·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
...
ग्रन्थाङ्कः८४
वे०
• शा० सं० रा. आयकरोपाहवासुदेवशास्त्रिप्रणीत
अद्वैतामोदः
एतत्पुस्तकम्
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरमुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकान्दाः १८४०
लिस्तादां: १९१८
(भस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)
मूल्यं रूपकद्वयम् (२)।

·विज्ञप्तिः। परमकारुणिको भगवान्परमेश्वरः स्वस्वकर्मानुगुण्येन सुखदुःखभानः संसा- रान्बुधौ निममाञ्जनानुद्दिधीपुरनेका विद्याः प्रवर्तयामास । ईशानः सर्वविद्या- नामिति श्रुतेः । विद्यासु च प्रतिविद्यं प्रतिपाद्यविपयभेदेन यद्यप्यापाततः कासु. चिद्विरोधो भासते तथाऽप्यधिकारिभेदेन स निवारणीयः। तथा च तत्चविद्या- स्तुतिस्तचदधिकारिप्रवृत्तये । कस्याश्चित्कचिदृश्यमाना निन्दापि च तदनधिका- रिणस्तत्राप्रवृत्तये । नैनावता कस्या अपि विद्याया अमामाण्यमाङ्कनीयम् । नास्त्यकृतः कृतेनेति कर्मनिन्दाया अप्यतठेव तात्पर्यम् । अत एव निन्दितमपि कर्म कुरु कर्मव तस्मात्त्वमित्येवमर्जुनाय तस्याधिकारमालक्ष्य भगवतोपदिश्यते । अधिकारी चानुभूततन्पूर्वावस्थः । यथा कृतचौलसंस्कार उपनयनेऽधिकारी। अनधिकारी च द्विविधः अननुभूततत्पूर्वावस्था, अनुभूततदवस्यश्च । यथाऽकृन- चौलः कृतोपनयनचोपनयनेऽनधिकारी । तत्र द्वितीयमनधिकारिणं प्रति पुन- स्तत्रामवृत्तये विशेषतो निन्दोपयुज्यते । विद्याश्च यद्यपि ' अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्र पुराणं च विद्या होताश्चतुर्दश । इति विष्णु- पुराणे चतुर्दश प्रतिपादितास्तथापि मुख्यतों द्वविध्यमेव दृश्यते । दै विद्ये वेदि- तव्ये परा वापरा चेति श्रुतेः । तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिनाऽपर प्रदर्य अथ पग यया तदक्षरमधिगम्यते । इत्ति परा विद्या प्रदर्शिता । परविद्यामा- शस्त्यं च परगन्देनैव सूच्यते । इयं परविद्या ब्रह्मप्राप्तिरूपपरमपुरुषार्थसाधन- स्वादितराभ्यः प्रशस्ततरा । मुण्डकोपनिपदि चाय परेत्युपक्रन्य परविद्यास्वरूप- प्रदर्शनात्यागेव यया तदक्षरमविगम्यत इत्यादिना ब्रह्मप्राप्तिरूपं फलं प्रतिपादि- तम् । यतो विदितफलमहत्त्वस्य स्वरूपालोचने सविशेष प्रवृत्तिर्भवेदिति । माता- पितृसहनेभ्योऽप्यधिकवात्सल्यनेयं श्रुतिः परविद्यायां जनान्मरोचयति तति- कर्तव्यता च कीदृशीत्याकाक्षायां श्रीशंकराचार्या आहुः-ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुत्यो ब्रह्मविद्यानन्तरं सद्य एव मोक्षं दर्शयन्यो मध्ये कार्यान्तरं वारयन्तीति । रामानुजाचायोस्तु ज्ञानात्तरमुपासनायाः कर्तव्यता वर्ते । अन- योर्दर्शनयोर्मुरयं वलक्षण्यं चैकर मायावादाश्रयणमपरत्र तटनङ्गीकारः । अत्र च कतरद्ग्राह्यं कतरन्नेति मंदिहानो यावत्तत्वयुभत्सुरभूवं तावदेव पुरः स्फुरन्त्या मोक्षप्राप्तये च कर्तव्यलेशस्यापि नावसर इति प्रदर्शयन्त्या नास्त्यकृतः कृतेनेति श्रुत्यैव संबोधितो यन्त्रपञ्चस्य परमार्थत्वे ननिवृत्तये किंचित्कर्तव्यमवश्यमापतितं भदतस्तस्यापारमाध्यमेवेति । तच्च मायावादमन्तरेण दुर्वचमिति मायावादम्यव ·विज्ञप्तिः न्यायस्त्वं श्रुत्यभिमेतमाकलयतः कथमयं लोकानां भ्रमो दूरी भवेदिति चिन्तया च पुरस्कृतस्य में मानसमतामोदग्रथने प्रावर्तत । मतेस्तीक्ष्णतरतावैकल्येन च किंचित्परावृत्तमप्यन्तरुद्बुद्धया श्रीमच्छंकराचार्यचरणप्रेरणया पुनरुत्साहाधि- येन संप्रवृत्तमासीत् । त एवाऽऽचार्यचरणाः सद्गुरुकृपा चात्र साहाय्यकं दास्य- न्तीनि श्रद्धा वद्ध्वाऽस्मिन्कर्मणि कृतपदविन्यासं दुस्तराम्बुधावन्तराऽन्तरा निमः जदपि श्रद्धातरणिसमारूद कयं कथमपि पारमगात् । यश्चाऽऽचार्यचरणरतत्कार्य मंपादिन न एव चात्र प्रेक्षावत्मवृत्तिं संपादयन्तु । यथा यथा चाद्वतिनां दर्शन- मनूद्य तत्खण्डने प्रयत्नश्रीभा यकृतां दृश्यते तथा तथा तदनुसारणव तदुद्धा- गर्थोऽयं मदीयो यत्न इत्येकस्यैव विपयस्य पुनः पुनर्विवेचनं क्वचित्कर्तव्यता- मापतितम् । अतः पुनरुक्त्यादिदोपपितेक्षणः प्रेक्षावद्भिर्न भवितव्यम् । अमुमा- मोदमाजिघ्रद्भिश्चाभिनिवेशवशीकृतस्वान्तन भवितव्यम् । दोपाच मानुपसुलभा एवेत्या ये केचित्स्युस्तेपदासीना अपि गुणकप्रेमशीलाः सहृदया दोपान्मदर्शय- न्त्वित्यागामे- पुण्यपत्तने- श्रावणकृष्णद्वितीयायां आयंफरोपाहवासुदेवशास्त्री मन्दवासरे शके १८४० ·अदेतामोदस्थविपयाणामनुक्रमणिका । विषम ८ आत्मरूपमेक तत्त्वम् पृष्ठम् विषय पृष्ठम् मङ्गलाचरणम् १ त्रिविध सत्त्वम् धर्मार्थकामानामनित्यत्वम् जीवत्वमीश्वरत्व चौपाधिका मोक्षस्य नित्यत्वम् अज्ञानस्य शक्तिद्वयम् उपनिपटुदेशः जीवस्वरूपम् मीमांसकमतोत्पत्तिः २ अवच्छेदवादः ब्रह्मसूत्रकृद्देशः आभासवाद. नास्तिकोत्पत्तिः ३ प्रतिविम्ववादः मीमांसकमतमचारः जोवैकत्वानेकत्वविचारः १० श्रीशकराचार्यावतारः एकजीववादः शकिरदर्शनम् जीवस्य विभुत्वम् परमात्मा रशिरूप जीवस्यानादित्वम् ४ प्रतिविन्धवादः दृशिविष्यम् अद्वैतम् १२ ब्रह्म जगन्मूलम् अविद्या कारणस्य सूक्ष्मत्वं व्यापित्व च सृष्टचारम्भकालिकमज्ञानकृत्यम् पृथिव्यादीनामुत्तरोत्तर सूक्ष्मत्वम् अहकाराद्युत्पत्ति १३ आत्मनो निर्विशेपत्वम् ५ ज्ञानेन्द्रियोत्पत्ति आत्मनि भेदत्रयराहित्यम् अन्त करणोत्पत्ति आत्मनो निर्गुणत्वम् कर्मेन्द्रियोत्पत्ति सगुणश्रुत्युपपत्तिः ६ प्राणोत्पत्ति. आत्मा ज्ञानस्वरूपा पञ्चीकरणम् आत्मनो न ज्ञातृत्व ज्ञेयत्व च पञ्चकाशाः आत्मा नित्यः पर्यष्टकम् १५ कूटस्थनित्यता ७ कर्मत्रविश्यम अद्वैतम् भरीरत्रवि यम् सन्मात्रब्रह्म जीवन्मुक्तितुरीयावस्थयाभद' सदनुभूत्योरक्यम् अनिर्वचनीयख्याति अनादिपटम् असत्यात्मन्योत्पत्ति ·अद्वतामोदस्थविषयाणाम्- पृष्टम् २७ ... पृष्टम् विषयः १७ प्रकृतिः चतुर्विंशतितत्त्वानि भूतोत्पत्तिक्रमः २८ २९ ... ... १० ... ... ... ३१ ... विषयः प्रत्यक्षप्रमाणम् सविकल्पकं प्रत्यक्षम् निर्विकल्पकं प्रत्यक्षम् अनुमानम् उपमानम् शाब्दम् अर्थापतिः अनुपलब्धिः अन्तःकरणस्य ज्ञातृत्वम् साधनचतुष्टयम् श्रवणादिसाधनत्रयम् श्रवणाधुपयोगः मोक्षप्रतिवन्धनिरास: मोक्षः ... जीवन्मुक्तिः जीवन्मुक्तिमयोजनम्... विदेहमुक्तिः श्रीशंकराचार्यकाल श्रीरामानुजाचार्यकालः रामानुनदर्शनम् चिदचिदीवररूपं त्रिविधं तत्त्वम् द्रव्यनिरूपणम् ट्रय पड्विधम् विरभेदाः पड्गुणाः परमात्मगुणाः जीवभेदाः नित्यविभूतिः ज्ञानम् ... १८ द्रव्याणां साधर्म्यम् गुणा दशविधाः सत्त्वरजस्तमांसि शब्दादिपञ्चकम् १९/संयोगः शक्तिः ज्ञानस्य द्रव्यत्वमपि. २०शरीरशरिभावः शरीरशरीरिणोर्भेदः... २१)परमात्मनो वहुभवनं शरीर- द्वारकम् २२ यदा येवेतिश्रुत्यर्थः अद्वितीयश्रुत्यर्थः २३ नेह नानेतिश्रुत्यर्थः २४ परमात्मनः सविशेपत्वम् सामानाधिकरण्यम् परमात्मा सगुणः २५ गुणेप्यवान्तरभेदः ज्ञानस्यात्मगुणत्वम् .... ज्ञानद्वविध्यम् परमात्मनो ज्ञातृत्वम् २६) परमात्मनो ज्ञेयत्वम् मनसा न मनुत इतिश्रुत्ययः परमात्मा कूटस्थानित्यः २७/परमात्मनः परम्परया जग- दुपादानकारणत्वम् ३२ ... .... ... ... ३४ ... ... ... ३५ ....

·अनुक्रमणिका। पृशम् विषय ३५/ज्ञानस्य सकोचविकासो कर्मज्ञानानन्तरं ब्रह्मविचारः जीवन्मुक्ति स्ति मोक्षे परमात्म कर्यम् मोक्षेऽपि जीवब्रह्मणोर्मेदः ३६ इतरपदार्थानामन्तर्भावः मतद्वयसक्षेपः मायावादः सूत्रकारात्मागपि ३७मायावादः सूत्र मतः ब्रह्मशब्दव्युत्पचिः ३८ मोक्षे शरीरराहित्यम् पोक्षे भयात्यन्ताभावः ४७ ५० ५२ ३९/जीवन्मुक्तिः जीवेऽहंभावादिषमन्यतः विषय विशिष्टातम् प्रकार्यद्वैतम् प्रकारांद्वतम् जीवातम् जीवाना मियो भेदः सदनभृत्योर्मेंदः जगतः सत्यत्वम् परिणामवादः तत्वज्ञानोपयोगः जीवानां न स्वातन्त्र्यम् सत्ख्यातिः शास्त्रस्य सत्यत्वम् प्रत्यक्षममाणम् निर्विकल्पकम् सविरल्पकम् सनिकपट्वियम् अनुमानम् अनुमानमेदाः बाब्दज्ञानम् वेदस्य भागद्वयम् वृत्तिभेदाः लक्षणा उपमान न प्रमाणान्तरम अर्थापत्तिर्न प्रमाणान्तरम् अनुपलब्धिर्न ममाणान्तरम् गुणभूतज्ञानोपपत्तिः जानमात्मनिष्ठम् अहभावोऽहसारथ भिन्नः जीवस्याणुत्वम् ज्ञानस्य शरीरव्यापित्वय ५४ मुक्तस्य कीदृश कर्म तत्त्वज्ञानशब्दार्थः . तत्त्वज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वम् ... कार्यस्य कारणं तत्त्वम् ५६ ४१ नाशस्य सान्वयत्वम् ५७ नाशस्वरूपम् साधनचतुष्टयसपन्नस्य ब्रह्मवि चाराधिकार. ४२ मीमासाद्वयस्य नैकशास्त्रत्वम् परमात्मनो धर्मस्व गोणम् शास्त्रपदम् ४३ कर्मज्ञानस्य न पूर्ववृत्तत्वम् . आत्मसाक्षात्कारादविया निवृत्ति ४४ आत्मसाक्षासारसाधनम् आत्मसाक्षात्काराटयग्रन्धिभटः ६३ ..

·20 अदनामोदस्थविषयाणाम्- पृशम् ७२ ७३ ७४ 9% विषय स्मृतेर्न दर्शनरूपत्वम् भक्तिशब्दार्थ ज्ञानोत्तरं न फर्मावश्यक्त्वम् आत्मसाक्षात्यारोत्तरं कमी संभवः साधनसप्तकस्य साधनचतु- ध्यान्तर्भावः फर्मण उपयोगः विद्यार्मणोर्न समुच्चयः विद्या चावियाचेतिश्रुत्यर्थः जीवन्मुक्तकृतार्मोपयोगः ब्रह्मजिज्ञासाया न कर्ममी मांसापेक्षा निर्विशेपब्रह्मणः प्रामाणिक त्वम् ब्रह्मशक्तिर्माया तत्मतिमिश्वितो जीवः उद्भूतशक्तिमद्वेश्वरः इदमेव सगुणं ब्रह्म आत्मनो निर्गुणत्वम् यतो वाच इतिश्रुत्यर्थ. निर्विशेषः सामान्यानुभवः सन्मानरूपं सामान्यस्य परा काप्दा पृथक्करणमभावेनापि धीत्वादयो न भावरूपाधा. निविशेषे वस्तुनि शब्दम माणम् निपेघमुखेन गन्दस्य प्रवृत्ति पृष्ठम् विषय ६३ तटस्थलक्षणतः प्रतिपादनम् ६४ आगमस्य सस्मित्वम् निर्विकल्पकं प्रत्यक्षम् निर्विकल्पास्य सन्मानना हित्वम् रामानुजीयस्वीकृतनिविर- ल्पाखण्डनम् अनुमानेनापि निविगैपरस्तु- सिद्धिः निपिरल्पर सन्माननाहि न भेटग्राहि भेदस्य दुनिरूपत्वम् ६७ भेदप्रतीत्युपपत्तिः संस्थान न जातिः जातिरेव भेद इति न युक्तम् क्स्प्रित्यक्ष विशिष्टविप- यम् निविशेपसन्मानमाफिर- प्रत्यक्षसिद्धम् सन्मानन्ब्रह्मणो न प्रमेयभावः घगदीनामपरमार्थत्वम् अपरमार्थत्वस्य निर्वचनम् प्रासङ्गिा सत्रयातिरखण्डनम् व्यावर्तमानत्वमपारमायें हेतुः ७१ जगतो बाधः परमार्थत्वनिर्वचनम् अनुभूतिर सती निविपयानुभूतैर्न परममा व्यत्वम् अनुभूते न प्रागभावः ६९, ৩৩ .... ७० ७२ ·अनुक्रमणिका । .... .ru मोक्षे न सुखं न दुःखम् ११ .... ... ... ... ... .... ... ... ... .... चेति न ज्ञानद्वयम् विषयः पृष्ठम् विषयः श्यम् अनुभूविसामान्यस्य न नाना मोक्षे नाहंभावः त्वम् ८२ मोक्षे न भयलेश अनुभूतिसामान्यस्य परा काटा अनुभूतिनित्यत्वादिकं चन अई मुक्तो भषेयमितिसंक- भावरूपम् ल्पोपपत्तिः निर्विषया संवित् ८३ मोक्षपदार्थः योग्यानुपलब्धिः प्रमाणम् द्वतिमते मोक्षानुपपत्तिः ९२ अस्मरणनियमस्य नानुभवा निर्विशेषज्ञानस्य नानयापेक्षा भावसापकत्वम् ८४ ब्रह्मणो न विज्ञातृत्वम् सुपुमौ नाहमर्थभानम् आत्मा चिटुपएवन चैतन्य... अनुभूतैर्निर्विकारत्वम् गुणका ... ९४ ब्रह्मशक्तिनित्या ८५ वर्षिभूतं ज्ञानं गुणभूतज्ञानं वीजाङ्करन्यायः प्रवाहानादित्वम् संविदादिशब्दाः संवन्धि- मोक्षे प्रपञ्चस्यामानं फीफ. शब्दा एवेति न नियमः.., अभावस्य न धर्मरूपत्वम् धर्मापेक्षया धर्मस्य सूक्ष्मत्वम् अजहत्वलक्षणम् अनुभूतिर्धान्या ज्ञातृतया:- घटो नास्ति घटामावोऽस्तीत्य- भासते... नयोरर्थमैदा सिद्धिसामान्य संवित् . स ... अन्तःकरणस्प ज्ञातृत्वम् लोकिक ज्ञानं क्रियारूपम- एवात्मा नित्यमेव ... अनुभूतिसामान्यसाधनम् आत्मनो ज्ञानस्वरूपत्वम् लौकिकज्ञानस्यवाहंकारो को विशेपः किं सामान्यम् व्यकः... निर्विशेषचिन्मान आत्मा अप्रकाशस्वरूपेणापि प्रका- युप्पदर्थोऽस्मदर्थश्च शस्वरूपस्य व्यजनम् लोकिकोऽइपर्योऽपि युप्पदर्य एवं ८९ रविकरकरतलयोः परस्परा- भिव्यञ्जफत्वम् । ९८ अहमों नात्मा ঋন্ধ্যাবস্থা अभिव्यञ्जकानां स्वात्म- अभावोऽपि कल्पित एवं स्थतयाभिव्यञ्जनस्वभावः ... ... ... १७ ....

·अद्वैतामोठस्थविपयाणाम्- -- .... विषयः सुपुप्ता नाहमर्यावभासः मुखमहमस्वाप्समितिपराय- झेपपत्तिः न किंचिदहमज्ञासिपमिति परामर्शः... मामप्यहं न ज्ञाववानिति परामर्शः. सुपप्तावात्मनः साक्षित्वम् विदेहमुक्ती नाहंभावः जीवन्मुक्ताबहभावोपपचिः ... .... ... अते शास्त्रं प्रमाणम् शास्त्रमसत्यमपि प्रमाणम् ... विषयः पृष्टम् ९९ सदेवेतिश्रुतेनिर्विशेपार्थ- कत्वम् आत्मा विवर्तोपादानम् १११ शरीरशरीरिभावेन न श्रुत्यु- पपतिः आदेशशब्दार्थः ११३ अथ परति श्रुतेनिविशेपार्थ- कत्वम् यत्तद्देश्यमितिश्रुत्यर्थः ११६ सत्यं ज्ञानमिति श्रुतेनिर्विशे-... १०१ पार्थकत्वम् ११७ सत्यं ज्ञानपिन्यत्र लक्षणत्रयम् ११९ १०२ १०३ लक्षणस्य प्रयोजनम् सामानाधिकरण्यम् . ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वम् १२० सदेवेतिश्रुत्यर्थः १२१ भेदत्रयराहित्यम् १२२ प्रतिज्ञोपपत्तिः.... सगुणश्रुतिताप्तर्यम् १२३ सगुणनिर्गुणवाक्ययोरवि- १०५ रोधः १२४ १०६ ब्रह्मगुणकयने न तात्पर्यम् १२५ मोक्षे न ज्ञातृज्ञेयभावः श्रुतिसंमतं ब्रह्म ज्ञानस्वरूपम् १२६ नानात्वनिषेधतात्पर्यम १२७ १०७ नानाशब्दार्थः १०८ नानात्वदर्शनान शान्तिः १२८ अन्तरशब्दस्य नावकाशाय- र्थकत्वम् १०९ निविशेपब्रह्मवादः सूत्रधारसंमतः .... १ ..40 स्थूलारुन्धतीन्यायः प्रत्यक्षस्य शास्त्रेण पाधः उपदेष्णुः प्रतिपाद्यविपये निर्दोपत्वम् असत्यादपि सत्या प्रतीतिः, स्वामज्ञानस्यासत्यत्वम् बुद्धीनां सालन्वनत्वमात्र- नियमो नास्ति रेखया वर्णप्रतिपत्तिः शब्दार्थयोरारोपितं तादा- त्म्यम् । रेखागवयात्सत्यप्रतिपत्तिः शास्त्रस्य न तुच्छत्वम् ज्ञानस्य द्विविधमसत्यत्वम् शास्त्रसिद्धस्य न पश्चाद्वाधः नेह नानति वाक्यस्य स्वम्मि- प्रवृत्तिः .... .... . ... ....

·अनुक्रमणिका । ... .... ... .... .... .... .... १३६ मायाशब्दार्थः विषयः पृष्ठम् विषय पृष्ठम् निर्विशेपब्रह्मणि गीताता- सत्ख्यातिखण्डनम् १४६ त्पर्यम १३० स्वसदृशे स्वांशसत्त्वनियमोन १४७ निर्विशेषब्रह्मणि पुराणता-.. स्वामार्थानां न सत्यत्वम् अलातचक्रमतीतीन सत्ख्यातिः १४८ त्पर्यम् १३१ दिड्मोहे न सतव्यातिः १४९ भगवच्छन्दवाच्यत्वमौपचा- द्विचन्द्रज्ञाने न सत्रव्यातिः रिकम् .... १३२ अज्ञाने श्रुतिः प्रमाणम् आत्मनः सविशेपत्वं व्याव- ऋतशब्दस्य न कर्मवाचित्वम् हारिफम् . नासदासीयसूक्तमज्ञाने प्रमाणम् १५१ व्यावहारिकस्य शुभाश्रयत्वम् १३३ सदसच्छन्दी न चिदचियष्टि- ज्ञानव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वम् विषयो १५२ यन्मयं चेतिप्रश्नार्थः १३४ नासदासीयसूक्तभाप्यम् अविद्याया आश्रयोपपत्तिः १५३ अविद्यया विरोधानोपपत्तिः.... १३७ मूलाज्ञानेऽर्यापत्तिः प्रमाणम् १५४ अविद्यास्वरूपोपपत्तिः त्वंशब्दो न जीवान्तर्यामिपरः अज्ञानं न ज्ञानभागभावरूपम् १३८ विधिमतिपेधावितिन्यायः सर्वेषां शब्दानां नात्मपर्यन्तार्य- भावरूपाज्ञानसाधनम् कत्वम् १५५ आरोपितत्वं नन्द्योत्यम् मूलाज्ञाने पुराणं प्रमाणम् १५६ अविद्याया अनिर्वचनीयत्वो- ज्योतीपि विष्णुरित्यादिविष्णु- पपत्तिः असत्यतुच्छयोर्भेदः .. पुराणवचनार्यः १४० जीवजडयोर्न ब्रह्मशरीरत्वम् .... १५७ अधिष्ठानस्य सत्यत्वम् सर्व परमात्मरूपम् अज्ञानसाधकानुमानम् प्रपश्चस्याज्ञानविजृम्भितत्त्वम् १५९ अत्यनुमाननवकम् १४१ जहानां न नास्तिशब्दवाच्य- अत्यनुमानखण्डनम् १४२ त्वम् मिथ्यार्थस्योपादानं मिथ्येव १४३ भेदत्रयराहित्यम् १६१ अन्यत्र सत्यत्वेनादृष्टस्यापि ज्योतीपीत्यादिवचनतात्पर्यम् अपनस्य भ्रमविपयत्वम्.... १४४ अविद्यानिवर्तकोपपत्तिः अनिर्वचनीयख्यातिः अविद्यानिवृत्त्युपपत्तिः १६४ भाविभासिकवस्तूत्पचिकारणम् १४५ अविद्याकृत्यम् अद्वैतामोदस्थविपयाणामनुक्रमणिका समाप्ता । .... .... .... ... .... .... .... -- .... .... .... ....

·॥ अद्वितामोदः प्रास्यते ॥ विज्ञानार्कमरीचिजालनिहताविद्यान्धकारनजः शब्दब्रह्मसमुद्रमन्दरगिरिः सिद्धान्तवद्धयतः। बालीनतनरङ्गभूमिरसनासंशोभिताभ्याननः सोऽयं सर्वजगद्गुरुर्विजयते श्रीमान्मभुः शंकरः ॥१॥ श्रीमच्छंकरपादानं भुक्तिमुक्तिपदायकम् । तत्प्रेरितो नमस्कृत्याद्वैतामोदं प्रकाशये ॥२॥ परिभाष्य बहून्प्रन्धान्योऽर्थः क्लेशेन शक्य उपलब्धुम् ॥ तमनायासेनास्माद्ग्रन्थाद्गृहन्तु सज्जनाः सुधियः ॥३॥ श्रुतयो निखिलजनानां हितकवोधनपरा अपि प्रकृते । हितसर्वस्वे ब्रह्माद्वते सततं प्रयान्ति मूकत्वम् ॥ ४॥ तदिह विशिष्टातितिप्रमुखा विचक्षणमन्याः । अज्ञानेन हावा ब्रह्माद्वैतेऽपगोरणं चक्रुः॥५॥ तेपामयं प्रयत्नो विफल इतीदं प्रदर्शयितुकामः । ईशप्रेरितचेता आमोदममुं प्रसारये जगति ॥ ६॥ इह खलु जगति प्राणिभिर्मुख्यत्वेन पुरुषार्थप्राप्तय एव प्रयतितव्यम् । यद्यपि धर्मार्थकाममोक्षरूपेण पुरुषार्थाश्चत्वारस्तथाऽपि तेपु मोक्ष एव परमपुरुषार्थः । नेतरे । तेषामनित्यत्वात् । अर्थकामयोरनित्यत्त्वं मोक्षस्य नियत्वम् प्रत्यक्षेगवावगम्यते । धर्मोऽप्येवम् । तयथेह कर्म- चितो लोकः सीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयते (छा०८।१।६) इति श्रुत्तेः । मोक्षस्तु न तथा । न स पुनरावर्तते (छा० ८।१५।१) इति श्रुत्या तस्य नित्यत्वावगमात् । भगवद्गीतायामपि "मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ (गी० ८ [१६ ) इति । प्रत्यक्षागोचरविपये च वेद एव प्रमाणम् । तत्र च ब्राह्मणग्रन्थे यज्ञादि- कर्मणां विस्तरेण प्रतिपादनादीदृशी लोकानां मतिः उपनिषदुद्देशः स्याद्यत् “ यज्ञादि कर्म कृत्वा स्वर्गादिफलसंपा- दनमैव मुख्यः पुरुषार्थः" इति । तन्निरासाय श्रुतावुपनिषदामभिव्यक्तिः । उपनिषत्सु च लोकानां ब्रह्मज्ञानाय यथाशक्ति विधिमुखेन निषेधमुखेन चेति प्रकारद्वयेन ब्रह्म वर्णितम् ।

·२ " उप- अद्वतामाद- श्रुतियात्यन्तं दुरवयोधा यतः श्रुतिवाक्यं संक्षिप्तं संगतिप्रदर्शकवाक्यः मायो विरहितं च । भापा चातिपुरातनी। लोकाश्चोत्तरोत्तरं मन्दबुद्धयः। श्रुतिमदर्शिते मार्गे श्रद्धालूना विश्वासेन मवृत्तावप्यन्येपा लोकानां ज्ञानमार्गे कर्ममार्गे च प्रवृत्तिः शिथिला समजनि । अमुस्मिन्नवसरे नास्तिकाः प्रादुरभूवन् । ततो वेदार्थज्ञानाय ऋपयस्तपश्चरुः । तपःप्रभावाच लब्धसामा ऋपय ऐन्द्रादीनि व्याकरणानि निरुक्तं प्रातिशाख्यानि च प्रणिन्युः । कियता कालेन च तथैव पाणिनिना:- टाध्यायी प्रणीता । तया पदार्थज्ञानं समजनि । यतस्तस्यां शब्दानां प्रकृति- प्रत्ययविभाग उपदर्शितः । जैमिनिना च द्वादशाध्यायी प्रणीता । तया वाक्यार्थज्ञान समजनि । यतस्तस्यां वाक्यार्ययोजनोपयोगिनोऽनेके न्यायाः संगृहीताः । पदार्थवेत्ता वैयाकरणः । वाक्यार्थवेत्ता मीमांसफः । ततो लोकानां वेदार्थज्ञाने जाते सति कर्मस्वादरेण प्रवृत्तिरासीत् । मीमांसकमतोत्पत्तिः उत्तरोत्तरं च पर्रा काष्ठां गता । यया च निपद्भागोऽयं न श्रुतिशिरोभूतः । किंतु जीवात्म- नोऽविनाशित्वप्रतिपादनेन स्वर्गादिपारलौकिक सुखे विश्वासोत्पादनद्वारा यज्ञादि- कर्मकाण्डस्यवोपोदलकस्तदङ्गभूतः" इत्येवं लोकानां मतिरासीत् । उपनिपत्मद- शितो मोक्षमार्गश्च कण्टकानुविद्ध इव लोकानामगम्योऽभून् । नास्तिका इव वेदा- न्तिनोऽपि मीमांसकतीक्ष्णकटाक्षकलक्ष्या अभूवन् । तदुक्तम्- भीमांसका हि वाक्याविचारे प्रस्तुते सति । लोकदृष्टी: प्रतिनन्ति वचनव्यक्तिपासुभि. ॥ इति ।। अमुस्मिन्नवसर उपनिपदनभिव्यक्तिकाल इव पुनरपि “ यज्ञादिकर्म कृत्वा स्वर्गादिफलसंपादनमेव मुख्यः पुरुषार्थः" इत्येवं लोकानां प्रत्ययो दृढः संजज्ञे । एत लोकंमत्ययं निराकुर्वन्मोक्षमार्गे च लोकानां प्रवृत्ति जनयन्भगवान्वाद- रायणी ब्रह्मसूत्राणि प्रणिनाय । जमिनिप्रतिपादिताश्च वाक्यार्थोपयोगिनो न्यायाः सर्वे वादरायणस्य संमता एव । उपनि- सूत्रकृदुद्देशः पद्भागः कर्मकाण्डस्याङ्गभूत इत्येतावानंशः परं वादरायणस्यांसंमतः । बादरायणश्च जैमिनिमति- पादितरेव न्यायरुपनिषदर्य प्रतिपाय तस्य च श्रुतिशिरोभागत्वं प्रस्थाप्य मोक्ष- द्वारमप्रतिबन्धं चकार । उपनिषत्मदर्शितो मोक्षमार्गश्च निफण्टकः संजज्ञे । एवं काले बहुतिथे गते पुनरपि विषमकाल उपस्थितः । अश्रद्धया लोकानां मनः समाक्रान्तम् । ज्ञानमागिंगः कर्ममार्गिणश्व नामोपा अभूवन् । पूर्ववत्पु- +- ·. अद्वतमतम् । ३ नास्तिकाक्षाफिपदवाच्याः प्रादुर्वभूवुः ।' से नास्तिकोत्पत्ति. हीत्यमूचुः-"न जीवो नाम देहादन्यः कश्चि- ' दस्ति । न मोक्षः। न परलोकः । न श्रुतिः ममाणम् । नेश्वरो नाम नियन्ता कधित् । स्वभावत एवेदं जगदुत्पद्यते विली- यते च" इति । चक्रगतिन्यापेन पुनरपि कालपरिवृत्त कर्ममागीयस्तात्कालिकराजलब्ध- साहायफैश्चाकिमतप्रचारोऽत्यन्तापकरें नीतः । मण्डनमिश्रप्रभूत्तयो मीमांस- काग्रेसराश्च राजसंसदि लब्धोत्कर्षाः पण्डितमन्या- मीमासकमतप्रचारः स्तदानीं नास्तिकानिव ज्ञानमागीयांनपि मूर्खानि- वाकलयांचक्रुः । उपनिपदनभिव्यक्तिकाल इव सूत्रप्रणयनात्माक्तने काल इव च सर्वत्र परिस्थितिदृष्टिगोचरतां ययौ । अस्मिन्नवसरे लोकानुदिधीभगवान् श्रीशंकरः शंकराचार्यरूपेणावतीर्य ब्रह्मसूपव्याख्यारूपं शारीरभाष्यं विरच्य सूत्र- श्रीमछंकराचार्याव- कारवत्पुनरपि मोक्षद्वारमप्रतिबन्ध चकार । वेदा- न्तशास्त्रपुनरुज्जीवनायैवायं श्रीशंकराचार्यावतारः। तार. श्रीशंकरजगत्पूज्यपादा नित्यं जयन्ति ते । ये प्रस्थानत्रये भाष्यं मायावादेन तेनिरे ॥१॥ अथ सुखबोधाय शांकरदर्शनं लिख्यते । नित्यं सर्वगुणावधूननपरा नैर्गुण्यवादाः श्रुतौ गौणार्थाः सगुणोक्तयः शुभगुणारोपात्परे ब्रह्मणि ॥ अद्वैतश्रुतयः सदर्थविपया भेदोतिरौपाधिकी तत्सर्वश्रुतिसंगत विजयते श्रीशोकरे दर्शनम् ॥ २॥ प्रत्यक्षादिपमाणेपु शब्द एव नावदादौ ब्रह्म बोधयितुं मुख्यतः प्रभवति । ततः पश्चात्तदनुसारेण प्रमाणान्तराण्यपि तद्बोधयितुं मवर्तन्ते । शब्दश्च 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् । (छा०६।२१) इत्यादिः परमात्मरूपमे- कमेव तत्त्वमिति स्पष्टमेवाभिधत्ते । सच परमात्मा दृशिरूपः । यद्यपि द्रष्टा दृश्यं दृशिवेति पदार्यत्रितयमायालवृद्धमसंदिग्धं सर्वैरप्यनुभूयते तथाऽपि दृदयाश्रयी- ·अद्वतामोदे-- भूतो द्रष्टा दृशिविपीभूतं दृश्यमिति तयोर्दष्टदृश्ययोशिसापेक्षत्वेन तत्स्वरूपस्य दृशिनिरपणाधीननिरूपणत्वादशिरेव वस्तुतस्त- आमरूपमैकमेन तत्वम् त्वम् । इष्टदृश्ययोस्तु कल्पितत्वमा । शिर्जा- नम् । सा च दृशिविधा निरुपाधिका सोपाधिका च । तत्र निरुपाधिका दृशिनिराश्रयं निर्विपयं सन्मानरूपं ज्ञानम् । सा च निरु- पाधिका दृशिः स्वरूपलामे न किमप्यपेक्षते । इयमेन ब्रह्मशन्देन परमात्मश- ब्देन चाभिधीयते । साश्रयं सविपयं यल्लौकिकं प्रमाणादिनन्यं ज्ञानं तद्रूपा सोपाधिका दृशिश्वाश्रयविपयसापेक्षेति द्रष्ट्रदृश्यवकल्पितेव । तथाच कल्पिताना- मखिलवस्तूनामाश्रर्याभूतं कल्पनाधिष्ठानभूतमत एव सर्वजगन्मूलभूतं ब्रह्म । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते (तै० ३ । १.१) इति श्रुता जन्माद्यस्य यतः ( ब्रह्मसू० १ । १ । २) इति सूत्रे च सर्वजगन्मूलकारणं ब्रह्मेति ब्रह्मलक्षणं प्रतिपायते। कारणं च कार्यापेक्षया सूक्ष्मं व्यापकं च भाति । यदुक्तमुपदेशसाहस्याम्-~- सूक्ष्मताव्यापिते इये गन्धादेरुत्तरोत्तरम् । प्रत्यगात्मापसानेषु पूर्वमहाणत ॥ ( उ० सा० ९।१ ) इति । अर गन्यशब्देन पृथिव्युच्यते । गुणानां गुण्यपेक्षया पृथगुपलम्भाभावेन गुणगुणिनोरभेदस्यैव सिद्धान्तेऽङ्गीकारात् । मत्यगात्मावसानेषु परमात्मपर्य- न्तेषु । प्रहाणं कार्यापारत्यागः । पृथिवीमलतेजआदिस्वरूपात्कार्यात्पूर्वस्मा- पूर्वस्मादुत्तरोत्तरं कारणतया स्थितेषु परमात्मपर्यन्तेषु पदार्थेषु यथाक्रम कार्याकारत्यागेन सूक्ष्मता व्यापिता च विज्ञातव्या । न च कार्यापेक्षया सूक्ष्मं चेत्कारणं तर्हि तस्य न्यूनपरिमाणत्वात्कथं कार्यव्यापकत्वमिति वाच्यम् । यतः कार्येषु विद्यमानमपि कारणस्वरूपं कार्याकारतिरोहिततया न स्वरूपेण सम्यगवभासत इत्येवान सूक्ष्ममुच्यते न कारणस्य सूक्ष्मन्च न्यूनपरिमाणयोगात् । तथा सक्लविकारानुगत- व्यापि व च स्यैवोपादानकारणत्वालार्यापेक्षयाऽधिकदेशवृत्ति- वेन कारणस्य कार्यव्यापकत्वम् । तस्मात्पृथि- वी स्वकार्यापेक्षया सूक्ष्मा व्यापिना च सिद्धा । पृथिव्यपेक्षया जल सूक्ष्म व्यापकं च । शरीरे स्वेदस्य पर्वतशिलादिप्वन्तर्भूमी प्रस्रवणरय चोपलम्भात् । जलासाधारणगुणस्य रसस्य पृथिव्यां सर्वगोपलम्भाच । पृथिव्यां तत्र तत्रापति- वन्धेन जलप्रवेशानुभवाच । जलापेक्षयापि तेजः सूक्ष्म व्यापकं च । जलमदूरी- कृत्यैव रविकिरणानामग्निपरमाणूनां चान्तःप्रवेशदर्शनात् । जलविनाश्यस्या- ·अद्वत्तमत्तम् । प्योरवयवानामुष्णजले प्रविष्टानां जलेनाविनाशदर्शनाच । तत्र हि तेपामवयवा- नामविनाशे जलापेक्षया सूक्ष्मतैव हेतुः। तेजोपेक्षयापि वायुः सूक्ष्मो व्यापकश्च । रविकिरणेषु यथावस्थितेषु सरस्वेव वायुसंचारदर्शनात् । तदपेक्षयाप्याकाशं सूक्ष्म व्यापकं च । तथैवोपलम्भात् । यतः पापाणस्यापि भेदो दृश्यते । अवकाश विना च भेदस्यासंभव एव । एवं परमात्मपर्यन्तेषु सूक्ष्मत्वं व्यापकत्वं च योध्यम् । व्यापकत्वादेव च कारणं कार्यापेक्षया सामान्यभूतम् । कार्यगतविशेष- रहितमित्यर्थः । घटशरावादिकार्यगतानां घटत्वशरावत्वादिविशेपाणां कारणा- वस्थायां मृयदर्शनात् । अत एव सर्वकार्याणां मूलकारणं ब्रह्म सर्व विशेषरहितम् । यदि तत्र कोऽपि विशेषः स्यात्तर्हि आमनो निर्विशेषत्वम् तादृशविशेपरहितं ब्रह्मणोऽपि मूलकारणमन्यत्कि- चित्स्यात् । तस्यापि सविशेपत्वे तादृशविशेपर- हितं तन्मूलभूतं पुनरन्यत्स्यादित्यनवस्थाप्रसङ्गः । तनिरासाय मूलकारणं सर्वविशेपरहितमित्यवश्यं वाच्यम् । तदेव च नो ब्रह्म । विशेपरहितत्वादेव च न तब यस्मात्कस्मादपि सजातीयाद्विजातीयात्स्वग- ताच भेदः संभवति । सविशेषस्यैव भेदाधिक- ब्रह्मणि भेदायराहि. रणत्वात् । तेन ब्रह्मसजातीयश्चेतना ब्रह्मरि- जातीयोऽचेतनो ब्रह्मगतो धर्मो वा न कश्चिदन्योs- स्तीति सर्वथा शुद्धमद्वितीयं भेदत्रयशून्यं निर्विशेपं ब्रह्म सिध्यति । तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम् । निर्विकल्पमनन्तं च हेतुदृष्टान्तार्जितम् ॥ (३० वि० ८.९) इतिश्रुतौ निर्विकल्पशब्देन ब्रह्मणो निर्विशेषता स्पष्टमेवीच्यते किंच ब्रह्मणः सविशेपत्वे तद्विशेषपुरस्कारेणेदृशं तादृशमित्येवं शब्दप्रतिपाद्यता ब्रह्मणः स्थात् । तथा सति " यतो वाचो निवर्तन्ते" (ले० २।९) इति श्रुतिः, 'अगोचरं वचसाम्' (वि० पु० ६।७।५३ ) इति स्मृतिथ विरुद्धा सम् स्यात् । निर्गुणम् ' ( आत्मोप० १, चू०७१२) इति च श्रुतिर्ब्रह्मणि शुभान्टे- यांच सर्वानेव गुणान्सामान्येन निषेधति । युक्तं चैतत् । ब्रह्मणः सगुणत्वे तेन गुणेन ब्रह्मणः सविशेषत्वापश्यंभावेन तस्य पूर्वोक्तयुक्त्या जगन्मूलकारणत्वं ·६ अद्वैतामाद- न स्यात् । यः सर्वज्ञः" (मु०१।१।९) "सत्यकामः सत्यसंकल्पः" (छा० ८।७।१) इत्याधाः सगुणश्रुतयस्त्वारोपितगुणमतिपादिकाः । ग्रह्मणि गुणान्वस्तुत एव स्वीकृत्य हेयगुणराहि- ब्रह्मणो निर्गुणत्वम् स्पेन निर्गुणश्रुतिसमर्थने तु बाह्येन्द्रियग्रारुप- रसादिगुणरादित्येन जीवस्यापि निर्गुणपदवा- पता स्यात् । पृथिव्यादिभूतानामपि सुखदुःखादिगुणराहित्येन निर्गुणपद- पाच्यता स्यात् । तथा सति निर्गुणम् ( आ० १, चू० ७१२) इति पूर्वोक्त- श्रुत्या निर्गुणपदेन किमप्यधिक नोक्तं भवेत् । एवं च परब्रह्मणि कल्याणका- रका अपि गुणा वस्तुतो नैव सन्ति । किंच परमात्मनिष्ठत्वेनामिमताः कल्याण- कारका गुणा जीवानां जीवावस्थायामेवोपयुज्यन्ते । सा चावस्थाऽविद्याकल्पितेति तत्रोपयुजानाः परमात्मगुणा अपि कल्पिता एव । स्वमस्थकल्पितगतिक्रिया- यामुपयुज्जानो रथोऽपि कल्पित एव भवति । ज्ञानमपि परब्रह्मणः स्वरूपं न तु तस्य गुणः । “विज्ञानघनः" (वृ. २ ४ । १२ ) "सत्यं ज्ञानम् " (तै० २.१) "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म (बृ. ३।९।२८) इत्यादिश्रुत्पनुरोधात् ! "विज्ञातारमरे" (दृ० २।४।१४) इति श्रुतौ विज्ञातृत्वोक्तिस्त्वौपचारिकी । अद्वि- तीये परब्रह्मणि भेदमूलकस्य धर्मधर्मिभावस्या- संभवेन तस्य वस्तुतो ज्ञानाश्रयत्वासंभवात् । एवमेव भेदमूलकस्य विषयविपयिभावस्यापि तत्रासंभवेन न वस्तुतस्तस्प मेय- ज्ञानस्वरूप आत्मा त्वम् । सच परमात्मा नित्य इत्यत्र प्रायः सर्वेषामफमत्यमेव । चार्वाकादयो नास्तिकाः परं परमात्मानमेव न मन्यन्ते दूरे तस्य नित्यत्वमिति त्वन्यत् ! श्रुत्येकशरणानां तु " स वा एप महान आत्माऽजरोऽमरोऽमृतो ब्रह्म " ( बृ०४ । ४ । २५) "नित्यो नित्यानाम् " (श्वे० ६ । १३) इत्यादिभिः श्रुतिभिनित्यत्वमेवा- भिमतम् । अनुमानमप्यत्र लब्धावसरम् । ब्रह्म नित्यं मूलकारणत्वात् । यद- नित्यं तन्मूलकारणं न भवति यथा घटादि । मूलकारणस्यानित्यत्व आक- स्मिककार्योत्पादमसङ्गः । स च न संभवतीत्ये. वमत्रानुकूलस्तर्कः । सा च नित्यता न सुव- र्णस्येव परिणामिनित्यता । यथा सुवर्णं तत्तदलं. काररूपेण परिणममानमप्यलंकारवन्न विनश्यतीत्यलंकारापेक्षया नित्यं भवति न तथा परमात्मा । “निष्कलं निष्क्रियम् ।, (श्वे०६ । १९) इत्यादि- आरमा नित्यः ·७ अद्वैतमत्तम् । श्रुतिपु तस्य विकारराइित्यामिधानेन परिणामासंभवात् । किं तु ग्रह्मणः फूटस्थनित्यता । एकैनव रूपेण सदा विद्यमानं कूटस्थनित्यम् । तदेतद्ब्रह्माद्वितीयम् । ब्रह्मणा संवद्धं तदसंबद्धं तच्छरीरभूतं सर्दशभूत तद्धर्मभूतं वाऽन्यत्किंचिदपि नास्ति । " सर्वं खल्विदं ब्रह्म " (छा० ३ । १४।१)" इदं सर्वं यदयमात्मा " (वृ० अद्वैतम् २।४।५)"ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् " (डा० ६।८।७) इत्यादिश्रुत्यनुरोधात् । प्रहलाद्वैत- मिति प्रसिद्धिरप्येतन्मते सामीचीन्येन संगच्छते । ब्रह्माणि वस्तुतः केनापि मकारेण द्वैतस्याभावात् । अत एवेदमद्दतमतमिति गीयते । ग्रम च सन्मात्ररूपम् । अस्तीत्येव केवलं वक्तुं शक्यते न त्वीदृशं ताश- मिति । ईशादिविशेषणोपादाने तु विशेषणस्य सन्मानं यक्ष घ्यावर्तकत्वनियमेन यस्य व्यावृत्तिस्तेन ब्रह्मणः सद्वितीयत्वापत्तावद्वितीयश्रुतिविरोधः स्यात् । यतो ज्ञानस्वरूपं ग्राम सन्मानरूपमतो ज्ञानमपि तत्सन्मात्ररूपमेव । न तु सन्मात्रस्य सत्र विषयभावः । लौकिक ज्ञानवत्साथ- सदनुभत्यारेक्यम् यत्वे सविपयत्वे वा तस्य सत्सामान्यरूपला- नापत्त्या ज्ञानस्य ब्रह्मस्वरूपत्वानापत्तेः । तया ॥ "विज्ञानघनः" (पृ. २०१२) इत्यादिपूर्वोक्तश्रुतिविरोधस्तदवस्य एव स्पात् । ननु ब्रह्माइते जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोभिदा । अविद्या तचितोर्योगः पडस्माकमनादयः ।। इत्यभियुक्तोक्तिविरुध्यते । अत्र (१) जीव (२) ईश्वरो (३) ब्रह्म (४) जीवेश्वरयोर्मेदोऽ (५) विद्या (६) ब्रह्मणोऽविद्यासंबन्धयेत्येतेपा पण्णाम- नादित्वकयनेन द्वैतस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वादिति चेत् उच्यते । सत्ता हि विविधा पारमार्थिकी व्यावहारिकी मातिभासिकी च । तत्र पारमार्थिकी सत्ता ब्राह्मण एव नान्यस्य कस्यचित् । तस्य कदाप्यवाध्यमानत्वात् । व्यावहारिकी सत्ता भूनभांतिकस्य सर्वस्य जगतः तस्य मोक्षदशायां याधेऽपि व्यवहारदशायामवाध्यमानत्वात् । माति- भासिकी सत्ता युक्त्यादी भासमानस्य रज. तादेः। तस्य व्यवहारदशायामपि वाधात् । प्रतिभासकाल एव तस्य सत्त्वम् । तदुक्तम्- निविध सासम् - ·अतामोठे- कालत्रये ज्ञातृका प्रतीनिममय तथा । बाधाभाषपदार्थाना सत्यविध्यमियते ॥ तात्विक ब्रह्मणः सत्य व्योमादेयावहारिकम् । रुप्यादेरर्थजातस्य प्रातिभासिझमिथ्यते ॥ लौकिकेन प्रमाणेन यद्वाध्य लौफिकेश्वो । तमातिभासिफ सत्व वाध्य सयेर मातरि ।। वैदिकेन प्रमाणेन यहाध्य वैदिकेऽप्रधा। तद्व्यावहारिक सत्व वाध्य माना सहैव तत् ॥ इति । ब्रह्माद्वतमित्युक्तिस्तु पारमार्थिकसत्ताभिमायेण वो या । जीव ईश इत्युक्त- श्लोके विशुद्धा चिदित्यनेन परं ब्रह्मोच्यते तदतिरिक्तानां जीवादीनां पञ्चानां न पारमार्थिकं सत्वं किंतु व्यावहारिकम् । अनादित्वसाम्येन तु पग्णां तत्र परिगणनम् । पारमार्थिकस्य ब्रह्मणोऽनादित्वमनन्तत्वं च । कालत्रयावास्यत्वमिति यावत् । अन्येषां जीवादीनां पञ्चाना त्वनादित्वेऽपि नानन्तत्वम् । तेषां यावत्संसारं स्थायित्वेऽपि मोक्षारस्थायां विनाशात् । तेष्वपि जीवेश्वरभेदोऽविद्या ब्रह्मणोऽविद्यासंपन्धयेत्येपां त्रयाणां स्वरूपेणव नाशः । जीवेश्वरयोस्तु न तथा । किं तु जीवत्वेश्वरत्वमापसोपाधेरेर विनाशः । एतेन जीवस्य व्यावहारिकसत्त्वे व्यवहारातीताया मोक्षावस्थाया जीवनाशावश्यंभा- चेन मोक्षप्राप्तये न कोऽपि मयतेतेत्यपास्तम् । जीवत्वेश्वरत्वमापकोपाधिस्तु भावरूपं त्रिगुणात्मकं सदसद्भ्यामनिर्वचनी- जीवत्वमीश्वरत्व चौपा- यमनायज्ञानम् । तचाज्ञानं मायाविद्याभेदेन द्विविधम । शुद्धसत्त्वमधानं मायापदवान्यम् । धिकम् मलिनसत्वप्रधानमविद्यापदवाच्यम् । मायोपहितं चैतन्यमीश्वरः । अविद्योपहितं चैतन्यं जीयः । अथवाऽज्ञानं स्वरुपत एकरूपमेव । किंतु तस्य शक्तिद्विविधा ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तियति । रजस्तमोभ्यामनभिभूतं सत्त्वं ज्ञानशक्तिः । “सत्त्वात्संजायते ज्ञानम् " ( भ० गी० १४ । १७ ) इति स्मृतेः । सा च शब्दादिविषयकज्ञान- हेतुः । क्रियाशक्तिद्विविधा-आवरणशक्तिर्विक्षेप- अज्ञानस्य शक्तिद्वयम् शक्तिवेति । रजःसत्त्वाभ्यामनभिभूतं तम आव- रणशक्तिः।सा च घटो नास्ति न प्रकाशत इत्यादि- व्यवहारहेतुः । तमःसत्त्वाभ्यामनभिभूतं रजो विक्षेपशक्तिः । सा चाफाशादिप्रप- ·९ अद्वैतमतम् । श्वोत्पत्तिहेतुः । विक्षेपशक्तिमदज्ञानोपहितस्वरूपेणैवेश्वरस्य जगदुपादानत्वात् । " यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च " (मु० १ १ ७) इत्यादिशुतिरम ममाणम् । ऊर्णनाभिळूताकोटः । ज्ञानशक्तिमदज्ञानोपहितस्वरूपेण त्वीश्वरो जगतः पर्तेत्यु- च्यते । अत्र मत आवरणशक्तिप्रधानमज्ञानमवियेत्युन्यते । विक्षेपशक्तिप्रधानम- ज्ञानं मायेत्युच्यते । जीवत्वेश्वरत्वोपाधिस्तु पूर्ववदेव वोध्यः । अथवा मायाविद्याशी शक्तिद्वययुताज्ञानसामान्यवाची पर्यायावेव । अविद्योपहितं विश्वचैतन्यमीश्वरः । अविद्यापतिविम्वितं पतिविम्बभूतं चैतन्यं जीव इत्येवं जीवेश्वरभेदो वोध्यः । अनेदं बोध्यम् । जीरेश्वरस्वरूपविषये चावच्छेदवाद आभासवादः प्रति- विम्बवादश्चेत्यनेके पक्षाः संभवन्ति । तद्यथा- वाचस्पतेरवच्छिन्न आभासो वार्तिकस्य च । सक्षेपशारीरकृत प्रतिबिम्ब तथेष्यते ॥ इति । अवच्छेदोऽन्तः प्रवेशः । तयुक्तोऽरच्छिन्नः । यथा जीवस्वरूपम् जलेऽन्तःप्रविष्टमाकाशं जलापच्छिन्नमित्युच्यते । अन्यसंवन्धेनान्यन भासमानोऽर्थ आभासः । यथा जपाकुसुमसानिध्यात्स्फटिके भासमानो रक्तिमा । अयमेवोपहित इत्युच्यते । प्रतिविनं मसिद्धम् । अवच्छेदवादिनां वाचस्पतिमिश्राणा मतेऽज्ञानविषयीकृतं चैतन्यमीश्वरः । अज्ञानाश्रयीभूतं चैतन्यं जीवः । आभासवादिना वातिककाराणां मतेऽज्ञानोपदि- तमज्ञानतादात्म्यापन्नं चैतन्यमीश्वरः । अविद्याकार्यभूतवुयुपहितं बुद्धितादात्म्या- पन्नं चैतन्यं जीवः । केचित्त्वाभासवादमेव स्वीकृत्याज्ञानसमष्ट पहितं चैतन्यमी- श्वरः । अज्ञानव्यष्टयुपहित चतन्यं जीवः । अज्ञानं च स्वल्पत एव नानाभूत- मित्याहुः । मतिबिन्यवादिना सक्षेपशारीरकाराणा मतेऽज्ञानमतिपिचितं चैतन्यमीश्वरः । बुद्धिप्रतिविम्वितं चेतन्यं जीरः । विवरणमारारतीयविपय आभासवा जीवविपये च प्रतिविन्यवादं मन्वाना अज्ञानोपहित विपर्चतन्यमीश्वरः। अन्तःकरणतत्सम्बारावन्छिन्नाजानप्रतिनिन्वितं चैतन्यं जीव इत्याधुः । एत- विवरणकारमते धर्मिणः प्रतिपिन्वस्य ना यासः । कि त्वज्ञानप्रनिनिन्वितेs- नध्यस्त एव धमिणि जीवे ब्रह्मभेदरूपस्य धर्मस्पा यातः । ननु नहि प्रनिनि मभूतजीवस्वस्पस्य धमिणोऽनव्यस्त वे तम्य सत्यत्व स्यादिति चविष्ठापत्तिः । परंतु सत्सत्यत्वं चिन्नरूपेणैव न तु पतिपिचस्पेण । प्रतिपिन्नम्य पिन्चपति- ·चार अंदतामोटे- रिक्तेन रूपेण सत्यत्वादर्शनात् । यया घटस्य न पटरपेण सत्पत्वं किंतु मुट्ठपणेव तद्वत् । भारतीतीर्यास्त्वज्ञाने धर्मिणः प्रतिपिनन्यवा यासः । ब्रह्मभेदादिर- मपि सर्व तत्रा यस्तमेव । एवं च जावस्वरूपस्य मिथ्यात्वमित्यूचुः । अत्र येषां मतेऽविद्यया सयुक्तं चैतन्यं जीवः स च तत्रावन्छिन्न उपहितः प्रतिविन्वितो वा तेपा मते जीवावस्थायामपि जीमत्वम् । अविद्याया एक- त्वात् । अयमेरुजीववादः । सुखदुःखादिवचि- जीपैकवाने कपि ज्यं चौपाधिभेदात् । येषा तु मते व्यष्टयविद्यया:- विद्याकार्यभूतमुद्ध्या वा संयुक्तं चैतन्यं जीवः स च तनावच्छिन्न उपहितः प्रतिनिन्विती वा तेपा मते जीवनानात्यम् । अयं जीवनानात्ववादः । अत्र वाचस्पतिमिश्राणां मते जीवक्त्वम् । वातिस्ताराणा विवरणकाराणा संक्षेपशारीरकसाराणा च मते जीपनानात्वमिति । अत्रे तत्त्वम् । एकजीववाद एव सिद्धान्तिसंमतः ) अनेरजीववादे फस्या- विद्या प्रपञ्चरुपेण परिणता । देवदत्तस्य यज्ञदत्तदृष्टया प्रपञ्चाभावप्रसङ्गः । न चानेकतन्लारब्धपटवदनेका अविद्याः सभूय प्रपञ्चरूपेण परिणता इति वाच्यम् । कैपित्तन्तुपु पटानिएषु पटन्यूनतावत्केपुचिरुवामदेवादिषु मुक्त तत्तदधि- द्याया निफात्मपश्चन्यूनतापत्तेः । कि व जीवो विभुः । अन्यथा देवदत्तीया- दृष्टेन देशान्तरे देवदत्तभाग्यवस्तुन उत्पत्तिर्न स्यात् । अणोर्जीवस्य देशान्तरे व्याप्त्यभावेन तदीयादृष्टस्यापि तत्र कार्योत्पत्तिदेशे कार्योत्पत्तिकाले संनिधाना- भावात् । किंच कायव्यूह एकम्पिन्कायेऽनुभूतस्य सुखस्य दुःखस्य वा काया- न्तरेऽनुसधान न स्यात् । एफेनव जीवन खतपोरलेन योगसामर्थेन या युगपदेव धृतान्यनेकशरीराणि फायव्यह इत्यु- एकजीवाद च्यते । स च पुराणादौ प्रसिद्ध एव । दि च तम्याणुत्वे शरीरव्यापिसुखाउनुपलब्धिषसङ्गः। शरीरपरिमाणत्वे च शरीरस्य वाल्ययाचनायवस्थाभेदेन पिपीलिकामनुप्यह- स्त्यादिभेदेनचानियतपरिमाणत्वानीवस्याप्यनियतपरिगणत्वापत्त्याविशारादि- दोपप्रसङ्गेनानित्यत्वापत्तिः । अतो जीवस्य विभुत्व सिद्धम् । तथा चानेकजीवबाढे विभूना जीवानां सर्वव्यापिना सोपा मरदृष्टः सवः कर्मभिः सर्वैः शरीरंश्च सह सबन्धस्यावर्ननीयत्वेनामुमदृष्टमार कर्मामु शरीरममुरस्यैव जीव- ·अद्वैतमतम् । ११ स्येति नियमहेत्वभावेन सुखदुःखादिवचित्र्यस्यानुपपत्तिस्तढवस्थैव । एवं च लाघवादेकजीववाद एवास्येयः । सुखदुःखादिवैचिऽयं तु शरीराधुपाधिभेदेनो- पपद्यते । तथा च जीवनानात्ववादिनो वार्तिककारा विवरणकाराः संक्षेपशारी- रककाराच प्रत्युक्ताः। किं च चार्तिककारमतानुसारेणाविद्याकार्यभूतबद्ध्युपहितचतन्यस्य जीवत्वे तथा संक्षेपशारीरकारमतानुसारेण वृद्धिप्रतिविम्वितर्चतन्यस्य जीवत्वे "जीव ईश" इत्याद्युक्ता जीवस्यानादित्वोक्तिपिरुध्यते । बुद्धरविद्याकार्यत्वेनानादित्या- भावेन तदुपहितस्य तत्पतिविम्वितस्य वाऽनादित्वासंभवात । एवं विवरणकार- मतानुसारेणान्तःकरणतत्संस्कारावन्छिन्नाज्ञानप्रतिधिन्वितस्य चैतन्यस्य जीव- खेऽप्यूह्यम् । युक्तं च जीवस्यानादित्वम् । सुपुप्त्यवस्थायां जीवस्य परमात्मसंप- चावपि जीवत्वपापकोपारविनाशाजागृती पुनः जीवस्यानादित्वम् स एवोनिष्ठतीति स एव तु' (७० सू०३।२ । ९) इति सूत्र उक्तम् । तद्वन्मोक्षावस्थातः पूर्व मलयेऽपि जीवत्वप्रापकोपाधेरविनाश एव वाच्यः । अन्यथा यथा पात्रस्थं जलं पात्ररहित जलराशा प्रक्षितं सत्पुनस्तदेवोद्धारयितुमशक्यं तथा पुनः सृष्टौ तस्यो- त्थानासंभवेन सर्वस्य मुक्तिः सुलभा स्यात् । जीवत्वमापकोपाधेरविना तु यथा पिहितपात्रस्थं जलं पात्रसहितं जलराशो प्रक्षिप्तमपि पुनस्तदेवोद्धारयितुं शक्यते तथा तस्यैव जीवस्य पुनः सृष्टाधुत्थानं सुलभम् । एतच जीवस्याना- दित्व एव संगच्छते । सादित्वे त्वविद्याकार्यस्य जीयोपाधित्वेन प्रलये चाविद्या- कार्यस्य विनाशेन जीवोपाधिस्थितेरसंभवेन तत्यैव पुनरुत्थानमिति नियमो न स्यात् । वाचस्पतिमियश्च यद्यप्येफनीववाद एवाश्रितस्तयापि तेरवच्छेदवादः स्वीकृतः । तदपेक्षया च जीवविपये प्रतिचिन्यवाद एव ज्यायान् । यतो जीवा- नामत्यन्तमज्ञानपारनन्त्र्यमुपलभ्यते । तब प्रति- प्रतिबिम्बादः विन्यवाद एव सामीचीन्येनोपपद्यते । किं च पथ- कस्मिन्पादेशलापन्धसत्वे पादान्तरे तदभावेऽपि न मनुष्यो मुक्तो भवति तद्वदवच्छेदवादे यस्या अविद्याया नाशस्नदवच्छि- अस्प ब्रह्मणा सहक्येऽपि तस्यैवाविद्यान्तरावच्छिन्नांशेन बद्धलं तदवस्यमेव स्यात् । मतिबिन्यवादे तु नायं दोपः । यतः प्रतिषियगतमालिन्याहीनां विम्बे स्पर्शोऽपि नास्ति। कि चान्तर्यामित्राह्मणे य आत्मनि निष्टनान्मनोऽन्तः ·१२ अतामोदे- य आत्मानमन्तरी यमयनि (३० ३।७।२२) इत्यत्र नियन्यनियामकयोरेकत्रय स्थितिरुत्ता सा प्रतिविन्धवादे मंगल्छते । यथकव जले जलावच्छिन्न आकागो जले प्रतिविन्वितधाकाग इत्याकाशद्वयं तथा विद्यारूपोपाधी चतन्य- द्वयम् । नत्र प्रतिविन्यचैतन्यं जीवभूतं नियन्यम् । अवच्छिन्नं त्वीश्वररूपं नियामकम् । घटायन्टिनाकाशस्य मतमागानन्यत्ववदवन्छिनचतन्यस्य विधानन्यत्वं बोध्यम् । एवं चाज्ञानप्रतिविञ्चितं चतन्यं जीवः, अज्ञानोपहितं विवचैतन्यमीश्वर इति प्रागुक्तपक्ष एव सिद्धान्तभूतोऽवतिष्ठते । शुद्धं चैतन्यं त्वज्ञानानुपहितभेवेति । सर्वेप्यप्येपूक्तेपु पोपु ब्रह्मास्तं थिरमेव । अवच्छिन्न- स्योपहितस्य प्रतिबिन्वितस्य वा चतन्यस्य शुद्ध- अद्वैतम् चैतन्यापेक्षया पृथग्भावायोगात् । वस्तुनापि ब्रह्मणि द्वैतं नापादनीयम् । जडस्याकाशाद्यसिल- प्रपञ्चस्य भावरूपाज्ञानोपादानसत्वेन मिथ्यात्यात् । अज्ञानं चेदं सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं निगुणात्मकं भावरूपं ज्ञाननिवर्त्यम् । अत्र प्रमाणमहं ब्रह्म न जानामीत्यनभवः. देवा- अविद्या स्मशक्ति स्वगुणनिगूढाम् “ भूयश्चान्त विश्वमाया- परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते " (०६ । ८) इत्याद्याः श्रुतयः, तरन्यविद्या चितता हृदि यस्मिन्नियोगिते । योगी मायाममेयात्मा तस्मै विद्यात्मने नम " अज्ञानेनावृत ज्ञान तेन मुह्यन्ति जन्तर " (गी० ५ । १५) " ज्ञानेन तु तदज्ञान येपा नाशितमात्मनः " (गी० ५ । १६) इत्यादिरमृतयश्च । इयमज्ञानपदयाच्या विद्या कथं जाता फेन च कारणे- नास्या ब्रह्मणा सह संबन्धो जात इति न चोदनीयम्। अविद्यायास्तत्संबन्धस्य चानादित्वाङ्गीकारात् । स संबन्धः कीटम इति चेत्-उन्यते । यथाग्निः स्वविरोधिनि जले साक्षात्मवेष्टमशक्तोऽपि सूक्ष्मरूपेण पात्रादिद्वारा जले प्रविश्य तदीयं शैत्यं चाप त्य तत्र स्वकीयोपणत्वं तदीयत्वेन प्रदर्शयति तथेयमविद्या साक्षात्प्रवेष्टम्- शक्ता सूक्ष्मतरेण स्वीपमूलरूपेण तत्र प्रविश्य तदीयं निर्षिपयं निराश्रय सामान्यपरागटाभूतं वरुपमपनत्य सकीयं साश्रयत्वसपिपयलरूपविशेपरपं तत्र प्रदर्शयति । अज्ञानशक्तिर्हि स्वयं साश्रया सविपया च । तत्र विषय ईश्वरः। निवृत्तिः ॥ ॥

·अंतमतम् । १३ आश्रयो जीवः । एतद्वयमनयोमियो भेदवानादिरेव । एतदेव साश्रयत्वं सविपयत्वं ज्ञानरूपे ब्रह्मणि तदीयत्वेन प्रदर्श- सृष्टयारम्भकालिकमज्ञा- यति । साश्रयत्वेन सविपयत्त्वेन च भासमानं नकृल्यम् यज्ज्ञानं तदेव महत्तत्वम् । एतदारभ्य सर्व सादि न त्वनादि । तनकमपि ज्ञानरूपं ब्रह्म धर्मधर्म- भावेन विषयविपयिभावेन च भिन्नवदासते । ज्ञातृरूपेण शेयरुपेण च भासत इति यावत् । तत्र ज्ञाताऽहंकारः । ज्ञेयं शब्दतन्मात्रादि । भासमानं चैतत्सर्व- मविद्यापेक्षया परिणामः । ब्रह्मापेक्षया तु विवर्त एव । एकस्यैव वस्तुनः पूर्वा- वस्थात्यागपुरःसरमवस्थान्तरमाप्तिः परिणामः । यथा क्षीरस्य क्षीरव्यवहार- योग्यतां परित्यज्य दधिव्यवहारयोग्यतापत्तिः। पूर्वावस्थामपरित्यज्यवावस्थान्त- रभानं विवर्तः । यथा रज्जुस्वरूपेणावस्थितस्यैव द्रव्यस्य सर्पात्मनाऽवभासनम् । तन्मात्रपदेन सूक्ष्मभूतान्युच्यन्ते । शब्दतन्मात्रं सूक्ष्माकाशम् । तस्मात्स्पर्शतन्मा- त्रम् । सूक्ष्मो वायुरित्यर्थः । एवं क्रमेण सूक्ष्माणां पञ्चभूतानामुत्पत्तिः । सूक्ष्माच तत्तद्भूतात्स्थूलस्य तत्तद्भूतस्योत्पत्तिः । अविद्यायात्रिगुणात्मकत्वात्तत्परिणामभूतं सर्व त्रिगुणात्मकमेवेति पश्चभू- तान्यपि त्रिगुणान्येव । तत्राकाशस्य सात्त्विकांशा- ज्ञानेन्द्रियोत्पतिः च्छोत्रमुत्पद्यते । वायोः सात्त्विकांशात्त्वगिन्द्रि- यम् । तेजसः सात्विकांशाच्चक्षुरिन्द्रियम् । जलस्य सारिवकांशासनन्दियम् । पृथिव्याः सात्त्विकांशाद्घाणेन्द्रियम् । पञ्चभूतानां सात्विकांशेभ्यो मिलितेभ्योऽन्तःकरणमुत्पद्यते । तचतुर्विधम् । अन्तःकरणो पत्तिः मनो युद्धिरहंकारश्चित्तं चेति चतुर्विधम् । सकल्पास्यं मनोरूपं बुद्धिनिश्चयरूपिणी ॥ अभिमानात्मकस्तद्वदहकारः प्रकीर्तितः। अनुसंधानरूपं च चित्तमित्यभिधीयते ॥ इति । तयाऽऽकाशस्य राजसांशादागिन्द्रियमत्पद्यते । वायो राजसागाद्धस्ती। कन्द्रियोत्पत्तिः तेगसो राजसांशात्पादौ । जलस्य राजसांगा- दुपस्थः । पृथिव्या रानसांशात्पायुः । पञ्चभूतानां राजसांशेभ्यो मिलितभ्यः प्राण उत्पयते । सोपि वृत्तिभेदा- तदुक्तं वार्तिके- ·१४ अतामोदे-- त्पञ्चविधः । प्राग्गमनवान्नासाग्रस्थानवर्ती प्राणः। प्राणोत्पत्तिः अवागमनवान्पाग्वादिस्थानवयंपानः । विप्व- गमनवान्सर्वशरीरवर्ती व्यानः । ऊर्ध्वगमनवान्कण्ठवयुदानः । अशितपीतादि- समीकरणकरोऽखिलशरीरवर्ती समानः । भूतानि चेमानि पञ्चीकरणेन दृश्यतामापद्यन्ते । आकाशादीनां पञ्चानां ये तामसा अंशास्तेषां पञ्चानां मियो मिश्रणं भवति । तदुक्तं पञ्चदश्याम्- द्विधा विधाय चेकेक चतुर्धा प्रथम पुनः । स्वस्तरद्वियीय शेर्योजना पन पञ्च ते ॥ ( प. द. ११२७) इति । अस्यार्थ:-आमाशं विधा समं विभज्य पुनस्तयोरेको भागयतुर्धा विभननीयः । एवं वाग्वादीनां चतुर्णामपि प्रत्येकं भागपञ्चकं परिकल्प्यम् । पञ्चस्वकोऽर्धाशः । अपरे चत्वारोऽष्टमांशाः । तत्र चतुर्णापाकाशाष्टमांशानामाका. गव्यतिरिक्तेपु चतर्प वाग्वाधर्धाशेषु मिश्रण पर्यावरणम् भवति । एवं वायचीयानां चतुर्णामष्टमांशाना वायुव्यतिरिक्तेषु चतुर्पाकागाधर्धाशेपु मिश्रणं भवति । एवमेव तेनोजलपृथिव्यष्टमांशानामपि पसव्यतिरिक्तेपु चतुर्वाशेपु मिश्रणं भवति । इयमेव पश्चीकरणपनिया । पश्चीकरणेन च दृश्यतामापनेषु स्यूलेषु भूतेषु यत्र यग्याशिग्नर तेन गन्देन व्यवहार दमापाशमयं पागरि- त्या भवनि । तदुक्तं " शेप्याच नदाटस्नदादः " (ग्र० गू० २ । ४ । २२) इति । अत्र चाकामादीनां सात्विाधोभ्यो योपनिभिष्टिता सेनर्गशद्वयोप- सननीभूनादेव तनदंगाढाध्या न तु कालात । ग्यूलानि मानि सर्वमाणि- शरीराणि पश्चीतभूनविाग्भूनान्यर। अन्नमयः प्राणपयो मनोमयो विज्ञानपय आनन्दमययत्येवं प्रसिद्धाः पश्च योगा अवान्नर्भवन्ति । म्यूमरीम्पन्नमयपोगः । सन्द्रियः सहितः प्राणः प्राणमयोगः । भानेटियः महिनं मनो मनोपयोगः । बुद्धिविज्ञानमय- पोगः । तदन्नग्मानमान्मा यानन्दमययोगः । नीरामनि पर्नु भोकृत चीपाधिसमेच । निश्रयागरानिमदन्नःपरणं वृद्धि- मटयान्यं यलोपाधिः । मुगावापानिम- टन्नापरणं भाजूचीपाधिः । ज्ञानेन्द्रियपञ्चक मिन्द्रियपञ्च प्राणपञ्चर्य मनो यदिश्चन्यां मदगपदार्यानां संपानी लिङ्ग- मर्गमिन्युज्यने । पनदेव गृमनगम । ।

·अद्वैतमतम् । : ज्ञानेन्द्रियपञ्चकमन्तःकरणचतुष्टयं कर्मेन्द्रियपश्चकं प्राणादिपञ्चक भूतसूक्ष्म- पञ्चकमविद्या कामः कर्म चेत्यष्टकं पुर्यष्टकमित्युच्यते । अत्राविद्या कार्यभूता दष्टच्या । सा चातस्मिंस्तबुद्धिः । यथाऽनित्ये स्वर्गादौ नित्यत्वबुद्धिः । अशुचौ शरीरादी शुचित्वबुद्धिः । दुःखेषु सुखबुद्धिरना- पुर्यष्टकम् त्मनि देहादावात्मबुद्धिश्चेति । कामो रागः । कर्म त्रिविधम्-संचितमागामि प्रारब्धं चेति । फलमद- त्वाऽदृष्टरूपेण विद्यमानं संचितम् । आगामि करिष्यमाणम् । यस्य फलं संप्रत्यु- पभुज्यते तत्मारब्धम् । तत्र मोक्षकाले संचितस्य तत्त्वज्ञानेन नाशः । आगामि तु नवोत्पद्यते । प्रारब्धस्य तु फलभोगेन विनाश इति । शरीरादिसर्वमचेतनपदार्थजातं पाञ्चभौतिकम् । मरणकाले स्थूलं शरीरं विनश्यति न तु सूक्ष्मम् । सूक्ष्मस्य तु प्रलयकाले विनाशः । तत्र तु सूक्ष्मशरी- रकारणीभूतमज्ञानमवशिप्यते । इदमेव कारणशरीरमित्युच्यते । तस्य तु तत्त्व- ज्ञानेन मोक्षावस्थायां नाशः । तुरीयावस्थायां त्रिविधशरीरसंबन्ध यद्यपि त्रिविधदेहसंबन्धाभिमानो नास्ति तथापि विनाशी त्रिविधदेहसंवन्धोऽवजनीय एव । मुगुप्ता कारण- देहस्याभिमानः । स्वमे तु लिङ्गदेहस्यापि । जागृतौ तु त्रिविधस्यापि । सुषुप्तिनागृत्योः संधिभूतः क्षणस्तुरीयावस्था । अथ जीवन्मुक्त्यवस्थातस्तुरीयावस्था को विशेष इति चेदुच्यते । ज्ञानस्य यनिर्विशेषं सामान्ययानस्वरूपं तटवस्थाद्वयेऽप्यविशिष्टम् । नुरीयावस्थायां पूर्वसंस्काराणामविनष्टत्वात्सद्यः परिणामोन्मुखं तज्ज्ञानसामान्यं गर्भस्य स्थूल- शरीरमिव वर्तते । जीवन्मुक्तदशायां तु पूर्वसंस्काराणां विनष्टलायत्वादखिलप- रिणामत्यागोन्मुखम् । यथाऽऽसन्नमृत्योः स्थूलशरीरमखिलभोगसाधनीभूतपरि- णामत्यागोन्मुखं भवति तद्वत् । जीवन्मुक्त्यवस्थायां यत्समचन्दनवनितादि- विपयदर्शनं न तत्कार्यरूपेण स्तुि कारणी. जोरन्मुक्तिनुरोयार भूताविद्याशक्तिमद्रामरूपेण । अतो न तन्कार्य- स्थयो दः संबद्धं संस्कारं जनयितुं प्रभवति । नापि नाश- पूर्वसंस्कारोढोधकं भवति । अतः पूर्वसंस्कारा- स्तदानी क्षयोन्मुला विनष्टमाया भवन्ति । कारणव्यतिरेकेण कार्यस्यासत्त्वान विपयाकार्यरूपेण पश्यति ज्ञानी । वदन वस्तु कार्यरूपेण पश्यति ।

·अदनामोदे- तत्र सर्वत्रा निर्वचनीयख्यातिरेव । कार्यस्य सद्रूपेणासद्रूपेण च निर्वक्तुमश- क्यत्वात् । यथा शुक्ती भासमानं रजतम् । तद्धि न सत् । नेदं रजतमिति वाधानु- पपत्तेः । नाप्यसत् । इदं रजतमिति प्रतीत्यनुपपत्तेः । अतोऽनिर्वचनीयमुन्यते । यदा शुक्तिरिदंत्वेन ज्ञायते न तु शुक्तित्वेन तदा तादृशं मूलाविद्याकार्यभून शुक्त्यज्ञानमिदंतया जायमानज्ञानसहकृतं चाकचश्यादिसमुद्रोधितरजतसंस्का- रसहकृतं च रजताकारेण परिणमते । तदेवेदं सर्वं जगन्न सत् । ज्ञानिदृष्टया वाधानुपपत्तेः । “नेह नानास्ति किंचन" (वृ० अनिर्वचनीयख्यातिः ४। ४ । १९) इत्यादिश्रुतिविरोधाच । नाप्य- सत् । प्रतीत्यनुपपत्तेः । अतोऽनिर्वचनीयमेव । तच्च विक्षेपशक्तिमत्या मूलाविद्याया महत्तत्त्वाइंकाराकाशादिद्वारा कार्यभूतम् । आवरणशक्तिमत्या मूलाविद्यायाः कार्य च लोकप्रसिद्धं शुक्त्यज्ञानादि । तथा चानिर्वचनीयस्य जगतो या प्रतीतिः साऽनिर्वचनीयख्यातिरेव । न तु सख्यातिः। यत्पतीयते तन्न सत् ! यच्च सहह्म न तत्मतीयते । तस्य प्रतीतिरूपत्वेन प्रती- तिविपयत्वाभावात् । अतः सतः ख्यातिर्दुवैचा । इदं शास्त्रमिति प्रतीतिरप्य- निर्वचनीयस्यातिरेव । शास्त्रस्याप्यविद्याकार्यभूतानिर्वचनीयजगदन्तर्गतत्वेना- निर्वचनीयत्वात् । “वेदा अवेदाः” (पृ०४।२।२२) इत्येवं शास्त्रेण स्वयमेव स्वानिर्वचनीयत्वस्य मण्यापनात् । तादृशमपि तत्तत्त्वज्ञानहेनुभूतं भवत्येव । यथा स्वमस्था गजाश्वादयो जीव- कल्पितत्वेन स्वयमसत्या अपि सत्यां धियमुत्पादयन्ति सत्यं च शुभमशुभं वा फलं सूचयन्ति तद्वत् । किंचाज्ञाननिवारकत्वमेव शास्त्रस्य तत्त्वज्ञानहेतुन्वम् । न हि शास्त्रं गगनकुसुमवदसत्यम् । कि तु केवलं तम्य पारमार्थिफसत्यत्वं नास्ती- त्येव । तथा चापारमार्थिकमपि शास्त्रमतानं निवारयति । अज्ञानस्याप्यपार- मार्थिकत्वात् । एतावतैय शास्त्रस्यापारमा- असन्यासयोत्पत्तिः र्थिकस्यापि प्रामाण्यम् । न केवलं शास्त्रस्येयं गति । कि तु सर्वेपा प्रमाणानाम् । तदुक्तम्-- देहात्मप्रत्ययो यःप्रमाण पेन समत । लौकिक तद्वदेवेद प्रमाण वा-मनिश्चयात् ॥ इति । आ आत्मनिथयादिति च्छेद । आत्मनिश्चयपर्यन्नमित्यर्थ । नानि ममाणानि पद् । प्रत्यक्षानुमानोपमानपदार्थापत्त्यनुपलविदात् । चक्षुरादिना घटादिविषयमत्यक्षं यदा जायते तदा स्वान्तस्थचिदाभाससहित- ·अद्वैतमतम् । मन्तःकरणं हृदयरूपं मूलदेशमजहदेव चक्षुरादिद्वारा यहिनिर्गत्य घटादिविपय- देशं गत्वा तत्तद्विषयागरेण परिणमते । सोऽयं परिणामो वृत्तिरित्युच्यते । तदा वृत्त्या तत्स्यचिदाभासेन च घटादिविपयो व्याप्तो भवति । तत्र वृत्त्या व्याप्ति- तिव्याप्यत्वमित्युच्यते । वृचिस्थचिदाभासेन व्याप्तिः फरव्याप्यत्वमित्युच्यते । वृत्तिस्थचिदाभासः फलशब्देनोच्यते । विपय- प्रत्यक्षप्रमाणम् चैतन्यं च तस्यां वृत्तौ प्रतिनिन्वितं सत्तत्स्यचि- दाभासेन सहाभिन्नं भाति । उपाध्योरेपदेशस्थत्व उपधेयभेदस्यासंभवात् । तदा तामसस्य घटादेस्तमोरूपमावरणं तया वृत्त्या विनाश्यते । वृत्तिस्थचिदाभासश्वापरणविनाशे सति परिस्फुरन्दिपयचंतन्या- भिन्नतया विपयरूपेण परिस्फरति । इदमेव प्रत्यक्षज्ञानमित्युच्यते । अहं मुखीत्याद्यान्तरप्रत्यक्षस्थलेऽप्येवमेव । "तत्त्वमसि" (छा० ६ । ८। ७) इत्यादिमहापाक्यजन्यात्मसाक्षात्कारस्थले तु जीवब्रह्मणोरेकत्वस्याज्ञानेनावृ- तत्वात्तस्याज्ञानस्य निवृत्तये वारयजन्ययाऽहं ब्रह्मास्मीत्येवमाकारयाऽन्तःकर- णवृत्त्या व्याप्तिरपेक्ष्यते । स्वस्यैव स्फुरणरूपत्वाचदर्थ चिदाभासव्याति - पेक्ष्यते । 'तच प्रत्यक्ष सविकल्पकनिर्विल्पाभेदैन द्विविधम् । विरल्पो वशिष्टयम् ! घटमहं जानामीत्यादि वैशिष्टचावगाह ज्ञानं सरिरल्पकम् । घटरूपविशेषण- विशिष्टज्ञानावगाहित्वात् । तत्वमसि " (डा०६।८।७) इत्यादि- महावाक्यजन्यमई ब्रह्मास्मीति ज्ञानं निर्विकल्परम् । प्रत्यक्षज्ञानसामग्रीसत्वे शब्दादपि प्रत्यक्षं जायते । एकस्मिन्नेव ज्ञाने तत्तनिमित्तभेटेन सान्दत्वं प्रत्यक्षत्वं च वर्तत एव । न चास्य प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षावान्तरमेद.. शाब्दत्वे शाब्दस्य च ज्ञानस्य पदार्थसंसर्गाव- गादित्वेन क्यं निर्विल्परत्वमिति वाच्यम् । नहि सर्वत्र शादं ज्ञानं पदार्यसंसर्गावगानेवेति नियमः । किंतु वतृतात्पर्य- विपयविपयक्मेवेति नियमः।" तत्त्वमसि" (छा०६।८।७) इत्यत्र तु “ सदेव सोम्य " (मा०६॥ १ ॥ १) इति पूर्वपत्रमानुरोधेन निविंगे- पासङ्गाग्रीव श्रुतिवात्पर्यविषयीभूतम् । तथा चास्य निर्विकल्पस्त्वं सिद्धम् । अनुमितिस्तु व्याप्यव्यापफयोदयोर्मध्ये व्याप्येन व्यापकस्य ज्ञानम् । यया धूमेनामेः । यथा चास्य दृश्यमानम्य जगतो अनुमानम् ग्रह्मभिन्नतेन मिथ्यात्वं मायने । तलरणमनु. मानम् । ३ ·१८ अतामोदे- बने गवयं दृष्ट्वा तत्र गोसादृश्यं ज्ञात्वा यद्गवि गवयसादृश्यं ज्ञायते सोप- मितिः । सादृश्यज्ञानस्यैवोपमितित्वात् । तत्करणं गोसादृश्यज्ञानं तदेवोपमानम् । नेयमुपमितिः प्रत्यक्षान्तर्गता । गोरसंनिकर्पात् । उपमानम् नाप्यनुमितिः । हेतुभूतस्य गोसादृश्यस्य गवय- निष्ठत्वेन साध्यस्य च गवयसादृश्यस्य गोनिष्ठ- त्वेन हेतुसाध्ययोः सामानाधिकरण्याभावात् । व्याप्तिस्मृत्यादेरत्रानपेक्षणाच्च । पदसमूहो वाक्यम् । तस्माजायमानं ज्ञानं शाब्दम् । तत्करणं शब्दः । तत्र वेदस्येश्वरमणीतत्त्रात्मामाण्यम् । सृष्टयारम्भे परमेश्वरेण पूर्वसर्गसिद्धवेदानुपूर्वी- समानानुपूर्वीको वेदो विरच्यते । स्मृतिपुराणा- शाब्दज्ञानम् दीनां तु वेदमूलकत्वे प्रामाण्यम् । वेदविरुद्धार्थ- फानां तु न प्रामाण्यम् । अविरुद्धार्थकानां सन्मूलभूतवेदाशाने तु तदर्थर्फ वेदमनुमाय मामाण्य कल्पनीयम् । तात्पर्यानुप- पत्ता लक्षणयाऽन्यार्थप्रतिपादकत्वेऽपि प्रामाण्यमस्त्येव । यथा “ तत्त्वमसि" (छा०६।८।७) इत्यादेः । पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क इत्यत्र पीनत्वोपपत्तये यद्रात्रिभोजनं फलप्यते सार्थापत्तिः । नेयमनुमानेन गतार्था । दिवाऽभुझाने पीने पुरुषे प्रथमतो दृष्टेs- न्वयव्याशिदृष्टान्तासंभवात् । यद्यपि यत्र यत्र रात्रिभोजनामावस्तत्र तत्र दिवाऽभुजानत्वसमानाधिकरणपीनत्वस्याभावः, अर्धापत्तिः यथा दिवा रात्रौ चाभोजीति व्याप्तिः संभवति तथापि न सा पीनत्वरात्रिभोजनयोर्हेतुसाध्ययोः। किंतु तदभावपोः। किं चात्र व्याप्तिस्मृत्यादेरपेक्षापि न दृश्यत इत्यापत्तिःप्रमाणा- न्तरमेय साधीयः। एवमनुपलब्धिरपि प्रमाणान्तरमेव । यद्यर भूतले घटोऽभविष्यत्तदा भूतलमिवाद्रक्ष्यदित्येवं घटाधनुपलब्या घटाध- अनुपलब्धिः भावो ज्ञायते । अत्र नेन्द्रियं करणम् । तस्याधि- करणग्रहेणोपक्षीणत्वात् । अभावेन सह तत्सं- निकायावाच । किंचात्र ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाङ्गीकारेऽपि तत्ममाणस्यानुपलब्धि- रूपस्येन्द्रियाद्भदेन प्रमाणसंकराभाव एवेति । तदेवं प्रमाणीयमानं लौकिकं ज्ञानं साश्रयं सविपयं च । तदभिव्यञ्जक- मन्तःकरणम् । अन्तःकरणवृत्तिरेव हि लारिक ज्ञानम् । अत एव तत्र ज्ञातृत- ·अदंतमतम् । मन्तःकरणस्य तदुपाधिकस्य जीवस्य वा । न तु शुद्धस्यात्मनः । तस्य ज्ञानस्वरूपत्वेन ज्ञातृत्वासंभवात् । अहं जानामी- अन्तःकरणस्य ज्ञात त्येवं-भासमानं ज्ञातृत्वमपि नात्मनः । किं लहम- त्वम् र्थस्य । अहमर्थस्तु नात्मा । किंत्वविद्यापरिणामा- न्तर्गतोऽहंकारः। अहंकारे चात्मत्वमारोपितं भासते न तु वास्तविकम् । एवं मनसीन्द्रियेषु माणे देहादौ चात्मत्वमारोपितमेव भ्रमेण भासते । एतादृशभ्रमनिवृत्तिमन्तरा मोक्षो दुर्लभः । भ्रमनिवृत्तिव्य ब्रह्मज्ञानेनैव । ब्रह्मज्ञानेऽधिकारी च साधनचतुष्टयसंपन्न एव । साधनचतुष्टयसंपत्त्यभावे ब्रह्मविचारस्यानपेक्षणात् । तदुत्तरं ब्रह्मविचारस्यावश्यापेक्षणाच । साधनचतु- एयं च (१) नित्यानित्यवस्तुविवेकः (२) इहामुत्रार्थफलभोगविरागः (३) शमादिपटू संपत्तिः (४) मुमुक्षुत्वं चेति । तदुक्तं वराहोपनिपदि- साधनं प्रभवेत्पुंसां वैराग्यादिचतुष्टयम् । नित्यानित्यविवेकच इहामुत्र विरागता ॥ शमादिषट्कसंपत्तिर्मुमुक्षा तां समभ्यसेत् ॥ (२० २।३ ) इति । शमदमोपरतितितिक्षाश्रद्धासमाधानानि शमादिपटूम् । लौकिकव्यापारान्मनस उपरमः शमः । वाह्येन्द्रियनिग्रहो दमः । कर्म- साधनचतुष्टयम् संन्यास उपगतिः । शीतोष्णादिद्वंद्वसहनं तितिक्षा । आस्तिक्यबुद्धिः श्रद्धा । निद्राया आलस्यस्य प्रमादस्य च त्यागेन मनःस्थितिः समाधानम् । " तस्माच्छान्तो दान्त उपर- सस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्येत् " (वृ० ४ । ४ । २३) " शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुर्योऽनूचानो ह्यभिजज्ञौ समानः" (शाच्या० ५) इत्याचाः श्रुतयोऽपि शमादीनामात्मसाक्षात्कारसाधनत्वं प्रतिपादयन्ति । एता- न्यन्तरङ्गसाधनानि । फर्म तु चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानसाधनमिति बहिरङ्गम् । अन्तरङ्गन्तरसाधनं तु श्रवणमनननिदिध्यासनरूपं त्रयम् । आत्या वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्त- न्यो निदिध्यासितन्यः" (वृ. ५) इति श्रवणादिसाधनत्रयम् श्रुतेः । द्रष्टव्यः, अदं ब्रह्मत्येवं साक्षात्करणीयः । तदुपायः श्रोतव्य इत्यादिनोक्तः श्रवणादिः। श्रवणं नाम पेदान्तवाक्यानामद्विनीये माण तापपनिर्णयः । श्रुनार्यस्योपप- “ ·२० अद्वतामाट- तिभिचिन्तन मननम् । विजातीयमत्ययतिरस्कारेण सजातीयप्रत्ययप्रवाहीकरणं निदिध्यासनम् । तदुक्तम्- शब्दशक्तिपिप निरूपणं युक्तितः श्रवणमुच्यते चुपैः । वस्तुतत्वविषयं निरूपणं युक्तितो मननमित्युदीर्यते ॥ चेतसस्तु चितिमाशेषता ध्यानमित्यभिवदन्ति वैदिकाः । अन्तरङ्गमिदमित्युदीरितं तनुरप्प परमात्मबुद्धये ॥ इति । सत्र वेदान्तवाक्यान्यद्वितीये ब्रह्मणि प्रमाणं न वेति संशयः श्रवणेन निव- तते । मनन खनेके संशया निवर्तन्ते । ते यथा-प्रपञ्चः सत्यो मिथ्या वा, आत्माऽऽनन्दस्वरूपो न बा, आत्मा देहातिरिक्तो न वा, जीवस्य परमात्मना सहस्य संभवति न वा, आत्मज्ञानं मोक्षसाधनं न वा, मोक्षसाधनत्वेऽपि कर्म- समुच्चिनं तन्मोक्षसाधनमथवा केवलम्, आत्मा ज्ञानस्वरूपो वा ज्ञानगुणको वेत्यादयः । मननं हि तर्कात्मकम् । यदि प्रपञ्चः सत्यः स्यात्तद्वितीयश्रुति- विरोधः स्पादिति तर्फेण मपञ्चे सत्यत्वधीनि- अषणाद्युपयोगः वर्तते । आत्मानन्दस्वरूपो न स्याचेत्तत्माप्तये न कोऽपि च्यापियेतेति तर्फ आत्मन आनन्दरूपतायां प्रमाणम् । देह एवात्मा चैजन्मान्तराभावेन कृतनागाकृताभ्यागममसङ्गः। जीव- ग्रह्मणोर्भेदे " तत्त्वमसि' ( छा० ६ १८१७ ) इत्यादिश्रुतिविरोधः । आत्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाभावे कर्मसमुचितस्य वा तस्य मोक्षसाधनत्वे नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय " ( श्वे० ३ । ८ ) इति श्रुतेरमामाण्यापत्तिः । आत्मा ज्ञानगुणकश्येत् " निर्गुणम् " (चू०७।२) इति श्रुतिर्न संगच्छेतेत्याद- यस्तो यथायथं स्वयमूद्याः । निदिध्यासनेन वहमज्ञ इत्यादिभ्रमो निवर्तते । एवं श्रवणादिभिः संशयभ्रमनिवृत्तावन्यपतिवन्धाभावे सत्यहं ब्रह्मास्मी- त्यपरोक्षप्रमा जायते । अन्यप्रतिबन्धथ भूतभाविवर्तमानभेटेन विविधः । पूर्वानु- भूतविपयस्यावेशेन पुनःपुनः स्मरणं भूतप्रतिबन्धः । अयं च यस्य विपयस्य स्मरणं तत्रत्य नामरूपे पलालवत्परित्यज्य तदन्तःस्थं तत्त्वं धान्यवत्स्वीकृत्य निवारणीयः । अत्र परित्यागश्चाननुसंधानरूपः । मोक्षप्रतिवधनिरास: स्वीकारश्चानुसंधानरूपः। प्रारब्धकर्मशेषो भाषि- प्रतिवन्धः । कर्मशेपश्व फलभोगोत्तरमेव निवर्तते । .

·अद्वैतमतम् । तत्र प्रबलस्प कान्यकर्मणः शेपश्चेत्स ज्ञानप्रतिवन्धको भवति । दुर्वलस्य काम्य- कर्मणः शेपश्वेत्स सामान्यतः शरीरस्थिति कुर्वन्नपि न ज्ञानप्रतिवन्धको भवति । एवं नित्यकर्मशेपः फलं जनयनजनयन्वा पापकर्माभिरुचिनिवृत्तिद्वारा तत्त्वज्ञा- नानुकूल एव न प्रतिवन्धकः । ब्रह्मलोकमापकसुकृतकर्मविशेपानुसारिणी ब्रह्म- लोकेच्छापि कस्यचिज्जायमाना भाविप्रतिबन्ध एव । स तु ब्रह्मलोकं गत्वा ब्रह्मणा सह मुच्यते । तदनिच्छुस्तु न तावन्तं कालं प्रतीक्षते । वर्तमानप्रतिव- न्धस्तु विषयासदिकुतर्कप्रज्ञामान्या दिभेदेनानेकविधः । तत्र विषयासक्तिः शमा- दिभिः पुनःपुनरभ्यस्तनिवारणीया । कुतांश्च श्रवणादिभिः पुनः पुनरभ्यस्तै- निवारणीयाः । महामान्यनिवारणाय राजसतामसान्नं त्याज्यम् । तथापि सनि- वृत्तिः शनैरेव भवेज्जन्मान्तरे वा । गुरुपसादादिना तु तस्मिन्नपि जन्मनि भवति । तदेवं कस्यचित्यतिबन्धकस्याभावेऽहं ब्रह्मास्मीत्यप्रतिवन्धसाक्षात्कारेणाज्ञाने निवृत्ते मुमुक्षुरखण्डैकरससचिदानन्दब्रह्मात्मनावतिष्ठते । यथा राजकुले जातोऽपि कर्णो जन्मप्रभृति व्याधकुल एव संवर्धितस्तज्जातीयसहवासादिजनितभ्रान्ति- लक्षणाविद्यया स्वात्मानं राधेयं मन्यते न तु स्वतः सिद्धं विद्यमानमपि कौन्ते- यत्वमनुभवति । ततश्च कान्वेयत्वप्रयुक्ताच् यसः सकाशात्मच्युतः सर्वत्र नाना- विधशापायमानादिलक्षणं बहुविधं दुःखं प्राप्तवान् । मोक्षः स च कदाचिद्भगवता सूर्येण “कर्ण कौन्तेयोऽसि त्वं न राधेयः" इत्युपदेशं कुर्वता स्मारितनिजरूप- स्तया स्मृत्या व्याधत्वराधेयत्वादेरविद्याकृतस्य निवृत्ती सत्यां व्याघवा.. दिकृतं दुःखं त्यक्त्वा कौन्तेयत्वमयुक्तं श्रेयः प्राप्तवान् । तथा ब्रह्माप्यनादिसि- द्धया स्वाविद्ययाऽऽवृतनिजरूपं सज्जीवभावं प्राप्य स्वतः सिद्धान्नित्यनिरतिशया- मन्दस्वरूपानुभवात्यच्युतं सत्संसरति । तच संसरब्रह्म कदाचित्स्वाविद्याकल्पि- तेन गुरुणा शास्त्रेण चोत्पादितया स्वगोचरविद्यया जीवभावादिमयोनका विद्या- निवृत्ता नित्यसिद्धनिरतिशयानन्दस्वरूपेणावतिष्ठते । इयं च मुक्तिींवतोऽपि भवति । वाधकाभावात् । इयमेव जीवन्मुक्तिः । जीवन्मुक्तिः तदुक्तं वराहोपनिपदि- यस्मिन्काले स्वमात्मानं योगी जानाति केवटम् । तस्मात्कालासमारम्य जीवन्मुक्तो मवेदसी । (यरा० २१४२) इति ।' 'तथा- ·- अद्वैतमतम् । २३ प्रारब्धक्षयपर्यन्तं जीवन्मुक्ता भवन्ति ते । ततः कालवशादेव पारब्धे तु क्षयं गते ॥ पैदेही मामकी मुक्ति यान्ति नास्त्यत्र संशयः ॥ (मुक्ति० ४३) जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्कृते । विशत्यदेहमुक्तत्वं परनोऽस्पन्दतामिर ॥ ( मुक्ति० ७६ ) इति । आत्मोपनिषद्यपि- घटे नष्टे यथा ब्योम ध्योमैव भवति स्वयम् । तथैवोपाधिविलये ब्रसव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ ( आत्मो० ११२२) इति । मुक्तावविद्यामूलकस्याभासस्य सर्वथाऽभावान्न तत्र लेशतोऽप्यहंभावः । अहंभाव- विदेहमुक्तिः स्थाविद्यापरिणामविशेषत्वात् । एवमविद्यामूलको जीवब्रह्मभेदोऽपि तत्र सुतरां न भासते। तदुक्तम्- विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ।। (वि० पु० ६ । ७।९४ ) इति । मुक्तः स्वरूपावस्थानमावत्वेन तत्र पूर्वोक्तभेदत्रयस्याभावेन मुखदुःखद्देतोदि- तीयस्याभावात्तदानीं न सुखं न वा दुःखम् । भोक्तृत्वोपाधेरन्तःकरणस्य विना- शेन भोगासंभवाच । तस्मात् "ब्रह्मविठ्ठलच भवति" (मु० ३।२।९) इति- श्रुतिप्रतिपादितो ब्रह्ममावलक्षणो मोक्षो भवतीति सिद्धम् ॥ श्रीमच्छंकराचार्याश्च प्रालिवाहनसके खेन्दुहयमिते (शके ७१०, इसवी सन ७८८ ) संवत्सरे मादुरभूवन् । तवाद्वैतात्म- श्रीशंकराचार्यकालः वादे सर्वत्र प्रकाशित दर्शनान्तराणि प्रायो विर- लमचाराणि बभूवुः । महामभावभानां श्रीमदर- चार्यपादानां पुरतश्च न कोऽपि दर्शनान्तराभिमानी विवदितुमुत्सहते स्म । अल्पे व कालेन प्रायः सर्वत्र शिष्यगणेन सह संचारं कृत्वा चतसृषु दिक्षु मगन्संस्थाप्य तर तनाद्वैतात्मवादमख्यापनकुगलान् शिष्यान्संयोग्य स्त्रीयाव- तारकृत्ये परिपूर्णतामाकलय्य शालिवाहनसके पतवेदपिपरिमिते ( ७४२, इसवी सन ८२० ) संवत्सरे स्वस्वरूप प्रापुराचार्यचरणाः । अन्ये तु 'श्य- निरसयुग्म (२६३१) परिमिते 'युधिष्ठिरशके वैशाखशुक्रपसम्यां श्रीमच्छ- फराचार्याणां जन्माभून् । तयामिरसरसयुग्म (२६६३) परिमिते युधि- प्छिरसके कार्तिकरूपार्णमास्यामानार्या ज्योनीस्पनां ययुः इति कथयन्नि ।

·२४
अवामाद-
ततो मोहान्यतमसे निमनोऽपि तन्छारगणो गुरुचरणप्रसादलब्धज्ञानज्योति:-
साहाय्येन द्यमणावस्तंगते दीप इस कर्मवशमाणिनिकायसान्तप्रविशाज्ञानतिमिर-
वृन्दं विनाशयितुमशकत् । अद्वैतात्मवादश्च प्रायः सर्वनास्खलितपचारः समननि।
अयमहतात्मवाद एवं मायावाट इति लोके गीयते ।
ततः सप्ताधिकसंवत्सरशतत्रयानन्तरं शके ग्रहवेदाफाशेन्टुपरिमिते (शके
१०४९ इसवी सन ११२७ ) रामानुजाचार्याः
श्रीरामानुनाचार्यकाल.
मादुरभूवन् । मायावादमसहमानानामेपामायावा-
दनिरसनाय प्रवृत्तिरिति तत्र तत्र तत्मणीतेपु
श्रीभाप्यादिप्रवन्धेपु मायारादिमतमुल्लिस्य तत्रापरितोपमुभावयद्भिस्तैरेव प्रमटी-
कृतम् । कि त्वयं तेषां यत्नः कियतामेन सफली बभूति विभावनीयं सूरिभिः ।
रामानुजाचार्याश्च त्रिचनापल्लीसंज्ञकमदेगे भूतपुरीग्रामे हारीतान्वयसंभवारकेशव-
भद्देति सुगृहीतनानो द्राविडब्राह्मणात्सकाशात्कान्तिमत्यां समभूवन् । एते शेपा-
वतारभूता इति तत्संप्रदायः । बौधायनकृतवृत्त्यादिप्रयत्नेन कुर्वद्रूपता मापितो
द्रमिडाचार्यप्रणीतभाप्येण टङ्काचार्यविरचिनवार्तिकेन चाकुरिती विशिष्टाद्वैतदर्श-
नमाहीही यामुनाचार्यादिनिर्मितसिद्धित्रयादिग्रन्यः पुष्पितो रामानुजाचार्यप्रणी-
तवेदार्थसंग्रहादिना फलितोऽभवन् । रामानुजाचार्यश्च वेदार्थसग्रहे विशिष्टाद्वैता-
नुसारेण श्रुत्यर्थोऽवधारितः । तथापि ब्रह्मसूत्रकाराणामसंपतोऽयं विशिष्टादत-
वाद इति लोकानां मतिः स्यात्तनिराकरणाय ब्रह्मसूत्रव्याख्यारूपः श्रीमाप्य-
प्रवन्धस्तरेव निरमायि । तत्र च विशिष्टाद्वैतदर्शनानुसारेण ब्रह्मसूत्राणि व्या.
ख्यातानि । वेदान्तसार वेदान्तदीप गीताभाप्य-नित्याराधनविधि-श्रीगयप्रभृत-
योऽन्येऽपि ग्रन्था रामानुजाचार्यविरचिता इति प्रसिद्धिः ।
श्रीमद्रामानुजाचार्या विशिष्टद्वितवादिनः ।
चकर्मायामनाश्रित्य प्रस्थानत्रययोजनम् ॥ ३ ॥
अथ मुखबोधाय रामानुजदर्शनं प्रदश्यते ।
नित्यं हेयगुणाधूननपरा नैर्गुण्यवादाः श्रुती
स्पष्टार्थाः सगुणोक्तयः शुभगुणप्रख्यापनाद्ब्रह्मणः ।
अतिश्रुतयो विशिष्टविषया निष्कष्टरुपाश्रया
भेदोक्तिस्तविहाखिलश्रुतिहितं रामानुजीयं मतम् ॥ ४॥

·विशिष्टादतमतम् । २५ त्रिविध तपम् ममाणसिद्धं वस्तु तत्वशब्देनोच्यते । तच वत्वं निविधम् । जीवेश्वर- भेदात् । जई प्रसिद्धं पाञ्चभौतिक शरीरादिक- मखिलं जगत् । तढेर भोगसाधनम् । तदपेक्ष- या स्वस्पतः समावतश्चात्यन्तविलक्षणस्तदन्त- र्यामी जीवात्मा । स च बद्धो मुक्तो नित्यश्चेति निविधः । जीवस्याप्यन्तर्यामी- श्वरः । अयं च निखिलहेयगुणराहित्येन फ्ल्याणकतानत्वेन च जीवापेक्षपाऽ- त्यन्तविलक्षणः । ईश्वरश्च सर्वावस्थाजीवाजडाथ पदार्थान्व्यामोति । जडानां जीवानां चान्तर्यामी भूत्वा तेपा नियन्ता च भवति । तथा च श्रुतयः-'य: पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरः० यः पृथिवीमन्तरो यमयति । (वृ० ३ १७ । ३) 'य आत्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरः० य आत्मानमन्तरो यमयति ' (०३ । ७ 1 २२ ) 'अन्तहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । ( ना० १३ ११) 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः' (वे० ६।१६) इति । न चायं जीवेश्वरयोर्मेंट औपा- धिक इति मन्तव्यम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं सान्यमुपैति (मु० ३।११३) इत्यादिश्रुतिपु, मुक्तोपमृप्यव्यपदेशाच (७० सू०१।३।३) भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच (७० सू० ४ । ४ । २१) इत्यादिसूत्रेषु, इद ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता (गो० १४१२) इति गीतायां च सर्वाविद्योपाधिविनिर्मुक्तस्य जीवस्य मोसावस्थायामपीश्वरा- पेक्षया भेदप्रतिपादनात् । न हि स्वस्य स्खे व सान्यं भवति । न वा स्वयमेव स्वस्योपसृप्यो भवति । मुक्तरुपसृप्यो मुक्तोपमृप्यः । मुक्तमाप्य इति यावन् । प्रकारान्तरेण पुनस्तत्त्वं द्विविधम् । द्रव्यं गुगश्चेति । उपादानत्वं गुणाश्रयत्वं स्वाश्रयादन्यन वर्तमानत्वं संकोचविकासावस्था- द्रन्यनिरूपणम् श्रयलं वा द्रव्यत्यम् । तच द्रव्यं पड्डिधम्- ईश्वरो जीवो नित्यविभूति नं प्रकृतिः कालश्चेति। ईश्वरः परमात्मा ब्रह्मसनसन्यः सर्गधारः सर्वरता । जीवो नित्यविभूतिः प्रकृतिः कालखेति द्रव्यचतुष्टयमीश्वरस्य गरीग्भूनम् । ईश्वरस्प वरूपं शानं शरीरं चेति त्रयमपि व्यापफमेव । स चेवर पञ्चविधः-परव्यूहविभवान्ना- न्यचरितारभेटार । तर परो चैछे दिया ईश्वरभेद' सहितोऽनन्तगरादिभिनित्यजीवः सह बीड- नास्ते । अयमेर मुनमाप्यः । पर एपोपामनाथ वासुदेवमाणमाम्नानिग्दभेटेन चार्गन्थिनी व्यू' इगुन्यने । जगन्म- ·, २६ अद्वतामोदे- जनमुपासकानुग्रहः संसारिरक्षणं चास्यैव कृत्यम् । तत्र वासुदेवः पद्गुणपूर्णः । ज्ञानशक्तिवलैश्वर्यवीर्यतेजांसि पडगुणाः । ज्ञानं नाम सर्वदा सर्वविपयप्रकाशकः स्वप्रकाशो गुणविशेषः । शक्तिर्जगत्प्रकृतिभावः, अघटितघटनासामर्थ्य वा। वलं जगत्कारणत्वमयुक्तश्रमाभावः, सकलवस्तुधारणसामर्थ्य वा । ऐश्वर्य स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वं, सफलजीवजडनियमनसामर्थ्य का । वीर्यं जगदुपादान- कारणत्वेऽपि स्वरूपविकाराभावः । तेजः सहकारिनरपेक्ष्यं पराभिभवनसामर्थ्य वा । संकर्पणमद्युम्नानिरुद्धेषु संकर्पणे ज्ञानवलयोराधिक्यम् । प्रद्युम्ने चैश्वर्य- वीर्ययोराधिक्यम् । अनिरुद्ध तु शक्तितेजसोः । विभवस्तु मत्स्यकूर्मादिः । अन्तर्यामी तु तत्तत्प्राणिनां हृदयप्रदेशेऽवस्थितो योगिभिः स्वहृदये ध्येयः । अयं च जीवेन सह विद्यमानोऽपि जीवगतदोपर्न लिप्यते । अर्चावतारस्तु भक्त- फरिपतपतिमादिपदार्थ शरीरतया स्वीकृत्योपासकाधीनम्नानादिमान्सर्वसहि- प्णुर्देवालयादिषु विद्यमानो मूर्तिविशेषः । व्यूहादिपु चतुर्पु पर एव चिच्छत्तया- पेशेन कचित्स्वरूपावंशेन चावतिष्ठते । आवेशवायं कचित्पूर्णत्वेन फचिदेशेन च भवति । परमात्मनः स्वरूपनिरूपका धर्माश्च सत्यत्वज्ञानत्वानन्दत्वामलत्वादयः । एते सर्वासु विद्यास्वनुवर्तन्ते । सर्वविद्यास्वेते धर्मा परमा मगुणाः उपास्या इति यावत् । उक्तधर्मः सरूपे निरूपिते तद्विशेषका ज्ञानवलादयो धर्माः। सोशील्यादयो धर्मास्तु ज्ञानादिधर्मवितनिरूपाः । सर्वजत्यसर्वशक्तित्वादयो धर्मा जगदुत्पादन उपयुज्यन्ते । वात्सल्यसाशील्पसालभ्यादय आश्रयण उपयुज्यन्ते । यात्सल्या- दोन्पयोपासकाः परमात्मानमाश्रयन्ति । काण्यादयो धर्मा भक्तरक्षण उपयुज्यन्ते । जीवः प्रतिगरीरं भिन्नाऽणुपरिमाणः मयंमकागो नित्यश्च । अस्य कतत्यमी- धगधीनम् । स च विविधः बद्धमुक्तनित्यभेदात् । जीपभेदाः ब्रह्मदेवप्रभृतयः म्नन्यपर्यन्नाः संयारिणो जीया बद्धाः । परमात्मोपामनया व्यक्त सूक्ष्मगरीग बैगुण्टनिगमिनी मुग्नाः । नेपा ब्रह्मानुभवांऽनन्त पय न तम्य नग्माधिः । वगायां विगंभूनं गुणाप्टर मुनगायामाविर्भवनि । गुणाकं त्वप्राकृतगन्द म्पर्शम्पामगन्यगतिज्ञानानन्दम्पम । अनन्तगटविपासनादयो जीयानित्याः।

·२७ . विशिष्टाद्वैतमतम् । नित्यविभूति म शुद्धसत्त्वात्मकः स्वयंप्रकाशो देशविशेप । इदं च शुद्धसत्त्वं द्रव्यात्मक गुणसत्त्वादिलक्षणं गुणस- नित्यविभूति वस्याश्रयभूतं च । देशविशेषशायमघः परि- च्छिन्नः । ऊर्व त्वस्य परिच्छेदो न विद्यते । परमात्मनो मुक्तानां नित्यजीवानां च भोगस्थानमेतत् । ज्ञानं बुद्धिः । अर्थप्रकाश इति यावत् । तच्च सदा सविपयं स्वमकाशं विभु च । इदं च द्रव्यं सदेव गुणात्मकमपि भवति । ज्ञानम् नियमेन जीवेश्वरान्यतरवृत्तित्वात् । यथा दीपस्य प्रभा द्रव्यरूपापि दीपगुणभूता भवति तद्वत् । जीवेश्वरस्वरूपभूतं ज्ञानं त्येतस्मादन्यत् । तच्च केवलं द्रव्यमेव । न तु गुणः । जीवेश्वरयोः केवलद्रव्यत्वात् । तर यथा स्वस्यैव भासको दीप स्वस्य चान्यस्य च प्रभा । तद्वज्जीवेश्वरस्वरूपभूतं ज्ञानं स्वस्यैव प्रकाशकम् । गुणभूनं ज्ञानं तु स्वस्य चा- न्यस्य च प्रकाशकं भवति । तच्च गुणभूतं ज्ञानमीश्वरस्य नित्यानां च जीवाना सदाविर्भूतमेन न तु कदापि तिरोहितं भवति । वद्धानां जीवानां त्वंशेनाविर्भूतं भवति । मोक्षप्राप्त्यनन्तरं तु पात्स्न्येनाविर्भूतं भवति तारण्यावस्थायां पुंस्त्वात् । तच ज्ञानं नित्यमेव । ज्ञानमुत्पन्नं ज्ञानं नष्टमित्यादिव्यवहारस्तु ज्ञानस्य संकोच- विकासावस्थामादायोपपादनीयः । घटादिविषयमत्यक्षकाले जीवात्मनिष्ठमेत. ज्ञानमिन्द्रियद्वारा बहिनिःसृत्य घटादिविपयेण संनिकृप्यते । आत्मगुणभूतस्या- प्यस्य ज्ञानस्य द्रव्यरूपत्वाङ्गीकारेण स्वाश्रयादन्यत्र गमनं वहिनिःसरणादिति- यावत्वं च न विरुध्यते । तदुक्तं यामुनाचार्यैः- आश्रयादन्यतो वृत्तरत्येण समन्वयात् । द्रव्यत्व च गुणत्व च ज्ञानस्योपपयते ।। इति । प्रकृतिस्तु सत्त्वरजस्तमोरूपगुणत्रयाती नित्या चतुर्विशतितत्वात्मिका । इयमेव विचित्रसृष्टिक्षरत्वान्मायाशब्देन व्यपदिश्यते । नया ज्ञानविरोधित्वाद- वियागन्दन नित्यत्वाचाक्षरगन्टेन व्यपदिश्यते । प्रति इयमेव सपनर्गतो मूलप्रकृतिः । चतुर्विमनिन- त्त्वानि तु महतिमदारमनःपञ्चज्ञानेन्द्रियपत्र- कर्मेन्द्रियपश्चतन्मानपश्चभूतानि | त्रिगुणान्मिरायां पानी भगन्सरल्पाधीन गुणपन्यातार्योन्मुग्वावस्थाऽव्यक्तगटेनीच्यते । तम्माढव्यत्तान्महतत्त्वमुन्प- ·काल विशिष्टादतमतम् । रसगन्धा इति । इह गुणभूतानां शदादीनां पञ्चानां शब्दतन्मात्रस्पर्शतन्मानादि- पञ्चतन्मात्रस्वरूपभूतेभ्यः शब्दादिभ्यो भेद एव न तु नामक्यादभेद इति भ्रमितव्यम् । महदादिकार्याणामुत्पत्तिर्नाम कारणस्यावस्थान्तरापत्तिरेव ! न तु नैयायिकानामिवापूर्वकार्यारम्भः । पञ्चमहाभूतानां पञ्चीकरणप्रक्रिया पूर्वघदेव (पृ० १४) बोभ्या। कालस्तु जडो विभुर्द्रव्यविशेषः । स च द्विविधः खण्डोऽखण्डश्च । खण्डों निमेपकाष्ठाकलामुहूर्तादिरनित्यः । अयमेव युग- परिक्षमादिव्यवहारहेतुरतीतादिव्यवहारहेतुश्च । अखण्डकालस्तु नित्यः । ईश्वरश्च वैकुण्ठलोकाति- रिक्तस्थले कालाधीन एव सृष्टयादिकं करोति । वसन्त एव पुप्पोद्गम इत्येवं कालविशेपनियमेनैव तत्तद्विकारजातोत्पत्तेः । ईश्वरः स्वसंकल्पितकालनियमा नुरोधेनवासिलमार्याप्युत्पादयति । एतदेवान कालस्य स्वातन्त्र्यम् । धैकुण्ठे नु' विभुत्वाद्विद्यमानस्यापि पालस्येश्वराधीनत्वमेव न क्थमपि स्वातन्त्र्यम् । न कालस्तर वै प्रभुरिति वचनात् । अत एव तत्रेश्वरः सर्वदा सर्व यदृच्छयो- स्पाढयति । ईश्वरो जीवो नित्यविभूतिज्ञान प्रकृतिः काल्थेत्येतेपूक्तेषु पद्मु द्रव्येवी- श्वरादिचतुष्टयमजडम् । प्रकृनिः पालथेति द्वयं द्रव्याणः मिर. साधर्म्यम् जडम् । ईश्वरो जीवति द्वयं प्रत्यगित्युच्यते । नित्यविभूतिानं चेति द्वयं परागित्युन्यते । स्वस्मै भासमानत्वं प्रत्यक्त्वम् । परम्मा एव भासमानत्वं परास्त्वम् । गुणास्तु दशविधाः सत्त्वरजस्तमागदरपर्यस्परसगन्धसंयोगशक्तिभेदात् । सत्वरजस्नमोरूपं गुणत्रयमतीन्द्रियं तनलार्पणानुमेयम् । सत्वगुणः स्वाश्रये प्रकाशसुखराघवादि जनयति । तच सत्वं द्विविधं शुद्धं मिश्रं चेति । रजसा तमसा चारपृष्टं शुद्धम् । नञ्च वैकुण्ठलोस्चात वकुण्ठलरीरसंबन्धात्परमेश्वर चौति द्रव्यद्वयनिष्ठम् । रजसा तमसा च स्पृष्टं मित्रम् । गुणा. तस्त्रिगुणात्मस्मकृतिनिष्ठं मकृतिसंन्याजी चेत्येतदपि द्रव्यद्वयनिष्टम । प्रकृनिस्वस्पभूनेभ्यः सत्वादिभ्य उक्तं सत्तादिगुणत्रयं भिन्नमेन । रजोगुणग्नु भयावये गगोभम- त्यादिरं जनयनि । तमोगुणस्नु स्वाभये मोहममाढामगृत्यादि जनयति । रजस्नमोरूपं गुणवयं तु पनी तत्संपन्यानि च वर्नने । सत्त्वगुणः सम्यग्दा ·३० अद्वैतामोदे- नरूपेण सुखादिहेनुर्मोक्षप्रदश्च । रजोगुणो रागादिरूपेण कर्मसङ्गदुःखादिहेत: स्वर्गादिप्रदश्च । तमोगुणस्त्वज्ञानरूपेणालस्यादिहेतुर्नरकमदन भवति । श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यः शब्दः । स च पञ्चभूतवर्ती । त्वगिन्द्रियमात्रायः स्पर्शः। स च पृथिव्यप्तेजोवायुवृत्तिः । चक्षुरिन्द्रियमानग्राह्यं स्पम् । तच्च पृथिव्यतेजो- वृत्ति । रसनेन्द्रियग्राद्यो रसः। स च पृथिवीजलवृत्तिः । प्राणेन्द्रियग्रामो गन्धः । स च पृथिव्यामेव । सत्वरजस्तमांसि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चेत्येतदष्टकं प्रत्येक द्विविधम्--पञ्चमहाभूतोपादानभूतं तदनुपादानभूतं च । आयं द्रव्यशब्दवाच्यं द्रव्येष्वेवान्तर्भवति । तत्र सत्वरजस्तमांसि प्रकृत्यवयवा एव । शब्दादिपञ्चकं तु प्रकृतिविकारभूतं चतुर्विंशतितत्वान्तर्गतं तन्मात्रशब्दवाच्यम् । अन्त्यं तु पञ्चमहाभूतनिष्टं गुणशब्दवाच्यम्त्रोक्तम् । संयुक्तमत्ययहेतुः संयोगः । अयं पद्रव्यवृत्तिः सामान्यगुणोऽव्याप्यवृत्तिर- नित्यश्च । विभूनामपि संयोगोऽस्त्येव । वाधकाभावात् । सर्वकारणानां कारणत्वनिर्वाहिका शक्तिः । शक्तिरपि पद्रव्यवृत्तिः सामान्यगुण । इयं चानित्या कार्यानुमेया च । ननु कथं दर्शव गुणा इति । तदनिरिक्तस्य ज्ञानाख्यस्य गुणस्य जीवेश्वररू- पद्रव्यनिष्ठस्य सत्त्वादिति चेन्न । एतज्ज्ञानं हि ज्ञानस्य द्रव्यमपि द्रव्यगणनायामुक्तमेव । तस्य संकोचविकासरू- पावस्थाश्रयत्वेन दव्यत्वस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात् । तस्य च द्रव्यस्यापि सतो जीवेश्वरनिष्ठत्वेन नित्यं परावलम्वित्वस्वभावत्वाद्गुण- त्वबुद्धिर्भवति । एवं तेजोद्रव्यान्तर्गतायाः प्रभाया द्रव्यभूताया अपि नित्यं स्वातिरिक्ततेजोन्तरावलम्वित्वस्वभावत्वाद्गुणत्वबुद्धिर्यो या । जीवो नित्यविभूतिः प्रकृतिः कालश्चेति चतुष्टयमीश्वरस्य शरीरम् । यस्यात्मा शरीरम् (वृ० ३ । ७ । २२ ) यस्य पृथिवी शरीरम् (वृ० ३ । ७।३) इत्यादिश्रुतेः । यस्य च यच्छरीरं स तस्य शरीरस्यात्मा भवति । आत्मशरीर- शब्दी हि स्वामिभृत्यशब्दवत्ससंबन्धिकार्थको शरीरशरीरिभान आत्मनः शरीरं शरीरस्यात्मेति । अतति व्यामो- तीत्यात्मा । यच्च येन व्याप्यते तत्तस्य शरीरम् । ईश्वरेण हि सजीवं सर्व जगढन्तर्यामिरूपेण व्याप्यते । न तु तमन्यः कश्चनान्त- र्यामी भूत्वा व्याप्नोति । अत ईश्वरः परमात्मशन्नोच्यते । जीवात्मान नताशं परमत्वम् । ईश्वरम्य जीवान्तर्यामित्वात् । ईश्वरः केवलमात्मव न तु ·विशिष्टादतमतम् । फस्यापि शरीरभूतः । जीवस्वीश्वरस्य शरीरं भवति जडस्य चात्मा भवति । जदं तु शरीरमेव न तु कस्याप्यात्मभूतम् । शरीरशरीरिणोश्च तादात्म्येन व्यवहारो यद्यपि लोके दृश्यते यया मनुष्योऽहं गारोऽहं स्थूलोऽहमिन्यादा तयापि स व्यवहारो गौण एव । शरीरप्रतिसंवन्धिन आत्मनो वस्तुतः शरीरापेक्षया भिन्नत्वात् । परमात्मशरीरं च चेतनत्वेन सजातीयं जीवरूपमचैतनलेन विजातीयं च जड- शरीरशारीरिणामदः रूपम् । तथा च परमात्मनि सजातीयाद्विजाती- याच भेटः सिध्यति । तथा च श्रुतिः क्षरात्माना- वीगते देव एकः (धे० १ । १०) इति । अत्र क्षरात्मपटवान्ययोजडीव- योनियन्यत्वेन देवपढवाच्यस्य परमात्मनय तन्नियन्तृत्वेन प्रतिपादनाताभ्यां परमात्मनो भेटः स्पष्ट एव । सूरमरिरण्यधिकं तु भेदनिदेशान् (प्र० सू०२। ११ २२) इत्यादी जीवेश्वरयोर्मेंट उक्तः । तया ज्ञानशक्तिवदर्यवीर्यतेजो- रूपं गुणपटुं न परमात्मस्वरूपान्तर्गतं किं नु परमात्मनिष्ठमिति तस्मादपि परमात्मा भिन्न एवंति परमात्मनि स्वगता दः सिध्यति । तथा च परमात्मनि सजातीयभेदविजातीयभेटस्वगतभेटरपं भेदनयं सिद्धम् । नन्वेवं सोऽकामयत बहु स्यां प्रनायेय (ले० २।६।१) इति श्रुतिर्वि- रुध्यते । तर यह बहु स्यामिति परमात्मसंकल्पो दृश्यते न तु स्वेतरद्यत्किंचिन्नि- दिश्य नहु स्यादिति । तया च कार्यकारणानन्य- परमात्मनो बहुमन त्वन्यायेन परमात्मनः सकाशाजगतो भिनन्या. शरीरद्वारकम् भाषः सिध्यनि । उक्तभेदाङ्गीमारे वेन टुति- विरोधः स्पट इनि चेत्सरयम् । बहु स्यामिति बहु- भवनसंरल्पो दिन सामान् स्नुि शरीरद्वारा । तया च स संबन्यो नामम्पवि. भागानई सूक्ष्मचिदचिवस्तुगगैरस्तयारपेगावस्थितस्य विभक्तनामरूपचिदचि- बस्नुरिकवधा प्रासाविषय इत्येवं श्रुसितारपाङ्गीकापन विरोधः । ननु यदा द्यप एतम्मिन्नुदरमन्तरं युग्ते । अथ तम्य भयं भवनि (ले० २। ७।१) इति श्रुती भेटी निपिन्यते । य एनम्मिन्यमणि स्वल्पमपि भेट मन्यते तस्य मयं भवतीति तदर्यादिति चेन्न । श्रुन्या- यदा हवेतिपर्यः शानान् ! तर पन्नागटोभरावाची । ग्रामी- पामनाया असा विच्दै मति भयं भवनी- त्यर्थः।

·३० अद्वैतामोदे- नरूपेण सुखादिहेतुर्मोक्षप्रदश्च । रजोगुणो रागादिस्पेण फर्मसङ्गन्दुःखादिहेतुः स्वर्गादिमदश्च । तमोगुणस्त्वज्ञानरूपेणालस्यादिहेतुर्नरकमदश्च भवति । श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यः शब्दः। स च पञ्चभूतवर्ती । त्वगिन्द्रियमात्रग्राद्यः स्पर्गः । स च पृथिव्यप्तेमोवायुवृत्तिः । चक्षुरिन्द्रियमात्रग्राह्यं रुपम् । तच्च पृथिव्यतेजो- वृत्ति । रसनेन्द्रियग्राह्यो रसः। स च पृथिवीजलवृत्तिः । घाणेन्द्रियग्राह्यो गन्धः । स च पृथिव्यामेव । सत्त्वरजस्तमांसि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चेत्येतदएकं प्रत्ये द्विविधम्-पञ्चमहाभूतोपादानभूतं तदनुपादानभूतं च । आद्यं द्रव्यशब्दवाच्यं द्रव्येप्वेवान्तर्भवति । तत्र सत्वरजस्तमांसि प्रकृत्यवयवा एव । शब्दादिपञ्चकं तु प्रकृतिविकारभूतं चतुर्विंशतितत्त्वान्तर्गतं तन्मात्रशब्दवाच्यम् । अन्त्यं तु पञ्चमहाभूतनिष्ठं गुणशब्दवाच्यम्त्रोक्तम् । संयुक्तमत्ययहेतुः संयोगः । अयं पद्मव्यवृत्तिः सामान्यगुणोऽव्याप्यवृत्तिर- नित्यश्च । विभूनामपि संयोगोऽस्त्येव । वाधकाभावात् । सर्वकारणानां कारणत्वनिर्वादिका शक्तिः । शक्तिरपि पद्व्यवृत्तिः सामान्यगुण । इयं चानित्या कार्यानुमेया च । ननु कथं दर्शव गुणा इति । तदनिरिक्तस्य ज्ञानारयस्य गुणस्य जीवेश्वररू- पद्रव्यनिष्ठस्य सत्त्वादिति चेन्न । एतज्ज्ञानं हि ज्ञानस्य द्रव्यमपि द्रव्यगणनायामुक्तमेव । तस्य संकोचविकासरू- पावस्थाश्रयत्वेन द्रव्यत्वस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात् । तस्य च द्रव्यस्यापि सतो जीवेश्वरनिष्टत्वेन नित्यं परावलम्वित्वस्वभावत्वाद्गुण- त्वयुद्धिर्भवति । एवं तेजोदव्यान्तर्गतायाः प्रभाया द्रव्यभूनाया अपि नित्यं स्वानिरिक्ततेजोन्तरावलन्धित्वस्वभावत्वाद्गुणत्वबुद्धिर्योध्या । जीवो नित्यविभूतिः प्रकृतिः कालश्चेति चतुष्टयमीश्वरस्य शरीरम् । यस्यात्मा शरीरम् (वृ० ३ । ७ । २२) यस्य पृथिवी शरीरम् (वृ० ३ । ७ । ३) इत्यादिश्रुतेः । यस्य च यन्छगरं स तम्य शरीरस्यात्मा भवति । आत्मशरीर- शब्दों हि स्वामिभृत्यशब्दवत्ससंबन्धिकार्थको शरीरशरीरिभाव आत्मनः गरी शरीरस्यात्मेति । अतति व्यानो- तीत्यात्ना । यच्च येन व्याप्यते तत्तस्य शरीरम् । ईश्वरेण हि सजीयं सर्व जगढन्तर्यामिरूपेण व्याप्यते । न तु तमन्यः कश्चनान्त- र्यायी भूत्वा व्यामोति । अत ईश्वरः परमात्मगन्देनोच्यते । जीवात्मनि नेतादृशं परमत्वम् । ईश्वरम्य जीवान्तयामित्वात् । इश्वः केवलमात्मैव न तु ·विशिष्टद्वितमतम् । फस्यापि शरीरभूतः । जीवस्त्वीश्वरस्य शरीरं भवति जडस्य चात्मा भवति । जई तु शरीरमेव न तु कस्याप्यात्मभूतम् । शरीरशरीरिणोश्च तादात्म्येन व्यवहारो ययपि लोके दृश्यते यथा मनुष्योऽहं गोरोऽहं स्थूलोऽहमित्यादी तथापि स व्यवहारो गौण एव । शरीरमतिसंवन्धिन आत्मनो वस्तुतः शरीरापेक्षया मिन्नत्वात् । परमात्मशरीरं च चेतनत्वेन सजातीयं जीवरूपमचेतनत्वेन विजातीयं च जड- शरीरशरीरिणामद रूपम् । तथा च परमात्मनि सजातीयाद्विजाती- याच भेदः सिध्यति । तथा च श्रुतिः क्षरात्माना- वीशते देव एकः (०१।१०) इति । अत्र क्षरात्मपदवाच्ययोजडजीव- योर्नियभ्यत्वेन देवपदवाच्यस्य परमात्मनश्च तन्नियन्तृत्वेन मतिपादनात्ताभ्यां परमात्मनो भेदः स्पष्ट एव । सूत्रकाररप्यधिक तु भेदनिर्देशात् (७० सू०२। १ । २२) इत्यादी जीवेश्वरयोर्भेद उक्तः। तथा ज्ञानशक्तिवलपर्यवीर्यतेजी- रूपं गुणपटुं न परमात्मस्वरूपान्तर्गतं किं तु परमात्मनिष्ठमिति तस्मादपि परमात्मा भिन्न एवेति परमात्मनि स्वगताझेदः सिध्यति । तथा च परमात्मनि सजातीयभेदविजातीयभेदस्वगतभेदरूपं भेद्रयं सिद्धम् । नन्वेवं सोऽकामयत बहु स्यां मजायेय (तै० २१६।१) इति श्रुतिर्वि- रुध्यते । तर ह्यहं बहु स्यामिति परमात्मसंकल्पो दृश्यते न तु स्वेतरयत्किंचिन्त्रि- दिश्य तदहु स्यादिति। तथा च कार्यकारणानन्य- त्वन्यायेन परमात्मनः सकाशाजगतो भिन्नत्वा- शरीरद्वारम् भाषः सिध्यति । उक्तभेदाङ्गीकारे वेतन्छुति- निरोधः स्पष्ट इति चेत्सत्यम् । बहु स्यामिति बहु- भवनसंकल्पो हि न साक्षात् किंतु शरीरद्वारा । तथा च स संरल्पो नामरूपत्रि- भागानहसूक्ष्मचिढचिदस्तुशरीरक्तररूपेणावस्थितस्य विभक्तनामरूपचिदचि- दस्तुशरीरकतया बहुप्रभारताविषय इत्येवं श्रुतितात्पर्याङ्गीकारान विरोधः । ननु यदा उत्रप एतस्मिन्नुदरमन्तरं पुरुते । अथ तस्य भयं भवति (त० २। ७।१) इति श्रुती भेटी निपिध्यते । य एतस्मिन्ब्रह्मणि स्वल्पमपि भेदं मन्यते तस्प भयं भवतीति तदर्यादिति चेन्न । श्रुत्पा- पदा तिनुपर्य शानात् । तर ह्यन्तरमन्दोजमावाची । ब्राह्मो- पासनाया अबकारी रिच्छेदे सति भयं भरती- परमात्मनो बहुमरन त्यर्थः।

·३२ अद्वैतामोदे- यन्मुहूर्त क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्यते । सा हानिस्तन्महच्छिद्र सा भ्रान्तिः सा च विक्रिया । इति महर्पिवचनेनोपबृंहणादयमों निश्चीयते । एकमेवाद्वितीयम् ( छा०६।२।१) इति श्रुत्याप्यतं नापादनीयम् । तत्र किशब्देन ब्रह्मव्यतिरिक्तं जगतो निमित्त- अद्वितीयश्रुयर्थः कारणं निषिध्यते । कार्यगतबहुत्वावस्था कार्या- नुसारेण कारणे ब्रह्मणि कल्पिता स्यातनिवृत्तये एवकारः। अद्वितीयमित्यनेन च ब्रह्मव्यतिरिक्तं जगत उपादानकारणं निपि- ध्यते। नेह नानास्ति किंचन (वृ० ४।४।१६) इति श्रुतेस्त्वयमाशयः । यस्य ब्रह्म कारणं न भवति नाप्यन्तर्यामि भवति नेह नानेतिधुत्यर्थः ताहगं व्रत्मभिन्नं वस्तु किंचिदपि नास्तीति । न तु ब्रह्मकार्यभूतस्य जगतो निषेधः प्रतिपाद्यते । जगत्कारणत्वस्य श्रुतावेव प्रतिपादनात् । यत्र दि दैतमिव भवति (वृ० २।४ १४) य इह नानेव पश्यति (वृ० ४ । ४ । १९) इत्याद्याः श्रुतयोऽप्येवमेव योज्याः। यतथा परमात्मा जगत्कारणन्यम्य, कारणत्योपयोगिनां सर्वशत्वादि- धर्माणां चाश्रयोऽनः स सविगंप एव । सन्यं ज्ञानमनन्तं ग्राम (नै० २।१।१) इति शृतायपि सन्यन्वादयो विशेपाः प्रनिपादिनाः । तथा हि । छत्री कुण्डली या- सम्ची देवदत्त इत्यत्रव सन्यं ज्ञानमिनि यारये मन्यादिपदानां सामानाधिकरण्यं दृट्यने । सामानाधिरण्यं च भिन्नमवृत्तिनिमिनकाना गन्दानामेम्मिन्नर्थे प्रवृतिः। तया च सन्यादिपदप्रतिनिभिनीभूतानां सत्य- परमा मन. मरिमेय बादीनां प्रामगनाना धर्माणामनपलपनीयत्वेन ब्रायणः सपिंगपन्न मिध्यति । युनं चनन । ब्राह्मणों जगत्कारणवं यनो या इमानि भूनानि नापन्ने (ने० ३।१।१ ) इत्यादिश्रुतिमिद्धं निश्चिाटमेव । नया च जगदूपायोन्पाटनोपयोगी मापयविपन्नावश्यमा- म्यः । दोके घपादिकार्यान्यादयनां कुटायुरिन्दादीनां ननकार्यान्पत्त्यु- पयोगिमामयभिपन्य दर्गनान । नथा नामो-पि मामगिपो नमीयते येन ग गृष्मचिचिट्टपमर्गरसारण मृगपादानवारणं भवनि, यन च जीवानां .

·पशिष्टाद्वैतमतम् । स्वभावस्थायां तत्तत्पुरुषमात्रानुभाव्यास्तत्तत्कालावसानाधहस्त्यादीन्पदार्थान्क्षण- मात्रेण सृजति । एवं च परमात्मनः सविशेपत्वं सिद्धम् । स च परमात्मा सगुण एव न तु निर्गुणः । निर्गुणे जगत्कारणत्वस्य सुत- रामसंभवात् । गुणाथ केचित्स्वरूपमतीत्यनुवन्धिनः । यथाऽऽनन्दो ब्रह्म (ते. ३।६), सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (तै० २।१) इत्यादिश्रुतिप्रतिपादिता आनन्दसत्यत्वादयः । एते हि ब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तावेजोपयुज्यन्ते । आनन्दादि- गुणविशिष्टस्यैव ब्रह्मत्वेन तेषां ब्रह्मस्वरूपान्तर्ग- परमात्मनः सगुणवं गुणे. तत्वात् । अत एवते वस्तुस्वरूयप्रतीतिकाल एव प्वनान्तरमेदश्च प्रतीयन्ते । यथा लोके कस्मिंश्चित्पुरुषे दृष्टे तदैव तद्गता हस्वत्वोन्नतत्वादयः पतीयन्ते । एते च स्वरूपान्तर्गतत्वात्सर्वासूपासनास्वनुवर्तन्ते । कारुण्यादयो गुणास्तु यद्यपि पर- मात्मानं न कदापि व्यभिचरन्ति तथापि ते स्वरूपानन्तर्गतत्वान्न सर्वासूपासना- स्वनुवर्तन्ते । किं तु ये यत्रोक्तास्त एव तत्र भावनीयाः । ज्ञानशक्तिवलैश्वर्यवीर्य- तेजोरूपं गुणपटूमपि कारुण्यादिवदेव न ब्रह्मस्वरूपान्तर्गतम् । कि तु ब्रह्मणा नित्यसंवद्धम् । यत्संबन्धं विनान कदापि ब्रह्मणोऽवस्थितिब्रह्मसंवन्धं विना च न क्षणमपि तेपामवस्थितिः । प्रियशिरस्त्वादयो ब्रह्मगता गुणास्तु न ब्रह्मणा सह नित्यसंवद्धाः । किंतूपासनाविशेषे कल्पिताः । तेऽपि यत्रोक्तास्तवोपासनायां भावनीयाः । यस्यामुपासनायां न केऽपि गुणा निर्दिष्टास्तस्यामपि ब्रह्मस्वरूपा- न्तर्गता गुणा भावनीया एवेति सर्वासूपासनासु पाप्यं ब्रह्म सगुणमेव । निर्गु- णम् (चू०७१२) इति श्रुतिस्तु हेयगुणरहितमित्यर्थेन योजनीया । हेया गुणास्तु पात रुजरामरणशोकक्षुधातृपादयः । अत एव छान्दोग्ये "अपहतपाप्मा विजर" (छा० ८।१।५) इत्येवं त एव विशेषतः प्रतिपिद्धाः । तदने च सत्यकामः सत्यसंकल्पः ( छा० ८।१ । ५) इत्येवं शुभा गुणा उक्ताः । सर्वगुणनिपेधे हि सत्यकाम इतीयं श्रुतिर्विरुध्यते । अतस्तदानुगुण्येन निर्गुण- मिति श्रुतेर्हेयगुणरहितमित्येवार्थः स्वीकार्यः । ज्ञानमप्यात्मनो गुण एव । न च ज्ञानस्यात्मगुणत्वे विज्ञानधनः (वृ० २। १४ । १२) इतिश्रुतिविरोध झते वाच्यम् । तत्र परमात्मस्वरूपभूतस्य ज्ञानस्प निर्देशात् । आत्मगुणभूनज्ञानादात्मस्वरूपभूतं ज्ञानं पार्यक्येनास्माभिरङ्गीक्रियते। विज्ञानधनः (०२।४ । १२ ) विज्ञानमानन्दं ब्रह्म (वृ० ३ १९ । २८ ) इत्यादिश्रुतिपु विज्ञानस्य ब्रह्मतादात्म्यं प्रतीयते । विज्ञातारमरे फैन .

·अतामोदे- विजानीयात् ( वृ० २। ४ । १४ ) जानात्येवायं पुरुषः इत्यादि- श्रुतिपु विज्ञानस्य ब्रह्मणः सकाशाद्भेदः प्रतीयते । ज्ञानद्वैपिम्पम् द्विविधश्रुतिनिहाय द्विविधज्ञानाङ्गीकार एव साधीयान् । एतेनानन्दो ब्रह्म (ते० ३।६। १) ब्रह्मण आनन्दः (तै० २।८।१) इत्येवमानन्दविपयेऽपि द्विविधा श्रुतिारयाता । आनन्दस्य ज्ञानादनतिरेकान् । ज्ञानमेव ह्यनुकूलमानन्दशब्दे- नोच्यते । ये चात्मस्वरूपभूतज्ञानात्पार्थक्येन गुणभूनज्ञानं नाङ्गीकुर्वन्ति तेषा मत आन्मनो ज्ञातृत्वं न सिध्यति । यतो ज्ञातृत्वं ज्ञानगुणाश्रयत्वमेव । विज्ञातारमरे फेन विजानीयान् (वृ० २।४ । १४ ) न विज्ञातुर्विज्ञातविपरि- लोपो विचने (वृ० ४ । ३ । ३० ) एप द्रष्टा ( म०४।९) इत्यादि- श्रुतिमिदमेर मातृत्वम् । सूत्रांगरपि शोऽत एर (७० सू० २ । ३ । १९) इन्युक्तम् । जानातीति शः । ज्ञानाश्रय ट्रति यावन् । परमात्मा व मानविषयो भवन्येव । बाधाभावात् । न हि परमात्मनो पानम्वरूपत्वं मातृत्वं पा शेयत्वेन साकं पिर यते । ज्ञानसरपस्य ज्ञानुभ नीरामनोऽमिनि मानगप्रत्यक्षविषयत्वम्पानुभवामदत्वात् । शरीरे चेपादिलि. प्रदर्शनेन नदन्नामिण जीवात्मानमनुमिन्तान्ति परमाया मेराः । तथा चानुमानरिपगतामाननीयम् । एवं परमात्मनः पात्यविषयो निन्यसिद्ध- मुक्तनीयनिष्टमन्यमानुमानविपरणे न रिपिटाप वापर हट्यने । रिच पामान्मनी पवाभार आगमगम्यवग्य मुनगमसभांन रिमिति श्रुग्पिनि- पर परमात्मानं प्रनिपातयितुं प्रचना ग्यान् । न च परमात्मनो मेयले मनोगत्वमापन यन्मनमा न मनुने (पं० ५ ) निथुनिगिंध नि बागम् । श्रुनो गारन्यने रचा र यहा मनगा मार न न मनुन पनि शुनिता पाहांगाग्माविणात । आप नटेर नाचिद्धि (पं० पनि ब्रम्पतिविधिः गंग। अपनी यमनियोग्यम् ( गी० २.) पनपनपनगनियमनप परम (वि० पु०६।५। ६६) नानपणो निमोनिष पानाचिन्ननीयवाभिमायिरा गया। न परमा मनो लागीमा परमापा जा संग बाट पटरदिन्यनुमानन परमा मा जापानिगिनि गन्यम् । पर नाग्मयानरपा । न किया. ।

·विशिष्टाद्वैतमतम् । ज्ज्ञेयं तत्तज्जडमिति व्याप्तिग्रहे कार्यकारणभावसामान्यविशेषभावादिमूलकः कश्च- नानुकूलस्तकों दृश्यते। स च परमात्मा कूटस्थनित्यः । एकैनैव रूपेण सदा वर्तमानः कूटस्थ इत्युच्यते । ननु परमात्मा जगत उपादानकारणं निमित्तकारणं च स एवेति सिद्धान्तः । उपादानकारणत्वं च विकारयोग्यस्यैव वस्तुनः संभवति मृदादेरिव। तथा च परमात्मनो विकारित्वे कयं तस्य कूटस्थत्वमिति चेन्न । परमात्मनो जगदुपादानकारणत्वं न साक्षात् । किंतु शरीर- परमात्मनः कूटस्थ- द्वारा । सूक्ष्म परमात्मशरीरं मधानशब्दवाच्य नित्यत्वम् स्थूलजगद्रूपेण परिणमते । तथा च परमात्मशरी- रस्य सूक्ष्मस्य स्थूलरूपेण परिणामेपि शरीरा- न्तर्यामिणः परमात्मस्वरूपस्य कूटस्थत्वानपायात् । शरीरविशिष्टस्य तु परमा- स्मन उक्तरीत्या विकारित्वेऽपि न क्षतिः । तत्त्वमसि (छा० ६१ ८१७) इदं सर्व यदयमात्मा (वृ० २।४ । ५) इत्यादिश्रुतिभिर्जीवानां जडानां च यद्ब्रह्मणा सहक्यमतिपादनं तच्छरीरशरीरिभावमूलकं गौणमेव न तु वस्तुतः । अद्वैतवादश्च शरीरविशिष्टः परमात्मैक एवेत्यभिप्रायेण योजनीयः। यद्ब्रह्मणः शरीरभूतं न भवति तादृशं ब्रह्मव्यतिरिक्त किंचिदपि नास्तीति तात्पर्यम् । एतदेव विशिष्टादतं मकार्यद्वैतमिति चोच्यते । ब्रह्मणः प्रकारीभूता येऽनन्ता जीवा जडाश्च पदार्थास्तेषां नानात्वेऽपि ब्रह्मणः सकाशात्तेपां भेदेऽपि च तद्विशिष्टस्य प्रकारिणो ब्रह्मण एकत्वात् । विशिष्टाद्वैतम् प्रकार्य- जीवैक्यमिति व्यवहारस्य त्वयमभिमायः । जीवाः द्वैतम् प्रकाराद्वैतम् परस्परं वस्तुतो भिन्ना एव । किं तु भिन्नानामपि तेपा ज्ञानस्वरूपेणकजातीयत्वा वययमिति व्य- वहारो भवति । ऐक्यं तुल्यत्वम् । स चायं च ब्रीहिरेक एव तच्चेदं चौपध- मेकमेवेत्यानायकशाब्दस्तुल्यार्थतः । जीवानमिति व्यवहारस्याप्येतदेव तात्पर्यम् । जीवानां मियो भेदेऽपि तद्गतप्रकारस्यैक्यात् । एतदेव मकाराद्वत- मित्युच्यते । जीवभेदनिषेधकवचनानि तु न जीवावस्य वास्तविकभेदस्य निषेधकानि । कि तु शरीरभेदमूलको यो जीवेष्यारोपितो भेदोऽयं मनुष्योऽयं पारित्याकारकस्तन्निपेधकानि योध्यानि । जीवस्य प्रतिशरीरं भिन्नत्वादेव सुखदुःखादिवचिभ्यमुपपद्यते । किं च जीवस्यैक्ये देवदत्तेनानुभूते विपये यज्ञदत्तस्यापि स्मरणप्रसङ्गः । संस्कारनाशा- ·अवतामोदे- स्मरणं न भवतीति चेदेवदत्तस्यापि स्मरणं न स्यात् । देवदत्तीयसंस्कारो न विनष्ट इति चेजीवैक्यपक्षेऽमुकस्य संस्कारो नष्टोऽ- जीवनानाखोपपत्तिः मुकस्य न नष्ट इति वक्तुमशक्यम् । किं च जीवैये कश्चिद्वद्धः कश्चिन्मुक्तः कश्चिच्छिप्य: कश्चिदाचार्य इति व्यवस्था न सिध्यति । देवमनुप्यतिर्यगादिभेदेन सृष्टिवैषम्यं च नोपपद्यते । कर्मभेदेन विपमा सृष्टिरिति तु न । जीवक्यपक्षेऽमुकस्येदं कर्म नामुकत्येतिनियमासंभवात् । एवमिदमन्तःकरणममुकस्यैव नान्यस्येत्यस्यापि नियमस्य जीवैक्यपक्षेऽसंभवेनान्तःकरणभेदोऽपि न सुखदुःखादिपम्यस्य नियामको भवनि । किं च जीवस्याणुत्वं वक्ष्यते । तथा चैकस्याणोजीवस्यान- न्तशरीरसंबन्धः सुतरां न संभवति । देवदत्तात्मा यज्ञदत्तात्मनः सकाशाद्भिनो यज्ञदत्तानुभूतसुखायनुसंधानशून्पत्यादित्यनुमानादपि जीवभेदसिद्धिः । परमात्मा ज्ञानगुणक इत्युक्तम् । तच्च ज्ञानं न सन्मात्रस्वरूपम् । सन्मानं हास्तित्वमात्रम् । झाने च घटोऽस्तीत्यादौ घटादि- सदनुभन्यो दः रिव तदस्तित्वं विपयो भवति । विपयविपयिणोश्च भेदो लोकमसिद्ध एच । न हि घटादिपियो ज्ञानस्वरुप इत्येवं कोलपि प्रत्येति । तथा चास्तित्वरूपापियाद्विपरिणो ज्ञानस्य भेदोऽवश्यं स्वीकार्यः। स्थूलं जगत्कारणीभूतं मूक्ष्मं च जगत्परमात्मनः सदा शरीरभूतमेव । पर- मात्मनो जगदपादानकारणत्वं तु सूक्ष्मशरीरद्वारय न तु साक्षादित्युक्तम् । जगनः साक्षादुपादानकारणं तु परमात्मशरीरभूनं प्रधानादिपं: मूक्ष्मं जगदेव । प्रधानादिकं चान्त- यामिरुपण चित्मबन्धादेव परिणमते न तु स्या- तन्द्रपेण । प्रधानं च विगुणात्मकमविद्यामायामदयान्यमपि नानिननीयम् । अविद्यामायानन्दयोः प्रधानरूपेऽनिर्वचनीयन्यरूपणाप्रवृत्तेः । तयोः प्रवृत्ति- निमिनं तु प्रागुत्तमेव (पृ०२७।२५)। अनथ प्रधानपरिणामभूतं जगदपीदं सत्य- भव न तु पातिभाभिवत्येन मिथ्यान्वं जगनः फ्ल्पनीयम । किं चास्य प्रधान- परिणामभूनम्य नगतो मानिदृष्टयाग्यवाध्यमानरयन न कथमपि मिथ्यात्वस्यो- पपतिर्भवनि । जगन.सत्यवम् अयं च परिणामबाटो बालमृधागणामभिपन इनि परिणामात (प्र. सू० १।४।२७) पनि मूवान्यने । 'यभानो निग्स्ननिग्विलदोपस्य ·विशिष्टाद्वैतमतम् । निरतिशयज्ञानानन्दैकवानस्प ब्रह्मणोऽनन्तापुरुषार्थास्पदमपञ्च- रूपेण वहुभवनं नोपपद्यत इति बहुभवन- परिणामवादः संकल्पयोधिका सोफामयत बहु स्यां प्रजायेय (२० २१६) इति श्रुतिविरुध्यते' इत्याशङ्का- पनोदाय हि तत्सूत्रं प्रणीतम् । प्रलयावस्थायामतिसूक्ष्मशरीरकं ब्रह्म पूर्वव- स्थूलचिदचिन्मिश्रमपञ्चशरीरकं स्यामिति संकल्प्यात्मानं शरीरद्वारा स्थूलरू- पेण परिणमयतीति न परमात्मनः कश्चिदपुरुषार्थगन्ध इति तत्सूत्रतात्पर्यम् । नन्वेवं प्रपञ्चस्य सत्यत्वे तत्प्रतीतिर्न भ्रान्तिरूपेति तत्त्वज्ञानेन तस्या नाशो न रयादिति चेदिष्टापत्तिः । तत्त्वज्ञानं तु न व्यर्थम् । तत्त्वज्ञानोपयोगः देहात्मभ्रमस्वातन्त्र्यभ्रमादीनां सत्त्वेन तनिरा- करणार्थमात्मस्वरूपमतिपत्त्यर्थ च तस्यावश्यक- त्वान् । तथा हि । देहस्यात्मसंघन्धित्वेऽप्यात्मत्वाभावेन तत्रात्मत्वबुद्धिर्मनप्योऽ- हं देवोऽहमित्याकारिका भ्रान्तिरेव । अयमेव देहात्मभ्रम इत्युच्यते । अनात्मनि देह आत्मत्वबुद्धिर्हि देहात्मभ्रमः । न त्वदेह आत्मनि देहत्वबुद्धिदेहात्मभ्रमः । जीवात्मनि परमात्मदेहत्वस्य वस्तुत एव सत्त्वात् । प्रत्युत तस्य तत्त्वज्ञानान्त- र्गतत्वेनावश्यकत्वमेव । तेन हि जीवे स्वातन्त्र्यभ्रमो निवार्यते । जीवस्य तत्त- स्कर्मकर्तृत्वं तदन्तःप्रविष्टपरमात्माधीनमेव । अन्तः प्रविष्टः शास्ता (ते. आ० ३।११।२) य आत्मनि तिष्ठन् ( ३० मा० ३।७।२२) सर्वस्य चाह हृदि संनिविष्टः (गी० १५ । १५) ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति (गी० १८ । ६१) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिः परमात्मनो जीवान्तःप्रवेशपूर्वक तनियमनस्य स्पष्टमेव प्रतिपादनात् । परात्तु तच्छ्रुतेः (व्र० सू० २ । ३।४०) इति सूत्रयतां सूत्रकाराणामप्येतत्संमतमेव । दुग्धादीनां जडवस्तूनामनिशं जायमानः परिणामोऽप्यन्तर्यामीश्वराधीन एव। शरीरस्य च परिणामो विविधः। जीपदेहस्य वाल्यावस्थाभेटेन जापमान एकः। जीवानां पारतन्त्र्यम् मरणोतरं च तस्यैव देहत्य जायमानोऽपरः । विविधोऽप्ययमीश्वराधीन एव । आद्यो जीवसंव- न्धेन जायमानोऽपि न जीवाधीनः । जीवसंवन्धेनैव ताशपरिणामस्येश्वरेच्छा- विपयीभूतत्वात् । सर्वथा परमात्मव्यतिरिक्तस्य जीवस्य जडस्य वा न स्वात- व्यम् । तत्त्वज्ञानेन देहात्मभ्रमे स्वातन्त्र्यभ्रमे च दूरीकृते स्वतन्त्रस्येश्वरस्या- राधनादौ पुरुषः प्रवर्तते नान्यथा । तथा च तत्त्वज्ञानेन देहात्मभ्रमाढय एवं ·विशिष्टाद्वैतमतम् । मोक्षसाधनत्वं दुरुपपादं स्यात् । न ह्याशामोदकस्तृप्तिर्भवति । न वा मृगतृष्णो- दकेन स्नानादिकार्य निप्पद्यते । तदेवं सर्वत्र विद्यमानस्य विषयस्य या प्रतीतिर्जायते सा प्रमाणत्रयजन्या । प्रमाणत्रयं च प्रत्यक्षानुमानशब्दरूपम् । तत्र साक्षात्कारिप्रमाकरणं प्रत्यक्षम् । यथावस्थितव्यवहारानुगुणज्ञानं प्रमा । साक्षा- प्रत्यक्षम् कारीति प्रमाया विशेपणेनानुमानादिव्यावृत्तिः। अनुमानादौ प्रमायाः साक्षात्कारित्वाभावात् । इन्द्रियसंनिकृष्टघटादिप्रत्यक्षज्ञाने प्रमायाः करणमिन्द्रियं भवति । तदेव प्रत्यक्ष- प्रमाणम् । तज्जन्यं ज्ञानं च प्रत्यक्षमित्युच्यते । नित्यस्य ज्ञानस्येन्द्रियजन्यत्व- मौपचारिकम् । यथा नित्यस्य जीवस्य शरीरसंबन्धादुत्पत्तिरुपचर्यते तथा विपयसंवन्धेन ज्ञानस्य विकासे जायमाने सत्युत्पत्तिरुपचर्यते । प्रत्यक्षं द्विविधम् । निर्विकल्पफसविकल्पकभेदात् । प्रथमतो जायमानं गुण- संस्थानादिविशिष्टपिण्डज्ञानं निर्विकल्पकम् । संस्थानमवयवरचनाविशेषः । यथा प्रथमत एव गवि दृष्टेऽयं गौरिति ज्ञानम् । प्रत्यक्षभेदाः अत्र हवयवरचनाविशेषरूपगोत्वविशिष्टगोपिण्डस्य ज्ञानेऽप्येतदोत्वमितरगोव्यक्तिसाधारणमित्येवं गो- त्वस्यानुवृत्ताकारता न प्रतीयते । अतोऽनुवृत्ताकारतारूपस्य विकल्पस्यात्राप्रती- तत्वादेतनिर्विकल्पकमुच्यते । द्वितीयादिज्ञानं तु सविकल्पकम् । गोव्यक्त्यन्तर- साधारणमीदृशं गोत्वमिति तत्र गोत्वस्यानुवृत्ताकारताया ज्ञायमानत्वात् । नाम- जात्यादियोजनाहीनं विशेषणविशेप्यसंवन्धानवगाहि ज्ञानं निर्विकल्पसमिति नैयायिकोक्तं निर्विकल्पकलक्षणं तु न समीचीनम् । तथाविधज्ञानस्य काप्यमा- वात् । संस्थानरूपजाते~क्तेश्च समानसामग्रीवेद्यत्वेन केवलजातेः केवलव्यक्ती प्रत्यक्षं न संभवति । आत्मा मनसा संयुज्यते।मन इन्द्रियेण संयुज्यते । इन्द्रिय- मर्थेन संयुज्यते । ततः प्रत्यक्षज्ञानं भवति । इन्द्रियार्थयोः संनिकर्प विना न कदापि प्रत्यक्ष भवति । इन्द्रियाणां प्राप्यवस्तुप्रकाशकारित्वनियमात् । इन्द्रिया- र्थसंनिकर्पश्च संयोगः संयुक्ताश्रयणं चेति द्विविधः । तत्र द्रव्यप्रत्यक्ष इन्द्रियार्थ- योः संयोगः संनिकपः । द्रव्यगतगुणादिप्रत्यक्षे तु संयुक्ताश्रयणरूपः । इन्द्रिय- संयुक्त द्रव्ये गुणादीनामाश्रितत्वात् । पुनः प्रकारान्तरेण प्रत्यक्षं द्विविधमनर्वाचीनमर्वाचीनं चेति । नित्याना मुक्तानां च जीवानामीश्वरस्य च जायमानमाद्यम्। अर्वाचीन त्वस्मदाटीनामिन्द्रि- ·४० अंतामोदे- यापेक्षया जायते । इन्द्रियानपेक्षमर्वाचीनं तु स्वयंसिद्धं दिव्यं चेति दिविषम् । स्वयंसिद्धं योगिनाम् । दिव्यं तु भगवत्प्रसादजन्यं भगवद्भक्तानाम् । दशमस्त्व मसि, तत्वमसि (डा० ६ । ८ । ७ ) इत्यादिवास्यजन्यं ज्ञानं तु शाब्द- ज्ञानमेव न प्रत्यक्षम् । तस्य तत्ताडदानायमानत्वेन निरक्तसारणाजन्य- त्वात् । च्याप्यस्य व्याप्यत्वेन ज्ञानाद्व्यापकस्य यज्ज्ञानं सानुमितिः । तत्करणयनु- मानम् । पर्वतो वहिमान्धूमादित्यत्र पतिपतिनो धूमस्य 'धूयो वहिव्याप्य' इत्येवं वहिव्याप्यत्वानुसंपानातन्यापास्य बक्षीनं जायते । संवानुमितिः । तत्करणं धूमे वहिव्यातिज्ञानं पक्षवृत्तित्वज्ञानं अनुमन्म् च । तदेवानुमानम् । व्याप्तिपक्षवर्मताज्ञानानन्तर- मनुमिता जायमानाया म ये व्याप्तिविशिष्टपक्ष- धमताज्ञानरूपस्य नैयायिकाभिगतस्य लिङ्गपरामर्शस्य न काचिदपेक्षा दृश्यते । प्रथमतः पर्वते धूमप्रत्यक्षम् । ततो धूमे वहिव्याप्यत्वज्ञानम् । पश्चादनुमितिरि- त्येवं क्रमस्यानुभविकत्वेन परामर्शस्यामयोजकत्वात् । यत्र धूमस्तत्र वहिरित्येवं नियतसमन्धो व्याप्तिः । सा चान्वयव्यतिरेकभेदेन द्विविधा | साधनविधी साभ्यविधिरपेण प्रवृत्ता व्याप्तिरन्ययव्याप्तिः । यथा यो यो धूमवान्स सोऽग्नि- मानिति । सा यनिपेधे साधननिषेधरूपेण प्रवृत्ता व्याप्तिय॑तिरेकव्याप्तिः । यथा योऽनग्निः स निघूम इति । तथा च द्विविधव्याप्तिसत्त्वादूमो हेतुरन्धय- व्यतिरेकी । कश्चिद्धेतुः केवलान्वयी। यथा ब्रह्म शब्दपान्य वस्तुत्वाद्घटादिति । अत्र यच्छन्दवाच्य न भवति तद्वस्त्वपि न भवतीति व्यतिरेकव्याप्तेन किमप्यु- दाहरणं संभवति । केवलव्यतिरेकी तु हेतुर्न कापि दृश्यते । पृथिवी गन्धवती पृथिवीत्लादित्याना तु गन्धवत्त्वरूपसा यस्यान्यन काप्यमसि या तदभावव्याप्ते- दुत्त्वेन व्यतिरेकव्यातेरसंभवात् । अनुमानं च स्वार्थपरार्थभेदेन द्विविधम् । तत्र परार्थानुमानेऽनुमानयोधक- वाक्यं प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनपनिगमनरूपपश्चावयबसंयुक्तमिति नैयापिराः। ते चावयवास्तारिरग्रन्थेभ्योऽसेयाः । प्रतिज्ञाहे. अनुमानभेदा तूदाहरणरूपन्यवयवादिना मीमासमाः । उदा- हरणोपनयर पावयवद्रयवादिनः सौगताः । वस्तु- तस्त्वषयासंरयाया अनियम एन । यतो मन्दबुद्धीना पञ्चास्यवापेक्षा । तीक्ष्ण- युद्धीनापत्यवत्रयेण सिद्धिः । तीक्ष्णतयुद्धीना लपवद्वयनवनि ।

·. + विशिष्टादतमतम् । अनाप्तोक्तभिन्नाद्वाक्याजायमानं तदर्थज्ञानं शाब्दज्ञानम् । तत्करणं ताश- वाक्यरूपः शब्दः । वेदोऽपारुपेयत्वादीश्वरमणीतलाभावेनासोक्तो न भवति । अत आमोक्तादित्यनुक्त्वाऽनालोक्तभिन्नादित्युक्तम् । स च वेदोऽनाप्लेनोक्तो न भवतीत्यतः प्रमाणमेव । मनुस्मृतिभारतादयस्तु शान्दज्ञानम् मन्वादिभिराप्तरुक्तत्वेनानाप्तोक्तभिन्नत्वात्ममाणम्। तत्र वेदः सर्व एव प्रमाणम् । अमामाण्यं हि कर्तृ- दोषागाधकप्रत्ययमामाण्याद्वा ज्ञायते । चेदस्य नित्यन्वेनाकर्तृकत्वान कर्तृदोष- संभवः । न चा वेदप्रतिपादितार्थस्य प्रमाणभूतः कचिदपि वाधकः प्रत्ययः । स्मृत्यादीनां तु वेदविरुद्धार्थप्रतिपादकानां तदंशेनाप्रामाण्यम् । इतरांशेन तु भामाण्यमेव । श्रीपञ्चरात्रागमस्य कचिदपि चेदविरोधाभावात्कात्स्न्येन मामा- ण्यम् । वेदस्य भागद्वयम् पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् । इत्युक्तेस्तत्र कर्तृदोपसंभावनापि न भवति । अत एव वराहपुराणे अलाभे वेदमन्त्राणां पञ्चरात्रोदितेन हि । आचारेण प्रवर्तन्ते ते मा प्राप्स्यन्ति मानवाः ।। इत्युक्तम् । वेदस्य पूर्वो भागः कर्मप्रतिपादकः । उत्तरभागो ब्रह्मप्रतिपादकः | आराध- नकर्मप्रतिपादकं पूर्वकाण्डम् । आराध्यप्रतिपादक- मुत्तरकाण्डम् । पूर्वभागे कर्ममीमांसा। तत्र जैमिनेः सूत्रं द्वादशाध्यायात्मकम् । उत्तरभागे ब्रह्ममी- मांसा। तत्र व्याससूत्रं चतुरध्यायात्मकम् । उभयोर्मीमांसयोः संभूर्यकशास्त्रत्वम् । उभयत्रापि धर्मस्यैव प्रतिपाद्यमानत्वात् । अलौकिकं श्रेयःसाधनं हि धर्मः । स च साध्यख्यः क्रियादिः पूर्वभागेण प्रतिपाद्यते । सिद्धस्तु ब्रह्मरूपो धर्म उत्तर- भागेण प्रतिपाद्यते। वाक्यं द्विविधम् वैदिकं लौकिक च । द्विविधमपीदं मुख्यया वृत्त्या गाण्या वार्थं प्रतिपादयति । मुख्यया वृत्त्या मतिपादितेऽर्थे तात्पर्यानुपपत्तिश्चेद्गोणी वृत्तिः स्वीकार्या | यथा गङ्गायां घोप इत्यत्र गङ्गाश- सृत्तिभेदाः ब्दस्य तीरे लक्षणा । तथा तत्त्वमसि (छा०६। ८ । ७) इत्यत्र ब्रह्मवाचकस्य नच्छब्दस्य ब्रह्मशरीररूपय लक्षणा । लक्षणा च सर्वत्र जहल्लक्षणव । कुन्ताः प्रविशन्ति काभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र कुन्तशब्दम्य कुन्तपदयें काकशब्दस्य दध्युपयात- ·" अद्वतामोदे- केर्थे लक्षणायां लक्ष्यार्थे शक्यार्थस्य कुन्तस्य काकस्य च प्रवेशेऽपि शक्यता- वच्छेदकरूपेणामवेशात्स्वार्थत्याग एव । • उपमानार्थापत्त्यनुपलब्धिरूपप्रमाणत्रयस्पोक्तेषु त्रिष्वेवान्तर्भावः । तथाहि । गवयमजानानः कश्चन पुरुपो यथा गौस्तथा गवय इति कुतश्विदारण्यकाद्वाक्यं श्रुत्वा वनं गतो वाक्यार्थ स्मरन्यदा गोसादृश्य- उपमानं न प्रमाणा- विशिष्टं पिण्डं पश्यति तदा तद्वाक्यार्थस्मरणस- न्तरम् हकृतगोसादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञानं जायते तदुपमा नमित्युच्यते । अस्य च स्मरणरूपत्वात्मत्यक्षेऽन्त- र्भावः। व्याप्तिग्रहणापेक्षत्वादनुमानेऽन्तर्भावः। वाक्यजन्यत्वाच्छन्दे चान्तर्भावः। स्मरणात्मकं ज्ञानं च प्रत्यक्षविशेष एव । अर्धापत्तिश्चानुपपद्यमानेनार्थेन स्वोपपादकस्यार्थस्य कल्पनम् । यया दिवाऽ- भुञ्जाने देवदत्ते पीनत्वं दृष्टं चेत्तेनानुपपद्यमानेन पीनत्येन स्वोपपादकस्य रात्रि- भोजनरूपस्यार्थस्य कल्पनम् । अस्य चानुमाने- अर्थापत्ति प्रमाणा- न्तर्भावः । उपपादकं विरात्रिभोजनादिकमुपपद्य- न्तरम् मानस्य पीनत्वादेापकमेव दृश्यते । यत्र यत्र दिवाऽभुसानत्वसमानाधिकरणं पीनत्वं तत्र तत्र रात्रिभोजनमिति । तदुक्तम्- अनियम्यस्य नायुक्ति नियन्तोपपादकः । इति । अनियम्यस्याव्याप्यस्य । युक्तिरुपपत्तिः । अयुक्तिरनुपपत्तिः । फल्पनी- यस्य वस्तुनोऽभावे कल्पकस्यानुपपत्तिश्चेत्तत्तस्य वस्तुनः कल्पकं भवति । कल्प- कस्याव्याप्यत्वे तु कल्पनीयाभावेऽपि तस्यानुपपत्तिरेव नास्ति । तथानि. यन्ताऽव्यापको नोपपादक इति तदर्थः । तथा चोपपायोपपादकयोाप्यव्या- पफभावावश्यंभावादनुमानव सिद्धिरित्पर्धापत्तिर्न पृथाम्वीकार्या । एवमनुपलब्धिः प्रत्यक्षेऽन्तर्भवति । अनुपलब्धिप्रमाणेन हि सर्वाभावस्यैव ग्रहणं न भावस्य । यथा गृहे मनुष्योपलम्भाभावेन गृह मनुष्याभावो ज्ञायते। पर त्वभावो न भावातिरिक्तः कथन पदार्यः । अनुपलब्धिर्न प्रमाणा- किं तु भावान्तरस्वरूप एव । तथा हि । गृह मनुष्याभाः फेवलगृहस्वरूपः । फेवलगृहं शून्यगृ. हम् । तर भावरूपं प्रत्यक्षेणवोपलभ्यते । एवं घटमागभावो मृदेव । यध्वंसय कपालमेव । घटभेदश्च पटादरवयवरचनाविगेप एचति । न्तरम् ·विशिष्टाद्वैतमतम् । उक्तस्त्रिभिः प्रमाणैर्जायमानं टाइष्टविपयाणां ज्ञानं वस्तुत एव जीवनिष्ठं जीवगुणभूतम् । न त्वस्य प्रमाणजन्यज्ञानस्य गुणभूतज्ञानोपपत्तिः जीवस्वरूपभूतज्ञानेन गतार्थता वक्तुं शक्या । अहं जानामि ज्ञानं मे जातमित्येवं मानसप्रत्य- क्षेण जीवात्पार्थक्येन तज्ज्ञानस्यानुभवात् । तथा मुखप्रसादमुखमालिन्याभ्यां तथाविधचेष्टया वा यदानुकूलमतिकूलविपयकं देवदत्तादिपु ज्ञानमनुमीयते तदापि पक्षभूताद्देवदत्तादेः सकाशात्सायभूतं ज्ञानं तनिष्ठतया पार्थक्यनवा- नुमीयते । तथाऽऽत्मा वा अरे द्रष्टव्यः (वृ० २।४।५) इत्यादिश्रुतिपूपदि- श्यमानं ज्ञानविशेषरूपं परमात्मदर्शनादिकं द्रष्टुजीवात्पार्थक्ये वोपदिश्यते । न हि फापि कतैब क्रिया भवति । न च जीवो ज्ञानस्वरूप एव सन्भ्रमेण ज्ञाना- श्रय इति भासत इति वाच्यम् । नाहं ज्ञानाश्रयः किंतु ज्ञानस्वरूप एवेत्येवं वाधकप्रत्ययस्य कदाप्यदर्शनात् । किंच जीवस्य ज्ञातृत्वं श्रुत्यादिसिद्धं जीवात्पु- थग्भूतेनैव तन्निष्ठेन ज्ञानेनोपपाद्यते । तथा हि श्रुतयः अथ यो वेद (छा० ४ । १२ । ४), यो वेद निहितं गुहायाम् ( तै० २।१।१), जानात्येवायं पुरुषः, न पश्यो मृत्यु पश्यति ( छा० ७ । २६ । २), एवमेवास्य परिद्रष्टुः (म०६ । ५) इति । स्मृतिरपि यो मामेरमसमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् (गी० १५ । १९) इति । ज्ञोऽत एव (७० सू० २ । ३ । १९) इति सूत्रस्वरसतश्च जीवस्य ज्ञातृत्वं सिध्यति । अहं जानामीति प्रत्यये ज्ञानमईकारनिष्ठं भास्ते नत्वात्मनिष्ठमिति तु न वक्तव्यम् । आत्मन एव तत्राहंशब्दार्थत्वात् । तथा हि । अहंकारोऽईभावश्च द्वाव- अहंभावोऽहंकारश्च भिन्नः प्यहूंशब्देनोच्यमानौ मिथो भिन्नौ । तत्राहकारो गर्वापरनामा मनोवृत्तिविशेषः । अयं च विद्या- विरोधित्वान्मुमुक्षुणा त्याज्य एव । अयमेवाईकारः क्षेत्रान्तर्भूतत्वेन गीतायां महा- भूतान्यहंकारः ( गी० १३ । ५) इत्यत्रोक्तः। अहंभावस्तु न विद्याविरोधी । एतद्वाचकोऽहंशब्द आत्मस्वरूपं परामशति । अयमईभावो जागृतौ स्वप्ने सुपुप्तौ मोक्षे च सर्वत्रैव वर्तते । अयं च न केवले जीवस्यैव । किं तु परमात्मनोऽपि । हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः (छा०६।३।२) इत्यत्र श्रुती जगदुत्पत्तेः प्राग्जगदुत्पत्तिविषयके परमात्मसंकल्पे स्वात्मस्वरूपप्रदर्शकाहंशब्दप्रयोगदर्शनात् । एवंभूताईशब्दप्रयोगो गीतायामपि दृश्यते न त्वेवाहम् (गी० २११२), अई ·व्यापि। है अद्वैतापोदे- कृत्स्नस्य (गी० ७१६) इत्यादी । एवं चाई जानामीति प्रत्ययेऽहंशब्द आत्मस्वरूपनिदर्शक इति ज्ञानमात्मनिष्ठमेव न स्वहंकारनिष्ठमिति सिद्धम् । तच जीवात्मगुणभूतं ज्ञानं न रूपादिधदाश्रयमात्रच्यापि । यथा दीपस्य रूपस्पर्शसंख्यापरिमाणादयो गुणा दीपस्वरूपयात्रवर्तिनस्तथा ज्ञानं न जीव- स्वरूपमात्रवति । किं तु यथा दीपस्य ममा दीपाश्रयेण विद्यमानापि दीपाधि- करणीभूतं सफलं गेहं व्यामोति तथा जीवाश्रयेण जीवोऽणुः । ज्ञानं शरीर• विद्यमानमपि ज्ञानं जीवाधिकरणीभूतं कृत्स्नं शरीरं व्यामोति । जीव एव कृत्स्नशरीरव्यापक इति तु न मन्तव्यम् । तस्याणुपरिमाणत्वात् । तथा च श्रुतिः-आरायमात्रो एवरोऽपि दृष्टः । बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्याय कसरो (वे० ५८/९ ) इति । आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्नो वा (धृ० ४ । ४ । ६ ) इत्युत्क्रान्ति- श्रुतिरप्यत एव संगच्छते । सूत्रकारैरप्युत्क्रान्तिगत्यागीनाम् (प्र० सू० २ । ३१२०) इत्यादिसूत्रीवस्याणुत्वमेवोपपादितम् । जीवस्याणुत्वे शरीरव्यापि- सुरखापनुभवो न संभवतीति तु न शङ्कनीयम् । धर्मभूतज्ञानम्पाप्यापि तस्यो- पपत्तेः। तदिदं जीवगुणभूतं ज्ञानं घद्धावस्थायां कर्मणा संकुचितस्वरुपं भवति । परं ज्योतिरूपसंपद्य कर्मरूपबन्धक्षये सति मोक्षावस्थायां विकसितं भवति । अत- स्तदर्थमवश्यं यत्न आस्थेयः । इत्यं हि नत्र नमः परिलक्ष्यते । उप- नयनोत्तरं स्वाध्यायोध्येतन्य इति विध्यनुसारेणादा साङ्गवेदाध्ययने प्रवृत्तिः। नत आपाततो वेदार्थमवगन्य तनिर्णयाय कर्मज्ञानानन्तरे ब्रह्मविवारः पूर्वमीमांसाश्रवणे प्रवर्तते । तत ईद कर्मस्वरू- पमीहश च तस्य फरमिति निगिनोति । तरच यह कर्मचितो लोका क्षीयत एवमेवामुन पुण्यचिती लोकः क्षीयते (छा. ८१११६) इत्यादिश्रुतिषु कर्मणां फलमल्पमस्थिरं च दृष्ट्वा तथा ब्रह्मविदा- मोति परम् (२० २११११), न पश्यो मृत्यु पश्यनि (छा० ७।१६।२), स स्वराभपति (छा० ७ १२५ १२) इत्यादिश्रुतिषु ग्रामज्ञानस्य फलमनल्य स्थिरं च दृष्ट्वा तनिर्णयायोत्तरमीमांसाश्रयणे प्रवर्तते । स्वर्गादिफलाभिसंधि- पर्वकं कृताकर्मणो न फेवलं मोक्षरूपेष्टानयाप्सिः मत्युन ज्ञानसंकोचरूपानिष्टया- ·विशिष्टाद्वैतमतम् । ४५ वाप्तिः । अतस्तादृशं कर्म परित्यज्य भक्तियुक्तान्तःकरणेन परमपुरुष आराध- नीयः । तेन च स्वीयत्वेनाङ्गीकृतस्तेन सहानन्तान्भोगानश्नुते । इयं च स्थितिन जीवतः । कर्मसंपादिततच्छरीरसत्त्वे तदुपभोग्यसुखदुःखा- नामवर्जनीयत्वात् । प्राकृतेन च सेन शरीरेण दि- जीवन्मुक्ति स्ति व्यभोगासंभवाच । किं च तस्य तावदेव चिरं या- वन विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये (छा०६।१४।२) इति श्रुतिर्शानिनः संविधानिष्ठरय शरीरपातमात्रमपेक्षते मोक्ष इति वदन्ती जीव- न्मुक्ति वारयति । एतदेहपातोत्तरं तु मुक्तो दिव्यदेहधारी भूत्वा दोपलेशेनापि शून्यं निःसीमा- नन्देन युक्तं सविभूतिकं समस्तकल्याणगुणात्मक परमात्मकर्य मोक्षः परमात्मानं याथात्म्येनानुभवन्परमात्मसंकल्पिता- ननेकान्दिच्ययोगानुपभुजानः परमात्मकिंकरोऽ- हमिति भावयन्नास्ते । ननु मुक्तस्य परमात्मकिंकरत्वे सेवायो दुःखस्यावर्जनी- यत्वेन मोक्षसुखस्य पुरुषार्थत्वानापत्तिः । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्ता परिवर्जयेत् ( मनु० ४।६) इतिस्मृत्युक्तमकारेण मोक्षे लोकानां प्रवृत्त्यनुपपत्तिवेति चेन्मैवम् । सेव्यसे- वकयोरुभयोः प्रीतिकारितायां सेवायां दुःखलेशस्याप्यभावात् । तदुक्तं परममं- हितायाम्- किंकरा मम ते नित्यं भवन्ति निरुपद्रवाः । इति । मुक्ती जीवात्मपरमात्मनोरैक्यमिति तु न । भिन्नयोरभेदासंभवात् । बद्धाव- स्थायां जीवात्मपरमात्मनोर्भेदस्तु प्रागुपपादित एव । विष्णुपुराणेऽप्यभेदो न संभवतीत्युक्तम्-' अन्यद्रव्यं हि नैति तद्र्व्यतां यतः (वि० पु० २ । १४ । २७) इति । पृथगात्मान प्रेरितार च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्यमेति । ( श्वे० १ । ६) इतिश्रुतेर्मोक्षावस्थायामपि भेदस्य सिद्धत्वाच । मोक्षावस्था च कालतश्वरमा- वधिरहिता। न स पुनरावर्तते (छा० ८।१५११) इति श्रुत्या मुक्तस्य संसारे पुनरावृत्त्यभाववोधनात् । अनावृत्तिः शब्दात् (७० सू०४ । ४ । २२) इति ब्रह्मसूत्रेण चैतदेव प्रतिपादितमिति । एवं रामानुजमतानुसारेण ये पदार्थाः प्रतिपादितास्तदपेक्षयाऽतिरिक्तत्वेन भासमानास्तार्किकादिभिः पदार्यान्तरत्वेन स्वीकृता अपि पदार्था वस्तुको ·४६ अद्वतामोदे- नातिरिच्यन्ते । किंतूक्तेप्वेवान्तर्भवन्ति । तया हि । पृथिव्यप्तेजोवाग्वाकाशम- नसां प्रकृतिमूलकलात्मकृतावन्तर्भावः । तमस्तु इतरपदार्थानामन्तर्भावः पृथिव्येव नातिरिक्तम् । पूर्वदक्षिणादिदिशामाका- शेऽन्तर्भावः । पूर्वादीनां सूर्यसंयोगविशिष्टतत्तदा- फाशभागस्वरूपत्वात् । विभागः संयोगाभाव एव । एवं पृथक्त्वमपि । संख्यापरि- माणद्रवत्वस्नेहानां तत्तदाश्रयस्वरूपत्वम् । देशकृतपरत्वापरत्वयोर्देशरूपत्वम् । फालकृतपरत्वापरत्वयोः कालरूपत्वम् । धर्मश्वेश्वरप्रीतिरूप: । अधर्मश्च तादृश- प्रीत्यभावरूपः । प्रीतिश्च ज्ञानविशेष एव । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेपमयत्नभावना ज्ञानविशेपरूपा एव । पेगः कर्मविशेषः । स्थितिस्थापकः संयोगविशेषः । उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनमसारणानां गमनेऽन्तर्भावः । गमनं च संयोगविशेष एव । गुरुत्वं शक्तिविशेषः । घटत्वादिजातिस्तु तत्तदाकारविशेषरूपा । प्रमेयत्वाकाशत्वेश्वरत्वदेवदत्तत्वादयो धर्मा आश्रयरूपाः [ अभावस्य च नातिरिक्तत्वं किंतु भावान्तररूपत्वमेवेति प्रागुपपादितम् (पृ. ४२ १२५)। तथोपमानादिप्रमाणानामप्यन्तर्भावः प्रागुक्तः ( पृ० ४२१५)। कामक्रोधादयो जीवात्मगुणास्तु जीवात्मगुणभूतज्ञानस्यवावस्थाविशेषाः । कामः संकल्पो विचि- कित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरबृतिही रित्येतत्सर्वं मन एव (वृ० १।५।३) इति श्रुतिस्तु कामादेर्मनःसहकारित्वनियमेनौपचारिकी चोध्येति ।

·मतदयसंक्षेपा ४७ पदर्शितमेतच्छीमच्छंकराचार्याणां रामानुजाचार्याणां च दर्शनम् । अधुना. प्रत्यमुख्यसिद्धान्तावबोधसौलभ्यायैतदर्शनयं सक्षेपेणोच्यते- अद्वैतवादिना किरमतानुयायिनां विशिष्टाद्वैतवादिना रामानुजीयानां दर्शनम्- दर्शनमू- १ आत्मरूपमेकमेव तत्त्वं नान्यत्कि- चिदचिद्रूपशरीरविशिष्ट आत्मैक एव चित् । न तु तस्मात्तच्छरीराचान्यत्किंचित् । २ आत्मनोऽन्यत्किचिदपि न सत्य आत्मा चेतनत्वेन स्वसजातीयेभ्यो मात्मसजातीयमात्मविजातीयमात्म-जीवेभ्योऽचेतनत्वेन विजातीयेभ्यो जडे- निष्ठं वा । स्वगतसजातीयविजा- भ्यः प्रधानादिभ्यः स्वगतेभ्यः कल्याण- तीयभेदत्रयशून्य एवात्मा। कारकगुणेभ्यश्च भिन्नः। ३ स चात्मा निर्विशेषः । ईदृशस्ता- स चात्मा सविशेषः । सर्वज्ञत्वनित्य- दृश इत्येवं केनापि प्रकारेण वक्तुं त्वव्यापित्वादिविशेषयुक्तः सर्वज्ञो नित्यो न शक्यते । व्यापीत्यादिशब्दैवक्तुं शक्यते । ४ अत एव च स निर्गुणः । न तत्र आत्मा स्वभावत एवापहतपाप्मत्वा- फल्याणकारका अपि गुणा वस्तुतः धनेककल्याणकारकगुणगणाश्रयः। न सन्ति । तत्र हेयगुणाः सन्ति । ५ ज्ञानरूपोऽपि गुणो न तत्र वर्तते ।। ज्ञानस्वरूपोऽपि स ज्ञानगुणाश्रयः । स्वयमेव स ज्ञानस्वरूपः। गुणभूतज्ञानं च स्वरूपभूतज्ञानाद्भिन्न मेव । ६ अत एव न तत्र वस्तुतो ज्ञातृत्वम् अतस्तस्य वस्तुत एव ज्ञातृत्वम् । विज्ञातृत्वोक्तिस्त्वौपचारिकी। अत एव च स विज्ञातेति व्यवयिते । ७ ज्ञेयत्वमपि तस्य नास्ति । स्वस्मि ज्ञेयत्वमपि तस्यास्त्येव । गुणभूत- न्स्वाश्रयत्वस्य स्वविपयत्वस्य चासं-ज्ञानस्यात्मनः सकाशानिन्नत्वेन तदा- भवात् । श्रयत्वस्य तद्विषयत्वस्य चात्मनि संभ- वात् । ८ परमात्मा स्वेन रूपेण कूटस्थ परमात्मा स्वेन रूपेण कूटस्थनित्यः । नित्यः । तेनैव रूपेणाद्वितीयश्च । चिदचिद्रूपशरीरविशिष्टरूपेण तु परि- णामिनित्यः । विशिष्टरूपेणैवाद्वितीयः। ९ अत एव ब्रह्माद्वैतमित्युच्यते । ब्रह्मांद्वतं तु न प्रकाराद्वैतम् । किं तु पकार्यतम् । ब्रह्मपकारीभूतानां ·४८ मदत कम्। |जीवानां जडाना चानेकवेऽपि प्रका- रिणो ब्रह्मण एकत्वात् । १० परमात्मनः सन्मात्ररूपत्वात्तदभिन्नं तच गुणभूतं ज्ञानं न सन्मात्ररूपं ज्ञानमपि सद्रूपमेव नतु सद्विपय- कि तु.सद्विपयकम् । ११ परमात्मन एव मायोपाधिकमीश्व- परमात्मैवेश्वरः । तन्छरीरभूतो रत्वमविद्योपाधिकं च जीवत्वम् । जीववर्गो जडवर्गच ततो भिन्न एवेति जडं तु प्रातिभासिकं मिथ्यवेत्प-चिदचिदीश्वररूपं तृत्त्वत्रयम् । कमेव तत्त्वम् । , १२ परमात्मनः सकाशादभिन्नापि भिन्न- परमात्मनः सकाशादस्तुतो भिन्नं त्रिगु- व त्रिगुणा परमात्मशक्तिरज्ञाना- णात्मकं प्रधानं जगतो मूलप्रकृतिः। दिपदवाच्या । तदुपहितः परमात्मा जगतो मूलभकृतिः। १३ अज्ञानेन परमात्मन्येवेदं जगद्भा प्रधानमेवान्तर्यामीश्वरसांनिध्याज- सते । अयं विवर्तवादः। गदाकारेण परिणमते । अयं परिणाम- वादः। १४ परमात्मविवर्तभूतं प्रातिभासिकं चेदं मधानपरिणामभूतं चेदं जगत्सत्य- जगन्मिथ्येव न तु सत्यम् । मेव न तु मिथ्या। १५ अनिर्वचनीयं चेदं जगदज्ञानदोपे- वस्तुतः सत्यमेव जगत्पतीयत इति णभासत इत्यनिर्वचनीयरव्यातिः। सर्वत्र सत्ख्यातिः । १६ शुक्तिरजतस्थले स्वमादौ चानिर्व- शुक्तिरजनस्थले स्वमादौ च सत्या चनीया एवार्थाः प्रतिभासन्ते । एवायाः प्रतीयन्ते । १७ शास्त्रमपि जगदन्तर्गतत्वादसत्य- शाखस्य सत्यत्वादेव तस्य नत्त्व- मेव । तथापि तत्तत्वज्ञानसाधन ज्ञानसाधनत्वम् । असत्यात्सत्योत्पत्त- भवत्येव स्वामपदार्थवत् । रसंभवात् । - १८ अर्थज्ञानसाधनीभूतानि प्रमाणानि अर्थज्ञानसाधनीभूतानि ममाणानि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्यापत्त्य भत्यक्षानुमानशब्दरूपाणि त्रीणि । नपलब्धिरूपाणि पद। १९ प्रमाणेश्च यज्ज्ञानं जायते तवान्तः- प्रमाणायमानं ज्ञानं च वस्तुत एवं करणं ज्ञानाभिव्यञ्जकं भवति । (जीयनिष्टम् ।

·मतद्वयसंक्षेपः। . २. परमात्मनः सकाशादभिन्नाना जी- परमात्मनः सकाशाद्भिन्नाः परमात्म- वानामपि परमात्मयदेव ज्ञानस्वरू-शरीरभूता जीवा अपि ज्ञानस्वरूपा पत्वं न तु वस्तुतो ज्ञानाश्रयत्वम् । ज्ञानगुणकाचेति तेपां वस्तुत एव ज्ञातृ- किंत्वन्तःकरणोपाधिकं ज्ञातृत्वम् । त्वम् । २१ ज्ञानाश्रयत्वेन भासमानोऽहमर्थो न ज्ञानाश्रयश्चाहमर्थों जीव एव न तु जीवात्मा । कि त्वन्तःकरणविशे- तदतिरिक्तोऽहंकारो ज्ञानाश्रयः। पोऽहंकारः। २२ जीवो विभुः। जीयोऽणुः । २३ स्वरूपत एव तस्य सर्वशरीराव- ज्ञानद्वारा च तस्य सर्वशरीरावयवैषु यवेषु व्याप्तिः। व्याप्तिः। २४ जीवश्च ब्रह्मस्वरूप एवेत्येक एव । जीवा वस्तुत एव नानाविधाः । जीवानेकत्वं त्वोपाधिकम् । जीवाद्वतं तु प्रकाराद्वैतम् । २५ साधनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्म कर्मस्वरूपज्ञानानन्तरं ब्रह्मविचारा- विचारारम्भः। २६ प्रत्यक्षसामग्रीसंनिधाने भन्दोऽपि शब्दाजायमानं ज्ञानं परोक्षमेव न प्रत्यक्षज्ञानं जनयति । तु कदाचिदपि प्रत्यक्षम् । २७ महावाक्यादिभिरात्मस्वरूपसाक्षा महावाक्यादिजन्योपासनादाढर्थेन त्कारे सद्य एवाविद्यानिवृत्तिः। परमात्मा मसन्नो भवति । २८ सुखदुःखातीतात्मसाक्षात्कारे लो- तथापि लौकिकशरीरसत्त्वे सुखुट:- किकशरीरसत्त्वेऽपि जीवत एव खानुभवावश्यकत्वान्न कदापि जीवतो मुक्तिः। मुक्तिः। २९ प्रारब्धकर्मक्षये शरीरत्यागे सति भारब्धकर्मक्षये लौकिकशरीरत्यागे स्वस्वरूपेणावस्थितिर्भवति । दिव्यदेहप्राप्त्या परमात्मना सह परमं साम्यं भवति । ३० इयं विदेहमुक्तिः इयमेव मुक्तिः ३१ मुक्तावहंभावो नास्ति । मुक्तावप्यहंभावोऽस्त्येव । ३२ मुक्ती जीवब्रह्मणोर्मेदो नास्ति मुक्तावपि जीवब्रह्मणो दोऽस्त्येव । ३३ अस्यामवस्थायां न लेशतोऽपि अस्यामवस्थायां दुःखलेशेनाप्यसं- दुःखं नापि सुखं भवति । भिन्नं सुखाधिक्यमनुभूयते। ७ ·५० मायावादारम्भः अद्वतामोदे-. प्रदर्शितमेतन्मायावादिनां विशिष्टाद्वैतवादिनां च दर्शनम् । अयं च मायावादः श्रीमच्छंकराचार्यरपूर्व एव स्वकपोलकल्पनयोद्भावित इति न भ्रमितव्यम् । यतो मायावादमसहमानरपि रामानुजाचार्यः सूत्र- कारात्मागप्पयं मायावाद आसींदित्यङ्गीकृतम् । तथा च श्रीभाप्ये (पृ०२३६।२०) सर्वत्र प्रसिद्धो- पदेशात्' (व०सू०१।२।१) इति सिद्धान्तसूत्रं प्रणयद्भिः सूत्रकारर्मनस्पनुसंहितः पूर्वपक्षः प्रदर्शितः- अयं जीवात्मा स्वतोऽपरिच्छिन्नरूपत्वेन ब्रह्मभूतः सन्न- नाद्यविद्यया देवतिर्यअनुप्यस्थावरात्मनावतिष्ठते । इति । तथा तत्रैव (श्रीभा० पृ० ३३६ । ३) सुपुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ' (७० सू० १ । ३ । ४३ ) इत्ये- तत्सूत्रनिरसनीयत्वेन सूनकृदभिमताऽऽशङ्का प्रदर्शिता–'प्रत्यगात्मनोऽर्थान्त- रभूतमात्मान्तरमेव नास्ति । ऐक्योपदेशात् । द्वैतप्रतिपेधाच । शुद्धावस्थ एव हि प्रत्यगात्मा परमात्मा परं ब्रह्म परमेश्वर इति व्यपदिश्यते । इति । तथा च सूत्र- कारात्मागप्ययं मायावाद आसीदिति सिद्धम् । अयं च मायावादो ब्रह्मसूत्रकाराणामनभिमत इति तु न कल्पनीयम् । मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् (श्वे० ४ । १०) इति श्रुतावेव मायावादस्योपन्यासात् । सूत्रकारश्च सिद्धान्तदर्शने 'मायामा- यिनी' (०सू०सि०१।१।२) इति सूत्रे मायावादः मायावादः सूत्रकारा. स्पष्टमेवाभिहितः । न च सत्यायाः प्रकृतेरेव विचि- भिमतः वार्थसर्गकरत्वान्मायाशब्दवाच्यत्वमिति वाच्यम् । मायाशब्दस्यानिर्वचनीयार्थकत्वेन प्रसिद्धत्वात् । 'तस्मिन्मरुशुक्तिकास्थाणुस्फटिकादी जलरूप्यपुरुपरेखादिवछोहितशुक्लकृष्णा गुण- मयी गुणसाम्याऽनिर्वाच्या मूलभकृतिरासीत्' इति निरञ्जनभाग्यगृहीतश्रुति- विरोधाच । तथा च मायाया अनिर्वचनीयत्वाद्विवर्तरूपं जगदुपादानत्वं ब्रह्मणः सिध्यति । सूत्रकारवायं विनर्तवादः स्पष्टमेवोक्तः । तथा च सूत्रम्-~~'परिणा- मिविवर्तिनी (व्र० सू० सि० १।१।७) इति । अस्यार्थः-द्विविध [पादानं परिणामि विवर्ति च । तत्र घटायुत्पत्ती मृदादिः परिणामी । शुक्ति- रजतादौ तु शुक्तिकादिविवर्ती । परिणामश्च पूर्वावस्यात्यागेनावस्थान्तरमाप्तिः । विवर्तथ तदपरित्यागेन सा । तथा च प्रपञ्चोत्पत्ती प्रकृतिः परिणामिनी पुरुषस्तु विवर्तीति । विच!पादानभूनः पुरुष एव ब्रह्मशब्दन व्यपदिश्यते । बृंहणाद्रम्म । बृहणं ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। न्यापनम् । उपादानकारणं हि कृत्स्नं कार्यजातं ब्रह्मशब्दव्युत्पत्तिः व्याप्नोत्येव । यत्तु सर्वत्र वृहत्त्वगुणयोगेन ब्रह्म- शब्दः । वृहत्त्वं च स्वरूपेण गुणैश्च यत्रानवधिका- तिशयं सोऽस्य मुख्योऽर्थः (श्रीमा० पृ० २ १०९) इत्युक्तं तन्न । निर्गु- णस्य ब्रह्मणो गुणकृतवृहत्त्वासंभवात् । अथ सगुणमेव ब्रह्मास्माभिरङ्गी क्रियत इति चेत् उच्यते । वृहत्त्वं हि परिणामविशेषः । अनवधिकातिशयवृहत्त्वं च परममहत्त्वमेव । तच्च स्वरूपत एव संभवति न तु गुणतः । गुणेषु महत्त्वासंभ- वात् । वैशेषिका अपि गुणेषु गुणान्नवाड़ी कुवन्ति । गुणेप्वप्याश्रयद्वारा गुणाः संभवन्तीति चेत्तस्य स्वरूपगतमहत्त्व एवं पर्यवसानमिति गुणैश्वेत्युक्तिर्न विशे- पार्थसाधिका । न च रामानुजीयैर्ब्रह्मनिष्ठस्य गुणभूतस्यापि ज्ञानस्य द्रव्यत्वा- ङ्गीकागत्तत्र महत्त्वस्य संभव इति वाच्यम् । तावतापि गुणैरिति बहुवचनासंगते- स्तादवस्थ्यात् । ननु पूजितत्वमेव वृहत्त्वमिति चेन्न । ईदृशस्य वृहत्त्वस्य लोकाम- सिद्धत्त्वात् । लोकारगतसार्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधकः । इति न्यायेन लोकमसिद्धार्थकहधात्वनुसारेणव ब्रह्मशब्दव्युत्पत्तेर्वक्तव्य- त्वात् । काचित्कप्रयोगस्तु नेप्सितार्थसाधकः । 'वृहत्त्वं च यत्रानवधिकाति- शयं सोऽस्य मुख्योऽर्थ' इत्यप्ययुक्तम् । अनवधिकातिशयांशस्य शक्यतावच्छे- दकानन्तर्गतत्वात् । गुणवाचकानां हि शब्दानां तत्तद्गुणः सामान्यत एव प्रवृ- त्तिनिमित्तम् । नतु तत्र निरतिशयत्वाद्यन्तर्भवति । गजप्रासादादिपु महत्त्वस्या- काश इव निरतिशयत्वाभावेऽपि महानगजो महान्प्रासाद इत्यादयो व्यवहारा मुरव्या एव सर्वैरङ्गी क्रियन्ते न तु गौणाः। तथाच वृंहणालेति सिद्धम् । उक्तं जगद्विवर्तोपादानभूतं ब्रह्मैवात्मशब्देन व्यपदिश्यते । एतदेवैकं तत्त्वं न तु तदतिरिक्तं किंचित् । अस्यैवात्मनो ज्ञाने मुक्तिर्भवति । ननु कीदृशी मुक्तिः । उच्यते । आत्मज्ञानाद्भवेन्मुक्तिः शरीररहितस्थितिः । अमृतादिगिरा सैव श्रुतौ समभिधीयते ॥ ५॥ सशरीरावस्थायां जायमानं सर्वमपि सुखं दुःखसंभिन्नमेव । केचिद्राजपुत्रा- दयो यद्यपि सुखातिशयभाजो दृश्यन्ते तथापि न कचिदपि ताक् सुखं यन्न दुःखलेशेनाप्यसभिन्नम् । कचित्सद्यो दुःखाभावेऽपि भाव्यवस्था- ·अद्वैतामोदे- लोचननं दुःखं सर्वत्राव्यभिचार्यत्र । स्वर्गेऽप्येवमेव । अहर्निशं विशरणस्व- भावं शरीरमनुपश्यतामवश्यंभाविशरीरपातजन्यदुःखचिन्तनस्य सर्वत्र सत्वात् । अशरीरावस्थायां च लेशतोऽपि न दुःखसंभवः । मोक्षावस्था दुःखानुभवस्य शरीरतन्त्रत्वात् । अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः (छा० ८।१२। १.) इति श्रुतेश्च । यद्यपि तस्यामवस्थायां मियस्पर्शोऽपि नास्ति तथापि न क्षतिः । दुःखसंभिन्नसुखापेक्षया यत्र लेशतोऽपि न दुःखं तादृशसुखाभावस्या- प्येष्टव्यत्वात् । विपविन्दुस्पृष्टामृतापेक्षया हि वरममृताभावोऽपि । अशरीरावस्था चोक्तश्रुतिप्रामाण्यादेव सिध्यतीति न तत्र मीमांसकानुयायिनाऽन्येन वा केनापि विवदितव्यम् । इयमेवावस्था मोक्षशब्देनाभिधीयते । मोक्षावस्था प्राप्त एव मुक्तः । नतु स्वर्गसुखभागपि मुक्त इत्युच्यते । मुक्त एव च तमेवं विद्वान- मृत इह भवति ( न० पू० ६) इति श्रुतावमृतशब्देनोच्यते । मुक्तो ह्यशरीरः। अशरीर एव चामृतः। शरीरसत्त्वे भरणस्य नियतत्वात् । भयसीमा मृत्युरिति हि लोकवादः । मोक्षस्य तु ' अभयं वै ब्रह्म भवति । (वृ० ४ । ४ । २५) इति श्रुत्या भयात्यन्ताभावरूपत्वं बोध्यते । द्वितीय- वस्तुसंवन्धप्रतिभाससत्त्वे कयाऽपि विधया भयसंभावनास्तीति तत्र द्वितीयव- स्तुसंबन्धप्रतीत्यभावोऽवश्यं वर्णनीयः । सा च प्रतीतिर्मुक्तस्य स्वदृष्ट्या, पर- दृष्ट्या चेति द्विविधा । मुक्तिश्च विदेहमुक्ति वन्मुक्तिश्चेति द्विविधा । द्वितीय- वस्तुसंवन्धप्रतीत्यभावश्च कचिद्वितीयस्य वस्तुन एवाभावेन, कचिद्वस्तुसत्त्वेऽपि तत्संबन्धाभावेन, कचित्तत्संबन्धसत्वेऽपि तत्सतीत्यभावेनेति त्रिविधः । तदेवं स्वदृष्टया परदृष्ट्या चेति विविधतीतेः मत्येकं जीवन्मुक्तिविदेहमुक्त्यवस्थाभेदेन द्वविध्याचानुषिध्ये तत्रापि प्रत्येकं वस्तुसंबन्धमनीत्यभावविध्येन विध्ये संकलनया द्वादश प्रकारा भवन्ति । तेषु वस्तुतः के संभवन्ति के वा नेति विचार्यते । तत्र विदेहमुक्ता मुक्तदृष्टया द्वितीयं वस्त्वेय नास्तीति कुतस्तत्संबन्धः कुतस्तरां तत्संबन्धमतीतिः । इतरदृष्ट्या तु द्वितीयवस्तुनोऽभावः सर्वथाऽसंभव्येव । यतः संसारस्यानादित्वमिवानन्तत्वमपि सर्वसंमनमेव नतु सर्वमुक्तिपक्षः कस्यापि संमत इति शुफवामदेवादीनां फेपांचिद्विदेहमुक्तावपि बद्धजीवानामनन्तानां सत्त्वेन तदृष्टया द्वितीयवस्तुनः सत्त्वावश्यंभावात् । तथापि तेन द्वितीयवस्तुना सह विदेहमुक्तस्य संवन्धो न संभवतीति कुत इत्तरवद्धनीयदृष्टयापि मुक्तजीवस्य द्वितीयवस्तुना सह संबन्धः प्रतीयेत । यथाऽऽदर्शाभावे मुखस्य प्रतिपिन्वरूपेण ·- विशिष्टातमतानुपपत्तिः। ५३ न भान तथा विदेहमुक्ती दर्पणस्थानीयबुध्यायुपाध्यभावेन न वस्तुसत्यति- विम्बभूतनीवरूपेण स्वस्य परस्य च भानम् । अतः कथं द्वितीयवस्तुसंवन्ध- प्रतीतिः स्यात् । जीवन्मुक्ता तु दर्पणस्थानीयबुध्यायुपाधिसत्त्वेन मुक्तस्यापि जीवस्य प्रतिविम्बभूतनीवरूपेण भानमवर्जनीय- जीवन्मुक्तिः मेव । द्वितीयं वस्तु चास्त्येवेति तत्संवन्धोऽप्य- वर्जनीय एव । जीवन्मुक्तस्य च स्वस्यापि जीवरूपेण भानसत्त्वाद्वितीयवस्तुसंवन्धस्य च सत्चात्तत्प्रतीतिरपि जीवन्मु. क्तदृष्टया इतरदृष्टया च यद्यप्यवर्जनीयैव तथापि सा प्रतीतिः कीदृशीति विचारः कर्तव्यः । तत्र यथा बद्धजीवानां वस्तुतः प्रतिविम्बभूतस्यापि सतो जीवस्य न प्रतिविम्वरूपेण भानं किंतु केवलजीवरूपेणैव न तथा जीवन्मुक्तस्य। यथा चटकादिः पक्षी आदर्श स्वप्रतिविम्वं पश्यन्नपि । इदं मतिविम्वम् । इत्येव- मजानानश्चटकान्तरबुध्या तदभिमुखं गच्छति तथा बद्धो जीवः स्वयं प्रतिविम्वभू- तोऽपि 'प्रतिविन्धभूतोऽहमित्येवमजानानः स्वस्मिन्नात्मान्तरबुद्धया लोके व्यवह- रति । विम्वभूते चात्मनि इदं विम्वमित्येवमजानानस्तत्रात्मान्तरबुध्धा तमुपास्त उपेक्षते वा । यथा च चटकाद्यपेक्षया ज्ञानेनाधिको मनुष्यादिरादर्शे स्वमतिविम् पश्यन् ' इदं प्रतिविम्वम् । इत्येवं जानन् मतिविन्वे कृष्णगोरादिरूपं दाद्या- ' कारविशेषांश्च पश्यन् इदं मतिविन्वमिति ज्ञानसत्त्वातत्र प्रतीयमाना धर्माः किं विन्वगता उतादर्शगता इति विचारं कर्तुं भवर्तते तथा पद्धजीवापेक्षया ज्ञानेना- धिको जीवन्मुक्तो बुध्धाधुपाधौ परमात्मप्रतिविम्वभूतं स्वं पश्यन् ‘जीयोऽयं मतिविम्बभूतः । इत्येवं जानन् प्रतिविम्बभूते जीवे चैतन्यम् , अहंभावं, कर्म, सुखदुःखादिभोगांश्च पश्यन् ‘जीवोऽयं प्रतिविन्वभूतः । इति ज्ञानसत्त्वात्तत्र प्रतीयमानेषु चैतन्याहंभावकर्मसुखदुःखादिपु मध्ये किं विम्बभूतपरमात्मगतं किंवा बुध्याद्युपाधिगतमिति विचारं कर्तुं प्रवर्तते । तत्र अहंकारादहंभावं कर्म सत्तादितस्तथा । मनस्त: मुखदुःखे च चैतन्यं परमात्मत ।। इत्येवमनुवृत्तियोंध्या । यथा मनुष्य आदर्श स्वपतिविम्वे कचित्कालिमान- मसारल्यं च पश्यन्नपि न कालिमासारल्ये विन्यगते तत्राभावात् किंत्वादर्श- गते' इति बद्धा न व्ययत्ते तथा जीवन्मुक्तो विन्यस्य निर्विशेपचिन्मात्रस्वरूप- खेन चैतन्यातिरिक्तस्य सर्वस्याप्यन्यत एवं प्रतिविन्वभूते जीवेऽनुवृत्ति मन्वानो न व्यथते । यथा प्रतिविन्वे दृश्यमानं कालिमानमादर्शतोऽनवृत्तम यज्ञानेन चि- . + ·५४ अद्वैतामोदे- म्वतोऽनुवृत्तं मत्वा बालाः कदाचिद्भ्राम्येयुस्तनिवृत्तये प्रौढो मनुष्यः स्वयम- भ्रान्तोऽप्यादर्श परिमार्जयति तत्र हेतुर्याला अप्येवमादर्शपरिमार्जनं कृत्वा भ्रम दूरी कुर्युरिति, तथाजनकादिर्जीवन्मुक्तः समीचीनं कर्म फलाननुसंधानेन करोति । तत्रायं हेतुरन्ये वद्धा जीवा अप्येवं समीचीनं कर्म फलमनभिसंधाय कृत्वा चित्तशुद्धिद्वारा स्वभ्रान्ति दूरी कुर्युरिति । तत्त्वज्ञानमपि यावत्परोक्षं न तावजी- वन्मुक्तः । प्रत्यक्षज्ञाने सत्येव सः । स्वस्वरूपसाक्षात्कारोत्तरमपि प्रारब्धकर्मणः सत्त्वान्मरणपर्यन्तं पूर्वसंस्कारानुरोधेन बुध्याधुपाधिसत्त्वात्मतिविम्बस्यावर्ज- नीयत्वमेव । प्रतिविम्वे चादर्शगतकालिमेवाहंकारगतोऽहंभावोऽपि भासत एवैति जीवन्मुक्तस्यापि कचिदहमर्थपूर्वको व्यवहारो दृश्यते । एतेन जीवन्मुक्तिर्नास्त्ये- वेति रामानुजोक्तमपास्तम् । तमेवंविद्वानमृत इह भवति (नृ० पू० ११६) इति श्रुताविहशब्देन जीवन्मुक्त्यवस्थायाः स्पष्टमेव प्रतिपादनाच्च । अथ मुक्तः कर्म करोति न वा | यदि किंचित्पश्यति तर्हि करोति यदि न पश्यति तर्हि न करोति । अथ पश्यति न वा पश्यति । विदेहमुक्तो न किंचिदपि पश्यति । तदिदमुक्तं यत्र त्वस्य सर्वमात्मवाभू- तत्केन के पश्येत् ' (वृ० २।४ । १४ ) इति । जीवन्मुक्तस्तु समाधी नैव किंचित्पश्यति । अन्यदा तु पश्यन्निव लक्ष्यते । तदानीं कर्म करोति । कर्म च द्विविध-बुद्धिपुरः- सरमबुद्धिपुरःसरं च । बुद्धिपुरःसरं द्विविधं-स्वार्थ परार्थं च । स्वार्थमपि विविध शरीरयात्रार्थमधिकोत्कर्षमाप्त्यर्थं च । आयं क्षुत्पीडया भिक्षाटनादि । तच्च जीवन्मुक्तस्य संभवति । द्वितीयं तु स्वर्गाद्युद्देशेन क्रियमाणं यागादिकम् । तच जीवन्मुक्तस्य न संभवति । वितृष्णत्वात् । परार्थ च द्विविधं परपरिचर्यादिक- माद्यम् । द्वितीयं च स्वकृतं कर्म दृष्ट्वा लोका अप्येवं करिष्यन्ति इति वुध्या क्रिय- माणम् । इदमेव लोकसंग्रहार्थमित्युच्यते । द्विविधमपीदं जीवन्मुक्तस्य संभवति । कर्म कुर्वश्वायं कश्चिदः स्वार्थ कुर्वत्रिव लक्ष्यत इत्यन्यत् । अबुद्धिपुरःसरं च द्विविधम् । किंचित्कर्म कर्मकाले ज्ञातुं न शक्यते । यथा निद्रायां हस्तपाद- चालनादि । किंचिनु कर्मकाले ज्ञातुं शक्यते परंतु ज्ञायत एवेति न नियमः । यथा जीवमात्रस्य श्वासोच्छासादिकम् । इदमपि विविध जीवन्मुक्तस्य संभवति । यद्यत्कर्म संभवति तत्सर्वं व्युत्यानदशायामेव । तदपि चाहं करोमीत्यभिमाना- भावेन संसारबन्धाय न भवति । तथा च जीवन्मुक्त इतरवद्धजीववन्नैव फर्म करोति किं तु कर्म जायत इत्येव । यतो जीवन्मुक्तेन कृतमप्यकृतमेव तत्। दृष्ट- मुक्तस्य कीदृशं कर्म मप्यदृष्टमेव ।

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । तस्य चैवंविधस्य मोक्षस्य साधनमात्मतत्त्वज्ञानं नान्यत् । तमेव विदि- त्वाति मृत्युमति (श्वे०३।८) इतिश्रुतेः । तत्रैव नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय (०३।८) इत्यनेनान्यस्य मोक्षसाधनस्य स्पष्टमेव निषेधाच । ननु तत्त्वज्ञानादेव मोक्ष इत्येवं सिद्धान्तोऽस्तु नाम । परंतु यस्य तत्त्वस्य ज्ञानान्मोक्षस्तत्तत्त्वं ज्ञेयं भवति न वा । आये तत्त्वज्ञानशब्दार्थः ज्ञेयत्वसत्त्वे विषयविपयिभावसत्त्वान्मोक्षावस्था- यामपि द्वैतं तदवस्थमेव । अन्त्ये तत्त्वस्य ज्ञानं दुरुपपादमिति चेत् । अत्र केचिदित्यं समर्थयन्ते । तत्त्वज्ञानमिति नायं पष्ठीत- त्पुरुपः । किंतु कर्मधारयः । निपादस्थपतिन्यायेन लाघवानुरोधात् । तथा च तत्त्वभूतं यज्ज्ञानं तस्मान्मोक्ष इत्यर्थः । तत्त्वभूतं सर्ववीजभूतं यज्ज्ञानं निर्विशे- पानुभूतिरूपं तदेव सर्वेषां जीवानो मूलस्वरूपमिति तत्प्राप्त्या मोक्ष इति यावत् । नन्वेवमपि मोक्षे प्राप्तिप्राप्तव्यभावोऽस्तीति द्वैतापत्तिः। किं च यदि तज्जीवाना मूलस्वरूपं तर्हि तत्सर्वदा प्राप्तमेवेति कथं मोक्षावस्थायां तत्प्राप्तिर्वर्ण्यत इति चेन्न । मूलस्वरूपमाप्तिरित्यस्य मूलस्वरूपेतरस्यामतीतिरित्यर्थपर्यवसानेन द्विविधस्यापि दोपस्याभावात् । वस्तुतस्तु पष्ठीतत्पुरुपनिप्पन्नोऽर्थ एव प्रथमतो बुद्धिमारोहतीति तदङ्गीकारेऽपि न क्षतिः । ननु मोक्षावस्थायामपि विषयविपयिभावसत्त्वेन द्वैता- पत्तिरितिचेद्भ्रान्तोऽसि । कारणस्य हि कार्यप्राकाले सत्त्वमावश्यकम् । कार्यकाले तु तदस्तु वा मास्तु तत्र नाग्रहः । तथा च तत्त्वविषयकज्ञानं मोक्षकारणमिति मोक्षावस्थातः प्राक्सत्त्वं तस्यावश्यकम् । तदा च द्वैताभासस्याङ्गीकृतत्वेन न द्वैतापत्तिोपः। अथ तत्त्वज्ञानं कया विधया मोक्षकारणं भवतीति चेदित्थम् । मोक्षो हि मुक्तिः । सा च कस्मादित्यवध्यपेक्षायां मोक्षस्य वन्धप्रतिद्वन्द्विभूतत्वेन येन बन्ध- स्तस्मान्मोक्ष इत्यर्थादेव लभ्यते । वन्धश्चायं संसा- तत्त्वज्ञानस्य मोक्षसाध- रवन्धः । संसारश्चेदं चराचरं सर्वं जगत् । तस्मा- नत्वम् न्मोक्ष उपपादनीयः । किं च संसारः कर्ममूलकः । तथा च कर्मणः सकाशादपि मोक्ष उपपादनीय एव । एवं कस्य तत्त्वं मोक्षार्थ ज्ञातव्यमित्याकाङ्क्षायां मोक्षस्य बन्धप्रतिद्वन्दि- भूतत्वेन धन्धसाधनीभूतस्य संसारस्य तन्मूलभूतकर्मणश्च तत्त्वं ज्ञातव्यमित्युप- पादनीयम् । किं च तमेवं विद्वानमृत इह भवति ( ऋ० पू० ६) इतिश्रुति- मूलक 'आत्मज्ञानान्मोक्षः' इत्यपि लोके प्रवादो दृश्यते । तया च तत्त्वज्ञाना- ·५६ ताद- न्मोक्ष इत्यत्र तत्त्वपदेन आत्मरूपमेव तत्त्वं ग्राद्यमित्यप्युपपादनीयमेव । तदु- च्यते । तत्त्वं सत्यं परमार्थ इति पर्यायाः । कारणं च कार्यस्य तत्त्वम् । परमा- स्मैव च सर्वस्य कारणम् । अतः स एव सर्वस्य तत्त्वभूतः। अथ कथं कारणं कार्यस्य तत्त्वं भवति । उच्यते । श्रुती 'यथैकेन मृत्पिण्डेन परमार्थनो मृदात्मना विज्ञातेन सर्व मृन्मयं घटशरायोदश्चनादिकं विज्ञातं स्यात्त- थकेन परमात्मना विज्ञातेन सर्वं जगद्विज्ञातं भवति' कार्यस्य कारणं तस्त्रम् (छा० ६ । १) इत्युच्यते । अत्र यद्यपि मृत्पिण्डज्ञाने जाते घटे दृष्टेऽयं घट इति ज्ञानं न भवति अतः कथं घदशरावादिकं विज्ञानं स्यात्तथाप्ययं न दोपः। मृत्पिण्डज्ञानेन घटो हि विज्ञातो भवत्येव । घटे 'अयं घट ' इति यज्जानं तज्ज्ञानमित्युच्यते । घटे एव 'इयं मृत्' इति यज्जानं नद्विज्ञानमित्युच्यते । विशिष्टं ज्ञानं विज्ञानम् । यद्यपि घटनाने जाते जलाहग्णादिकार्यं कर्तुं शक्यते तथापि न तद्विज्ञानम् । जाने विशिष्टत्वं च सूक्ष्मदृष्टया कार्यविशेषकरत्वम् । जलाहरणादि तु न तथा । यथा वृक्षे जाते तदधो विश्रान्तिः । परं तु तस्मिन्नेव वृक्षे अमुकोपधिरित्येवं ज्ञात रोगविनाशादिकं विशिष्टं कार्यं क्रियते । यत्र यो मुख्यो भागस्तदेव तत्र तत्त्वम् । घटे च सारभूतो भागो मदेव । यथा रत्नादिसंरक्षणार्थ करण्डकः क्रियते । तत्र चाधस्तनपात्रादुपरितने पात्र उद्घाटिते रत्नं दृश्यते । करण्डकस्तु पलालवत् । तथा घटो नामरूपात्मकः करण्डकः । पलालस्येव च नामरूपयोः पृथकारे घटे फेवलं मृदेव दृश्यते । अतो घटे सारभूतो भागो मृदेव । एवं मृत्तिकादिवापि तत्कारणमेव सारभूतो भागः । ते यदन्तरा तहह्म ' (छा० ८ । १४ । १) इतिश्रुतिरप्येतदेव कथयति । ते इत्यनेन पूर्वोक्तयोर्नामरूपयोः परामर्शः । यद्यपि मृत्तिकयेष घटेन पात्रसंशुद्ध्यादिकार्यं कुपल्लोकोपहास्पो भवति तथापि ते लोका- स्तत्राता एव । यतो मुद्रूपेण क्रियमाणमेव मुख्य कार्यम् । यतो घटो विनष्टो वाविनष्टो वा पूर्णो वैकदेशो वा सच्छिद्रो वाऽसच्छिद्रो वा नूतनो वा जीर्णो वा सर्वदा तत्कर्तुं शक्यम् । न तु जलाहरणादि । अन्यत्र च नेत्रस्फुरणे नेत्रसुवर्णसं- योगरूपं सुवर्णकार्य सावर्णेनाङ्गुलीयफेनापि कुर्वन्नोपहास्यो भवति । मणी वा लोटे वा अहाँ वा हारे चा समदृशां साधूनां यो महिमातिशयस्तत्र तत्र वर्ण्यते स तत्तत्कारणीभूततत्त्वज्ञानमूलक एव । तेषु कारणदृष्टय साधूनां व्यवहा- रात् । एवं कार्यस्य तत्त्वं कारणमिति सिद्धम् । नन्यस्तु कार्यस्य तत्वं तदुपादानकारणम् । परंतु नजानेन कार्यनाशः कथं ·नाशस्य सान्वयत्वम् विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। स्यात् । न हि मृत्तिकाज्ञानेन घटो विनश्यति । तथा च संसारतत्त्वभूतस्य संसारवीजस्यात्मनो ज्ञानेऽपि संसारस्य विद्यमा- नत्वात्कथं मोक्षोपपत्तिः। किं च नाशः सर्वत्रव सान्वयः। घटादिनाशेऽपि कपालादिरूपेण तदन्व- यदर्शनात् । काठे दग्धेऽपि भस्माङ्गारादि दृश्यते । एतदृष्टान्तेन तप्तायसि पति- तस्योदविन्दोः सद्यो जायमानो विनाशोऽपि सान्वय एवेत्यनुमेयम् । तदुक्तम्- 'उदविन्दौ च सिन्धौ च तोयभानो न भिद्यते । निरस्तेऽप्ययसो निन्दावस्ति तस्यान्चयोऽम्नुधौ॥' (गो०पा०का०) इति । तथा च संसारनाशेऽपि वीजरूपेण तदन्वयस्य सत्त्वात्सुतरां मोक्षानुपपत्ति- रिति चेन्मैवम् । संसारनाशो हि न घटादिनाश इवावयवविश्लपरूपः । सादृशो विनाशः सान्वयोऽस्तु नाम । ज्ञानेन जायमानः प्रातिभासिकवस्तुविनाशस्तु निर- न्वय एव । न हि रज्जुज्ञानेन भातिभासिके सर्प विनष्ट आन्तरस्य बाह्यस्य वा कस्यापि सर्पावयवस्य स्वरूपेणान्यरूपेण वा रज्ज्वा लेशतोऽप्यन्वयो दृश्यते । अयं च विनाशस्तत्त्वज्ञानेनैव भवति । प्रातिभासिकसर्पस्य हि रज्जुरेन तत्त्वम् । यद्यपि मृत्तिकाज्ञानेन घटो न विनश्यति तथापि मृत्तिकाज्ञाने जाते मृत्सत्तवेयं न ततोऽतिरिक्ता घटसत्तेति ज्ञानाद्विनाशो जातप्राय एव । पृथगस्तित्वप्रतीत्य- भाव एव हि नाशः ननु घटनाशे मृदूरूपेणान्वयो दृश्यत इति नाशः सान्वय- स्तथा प्रातिभासिकसर्पविनाशे रज्जुरूपेणान्वयो दृश्यत इति तत्रापि नाशः सान्वय एवेति चेदस्तु । उक्तरीत्या हि सान्वयत्वे स्वीक्रियमाणे संसारनाशे सत्यात्मरूपेण तदन्वयसत्त्वेऽपि न मोक्षे काचिदनुपपत्तिः। इदं सर्व यदयमात्मा (वृ० २।४ । ५) इति श्रुत्या चैतदेव प्रतिपा ।। एवं रीत्या वज्ञानेन सर्वत्र संसारे कार्यमात्रस्य कारणसत्त्वापेक्षया पृथक्सत्त्वाभावेऽवगते मूलकार- णीभूताविद्यासत्त्वमवशिष्यते । तावत्पर्यन्तं च ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयं चेति त्रिपुटी चार- शिप्यते । तदुत्तरं च तत्रापि किं तत्त्वमिति विचारे ज्ञानमात्रमयशिप्यते । न ज्ञाता न यं नाप्यविद्या । उपपादयिप्यते चेदमग्रे । एतदेव च निर्विशेष निर्वि- पयं निराश्रयं ब्रह्मस्वरूपभूनं ज्ञानम् । अयमेव मोक्षः ॥५॥ मोक्षसाधनीभूतब्रह्मज्ञानसंपादनाय ब्रह्मविचारः कर्तव्यः । तत्र कोधि- कारीति चेत् उच्यते- संसाराब्यौ येन लब्धं साधनानां चतुष्टयम् । तस्यैव ब्रह्मजिज्ञासा नौकावदुपयुज्यते ॥६॥ ८ ·५८ अंदतामोटे- साधनचतुष्टयं च प्रारमदर्शितमेव (पृ० १९ १०९) । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा (७० सू०१।१।१) इति सूत्रेऽथशब्द आन- ब्रह्मजिज्ञासाधिकारी न्तर्थिकः । ब्रह्मजिज्ञासा च योग्यतायलायत्पूर्व- वृत्तमपेक्षते तदानन्तर्य सोऽथशब्दो बोधयति । तर चोक्तं साधनचतुष्टयमेव पूर्ववृत्तम् । अनारभ्याधीते हि तस्मिन्सूत्रेऽथशब्द- प्रतिपाद्यानन्तर्याक्षिप्तं पूर्ववृत्तं योग्यतावलादेव निर्णेतव्यं भवति । ननु कथमेतदनारभ्याधीतमित्युच्यते । पूर्वोत्तरमीमांसयोः संभूर्यकशास्त्र- त्वात् । 'संहितमेतन्छारीरकं जैमिनीयेन पोडशलक्षणेनेति शावकत्वसिद्धिः' इति वदता वृत्तिारेणापि पर्मब्रह्ममीमांसयोरेकशास्त्रत्वमुक्तम् । श्रीभाप्ये (पृ. २ प० २०) प्येवमुक्तम् । पोडशलक्षणेनेत्यत्र लक्षणशब्दोऽध्यायवाची। संकर्पफाण्डेन सह जैमिनीयस्य पोडशलक्षणत्वम् । युक्तं चकशास्त्रत्वम् । उभय- प्रापि धर्मस्यैव प्रतिपाद्यमानत्वात् । पूर्वमीमांसायों सा यरूपः क्रियादिर्धर्मः प्रतिपाद्यते । उत्तरमीमांसायां तु सिद्धो धर्मो ब्रह्मरूपः । संगतिविशेषश्च तयोः श्रीभाष्ये (पृ. ३ प० १) प्रदर्शितः । स यथा-स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्य- भ्ययनविध्यनुसारेण गृहीतात्स्वाध्यायादापाततः स्वर्गादिफलजनकानि कर्माणि वुवा तत्स्वरूपप्रकारविशेषनिर्णयाय पुरुपः पूर्वमीमांसाश्रवणे स्वयमेव प्रवर्तते । तत्र च कर्मणामास्थिरफलत्वं निश्चित्य स्वाध्यायकदेशोपनिषद्वाक्येषु ब्रह्मज्ञानस्या- पाततः स्थिरफलप्रतीतेस्तन्निर्णयायोत्तरमीमांसायां प्रवर्तते । तथा चैकशास्त्रत्वं युक्तमिति । अत्रीच्यते । नानेकशास्त्रत्वं संभवति । पूर्वमीमासासूत्रकारो जैमिनिरुत्तर- मीमांसासूत्रकारथ वादरायण इत्येवं सूत्रकारभेदात् । न केवलं सूत्रकारभेदः । किं तु प्रतिपाद्यविषयश्च भिन्नः । पूर्वमीमांसाया कर्मरूपो विषयः प्रतिपाद्यः । उत्तरमीसाया तु ज्ञानरूपः । परस्परविरोधश्वानयोः धर्मज्ञानयोदृश्यते । आत्म- क्यज्ञाने कर्मणः सुतरामसंभवात् । किं चोत्तरमी- मीमासादयस्य नैकशास्त्र मांसाप्रतिपाद्यो विपयो जमिनेरसंमत एव । यतः त्वम् स्वर्गादिप्राप्तिरेच परमपुरुषार्थ इति जमिनिमतम् । अपि च मिन पीमासाद्वयानुगतमेकं रूपमेक- शास्त्रत्वप्रयोजकम् । विचारत्वमिति चेद्व्याकरणन्यायादीनामप्येक्शास्त्रत्वं स्यात् । तथा च यथा प्रतिपाद्यविपयभेदेन व्याकरणन्यायादीनां शास्त्राणां भेद तथा पूर्वोत्तरमीमांसयोरपि भेद एवोचितः । अयोभयनापि धर्मस्यैव प्रतिपाद्यमान- वनस्शातत्वमिति चेन्न । ब्रह्मणो धर्गत्वाभावात् ।

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ये च वेदविदो विप्रा ये चाध्यामविदो जना. । ते वदन्ति महामान कृष्ण धर्म सनातनम् ॥ (भा० सभा० ३८।२३) इत्यत्र श्रीकृष्णपरमात्माने धर्मशब्दमयोगस्तु धर्ममयोजकत्वेनौपचारिकः । प्रचुरपयोगाभावेन शक्त्यन्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । काचित्कायोगस्य लक्षणयवोपपत्तेः । अन्यथा लक्षणाया निर्विषयत्वापत्तिः । किं च ब्रह्मणो धर्मत्वं पूर्वमीमासासूत्रकारस्यवासंमतम् । चोटनालक्षणोऽर्थो धर्मः (जै० सू० १।१।२) इति हि धर्मलक्षणं जैमिनिना प्रतिपादितम् । तद्ब्रह्मणि सुतरां न संभवति । यदि धर्मविचारत्वेनकशास्त्रत्वं जैमिनेरिष्टं स्यात्तहिं तेन सिद्ध- साध्यभेदेन द्विविधधर्मसाधारणं धर्मलक्षणं कृतं स्यात् । तथा च शास्त्रम रे- कशास्त्रत्वं यत्र नाभिमतं तत्रान्यरेक्शाखमेमशास्त्रमित्येवं बहुकृत्वोऽप्युयोपे कृते न किमपि सिन्येत् । अमुमेव धर्मशब्दार्थ जैमिनिप्रतिपादितं मनसिकृत्य विवरणप्रमेयसंग्रहे ( पृ० २६५ प० १७ ) उक्तम्-'यदि वेदान्तेपु विधिः स्यात्तो केव पोडशलक्षणी धर्ममीमांसा प्रसज्येत ' इति । न च मीमांसेति समारयाया एकत्वादेवशास्त्रत्वमिति वाच्यम् । व्याफरणेति समारयाया एकत्त्वेऽप्यन्द्रचान्द्रादेर्भेदात् । एतेन संहितमेतच्छारीर जमिनीयेन पोडशलक्ष- नैति शास्त्वसिद्धिरिति वृत्तिकारोक्तमपास्तम् । अत एव शाखपटूसं- कलने रपिटस्य पणादस्य गौतमस्य पतञ्जले । व्यासस्य जेमिनेश्चापि शास्त्राण्याहु पडेर हि ॥ इत्येवं पूर्वोत्तरमीमांसयोर्भेदेन परिगणनं संगच्छते । संगतिविशेपविचारश्च निष्फलः । यतः संगतिर्ने शास्त्रत्वमयोजिम । कि तक्माखलीपपा. टिका । प्रमाणान्तरेण निर्णीत होकशास्वत्व संगतिमन्तरेण कथमेर शास्त्रन्वमित्या. क्षेपश्वेत्तनिरासाय संगतिशेिषविचार उपपुज्यते । एवं शास्त्रभेटे सिद्धेश्यालो ब्रह्मजिज्ञासा (व्र० सू०१।१।१) इत्यस्यानारभ्याधीतत्वं सिद्धम् । तया चाधशब्दमतिपाद्यानन्तर्याति पूर्ववृत्तमुत्तरभाविनी ब्रह्मनिझासामारोग्य तद- नुगुणं किंचियोग्यतावलादेव निर्णेतव्यं भवति । ननु योग्यतापलगद्गृह्यमाणमपि पूर्ववृत्त कर्मज्ञानं कुना न गृपन इति चैन्- भवेदतदेवं यदि कर्मसमुचिता-ज्ञानान्मोक्षः स्यात् । नतु तया । कर्मज्ञानयोनिरोधन समुच्चयासंभवात् । विविदिपन्ति यझेन दानेन (वृ० ४ । ४ । २२) इति ।

·अद्वतामोदे- श्रुतावपि सन्प्रत्ययप्रयोगाद्यज्ञादिकर्मणामात्मज्ञाने- कर्मज्ञानं न पूर्ववृत्तम् च्छासाधनत्वं प्रतीयते नतु ज्ञानसाधनत्वम् । नतरां ज्ञानोत्तरकालिकमोक्षसाधनत्वम् । ब्रह्मजि- ज्ञासायामुद्गीथादिविचारस्तु प्रासङ्गिकतया कृतो न तु मुख्यत्वेन । तेन न तद- नुरोधेन कर्मज्ञानस्य पूर्ववृत्तत्वं कल्पनीयम् । यथा महदीर्घवद्वा (व० सू० २। २ । ११) इति सूत्रे कारणविजातीयकार्योत्पत्तौ दृष्टान्तत्वेन महद्दी;दिपरिमा- णोक्तिरिति नैतावता तदनुरोधेन वैशेषिकशास्त्रज्ञानस्य पूर्ववृत्तात्वं कल्प्यते तहत् । . अधीतसाङ्ग-सशिरस्कवेदस्याधिगताल्पास्थिरफलकेवलकर्मज्ञानतया संजातमोक्षाभिलापस्यानन्तस्थिरफलब्रह्मजिज्ञासा ह्यनन्तरभाविनी ( श्रीमा० पृ० १५० १३ ) इत्युक्तं. तत्रोच्यते । अथशब्दप्रतिपाद्यमानन्तर्य ब्रह्मजिज्ञा- सायां यनिरूपितं तत्पूर्ववृत्तं प्रदर्शयितुं हीयं तेपामुक्तिः। सूत्रे च ब्रह्मजिज्ञासा- रूप पश्चादावि वस्तु सूत्रकृद्भिनिर्दिष्टम् । तेन च स्वान्विताथशब्दप्रतिपाद्यानन्त- र्यसहकृतेन पूर्ववृत्तस्याक्षेपः कर्तव्यः । यच तस्मानियतपूर्वभावि तदेव तेनाक्षेप्नु शक्यते न तु व्यभिचरितम् । कर्मज्ञानं तु व्यभिचरितमेव । विनापि कर्मज्ञानं ब्रमजिज्ञासायाः शक्यत्वात् । लोके तथा दृष्टत्वाच । यद्यप्यधिगताल्पास्थिरफल- फेवलकर्मज्ञानतया संजातमोक्षाभिलापस्यानन्तस्थिरफलब्रह्मजिज्ञासा अनन्तर- भाविनी ( श्रीभा० पृ० १५० १३ ) इति ग्रन्थेन नियमो वोधितस्तथापि प्रकृते स नियमो नोपयुज्यते । यतस्तादृशस्थित्युत्तरं ब्रह्मजिज्ञासा नियता भन्तु नतु ग्रह्मजिज्ञासायाः पूर्व तादृशस्थितिनियता । यद्यत्र सूत्रकृद्धिरतादृश- स्थितिनिर्दिष्टा स्यात्तया च स्वनियतपश्चादायिन्या ब्रह्मजिज्ञासाया आक्षेपः फर्तव्यः स्यात्तर्हि तादृशनियमस्योपयोगः रयान तु प्रकृतस्थले । फिंच ' अधिगताल्पास्थिरफलकेवलफर्मज्ञानतया संजातमोक्षाभिलापस्य इत्युक्त- यतस्तवाप्येतत्संमतमेव यत्तादृशकर्मज्ञानं मोक्षागिलापमन्तरेण ब्रह्मजिज्ञासा न संपादयतीति । अन्तरेण तु तादृशकर्मज्ञानं मोक्षाभिलापरता संपादयत्येव । तथा चान्वयव्यतिरेकाभ्यां मोक्षाभिलापस्यैव पूर्ववृत्तत्वमवगन्यते । स चास्मदु- तसाधनचतुष्टयान्तर्गत एव । यतु 'न्यायानुगृहीतस्य पाश्यस्यार्थनिश्चायकत्वादापातमतीतोऽप्यर्थः संशय- विपर्ययो नातिवर्तते । अतस्तनिर्णयाय वेदान्तवाश्यविचारः कर्तव्य इति चेत- येव धर्मविचारोऽपि कर्तव्य इति पश्यतु भवान् । (श्रीभा० पृ० ४ ५० २०) ·आत्मसाक्षात्कारा- विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ६१ इत्युक्तं तत्रोच्यते । यद्यप्यनेन दृष्टान्तेन धर्मविचारस्य कर्तव्यत्वं प्राप्तं तयापि वेदान्तवाक्यविचारालाग्धर्मविचारस्यावश्यकर्तव्यता नैव सिध्यति । तदसिद्धा हि तस्य पूर्ववृत्तत्वेनाक्षेपो दुर्लभ एव । किंच येपां कर्मणोऽस्थिरफलत्वबुद्धया कर्मविचारस्यानावश्यकत्वेन तत्रोदासीनता जायते सेषां मध्ये कस्यचिद्रह्मज्ञा- नस्य स्थिरफलत्वबुद्धिश्चत्तनिर्णयायानधीतपूर्वमीमांसाशास्त्रस्यापि ब्रह्मविचारे प्रवृत्तिः संभवति । तस्मात्साधनचतुष्टयमेव पूर्ववृत्तमिति सिद्धम् । साधनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरं च महावाक्यादिभ्यो जायमानं ज्ञानं यदि केवलं शादं ज्ञानमेव तर्हि तन्नाविद्यानिवर्तमम् । किं तु महावाक्यादिभ्यो जायमान- मात्मप्रत्यक्षमविद्यानिवर्तकम् । ज्ञानत्वव्याप्य- दविद्या निवृत्ति जात्योः शान्दत्वप्रत्यक्षत्वयोः संकरस्तु न दोपा- वहः । उपाधेयसंकरेऽप्यपाध्योरसंकरात् । वाक्य- मपि प्रत्यक्षज्ञानहेतुर्भवत्येव । दशमस्त्वमसीत्यादौ यथा । एतदेव महावाक्या- दिभ्यो आयमानमात्मप्रत्यक्षमात्मा वा अरे द्रष्टव्यः (वृ०२।४।५) इत्यनया श्रुत्या विधीयते । द्रष्टव्यः साक्षात्करणीयः । द्रष्टव्य इत्युक्तम्, परंतु कथं दृश्ये- तेत्याकाक्षायां दर्शनसाधनत्वेन श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः (वृ० २।४।५) इत्यत्र श्रवणादिकं विधीयते । न च श्रवणं शाब्दज्ञानसाधनं न दर्शनसाधनमिति कथं दर्शनसाधनत्वेन श्रवणविधानमिति वाच्यम् । वाक्यमपि प्रत्यक्षज्ञानहेतुर्भवत्येवेत्यनुपदमयोक्तत्वात् । एतेन ' अविद्यानिवृत्तये वेदान्तवा- क्यविधित्सितं ज्ञानं न वापयार्थज्ञानमात्रम् । तस्य विधानमन्तरेणापि वारयादेव सिद्धः । तावन्मात्रेणाविद्यानिवृत्त्यनुपलब्धेश्व' (श्रीमा० पृ० ७५०१३ ) इति परास्तम् । वाश्ये श्रुते तदर्थज्ञानाय विध्यनपेक्षायामपि श्रवणे प्रवृत्त्यर्थं विधेरा- वश्यकत्वात् । प्रत्यक्षत्वानाक्रान्तैन केवलशादज्ञानेनाविद्याया अनिवृत्तिस्त्वस्मा- कमपि संमतव । यत्तु भेदवासनायामनिरस्तायां महावास्यादिभ्योऽविद्यानिवर्त- कज्ञानोत्पत्तिन भवतीत्याराङ्मय सत्यांसामध्या ज्ञानानुलत्त्यनुपपत्तेः '(श्रीमा- पृ०७ प०१८) इत्युक्तं तदिष्टापत्तिग्रस्तम् । ज्ञाने जाते तु न सघ एव विटे- हमुक्तिरिति नियमः । ज्ञानेनाप्यविनष्टस्य मारधर्मणः फलभोगसमाप्तिपर्यन्तं भेदज्ञानानुवृत्तेः सत्त्वात् । आमवाक्यादिभ्यश्चन्द्ररत्वनिधयेऽपि चक्षुर्दोषस्यावि- नष्टत्व द्विचन्द्रज्ञानानुवृचिरत् । परं तु विद्यमानमपि भेदज्ञानं छिन्नमून्यान्न वन्याय भवति । यत्तु 'सत्यपि वाक्यार्थज्ञानेऽनादिवासनया भेटन्नानमनु- वर्तत इति भवना न शक्यते वक्तुम् । भेदनानसामग्या अपि वासनाया मिथ्या- ·-- अद्वतामोदै- रूपत्वेन ज्ञानोत्पत्त्यैव निवृत्तत्वात् । ज्ञानोत्पत्तावपि मिथ्यारूपायास्तस्या अनि- वृत्तौ निवर्तकान्तराभावात्कदाचिदपि नास्या वासनाया निवृत्तिः' (श्रीभा० पृ० ७५० २० ) इत्युक्तं तन्न । ज्ञानेन या भेदवासनाया निवृत्तिर्भवति सा न ज्ञानसमकालं सर्वथा निवृत्तिः । किं तु ज्ञानसमकालं निवृत्त्यारम्भः । ततो भेदवासनाया न वृद्धिर्नापि पूर्ववस्थितिः । कारणाभावात् । प्रत्युत क्रमेण क्षीयमाणा स्वत एव सर्वथा विनश्यति न निवर्तकान्तरमन्यत्किचिदपेक्षते । यत्तु 'वासनाकार्य भेदज्ञानं छिन्नमूलमथ चानुवर्तत इति वालिशभाषितम् । (श्रीभा० पृ० ८५०४ ) इत्युक्तं तदेव वालिशभापितवदृश्यते । यतो यथा छिन्नमूलो वृक्षश्छेदसमकालमेव न न्लानो भवति किं तु छेदसमकालं म्लानेरा- रम्भ एव जायते ततः केनचित्कालेन सर्वथा म्लानो भवति शुष्को भवति पुनः- परोहायोग्यश्च भवति तथात्र स्वीकारे वाधकाभावात् । यत्तु 'भेदवासनाया अनादिकालोपचितत्वेनापरिमितत्वात्तद्विरोधिभावनायावाल्पत्वादनया तन्निरस- नानुपपत्तेः' (श्रीभा० पृ० ८ ५० ९) इत्युक्तं तञ्चिन्त्यम् । कचिद्भगृहादौ भूगृह- व्यापकमपि बहुकालविधमानमपि च तिमिरंसद्यः प्रवेशितोऽल्पोऽपि दीपो विना- शयति तद्वद्भदवासनाया निराससंभवात् । तथा च महावाक्यादिनन्यात्मसा- 'क्षात्कारादविद्यानिवृत्तिरिति सिद्धम् । महावाक्यादिजन्यात्मसाक्षात्कारश्चानवरतात्मभावनया भवति । अयमेवा- त्मसाक्षात्कारोऽनुविद्य विजानाति (छा० ८ । ७।१)निचाय्य तन्मृत्युमुखात्ममुच्यते (का० ३।१५) आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः (० २ । ४ । ५) इत्यादिश्रुतिपु विजानाति निचाय्य द्रष्टव्य इत्यादिशब्दः प्रतिपाद्यते । विज्ञाय प्रज्ञा कुति (वृ० ४ । ४ । २१) इत्यत्राप्येवमेव । आत्मजिज्ञासापरिसमाप्तिकरं ज्ञानं प्रज्ञाशब्देनोच्यते । आत्म- साक्षात्कार स्थिरीकरणामिति यावत् । तत्साधनीभूतानघरतात्मभावना चोमि- त्येवात्मानं ध्यायन (मु०२।२।६) आत्मानमेव लोक.मुणसीत (पृ० १ । ४ । १५) आत्मा० निदिध्यासितव्यः ( वृ० २ । ४ । ५) इत्यादिश्रुतिपु ध्यायतेत्यादिशब्दरुच्यते । वृत्तिरसदुपदेशात् (७० सू०४।१।१) इति सूत्रेणाप्येतदेवीच्यते । एवमासां श्रुतीनां सामीचीन्येनेवारयता संपद्यते । एतेन वाफ्यार्थज्ञानादन्यदेव ध्यानोपासनादिशब्दयान्यं ज्ञानं वेदान्तवारयधि- आत्मसाक्षात्कारसाध. नम् ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । पित्सितम् ( श्रीमा० पृ० ८।११) इत्यपास्तम् । प्रत्यक्षतापन्नस्य वाक्यार्थ- ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वेन मागभिहितत्वात् । यत्तु तदिदमपवर्गोपायतया विमित्सितं वेदनमुपासनमित्यवगम्यते । विद्युपास्त्योरव्यतिरेकेणोपक्रमोपसंहारदर्शनात् । मनो ब्रह्मेत्युपासीत ( छा० ३।१८।१) इत्यत्र भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद (छा० ३ | १८१३)' ( श्रीमा० पृ० ९ । ५) इत्यायुक्तं तत्रेत्थमु- च्यते । उपक्रमोपसंहारयोरेकवाक्यतायै विद्युपास्त्योरेकार्थतावश्यकीति सत्यम् । किंतु सा विदेरुपासनार्थत्वेनेवोपास्तेर्वेदनार्थत्वेनापि सिभ्यतीति 'वेदनमुपासन- मित्यवगम्यते । इत्यस्य विद्युपास्त्यौरव्यतिरेकेणोपक्रमोपसंहारदर्शनात् । इत्ययं हेतुर्न संभवति । किं चोपासनं नामासदिनमेव न त्वन्यत्किंचित् । तदनुरोधेन विदेरसकृद्वेदनार्थत्वं त्वस्माभिरपि स्वी क्रियत एव । या चानवरतभावना 'ध्यायत ' (मु० २।२।६) इत्यादिशब्दः श्रुति- पूक्ता सैच ध्रुवा स्मृतिरित्युच्यते । ध्यै चिन्तायामिति धात्वर्थानुसारेण ध्यधात्व र्थस्य ध्यानस्य तैलधारावदविच्छिन्नस्मृतिसंतानरूपत्वात् । यच्च 'ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलन्भे सर्वग्रन्थीना विप्रमोक्षः' (श्रीमा० पृ० ९ । १२) इन्युक्तं तच गुवा स्मृतिः स्वजन्यात्मसाक्षात्कारद्वारा सर्वग्रन्थिविमोक्षसाधनमित्येवं स्यात् । भिद्यते हृदयप्रन्यश्यिते सर्वसशया । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परायरे ॥ (मु० २१२६८) इति श्रुतौ तस्मिन्दृष्ट इत्यनेनात्मसाक्षात्कारस्यैव ग्रन्थिविमोक्षसाधनत्वेन श्रवणात् । यत्तु भिद्यत इवि श्रुत्यनुरोधेन ध्रुवस्मृतेर्दर्शनरूपत्वं ' सा च स्मृति- दर्शनसमानाकारा' (श्रीभा० पृ०९।१४) इत्युक्तं तन्न । उक्तरीत्यफ- वाक्यतासंभवे स्मृतेर्दर्शनरूपत्वरल्पनाया अन्याग्यत्वात् । यच्च तत्रोपष्टम्भरत्वेन * भवति च स्मृतेर्भावनाप्रकर्षाद्दर्शनरूपता' (श्रीभा० पृ. ९ । १८) इत्युक्तं तदपि न । तत्र दर्शनस्य दर्शनाभासरूपत्वात् । किं च दर्शनसामग्रीसत्त्वे दर्श- नस्य सत्यत्वेऽपि दर्शनहेतूनां साहाग्यदानेन ध्रुवा स्मृतिर्दर्शनहेतुर्भवेन्न तु दर्शनरूपा । कि च दर्शनसामग्रीसत्वेऽनुभवभिन्नाया अपि स्मृतेः प्रत्यक्षानुभवत्वं स्वीकुर्वता त्वयाऽनुभवविशेपस्यैव महावाक्यादिजन्यस्य शान्दज्ञानस्य प्रत्यक्षा. नुभवत्वं न स्त्री क्रियत इति महदाचर्यम् । यत्तु 'एवं प्रत्यक्षनापन्नामपर्गमाधनभूतां स्मृति चिशिनष्टि- ·अद्वतामाद- नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेधेप वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ।। (का०२।२३) इति । (श्रीमा० पृ० १० । ४) इत्युक्तं तचिन्त्यम् । अस्यां श्रुती स्मृते- रहेसाभावेन 'स्मृति विशिनाष्टि' इत्युक्तेरसामञ्जस्यात् । यत्तु 'एवरूपा ध्रुवानुस्मृतिरेव भक्तिशब्देनाभिधीयते । उपासनपर्यायवा- द्भक्तिशब्दस्य । अत एव श्रुतिस्मृतिभिरेवमभिधी- भक्तिशब्दार्थः यते तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति ( श्वे० ३ । ८) तमेवं विद्वानमृत इह भवति ( ऋ० पू० उ० ६) नान्यः पन्था अयनाय विद्यते (श्वे० ३८) नाह वेदैर्न तपसा न दानेन न चेयया (गो० ११ । ५३ ) भक्या बनन्यया शक्य अहमेपविधोऽर्जुन । ज्ञातु द्रष्टु च तत्वेन प्रवेष्टु च परतप । (गी० ११ । ५४ ) पुरप स पर पार्थ भक्या लभ्यस्त्वनन्यया । ( गो० ८ । २२ )' ( श्रीमा० पृ० १० १ १९) इत्युक्तं तन्न । एवंरूपा ध्रुवानुस्मृतिर्हि प्रत्यक्षता- पन्ना स्मृतिः । सा तु न भक्तिः । भवत्या त्वनन्ययेति त्वयैवोदाहृतेन गीता- वाक्येन विरोधात् । तत्र ज्ञाने दर्शने तत्त्वेन मवेशे च साधनत्वेन भक्तिनिर्दिश्यते । प्रत्यक्षतापन्नायाः स्मृतेरेव भक्तिले तु तस्या दर्शनरूपत्वेन दर्शनसाधनत्वासंभवात् । तहि का भक्तिरिति चेत्नेमविदोप- रूपा मनोवृत्तिरिति गृहाण । किंच त्वदुक्तस्यात एवेत्यस्य कोऽर्थः । ध्रुवानुस्मृ- तेर्भक्तिशब्देनाभिधानादेवेति वा भक्तिशब्दस्योपासनपर्यायत्वादेवेनि वा । उभयथाऽपि नमेवं विदित्वेत्यादिश्रुतीनामुपन्यासस्तत्साधकलेन नोपयुज्यते । श्रुतिपु भक्तेरनुलूखात् । यत्तु र वेदनस्य ध्यानरूपस्याहरहरनुष्टीयमानस्याभ्यासायातिशयस्या- प्रायणादनुवर्तमानस्य ब्रह्ममाप्तिसाधनत्याचदुत्पत्तये सर्वाण्याश्रमर्माणि याव- जीवमनुष्टेयानि ' (श्रीभा० पृ० ११ । ८) ज्ञानोत्तर नर्मण इत्युक्तं तगाच्यते -आ पायणादनुपर्तमानत्वं आवश्यरत्नम् यदेतद्ब्रह्मप्राप्तिसाधनस्य वेदन त्योच्यते तत्सर्व- गावश्यस्मेवाथ या काचित्तम् । नायः । मरणा- मागप्यतात्मसाक्षात्कारसंभवेन तादृशसाक्षात्यारोत्तरं तादृशज्ञानिदृष्ट्या वस्तुतो ·विशिष्टाद्दतमतानुपपत्तिः। भेदस्याभावेनोक्तवेदनस्यासंभवात् । अथ तदानीमपि शरीरमनःप्रभृत्युपा- धीना सत्त्वेनेतरबद्धजीवदृष्टया ज्ञानिकर्तृत वेदनं संभवतीति चेन्न । तस्य ब्रह्मप्राप्त्युत्तरकालभाविनो ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वाभावात् । अन्त्ये त्विष्टापत्तिरेव । यस्य प्रतिवन्यसत्त्वेनास्मिजन्मनि नात्मसाक्षात्कारः किंतु जन्मान्तरे तस्य मरणपर्यन्तं वेदनावृत्तेरावश्यकत्वात् । तदेतदुक्तम्-' आ प्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् । (७० सू० ४ । १ । १२ ) इति । तुपनिवृत्तिपर्यन्तं तण्डुलावघात- स्येवात्मसाक्षात्कारपर्यन्तं वेदनावृत्तेरावश्यकत्वेन कस्यचिन्मरणपर्यन्तं तदुत्तर जन्मान्तरेऽपि च वेदनं दृष्टमित्यर्थः । अथवा न तत्सूनमात्मविद्याविपयकम् । कित्वभ्युदयफल फविद्यान्तरविषयकमिति बोध्यम् । एवं चात्मसाक्षात्यारपर्यन्तं चेदनावृत्तिः सिद्धा। साक्षात्कारोत्तरं च न कर्मणः कश्चिदुपयोगः । न केवलमुपयोगाभावः । किं तु तदानीं भेदस्य सत्यत्वेन प्रतिभासाभावात्कर्मणोऽसभव एव । लोकसंग्रहार्थ लोकदृष्ट्या क्रियमाणं च कर्म न रियाया तत्फले मोक्षे वा कंचिद्विशेपमाधत्ते । धर्म तु बद्धावस्थाया चित्तशुद्धयात्मजिज्ञासाद्वारा विद्योत्पत्ताबुपयुज्यते। 'अग्निहो- गादि तु तत्कार्यायव तदर्शनात् । (व०सू०४।१।१६) इति सूत्रेणाप्येतदेवोक्तम् । तत्कार्यायव विद्यारयकार्यायव । 'विविदिपन्ति यज्ञेन' (वृ०४ । ४ । २२) इति श्रुतौ तथा दर्शनादिति तदर्थः । 'सहकारित्वेन ध' (व० सू० ३।४।३३ ) इति सूत्रस्याप्येतदेव तात्पर्यम् । चोऽप्यर्थे । विद्यासहकारित्वेनापि सत्त्वशुद्धि- द्वारा विद्यासाधनत्वेनापि नित्यकर्माण्यनष्ठेयानीति तदर्थः । यच विवेकादिसाधनसप्तकमुक्तं (श्रीभा० पृ० ११ । १५) तदस्मदभिमत- साधनचतुष्टयादिसाधनेषु यथायोगमन्तर्भवति । कामानभिष्षगरपस्य विमो कस्य शमे, अभ्यासस्य निदिध्यासने, अनवसादस्य दैन्याभावस्पस्य समाधाने, अनुद्धपस्यातिसंतोपाभावरूपस्यापि समाधानेऽन्तर्भावः। चित्तशुद्धेश्य ज्ञानसा- धनत्वेन तया स्वसाधनीभूतस्य कायशुद्धिरूपस्य विवरस्य, पश्चमहायज्ञायनुष्ठा- नरूपक्रियायाः, सत्यार्जवाटिकल्याणाना चाक्षेपः सुलभ एव । एवं साधनसहितस्य विहिनकर्मानुष्ठानं चित्तशुद्धिद्वाराऽऽत्मजिज्ञासा जनयति । यत्तु 'एवं नियमयुक्तस्याश्रयविहितपर्मानुष्टानेनव कर्मण उपयोग विद्यानिप्पत्तिरित्युक्तं भवति' (श्रीभा० पृ०१२। ७) इत्युक्त तन्न । मोक्षसाधनीभूतात्मयविद्या- निप्पचा दैतपनिभासमूलार्मानुष्ठानस्य येनापि प्रकारेणोपयोगासंभवान् ।

·अद्वैतामोदे- विशिष्टाद्वैतवादिनो भवतो मते चात्मोपासनारूपकर्मण आत्मविज्ञानसाधन:- प्यमिहोत्रादिविहितकर्मणश्चित्तशुद्धिद्वारयात्मविज्ञानसाधनत्वं संभवतीति 'आश्रम- विहितकर्मानुष्ठानेनैव विद्यानिष्पत्तिः' इत्युक्तियिन्त्यैव । एवं च कर्मणचित्तशुद्धि- द्वाराऽत्मैक्यज्ञानसाधनलेऽपि साक्षात्तत्साधनत्वाभावेन न विद्यायाः कर्माङ्गकत्वं नतर्रा कर्मसमुचितत्वम् । ननु विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीळ विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ (ई० ११) इति श्रुतौ सहशब्देन विद्याकर्मणोः साहित्यमुच्यते । अनिद्याशब्देन कर्मणोऽ- भिधानादिति चेत्-भ्रान्तोऽसि । अत्र सहशब्दा. विद्याकर्मणोर्न समुच्चयः भावात् । यतोऽत्र 'स ह' इति पदद्वयमेवोचितम् । यस्तदेति यच्छन्दरय नियमेन तच्छन्दापेक्षणात् । अथ सहशब्दाभावेऽपि चशब्दद्वयेन साहित्यं योध्यत एवेति चेत्-उच्यते । सह- शब्देन चशब्दद्वयेन वा योध्यमानं विद्याकर्मणोः साहित्य वेदन एव । यस्तद्वे- देति निर्देशात् । न तु तयोः फलदाने । वेदनेऽपि च तत्साहित्यं यदृच्छया यस्य कस्यचिदेव । यो वेदेति निर्देशात् । न तु सर्वेषां मनुष्याणां साहित्येनैव वेदनमिति नियमः । यचैतवयं तत्त्वत्तो वेत्ति सोऽनेन साधनद्वयेन तत्तत्कार्य साधयतीति श्रुतस्तात्पर्यम् । तत्र मृत्युतरणोपायः कर्म । अमृतमाप्त्युपाया ज्ञानम् । मृत्युशब्देन च मृत्युमापकाः कामादयो मनोमला गृह्यन्ते । एतदुक्तं भवति- फलाभिसंधिरहितेन विहितकर्मणा कामादीवित्तमलान्दूरीकृत्य चित्तं संशोध्य मोक्षाधिकारी भूत्वा विद्यया मोक्षं लभत इति । तथा च नेयं श्रुतिर्ज्ञानकर्म- समुच्चयसाधिका | प्रत्युतास्माच्छुतियाक्पात्कर्मणश्चित्तशुद्धावैवोपयोग इत्यवग- म्यते । ननु तर्हि ज्ञानिना जनकन इयाज सोऽपि सुबहुन्यज्ञाज्ञानव्यपाश्रयः । ब्रह्मविद्यामधिष्ठाय ततुं मृत्युमविद्यया ॥ (वि० पु. ६।६।१२) इत्येवं कर्म किमर्थं कृतमिति चेत्-उच्यते । जनकस्य मनोमलाः पूर्व ज्ञानेन दग्धमाया एव । तथापि निर्वापिताङ्गारतुल्या येऽवशिष्टास्तानपि क्षपयितुं यज्ञा- दिक कर्म चकारेति तत्तात्पर्यम् । अनेन चैतादृशा अपि चित्तमला विघातका इति बोध्यते । किं च ज्ञानिनोऽपि सतस्तस्य चित्तमुद्धिस्थिरताय लोकसंग्रहार्य वा कर्मणि मवृत्तिः संभवतीत्यपि वाध्यम् ।

·. विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । यत्तु 'नित्यानित्यवस्तुविवेकादयश्च मीमांसाश्रवणमन्तरेण न संपत्स्यन्ते । फलसाधनेतिकर्तव्यताधिकारिविशेपनिश्चयाहते कर्मस्वरूपतत्फलतत्स्थिरत्वा- स्थिरत्वात्मनित्यत्वादीनां दुरवबोधस्यात् । (श्री- ब्रह्मजिज्ञासाया न कर्म भा०पृ०१३५०५)इत्युक्तं तन्नो वस्तुनो नित्यत्वा- मीमासाया अवश्यापेक्षा नित्यत्वादिकं गुरुमुखादिभ्यः श्रुतवतो विश्वासेन च तदेव निश्चितं भावयतः कर्मस्वरुपायनिर्ण- येऽपि जैमिनिकृतमीमांसाश्रवणमन्तरेणापि च साधनचतुष्टयसंपन्नत्वसंभवात् । लोके च तादृशानामात्मजिज्ञासादर्शनाच्च । विश्वासो हि किं न साधयति । यथा यज्ञादिकर्म स्वर्गादिसाधनमिति गुरुमुखादिभ्यः श्रुतवतस्तत्र विश्वासेन फर्मा- नुष्ठानमपि मीमांसाश्रवणमन्तरेण लोकः क्रियमाणं संदृश्यते तद्वत् । नन्वेवं साधनचतुष्टयसंपत्तावपि साधनचतुष्टयस्य ब्रह्मजिज्ञासासाघनत्वं मीमांसाश्रवण- मन्तरेण न संपत्स्यते । श्रुतमीमांसो हि विनियोजकानि श्रुतिलिङ्गादीनि प्रमा- णान्यवबुध्यमानस्तस्मादेवविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽ- स्मन्येवात्मानं पश्येत् (वृ० ४ । ४ । २३ ) इत्यादौ शमादीनामात्मदर्शने विनियोगं कर्तुं शक्नोति नान्य इति चेन्मवम् । श्रुत्यादीनां विनियोजकत्वं हि न जैमिनिना पूर्व प्रतिपाद्यते । किं तु लोकसिद्धमेवानूयते । अन्यथाऽश्वमानयेत्यादी द्वितीयाश्रुत्याऽश्वस्यानयनाङ्गत्वमित्यशृतमीमांसनतद्वाक्यं श्रुतवत्ताप्यवस्यानय- नाङ्गता न बुध्येतेति बहुव्याकुली स्यात् । तथा च शब्दशक्तिस्वभावसिद्ध एव विनियोग इति साधनचतुष्टयस्य जिनासासाधनत्वं व्युत्पन्नेन जैमिनिकृत- मीमांसाश्रवणं विनाप्यवगन्तुं शक्यते । एतेन 'एपां साधनत्वं च विनियोगाव- सेयम् । विनियोगय श्रुतिलिङ्गादिभ्यः । स च तातीयः (श्रीभा० पृ०१३ ५० ८) इत्यपास्तम् । नन्वेवमुत्तरमीमांसाश्रवणं विनापि गुरमखादिभ्य आत्माव- गतिः स्यादिति चेत्-अस्तु । नैतावताऽऽत्मजिज्ञासापेक्षया नियमेन पूर्ववृत्तत्वं । जैमिनिकृतकर्ममीमांसायाः संभरति । न च 'तस्माटेववित्' (वृ०४।४। २३) इति श्रुतावैवंविदित्यनेनात्मज्ञानमनूध ततः शमादिसापरात्मानं साक्षात्कु- र्यादित्युक्तत्वात्कयं शमादीनां जिज्ञासासाघनत्वमवगम्यत इति वाच्यम् । उक्तश्रुतौ शमाढीनामात्मसाक्षात्कारसाधनत्वोक्तावपि तेषां निनासासाघनत्व- स्यानिषेधात् । आत्मज्ञानमनूयेत्यपि न सन्यस् ! एवंशब्दस्य पूर्वोक्तपरामर्श पत्वेन ' एवंवित् । इत्यस्य 'आत्मा कर्मनत्फलसंबन्धमून्यः' इत्यापाततो जानन्नित्यर्थात् । सिंच 'प्रशान्तचिचाय शमान्विताय : (मु०१॥२॥१३) -

·६८.
अद्वैतामोद-
इतिश्रुती श्रवणापूर्वभावित्वं शमादीनां स्पष्टमेवीच्यते । तेन च तेपामात्मविचा-
रापेक्षया पूर्ववृत्तत्वं सिध्यान । आत्मविचारय श्रवणादिरूपः । श्रवणादिकाले
तदुत्तरमपि च शमादय आवश्यका एवेति त्वन्यत् ।
यनु 'उद्गीथायुपासनानां कर्मस्वरूपाधिगमापेक्षा सर्वसंमता (श्रीभा०
पृ० १३ प० १३) इत्युक्तं तदस्तु नाम । नयापि कयं जैमिनियतपूर्वमीमांसाया
आत्मविचारापेक्षया नियमेन पूर्ववृत्तत्यं संभवाने । तामन्तरेणापि सामान्यतः
फर्मस्वरूपाधिगमसंभवान् । उद्गीयादिविचारस्य मासङ्गिकत्वास न तेन
पूर्ववृत्तत्वं निभेतुं शरयमित्यपि प्रागुक्तं ( पृ०६०५०४) न चिम्पर्तव्यम्॥६॥
बामनिज्ञासापां साधनचतुष्टयसंपनोऽधिकारी प्रदर्शितः । तेन च मोतसि-
घर्धमात्मज्ञानं संपादनीयम् । तत्र फीदृश आत्मेति चेत्-उच्यते ।
आत्मा प्रोनो निर्विशेपो माया तच्छतिरीरिता ।
जीवस्तत्मतिषिम्मः स्वादशः सोपाधिकः स्मृतः ॥ ७ ॥

·विशिष्टाद्वैतमत्तानुपपचिः। यथा च खद्योतस्थं तेज आदित्य प्रकाशयितुमसमर्थ तथा सर्वप्रकाशक आदि- त्योऽपि परं ब्रह्म प्रकाशयितुमसमर्थः । एतदभिप्रायेणैव श्रुतौ 'ज्योतिपां ज्योतिः। (वृ० ४।४।१६) इत्युच्यते । परं ब्रह्म स्वाभिन्नशक्तिमत् स्वापेक्षयाऽभिन्ना या शक्तिस्तदाश्रयम् । शक्ते- आत्मशक्तिर्माया रनद्भूतत्वादीदृशं तादृशमिति चयनुमशक्यं निर्गुणं निर्विशेपमेकं सद्रूपम् । सृष्टिकाले च सा शक्तिः स्वाश्रयमुपजीव्योद्भूताम्बुनः सकाशाबुबुदवद्भिन्नेव भवति । अतस्तत्मतिवि- वितो जीवः स्वमपि परमात्मनः सकाशाद्भिन्न- जीवेश्वरी मात्मानं मन्यते । एवं तादृशशक्तिपरिणामभूतं जगच परमात्मनः सकाशाद्भिन्नं मन्यते । उद्भू- तशक्तिमद्ब्रह्मवेश्वरपदवाच्यम् । अयं चेश्वरः सगुणः सविशेष उद्भूतशत्या कल्पितः । ननु किमर्थमयं शक्त्या कल्पित इति मन्यते । अयमेव मुख्योऽस्तु न तु तदतिरिक्तं निर्गुणं निर्विशेपं किंचित् । जगदुत्पत्तिस्थितिलयानां तेनैव सिद्ध- रिति चन्न । परमात्मस्वरूपं हि श्रुत्येफसमधिगम्यं आत्मनो निर्गुणत्वम् यथाश्रुत्येवाङ्गीकार्यम् । श्रुतौ च कचिनिर्गुणं कचित्सगुणं च वर्ण्यते । द्विविधश्रुतिनिहायो- तरीतिरेव साधीयसी । ननु निर्गुणश्रुतेर्हेयगुणराहित्ये तात्पर्यनस्त्विति चेन्न । गुणशब्दस्य सामान्यमुखप्रयत्तस्य संकुचितार्थत्वे मानाभावात् । किं च निर्गुण- श्रुत्या परमात्मनि गुणानां निषेधः प्रतिपायते । निषेधस्य प प्राप्तिपूर्वकस्वा- त्परमात्मनि गुणमाप्तिर्वक्तव्या । सा च न प्रत्यक्षेण । परमात्मनः प्रत्यक्षविषय- त्वाभावात् । किं त्वनुमानेन । परमात्मनो जगत्सर्गस्थितिल्यार्तृत्वं ज्ञात्वा तेन हेतुना सर्गाद्युपयोगिनां सर्वज्ञत्वादीनां गुणानां तत्रानुमानं संभवति । न तु इय- गुणानां केनापि मकारेण तत्रानुमानसंभवः । तथा च हेयगुणानां प्रात्यभावन फर्य तन्निधे निर्गुणश्रुतेस्तात्पर्य कल्पयितुं शक्यते । किंच यो यो विशेपः स स सामान्यप्रकृतिको यथा घटशरावादयस्तरसामान्यभूतमृत्मकृतिका इतिव्याप्ति- मूलकेनानुमानेनापि निर्विशेपमेव सिध्याते । तदुक्तं व्यासचरणः 'सामान्यमानोपसं- हारे व कृतोपक्षयपनुमानं न विशेषप्रतिपत्ता सपर्थम् ' (योगसू० भा० ११२५) इति । निर्विशेषशुद्धब्रह्माङ्गीकारादेव 'यतो वाचो निवर्तन्तेप्राप्य मनसा सह। (ले० २।४) इति श्रुतिसंगतिः । अन्यथा ब्रह्मणः सगुणवेन वाग्विपयत्वा- तया रामानुनीयरङ्गीकाराय तटसंगतिः स्यात् । न च गुणानामसंग्यत्वेनेय- ·विशिष्टादतमतानुपपत्तिः । ७१ यो यो विशेपः स स सामान्यप्रकृतिका, यथा घटशराबादयस्तत्सामान्यभूतमृत्य- कृतिका इति व्याप्तिस्तु सर्वनाव्यभिचारतव । लौकिक ज्ञानं मनोवृत्तिविशेषरूपं साश्रयं सविपयं सविकल्पकं च विशेषरूपम् । तदपेक्षया साश्रयं सविषयं निर्वि- कल्पकं सामान्यम् । तदपेक्षया निर्विपयं साश्रयं सामान्यम् । ज्ञानं हि प्रथमत आश्र- मपेक्षते ततो विषयम् । तदपेक्षयापि निराश्रयं सामान्यम् । अब च धियो धीत्वं वर्तते । तदपेक्षयापि सद्रूपं सामान्यम् । यत्र च धीत्वमपि न विद्यते । एतन्मूलक एवानुभूतिरेच सतीति सिद्धान्तः प्रसिद्धयायं निर्विशेषानुभवस्तुरीयावस्थायाम्। यच्च । केनचिधुक्त्वाभासेन सविदशेपानिप्यमाणो निर्विशेपोऽनुभवः सत्तातिरेकिभिः स्वासाधारणः स्वभावविशेपैनिकटब्प इति निफर्प.तुभूतैः सत्तातिरसिभिः स्वासाधारण: भावविशेषः सविंशेप एवावतिष्ठते' ( श्रीमा० पृ० २८ ५० ७) इत्युक्तं सदपि चिन्त्यम् । निफपों हि पृथक्करणम् । यथा पक्षिणः सकाशात्पदाः । तच पशुत्वेन, पक्षाभावेन वा भवति । न हि निष्फो भावरूपेणव केनचित्स्वभावेन भवतीति राजावास्ति । तत्र पक्षाभावेन सचिशे- पत्वं पशोर्न वक्तुं शक्यते । पशु-चेन तदस्तीत्यन्यदेतत् । तथा च निर्विशेषानु- भवस्य विशेपाभावेन पृथकरणे सविशेपत्वं कयमापाद्यते । नीरूपस्य वायोस्ते. जोवन्नापेक्षया रूपाभावेन निफर्षे कृते सति तर रूपाभावेनव रूपयत्त्वं चालोऽपिन मत्येति। विशेपाभावेनापि विशेषवत्त्वेऽङ्गीकृते त्वभावस्य भाग्त्वापची रूपदानिरेव स्यात् । अत एव श्रीमद्व्यासचरणोगसूनभाष्ये (पा०१सू०९) 'अनुत्पचिशर्मा पुरुष इत्युत्पत्तिधर्मस्याभावमात्रमनगम्यते न पुरुषान्वयी धर्मः । इत्युक्तम् । न च विशेषभकृतिभूतत्वेन मायावायभिमताया निर्विशेपानुभूतैर्विशे- पप्रकृतित्वरूपो विशेषोऽवजनीय इति वाच्यम् । विशेषप्रकृतित्वस्य विशेषरूपत्वे पुनरपि तादृशविशेषपतित्वमन्यो विशेप इत्यनवस्थापातात् । तथा च पया रामानुजमते ब्रह्मणः सविशेपत्वेऽपि सरिशेपत्वमेव विशेपयेत्ताविशेषसहिन- स्वमन्यो विशेष इत्यनवस्थावारणाय सपिगेपत्वं न विशेष इत्यङ्गीकार्य तयर मायावादिमनेऽपि विशेपप्रकृतित्वं न विशेष इत्य. धावादयो न विशेषाः ही क्रियते । अथ सविशेषत्वं न विशेषः किंतु विशेपराहित्याभावमात्रमिति चहिशेषप्रकृतित्वमपि भासमानविशेपानधिष्ठानलाभावमानमिति गृहाण । एवं पीवं न भावरूपी धर्मः । किंतु जइवाभावमारम् । तया स्वयंमसमन्वमपि परमराम्यत्वा- ·७२ अद्वैतागोदे- " भाषमात्रमेव । एतेन ' धियो हि धीत्वं स्वयंमकाशता च ' (श्रीभा० पृ० २८ प. १२) इति सचिशेपत्वापादनमपास्तम् । एवं नित्यत्वं विनाशाभावमात्रम् । एकत्वं द्वितीयाभावमात्रमिति बोध्यम् । 'निर्गुणम् । (चू० ७।२) निरञ्ज- नम् ' (०६ । १९) इत्यादिरागमथ निर्विशेपे वस्तुनि प्रमाणम् । यत्तु 'शब्दस्य तु विशेषेण सविशेप एव वस्तुन्यभिधानसामर्थ्यम् । पदवा- क्यरूपेण प्रवृत्तेः । प्रकृतिप्रत्यययोगेन हि पदत्वम् । प्रकृतिप्रत्यययोरर्थभेदेन पदस्यैव विशिष्टार्थप्रतिपादनमवर्जनीयम् । पदभेदश्वार्थभेदनिवन्धनः । पदसंघातरूपस्य वाक्यस्यानेकपदार्थसंसर्गविशेपाभिधायित्वेन निविशेपवस्तु- प्रतिपादनासामर्थ्यान्न निर्विशेपवस्तुनि शब्दः प्रमाणम् । ( श्रीभा० पृ० २८ प० १९) इत्यनेन ग्रन्थेन निर्विशेपवस्तुनः निर्विशेपस्यापि शब्दात्म- शब्दप्रमाणकत्वाभावप्रतिपादनं तत्सर्वं यदा शब्दो तीतिः वाच्यवृत्त्या विधिमुखेन स्वरूपलक्षणतच किंचि- द्वस्तु मतिपादयितुं प्रवर्तते तदैव नान्यथा । तथा हि । शब्दस्यार्थमतिपादनेऽनके प्रकारा दृश्यन्ते । शब्दो हि कचिद्विधिमुखेनार्थ प्रतिपादयति कचिनिषेधमुखेन । तथा कचित्स्वरूपलक्षणेन कचित्तटस्थलक्षणेन । एवं कचिद्वाच्यवृत्त्या कचिल्ल- क्षणयेति । यद्यपि व्यञ्जना वृत्त्यन्तरं तथापि तत्र शक्तिलक्षणान्यतरदावश्य- कमेवेति न तस्या विविक्तं किंचिदप्युदाहरणम् । तत्र निर्विशेष वस्तु 'ईदृशं तादृशम् । इति वक्तुमशक्यमिति यद्यपि शब्दो विधिरूपेण निर्विशेष वस्तु प्रतिपा- दयितुं न शक्नोति तथापि निषेधरूपेण प्रतिपादयितुं शक्नोत्येव ।. यथा निर्गुणम् (चू० ७ । २) निरञ्जनम् (श्वे० ६ । १९) अशब्दमस्पर्शम् ( का० ३ । १५) इत्यादि । अत्र च लक्षणावृत्त्या शब्दो निर्विशेषं ब्रह्म योधयति । निर्गुणादिपदवाच्यत्वस्यापि वस्तुतस्तत्राभावात् । तथा यद्यपि शब्दो निर्वि- शेपं वस्तु स्वरूपलक्षणतो न प्रतिपादयति तथापि तटस्थलक्षणतः प्रतिपादयितुं शक्नोत्येव । यथा ' यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । (ते०३।१।१) इत्यादि । यद्यप्येतत्तटस्थलक्षणं सोपाधिकस्य सविशेपस्य ब्रह्मणस्तथापि तदुप- जीव्यस्य निर्विशेपस्य तद्वारा संभवतीति वोध्यम् । आगमप्रतिपाद्यत्वं चैतल्लोकदृष्ट्या बोध्यम् । आगमस्यापि लौकिकत्वात् । श्रुता परमार्थसत्त्वा- भावस्य 'वेदा भवेदा (वृ० ४१३ । २२) इति श्रुत्यैव स्वयं प्रतिपादनात् ॥८॥ यतु 'प्रत्यक्षस्य निर्विकल्पकसविकल्पकभेदभिन्नस्य न निर्विशेपवस्तुनि प्रमाणभावः' (श्रीभा० पृ० २९ प०१) इत्युक्तं नोच्यते- -- ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ७३ सन्मात्रग्राहि संप्रोक्तं प्रत्यक्षं निर्विकल्लकम् । भेदसंस्थानजातीनां नान्योन्यात्मकता भवेत् ॥ ९॥ रामानुजीयरङ्गीकृतस्य निर्विकल्पकस्य स्वरूपोलकल्पिनत्वेन तस्य निर्विशेप- वस्तुनि ममाणभावो मा भूनाम । वस्तुतो निर्विकल्पकं तु विन्पेन रहितम् । विकल्पश्च नामजात्यादिविशेष एवेति तद्रहितं प्रत्यक्ष निर्षिफ्ल्पम् । यथाऽयं देवदत्त इति विशेपज्ञानात्माक् तदपेक्षया सामान्यज्ञानमयं ब्राह्मण इति । ततः मार तदपेक्षया सामान्यज्ञानमयं मनुष्य इति । ततोऽपि पूर्व तदपेक्षया सामान्य- ज्ञानमयमुन्नतः पदार्थ इति । ततोप पूर्वमिदं किंचिदिति । अत्र यथास्यचिच्छ- म्देन प्रदर्शनीयमित्येव किंचिच्छब्दीपन्यासः । न तु तम्मानस्य किंचित्वधर्मम- कारकत्वम् । प्राथमिकमाने कोऽपि धर्मो न निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य भासत इत्येवेदं किंचिदिनिशब्दप्रयोगतात्पर्यम् । सन्मात्रप्राहित्वम् तथैवानुभवात् । इदमे हि यस्तुतो निर्विकल्प- कम् । अस्य च निर्विशेपवस्तुनि प्रमाणभावः संभवत्येव । तुरीयावस्थायां हि तयैव प्रत्यक्षम् । सुप्तोत्थितस्य ह्यहमिदमिति विशेषज्ञानात्मार क्षणं योऽनुभयो यत्र ज्ञातृशेययोरपि ज्ञानात्पार्थस्पेन न मतीति- स्तद्रूपं हि तत् । यत् 'निर्विकल्पकमेकजातीयद्रव्येषु पथमपिण्डग्रहणम् । द्वितीयादिपिण्डाहणं सविकल्परमित्युच्यते। तवमयपपिण्डग्रहण गोत्या. निष्प्रकारकमेव निर्वि- देरनुवृत्ताकारता न मतीयते । द्वितीयादिपिण्डन- कत्सकम् हणेप्वेवानुवृत्तिमतीतिः' (श्रीमा० पृ० २९ प० ९)इत्युक्तं तदयुक्तम् । इदं किंचिदित्यादिनिर्विशे- पमतीतेः प्रसिद्धाया अपलापायोगात् । निर्विकल्पकमन्दे विकल्पसन्दस्यानुसत्य- र्यकत्व प्रमाणाभावाच । लिंच तादृशमत्यसभेतद्वयस्य निरनुवृतिरसानु- तिकशब्दाभ्यामेव व्यवहारो युक्तो न तु निर्विकल्परुसविकल्पमन्दाभ्याम् । किं च मयमस्तीतिजन्यः संस्कारो यस्य नष्टस्तम्य दिनीयमनीतापप्पनुवृत्तिर्न प्रतीयत इति द्वितीयमतीतेरपि निर्विकल्पकत्वं स्यात् । अपि च गमादेः प्रयपम- तीतावेव सामान्यलक्षणपत्यासत्या सरूलगोन्यायलास्किात्यक्षमिति पि- फरीत्यभ्युपगमे तस्य सविकल्पका स्यादिति यतिन् । यतु 'प्रत्यक्षस्य सचिशेपविपयत्वेन प्रत्यभादिष्टमंन्यानिमिष्टविपयवाद- - ·७४ अद्वतामोदै-- नुमानमपि सविशेषविषयमेव (श्रीमा० पृ० अनुमानेन निर्विशेष. ३० प० १९) इत्युक्तं तदपि चिन्त्यम् । यो वखसिद्धि. यो विशेषःस स सामान्यप्रकृतिको यथा घटशरा- वादयो भेदास्तत्सामान्यभूतमृत्प्रकृतिका इति प्रा- गुक्त (पृ०७१।१०१) व्याप्तिसत्त्वाद्विशेपे सामान्यप्रकृतिकत्वेऽनुमिते निर्विशेपस्य सामान्यस्य सिद्धत्वात् । ये तु 'वस्तुगतसभावविशेपैस्तदेव वस्तु निर्विशेपमिति वदञ्जननीवन्ध्यात्वप्रतिज्ञावत् स्ववाग्विरोधित्वमपि न जानाति (श्रीभा०पृ०३१ १०२) इत्युपहासं कुर्वन्ति तैरयमुपहासः कस्य कृत इति त एव मष्टव्याः। माया. वादिनस्तु भासमानविशेपानधिष्ठानत्वाभावमात्रेण निर्विशेष वस्तु वदन्ति न तु केनचिदपि स्वभावविशेपेणेति । तादृशं च निर्विशेष ग्राम तुरीयावस्थायां निर्विक- ल्पकप्रत्यक्षेण गृह्यत इत्यनुपदमेवोक्तम् । अत्र च ज्ञातृज्ञेययोरप्यनवभास एव । किंचिदंप्रत्यक्ष सन्मानग्राहि । नतु भेदविषयम् । अत्र च ग्राग्राहकभेदोऽपि नास्ति किमुत विपयगतो भेदः । सन्मात्रग्राहीत्युक्तिरीपचारिकी । तया 'निर्विशेपं ब्रह्म निर्विकल्पामत्यक्षेण गृह्यते ' इत्युक्तिरप्यौपचारिकी । एतदेवाद्वैत 'सदेव' (छा. ६ । २ । १) इत्यादिश्रुतिभिः प्रतिपाद्यत इति भास्त्रप्रत्यक्षयोरविरोध एव । निर्विशेपानुभूतिरूपमिदं ब्रह्मोद्भूतयाऽनायविद्यारूपतच्छक्त्या रूपान्तरं माप्त- मिव ज्ञातृज्ञेयसहितं यद्भासते तवेदं किंचिदित्यादिकं लौकिकं निर्विकल्पका- दिकं प्रत्यक्षम् । घटोऽयं न पट इत्यादिलोकिकमत्यक्षे तु ग्राह्यग्राहकभेदो घट- पटादिभेदश्च भासन एव । ननु भेदो विकल्पासहत्वादुर्निरूपः । तथा हि-भेदस्तावग्न वस्तुनः स्वरूपम् । वस्तुस्वरूपे गृहीते स्वरूपव्यवहारवत्सर्वस्माद्भेद- भेदस्य दुर्निरूप वम् व्यवहारमसक्तः । न च स्वरूपे गृहीतेऽपि भिन्न इति व्यवहारस्य प्रतियोगिसव्यपेक्षत्वात्तत्स्मर- णाभावेन तदानीमेव न भेदव्यवहार इति वाच्यम् । स्वरूपमात्रभेदवादिनो हि प्रतियोगिसव्यपेक्षा च नोमेक्षितुं क्षमा । स्वरूपभेदयोः स्वरूपत्वाविशेषात् । यथा स्वरूपव्यवहारो न प्रतियोग्यपेक्षः, भेदन्यवहारोऽपि तथैव स्यात् । हस्तः कर इतिवद्घटो भिन्न इति पर्यायत्वं च स्यात् । नापि धर्मः । धर्मत्वे सति तस्य स्वरूपा दो वश्याश्रयणीयः । अन्यथा स्वरूपमेव स्यात् । भेटे च तस्यापि भेदस्तद्धर्मस्तस्यापीत्यनवस्था । भेदान्तराग्ल्पने तु प्राथमिको भेदः स्वाश्रया- द्भिन्न इति व्यवहारो न स्यात् । स्वम्मिन्स्यव्यवहारहेतुत्वासंभवान् । किं च जात्यादिधर्मविशिष्टवस्तुग्रहणे सति भेदग्रहणं भेदग्रहणे सति जात्यादिधर्मवि- शिष्टवस्तुग्रहणमित्यन्योन्याश्रयः । एरं च भेठो दुनिरूप इति चेदस्तु | .

·विशिष्टादतमतानुपपत्तिः। न च दुर्निरूपत्वे घटोऽयं न पट इत्यढिर्भेदप्रतिभासः कयमुपपयत झते वाच्यम् । न हि प्रतिभासे परमार्थसद्वस्तुनोऽपेक्षा । मुक्तिरजतायवभासानुपपत्तेः । 'बुद्धीनां सालम्वनत्वमाननियमात् । (श्रीमा० पृ० ५६ ५० १७) इति वदता स्वयापि तथैवाङ्गीकृतम् ! किं चेद भेदस्य दुर्निरूपत्वं तस्याविद्यामार्यत्वं मत्या- ययति । यत्तु भेदो न दुर्निरूप इत्याशयेन 'संवेदनवद्रूपादिवञ्च परन व्यवहार- विशेपहतोः स्वस्मिन्नपि तद्वयवद्दारहेतुत्वं मायावादिभिरभ्युपेतं भेदस्यापि संभव- स्येव' (श्रीभा० पृ० ३१ ५० ९) इत्युक्तं तन्न । वैपन्यात् । रूपं हि स्वाश्रयै घंटे चाक्षुपत्वं जनयत्स्वस्मिन्नपि चाक्षुपत्वं जनयति । परं तु तदेव रूप स्वाश्रये घटे रूपवानिति व्यवहारं जनयदपि न स्वस्मिंस्तादृशं व्यवहारं जनयति । एवं ज्ञानमपि स्वविषये घंटे प्रकाशमानत्वे स्वस्मिन्यकाशमानत्वे च कारणं भवति । “परं तु तदेव ज्ञानं स्वाश्रय आत्मनि ज्ञानानिति व्यवहारं जनयदपि न स्वस्मि- स्तादृशं व्यवहारं जनयति।आश्रयायिभावस्य भेदाधीनस्य स्वस्सन्धारोहणव- स्वस्मिन्नसंभवात् । तथापं घटगतः पटप्रतियोगिको भेदः स्थाश्रये घटे पटाद्भिन्न इति व्यवहारं जनयन्नपि न पस्मिन् भिन्न इति व्यवहारं जनयेत् । भिन्नो नाम भेदवाने । यत्तु 'संस्थानमेव जातिः' (श्रीभा० पृ०३२ १० १३) ' गोत्यादिजातिरेव भेट: ( श्रीभा० पृ० ३२ ५० १५) इत्युक्तं तचिन्त्यम् । संस्थानस्य जातिव्य- जरुत्वात् । संस्थानं नामावयवरचनविशेषः।न हि स एव जानिः । अणूना महतां टीर्यग्रीवा- पृथगेर णामुन्नतमुखानां विस्तीर्णोदराणां च विविधानां घटानां संस्थानस्य प्रतिव्यक्ति भिन्नस्यानुभवात् । संस्थानानां मिथः कनचिद्धर्मेण सान्यमस्तीत्यन्यदेतत् । दयोः पापापणयोः संस्थानस्यात्यन्तसान्येऽप्यक्याभावात् । एपस्मिन्यापापणे छिन्ने तदीय एवापार- श्छिन्नो भवति नान्यकापिणीयः । कार्पापणत्वजातिस्तु सर्वेपु कापणेषच । जातिरेव भेट इत्यपि न सन्यर् । जातेदपकन हमेशा पर्यस्यात् । विच जानेर भेदत्वे घटोऽयं न पट रति प्रयोगा- जातिभेदयाधिका नुपपत्तिः । घटमन्डेनत्र पटवजातरक्तत्वेन पुन स्तदर्थस्नःप्रयोगायोगान् ।स्चि १ गोवं, भेटः, अभेदनिवृत्तिवेत्येने प्रयोऽर्या मियो भिन्नाः प्रमेण ज्ञापन्त, उत २ वयमप्यमंत्र, अथवा ३ गोत्वं भेदोऽभेदनिनिः पृथक्, आहोस्सिद् ४ भेटोऽभेदनिवृत्तियत्यनयोग्ययं गोन्यं पृथर । गर्म . सस्थान जातिश्च ने तु भेद ·७६ अद्वैतामोदे- चत्वारः कल्पाः । तत्र प्रतीतिशरणस्खयोऽप्यर्थी भिन्नाः स्वीक्रियन्त इत्यायः कल्पः । 'एक एवार्थः । लाघवात् । प्रतीतिस्तु शब्दस्वाभाव्यात्तथा तथा भवति' इति द्वितीयः । प्रतीतिर्लाघवं चेत्युभयानुसारिणां तृतीयचतुर्थी । तत्र रामानुजीयानां तृतीयः । गोत्वादिरेव भेदः ( श्रीमा० पृ० ३२ ५० १५) भेदग्रहणेनैव ह्यभेदनिवृत्तिः (श्रीभा० पृ. ३३ प० १) इति वदद्भिः स्पष्टमेव तथाङ्गीकारात् । परं तु तदपेक्षया चतुर्थों युक्तः। अभेदो हि भेदाभावः । तदभावोऽभेदनिवृत्तिः। भेदाभावाभार इति यावत् । अभावाभावस्य प्रतियोगि वरूपत्वं सर्वजनीनमेव । तत्र भेदस्याभेदनिवृत्त्या सहेक्यं प्रसिद्धं परित्यज्य गोत्वस्य भेदेन सहैक्यमप्रसिद्धमपि स्वी क्रियत इति कोऽयं रामानुजीयानां पन्थाः। किं च जातेः प्रतियोग्यनपेक्षत्वेन भेदस्य च प्रतियोगिसापेक्षत्वेन भेदस्यावर्जनीयत्वमेव । न च यथैकस्यैव देवदत्तस्य देवदत्तशब्दवाच्यत्वे प्रतियोग्यनपेक्षत्वं पिनादिशब्दवाच्यत्वे च तत्सापे- क्षत्वं दृश्यते तद्वदत्र स्यादिति वाच्यम् । तत्र व्यक्तेरेकत्वेऽपि देवदत्त- त्वपितृत्पयोरुपाध्योभेदात् । अत्र स्वेकस्यों घटव्यक्ती घटभिन्नशब्दमवृत्ति- निमित्तयोर्घटत्वभेदयोरुपाध्योरेवाभेदस्त्वयेप्यते । तथा च घटभिन्नशन्दयोः पर्यायता स्यात् । किंच जातिमानभेदवादिनो हि प्रतियोगिसव्यपेक्षा नोत्मेक्षितुं क्षमा । किं च घटत्वादिजातिरेव भेदश्चेत्तस्य भेदस्य प्रतियोग्यपेक्षायां कः पति- योगी । घटत्लावच्छिन्नस्तदनवच्छिन्नो वोभयं वा । आये पटा दमतीतिर्न स्यात् । घटत्वमेव भेद इति तत्प्रतियोगित्वस्य घटत्वावच्छिन्ने वक्तुमशक्यत्वाच । अत एव न तृतीयः । द्वितीये त्वेकस्माद्घटाघटान्तरे भेदप्रतीतिर्न स्यात् । यत्तु 'अपि च सन्मानयाहित्ये घटोऽस्ति पटोऽस्तीति विशिष्टविषया प्रतिपत्ति- विरुध्यते। यदि च सन्मागतिरेविवस्तुसंस्थानरूपजात्यादिलक्षणो भेदः प्रत्यक्षेण नगृहीतः किमित्यश्वार्थी महिपदर्शनेन निवर्तते । सानुमतिपतिपु सन्मानमेव विष- यश्चेत्तत्मतिपत्तिविपयसहचारिणः सर्वेशन्दा एकातिपत्तिपुषिमिति न स्मर्यन्ते । किं चाधे हस्तिनि च संवेदनयोरेकविषयत्वेनोपरितनस्य गृहीतग्राहित्वाद्विशेषा- भावाच स्मृतिवलक्षण्यं न स्यात् । मतिसंवेदनं विशेषाभ्युपगमे प्रत्यक्षस्य विशि- विषयत्वमेवाभ्युपगतं भरति । सर्वेषां संवेदनानामेकविपयतायामेनर संवेदने- नाशेपग्रहणादन्धपधिराद्यभावश्च मसज्येत । न च चक्षुपा सन्मानं गृह्यते । तस्य रूपरूपिरूपकार्यसमतिपदार्थग्राहित्वात् । नापि त्वचा । स्पर्शवद्वस्तुविषयत्वात् । श्रोत्रादीन्यपि न सन्माविपयाणि । किं तु गन्दरसगन्धलक्षणविशेषविषया- ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ण्येव । अतः सन्मानस्य ग्राहकं न किंचिदिह दृश्यते । (श्रीमा० ० ३१ ५० १४-प० ३२ ५०७) इत्युक्तं तनिष्फलम् । अलौकिकमत्यक्षस्य सन्मात्र- ग्राहकस्पोक्तत्वात् । लौकिकमत्यक्षस्य विशिष्टविषयत्वं त्वस्माभिरङ्गी क्रिपत एवेति किमर्थं तत्मदर्शनार्थमियान्विस्तर इति ॥ ९ ॥ यत्तु 'निर्विशेपसन्मात्रस्य च प्रत्यक्षेणैव ग्रहणे तद्विषयागमस्य प्राप्तविषय- कत्वेनानुवादकत्वमेव स्यात् । सन्मात्रब्रह्मणः प्रमेयभावश्च । (श्रीमा० पृ० ३२ १०७) इत्युक्तं तसाह--- सन्मानं न प्रमेयं स्याज्जगतोऽपरमार्थता। संविदेव सती सा च न परेण प्रकाशते ॥ १० ॥ निर्विशेपसन्मात्र घलौकिकनिविकल्पकमत्यक्षसिद्धं न तु लौकिकन सवि- फल्पकेन निविकल्पकेन वा प्रत्यक्षेण गृह्यते । तथाभूतं च तत्तादृशप्रत्यक्षात्माग- ज्ञातमेव शास्त्रेण वोध्यत इति शास्त्रस्य नानुवादकत्वम् । भवन्मतेऽपि सर्वान्तर्या- मित्वेनाज्ञात एव परमात्मा 'य आत्मनि तिष्ठन्' (२० प्रा०१४।६।७।३०) इत्यादिशालैण ज्ञाप्यत इति सममेव । अलौकिकनिर्विकल्पकप्रत्यक्षं च प्रमातृममेय- भावरहितमेवेति न सन्मात्रब्रह्मणः प्रमेयभाव इति प्रागुक्त (७४ । ११) मेव । यत्तु घटादीनामपारमार्थ्यमसहमानरुक्तं ' योनियोहि विरोधे वाध्यवाय- कमावो वाधितस्यैव व्यावृत्तिः । अब घटपटादिपु देशकालभेदेन विरोध एव नास्ति । यस्मिन् देशे यस्मिन् काले यस्य सद्भावः प्रतिपन्नस्तस्मिन् देशे नस्मिन् काले तस्याभावः प्रतिपन्नश्वेत्तर शिरोधादलवतो वायकत्वं पापितस्य च निवृत्तिः । देशान्तरफालन्तरसंपन्धितयाऽनुभूतस्यान्यदेशकारयोरभाव- प्रतीता न विरोध इति कश्मन पायवायकभावः । अन्पर निवृत्तस्यान्यन निवृत्तिर्वा कथमुच्यते । रज्जुसोदिषु तु नद्देशकालसंबन्धितयवाभावमतीतविरोधो वापरत्वं व्यावृत्तियति देशकारान्तरदृष्टस्य देशकालन्तरव्यावर्तमानत्वं पिथ्या- खव्याप्तं न एमिति न व्यावर्तमानत्वमात्रमपारमाध्ये हेतुः' (श्रीमा० पृ० ३३ ५०६) इति, तरेत्यमुच्यते-जीरब्रह्मणो दा दरिपये नह्मणः सविध- पस्वनिर्विशेपत्तविषये च रामानुनीयाना मायावादिना च मतभेदेऽपि चित्पदार्य: स्वस्पेणापरिणामी नित्यति निविवादम् । तथा भूतभातिरादिडपदार्थः स्वरूपेण परिणान्यनित्यश्च । तया स्वमम्यस्यादयः गतिरजतादत्य ना पव ·अतामोदे- तत्तत्कालावसापिनस्तत्तत्पुरुपमात्रानुभाव्या इत्य- जगन्मिथ्या पि निर्विवादम् । एवं वस्तुस्थितावविवादे सति केवलं नाममात्रे विवादः स यथा--चित्, जहाः, स्वमस्थरयादयश्चेति त्रयोऽप्यपरमार्थशब्दवाच्या उत प्रयोऽपि परमार्थशब्दवाच्या अथवा त्रयाणां मध्ये कश्चित्परमार्थशब्दवाच्योऽन्योऽपरमार्थशब्दवाच्य इति । तत्राऽऽद्यः कल्पः शून्यवादिनां माध्यमिकानाम् । स च न युक्तः । किं नामापर- मार्थत्वम् । परमार्थभिन्नत्वमिति चेत्किमस्ति किंचिद्वस्तु परमार्थशब्दवाच्यम् । सति हि कस्मिंश्चित्परमार्थे वस्तुनि परमार्थशब्देन नञः समास उपपद्यते नान्यथा । किंच शून्यवादे केनापि रूचिदपि किंचिदपि न दृश्येतति सर्वस्य लोकव्यवहारस्य लोपः प्रामोति। आकस्मिकोत्पत्तिवादश्च न युक्तिसहः । द्वितीयः कल्पो रामानुजीयानाम् । सोऽपि न युक्तः । तथा हि । किं नाम परमार्थत्वम् । अविनाशित्वं चेत्परमार्थत्वेन त्वदभिमतेषु घटादिषु स्वमस्थरयादिपु चाव्याप्तिः। प्रतीयमानत्वं परमार्थत्वं चेत्प्रतीयमानत्वापरपर्यायं परमार्थत्वं घटादिपु स्वम- स्थरथादिपु चास्तां नाम न नः किंचिच्छिद्यते । प्रतीयमानमेवास्माभिरपरमार्थ- शब्देनोच्यते । यधपि ब्रह्मापि प्रतीयमानं तयापि प्रतीतिरूपमेव तत्परमार्थम् । प्रतीयमानं सविशेपं त्यौपाधिकमपरमार्थं जीवस्वरूपवत् । 'अविज्ञातं विजानताम्' (के० ११ ) इति श्रुतेः । अथ सत्यत्वं परमार्थत्वं चेतिक नाम सत्यत्वम् । असत्यत्वाभावश्चैदसत्पत्वज्ञानाधीनं सत्पत्वं सत्यत्वज्ञानाधीनं चासत्यत्वमि- त्यन्योन्याश्रयः। अथ मिथ्यात्वाभायः परमार्थत्वमिति चेकिमिदं मिथ्यात्वम् । बाधितत्वमेव मिथ्यात्यमिति चेद्रष्जुसर्पस्थले सर्पज्ञानस्य पाधितत्वं 'रज्जुसर्या- दिपु तु ' (श्रीमा० पृ० ३३ प० १३ ) इति ग्रन्थेन त्वयंवोक्तमिति सर्पज्ञा- नस्य मिथ्यात्वापतिः । इष्टापत्तौ तु ‘रज्ज्वादी सपदिविज्ञानं सत्यमेव भयादिहेतुः' (श्रीमा० पृ० ५६ ५० १२) इति वदीयवोक्तिविरुध्यते । किंच रज्जुसर्पस्थले विषयस्य सर्पस्य बाधितत्वभिप्यते न वा। आये स्वदभिमता सख्यातिस्तत्र न सिध्यति । अन्त्य विषयाणामेव मिथ्यात्वम् (श्रीभा० पृ० ५६५० ६) इत्युक्तिविरोधः । किंच सत्त्यातियादिनम्तव मते रज्जुसदि- स्थले सर्पोदेरपि सत्त्वेन मिथ्यात्वाभावामिथ्यात्वस्य कापि प्रसिद्धत्वाभावेन मिथ्यावाभावो दुर्वचः । अभावज्ञानस्प प्रतियोगिमसिद्धिसापेक्षत्वात् । तथा च मिध्यात्वाभावरूपं परमार्थत्वं दुर्वचम् । किंच 'न व्यायर्तमानत्वमात्रमपार- माध्ये हेतुः । (श्रीमा० ५० ३३ प० १६) इति वदतस्तव व्यावर्तमानत्वारि- ·4 विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ७९ शेपोऽपारमायें हेतुत्वेनेष्ट एव । व्यावर्तमानत्वविशेपश्च तद्देशकालसंवन्धितयैव व्यावर्तमानस्वरूपः । स च रज्जुसादेरिति कयं सत्त्यातिः सिध्यति । किंच रज्जुज्ञानसर्पज्ञानयोर्विरोधो विपयद्वारच वाच्यः । स न संभवति । त्वन्मते बुद्धीनां सालम्वनत्वमात्रनियमेन बुद्धस्तद्विपयास्तित्वावश्यंभाचानपेक्षत्वात् । द्वयोनियोरेकक्षणवृत्तित्वासंभवेन विरोध इति चेत् ‘रज्जुज्ञानमेव वाधक सर्पज्ञानमेव वाध्यम् ' इत्यत्र विनिगमनाविरहः । फिंच रज्जुसाढौ घटादी च को विशेषः । रज्जुसर्पः पूर्वं नाभूत् पचान्न भविष्यति । केवलं मध्ये प्रतीयते, घटादिरपि तथैव । रज्जुसर्पः पश्चात् ' नायं सर्पः । इति वाध्यते । घटादिरपि नाशोत्तरं कपालाद्यवस्थायां 'नायं घटः' इति वाध्यते । ननु पश्चाज्जायमानेन नायं सर्प इति वाधेन 'प्रतीतिकालेऽप्ययं सर्पो नाभूत् । इत्येवं मातीतिकालिकोऽपि वाध्यते न तथा घट इति चेत्तस्याः पानीतिकालिकसत्तायाः क्षणिकतुल्यत्वेन न तया घटादेः पारमार्थिकत्वं शक्यं निश्चेतुम् । वस्तुतस्तु मातीतिकालिकस्यापि घटादेस्तत्त्वज्ञानदृष्टया वाघोऽस्त्येव । यद्धजीवदृष्टया पाधो नास्तीति चेत् किं तेन । रज्जुसर्पस्थलेऽपि भ्रान्तदृष्ट्या वधाभावस्य सत्त्वात् । किं रखसर्परटघा भयादिनाऽन्यत्र गमने वाधो नास्तीत्येतावता स कि सर्पः सत्यो भवति । यदि तत्र वाघयोग्यताऽस्त्येव, केवलमन्यत्र गमनेन रज्जया- यार्थ्यज्ञानं नास्तीत्यतो न वाधस्तर्हि वद्धस्य परमात्मयाथार्थ्यज्ञानं नास्तीत्यतो न वाप इति तुल्पम् । ननु तत्त्वज्ञानिदृष्टया घटादेर्याधोऽस्तीत्यत्र किं प्रमाणमिति चेदुच्यते ।प्रातीति- कालिकोपि हि सर्पः पश्चात्तनजायमानाविपयो भवतीत्य कारणं हिमतीतिकालेऽपि सर्पस्य सर्पस्व- रूपेणासत्त्वम् । सर्पस्य सत्ता हि रज्जुसत्ता नान्या। तथा मृत्सत्तैव घटसत्ता नान्या । नहि सत्ताद्वयं प्रतीयते । न वा घटकाले मृत्स- ताया अभावो वक्तुं शक्यः। एवं मृदादिसत्तापि हि तत्तारणसत्तातो नातिरिक्ता भवति। तथा च मातीतिकालिकस्यापि वटादेवायो युक्त एव । किं च रज्जुसपम्पले मातीतिकालिक सर्प एव वाध्यते न तु सर्पप्रनीतिर्वा यते । तस्याः सत्यत्वस्य त्वयैवोक्तत्वात् ( श्रीभा० पृ० ५६ ५० १२) । घटादिरिपये तु न केवलं तत्त्वज्ञानोत्तरं घटादिर्वाध्यते किंतु घटादिमतीनिरपि वाध्यते। यतो घटनतीनिनाम घटाकारोऽन्तःकरणपरिणामः । तस्य च तादात्म्येन ब्रह्मम्वरूपमाक्षात्कारोत्तरम- सत्त्वात् । तथा च यत्र केवलं विपयो वाध्यते तर तम्यापरमार्यत्वं चयन प्रती- त्या सह विपयो याभ्यने तर तम्प परमार्यन्वं सुनगं न म्यात् । किं चापग्माय जगतो बाध ·८० अतामोदे- वस्तु किंचिदस्ति न वा । आधे दुर्वचम् । स्वमतेऽस्तित्वस्य परमार्थत्वव्याप्त- स्वादपरमार्थत्वस्य काप्यसंभवात् । द्वितीये 'अनाशी परमार्थश्च । (वि० पु० २०१४ । २४ ) इत्यादौ परमार्थशब्दोक्या किमधिकं कृतं स्यात् । मायावादिनां तु तृतीयः कल्पः । निर्विशेपं ब्रह्म परमार्थमन्यदपरमार्थमिनि । यतस्तदेव परमार्थं यन्न रूचिदपि कदाचिदपि परमार्थत्वनिर्वचनम् निपिध्यते । 'अनुवर्तमानत्वात्सत्परमार्थ इति सिद्धमेव' (श्रीमा० पृ० ३३ प० १६) इति त्वयाप्युच्यत एव । सद्रूपेऽर्थे परमत्वं च निरवधिकातिशयवत्त्वम् । यत्सत्तायाः कचिदपि कदाचिदपि न निषेधः । 'पटो न घटः, घटो न पटः' इत्येवं सर्वेषा घटादीनां निपे प्रतियोगिता दृश्यते। यस्य लेशतोऽपि न निपेघस्पर्शस्तदेव वस्तुतः परमार्थशब्दभागिति तद्व्यतिरिक्त सर्व मतीयमानमपरमार्थमेव । तथाच न्यावर्त- मानत्वमानमेवापारमायें हेतुरिति सिद्धम् । एतेन न व्यावर्तमानत्वमात्रमपा- रमायें हेतुः । (श्रीमा० पृ० ३३ प०१६ ) इति परास्तम् । निषेधस्पर्शेनापि परमत्वहानेदुर्वारत्वात् । निषिध्यमानस्यापि परमार्थत्वं वदता परमार्थशब्दप्रवृ- तिनिमित्तमेव न ज्ञायते । यत्तु ' अनुभूतिसहिदोपयोश्च विपयविपयिभावेन भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वाद- बाधितत्वाच्चानुभूतिरेव सतीत्येतदपि निरस्तम् ' (श्रीभा०पृ०३३५०१८) इत्युक्तं सत्रोच्यते--अनुभूतिसद्विशेपयोपियविपयिभावेन भेदो हि लौकिकप्रत्यक्षसि- दोऽस्माभिरङ्गी क्रियत एव। याच लाफिकमत्यक्ष- सदनुभूत्योरक्यम् रूपानुभूतिः सैव सतीति नास्माभिरुच्यते । लौकिकात्यक्षस्य काल्पनिकत्वात् । न हि रज्जु- सर्पस्थले सर्प एव रज्जुः । किंतु तादृशसाधिष्ठानं रज्जुः। तथा च सकललाँकि- कसविषयानुभूत्यधिष्ठानभूता या निर्विपयानुभूतिः सैव सती । किंच-'अनुभूति- सद्विशेषयोपियविषयिभावेन इति वदताऽनुभूतिसत्सामान्ययोर्विषयविपयिभावः स्वीक्रियते न वा । आये सद्विशेषयोरिति विशेषपदोक्तिर्व्यर्या स्यात् । द्वितीयेऽ- नुभूतिसत्सामान्ययोपियविपपिभावाभावे त्वन्मतानुसारेण सत्सामान्यस्या- च सत्सामान्यस्य प्रमाणसिद्धत्वं न स्यात् । तदेव हि प्रमाण- सिद्धं यत्प्रमाणविषयं स्वयं प्रमाणं वा । अथ सत्सामान्यस्याप्रमाणत्वमिष्टमेवेति चेतयात्वं सद्विशेषयोरिति विशेषपदोक्तईयर्थं तदवस्थमेव । किं चानुभूतिसत्सा- मान्पयोपियविपयिभावाभावे को हेनुः । प्रायशः सर्व वस्त्यनुभूतिविपयभावं नुभूतिरूपत्वाभावे ·-- विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। भजते । एवं सत्यपि पतः सरसामान्यमनुभूतिविषयभावं न भजतेऽतस्तत्र तस्य सत्सामान्यस्यानुभूत्या सहाभेद एव कारणमित्यनिच्छताप्यच्छमतिना स्वीका- र्यम् । किं चेयं सद्विशेषविषयानुभूतिः स्वयं सद्रूपाऽसद्रूपा वा । आयेऽनुभूति- रेव सतीति स्वीकृतं स्यात् । अन्त्ये स्वयमसती क्थं सद्विशेपे प्रमाणभावं भजेत। यनु ‘विषयप्रकाशनवेलायां ज्ञातुरात्मनोऽनुभूतेः स्वयंप्रकाशत्वेऽपि न सर्वेषां सर्वदा तथैवेति नियमोऽस्ति । परानुभवस्य हानोपादानादिलिङ्गकानु- अनुभृतेः स्वप्रकाश- मानज्ञानविषयत्वात् । स्वानुभवस्याप्यतीतस्याज्ञा- सिपमिति व्यवहारदर्शनाच' (श्रीभा० त्वम् प०१) इत्युक्तं तनिष्फलम् । न हि मायावादिभिला- फिक्याः सविपयानुभूतेः स्वयंमकाशत्वनियम उच्यते येनैतत्खण्डनं युज्येत । तथा न तस्याः सविषयानुभूतैरनुभाव्यत्वाभावनियमः । किं तु सर्वाधिष्ठानभू. ताया ब्रह्मशब्दवाच्याया निविषयानुभूतेर्न कदापि परमकाश्यत्वं न च कदाचि- दप्यनुभाव्यत्वमित्येव । एतेन ' स्वगतातीतानुभवानों परगतानुभवानों चानु- भाव्यत्वेनाननुभूतित्वमसङ्गात् । (श्रीभा० पृ० ३४ १०६) इत्यायुक्तमपास्तम् । यदपि ' अनुभूतेरननुभाव्यत्वेऽपि गगनकुसुमादेरिवाज्ञानापिरोधित्वमपि मसज्यत एव । (श्रीभा० पृ० ३४ प० २०) इत्युक्तं तत्राननुभाव्यत्वाशा- नाविरोधित्त्वयोाप्तिर्न निश्चेतुं शक्यते । अनुकूलतर्काभावात् । दृष्टान्तधायुक्तः । धर्मिभूनं गगनकुसुममेव न ज्ञायते दूरे तद्धर्मभूतमज्ञानाविरोधित्वादि । यतोऽ- ज्ञानाविरोधित्वमन्नानकालेऽस्तित्वमेव नान्यत् । तर फुसुमस्यैवास्तित्त्वं नास्ति कुतस्तद्धर्मस्यास्तित्वं कुतस्तरां तज्ज्ञानम् ॥ १० ॥ यदुक्तम् ' अनुभूतिमागभावस्य ग्राहकाभावादभावो न शक्यते यक्तुम् । अनुभूत्यैव ग्रहणाद ' (श्रीभा० पृ० ३५ ५० ३) इति, तपाइ- नित्या सामान्यानुभूतिरेका निर्षिपया च सा । सुनो नाहंभावनानं मुक्तौ नैव च संसृतिः ॥ १३ ॥ अनुभूतिभागभावस्य ग्राहक्मनुभूतिसामान्यमनुभूनिविगेपो वा । नापः । अनुभूतिसामान्यम्वरूपव्यायातान् । मिचिद्विपय. अनुभूतेन पागमात्र ग्राहिकाया अनुभूतरनुभूतिविशेषत्वात् । न हिनायः। किमि मागभानादिका विधेपानुभूतिः स्वमाग- पावं राहाति सामान्यानुभूतिमागभावं वा । आप इष्टापतिः । नहि शिपा- ·८२ अद्वतामोदे- नुभूतेरनित्यत्वे वयं विदामः ! अन्त्ये सामान्यानुभूतिनागभावनाहिकेयं विशे- पानुभूतिः सामान्यानुभूतिं विषयीकृत्यैव तत्मागभावं गृलीयात् । अभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानसापेक्षत्वात् । सामान्यानुभूतीयत्वे तु तस्याः सामान्यस्वरूपच्या- घातः । ज्ञानविषयीभूताया अनुभूतेरनुभूतिविशेषत्वात् । किं चानुभूतिसामान्यस्य भागभाव एव नास्ति दूरे तद्ग्रहणम् । एतदुक्तं भवति-सर्वाधिष्ठानभूता निरा- श्रया निर्विपया ब्रह्मशब्दवाच्या याऽनुभूतिस्तदेवानुभूतिसामान्यम् । सामान्यस्य पराकाष्ठा । यदपेक्षयाऽन्यत्सामान्यं किंचिदपि नास्ति । अत एव तत्र स्वगतस- जातीयविजातीयभेदरूपखिविधोऽपि भेदो ज्ञातोऽज्ञातो वा वस्तुतो नास्ति । यतो भेदननका विशेषाः । विशेषो हि सामान्यपूर्वक एव । सामान्यं तु विशेषस्य प्रागवस्था । यत्र लेशतोऽपि विगेपो नास्ति नत्र कथं विविधोऽपि भेदोऽस्तित्व लभेत । एतेनानुभूतिसामान्यस्य नानात्वं प्रत्युक्तम् । तस्य चानुभूतिसामान्यस्य भागभावोऽपि न वक्तुं शक्यते । कालतो मर्यादितस्यैव हि मागभावः । कालतो मर्यादा च विशेपस्यैव न सामान्यस्य । वस्तुकृतस्येव देशकृतस्यैव च काल- कृतस्यापि विशेपस्य सत्त्वात् । अनुभूतिसामान्ये च वस्तुविशेषरूपः काल एव नास्ति कुतः कालकृतो विशेषः कुतस्तरां तन्मूलकोऽनुभूनिमागभावः । अनुभूति- सामान्ये हि न द्यानान्तरिक्षं न भूतलं न पातालं न सूर्यो न विद्यन्न चन्दतारक न तपो न ज्योतिर्न वायुन दिवसो न रानिन संध्ये न कालो न शरीरं नेन्द्रियं न प्राणो न मनो न रूपं न जातिर्न संबन्धो न समुद्रो न गिरयो न ज्ञातृत्वं न ज्ञेयत्वं न धर्मो न धर्मो न कोऽपि विशेषः । न तदनुभूतिसामान्यं कस्यचिद् ग्राय नापि कस्यचिदग्राहकम् । नन्वेवं सर्वविशेषाणामभावे 'अनुभूतिसामान्यम्' इत्यपि व्यवहारो न स्यात् । सामान्यस्य विशेषापेसत्यादिति चेत्सत्यमेतत् । निरूपस्तद्वस्तु केनचिन्छन्देन प्रदर्शनीयमित्येतायतैवायं व्यवहारो न तु तना- भिनिवेष्टव्यम् । तथा चानुभूतिसामान्येन कथं स्वभागभावः स्वानित्यत्वं स्व- नानात्यादिकं वा माश्येत । अप्रकाशितं चनास्त्येव । अस्तित्व प्रमाणाभावात् । अथ तेनानुभूतिसामान्येन सनित्यत्वं स्वकत्वं स्वप्रकाशत्वादिकं चापि नमो- येतेति चदिष्टमेतत्संगृहीतम् न सतावता तस्यानुभूतिसामान्यस्यानित्यत्वादिक किमपि शङ्कनीयम् । संविनित्येत्यस्य 'नानित्या' इत्येव तात्पर्यम् । एवं सविदेका स्वप्रकाशेत्यस्य नानात्वाभावे परममाश्यत्वाभाये च तात्पर्य योध्य- मिति । एतेन योग्यानुपलध्यत्र भागभावः समर्यितः' (श्रीमा० पृ० ३५५० २३) इति निरस्तम् । अनुपलनिममागस्य गगानुनीयग्नङ्गीकाराय । तस्य ।

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ८३ प्रत्यक्षेऽन्तर्भूतत्वेऽपि वार्तमानकालिकापियाभावेन प्रत्यक्षस्यात्राप्रवृत्तेः । यत्तु 'किं च प्रत्यक्षज्ञानं स्वविपयं घटादिकं स्वसत्ताकाले सन्तं साधयत्तस्य न सर्वदा सत्तामवगमयदृश्यत इति घटादेः पूर्वोत्तरकालसत्ता न प्रतीयते । तदप्रतीतिश्च संवेदनस्य कालपरिच्छिन्नतया प्रतीतेः। घटादिविषयमेव संवेदनं स्वयं काला- नवच्छिन्नं प्रतीतं चेत्तत्संवेदनपियो घटादिरपि कालानवच्छिन्नः प्रतीयत इति नित्यः स्यात् । (श्रीमा० पृ० ३६ ५० १) इत्युक्तं तनिष्फलम् । सवि- पयाणामनुभूतिविशेषाणां कालपरिन्उिन्नत्वेऽपि वाधकाभावात् । किं चाग्रे 'क्षेत्रज्ञावस्थायां कर्मणां संकुचितम्वरूपं ज्ञानं तत्तत्कर्मानगुणतरतमभावेन वर्तते। तचेन्द्रियद्वारेण व्यवस्थितम् । इममिन्द्रियद्वारा ज्ञानप्रसरमपेक्ष्योदयास्तमयव्य- पदेशः प्रवर्तते । (श्रीमा० पृ० ४५ १० १७) इति सयमेव ज्ञानस्य नित्यत्वं भतिपादितमिति पूर्वापरस्वग्रन्थविरोधः । यत्तु ' न च निर्विपया संचिकाचिदस्ति । अनुपलब्धेः । विषयमशन- स्वभावतयैवोपलन्धेरैव हि संविदः स्वयंप्रकाशता समर्थिता (श्रीमा० पृ० ३६ ५० १०) इत्युक्तं तचिन्त्यम् । विशेपा हि सामान्यपूर्वका एवेति नियमस्य लोक- मसिद्धस्यानुपदमेयोक्तस्यानपलपनीयत्वात् । स्वयंमाशत्वतात्पर्यस्योक्तत्वाच । यदपि । स्वापमदमूर्यासु सर्वपिपयशून्या वेचलंब संवित्परिस्फुरतीति न वान्यम् । योग्यानुपलब्धिपराकृतत्वात् । तास्वपि दशास्वनुभूतिरनुभूता चेत्तस्याः प्रयोधसमयेऽनुसंधानं स्यात् । न च तदस्ति' (श्रीभा० पृ० ३६ प० १५) इत्युक्तं तदसंगतम् । स्वयं निर्विपयाया अम्याः संविदः संविदन्तर- विपयत्वाभावेन हि तदनुपलन्धिर्न तु तस्या अभा. केरलाया सरिद वात्। न हि पिशाचस्य मन्यक्षाविपयस्यानुपलधा- सुरणम् बपि तस्य योग्यानुपलब्धिपराकृतत्वं मन्यन्ते । योग्यपदम्प होतकृत्यम् । तदुक्तं भापापरिच्छेदे- 'अस्ति चैदुपटमेनेन्येव यर प्रसन्यते । सा योग्य नुपलन्धि स्यादभारज्ञानकरणम् ' (मा० ५० ६२ ) इति । निविषयायाः संविदः संपिठन्तरविषयत्वाभाषेन · अस्ति चेटुप- लभ्येत ' इत्येवं प्रसत्त्पभावात् । इयं चानुभूतिनानुभूता भाति । अनुभू- त्यन्तरविपयत्वाभावात् । तथा च मायावादिभिरस्वीकृतमस्यामनुभूतावनुभूना- वं हठादारोप्य 'तास्वपि देगास्वनुभूतिरनुभूना चेनस्याः प्रयोधसपर्यऽनुमं- धानं स्यात्' इति प्रोधसमयेऽनुसंधानापादनं कथं संगनि लभेत । किं चाम्या अनुभूतोनापयत्वान्न संस्थारजनस्त्वम् । अनुभूनिहिं म्बाश्रये म्यविषयममा ·- अवतामोद- जनयति । न ह्यस्या भनुभूतेराश्रयस्तदानीं कोऽपि भाति, नापि विपयः । तत्क- थमियं संस्कार जनयेत् । एतेन ' अस्मरणनियमोऽनुभवाभावमेव साधयति । (श्रीमा० पृ० ३६ ५० २०) इति प्रत्युक्तम् । अस्मरणनियमस्य संस्कारा- भावमूलकत्वात् । सविपयज्ञानेप्पपि न सर्वेषां संस्कारजनकत्वनियमः । पथि गच्छतोदासीनतया दृष्टेषु गृहवृक्षक्षेत्रारामादिषु सर्वेषां स्मरणनियमादर्शनात् । यत्तु न केवलमस्मरणनियमादनुभवाभावः । सुप्तोत्थितस्येयन्तं कालं न किंचिदहमज्ञासिपमिति प्रत्यवमर्श व सिद्धः (श्रीमा० पृ० ३७ प०१) इत्युक्तं तन्न सन्यक् । सौप्तिकज्ञानस्य सविषयत्वाभावेन तादृशमत्यवमर्शोप- पत्तेः । नत्रो ज्ञाधावान्वयेऽपि तत्कर्मणि निषेधपर्यवसानम् । यथा वनं गच्छति देवदत्ते देवदत्तो न ग्रामं गत इत्यत्र तद्वत् । किं मुप्तौ नाहंभावः च सौप्तिकज्ञाने विपयस्येवाश्रयस्याप्यहमर्यस्य प्रति- भानं नास्ति । अतोऽपि तादृशप्रत्यवमर्शोपपत्तिः। ननु ' अर्थान्तराननुभवस्पार्थान्तराभावस्य चानुभूतार्थान्तरास्मरणहेतुत्वं न संभ- वति (श्रीमा०पृ०३७५०४ ) इत्युक्तमिति चेद्भ्रान्तोऽसि । अनुभूतिहि स्वाश्रये स्वविपयसंस्कार जनयित्व स्मरणहेतुर्भवति । तथा चानुभूतिर्यस्यार्यान्तरस्यान- नुभवे यस्य चान्नस्याभावे सति संस्कारजनन एवासमर्था तादृशार्थान्तर- स्याननुभवस्तादृशार्यान्तराभाववास्मरणहेतुर्भवत्येव । विपयाननुभव आश्रया- भावे चानुभूतिः कस्य संस्कार क बनयेत् । किं च 'न किंचिदवेदिपम् । इत्या- कारको ज्ञानमत्यवमर्शाभावः साप्तिकानुभवाभावसाधकत्वेनाभिप्रेत उत 'न किंचि- दवेदिपम् । इत्याकारको ज्ञानाभावप्रत्यवमर्शस्तत्साधकत्वेनाभिप्रेतः । आये 'प्रबोधसमयेऽनुसंधानं नास्ति' (श्रीभा० पृ० ३६ ५० १७) इत्युक्तमेव पुन- रुक्तं स्यात् । तथा च न फेवलमिति ग्रन्यासंगतिः । द्वितीये ज्ञानाभावस्य मत्यव- मवेत्सुपुप्तौ धानाभावोऽनुभूयत एव । मत्यवमर्शो हि स्मरणम् । तच्चानुभूत- स्यैव । ज्ञानामावः सुपुप्तावनुभूतथेत्सुपुप्तावनुभवः सिध्यतीति प्रत्युत तवैव वाधकम् । सोऽयं घट्टकुटीपभातन्यायः । निर्विपयानुभूतेरुत्पत्त्यभावादन्येऽपि विकारा न भवन्ति। विकारान्तराणामुत्प- त्तिव्याप्तत्वेनोत्पत्त्यभावेऽसंभवात् । यत्तु प्रागभावे अनुभूतेनित्यत्वम् व्यभिचारात्' (श्रीमा० पृ० ३७ प०१६) इत्युक्तं तन्न । मागभावविनाशस्य विकारत्वाभा- वाद । अवस्थान्तरापत्तिर्हि विकारः । न चाभावस्यावस्यान्तरं संभवति । किं च ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। सकार्यवादे कार्यस्योत्पत्तेः प्रागपि कारणरूपेण सत्त्वात्मागभाव एव दुर्वचः। कुतस्तत्र व्यभिचारः । सत्कार्यवादश्च रामानुजीयरपि स्वीकृत एव । यत्तु 'भावरूपा मायावाद्यभिमताऽविद्याऽनुत्पन्नैव विविधविकारास्पदं तत्वज्ञा- नोदयादन्तवती चेति तस्यामनकान्त्यम् । (श्रीभा० पृ. ३७ प०१८) इत्युक्तं तदसंगतम् । तया हि सामान्यानुभूतिरूपं ब्रह्म निर्विशेपम् । तन्छक्तिरविद्यापदवाच्या । सा च न ततो भिन्ना । भेदस्य विशेपमूलकत्वात् । अत एव ब्रह्मरूपा सा शक्तिनित्यैव । तादृशशक्तिपरिणामस्त्वव्यक्तादिः। स च फर्ममूलकः । तादृशशक्तिपरिणामस्य कर्मणश्च मिथः कार्यकारणभावेऽपि नान्योन्याश्रयदोप आपादनीयः । तयो योरपि वीजाहरन्यायेन प्रवाहानादि- त्वात् । वीजाडरयोयोरुत्पत्तौ सत्यामप्युत्पत्तौ मायन्यं कस्योति नावधार्यते । अतोऽगत्या मवाहानादित्व स्वीकार्यम् । प्रवाहानादित्वं च नोत्पत्त्यभावः । किंतूत्पत्तिकालानवधारणम् । उत्पत्तिकालानवधारणं च द्विविधम् । कचित्का- लसत्त्वेऽपि तदज्ञानात् । चिच्च कालाभावादेव तदवानात् । आधे चीजाटुर- विपये । अव्यक्तादियों ब्रह्मशक्तिपरिणामस्तद्विपये द्वितीयम् । अव्यक्तमहदहं- कारोत्पत्त्यनन्तरमेव दिकालादिविशेषवस्तूत्पत्तेः । मोक्षावस्थायामपि नित्या ब्रह्मरूपा शक्तिरस्त्येव । अव्यक्तादिस्तत्परिणामो विनश्यति । मोक्षावस्था योऽविद्यानाश उच्यते तनाविद्यापदेनाव्यक्तादिः शक्तिपरिणामो गृह्यते । तत्त्व- ज्ञानेन जायमानोऽव्यक्तादिपरिणामविनाशश्च तादृशपरिणामाभानरूपः । अभानं चकचिद्वस्तुन एवासत्त्वात् कचिद्वस्तुसत्त्वेऽपि तदभानात् । कचिच्च वस्तुभानेऽपि मिथ्यात्वेन भानात् । भानमपि मिथ्यात्वेन जायमानमभानमेव । आचं यथा रज्जयाथात्म्यज्ञानोत्तरं सर्पस्याभानम् । द्वितीयं यथा सुषुप्तौ घटादेरभानम् । तृतीयं यथाऽऽदर्भ स्वमुखभानम् । अव्यक्तादेब्रह्मशक्तिपरिणामस्याभानं च जीवन्मुक्तावादमें स्वमुखभानवदेव । विदेहमुक्तौ तु सुप्तौ घटादेरभानवत् । इत्यं सिद्धान्तस्थिती सत्यां ' यदनुत्पन्नं तदविनाशि' इति व्याप्तेरविद्यायां व्यभि- चारापादनं तत्राविद्यापदेन ब्रह्मशक्तिरभियत उत तत्परिणामोऽव्यक्तादिरभि- मेयते । आये सा नान्तवती । अन्त्ये सा नानुत्पन्ना । ततः कयमन व्यभिचारः पदमादधीत । यत्तु ' यदप्यनुभूतिरजत्वात्स्वस्मिन्निभागं न सहत इति तदपि नोपपयते । अजस्यवात्मनो देहेन्द्रियादिभ्यो विभक्तलात् । अनादित्वेन चाभ्युपगताया अविद्याया आत्मनो व्यतिरेफ्स्यावश्याश्रयणीयत्वात् । (श्रीमा० पृ० ३८ ५० ·८६ अद्वतामोटे- १ ) इत्युक्तं तत्स दत्तोत्रम् ( पृ० ८२) । यच 'स्वसचयैव स्वाश्रयं प्रति कस्यचिद्विषयस्य प्रकारानं हि संवेदनम् । सयंमकाशता तु स्वसत्येव स्वाश्रयाय प्रकाशमानता । प्रागच चिटचिटशेषपदार्थसाधारणं व्यवहारानगुण्यम् । सर्वकालवर्तमानत्वं हि नित्यत्वम् । एकत्वमेकसंग्च्यावच्छेद (श्रीमा० पृ० ३८ १० १२) इतिग्रन्थेन संवेदनस्य, स्वयंप्रकाशतायाः भकाशस्य, नित्यत्वस्य, एक्त्वस्य च स्वरूपभेद उक्तः स विशेपावस्थायां न तु तन्मूलभूतसामान्यस्वरूपे । न हि घटशरावोदश्चनादिभेदो मृदवस्थायां दर्श- यितुं शक्यते । यत्त ' संविदि तु स्वरूपातिरेकेण जडत्वादिमत्यनीकत्वमित्यभावरूपो भावरूपो वा धर्मो नाभ्युपेत्तवेत्तन्निपे पोत्या किमपि नोक्तं भवेत् । (श्रीमा० पृ० ३८ ५० १८ ) इत्युक्तं तचिन्त्यम् । अभावस्य धर्मरूपत्वाभावात् । धर्मो हि धर्म्यपेक्षया सूक्ष्मं धर्मिणः सामान्यावस्थं सविदो निर्विशेषतम् रूपम् । अत एवाकाशादिविशेपापेक्षया सूक्ष्मे- भ्यस्तत्सामान्यावस्थेभ्यः शब्दतन्मानादिभ्यः सकाशादाकाशादिविशेपाणामुत्पत्तिरुक्ता सांख्यशास्त्रे । इतरः प्रायस्तथाङ्गी- कृता च । तथा च कथमभावरूपो धर्म इत्युच्यते । किंच 'संविदि जडत्वादयो शेयधर्मा न सन्ति । इति वाक्येन न भावरूपः कश्चन धर्मो विधीयते नाप्य- भावरूपः । किं तुजडत्वादयो धर्माः कैवलं निपि यन्त इत्येप एव तद्वाक्यार्थः । घटो नास्ति घटाभावोऽस्ति । अनयो क्ययोरर्थभेदः प्रसिद्ध एव । पदार्थसं- सर्गो हि वाक्यार्थः । घटो नास्तीत्यत्र घटस्यास्त्यर्थेऽन्वयः । तस्य च नबर्थन संवन्धः । घटाभावोऽस्तीत्पत्र तु घटस्याभावेऽन्वयः । तस्य चास्त्यर्थे । एवं संसर्गभेदे वाच्यवृत्त्या वाक्यार्थभेदोऽवर्जनीय एव । लक्षणा तु वाधसत्त्व एवेति न लक्षणयाप्यत्र वाक्याक्यं शङ्कनीयम् । अत एव 'वं नासि ।। त्वदभा- वोऽस्ति । इत्यत्र पुरुषव्यवस्था, “घटा न सन्ति घटाभावोऽस्ति ' इत्यत्र वचन- व्यवस्था च संगच्छते । अत एव च विधिवाश्यानिषेधवाक्यं पार्थक्येन गणयन्ति वाक्यार्थविदः । किं चासमस्तनत्रः क्रियान्व्य एव साधुत्वमिति चयाकरणानां निकाये गसिद्धम् । तथा चादुः- सबोधनान्त, कृवोर्या., कारक, प्ररमो वति । धानुसबधाधिकारनिष्पन्नमसमस्तनम् ॥ तथा यस्य च भान षष्टी चेयुदित द्वयम् । साधु बमष्टकस्यास्य क्रिययै पारधार्यताम् । (३० भ० का० १६-१७) इति ।

·८७ विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । तथा च कथं घटो नास्तीत्यत्र घटाभाषप्रतीतिः। एतेन न वैद्य वित्तिधर्म स्या देति यमागुदीरितम् । तेनापि साधित किंचित्सथिदोऽस्ति न वा त्वया । अस्ति चेत्पक्षपात स्यानचेत्ते विफल श्रम.' । (स०सि०३०९१) इति सिद्धित्रयोक्तमपास्तम् । यत्तु 'संवित्सिध्यति वा न वा । सिध्यति चेत्सधर्मता रयानो चेत्तुच्छता गगनकुसुमादिवत् । सिद्भिरेव संविदिति चेत्कस्य कं प्रतीति वक्तव्यम् । यदि न कस्यचित् कंचित्मति सा तर्हि न सिद्धिः' (श्रीमा० पृ० ३९ ५०१) इत्युक्तं तत्रोच्यते-या च सिद्धिः कस्यचित्कंचित्मत्येव वक्तुं शक्यते स व्यवहारानुगुणः सिद्धिविशेषः । यच्च सर्वेषां सिद्धिविशेपाणा मूलभूतं माणप्रदं च सिद्धिसामान्य सैव संवित् । न तस्या आश्रयापेक्षा । नापि निरूपकापेक्षा । सामान्या संविदे- वात्मा । न त्वात्मधर्मः संयित् । आधाराधेयभावस्यापि विशेषावस्थायामेव सत्त्वेन सामान्यावस्थायां धर्मर्मिभावस्य वक्तुमशक्यत्वात् । विशेषाणां च सामान्यपूर्वकत्वनियमेनोक्तसामान्यरूपमवश्यायितव्यमनपलपनीयमेवेति प्रा- गुक्तं (पृ० ६९ ) न विस्मर्तव्यम् । एवं च 'अनुभूतिरिति स्वाश्रयं प्रति' (श्रीमा० पृ० ३९१०९) इत्यादिना ग्रन्थेनानुभूतेरात्मपर्मत्वादि यदुक्तं तत्सर्व विशेपावस्थायामस्तु नाम न तु सामान्यावस्थायामिति बोध्यम् ॥ ११ ॥ संविसामान्यमेवात्मा नाहमर्थः स ईरिनः । अहंभावः कल्पितः स्यान्मोक्षेऽहंधीः सुखं च न ॥ १२॥ यत्तु 'संविनाम फाचिनिराश्रया निर्षिपया याऽत्यन्तानुपलब्धेर्न संभवति । (श्रीभा० पृ. ४० ५० ४) इत्युक्तं तन्न । मागुक्त (पृ. ८२ ) रीत्या निर्विषयाया निरामयायाः सामान्यानुभूतैरवश्यं स्वीकार्यत्वात् । किं च केयं सामान्यानुभूत्यभावसाधिकाऽनुपलब्धिः । प्रत्यक्षशानाभापश्चेत्परभरीर- गताना जीवानामप्रत्यक्षत्वेनासत्वापत्तिः । अय नेयमत्यन्तानुपलब्धिः । गरीर- चेष्टयाऽनुमानन तत्र जीवापलब्धेरिति चेदनापि विशेपागां सामान्यपूर्वकत्वानि- यमेनानुमानप्रमाणं कुतस्ते युद्धघार न भनि । या च निविपया निराश्रया- नुभूतिः सव सर्वेषु लोकेष्वहं जानामीत्यादिमत्ययेपनुवर्तते । ज्ञानसामान्यमनु- वर्तते । आश्रयविशेपो पियविपथ कल्पित एव। आमनो ज्ञानस्वरम् तथा च ज्ञानाश्रयत्वेन भानोऽहमयोअपि कल्पित एवेनि न स आत्मा 1 किंतु निगयो निवि- ·८८ अद्वतामोदे- पयश्चिद्रूप एवात्मा । पतति व्यामोतीत्यात्मा । सामान्य हि विशेपान् व्यामोति । यमा घटशरावादीन्मृचिका व्यानोति । अतः सर्वापेक्षया यत्सामान्यं तदेव परमार्थत आत्मस्वरूपम् । अथ को विशेपः किं च सामान्यमिति चेदुच्यते- परमाणवः सामान्यम् । द्वषणुकादयो विशेपाः । रूपरसादयो गुणाः सामान्यम् । गुणी विशेषः । एवमितरत्रापि धर्माः सामान्यं धर्मी विशेषः । सूक्ष्म सामान्य स्थूलं विशेषः । आन्तरोऽर्थः सामान्यं वाह्योऽर्थो विशेषः । निराकारं ज्ञानमात्रं सामान्यम् । कल्पितेनाकारेण युक्तं साकारं ज्ञानं विशेपः । 'अर्थेनैव विशेपो हि निराकारतया धियाम् । इत्युक्तेः। तथा च सर्वापेक्षया यत्सामान्यं स एवात्मा। तथा हि-मृद्विकारा घटश- रावादयो विशेपाः। मृत्तिका सामान्यमिति हि प्रसिद्धमेव । एवं मृदादिपु परमाणवः सामान्यम् । सूक्ष्मत्वात् । परमाणुप्वपि पृथिवीपरमाण्वपेक्षया जलपरमाणवः सामान्यम् । सूक्ष्मतरत्वात् । महाभूतेषु चात्यन्तसूक्ष्मत्वादाकाशं सामान्यम् । आकाशादिमहाभूतापेक्षया सद्गुणाः शब्दस्पर्शादयः सामान्यम् । शम्दतन्मात्रादी- नामाकाशाद्यपेक्षयापि सूक्ष्मत्वात् । एवं सकलधर्म्यपेक्षया तद्धर्माः सामान्यम् । तेष्वपि पञ्चमहाभूतेषु तद्धर्मेषु च पाद्यार्थापेक्षयाऽऽन्तरार्थाः सामान्यम् । आन्त- राश्च बुद्धौ कल्पिता इति ज्ञानविशेपा एव ते । तदपेक्षया यज्ज्ञानसामान्य यदीदृशं तादृशमिति वक्तुं न शक्यते स आत्मा । यत्र धर्मधर्मिभावोऽपि नव भासते । अत एव निर्विशेषचिन्मात्र आत्मेत्युक्तम् । स एव च सर्वान्वौद्धा- धर्मान्, तद्वारा धर्मिणः, थान्तरद्वारा च वाह्यार्थान् , तेष्वपि सूक्ष्मद्वारा स्थूलान्, तत्रापि च मृत्तिकादिद्वारा घटादींश्च सर्वान् व्यामोति । सामान्यस्य च विशेप- कारणत्वेनात्मनः सर्वकारणत्वात् 'जन्मायस्य यतः । (० सू० १ । १ । २) इति तल्लक्षणं सिद्धम् । बाह्यार्थस्य चान्तरार्थमूलकत्वात्कार्यं च कारणसजाती- यत्वकल्पनस्यैवौचित्यात्कारणीभूतस्यान्तरार्थस्यैव वाह्यार्थस्य सकलजगतः क- ल्पितत्वमेव युक्तमित्यपरमार्थत्वं च सिद्धम् । एवं च ज्ञानसामान्यमात्मेति स्थितम् । आश्रयोपाधिका विपयोपाधिकाश्च ये ज्ञानविशेपास्ते सर्वे कल्पिता एवेत्याश्रयो विषयश्च युष्मदर्थ एव । धीविशेषसिद्धो युष्मदर्य इत्येव वस्तुतो युष्मदर्थस्य लक्षणम् । नायं युष्मदर्थो व्यावहारिकयुष्मदर्थवदस्मदर्थसा- पेक्षः । तदाग्रहे तु विशेपावस्थोन्मुखं धीसामान्यमेवास्मदर्थ इत्युच्यताम् । व्याव- हारिकोऽस्मदर्यस्त्वहंप्रत्ययसिद्धो युष्मदर्थश्व युप्मत्मत्ययसिद्ध इत्यत्र न विवादः । कि तु व्यावहारिकस्यास्मदर्यस्यापि ‘धौविशेषसिद्धो युष्मदर्थः । इत्येवं युष्म- .

·. विशिष्टादतमतानुपपतिः। दलक्षणाकान्तत्वमस्त्येवेति । अहं जानामीति सियनहमर्धश्चिन्मानातिरेकी युष्मदर्थ एव ' इति मायावायुक्तिनिधैिव । एतेन 'अहं जानामीति सिद्धो झाता युप्मदर्य इति वचनं जननी मे बध्येतिव- अहमयों नामा द्वपाहतार्थम् ' ( श्रीभा० पृ०४१५०८) इत्यपा- स्तम् । उक्ताभिप्रायाज्ञानात् । व्यावहारिकस्य चाई जानामीति धीविनेपसिद्धस्याहमर्थस्य न वस्तुत आत्मत्वम् । तस्य स्ववि- शेपन्यापित्वेऽपि स्वसामान्याव्यापित्वेन सर्वव्यापित्वाभावात्। अत एव तस्य न प्रत्यक्त्वम् । मति अञ्चतीति प्रत्यक् सर्वव्यापीत्यर्थः । प्रत्यरुशब्दयात्मशद- पर्याय एव । स्थावरजङ्गन्मेषु सकलवस्तुप्पात्मव्याप्तः सत्त्वेऽपि ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु शरीरेषु चित्मतिविन्यभूतनीवरूपेण व्याप्तिरनुभवपथमारोहतीत्यतो रोके जीवः प्रत्यक्शब्देनात्मशब्देन च व्यवहियते । स च जीवो ज्ञानव्यञ्जकाईकारसांनिध्या- रस्थयमात्मानमभावापन्नं मत्वा शातारं मन्यते । तेनाहं जानामीति धर्मधर्मितया जायमाना व्यावहारिकी धीविशेपरूपा प्रत्यक्षपतीतिर्न विरुध्यते । एवं च ' अहमर्थो न चैत्रामा प्रत्यक्त्व चापि तस्य न ' इति सिद्धम् । अव्यक्तपरिणामविशेषस्याहंकारस्याहंकारत्वमप्यत एवोपपद्यते । यतोऽय- महंकारः स्वसांनिध्यावस्तुतोऽहंभावानापन्नमापि अहकारस्वरूपम् जीवमहंभावापन्नं भासयति । अहंकारभन्दस्य हाभूततद्भावेऽर्थे चिमत्ययमुत्पात्र व्युत्पत्तिर्भवतापि प्रदर्शितव ( श्रीभा० पृ० ५३ प० ११) । अहंकारी हि महत्तत्त्वस्य साक्षात्प- रिणामः । महत्तत्वं हि बुद्धिरूपम् । अहंतेदंते च बुद्धिविशेपा । अतः स्वभावत एवायमहंभावापन्नोऽहंशरः स्वसानिध्याद्वस्तुतोऽहंभावानापनमपि जीयमभावा- पन्नं करोतीति युक्तम् । अथ ' वस्तुतोऽहंभावापनो जीवः । वस्तुतोऽहंभावाना- पन्नश्च देहादिः। अव्यक्तपरिणामविगेपश्वासारो देहादिकमहंभावापन्ननीवसानि- ध्यादहंभावापन्नं करोति । इति चढव्यक्तपरिणामविशेषस्याकारस्याहंभावोऽ. स्ति वा नवा । नास्ति चेत्सोऽव्यक्तपरिणामविशेषः कथं स्वस्मिन्नसन्तमदभार जीवनिष्ठं देवादा प्रदर्शयेत् । न हि हरिटा स्वस्मिन्नसन्तं रतिमानं जपायुमुमस्थ जपाकुसुमसनिहिनेऽपि स्फटिरे प्रदयितुं प्रभवान् । अस्तिओन्सोऽहंभावः स्वाभा- विको नमित्तिको वा । आये नेनैव जीवे देहाटी चाहमानोपपत्ता मिनिरिक्तन जीवनिष्ठेनाइंभावन । जीवऽव्यक्तपरिणामविपाईकारे चैन्युभयत्रापि स्वाभावि- फाहंभावकल्पने गौरवम् । किं च नशासनि देहाटा मानि यादिनिमिचासादृश्य.

·अद्धतामोदे- मानोऽहंभावो वस्तुतोऽव्यक्तपरिणामविशेपनिष्ठ एव न जीवनिष्ठ इत्यत्र नियाम- काभावः । तथात्वे तु जीवोऽप्यहंकारपदवाच्यः स्यात् । तच तवाप्यनिष्टम् । इष्टत्वे तु मोक्षेऽहंकारविलयस्य त्वत्संमतत्वेन जीवविलयापत्तेः । नैमित्तिकवेत्सोऽहंभावो जीवसांनिध्यादिति वक्तव्यम् । तादृशनैमित्तिकाहंभावविशिष्टोऽव्यक्तपरिणामवि- शेपो यद्देहादावहंभावं प्रदर्शयति तरि वास्तविकाहंभावाश्रयजीवसांनिध्ये तदसा- निध्ये वा।आये जीवनिष्ठ एव देहादावहंभावः प्रदृश्येत किं मध्ये गडुभूतेनाव्यक्त परिणामविशेषेण । अन्त्ये स्वस्मिन्नेवाविद्यमानमहंभावं कथं देहादी प्रत्याययितुं प्रभवेत् । अहंकारपदवाच्यत्वानुपपत्तिथ । किं च जीवासांनि येऽहंकारस्यापि न स्थितिः। प्रेतीभूते देहेऽहंकारादर्शनात् । किं चास्मिन्नपि पसे जीवोऽहंकारपदवाच्यः स्यादिति मागुक्तदोपस्तदवस्थ एव । किंच जीवनिष्ठोऽहंभावः कस्मिंश्चिदेवाव्यक्तप- रिणामपिशेपे प्रतीयते न सर्वेप्पित्यत्र नियामकाभावः। तस्मादिदंभाववदहंभावोऽपि वुद्धथैव कल्पित इति वस्तुतोऽव्यक्तपरिणामविशेषनिष्ठ एव सोऽङ्गीकर्तव्यः । तादृशाहंभावाश्रयोऽव्यक्तपरिणामविशेप एवाइंकारः। स एव च देहादाविव जीवेऽप्यहंभावं प्रदर्शयति । युक्तं चतत् । महत्तत्वं व्यक्तपरिणामः । महत्तत्त्वं च बुद्धिः । अहंतेदंते च बुद्धिविशेपभूते इति न जीवात्मनि वास्तविकाई- भावो युक्तः। मोक्षावस्थायां चाई जानामीत्यपि प्रतीतिर्न भवत्येव । तादृशातीतः प्रतीतिविशेपत्वेन कल्पितत्वात् । किं चाई मोक्षे नाहभा जानामीति प्रतीतिर्धर्मनिभायसापेक्षा । मोक्षे तु धर्मधार्मिभावोऽपि नास्त्येव । यतो धर्मधर्मभावे स्वगतो भेदो भासते । भेदस्य च भयजनकत्वव्याप्यत्वनियमः प्रसिद्ध एव । भयं च तारतम्येन फचिन्महत्कचिन्मध्यमं पचिन्न्यूनं फचिन्यूनतरं फचिदुद्भूतं फचि दनुभृतमित्यन्यत् । परं तु भेदस्थले भयलेशोऽपि नास्तीति दुर्वचम् । यतः पुत्रा- दपि भयं दृश्यते । सशरीरस्थादपि दन्तनखादेः सकाशाद्भयमनुभूयते । सग दादपि च भयं दृश्यते । यथा 'ननाभिनिविष्टस्य मम मुखात भडा निर्ग- छन्तीति न जाने । अतस्तत्र गमनमेव न युक्तम् । इति हि लोक प्रतीतिः। द्विती- याद भयं भवति' इत्युक्तियात एव संगाउने । मोक्षावस्थायां तु 'अभयं वे जनक प्राप्तोऽसि ' (वृ० ४ । २ । ४ ) इति श्रुतिर्भयगन्धोऽपि नाम्नीनि दर्शयति । तस्माता धर्मपर्मिभावो यत्तुमगरयः । अन एप तत्र मातृशेयभागो विषयपिप- विभावच न । नन्वे नत्र गुणानुभयोऽपि न स्यात् । नत्यतीता धनुभूत्यनुभ- त्रिोधर्मधम्भिावः, मुग्यानुभविनायज्ञानृभाषः, गुग्वानुभूत्याविषयरिपयिभारव ·विशिष्टाद्वतमतानुपपत्तिः । विद्यत इति चेत्सत्यमेतत् । किं तर्हि तत्र सुखलेशोऽपि नास्ति । को ब्रूतेऽस्तीति । मोक्षावस्थाया निरतिशयोत्कर्षे किं निमित्तमिति चेहःस्वात्यन्ताभाव इति गृहाण । तत्र सुखोक्तिस्तु 'भारापगमे सुखी संवृत्तोऽहमितिवद्दुःसाभाचे सुसमुपपर्यते । इत्यभिप्रायेण बोध्या । मोक्षार्थ प्रवृत्तिस्तु दुःखनिवृत्त्पर्येच । एतेन निरस्ताखिल्दु खोऽहमनन्तानदभाक् स्वराट् । भोयमिति मोक्षाी श्राणादौ प्रवर्तते ।। इत्यपास्तम् । मुमुक्षोनियमेन ताइक्संकल्पस्यादर्शनात् । कचित्तथा संकल्पो दृश्यत इत्याग्रहे तु दुःखात्यन्ताभावस्यौपचारिकसुखत्वेन तगानन्तानन्भ्रान्त्या स योजनीयः। नन्वेवमपि प्रागुक्तरीत्या मोक्षेऽहमर्थानुवृत्त्यभावेन ‘अहमनन्तानन्दभा- ग्भवेयम् । इति संकल्पः कथमुपपद्यत इति चेद्धान्तोऽसि । ईदृशसंकल्पोपपाद- नाय संकल्पकालेऽहंत्वेन प्रतीतस्य वस्तुनो मोक्षकाले सत्त्वमेव केवलमपेक्ष्यते न तु मोक्षकालेऽहत्वेन प्रतीत्यपेक्षा । मतीतेरेव नापेक्षा किमुताईत्वेन । तथा च संकल्पमाले प्रतीतस्याहमर्थस्य मोक्षावस्थायामनवृत्त्ययावेऽपि न क्षतिः । अहमनन्तानन्दभाग्भवेयम् ' इत्येव संकल्पः । न तु तदानीमहं तथाविध- मात्मानमनन्तानन्दभारत्वेनानसंदध्याम् । इति । लोकेऽपि निद्रातः माक् ' अहं निद्रासुखमनुभवेयम् । इति कचित्संकल्पो दृश्यते । परं तु तत्रापि सुपप्तिाले अहमिदानी सुखमनुभवामि । इत्यनुसंधानं न दृश्यते । एवं च मोक्षे नाहम- र्थानुवृत्तिः । प्रागुक्तरीत्या मोक्षे भेदस्य कथमप्यभावेन धर्मधर्मिभावस्य चक्तम- शक्यनयाऽहमर्थानवत्ते१रपपादत्वाच्च । तथा च दुःखात्यन्ताभावार्यव मोक्ष प्रवृनिरिति सिद्धम् । लोप पारस्थाः शुसादयो योग्यकाले स्वाद्वन्नं भक्षयन्तोऽपि वने कस्मि- ग्नपि काले स्मिपि फलं प्राप्स्पतीति संभावना. मोक्षशब्दार्थ मात्रेण पञ्जरान्मोक्षमिन्छन्ति तर न्धदुःखनिवृ. त्यर्थमेव प्रयत्नो दृश्यते । ईदृशी च मोक्षावस्था मुलु मोक्षण इति धात्वर्थानुगणव । मोक्षो हि मुक्तिः । सा च कस्माटप्यपसर- जरूपा । न तु तत्र कस्यचिदन्यस्य माप्तिः । चि कधमोक्षयोः परस्परमति- द्वन्द्रिभूनत्वेन तादृश एवं मोक्षपदार्थो वक्तव्यो यो बन्धमतिद्वन्दिभूतः । बन्धन दुःखनियत इति दुःखविरोधिभूतदुवात्यन्ताभावनियतो मोक्षः । न हि सुख दुःखविरोधि । मुसदुपयोः सामानाधिकरण्यदर्शनात् । अन एक वैगेपिरः . - ·९२ अवतामोदे- सुखदुःखयोर्द्वयोरपि गुणत्वेन पृथनिर्देशः कृतः । अन्यथा तमसस्तेजोऽभाव- रूपत्वमिव सुखस्य दुःखाभावरूपत्वं दुःखस्य वा सुखाभावरूपत्वं तैः कल्पितं स्यात् । दुःखात्यन्ताभावश्च लेशतोऽपि दुःखसत्त्वे न संभवतीति स एव दुःख- पिरोधी । तस्मादर्थस्वाभाच्यादपि दुःखात्यन्ताभावो मोक्षः सिध्यति । दुःख- निवृत्तिश्चानुकूलप्रतिकूलान्वयविरहे स्वरूपेणावस्थितिः । रामानुजैरपि तथैव व्याख्यातम् (श्रीमा० पृ० १२९ १०५)] अनुकूलपतिकूलान्वयविरह- वानुकूलस्य प्रतिकूलस्य च स्वहितीयस्य वस्तुन एवाभावेन वा, तादृशवस्तुनः सत्त्वेऽपि तत्संबन्धाभावेन वा, संरन्धसत्वेऽपि संपन्धमतिभासाभावेन वा भवति । सत्र इतिनां मते मोक्षे द्वितीयस्य वस्तुनोऽभावो दुरुपपादः । तत्र 'द्वितीया भयं भवति' इति न्यायेन भयसंभावनायामपि मोक्षे भयात्यन्ताभावः 'अभयं च जनक प्राप्तोऽसि' (वृ० ४ । २ । ४) इतिश्रुत्येक्शरणतया श्रद्धाजाड्येन कल्पनीयः स्यात् । अद्वैतिनां तु मते श्रुतिप्रतिपादितो मोक्षे भयात्यन्ताभावो युक्तयेवोपपा- दितो भवति । द्वितीयामागेन भयसंभावनाया अप्यसत्त्वात् । तथा च द्वितीय- वस्तुनोऽभारस्याभयं वै जनक प्राप्तोऽसीतिश्रुत्यनुगुणतया कथं मोक्षे सुखाति- शयकल्पना युज्येत । सुखस्य द्वितीयसापेक्षत्वात् । किं च मोक्ष उत्ततिशयो यथा दुःखात्यन्ताभावेन वक्तुं शक्यते न तथा मुखातिशयेनापि । यतोऽल्पेनापि दुःखेन महदपि सुखमभिभूयत इति प्रसिद्धं रोके । तथापचारिकेणापि दुःखेन सुखाभिभव इतिहासादिपु प्रतिजः । औपचारिकं दुःखं च सुखाभावरूपम् । तादृशेनौपचारिकेणाप्यनपत्यताजन्मना दुःखेन दशरथः श्रीरामचन्द्रोत्पत्तैः प्रार सर्वमपि राज्यादिवभवं व्यर्थ भाषितवान् । अधांपचारिकमपि सल्पमपि च दुःखं यत्र नास्ति स एर सुखातिशय इति चेदेवं तहि सुखातिशयनिरुपणस्य दुःखात्पन्ताभावनिरूपणाधीनतयोभयसंमतेन दुःखात्यन्ताभानिवोपपत्ता कि तत्रातिरिक्तसुखातिशयकल्पनया । तदेवं मोक्षावस्थाया दैतगन्धस्यापि वस्तुम- शक्यतया नत्राहमर्यानुवृत्तिर्दुर्घटा । अहमर्थप्रतीतेर्भेदमूलाधर्मधमिभावसापेक्ष- वात् । मोभे प्रवृत्तिम्नु न मुखार्था किं तु दुःखनिवृत्त्यथैवेत्युपपादितमेव । यथा पाटे कण्टोन विद्धस्य तनि सारणे प्रवृत्तिस्तद्वत् । इयान्तु विशेषः-यण्ट- पनि.सारणोत्तरं दुःखनिवृनिः मतीयते । मोक्षे न सापि नेति । एतेन दुःश्य- निवृत्त्याया मात्तापपि मोक्षे दुःश्वनिवृत्तेः मतीततया तदानीं ज्ञातृशेयभागोऽस्तीति भेदो दुनिवार इन्यपाम्नम् । चि न टि दुग्यनिवृतिग्नाली पायी । किं. तु दःख प्रतिरमिति तन्निवर्नयिामिप्यते । 'दुःखस्य प्रतिकूतया तन्नि ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। तिरिष्टा भवति नानुकूलतया' (श्रीभा० पृ० १२९ १० ४) इत्युक्तवतस्तवा- प्येतत्संमतमेव । एतेन अहमर्थो न चेदामा प्रत्यक्य नात्मनो भवेत् (श्रीमा०पृ०४०५०१३) इत्याद्युक्तं स्वकपोलकल्पनाजालमपास्तम् ॥ १२ ॥ यत्त 'स्वसंबन्धितया ह्यस्या सत्ताविज्ञप्तितादि च । स्वसन्धपियोगे तु ज्ञप्तिरेव न सिध्यति । छेत्तुद्छेद्यस्य चाभारे छेदनादेरसिद्विवत्। ' (भा० पृ० ५० ५०२१) इत्यनेन ग्रन्येनाश्रयभूताहमर्यापेक्षयैव शानस्प ज्ञानत्वमस्तित्वं चेत्युक्तं तत्रीच्यते- संविदो नाश्रयापेक्षा न ज्ञातृत्वं तथात्मनः। ज्ञानस्वरूप एवात्मा ज्ञात्रन्तःकरणं भवेत् ॥ १३ ॥ व्यावहारिकज्ञानविशेपविपये ज्ञानस्याश्रयापेक्षास्त नाम । यच्च सर्वज्ञान- मूलभूतमनुभूतिसामान्यं तस्याश्रयापेक्षा सुतरां न संभवति । आश्रयापेक्षया तत्सिद्धिश्वेज्ज्ञानसामान्यस्वरूपभङ्गापत्तरित्यसकृदावेदितम् । किं च व्यवहारेऽपि सृष्टयारम्भोत्तरं शन्दतन्मात्रादिभ्यस्तदाश्रयाणां सरिनिराश्रया महाभूतानामुत्पत्तिः सरियरुक्ता भवत्तापि स्वीकृता च । तत्र कथमाश्रयानपेक्षया तेषां सिद्धिः । अय शब्दादयो गुणाः, न तथा ज्ञानम् । ज्ञानं तु छेदनादिवत्क्रियेति चेत्तथासति क्रियाया अनित्यत्वनियमेन ज्ञानस्याप्यनित्यत्वापत्ता 'नित्यज्ञानाश्रय ईश्वरः। इति त्वदीय एव सिद्धान्तो विरुद्धः स्यात् । यत्तु 'अतोऽहमर्यो हातेर प्रत्यगा मेति निश्चितम् ' (श्रीभा० पृ० ४१ ५०२) इत्युक्तं तर प्रत्यगात्मपन किं जीवात्मा आमनो न ज्ञातृत्वम् विवक्षितोऽयवेश्वर उत निर्विोपचिन्मानं ब्रह्म । आधे द्वितीये च सिद्धसाधनम् । जीवश्वम्याग्न्य- तपरिणामविशेषाारसांनिध्यैनाहभागाश्रययोतृित्वस्यास्माभिग्प्यङ्गीनागना न तृतीयः । त्वया तनङ्गीगरात् । तस्य निर्विशेपत्वेनाईभागाश्रयन्वद्रातृन्या- दरसंभवाच्च । मातृत्वादः कल्पितत्त्वेन शातृस्वरूपम्प पिनाभिन्वान अब दान- स्वरूपम् । यत्तु 'विज्ञानारमरे केन विजानीयात् ' (वृ. २६ ४१११,४ १५) इति श्रुतिपणो विज्ञातृत्वमाहेति तत्र विज्ञानृन्वं गरिमा विद्यार ..

·- ९४ अद्वैतामोदे- यविपयीभूतम् । कल्पितज्ञातृत्वविशिष्टस्यापि ज्ञानं न फेनापि साधनेन संभवाति किमुत शुद्धस्य ज्ञातृत्वादिरहितस्योते । ज्ञातृत्वस्य सत्यत्वे 'विज्ञानं ब्रह्म ' (बृ. ३।९।२८) इतिश्रुतिविरोधः स्यात् । यत्तु 'यधकमेव नेनोद्रव्यं प्रभाभभावपेणावतिष्ठते... . ..एवमात्मा चिद्रूप एव चैतन्यगुणः' (श्रीभा० पृ०४१ प० १४) इत्युक्तं तत्रोच्यते—एकमेवे- त्यस्पकनातीयमित्यर्थ उतकत्वसंख्यावच्छि- भानद्वयानंभवः समिति । आये नेजस्त्वनकजातीयं तेजो यथा दीपस्तत्मभा चेत्पुभयरूपं दृश्यते तथा शानत्वे- नैफनातीयं ज्ञानमात्मा तद्गुणवेत्युभयरूपमित्यर्थः स्यात् । तथा सत्युभयोधर्मधर्मि- गोज्ञानयोरेफनातीयत्वेन धर्मभूनशानस्यैव धर्मिभूनज्ञानस्याप्याश्रयो विषयक्ष वक्तव्यः इतिनो मन विपयस्य पयंनिद्वक्तुं शायत्वेऽप्याश्रयो दुम्पपाद एव । ज्ञानस्य द्याश्रय आत्मा वक्तव्यः । तथा च धमिभूनमानमात्यलरूपं तदाश्रय- वात्मत्यात्माश्रयः । आश्रयभूनरयान्मनो मानम्परूपात्मनश्च मंदे तु स आश्रय- भून आन्मा ज्ञानम्वरूपो या नदी वा । आये तम्यापि शानग्य पुनरन्य आथप इत्यनवस्था । अन्त्ये समनभनिः । गुणभुनशानम्यात्मसरपभूनशानरय प विजानीयवं तु 'एपमेय इन्युनिपिगंधः । किं ग भिन्न नानीयत्यागीशरेण पमिभूनम्यात्मपरपभूतमानम्र निगधयग्य मीमा निगश्रयनिशिंपज्ञान- मादिभिर्मायागादिभिः पिमपगढम । किन 'अनुभूनिरिनि रमाश्रयं प्रति वस- मानव पायचिटग्गुनी व्यवहागनगुप्यापादनापभायो मानारगनिविदायपर- नामा मरम्पोऽनुभरिनुगन्पनी परिगपा घटमा नानायीममममममामि पटमई मंदानि मरेपामान्ममाक्षिक प्रसिद्धः ( श्रीमा० पृ०३९१०९) इनि अन्धन बन्जानग्य माश्रय गाधिनं नन्गमत्र धार्मिभूनमान निगथय मी. तो विन्दं स्यात् । चि मिधारिदक्षणशानद्रयानीगा नभयानगर्नय- प्रनिनिमिगाभागानमन्दप मानार्थ वापनिः । कि च गुणभृत नमा- मनः पाभाविक नियं न च मग धर्मिणः गागारिमा नयाप नका. ना जाताभार मिदं पियर्थ पुनरमामयम्पभू दान मारनम् । 'मिनमाननं मग्न (10318।२८) नित्यपालगन्यापी नि. नानिमितानी ननंच गिला नं गुणानना घटी घटे गो गुण भरि महाग पीनर एयरपत्रिनपान गुणेनीप परत नात् । किन यदि गुणभूतानं धम्भिधानं पदयं दानमा ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । ९५ श्रुतेरभिप्रेतं स्याचहि निःसंशयमतिपत्तय उभयत्रक एव ज्ञानशब्दो न प्रयुक्तः स्यात् । तस्माद्धर्मभूनज्ञान पृथर, धमिभूतज्ञानं च पृथगिति भेदो न श्रुतिसंमतः । अथैकमेवेत्यस्यैकत्वसरयावच्छिन्नमित्यर्थश्वेत्तत्र धर्मर्मिभावः कल्पित इत्या- पतति । ततश्च धर्मधमिभावो वास्तविक इति त्वत्सिद्धान्तो विरुद्धः स्यात् । यत्तु 'संविदनुभूतिज्ञानादिशब्दाः संवन्धिशब्दा इति शब्दार्थविदः । न हि लोकवेदयो नात्यादरकर्मरस्याकतृकस्य चम अमा ज्ञानस्वरूप एष योगो दृष्टचरः। (श्रीभा० पृ० ४३ प०४) इत्युक्तं तत्तुन्छम् । तथा सति सस्पभूतझाने ज्ञानशब्दप्रयोगो न स्यात् । रूढया चेन्ममापि तथैव । निविशेषानुभूतिरेवात्मेति मागुक्तमेव । प्रयोगश्च सविदात्मा, अजडत्वात् । यन्नवं तन्नव यथा घटादि- रिति केवलव्यतिरेकी हेतुः । अजडत्व चानन्याधीनमाशस्वरूपत्वम् । यटदीपसुखादयश्च न भकाशस्वरूपाः । प्रकाशश्च तेषां ज्ञानधीनः । ज्ञातापि न प्रकाशस्वरूपः। प्रकाशश्च तस्य कल्पितज्ञानाश्रयत्वमूलमः। अतः सोऽपि नात्मा। किं तु ज्ञानरूप एवात्मा । ज्ञाता तु ज्ञानाश्रयत्वेन कल्पितो मानव्यञ्जकोऽह कार एव । एतेन 'स्वसत्ताप्रयुक्तमकाशत्वमिति चेत्तथासति दीपादिप्वनरा न्त्यम् । (श्रीभा० पृ० ४३ प० ८) इत्यादिग्रन्थेनाजडत्वस्य व्यारयान्तर कल्पयित्वा कृतं तत्खण्डन प्रत्युक्तम् । एवं च नानान्यहमित्येवमात्मविपयिणी मतीतिभ्रम एव । देहात्माभिमानवत एव प्रतिभासनाज्ञातृत्वं मिथ्यव । अनुभूतिः परमार्थतो निविपया निराश्रया च सती भ्रान्त्या झातृतयाऽप्रभासते रजततयेव शुक्तिः । यत्तु 'एतदयुक्तम् । तथासत्यनुभवसामानाधिकरण्ये नानुभविताऽहमर्थः मतीयेतानुभूतिरहमिति । पुरोवस्थितभारसरद्रव्यायासरतया रजतादिरिव । अन तु पृथगवभासमानवेयमनुभूतिरान्तरमहमय विशिनष्टि दण्ड इव देवदत्तम् । तथा ह्यनुभवान्यहमिति मतीतिः। तदेवमम्मदर्थमनुभूतिविमिष्टं भाशयन्ननुभवाम्यहमिति प्रत्ययो दण्डमाने दण्डी देवदत्त इनिमत्ययाविशेप पभूतानुभूतिमागावलम्पनः क्यमिव प्रतिज्ञायत ' (श्रीभा० पृ० ४४ प०५) इत्युक्त तदापातत.। न हि भ्रमराले 'अनुभूतिरहम् । इतिमतीत्यापादनं युज्यते । भ्रमाले अधिष्ठानस्य स्वरपेण प्रनोत्पभागात् । नयाऽनुभवसामाना धिकरण्येनानुभविताऽहमर्थः मतीयतेत्यप्ययुक्तम् । अधिष्ठानसामानाधिकरण्ये नबारोप्यस्यानुभवविशिष्टाइमर्थस्प मतीयमानत्यान् ! तथा पनुभवाम्यहमिनि पनीतावधिष्ठानभूनानुभूतियधिरप्येनानुभवितुम्हमर्यम्प प्रनागिरिनि क्या ·. अतामोदे- कमस्तीति तस्य स्वमझाश्याहंकारेण कथमभिव्यक्तिरिति वाच्यम् । यो- यमपि न नियमो यत्स्वप्रकाश्येन स्वस्य नाभिव्यक्तिरिति । अन्धकारावृतेऽ- पपरके केनचित्सूक्ष्मरन्ध्रेण प्रविष्टानां रविकराणां स्वाभिव्यङ्ग्यकरतलेनाभि- व्यक्तिदर्शनात् । यत्तु ' करतलप्रतिहतगतयो हि रस्मयो बहुलाः स्वयमेव स्फुटत रमुपलभ्यन्त इति तद्बाहुल्यमानहेतुत्वात्करतलस्य नाभिव्यञ्जकत्वम् ' (श्रीभा० पृ०४७१०८) इति तन्न । करतलस्य चिरधारणेऽपि रश्मिनाल्याननुभवात् । दमयो हि वाचपप्रत्यक्षविपयः। अतस्तद्वाहुल्यसत्त्वे तस्य वाहुल्यस्य प्रत्यक्षं स्यादेव। उत्तरोत्तरमसह्यता तु सूक्ष्मच्छिद्रद्वारा करतले रश्मीनां प्रवेशाधिक्येन भवति । अस्तु या बाहुल्यम् । तथापि वाहुल्यसंपादनद्वारव करतलस्य रश्न्यभिव्यजकत्वपक्षत- मेव । यत्तु 'अस्य संविद्रूपस्यात्मनोऽहंकारनिवाभिव्यक्तिः विरूपा । न तावदु- त्पत्तिः । स्वतःसिद्धतयाऽनन्योत्पायवाभ्युपगमात् । नापि तत्मकाशनम् । तस्या अनुभवान्तराननुभाव्यत्वात् ' (श्रीभा०पृ०४७५०११) इत्युक्तं तन्न । संविद्रूप- स्यात्मनोऽभिव्यक्तेरस्माभिरनभ्युपगमात् । मनोत्तिविशेपरूपस्य ज्ञानस्य चानुभ- वान्तगनुभाव्यत्वमस्त्येवेति तत्मकागनरूपा तदभिव्यक्तिः सुलभैर । यथाऽपवरके फेनचिद्रन्ध्रेण प्रविष्टा अपि सूर्यरश्मयो यावनिराश्रित्तास्तावन्न प्रकाशिता भान्ति, यथा वा शब्दतन्मानादयो निराश्रिता न प्राशन्ते किं तु साश्रया एर तथेदं मनोवृत्तिविशेषरूपं ज्ञानमपि । यथा च परतलं सयमेव सूर्यरम्या- श्रयो भूत्वा तरेव सयमभिव्यक्तं सत्ताप्रकाशयति तथा मन एवाहंकाररूपेण तारज्ञानाश्रयो भूत्वा नव ज्ञानेन स्वयमभिव्यक्तं सत्त-ज्ञानं प्रकाशयनि । तदिदमभिव्यक्तं ज्ञानं बोद्धगतं कल्मपमपनयति । पल्यपं चेदं न सर्वजगन्मूल- भूतभावरूपाज्ञानरूपम् । कि तु तम्या ये परिणामपिशेपा अल्पाल्पास्तच्य- लभूता इव येऽपियाविशेषाः सर्पाभासारणीभूतरज्मशानाढयस्तद्रूपम् । एतदविधाविशेषनिरासा रज्जुमानादिकं ज्ञानमपि मूलभृनभावरूपानान- परिणामविशेष एव । यथा स्वमान्तरस्थद्वितीपम्पमनिरासिका जागृतिरपि प्रथमस्वमान्तर्गत तद्वन् । तथा च यथा प्रधमस्वमान्तर्गनापि जागृनिर्द्रितीयम्सम निरासे समर्या तथा प्रातिभामिनगढन्तर्गतमपि मनोवृनिविशेषरूपं गंपियं ज्ञानमाधनिका येऽपिघायरल विशेषाम्ननिरासे समर्थमेव । तस्याम्य गरिरमा नस्यायमशार आधा भूत्वाऽभिव्यञ्जा इत्युक्तम् । स्वाश्रयतयाऽभि यञ्जन- मभियानां स्वभारः । यत्नु 'नायमभिव्य जगाना सभाषः । भट्टीपादिप दर्शनान्' (श्रीमा० पृ० ४८ ५०१९) इत्युक्तं नन्न । न हि प्रदीपो घटाराभि- व्यन्जाः। न प्रभा । नटुतं-- ·विशिष्टाद्वैनमतानुपपत्तिः। 'स्वस्यैव भासको दोप- स्वस्य चान्यस्य च प्रमा' इति । दर्पणादिरपि स्वात्मस्थतयैव मुखादीनभिव्यनक्ति । यत्तु ' न च दर्पणादि- मुखादरभिव्यञ्जकः । अपि तु चाक्षुपतेजःप्रतिफलनस्पदोपहेतुः । (श्रीमा० पृ० १८५०२१) इत्युक्तं तन्न । चाक्षुप्तेजःप्रतिफलनद्वारा मुखाद्यभिव्यञ्जकत्वस्या- क्षतेः । एवमहंकारस्य ज्ञानाश्रयत्वेन ज्ञानव्यञ्जकत्वाक्षातृत्वम् । जीवस्याप्यह- कारसांनिध्येनैवाहमर्थत्वं ज्ञातृत्वं च न तु वास्तविकम् ! आत्मा तु शसिमात्र- मैव । यत्तु ' अहंभावविगमे ज्ञप्तेन प्रत्यत्तवसिद्धिः (श्रीमा० पृ० ४९ ५०८) इत्युक्तं तन्न । ज्ञप्तावहंभावाभावेन स्वस्मै मकाशमानत्वाभावेऽप्यनन्याधीनम- काशस्वरूपत्वरूपप्रत्यक्त्वस्य विद्यमानत्वात् । किं चाईभावो नात्मनः स्वरूपम् । सुपुप्त्यादा व्यभिचारात् । सुपुप्ता मानस- त्वेऽप्यहमर्थाभावेन ज्ञानस्यनिराश्रयत्वान्न स्फुटम- सुपुप्तौ नाहंभावः तिभासः। न च सुपुप्तावहमर्थसत्त्वेऽपि विषयराहि- त्यान्न स्फुटं प्रतिभास इति वाच्यम् । ममाणाभा- वात् । अज्ञानरूपविपयस्य सत्त्वाच्च । अहमर्थस्य ज्ञानाश्रयस्य विपयानपेक्षत्वाच । झानं द्याश्रयविपयावपेक्षते न त्वाश्रयः साक्षाद्विपयमपेक्षते । किं च ज्ञानं प्रथमत आश्रयमपेक्षते ततो विषयमित्यनुभवाविषयसंवन्धात्प्रान्भासमान आश्रयः कथं विषयापेक्षप्रतीतिकः स्यात् । न च सुसोस्थितस्य 'सुखमहमस्वाप्सम्' इति परामर्शात्सुपुप्तावहमर्थः सिध्यतीति भ्रमितव्यम् । यतोऽनेन परामर्शेन परामर्श- कालेऽहमर्थत्वेन प्रतीतस्य जीवस्य सुषुप्तिकाले सत्त्वं सिध्येन तु तदानीमहमर्थ- स्वेन तस्य प्रीति सिध्येत् । शिखण्डिना जन्मान्तरे भीमवधाय तपस्तप्तमित्यु- क्ताबुत्तरस्मिञ्जन्मनि शिखण्डिस्वेन प्रतीतस्य पूर्वस्मिञ्जन्मनि तपश्चर्याकाले सत्त्व- मात्रं दृश्यते न तु तदानीं तस्य शिखण्टित्वम् । किं च 'न किंचिदहमज्ञासि- पम्' इति परामर्शन सुपुप्तिकालेऽहमर्थस्यापि प्रतीतिविपयत्वाभावः सिध्यति । न किंचिदिति कृत्स्नप्रतिपेधात् । यत्तु 'न किंचिदिति निपेधस्य कुत्मविपयो भवदभिमताऽनुभूतिरपि प्रतिपिद्धा स्यात् । (श्रीभा० पृ० ५० ५० ३) इत्युक्तं तन्न । अनुभूतेरपि सुपुप्तौ वैद्यत्वेन प्रतिपेध इप्यत एव । न हि सुपतावनुभूते- रनुव्यवसायविषयत्वमनुभूयते । न किंचिदिति निषेधो हि सामान्यमुखप्रत्तो घटादीन्हमर्थं ज्ञानमतानं चेति सर्वानेव ज्ञानविषयत्वेन निषेधति।सुपुती कस्यापि ज्ञानविषयत्वं नास्तीति यावत् । अत एवं 'मामप्यई न ज्ञातवान्। इत्येवमहमर्थ- स्यापि तदानीमननुसंधानं मतीयते । एतेन 'मामप्यहं न ज्ञातवान् । इत्यस्य ·१०० अवतामांदे- 'वर्णाश्रमादिविशिष्टस्पेण न वातान' इत्यर्थकल्पनया यथास्थंचिदुपपत्ती रामाननीयस्ता (श्रीभा० पृ० ५० ५० १४ ) परास्ता । एवं च 'सुपुप्तिस- मयेऽप्यनुसंधीयमानमहमर्थमात्मानं ज्ञातारममिति परामृत्य न किंचिददिपमिति पेटने तस्य प्रतिपिध्यमाने तस्मिन्काले प्रतिपियमानाया पित्तेः सिद्धिमनुवर्त- मानस्य ज्ञातुरहमर्थस्य चासिद्धिमनेनर न मिचिदहमोटिपमिति परामर्गेन साधयंस्तमिममर्थ देवानामे प्रियः साधयतु' (श्रीमा० पृ० ५० ५०४) इति ग्रन्येन कृत उपहासः प्रत्युत सस्योपदासाय भवतीति मुपियो विभावयन्तु । यत्तु 'सुपुप्तापात्माऽज्ञानसाक्षित्वेनास्त इति मायागादिप्रक्रिया । साक्षित्वं च साक्षाज्ञातृत्वमेव । न घजानतः साक्षित्वम् । आत्मसाक्षिोपपत्ति ज्ञातर लोस्वेदयोः साक्षीति व्यपदिश्यते न ज्ञान- मात्रम् । स्मरति च भगवान्पाणिनिः 'साक्षाद्र- टरि संज्ञायाम् । ( पा०सू०५।२।९१ ) इति साक्षाज्ज्ञातर्येच साक्षिश दम् । स चायं साक्षी जानामीति प्रतीयमानोऽस्मदर्थ एवेति कुतस्तढानीमहमों न प्रतीयेत । (श्रीभा० पृ० ५० ५०१९) इत्युक्तं तत्रोन्यते-सुपुप्तावात्माऽज्ञानसा- क्षित्वेनास्त इति सत्यमेव । परं तु तत्र साक्षित्वम् ' इदमज्ञानम् । इत्येवमज्ञान- विषयकानुसंधानवत्त्वरूपं नास्ति । किंतु 'न किंचिढवेदिपम् ' इत्येवरूपमेव । लोपे ह्यभावसाक्षी द्विविधो भवति । चत्रमैत्रयोर्वाकलहमारमभूत् । न फेनचि- त्योऽपि ताडित इत्यत्र 'चैत्रमैनयोकिरहमात्रमेतन्न कोऽपि कमपि ताडयति । इत्येवं वाकलहकाले ताडनाभावानुसंधाता देवदत्तादिस्ताडनाभावसाक्षी भवति । कचित्त्वेवं वाकलहकालेऽनुसंधानाभावेऽपि पावरहकाले 'अयममुं ताडयति' इत्येवं ताडनानुसंधानं नाभूत् । एतावतव साक्षी भाति । तथा सुपुप्ता ' इदम- ज्ञानम् । इत्येवमनुसंधानाभावेऽपि 'इदममुकम्' इत्येवं तदा कस्यापि विपयस्या नुसंधानं नास्ति । एतावतैव तस्याज्ञानसाक्षित्व सुपुप्तौ । यद्यपि मूलाज्ञानं भाव- रूपं तथापि तदज्ञानपरिणामविशेषस्य सुपुप्तिस्थस्यावरणशक्तिमत्त्वेनव सत्त्वा- दुक्तसाक्षित्व सूपपादम् । एवमज्ञानसाक्षित्वोपपत्तौ सुपुप्ता ज्ञातृत्वं नास्त्येवेति तदानीमहमर्थप्रतीतिर्दुरपपादव । मोक्षदशाया मुक्तौ नाहभाव विदेहमुक्तावहमर्थप्रतीतिः सुत। नास्त्येव । तत्र ज्ञातृज्ञेयभाव एव नास्ति कुतोऽहमर्थप्रतीतिः । जीवन्मुक्तदशाया तु यद्यप्यहमर्थो भासते तथापि स इतरदृष्टयेव । तदृष्टया तु भासमानोऽप्ययं जीवेऽहभावोऽहंकारसंवन्धमूलक एव न स्वाभाविक इति निश्च- यान्न तस्य वद्धस्येव वाधको भवति । रोकः सह व्यवहारस्तु लोरदृष्टयैव ·विशिष्टादनमतानुपपचिः। १०१ कर्तव्य इति तथा व्यवहारस्तेपाम् । ननु व्यवहार एव न संभवतीति चेकि कारणाभावाद्वा प्रयोजनाभावाद्वा तदसंभवं ब्रूपे । नाद्यः । प्रारम्पपर्मणो ज्ञाने- नाविनाशात्पूर्वसंस्कारानुरोधेन मरणपर्यन्तं बुद्ध्याग्रुपाधीनां सत्त्वात्। प्रयोजना- भावस्त्विष्ट एव । त्यापि लोरुसंग्रहायव केवलं कृपावशतया व्यवहारः । नन्वेवं जनकादीनां यथा व्यवहारो दृश्यते न तथा शुकादीनामिति कुतो भेद इति चेयथा वद्धप्वपि केचिदेव परेपा सन्मार्गदर्शकाः केचिदुदासीनाः केचिच प्रत्यु- तासन्मार्गदर्शका इति पूर्वसंस्कारानुरोधेन भेदो दृश्यते तथा मुक्तेष्वपि परणपर्यन्तं संस्कारस्याविनाशेन भेदो युक्त एव । ये च बद्धावस्थायामसन्मा- र्गदर्शकास्ते तत्त्वज्ञानानधिकारिण एवेति ज्ञानिपु जीवन्मुक्तेपु केचित्परपा सन्मार्गदर्शकाः केचिदुदासीना इत्येवं वैविध्यमेव । इत्थं च वामदेवादीनाम् 'अहं मनुरभवम् । इत्यादिरहंभाव उपपन्नो भवति । यथा बालानां भापयत्र तैः सह व्यवहारः प्रौढानां तथैव जीवन्मुक्तानामीश्वरस्य च लोकरीत्यैव व्यवहार इति 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः ' (छा०६ । ३ । २) इत्यादिश्रुतिपु, 'यस्मात्सरमतीतोऽहम् । (गी० १५ । १८ ) इत्यादिस्मृतिषु च प्रतिपादि- तोऽहंभावपूर्वको व्यवहार उपपद्यते । मुमुक्षुदशायामईभावपूर्वकसंकल्पस्तु न मोक्षदशायामहंभावसाधक इति माक् ( पृ० ९१ । १० ) उपपादि. तम् । एतेन 'मोतेऽहमाननवृत्तावात्मनाग एवं प्रकारान्तरेण प्रतिज्ञातः स्यात् । (श्रीमा० पृ० ५१ प०८ ) इत्यायुक्तमपास्तम् । यत्तु स च प्रत्यगात्मा मुक्तावप्यहमित्येव भकाशने स्वस्मै प्रकाशमानत्वात् ' ( श्रीभा० पृ. ५२ ५० १) इत्युक्तं तद्विदेहमुक्तो नैव संभवति । देहाधुपापित्यागेन ममाश्यमारभा- वस्यैवाभावात् । जीवन्मुक्तो तथाचेत्-अस्तु । किं तु तगापि परः सह व्यवहाराप परदृष्टयवाहंमागेल्लेखेन न तस्य पुनः संसारापादकत्वम् । विदेहमुक्ती तु न फयमपि भेदप्रतिभासः ॥ १४ शास्त्रप्रमाणकं या शास्त्रं प्रत्यक्षबाधकम् । असत्यादपि सत्या धीः शाखं स्वस्मिन्प्रवर्तते ॥ १५ ॥ 'नेह नानास्ति किंचन' (वृ० ४।४ । १९, मा० ४ । ११) इत्यादि- शासमप्येतदेव ब्रह्माइतं प्रतिपादयति। ननु भैठस्य सघाऽसत्त्वे मनिपायमनिपाद- कभावरूपं शिप्पशासिगादिभावरूपं च भेदं महादेत शास प्रमाणम् गृहीत्या प्रवृत्तं गात्रं स्वयमसन्मार्गगतमेव स्यादिति चेटम्नु । तथासति क्यं गावं प्रमाणं भो- ·अतामोदे- दिति चेदित्यम्-पथा चैत्रमैत्री प्रयागं गन्तुं प्रवृत्ती । तत्र चैत्रोऽग्रतो गतः पाधि मार्गधे भ्रमेण प्रयागागामिनाऽसत्येन मार्गेण प्रवृत्ती दूरं गतः । तं च दूरतो दृष्ट्वा तेनैव मार्गेण प्रवृत्तो मैत्रः केनचिन्मार्गज्ञेन 'नायं प्रयागगामी मार्गः । इत्येवं वोधितचत्रस्य सन्मार्गे प्रत्यानयनाय मंत्रः स्वयमसत्यत्वेन झातेनापि तेनैव मार्गेण गत्यन्तराभावात्प्रधाव्य चैत्रसमीपं गत्वा तमसत्यान्मार्गा- निवर्तयति तथाऽसत्येन मार्गेण गन्तुं प्रवृत्तान् न केवलं प्रवृत्तानपि त्वतीय दूरतरं गतान् वद्धाञ्जीवानसत्यान्मार्गानिवर्तयितुं शास्त्रं जीवप्रतिबोधनाय तत्समीपे गमनाय गत्यन्तराभावादसत्यमपि भेदं स्वयं गृहीत्वा जीवसमीपे समागत्य तान् प्रति बोधयति । उपदेष्टा हि तादृशो विरलः । यः स्वनिष्ठान दोपान् विख्याप्योपदिशति । अत्र हेतुस्तु दोपज्ञानेनोपदेश्यो दोपेप्वौदासीन्यं कृत्वाऽन्यं सर्व तदीयं मार्गमनुसरदिति । तथा प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावरूपं शिष्य- शासित्रादिभावरूपं च भेदं वस्तुतोऽसत्यमपि गृहीत्वा सन्मार्गमदर्शनाय प्रवृत्तं शास्त्रं स्वस्मिन्नसत्यत्वरूपं दोपं 'वेदा अवेदाः' (वृ०४।३।२२ )इति स्वमुखे- नैव प्रख्याप्याद्वतं बोधयति । तत्र हेतुर्मुमुक्षोः शास्त्रीयमार्गानुसरणम् । तत्त्वज्ञानिना तु शास्त्रमप्यसत्यत्वेन भावनीयमेव । अन्ययाऽद्वैतभावना स्थिरा न स्यात् । तथा च शास्त्रस्य मोक्षद्वारपर्यन्तमेव गतिर्न तु मोक्षावस्थायाम् । प्रमाणशिरो- मणेदस्येयं स्थितिस्तत्र का वार्ताऽन्येषां प्रमाणानाम् । सर्वेपी प्रमाणानां प्रमाणत्वं मोक्षद्वारपर्यन्तमेवेति । शास्त्रप्रमाणसिद्धं चैतदद्वतं युक्त्याप्यनुसृतं भवति । घटशरावादिविशेषाणां मृत्सामान्यपूर्वकत्वस्य लोके दृष्टत्यात्सर्वविशेषाणां मूल- भूतं निर्विशेषं ब्रह्म सिध्यति । तदेवं शास्त्रस्य निरस्तनिखिलविशेपवस्तुवोधित्वं निश्चितं भवतीति तेन सकलभेदावलम्नि प्रत्यक्षं वाधितं भवति । एतेन 'शास्त्रस्य निरस्तनिखिलविशेपवस्तुवोधित्वनिश्चये सति भेदवासनाथा दोप- त्वनिश्चयो भेदवासनाया दोपत्वनिश्चये सति शास्त्रस्य निरस्तनिखिलविशेष- वस्तुबोधित्वनिश्चयः ( श्रीभा० पृ० ५४ १० ११) इत्यन्योन्याश्रयापाद- नमसंगतं वैदितव्यम् । यत्तु 'यदि भेदवासनामूलत्वेन प्रत्यक्षस्य विपरीतार्थत्वं शास्त्रमपि तन्मूलत्वेन वृथा स्यात् ' (श्रीभा० पृ० ५४ १० १३ ) इति दोपा- पादनं तदयुक्तम् । मोक्षद्वारपर्यन्तमेव शास्त्रमामाण्यापेक्षणात्। पश्चाच्छास्त्रवयध्येऽपि नक्षतिः । किं च शास्त्रस्य भेदवासनामूलकत्वेऽपि न विपरीतार्थत्वम् । विपरी- नावं नाम वस्तुतोऽसत्यस्यार्थस्य सत्यत्वेन ज्ञापकत्वम् । यथा लौकिकस्य घटादिप्रत्यक्षस्य । शास्त्रं तु न किंचिदपि तथा शापयति । भेदवासना तु शास्त्रम- ·- विशिष्टाद्वैतमतानुपपतिः। नृत्यर्थमपेक्षते । प्रतिषाचप्रतिपादकमावसंवन्ध शिष्यशासित्रादिभावरूपसंवन्धं चान्तरेण शाखमवृत्त्ययोगात् । संबन्धमतीतेश्च भेदवासनामूलकत्वात् । तथा च शास्त्रस्य प्रवृत्त्यर्थमगत्या भेदवासनापेक्षत्वेऽपि न विपरीतार्थत्वम् । न च 'यः सर्वज्ञः । (मु० १ । १ । ९) इत्यादिश्रुते सत्यत्वेना- संमतसगुणब्रह्मज्ञापकत्वेन विपरीतार्थत्वमिति वाच्यम् । सगुणब्रह्मपतिपादक- श्रुतीनां निर्गुगनमज्ञापन एव तात्पर्यतः पर्यवसानात् । एकपदे निर्गुणब्राम- साक्षात्कारासंभवेन । 'असत्ये वर्मनि स्वित्या तत. सत्य समीहते इति न्यायेन प्रथमतः श्रुतीनां कर्मज्ञापने प्रवृत्तिः। ततः सगुणब्रह्मज्ञापने। ततो निर्गुणब्रह्मज्ञापन। नैतावता कर्मप्रतिपादनेन सगुणग्राममतिपादनेन वा श्रुतेर्विपरी- तार्थत्वम्।श्रोतृसुखबोधाय स्थूलारुन्धतीन्यायेन लोकानामपि तथा प्रवृत्तेदृष्टत्वात् । सगुणब्रह्मवादिनाऽपि 'अनं ब्रह्मेति व्यजानात् ' (ने०३।२) इत्यादिश्रुतरीदृश्येव गतिः शरणीकरणीया । न ह्यन्नं ब्रह्म कस्यापि दैतप्रत्यक्ष शास्त्रबाध्यम् संमतम् । एवं च दोपमूलत्वेन संभाव्यमानान्य- थासिद्धिप्रत्यक्षमनन्यथासिद्धन पश्चादुपस्थिति- केन परेण चातशास्त्रेण वाध्यते । यत्तु दोपमूलत्वे ज्ञाते सति परत्वमकिंचि- करम् । रज्जुसर्पज्ञाननिमित्तमये सति भ्रान्तोऽयमिति परिज्ञातेन केनचिन्नाय सो मा भैपीरित्युक्तेऽपि भयानिवृनिदर्शनात् । शास्त्रस्य च दोपमूरत्वं श्रवणवेला यामेव ज्ञातम्' (श्रीभा०पृ०५४५०१८) इनि तन्न । भेदानापनेकविधत्वेन शास्त्र स्त्रोपनीच्यभेदेतरान् सर्वान् भेदान दूरीकर्तु मभवत्येव । शास्त्रोपजीव्यभूतो भेद- रित्वतरादूरीकृत्य सद्यः स्वयमेव निवर्तते । वेदा अवेदाः (१०४।३।२२) इति शास्त्र एवोक्तत्वात् । यथा कलुपनले स्वच्छतासंपादनाय प्रक्षिप्तं क्ता रजों मलेन सह स्वयमधो गच्छति तद्वत् । न हि मार्गदर्शकेन सर्वथा निर्दष्टेनव भाव्यमि- त्यस्ति कश्चिनियमः । पढ्गुरपि वधिरोऽपि चान्धस्य मार्गदर्शको भयति । मल. विशेषेणैव क्तकरजसा जलस्यो मलो दूरी कियते । तथा चोपदेशस्योपदे श्यार्थविषयेऽभ्रान्तत्वमपेक्ष्यते । न तु सर्वरिपये तदावश्यम् । भ्रमश्चाने- कविधो दृश्यते । स्यादिविरहसर्वस्वापहारपिशाचावेशपिताठीनां निमित्ता- नामनेकत्वात् । तन पित्तनो भ्रमो न वस्तुविपयरः किं तु तद्गतरूपरिपयरः। पीतः शड्स इति भ्रमो हि न शड्सविषयपः किं तु तदीयपीतरूपविषयक एव । तथा च पित्तजभ्रमवता भ्रान्तोऽयमिति परिशतेनापि रेनचित् 'नायं सपा मा भैपी: । इत्युक्ते भयनिवृत्तिश्पत एव । वस्तुविपचे तस्याभ्रान्तन्यान् । एवं - ·अतामोदे- चाद्वैतशास्त्रं प्रवृत्ती भेदापेक्षमपि प्रतिपाघातविपये निर्दुष्टत्यात्ममाणभावमईति । स्मृतीतिहासादिपुरुपवचसा मूलप्रमाणभूतायाः सृष्टयादा परमेश्वरेण स्मर्यमाणाया अनादिसिद्धायाः श्रुतेर्दोपलेशोऽपि न संभवति । प्रत्यक्षं तु संभाव्यमानदोपम् । रज्जुसर्यादौ तथानुभवात् । रामानुनीयरप्येवमेव स्वीकार्यम् । इतरथा चिदचितोः परमात्मशरीग्वं श्रुतिप्रतिपादितत्वेन तेषां संमतमपि प्रत्यक्षेण तथाऽननुभवात्कथं विश्वसनीयं स्यात् । तथा तैः सर्वत्र सत्ख्यात्यङ्गीकारादसतः प्रतीत्यर्थं यद्यपि दोपानपेक्षा तथापि रज्जुसर्पादिमनीतो सतो रज्ज्वादेः प्रतीत्यभावो दोपमूलकस्तै- रुक्त एवेति प्रत्यक्षं संभाव्यमानदोपमित्यपि तेपां संमतमेव । एतेन 'अपि चेदं शास्त्रमसंभाव्यमानदो प्रत्यक्षं तु संभाव्यमानदोपमिति केनावगतं त्वया' (श्रीभा० पृ० ५५ ५० १) इत्याधुक्तमपास्तम् । उभयोः समत्वात् । तदु- क्तमभियुक्तः- ' यचोभयोः समो दोपः परिहारोऽपि तत्समः । नैकरतत्र नियोक्तव्यस्तागर्थविचारणे' इति । तदेवं प्रतिपाद्यविपये लेशनोऽप्यसंभाव्यमानदोपेण शास्त्रेण प्रतिपादि- तमंद्रुतमेव तत्त्वं पर्यवसाने यद्यपि सिद्धं तथापि मोक्षद्वारपर्यन्तं भेदभ- तिभासस्य सत्त्वेन तावत्पर्यन्तं व्यावहारिकः प्रमाणप्रमेयभावोऽवापित एव । शास्त्रविपयस्य सदद्वित्तीयस्य ब्रह्मणः पवाचनवाधादर्शनेन निर्विशेपानुभूति- मात्रं ब्रामव तु परमार्थः। यतु 'एतदयुक्तम् । अवाधितस्यापि दोपमूल- स्यापारमार्थ्यनिथयात् । (श्रीभा० पृ० ५५ ५० १४ ) इत्युक्तं तत्र शास्त्रस्य कया विधया दोपमूलत्वं केन वा प्रकारेण नस्य मामाण्यं तत्सर्वमनुपदमेवोक्त- मिति न पुनरिहोच्यते । एतेन 'विवादाध्यासितं ब्रहम मिथ्या विद्यावदुत्प मज्ञानविषयत्वात्मपञ्चवत् । ब्रह्म मिथ्या मिथ्याज्ञानविषयत्वात्मपञ्चयत् । ब्रह्म मिथ्याऽसत्यहेतुजन्यज्ञानविपयत्त्वात्मपञ्चवदेव ' (श्रीमा०पृ०५५१०२१) इत्येवमुक्ताःप्रयोगाः मत्युक्ताः। तोरप्रयोजकत्लायभिचारित्वाच । असत्यादपि सत्यप्रतीतोंके दर्शनात् । स्वामं इस्त्यादिज्ञान- असत्यादपि सत्यप्रतीतिः मसत्यमपि परमार्थशुभाशुभमतिपत्तः कारणं भवति । यत्तु ' स्वामज्ञानस्यासत्यत्वाभावात् तत्र हि विपयाणामेव मिथ्यात्यम् । तेपामेव हि बाधा दृश्यते न ज्ञानस्य (श्रीमा० पृ० ५६ ५०६) इत्युक्तं तन्न । स्वामस्य हस्त्यादिमत्यक्षवानस्य जागृतावभावान् । प्रतिबुद्धो हि सामान्दस्त्यादीन्स्वामं हस्त्यादिभत्यसमान " ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। वा स्मरत्येव केवलम् । न त्वनुभवति । यद्यपि स्वप्ने नायमानं मानं स्मरणात्मकमेव जागृतिस्थस्मरणस्येव स्वामज्ञानस्यापि संस्कारसापेक्षत्वात् । तथापि तरस्मरणं भिन्नम् । जागृतावनुभूतार्थस्य स्वामार्थस्य वा जागृती जाय- मानं च स्मरणं भिन्नम् । उभयोः स्मरणत्वेन साम्येऽपि स्वामज्ञानं स्मरणात्मक तदानीं स्मरणत्वेन न प्रतीयते । जागृतौ जायमानं स्मरणं तु स्मरणकालेजप स्मरणत्वेन प्रतीयत इति विशेषात् । तथा च स्वामज्ञानस्य जागृतावभावादसत्य- त्वमेव । रामानुजीयैः स्वप्ने प्रत्यक्षज्ञानस्यैव स्वीकाराच । किंच स्वामं ज्ञानं न झानत्वेन शुभाशुभप्रतिपत्तिहेतुः । किं तु तत्तद्विपयविशेषसहितत्वनैव । तादृशं विषयविशेपसहितं च तज्ज्ञानं जागृतौ न दृश्यत इति सुतरामसत्यमेव । किंच स्वामज्ञानस्य सत्यत्वे तस्यासत्येभ्यः स्वामहस्त्यादिभ्य एवोत्पचेरसत्यात्सत्य- प्रतीतेरवर्जनीयत्वमेव । यत्तु 'हस्त्यादीनामभावे फयं तद्बुद्धयः सत्या भवन्तीति । नैतत् । युद्धीनां सालम्बनत्वमात्रनियमात् । अर्थस्य प्रतिभासमानत्वमेव ह्यालन्धनत्वेऽपेक्षितम् । प्रतिभासमानता चास्त्येव दोपयशात् । स तु घाधितोऽसत्य इत्यवसीयते । अघा- पिता हि बुद्धिः सत्यैव । (श्रीमा० पृ० ५६ प० १६) इत्युक्तं तन्न । साल- म्बनत्वमापनियमादित्यत्र सालम्वनत्वं न साश्ररत्वं तवाभिमतम् । बुद्धः साथ- यत्वोपपादनस्य विपयमतिभासानपेक्षणात् । त्वया त्वर्थस्य प्रतिभासमानत्यमेव • ह्यालम्वनत्वेऽपेक्षितमित्युच्यते । किंच सालम्बनत्वमाननियमादित्यत्र मात्रपदेन सविपयत्वं व्यावयते न वा । आये 'न च निविपया संवित्काचिदस्ति । अनु- पलब्धेः। (श्रीभा० पृ० ३६ ५० १०) इति त्वदुक्तिविरोधः । अन्त्ये 'हस्त्यादीनामभावे कथं तबुद्धयः सत्या भवन्ति । इति प्रश्नस्योत्तरमेतन घटते। अथ सालम्बनत्वं सविषयत्वमेवेति चेत्सालम्बनत्वमात्रनियमादित्यत्र मात्रपदेन साश्रयलं व्यावय॑ते विपयसत्यत्वापेक्षा वा च्यावय॑ते । आये 'संविनाम फाचि- निराश्रया निविपया वा-त्यन्तानुपलब्धर्न संभवति । (श्रीमा० पृ० ४० ५०४) इत्युक्तिविरोधः । अन्त्ये सत्यस्यार्थस्पाभावेऽप्यर्थप्रतिभासमात्रेण बुद्धः सविप यत्वं चेत्स मतिभासः सत्योऽसत्यो वा । आयेऽसत्यादर्यात्सत्या प्रतीतिरड़ी. कृता स्यात् । विपयस्य प्रतीनिकारणत्वानङ्गीकार स्वसत्यपि घटाढी सदा घा- दिशानं स्यात् । अन्त्ये त्वसत्यात्मतिभासात्सत्या शुभाशुभमतिपत्तिहेतुभूता बुद्धि- रङ्गीकता स्यात् । किं च ' अर्थस्य भतिभासमानत्वमेव ह्यालम्बनत्वेऽपक्षितम् । (श्रीमा०पृ०५६५०१८) इत्युक्तिर्न संगच्छते । यतः प्रतिभास एवं बुदिर्न तु ·अद्वतामोदे- तदातरिक्ता काचित् । अनुपलब्धेः। किं च 'स तु बाधितोऽसत्य इत्यवसीयते' (श्रीमा० पृ० ५७ ५० १) इत्यक्तिः सरयातिवादिनस्तव मते न संगच्छते । असत्यात्सत्यमतिपत्चरिदमपरमुदाहरणं रेखाल्पादसत्यादक्षरात्सत्याक्षरमति- पत्तिदृश्यते । यद्यपि रेखा सत्यव तथापि न सा रेखात्वेन वर्णनुद्धिहेतुः । कि तु वर्णात्मकतयेव । वर्णात्मता त्वसत्यैव । यत्तु 'वर्णात्मताया असत्याया उपायत्वायोगात् । असतो निरुपारयस्य छुपायत्वं न दृष्टमनुपपन्नं च ' (श्रीभा० पृ० ५७ ५० ५) इत्युक्तं तन्न । असत्यस्योपायत्वायोगे कश्चिद्धेतुरस्ति न वा। न चेकिं तया केवलोक्तया । अस्ति चेत्को हेतुः । काप्यदर्शनं हेतुश्चेन्न । अव दर्शनात् । स्वमे च तथा दर्शनस्यानुपदमेवोक्तत्वात् । 'न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम' इति न्यायेनानुपपत्तरप्यभावात् । नन्वत्रासत्यादेव सत्या प्रतिपत्तिर्जातेति कथं निश्चि- तमिति चेत्~-असत्यान्नव जातेति निययस्त्वयापि कथं कृतः । तस्मादन तया- दर्शनविषय एवं वादः प्रस्तुत इति ‘असतो निरुपाख्यस्य पायत्वं न दृष्ट- मनुपपन्नं च ' इत्युत्तरं न संगतं भवति । निरपाख्यमपि शशशृङ्गादि तत्कल्प- नाया हेतुर्भवत्येव । अथ 'पिण्डविशेपे देवदत्तादिशढसंकेत्वचक्षुह्यरेखा- विशेपे श्रोत्रग्राह्यवर्णविशेपसंकेतवशाखाविशेषो वर्णविशेपवुद्धिहेतुरिति सत्याटेच सत्यप्रतिपत्तिः । रेखायाः संकेतस्य च सत्यत्वात् । (श्रीभा० पृ० ५७१०११) इत्युच्यते ताई ' अयं कवणोऽयं खवर्णः' इत्या रेखाविशेषे वर्णतादात्न्यानुभव- विरोधः । किं च पिण्डविशेपे देवदत्तादिशब्दसंकेतवदिति पदुक्तदृष्टान्तेऽप्य सत्यात्सत्या प्रतिपत्तिररजनीया । यतो देवदत्तादिशन्दाः शन्दस्वरूपेण सत्या आप तत्तत्पिण्डविशेपनादात्म्यतयाऽसत्या एव । तादृशा एव ते तत्तत्पिण्डविशेपरोपका भान्ति । अन्यथा फिमिति घटपदान पटमति- पतिः। अस्मात्पदादयमों योद्धव्य इतीघरसकेतोपि शदार्थयोस्तादात्म्यारोपा- भिप्रायक एव । भगवान्पाणिनिराप ‘वृद्धिराद' (पा० सू० १ । १ । १) इत्यादिसज्ञासूत्रेषु शब्दार्ययोः सामानाधिकरण्येन प्रयोगं पुस्तादात्म्यारोपमेवा- भिप्रति । लोो च फविधिशादिशलोचारणे मुख रसोत्पादो दृश्यते । यद्यपि यहिशब्दोचारणे मुखं न दाते तथाप्यारोपिनस्यार्थरियामारित्वनियमाभा- aar: । शब्दनित्यत्ववादिनचोचारिताद्ध्वनिविशपादसत्याउदानित्यश दशनिपत्ति मन्वाना असत्यात्सत्यमनिपत्ति स्त्री कुन्त्येिव । यतु 'रेसागायादापि सत्यापयद्धिः साम्यानपन्धना' (श्रीभा० पृ० ५७ प०१५) इत्युक्त रेखागय मार्ग राज्यगाय पोषान् कांगतत्सदृश इन्युपदिशति । पश्चि- ·विशिष्टाईतमतानुपपात्रीः । १०७ चार्य गवय इत्युपदिशति । तत्र द्वितीयेऽसत्यात्सत्यप्रतिपत्तिरस्त्येव । मवय- तादात्म्पविशष्टरेखाविशेपस्यासत्यत्वात् । किंचन शास्त्रस्य गगनकुसुमवदसत्यत्वम् । पागद्वैतज्ञानात्सद्बुद्धिवोध्यत्वात् । उत्पन्ने तत्त्वज्ञाने हासत्यत्वं शास्त्रस्य । न तदा शाम्नस्य न तुन्छत्वम् शास्त्रं निरस्तनिखिलभेदचिन्मात्रब्राह्मज्ञानोपायः । यदोपायस्तदाऽस्त्येव 'शास्त्रमस्ति' इति बुद्धिः । यत्त्वेतदुपन्यस्य 'नवम् । असति शास्त्रेऽस्ति शास्त्रमिति बुद्धमिथ्यात्वात् । ततो मिथ्याभूतशास्त्रजन्यज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तद्विपयस्यापि ब्रह्मणो मिथ्यात्वम् । (श्रीमा० पृ० ५८ ५०६) इत्युक्तं तन्न । यथा 'स्वमे हि विपयाणामेव मिथ्यात्वम् । नेपामेव हि बाधो दृश्यते न ज्ञानस्य' (श्रीमा० पृ०५६५०६) इति ग्रन्थेन विपयाणामसत्यत्वेऽपि तद्विपयकज्ञानस्य सत्पत्वं त्वयवोक्तं तयार शास्त्रस्यासत्यत्वेऽपि शास्त्रमस्तीति ज्ञानस्य सत्यत्वमेव स्यात् । मिथ्याभूतझानवि- पयत्वेन ब्रह्मणो मिथ्यात्वापादनमपि न युक्तम् । न हि ब्रह्म करिमश्चिदपि ज्ञाने विपर्यंभूतं भवति । निराश्रयनिर्विषयनिर्विशेपानुभूतिमात्रं हि ब्रह्म । शाखं तु दूरत एव स्थित्वा केवलं तादृशब्रह्मस्वरूपप्रकाशमार्ग प्रदर्शयति । न तु स्वजन्यज्ञाने ब्रह्म विषयी करोति । मार्गथाविधानिरासोपायः । सोपाधिक ब्राह्मणः शाब्दं यत्परोक्षज्ञानं तादृशपरोक्षज्ञानादिकश्यायमुरायः । शाखं तत्मद- शित उपायश्चेति द्वयं मिथ्याभूतमप्यविद्यानिरासे समर्थमेव । अविद्याया अपि मिथ्याभूनत्वात् । कण्टकेन कण्टकोन्मूलनवत् । एतावतव शास्त्रस्य प्रामाण्यमिति मागुक्तमेव (पृ० १०२)। या च ' यथा धूमबुद्धया गृहीतवाप्पजन्यानिशानाय मिथ्यात्वेन तद्विपयस्याग्नेरपि मिथ्यात्वम् ' (श्रीभा०पृ०५८१०९ ) इत्येवं दृष्टा- न्तोक्तिः साप्यसंगता । अमिझाने हि न धूमः करणम् । किं तु धूमझानम् । अनुमायां ज्ञायमानं लिहं तु करण न हि ' (भाषा परि० ६७) इत्युक्तत्वात् । लिङ्गमानं च हेतुनावच्छेदकमकारकं ज्ञानम् । तच धूमैनाग्न्यनु- मिता हेतुतावच्छेदकीभूतधूमत्वप्रकारकं ज्ञानम् । धूपत्वप्रकारकं ज्ञानंच यदि घूम- विशेष्य तर्हि तत्सत्यमवेत्यत्र न विवादः । यदि चाप्पविशेष्यकं तपि तदस- त्यमिति त्वया सरख्यातिवादिना वतुमशक्यम् । धूमसहो याप्पे धूमांगाना वन्मते विद्यमानत्वात् । किं च 'विषयेन्द्रियादिदोपजन्यं रज्ज्यादा सादिवि- जानं सत्यमेव भयादिहेतुः (श्रीया० पृ ५६ ५० ११) इति वदता त्वया वाप्पेपि जायमानं धूमझानं सत्यमेवेति वक्तव्यम् । तथा च धूपदानस्प सत्यत्वे ·काष्ठाभूतं ब्रह्म कथं तेन वाधितं भवेत् । सामान्यरूपत्वे तु ब्रह्मव तदिति १०८ अद्वैतामौदे- कथं तदगिज्ञानासत्यत्वस्य कारणं भवेत् । कयंतरां तद्विपयाभूताग्न्यसत्यत्वे हे- तुर्भवेत् । अग्नेरसत्यत्वं च न तज्ज्ञानासत्यत्वेन ज्ञायते । 'प्रतीतिकालेऽपि तन्नासीत् । इत्येवं यत्र पवादाधो दृश्यते तत्र तद्बाधितं वस्त्वसत्यं भवति । अतो वाधितोऽनिरसत्य इति निश्चीयते । एवं गुदिना कस्मिश्विदर्थ उपदिष्टे शिप्यादिनाऽज्ञातेऽपि 'ज्ञातोऽर्थः' इत्येवमनुव्यवसायरूपा प्रतीतिर्यत्र शिप्यादेर्भ- वति, पश्चाच्च पुनरुपदिष्टे 'इदानीमयमर्थो ज्ञातो न तु पूर्वम् । इत्येवं पश्चात्मती- तिर्भवति तत्र पूर्वज्ञानं 'ज्ञातोऽर्थः' इत्येवमनुव्यवसायविषयीभूतं प्रतीतिकालेऽपि पथावाधदर्शनादसत्यं भवति । रज्जुसादिस्थले सर्पज्ञानं तु स्वरूपमात्रेण सत्यमेव । विपयवैशिष्टयेन त्वसत्यम् । प्रागुक्तस्थले 'ज्ञातोऽर्थः' इत्येवमनुव्यव- सायरूपं ज्ञानमप्येवमेव । तथा च ज्ञानं कचित्स्व- द्विविधमसत्यत्वम् रूपेणवासत्यं कृचिच्च स्वरूपेण सत्यमपि विपयवै- शिष्टयेनासत्यमिति द्विविधमसत्यत्वम् । धूमबुदया गृहीतवाप्पजन्यानिज्ञानस्य तु स्वरूपेण सत्यत्वादिषयवैशिष्टनवासत्यत्वं वक्त- व्यम् । विषयवैशिष्टयेनासत्यत्वं च विषयासत्यत्वमूलकम् । तथा चानिज्ञानास- त्यत्वमग्न्यसत्यत्वमूलकमिति न तदग्न्यसत्यत्वमग्निज्ञानासत्यत्वमूलकम् । अन्यो- न्याश्रयापातात् । तथा च 'अग्मिज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तद्विषयस्याग्नेरपि मिथ्या- त्वम् ' (श्रीभा० पृ० ५८ ५० ९) इत्युक्तिरसंगता। यत्तु शास्त्रविषयस्य सदद्वितीयस्य ब्राह्मणः पश्चात्तनवाधादर्शनेन निर्वि- शेपानभूतिमात्रं ब्रह्मैव परमार्थः' इत्यद्वतत्रादिमतं खण्डयता ' पश्चात्तनवाघादर्शनं चासिद्धम् । शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्येन तस्यापि वाधदर्शनात् (श्रीमा० पृ०५८ ५०१०) इत्युक्तं तन्न । इदं वाक्यं नापौरुपेयम् । श्रुतावदर्शनात् । पौरुपेय- वचसां प्रामाण्यं तु श्रुतिमूलकमिति प्रमाणाध्याये जैमिनिना प्रतिपादितम् । तथा चैतदर्थिका श्रुतिर्यावन्न प्रदर्श्यते तावदेतवाक्यं कथमिव प्रमाणं भवेत् । स्वयमप्रमाणं च तच्यासमतिपादितमद्वितीयं ब्रह्म बाधितुं न प्रभवति । किं च शून्यपदार्थो भावरूपोऽभावरूपो वा । आधेऽपि विशेषरूपः सामान्यस्पो वा । विशेषरूपत्वे द्रव्यगुणादीनां सर्वविशेषाणां सामान्यपूर्वकत्वात्सर्वसामान्यपरा- नाममात्रे विवादः । अभावरूपत्वे तु तन तत्त्वशब्दोक्तिरसंगता । तदेव हि तत्त्वं यदस्तीति वक्तुं शक्यते वाषितं च न भवति । शून्यमस्तीति वक्तुं शक्यते चद्भावरूपत्वमेव स्यात् । किं च 'शून्यमेव तत्त्वम् इति वाक्यं स्वेनैव स्वयं ·न क्षति. विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । १०९ बाधितं भवति न वा । आधे बाधितेनानेन वाक्येन कथं ब्रह्म बाधितुं शक्यते । ननु यत्र वस्तुभूतार्या रज्जो सर्पभ्रमो जातः । ततो नायं सर्पो भूदलन- मेतदिति भ्रमः । ततो नेदं भूदलनं किं तु रज्जुरेपेति ज्ञानमभूत्तत्र वाधितेनापि भूदलनेन यथा सो वाध्यते तथा बाधितेनाप्यनेन वाक्पेन ब्रह्म बाधितुं शक्यत इति चेन्न । वैपन्यात् । वाधकालं हि बाधकमवाधितमेवापेक्ष्यते । सर्पवाधकाले भूदलनं न वाधितमिनि तदा भूदलनेन सर्पो वाधितुं युज्यते । अनय रीत्या आत्मा वा अरे' इत्यादिशात्र मिध्याभूतमपि तत्त्वज्ञानमार्गोपायम- दर्शनकाले न बाधितमिति तन्मार्ग योधयितुं समर्थमेव । अत्र तु 'नून्यमेव तत्त्वम् इति वाक्यं स्वयं स्वेनैव वाधितमिति ब्रह्मवाधकालेऽपि तदाधितमेव भव- तीति न कथमपि तेन ब्रह्म बाधितुं शक्यते । नन्वेवं 'नेह नानास्ति किंचन' (वृ० ४ । ४ । १९, का० ४।११) इति वाक्यमपि स्वयं स्वेनैव वाधितमिति न तेन शास्त्रस्य स्वस्मिन्प्रवृत्तावपि मपञ्चो वाध्यतेति चेन्न । नेदं वारयं कस्यचि- दाधकम् । किं त्विह यत्किंचिदृश्यते तदात्मभिन्नं नास्तीति वाध्यते । आत्माधिष्ठानकं सर्वमात्मन्येव प्रतिभासत इति यावत् । तथा च नेह नानति वाक्यस्य स्वस्मिन् प्रवृत्तावपि प्रातिभासिकलं तस्य स्यान शशशृङ्गवत्तुच्छत्वम् । अतस्तत्मपञ्चस्य प्रातिभासिकत्ववोपने समर्थ- पेव । अथ शून्यमेव तत्त्वमित्यनेनापि प्रातिभासिकत्वमेव योभ्यत इति चेत्चद- संमतमायावादापातः । तुच्छत्वमुच्यते चेत्स्वस्यापि तुच्छत्वं स्यादिति न तद्वाक्यं ब्रह्मवाधने समर्थम् । अर्यतद्वाक्यं स्वयं स्वेन न वाध्यत इति द्वितीयः पक्षः स्वी क्रियत इति चेदापाभावे को हेतुः । आत्माश्रय इतिचेद्भ्रान्तोऽसि । यत्र वाक्यार्थोपयोगिनी वाक्यस्य प्रवृतिस्तत्र स्वस्य स्वस्मिन्मवृचिरात्माश्रयान भवति । प्रवृत्तिर्हि वाफ्यार्योत्तरभाविन्येव । ततथ वावयार्थोपरं स्वस्य स्वस्मि- जातापि प्रवृत्तिः कथं वाक्यार्थोपयोगिनी भवेत् । वाक्यार्थस्य प्रवृत्तेः पूर्वमाव- श्यकत्वेनात्माश्रयदोपग्रस्तत्वात् । अतस्तर सा निष्फलंच अत एव व्याकरणेs- शुदित्सूत्रस्य न स्वस्मिन्प्रवृत्तिः। अशुदित्सूनं दि संज्ञाशास्त्रम् । संज्ञाशासस्य च प्रवृत्तिाक्यार्थोपयोगिन्येव । यत्र वन्यतिचिदोधयितुं प्रवृचिन तु वापया- योपयोगिनी तत्र वाक्यार्योत्तरं जायमानायाः नवृत्चरन्योर स्वस्मिन्नप्युपयोगसं- भयोऽस्तीति प्रवृत्निारंव । अन्यस्पेव तस्याप्युद्देश्यतावच्छेदयामानात्याविशे- पात् । अत एव घ्याकरणे भगवता पाणिनिना ससनुपी रः, (पा० ०८ ·अद्वैतामोदे- २। ६६ ) खरवसानयोर्विसर्जनीयः, (पा० सू० ८।३ । १५) प्रत्ययः (पा०सू०३।१।१) इत्यादीनां सूत्राणां स्वस्मिन्नेव प्रवृत्तिः कृता । अनयंव रीत्या स्वाध्यायोऽध्येतव्यः । 'नेह नानास्ति किंचन' (वृ० ४ । ४ । १९ का० ४।११) इन्यनयोः श्रुतिवाक्ययोः स्वस्मिन्मवृत्तिर्भवति । फिंच शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्येन स्वस्य बाधाभावे शून्यव्यतिरिक्तमेतदेव वाक्यमवशिष्टमस्तीति शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्यार्थो विरुद्धः स्यात् ॥ १५ ॥ यत्तु 'एकविज्ञानेन' (श्रीभा० पृ० ५८ प०१७) इत्यादिना ग्रन्थेन 'सदेव सोम्य ' (छा०६।२ । १) इत्यादिश्रुतीनां सविशेपार्थप्रतिपादकत्वं साधितं तत्रोच्यते- सदेव सोम्याथ परा सत्यं ज्ञानमथापि च ॥ सविशेपब्रह्मपरा नैताः श्रुतय ईरिताः ॥ १६ ॥ 'सदेव सोन्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ' (छा० ६।२११) इति च्छान्दो- ग्योपनिपदि पठ्यते । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते । (मु०१।१।५) इति मुण्डकोपनिपदि पठ्यते। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (ते० २११ । १) इति तैत्तिरीयोपनिपदि पठ्यते । तत्र सदेवेति श्रुतौ सदेयेति श्रुतेर्निविशेषः- सदित्यनेनास्तितामात्र वस्तूच्यते । यदपेक्षया र्धकवम् किंचिदपि सामान्यं यत्र सामान्यस्य परा काष्ठा तत्स्वरूपं हि तत् । अत एवेदृशं तादृशामिति पक्तुमशक्यम् । अत एव च तदत्यन्तसूक्ष्मं निर्विशेषं सर्वगतम् । इदं दृश्यमान- मखिलं जगदन उत्पत्तेः पूर्वं सदेवासीदित्यादिर्थः । इदमग्र आसीदित्युक्या जगतः प्रागवस्थाऽनया श्रुत्या योध्यते । नन्विदं जगदुत्पत्तेः मागवस्थापन सच्छन्दवाच्यं वस्तु किमामवायवा तदन्यत् । आधे तस्यैवायं जगद्रूपेण परि- णाम इत्यात्मनो विकारित्वापत्तिः । अन्त्ये 'आत्मा वा इदमेक एवान आसीद' (ऐ० ११ १) इत्यनेन 'ब्रह्म वा इदमा आसीत् । ( वृ० १ १ ४ । १०) जगदुत्पत्तेः भागवस्थाबोधकेन श्रुत्यन्तरेण सह समानार्थत्वं न लभ्यते । तत्र यात्मशब्दो ब्रह्मशब्दचोपात्तः । तदनुरोधेनात्रापि सच्छब्दे- नात्मव ग्रहीतुमुचित इति चेदुच्यते—' आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ' (ऐ०१।१ ) इति 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ' (वृ० १ । ४ । १०) इति च स्पष्टतरं प्रतिपादयन्ती श्रुतिश्ठान्दोग्ये सच्छन्दमात्मार्थकमेव प्रयोक्तुम- तीति निर्विवादम् । आत्मनो विकारित्वं तु नापादनीयम् । स वा एष महा- इत्यनेन च ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १११ नज आत्माऽजरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म (वृ० ४ । ४ । २५) इति श्रुत्याऽऽत्मनो निर्विकारत्वप्रतिपादनात् । श्रुत्येकशरणश्च यथाथुत्येव सर्व स्वीकार्यम् । ननु श्रुतिरपि मियो विरुद्धमर्थं कथं ब्रूयात् । विरोधे भासमाने त्वन्यतरा गाणार्थमतिपादकतया नेया। तत्र निर्विकारत्वश्रुतिगींणार्थकतया नेतुं न शक्यते । विकारित्वेऽनित्यत्वादिदोपप्रसङ्गेन 'नित्यो नित्यानाम्' (श्वे०६।१३) इत्यादि- बहुश्रुतिव्याकोपापत्तेः । किं तु निर्विकारत्वश्रुत्यनुरोधेनात्मनो जगदुपाटानकार- णत्वश्रुतिौणार्थप्रतिपादिका भवतु । साक्षाजगदुपादानकारणं सूक्ष्मं प्रधानम् । तद्द्वारा परमात्मा जगदुपादानकारणमिति 'यतो वा' (ले० २ । १ । १) इत्या- दीनां जगदुपादानकारणत्वप्रतिपादकश्रुतीना तात्पर्यम् । न च साक्षाजगदु- पादानकारणस्य सूक्ष्मस्य प्रधानस्य परमात्मना सह फः संपन्यो येन तदारा परमात्मा जगदुपादानकारणमित्युच्यत इति वाच्यम् । शरीरशरीरिभावरूपसंव- न्धस्य रामानुजाङ्गीकृतस्य सत्त्वात् । 'सदेव' (छा० ६।२।१ ) इति प्रकृत- श्रुतौ च सन्छब्देनास्पटनामरूपं साक्षाज्जगदुपादानकारणं सूक्ष्मशरीरविशिष्टमयो च्यत इति चेदुच्यते--उपादानमारणं द्विविधम् । परिणान्युपादानं विवतोपादान चाता परिणाम्युपाटानकारणत्वमात्मनःस्वी नि: अरमा वियोपादानम् यते चेन्निर्विकारत्वश्रुत्या विरोधः स्यान्न विवतोपा- दानत्वस्वीकारे । एवमविरोधेनोपपत्तावन्यतरम्या गौणार्थकत्वकल्पनमन्याग्यम् । १ च जगत्मागवस्थामतिपादिकयोः 'आत्मा या इदमेक एवाग्र आसीत् ' (ऐ०१११) सदेर सोन्येदमग्र आसीन् (छा०६।२ १) इतिश्रुत्योः समानार्थवभङ्गस्तटवस्थ एव । आत्मशदेन शरीरान्तः- रथस्य फेवलस्यात्मनो ग्रहणात् । सच्छन्देन च शरीरविशिष्टस्य ग्रहणात् । यद्यपि शरीरशरीरिणोरभेदप्रतीति के निरुवा तथापि सदात्मगन्दयोरेपार्थत्वं नोप- पद्यते । तथाहि-आत्मा शरीरी, चिदचिच्च तस्य गरीरम् । एवं गरीरीरि- मात्र स्वीर्तृणां मते यः सदात्मगन्दयोरेगोऽर्थः । चिटचिटूपगर्गरपिशिष्टः पागे या। विशिष्टयेदमसिद्ध आत्मगन्दार्थः ररप्पः स्यान् । शरीरमतिमंन्ध्यर्थर आत्म- शद इति हि तेषां मतम् । तथा च यथा पुत्रमतिसंवन्यधरः पितृगन्दः पुर- व्यतिरिक्तवार्य द्यूते तयात्मसन्दोऽपि गरीरव्यनिरिक्त पवार्य प्रतिपादयेन् । न च शरीरात्मनोरवयवावयविभाव एव संपन्योऽस्थिनि गच्यम् । नामनि नया प्रसिदः च विशिष्टस्यात्म ज्ञानत्यामयदेशगुणन्त्र म्यान मृत्स्नात्मगुण- लम् । न चेष्टापतिः । यावदान्मभापिन्चात् ' (ग्र० नू०२ । ३१३० ) शनि ·. ११२ अतामोदे- सूत्रेण विज्ञानगुणस्य कृत्स्नात्मव्यापित्वस्योक्तत्वात् । ननु यावदात्मभावि- त्वादित्यनेनात्मवत्तद्गुणभूतज्ञानस्य नित्यत्वं योध्यते न तु व्यापित्वमिति चेत्ता- चतापि विशिष्टस्यात्मत्वे विकारित्वादिदोपप्रसङ्गो दुर्वार एव । किं च विशिष्ट- स्यात्मत्व आत्मनो ज्ञानगुणकत्वस्यभवत्संमतस्यैकदेशवृत्तित्वेनोपपत्तावपि 'विज्ञा- । नयना' (वृ० २।४ । १२) इतिश्रुत्युक्तस्यात्मनो धानस्वरूपत्वस्यानुपपत्तिः। तत्तु भवतापि स्वीकृतमेव । किं च विशिष्टस्यात्मत्वे ' आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः (वृ० २।४।५) इत्यादिविध्यानर्थक्यम् । अयत्नसिद्धत्वादात्मदर्शनस्य । आत्मशब्दस्यात्मैकदेश इत्यर्थे तु लक्षणा स्यात् । अर्थतहोपपरिजिहीर्पया केवल एव शरीरान्तःस्थः सदात्मशब्दयोरर्थ इति चेत्भतिज्ञाहानिः । श्रुतौ (छा०६। २३) 'एकेनात्मना ज्ञातेनान्यत्सर्वं ज्ञातं भवति' इत्युच्यते । तत्र परमात्मज्ञानेन जीवानां जडानां च ज्ञानं न संभवति । न हि चिदचिद्रूपं शरीरं मृदो घट इव परमात्मनः परिणामः । अत एव मृदादिदृष्टान्ताननुरूप्यं च । किं च 'प्रकृतिय (७० सू०१। ४ । २३ ) इति सूत्रे प्रतिपादितं परमात्मनो जगत्मकृतित्वं केवलस्यात्मत्वे न संभवति । प्रकृतित्वं हि द्विविधम् । विवर्तवादेन परिणामवादेन चं। आद्यं प्रातिभासिकसर्पप्रकृतित्वं रज्ज्वाः । अन्त्यं घटादिप्रकृतित्वं मृदः । तत्रायं रामानुजमते परमात्मनो न संभवति । रामानुजीयविवर्तवादानभ्युपगमात् । नापि द्वितीयम् । शरीरस्य परिणामेऽपि तदन्तःस्थस्यात्मनः केवळस्य परिणामा- भावात् । अन्तःस्थितिमात्रेण प्रकृतित्वं तु दुर्वचम् । मृत्पिण्डान्तास्थितस्याकाशस्य घटप्रकृतित्वाभावात् । तथा सूक्ष्मशरीरप्रकृतिकस्य स्थूलशरीरस्य जीवप्रकृति- फत्वं न केनाप्यभ्युपेयते । किं च केवलस्यात्मत्वे सृष्टेः प्राग्जगत्मकृतिभू- तस्य सूक्ष्मस्य परमात्मशरीरस्य परमात्मव्यतिरिक्तस्य सत्त्वेन 'सदेव सोम्ये- दमन आसीत् । (छा०६।२।१) इतिश्रुतिविरोधः । 'इदं सर्वं यदयमात्मा' (वृ० २ । ४ । ५) इतिश्रुतिप्रतिपादितसामानाधिकरण्यानुपपत्तिश्च । इदंपदेन परामृष्टस्य दृश्यमानस्य जगतः परमात्मशरीरत्वेऽपि परमात्मस्वरूपत्वाभावात् । शरीरशरीरिणोः सामानाधिकरण्येन प्रयोगस्य स्थूलोऽहं कृशोऽहमित्यादी दर्श- नेऽपि वस्तुतस्तयोस्तादात्म्याभावात् । सृष्टेः भागस्पष्टनामरूपावस्थमत्यन्तसूक्ष्ममापि जगत्परमात्मशरीरमिति परमात्मनः सकाशाद्वस्तुतो भिन्नमेव त्वदर्शने । न चेदं- पदस्यतदन्तर्यामिरूपेऽर्थे लक्षणा । यदा सन्छन्दस्यात्मशब्दस्य च तच्छरीररू पेय लक्षणा । तथा च सामानाधिकरण्यस्योपपतिरिति वाच्यम् । लक्षणाया । मानाभावाद्गारवाच ।

·विशिष्टाईतमतानुपपतिः। ११३ कि च 'सदेव' (छा०६ ॥ २॥ १) इति वाक्यं हि 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्य- यतं मतमविज्ञातं विज्ञातम् । (छा० ६ । १ । ३) इति पूर्वप्रतिक्षातार्थोपपाद- नायोपात्तम् । तत्र येनेत्यनेन ' तमादेशमपाक्ष्यः (छा०६।१।२) इति- पूर्ववाक्यस्थस्य तच्छन्दान्वितस्यादेशस्य परामर्शः। आदेशादश भावसापन उपदेशवाची । कर्मसाधनोपदिश्यमानात्मरूपवस्तुवाची । करणसाधनधोप- देशसाधनीभूतशाखबाची । विधाप्यर्थोपपत्तावपि कर्मसाधन एवार ग्रहीतुमु- चितः । यत उपदेशस्तत्साधनं चोपदेश्यज्ञानं जनयित्वय सर्वविज्ञानं जनयेत् । किं च कर्मसापने गृहीत सत्येवैतत्तात्पर्यकेण श्रुत्पन्तरस्थेन 'आत्मनि खसरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व विदितम्' (वृ० ४ १ ५/६) इत्यनेन वास्येन समानार्थत्वं लभ्यते । तत्र ह्युपदिश्यमानात्मरूपवस्तुज्ञानजन्यं सर्ववेदनमिति स्पष्टमेवोक्तम् । तदनुरोधेन 'येनाथुतम् ' (डा०६।१।३) इति छान्दोग्य स्थवाक्येऽपि नेत्यनेनोपदिश्यमानस्यात्मनो ग्रहण आत्मनिज्ञानजन्यं सर्व विज्ञानमित्येवं समानार्थत्यमुपपद्यते । कर्मसाधनस्यादेशमदस्य ग्रहण एव तुप दिश्यमानात्मरूपवस्तुनो येनेत्यनेन परामर्शो लभ्यते नान्यया । अत एव च 'कस्मिन्नु भगवो विहाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति । (मु० १ । १ । ३) इति मुण्डकश्रुतिरप्यनुसृता भवति । तत्र हि कस्मिन्विज्ञात इत्येवं सर्वविज्ञानसाधनी. भूतज्ञानकव पृष्टम् । अथ 'येनाथुतं श्रुतम् ' ( छा०६।१।३) इत्यन यच्छन्दनिर्दिष्टात्साधन झानरर्मीभूतादात्मनः सकाशात्साध्यविज्ञानकर्मीभूतं श्रुतं मतं विज्ञातमितिगन्दै रुक्तं सर्व वस्तुजातमनन्यदन्यद्वा । अनन्यत्वे न किमप्यनेन पास्येन मतिपादित भवति । न हि घटेन विज्ञानेन घटो विज्ञातो भातीन्युन्यमाने रिमप्युक्तं भवति । अन्यत्वे तु मियो भिन्नयोः पदार्धयोमध्य एकस्य विज्ञानेनान्यस्य विज्ञानं दुष्प रम् । न हि घटेन विज्ञान पटो पिज्ञातो भाति । मियः संबद्धयोरपि वस्तुनी भिन्नयोरेवमेव । न हि टेवढने विज्ञाते तत्पुनो विज्ञातो भवति । न या दण्डे विज्ञाते घटो विज्ञातो भवति । यद्यपि दण्डे घटकारणवन स्पेण झाले घटो दण्ड कार्यतेन रूपेण झातो भवति तथापि न तन्तानं वस्नुपस्पपरिचायरम् । सरूपपरिचाया च यज्ञानं तदेव विज्ञानान्टेनोन्यने । सस्परिचायां भान हि सर्वज्ञानमूलभूतम् । स्वरूपपरिचयं विनतरसंपन्नित्वन ज्ञानासंभाव । घट कारणलेन दण्डे मानेपि कन्सुग्रीवादिना सम्प्रेणापरिचिनो घरः प्रयक्षता पिन दण्डकार्यत्वेन बा दात्यने । श्रुती च विद्वानं भवन न्युज्यने । नश ·.. अद्वैतामोदे- विदधातुः स्वरूपपरिचायकज्ञानवाच्येव । 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' (मु० १२१२९) 'ब्रह्मविदामोति परम् । (ते. २ । १) इत्यादी तथा दर्शनात् । अत एवोक्ता- वृहदारण्यकश्रुतौ 'इदं सर्वं विदितम् । (वृ० ४ । ५। ६ ) इत्युच्यते । तदेवं साधनसाध्यज्ञानकर्मणोरन्यत्वानन्यवरूपकल्पद्वयस्थापि वक्तमशक्यतया 'येना- श्रुतम्' (छा० ६।१ । ३) इति श्रुतेः का गतिरिति चेत्-~- अत्रोच्यते । साधनज्ञानकर्मीभूतादात्मनः सकाशात्साध्यज्ञानकर्मीभूतं सर्व वस्तुतोऽनन्यदेव सदन्यत्वेन प्रतिभाति । अन्यत्वेन प्रतिभानसत्त्वान्न 'घटेन विज्ञान घटो विज्ञातो भवति । इति वास्यस्येवानर्थवयम् । अन्यत्वेन प्रतिभान- काल एव चोक्तमतिज्ञावाक्यार्थापेक्षा न तत्त्वज्ञानात्तरम् । नाप्यन्यत्य- कल्पोक्तो दोपः । सर्ववस्तूनामात्मनः सकाशाद्वस्तुतोऽनन्यत्वेनात्मज्ञानस्यव घटपटाद्यखिलवस्तुस्वरूपपरिचायकज्ञानत्वात् । यद्यप्पात्मज्ञानेन घटपटादि- वस्तूनां कन्युग्रीवादिमत्त्वादिना तत्तद्वस्तुस्वर पण परिचयो न भवति तथापि न दोपः । यता घटस्य कन्युग्रीयादिमत्त्वं स्वरूपं यल्लोकाटया सत्यतया भासते तन्न परमार्थतः सत्यम् । किं तु सत्यं घटस्वरूपं मृदेव । तथा च दृष्टान्ते 'मृत्तिकेत्येव सत्यम् ' (डा०६।१। ४) इत्युक्तम् । तदनु- रोधेन दाान्तिकेपि सर्वस्य वस्तुनः संपाने भासमानं स्वरूपं न सत्यमित्या- स्थेयम् । गृत्स्वस्पस्यापि सत्यत्वं तत्कार्यभूतघटायपेक्षया। कारणापेक्षया तु न सत्यत्वम् । मृत्तिकेत्येव सत्यमित्युक्तिस्तु प्रसिद्धयनुरोधेन घटादिकार्यापेक्षया योध्या । एवं स्थिते 'येनाथुनम् ' (छा०६।१।३ ) इति प्रतिज्ञातोऽर्थः श्रुत्या मृदादिदृष्टान्तान्नदर्य संभवटुक्तिनां नीतः ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' (छा०६।२११) इत्यनेनोपपायते । 'जगत्सत्यं परमात्मनः सकाशा- दिन्नं परमात्मगरीरभूतम् । इत्येवंवादिनां रामानुजीयानां तु मते सदेवेति श्रुती सच्छन्दस्योगन्दस्य वा लक्षणया सामानाधिकरण्यापपनायपि पूर्वपति- मातायों नोपपादितो भाति । आत्मनानेन जग म्वरूपपरिचायकज्ञानोत्पत्त्य. संभवात् । नापि मृदादिष्टान्तानुगुप्यम् । न हि घटो मृटः गरीरम् । यद्यप्य- द्वतवादिगते जगन्न 'ब्रमणः परिणामः । ग्रमणो निर्विकारत्वान् । किंतु विवर्तः । बटादयस्तु मृदा परिणामाः' इत्या दृष्टान्तहाटन्तिकाविषय तथापि तिः। न हि दृष्टान्नद्राष्टान्तिस्योः माशेन सान्यमाने । नयाते हि फस्यापि पोऽपि दृष्टान्तो न स्यात् । मरांगेन नान्यं हि मस्य मनायानि न तु परंणानि यनगिन दृष्टान्तः पतिपिपाणिपिनम्ननाशन गान्यमपेक्ष्यते । .

·+ विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। मकृते तु 'एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्र हेतुश्च साधनज्ञानकर्मीभूतस्य सत्यत्वं साध्यज्ञानम्मीभूतस्य त्वसत्यत्वमेवेति । इत्यास्मन्नशे दृष्टान्तो विवक्षितः । 'मृत्तिरेत्येव सत्यम् । इत्येक्शन्नघटितवाक्येन तथा श्रुतितात्पर्यस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात् । एवं च कार्यगतसत्याशक्षानं तदीयोपादानकारणस्वरूपज्ञानाधीनं यथा मृद्घटादिपु दृश्यते तथा जगत्सत्याशशानं जगदुपादानकारणशानाधीनमिति मदर्शयितुं जगदुपाटानकारणज्ञानाय जगत उत्पत्तेः प्रागवस्था 'सदेव' इति श्रुत्या प्रदर्श्यते । जगति भासमाना येऽखिला विशेपास्तदपनयनपूर्षिका या सामा- न्यावस्थाऽस्तित्वमानरूपा सामान्यस्य पराकाष्ठा सा सच्छन्देनोच्यते । तदेव च निर्विशेपसन्मात्ररूपं ब्रह्म । एक्कारेण च सर्वे विशेपा निरस्यन्त इति निर्विशे- पसन्मानब्रह्मवोधस्मेवैतद्वारयम् । यथा यथा जगदुत्पत्तिस्तथा तथा विशेपाः प्रतिभासन्त इति ब्रह्मणः सविशेपत्वमापाधिकमेव । तत्मतिपादकानि सविशेष- वाक्यानीति न कापि श्रुतिविरुध्यते । केचित्तु सदेवेत्यत्र सच्छन्दैन जगदुपादानकारणमन्याकृतनामरूणवस्थं सूक्ष्म प्रधानमेवोच्यते । एवशब्देन चाधुना दृश्यमानस्य व्याकतनामरूपत्वस्य व्यावृत्तिरित्याहः । तत्र । सच्छब्दो सधातोः शतप्रत्ययेन साधितः । तस्य चास्तित्वमा प्रवृत्तिनिमित्तम् । न त्वव्याकृतनामरूपत्वरूपस्तद्विशेषः । न च श्रुतावग्न इत्युच्यते । तस्य चोत्पनः पूर्वमित्यर्थः । तदानीं चास्पष्टनामरूपत्व- मैवेत्योपदसमभिव्याहारेणाव्याकृतनामरूपत्वरूपविशेपार्थादगतिरिति वाच्यम् । तथाप्येवकारेण व्यासतनामरूपत्वस्य व्यवच्छेदानापत्तिः । व्युत्पत्तिसिद्धो ह्ययं नियमो यत्स्वान्वयिपदशक्यतावच्छेदकधर्मानवच्छिन्नमेवगारेण व्याग्छि द्यतेऽपिशब्देन च तदेव समुचीयते । न ह्ययं ब्राह्मण एवेत्यत्र प्रकरणादिना देवदत्तादिब्राह्मणविशेपावगनावप्येवकारेण पइदत्तो व्याच्छियते । तस्यापि ब्राह्मणपदशक्यतावच्छेटकीभूतप्राह्मणत्यरूपधर्मापन्उिन्नत्वात् । तथा प्राने व्याकृतनामस्पस्य सत्पदशक्यतापच्छेदकीभूतास्तित्वावच्छिन्नत्वन क्थं तस्य सदेवेत्येवकारेण व्यावृत्तिः । एवं च सच्उन्दोऽस्तित्वमानवाचीति सवनि श्रुतेनिरिशेपब्रह्ममनिपासवं सिद्धम् । अथ परा' (मु० १६१।५) इति श्रुतिरपि निविशेषनाममनिपादिया। अय परा यया तदक्षरमधिगन्यते 1 अन पर- विधापाप्यमक्षरमित्युच्यते । न भरनीन्यपरम- र्थक्वम् विनाशि । अरगन्दस्याविनाशिन प्रतिनि- मितम् । पिनाशाभार इनि यापन् । नगर पर- अथ परतियुतनिर्विशेषा- ·अद्वैतामोदे- विद्यामाप्यस्य वस्तुनो निषेधमुखेनैव प्रथमत उल्लेखः । अनेन तद्वस्तु निर्वि- शेपमिति सूच्यते । ततः कथंभूतं तदस्त्वित्यपेक्षायामाह- यत्तदद्वेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः॥ अदृश्यं प्रत्यक्षागोचरम्। अग्राह्यमनुमानायगोचरं कर्मेन्द्रियागोचरं वा । अगो- प्रमनामकम् । अवर्ण नीलादिवर्णरहितम् । अचक्षुःश्रोत्रं ज्ञानेन्द्रियरहितम् । अपाणिपादं कर्मेन्द्रियरहितम् । चक्षुःश्रोत्रशब्देन ज्ञानेन्द्रियाणि पाणिपादशब्देन कर्मेन्द्रियाणि चोपलक्ष्यन्ते । एवं चरणदयेन प्राप्यवस्तु निषेधमुखेन प्रतिपादितम् । यद्यपि कस्यचिद्वस्तुनो विधिमुखेन वर्णनमीदृशं तादृशमित्येवंरूपेण क्रियमाणं यथा यस्तुस्वरूपपरिचायकं भवति न तथा निषेधमुखेन वर्णनामिति विधिमुखेन वर्णनमेवादाघुचितं तथापि प्रकृते परविद्याप्राप्यस्य वस्तुनो विधिमुखेन वर्णन घस्तुतो नैव संभवतीति ध्वनयितुं श्रुतेस्तथा प्रक्रमः । उत्तरार्धे यद्यपि नित्यं विभुमित्येवं तृतीयचरणे विधिमुखेन वर्णनं मुखे भासते तथापि पर्यवसानं निपेधमुख एव । नित्यं कालतःपरिच्छेदरहितम् । विभुं देशतः परिच्छेदरहि- तम् । सर्वगतं वस्तुतःपरिच्छेदरहितम् । अनेन त्रिविधपरिच्छेदराहित्यमुक्तम् । अतो नात्र कधिद्धर्मो विधिमुखेन वोध्यते । ननु यद्यद्रेश्यमित्यादिना दृश्यत्वा- दिविशेषराहित्यमुच्यते, तर्हि तद्वस्तु नैव स्यादिति चेत्तत्राह-सुसूक्ष्ममिति । अदृश्यत्वादिपु न तुच्छत्वं हेतुः किंतु सूक्ष्मत्वमित्याशयः । अत्रापि निषेध- मुखेन प्रवृत्तावेव पर्यवसानम् । अदृश्यत्वे न सूक्ष्मत्वं साक्षाद्धेतुः । किं त्वदृश्यत्वसमनियतः स्यूलत्वाभावः । दृश्यत्वे स्थूलत्वस्य प्रयोजकत्वात् । तथा च सुसूक्ष्ममित्यस्य स्थूलत्वराहित्ये तात्पर्यम् । ननु नित्यं विभुमित्यत्र निषेध- मुखेन प्रवृत्तौ पर्यवसानेऽपि विधिमुखेन प्रवृत्तिर्मुखे फिमर्थं स्वीकृतति चेन्न । सविशेषेवरज्ञानप्रणाड्या निर्विशेषवस्तुसाक्षात्कार इत्येतत्सूचयितुं तत्स्वीका- रात् । सोपाधिक ईश्वरे तस्याः संभवात् । तदेतदर्शयति-पदभूतयोनिमिति । भूतयोनि जगत्कारणम् । जगत्कारणत्वादिविशेपवत्त्वेन यदेतद्धीरर्दश्यते तद्वस्तु वस्तुतो निर्विशेपमेवेति तात्पर्यम् । धीरा धैर्यशालिनः । धैर्य चैवं क्रमेण नि- विशेषवस्तुसाक्षात्कारो भविष्यतीति बुद्धिदायम् । जगत्कारणत्वादिविशेष- मारोप्य सविशेषवस्तुभ्यानं निर्विशेपसाक्षात्कारोपाय एन । तथा च ' अद्रेश्यम् ' परिपश्यन्ति ' इत्यनयोर्न विरोधः । वस्तुतोऽदृश्यमेव वस्त्वारोपेण पश्यन्ति । नतु निविशेष वस्तु सर्वथा नास्त्येव' इति भ्रमितव्यम् । अद्रेश्यमित्यादि- ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । ११७ श्रुतिविरोधात् । अधीराणामदृश्यं धीराः परिपश्यन्तीति व्यारयानं तु न चैतसि चमत्यारं विधत्ते । यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमित्यादिवाक्यमवाहस्वारस्यभङ्गापत्तेः। एवं च वस्तु निर्विशेषमिति सिद्धम् । अंग्रेऽपि यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । (मु०१।१।७) इति मन्त्रे निषेधमुखेन निर्विशेपमेव वस्तु प्रतिपाद्यते । यद्यप्ययं मन्त्रः सर्वेषु पुस्तकेषु न दृश्यते तथापि केचिदृश्यत एव । तथा चाथ परेति श्रुतेनिविंशेप- ब्रह्ममतिपादकत्वं सिद्धम् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै० २।१।१ ) इत्यपि श्रुतिनिर्विशेपब्रह्मपरव । तवानन्तशब्दस्याविनाशित्वं प्रवृत्तिनिमित्तम् । सत्यं ज्ञानमिति श्रुते. विनाशाभाव इति यावत् । अभावेन च न वस्तुनः निर्विशेषार्थकत्वम् सविशेषत्वमिति प्राक् (पृ० ७१) उक्तमेव । सत्यशब्दादपि न सविशेषप्रतीतिः। तथाहि-सच्छ- ब्दोऽस्तितामात्रमवृत्तिनिमित्तको यत्र सामान्यस्य परा काष्टा तादृशं निविशेष सन्मात्रं ब्रूत इति प्रागुक्तमेव । युक्तं चैतत् । 'सदेव साम्य ' (छा० ६।२१) इति वाक्यं हि जगत्मागवस्थानाधकम् । जगन्मूलकारणीभूतस्य जगत्याग- वस्थापन्नस्य वस्तुनः सविशेपत्ये तस्य मूलकारणत्वं न संभवति । विशेपाणा सामान्यपूर्वकत्वेन मूलपारणस्य निर्विशेपस्यावश्यवान्यत्वात् । अस्तित्वेन त न सविशेषत्वं वाच्यम् । तथाले तस्य विशेषत्वं यत्सामान्यनिरुपितं तस्यवास्म- न्मतेऽस्तिशब्दवाच्यत्वात् । निरपराणां ह्ययमस्तिसन्दः सर्वसामान्यभूतास्तुवा- चकः । ब्रह्मशब्दोऽपि तयव । बृहणाग्रा । 'वृंहणं सर्वव्यापनम् । सामान्यन हि दिशेपा व्याप्ता भवन्ति न तु विशेपेण सामान्यम् । तथा च वृहत्वेनापि न ब्राह्मणः सविशेपत्वम् । बृहत्वस्य विशेषस्पत्वे ताशाविशेपनिस्पर्क यत्सामान्य स्यात्तवृहत्वाश्रयेण ब्रह्मणा न व्याप्तं स्यादिति ब्रह्मणः सर्वव्यापरत्वासंभ- वात् । आत्मशब्दोऽप्येवम् । अतति व्यामोनीत्यात्मत्यात्मशब्दव्युत्पत्तः। एतदमि- प्रायेण श्रुत्या 'ब्रह्म वा इदम् ' (वृ० १४.१० ) आत्मा वा इदम् ' (ऐ० 1) इत्यत्र जगत्मागरस्यारोधक वास्य ब्रह्मशब्द आत्मनन्दय प्रयुक्तः । एवं स्थित 'ब्रह्मविटामोति परम् (ले० २ १ १ ) इत्युपत्रन्य ताहानपणी लक्षणं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ता सत्यं ज्ञानम् इति श्रुतिः कथं सविशेष ब्रह्म योधयेत् । तथा च सत्यपस्यासत्याव्यावृत्तमिन्पर्ष एव तात्पर्यम् । किं च सन्यपदाय ·अतामोदे- सत्यत्वपर्मविशिष्टार्थमोधरत्वे व्याघातापत्तिः । विशेपाणां हि मियो व्यावर्तमान- त्वान्मिथ्यात्वमिप्यते । यथा घटशराबादीना तत्सामान्यभूतमदपेक्षया मिथ्या- त्वम् । एतच्च 'मृत्तिरेत्येव सत्यम् । (छा०६।१।४) इतिश्रुतिसिद्धम् । तथा च सत्यत्वस्य विशेपत्वे तादृशसत्यत्वविशिष्टस्य सविशेपस्य ब्रह्मणो मिथ्या- त्वमेव स्यादिति सत्यं ज्ञानमित्युक्तिया॑हन्यते । किं च सत्यशन्दम्य सवि. शेपार्थबोधफ्त्वे यथा मनुष्यः प्राणिविशेपः प्राणिविशेषान्तरात्पश्चादेः सकाशा- दृयावृत्तश्च भवति तथा सत्यं कस्य विशेषः कस्माच विशेषान्तराव्यावृत्तं भवति तद्वक्तव्यम् । सद्विशेषः सत्यत्वमिति चेत्तस्मात्सद्विशेपान्तरात्सत्यं व्यावृत्तं भवति । सत्यं हि मिथ्याभूताद्वयावृत्तं भवति । मिथ्याभूतं तु न सद्विशेपान्तरम् । मिथ्याभूतस्य सत्याभावात् । एवं च यत्सर्वसामान्यमस्तीत्येव केवलं वक्तुं शक्यते तदेव सत्यमिति केवलास्तित्वसमनियतं सत्यत्वमस्तित्वा- परपर्याय एवेति सच्छन्दवत्सत्यशदोऽपि न सविशेपार्थबोधकः । अस्तिसत्य- शब्दयोः पर्यायत्वं च 'अन सत्यमसत्यम् (वि० पु० २ । १२ । ४५) इति । यदस्ति यन्नास्ति (वि० पु० २ । १२ । ३८) इति प्रशान्तस्योपसंहारः (श्रीभा० पृ० १०७ ५० ४) इत्युक्तवता त्वयाप्यङ्गीकृतमेव । ज्ञानशब्दोऽपि न सविशेपार्थबोधकः । निम्पिया निराश्रया याऽनुभूतिस्तस्याः सन्मानरूप- त्वस्य प्रागुपपादितत्वात् (पृ० ८०) । किं च ज्ञानपढस्य सविशेपार्थबोध- कत्वे विज्ञानमेव विशेप उत ज्ञानत्वम् । आये ज्ञानरूपविशेपविशिष्टस्यात्मनो ज्ञानपदात्प्रतीतिर्भाव्या । सा च न संभाति । ल्युट्प्रत्ययस्य कर्तर्यविधानात् । 'अर्शआद्यजन्तो ज्ञानगन्दः' इति विपयवाक्यदीपिरामारोक्तिस्तु (वि० दी. पृ० ३३ ) शुत्यक्षराननुगुणा । तथा सति ज्ञातृशदं ज्ञानयच्छब्दं या श्रुतिनि- दिशेत् । द्वितीये तु ज्ञानपदेन गुणभूतदानग्रहणे ज्ञानत्वरूपो विशेपो गुणभूते ज्ञाने न तु तादृशगुणभूतज्ञानाश्रयत्वेन त्वदभिमते ब्रह्मणीति ज्ञानपदात्सविशेपब्रह्मणः प्रतीतिर्न संभवति। अथ ज्ञानपदेन ब्रह्मस्वरूपभूतं ज्ञानं गृह्यते न तु ब्रह्मगुणभूतमिति चेत्तथा सति ज्ञानपदस्य वयर्यमेव यात्। 'सत्यं ज्ञानमनन्तमिति मिलित्वा पदत्रया त्मकमेरं ब्रह्मलक्षणम् । नत्र ज्ञानपदं नित्यासंकुचितज्ञानार्थकम् । तेन मुक्तव्या- वृत्तिः। मुक्ता हि मोक्षावस्थातः पावसंकुचितज्ञाना एवेति तव्यावृत्तिः (श्रीभा० पृ०१३५५०९) इति हि रामानुजीयानामभिप्रेतम् । ज्ञानपदेन स्वस्पभूतज्ञानस्य ग्रहणे तु मुक्तच्यावृत्तिर्न स्यात् । सरूपभूतज्ञानस्य बद्धावस्थायामपि संकोचा- भावात् । स्वरूपभूतज्ञानस्य समोचविकासाङ्गीमगरे त्वात्मनो विशरिलापता- पनित्यत्वादिदोपप्रसङ्गः।

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपचिः। ११९ अतिना तु मते सत्यादिवाक्ये मीगि लक्षणानि सत्यं ब्रह्म, ज्ञानं ब्रम, अनन्तं ब्रह्मेति । यद्यपीदं सत्यादिवाक्यं सामानाधिकरण्यनैनार्थमतिपादक चाच्यवृत्त्या भवति तथापि लक्षणयप्रतिपादनेऽस्य वाग्यस्य तात्पर्यमवगम्यते । अन्यथकन पदेन सिद्धावितरयोर्वयर्थ्य सङ्गात् । न हि ब्रह्मव्यतिरिक्त चि- दपि सत्यमस्ति, न च ज्ञानरूपं, नाप्यविनाशि ऐन पदवगसार्थस्य पात् । अथानेकलक्षणप्रणयने को हेतुः । उच्यते--लक्षणं हि चियावर्त भवति । कचित्स्वरूपविशेषममितिकृद्भवति । यथा चैत्र गामानयेत्युत्ते बच्छुत्या चत्रेणानीता गा पश्यतोऽत एवायं पशुर्गोशब्दवाच्य इति जानतच देवदत्तस्य चतुष्पदत्वादिसाधात्पश्वन्तरे गोमुद्धिः स्यात् । तत्र सास्नादिमती गौरिति पल्लक्षणं क्रियते तत्पश्वन्तरल्यावर्तकं भवति । यस्य च न कथमपि गोव्यक्ते- निं तस्यायं पशुर्गोशब्दवाच्य इति ज्ञानाय साम्नादिमती गौरिति लक्षणं क्रिपते । तत्तु तस्य स्वरूपविशेषमितिकृद्भवति । यद्यपि व्याम्मिपि रू- पविशेषममितिकृद्भवनि स्वरूपविशेषामितिकृच व्यावत भातीति नान्योन्यास- कोर्णमेत दद्वयं तथापि लक्षणप्रणयनोद्देश्यभूतस्य व्यावत्तिव्यवहाररूपस्य प्रयो जनयस्य मिथोऽसंगर एर । तथा च यत्र रक्षणमणयने मुरयत उद्देश्या स्त्र- रूपविशेपपमितिस्तमानेकलक्षणप्रणयनमपि युज्यत एव । यतस्तस्मादधिक सौकर्य भवति । प्रकृते तु ब्रह्मणो रूपायभान न कथमपि नाम मत्यक्षणाव- गतमिति तत्स्वरूपरिशेपममितयेऽनलक्षणप्रणयनं सार्थरमेव । यत्तु 'प्रवृत्निनिमित्तभेटेनेकार्थचित्र सामानाधिकरण्यम् । तत्र सत्यज्ञानादि- पदमुख्याधैस्तत्तद्गुणविरोध्याकारमत्यनीयामरा, एस्मिन्ने गर्थे पदाना माची निमित्तभेदोऽवश्याश्रयणीय (श्रीभा० पृ० ५९५० ६) इत्युक्तं तन । सामा- नाधिकरण्यस्य प्रतिनियित्नभेदपटितत्यनियमे सामानाधिकरण्यम् प्रमाणाभावात् । सत्यादिपटानामसत्याद्ववाटन मित्यापर्धे वारपर्पस्पानुपटमेतरपेन ग्रामणः सत्यत्वादिधर्मः सविशेषत्वापादन गरी प्यारभाारूपतया न नया क्य- पापि सरिशेपत्तमित्यपि प्रागुपपादिामेर (पृ०८६)। यतु 'भिन्नप्रतिनिमित्तानां रान्दानामेरस्मिन वृतिः सामानाधिपरण्यामिति शादियाः (श्रीभा०प० ५९ १० १६ ) इत्युक्त तन्न । शान्दियागेरिनागोनीभर गन्देन्दुशेगा। नायिकरण्यं चाविशेष्यपयोधगनासमा, न तु मवृत्तिनि मिनभेदगर्भम् । इत्येां सामानापिकरण्यम्य मानिमितभेदघटिशनायाः परमेर गण्टिन यात् ।

·- १२० अद्वैतामादे- च्याफरणमहाभाष्यकारथ नामन्विते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् । (पा० सू० ८।१।७३ ) इति सूने सामान्यवचनमित्यस्य अन्ये देवि सरस्वति । इति प्रत्युदाहरणं दत्तम् । तत्र चाध्य इत्यादीनां पर्यायवचनानां भवृत्तिनिमित्त- भेटाभावेन त्वदुक्तरीत्या सामानाधिकरण्यस्याभावावयङ्गविफलतापत्तो मत्यु- दाहरणपरभाप्यात्तंगतिः स्यात् । तत्रत्यकैयटेनापि 'पर्यायशब्दानामा मामा नाधिकरण्यादविद्यमानवत्त्वनिषेधान्निधातप्रसङ्गः' इत्युक्तवता प्रवृत्निनिमित्त- भेदाभाचेऽपि सामानाधिकरण्यं स्वीकृतम् । एवं च सत्यं ज्ञानमितिश्रुवेनिर्वि- शेपार्थप्रतिपादकत्वं सिद्धम् ॥ १६ ॥ अद्वितीयश्रुति व सहते सदितीयताम् ।। येन केनापि धर्मेण सन्माने परमात्मनि ॥ १७ ॥ ब्रह्मणो निर्विशेषत्वादेव च तस्याद्वितीयत्वं सिध्यति । सविशेपत्वे तु विशे- पस्य द्वितीयस्य सत्वात् 'अद्वितीयम् । (छा० ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वम् ६ १२ । १) इति श्रुतिविरुद्धा स्यात् । यत्तु 'जगदुपादानस्य ब्रह्मणः स्वव्यतिरिक्ताधिष्ठात्र- ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १२१ पटत्वेन ज्ञानं संभवति । किं तु मृत्तिकायां मृत्तिकात्वेन भातायां घटस्य मृत्तिका- बैन ज्ञानं भवति । तथा च तत्र मृत्तिकेत्येव सत्यमित्येवं सत्यशब्देन सष्ट एवोल्लेखो दृश्यते । यद्यपि मृत्तिकायाः पारमार्थिकसत्यत्वाभावेन तस्या मृत्ति- कात्वेन ज्ञानमप्यस-यमेव तथापि लौकिरुपतीत्यनुसारेण व्यावहारिकसत्यत्व- मवलम्ब्य तादृशा दृष्टान्ता उपाचाः। लोके हि सत्यत्वं तारतम्येन प्रतीयते । घटस्य पटत्वेन ज्ञानमसत्यम् । घटे पटस्वरूपस्य यावदोपं स्थितत्वेनास्थिरत्वात् । तदपेक्षया घटस्य घटत्वेन ज्ञानं सत्यम् । पटस्वरूपापेक्षया घटस्वरूपस्या- धिकझालस्थायित्वात् । परंतु वादृशं घटत्य घटत्वेन ज्ञानमपि घटस्य मृत्स्वरू- पेण ज्ञानापेक्षयाऽसत्यमेव । घटस्वरूपापेक्षया मृत्स्वरूपस्पाधिककालस्थायि- स्वात् । घटोत्पतेः प्राग्घटनाशोत्तरं च मृत्स्वरूपस्य स्थितत्वात् । मृत्तिकात्वेन झानमपि तत्कारणस्वरूपज्ञानापेक्षयाऽसत्यमेव स्यादित्यन्यत् । अस्याश्च प्रतिज्ञाया मृदादिदृष्टान्तः संभवदुक्तिकता प्रदर्य पश्चात्तदुपपादनाय 'सदेव सोम्पेदमन आसीत्, एकमेवाद्वितीयम् । इत्युच्यत इति मागुक्तमेव (पृ० १४) अयमभिसंधिः-अन जगतः मागवस्था वोध्यते।मागवस्थापन्नमेवोपादान- कारणम् । तदेवावस्यान्तरमापयमानं कार्यम् । सदेयेतिश्रुत्यर्थ उपादानकारणज्ञानेन च कार्यगतसत्यांशज्ञानं सुलभमिति । अत्र च पूर्वनक्रान्तार्थानुरोधा- त्मविज्ञाघटकेन येनेति यच्छन्देन गृहीतमेकं वस्तु सच्छन्द्रनोच्यते । तथा 'अश्रुतं श्रुतं भवति' इत्यनेन गृहीतं सर्व वस्त्विदंपदेन गृहाते । नत्र स्थूलं वा सूक्ष्म वा संनिकृष्टं विभकृष्टं का प्रत्यक्षादियोग्यं तदयोग्यं वा सर्वमेव ग्राह्यम् । अन्यथा यदगृहीतं वस्यात्र सत्कार्यत्वानुक्त्या ब्रह्मज्ञानेन तज्ज्ञानासंभवात्मतिज्ञाहानिः स्यात् । विना प्रमाणं संकोचे मानाभावाच्च । इदंशदथानोद्देश्यसमर्पमः । 'सच्छब्दो विधेयसमर्पकः । एवकारयुक्तत्वात् । तदुक्तम्- 'तच्छन्द एपकारश्च स्यादुरादेयलक्षणम् ' इति । एकमद्वितीयमिति च पदद्वयं विधेयपरम् । तत्राप्युद्देश्यमिदंशब्दवाच्यमेर । न तु सच्छन्दवाच्यम् । विधेयस्योद्देश्यत्वरत्सनाया अप्रामाणिकत्वान् । यपि सदेव सोन्येदमितीदंशब्दार्थस्य सच्छन्द्रायन सह तादात्म्यगोपनादिदंशब्दार्थ- मुद्दिश्य विधीयमानमेकत्वमद्वितीयत्वं च सउटार्य एव पर्यवस्पति तथापि वाध्यवृत्त्या न सन्उब्दार्यस्य तगोद्देश्यत्वं सि यति । अग्र इति च विषयत्र- येऽपि संपन्यते । इदं जगदुत्पत्तेः मारसदूपमेवामीन् । तयेदं गगनुपर्ने मागेरमे ·१२२ अद्वैतामांदे- वासीत् । तथेदं जगदुत्पत्तेः प्रागद्वितीयमेवासीदिति । अत्र प्रथमवाक्ये शून्यवा- दनिरासद्वारा सत्कारणवादः प्रस्थापितः । इदं सदिति सामानाधिकरण्येन निर्देशात्सत उपादानकारणत्वं च प्रस्थापितम् । द्वितीयेऽनेककारणवादनिरास- द्वारककारणवादः प्रस्थापितः । तृतीयेऽद्वितीयमित्यनेन सविशेषकारणवादनि- रासद्वारा निर्विशेपकारणवादः प्रस्थापितः । एवं च कारणस्य भेदायशून्यत्वं सिद्धं भवति । न च द्वितीयत्वं स्वसदृशेनैव केनचिन्न तु स्वगतेन केनचिद्धर्मेणेति कथमद्वितीयपदेन स्वगतभेदव्यावृत्तिरिति वाच्यम् । 'असिद्वितीयोऽनुससार पाण्ड- वम् 'ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाश' (वेणीसं० ३ । ७) इत्यादी स्वगतेनापि सद्वितीयत्वस्य दृष्टत्वात् । एतन्मूलक एव 'अद्वितीयपदं च गुणतोऽपि सद्वितीयतां न सहते' इत्यद्वैतवादिनां मवादः। भेदत्रयराहित्यं तेजो- विन्दूपनिपद्यपि दर्शितम्- सजातीय न मे किंचिद्विजातीय न में क्वचित् । स्नगत च न मे किंचिन्न मे भेदत्रयं भवेत् ( तेजो० ३।४७ ) इति । तत्र शून्यवादे फेवलनिमित्तकारणवादेऽनेककारणवाद सविशेपकारणवादे च मतिज्ञाहानिः स्यात् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा हि कार्यमा प्रत्ये- कस्य निर्विशेषस्योपादान कारणत्वे सत्येव सिध्यति नान्यथा । शून्यवादे च भावरूपं कारणमेव नास्तीति कथमेकविज्ञानम् । दूरे तेन सर्वविज्ञानम् । तथा तस्य केवलनिमित्तकारणत्वे कथं तेन सर्वविज्ञानम् । न हि दण्डज्ञानेन घट- ज्ञानं जायते । तथाऽनेकोपादानारणवादे तादृशानेक कारणान्तगतककारण- विज्ञानेन कथं सर्वविज्ञानम् । न हि सुवर्णरजतताम्राधनेकधातुभिरारब्धो घट एकस्य सुवर्णस्य ज्ञानेन ज्ञातुं शक्यते । न वा तैर्धातुभिः पृथापृथगारन्धा घटा एकस्य सुवर्णस्य मानेन ज्ञातुं शक्यन्ते । तया सविशेपकारणवादेऽपि प्रति- ज्ञासिद्धिर्न स्यात् । सविशेपं हि वस्तु तेन विशेषेणेदृशमिति वक्तुं शक्यते । ईट- शत्वस्य च तादृशत्वप्रतिद्वन्दितया तादृशमन्यत्किचिदवश्यं वस्तु स्वीकार्यम् । तस्य च तादृशस्य वस्तुनः किंचित्कार्य प्रति कारणत्वे तादृशस्य वस्तुनस्तका- यस्य च ज्ञानमीदृशवस्तुज्ञानेन दुर्लभमिति सर्वविज्ञानं पूर्वप्रतिज्ञातं न संपद्यते । अत्रानेक्कारणल्पनया प्राप्तस्य तदन्तर्गतककारणगतस्य कारणान्तरपतियो- गिकभेदस्यस्मेवेत्यनेन निरासः । अद्वितीयमित्यनेन तूदासीनप्रतियोगिरस्यापि धारणगतभेदस्य निरासः । स चोक्तरीत्या स्वगतस्यापि भेदस्येति ।

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। एवं स्थिते रामानुजीयोक्त्यनुसारेणाद्वितीयपदस्य विचित्रशक्तियोगप्रतिपाद- नपरत्वे कथमिव तादृशशक्तिज्ञानं प्रतिभासिद्धय उपयुज्यते कथं वा तादृशश- क्तयज्ञाने प्रतिज्ञाताहानिः स्यादिति विपश्चित एव विदांकुर्वन्तु । किं च भूत- भौतिकस्य सर्वस्य जगतः सत्यत्वं मन्यमानानां विशिष्टाईतिनां मते सच्छ- ब्दवाच्यवस्तुज्ञानेन सर्ववस्तुज्ञानं दुर्लभमेव । मृत्तिकायां मृत्स्वरूपेण ज्ञाताया- मपि घटस्य घटत्वरूपेण ज्ञानं दुर्लभमेवेति दृष्टान्तासंगतिश्च । घटस्य घटत्व- रूपेणासत्यत्वमेवेत्येवं मिथ्यात्ववादिनामतिना मते तु मृत्तिकायां मृत्स्वरूपेण ज्ञातायां घटस्य घटस्वरूपापेक्षया सत्येन मृत्स्वरूपेण ज्ञानं सुलभमिति दृष्टा- न्तसंगतिः । जगत्कारणीभूतसन्मात्रज्ञानेन जगति सत्यस्य सदंशस्य ज्ञानं सुलभ- मिति प्रतिज्ञासिद्धियति मागुपपादितं नैव विस्सर्वव्यम् ॥ १७ ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणेषु दृश्यन्ते या गुणोक्तयः । तासां तात्पर्यमन्यत्र श्रुत्यादिप्वेव सूच्यते ।। १८ ॥ यत्तु 'सर्वनिपेधे हि स्वाभ्युपगता नित्यत्वादयश्च निषिद्धाः स्युः (श्रीमा० निर्विशेषब्रह्मणि न पृ०६० १० १३) इत्युक्तं तन्न । इशपत्तेः। काप्यनुपपत्तिः न हि मायावादिनः कंचिदपि भावरूपं धर्म ब्रह्म- ज्यभ्युपगच्छन्ति । नित्यत्वं ह्युत्पत्तिविनाशयोगि- त्वाभाव एव । अभावेन च न सविशेपत्वमिति प्रागुपपादितम् (पृ०७१)। यत्तु 'सर्वशाखामत्ययन्याययात्र भवतो विपरीतफलः । सर्वशाखासु कारणा- न्वयिनां सर्वशत्वादीनां गुणानामत्रोपसंहारहेतुत्वान् । (श्रीभा० पृ०६०५० १४) इत्युक्तं तञ्चिन्त्यम् । कारणत्वेनाभिमतं ब्रह्म वस्तुतो निस्शेिपमेव । कारण- त्वमपि तत्र कल्पितमेव । तादृशकारणत्वोपयोगिनो गुणाः सर्वज्ञत्वादयोऽपि तत्र कल्पिता एवेति ह्यस्माकं राधान्तः । तथा च कल्पितानां गुणानामुपसंहारेऽपि वस्तुतो निर्विशेपत्वस्य बाधाभावेन कयं सर्वशाखाप्रत्ययन्यायस्पात्र विपरीत- फलत्वम् । प्रत्युत तेन न्यायेन वास्तविकं ब्रह्मणो निविगेपत्वं सर्वत्र कारण- वाक्येषु प्रतीयत एव । यत्तु 'निर्गुणवाक्यं प्राकृतहेयगुणविषयम् । ( श्रीभा० पृ० ६० ५० १९) इत्युक्तं तत्मागेच (पृ० ६९ १० १८) दोत्तरम् । याच ब्रह्मणि ज्ञातृत्वादिगुणप्रतिपादिकाः 'न्यः सर्वत्रः (मु० ११ ११९) इत्यायाः श्रुतयः प्रदर्शिताः ( श्रीभा० पृ० ६१ ५० ४)ता औपाधिषगुण- पुरस्कारेण प्रवृत्ता इत्यपि प्रागुतमेव ( पृ० ६९ १० ११)। इनरया "निर्गुणम् । (चू० ७) इतिश्रुतिक्रोिधः स्यात् ।

·. १२४ 'अद्वैतामोदे- यत्तु 'निर्गुणवाक्यानां सगुणवाक्यानां च विपयमपहतपाप्मेत्यापिपास इत्यन्तेन हेयगुणान्मतिपिध्य सत्यकामः सत्यसंकल्प इति ब्रह्मणः कल्याण- गुणान्विदधतीयं श्रुतिरेव विविनतीति सगुणनिर्गुणवाक्ययोविरोधाभावादन्य- तरस्य मिथ्याविषयताश्रयणमपि नाशङ्कनीयम् । (श्रीभा०प०६१५० १७) इत्युक्तं तदसंगतम् । अपहतपाप्मा विजरो निर्गुणसगुणवाक्ययो- विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः रविरोधः सत्यसंकल्पः (छा० ८ । १।५) इति श्रुतिः सगुणनिर्गुणवाक्ययोपियविवेचिका । तत्रापहतपाप्मेत्यादिनाऽपिपास इत्यन्तेन भागेन निर्गुणश्रुतेपियो दर्शितः। सत्यकामः सत्यसंकल्प इति भागेन सगुणश्रुतेर्विपयो दर्शितः' इति हि त्वदाभि- मतम् । तन्न संभवति । पातकजरामरणादीनां गुणत्वस्य काप्यप्रसिद्धत्वात् । सत्यकाम इत्यादिना च सगुणश्रुतेर्विपयो दर्शित इत्यपि न सम्यक् । सगुण- श्रुतयो हिन सगुणो गुणवानित्यादिशब्दगुणसामान्यपुरस्कारेण गुणान्विदधति किं तु ज्ञातृत्वदेवतात्वपतित्वादिगुणविशेषपुरस्कारेण । त्वयापि ता एव निर्दिष्टाः । सत्यकाम इत्यत्र च सत्यकामत्वादयो गुणविशेपा एव प्रतिपादिताः । तथा च गुणविशेपप्रतिपादकश्रुतीनां गुणविशेपान्तरप्रतिपादकश्रुत्या कथं विषयप्रदर्शनं भवतीति विपश्चित एव विभावयन्तु । किं च सत्यकामः सत्यसंकल्प इति- श्रुतिप्रतिपादिताः सत्यकामत्वादयो नात्मनः स्वाभाविका गुणाः । यतः-'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहर्षीभरित्येतत्सर्वं मन एव (वृ० १ । ५। ३) इति श्रुत्यैव कामादीनां मनोवृत्तिविशेषरूपत्वं स्पष्टमभि- धीयते । ज्ञातृत्वमपि मनोवृत्तिविशेप एव । धीशब्देन ज्ञानाभिधानात् । तथा च निर्गुणसगुणवाक्ययोरविरोधं 'कामः संकल्पः । इति श्रुतिरेव संपादयती- त्येव युक्तम् । अत्र साश्रयं सविषयं ज्ञानं मनोवृत्तिविशेपरूपम् । निर्विपयं निराश्रयं ज्ञानं त्वात्मस्वरूपमेवेति न कथमप्यात्मनः सगुणत्वम् । आनन्दोऽपि ज्ञानविशेष एव । 'ज्ञानमेव ह्यनुकूलमानन्द इत्युच्यते । (श्रीभा० पृ०६३ प०१०) इत्युक्तवतस्तवाप्येतत्संमतमेव । तया च न तेनापि ब्रह्मणः सगुण- त्वम् । . 'यत्तु ' आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् (तै० २।९ । १) इति ब्रह्मणः कल्याणगुणानन्त्यमत्यादरेण वदतीयं श्रुतिः । (श्रीमा० पृ० ६१ प० २४) इत्युक्तम् । 'ब्रह्म विद्वानित्यनुक्त्या ब्राह्मण आनन्दं चिदानित्युक्तत्वाद्यगुणे- प्वादरो बोधितः । इति तदभिप्रायः । परं तु नैतावताऽऽनन्दस्य वास्तविकं?

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १२५ ब्रह्मगुणत्वं सिध्यति । पुरुषेण धृते स्त्रीवेपे मेक्षकाणामत्यादरेणावलोकने प्रवृत्तावपि तस्यौपाधिकत्वमेव दृश्यते । यत्तु ' सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता (ते० २.१ ११) इति ब्रह्मवेदनफलमवगमयद्वाश्यं परस्य विपश्चितो ब्रह्मणो गुणानन्त्यं ब्रवीति । विपश्चिता ब्रह्मणा सह सर्वान्कामानश्नुते । ब्रह्मगुणक्यने श्रुतेन काम्यन्त इति कामाः क्ल्याणगुणाः । ब्रह्मणा तात्पर्यम् सह तद्गुणान्सर्वानश्नुत इत्यर्थः । (श्रीमा० पृ. ६२ प०१) इत्युक्तं वचिन्त्यम् । अन कोऽयं गुणवाचकः शब्दः कथं वा तादृशगुणानां ब्रह्मणा संवन्धः । कामशब्दस्तु गुणेषु न रूढः । ' काम्यन्त इति कामाः । इति योगं प्रदर्शयतस्तवाप्येतदभिप्रेतमेव । योगपुरस्कारे च न कामशब्दो गुणत्वेन गुणानभिदधाति । काम्यत्वेन रूपेण गुणा- भिधानेऽपि न गुणा एवान ग्रहीतुं शक्याः । गुणेतरेप काम्यानां भोग्यवस्तूनां संभवात् । अत एवात्र नाक्षेप्नुमपि शक्याः। विशेपेण हि सामान्यमाक्षिप्यते न तु सामान्येन विशेषाः । यद्यपि निर्विशेपं न सामान्यमिति न्यायस्तथापि सामा- न्येनामुक एव तत्र विशेष इति न निशेतुं पार्यते । कथं चार ते गुणा ब्रह्मगता एवेति निर्णयः । न ह्यत्र ब्रह्मण इति पाठयन्तं पदं कामान्वितं दृश्यते । कस्य कामा इत्याकाङ्क्षा तु नियमेन न जायते । कामशब्दस्य नित्यसाकासत्या. भावात् । ईदृशस्थले पुत्रमामोतीत्येवं नित्यसाकासशब्दप्रयोगेऽपि कर्तुः स्वस्यैवेति कल्पनयवाकाक्षानिवृत्तेाय्यत्वाच्च । किं च ब्रह्मगुणा नैव जीव- माया भवन्ति । किं तु ब्रह्मगुणसदृशा गुणाः । एवं चास्थान एवायं संरम्भो ब्रह्मणः सगुणत्वसमर्थनाय रामानुजानाम् । यतो न कामशब्दो गुणाभिधायकः। गुणाभिधानेऽपि न तेनाकाङ्क्षा । आकाङ्क्षायामपि न ब्रह्मणः संवन्यः । संवन्धेऽपि न ब्रह्मगुणमाप्तिसंभव इति । अय जीवब्रह्मणोरक्याभिमायण ब्रह्मगुणप्राप्तिसंभवश्वेदागतोऽसि मदीयं मार्गम् । तथा चेत्थं श्रुत्पर्य उचितः । सहति युगपदित्ययें । स ब्रह्मभूतो विद्वान्ब्रह्मस्वरूपेणैव सर्वान्कामान्युगपदश्नुते । ये सुखविशेपा हिरण्यगर्भायुपाधिपु भोग्यत्वेनाभिपतास्तेपां सर्वेषां ब्रह्मानन्दा. व्यतिरेकामभूतो विद्वान्सर्वानेपानन्दानश्नुते । आनन्दस्वरूपभवनमपि मुमशु- दशास्यः कामविशेप एव ! तथा चाखण्डानन्दब्रह्मस्पः संपयत इति । इयमेव मोक्षावस्था ! अस्पामवस्यायां न ज्ञातृन्नेयभावः । ब्रह्मणो ज्ञानावि- पयत्वात् । तदुक्तम्- ·१२६ अद्वैतामोदे- यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानता विज्ञातमविजानताम् । (के०-११) इति । यस्य ब्रह्मामतं ज्ञानाविषय इति निश्चयस्तैन सम्यगवगतम् । यस्य तु ब्रह्म श्रुतिसंमतं ब्रह्मज्ञान- मतं ज्ञानविपयत्वेनाभिमतं स न वेद । यतोऽ- स्माभिर्ब्रह्म ज्ञातमस्मनिष्ठज्ञानविपीभूतमित्येवं स्वरूपम् विजानतां ब्रह्माविज्ञातमेव । अद्वैते ब्रह्मणि विपयविपयिभावासंभवात् । अविजानतां 'ब्रह्म न ज्ञानविपयः' इति विना- नतां ब्रह्म विज्ञातमिति श्रुत्यर्थः । साधकावस्थायां तु ज्ञातृज्ञेयभावकल्पना- स्त्येव । तदनुसारेण च ' ब्रह्मविदामोति परम् । (तै० २।१।१ ) इत्यत्र ब्रह्मविदित्युक्तम् । एतेन 'ब्रह्मणो ज्ञानाविपयत्वे ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २११११) ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवति (मु० ३।२।९) इति ज्ञानान्मोक्षोपदेशो न स्यात् । (श्रीभा० पृ० ६२ १० १०) इत्यपास्तम् । यत्तु 'यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह ( ते० २।४।१) इति ब्रह्मणोऽनन्तस्या- परिमितगुणस्य वाङ्मनसयोरेतावदितिपरिच्छेदायोग्यत्वश्रवणेन ब्रौतावदिति ब्रह्मपरिच्छेदज्ञानवतां ब्रह्माविज्ञातममतमित्युक्तम् । अपरिच्छिन्नत्वाड्रह्मणः । ( श्रीभा० पृ० ६२ प० १८ ) इत्युक्तं तत्र ब्रह्मपरिच्छेदज्ञानवतां ब्रह्माविज्ञातमिति सत्यमेव । परं तु तन्न प्रकृतश्रुतितात्पर्यम् । विजानतामि- त्यस्यैतावदिति ब्रह्मपरिच्छेदज्ञानवतामित्यर्थे प्रमाणाभावात् । 'यतो वाचः' इति श्रुतिरपि न तचात्पर्यिका । वाङ्मनसयोनिवृत्तिहेतुत्वेन गुणानन्त्यस्य तत्र श्रुता- पनिर्देशात् । अमाप्येत्पस्य कर्माकाङ्क्षायां वानिवृत्त्यवधित्वेन श्रुतं यच्छन्दान- दिष्ट ब्रह्मैव संवन्धुमुचितं न त्वध्याहृतं गुणान्तादिकमिति मागुक्तमेव (पृ०७० प०३)। त्वयाऽपीयं रीतिः 'प्रतिपेधादिति चेन (७० सू० ४।२ । १२) इति सूत्रे न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति (वृ० ४।४।६) इति श्रुतौ कस्मा- दुत्क्रामन्तीत्यपादानापेक्षायामश्रुताच्छरीरात्संवन्धितया श्रुतस्यात्मन एव संनि- हितत्वेनापादानतयाऽपि ग्राह्यत्वात् । (श्रीमा० पृ० ७३४ प०११) इति वदता स्वीकृतैः । तथा च ब्रह्मणो निर्विशेषज्ञानस्वरूपत्वादेव तस्माद्वाङ्मनस- योनिवृत्तिः । तथा च 'न दृष्टेष्टारं पश्येः' (वृ० ३ । ४ । २ ) इतिश्रुति- प्टिव्यतिरिक्तं द्रष्टारं प्रतिपेधति । यत्त्वेतच्छुतिव्याख्यानम् 'आगन्तुकचैत- न्यगुणयोगितया ज्ञातुरज्ञानस्वरूपता कुतर्कसिद्धां मत्वा न तथाऽऽत्मानं पश्येः । अपि तु द्रष्टारमपि दृष्टिरूपमेव पश्येः' (श्रीभा० पृ० ६३ ५० १) इति ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १२७ तलिष्टम् । निषेध्यतावच्छेदकस्य जडत्वस्य श्रुतावनिर्देशात् । द्रष्टत्वेनैव निषेधे श्रुतेः स्वारस्यात् । विज्ञातारमरे केन विजानीयात् ' (०२।४ । १४) इति विज्ञातृत्वोक्तिस्त्वौपचारिफीति प्रागेवोक्तम् । किं च रामानुजमते विज्ञातृ- त्वस्य सत्यत्वे विज्ञातारमर इति श्रुत्यर्थो नैव संगतो भवति । किंशब्दो ह्यत्र न साधनविषयमश्नार्थकः । अग्रेऽमुकेन साधनेनेत्युत्तरादर्शनात् । किं त्वाक्षेपा- र्थकः । विज्ञातृविषयकज्ञानसाधनस्याक्षेपेऽर्थादेव तद्द्वारा तादृशं ज्ञानमप्याक्षिप्त भवति । तत्तु रामानुजीयानामनिष्टमेव । तैरात्मनो ज्ञेयत्वाङ्गीकारात् । निर्विशेपज्ञानस्वरूपे ब्रह्मणि च म लेशतोऽपि भेदस्यावसरः। नेह नानास्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानात्वनिषेधतात्पर्यम् नानेव पश्यति । (वृ०४।४ । १९) 'यत्र हि दैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत् ' (वृ० ४।५।१५) इत्यादिश्रुतिषु बहुधा भेदनिषेधदर्शनात् । यत्तु ' कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यतया तदन्तर्यामिकतया च तदात्मकत्वेनैक्यातत्मत्यनीकनानात्वमुक्तश्रुतिपु प्रतिपिध्यते । न पुनः, बहु स्यां मजायेय (छा० ६।२।३) इति बहुभवनसंकल्पपूर्वकं ब्रह्मणो नानात्वं श्रुतिसिद्धं प्रतिपिध्यते । (श्रीभा० पृ० ६३ प० २१) इत्युक्तं तचिन्त्यम् । तथा हि-भिन्न इति व्यवहारो द्विविधः, इतरमतियोगिकभेदमूलकोऽवान्तरभेद- मूलकश्च । आयो यथा पृथिवी जलापेक्षया भिन्ना । अत्र च भिन्नशब्दस्य भेदः प्रवृत्तिनिमित्तम् । स चात्र जलप्रतियोगिकः पृथिवीनिष्ठः । द्वितीयो यथा पृथिवी घटपटादिभेदेन भिन्ना । अत्र च भिन्नशब्दस्य न भेदः प्रवृत्तिनिमित्तम् । घट- प्रतियोगिकभेदस्य घटेऽसत्त्वेन पटप्रतियोगिकभेदस्य च पटेऽसत्त्वेन पृथिवीत्वा- वच्छेदेन पृथिव्यां भेदस्यासत्त्वात् । किं त्ववान्तरभेदमूलकमनेकविधत्वमत्र भिन्न- शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । एतदेव च नानाशब्दस्यापि प्रवृत्तिनिमित्तम् । अनेनैव रूपेण जगतोऽवलोकनं लोकमसिद्धं 'य इह नानेव पश्यति । इति श्रुत्याऽभूय निषिध्यते । श्रुताबिहेतीदंशब्देन 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म ' (छा०३।१४।१) इत्यत्रेव सर्वस्य जगतः परामर्शात् । नानात्वेनावलोकनस्य निधश्चकत्वेनावलोकने पर्यवस्यति । अवलोकनमात्रनिषेधै तु न श्रुतेस्तात्पर्यम् । तथा सति 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह पश्यति । इत्येव वदेत् । नानापदार्थानामेकत्वेनावलो- काच पामेकोपादानकारणकत्वे सत्येव संभवति । तदेव च 'बहु स्याम् । (० २ ॥ ६ ॥ १, छा० ६।२।३) इति श्रुत्या प्रतिपाद्यते । अनुभू- ·१२८ अतामोदे- यमानमप्येतनानाभूतं जगदेकोपादानकारणकर्तृकसंकल्पपूर्वकोत्पत्तिमत्त्वेनाशा- तेन रूपेण तया श्रुत्या ज्ञाप्यते । एतेन 'प्रत्यक्षादिसफलप्रमाणानवगतनानात्वं दुरारोहं ब्रह्मणः प्रतिपाद्य तदेव वाध्यत इत्युपहास्यमिदम् । (श्रीभा० पृ. ६४ १०३) इत्यपास्तम् । जगति नानात्वस्य भत्यक्षादिममाणैरवगतत्वाच । एतन्नानालं ब्रह्मगतत्वेन नैव प्रत्यक्षादिभिरवगम्यत इति चेद्रमसंवन्धप्रतिपा- दन एव श्रुतेस्तात्पर्य फल्पयितव्यं भवति । स च संवन्धो न य इह नानेव पश्यति' इति श्रुत्या निपिध्यते । किं तु नानात्वेनावलोकनमेव निपिध्यत इति फिमत्रोपहास्यम् । प्रत्युत 'बहु स्याम् ' इति श्रुतिरेकोपादानकारणकत्वं जगतः प्रदर्य ' य इइ नानेव पश्यति । इतिश्रुतिमात्पर्यविषयीभूत एकत्वेना- वलोकन उपयुज्यत एव । किं च रामानुनमते ‘य इह नानेव पश्यति । इति- श्रुतिप्रतिपादितो निषेधः सुतरां नोपपद्यते । जगति नानात्वस्य सत्यतया तैर- भ्युपगम्यमानत्वात् । ब्रह्माणि नानात्यं नास्तीत्यभिमायेण न श्रुतिस्तन्मते योज- यितुं शम्या | य इह नानेव पश्यतीत्यनेहेत्युक्त्या तादृशार्थामतीतः। चिदचिटू- पशरीरविशिष्टे ब्रह्मण्यन्तर्गतचिदचिदन्तर्यामिरूपतत्वत्रयभेदेन नानात्वस्य तत्सं- मतत्वाच । अय यस्य वाम फारणं न भवति नाप्यन्तर्यामि भवति तादृशं ग्राम- भिन्नं वस्तु विचिदपि नास्तीत्यभिपायथेनानाभन्दे लक्षणा स्पात् । मागुक्तस्प शम्यतावच्छेदकस्याभावात् । नानाशब्दस्य हि न भेदः प्रवृनिनिमित्तमित्यनु- पदमेवावाचाम । दंतशब्दस्यापि न भेदः प्रवृत्तिनिमित्तम् । किं त्वचान्तम्भेद- मूलकं द्वित्वम् । तादृशजगनहित्वकार्यभूनं किंचित्य सिंचिकर्म लोकमसिद दर्शनादिकं यत्र हि तमिर भवनि तदिनर इनरं पश्यति ' (०४।४। .१५) इत्यादिनाऽनूश 'यत्र त्यस्य सर्वमात्मंगभूनकेन कं पश्येत् । (पृ० ४।४।१५) इत्यादिना निमिध्यन पनि योध्यम् । 'यदा होरप एतस्मिन् दरमन्तरं पुग्ने, अय नस्य भयं भवनि। (ते. २ । ७११) इत्यत्र नानात्वदर्शनामयमातिः मनिपादिता ! नया घाभयार्थिनी नानात्वदर्शनं नेप्यत इति सूचितमिति तम्या अपि श्रुनानारदर्भननिषेध एन तात्पर्पम् । यतु 'सर्व ग्वसिदं ग्राम नजलानिनि नानागदर्शनान्न मान्तिः मान्न उपामीन (छा० ३ । १४ । १)ति सम्नानात्वानुसंधानम्य गान्निोनुन्नमुपदिश्यने (श्रीमा० पृ. ६४ पृ०८) इत्युक्तं नगिन्यम् । नया हिपनि मान्न उपा- सीनत्यनिमन्दः पूर्वोक्तं परामध्य नरय शान्निांनुवं पोषयी। गांवन्निद ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १२९ ब्रह्मतजलानिति पूर्वभागे ब्रह्म तजलानिति च शब्दद्वयं विधेयसमर्पकम् । इदं सर्व जगदुद्दिश्य ब्रह्मत्वं तदुत्पत्त्यादिमत्त्वं च विधीयते । तस्माद्ब्रह्मणः सकाशाज्जायत इति तज्जम् । लीयत इति लम् । अनिति प्राणितीत्यन् । जगत उत्पत्तिर्ब्रह्मणः सकाशादेव । लयश्च ब्रह्मण्येव । तया चेष्टा च जगतो ब्रह्मणैव । अत्र पथमेन विधिना सर्वस्य ब्रह्मत्वे वोधित सर्वस्य कथं ब्रह्मत्वमित्याकाङ्क्षायां तदुपपादनाय तज्ज- लानिति द्वितीयो विधिरारभ्यते। सर्वस्य ब्रह्मैकरूपत्वानुसंधाने च नानात्वानुसं- धानाभावेन रागद्वेपाभावाच्छान्तिः सुलभा । तथा चात्र नानात्वानुसंधानं नैव विधीयत इति कुतस्तस्य शान्तिहेतुत्वेनोपदेशः । उद्देश्यसमर्पकसर्वशब्दयोधितं नानात्वं तु न कुर्वद्रूपना दधाति । प्रत्युत नानात्वानुसंधाने रागद्वेपसंभवेन माग्विद्यमानापि शान्तिाहन्येत ।ब्रह्मात्मकत्वेनापि नानात्वानुसंधाने जातुचिद्- द्वेपस्य क्षयसंभवः । रागस्य तु वृद्धिरेव स्यात् । तथा च शान्तिदुर्लभवेति। एतेन 'यदा ह्येवैप एतस्मिन्नदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति । (त०२।७।१) इति श्रुतावन्तरशब्दस्यावकाशार्थकत्वं गृहीत्वा तत्समर्थनं ( श्रीभा० पृ० ६४ प० १५) प्रत्युक्तम् । छिद्रार्थकत्वमप्यन्तरशब्दस्य तथैव निरस्तं चेदितव्यम् । न हि ब्रह्मण्यवकाशं छिद्रं वा कर्तु कोऽपि समर्थः । दूरे तस्य भयम् । कान्तरं .कुरुत इत्याकाक्षायां स्ववाक्योपानमेतस्मिन्नित्येव तत्रान्वेतुमर्हति । न तु पूर्व- वाक्योपात्ता ब्रह्मणि प्रतिष्ठा । 'एतस्मिन्नदृश्ये प्रतिष्ठां विन्दते । (तै०२।७१) इति पूर्ववाश्ये प्रतिष्ठाशब्दस्य सप्तम्यन्तत्वाभावाच्च। सप्तम्यन्तत्वेन विपरिणामे तु क्लेश एव । एतद्वाक्यस्थस्यतस्मिन्नित्यस्य 'श्रुतानुमितयोःश्रुतसंवन्धो वलीयान् । इति न्यायेनानुवृत्तप्रतिष्ठापदार्थेऽन्वयासंभवश्च । न च श्रुतेऽन्तरपदार्थेऽवकाशे छिद्रे वैतत्पदार्थस्य ब्रह्मणोऽन्थयो न संभवतीति नात्र तन्न्यायविषयः। उभयत्रान्व- यसंभव एव तन्यायप्रवृत्तरिति वाच्यम् । अन्तरपदार्थे श्रुते भेदेऽन्वयसंभवात् । नहि भेदोऽत्रान्तरपदार्थो न ग्राह्य इत्यन किंचिनियामकमस्ति । किं च पूर्व- वाक्येऽप्येतस्मिन्निति पदसत्त्वेन नेनान्वितायाः प्रतिष्ठाया उत्तरत्र संवन्धः स्यादि- त्युत्तरवाश्ये पुनरेतस्मिन्निति पदं श्रुनिनॆवोच्चारयेत् । तथा च पुनरेतस्मिन्निति पदं प्रतिष्ठानिवृत्त्यर्थमेवेति श्रुतेरभिप्रायो गम्यते । अयं च निविशेषब्रह्मवादः सूत्रकारस्यापि संमत एव । तदुक्तं-'न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि । निर्विशेष ब्रह्म सूत्रकृ- (७० सू० ३।२ । ११) इति । स्थानमु- समतम् पाधिः । परम्य ब्रह्मण उभयलिङ्गं सविशेपान- ·8 . अवतामोदे- विशेपलिङ्ग स्वभावतस्तु नास्त्येव, परंतु स्थानतोऽपि नास्ति । यतः सर्वत्र अशब्दम् । ( का० ३ । १५ ) इत्यादिश्रुतिप्वपास्तसमस्तविशेपमेव ब्रह्मोपदिश्यत इति तदर्थः । न च तर्हि निर्विशेपं ब्रह्मेत्यतिनां प्रवादः कथ- मिति वाच्यम् । सर्वथाऽवाच्यमेव ब्रह्म कथंचिद्वक्तव्यमित्येव तत्र निर्विशेपा - तादिशब्दोक्तिनिरूपकाणाम् । परमार्थतस्तु न ब्रह्मणो निर्विशेपशब्दवाच्यत्वम- दैतादिशब्दवाच्यत्वं वा । तदुक्तं दक्षस्मृती- 'नद्वतं नापि चाद्वैतमित्येतत्पारमार्धिकम् ' ( दक्षस्मृ०७।४६ ) इति । यत्तु ' परस्य ब्रह्मणः पृथिव्यादिस्थानतोऽपि नापुरुषार्थगन्धः संभवति । यतः सर्वत्र परं ब्रह्म निर्दोपत्वसगुणत्वतदुभयलिङ्गमभिधीयते ' इति तत्सूत्र- व्याख्यानं तन्न चेतश्चमत्कृति विधत्ते । इदं हि निपेषवाक्यम् । तत्र निषेध्यमे- वाध्याहृतं गृह्यत इति कोऽयं न्यायः । तथा च सर्वविशेपरहितमेव ब्रह्म । जगति प्रतीयमाना विशेपास्तु सर्वेऽप्यपारमार्थिका एवेति योध्यम् । यत्तु निर्विशेपज्ञानमात्रमेव परमार्थ इत्यदतवादिमतं खण्डयता सविशेष- ब्रह्मपतिपादकम् यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ( गी० १० ॥३) इत्यादिगीतावाक्यमातमुदाहृतं (श्रीमा० पृ० ६५ ५०७) :तत्रोच्यते-- अजत्वं हि न भावरूपो धर्मः कश्चित् । किंतु निर्विशेषब्रह्मणि गीता- जन्माभावः । एवमनादित्वं मूलकारणाभावः । तात्पर्यम् ततश्याभावरूपाभ्यामाभ्यां कथमात्मनः सविशे- पता सिध्यति । यद्यपि 'मत्स्थानि सर्वभूतानि (गी० ९।४) इत्यादिवास्येषु भूताधारत्वादयो गुणाः प्रतीयन्ते तथापि ते प्रकृतिसंवन्धमूलका एव न तु वस्तुभूताः । अत एव- 'अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमन्यय.' (गी० १३ । ३१) इत्येवं निर्गुणत्वं स्पष्टमेव तत्रोक्तम् । तथा- 'असक्त समयैव निर्गुणं गुणभोक्च' (गी० १३ । १४ ) इत्यत्रापि सर्वभृत्त्वं गुणभोग्नृत्वं च तत्र प्रतिसंबन्धमूलकमेव । 'किारांच गुगांश्चैव विद्धि प्रतिमभवान्' (गी० १३ । १९) इति गीनावाश्यमेव सगुणवाश्यानां निर्गुणवाग्यानां च विपयं विविनतीति न कयमपि गुणानां म्वाभाविकरमागकनीयम् ।

·समतम् विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १३१ यदपि सविशेपब्रह्मप्रतिपादकम् । स सर्वभूतप्रकृति विकारान्गुणादिदोपाश्च मुने व्यतीत (वि० पु० ६।५।८३) इत्यादिवाक्यजातं विष्णुपुराणस्थमुदाहृतं (श्रीमा० पृ० ६५ प० २१) तस्यापि न सविशेपब्रह्मपतिपादने तात्पर्य निर्विशेष ब्रह्म पुराण- दृश्यते । भूतातीतत्वादिविशेषाणामोपाधिकत्वात् । यतो विष्णुपुराण एव यत्तदव्यक्तमजरमचिन्त्यमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूप च पाणिपादाद्यसंयुतम् (वि० पु० ६।५।६६) प्रत्यस्तमितभेद यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसवेद्य तज्ज्ञान ब्रह्मसज्ञितम् ।। (पि० पु० ६ । ७ । ५३) इत्येवमात्मनो निर्विशेषत्वं प्रतिपायते । भूतयोनित्वमप्यात्मान न वास्त- विकम् । जगतो मिथ्यात्वात् । तदुक्तं विष्णुपुराण एव- ज्ञानस्वरूपमखिल जगदेतदवुद्धय । अर्थस्वरूप पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसप्लने ॥ (वि० पु० १११४।३९) विज्ञान परमार्थो हि द्वैतमिथ्यात्वदर्शिन । (वि० पु० २।१४।३१) सोऽह स च त्व स च सर्वमेतदात्मस्वरूप त्यज भेदमोहम् । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेद परमार्थदृष्टि ॥ (वि० पु० २ । १६ । २४ ) इति । आत्मनि भूतयोनित्वस्य वास्तविकत्वाभावादेव 'भूतयोनिमकारणम् ' (वि० पु०६ । ५। ६७ ) इत्यत्र भूतयोनिमित्यनन्तरमकारणमित्युक्तिः संगच्छते । एवं च निर्विशेष ज्ञानमात्ररूपं ब्रह्मेति स्थितम् । तच्च ज्ञानं निर्विपयं निराश्रयं चेति मागुक्तमेव (पृ० ७१ १०४ ) । सविपयस्य साश्रयस्य ज्ञानस्य स- विशेपत्वावश्यंभावात् । सविशेषस्य विज्ञानस्य परमार्थत्वे दैतसत्यत्वदर्शिदृष्टयापि तादृशज्ञानस्य परमार्थत्वसंभवेन- विज्ञान परमार्थो हि द्वेतमिथ्यात्वदर्शिन. ( वि० पु० २।१४।३१) इति प्रागुदाहृतविष्णुपुराणवचने 'तमिथ्यात्वदर्शिनः' इति हेतुगोंक्तिर- संगता स्यात् । नन्वात्मनि वाग्विषयत्वरूपो विशेषो विष्णुपुराणे प्रतिपाद्यते । यथा (श्रीभा० पृ०६६ १०९) ·१३२ बदतामोदे- । शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्माणि वर्तते । मैत्रेय भगवच्छब्द सर्वकारणकारणे ॥ समतेति तथा भर्ता भकारोऽर्थद्वयान्वित । नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस्तथा मुने । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशस श्रिय । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णा भग इतोरणा )] वसन्ति तत्र भूतानि भूतामन्यखिलामनि । स च भूतेष्पशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्यय ॥ (वि० पु० ६ । ५१७२- ७५) इति। अस्यार्थ:-भगवच्छब्दस्यावयवार्थे प्रतिपादयन्भकारार्थमाह-संभति । भूधातोर्डप्रत्यये 'भ' शब्दः सिध्यति । तस्य 'संभर्ता भर्ता ' इत्यर्थद्वयम् । संभरणमुपकरणसविधानम् । प्रकृत्यादीन्कार्योत्पत्तियोग्यान्यः करोति स सभ- तत्युच्यते । भर्ता स्वामी । गकारार्थमाह---नेतेनि । गमेय॑न्ताड्डमत्यये 'ग' शब्दः सिध्यति । नेता स्थितिकर्ता । गमयिता संहारकर्ता । स्रष्टोत्पत्तिकर्ता । गम्धातोरुत्पत्तिस्थितिल्यार्थरत्वम् । भग' इति समुदिनस्याक्षरद्वयस्यार्थमाइ- ऐश्वर्यस्येति । समग्रशब्दः सर्वत्रान्वेति । गुणवत्त्वेन रयातिर्यशः । श्रीर्भाग्यसंपत् । वैराग्यमनादरः । वकारार्थमाइ-वसन्तीति । वसधातोरधिकरणे कर्तरि वा प्रत्यय 'व' शब्दः सिध्यति । भूतात्मनि भूतानामात्मनि ! अखिलात्मन्यखिलशरीरके। त्यजति हेयगुणानित्यर्थे त्यनधातोः किप्प्रत्यये यकारादिभागस्य पृपोदरादि- वाहोपे व्यन्जनमा तराररुपमवशिष्यते । स च भगवच्छन्दान्तिमरतकारः । तथा च परमात्मनो भगवच्छन्दवान्यत्वात्सविशेषत्वं वस्तुत एव स्वीर्तिव्य- मिति । मैवम् । 'शुद्धे महाविभूत्यारये' (वि० पु० ६ । ५ १७२) इत्य- स्मादव्यवहितपूर्वश्लोक एव- अशन्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज । पुनाया भगय उन्द प्रियते हापचारिक ॥ (पि० पु० ६१५७१) इत्या भगवच्छटस्यौपचारित्वोत्तेः । 'शुदं महाविभूत्यारये। इत्यादि- परन्धे हिं पातयतस्तर तदव्यवहितपूर्व शोर एप क्धं दृष्टिमन्यमभूदिति मह- दायर्यम् । एवं च पुराणेप्यन्यत्र या यदात्मन सविशेषतया वर्णन दृश्यते तयावहारिकदृष्टयाऽत्मनि भासमानान्विटेपानङ्गीकृत्यय तं न तु तथा पर- मार्य इत्यभिनिवेष्टव्यम् । आदित्यवर्णम्' (ले० आ० ३ । ११) इत्यादि- ·- विशिष्टद्वितमतानुपपत्तिः। श्रुतिपु प्रतिपादितं रूपमपि व्यावहारिकमेव । तस्य व्यवहारदृष्टयैवोपयोगात् । व्यावहारिकस्यापि तस्य धारणायां शुभाश्रयत्वं संभवत्येव । विषयान्तरपरि- हारणका ध्येयवस्तुनि चित्तस्य स्थिरीकरणं धारणा । तत्र यद्ध्येयं वस्तु स शुभाश्रय इत्युच्यते । एतेन 'अस्मिन्प्रकरणे संसारकभपजतया योगमभिधाय योगावयवान्मत्याहारपर्यन्तांचोक्त्वाधारणासिद्धयर्थ शुभाश्रयं वक्तुं परस्य ब्रह्मणो विष्णोः (श्रीमा० पृ० ६९ १० २०) इत्यादिना 'आदित्यवर्णमित्यादि- वेदान्तसिद्धं मूर्त रूपं शुभाश्रय इत्युक्तम् । (श्रीभा० पृ. ७० ५०९) इत्य. न्तेन ग्रन्थेन सविशेषस्य परमात्मनः पारमार्थिकत्वसाधनमपास्तम् । व्यावहारि- कस्यापि शुभाश्रयत्वाङ्गीकारे वाधकाभावात् । ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मल परमार्थतः । तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ।। (वि० पु० ११२।६) इत्यत्रापि वस्तुतो ज्ञानमात्ररूपं ब्रह्म, तस्यार्थस्वरूपेण दर्शनं भ्रान्तिरित्यु- क्तम् । अर्थस्वरूपं ज्ञातृस्वरूपं ज्ञेयस्वरूपं च । तथा च साश्रयं सविपयं च यत्सविशेष ज्ञानस्वरूपं तस्यावास्तविकत्वं सिद्धम् । यत्तु 'ज्ञानस्वरूपमित्यत्रापि ज्ञानव्यतिरिक्तार्थजातस्य कृत्तस्य न मिथ्यात्वं प्रतिपाद्यते । ज्ञानस्वरूपस्या- स्मनो देवमनुप्याद्यांकारेणावभासो भ्रान्तिरित्येतावन्मात्रवचनात् । न हि शुक्तिकाया रजततयाऽवभासो भ्रान्तिरित्युक्त जगति कृत्सं रजतजातं मिथ्या भवति । (श्रीभा० पृ० ७१ ५० १०) इत्युक्तं तन्न । तदेवार्थस्वरूपेणेत्यत्र पूर्वाधोंपात्तज्ञानप्रतिद्वद्वितयोपान सामान्यमुखप्रवृत्तेनार्थशब्देन देवमनुष्यादि- विशेषार्थग्रहणासंभवात् । न हि रज्जुः सर्पस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थिता । इत्युक्त श्वेतसर्पस्य तत्र सत्यत्वमेव, केवलं कृष्णसर्पस्यैव मिध्यात्वमित्येवं सविशेषस्य सत्यत्वं कोऽपि प्रत्येति । यद्यपि शुक्तिकाया रजततयाऽवभासो भ्रान्तिरित्युक्ते जगति कृत्स्नं रजनजातं मिथ्या न भवति तथापि शुक्तिकायां कस्यापि रजतविशेषस्य सत्यत्वं नास्त्येव । अन्यत्र रजतस्य सत्यत्वं वा मिथ्यात्वं वा प्रमाणान्तरेण किंचिदपि सिध्यतु तत्र नास्य वाक्यस्य तात्पर्यम् । यदि तदेया- थस्वरूपेणेतिवत् ' जगति शक्तिकैव रजततया प्रतीयते । इत्युच्यते चेत्तत्रापि तात्पर्य स्यादेव । तथा चात्र जगब्रह्मणोः सामानाधिकरण्येनैक्यप्रतीब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपस्यार्थाकारता भ्रान्तिरित्युक्ते सत्यर्थजातस्य कृत्स्सस्य मिथ्यात्व- मुक्तं भवति ।

·पादानकारणमात्रवाची । अन्यथा दण्डायटो जायत इत्यापत्तेः । पुनात्म- उपादानकारणमानविषयका प्रश्नः स्यात् । सूत्रे प्रकृतिग्रहणात् । प्रकृतिशब्दश्चो- १३४ अद्वैतामोदे- : किं च विष्णपुराणे प्रारम्भ एव 'जगन्च सः' (वि० पु० १ । १३५) इत्यत्र सामानाधिकरण्येनैक्यं प्रतिपाद्य जगतो मिथ्यात्वमेव सूच्यते। तथा हि-- यन्मयं च जगब्रह्मन्यतश्चैतन्चराचरम् (वि० पु० १ । १।९) इति मैत्रेयकृतं प्रश्नद्वयम् । यन्पयमिति विकारार्थे मयट् प्रत्ययः । स्वार्थे वा । 'जगदेतत्कस्य विकारभूतम् । 'जगदेतत्रूिपम् । इति वाऽयं जगदुपादानकार- णप्रश्नः । अवशिष्टनिमित्तकारणविपयकश्च 'कस्माञ्चतचराचरं जगदुत्पन्नम्। इति मश्नः। तस्य च प्रश्नद्वयस्य स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच सः (वि० पु०१।१।३५) इति पराशरमोक्तं प्रतिवचनद्वयम् । असौ परमात्माऽस्य जगतः स्थितिसं- यमकर्तेति जगतो निमित्तकारणमुक्तम् । जगञ्च स एवेत्युपादानकारणमुक्तम् । परमात्मनो निर्विकारत्वं च श्रुतिशतसिद्धम् 'अविकाराय शुद्धाय' (वि० पु० १।२।१) इत्यत्रैवोत्तरश्लोके पराशरेणानूदितं चेति नात्मनः परिणाम्य- पादानता स्वीकर्तु शक्या किं तु विवर्तोपादाननैवेति भासमानस्य जगतो मिथ्यात्वं सिद्धम् । यत्तु ' यतश्चतचराचरमिति निमित्तोपादानयोः पृष्टत्वाद्यन्मयमित्यनेन सृष्टि- स्थितिलयकर्मभूतं जगत्किमात्मकमिति पृष्टम् । तस्य चोत्तरं जगच्च स इति । इदं च तादात्म्यमन्तर्यामिरूपेणात्मतया व्याप्तिकृतम् । न तु व्याप्यव्यापकयो- वस्त्वैक्यकृतम् । यन्मयमिति प्रश्नस्योत्तरत्वाज्जगच्च स इति सामानाधिकर- ण्यस्य । यन्मयमिति मयन विकारार्थः । पृथक्प्रश्नवैयर्थ्यात् । नापि माणमया- दिवत्स्वार्थिकः । जगच स इत्युत्तरानुपपत्तेः । तदा हि विष्णुरेवेत्युत्तरमभवि- प्यत् । अतः प्राचुर्यार्थे तत्प्रकृतवचने मयट् (पा० सू० ५। ४ । २१ ) इति मयट् । कृत्स्नं च जगत्तच्छरीरतया तत्मचुरमेव । तस्माद्यन्पयमित्यस्य प्रति- वचनं जगच्च स इति सामानाधिकरण्यं जगद्रह्मणोः शरीरात्मभावनिवन्ध- नमिति निधीयते ' (श्रीभा० पृ० ७२ १० १७) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । यत- श्रति पञ्चमी हाध्याहृतां जनिक्रियामादाय ‘जनिकर्तुः प्रकृतिः । ( पा० सू० १॥ ।३०) इत्यपादानसंज्ञायामुपपादनीया । अथ वा प्रथमप्रकाशनरूपा समु- द्भवनक्रियामादाय भुवः प्रभवः' (पा० सू० १।४ । ३१) इत्यपादानसं- ज्ञायामुपपादनीया। तेन हि प्रथमप्रकाशाधिकरणस्यापादानसंज्ञा विधीयते । आय ·विशिष्टाद्वैतमतानुषपत्तिः। १३५ मोदो जायत इत्यत्र तु पुनमालोक्येति ल्यब्लोपे पञ्चमी वोध्या । प्रकृतिशब्द- स्योपादानकारणमात्रवाचित्वं 'प्रकृतिश्च (व्र० सू०१ । ४ । २३) इति ब्रह्मसूत्रेऽपि दृश्यते । त्वयापि तत्र तथैवाङ्गीकृतम् । द्वितीये तु निमित्तकारण- मानविषयक प्रश्नः स्यात् । प्रथमप्रकाशाधिकरणस्योपादानत्वाभावात् । तन्त्रा- वृत्त्याश्रयणेनार्थद्वयकरणे तु न किंचित्ममाणमुपलभ्यते । तथा च यतश्चैतच्च- राचरामिति निमित्तोपादानयोः पृष्टत्वात् । इत्यसंगतम् । 'यन्मयमिति भयग्न विकारार्थः । पृथक्प्रश्नवैयर्थ्यात् ' इत्यप्यसंगतम् । पृथप्रश्नस्योक्तरीत्योपपत्तेः । 'यन्मयमित्यनेन जगत्किमात्मकमिति पृष्टम्' इत्यप्यसंगतम् । फिमात्मकमित्यस्य क आत्मा यस्येत्यर्थः । तन चात्मशब्दः शरीरप्रतिसंयन्ध्यर्थकस्त्वदभिमतो न तु स्वरूपार्थकः । मयनन्ययेन तु शरीरप्रतिसंपन्ध्यर्थो न लभ्यते । प्राचुर्यार्थे मयत्ययेऽपि प्राचुर्यमात्मत्वेनैवेति न नियमः । तथा च किमात्मकमित्येव प्रश्नार्थ इति निश्चयाभावेन न तदानुगुण्येनोत्तरार्थनिश्चयः कर्तुं शक्य इति यन्मयमित्यस्य प्रतिवचनं जगच स इति सामानाधिकरण्यं जगह्मणोः शरी- रात्मभावनिरन्धनमिति निश्चीयते' इत्यसंगतम् । एतेन जगञ्च स इत्युत्तरे शरी- रात्मभावमूलकमेव सामानाधिकरण्यमिति सिद्धबद्गृहीत्वा तदनुरोधेन यन्मयमिति मयट्प्रत्ययस्य स्वाथिकत्वाभावसाधनं परास्तम् । किं च मयटनत्ययस्य स्वार्थि- कत्वेऽपि न जगच स इत्युत्तरानुपपचिः । प्रश्ने यदुद्देश्यं जगत्तस्योत्तरे पुनरुद्दे- श्यतया निर्देशे वाधकाभावात् । यथा 'सुवर्ण किम् ' इति प्रश्ने 'सुर्ण तेजः, इति । प्रत्युत मयनत्ययस्य प्राचुर्यार्थकत्व एव जगच स इत्युत्तरानुपपत्तिः । शरीरशरीरिभावेऽपि वस्तुतः सामानाधिकरण्यस्याभावात् । यत्तु 'निविशेषवस्तुप्रतिपादनपरे शास्त्रेऽभ्युपगम्यमाने सर्वाण्येतानि प्रश्न- प्रतिवचनानि न संगच्छन्ते । तद्विवरणरूप कृत्स्न च शास्त्रं न संगच्छते । तथा हि सति प्रपञ्चभ्रमस्य किमधिष्ठानमित्येवंरूपस्यैकस्य प्रश्नस्य निर्विशेषज्ञान- मानमित्येवंरूपमेकमेवोत्तरं स्यात् ' ( श्रीभा० पृ० ७३ प०६) इत्युक्तं तत्तु- च्छम् । संसारचक्रस्यानादिवासनामूलकत्वेन तद्व्यावृत्त्यर्थं 'ब्रह्म सत्यमन्य- मिथ्या इतिवुद्धिस्थैर्यसंपत्तये पर्यायेण रूपान्तरेण पुनः पुनः प्रश्नकरणस्य सार्थक्यात् । यदपि जगद्रलणारेकद्रव्यत्वपरे च सामानाधिकरण्ये सत्य- संकल्पत्वादिकल्याणगुणकतानता निखिलहेयप्रत्यनीकता च वा येत । सर्वा- शुभास्पदं च ब्रह्म भवेत् ' (श्रीभा० पृ० ७३ प० १९) इत्युक्तं तदपि न । निर्गुणे गुणवाधनस्येष्टत्वात् । विवर्तवादाश्रयणेन सर्वाशुभास्पदत्वापाटनस्या- ·अद्वैतामोदे-- संभवाच । यञ्च 'आत्मशरीरभाव एवेदं सामानाधिकरण्यं मुख्यवृत्तम् । (श्रीभा० पृ० ७३ प० १३ ) इत्युक्तं तदपि न । जगत्पदस्य तदन्तर्यामीत्यर्थ स इत्यस्य तदात्मकमित्यर्थे वा लक्षणायास्तवावश्यवक्तव्यत्वेन मुख्यवृत्तत्वा- भावात् । यानि तु 'द्वा सुपर्णा' (मु०३।१।१) इत्यादीनि श्रुतिसूत्रपुराणयच- नानि जीवब्रह्मभेदे प्रमाणत्वेनोपन्यस्तानि (श्रीभा० पृ०७७ प० १७) तान्यु- क्तरीत्या व्यावहारिकभेदं गृहीत्वैव मवृत्तानीति न तद्विरोध आशङ्कनीयः । एवं च निर्विशेपब्रह्माद्वैत सिद्धम् । सर्व चेदं जगद्विरिसमुद्रादिकं प्रतिभासिकमविद्याकार्यत्वान्मिथ्यैव । याथा- विद्यावाद (१) आश्रयानुपपत्ति (२) तिरोधानानुपपत्ति (३) स्वरूपा- नुपपत्ति ( ४ ) अनिर्वचनीयत्वानुपपत्ति (५) प्रमाणानुपपत्ति (६) निवर्त- कानुपपत्ति (७) निवृत्त्यनुपपत्तिरूपाः सप्तविधा अनुपपत्तयो विशिष्टाद्वैतवा- दिभिः प्रदर्शिताः (श्रीभा० पृ० ८३ प० ८) ता अविचारितरमणीया एव न तु क्षोदक्षमाः। तथा हि- ब्रह्मशक्तेरविद्याया आश्रयायुपपद्यते ॥ तिरोधानं स्वरूपं च तथाऽनिर्वचनीयता॥ अद्वतिनां मतेऽविद्याया जीव एवाश्रयः । जीवस्यैवाहमज्ञ इत्येवं प्रत्ययात् । यद्यप्यविद्यारूपा शक्तिः परमात्मन इति सोऽपि अविद्याया आश्रयोपपत्तिः तस्या आश्रयस्तथापि तत्र न तस्याः कार्यकारि- त्वम् । यत्तु जीवावस्थाया, अविद्यापरिकल्पित- त्वेनाविद्योत्तरकालभवत्वान्न तस्या जीव आश्रयः संभवतीत्युक्तं (श्रीभा० पृ० ८३ १०९) तन्न । न ह्यत्राविद्याजीवत्वयोरन्योन्याश्रयदोपोऽस्ति । यथा तव मते परमात्मशरीरभूतस्य जीवस्य कर्मणव संकुचितस्वरूपस्य सतः कर्माश्रय- त्वम् । न ह्यसंकुचितस्वरूपस्य मुक्तस्येव कर्माश्रयत्वं संभवति । वीजाङ्करन्याये- नानादित्वान्न दोपश्वेत्तुल्यं ममापि । तव मते जीवः संकुचितस्वरूपः सन्कर्म करोत्यसंकुचितस्वरूपो वा । नायः । स्वरूपसंकोचस्य कर्मजन्यत्वेन कर्म- करणात्माक्तत्संकोचासंभवात् । न द्वितीयः । स्वस्वरूपसंकोचकारके कर्मणि प्रवृत्तेरसंभवात् । न हि कश्विज्ञानी शक्तः सन्नात्मनो बन्धनागारं कृत्वा हठाद- नुभविशति । यच 'नापि ब्रह्माश्रित्य । तस्य स्वयंप्रकाशज्ञानरूपत्वेनाविद्या- विरोधित्वात् । (श्रीभा० पृ० ८३ प० १० ) इत्याद्युक्तं तत्त्वविद्याया ब्रह्मा- ·अविनोपपत्तिः। श्रितत्वस्यास्माभिरनभ्युपगमादेव निरस्तम् । न हि जीवदशापनत्वेनानवभातं ब्रह्माविद्याया आश्रय इत्यस्माभिरङ्गीक्रियते । यच्च तिरोधानानुपपत्ति समर्थयितुं 'मकाशतिरोधानं नाम प्रकाशोत्पत्ति- प्रतिबन्धो, विद्यमानस्य विनाशो वा' (श्रीभा० पृ० ८५५०५) इत्यादि- ग्रन्थेन तिरोधानशब्दार्थ विकल्प्य दूपणमुक्तं तत्तु- अविद्यया तिरोधानोपपत्ति च्छम् । वास्तविकस्य तिरोधानशब्दार्थस्यानाक- लनात् । प्रकाशतिरोधानं नाम सत एव प्रकाश- स्यानवभासो न तु प्रकाशनाशः । न हि मेधैः सूर्यप्रकाशे तिरोहिते प्रकाशो नष्ट इति कोऽपि प्रत्येति । यच स्वरूपानुपपचिसमर्थने 'निर्चिपया निराश्रया स्वप्रकाशेयमनुभूतिः स्वाश्रयदोपवशादनन्ताश्रयमनन्तविपयमात्मानम- अविद्यास्वरूपोपपत्ति नुभवतीत्यत्र किमयं स्वाश्रयदोपः परमार्थभूत उतापरमार्थभूत इति विवेचनीयम् । (श्रीभा० पृ. ८५ प० ८) इत्याद्युक्तं तन मनोरमम् । यतो मायावेदान्तिनामस्माकं मते परमात्मा ज्ञानस्वरूपः। ज्ञान नैवात्मनो धर्मो न गुणो या कथचन । ज्ञानस्वरूप एवात्मा निय सर्वगत शिव ॥ (योग-वृ० पृ० २९२ ) इत्युक्तेः । भावरूपाज्ञानं च तच्छक्तिः। न च दैतापत्तिः शङ्कया। शक्तेः शक्तिम- दपेक्षया पृथगस्तित्वाभावात् । शक्तेः मातिमासिकत्वेन वस्तुतः सत्यत्वाभावाच । सैव जगदुपादानकारणम् । इयमेव परिणामविशेषेण प्रकृतिमायातमादिशब्द- फेवहियते । तदुक्तं वशिष्ठस्मृती- तामाई प्रकृति केचि मायामेके परे त्वणून् ' ( योगवृ० पृ० २९२ ) इति। अस्या एव प्रधानमहदहंकारपञ्चमहाभूतरूपेण तत्तद्व्यष्टिरूपेण च परि- मामः सत्त्वरजस्तमोरूपाणां त्रयाणां गुणानां साम्यावस्था प्रधानम् । बुद्धिरेव च महत्तत्त्वम् । बुद्धः स्वभावतः स्वच्छतया तत्र ज्ञानस्वरूपं शुद्धचैतन्यं प्रतिषि- बते । समष्टियुद्धौ प्रतिविन्धितं चैतन्यमीश्वरः । व्यष्टिसुद्धौ प्रतिविम्बित चैतन्यं जीवः । अज्ञाने प्रतिविम्वितं चैतन्यमीश्वरः' इति केचित् । बिम्ब- भूतं ज्ञानं यापि निर्विपयं निराश्रयं तथापि पतिविम्वभूतं जीवरूपमीश्वररूपं च ज्ञानं स्वाश्रयभूतभावरूपाशानवशात्सविपयं साश्रयं च भासते । अज्ञानस्य स्वभावत एव किचिद्विपयक्त्वात्किचिनिष्ठत्वाच । ययाऽऽदर्शमलेन तत्पतिति- ·१३० अद्वैतामोदे-' वितं गुखं मलीमसं भासते तद्वत् । तथा ध प्रतिविम्वभूतं यजीवेश्वररूपं ज्ञानं तदेव स्वाधिष्ठानभूताज्ञानरूपदोपवशादनन्ताश्रयमनन्तविपयं चात्मानमनुभवति न तु विम्वभूतम् । भावरूपाज्ञानस्य च स्वपरिणामे विम्यग्रहणे च न स्वात- न्यम् । नापि शुद्धं ब्रह्म तस्य प्रेरकम् । किं तु स्वाश्रयभूतं शुद्धं ब्रह्मोपजीव्य परिणमते प्रतिविम्वं च गृह्णाति । यथाऽऽदर्शो न मुखप्रेरणया प्रतिविम्ब गृह्णाति किं तु स्वभावतः । नैतावता तस्य स्वातन्त्र्यम् । मुखसांनिध्यापेक्ष- णात् । ज्ञानप्रतिविम्बभूतश्चायं जीवो येन भावरूपाज्ञानरूपदोपेणानन्ताश्रयमनन्त- विपयमात्मानमनुभवति स दोपोऽपारमार्थिक एव । नैतावता तस्यान्यापेक्षा । यथा दीपो घटादिप्रकाशकोपि स्वभावत एव स्वमपि प्रकाशयति नान्यं दीपमपे- क्षते तथाऽयं भावरूपाज्ञानरूपो दोपः स्वभावत एव ब्रह्मोपजीव्य जगत्कल्पका स्वकल्पकश्चेति । अतो नानवस्था । एतेन ' मूलदोपान्तरापेक्षयाऽनवस्था स्यात् (श्रीभा० पृ० ८५ १० १५ ) इति प्रत्युक्तम् । यदपि 'अहमज्ञ इत्यत्र ज्ञानमागभाव एवानुभूयते' (श्रीभा० पृ० ८९५० ५) इत्युक्तं तन्न । मागभावस्य नियमेन कालपरिच्छिन्नतयैव प्रतीतः । अथा- हमज्ञ इति मतीतिरत्यन्ताभावविपयिण्यस्तु ' सामयिकामावस्यातिरिक्तत्वे तद्विप- यिणी वास्तु, न तु भावरूपाज्ञानविपयेति चेन्म- भावरूपाज्ञानसाधनम् वम् । न हास्माभिः कोऽप्यभावः पारमार्थिकसत्य- त्वेनाङ्गी क्रियते । किं तु व्यावहारिकसत्यतया । च्यावहारिकसत्यता च काल्पनिकीति यन्मूला सा कल्पना तद्भावरूपाज्ञानमे- वेति घट्टफुटीप्रभातन्याय आपतति । व्यावहारिकस्य ज्ञानाभावस्य हि मूलं भावरूपाज्ञानमेव । किं च भवतां रामानुजानां नयेऽहमज्ञ इति मतीतिर्या पद्धजी- वस्य जायते तत्र निपिध्यमानं ज्ञाधात्वर्थभूतज्ञानं किं सामान्यज्ञानं ज्ञानवि- शेपो वा । नायः । ज्ञानविशेषस्यानिषेधे ज्ञानसामान्यान्तर्गतायास्तादृशमतीतेर- स्तित्वेन ज्ञानसामान्यनिषेधासंभवात् । सामान्यमन्तरेण विशेपस्थितेरसंभवात् । द्वितीये, तज्ज्ञानं किं परमात्मस्वरूपभूतमय वा परमात्मगुणभूतमाहोस्वित्परमात्म- विपयकम् । न प्रथमद्वितीयौ । तथाहि सति मुक्तजीवस्यापि तथा प्रतीतिः स्यात् । सा तु न त्वयापीप्यते ! तृतीये तु परमात्मपिपयरज्ञाने नव्योत्यमा- रोपितत्वं कथंचित्लेशेनोपपादनीयं स्यात् । यतो यस्य याथात्म्येन परमात्म- विषयकं ज्ञानं जातं स मुक्तो जीयो यस्य या तादृशं ज्ञानमयाथात्म्येन जातमपि याधात्म्येन जातमित्यभिमानः स रद्धो जीवध नाहमज्ञ इति प्रत्येति । मित ·अविद्योपपत्तिः । १३९ यस्य सुतरां तादृशज्ञानं नास्ति स एव तथा प्रत्यति । तत्र तादृशज्ञानस्यैवाभाव आरोपितत्वं कथमुपपादयितुं शक्येत । घटादिविषयकज्ञाने परमात्मविषयकज्ञा- नत्वस्यारोप इति तु तयोरत्यन्तवलक्षण्येन न युक्तिमत् । अस्माकं तु नये पर- मात्मविषयकज्ञानस्य परमात्मगुणभूतज्ञानस्य चाभावात्परमात्मस्वरूपभूतं ज्ञान- मेव ज्ञाधात्वर्थः । तच्च ज्ञानं वस्तुतो निराश्रयं निर्विपयं चेति साश्रयं सविपर्य च बद्धजीवस्य जायमानं ज्ञानमारोपितमेवेति सुवचम् । ज्ञाने साश्रयत्वस्य सवि- पयत्वस्य चाज्ञानकल्पितत्त्वात् । उपाधिभूतजलगतचाचल्यादेः सूर्यप्रतिविम्व इया- ज्ञानगतसाश्रयत्वादेः प्रतिविम्बभूतज्ञान आरोपो युक्तिसहः । आरोपितत्वं नयोत्यमिति वैयाकरणनिकाये प्रसिद्धम् । किं च भावरूपाज्ञानानङ्गीकारे अहमज्ञो न किंचिज्जानामि ' इति भयोगेऽज्ञो न जानामीत्यनयोर्द्वयोरपि ज्ञाना- भावार्थकत्वेन पौनरुत्यापत्तिरिति । यचानिर्वचनीयत्वानुपपत्तिसमर्थने 'सर्वं हि वस्तुनातं मतीतिव्यवस्थाप्यम् । (श्रीभा० पृ०.८६ प०६) इत्युक्तं तत्रोच्यते- अविद्याया अनिर्व- इदं शुक्लमिदं पीतमित्येवं सर्व रूपं प्रकाशव्यव- चनीयत्वोपपत्तिः स्थाप्यम् । अन्धकारस्य कृष्णं रूपमपि तथैव । यद्यप्यन्धकारस्पनिर्णये साक्षात्मकाशापेक्षा नास्ति तथापि प्रकाशाभावसापेक्षत्वेनाभावप्रतियोगितया प्रकाशापेक्षाऽस्त्येव । अन्य- त्रास्तित्वे सति यत्र यस्याविद्यमानत्वं तत्र तस्याभावप्रतियोगित्वम् । जगति सर्वथा प्रकाशास्तित्त्वाभाव इतरपदार्थानामिवान्धकारस्यापि. रूपं जन्मान्धेनेव न नियेत । तथा च यथान्धकाररूपं प्रकाशाविषयमपि प्रकाशव्यवस्थाप्यं भवति तथा सदसटूपद्विविधप्रतीत्यविपयस्यापि भावरूपाज्ञानस्य स्वरूपमनिर्वचनीय- मित्येवं रूपेण प्रतीतिव्यवस्थाप्यं भवत्येव । यदपि विम्बभूतस्य शुद्धब्रह्मणोऽज्ञानानुभवं वस्तुनो मायावाद्यनभिमतमपि मायावाद्यभिमतत्वेन प्रतिपाय तन्निरसने महत्तर्कजालं 'नित्यमुक्तस्वप्रकाश- चैतन्यकस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानानुभवश्च न संभवति । (श्रीमा० पृ० ८९ प० ७) इत्यादिग्रन्येनोक्तं तत्र न किंचित्मत्युच्यते । मायावादिभिस्तथाऽनभ्यु- पगमात् । यत्तु 'अपि चापरमार्थदोपमूलभ्रमवादिना निरधिष्ठानभ्रमासंभवो दुरुप- पादः । भ्रमहेतुभूतदोपदोषाश्रयवदधिष्ठानापारमायेऽपिःभ्रमोपपतेः । ततश्च सर्व- शून्यत्वमेव स्यात् । (श्रीभा० पृ० ९१ ५० १५) इत्युक्तं तदपरमार्यतुच्छ ·१४० अद्वैतामोदे- स्वरूपविवेकापलापमूलकम् । तथा हि-यदसत्यं अविष्टानस्य सत्यत्वम् सत्प्रतिभासते तदपरमार्थम् । यन्न कदापि प्रति- भासते तत्तुच्छमिति हि तयोः स्वरूपविवेकः । तत्र तुच्छत्वं सर्वशून्यत्वे हेतुः संभवेन्नापारमार्यम् । त्वया वपारमार्थं सर्वशून्यत्वे हेतुः 'ततश्च' इति शब्देन निर्दिष्ट इति कोऽयं चक्षुपि धूलिप्रक्षेपः । अथ सर्व- शून्यत्वापादनं माभून्नाम। परंत्वधिष्ठानापारमार्थेऽपि भ्रमसंभवेन ब्रह्मणः पारमा- र्थिकसत्यत्वं मायावाद्यभिमतं न सिध्यतीति चेन्मयम् । अयं हि भावरूपाज्ञानपद- वाच्यो दोपो ब्रह्मोपजीव्य तच्छक्तिरूपेण स्वयं स्पेनव कल्पितोऽनादिः । तदे- वोपजीव्य स्वस्मिंस्तत्मतिविम्वभूतः स्वाश्रयो जीयः स्वज्ञातृत्वेन कल्पितः। तदे- योपजीव्यज्ञानविपयत्वं तत्रारोप्य स्वविपयत्वेन तदेव कल्पितम्। तदेव चोपजीव्य तदेवाधिष्ठाय तत्संवन्धेन स्वयमाकाशादिप्रपञ्चरूपेण परिणमते । यदि ब्रह्म तुच्छमपारमार्थिकं वा स्यातहि किमुपजीव्यास्य दोपस्य प्रवृत्तिः स्यात् । अप्र- वृत्तौ तु न कदाचिदपि किंचिदपि कापि दृश्येत । यतश्च दृश्यते जगदतो ब्रह्म न तुच्छमपरमार्थं वेत्यवश्यं स्वीकार्यम् । इदं च दोपभूतमनाद्यज्ञानमनुमानेनापि सिध्यति । विवादाध्यासितं प्रमाण- ज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्वविपयावरणस्वनिवर्त्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकम्, अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् , अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावत् । अत्र ज्ञान- मित्युक्ते ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य वस्त्वन्तरपूर्वकत्वाभावात्तव्यावृत्त्यर्थं प्रमाणज्ञान- मित्येवं पक्षनिर्देशः कृतः । स्वभागभावेत्यादिः साध्यनिर्देशः । स्वमागभावव्य- तिरिक्तं स्वविषयावरणभूतं स्वानवत्यै स्वदेशगतं च यदस्त्वन्तरं तत्पूर्वकमित्यर्थः । यचात्र भावरूपाज्ञानसाधकानुमाने ' अज्ञानेऽप्यनभिमताज्ञानान्तरसाधनेन विरुद्धत्वाद्धेतोः' (श्रीभा० पृ० ९२ प० २) इत्युक्तं तस्य यद्ययमभिमायः- " अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वरूपं यं हेतुं पुरस्कृत्य येनानुमानप्रमाणेन भावरूपा- ज्ञानं मायावादिभिः साधितं स एव हेतुस्ताह- शानुमानरूपप्रमाणज्ञानस्य तद्विपीभूतभावरूपा- ज्ञानावरकाज्ञानान्तरपूर्वकत्वं साधयेत् । भाव- रूपाज्ञानस्य पूर्वमप्रकाशितस्य तेनैवानुमानेन प्रकाशनात् । तादृशमज्ञानान्तरं मायावादिनामनभिमतमेव । भावरूपाज्ञानस्यैवान्येनापरणे हि स्वयंसिद्ध एवं मोक्ष इति संसारो न स्यात् । अतो हेतुर्विरुद्धः" इति, तीत्यं विचार्यते-नायं निर्विरुदः । साध्याभावव्याप्तो हि हेतुविरुद्धः । 'मायावादिमतविरुद्ध 'इत्यर्थस्तु - अविद्यायामनुमानम् ·अविद्योपपत्तिः। १४१ लिष्टः । किं चैतदनुमानस्याप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वं नास्ति । अहमज्ञ इति प्रत्य- क्षेण भावरूपाज्ञानप्रकाशनात् । फिंच भावरूपाज्ञानसाधकममाणज्ञानस्य भाव- रूपाज्ञानावरकाज्ञानान्तरपूर्वकत्वे साधितेऽपि न काचित्क्षतिः। अज्ञानान्तरेण भाव- रूपाज्ञानमात्रियेत । न तु विनश्याति । तद्विनाशाभावे च कथं स्वयंसिद्धो मोक्षः स्यात् । न च भावरूपाज्ञानस्यावरणे तस्याज्ञातत्वात्कथं प्रपञ्चरुपकार्यकारित्वम् । अज्ञातस्यापरमार्थस्य कार्यकारित्वाभावादिति वाच्यम् । अज्ञातस्याप्यपरमार्थस्य वन्हयादेर्दाहादि कार्यकारित्वदर्शनात् । तत्कार्यमप्यपरमार्थ स्यादिति त्वन्यत् । किंचाज्ञात एव प्रातिभासिकः सर्पोमातिमासिकमपि ज्ञानं जनयत्येव । किंच व्यावहारिकस्यापि कारणस्य न कचिदपि ज्ञातस्यैव कारणत्वम् । यथाऽज्ञातोऽपि वह्निःसन्नेव दाहं जनयति। यत्र चव्याघ्रादिर्घात एव भयं जनयनि तत्र न व्याघ- स्य भयकारणत्वं किंतु व्याघ्रज्ञानस्य। व्याघ्रस्तु ज्ञानद्वारा भयजनकत्वाद्भयहेतु- त्वेन लोक उपचर्यते । अथायमभिप्रायः ' ययाऽप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वेन हेतुना प्रमाणज्ञानस्य वस्त्वन्तरपूर्वकत्वं साध्यते तथा ताशवस्त्वन्तरस्याज्ञानस्याप्य- प्रकाशितमपञ्चरूपार्थमकाशकत्वेन वस्त्वन्तरपूर्वकत्वापत्तावज्ञानान्तरं सिध्येत् । तच्च मायावाद्यनभिमतमेव । अज्ञानान्तरेण मपञ्चस्यैवापरणे मोक्षस्य स्वयं- सिद्धत्वात् । इति, तहपि पूर्ववर्तुतोविरुद्धत्वं नास्त्येव । किंच भावरूपाज्ञानस्य प्रपञ्चोपादानकारणत्वं न तु प्रपञ्चप्रकाशकत्वम् । न हि मृत्तिका घटमका- शिका। सर्वत्र हि ज्ञानस्यैव प्रकाशकत्वम् । (श्रीमा० पृ० ९२ १०६) इति त्वयैवोच्यते । यद्यपि ज्ञानमेवार्थपरिच्छेदकारित्वात्मकाशकं तथापि चाक्षुपज्ञान- साधनीभूता प्रभापि प्रकाशिकेत्युच्यते । तस्या अपि ज्ञानस्येव स्वविरोधिनिरा- सकत्वात् । अप्रकाशकारणनिरासकं हि प्रकाशकमुच्यते । एतदभिप्रायेणव प्रदीपप्रभा निदर्शिता । इन्द्रियाणि तु विषयसंयोगरूपव्यापारद्वारा ज्ञानजनकानि न किंचिद्रस्तुनिरासद्वारेनि नेपामभकाशितार्थप्रकाशकत्वाभावेन वस्त्वन्तरपूर्व- कत्वाभावेऽपि न क्षतिः । 'यद्युपकारकाणामप्यप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वमङ्गीकृतं वहीन्द्रियाणामुपकारकतमत्वेनामकाशितार्थप्रकाशकत्वमङ्गीकरणीयम् । तथा सति तेषां स्वनिवर्त्यवस्त्वन्तरपूर्वकत्वाभावावेतोरनैकान्त्यम् (श्रीभा० ४० ९२ ५० १६) इत्यादि त्यसारमेव । यतो मायावादिभिर्न सर्वपायुपकारकाणां प्रकाशक- स्वमङ्गीकृतं किंतु मकाशविरोधिनिरासकानामेति । यच्च प्रत्यनुमाननवकमदर्शनं (श्रीभा० ९३ पृ० १) तदसंगतम् । इत्यं हि ते प्रतिप्रयोगाः प्रदर्शिताः- १ अज्ञानं न ज्ञानमारब्रह्माश्रयम् , अज्ञान- ·१४२ अद्वैतामोदे- त्वात् , शुक्तिकाद्यज्ञानवत् , ज्ञात्राश्रयं हि तत् । २ अज्ञानं न ज्ञानावरणम् अज्ञानत्वात् , शुक्तिकाद्यज्ञानवत् , विषयावरणं हि तत् । ३ अज्ञानं न ज्ञाननि- वय॑म् , ज्ञानविपयानावरणत्वात् , यज्ज्ञाननिवर्त्यमज्ञानं तज्ज्ञानविषयावरण यथा शुक्तिकाद्यज्ञानम् । ४ ब्रह्म नाज्ञानास्पदम् , ज्ञातृत्वविरहात्, घटादिवत् । ५ ब्रह्म नाज्ञानावरणम् , ज्ञानाविषयत्वात् , यदज्ञानावरणं तज्ज्ञानविषयभूतं यथा शुक्तिकादि । ६ ब्रह्म न ज्ञाननिवर्त्याज्ञानम् , ज्ञानाविषयत्वात्, यज्ज्ञाननिव- याज्ञानं तज्ज्ञानविपयभूतं यथा शुक्तिकादि । ७ प्रमाणज्ञानं स्वभागभावातिरि- ताज्ञानपूर्वकं न भवति, प्रमाणज्ञानत्वात् , भवदभिमताज्ञानसाधनप्रमाणज्ञान- वत् । ८ ज्ञानं न वस्तुनो विनाशकम् , शक्तिविशेपोपबृंहणविरहे सति ज्ञानत्वात्, यवस्तुनो विनाशकं तच्छक्तिविशेपोपवृहितं ज्ञानमज्ञानं च दृष्टं यथेश्वरयोगिमभृ- तिज्ञानं यथा च मुद्गरादि । ९ भावरूपमज्ञानं न ज्ञानविनाश्यम्, भावरूपत्वात्, घटादिवदिति । ये चेमे प्रतिप्रयोगा उक्तास्तेपु प्रथमं चतुर्थ चानुमानं नास्माकं प्रतिकूलम् । तनत्यसाध्यस्य ज्ञानमात्रब्रह्मणोऽज्ञानाश्रयत्वाभा- प्रत्यनुमाननिरासः वस्यास्माकमपीष्टत्वात् । अज्ञानाश्रयस्तु प्रतिविम्ब- भूतो ज्ञातृत्वेन प्रकल्पितो जीव इति प्रागेवोक्तम् (१४० १९)। तथा शुद्धं ब्रह्म यद्यपि नाज्ञानेनात्रियते तथापि तदेव ब्रह्मोप- जीन्य तच्छक्तिरूपमज्ञानं शक्तिरूपत्वात्तस्मिन्नन्तः प्रविश्येव तस्मिन्ब्रह्मणि ज्ञान- विपयत्वमारोप्य स्वविषयत्वं प्रकल्प्य पश्चात्तदात्रियते । यथा जलविनाश्योऽप्यामिः सूक्ष्मरूपेण स्वविरोधिन्यपि जलेऽन्तः प्रविश्य स्वविषयत्वं प्रकल्प्य तस्मिन्स्व- गुणमुग्णत्वमारोप्य तत्रत्यं शैत्यमावृणोति तद्वत् । एतेन द्वितीयं पञ्चमं चानुमान निरस्तम् । तृतीये पष्ठे चानुमाने हेतुरसिद्धः । ब्रह्मणि ज्ञानविपयत्वमारोप्य- वाज्ञानेन तदावरणात् । सप्तमे चानुमाने दृष्टान्त एव न संभवति । 'भावरूपा- ज्ञानसाधकप्रमाणज्ञानस्य भावरूपाज्ञानावरकाज्ञानान्तरपूर्वकत्वे साधितेऽपि न काचित्क्षतिः । इति प्रागेवोक्तत्वात् (१४०।२६) । अष्टमे चानुमाने सिद्धसाध- नम् । न ह्यस्माभिर्ब्रह्मज्ञानं वस्तुनो विनाशक स्त्री क्रियते । आकाशादिप्रपञ्च- स्थापि परिकल्पितत्वेनास्माकं नयेऽवस्तुत्वात् । किं च हेतुरप्यसिद्धः । ब्रह्मज्ञाने शक्तिविशेपोपवृहणविरहस्य निश्चेतुमशक्यत्वात् । नवमे चानुमाने सोपाधिको हेतुः। पारमार्थिकत्वस्योपाधित्वात् । यज्ञानविनाश्यं न भवति तत्पारमार्थिकमस्त्येवेति साध्यव्यापकता । यद्भावरूपं तत्पारमार्थिकमेवेति न नियमः । भावरूपाशाने तन्मूलक आकाशादिप्रपञ्चे च व्यभिचारात् । अतः साधनाव्यापकता । किंच ·अविद्योपपत्तिः। ४१३ सर्पज्ञानजन्यस्य भावरूपस्यापि भयस्येयं रज्जुरिति ज्ञानेन विनाशो दृश्यत इत्यनकान्तिकोऽयं हेतुः । अथ सर्पज्ञानस्य भयकारणस्य नाशाद्भयनाशो न तु रज्जुज्ञानादिति चेत्त्याप्यनैकान्तिक एव । सर्पज्ञानस्य भावरूपस्य रज्जुज्ञानेन विनाशदर्शनात् । ननु न सर्पज्ञानस्य रज्जुज्ञानेन नाशः किं तु क्षणिकत्वात्स्व- यमेवेति चेन्न । ज्ञानं क्षणिकमिति कि तब परमेश्वरेण संदिष्टम् । किं तु विषयादि- कारणसंनिधानं यावदवतिष्ठते ज्ञानम् । वयव प्रतीतेः । न च तथापि सर्पनाशा- सर्पज्ञाननाशो न तु रज्जुज्ञानादिति वाच्यम् । तथापि भावरूपस्य सर्पस्य रज्जुज्ञानेन विनाशादनक्रान्तिकत्वं तदवस्थमेव । यदुक्तम् 'अक्षणिकत्वे च तेषां भयादीनां भयादिहेतुभूनज्ञानसंततावविशेपेण सर्वेपा ज्ञानानां भयाधुत्पचिहेतुत्वेनानेकभयोपलब्धिप्रसङ्गाच' (श्रीभा० पृ० ९३ प० २१) इति तन्मन्दम् । यो हि भयस्याक्षणिकतां स्त्री करोति स ज्ञानस्या- प्यक्षणिकतामेव स्त्री कुर्यादिति ज्ञानमंतत्यभावेनानेकभयोपलब्धिप्रसङ्गस्य दूर- निरस्तत्वात् । 'स्वप्रागभावव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरपूर्वमिति व्यर्थविशेपणोपादानेन प्रयोगकुशलता चाविष्कृता '(श्रीभा० पृ० ९४ प० २) इत्यनेन ग्रन्थेन परि- हासः कृतः स त्वस्थान । यद्यपि वस्तुपूर्वकमित्येवोक्तौ भाववाचिवस्तुशब्देनैव सिद्धौ ‘ स्वप्रागभावव्यतिरिक्त : 'अन्तर' एतच्छन्दवैयर्थ्य तथापि श्रोतृबोध- सौलभ्याय तथोक्तम् । वैशेषिकरभावस्यापि सप्तपदार्थमध्ये गणनेन तस्यापि वस्तुत्वभ्रमसंभवात् । किं चैवं परपरिहास जनयता प्रतिप्रयोगनवकपदर्शनवे- लायां प्रथमेनानुमानेन सिद्धौ चतुर्थानुमानचैयर्थ्यं कथं नालोचितम् । 'अज्ञानं न ब्रह्माश्रयं ब्रह्म नाज्ञानास्पदम् ' इत्यत्र शब्दरचनावलक्षण्यमेव न साय- भेदः कश्चित् । एवं द्वितीयेन सिद्धौ पञ्चमस्य, तृतीयेन सिद्धौ पष्ठस्य, अष्टमेन सिद्धौ नवमस्य, चानुमानस्य वैयर्थ्य सुधाभिरुह्यम् । यदपि 'मिथ्याभूतार्थस्य मिथ्योपादनं भवितुमर्हतीत्येतदपि न विलक्षण- स्वात् (व० सू ० २।१।४) इत्येतदधिकरणन्यायेन परिहियते । (श्रीमा० पू० मिथ्यार्थप्रकृतिर्मिथ्या जगद्धि प्रातिनासिकम् ॥ प्रमस्थले तु सर्वत्र सत्स्याने व संभवः ॥ २० ॥ यश्व . . ( ९४ प०६) इत्युक्तं तत्रोच्यते- ·१४४ अतामोदे- 'मिथ्याभूतस्य जगत उपादानं मिथ्येव भवितुं योग्यम् । तदेव भावरूपाना- नम् । इति हि मायावादिनामाशयः । यदि जगदज्ञानमूटकम् 'कार्यकारणयोः सर्वथा चलक्षण्य व भवितव्यम्' इति तदधिकरणतात्पर्यं स्यात्तर्हि मिथ्याभूतस्य जगतस्तत्सलक्षणं मिथ्याभूतं भावरूपाशानं न कारणं संभवतीत्यधिकरणविरोधः स्यात् । किंतु किंचिदलक्षण्येऽपि न कार्यकारणभावहानिरित्येव तदधिकरण- तात्पर्यम् । तथा च कार्यकारणयोः सालक्षण्यं यावच्छफ्यमुपपादनीयमेव । मिथ्याभूतार्थस्य मिथ्यवोपादानं भवितुमईतीत्यईतिशब्दं प्रयुजानर्मायावादि- भिरयमाणयः प्रकटीकृत एव । त्वयापि हि सूक्ष्मचिदचित्यकारकं ब्रह्म कारणं स्थूलचिदचित्मकारक ग्रहीय फार्यमिति बदता कार्यकारणयोः सालक्षण्यं संपादितमेव । यदपि प्रतीयमानमेव हि प्रतीतिभ्रान्तियाविषयः' (श्रीभा०पृ०९४५०१०) इत्युक्तं तन्मायायादिनामपि संमतमेव । न तदनिर्वचनीयजगदङ्गीकारे वाधकं भवति । अथ प्रतीयमानमेवैत्यस्य 'अन्यत्र सत्यत्वेन' इति शेष पूरयित्वाऽन्यत्र सत्यत्वेन प्रतीयमानमेवान्यत्र प्रतीत्यादिविषयो भवतीत्यर्थः क्रियते तदा यद्यपि मायावादिना मतेऽन्यत्र जगतः सत्यत्वेन प्रतीयमानत्वाभावादनिर्वचनी- यत्वेनाभिमतस्य जगतः प्रतीत्यादिविपयत्वं न संभवति तथाप्येवमुच्यते- शुक्क्याद्यज्ञानं हि रजतसंस्कारसहकृतमनिर्वचनीयरजतं जनयति । तादृश- संस्कारोत्पत्तावन्यत्र सत्यत्वेन प्रतीतेरपेक्षा दृश्यते । शुक्त्याद्यज्ञानविपये भवतु नामवम् । मूलाज्ञानस्य तु ब्रह्मशक्तिरूपत्वेन ब्रह्मोपजीव्य प्रवृत्तत्वेन नान्यस्य कस्याप्यपेक्षा । किंचानादौ संसारे जीवानामनादित्वेन संस्कारोऽपि विद्यत एव । यदपि 'शुक्तिरजतादिभ्रान्तिस्थलेऽनिर्वचनीयरजतकल्पनेऽप्यन्यस्यान्ययाव- भासस्यावर्जनीयत्वात् । इत्युक्तम् (श्रीमा० पृ० ९४ प० १६ ) तत्तुच्छम् । शुक्तिरजते हि रजतं प्रतीयते । ततः पश्चानेदं रजतमिति बाधोऽनुभूयते । वाधश्वायम् ' इदानीमिदं न रजतम्' इत्येवं किंचित्कालावच्छिन्नो नानुभूयते । किं तु मागपीदं रजतं नासीदिति सामान्यत एव । तथा च वाघः माग्विद्यत एव । केवलं पवादनुभूयते । एवं च तत्र रजतस्य पारमार्थिक व्यावहारिक वा सत्त्वं क्षणमपि नास्तीति सत्त्वेनानिर्वचनीयत्वम् । एवं शशशृ- गावदसच्चेत्क्षणमपि न प्रतीयेत । प्रतीयते च । अतोऽसत्त्वेनानिर्वचनीयत्वम् ।

·अविद्योपपतिः। १४५ इंदृशस्य च रजतादेः प्रातिभासिर्फ क्षणं सत्त्वम- अनिर्वचनीय. गत्या कल्पनीयम् । अन्यथाऽसता रजतरूपेण च्याति. शुक्तिः कथं भासेत । अन्यस्यान्यथावभासायो- गात् । इदं च रजतं मातिमासिकेन रूपेण निर्व- चनीयमेव । यद्यपीदं रजतं प्रतीतिवेलायां प्रातिभासिकमित्येवं न भासते तथापि न क्षतिः । विद्यमानेषु प्रकारेपु मध्ये केपांचिदभानं सर्वेपामपि ख्यातिवादिना- मिष्टमेव । शुक्तिरजतप्रतीतो शुक्त्यंशाभानस्य सर्वेः स्वीकृतत्वात् । न ह्ययमन्य- स्थान्यथावभासः । अविद्यमानेन रूपेणावभासो हि सः। न तु विद्यमानस्या- नवभासः । एतेन 'कल्प्यमानं हीदमनिर्वचनीयम् । न च तदानीमनिर्वचनी- यमिति प्रतीयते । अपि तु परमार्थरजतमित्येव । (श्रीभा० पृ० ९४ प० १८) झते परास्तम् । अनिर्वचनीयत्वेनाभानेऽप्यन्यथावभासाभावात् । न च सत्य- रजतमित्यवभासादन्यथावभास इति वाच्यम् । सत्यत्वस्य शुक्तौ विद्यमान- स्वात् । न च रजतासंबद्धस्य शुक्तिगतसत्यत्त्वस्य रजतसंबद्धत्वेन भानाद- न्यथावभास इति वाच्यम् । भुक्तिगतस्यापि सत्यत्वस्य रजतसंवद्धत्वात् । रजतं हि न केवलाविद्यापरिणामः । नापि केवलशुक्तेः । किं त्वविद्याद्वारा शुक्ते- रेवेति । शुक्तेश्च शुक्तित्वेनाशानमेवाविद्या । इदंत्वेन तु शुक्तेर्ज्ञानं प्रत्युत प्राति- भासिकरजतोत्पत्ती कारणमेव । एवं झातृनिष्ठरजतसंस्कारादीनि च यथायथं कारणानि बोध्यानि । एवं प्रातिभासिकरजतोत्पत्ता सिद्धायां ' तस्य जन्मका- रणं वक्तव्यम् । (श्रीभा० पृ० ९५ प०८) इत्युपक्रम्य रजतप्रतीति रजतो- त्पत्तिकारणत्वेन मायावादिभिः काप्पनुक्तामपि तत्कारणत्वेन प्रकल्प्य निर्वि पया जाता तदुत्पाद्य तदेव विषयी करोतीति महतामिदमुपपादनम्' (श्रीभा० पृ० ९५ १० १०) इत्येवं परिहसद्भिः स्वस्यैवात्मोपहासपात्रता नीयते । एवं तदुत्तरमिन्द्रियाणां तद्गतदोषाणां दुष्टानामिन्द्रियाणां च प्रातिभासिकरजनो- पादानकारणत्वेन प्रकल्पनं तत्खण्डनं च विफलमेव । मायावादिभिस्तथाऽन- गीकारात् । इन्द्रियगतदोपाणां निमित्तकारणत्वं विष्यत एव । उपपद्यते च तत् । इन्द्रियगतदोपाणामिन्द्रियकिरणादिद्वारा शुक्त्यादिविपयसंबन्धसंभवात् । एवं मायावायनभिमतमनेकधा प्रकल्प्य विस्तारेण सोपपत्तिकं तत्खण्डनमभि- तु पड्क्त्यैकया तदर्थेन वा यत्किंचिदुत्तरमदानमित्येवमपूर्वोऽयं खण्ड- .. नप्रकारो दृश्यते । यदपि 'अपूर्वमनिर्वचनीयमिदं वस्तुजातं रजतादिबुद्धिशब्दाभ्या कथमिव ·अद्वतामोदे- विषयी क्रियते न घंटादिबुद्धिशब्दाभ्याम् । रजतादिसादृश्यादिति चेत्तहि तत्स- दशमित्येव प्रतीतिशब्दो स्याताम् । (श्रीमा० पृ० ९५ १० १६) इत्युक्तं तदसंगतम् । यतोऽत्र सादृश्यज्ञानस्य नोपयोगः । किं तु वस्तुसत्सादृश्यं रज- तसंस्कारमुद्रोधयति । उद्बुद्धश्च स संस्कारस्तां शुत्यविद्या रजतरूपेणैव परि- णामयति न घटादिरूपेणेति । एतदने 'रजतादिजातियोगादितिचेत्सा कि परमार्थभूतोतापरमार्थभूता चा' (श्रीभा० पृ० ९५ १० १९) इत्यादि कुत- जालं मायावेदान्तिभिर्नैव स्वीकृतमिति न तत्र किंचित्प्रत्युच्यते । या च रामानुजीयैः 'यथार्थ सर्वविज्ञानमिति वेदविदां मतम् ' (श्रीभा० पृ० ९६ ५० ४) इत्यादिग्रन्थेन सर्वत्र सत्ख्यातिः स्वीकृता तनत्यं विधार्यते । ख्यातिः प्रतीतिः । सा च सर्वत्र सत एव न काप्यसत इति तदर्थः । तत्र सत इत्यस्य प्रातिभासिकरूपेणापि सत इत्यर्थे सत्ख्यातिरस्माफमिष्टव । न तु तथा तैरङ्गी- क्रियते । यदि पारमार्थिक व रूपेण सत इत्यर्थ- सत्ख्यात्यनुपपत्तिः स्तदा मरीचिकायां जलमतीतिर्न स्यात् । ननु त्रिवृत्करणेन पञ्चीकरणेन वा पृथिव्यां जलांशस्य सत्त्वमस्त्येवेति चेत्सत्यम् । त्रिवृत्कृते विशिष्टे पदार्थे जलत्वं नास्त्येव । तदीयैकदेशे जलाशे यद्यपि जलत्वं वर्तते तथापि न तज्ज्ञातुं शक्यते । त्रिवृत्रकरणं हि पृथग्विभा- गानहः संश्लेपः । त्रिवृत्करणात्माग्भूतानामतिसूक्ष्मतया प्रत्यक्षायोग्यत्वेन त्रिवृ- करणोत्तरमपि तत्रत्यकेवलजलप्रत्यक्षासंभवात् ।कि चायं जलांशोऽतिसूक्ष्मोऽपि दूरतोपि च गृह्यत सर्मापस्यैनं गृह्यते इति न युक्तिसहम् । 'इन्द्रियदोपेण तेजः- पृथिव्योरग्रहणमदृष्टवशाचाम्बुन एव ग्रहणम् ' (श्रीभा० पृ० ९९ प० ८) इति तदुक्तिस्तु तन्मतश्रद्धालुमिरेवास्थेया। किं च समीपगतस्य 'नेदं जलम्' इति पती- तिर्जायते । तत्र च सत एव जलस्यासत्त्वेन प्रतीतिरित्यन्यथावभासोऽचर्जनीय एव । एतेन ' शुक्तौ त्रिवृत्करणेन तेजोशस्य सत्त्वात्तस्य रजतरूपेण प्रतीतिः । इति निरस्तम् । किं च स तेजोशी रजतरूपेणैव कुतो ज्ञायते । विद्युत्सूर्यादिरूपेणापि तस्य भानं स्यात् । मिश्रणात्माक् तेनोशस्य विद्युत्सूर्या- दिसर्वसाधारणत्वात् । न च त्रिवृत्कृतस्य तेजसो रजतरूपेण परिणतस्य केचि- दंशाः शुक्तौ मिश्रिता भासन्त इति वाच्यम् । तत्र तेषां सत्त्वै प्रमाणाभावात् । न च रजतप्रतीतिरेव प्रमाणमिति वाच्यम् । तस्याः प्रतीतेः सत्ख्यातित्वसिद्धी ·अविद्योपपत्तिः । हि शुक्ती रजतांशसत्वं सिध्यति । रजतांशसत्त्वसिद्धौ हितस्याः प्रतीतेः सरख्या- तित्वं सिध्यतीत्यन्योन्याश्रयात् । न च शुक्तौ रजतसादृश्यानुभवाद्जतांशसत्त्व- कल्पनामिति वाच्यम् । शुक्तौ रजतगुणसदृशचाकचक्यादिगुणवत्त्वेन सादृश्यो- पपत्तेः । न हि सदृशे वस्तुनि सदृशवस्लंशा विद्यन्त एवेति नियतिकृतनियमोऽ- स्ति । किं च देवदत्तीयवस्त्रालंकारादिसदृशे चैत्रीयवस्त्रालंकारादौ देवद- तस्य स्वकीयत्वभ्रमो भवति । तत्र देवदत्तीयवाद्यवयवानां चैत्रीयवस्वादिप नैव प्रवेश इति तत्र कयं सत्ख्यातिः । देवदत्तीयवस्वादिषु विनष्टेप्वपि विना- शमजानतो देवदत्तस्य परकीयवस्त्रादिपु दृष्टेषु स्वकीयत्वभ्रमो दृश्यते । अत्यन्तसदृशयोईयोः कापिणयोरप्येकस्यावयवा अन्यावयवसदृशा न तु त एवे- त्पावालवृद्धं प्रत्ययः प्रसिद्धः। सोमाभावे च पूतीकग्रहणं श्रुतिचोदितं सोमनिष्ठ- गुणसदृशगुणवत्त्वान तु सोमावयवसद्भावात् । बीह्यभावे नीचारग्रहणमप्येवमेव । किंच दुग्धसदृशे गङ्गाजले दुग्धावयवसत्त्वे कस्मिंश्चिद्वते टुग्धत्यागे गङ्गाजल- मपि त्याज्यं स्यात् । शुद्धमप्यन्नं रूपतो मांससदृशं चेत्तदवयवसत्त्वात्त्याज्यं स्यात् । अमृतसदृशमद्यप्राशनादैत्यानाममरत्वापत्तियेति बहुव्याकुली स्यात् । यदपि स्वमे च प्राणिनां पुण्यपापानुगुणा भगवतव तत्तत्पुरुषमात्रानुभा- व्यास्तत्तत्कालावसानास्तथाभूताश्चार्थाः सृज्यन्ते । ( श्रीभा० पृ. ९७ १० १२ ) इत्यादिग्रन्थेन स्वप्ने सत्ख्यातिसिद्धये तरत्या स्थादयः पदार्थाः परमे- श्वरेण सृष्टाः परमार्थसत्या एवेत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । स्वोऽर्थाः प्रातिभासिकाः यतो जगति सर्वस्यार्थजातस्यादृष्टं साधारणकार- णम् । तथाच न तादृशः कश्चन पदार्थो यस्मात्स- काशात्कस्यापि पाणिनः सुखं दुःखं वा नोत्पन्नम् । देवदत्तीयस्वभे परमेश्वरेण ये पदार्याः सृष्टास्तन्मध्ये यस्मादेवदत्तस्य सुरवं दुःखं वा नोत्पन्नं स पदार्थः परमेश्वरेण कस्यादृष्टेनोत्पादितः । अनुभूयन्ते चौदासीना बहवः पदार्थाः स्वमे । तथा च प्रयोजनमगुदिश्य न म-दोऽपि प्रवर्तते । इति न्यायाने ते पदार्थाः परमेश्वरेण सृष्टाः किंतु जीवेन कल्पिताः । कल्पना चेयं स्मृतिविशेषरूपा । मायामात्रं तु (७० सू० ३ १ २ । ३) इति सूत्रे स्वप्नस्यपदार्थानां मायामात्रत्वं सूत्रकारः कण्टरवेौधोक्तम् । पायाशब्दो हानिर्वचनीयवाचीति प्रसिद्धयेव । अनिर्वचनीयत्वं च तत्तत्पुरुषमात्रानुभाव्यत्वे ·यदप्यलातचक्रमतीतो सत्ख्यातिसिद्धये 'अन्तरालाग्रहणाचक्रमतीतिरुपपद्यते। १४८ अद्वैतामोदे- सति तत्तत्कालावसानत्वमेव । स्वमस्थपदार्यानां तत्तत्पुरुषमात्रानुभाव्यत्वं तत्तत्कालावसानत्वं च स्वीकृतवद्भिरपि रामानुजीयः 'मायाशब्दस्या- निर्वचनीयवाचित्वं न दृष्टम् (श्रीभा० पृ०१०२५०२) इत्युच्यत इति कोऽय- भनिर्वचनीयशब्दे उपः । मायामात्रमाश्चर्यकारकत्वम् , जीवस्य कान्ये. नानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्तस्याश्चर्यकारकसृष्टिकर्तृत्वासंभवात्परमेश्वरककव स्वम- सृष्टिः । इत्यर्थे तु सूत्राक्षरास्वारस्यम् । यतो 'मायामात्रं तु । इत्युच्यते न तु 'ईश्वरकृतिस्तु ' इत्युच्यते । किं चानभिव्यक्तस्वरूपत्वं कस्येत्याकाङ्क्षायां यस्य मायामात्रत्वं तस्यति प्रत्यासत्त्या लभ्यत एव । तत्परित्यज्य जीवाना- मित्यध्याहृत्य जीवानां कात्स्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादित्यर्थकरणं सूत्रक- तोऽनभिमतमिति स्पष्टमेव । शुक्तिरजतादयोऽपि स्वमस्थपदार्थवत्तत्तत्पुरुषमात्रानु- भाव्यास्तत्तत्कालावसानाश्वेति मायिका एव । किं च स्वमस्थपदार्थीस्तत्तत्पुरु- पमात्रानुभाव्यांस्तत्तत्कालावसानांश्च सृजतोऽचिन्त्यशक्तेः परमात्मनः शक्तिः शुक्तिरजतादिसृष्टौ न कथंचिदपि प्रतिबद्धा भवेदिति स्वमस्थपदार्थबच्छुक्तिर- जतादीनां परमार्थसत्यत्वं रामानुजीयः कुतो न स्वी क्रियते । स्वमस्थपदार्थानां जीवकल्पितत्वे ' स हि कर्ता ' (वृ० ४ । ३।१०), 'य एप सुप्तेपु' (का० ५। ८) इतिश्रुतिविरोधस्तु न । जीवानां परमात्मनः सकाशाद्भेदाभावात् । स्वमस्थपदार्थानां शुक्तिरजतादीनां च जीवकल्पितत्वेऽपि परमात्मनः सर्वत्र साधारणकारणत्वेन तत्रापि कारणत्वावश्यंभावाच । जपाकुसुमसमीपवर्तिस्फटिकस्थले रक्तः स्फटिक इति प्रतीतो न रक्तिमा मायिकः कल्प्यते । तस्य जपाकुसुमे सत्त्वात् । प्रातिभासिदस्योदाहरणान्त- आरोग्यासंनिकर्पस्थल एव मातिभासिकवस्तू- त्पत्त्यङ्गीकारात् । कि तु तस्य रक्तिम्नः स्फटिक- समवायो मायिक इत्यनिर्वचनीयख्यातिरेव । एवं पीतः शङ्ख इति प्रतीता पित्तद्रव्यगतपीतिम्नः सत्त्वे बोध्यम् । तदनङ्गीकारे तु पीतिमापि मायिकः कल्प्यते । रामानुजीयाना मते तु स्फटिकासमयेतस्य रक्तिमः शड्डासमवेतस्य पीतिम्नश्च तत्समवेतत्वेन भानादन्यथाख्यातिरपरिहार्या स्यात् । (श्रीभा० पृ० ९९ ५० १०) इत्युक्तं तत्रेत्यं विवेचनीयम् । वास्तविक चोऽ- न्तरालाभावादन्तरालाग्रहणम् । अलातचक्रेऽन्तरालसत्त्वेऽपि शेध्यात्तदग्रहणं वर्तत इति सत्यम् ।परं तु फिमन्तरालाग्रहणमेव चक्रमनीतिरुतान्तरालाग्रहणादन्या राणि ·. चन्द्रसमीपदेशग्रहणमेव द्वितीयसामरया न भवति, दूर एर स्वदेशरियुक्त- देशरतत्समीपो देशरत्येतन्मध्य एफ्स्यापि द्वितीयसामम्या प्राणाभावान् । अनो द्वितीयसामरया गृपमाणं सर्व जगदनिपनीयमेवेश्यकामेनापि वीरार्यमेव । अविद्योपपत्तिः । चक्रमतीतिः नायः अन्तरालाग्रहणं ह्यन्तरालमतीत्यभावः। स च चक्रमतीतिरूपः कथं भवेत् । न हि घटप्रतीत्यभाव एव पटप्रतीतिः । अत एव भारापगमे सुखी संवृत्तोऽहमित्या दुःखाभावे सुखमुपचर्यत इत्युच्यतेऽभियुक्तः। किंच चतुष्कोणेs- न्तरालप्रतीत्यभावेऽपि न चक्रमतीतिः। द्वितीये स्खलातचक्रे चक्रस्य वस्तुतोऽ- भावादनिर्वचनीयचक्रोत्पत्तिरभ्युपेया स्यात् । दर्पणे मुखपतीतो सत्यस्यैव स्वमुखस्य प्रतीतावपि तस्य दर्पणासंबद्धस्य तत्संरद्धत्वेन प्रतीतिसिद्धये संपन्ध- स्यानिर्वचनीयस्योत्पत्तिरभ्युपेयैव । दिड्मोहेऽप्येवम् । तथा हि-दिग्भेदानां पूर्वादीनां सर्वत्र सापेक्षव नियमेन प्रतीतिरमुकापेक्षया पूर्व इति । अत एव प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीतेत्यादिव्यवस्था सिध्यति । अन्यथा दिग्भेदानां सर्वेपा सर्वत्र सत्त्वेन तदसंगतिः स्यात् । तथा च यदपेक्षया या पूर्वा तस्यास्तदपेक्षयैवोत्तरात्वज्ञाने पूर्वस्यामुत्तरात्वस्य सत्त्वेऽपि तदपेक्षोत्तरात्वस्याभावेन तदपूर्वमनिर्वचनीयं कल्पनीयमेव । एतेन 'दिगन्तर- प्रतीतियथार्थव । (श्रीभा० पृ० ९९ १० १७) इति परास्तम् । यत्तु 'विचन्द्रज्ञानादायप्यड्गुल्यबष्टम्भतिमिरादिभिर्नायनतेजोगतिभेदेन सामग्रीभदात्सामग्रीद्वयमन्योन्यनिरपेक्ष चन्द्रग्रहणद्वयहेतुर्भवति । तका सामग्री स्वदेशविशिष्टं चन्द्रं गृह्णाति । द्वितीया तु किंचिद्वगतिश्चन्द्रसमीपदेशग्रहणपूर्वक चन्द्रं स्वदेशवियुक्तं गृह्णाति। अतः सामग्रीद्वयेन युगपदेशद्वयविशिष्टचन्द्रग्रहणे सति ग्रहणभेदेन ग्राह्याकारभेदादेक्त्वग्रहणाभावाच द्वौ चन्द्रापिति भवति मतीतिवि- शेपः । देशान्तरस्य तद्विशेषणत्व देशान्तरस्य चागृहीतस्वदेशचन्द्रस्य च निरन्त- रग्रहणेन भवति । (श्रीभा०प०९९५०१९) इत्युक्त तदनुभवविरुद्धम् । यया गृहे भित्त्यादौ नागदन्ते स्थितं वस्त्रम हुल्यवष्टब्धनेत्रेण दृष्टं चेन कालं तद्वस्त्रं द्वितीयं दृश्यते तदधिकरणीभूतो नागदन्तोऽपि द्वितीयो दृश्यते। तदाश्रया भितिः, तद्गृहं, तदाश्रयीभूता भूमिश्च द्वितीया दृश्यते । एवं साधं सनक्षत्रमारामि- त्येवं सर्व जगद्वितीयं दृश्यत इति ह्यनुभवः । तया च 'द्वितीया तु किंचिद- अगतिश्चन्द्रसमीपदेशग्रहणपूर्वकं चन्द्रं स्वदेशवियुक्तं गृहाति । इति न संमति । चन्द्रग्रहणम् । एव 'देशान्तरस्य चन्द्रविशेपणत्वमगृहीतस्वदेशचन्द्रस्य देशान्तरम्य निरन्तरग्रहणेन भवति । इत्यपि न संभवति । वास्तविस्यन्द्रस्तदधिकरणीभूती . .

·१५० अद्वतामाद- एवं च यच्छ्रीशंकराचार्यचरणोद्धमतखण्डने 'सर्वथानुपपत्तेश्च (७० सू० २। २ । ३२) इति सूत्रे ' यथायथायं वैनाशिकसमय उपपत्तिमत्त्वाय परीक्ष्यते तथातथा सिकताकूपवद्विदीर्यत एव, न कांचिदप्यत्रोपपत्तिं पश्यामः इत्युक्तं तदेवात्र रामानुजमतविचारे स्मृतिपथमारोहति । तदेवमनिर्वचनीयं वाध्यं तदितरदाधकागति वाध्यवाधकमावस्य सामञ्जस्येनोपपत्तिर्भवति । एतेन वाध्यवाधकभावः सर्वानुभवविषयतया तद्रहिततया चोपपद्यते । (श्रीभा० पृ० १०१ ५०६) इत्येवं यथाकथंचिद्वाध्ययाधकमावोपपत्ति- कल्पनमपास्तम् । किंचाज्ञानां शिष्याणां बहूनामप्यनुभवाविषयीभूतोऽर्थो दोपज्ञस्य गुरोरेकस्याप्यनुभवविपयीभूतेनार्थेन वाध्यत इति प्रसिद्धं लोके । एवं चानिर्व- चनीयत्वरूपं मिथ्यात्वमेव वाध्यत्वे प्रयोजक भवति । जगति दृश्यमानं च सर्वमेतदनिर्वचनीयमेव । अनिर्वचनीयाज्ञानमूलकत्वात् ।। २० ।। श्रुत्यादिकमविद्यायां प्रमाणं स्यायथायथम् । सत्याधिष्ठानधीस्तत्र स्यादविद्यानिवर्तिका ॥ २१ ॥ मूलभूतमज्ञानं च 'एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः( छा०८।३ । २) इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । अनृतशब्देनानिर्वचनीयमज्ञानमुच्यते । यत्तु 'ऋत- मिति कर्मवाचि । ऋतं पिबन्ती (का० २।१) भानरूपाज्ञाने प्रमाणम् इति वचनात् । ऋतं कर्म फलाभिसंधिरहितं परमपुरुपाराधनवेषं तत्प्राप्तिफलम् । अत्र तद्वय- तिरिक्तं सांसारिकफलं कर्मानृतं ब्रह्ममाप्तिविरोधि । एतं ब्रह्मलोकं न विन्दत्य- नृतेन हि प्रत्यूढा इति वचनात् ' (श्रीभा० पृ० १०१ प० ११) इत्युक्तं तन्न । ऋतशब्दस्य सत्यवाचितया प्रसिद्धत्वात् । अमरसिंहोऽपि 'सत्यं तथ्य- मृतम् । ( अमरको०.१ । ६ । २२ ) इत्याह । तथा चानृतमसत्यम् । तच ब्रह्मलोकाशाने कारणं भावरूपमेतदज्ञानमेव । अनृतेन प्रत्यूढा इति वेदनाभावे हेतुगर्भ विशेषणम् । अज्ञानं चैतन्न ज्ञानाभावरूपम् । किं तु ज्ञानाभावापेक्ष- याऽतिरिक्तं भावरूपम् । इतरथा कार्यकारणयोरक्येन वेदनाभावहेतुत्वेनानृतो- क्तिरसंगता स्यात् । ऋतं पिवन्तावित्यत्रापि न ऋवशब्दस्य फर्मवाचित्वम् । ऋतं पिबन्ती कर्मफलमुपभुञ्जानावित्यर्थः । तत्र ऋतशब्दस्य कर्मवाचित्वेऽपि कर्मफलार्ये लक्षणापत्तेः । सत्यवाचिऋतशब्दस्य तु कर्मफलरूपेऽर्थे प्रवृत्तिः सूपपादा । : नाभुक्तं क्षीयते कर्म' इत्युक्तरीत्या कर्मफलस्यावश्यकत्वनावश्य- ·यत्तु 'नासदासीनो सदासीनदानीमित्यनापि सदसन्दा चिटचियष्टिरि- अविद्योपपत्तिः । १५१ भाविरूपसत्यत्वस्य कर्मफले सत्त्वात् । किंच त्वन्मते ऋतशब्दो विशेषकर्म- वाची सामान्यकर्मवाची वा। नायः । ऋतमिति कर्मवाचीति सामान्यतस्त्वदुक्ति- विरोधात् । किंच कर्मविशेषग्रहणे फलाभिसंधिपूर्वकं गृह्यते तदपूर्वकं वा । आद्येऽनृतशब्दैन फलाभिसंधिसहितं सांसारिकफलं कर्म गृह्यत इति त्वदीय- सिद्धान्तासंगतिः स्यात् । ऋतशब्दनैव तादृशफर्मग्रहणेऽनृतशब्देन तद्विरुद्धस्य कस्यचिद्ग्रहणापत्तेः। द्वितीये तु 'ऋतं पिबन्ताविति वचनात् । इति त्वदीयो हेतुर संगतः स्यात् । ऋतं पिबन्ताचिति कर्मफलोपभोगप्रतिपादनेन फलाभिसंधिपूर्व- स्यैव कर्मणस्तत्र ग्रहणात् । ऋतशब्दस्य सामान्यकर्मवाचित्वे त्वनृतशब्देन त्वदभीष्टं कर्मविशेषग्रहणं कयं सिध्येत् । न हार्मशदात्कर्मविशेषरूपमर्थ कोऽपि प्रत्येति । सामान्यपुरस्कारप्रत्तस्य शब्दस्य विशेपे तात्पर्य हि प्रकरणादिभ्योऽ- वगम्यते न तु तथात्र किंचिदृश्यते। 'ब्रह्मलोकवंदनाभावरूपफलोत्पादनसाम- र्थ्यस्य फलाभिसंधिपूर्वककर्मणि सत्त्वेन तादृशं कर्मानृतशब्दन प्रतिपाद्यते । तदर्थ च ऋतशब्देन फलाभिसंधिरहितं कर्म विवक्षितम् इति तु सर्वयाऽनुचितम् । नसमभिव्याहतपदे विशेपार्थपरत्वस्य व्युत्पत्तिविरोधात्काप्यदृष्टत्वाच । प्रति- योगिवाचकपदप्रतिनिमित्तस्यैव नजन्वियितावच्छेदकत्वात् । अत एवैक- स्मिन्घटे विद्यमाने तदतिरिक्तानामखिलानां घानां तत्रासत्त्येपि घदो नास्तीति नप्रयोगः। अन्यथा वामणविशेपे देवदत्तादावब्राह्मणपदमयोगप्रसङ्गः स्यात् । किंचानृतशब्देन सकामकर्मग्रहणे सुपुप्तस्य कर्माभावेन प्रतिबन्धकाभावात्वन्मने तदाऽहमर्यस्फुरणाच तदा स्वात्मभूतस्य ब्रह्मणो ज्ञानं कुतो नौदति । नासदासीयसूक्तमपि (ले० प्रा० २ । ८।९ । ३ । ४ ) सदसदनि- वचनीयजगन्मूलभूताज्ञाने प्रमाणम् । तत्र हि तम आसीदिति तमः- शब्देनाज्ञानमुच्यते । तस्य च नासदासीनो सदासीटिति निषेधद्वयेन सदसद- निर्वचनीयता लभ्यते । यद्यपि नासदासीनो सदासीदित्यनेन सदसतोः मलय- कालेऽसद्भावमात्रमुच्यते तथापि तदानी तस्मि- नासदासीयसूक्तम. व सूक्ते तम आसीदिति प्रतिपादितं यत्तमोऽस्नि ज्ञाने प्रमाणम् तस्य सत्त्वे नो सदासीदिति निपथासंगतिः । असत्त्वे नासदासीदिति निपासंगतिः । अतीs- देव तत्तमः सदसदनिर्वचनीयं सिध्यति । पयो । उत्पत्तिवरायां सत्यसन्दाभिहितयोधिचियष्टिभूनयोम्निनारप्यय- ·१५२ अद्वतामाद- कालेऽचित्समष्टिभूते तमाशब्दाभिधेये वस्तुनि प्रलयप्रतिपादनपरत्वादस्य वाक्यस्य नात्र कस्यचित्सदसदनिर्वचनीयतोच्यते । (श्रीमा० पृ० १०१ ५० १५) इत्युक्तं तन्न । सदसच्छन्दयोश्चिदचियष्टिविषयकत्वे प्रमाणाभावात् । अस्तीति भासमानं सत् , तद्विरुद्धमसदिति हि तयोः शब्दयोरर्थः प्रसिद्धः । किं च चियष्टिभूतानां जीवानामचित्समष्टी लयोऽत्यन्तासंभवी । उत्पत्तिवाक्ये चिदचिव्यष्टिभूतयोरुत्पत्तिकथनादत्र तयोरेव मलयोक्तिरिति कथपवगतं त्वया । न तावत् 'सच त्यचाभवत्' (तै० २।६।१) इत्युत्पत्तिवाक्यमेतत्प्रकरण- स्थम् । नापि शब्दसाम्यम् । उत्पत्तिवाक्ये हि सत्त्यच्छब्दी निर्दिष्टौ । अत्र तु सदसच्छदौ । किंच त्यच्छब्दस्तच्छब्दसमानार्थः । तदिति परोक्षं विजानीयात्' इत्युक्तेस्तच्छन्दः परोक्षवस्तुनिदर्शकः । तत्र तच्छब्दो लोकवेदसाधारणस्त्यच्छ- ब्दस्तु केवलं वैदिक इत्यन्यत् । प्रक्रान्तपरामर्शकत्वमपि त्यत्तच्छब्दयोरस्तीति चान्यत् । तथा च सञ्च त्यचेत्यत्र त्यच्छब्देन परोक्षं वस्तूच्यते । अमूर्तमिति यावत् । अमूर्तत्वपरोक्षत्वयोः प्रायः सहचारात् । सच्छब्दोऽस्तीति भासमानार्थ- को मूर्त वस्त्वाचष्टे। अमूर्थिकत्यच्छब्दसंनिधानात् । मूर्तत्वसत्त्वयोः प्रायः सह- चाराच । मूर्ते सत्त्वस्यासंदिग्धत्वात् । एवमुत्पत्तिवाक्य एव सत्त्यच्छब्दयोश्चिद- चिद्वयष्टयर्थकत्वं नास्तीति तदनुरोधात्प्रलयवाक्ये सदसच्छब्दयोस्तदर्थकत्वं दूर एव । तस्मिन्नेव सूक्ते 'आनीदवातं स्वधया तदेकम्' इत्यनेन 'तुच्छेनाभ्व- पिहितम् । इत्यनेन च जगन्मूलभूताज्ञानमुच्यते । एतत्स्पष्टीकरणाय तत्र श्रीम- त्सायणाचार्यैः कृतोऽर्थो युक्ततरत्वादत्र संगृह्यते । "नासदासीन्नो सदासीत्तदानीम् । आनीदवातं स्वधया तदेकम् । तम आसीत्तमसा गूढमग्रे गतिम् । सलिलं सर्वमा इदम् । तुच्छेनाभ्वपिहितं यदासीत् । तमसस्तन्महिना जायतैकम् " ( तै० वा० २ । ८ । ९ । ३।४)। यदा पूर्वसृष्टिः प्रलीना, उत्तरसृष्टिश्च नोत्पन्ना तदानी सदसती द्वे अपि नाभू- ताम् । नामरूपविशिष्टत्वेन स्पष्टं प्रतीयमानं जगत् सच्छन्दैनोच्यते । नरवि- पाणादिसमानं शून्यमसदित्युच्यते । तदुभयं नासीत् ।( वाह्यस्वरूपरहितं केवल- कल्पनामयमपि शशशृङ्गादि तदा नासीदिति नासदासीदित्यस्य तात्पर्यम् ।) कि तु काचिदव्यक्तावस्थाऽऽसीत् । सा च विस्पटत्वाभावान्न सती । जगदुत्पा- दकत्वेन सद्भावानाप्यसती। तत्सर्वोपनिपत्मसिद्धं ब्रह्म वस्तु स्वधया स्वस्मिन्ना- श्रितया सर्वजगत्कारणरुपया मायया सहितमानीत् चेष्टितवन् । नात्र चलनं ·अविद्योपपत्तिः। चेष्टा। किंतु सद्भावमात्रमित्यभिप्रेत्यावातमिति विशेष्यते । वायुरहितं निश्चल- मित्यर्थः। ....तमाशब्देनाविद्यामायाशक्त्यादिशब्दवाच्यं जगद्विकारोपादानं मूलाज्ञानमुच्यते । यथा तमः पदार्थानावृणोत्यैवमिदमपि ब्रह्मतत्त्वमावृणोतीति तमाशब्देन व्यवहारः । तादृशं जगद्विकारनिप्पादनक्षमं ब्रह्मण्याश्रितं किंचित्तम आसीत् । तेन तमसा सर्वं जगद्गुदम् । यथा मृत्पिण्डे घटो गूढो यथा वा बीजे वृक्षो गूढस्तद्वत् । अत एव मकेतं प्रकर्षेण ज्ञातुमशक्यम् । तथा च मनुना मर्यते- आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्यमविज्ञेय प्रमुप्तमिव सर्वतः' ( मनुस्मृ० १।५) इति । तत्र दृष्टान्तः सलिलमिति । यथा वर्षे पविता वोपलाः सलिल. मात्रत्वेनावशिप्यन्ते तथा सर्वं जगदिदं तम आसीत् । समोमात्ररूपेणावशिष्ट- मित्यर्थः । अत्र हि काणादादयोऽसत्कार्यवादिनः कारणे पूर्वमविद्यमानमेव कार्यमुत्पद्यत इत्याहुः । सत्कार्यवादिनस्तु सांख्यादयः पूर्व विद्यमानमेव कार्य- मव्यक्तं सत्कारणव्यापारेण व्यक्ती भवतीत्याचक्षते । तत्र सत्कार्यवादिना मत- मेव तमसा गूढमिति श्रुत्याङ्गीकृतम् । आ समन्ताभवत्युत्पयत इत्याभु जगत् । तदेव तुच्छेनापिहितम् । तत्त्वज्ञानमात्रेण निवर्त्यत्वात्तत्कारणं मूलाशानं तुच्छम् । तेनापिहितं प्रलयकाल आच्छादितम् । तादृशं यजगदासीत्तम्जगदव्यक्तं सत्पू- वोक्तादज्ञानरूपात्तमसः सकाशान्महिना महत्व॑नाभिव्यक्तनगद्रूपेणाजायतोत्प- नम् । तदिदमज्ञानिदृष्टया जगदाकारेण भासमानमपि परमार्थत एकं ब्रह्मवेति । एतदेव सदसदनिर्वचनीयं जगन्मूलभूतमझानं मायासन्देनोच्यते । मिथ्यात्वे सति विचित्रार्थसर्गकरलं मायान्वम् । यत्तु 'नहि सर्वत्र मायासन्दो मिथ्याविषयः (श्रीमा० पृ० १०२ प०४) इत्युक्तं तत्र सर्वत्रेत्यस्य यथाश्रुतार्थत्वे सर्वत्र मायाशब्दस्य मिथ्यार्थत्वाभावेऽप्यत्र मिथ्यार्यकत्वे न किंचि- बाधकम् । सत्यस्य कापीत्यर्थे तु प्रसिद्धिविरोधः । ऐन्द्रजालिकमदर्शिता- निमध्याभूतानर्यान्दृष्ट्वा, इमे मायिकाः' इतीदानी वाला अपि व्यवहरन्ति । मीयतेऽ. परोक्षवत्मदर्यतेऽनयेति माया। माछाससिभ्यो यः ( उणादि० सू० ४।१०९) इति यमत्ययः । देवीपुराणे पश्चचत्वारिंगदध्यायेऽप्यस्याः स्वरूपमुक्तम्-. विचित्रकार्यकरणा अचिन्तितालपदा । स्वमेन्द्रजालम के तेन माया प्रकीर्तिता'॥ इति । तापनीयश्रुतिरप्पत्र प्रमाणम् । विद्यारण्योक्तिगप- . मायाशब्दार्थः २० ·१५४ अद्रतामोदे- . माया चेयं तमोरूपा तापनीये तदीरणात् । अनुभूतिं तत्र मानं प्रतिजज्ञे श्रुतिः स्वयम् (प०८०६।१२५) इति । तेन मायासहस्रं तच्छम्बरस्याशुगामिना । वालस्य रक्षता देहमेकैकाशेन सूदितम् (वि० पु० १११९) इत्यत्रापि मायाशब्दस्यायमेवार्थः। प्रह्लादस्य देहं रक्षताऽऽशुगामिना तेन विष्णुच- क्रेण शम्बरदैत्यप्रेरितं मायासहस्रमेकांशेन नाशितमित्यर्थः । मिथ्यार्थो ज्ञान- चाध्योऽपि शस्त्रेण च्छेद्यो भवत्येव । शस्त्रधारिणा केनचित्पुरुषेण रज्ज्वा रज्मु- वुध्या सर्पवुध्या वा छिद्यमानायां दूरस्थो भ्रान्तः पुरुषः सर्पश्छिन्न इत्येव जानाति । किं च यावन्न ज्ञानोदय स्तावन्मिथ्यार्थविनाशो मिथ्याभूतेन शस्त्रेण जायमानो दृश्यते । स्वमस्थं काष्टं स्वप्नस्थपरशुना छिद्यमानं स्वप्ने दृश्यत एव । एतेन 'इन्दो 'मायाभिः पुरुरूप ईयते ( वृ०२।५।१९) इत्यत्रापि विचित्राः शक्तयोऽभिधीयन्तै अत एव हि भूरि त्वष्टेह राजतीत्युच्यते। न हि मिथ्याभूतः कश्चिद्विराजते' (श्रीभा० पृ० १०२ १० १७) इत्यपास्तम् । मिथ्याभूता अपि स्वामा हस्त्यश्वादयोऽलं- कृता विराजमानाः स्वमे सर्वैरप्यनुभूयन्ते । 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतते- मिश्चान्यो मायया संनिरुद्धः' (श्वे० ४ १९) 'अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । (गौ० १ । १६) 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' (वृ० २ । ५। १९) 'मम माया दुरत्यया' (गी० ७।१४ ) इत्यादौ मायाशब्दो निरु- तार्थक एव । न किंचित्तत्र वाधकं दृश्यते । तत्त्वमसि ( छा० ६ । ८ । ७) इति जीवब्रह्मैक्यश्रुतिरप्युक्ताज्ञाने प्रमा- णम् । जीवब्रह्मणोर्वस्तुतो भेदश्वेत्तयोरैक्यं न संभवतीत्यतो भेदस्य काल्पनिकत्वमेव स्वीका- पतिः प्रमाणम् यम् । तदन्यथानुपपत्त्या तादृशभेद ज्ञानजनकले नानिर्वचनीयाज्ञानं सिध्यति । यत्तु 'ऐक्यो- पदेशस्तु त्वंशब्देनापि जीवशरीरकस्य ब्रह्मण एवाभिधानादुपपन्नतरः (श्रीभा० पृ० १०३ ५० ४ ) इत्युक्तं तन्न । त्वमहमित्यादेः सकाशात्तत्तज्जीवशरीरकस्य ब्रह्मणः क्वाप्यमतीतेः । किं च त्वमहमित्यादेः सकाशाइह्मणो जीवविशेष्यतया भानमुत जीवप्रकारतया । आधे दुःखी त्वमसीत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः । ब्रह्मणो दुःखलेशस्याप्यभावात् । न च विधिप्रतिपेधौ विशेपणे पर्यवस्यतः सति विशेष्ये वाधे' इनिन्यायेन विशेपणीभूने जीवे दुःखित्वं पर्यवस्यतीति वाच्यम्। द्यादान्वयो विशिष्ट एवेति तदनुसारेण श्रोतुव॒दिः प्रथमं विशिष्टेऽस्तरन्ती मूहाज्ञानेऽर्था- ·अविद्योपपत्तिः। १५५ विशेप्ये बाधिता सती विशेपणे पर्यवस्यतीति तन्न्यायस्वरूपम् । दुःखी त्वम- सीत्यत्र तु प्रथममपि न विशिष्ट श्रोतुर्बुद्धिरवतरतीति नात्र तन्न्यायप्रवृत्तिः । किं च विधिप्रतिषेधविपये तथा, न त्वनुवादविपये । तर प्रायस्तादृशमयो- गादर्शनात् । तथा च दुःखिना त्वयेत्यमुक्तमित्यादिप्रयोगासंगतिस्तदवस्थैव । किं च तत्त्वमसीतिमध्यमपुरपप्रयोगानुपपत्तिः। त्वदात्मा ब्रह्मास्ति' इत्यत्रेव तत्त्वमस्तीति प्रयोगः स्यात् । द्वितीये तत्त्वमसीति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिस्तद- वस्थैव स्यात् । पकारीभूतात्मनो ब्रह्मसामानाधिकरण्यमिति तु न वाच्यम् । न हि घटप्रकारीभूतघटत्वस्य नित्यत्वेन तदभिप्रायेण घटो नित्य इति प्रयोगः कापि दृश्यते । किं च त्वमहमित्यादरात्मपर्यन्तार्थकत्वं सुतरामनुपपन्नम् । एतो हि सर्वनामसंज्ञको । सर्वनामशब्दो हि कंचित्परामृशति । 'तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्यत्र स्वमित्यनेन श्वेतकेतुः परामृश्यते । स च परामृश्यमानः पित्रा संवोध्य- मानो जीव एर न तदन्तर्यामी । किं च जीवजडशब्दो निरूपकाणा निष्पप- कशब्दो शरीरशब्दवत् । अन्यथा जीवशरीरकः परमात्मा जडशरीरकः परमा- स्मेत्यादिस्त्वत्समसः प्रयोगो नोपपद्येत । प्रत्युत जीवः परमात्मा जडः परमा- त्मेति प्रयोगः स्यात् । तथा च त्वमहमित्यादयो मातापित्रादयो देवदत्तयज्ञद- तादयश्च जीवविशेपवाचकाः शब्दास्तथा पृथिव्यादयो घटादयश्च जडविशेप- वाचकाः शब्दाः कथमात्मपर्यन्तमर्थे प्रतिपादयितुं शक्नुयुः । एतेन 'अनेन जीवे- नात्मना । (छा०६ । ३ । २) इति श्रुतौ जीवशन्दस्यात्मपर्यन्तार्थकत्वमपा- स्तम् । यस्तु त्वंशब्देन ब्रह्मण एवाभिधाने हेतुरक्तः अनेन जीवेनात्मनानुप्र- विश्य नामरूपे व्याकरवाणीति सर्वस्य वस्तुनः परमात्मपर्यन्तस्यैव हि नाम- रूपभाक्त्वमुक्तम् । (श्रीभा० पृ० १०३ प० ६) इति स न संभवति । पर- मात्मनोऽनुप्रवेशपूर्वकमेव नामरूपव्याकरणमिति हि श्रुत्योक्तम् । तया चानेन हेतुना परमात्मनस्तत्तनामभाक्त्वं कथं सिभ्यतीति त एव प्रष्टव्याः। न हि ‘पयसि निगूढं घृतम् , तद्विना पयसो न पयस्त्वम् । इत्येतायता पयःशब्दः पयोन्तर्यामि- घृतमभिधातुं मभवेत् । यदि परमात्मा सर्ववस्तृत्पादक इत्यतः सर्ववस्तुवाचाशदभागपि भवती त्युच्यने तहि घटोत्पादकः कुलारोऽपि घटशब्दभार स्यात् । यद्यस्माउन्टाद- यमों वोद्धव्य इत्येवं सर्वशब्दाना संरेतं परमात्मा कुरत इत्यतः परमात्मा सर्वशब्दभार स्यात्तर्हि पुत्रादीना यहच्छया डित्यादिशब्दसंरनकारी पिनाटिपि तत्तच्छन्दभार स्यादित्यास्तां तावत् ।

·अतामोदे- . वायुपुराणे चायं ब्रह्मज्ञानवादः स्पष्ट एवोपलभ्यते- रजावहिर्मरौ वारि नीलिमा गगने तथा । असद्विश्वमिद भाति यस्मिन्नज्ञानकल्पितम् ।। मूलज्ञाने पु. घटावच्छिन्न एवायं महाकाशो विभिद्यते। राणं प्रमा कार्योपाधिपरिच्छिन्नं तद्वद्यजीवसंज्ञकम् ॥ णम् मायया चित्रकारिण्या विचित्रगुणशीलया। ब्रह्माण्ड चित्रमतुलं यस्मिन्भित्ताविवार्पितम् ॥ (वा. पु. १०४ । ३९ । १०। ४१) इति । देवी भागवते देवीगीतायामपि- अहमेवासं पूर्व मे नान्यत्किचिन्नगाधिप। तदात्मरूपं चित्संवित्परब्रीफनामकम् ।। अप्रतपमानर्देश्यमनौपम्यमनामयम् । तस्य काचिस्वतः सिद्धा शक्तिर्मायेति विश्रुता ।। न सती सा नासती सा नोभयात्मा विरोधतः । एतदिटक्षणा काचिदातमतास्ति सर्वदा ॥ (दे. गी. १।२।१ ) इति । विष्णुपुराणे द्वितीयांश द्वादशाध्याये चायं अम्माज्ञानयादो दृश्यते। क्या हि- ज्योतीपि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्यनानि विष्णुर्गिरयो दिशय । नयः समुद्राध त एस सर्वे पदस्ति पनास्ति च विप्रार्य [वि. पु. २।१२ । ३८ ]। विष्णुशब्दः परमात्मवाची । अत्र ज्योतिरादीनां सर्वेषां परमात्मतादात्म्यमु- च्यते । ज्योतिरादिजगतः परमार्थत्वे तम्प परमात्मनः सकाशाद्भेदे च तादात्म्य न संभवतीत्यतो ज्योतिरादिनगतः पाल्पनिकन्यमेव चान्यम् । कल्पना चाहान- मूलिफेत्यज्ञानवादः सिध्यति । एवं च ज्योतीपि विष्णरित्यादि सामानाधिक- रण्यं ज्योतिरादीनां घाधार्यमेव । नन्वतत्तादात्म्यं गरीरशरीरिभावमूलकम् । यस्य पृथिवी शरीरं यस्यापः शरीरम्' (वृ.३ । ७।३-४) इति श्रुती यदम्बु वणवा पायः (वि. पु. २. १२ । ३७ ) नानि सर्वाणि तपः (वि० ५० १ । २२ । ८४ ) तन्मत्र चे रेम्ननुः (वि० पु० १ । २२ । २७) इति विष्णुपुराणे च पृथिव्यवादीनां सपा परमात्मशरीरयमुच्यते । यस्या- । - ·अविद्योपपत्तिः। विष्णुपुराणाद- त्मा शरीरम् (श० ग्रा० १४ । ६१७।३०) यज्ञानसिद्धिः इति श्रुतौ च जीवस्यापि परमात्मशरीरत्वमुच्यते । लोके च शरीरशरीरिणोस्तादात्म्यं व्यपदिश्यते यथाऽयं जीवः कर्मभिर्गोऽरश्वो मनुष्यो देवो वा जात इतीति चेन्न । जीवनडयोः परमात्मना सह शरीरशरीरिभावसंदन्धाङ्गीकारेऽपि वस्तुतस्तादात्म्यस्यामा- वैन ज्योतीपि विष्णुरित्यादिमयोगासंगसेस्तावस्थ्यात् । तादात्म्यं होकसत्ता- कत्वम् । जीवोऽयं कर्मणा गौरवो मनुष्यो देवो वा जात इत्यादयः प्रयोगास्तु तादात्म्यारोपमूलकाः । न च ज्योतीपि विष्णुरित्यत्राप्यारोपितं तादात्म्यम- स्त्विति वाच्यम् । संभवन्त्यामुपपचावारीपाङ्गीकारस्यान्याय्यत्वात् । किंच जीवजडयोः परमात्मना सह शरीरशरीरिभावो न प्रमाणपदवीमारो- हति । शरीरं हि कर्मजन्यफलभोगायतनं लोके जीवजडयो मशरी- प्रसिद्धम् । न चेश्वरस्य कर्मजन्यफलभोगाः रत्वम् संभवन्ति । तथा च यस्य पृथिवी शरीरमित्यादी शरीरादिशब्दाः स्वरूपार्थकाः । दृश्यते हि शरीर- शब्दः स्वरूपार्यकः शिलापुत्रकस्य शरीरमिति । यया-तानि सर्वाणि तदपुः , यदम्ब वैष्णवः काया, तत्सर्व वे हरेस्तनुः, इति विष्णुपुराणे कायवपुस्तनुशन्दा अपि स्वरूपार्थका एव । विष्णुपुराण एवाशेषमूर्तिः (वि० पु० २।१२। ३९) इत्यत्र स्वरूपपर्यायत्वेन प्रसिदस्य मूर्तिशब्दस्य प्रयोगदर्शनात् । अत एव विष्णुपुराण एव विश्वरूपो पतोऽन्ययः (वि० पु० १ ॥ २२ ॥ ६८) रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्त चामूर्तमेव च (वि० पु० १ । २२ । ५३ ) इत्या रूपशब्दोक्तिः संगच्यते । विष्णुप्रतिः परा मोक्ता ' (वि० पु०६।७। ६१) इत्यादौ प्रक्तिविभूनिशब्दावपि स्वरूपविशेपार्यकावेव । अन्यया 'अशेषमूर्तिः विश्वरूपः' इत्यादिविष्णुपुराणस्थवाग्यरेकवाक्यता न स्यात् । एतेन तदेकधार्यं तदेकनियाम्यं तदेकशेपं शरीरामिति शरीरगन्दानिननं रूपशक्तिविभूतिशब्दाना तादृशार्थकत्वेन गनिकल्पनं चापास्तम् । भोगायतन एव शरीरशब्दस्य लोके प्रसिद्धत्वात् । तदेवं वापार्थेन ज्योतीपि विष्णुरिनि सामानाधिकरण्येन जगरकल्पनामूलभूतमज्ञानं सिद्धम् । पात्र वरणरयेण ज्योतिरादीन् कांवित्मसिद्धानपदार्थविगेपानिर्दिश्य फिमनया विशेषोत्त्येत्यभिप्रायेण चतुर्थवरणे सर्व परमात्मरुपम् पदस्तियन्नास्ति तन्सस एचेत्युक्तम् ।' यदम्नि' भावरूपेण प्रतीयमानं चेतनं जीरजानपचेतनं ·अद्वतामाद- घटादि च । 'यनास्ति' अभावरूपेण प्रतीयमानमस्तीति यन्न प्रतीयते शशशृ- ङ्गादि मनोराज्यकल्पितं राज्यादि च । यद्यपि शशशृङ्गादीनां स्वरूपमेव नास्तीति कथं तस्य परमात्मस्वरूपत्वं तथापि शशशृङ्गादीनां वाद्यस्वरूपाभावेऽपि वौद्धपरि- कल्पितमान्तरं स्वरूपमस्त्येव । अत एव शशशृङ्गादिपदानामर्थनत्त्वात्मातिपदि- कसंज्ञा व्याकरणे प्रतिपाद्यते । शशशृङ्गं नास्तीतिनिपेधमतियोगिनः प्रसिद्धि- थात एव । बाह्यस्वरूपेण नास्तीति हि तदर्थः । एतदुक्तं भवति-यदस्तीत्येवं वाह्यं परिदृश्यते तत्सर्वं परमात्मैवेति किंवक्तव्यम् । यन्नास्ति वाह्यार्थपूर्वभाव्या- न्तरं केवलं बुद्धिपरिकल्पितं च तदपि स एवेति । अनेन परमात्मनो विलक्षण- वैभवशालित्वमुक्तं भवति । अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः' (म० ना० १३ । १) इति श्रुतावप्येतदेवोच्यते । आन्तरकल्पनोत्तरं च तत्तयोग्यसा- धनसामग्रीसत्त्वे कचित्तादृशाकारं वाह्यस्वरूपं दृश्यते यथा घटमासादादिपु । कुन्भकारो रथकारश्च प्रथमतो घटाकारं प्रासादाकारं च बुद्धावाकलय्य पश्चात्ता- दृशाकारं घटं प्रासादं च निर्मिमीते । कचित्तु वाहास्वरूपं न दृश्यते यथा शश- शृङ्गादिग्वित्यन्यत् । याह्यस्वरूपेणासत् केवलं वुद्धिकल्पितं च शशशृङ्गाद्यशा- नमूलकमेवेत्यज्ञान सिध्यति । किं चासतः परमात्मशरीरत्वं न संभवति । जीवानां हि साक्षात्परमात्मशरी- रत्वम् । अचेतनानां तु जीवद्वारैव । अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्राविश्य नामरूपे व्याकरवाणीनि ब्रह्मात्मकजीवानुप्रवेशेनैव सर्वेषां वस्तुत्वं शब्दवाच्यत्वं च' (श्रीभा० पृ० ११२ १० १९) इति हि भवतवोच्यते । ' काष्ठलौष्टादिष्वपि चतन्यमस्त्येव किं त्वनुद्भूतम्' इति च भवदीयः सिद्धान्तः। तथा चासतो जीव- शरीरत्वाभावेन न परमात्मशरीरत्वसंभवः । जीवशरीरत्वं तु न कथमप्यसतः संभवति । भोगाभावात् । यत्तु 'यदस्तीत्यत्र चिदंशोऽविनाशित्वेनास्तिशब्दवाच्यः । अचिदंशस्तु विना- शीति नास्तिशब्दाभिधेयः (श्रीमा० पृ० १०४ १०८) इत्युक्तं तन्न ! अचे- तनानां घटादीनां भावरूपेण प्रतीयमानानां नास्त्यसत्यादिशब्दः काप्युच्यमा- नत्वाभावात् । प्रसिद्धिविरुद्धोऽप्ययमर्थः केवलं रामानुजीयर्वाधार्थ सामाना- धिकरण्यमनङ्गीकुर्वद्भिः शरीरशरीरिभावमूलकं सामानाधिकरण्यमिति स्वमतेनास्य श्लोकस्योपपत्तये स्वीकृत इति कथं श्रद्धेयः स्यात् । यदम्ब वैष्णवः कायः (वि० पु० २ । १२ । ३७) इत्यादौ कायादिशब्दा रूपमूर्तिशक्तिविभू- त्यादिशब्दरेफार्थत्वोपपत्तये स्वरूपार्थका इत्यनुपदमेवोक्तम् ।

·अवियोपपत्तिः। १५९ ज्योतीपि विष्णुरित्यनेन श्लोफेन यदुक्तं सर्व परमात्मवति तदुक्तिमात्रेण न सिध्यति किं तु तत्र हेतुः प्रदर्शनीय इत्याह- ज्ञानवरूपो भगवान्यतोऽसावशेषमूर्तिर्न तु वस्तुभूतः । ततो हि शैलाब्धिधरादिभेदाज्ञानीहि विज्ञानविजृम्भितानि ॥ (पि० पु०२।१२ १ ३९) अत्र यत इत्यनेन पूर्वश्लोवोक्ताऽयं हेतुरिति बोन्यते । यस्मादयं भगवा- परमार्थतो ज्ञानस्वरूपोऽस्ति । अशेपमूतिः इदं सबै परमात्मैवेत्युक्तरीत्यारोप- जगत्स्वरूपमस्तु न वस्तुभूतः। एतत्स्वरूपं सर्व प्रपञ्चस्याज्ञाननि. विज्ञानविजृन्भितं मिथ्यैव । विविघं ज्ञायतेऽनेनेति जुम्मितत्त्वम् विज्ञानं मूलभूताज्ञानम् । अथवा विज्ञानेधिष्ठान- भूते ज्ञानस्वरूपे ब्रह्मणि विजृम्भितानि कल्पि- तानि । कल्पनामयं वस्तु चाविद्यारा मिथ्याभूतमेव । मिथ्याभूनं वस्तु च तत्त्वतोऽधिष्ठानमेवेति ज्योतिरादि सर्व परमात्मैवेति पूर्वश्लोकोक्तार्थः सिद्धः । अन ' न तु वस्तुभूतः, विज्ञानविजृम्भितानि' इत्येवं जगतो मिथ्यात्वोक्त्या मिथ्यावस्तुमूलभूतमज्ञानं दृढीकृतम् । यत्तु ' इदमस्त्यात्मकमिदं नास्त्यान्मरम्, अस्य च नास्त्यात्मकत्वे हेतुरयमि त्याह-ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोऽसाविति । (श्रीभा० पृ० १०५ १०५) इति ज्ञानस्वरूप इतिश्लोकावतरणमुक्तं तचिन्त्यम् । ज्योतीपि विष्णुरिति पूर्वश्लोके हि सर्व स एवेति विधेयम् । यदस्ति यन्नास्तीति त्वनुवादः । यच्छन्दयोगे- नानुवादत्वं स्पष्टीकृतं च । उत्तरवान्योपात्तो हेतुश्च पूर्वचाक्यगतविधेयांशस्यैव नानूवमानांशस्येति वाक्यार्थविदो मन्यन्ते । अत इदमवतरणमयुक्तम् । 'अस्ती- ति प्रतीयमानमप्यचेतनं घटादि नास्तीत्यनेनोच्यते ' इति विपरीतं स्वीकृत्य वत्समर्थनायायं प्रयत्नोऽयनूयमानांशे हेतुत्वाभिधानमित्ययं विपरीत एवेति प्रतिकूत्तामुपगते हि विधौ विफलवमेति बहुसाधनता ॥ इति । ज्ञानस्वरूप इति श्लोकोक्तं शैलादिभेदानामज्ञानविजृम्भितत्वमेव स्थिरी करोति- यदा तु शुद्ध निजपि सकर्मक्षये ज्ञानमपास्तदोपम् । तदा हि समारो फर नि भान्ति नो वस्तुषु वस्तुभेदा ॥ (पि० पु० २ । १२ । ४०) व्यर्थ एव ·१६० अतामोदे- शुबमविद्यारहितम् । निजरूपि भेददर्शनरहितम् । दोपा रागादयः। सम- तात्कल्प्यते भेदोऽनेनेति संकल्पोऽविद्या । यत्त्वेतच्छ्लोकव्याख्यानम् 'समित्येकीकारे । जीवस्य देहेन सहकीकृत्य कल्पनं संकल्पोऽहं देवोऽहं मनुष्य इत्यादिः । एतन्मूलकमेव कर्म । कर्ममूलका एवं कर्मफलभोगाय भोग्यभूता वस्तुभेदाः । ते देहात्मभ्रमनिवृत्ती वस्तुतो विद्य- माना अपि भोगाय न भवन्तीति । (श्रीभा० पृ० १०५ १० १७) इति तचि- न्त्यम् । वस्तुभेदानां ज्ञानिदृष्टया वस्तुतोविद्यमानत्वाभावात् । किंचायमर्थोऽ- स्माच्छ्लोकात्स्वरसतो न लभ्यते । उक्तः संकल्पपदार्थोऽप्रसिद्धः । भोगाये- त्यध्याहारे क्लेशः । निपेध्यतावच्छेदकं च भोग्यत्वमिति तत्प्रदर्शकं मुख्यमेव भोगायेति पदं कयमध्याहारेणापि लभ्येत । अन्यथा विधा 'न' इत्यध्याहा- रेण विपरीतार्थकल्पने बहुव्याकुली स्यात् । यत्तु 'वस्तुभेदा न भवन्तीत्यचिद्वस्तुनः कादाचित्कावस्थायोगितया नास्ति- शब्दाभिधेयत्वम् ' (श्रीभा० पृ० १०६ १० २) इत्युक्तं तत्रेत्यमुच्यते-कादा- चित्कावस्थायोगिनस्तदानीं नास्तिशब्दाभिधेयत्वं लोके न कापि प्रतीयते । किंच वस्तुभेदाः कादाचित्का विनाशिन इति सत्यम् । किंतु तैपां कादाचित्कत्वं विनाशित्वं वा 'विद्यमाना अपि भोगाय न भवन्ति । इत्युक्त्या कथमभिधी- यते सूच्यते वेति विपश्चित एव विदाकुर्वन्तु । जगदुपलब्धिप्रकारेणापि वस्तुभेदानामसत्यत्वोपपादनद्वारा पुनरज्ञानं श्लोक- द्वयेन स्थिरी करोति- वस्वस्ति किं कुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीन सततैकरूपम् । यच्चान्यथात्व द्विज यानि भूयो न तत्तथा कुत्र कुतो हि तत्वम् ।। (पि० पु० २। १२ । ४१) अनेन श्लोकेनार्यस्वनाव उक्तः । मही घटस्य घदतः कपालिका कपालिका चूर्गरजस्ततोऽणतः । जन. स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैरालश्यते ब्रूहि किमत्र वस्तु ॥ (वि० पु०२। १२ । ४२) पूर्वश्लोकोक्तार्थसभावस्योदाहरणगनेन मदर्शितम् । ततः परमात्मव्यतिरि- क्तस्य मिथ्यात्वमुपसंहरति- ·अविद्यापपतिः । १६१ तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किंचित्कचि कदाचिद्विज वस्तुजातम् । विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नचित्हुवाभ्युपेतम् ।। (वि० पु. २ । १२ । ४३) अत्र पूर्वाध विजातीयभेदनिषेधः सूचितः । उत्तरार्धे सजातीयभेदनिषेधः सूचितः । भेददर्शननिमित्ताज्ञानमूलं कर्मवेति च स्फुटीकृतम् । यत्तु तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किंचिदित्यस्य 'विज्ञानव्यतिरिक्त जडवस्तु केवलास्तिशब्दवाच्यं न भवति । इत्यवतरणमुक्तं (श्रीभा० पृ० १०६ १०२०) तदयुक्तम् । श्लोकानाशार्थाऽप्रतीतः। न ह्यस्तीत्यस्य केवलास्तिशब्दवाच्यमित्यर्थः । लक्ष- णामसङ्गगत् । किं च जडवस्तुनः केवलास्तिशन्दवाध्यत्वाभावेऽपीदानीमत्र घदोऽस्तीत्येवं कालविशेपदेशविशेषोपाधिकास्तिशब्दवाच्यत्वमस्त्येवेति जडव- स्तुनो नास्तिशब्दाभिधेयत्वं न सिध्याते । भंदच सवा मिथ्याभूतोऽज्ञानकल्पित एव । यतो ब्रह्मणि वस्तुतः स्वगतोऽपि भेदो नास्तीत्याह--- ज्ञानं विशुद्ध विमलं विशोकमशेपलोभादिनिरस्तसङ्गम् । एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ।। ( वि० पु०२।१२। ४४) अत्र पूर्वाधे धर्मभिकृतोऽपि भेदो नास्तीति सूच्यते । उत्तरार्थ एकमि- त्युक्त्या त्रिविधभेदाभावोऽनूयते । सदैकं जन्मवृध्यादिराहतम् । न यतोऽन्य- दस्तीत्यनेन जगन्मिथ्यात्ववोधनद्वारा तन्मूलभूतमज्ञानं दृढीकृतम् । उक्तमुपसं- सद्भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सन्यमसत्यमन्यत् । एतत्तु यत्संन्याहारभूत तत्रापि चोकं भुवनाश्रितं ते ॥ (वि० पु० २। १२ । ४५) अनासत्यमन्यदित्यनेन ज्ञानव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वं चोभ्यते । सर्व मिथ्या चेद्वयवहारविषयता कथमित्यत आह-एतदिति । तत्रापि चोक्तं मूलकार- णमज्ञानमुक्तमित्यर्थः । अत्रेदं बोध्यम्-ज्योतीपीति श्लोके ज्योतिरादिपदान्युद्देश्यसमर्पकाणि । २१ ·. . अद्वैतामोद- विष्णुपदं विधेयपरम् । ज्योतिरादीनां दृश्यमानस्वरूपेण मिथ्यात्ववोधनाय परमात्मतादात्म्यं विधीयते । तादात्म्यविधानं विष्णुपुराणवचन हुद्देश्यतावच्छेदकरूपेणोद्देश्यस्य मिथ्यात्वयोध- तात्पर्यम् नायव । यद्रजतं सा शुक्तिरिति यथा । तथा च ज्योतीपोत्यादिपु पट्सु श्लोकेषु 'विष्णुः, ज्ञानस्वरूपी भगवान् , शुद्धं निजरूपि, ज्ञान, विज्ञानमेकं, ज्ञानं विशुद्धम् एकं संदकम् स वासुदेवः, ज्ञानं सत्यम्' इत्येतानि पदाने प्रथमश्लोकविधेयभूत- ज्ञानस्वरूपब्रह्मयोधकानि । तथा ' ज्योतीपि भुवनानि वनानि गिरया दिशो नद्यः समुद्रा यदस्ति यन्नास्ति, न तु वस्तुभूतः शैलादिभेदान् विज्ञानविजृम्भि- तानि, संकल्पतरोः फलानि वस्तुभेदाः, विज्ञानमृते वस्तुजातम्, न यतोऽन्यदस्ति, असत्यमन्यत्'---इत्येतानि पदानि प्रथमश्लोकगताद्देश्यभूतमिथ्यावस्तुबोध- कानि । श्लोकमबन्धात्स्वरसतस्तथैवार्थापगतेः । एतेन 'ज्योतीपीति प्रथमश्लोके यदस्ति यन्नास्तीति प्रक्रान्तस्य सद्भाव एवमिति पष्ठे श्लोके सत्यमसत्यमित्युप- संहारः' (श्रीभा० पृ० १०७ १० १४ ) इत्यपास्तम् । स्वरसतस्तादगानव- गमात् । ज्ञानं यथा सत्यामाते सत्यमित्यस्य ज्ञानमित्यनेनान्वितत्वात्तस्य च प्रथम श्लोकगतविधेयबोधकत्वात्तेन सत्यमित्यनेन प्रथमश्लोकगतस्य यन्नास्तीत्य- स्योद्देश्यभूतस्योपसंहारासंभवात् । तथा च यदस्ति यन्नास्तीतिद्वयोरप्यन्यदसत्य- मित्यनेनवोपसंहारः । एवं स्थिते ' अत्र निर्विशेपे परे ब्रह्मणि तदाश्रये सदस- दनिर्वचनीये चाज्ञाने जगतस्तत्काल्पतत्वे वाऽनुगुणं किंचिदाप पदं न दृश्यते । (श्रीभा० पृ० १०८ प० १) इति वचः साहसमात्रमेव । ' ज्ञानस्वरूपो भगवान् , शुद्धं निजलपि ज्ञानमपास्तदोपम् , ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेप- लोभादिनिरस्तसङ्गम् , एकम्' इत्येतानि पदानि निविशेष परे ब्रह्मण्यनु- गुणानि । विज्ञानविजृम्भितानि, संकल्पतरोः फलानि । इत्येतान्यज्ञाने जगतस्तत्कल्पितत्वे चानुगुणानि । ' विज्ञानमृते न वस्तुजातं, न यतोऽन्यदस्ति, असत्यमन्यत्' इत्येतानि च जगतस्तत्काल्पतत्वेऽनुगुणानि वोध्यानि । अज्ञानस्य जगद्रूपकार्यकरणान्नासत्त्वम् । कार्यस्य जगतो मिथ्यात्वाच न सत्त्वमिति कारणीभूताज्ञानस्य सदसदानचयित्वं फलति । नतु तदा प्रत्यक्षतः शब्द- नोच्यते । एतेन अस्तिनास्तिसत्यासत्यशब्दानां च सदसदनिर्वचनीयव- स्वभिधानासामर्थ्याच्च । (श्रीभा० पृ० १०८ ५० ६) इति प्रत्युक्तम् । यत् अत्र . चाचिद्वस्तुनि नास्त्यसत्यशब्दा न तुच्छत्वमिथ्यात्वपरी .

·अविद्यापपत्तिः। प्रयुक्तौ । अपि तु विनाशित्वपरी । वस्त्वस्ति किं मही घटत्त्वमित्यत्र विनाशित्व- मेव पपादितं न निपमाणकत्वं ज्ञानबाध्यत्वं वा' (श्रीमा० पृ० १०८ प०९) इत्युक्तं तन्न । वस्त्वस्ति किं मही घटत्वमित्यत्र शाब्दमर्यादया जडा- यांना प्रतिक्षणमन्ययात्वमुच्यते । तस्माच यद्यपि विनाशित्वमुपपादितं भवति तथापि न तदुपपादने तत्तात्पर्यम् । तत्रैव श्लोके 'ब्रूहि किमत्र वस्तु' इत्युक्तेः । तथा च प्रतिक्षणमन्ययात्वं वस्तुत्वाभावोधने हेतुरिति पुराणकाराणां विवक्षितं प्रतीयते । वस्तु, सत्यं, तत्त्वमिति पर्यायाः । तया च वस्तुत्वाभावः सत्यत्वा- भावः, असत्यत्वं, मिथ्यात्वमिति यावद् । ज्योतीपि विष्णुरित्युपक्रमे च ज्योति- रादीनां परमात्मसामानाधिकरण्योतया ज्योतिरादीनां ज्योतिरादिरूपेणासत्य- त्वमेव सूचितम् । मध्ये च न तु वस्तुभूतः, विज्ञानविजृम्भितानि, संकल्पतरोः फलानि, इत्यनेनासत्यत्वमेयोक्तं भवति । वस्त्वस्ति किं मही घटत्वमित्यत्र च प्रतिक्षणान्यथात्वरूपं हेतुं प्रदर्य तदेव दृवीकृतम् । अन्ते च तस्मान्नेत्यत्र 'विज्ञा- नमृते न किंचिद्वस्तु' इति ज्ञानं विशुद्धमित्यत्र च न यतोऽन्यदस्तीति च स्पष्टमे- वोक्तम् । उपसंहारे च सद्भाव एवमित्यत्र ज्ञानं यया सत्यमसत्यमन्यदित्युक्तम् । तेन चासत्यस्य ज्ञानवाध्यत्वमर्यादुक्तं भवति । तस्माज्जडार्थानां मिथ्यात्वं सिध्यत्येवेत्यास्तां तावत् । तेषां च मिथ्याभूताखिलपदार्थानां मूलकारणमविद्या । तस्या निवर्तकं च तत्त्वमसि' (छा० ६ । ८1७) अयमात्मा ब्रह्म (वृ० २।५ । १९) इदं सर्व यदयमात्मा (वृ० २ । ४ । ५) अविद्यानिवर्तको- इत्यादिवेदान्तवाक्यतात्पर्यविषयीभूतं निर्विशेषा- स्मैक्यज्ञानम् । यत्तु 'निर्विशेषब्रह्मज्ञानान्नावि- द्यानिवृत्तिः । वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । नमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय (ते. आ० ३ । १३ । १) सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुपादधि । न तस्येशे कश्चन । तस्य नाम महद्यशः । य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति (म. ना. १।८।१०। ११) इत्यायनेझवाक्यविरोधात् । (श्रीभा० पृ० ११० ५०२) इत्युक्तं तत्रोच्यते यद्यपि एवं विद्वान् । इत्यनेन ‘य एनं विदुः । इत्यनेन च पूर्वोपानं सगुणात्मज्ञानमनूद्य तस्यामृतमाप्तिसाधनत्वमुक्तं तथापि तत्परम्परयेव न साक्षात् । एतच्च मागुपपादितम् (पृ० ११६ प० २३)। किं च सविशेषब्रह्मज्ञानेनाविद्यायाः सर्वथा विनाशो न संभवति । विशेषाणा- पपतिः ·१६४' अतामोदे- मविद्यामूलकत्वात् । सविशेपात्मज्ञानं हि तत्त्वज्ञानस्यान्तरङ्ग-तरं साधनामिति वोध्यम् ॥२१॥ अतो निवृत्तिरप्यस्या अविद्याया न दुर्वचा ॥ अविद्या तत्त्वतो ज्ञात्वा मुच्यते कर्मवन्धनात् ।। २२ ॥ निर्विशेषब्रह्मज्ञानस्याविद्यानिवर्तकत्वात्तेनास्या निवृत्तिर्भवत्येवेति नावि- द्यानिवृत्त्यनुपपचिः । निविशेषब्रह्मज्ञानं चाविद्यायास्तत्त्वतो ज्ञाने सत्येव घटते । अविद्यायास्तत्त्वतो ज्ञानं चाविद्याया अविद्या- अविद्यानिवृत्युपपत्तिः त्वेन ज्ञानम् । तस्मिन्सत्येव सा हातुं शक्यते नान्यथा । तस्या हानं च सुखादिषु मिथ्यात्व- दृष्टिः । मिथ्यात्वदृशिश्च सुखादयो मनोवृत्तिविशेषा नात्मगुणा इति भावना । तादृशभावनादाढयं च सुखार्थ दुःखनिवृत्त्यर्थं वा न कदापि प्रवृत्तिः संभवति । प्रवृत्त्यभावे च तन्मूलकस्य कर्मणोऽप्यभाव इति कर्मरूपाइन्धनान्मुक्तिः सिध्यति । विष्णुपुराणेऽप्युक्तम्- तस्माहुःखात्मकं नास्ति न च किंचित्सुखात्मकम् । मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखोपलक्षणः ॥ ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञान बन्धाय चेष्यते । ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाद्विद्यते परम् ॥ (वि० पु० २१ ६ । ४७-१८ ) इति । तट्टीकायामप्युक्तम्-मनसः परिणामः स्वप्नमनोरथवञ्चित्तविलासमात्रम् । किं तर्हि सत्यमित्यत आह-ज्ञानमिति । ज्ञानात्मकं ब्रह्मैव परमार्थ इति शेपः । तर्हि फुतोऽस्य वन्धमोक्षाविति चेत्-अविद्याहंकारादिरूपेण प्रतीयमानं ज्ञानमेव वन्धायेण्यते । विद्यारूपतया तन्निरसनेन ज्ञानमेव मोक्षाय चेप्यते । अविद्या तदध्यस्तं च विद्या तनिरसनीयं च ज्ञानमेवेत्याह-ज्ञानात्मकमिति । सर्व विश्व ज्ञानात्मकमित्यर्थ इति । शिवविष्णुकृतो भेदोऽप्यौपाधिक एव । तदप्युक्तं विष्णु- शंकरो भगवाशौरिः श्रीश्च गौरी द्विजोत्तम (वि० पु० १८१२२ ) इति । एवं चात्मक्यज्ञानेनवाविद्यानिवृत्तिः । यद्यपि 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' (वृ० २ । ४ । ५) इत्यादिश्रुतिपु कर्तृकर्मभेदेन जीवब्रह्मभेदः प्रतीयते तथापि स औपाधिका ! 'तत्त्वमसि' (छा०६।८।७) इतिश्रुतिप्रतिपादि- तक्यानरोधात् । न चोक्तभेदश्रुत्यनरोधादैश्यमापाधिकं स्यादिति वाच्यम् । यथा तत्त्वमसि' इत्यत्र वृत्त्यवाभेदः प्रतिपाद्यते न तथा 'आत्मा वा अरे पुराणे- ·अविधोपपत्तिः । १६५ द्रष्टव्यः' इत्यत्र भेदः । तत्र हि वाच्यवृत्या द्रष्टदृश्यभाव एवौच्यते । नदन्य- थानुपपत्त्या तु तयोर्भेदकल्पना। तथा च प्रत्यक्षश्रुतेः प्रावल्यादेश्यमेव परमार्थः। ऐक्यज्ञाने चार्थादेव भेदज्ञानं निवर्तत इत्यविद्यानिवृत्तिरेव भवति । यतोऽ- विद्या सृष्टिकालेऽम्बुनः सकाशाद्भुदवदुद्भूता स्वयं प्रथमतो भिन्नेव भवति । तादृशभेदमूलक एवायमखिलः प्रपश्चः । ततस्तया अविद्याकृत्यम् स्वाश्रयत्वेन प्रकल्पितस्तत्प्रतिविम्बितो जीवोऽपि परमात्मनः सकाशाद्भिन्नमात्मानं मन्यते । ताह- - शाविद्यापरिणामभूतं जगच परमात्मनः सकाशाद्भिनं मन्यते । न केवलमेतावदेव, अपरं च-एफस्मिन्नेव ज्ञानस्वरूपे परमात्माने ज्ञानरूपेणात्मरूपेण चानेकधा- भावभकल्पनया तस्यैव ज्ञानरूपण धर्मत्वं विपयित्वं च तथा तस्यैवात्मरूपेण धर्मित्वं विपयत्वं च मकल्प्य भेदं भासयति । तयोश्च धर्मधर्मिणोर्ज्ञानात्मनो- वस्तुतस्तादात्म्यसंवन्धसत्त्वेशप तो वियोनयन्तीव तयोर्मध्ये सयं भूत्वा धर्मिणं च तं स्वविषयत्वेनान्तर्भाव्य तमात्मसात्कृत्वा तदात्मसात्करणं स्वकीयं मायात्वं चापहनुत्य स्वस्यां प्रतिविम्वरूपेण तं प्रदर्शयन्ती तं स्वप्रति- विम्वितं जीवात्मानं धर्मभूतज्ञानस्याश्रयत्वेन प्रकल्प्य स्वयं विपयरूपेण साक्षा- परिणामद्वारा च तत्र प्रविशति । ज्ञाने हि विपयित्वस्य कल्पना युक्तेति विपयरूपेण तत्र प्रवेशः सुलभः । यथा कस्यचिद्धनिकस्य गृहे तस्य यथा मियं भासते तादृशेन रूपेण कश्चि- टूर्तः प्रविशति । ततस्तदीयविश्वासस्थानं भूत्वा तदीयं सर्वमात्मसात्कृत्वा स्वकीयं धूर्तत्वं तदीयसर्वस्वस्यात्मसात्करणं चापहनुत्य तदीयं द्वितीयं बहिश्चरं हृदयमिव भियतरो भवति । एवमपहृतसर्वस्वोऽपि धनिकः स्वयं तत्कृत्यमजा- नानः प्रत्युत पुत्रादपि प्रियतरेण तेन स्वयं कृतार्थं मनीपिणं मन्यमानो विस्फू- मते स्वयं तु स्वकीयस्यापि सर्वस्वस्य मध्य एकां कपर्दिकायपि कचिहि- नियोक्तं तं विना न शक्नोति तद्वत् । ज्ञाने च सा विषयरूपेण माविष्टा ज्ञानाङ्गिका प्रथमतो बुद्धिरूपेण ततोऽहंका- रमहाभूतादिरूपेण च परिणमते । अविद्यायां तत्परिणामभूतवद्धयाद्यपाधौ प्रति- विम्वितश्च जीवात्मा प्रतिविम्वप्रापकोपाध्यनुसारेण वर्तते सोऽयं संसारः। एत- देव चाविद्याया अविद्यात्वम् । यदा च पूर्वकृतमुकृताधवशान्निर्मलान्तःकरणः सद्गुरुणोपदिष्टः सन्नेतदविद्यास्वरूपं याथात्म्येनावगच्छति तदा सद्य एव मुक्तो भवति । यथा स्वम उच्चावचान्भावान्पश्यंस्तेपु रागद्देपानुसारेणानुकूल्य विचिन्तयनिष्टप्राप्तयेऽनिष्टनिवृत्तगे च यतमानो गुरुतर संरम्भां मातिफूल्यं वा

·'अद्वैतामोदे-
वैदिकी यागादिक्रियां लौकिकीमायोधनादिक्रियां वाऽऽरभमाणोऽप्यकस्माना-
गृतश्वेत्सद्य एवैकपदे तत्सर्वं शून्यत्वेन भावयति तद्वदिति बोध्यम् । तदेवमवि-
द्यासंबन्धेन श्रीभाष्यकृद्भिः प्रदर्शिताः सप्तविधा अनुपपत्तयो निरस्ता वेदि-
तव्याः। एवमन्यदापि सर्व रामानुजोहितमारमयविरुद्धं तर्कजालं श्रुत्यादिस्व-
रसविरुद्धमुक्तदिशा निरस्तमायमेव । तच्च काप्यनभिनिविष्टबुद्धिभिः सुधीभिः
स्वयम्यमिति शिवम् ॥ २२ ॥
कर्मान्धीभूतचेतोविगलितनिजतत्त्वानुसंधानशक्ति-
लोकः प्रायेण संप्रत्ययमवनितले कर्मपाशेन वद्धः॥
दृष्लेदं प्राप्तकालं मनसि कृतक्ता गुम्फितो नूनमारा-
दद्वैतामोद एप प्रभवतु सुतरां मोहजालापनुत्त्यै ॥१॥
आसीत्पुण्यपुरे पुरा खलु सुधीः श्रीनीलकण्ठाभिध-
स्थत्ते इत्युपनामकान्वयभवः शास्त्रेषु पारं गतः ।।
नागोजीतिपदाभिधेयविदुपोऽन्तेवासितां धारयन्-
वाळंभट्ट उरुमथः परममंस्तैनं मुनि पाणिनिम् ॥२॥
तस्माल्लब्धसमस्तविय उदभूदभ्यंकरोपायः
श्रीमद्भास्करपण्डितो यमाखिलं जानाति लोकत्रयम् ॥
मुन्याकाशामुनीन्दु (१७०७) वत्सर इमं लोकं स्वलंकृत्य योऽ-
ध्याप्य च्छात्रगणं युगाङ्क-मुनिभू (१७९४) शाके शरीरं जहाँ ॥३॥
रक्तं पाणितलेऽनुरक्तममले सर्वेश्वरे शंकरे
सक्तं शास्त्रविचारणे निजगुरौ भक्तिप्रभावान्वितम् ॥
संसारेतिविरक्तमान्तरमहामोहौघविध्वंसक
दृष्ट्वा भास्करपण्डितं भुवि जनो मेने वसिष्ठं परम् ॥ ४॥
तच्छात्रेषु प्रथम उद्गादामशास्त्रीति नाम्ना
पूज्येनालंकृतवपुरसी सद्गुरोः प्राणभूतः ॥
यः पूतात्मा प्रवचनपटुः हान्तगात्रं विनीतो
निष्कामोऽध्यापयदविरतं छात्रशाला विशालाम् ॥ ५॥
यत्राहं निवसामि पीडयति मां श्रीरित्यमुद्विनया
वाग्देव्या निलयं स्थिर फमलभूः संयाचितोऽभूद्धृवम् ।।
पुत्रीनेहरसानपक्तहृदयः श्रीगर्वसर्वक
पाकापीयमुपनमेकमतुलं वैराग्यपाण्डित्ययोः ॥६॥

·आवेद्योपपत्तिः। १६७ तच्छात्रान्तर्भूतस्तद्गुरुपौत्रस्तदद्मिभृतचित्तः । अभ्यंकरेत्युपाहस्तत्प्रेरणयैव संप्रवृत्तमनाः ।।७।। अतामोदममुं सद्गुरुपादाम्बुजेऽर्पयन्भक्त्या । विदधाति वासुदेवः स्वजनुःसाफल्यकामनामनिशम् ॥ ८॥ अद्वतामोदनामासौ निवन्धः सुधियां मुदे । व्यधायि वासुदेवेनाङ्कगमिवस्विन्दु ( १८३९) वत्सरे ॥ ९॥ इति श्रीमद्विद्वन्मुकुटरत्नभास्करशारुयन्तेवासिसकलाविद्यापारट- श्वरामशास्त्रिच्छात्रेण तचरणप्रसादलब्धज्ञानलवमोत्साहि- तेनाभ्यंकरोपावासुदेवशास्त्रिणा विरचितोतामोदः समाप्तिमगमत् ।

·अद्वैतामोदस्थथुत्यादीना वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । पृष्टम ".. .... १५४ १०७ ६२ २२ .... ... 10.. ... ..." ... .000 .... .... १५५, १५८ .... .... .... .... .... .... २५,१५८ श्रुत्सादयः पृष्ठम् श्रुलादयः अ. अनुत्पत्तिधर्मा अगोचरं वच ५/अनुभूनि तत्र अग्निहोत्रादि तु ६५ अनुमायां ज्ञाय अध्ये दोष १२० अनुविद्य विज्ञा अज्ञानेन इ १ अनुशोचाम अज्ञानेनावृ १२ अनुसंधानरूपं अणुदिन १०९ अनृतेन हिप अतो निवृत्तिर १६४ अनेन जीवेना अतोऽहमर्थो. ९३ अन्तः भविष्टः अथ तस्य भयं ३१, १२८, १२९/अन्तरङ्गपिद अथ परा ११०, ११५ अन्तहिश्च अथ यो वेद ४३ अन्नं ब्रह्मेति अथातो ब्रह्म ५८, ५९/अन्यद्रव्यं हि अद्वितीयम् १२० अपहतपाप्मा अद्वितीयश्रुति १२० अमतर्यमनि अद्वैतश्रुतयः स ३ अप्राप्य मन 'अतश्रुतयो विशि २४ अभयं चै जनक अद्वैतामोदनामा १६७/अभयं वै ब्रह्म अंतामोदम, १६७/अभिमानात्मक अधिकं तु भेद ३१ अभ्यंकरेत्यु अनादित्वानिर्गु १३० अमृतादिगिरा अनादिमायया १५४ अयमात्मा ब्रह्म ४५ अर्थस्वरूपंप अनावृत्तिः । अनाशी परमा ८० अनव विशे अनित्यं व्यञ्ज ९७अलामे वेद अनियम्यस्य ४२ अविकाराय.... अनिदेश्यमरू १३१ अविज्ञानं विना .... ३३, १२४ .... .... .... .... .... १२६ .... .... .... .... ... ... .... .... ... .... .... १६७ ५१ १६३ १३१ .... .... ... .. ... .. .... .... .... .... १३४ .... ७८, १२६ ·२ अद्वतामादस्य श्रुत्यााना- .... 3 Dire ... ... ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्ठम् ६६ आत्मा निष्क्रामति ४४ १६४ आत्मा वा अरे १९, ४३, ६१, ६२, १०९, ११२, १६४ ३४ आत्मा वा इद ११०,१११, ११७ १३२ आत्मा मोक्तो नि ७२, १३० आदित्यवर्ण १३२, १३३, १६३ ५२ आनन्दं ब्रह्मणो १२४ १५७ आनन्दो ब्रह्म ३३, ३४ १२१ आनीदवातं १५२ १३० आ मायणात १०१ आराग्रमात्रो.... ४४ १०३ आवृत्तिरस ६२ १५६ आश्रयादन्यतो २७ १२२ आसीत्पुण्यपुरे १६६ ८७ आसीदिदं त १५३ ८३ इ १५४ इतीरितस्तेन.... १३१ २५ ४३ इदं सर्व यद ६,३५, ५७, ११२, १६३ ९३ इदं सर्व विदितम् ११४ ८९ इन्द्रो मायाभिः १५४ १५६इयान सोऽपि ई. ४१ .... .... ... .... .... श्रुत्यादयः अविद्यया मृत्यु अविद्यां तत्त्वतो अविद्यातचितो अव्यक्तोऽय अशब्दगोचर अशब्दम् अशरीरं वाव अशेपमूर्तिः.... अश्रुतं श्रुतं असक्तं सर्व असत्यादपि स असत्ये वर्म असद्विश्व असिद्वितीयो अस्ति चेत्पक्षपा अस्ति चेदुप.... अस्मान्मायी.... अहंकारादहं अहं कृत्स्नस्य अहंभावः क.... अहमों न चेदा अहमों न चवा अहमेघासं पूर्वम् आ. आचारेण प्रव आत्मज्ञानाद्भवे आत्मनि खल्वर आत्मनो ब्राह्मणो आत्मानं चेति आत्मानमेव लो .... ... .... इ. .... .... .... ५३ इदं ज्ञानमु .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... ५१ ईसमेरित १ .... .... .... ११३, ... उ. .... .... श्वरः सर्व २३ २२ उत्क्रान्तिगत्या ६२ उदचिन्दी च ४४ ... .... .... ....

·वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । ३ श्रुत्यादयः पृष्ठम् ऋतं पिबन्ती --- .... ए. घृष्टम् (न्यादयः घ. १५०, १५१ घटावच्छिन्न एवायं. घटे नष्टे यथा १६१ घट्टकुटीमभानन्यायः च. ३२, १२१ १५० चक्रुर्मायामना २३ ... एक सदक एकमेवादि एतं ब्रह्मलोकं .... २४ २० ५९ एतत्तु यत्संव्य १६१ पेतसस्तु चिति १५६ चोदनालक्षणों १२९ .... .... एतद्विलक्षणा का एतस्मिन्नदृश्ये एवमेशस्य एप हि द्रष्टा.. १३ ... ... .. . ऐ .... .... ऐतदात्म्य ऐश्वर्यस्य सम ओ मोमित्येवात्मानं क. कपिलस्य क कर्मान्धीभूत .Me जीवन्नेव सदा ... ... ... छेत्तुश्छेद्यस्य ज. ३४, जगञ्च सः १३४ जनिकर्तुः १३४ ६ जनः स्वकर्म १३२ जन्माघस्य यतः ४, जानात्येवायं ३४, ४३ ६२/जीव ईशो ७ २२ ५९/जीवन्मुक्तपदं २३ १६६ जीवस्तत्मति ११३ ज्ञातुं द्रष्टुं च ४६, १२४ ज्ञात्वा वयं तस्व २२ १५६ ज्ञानं नैवाऽऽत्मनो धर्मो १३७ ८ ज्ञानं विशुद्ध .... १६१ ४५ ज्ञानमेव परं ब्रह्म १६४ २२ ज्ञानवैराग्ययो १३२ ३१ ज्ञानस्वरूप एशऽऽत्मा ९३, १३७ ६३ ज्ञानस्वरूपमाखिल १३१ ज्ञानस्वरूपमत्यन्त १३३ .... ११० ज्ञानस्वरूपो भग १५९ ... ... कस्मिन्नु भगवो कामः संकल्पो ... .... ... कार्योपाधिपरि कालत्रये ज्ञा किंकरा मम किमिच्छन्कस्य क्षरात्मानावी क्षीयन्ने चास्य ख. खरवसानयो ... ... M ·अद्वतामोदस्यश्रुत्यादीनां- .Ana ज्ञानेन तु शोऽत एव ... A.A 4.. ... .44- ... त. .... RALA 444 a.. .... A... NORA ... 4... .0 १६१ शुन्यादयः पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्टम् ज्ञानात्मकामिद १६४/तम आसीत्तमसा १५२ १२ तमनायासे ३४, ४३ तमसः पर ६८ ज्योतिषां ज्योतिः ६८ तमसस्तन्महि १५२ ज्योतीपि विष्णु १५६ समादेश ११३ तमेव विदित्वा तच्छन्द एव १२१ तमेवं विद्वान् ५२, ५४, ५५, ६४ तच्छात्रान्तर्भूत १६७ ११३ नच्छात्रेषु प्रय १६६/मरत्यविद्या ततः कालक्शा २३ तस्माच्छान्तो ततो हिला १५९/तस्मात्कालास २१ तत्त्वमसि १७, १८, २०, ३५, ४०, तस्मादेवंविच्छा ६७ ४१, १५४, १५५, १६३, १६५ तस्मादुःखात्मक तत्मकृतवच १३४ तस्मान विज्ञान तत्मातिभासिय ८ तस्मादयसम तत्मरितो १ तस्पिधान्यो तत्सर्व व हरे .१५६, १५७ तस्मिन्मस्मुक्ति तथा यस्य च ८६ तस्य फाचित्स्वतः तथैवोपाधि २३ तस्य तावदेव ४५ १५६ तस्य नाम यह २५ तस्यैव ब्रह्म १५९ ताते चापदि १२२ १५२ सात्त्विक प्रय १ तानि सर्वाणि १५६, १५७ तदेव निष्फलं ५/तामाहामकृति १३७ तदेव ग्रह्म ३१ तासां तात्पर्य १२३ ३८ तिरोशनं स्वरूप नदेवाधखरू १३३ तुच्छेनापिहितं १५२ १/तेन मायासहसं • ग्यावहारिक ८ तेनापि साधित ... 444 LAM Ans .... .... .... .INA 4... .... तदात्परूपं चित्सं तदा विद्वान्पु तदा हि संकल्प तदिति परोक्ष तदिह विभि .... .... 4014 .... ..44 तदेव सहशं .... 0. नयह कर्म ...

·' अद्वैतामोदस्यश्रुत्यादीना- 444 ... .. ज्ञानेन तु झोऽत एष .... 4.. ... AGAA .... RAN Rawa त. a.. 44.. 4444 .... .... श्रुत्यादयः पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्ठम् ज्ञानात्मकामिद १६४/तम आसीत्तमसा १५२ १२/तमनायासे -१ ४३ तमसः पर ज्योतिषां ज्योतिः ६८ तमसस्तन्महि १५२ ज्योतीपि विष्णु १५६ तमादेश तमेव विदित्वा सच्छन्द एवं १२१ तमेवं विद्वान् ५२, ५४, ५५, ६४ तच्छात्रान्तर्भूत तच्छापु प्रय १६६ सरस्यविद्या ततः कालक्शा २३ नस्पाच्छान्तो ततो हिला १५९) तस्मात्कालात्स तत्त्वमसि १७, १८, २०, ३५, ४०, तस्मादेवंविच्छा ४१, १५४, १५५, १६३, १६४ तस्मादुःखात्मक तत्मकृतवच १३४ तस्मान विज्ञान तत्मातिमासिक ८ सस्मालम्पसम तत्मरितो १ तस्मिधान्यो तत्सर्वहरे १५६, १५७ तस्मिन्मरुभुक्ति तथा यस्य च ८६ नस्य काचित्स्वतः १५६ तथोपाधि २३ तस्य तावदेव तदात्मरूपं चित्सं १५६ तस्य नाम मह २५ तस्यैव ब्रह्म १५९/ ताते चापदि १२२ १५२ तात्त्विकं ब्रह्म १/तानि सर्वाणि १५६,१५७ ५/तामाहुः प्रकृति १३७ तदेव ब्रह्म ३४/नास तात्पर्य १२३ ३८तिरोधानं स्वरूप नंदवायसरू १३३ तुच्छेनानापिहित १५२ तेन मायासहस्त्रं तयावहारिक दावेनापि साधित .... GANA . १६६ ७.. .... .... ... .... AM .... .. 4.00 नदा विद्वान्सु तदा हि संकल्प तदिति परोक्ष तदिह विशि तदेव निष्कलं .... .... .... ... ... तदेव साशं .... .... .... ...4 तद्ययह कर्म .... ..... .... ... ...

·वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । ७ .. १५४ यतर्थत ... ... .. .... .... .... ar ... ... ... मायया चित्र मायां तुम ... ... .... १५३ यथामाप्त .. .... .. ... ... ... ... .... ... .... श्रुत्सादयः पृष्ठम् श्रृंयादयः पृष्ठम् मम माया दुर १३५ महदीर्घवदा ६० यतो वा इमा ४, ३२, ७२, १११ महाभूतान्यहे ४३ यतो वाचो नि... ५, ६९, १२६ मही घटत्वं १६० यत्तददेश्य मामुपेत्य तु १शयत्तदव्यक्त ३४, १३१ १५६ यत्र त्वस्य ५४, १२७, १२८ ५० यत्र हि द्वैत ३२, १२७, १२८ माया चेयं तमो १५४ यत्राहं निवसामि माछाससि २२ मायामात्रं तु १४७ यथार्थ सर्वविज्ञान १४६ मायामायिनी ५० यथेह कर्म मिथ्यार्थप्रकृति १४३ यथैकेन मृत्ति मीमांसका हि... २ययोर्णनाभिः मुक्तोपसृप्य २५/यदम्ब वैष्णकः १५६, १५७, १५८ मुन्याकाशमुनी १६६/यदस्ति यन्नास्ति ११८ मृचिकेत्येव सत्यम् ... ११४, ११५, यदा तु शुद्धं.... ११८, १२१ यदा ह्येष ३१, १२८, १२९ मृत्योः स मृत्यु १२७ यदि वेदान्तेषु मैत्रेय भगव २२ य. यन्मनसा ३४ य आत्मनि...११,२५,३७, ७७ यन्मयं च १३४ य आत्मान १२, २५ यन्मुहूर्त ३२ ३२, १२७, १२८ यमेवेप वृ य एनं विदुः.... १६३ यथोभयो १०४ १४८ यस्मारक्षरम य एप सुप्तेषु... १६६ यस्मात्परं नाप ११७ यः पूतात्मा यः पृथिवी २५ यस्मिन्काले स्त २५/यस्मिन्ब्रह्माण.... यः पृथिव्यां ... ३०, १५६, १५७ यः सर्वत्रः ६,१०३, ११४, १२३ यस्य पृथिवी यच्चान्ययात्वं... १६०यस्यात्मा गरी ... ... .... ... ... १३२ यद्यदाचर ... ... ... .... .... ... ... .... य इह नानेव ... .... .... .. ... .... .... .... ... .... ...

·अतामोदस्थश्रुत्यादीना- ... .. परात्तुत पराऽस्य शक्ति .... .MA .... .... ... 4... .... ... पुरुपः स परः ... ....- ... ... .... श्रुत्सादयः पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्ठम्म नकस्तत्र नि.... १०४ ब्रह्म वा इद ११०, ११७७ प. ब्रह्मविदामोति ४४,११४,,११७, पञ्चरात्रस्यक १२६ ३७ ब्रह्मविद्ब्री २३. १२ ब्रह्मविद्यामधि परिणामात् ३६ ब्रह्म वेद १२६ परिणामिति ५० ब्रह्मशक्तेरवि.. १३६ परिभाव्य १ ब्रह्माण्डं चित्र १५६ पुत्रीस्नेहरसा.... १६६ बाह्मीनर्तन १ ६४ ध. पूजायां भगव १३२ भक्त्या त्वन पृथयात्मानं .... ... ४५ भवेयमिति ९१ प्रकृतिश्च ११२, १३५/भागो जीवः ४४. प्रतिकूलतामुप १५९ भाति च तपति प्रतिपेधादिति १२६ भिद्यते हृदय प्रत्यगात्मादसा ४ भुवः प्रभवः १३४ प्रत्ययः ११० भूतयोनिमका १३१ प्रत्यस्तमितभेद १३१ भूयथान्ते प्रधानक्षेत्र २५ भूरि त्वष्टेह १५४ प्रयोजनमनुद्दिश्य १४७ भेदसंस्थानना प्रशान्तचित्ताय ६७/ भेदोक्तिस्त २४ भाइमुखोऽचानि १४९ भोगमात्रसाम्य २५. प्रारब्धक्षय २३ भ्रमस्थले तु सर्वत्र म. बहु स्यां ३१,३७, १२७, १२८ मत्स्थानि सर्च १३० वाधाभावात्प ८मनसः परिणामो १६४ १५४ मनसश्चेन्द्रि २२ ४४ मनस्तः सुख.... बीजादुरन्यायः ८५, १३६ मनो वुद्धि १३ ब्राह्मण आनन्दः .३४/मनो ग्रझेत्यु.... ..... ..... .... .... .... .... ४. ... .... Pos ... .. .... NAAG .... ... ... .... ... ..AA .... .... .... .... . .... वालस्य रक्षता वालाग्रशत ..- .... .... .. ... ...

·वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । १५४ यतचत .... ... ... ... .000 ..IN H ... मायया चित्र ... मायर्या तुम ... .... १५३ यथाप्राप्त .... ... .... ... ... ... ध्रुत्यादयः पृष्टम् ध्रुयादयः पृष्ठम् मम माया दुर महदीर्घवदा ६० यतो वा इमा ४, ३२, ७२, १११ महाभूतान्पई ४३ यतो वाचो नि... ५, ६९, १२६ मही घटत्वं १६०/ पत्तददेश्य मामुपेत्य तु १ यत्तदव्यक्त ३४, १३१ १५६ यत्र त्वस्य ५४, १२७, १२८ ५० यत्र हि द्वैत ३२, १२७, १२८ माया चेयं तमो १५४) यत्राई निवसामि माछाससि २२ मायामात्रं तु १४७ यथार्थ सर्वविज्ञान १४६ मायामायिनी ५०) यह कर्म ४४ मिथ्यार्थमकृति १४३ ययेकेन मृत्ति मीमांसका हि... २ यथोर्णनाभिः मुक्कोपसृप्य २५ पदम्वु वैष्णवः १५६, १५७, १५८ मुन्याकाशमुनी १६६ यदस्ति यत्रास्ति मृत्तिकेत्येव सत्यम् ११४, ११५, यदा तु शुद्धं.... १५९ ११८, १२१ यदा विष ३१, १२८, १२९ मृत्योः स मृत्यु १२७ यदि वेदान्तेषु मैत्रेय भगव ..... २२ य. यन्मनसान ३४ ७७ यन्मयं च य आत्मनि...११,२५,३७, १३४ य आत्मान १२, २५ यन्मुहूर्त ३२ ३२, १२७, १२८ यमेवैप यू १६३ यश्चोभयोः यं एनं विदुः.... १०४ १४८ यस्मारक्षरम १६६ यस्मात्परं नाप यः पूतात्मा . ११७ २५ यस्मिन्काले स्व २१ २५ यस्मिन्ब्रमणि.... यः पृथिव्यां. यः सर्वशः ६, १०३, ११४, १२३ यस्य पृथिवी ३०, १५६, १५७ १६० यस्यात्मा शरी ३०, ... ... ... ... .... ... १३२ यद्यदाचर ... ... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... य इह नानेव ... .... .... ... .... य एप सुतेषु... .... .... यः पृथिवी ... ... यचान्ययात्वं...

·. स अद्वैतामोदस्थश्रुत्यादीना- .... .... .... १ .... .... .... ... .... .... १६७ .... .... .... .... ध्रुत्यादयः पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्टम् यस्यापः शरी १५६ विज्ञातारमरे ६,३३, ३४, ९३, १२७ यस्मामते १२६ विज्ञानं पर १३१ यावदात्मभावि.... १११ विज्ञानं ब्रह्म ये च वेदविदो.... ५९ विज्ञानघनः ६, ७,३३, ११२ येन केनापि धर्मेण १२० विज्ञानमानन्द ६, ३३, ९४ येनाश्रुतं ११३, ११४, १२० विज्ञानमेकं १६१ ये प्रस्थानत्रये.... .३/विज्ञानार्क योगी माया १२ विज्ञाय मा यो मामजमना १३० विदधाति वासु यो मामेवमसं ४३ विद्यां चाविद्या यो वेद निहि ४३ विद्युतः पुरुषा १६३ विधिमतिपेधी ७०, १५४ रक्त पाणितले... ... १६६ विभेदजनके २३ रज्जावहि १५६ विविदिपन्ति ५९, ६५ २३ रूप्यादेरर्थ विश्वरूपो यतो.... ल. १५७ विष्णुशक्तिः परा लोकदृष्टीः १५७ लोकावगतसा. लौकिकं तद १६ वेदा अवेदाः १६, ७२, १०२, १०३ लांकिकेन प्र ... वेढाहमेतं १६३ व. वैदिकेन म वचसामात्म .... १३१ वदेही मामी २३ १३२ वैशष्यानु २४ वस्तुतत्त्वविप.... २० न्यधायि वासुदेवेन वस्त्वस्ति किं... १६०व्यासस्य जामि वाचस्पतेर श. १६४ विकारांश्च गुणा १३० शब्दशक्तिविषयं २० विचित्रकार्यक.... १५३ शमादिपक रज्जुः सर्पस्वरू १३३ विशत्यदेह .... .... .... .... ५१ वृद्धिरादच् .... .... .... .... .... ८ .... .... चसन्ति तत्र .... .... .... .... १६७ .... .... ७० शंकरी भगवा वाचो निवर्त .... ....

·वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । ... ... .. .... १ पृष्ठम् ध्रुयादय ९७/सत्त्वात्सजायते १९/सत्यं ज्ञान ६, ३२, ३३, ११०, ११७, ११८ २२ सत्यं तथ्य २५० १३२ सत्यकाम: ६, ३३, १२४ १ सत्यमसत्यम् ११८ २४ सत्याधिष्ठान ३ सदेव सोन्य ३, १७,७४, ११०, १११, ११२, ११३, ११४, १२९ ११५, ११७, १२१ १२३ सदेव सोन्याय ११० १५० सद्भाव एवं ६१/सन्मान प्रमे सन्मात्रग्राहि ७३ ७० समाधिनिघूत २२ ११ सलिलं सर्व १३ स वा एप महा ९ सविशेषव्रह्मप ८६ सर्व खल्विदं . ६, १२७, १२८ ... यादय शान्ताङ्गार शान्तो दान्त. शास्त्रप्रमाण शिर एस स्वयं शुद्धे महा श्रीमच्छंकरपा श्रीमद्रामानुजा श्रीशंकरजग श्रुतयो निखि श्रुतानुमितयोः श्रुतिस्मृतिप श्रुत्पादिकमवि श्रोतव्यो मन्तव्य स. स एको ब्रह्म स एव तु संकल्पाख्यं संक्षेपशारी संबोधनान्तं संभतेति संचित्सामान्य संविदेव सती संचिदो नाश्रया संशयात्मा संसारान्यो संसारोतिपिरक्त सहितमेतच्छा स च भूतप्व सच त्यचा सजातीयन में ७७ .... १३२ सर्वत्र मसि ८७ सर्वथानुपप १५० ७७ सर्वशाखापत्ययन्याय . . ३७ १६३ ९३ सर्वस्य चाई २२ सवे निषेपा ५७ ससजुपो १६६ स सर्वभून ५८, ५९ स सराड्भर १३२ सहकारित्वेन १५२ स हि कता १३१ .... १४८ १२२ साक्षाद्रष्टार . F २ ·अद्वतामोदस्थ,त्यादीनां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । ..." .... ... .... ... .... .... .... ... श्रुत्यादयः साधनं प्रभवत् साधुत्वमष्टक.. सामान्यमारोपस सामान्या थी.... सा योग्यानुप सा हानिस्त मुप्ताबहना न... सुप्तौ नाहंभा सुषुप्त्युत्क्रा सूक्ष्मताव्यापि सेवा श्ववृत्ति . सोऽकामयत पृष्टम् श्रुत्यादयः पृष्टम् १९ स्थितिसंयम १३४ ८६ स्थूलारुन्धतीन्यायः १०३ ६९ स्पष्टार्थाः सगु २४ ७० स्वगतं च न मे १२२ ८३ स्वमेन्द्रजाल ३२ स्वयंज्योतिप ९७ ९७ स्वसंबन्धवियो ९३ ८१ स्वसंवन्धितया ९३ ५० स्वस्यैव भासको २७, ९९ ४ स्वस्तर १४ ४५ स्वाध्यायोऽध्येत ४४, ५८, ११० .... ... .... .... .... .... .... .... .... ... सोऽनुने सर्वा १२५/हन्ताहमिमा १३१ हितसर्वस्वे ४३, १०१ सोऽहं स च वं . १ समाप्तमिदमद्वैतामोदस्थश्रुत्यादीनां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् ।

·अद्वैतामोदस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । ३४) अविधा ૨૨ प ११७ ७ विषय पृष्ठम् विषय पृष्ठम् अचिन्त्यत्वम् अज्ञानकृत्यम् १४० अविद्याकृत्यम् १३, १६५ अज्ञाने पुराण प्रमाणम् १५३, १५६ अविद्यानिवृत्तिः ६१.१४ अज्ञानेऽपत्ति प्रमाणम् १५४ अविद्यानिवर्तकम् अज्ञाने श्रुतिः प्रमाणम् १५० अविद्यानुमानम् अथ परेतिश्रुत्यर्थः ११५ अविद्यासबन्धः अद्वितीयत्वम् १२० अविधोपपतिः अद्वैतम् १२ असत्य द्विविधम् १०८ अद्वैतमतम् ३ असत्यात्सत्योत्पत्तिः अद्वैतमते मोक्षोपपत्तिः अस्तित्व न विशेप. अधिष्ठानसत्यत्वम् अदेकारः अनादिपदम् २८,४३, ८ अनिर्वचनीयख्यातिः १६, १४५/ अहकारव्यङ्ग्य ज्ञान लौकि- अनिर्वचनीयत्वोपपत्तिः १३९ कम् ९७ अनुपलब्धिः १८, ४२ अहकारस्य ज्ञातृत्वम् अनुमानम् १७१ १० अहमर्थस्य नात्मत्वम् अन्तःकरणम् १३, २८ आस्मनः सन्मात्रत्वम् अन्तरशब्दार्थः आत्मनः साक्षित्वम् अन्तर्भावः आत्मनो ज्ञानस्वरूपत्वम् ६, ८७, अन्तर्यामी २६ अन्यव्याप्ति ४० आत्मनो ज्ञेयत्वम् अपरमार्थत्वम् अभावेन न सविशेषत्वम् ७१, ८६) आत्मनो न ज्ञेयत्वम् . ७७, १२६ अभिन्यजरुस्वभाव आत्मनो नित्यत्वम् अभेदनिवृत्तिः अर्चावतारः २६ आत्मनो निर्गुणत्वम् १२५ १८, १२ आत्मनोनिविंशपत्वम् ५, ६८, ७२, अवच्छेदवादः ७४, १२९ १२९, . आत्मनो न ज्ञातृत्वम् । ६ अर्थापतिः ·अद्वैतामोदस्थविपयाणा- .... ... .... .... .... - .... .... .. .... .... .... ... ... 40. .. ... ९/जीवः ... .... .... .... ... ... विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् आत्मनो वाविपयत्वमापाधि फूटस्थनित्यत्वम् कम् १३२ क्रियान्वयनियमः आ.मनो विवर्तोपादानलम् .... १११ गन्धः आत्मशब्दनिरुक्तिः ८८ गुणाः २९ आत्मशब्दार्थः ११७ गुणोपसंहारः आत्मसाक्षात्कारसाधनम् ६२ जगतो मिथ्यात्वम् १३३, १४३ आत्मा ज्ञानस्वरूपः ९५ जगत्सत्यम् । आदेशशब्दार्थः ११३ जगन्मिथ्या आनन्दः ३४ जातेहेंदबोधकत्वम् आभासवाद: २५, २६, ६९, १३७ आवरणशक्तिः जीवत्वोपाधिः आश्रमकर्मावश्यकत्वम् ६४, ६५ जीवनानात्वम् ... आश्रयोपपत्तिः १३६ जीवनानात्ववादः १० २५, ६९, १३७ जीवन्मुक्तस्याहंभावोपपत्तिः.... १०१ ईश्वरत्वोपाधिः ८, ९, ६९ जीवन्मुक्तिः १५, २१, ४५, ५२,५३ उपदे निर्दयत्वम् १०३ जीवन्मुक्तिभयोजनानि ૨૨ उपनिपदुद्देशः जीवब्रह्मभेदस्यौपाधिपत्यम् उपमानम्... जीवस्य विभुत्वम् १८, ४२ उपरतिः जीवस्वरूपम् एकनीववादः.. १० जीवस्याणुत्वम् एवफारव्यवच्छेद्यम्.... जीवस्यानादित्वम ऐश्वर्यम् २६ जीवानां पारतन्त्र्यम्.... आपचारिक दुःखम् ... ९० शानृत्वम् कर्मज्ञानस्य पूर्ववृत्तत्वम् १४ ज्ञानं नात्मगुणः कर्मासंभवः कर्मेन्द्रियाण... १३, २८ ज्ञानम् २६, २७, ३०, ३३, ३४, ४३, ४४, ५६ कायव्यहः कारणशरीरम् .. १५ ज्ञानस्य नित्पत्वम् .... ८१, ८४ ४ ज्ञानस्य निर्विशेषत्वम् ७०, फारणस्य सूक्ष्मवम् २९ काला .... .... ... .. ... .... ४४ .... .... .... .... .. ८५/ज्ञानयासंभवः ... .... .... ....

·वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । ३ .... .... .... .... .... .... . .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... १३७, परः .... ... .... ... १५/परमार्थत्वम् २६/परिणामः .... विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्टम् ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वम् ८१ निर्गुणसगुणवाक्ययोरबि- ज्ञानस्याहंकारन्यज्यत्यम् ९७, रोधः १२४, १३० ज्ञानेन्द्रियाणि १३, २८ निर्विकल्पकम् १७, ३९, ७३ तत्त्वज्ञानम् ५५ निर्विशेष न सामान्यमिति तत्त्वज्ञानोपयोगः .... ३७, न्यायः १२५ तत्वविध्यम् २५ निर्विशेषत्वम् . १३०, १३१ तत्वम् ५६ निपादस्थपतिन्यायः.... तन्मात्रम् २८ पञ्च कोशाः तमः २९ पञ्चरात्रम् ४१ तितिक्षा १९ पञ्चीकरणम् . तिरोधानोपपत्तिः २५ तुच्छत्वम् १४०/परमात्मगुणाः २६, ३३ तुरीयावस्था .... ७८, ८ तेजः.... दमः १९ परिणामवादः दृशिद्वविध्यम् पारमार्थिकं सत्त्वम् द्रव्यम् द्वैतमत्यक्षं शास्त्रवाध्यम् १०३ पूर्ववृत्तम् .... ४४, ५९, ६०, ६७ धर्मः.... ५९ प्रकारादैतम् धीत्वादीनामभावरूपत्वम् २७, १३७ नानात्वदर्शनान शान्तिः १२९ यकृतिविध्यम् नानात्वनिषधः १२७/मज्ञा ६२ नानाशब्दार्थः ११३ नाशः सान्वयः ५७ प्रतिज्ञोपपत्तिः ११४, १२०, १२२ नासदासीयसूक्तम् .... १५१ प्रतिधिववादः ९, ११ नास्त्यसत्यशब्दार्थ.... १६२ प्रत्यक्त्वम् ८९ नित्यविभूतिः.... १७, । ३९ निदिध्यासनम् २० प्रत्यनुमाननिरासः १४२ निर्गुणत्वम् १३७ .... .... .... ... .... ८ २५ पुर्यष्टकम् .... .... .... .... .... ... .... ७१ मकार्यदैतम् ६३ मकृतिः .... ... ध्रुवा स्मृतिः.. .... .... .... .... .... .... .... .... १२७/ मतिज्ञार्थः ... .... .... .... .... .... ... .... .... .... २७/प्रत्यक्षम् .... .... .... .... .... ... ६९ प्रधानम् .... .... ....

·४ ..... .... .4Me ArI . MI .... . . २४ .... २८ रूपम् ... -- विषयः पृष्टम् विषयः पृष्ठम् अपश्चस्याज्ञानमूलकत्वम् १५९ मोक्षपतिबन्धः २० ममाणानि १६ मोक्षशब्दार्थ... ९१ भवाहानादित्वम् ८५/मोक्षे न दुःखम् ९२ पाकालिकसंकल्पोपपत्तिः ९१ मोक्षे न भयम् प्राणः १३ मोक्षे न सुखम् ९१ बलम् २६ मोक्षे नाहंभावः ९०,१०० वीजागुरन्यायः ८५ यत्तद्देश्यमितिश्रुत्यर्थः वृहत्त्वम् ५१ यन्मयमितिमश्नार्थः १३५ ब्रह्मलक्षणानि ... ११९ यस्यामतमितिश्रुत्यर्थः 'm. १२६ ब्रह्मशब्दार्थः ५१, ११७ युष्मदर्थः भक्तिः ६४ रजः भावरूपाज्ञानम् १३७१११३८ रस: भिभशब्दव्यवहारः १२७ रामानुजाचार्यकाल:. भूतोत्पत्तिक्रमः भेदत्रयराहित्यम् ... ५,१२२, १६१ रेखागवयोदाहरणम् भेदवासनानिरास: .६२/लक्षणा ४१ भेदो दुर्निरूपः ७४ लक्षणोपयोगः ११९ मतदयसंक्षेपः। ४७| लौकिकज्ञानस्य सविशेपत्वम् ७१ मननम् ... २० विक्षेपशक्तिः महत्तत्त्वम् २८, ९०, १३७ विज्ञानम् माया ९, ५०, ६९, १३७ विदेहमुक्तिः . ....२२, २३, ५२ मायावादः .५० विधिप्रतिपेधाविति न्यायः ७०, १५४ मायाशब्दार्थः मिथ्यात्वम् मीमांसादयस्य नकशास्त्र- विशिष्टादतम् त्वम् ५८ विशिष्टातमतम् मुक्तस्य कर्म .... ५४ वीर्यम् २६ मूलकारणस्य निर्विशेपत्वम् ... ११७ वेदनावृतिः ६३ मोक्षः २१, ४५, ५१. ५५, ५७ वेदनोपासने... मोक्षनित्यत्वम् १ वेदस्य भागद्वयम् ..And .... .... ८ .PAN ... 3 TA ... .... .१५३ विभवः १६३ विवः ... .... २४ .... .... ... ....

·वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । ... .. ७ m ३० सत्त्वम् .... ... ... .... .... ... ৩৪ ... ... .... .... + .... ... विषय पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् व्यतिरेकव्याप्तिः ४० सच्छब्दार्थः... २५ सख्यातिः १६,३८, ७९ शंकराचार्यकाल २३ सत्ख्यातिनिरासा १४६ शक्तिः २६, ३० सत्तात्रविश्यम् २९ शब्दादपि निर्विशेषसिद्धिः ७२ सत्यं ज्ञानमितिश्रुत्यर्थः ११७ शब्दाना नात्मपर्यन्तार्थकत्वम् १५५ सत्यशब्दार्थः शमः १९ सदनुभूत्यारेक्यम् सरीरशरीरिभावः ३०, ३५ सदनुभत्योदः शरीरशरीरिभाषानुपपतिः ... १११ सदेव सोम्यतिथुत्यर्थः ११०, १२१ शाब्दम् १८, ४५ सन्माननाहकं प्रत्यक्षम् शास्त्रषट्रम् ५९ सन्मात्रग्राहकमनुमानम् शाखस्य न तुच्छत्वम् १०७ समाधानम् शास्त्रस्य प्रामाण्यम् १०१ समुख्यवादः शास्त्रस्य सत्यत्वम् ३८ सर्व परमात्मरूपम् १५७ शाखस्य स्वस्मिन्मवृत्तिः १०९ सविकल्पकम् १७, ३९ शुभाश्रयत्वम् १३३ सविशेपत्वम् ३२, ३३ श्रद्धा १९ साधनचतुष्टयम १९ ५८ श्रषणम् १९ साधनसप्तकम् श्रीशंकराचार्यावतार ३ सामानाधिकरण्यम् . पड्गुणाः २६ सामान्यविशेषभावः संयोगः ३० सुप्तौ नाहंभावः संविनिराश्रया ९३ सूक्ष्मशरीरम् संस्कारस्य भ्रान्तिसाधनत्वम् १४४ सूत्रकृदुद्देशः २ संस्थानम ७५ स्थूलारुन्धतीन्याया.. संस्थानस्य जातिव्यलकत्वम् सगुणत्वम् ३३ स्वरूपोपपतिः सगुणोतितात्पर्यम् .... १२३ (स्वामार्याना मिथ्यावर समामिदमदैनामोदस्थपिपयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । ... ... .... . .... ".. .... .... .... ८८ ... .... .... .. .... ७५/स्पर्शः .... ....