपस्य प्रयोननं नास्तीति रजोलीला करिप्यमाणो नात इति ज्ञात्वा नारद कसाय सर्ववस्तुबोधन कृतवानिति तत्सूचक नामाहु । नारदादियोधिताक्लिष्टकर्मणे नम इति ॥ ७० ॥ नारदेन आदितो बोधितानि अक्लिष्टानि कर्माणि यस्य ताशाय । आदितो बोधनं पूर्व- वृत्तान्तप्रकटीकरणम् । अत एवाक्लिष्टकर्मत्वे बोधितम् । 'अन्यथा त्वत्प्रेपिता राक्षसा महाबलिन केन हता भवेयु '। एते नारिष्टे निहते गोष्ठ'इत्यारम्य 'न्यस्तौ स्वमिने नन्दे वै याम्या ते पुरुषा हता'इत्यन्तस्य नाम निरूपितम् । तत एतच्छ्वणानन्तरं विशेषतो दुर्बुद्धिर्माता । यतो वसुदेव मारणार्थ प्रवृत्तस्तदा नारदेन निवारित इति भगवदिच्छयैव निवर्तित । नोचेन्नारदोक्तमपि न मन्येत ॥ ७० ॥ तत्सूचक नामाहु । दुष्टदुर्बुद्धिनाशहेतवे नम इति ॥ ७१ ॥ दुष्टस्य क्सस्य या दुर्बुद्धिवसुदेवमारणप्रवृत्तिरूपा तस्या नाशे हेतुरूपाय । इदं तु 'निशम्ये त्यारभ्य 'निवारितो नारदेने'त्यन्तस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ७१ ॥ एव दुबुद्धि निवार्य बन्धनज्ञानमुत्पादितवानिति तत्सूचा नामाहु । शिष्टज्ञानदीपकाय नम इति ॥ ७९ ॥ शिष्ट मारणादवशिष्ट बन्धनरूपं ज्ञानं तस्य दीपकायोत्पादकायेत्यर्थ । इदं तु तत्सुतौ मृत्युमात्मन । ज्ञात्वा लोहमयै पाशैर्वबन्धे'त्यन्तस्य नाम ज्ञेयम् । भगवदिच्छयैव तथा बुद्धि- जर्जातति तथा नामोत्तमिति भाव । अन्यच्च । पूर्व नारदोतज्ञान कसस्यैव नातमेकाते कथि- तत्वात् । पश्चात्कंस सर्वान्प्रति ज्ञापितवान् । तदनन्तरं केझ्याविप्रेषण मुष्टिकचाणादिज्ञापन च धनुर्यागार्थमाज्ञापनं तव्यानेन भगवदानयनार्थमक्रूरमन्त्रण प्रेपणं चेत्यादि सर्वामिप्राय- सूचकमप्येतनाम निरूपितम् । तथा च । शिष्टाना कंसव्यतिरिक्ताना केश्यादीनां ज्ञान नार- दोक्तं तस्य दीपकाय प्रकाशयेत्यर्थ । भगवदिच्छयैव कस प्रकाशितवान् । अन्यथैतत्सर्व नारदोक्तमित्यनुस्त्वा तावन्मात्रमेव कर्य बोधयेत् । यावत्प्रयोजनमेव भगवदिच्छा प्रेरयति ·४५ श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । इति भाव । एवं सति प्रतियाते तु देवर्षों क्स आभाप्य केशिन मित्यारम्यै'वमादिदय चार मन्त्रिणश्च विसृज्य स प्रविवेश गृह मित्यन्तस्य नाम निरूपितमिति ज्ञेयम् ॥ ७२ ॥ ततोग्रे केल्यागत , स च भगवता मारित इति तत्सूचकै नामाहु । फेश्यादिमहादुष्टनिवर्हणाय नम इति ॥ ७३ ॥ एतावत्पयतं स्वच्छन्दचारिणो दैत्या स्वयमेवोपद्रवं कृतवन्त । इदानीं तु साज्ञया प्रवृत्ता । तन प्रथम केशिनमेवाज्ञापितवान् । तदुक्त 'वेशी तु क्सप्रहित' इति । अत एवादि पदम् । आक्षया ये कार्यार्थ प्रवृत्तास्तेषु मुख्य केशी तदादयो व्योमचाणूरप्रभृतय , तेषा निबर्ह गाय मारकायेत्यर्थ । भाव्यर्थसूचक्त्वेन तथोत्तमिति भाव । अथवा । केशी य आदितो महादुष्टस्तस्य निबर्हणायेति योजना ॥ ७३ ॥ एवं जनसंबन्धिनि समस्ते कार्ये संपने नारदागमन जातमिति तद्बोधक नामाहु । नारदादिवन्दितचरणाय नम इति ॥ ७४ ॥ नारदेवादो स्तापराधक्षमापनार्थ म्तोतं कृत, पश्चाद्विज्ञापितमिति आदौ वन्दित स्तुतं नम स्कृतमपि चरणं यस्य तादृशाय । इद तु 'देवपिरपसङ्गम्ये'त्यारम्य व पदुपति कृष्ण' मित्यन्तस्य नाम निरूपितम् । इद तु न केनापि ज्ञातमिति तदनुक्त्वा केशीवधानन्तर भगवान् गोकुले गत्वा ब्रममुखावहो जात इत्युक्तम् ॥ ७४ ॥ एकदा पुनर्भगवन्यतिरेकेण गोपाला वनं गता । तत्र निलायनक्रीडा कुर्वाणा जाता तदा व्योमासुर आगतस्तं मारितवानिति तत्सूचक नामाहु । व्योमादिदुष्टपीडितगोपगोपीरक्षकाय नम इति ॥ ७ ॥ न्योमेनादौ दुष्टा स्वमायामोहेन म्वपरविवेकज्ञानरहिता कृता , अत एव पीडिता , कन्द राया क्षिप्ता ,अत एवोक्त 'मयपुत्रोमहामाय इति मूले । एतादृशा ये गोपत्राला गोप्यश्च । गोप्योत्र तन्मातरो ज्ञेया । बालकविनाशे खेदेन मातृणामपि नाशसभावनेति तन्मारणेनोभयोरपि रक्षको जात इति भाव । ततो गुह पिधानानि सार्य गोकुले समानीतवानिति सर्वत्र प्रत्यापत्तिनिरूपिता, यथाग्रे लीलास्थभक्तानामपि तथाभाव एव तिष्ठेदिति । तथा चोक्त विवरणे सर्वत्र प्रत्यापत्तिर्नि रुप्यने, अग्रे लीलापराणामपि तथात्वायेति । एतेन गोपीपद लीलास्थपरमपि सूच्यते । तदा सर्वदा प्रत्यापत्तिज्ञानरूपभावस्फूर्त्या मथुरागमनेपि तासा रक्षा कृतेत्युभयार्थसूचक नामेदमिति ज्ञापितम् । इद 'त्वेक्दा तु पशून् पाला नित्यारम्य 'प्रविवेश म्बगोकुल मित्यन्तस्य नाम निरूपितम् ॥ ७५ ।। अत पर श्रीगोकुले सद्भक्ति फलरूपा मानसीसेवारूपा म्यापनीयेत्यक्रूरागमन निरूप्यत इति तत्सूचक नामाहु । सद्गक्तिहेतवे नम इति ॥ ७६ ॥ . .

·४६ विविधनामावली। एतदेवोत्त 'पञ्चतिशे भक्तिमार्गम्यापनाय निरूप्यते । अरागमनं भक्ति फलं चैव हि मानस'मिति । विश्व । पारस्यापि सद्भतिहेतुरूपो भगवानेगेति तत्सूनम्मप्येतनाम ज्ञेयम् । तदुत्त 'साविश्वेदभिमुग्वम्तदा भाति भतिमान् । अन्यथा दैत्यसंसर्गे स्तब्धा भक्तिभोद्धव' मिति । इद तु 'गच्छन्पथि महाभागो भगवत्यम्मुनेक्षणे । भक्ति परामधिगतो होवमेतदचिन्तय' दित्यस्य नाम क्षेपम् ॥ ७६ ॥ अत परमगनिरोधज्ञापर नामाहु । अक्रूरादिभक्तमनोरथपरिपूरकाय नम इति ॥ ७७ ।। अरम्यादिभत्तवये मनोरथा । अयगा । अमरम्यादितो भत्तवद्ये मनोरथाम्तेपा परिपूरक । इद तु 'किमया नरित भद्र' मित्यारम्य 'भगवाम्तदभिप्रेत्य रथानापिनपाणिना। परिरेभे ह्यपाकृष्य प्रीत प्रणतपत्सल । सङ्घर्पणश्च प्रणतमुपगुह्य महामना । गृहीत्वा पाणिना पाणिमनयत्सानुनो गृह'मित्यन्तम्य नाम ज्ञेयम् । यद्यप्यय भत्त एव तथाप्यामुगसंसर्गेण तिरोहितेव भक्ति स्थिता, पुन भगवढाभिमुख्ये प्रक्टेति । यथादी भत्त एव म्यात्तथा मनोग्यान्कृतवानिति तत्पूरकोपि भगवान् नात । तत्राप्याधिदैविकातरम्य मुत्तिज्ञापर परीत्युपसर्ग इति सर्व मुस्थम् ॥ ७७ ।। ततो भगवन्मिलनानन्तरं बलदेवेन गृह प्रापितम्तदा पुविविधसत्कार मुसत्कृतौ भगवता पृष्ट सर्ववृत्तान्त क्सकृत न्यवेदयत्तदाकर्ण्य नन्दादीन् गोपाश्च मथुरोत्सवदर्शनार्थ श्वो याम्याम इत्याज्ञापयत्तत्सूचक नामाहु । नन्दादिगोपमथुरागमनोत्तवहेतवे नम इति ॥ ७८ ॥ नन्दादयो ये गोपाम्तेपा मथुरागमने य उत्सव । यथा कौतुमार्थ यात्राया उत्सवोपि भवति, तथोत्मवहेतुरूप , तादृशबुद्धेस्त्पादकत्वात्तथेति भाव । इद तु 'श्रुत्वाकरवत्र कृष्णो रामश्च परवीरहे' त्यारभ्य वमाधोपयत्क्षत्ते'त्यन्तम्य नाम ज्ञेयम् ॥ ७८ ॥ एतावत्पर्यन्त तामसभत्ताना निरोधो यथा कतुमुचितम्तमा कृत । इदानीं रानसभत्ताना दुख दूरीकरणाथै कृष्ण कारात्मा नात । बलश्व क्रियाशक्तिप्रधानो नात , परवीरहननार्थ मुभावपि तथा मातौं । तदुत्वं श्रुत्वादूरवच कृष्णो वलश्च परवीरहा । प्रहस्य गोप्य पितर राज्ञादिष्ट विनज्ञतु रितिमूले तयैव विवरणे विवृतामिति तत्सूचक नामाहु । भक्तदुःखमूलोच्छेदकाय नम इति ॥ ७९ ॥ भक्त्यो पित्रो भत्ताना वा दु खम्य मूल कमम्तस्य उच्छेदको जान , मूलोच्छेदे शाखा- रूपा जगसन्धादयस्ते सर्वे नष्टा भविष्यन्तीति भाव । अथवा । भक्तदु ग्वदायक्त्वेन सर्व एवं मूलभूता इति क्समारभ्य सर्वेषामुच्छेदक क्रमेण नात इति भार । अत एव मथुग प्रति गमनमुच्यते ॥ ७९ ॥ अन पर मधुगगमनोद्देशानन्तर गोपिकाना महद्दु खेन पग्मन्य नातमिति तत्सूचक . , नामाहु ।

·४७ , श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । गोपिकामनाकार्पण्यशीलहेतवे नम इति ॥ ८ ॥ गोपिकाना मनसि यत्कार्पण्यस्य शील स्वभावस्तम्य हेतु । एतद्वियोगननितदु खेन तथा स्वभाव एव नात इति भाव । एतेनान्तिमावस्थासूचक परमदैन्य नातमिति सूचितम् । तत्र हेतु स्वयमेवेति तथा नामोक्तम् । अनाय भाव । एतावत्पर्यन्त दिवा विरहेण दैन्ये साय वनादा- गत्य नहि सद्भेनानन्द दत्तवान् , साम्प्रतं दिवानिशमपि विरहेण तथाभावेन्तस्तत्तल्लीलासहित प्रियप्राकट्येन बहि सद्देन च तथानुभवं कुर्वाणाना मत्ताना सर्वदाहर्निशमपि तथास्थितिश्चेद्भवे- तदा भक्ति सुदृढा भवेदनिमकार्यमपि सिध्येदिति, तथा कार्पण्यशीलोत्पादने हेतुति इति माव । इदं तु 'गोप्यस्तास्तदुपश्रुत्व बभुवुर्व्यथिता भृश मित्यारभ्य 'विशोका अहनी निन्युर्गा- यन्त कृष्णचेष्टित'मित्यन्तस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ८ ॥ अत परमीहग्व्यस्थाया जीवन क्थ स्थितमिति तत्म्थितिसूचक नामाहु । गोपिकाविरह नाशकवाक्यपुत्राय नम इति ॥ ८१ ॥ गोपिकाना विरहनाशको वाक्यपुञ्जो यम्य । इद तु सान्त्वयामास सप्रेप्मैरायास्य इति दौत्यकैरित्यादिवाक्य वनमिति तत्सूचक नाम ज्ञेयम् ॥ ८१ ॥ ततो रथमारुह्याग्रे प्रचलित । कालिन्दीतीरे जलपानादिक विधाय रथोपरि स्थित तदार स्नानार्थ प्रवृत्तो जलमध्ये भगवद्दर्शन कृतवान् । तदा सन्देहो जातस्त भगवान्दुरी- कृतवानिति तत्सूचक नामाहु । भक्तसंशयछेदकाय नम इति ॥ ८२ ॥ भक्तस्यातूरम्य सशय लौक्किभावेन रथम्याज्ञानरूपम्तस्यालोक्किमाहात्म्यज्ञानेनोच्छे- दक । इद तु 'अरस्तावुपामन्त्र्य निवेश्य च रथोपरि । कालिन्द्या हदमागत्य स्नान विधिवदाचर- दि' त्यारम्य' गिरा गद्गदया स्तौषीत्सत्त्वमार्लव्य सात्वत । प्रणम्य मूर्धावहित कृताञ्जलिपुट शनै' रित्यतम्य नाम ज्ञेयम् ॥ ८२ ॥ अत पर कीदृशं रूप दर्शितवानिति तज्ज्ञापक नामाहु । व्यापिवैकुण्ठवासिने नम इति ॥ ८३ ॥ व्यापिवैकुण्ठमेव स्वस्वरूपसहितं मायोद्धाटनेन प्रकटीकृतवानित्यर्थ । अत एव यत्रारो- ध्यगात्पुरेति साधनप्रकरणान्ते निरूपितमेक्वाक्यतासिद्धयर्थमिति भाव ॥ ८३ ॥ अत पर तादृग्दर्शनेनाक्रूरो यथास्तौत्तज्ज्ञाप नामाहु । अक्रूरादिभक्तस्तुतानन्तगुणाय नम इति ॥ ८४ ॥ र आदिर्यस्यैतादृशा ये भत्ता ! यथान्येपि भक्ता मलमध्ये स्तुपन्ति तथानूरोपि। सर्वसङ्ग्रहार्थमादिपदम् , ते स्तुता अनन्ता गुणा यम्य तादृशाय । इद तु नतोस्म्यह त्वाग्विलहेतु हेतुं नारायण मित्यारभ्य हषीकेश नमस्तुभ्य प्रपनं पाहि मा प्रभो इत्यन्तम्य नाम ज्ञेयम् ॥८॥ - ·निविधनामावली। अत परमयं क्सप्रेपितो व्यानेनाकारणार्थमागतस्तादृशम्य क्यमेतादृशमलौकिक प्रद- शितवानिति तत्सूचक नामाहु । सत्यप्रतिज्ञाय नम इति ॥ ८५ ॥ सत्या प्रतिज्ञा यस्य तादृशाय । अय भार । यद्यप्ययं तथाविध एव तथापि पूर्व मथुरात आगमनसमये प्रमेयरलेनैव भगवदाभिमुख्ये मत्युदेकेण मनोरथरूपा प्रपत्तिः कृतेति माहात्म्यज्ञानेन सा भचिढीकर्तव्येति तथा दर्शन कारितमांस्तन स्वप्रतिज्ञैव हेतु तदुक्तं सकृदेव अपनायेति । अत एवोक्त 'सप्तत्रिंशेऽतिसतुष्ट स्तोत्रं चक्रे मनोहम् । चतुर्धा ज्ञातमाहात्म्य- इति' । पूर्व माहात्म्यज्ञानाभावादितिभाव । अथवा । इदानीं राजसमक्तनिरोधार्थ प्रवृत्तो भग वान्यथाकथचिदपि प्रपन्नस्य निरोध न करोति चेत्प्रतिज्ञामन म्यात् । यतस्तदर्थमेवावतीर्ण इति तादृशस्यापि वैकुण्ठप्रदर्शनेन माहात्म्यज्ञानं कारितवानित्येतावदभिप्रायसूचकमिदं नाम निरूपि- तम् । अत एवाग्रे यद्यमुनाया प्रदर्शितं तदेतद्धृदि स्थिरमस्ति न वेति ज्ञापनाय भगवता प्रश्नः कृत ! 'तमपृच्छद्धृषीकेश किं ते दृष्टमिहाद्भुत'मिति ॥ ८५ ॥ ततस्तेनाप्युत्तरित मद्भुतानीह यावन्ती'त्यारम्य'तं त्वानुपश्यतो भूमन् किं मे दृष्टमि- हाद्भुत'मित्यन्त तत्सूचक नामाहु । स्वगुणप्रतियोधकाय नम इति ॥ ८६ ॥ स्वगुणाना प्रतिबोधको जात ! इद तु मथुरानिकटगमनानन्तरं भगवता मथुराप्रवेशार्थमाज- तोयूरो 'नाह युवाम्या रहित प्रवेक्ष्ये मथुरा प्रभो' इत्यादिपश्लोकैर्गुणरूपै.प्रार्थना कृतेति तत्सूचक नाम ज्ञेयम् । यदि तद्धृदये माहात्म्यसहितभगवत्स्थितिर्न स्यात्तदा षड्गुणरूपत्वेन भगवत्प्रार्थना न कुर्यादिति प्रार्थनया म्वगुणाना पुन प्रतिबोधको जात इति तथा नामोक्तमिति भावः ॥८६॥ एवमक्रूर प्रेषयित्वा स्वयं मधुरादर्शनोत्सुको जात इति तत्सूचक नामाहु । मथुरादर्शनोत्सुकाय नम इति ॥ ८७ ॥ इद तु 'अथापराहे भगवान्कृष्ण सङ्कर्षणान्वित । मथुरां प्राविशद्गोपैर्दिदृक्षुः परि- वारित इत्यम्य नाम ज्ञेयम् । अत्र दिक्षु परिवारित इत्यनेन दर्शनोत्कण्ठा सूचिता ॥ ८७ ॥ प्रभुस्तु स्वसामग्रीसहित एव गच्छतीति भगवान्कृष्ण इतिपदसूचितमग्रिम नामाहु । स्वाधारवैकुण्ठस्थापकाय नम इति ॥ ८ ॥ भ्वस्याधारो यो वैकुण्ठम्तस्य स्थाएक हाशाय ! अयं भाव । अत्र मथुरास्थभक्ताना- मानददानार्थं मथुराप्रवेश उच्यते । तदुक्त मथुरामनयद्राम कृष्ण चैव दिनात्यय' इत्यत्र । रामो रतिवर्ता, कृष्ण सदानद , फलरूप इति विवरणे । अग्रे पुनरथापराह्ने भगवान्कृष्णः सकर्षणान्वित इत्यन भगवत्पदेनाविष्कृतसर्वधर्म इति कृष्णपदेन च तदर्थमेवावतीर्ण इति विवरणे विवृतम् । एवं सति रामो हाक्षरात्मक वैकुण्ठश्च नथा। तच्च भगवद्धामाधारभूत पुरुषो. त्तमस्तत्रैव प्रकटो भवति, नान्यत्रेति सिद्धात इति यथा सर्वत्र पुरुषोत्तमावेशो भवेत्तदर्यमक्ष-

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविकृतिसमेता ।
रानंदात्मकालौकिक्वैकुण्ठधर्मा म्यापिता इति तथा नामोक्तमिति भाव । किंच । इदानी
मथुरास्थभक्तनिरोधार्य प्रवृत्त इति यया प्रादुर्भावसमये 'अथ सर्वगुणोपेत पाल परमशो
मन' इत्यादिना आधिदैविका अलौकिकधर्मा प्रकटितास्तथा मधुराप्रवेशसमयेप्यलौकिक
धर्मा कर्तव्या इति सर्वत्राध्यात्मिकालौक्विधर्मा प्रकरिता । फेवलदैत्यसंबंधिमथुराया
लीलाऽसमवेन भगवत प्रवेशामावात् । अत एव 'मथुरा प्राविश'दित्यत्र स्वनगरीमिति विव
रणे विवृतम् । स्वधर्मस्थापनेन स्वकीया कृतेत्यर्थ । अत एव भगवदर्शनानतरमेव चतुष्टयपुरुषार्थ
रूपा जातेति दर्शनानंतरं चतुर्भिश्लोकै पुरीवर्णनं कृतमित्येतावदभिप्रायसूचकमिदं नामेति
नेयम् । किंच । अत्र सादिमारणार्थमपि प्रवेश उच्यते इति तत्र कालस्वरूपत्वेनैव प्रवेश ।
अत एव सकर्षणसमन्वित इत्युक्तम् । भत्तानामानंददानार्थ प्रवेशे कृष्णरतिवर्धकत्वेन राम
इत्येव नामोचमिति विस्तरेणालम् ॥ ८ ॥
अत एव तादृशानंदानुभवार्थमलौकिककारणमपेक्षितमिति तत्सूचक नामाहु ।
पौरपुरन्धीपुण्यजनकाय नम इति ॥ ८९ ॥
पौराणा पुरंध्य , पुरंध्रीपदेन पतिव्रता सूचिता । यद्यपि तासा व्रत स्वपतावेव, पाति.
अत्यनन्य पुण्यमप्युत्कटमेव, तथापि तत्त्वेतदानन्दानुभवसाधनं न भवति, किंतु लौकिकपति
साधनमेवेति स्यानंदानुभवार्थमलौक्कि यत्पुण्य भाग्य च तस्य जनकायोत्पादकाय । एतेन
ब्रह्मानदप्रवेशसहितमगवदानदानुमवो निरूपित । अत एवोक्तं 'हृप्यत्त्वचो जहुरनतमरदमा
धि मिति । एतेन प्रपचविस्मृतिपूर्वकमगवदासक्तिननितो विशिष्टो मावो निरूपित । अत
एव दर्शनागमनसमयप्रकारनिरूपणे काश्चिदित्यत्र विवरणे विशेषत स्फुटीकृतम् । भगवति
भावो विशेष अन्यथा लौकिक्येव माषा भवतीति । अत एवैतादृशालौक्क्भिाग्यव्यतिरेणै
तादृशो मावो न भवतीति तथा नामोक्तमिति भाव । इदं तु 'हाणि चैवारुरुहुनृपोत्सुका'
इत्यारभ्य 'उचु पौरा अहो गोप्यस्तप किमचरन्मह'दित्यंतस्य नाम क्षेयम् ॥ ८९ ॥
एवं येपा भगवति भावस्तेपा फलं निरूप्य येषा भगवति अन्यथा बुद्धिस्तेषा फल
यथा भवति तादृर्श नामाहु ।
रजकादिदुष्टनाशकाय नम इति ॥ १० ॥
रजक रंगकारस्तदादयो ये नीचा दुष्टास्तेषा नाशक । उत्तमवन्नप्रार्थनानंतरमदाने
स मारित इत्यर्थ । अयेषामानरा दोपा नाशिता इति ज्ञापनायादिपदम् । अन्यथा नीचत्वसा-
म्येपि क्यमन्येषु मगवद्भाव ॥१०॥
अत एव तत्स्चक नामाहु ।
घसायनेकाकस्पषितरूपाय नम इति ॥ ९१ ॥

·५० त्रिविधनामावली। वस्त्रादयो ये अनेका नानाविधा आकल्पास्तैपितं रूपं यस्य । इदं तु 'वसित्वात्मप्रिये वस्त्र' इत्यस्य नाम ज्ञेयम् । रजकमारणानतरं वायको मिलित । स तु वनपरिधापनचतुर भगवतं दृष्ट्वा सतुष्ट यथायोग्यवस्त्रादिमूषणरचनामरचयत् ॥ ११ ॥ तत सुदानो मालाकारस्य गृहं गत इति तेनापि समलंकृत इति तदुभयकार्यसूचक नामाहु । - घायकसुदामभक्तालंकृताय नम इति ॥ ९२ ॥ वायक सुदामा चोभावपि भगवदर्शनमानेणानिवृत्तदोपौ भक्तौ च जाताविति भगव समानन कृतवंताविति ताम्यामलकृत । वस्त्रपरिधापनेन वायकेन, सुगंधपुष्पमालादिना सुदा. नेति विवेक ॥९२॥ तत प्रसन्नो भगवान्प्रार्थित ददाविति तत्सूचक नामाहु । अत्युदाराय नम इति ॥ ९३ ॥ अल्पकरणे बहु दानेनोदारत्व सिध्यति । तत्राप्यलौक्किज्ञापक्मतीत्युपसर्ग उक्त । इदं तु 'प्रणताय प्रपन्नाय ददतुर्वरदौ वरा'नियस्य नाम ज्ञेयम् ॥९३ ॥ अग्रे राजमार्गेण गच्छन्ती कुब्जा मिलिता, तया पुन सत्कृत इति तत्सूचक नामाहु । कुजानुलेपालंकृताय नम इति ॥ ९४ ॥ कुब्नासंबंधी योनुलेपस्तेनालंकृत । एतेन तन्निरोधो निरूपित ॥ ९४ ॥ अत परं दोषनिवृत्तिपूर्वक फलोपयोगिगुणा सपादिता इति तत्सूचक नामाहु । कुब्जादिभक्तसहजदोपदूरीकरणाय नम इति ॥ ९५ ॥ कुब्नत्वादयो ये भत्तस्य सहनदोषास्तेषा दूरीकरण येन तादृशाय । सा न केवल कुना, किंतु त्रिवका प्रीवापादमध्यभागेपु, ते सर्वे दोषा दूरीकृता । न केवल तावन्मात्रं किंतु गुणा अपि सर्वे संपादिता ॥९५ ॥ तत्र प्रयोजनज्ञापकं नामाहु । स्वलीलापयिकरूपाभिव्यंजकाय नम इति ।। ९६ ॥ स्वलीलोपयोगि यद्रूप तस्याभिव्यनक प्रकाशक । लक्ष्मीसमानभाग्यमलौकिकमेव रूप कृतवानित्यर्थ । इद तु 'सा तदर्जुसमानागी बृहच्छोणिपयोधरा । मुकुदस्पर्शनात्सद्यो बभूव प्रमदोत्तमेति शोकविवरणे यथा विवृतं तत्सूचक नाम ज्ञेयम् ॥ ९६ ॥ तदनंतर कुब्जायै वरं दत्वा रानमार्गेण गच्छन्सर्वेषा उत्सवरूपो जात इति तत्सूचक नामाहु । मथुरामहोत्सवाय नम इति ॥ ९७ ।। मधुराया महोत्सवरूप , उत्सवस्यालौक्क्त्विसूचक महत्पदम् । तेन भगवदागमने सर्वे पामन्यधर्मविस्मृतिपूर्वकं भगवदुत्सव एव नात इति ज्ञापितम् । इद तु 'विसृज्य माध्या ·। श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । वाण्ये'न्यारभ्य तदर्शनस्मरक्षोभादात्मान नाविदन्त्रिय । विखस्तवास कवरवलयालेख्यमूर्तय' इत्यंतस्य नाम ज्ञेयम् ॥९७ ॥ एवं सर्वेपा निरोध कृत इति तत्सूचकं नामाहु । दैत्यधर्मनिवारकाय नम इति ॥ ९८ ॥ अयं भाव । पूर्व मधुपुरी दैत्यसंबंधिनी विशेषत इदानी दैत्याकान्तेति तद्वासिनोपि दैत्यध- माविष्टदेहेंद्रियादय । भगवत्प्रवेशमात्रेणैव दैत्यधर्मा सर्वे निवृत्ता । अत एव पूर्व मथुरा प्रवेशसमये स्वाधारवैकुठस्थापकाय नम इति नामोक्तमिति तद्धर्माविर्भावं कृत्वैव मथुरा प्रावि शदिति दैत्यधर्मा स्वयमेव नष्टा इति स्वरूपेणैव सर्वं कृतवान्न साधनबलेनेति भगवन्माहात्म्य निरूपितम् । एतेनातस्था दैत्यधर्मा निवारिता ॥९८ ॥ अत पर बाह्यस्था अपि निवारणीया इति धनुभंग कृत इति तत्सूचक नामाहु । धनुभंगयोधितकालाय नम इति ॥ ९९ ॥ धनुभंगेन बोधित क्स प्रति ज्ञापित कालो येन । सर्वजगद्यापकेन धनुभंगशब्देन क्सस्य कालज्ञानान्महाभयं जातमिति भाव ॥९९ ततस्तद्रसका युद्धार्थ प्रवृत्तास्तत्सहायार्थ कसेनापि चतुरंगवलं प्रेषितं तत्सर्वं धनु श क्लेनैव लीलया क्षणमात्रेण मारितमिति तत्सूचक नामाहु । अतिसामर्थ्यबोधिताक्लिष्टकर्मचरित्राय नम इति ॥ १० ॥ अतिसामथ्र्येपि बोधितं अक्लिष्ट कर्म येन तादृर्श चरित्रं लीलाविलासगतिरूपं यस्य । अय भाव । धनु शकलमात्रेण तावती सजीमूता सेना मारिता । इदं तु लोके बालकस्य अतिसामर्थ्यम् , तत्करणेप्यक्लिष्टकर्मत्वं बोधितम् । यतस्तदैव युद्धावेश परित्यज्य मनोहर रूप सन् दृष्ट पुरसपदो निरीक्ष्यमाणो व्यचरत् । इद तु बलं च कंसप्रहित हत्वे'त्यारम्य 'तेन प्रागल्भ्यरूपं च मेनिरे पुरुषोत्तमा वित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ १०० ॥ अत परं धनुभंगादिश्रवणेन कंसस्य भयात्प्रनागरदु स्वप्नादिक्मपि जातमिति तत्सू चक नामाहु । मृत्युधर्मयोधकाय नम इति ॥ १०१ ।। इदं तु 'दीर्घप्रजागरो मीत' इत्यारभ्य ‘पश्यन्मरणसनस्तो निद्रा लेभे न चिंतये'त्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ १०१ ॥ अत पर रात्रौ निवृत्ताया कसेन मल्लक्रीडावलोकनार्थ राजान पुरवासिनश्च सर्वे समा कारिता , तदा भगवानप्यागत रगद्वारे कुवलयापीडनामा हस्ती स्थापित , तं पूर्व मारिता निति तत्सूचक नामाहु । कुवलयापीडघातकाय नम इति ॥ १० ॥ ।

·विविधनामावली। कुवलयस्यासमंतात्पीडा येनेति । मृत्युरूप त मारितवान् । भगवास्तु कालात्मा काल- स्यापि नियतेति तस्यापि दडधारी नात इति भाव ॥ १०२ ॥ अत एव तत्सूचक्मग्रिमं नामाहु । गजदंतवरायुधाय नम इति ॥ १०३ ॥ गजदतावेव वरमायुध यस्येति । एतेन क्सादिभिर्मारकत्वेन वालरूप एव दृष्ट इति सूचितम् ॥ १०३ ॥ यद्यप्यस्मिन्समये वीररस एव संभावितस्तथापि भगवानक्लिष्टकर्मा लीलयैव सर्व कृत वानिति सर्वेषामाल्हादकारक एव जात इति तत्सूच नामाहु । निखिलजनमनोनयनाल्हादकाय नम इति ॥ १०४ ॥ तादृशेपि वेपे निखिलजनाना मनसा नयनाना चाल्हादको जातो, न तु वीररसावेशेन भयानको जात । नेनद्वारा प्रविष्टो मन आल्हादयित्वा सर्वेद्रियाणामेव तथा जात इति भाव । इदं तु 'निरूढस्वेदकनिकावदनाबुरुहो बभा वित्यस्य नाम ज्ञेयम् ॥ १०४ ॥ अग्रे पुनर्ययाधिकार स्वरूप सर्वरसात्मक दृष्टमिति तत्सूचकं नामाहु । सर्वरसाविर्भावकाय नम इति ॥ १०५ ॥ इदं तु 'मल्लानामशनिर्गुणा नरवर' इत्यस्य नाम ज्ञेयम्। अत्र जना नवविधा दशविधा वा । सगुणा निर्गुणाश्चेति यथाधिकार दशरसात्मक ददृशुरिति भाव ॥ १०५ ॥ अत पर स्त्रीणा स्मरो मूर्तिमानित्युक्त्या तादृशप्तमये तासा तद्रूप एव दृष्टिगोचरो जात इति कथ ज्ञायित इति तज्ञापक नामाहु । निखिलकामिनीप्रेमावलोकिताय नम इति ॥१०६ ॥ इद रगप्रवेशानंतरं 'निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुषो जना' इत्यारम्य 'जनेष्वेव ब्रुवाणेष्वि'त्यंतस्य नाम ज्ञेयम् । यद्यप्यत्र सर्वेषामेव यथाधिकारं भगवति भावो नातस्तथापि मुख्यतया स्त्रीणा मेवार्थे तादृक्स्वरूपेण प्रक्ट इति तासामेव मुख्यत्वात्तादृग्भावपूर्वक्प्रेमावलोक्तित्व तासामे- वेति तथा नामोक्तमिति भाव । अत एव कामिनीपदं दत्त नाम्नि । विश्च । अग्रेपि तद्वला बलवद्युद्ध समेता सर्वयोपित ऊचु रित्यारभ्य व प्रभाषमाणासु स्त्रीपु योगेश्वरो हार । शत्रु हेतु मनश्चक्र' इत्यत प्रेमोनेकेणैव तादृशानौचित्यज्ञापक्वचनावलोकितादीनिति तत्सूचकमिदं नामेति ज्ञेयम् ॥ १० ॥ अत पर दैत्या मारणीया इति तथा कृतवानिति तत्सूचक नामाहु । चाणूरादिमहामल्लदैत्यगर्वनियहणाय नम इति ॥ १०७ ॥ चाणूरादयो ये महामल्ला , महत्पदमतिबलवत्त्वसूचके । त एव दैत्यास्तेषा गर्वस्तस्य निबर्हणाय संहारकाय । इद तु 'चाणूरो वाक्यमब्रवी दित्यारम्य 'चाणूरे मुष्टिके कूटे सले तो- सलके हते । शेषा प्रदुद्रुवु रित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ १०७ ।।

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता ।
तत क्सोपि मारित इति तत्सूचक नामाहु ।
फंसघातकाय नम इति ॥ १०८ ॥
इद तु 'हतेपु मल्लवर्येषु' इत्यारभ्य कस परेतं विचार्प भूमा वित्यतस्य नाम ज्ञेयम्॥१०॥
एवं दुष्टान्मारयित्वा भक्तदु सनिवृत्तिं कृतानिति तत्सूचक नामाहु ।
वसुदेवदेवकदुिःखनिवारकाय नम इति ॥ १०९ ॥
वसुदेवदेवक्यो यदु ख क्सकृतं तस्य निवारको जात इति लौकिकनिरोध दूरीकृत्य
स्वनिरोधं कृतवानिति भाव । इदं तु 'मातरं पितरं चैव मोचयित्वा च वधना'दित्यारम्प
'सस्वजाते न शकिता'वित्यतस्य नाम ज्ञेयम् । विशेषस्तु विवरणे द्रष्टव्य ॥ १०९ ।।
अत परं स्वम्य यदुपतित्व प्रकटीकृतमिति तत्सूचक नामाहु ।
यदुकुलनलिनीविकाशकाय नम इति ।। ११० ॥
यदुकुलमेव नलिनी तस्य विकाशक भानुरित्यर्थ । अत्र यदुकुलस्य कमल विहाय
स्त्रीवाचक्नलिनीदृष्टान्त उक्त । तेन यथा पति विना स्त्री दु खिता भवति, तथैव तावत्पर्यते यदु
कुल स्थितम् । अथ च रात्रौ यथा भानु विना नलिनी तेन प्रचुरतमस्तोमवद्वितता सुरनिकर
निरासके भगवत्भास्करे समुदयति सति यदुकुलनलिनीविकासो युक्त एवेति तथा नामोक्तम्
किश्च । स्त्रीदृष्टाते इदानीं यदुकुले पतित्वधर्म प्रकटीकृतवानित्यर्थ । किंच । नलिनीरसे बद्ध-
मूलेति भानुरपि विकाशको भवति नोचेच्छुप्रैव भवेत् । तथा भगवति ये भावयुक्ता रसेन
बद्धमूलास्तेषा विकाशको नासुराणामिति सूचितम् । इद 'तूवाच पितरावे'त्येत्यारभ्य 'कृष्णसं
कर्षणमुनैर्गुप्ता लब्धमनोरया । गृहेषु रेमिरे सिद्धा कृष्णरामा गतज्वरा' इत्यंतस्य नाम
ज्ञेयम् ॥ ११ ॥
तत कालात्मकभगवदागमने लौकिका कालधर्मा अपि निवृत्ता इति तज्ज्ञापक नामाहु।
कालदुःखनिवारकाय नम इति ॥ १११ ॥
इदंतु वीक्ष्यतोहरह प्रीता मुकुदवदनाबुनम् । नित्य प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम् ।
तत्र प्रवयसोप्यासन्युवानोतिबलौनस । पिवतोमुकुदस्य मुखाबुनसुधा मुहु रिति श्लोकद्वयस्य
नाम ज्ञेयम् । तत्र पूर्वश्लोकार्यविवरणे सदयस्मितवीक्षणमिति मुखारविंदे धर्मत्रयमुक्तम् ।
दया धर्मस्थानीया, स्मितं भक्तिस्थानीय, वीक्षण ज्ञानरूपमिति निमिर्धमलौक्किमावा अपि स्वरू
पनिष्ठभावा कृता निरुद्धा एवेत्यर्थ । तादृशाना कालातिकम सुगम इति तत्र प्रवयसो
प्यासन्युवान इति द्वितीयश्लोक उक्त । एवं सति यदुकुले सर्वेप्यलौक्किधर्मा प्रकटीकृता इति
ज्ञापितम् ॥ १११ ॥
अत परं वसुदेवेनैतात्पर्यत जन्मारभ्य संस्कारेषु यद्दातव्य तत्प्रत्यक्षत किमपि न
दत्त स्थितमिति पुनोपनयनसंस्कारे सर्व दत्तवानिति तत्सूचक नामाहु ।
प्रदर्शितसदाचाराय नम इति ॥ ११२ ॥

·त्रिविधनामावली।
यद्यपि भगवत सस्काराणा नोपयोगस्तथापि यदुकुले प्रादुर्भूतस्य तदनुकरण कर्त
व्यम् । अन्यथा सदाचारोच्छेदप्रसंग स्यात् । अत प्रदर्शित सदाचारो येनेति 'अथ शूरसुतो
रान'नित्यारभ्य गर्गायदुकुलाचार्याद्वायत्र व्रतमास्थिता'वित्यंतस्य नाम ज्ञेयम् । किंच ।
प्रवर्षेण दर्शिता सदाचारधर्मा येन, भगवति विनियोगेनैव सदाचाराणामपि प्रकर्ष । स इदानी
मेव भात इति तथा नामोक्तमिति भाव ॥ ११२ ॥
द्विनत्वसस्कारानतरं वेदाध्ययनम् । ततो धनुर्विद्याध्ययनादिक, ततो गुरुदक्षिणेति तत्सू
चक नामाहु ।
सांदीपनिमृतापत्यदात्रे नम इति ॥ ११२ ॥
इद तु 'अथ गुरुकुले वास'मित्यारभ्य तथेति तेनोपनीत गुरुपुत्र यदूत्तमौ । दत्वा खगु
रवे' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् । अत्र निरोधार्थ माहात्म्यसूचक चरित्रं वक्तव्यमित्येतावत्कथनेनैव
पूर्वोक्तमध्ययनादिक सर्व सूचितमिति भाव ॥ ११३ ॥
अत परं मथुरागमनानतर स्वकीयानामेव सर्वेषा दु खनिवृत्तिपूर्वकमवेक्षा कर्तव्यति
प्रथम नंदादीना समाधानार्थमुद्धवं प्रेषितवानिति तत्सूचक नामाहु ।
नंदादिज्ञानयोधकाय नम इति ॥ ११४ ॥
इद तु 'गच्छोद्धव बन सौम्ये'त्यारभ्य 'विनाच्युताद्वस्त्वितर न चान्यत् , स एव विष्णु
परमार्थमूत' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् । अत्र नदादीना भगवति भावस्तु दृढ एव पर लौक्कि ।
स इदानीमलौकिक कर्तव्य इति ज्ञानोपदेश । तेन माहात्म्यज्ञानेन माहात्म्यज्ञानपूर्वक
सुदृढ नेहो भविष्यतीत्यलौक्किप्रकारेणापि भगवतं प्राप्स्यतीत्येतावदभिप्रायसूचक नामोक्त
मिति भाव ॥ ११४ ॥
एवमेव यशोदाया अपि भावो नात , परतु नेहोद्रेक एव सदा स्थित इति तत्सूचक
नामाहु।
यशोदालेटरक्षकाय नम इति ।। ११५ ॥
इदं त्वि'ति सम्मृत्य संस्मृत्य'त्यारम्य'शृण्वत्यश्रूण्यवास्त्राक्षात्नहस्नुतपयोधरे'त्यंतस्य
नाम ज्ञेयम् । तादृशे ज्ञाने जातेपि नेहस्थिती भगवानेव रक्षक इति तयोचमिति भाव ॥११॥
अत पर गोपिकाना समाधानसूचक नापाहु ।
गोपिकादिलौफिकभावदोपदूरीकरणाय नम इति ॥ ११६ ॥
गोपिकाना आदी यो लौक्विभाव उद्धवावलोक्ने भगवदीयत्वनिश्चयेन मानम्प
तजनितो यो दोपत्रिदोपरूप , पर साध्यो न त्वसाध्य । अन्यथा अचिकित्स्य एप स्यात् ।
तादृशम्य दूरीकरण दुरीत्यर्थ । इदं तु 'रहस्मयच्छनुपविष्टमासने विज्ञाय संदेशहरं रमाप
तेत्यारभ्य' प्रियतमादिष्टमार्य प्रनयोपित । तानुरुद्धय प्रीतास्तत्मदेशागतम्मती रित्य
सम्य नाम ज्ञेयम् । विशेषस्तु विवरणे द्रष्टव्य ॥ ११६॥

·- श्रीगोकुलोत्सवकृतविकृतिसमेता। एवमुपदेशेनोद्धवस्याप्युपदेशो जात इति तस्सूचक नामाहु । उद्धधादिमध्यमभावयोषकाय नम इति ॥ ११७ ॥ अर्य भाव । पूर्वमुद्धव परमभक्त । 'नोद्धवोण्वपि मन्यून' इत्यादिना स्तुतो भगवत- स्तथापि स्वामिनीहृदयस्थितमावरूपमक्तिमार्गज्ञानं तु वनागमनानंतर वासीन्मनप्ति तथाविधो मावोपि नात , परंतु तादृश्यवस्था न जातेति स्वस्मिन्न्यूनभाव एव स्फुारेतोत एवेता पर'मिति स्तुति कृता । एतदेव पश्चात्तासूभयं दृष्ट्वा स्वस्मिन्नेकमेवेत्याधिक्या'त्ता नमस्यन्निदं जगा वित्यु क्तम् । अत एवैता पर तनुभृतो' इत्यारम्य सर्वेषा भक्कानामेतदपेक्षया मध्यमत्वमेव निरूपि तम् । पदसबंधस्तु उद्धवादयो ये भक्तास्तेषा मध्यमो हीनो यो भावस्तस्य बोधको ज्ञापक इत्यर्थ । उद्धवस्य भक्तभावावलोकनात्स्वस्मिन् तथाज्ञानं जातमिति भाव । अत एव साक्षात्त- स्पदवदनायोग्यता मत्वा तत्संबंधिरेणु नमस्कृतवानित्युक्तम् । 'वन्दे नदवजस्त्रीणा'मिति ॥११७॥ तत उपदेशफलसूचक नामाहु । स्वनिष्ठमनोदोषनाशकाय नम इति ॥ ११८ ॥ स्वस्मिन्भगवति निष्ठा स्थितिर्यस्यैतादृशो य मनोदोष पुत्रत्वेन लौकिकमावरूप गोपिकाना च 'नि स्व त्यजति गणिका' इत्यारभ्योपालमरूपो यो दोपस्तस्य नाशकस्तादृशाय । तदारम्य खस्मिन्नलौकिकसाक्षान्नित्यलीलामध्यपातित्वज्ञानेन भगवति च साक्षात्पुरुषोत्तमज्ञा- नेनात्मनि तदभेदज्ञानेन पूर्वोक्तदोषा सर्वे निवृत्ता इति तद्दोषनाशक स्वयमेव नात इति तथा नामोत्कम् । अत एवाग्रे 'नंदादयोनुरागेण प्रावोचन्नथुलोचना 1 मनसो वृत्तयो न स्यु'रित्या रम्य रतिर्न कृष्ण ईश्वरे' इति प्रार्थनोत्तेत्येतावदभिप्रायसूचक नामेद ज्ञेयम् ॥ ११८ ॥ एव मुख्यभक्ताना सान्त्वन कृत्वा राजसत्वात् प्रथमं कुब्नासान्त्वनं चक्र इति तत्सूचक नामाहु । कुन्जादिमनोरथपूरकाय नम इति ॥ ११९ ॥ राजसाना मध्ये आदौ कुन्नाया एव मनोरथपूरको जात इति प्रथम कुन्नाक्थनम।।११९॥ अग्रे क्रमेण सर्वेया भविष्यतीति तत्सूचकं नामाहु । अक्रूरादिभक्तसन्मानहेतवे नम इति ॥ १२० ॥ अदूर आदिपा तादृशा ये भत्ताम्तेपा सन्मानहेतुरूप । इद तु 'त्वं नो गुरु पितृव्यश्चे'- त्यारम्य स भवान्सुहृदा चैत'दित्यतस्य नाम ज्ञेयम् । आदौ कुनाया मनोरथपदमुक्त्वाऽनूरे सन्मानपदमिति यथाधिकार भावभेदो ज्ञापित ॥ १२०॥ अत्रादिपदेनान्येपामपि सन्माननं सूच्यत इति तत्सूचक नामाहु । भक्तहितचिन्तकाय नम इति ॥ १२१ ॥ भक्ताना स्वीयाना पाण्डवाना हितस्य चिंतक विचारकर्ता, येन तेषा हित भवति सत् कर्तव्यमिति । अनेनारेण सहाय विचार कृत इति सूचितम् । इद तु 'पितर्युपरते बाला

·विविधनामावली।
-
सहमात्रा सुदु खिता' इत्यारभ्य 'विज्ञाय तद्विधास्यामो यथा श सुहृदा भवे'दित्यतस्य नाम
ज्ञेयम् ॥ १२१ ॥
एतद्विचारेण पाडवाना स्थितिर्जातेति तत्सूचक नामाहु ।
पांडवस्थापकाय नम इति ॥ १२२ ॥
यथा श सुहृदा भवेदित्येतद्विचारेण पाडवाना स्थापक एव जात इति भाव ॥ १२२ ।।
अत परं भिन्नतया कुतीसात्वन कृतमिति तत्सूचक नामाहु ।
कुंतीप्रीतिहेतवे नम इति ॥ १२३ ॥
कुती परमभक्ता अरागमने भगवताऽस्मासु स्वीयत्व ज्ञात्वाऽस्मदवेक्षा कृतति परमानु-
ग्रह एव कृत इति प्रीत्युदेकेण स्तुतिं कृतवती । पश्चान्ये जाते भगवत्कृत सान्त्वन कृतमकूर
विदुराभ्यामिति तथा नामोक्तम् । इतुं तु 'पृथा तु भ्रातर'मित्यारम्य 'सात्वयामासतु'रित्यतस्य
नाम ज्ञेयम् ॥ १२३ ॥
एव सात्वनमात्रेण शत्रुकृतदु खनिवृत्तिर्न भवतीति तत्सूचक नामाहु ।
प्रौढलीलावयोधकाय नम इति ॥ १२४ ॥
स्वस्य प्रौढलीला या अवबोधक ज्ञापक । यदि अक्रूरबोधानंतरं धृतराष्ट्र समदृष्टि पाडवेषु
भवेत्तदा सम्यगेव, नोचेद्विज्ञाय तद्विधास्यामो यथा शं सुहृदा भवेदिति भगवद्वाक्येन 'सात्वयाना-
सतु कुती तत्पुत्रोत्पत्तिहेतुभिरित्यादिवचनैर्बलेनापि साधयिष्याम इति प्रौढलीलावबोधको
जात इति तथा नामोत्तमिति भाव ॥ १२४ ॥
एवं स्तुती माहात्म्यज्ञानेन शरण गतं सर्वथा पालयतीति तत्सूचक नामाहु ।
भक्तपक्षयोधकाय नम इति ॥ १२५ ॥
भगवान्भक्तस्य पर्श क्रोत्येवेति बोधको जात । अत एव भक्तद्वारा सात्वन कृर्त
रोषामनुभूतत्वादित्यर्थ ॥ १२५ ॥
एवं भक्ताना सात्वन कृत्वा धृतराष्ट्र बोधितवानिति तत्सूचक नामाहु ।
धृतराष्ट्रज्ञानबोधकाय नम इति ॥ १२६ ॥
धृतराष्ट्राय ज्ञानस्य बोधक । पूर्व 'मो भो वैचित्र्यवीर्ये'त्यारभ्य तस्माल्लोकमिमं ताते'त्य-
न्तमपूरकृतं धृतराष्ट्रवोधनम् । पश्चादीश्वराधीन मर्व न मम स्वत प्रवृत्तिरिति ज्ञान धृतराष्ट्रस्ये.
स्युमयबोधक स्वयमेव जात इति तथा नामोक्तम् ॥ १२६ ॥
एवमीश्वरबोधितधर्माधर्मविवेकज्ञान परित्यज्य तादृशी प्रवृत्ति क्य भवेदिति तत्सूचक
नामा ।
इच्छावादस्थापफाय नम इति ।। १२७ ॥
धृतराष्ट्रेणेश्वरेच्छावादमगीकृत्योत्तरितमिति तथैवेश्वरेण स एव स्थापित इति भाव्यर्थसू-
भक्त्येनोत्तमिति भाव । इदं तु 'यथा वदसि कल्याणी मित्यारम्येश्वरस्स विधि कोन्वि'त्यंतस्य
माम ज्ञेयम् ॥ १२७ ॥

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता। यद्यपि सर्वत्रेश्वरेच्छा नियामिका तथापि शास्त्रज्ञानेन भगवज्ञानेपि क्थ न प्रवृत्तिरि त्येतत्सूचकं नामाहु । मायाप्रवर्तकाय नम इति ।। १२८ ॥ सर्वेषा मायामोहेन भगवन्मार्गेऽप्रवृत्तिरिति भाव । इद तु 'यो दुर्विमर्शपथया निनमा यये त्यस्य नाम ज्ञेयम् ॥ १२८ ॥ अत एव एवमहं जानामि स एव भगवान्यदुकुलेवतीर्णस्तथापि तन्मार्गे यस्य मायामोहेन न प्रवृत्तिस्तस्मै नम इति मूले निरूपितमिति तत्सूचर नामाहु । सर्वाभिवन्दितचरणाय नम इति ॥ १२९ ॥ सर्वैर्ब्रह्मादिमिर्वेदिती चरणौ यस्येति माहात्म्यज्ञानेन नमस्करणेन स्वप्रवृत्त्यभावात्स्वस्य मायाधीनत्व ज्ञापितम् ॥ १२९ ।। अत पर प्रौढलीलामुपसहरति । एवं श्रीकृष्णनामानि प्रौढलीलावबोधने । कीर्तितान्यतिपुण्यानि शत विंशतिरष्ट च ॥१॥ अर्थ स्फुट एव । अथ राजलीलोपक्रम उर्वति । अत परं प्रवक्ष्यामि राजलीलामुपाश्रित । कृतवान्यानि कर्माणि तानि नामानि मुक्तये १ रानलीलामुपाश्रित यानि कर्माणि कृतवान्तानि नामानि तत्कर्मयोतकानीत्यर्थ । प्रवक्ष्यामीति सबध । प्रयोजन मुक्तये । तत्तदधिकारभेदेनानदानुभवायेति भाव ॥१॥ तत्र प्रथमम् । क्षात्रधर्मप्रवर्तकाय नम इति ॥ १॥ नामोक्त, तस्याय । एतावत्पर्यंत मगवान्त्वप्रमेयरलेनैव सर्व कार्य कृतवान् , न साधनवलेन । इदानी राजलीलाया प्रवृत्त ।सा तु प्रमाणरूपेति तत्र साधनमेव मुख्यम् , रानसाना निरोधेपि भगवत्कृतिरेव साधन नान्यत् । अस्या लीलाया कार्यपदक कर्तव्यम् । भूभारहर णम् । साधुरक्षा । दुष्टनिवारणम् । भक्तिप्रवर्तनम् । धर्मरक्षा । अधर्मनिवृत्तिश्चेति । एतदर्थ मेव अवतार इत्येतत्सर्व क्षानधर्मागीकारे भवति । स चोपनयनानतरं सक्लधनुर्विद्याध्ययनेन पूर्व निरूपित । अधुना प्रवर्तको नात इति तथोक्तम् । क्षात्रधर्मपुरस्कारेणैव सर्वं कृतवानि त्यर्थ । एतत्सर्व 'चिंतयामास भगवान् हरि कारणमानुष , तद्देशकालानुगुण स्वावतारप्रयोन नम् । एतदर्थोवतारोय भूभारहरणाय मे । सरक्षणाय साधूना कृतो येषा वधाय 'त्यत्र निरु पितम् च विवरणे । एव सति 'अस्ति प्राप्तिश्च क्सस्ये त्यारम्य 'विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रम वत क्वचिदित्यंतस्य नाम ज्ञेयम् । विच । एतावत्पर्यन्त कंसस्याग्रे सर्वेपा यादवाना क्षानधर्म स्तिरोहित इव स्थित । अत परं सर्वेषु तत्प्रवृत्तिविष्यतीत्यभिप्रायेणापि प्रवर्तकत्वेन नाम निरूपितम् ॥१॥ अग्रे दिव्ययुद्धविशारदाय नम इति ॥ २ ॥ नामोक्तम् । तस्यायं भाव । दिव्यं अलौक्किं याद्ध तत्र विशारद प्रवीण । एतचातुर्य 'गृहन्नि पनादित्य निरूपित विवरणे । युद्धस्सालौकिकत्वं दिव्यायुधादिना सूचितम् । स्वरूपेणापि । भाव ।

·१८ त्रिविधनामावली। यतो युद्ध दिव्य क्रीडारूप तादृशमपि युद्ध क्रीडारूपमेवेत्यलौकिकत्वम् । तदेवोत विक्रीडित तज्जगदीशयोरिति । एतेनाक्लिष्टकर्मत्व च ज्ञापितम् । एव स 'त्येवं ध्यायति गोविंद' इत्यारम्य 'निर्भग्मतु स्वायुधाढ्या वित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ २॥ अत पर तत्कार्यरूप नामाहु । जरासंघसमानीतसैन्यघातकाय नम इति ॥ ३ ॥ इद तु 'ततोमूत्परसैन्याना हदि विनासवेपथुरित्यारम्य 'अक्षिण्वत्तद्दल सर्वे कृष्णयः कृष्णदेवता' इत्येतत्पर्यंतस्य नाम ज्ञेयम् । सैन्यघातप्रकारस्तु विवरणे विवृत ॥ ३ ॥ अग्रे । द्वारकापुरनिर्माणहेतवे नम इति ॥ ४ ॥ नामोचम् । तत्तु 'अष्टादशम- सग्राम' इत्यारम्य 'तं दृष्ट्वाचिंतयत्कृष्ण' 'तस्मादद्य विधास्यामो दुर्ग द्विपदुर्गमम् ।' 'अत - समुद्रे नगरं कृष्णोद्भुतमचीकरत् । दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्र विज्ञान शिल्पनैपुणम् । यद्यद्भगवता दत्तमाधिपत्य स्वसिद्धये । सबै प्रत्यर्पयामासुर्हरिं भूमिगत नृपेत्येतत्पर्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥४॥ तादृशस्थानप्रापणे भक्तानामभूतपूर्व मुखमभूत् , तज्ज्ञापक नामाहु । भक्ताचिन्त्यसुखदात्रे नम इति ॥ ५ ॥ मत्ताना तु शत्रुननितमयेन व्याकुलता नातेति भयमेव निवर्तनीयमपेक्षितम् । भगवास्तु अद्भुतकर्मेत्यचिंत्यम् , मनुष्याणा मनसापि नचित्य, तादृश साक्षात्वेठाविर्भूत सुख दत्तवानिति तथोक्तम् । इद तु तत्र योगप्रभावण नीत्वा सर्वजन हरि रित्येतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ५ ॥ अत पर द्वितीयाध्यायस्य प्रथम नामाहु । यवनान्तकाय नम इति ॥ ६ ॥ इद तु तं विलोक्य विनि कात'मित्यारम्य 'देहनेनाग्निना दग्धो भस्मसादमवत्क्षणा'- दित्यंतस्य नाम ज्ञेयम् । तात्पर्यार्थस्तु विवरणे द्रष्टव्य ॥६॥ अपे । मुचुकुन्दप्रसादकाय नम इति ॥ ७ ॥ नामोक्तम् । तत्तु 'को नाम स पुमान् ब्रह्म'नित्यारम्य 'जन्मन्यनतरे रामनवम्तमुहृत्तम । मूत्वा द्विनारस्त्वं वै मामुपेप्यसि केलमित्यतम्य नाम ज्ञेयम् । तत 'यवने भलमात्कृते भगवान्मात्वतर्पम 1 आत्मान दर्श यामाम मुचुदाय धीमते' इत्यारम्य 'प्रेक्षणीयं विलोक्म्य सानुरागम्मितेक्षणम् । अपीच्यवयस मत्तमृगेंद्रोदारविमम'मिरयनं भगयत्प्रमादो निरूपिन । ततो भगवता म्वरूप ज्ञापितम् । तदनंतर ज्ञात्वा नारायण देव गर्गवाक्यमनुम्ननित्यनेन तम्यापि मन प्रमादो निरूपित । सशाच मुचुदम्य स्वयं प्रमादर्ता । मुचुदम्य मन प्रसादकतेंन्यर्थ संपन्न ॥ ७ ॥ अत पर नृतीयाध्यायम्य नामोच्यते । तत्र प्रथमम् । सर्यदेयनामनारपरकाय नम इति ॥ ८ ॥ इदं तु 'भगवान्पुनगमग्य मधुग यानावृताम् । हत्या म्लेच्छरल निन्ये तदीय द्वारिका धनमित्यरस नाम क्षेयम् । तामसाना वधेन देताना माविशना मनोरथपूरणं मात्येवेति तपो. पम् । पति पुम्नो प्रधर्म शियवाप्रणयाक्यपरिपालकाय नम इति नाम पूर्व ·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता। मस्ति पश्चात्सर्वदेवतामनोरथेति नाम, तथापि टीकायामारंभ एव कारिकाभिस्तत्प्रतिलोमनमोय गम्यते । तदुक्तं 'वीणा मुक्तिनिरूप्येति मुचुकुंदतप क्या । प्रसंगात्तामसाना हि वधो देव- हिताय हि । पलायन लीलयैव सोप्यनुग्रह ईर्यत' इति । अग्रेप्ययमेव क्रम संगतो भवति । 'नीयमाने धने' 'आनगाम जरासन्ध' इति तथा व्याख्यातम् | तादृशेश्वरस्य पलायन न समवतीति तद्धतुकं नामोक्तम् ॥ ८॥ शिवत्राह्मणवाक्यपरिपालकाय नम इति ॥९॥ अत्र पुराणातरक्या प्रसिद्धा । सप्तदशमार पराजये सति शिवप्रसादार्थ तप कृतवान्तदा शिव प्रसन्नो ब्राह्मणसमाराधनार्य उपदिष्टयान्द्राह्मण्य कृष्णस्तद्वाक्यमन्यथा न करिष्यतीति । तदास गृहमागत्य बामणानाय स्वसिंहासने उपवेशितवान् । तत संतुष्टास्ते तस्मै तत्सिंहासनमपि दत्वा वर दुस्त्वं शत्रु नेप्यसि त्रैलोक्ये च अजयो भविष्यतीति । तदा पुनरष्टादशे पर्याये संग्रामा तावतीभिरक्षौहिणीमि सहागतवान् , तदा भगवान् ब्रह्मण्यदेव , शिवश्च भत्त इति तद्वाक्यपालनार्थ पलायितवान् , न तु भीत सन्नित्येतावज्ज्ञापकमिद नाम ज्ञेयम् । ननु तर्हि पुराणातरीयमेव नामापि भवितुमर्हति, न तु निरोधातर्गत, श्रीभागवते अनुक्तत्वात्तत्रोच्यते । अत्र सप्तदशवार जयक्तुर्भगवत सर्वसमर्थस्याष्टादशे पर्यायेपि तजय किमशक्य । एव सत्यपि यत्पलायनं तत्तद्वाक्यपालनमेवेति तेन तयोरप्यनुग्रह एव कृत इति निरोधातर्गतत्वमेव नाम्न इति सर्वमनवद्यम् । एतत्तु 'नीयमाने धने गोभि । आजगाम जरासध' इत्यारम्य 'मनुप्यचेष्टा मापनौ राजन् दुद्रुवतुर्दुतम् । पद्भया पद्मपलाशाम्या चेरतुर्बहुयोजनम् । पलायमानौ तौ हप्ता मागध प्रहसन्बली । अन्वधावद्रयानीकैरीशयोरप्रमाणवि'दित्यतस्य ज्ञेयम् ॥९॥ अग्रे॥ दैत्यमोहनचरित्राय नम इति ॥१०॥ नामोक्तम् । तत्तु 'प्रद्रुत्य दूर सश्रातौ तुंगमारुहता गिरि मित्यारम्य 'सोपि दग्धाविति मृपा मन्वानौ बलकेशवो। बलमाकृष्य सुमहन्म गधान् मागधो यया'वित्यंतस्य नाम ज्ञेयम् । पर्वतारोहणप्रयोजन तु विवरणे म्फुटीकृतमिति विम्तरमयान्न लिख्यते ॥ १० ॥ अग्रे-रुक्मिणीमनोरथपूरकाय नम इति ॥ ११ ॥ नामोक्तम् । तत्तु 'आन धिपति श्रीमानैवतो रेवती सुताम् । ब्रह्मणा नोदित प्रादाबलायेति पुरोदि तम् । भगवानपि गोविंद उपयेमे कुरुद्धह । वैदी भीष्मक्मुतामिति सामान्यत शुशोक्किथनानतरं राज्ञा प्रश्ने कृते पुनस्तदुत्तरे 'राजामीद्धीप्मको नामे त्यारम्याग्रिमाध्याये 'तमागत समाज्ञाय वेदर्भी हृष्टमानमा । न पश्यती ब्राह्मणाय प्रियमन्यननाम से'त्यतस्य ज्ञेयम् । तर सोपश्रुत्य मुकुदस्य रूपवीर्यगुणाश्रिय' इत्यनेन नेहोत्पत्तिस्वभावादेवामत्तिस्त स्वभावादेव मनोरयानामुत्पत्तिस्तत्पूरक्स्तु आगमनश्रवणमात्रेण नात इति तथोक्तम् ॥११॥ अग्रेसक्मिणीगांधर्वविवाहाय नम इति ॥ १२ ॥ नामोक्तम् । तत्तु 'कन्या चात पुरात् प्रागाद्भटैगुप्तात्रिकालयम् । सा चानुध्यायती सम्यमुकुंदचरणाबुन'मित्यारम्य ·त्रिविधनामावली । 'ता राजकन्या रथमारुरुक्षती नहार कृष्ण' इत्यतस्य ज्ञेयम् । तत्र तन्मे भवान् खलु वृत इत्यनेन प्रियया गाधर्वविवाह कृत एव । इदानी पाणिग्रहणेन स्वयमपि कृतवानिति तथोक्तम् । तथा चार्थ रुक्मिण्या सह गाधर्वविवाहो यस्येति ॥ १२ ॥ अत एवाग्रे । रक्मिणीप्राणपतये नम इति ॥ १३ ॥ नामोक्तम् । रुक्मिणी प्राणाना पति त । पूर्व तु यहवुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसाद नह्यामसूनित्युक्तल्वादधुना पाणिग्रहणेन तदक्षको जात इति तथा नामोक्तम् । अथवा । हरणानतर शिशुपालपक्षीयजरा संघादीना बलमागतमवलोक्य युद्धावलोकने प्राणस्थितिरेव न भवेयदि भगवान्वचनै प्राणाना रक्षा न कुर्यात्पतिर्भूत्वा तद्धर्ममपि प्रकटीकृतवान् । एव सति पत्युर्बलं शरासारैच्छन्न वीक्ष्य सुमध्यमा । सनीडमैक्षत्तद्वक्त्र भयविव्हललोचना । प्रहस्य भगवानाह मा म भैमिलोचने । निनक्षत्यधुनैवैतत्तावकै शात्रव बल मित्यतस्य नाम ज्ञेयम् । एतदर्थस्तु विवरणे स्फुटीकृत । तत्र मुमध्यमेत्यस्य विचारे विनियोगोन्यया भविष्यतीति शङ्कया तद्वत सव्रीडमैक्षतेत्यये मयविह्वललोचने इत्यनेनापि तद्यञ्जितं भवतीति तथोक्तम् ॥ १३ ॥ एतदने । रुक्मिप्रभृतिदुष्टमानसदुःखदाय नम इति ।। १४ ॥ नामोक्तम् । अस्मिन्प्रकरणे रुक्मी मुख्य इति तस्यैवादौ निरूपणम् । तदादयों ये दुष्टा शिशुपालजरासंधादय । तेपा मानसे दुखद । सर्वेषा पराजयेन मानहानिननितमानसद् खमेव जातमिति तथोक्तम्। इद तु 'भो भो पुरुषशार्दूल दौर्मनस्यमिद त्यजेत्यारम्य 'रुक्मी तु राक्षसोद्वाह कृष्णद्विट् असहनस्वसु । पृष्ठतोन्वगम'नित्यनंतरं 'प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विमिर्हतबलप्रम स्मर विरूपारण विगतात्ममनोरथ । चक्रे भोनकर नाम' इत्यतम्य नाम ज्ञेयम् ॥ १४ ॥ अत परं भगवान्रुक्मिणी पुरं द्वारिकामानीय विधिवद्विवाह कृतवानिति तद्योत नामाहु । रुक्मिणीविवाहप्रदर्शितगृहस्थधर्माय नम इति ॥ १५ ॥ रक्मिण्या विधिवत् यो विवाहम्तेन प्रदर्शित गृहस्थधर्मो येन । यद्यदाचरति श्रेष्ठ इति न्यायेन म्यय प्रदर्शनेनाग्रेपि सर्वेषु गृहम्थेषु सदाचार प्रपतेतेति तथा कृत इति भाव । पूरे हरणेन राक्षसो विवाह कृत , पश्चाद्रथारोपणे पाणिग्रहणेन गाधर्व कृत ॥ १५ ॥ एवं सतिगृहाश्रमम्थम्य यो वेदोक्तविधिवद्विगह सतु न नात , तदकरणे स्वयंशे सर्वत्र प तदोच्छेदो भविष्यतीति स्वयं वेदोक्तधर्मम्पापा इति तृतीय वेदोक्तविधियद्विवाह कृत वान् । एतनापर नामा । विविधायियाहक नम इति ॥ १६॥ एतसामद्वयं तु 'भगवाभीष्मरमुतामे निनित्य भूमिपान् । पुरमानीय विधियदुपपेमे पुरुद्धरेत्यारभ्य 'दारिकापामम्दानमहामोद पुरोग्मा, रतिमण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्ण ट्रिप पनि मिन्यतम्य नाम सेयम् । अत्राध्यापममाप्ति ॥ १६ ॥ अा पर पहाध्यायनामानि निरुप्यन्ने ।

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । कामजनकाय नम इति ॥ १७ ॥ अर्य माव । भगवान्यदा भार्यास्वीकार कृतस्तदा पुत्रस्वीकारो कर्तव्य इति स पुत्र प्राकृतो भविष्यतीति संदेहाभावाय पूर्व हरेण दाधस्य वासुदेवाशस्य कामस्य जनको जात । आत्मा वै जायते पुत्र इति स्याशमेव स्ववीर्येण प्रक्टीकृतवानित्यर्थ । तेनायं पुत्रो न जीव किंतु स्वाशम्त एवेति । अग्रे न संमृति । एतत्सर्व विवरणे द्रष्टव्यम् । इद तुकामस्तु वासु देवाश इत्यारभ्य प्रद्युम्न इति विख्यात इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ १७ ॥ अगे-शंपरघातकप्रद्युम्नाय नम इति ॥ १८ ॥ नामोच्यते । तम्यायं भाव । शंवर पूर्ववैरी नारदेन ज्ञापितत्वाद्दशदिनमध्य एव हृत्वा समुद्रे क्षिप्तवान् । तर त बालक मत्स्योगिलतं मत्स्य धीवरो जालेन निगृह्य शबरायैव न्यवेदयत्तदा स शबर सूदकार्यधिकृता मायावती प्रति प्राहिणोत् । तदा व्यजनार्थ विदीर्णे तस्मिन्परमसुदरं बालक दृष्ट्वा विस्मितासी पश्चान्नारदद्वारा ज्ञाततत्त्वा त पालितवती। तत परममनोहर प्राप्तयौवन दृष्ट्वा तम्मै सवै तत्त्व विज्ञाप्य सर्वो विद्या मायारूपा दत्वा शबरं घातयित्वा उभावपि कामो रतिश्च दपती द्वारि- कामागत्य सर्वेषामानदं कृतवतावित्येतावदर्थसूचकमिदं नाम ज्ञेयम् । अत एव शबरघातकश्च प्र कृष्टद्युम्न आनदो यस्मात् , पूर्व तथात्वाभावादिति भाव । इद तु 'त शंबर कामरूपी त्यारम्य 'यं वै मुहु पितृसरूपनिनेशभावा' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् । अत्राध्यायसमाप्ति ॥ १८ ॥ अप सप्तमाध्यायम्य नामानि उच्यते । जायवतीप्राणपतये नम इति ॥ १९ । इद तु 'इत्युक्त स्वा दुहितरं कन्या नायवती मुदा। अर्हणाथै स मणिना कृष्णायोपन हार ह' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम्। कृष्णायोपनहारेति क्यनेन सा तदधीनीकृता, तया तु तत्स्वरूप दृष्ट्या सर्व समर्पितमिति तस्या प्राणाना पतिर्गत इति तथोक्तम् ॥ १९ ॥ अत परं मण्यानयनप्रयोजनज्ञापक नामाहु । लोकनिर्मितसर्वार्थज्ञापकाय नम इति ॥ २० ॥ लोकैनिर्मिता अनुमानेन कल्पयित्वा स्थापिता वस्तुतो मिश्याभूता ये सर्वार्था 'दिने दिने स्वर्णमारानष्टौ स सृजति प्रभो इत्यारभ्य 'स याचितो मणिं क्वापि यदुरानाय शौरिणा। नैवार्थकामुक प्रादाद्याचाभगमतर्कयन्नित्यारम्य 'प्राय कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वन गत भ्राता ममे'त्यंताभिशापरूपा तेषा ज्ञापक प्रकाशक । तथा च 'सत्राजित समाहूय समाया रानसंनिधौ । प्राप्ति चाख्याय भगवान्माणिं तम्मै न्यवेदय दित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ २० ॥ अत एवाग्रे ॥ सत्यभामावल्लभाय नम इति ॥ २१ ॥ ततु स चाति वीडितो रत्न गृहीत्वेत्यारम्य ता सत्यभामा भगवानुपयेम इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् । वल्लमत्वे हेतु । सत्येनैव भासते शीलौदार्यगुणान्वितत्वं चेति विवरणे स्फुटीकृतम् ॥ २१ ॥ अत परमष्टमाध्याये प्रथमम् । सत्राजित्स्वर्गहेतवे नम इति ॥ २२ ॥ नामोक्तम् । अनार्य भाव । यद्यपि सनानिन्निरोधाधिकारी, तथापि देवातरे कृतबुद्धि .

·१२
त्रिविधनामावली।
रिति न निरोधसिद्धिरिति तं देहं परित्यज्य मणिद्वारा भक्के अकूरे स्थित भगवञ्चरणरूपेषु
वाराणस्यादितीर्थेषु निरुद्धो भविष्यतीति भगवान् तथा कृतवानिति भगवतो हेतुत्वमुक्तम् ।
एव भिन्नमति शयानमवधीदित्यस्य नाम ज्ञेयम् ॥ २२ ॥
अत एवाग्रिमं नामाहु । स्यमंतकमाणहरॆ नम इति ॥ २३ ॥
यदि तन्निकटे मणिस्तिष्ठेत्तदाप्यन्यसबंधस्तिष्ठेदिति निरोधासिद्धिरिति तद्द्वारा तस्य
हरण स्वयमेव कृतमिति तथा नामोक्तम् । इदं तु 'वीणा विक्रोशमानाना केंदतीनामनाथवत् ,
हस्वा पशून शौनिक्वन्मणिमादाय अग्मिवान्' । इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ २३ ॥---अग्रे--
शुद्धकीर्तिस्थापकाय नम इति ॥ २४ ॥ नामोक्तम् । तत्तु 'इत्यगोपदिशत्येक'
इत्यारम्य, 'तत्सुतस्तत्प्रभावोसावक्रूरो यत्र यत्र हि। देवोभिवर्पते तत्र नोत्पातो नैव मारिके-
त्यतस्य नाम ज्ञेयम् । मणिस्थापनेन भक्तेषु शुद्धा कीर्तिरेव स्थापितेति तथोत्तम् ॥ २४ ॥
अतएवाग्रिम नामाहु । अक्रूरादिभक्तदोषनिवारकाय नम इति ॥ २५ ॥
इद 'वितिदूतै समानीय प्राहापूर'मित्यारम्य 'स्यमतर्क दर्शयित्वा नातिम्यो रज आत्मन ।
विमृज्य पाणिना भूयस्तस्मै प्रत्यर्पयत्प्रभु रित्यतस्य नाम ज्ञेयम् । राद्यक्रूर आह्वानानंतरमागत्य न
प्रदर्शयेत्तदातूरस्य महानेव दोप स्थात्, आदिपदेन कृतवर्मादयोपि ज्ञेया । अथवा लोके
भगवति मणिविषयिका प्रतीति सर्वस्यापि संदिग्धा तिष्ठतीति तज्ज्ञानतोप्यतरस्य मणिप्रदर्श
नाभावादनिष्टमेव भवेदिति भगवान् भक्तदु खासहिष्णुरिति स्वयमाय तदोष दूरीकृतवानिति
तथा नामोक्तम् । फलक्थनेनाधिकमाहात्म्यमपि प्रकटीकृतवानित्यपि ज्ञेयम् ॥ २५ ॥
अत पर नवमाध्यायस्य नामोच्यते । एतावत्पर्यंत गुणत्रयरूपाणां तिसृणा विवाहो
निरूपिन । रक्मिणी राजसी, तामसी सन्यभामा तत्प्रमगादेव प्रथम सात्त्विकी नाबुवती ।
अत पर विद्यारूपा पंच निरूप्यते ।
तत्र प्रथम कालिंदीपतये नम इति ॥ २६ ॥
इदं त्वध्यायादारम्य 'रथमारोप्य तद्विद्वा धर्मरानमुपागमत्' इत्यतम्य नामज्ञेयम॥२५॥
अप्रे-पांडयराज्यस्थापकाय नम इति ॥ २७ ॥ नामोत्तम् । तत्तु 'यदेय
कृष्णसदिष्ट पार्याना परमाद्भुतम् । वारयामास नगर'मित्यारम्य 'स तेन समनुज्ञात आययो
द्वारिका भूप' इत्यतस्य नाम इयम् ॥ २७ ॥
अग्रे-मिप्रयिंदापतपे नम इति ॥ २८ ॥
तत्तु 'विंदानुर्विदावावत्या वित्यारम्य 'प्रप्तध हतवान् कृष्णो राज्ञा रामप्रपश्यता मित्य
तम्य नाम सेयम् ॥ २८॥
अप्रे-सत्यापतये नम इति ॥ २९ ॥
नामोपम । तत्तु 'नानिनाम कौशल्य आती दिपारम्प 'ता प्रत्यगृहानगपान्विधि
पत्महशी प्रमुरित्यतम्य नेपम् ॥ २९ ॥

·। . श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिप्तमेता । अग्रे-भदापतये नम इति ॥ ३० ॥ नामोत्तम् ।। तत्तु 'श्रुतकीर्ते मुता भद्रामुपयेमे पितृप्यम् । कैकेयीं भ्रातृभिर्दत्ता कृष्ण सतनादि मिरित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ३० ॥ अग्रे । लक्ष्मणापतये नम इति ॥ ३१ ॥ नामोक्तम् । तत्तु 'मुता च मद्राधिपते लक्ष्मणा रक्षणैर्युताम् । इत्यस्य ज्ञेयम् ॥ ३१ ॥ एतदने । रोहिणीपतये नम इति ॥ ३२ ॥ नामोत्तम् ।। एपा पोडशसहस्राणा शताधिकाना मध्ये मुख्या। क्वचिदष्टमहिषीमध्ये मद्रास्थाने मन्त्रशास्त्रे प्रसिद्धति मुख्यत्वेन पूर्वमुत्ता ॥ ३२ ॥ अत एव तदुक्त्वाग्रे ॥ पोडशसहस्रनायिकापतये नम इति ॥ ३३ ।। नामो क्तम् । तत्तु भौम हत्वा तन्निरोधादाहृताश्चारुदर्शना इत्यस्य नाम । अत्र भौममारणानंतर राजकन्यानामानयन तदनन्तर विवाह इति नामापि तन्मारणानंतरमेवापेक्षितम् । अत्र तु मारणात्प्रागेवैतन्नामोत्तमिति तत्समाधानमुच्यते । भगवतो मुख्य कार्य तदेव स्वस्मिन्निरोधेन खिय उद्धर्तव्या , तास्तु तन्निरुद्धा इति तदुद्धारो मुख्य , तन्मारणं गोणम् । अत एव मूले तास्तु चारुदर्शना इति, तस्यार्थस्तु विवरणे भगवता आहृता इति दर्शनमात्र तासामानयने चारु दर्शनम् ज्ञानम् सौदर्य च यासामिति हेतुरुक्त इति भगवता तासा स्वरूप ज्ञात्वा स्वस्मि पतित्वमगीकृत्यैव ता आनीता , न तु भौममारणानतर तज्ज्ञानं जातमिति पूर्वमेव तद्योतक नामोक्कमिति भाव , अत एव नायिकापदमुक्तम् । तेन रसात्मक्सक्लगुणलक्षणपूर्णा अप्परो- रूपा स्वार्थमेवोत्पादिता इति पतिरपि स्वयमेवेति ॥ ३३ ।। तत्प्रतिबंधमात्र दुरीकर्तव्यं, तदने कृतमिति तत्सूचक नामद्वयमाहु । मुरारये नम इति ॥ ३४ ॥ नरकांतकाय नम इति च ॥ ३५ ॥ इद तु दशमाध्यायस्य नाम | तनाद्य तु अध्यायादारभ्य 'शिरासि चक्रेण नहार ली लये'त्यतस्य ज्ञेयम् ॥ ३४ ॥ अपरं 'तद्विसर्गात्पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरि । अपाहरद्नम्य च चक्रेण क्षुरनेमिने त्यंतम्य ज्ञेयम् ॥ ३५ ॥ अग्रे वसुधापूजितचरणाय नमः॥३६।। इति नामोक्तम् ।। तत्तु ततश्च भू कृष्ण मुपेत्य कुण्डल' इत्यारम्य, 'इति भूम्यार्चितो वाग्भि' रित्यतम्य ज्ञेयम् । इत्यधिकमेकस्मिन्नार्दश ॥ अग्रे तत्पुत्रायाभयं दत्त्वा राज्य दत्तवानिति तत्रत्याना सर्वननाना सुख कृतवानिति तयोतर्क नामाहु । सर्वजनीनसुखहेतवे नम इति ॥ ३७ ॥ अथवा । तत्रत्यसर्वसामग्रीप्रेषणेन द्वारकास्थसर्वननाना मुखोत्पादव इति तथोक्तम् । इदं तु 'दत्वामय मौमगृहं प्राविशत्सकलर्द्धिमत् इत्यारभ्य 'प्रेषयामास केशव' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ३६॥ ,

·६४
त्रिविधनामावली।
द्वारिकाया दिव्यमपि मुख कृतवानिति तत्सूचक नामाहु ।
पारिजातापहरणाय नम इति ॥ ३८ ॥
तत्प्रयोजक नामाहु । महेद्रादिदुष्टवुद्धिनिवारकाय नम इति ॥ ३९ ॥
महेंद्रादयस्त्वधिकारिणो न तु स्वामिन इति भगवता सर्व वस्तु स्वार्थ तत्र तत्र
म्थापितम् । ते तु स्वार्थमेवेति मन्यते । अत एवैक्यारयाचित इन्द्रो न दत्तवान्तदा सर्वमे
वोत्पाट्यानीतवान् । तेन तन्मदोप्यपहृत इति तदर्थमेव तद्धरणमिति तथोक्तम् । इद तु गत्वा
सुरेंद्रभवनमित्यारम्य विबुधानिनित्योपानयत्प्रभुरित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ३९ ॥
पारिजातेत्युपलक्षणम् । त्रैलोक्ये यावतो लक्ष्मीविलासपायोस्ते सर्वे प्रतिगृह स्थापिता
इति तत्सूचक नामाहु । सर्वरलकोशादिपूरितगृहाय नम इति ॥ ४० ॥
पोडशसहस्रस्त्रीणा महिप्यादीना च गृहा सर्वरत्नादिभि पूरितकोपा कृता इति
भाव । इद तु स्थापित सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभिन' इत्यारभ्याध्यायसमाप्तिपर्यतस्य
नाम ज्ञेयम् ॥ ३९ ॥
अग्रे एकादशाध्यायस्य नामद्वयमुच्यते ॥ प्रथमम् रुक्मिण्यादिस्त्रीमनापरी
क्षकाय नम इति ॥४१॥
आदिपदेन सर्वासामेव प्रकारभेदेन परीक्षा कृतेति ज्ञाप्यते ।
केन प्रकारेण कृतेत्याकाक्षायामाहु । लौकिकलीलावाक्यविशारदाय नम
इति ॥ ४२ ॥
इदं तु 'राजपुत्राप्सिता भूपैरित्यारम्य एतावदुक्त्वा भगवा'नित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ।अथवा
लौक्किानि लीलासंबंधीनि वाक्यानि यस्य । विशिष्टा मतिमार्गीया अलौकिकी शारदा
यस्येति मिन्न वाक्यम् । अय भाव ।पूर्ववचनेन तादृग्दशाया दशम्येवावस्था तस्या संनातेति
तादृशीं दृष्ट्वा सात्वनं कृतम् । 'त्वद्वच श्रोतुकाभेन वेल्याचरितमंगन' इत्यनेनेति भगवतैव
सात्वनद्वारा हृदि प्रविष्टेन तानि वाक्यान्युत्पादितानीति तथोक्तम् ।
अत परं द्वादशाघ्यायनाम । अस्मिन्नध्याये वैदिक रमणमुच्यते । लौकिक तु पूर्व-
मुक्तम् । वैदिके तु 'दशास्या पुत्रानाधेहीति श्रुतिवाक्य सत्य कर्तुं तथाकरोदितितत्सूचवं
नामाहु । श्रुत्पर्धप्रतिपादकदशदशपुत्राय नम इति ॥ ४३ ॥
इदं तु 'एवैक्शस्ता कृष्णस पुत्रान्दशदशारला' इत्यारम्य 'रोहिण्यास्तनया हरे रित्तस्य
नाम ज्ञेयम् ।। ४३ ॥
अग्रे--कलिधर्मप्रतिपादकवंशादिकफर्ने नम इति ।। ४४ ॥
अर्य माव । क्लौ सुद्ध क्षत्रियो हि न स्याप्य इति निश्चयापाप वियाहमकरोत्फलं
तस्याप्यसूचय'दिति मागिनेयाय मी स्यकन्या दत्तवान् , अग्रेपि तथैव नात इति तद्योतक
नाभेद ज्ञेयम् । इदं तु 'प्रद्युम्नायानिरुद्धोदित्यारभ्य 'ततोऽनिरुदो सहमार्यया पर र
समारोप्येतस्य ज्ञेयम् ॥ ११ ॥

·,
.
श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता।
अत पर प्रयोदशाध्याय हित्वा चतुर्दशाध्यायस्य नामानि निरूपयन्ति । अत्र रान-
साना निरोधार्थ भगवल्लीलोच्यते । सा च चतुर्दशाध्यायपर्यंतमेव । तर प्रथमम् ।
याणासुरपलांतक नम इति ॥ ४५ ॥
अनेन पूर्वाध्यायथापि प्रयोननत्वेन सूचिता । इद तु 'माणार्थ भगवान् रुद्र समुतै
प्रमथैर्वत । आरय नदिवृषभं युयुधे रामकृष्णयो'रित्यारम्य वाणश्च तावद्विरथश्छिन्नध-
न्वाविशत्पुर'मित्यंतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ४५ ॥
महादेवस्तु भक्त , रामकृष्णसंबन्धी, तस्य स्वामिना सह युद्धमनुचितमपि भक्तार्य कृत-
वानिति यथाग्रे तस्य सम्माननं भवेत्तत्कृतस्वसम्माननं च तद्धेतु स्वयमेव जात इति तत्सूचक
नामाहु ।
महादेवादिसम्मानहेतवे नम इति ॥ ४६ ॥
महादेवादिपदेन ज्वरादयस्तत्कृतस्तोत्ररूपं स्वसम्माननं तस्य हेतुरूप । अयं भाव ।
महादेवो यावच्छक्यं युद्ध क्रोति । भगवता नृभणास्त्रेण मोहमुत्पाद्य वाणवलं सर्व नाशितम् ।
तदा ज्वर उत्पादित , सोपि नारायणज्वरेण नाशित ॥ ४६ ॥
तत स कुत्राप्यमयमपश्यन्भगवच्छरणमेव गतवान्स्तोत्रं च कृतवानिति भगवत्सम्मानन
च कृतम् । ज्वरस्तु न नाशित इति तत्सम्माननमपि जातं, तत्सूचकं नामाहु ।
चरादिदोपनाशकाय नम इति ॥ ४७ ॥
तस्य दोप एव नाशित , न स्वरूपम् । इदं तु 'अलब्ध्याऽभयमन्यत्र मीतो माहेश्वरो
ज्वर' इत्यारभ्य 'इत्युक्त्वोच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वर' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ४७ ॥
अग्रे तु स्वस्य सर्वयाऽशक्यं मत्वा भक्तस्यानिष्टं भवतीति शंकरोपि स्तोत्रं चक्रे ।
तदा भगवता प्रसन्नेन तद्वाक्यसम्माननेन तद्रव कृतेति तत्सूचक नामाहु ।
प्रल्हादादिभक्तवंशरक्षकाय नम इति ॥ ४८ ॥
आदिपदेन बलिरपि गृहीत । इद तु 'यदात्य भगवस्त्वन्न करवाम तव प्रिय मित्यारम्य
'प्राधुनिं रथमारोप्य सवध्वा समुपानयदित्यतस्य ज्ञेयम् ॥ ४८ ॥
अत परं सात्त्विकपकरणारंभे पंचदशाध्यायस्य नाम निरूप्यते ॥
दानादिधर्मयोधकाय नम इति ॥ ४९ ॥
यद्यपि नृगमोक्षानंतर दानादिधर्मबोधनं कृत तथापि इदं सात्त्विकप्रकरणम् । रानसाना
यया सात्त्विक्धर्मप्रवृत्तिर्मवेत्तथा दानादिधर्मोपदेशार्यमेव नृगमोक्षोपक्रम इति प्रथम तादृशमेव
नामोत्तम् ॥ ४९ ॥
तहेतुकमने-सुगमोक्षहेतवे नम इत्युक्तम् ॥ ५० ॥
इदं तु एकदोपवनं राजयपुर्यदुकुमारका' इत्यारम्य 'तावदद्राक्षमात्मान कृकलास पत-
प्रमो' 'इत्युक्त्वा त परिक्रम्य पादौ स्पृष्ट्वा स्वमौलिना । अनुज्ञातो विमानाम्यमारुहस्पश्यतां
नृणा'मित्येतस्य नामद्वयमुक्तम् ॥ १० ॥

·निविधनामावली।
अत परं स्ववीयाना शिक्षा कृतेति तदद्योतक नामाहु ।
ब्रह्मण्याय नम इति ॥ ११ ॥
रद तु 'कृष्ण परिजन प्राह भगवान्देवकीसुत । ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा रानन्याननु
शिक्षयन्' इत्यारम्य 'नृग ब्राह्मणगौरिवे'त्यतस्य ज्ञेयम् ।। ११ ॥
अत पर पोडगाध्यायस्य नाम निरूप्यते ।
पुष्टिमार्गप्रवर्तकाय नम इति ॥ ५२ ॥
तस्याय भाव । अत्र गोपिकास्त्वन्यपूर्वा ज्ञेया । कुमारिकाम्तु सग एवानीता ।
तत्रापि पक्षद्वयम् । ता एव भिन्ना वा । उभयथापि निरोद्धव्या । यद्यपि तास्तु निरुद्धा एवं
तथापि पुराणांतरकथामाश्रित्योच्यते । भगवता पूर्वमुक्त 'आयास्य इहे'ति तद्वाक्यपूरणार्थ
बलभद्ररूपेण स्वयमेव गन इति तासा कामपूर्ति कृतवानिति तथोक्तम् । विशेषस्तु विवरणे
द्रष्टव्य । प्रमेयरलेन सर्व कृतम् । इदानी प्रमाणवलमाश्रित्य साधनद्वारापि तत्पूर्ति कृत-
वानिति बलभद्ररूपेण स्वरूपानदपोषण कृतमिति पुन पुष्टिमार्गप्रवर्तको जात इति
तथोक्तम् ॥ १२॥
अग्रे पुन पुष्टिसूचक नामाहु ।
यमुनाकर्पणहेतवे नम इति ॥ १३ ॥
द्वयमपि पोडशाध्यायस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ५३ ॥
अप्रे सप्तदशाध्यायस्योच्यते---स्पर्धादिदुष्टविमोचकाय नम इति ॥ ५४ ॥
स्पर्धादिना ये दुष्टा पौड्क्वासुदेवादय तेपा विमोचा । यथा सादयो विमोचि.
तास्तथैतपीति भाव ॥ ५ ॥
अत एवाने तत्प्रकारसूचक नामाहु ।
पौंड्रककाशीराजहंग्रे नम इति ॥ ५५ ॥
तन्मित्रं काशीराजस्तत्सहायामागतम्तदा तेन सहितमपि मारितवानिति निरूपणम् ।
इदं तु 'दयन गते रामे रूपाधिपतिर्नुपे'त्यारभ्य 'एव मत्सरिण हत्या पाण्डूक ससखे
हरिरि'त्यंतस्य नामद्वयं ज्ञेयम् ॥ ५५ ॥ अग्रे-
देवतांतरपरदृतगर्वनाशकाय नम इति ॥ ५६ ॥
तत्तु 'मुदक्षिणम्तस्य' मुत इत्यारम्य 'तत्सूर्यकोटिप्रतिभ'मित्यतस्य नाम क्षेयम् ॥१६॥
अग्रे पुन -काशीदाहकाप नम इति ।। ५७ ॥
स्पष्टमेव । तत्तु 'कृत्यानल प्रतिहत' इत्यतस्य ज्ञेयम् ॥ ५७ ॥
अप्रे-पुष्टनिषासदोपनाशकाय नम इति ॥ १८ ॥
सत्तु 'धर्फ च विष्णोम्नदनुप्रविष्टमित्य तस्य नाम ज्ञेयम् | एनेन दुष्टमंन्धि सर्व
नाशिनम् ॥१८॥

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता। अत पर मुक्तिर्भविष्यतीति तद्धेतुकं नामाहु । मुक्तिहेतवे नम इति ॥ १९ ॥ अन्यथा काश्या मुक्तिरेव न भवेदासुरसंबन्धात् । विच । एतत्कथाश्रवणेन मुक्ति वि. प्यतीति पाठफलमुक्तम् । 'य एतच्छ्रावयेन्मर्त्य' इत्यनेन तत्सूचकमेवेदं नाम ज्ञेयम् ॥ ५९ ॥ अत परं अष्टादशाध्यायस्य नामानि निरूपयन्ति । दुःसंगहप्तादिविदाहियघहेतवे नम इति ॥ १० ॥ सपूर्णाध्यायस्यैवैतन्नाम ज्ञेयम् ॥ ६॥ अत पर एकोनविंशाध्यायस्य नामानि निरूपयति । पूर्वाध्याये दुष्टनिवारणलक्षण चरित्रमुत्तम् । अस्मिन्नध्याये शिष्टशिक्षणरूपं चरित्रमुच्यते । यद्यपि बलभद्रकृतमिदं चरित्र तथापि आवेशरूपेण स्वयमेव करोतीति भगवचरित्रमेवेति तत्सूचकं नामाहु । राज्यादिसकौरवगर्वनाशकाय नम इति ॥ ६१ ॥ इद तु 'दुर्योधनसुता राज लक्ष्मणा समितिनय'इत्यारम्य 'तमेव शरणं जग्मु सकुटुंबा निनीपव । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य सा प्रानलय प्रभु'मिति स्तोत्रपूर्वकं 'त्वा वयं शरणं गता' इत्यंतस्य ज्ञेयम् ॥११॥ अत परं विशाध्यायस्य नाम निरूप्यते । तत्र सात्त्विकेषु मुख्यस्य नारदस्य निरोधो वकल्य । स च मर्यादामक्तिमार्गीय । निरोधस्तु ततो भिन्न , अत एव तन्मार्गमोहेन भग वत्परीक्षार्थ प्रवृत्त इति मगवास्तम्य मोहं दूरीकृतवान् , तज्ज्ञापकं नामाहु । मर्यादाभक्तिहसभक्तमोहनाशकाय नम इति ॥ ६२ ॥ मर्यादामत्या दृप्तो यो भक्त , दृप्तपदेन तदेव परमकाष्ठापन्न वस्तु ज्ञातवान्न तु तद- मिममपि, तादृशस्य यो मोह तस्य नाशकाय, इदं तु 'नरकं निहतं श्रुत्वे'त्यारभ्य 'विदाम योगमाया ते दुर्दर्शामि'त्यंतम्य नाम ज्ञेयम् ॥ १२ ॥ अप्रे-जीवाधिकारशास्त्रगर्वनाशकाय नम इति ॥ ६३ ॥ तस्पाय माव नारदस्तु जीव एव । तदधिकारशास्त्र तु मर्यादाविरुद्ध न कर्तव्यमिति तादृशं मगवान्न करोतीति गर्व । मर्यादामार्गीयत्वात् । कर्य कृतवान् । पुत्रं मारयित्या तत्रत्त्या स्त्रियो विवाहिता इति सदेह , स्वरूपाज्ञानादिति तत्प्रदर्य तं गर्व दूरीकृतवानिति तथोकम् । इदं तु 'ब्रह्मन्धर्मस्य वक्ताह मित्यारम्य 'कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् । मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद्विस्मित' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ६३ ॥ अय चैकविंशाध्यायनामनिरूपणम् । वर प्रथमम् ॥ सुधर्मालंकृतचरणाय नम इति ॥ ६४ ॥ अत्र भगवत आहिकमुच्यते । भगवता चेत्सर्वेपि धर्मा कृता मवति तदा निखिल लोका अपि धर्मपरा स्युरिति तत्सर्वमाहिकं कृत्वा समामलंकृतवानिति । 'ब्राझे मुहर्ते उत्पाद .

·त्रिविधनामावली।
वायु पस्पृश्य माधव' इत्यारम्य 'सुधर्माख्या सभा सर्वैर्वृष्णिमि परिवारित । प्रविशन्निवि
ष्टाना न सत्यग पडूमय' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् । चरणालबारक्थनेन सर्वेषा भक्तिभावभूषण
भूषितत्वमुक्तम् । तेन सर्वे भगवत्प्रवणा जाता इति सूचितम् । एवं सर्वेषा निरोध उक्त ॥६४॥
अत पर पूर्वे ये भक्ता अलौक्किप्रकारेण निरोधयुक्ता एव बहिर्जरासधेन निरुद्धास्तेषा
त निरोध दूरीकृत्य स्वय निरोध कर्तव्य । स च तदपेक्षाभावेन भवतीति तत्सूचक नाम
निरूपयति ।
भक्तापेक्षावभासहेतवे नम इति ।। ६५ ॥
भक्ताना जरासंघनिरुद्धाना या अपेक्षा, एते मोचनीया इति तस्यावभास अंतस्थाया
बहि प्रकाश तस्य हेतुरूप , यदैव मनसि अपेक्षा नाता तदैव तत्प्रेषितो दूत समागत इति
अपेक्षा प्रकटासीदिति भाव । अन्यञ्च । भक्तो युधिष्ठिरस्तस्यापेक्षा राजसूयकरणेच्छा तस्याव
भास प्रकाशस्तस्य हेतु । एतत्तु राजदूते ब्रुवत्येवं देवपिरित्यारभ्य 'यक्ष्यति त्वा मखेंद्रेण
राजसूयेन पाण्डव । पारमेष्ठ्यकामो नृपतिस्तद्भवाननुमोदता मित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ।। ६५ ।।
एवं कार्यद्वयस्य प्राप्तत्वादुभयमपि सकृदेव कर्तुमशक्यमिव मातीति स्मयन्नुद्धव पृष्टवा
निति तत्सूचक नामाहु ॥
उद्धवादिबुद्धयनुसारिणे नम इति ॥ ६६ ॥
अथवा । नारदवचनाकरणे ब्रह्मपक्षहानि , जरासधवधार्थ गमने महादेवपक्षहानिरिति
यज्ञार्थमेव गमनमनुचितमिति सर्वज्ञोपि राजलीलानुकरणे मत्री प्रष्टव्य इति तथा कृतवानिति
तथा नामोत्तम् । इदं तु त्वं हि न परम चक्षुरित्यतस्य ज्ञेयम् । अस्यार्थम्तु विवरणे
स्पष्टीकृत ॥६६॥
अत पर द्वाविंशाध्यायनिरूपणम् ॥
जीवधर्मावयोधकाय नम इति ॥ ६६ ॥
अप मंत्रणमुच्यते, तत्तु रानलीलाया लौक्विप्रकारेण भवति यया जीवानाम् । अलौ
विकपकारस्त्वेतादशमंत्रेण वक्तव्य इति । यथा साधारणनीवाना धर्मा उपपत्त्पनुपपत्तियुत्ति
समर्पिता भवति, तपावबोधको नात , उद्धवद्वारा स्वयमेव तथोक्तवानिति तथा नामोत्तम् । इर्द
तु'पदुक्तमृपिणा देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वये त्यारभ्य 'इत्युद्धववचो रानन्नि त्यतस्य ज्ञेयम् १७
मत पर प्रयोविंशाध्यायम्य नाम ।
हीनधर्मावलंपनजीवकार्पफरें नम इति ॥ १८ ॥
हीनधर्मावलंबन मानणवेषधारण तेन यापनं कृत्वा राज्ञा उद्धारपूर्वक कार्यकर्ता ।
राज्ञो युधिष्ठिरस्य या । अन्यथा तत्कार्य न भवेदिति मपक्षपातो निरुपित । इदं तु भीम
सेनोर्जुन कृष्णो अमलिंगधरामय । नग्मुर्गिरिमनमित्यारभ्य 'रानन्धियतिथीनस्मा नित्य
तस्य शेयम् ॥१८॥

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता। १९ अत परं चतुविशाभ्यायनामनिरूपणम् । भक्तज्ञानहेतवे नम इति ॥ ६९ ।। इदं तु 'ददृशुस्ते घनश्याम'मित्यारभ्य 'प्रगतलेशनाशाय गोविंदाय नमो नम' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् । तादृशस्वरूपदर्शनेन स्वरूपज्ञाने म्वयमेव हेतुर्नात इति तथोक्तम् ॥ १९ ॥ एवं नि साधनानुग्रहे कारणं किमित्यापाक्षायामाहु ॥ पुष्टिनिमित्तज्ञापकाय नम इति ॥ ७० ॥ अनुग्रहे यनिमित्तं तस्य निमित्तस्य ज्ञापक । इद तु 'सस्तूयमानो भगवानामभिर्मुक- बंधने । तानाह करुणस्ताते त्यारभ्य हैहयो नहुषो वेनो रावणो नरकोऽपरे । श्रीमदाद्भशिता' इत्यतम्य नाम ज्ञेयम् । अनेन भवतामपि राज्यानंश मदनुग्रहे निमित्तं नातमिति तयोक्तम् ॥ ७० ॥ अथ पंचविंशाध्यायनिरूपणम् । राजसूयादिप्रवर्तकाय नम इति ॥ ७१ ॥ रानसूय आदौ यम्य आरभे राजसूय तन्मिपेण धर्मप्रवर्तकाय नम । जरासंधवध रानकुलविमोचनश्रवणेन युधिष्ठिरस्य मगवति परममक्तिर्माता, तदनंतर यज्ञोप्याधिदैविको जात । पुनरपि स्वस्मिन्नेव पूनाकरणेन सोपि भगवन्निष्ठो जात इति तथा नामोक्तम् । इद तु एव युधिष्ठिरो राना जरासधवध विभो । कृष्णस्य चानुभाव तं श्रुत्वा प्रीतम्तमब्रवीदि'त्यारभ्य 'समर्हयत् हृषीकेश प्रीत प्रणयविह्वल' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ७१ ॥ अग्रे तत्पूननमसहिष्णुश्चैदोपराधं कृतवानिति तत्सूचक नामाहु । शिशुपालादिभक्तवैकुंठप्राप्तिहेतचे नम इति ॥ ७९ ॥ आदिपदेन हिरण्यकशिपुरावणादयोपि ज्ञेया । इदं तु 'इत्य निशम्य दमघोषसुत स्व- पीठादित्यारम्य 'चैद्यदेहोत्थित तेनो वासुदेवमुपाविशत्' इत्यंतस्य नामोक्तम् ॥ ७२ ॥ अग्रे पड्विंशाध्यायस्य नाम । दुर्योधनादिदुष्टमानभंगहेतवे नम इति ॥ ७३ ।। अर्य माव । भगवतो भूभारहरण कर्तव्य, तदर्धमेव रामसूयारंभ । तस्मिञ्जाले तद वश्यमावि । तत्र कारणे दुर्योधन एवेति तस्य मानमंगस कारण स्वयमेव मात इति तादर्श नामोक्तम् । इदं तु 'एकदांत पुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधन श्रियम् । अतप्यदानस्यस्ये'त्यारभ्य स वीडितोऽवाग्वदनो रुषा ज्वलन् नि क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गनाह्वयम् । भातृप्णी भगवान् मुवो मर समुग्जिही भ्रमति स्वया होत्यंतम्य नाम ज्ञेयम् । यद्यप्यभिमानरूपं तस्य दौरात्म्यमेव मानर्मगहेतु , रा सूये समागतस्याभिमान कर्तुमनुचित इति, तथापि भूभारहरणप्रयोमकत्वेन भगवत एव हेतुत्वमिति तथोक्तम् । इद तु भगवतस्तूष्णीमावेनावगम्यते ॥ ७३ ॥ किंच । भगवतम्तूष्णीमावस्यान्यदपि प्रयोजनमस्तीति तज्ज्ञापक नामाहु ।

·७०
त्रिविधनामावली।
युधिष्ठिरादिभक्तगर्वनाशकाय नम इति ॥ ७४ ।।
यदि भगवास्तत्समानन कुर्यात्तदा भूमारहरण न भवेत् , भक्तदु म्वाभावात् । यदि च त
मारयेत् , तदा युधिष्ठिरादीना तादृशैश्वर्येण गर्यो भवेदिति तस्यानिष्टरूपत्वाद्यत्तच्छलेन सर्वे
श्वर्यापहरणेन तन्नाशको जात इति तथोक्तम् । इद तु भगवत्तूष्णींभावस्य तात्पर्यज्ञापकं नाम
नेयम् ॥ ७४ ॥
अथ सप्तविंशाध्यायनिरूपणम् ॥
प्रद्युम्नादियाघगर्वप्रहारकाय नम इति ॥ ७५ ॥
इद 'त्वपोवाह रणात् सूतो धर्मविद्दारकात्मज' इत्यारभ्य 'व्यक्त मे क्थयिप्यति
हसंत्यो भ्रातृजामय' इत्यतम्य नाम ज्ञेयम् । अब प्रद्युम्नम्य गर्व स उपस्पृश्य इत्यम्य विवरणे
म्फुटीकृत ॥ ७९ ॥
अत परमष्टाविंशाध्यायनिरूपणम् ।
तपस्यादिदृप्तशाल्वादिघातकाय नम इति ॥ ७७ ॥
३. तु प्रद्युम्नादिनिरोधनिरूपक नाम ज्ञेयम् ॥ ७६ ॥
अग्रे--पुण्यादिहीनधर्मज्ञापनहेतवे नम इति ॥ ७७ ॥
तस्याय भाव । अत्र शाल्वमारणात्पूर्व युद्धे वसुदेवान्यथाभावप्रदर्शने भगवतोपि मोह
एव दृष्ट । तेन क्स्यापि भगवति प्राकृतबुद्धिर्भवेत्ता तस्यानिष्ट स्यादिति तदभावाय तथा
नामोत्तम्। भाग्याीना हीनो यो धर्म पितरि शाल्वकृत तस्य ज्ञापने हेतु स्वयमेर जात ।
यतो मायाकृतमिद सा दृष्ट, मायारूपो भगवानेवासुराणामुपास्य इति भगवतैवासुरव्यामोहार्य
तथा दशिवमिति तथोक्तमिति भाव । इद तु 'ततो मुहूर्त आगत्य पुरुष' इत्यारम्य 'ततो
मुहूर्त प्रकृतावुपस्थित' इत्य॑तस्य ज्ञेयम् ॥ ७७ ।।
सिद्धान्तसूचकमप्रिम नामाहु ।
मुख्यसिद्धान्तप्रवर्तकाय नम इति ॥ ७८ ॥
इद तु 'एवं वदन्ति राजर्षे' इत्यारम्य 'स्तो नु मोह परमस्य सद्गतेरि'त्यतम्य नाम
नेयम् । यद्यप्येतनामद्वयं 'दृप्तशाल्वादिघातराय नम' इति नान्न पूर्वमपेक्षित, तथापि मुख्य
स एव निरोधसाधक्ताद् खनिपारकत्वाधेति प्रथम तदेवोक्तम् । पश्चात्तादृग्धर्मदर्शनेन
भचाना भगवत्यन्यपाभावो भोदिति तन्निशरणायतनामद्भयमुक्तमित्येतदपि निरोधसाधकमिति
सर्वमनवद्यम् ॥ ७८ ॥
अयोनत्रिशाध्यायनामनिरूपणम् ।
दंतवमधिदूरथादिमुक्तिनये नम इति ॥ ७९ ॥
इदं तु 'शिशुपालम्य शाल्यस्य पाण्डम्यापि दुर्मतेरित्यारम्य 'शिगे नहार राजेंद्र
सगिट सकुंडलमित्यतम्य नेयम् ॥ ७९ ॥

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । अत परमुपसंहरति । जरासंधोद्यममारभ्य विदृरथपर्यंत क्षत्रियधर्मनायोपमहार कृत इति तत्सूचक नामाहु । क्षत्रियधर्मनाट्योपसंहारकाय नम इति ॥ ८ ॥ इद 'त्वेवं सौमन शाल्व च दन्तवक्र सहानुनम् ' हत्ये'त्यारम्य 'विवेशालकृता पुरी मि त्यन्तस्य ज्ञेयम् ॥ ८॥ अत पर भगवता युद्ध न कृतमिति तदुपसहार एव कृत इति भाव । अत एवाने तत्सूचक नामाहु । न्यस्तशस्त्राय नम इति ।। ८१ ॥ एतत्पुराणातरे प्रसिद्धम् । 'विदृरथातमामथ्य पूतनादिदनो कुलम् । कृष्णम्तूपारमदिति अत्र तु स्निग्धभत्तादीनामतरायराहित्येन निरोधसाधक्त्वादुतम् ।। ८१ ॥ अग्रे आवेशद्वारा यत्वार्य कृतवास्तदाहु । पलदेवतीर्थयात्राप्रवर्तकाय नम इति ॥ ८२ ।। अर्य भाव । इद सात्त्विकप्रकरणम् । तर धर्म कर्तव्य । स न प्रवृत्त्यात्मको यज्ञती र्थादिरूप । तयोर्मध्ये यज्ञरूपो धर्म युधिष्ठिरद्वारा राजसूयक्रणेन कृत । वसुदेवे विद्यमाने स्यम्य करण नोचितमिति तत्सहायक्रणेन स्वयमेव कृत इति भाव । तीर्थानि तु बलदेवद्वारा रुतानि, क्रियाशक्तिरूपत्वेन तत्कृत स्वकृतमेवेति भाव । तर हेतु । भगवतस्तु भूभारहरण कर्तव्यम् । तत्र बलभद्रस्य कौरवपक्षपतिर्न विघ्नकरण सभवतीति तथेच्छामुत्पादितवान्यतम्ती र्थयात्रार्थ गतवान् । तदेवोक्तम् । 'श्रुत्वा युद्धोद्यम राम इति ॥ ८२ ।। अग्रे पुन शाघ्रागमने विघ्न करिष्यतीति सूतमारणेन पुनस्तीर्थयात्रा कारितवानिति तत्सूचकं नामाहु । सूतघातकाय नम इति ॥ ८३ ॥ तन्मिषेण तद्धेतु स्वयमेव जात इति तथोक्तम् ॥ ८३ ॥ तावत्पर्यत कौरवाना युद्ध जातमिति तत्सूचक नामाहु । पार्थसारथये नम इति ॥ ८४ ॥ इद तु त्रिंशाध्यायस्य नाम ज्ञेयम् । एतौ भूमारहरणार्थमेव प्रकी, तेन भक्तरक्षाभक्त पक्षपातसूचक नामेदं ज्ञेयम्। नरेण सहार , नारायणेन रक्षा, उभयकार्यार्थमेवैक्त्र स्थिति ॥४॥ अग्रेपि पार्थस्य भक्तत्वात्क्षाप्रबलेन युद्ध करिप्यामीत्यभिमानेऽनिष्ट भवेदिति तन विषादमुत्पाद्य साक्षान्मुखारविंदाद्भक्तिरसात्मक गीतामृत वटीचकार । येनापि जगदुद्धा रो मात , तज्ज्ञापवं नामाहु । अव्यक्तगीतामृतमहोदधिप्रवर्तकाय नम इति ॥ ८५ ॥ तच्छ्वणेन मोहनिवृत्त्या भगवदाज्ञया युद्ध कृतवान्न तु वक्षारधर्माभिमानेनेति पार्थस्य रक्षा कृतेति तथा नामोक्तम् । अत्र महोदधिपदेन यथा सोगाधस्तथाभक्तिरसागाधत्वमनापीति भाव । यथा तर रत्नानि तयात्र पुष्टिमार्गीयभावा ज्ञेया ॥ ५ ॥ - ·त्रिविधनामावली। एवमुपदिश्य युद्ध कारितवानिति तद्योतक नामाहु । कौरववलांतकत्रे नम इति ॥ ८६ ॥ नदद्वारा स्वयमेव कृतवानिति भाव । एतावत्पर्यंत बलदेवम्य तीर्थयात्रा स्थिता । तव श्रुतम् । 'सर्वरानन्यनिधन भार मेने हत भुवि' इति । भीमदुर्योधनयुद्धमवशिष्टम्-तत्र निवारणार्थ गतवान् । निवारणे कृतेपि तौ तद्वाक्य न भगृहतु । तदा परावृत्त्य द्वारावती यया । इढ तु भगवत्वार्य, नोचेदुर्योधनपक्षपात उर्यादेव ॥ ८६ ॥–तत्सूचक नामाहु । इतरपक्षपातनाशकाय नम इति ॥ ८७ ॥ इतरो दुर्योधन । एतावचरित्र प्रयोजनत्वेनावेशद्वारा भगवता कृतम् । तत्प्रयोजन द्योतक्त्वेन पार्थसारथये नम इत्यादिनाम्ना तम्चरित्रातर्गतत्वेन निरूपण ज्ञेयम् ॥ ८७ ॥ अथैकत्रिंशाध्यायनिरूपणम् । सुदामारंकभार्यार्थभूम्यानीतेंद्रवैभवाय नम इति ।। ८८ || अग्रे द्वात्रिंशाध्यायस्य नाम । हेतुस्थापकाय नम इति ॥ ८९ ॥ अय भाव । माक्षाद्भगवानस्मै किमपि न दत्तवानिति मागे तन्माहात्म्य म्मृत्वा हपे णादाने हेतु । 'अधनोयं धन प्राप्य मायन्युधैर्न मा स्मरे'दिति कल्पितवानिति तथा नामोक्तम् । विच । अग्रेपि गृहागमने तापपूर्वश्रिय दृष्ट्वा परमपिस्मितम्तद्धेतु विचारितमान् । इद तु 'विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र स्वसमृद्धिमित्यारम्य 'महाविभूनेरवलोक्तोन्यो नवोपपयेत यदूतमस्ये' त्यन्तस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ८९ ।। अत परं त्रयस्त्रिंशाध्यायनामनिरूपणम् , देशकालादिधर्महेत्वनुसारिणे नम इति ॥ ९० ॥ अन सात्विानामभीष्टपूरण भगवत्कृत निरूप्यते । तत्र देश कालच अगम् । नदर्य तदनुमारी नात इति तथा नामोत्तम् । तथा चार्थ । देश तुरक्षेत्रं, काल सूयोपरागसमय सर्व ग्रासरूप प्रलपसूचा , तन यो धर्म मानदानादिननित समम्तदोषनिस्तस्य हेतु पत्र, तदनुसारिणे । सर्ने प्रयाति अम्माभिरपि यात्रा कर्तव्येति दोपनिवृत्त्यर्थं ययुरिति भाव । इदै 'लपैक्दा द्वारिकायामि'त्यारभ्य 'ययुस्ते भारतं क्षेत्र'मित्यंतम्य नाम ज्ञेयम् ॥१०॥ अत पर तादृश्या यात्राया सपा परमाल्हादकारक उत्मयो भवतीति तत्सूचक नामाहु । यात्रोत्सवप्रवर्तकाय नम इति ॥ ११ ॥ इदं तु है स्पैर्देषधिष्ण्य मर्यरोच त महाभागा इत्यारभ्य' 'भुक्त्योपविविशु कार्म निधछायाप्रिपाभिनित्यंतम्य नाम ज्ञेयम् ॥११॥ अत पर तत्र अन्ये समागता यापार्य नेता मदर्शनेनानंदारको नात इति तसून नामा । अपिलमयनाम्माधिपूरकाय नम इति ॥ ९ ॥ .

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता। अत परं सप्तनिशाभ्यायस्य नाम । सुभद्राविवाहहेतवे नम इति ॥ १०४ ॥ 'अर्जुनस्तीर्थयात्राया पर्यटन्नित्यारम्य 'माहिणोत्पारिवाँणि वरवध्योर्मुदा बल' इत्यंतस्य नाम ज्ञेयम् ।। १०४ ॥ यथा भगवान्भक्तप्रीत्यर्थ भगिनीमपि दत्तवान्तया मार्गातरभक्योरपि भक्त भपिभिः सह स्वतो गत्वा प्रीतिं कृतवान्यत स्ययममानी मानद इति तत्सूचक नामाहु । जनकादिज्ञानिमनोरथपूरकाय नम इति ॥ १०५ ॥ ज्ञानिनोप्यनुगृहा भक्तिं दत्तवानित्यर्थ । इद तु 'तयो प्रसनो भगवा नित्यारभ्य उवास कुर्वन्चल्याण मिथिलानरयोपिता मित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ १०५ ॥ तथैव श्रुतदेवानुग्रह कृतवानिति तत्सूचक नामाहु । श्रुतदेवाधुपासकसन्मार्गयोधकाय नम इति ॥ १०६ ॥ श्रुतदेवादयो ये उपासरा इदानीं श्रुतदेवेनैवोपासना कृतेति स एवादी निरूपितस्तेषा सन्मार्गबोधक । यथा मयि भावस्तथा मद्भत्तेप्वपि ब्राह्मणेषु च भाव स्थापनीय इति तथा बोधक । इद तु 'श्रुतदेयोच्युत प्राप्त'मित्यारभ्य 'उपित्यादिश्य सन्मार्ग पुनारवतीमगा'दित्य- तस्य ज्ञेयम् ॥ १०६ ॥ अत परमष्टनिंशाध्यायस्य नाम निरूपणम् । अखिलनिगमनिजजनसंस्तुताय नम इति ॥ १०७ ॥ अखिलनिगमनिजजनमस्तुताय । अखिलनिगमा एव निननना बन्दिनस्तत्पराममैरि त्युक्तत्वात्तद्रूपा , तै सम्या स्तुताय । अर्थस्तु विवरणे विवृत । श्रुतिनिरूपितमेव श्रीकृ- प्णशब्दवाच्य परब्रह्मेति ॥ १०७ ॥ अन्येपामगम्यमिति तादृशं नामाहु । सर्वागम्यस्वरूपाय नम इति ॥ १०८ ॥ विच श्रुतीना भगवद्गुणर्णने कृते भगवान्प्रसन्न स्वस्वरूप ज्ञापितवान्तथापीयत्तया तन्न ज्ञातु शक्यमिति पूर्व तु 'यतो वाचो निवर्तते'त्युक्त्वापि पश्चात्तादृशमपि किंचिदनिर्वचनीय रतियति माद महाविद्या निति निरूपितापनीति लामा, नागोलम् । एलेनेहाश्रुतीनानगम्यो- व पुष्टिश्रुतीनामेव गम्यमिति भाव सूचित । अतएव 'शब्दार्थयोरुत्तमयो संबंधो यादृशो मत ! त विवेचयितुं कृष्ण श्रुतिगीता चकार हेलि श्रीमदाचार्यचरणरुक्तम् ॥ १०८ ॥ भगवज्ञापितमेव तज्ज्ञान भवतीति श्रुत्या तत्कीदृश निर्णीत तन्नापक नामाहु । ऐश्वर्यादिपधर्मस्थापकाय नम इति ॥ १०९ ॥ अन्ये निर्धर्मकं ब्रह्मेति वदति वाक्या ज्ञानात् । तत्र तु सर्वमखड सच्चिदानदात्मक कृष्णरूपमेवेति निरूपितम् । यत परे ब्रह्माणि भगवति कृष्णे अलौकिकैचर्यादयो धर्मा सर्व ·त्रिविधनामावली । एवं वसुदेवायाखडद्वैतज्ञानमुपदिश्य देवक्या अपि मनस्ताप दूरीकृतवान् तत्सूचक नामाहु । देवकीमनःपीडापनोदकाय नम इति ।। ९९ ।। अय भाव । भगवत सर्वेषामत्रत्यानामुद्धार तय इति स्वभ्रातर स्वनिमित्तमेव मारिता तेपामप्युद्धार कर्तव्य इति देवक्यास्तथेच्छामुत्पादितवान् । तथापि गुरो पुत्र आनीत इति पूर्व श्रुतमिति तन्माहात्म्यज्ञानेन तथा प्रार्थितवती तच्छोकजनितपीडा त्वत स्थितैद स्त्रीम्वभावात्। भगवता तदायनागीकारणैव मन पीडा निवृत्तेति तथा नामोक्तम् । इद तु 'कृष्ण गमा समाश्राव्य पुत्रान्क्सविहिसितान् । स्मरती कपण प्राह वैक्लल्यादधुलोचने'त्यारम्य एवं सचोदितौ मात्रा रामकृष्णौ च भारत । सुतल सविविशतु रित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ९९ ॥ अत पर सुतलप्रवेशस्य प्रयोजनज्ञापक नामाहु ।। देवाद्भिक्तशापादिदोषनाशकाय नम इति ॥ १० ॥ अय भाव । एते तु षड्मरीचिपुत्रा सरस्वत्या प्रवृत्त ब्रह्माण दृष्ट्वा तत्स्वरूपाज्ञानेन महमु । तद्दोपणासुरी योनि प्राप्ता । हिरण्यकशिपो जाता । पश्चात्ते देवक्या उदरे प्रविष्टा कसेन मारिता इति देवक्यास्तद्दर्शनायाक्षेति तथा । देवादि ब्रह्मा स एव भक्त । यतो भगवानेव कामरूपस्तेन प्रेरित । स तत्सेवार्थ प्रवृत्त नि क्पट , न तु विषयासक्त इति तत्कृते य शाप आसुरयोनिप्राप्तरूप । आदिपदेनान्येपि क्लेशा ज्ञेया । तददोषनाशको जात इति भाव । इदं तु 'तस्मि प्रविष्टावुभलम्ये त्यारभ्य षडिमे मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति इत्यन्तस्य नाम ज्ञेयम्। 'अध स्तलादृानयन तत्रापि द्वारिका वैकुंठपुरीति तत्र नीता इति तदुद्धार एव कृत इतिभाव १०० अग्रे पुत्रदानज्ञापर्क नामाहु । देवकीमृतापत्यदाने नम इति ॥ १०१ ॥ इद तु 'इत्युक्त्वा तान्समादाय इंद्रसेनेन पूजितौ पुनरमतीमेत्य मातु पुत्रानयच्छता'- मित्यंतस्य ज्ञेयम् ॥ १.१॥ अग्रे पुत्रदर्शनेन तत्स्नेहनो धर्म प्रकट इति तत्सूचकं नामाहु । देवकीस्तनंधयाय नम इति ॥ १०२ ॥ इद तु 'तान् दृष्ट्वा मालकान्देवी'त्यारम्य 'अपाययत् स्तन प्रीतेन्तस्य नाम ज्ञेयम् । पिच, न केवलं स्तनपान नातम्, किन्तु तेपा स्पर्शनानिर्वचनीयं सुख जातमिति तत्सूपर्व भरतापित्यसुखदात्रे नम इति ।। १०३ ॥ भत्ताया मातुरचित्य मृतानामानयन मनस्यपि न विचारक्षम तारी यत्सुख सुतस्पर्श परिप्लुतेत्यनेनो तम्य दारे । अथवा । भगा महान्यज्ञानेन तदानंदानुभा एवापित्य सुख नम्प दाये। इदं तु 'मुकम्पपिरिरुपुते त्यारम्य 'दृष्ट्या देवकी गुतागमननिर्गमम् । मेने मुविलिता माया हणम्य रचिता नृपे त्वतम्य ज्ञेयम् ॥ १.३॥ नामाहु ।

·श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता । अत परं सप्तनिशा यायस्य नाम । सुभद्राविवारहेतये नम इति ॥ १०४ ॥ 'अर्जुनस्तीर्थयात्राया पर्यटनित्यारभ्य 'प्राहिणोत्पारिबर्हाणि परखध्वोच्दा बल' इत्यंतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ १०४ ॥ यथा भगवान्भक्तप्रीत्यर्थ भगिनीमपि दत्तवान्तया मागीतरमल्योरपि भक्त मपिभिः सह स्वतो गत्वा प्रीतिं कृतवान्यत स्थयममानी मानद इति तत्सूचक नामाहु । जनकादिज्ञानिमनोरथपूरकाय नम इति ॥ १०५ ॥ ज्ञानिनोप्यनुगृहा भक्तिं दत्तवानित्यर्थ । इद तु 'तयो प्रसन्नो भगवा'नित्यारभ्य उवास कुर्वन्चल्याण मिथिलानरयोपिता'मित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ।। १०५ ।। तथैव श्रुतदेवानुग्रह कृतयानिति तत्सूचक नामाहु । श्रुतदेवायुपासकसन्मार्गयोधकाय नम इति ॥ १०६ ॥ श्रुतदेवादयो ये उपासमा इदानीं श्रुतदेवेनैवोपासना कृतेति स एवादौ निरूपितस्तेषा सन्मार्गयोधक । यथा मयि भावस्तथा मद्भत्तेप्वपि ब्राह्मणेषु च भाव स्थापनीय इति तथा बोधक । इद तु 'श्रुतदेवोच्युत प्राप्त'मित्यारभ्य 'उपित्यादिश्य सन्मार्ग पुनरवतीमगा'दित्य- तस्य ज्ञेयम् ॥ १०६॥ अत परमधनिंशाध्यायस्य नाम निरूपणम् । अखिलनिगमनिजजनसंस्तुताय नम इति ।। १०७ ।। अखिलनिगमनिनननमस्तुताय । अखिलनिगमा एव निननना बन्दिनस्तत्पराकमैरि त्युत्तत्वात्तद्रूपा , ते सम्यक् स्तुताय । अर्थस्तु विवरणे विवृत । श्रुतिनिरूपितमेव श्री- प्णशब्दवाच्य परबोति ॥ १०७ ॥ अन्येपामगम्यमिति तादृश नामाहु । सर्चागम्यस्वरूपाय नम इति ॥ १०८ ॥ विच श्रुतीना भगवद्गुणवर्णने कृते भगवान्प्रसन्न वखरूपं ज्ञापितवान्तथापीयत्तया तन ज्ञातु शक्यमिति पूर्व तु 'यतो वाचो निवर्तते त्युक्त्वापि पश्चात्तादृशमपि किंचिदनिर्वचनीय वस्त्विति 'आनंद ब्रह्मणोविद्वा'निति निरूपितवतीति तथा नामोक्तम् । एतेनेतरश्श्रुतीनामगम्यमे व पुष्टिश्रुतीनामेव गम्यमिति भाव सूचित । अतएव 'शब्दार्थयोरुत्तमयो संबंधो यादृशो मत । त विवेचयितुं कृष्ण श्रुतिगीता चकार हे ति श्रीमदाचार्यचरणैरुक्तम् ॥ १०८ ॥ भगवज्ज्ञापितमेव तज्ज्ञान भवतीति श्रुत्या तत्कीदृश निर्णीतं तक्षापर्क नामाहु । ऐश्वर्यादिपइधर्मस्थापकाय नम इति ॥ १०९ ॥ अन्ये निधर्मकं ब्रह्मेति वदति वाक्याज्ञानात् । तर तु सर्वमखड सच्चिदानदात्मक कृष्णरूपमेवेति निरूपितम् । यत परे ब्रह्मणि भगवति कृष्णे अलौकिश्वर्यादयो धर्मा सर्व ·त्रिविधनामावली करणसामर्थ्यरूपा कर्तुमर्तुमन्यथाक्र्तुं समर्था सर्वदा सत्येवेति श्रुतिद्वारा स्वयमेव स्थापको जात इति तथा नामोक्तम् । इद तु वेदस्तुतिसधि सपूर्णाध्यायस्य नामत्रय ज्ञेयम् ॥ १०९॥ अथैकोनचत्वारिंशाध्यायस्य नाम । भक्तदुष्टवैभवनाशकाय नम इति ॥ ११० ॥ भक्ताना दुष्टवैभवनाशकाय । अय भाव । 'देवासुरमनुष्येषु ये भजत्यशिव शिवम् | प्रायस्ते धनिनो भोना न तु लक्ष्म्या पति हरि मिति राज्ञा प्रश्ने कृते श्रीशुकेनोत्तरितम् । 'निवृत्तेप्वश्वमेधेषु राजा युप्मपितामह | शृण्वन्भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युत मिति । तदा श्रीभगवानुवाच । 'यस्यामनुगृह्णामि हरिप्ये तद्धन शनै रित्यारम्य 'मत्ता प्रमत्ता वरदान्वि सरत्यवमानत' इत्यतम् । शिवस्तु तामसतपस्यादिना शीघ्र प्रसन्नस्तेषा यद्यभिलपित वर ददाति यथा वाणादीनाम् । तदैश्वर्यं दुष्ट भवति भक्तानिष्टकारक चेति भगवास्तन्नाशको भवतीति तथा नामोक्तम् । अन्यथा ये वरदातारस्तानेव पीडयितुमुद्यता भवति ॥ ११० ॥ तत्सूचक नामाहु । भक्तसंकटनिवारकाय नम इति ॥ १११ ॥ भक्तस्य तत्कृतो य संस्टस्तस्य निवारकायेति । भगवतो भकस्य रक्षाकरणैक्स्वभाव एव नत्यनिष्टोत्पादकत्वमिति सूचितम् ॥ ११ ॥ तत्र दृष्टातरूपं नामाहु । कादिदुष्टघातकाय नम इति ॥ ११२ ॥ महादेवेनाविचार्यैव वृकाय वरो दत्त , स पुन स्वस्यैव पीडाकारको जातस्तदा भग वास्त मारयित्वा भक्तरक्षा कृतवानिति तथोक्तम् । इद तु 'शापप्रसादयो रित्यारभ्य 'मुमुचु पुष्पवर्षाणि हते पापे घृकासुरे' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ११२ ॥ एवं संरटनिवारणेन देवा स्तुतिं चतु । यत्रान्येपि स्तुतिमकुवैस्तदा यस्य संक्ट दूरी- पुर्यात्स तु क्रोत्येव । विच पुत्रसंस्टनिवारणेन ब्रह्मापि स्तुतिं चक्रे । तदाहु । ब्रह्मशियादिवंदितचरणाय नम इति ।। ११३ ॥ इदं तु 'देवपिपितृगंधर्वा' इत्यारम्य 'मोचित सरटाच्छिव'इत्यंतस्य नाम ज्ञेयम् । अनेन भगवति परमोत्को निरूपित ॥ ११३ ॥ अन्यदप्युत्वबोधक नामाहु । सर्वोत्कर्पयोधकाय नम इति ॥ ११ ॥ इदं तु चत्वारिंशाध्यायस्य नाम इति । 'सरस्वत्यास्त राननृपय सत्रमासत । विर्ता समभूत्तेपा मित्पारम्य ' सारस्वता विमा' इत्यतम्य नाम ज्ञेयम् ॥ ११ ॥ अन्पदप्युत्पर्पज्ञाप नामादु ।

·७७ श्रीगोकुलोत्सवकृतविवृतिसमेता। विप्रतापत्यदाचे नम इति ॥ १११ ॥ इदं त्वेकदा द्वारवत्या वि'त्यारम्य 'विप्राय ददतु पुना'नित्यंतस्य नाम ज्ञेयम् ॥११॥ भगवतस्त्वकं परित्रं बहुप्रयोजनगर्भितम् । अर्जुनस्तु निरोधमध्यपातो भक्तस्तस्य स्वस्मि नहकारो धनुचित इति तस्य गर्वमेतचरित्रेण दूरीकृत्य निरोध कृत इति तत्सूचक नामाहु । अर्जुनादिगर्वप्रहारकाय नम इति ॥ ११६ ॥ आदिपदेन भगवदतिरिक्ता सर्वे ज्ञेया । सर्वेषा स्वत कर्तुमशक्यत्वादिति भाव । इद तु 'निशाम्य वैष्णव धाम पार्य परमविस्मित यत्किंचित्पौरुष पुसा मेने कृष्णानुकंपि- तमित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ११६ ॥ एवं धर्म प्रवर्तयन् भक्तानामानंदं कुर्वन्द्वारिकानायको भूत्वा निवसन्स्थित इति तत्सू चक नामाहु । द्वारिकानायकाय नम इति ॥ ११७ ॥ इदं तु 'सुख स्वपुर्या निवसन् द्वारिकाया श्रिय पतिरित्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ११७॥ तन निवसन्नायको भूत्वा नानाविलासान् चक्र इति तादृश नामाहु । नानाविलासविलसितमुखान्धये नम इति ।। ११८ ॥ इदं तु 'स्त्रीमिश्चोत्तमवपाभिरित्यारभ्य 'कृष्णस्यैवे विहरतो गत्यालापस्मितेक्षणे नोलि- परिप्वगै स्त्रीणा किल हृता धिय' इत्यतस्य नाम ज्ञेयम् ॥ ११८ ।। एव चरित्रकरणेन सर्वेपा प्रपंचविस्मृति साधितेत्युपसहरन् तत्सूचक नामाहु । निखिलनिजजनप्रपंचविस्मारकाय नम इति ॥ ११९ ॥ मगवदासक्तिस्तु ययाधिकारमितिमाव । एवं दशमस्कंधस्य निरोधसाधकानि नामानि निरूपितानि ।। ११९॥ उपसहरति इत्येवमिति ॥ इत्येव रामलीलाया नानामष्टादर्श शतम् । निरोधलीलामाश्रित्य मक्त्यै मक्ते निरूपितम् । रामलीलाया निरोधलीलामाश्रित्य नाम्नामष्टादर्श शतं च निरूपितम् । प्रयोजन मके मक्कार्य । तत्रापि निमित्त मक्त्यै भकस्य या मयि भक्ति मेहादयो भवतीत्यर्थं ॥१॥ अत परमेतत्पाठफलमाहु । बाललीलानामपाठादिति । बाललीलानामपाठात् श्रीकृष्णे प्रेम जायते ।। आसक्ति प्रौढलीलाया नामपाठाद्भविष्यति ॥ २॥ ।

·त्रिविधनामावली।
व्यसनं कृष्णचरणे राजलीलाभिधानतः ।
तस्मानामत्रयं जाप्य भत्तिप्राप्तीच्छुमिः सदा ॥ ३ ॥
अर्थस्तु स्पष्ट एव । बाललीलायाः प्रौढलीलायाश्च फलं तामसभक्तानामेवोक्तम् ।
तत्रासक्तिखमावात मनोरथात्मकं व्यसनमपि तदंत पात्येवेति तत्स्वरूपमपि भिन्नम् । तद-
धिकारस्यैव तथात्वात् , एतत्स्वरूप तु अक्षण्वतामित्यस्य विवरणे मनोरथप्रकारेण प्रतिभा-
तमित्युक्तम् । तत्रैवाने तदंशानां महिप्यादीनां तु क्रमेणेत्युक्तम् । तथा च इयं तु राजलीला
प्रमाणरूपा । भक्ता अपि प्रमाणनिष्ठा महिप्यादयो स्निग्धदंपतीभावनिष्ठा एवेति । निरोधोपि
प्रमाणरूपः । अतः सर्वेषां स्वस्वरूपस्वमाहात्म्यज्ञापनेन प्रपंचविस्मृतिरेव कृता न तु
संकल्पोत्पादिका आसक्तिः । एवं सति प्रपंचविस्मरणेन भगवति माहात्म्यज्ञानपूर्वकोहेन
सकलेंद्रियाणां भगवञ्चरणारविंदनिष्ठव्यसनमपि संपद्यत इति तत्पाठफलमपि तादृशं निरूपितम् ।
अधिकारभेदेन व्यसनस्यापि भेदोवगंतव्यः । मर्यादायामपि भक्तानां भगवत्परतारूपं व्यसन
भवत्येवेति सर्वमनवद्यम् । तथा चोक्तं श्रीमदाचार्यचरणै. 'सम्यग्व्यवमिता बुद्धिस्तवे'त्यस्या-
मासे 'समानशीलव्यसनं दृष्ट्वा राजानं प्रश्न चामिनदति द्वाभ्यामिति । अतः परमिदं मंत्रघनाप्य-
मित्याहुः।
तस्मादिति । अधिकारिणमाहुः भक्तिप्राप्तीच्छुभिरिति ॥
श्रीमदाचार्यचरणकरुणारससिंचितम् ।
आसीदुलसित चित्तं नामालिविवृतौ मम ।
तत्कृपादृष्टिसंजातपदं संगतितो मया ।
विवृत तच्च ये संतः पश्यतु सुविचक्षणाः ॥३॥
यदा बुद्धिदोषेण सहनेन विसंमतम् ।
माननीय स्वसौहार्दाद्विज्ञप्तिः सत्सु मे सदा ॥ ३॥
श्रीमदाचार्पचरणाः श्रीमान् श्रीविठ्ठलः प्रभुः ।
शरणं मे सदा तस्मात्तत्रैवैतत्समर्पितम् ॥ ४ ॥

·श्रीमद्-वल्लभाचार्य-महाप्रभु-प्रकटितम् प्रेमामृतम् श्रीमत्प्रभुचरणविरचितव्याख्योपेतम् परिशिष्टे १. श्रीपरिवढाष्टकस्तोत्रं सव्याख्यम् २. 'भावरंकुरित श्लोकस्य श्रीहरिरायाणां व्याख्या श्रीमद्-वल्लभाचार्य महाप्रभु-वंशावतंस- नित्यलीलास्थित- गोस्वामिश्री १००८- श्रीवजनापलाल - महाराजश्रोत्येषां - स्मृतौ - तदात्मजः - गोस्वामि - थी १००८ श्रीमुरलीधरलाल- महाराजश्रोत्येत:-प्रकाशितम् है बि. सं.२०३६ श्रीवल्लभाम्दाः ५०३

·प्रकाशक:
गोस्वामीश्री १००८, श्रीमुरलीधरलाल महाराज,
५०, गंगा निवास, स्वामी विवेकानन्द रोड,
बोरिवली (प.) वम्बई। ४०० ०९२ भारत
साधारण संस्करण १००० प्रति
राज संस्करण १००० प्रति
श्रीवल्लभादा : ५०३
अन्य-परिचय लेखक : गोस्वामी श्याम मनोहर
मुद्रक:
यी. वरदराजन
एसोसिएटेड एडवर्टाइजर्स एण्ड प्रिंटर्स
५०५ तारदेय, आयर रोड,
बम्बई, ४०००३४.

·tu,
HAIR
गोस्वामिश्री १००८ श्रीव्रजनाथलालजी महाराज

·॥श्रीकृष्णाय नमः॥ ॥श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः ।। ग्रन्थ-परिचय वल्लभ सम्प्रदायको परम्पराके अनुसार प्रेमामृत स्तोत्र श्रीमद्- वल्लभाचार्य महाप्रभुको गोवर्धनगिरिको शिलापर लिखा हुआ मिला था, जिसे भगवदाज्ञानुसार उन्होने श्रीचैतन्य महाप्रभुको प्रदान किया था। परवर्ती कालमें गौड सम्प्रदायमें यह स्तोत्र श्रीचैतन्य महाप्रभु- की कृतिके रूपमे ही मान्य हो गया। जो भी हो स्वयम् श्रीविठ्ठल- नाथ प्रभुचरण द्वारा इस स्तोत्रपर व्याख्या प्रकट करना, इस स्तोत्रकी श्रीमहाप्रभुको अन्य कृतियोके तुल्य महत्ताकी पुष्टि है। श्रीपुरुषोत्तमनामसहस्रम् जैसे भागवतोक्त सर्गादि दशविध लीला- ओके मननाथ भगवन्नामोका सकलन है, या जैसे विविधनामावली भागवतके दशम स्कन्धमें वर्णित श्रीकृष्णकी लीलाओके मननार्थ भगवन्नामोका सकलन है, वैसे ही प्रेमामृत स्तोत्र दशम स्कन्धके अन्त- गंत तामसफल-प्रकरणकी लीलाओके मननार्थ भगवन्नामोका सकलन है। ये वे नाम है जो कृष्णविरहके नि श्वासके साथ श्रीराधाके मुख- कमलसे परागकी तरह नि सृत हुए है। इन नामोके ग्रहण चिन्तन मनन या पठन के सच्चे अधिकारी वे ही भक्त है, जिनकी लौकिक विषयोमे आसक्ति क्षीण होकर श्रीकृष्णमें अनन्य आसक्ति दृढ हो गई हो। अन्यथा श्रीमत्प्रभुचरण सुस्पष्ट शब्दोमें विधान करते है- "प्रार्थये रसिकाः स्वर पश्यन्त्विद- महर्निशम् । एतद्रसानभिज्ञस्तु माद्राक्षीदपि वैष्णव."। इस ग्रन्यके परिशिष्टके रूपमें श्रीमहाप्रभुविरचित श्रीपरिवढाष्टक, जिसपर श्रीगोपेश्वरजीकी व्याख्या उपलब्ध होती है, भी प्रकाशित हो रहा है। यह श्रीनाथ-श्रीगोवर्धननाथको व्रजलीलाओमे रति ·जगानेवाला ग्रन्थ है। यह भी प्रेमामृतकी तरह फलप्रकरणकी लीलाओं के वर्णनपर ग्रन्थ है। द्वितीय परिशिष्टमें श्रीमत्प्रभुचरणविरचित "भावरंकुरितम्" श्लोककी श्रीहरिरायजीकृत व्याख्या प्रकाशित हो रही है। भक्ति- वधिनी में जो (१) बीजभाव (२) प्रेम (३) आसक्ति तथा (४) व्यसन यो चार अवस्थाये भक्तिको दिखलायी गयी है, उसकी सात अवस्थाओमें व्याख्या यहा की गयी है. (१) भाव (२) प्रेम (३) प्रणय (४) स्नेह (५) राग (६) अनुराग (७) व्यसन । इन्हे क्रमशः अंकुर, कन्दल, शाखा, पल्लव, कलिका, प्रसून तथा फल रूप माना गया है। इनका प्रथम संस्करण वि. सं. १९७५ मे प्रकाशित हुआ था। प्रस्तुत सस्करण उसीका ऑफसेट प्रोसेस द्वारा पुनर्मुद्रित रूप है। उक्त प्रथम संस्करणके सम्पादक-प्रकाशक थे श्रीमूलचन्द तुलसीदास तेलीवाला तथा श्रीधीरजलाल व्रजलाल साकलिया । इस पुनः प्रकाशन के अवसर पर इन महानुभावोका हम कृतज्ञतापूर्वक स्मरण करते है।

·प्रस्तावना। १ मा सग्रहमा प्रेमामृत तथा परिवृदाष्टक एम पे प्रन्यरसनु विवरणसहित मुद्रण कयु के प्रथम प्रन्य प्रेमामृत या कृष्णप्रेमामृत छे मा अन्य उपर श्रीमदिहलेश्वरप्रभुचरण श्रीगुसाईजीए एक मतीय सुन्दर विवरण एण्यु छे ते विवरण साथे 'प्रेमामृत' अहिं प्रकट कयुं छे आ प्रेमामृत- मन्यमा मुत्य श्रीस्वामिनी श्रीराधाजीए विरहावस्थामा प्रभुना गायला नामोनो सग्रह छे सांप दायिक गाथा एम छे के ा नामो श्रीगिरिराजनीनी शिला उपर कोतरेला हता ते नामोनो सग्रह श्रीगुसाईजीए कयों अने उपर आपश्रीए अत्र मुद्रित करेल सुन्दर विवरण योज्यु श्रीप्रेमामृत अन्यनो प्रचार गौड सप्रदायमा पण होवो जोइए सवत् १७२७ वैशाख मुदि दशमीने मगलवारे बलिराम नामना पुरपना हस्ते लरोलो भा ज अन्य अमने प्राप्त थयो रे, तेमा इतिश्री र प्रकारे छे, 'इति श्रीजगजीवनानन्दे चन्द्रश्रीकृष्णचैतन्यमुखपद्मविनिर्गते श्रीगोपीनायकनायामृत लहरी सपूर्णा ।' अर्थात् भाज प्रेमामृत प्रन्यनु आ इतिश्रीप्रमाणे नाम श्रीगोपीनायकनाथामृतलहरी हे, भने तेनु प्राकट्य श्रीकृष्णचैतन्यना मुखद्वारा थयु छे श्रीमप्रभुचरण 'राधागीतानि नामानि' पटलु ज कहीने अन्यना कर्तृत्वसवन्धमा मौन राखे छे, भने 'इत्याह' एम ग्रन्थकारमाटे एकवचन प्रयोजे छे, एटले ए श्रीमदाचार्यनी श्रीवल्लभाधीश्वरनी कृति होवानु सभवतु नथी आचार्यश्री जे मन्थना कता होय हे तेनी टीका लखती वखते श्रीगुसांईजी वगैरे सर्वथा बहुवचन प्रयोग करे छे मा प्रकारे आ अन्यना कर्तृत्वसवन्धमा सन्देह छे गौड सम्प्रदायमा श्रीस्वामिनीजीनु प्राधान्य प्रभु करता विशेष मनाय छ तेथी सामान्यरीते श्रीस्वामिनीजीना नामनु गान श्रीप्रभु करे एम ते समदायनु मर्म छे, तेथी मा अन्य जो उपर जणावेली इतिश्री प्रमाणे श्रीकृष्णचैतन्यकृत ज होय तो तेथी सूचन एटलु ज थाय छे के उक्त प्रन्यना प्राकट्यमा श्रीमदाचार्य श्रीवल्लभाधीश्वरनी श्रीचैतन्य उपर असर छे गमे तेम हो परन्तु मा अन्य श्रीमदाचार्यकृत सो नथी लागतो आ मन्थना विवरणमा श्रीगुमाईजी कोई अन्यना आ अन्य वपर करेला व्याख्यानने दूपण आपे छे आचार्यजीनोज जो भा अन्य होय तो एवो अन्य टीकाकार कोण होइ शके' एवो टीकाकार आ सप्रदायमा सर्वथा अज्ञात रहे ए सभवन नयी आ अन्यमां श्रीराधानु नाम प्राय प्रधान छे, श्रीमदाचार्यचरण लिन प्रन्योमा राधा नामनो प्रयोग करता दिशता नथी, परन्तु ज्या ज्या प्रसग आवे छे त्या त्या शास्त्रीय मुरय शक्ति, वा मुरय स्वामिनी वा लक्ष्मी इत्यादि शब्दो प्रयोजे छे आ कारणधी पण आ अन्थना श्रीमदाचार्यजीना कर्तृरवविये सदेह थाय से श्रीमत्प्रभुचरण श्रीगुसाइजीए श्रीजयदेवना गीतगोविन्दनी अष्टपदी तथा रामानुजीय वेदान्ताचार्यना न्यासादेश उपर विवरण योजेला प्रसिद्ध छे तेथी कचित् जो आ अन्य श्रीकृष्णचैतन्यनोज होय अने तेनी स्वाभाविक सुन्दरताने लीध मापे विवरण योज्यु होय सोते सर्वथा असभवित तो कही दशकाय एम नयी गमे तेम हो परन्तु मा अन्य परम रमणीय छ भने श्रीगुसांई जीना विवरणथी भा अन्य पुष्ट थयलो होवाथी एनी रमणीयतामा भने भगवदीयतामा काइक और चधारो ययो छे आना पाठमा अधिकार तेवा भाग्यवान् ससारासक्ति रहित प्रभुप्रेममा मुग्ध भग पदीयोनोज छे आ ग्रन्यादिना धाधनादि करनारे थीमप्रभुचरणनी आज्ञानु अनुसंधान अवश्य कर 'प्राथये रसिका स्वैर पश्यन्विदमहर्निशम् । एतदसानभिज्ञस्तु मा द्राक्षीदपि वैष्णव ।' २ प्रेमामृतग्रन्यनु प्राकट्य तृतीय पीठाधीश्वर नित्यलीलास्थ श्रीमद्यालरुष्ण- लालजीना स्मरणार्थ नटपुरना पैष्णयोद्वारा ययुं छे. आ अन्धनुं मुद्रणखर्च नटपुरना वैष्णवोप मप्यु छे.

·२ आप्यु छे . ३ श्रीप्रेमामृतविवरणनु मुद्रण पार पुसकोना आधारे प्रथम पुस्तक नटपुरस्य साहीलक्ष्मी पुस्तकालयस्थ शास्त्री भाइलालना समहमाथी रा रा सनसुखराम मन सुखराम त्रिपाठी एभोनी कृपाथी प्राह ययलु भा पुस्तक बहु सुन्दर प्राचीन तथा माप शुद्ध है, परन्तु केटलेक स्थले पकिओ लेखकदोपथी श्रुटिस छे २ मा पुस्तक पदित गहलालाना संग्रहमांनु भा पुस्तक पण प्राप शुद्धले एमा प्रथम पत्र नयी ३ मा पुस्तक भगवर्मपरायण शास्त्री कल्याणसीए मा पुस्तक प्राचीन सपा प्राय शुद छे ४ मा पुस्तक भगवधर्मपरायण मनमोहनदास दलपतराम दुलाल मी ए। एमणे भापेल मा पुस्तक नूतन छे मनमोहनदासमाइए निजपठनार्थ उक्त पुस्तक पोताने हस्ते लखीने शोधेलु छे भा पुस्तकनी प्रेसकॉपी नटपुरस्य चन्दुलाल पुनीलाल शाह एमणे करी भापी हवी मा सर्वनो ठपकार अमे स्वीकारीए डीए .द्वितीय प्रन्य श्रीपरिसूदाष्टक छे आ सुन्दर स्तोगना नया धीमदाचार्यजी छे एना उपर मात्र एक टीका प्राप्त थाय छे मा टीकामा तस्कर्ता सर्वविद् पोगिश्रीमदगोपेश्वरजीनु पीडित्य प्रति पति प्रकाशे से योगिश्रीगोपेश्वरजी संप्रदायमा श्रीपुरुपोत्तमजी पठी ययला धुरन्धर विद्वान थे एमोश्रीनो प्रादुर्भाव १८३६ ना ज्येष्ठ शुक्ल पधमीने दिवसे थयो हतो, भने छेक भा शतकमा भारमा पण भूनलने अलकृत करता हता एसोधीए घणा प्रयो सिद्ध कर्या छ श्रीमदणुभाष्यना श्रीपुरू पोत्तमजीना भाज्यप्रकाश उपर टीकारूपे महान् रश्मि प्रन्य प्रकट कयों छे आ रश्मिजी एओश्रीना हस्ताक्षरनो अमारी पासे हालमा प्रभुकृपाथी विराजे छे भर महान् मन्यनु पूर लगभग ५०००० लोकनु छे, अने ए ग्रन्थ पूर्ण ययो स्वारे श्रीगोपेश्वरजीनु वय ६० वर्षनु थयु हतु आवा परम परि श्रमयी सिद्ध थयला अन्यनु रक्षण भने उद्धार करवानी प्रेरणा श्रीमदाचार्यचरण तश्योने भने तदनु- यायी धनवान् वैष्णवोने करे एज प्रार्थनीयले आ सिवाय तैत्तिरीय सहिता उपर आपश्रीए नवा र्थीनामनो विवरण प्राय योज्यो छे एभोश्रीनो भक्तिमार्तण्ड काशीमा रत्नगोपालभद्दे प्रकट कर्यो छे भक्तिरस एक अन्य अन्य एओश्रीनो दृष्टिगोचर याय छे श्रीगोपेश्वरजीए परिदृढाष्टकनी टीका श्रीय दुनायजीनी आज्ञायी वा पाठान्तर प्रमाणे 'भाग्रहथी करी दिशे छे श्रीयदुनाथजी ए एमओश्रीना पितृचरण श्रीगोकुलोत्सवजीना पितृव्यचरण थाय आ प्रथमा प्रभुनी अष्ट वा सप्त प्रकारनी लीला ओनु निरूपण श्रीमदाचार्यजीए कर्यु छे आ तोयना प्रथम श्लोकनु सुन्दर प्राचीन चित्र मुबईना मोटा मादरवाला गोस्वामिधीगोकुलनाथजी पासे बिराजे छे २ परिवृदाष्टकविवृतिना मुद्रणमा प्रण पुस्तकनु साहाय्य मल्यु छे प्रथम पुस्तक पडित गठूलाला जीनी सस्थामाथीहरीच्छाथी प्राप्त थयु हतु आ पुस्तम्ना आरभना पाच अने अन्तिम पाच दिनाना सर्व पन्न जीर्ण अने उधाइए खाधेला हता पुस्तकनी शुद्धि पण साधारण छे द्वितीय पुस्तक श्रीनाथ धारस्थ वैष्णव केसरबाईनु छ ए पुस्तक अमने भगवद्धर्मपरायण शास्त्री अवलराम भूधरजीए प्राप्यु आ पुस्तकमा व्याकरण विनानो भाग माय शुद्ध छे तृतीय पुस्तक कोटास्थ श्रीम मथुरेशजीना पुस्तकसमहमानु छे स्यांना मुख्याजी पडित गोकुलदासजीनी कृपाथी प्राप्त थपलु आ पुस्तक शोध नमा ठीक उपयोगी थई पत्यु आ टीकानु पुस्तक मुद्रणमाट भगवद्धर्मपरायण शास्त्री कल्याणजीए सहर्ष छवी भाप्यु इतु आ सर्वनो उपकार अमारा उपर ययलो छे आ विवरणना व्याकरणना शोध नमा निर्णयसागरना विद्वान् शास्त्रीजी घासुदेव लक्ष्मण पणशीकरनो अमारा उपर बहु ज उपकार थयो छे ३ मा विवृतिनु मुदणखर्घ श्रीगोकुलेशचरणपरागानुरागी वैष्णव भावरसुवाना मूल रहीश शा छोटालाल दानीए कर्यु के तेमनो पण उपकार स्वीकारीए डीए मुम्बई, पवित्रा एकादशी धैर्यलाल साकलीया. १९७५ मूलचन्द्र तेलीवाला.

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । प्रेमामृतम् । श्रीमदिट्टलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । नमस्तारुण्यकशोरलावण्यनिभृतात्मनोः । परस्परं प्रणयिनोर्गोपीमाधवयोशे ॥१॥ राधागीतानि नामानि मत्प्राणसदनान्यहम् । कथञ्चित्कालगत्यर्थ व्याख्यास्येऽत्र ययामति ।। २ ॥ एतद्रसरसिकजनमनःसन्तोपार्थ राधिकोक्तनामानि प्रकटयितुं भूमिकां रचयन्नेव नामोत्थानप्रकारमाह एकदेति । एकदा कृष्णविरहाट्यायन्ती मियसङ्गमम् । मनोयाप्पनिरासाय जल्पतीदं मुहुर्मुहुः ॥१॥ यदा मानो यमूव कदाचिद्राधायास्तदनन्तरं भगवतापि मानापनोदनार्थ यत्ने कृतेपि तद्रसखामाव्यान मानमत्यजद्भगवांश्च दूत्यादिप्रेषणेन संमाननार्थ निकुञ्जमगमत् स समय एकदेतिपदेनोच्यते । एतेन अधुनापि ताभिः सह भगवान् पूर्ववत् क्रीडतीति सूचितम् । तेनैकदाकृष्णविरहादिति समस्तं पदं ज्ञेयम् । परमानन्दविरहे युक्तमेव दुःखमिति ज्ञापनार्थ कृष्णपदम् । अत एव तद्विरहक्लेशस्तत्सङ्गमादेव गमिष्यतीति निश्चित्य तस्य च सपद्यमावेन तदपगमा, प्रियसङ्गमं ध्यातवती । एतदेवाह ध्यायन्तीतिपदेन । प्रीतेरेव दुःखहेतुत्वम्, प्रियस्यैव दुःसनिवृत्तिरिति ज्ञापनार्थ प्रियपदम् । यद्वा । मगवत एव प्रियत्वादन्यस्याप्रियत्वात्तळ्यानमेवाभून्नान्यसेति ज्ञापनार्थ प्रियपदम् । यद्वा । प्रिय- सङ्गमं प्रियसङ्गमोपायं ध्यायन्तीत्यर्थः । एकदेति पदेन यदा काचित्सख्यपि नासीत् तदेत्यपि सूचितम् । तेन कुत्रचित्कयनस्याप्यभावेन मनस्येव वाष्पं पूर्णमभूत् । तन्निरा- सायेदमग्रे वक्ष्यमाणं स्वयमेव जल्पति । न तु कस्याप्यग्रे कथयतीत्यर्थः । स्वयमपि जल्पने तद्द्वारा वाष्पस्यापि वहिनिस्सरणे किश्चित्स्वास्थ्यमिव भवतीति तथा । जल्पनोक्त्या विकलत्वं सूच्यते । एकवार जल्पिते तदनन्तरं मूर्छायां जातायां ततः कथञ्चित् जागरणे च सति ·प्रेमामृतम् । पुनर्जपतीति ज्ञापनार्य मुहु पदम् । वीप्मया जन्पितमूछोजागरणपुनर्जन्पितानामावृत्तिजी पिता । सङ्गमसाधनत्वेनापि जपतीति जातन्यम् । यया पक्षाध्याच्या गोपिकागीतम् ॥१॥ कृष्णः कृष्णेन्दुरानन्दो गोविन्दो गोकुलोत्सवः । गोपालो गोपगोपीशो पल्लवेन्द्रो बजेयरः ॥ २ ॥ जल्पितमेवाह कृष्ण इति । स्ययमेन प्रादुर्भूतो भगवान् कृष्णशन्दवान्य इति । कृष्णपदार्थ. कचिद्विवृत , परमानन्दवाचकत्वेन च, 'कृषिभूवाचक' इत्या- दिना तथा चास्मदर्थमेव प्रफटवेन परमानन्दत्वेन च नास्मदु ख द्रक्ष्यतीति भार । स्वरूपेण तांत्वमुस्ता धर्मरपि तथात वदन्ती स्वस्स तारकाभार भावयन्ती तथष्टत्वेन सवेष्टितभगनतो नामाह कृष्णेन्दुरिति । श्यामेन्दुत्वेना लौकिकलात् तारकामूताना गोपीनामपि तात्य सूचितम् । तेन निष्कलकत्वश श्वत्पूर्णत्वाह्लादकत्वादीनि सूचितानि । एव धर्ममिभावमुक्त्वा धर्मतामेगाहु आनन्द इति । तथा च पूर्व स्वार्थ प्रकटीभूय पूर्वविरहतापमिन्दुत्तेन शमयित्वानन्दपूर्णा करो तीति नामग्येण अमेणोक्तमधुनापि तथैव कुर्विति मानेन पूर्वोक्तस्वार्थप्राकट्ये प्रमाण- भूत नामाह गोविन्द इति । इद नामैव तत्र मानम् । ( नामानन्तरमिन्द्रादिमि रस्मत्पतिनामिपिक्त ।) अन्यथेन्द्रादिभि स्वपतिर्भगनान् अस्मत्पतित्वेन कयमभि पिक्त । अतोस्मान्परित्यज्य न लक्ष्म्यादिप्पपि मजन भगवतो युक्तमिति भाव । किश्च । पूर्वमिन्दुत्वनिरूपणेनाधुना चेन्द्रत्वनिरूपणेन यथेन्द्रभर्तृकायामेव दिशि चन्द्रोदयनियम । तथा भगवत श्रीगोपीननवल्लभस्य गोकुल एव प्राकट्यम् , न मथुरा- दिष्वपीति सूचितम् । अपि च । चन्द्रोदयकार्य हि मागीदिप्रकाश । अस्य चालौकिकत्वे- नालौकिक एव स प्रकाश । तादृश सोऽतिदुर्लभो ब्रह्मादेरप्यस्मास्वेव भजनमार्ग प्रकटो- ऽभून्नान्यन । यद्यन्यनापि स्वय प्रकट स्यात् खमार्गमपि तत्र प्रकटयन्नत्वेवमिति निगर्व । तेन गोपदमुपलक्षकम् । तथा चोक्तम् 'इति गोगोकुलपद गोविन्दमभिषिच्य से'ति । अत पर खद् खदर्शनाक्षमताया हेतुभूत नामाह गोकुलोत्सव इति । यो यनत्योत्सवरूपो या येनोत्सव स तनत्य दु ख कथ द्रक्ष्यतीति भाव । ननु सर्वेश्वरस्य कथ गोकुल मानेश्वरत्वमत आह गोपाल इति । स्वय तादृशोपि पुरुषोत्तमोपि सन् गोपालरूपो य खयमेव जात । तेनास्मास्खेव पक्षपातो नान्यति ज्ञायत इति भाव । तेन गोपान् लाति आदते आत्मीयतया स्वीकरोतीति तथेत्यर्थो ज्ञेय । एव सामान्यतो भगवत खामिल मुक्त्वा विशेषेणाह गोपगोपीश इति । गोपाना वयस्थाना गोपीना चेश स्वामीत्यर्थ । यद्वा । गोपसम्बन्धिन्यो या गोप्यो गोपभार्यास्तासामीश खामीत्यर्थ । तेन न केवल कुमारिकाणामेवेश , किन्तु सर्वासामपीति भाव । स्त्रिय उक्त्वा वृद्धानाह वल्लवेन्द्र इति । २ अलौकिक वम् । दुखनाशक्त्वम्।

·श्रीमविट्ठलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । वल्लवानां कुलवृद्धगोपानामिन्द्रः कुलदैवतमित्यर्थः । तदुक्तम् । 'वन्धमानचरणः पथि वृ?'- रिति । अन्यथा तेपां वन्दनं न घटेत । अतःपरं कियदवधि गणना कर्तव्या। पशुतृणपर्यन्तस्य सर्वस्वैव ब्रजेश्वर इत्याह व्रजेश्वर इति । ईश्वरो राजवनियामक इत्यर्थः । एतेन गोपेत्या- दिनामत्रयेण गोकुले मर्तृत्वं पूज्यत्वं राजत्वं च भगवत एवेति । स्वस्थ सर्वात्मना तदेकखा- मित्वसर्वाधिकगोकुलोत्को सूचितौ । अन्यत्रैतत्रितयस्यैकत्राभावेन विभक्ततदीयत्वकत्वात् । तेन व्यतिरेकालङ्कारोपि । यथा जगद्भगवनिर्मितमिति जगदीश्वर इत्युच्यते भगवान् , तथा अयं सर्वोपि ब्रजोनेनैव स्वरूपेण निर्मितो न साधारणनिर्मातृवरूपेणेत्यधिपादिपदेषु सत्वपीश्वरपदप्रयोगात् सूच्यते । तथा चोक्तं श्रीवाराहेण 'अन्यैव काचित्सा सृष्टिविधातु- व्यतिरेकिणी'त्यादि ॥२॥ ननु यद्येवं तदा स्वयमेव मिलिष्यति कदाचित्का त्वरेत्याशवायामेव पूर्वानुभूतं किश्चित् स्मृत्वाह प्रत्यहमिति । प्रत्यहं नूतनतरस्तरुणानन्दविग्रहः । आनन्दैकसुखस्वामी सन्तोपाक्षयकोशभूः ॥ ३ ॥ अहःशब्दोऽत्र दिवसवाची । तथा च सम्पूर्णरात्रिरमणेपि प्रातयंदा भगवान् जिग- मिपति, तदा यथा नूतनागतेऽभिलापा ततोधिका सा भवतीति तत्स्मृत्वेदमुक्तम् । यद्यपि मगवतः प्रतिक्षणमपि तथात्वमेव, तथापि पूर्वोक्तसमयविरहभीरुत्वेन सर्वातिशयितस्या- नुभवैकवेद्यस्य भावविशेपस्य जायमानत्वात्तथोक्तम् । तेन प्रतिक्षणं नूतनत्वं प्रत्यहं नूतन- तरत्वमिति भावः । अहःशब्दः क्षणोपलक्षक एवेति केचित् । तन्न । मुख्यार्थोपपत्ती गौणस्यायुक्तत्वात् । अव्ययप्रयोगेण सम्पूर्णरात्रिरमणेपि भगवति विरतिक्लमादयो व्याव- र्तिताः । यत्र सङ्गमेप्येवं तत्र का वार्ता विरह इत्याशयः । अतःपरं क्लमाधभावे उपपत्तिमाह तरुणेति । तरुणः पूर्ण इत्यर्थः । तेन गणितानन्दानामक्षरादेावृत्तिः । तथा च तादृशः स एव विग्रहो यस्य स तथा । पूर्णत्वे वक्तव्ये यत्तारुण्यं निरूपितं तेन भगवतः स्वस्मिन्ने- वानुरागः, प्राकट्यं चास्मदुपयोग्यवेति भावः सूचितः । भगवतः किशोरत्वेन तरुणीरमणसा- मर्थाभावशङ्का च परिहृता । एतेनैव भगवतो वाल्येपि गोपीमिः सह स्वच्छन्दरमणं सूचि- तम् । अत एव 'यम्बुजाक्षेति श्लोके त्वयामिरमिता' इत्यन्यसमक्षमस्थितौ हेतुभूतं सवि- शेपणम् । न चाधुनिकमेव तत्तत्र हेतुः। तत्र चरणस्पर्शरमणयोरवधित्वहेतुत्वे तदा सम्भवतो यदि प्रथमदिवससातचरणस्पर्शसमानकालीनं रमणमपि स्यात् । तेन तयोस्तत्त्वान्यथानु- पपत्त्यैव तथा मन्तव्यमिति निगूढाशयः । तत्सम्यन्यपि तथैवेत्याह आनन्दैकेति । आनन्दोन्तःकरणदेहादिसर्वव्यापकः । सुखमव्याप्यवृत्ति । तथा चानन्दरूपं यत्सुखं तत्स्वामी तदीश्वरस्तदुपभोक्ता तहाता चेत्यर्थः । एतेन मगवदीयं यत्किञ्चिदपि सुखं सर्वाशव्यापी- , गोकुलभिने। २ भर्तृत्वं पूज्यत्वं राजत्वं च तस्य । ३ विभक्कमगवीयकत्वात् ।

·४ प्रेमामृतम् । त्युक्त भवति । अत एव भागवते वेदस्तुती 'महिमामृतसमुद्रपिघुपे'त्युक्तम् । स्वामित्वेन भगवत एव ततथा, नान्यस्येति सूचितम् । मगमत्स्पर्शमापि स्वस स्वादिसत्ताज्ञानामारे. नैकपदप्रयोगः । तदुक्तम् । 'नीनी प्रति प्रणिहिते च करे प्रियेण सत्यः शपामि यदि फिधिदपि स्मरामी'ति तेन स्वस्योत्तमनायिकात्व ज्ञापितम् । यद्वा । नामद्वयमिदम् । शोधि- कतरस्तेपा मित्यादिवास्यग्रह्मानन्दस्यापि दुःखानुपिद्धत्वदर्शनात्तस्मादप्युत्कृष्टमिदमित्येकप- देन सूचितम् । एतादृशमपि मुस स्वामित्वादस्मन्यमेव ददाति, नान्यस्मा इत्युक्तम् । स्वा- मीति नामान्तरेण दानोत्तरसमय स्मृत्वाह सन्तोपेति । सन्तोपस्स येऽक्षयकोशास्तभूरु- सत्तिस्थानम् । भूत्वनिरूपणेन भगवतैव सन्तोपो नान्येनेति ज्ञापितम् । कोशत्वेनैक- स्यापि मगरदीयस्सानेकविधसन्तोपाधायकत्व सूचितम् । अक्षयत्वेनोत्तरोत्तर सन्तोपेपि पूर्वपूर्वसन्तोपानुवृत्तिः सूचिता । एतेन नित्यलीलात चितम् ॥ ३॥ एव सन्तोपस्मरणे पूर्वानुभूतभगनजन्मसामयिक सन्तोप स्मृत्वाह आभीरेति । आभीराभिनयानन्दः परमानन्दकन्दलः। वृन्दावनकलानायो ब्रजानगनवाडरः ॥ ४॥ आभीराणां योभिनव. पूर्वाननुभूतजातीय आनन्दः, परमानन्दश्च तत्कन्दलस्तन्मूल- कारणमित्यर्थ । इदमनाफूतम् । नन्दगृहे पुनोभूदिति तैर्यदैव श्रुत तदैव तेषां तादृश आनन्द समजनि । येन प्रामाणिका वृद्धा अपि महान्त नृत्य कृतवन्तः । तथा च ताह- शस्य तद्धतोरन्यस्य पूर्वमज्ञातत्वेन तत्कालीनस्स तस्याभिनवत्वम् । तदनन्तर पुष्टे भगवत्से- तादृशोऽस्माक खामी समन्महद्भाग्यमस्माकमिति परमोतिशयित आनन्दोऽभूदिति तत्तथेति । यद्वा । पूर्वोत्तरपदयो कर्मधारयो नामद्वय या । आमीराणां पूर्वोक्तानन्दरूप एव, वस्य च तदर्थमेव जानत्वात प्रतीक्षयैव चार स्थितत्वात्तस्मिन्प्रकटे जाते खस्स परमानन्दो. भूदिति गोपिकानां परमानन्दकन्दल इति जन्मकालीनानन्दवाचकत्वमेव पदद्वयस्थापीत्यु- मयन समानम् । स्वय कन्दलत्व निरूपयन्यान्यषु पूर्वोक्तानन्ददातृत्वेनैव प्रकटो नास्म- द्विपयरूपेणापीति सूचितम् । ततो वृहदनाद्वृन्दावनमागत्य सुख दत्तवानिति क्रमेण तत्स्मृ- त्वाह घृन्दावनेति । वृन्दावनस्य कलानाथश्चन्द्र इत्यर्थः । यया गगनैकदेशे सत्वेपि चन्द्रस्याखिलतप्रकाशकत्वम् । तथा भगवतोपि वृन्दावन इति सूचितम् । यद्वा । यद- सुचनाथ यशून्य नाम्य, स. एन गाय । रेगामपि वृन्दात्यले भगवदगुरलगायत कला. कोकिलादिकूजनमयूरादिनृत्सादय इति भगवानेव तन्नाथो राजवद्रष्टेत्यर्थः । यद्वा । वृन्दावनरूपा या कला तस्सा नाय इत्यर्थ । पोडशकलात्मको हि चन्द्रः। तेनास्य चन्द्रस्य पूर्व श्यामत्वेन निरूपणात् वृन्दावनस्यापि तपात्यात् युक्त कलानाथत्वमस्य । पोडशनाइपेत- निरूपणेनैतस्यापि कलासु पोडशत्व सूचितम् । तेन यथा पञ्चदशकलासु सरस्वपि थोड- १ जन्मकालीनख. २ आनन्दस्य ३ खामिनानां ४ भगवदर्थमेव.

·- श्रीमद्विहलेश्वरविरचितविवरणसमेवम् । श्यभावे पूर्णव्यपदेशो न, तस्मिन्सत्यैव तद्व्यपदेशस्तथेहापीति भावः । एतादृशो गोपी- नामेव हृदयस्ति, नान्यनापीत्याह बजेति । ब्रजसम्वन्ध्यनगकल्पतरोर्नवाकर इत्यर्थः । पूर्व कामस्यागराहित्येन भगवति प्रकट एव साङ्गत्वेन तस्य नवाकुरत्वम् । एतेनानग- रूपत्वमेव भगवत उक्तम् । अत एव नवपदम् । अन्यथाकुरपदेनैव चरितार्थता स्यात् । श्रीरघुनाथदत्तवर एव वीजम् । अनङ्गरूप एव नवाकुरो हृदये सममूत् । ततः प्रत्यह प्रेमरसेन सिच्यमानस्तत्रैव विततोऽभूदिति हृदयम् । अब ब्रजपदेन व्रजस्था गोप्य उच्यन्ते । न हि गोपीव्यतिरिक्त कस्मिन्नप्येतादृशकामसम्भवः । एतेन यदि भगवान स्वयमेवैतादृशकामरूपो हृदि प्रादुर्भवत्येतासामिव, तदा तेन कामेन भगवद्रमणम् , न लौकि- केन । नाप्यय भावोन्यस्य सम्भवत्यपि विनैतादृशकृपामिति सूचितम् ॥ ४॥ तर हि पूर्वमङ्कुरः, ततः पुष्पफलादि, तेन प्रथममनगरूपेणैवाङ्करतेत्यकुरतामुक्त्या पुप्पतामाह नयनेति । नयनानन्दकुसुमो ब्रजभाग्यफलोदयः। प्रतिक्षणातिसुखदो मोहनो मधुरद्युतिः॥५॥ नयनानां य आनन्दः स एव कुसुम यस्य स तथा । एतेन भगवता विना नान्यस्मानयनानन्द इति सूचितम् । तथा च सन्ध्यायां यदा भगवानागच्छति तत्का- लीन स्मृत्वेदमुत्तमिति ज्ञेयम् । अत एव कुसुमरूपता । फलस्याने भविष्यमाणत्वात् । अत. पर फलरूपतामाह बजेति । अन पञ्चमीबहुव्रीहिनोंपादेयः । तद्व्यतिरिक्तस्य तार- शस्यासम्भवात् । किन्तु । व्रजमाग्यरूपफलरूपश्चोदयो यस्य स तथेति । उदयपदेन चन्द्रत्व लक्ष्यते । तेन दिनसजातचिरहतापहारकत्व सूचितम् । फलत्व मुख्य तापहरण प्रासनिकमिति ज्ञापनार्थ तथा निरूपितम् । तथा चोक्त 'यदुपतिर्द्विरदराजविहार' इति श्लोके । यद्वा । वज्रपदेन व्रजस्था गोप्य एवोच्यन्ते । तथा च यदा रानौ सङ्केतस्थले भगव- दुपभोगोपयोगिसर्ववस्तुसम्पन्ना. प्रतीक्षन्यो गोप्यो निजनिजस्थले तिष्ठन्ति, तदा भगवान- कस्मात्प्रकटो भाति तोतीम समय स्मृत्वेदमुक्तम् । अत एव फलत्वमुक्तम् । युक्तच सन्ध्यायां पुष्पता, रानौ फलतेति । अत्रैवायमप्यर्थो ज्ञेयः । यत् ब्रजस साधारणस्यैव भाग्य तस्यापि फलरूप उद्यो यस्येति । तत्कालीनोदयस्यासाधारणत्वात्तथा तत्त्वच मगवति बजे माग्यरूपे प्रकटेप्येतद्रसानमिनत्वात् ब्रजस्य तदापि प्रार्थनीयत्वयोग्यत्वम् । अस्स सर्वतोपि महत्त्वादिति हृदयम् । आगमनोत्तरसमय स्मृत्वाह प्रतिक्षणेति । प्रति- क्षण केवलसङ्गमसुखादप्यतिशयितसुसदातेत्यर्थः । तस्मादतिशयितत्व परिरम्भणादिभिः । पूर्वपूर्वक्षणादुत्तरोत्तरक्षण एकस्मिन्नेव परिरम्भादावतिशयितसुसानुभावक इति तथा । यद्वा । प्रतिक्षणपदेन सङ्गमादिना प्रतिक्षण सजात सुख लक्ष्यते । तथा च पूर्वोक्तावस्था- यामत्युत्कण्ठितायास्तदा समागतमानसैव भगवतो दर्शनेन यत्सुख तस्यानुमवैकवेद्यस ·पणम् । यद्वा ६ प्रेमामृतम् । सर्वातिशयितत्येनानुभवातादृशसुखद इत्युक्तमित्युदयमामयिकसैवेदं नाम । तदुत्तरस्य समयं स्मृत्वाह मोहन इति । तदैव विविधयन्धादिमिर्मोहन इत्यर्थः । सवाशेनेर तयेति न विशेषनिर्देशः । तेन यथैव मोहन गोपीनां भवति तथैव करोतीति भावः । एवं मोहनोक्तो मर्मस्पर्शेन मूीयां जातायां कयधिसागरणे च जातेऽत्यारा भगवदागम- नस्यैव हृदिस्थत्वेन तदेव स्मृत्वाह मधुरेति । भगवतस्तदा शृंगारं कृत्वा समागतत्वेन प्रकृत्यैव च तादृश्येव द्युतिरिति तथा । आगमनात्पूर्वमेव धुत्यैवागमनज्ञानात् युतिनिरू- सर्वशक्तिपूर्णसोदितकामस्य तेजसोऽसाले साम्याभावात् रमणे कथं रसोत्पत्तिरित्यत आह मधुरेति । कोटिसूर्याधिकतेजोवत्त्वेपि न सूर्यवत्कठिनत्वम्, अपि तु सर्वदैव मधुरत्वमित्यर्थः । यद्वा । यदा भगवानागमनमुक्त्वान्यन रानिंगमयिला प्रातरायात्सन, तदा मानवत्यां राधायां तादृश मोहन करोति, येन झटिति वशे भवतीति स्मृत्वोक्त मोहन इति । तदैव सुरतचिह्नाङ्कितस्य विपर्यस्तवाससः अलसस्य मदनरणजयजनितस्मयपूर्णाय- मानरजनिजागरसरागनयनस्स सुस्मितमुसाम्भोजस्स द्युतिरतिमधुरेति मधुरद्युतित्वम् । यद्वा । रतिसमय एव जपनादिगतिलोलवपुपो द्युतिमधुरा मनोहरेत्यर्थः ॥ ५ ॥ अतः परं कमेणाधरसुधापानं स्मृत्वाह सुधेति । सुधानिर्यासनिचयः सुन्दरः शीतलाकृतिः। नवयौवनसम्भिन्नश्यामामृतरसार्णवः ॥ ६॥ पूर्वोक्तानगकल्पतरोः सुधारूपो यो निर्यासस्तन्निचयस्वरूप इत्यर्थः । यद्वा । सुधाया एव निर्यासः सार इति यावत् । तन्निचयभूत इत्यर्थः । यथा रसद्रव्यस्यैव दुग्धा- देर्मथनेन तत्सारभूतो नवनीतचयस्तथेति हृदयम् । अधरामृते तस्मादधिकत्व स्पष्टम् । अत एव मुरल्या वेणुरिति नाम । वश्व इश्व वयौ तावणू यस्मादिति वेणुपदार्थः । तत्त्व चा- स्थाधरसम्बन्धादेवेत्यधरस्सैवामृतकामरसाणूकरणसामर्थ्यमिति 'वहाँपीडे'ति श्लोके निरू- पितम् । नियीसत्वनिरूपणेनान सम्बद्धोत्रैव लग्नो भवति, नान्यत्रेति सूचितम् । तदुक्तम् । 'इतररागविस्मारण नृणामिति । एव मुख्यविशेषमुक्त्वा सामान्यतोनुभावकत्वमाह सुन्दर इति । सर्वांशेनैव तयेति न विशेषनिर्देश । अत एव सर्वाङ्गे शास्त्रोक्ताश्चेष्टास्ताभिः क्रियन्ते । तेन सर्वासक्तिविषयत्वमप्यस्य ध्वनितम् । तेथात्वेपि पुरुपसौन्दर्य स्त्रीणामेवोपयोगीति विशेषतस्तासामेनासक्तिविपय इति तात्पर्यम् । एव सौन्दर्योक्तौ तस्य प्रथमासक्तिहेतुत्वेन तत्स्मृतिरभूत् । तत्र च पूर्व सुन्दरत्वेनासक्तौ जाताया पश्चाद्विरहेणात्यातुरतायां साक्षादप्राप्तौ चिनेप्याकृतिदर्शनेन तादृशयाधकतापो व्यगमदित्याह शीतलाकृति- रिति । यद्वा । अतिदुःखेनेपत्कुद्धाह शीतलेति । आकृति. पर शीतला, न १भगवत । २ सर्वासक्तिविषयत्वेपि ।

·७ श्रीमद्विट्टलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । स्वयमित्यर्थः । प्रथमतः शीतलाकृतित्वेनान्तरप्येवमेव भविष्यतीति ज्ञात्वा प्रवृत्तायां स्त्रियां पश्चाद्ययाकयश्चित्तां मारयत्येवंतच दृष्टं पूतनादाविति भावः । एतदेव 'ममति भवानवला- कवलायेति गीतेप्युक्तम् । यद्वा, शीतलाकृतिः साधारणलोकप्रतीत्या कामादिरसानभिज्ञ इत्यर्थः । एकान्ते तु परमचतुर इति भावः । एतेन खस्स भगवतोपि निःशङ्का प्रवृत्तिर्द- र्शिता । एवमाकृतेरपीटदातृत्वं निरूप्य वयसोपि तथात्वमाह नवेति । सम्भिन्नः संवलित इत्यर्थः । तेन वयःसन्धिरुक्ता । नवत्वेनानकरितकूर्चकत्वाद्रतिसमयेऽतिशयितसुखानुभाव- कमावजनकत्वमुक्तम् । तदुक्तम् । 'अनकुरितकूर्चकः शृतसितोपलाढ्यं पय' इत्यादिना । तेन संवलितभावादिभिरप्यतिमोहन इति भावः । अधुना समुदितस्वरूपमात्रनिविष्टा तत्रापि वर्णमात्रस्यापि रसरूपत्वमित्याह श्यामामृतरसार्णवेति । यथा दुग्धादेः सितस्तथा श्यामरूपो योऽमृतस्य रसो मन्थनेनैव निर्गतस्तस्यापि सारभूत इति यावत् । तस्यैवार्णव इत्ययः । श्यामत्वोक्त्या प्रसिद्धसितसुधारसतोऽत्यलौकिकत्वं सूचितम् । तेन तत्स्थितन- यनकुण्डलवदनरदकरचरणादीनामप्यलौकिकमीनमकरमणिकमलादित्वं रसस्य च निःसीम- त्वमेतद्रसमनस्य पुनरनुत्थानं च ध्वनितम् । यद्वा । श्यामाः पोडशवार्पियो गोप्यस्तत्स- म्बन्ध्यमृतरसोऽधरामृतरस इति यावत् । सोर्णवो यस्मिन्नित्यर्थः । एतेनातिसरसासंख्य- गोपीभोक्तृत्वमुक्तम् ॥ ६ ॥ एवं वर्ण निरूप्य विपरीते भगवति खप्रतिविम्यं जातम् । तत्र चाकचक्यं स्मृत्वाह इन्द्रेति । इन्द्रनीलमणिखच्छो दलिताञ्जनचिकणः । इन्दीवरसुखस्पर्शी नीरदरिलग्धसुंदरः ॥७॥ इन्द्रनीलमणिवत् स्वच्छो निर्मल इत्यर्थः । तेन यथा मणिपहिरन्तरप्येकरूपस्तथा भगवानप्येकरस इति सूचितम् । गोपीजनवेष्टितस्य कनकजटितमहामणिशोभावत्वं च । निकटस्थवस्तुप्रतिविम्यवतो मणेः सादृश्यनिरूपणेन स्वप्रतिविम्बितत्वं सूचयन्त्यान्तभंगवतो गोप्यात्मत्वमपि सूचितम् । तदुक्तं मगवता 'ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान् विमर्माह' मिति, 'मयि ते तेषु चाप्यह'मित्यादि च । मणिदृष्टान्तेन यथा श्यामत्वेन सुन्दरत्वेनैवान्य- लोकप्रीतिविपयो न तद्गुणज्ञपरीक्षकजनस्यैव । तथा भगवानपि सुन्दरादित्वेनैव तथा सर्वेषां न, किन्तु तत्स्यितरसिकशिरोमणित्वादिविदुषां गोपीनामेवेति सूचितम् । एवं रूपनैर्मल्ये निरूप्य क्रमेण चिक्कणतामाह दलितेति । दलितं घर्षितमित्यर्थः । तेन यथा स्नेहद्रव्येणैव कजलो. पतिः, तथा भगवतोप्यस्मत्लेहेनैव प्राकट्यमिति सूचितम् । यद्यपि पुनः स्नेहादिदानेन घर्पितमेव कालमक्षनशब्दार्थस्तेन न पूर्वपदापेक्षात्र । तथापि तस्मादप्यतिचिक्कण इति ज्ञाप- नार्थ दलितपदम् । केवलकालवाचकमेव वायाञ्जनपदम् । अअनदृष्टान्तेन यथा स्त्रीणामेव नयनभूपणार्थ तबन्म, तथा गोपीजनवल्लमस्यापि प्राकट्यमत्र गोपिकार्यमेवैतन्नयन एव स्थिर- ·८ . प्रेमागृवम् । त्वमेतद्रहिताया दुभंगावं चेति सूचितम् । यद्वा । अननपदं गोपीनयनस्साधनवाचकम् । तया घ दलितं द्विधाकृतं नयनोपरितनापस्तनरेसाम्यामेताशं तदपि चिकणं येन स तया । यदा भगवान् मिलति, तदैव तत्तया । नोचेद्विरहतापेन सहजचिकणमपि तन्मुकमिव मातीति तथोक्तम् । अत्रैव सादृश्यार्थोपि शेयः । तेन यया सहजचिषणमपि तद्भगवतैन, तया मग- पानपि स्वरूपेणैव तया, नतु खेहद्रव्योपरक्त्येति चितम् । यहा । नयनस्थमेव तदघरेण दलितं द्विषाकृतं तस्मात् स्वस्मिन्नानीतमिति यावत् । तादृशेन तेन चिकणो दृश्यः खिग्ध इत्यर्थः । तेन प्रातरन्यगृहात्तथा समागतेपि न सहामावः, किन्तु निग्धत्यमेवेसपि पनि तम् । अथवा ! कदाचिनियं सापयन्ती प्रियाले जलबिन्दुमात्रमपि सिरं नापश्यत् । तत्स्मृत्वेदमुक्तवतीति । अत एवाग्रेगप्रोन्छन फुर्वाणा सर्वाङ्गीणस्पर्शसुसमन्यभूदिति तस्मू- वाह इन्दीवरेति । इन्दीवरादपि सुखरुपः स्पर्श यस्य स तया । तेन सौगन्ध्यं रागी सुसदत्वं चालौकिकत्वं च ध्वनितम् । यद्वा । इन्दीररम्यापि मुखसशों येनेति । निरहे तस्यापि कठोरत्वोष्णत्वेनैव भानाद्भगवति मिलित एव मुकुमारत्वशीतलत्वेन मानातयात्वम् । यद्वा । इन्दीवरपदेन गोपीनयनानि लक्ष्यन्ते । तया च तेषां मुसरूपः स्पर्शः सम्बन्धो यस स तथेत्यर्थः सम्पद्यते । एतच तदैव प्रोञ्छनानन्तरं सर्वासां माङ्गदर्शनेन मुखातिशयो- भवदिति तत्स्मृत्वोक्तम् । तदनन्तरं कटिप्रदेशे सूक्ष्ममेन पीताम्बरं परिधाय स्थितं केश- प्रसाधनं कारयन्तं स्मृत्वाह नीरदेति । नीरदपदेनान वर्पन्मेष उच्यते । तेन यया सोन्तः स्नेह्वांस्तप्तानां जीवनं नीरं ददाति । तथा भगवानपि विरहतप्तानां जीवनरूपाममृतदृष्टिं वर्पतीति तद्वदन्तःस्निग्धः तद्वत्सुन्दरो वाह्यतः पीताम्बरेण स विद्युद्धनशोभावानित्यर्थः । एतेन यथा वृष्टेः पूर्वमपि केवलं मेघदर्शनादपि तापनिवृत्तिस्तथा भगवत्कृपादृष्टेः पूर्वमपि मगवदागमनादेव सर्वतापनिवृत्तिरिति चितम् । यद्वा । नीरदे स्निग्धाः स्नेहवन्तो मयूरा- दयस्तैः कृत्वा सुन्दरस्तपिच्छधारणनृत्यकूजनाद्यनुकरणेन भगवति समागते मेघउद्ध्या नृत्यन्तः कूजन्तश्चावृत्य तिष्ठन्तीति वा तथा । यद्वा । नीरदवत् स्निग्धो गिरा तद्वत्सुन्दरो वपुपेत्यभिप्रायः ॥ ७॥ तदनन्तरं सर्वामिस्तिलकं विधाय चिबुकमारभ्य चरणतलपर्यन्तं चतुःसमेन लेपनं कृतमिति तत्स्मृत्वाह करेति । कर्पूरागरुकस्तूरीकुमाकाहधूसरः। सुकुश्चितकचग्रस्तोल्लसच्चारुशिखण्डकः ॥ ८॥ एभिरक्तं यदङ्गं तेन कृत्वा धूसरत्वेन प्रतीतिविषय इत्यर्थः। पीतस्याङ्गरागस्येन्द्र- नीलवपुषश्च दीधितयो यदा मिलिता भवन्ति, तदैकस्यापि रूपं पृथग्नाविर्भवतीति तथा प्रतीतिः, न तु स्वयं तथेति ज्ञेयम् । अक्तपदेनागरागम्य स्निग्धत्व सूचितम् । एवमप्यति- सुन्दर इति ज्ञापनार्थ एतन्निरूपणम् । यद्वा । चतुःसमेनाक्त यदेकमप्यङ्गं तेनैव पूर्वोक्त- ·९ श्रीमद्विट्ठलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । रीत्या धूसरेण सर्वाङ्गप्रतिविम्वितेन कृत्वा सर्वांशेनैव तथा प्रतीतिविषय इत्यर्थ । अत एवाङ्ग- पदम् । वस्तुतस्तु चतु समे वक्तव्ये पृथक्पृथक् निरूपणेन कामि कर्पूरम्, काभिरगरु- पर्पित , कामि कस्तूरिका, कामि कुममानीतमिति ज्ञायते । तथा च येव समागच्छति सैव स्वीय वस्तु सर्वाङ्गे, काचित् काचिदेकस्मिन्नेवाओं समर्पयतीति तथा। ते(न) नैकरूप इत्यर्थ । ( एतेन 'इन्द्रनीलमणी त्यादिनामपञ्चकेनार्थकाममोक्षधर्मभक्तिरूपपञ्चपुरुषार्थरूपत्व भगवत उक्तम् । अस्यैवान मुख्यत्व, नान्येषामिति ज्ञापनाय व्युत्क्रमेण तेपा निरूप णम् । ) तदनन्तरमानसशिख शृगार कृत इति स्मृत्वा तदेव निरूपयति सुकुञ्चितेत्या- दिना । यद्वा । एव समुदिते स्वरूपे निरूपितेपि अतिप्रचुरत्वेन तापस्यानपगमे प्रत्यङ्गवर्णन मकरोत् । तत्र यद्यपि भगवत पुरुपत्वेन चरणमारभ्य वर्णनमुचितम् । तथापि तापहरणा थमेतनिरूपणेन पूर्व दिनविरहताप दूरीकर्तुं सन्ध्याया यदा भगवानागच्छति तदा दूरत प्रथममत्युच्चमुकुटस्यैव दर्शनम्, तत आननादेर्भवतीत्यधुनापि तथैवागत्य ताप हरत्वित्यभिप्रायेण मुकुटमारभ्य तापहारकमेव स्वरूप वर्णयति सुकुञ्चितेति । सुष्ठ कुञ्चिता ये कचास्तग्रस्त उच्चै संचारमनोहर शिसण्डो यस्य स तथा । केशाना कुश्चितत्वेपि यस्य केशस्य यन स्थितस्य सुन्दरत्व तव तस्य स्थितिरित्युपसर्गेण सूचितम् । शिखण्डस्य ग्रस्तत्व तद्वलितमध्यपति तमूलत्वम् । मूले ग्रस्तोग्रतोपि ग्रासभियेवाग्रत उचैर्निर्गतो लसन् जात शोभित इत्यर्थ । शोभितत्वोक्त्या शोभासाधनकुसुमगुञ्जामणिपल्लवादय सूचिता । अत एव चारु सर्वेपा मनोहर । एतादृश शिसण्डको मयूरपिच्छकृतमुकुट यस्येति वराङ्गवर्णनम् । रूपप्राधान्य यत पिच्छस्य सर्वोचैर्धारणेनान भगवतोपि रूपस्यैव प्राधान्य पुरुषार्थदानादौ, न तु माहा म्यज्ञानमपीति ज्ञापितम् । अत एव रूपग्राहकचक्षुष्मतामिदमेव फलमिति 'अक्षण्वता'मिति श्लोक एताभिरेव निरूपितम् । यद्वा । सुकुञ्चितपदेन केशवर्णनम् । कचग्रस्तपदेन कुसुमानाम्, उल्लसत्पदेन चाकचक्यवद्गुलामणीनाम्, तथा चैभिश्चारु शिखण्डो यस्येत्यर्थ । नेपा मुकुटावयवत्वेन तच्छोभाजनकत्वमेव मुख्यम्, न खातत्र्येण मुख्यतेति न पृथड्नामनिर्देश । शोभातनकत्व च कुञ्चितत्वादिधर्मरेवेति तेषामुद्देश । एतेनैतेपा कमोपि ज्ञेय । प्रथम कच , तदुपरि तथाभूतानि कुसुमानि, तदुपरि गुञ्जा , तदुपरि तचन्द्रिका इति ॥ ८॥ एव मुकुट निरूप्यालकपतिस्थकर्णोपरिभागभूपणे वर्णयति मत्तेति । मत्तालिविभ्रमत्पारिजातपुष्पावतसकः । आननेन्दुजितानन्तपूर्णशारदचन्द्रमा ॥९॥ मत्ता ये अलय तैविभ्रमविलास कुर्वदितस्तत पतत्प(त)त्र यत्पारिजातपुष्प तस्या वतस कर्णाभरण यस्य स तथा । एतद्रसेनैव मत्ता इति ज्ञेयम् । तथा च तेनैव मत्ता अपि तत्त्वक्तुमशक्तास्तदामोदलम्पटा मत्तत्वेन चेतस्तत पतन्ति । तेनाधारस्यापि तथात्वम् । . १ज्ञानस्येति पाटातरम् । २ प्रेमा.

·प्रेमातम । अतसम्य तु तथाले महती गोभैर जानेति जापयितु विनमत्पदम् । न हि पिरास कुर्व- दशोभित भवतीति भार । मत्तारयो विभ्रमन्तो पति वा । मत्तत्वेन सशटल म्यानान च ज्ञापितम् । एतेन यथापामगानपि सर्वोत्कृष्टपारिजातपुष्पम्य कररदेवभोग्यस्स तनापि म्यकाभरणम्पन्य रम पाययमि, मतानपि तान निवारयमि, दोप च न गणयमि, किन्नु त मनशोभामेन विभर्पि । तथास्मानपि भद्रमाम्यादजनितमदानधुना तदप्राध्या- नयाभूतान् भवदेकशरणान् म्यय रस कुतो न पाययमीति हदय ज्ञापितम् । भगवदाग मनसमये प्रथमत समुदिताननगोमा एय दृग्गोचरेति समुदितमानन वर्णयति आनने- न्द्विति । आननमेर इन्दुम्तेन निता अध कक्षीकता अनन्ता पूर्णा शारदचन्द्रममो येन इति योनना । अयमर्थ । अमख्यपूर्णशारदचन्द्रमसा सौन्दर्यमश पृथकृत्यैरस्मिश्चन्द्रे एस यदि क्रियते, तदा सोऽपि चन्द्रो भगनदाननमान्दद्यममानमौन्दर्योऽपि न भवतीति । शरदि गगननेमल्यतारादिकता शोभाऽविका भवतीति शारदेत्युक्तम् । इन्दुपदेन तापहारि- वकुमुदनिकासकत्वरानिमुराद नमार्गप्ररागफयरमोद्दीपर वादीनि सूचितानि । तथाच दिवा पिरहतापरत्वेन नयनाना कुमुदतेन रानौ रमणेनान्धकारेऽपि तदर्थ गमनन च खस्यैतद् हितकारीति भार सूचित । एतेनैव परित स्थिताचोदथितकुसुमाना नितानन्तनक्षनत्व योतितम् । किन्न । पूर्व श्यामामृतरमाणवेन विग्रहम्य निरूपणेन तदुपरिस्थिताननस्य चेन्दुत्वनिरूपणन उद्यचन्द्रशोभापत्त्व सूचितम् । तेन गोपीकुमादिना कुण्डलमण्यादि- प्रभया वा सर्वदा सरागत्व सूचितम् । श्यामासम्बन्धीति व्याख्याने गोपीननामृतरसम्यैव अर्णवत्वनिरूपणेन भगवन्मुसचन्द्रदर्शनादेवाम्य वृद्विरिति सूचितम् । विभावकत्वमीप पाण्डुरत्वमप्यनेन सूचितम् । तदुक्तम् । 'वदरपाण्डुमदन' इति । यदा गोप्यो भगवत्स- मुसमुपविश्य भगवच्छिरसि रलाटादो या मुकुरादिनिर्माणश्रम नलादिमाननादिक हस्त द्वयेन कुर्वन्ति, बन्धषिशेपे वा मुसस्स परितो हस्तद्वयमेक वा भवति, तदात्यलौकिकपरिवे- पशोभावत्व सूचितम् । स्थलविशपचुम्पने कोकरूपकुचद्वयपियोजकत्व च । जितत्वनिरूप णेन यथा परानितस्य सर्वम्वप्रहणेनातिनुच्छल भवति, तथा भगवदाननसाग्रेऽस्यापि चन्द्रस्य तुच्छ व भवतीति ज्ञापितम् , सूर्यस्याग्रे दीपस्येव । एतेनेतचन्द्रविरुद्धधर्मवत्त्व सूच्यते । तेन भगवदाननाश्लोकन पिना विरहतापेनातिशुष्कतया परस्पर वियुक्तयो कोकरूपकुचयोस्तादृशयोरेवाननहृदयकमलयो दर्शनमात्रेणातिप्रमोदसश्लेपकारित्वविकासक वाभिसारानुकूलत्यादीनि धनितानि । अन एव निला लान्छितान् कृत्वा व्यमृजदित्यपि ध्वनि । यद्वा । आननेन्दुना जिता वशीकता या गोप्यन्तामु पिरहतापनिराकरणेन तथेति । तथा च यथा तरनिनिततापमेक एपेन्दु दूरीकरोति, तथा भगवान् स्वविरहतप्ताना तापदूर्गकरणार्य दशनाश्लेपादिनाऽमरयच द्रवत् शीतल इति भाव ॥९॥ १प्रापरति पाट ।

·यद्वा श्रीमद्विट्ठलेश्वरविरचितविवरणममतम् । एवं समुदितमानन वर्णयित्वा प्रत्यवयववर्णनं करोति सार्धपञ्चमिः श्रीमदिति । श्रीमल्ललाटपाटीरतिलकालकरजितः। लीलोन्नतभूविलासो मदालसविलोचनः ॥१०॥ श्रीमति ललाटे पाटीरस्य चन्दनस्य यतिलकं तेनालकैश्च कृत्वा रञ्जित इत्यर्थः । ललाटे तिलकादिकृतैन न शोमा, किन्तु म. स्वतोप्यतिसुन्दर इति ज्ञापनार्य श्रीमत्पदम् । तिलक भ्रूमध्यकेशपर्यन्तम् । तत्केलपाटीरप्रयोगात् श्वेत पीत वा। केवलप्रयोगः प्राधान्येन । अलकतिलकयो सामानाधिकरण्यनिरूपणेन यथा अलका आकर्ण स्थितास्तथा भ्रूमध्यकेश- पर्यन्त समानरेसाद्वयात्मक तिलक विधाय पुनस्तिर्यक् विचित्ररेखाभिराकर्ण कृतमिति ज्ञायते । मुखाम्बुजस्य परितः पतयाकारेण स्थिता. कुञ्चिताः कचा अलकाः । तथा चैताम्यां रसितो, यथा मञ्जिष्ठेन वस्त्र तथेत्यर्थ । प्रोन्छनमार्जनादिनापि तयोरतथाभावो न भवतीति भावः । यद्वा । तथाभूताभ्यां ताभ्या कृत्वा रजित., सर्वेषां रागविषयीमूत इत्यर्थः । । तथाभूततिलकश्यासारलकरञ्जितश्चेति कर्मधारयः । अनापि रागविषयत्व- मेवार्थः । तथा च रागस्य जीवधर्मत्वेन तत्सारूप्यवन्मधुपुत्व ध्वन्यते अलकानाम् । तेन भगवन्मुसस्याजत्व ध्वन्यते । तत्र तिलकस्स रेसाणां च पीतत्वेन केसरपरा- गत्वे नेये । रागविपयत्वनिरूपणेन सरसत्व ज्ञापितम् । तेषां सरस एव तस्मिन्नास- क्रतधाभूते विरक्तेः । शश्वत्सुस्थिराणां तयात्वनिरूपणेन च सर्वदा सरसत्व ज्ञापि- तम् । तेन प्रसिद्धकमलविलक्षणत्व ज्ञायते । एतेन यथा सरस एव देशे कमल तिष्ठति, सर्वदा प्रादुर्भवति च, तथा प्रेमरससरसहयेवैतस्यापि प्राकट्य स्थैर्य च, नान्य- नेति । सर्वदा कोफरूपगोपीकुचसाहचर्यसौगन्ध्यकोमलत्वादीनि च सूचितानि । क्रमप्राप्तां भ्रममाह लीलेति । लीलायां वेणुवादनलीलायामुन्नता या भ्रूस्तस्यां मन्द्रमध्यतारस्वरानुक- निरूपो विलासो यस्य स तथा । अथवा । तदैव सङ्केतस्थलादिसूचन विलासः । यद्वा । मिथ्याकोप एव लीला । तेनोन्नतायां तस्यां स यस्य तथेति । तदा विलासश्चान्त कोपा- भावेन किश्चिद्धास्स तदमिनयेन च किञ्चिद्वक्रत्वम् । लीलयैवोन्नता मूरित्यप्यों ज्ञेयः । न तु कदाचिदपि कोपेनापि तथेति भावः । यद्वा । लीलायां फ्रीडायामतिशयितमदनमदे- नोन्नता या भ्रूस्तस्यां वन्धादिसूचनलक्षणो विलासो यस्येत्यर्थः । यद्वा । लीलया रानिजनितमु- रतकीडया कृत्वा प्रातरुन्नता या भ्रूस्तस्यां पिलास आलस्यादिभावो यस्येति । रजनिजा- गरमुकुलायमाननयनयोरतियलेन विकासने भ्रवस्तदोन्नतत्वम् । यद्वा । लीलासु गोपैः सह क्रियमाणासु मध्ये उन्नत उत्कृष्टो भ्रपिलास. सङ्केतस्थलादिसूचन यम्य स तथेत्यर्थः । अत्याा स्थातुमशक्तौ गोपसहितस्यापि प्रियस्य समीपमागतायां राधायां भुरैव सङ्केतादि- सूचनेन समाधान कृतनानिति तत्स्मृत्वोक्तमधुनापि करोत्विति हृदयेन स्वस्यैतदेव हित- मिति सर्वोत्कृष्टत्वनिरूपणमस्मिन् । क्रमप्राप्ते नेत्रे वर्णयति मदेति । असहयगोपीमुखा ·प्रेमामृतम् । म्भोजमधुपानजातो यो मदस्तयुक्ते तेन या अलसे विलोचने यस्पेत्यर्थः । तदेकपरतातिरि- क्तकार्याक्षमत्वमप्यलसपदार्थो ज्ञेयः । तेन भगवन्नयनयोः सततं गोपीपरत्व गोपीनां चाति- सरसत्व सूच्यते । यर नयनाभ्यामपि दूरतोपि पाने मदजनकन्च, तर साक्षादधरादि- सुधापाने किं वक्तव्यमिति निगूढाशयः । अत एव 'बहु मनुते ननु ते तनुसहतपवनचलितमपि रेणु' 'त्वमसि मम जीवन'मित्यादीनि जयदेवोक्तिप्यपि वचनानि लिसन्ति । न च कविचातुर्यमेव तोति वाच्यम् । तस्य वस्तुन एव तयात्वात् । किम्य, महतामेव कृतसुक- तानां भगवदनुगृहीतानामेवान विश्वासेन बहिर्मुखस्याविश्वासेपि न नः कापि हानिः । खेद- मात्र परमिति सक्षेप । यद्वा । मदो गोपीनां मानम्तस्मिन्नलसे अक्षमे विलोचने यस्येति । पूर्वमेव पर मानादिः । भगवदृष्टिपातमात्रेणैर विगतमाना. सर्वा. भवन्तीति तथा । यद्वा मदो गवस्तेन चालसे विलोचने यस्येति । मध्यमपदलोपी । गर्यो लोचननिष्ठ एव । स च कमलखञ्जनमदनजयेनेति भावः । यद्वा । मदालसा गोप्यस्ता विलोचनयोर्विलोचने वा यस्येत्यर्थः । यदा स्वय मिथ्याकृतावधिना भगवता लीलासङ्केतस्थलस्थेन दूतिकायां प्रेपिता- यामपि गोप्यो न मन्यन्ते, तदा तद्विरहेण सर्वत्र गोपीदर्शनेन तथा । तदुक्त केनचित् 'पर्य के से'यादिना 'सा सा सा सा जगति सकले कोयमद्वैतवाद' इत्यन्तेन पद्येन । एतेन तदा तादृशो भवानधुनास्मद्वियोग भवद्विरहजसन्ताप चास्माक कथ सहत इति हृदय सूचितम् ॥ १०॥ अन क्रमप्राप्तयोरपि नयनयोः स्मृतावनयो सौन्दर्यातिशयस्य प्राष्टित्वेन तत्साम- यिक एव ते वर्णयति । तदा च प्रथममालस्पेन तयोर्मुकुलितत्वेन पश्चादीपत् प्रस्तदृष्टित्वेन पूर्व तादृशे ते वर्णयित्वा दृष्टिं वर्णयति आकर्णेति । आकारक्तसौन्दर्यलहरीदृष्टिमन्थरः । घूर्णायमाननयनः साचोक्षणविचक्षणः ॥ ११ ॥ आकारक्तत्सत्र कर्मधारयो नयनवाचकत्व च ज्ञेयम् । तथा च कर्णावधिक ईपद्रक्ते ये लोचने तत्सौन्दर्यलहरीरूपैव या दृष्टिः सा मन्थरा अल्पगतिमती यस्येत्यर्थ । अत्र सौ- न्दर्यस्यैव हृदि स्थितत्वेन तर चोक्तधर्मद्वयस्यैव प्राधान्यमिति तयोरेव ग्रहण, न नयनयो । दृष्टया लहरीत्वनिरूपणेन सौन्दर्यस्य समुद्रत्व ध्वनितम् । तेन सौन्दर्यस्य नि सीमत्व, रएयाय सरसत्व ज्ञापितम् । यत्र दृष्टि पतति त देश शीतल यथास्थित सरस च करोतीति सूचितम् । तरङ्गशब्द पुलिङ्ग विहाय स्त्रीलिङ्गलहरीपदप्रयोगेणान्तरङ्गकार्यकरण स्वसजाती- यत्वेन स्त्रीप्वेवैतस्या दृष्टे (यथा पातन), न तथान्येष्वपीति ज्ञापितम् । एतेन दूतीत्व दृष्टे गोपिकासमानयने सूचितम् । अत एव गोप्यो भगवदृष्टिपातमात्रेण तदशगा. सत्यो भजन्ते ब्रजनाथम् । न दूतिकान्तरप्रेषणमपेक्षन्त इति निगर्व । तेन भगवदङ्गैकदेशसौन्द- १ प्रवृत्तरिति पाठ ।

·श्रीमद्विट्ठलेश्वरविरचित्तविवरणसमेतम् । यैकदेशेनैव यत्र सर्वं विहाय गोप्यो भजन्ते, तत्र सर्वाङ्गसौन्दर्य दृष्ट्वा भजने किं चित्र- मिति भावः । सौन्दर्यलहरीत्वनिरूपणेन यथा दुग्धाम्भोधितरङ्गा दुग्धरूपा एव, तथा दृष्टिरपि सौन्दर्यरूपैवेति सूचितम् । पूर्वभावयोग्यमन्थरपदस्यान्ते निरूपणेन रात्रिजागर- णादिना भगवान् परं तूष्णीं तदा तिष्ठति । नयने तु तादृशगत्याप्यनेकं कार्यं कुरुत इति सूचितम् । लहरीपदेन प्रान्तदृष्टिः सूचिता । लहरीणामधिप्रान्तयोरेव भावात् । यद्वा । पूर्वोक्तलहरीरूपा या दृष्टिगर्गोपीनां सा मन्थरा येन स तथा । नयनवर्णनप्रकरणत्वायदा भगवन्नयनदर्शनानन्तरमेवातिसौन्दर्यवशेन तत्रैव गोपीदृष्टिः स्थगितासीत् तत्स्मृत्वेदमुक्तमिति ज्ञेयम् । गोपीनयनानि भगवन्नयनभावापन्नानीत्यपि सूचनार्थ भगवन्नयनवर्णनप्रकरणे तासां नयनवर्णनम् । स्वभावचपला अप्यशक्यस्थिरत्वा अपि तदृष्टयो यत्र मन्थरा भवन्ति तत्रान्येपां का वार्तेति । भगवत्सलौकिकधर्मवत्त्वं लहरीपदेन सूचितम् । भगव. दृष्टिवर्णनपक्षेपि तादृशी दृष्टिमन्थरा यस्येत्यत्र तासां भगवानिव मन्थरत्वहेतवो गोप्य एव । तथाचारादुक्तालौकिकधर्मवत्त्वमेताखपि सूचितमिति संक्षेपः। यद्वा आकर्णा भगवतः कर्णपर्यन्तं वर्तमाना या गोप्यस्तासु रक्ता चासौ तादृशी दृष्टिश्चेति कर्मधारयः । कर्णपर्यन्तं वर्तमानत्वं विपरीते । तथा च तत्कालीनसौन्दर्यलहरीरूपा रतिरमसवशेनातिचञ्चला या दृष्टिः सा भावाधिगमसमये मन्थरा यस्येत्यर्थः । एवं भोगावसानसामयिके नयने वर्ण- यित्वा तदुत्तरसामयिके वर्णयति घूर्णायमानेति । अतिशयेन गोपीसहस्रसम्भोगरसासव- पानेनैव तथात्वम् । तत्त्वं च पक्ष्ममध्य एवेतस्ततः सालस्यगतिविशेषवत्त्वमेव । यद्वा । धूर्णा घूर्ण(वर्त)माना मानवत्यो गोप्य इति यावत् । ता अयमाना गतिमत्यो येन स तथा। मान- समयेपि यदैव भगवन्नयने पश्यन्ति, तदैव स्थातु न शक्नुवन्ति, तेन मानाचलन्ति, निरभिमाना भवन्तीत्यर्थः । मगवन्मिलनाथ गतिमत्यो भवन्तीति वा । क्षणानन्तरं भगवान् किञ्चिद्दष्टिं प्रसारयतीति मत्वाह साचीक्षणेति । साचीक्षणमीपदकेक्षणं, तेन कृत्वातिविलक्षणोऽशक्य- निर्वचनतत्कालीनसौन्दर्य इत्यर्थः । यद्वा । तादृशेन कृत्वा विगतानि लक्षणानि चेष्टादीनि चिह्नानि येन स तथा । एतादृशनयनदर्शनानन्तरमेव सर्वे चित्रिता भवन्तीति तथा। यद्वा । साचिः अल्पमीक्षणं यस्मिन्समये स प्रातःसमय इति यावत् । तदा कजलकुङ्क- मरेखादिना विशिष्टानि लक्षणान्यगानि यस्य स तथेति । तदैव विलक्षणोऽशक्यनिर्वच- नसौन्दर्य इति वा । यद्वा । साचीक्षणपदेन पूर्वन्यायेनान्धकाररात्रिरुच्यते । तथाच तस्यां वेः पक्षिणो मयूरादेर्लक्षणं तद्वत् कूजनं यस्सेत्यर्थः । एतच्च यदा दिवसे कृतसङ्केतो रात्री तादृशनिविडनिकुञ्जस्थो गोपीः प्रतीक्षते भगवानेताश्च नीलनीव्यादिपरिघानेन सजीमूता गृहादागच्छन्त्यो रात्र्यन्धकारेण गहनवनत्वेन च तत्स्थलं ज्ञातुमशक्ता भवन्ति, तदा भगवानन्याजानायं कृतसङ्केतमेव मयूरादिरवमनुकरोतीति तथा । तदैव तादृशाया- सेनाप्यस्मदिष्टकारी, अधुना कुतो नेति भावः । मार्गप्रापणनयनकार्यकर्तृत्वेन कूजनादेर्नय- ।

·११ प्रेमामृतम् । नप्रकरण एवोक्तिः । यद्वा । मानेनेपदक्रेक्षणा या गोप्यस्तासु विलक्षणोतिचतुरो मानापनोद- नादावित्यर्थः ॥ ११॥ तत्सामयिकी स्वावस्थां स्मृत्वाह अपाङ्गेति । अपाङ्गेशितसौभाग्यतरलीकृतचेतनः । ईपन्मुद्रितलोलाक्षः सुनासापुटसुन्दरः॥१२॥ अपाङ्गः स्वभावेनेपदकनयनाचलेक्षणं तद्रूपमेव यदिंगितं चेष्टितं, तेन यत्सौभाग्यं सौन्दर्य, तेन तरलीकृता चेतना सर्वेषां चैतन्यं येन स तथा । एतादृशसौन्दर्यदर्शनानन्त- रमत्याा प्राप्त्या च मूच्छीयामपगमस्ततश्विरेण तदपगमे समागम एव तरलत्वं चेतनायाः । यद्वा । अपागानां यदिगितं सुरतेच्छारूपभावविशेषज्ञापकालसवलितत्वादिः। स एव यत्सीमाग्यमस्माकं गोपीनां, तेन तरलीकृताः पूर्वसिद्धपातिव्रत्यकुलधर्मादिशून्याः कृता यास्ता एव तासां चेतनः प्राणरूप इत्यर्थः । एतेन भगवत्प्राप्तावेव तासां जीवनं, नान्ययेत्युक्तं भवति । अत एवान्तहगतिजातप्रतिवन्धानां तासां तथा । अत एव तामिरप्युक्तं 'भवदायुपां न' इति । यद्वा । तरलास्तरङ्गास्तद्वांस्तरली समुद्र इत्यर्थः । तथाचापाडेंगित- रूपो यः सौन्दर्यसमुद्रस्तेन कृता चेतना येन स तथा । भगवद्विरहेणापगतचेतनासु गोपीपु भगवानागत्य यदैव तादृशापाड्रेन निरीक्षते, तदैव सर्वासां चैतन्यं भवतीति तथा । कृतपदेन अस्याथेतनाया नूतनत्वं ध्वन्यते । यद्वा । अपाङ्गेगितच सौभाग्यश्चेति द्वन्द्वः । ताभ्यां तरलीकृता चेतना युद्धिर्येनेत्यर्थः । प्रातरन्यगृहादागते मगवति मानेन अहं न वदिष्यामि किपिदिति कृतायामपि युद्धी भगवदपाङ्गसौन्दयाभ्यां युद्धस्तया न स्वैयं भवतीति तथा । यहा । अपगतमहं यस सोपाहोना इति यावत् । तयाच तत्सम्बन्धि यदिंगितं फ्रीडा- रुपचेष्टितं तेन जनितं तपमेव वा यसामाग्यमस्माकं तस्मिन्सति तरलीकृता चेतना सावधानता येनेत्यर्थः । महामुरतकीडामिरनिधान्तानां रजनिजागरजनितनिद्रास्सलगतीनां गोपीनां न तया मारधाननेति तया । एवमुरुषा नयनसौन्दर्ये निरुप्यमाणे यदा कदाचि- दसिलगोपीमदस्युपविश्य पाहुप्रसारादिना हाम्म कुन् लीलया हास्यविशेषार्थ तामु मन्तोपार्यमापन निमीत्यतम्ननो गोपीरपश्यत्तदा सौन्दर्यपिरोपोनुम्त इति तस्मृत्वाद ईपदिति । अन्पमुद्रित लोले चयले वाक्षिणी यम्म म तया । यहा । ईपन्मदिनत्यं मुरतान्ने टोललय निलम्पिनीकदम्यम्प 'शिष्यति कामपी'त्यादिगीतोक्कममाररमणे । तथा पेषमुनिनाशो लोटाक्ष इत्यक्षपदात्या नामायं पर्यवम्पति । यद्वा । लोला लक्ष्मीः गोमेति यारन् । अग्रिमपदं मारप्रधानम् । नयापन्मुद्रित यकृता या गोमा तयुक्त ने पर्मत्पः । दीपनपनयोगपगुम्णपिका मानुमागिता । या । मिनागामु गोपुग्दमि नागानागमनमम मिप्यामपनं रिवायोपग्गिामार्ग गृहीत्येपनिमीय ने नामानभानापनाः रिपरिप्पन्नि कि परिप्पत्तीतिमा(प)ना ता रोलासो मा.

·श्रीमद्विट्टलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । तीतस्ततः पश्यति, तदा भगवन्त शयान मत्वा स्वरह कधामन्योन्यं चुम्ननाश्लेपादिक च कुर्वन्ति । तदा भगनानकस्मादुत्थाय निद्रां मत्वा खचुम्मन कुर्माणा काचिद्धृत्वा चुम्यति, नाभिग्न्योन्यमुक्त चानुवदति, तदा सर्वासाम योन्येक्षणपूर्व. सनीडहासयुत्तो महान् रस उत्पद्यत इति तस्मृत्योक्तमिदम् । यद्वा । यदायलेनेपदाच्छन्न ईपत्प्रकटे राधाहदयप्रदेश सति भगान् वारवारमपश्यत् । तस्मृत्वोक्तमीपन्मुद्रितेति । ईपदाच्छन्ने गोपीहृदयमण्डले लोराक्ष इत्यर्थ । रमप्राप्ता नासिकामाह सुनासेति । शोभने ये नासापुटे ताभ्या कृत्वा सुन्दरोतिमोहन इत्यर्थ । शोभनत्व कनकसूक्तिमुक्ताफलमत्त्व, साम्योन्नतले च, पुटपदेन पर्णद्वयकृत रसद्रव्यस्थापने पाने वा साधनीभूत वस्तूच्यते । इह च तत्त्वनिरूपणेनोभयपा नियवयोरन पर्णव तद्वत्पत्तलत्वञ्च नासाया. सौन्दर्यामृतस्थानभूतत्वञ्च घन्यते । अत एस तत्कृत सोन्दर्यमेव निरूपितमने ॥ १२ ॥ एप सौन्दर्ये निरूप्यमाणे कदाचित्पूर्व नासामुक्ताफलकुण्डलप्रभाभ्यामतिशयितसौन्दर्य दृष्ट्वा सहजसुन्दरे गण्डमण्डले चुम्मनमकरोत्तस्मृत्ला अधरात्पूर्व गण्डमण्डल निरूपयति । एतम्य च कुण्डलतत्प्रभाव्याप्तत्वेन तयोश्च कर्णस्थत्वेनैकस्मरणे सम्बन्धित्वेन त्रयमपि स्मृत्वाह गण्टेति । गण्डप्रान्तोल्लसत्कर्णमकराकृतिकुण्डलः प्रसन्नानन्दवदनो जगदाहादकाननः ॥ १३ ॥ गण्डयोयों प्रान्तदेशौ तमोलमद्देदीप्यमाने कर्णसम्वन्धिमकराकृतिकुण्डले यस्य स तथा । कर्णविशेषण वोलसत्पदम् । तेन कर्णयो कुण्डलकृतैन न शोभा किन्तु सतोप्य- तिसुन्दरे त इति ज्ञापितम् । यथा नयनयोरतिमरसत्व न तथा कर्णयोरिति तथान्यवाननु- भवेन कस्यचित् कुशुद्धि स्यात् तन्मा भूदिति कर्णयोर्मकराकृतिकुण्डलधारणम् । तेपा सरस एर देश स्थितस्तत्साम्यवतोस्तयो सतत तर स्थित्या तयो रसमयत्व ज्ञाप्यते । तेन यथा नेत्रमानदर्शनेपि महात्रसस्तथा कर्णयोरपीति माव । ततश्चुम्बनेनातिप्रसन्नस्य भगवत. ताह- शमानन दृष्ट्वात्यानन्दिता स्वयमप्यभूदिति तत्स्मृत्वाह प्रसन्नेति । प्रसन्नमानन्दरूप च वदन यस्य स तथेत्यर्थ । कदाचित्वस्य कृतापराधलेपि भगनदानन प्रसन्न दृष्ट्वा आन- न्दिताभूतत्स्मृत्वा वेदमुक्तम् । एतेन केनचिदपराधेनाधुना भगवान्न मिलतीति शहा निरम्ता । यद्वा । प्रकण सन्ना सूक्ष्मा कृशा इति यावत् । तथा चैतादृश्यो या गोप्य- म्तासामानन्दरूप वदन यस्पेत्यर्थ । पिरहेणातिकर्शिताना तासा भगवन्मुसावलोकनेनैव महानानन्द उत्पद्यत इति तथा । तेन प्रकृतोपयोगीद नाम । यद्वा । प्रसन्न प्रकट इत्यर्थः । तथाच तादृशानन्दरूपमेव वदन यस्य स तथेति । यद्वा । प्रसन्ना या गोपिका तयानन्द- युक्त वदन यस स तथा । यदा कदाचित्पूर्व समयवन्ध कृत्वान्या समग्रा निशा नीत्वा प्रात. समागते भगवति मानादिनाप्रसन्नायामिव जाताया भगरता 'वदसि यदि फिघिदपी-' ·प्रेमामृतम। त्यादिगीतार्थानुकरणेन कृते मानापनोदने पूर्ववदुत्फुलवदना प्रकटानुरागाभवत्तदा भगवा नप्यानन्दितोभवदिति तस्मृत्योक्तम् । अधुना मत्प्रार्थनायामपि कुतो न करोतीति भानः । एवमेतादृशस्मरणेनातिसन्तापे जातेऽत्यात तदपगममिच्छन्ती भगवदाननस्यैव चन्द्रत्व निरूप- यति । एतदेव मम तापापहारि, न त्वन्यदपीत्यभिप्रायेण । अत एव न पौनरुक्तिदोपः । जगदिति । जगतः सर्वस्यैवाह्लादकर्तृ आननं यस्य स तथा । सर्वेन्द्रियान्तःकरणव्याप- कानन्दविशेष आहादः । अस्य सर्वनैवैतत्कर्तृत्व कोकरूपगोपीहृद्यसक्षेपकत्वेन, गोपीमुस- कमलादिविकासकरखेन, रागावपि वृन्दावनस्थकोककमलाद्यानन्ददातृत्वेन, तेन प्रसिद्धच- न्द्रादतिशयः सूचितः । तस्मिन्नेव तदभावात् । एतेन यथा स तदर्थमेव सृष्टस्तथा भग वन्मुसचन्द्रोस्मदाह्रादनार्थ प्रकटः, स चेत्स्वकार्य करिष्यति, न तदा खावतारप्रयोजनम- पि न सेत्स्यतीति भावः । एतदेवोक्त 'व्यक्त भवानिति श्लोकेन 'बजवनौकसामि-' लादिना च । जगत आह्लादो येन तादृग् वानन यस्येत्यर्थ. प्रकरणविरोधादुपेक्ष्यः ॥१३॥ एमालादकत्वेन चन्द्रत्व तस्मादतिशयञ्च निरूप्य अत. पर प्रकाशकत्वेनापि तद्वय निरूपयति मुस्मरेति । सुस्मेराधृतलावण्यप्रकाशीकृतदिड्मुखः । सिन्दूरारुणसुलिग्धमाणिक्यदशनच्छदः ॥ १४ ॥ मुस्मरैरतिसुन्दरैर्मदनचन्द्रादिमिरात यल्लावण्य सौन्दर्य प्रकरणान्मुसारविन्दस्सव नेन प्रकाशीकृतानि प्रकाशयुक्तानि कृतानि दिङ्मुसानि दशापि दिशो येनेत्यर्थः । चन्द्रादिकृतप्रकाशयुक्तान्यपि तानि भगवन्मुखारविन्दतादृशप्रभयैव तादृशतधुक्तानि भव- न्तीति झापनार्य सुस्मेराधृत्तेति विशेषणम् । अन्यथा लावण्येत्यायेव वदेत् । दिङ्माने वक्तव्ये मुसोत्या तासामपि स्त्रीत्वेन यन तासां मुसानि प्रकाशयुक्तानि करोति तनास्माक मुसानि कुतो न करिष्यतीति भारः सूचितः । तेन स्त्रीणामेव हितकारीति सूचितम् । तेन सस्य भगवत्सगाशालतावलम्पनकदम्परिटपीयतीद नाम । यद्वा । सुमेरेः पूर्वक्तिरेव आ ईपद्धत लावण्य यस्य तत्तया । तयाच प्रकरणात्तादृड्मुसारविन्देनेत्यने पूर्ववत् । मन्मयादयो भगवन्मुसारपिन्दसौन्दर्यकोट्यशांशधारणेन लोकेतिसुन्दरा इति कप्पन्त इत्यर्थः । एतेन तमिनापामपि रमणे भगनतो निमारकत्वेनापि न चन्द्रम्यापेक्षेति सूचितम् । यदा । मुस्मेरा गोप्यम्ताभि. कृन्या यद्भगवता स्वस्मिन् धृत रावण्य तेन तयेनि । गोपीजनवेष्टितस्य गोपीकृतशृंगारस्य तत्सम्मोगजनितकुमकालादिरेसावतो वा याहारण्य तदन पियक्षितम । यद्वा । मुस्मेरानिमित्त यदृत लापण्यमित्यर्थ । तयाचो- क्तम् 'तासामारिरभूदि'त्यनेन । 'अनुग्रहाय मत्तानामिति सोकेन च । यद्वा । पूर्वना- हादस्मरणेन कदाचिद्भगवान् राधिकामिटनाहादेन महामवदनोमूतत्मामयिक स्मृलाद मुस्मरेति पूर्ववत् । अत एव प्रकाशपर्णनम् । अत एव तदा दन्ताः प्रकटा हटा इत्यपरम्प ·श्रीमद्विट्ठलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । तथा दृष्ट इति तदेवाह सिन्दुरेति । खिग्धानि चिवणानि शोभनानि लेहरिपयाणि वा यानि माणिस्यानि आरक्ता मौल्यमणिविशेपाः तत्सदृशानि यानि दशनानीत्यन्तेन दशनवर्णनम् । तथा च सिन्दूरवदरुण. सुनिग्धमाणिस्यदशनानां छद आच्छादकोऽधरो यस्पेत्यर्थः । यद्वा । सिन्दूरेत्यादिपदान्युभयर सम्मध्यन्ते । तथाच पूर्वोक्तरूपाणि दशनानि तच्छदश्च यस्सेत्यर्थः। अधरे माणिक्यदृष्टान्तश्चाकचस्येन । एतेन यथा मणिः प्रियः सर्वस्यापि, परन्तु मर्मज्ञोस्य कश्चिदेवैतद्वार्ताभिनिविष्टः परीक्षफजन., तथा भगवानपि प्रियः सर्वस्य, परं मर्मज्ञा महासुरतसातदन्तक्षताधरपाना गोप्य एवेति सूचितम् । तेन स्नेहाति- शयोपि सूचितः । सिन्दूरदृष्टान्तेनैतद्रहिताया दुर्भगात्व सूचितम् । यद्वा । सिन्दूरारुणो यः अधरः तस्मिन् स्निग्धाः स्नेहवत्यो गोप्य इति यारत् । तासु माणिक्यरूपदशनानां छदः समूहो यस्य । दशनानि तच्छदश्च यस्येति वार्थः । अत्र माणिक्यपदेन यथा माणिक्या- भरणैरधिका शोभा, तथा दशनाधरचिद्वैरपीति सूचितम् ॥ १४ ॥ एव भगनता क्रियमाणे राधया सीत्कारे कृते 'व्ययते कि'मिति यदाप्रवीद्भगवां- स्तदा तस्मादप्यधिक सुसमनुभूतमिति तत्स्मृत्वाह पीयूषेति । पीयूपाधिकमाध्वीकसूक्तः श्रुतिरसायनः । त्रिभङ्गललितस्तिर्यग्ग्रीवस्त्रैलोक्यमोहनः ॥ १५ ॥ पीयूपादमृतादप्यधिक मधु यस्मिन्नेतादृश तद्रूपैव वा शोभनोक्तिर्यस्येत्यर्थः । पीयू- पादाधिक्य तदसाध्यसाधकत्वम् । एतदेव 'सिञ्चाङ्ग न' इति श्लोके निरूपितम् । 'त्वदङ्ग- सङ्गामृतमाने'ति । एतावत्यतनुज्वर' इति च गीतगोविन्देपि निरूपितम् । देवामृता- साध्यानगजीवनत्व च स्पष्टम् । उक्तौ शोभनत्व भगवतोचारणे क्रियमाणे दरप्रकटरद- प्रभापतया नवमणिमयतोरणशोभावत्वम् । मङ्गल एव तोरणविधानात् । एवमुक्तिस्मृती यदा कदाचिद्विरहेण भूछितासु गोपीपु भगवानागत्य मधुरया गिरा तामपाकरोत् । तत्स्मृत्वाह श्रुतीति । श्रुति' श्रवणेन्द्रिय तत्सम्बन्धी रसायनो महौषधरूप इत्यर्थः । यद्वा । पीयूपेत्यायेकमेव नाम । तथा च तादृशोक्त्या गोपीनां श्रुतिपु तथेत्यर्थः । यद्वा, सूक्त्या माध्वीकरवनिरूपणेन मुसस्यातिसरसकमलत्व ध्वन्यते । तादृशस्य तस्य सभ्रमरत्वनियमेनानापि नयनचुम्बनसातनीलिमाधरन सूच्यते । अत एवावधिं कृत्वान्यन गते भगवत्यत्यासी मूर्छितायां तस्यां प्रातस्तादृश आगत्य वचनैरेव समाधत्त इति महौषधरूपत्वमपि सङ्गच्छते। तादृशसूक्तिरूपो यः श्रवणसम्बन्धी रसस्तस्यायनरूप इति वार्थः । पुल्लिङ्गप्रयोगश्छान्दसः । एव सूक्तिनिरूपणे रासपूर्वकालीनप्रथमागतगोपीविषयां 'खागतं वो महाभागा' इत्या- धुक्ति भगवत. सस्मार, तदा च भगवान् वचनेन निवर्तयन्नपि तत्कालीननिमस्वरूपेण मोहयित्वा स्वकीया कृत्वा रस दत्तवानिति तथैवाधुनापि करोत्वित्सभिप्रायेण तदेव स्वरू- पमाह त्रिभङ्गललित इति । विष्वङ्गेषु ग्रीवाफटिचरणेषु यो मङ्गोन्यथाभावः, निषा वा ३प्रमा.

·प्रेमामृतम् । भङ्गस्त्रिभड्गस्तेन ललितोतिसुन्दर इत्यर्थः । तदा वेणुनाद एवातिभरेण तस्य च वामपरावृत्तस्य स्त्रीमोहकत्वेन तदा तथैव भगवता कृतत्वेन तर च ग्रीवायास्तियनियमेन तत्कृतशोभा- तिशय स्मृत्वाह तीर्यग्ग्रीव इति । अत एव श्रीभागवते 'वामयाहुकृतवामकपोल' इत्यादिना देवस्त्रीमोहको वामपरावृत्त एव वेणुनादो वर्णितः । ननु द्वयोश्चतुर्पु वाङ्गेषु भङ्गित्वं न कुत इत्याशक्य निमगतात्पर्य रूप नामाह त्रैलोक्यमोहन इति । अनाय- मर्थः । लोकनयरूपाङ्गनयेन्यथाभावसम्पादनेन लोकत्रयस्यार्यमार्गरूपरूपत्यागरूपान्यथा भाव एव सम्पाद्यते । अपि च । निष्पप्यङ्गेपेकैकमप्यड्ग त्रैलोक्यस्यापि तथा करणे समर्थम् । तथाहि । नयीरूपरिवलीवरकण्ठेन्यथाभावसम्पादनेन त्रैलोक्यस्यापि त्रयीनिरू- पितकर्ममार्गस्याजनम् । निर्गुणोपासकसमाधिरूपकटिनाभ्योस्तथात्वसपादनेन तस्य ज्ञानमार्ग- त्याजनम् । अतिसूक्ष्मतया शून्यतायामेव तद्रूपतेति न भागवतविरोधः । मर्यादा- भक्तिरूपदक्षिणचरणकमलस्स अन्यथाभावसम्पादनेन पुष्टिरूपसुस्थिरवामपदाश्रितीकरणेन च मर्यादारूपविहितमक्तित्याजन पुष्टिरूपकामादिमागेंग भजन च सम्पाद्यते । अत एव गोपीनामेवार्थ इदं स्वरूप प्रकटीकृतमिति ज्ञेयम् । अन्यत्र मर्यादादित्यागाभावात् । अनेन स्वरूपेणान्येपामपि मनोहरण तु यथा कामिनी कामुकानुरञ्जनार्थमेव मृगमदलेप कुरुते, नान्यार्थं, परन्तु तस्याप्रतिवध्यखभावत्वेन गन्धः सखीनामप्यनुभूतो भवति, पर तोक्ता स एव तथेति निगर्वः ॥ १५ ॥ एवं स्वमोहकरूपमुक्त्वा तत्सहायीभूताधरामृतसहितवेणुनादं वर्णयति कुञ्चिताधरेति । फुचिताघरसंसिक्तकृजद्वेणुविनोदवान् । कङ्कणागदकेयूरमुद्रिकाविलसद्भुजः ॥ १६ ॥ कुचितो योधरस्तेन सम्यसिक्तः, अत एव कूजन् शब्दायमानो यो वेणुस्तस्मिन्ये निोदा विधिमूनादयस्तद्वानित्यध. 1 वादनप्रकारविशेषेण कासाचिदाह्रान कासाधि- मोहन कासाधिजडता कासाविचैतन्यमिति वा रिनोदशब्दार्थः । तदुक्त 'निशम्य गीत तदनगवर्धनमि'नि 'कुजगतिं गमिता न विदामः' 'अस्पन्दन गतिमतां पुलकस्तरूणा- मित्यादिना च । अघरस्स सेककरणवनिरूपणेन अमृतत्व ध्वनित, सेकस्य द्रवव्यसा- ध्यत्वात् । अमान्यम्म तम्मासम्मन तत्तमेर निष्प्रत्यूहम् । वय साक्षासिक्तणुजनितशब्द- श्रपणेनाप्यस्मासपि सार्द्रताकरण सके सम्यक्त्तम् । यया कोकिलादिकूजनेन रसोदोषो रमशायसिद्धम्नया वेणुनादन तरोधोस्मदनुभवसिद्ध इति कृजत्पदप्रयोक्त्या मावः । मोह- नसदायत्वेन अम्प निरूपणेन अस्मदादीनामेत्र मोहने भगवतो न कचित्प्रयाम इति मापनार्य विनोदपदम् । एन येणु वर्णयिन्वा तदापार वर्णपति करणेनि । काणोपर्य- हद तदुपरि केयूमिनि क्रमः । मुद्रिका आलीया. । आदिपदेन नसक्तिकोन्यते । तम्या गोप्यत्वाचयोक्तम् । तयाचमिर्टसन्ती शोभायमानी मुजी यम्सेत्यर्थः । बहुत्यादीनां ·१९ श्रीमद्विट्ठलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । भुजावयवत्वेन मुद्रिकाणामपि तच्छोमाकरत्वमुक्तम् । यद्वा । एवं वेणुवर्णने यदा कदाचि- द्भगवान् वेणुना खनामैव गृहीत्वा समाहृयत्, तदा तच्छुत्वा रहस्सागत्य भगवद्भुजयोः खभुजौ धृतवती, भगवांश्च राधाभुजयोः खभुजौ, तदा स्वकीयैर्भगवदीयैश्च कङ्कणाङ्गदादि-- मिरतिशोभा भगवहुजे दृष्टेति तत्स्मृत्वाह कङ्कणेति । तेन कङ्कणादीन्यत्र गोपिकाया उच्यन्ते । एवं क्रमोपि सङ्गच्छते । याहुमध्यस्थकेयूरोपरि तस्सा मुद्रिकादेः सितेः, अत्र आदिपदेन सुवर्णकरणकाचकङ्गणनखशुक्तिप्रभृतयो मद्धृदयस्था अनेक उच्यन्ते । तेन सुसूक्तं लसद्भुज इति । यद्वा । मुद्रिका आदिउँपां ते तथेति । तद्गुणसंविज्ञानो वहुव्रीहिः । तयाच कङ्कणागदकेयूराश्च ते मुद्रिकादयश्चेति कर्मधारयः । तेन भगवदीयत्वपक्षेपि नाक्रमः॥१६॥ तदा क्रमेण कौस्तुमादेष्टत्वात् क्रमेण तद्वर्णयति वर्णसूत्रेति वर्णसूत्रसुचिन्यस्तकौस्तुभामुक्तकन्धरः । मुक्ताहारोल्लसद्वक्षःस्फुरच्छीवत्सलाञ्छनः ॥ १७ ॥ सुवर्णमयसूत्रेण सुष्ठ विन्यस्तो यः कौस्तुभो मण्याभरणं तेनामुक्ता व्याप्ता कन्धरा स्कन्धमागो यस्पेत्यर्थः । तादृशकौस्तुभयुक्ता आसमन्तान्युक्ता विशाला च सा यस्येति वा कर्मधारयः । यद्वा । पूर्व स्वर्णसूत्रेण सुविन्यस्तो यः कौस्तुभः पश्चात् रतिसमये एतजनि- तान्तरायासहिष्णुतया उत्तास्तित्वात्तेन आसमन्तात् मुक्ता त्यक्ता कन्धरा यस्य स तथेति । मुक्ताहारेति । मुक्ताहारैरुदुचैरतिशयेन लसत् शोभायमानं यद्वक्षस्तस्मिन् स्फुरत् प्रकाश- मानं श्रीवत्सरूपं लाञ्छनं यस्य स तथा । यद्वा । मुक्ताहारोल्लसद्वक्षसा स्फुरन्ती या श्रीः तद्वत्सलाञ्छनः । यथा सा भगवन्नसपदाधकितवक्षाः, तथा भगवानपि तन्नखपदकुकुमकज- लायैस्तथेत्यर्थः। स्वकन्धरधृतवाहोः स्मृतावस्योक्तत्वात्तदा चराधाकरस्पर्शजनितरोमाञ्चानन्दा- दिना निसर्गत एव किश्चिदुच्छूनावधिक तथा भूतौ भगवतो हृयौ दृष्टाविति श्रीदृष्टान्तः । गोपीः परित्यज्य श्रीदृष्टान्तका अय भावः। तथाहि यदि कस्याश्चिद्गोप्या निकटे सान्नाथस्तदा ममैतादृग्दुःखमेव न सात् । अन्योन्यं सर्वासां निष्कपटप्रीतेः विरहस्वभावात्, दुःससम्भवे वा प्रिय एव सोढुं न शक्नुयात् । तत्सहनेपि वा ताः सोढुं न शम्युः, बला- दप्यत्रानयेरन् प्रियम् । सपदि चैतदभावालक्ष्मीसमीप एवास्तीत्यलं विस्तरेण ॥ १७ ॥ आपीनहृदयो नीपमाल्यवान् बन्धुरोदः। संवीतपीतवसनो रशनाविलसत्कटिः॥१८॥ आपीनेति । आसमन्तात् पीनं स्थूलं हृदयं यस्य स तथेति । स्तनयोर्मध्यदेशो वर्णितः। तस्योन्नतस्यैव सुन्दरत्वेन तथा । यद्वा । आसमन्तात्पीना गोपीकुचास्ते हृदये यस्येति । गोपीनामापीनहृत्स्सयत इति वार्थः। तदधास्यां मालामाह नीपेति । नितरामतिशयेन ई कामं पातीति नीपस्तद्रचितमालावानित्यर्थः । नीपशब्देन सूक्ष्मकदम्बकुसुमानि तदृक्षोप्युच्यते ।

·२०
प्रेमामृतम् ।
तथाच हृदि कामजन्यकामरक्षकधारणेन सर्वदा सकामत्व सूचितम् । तेनैवमपि खेप्टत्व
सूचितम् । बन्धुरेति । वन्धुर निमोन्नत मध्ये किञ्चिदुन्नत पार्श्वयोरधश्चेपन्निसमेतादृशमुदर
यस्य स तथा । यद्वा । वन्धुपदेन हरिनामवत्त्वसाधर्म्यवन्त सिंहा उच्यन्ते । तान् राति
'रलयोरभेद' इति न्यायेन लाति आदत्ते आत्मसात्करोति कार्येन तद्वन्धुरम् । एतादृगुदर
यस्वेत्यर्थ । सवीतेति । सवीत वेष्टित पीत वसन यस स तथा। यद्वा । दिक्षाविषयागा
न्तरायत्वेन कदा वा भगवानिद दूरीकरिष्यती उत्कण्ठिततया गोपीना दृष्टि पीतवसनमा
वृत्यैव तिष्ठतीति सवीतत्व पीतवसनस्य । तथाच कर्मधारय सम्पद्यते । यद्वा । यदा
कदाचिन्मानकृतविरहकातरया राधया अकस्मात्प्रकटो दूराद्धावन्त्या समागय परिरब्धो
भगवास्तदा खहृदयभुजककणाञ्चलादिमि पीत वसन सवीतमभूत् तत्स्मृत्वा सपद्यपि तथा
कथ भवेदिति समनोरथ नामोक्तमिदम् । एतादृशदृष्टिसवीतत्वस्सातिगोप्यत्वेन सवीतत्व
मानमुक्तम् । अथवा । इहोत्तरीयस्य वर्णनम् । तदाश्लेपान्तरायत्वेन पूर्व दृष्टयैव सवीतत्व
ज्ञेयम् । यद्वा । सवीत सर्वदा वृतमेव वर्तमान गुप्तरसावस्थानमिति यावत् । तर पीत
वसन यस स तथा । यद्वा । सम्यग्भूत कामरसरूप यद्वममृत तद्वान् सवीत । पूर्वो
क्तप्रदेश एव । तस्मिन् वीत विगत पीत वसन यस्सेत्यर्थ । कर्मधारयो वा । समभिव्याहा
रवशात् पीतवसनेनैव, तेन वेष्टितत्व ज्ञेयम्, गोपीभिर्वा । उक्तरीत्या सवीत गोपी
जनश्यासौ पीतवसनश्चेति । यद्वा । सम्यक् वीत त्यक्त गृहादिक सन्ध्यायामभिसारे
यामिस्ता सवीता गोप्य इति यावत् । तासु पीत वसन यस्येति । राविजागरणेन
रतिभान्त्या चासावधानतया प्रातरुत्थानसमये भगवदीय वस्त्र तासु तदीय वस्त्र भगवतीति
तथा । यदा भगवान् पूर्व विविधवन्धैस्तासु परमरसप्राकट्य करोति, तदा तद्रसस्वभावा
तथा रसाधिक्ये स्त्रीणा तयात्यात्तथैव रसो भवतीति नया । यद्वा । सम्यक् वीत त्यक्त
पीतवसन तिसमये येन स तथा । रशने ति । पूर्व महामणिहीरकादिजटिता कनकसूत्र
सूत्रितयदरीमोदरमुक्ताफ्लमध्या । शृङ्खलितरतिपविजयपण्टिका घुघूरुप्रोता कनकमयी रशना
तया पिशेपेण रसती शोमायमाना कर्यिस्य म तथा । विपरीते गोपीना रशनया या
तया। स्वत सुन्दरपनमेचककट्या निरिधरगमण्यादिभिरधिका शोभा भवतीति विपदार्थ ।
( यद्वा । विपदेन पक्षिण उच्यन्ते । तथा च तान् लाति स्वस्वनसतातीयसनत्वेन
सधर्मतया गृहातीति रा । एवम, रशनपदेन सह कर्मधारय सपद्यते । तथा सती
शोमायमानेत्यग्रे पूर्ववत् । रशना लिस ती यया तादृशी कर्यिस्येति वा । तसा रशना
फुता न शोमा, फिन्तु सा स्वत सुन्दरा । प्रत्युतैतकृता शोमा रशनायामिति मार ।)
यदा । गोपीना रशनासु तथा सा यस्सेत्यर्थ । तया विलसन्त्यो या गोप्यस्ता कल्या
पम्मेति या । अथवा नृत्य स्मृत्वेदमुतम् । अत एव भ्रमरिकामहणेन पाकचक्याधिस्येन
शोमाया पिशेप उक', तदा करेपरनात् ॥१८॥

·श्रीमद्विट्ठलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । एव कटिं वर्णयित्वा क्रमप्राप्त तदध स्थित पीताम्बर वर्णयति अन्तरीयेति । अन्तरीयधटीवन्धप्रपदान्दोलिताश्चलः। 'अन्तरीयोपसव्यानपरिधानान्यधोंशु' इति कोशादन्तरीयपद कटिस्थपीताम्बरपरमि- त्यध्यवसीयते । तथाच तस्य या घटी विस्तारे प्रान्तदेशो लोके 'धरीकिनारी'ति शब्दवाच्यस्तस्यां यो पन्धो बन्धन तेन प्रपदे पादाने आन्दोलितमञ्चल यम्येत्यर्थ । कटिस्थपीताम्बरो- त्यैव तन स्थित्यन्यथानुपपत्या वन्धनप्राप्तावपि यदन्धनिरूपण तेन यथा नृत्यसमये कम- लाघाकारेण वध्यते, तथा वन्धनमनाप्युच्यते । अत एव चाश्चलस्य प्रपदे आन्दोलनम् । आन्दोलनोक्त्या मधुरनृत्य ज्ञाप्यते । घटीवन्धपदमेव वा बन्धनप्रकारविशेषवाचकम् । तथा चान्तरीयस्स घटीवन्धने पन्धनप्रकारविशेपेण तथा तद्यस्वेत्यर्थ । यद्वा । घटीपदेन गोपीनीव्युच्यते । तथाच यदा सर्वस्पविष्टासु खरह कथामन्योन्य शृङ्गारादिक च कुर्वा- मासु मध्ये भगवांस्तासामेव नीव्यादिपरिधानेन तद्वेष कृत्वोपरिस्थूलवस्त्रेण वदनकमल गोपयन् कतिपयसखीना स्वशिक्षिताना मध्ये मूत्वैता यथा न जानन्ति तथा शनै शनैर्मधु- रया गत्या समायाति कौतुकाथ, तदाबलस्यैव दृष्टत्वात्तत्स्मृत्वेदमुक्तम् । अन्तरीयस्योपरि या घटी नीवी तस्या बन्धे सति प्रपदपर्यन्त आन्दोलितमशल यस्मिन्निति । यद्वा । रहसि कदाचिद्भगवान् राधा चान्योन्यमाश्लेप कुरुत । तदा भगवदन्तरीयस्योपरि या नीवी राधायास्तस्या अञ्चल तदा तथैवेति तत्स्मृत्वेदमुक्तम् । तदैतादृशसुखदोऽधुना किमिति न तयेति भाव । यद्वा । अन्तरीये अन्तरीयस्थाने या घटी तस्या यो बन्ध इत्यग्रे पूर्ववत् । एतच रजनिजागरजनितालस्पेनासमशरसमरजयजनितश्रमेण चाङ्गीकृतानवधानत्वस्य घूर्णा- यमाननयनस स्वपीताम्बर त्यक्त्वा गोपीनसनमेनाययातय वेष्टयित्वा गच्छतोचल तथेति तत्स्मृत्वेदमुक्तम् । यद्वा । नामद्वयमिदम् । तदा पादान्ते विसर्गो ज्ञेय । तथाचा न्तरीयघटी या गोपिकायास्तस्या पन्ध करतलगन्धो यस्य स तथा । एतच प्रथमसमागमे बीडाया वा अन्तरार्ताया मिथ्यामानकृतनसनङ्गीकाराया या निर्वन्धकरणे । यथा तदैव सनिर्बन्धेन तथाकरण, तथाधुनाऽस्मन्निन्धेन तथा कर्तव्यमिति भार । यद्वा । अञ्चलपदेन गोपिकाञ्चलमेवोच्यते । तथाच यदा भगवान् रहसि समायाति ताश्च कुङ्कुमादिसुगधद्र- व्यजलैश्चरणकमले प्रक्षाल्य स्वाञ्चलेन प्रोञ्छन कुर्वन्ति, तदा भगवत प्रपदे आन्दोलित तासामञ्चल भवतीति तत्स्मृवेदमुक्तम् । अधुनापि तथैव कुर्वित्यभिप्रायेण ॥१९॥ अग्रे ऊरुजावादीना समयविशेष एवं प्राकट्येनान्यदा पीताम्वरेणावृतत्वेनाति- गोप्यत्व तेषु जानन्तीति ताननुक्त्वा चरणारविन्दमेव वर्णयति । अथवाधुना तादृशावधाना- भानेन पीताम्वरप्रसङ्गेनापि प्रपदस्मरणे जाते तत्सवन्धिचरणारविन्दमेवाग्रे स्मृत वर्णयति, पूर्व विस्मृत्य, अरविन्देत्यादिना श्लोकद्वयेन । , ·२२ प्रेमामृतम् । अरविन्दपदद्वन्दकलकणितनूपुरः ॥ १९ ॥ यन्धूकारुणमाधुर्यसुकुमारपदाम्बुजः । नखचन्द्रजिताशेपदर्पणेन्दुमणिप्रभः ॥ २० ॥ ध्वजवज्रानुशाम्भोजराजचरणपल्लवः । अरविन्दरूप यत्पदद्वन्द्व तस्मिन् कलक्वणितान्यव्यक्तमधुरत्वेन शब्दायमानानि नूपुराणि यस्य स तथा । अरविन्दपदेन तापहारकत्वसरसत्वगोपीकुचकोकसहचरत्वादीनि सूचितानि । विरहतपनोद्भवे एवैतस्यापि प्राकट्यमित्यपि ज्ञापितम् । कमलस्य यथा सर सदेशमाने उत्पत्ति तद्विशेप एव कुत्रचित्तथा । तथैतद्रसेनैव सरसहृदयविशेषस्य प्राकट्य- मिति सूचितम् । तस्य च यथान्तर्न जलमानमपि तु मकरन्द तथा वन्धादिपु हृदयादि- स्थापने यो रसस्तद्वत् । न तु ज्ञानविषयानन्दसामान्यवत् । तेन तदविषयत्व तस्मादुत्तमत्व च सूचितम् । अत एव द्वन्द्वत्वमुक्तम् । तेपामद्वैतदृष्टित्वात् । किञ्च । विकसितादेव हि कमलात् मकरन्दप्राप्ति । स च तरणिकिरणसामानाधिकरण्ये । अन च विरहतापस तयात्वेन ज्ञानिना च तदभावेन करो तद्रसास्वादे । अपिच । सति तापे हि तदपहारि- कमलाद्यन्वेषण, तेषु तदभावस्योक्तत्वात् नानोपयोग तेपा कश्चिदिति तत्त्वम् । तेन गोपी नामेव हृदये विकासो रसदातृत्व चास्येति भावसर्वस्वम् । गोपीकुचकुकुममेव परागोन । ध्वजादिरेपा केसरा । अत एवैताभिरेव 'पूर्णा पुलिन्य' इति लोके तादृशकुकुमस्पेष तापहारकत्वमुक्तम् । मकरन्दसवलितस्यैव परागस तथात्वेन अनापि पूर्वोक्तसवलितत्व 'दयितास्तनमण्डितेने ति पदेन सूचितम् । अत एव एतद्दर्शनमात्रेण स्मररुगपि स- गच्छते, लिम्पनेन तदभावश्चेत्यल विस्तरेण । कनकहीरकेन्द्रनीलमणिपरिष्कृतानि परितो विलम्विमुक्तागुच्छानि तदने विविधपदविरचितसूक्ष्मपुष्पाणि नूपुराणि तानि भ्रमरा इवेपञ्चरनेष्यव्यक्तमधुर शब्द कुन्तीति तथा । यद्वा । अरविन्देषु गोपीना हृदयकमलेषु सलालनादी करकमरेपु वा यत्पदवद्ध भगवतस्तस्मिन्नित्यने पूर्ववत् । समय- विशेष स्मृत्वेदमुक्तम् । यद्वा । अरविन्दाना पद स्थान यमुनापुलिनमिति यावत् । तस्मिन् यानि द्वन्द्वानि भगवतो गोपीना च रासे । तेषु तथेति । नृत्य स्मृत्वेदमुक्तम् । एष चरणम्योपरिमागो वणित । यदप्यग्रे नखवर्णनमेव युक्तम् । क्रमप्राप्तत्वात् । तथापि यत्तलवर्णन तत्रिभङ्ग स्मृत्वेति नेयम् । तन दक्षिणचरणतलस्यैव प्रयम दर्शनात् । पचा नसानामिति चरणतल वर्णयति । अथा । पूर्व कदाचिद्विरहसतप्तहदया रहस्युपविष्टस भगवतवरणतल विहरतया पश्यतीव परमात्यो म्यहदयेऽम्यापयत् । तेन च तापापगमे ततारणमसली गृहीत्वा पश्यन्ती पूर्व तरमपश्यत् , पश्चातखानि । पुन खेप्टत्वेन तलमिति पूर्वानुभूतम् । अनापि तारग एप मन्तापोम्तीति चरणस्मरणमान एवं प्रकरणाचस्मृत्वा- धुनापि तया कयधिद्भवेदिति ममनोरथ नपानि पिस्मृत्य तरमेव वर्णयति, ततो नसानि, ·२३ श्रीमद्विट्ठलेश्वरविरचिवविवरणसमेतम् । पुनस्तलम् । अत एव पुनरप्यम्युजत्वनिरूपणम् । पन्धूकेति । पन्धूकोच्या रक्तपुष्प- विशेषः । तद्वत्तस्मादपि चारुणं माधुर्यरूपं च सुकुमारं चेति सर्वत्र कर्मधारयः । तथाचैतादृशं पदाम्बुजं यस्येत्यर्थः । यद्वा । पन्धूकारुणपदेन कुकुममुच्यते । तेन माधुर्य सौन्दर्य येषां ते गोपीहृयास्तेषु सुकुमारं कमलाकरस्पर्शेपि म्लानिमिव मजगानं सुष्ठ कुत्सितो मारः कन्दपों यस्मादिति वा एतादृशं तयस्येति । एतेनातिकठिनेषु तेषु तादृशं पादाम्बुजं ददातीति गोपीनामर्थे भगवान् स्वक्लेशमपि न गणयतीति सूचितम् । अम्बुजार्थे श्लेपोपि ज्ञेयः । तत्रारुणेन सूर्येण तथा । नखचन्द्रेति । नखरूपेणैकेनापि चन्द्रेण जिताः तुच्छीकृता अशेपदर्पणेन्दुमणीनां प्रभा येन स तथा । नैर्मल्यचाकचक्यतापहारकत्वम- ण्डलाकारत्वान्यानभिभाव्यप्रभत्वेषु कस्मिन्नप्यंशे न न्यूनतेति दर्पणादित्रयग्रहणम् । सामा- न्यतः साम्याभाव उक्ते एकेन द्वाभ्यां वा साम्याभावेपि बहुभिर्मिलितैस्तैः साम्यं भविष्य- तीति शंका स्यात् तव्युदासायाशेपपदं, तेनासम्भावितसाम्यत्वं पर्यवस्यति । दर्पणजयोत्या वाघरशोणिमाप्रतिविम्बवत्त्वं सूचितम् । न ह्येवं दर्पणे । अत एव श्रीभागवते उत्तुगरक्तेति नखविशेषणं, एतेनैवात्र प्रतिविम्वितं निम्यादपि कोटिगुणितं सुन्दरं भवतीति सूचितम् । दर्पणे तथामावात् । इन्दुजयोक्त्या निर्मलत्वशश्वदखण्डत्वसूर्यप्रभाधनभिभाव्यत्वानि सूचितानि । तस्यैतद्वितरीतत्वात् । मणिजयोक्त्या सुमृष्टत्वेपि तथात्वमतिकोमलदेशप्रभवत्व- मतिशयितभाग्यभाववद्धृदयभूपणत्वमन्तवहिरपि सूचितम् । तस्यैतद्वैपरीत्यात् । एतेषां च प्रमां विना स्वतोऽप्रयोजकानां प्रभैव सारभूतेति प्रमाजयोक्तिः । चाकचक्ये दर्पणस शैत्ये चन्द्रस्यापि लौहित्ये मणेरपि उपमानं दातुं न शस्यत इत्यपि दर्पणादित्रयोक्ते- स्तात्पर्य ज्ञातव्यम् । तेनाशस्यनिर्वचनसौन्दर्यवत्त्वं सूचितम् । अत एव जयोक्तिरेव, परं न वेतादृशमित्यपि । यद्वा । नखचन्द्रेण जिता वशीकृता या राधा तस्याः शेषमूता दर्पणादीनां सा यस्मादित्यर्थः । पूर्व विरहतापवत्त्वेनातथाभूताया भगवत्सङ्गे जाते तादशी शोभा जाता इति तथा । अत एव नखानां चन्द्रत्वनिरूपणम् । यद्वा, वच्छीतलैस्तापहारिभिर्दर्शनैश्च जिता रतिरणे या सा तया शेषलेन तुच्छत्वेन जातास्तेषां तापेनेत्यर्थः। निमङ्गपक्षे द्वितीयपक्षे वा तापागमानन्तरं चरणकमलस्य हस्तयोर्ग्रहणे तत्सौन्दर्या- मिनिविष्टचित्तायाः परितस्तद्दर्शने प्रयमत उपरिस्थितनखदर्शनं पश्चात्तलस्थरेखादर्शनमिति पूर्व नखानि पश्चाद्रेसा वर्णयति । भगवद्दत्तरसाया राधायाः प्रातस्तादृश्येव शोभेति तथा । एवं नखानि वर्णयित्वा तत्तलरेखा वर्णयति ध्वजवनेति । चरणे निर्भयस्थित्यर्थ (ध्वज- स्थापनम् । ) विरहे हृदयरोधरूपमहापर्वतविदारणाय (पजस्थापनम् ।) व्रजनाथमहारस- मदमत्तगोपीमनोगजमानापनोदनाय (अङ्कुशस्थापनम् ।) विरहतापापनोदनाय ( अम्भोज- स्थापनम् । ) स्थापितानि यानि ध्वजवत्राङ्कशाम्भोजानि तैः राजन शोभायमानश्चरणपल्लवो यसेत्यर्थः । नेतैतेषामेव कार्यार्थ कृपां कुरु इति मावः । पल्लव आमादेनूतनोकरः । चरणे । नखै खदानैश्चन्द्र- ·२४ प्रेमामृतम् । तन्निरूपणेन स यथा सरसवसन्त एव प्रादुर्भवति, नूतनकामजनको रसपोपकश्चातिकोमल- स्पर्शस्तापहृद्रतितल्पोपयोगी च, तथेदं ताग्रसेन सरसे गोपीनामेव हृदये प्रादुर्भवति कामजनकत्वादिष्वपि तथेति सूचितम् । नित्यनूतनवं च । यद्वा । एतादृशचरणे पलया यस्येत्यर्थः । एतच यदा निरहसन्तापेन स्खहृदये पल्लवाः स्थापिता आसन् । तदैव च भगवत्यागतेतिविह्वलतया शीघ्रमेव तापशमनार्थ सपल्ला एव हृदये चरणावस्थापयत् । ततः सन्तापो व्यगमदिति । तत्स्मृत्वोक्तमधुनापि तथैव कुर्वित्यभिप्रायेण ॥२०३।। एवं प्रत्यवयववर्णनेपि तापानपगमेऽतिदुःसिता सकृत्सङ्गेनैव य एतादृशदुःखदः स पुनः किमिति मृग्यते इति शङ्का दूरीफुर्वन्नेव स्वरूपाभिनिविष्टलेन समुदितं स्वरूपं वर्णयति त्रैलोक्येति । त्रैलोक्यातसौन्दर्यपरिपाकमनोहरः ॥ २१ ॥ प्रैलोक्येपि यदद्भुतमसम्भावितं सौन्दर्य गोपीनां तस्य यः परितः पाको विरहतापेन अधरशोपस्तस्मिन्नपि भवति मनोहर एवेत्यर्थः । विरहेणातिक्लेशे मनोनिवर्तनेच्छायामपि मनसो हृतत्वेन धर्मिण एवाभावान्न निवर्तनं भवति । विषयस्याप्येतादृशस्वभावत्वादिति भावः । तथा चोक्तम् । 'गणयति गुणग्राममिति ! 'रिपुरिव सखीसंवासोयमि'त्यादिना श्रीगीतगोविन्दे । यद्वा । त्रैलोक्येद्भुतं सौन्दर्य यासां तादृशीनां गोपीनां परिपाके फलपर्यवसाने मनमो हरणं येन स तथा । तस्य फलरूपत्वेन यथा । यद्वा । गोपीनां तादृशं यत्सौन्दयं तस्य परिपाके सम्यड् निष्पत्तौ सत्यां मनो हरतीति तथेत्यर्थः । एतय प्रातरारभ्य सन्ध्यापर्यन्तं पुष्पतल्पमालारचनस्वाभ्यङ्गलानानेकप्रकारनीवीपरिधानकेशप्रसा- धनसुगन्धद्रव्यलेपनतिलकाजनादिरचनाभिः सकलागसौन्दयें सम्पन्ने सन्ध्यायां मगना- नागत्य मनो हरतीति तत्स्मृत्योक्तम् । असमर्पितपरकीयवस्तुनो यलाद्रहणं हरणम् । भग- पति च (विविध) मनोहरवनिरूपणेन यत्र असमर्पितमपि गृह्णाति, तन समर्पित मनोस्माकं गृहातीत्यर किमाथर्यमिति भावः चितः ॥ २१ ॥ एवं सन्ध्याकालीनम्य स्वरूपमुक्या तदनन्तरं क्रमेण रहस्सागतस्य स्वरूपं वर्णयति । साक्षात्केलिकलामूर्तिः परिहासरसार्णयः । यमुनोपयनश्रेणीविहारी ब्रजनागरः ॥ २२ ॥ केलिः कामरिः सैर या कला(स्वरुप) तन्मूनिः । चतुःपष्टिकलामु मध्येन्यामां फलानां नाना कामकेदिकठायास्तु मूर्तिरूपएवेत्यर्थः । यया दुगोपगममानामरागत्लेन सुपर्णनप्या अपि मूर्तेढुंगादिमूनित्वं प्रसिद्धम् । तया कलिमलाया यकिधिद्धर्मनत्वेग मगरनि तत्त्व प्रतिपापन इति गुहाय्युदामायं साक्षात्पदम् । तया च। यया दिगदुर्गागरे पर मनियादागे देवानामर, तया केलिस्लामर्नियाहारो भगवत्स- ग्मारनेरेति मारः । कलामनिरूपमेन मुरते मिचिमत्वं घोषितम् । भगवाः ·श्रीमद्विट्ठलेश्वरविरचितविवरणसमेवम् । २५ प्रत्येकानेपु दर्शनमात्रेण सुरतेच्छाजनकत्वस्य (आवश्यकत्वात् ।) सुरते च विविधवन्धकुश- लत्वेनैतन्मूर्तित्वनिरूपणम् । यद्वा । साक्षादित्यव्ययस्य प्रत्यक्षत्वमर्थः । तया च प्रत्यक्षा केलिकलाखेव मूर्तिः स्वरूपं यस्य स तथा। दर्शनमात्रेण सुन्दरत्वेनैव ज्ञानं, न तु पूर्वोक्तस- मय इव रसिकशिरोमणित्वादिज्ञानमपीति भावः । निमित्तसप्तमी वा केलिकलाखिपत्र । एवं रतिसामयिकं प्रियं वर्णयित्वा तदैव तद्रसपोपकरसान्तरवत्त्व(करणत्व)माह परिहासेति । परिहासपदेन हासजनकवचनान्युच्यन्ते । तेषु यो रसः तद्रप एव वा, तस्यार्णवरूप इत्यर्थः । यदा भगवान्नर्मवचनानि वदति, तदैकस्यापि वचनस्य यो रसस्तत्रैव निमशाखेव गोपीपु सतीपु, यदा भगवान् द्वितीयं तादृशमेव वदति, तदा पूर्वरसस्यैव पारमपश्यन्त्य एव पूर्वस्मादधिकोमिभिरिव द्वितीयसमुद्र इव ततोधिके निपतन्ति । एवमेवोत्तरोत्तरमिति हृदयम् । अत एव रसस्यैव प्राधान्यं वचनानां नेति ज्ञापनाय रसपदम् । वचनबहुत्ते रसाल्पत्वे च रसामावात् । अत एव नयन वादिभिरपि हास्यरसोत्पत्तिः । अन्यच । रसिकसिद्धान्ते हि शृङ्गार एव रसः । वीरादयस्तत्सोपकत्वेन एव रसा नान्यदा । यथा महाराजस्य सर्वोपकरणान्यपि सुवर्णमयान्येवान्यसैतस्मातुच्छत्वेन धातुत्वमेव न मन्यन्ते । एतदेव रसपदेनोच्यते । अन्यथास्मिनसे रसान्तरस्य रसाभासजनकत्वं स्यात् । अत एव रत्यां विमर्दित्वाभिप्रायेण 'केशिमयनमुदारं मधुसूदनमुदितमनोजमि'सादिभिर्जयदेवैः गीतगोविन्दे निरूपितम् । अन्यथा वीररसजनकं नाम कयं प्रयुज्यात् । अत एव रतिरणप्रयोगश्च । यद्वा । गोपीकृतो यो नर्मरसः स अर्णवो यस्येति । यदा भगवान् गोप्यश्च अन्योन्यं नर्मवचनानि वदन्ति, तदा भगवान्नर्मणा ता जेतुं न शझोतीत्यर्थः । रसिकरीतिरेवैपा इति न कश्चिद्दोषः । खजयापेक्षयैवं रसोपि महानिति तथा। भगवति पूर्व वृन्दावनचन्द्रत्वनिरूपणेन सपदि परिहा- सरसस्यार्णवत्वनिरूपणेन अस्य प्रतिक्षणं वृद्धिः सूचिता । यद्वा । तद्विपयेणवरूप इत्यर्थः। पूर्वो- क्तार्थवैपरीत्यमत्र ज्ञातव्यम् । यद्वा । यदागमनमुक्त्वा सन्ध्यायां नागमत् प्रियः प्रातश्चागमत्तदा मानवत्यां राधायां नर्मवचनैस्तथाकरोतीति यथा तद्रसे एव निमग्ना सती विस्मृतपूर्वदुःख- मानादिर्वहिरप्यनुरक्ता भवतीति स्मृत्वेदमुक्तम् । अर्णवत्वं निरूपयन्या नर्मरसे प्रकटीमवदन्ता एव मणिवेनाभिप्रेताः । एवं तापापगमार्य हास्ययुतरमणकर्तारं निरूप्य तदनन्तरमसक्षातका- मपूर्तिभंगवांस्तादृशीमेव राधां हस्ते धृत्वा विशेषक्रीडार्यमनयद्यमुनातीरप्रतिनिकुञ्जमरीरमचेति तत्स्मृत्वाह यमुनेति। यमुनासम्बन्ध्युपवनानां याः श्रेणयः पङ्क्तयः तासु विहारी क्रीडाकर्ते- त्यर्थः । क्रीडा द्विविधा जलस्थलभेदेन । तत्र केवलस्थललीला पूर्वोक्ता । अत्रोमयमप्युच्यते । तेन यमुनायां तदुपवनश्रेणिषु च तथेत्यर्थः । प्रतिवृक्षं रमणमिति ज्ञापनार्थ श्रेणीपदम् । विहारो यथेच्छममर्यादलीला । तेन जन् तिष्ठन् शयान उपविष्टोपि लीलां कृतवानिति सूचितम् । यद्वा । यमुनाया उप समीपे यद्वनं तत्र या श्रेणयो गोपीनां तासु तया । यद्वा । पूर्वोक्तासु के कालस्स हारी हर्तेत्यर्थः । भगवत्सङ्गे सम्पूर्णा अपि रात्रयः क्षणार्धवन्नीयन्ते प्रेमा- ·२६ प्रेमामृतम् । तदभावे युगप्रायाः । तत्र वस्तुतस्ता महत्य एव भगवत्सङ्गे तासामल्पत्वं यत्तद्भगवान् महान्तं कालं दूरीकरोतीति तासां बुद्धिः । तेनैवमुक्तम् । नन्देवं स्वच्छन्दतीलायां क्रियमाणायां नजस्थाः कथं न जानन्तीति चेत्तत्राह । जे सर्वस्मिन्नेव भगवानेव नागरोतिचतुरः । खच्छन्दलीलामपि कृत्वा स्वचातुर्येण तथा करोति यथा कोपि लक्षतेपि नेत्यर्थः । ज्ञाने तथा रसो न भवतीति तथा । इदमेव भागवते 'नास्यन्खलु कृष्णायेति श्लोके निरूपि- तम् । एतेनैव दिवापि यथेच्छं ताभिः सह भगवान्कीडतीति परममाग्यवता ज्ञेयम् । यद्वा । ब्रजपदेन तबस्था गोप्य एवोच्यन्ते । तथा च ताखव कामलीलायां बन्धादिभिर- तिचतुर इत्यर्थः । अन्यत्र मुग्ध इवेति भावः । यद्वा । पूर्ववदन्यया कयाचित्सह यमुनोप- वनप्रतिवृक्षं विहरन्यदि भगवान् दूरं गतो भविष्यति प्रजात्तदा कयमधुनैव प्राप्तिः इत्यत आह व्रजेति । अजनगरसम्बन्ध्येव, भगवानतो नान्यत्र गमिष्यतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ "तर्हि मिलिष्यत्येव कुतो महदुःखं कियते इत्यत आह गोपाङ्गनेति । गोपाङ्गनाजनासक्तो घृन्दारण्यपुरन्दरः। आभीरनागरीमाणनायकः कामशेखरः ॥ २३ ॥ गोपसम्यन्धिन्यो या अङ्गनास्ता एव जना दास्यस्ताखासक्त इत्यर्थः । तेन ताः परित्यज्य कथं मत्सन्निधावागमिष्यतीति भावः । ननु भवत्यपि तादृश्येव ततोधिकापि कथं ताखेवासक्तो न भवत्यामिति शङ्का जनपदेन वारिता । ताः दासीभावं प्राप्ता निरभिमानास्तेन तासु तया । मम तु तद्रसमदेनैव सञ्जातमानत्वात् न तथात्वमिति भावः । एतेनैव नन्वधुना भवत्यपि तादृश्येवेति शीघ्रमागमिष्यत्येवातो न दुःखं कर्तव्यमित्यपि समाधानवचनं परिहृतम् । ता बह्वयः, तत्रापि घुमाव प्राप्ता रसाधिक्येन । 'रसाधिक्ये स्त्री पुमावमापद्यत' इति वात्स्यायनः । तेन यदि भगवानागमिष्यत्यपि कदाचित्तदा ता न गन्तुं दास्यन्ति । भगवांश्च तद्वशग इति ता अतिक्रम्य न गच्छ- तीति जनपदप्रयोक्त्या मावः । आसक्त्या स्वतोप्यशस्यस्तत्त्याग इति सूचितम् । ताभिः सहागमनपक्षे पूर्वोक्तं दूपणम् । खपत्यादिपरित्यागपूर्वकं दासीभावं प्राप्ता इत्यपि हेतुरासक्ता- विति ज्ञापनार्थ गोपसम्बन्धनिरूपणम् । सर्वथाऽनासक्तौ परं महत्कष्टम् । कुत्रचिच्चेदास- क्तस्तदा कदाचिन्मय्यप्यासक्तो भविष्यतीत्याशालतावलम्बनकदम्यायितमासक्तिनिरूपणम् । एवमुक्ते राधया मयैतादृशोपि कयचिदाकार्यानेयस्त्वं निर्दिश कुत्रास्तीवि कयाचिदुक्त निर्दिशनिवाह वृन्दारण्येति । वृन्दारण्यस्य वृन्दावनस्स पुरन्दर इन्द्रः खामीत्यर्थः । न हीन्द्रः कुत्रचिदप्रसिद्धो येन मत्कयनापेक्षात्र । वृन्दावनं गता त्वमेव ज्ञास्यसीति भावः । वृन्दावनोक्या स्थलनिर्देशोपि विशेषानुक्त्या निर्देशोपीति चातुर्यमेव तस्याः । यथेन्द्रस्यै- लोक्यस्वाम्यपि देवलोक एव तत्रापि खलोक एव तरत्यागनामिः सेवितो वर्तते । तथा भगवान् कोटिममाण्डपतिरपि गोकुल एव तत्रापि वृन्दावन एव तत्रापि स्वलोके स्त्रीप्रधाने ·श्रीमद्विटुलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । गोपीमिः सह क्रीडतीति हृदयम् । देवलोकमाने न दुःख सुतरां इन्द्राधिष्ठिते, अतोऽनु चितं मदुःखमत्र दर्शनादिदानेन दूरीकुरु इति भावः । ननु तर्हि दुःखासम्मकः । सत्यम् । लौकिकवैदिकव्यवस्वैपा न तु तदतीति । तथाहि । स्वर्गे हि केवलपुण्योपार्जितं शरीरम् । तेन सुखाप्तिरेव, न दुःखातिः। तत्साधनपापोपार्जितत्वामावात् । अत्र च 'नराणां क्षीण- पापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायत' इति वचनेन पापमानामावे भगवद्भक्तिलामात् पापकृतं नैतद्दुःखम् । दुःखत्वेन पापजन्यत्वसाधने चोपाधिरुक्त एव । एवं सुखमप्यत्र ज्ञेयम् । अतोस्मिन्नलौकिकतमे प्रमेयमार्गे सुखं दुःखं च भगवत्सगविरहान्यामेव भवतीति तत्त्वम् । अत एव दशमस्कन्धे अन्तर्ग्रहगतकयानिरूपणप्रस्तावे भगवत्सगमभगवद्विरहजनितसुख- दुःखयोः कर्माजन्यत्वमित्येव निरूपितम् । एतदेव च श्रीभागवते 'आसामहो चरणरेणु- जुषामिति श्लोके 'खजनमार्यपथं च हित्वे ति पदाम्यां निरूपितम् । अत एव तादृशजन्म- प्रार्थनापीत्यलं विस्तरेण । नन्वेतावदनुसन्धाने तादृशस्य विरहे कयं प्राणस्थितिरित्यत्राह आ- भीरेति । आभीरसम्बन्धि यन्नगरं गोकुलं तत्सम्बन्धिन्यो या स्त्रियोतिचतुरास्तासां ये प्राणा- स्तेषां नायको रक्षक इत्यर्थः। तेन तदिच्छयैव परं प्राणस्थितिः। न तु मत्प्रयनेनेति भावः । गोकुलवासिनां सर्वेषां राजयन्नियामकोऽस्माकं तु प्राणानामपीति स्वोत्कर्षः सूचितः । तेनान्तरङ्गत्वमुक्तम् । तथा च यथा देशरक्षको राजा तत्र स्थित्वा तं देशं पालयति, तथा भगवान् प्राणेषु स्थितः स्वयं प्राणान्पातीत्यर्थः सम्पद्यते । यद्वा । यथा पूर्वोक्तान्नय- तीति तथा । एतेन भगवता खस्मिन् मन्त्राणा नीता खयं चास्मद्धृदय एव तिष्ठ- तीति न पहिरुद्गमः प्राणानामिति भावः सूचितः । यद्वा । सेपद्रोपदैन्यमाह । आभीरेति पूर्ववत् । एतेन यः प्राणहर्ता स कथं तत्स्थितिसाधनं सङ्गं करिष्यतीति भावः सूचितः । अत एव नागरीत्वकथनम् । लोके हि चतुररक्षितं वस्तु न प्राप्यते । च तादृशीनामेव तत्राप्यन्तःस्थितप्राणान्नयतीति भगवत्यपि चातुर्य सूचि- तम् । अत एव श्रीभागवते ये दुर्गस्थास्त एवं कठिनाः तत्रापि जलदुर्गस्थास्तत्रापि साधुजाताः प्रमवस्तत्रापि प्रकाशवति काले शीताद्युपद्रवरहिते स्थिता इति देशकालखरू- पादिभिरप्यशक्यचौर्यात् पुरुषात् तदुदरवर्तिसर्वखनेतुरस्मदादिसाधारणगोपीप्राणहरणे किमाश्चर्यमिति 'शरदुदाशये साधुजातसत्सरसिजोदरश्रीमुपादृशा' इति तामिरेव निरू- पितम् । यद्वा । त्वमपि तद्वन एव वर्तसे, त्वयि कथं न तथेत्यत आह । आभीरसम्बन्धि- न्यो याश्चतुराः तासामेव प्राणरक्षको न तु मत्सदृशीनामचतुराणां, यतो न प्राणयाधाया- मप्यागच्छत्तीति । स्वयं चतुरापि दुःखेनैव दीना एवमुवाच । पूर्वोक्तप्राणश्वासौ तन्नायकश्च इति कर्मधारयो वा । यद्वा । पूर्वोक्तनामनिरूपणेन तत्रत्यपूर्वसद्गस्मरणेनातिप्राणवाधायां शीप्रमागत्य पालय, त्वमेव मप्राणपाता, नान्य इत्यभिप्रायेण चेदं नामोक्तम् । एवमुक्तेप्य- तिपीडायां कामेन तु क्रमेणान्तिमावस्था शीघ्रमेव भवति तेनापि दुःखनिवृत्तिः, भगवान् पत्र ·२८ प्रेमामृतम् । तामपि न करोति, न वा मिलतीति कामादपि लोकोत्तररीतिरित्याह कामेति । कामादपि शेखरभूतोऽलौकिकरीतिरित्यर्थः । यद्वा । नन्वनगसेनारूपत्वाद्भवतीनां प्राणरक्षामनङ्ग एव करिष्यति तावत्पर्यन्तमित्यत आह कामेति । कामस्यापि शेखरोत्युचैःस्थितो नियामक इत्यर्थः । तेन भगवता अहं परिगृहीता, न तद्वशगेत्यर्थः । यद्वा । सर्वस्य लोकस्य शेखरभूतः कामः सर्वेषां चक्षुरागादिमरणान्तावस्थाः करोति तथा भगवान् कामस्यापि शेखरः तस्यापि तावदवस्थासम्पादक इत्यर्थः । यद्वा । प्रथमासक्तिहेतुभूतं नामाह । कामेति पूर्ववत् । कोटि- कन्दर्पलावण्य इत्यर्थः । एतादृशसौन्दर्येण वशीकृतमानसा किं करोमीति भावः । यद्वा । कामः कामना मनोरथ इति यावत् । तथा च तस्यापि शेखरोतिरे स्थितोऽविषय इत्यर्थः । मनोरये ह्यसम्भावितमपि भासते वस्तु, भगवत्सौन्दर्यानन्दादिकं तु मनोरयस्यापि न विषयोऽत्यलौकिकत्वादिति । तथा चोक्तं श्रीभागवते 'मनोरयान्तं ययुरिति । अत्र पहुबीहि यः। यद्वा । कामः तृतीयः पुरुषार्थः । कामक्रीडेति यावत् । तस्यां शेख- रोऽतिविदग्ध इत्यर्थः ॥ २३ ॥ एवं स्थलक्रीडायामुच्यमानायां जलक्रीडास्मरणे यया यदा कदाचित् गृहकृत्येनान्येन वा निरोधेन दिवा भगवत्समीपे गमनं नामूतदा सानादिव्याजेन पार गमिष्यामीति च्याजेन का प्रियं यमुनातीरगतं सख्यादिमिरवधार्य यमुनामगमत्तत्र चैतदर्थमेव तत्कृतनाविकत्व- मिपस्स दर्शनाश्पादिनातिचिरविरहतापमपाकरोत् तयाधुनापि तापसत्त्वेन तदपगमार्थ पूर्वानुभूतमेवाह समनोरयम् । यमुनानाविक इति । यमुनानाविको गोपीपारावारकृतोद्यमः । राधावरुन्धनरतः कदम्यवनमन्दिरः ॥ २४ ॥ मौकोपजीवी नाविक इत्युच्यते । एतेन यया विरहावस्था तासां तथा भगवतोपि इति चितम् । पविशेषोक्तिरहितेन सामान्ययमुनानिरूपणेनैकान्ते कृतसङ्केते यमुनामान एष विनोदार्थमेव तमा करोतीति सूचितम् । अथवा । पूर्वनामोक्तलीलास्मरणेऽतिपीडायां कयं चैतदुःखसमुद्रं तरिष्यामीति चिन्तयाना तत्साधनीमूतनीकास्मृतिमात्र एव स्मृतपूर्वा- नुमून्नौकासुखा त्वमेतत्पारनेता नान्य इत्यभिप्रायेण च नाविकत्वनिरूपण कृतवती । एवं पूर्वमेकाकिना मगवता जातं खसद्गममुक्त्वा तदनन्तरमिदं ज्ञात्वा सर्वा गोप्यः समा- गतास्तामिरपि लीलां कृतमानिति तत्स्मृत्वाह गोपीति । गोपीसम्बन्धी यतारावारं परपारमोक्षारं च तद्विपये कृत उद्यमः प्रारम्मो येनेति योजना । इदमवाफूतम् । याः समागताम्तन्मध्ये कायन प्रयमागता मगवगोपीसम्बन्धानमिज्ञाः सन्ति । तेन ता यया न जानन्ति तया भगवान् मिलत्वित्सेतासां हृदयं ज्ञात्वा भगवान् प्रयमं पारकरणमेनोपममा पृतवान् । पयायमुनापा मध्ये नीत्वा ता अपि सठीटायशाः स्वकीयाः कृत्वा तथैव पन्छ रेमे इति मानः । मत एवोमममाननिरुपमम् , न ·२९ श्रीमद्विहलेश्वरविरचितविवरणसमेग्म् । तु पारोत्तारणस्यापि । आयासेनारम्म उद्यम उच्यते । तेन या नारोढुं शक्तास्ता स्वयं कोडे कृत्वाप्यारोहयतीति सूचितम् । एतेनैतलीलायामेव भरो नान्यत्रेत्युक्तं मवति । यद्वा । कासायित् परपारे सङ्केतस्थलं कासाधिदक् पारे । तथा च गोपीसम्बन्धि यत्पारावार तद्विपये तद्गमनाथ कृतः स येन स तथा । एवं कष्टसाध्यपारगमनोधमनिरूपणेन भगवाने. तासामर्थेऽशस्यमपि करोतीति सूचितम् । एतेन तदैतादृशो भगवान् कथमधुना नेति सोपा- लम्भं दैन्यं प्रकटितं मवति । यद्वा । गोपीरूपो यः पारावारः समुद्रः तदर्थ कृत उद्यमोऽवतर- णादिकं येनेत्यर्थः। तदुक्तम् । 'बजवनौकसां व्यक्तिरङ्ग ते वृजिनहत्री ति । 'व्यक्तं भवान् प्रजजनातिहरोऽभिजात' इत्यादिश। समुद्रत्वं रसांशे । ए सर्वाखिष्टकर्तृत्वं भगवति निरूप्य ततोपि स्वस्मिन्नत्यनुरागमाह राधेति । राधाया यदवरुन्धनं रोधस्तस्मिन् रत इत्यर्थः । इदानीं केवलं लीलाभिनिविष्टत्वेन खानुसन्धानामावादन्यस्या इव खनामाप्युक्तवती । अन्यथा मदवरुन्धनेत्युक्तं स्यात् । इदं च यदा कदाचिद्भगवन्मिलनार्थमेव दिवसे भगवदर्य पक्वान्नशिखरिणीनिःपीडितदधिशर्करासुश्रुतदुग्धताम्बूलचन्दनमालादिकं रहसि गृहीत्वा गो- रसविक्रयमिपेण वने भगवन्निकटे कतिपयसखीभिः सहागता तदा गोपसहितो नाथस्तेपा- मज्ञानार्थ दानमिपेण सर्वा एवाकारितवांस्ततोन्याम्यः किश्चित्स्वेष्टं गृहीत्वा ताः प्रस्थाप्य यं पहु नयति तेन यहु ददाति चेत्तदा प्रस्थापनीयेति तेषु वदन् दर्शय किं वर्तत इतीमां वदति । न देयं च मया किञ्चिन्न दर्शनीयं न वा देयमिति समुदायाभिप्रायेण वदन्ती सस्मितं प्रियवदनमपश्यत्तत्स्मृत्वोक्तवती । रतत्वं तदेकपरत्वम् । तथा चैतदर्यमेव तत्र तिष्ठतीत्यर्थः । तदनन्तरं मयैकान्त इयं योधनीया यया ददाति तावद्भवन्तो गाश्चारय- न्विति तानुक्त्वेमां निविडकदम्यनिकुझं नीत्वा तया सह तत्सर्व भुक्त्वा यथेच्छं तत्रैव रेमे तदाह कदम्येति । कदम्बवनमेव मन्दिरं यस्य स तथा । बहुसंस्कारसंस्कृतं नाना- विवचित्र मन्दिरमुच्यते । तेनात्रापि विविधपुष्पदलैर्मालामिश्च तल्पासनवितानद्वारतोरणभू- मिकादयः प्रातरेव प्रेषितामिः खसखीभिर्विरचिता इति सूचितम् ॥ २४ ॥ तदनन्तरं दूतिमिरत्र भगवन्तं ज्ञात्वा येन केनचिद्व्याजेन सर्वास्तत्र समागताः ततस्ता अपि रेमे इति तत्स्मृत्वाह क्रमेण । ब्रजयोपित्सदाहृद्यो गोपीलोचनतारकः । जीवनानन्दरसिकः पूर्णानन्दकुतूहलः ॥ २५ ॥ ब्रजयापिदिति सामान्योक्त्या सर्वा एव सभागता इति ज्ञेयम् । तथा च ब्रजयो- पितां सदा हत्सम्बन्धी तत्र स्थित्वा सर्वदा रमणकर्तेत्यर्थः । यद्वा । एतासां सर्वदा हयः प्रिय इत्यर्थः । तेन मोगानन्तरं तादृश्यार्तिरस्ति न वेति शङ्का परिहता। एताः सर्वदा हया यस्येति वा । तेनान्योन्यं तथात्वेन कदाचिदपि न वियोग इति सूचितम् । हृत्सम्ब- न्धीति व्याख्यानेपि बहुचीहि यः । तेन विपरीतमुक्तं भवति । तेन महासौरतं घोतितम् ।

·३०
प्रेमामृतम् ।
तत्र कदाचित्कोतुकार्य तासां खस चेच्छया तासामेव नीव्यादिपरिधानेन तद्वेषमपि करो-
तीति ज्ञापनार्थ ब्रजयोपिदिति पदमुक्त्वा मध्ये सदेत्युक्तम् । अन्यथा प्रथममेवोक स्यात् ।
एतद्वेषस्यातिगोप्यत्वेनैव निरूपणम् । एव भगवतो गोपीनां चान्योन्यमान्तरमुक्त्वा सदैव
रमणे हेतु वदन् वाह्यमप्याह गोपीलोचनतारक । गोपीना सर्वासामेव यानि लोचनानि
तेषां तारकारूप इत्यर्थ । यथा सत्यपि गोलके तारकाच्छादन चैत्यात् , न दृश्येत, तथा
भगवदसन्निधान चेत्स्यात्तासां तदा स्वावलोकनमपि न स्यादित्यर्थः । अत एव सर्वदा
तथेति भावः । उपलक्षणमेतत् । सर्वेन्द्रियविषयेष्वप्येवमेव । यद्वा । गोप्यो लोचनतारका
यस्येति । यद्वा । गोपीलोचनाना तारक उद्धारक इत्यर्थः । विरहे लोचनानां जलसमुद्र इव
निममत्वेन भगवत्सम्बन्ध एव तत्सम्बन्धराहित्येन तत्पारमिव गच्छतीति तथा । एतेन न
हि कोपि निमजन्त पश्यन् स्वय समर्थः तदेकपरश्च नोद्धरति । क्षणविलम्बे एव तन्नाशात् ।
तेन मदुपेक्षा नोचितेति भाव सूचित । यद्वा । पूर्व खरूपनिरूपणे आननस्पेन्दुत्वो-
त्या तस्य च तारकासाहित्यनियमनास्पेन्दोरेतान्येव तारकारूपाणीत्याह । गोपीलोचनानि
तारका यस्येति । एतेन सर्वदा दर्शन चितम् । ननु यद्येव तदा भवती कथ तिष्ठति भग-
वान् वा कथ तिष्ठतीत्याशङ्कायामाह जीवनानन्दरसिकः। जीवनरूप आनन्दो यस्य स
तथा। स चासौ रसिकश्च इति कर्मधारय । अथवा। तादृश आनन्दे रसिको रसज्ञ इत्यर्थः ।
तथा च भगवदीयानन्दस्सैव जीवनरूपत्वेन पूर्वदत्तस्यान्त स्थितत्वेन मजीवनमात्र न तु
सुख दु खामावो वा। सनाभावस बलिष्ठत्वात् । तदुक्तम् । जीवति परमिह तव रति-
कलयेति । यथा च पिरहसन्तप्यमानाया. प्रियदौर्लभ्येन चात्यातुरायास्वत. प्रियसङ्गमे
महान् रसो न तथा सार्वदिकेपि तस्मिन्निति तद्रसविशेषार्थ रसिकत्वेन भगवत स्थितिरि-
युभयस्थिती हेतुद्वयमुक्तम् । यद्यपि भगवत्सगम सार्वदिकोपि तथैव तथापि रसमार्गस्थेन
हि मगनता रसमार्गमर्यादा स्थाप्यते । सा च तादृश्येवेति तथोक्तम् । यद्वा । स्थलक्रीडा-
मुक्त्वा जलकीडामाह जीवनेति । जीवन जल तत्सम्बन्धी य आनन्दो जलक्रीडारूपस्त-
स्मिन् रसिक इत्यर्थ । यद्वा । जीवनेन जलेनानन्दो येपा ते मत्स्यास्तद्वद्रासिको रसज्ञ' ।
यथा ते जल विना क्षणमपि न तिष्ठन्ति तयेम रस विना मगवान् न तिष्ठतीत्यर्थः । अत
एवागमिप्यतीत्याशया तिष्ठामीति माव । एव पीडामुक्त्वा तदनन्तर भगवान् उपविश्य
निष्ठन् वा या लीरा कृतवान् ता स्मृत्वाह पूर्णानन्दकुतूरलः । सलनलक्रीडादिना
पूर्ण आनन्दो येपु गोपीजनेषु तेषु कुतूहल फ्रीडाविशेपो यस स तया। एतय क्रीडाद्वयानन्तर
कन्दुकाकारान् पुष्पनिर्मितान् भगरान् गोपीपु प्राक्षिपत् । ताथ भगवति । तेन महानानन्दः
सद्दाम उत्पन्नस्तस्मृत्योक्तम् । यद्वा । अवज्ञापूर्वकसोपहासरीरा कुतूहलम् । तया च
पूर्णानन्दः कुतूहलेपि यसेत्यर्थः । यता । पूर्ण आनन्दो अस्माखिति जानयुक्ता मानिनः
पूर्णानन्दपदेनोयन्ते । तया च ते कुतूहले उपहासे यस्पेत्यर्थः । किमतेक्षि मुद्रयन्ति किंवा
शून्य घ्यायन्तीति गोपीमि. मह भगवान्तानुपदमतीति तथा ॥ २५ ॥

·श्रीमद्विवलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । एव सर्वाधिकरसदातृत्व निरूप्य क्रीडानन्तरमुपविष्ट स्मृत्वाह गोपिकति । गोपिकाकुचकस्तुरीपविलः केलिलालसः । अलक्षितकुटीरस्यो राधासर्वस्वसम्पुट' ॥ २६ ॥ गोपिकाना या कुचसम्मधिनी कस्तूरी तया पविल इत्यर्थ । तस्या पकत्व महा सौरते श्रमनलकणे । एतेन मगवत्यपि श्रम सूचित । तथा च तद्व्याप्ताहो यदा तासा सदस्युपविष्टोमवत्तदा सोन्दर्यमनिर्वचनीयमनुभूतमिति एवमुक्तवती । यद्वा । यदा सन्ध्या यामागमनमुक्तवान्यन रानिंगमयित्वा प्रातरागत्य केनचिट्यानेन रात्रिरमण गोपयत उर स्थल दृष्ट्वा तनिश्चितरती तत्स्मृत्वेदमुक्तम् । यद्वा । गोपिकाकुचा कस्तूरीपविला येनेत्यर्थ । पूर्व कस्तूरीपनरेपा अनाद्री स्थिता, ततो भगवता रमणे कृते श्रमजनलकणैरार्द्रतायामाले पादिना तयात्वम् । अथवा, सर्वाङ्गे भगवानेव तादृशस्तेनासस्यगोपीरमण सूचित भवति । एतादृशनहुरमणेप्येकरस एवेत्साह केलिलालस.। केलिषु कामकेलिपु लालस इच्छापूर्तिरहित इत्यर्थ । यो हि यन लालसायुक्त स तमर्थ यथाकयश्चित्साधयति । तथा भगवानस्मिनश इत्यर्थ । तेन सर्वदा तद्भाववत्वेन तत्प्रयत्नवत्त्वेन च सर्वदा रसदायीति सूचितम् । तासा सार्वदिको भावो बनयोपित्सदाहृय इति नाम्मेवोक्तः । अतो न रसाभावशङ्का । एतच कदा चिदहरमणानन्तरमपि स्वस्मिन्मानवत्या बहुधा चाटुकारान् कृत्वा मानयित्वा पुनर्वहुधा रेमे तत्स्मृत्योक्ताती । यद्वा । बहुधा रमणे कृतेपि प्रियखरूपदर्शनादेव पूर्वस्मादप्यधिका लालसोत्पयत इति खानुभूत स्मृत्वाह । तेषु लालसा यस्मात्स तथेति । ननु शङ्काया सत्या न रसोत्पत्ति । अब चैव स्वच्छन्दरमणे कोपि चेदागच्छेञानीयाद्वा तदा कथ स्थादित्यत आह अलक्षितकुटीरस्थ । न रक्षितान्यपि केनापि कुतो दृष्टानि पता दृशानि यानि कुरीराणि लतागृहाणि तेषु तिष्ठतीति तया । तेन कियकालमपश्यन्तो यद्यन्वेपमाणा आगच्छन्ति तदापि न जानन्तीति न रसविच्छेद कदापीति सूचितम् । यस्तुत तेपा पार्श्वस्यबुद्धिरेव सततमतो नानुपपन्न किञ्चित् । तथा चोक्त 'मन्यमाना खपार्श्वस्यानि' त्यादि । यद्वा । यत्र परितो लतागृहाणि मध्ये चोपवेशनस्थानम् । तन सर्वा आगच्छन्तु भवत्यो मयाप्यागम्यते इत्युक्त्वा तत्पूर्वमेव तत्र गत्वा एकस्मिन् गृहे गुप्तोऽति छत् , तत सर्वा एतदजानन्त्यस्तनागत्य खरह कथामन्यो य कुवाणा भगवान् यदा मिलि प्यति तदैव कर्तव्य मयेति युवाणा निधारितभगवदागमनप्रोद्यदुत्साहा अमर्याद निजहु । तत कियत्कालानन्तर भगवता लीलया सीत्कारविशेपे असाधारणे कृते तत्क्षणमेव सवासु तूष्णीं भूतामु चकितनयनासु नाथोन कुत्रचिदस्ति पश्यन्विति शनैब्रुवाणामु मध्ये अक स्मान्निकुञानि मृतो यदा तदा सब्रीडहासपूर्वको भगवदवलोकनादिजनितो (भावविशेप समभूत् ) नाथे समागते एव (करिष्यामीतिवत् त्वमेव) करिष्यसीति वदन् यथोक्त ताखालेपादिक कुर्वतो महत्सुखमनुभूतमिति तत्स्मृत्वाह । अलक्षितश्चासो कुरीरस्थश्चेति ।

·, ३२ प्रेमामृतम् । यद्वा । यदा कदाचित्खय निकुञ्ज तल्पादिक कुर्वाणासीत् तदा तत्पथाद्भागे मिलिता काञ्चन गोपी प्रत्यङ्गीकृतावधानतया भगवानवदत् । त्व पुलिन याहि मया तवागन्तव्य नान्यत्र गन्तव्यमिति । एतच्छुत्वान्त स्थैव अग्रवीन्मया तल्पादिक विरचितमस्ति यावत्सा सर्व करोति तावत्कृपा कृत्वार भगवानागमिष्यतीति काकुखरेणेवोक्तवती तच्छ्रुत्वा तदा चकित व तत्रागय शनैश्चाटुकारान् कुर्वाणस्तत्रैव याहि मन्मनसि न विषाद , कौतुकार्य पर म- योक्तमिति ब्रुवाणा बलादाश्लेषादिना वशीकृत्य तत्रैव पहुधा रेमे इति पूर्वानुभूत स्मृत्वाह । न लक्षिता कुटीरस्था येन स तथेति । तेन तदा स्वनिर्बन्धेनैव मदर्थमेव तथा कृतमधुना मनिर्यन्धेन तथा कुर्विति भाव सूचितः । ननु कृतरमणो बहुस्त्रीवल्लभ प्रियो भवत्या कदाचिदागमिष्यत्येव तावद्धैर्य कार्यमिति ब्रुवाणा सखीमाह राधासर्वस्वसम्पुटः । यद्वा, अलक्षित कुटीर राधाया एव तस्य तथात्वे हेतुमाह राधेति । राधाया यत्सर्वस्व तस्य सम्पुट समुदितराधासर्वखरूप इत्यर्थ । यद्वा यथा कृपण सर्वस्व यत्किश्चित्सुवर्णा- दिक सम्पुटे धृत्वा प्राणेभ्योप्यन्तरङ्ग कृत्वा सर्वदा रक्षति क्षणमप्यदृष्ट्वा च व्याकुली- भवति, तथा राधाया यत्सर्वस्व प्राणेन्द्रियान्त करणशरीरधनयौवनसौन्दर्यादिक तत्सर्वं भगवति समर्पितमिति वाक्यार्थ । एतादृशी धीरा कथ भवत्यदृष्ट्वेति भाव । अत एवं कुटीरसालक्षितत्वकरणमित्यपि । आपि पूर्ववदेव खनामग्रहणम् । सम्पुटपदेन राधेव जानाति । तथात्वेन नान्योपीति सूचितम् । यद्वा । राधा सर्वखसम्पुटरूपा यस्येत्युक्तार्थ- वैपरीत्यम् ॥ २६ ॥ एव स्वरमणमुक्त्वा 'कृत्वा तावन्तमात्मान'मिति प्रकारेण रमण तदैव कृत्वोपवेशन स्थाने समागत्य सर्वामि सहोपविष्टोऽभवत् तक्रमेण स्मृत्वाह वल्लवीति । वल्लवीवदनाम्भोजमधुमत्तमधुव्रतः। निगूढरसविद्गोपीचित्ताहादककाननः ॥२७॥ वलवीना यानि वदनाम्भोजानि तत्सम्बन्धीनि यानि मधूनि लावण्यामृतरसान्य धरामृतानि च तैर्मत्तोगीकृततदन्यविस्मृति एतादृशमधुव्रतो भ्रमर इत्यर्थ । मत्तमधुव्रतत्वो क्या तासा सदसि उपविश्य तामि सह गान करोतीति सूचितम् । मत्तस्य तस्स झकार- वत्त्वनियमात् । वदनानामम्भोजत्वनिरूपणेन तासा तदेकभोग्यत्व सूचितम् । यो मध्वेव व्रतयति नान्यत्म तथा । मत्तश्च नान्य गणयति । भगवति च तत्त्वनिरूपणेन लावण्याधरा. मृतादेच मधुत्वनिरूपणेन भगवतो गोपीमोगैकपरत्वम् । एतद्रसेनैव लक्ष्म्याघगणना च सूचिता । अत एव मर्यादातिकमोपि एतेनैव । ननु यद्येतादृशी प्रिया भवती तदा भवती विहायाधुनान्यत्र कयमस्तीति शक्षा परिहता । भ्रमरस्सैकत्रास्थिते । परन्तु मम सर्वदा सरसत्वादागमिप्यत्येवेति महदवलम्यनेन जीवामीति भाव । अन्यत्र स्थिती हेतुरुक्त एव । शीतललसुरमित्वकोमठत्वातिसरसत्वादीन्यम्मोजपदेन सूचितानि । यहा। लोचनचुम्यन- ·श्रीमद्विट्ठलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । जनितनीलिमाघरमारात् दृष्ट्वा पूर्व कदाचित् अमरनमस्तनासीद् गोपीमुखाम्मोजमघुमत्तोपि रसाधिस्येन भगवदधरमागत इति तत्स्मृत्वेदमुक्तम् । तादृशो मधुव्रतो यस्मिन्निति । अना- मोदस्य तदनुगतिजनितसुखातिशयस च मधुवतत्व ज्ञेयम् । यद्वा । मधुपदेन साधारण- कमलमधूच्यते । तथा च वल्लवीवदनाम्मोजे मधुमत्तमधुव्रता यस्मादित्यर्थः । रतान्ते पमि- नीनां पद्मगन्धो भवतीति तया । तन्मत्तमधुनतानामप्यतागमनेनात तेभ्योधिकरसादिमत्त्वं सूचितम् । धर्मान्तरेणापि मधुप्रतत्वमाह निगूढरसविदिति । नितरां गूढ. गुप्तो यो रसस्त- द्विद् ज्ञाता । यया भ्रमरः कमलनालपनादिक विहाय अन्तर्गुप्त मकरन्दमेव पिपति जाना- तीति, तथा भगवानव बन्धे कृतेऽय रसः प्रादुर्भविष्यति, अव नसदशनदानेऽय रसो भविष्यतीति सर्व जानातीत्यर्थः । तेन महारसभोक्तृत्वदातृत्वे सूचिते । ननु गोकुलेश्वरस्य सर्वभयरहितस्यैव गुप्ततया रमणे को हेतुस्तनाह निगदेति । भावप्रधानोय, निगूढत्वे यो रसस्तज्ज्ञाता इत्यर्थः । यथा गुप्ततया रमणे रसः, न तथा प्रकटतया रमणे इति इममर्थ जानाति तेन तथा करोतीति भारः । यद्वा । यदा कदाचिद् गोपीवेप कृत्वा उपरि महता वस्त्रेण मुसकमलमावृत्य तासां मध्ये उपविष्टे भगवति केचन गोपाला भगवाननास्तीति पृच्छन्तः समागताः ततश्चानान्यः पुरुप एव नास्तीति सर्वामिरुत्तर दत्तमिति तत्स्मृत्वाह निगूदेति । नितरां गूढस्ते यथा न जानन्ति तथा गोपीवेशानुभूतरसज्ञाता चेति । एव रतिकर्तारं निरूप्य तदनन्तर जातपुष्पावचयकीडा स्मृत्वाह गोपीति । गोपी- चित्तानामाहादकर्तृ कानन वन यस्सेत्यर्थः। तत्र प्रतिवृक्ष कोमलदलप्रसूनलतागृहजलवी- डाहदावरणानि भगवता सहकान्ते स्थातु योग्यानि दृष्ट्वा आहादविशेष उत्पद्यत इति तथा । यद्वा । निगूढत्यायेक नाम । तदा पूर्व गोपीविशेषणम् । भगवत्पक्षोक्तार्या अमा- प्यनुसन्धेयाः । यद्वा । गोप्यश्चित्ते यस्य स तथा तस्याहादक कानन यस्सेत्यर्थः । एतच यदा प्रथममेव भगवद्गोप्योरन्योन्यमासक्तिस्तदा भगवान् वेद रमण कर्तव्यमिति विचार- यन् वृन्दावन दृष्ट्वा सन्तुष्टो जात इति तत्स्मृत्वोक्तम् । तदुक्त 'वृन्दावन गोवर्धन यमुना- पुलिनानि च । वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोपे'ति । कलानिधिरिति पाठे पहु- व्रीहिः। कामकलानिधिरिति वार्थ. । तस्मिन्निन्दुरिति वार्थ । गोपीचित्ताहादे कलानि- धिश्चन्द्र इत्यर्थः ॥ २७॥ तदनन्तर सय गोपिकाभिः सह प्रमेण कालिन्दीपुलिनमासमन्तात् दृष्ट्वा वने निकु- क्षेषु कीडा कर्त या ततोऽनागत्य सर्वामि सहोपवेष्टव्य जलक्रीडा च कर्तव्या इति वने क्रीडाकरणेपि तासां नान्योन्यदर्शनादिक पुलिने तदपि भविष्यतीति विचार्यात्यानन्दितो जातस्तत्स्मृत्वाह कालिन्दीति । फालिन्दीपुलिनानन्दी क्रीडाताण्डवपण्डितः। आभीरिकानवानगरङ्गभूमिसुधाकरः ॥२८॥ कलिं यतीति कलिन्द., तस्य कन्या कालिन्दी । तेन तासु अन्योन्य सापद्यमावा- ५प्रेमा.

·३४ प्रेमामृतम् । भावः सूचितः । तस्याः यत्पुलिनं तस्मिन् य आनन्दः पूर्वोक्तस्तद्वानित्यर्थः । यद्वा । कालिन्दीपुलिनसम्बन्ध्यानन्दो रासरूपस्तद्वानिति तस्मिन्नानन्दित्वं यस्मादिति भावप्रधानो वा । तदनन्तरमेफखरूपेण बहीनां प्रत्येकस्वरूपेणापि विलासं कृतवांस्तदाह क्रीडा ताण्डवपण्डितः । क्रीडारूपं यत्ताण्डवं तस्मिन्पण्डितोऽतिचतुर इत्यर्थः । ताण्डवं हि नियमरहितं नृत्यम् । क्रीडायां तत्त्वनिरूपणेन काश्चिद्रमयति, अर्धरतामेव काञ्चित् त्यक्त्वान्यां परिरन्यान्यां चुम्वति, काश्चिन्निकटस्थां त्यक्त्वा दूरस्थां गृह्णातीत्यादि सूचितम् ! अस्य रसशास्त्रोक्तमपि पण्डितत्वोत्यैवमपि तथैव करोति यथोत्तरोत्तरं रसाधिक्यं भवतीति सूचितम् । तदनन्तरं सर्वासु रेमे इत्याह आभीरिकानवानगरङ्गभूमि- सुधाकरः । आभीरिकारूपा या नवानगस नूतनकामस्य रङ्गभूमयः तत्सम्बन्धी सुधाकर- चन्द्रमाः, यया यया क्रीडया ताः प्रकाशिता आनन्दिता भवन्ति तत्तत्कर्तेत्यर्थः । नवत्वमस्स प्रसिद्धकामाद्भिन्नस्याधिदैविकत्वेन भगवत एव तथात्वेनैताखेव प्रकट वेन हर- दग्धस्यैव चात्रैवोद्भवेन चेति । व्रजानगनवाकुर इति नाग्नि सहेतुनिरूपण विस्तृत- मस्माभिः । अत एव नवानङ्गपदम् । रणभूमिर्विलासभूमिश्च रङ्गभूमिरुच्यते । तेनैतासु रतिकौशलं सूचितम् । यद्वा । नवेति भूमिविशेषणम् । तथा चाभीरिकाणां नवा नूतना या अनगरगभूमय उर प्रदेशास्तत्सम्वविनी या सुधेव सुधा कामरस इति यावत् । तस्या आफरः स्थानम् । लौकिकश्चन्द्रो लौकिकसुधाकरत्वेन तथोच्यते । अयं त्वेतत्सुधाकरत्वेन तथेत्यर्थः । करपक्षेपि तथा । नवत्वेन कैशोरयौवनमध्यसमयः सूचितः । तेन पूर्वमचतुरा अपि भगवदर्शनमात्रेणैव रसशास्त्रनिपुणा भवन्तीत्युक्तम् । अत एवाभीरिकापदं पूर्वमुक्तम् । अग्रे विदग्धेति वदिष्यति । यद्वा । सामान्यकीडामुक्त्वा तल्पादिपु विशेपक्रीडामाह आभीरिकेति । तासां नवानङ्गसम्वन्धिन्यो या रङ्गभूमयः पुष्पादिशय्यास्तासु सुधाकरो दर्शनाक्षेपचुम्पनरमणनखादिमयूरसिलतापहारीत्यर्थः । एतेनान्धकारशद्वाप्रदीपायपेक्षा च निरस्ता । यद्वा । पूर्वोक्तसुधायां सुधानिमित्तं करो यस्येति गोपीवक्षसि दत्तकर स्मृत्योक्तम् ॥ २८॥ एवं भगवचातुर्ये उच्यमाने तदैव प्रकाशितं खचातुर्य स्मृत्वाह विदग्धेति । विदग्धगोपबनिताचित्ताकृत विनोदकृत् । नानोपायमपाणिगोपनारीगणावृतः॥ २९ ॥ पिदग्धा अतिचतुराः सर्वाशे या गोपवनितान्तामा चित्ते आकूता मनोरयत्वेन पूर्व पिचारिता ये विनोदाम्तत्कृत् तत्कारीत्यर्थः । दिवसे भगवान् रानी यदा मिलिप्यनि तदा एवं धन्धादिकं हासं च करिप्याम इति विचारितमानतत्तत्कर्तृत्वनिरूपणेन भगवा- मनासामर्थे कयनमपि नापेक्षत इति सूचितम् । तेनातिमरमत्वं रमणस स्चितम् । विदः ग्धत्वं भगरतैर न खत इति ज्ञापनार्य गोपसम्बन्धनिरुपणम् । सर्वदा गोचारणरतानाम- । ।

·श्रीमद्विट्ठलेगरविरचितविवरणममेतम् । नतिचतुरत्वात् । यद्वा । ताग्निनोदा भगरत एव । तथा च तादृश्यो वनिताधित्ताकून- विनोदकृतो यस्य स तया । अपूर्वभार आपः । यदा कदाचिद् भगवान् राधामाकार्यान्य- च्यासहं कारयित्वा चुम्ननं करिष्यामीति तदा समागतामङ्कमारोप्याएन्छत् कः समाचार इति । तदा राधा भगनचुम्मनमकस्मात् कृत्वा अय समाचार इत्यवदत् तदा महान् विनोदो जात इति तत्स्मृत्वेदमुक्तम् । अत एव विनोदपद दत्तम् । पूर्वोक्तार्थे एतद्वैपरीत्य यदा जातमासीत्तत्स्मृत्वेदमुक्तं जेयम् । एवमेकान्ते कतिपयगोपीभिः सह रममाणे भगव- सन्या गोप्यो नायमेताभिरेव प्रेपिताभिः दूतीभिः पुलिनमागत ज्ञात्वा विविधनस्तूनि गृहीत्वा तनाजग्मुस्तत्स्मृत्वाह नानोपायनपाणिस्यगोपनारीगणावृतः। यद्वा । सर्वाभिरेव गोपीभिरेव रमणानन्तर श्रान्त चिर भुक्त च ज्ञात्वा प्रिय शीघ्रमेव काशन गत्वा सर्वां सामग्री गृहीत्वा जग्मुस्तस्मृत्वाह नानेति । नानाविधानि यान्युपायनानि शिसरिणीपक्वानशृत- दुग्धादीन्यतिदृश्यानि ताम्बूलचन्दनकस्तूर्यादिसुगन्धद्रव्यवस्त्रमालापुष्पादीनि च । तानि पाणिस्थानि यामामेतादृश्यो या गोप्यस्तासां ये गणा. समूहाः तैरावृत इति तथा । उपायनानां पाणिस्थत्योक्त्या तासामागमनानन्तर रमणस्थल त्यस्त्वा यमुनानिकंटेऽतिप्रशस्ते निरिडतरुच्छाये सर्वाभिः सहोपवेशनयोग्यस्थल अग्रिमलीलार्थमताभिर्नेष्टितोऽचलत् यदा स समय. सूचितः । गतामेव तथात्वात् । अन्यथा सामग्री तर धृता स्यात् । ताभिरा- वृतत्वेन मध्ये लीलागतिः सूच्यते । तदुक्तम् । 'ततश्च कृष्णोपरने जलस्थले'त्यादि पद्येन । भगवदर्यमेता लौकिकरैदिकमर्यादामपि न मन्यन्ते । सर्व त्यक्त्वा गजन्त्यत एन भगवानपि लोकोदातीत फल ददातीति ज्ञापनाय गोपसम्बन्धनिरूपणम् । सनी अप्येवविधा इति ज्ञा- पनाय यूथभेदनापनाय वा गणपदम् ।। २९ ।। एर गति निरूप्य तत्र गत्वा यत्कृतास्तदाह वाञ्छति । वाञ्छाकल्पतरः कामकलारसशिरोमणिः। कन्दर्पकोटिलावण्यः कोटीन्दुललितयुतिः ॥ ३० ।। वाञ्छायां कल्पतरुस्तनाय भावः । तन कालिन्दीमुफुल्लकमलां कूजन्मयूरकलहंस- सारसां मध्ये नलिनीतटस्थनिविधप्रसूनै रमणार्थ पिरचितस्थलीमिर भान्तीमतिधीरसमीरसे- पितां दृष्ट्वा जलक्रीडेच्छाभूत् । तदा भगवान् जलक्रीडयैव श्रम दूरीकर्तु तां क्रीडां कृतमां- स्तन च यथा यथा कामना तामां स्थिता तथैव कृतवानिति । तदुक्तम् । 'ताभिर्युत श्रम- मपोहितुमिति । वाञ्छापदेन तामिरनुक्तमपि कृतवानिति सूचितम् । कल्पतरुत्वेन सर्व- मनायासनैव करोतीति कुर्वन्नपि अनिकृत एवेति सूचितम् । यथा स देवैकभोग्यस्तथा एत- देकमोग्यत्व भगवत. सूचितम् । एव सामान्यतो जलक्रीडामुक्त्वा तवैव कृत रमण निरू- पयति कामकलारसशिरोमणिः । कामरूपा या कला तत्सम्बन्धी यो रसस्तस्मिन् शिरोमणिः सर्वश्रेष्ठो न कोप्येव जानातीत्यर्थः । जले हि रति. कठिना, तेन लौकिकालौकि- ·प्रेमामृतम् । कानुमावै करोतीति तथा । कलात्वेन विचित्रत्व घोतितम् । कामकलारसाना शिरोमणि- भूतस्तादृशरसरूप एव इति वार्थ । उत्कर्षस्य सजातीय एव योग्यत्वात् । तेन सर्वदा पूर्ण रसत्व सूचितम् । यद्वा । स रस शिरोमणिभूतो येन स तथा। कामरसस्य पूर्व पातहेतुत्वेन मर्यादायामतितुच्छत्वादधुनैव भगवता ब्रह्मानन्दमोक्षादेरप्यधिककरणात्तथा । एव जल- कीडानन्तर तीरे समागत्याप्रोञ्छनानन्तर वस्त्रादिक परिधाय सर्वाभि सहभोजन चकार, तदनन्तर ताम्बूल भक्षयन्नुष्णीषकक्षुकादिक परिधाय तत्कृतासने उपविष्ट । ततस्तास्तिलक कृत्वा कपोलतलमारम्य सर्वाङ्गे चन्दन लिप्त्वा माला परिधाप्य भगवते स्वयमप्यन्योन्य शृङ्गारतिलकाअनादिक कृत्वा पुष्पमाला परिधाय परितो भगवत उपविष्टास्तन्मध्ये गतस्य शोभा स्मृत्वाह कन्दर्पकोटिलावण्य इति । कोटीत्युपलक्षण, असख्यकन्दर्पेभ्योप्यधिक लावण्य यस्वेत्यर्थ । तथा चोक्तम् । 'चकास गोपीपरिषद्गतो हरित्रैलोक्यलक्ष्म्यैकपद वपुर्दधदिति । एव सौन्दर्य निरूप्यमाणे रासपूर्वकालीनप्राकट्यानन्तर पुलिने कृतासनोपविष्ट इति शोमा स्मृत्वा यथा तदा तत्रोपविश्य अङ्गसङ्गवाण्यादिमि पूर्वविरहतापमपाकरोत्तथैवाधुनापि तापमपाकरोत्विति मावेन तत्कालीनामेव शोभामाह कोटीन्दुललितद्युतिरिति । कोटीति पूर्ववत् । तथा चासख्येन्दुभ्योपि ललिता मनोहरा धुतिर्यस्येत्यर्थ । तेन निर्मलत्वान्यप्रभा- नभिभाव्यत्वसर्वदैकरूपत्वगोपीवदनविकासकत्वादीनि सूचितानि । अत एव भगवदो लीलोपयोगी न लौकिकश्चन्द्र उपयुज्यते । तुच्छप्रभस्योद्दीपनादावप्रयोजकत्वात् । किन्त्व- लौकिको भगवन्मनोधिष्ठाता लीलोदयसमानकालोदयो लीलोपरतिसमानकालोपरमो मध्याकाशावधिमानगतिरस्त(स)मयरहित इत्येतत्सर्वं 'तदोडुराजे ति श्लोके निरूपितम् । किश्च । तासा रानीणा तस्या लीलायाश्च नित्यत्वेन का प्रत्याशास्सेत्यल विस्तरेण । थुतेस्तथा- त्वनिरूपणेनागसङ्ग विनापि प्रसरद्भगवत्प्रभासम्बन्धादेव तापापगम इति सूचितम् । यस्य प्रभैतादृशी तत्सते किं वक्तव्यमिति भाव यद्वा । रासे स्वनिकटस्थमगवत एव दर्शनेनान्यस्वरूपाणा रसायं भगवता प्रदर्शितवेन च तत्र तत्र प्रभामेवापश्यत् ता खनि कटस्थस्यैव भगवतोऽमन्यत् । तेन तत्स्मृत्वाह कोटीति ॥ ३० ॥ एतादृशकरणे कोऽमिनायस्तनाह । जगत्त्रयमनोमोहकरो मन्मथमन्मथः । गोपसीमन्तिनीशश्वद्भावापेक्षापरायणः ॥ ३१ ॥ जगत्रयपदेन तत्र स्थिता निय एवोच्यन्ते । ता एव जगति सन्ति । नान्ये येपा नाय मोहः । तेनान्येपामसत्त्व मन्यन्ती ता एव जगत्पदेनोक्तवती । तथा च । तासा म- नमो मोहन वशीकरणमिति यावत् । तदेव परममुद्देश्य यस्य स तया । यथैवैतद्धयति तथैर रीला करोतीत्यर्य । तया चोक्तम् । 'मनते ताशी मीडा या श्रुत्वा तत्परो भवेदिति । तया च मोहनमारसोश्यलेन तस्य च सम्पन्नत्वेनात. पर महातामपि किमयं चालयिष्यतीति ·भीमद्विट्ठलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । भावः । अथ स्त्रियस्तु कामेन स्वभावत एव पुरुपस वशे भवन्तीति किमाधिक्य भगवतीति चेतनाह मन्मथमन्मयः । मन्मयस्तु न कस्यापि वशे मवति किन्तु तस्य वशे सर्वे । सोप्या वशे भवतीत्यर्थः । अधिक किं वक्तव्यमिति भावः । यद्वा । रासपूर्वसामयिक- पिरहे जडेषु चेतनकार्य भगवद्गतिज्ञानं मत्वा सर्वर प्रश्नकरण तथैव लीलादिकरणं स्मृ- लाह एतादृक्खभार एव भगवानित्याशयेन जगदिति । जगत्रयेपि यो मनोमोहो गोपीनां स एव पर उद्देश्यो यस्य स तथेति । तदनन्तरं क्रमेण प्रादुर्भूतं स्मृत्वा आह मन्मथमन्मथ इति । तनाप्युक्तम् । 'साक्षान्मन्मथमन्मथ' इति । तत्त्वेन प्रादुर्भावस्याय भावः । पिरहस्सोपमर्दित्वेन स्वभावत एवातिकठिनस्य प्रभावेन कामादिमावस्स तिरोहित- त्याद्भगवद्दर्शनमात्रेण न तदुद्भवः । तेन स्वयमेव तद्रपेण प्रकटः । तया च तद्रपे च हृदया. रूढे तदुद्भवोवश्यं भवति, तदैव च रसः । अन्यथा रसाभासः स्यात् । अत एव श्रीभाग- वते 'काचित्कराम्बुजमि'त्यादिना विरहजतापत्यागमुक्त्वापि पुनर्भगवतो वाचः श्रुत्वा विरह- जताप जहुरित्युक्तम् । स च तापे सत्येव सङ्गच्छत इत्यल विस्तरेण । नन्वेमपि कुतस्तनाह गोपेति । गोपसीमन्तिन्याः शश्वत् सर्वदा यो भावः कामभावः अपेक्षा च, एते एव परायणे उद्देश्ये यस्सेत्यर्थः । तेन तथा करोतीति भावः । यद्वा । तासां यः शश्वद्भावः सर्वदा निकटस्थितिरपेक्षा च इत्यग्रे पूर्ववत् । गोपसीमन्तिनीसम्बन्धिनी या शश्वद्भावस्य निकटस्थितेरपेक्षा तस्याः परायणो विषय इति वार्यः । किञ्च ॥ ३१ ॥ भगवानपि तादृशधर्मवानेव येन क्षणमपि न त्यक्तु शक्त इत्याह नवीनेति । नवीनमधुरस्नेहः प्रेयसीप्रेमसञ्चयः । गोपीमनोरथाक्रान्तो नाट्यलीलाविशारदः ॥ ३२॥ नवीनः सर्वदा नूतनः मधुरश्च स्नेहो यस्येत्यर्थः । नूतनो हि प्रचुरो भवति । भगव- दीयस्य च सर्वदैव नूतनत्वेन सदा तथात्वम् । मधुरत्वेनासक्तिहेतुता । नवत्वेनान्यासक्ति- विस्मारकत्वमत्यमिलापा च सूचिता । यद्वा । नवीनेषु नूतनेष्वेव मधुरः स्नेहो यस्येत्यति- दुम्सेन ईपत्कुपितैवमवदत् । एव भगवन्निष्ठ तादृश धर्म निरूप्य स्खनिष्ठ निरूपयति प्रेय- सीति । प्रेयसीनां भगवत. प्रियाणां गोपीनां प्रेम्ण, सञ्चयो यन यथा कुतश्चित्याप्त वस्तु एकन गुप्ततया स्थाप्यते तथा । पुनवित्तगेहदेहादिस्थितनेहो भगवति यथा न कोप्यन्यो जानाति तथा समर्पित इत्यर्थः । वस्तुतस्तु सर्वा अपि गोप्यो भगवत्प्राकट्यमन ज्ञात्वा सर्वाशां विहाय विगाढमान हृदय एव प्रेम्ण, सञ्चयमकुर्वन् स एवाधुना प्रकटो भगवा- नित्यर्थः । अत एव श्रीभागवते 'चिरात्त्वयि धृतामाशामि'त्युक्तमेताभिरेव । प्रेमसञ्चय- रूपभगवत्प्रेयसीत्वनिरूपणे तासामपि भगवत्प्रेमसम्ययरूपत्व सूचितम् । यद्वा । कदाचिद्भग- वान् राधागमिष्यतीति पुष्पचन्दनाअननीवीकस्तूरी विविधमक्ष्यताम्बूलमालादिक निकुञ्ज सगृह प्रतीक्षामकरोत्ततः समागतायां राधायां शृङ्गार विधाय रेमे इति तत्स्मृत्वाह ·३८ प्रेमामृतम् । प्रेयसीति । प्रेयसीनां प्रेम्णा सञ्चयो यस्य स तथेति । एवं बाह्यमुत्वैतत्कालीनमेवान्तरं स्मृत्वाह गोपीति । गोपीविषयको यो मनोरथ एवमेवं करिष्यामीति तेनाकान्तो व्याप्तोऽन्यभावरहित इत्यर्थः । यद्वा । ननु यदि भगवान् भक्तगृहे गतो भविष्यति तदा कथं प्राप्तिरित्यत आह । गोपीनामेव मनोरथेनाकान्त इति । तेनास्मद्व्यतिरिक्तभावस्य नतत्र प्रवेश इति भावः । एतेनेदं स्वरूपं तासामेवार्थ इति सूचितम् । अत एव श्रीभागवते 'श्रुतिभिर्विमृग्यामित्युक्तम् । तदुक्तम् । 'तासामाविरभूदिति । एवं मदर्थे 'त्यादिनापीतीद- मुदितं परमभाग्यवतैव विश्वसनीयमित्यलं लिखनेन । यद्वा । यदा पूर्वमेव दर्शनानन्तरं स्वयं भगवदाश्लेषादिमनोरथव्यात्या विस्मृतगेहादिरासीत्तत्स्मृत्वाह । गोपीमनोरयाकान्तायेन सात- येति । गोपीमनोरथेनाकान्ता यस्मिन्निति विपरीतं वा स्मृत्वोक्तम् । एवं मनोरथ उच्यमाने पूर्व यदा कदाचित्स्वमनोरयं भगवान् स्वनृत्यं दर्शयित्वा पूरितवांस्तत्स्मृत्वाह नाट्येति । नाट्य- लीलायां विशारदः अतिचतुर इत्यर्थः। निरर्थकतत्तथ्यादिशब्दाद् नृत्यमपि सरसमिति ज्ञापनाय लीलात्वनिरूपणम् । यद्वा । नाट्यपदेन शास्त्रीयशुद्धमार्ग उच्यते । लीलापदेन देशीयनृत्य- मुच्यते । तेन नाट्ये लीलायां च तथेत्यर्थः । यद्वा । कदाचिद्राधया भगवदने क्रियमाणे नृत्ये प्रतिपदं साधु साध्विति सशिरःकम्पं सानुरागेक्षणं प्रशंसते भगवानतिप्रमोदेनाकार्या- क्षेपमपि करोति तत्स्मृत्वोक्तम् । पूर्वोक्ते विशारदोऽतिरसिकज्ञाता इति । तत्र तादृश्यो यस्मादिति वा। भगवान् स्वयं नृत्यं कृत्वा तथा शिक्षयतीति तथा ॥ ३२॥ एवं भगवनृत्यं सरसं निरूप्य तत्सरसतायां हेतुं वदस्तत्कालीनमेवार्थ निरूपयति । प्रत्यगरभसावेशप्रमदामाणवल्लभः। रासोल्लासमदोन्मत्तो राधिकारतिलम्पटः ।। ३३ ॥ नृत्ये प्रतिपदामिनयप्रदर्शनेच्छाजनित उत्साहविशेषो रभसपदेनोच्यते । तथा च प्रत्यहं रभसावेशो यस्य स तथेत्यर्थः । तेन सर्वत्राभिनये ताप्यमेव भवतीति स्चितम् । अत एवातिसरसतेति भावः । तेनेदं देशीयनृत्सं निरूपितं भवति । तेनारम्भ शुद्धमार्गीयं पश्चाद्देशीयं नृत्यमिति परिस्थितिः सूचिता । एवं द्रपृत्वेन काघिदने उपवेश्य नृसं कुर्वन्नतिरसोद्गमे राधया सह नृत्यं चकार तस्मृत्वाह प्रमदेति । प्रकृष्टो मदो यस्याः तस्याः प्राणेम्योपि वल्लमः प्रिय इत्यर्थः । यथा भगवान् रमसयुक्तस्त- थैव राधापीति नापनाय प्रमदापदम् । उमयोस्तुल्यतायामेव सरसतेति तथा । यद्वा । प्रमदा प्राणालमा यस्य स तथेति । यद्वा । प्रत्यङ्गेत्यादिना रमणसामयिक एव भगवानुच्यते । तदा प्राणपदं यलपरमपि ज्ञेयमिति दिक् । यद्वा । रामपूर्वकालान्तर्धानानन्तरप्राकट्यानन्तरं को वेदाधुनापि कुत्रचिद्भगवानागच्छेत्तदान्वेषणार्यमपि प्राणान् स्थापयिष्याम इति वियोगमीस्तया प्राणेम्योप्यन्तः स्थापयन्तीति स्मृत्वेदमुक्तम् । स्थापने सामयंसूचनाय ममतिपदम् । एवं सप्रमदात्वं निरुप्प मगवतोपि तयालं निरूपयति रासोल्लास.

·४० प्रेमामृतम् । राधायाश्च पर्यायेण जयानन्तरं स्वस्खजयानुरूपा या लीला पूर्वोक्तरूपा तत्रोमयानुरू- पतनतत्करणात् परितः श्रान्तो जात इति तथा । यद्यप्येवं स्वस्यापि श्रमस्तथापि रसाधिक्ये स्त्री पुम्भावमापद्यत इति खश्रममन्यमानयोक्तं, तेन विपरीतमपि सूचितम् । यद्वा । तत्र परिश्रान्ताप्यपरिश्रान्ता येन स तथा । तदुक्तम् । 'तासामतिविहारेणे'ति लोकेन । 'तत्कररुहस्पर्शप्रमोदा' इति च । 'ताभिर्युतः श्रममपोहितुं श्रान्तो वाऽ- विशदिति च । यद्यपि नायकश्रमो नायकाया नेप्टस्तथापि भगवानेवमप्यतिमोहनः सुखद इत्यभिप्रायेण निरूपितम् । तथा चोक्तम् । 'उत्सवं श्रमरुचापि दृशीनामुन्नयन्नि'ति । यत्र तदपि श्रमे एवं तत्रैतादृशश्रमे किं वक्तव्यमिति भावः । अत्र रसिकेन स्वयमेवानेका ज्ञेया इत्यलं विस्तरेण । श्रमकार्यमाह खेदाङ्कुरचिताननः । खेदस्य प्रस्खेदस्याङ्कुराः सूक्ष्म- जलकणास्तैश्चितं व्याप्तमाननं यस्य स तया । तस्मिन् समये मुखारविन्दमेव दृष्टिपथमिति प्रथमं तत्रैवं तदुद्भवेन च मुखकमलमेवोक्तम् । तेन मुक्ताफलैरिव तैरतिशोभा सूचिता । अङरोक्त्या क्षणानन्तरं त एव किश्चित्पुष्टा भवन्तीति सूचितम् । एतादृशस्य स्पर्शचुम्बना- दिहेतुत्वेन विभावकत्वं चितं भवति । तादृशान्याननानि गोपीनां यस्मादिति वा । क्रमेण रतान्तसामयिकं नाथं निरूपयति गोपिकाङ्कालस इति । गोपिकाया अके अलस इव अलसो निष्पन्दं क्षणमात्र तत्र स्थित इत्यर्थः । तत्र निसर्गात्सुखमिति न्यायेन तदा सुखा- तिशयात्तथा । यद्वा । पूर्वनामेव रतान्तमुक्त्वा पश्चाबहिरुपवेशनस्थाने समागत्य गोपिकाइ एवोपविष्टस्तदुपष्टब्ध एव । तदुक्तम् 'गोपिकाकालस' इति नामा । यद्वा । उरवोडास्ते यथा शिथिलगतयम्तया भगवानपि तदेत्याह गोपिकाइवत्तथेति । एतेन तास्तान्यथा घलायालयन्ति तथा नायमपि बलात् खकोडे समारूढं स्वगृहमेकान्तं नीत्वाभ्यद्गादिकं कुर्वन्तीति सूचितम् । ततः श्रमापगममाह श्रीमन्मलयानिलसेवित इति । श्रीमान् यो मलयसम्पन्ध्यनिलस्तेन सेवित इत्यर्थः । सेवनेन मान्यम् , मलयसम्बन्धेन सौरभ्य, श्रीमत्सदेन शैत्यं च चितम् । श्री लक्ष्मीः तद्वानित्यर्थः । अस्य कालिन्दीसूक्ष्मकणविभावक- त्वादयो धनम् । तेनैव तादृशश्रमेपि तयात्वेनालौकिकसामर्थ्य सूचितम् । यद्वा । अब लक्ष्मी प्राप्तस्वावसरा रतानन्तरमपिव्यजनाधर्यमपि ममोपयोगो मवेदिति तदागत्य वृक्षान्तरा स्थित्वा मयेन लगया चात्मानं गोपयन्त्यपश्यत् । तत्रापि खानुपयोगं दृष्ट्वा तत्रैव पश्य- न्त्येव दक्षिणम्सां दिशि सिता । तदा मलयानिलत्वेन तत एव समागच्छंस्तन्मुसामोदरिशेप- मपि गृहीत्लायाति तदा मध्ये श्रीमान् भवतीत्यत उक्तं श्रीमदिति । अत एव श्रीमा- गरते 'प्रयत इन्दिरा' इत्युक्तम् । अत एव भगवता गोपिकाइस्सित्या तदुपविष्टंभेन च गोपिकास्यत्वं श्रिप ज्ञापिनमित्सलं पिम्नरेण 1 एतन्नामोक्तिसमानकालमेर भगवान् प्रकटो पान इति प्रेयम् । अन एर तदातिशयशोभा भगवतो दृष्ट्वा श्रीमदित्युक्तम् । पूर्वानुसन्धानेन लरागमनमतिविनयश्रमानां च सत्लेन मलयानिलमेरित इत्युक्तम् । तेन फर्मधारयो यः॥३४॥ .

·। श्रीमद्विट्ठलेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । अत एव फलं जातमिति ज्ञापनार्थमेव फलश्रुतिमाह इत्येव मिति । इत्येवं प्राणनाथस्य प्रेमामृतरसायनम् । यः पठेच्छावयेद्वापि स प्रेरिण प्रमिलेअ॒यम् ।। ३५ ॥ इतीति समाप्तौ । एवमूत पूर्वोक्तरूप यतोमरूपो योमृतरसस्तस्यायन स्थानमि- त्यर्थः । यद्वा । प्रेमसम्पन्धि अमृतरूप रसायनं महौषध प्रेमकृतव्यथायां न्यथानिवृत्युपा- यमित्यर्थः । अमृतत्वेनानुमवदशायामपि सुखद नान्यवद्दुःखदमिति सूचितम् । उक्तायपि हेतुरुक्तोनेन । भगवनिष्ठ हेतुमाह प्राणनाथस्येति । प्राणानां स एव नाथो रक्षकत्वा- दिसर्वधर्मवान् । तेन प्राणरक्षार्थमेवैतन्निरूपितमिति सूचितम् । यद्वा । एव पूर्वोक्त प्राणना- थस्य प्रेमरूपमित्यर्थः । अन्त स्थित प्रेमैवैतद्रपेणैव प्रकट मिति हृदयम् । तद्विशेपणममृतेति । अमृतस्य रसानां योऽयन स्थानमित्यर्थः । पिपयमुक्त्वा विधेय पदन्नेव फलमाह यः पठेदिति । सामान्योक्त्या नात्र वर्णादिनियम इति सूचितम् । वेत्यनादरे। तेन श्रवण कीर्तन स्मरण वा भवतु । किन्वैतन्निष्ठत्वमेवापेक्षत इति भावार्थ. सूचित । अपिशब्देन समुचयेपि तथाल सूचितम् । स प्रेमरूपत्वादस प्रेम्णि भगवत्प्रेम्णि प्रकर्पण मिलेन्मिलति। तद्वान् भवतीत्यर्थः। पुल्लिङ्गनिर्देश. स्वातव्यपरः । तेन स्त्रियामपि तथा । प्रकर्पण प्रेमी- कट्य येन क्षणमपि न वियोग सहते । यथा गोपीनां तथेति। अविनाशिफल मवतीत्याह ध्रुवमिति । क्रियाविशेषणम् । सत्यमिति वा । नार सन्देह इति भावः । तदेतत्सर्वस निजहृदि निगूढ अजवधूप्रसादश्रीभाजि प्रणयिरसिकानामतिमुदे। प्रयत्नेन खेन प्रकटितमजस मयि तरां प्रजस्त्रीसौभाग्य झटिति विदधातु प्रियतमम् ॥१॥ यद्यप्यतिगोप्यत्वादनुचितमेतत्प्रकाशन नूनम् । महदोपधमनुपानश्रितमेव तथेति तद्रचितम् ॥ २॥ प्रार्थये रसिका स्वैर पश्यन्त्विदमहर्निशम् । एतद्रसानभिज्ञस्तु मा द्राक्षीदपि वैष्णवः ॥ ३॥ इति वृन्दावनाम्मोधिचन्द्रदास्यार्थिना कृतम् । प्रेमामृतोपधस्सेद विठ्ठलेनानुपानकम् ॥ ४ ॥ इति श्रीविठ्ठलेश्वरविरचितं प्रेमामृतविवरणं सम्पूर्णम् । श्रीकृष्णार्पणमस्तु। ६ प्रेमा ·श्रीकृष्णाय नमः। परिवृढाष्टकम् । श्रीगोपेश्वरकृतविवरणसमेतम् । नत्वा श्रीवल्लभश्रीविठ्ठलेशाचार्यकेशवान् । यहच्छातस्त्विम अन्य विवृणोमि यथा स्फुटम् ॥१॥ 'रसो वै स' इति श्रुते. सचिदानन्दस्य भगवतो रसरूपत्वातन दुष्टैः स्वकर्मभिर्यट- च्छया वान्यथाभाव. स्यात्तन्निवृत्तये भक्तेरावश्यकत्वाजनशिक्षाकृत कृष्णमक्तिकृत श्रीमदा- चार्यास्तदानिर्माव प्रार्थयन्ति कलिन्दोद्भूताया इत्यादि । कलिन्दोद्भूतायास्तटमनुचरन्ती पशुपजां रहस्येकां दृष्ट्वा नवसुभगवक्षोजयुगलाम् । दृढं नीवीग्रन्धि श्लथयति मृगाक्ष्या हठतरं रतिप्रादुर्भावो भवतु सततं श्रीपरिवृढे ॥१॥ श्रीपरिवृढे रतिप्रादुर्भाव. सतत मवतु, श्रिया सहित परिवृढः प्रभुरित्यर्थः, पर- ब्रह्मेति यावत् । तथा च पाणिनिसून 'प्रमौ परिवृढ' इति । 'वृह वृहि वृद्धौ' । अयोक्तस्य वृभावो ढत्व च हकारलोपश्च निपात्यते, इदितोस्य नलोपश्च । स्वरूप तु समाप्ती वक्ष्यन्ति 'रतिपतिपितुरित्यनेन पदेन । परित उद्युक्त इति योगे, श्रिया परिवृढ इति च । 'वृह उद्यमने' उद्यमनमर्यालीलार्थ, सामान्यतो लीलामुक्त्वा विशेपतो लीलामेनामेव वा विशेषणेनाहु., अथवेदानीं स प्रभु. कीदृशो दृष्ट इत्यत आहु , अथवा कीदृशे रतिप्रादुर्भावः प्रार्थनीय इत्यत आहु. कलिन्देत्यादिना । इय विविधलीलोपयोगिनी, सा चोत्पत्तिमारभ्यैवेति ज्ञापयितु कलिन्दोद्भतपदम् । इय हि सयोगसामग्री। तटमनुचरन्तीमिति । 'लक्षणे- स्थम्मूते त्यनेन कर्मप्रवचनीयत्वमनो । चरन्तीं गच्छन्तीं पिरहमनुभवन्ती चेत्यर्थः । 'चर गतिभक्षणयो'। विरहसामग्रीमाहु. पशुपजामिति । पशुपो वृपभानुः । एतेन पशरस्तस्य सन्तीति ज्ञापितम् । पशूना वारणे पिरहो मवतीति तथा । पशुपत्वस्मरणेनैव विरह । ताता राधामिति विशेष्याध्याहार. । मध्ये विरहसामग्री रसस पूर्णत्व ख्यापयति नवसुभगवक्षोजयुगलामिति । किञ्च, नवमागन्तुक शोभन परब्रह्म- सारूप्यसमानाधिकरण भगमैश्वर्यादि यसा. सा नवसुभगा। तदुक्त यमुनाष्टकटीकाया- १चारणे इति पाट ।

·श्रीगोपेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । 'मष्टविधैश्वर्य भगवता कालिन्यै दत्त'मिति । वक्षसि वक्षोनिमित्तं वक्षोरमणनिमित्तं च जायत इति वक्षोजा श्रीः सा युगला युगलनिरूपिका यस्याः सा वक्षोजयुगला । सा चासौ वक्षोजयुगला च नवसुभगवक्षोजयुगला ताम् । 'पुंवत्कर्मधारयति पुंवद्भावः । तदुक्तं 'श्रीर्य- त्पदाम्बुजे'त्यादि, 'वक्षः श्रियैकरमण'मित्यादि च, 'कमलजासपत्नीति' च । अन्यच, नवानां सेहेन क्रियमाणानां श्रवणादीनां शोभनं भगं रयिः प्रकाशिका । तदुक्तं यमुनाष्टपद्यां 'कुरु भक्तिराय'मिति । वक्षसो जा जेत्री 'जस्तु जेतरी'त्येकाक्षरी नाममाला । भक्त्या वक्षोर्जयस्त- प्राप्तिरिति 'श्रीर्यत्पदाम्बुजरज' इत्यस्य सुबोधिन्यां स्थितम् । युगलेति च पूर्ववत् । अपरच, नवसुभगवक्षोजयोर्युगस्य भगवत्करयुगस्य लं चलनं यस्याः सा ताम् । तदुक्तं 'राधिका- हृदयगतहृद्यकरकमल' इति । अन्यच, न वसु धनं, तच गङ्गोपासकानाम् । सैवेति वसु- गङ्गा भगं मुक्तिर्वक्षोजा लक्ष्मीयुगला असमत्वेन युगलनिरूपिका यस्याः सा, अद्वितीयेति यावत् , ताम् । तदुक्तं 'यया चरणपभजा मुररिपोः प्रियंभावुके'ति, 'हरेर्यदनुसेवया भवति सौख्यमामोक्षत' इति च । 'इयं तव कथाधिका सकलगोपिकासङ्गमे'सादि च । श्रीपरि- वृढसारूप्यस्य श्रवणादर्शनाच्चैवमपि समासाः साधवः । 'सततमतिशयितहरिभावनाजातत- सारूप्यगदितनिजहृदय' इति श्रीयमुनायाः सारूप्यश्रवणात् आधिदैविकादिभावेन तस्यास्पैविध्यात् । अन्यनिश्चये तु नैवं समासाः कर्तव्याः। एवञ्च, आधिदैविकायाः श्री- परिवृढसारूप्यमाध्यात्मिकायास्तु हरिसारूप्यमाधिभौतिकायास्तु नीलवर्णेन सारूप्यमिति प्र- तिभाति । दृढमिति सामान्ये नपुंसकम् , दृढभक्तिरितिवत् । मृगाक्ष्याः श्रीराधायाः । लक्षणं चैतत्तस्साः । हठतरमित्यत्र कलिन्दोद्भूताया इत्यादिविशेषणचतुष्टयं हेतुः, अतस्तरयुक्तः । स्वयं पश्यन्तीति लथयतीति वर्तमानार्थकशतुः प्रयोगः । भापितपुंस्कादितिपुंवद्भावः । वक्षोजी कुचाविति भापितपुंस्कत्वम् । रासस्त्रीभावपूरितविग्रहत्वाद्भक्तिवाचकं रतिपदमुक्तम् । रतेनि- त्यत्वात् प्रादुर्भावपदम् । प्रार्थनायां लोट् । इयमावश्यकी । 'भक्त्यमावे तु तीरस्थ' इत्यादि- वाफ्यात् रत्यतिरिक्तं तु न प्रार्थनीयम् । 'प्रार्थिते रा ततः किं स्या'दित्यादिवाक्यात् ॥१॥ सखीवृन्दे मिथो गुणानुवादे लीलासहितप्रियतमप्राकट्येनान्तर्ये भावविशेषा उत्प- धन्ते, न ते सङ्गमेऽपीति विरह आन्तरस्स परमफलत्वात् श्लोकद्धयेन प्रार्थयन्ति समा- यात इत्यादि। समायाते स्वस्मिन् सुरनिलयसाम्यं गतयति बजे वैशिष्टयं यो निजपदगतान्जानुशयवैः। अकात्तिस्मिन् मे यदुकुलसमुद्रासितमणी रतिमादुर्भायो भवतु सततं श्रीपरिपृढे ॥२॥ हिहीहीहीझारान् प्रतिपशु यने पुर्यति सदा नमद्राशेन्द्रमभृतिषु च मौनं धृतवति ।

·४४ परिपृढाष्टकम् । मृगाक्षीभिः खेक्षानवकुवलयैरर्चितपदे रतिप्रादुर्भावो भवतु सततं श्रीपरिवृढे ॥ ३ ॥ तस्मिन् यदुकुलसमुद्रासितमणौ यदुकुलसमुद्रेति विशेषणात् पूर्णानन्दे हरौ श्रीगो- वर्धनघरे रतिप्रादुर्भावः, तथा असितमणाविति रूपं । कीदृशे स प्रार्थनीय इत्याकाङ्क्षायां विरहसामग्रीके स प्रार्थनीय इत्याशयेन विरहसामग्रीमाहुः समायात इत्यादि । खस्मिन् समायाते सति व्रजः सुरनिलयसाम्यं गतवान् , न तु वैशिष्ट्यम् । यतः सर्वोप्यक्षरः, प्रजे वैशिष्टयं तु करणीयम्, आत्मीयत्वात् । तथा च खस्मिन् ब्रज इत्यप्यन्वयः, तदाहुः यः खस्मिन् बजे निजपदगताब्जाशयवैवैशिष्टयमकादिति । अर्थाद्रोचारणार्थ गमनसमय आ- गमनसमये च । तथा च यः सुरनिलयसाम्यं गतवति बजे खस्मिन् समायाते सति निज- पदगताब्जाङ्कशयवैशिष्टयमकादित्यप्यन्वयः । अत्राजाशयवानामेव ग्रहणं छन्दोन- रोधेनान्येपामप्युपलक्षकम् , योग्यत्वात् । वैशिष्टयं खुरतोदशमनरूपम् । तदुक्तं गोपिकाभि- युगलगीते 'निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्रनीरजाकुशविचित्रललामैः । व्रजभुवः शमयन् खुरतोद'- मिति । अकादिति भूतप्रयोगो लीलानां नित्यत्वेपि श्रीमदाचार्यान् प्रति तदानीमप्राक- व्यात् । एतच नित्यलीलावादे विद्वन्मण्डने स्पष्टम् । सोपि श्रीपरिवृढ एवेत्याशयेनाहुः श्रीपरिवृढ इति । अत्र पूर्वोक्तेनाभेदः । तदुक्तं तृतीयाध्यायतृतीयपादे 'समान एवं चामेदादिति सूत्रभाष्ये । अत एव 'प्रभौ परिवृढ' इति निपातोऽपि सङ्गच्छते । अन्यत् पूर्ववत् । हिहीहीहीङ्कारानिति । अत्रायो हखेकारान्तः, ततो द्वौ दीपेकारान्तौ, तुरीय- स्त्वनुस्वारान्तदीकारान्तः, हीमो निर्देशो हीकारः, 'वर्णात्कार'इति कारनिर्देश इत्येव । हिश्च हीच हीश्च हीङ्कारश्च हिहीहीहीवारास्तान् , द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं प्रत्येकमभिसंवध्यत इति यथासंभवं हिहीहीहीबारादयोपि योध्याः । पशुं पशुं प्रतीति प्रतिपशु । 'अव्ययं विभक्ती'- त्यादिनाव्ययीभावः समासः । सदा दक्षिणबाहुं कटौ संस्थाप्य वामवाहुमुच्चैः कृत्वा कुर्वति, किञ्च, सदा कुर्वति, न कदाचिदपि प्रतिपशु तूष्णीं स्थितवति । अयमेव भगवान्न तु गोपाल एव तदाहुः नमदित्यादि । यः पूर्व भागवतादौ नमद्र शेन्द्रप्रभृतिषु मौनं धृतवान्, स एवेदानी हिहीहीहीङ्कारान् प्रतिपशु वने कुर्वस्तान् ज्ञानगोचरीभवति तस्मिन्नित्यर्थः । फुर्वतीति वर्तमानार्थकशतुः प्रयोगात् । चकारोनुक्तसमुच्चयार्थः । मृगाक्षीभिस्तद्वनस्थाभिः स्प्रेक्षारूपैः नयकुवलयैरचिते पदे यस तस्मिन् । तासामीक्षाविपयतया भगवत्पदयोः थितिः। अत ईक्षामिरर्चनं, कमलादीनां नीलत्वादीक्षणानां कुवलयत्वं, कुवलयं नीलमम्बु- की पृथिव्यां वलयमिव, शोभाकरत्वात् । तदानीं भगवद्दर्शनेन ये कामशवलिता वि. विधा भावविशेपास्तेच नवशब्देनोच्यन्ते ईक्षासु । कुवलयेषु तु रसोद्दीपकत्वं नवत्वम् । पेक्षाश्च वलयतोऽप्यधिकाः, यतो वलयान्यपि कुत्सितानि यानि झणत्कारयुक्तानि विशेषो- दीपकानि तानि कुत्सितानि जातानीति ज्ञायते । ताश्च भक्ताः । अतः पदे एवार्चन्तिस्म, खरूपं तु दशुरेद । कुललजादिभिः अन्यसर्वप्रतिवन्धे खेशानवकुवलयैरेवार्चितवत्स जन्म, ·श्रीगोपेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । इत्यर्थः । शेषं पूर्ववत् । अत्र रतिप्रादुर्भाव इत्यादिपुनःकथनं भक्त्यादरे वीसारूपं च । श्रीपरिवृढ इति निपातप्रकारस्तु पूर्वश्लोक एव उपपादितः ॥ २,३॥ माहात्म्य वदन्तः प्रसङ्गेन तनुखरूपे विभौ त प्रार्थयन्ति सकृदित्यादि । सकृत्स्मृत्वा कुम्भी यमिह परमं लोकमगम- चिरं ध्यात्वा धाता समधिगतवान् यं न तपसा । विभौ तस्मिन् मह्यं सजलजलदालीनिभतनौ रतिप्रादुर्भावो भवतु सततं श्रीपरिवृढे ॥४॥ तस्मिन् विभी रतिप्रादुर्भावस्तथा । अत एवानैव विभाविति सप्तम्यन्तोपादानम् । विभुः प्रभुस्तेन 'प्रभौ परिवृढ' इति निपातोपि सङ्गच्छते। योगस्तु विशेषेण भगवत्यावि- भवतीति, 'तगाखिलामरमयो हरिराविरासी' दित्यष्टमस्कन्धवाक्यात् । (अत एवाव विभा- विति सप्तम्यन्तोपादानम् ।) स्वरूप वदन्त स्वयं रासलीलैकतात्पर्याः रासस्त्रीभावपूरित- विग्रहाश्चेति रासलीलावैशिमष्टयमप्याहुः सजलजलदालीनिभतनाविति । सजलो यो जलदस्तस्य या आली पतिस्तन्निमा तनुस्ता रतिप्रादुर्भावप्रार्थना प्रथमश्लोक एवोक्ता । प्रेम्णाय वाक्यप्रवन्ध., माहात्म्यज्ञानेन तजननात् । फिञ्च, सजलपदेन भगवतोऽ- न्त श्रमो योधित, रासे त्वरितागमनेन च श्रमसभवात्, तद्वन्मदर्थेपि रत्याविर्भावार्थ- मपि श्रमः सभावित इति सूचितम् । जलदपदेन च रासस्त्रीभ्यो यथा तथा गजेन्द्राय जीवनप्रदत्वम् । जल जीवनमिति, तथा पिरहिणे मह्य जीवनप्रद इति ज्ञाप्यते । आली- पदेन च रासे यथा मेघचक तथेश्वरपतिः सस्त्रीकेति ज्ञाप्यते । गजेन्द्रप्रसङ्गे (शेष च) मल्कलां सूक्ष्मां श्रिय देवी मदाश्रयामिति वाक्येनेवरस्स सस्त्रीकत्वात् 'वक्षः श्रियैकरमण'- मितिवाफ्यायावद्रप श्रियो रमन्ते ब्रजमक्तेभ्यः परमलोकगमनानन्तरमपि गजेन्द्राय च पहुवार जीवनप्रदत्वमालीपदेन वोध्यते, मह्यमपि सततमित्यालीपदेन सूच्यते । एतदर्थमेव दृष्टान्तः । आलीपद खेपां रासलीलैकतात्पर्यत्वात् रासस्त्रीभावपूरितविग्रहत्वाच रासलीला- वैशिष्टयमित्युक्तम् । अथवा गजेन्द्र परिमुच्य पियति गच्छन् सजलजलदाली भवती- सारीपदम् । अथवा सरसि प्रतिविम्बितस्य तरङ्गोपाधितः प्रतिनिम्बानि यहूनि भवन्ती- सालीपदम् । अथवा श्रियो हारे भगवत्प्रतिनिम्नपतिरिति तथा, अन्यथा तु सजल- जलदनिमतनुरित्येतातेर चारिताथ्य भाति । आलिः पट्टी दीपान्तोपि अस्मादेव ग्रन्यात् । यथा श्रीमागरते 'कुमुमारलीभिः सरयुर्व्यधात्म्यवपुषाम्बुद आतपत्र'मित्य- पापलीशन्दो दीपान्तोपि, तयायमपि क्वचिद्दष्टयः। व्युत्पत्तिस्तु आ ईपलीयते क्षेप करो- तीत्सारी पति । 'लीङ् क्षेपणे किर, नतु 'अलभूपणादा'वाइपूर्व इन्नन्तः । अत एव शृगाररसमण्डने द्वितीय उहासे पुष्पालीनि प्रयोगः । अथवा सजलजलदालेरीः श्रीस्त- जिमा तनुः। नितरां मानीति निमा । वक्ष्यन्ति चाने 'हरियम्नस्मि निति । हरिचन्द्रः, तनुरिसधयविस्तारिकैरान्यामामुपलक्षिका । जात्सपेक्षयेकाचन वान्वयानुरोधेन । अथवा

·.
परिवृढाष्टकम् ।
सजलजलदवाली सखी च सजलजलदाल्यौ । 'धर्मादिप्वनियम' इति सूत्रेणाली-
शब्दस्स पूर्वप्रयोगार्हस्य परप्रयोगः । तयो निमा सजलजलदालीनिमा । सा चासौ तनुश्च
सजलजलदालीनिमतनुः, सश्रीका उक्तवाक्यात् । पूर्वलोकोक्ताने वक्ष्यमाणा च प्रिय-
बजस्थितित्वात् पुष्टिलीलाकर्तृत्वात् रहःप्रियत्वाच सिद्धा, इय तु लीला चैकुण्ठस्था
मक्तियोगादिना निरूपिता चतुर्भुजरासरूपा, गजेन्द्र परिमुच्य वियति गच्छतोपि लीला
दूरतो विरहेण परमफलत्वात् पूर्वा!क्तया लीलया माहात्म्यज्ञानजननाचात्यादरेणाहुः
मद्यमिति । तत्र मामनुकूलयितु रतिप्रादुर्भावो भवत्वित्यर्थः । 'क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि
स्थानिन' इति सूत्रेण चतुर्थी । कीदृशे स प्रार्थनीय इत्याकाङ्क्षायामाहु. सकृदिति ।
य विभु 'तनुरूप चक्रायुध' इति वाक्याचतुर्भुज सकृदेकवार स्मृत्वा । गजेन्द्रः पशु ,
अतः कथ भगवतः स्मरणमित्याकाङ्क्षायामाहुकुम्भीति । कुमौ मङ्गलसूच्को, न तु रिक्तौ,
तौ विद्यते यस्य सः, तस्मान्मगल मगवदनुग्रहरूप पूर्वजन्मकृतहर्यर्चनानुभावरूप च,
तच द्विगुणम्, अग्ने भगवद्दर्शनस्यापि मावित्वात् । कुम्भो हि वारिपूर्णो येन केन प्रसिद्ध-
सम्बन्धेन मङ्गलरूपो भवति । अतः स्मृतिरहितस्यापि गजेन्द्रस्य स्मरण भवति । तया
च भगवद्दर्शनम् । भगवत्सेवोपयोगिदहेन परमलोकगमन तु भगवत्स्पृष्टगजेन्द्रस्योत्क्षिप्तसा-
म्युजकरत्वेन सेवकत्वात् पूर्वजन्मनीन्द्रद्युम्नोय सेवापरस्तेन पूर्वजन्मनि कृता या सेवा सा
द्वितीये जन्मनि फलिता, तेन हेतुना पूर्वजन्मनि किञ्चित्काल सेवाप्रतिवन्धोऽपि जात
इति ज्ञायते । तदुक्त सिद्धान्तमुक्तावलीटीकाया मनङ्गीकारे तु मध्ये भजनप्रतिवन्धे
कृतमजनवैयर्थ्यांसम्भवाजन्मान्तरे तत्फलिप्यतीति ज्ञेयमिति । एव च कुमी सकृत्स्मृत्वा
भगवन्त दृष्ट्वा अम्बुजेन सेवित्वा पूर्वजन्मकृतहर्यर्चनानुभावेन वा परम लोकमगमदिति
योजना । वस्तुतस्तु प्रमेयबलेनैव सर्वम्, अनवतारदशायामेव ज्ञानभक्तीनां प्रयोजकत्वात्।
एतच स्थितमाकरे । किञ्च, य विभु ध्यात्वा भक्तिं कुतो वा न कृतवानित्यत आहुः
धातेति । यतो धातानशनादिवतधारको, न त्वनुग्रहवान् , अनुग्रहेण भक्तिरिति भक्तिहेतौ
स्थितम् । तपसा न समधिगतवान् किन्तु दृष्टवान् , वन्दितवाँश्च । अगापि हेतुर्धातेति ।
'पोपण तदनुग्रह' इति वास्याद्भगवदनुग्रहवान् । एतच द्वितीयस्कन्धे नवमाध्याये स्पष्टम् ।
वन्दनरूपमक्त्या तत्काले तत्र भगवदनुग्रहोनुमित । इत्युक्त्वासीद्धरिस्तूष्णीं भगवाना-
रममायया । पिनो सपश्यतो सद्यो यभूव प्राकृत शिशु'रितिवास्यादेवमवने समर्थत्वा-
च्छ्रीपरिवृढसमानाधिकरणमप्याहुः श्रीपरिवृढ इति । 'कृष्णस्तु भगवान् स्वय'मिति
श्रीकृष्णे भगवत्त्वातिदेशाच्छ्रीकृष्णरूपात्पूर्व चतुर्भुजरूपादन सचिदानन्दस ज्ञानशून्यानु-
ग्राहकस्स सर्वे धर्मा उपसहर्तव्या । 'वमूव प्राकृत शिशु'रित्यन प्राकृतरूपेणैव प्रायः
शिशु', 'प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवय' इत्यत्र प्रकृतिपदस्य स्वरूपपरत्वादिति स्थित
टिप्पण्याम् । तदा तु चतुर्भुजरूपस स्वरूपभिन्नत्ववोधनानोपसहर्तव्या अपि साधना-
ध्यायतृतीयपादस्योपसहारसूत्रीयभाष्येणेद सिध्यति ॥४॥

·४७ श्रीगोपेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । मनोमयलीलां क्रियात्मकस्य च तां वदन्तस्तं प्रार्थयन्ति पराकाछेत्यादि । पराकाष्ठा प्रेम्णः पशुपतरुणीनां क्षितिभुजां सुदृप्तानां त्रासास्पदमखिलभाग्यं यदुपतेः। विभुर्यस्तस्मिन् मे दरविकचजम्बालजमुखे रतिप्रादुर्भावो भवतु सततं श्रीपरिवृढे ॥५॥ तस्मिन् दरविकचजम्वालजमुखे रतिप्रादुर्भावस्तथा भवतु । कमलमुखत्वं सकल- साधारणमुमयोरन्वयार्थत्वं श्लोकस्य स्फोरयन्ति । किञ्च, दरविकचे ईपद्विगतबन्धे ईपत्प्रफु- लिते जम्बालजे कमले नेनरूपे मुखे यस्स मनोमयस्स भगवतः सः 'मनोमयोऽय सखि पद्मलोचन' इति विज्ञप्तौ तथा कथनात् दरविकचपद्मलोचन इत्यर्थः । तथा दरविकच ईपद्गतमन्धमीपत्प्रफुलित यजम्बालज तत्सदृश मुख यस्येति साधारणसमासः । क्षितिभुजा- मित्यादिविशेषणवलात् क्रियात्मकस्येति लभ्यते । यत्पदेनेपत्प्रफुल्लितकमलमुख इत्यनुक्त्वा दरविकचेत्यायुक्त तैनातान्यावपि समासौ । तथाहि । दर ईपत्ताद्दग्विरुद्धाः कुटिलाः केशा यस्य स दरविकचः। जमतीति जम् , किपः सीपहारी लोपः, अत्तेत्यर्थः। जम् चासौ बालश्च जम्मालो नवनीतमदन वालस्तानि मुखान्युपाया गमनविशेषादयश्च यस्य सः । 'मुस नि सरणे वक्ने प्रारम्मोपाययोरपीति विश्वः । उपाया अनेकविधास्तद्वारणाय यालजत्व मुखे- पूक्तम् । एव च दरविकच श्वासौ जम्यालश्च दरविकचजवालस्तस्माजायन्त इति दरविकचज- पालजानि तानि मुसानि यस्य मनोमयस्येति समासः । अनाद्य उपायो पालखरूपे निवि- शते, अन्ये तु 'पराकाष्ठा प्रेम्ण सन हेतव इति तत्रैव स्फुटिष्यति । मुसेषु वालजत्वोक्ति- तात्पर्य च। दरः शङ्गः निकचत्व विगतकचलक्षण स च स च तौ दरविकचौ जम्वालजे करकमले मुखे वक्रे च यस्य गोकुलाधीशस्य क्रियात्मकस्य स जनालः पवस्तजत्वोक्त्या यया पमे कदाचित्किचित्सवस्तया नेत्रयोः कन्जलं मुखे च, हस्तयोस्तु कुछमादिरिति सूच्यते । कीदशेस प्रार्थनीय इत्याकाहायामाहुः पराकाष्ठेति । यः पशुपतरुणीनां प्रेम्णः पराकाष्ठा उत्तमा दशा, सा च पाल्यावस्या । इदमेगावस्थाया उत्तमत्व यद्भक्तानुरोधित्वम्, अन्यथा पोगण्डादयोप्यवस्थाः ‘मन्यमानाः सपार्थसान् स्वान् स्वान् दारान् अजीकम' इति न्यायेन प्रामुयुः । अत्र पराकाष्ठा य इत्युक्तेः स्वरूपापेक्षयासाधर्मनाहुल्य प्रतिपाद्यते, तथैव सकलरजरसानां मनोरथपर्तेः । तथाहि । पशुपानां यास्तरुण्यस्ता यहुदुग्धादिकानन· पशुप्रेक्षकागां तत्रापि तरुण्यो दुग्धादिसम्पादनसमर्याः, काममारेन भगवति बिग्धाः, न तु वृद्धा यागया । तासां प्रेम्ण इति त्यन्लोपे पचमी । प्रेम ज्ञाला। प्रेम्ण इति पष्ठी या, प्रेमसम्बन्धिनी पराकाष्ठा । अन 'माताऽप्यन्यो न वर्तत' इत्यन्तः सोपि गुप्तरसोऽनु- सन्धयः । यपपि 'ल मुहाशु सरामो ययसवृन्दैः सहामत्यति सरामत्व वयसवृन्दैः सहागमनप्रार्थनारिपयत्व च भीकृष्णावतारपसाबुत्ती, क्यापि श्रीकृष्णारतारे परमप्याति.

·४८ परियढाष्टकम् । देशस्य माप्यादावुपपादितत्वात्तस्स बाल्यावस्थाद्याचरणोक्त्या परब्रह्मण्यपि तदाद्याचरणं निश्चीयते । तच मनोमयरूपेण । 'इति प्रियतमावृन्दमुखपद्मवचोमधु । रसायनमिवापीय तथैव प्रभुराचर दितिवाक्ये रसायनपानानन्तरं मनसैव तयाचरणावधारणस्य युक्तत्वात् । किञ्च, काष्ठा दिक् तद्वनिराकारः, परं सा परा मनोगोचरः, दिक्तु नैवं । इदमेवोत्तमत्वमन । यत्तु साकारब्रह्मवादैकस्यापक इति श्रीमदाचार्यनाम तत्सार्वदिकखरूपाभिप्रायेण । एवंरूपं तु कादाचित्कमेव मक्तस्यापि प्रभुजापितमेवेति ज्ञेयम् । कार्यकारणात्मकत्वेन कियाद्वैविध्यात् विशेषणद्वयेन क्रियात्मकस्स मगवतो लीलामाहुः क्षितीत्यादि । 'क्षि निवासगत्योः' 'क्तिच्- तौ च संज्ञायाम्'इति क्तिच् । तथा चायमर्थः । पूर्वमेव निवासवती भूः, न तु क्षेत्ररूपा। तस्या भुजो, न तु पालकाः । अत एव सुदृताः । भगवान् सार्थमेव सर्व करोति, नल- स्मदर्थम् । ततश्चान्यार्थेऽस्माभिः खेदः कथं पासव्य इति ताः । प्रकारान्तरेण येषां दृप्तलं न गच्छति ते सुदृप्ताः, तेषां प्रासास्पदं वाससम्यन्धि कृत्यम् । 'आस्पदं तु पदे कृत्य' इति विश्वात् । तच कार्य 'कृत्यं विद्विष्टकार्ययो' रिति विश्वात् तर विद्विपि 'कृती छेदने' इत्यस्मात् 'कहलोर्ण्यत्' कर्मणि कार्ये वाच्ये तु कृतः कर्मणि क्यपू 'हखस्य पिति कृति तुक्' क्रियते इति कार्य कृत्यं कृतिकम। तदपि द्रव्याधात्मकं भवति । परन्तु घासास्पदं क्रियात्मको भगवानग्रेतनविशेषणवलात् । अतः कृतिकर्मापि क्रियात्मकं ग्राह्यम् । एवञ्च कार्यात्मकक्रियात्मको भगवानास्पदपदार्थः । सुटू तु छान्दसः कृत्ये वाच्ये । अथवा धातुपाठे श्रुतस्स श्रवणायकस्स म्यदेवादेराकृतिगणत्वादादित्व प्रकल्प्याङि रूपं । पचादेराकृति- गणत्वात् 'नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यच' इति सूनेणाच् । अथवा त्रासानामास्पदं स्थानं, तदपि क्रियाकलापात्मकं, क्रियाभित्रासः सुदृप्तानामिति । एवं कार्यात्मकक्रियात्मकत्व- मुक्त्वा कृत्यपदार्थनिविष्टकृतिस्वरूपोपि भगवानित्याहुः अखिलभाग्यमित्यादि । यदुपतेः शूरसेनस्याग्निलभाग्य 'भाग्यं शुभात्मकविधौ स्याच्छुमाशुभकर्मणीति विश्वात् । भज्यते भज सेवायां' 'महलोर्यत्' 'चजो रिति कुत्व यागात् वर्गों भवतीत्यादौ मक्तेरुत्पत्त्यर्थकत्व- दर्शनेन धातोरनेकार्थत्वाचाखिला शुभामिका क्रिया । तदुक्तं दशमस्कन्धे 'मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोकृप'मिति । अत्र क्रियया सर्व संपादितम् । 'आह चास्मान् महाराज प्रजाश्चा. ज्ञनुमर्हसि । ययातिशापाद्यदुभिर्नासितव्य नृपासने' इत्यस्याभास । अतो विश्वासार्थ कृत्यधिक वाक्यमप्युक्तवानित्याहेत्यय कृत्यधिकमित्युक्त्वात्सा चार परिवृढः परिस्पन्दः। धातुना गृहीत- कर्मत्वेनाकर्मकत्वात्नो भावे शः 'रिशयलिस्विति रिङ् अचिन्धि'तीयद् । क्रियते श्रीप- रिटः परिस्पन्द्यते इति क्रिया मगवत्वादलौकिकी । वहुपु स्थलेषु तु यस्य किया तस्याकारः कायपरिस्पन्दः, कियालौकिकी । अखिलपदेन न तेन तदीयैर्वा किधिकृतम् । एव मनोमयस क्रियात्मकस्य च भगवतो लीले उक्ते । स उभयोपि विभुरेवंभवने समर्थ इति वक्ष्यमाण- श्रीपरिवृढदरपिकचजंबालजमुसयोः सामानाधिकरण्ये हेतुः। 'प्रभो परिवृढ' इति निपातात् ।

·४९ श्रीगोपेश्वरविरचितविवरणसमेतम् । अन्यत्समानम् । अत्रान्येषां धमीणामुपसहारः पूर्वोक्तरीत्या, अत्रोभौ परिवृढावित्युक्तप्रायम् । तथाचोद्देश्यविधेयभावानेदाभेदौ भवतः, प्रतीत्या भेदः श्रीपरिवृढत्वोक्याभेद इति । तथाप्याधिदैविकत्वमेव सर्वेषा, नत्वाध्यात्मिकत्वमपि, श्रीपरिवृढत्वोक्तेः ॥५॥ प्राणलीलां रासस्त्रीभावपूरितविग्रहत्वाद्रासलीलैकतात्पर्यत्वाच युग्मेनाहुः दरप्रादु- रिति । दरमादुर्भूतद्विजगणमहःपूरितवने चरन् कुहां राकारुचिरतरशोभाधिकरुचि। हरिय॑स्तस्मिन् स्त्रीगणपरिवृतो नृत्यति सदा रतिप्रादुर्भावो भवतु सततं श्रीपरिवृढे ॥ ६॥ स्फुरद्गुजापुञ्जाकलितनिजपादाब्जविलउत्- स्रजि श्यामाकामास्पदपदयुगे मेचकरुचि । वराने शृङ्गारं दधति शिखिनां पिच्छपटलै रतिप्रादुर्भावो भवतु सततं श्रीपरिवृढे ॥ ७ ॥ युग्मत्वात्तस्मिन् मेचकरुचि रतिप्रादुर्भावस्तयेत्युत्तरस्थेनान्वयः । कीदृश. सः यत्र स तथेत्याकाङ्क्षायामाहुदैरेत्यादि । दरप्रादुर्भूतो यो द्विजगण उडुगणस्तस्य महस्तेजस्तेन महसा पूरित यद्वन वृन्दावनादि तस्मिन् कुह्राममायां चरन् गच्छन् वक्ष्यमाणश्यामानिरहमनुभ- वश्च । कीदृश्यां राकाया पूर्णनिशाकरायां रुचिरतरा या शोमा विशेषणेन तथावसायात् । 'निमगललितपदयुग श्यामाकामासद भवति'इति । तस्या अधिका रुग्यस्साम् । तन हेतुमाहुः एरिरिति । चन्द्र इत्यर्थः । 'हरिर्वातार्कचन्द्रेन्द्रयमोपेन्द्रमरीचिष्विति विश्वात् । 'प्राणन्नेव प्राणो भवतीति श्रुतेविरहजाग्नितप्ताभ्यः प्राणान् प्रयच्छन् विरहताप हरतीति हरिपदम् । तथापि 'कोटीन्दुजगदानन्दीति भगवतो नानो राकारुचिरतरशो- मातोधिका रुरु यस्य एतादृशो य. स्त्रीगणपरिवृत' सन् सदा नृत्यति, नैकाकी नृत्यतीति सदापदेन ज्ञायते । एकाकी तु निमगललितस्तत्म्तोने प्रसिद्धः । यद्यपि 'एतत्सदर्शने तु स्यात् प्रमदामार एव हि । तत्तापशामकोप्येष कृष्ण एवास्ति नापर' इति कृष्ण एव तत्र विमललित । तदुक्त 'प्रहसित प्रिये' या विहरणपदव्याख्यानसुबोधिन्या 'विदरण ययलन मित्सारभ्य 'निमहललितादिक मवती'त्यन्तेन । तथानापि तदेवानुकुलम् । 'श्यामाकामासदपदयुग' इति वक्ष्यमाणविशेषणेन तयावसायात् । निमहललिते पदयुग श्यामाकामास्पद भवतीति । अथवा, सदा हरिः गोकुलम्स चन्द्रमाः, इदानीं वृन्दावनादेगन्द्रमाः । प्राणरीटेपा । श्रीकृष्णरामम्य रासापां वृन्दावनादी जातत्वात् । 'प्रापरेप प्रागो मातीनि श्रुनेथ । तस्मादिद मण्डलमपि मिज, न भागरतोक्तम् । तदुक्त यानामानामन्तरे माधयोमाधव माधव चान्तरे चारना । इत्यमारपितमण्डलै-

·.
परियढाष्टकम् ।
इतः संजगौ वेणुना देवकीनन्दनः' इति । त्रिमङ्गललितत्वाद्रासमध्ये वेणुनादोपि संभा-
। 'मन्ये गोकुलतरुणीनवनवमावाः स्वराससजाताः । रतिरससुधाब्धिपतितप्लवे प्लवन्ते-
र्गमधुरतराः। तत्रापि चेत् सहायोभूदुदारो घेणुनि-खनः । निमनश्च त्रिजगति न जाने
दशा मवे'दिति निभङ्गललितस्तोत्रवाक्याभ्याम्। तदुक्तं प्रविष्टेन गृहीतानां कण्ठे स्खनि-
स्त्रियः' इत्यस्य सुबोधिन्यां, 'यत्पुनः कैश्चि'दित्यारम्य 'मध्ये वेणुनादस्सोक्तत्वा'दित्य-
न ग्रन्येन । 'एवञ्च पोडशगोपिकानामष्ट कृष्णा भवन्ति' तद्भागवतोक्तम् , यन तु पोडशगो-
कानां पोडश कृष्णा भवन्ति तदन्यन्मण्डलम् , एवमत्रापि पोडशगोपिकानां पोडश प्राणा
पन्ति । यत्र गोपिकानां हस्तद्वयग्रन्थिस्तन भगवतः कण्ठ । अयमपि श्रीपरिवृढ इत्याशयेनाहुः
परिवृढ इति । अब श्रीपरिवृद्वैतल्लीलाकों. सामानाधिकरण्ये हेतु!क्तस्तथापि हरिरि-
व हेतुरूह्यः । 'कृष्णस्तु भगवान् स्वय'मिति वाक्यात् । अन्यत्समानम् । अन तद्धर्माणा-
पसंहारः पूर्वश्लोकोक्तरीत्योपपादनीयः । नृत्यशृङ्गार प्रत्याहारन्यायेनाहुः स्फुरदित्यादि ।
फुरन् दिव्यो यो गुञ्जापुो मालाकारस्तेनाकलिते शब्दिते ये निजपादाब्जे तयोविशेपेण
मुठन्ती स्रग्यस्य स तथोक्तस्तस्मिन् । अब निजपदेन भक्तपादाब्जव्युदासः, अजपदेन च
भगललितस्तोनोक्तरीत्या प्रकटपादतलत्व रासे परिश्रान्तस्यावस्थाने भवतीत्युच्यते
मादाञ्जप्रसङ्गादाहुः श्यामेत्यादि । श्यामा ब्रजमक्तरूपा तस्या. कामास्पद कामस्य स्थान
पदयुग यस स तथोक्तस्तस्मिन् । तदुक्त विमङ्गललितस्तो 'दक्षिणपदतलपद्म वामप्रप-
दस्य वामतः प्रकटम् । सौन्दर्य किमपितरां प्रकटयति प्रेमवालम्य'मिति, श्रीभागवते च
'प्रणतकामद पद्मजार्चित धरणिमण्डन ध्येयमापदि । चरणपङ्कज शतम च ते रमण नः स्त-
नेष्वर्पयाधिहन्' इति, पादान प्रपद प्रेमवल्लम्य प्रेमवता लम्यम् । अनेन विशेषणेनैका तु
श्यामा स्वामिनीव निकटे तिष्ठतीति ज्ञाप्यते । प्रसगादेव पादाब्जयो रूप वदन्तो विशेषण-
खरूपमेन विशेष्यमूतमाहुः मेचकरुचीति । मेचका श्यामा रुक्कान्तिर्यस्य स तथोक्तः ।
'स्नियाः पुवदिति पुवद्भावः । प्रस्तुतमाहुः वराङ्ग इत्यादि । वराङ्गे शिरसि शिसिनां मयूरा-
णाम् । अब पूर्वस्वरूपवद्विकचत्वशङ्का भवेत्तनिवृत्तये वराङ्ग इति । वरमग यस्य स वराङ्गः।
रासस्त्रीमारपूरितविग्रहत्वा'द्वीक्ष्यालकावृतमुख तव कुण्डलश्रीगण्डस्थलाधरसुध हसि-
तानलोकम् । दत्तामय च भुजदण्डयुग विलोक्य वक्ष. श्रियैकरमण च भवाम दास्य' इति
लोकोक्तभावेनेदमुक्त विशेषणम् । पिच्छपटलैः पिच्छपरिच्छदैर्मुकुटाकारैः । यहुवचन तासां
मध्ये एकस्या एकस्या भगवानिति मगवतोनाहुल्यात् तदभिप्रायेणान्यपरिच्छदाभिप्रायेण च ।
ते. सह शृङ्गाररसात्मक भूपणादि । तदुक्त निमगललितस्तोत्रे 'उद्गुशृङ्गाररसखरूपो
भूपणायपि । ताहगेवाखिलाङ्गेषु विनत् सराजते प्रभुरिति । दधति धारयति पोपयति च
भूपणादिक भगवत्सबद्धमेव यया पुष्ट भवतीति । अन्यत्पूर्ववत् । अगापि रतिप्रादुर्भाव
इत्यादि पुन. प्रार्थन मत्त्या आदरेण च वीप्सारूपमिति ॥ ६॥ ७॥

·श्रीगोपेश्वरविरचित विवरणसमेतम् ।
कामकृता लीलां वदन्तस्तं प्रार्थयन्ति दुरन्तमित्यादि ।
दुरन्तं दुःखाब्धि हसितसुधया शोपयति यो
यदास्येतुर्गोपीनयननलिनानन्दकरणम् ।
अनङ्ग साहत्वं ब्रजति ममतस्मिन् मुररिपो
रतिप्रादुर्भावो भवतु सततं श्रीपरिवृढे ॥ ८॥
तस्मिन् मुरसिौ रतिप्रादुर्भावस्तयेति योजना झटिति बुद्धावारोहति तथापि योऽनङ्गः
साङ्गत्वं व्रजति तस्मिन्ननले साङ्गे रतिप्रादुर्भावस्तथेति योजनीयम् । मुररिपुत्वस्यागन्तुकत्वेन
गुणशब्दत्वात् । अत्र कामपदं विहायानङ्गपदप्रयोगान्निराकारत्वशक्षा भवति, तद्वारणाय यः
साङ्गत्वं व्रजति प्राप्नोतीत्युक्तम् । योऽनङ्गः साङ्ग इत्यनुक्त्वा साङ्गत्वं व्रजतीत्युक्तं तेन
कदाचिन्निराकारत्वमपि भविष्यतीति ज्ञायते । या तु 'साकारब्रह्मवादैकस्थापक' इति
श्रीमदाचार्यनाम्नः कथमेवमिति शङ्का सा पूर्वमेव निराकृता । कीदृशे स प्रार्थनीय इत्याका-
झायामाहुः दुरन्तमित्यादि । दुरन्तो यो दुःखाधिविरहतापरूपस्तं हसितमेव सुधा तया प्र-
सक्षं शोषयतीत्युक्त्या यथा सूर्यकिरणैर्जलशोपः तथायं शोषः । एवञ्च दुरन्तदुःखाब्धिर्हसितसु.
धायां लीनः सन् तद्रपो जात इत्युक्तं भवति । तेन गोपीमदनमोहनयोरालम्बनविभावयो-
रपि परस्परसंयोगवत् विरहस्यापि व्यतिषङ्गो निरूपितः । न चैवं भगवतो दुःखित्वप्रसङ्ग
इति वाच्यम् । चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादे 'अस्मैव चोपपत्तेरूष्मे त्यादिसूत्रभाष्ये विरहस्य
प्रखधर्मत्वेनोपपादनात् । विशेषोपि तत्र द्रष्टव्यः । यथा भक्तानां कामभावो न गच्छति
तदर्थ हास इति 'प्रहस्स सदयं गोपी रित्यस्य सुबोधिन्यामुक्तम् । 'हासो जनोन्मादकरी च
मायेति वाक्यात् भगवान् कार्यार्थ योगमायामुपाश्रयत इति 'योगमायामुपाश्रित' इ.
त्यस सुबोधिन्यामुक्तम् । यस्यास्येन्दुर्गोपीनयननलिनानन्दकरणमसाधारणं कारणमेतादृशकामो
मुररिपुरित्याशयेनाहुः मुररिपाविति । मुरस्य जलदोपात्मकस्स रिपुः, तेन यस्यास्येन्दुः
सुधांशुर्निर्दोषः, न तु शशाम इत्युक्तम् । श्रीपरिवृढसामानाधिकरण्ये हेतुथोक्तः । अथवा
तस्मिन् मुररिणौ रतिप्रादुर्भावस्तयेत्येव योजना । उपसंहारसूत्रभाष्ये तद्धर्माणामुपसंहारस
सिद्धत्वेनानङ्गेपि वक्ष्यमाणकार्यार्थ मुररिपुत्वमुपसंहृत्य श्रीपरिवृढसामानाधिकरण्ये हेत्वयं
च मुररिपुत्वेन रूपेणानङ्गविशेष्यस्योपस्थापनात् । तया च यथा 'साक्षान्मन्मथमन्मथ'
इसस सुपेपिन्या पदुकुलसमुद्रासितमणिस्तासां दैन्ये प्रादुर्भूते तन्निवारणार्थ कामरूपमेव
प्रकटीकृतवान्, तथा श्रीपरियढोप्यनङ्गरूपं प्रकटीकृतवान् , परन्तु यथा दोपरूपं मुरै
तनिरुद्धकन्यासु स्वप्राप्तिप्रतिवन्धकं निराकृत्य ता अङ्गीकृतवानेवं श्रीपरिवृढो यदिष्टं तत्र
यः प्रतिवन्धस्तं निवार्य तदप्यङ्गीकरोति पूर्व, पश्चादनगरूपं प्रकटयतीति मुररिमुपदस
विशेष्यीकरणाज्ज्ञायते । ततः पश्चात्साङ्गः । अयमपि श्रीपरिवृढ इत्याशयेनाहुः श्रीपरिपृढ
इति । अन्यत् समानम् । अत्रापि तद्धर्माणामुपसंहारः पूर्वोत्तरीयोपपादनीयः ॥८॥

·परियढाष्टकम् । यद्यपि सिद्धार्थ सिद्धसम्बन्ध श्रोतु श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन कर्तव्य सबन्ध सप्रयोजन' इति ग्रन्यस्यापि शास्त्रत्वेनानुषन्धचतुष्टयमादौ वक्तव्यम्, तथापि ग्रन्थविस्ता- रमयादन्ते जनशिक्षाकृत कृष्णभक्तिकृत्त्वाचदुपनिषभन्त एव स्तोत्रपाठफलमाहु इदं य इत्यादि। इदं यः स्तोत्रं श्रीपरिवृढसमीपे पठति वा शृणोति श्रद्धावान् रतिपतिपितुः पादयुगले । रति प्रेप्सुः शश्वत् कुवलयदलश्यामलतनी रतिः प्रादुर्भूता भवति नचिरात्तस्य सुदृढा ॥ ९ ॥ तस्य रति प्रादुर्भूता भवतीति पदसबन्ध । कस्येत्याकाङ्क्षायामाहु इदं य इत्यादि । य इति वर्णानियमो वोधित । य कोपीत्यर्थ । स्तोत्र श्रीपरिवृढसमीप इत्य- नार्थशब्दावादाय वाच्यवाचकभाव सबन्ध उक्तः । सर्वत्र श्रीपरिवृढ इत्यन्ते निर्देशाच्छी परिवृढशब्देन श्रीपरिवृढादय सर्वे वाच्या । यौगिकोप्यय शब्द इति तच्छ्लोकोक्ता लीला अपि श्रीपरिवृढशब्देन वाच्या रतिप्रादुर्भावप्रार्थनापर्यन्ता । अयमेवात्र विषय । अधिकारि- णमाहु पठतीत्यादि । रतिपतिपितुः पादयुगल इति । प्रेप्सुरधिकारी, परन्तु श्रद्धावान् सन् पठिता श्रोता वारतिपति कामस्तजनकस्य । रासस्त्रीभावपूरितविग्रहत्वादेवमुक्तम् । रसो गुप्त एव वृद्धो भवतीति स्फुट नोक्तम् । तदुक्त 'अनाविष्कुर्वन्नन्वया'दित्यादिसूनभाष्ये । कामपितु स्वरूपमप्याधिदैविक काम इत्यपि ज्ञातु रतिपतिपितृपदम् । तदुक्त दशमस्कन्धे 'पितुरनवम्' इत्यत्र 'आकृतावन्यून इत्यर्थ'। रतिपतिपदेन रतिदातृत्व योधितम् । किञ्च, प्रारम्मश्लोकोक्तस्य भगवत स्वरूप तु तर नोक्त, तदप्यनेन वोधितम् । सयुक्त काम इति । तदुक्त 'रतिपतिं रमयाञ्चकारे'त्यस्य सुबोधिन्या 'सयुक्त कामो रतिपति, वियुक्तस्त्वनिरूप' इति । तथा सयोगशृङ्गार कामाकृति श्रीपरिवृढ इत्युक्त भवति । श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धि । कुम्लयदलश्यामलतनौ कुवलयवत् श्यामला तनुर्यस्य श्रीपरिवृढस्य । अत्र प्रत्याहारन्यायेन सपूर्ण रूप ज्ञातव्यम् । कुवलयमिन्दीवर तद्दलानि परित स्थितान्येकदेशभूतानि च नवकु वलयमतस्तद्दलाना च दृष्टान्तत्व । तन्वो श्यामल' श्याम । किच, भूमावपा प्रक्षेपे यो वर्णो भवति स श्यामल । तदुक्तमष्टमस्कधे 'सचावनिज्यमानावि समन्तात् पयऊर्मिमि । करोति श्यामला भूमिं हरिन्मरकताश्मभिरिति । हरिद्रि पालाशवणे । प्रयोजनमाहुः रतिः प्रादुर्भूतेति रतिप्रादुर्भाव फलम् । नचिरादिति पञ्चमी तुल्यब्लोपे । अचिरकाल प्राप्यैव वा चिरकालमास्थायेति वेति ॥ ९ ॥ प्रभवानन्दतनूकाष्ठाक्रियाप्राणा अनङ्गक । श्रीभिसला सदा कुर्वन्नष्टया हृदयेस्तु मे ॥१॥ स्मृत्वा श्रीवल्लभश्रीमद्विठ्ठलाचार्यवास्यत । दृष्ट्वा श्रीयदुनाथानामाज्ञयो विवृति कृता ॥२॥ इतिश्रीगोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरविरचिता परिवृढाष्टकविकृति. सपूर्णा। २ाप्रहादिवि पाट । १ कुर्वन् सप्तयेति पाठ, ·भावैरहरितमितिपद्यव्याख्या । भावः प्रेम प्रणयः लेहो रागानुरागव्यसनानि । अङ्गुरकन्दलशाखापल्लवकलिकाप्रसूनफलानीति ॥ अथ श्रीमत्प्रभुचरणा- हरेर्भावात्मकस्य शृङ्गारोत्तररसात्मकस्स खरुपवैचित्र्यनिरूप- णाय सकलफलप्रदलज्ञापनाय व्रजमानस्थितिसिद्धये तदन्यनागमनाय तदेकार्थतावगतये तत्पोप्युत्लाय तसेचनायधीनवृद्धिमत्त्वाय तच्छायादिसर्वोपयोगित्वाधर्थ फलरूपत्वेपि वृक्षत्वेनैकपद्येन निरूपयन्ति भावैरिति । भावैरङ्कुरितं महीमृगदशामाकल्पमासश्चितैः(त) प्रेम्णा कन्दलितं मनोरथमयैः शाखाशतैः संभृतम् । लौल्यैः पल्लयितं मुदा कुसुमितं प्रत्याशया पुष्पितं लीलाभिः फलितं भजे ब्रजवनीशृङ्गारकल्पद्रुमम् ॥१॥ अयमर्थ. । श्रुतीनां वरदानप्रस्तावे प्रदर्शित यद्रप भावात्मक तत्तदानीमेव तासां हृदये प्रनिष्टमत एव मनोरथो जातः । नहि भगवति हृदयानारूढे तद्विपयको मनोरथो भवति, तत- स्तस्य हृदयस्थस्य प्रादुर्भावे तत्कालमेव नवीनोत्कटतापप्रादुर्भावो भवति, तदौत्कट्य त्वति- भावनया भूयसा कालेन भवति । अत एव वरदाने प्रभुणापि फलप्रात्यधिकरणभूतः कालः सारस्वतकल्प उक्तः । 'कल्प सारस्वत प्राप्य'ति वाक्यात् । एव सत्याकल्प भावनाभिः प्रमो रसात्मकस्य रसरीत्यैव वहि. प्रादुर्भावोभूद्भावितश्रीयशोदाधिकरणे स प्रकारोन निरूप्यते भावैरङ्कुरितमिति । आकल्प कल्पमभिव्याप्य आसमन्तात् सञ्चितै वैरात्यैव सवर्धिते । सिञ्चितरिति वा पाठः । सिञ्चितै प्रादुर्भावपर्यन्त खहृदय एव स्थापितैमीवैः, कदा भगवान् प्रादुर्भविष्यतीति, एवप्रकारेरकरित श्रीयशोदाया गर्भरूपेणाविर्भूत, यथाकुर पोपकापेक्ष द्रुम- भवनाशाजनक सङ्गोपितनिजाकार भूमिशोभाजनक खाश्रयसन्मानकारक तथा गर्मरूपेणावि- भूतो भगवानपीति तथाभूत इत्यर्थ । ननु कल्प(द्रुम) खर्गे आनन्दप्रधाने तिष्ठति भगवाँस्तु भूमाविति कथ तत्तुल्यतेत्याशझ्याहु. महीमृगदृशामिति । स्त्रियो हि आनन्दप्रधाना- स्तनापि भूमिष्ठास्तत्रापि सुन्दर्यस्तत्रापि चपलतरविशाललोचनयुगला ज्ञानशक्तिपूर्णा भाव- दृष्टय । तथाच यथा देवानामानन्दानुभवफर्तृणामलौकिकाना भाग्यैः स्वर्गे कल्पवृक्ष उद्गतः, तथा स्वर्गकोटिभ्योप्युत्तमे बजेऽमाधारणानन्दानुभवकर्मणां माग्यैरनापि कल्पद्रुमोयमुद्भूत इत्यर्थ । एवमकुरमभिधाय कन्दलभावमाहुः प्रेम्णा कन्दलितमिति । प्रेम्णा प्राथमिक भावेन भगवन्तमाविर्भूत द्रक्ष्याम इत्याकारकरुचिजनकदिदृक्षारूपेण गेहदेहादिरागनाशकेन कन्दलित कन्दल सखात यस्येति तथा, पुष्टगर्भरूप भगवन्तमित्यर्थः । पुष्ट एव गर्ने एवं दिक्षाहेतुफरुच्युत्पत्ते । एव कन्दलभावमुक्त्वा शाखाशतत्वेन तद्भावमाहुः मनोरथमयैः शाखाशतैः संभृतमिति । आविर्भारोत्तर भगवति दृष्टे ये ये मनोरथा उत्पन्नाः कर- चरणा. प्रत्सङ्गेपु वयोग्यप्रकारकभावनारूपास्त एव भावात्मकस्स भगवतोऽवयवमूता इति ·२ . तन्मयै शासाशतैरनन्तमूर्तित्वात् भगवतस्तै सभृत सधित सम्यक् भृत पुष्ट वैत्यर्थ । एतेनेतद्भावात्मक एव भगवान् भायमानाकार इति निरूपितम् । एव शाखामावमुपपाय पल्लवभावमाहु लोल्यै. पल्लवितमिति । लोल्यै चाललीरादिपु मुग्धमारावलोकनेन खानु रूपकृतिप्रकरनरूपैरखिलाङ्गचापत्यै स्वामिनीना पल्लवित पल्लवमान प्राप्तमित्यर्थ । यथा पल्लवा प्रतिशाखमनन्तास्तच्छोमाकराश्य, तथा भगवत सर्वाङ्गेषु लोल्यानि सफद्धान्यस- इयातानि तदवयवशोमाकराणीति तयति माव । एव पल्लामावमुपपाय कुसुमभावमाहु मुदा कुसुमितमिति । भगवद्दत्तया मुदा 'चिनीडे जनयन् मुदमिति वास्यनिरूपितया कुसुमित कलिकारूपकुसुमयुक्तमित्यर्थ । यथा कुसुमोदय फलोदयहेतु मकरन्दरससुगन्ध तापभ्रमरसाहित्यसभूतशब्दस्पर्शादिसर्व विषयानुभवहेतुरखान्तरफलरूपश्च, तथा भगव तोपि तद्विपयकमुजननहेतुकभावोऽपि तादृश एव मुग्धभावसाहित्येन कलिकारूपश्चेति भाव । एव कलिकाभावममिघाय पुष्पभावमाहु प्रत्याशया पुष्पितमिति । भावदर्शनेन या फल प्रत्याशा एव कुर्वन् प्रभु सर्वानभिप्रायान् मनोगतान् । कामरूपतयाऽस्माक पूयिष्यति निश्चित'मेवरूपा, तयार्तिरूपया खतापसय धेन पुष्पित विकसितकुसुमयुक्तमित्यर्थ । यथा पुष्प रविकिरणसबन्धादुन्मुद्रितमाविर्भूतमकरन्द च भवति, तथा भगवानप्येतदार्तिमावमव लोक्य स्वधर्मान् तादृश्चेष्टारूपान् प्रकटयतीति तथेति माव । एव पुष्पभाव निरूप्य फलमावमाहु लीलाभिः फलितमिति । वने भवने च निलायनादिलीला आरभ्य रासा तामि स्वरूपान ददानात्मिकामि फलित फलयुक्त जातमित्यर्थ । यथा फल खोत्सत्तौ इतराकाहानिवारक सर्वानन्दानुभावक सेवासार्थकत्वकृत् , तथा भगवानपि मनो रथानन्दप्रदाने भक्ताना तथा जात इति भाव । एतेन स्वरूपस्य सर्वदा फलरूपस्याप्येवभावे भक्तान् प्रति फलत्वमिति निरूपितम् , तथा भगवतोपि लीलयैव फलमिति पर्यवस्पतीति भाव । ताश गाररसात्मक कल्पद्रुम भजे । अयमर्थ । यथाम्रादिषु द्रुमेषु भिगो भिन्नो रस तत्तद्रसात्मकाश्च ते ते वृक्षा इति वृक्षत्वे प्रकृतेपि कश्चन रसोऽपेक्ष्य । तदर्थं शृङ्गार एव भगवति रस , तदात्मकश्च स इति शृङ्गार एव य कल्पद्रुम सर्वदानसमर्थ सदातनो निखिलोपास्यो भाग्यवदेकलभ्यो वृक्षस्तद्रप प्रभु भने । चेतम्तत्प्रवणरूपया सेवया निरन्तर भावये हृयनुभवामीत्यर्थ । ननु कल्पद्रुमस्तु दुर्लभ' स्वर्गस्थत्वात् , तथा भगवान् भूमौ प्रकटत्वेनानेकजनप्रत्यक्षविषयत्वात् सुलभ इति कथ तत्तुल्य इति चेत्तताहु ब्रजवनीति । वजवन्या सवन्धिन तमित्यर्थ । व्रज एवात्यन्तदुर्लभ । भगवतोपि गुप्ततया स्थितिस्थानत्वात् सर्वथाङ्गीकृतत्वाच । तत्रापि वनी वनस्य ततोपि गूढत्वात् । स्त्रीलिङ्गप्रयोगेण तु परमदुर्लमत्व सूचितम् । तथाचैतादृशस्थलपतिवृक्षस्य प्रभो खगस्यकल्पद्रुमतोप्यतिगूढतेति सर्वमवदातम् । एव निनाचार्यतदात्मजाततदात्मताताश्रयमारचेतसा । निरूपितस्तत्कृतपद्यमावस्तेनात्मदासेतिदया दधाति ॥१॥ इति श्रीहरिदासविरचिता भावैरङ्कुरितमितिपद्यन्यारया समाता ।। ।

·श्रीमद-वल्लभाचार्य महाप्रभु-विरचितम्
मधुराष्टकम्
षभिष्टीकाभिः समलंकृतम्
१. श्रीमत्प्रभुचरणानाम्
२. तदुपरि श्रीमद्घनश्यामानाम्
३. श्रीमद्बालकृष्णानाम्
४. श्रीमद्वल्लभानाम्
५. श्रीमद्रघुनाथानाम्
६. श्रीमदहरिरायाणाम्
परिशिष्टम्
श्रीमद्-वल्लभाचार्य-महाप्रभूपदिष्टा
शिक्षासार्धत्रयश्लोकी
श्रीद्वारकेशकृतटीकोपेता
श्रीमद् - पल्लभाचार्य - महाप्रभु - वंशावतंस
नित्यलोलास्थित
गोस्वामिश्री १००८
श्रीगोकुलनाय - महाराजश्रीत्येतेषां
स्मृती- तदात्मजः- गोस्वामि-
श्री १००८ श्रीरसिकवल्लभः-
प्रकाशितम्
-
-
-
वि.सं. २०३६
श्री वल्लभाम्दा ५०३

·प्रकाशक:
गोस्वामिश्री १००० श्रीरसिकवल्लभ महाराज
२१, चन्द्रविला, नोर्थ-साउथ रोड नं. १२,
जुहुस्कीम, पारले, वम्बई-४०० ००५६, भारत
साधारण संस्करण २००० प्रति
राज संस्करणं १००० प्रति
श्रीवल्लभाब्दा : ५०३
ग्रन्थ-परिचय लेखक : गोस्वामी श्याम मनोहर
मुद्रक :
वी. वरदराजन
एसोसिएटेड एडवर्टाइजर्स एंड प्रिंटर्स
५०५ तारदेव, आर्थर रोड,
बम्बई, ४०००३४.

·गोस्वामिश्री १००८ श्रीगोकुलनाथजी महाराज ·श्रीकृष्णाय नमः ॥ ॥श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः ।। ग्रन्थ-परिचय एक किंवदन्तीके अनुसार मधुराष्टकम् स्तोत्रका प्रणयन श्रीमहा- प्रभुने गोकुलमें ब्रह्मसम्वन्ध-दानकी आज्ञाके हेतु श्रीगोवर्धनधरके प्रकट होनेके समय किया था। श्रीमत्प्रभुचरणका किन्तु इस विषयमें मौन इस किंवदन्तीकी ऐतिहासिकताको सन्दिग्ध बनाता है। इस स्तोत्रपर श्रीवालकृष्णजीकी व्याख्यामे एक विवरण अवश्य उपलब्ध होता है कि श्रावण शुक्ल एकादशीकी मध्यरात्रीमे हुए भगवदर्शनके वाद पुनः भगवान्के तिरोहित होनेपर श्रीमहाप्रभुको भगवान्के तीव्र विप्रयोगकी अनुभूति रहती थी, उस अवस्थामे भगवान्को आन्तर अनुभूतिको तन्मयतामें श्रीमहाप्रभुके श्रीमुखसे मधुराष्टकम्का मधुर गान निःसृत हो गया ! श्रीवालकृष्णजीका तात्पर्य यहां मधुराष्टकम्की रचनाके ऐतिहासिक घटनाक्रमको सूचना देना प्रतीत नहीं होता किन्तु इस मधुर स्तोत्रके प्राकटयके मधुर कारणका विवेचन ही प्रतीत होता है। बृहदारण्यकोपनिषद् , परमात्मा सभी जीवात्माओंके लिए मधुरूप है तथा सभी जीवात्मायें परमात्माके लिए मधुरूप है, ऐसा वर्णन मिलता है। तैत्तिरीयोपनिषदमें परमात्माको रसरूप माना गया है- "रसो वै स"। वैसे तो ब्रह्मको अपूर्व-अनपर अनन्तर- अवाह्य एकमेवाद्वितीय कहा जाता है, परन्तु थुतियोमें परमात्माको जैसे, 'अरूप' कहा गया है वैसे ही 'सर्वरूप' भी। वही अपूर्व-अनपर अनन्तर ~ अवाह्य ब्रह्म सर्वानुभू - सर्वानुभूतिरूप भी है ही। वह "सर्वकामः मर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदम्," (छान्दोग्य) है। अतएव . ..

·बृहदारण्यकोपनिषद् कहता है-“स वै नव रेमे। तस्मादेकाकी न रमते । स द्वितीयमच्छन्। सहतावानास। यथा सीपुमांसौ संपरिप्वक्तो स इम- मेवात्मानं उधापातयत्ततः पतिश्च पलीचाभवताम्।" यह सृष्टि- यह द्वैत- यह एकका अनेक नाम-रूपोंको धारण करना- यह अपूर्व-अनपर अनन्तर-अवाह्य ब्रह्मका सर्वानुभू बनना उसके अपने निजानन्द-स्वभावको अभिव्यक्ति है। यह जगत् परमा- नन्दरूप परमात्माको स्वानन्दानुभूतिरूप क्रीडा है - लीला है। इस आनन्दात्मिका क्रीडाकी माया-अविद्या जैसे अशुभ कारणोमें व्याख्या करना ब्रह्मके आनन्दात्मक रमणको अस्वीकृति है। " आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्," "स व नैव रेमें" और "स इम- मेवात्मानं द्वेधापातयत्" वाक्योके आग्रहरहित विवेचनसे यह स्पष्ट हो जाता है कि आनन्दरूप परमात्मा भी एकाकी रमण नही कर पाता परन्तु वह एक यदि अपने आपको अनेक रूपोमें विभक्त न कर पाता तो यह सृष्टिश्रीड़ा कैसे प्रकट हो पाती? स्वयम् अपने आनन्दको गहन अनुभूतिके लिए, 'एकमेवाद्वितीयं' ब्रह्म, 'सहतावानास' बन जाता है। यही ब्रह्मको रसरूप सिद्ध करता है। ब्रह्म रसरूप है क्योकि वही रमणको इच्छासे सर्वानुभूतिरूप वना है । रस आनन्दरूप होता है अतः रसात्मक ब्रह्म आनन्दरूप है। उपनिपद् कहता है इस आनन्दरूप परमात्मासे ही सब कुछ उत्पन्न हुआ है, आनन्दरूप परमात्मामे ही सब कुछ स्थित है और परमात्मामें ही सव कुछ लीन होनेवाला है- "आनन्दाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते आनन्देन जातानि जीवन्ति आनन्द प्रयन्त्यभिसविशन्ति तद् विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्मा" यह समग्न जगत् परमानन्द परमात्माकी परमानन्दात्मिका क्रीडा है। अतएव इस आनन्दात्मिका क्रीडामे प्रकट होनेवाली सभी जीवा- त्माओके लिए परमात्मा मधु है तथा परमात्माके लिए सभी जीवात्मायें ·मधु है- "अयमात्मा सर्वेपा भृताना मधु अस्यात्मन सर्वाणि भूतानि मधु ।" श्रीमहाप्रभु अतएव कहते है-"मधुराधिपतेरखिल मधुरम् ।" जीवनकी सारी मधुरता परमात्मासे जुड़ जाने में है। वही सारी मधुरताओका स्रोत है। उस मधुराधिपतिकी हर वात मधुर है - उससे सम्वन्धित सव कुछ मधुर है। उसके अलावा - उसकी मधुर क्रीडाके अलावा यह जगत् और कुछ भी नहीं है। मधुराष्टक स्तोत्र मधुराधिपति परमात्माकी मधुरताका गान है। परमात्माके मधुरतम रूपको अनुभूति श्रीकृष्ण द्वारा व्रजमें प्रकट किये गये स्वरूप गुण लीला तथा नामो के साथ अति घनिष्ठतासे जुडी हुई है, पुष्टिभक्तोके लिए। स्नेहपाशसे बध कर श्रीकृष्ण जिनके हृदयमें निरुद्ध हो जाते है, उन्ही जीवोमें श्रीकृष्णके मधुर रूपको देखनेको, मधुर गुणोके गानकी, मधुर लीलाके अनुभवकी तथा मधुर नामोके उच्चारणको उत्कण्ठा जगती है। यह उत्कण्ठा जव विरहको पीडाका रूप ले लेती है तव हृदयम स्थित प्रेम ही प्रियतमका रूप एवम् प्रियतमकी लीलाओकी अनुभूतिका भी रूप धारण कर लेता है। भगवान्के विप्रयोगमें भी उनके स्वरूप एवम् लीलाओ को आन्तरिक अनुभूति आन्तर-सयोग कहलाती है। श्रीमहाप्रभु इसे 'परमफल' कहते है-"आन्तर तु पर फलम् ।" क्यो कि यह आन्तर अनुभूति गाढ तन्मयताके क्षणोम अन्त स्थित प्रभु के रूपको एवम् अन्तरमै चलती भगवद्लीलाओको भी बाहर प्रकट कर देती है। भगवान् और उनकी मधुर लीलाओ का वाहर प्रकट हो जाना भक्तके मनोरथको सर्वात्मना पूर्ति है। अतएव श्रीमत्प्रभुचरण भ्रमरगीतकी टिप्पणीमें कहते है-'एतासा तु बहि प्राकट्यमेवाभीष्ट तदेव ईश्वरवाद अन्यदा तु शून्यवाद एव।" मधुराष्टक स्तोत्र भक्तके अन्त करणमें छिपे हुए भगवान्के मधुर रूप गुण एवम् लीलाओ को प्रकट करनेका मधुरतम साधन है ·आवश्यकता है केवल तीयतापके साथ इसके गानको! श्रीकृष्णकी मधुर अनुभूतिके लिए जिनमें हृदयमें तीन ताप हो ऐसे ही रसिक भक्त इस मधुर स्तोत्रके पाठ करनेके सच्चे अधिकारी है । अन्य नही। प्रार्थये रसिकाः स्वरं पश्यन्विदमहर्निशम् । एतद्रसानमिनस्तु माद्राक्षीदपि वैष्णवः। (श्रीमत्प्रभुचरण) प्रस्तुत संस्करण वि. सं. १९७५ में प्रकाशित संस्करणका ऑफसेट प्रोसेस द्वारा पुनर्मुद्रित रूप है। उस संस्करणके प्रकाशक तथा सम्पादक थे श्रीमूलचन्द तुलसीदास तेलीवाला। इस पुनः प्रकाशनके अवसर पर हम उनका कृतज्ञतापूर्वक स्मरण करते है। इस ग्रन्थके परिशिष्टके रूपमे वि. सं. १९७८ में प्रकाशित शिक्षा- सार्धत्रयश्लोकीपर श्रीद्वारकेशजीकी व्याख्याका योजन नूतनतया हमने किया है। इस संस्करणका प्रकाशन श्रीजीवनाचार्य-पुष्टि-सिद्धान्त कार्यालयसे हुआ था तथा सम्पादक थे श्रीचीमनलाल ह. शास्त्री एवम् श्रीहरिकृष्ण शास्त्री। इन सभी महानुभावोका हम कृतज्ञतापूर्वक स्मरण करते है।

·प्रास्ताविकम् । अयं फलामको प्रन्यः कस्यचिद्वैष्णवस्य द्रव्यसाहाय्येन प्रकटीकवः । स प द्रव्ये विना महानुमावेश्यो वैष्णवेग्यो वितरिष्यते । अत्र पवटीकानां संमहः कृतः । श्रीमप्रमु- घरणानां विवृतिग्नेकपुस्तकवः संशोध्य मुद्रिता । क्यैर श्रीमहालकृष्णानो, श्रीरघुनाथानां, श्रीपनश्यामानां प टीका अनेकपुस्तकसाहाय्येन संशोध्य मुद्रिताः । श्रीवातमकवटीकाया एकमेव पुस्तकं गोस्वामिनीश्रीकृष्णप्रियाव उपलब्धम् । सदपि नूतनमशुद्धं च । यथामति संशोभ्यात्र मुद्रिता । श्रीहरिरायकवा मधुराष्टकटीका मत्समीपे वर्तते, परन्तु तस्या अत्यन्वाशुद्धत्वास मयात्र मुद्रिता । तेषां मधुराष्टकतापर्यंमत्र निवेशिवम् । पुस्तकसंग्रहे गोखामिनीश्रीकृष्णप्रियाणां, पण्डिवगट्ठालासंस्थायाः, 'तनसुखराम मनःसुखराम त्रिपाठी' इत्यस्य; पुस्तकशोधने वसन्तरामशामिणः, पुस्तफलिखने 'धैर्यकाल सांकलीया इत्यस्य व महस्युपतिः, चन्दुलाल चुनीलाल शाहेत्यस्य च । अस्य प्रन्यस्य व्ययफ चोपकृतिस्तु सर्पयाऽविस्मरणीया । तदनिच्छयैव तमाम प्रकटीकत नाहं मानोमि । 'प्रार्यये रसिकाः स्वैरं पश्यन्त्विदमदनिशम् । एतद्रसानमिवस्तु मा द्राक्षीदपि वैष्णवः ।' इति श्रीमप्रभुचरणानामाशा वाचकैरवश्यमेवगन्यवाचनात्यागनुसन्धेयेति निवेदयामीति । बसन्तपञ्चमी. मूलचन्द्र तेलीवाला.

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । मधुराष्टकम् । E- अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम् । हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥१॥ वचनं मधुरं चरितं मधुरं वसनं मधुरं वलितं मधुरम् । चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ २॥ वेणुमधुरो रेणुर्मधुरः पाणिर्मधुरः पादौ मधुरौ । नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ३ ॥ गीतं मधुरं पीतं मधुरं भुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम् । रूपं मधुरं तिलकं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ४॥ करणं मधुरं तरणं मधुरं हरणं मधुरं रमणं मधुरम् । वमितं मधुरं शमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥५॥ गुना मधुरा माला मधुरा यमुना मधुरा वीची मधुरा । सलिलं मधुरं कमलं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ६॥ गोपी मधुरा लीला मधुरा युक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम् । दृष्टं मधुरं शिष्टं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥७॥ गोपा मधुरा गायो मधुरा यष्टिर्मधुरा सृष्टिर्मधुरा। दलितं मधुरं फलितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥८॥ इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रकटितं मधुराष्टकं सम्पूर्णम् ।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । मधुराष्टकम् । श्रीमदिट्टलेश्वरविरचितविवृतिसमेतम् । नमामि श्रीमदाचार्यान् निगूढहृदयान् प्रभून् । मक्तेच्छापूरकान् सर्वाज्ञातलीलातिमोहनान् ॥१॥ अधरं मधुरं चदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम् । हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥१॥ श्रीमत्प्रभुचरणाः प्रियव्रजस्थितित्वेन दैवोद्धारप्रयत्नात्मत्वेन च स्वान्तर्निगूढान् अलौकिकानुभावान् खसर्वखान् स्वीयानामनुग्रहार्य प्रकटीकृतवन्तः अधरमित्यादिना मधुराधिपतेरिति । मधुरा श्रीगद्राधा अधरसुधा च तस्या अधिपतेरिति भावः । एतदर्थ- मेव प्राकट्यात् । एतादृशमाधुर्य नान्यन । लीलासहितस्यैव सर्वस्खत्वात् । रसावेशजनितमर्या- दारहितयोः कचिलताकुले गुञ्जन्मधुनते सुवर्णयूधिकादिकुसुमरचितकेलिशयने प्रियसख्या- नीतविविधताम्बूलागरागपुष्पहारयावकालनपानसिन्दूरकञ्चुक्यादिसहितमणिमुक्ताहारादि- सम्पन्नान्तरे मधुरकलमुरलिकानादानुगमञ्जीरखने लतान्तरे(ण) सखीनिरीक्षिते परस्पर- श्रीधनश्यामविरचितमधुराष्टकविवृतिटिप्पणी । मधुराधिपतेरित्यम्य विवृतौ श्रीमद्राधाधरसुधेति । 'राधाघरमुधापातु किमन्यन्मधुरायि- तम् । यन्निवेद्य तदप्येतनामसम्बन्धतो भवे'दित्यन निरूपित मुधामाधुर्यमित्यर्थ । एतदर्थमित्यर्थ । पतदर्थमिति । मुधाग्रहणार्यमेन प्राकट्यात् । तनापि लोभगतत्वेन तद्हणेन तदेक्परता भवति । तनापि मुधा यथा देवभावोद्बोधिका तथा इय एतद्रसभावोद्वोधिका । तत्रापि राधा सिद्विरूपा, तद्गत लेन ग्रहणे सर्वसिद्विसम्पादिवेत्यर्थ । एतादृशत्व नान्यन । लीलेति । अनायासेन हर्षात् क्रियमाणा चेष्टा रीलोच्यते । रीलामहितो भगवान्, धीमदाचार्याणा सर्वस्वत्वादिति निरूपितम् । रसायेशति । 'ततश्च कृष्णोपरने जरम्थरे'त्यन निरूपित मर्यादाराहित्यमित्यर्थ । कीदृशे बने गुञ्जन्मधुव्रते । निरन्तरं रीगस्थानत्वात् । तन भगवत्सम्बन्धिविविधसुगन्धमालापुप्पतल्पश्रमाम्भ सद्वान्तत्वेन मोद. लम्पटा मधुपा लीलोद्बोधकाले झकार पुर्वति । तेन शन्देन कुमज्ञान सम्भवति । अत्र पुोऽस्तीति प्रियसखीवत् कुञ्जप्रदेशज्ञापरा इत्यर्थ । विविधेति । एतादृशाना पदार्थानामानयन रतान्ते पुन रागारार्थम् । अथा विपरीते भगवति योननार्थ पूर्वमानीतमिति लक्ष्यते । मधुरकलेति । भगवान् १ मोहितानिति पाद । २ स्वीयानामर्थ इति पाट ।

·२ मधुराष्टकम् । लावण्यविभवयोः स्मारस्मारं माधुर्यमनुवर्णयन्ति । तत्रापि प्रियायाः पार्धनतेक्षणकटाक्ष- निरीक्षिते रदनच्छददानसुपमामधुरे गण्डद्वये गाढचुम्बनादिना ताम्बूलादिविचित्रिते प्रियानासापुटगतमुक्ताफलपीडनेन अरुणतराङ्किते अनतिसूक्ष्ममुक्ताफलावलीशोभितकर्णा- लङ्कारसङ्गतहरिन्मणिमुक्तारुणमणिशृङ्खलितालकावलीराजिते अगरुसारकस्तूरिकाकाश्मीर- मणिरचितविन्दुमाले कुपितयेव रचितभ्रूभङ्गे विमर्दव्यस्तरचने अन्योन्यगण्डद्वयसझे रतिश्रमशीकरार्द्रप्रियगण्डस्थतिलकरचनाप्रतिकृतिशोभिते मुक्तालकारमूपितसुनासापुटे धदने । किच, प्रियस विजितबिम्बाधरे कनकसूत्रसूनितवृहत्सुभगामलमुक्ताफलसंशोभितश्वासाद- रोन्नतिनतिमन्नासापुटे त्रिभुवन विजयव्यग्रनयनपुटे कुटिलनुवि दरहासप्रियविगलितामल- सौरभलुम्धमधुलिहि मल्लिकादियुतमेचककेशपाशे किर्चिदुचचिबुके हीरकादिमणि- युतालकावलीविराजिते प्रतिक्षणप्रवृद्धप्रेमप्रोद्यत्सीत्कारे मकरकुण्डलमण्डितगण्डमण्डले कदाचित् चकितनयने वदने । पुनः प्रियाया हृदये गुजामणिहारवति श्यामकधुकी- पिहिते मृगमदपत्राङ्कितकुक्कुमरचने लावण्यसरसि सलिष्टोचकुचे रतिश्रमशीकरप्रोन्छ- नाविचिनवसनाचलगोपिते कनकयूथिकाकुसुममाल्यशोभिते अतिगोरे विविधमहामणि- जटितकनकमुद्रिकालङ्कतप्रियाङ्गुलिसन्दर्शितविपाटितक क्यवकाशे । किच, कण्ठामरण- भूपिते तदनुमुक्ताफलयष्टिपरम्पराविराजिते पीनोन्नते प्रियालिगनविमर्दितलजि हाटक- मणिजटितमुरलिकाशोभितदक्षिणकरे क्षणे क्षणे समाश्लिष्टप्राणप्रिये शिथिलोत्तरीये प्रियहृदये । किञ्च, अवसरविशेपे तादृशसखीविज्ञापिते लतागेहान्तरे विकच विविधरुचिर- - मप्पमुरलीनाद करोति येन खामिन्यागमने चरणमीरखनो मुरलीनादोपि अनुगतो भवति, तेन क्यापि शान न सम्भवति । एतदर्थमुक्त लतान्तरेति । महारसे सन्निधौ स्थातुमशक्तत्त्वात् । रति- समये स्तखामिन्या जयमवलोकनार्य स्वस सन्तोषार्थ लतान्तरे स्थित्वा अवलोक्यन्तीत्यर्थ । अपेति । पूर्णप्रपया नानोत्पत्ति । प्रपागमस्तु पूर्णे रसे भवति । अत्र निरीक्षणे पादत्वेन प्रेमातरम्म- निरीक्षणेन अनगोत्पत्ति करोतीत्यर्थ । नितरामीक्षणकथनेन रदनच्छददानमुषर्मा प्रियस दर्शयतीत्य- निभायेणोक्तम् विमदेति । विविधवन्धरीलया न्यसा श्रीअङ्गरचना यसा । एतेन महासौरत पोतितम् । मत एपामे अन्योन्यगाहद्वयसग इत्यत्र मुरतान्तावस्था निरूपिता। मुक्कालद्वारेति । मुचानामले पूर्णव जात मुंतापलरवेन महारसमयत्वादित्यर्थ । प्रियस्येति । विम्बफरस विशेषेण नितत्वेन अपरमागगग्राम्येन नितविम्बरसम् । परमत्र मुधाधिक्येन विजितमित्यर्थ । पदाचिदिति । कदा. चिदनागमनमाया मिदिरूपत्वात् स्याने कृते पत्रादीना चकितनयने मयत , यथा 'पतति पतये पिचरितरने शक्तिमयदुपयान'मिति तदर्थम् । गुलामणीति । महारसे प्रसग्नेन प्रागप्रियेग वाहदिसा गुभामाग पत्ता ता परिपाय स्थितानित्यम् । भयसरी । रीरानन्तरमुमयप पुन मारा मिपयोती पाट । २६ति पाट । २ तामूलादिनेति पाठ । ४ मापदरेति पाठ ५पिदिनानि (उपनदेन पाट । ७ पटेनाति १ प्रति पटो मुझे मित् । गुरुतिर पार' पप्याने या पार ।

·श्रीमद्विट्ठलेश्वरविरचितवितिसमेतम् । प्रसूनप्रोमतगन्धलोलपमधुप धीरपक्ने पिकादिसमाकुले रचिततल्पे रन्तुकामयोः पूर्वोक्त- विघयोः मार्गस्यविचित्रपुष्पपक्षिसख्यादिषु निहितापाययोः मध्येमार्ग कृतविविधघुम्मना- श्लेषादिरसयोः रचितपुष्पगुच्छोत्क्षेपणयोः गजेन्द्रलीलयोः असासक्तयाहोः उपात्तलीलाकम- लयोः पर्वितताम्बूलयोः कृतकलगीतयोः येननिवारितमूदुलतयोः वागगोचरसुपमामधुरयोः गमने यो माधुर्यानुभवो जातः तमेव ध्यायंघ्यायमनुवर्णयन्ति गमनं मधुरमित्यनेन । निर- वधित्वेनैवविधैकैकस्स रसाकरत्वेन तन्निममत्वेन च वर्णनाशक्ति प्रतिपादयन्ति अखिल- मित्यनेन । किच। अखिलं मधुरमित्यनेन कदाचित् विपरीतकारेपि पूर्णरसानुभव- स्तादश एवेति सूचितम् ॥ १॥ ताशानेव समयविशेपोत्पन्नान् स्वप्राणरूपानाहुर्दितीयेन धघनमित्यादिना । वचनं मधुरं चरितं मधुरं यसनं मधुरं वलितं मधुरम् । चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ २ ॥ श्रीमप्रभुप्राणप्रियाया मिथ्याकुपिताया जितपिकध्वनिकूजितायाः कुटिलमूवल्याः सुशो- गतराधरायाः अनङ्गातिभरदृप्तस्नेहा पाङ्गनिरीक्षितप्रियाननीया. प्रियकृतरभसवलितस्रसहु- कूलनियत्रणाया. प्रियाचरितोरोजालमनायाः छलकृतपाणिपिहितसर्वाङ्गचुम्बनामोदपुलकित. प्रतीकायाः कपोलाञ्चलव्यवहितवचनरचनायाः सस्मिताया अङ्गुष्ठाभरणप्रतिविम्वितश्रीम- आणप्रियमुखकमलादिसन्निविनमेण रसावेशे पूर्व मयैव चुम्बन कर्तव्यमिति कृताभरणचुम्ब- नायाः विपरीते वचनादौ रसम्रमितायाः कैलिशयने मुग्धभावाचञ्चलितायाः वचनादिक मधुराधिपतिसम्बन्धि सर्व मधुरमिति भाव । अखिलेत्यस्वार्थ पूर्ववद् माननीयः ॥ २॥ वेणुमधुरो रेणुमधुरः पाणिर्मधुरः पादौ मधुरौ । नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥३॥ अत.पर कदाचित् प्रभुर्विविधकुसुमितफलितलताद्वमनिकुश्चपुञ्जसमृद्धगोवर्धनाद्रि- शिखरस्थितो गोचारणपरायणोऽस्ति । गोरसविक्रयादिव्याजेन प्रियार्थ विविधवस्तूनि गृहीत्या प्रियससिकथित 'वेणुरव शृणु किमाकुला गच्छसी'त्याकर्ण्य सहचराज्ञातखागमनसूचक दिक विधाय हसे मुरलिका दत्वा आदशीर्दिषु परस्परप्रतिविम्वदर्शनेन अत्यार्तिभर दृष्ट्या ताशात्यन्त रगसखीनिर्विज्ञापितम् । अन्यत् बुज्ञेषु गन्तव्यम् । तन च लीला कर्तव्येति विज्ञापितमित्यर्थः । गोचारण इति । वयम्याना बुद्धिस्तु गवामवरोकनार्थ प्रभु गिरिशिखरे स्थित । प्रमुस्तु स्वप्राण प्रियाणा दूरात् सौन्दर्यगतिविलासार्तिभरविचित्रवत्राभरणचकिताबरोक्नाधवलोकनाथ गिरिशिखरे स्थित इत्यर्थ । तदेक इति । भगवत्येव मनो यासाम् । कुत्र मिलिष्यति ? कथ मिलिप्यति कुळे वा गोपसमाने या गोधने वा गोवर्धने या पुन मिलिप्यतीति । तदेकमानसाभि । किमाकुलेति । नदेति पाठ । २ इत्यन्तेनेति पाठ । ३ प्रियानननिया इति पाठ ।

·मधुराष्टकम् । कालिन्दीतरप्रदेश स्थितरसनिकुलसूचक रसात्मक वेणुरव श्रुत्वा तत्र गताभिः प्रियाश्लिष्टाभि. श्रमजलार्द्रकुचकुछमाङ्कितवोत्तरीवविहितालकस्थगोरेणुप्रोन्छनाभिलापाभि. वेणौ रेणौ च प्रियपाणिस्पर्शपुलकितप्रतीकाभिः पूर्वचितविविधकुसुमविनिर्मितशयनोपविष्टस्य चरणसंवाहन- परायणामि. मत्तेभगतिभिस्तदेकमानसाभिर्निर्गत तदा दूराद् दृष्ट्वा प्रतीक्षन् शिखरादवरुह्य रसात्मक नृत्यं कुर्वन् स्वानुरागभर दर्शयन् समागतस्य आनन्दाब्धिनिमग्नाभिर्वेण्वादिषु समनुसरस ध्यायध्याय अनुवर्णित वेणुरित्यादिना । मधुराधिपतेरित्यादि पूर्ववत् ॥३॥ गीतं मधुरं पीतं मधुरं भुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम् । रूपं मधुरं तिलकं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥४॥ तादृशरसनिकुञस्थल एव कदाचित् प्रियेण सम रसपरवशामिर्गीतम् । किञ्च, पर- सर रसावेशेन यदधरसुधारस पीतं, प्रियानीतविविधतदुग्धमोदकादि वाभिलापसूचक भुक्तं तादृशखाभिलापसूचकशृतदुग्धमोदकायगीकृत्यानन्तर कुसुमशयने तत्तदभिलाप शयनं विधाय पूरितवान् । रसावेशजनितमर्यादाराहित्येन कीडने स्वामिन्यादिकृतरूपमद्गी- कृतवान् । तद्रीयाऽमिलापपूरणानन्तर व्यस्तशृङ्गारे तिलकादिरचना श्रमार्द्रतया उभय- पाकितां यदनारविन्दयोरनुभूतां प्रदर्शितवान् । तमानन्दविशेष स्मारस्मारमनुवर्णयन्ति गीतमित्यादिना । मधुराधिपतेरित्यादि पूर्ववत् ॥ ४ ॥ करणं मधुरं तरणं मधुरं हरणं मधुरं रमणं मधुरम् । घमितं मधुरं शमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ५॥ अत पर सदा मनसि भानितेऽह्नि विहारेच्च्या निर्गतानां समुद्रथितमालतीकुरवकादि- कुसुमपरिमलोन्मदभ्रमरयूयाकुलकेशपाशाना स्मितपिकाश विभ्रमगललावण्याननानां हीरका. देहानुसन्धानरहिता मार्गानुसन्धानरहितेत्यर्थ । प्रदेशमिति । वेणुनादेन सूचितकालिन्दीतटप्रदेश मित्यर्य । घेणुरयमिति । वेणुपु विविध स्वर करोति । सङ्केतरूप निक्टनियु असूचक मन्दसरम् । किचिदूरनिकु प्रसूचक मध्यस्वरं । दूरनियुअमूचर तारमर । अन्यथा वेणुनादे गान कृत्वा सङ्केत यदि सूचयति तदा वयम्यादीनां शान भवति । तस्मानादभेदेन रसात्मक सूचयति यथा कोपि न जाना तीत्यर्थ । रसात्मकमिति । यथा मयूरो मी दृष्ट्वा रगापिष्टो भूत्वा मर्गद्गगतरस एकत्रवरणार्थ तासा ययेष्मितरसदाना नृत्यनि, तथा नृत्य प्रभु रोतीत्यर्थ । स्वाभिलाषेति । मस योऽमिलाप उरोनादिशानन्दस्म तत्परोंन तत्त स्पर्श इच मन्यमान मन् मुक्त्यानित्यर्थ (तत्तदभिरापनि । सगितमनोरपविविधर विशेषजनितरमरिसेपदानपूर्वर शयनमित्पर्य । तत्तदभिलापमिति । सामिन्पादीत । मर्यादाराहित्यरमगे निरनयमभूगगादीना व्यत्यासो मवति । म पुन कृत इत्यर्थ । मयश मयांदारादित्य तु पिपरीतमुरते भवति । तदा गामिन्या वृतरूपमगीतयानित्यम । इनि श्रीगोम्यामिसुननीयनदयामयिरचिता मधुराष्टकटिप्पणी सम्पूर्णा ॥ पिवेनिपट । पानी पटा।

·५ धीमहिलेश्वरविरचिवविवृतिसमेतम् । दिमणिगणरचितमृगमदादितिर्यग्रेसशोभितमालपिन्दूनां नासापुटाग्रगतोदारलोलमुक्तानां स- माशिष्टोरोजेषु तरलितहाराणां विचित्रवसनान्तरशोभिताखिलाकल्पानां अलक्तकाऽकिताहु- लिपिराजितपिविधनूपुराणां मूर्ध्यलोलग्रीव दधिकलशिकां वहन्तीनां प्रजाधिपसुतो वयस्सै रोधं सम्पाद्य समीपागतश्चकितनयनः प्रियाहृतचेताः वेदनेन्दुसुपमामोहिताशेप- गोपवधूजनो वक्रोक्तिकपोलोरोजादिस्पर्शाविर्भावितमनोमयः दूरगगवायरेक्षणापदेशापमा- रिताशेपरयस्यवृन्दः उपात्तोत्तमाङ्गस्थितदधिभाजनः करैकगृहीतविविधमणिमयकाचीपप्रसूनः विविधरुचिरप्रसूनप्रोद्भतामलपरिमलोन्मत्तमधुपलतागेहानीतप्रियाजनो यद् यत् कृतवान् नीतवान् प्रेमाब्धितरणं सम्पादितवान् रमणं च मर्यादारहित, पमितं हारादीनां, शमितं क्षुद्रघण्टिकादीनां, तत्मामयिक ध्यायध्याय अनुवर्णयन्ति करणमित्यादिना । मधुराधिपतेरित्यादि पूर्ववत् ॥ ५॥ गुक्षा मधुरा माला मधुरा यमुना मधुरा वीची मधुरा । सलिलं मधुरं कमलं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ६ ॥ गोपी मधुरा लीला मधुरा युक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम् । दृष्टं मधुरं शिष्टं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥७॥ एवं कदाचित् तरणितनयाकूले यकुलाम्रकदम्मादिद्रुमाकुले धीरगन्धवाहे, केलिहिते रहसि, स्नानादिव्याजेन समागतया श्रीमत्प्रभुप्राणप्रियया मकरकुण्डलमण्डितगण्डमण्डलप्रमो- द्योतिताखिलभुननः कमलदललोचन. अधरार्पितवेणु गुञ्जामणिमुक्ताहारादिराजितोर स्थल. अवलोकितप्रिय. निसिलमनोरथरूपागत. आश्लेपादिलीलां कृतवान् । यमुनायां सलिलकम- लादीना च क्रीडां कृतवान् । ततो निर्गमने सति निकुञ्ज पुष्पावलीरचितशयनकेलिजनितश्र- माम्भ सकान्ताननकमलया प्रियदत्तकमलकृतलीलया प्रियया, वैनार्थ मागीः वहव. स्फुटिता इति प्रियेण सह यावत्पर्यन्त मार्गविभेदो भवति तावत्पर्यन्त गेहाथ प्रचलितया प्रियार्पित- खोर.स्थहारया सङ्गतस्य मन्थरगते क्षण क्षण कृताश्क्षेपस्य घूर्णायमाननयनस्य सुपमावलो- कनैकपरायणस्य कदाचिद् पश्चात् कदाचिद् वाहुवन्धेन कदाचिदग्रतो गहने लतापिहितोदरे यथामार्गसौर्य भवति । एव मार्गसन्धिस्थितयो. परस्परदृष्टे यामीत्याज्ञा गृहीत्वा गतयोः कृतान्योन्यगुञ्जामालेत्याविहारविनिमययो कृतो यो माधुर्यानुभवो जात तमेन स्मारस्मार- मनुवर्णयन्ति गुजेत्यादिना शिष्टं मधुरमित्यन्तेन । मधुरापतेरित्यादि पूर्वयत् ॥६-७॥ गावो मधुरा यष्टिमधुरा सृष्टिमधुरा । दलितं मधुरं फलितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ८ ॥ प्रावेति पाठ । २ तरलतरेनि पाठ । ३ रदने इति पाठ । ४ हामादीनामित्ति पाट । ५ गमनार्भ गोपा मधुरा मिति पाट ।

·मधुराष्टकम् । तदनन्तरं भगवान् गोपसमाजं सम्प्राप्तः, एतासां गेहागमनानन्तरं सायं प्रियागमन प्रतीक्षन्त्यो गोष्ठादिपु स्थिताः । भगवानपि गोपसमाजस्थः तैर्गीतकीर्तिर्वेणुवादनपरायणो गोरजश्छुरितकुन्तलो बजस्थानां गवां च दिनतापं मोचयन् गोष्ठप्रवेशं करोति । ततो गोदोहने सर्वरसग्रहणार्थ उद्यतस्तदा दर्शनार्थं गतानां विचित्रवसनक्तीनां विचित्रसूक्ष्म- यष्टिग्रहणेन वर्णादिभेदेन गवाहानेन स्खसमीपागमनज्ञापकेन समागतानां सर्वागोचरकटाक्ष स्पर्शादिसरेतादिकृतामोदो निखिलरसपूर्णा : तस्मिन सृष्टौ योऽनुभवो जातस्तमेवानु- वर्णयन्ति गोपेत्यादि सृष्टिरित्यन्तन । अतःपरं वक्तुमशक्यत्वं तन्निममत्वेन प्रतिपादयन्ति दलितमिति । नन्दगेहालवालोदितस्य श्रीमगोपीजनरागसेकसंवृद्धकल्पवृक्षस दलितफलि- तादिकं सर्व मधुरिमासीमा इति ॥ ८॥ ॥ इति श्रीविठ्ठलेश्वरविरचिता मधुराष्टकविवृतिः सम्पूर्णा ।।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । मधुराष्टकम्। श्रीमहालकृष्णविरचितविवरणसमेतम् । प्रतिक्षणनवोल्लसत्स्मरशतातिलावण्यरुग्- बजेशफलमाधुरीरससुधाब्धिलीलोमिभिः ।। सदा मधुरमूर्तयो विविधभावमुग्धेक्षणाः । स्फुरन्तु हृदि मे श्रिया ललितवल्लवस्वामिनः ॥१॥ . शरणागतकरुणामरकरणानिशतत्परान् निजाचार्यान् । प्रजवलवजनयलमवलमनानः प्रभून नौमि ॥२॥ षय 'श्रावणस्सामले पक्ष' इति श्लोके श्रीभगवद्दर्शनस्योक्तत्वात् तस्मिन् समये साक्षाद् मगवान् कोटिकन्दाधिकलावण्यगुणलीलाविशिष्टोदुद्धरसात्मकखरूपेण प्रकटीभूय श्रीमदाचार्याणां देहाणेन्द्रियान्तःकरणधर्मादि सर्व साक्षादलौकिकरसात्मकवचनामृतपोषणेन स्वविषयीकृत्य बहिःसाक्षात्स्वरूपानुभवं कारितवान् , पश्चात् संपूर्णरसदानार्थ तिरोभूय अन्तर्देहप्राप्मेन्द्रियादिरूपः समन्तरेव च निखिललीलारसानुभवं कारितवान्, अत एव 'स्फूर्जद्रासादिलीलामृतजलधिभराकान्तसर्व' इत्युक्तं श्रीमप्रभुचरणैः । सर्वोत्तमेपि 'तत्कथा- क्षिप्तचिचस्वद्विस्मृतान्यो ब्रजप्रिय' इत्याद्युक्तम् । तदा पुनर्विप्रयोगदशानुभवे तद् विना स्थातुमशक्तौ गुणालंबनेनैव कालनिर्वाह इति श्रीमदाचार्यचरणा अहर्निशं उद्दीपनालम्बन- विमावादि रसान्तःपातिसकलसामग्रीसम्पन्नं तत्तत्सामयिकलीलागुणविशिष्टादुद्धरसात्मकं खरूपं यथानुमूतं तत् तथा वर्णयन्ति अपरं मधुरमित्यादिभिः । अपरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम् । हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥१॥ अहो रूपं तु किं वर्णनीयं मधुराधिपतेरसिलमेव मधुरं, यावन्तः तत्पदार्यास्ते मधुराः । अथवा रसाः वीरादयः तेषामपि शृङ्गाररसान्तःपातित्वेन मधुरत्वाद् रसत्वं, अन्यथा तत्वमेव नास्ति इति रसशास्त्र सिद्धान्तात् । तादृशानां अधिपतिः शृङ्गाररसः, तपस्य अशक्टमाधुरीविपाठ.। २ शलभेति पाठ।

·८ मधुराष्टकम् । , भगवतो यद्यपि अखिलमेव मधुर, यथा राज्ञ, परिधेयानि आभरणानि सुवर्णमयानि उपकरणानि अपि तथा, तथापि यस्स याडर रूपमाधुर्यं यस्यां यस्यां लीलायां समनु- भूत विप्रयोगे तत्तत्स्मरणे तत्तन्माधुर्यस्य स्वरूपतो विशेषेण वक्तुमशक्यत्वात् तत्तन्नाम- निरूपणपूर्वक पृथक्त्वेन तत्तन्मधुरमुच्यते । तर प्रथम रसात्मकवचनामृतप्रवेशेन वरू- पानुभवो जात , तस्साधरसबन्धित्वात् पूर्व तदनुभव एव अभूत् , इति वर्णनेपि प्रथम तद्- धरं मधुरमित्युक्तम् । पश्चात् तत्सुधाप्रवेशे सम्पूर्णतद्वदनमाधुर्यलावण्यस्थानुभवो जात इति वदनं मधुरमित्युक्तम् । यथा 'बर्डीपीडे'तिश्लोकोक्तसुधाप्रवेशानन्तर मक्षण्वता फलमिद'मित्युक्तम् । तदनु वदनमाधुर्यानुभव कोटिकन्दपलावण्यरससर्वलिता- पागरगतरगविलासानुभवस्य सम्पन्नत्वात् नयनं मधुरमित्युक्तम् । तदेवोक्त 'मनुरक्त- कटाक्षमोक्ष'मिति, तव 'मदविघूर्णितलोचन' इत्यादि च । एतेन विचित्रभावललितत्व लोचनयोरुक्तम् । ततो विगाढरसे हासरसस्याप्यनुभवात् हसितं मधुरमित्युक्तम् । नयनमाधुर्यानन्तर हसितस्य निरूपणात् नयनयोरपि स्मेरव सूच्यते । ततो अधरवदन- माधुर्यानुभवतो भगवतो हार्दमपि रसपरवशत्वेन स्वाधीनत्वात् अतिमधुर ज्ञातमिति तथोक्त हृदयं मधुरमिति । एतेन यथा खस्य भगवति परमा प्रीति , नथा भगवतोषि स्वस्मिन् अनुभूतेति सूचितम् । किञ्च, हृदयपदेन वक्षोपि व्यज्यते । तेन भगवतो हृदय अपि मधुरतरोलसदमिनक्कैशोरवय क्रमेण किञ्चित् उच्छ्न सुललितविलास प्रकटीकरोति, इति तादृशमालिगनादौ स्पर्शादी वीक्षणेपि प्रियाणा महारसानुभावकत्वेन परमानन्द- दायक इति तस्मृत्वा तन्माधुर्यमुक्त हृदयं मधुरमिति । ततो रसान्ते अलसवलित- भावादिसहित गमन रसादौ तु विलासलीलापूर्वक तद्भवति इति तदुभयानुभवात् गमनं मधुरमित्युक्तम् । एव पृथक्त्वेन तत्तन्माधुर्यनिरूपणे चित महारसान्धौ लीनमासीत् । क्षणानन्तर उद्बोधेन पुन पूर्वरमावेशात् तादृशस्याखिलमेव मधुरमिति अनिर्वचनीयत्वेन अन्ते सर्वन मधुराधिपतेरग्विलं मधुरमित्युक्तम् । अत्र स्मरामि इति कियाध्याहारस सर्वन कर्तव्यः ॥१॥ वचनं मधुरं चरितं मधुरं घसनं मधुरं वलितं मधुरम् । चलितं मधुरं भ्रमित मधुरं मधुराधिपतेरग्विलं मधुरम् ॥ २॥ तत पुनरकान्ते परमट्टयानि नेपथ्यादिखनरूपाणि पन्धादिविशेषज्ञापकानि परि- हामकारकाणि यानि पचनानि 'रहमि सविदो या हदिस्पृश' इत्यायुक्तप्रकारकाणि भगवतोक्तानि तेपा माधुर्यस्यानुमनत्वात् वचनं मधुरमुक्तम् । एतस्यैव माधुर्यान्धी मनमो मानत्वात् अन्येपा वक्तुमराम्यत्वेन एकवचनमुक्तम् । वरने पश्चात् तद्वचनोक्त- पन्धादिलीलाया तन्माधुर्यमनुभून मरनि इति चरितं मधुरमित्युक्तम् । ततस्तारश- विभागातरङ्ग इति पाठ 11वरितवमिति पाट ३ मा बनेनि पारछ । रपनेतिराठ ।

·९ श्रीमद्वालकृष्णविरचितविचरणसमेतम् । तबरिनाचरणे उगुरसात्मकस्य भगवत आच्छादकशनिरूपत्वेन वसनस्य रसोद्दीपकत्वाद् अवलोकने पुनः तन्माधुर्यमनुभूत भवतीति वसनं मधुरमित्युक्तम् । अत एव यहाँ- पीडे'त्यम्म निरणे या वसनाकृतिरपि न सम्यगवलोकिता तन तदाच्छन्न रस कथमुद्धा. टयेयुरित्युक्तम् । 'रसो हि गुप्त एव रमत्यमापयेत' इत्युक्त्या तदाच्छादकमावश्यकम् । आच्छादकलेपि आकृतिदर्शन रसोदोधकत्वात् सुतरां मधुर भरतीति तथोक्तम् । ततो रसानुभवे अलसवलितादयो हावभावादयः सात्त्विकादिमावाश्च परममधुरा भवन्तीति तत् स्मृत्वा चलितं मधुरमित्युक्तम् । समुदितभावज्ञापनाय वलितपदम् । एते सर्वे शनि- सम्पन्धिलीलाप्रकारा निरूपिताः । अतःपर दिवासम्वन्धिलीलानां मधुरत्व निरूपयन्ति चलितमित्यादिभिः । अय भावः । प्रातर्यदा गोचारणार्थमुद्यतस्तदा वनलीलालोकनाय अन्तरङ्गवयस्यैः सह नर्मपरिहासादिक कुर्वन् अवलोकनार्थ वहि स्थितानां प्रियाणां अतिहृदय- गम लानण्य प्रदर्शयश्चलति, तत्सामयिक स्मृत्वोक्त चलितं मधुरमिति । अथया वनादागमनममयेपि तथैव चलतीति तथोक्तम् । तदुक्तम् 'धनरजस्खलं दर्शयन्मुहु'रिति । अगे पुनर्लोफे विपिनभ्रमण मधुर न भवतीति श्रमहेतुत्वात् भगवतस्तदभावात् तदपि मधुर निरूप्यते । तथा च वनमम्बन्धिभूम्यादितृणपर्यंतसमस्तपदार्थानां रसात्मकचरणारविन्दमकरन्दमम्वन्धेन लीलोपयोगिरसात्मकता सम्पादयितु वने भ्रमण करोतीति चरणारनिन्दस्य रसात्मकत्वात् श्रीनिकेतनत्वाय भ्रमणजनितरजासम्बन्धित्वे परमशोभातिशयेन मधुरत्वमेव भवति, नतु कदाचिदपि तदन्यथात्वमिति भ्रमणमपि मधुरमुक्तम् । एतदेवोक्तम् 'तृणचरानुग श्रीनिकेतनम्' इत्यस्य विवरणे । अथवा तत्सङ्केतादिषु स्थितानां मक्तानां मिलनार्थ तत्र तत्र भ्रमण करोति भगवान्, तत्तु तत्- तत्प्रियामिलनोत्कलिकासमाकुलविविधरसमावात्मकमिति परम मधुरमनुभूत भवति, सङ्केत- स्थप्रेयसीनां चरणारनिन्दसवाहनादिपु लीलायां चेति तत्स्मृत्वा भ्रमितं मधुरमुक्तम् । एवं श्रमसूचकमपि सर्व रसात्मकस्य मधुरमिति निरूपयन्ति मधुराधिपतेरखिलं मधुर मिति । रसस्तु यत्र यन गच्छति तन तन रमत्व सम्पाद्य मधुरत्वं सम्पादयतीति खस्य मधुरवे किं वाच्यमिति भावः । किश, यथा रसस्स प्रवहणरूपत्वात् भ्रमणेपि मधुरत्व न गच्छति, तथानापीति अपि सून्यते ॥ २॥ वेणुमधुरो रेणुर्मधुरः पाणिर्मधुरः पादौ मधुरौ । नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ३ ॥ भने वेणुमधुर इत्युच्यते । तस्यायं भावः । सङ्केतस्थलज्ञापनार्थ वेणुनादे कृते 'कलपदैस्तनुभृत्सु सख्य' इत्युक्तस्वात् तर स्वनामादिश्रवणात् नादद्वारा तन्माधुर्यमपि अनुभूत भवति । तथापि सङ्केते समागतानां प्रियसङ्गमे सम्पन्ने तदानन्दजनितपरमसौ- परीलोकण्ठयान्तरलेति पाठ । १ सम्बन्धपीति पार ।

·- मधुराष्टकम् । भाग्यशोमाभरेण विलसद्वचनानां तासां प्रियाणां प्रियसमीपवर्तिवेणुविलोकने प्रियप्रापक- त्वात् तस्मिन् परमस्नेहभरेण खरूपतस्तन्मर्यादालोपकं माधुर्यमनुभूतं भवतीति इति वेणुमधुर इत्युक्तम् । अधरामृतसम्बन्धेन तस्य तथात्वं स्पष्टमेव । अग्रे रेणुमधुर इत्युच्यते। तस्यायं भावः । गोचारणे रेणुसम्बन्धस्य आवश्यकत्वाद् अलकादिपु तस्य छुरितत्वेन यथा अलकानां कामरूपत्वन माधुर्य, तथा रजसो रजोगुणत्वाद् अनुसगरूपत्वेन परममाधुर्य दृश्यते इति रेणुमधुर इत्युक्तम् । एतत्सर्वं 'तं गोरजश्छुरितकुन्तले'ति श्लोके निरूपितम्। वदनकमलसम्बन्धे रजसः परागरूपत्वान्माधुर्य युक्तमेवेत्यपि सूचितम् । अथवा सन्ध्यायां आगमनसमये गोरेणुसङ्घाते घनीभूते इतरावलोकनाभावात् प्रियसङ्गमे च सम्पन्ने तन्मुखार- विन्दकटाक्षादिरसानुभवात् स रेणुरपि परममधुरो भवति इति तथोक्तम् । एतेन अन्धकारा- दीनामपि लीलोपयोगित्वेन मधुरत्वमेव इति सूचितम् । एतत् स्वरूपं पीत्वा मुकुन्द- मुखसारपे'त्यस्मिन् श्लोके 'सबीडहासविनयं यदपागमोक्ष'मित्यस्य विवरणे निरूपितम् । अथवा रेणुरत्र चरणारविन्दसम्बन्धी ज्ञेयः । तेन रसात्मकत्वात् लीलोपयोगिदहस- भ्पादनैकस्वभावत्वाच लीलासम्बन्धिनीनां प्रियाणां तद्विरचितदेहवत्त्वेन तन्माधुर्यमनुभूतं भवतीति तथोक्तम् । अग्रे पुनर्वनादागमनसमये त्रिभङ्गललितस्वरूपेण वेणुं सं- वादयति तदा वेणुरन्धेषु स्वाङ्गुलिचलने पाणेरपूर्वतरा शोभा प्रकटीभवतीति तस्मृत्वा पाणिर्मधुर इत्युक्तम् । तथैव पादयो मिजान्वन्ताश्रितातिवक्रदक्षिणजानुक मित्युक्त- प्रकारेण स्थापने अनिर्वचनीयसौन्दर्य प्रकटीभवतीति तत् स्मृत्वा पादौ मधुरौ इत्युक्तम् । तदेवोक्तं 'सौन्दर्यं किमपितरां प्रकटयति प्रेमवल्लभ्य'मिति प्रभुचरणैः खरूपवर्णने । अथवा दिवासम्बन्धिचरित्रे वनलीला सी भक्तानां गृह एव अनुभूता भवति, तत्र पुलिन्दीमाग्यानन्दनकरणे भगवत्पदकमलसम्बन्धिकुङ्कुमस्मरणे जाते दयितास्तनरचित- तद्रचनाचातुर्यकलातिकमनीयपाणिस्मरणात् तच्छोभामाधुर्यानुभवात् पाणिपादयोर्मधुरत्वं निरूपितमव्यवधानेन । एतच्च 'पूर्णाः पुलिन्य' इत्यत्र स्फुटीकृतम् । अथवा सन्ध्यायां तत्तत्प्रियावलोकनजनितविचित्रभावोद्भतरसेन दोहनविधी नूपुरमुद्रिकादिभूप- णमूषितपाणिपादसौन्दर्यमाधुर्य प्रियाणामनुभूतं भवतीति तथोक्तम् । एतदेवोक्तं 'वेणुखनैः कठपदैनियोंगपाशकृतलक्षणयो' रित्यनेन । अथवा लीलासमये तत्तद्वन्धादिरचनायां कुच- कुम्भेपु मकरादिचित्ररचनायां चारुहृदयादिपु स्थापने च तापहारकत्वानन्ददायकत्वशोमाति- एयत्वमधुरत्यादिगुणाः सर्वेनुमला भवन्तीति तत् स्मृत्योत पाणिर्मधुरः पादौ मधु राविति । अत एव 'शिरसि धेहि नः श्रीकरग्रह'मिति 'कृणु कुचेषु नः कृन्धि हच्छय'मिति ताभिरुक्तं फलप्रकरणे । एवमनन्तप्रकारा मावनीयाः । अग्रे पुनर्नृत्यं मधुरमुच्यते । त- सायं भावः । अत्र सर्व प्रजभूषणसीमन्तिनीसम्पन्धिलीलोपयोगि निरूप्यते । तेन सायं व वध्यते इति पाठः।

·श्रीमद्भालणविरचितविवरणसमेतम् । वनादागच्छन् वेणु कूजयन् नृत्यन्मयूरानुकरण कुर्वन् दिवा विरहतापं दयितानामपाक- रोति । तनृत्य त्वभिनयात्मकमित्यभिनयकरणे मधुरस्मितपूर्वकमुकुटीमङ्गकटाक्षादिविलासे- पूल्लसितेष्वतिरमणीयलावण्यरसभावामृतपोपपुष्टा प्रिया भवन्तीति तत् स्मृत्वा नृत्यं मधुर- मित्युक्तम् । तस्मिन्नेर समये पुनः समानशीलत्व गिना रसः पुष्टो न भवतीति सख्याहीकारे सस्यरसस्याप्यनुभवात् तस्यापि मधुरस निरूपितं सख्यं मधुरमिति । अत एव 'सबीडहा- सविनय यदपांगमोक्ष'मित्यन 'पुष्टे रसे हास' इत्युक्तम् । सख्ये सति हाससम्भवादन तन्निरूपणात् सख्येनैव रसपोप इति सख्यस्य मधुरत्व निरूपितमिति भावः । एव दिवा- सम्बन्धि सर्व मधुरमेवेति मधुरापतेरखिलं मधुरमित्यन्ते निरूपितम् ॥ ३ ॥ एर सख्यसहित नृत्यस्वरूप निरूप्य गीत निरूप्यते । गीतं मधुरं पीतं मधुरं भुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम् । रूपं मधुरं तिलकं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ४ ॥ मधुरं इद गीतं नृत्यानन्तर कचिद्देशविशेपे स्थित्वा करोतीति 'र) यथा नटवरौ का च गायमानरपित्य निरूपितम् । तम्य गीतस्य भावात्मकत्वात् तन्माधुर्यस्स प्रज- सीमन्तिनीहृदयैकवेद्यत्वेन गीतं मधुरमित्युक्तम् । अथवा अन क्रमो न विवक्षित । श्रीमदाचार्याणां हृदये प्रियोगरसानिमावेन सर्वा एव लीला भगवतो विलासा प्रक्टा जाता इति यदैव यत्स्फूर्ति तदेव तन्निरूपयन्ति इति तत्सामयिक गीत सर्वमपि मधुर निरूप्यते । एच सति पूर्व पाणिपादनृत्यसख्यानि निरूपितानि, तेन रासलीलास्फूर्ती तर नृत्यस्स मुख्यत्वादमिनयार्थ पाणिपादयोश्चालनक्रियाया तत्तत्सस्थानजनितशोभातिशयलावण्या दीनां अनिर्वचनीयमाधुर्यानुभवात् तन्माधुर्यं निरूप्य पश्चात् नृत्यस्य माधुर्यं निरूपितम् । ततोरसपोपार्थ सख्य निरूप्य गीत निरूपितम् । तेन इद गीत 'काचित् सम मुकुन्देने सत्र यदुक्त तदवगम्यते । तर भगवतापि गान कृतमिति उक्त मुत्पन्नस्य नादस्थामृतमयत्वायेत्या- मासेन । स च मधुर एव कर्तव्य इत्युक्तत्वात् तत्स्मृत्वा गीतं मधुरमित्युक्तम् । किश्च, रासलीलानन्तर प्रातर्भगवति अन्त प्रविष्टे 'वामनाहुकृतवामकपोल' इत्यादियुग्मश्लोको क्तनिरूपितलीलासु सर्वत्र गीतस्सानुस्यूतत्वान्माधुर्यानुभवात् तत्सामयिकमपि उक्तमिति ज्ञेयम् । किश्च, तन पुन साय प्रजागमनसमये 'मदविघूर्णितलोचन ईपन्मानद. ससु- हृदामित्युक्तप्रकारकागमनस्योक्तत्वात् तन मदपदेन पूर्णावयोध उक्तो विवरणे । तस्या र्थस्तु निविधनायिकाविलासस्मृतिधाराजनितानन्दसन्दोहानुभव इति टिप्पण्या विवृत । 'स चेतरविस्मारक' इति मदपदमुक्त मूले । एवं सति साय सयोगसमये यथा ताशमदजनिता मावा स्वरूपे प्रक्टा भवन्ति तथा वने प्रियाविरहेण पूर्वानुभूतप्रियारसा- मृतस्मृनिधारया नामखरूपात्मक गीतमपि विचित्रमावोद्भूत भवति इति तत्स्मृत्वा गीतं मधुरमित्युक्तम् । तेनेद गीत 'मणिधरः क्वचिदागणयन् गा' इत्यत्र यदुक्त तदवगन्तव्यम् ।

·१० मधुराष्टकम्। भाग्यशोभाभरेण विलसद्वचनानां तासां प्रियाणां प्रियसमीपवर्तिवेणुविलोकने प्रियप्रापक- त्वात् तस्मिन् परमस्नेहभरेण स्वरूपतस्तन्मर्यादालोपकं माधुर्यमनुभूतं भवतीति इति घेणुमधुर इत्युक्तम् । अधरामृतसम्बन्धेन तस्य तथात्वं स्पष्टमेव । अग्रे रेणुमधुर इत्युच्यते । तस्यायं भावः । गोचारणे रेणुसम्बन्धस्य आवश्यकत्वाद् अलकादिषु तस्स छुरितत्वेन यथा अलकानां कामरूपत्वन माधुर्य, तथा रजसो रजोगुणत्वाद् अनुरागरूपत्वेन परममाधुर्यं दृश्यते इति रेणुमधुर इत्युक्तम् । एतत्सर्वं तं गोरजश्छुरितकुन्तले'ति लोके निरूपितम् । वदनकमलसम्बन्धे रजसः परागरूपत्वान्माधुर्य युक्तमेवेत्सपि सूचितम् । अथवा सन्ध्यायां आगमनसमये गोरेणुसङ्घाते घनीभूते इतरावलोकनाभावात् प्रियसङ्गमे च सम्पन्ने तन्मुखार- विन्दकटाक्षादिरसानुभवात् स रेणुरपि परममधुरो भवति इति तथोक्तम् । एतेन अन्धकारा- दीनामपि लीलोपयोगित्वेन मधुरत्वमेव इति सूचितम् । एतत् खरूपं 'पीत्वा मुकुन्द- मुखसारपेयस्मिन् श्लोके 'सबीडहासविनयं यदपागमोक्ष'मित्यस्य विवरणे निरूपितम् । अथवा रेणुरत्र चरणारविन्दसम्बन्धी ज्ञेयः । तेन रसात्मकत्वात् लीलोपयोगिदेहस- म्पादनकखभावत्वाच लीलासम्बन्धिनीनां प्रियाणां तद्विरचितदेहवत्वेन तन्माधुर्यमनुभूतं भवतीति तथोक्तम् । अग्रे पुनर्वनादागमनसमये त्रिभङ्गललितखरूपेण वेणुं सं- वादयति तदा वेणुरन्ध्रेषु खामुलिचलने पाणेरपूर्वतरा शोभा प्रकटीभवतीति तत्स्मृत्वा पाणिर्मधुर इत्युक्तम् । तथैव पादयो मिजान्वन्ताश्रितातिवक्रदक्षिणजानुक मित्युक्त- प्रकारेण स्थापने अनिर्वचनीयसौन्दर्य प्रकटीभवतीति तत् स्मृत्वा पादौ मधुरी इत्युक्तम् । तदेवोक्तं 'सौन्दर्यं किमपितरां प्रकटयति प्रेमवल्लभ्य'मिति प्रभुचरणैः स्वरूपवर्णने । अथवा दिवासम्यन्धिचरित्रे वनलीला सर्वा भक्तानां गृह एव अनुमूता भवति, तत्र पुलिन्दीभाग्यानन्दनकरणे भगवत्पदकमलसम्बन्धिकुकुमस्मरणे जाते दयितास्तनरचित- तद्रचनाचातुर्यकलातिकमनीयपाणिस्मरणात् तच्छोभामाधुर्यानुभवात् पाणिपादयोर्मधुरत्वं निरूपितमव्यवधानेन । एतच 'पूर्णाः पुलिन्द्य' इत्यत्र स्फुटीकृतम् । सन्ध्यायां तत्तत्प्रियावलोकनजनितविचित्रभावोद्भूतरसेन दोहनविधौ नूपुरमुद्रिकादिभूष- णमपितपाणिपादसौन्दर्यमाधुर्य प्रियाणामनुभूतं भवतीति तयोक्तम् । एतदेवोक्तं 'वेणुखनैः कलपदैनिर्योगपाशकृतलक्षणयो' रित्यनेन । अथवा लीलासमये तत्तद्धन्धादिरचनायां कुच- कुम्भेषु मकरादिचित्ररचनायां चारुहृदयादिपु स्थापने च तापहारकत्वानन्ददायकत्वशोमाति- शयत्वमधुरत्यादिगुणाः सर्वेऽनुभूता भवन्तीति तत् स्मृत्योक्तं पाणिर्मधुरः पादौ मधु- राविति । अत एव 'शिरसि धेहि नः श्रीकरग्रह'मिति 'कृणुकुचेषु नः कृन्धि हृच्छय'मिति ताभिरुक्तं फलप्रकरणे । एवमनन्तप्रकारा भावनीयाः । अग्रे पुनर्नृत्यं मधुरमुच्यते । त- सायं भावः । अत्र सर्व ब्रजभूपणसीमन्तिनीसम्बन्धिलीलोपयोगि निरूप्यते । तेन सार्य अथवा १ स्वस्सं वभ्यते इति पाठः।

·श्रीमद्वालकृष्णविरचितविपरणसमेतम् । वनादागच्छन् वेणुं कूजयन् नृत्यन्मयूरानुकरणं कुर्वन् दिवा विरहतापं दयितानामपाक- रोति । तमृत्यं त्वभिनयात्मकमित्यभिनयकरणे मधुरस्मितपूर्वकभुकुटीमङ्गकटाक्षादिविलासे- पूल्लसितेष्वतिरमणीयलावण्यरसभावामृतपोपपुष्टा. प्रिया भवन्तीति तत् स्मृत्वा नृत्यं मधुर- मित्युक्तम् । तस्मिन्नेव समये पुनः समानशीलत्व विना रसः पुष्टो न भवतीति सख्याङ्गीकारे सख्यरसस्याप्यनुभवात् तस्यापि मधुरत्वं निरूपित सख्यं मधुरमिति । अत एव 'सत्रीडहा- सविनय यदपांगमोक्ष'मित्यत्र 'पुष्टे रसे हास' इत्युक्तम् । सख्ये सति हाससम्भवादन तन्निरूपणात सख्येनैव रसपोय इति सख्यस्य मधुरत्व निरूपितमिति भावः । एव दिवा- सम्बन्धि सर्व मधुरमेवेति मधुरापतेरखिलं मधुरमित्यन्ते निरूपितम् ॥ ३॥ एवं सख्यसहित नृत्यखरूप निरूप्य गीत निरूप्यते । गीतं मधुरं पीतं मधुरं भुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम् । रूपं मधुरं तिलकं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ४॥ मधुरं इद गीतं नृत्यानन्तर क्वचिद्देशविशेष स्थित्वा करोतीति 'रङ्गे यथा नटवरौ क च गायमाना'नित्यन निरूपितम् । तम्य गीतस्य भावात्मकत्वात् सन्माधुर्यस्य ब्रज- सीमन्तिनीहृदयैकवेद्यत्वेन गीतं मधुरमित्युक्तम् । अथवा अन कमो न विवक्षित । श्रीमदाचार्याणां हृदये निप्रयोगरसारि वन सर्वा एव लीला भगवतो विलामाः प्रकटा जाता इति यदैव यत्स्फ़र्ति. तदेव तनिरूपयन्ति इति नत्सामयिक गीत सर्वमपि मधुर निरूप्यते । एव सति पूर्व पाणिपादनृत्यसख्यानि निरूपितानि, तेन रासलीलास्फूर्ती तब नृत्यस्य मुख्यत्वादमिनयार्थ पाणिपादयोश्चालनक्रियाया तत्तत्सस्थानजनितशोमातिशयलावण्या- दीनां अनिर्वचनीयमाधुर्यानुभवात् तन्माधुर्य निरूप्य पश्चात् नृत्यस्य माधुर्यं निरूपितम् । ततो रसपोपार्थ सख्य निरूप्य गीत निरूपितम् । तेन इद गीत 'काचित् सम मुकुन्देने त्यत्र यदुक्त तदवगम्यते । तर भगवतापि गान कृतमिति उक्त मुत्पन्नस्स नादस्यामृतमयत्वाये'त्या- भासेन । स च मधुर एव कर्तव्य इत्युक्तलात् तत्स्मृत्वा गीतं मधुरमित्युक्तम् । किञ्च, रासलीलानन्तर प्रातर्भगवति अन्त.प्रविष्टे 'वामराहकृतवामकपोल' इत्यादियुग्मश्लोको. क्तनिरूपितलीलासु सर्वन गीतस्यानुस्मृतत्वान्माधुर्यानुभवात् तत्सामयिकमपि उक्तमिति ज्ञेयम् । किञ्च, तर पुन. साय ब्रजागमनसमये 'मदविधूर्णितलोचन ईयन्मानदः खसु- हृदामित्युक्तप्रकारकागमनसोक्तत्वात् तत्र मदपदेन पूर्णारयोघ उक्तो विवरणे । तस्या- र्थस्तु विविधनायिकाविलासस्मृतिधाराजनितानन्दसन्दोहानुभव इति टिप्पण्या निवृत. । 'स चेतरविस्मारक' इति मदपदमुक्त मूले । एवं सति साय सयोगसमये यथा तादृशमदजनिता भावा. वरूपे प्रक्टा भवन्ति तथा वने प्रियाविरहेण पूर्वानुभूतप्रियारसा- मृतस्मृतिधारया नामवरूपात्मक गीतमपि विचित्रभावोद्भूत भवति इति तत्स्मृत्वा गीतं मधुरमित्युक्तम् । तेनेद गीत 'मणिधरः कचिदागणयन् गा' इत्यन यदुक्त तदवगन्तव्यम् ।

·१२ मधुराष्टकम् । तत्र क्वचिदेव गा गणयतीति विवृतत्वात् तथात्व स्पष्टमेवेति भावः । एवमनन्ता भावा विभावनीयाः । ततः प्रदोपसमयलीलास्फूतौ तत्सवन्धिपदार्थानां माधुर्य निरूपयन्ति पीतं मधुरमिति । अत्र सर्वस्यापि मानरूपत्वेन निरूपणात् क्तप्रत्ययान्तशब्दा अपि भावा- र्थका एव इह प्रयुक्ता इति पीतपदेन पान ज्ञेयम् । अय भावः । पूर्व वनलीलायां नाद- निष्ठामृतपानेन गवां पशुत्वधर्मनिवृत्तिपूर्वक रसात्मकता निरूपिता 'गावश्च कृष्णमुख' इति पद्येन । पश्चात् साय दोहनसामयिकस्वरूपसौन्दर्यमहिम्नैव सा निरूपिता 'गागोपके' रित्यनेन । एव सति रसात्मिकानां तासां रसोपि भावात्मकत्वेन मधुर एव भवितुमर्हति इति तद्रसपाने तस्य भावात्मकत्वेन भावजनकत्वात् भगवतस्तप्रियासम्बन्धिसाक्षा- द्रसपानस्मरणेन पिचिनभावविलासललिततर तत् पान भवतीति तत्स्मृत्वा पीतं मधुर- मित्युक्तम् । अन्यथा 'राधाधरसुधापातुः किमन्यन्मधुरायित'मित्युक्त्या तदन्यत्र रुचिरेव न सभवतीति कथ तत् पिनेदिति भावः । एव एतत्तद्धोग्यपदार्थानां ह्यलौकिकरसा- स्मकत्वेन भावरूपत्वात् तदने भोजनलीलाकरणात् तत्स्मृत्वा भुक्तं मधुरमित्युक्तम् । अत एव श्रीगोकुलाष्टके 'श्रीमद्गोकुलभोग्यश्री' रित्यन तत्तत्पदार्थानां स्वरूपात्मकत्वेन मावरूपत्व निरूपितम् । अग्रे भोजनानन्तर शयन निरूपयन्ति सुतं मधुरमिति । भगवतो हि शयनमपि भावात्मकत्वेन मधुरमेव । तदुक्त 'निरोधोऽस्यानुशयनमात्मनः सह शक्तिमि.' 'वृक्षमूलाश्रय. शेत' इत्यादिभिः । तादृशस्य मधुरत्व स्फुटमेवेति भावः । फिच, लीलायां यारन्त. प्रकारा. शयनस्य प्रियावक्षःस्थलादिपु पदकमलधारणरूपाः बन्धा- दिप्रकाररूपा वा भवन्ति ते सर्वेपि अनुभूता इति तत् स्मृत्वा तथोक्तम् समुदायसूचकत्वेन । एव प्रदोपसामयिकलीला निरूप्य रात्रिचरित निरूपयन्ति रूपं मधुरमिति । रानौ भगवान् विविधनायिकाभोगोपयोगिकोटिकन्दाधिकलावण्यमुद्रुद्धरमात्मक प्ररुटीकृत्य तनत्सझेतेपु गच्छति तदा तदागमनावलोकनपराः प्रियास्ताशपरम- सौन्दर्यमाधुर्यरससिन्धुलहरीललिततरोलसदनेकभावलावण्यमनोहर रूप दृष्ट्वा तदवलो- कनरसामृतसिन्धुममा भवन्तीति तत् स्मृत्वा रूपं मधुरमित्युक्तम् । अथना अग्रे पुनः प्रियाया. खकरकमलरचिततत्तद्भायात्मफसकलकलाकंल्पपिरचनायां सपूर्णखरूपमाधुर्य- मनुभून भवतीति तत् स्मृत्वा तधोक्तम् । अथवा परमसौरभसुरभितलाम्यञ्जनपिधान- पूर्वकमजनादिसामयिक स्मृत्ला तथोक्तम् । अधरा निर्भररससामयिकमेव माधुर्यमनुमू- योक्तम् । एवमनेकधा भावनीयम् । अग्रे तिलकमाधुर्यमुच्यते तिलकं मधुरमिति । 'दर्शनीयनिरक' इति यास्यात् सकलगृङ्गारेषु निलपम्प मुस्यत्वात् तदेवोक्तम् । किश, नायिकानां नयादारभ्य शृङ्गाररचना या नियते सा नायक्स निलकमारभ्येति रसशाग्यो- क्तत्वात्, प्रथम तिलकरचनायां मलयजतिलक विधाय तन्मध्ये कस्तूरीतिलकं कृत्वा तन्मध्ये स्वरूप विनयसम्बन्धीत्य पाठ । २गरराति मिनीय पार । ३ मुख्यानति पर ।

·श्रीमद्वालकृष्णविरचितविवरणसमेनम् । मुक्ताफलरिन्दु कियत इति । तथा चोक्तमपि प्रभुचरण 'प्रथम मलयजतिलक मृगनाभिजनुस्तदन्तरालेपि । तन्मध्येषि च कुङ्कुममुक्तेति । तथाविधरचनाया तादृशस्य परममोहनरूपत्वात् तत्मौन्दर्यमाधुर्यावलोकनरसपरमन्ना भान्ति प्रिया , तत्समय स्मृत्वा तथोक्तम् । एष तिलकमाधुर्य निरूप्य अन्येपामपि भूपणादीना तन्निरूपयन्ति मधुरा- धिपतेरिति । यद्यप्यखिलान्यपि भूपणादीनि मधुराण्येव तथापि तिलकस्य परमसौभाग्य- स्थानस्थितत्वात् परमसौभाग्यरूपत्वेन महावशीकरणसामर्थ्ययत्त्वेन तिलकस्यैव मधुरत्व निरू पितम् । सिच, तिलकशोभारटोकने त-माधुर्यागृतजलधिमन्न तन्मनो जातमिलि तावदेवो क्ला स्थितमिति भाव । किवान 'मधुराधिपतेरसिल मधुर मित्यन अखिलपदेन अन्योपि भाव सूच्यते । तथाहि । प्रथममन्यन प्रियया सह रमण कृत्वा पुनरितरस्या समीप मागते प्रिये तच्चरणकुमाकिंततिलकावलोकनाद् मानसम्भावनायामपि तजनितापूर्वशोभया सविस्मरणे तद्वशीभूतो रमत इत्यग्निल मधुरमुक्तम् । सण्डिताया एतदसम्भवात् । अथमा यथा पूर्वोक्ततादृग्रूपरसात्मामाक्षाद् भगवत्स्वरूपान्त प्रवेशे श्रीमदाचा- र्याणा हदये ततल्लीलाप्राकट्येन तत्तल्लीलानुभवोऽभूत्, तथा जन्मोत्सवमारन्य बाल लीलाया अप्यनुभयो जात इति तत्सामयिकमाधुर्यस्मरणे, अन तदपि निरूपितमिति ज्ञेयम् । एव सति प्राकट्यसमयमारभ्य तत्तल्लीलास्मरणे प्रथम प्राकट्यानन्तरमेव स्वनि यारोकने अतिमृदुलनाकिसलयारुणरुचिरतराधरसौन्दर्यदर्शने चिरसितरसस्य भागि पानानन्दोत्कण्ठाननितभावनया तन्माधुर्यानुभवाद् अधर मधुरमित्युक्तम् । पथात् तादृशवदनावलोकन चिबुककपोलादिशोभाया अपि रसेकपानपररूपत्वेन तदमिलापज नितमायनया तदनुभवात् सम्पूर्णवदनस्साप्यनुभगद् बदन मधुर मित्युक्तम् । किन तादृशे ममये यालकरदन प्रोन्छनाघरझारालङ्कत भवतीति तथोक्तम् । प्रतिमामोत्सवादिपु विशेषणालद्भुत सवतीति तत्स्मृत्वा तथोक्तम् । अग्रे नयन निरूप यति नयनं मधुरमिति । अय भाव । नाकमदलसदृशशोभातिशयरुचिरस्य श्रीम मातृचरणविरचितनवाजनरेसातिरमणीयप्रकटमुग्धभावस्यापि नयनम्य 'तोकता वपुषि तर राजते इशि तु मदमानिनीमानहरण' इत्युक्त्या परमप्रेमरसनिभृतमाधुर्य मधुरखे नानुमवात् तथोक्तमिति भाव । अग्रे हसित निरूपयन्ति हसितमिति । याँले हि प्रथममेव वचनाद्यसम्ममात् स्मितमेव भवति । तदप्यधरपलर एवेति, केप्येते मा मत्कृतिमपि न जानन्तीति स्वसङ्केत म्वप्रियामा ज्ञापयन्निव भगवास्तादृश स्मित करोति तत् तासामति हृदयङ्गम भवतीति तन्माधुर्य स्मृत्वा हसित मधुरमित्युत्तम् । किच, वाल्ये तादृशमन्द हमितनिरूपणे अतिकोमलदुग्धदशनकिरणावलीननितशोमातिशयमाधुर्यादिसन होपि निरू पित इति जेयम् । अग्रे तादृश मधुरस्मितामृतलहरीपिमर चन्द्रिकानारतरहदय परममधुर अथवा पालनेत पाठः। १ भावनायामिति पाट । ३ स्थनि बाट । व वा यहाति पाद ।

·१४ मधुराष्टकम् । मनुभूत भवतीति तस्मृत्वा हृदय मथुरमित्युक्तम् । किञ्च, चाले तादृश हृदय व्याघ्रनखा दिभूषणभूपितत्वेन परमरमणीय भवतीति तत्स्मृत्वा तथोक्तम् । अथवा ताशवालकस्य कोडादाने हृदयादौ लालनादिकरणे च हृदये माधुर्यं समनुभूत भवति इति तस्मृत्वा तथोक्तम् । अग्रे गमन निरूपयति गमनमिति । हृदयनिरूपणानन्तर गमननिरूपणात् तादृशपालकस्य प्रथम हृदयेनैव तत्तद् भवतीति तथोक्तम् । किञ्च, अतिप्रेम्णा कोडीकृत्य हृदयोपरि समादाय एकया लालने क्रियमाण पुनरन्यत्र वाहू प्रसार्य हृदयेनैव गमन करोति, पुनस्तत्सकाशाद् अन्यस्था एव समीपे समायाति । एव मुहुर्मुहुर्गमनेन सर्वासा प्रेयसीना आश्लेषायभिलापपूरणात् स्वस्य दक्षिणनायकत्वचातुर्यस्य बाल्ये एव ज्ञापनात् तादृश तदतिमधुरमनुभूत भवतीति तत्स्मृत्वा गमनं मधुरमुक्तम् । एव मधुराधिपते फलरूपस्याङ्कुरमारम्यैव सर्वं मधुरमिति तत्स्मृत्वा असिलं मधुरमित्युक्तम् । अत एव उपसहारे दलितं मधुरं फलितं मधुरमित्युक्तम् । ततो वचन निरूपयन्ति वचनं मधुरमिति । तादृशस्य चालकस वचन तु अव्य क्तमधुर भवति । तद्चनाया अल्पदशनाना अधरपलवस्य च शोभाकिसरितत्वेन परमरुचिरा भवतीति तादृशी सा प्रेयसीना अतिहृदयङ्गमेति तत् स्मृत्वा वचन मधुरमित्युक्तम् । फिश्च, मुग्धभावजनिताव्यक्तभापणेपि प्रचुरप्रेमभावतोना यथा नयनयोर्मदमानिनीमानहर गत्वमनुभूत तथा तादृग्वचनानामपि तथैवानुभव इति तत् स्मृत्वा तथोक्तम् । एव वचन माधुर्यमुक्त्वा तदाचरितमाधुर्य निरूपयन्ति चरितं मधुरमिति । मुग्धदशायामपि नयनकर कमलादिभियस्त्रियते तत् चरितशब्देनोच्यते । तथा च तत्तदद्गस्पर्शनसदानादिरूप तत्प्रेय सीना लालनादो अतिचतुरनायकचरितमित्रानुभूत भवतीति तत्स्मृत्वा चरित मधुरमुक्तम् । अग्रे वसन मधुर निरूपयन्ति वसनमिति । तस्याय भाव । यद्यपि वसनस्य आच्छादक- शक्तिरूपत्वमस्ति तथाप्येतादृशे वयमि वसनस्य निरावरणरसानुभावकत्वात् तन्माधुर्यमनुभूत भवति इति तत्स्मृत्वा वसन मधुरमित्युक्तम् । किश्च, ईग्रूपस्य बालस्य वसनपरिधानासम्भवाद् वसन मधुरमित्युक्तेरयमाशय । यदा व्रततरुण्य कोडीकृत्य वक्ष स्थलोपरि मस्थाप्य राल यन्ति तदा अन्य न ज्ञापयाम इति स्वाञ्चलेन सद्गोप्याश्लेपादिना लालयन्ति, तदातासा प्रिय स्थापि तत्सरममधुरलेन अनुभूत भवतीति तत्स्मृत्वा तथोक्तम् । अग्रे वलितमधुरमुच्यते । तस्याय भाव । पूर्वमेकया श्रीगोकुलनरुण्या जोडीकृत्य पुनर्वक्ष स्थलोपरि सस्थाप्य लालित क्षणानन्तर अन्यस्या समीपागमने पूर्वस्या कुचकुङ्कुमादिषु करकमलनसादिपु स्पर्श विधाय तदन्तिरे गच्छत्तीति तादृशपरनमाधुर्य तदनुभवैकमनोहरमिति तत् स्मृत्वा पलितं मधुर मित्युक्तम् । अत पर रिगणरीरास्कृती ता निरूपयन्ति चलित मधुरमिति । एतन्म क्रौनया इति पाट । १ एकति पाद । अम्पा ति पाए । ५प्रतिप्यति पाठ नगगीशी पाठ । ४ प्रचुग्नरप्रमदतीनामिति पाठ.

·श्रीमद्वालकृष्गविरचिनविवरणसमेतम् । धुरत्वं तु 'गोकुले रामकेशयो रिङ्गमाणो विजहतु'रित्यत्र निरूपितम् । तत्र केशयपदार्थनि- रूपणेन केशकृतसौन्दर्यातिशयो निरूपितः । फिदिणीवलयनूपुरादिशोमा चाग्ने निरू- पिता । एवं सति तादृशं चलनमतिमुग्धभावरूपमतिमोहकत्वाद् मधुरं भवतीति तथोक्तम् । किच, चलितवलितयोरव्यवधानेन निरूपणात् तादृशसञ्चलने पुनः परावृत्यावलोकयतीति चलितपदेनोच्यते । तेन सिंहावलोकनन्यायेन तवलनं करोतीति तादृशमदमन्थरावलोकनगौर- वेण मदकलमातङ्गगतिरमणीयतरुणीमनोमोहनोत्तरलितमानिनीमानहरणत्वं चलने द्योतितमिति तस्मृत्वा चलनं मधुरमित्युक्तम् । अग्रे भ्रमितं मधुरमिति निरूपयन्ति । तस्यायं मावः । 'यहङ्गनादर्शनीय'त्युक्तमकारकत्रजागपरिङ्गणलीलायां घोपप्रघोपरुचिरावित्युक्त्या मुग्धमा- वपददीनार्थमेव ताक् भ्रमणं करोति, तदा तत्प्रेयसीनां पूर्व लालनादौ स्वेप्सितरसानुभव- करणादधुना तु एतादृशमुग्धभावप्रदर्शनाच तद् भ्रमणं मधुरमनुभूतं भवतीति तत्स्मृत्वा भ्रमिनं मधुरमित्युक्तम् । किश्य, अग्रे वानरैः सह भ्रमणकरणे रहसि प्रियासहे सति तद् भ्रमणस्य रसानुभावकत्वादपि मधुरत्वमुक्तम् । अत्र 'कुमारो द्विवार्षिक इत्युत्त्या मुग्धगावप्रदर्शनोनया चैया पात्यभावसहिता कुमारलीलोक्ता । केवलां त्वमे निरूपयिष्यन्ति इति अग्रे मधुराधिपतेरखिलं मधुरमित्युक्तम् । बालभावेनापि सहिता कुमारलीला प्रेयसीनां स्खसमोहितरसदानात् मधुग तदा केवलाया मधुरत्वे किं वाच्यमिति भावः । अमे वेणुर्मधुर इति निरूपयन्ति । तस्यायं भावः । आक्रीडनपदार्थानां मध्ये येणुर्गुख्य इति स एवोक्तः । स पुनर्वाल्येपि आमीडनकीडायां कदाचिदधरे स्थाप्यते, कदाचिद् वादयितुं फल्करोति, कदाचित् बालभावकृतमत्कारस्थ वादनाशक्तौ खयमेव गुञ्जति, कदाचिदतादृशमुग्यभावेपि अतिमनोहरस्वभावस्वरादिसहित येणुं यादयति भग- वान् , इत्येवं वाल्यमारभ्यैव प्रियाधरसम्बन्धस्य जातत्वात् तअनितविविधप्रकारमीभाग्यानु- भवाद् येणुर्मधुर इत्युक्तम् । अग्रे रेणु निरूपयन्ति रेणुमधुर इति । 'पकारागरुचिरा' विति लोके पकसागरागरूपत्वनिरूपणेन रिक्षणलीलायां रंगोः प्रत्यङ्गसङ्गे अङ्गरागर- चितपरममनोहरशोभाजनकत्वात् तन्मिषेण प्रोन्छनकरणादौ तन्माधुर्यमनुभूतं भवतीति तस्मृत्वा तथोक्तम् । फिथ, रेणुशब्दोच स्त्रीलिङ्गवाची भूरूपोप्यस्ति, तेन रिझणली- लापा सकलाङ्गमङ्गो भुषः बिया व कामलीलारसभोगो भवतीति लाटासाविष्टानां तद्वधमिति तत् स्मृत्वा रणुमधुर इत्युक्तम् । अत एव रेणुनिरूपणानन्तरं पाणिपादयो- रव्यवधानेन निरूपणम् । रिङ्गणलीलायां भूमौ तिते गाहालेपादिकृतिरिव पाणिस्थिति- भवति, वन्धादिविशेपपकार इव पादस्थिनिर्भवति इति तत्प्रकारकानुभवस्तु तामामेव इति तथोक्तम् । अथवा लालनादी पाणिपादयोः स्वकुचकुम्भादिपु स्थापने तामाधुर्यमनुभूतं १ स्पुरिनेति पाटः। २ यदिति पाठः। ३ स्वसगाहिनेति पाट । ४ पदने इनि पाट । सकुचकामादिविहानामति पार । " ។ ·मधुराप्रपम् । भवतीति तथोक्तम् । अथवा पाणिपादादिषु तत्तत्कमलादिचिहाना दर्शनात् तत्तचिह्नो- तथास्तु पालभावमारभ्यैव प्रियाभिरनुभूयन्त इति तस्मृत्वा तयोक्तम् । एवमनेकप्रकारा भावनीया । अत पर नृत्य मधुरमुच्यते । स्नकरणे यथैव प्रिया नृत्य कारयति तथैर भगवान् नृत्यति इति तदवलोकने तामा यथा इदानी अस्मत्स तोपार्थ अस्मदशो भूत्वा नृत्य करोति, तथाग्रेप्यस्मद्वशोस्मत्सन्तोप करिष्यनि इत्याशया तत् नृत्य परमरसाधायक भवतीति नृत्य मधुरमित्युक्तम् । किश्य, भ्रमद्गायभिनयाना वाल्येपि कामिनीसामोदोधकत्वाद्रसानिष्टाना तथैवानुभवात् तत्स्मृत्वा तथोक्तम् । अत पर सख्य निरूपयन्ति सरय मधुरमिति । अय भार । 'समानशीरन्यसनेषु सख्य'मित्युक्तत्वात् सर्वसमक्ष स्वस्य पालभानन खलालनरसापिष्टा तत्तन्मधुरमुग्धभावानुमारिणी विधाय पश्चात् सख्यभार कृत्वा रहमि तत्तलीलारमानुभवमग्रे कारयतीति तत्स्मृत्वा मरय मयुरमित्युक्तम् । अथवा बालभावेन सरय कृत्या सर्वसमक्षमेर प्रियामि सह कीडाकरणे प्रिययो स्वसमीहितरसानुभव एव भवत्यन्येपा बालभावसैवेति तत्स्मृत्वा सरय मधुर मित्युक्तम् । अग्रे गीत मधुरमुच्यते । तस्याय भाव । मुग्धभागागीकारेऽपि यारन्तो गीतभे दास्तदभिनये रसाविष्टानां कामरसाविर्भाव एव भवतीति गीन मधुरमित्युक्तम् । अथवा मुग्धभावप्रदशनार्थमेव कदाचिदव्यक्त गीत करोति तथापि तासा ताशा भिनयजनितभ्रूभगकटाक्षाद्यवलोकने कामरस एच उत्पद्यते, अन्येषा वाल्यरसाविर्भाव एव भवतीति तत्स्मृत्वा तथोक्त । अत एवोक्तम् ‘ब्रजजनश्लाघ्यगुणे'ति गीते, तेन तथात्वम् । अग्रे पीत मधुर भुक्त मधुरमुच्यते । तस्याय भार । बाल्ये पानभोजनादिक श्री मन्मातृचरणसमीपे कृत भवति यद्यपि तथापि संभााग्रहेणैव काञ्चित् प्रिया समाहूप स्वसमीपे स्थापयित्वा तया सममेव पानभोजनादिक करोतीति तस्मृत्वा तथोक्तम् । अथना चौरचर्याक्तप्रकारेण सर्वासामुपभोगकरणात् तथोक्तम् । अथवा साय प्रथम पय फेनादिपान भवति, पश्चाद्रात्रौ भोजन भवतीति, पूर्व तदुक्तम् । तथा च स्वर्णपाने पय फेनपानव्याजेनेस्युक्त्या तस्य मधुरत्व युक्तमेोति तथोक्तम् । एव अनेकप्रकारा पानभो जनादौ भावनीया । तत सुप्त मधुरमुच्यते । तस्साय भाव । यद्यपि शयन बाल्ये मातृचरणसमीपे तथापि भक्ताना राना विप्रयोगेन तदात्मकताया अन्तस्तत्प्राकट्ये तत्व रूपानुभव एव भवति इति तथोक्तम् । प्रातरेत्य वहिरवलोकनाभावनिततापनिवृत्त्यर्थं 'चिरविरहितापहरे' इत्यादि गीतेन प्रार्थ्यते ताभि । अथवा क्रोडीकृत्य लालनादौ वाल बाल्यति पाठ । २ लीलानुकरणे ३ भावप्रियोऽस्मत्तोष कारध्यतीति पाठ । ४ कामुकानामिनि पठ ।५ रसाविटगोपिकामति पाट । ६ बालमावेति पाठ । नियमिति पाठ । सहवेति पाठ । उरुति पट । १. आगवति पद ।

·१७ श्रीमद्वालकृष्णविरचिवविवरणसमेतम् । भावेन कोड एव कदाचित्सपिति तदा तस्या प्रियाया. पक्षसि समालिङ्गध एककरण कुचस्पर्श कुर्वन् स्वपितीति पूर्णरसानुभव एव तस्सा भवतीति तत्स्मृत्वा सुप्तं मधुरमु- तम् । अग्रे रूपं मधुरमुच्यते । तस्याय भाव 1 एव क्रोड एव शयने कृते सर्वाङ्गावलो- वनस्पर्शादौ तन्माधुर्यमनुभूत भवतीति रूपं मधुरमुक्तम् । अथवा, पाल्यदशायामपि ताशरूपस्य परमसौमाग्यौदार्यगुणाधारत्वाद्रसाविष्टाना कामोद्दीपकत्वेन रूपं मधुरमु- क्तम् । अग्रे तिलक निरूपयन्ति तिलकं मधुरमिति । यद्यपि गोरोचनादिकृततिलको मुग्धभावमेव प्रकटयति, तथापि तादृशे रूपे कृतत्वात् स्वस्यापि मोहनैकखभावात् काम- भावमेवोत्पादयतीति तत्स्मृत्वा तथोक्तम् । किय, अस्य तिलकस्य मुख्यत्वेन तनिरूपणात् सर्वेपा भूपणानरमपि निरूपण ज्ञेयम् । तेन सर्वाण्यामरणानि तादृशभावोद्दीपकानि मधुरा ण्येव इति ज्ञापनाय अग्रे निरूपयन्ति मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् । अत पर केवला कुमारलीला निरूप्यते करणं मधुरमिति । यद्यपि श्रीमदाचार्य निखिरलीलामाधुर्यानुभवाद् बाललीरामाधुर्यसमुदायेनैव 'अधर मधुर मित्यादि निरू- पितम् , तथापि प्रथमदर्शने यादृशानुभवो जातस्तादृशमेव माधुर्य प्रथम निरूपित भवतीत्य भिप्रायेण पूर्व प्रथमानुमवप्रकारकभावविवरण कृत्वा पश्चादितरलीलामाधुर्यविवरण कृतमिति श्लोकचतुष्टयस्य पुन पृथक्तया बाललीलाभावनिरूपण कृतमिति ज्ञेयम् ॥ ४ ॥ प्रस्तुत निरूपयन्ति करण मधुरमिति । करणं मधुरं रमणं मधुर तरणं मधुरं हरण मधुरम् । वमितं मधुर शमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिल मधुरम् ॥ ५॥ ईभूपतिलकनिरूपणेन भगवत सकलकलाचातुर्यातिशयस्फुतौ लीलासम्बन्धिविवि थोपायविरचनस्याशक्यस्यापि शक्यत्त्वसम्पादनरूपत्वानुभवात् करण मधुरमित्युक्तम् । एतत्सर्व 'निरायनै सेतुबन्धैर्मर्कटोझवनादिभि । एव विहारै कौमारे कौमार जहत्तुर्मन' इत्यस्य विवरणे श्रीमदाचार्य 'ब्राह्मणोपि भवति क्षत्रियोपि भवत्येकस्सा शाखायामारूढ' सर्व फल भुत' इत्यादि निरूपितम् । विशेषत टिप्पण्या कारिकामि स्फुटीकृत श्री मत्प्रभुचरणै । अग्रे तादृशकृत्यनन्तर रमण मधुरमेव भवतीति रमण मधुरमित्युक्तम् । तन कदाचिद् यमुनापारस्थमर्तुमिलनार्य यातायातमपेक्षितमुभयो सान्निध्ये किञ्चिन्मिपा- न्तर विना न सम्भवतीति कौतूहलक्रीडया स्वस्थ नाविककलाकोशल प्रदर्शयन् पारोत्तारण निधि स्वयमेव करोति मगवास्तदा मक्ताना पारावारोत्तरणविधाने परस्परमिलने सति चिर- निभृतनिर्मरोत्तरलितसुभगानुरागभरमधुरतरोलमितस्मितस्मेरापाङ्गमङ्गविलोकनयचनरचना- या परमकुनुकाकृत विचित्रभावानामु-छलितत्वाद् विलक्षणरसानुमवेन तत्तरणमतिमधुरमनुमूत गलात्मकभावेति पाठ । २ भाति पाठ । प्रदश्यति पाठ । ४ पारोत्तारणेति पाठ ।

·मधुराकम्। भवतीति तत्स्मृत्वा तरणं मधुरमित्युक्तम् । एवं तरणेपि मावा अनेका माश्नीयाः । भने पुनरुपद्रायकलीलां निरूपयन्ति हरणं मधुरमिति । हरणं चौयं पलादन्यसम्पन्धिव- स्तुपदार्थानामाहरणं या, तत्सर्वेपामुपद्रायकम् , भक्तानां तु परमरसानुभावकत्वेन परममधुर- मनुभूतं भवतीति तत्स्मृत्वा हरणं मधुरमित्युक्तम् । अमाप्यनेकप्रकारा ज्ञेयाः । किम, चौर्यसमये गृहीतश्चेद् विविधमावकृतापाहादिदर्शनेन खरूपरसानुभव एव भवतीति तत्स्मृत्वा तस्य मधुरवं निरूपितमिति भावः । एतदने ततोऽप्युपद्रारकमाहुः पमितं मधुरमिति । चौर्येण दधिदुग्धादिक पिनतीति ज्ञात्वा गृहीतयेत् तन्मुखोपरि दुग्धादि- गण्डूपं कृत्वा पलायते, तदा पुनः कौतुकरसापिष्टास्तस्कृति विलोकयन्त्यो हसन्त्येव, न तु तासां कोपादिक भवति, इनि प्रभुरपि दूरे स्थित्वा तन्मुखमवलोकयन् हसतीति स्वरूप- माधुर्यरसमोहिता एव करोतीति तत्समयं स्मृत्वा यमितं मधुरमित्युक्तम् । अग्रे पुमस्ता- दृशोपद्रवोपलम्मनाथ यदा श्रीमातृचरणसमीपे प्रियाः समायान्ति तत्पूर्वमेवागत्य श्री मन्मातृवरणसमीपे परमसाधुर्मूला विविधमुग्धमाकैः क्रीडति, तदा ताम्तरटोपद्रवर्नुः ताशलीलाशान्तस्वरूपत्व विलक्ष्य तजनितमुग्धभावातिसौन्दर्य प्रकटीभवतीति तदनिर्व- चनीयमाधुर्यरसानुभवेन विविधभावतरङ्गान्दोलितहृदया स्वरूपमेव पश्यन्त्यः किमपि वक्तु न शक्नुवन्ति, तत्समय स्मृत्वोक्तं शमितं मधुरमिति । एतदेनोक्त 'तरङ्गा इव रागान्धेदिता प्रिययोर्मियः । माता वत्तुमशक्यास्ते ज्ञेयास्तु तदनुग्रहात्' इति प्रभुचरणः । एव तत्तत्सामयिक उपद्राकमपि परममधुरमित्युक्तम् । अग्रे मधुरा- धिपतेरखिलं मधुरमिति ॥ ५॥ अत पर यमुनातीरलीलास्फूती तन्निरूपयन्ति गुमा मधुरा इत्यादिभिः । गुञ्जा मधुरा माला मधुरा यमुना मधुरा वीची मधुरा । सलिलं मधुरं कमलं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥६॥ यमुनातीरवनेषु गुजानरवो वहवोपि सन्ति फलिता इति 'गुञ्जानां मधुराजनीप्तिभि. सुनासापुटमुक्ताफलभूपण तवाम्यसदृश भवती'त्युक्तत्वेन भागात्मकत्वात् धारण करोति भगवांम्तेन भावात्मकत्वेन सन्माधुर्य स्मृत्वा तथोक्तम् । तथैव वन्यमालाया धारणमपि पुष्पाणां प्रियाहमितसादृश्येन तद्वधितमालाया भागात्मकत्वेन रसोद्वोधकत्वात् परम- सौन्दर्यमाधुर्यानुभवात् मालाया मधुरस निरूपितम् । मालाया 'यहाँपीडति लोके विक्षेपकशक्तिमत्त्वेन रसोद्दीपकत्य निरूपितमति स्फुटमेव तथात्वमिति भावः । अथवा 'दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै रित्युक्ते लीलाया प्रियाविरचितमालाधारणेन आलिङ्गनादिसम्मर्दन- जनितकुमादिसौरभशोभारचितमाधुर्यानुभवात् तथोक्तम् । अथवा 'ग्रीवोर-स्थलकटितटका १एषमनन्ता भागास्तरणेऽपि भावनीया इति पाठ । ३ यीश्येति पाठ।

·१९ श्रीमद्रालगापिरपितविवरणसमेतम् । चीदामप्रपदयोः सततं, विहरन्ती वनमाला मत्तालिकुलैरमवदुद्गीते'ति शोके तत्तदनविहार- व्यजितविपरीतरसभावात्मकत्वं मालाया घोत्यते । तेन तन्माधुर्यसौभाग्यं किं वाच्यमिति भावः । एवमनेकविधा भावाः मालायामपि भावनीयाः । एवं तीरसम्पत्तिमाधुर्य निरूप्य यमुनाया माधुर्यं निरूपयन्ति यमुना मधुरेति । यमुनायाः साक्षादसात्मकममवत्सारू- प्पजनितपरमरुचिरशोमातिशयेन निरन्तरं साक्षादसात्मकमगवद्जरसज्ञरमणीलीलारसानुभ- वोतरसमावात्मकत्वेन च माधुर्यस्य प्रकटत्वात् स्वरूपतो यमुना मधुरेत्युक्तम् । ततस्तरङ्गानामुच्यते चीची मधुरेति । अत्र वीचीनिरूपणे त्रिविधवायुनिरूपणमपि ज्ञेयम् । अन्यथा वीचीनामसम्भवात् । सोपि लीलायां रसाधायकत्वात् मन्द एवेति वीचयोपि मृदुलतरा एव सूच्यन्ते । तादृशीनां शृङ्गाररसजलधिसमुच्छलत्तरलतरङ्गसशप्रियापागरण- समसामाग्येन भावात्मकत्वाद् मधुरत्वं निरूपितम् । ततो जलस्य माधुर्य निरूपयन्ति- सलिलं मधुरमिति । 'उपरि चलदमलकमलारुणद्युतिरेणुजलभरणामुना प्रजयुवनि- कुचकुचमारुणमुरः स्मारयसि मारपितुरधुने ति निरूपणात् जलस्यापि ताशरसात्मकभाव- रूपत्वात् मधुरत्वं निरूपितम् । किश्च, 'सकलगोपिकासङ्गमस्मरश्रमजलाणुभिः सकल- गावजैः सद्गम' इत्युक्तप्रकारकरसात्मकत्वेनापि मधुरत्वस्मरणात् तथात्वमुक्तम् । तेन जलक्रीडाजनितपरमानन्दानुभावकत्वात् तथोक्तमित्यपि सूचितम् । किश्य, कुमारिका- मिः जलक्रीडायां व्रतपर्योक्तप्रकारकसलिलमाधुर्य ययानुभूतं तथा स्वस्थाप्यनुभवात् तयोतमित्येवमनेकप्रकारा भावनीयाः । ततः कमलानां निरूपयन्ति कमलं मधुर- मिति । यद्यपि कमलानां माधुर्य तापहारकादिधमैंः प्रकटमेव, तथापि 'अत्राधिरजनिहरि- विहृतिमीक्षितुं कुवलयाभिधनयनान्युपसि तनुप' इति यमुनाष्टपदीगीतोक्ततन्नयनरूपत्वेन रसात्मकत्वात् तल्लीलावलोकनजनितविविधभावसंवलिततद्रसरूपमकरन्दमाधुर्यानुभवात् तथोक्तमिति भावः । अथवा, प्रियानेत्रसःशशोभातिशयधारणेन भावात्मकत्वात् तथोक्तम् । एवं यमुनासम्बन्धिसमस्तपदार्थानां माधुर्यवत्त्वमेवेत्यग्रे मधुराधिपतेरित्युक्तम् ॥ ६॥ अतः परं समस्तलीलोपयोगिपदार्थानां उद्दीपनविभावादीनां माधुर्य निरूपयन्ति गोपी मधुरेति । गोपी मधुरा लीला मधुरा युक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम् । दृष्टं मधुरं शिष्टं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥७॥ गोपीपैदेन शुद्धभावात्मिकास्ता उक्ताः । यद्यपि लोकेपि नायिकानां माधुर्य भवति तथाप्येकान्तिका एताः शुद्धमावेन परमन्निग्धाः अलौकिकरसात्मिका भगवत्स्वरू- पैकनिष्ठा इति स्वरूपत एव साहजिकमलौकिकमाधुर्यमस्तीति तादृशस्वरूपानुभवाद् गोपी मधुरेत्युक्तम् । किश, एतासां शुद्धमाववत्वेन देहसाणेन्द्रियान्तःकरणादयोपि भगवत्व- भावावनेति च पाठः। १पम्नेवि पाठः।

·२० मधुराष्टकम् । रूपभावात्मका एवेति तत्सौन्दर्यमाधुर्यतावण्यादीनां सर्वदा प्रकाशमानत्वात् सार्वदिकमेव तासामलौकिकं माधुर्यमिति तस्मृत्वा तथोक्तम् । किध, यमुनामाधुर्यवर्णनप्रम्ताचे गोपी मधुरेति निरूपणात् जलक्रीडासमय सूयते । तेन जलक्रीडायां गोपीनां वसनभूषणादी- नामल्पत्वसम्मवात् सामाविक सौन्दर्यजनितमसाधारणं माधुर्य तत्तदङ्गेप्यनुभूतं भवतीति तत्स्मृत्वा तथोक्तम् । अत्र गोपीपदे त्वेकवचनं शुद्धमावात्मकजात्यभिप्रायेणोक्तम् । ततो लीला. या मधुरत्वं निरूपयन्ति लीला मधुरेति । तादृशीनां लीला हावभावकटाक्षादिरूपाः 'का- यित्कराम्बुजं शौरे रित्यारम्य 'पादन्यासैर्भुजविधुतिमिरित्यादिसर्वाः शरत्काव्यकथारसाश्रया इत्यन्तेनोक्ताः सर्वा मधुरा इति तदखिलं स्मृत्वा तथोक्तम् । यद्यपि लोकेपि कामलीला मधुरा भवति, तथापि भगवालीलायामुद्दीपनविमावानामालम्पनविभावानां चालौकिकरसा- स्मकत्वात् तलीलानामप्यलौकिकत्वेन तन्माधुर्यस्य चैलक्षण्यानुभवात् तल्लीला मधुरेत्युक्तम् । किञ्च, गोपीपदस्स शुद्धभावार्थकत्वात् शुद्धभावप्रसादित इति प्रस्तावे कुमारीणां तथा निरूपणात् ता अपि अत्र निरूप्यन्ते गोपी मधुरा लीला मधुरेति । किञ्च, यमुना- सम्बन्धिलीलानिरूपणप्रस्तावे 'गोपी मधुरे'ति निरूपणेनापि व्रतसम्यन्धिन्यो ज्ञायन्ते । यमुनायाः कुमारीकामपूरकत्वात् । तदुक्तम् । 'कुमारीकामपूरके कुरु भक्तिरायोमिति । तास्तु यमुनायां शृङ्गारोद्दीपकवसनेन भूपणादित्यागेन विहरन्तीति तासां परमसौन्दर्य- माधुर्यरमणीयतरप्रत्यगावलोकनार्थ भगवता वसनेषु हृतेषु पुनस्तत्वार्यनतदुत्तरविरच- मायामन्तरुच्छलद्रसान्धिपूरजनितविचित्रमावतरङ्गसंवलितावलोकनपरिहासकौतुकरसात्मक- मुग्धभावातिललितसकलागावलोकनजनितपरमरसानुभवोमूद्भगवत इति तत्स्मृत्वा गोपी मधुरा लीला मधुरेत्युक्तम् । अग्रे पुनः खसमीपागमने स्खकरकमलेना- लौकिवारसात्मकवसनयोजनं युक्तपदेनोच्यते । तादृशं वसनपरिघापनं स्मृत्वा युक्तं मधुरमित्युक्तम् । अग्रे मुक्तं मधुरं निरूप्यते । तस्यायं भावः । तत्तदगपरमसौन्दर्यमाधु- यावलोकनपूर्वक नीवीपरिधापने सात्त्विकभावाविभावेन करकमलानीवी स्खलतीति तत् स्मृत्वा मुक्तं मधुरमुक्तम् । अथवा सौन्दर्यावलोकनार्थमेव करकमलानीवीं मुञ्चतीति तथोक्तम् । अथवा परिहासार्थमपि तया करोतीत्यनन्तप्रकारकभावसंवलितं मोचनमुक्तम् । अथवा प्रौढानामेव मोचनमुच्यते । तदा 'नीवी प्रति प्रणिहिते च करे प्रियेणे'त्युक्त्या तन्मोचनमाधुर्य तदनुभवैकवेद्यमिति तत्स्मृत्वा तथोक्तम् । अग्रे दृष्टं मधुरं निरूप्यते । तस्यायं भावः । तादृशे समये परस्परोच्छलितकाममावतरलतरावलोकनं परममधुरं भवतीति तथोक्तम् । अथवा घेतस्थानामेतावत्पर्यन्तं कौमारभावसंवलितावलोकनममूदधुनैव तथा- विधकामरूपवसनपरिधापने तद्रसात्मकं परस्परं निरीक्षणं परममधुरं भवतीति तस्मृत्वा दृष्टं मधुरमुक्तम् । तथा चोक्तं 'प्रेष्ठसङ्गमसनिता' इत्यस्य विवरणे रसात्मका जातास्ता' वृतार्यानानिति पाठः ·. श्रीमद्वालकृष्णविरचितविवरणसमेतम् । इति श्रीमागवते । अतः परं श्रीमतः शिष्टं मधुरं निरूप्यते । अनाय भावः । प्रतस्थाः सवा ऋषयः । तेषां परमानुग्रहेण देहप्राणेन्द्रियान्तःकरण तद्धर्मादयः सर्वे भगवता खविष- यीकृताः, अधुना लीलात्मकखरूपप्राप्त्यनन्तर तदीयपुस्त्वाख्यो यो धर्मः सोपशिष्टः पृथ- क्तया भगवता वान्तःस्थापितोङ्गीकृतत्वात् । तद्धर्मरूपा एव ते वयस्साः, तेषां दर्शने तासां स्वधर्मरूपत्वाज्ञानालजया विविधभावसंवलितवचनमाधुरीसमुद्रलहरीविलासा जाताः, तेषां तु तद्धर्मरूपवयस्सत्वन पृथग् विद्यमानत्वाद् भगवत्कृतिचातुर्यज्ञानेन स्वस्थापि तदङ्गी- कृतिजनितरसात्मकभावरूपत्वसम्पत्तिज्ञानेन च विविधभावाकूत तहीलावलोकनं भवतीति तत्स्मृत्वोक्त शिष्टं मधुरमिति । तादृशलीलावलोकनमितरपुरुषाणां न सम्भवति रसा- माससम्पादकत्वात् । अथवा उद्दीपनालम्पनविभावलीलानिरूपणानन्तर 'शिष्ट मधुर मिति निरूपणात् शिष्टपदेन रमणमेवोक्तम् । तेन 'आत्तगजेन्द्रलील' इत्येतत्प्रकारकानिर्वचनी- यमाधुर्यानुभवात् तथोक्तम् । अथवा शिष्टपदेन रत्यन्तो ज्ञेयः । तेन लोके तदन्ते विरतिर्भवतीति रसाभावो निरूपित इत्यतो भगवतस्तत्करणमपि मधुरमेवेह विरत्यभावादिति शिष्टं मधुरमुक्तमिति भावः । तथा चोक्त 'स्वरतिरात्तगजेन्द्रलील'इति । तादृशमपि भगवत्सम्बन्धिरससम्पादकमिति मधुराधिपतेरखिलं मधुरमित्युक्तमग्रे ॥ ७॥ अतः पर परेपामप्ययोग्यानां योग्यत्व निरूपयन्ति गोपा मधुरा इति । गोपा मधुरा गावो मधुरा यष्टिर्मधुरा सृष्टिर्मधुरा । दलितं मधुरं फलितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ८॥ गोपा अन्तरङ्गाः शुद्धभाव प्रपन्नाः सङ्केतादिषु भगवल्लीलासाधकाः तत्तद्भक्तसङ्गम- करणैकतत्पराः सर्वदा भगवद्भावाविष्टाः सर्वदानुभूतलीलागुणगानरसैकसरसमानसाः, अत एव बहिरपि तदेकरसानयनाः तत्तत्प्रियासम्बन्धिवार्तानुवादकरणोपयोगित्वेन भगवतोऽतिप्रियाः, तादृशानां तेषा तावन्निसिलधर्मादिस्कृतौ गोपा मधुर। इत्युक्तम् । एतदेवोक्त वेणुगीते 'एते देवाः साक्षिण' इति विवरणे । ततोग्रे इतोप्ययोग्यानां माधुर्यं निरूपयन्ति गावो मधुरा इति । गावस्तु पशुत्वेन अत्यन्त अयोग्या., तथापि वेणुनादामृतप्रवेशे तासामपि रसात्मकालौकिकमावसम्पत्तिः पशुत्वधर्मनिवृत्तिपूर्वकं सम्पन्नेति 'गावश्च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीतपीयूपमुत्तमितकर्णपुटैः पिबन्त्य' इत्यनेन निरूपितम् । अत एव गावोपि भावात्मकत्वेन मधुरा एवेति तथोक्तम् । अथवा गावोs- नुभाविका., गोदोहनादिव्याजेन ततद्भक्तसयोगे तत्तद्रसानुभकारिका इति विप्रयोग- समये तासां गवां दर्शनस्पर्शादी तत्तप्रियावलोकनस्पादिमाधुर्यानुमको भवतीति तत्स्मृत्वा गायो मधुरा इत्युक्तम् । अत. परमचेतनानां तनापि शुष्काणां मधुरत्व निरू- 1वधर्मस्पति पाट । १ पूर्वग्नुभूतेति पाठ । ३ अनुभाविका इति च पाट ।

·२२ मपुराष्टकम् । पयन्ति पष्टिमधुरेनि । पष्टिीरसा, तसा अपि मधुरत्वस सम्पादने अत्यलौकिक चरित्र भगवतो निरूपितम् । अय माय । यष्टिस्तु नियामिका दण्डसाधिका भवति । रसात्मकलीलाया दण्डान्तराभावात् यष्टिनिरुपणेन दानलीला व्यज्यते । तेन दघि विकयार्य निर्गताना वने समागताना अमवलपीना निरोधार्य प्रवृत्तस तनिरोधसाधिका यष्टिरिति ज्ञाप्यते । तथा च तनिरोधकरणे परस्परोत्तरप्रत्युत्तररसार्णवे ममाना समु परणे सति प्रथम निरोधव्याजेन परमलावण्यरससवलितानेकमावोलसितापूर्वतररुचिर स्मितस्मरोकुलविलोचनसुधासिन्धुप्रसतमाधुरीमरातिमधुरापातमझीमिरनजरङ्गतरझानेज पत्ता भगवा तासा वक्ष स्थलादिपु यष्टचैव सर्य क्रियते, तदा करकमलसम्बन्धन नितरसात्मकयष्टिस्पर्शेन कुसुमशरस्पशीपातेनेव तासा हृदय विविधमावोधूर्णित भवतीति तन्माधुर्य तासामेव वेच नान्येपाम् । स्वस्थ तदनुभवात् तत्स्मृत्वा यष्टिर्मधुरेत्युक्तम् । एव लोकदृष्टया अयोग्यानामपि भगवत्सम्बन्धित्वेन मधुरत्व निरूप्य लीलासष्टि सर्वापि मधुरै वेति निरूपयन्ति सृष्टिमधुरेति । अय माव । 'पुष्टिं कायेने ति वाक्यात् साक्षादसात्मक भगवचरणारविन्दरजआदितदप्राकृतभूतसम्पादितस्वरूपा लीलासृष्टिः, तर यस्य यादव रूपमपेक्षित तादृशमेव भवितुमर्हतीति लोकदृष्ट्या येष्टे नीरसत्वेपि रसात्मकदृष्टयन्तर्गतत्वेन भाषात्मकत्वात् तस्या मधुरत्व निरूप्प सृष्टिरेव सर्वा मधुरेति ज्ञापनाय सृष्टिमधुरे- त्युक्तम् । एव भगवत सर्व रसात्मकमिति निरूप्य तादृशस्य स्वरूपनिरूपणपूर्वक उप सहरन्ति दलित मधुर फलित मधुरमिति ! अब भगवतो रसात्मकफलरूपत्वाद् अजसीमन्तिनीना तद्दलत्वेनोपभोगयोग्यत्वेन माधुर्य निरूपितम् । एष सति फलस्य वृक्षाश्रयत्वाद् भगवतो वृक्षरूपत्वमपि निरुप्यते । तथा चोक्तमपि श्रीप्रभुचरणे 'नन्द गेहालवालोदितस्त्रीरागसेकसवृद्धसुरवृक्ष' तथा 'भावैरकरित महीमृगशामाकल्पमासिञ्चित मिति । लोके वृक्षस्य फलमेव उपभोग्य भवति । अय तु अङ्कुरमारभ्य फलपर्यन्तमन वरतसुरवृक्ष एव रसात्मक उपभोक्ष्यते इति ज्ञापयितु दलित मधुरमित्युक्तम् । वृक्षस्य यथा प्रथममङ्करमारभ्य पलवशाखाकलिकापुष्पफलानि क्रमशो भवन्ति, तथास्यापि नन्दगेहालवाले प्राकट्यादारभ्य वाल्यकौमारपीगण्डकैशोरपर्यन्त सर्वदा रसात्मकत्वेन उपभोग्यत्वमेवेत्सलौकिकत्वेन ततो वैलक्षण्य निरूपितम् । किश्च, अय रसात्मको वृक्ष इति रसस्य भावात्मकत्वेन भावाना कोमलप्रौढतरादिविविधविचित्ररूपत्वादकरपल्या दिरूपत्व शास्ने निरूपित 'अङ्करपल्लवशाखेत्यादिने ति । तादृशत्वज्ञापनाय भगवत' पल्लवादिधारण श्रीभागवते निरूपितम् 'चूतप्रवालबहस्तबकोत्पलान्जमाले'त्यत्र । तावास्तु विवरणे 'वस्तुनिर्देशमानेणे'त्यादिकारिकाभि स्फुटीकृता इति तत् सर्व १ तरुणीनामित्यपि पाठ ५ सपरिवि पाठ । १ समुरारलेति पाठ । ३ सेरामळेति च पाठ । रभिनयतेवि ·०३ . श्रीमद्वाळफणविरचितविपरणसमेवम् । स्मृत्वा दलितं मधुरं फलितं मधुरमुक्तमध्यवधानेन । किन, सत्रोपममोपसहारा- भ्यामपि अयमेव भावार्थ स्फुटीभवति । तथाच उपक्रमे अधरसोक्तत्वात् उपस: हारे दलितस्स निरूपणाच अपरस्य दलरूपत्वेन उपक्रमोपसहारसङ्गतौ सत्या तन्मध्यपातिसम्पूर्णवृक्षस्यैव रमात्मकत्वेन उपभोग्यत्वमिति ज्ञापनार्य अन्ते पुनर्फलितं मधुरमुक्तमिति भावः । एव सम्पूर्णवृक्षस्य रसरूपत्व निरूप्य फलरूपत्व निरूपयन्ति फलितं मधुरमिति । 'अतो निरोधो महाफल' इत्युक्तत्यात् फलप्रकरणीयपूर्णसयोगरसा- नुभवानन्तर विप्रयोगे श्रीमदुद्धवमिलनजनितोत्सवभराविर्भूतविचिनभावामृतसिन्धुकलोल- दोलायितनजयुवतिदेहप्राणन्द्रियान्त करणादिषु तत्तद्रूपेण निरन्तर लीलाकरणरुप यत्फ- रित तन्मधुरमित्युक्तम् , तथा निरोधस्स सम्पूर्णत्वादिति । अत एव 'उद्धवागमने जात उत्सव सुमहान्यति निरूपित निरोधवर्णने । एव फलपर्यन्त निरूप्य भगवतो खुमेयर- सात्मकत्वादुमयरसलीलापि सर्वा मधुरैवेति निरूपयन्तो निरोधसमाप्तिं निरूपयन्ति मधुराधिपतेरखिलं मधुरमिति । उभयरसरूपस्य सर्व मधुरमेवेति निरूपणात् सयोगे यया शृङ्गाररसान्त पातित्वेन वीरादीनामपि मधुरत्वम् , तथा विप्रयोगेपि भत्यार्त्या कश्चिदपि प्रियचरणसम्बन्धो भवत्विति वुझ्या कृताना 'कस्साश्चित् पूतनायन्त्या' इत्यादि- उक्तप्रकारकनीरादीना रसत्वेन मधुरत्वमेवेति ज्ञापनाय असिलमेव तादृशस्य भगवतो मधुरमित्युक्त श्रीमदाचार्यचरण मधुराधिपतेरखिलं मधुरमिति ॥ ८॥ मधुराधिपते रूपमाधुर्यमधुरासिलान् । श्रीमदाचार्यचरणान् नमामि मधुरप्रदान् ॥ १॥ खत समुल्लसद्भरिकरुणामृतकेलिन । अनुग्रहानिलेनेद मानस सुरमीकृतम् ॥ २ ॥ तत स्फुटोऽमून्मधुरमावाना कोपि सौरम । विकसन्ड्रीमदाचार्यमुखपद्मसुधात्मनाम् ॥ ३ ॥ अगाध माधुर्य जयति मधुराधीशजलधे रगाह्यस्तल्लीलाम्युधिमधुरिमा वागविषय ।। अपि स्वाचार्यास्याम्बुजमधुरता तर कृपया । स्फुटा भावा केचित् तदिह खलु पिन्दोविलसितम् ॥४॥ श्रीविठ्ठलेश्वरपदाम्बुजम माध्वीमाधुर्यलुन्धमदमत्तमधुव्रतस्य । आनन्दगुञ्जितमिनालपित ममेद सौहार्दत वसुहृद परिशीलयन्तु ॥५॥ इति श्रीवल्लभाचार्यसूनुश्रीगोखामिश्रीविठ्ठलेश्वरदीक्षितात्मज- श्रीबालकृष्णकृतं श्रीमधुराष्टकविवरणं सम्पूर्णम् । १ तदन्यवधानेनेति पाठ । ४ आसवात्म. ३ रसात्मकस्येति पाठ । २ तस्वरूपेणेति पाठ । यानिति आमवा मनामिति र पाठौ।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः। मधुराष्टकम्। श्रीवल्लभकृतविवरणसमेतम् । जयन्ति जगतीतले भगवदास्यवैश्वानरा स्वकीयजनभावनाप्रकटवलमाधीश्वरा । वियोगतरलीकृतरजवधूपिलास ययुस्त एव मधुराष्टके मधुरगीतपूर्णात्मका. ॥१॥ यत्करुणीकृतदृष्टया भावा स्वत एव वर्धिता सततम् । हृदये तदेकशरणे वन्दे तान् श्रीमदाचार्यान् ॥२॥ श्रीमदाचार्यचरणकमलैकरसाश्रय । ससिक्तहृदयात्माह व्याख्यास्से मधुराष्टकम् ॥ ३॥ सर्वा सर्वात्मभावेन भगवद्गानतत्परा । साक्षात्फलात्मरूपेण कृष्णेनाङ्गीकृता हि ता ॥४॥ ततो मानादिभावेन स्वान्ते मान पर दधु ३ तद्वीक्ष्य भगवान्मध्यस्तिरोधान चकार हि ॥५॥ तद्वर्ण्यते द्विधा तासु स्वरूपेण गुणेन च । गुणानामपि तादात्म्य स्वरूप वै रसाकरम् ॥ ६॥ 'रसो वैस' इति श्रुत्या तत्तथैव निगद्यते । 'यताकृतिस्तन गुणा' इति न्यायोपदेशत ॥ ७ ॥ तस्मात्स्वरूपमाधुर्यं गुणाना वा तथैव च । विवेकरहिता भक्ता भावयेयुर्मुहुर्मुहु ॥ ८ ॥ प्रत्यङ्गभावनापूर्व गान सर्वा पृथक् पृथक् । कालक्षेपाय तास्तत्र कुर्वन्तीति परस्परम् ॥९॥ अथ श्रीमद्वलभाधीशचरणास्तारशीना भाव स्वहृदि समाधाय तत्तलीलानुभव कुर्व न्तस्तादृशालापसयुक्तगुणगानपरा सन्तो यथा कथञ्चिद्विप्रयोगकालक्षेपार्थ सर्वथा यत्क्षण मपि तेन विना स्थातु न शक्यते, तदनिर्वाहकलेन कल्पान्तरोपसमकक्षत्वेन 'उटियुगायते वामपश्यता मिति वाक्यात्ताशभावयुक्ताना भाव चानुभूय स्वस्स प्रथममित्येव तदास रूपत्वेनोगताधरसुधापानकरणत्वेन च प्रार्थयन्ति अधरं मधुरमिति । अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम् । हृदयं मधुर गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥१॥ या सुधा सर्वांभोग्यरूपा, स्वामिनीना गुणगानदशायामेव कर्णद्वारेण हृदये प्रवेष्ट शक्या, तनापि तदधरसम्बन्धेनैव मधुरा, सा लोभात्मक अधर एव स्थापिता, तस्त्रार्थनाया तावन्मानमित्युक्तम् , तया च तद्गुणगानलीलासामयिकमनुमावादिक सर्व हृदि कृरवेत्युक्तमि ·२५ श्रीवल्लभातविवरणसमेतम् । त्यर्थः। यद्वा । अपरमेव मधुरमिति स्वामिनीनामिव भगवतस्तद्गुणालापेनवोत्कण्ठानिरहशामक- वात्तदावापन्न मिति सार्वदिक सूचितम् । तेन तद्विना क्षणमपि कुत्रापि सातु न शक्नोतीति भावः । ताइग्मावसम्पादने श्रीमदाचार्याणामेव श्रीयमुनावलीलोपयोगित्वादिकमस्तीति ज्ञापनायायुक्तम् । अथवा । पूर्वोक्तभाववतीनामवस्यां दृष्ट्वा स्वस्मिन्नपि तद्भावापन्नतया विप्रयोगरसानुमवार्य तद्भावपूरकत्वेनानन्यधर्मस्फूर्ती कयमपि शरीरसम्पादकत्वेन च रसव- शातथैवोक्तम् । अत एव 'तत्कथाक्षिप्तचित्त' इति सर्वोत्तमे प्रभुमिनिरूपितम् । अथवा । समानशीलव्यसनवत्वेन सजातीयतादृशीभिः सह लीलामृतजलधिमध्यपातिवादवगाहनपूर्वक माधुर्यविशिष्टमधरमेव प्रार्थयन्ति । तथा च विविधलीलाभावतरङ्गनिममत्वे तदाधारत्वेनैव स्वखरूपम्यितिरिति भावः । अत एव तृतीयाध्याये प्यधरसीधुनाप्याययस्व न इति । अथवा । खस तदास्यरूपत्वेन प्रतिक्षण तदधरसुधासवलितत्वानुकूलकृतिकरणलेन चैतयोर्व्यापार- सत्त्वादिति सर्वदा तदनुभवेनाधुनापि पूर्वात्परसरानयानुभूत स्मृत्वा तासां मावपोषणार्थ सम्प्रत्येकां प्रत्यवदन् अधरं मधुरमिति । एवमघरशोमाजनितमाधुर्य निरूप्य पदन- शोमां निरूपयन्ति वदनं मधुरमिति । पूर्वोक्तभाववतीना सर्वदा भक्तिरूपमगवन्मुखारवि- न्ददर्शनेनोत्कटमारजनिततापोपशमनत्वादिदानी तद्राहित्येन कय तत्तापशान्तिरिति परस्पर तगतमाधुर्यनिरूपणार्यमत्यार्तिपूर्वक तद्विषयक दर्शनमेव भावयन्ति । तथा च । तागव- साया सर्वथा जीवनासम्भावनाया खाम्यनुपयोगदशायां तदनुभव स्वास्थ्ये हेतुरिति तयानापीति । अथवा । स्वामिनीना फलरूप तावदिदमेव यत प्रातरागम्य सायमागमन. पर्यन्त तद्भावनपर्यन्त तद्भावना तावत्पर्यन्तमपि विधुचकोरवत्स्मरणमानेणैव तावत्काल कथमपि नीयते । पुनस्तत्समयप्रतीक्षयैव तादृगुच्छलितरसस्वभावत्वात्सन्मुखाभिसरणादिक- मपि फियत एव । तदैव भगवानपि मयूरानुकरणपूर्वक नृत्य कुर्वन् तादृशकटाक्षावलोक- नादिभिस्तासा सर्वभावपूर्वकमनोरथमापूर्यन् गोष्ठ प्राप्नोतीत्यर्थ । अत एव 'मुदितवक्त्रमु- पयाति दुरन्त मोचयन्त्रजगवा दिनताप मिति । एतावन्मानं सर्व हृदि धृत्वा वदनं मधुर- मित्युक्तम् । यद्वा । 'यस्पीडे'ति श्लोके गोपिकानामेव भावरूपस्तदर्थमेव कोटिकन्दर्प- लावण्यरूपो भगवान् प्रकट. कृष्ण इत्युच्यते । तस्मात्स्वामिनीना यस्फलित फल तदनुभूय समानशीलव्यसनवतीषु तावदिदमेव निश्चीयते । 'अक्षण्वता फलमिद न पर विदाम' इति तामिगीतमपि । तथा सति फलसम्बन्धि मधुरत्वमित्युक्तम् । यद्वा । वदनस चन्द्रोपमत्व- मपि पटत एव । यथा शीतलत्वात्तापहारकत्लाजीवनसम्पादकत्याच भगवन्मुसचन्द्रोषि तामां सुखदोस्त्विति भाव । अथवा । स्वास्स तदास्यरूपत्वेन प्रतिस्वामिनीमाननिराकरण- दद्यायामपि तद्गुणानुवादार्थ मध्यस्थतया प्रत्युपकृतित्वेन च सर्वदोमयरसप्राप्तावपि माधुर्य- विशिष्ट कटाक्षादिमावयुक्त वदनमप्यनुभवयोग्य कसेतीति फलितम् । अत एव 'मधुरया गिरा वल्गुषाक्यये'त्युक्तम् । एतत्सर्व हदि कृत्वा वदनं मधुरमित्युक्तम् । एव वदनशोभा- ·मधुराष्टकम् । जनितमाधुर्य निरुप्य नयनशोमाननितमाधुर्य निरूपयन्ति मयनं मधुरमिति । एतनाव- पतीनांतु भगवदीक्षणमात्रेणैव काममावजननाचासामिन्द्रियादिपुतन्यापारसत्पात् क्षणमात्र- मप्येताः स्थातुं न शकुवन्तीति, तथावस्थायां तागीक्षणापेक्षायां तस्यैव खरुपमापन चान, नो चेतद्विना पलराहिल्यैन विरहसागयिकंजीवनमेव न सम्मवेत् , तथा सति तावदीक्षणमात्रे व तासां जीवनमुचितमिति मावः । अत एव त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणे'सभिप्रायेण नयनं मधुरमित्युक्तम् । अथवा । नयनमिति जात्यमिप्रायेणेकवचनम् । तया सति स्वामिनीनां कटाक्षादीन्यलससंवलितानि मापरूपाणि नियावलोकनरूपाणि भगवन्नयने प्रतिविम्पितानि तद्भावपूर्वककटाक्षावलोकनानुसन्धानेन मधुरत्वप्रतीतिरित्यपि सुतिः । अत एव 'शश्वप्रि- यासितापा'त्यत्र तथैव निरूपणादिति भावः । यद्वा । नयतीति नयनं, तेन सर्वान् लीला- सृष्टिस्यान् मजनानन्दानुमवार्य सरूपानन्ददानार्थ च लीलामृतसमुद्रादुनृत्य तदनुभव कारयित्वा नेत्रद्वारेण पुनस्तत्रैव तथा लीनान् करोतीति फलितमित्यर्थः । अत एव 'प्रह- सितं प्रिय प्रेमवीक्षण मिति तामिर्गीतम् । अथवा स्वस्य सन्नियोगशिष्टत्वेन तावन्मानं सर्व हृदि कृत्वा नयनं मधुरमित्युक्तम् । एवं नयनशोमाजनितमाधुर्य निरूप्य हास्यशोमाजनित- माधुर्य निरूपयन्ति हसितं मधुरमिति । एतद्भाववतीनां मानसस्स त्रिगुणात्मकत्वेन निरूपणाद्भगवानपि प्रेमहासावलोकनपूर्वकैस्त्रिमिः कृत्या तद्धरणं करोतीति तदाक्षिप्त- मनाः सत्यः खप्रेष्ठमपि नालोकितवत्यस्तावत्कालं कयमपि वहन्त्यस्तद्धसितस्य माधुय खस्वास्थ्यहेतुतया सम्प्रति निरूपयन्ति । तथा सति तद्धर्मपुरःसरत्वेन तद्धाससापेक्षकमाधु- र्यावलोकनेनैव जीवनसम्भावना, नान्यथेति भावः । अत एव 'उदारहासद्विजकुन्ददीधि- तिरिति लीलोपयोगित्वेन निरूपितम् । यद्दा । मगवतः सर्वदा लीलापरवशत्वात्तत्तद्वक्तभावा. नुकूलत्वेनैव स्थितिश्चोच्यते । तेन तत्तद्रावानुरूपहास्योक्तिरपि निश्चीयते । तस्मादेतासां वियोगभावनितहास्यप्रार्थनायां तद्धसितस्स जीवनसम्पादकत्वात्सुधारूपमाधुर्य प्रार्थयन्ती- ति भावः । अथवा । खस्य तदास्यरूपत्वाद्धासस तदाधारकत्वेन प्रतिक्षणं स्वामिनीविष- यकमपि तदनुभूय तत्सम्बन्धेन द्विगुणितमाधुर्य भावयन्तीति श्रीमदाचार्यैस्तावन्मात्रमपि सर्व हृदि धृत्वा हसितं मधुरमित्युक्तम् । एवं हासजनितमाधुर्यं निरूप्य हृदयमाधुर्य निरूपयन्ति हृदयं मधुरमिति । तिरोधानदशायामपि भगवानेतासां हृद्येव स्थितः, न खन्यत्र, नो चेत् , तासां लीलाभावनमेव न सम्भवेदतोऽन्यत्रापि स्थितिः, परं भावरूपेणात्रैव ज्ञायते । किञ्च, धर्मसहित एव हृदयारूढो जातो, न तु केवलं धर्मः, तस्मिन् समये तद्धृदय- सम्बन्धमात्रेणैव तथैवोक्तमित्यभिप्रायो ज्ञापितः । यहा । रसोदुद्धदशायामपि विपरीतानुकर णत्वोक्त्या तद्धर्मान् स्वस्मिन्नपि स्थापितवत्यः, स्वधर्मास्ताखेव स्थापयन्ति इति विशेषतः पर- स्परं हृदयोपगृहनं जातमिति तथैवोक्तम् । तथा सति तद्भावानुकृत्यालिङ्गनपूर्वककृतिमत्त्वादि- धर्मसहितत्वेन हृदयं मधुरमेव प्राप्तमिति भावः । अथवा हृदय एन स्वामिनीभानगि-

·श्रीवल्लभकृतविवरणसमेतम् ।
रूपकत्वेन भगवानपि स्वस्मिंस्तद्धर्मान् संस्थाप्य तद्भावमगीकरोति । तथा सति सर्वभाव-
प्रपत्तावताभिस्तद्भावात्मक हृदयं मधुररूपेणैनानुभूतमिति भावः । अथवा । स्वस्य भगवदा-
त्मकत्वेन स्वामिनीभावसन्नियोगशिष्टत्वेन च सर्वदोभयरसात्मकं हृदय चानुभूय मधुर-
मित्युक्तम् । एवं हृदयमाधुर्य निरूप्य गमनमाधुर्य निरूपयन्ति गमनं मधुरमिति ।
भगवतो मावात्मकत्वाद्भावानुकरणकृतिमत्त्वाच लीलोपयोगिनीनां हृदयदेशे भाररूपेणैव
गमन करोतीति सर्वत्र गमनशील एव भवति । अत एव तद्भाववतीनां हृदये भावानुकूल-
लीलाविष्करणार्थं मानादिदोपदूरीकरणायं च तत्तद्भावरूपेण गमन, तनापि रसानुभावकत्वेन
तदनुकूलमजनानन्ददानेन वा गमन तथैरोक्तमितिभावः । अथवा । यदेतासां परित्यज्यान्यन
वनान्तरमपि गच्छेत् तदा द्रुमलतादीन् ता एव पृच्छन्ति । अत्रैव समागतोऽयं नन्दसूनुर्भ-
वद्भिदृष्टश्चेन्न. सूचनीय इत्यर्थः । नोचेत्, कथ पदपतिभूमौ दृश्यत इति तद्दर्शनानां मनोनु-
रखकत्वेन गमनं मधुरमित्युक्तम् । तथा सति सर्वथेदानीमयमपि यत्र कुन वा हपदि-
पूर्वक गमन प्रापयिष्यतीति भावः । यद्वा । तत्सन्नियोगशिष्टत्वव्यतिरेकेणापि विप्रयोगपुष्टीक-
रणेऽप्यसमर्थः सादतो भावनायां साक्षात्स्पीभावादाविर्भूतलीलायां गतिर्गमन मिति तत्प्राप्तिः
सूचिता । तथा सति सयोगरसानुभवकर्तृणां विप्रयोगरसस्स तत्पूर्वाङ्गत्वात्तेन विना तदसम्भवा-
तत एवातिप्रियत्वेन माधुर्योक्तिरिति भावः । अथवा । खस्स भगवत्सहकारिंगमनशीलत्वेन
या यर भगवानागच्छति तरतत्रैव अन्त. स्वयमपि स्थितः सन् तादृशीनां हदि गमनपूर्व-
कमाधुर्य चानुभूय गमनं मधुरमित्युक्तम् । एव गमनमाधुर्य निरूप्य धर्मित्वेन च माधुर्य
निरूपयन्ति मधुराधिपतेरखिलं मधुरमिति । भगवतो रसात्मकत्वात्तलीलाया अपि
रसात्मकत्व, यया स्वरूपेऽनुमवादीनां भावनापर्यवसायित्व, तथालीलायामपि ज्ञापयितु तास्ता
अनुचरित्युक्तम् । तेन स्वरूपस्य लीलात्मकत्वात्तदधीनत्वाच सन्नियोगशिष्टत्वादपि यत्र
यत्र लीला भवति तत्र तत्र स्वरूपमप्युटुद्ध भवतीति निर्गलितार्थः । यद्वा । यताकृतिस्तत्र
गुणा वसन्तीति न्यायेन गुणानां माधुर्येणैव निरूपणत्वातदधिष्ठातर्यपि माधुर्यवाचकवे किं
वाच्यमिति कैमुतिकन्यायः प्रदर्शित । तथा सति मधुराधिपतेर्भगवतो यदखिलं
लीलात्मकं स्वरूपात्मक वा तत्सर्व मधुरमेव मावनीयमिति दिक् । अथवा । खस सन्नि-
योगशिष्टत्वेनैव स्वरूपात्मकत्व लीलात्मकत्व च चोधयन्स्वकीयान्प्रति तादृग्भारपरवश-
वादतिकरुणत्वेन तथैवोक्तमानिति भान. । अत एव 'तलीलाप्रेमपूरित' इति सर्वोत्तमे
प्रभुभिर्नाम निरूपितम् ।
एवं लीलानुभावज्ञा. सात्त्विकादिगुणान्विताः । पुनस्तद्गतमाधुर्यभावन कर्तुमुद्यता. ॥१॥
तथैर श्रीमदाचार्यास्तासां भाव विभाव्य च । विप्रयोगरस प्राप्य सगतास्तदधीनताम् ॥२॥
वचनं मधुरं चरितं मधुरं वसनं मधुरं चलितं मधुरम् ।
चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥२॥

·२८ मधुराष्टकम् । वचनं मधुरमिति । भगवचनं भक्तानामाकारणार्य जातमिति यदैव तामिः श्रुतं तदैव गृहादिक सर्व त्यक्त्वा शीघ्रतया तदावाधीनत्वेनैव यत्र मगवांस्तिष्ठति तत्रैव ताः समागच्छन्तीति पुनः प्रश्नानुकरणककृतिमत्त्वेन तद्वचनानां मधुरत्वप्रतीतिरिति तयैवोक्तम् । यद्वा । भगवता निषेधव्यतिरेकेणापि यानि वाक्यानि प्रियरूपेणैवोक्तानि तान्येव मधुराणीति वा । तथैव योधनार्थ तदधिकारसंपत्तावपि तैरेव प्रार्थनं कृतवत्य इत्यपि सूचितम् । तया सति तद्यतिरेकेणासां जीवनसम्भावनैव नास्तीति भावः प्रतिफलितः। अत एव 'संरम्मगद्गद- गिरो ध्रुवतानुरक्ता' इत्युक्तम् । अथवा । स्वस्य सन्नियोगशिष्टतासम्पादकधर्मवत्वेन तासां विलासात्मकं लीलात्मकं हृद्यनुभूय तथैवोक्तम् । एवं वचनमाधुर्य निरूप्य चरितमाधुर्य निरूपयन्ति चरितं मधुरमिति । भगवतश्चरित्रमपि पूतनासुपयःपानादिकं तत्तलीलानुक- रणपूर्वक मगवति हृद्याविभूते तदात्मकत्वात्तदनुकरणं शक्यमिति तद्भावनया तत् कृतवत्सः पश्चात् तेन चरितावगाहकरसात्मकमाधुर्य भावयन्तीति भावः । यद्वा । 'दावामिं पश्यतोल्यण'- मिति वाक्यात्तादृशीनामतिभीतानां तलीलप्रवेशवतीनां विरहसामयिकं सर्व तादृशमेव ज्ञायते । यत एतादृशीनामेव दावाग्निदर्शनं नान्यासामिति तादृशेषि समये जीवनाभावमालक्ष्य तत्प्रती- काररूपमाधुर्य प्रार्थयन्तीत्यर्थः । तथा सति जीवनसम्भावनापूर्वकमाधुर्यावगाहकत्वेन लीला- नुकरणमिति भावः । अथवा । स्वामिनीनां तान्येवातिप्रियाणि यानि भगवता बाल्यानुकृति- मत्त्वेन रसात्मकानि कृतानि चरितानि तान्यपि मनस्सनुभूय ताभिस्तथैवोक्तमिति भावः । अथवा । सस्य तदात्मत्वात्तलीलावलोकनत्वाचरितानुगतमाधुर्यविलासादिकं विरहरसापन्नत्वे- नैव प्रार्थयन्तीति भावः । एवं चरितमाधुर्य निरूप्य क्सनमाधुर्य निरूपयन्ति वसनं मधुरमिति । स्वामिनीनां कटाक्षावलोकनादिभावपरिपूर्णसोबुद्धरसात्मकस्य भगवतो ली- लामृतसमुद्रत्वनोच्छलिततरङ्गत्वादाच्छादकशक्तिमत्त्वेन पीताम्बरधारणं लावश्यकमिति तद्वे- टितत्वेनैव रसाधायकत्वं ज्ञायते । अन्यथा तादृशोदुद्धरसात्मकखरूपं निरीक्ष्य विमोहिता एव स्युः, लीलाऽपि न स्यादतोपि तद्वहणं युक्तमेवेति तत्साहायकत्वेनैव रसप्राप्तिः सूचितेति भावः। तदेव मधुरमिति प्रार्थनायां ताभिस्तथैवोच्यत इत्यर्थः । अत एव, 'कनककपिशं वासो विदित्युक्तम् । अथवा । स्वस्थ तदात्मकत्वेन तादृशोबुद्धरसात्मकदशायामपि तदपेक्षणी- यत्वात्पूर्वोक्तमपि सर्व हृदि कृत्वा तथैव प्रार्थनं कृतमिति भावः । अत एव 'मालानुक्तप- रिधानविचित्रवेपा'विति । एवं वसनमाधुर्य निरूप्य वलितमाधुय निरूपयन्ति चलितं मधुरमिति । भगवतो गोपालैः सह वनगमनं तु प्रत्यहमिति गाश्चारयन्निकुअगहरादीन्वीक्ष्य, तान् गोचारणार्थं वनान्तरे प्रेपयित्वा यगोवत्सादिकं तु तत्रैवास्तीति तदपि विज्ञापयित्वा स्वयं विश्रामं करोति । तत्रापि सख्यादिप्रेरणया सर्वदा तद्भावाधीनत्वात्तद्विप्रयोगजनितखेद- दूरीकरणार्य क्रीडादिकमपि करोतीति तादृशीनां तत्समय एव दानायसर इति सूचितं । अलस इति शेषः । तथा सत्सलसवलिताद्धि कटाक्षाणां माधुर्य स्मृत्वा तथैव प्रार्थयन्तीति भावः ।

·२९ श्रीवल्लभकृतविवरणसमेतम् । अथमा । सर्पमणिनृत्यन्यायेनापि रसवशात्तद्भापपुर सरो भूत्वा तादृशानुकरणपूर्वक नृत्य कुर्वन् वलितरूप जातमित्यर्थः । तेन निमगललितस्वरूपविशिष्टमाधुर्यादिकमनुभूय ताभिस्त थैवोक्तमिति भाव । यद्वा । स्वस्य तत्स्वरूपात्मकन्येन तत्तद्रसानुभवकर्तृत्वेन सर्वदा मन्नि- योगशिष्टत्वावगाहकधर्मत्वेन च तादृशमेव माधुर्य प्रार्थ्यत इति भाव । एव चलितमाधुर्य निरूप्य चलितमाधुर्य निरूपयन्ति चलितं मधुरमिति । भगवतश्चलन, तदपि सायमा- गमनसमये कुन्ददामकृनकौतुकोपत्वेन गवा पश्चाद् गोपै सह हासपूर्वकलीलामाक्लयन् नृत्यरसानुकूलकशक्तिमत्त्वेन तथा भावसम्पादकत्वेन च तथा भरतीत्यर्थ । तेन तादृशीना मनोमिलापादिक मन्थरगतिचलनेनैव सिध्यतीति चलनविशिष्टमाधुर्यं प्रार्थयन्तीति भाव । अथवा । स्वामिनीना भावपूर्णकटाक्षावलोकनेन तादृशोबुद्धरसात्मक सन् तदैव तासा मनोरधादिकमापूरयन् तादृग्दर्शनलामसतुष्टतया मुहुर्मुहुस्तादृशमाधुर्यावलोकन कुर्वन् प्रत प्रतिशतीत्यर्थः । तथा सति अन्तरगमक्ताना तादृशानुभवकर्मणामन्योन्यपिलासादिकृत माधुर्यभावन तु युक्तमेवेति भार सूचित । अथवा । स्वस्य तत्मन्नियोगशिष्टत्वापन्नत्वेनो- भयरसानुभवकर्तृत्वेन प्रतिक्षण चलनविशिष्टमाधुर्यं प्रार्थयन्तीति भाव । एव चलित- माधुर्य निरूप्य भ्रमितमाधुर्य निरूपयन्ति भ्रमितं मधुरमिति । भगवतो चाल दशायामपि प्रतिस्वामिनीभावपूरकत्वेन तत्तन्मनोरथपूरणार्थ तासा गृहे क्रीडाव्याजेन स्वयमभिसरण करोतीति रसशास्त्रे तथैवोक्तत्वादित्यर्थ । तेनालम्बनविभावाधीनत्वेन रसस्योक्तत्वात्पुष्टीकरणार्थ तथाकरणमिति भाव । यद्वा । भगवतोऽनन्तशक्तिमत्त्वान्मा- तृचरणादीना निकट एव स्थित सन् सर्वाज्ञातरूपत्वेन समानशीलव्यसनवतीना गृहेषु गत्वा यनादिक कुर्वन्नपि हम्तेन शिस्यमवलम्ब्य प्रत्यह दधिनवनीतादिक चोरयतीत्यर्थ । तथा सति सार्वदिकरसानुभवकर्मणा तथानुभववत्त्वाद्वैतचोर्यविशिष्टमाधुर्यभावन तु युक्तमेवेति भाव । अत एव 'प्रहसितमुखी न छुपालन्धुमैच्छ'दिति । एव धर्मविशिष्ट माधुर्य निरूप्य धर्मिविशिष्टमाधुर्य निरूपयन्ति मधुराधिपतेरग्विलं मधुर मिति । न केवल धर्माणामेय प्रार्थनमुचित, किन्तु तद्विशिष्टधमिण एवेति तद्गुणसपिज्ञानबहुव्रीहित्वेन लम्बकर्णमानयेत्यन तथैवानुभवसत्त्वात् तथैवोच्यत इत्यर्थ । तथा सति माधुर्यविशिष्टषड्गुणैश्वर्यात्मकस्य भगवतो मधुराधिपतेयंदखिल तत्सर्वं तरखरूपमाधुर्यवद्भावनीयमिति भाव । अत एव 'नवीनमधुरस्नेह प्रेयसीप्रेमसञ्चय' इति ॥ २ ॥ एव लीलात्मकास्तास्ता पुनस्तास्ता विचेतस ।कुन्तीति रसावेशात् कालक्षेपाय सर्वथा ॥१॥ तद्वदेव सदा श्रीमदाचार्या भारतत्परा । माधुर्यानुभवज्ञाम्ते तलीला वर्णयन्ति हि ॥ २ ॥ घेणुमधुरो रेणुमधुरः पाणिर्मधुरः पादौ मधुरी । नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ३ ॥ पेणुर्मधुर इति । भगवताधरसुधाभोगोपमोगित्वेन स अधर एव स्थापितस्तनापि ·मधुराष्टकम् । इस्तयुगलचालनेन तत्साहाय्यकतया स्वयं रसाविष्टो जात इत्यर्थः । तेन मयूरानुकरणपूर्वक- नृत्यकरणतदधीनत्वेनैवेति ज्ञापनायापि माधुर्यानुभवपूर्वकं तथैव प्रार्थयन्तीति भावः । अत एव 'रन्ध्रान्वेणोरधरसुधया पूर्य'नित्युक्तम् । अथवा । गोचारणक्रीडायामपि वेणोरावश्यक बागवामाहानादिकं तु तेन विना न संभवतीत्यर्थः। किन, संकेतस्थले सखीनामाकारणार्थ नादमयस्पष्टीकरणाय च तासां हृदि प्रविश्य वेणुरेव सर्व सूचपतीत्यर्थः । तथा सति भगवान्वेणुव्यतिरेकेण रासमेकं विहाय किमपि कर्तुं न शकोतीति लीलायां वेणुकर्तृकमाधुर्य भावयन्तीति भावः । अत एव वेणुरपि सहायता प्राप्सतीत्युक्तमप्याचार्यवयः फलप्रकरणो- पक्रमे । यद्वा । खस्स भगवदास्पखरूपत्वेन तदाधारकवेणुरूपत्वेन च तयोः सन्नियोग- शिष्टत्वातत्कृतमाधुर्यानुभवं कुर्वन्तीति भावः । एवं वेणुमाधुर्य निरूप्य रेणुमाधुर्य निरूप- यन्ति रेणुमधुर इति । यचरणरजो ब्रह्मादीनामपि दुर्लभ, तदर्थ तपः कुर्वन्ति, परन्तु नायापि प्राप्तम् । किश्च, लक्ष्मीरपि तद्रजःकामनयान्यसुरप्रयासशंकया वा तत्प्राप्त्यर्थमेव माहात्म्यज्ञानपूर्वकमक्तिभावात्तच्चरणमेवाश्रयतीत्यर्थः । तथा सति भगवचरणानामरविंदपदो. पादानत्वात्परागोपलक्षकरजोमाधुर्य प्रार्थयन्तीति भावः । अत एव 'गोविन्दांध्यरेणव' इत्युक्तम् । अथवा । भगवतः स्वामिनीभावाधीनकृतिमत्त्वेन तचरणरजःकामना तु सर्वदैव तिष्ठतीति तद्भावोपलब्धौ तादृशीभिस्तथैवोक्तमित्यर्थः । तेनोभयचरणरजःकामनयैव तादृशीनां जीवनसंभावनम् , नान्यथेति भावः । यद्वा । स्वस्थ तदात्मकत्वादुमयसंबन्धसंपादकत्वेनोभय- त्रापि परस्परं चरणरजःकामनापूर्वकमाधुर्यं निरूपयन्तीति भावः । एवं रेणुमाधुर्यं निरूप्य पाणिमाधुर्यं निरूपयन्ति पाणिर्मधुर इति । भगवता गोवर्धनधारणं तु गोकुलरक्षायै कृतं, गोकुलरक्षणं तावदनन्यखामित्वेनेत्यर्थः । तेन भक्तवात्सल्यानुग्राहकशक्तिमत्वेन गोपगोपी- गवामपि तदंतःस्थापयित्वा छत्राकमिव तदुद्धरणं करोतीति भावः । तदा जीवनसंपादकत्वेन च तन्मुखावलोनकपूर्वकमाधुर्यं पाणावेवेति ज्ञापनायापि तथैव प्रार्थयन्तीत्यर्थः । अनेन भग- वतोऽनन्यगोकुलस्वामित्वं सूचितमिति भावः । यद्वा । स्वामिनीनां चूडाबन्धनादिकृतिमत्त्वेन केशप्रसाधनं तु पाणिकृतमेवेति तत्र अग्रे पुष्पाणि संस्थाप्य स्वयमेव सर्व करोतीत्यर्थः । तथा सति ताशीनां ताडपाणिकृतमाधुर्यावलोकनं तु युक्तमेवेति भावः । अथवा । स्वस्त भगवत्सन्नियोगशिष्टतानुकूलशक्तिमत्त्वेन तत्सख्याधिकरणत्वात्तत्सामयिक पाणिकृतमाधुर्यं प्रार्थयन्तीति भावः । एवं पाणिमाधुर्य निरूप्य पादमाधुर्य निरूपयन्ति पादो मधुर इति । भगवति जीवैर्नमनातिरिक्तं कर्तुं न शक्यमिति तादृशनमनाधिकारशक्तिमत्त्वेन तादृशमा- वोपलन्धौ तदात्मकाः सत्यः स्वशिरसा माधुर्यविशिष्टपादतलस्पर्शनं कुर्वन्तीत्यर्थः । अत एव 'सन्त्यज्य सर्व विषयांस्तव पादमूल मित्याद्युक्तयः । तेन तत्संबंधव्यतिरेकेणासां जीवनसंमा- वनाभाव इति भावः । यद्वा । अविचार्य प्रियत्वकरणं तु दासानामेव धर्मो, नान्येषां तेन ताशवनविहारजनितश्रमनिराकरणार्य भगवतः पादसेवनं खावश्यकमिति तथैव प्रार्थयन्ति

·३१
कुर्वन्तीति भाव
सीयल्लभववियरणसमेवम् ।
इत्यर्थ । तया च खधर्मावयोधकशक्तिमत्त्वेन दाम्पानुकरणपूर्वक माधुर्यविशिष्टपादसेवन
। अयवा स्वस्स तदाम्यरूपत्वेन तदात्मकत्वातादृक्श्रमादिक मर्य
विज्ञाय ताशीमि सह तथैव सेवन भावयन्ति इप्ति भाव
। एव पादमाधुर्य निरूप्य
नृत्यमाधुर्य निरूपयन्ति नृत्यं मधुर मिति । यदि ता सर्वथा मगवद्वयतिरकेण स्थातु न
शन्ति तदा भगवान्तामा तादृशोत्करमाव वीक्ष्य तादृशीभि सहोदुद्धशृगाररसात्मकम्य
रुपेण तामा स्वरुपानददानार्थ तन्मडलेन वेष्टितत्वेन नृत्य कुर्वन् रासलीरा करोतीत्यर्थ ।
तया सत्यन्योन्यमुखावलोकन गानपूर्वकमाधुर्यविशिष्टनृत्यानुकरण प्रार्थयन्ति इति भाव
अथवा रमावेशदशायामपि यया यया हम्तकादिभाव प्रदश्य भगवान् नृत्य करोति
तथैता अपि पार्धमाग एव स्थिता सत्य पूर्णरसात्मक नृत्य कुर्वन्तीत्यर्थ
तेन मध्ये.
रसावेशभरेण काचिद् हृष्टरोमा सत्य भगवतश्शुम्ननादिक कुर्वन्तीति भाव । यद्वा रस एव
रासस्तलीलाया एव फलदाननिधयात्स्वस्य तादृग्लीलानुभवपूर्वकरसात्मकत्वेन माधुर्यविशिष्ट
ताश नृत्य भावयन्तीति माव । एव नृत्यमाधुर्य निरूप्य सख्यमाधुर्यं निरूपयति
सख्य मधुरमिति । सख्य तु समानशीलव्यसनेष्वेव, नान्योति, अत एवार्जुनादयो
भगवदभिप्रेतकार्यकरणादपिचार्य प्रियत्वकरणाद्वा त एवातरगसखाय इत्युच्यन्ते । भगवानपि
तदभिप्रेतकार्यकरणत्वात् सस्मिम् तादृशससात्व मन्यते । तथा सति परस्परमनो
स्याभिपूरकत्वेनैता अपि तद्भावानुकूलकमाधुर्यविशिष्टसख्यभाव प्रार्थयन्तीत्यर्थ । अत एव
'सखे दर्शय सनिधि मित्येव प्रार्थयन्तीति भाव । अथवा । वय तु ते प्रिया , अस्मद्रक्षण तु
त्वया कर्तव्यमेव, नो चेन्नाथत्वमेव न सभवतीति तथैव सपादयेति प्रार्थना । अतो-
ऽस्मदगीकारार्थमेव ब्रज एवाविर्भूत इति प्रयोननवशात् सखारूपेणास्मा पालयतीत्यर्थ ।
किन्छ । यदि चेत् पालन न करिष्यसि तदास्माक प्राणा अपि स्थिरा न भविष्यन्तीति त्वदव
तारप्रयोजन व्यर्थमेव भविष्यतीत्येतावत्सर्व विचार्यं करणीयमित्यर्थ । तथा सति 'वीर यो
पिता सस उदेयिवान्सात्वता कुल' इत्यायुक्तयस्तथैवार्थ द्योतयन्तीति भाव । यद्वा । खस्य
साक्षात्वरूपात्मकत्वेन समानशीलव्यसनत्वेन च तादृशीना प्रार्थनादिक सनीक्ष्य स्वयमपि
तादृशमाधुर्यविशिष्टसख्य प्रार्थयन्ति इति भाव । एव धर्मविशिष्टमाधुर्य निरूप्य धर्मिवि
शिष्टमाधुर्य निरूपयन्ति मधुराधिपतेरखिल मधुरमिति । लीलाना धर्मात्मकत्वात
दान्मका सत्यस्तदानन्दानुभव कृत्वा ताभिरेव भगवत्स्फूर्तिनीयत इति निश्चित्स तास्ता
माधुर्यरूपेणैवानुभूय यतादृश माधुर्य यस तस्स मधुराधिपतयेदखिल लीलाचरिनावयवा
दिक तत्सर्व मधुरमेर भावयन्तीति भाव । आचार्या अपि तादृशानुकरणककृतिमत्त्वेन विन
योगदशाया तथैव विभावयन्तीत्यर्थ ।
एव पुन प्रिया सर्वा मिलित्वा यमुनातटे । भगवद्गीतमाश्चित्य तदेवाचानुवर्णयन् ॥१॥
तयैव श्रीमदाचार्या विप्रयोगनिरूपणात् । तत्पुष्टीकरणाचान तस्वय चानुवर्णयन् ॥२॥

·मधुराष्टकम् । . गीतं मधुरं पीतं मधुरं भुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम् । रूपं मधुरं तिलकं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ४ ॥ गीतं मधुरमिति । गीतादि कामरसोदोषक, तच्च स्त्रीणां विशेपत इति काममाव- वतीनां तु ततोधिक तदुद्बोधक भवतीत्यर्थः। तथा सति स्वयमपि गानं कुर्वन्यः परस्पर माधुर्यरसात्मक वेणुकृजितगानं प्रार्थयन्तीति भावः । अत एव 'निशम्य गीतं तदनंगवर्धन'- मित्याद्युक्तम् । अथवा । गान तु भगवत्कृतमेति तत्कर्तृकखरूपस्फूर्ती तदालंयनविमाव- वेन कामभावत्वेन च मगवन्तमेव प्रार्थयन्तीति भावः। अत एव 'गायन्त स्त्रियः कामयन्त' इति श्रुतेः । यद्वा । सायमागमनसमयेपि स्वामिन्यो व्रजाहिरेवागत्य तत्प्रतीक्षां कुर्वन्त्य- स्तिष्ठन्तीति यदा पुनरत एव यया यथा वेणुकूजितगीत शृण्वन्त्यस्तथा तथोदुद्धशृगार- रसात्मकस्वरूपनिरीक्षणार्थ निकट एव समागच्छन्तीत्यर्थः। तदा भगवानपि तद्भावात्मक- स्वरूपनिरीक्षणार्थत्वेन तत्तन्मनोरथानुकूलकनृत्य कुर्वन् गोपैः सह सांकेतिकं सर्वमेव सूचनार्थ तथा गीतं श्रावयतीत्यर्थः । तथा सति गीतकर्तृकसर्वव्यापारेणैव ताशीनां फला- नुभूतिर्भवतीति भावः । अथवा । खस्य तदात्मकत्वात्तदनुभवयोग्यतासपनत्वेन मध्यस्थ- तया तदनुगुणकार्यकर्तृत्वेन च प्रतिक्षण तत्तलीलायां माधुर्य विशिष्टगीत प्रार्थयन्तीति भावः । एव गीतमाधुर्य निरूप्य पीतमाधुर्य निरूपयन्ति पीतं मधुरमिति । भगवतः पानं हि तत् । गोष्ठ एव स्वय स्थितः सन् गोपवेपदुग्धादि दोहन कारयित्वा गोचारणापूर्वमेव तान्पाययित्वा खयमपि पीत्वा पश्चाद्वनगमादिक करोतीत्यर्थः । किञ्च, ये तृणादिक न भक्षयन्ति, सर्वथा तदाधारत्वेनैव स्थिता भवन्तीति तान्वरसानपि स्वहस्तेनैव पय. पाय- यतीत्यर्थः । तथा सति पाल्यानुकृतिमत्त्वेन भगवता यत्कृत दुग्धपानादिक तदेव प्रार्थ- यन्तीति भाव' । अथवा। सकेतस्थले स्वामिनीभिः सह विहारादिक कुर्वन् तादृशोबुद्धरसा- स्मकत्वेन परस्परकटाक्षायवलोकनेनोत्कटरसपान करोतीत्यर्थः । तेनेदानी भगवद्वयतिरेकेण स्थातुमशक्यत्वात्तदेव माधुर्यविशिष्टपान भावयन्तीति भावः । अत एव 'त्वदधरमधुरमधूनि पि- वन्त दृश्यसे पुरतो गतागत'मित्यादि जयदेवोक्तिरपि । अथवा। स्वस्स तदास्यरूपत्वेन तदाधार- त्वातत्तलीलोपयोगितन्माधुर्यादिक तत्सामयिक प्रार्थयन्तीति भावः। एव पीतमाधुर्य निरूप्य भुक्तमाधुर्य निरूपयन्ति भुक्तं मधुरमिति । भगवान् पुष्टिमार्गीयपदार्थानां भोगकरणार्थ- मेव प्रकटीभूतम्तस्माद्वाललीलायां क्रीडायाजेन स्वामिनीनां गृहे गत्वा ताग्भावपर- वशवेन तदाज्ञापूर्वक यथा भवति तथा शिक्यस्थितानां पदार्थानां भोग करोतीत्यर्थ । अन्यथा तदगीकार विना तेषां साफल्यमेव नास्तीति तास्तथैव प्रार्थयन्तीति भावः । यत एव 'अस्मदीयपदार्थाना भोगः कार्यस्तथैव हीति सर्वथा प्रपत्तिमावपूर्वक निरूपितमि- त्यर्थ 1 अथवा । यज्ञपत्नीनां फलदानार्थमेव तर गत्वाने पालकान् सप्रेष्य याचनरूपत्वेन तारात्मक तनत्य सर्वमगीकरोतीत्यर्थः । तत्रापि मुख्यायास्तदपेक्षयोत्कृष्टत्वेन साक्षादग- ·मीयल्लमकवविवरणसमेतम् । संगत्वेन च तत्समर्पितमोजनादिकं भगवान्पुष्टिमार्गरीत्यैवांगीकरोतीत्यर्थः । तया सति सर्वात्मभाववतीनां तदुछिटोपमोगित्वेनैव जीवनसंभावना नान्ययैतदमिप्रायं ज्ञात्वा तास्त्र- यैव प्रार्ययन्तीति मावः । यद्वा । श्रीगोवर्धनसान्वादिषु स्थित्वा गोपपाठः सह क्रीडा कुर्वन् तत्प्रतीक्षापूर्वकं यया भवति तया मात्रा प्रेषितसख्यानीतमोजनादिकं तद्भावाधीन- लेन सर्वान् मोजयित्वा रामेण सह स्वयमपि मोजनं करोतीत्यर्थः । किम । महेन्द्रयाग- निराकरणत्वेन निजानां निरोधकरणार्यमेव खाजया नन्दादीन्प्रपोध्यानेकविधान्पाकान्कार- पित्वा वयं तद्रपीमूला तत्समर्पितं सर्व भुनक्तीत्यर्थः । तेन सर्वात्ममाववत्यस्तास्ताश- रसात्मकखरूपानुमवकरणत्वेन तत्तलीलात्मकमाधुर्यविशिरभुक्तं भोजनमिति प्रार्थयन्तीति भावः । अथवा । स्वस्स तदासरूपत्वावद्रोक्तृत्वं स्वस्मिन्नेव प्रतिफलतीति विप्रयोगानु- मवकरणत्वेन पूर्वानुमूतमुक्तं स्वयमपि भावयन्तीति भावः । अत एव 'श्रीकृष्णास्वं यज्ञमो- केति सर्वोत्तमे नामद्वयमुक्तम् । एवं भुक्तमाधुर्य निरुप्य सुप्तमाधुर्य निरूपयन्ति सुप्त मधुरमिति । यशोदोत्संगलालितस्य भगवतस्तद्धस्खलालनेनैव सर्वदा शयनमुचितं, तत्रापि स्तनपानदानापेक्षितत्वात्तव्यतिरेकेण शयनादिकं न करोतीत्यर्थः । अत एव 'तमंकमारूढ- मपाययत् स्तन'मित्याधुक्तम् । अथवा । प्रातरारम्य सायमागमनपर्यंतं गोचारणादिकं कृत्वा ततलीलाविहारजनितश्रमनिराकरणार्य स्वामिनीनां भवन एव गत्वा तादृशमावात्मकत्वेन तलालनपूर्वकं शयनं करोतीत्यर्थः । तया सति तासां दिवाविरहखिन्नमानसानां भगवञ्चर- पारविंदसंबंधेनैव तापशान्ति न्यथेति तास्तथैव शयनं प्रार्थयन्तीति मावः । यद्वा ।वन एव विहारादिकं कुर्वन् यालान्प्रति तथैवोक्तवान्, गोचारणादिकं भवद्भिरेव कर्तव्यं, मया तु श्रम- वशात् कुंजान्तरे यत्किंचित् विश्राममात्र क्रियत इति तदनुज्ञया तेपि तथैव कुर्वन्तीत्यर्थः । ततः संकेतस्थले खानुगुणत्वेनैव ता अपि समागच्छन्तीति तत्कृतमावपूर्वककटाक्षावलोकना- दिमिः सर्वागजनितश्रमं निवार्य भगवान् शयनं करोतीत्यर्थः । तथा च सति तालवृत्तादिक कुर्वत्यः खामिलपितमनोरथादिकं यथा भवति तथा तलीलानुस्मरणवशाचावयन्तीति मावः। अथवा । प्रातरेव किंचिदुन्मीलदुन्नतधूमंगकटाक्षावलोकनादिना स्वामिनीनामय च तथामाववतीनामतीवसुखजनकत्वात्तवद्रसानुभवकत्वेन तदेव प्रार्ययन्तीति भावः । तेन तादृगुन्मीलितनयननलिनदर्शनव्यतिरेकेण तासां जीवनासंमवात् नेष्टापत्तिरिति भावः । यद्वा । स्वस्य साक्षादसात्मकसन्नियोगशिष्टत्वेन तत्र सानुमवकत्वेन वाधुना विप्रयोगदशा- पन्नत्वेन पूर्वानुमूतं स्मारस्मारं तथैव प्रार्थयन्तीति मावः। एवं सुप्तमाधुर्य निरूप्य रूपमाधुर्य निरूपयन्ति रूपं मधुरमिति । भगवतो रूपं रसात्मकं, 'रसपन' इति श्रुतेः । तत्रापि तत्तद्रसानुमवकर्तृत्वेन स्वयं तत्तद्रपो भवतीति 'रंगं गतः साग्रज' इत्यत्र तथैव निरूपगात् । तथा सति स्वयं शृंगाररस एव स्थितः सन् तेषु तेषु ततद्रसानुभवं कारयतीति भावः । अत एव 'गोप्यः कामादित्याद्युक्तम् । अथवा शृंगारो हि द्विविधः, संयोगविप्रयोगाम्याम् , रस-

·मधुराष्टकम् ।
शास्त्रे तथैव निरूपणात् । तया सत्यानदमानकरपादमुसोदरादिमत्त्वेनोमयरसात्मको गगवान्
प्रतिपायते । किंच । नसीमतिनीना उद्बुद्धशृगाररसात्मकस्वरूपेणैवानदानुभव प्रयच्छती-
पर्य । अत एव 'रसो वै स रस ह्येवाय लब्ध्वाऽनन्दी भवतीति श्रुतेस्तयैवोक्तत्वात् ।
अधवा । भगवान् शृगारोगुद्धदशाया तदधीनत्वामृत्यादिकरणत्तेन भक्ताना रसोद्दीपन
कुर्वन् अधरस्थितवणुकूजन करोतीत्यर्थ । तया सति बनदेवीना भावपूरणार्थमेव तादृग
रसानुभवतनकत्वेन निमगललितरूप स्वयमेव भवतीति भाव । एता अपि तादृक्स्वरूपदर्श-
नापेक्षाया विरहदशापनत्वेन सर्वथा जीवनसमावनारहितत्वेन च माधुर्यविशिष्टविमगललित
रूप प्रार्थयन्तीति भाव । अत एव 'दर्शनीयतिलको वनमालेसर तथैव निरूपितमाचार्य
यद्वा, रासलीलाया मक्तकठावलषितनृत्यकरणत्वेन रसात्मकखरूपनिरूपणत्वात्तादृशीना
भावपूरणार्थ प्रभुस्तथैव करोतीत्यर्थ । तथा सत्येतासा तादृशमण्डलानुकरणकनृत्यकर्तृत्वेना-
धुनापि साधनासाध्यत्वेन ताश्च मुहुर्मुहुर्माधुर्यात्मक तद्रपमेव मावयन्तीति माय । अत एवं
'तासा मध्ये द्वयोर्द्वयो' रित्युक्तम् । अथवा । खस्स सर्वदा सन्नियोगशिष्टत्वेन निरूपणत्वात्
भगवत्सहकीडाकरणत्वेनाधुना तादृग्माववतीमि सह विप्रयोगरसानुभवार्थ खयमपि
तथा प्रार्थन कुर्वन्तीति भाव । एव रूपमाधुर्य निरूप्य तिलकमाधुर्य निरूपयन्ति
तिलक मधुरमिति । भगवतो चाललीलाया मातृचरणादिभिर्लालनवशान्नेत्राजन कृत्वा
भाग्यविशाले भाले रक्षार्थ वात्सल्यानुपूर्वक यथा भवति तथा गोरोचनेन तिलक क्रियत
इत्यर्थ । तथा सति दर्शनोत्कण्ठितबुद्धीना तेन विना प्राणधारण न सभवतीति तास्तथैव
प्रार्थयन्तीति भाव । यद्वा । बाललीलाया भगवत शृगारादिक तु गोपीजन कियत इति
स्थलान्तरे नीत्वा स्वामिनीसाहित्येनैव यथा तथा भवति नान्यथेत्यर्थ । तस्माद्वस्त्रालकारभू
पितकरणानन्तर स्वामिनीमिरेव भावपूर्वककटाक्षावलोकन यया भवति तथा नवकुकुमेन
कस्तूरिकया या मकरपत्रिकातिलक क्रियत इति भाव । एतासामपि तद्भावाधीनकृतिमत्त्वात्
ताशकृतिव्यतिरेकेण जीवन व्यर्थमिति ज्ञात्वा तास्तथैव प्रार्थयन्तीति मात्र । अथवा ।
स्वस्य भगवदात्मकत्लेन तद्भावात्मकत्वेन च तादृशलीलोपयोगित्वात्तत्सामयिक सर्व स्मृत्वैव
ताशीभि सह मनसि भावयन्तीति भाव । एव धर्मविशिष्टमाधुर्य निरूप्य धर्मिविशिष्ट
माधुर्य निरूपयन्ति मधुराधिपतेरग्विल मधुरमिति । यत्र धर्माणा माधुर्यमीटर
भावपूर्वक निरूपितम् , तत्र धर्मिमाधुर्ये किं वाच्यमिति कैमुतिकन्याय प्रदर्शित इत्यर्थ ।
एतदेव सर्व मनसि धृत्वा मधुराधिपतेरखिल मधुरमित्येवोक्त श्रीमदाचाौँ ।
एव स्वात स्थित भाव ता पुष्ट कर्तुमुद्यता । तास्ता लीला प्रकुर्वन्त्य पुनर्गान मुखे जगु १
नथैव श्रीमदाचार्यास्त पुष्ट कर्तुमुद्यता । पुन स्वातर्गत भाव भगवद्भावसरिता ॥२॥
करण मधुर हरण मधुर तरण मधुर रमण मधुरम् ।
वमित मधुर शमित मधुर मधुराधिपतेरखिल मधुरम् ॥ ५॥

·२५ स्वरूपसन्नियोगशिष्टत्वेन तत्तत्कार्यदर्शनानुकरणत्वेन च विरहानुभवकरणार्थ तादृशीनां श्रीवल्लभका विवरणसमेतम् । करण मधुरमिति । यदि भगवानेव तासां हृदि स्वयमेव तिष्ठन् घासतिरो- पानाकृतिकरणत्वेन लीलात्मकखरूपानन्ददानं न प्रयच्छेत्तदा ताभिः सयोगरस एवा- नुभूतो भवति, न तु विप्रयोग., तदपेक्षया विना सोपि न पुष्टो भवतीत्यर्थः । तेनैतासां पूर्व सयोगरसानुभव कारयित्वैतत्वरूपानभिज्ञत्वेन पश्चात् तत्पुष्टीकरणार्थ तिरोधान- लीलया विप्रयोगरसानुमव कारयित्वापि पुन. सयोगरसाभिनिवेशे वय तथा करोतीति भावः । अथवा । पुनराविय रासलीलाकरणत्वेन तासां तादृग्मावसपादकत्वादलौकिक- कामपाकन कामरूपः स्वयमेवाविर्भवतीत्यर्थः । अन्यथा गानप्रलापादिराहित्येन रोदन- प्राप्तानां जीवनसभावनया तत्संभावनैव नास्तीति भावः । यद्वा । ताखभिमानादिदोप- करण तु भगवतैव कृतमिति, परन्तु दासधर्मत्वात्तास्तु स्वापराधमेव मन्यन्ते, न तु मगवत्कृत, तथापि भगवत्कृतमेवेत्यर्थः । किञ्च । दैन्यानुकरणत्वेन साधनासाध्यत्वात् रोदनमेव तासां निरीक्ष्य स्वयमतिदयालुत्वेन सतुष्टः सन् तत्पूर्वोक्तदोष स्वयं निवार्य पश्चात्तन्मध्य एवाविर्भाव करोतीति तदपि तत्कृतमेवेत्यर्थः । तथा सत्येतासां दैन्यभाव- सापनत्वेनैव साक्षात्स्वरूपसम्पन्धानुभवो भवतीति, नान्यथेति भावः । अत एव 'भक्तानां दैन्यमेवैक हरितोषणसाधन'मित्युक्तमाचार्यवयः । अथवा । स्वस्स साक्षाद्भगवत्स्वरू- पात्मकत्वेन सर्वदा तद्रसपूर्णत्वेन च खस्मिन्विप्रयोगरसपोषणार्थमेव तदनुकरणत्वेन दैन्य यथा भवति तथा करणविशिष्टमाधुर्य प्रार्थयन्तीति भावः । एव करणमाधुर्यं निरूप्य हरणमाधुर्य निरूपयन्ति हरणं मधुरमिति । कुमारीणा वरदानप्रस्तावे जलक्रीडादि- दोपनिवारणार्यमन्यमजननिवारकत्वेन स्वांगीकारपूर्वकशुद्धभावोत्पादनार्थ तासा वासांसि गृहीत्वा सत्वरमेव खय नीप आरुह्य तथोक्तवान्, यदि भवत्यो दास्यश्चेत्तदा मदुक्त- मेर करणीय, अन्यथा तु न दास्य एव । तत्रापि जलादहिरागत्य नमनपूर्वक यथा भवति तया यदि याचन करिष्यथ तदाहमपि भवतीनां शुद्धभाव दृष्ट्वा दास्यामीत्यर्थः । तथा सति लौकिकातुरोध परित्यज्य भगवदाज्ञाकरणत्वेन तास्तथैव कुर्वन्तीति भाव । तादृशानुकरणककृतिमत्त्वेन तल्लीलावलोकनत्वेन च तादृग्मावसपादनार्थ विरहदशाया वस्त्रा- ननुसधानादेता अपि तथा प्रार्थयन्तीति भावः । यद्वा । भगवतो गुणा. षड् व्यामोहका अपि सन्ति, तैरेव मनोहरणादिक कृत्वा तत्र स्थित एव व्यामोहकरूपो भवतीत्यर्थ । तथा सति मन क्षोमजनकलेन जीवनासभावनत्वेन च तत्कृतप्रार्थनायां तथैव निरूपणादिति मावः । अत एव 'प्रणतकामद पद्मजार्चितमित्यायुक्तम् । अथवा । खामिनीना मानदशा- पामपि वद्विना स्यातु न शक्यत इति तन्निराकरणार्थमेव तादृशकटाक्षावलोकनादिमिस्त- धरण करोतीत्यर्थ । तादृशशृगारात्मकस्वरूपावलोकनत्वेन ता अपि मानादिक यजन्तीति भावः । अत एव 'दृशि तु मदमानिनीमानहरणमित्युक्तम् । अथवा, स्वस रसात्मकभगव-

·३४
मधुराष्टकम् ।
शास्ले तथैव निरूपणात् । तथा सत्यानंदमावकरपादमुखोदरादिमत्त्वेनोमयरसात्मको भगवान्
प्रतिपाद्यते । किंच । जसीमंतिनीनां उद्बुद्धभंगाररसात्मकखरूपेणैवानंदानुभवं प्रयच्छती-
त्यर्थः । अत एव 'रसो वै सः रसं घेवायं लब्ध्वाऽनन्दी भवतीति श्रुतेस्तथैवोक्तत्वात् ।
अथवा । भगवान् शृंगारोद्गुद्धदशायां तदधीनत्वानृत्यादिकरणत्वेन भक्तानां रसोद्दीपनं
कुर्वन् अधरस्थितवेणुकूजनं करोतीत्यर्थः । तथा सति बजदेवीनां भावपूरणार्थमेव तादग्-
रसानुभवजनकत्वेन त्रिमंगललितरूपः स्वयमेव भवतीति भावः । एता अपि तादृक्खरूपदर्श-
नापेक्षायां विरहदशापन्नत्वेन सर्वथा जीवनसंभावनारहितत्वेन च माधुर्यविशिष्टत्रिमंगललित-
रूपं प्रार्थयन्तीति भावः । अत एव 'दर्शनीयतिलको वनमाले'त्यत्र तथैव निरूपितमाचार्यः ।
यद्वा, रासलीलायां भक्तकंठावलंबितनृत्यकरणत्वेन रसात्मकखरूपनिरूपणत्वातादृशीनां
भावपूरणार्थं प्रभुस्तथैव करोतीत्यर्थः । तथा सत्येतासां तादृशमण्डलानुकरणकनृत्यकर्तृत्वेना-
धुनापि साधनासाध्यत्वेन ताश्च मुहुर्मुहुर्माधुर्यात्मकं तद्रूपमेव भावयन्तीति भावः । अत एवं
'तासां मध्ये द्वयोर्द्वयो रित्युक्तम् । अथवा । खस्स सर्वदा सन्नियोगशिष्टत्वेन निरूपणत्वात्
भगवत्सहक्रीडाकरणत्वेनाधुना तादृग्भाववतीभिः सह विप्रयोगरसानुभवार्थ खयमपि
तथा प्रार्थनं कुर्वन्तीति भावः । एवं रूपमाधुर्य निरूप्य तिलकमाधुर्य निरूपयन्ति
तिलकं मधुरमिति । भगवतो बाललीलायां मातृचरणादिमिर्जालनवशान्नेत्राअनं कृत्वा
भाग्यविशाले भाले रक्षार्थ वात्सल्यानुपूर्वकं यथा भवति तथा गोरोचनेन तिलकं क्रियत
इत्यर्थः । तथा सति दर्शनोत्कण्ठितबुद्धीनां तेन विना प्राणधारणं न संभवतीति तास्तथैव
प्रार्थयन्तीति भावः । यद्वा । बाललीलायां भगवतः शृंगारादिकं तु गोपीजनैः क्रियत इति
स्थलान्तरे नीला स्वामिनीसाहित्येनैव यथा तथा भवति नान्यथेत्यर्थः । तस्माद्वस्त्रालंकारमू-
पितकरणानन्तरं स्वामिनीभिरेव भावपूर्वककटाक्षावलोकनं यथा भवति तथा नवकुंकुमेन
कस्तूरिकया वा मकरपत्रिकातिलकं क्रियत इति भावः । एतासामपि तद्भावाधीनकृतिमत्त्वात्
तादृशकृतिव्यतिरेकेण जीवनं व्यर्थमिति ज्ञात्वा तास्तथैव प्रार्थयन्तीति भावः । अथवा ।
खस्स भगवदात्मकत्वेन तद्भावात्मकत्वेन च तादृशलीलोपयोगित्वात्तत्सामयिकं सर्व स्मृत्वैव
तादृशीभिः सह मनसि भावयन्तीति भावः । एवं धर्मविशिष्टमाधुर्यं निरूप्य धर्मिविशिष्ट-
माधुर्य निरूपयन्ति मधुराधिपतेरखिलं मधुरमिति । यत्र धर्माणां माधुर्यमीटर
भावपूर्वकं निरूपितम् , तत्र धर्मिमाधुर्ये किं वाच्यमिति कैमुतिकन्यायः प्रदर्शित इत्यर्थः ।
एतदेव, सर्व. मनमि. धृत्या. मधुराधिपतेरखिलं मधुरमित्येवोलं. श्रीपदाचार्यः ।
एवं खांतःस्थितं भावं ताः पुष्टं कर्तुमुद्यताः। तास्ता लीलाः प्रकुर्वन्त्यः पुनर्गानं मुखे जगुः १
तथैव श्रीमदाचायीम्तं पुष्टं कर्तुमुद्यताः । पुनः स्वांतर्गत भावं भगवद्भावसंश्रिताः ॥२॥
करणं मधुरं हरणं मधुरं तरणं मधुरं रमणं मधुरम् ।
पमितं मधुरं शमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥५॥

·श्रीवल्लभवविवरणसमेतम् । मातीत्यर्थः । तथा सति तादृग्दर्शनामिलापपूरितविग्रहत्वेन तेन विना स्थातुं न शक्नुवन्तीति जीवनसंपादनार्थमेव तदेव प्रार्थयन्तीति भावः । अथवा । भगवतः शृंगारोबुद्धरसात्म- कस्वरूपत्वेन स्वामिनीभावाधीनकृतिकरणत्वात्सर्वदा तझ्यानात्मको मूत्वा तद्विलासादीन् भक्तानामनुमावयतीत्यर्थः । अत एव केशप्रसाधनत्वे तथैव निरूपितमाचार्यवयः । तथा सति भावरूपेण यत्कृतं भगवता तद्वमितं, तत्रार्थयन्तीति भावः। यद्वा ।खामिनीनां खान्तर्गतमा- वज्ञापनार्थ वेणुकूजनादिकं कुर्वन् तत्रैव मावपूरकत्वेन तासां भावोच्छलनादिकं सर्व ज्ञापय- तीत्यर्थः । तेनैतद्भाववतीनां जीवनसंभावनारहितानां भगवन्मुखोद्गतामृतस्रावि वेणुअवर्ण तयैव भवतीति भावः । अथवा । स्वस्स साक्षाद्भगवदास्यरूपत्वेन सर्वदा तदुपभोगित्वेन चांतर्निष्ठमाव बहिः प्रकटीकरणार्थ तथैव भावयन्तीति भावः । एवं वमितमाधुर्यं निरूप्य शमितमाधुर्य निरूपयन्ति शमितं मधुरमिति । भगवान् क्रीडां करोतीत्यर्थः । अन्यथा महदुपद्रवसहितं दुष्टदैत्यादिनिवारणं कयं स्यादिति भावः । अथवा । शमु उपशम इति घातायुपदेशकाल एवोपसर्गस्य पतितत्वात्तेन भक्तवात्सल्यानुग्राहकधर्मवत्त्वेन पूतनादीनां शमनं करोतीत्यर्थः । अत एवं 'गोप्यस्तूर्ण समभ्येत्य जगृहुर्जातसंभ्रमा' इति श्रीशुकैरुक्तम् । तथा सति पूर्वोक्तानुस्मरणकृतिमत्त्वेनाधुनापि तास्तद्वदेव रक्षार्थ द्रष्टुकामाः शमनं प्रार्थयन्तीति भावः । अथवा । कर्तुमकर्तुमन्ययाकर्तुं समर्थत्वेन पूर्व स्वरूपानन्ददानं कृत्वा पश्चात् तदकर्तुं विप्रयोगं विधाय पुनरन्यथाकर्तृत्वेन दैन्यप्रादुर्भावानन्तरं तासां यथा पूर्ववत् करोतीत्यर्थः । तेन स्वस्यैव सर्वकर्तृत्वेनैतासां जीवनसंपादकत्वात्तन्निराकरणं न युक्तमिति भावः । अत एव 'साक्षान्मन्मथमन्मय' इत्युक्तम् । अथवा । स्वस्य साक्षादसात्मकसन्नियोग- शिष्टत्वेनोमयरसानुमवकरणार्य तादृशीभिः सह शमनविशिष्टमाधुर्य प्रार्थयन्तीति भावोपि सूचितः । एवं धर्मविशिष्टमाधुर्य निरूप्य धर्मिविशिष्टमाधुर्यं निरूपयन्ति मधुराधिप- तेरखिलं मधुरमिति । यत्र भक्तानां विप्रयोगदशापन्नत्वेन लीलायां मधुरत्वस्यैव प्रतीतिस्तत्र साक्षात्स्वरूपानन्दानुमवे का वातेति संशयनिराकरणपूर्वकज्ञापनार्थ मधुरा या मगवल्लीलास्तासां योऽधिपो भगवान् पड्गुणैश्वर्यसंपन्नः सर्वकरणसमर्थः फलदाता तस्य यत्सर्व निरूपितं तन्मधुरमेवेत्यर्थः । अखिलमित्यव्ययेनाविकृतत्वं निरूपितम् । एवं पुलिनमागत्य कालिन्याः तस्स मावनाः । स्तुतिं चक्रुरुदारां च स्वप्रियालापपूर्विकाम्१ तयैव श्रीमदाचार्या भावनां भावपूर्विकाम् । यमुनासहितां चकुर्महती स्तुतिमुत्तमाम् ॥२॥ गुजा मधुरा माला मधुरा यमुना मधुरा वीची मधुरा । सलिलं मधुरं कमलं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ६ ॥ गुना मधुरेति । भगवान् सात्मकः शृंगारात्मा गोचारणादिक्रीडाकरणार्य शिरसि मयूरमुकुटं कंठे गुञां कटितटे सुवर्णमेखलामसे पीतवस्त्रं विमति । ततस्तभूषणयुक्तसौं- दर्यावलोकनत्वेन किंचित्वास्थ्यकरणत्वादेतास्तथैव प्रार्ययन्तीति भावः । अत एव ·मधुराष्टकम् । भाव मनसि धृत्या तयैव प्रार्ययन्तीति माय । एव हरणमाधुर्य निरुप्य तरणमाधुर्य निरु- पयन्ति तरणं मधुरमिति । भगवान् मक्ताना प्रधानन्दानुभवकरणार्य वैकुण्ठदर्शनार्थ घ पूर्व तथैव तेषा मजन करोतीति । पुन समजनानन्दप्रापणार्यमेव लीलासमुद्रे निमज्य खेन्छया पुनस्तकीडाकरणार्य तान् तारयतीत्यर्थ । तया सति विप्रयोगलीलामृतसमुद्रमान- स्वेन भगवतस्तारकरूपत्वातास्तथैव प्रार्ययन्तीति मावः । अथवा । वृ प्लवनतरणयोरिति धातो समयार्यकत्वात्सयोगविप्रयोगरसानुमवकर्तृत्वेन ताशलीलामृतसमुद्रे पुन पुनस्तन्मानो न्मबनादिक करोतीत्यर्थ । किंच । वयमपि तदधीनत्वादाधाराधेयमाववत्त्वाचानन्तशक्ति- मत्त्वेन तथैव करोतीत्यर्थ । अत एव प्रभुभि तथैवोक्त श्रीमद्भगोकुलाष्टके 'श्रीमगोकुलतारक इति । क्रीडास्थानत्वात्तथैवोचितमिति माव । अथवा । श्रीयमुनाया स्थित सन् जलदो पात्मकमुरदूरीकरणत्वेन भक्ताना स्वसापि वा प्रतियन्धनिराकरणत्वेन च तत्सयधसपादक स्वास्थय तरति ता अपि तारयतीत्यर्थ । तया सति मजनसमयानुकूलव्यापारकृतिमत्वेन भगवति निश्चयत्वातरणविशिष्टमाधुर्य प्रार्थयन्तीति भाव । अत एव 'यमुनानाविको गोपीपारावा रकृतोद्यम' इत्युक्तम् । अथवा । सस्य साक्षात्तत्स्वरूपात्मकत्वात्तत्तलीलामृतसमुद्रमजनोन्म अनेन विप्रयोगरसानुभव कुर्वन्त श्रीमदाचार्यवर्यास्तदनुकरणत्वेन तथैव मनसि विभाव यन्तीति भाव । एव तरणमाधुर्य निरूप्य रमणमाधुर्य निरूपयन्ति रमण मधुरमिति । भगवान् गोचारणादिक्रीडाकरणार्थ गोपयाले समानवयस्कै सह लीलापरवशत्वेन प्रत्यह वनगमन करोतीत्यर्थ । तनापि सखामडलीकरणत्वेन पाल्यरसानुभव कर्तुं तत्तचरितानुसारेण तै साक रमण करोतीति तत्तल्लीलास्मरणत्वेन विप्रयोग कालक्षेपार्थ ता अपि माधुर्यविशि- एरमण प्रार्थयन्तीति माव । अथवा ! श्रीगोवर्धनसान्वादिषु स्थित सन् भोजनानुकूलपा ल्यचरितानुकरणत्वेन तथा भोजनादिक करोतीत्यर्थ । तथा सति केपाचित् भोजन दत्त केषाश्चित् वाक्यमात्रेणैव केपाश्चिद्भक्तभाडादिक तथा रमण करोतीति भावः । यद्वा भगवत खामिनीभावात्मकत्वान्निकुजगह्वरातरेषु तादृशविहारकर्नाभि सह तत्तद्भोगकरणार्थ रमणा दिक करोतीत्यर्थ । तास्ताग्विलाससपत्तावपि भावात्मकत्वात्तथैव भगवन्त प्रार्थयन्तीति भाव । अथवा । रासलीलाकरणत्वेन यावतीर्गोपीजयोपितस्तावतमात्मान कृत्वा तासा साक्षात्स्वरूपानन्ददानार्थ तामि सहरमण करोतीत्यर्थ । तया सति मगवद्भावात्मिका सत्य शक्तिविशिष्टरमण प्रार्थयन्तीति भाव । अत एव 'एकाकी नरमते स द्वितीयमैच्छ'दिति श्रुते । अथवा । खस सन्नियोगशिष्टत्वेन यावतो भगवद्धास्तावन्त एवात्रापि स्थिता सन्तीति तासु तद्धर्मान् ख्यापयन्तस्तादृशीना जीवनसपादकत्वेन परस्सर मिलित्वा रमणमाधुर्यं भावयन्ती ति भाव । एव रमणमाधुर्य निरूप्य पमितमाधुर्य निरूपयन्ति वमित मधुरमिति । भगवतो मावात्मकत्वात्तदीक्षणादीनि तथैव सन्तीति कीडासक्तत्वेन प्रत्यगेषु रानिजागरज नितविलाससूचकत्वात् मक्तानामतिसतोषदायकत्वेन भावोद्गारिणीदृष्टिपातत्वाद्वमित तथैव ·३७ श्रीवल्लभकृतविवरणसमेतम् । मातीत्यर्थः । तथा सति तादृग्दर्शनामिलापपूरितविग्रहत्वेन तेन विना स्थातुं न शक्नुवन्तीति जीवनसंपादनार्थमेव तदेव प्रार्थयन्तीति भावः। अथवा । भगवतः शृंगारोबुद्धरसात्म- कखरूपत्वेन स्वामिनीभावाधीनकृतिकरणत्वात्सर्वदा तद्ध्यानात्मको भूत्वा तद्विलासादीन् भक्तानामनुभावयतीत्यर्थः । अत एव केशप्रसाधनत्वे तथैव निरूपितमाचार्यवयः । तथा सति भावरूपेण यत्कृतं भगवता तद्वमितं, तत्प्रार्थयन्तीति भावः। यद्वा ।स्वामिनीनां स्वान्तर्गतमा- वज्ञापनार्थ वेणुकूजनादिकं कुर्वन् तत्रैव भावपूरकत्वेन तासां भावोच्छलनादिकं सर्व ज्ञापय- तीत्यर्थः । तेनैतद्भाववतीनां जीवनसंभावनारहितानां भगवन्मुखोद्गतामृतस्रावि वेणुश्रवणं तथैव भवतीति भावः । अथवा । स्वस्स साक्षाद्भगवदासरूपत्वेन सर्वदा तदुपभोगित्वेन चांतर्निष्ठमाव बहिः प्रकटीकरणार्थ तथैव भावयन्तीति भावः । एवं वमितमाधुर्यं निरूप्य शमितमाधुर्यं निरूपयन्ति शमितं मधुरमिति । भगवान् क्रीडां करोतीत्यर्थः । अन्यथा महदुपद्रवसहितं दुष्टदैत्यादिनिवारणं कथं स्यादिति भावः । अथवा । शमु उपशम इति धातायुपदेशकाल एवोपसर्गस्य पतितत्वात्तेन भक्तवात्सल्यानुग्राहकधर्मवत्त्वेन पूतनादीनां शमनं करोतीत्यर्थः । अत एव 'गोप्यस्तूर्ण समभ्येत्य जगृहुजीतसंभ्रमा' इति श्रीशुकैरुक्तम् । तथा सति पूर्वोक्तानुस्मरणकृतिमत्त्वेनाधुनापि तास्तद्वदेव रक्षार्थ द्रष्टकामाः शमनं प्रार्थयन्तीति भावः । अथवा । कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुं समर्थत्वेन पूर्व स्वरूपानन्ददानं कृत्वा पश्चात् तदकर्तुं विप्रयोगं विधाय पुनरन्ययाकर्तृत्वेन दैन्यप्रादुर्भावानन्तरं तासां यथा पूर्ववत् करोतीत्यर्थः । तेन स्वस्यैव सर्वकर्तृत्वेनैतासां जीवनसंपादकत्वात्तन्निराकरणं न युक्तमिति मावः । अत एव 'साक्षान्मन्मथमन्मय' इत्युक्तम् । अथवा । खस्य साक्षादसात्मकसन्नियोग- शिष्टत्वेनोभयरसानुमवकरणार्य तादृशीभिः सह शमनविशिष्टमाधुर्य प्रार्थयन्तीति मायोपि चितः । एवं धर्मविशिष्टमाधुर्य निरूप्य धर्मिविशिष्टमाधुर्य निरूपयन्ति मधुराधिप- तेरखिलं मधुरमिति । यत्र मक्तानां विप्रयोगदशापन्नत्वेन लीलायां मधुरत्वस्यैव प्रतीतिस्तत्र साक्षात्स्वरूपानन्दानुमवे का वार्तेति संशयनिराकरणपूर्वकज्ञापनार्थ मधुरा या मगवल्लीलास्तासां योऽधिपो भगवान् पड्गुणैश्वर्यसंपन्नः सर्वकरणसमर्थः फलदाता तस्य यत्सर्व निरूपितं तन्मधुरमेवेत्यर्थः । अखिलमित्यव्ययेनाविकृतत्वं निरूपितम् । एवं पुलिनमागत्य कालिन्द्याः तस्स मावनाः । स्तुतिं चक्रुरुदारां च खप्रियालापपूर्विकाम्१ तथैव श्रीमदाचार्या भावनां भावपूर्विकाम् । यमुनासहितां चक्रुर्महती स्तुतिमुत्तमाम् ॥२॥ गुञ्जा मधुरा माला मधुरा यमुना मधुरा वीची मधुरा । सलिलं मधुरं कमलं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ६॥ गुजा मधुरेति । भगवान् सात्मकः शृंगारात्मा गोचारणादिक्रीडाकरणार्थ शिरसि मयूरमुकुटं कंठे गुजां कटितटे सुवर्णमेखलामसे पीतवस्त्रं विमति । ततस्तद्भूषणयुक्तसौं- दर्यावलोकनत्वेन किंचित्स्वास्थ्यकरणत्वादेतास्वयैव प्रार्थयन्तीति मावः । अत एवं ·मधुराष्टकम् । 'गुखावतंसपरिपिछलसन्मुखायेति प्रह्ममोक्तम् । अथवा । भगवतः म्यामिनीमावारम- कत्वात् गुजादिधारणं तु युक्तमेवेति वने विहारादिकं फुर्वन् तरस्मरणकर्तृत्वेन तन- तिरेकेण सातुमशक्यत्वापत्किंचित्यैर्यकरणार्य तदंगीतत्वेन स्वयमपि धारण करोती- त्यर्थः । तया सति गुंजाया पनसितत्वात्तदर्शनेन तस्मृतिजननात् भावपूर्वकालिंग- नकरणत्वेन तां दधातीति भावः । अयका । सामिनीनां वनगमनामायादेतस्सा वनस्थि- तत्याच ताभिः कयं ग्रहीतुं शस्येति तासामतीय तुष्टिकरणार्य. तदर्य वा स्वयमेव धारयतीत्यर्यः । तेन यावद् दर्शनादिकं न मयति तावदेव स्वयं धीयते पश्चात्साक्षात्ख- रूपमिलनानन्तरं तु पूर्णागीकरणत्वेनैव ता एव पारपन्तीति भावः । अथवा । खस्स सन्नियोगशिष्टत्वेनोमयसम्बन्धित्वादन ता गृहीत्वा स्वयमेव तत्र गत्वा तत्पुरत एव हस्ते संस्थाप्य प्रार्थनापूर्वकं यया मपति तयांगीकारयन्तीति पूर्वावस्थानिरूपकत्वेनैवा. धुना पुनस्तदनुभवकरणार्य ताशीमिः सह गुंजामाधुर्य प्रार्ययन्तीति भावः । एवं गुंजामा- धुर्य निरूप्य मालामाधुर्य निरूपयन्ति माला मधुरेति । माला वैजयन्ती सर्वजयप्रकाशि- का कीर्तिमयी च सर्वदोदुद्धशंगाररसार्थमेवाच्छादकत्वेन तां विभावयन्तीत्यर्थः । नो चेद्र- सोच्छलितत्वात्सा एव विमोहिता भवेयुः, तर्हि किमपि कार्य खतः परतो न भविष्यतीत्या- शंक्य तासां फलानुभवकरणार्य सर्वसाधिका तां दधातीत्यर्थः । तया सति सन्मुखस्थितख- रूपावलोकनकटाक्षादिपूरितत्वेन स्वानुभूतरसानन्दानुमवं सीः प्रतिक्षणं कुर्वन्तीति भावः । अत एव तादृशोबुद्धगंगाररसात्मकखरूपप्राकट्यो वनवैजयन्ती च मालां विप्रदित्युक्तम् । अथवा । माला वनमाला, नानाप्रकाराणि पुष्पाणि यस्यामिति तादृशभंगाररसोदोधनाय पुष्पाणां रसोद्दीपकत्वात्तत्कारिकां दधातीत्यर्थः । यद्वा । वनमालाया द्विरूपत्वात् पादाव- लंबिता माला वनमाला प्रकीर्तितेति मालेत्युपलक्षणमात्र, किंतु कंठाभरणमारम्य यावंतो मुक्ता- हारास्तावंत एष सर्वान् धृत्वा पश्चात्तदधो मालामेतां धारितवानित्यर्थः । तथा सति सर्वालं- कारमूपितत्वेनापि वनगतशोभाया आवश्यकत्वात्कामोद्दीपनार्थ तादृशमाववत्यो माधुर्यवि- शिएमालां प्रार्थयन्तीति भावः । अत एव 'मुक्ताहारोलसदक्ष' इति । अथवा। स्वस साक्षा- द्भगवन्मुखारविन्दत्वेन तदात्मकत्वाद्विप्रयोगदशापन्नत्वेन तद्विना स्थातुं अशक्यत्वाच तत्तत्सामयिक सर्व स्मृत्वा तादृशभाववतीमिः सह तथैव विभावयन्तीति भावः । एवं मालामाधुर्य निरूप्य यमुनामाधुर्य निरूपयन्ति यमुना मधुरेति । श्रीयमुनाया भग- वत्समानधर्मत्वाद्यया भगवालीलात्मकस्तयेयमपि लीला सृष्टिस्थानां स्वरूपानन्ददानादिकं करोतीत्यर्थः । किंच । भणमानप्येतदीनलेनैव सर्व करोतीति स्वैश्वर्षादिकं तत्रैव स्थाप्य तद्वारेणैव फलं प्रयच्छतीति सन्नियोगशिष्टत्वेनैव सर्व करोतीति सन्नियोगशिष्टत्वेनैव सर्वदा तिष्ठतीत्यर्थः। अथवा । जलविहारादिकं तावदत्रैव भवतीति प्रेष्ठानुकूलकरणत्वेन तासामाकारणं स्वयमेव करोतीति मगवता स्तुतेत्यर्थः। खामिन्य अपि सर्वदैतदधीनस्थितिकरणत्वेन स्वानुभूत- सुखसंदर्शनादेतामेव स्तुवन्तीत्यर्थः । तथा सत्येतावद्धर्मसामर्थ्यवत्रतस्यामेव दृष्टा तम्य, ·३९ श्रीवल्लभकृतविवरणसमेतम् । साघनत्वेन तादृप्रियसंगमाभिलाषवत्यस्तामेव माधुर्यविशिष्टां प्रार्थयन्तीति भावः । यद्वा । खामिनीनां विप्रयोगदशायामपि ताशप्रियविक्षेपपीडनादिकं वीक्ष्य कर्तुमकर्तुमन्ययाकर्तुं समर्थत्वेन तद्धर्मात्मकत्वात्साक्षात्स्वरूपानुभवं कारयतीत्यर्थः । किंच । गोचारणादिक्रीडां कुर्वतो भगवतः प्रियाविप्रयोगमावात्मकस्स सर्वथा क्षणमपि तद्विना थातुमशक्यस्याति मत्वा स्वपुलिन एव तत्संबंध रचयतीत्यर्थः । तथा चैतावन्माकृतिकरणत्वेन तादृशोपकृति- त्वामावात्मूछिताः सत्यो माधुर्यविशिष्टयमुनां प्रार्थयन्तीति भावः । अथवा । यमुना यम- मगिनी । यमोपि भगिनीसम्बन्धव्यतिरिक्तानां पीडयति, न तु तदीयानां, वयं तु तदंगीकृता एवेति तत्सदृशकामपीडनादस्माकं रक्षिष्यतीति विश्वासतो यमुना प्रार्थयन्तीति भावः । यद्वा । कालिन्दीरूपत्वेनाविर्भूतत्वात्कलिं द्यतीति कलिन्दस्तस्य कन्येति भगवत्प्रतिबन्ध- कादिदोपदूरीकरणत्वेनास्माकमंगीकार करोत्विति प्रार्थनेत्यर्थः । तथा सति सर्वकरणसमर्थले जाते यदि तादृप्रभुसम्बन्धं करिष्यति तदैव जीवनसंभावना, नोचेदसमजसमिति भावः । अथवा । स्वस्थ साक्षाद्भगवत्स्वरूपात्मकत्वेन समानशीलव्यसनवत्वेन चैतदवस्थापनत्वा- तद्वारेणैव तादृशीनां मनोमिलापपूरणार्थ स्वयमपि तथा प्रार्थयन्तीति भावः । एवं यमुनामा- धुर्य निरुप्य वीचीमाधुर्य निरूपयन्ति वीची मधुरेति । वीचीति जात्येकवचनाभिप्रायेण, किन्तु तरंगा बह्य एवाऽसंख्याताः, तेषां शोमादिकरणत्वेन शीतलत्वादिधर्मदायकत्वेना- प्यायकत्याद् भगवदुपयोगिन एव भवन्तीत्यर्थः । तथा सति क्रीडोपयोगित्वात्तापनिवा- रकत्वादिधर्मवत्त्वेन खगतविप्रयोगदुःखनिवारणार्थ तास्तथैव प्रार्ययन्तीति भावः । अथया । तरंगाणां भुजनिरूपकत्वेनैव सर्वोपकरणत्वं, नहि कोपि हस्तव्यतिरेकेण किमपि कार्य कर्तुं शमोति, तस्मात्सुलिनस्थवालुकासमीचीनकरणादिकं तु तरलतरंगप्रसारणेनैव भवति, नान्ययेत्यर्थः । तेनैतदर्शनमनोरथपूरकत्वेन कामजनिततापनिवृत्तित्वान्माधुर्यविशिष्ट- तरंगान्प्रार्थयन्तीति भावः । यद्वा । पुलिनं तावत्क्रीडास्थलं, तत्र जलापेक्षया सिञ्चनादिकं युक्तमेवेति, नो चेत् भगवचरणारविन्दानामतीवकोमलत्वाद्रमणादिकं कथं संमवतीति तैस्त- थैय क्रियत इत्यर्थः । तथा सति तद्वस्तुकृतन्यापारसामग्रीदर्शनाप्रियमिलनादिकं ताव- दत्रैय भविष्यतीति तन्निकटस्थिता एव तद्रपां तां प्रार्ययन्तीति भावः । अत एव 'कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुक मित्यत्र तथैव निरूपितमाचार्यवयः । यद्वा । स्वस्य साक्षाद्र- सात्मकसन्नियोगशिष्टत्वेनैतत्सजातीयत्वेनापि समानशीलव्यसनवत्वादिधर्मदर्शनाप्रियप्रति- पन्धनिवारकशक्तिविशिष्टत्वेन तत्करग्रहणपूर्वकं यया भवति तथा प्रार्थयन्तीति भावः । एवं वीचीमाधुर्य निरूप्य सलिलमाधुर्य निरूपयन्ति सलिलं मधुरमिति । यमुनासा. हिसात्सलिलं तालमेव निरूप्यते । क्रीडार्य बलं तावदवश्यमपेक्ष्यं श्रमनिवारकत्वेनैव, पुनस्तत्समावना नान्ययेत्यर्थः । तथा सति तादृशीनां तद्तलीलावगाहकशक्तिसत्त्वेनाधु- नापि तत्तकीडाकरणार्य स्मरणमात्रेणैव तापनिवारकत्वाबोफ्कृति ज्ञात्वा तार जलं प्रार्थ- ·मधुराष्टकम् । यन्तीति भाव । अथवा कुमारीणा वरदानप्रस्ताव पूर्वमन्यदेवोपासनया फलप्रतिबन्धकत्वेन तावत्काल व्यर्थमेव जातमिति पश्चातान्तरारम्मकत्वेन उपोषणविधिप्राप्तत्वात् देवहेलनक्री डादिदोपनिवास्कलेन तअलमेव फलप्रतिपादक भवतीत्यर्थ । अत एव 'कालिन्या लातु- मन्वहमित्युक्तम् । तथा सत्येतअलसम्बन्धमानेणैवानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तित्वाद् भगवद्भावस- म्पादकत्वेन तबल प्रार्थयन्तीति भाव । यद्वा । भगवान् गोचारणादिक्रीडा कुर्वन्माना ने पितमोजनादिक कृत्वा पुनहगमनशकामावत्वेन तृपान्विीक्ष्य यमुनाकूल एवागतस्तन सर्वान् जल पाययित्वा स्वयमपि पश्चापिवतीत्यर्थ । तेन जल एव मधुररस इतिन्यायात्तत्रापि श्रीयमुनासम्बन्धित्वेन शीतलत्वसुमृष्टत्वादिगुणवअल प्रार्थयन्तीति माव । अत एवं 'सुमृष्टा शीतला शिवा' इत्युक्तम् । अथवा । मगवत क्रीडाकरणत्वेन तत्रैव रसाविर्भावत्वा तादृशीमि सह रमणकर्तृत्वेन श्रमजनितखेदरीकरणार्य जलोटक्षेपणादिकर्तृत्वेन विहा रादिक करोतीयर्थ । तथा सति साक्षात्स्वरूपावलोकनकाक्षादिमावपूर्वकस्पर्शनामिप्रायेण माधुर्यविशिष्टजल प्रार्थयन्तीति भाव । यद्वा । स्वस्य मगवदास्यरूपत्वेन रसात्मकत्वातजल- पानादिकरणवेनाधुना विप्रयोगरसानुभवकत्वात्कथमपि इष्टप्रातिसिद्ध्यर्थ दोपनिराकरणत्वेन तादृशीमि सह तथैव प्रार्थयन्तीति माव । एव सलिलमाधुर्य निरूप्य कमलमाधुर्य निरू- पयन्ति कमल मधुरमिति । भगवान्वनादागमनसमये गा पुरस्कृत्य पश्चात्स्वयमपि हस्ते कमल भ्रामयन् नूपुरशन्दानुकरणत्वेन शनै शनैरागच्छतीत्यर्थ । किंच । खामिनीमिलनानुकूलकृतिकरणत्वेन ताइग्मावसम्पादकत्वादत्यातिनिरूपकत्वेन यावद् दर्शनादिक न भवति, तावस्कोमलत्वशीतलत्यतापहारकत्वादिगुणयुक्तत्वेन स्वोपकारकृतिम- त्वाकमल धारितवानित्यर्थ । तया सति तादृग्दर्शनापेक्षापूर्वकत्वेन तद्विना स्थातुमशक्यत्वा- देता कमलविशिष्टमाधुर्य प्रायय-तीति भाव । अथवा । भक्तानामखिलप्रकाशानुकूलकृति- करणत्वेन तद्रसलभ्यत्वात्सुखसेव्यत्ववोधनाय तेषा रसात्मके हृदि चक्षुषि वा स्थापयितु तद्योग्यतासूचनत्वेन चरणे कमलामिध चिह्न दधातीत्यर्थ । तेन मन र्पूवककटाक्षावलोकना दिव्यापारसत्वेन चरणपकजानुरजकत्वाद्रसाधायकत्वेनैतास्तत्कमल प्रार्थयन्तीति भाव ।अत एव 'जीवनमनातिरिक्त कर्तुं न शक्य मिति शिक्षयानामिस्तयैवोक्त प्रणतदेहिनामिति । यद्वा । भगवन्मुखस्यैव कमलत्वेन निरूपणत्वाचन्द्रवत्तापहारकखेन नेत्रद्वारेणैव लावण्यामृतपानक- रणत्वन च तामि तथैवोच्यत इत्यर्थ । तेन मुखाबुजदर्शनादेव तासा तापशान्ति न्यथेति मरणसभावनैव निश्चीयत इति भाव । अत एव 'जलरुहानन चारुदर्शये'त्युक्तम् । अथवा । कमलगतकमलनिरूपकत्वेन तायागविशिष्टत्वेन तद्वद्विकासित्वेन च सौरभादिगुणदायक त्वानेत्रयो कमलत्वोपमयोस्तत्सादृश्य घटत एवेत्यर्थ । अत एव कमले कमलोत्पत्तिरिति विरोधालकारत्वेन भगवति तयोच्यत इत्यर्थ । यद्वा । स्वस्य साक्षाद्भगवदासरूपत्वेन मुखारविन्दरसमोकृत्व नेत्राम्बुजे स्यादपि तैयव रसपानकरणादधुना वैसादृश्यनिरूपकत्वेन ·श्रीवल्लभवविवरणसमेतम् । ५१ पूर्वानुभूतं सर्व स्मृत्वा तामिः सह तथैव भावयन्तीति भावः । एवं धर्मविशिष्टमाधुर्य निरूप्य धर्मिविशिष्टमाधुर्य निरूपयन्ति मधुराधिपतेरखिलं मधुरमिति । यत्र यत्सम्यन्धेन लीलोपयिकपदार्थानां प्रतिक्षण माधुर्यं नवं नव जायत इति तदधिष्ठातरि किमिति न, किनु पर्तत इति काकूक्तिनिश्चयोपक्रमत्वाद्भगवतो मधुराधिपतेः सर्वसामग्रीस- हितस यदखिलं तत्सर्वं मधुरमेवेति प्रार्थना विषयीक्रियत इत्यर्थः । एवं स्वदुःख विस्मृत्य तदुःख वीक्ष्य वा पुनः । तत्कयां शुश्रुवु सर्वाः स्वदुःखालापनाशिका-१ तयैव श्रीमदाचार्याः समाधाय मनः स्वय । तथैव सहसा स्थित्वा दौर्मनस त्यजन्ति वै ।।२।। गोपी मधुरा लीला मधुरा युक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम् । दृष्टं मधुरं शिष्टं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ७॥ गोपी मधुरेति। क्रीडार्थमेव यामेको गृहीत्वा तिरिक्तास्त्यक्त्वा तदनुगु- गत्वेनैव तादृग्वनान्तर प्राप्य तत्तत्सामग्रीसम्पादनत्वात् केशप्रसाधनादिक कृत्वा नृत्यादिक करोनीति भगवानेतर्ययोपभुक्त इत्यर्थः । एव सति तदनुकरणत्वेनैव कदाचित् युप्माक- मपि तदाज्ञया वा जीवनसम्पादन करिष्यतीति तामेव प्रार्थयन्तीति भावः । अथवा । तामपि त्यस्या ततोऽपि बनान्तर गत्वा स्वयमेव तिष्ठति, न तु तत्सहित इति, तर्हि तामेव दृष्ट्वा सतीस्तव स्थिता भवन्तीति, यद्येतन्मिलनार्थ भगवानागमिष्यति तदाऽस्माकमपि दर्शन भविष्यतीत्येतत्साहाय्यकर्तृत्वेन ता मिलनोत्साहकतया माधुर्यविशिष्ट तां प्रार्थयन्तीति तदर्धयन्तीति तदर्शमेव सर्व कुन्तिीत्यर्थ. 1 तथा सत्येतद्गत्यनुसारेणास्माकमपि गतिर्भविष्य- तीति नात परमेना त्यक्त्या गन्तु शयन्तीति सहसा प्रवृत्तिरिति माह । यद्वा । पुलिग- स्थत्वात्पुनर्देशनमेतत्कृतोपकारत्वेनैव ज्ञायत इति नो चेत्पूर्वमेव वाथ न जातमिति तात्कालिकानुभवजन्यज्ञानयत्त्वेन तद्भावात्मकत्वादेवास्माक कार्यमिद्धिर्भविष्यतीति निश्चित्य ताहरगुणविशिष्टया प्राधयन्तीति मारः। अथवा । गुणगानादिककृतिकरणत्वेन चैतदर्थ- मेवावितो मगवान्, नास्मदर्थम्, नो चेत्-गुणगान तावदस्माभिः पूर्वमेव कृत परन्तु नाविभून एव ततोऽनुमीयते, किं चित्र यो यसाधीन स तु तदनुकूल करोत्येवेत्यर्थः। तथा सति तादग्दर्शनाऽभिलापयुक्तत्वेन तत्फलप्राप्त्यर्थं तापदेतस्या एवाश्रयकरण युक्तमिति भाप । यद्वा ! सस्य साक्षासवत्स्वरूपमनियोगशिष्टयेन तज्ञाकृतिकरणनेनाना पियो- गरसानुमरकरणार्य ततदवस्थापनत्वेन तादृशीमि. सह तथैव प्रार्थयन्तीति भाव । एव गोपीमाधुर्य निरूप्य लीलामाधुर्य निरूपयन्ति लीला मधुरेति । जापेकवचनाभिप्रायेण भगवतो लीला मधुरेत्येतावदुक्तम्। किन्तु ता असख्याता एव । यत्र यथापेक्षितरूपाणि तथा निरूपणा च दशथिलीलासु तासा प्रविष्टत्वादित्यर्थः । यतो भगवदवतारा असख्याता. सन्तीति तथा लीलाया. साक्षात्स्वरूपात्मकत्वात्ता अप्यमल्याता इत्यर्थः । किं । यथा- वतारिण्येव सर्वेऽवतारास्तिष्ठन्ति तथा दशविधतीलाखेर सर्वा एव सविशन्तीत्यर्थः । तर ·४२ गधुपयम् । पात्यानुफुतिकरणत्वेनैव मगपतः सर्वलीलाकरणलावत्तापूरकत्वेन मकानामभिलपिनार्य- दानकरणत्वेन च तास्तथैय प्रार्यपन्तीति मावः । अथवा । गोचारणादिलीलायामेव सहरमा नुमवकर्तृत्वानाग्मक्तमनोरयादिपूरकतेन फुजान्तरीपरसदातृत्वेन च भावपूर्वकपटा- क्षावलोकनादिकं यया मपनि तया रमणं करोतीत्यर्थः । तया सति पात्यानुकरपत्वेनेर सर्वाज्ञातलीलाया रसदातृत्वेन तादृशानुग्रहं करोतीति पूर्वानुमूर्त स्मृत्वैव विप्रयोगकालक्षे. पार्थ लीला मधुरेति तां प्रार्थपन्तीति भावः । यद्वा । नृत्सविशिष्टरासलीलाकरणत्वेन तासां हदि रसाविर्भावत्वादेश्वर्यादिगुणविधायकत्वं, नो चेदहुनर्तकीयुक्तो नृत्यविशेपो राम इति लक्षणाऽनुपपत्तेः । तस्मादेतदनुरोधित्वेनैव रासकरणं नान्ययेत्यर्थः । तथा सति संयोगरि- शिष्टरसानुभवजनकत्वेन जीवनसंभावनत्वादिति अमरकीटन्यायेन लीलात्मकाः सत्यस्ता- मेव प्रार्थयन्तीति भावः । अत एव 'रासलीलेकतात्पर्य' इति श्रीमप्रभुभिः सर्वोत्तम एवोक्तम् । एवं लीलामाधुर्य निरुप्य युक्तमाधुर्य निरूपयन्ति युतं मधुरमिति । युक्तं योननं, तेन भक्तानां तत्तलीलारसानुभवकरणार्य तत्तत्कियान्यापारसत्वेन ययाऽधिकारप्राप्तानां लीलासमुद्रे योजितवानित्यर्थः । अन्यथाऽक्षरात्मकानन्दमध्यपातित्वेन मक्तानां लीलान्त- राप्रवेश एव न संभवतीति कयं साक्षाद्भजनानन्दव्यतिरेकेण फलानुमव इति तत्प्रार्थयन्तीति भावः । अत एव 'भजनानन्दयोजन' इत्युक्तम् । अथवा । पाललीलायामेव मक्तानां तथा करणाद्यशोदोत्संगलालितः सन् तासामन्तवं ज्ञात्वा भगवान्सर्वकरणसमर्थत्वेन तादृश- गोपनरीत्या तदनुकूलकृतिमत्वेन च सर्वाभीष्टदातृत्वात्साक्षात्स्वरूपानन्द एव तान् योजयती. त्यर्थः । तथा सति तत्स्वरूपानन्ददानकरणत्वेनैव तत्तद्भाववतीनां जीवनसम्भावना, नान्यथा। केवलशैशवानुकरणलेन ताशीनां जीवनं संमवतीति भावः । अत एव 'आत्मानं भूपयां- चनु रित्युक्तम् । यद्वा । भगवान्वनविहारादिकमपि कुर्वन् भक्तानां तत्तत्संकेतस्थलादिसूच- कत्वेन तत्तद्रसानुभवकरणार्थ क्रीडाव्याजेन गोचारणादिक्रियाजसत्वादेतासां हितकर- पत्वेन तांस्तथैव योजितवानित्यर्थः । तया सति योजनक्रियानुकूलव्यापारकृतिमत्वेन सर्वासामभिलाषपूरकत्वात्ताइग्माधुर्य विशिष्टयोजनं ताः प्रार्धयन्तीति भावः । अथवा । स्वस्य साक्षाद्भगवत्स्वरूपात्मकन्वेन योजनक्रियायनुसन्धानेन पूर्वानुभूतलीलानुस्मरणात्ताप- भावजननात्कथमपि तन्निर्वाहार्थं ताइग्भावविशिष्टं योजनमेव विभावयन्तीति भावः । एवं युक्तमाधुर्यं निरूप्य मुक्तमाधुर्य निरूपयन्ति मुक्तं मधुरमिति । मुक्तं मोचनं, तदपि मक्तानां हिरवणार्यमेव, न. त्यश्या, गेटिएस. का संमत्रिपति सणासपुष्टकरण थमेव त्यागकरणमुचितमित्यर्थः । किंच । न हि मगवांस्तासां त्यक्त्वा गतः १ किन्तु परोक्ष- स्थित एव, तदनुकूलकृतिकरणत्वेन मानादिदोषनिवारकत्वेन च शुद्धभावसम्पादकत्वात्स्वरूपा- नन्ददानकरणत्वाच्च तथा करोतीत्यर्थः। तथा सति त्यागकरणादिकृतिमत्त्वेन तादृशरसोप- लब्धिलात्तदधिकरसाधायकत्वेन जीवनसम्भवलाचास्तथैव प्रार्थयन्तीति भावः । अत एवं ·श्रीवल्लभकृतविवरणसमेतम् । भगवता गीतायामित्युक्तम् । 'यत्तदने विषमिव परिणामेऽमृतोपम'मित्यत्रापि तथैवोक्तमिति निश्चयादित्यर्थः । अथवा । श्रीमन्नन्दराजस्यान्याश्रयकरणत्वेन मर्यादामार्गीपदोपातिग्रस्त- वात्तद्धितकरणत्वेन भक्तिमार्गीयत्वसम्पादनाय सर्वथा निरोधकरणार्थमेव च वरुणनीतत्वे तत्रापि मोचितवान् । किंच पुनस्तद्वदेवानुग्रहकरणार्थमेव मर्यादाग्रहणस्स दोपावहत्वादिति ज्ञापनाय कश्चिन्महाहिना ग्रस्तत्वेन स्वाश्रयकरणार्थमेव खनामोचरणमात्रेणैव मोचनं यथा भवति तथैव रक्षितवानित्यर्थः । तथा सति आश्रयानुकूलकृतिकरणत्वेनैव दोपनिवृत्तिर्नान्य- येति ज्ञात्वा कृष्ण कृष्णेति पूर्व चरितं स्मार स्मारं तदाश्रयप्रापकत्वेन तदेव प्रार्थयन्तीति भावः । अत एव 'अन्यस्य भजन तन स्वतोगमनमेव चे'त्युक्तमाचार्यवर्यैः । यद्वा । मुक्तमित्यन भावे क्तस्तेन रासादिकृतिकरणत्वेन मण्डलीकृतभक्तानां हस्तग्रन्थ्यवलम्पितत्वेन ततदानानुसारिनृत्यकरणत्वेन च कदाचित् हस्तग्रहणमपि समवतीति पुनस्तथैव जात इत्यर्थः । तथा सति त्यागकरणरसाधायकलेन तादृशकटाक्षावलोकनादिभिः कीडाकरणत्वेनाधुना तद्विना स्थातुमशक्यत्वात्कथमपि तदेव माधुर्यविशिष्ट प्रार्थयन्तीत्यर्थः । अथवा । स्वस्य भगवत्स्स- रूपसन्नियोगशिष्टत्वेन तद्भावनिरीक्षणत्वात्तदनुभवेन जीवनसभावन नान्यथेति विचार्य विप्र- योगरसानुभवकरणत्वेन तादृग्भाववतीमिः सह तदेव प्रार्थयन्तीति भावः । एव मुक्तमाधुर्य निरूप्य दृष्टमाधुर्य निरूपयन्ति दृष्टं मधुरमिति । भगवतो लीलात्मकत्वात्तद्रसपूरणत्वेन भक्तानामानन्ददानार्थ सांकेतिकभावसूचनार्थ च गोचारणादिसमय एव तादगीक्षणैः प्रणयपूर्वकावलोकन यथा भवति तथा भगवान् करोतीत्यर्थः । नोचेद्वनविहारादिक तावत्कि- मर्थ, गोचारणकरण तु गोपैरपि मविष्यतीति तरस्थानामपि स्थावरजगमाना लीलास्थानां भावपूर्वककटाक्षावलोकनार्थ गमनादिक करोतीति तद्भावापन्नत्वेन ताम्तादृग्दर्शनमेव प्रार्थयन्तीति भावः । तथा सति यर वाल्यदशायामपि तादृग्दर्शनापेक्षत्वं तत्र साक्षाद्र- सात्मकमयोगदशायां भगवतः किमु वाच्यमिति कैमुतिकन्याय उक्तो भवतीत्यर्थः । अथवा । दिवा वनगतत्वात्सायमागमनसमये तादग्विप्रयोगासहमानतया तनावपूर्वकत्वेन तथार्तिव- शात्स्वप्रियाणां प्रत्यगावलोकनादिक तथैव करोतीत्यर्थः । तथा सति ताग्भाववतीनां साक्षात्फलानुभवकर्मणां तद्दर्शनमेव जीवनसम्पादक नान्यदित्यन्यथाभावनसम्पादकं नान्य- दित्यन्यथाभावमुररीकृत्य सस्तिथैव प्रार्थयन्तीति भावः । यद्वा । स्वस्य साक्षाद्रसात्मक- सरूपत्वेन तत्तद्दर्शनानुकूलकृतिकरणत्वज्ञानेन तादृशमुखोपलब्धित्वाद्विप्रयोगरसाक्रान्तदे- हत्येन तादृशीभिः सह माधुर्यविशिष्ट तदेव भावयन्तीति भावः । एव दृष्टमाधुर्य निरूप्य शिष्टमाधुर्यं निरूपयन्ति शिष्टं मधुरमिति । शिष्टमवशिष्ट, तत्तु सेवैव, यावद्भूमौ स्वचरणा- पिता मक्तिर्न स्थाप्यते तावदवशिष्टपुरुषार्थत्वमेव, तस्मात् वृन्दावनप्रवेशकरणत्वेन तव भक्ति स्थापितेति भगवदीयानां हृदि मक्तिस्थापनकरण तु युक्तमेवेत्यर्थः । अत एव 'वैष्ण- चा वनस्पतय'इति श्रुतेः । एव सति वृन्दाया भक्तिरूपत्वातदगीकारेणैव तनस्थानां सर्वेपा- ·मयुराष्टकम् । मप्यगीकारो भावनीय इति माव । अयवा । यदि भक्तानां हदि चरणस्थापन न कुर्याचदा भक्तिराहित्यात् गुणगानादिकमपि ते कय करिष्यन्तीति विचार्य स्वस्सावशिष्टपुरुषार्यस्थाप- कत्वेन तथैय कीर्तिवर्णन कारयित्वा तददि चरणसापनेनैव भक्ति स्थापितेत्यर्थः । अत एव अपशिष्टपुरुषार्थस्थापनार्यमेव 'प्राविशत् गीतकीर्तिरित्युक्तमाचार्यवः । यद्वा । खस हरित्वोपपादितमक्तानुग्रहकार्यकर्तृत्वेन मक्तवत्सलत्वात्तत्रार्थनाया पूर्वमेव तनापि भूयोद- र्शनमात्रेणावशिष्टपुरुषार्थत्वख्यापनार्थ तडु खहरण मक्तिस्थापन च करोतीत्यर्थः । कर्तुमक- तुमन्ययाकर्तुसमर्यत्वेनैतभावस गजराजोद्धृतावेव स्पष्टीकृतत्वात्तत एव भाननीयमि- त्पर्यः । तथा सत्येतावन्माननिश्चयकरणत्वेनैव भगवानस्माकमपि प्रार्थनाव्यतिरेकेण साहाय्य भविष्यतीति ज्ञात्वा ताक् शिष्टमेव प्रार्ययन्तीति मावः । अथवा स्वस्स साक्षाद्भगवत्स्वरू- पसन्नियोगशिरत्वातत्समानधर्मकरणत्वेन यदि खेनैव दैवजीवानामुतिर्न क्रियत इति तदा स्वस्याप्यवशिष्टपुरुषार्यत्वात्तत्स्थापनकरणार्थ तदेवानुकूलकृतिकरणत्वेन तदाज्ञया प्रादुर्भू तत्वेन च तदुपकरणात्ताग्माववतीभि. सह माधुर्यविशिष्टमेव प्रार्थयन्तीति भाव । अत एव 'दैवी सृष्टिर्व्यर्या च मा सादिति वलमाष्टके प्रभुमि स्तुति क्रियत इत्यर्थ । एव धर्म- विशिएमाधुर्य निरूप्य धर्मिविशिष्टमाधुर्य निरूपयन्ति मधुराधिपतेरखिलं मधुरमिति । साक्षात्स्वरूपानुमवकरणत्वे प्रमाणप्रयोजनामावाघन धर्मधर्मिणोरेकजातीयत्वादिति न्याया लीलाना भगवद्धर्मात्मकत्वादेव मधुरत्वप्रतीतिस्तत्र तदधिपती किं वाच्यमिति निश्चयेन भगवतो मधुराधिपतेदखिलमवशिष्ट तत्सर्व मधुरमेवेति प्रार्थनापूर्वक मधुराधिपतेरखिल मधुरमित्युक्तम् । एव प्रापचिक त्यक्त्वा भगवरोधसिद्धये । लीलात्मिकास्तास्ता सर्वा जाता एव न सशय ॥१॥ तथैव श्रीमदाचार्या स्वकीयाना हिताय च । लीलात्मक फल ज्ञात्वा निरोध साधयन्ति हि ॥२॥ गोपा मधुरा गावो मधुरा यष्टिर्मधुरा सृष्टिर्मधुरा । दलितं मधुरं फलितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥८॥ गोपा मधुरा इति । गा पान्तीति गोपास्तद्रक्षाकरणत्वेन भगवतोपि वलभास्तै साक भगवान् क्रीडतीति, यत स्वयमपि गोपालस्तस्मात्समानशीलव्यसनवत्त्वेनैतत्सामाना. धिकरण्यात्परस्पररसानुभवजनकत्वेन ताशमण्डलीमध्यस्थित एव सर्वदा वर्तत इत्यर्थ । किंच । वने मोजनादिकमपि तदैव करोति यदा ते सर्वे गोपाला स्वस्खमोजनपात्र गृहीत्वा स्वसन्मुख एव तिष्ठन्तीति ताशप्रीतिजनकत्वेन तथा विलास करोतीत्यर्थे । तथा ति गीतहासकटाक्षाद्यवलोकनादिकरणत्वेन तादृशान्तरगमावसूचकत्वात् भगवत सुखादायका इति माधुर्यविशिष्टास्तान्प्रार्थयन्तीति भाव । अथवा । स्वकीया अन्तरगा ये गोपाला कृष्णादयस्ते भगवदाज्ञया वनक्रीडाया तदनुकूलकृतिकरणलेन यद्यत् कुर्वन्ति तत्पुन. सायमागमनानन्तर गृहगमनन्यतिरेकेण रसवशात् खामिनीनामग्रे सर्व सूचयन्ती ·४५ श्रीवल्लमकृतविवरणसमेतम् । त्यर्थ । तेन विप्रयोगजनिततापनिवर्तकत्वेन तद्वचनश्रवणमानोपजीवकत्वात्तत्समय एव तान् दृष्ट्वा तथैव प्रार्थयन्तीति माव । यद्वा । भगवतो विप्रयोगदशायामपि खस्तान्तरगत्वायल्कि- चित्वास्थ्यकरणार्थमविचार्य प्रियवकरणेन स्वामिनीकथितवृत्तान्तप्रार्थनाकरणत्वेन प्रभावपि प्रिया भवन्तीत्यर्थ । तथा सति प्रणयरसावरोधककार्यकर्तृत्वेन भावोद्दीपकत्वातादृशोप- कृतिकरणभाववत्त्वेन तामिस्तथैव प्रार्थितास्त इति भाव । अथवा । स्वस्य सा- क्षादसात्मकसन्नियोगशिष्टत्वेन कृपाकटाक्षादिसूचकत्वेन च खस्याप्यन्तरगकार्यकर्तृ- त्वात्तप्रियतमकृतिमत्त्व ज्ञात्वा खसतोपाधायकत्वेन तान् प्रति तथैव प्रार्थयन्तीति माव । एव गोपमाधुर्य निरूप्य गवा माधुर्य निरूपयन्ति गावो मधुरा इति । गावो लीलात्मिका भगवदनुभावज्ञा वेणुगानश्रवणमात्रेण यत्र तृणादिक चरन्ति तत्र सर्व त्यक्त्वा मगवन्निकट एव शीप्रमागत्य मुखावलोकनपूर्वक यया भवति तथा कर्णपुटोत्तमितत्वेन मुहु च्हुस्तदधरामृतपान सादरपूर्वक कुर्वन्तीत्यर्थ । किंच, आगमनसमये साक्षान्नादानन्द प्रविष्टत्वातदनुमवेनानन्दमरात् भूमावपि पय सिञ्चनादिक कुर्वन्त्य शनै शनैरागच्छ न्तीति वा । तथा सति भावपूर्वकागमनकरणत्वेन साक्षात्स्वरूपानुभव यथा कुर्वन्ति तथा वयमपि करिष्याम इति ज्ञापनाय तथा प्रार्थयन्तीति माव । अत एव 'गावश्च कृष्णमुखनिर्गत वेणुगीते'त्यत्र तथैव निरूपितमाचार्यवौं । अथवा, यत्र यत्र गाव स्वेच्छया पशुजातीयत्वाद विचार्यत्वेन तृणलोमात्वत एव गच्छन्ति तत्र तत्र भगवान् गोपालै सह क्रीडा कुर्वन् तदनुगुणत्वेन वने वने चारयन् गच्छतीत्यर्थ । नहि केवल तद्व्यतिरेकेण कदाचिद्वनगम नमेव करोतीति भावो ज्ञाप्यते । किंच । कदाचिन्मात्राप्रेषितसख्यानीतभोजनराहित्येन बुभुक्षित सन् मार्गमध्य एव गोदोहनादिक कृत्वा तदनुभवज्ञानजन्यत्वेन ता अपि तथैव तिष्ठन्तीति गोपास्तद्वत्सान्पय पाययित्वा स्वयमपि पान करोतीत्यर्थ । तथा सति परस्पर भावानुकूलकृतिकरणत्वेन पूर्व भगवन्मुसारविन्दोद्गताधरसीधुपानमेताभिः कृतमधुना भगवता कियत इति विशेपानुमवकरणत्वेन ता एता प्रार्थयन्तीति माव । यद्वा । स्वस्य साक्षाद्भगवदास्यरूपत्वात्तदुभयरसोपयोगित्वेन तत्तलीलानुभूतत्वादधुना विप्रयोगरसाभि निवेशेन स्वसमानशीलामि सह तथैव विभावयन्तीति भार । एव गवा माधुर्यं निरूप्य यष्टिमाधुर्य निरूपयन्ति यष्टिर्मधुरेति । यदा भगवान् गोचारणादिक करोति तदा वेणुवेत्रव्यतिरेकेण कदापि न गच्छति किन्तु तत्सहित एव तत्तत्कार्यकरणार्थं तदुपयोगस्या वश्यकत्वात्तद्वेषधारणत्वेनैव वनगमन करोतीत्यर्थ । किंच । 'यथा राजा तथा प्रजे ति न्यायादेतदनुरोपित्वेन सर्वे गोपालास्तदनुकरणत्वेन यष्टिं गृहीत्वा स्वस्वगोधनानि पुरस्कृत्य तथैव मगवता सह गमन कुर्वन्तीत्यर्थ । तेन करावलयितयष्टिकाग्रहणेन कदाचित् खम्बासे तद्धारणत्वेन च कदाचिदपूर्वव श्रीभवेदिति पूर्वानुभूतत्वात् माधुर्यरूपा यष्टिं प्रार्थ यतीति भार । अथवा । पालखभावानुकूलकृतिकरणत्वेन कीडार्यमेव तद्धारण तेपि ·मधुराष्टकम् । तदर्यमेव धारयन्तीति परस्परं तैः साकं प्रत्यहं क्रीडतीत्यर्थः । तथा सति आत्मरसानुभूत- लीलादर्शनोद्गमत्वाद्विशेषरसाधायकत्वेन ताः सर्वास्तामेव प्रार्थयन्तीति भावः । यद्वा । स्वस साक्षादसात्मकस्वरूपात्मकत्वात्तत्तत्कार्योपकरणत्वेन तत्तद्दुःखानुभूतित्वात् विप्रयोगरसानु- भवकरणार्थं ताटगवस्थापन्नत्वेन कथमपि कालक्षेपार्थ पूर्वानुभूतं सर्व स्मृत्वा तदेव प्रार्थयन्तीति भावः । एवं यष्टिमाधुर्य निरूप्य सृष्टिमाधुर्य निरूपयन्ति सृष्टिर्मधुरेति । सृष्टिः लीलास- प्टिस्तत्करणं तु भगवतैव संभाव्यते नान्येन तस्मात् लीलार्थ व्रजस्थानां सृष्ट्वा स्वरूपानन्ददानार्थं स्वयमपि तत्रैव प्रविशतीत्यर्थः । अन्यथा लीलानां तदात्मकत्वमेव न स्यादतस्तन्यतिरेकेण स्वयमपि स्थातुं न शक्यत इति सर्वदा तदंतःपातित्वेन भक्तानां तद्रसानुभवं कारयित्वा स्वयमपि करोतीत्यर्थः । अत एव तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविश'दिति श्रुतिः। अथवा साक्षात्स्वरूपानन्दानुभव- स्तत्रस्थानामेव नान्येषां, कुतो जीवानामसम्भावितत्वात्तदतिरिक्तानां साक्षात्स्पशीभावाच तथा न संभवतीत्यर्थः । अन्यथा 'जीवाः स्वभावतो दुष्टा' इति कयं वदेयुः? तस्मात् लीलाष्टि- स्थानामेव साक्षादंगसंगित्वात्तत्स्वरूपानन्दानुभवकरणत्वेन भजनानन्दानुभूतरसप्राप्तित्वात तवैव भजनोन्मजनादिकरणत्वेन जलमीनवत् स्थिता भवन्तीत्यर्थः । अत एव 'अन्यैव काचित्सा सृष्टिर्विधातुर्व्यतिरेकिणीति तथैवोपदिष्टत्वात् । तथा सति भजनानन्दनिममत्वेन भगवदधीनत्वात्पूर्वोक्तदृष्टांतत्वात्तेनैव न संभवति नान्यथेति भावः । अथवा । स्वस्थ साक्षादसात्मकखरूपसन्नियोगशिष्टत्वेन दैवोद्धारप्रयत्नीकृतत्वात्स्वद्वारेणैव तदुपयोगकर- णत्वेन यमुनासेवातः तनुनवत्वादिकरणत्वेन च स्वकीयानां तद्योग्यतानिरूपकत्वेन वा तथैव प्रार्थयन्तीति भावः । एवं सृष्टिमाधुर्यं निरूप्य दलितमाधुर्य निरूपयन्ति दलितं मधुरमिति । दलितं दलनं, तत् दुष्टदैत्यानां, तदर्थमेव भगवानवतीर्णो जात इति बजरक्षाकरणत्वेनैव तत्र स्थितिकरणत्वायदा पूतनादिदैत्यागमनं जातं तदैवानन्तशक्तिमत्वेन तनिराकरणीयत्वादाल्यदशायामतिविस्मयकरणत्वेन भक्तानामभयदानं करोतीत्यर्थः । किंच । गोचारणादिकीडायामपि केश्यादिदुष्टनिवारकत्वेनैव स्वस गोपालत्वं नोचेद्यदि दुष्टदैत्यादिभिर्वनमाक्रमितं स्यात्तदा गावस्तत्र कयं प्राप्ता भविष्यन्तीति सा क्रीडैव न भवि- प्यतीनि, तत्करणं खावश्यकमिति नामार्थसार्थकत्वेन तथा करोतीत्यर्थः । किंच । कालिन्दीजलपानकरणानन्तरं गोपालास्तद्विमूर्छिता जाताः, गावश्च तथा क्रन्दनं कुर्वन्तीति, तदृष्ट्वा भगवान् मक्तवत्सलतया तस्या निर्दोषकरणार्य सय एव जले प्रविश्य दुष्टकालिय- दलनं करोतीत्यर्थः । तथा मति गोरक्षाकरणत्वेन योगबलान्नामसार्थकत्वं स्वस्मिन्नेव प्रति- फलितं, नान्ये गोपालास्तथा भवन्तीति तत्र रूढिरेव वक्तव्येति भावः । अथवा । गाः पान्तीति गोपास्तान् लातीति गोपालः, पुनस्तद्रक्षाकरण तथैव नामसार्थकत्वात्तदनेकभयनिवारकत्वेन दुएदलनादिकं स्वयमेव करोतीत्यर्थः । तथा सति पूर्वानुभूतलीलास्मरणमात्रेण विप्रयोगर- साभिनिविष्टत्वात्तद्रक्षामिलापकरणत्वेन माधुर्यविशिष्टदलनं प्रार्थपन्तीति भावः । यद्वा ।

·श्रीवल्लभकृतविवरणसमेतम् । श्रीगोवर्धनयागकरणत्वेनान्यसाधनराहित्यात् भक्तानां तथा निरोधकरमत्वेन स्वशरमाय- वानां रक्षामेव करोतीत्यर्थः । तथा सति यथेन्द्रहितकरणार्थमेव तदर्पदलनादिकं करोति तथास्माकमपि हितकरणार्थ मानादिदर्पदलनं करोत्वित्याशयेन दलनमेव प्रार्थयन्तीति मावः । अथवा । खस्स साक्षादसात्मकस्वरूपत्वात्तत्तत्कार्यानुगुणत्वेन लीलारसजनकत्वाद- धुना विप्रयोगरसानुकूलकव्यापारकृतिमत्त्वेन ताररसानुभवकरणार्थ तादृशीमिः सह तथैव प्रार्थयन्तीति भावः कटाक्षितः । एवं दलितमाधुर्य निरूप्य फलितमाधुर्य निरूप- यन्ति फलितं मधुरमिति । भगवान्मधुर एव भक्तानां हृदि प्रतिफलित इति भक्तानु- कूलकृतिकरणत्वेन सदानन्दवाचकत्वात् कृष्ण इति फलात्मकनामत्वेन तत्फलसम्पादनार्थ- मेव श्रीमन्नन्दराजभवने प्रादुर्भूतो जात इत्यर्थः । किंच । मक्तानां लीलामध्यपातित्वेन तत्सहितलीलासामग्रीः पूर्व विधाय क्रीडास्थानत्वात् तत्करणार्थं श्रीमद्गोकुल एव पश्चात्स्वयं प्रादुरासीदित्यर्थः । किंच । लीलानां स्वरूपात्मकत्वात्स्वरूपस्य तदात्मकत्वादिलन्योन्या- श्रयत्वेनैव स्थितिकरणत्वाद्भक्तानां तन्मध्यपातित्वेन च तदाश्रयाधीनत्वादपि खस्स लीला- करणमुचितमिति तद्रपेण फलितमित्यर्थः । तथा सति मक्तानां फलसम्पादकत्वेन तद्रूपत्वे- नैव प्रादुर्भूतत्वात्सर्वदा तदनुभवकरणत्वेन रसाधायकत्वात् तास्तथैव प्राधयन्तीति भावः । अथवा । प्रादुर्भावानन्तरमपि स्वामिनीनां भावपूर्यककटाक्षावलोकनादिभिः कृत्वैव स्वरूपपो- पणं नान्यथेति तद्भावात्मकत्वेनैव स्थितिकरणत्वाप्रतिक्षणपोपणत्वेन वृद्धौ सत्यां तत्रैव फलितमित्यर्थः । तथा सति परस्सरसमानाधिकरणत्वेन तद्भावानुरूपफलीकरणत्वेन च तत्पूर्वानुभूतत्वात्तव्यतिरेकेण स्थातुमशक्यत्वाचाधुना तदनुभवकरणार्थं फलितमेवैताः प्रार्ययन्तीति भावः । यद्वा, उद्बुद्धशृंगाररसात्मकदशायामपि वेणुकूजनत्वेन नादामृतस्य खामिनीनां हृदये प्रविष्टत्वात्तदनुभूतत्वेन तथा स्वरूपाभिज्ञत्वेन तद्रसपानकरणत्वेन च मुखावलोकनं कुर्वन्तीत्यर्थः । किंच । अन्यासक्तिनिराकर्तृत्वेन खसमानशीलानां संबोध्य यदनुभूतं स्वरूपं तदेव विज्ञापयन्तीत्यर्थः । तथा सति खमाग्याऽभिलापपूर्वकांकुरितत्वेन स्वस्समावसिञ्चनकरणत्वेनापि क्रमवशात्पुष्पानुभवकरणानन्तरं फललेनेदमेव प्रतिफलितमिति मावः । अत एव 'अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदाम' इति स्वप्रियाभिस्तथैवोक्तमित्यभिप्राय- ज्ञापकत्वेन पूर्वानुमूतत्वादेतास्तयैव प्रार्थयन्तीति मावः । यद्वा, स्वस्य साक्षादसात्मक- सरूपसन्नियोगशिष्टत्वेन तत्फलानुभूतत्वात् प्रतिक्षणं तत्तत्स्मरणकर्तृत्वेन विप्रयोगरसा- विर्मावित्वात्स्वयमपि ताइग्माववतीभिः सह लीलावि शिष्टं फलितमेव प्रार्थयन्तीति मावः । अत एव 'लीलामिः फलितं भजे ब्रजवनीशृंगारकल्पद्रुम'मिति प्रभुभिस्तथैवो- कम् । एवमुपक्रमोपसंहारपूर्वकं धर्मविशिष्टमाधुर्य निरूप्य धर्मिविशिष्टमाधुर्यं निरूपयन्ति मधुराधिपतेरखिलं मधुरमिति । सर्वदा तन्मध्यपातित्वेन लीलात्मकत्वायनामेदकर- गत्वेन स्थितिस्तत्र यन्मध्ये पातितस्तद्रहणेन गृह्यत इतिन्यायाधमर्माणां माधुर्यनिरूपणत्वे ·मधुराष्टकम् । किं वाच्यमिति तदधिपतेर्भगवतो मधुराधिपतेदखिलं लीलात्मकं तत्सर्व मधुरमेवेत्यर्थः । क्या सति तद्रसास्वादपूर्वकं यथा भवति तथा विप्रयोगानुमावं तत्तन्माधुर्य निरूपणात्मकं सर्वदा विमावयन्तीति भावः। इति श्रीवल्लभाचार्यकृपया प्रकटीकृतम् । एतन्निगूढमाधुर्य मधुराष्टकसंज्ञकम् ॥ १॥ विठ्ठलाधीशचरणाश्रयणात्सर्वदा मया । मावात्मकं हि माधुर्य प्रत्यहं चानुभूयते ॥ २॥ तदीयानां हितार्थाय निश्वित्यैवं निरूपितम् । पश्यन्तु सर्वथा विज्ञा न तु तद्भावविध्युताः ॥३॥ श्रीवल्लमाधीशपदाम्बुजातात्सातमक्या विशदीकृतं यत् । तदेव माधुर्यमिहागुतं वै मधुव्रतानां मधुराकृतीनाम् ।। ४ ।। ॥ इति श्रीवल्लमविरचिता मधुराष्टकविवृतिः सम्पूर्णा । १. सं टीका श्रीहरिरायाणामिति केचिदन्ति, तव युसमिति प्रतिभाति । श्रीहरिरायकता अमेव मराएकटीका मन्सनिषौ वर्तते यतः। श्रीहरिरायातटीका तु भीमत्प्रभुचरणकृतमधुराष्टकविते विति', इमं तु खतम्टीका वर्तते । पस्या माशाचाम्य भीगोकुलनापप्रकटितसर्वोत्तमस्तोत्र 'परी' टीक- मास बहु पर्तठे, मन ए र दोध भावसमावेविकाप्यते ।

·श्रीकृष्णाय नमः । श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः । श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । मधुराष्टकम् । श्रीरघुनाथकृतविवरणसमेतम् । यन्नामरूपमधिकं माधुर्पकनिधीकृतम् । तं नत्वा तन्मधुगिरं गायामि मधुराष्टकम् ॥१॥ खरूपमात्रैकनिष्ठात्यन्तरङ्गमक्तानां खानुभवैकवेयं सपरिकर स्वरूपमाधुर्यमधरादि- प्रत्यङ्गगतमनुस्मृत्य विशिष्यावर्णनीयं पुनः पुनरनुभवार्थमनुवादपूर्वकं प्रार्थयन्त इवाहुः अपरं मधुरमिति । अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम् । हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ १॥ अब मधुरपदं सर्वत्र सर्वेन्द्रियासाचं रूपं लक्षपत्यधरादीनां, तेन दर्शनस्पर्शन- पानचुम्बनदंशादिषु मार्थनीयं ममास्तु इत्यर्थः सम्पन्नो भवति । मधुरस्मिन्नस्तीति मधुरम् । 'ऊपसुपिमुष्कमधो र इति ः, धरणं घर इति व्युत्पत्या धृ धारण इति धातो रूसम् । अच्प्रत्ययान्तमपप्रत्ययान्तं वा । तेन यस्मिन् दृष्टे न परो धैर्यादिधारणं यस्मादिति अपरम् । लीलावसरविशेषसम्पन्धि ज्ञेयम् । यथा लोके शर्करादिमाधुर्यमालाय मधुर- मिसेव जूते, न लनुभवनमपि, अशक्यत्वादेवमत्रापीति मावः । वदनं मधुरमिति । पूर्वोक्तदर्शनादिक्रियाविषयत्वप्रार्थनमिदं वचनम् । नयनं मधुरमिति । जात्यमि- प्रायेण रसैक्येन वोमयोरेकवचनम् । अत्र यथोपितक्रियाविषयत्वमेव, न तु यावत्- पूर्वोक्तविषयलम् । हसित भावोद्दीपनमुन्मादकं च । तब नयनमुखोमयसाधारण शेयम् । हृदयं श्रियैकरमणं वक्षासलं, तचालिङ्गानालङ्करणादिषु, विविधमावविशिष्टं मनो वा हृदय ज्ञेयम् । गमनं गोचारणचौर्यापर्य निकुजगृहं गन्तुं मानापनोदनाथर्थ व ज्ञेयम् । सो वै स' इति श्रुतेर्मधुररसात्मकखरूपस्याखिलं सर्वं यद् पक्मशक्यम्, अर्वाच्य गुह्यं वा । यदा, अखिलमन्यूनं पूर्णरसमिति यावत् तादृशुमित्यर्थः । अन्यत्रापि ययत् विमू- १अब्यवमिति पाटः।

·५० मधुराष्टकम् । तिमत् सत्त्वमिति वास्यात् तत्सम्यन्धाधीनमेव सर्वेषा माधुर्यम् । अतो मधुराधिपतेरिति पाठ प्रकरणानुरोधादपि युक्ततम । मथुराधिपतेग्त्यिपि कचित् पाठ ॥१॥ वचनं मधुरं चरितं मधुरं घसनं मधुरं यलितं मधुरम् । चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥२॥ पचनं मधुरमिति । पारफ्रीडायामव्यक्तमधुरमस्पणेचारणात् स्सलद्गीष्ट्वाद्वा । थाल्योत्तरकालीन सार्वदिकमपि ज्ञेयम् । चरित चेष्टित पारचरित सकलचरित्र वा । चौर्येण दधिनवनीतादिमक्षण वा । वसनं पीताम्बर, कभुकोप्णीपावाच्छादन, नीपनिकुशादि- 'स्थिति । वलित वेष्टन, भावे क्त । क्रीडाया ब्रजवधूना दपिदुग्धनलाघाहरणमार्गरोधन- मित्यर्थ । रासमण्डले अन्यदा कदाचित् लीरायसरे ताभिर्वलित रूप वा। अस्मिन् पक्षे कर्मणि क्त । मावेपि ज्ञेयम् । केपाधित् भक्तानामवस्थाविशेषमाज्ञाय तदर्थमक- स्मात् सखीननुक्त्वैव यद्गमन तचरितमुच्यते । मावे क्त । पूर्वोक्तगमनाद्भेदकमि- दमेव । भ्रमण वियोगकालीनेतस्ततोऽनवस्थया गति । यथा श्रीगीतगोविन्दे 'हरि हरि हतादरतये' इत्यादौ । 'तव विरहे वनमाली'त्यपि । अथवा गवादीनामन्येपणार्थ प्रतिगोष्ठ गमनम् । अथवा प्रयोजककर्तृत्वविवक्षयाणिजन्तत्वेनान्येपा लोकवेदव्यवहारे चित्तैविक्षे. पकरण तदर्थमपि, अरपयादिगमन वा । मधुराधिपतेरिति पूर्ववत् ॥ २॥ घेणुमधुरो रेणुर्मधुरः पाणिर्मधुरः पादौ मधुरी। नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ३ ॥ घेणुरिति । अधरसुधापूरितो वाघमानो हस्तस्थितो वा, सङ्केतस्थितमक्ताहानकरो वा । साय गोपुर सर ब्रजप्रवेशसमये अलकव्याप्तगोरजासि रेणुरित्युच्यते । तेन तलक्षित कुन्तलानामपि ज्ञेयम् । यद्वा 'धन्या अहो अमी आल्य' इत्याद्युक्तश्चरणकमलपराग एव रेणु । पाणिर्मुसक्रीडायाम् । 'तासामतिविहारणे'त्याधुक्तभक्तास्यमार्जनगोपृष्ठप्रोञ्छनगोदोहना- दिषु वा । पादौ भक्तहृदयदेशस्थापनवन्दननर्तनादिपु । नृत्यं नाट्य रासे वृन्दावने श्री- गोकुलादौ नवनीतमक्षणातुरताया च । सख्यं समानशीलव्यसनत्वम् । तच्चौयादौ ज्ञेयम् । मधुराधिपतेरिति पूर्ववत् ॥ ३॥ गीतं मधुरं पीतं मधुरं भुक्तं मधुरं सुसं मधुरम् । रूपं मधुरं तिलक मधुरं मधुराधिपतेरखल मधुरम् ॥४॥ गीतं गान वकृत भक्तविषयक, मत्तकृत तद्विषयक वा । पीतं पानमधरादी- नाम् । गोष्ठे गोपै सह क्षीरपान वा । यत्रगत पिशङ्गत्व वा । भुनं भोजन यशोदान- न्दगोप्यादिकारितम् । निमनितस गोपत्रीमि तगृहे बा । भोजनावशिष्ट वा। भवेषणव्याजेनेतिपाठ । २ रित्तविशेषकरणमिति पाउ ! ३ सप्टेतिरोति मठ । कुन्तलनपीधि पाठः । ५ भुकेति च पाठ । रतीति वा पाठ-10 पुच्छेति पाठ 1 मासेति पाठ । ९ भोजनादिशिष्टे वेति भोप्रनाविशिष्ट च पाठ ।

·श्रीरघुनाथश्वविवरणसमेवम् । श्रीगोवर्धनोद्धरणेन अनन्यगतिकभक्तरक्षणं वा । सुप्त शयनं निकुसे किसलयकुसुमा- दिरचितशैयायाम् । कण्ठाक्षेपणादिप्रकारविशिष्टं वा । रूपमादर्शादिप्रतिनिम्बितम् । उरसि कुरङ्गमदादिलिसित चिनितं वा ! तिलक ललाटे कस्तूरीचन्दनादिरचित मुक्तारनादिमयं वा । दर्शनीयं गोपिकागीतोक्त 'दर्शनीयतिलको वनमालेत्यादिना । मधुरेति पूर्ववत् ॥ ४ ॥ फरणं मधुरं रमणं मधुरं तरणं मधुरं हरणं मधुरम् । पमितं मधुरं शमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥५॥ करणं कृतिः स्वीकार इत्यर्थः । रमणं रतिः पालकीडा वा । तरणं प्लवनं यमुनाजले ब्रजम्नीभिः सह, नौकया पारावारगमनक्रीडायां वा । हरणं प्रतचर्यायां ब्रजकुमारीणां वाससाम्, रुक्मिणीपारिजातादीनां वा । चमितं अन्त स्थितभावोदिरणं चर्वितताम्बूलादिदानम् । शमितं शमनकरण भक्ततापादीनां, दावामेरासुरधर्मादीनां पा । मधुरेति पूर्ववत् ॥ ५॥ गुशा मधुरा माला मधुरा यमुना मधुरा वीची मधुरा । सलिलं मधुरं कमलं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ६॥ गुलाफलानि भूपणादिषु । माला बनमाला गुमाया का । पमुना विहारावसरे । चीचयो जलोत्क्षेपणकीडायां कमलादिभिर्वा । सलिलं निदापक्रीडाश्रमेण कालिन्दी- जलपाने । कमलं परस्पर प्रीतिप्रहारलीलायाम्, अलङ्करणादिषु वा ॥ ६ ॥ गोपी मधुरा लीला मधुरा युक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम् । दृष्टं मधुरं शिष्टं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ७॥ गोपी जात्यमिप्रायेण गोप्य इति ज्ञेयम् । सर्वनैव तासामेवविधत्तम् । लीला भावपूर्वकदधिमन्थने याहुकटिनितम्बम्तनालङ्कारादिचाशल्पकृतिः, तत्सम्बन्धिरासादयो वा। युक्तं योजनमङ्गप्रत्यङ्गानां रहसि । यद्वा, युक्तं समाध्यवस्थानां 'पूर्व यन सम त्वये'- साधुक्तप्रकारेण । अथवा, युक्तं गोदोहनावसरे वत्सयोजन गोपादयोः । मुक्तं मोच- नम्, पूर्वोत्तवत्सादीनाम् । नीतीकधुक्यादीनां वा । गाहमालिन्य सीत्कारपूर्वक सन्तप्त- भक्तानां नाप नायित्वा मोचन, तक्रियात इति वा । दृष्टं साफूतेक्षणम् । भगवतो भक्तानां च परस्पर प्रत्येक च । शिष्टं शासन चौर्येण नवनीताधाहरणाय यावदह यथेष्टमैमि तापत् कोपि आयाति चेत् शीघ्र मह्य निवेदय यथा पलाय्य गच्छामि धर्तुं न शक्रोति न वदिष्यामि चेत् प्रहरिष्यामि चौर्याहत अत्तु न प्रयच्छामि इसेव घिमीपिकापूर्वक एवंविध- माज्ञापन गोपपालकेषु । यहा, 'गोप्यो गोरयविक्रयार्यमखिला' इत्याधुक्तदानप्रसङ्गेन धर्षणाज्ञापनम् ॥ ७॥ रहमीति पाठ १२ सत्तोत्क्षेपणेति पाठ ।। अशितेति पाठ ।

·५२ मधुराष्टकम् । गोपा मधुरा गायो मधुरा यष्टिर्मधुरा सृष्टिमधुरा । दलितं मधुरं फलितं मधुरं मधुराधिपेरखिलं मधुरम् ॥ ८॥ गोपा गवाहानादिषु । गावो हुकारपूर्वक भगवत्समीप अन्योन्योपमर्दैन भागच्छन्त्य दुधमाना वा । वेणुनाद श्रुत्वा सवेद्यानिमिपग्मिनिरीक्ष्यन्यो वा । सृष्टि- पत्सवत्सतरीप्रसवयाहुल्यम् । यष्टिरुत्पथगतिनिवारणे पशूनाम् । दानप्रसङ्गे तासां निवारणे दधिकलशिकामेदने वा । कदम्बमूले चरणापष्टम्मनेन सितो वा । दलितं विशारण विकास इति यावत् । तन्मुखनयनादीनाम् । दैत्यदलन वा, कामोपमदों या । फलितं आविर्भाव., भक्तानामपेक्षितकान्तस्यले चित्तामिज्ञतया प्राकट्यम् । मधुरेति पूर्ववत् ॥८॥ मधुराष्टकमाधुर्यमवधार्य सुधाधनम् । निर्धनो धनितां याति न याति निधन कचित् ॥१॥ इति श्रीमद्वल्लभनन्दनचरणैकशरणरघुनाथकृतौ मधुराष्टक- विवरणं सम्पूर्णम् । १संवेष्टयति पाठ । २ सुधाधरमिति पाठ । ३ निगमतरो प्रतिशाख मृगित परित परं ब्रह्म । मिस्तिमिदानीमड़े गोकलपढेरुदाक्षीणाम् ॥१॥ इत्यधिकम् । मधुराष्टकतात्पर्यम् । श्रीकृष्णाय नमः । स्वरूपगुणमेदेन द्विविध गानमुच्यते । खरूप तु रसानन्दतथा लीलासमवित ॥१॥ गुणास्तु भगवद्धर्मा स्वरूपोत्कर्षहेतव । ते परोक्षे हि गीयन्ते सारथ्यहेतुतयात्मन ॥२॥ खरूप तु तदानन्द प्रत्येकावयवैस्तथा । तत्तहीलाश्रयत्वेन माधुर्येण विभाव्यते ॥ ३ ॥ निरूप्यते समानेषु यदा स्थातु न शक्यते । तदा तेनैव रूपेण विरहे तापसयुते ॥४॥ निरूपण रसपात्र माधुर्येणैव जायते । तस्सानुमववेद्यत्वान्न रूपेण कथञ्चन ॥५॥ अत संभूय ता सर्वा स्वानुभूतरसात्मकम् । वियोगमावै स भाव धर्णयन्ति हरि तथा ॥६॥ तत्तल्लीलान्तरङ्गस्या स्मृत्वा स्मृल्या तद्गकम् । अतो माधुर्यरूपेण रूपयन्ति परस्परम् ॥ ७॥ एकाघर तथैवान्या यदन नयन परा । एवमग्रेऽपि विज्ञेय सपूणे मधुराष्टके ॥८॥ एतदेवारसदाचारतिगुप्त निरूपितम् । तद्भावभावन सिध्येदेतद्गार्यभावनात् ॥ ९ ॥ सदोघोऽपि निजाचार्यकृपया प्रभुकारित । ताशैज्ञापितो वापि भवेनैवान्यया चित् ॥ १०॥ इति श्रीहरिदासविरषित मधुराष्टकतात्पर्य समाप्तम् ।

·परिशिष्टम्
श्रीमदू-वल्लभाचार्य महाप्रभूपदिष्टा
शिक्षासात्रियश्लोकी
गोस्वामि-श्रीद्वारिकेशकृत-संस्कृतटीकोपेता

·- उदाहार श्रीमदाचार्यचरण सन्यस्त सइ काशी पधार्या, त्या श्रीगोपीनाथजी श्रीगुमाइजी सकुटुव ससेवक दर्शनार्य पधार्या. दण्डवत् करी विनति करी के अमार शू कर्तव्य' श्रीमदाचायंचरणे सार्धत्रयश्लोकमा ज स्वपुत्रोने शिक्षा कही. अपुर्व शिक्षारत्नो अर्ध्या, स्ववशमा आ चार बहिर्मुखताना लक्षणो प्रवेश न करे अने आ उपदेश तवारा सेवकोमा प्रसरे ए हेतुथी आसार्धवयश्लोकी उपदेशी अने प्रभुए तेमा प्रकट थइ साक्षी पुरी. (१) बहिर्मुख यवामा मुख्य चार कारणो छ, अन्याय, असमर्पितवस्तुमोग, असदालाप, दु संग आ चारथी अवश्य सावधान रहेयु, जो आ चार पैकी एक पण थइ जाय तो बहिर्मुख थइ जवाय वहिर्मुखे करेली सेवा प्रभु ना ज स्वीकारे एटलथी पण ना अटके, वहिर्मुखने कालप्रवाह भक्षण करी जाय, माटे आ चारथी दूर रहेवु. प्रभुसन्मुखे हमेशा रहेतु आ एक शिक्षा थई. (२) प्रभुमा लौकिकभाव न करवो (३) प्रभुमा अस्मद्भावित अलौकिक भाव ज राखवो, ते ज भाव प्रभुप्रसन्न करवामा उपयुक्त छे. (४) सर्वथा सर्वभावथी सेवा करवी. आ चार शिक्षा सार्धवयश्लोकीथी उपदेशी. प्रभुए तेज समये प्रकट थइ दोढ श्लोक उपदेश्यो, आ दोढ श्लोकमा पुष्टिमार्गीय स्वरूप आक्यु. ब्रह्मास्त्रचातकन्याये जो श्री- गोपीजनवल्लभमा विश्वास होय तो जरुर कृतार्थ करी दे. विश्वास ज मुख्य साधन 2. जो साधनवल त्यजी विश्वासनु ज अवलवन करे तो शरणादिथी आरभी स्वाश्रयदानपर्यंत सर्व फ्ल प्रभुज सिद्ध करी दे. दोलोत्सव, शास्त्री चिमनसाल, शास्त्री हरिकृष्ण स. १९७८ ·॥श्रीकृष्णाप नमः॥ श्रीशिक्षापद्यानि श्रीद्वारिकेशकृतटीकया समलतानि श्रीमद्वल्लभपादाब्जद्वयं हृदि सुशोतलम् । निधाय शिक्षापद्यानि विवरिष्ये यथामति ॥१॥ अनवमाख्यायिका । कदाचित् श्रीमदाचार्यचरणरडेलग्रामे वस- द्भिर्भगवदाज्ञानयानन्तर “यदा कर्मविपाकेश लोकेप निरयात्मसु । वि. रागो जायते सम्यड् न्यस्ताग्नि प्रवजेत्तत' इत्याद्यैकादशस्कन्धोक्तप्रकारेण सकलशास्त्राविरोधित्रिदण्डसन्यास कर्तु विचारित । तत्र च भार्याज्ञापे- क्षिता । ततश्च महुर्याचनेपि भार्यादिभिराज्ञाया अदाने शीघ्र स्वपर्णशा- लाज्वालन कृतम् । तदाग्न्युपद्रव दृष्ट्वा निर्गच्छत शिघ्र निर्गच्छतेति उक्ते करककोपीनी गृहीत्वा निर्गता सवत् १५८७ ज्येष्ठकृष्णदशम्याम् । ततोग्निरपि शान्तः । ततो यथाविधि सन्यास गृहित्वा अडेलग्रामात् का. श्यामागता । पुर्वज्ञाद्वयस्य देहदेशपरित्यागौ पाक्षिक दोपपरिहारेण कतुं मासमानमनशन कृतवन्त दिनाष्टक मौनव्रतञ्च । तदा श्रीगोपीनाथाः श्रीमत्प्रभुचरणाश्च ससेवकाः सकुटुम्बाः श्रीमदचायंचरणाना दर्श- नार्थमडेलग्रामात् काश्यामागत्य श्रीमदाचार्यचरणान् दृष्ट्वास्माभि. किंकर्तव्यमिति प्राथितवन्तः । तदा भाषणस्य त्यक्तत्वात् श्लोकनयं साधं लिखित्वा श्रीमत्प्रभचरणेभ्यो दत्तवन्तः । तदन सार्धपद्यनयं शिक्षासार्धनयश्लोकीति ख्यात तद्वयाकरोमि। •११-१८-१. १विधिना. पाठ ·तथा हि । अथ श्रीमदाचायंचरणाः श्रीमत्प्रभुचरणानुद्दिश्य स्वकीयं निगूढं सिद्धान्तं निजजनान् शिक्षयितुमुपदिशन्ति यदा वहिरिति । यदा बहिर्मुखा यूयं भविष्यय कपञ्चन । तदा कालप्रवाहस्था देहचित्तादयोप्युत ॥१॥ सर्वया मक्षयिष्यन्ति युष्मानिति मतिर्मम ।। अस्मिन्मार्गे वाहिर्मुख्यं मुख्यो दोपः । तच्चानेकधा भवति, परं तत कारणचतुष्टयं मुख्यम् । अन्याश्रयासमर्पितवस्तुभोगासदालापासत्सङ्- रूपम् । तदेतत्सर्वं हृदि कृत्वाहुः कयञ्चनेति । केनापि प्रकारेण पदा यूयं भगवतो बहिर्मुखा भविष्यथ तवा कालप्रवाहस्था देहचित्तादयोप्युत युप्मान् सर्वया भक्षयिष्यन्ति, मे मतिरित्यवे यस्मिन्काले, तेन सदा भगवत्साम्मुख्येन स्थात- व्यमिति शिक्षा कृता। अन्यथात्वे वाधकमाहुस्तदेति । तस्मिन्नेवसमये युष्माकं देहचित्तादयो भगवच्चरणामृतचरणरेणुसंपादिता अपि कालप्र. वाहस्था भविष्यन्ति । उतेति वितकंयामहे । अतोपि विशेषवाधकमाहुः सर्वयेति । सर्वैः प्रकारयुष्मान् भक्षयिष्यन्ति स्वान्तः पातयिष्यन्ति, युष्मान् भगवदीयानपि जीवान् कालप्रवाहस्थान् करिष्यन्ति । इदं महदाधकम् । अन्न स्वमति प्रमाणत्वेनाहुरिति मतिर्ममेति । ननु सेवा तु क्रियत एव तयैव सर्व सेत्स्यति किं वाहिर्मुख्येनेत्याशक्य प्रमेयमाहुर्न लौकिकः प्रभुरिति । न लौकिकः प्रभुः कृष्णो मनुते नैव लौकिकम् ॥२॥ मावस्तवाप्यस्मदीयः सर्वस्वश्चहिकार सः। प्रभुः सर्वकरणसमर्थो लौकिको न भवति, त्यन्वयः। यदा कृष्णः फलात्मा 'भगवच्चरणरेणुसपादिता इतिपाठः ·अतो लौकिक वाहिर्मुख्येन कृत सेवन न मनुते । न तस्य वहिर्मुखजन- कृतसेवापेक्षास्ति । ननु भावसहितसेवापेक्षा तु भविष्यतीत्याशक्य साधनमाहुर्भावस्तर्वेति । तत्रापोति भावयुतसेवायामपि । अस्मदीयः अस्मद्भावित एव भावो भगवत्प्रसादस्य साधनमलौकिकत्वात् । स भाव कीदृशो भविप्यतीत्याशङ्कय स्वकीय भावमाहु सर्वस्व इति । * ईश्वरस्य सर्वस्वम् । चकारेण सर्वपरमपि । ऐहिक इति इह लोके भव पदार्थ । चकारेण पारलौकिक स प्रभुरिति । परलोकश्च तेनायं सर्वमावेन सर्वथा ॥३॥ सेव्य. स एव गोपीशो विधास्यत्यखिल हि न.॥३३॥ इति श्रीमदाचार्योक्तशिक्षापद्यानि. . परलोक. स्वर्गादि । चकारेणाय लोकस्तेन भगवतव नान्येन । एतावत्युक्ते भगवानाविभूतस्तदा भगवन्त प्रदर्श्य सेवाफलरूपमाहु- रयमिति, परदृश्यमानो भगवान् स एव गोपीश , यो गोपीना मदमानयोतियोस्तिरोभूय गोपीस्तनू कृतवान् । दैन्याविष्कारे आविर्भय गोपीनामीश पालको जात । अत सर्वथा सर्व प्रकार 'श्रद्धऽमृतकथाया म' इति सन्दर्भोक्तेन सर्वभावेन पतिपुत्रादिभावेन सर्वे- पामिन्द्रियाणा भावेन क्रियया निरोधलक्षणोक्तया वा सेव्यः, कायवा- मनोभिभंजनीय । एव क्रियमाणे नोऽम्माक सर्वथा प्रपन्नाना स एव गोपीश अखिल शरणादारभ्य स्वाश्रयसम्पादनपर्यन्त विधास्यति करिष्यति । एवञ्चान वाहिर्मुख्य कदापि न कर्तव्य, सदा भगवत्सा- म्मुख्येन स्थातव्यमित्यका शिक्षा । प्रभो लौकिकभाव न कर्तव्य इत्यपरा। भावोप्यस्मत्सवन्धी विधेय इत्यन्या । सर्वथा सर्वभावेन सेव्य इतीतरा। इति शिक्षाचतुष्टय सिद्धम् । एव श्रीमदाचार्यचरणा श्रीमत्प्रभुचरणेभ्य शिक्षापत्न दत्त्वा 'तृतीयोऽलोकगोचर' इति तृतीयाज्ञा *सर्व स्वस्य ( आत्मन ) ·साधयितुमापाढशुक्ल द्वितीयाया ततीयायुक्तायामासुराणा व्यामोहाय गङ्गाप्रवेशं धृतवन्तः । तदा सर्वस्तवत्यरप्यग्निपुरजो जलाग्निप्यम्य विहायसा गच्छन् स दृष्ट इति किल श्रूयते । साधश्लोकवयो शिक्षा श्रीमदाचार्यनिर्मिता। द्वारिकेशन विवृता श्रीमद्गोस्वामितुष्टये ॥१॥ इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणरेणुधनिना श्रीमद्गोस्वामिद्वारिकेश्वरेण यिरचिता शिक्षापद्यटीका संपूर्णाभवत् ।