·No text on this page.

·* श्रीगणेशाय नमः ॐ
गुरुमण्डलग्रन्थमालाया नवमपुष्पकम् :- मनसुखराय मोर
स्मृति - सन्दर्भः ५२
श्रीमन्महर्षि मार्कण्डेयलोगाक्षिप्रणीतो धर्मशास्त्रसंपदो
मार्कण्डेयलौगाक्षिस्मृतिदराम
Aama AR
है
पहुंभागः
का
श्रीनाथादिगुरुवयं गणपति पीठत्रयम्भव
सिद्धोघं बटुकत्रयम्पदयुगं दूतोक्रम मण्डलम् ( शाम्भवम् ) ।
वीरान्वयनचतुष्कपष्टिनवकं वीरावलीपञ्चकम् ।
श्रीमन्मालिनिमन्त्रराजसहितं चन्दे गुरोर्मण्डलम् ।।
५, क्लाइव रो,
कलकत्ता-१
माद
प्रथम संस्करणम्
५०००
सताब्दः
१६५७

·मुद्रक- रुलियाराम गुप्त दि बङ्गाल प्रिंटिंग वर्स, १, सिनागाग स्ट्रीट कलकत्ता-१

·녀
GURUMANDRESENTES ROCNY.
Tiere
SMRITI SVARTTA
Collection of Two Major
Dharmashastric Texts Called
Markandalya & Laugakshi Smritis
by the
Maharshis Markandaiya & Laugakshi
Volume VI
5, CLIVE ROW,
CALCATTA-1
ram Era
2013.
First Edition
5000
A. D.
1957.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ अभ्यर्थना श्री भूतभावन विश्वनाथ एवं माता अन्नपूर्णा की कृपा से स्मृतिसर पुरुमण्डलप्रन्थमाला नवमपुष्प ) का पट भाग धर्मशास्त्र प्रेमी महानुभावों कमलों में प्रस्तुत करते हुए हृदय आनन्द अनुभव करता है। भारतीय संस्कृति द्वारा जो सुसंस्कार भारत देश के सुपूर्ता में दृढ़ होगये हैं का सारा मूल इन स्मृति ग्रन्थों में आमूलचूड़ निवद्ध है । शनैः शनैः भारतीय तन्त्र्य सूर्य की रश्मियों के प्रकाश से सुदृढ़ सुसंस्कार इन धर्मशास्त्रों के ज्ञान नार तथा सृष्टि के प्राण पुराण प्रन्थों की सहायता से मानव को देवता तथा से भी ऊपर नर से नारायण बनाने एवं सृष्टि के प्राणीमात्र के कल्याण में निय को प्रवृत्त करने में दिव्यचक्षुः प्रदान करेंगे तो में अपना यह प्रयत्न फल समदूंगा। इस भाग में आये हुए स्मृतिग्रन्थ मार्कण्डेयस्मृति एवं लौगाक्षिस्मृति की अलिखित प्रतियां थियोसोफिकल सोसाइटी, अध्यार, मद्रास के द्वारा सञ्चालित चार लायब्रेरी (पुस्तकालय ) से प्राप्त हुई वहीं से इनके प्रतिलिपीकरण Transcription ) का काम हुआ तदर्थ वहाँ के डायरेक्टर एवं पुस्तकालयाध्यक्ष होदय का मैं साभार धन्यवाद करता हूं और आशा करता हूं कि वे सदैव इसी कार कृपा करते रहेंगे । प्रन्थों को मूल प्रति सर्वथैव जीर्ण, शौर्ण एवं कीटानुविद्ध ने से बार-बार तत्रस्य अधिकारी वृन्द को सानुरोध कम्पोज किये हुए फों को जिते रहने पर भी ध्रुटितस्थानों की पूर्ति करना शक्य नहीं हुआ । यह भाग इलै ही सेवा में प्रस्तुत होगया होता परन्तु विभिन्न हस्तलिखित संग्रहालयों से त्र व्यवहार होते रहने से यही आशा थी कि कुछ और अप्रकाशित स्मृतियां मेलेंगी जिनका प्रकाशित होना आवश्यक था, खेद है, इतने प्रयास करते रहने र भी मुझे इष्ट स्मृति ग्रन्थों को प्राप्त करने में असफलता हुई। कुछ के नाम ये हैं-

·(१) कोकिलस्मृति
(३ पञ्चम भाग में उल्लिखित साठ स्मृतियां (हा, अगस्त्यसंहिता अयोध्या
छपी मिली है, सुरक्षित है)।
(३) गरुड़स्मृति।
(४) पुष्करस्मृति। (५) शिवस्मृति।
(६) कूर्मस्मृति। (७) और्वस्मृति। (८) सूतस्मृति ।
(६) नृहरिस्मृति।
इस कार्य में काशी के पं० दुर्गादत्तजी त्रिपाठी शास्त्री रामपाट; गुरुतुरू
महाविद्यालय, ज्वालापुर के पं० उदयनारायणजी शास्त्री; दिल्ली के श्री आदित्याचार्य
शास्त्री एवं पूना के भाण्डारकर ओरियण्टल रिसर्च इन्स्टीट्य ट ( भाण्डारकर
प्राच्य शोधसंस्थान )के फ्यूरेटर (अधीक्षक) श्री डाक्टर परशुरामकृष्ण गोड़े एम०ए०
डी. लिट्० का अमूल्य सहयोग मिला जिससे कुछ अप्रकाशित प्रन्यों का पता लगा
परन्तु कुछेक को छोड़कर उन्हें प्राप्त करने में मुझे पूर्णतया सफलता नहीं मिली ।
.आप विद्ववृन्द का पूर्ण सहयोग मिला व कृपादृष्टि बनी रही तो सप्तमभाग में
आवश्यक साममी उपलब्ध होने से अवशिष्ट मेरे पास सुरक्षित स्मृतियों का
प्रकाशन करने का अवसर आसकता है। इस भाग की अपेक्षिव श्रुटियों के लिये
मेरे पण्डिवमण्डल का सहयोग मिलने पर भी सफलता न मिल सकी तदर्थ
क्षमा प्राधीं है।
"कामये दुःसतमान प्राणिनामात्तिनाशनम् ।"
मार्गशीर्ष शु०११
गीताजयन्ती
वित्रमसम्बन् २०१३
याभिलाषी:-
मन मुबराय मोर
छाइय रो, फटकता.१

·लाप्रकाशितस्य नवमपुष्पस्य पष्ठः पटलः समुपस्थावनापूर्वभागपक- छत चतुःपञ्चाशस्मृतिभिः सङ्कलनेनात्रत्यसम्पादितस्मृतिद्वयस्य बृहत्संग्रहस्य पट्सहस्रसंख्याकश्लोकाञ्चितस्य मार्कण्डेयलौगाक्षिनामकरय योगेन शिरसंख्या भविष्यति । नात्र वयं किञ्चिद्वैशिष्ट्य मन्यामहे यतो बालवलेशात्सर्वमेत्कार्यजातं नानाविधसंस्कृतहस्तलिखितग्रन्थसंग्रहगृहेभ्यः नपुस्तकप्रतिलिपीकरणेन सिद्विङ्गतम् । मन्नत्यं स्मृतिद्वयं मद्रासनगरान्तवति "थियोसोफिकल सोसाइटी" इतिताना नाःसंस्थायास्तत्त्वावधाने सञ्चालिताद् अड्यार पुस्तकालयात्सम्प्राप्तम् । नसापेक्षे कार्येण शुद्धिशोधनाय प्रवृत्तेऽपि पण्डितमण्डलेऽन्यत्रप्रन्थान्तर- अवान्न तत्साधु सम्पन्नमिति त्रुटितप्रन्थप्रकटनेऽपि गौरवमद्भिरस्माभिर्भव- मिदं खण्डम्प्रस्तूयते । अत्राक्षरविकलाङ्गता, प्रन्थापरिष्कृतिरशुद्धि- च पदे पदे दृग्गोचरीभविष्यति तदर्थ सारासारविचारकुशला नानाशास्त्र- नधीधनाः सुष्ठ शोधनार्थम्प्रार्थ्यन्ते यतोऽग्रे "कालो ह्ययं निरवधिविपुलाच इति प्राचीनकविश्रीमन्मुरारिनिगदितवचनेन मन्यामहे यद्भूयसीर समयं विद्वांसो ग्रन्थान्तरपरिशीलनेन शोधयिष्यन्ति । भगवती सप्तमभागप्रकाशनाय प्रयत्नः प्रचाल्यते । आशारमहे तत्पूर्तिर्भविता। at सहृदयधुरीणानां पुनः पुनः साभ्यर्थनं धन्यवादं प्रतिपादयन्तोऽपूर्णता माथिनो वयं विरमामः । धीमता चरणसेवकाः गुरुमण्डलप्रन्थमालासम्पादका :- राजस्थानप्रान्तस्थजयपुरप्रदेशान्तर्वत्तिलक्ष्मणगढ़ा- बोधिनी भिजन ब्रह्मदत्तनिवेदि नवलगढ़ाभिजन वक्रमान्दः रामनाथदाधीच कजोड़ीलालमित्रा:- श्री मोरप्राच्यशोधसंस्थानम हाइव रो, कलकत्ता-१ - . - कात्तिक शुक्ल ११ ·Pामाय नम বা গাযi মা গাখ সাবাস। तेन गुम्नीमाः मा गृपः शामिदन। पर मामा के पारे प्राणी गरीही मामा ? | मान के मारा मागी. पूर्णक महापान म प माया मोग-योजिमा द्वारा किया मा-मोगो। (गी की भी हिंगा मा पसे । गमी प्राणी मारिया में पूर्णरूपेश हामी भी प्रात्री की शाम (11)रण ने मन में माना भी न आने दो। यही क्याण सामाग। पेपैषाभ्यसेमित्यं शुषो देशे ममाहिनः। धर्मशाग्यं तथा पाठ प्राधणे: मुद्रमानमः। स्मृतिहीनाय विप्राय भुतिहीने तयेप च । दानं भोजनमन्या दणं कुछ यिनारानम्।। तस्मात सर्वप्रत्नेन धर्मशास्त्रं पठेद् द्विजः । श्रुतिरगृतीय विवाणा पनुपरी देवनिर्मिते।। (लघुहारित स्मृ.) समादित मन से शुद्ध देश में वेद का अभ्याम करे। ट्रय मात्रों मे धर्मशास्त्रों का पठन-पाठन करे। स्मृति एवं ध्रुतिदीन जो मनुष्य है मका भोजन नित्तम व्यवहार अपने तथा कुल के लिये हानिकारक है। अतः यमपूर्वक धर्मशास्त्र को पड़े। मारियों द्वारा रचित वेद, स्मृति एवं पुराणादि धर्मशास्त्र मानव मात्र के नेत्र ( प्रकाश ) हैं। मानवमात्र से मेरी करबद्ध प्रार्थना है कि संस्कृत मा पर्दै । महर्षित्रणीत श्रुति स्मृति आदि का उच्च आदर्श रखते हुए प्राणीहिन की भावना से मनन कर सच्चे ज्ञान की प्राप्ति करें। इसी में अपना कल्याण है। "कामये दुःखतप्तानां प्राणिनामातिनाशनम्" ५, काइब रो, आपका सेवक- मनसुखराय मोर कलकत्ता। --- ·१ ७ m श्रीगणेशाय नमः स्मृतिसन्दर्भस्य षष्ठभागस्य सूचीपत्रम् मार्कण्डेयस्मृतेः प्रधानविषयाः पृष्टाङ्काः तत्रादौ-वर्णाश्रमधर्मवर्णनम् ब्रह्मचारिधमवर्णनम् ३ प्रायश्चित्तप्रकरणम् अवकोणिब्रह्मवारिप्रायश्चित्तवर्णनम् एकविंशतियज्ञवर्णनम् ११ गृहस्थप्रशंसावर्णनम् १३ द्विमुखोदकपात्रप्रशंसावर्णनम् वेदप्रशंसावर्णनम् संस्कृतभापामोन विधिवर्णनम् वेदातिरिक्तमुक्तिसाधननिन्दावर्णनम् २१ वेदाध्ययनवर्जितस्य पुनर्वेदाधिकारवर्णनम् संकाराणां वर्णनम् २५ स्वकार्यानुकूलपक्षिगमनसम्पादनवर्णनम् गमने निविद्धानामागमे यात्रानिषेधवर्णनम् २६ वेदाध्ययने नियमोहनप्रायश्चित्तवर्णनम् मृत्तिका महामन्त्रवर्णनम् देवर्षिपितृतर्पणयिधिचर्णनम् गोणमुख्यत्रानभेदवर्णनम् होमपदनिर्वचनवर्णनम् गायत्रीमन्त्रवर्णनम् १६ ·प्राfuiian •v=nitifutifiiri འཁ1ixཟབཀག་ [ महोगनु ममममभागानसमापन २३ १६ परिपरि भोपियामि पोशातानानामेममनप्रामामांना ধামগি মাসমিন पकाररपकारादिपौरोहियनिषषर्णन मेलाममोनिनापर्णम देगगगये ममागगानामनिराकरणपर्णनम बेपत्यागनिन्दायर्णनम् गर्वधर्मरामायनसगाकयायालयवर्णनण पदाना पदुगार्गत्ययर्णनम् मानासूमपन्यरगनीनामयारणम् भारद्वाजसूचनानायेदशासानायर्णनम नानासूत्राणां शासाभेदवर्णनम आहितामिविषयवर्णनम नानासंस्काराणां वर्णनम् उपनयनकालनानो पृथक्क्षुरकमांमाषयर्णनम् धालानांसद्व्यवहारवर्णनम् घालवाडननिषेधवर्णनम् गायत्रीस्वरूपवर्णनम् मध्याह्नकालकर्मवर्णनम् ब्राह्मणमहत्त्ववर्णनम् प्रायश्चित्तवर्णनम् 48 ६ ८५ ८६

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·२५६ अनाश्रमीनियतिष्ठेदितिवर्णनम् पंशाभिपृद्धार्थ धरणीयफन्यालक्षणवर्णनम् कन्यादानवर्णनम् साप्तपदीनवर्णनम् गङ्गासागरसङ्गमादितीर्थफलकथनम् भरतरदोपनिवृत्तये प्रतिकारवर्णनम् स्त्रीपुरुषकतमहापापप्रायश्चित्तवर्णनम् . उत्तमब्राह्मणकर्मणो सद्यःफलप्राप्तिवर्णनम् अन्धारम्भणे ब्रह्मणे दक्षिणादानवर्णनम् औपासनारम्भः यज्ञप्रशंसावर्णनम् निरित्यौपासनविधिवर्णनम् नैमित्तिकस्यनित्यकर्मणोवैशिष्ट्यकथनम् नानाशात्राणां वर्णनम् कलेयुगधर्मानुसारंधर्माणांविधिनिषेधवर्णनम् घाधान्तरशौचयोनिरूपणम् दन्तधावनविधानवर्णनम् मानविधिवर्णनम् सन्याविधिवर्णनम् सन्ध्यादिप्रकरणेऽयादिवर्णनम् गायत्रीप्रशस्तिवर्णनम् पतुर्विशतिमुद्रावर्णनम् : आवाहनवर्णनम् २६७ २६६ २७३ २७६ २८१ २८३ २८५ २८७ २८६ २६१ २६३

·No text on this page.

·३ ३५ My .. ३ ६ ३ ३६५ ३६६ ३७१ ३७३ स्त्रीधर्मवर्णनम् श्राद्धे गोदामयिधिषर्णनम् थमाशाप्रभोजने दोपवर्णनम् मारे निमन्त्रणमामवर्णनम् प्रामणभोजने योग्यायोग्ययनम घालानां कृते श्राद्धविधानम् नित्यानित्यश्राद्धयोग्य वर्णनम् श्राद्धकर्मणि नानाविधानवर्णनम मालागुरूणाम्वर्णनम् श्राद्धाङ्गतर्पणवर्णनम् मुहूर्तादिकालनामवर्णनम भाद्धान विवरणम् मुख्यपल्या:श्राद्धे विधानवर्णनम् श्राद्धे पाककर्तारः भाषान्तरप्रवचननिषेधः अभक्ष्यभक्षणाचाण्डालत्वप्राप्तिः श्राद्धवर्णनम् शूद्रस्य महादानकरणाद्विप्रसाम्यत्ववर्णनम् वैदिकप्रकरणम् पितृश्श्राद्धादिषु ज्येष्ठ पुत्रस्यैयाधिकारिता सर्वत्यानामीश्वरार्पणबुद्धय षफलदायकत्वम् ॥समातमिदं सूत्रीपत्रम् । शमस्तु ।। ३८१ ३८३ ३८५ ३८६ ४०५ ४०६

·No text on this page.

·मान:
Primarना ARARI VETER सेन Trizifनाम:
माग को भगवान भूगमापनः । भोगोनिपुगे: image
गारगमन गनmRE | गगमर्यात भूना: गमः।
लोकराणाम: भीमार गुगनी नामः ।
ओप: शारमगो नियमाभागनिनः ।।
भायशून्यो मागम क पा मेयप।
भन्पयाम्यानुगीशानः
मपिधानन्यायः॥
फरणं कारगं गुपयेश्यामगोपरः । गोदानगगीशी जगासन्मादिकारणम् ।।
तर प्रसादारसर्वेग मुगियंदादिमा शिया । मायुध्यनामिका सिमा मादिति मनुभतेः
प्रसादरतरप कथितः यदोक्त नित्यकर्मभिः । एफविंशतिमंग्याई अनिशीमालमदेः॥
अतिशीफलं चापि पिसमुदिरितिस्मृतम् । रोनशान भयदिव्यं मा भयगतो महम।।
मननादि प्रमेय सम्मायेदोदितानि थे।
फर्मणां मुक्तिसाधननाविचारः
कर्माणि प्राह्मणः कुर्यादयं मागों महान् शियः।
मुक्तिर्नान्यास्ति सरणिः शा.मेवैकमुच्यते ॥
तस्मै सर्वाणि कर्माणि तपः कृच्छादिकान्यपि ।
कुर्वन्ति सुमहात्मानः तानि स्युध
विलम्यतः॥
एतकार्यकराणीति प्राहुब्रह्मविदोऽखिलाः । न फर्मणा न प्रजया त्यागेनानशनेन च ।।
तीर्थयात्रादिकेनापि मुक्तिः सायुज्यनामिका। भवैदेवेति किं तानि साधकान्यविदूरतः!]
न साक्षादिति वेदानां हृदयं तन्नियोधत । केचित्तुप्रयदन्त्यत्र वेदोक्तान्यसिलान्यपि।
नित्यान्येवेति तनीतिकृतानि यदि चेतसा।
नैमित्तिकानि काम्यानि सर्वत्रापि मनः परम् ।।
प्रधानमिति विशेयं तस्मादेय विचक्षणः । कृष्णार्पणधिया नित्यं यशेशं सन्ततं विभुम्॥

·1 ब्रह्मचारिधर्मवर्णनम् नित्यः नैमित्तिकैः काम्यैः कर्मभिः श्रुतिचोदितः । कामनारहिताः सन्तः यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।। ब्रह्मार्पणधिया भक्ताः तज्ज्ञप्त्यै ब्रह्मवादिनः । यजनं गृहिणामेव धर्मोऽयं वनिनाम- न यतीनां वणिनां च यतिनां ब्रह्मचिन्तनम् । श्रवणादिक्रमेणेव वर्णिनां सन्ततं पर ब्रह्मचारि धर्माः वेदाध्ययनमेव स्यादमिकायं च कालयोः । वासो गुरुकुलेष्वेव नित्यं भिक्षाटनं पर पन्धूनां सूतकं तस्य जननान्मरणादपि । न भवेदेव नितरां पित्रोस्तु मरणे पुन= सूतकं तावदेवस्याद् यावत्तत्क्रियते शुभम् । पिण्डदानादिकं कर्म तत्परं भिक्षयव हि प्राणयात्रा प्रकुर्वीत तथाप्येषु दिनेषु चेत् । कुर्यादध्ययनं नैव वासो गुरुकुले भवेत एवं मातामहस्यापि तत्पल्याश्च विशेषतः । पितृव्यस्थाप्यपुत्रस्य तत्पल्या भ्रातुरेव च अमजस्य च तत्पन्याः सपनीमातुरेव च। तात्कालिकं सूतकस्यात् पितृश्राद्धदिनेऽप्यय भैक्षेण पितृशेष तद् भुञ्जीयादिति तत्क्रमः ।। यतिधर्माः मातुर्मा यतेधर्मः कर्मणः करणःस्मृतम् । तनयान्तरराहित्ये चयनान्तं च तत्परम् । केचिदाहान्तमित्यूचुः तद्दिने केवलं पुनः । करपात्रोण दर्शेऽपि प्राणयात्रा विधीयते । तस्यापि सूतकं तावत् यदावा कर्म नान्यथा । वर्णिनः सूतकाभावः तद्भिशानिरतस्य सुः (तु।। तादृशं नियमं त्यक्त्वा विद्यमानस्य सूतकम् । भवेदेव न सन्देहो वर्णिनोऽपि निरन्तरम् पुनन नचारिधर्माः भिक्षाचर्या च तद्धर्मः संतताध्ययनं तथा । नित्यं गुरुकुले यासो वह्निकार्य च कालयोः।। एतान्येव प्रधानानि चैतत्तुल्यानि कानिचित् । अजिनं मेखला दण्डः कोपीनं शुद्धमम्वरम् मेसला सा त्रिवृत्प्रोक्ता मौसी विरचिताधया। फदिसूत्र तथान्यच जन्मादि द्वादशाब्दकान् ।। ।

·No text on this page.

·ब्रह्मचारिधर्मवर्णनम् तत्सोपस्तत्प्रदाता सत्यमेतन्मयोदितम् । वेदाध्यायी तु यो वर्णी सतत साचार: साग्निकार्यश्च सोऽनिर्वं कव्यवाहनः । यदन्नं वर्णिकुक्षिस्य वेदाभ्य कुलं तारयते तेषां दशपूर्वान् दशापरान् । भिक्षाश्येव भवेन्नित्यं वेदाध्यय एकत्रान्तं न भुञ्जीयादिच्छया केवलेन वै। पितृव्यपल्या मात्राप मातुलान पितृप्यता भगिन्या च गुर्वाचार्यकलत्रकैः । महत्विगुपाध्यायमातामह्स दत्तं तु यज्ञवेदन्नफलभभ्यरसादिकम् । अतिप्रीतिस्नेहपूर्व सवं प्रायन आपरसु यत्र कुत्रापि येन केनाप्युपायतः । सज्जनेप्येयोदरस्य पूर्तिमेकत्र : बहुभरान्नागमस्य सिद्धे सति कदाप्ययम् । नैकत्र प्राशनं कुर्याज्जामिता- दूपितान्नानि सर्वत्र त्याज्यान्येव विपश्चिता। श्रोत्रियान्नानि यत्नेन सेवेत बहु सासु तिष्ठत्सु भक्तिमत्सु सतां तदा । सर्वत्र कालयोनित्यं गृहीया मातृभिक्षातिशत्तास्यात् गुरुदार विव(स)जिता प्रजावतीकरकृता पितामह मातुलानी प्रीतिपूर्वप्रदत्ता भगिनीकृता । मातृध्वसप्रदता या सती साध्य तत्सोमपीथिनिहस्तविसृष्टा प्रतिनी कृता । सर्वा एव सदा माह्या न संत्याज्याश्च सन्ततम् ।। अतिप्रीत्यैव संग्राहा: पीडयित्वा कदाचन । आक्रोशयित्वा तूष्णीकं गत्वा यापि पुनःपुनः ।। न संयजेत्प्रीतिदत्ता दुःखदत्तां परित्यजेत् । बालानां वर्णिनां वेद घेतसाम कृपया याःप्रयच्छन्ति सम्यगभर्तुरनुज्ञया । पृथकान् भक्षणार्थाय राजान्वि विविधानि च भक्ष्याणि गुई धानापरिक्रकान् । चणकान् गुडसंयुक्तान् मुद्गरांतिलसुंदरान् ।। शकुलीकलिकान् नारान मुणकान्मुड (र) वान्पुनान गौडान् सात्ययुतानम्यान तानपुत्रान् दीर्घजीविनः लभन्ते तनयान्सून तेषां चेदवमानतः । विनय करणं सद्यः चिरावंशक्ष

·No text on this page.

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् चतुर्थेऽहनि शुध्येत धेनोर्दक्षिणया तथा । गन्धधारणतः पुष्पधारणाच्छिरसा सकृत् सद्यः शूद्रत्यमाप्नोति तस्य शुद्धिरियं स्मृता । समुद्रगानदीस्नानदशकं जप एव च पट्सहस्रच गायच्या नैष्टिको धन दक्षिणा। भुक्तिकाले वर्णिना स्यादयं धर्म (:) पितु हे ॥ ललाटहृदयाहु मूलस्थानेऽल्पेनैव केवलम् । स्याञ्चन्दनेनानुलिप्तस्तद्वत्तेनैव नान्यथा माता पिता वा पुत्रैकवात्सल्येन महेष्वपि । हिरण्यरत्नरजतभूपणालंकृति यदि ॥ कुर्यातां तस्य दोपो न तदन्ते च पुनस्यजेत् । पितृमातृकृतं यत्तद्वर्णिनामधिकोत्सवे स्वर्णालंकरण रनरजतादिकृतं तथा । श्रेयस्कारकमित्येव प्रवदन्ति मनीपिणः।। सुगन्धपुष्पाञ्जनतः सद्यः पतति तत्क्षणात् । स्वधृतात्कामकारेण वर्णी त्वादर्शनाद आदर्शस्वेक्षणादस्य चिर शास्त्रं विनिश्चितम् । निपा(साहस कगायत्री जपं एय न चापरम् ।। शरीरोद्वर्तनात्सद्यः वर्णी स्याकिल्बिपी क्षणात् । तदोषपरिहाराय गायध्यष्टसहस्रकम् - नदीनानात्परं शुद्धः जपेत्सूर्यमुखस्थितः । दन्तधावनतस्त्वेवं सत्काष्ठमुखेन चेत् ।। गुरुदोमवाप्नोति दुश्चर्मा च भवेदपि । तस्य चित्तमिदं शेयं ब्रह्मकूचं विधानतः ।। एकरात्रोपवासच ब्राह्मणत्रयभोजनम् । वेदे श्रमं विनान्यत्र करोति यदि घाडयः ।। सद्यः शूदत्वमाप्नोति विमत्वेन च हीयते । परिहारस्तु तस्याथ येन केनाप्युपायतः ।। शाखामात्रं साधयेद्वा शिष्टं यामारतु तावता । नष्टं वद्यत्त विप्रत्वं विरोहत्यपि तायत उपनीतो ब्रह्मचारी वेदत्यागप्रपूर्वकम् । कुर्यात्तकै प्रमं तेन वैणत्वं प्रतिपद्यते ॥ काव्यालापादि पठनात् सन्ध्यात्यागेकपूर्वतः । ययनत्वमवाप्नोति कालसूत्रं च गन्धर्धा नाट्यालंकारभरतज्योतिशिल्पिरसादितः । वर्णी च्युतस्तु मुण्डित्वं रजकत्वं च विन्दति ॥ पुराणस्मृतिस(मा)वार्थज्ञानयलेन फेवलम् । लेख्यत्वगणकत्वाभ्यां सूतत्वं प्रतिपद्यते तस्माद् द्विजो जातमात्रः कृतोपनपनस्ततः । कृतवेदारम्भगोऽयं प्रावण्यां तु गुरोर्मुखा स्वाभ्यायोऽध्येतव्यः स्यादिति वेदानुशासनम् । काण्डोपाकरणे चापि काण्डानां च समापने ॥

·No text on this page.

·1 प्रायश्चित्तप्रकरणम् चतुर्थेऽहनि शुध्येत धेनोर्दक्षिणया तथा । गन्धधारणतः पुष्पधारणाच्छिरसा सकृत सद्यः शूद्रत्वमाप्नोति तस्य शुद्धिरियं स्मृता । समुद्रगानदीस्नानदशकं जप एव च पट्सहसंच गायत्र्याः नैष्ठिकी घत्र दक्षिणा । भुक्तिकाले वर्णिनां स्यादयं धर्म (:) पितु है ।। ललाटहृयाहु मूलस्थानेऽल्पेनैव केवलम् । स्याश्चन्दनेनानुलिप्तस्तद्वत्तेनैव नान्यथा । माता पिता या पुत्रैकवात्सल्येन महेष्वपि । हिरण्यरत्नरजतभूपणालंकृतिं यदि । कुर्यातो तस्य दोषो न तदन्ते च पुनस्त्यजेत् । पितृमातृकृतं यत्तद्वणिनामधिकोत्सवे । स्वर्णालंकरण रबरजतादिकृतं तथा । श्रेयस्कारकमित्येव प्रवदन्ति मनीपिणः ।। सुगन्धपुष्पाञ्जनतः सद्यः पतति तत्क्षणात् । स्वधृतात्कामकारेण वर्णी स्वादर्शनादपि आदर्शस्येक्षणादस्य चित्त शास्त्रं विनिश्चितम् । त्रिषासा)हस्र कगायत्री जपं एव न चापरम् ।। शारीरोद्वर्तनात्सद्यः वर्णी स्यात्किल्बिषी क्षणात् । तदोपपरिहाराय गायत्र्यष्टसहस्रकम् ।। नदीनानास्परं शुद्धः जपेत्सूर्यमुखस्थितः । दन्तधावनतस्त्येवं सकृकाष्ठमुखेन चेत् ।। d. . . . दुश्चर्मा च भवेदपि । तस्य चित्तमिदं होयं ब्रह्मकूर्व विधानतः ।। करात्रोपवासश्च प्राह्मणत्रयभोजनम् । वेदे श्रमं विनान्यत्र करोति यदि वाडवः ।। नद्यः शूद्रत्वमाप्नोति विप्रत्वेन च हीयते । परिहारस्तु तस्याथ येन केनाप्युपायतः॥ . साधयेद्वा शिष्टं वामास्तु वावता । नष्टं तद्यत्तु विप्रत्वं विरोहत्यपि तावता प्राचारी वेदत्यागप्रपूर्वकम् । कुर्यात्तः श्रमं तेन वैणत्वं प्रतिपद्यते ।। १ पठनात् सन्ध्यात्यागेकपूर्वतः । यवनत्वमवाप्नोति कालसूत्रं च गच्छति नाट्यालंकारभरतज्योतिशिल्पिरसादितः । वर्णी च्युतस्तु मुण्डित्वं रजकत्वं च विन्दति ।। राणस्मृतिस(मा)वार्थज्ञानयत्नेन फेवलम् । लेख्यत्वगणकत्वाभ्यां सूतत्वं प्रतिपद्यते ।। माद्विजो जातमात्रः कृतोपनयनरततः । कृतवेदारम्भणोऽयं श्रावण्यां तु गुरोमुखात् स्वाध्यायोऽध्येतव्यः स्यादिति वेदानुशासनम् । काण्डोपाकरणे चापि काण्डानां च समापने ॥

·अकिञ्चनवं कार्पण्यं वन्ध्यात्वं पञ्चवृत्तिता 1 तथा प्रमादमालस्यं अपमृत्युश्च नश्यति।।
विद्यार्थी बुद्धिरहितो बाल्येन यदि चेया कृत्यात्यपरिक्षानवैकल्येन चमोध्यतः ।।
अवं दुःशुलं वापि पारुष्यं दुष्पभाषणम् । अकार्यमनृतं फगु वाफ्यं तुच्छभभाषणम् ॥
निप्रायोनिय.. पत्रयदक्षणीयः पोडशाब्दात्परं तु छन्।

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् चतुर्थेऽहनि शुध्येत धेनोर्दक्षिणया तथा । गन्धधारणतः पुष्पधारणाच्छिरसा सकृत सद्यः शूद्रत्वमाप्नोति तस्य शुद्धिरियं स्मृता । समुद्रगानदीस्नानदशकं जप एव च पट्सहस्रं च गायत्र्याः नैष्ठिकी ह्या दक्षिणा। भुक्तिकाले वर्णिनां स्यादयं धर्म (:) पितुर्ग हे ।। ललाटहृद्बाहु मूलस्थानेऽल्पेनैव केवलम् । स्यामचन्दनेनानुलिप्तस्तद्वत्तेनैव नान्यथा माता पिता वा पुत्रैकवात्सल्येन महेष्वपि । हिरण्यरत्नरजतभूपणालंकृति यदि ।। कुर्यातां तस्य दोपो न तदन्ते च पुनस्त्यजेत् । पितृमातृकृतं यत्तद्वर्णिनामधिकोत्सवे स्वर्णालंकरणं रनरजतादिकृतं तथा । श्रेयस्कारकमित्येव प्रवदन्ति मनीषिणः॥ सुगन्धपुष्पाञ्जनतः सद्यः पतति तत्क्षणात् । स्वधृतात्कामकारेण वर्णी त्वादर्शनाद आदर्शस्येक्षणादस्य चित्तं शास्त्रं विनिश्चितम् । त्रिपा(सा)हस्र कगायत्री जपं एव न चापरम् ।। शरीरोद्वर्तनात्सद्यः वर्णी स्यात्किल्बिषी क्षणात् । तद्दोपपरिहाराय गायत्र्यप्टसहस्रकम् ।। नदीस्नानात्परं शुद्धः जपेत्सूर्यमुखस्थितः । दन्तधावनतस्त्वेवं सत्काष्ठमुखेन चेत् ।। गुरुद्रोहमवाप्नोति दुश्चर्मा च भवेदपि । तस्य चित्तमिदं शेयं ब्रह्मकूचं विधानतः ॥ एकरात्रोपवासश्व ब्राह्मणत्रयभोजनम् । वेदे श्रमं विनान्यत्र करोति यदि वाडवः ।। सद्यः शूद्रत्वमाप्नोति विप्रत्वेन च हीयते । परिहारस्तु तस्याथ येन केनाप्युपायतः।। खामात्रं साधयेद्वा शिष्टं वामास्तु तावता । नष्टं तद्यत्तु विप्रत्वं विरोहत्यपि तावता उपनीतो ब्रह्मचारी वेदत्यागप्रपूर्वकम् । कुर्यात्त: श्रमं तेन वैणत्वं प्रतिपद्यते ।। काव्यालापादि पठनात् सन्ध्यात्यागेकपूर्वतः । यवनत्वमवाप्नोति कालसूत्रं च गच्छति नाट्यालंकारभरतज्योतिशिल्पिरसादितः। वर्णी च्युतस्तु मुण्डित्वं रजकत्वं च विन्दति ।। राणस्मृतिसू(मा)त्रार्थज्ञानयत्नेन केवलम् । लेख्यत्वगणकत्वाभ्यां सूतत्वं प्रतिपद्यते ।। स्माद्विजो जातमात्रः कृतोपनयनस्ततः । कृतवेदारम्भगोऽयं श्रावण्यां तु गुरोमुखात् स्वाध्यायोऽध्येतव्यः स्यादिति वेदानुशासनम् । काण्डोपाकरणे चापि काण्डानां च समापने ।। ।

·440 अकिञ्चनत्वं कार्पण्यं वन्ध्यात्वं पञ्चवृत्तिता । तथा प्रमादमालस्यं अपमृत्युश्च नश्यति।। विद्यार्थी घुद्धिरहितो थाल्येन यदि चेष्टया । कृत्याकृत्यपरिक्षानवैकल्येन चमोट्यतः ।। अश्रुतं दुःश्रुतं वापि पारुष्यं दुष्टभाषणम् । अकार्यमनृतं फल्गु वाश्यं तुच्छप्रभाषणम् ॥ कुर्वन्नपि न निग्राह्यो ज्ञप्तिं यावद्भवेदसौ । स्वपुत्रवद्रक्षणीयः पोडशाब्दात्परं तु चेत् ।। निग्राह्य. स्यान्न चेन्नूनं शक्त्या पाल्यः सदैव हि । द्विदशाब्दात्परं वर्णी बुद्धिमान्यदि केवलम् ।। सर्वान् वृद्धान गुरून् विप्रान् श्रोत्रियान तत्कलत्रिकान् । यधिनो दीक्षितान् पौण्डरीकप्राप्ताख्यकान् सतः।। नित्यानिहोत्रिणश्चापि ज्ञानिनो वेदिनश्शुचीन् । शास्त्रिणश्चापि(से)वेतदण्डहस्तश्चरेदपि। नेकत्र प्राशनं कुर्यान्मोञ्जीकृष्णाजिनं धरन् । न लंघयेन्मातृवाक्यं पितृबन्धुसतामपि । गुर्वाचार्यज्ञानिनां च प्रोत्रियाणां च शालिगाम् । पितृकर्तृ करव्येषु तदाहूतो भवेद्यपि सधिष्टान्नं तु भुञ्जीयात्तद्वाक्यं नातिलंघयेत् । नान्यन पितृशिष्टान्नमश्नीयाकामतः स्वयम् ॥ विप्रामाये श्रोत्रियाणां पैतृक निमन्त्रितः । देवस्थानस्थितो हव्यं प्राश्नीयाद्विप्रकाम्यया आचार्ययाश्यतस्त्वैव न स्वयं त्विच्छया पितुः । यिप्राभाये कदाचित्तु श्राद्धकृत्येषु फेवलम् ॥ वर्षा कर कमात्रेषु म्यानम्धोऽपि भवेदपि । आपत्सु गृहकृत्येषु प्रार्थितस्तेन घेदपि ॥ मागम्भिनो भवेन्नूनं न मर्वय कदाचन । इच्छया श्राद्ध ग्वणी ब्रह्मचर्याच्युतो भवे आपसपि कदाचिद्वा गर्वलोमादिना परम् । नापत्रीयी न भवेत् गृही यात्रं न धारयेन्॥ पदिपामारो मूही रोवं नरकं प्रजेत् । परेपो सर्वकृत्याना नायं योग्यो भयेदपि ।। रोपाय विनाशाय दिनत्रयमुपाय वै । गायत्रीदशसाहस्र जपेत्तेनशुचिर्भवम् ।। परिवर्णी शहरे माम पंकारर्मगि । गृहौयातायता सद्यः पुनः संस्कारमहति ।। जगदेवरिनाम्यूमशादिया मत्। विगत्रयायकाहारः पथ्यगत्र्येन तत्परम् ॥

·प्रायश्चित्तप्रकरणम् चतुर्थेऽहनि शुध्येत धेनोर्दक्षिणया तश । गन्धधारणतः पुष्पधारणाच्छिरसा सकट सद्यः शूदत्वमाप्नोति तस्य शुद्धिरियं स्मृता । समुद्रगानदीस्नानदशकं जप एव च पट्सहस्रं च गायत्र्याः नैष्ठिकी ह्या दक्षिणा । मुक्तिकाले वर्णिना स्यादयं धर्म (:) पितु हे ॥ ललाटहृद्घाहु मूलस्थानेऽल्पेनैव केवलम् । स्याश्चन्दनेनानुलिप्तस्तद्वत्तेनैव नान्यथा माता पिता वा पुत्रैकवात्सल्येन महेष्वपि । हिरण्यरत्नरजतभूपणालंकृति यदि ।। कुर्यातो तस्य दोपो न तदन्ते च पुनस्त्यजेत्। पितृमातृकृतं यत्तद्वर्णिनामधिकोत्सवे स्वर्णालंकरण रमाजतादिकृतं तथा । श्रेयस्कारकमित्येव प्रवदन्ति मनीपिणः ।। सुगन्धपुष्पाञ्जनतः सद्यः पतति तत्क्षणात् । स्वधृतात्कामकारेण वर्णी त्वादर्शनानि आदर्शस्येक्षणादस्य चित्तं शास्त्रं विनिश्चितम् । त्रिपा(साहस्र कगायत्री जपं एव न चापरम् ।। शरीरोद्वर्तनात्सद्यः वर्णी स्यात्किल्विषी क्षणात् । तदोपपरिहाराय गायत्र्यष्टसहस्रकम् ।। नदीनानात्परं शुद्धः जपेत्सूर्यमुखस्थितः । दन्तधावनतस्त्वेवं सकृत्काष्ठमुखेन चेत् ।। गुरुद्रोहमवाप्नोति दुश्चर्मा च भवेदपि । तस्य चित्तमिदं होयं ब्रह्मकूचं विधानतः ॥ एकरात्रोपवासश्च ब्राह्मणत्रयभोजनम् । वेदे श्रमं विनान्यत्र करोति यदि वाडयः ।। सद्यः शूद्रत्वमाप्नोति विप्रत्वेन च होयते । परिहारस्तु तस्याथ येन केनाप्युपायतः ।। Enाखामात्रं साधयेद्वा शिष्टं वामारतु तावता । नष्टं तद्यत्तु विप्रत्वं विरोहत्यपि तावता उपनीतो ब्रह्मचारी वेदत्यागप्रपूर्वकम् । कुर्यात्त श्रमं तेन वैणत्वं प्रतिपद्यते ॥ काव्यालापादि पठनात् सन्ध्यात्यागैकपूर्वतः । यवनत्वमवाप्नोति कालसूत्रं च गच्छति नाट्यालंकारभरतज्योतिशिल्पिरसादितः । वर्णी च्युतस्तु मुण्डिवं रजकत्वं च विन्दति ।। राणस्मृतिसू(मा)त्रार्थज्ञानयत्नेन केवलम् । लेख्यत्वगणकत्वाभ्यां सूतत्वं प्रतिपद्यते ।। स्माद्विजो जातमात्रः कृतोपनयनस्ततः । कृतवेदारम्भणोऽयं श्रावण्यां तु गुरोर्मुखात् स्वाध्यायोऽध्येतव्यः स्यादिति वेदानुशासनम् । काण्डोपाकरणे चापि काण्डानां च समापने ।। ।

·हिताऽध्ययनान्मन्त्रमात्रसिद्धिर्भविष्यति । तदर्थज्ञानसिध्यर्थ पदाध्ययनमुच्यते ।।
बोदितं तद्रहस्योद्व योस्तु पदयोः पुनः 1 वारत्रयोच्चारणैकरुपाया वेद्कर्मणः॥
ननुष्ठातुमशक्कानां दिनां केवलं तराम् । प्रधानयोगारम्भस्य हेतुभूतासु तासु वै ।।
ययामपि रोषा याणिना धाम में समा गयाहिमामा प्रतिपारितम् ॥
योपारणे नापि सामगानामगि । रकम योग म मयारिणाम ।।
गायकालाय रोष आफण्ठं साग कातितम ।
ननसाना यन्तनं स्याम दावायनं गया||
कोयाममादसायगाहनं तस्य पायकम् । स्यानमेगाशं गांयणिनी मन्त रानम्
नुरमा मृतिकायाः स्नानं पधारपुनः गृतम् । मन्त्रानानं पुनः कार्यमघमांगपूर्वकम् ।।
यदि पी गृही फर्म झियमार्ग फरोनि गंग।
सुसमिन्छन् जढो दुष्पो प्रायश्रित्तीयते फिल ।।
मयहदसंलोनः याममात्रं दिनप्रयम् । पुनश्च यायकाहारः पनमा हरि रमरम् ।।
-हरीकाक्षमनुतः दशसाहस्रसंख्यया । मासमाप्रद्विषा(सा)हन जपतः शुदिमाप्नुयात्
फाण्डाःयुर्नयसंख्याकाः प्राजापत्याः महत्तराः ।
सौम्यास्तद्वत्प्रकथिता: आग्नेयाः सप्तकीर्तिताः ।।
वेश्यदेवाः पोडश म्युः शिष्टाः कारकमध्यगाः ।
एवं चतुश्चत्वारिंशत्संख्याकाः वेदकाण्डकाः ।।
पक्रमोत्सर्जनयोः तेा तत्क्षुरकर्म वै । घर्णिनां कथितं सद्भिधर्मोग्रवादिभिः ।।
हिताध्ययनं पूर्व पदाध्ययनमेव या। पश्चात्क्रमस्याध्ययनं तत्र यं चार्थसिद्धये ।
हिताध्ययनात्पूर्व पदानां संशयो भवेत् । पदाध्ययनमात्रेण क्रमस्याध्ययनं विना ॥
समीचीना संहिता स्यात् कथं तस्मात्तु तस्त्रयम् ।
सम्यगध्ययनं कुर्यान्न चेद्व कल्पता भवेत् ।।
।
-
दसन्धिस्वराणां च योगस्य पदवर्णयोः । सिद्धयर्थ तत्क्रमस्यास्याध्ययनं विधिपूर्वकम् .
सामिधेनीपु ता वासु पञ्चदशस्वपि । प्रथमोत्तमयोर्यागे नि विधेलान् ।।

·अवकीणि ब्रह्मचारिप्रायश्चित्तवर्णनम्
६
त्रिः प्रथमामस्वाहेति वाक्यतस्तु निरुत्तमाम शिंसनीयस्य कार्यस्य यत्फलं जायते तदा
महानपूर्वः कलिहा तत्तुल्यफलसिद्धये । जीपा श्रुतिवाक्येन वेदे वाजसनेयके ॥
प्रोक्ता सैपेत्युपकम्य तस्मात्कृस्नस्य तस्य वै । सम्यगध्ययन प्रोक्त तत्तस्त्रहमहात्मभिः
अपकीर्णिब्रह्मचारिप्रायश्चितम्
गर्दमालम्भनम्
ब्रह्मचारी यदि हठात् प्रमादाद्वाऽतिमोहितः ।
रमामुपेयापापी स्यायामण्याच्ययते च सः ।
प्रायश्चित्तमिदं तस्य गर्दभालम्भनं स्मृतम् । तदालम्भनकृत्यस्य यहीनां सिद्धयेऽस्य वै॥
कुन्निमितिकाधान सर्वसंभारवर्जितम् । अरण्याहरणादि स्यात्तथा ब्रह्मोदनं च वै ।
वदमिकार्य यही स्यात्तदिष्टयन्तं समाचरेत् । तदनो तं पशुं कुर्याच पस्तत्र तु वैणयः॥
बैकंकता लोहितो या पासुकं कर्म वन तन् । भवेदेव विधिस्तस्य कृस्नः शिष्टोऽपि वेदगः
बि(E)वापिधानी सा फार्या ना क्षीरेण घा तथा ।
मधुना पाम्भसा नैव विशेषोऽयं प्रकीवितः ।।
सर्वेपामयदानानो होमः फस्नो भवेत्युनः । सपः सर्वाः पूरयित्वा विधिनय पुनःपुनः
पुरोऽनुयाश्या याज्याभ्यां याजमानोक्तिपूर्वकम् ।
न विध दृष्टिरमास्ति सर्वमन्यत्सम भवेत् ।।
प्रत्येकं शतनिष्काणी दक्षिणा पात्र घोदिता ।
फर्मान्ते ऋत्विजा पण्णां शुरफर्मप्रपूर्वकम् ।।
अषगाहस्सु विहिसः मम प धर्मतः । प्रसर्पकाणां सर्वेपी दिनमयमुपोपणम् ॥
साहिरामनारपधात् ऋविरतत्र वाइवः । दराभिस्तत्र सद्भूमेः शुद्धये शान्तिकर्म सन्
आरभेयुर्विधानेन पौधायनविधानतः । क्रियामुकशान्ताख्या सत्परं निमिला अपि।
स्नाला समन्सलिले धृतरकोपयोतिनः । नानतरिधष्ट सलिदेकदेशेन तनः पुनः।।
आपः पुनन्तु पृथिवामिति मन्यंग समुषम् ।
प्रोमविया विधानेन भूमि मदनन्नापू }

·। . बत्मानं पृथिवीं चापि पृथिवी पूता पुनातुमाम् । इत्यनेनैव यजुग तज्जलोक्षणपूर्वकम् भिमन्त्रयते चात्मानं पृथिवीमपि शुद्धये । दश ते ब्राह्मणान् पश्चात् पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिः बनेनैव मन्त्रोण ऋत्विजस्तान्विधानतः । पडपि प्रोक्षयेयुश्च पतिरत्र वदन्त्विदम् ॥ बत्येकय वनं कथितं शाखायाः पतयस्त्विमे । अग्निर्वायुश्च सूर्यश्च ब्रह्मा चैव प्रजापतिः न्द्रमाः स्यात्ततो भूयः नक्षत्राणि तपश्च वै । संवत्सरश्च वरुणश्च चरमोऽरुण एव च ॥ कादशैते तद्देवाः पतयश्चापि ते स्मृताः । ते ब्रह्मणः पुनन्त्वेवं द्वितीया ब्रह्मणः पदम् ।। ततो भूया ऋत्विजस्तु व्याहृत्युक्तिप्रपूर्वकम् । तद्यागनिखिलान्मन्त्रान् पुरोक्तान् तन्निमित्ततः ।। जादितः क्रमतोजत्वा तद्विज्ञानात्तु संनिधौ । अनन्तरस्थितं मन्त्रां ब्रह्मपूता पुनातु माम् पेयुरतिभत्त्येव पूतावत्यं पदं वथा । अव्ययं ब्रह्मणोऽत्रत्यपदस्यैव विशेषणम् ।। वं चतुर्गा मन्त्राणामत्रस्यानां विधानतः । विनियोगः प्रकथितः प्रसंगात्तदनन्तरम् ।। दुच्छिष्टेति मनुना प्राशयेयुश्च तज्जलम् । शिष्टं कुम्भस्थितं पूतं तनिष्कृतिरितीरिता यमत्यन्तकृच्छ स्याद्वर्णिनश्चित्तमुच्यते । एतावन्मात्रमेवं स्याचि तु ब्रह्मचारिणाम् इतस्य भूयस्त्यधिकं परितं यदि वै तदा । न शक्यते विधानाय प्रायश्चित्तासहस्वतः॥ मथापि ते पुनर्योया ब्रह्माण्डकटहादिभिः । महादानैः पवित्राः स्युरित्येवं ते महर्षयः ।। त्यायन्तो प्राविदो जगुः किल समासतः । अत्यन्तकठिनं ताहगनुष्ठानं महाधनैः।। मुंशय प्रभवति यतिश्चेदेषु कर्मसु । पतितस्त्वेय कथितः निष्कृतिस्तस्य नैव च । आष्ट पतितो शेयः पुनरुद्धरणाक्षमः । आप्रमेषु तु सर्वेषु प्रयरस्सुलभोगृही । मायधिसक्षममापि चिरी पास्यातिमुझमम् । अत्यन्तसुलभं पापि गृही तस्माद्वरः परः सरस्यसाबुपायेन मंसारं दुर्गति पराम् । अज्ञानं जिनं घोरं तरणस्यास्य भूरिशः॥ दपायाः मुलभा रम्या ते पात्रापि समामतः । निरूपन्ते चिव कृच्छदानादिरूपिणः ।। हिमालपोजपाध्यायादिरूपाः परे पुनः । सेप्या सुलभोपाया वय पारितस्वरूपकः अनवितानतुननोनः परः। स एक एव निनरो मुक्तयेऽलं नरस्य ये ।।

·।
-
पास्तिबहुविधा श्रुत्युक्ताखिलशास्त्रगा । एकविंशतिभेदेन कीर्तिता यज्ञनामकाः।।
एकविंशतियज्ञाः
ते यज्ञात्रिविधाः प्रोक्ताः पाकयज्ञादिनामकाः ।
हविर्यज्ञाख्यकाश्चेति सोमसंस्थाहयास्तथा ।।
त्या इति प्रोक्ताः करणेऽभ्युदयावहाः। चित्तशुध्यककरणास्तद्वारा ज्ञानसाधकाः
ज्यन्तदोपाणामालया नरकप्रदाः। तस्मादेतानि कर्माणि नरः कृत्वा प्रमुच्यते।।
पनि विधिना चेत्कृतानि मनीषिभिः । यावज्जीवं च धर्मशः अन्यूनानतिरिक्ततः
स्मिन् महतानं चित्तशुद्धिमुखेन वै । जायते मननस्यापुनर्जन्मान्तरं ध्रुवम् ।।
पश्चाग्निदिध्यासनस्य पुनर्जन्मान्तरं भवेत् ।
सायुज्यं च भवेत्तस्मिन्निदिध्यासनजन्मनि ॥
-सुलभोपायः मार्गोऽयं वेदयोधितः । औपासनोपक्रमदिवसमारभ्य तरक्रमात्
कर्माणि यानि चोक्तानि नित्याख्यान्यधुना मया ।
कृतानिचेत्तत्क्रमेण ब्राह्मणस्य महात्मनः ।।
जननेभ्यश्चतुर्यः स्यान्मुक्तिरसायुज्यसंक्षिका ।
तत्तत्कर्मानुष्ठानस्य यकिंचिद्वाऽधिकं तु या ||
न्तरायो वा यदि जायेत वै पुनः । जननेभ्यश्चतुभ्यो न भवेन्मुक्तिस्तु किं पुनः
जन्मानि कानिचिद् भूयो लब्ध्वा कर्मानुरूपतः ।
प्रतिपक्षकृताभ्यां वै यावज्जीवं समन्त्रतः ॥
जायते नूनं ब्राह्मणस्यैव धीमतः । श्रवणं मननं चापि निदिध्यासनमेव च ।।
येगुरुमुखान् भवेयुः किल नान्यथा । अधिकारी श्रुतेर्यस्तु सहि मुक्त्यैकभाजनम्
नमुक्तः स्यादयमेव महान् परः।मार्गोऽयं कथितः सद्भिस्तया श्रुत्या च सर्वतः
-न प्रजया न संन्यासेन दानतः । तपसो धनतो वापि नापि तीर्थादिचर्यया||
ने घ सर्वाणि साधकान्येव केवलम् । परंपरतया साक्षान्नैवेति श्रुतिराह हि

·पानमा यिना गुरुतु गागांगरं व्यगिन । शानमेय परो माग: भूतियाश्यक गुण ॥ औपारा नापिराद्विमन्ममिस्त्रिशनर्भयेन् । कालागातान्निगं प्रानामायं विधानतः दरोंग पौगंमारोन जन्ममिनिसनेतिया। पतुःश जन्मभिः स्यात् सदाप्रयशकमंगा ।। पश्चाशदुसरशतजन्ममि: स्यान्मृता गया। मुरिझरष्टकयादिश्या गामिप्रादेन तत्परम् तदेयेति मनुं प्राह सर्पयल्पा सतः परम् । राशिदुसरशतजन्मभिः सति पार्यमाः ।। एतेपो फर्मणी प्रतियप पासिरिष्यते । फर्मणः सनमायाथ नावृत्त प्रतियरमरम् ।। एकवारं जन्ममध्ये करण तस्य वैधतः । मासि पादस्प पत्प्रतिमाम घेति पितामहः॥ धुतिस्मृतिपुराणानि शास्त्राणि च सथा जगुः । प्रतिसंपरमरं चकार चालमितियः ।। कात्यायनः करुगया कण्यः कुत्साम यन् सलु । तस्य शूलिगवस्याश्य करणादेकदेवहि।। सर्वक्रतुफलं सयः सर्वतीर्थावगाहनात् । सर्वप्रतानुष्ठानाम सर्वच्छ कचर्यया ॥ सर्वदानशताच्चापि यत्फलं तत्फलं क्षणात् । अयशादेव लभते पञ्चाशजन्ममिः शिवा चित्तशुद्धिर्भवेदेव संशयो नात्र वच्मि वः। अग्निहोत्रादिभिस्तैस्तु हविर्यज्ञ: श्रुतीरितः।। शताशीतिनवत्येक पष्टित्रिंशद्वयोरपि । पञ्चाशदेकपञ्चाशन संख्यया सेति निश्चयः ।। विशदेकोनविंशक सप्तविंशतिवाधकैः । लाघराघय धेरेव (1) चित्तशुद्धिरिति श्रुतिः॥ इत्येवं भगवानाह देवदेवः प्रजापतिः । कृतानि कर्माण्येतानि नित्यनैमित्तिकान्यपि ।। महातपापसंज्ञातविघ्नैर्नान्तरितानि चेत् । उक्तकालैकफलदानि स्युरन न संशयः॥ न चेत्कर्मानुगुण्येन फलदानि भवन्ति हि । अतः सदा सत्कर्माणि कुर्वन्नित्यमतन्द्रितः त्यक्त्वैव सन्ति कर्माणि जाम्रतिष्ठेदतन्द्रितः । अतरसत्कर्मणः स्याद्धि चित्तशुद्धिरनुत्तमा ।। उक्तकालेनाचिरेण मुक्तिर्थत्यन्तदुर्लभा । ब्रह्मादीनां निर्जराणां ते परंवधिकारिणः॥ ते ज्ञानिनोऽपि नितरां महदैश्वर्यचेतसः । कर्माणि चन्ः श्रुत्युक्तकाम्यनैमित्तिकान्यपि तदिच्छयातस्ते सर्वे ज्ञानिनोऽप्यधिकारिणः । जीवन्मुक्ता इति शेयाः शुचिनेन ये विभम !!

·गृहस्थप्रशंसावर्णनम्
१३
भगवन्तं यजन्ते वै कामनारहिताः शिवाः । कृतकृत्यास्तु ते ज्ञया गुह्यमेतन्मयोदितम्
গৃহত্যাগসহ
सर्वार्था गृहिणो नित्यं सिध्यन्ति च फलन्ति च ।
अतस्तथाविधरसद्वै सततं ब्रह्म चिन्तयेत् ॥
कलौ तु केवलं पमि गाहाथ्य हात्तमोत्तमम् । ततस्सन्नेव यत्लेन कृतकृत्यो भवेदिति
श्रुतेस्तधृदयं नूनं चतुर्थाश्रमतस्तु चेन् । अवशादेव निपतेदारूढपतितरस तु ॥
तस्माद्गृही सन् सतनं कर्मब्रह्मपरो भवेत् । यद्ययस्मिन्नाश्रमे तु वैकल्ये सति केयलम्
निष्कृतिस्सुलभा रटा सर्वशास्त्रोपु नेकधा ।
आदायविद्वान् गाईरध्ये विद्यमानोऽप्ययं सदा ।।
अशुचिर्दुबुद्धिर्षा पित्रा पारयेऽयशिभितः ।
तेनापि मौढ्यान्मोहाद्वा घेदाध्ययनवर्जितः ।।
किंचित्किचित्तत्तत्सन्ध्यामुसकमांदिकृत्तया।
सौपाचारादिहीनोऽपिपुनस्तन्मानसोध्यति ।।
पुनस्तम्मनतद्वायसदाचारादिभियुतः । पञ्चयज्ञापरित्यागी सदीपासनवर्जितः ।।
पितमानृसुहृद्माट गुरुनिन्दकमानसः । पुनस्तद्भक्तियुक्तच देवयोगासदा सदा ।
नित्याशुचिःकामचारी नित्यं समनयाधकः ।
शोषयुद्धिः सदाचार: मनोमात्र केवलम् ॥
प्रोत्यप्रीतिरसामनेषु कालभेदेन सन्ततम् । जनशहापोपणक मानसबाट भेदतः ।।
पुष्पपापपरिधान नरस्यन्तोपहत । म्यकार्यकपरन कृत्यायादियजिसः ।।
स्वकार्यसाधने प्रास्ते गुणदोरायपिसकः । पन्धुवर्णमन्मित्रकुलम्मीगुह्यमंत्॥
खमित्रानसम्म हतम्यामोहमायति । पदिमहानगरोस्नाननपरोऽपि प्रभुन्यतः ॥
पापलोकन विनिर्गमनापानति । अपि वैदिकरमापमानसोप्यसमः पुनः॥
जनवायसंमानसरकर्मस्पतिमरिकमान् । अमममंशाप मंगाष्टंप्यतिलोमतः ।।
अपाटयास्मिात्पन्न नियाल्पापा कमोपजतन्माप्रमापानानादिमान:

·८ मन्त्रोच्चारणसामर्थ्य विकलवाखिलेप्यपि । कर्तव्ययुद्धिमात्रैकमानसरिसद्ध(द्धि)वर्जितः सनियाकरणश्रद्धामात्रस्तत्करणालसः । अलधसक्रियादुःखपरितप्तमनाः पुनः ।। दुष्पनिप्रहशिष्टैकपूजनज्ञानवानपि । तरिक्रयाकरणालस्यजामितापरहत्तदा । सदसन्ननसुज्ञानवानप्यत्यन्तदौष्ट्यतः । कार्यानुगुणदोर्जन्यतत्परो नितरां सदा ।। सत्पक्षपातरहितः कदाचिवयोगतः । तत्पक्षपाती भूयश्चाव्यवस्थितचरित्रकः ।। भूयोऽप्यनेकदौर्जन्यसौजन्यद्वयशीलवान् । अप्यस्य गृहिणस्तर्तुमुपायाः शतशः किलः॥ सन्त्यन्यस्य यतेश्चेत्तु कश्चित्कुत्रापि नास्ति हि । पूर्वोक्तस्यास्य कमपि चैकं वक्ष्यामि सुन्दरम् ।। द्विमुखोदकपात्रप्रशंसा उपायं तत्र गत भवयाचक्षणेन वै । द्विमुखोदकपात्राम्भः स्थालीगोकर्णतो यदि ॥ स त्याचमनं पाययेदिति पापिनम् । एतजन्मकृताकृत्य शतसाहस्रकोटिहम् ॥ पूर्वतत्कृतसत्कर्म मध्यवैकल्यवारदम् । कृतापेयसहस्रौघमहायिलदयानलम् ।। अनेकाशहरयौप नियतायुदयन्दछन् । भ्रूणहत्यायीरहत्या संदोहरातपायनम् ।। गुरूपनीकृतमनस्संगसंगतियारकम् । सविस्वामितानेक महद्बोहातिभीतिहम्॥ विश्वासपातकानेकसमुद्रायुंदतारकम् । विषानिदानशतक दूरीकरणसुक्षमम् ।। अपात्रीकरणानेकमदागम्य(नरक्षकम् । जातिभ्रंशारुय सुमहदेनोवृन्दागसत्पयिः।। यापनीयमहासा गंगाम्नानफलप्रदम् । संकलीकरणानेककुलकोटिइलाकृति ।। मलिनीकरणायकमहापिन्ध्यैककुम्मनः । प्रकोणकमहापापतमोवृन्ददियाकरः॥ आजन्मपुरकरमहामटिलग्नानमंमितम् । गंगाधिमंगकोलाटसहयस्नानकारकम् ।। पारकोटिगाहमायगादनमहालम् । ज्योनिष्टोमातिरावाप्तोर्यामयशफलप्रदम् ।। 1- राहधमेधापरातनोमविभूषितम् ।। मांसाहन दम् । माधोदयायाने भगायादिकम् ॥ महापानमुरायो । जयशषणयुग्मपात्र नीर्थानि भूतले ।।

·।
।
द्विमुखोदकपात्रप्रशंसावर्णनम्
कोटिकोटिसंख्यानि पुष्करादीनि केवलम् । गंगाद्याः सरितः सप्त समुद्रा गिरयरसुराः
यः पितरोयक्षाः वेदामन्त्राः सवाशिवाः । स्वयमेव वसन्त्येते पातु तद्धारिणं नरम्
प्रजापतिः प्रजाः सर्वा पूर्व सृष्ट्वा ततो विभुः ।
तर्तुमासामुपायज्ञो द्विमुखं पात्रमुत्तमम् ।।
यित्वा सर्वतीर्थनिलयं देवतालयम् । वेदावासं शास्त्रमूलं यज्ञकृच्छ्रतपःक्षयम् ॥
खानेन ताः पापा: प्रजास्सर्वा निरीक्ष्य वै । अनेन यूयं तरत पाणेति जगद्गुरुः
च किल तस्मात्तु तत्पात्रं तादृशं शिवम् । यत्र वा वर्तते तत्र नैव पावकथा खलुं
नो भगवान् पश्चाच्चित्रगुप्तेन वोधितः । अत्यन्तसूक्ष्ममेतत्तु गुह्यमेव चकार हि ॥
उत्तु सर्वे मनुजाः भूतलेऽस्मिस्तदादि वै । न जानन्ति किलतस्य महत्वमतिगोपितम्
न मृत्युना भूयो यमदूतैः पदेपदे । अतिगुप्तं प्रतियुगं प्रतिसंवत्सरं पुनः ।।
तस्माद्विमुखसंपातस्थाल्यास्वीकृत्य तत्पुनः ।
गोकर्णेन क्रियां कुयुः तेषां नास्त्येव पातकम् ।।
दिव्यमुदकं खड्गपात्रेण ये पितॄन् । समुद्दिश्य क्रिया कुर्यु तेषां लोका महोदयाः
हो नित्यतृप्ताः स्युः गयाश्राद्धन चेद्यथा । शुद्धगोकर्णगजलं न प्राकृतसमं भवेत् ।।
टाकादिगतं यथा तेन समं भवेत् । न तूधृतसमं चेति प्रोचुः किल महर्षयः॥
द्विमुखाम्भःपात्राभेदगतं कृत्वाऽथ गोमुखात् ।
स्वीकृत्य सर्व यत्कृत्यं कुर्याद्यदि विधानतः ।।
तरति दुष्कृत्यं यः कश्चिद्विजनामकः । शानाशानेकनिरतः कर्मठाकर्मठः पुनः ।।
श्रद्धाश्रद्धाभक्तिभक्ति विद्याविद्यादिमध्यमः ।
अमन्त्रमन्त्र तत्तत्वातत्याभ्यामपि मध्यमः ।।
भ्रताश्रुताभ्यो नितरां संशयासंशयात्मवान् ।
निश्चयानिश्चयात्मा च कृतार्थः स्यादनेन वै ।।
सुखेन तरति स्वयमेव महामनाः । अज्ञातापरयुध्यैय केवलं शुद्धचेतसा ।।
वर्गस्तरत्येघ मध्यमस्तु महाजडः । स्वस्यापि निश्चयो नास्ति सर्वकार्येषु संतनम् ॥
।
-

·मागागृतिः परोक्का तु न श्रद्धा दुपदायेन जायते । गम्मात्तु नाहशम्याम्य मध्यमस्याचलारम् सरण न कदापित्यासाट तरण चोदना । अत्यन्तदुर्लभेय न्यासाशी सेयमारित सानण द्विमुखे पागे कृतेऽत्यन्तं तु वैदिकम् । कर्मजालं सर पर कल प्रपाते कास्न चेत् काम्यकर्म जातं साद्गुण्यमश्नुते । नैमित्तिकं दुर्वर्णेन सर्व हेम्नेति निभयः ॥ ताक पात्रस्य कृतितः कृत्यानि निखिलान्यपि। वैदिकानि प्रनृत्यन्ति प्रमदेन युनानि वै॥ तारकराोगोक्तरीत्यासर्वतोमुखतोऽस्य च । नित्यादिकर्मकरणे किं यालानाम्यहं पर द्विमुखान्तनिस्सृतस्य सलिलस्यास्य केवलम् । एकः साधारणो धर्मोः मुख्यतः प्रतिपादितः ।। सर्वकमकवैकल्यप्रत्यवायस्य यद्भवेत् । राहित्यं तेन वशिष्ट्रयकरणत्वं महर्षिभिः।। घहुना कि हयैतत्तु सम्यनिश्चिनुताऽधुना । लोके सत्कर्ममात्रस्य द्वितमात्रकृतस्य ये वैकल्यशून्यकरणात्साद्गुण्यकरणादपि । किमस्त्यन्यन्महच्छ्रीमच्छ यो मर्त्यस्य भावुकम् ।। मंगलं वा भगो वापि श्रीर्यालक्ष्मीरनश्वरा । उपायो निरपायोऽयमत्यन्तसुलभः पुनः देहिमात्रस्यापि दिष्ट एवमन्येपि तान्पुनः । समासेन प्रवक्ष्यामि तन्नादो प्रथमा परा व्याहृतिस्तारकापश्चात् गायत्री त्रिपदा शुभा । द्रुपदा सर्वमन्त्राणां शिवसंकल्प एव' - पापहरमन्त्राः मधुवयं नाचिकेताः पुर्पसूक्त तथोत्तरम् । पञ्चाक्षरोशाक्षरश्च द्वादशार्णः परात्परः घामनारायणी शब्दी पुण्डरीकाक्ष एव च । विष्णुकृष्णशिवाः शंभुमहादेवमहेश्वराः नामयं महामन्त्रं वासुदेवोहरिस्तथा । हर भर्ग मृडेशान गंगाधरभवेश्वराः॥ चन्द्रशेसर मतेश गिरीशवृषवाहनः । सर्वज्ञो धूदिश्चैव महति भगवानपि ।। त.. पृथक्त्त्वेन तारकागि जगद हाम् । स्मृतिमागेण सर्वेयी यावती यतात्मना ·१८ । वेदप्रशंसा अत्यन्तसुलभान्येव यन्नसंकल्पशून्यतः । उपदेशादिराहित्यात् फालदेशाद्यभावतः ।। अशुचित्वाद्यभायाच सर्वसाधारणादपि । नामान्यन्यानि दिव्यानि पवित्राणि जगत्पतेः असंख्यकानि पुण्यानि नित्यं शक्तानि पालने अत्यन्तपापिनो घोरान् पातुं शक्तानि देहिनः ।। स्मृतिमात्रादुक्तिमात्रा(द् गानतः श्रवणादपि । एतेभ्योऽन्ये पुनस्सन्ति ये किंचिद्यन मोऽधिकाः॥ नमकं चमकं पुण्यं पापमन्यः परामराः । कूश्माप्ड्यो वामदेव्यं चशाकरं चरर्थतरम् ।। वृहत्पवित्रं सुमहत् गायत्रं पावनं महत् । तिर(:)पविणं सर्वेड्य मापकिय गणास्तथा एतेभ्योऽयधिक शाखामात्राध्ययनमेव हि । तेन घेदतिशोण नरस्तरति केवलम् ।। वेदवत्तरणोगयो नान्योऽस्ति जगतोतले । रिजानतो बाझगस्य तस्मान्नित्यं द्विजोत्तमैः अध्येतव्यः प्रयत्नेन वेदो नारायणात्मकः । वेदाध्ययनराहित्ये शाखामारोऽपि या द्विजः शनैः शनैश्च च्यवते ब्राह्मण्यान्नात्र संशयः । च्यवनं दोपयुक्तत्वं विच्छेदादिवेदयोः पुरुषत्रयमात्रस्य कथितं प्रवादिभिः । इरिनामानि यायन्ति कथितानि महात्मभिः ।। वेदशास्त्रपुराणादिप्रसिद्धान्यपि कृस्नशः । तापन्ति चैकवेदार्ण तुलितान्यखिलान्यपि वेदप्रशंसा अतो हि ब्राह्मणानां सः स्वाध्यायो धनमुच्यते । प्रसिद्धधनतस्त्वेतत् फथितं सुमहद्धनम् धनं तु विनियोगेन नियनं प्रतिग्यते । वे हाख्यं परमं श्रीमद्नं लोकोतरं यतः ।। विनियोगेन नितरा अतिवृद्धिं प्रपद्यते । प्रतिक्षणं प्रतिदिनं प्रतिमासं तथैव च । सम्यक्पत्ययन प्रतिवत्सरं रयतेऽपि च । द्विजमात्रस्याधिकारो वेदेनान्यस्य कस्यचित् तत्रापि संस्कृतस्यैव सम्यक् तज्ञातकादिभिः । शुचिस्नातस्य नितरां कृतसन्ध्यादिकस्य वै ॥ वेदाध्ययन निमित्तानि विशेषदिवसेष्वेय न तु साधारणादिषु । सेषु चापि न साध्यादिसमयेषु कदाचन ।। । २ ·१८ मार्कण्डेयस्मृतिः राप्रशोभे जनक्षोभे शत्रुराजादिपीडने । शशारासापसंघाते धन्यूनां मरणे तयां। विपत्ती श्रोत्रियमृतौ संकटे समुपस्थिते । आगमे श्रोत्रियाणां च विदुषां श्रीमतामपि ।। यतीना योगिनां चापि गुरूणां च समागमे । द्वयोर्विषुवयोरेवं प्रईणे चन्द्रसूर्ययोः ।। समप्रमात्रिदिन तस्मिन्नप्ययनद्वये । उपाकर्मणि चोत्सर्गे काण्डानामुत्सयादिषु ।। दिव्येषु मानुषेपेतु निश्येवं मेघगर्जने । तया वर्षति पर्जन्ये महागुरुनिपातने ॥ पुनरत्येपु फालेषु देशभेदेषु सर्वथा । श्मशानशूद्रचण्डालग्रामचण्डालयाटिषु ॥ साहशस्यास्य वेदस्य साक्षान्नारायणात्मनः। तत्परूपैकदीपस्य विपशेवधिरूपिणः॥ वेदाध्ययनफरम् प्रहणं धारणं चापि यत्नेन महना स्मृते । साधीने तादृशे वेदे सर्वप्राणकयत्नतः॥ संलभ्य तेन ठगुना श्रयणादिमुशेन वै । क्रियानान्तरिकेणैव महाज्ञानं प्रपद्यते ॥ अत्यल्लेनैय कालेन तेन सायुज्यमुच्यते । मार्गोऽयमेव मुश्तेस्तु नान्यरकश्चन' दृश्यते यद्यन्यो यति मागोमोत्ययमस्या इति स्म यः। मदन तु येदार तयं धर्मस्य वै यम् ।। म मूह एप नितरा अस्मिान न मायः। पुराणेमागमेनन कर्मगापि कपित्वपिण अत्यमितियादेदे यावरय केवलम् । ताता फर्मणरसस्य मान्यतातिशयापंणे माय पामाधार पलं प्रनिराइने । पुन पुनः प्रयश्यामि निष्कर्ष अनिमात्रयोः । मुक्ती यदेताश्रामाधनतानिपेषः व मापनेनेय न पान्यतः । भ्रमणादियः प्रवर्ग पापि फेयलम, पापान नियमेन गुगंगा नगर विरिनं नाथमाया कदापन wirrera गुरनाय पुत्र विवाश्यानो प्रयासपा HTTAना पम मोदी नाना प्रशानाय मिदये qftaafन भनितानिया। गयी शानिमत -- ·संस्कृतभापामौनविधिवर्णनम् अज्ञानकारकाण्येय तस्मात्तानि परित्यजेत् । ब्रह्मज्ञानाय यतते यो वा लोके विचक्षण- अनृतात्सत्यवाक्येन मानुषाववाश्यतः । दैदि)वों वाचमितिश्रुत्या तदर्थपरिवृद्धये ।। क्रमेणानृतसंन्यागं कृत्वा सत्यं समाश्रयेन् । तथैव मानुपी भापा त्यक्त्वा दिव्यां समाश्रयेत् ।। प्राकृतभाषोच्चारणनिपेधः दिव्या भाषा परित्यज्य प्राकृता प्रवदेवदि । निपतेत्प्राकृतोमूढः महापर् यथा जहः नितरा दिव्यभाषा हिप्राकृतोऽपि शनै शनैः । यलं कृत्वा महान्तं तं तामभ्यस्य दिने दिने कृतकृत्यो भयेन्नो चेत्तया प्राकृतभापया । पदे पदे प्राकृतः स्यात्तदा जन्मनि जन्मनि ।। एवं सत्यपि यो मोहाद वाद्विद्वान् भवन्नपि।भापा(सु)याकुवास्पेय निष्ठश्चेत्प्राकृतो भयेत् संस्कृतभाषाविधिः मोनकालेप मिनरा कर्मकालेप दैविके । पैतृो या पायफेषु दिव्या भाप घदेदतः ।। दिव्यभापापरिज्ञान विकलो यः स तु स्वयम् । स्वीयामेव पदेना न चन्या मनसा पिप॥ फर्म कालेउ पुग्येषु मौनकालेगु षा तथा । दिव्यया भापया नूनं संभाषेतैय धर्मतः । मानविधिः प्रोसंगानन्तरं सस्मितरप्रक्षालनपूर्वके । काले मूत्रपुरीपोत्सर्गयोपापामपूर्वक ॥ पुनरेताहोगेषु कुर्यादभिनयेन थे। संतया पेटया पापि स्माभिप्रार्य परस्य नु । काठमौने दोक्षासु-पोक्षगनेय नान्यथा । न कार्यमेय तचापि सत्र सन्यासु फेयरम् ।। देवभाषादिका लोके येदशम्नमयो प सा । मस्यामेव रलो नियं देयसायुज्यमाप्नुयात शानं दिव्यां शिया भाषा भाषाविरपिते थे। शारोष पुरते दास तिपाद्गम्भः स्मृतः ।। भाषा रवि शार लोसूहागामधेतस.म् । मन्यमाप्रानपिका कर्मवनपिकारिणाम्

·मार्कण्डेयस्मृतिः
यत्किंचिदर्थयोधाय कदाचित्परिकल्प्यते ।
स्त्रीशब्देनात्र विदुषो आहिताग्नेश्च यज्यनाम् ।।
कुलीनानां वेदिनां च न पल्यः स्युः कदाचनः ।
तेषां सदा कर्ममध्ये तत्तन्मन्त्रार्यपूर्वकम् ।।
योधनस्य विधानेन याचनेनास्य शास्त्रतः ।
आहिताग्निपत्नीनां प्राकृतमापानिपेधः
न युक्ता लौकिकी भाषा दिव्या यदि केवलम् ।
यत्नात्सामर्थ्यवैकल्ये फराभिनय ईरितः।।
न तु प्राकृत भाषा सा यिहिता वा कदाचन । शूद्रशब्देनात्र परं ये सन्तो द्विजसंश्रया
तेषामपि विशेषेण महनीयमपूर्वकम् । नित्यक्षुरविधानेन तत्कालस्नानचोदनात् ।।
सिदादिमन्यविधिना प्रत्युक्तिप्रतिपादने।
सन्माक्षायीत्यस्य परं परिझानस्य तस्य थे। अत्यन्तावश्यकत्वेन न गृह्यन्तेऽत्र ताशा
तद्भिन्ना अग्र संप्राधास्तादृशानां विशेषतः ।
भापायतं तदामासशास्ता तच्छिल्पिभिः कृतम् ।।
विनियुक्त नृतगोवपटुपाटुसमं यथा । तन्छायाफ्यमयशासकर्मणि परस्य पा॥
स्वस्य या गलितं घेत्तु मुखतो नाशमेति सत् ।
एवं सत्यस्य तुयायाः मानायास्तथाविधे।
मापाया: मुमहासाने पोधकावं कथं भवेत् । एवमेय प्रकथित पुराणागमयोरपि ।
सम्ममानहेतुन्वं कुत एवेति पुनः । एयमत्र प्रयश्यामि म पते पौरुपा यतः।।
सपीमारय देवस्य भकियोधनान् । सन्मायस्यय नितरा सिद्धिरित्येय सूरिभिः॥
रपिता निधपः सर्वेनतारा सदनन्तरम् । कडे सह यमजने सत्यसादेन तत्परम् ।।
लिदिपालमा यथा नियमभिः । अत्यन्तसत्यरादाय चित्तशुद्धिर्भवेत्ता
नरद्वारिभिन्यून(भा)देव यमि यः । सर्वाश्यपि चकर्माणि सपःस्लाविकान्पपि
वल्यावान्देव महादिया यक्षिानिकामना स्यावा सानीमानियवामियः

·। वेदातिरिक्तमुक्तिसाधननिन्दावर्णनम् कालेन महताऽत्यन्तप्रयासेन परं त्वियान् । सुमहान् भय इत्युक्तः प्रयासेन विनैव हि ।। वेदोक्तनित्यकृत्यैस्तु परा सिद्धिरितीयती । हृदा सा सूक्ष्मतो माहा एवं सत्यत्र यो नरः सायुज्यनामकामिका,मुक्ति कर्मणा येन केनचित् । नीशूद्राणां प्रयदति मूढो नात्र संशयः शूद्रादीनां वेदानधिकारत्वनिरूपणम् अपौरुषेयवेदस्य साक्षान्नारायणात्मनः । पौरुषाणां पुराणानां उभयोमुक्तिसाधने ।। समाने सति सामये को भेदः स्यात्परोऽन वै । यथा पौरुपशालोप शूद्रा (योग्या) गुरोर्मुखात् ।। अवणे योग्यता तद्वद् वेदश्रवणयोग्यता । सुखेनैव भवेन्नूनं एवं सत्यत्र केवलम् ।। वेदाक्षरश्रवणतः कपिलाक्षीरपानतः । ब्राहायोगमनाचापि सयः शूद्रः पतेदधः ।। एतादृशमिदं शास्त्रो कल्यन्ते सर्वसंकरे । दृढं सर्वत्र सुदृढा नाशमप्राप्य सुन्दरम् ।। वेदप्रशंसा सर्वप्राय सर्वसमं प्रसिद्ध राजते किल । यो वा वेदाधिकारी स्यात्स मुक्तेरधिकार्यपि यो वेदानधिकारो स्थान्नयं मुस्त्तेस्तु भाजनम् । वेदाक्षरप्रवणतो निष्कृतिर्यस्य घोरतः तस्य मुक्तौ तथात्वं स्यादेवं व्याप्तिस्सुनिश्चिता ॥ वेदातिरिक्तमुक्तिसाधन निन्दा वेदोक्तमार्गमिन्नेन पया यो मुक्तिमुत्तमाम् । कर्मादिनापि पदति सुमहापापकर्मणा संप्राप्य चित्त मालिन्यं वइत्येवेति तत्वहन् । वैदेन तुल्यं यदति पौरुपं प्रन्यज्ञालकम् ।। उत्पत्तौ तस्य सांकर्यमनुमेयं विपश्चिता । ब्रह्मविद्यासमं विद्याभासं शास्त्रादिजालकम् यरसदस्सु व्यवहरेस नूनं ब्रह्मघातकः । अवेदं यो वेदमिति प्रलपेदल्पबुद्धिकः॥ स शूद्रत्वमवाप्नोति सद्य एव न संशयः। ब्राझगेन समं शूई प्रबदेनिन्यचर्यया ।। तथा शूद विप्रसमं वदेत्सर्ययापिया। तावुभौ धार्मिको राजा हित्वा जिहां प्रमापयेत् यतस्तावन्यपीकजनिती पापविप्रो । यो वेद फर्मभिस्साम्य ज्योतिष्टोमादिभिः परः समत्वेन व्यवहरेद्गामामिजमखादि कान् । स पूर्वजन्मवृषलो निश्चेवण्यो मनीषिभिः।। ।

·माणगानि
ये पद कर्मणा मध्ये पोरममध्यगान ।
अपरायाश्याणगान प्रयदरकर्म गरम म
पैकल्य प्रतिपद्यत विषयुगशाम्टाम् । रोया माया गायः मन्नामाजिनामा
पीपनि सरिसोडमामि यतः गुदानि मांदा।
स्यतः सर्वोपकाराय स्यगन्धा: सदा गनाम् ।।
हिताय हि प्रयतन्ते मााणः सतनं सदा । यथा बंदम्नया पन्नाः यदी यम्य धनं स्मनः
स एप मुक्तये नित्यं यतते साम्य मिष्यति ।
शूद्रादपस्तु तदिन्ना मुक्तिकामा अपि स्ययम् ।।
पर्यया प्राप्य विप्रत्वं तेपो गुपयेय दि । यत्नाजन्मान्तर तत्वं संप्राप्य सदनन्तरम् ।
चेदानधीय फर्माणि नदुस्तानि विधानतः ।
कृत्वा सम्यक सन्महिम्ना चित्तशुरनुत्तरम् ।।
श्रवणादिमुखेनैव प्राप्नुवन्ति कृतार्थताम् ।
साक्षाच्छूद्रो मुक्त इति प्राहाणो यान्य एय या॥
वेदोक्तमार्गभिन्नेन यथा वै येन केनचित् । मुक्तोऽभूद् भवतीत्येतद्वाक्य दिमृगयिका
वेदांगत्वेन कासाचिद्विद्यानां प्रतिपादनम् । तासामत्यन्तमाहाल्यप्रतिपादनमात्रके ।।
तात्पर्य मितिविज्ञेयं न तु प्रामाणिकं हि तत् । अर्थवादकमात्रस्य स्वतात्पर्ये सदातराम
हृदयाभावतः किंतु हत्यन्तातिशयार्पणे । तरय तात्पर्य मेवेति शास्त्राणां तत्त्वमोरितम् ।
तथाहि तच्च सम्यग्यो विशदाय निरूप्यते ॥
वेदाङ्गविस्तारः
पतञ्जलिकृतं तत्तुशास्त्रं व्याकरणं महत् । आपस्तम्बादिभिः कल्पाः सूचकारैविनिर्मिताः
इडविड्यादिभिरतविच्छन्दश्शास्त्रांच कल्पितम् ।
ज्योतिश्शास्त्रं तु सुमहान महामुनिसुरोत्तमैः ।।
दिवाकरमधछन्दमखैरन्यैश्च कारितामा निरुतमीश्वरेणैव ागर्थानां विशेषत:--

·146140040
मासीम्
।
वेदाध्ययनवर्जितस्य पुनर्वेदाधिका वर्णन
२३
नुदान
विशदायाखिलानां च कारितं कृपया तदा । भाजादिभिः शिक्षावेदार्थ विनियो
तदा तत्पाठसामोचिन्यस्य पनि हि
तथा वेदेषु केषांचित्पदानां ग्मेनिफिलम।
तथा जातीयकानां च कल्कशल्कादिपाथसाम् । हरों भामर
ओजस्तेजो यशोवर्णवलादीनां च केवलम् । श्रुत्यन्तीनगूढार्थनिर्णयाय दयानिधिः ।।
फन्दश्चकार भगवान् पुरा कल्पान्तरं पुनः । एतेषां किल वेदाद्गत्वेन सर्वनिरूपणम् ।।
वेदाङ्गप्रशंसा
अङ्गागिनोरभेदत्वादेतान्यपि महान्त्यलम् । साक्षाद्व दइति प्रोचुर्जगत्यस्मिन् हि केचन
महोपकारकत्वेन चैतेषां ग्रन्थमात्रके । वेदांगत्वेन नितरां संस्तुतिर्हि स्मृताखिलैः ।।
वेदवाक्येपु वेदानां तत्र तत्र कचित्कचित् । संजाताजग्निऋचेति श्रूयते किल यद्यपि ।।
अथापि तस्य वेदस्य नित्यस्य ब्रह्मरूपिणः । नितरामतिगृढस्य शेयस्य तु तदा तदा ।।
कल्पादिपु तदाऽविर्भावो हि तत्तन्मुखेन तु । नैतेन जननं तेषां कर्तृत्वमपि तस्य न ||
तादशस्यास्य नित्यस्य सर्वशास्त्राण्यपि स्वयम् ।
पुराणस्मृतिकल्पादिप्रथजालानि फेवलम् ।।
तदर्थनिर्णयायैव प्रवृत्तानीति सूरिभिः ! कथितानि महाभागैः नान्यथैपां स्थितिः परा
तस्मादिदानी यः कश्चित् वेद तत्कर्म तत्पर । तदर्यज्ञानसंपन्नः शुद्धश्चाञ्चल्यवर्जितः
कृतार्थतामियादस्मिन्नर्थे वच्मि न संशयः ॥
वेदाध्ययनवर्जितस्य पुनर्वेदाधिकारः
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि वेदाध्ययनवर्जितः । पित्राद्यशिक्षितोज्ञानाज्जातकर्मादिसंस्कृतः ।।
सन्ध्यामात्रप्रधानश्च पुनःकालेन फेनचित् । संगत्या महतां पुंसो श्रीमता दर्शनादपि ।।
श्रवणाययोगेन तत्रतत्रायशात्पुनः । वेदतत्कर्मतत्कमितदर्थसुमहामनाः ॥
सुशिक्षितस्वकर्मैकमन्त्रमात्रक्रियापरः । पूर्वस्वाकृतवेदाध्ययनतममहामनाः ।।
वेदकर्मस्पतिमनाः पराधेनश्च सन्ततम् । स्वशत्युत्साहानुकूलकर्मकब्रह्मचिन्तनाम्।।
।

·माकण्डयस्मृतिः
ब्रह्मभक्तः ब्राह्मणेकी सपर्याभक्तिमानति । पुनर्जन्मान्तरं शुद्ध श्रीमतो महतस्सतः ।।
योगिनो यन्वनो गेहे प्राप्याल्पेनेय केवलम् । कालेन भूत्वा सुमनाः सर्ववेदान्ततत्त्ववित्
प्राप्नुयाद्ब्रह्मनिर्वाणं वेदमार्गानुसार्ययम् ।।
वैदेनरमूक्तिसाधन निषेधः
वेदोक्तमुक्तिमार्गोपायादन्यः कोऽपि सुन्दरः। अत्यन्तसुलभ. सूक्ष्मकुशाम्रान्तरचोदितः
उपायोऽस्तीति सुगतनीचहूणादिकत्थनम् । तथा यद्यस्ति तं सर्वसन्ध्याकर्मादिकं भृशम
वेदोक्त निखिलं स्यत्वा कर्मजालं सुचेन वै । आश्रयेदेव किं भूयः एतैःसन्ध्यादिकथा
यो यक्ति मुत्तिसरणी वेदोक्तान्या जडाकृतिः ।
द्विजवंशप्रसूनस्सन् तांपुरामाश्रयन् सदा ।।
तयैव हि स्मितश्चेतु विना सन्मादिकर्मणा । विचक्षणो द्विनेषु स्यायदि कुर्वन् पुनर्महन
सन्ध्यादिकं वेदलचं तिष्ठेच्चत्स तु केवलम् ।
उभयभ्रष्ट एव स्यान्न किं जानाति मूढधीः ।।
सन्ध्यादिकर्मभिमुक्तिः चत्वारिंशःकरैरपि । इत्येव वेदसिद्धान्तो यदि तान्त्रिकदीक्षया
लिंगादिधारणेनापि पुननिर्माण होश्या। एतज्जन्मनि मुक्तिः स्यात् त्रिभिरेतः सुकर्मभिः
सन्निपुरततरो भूत्वा जातकारिक पिना। स्वितश्यत्तेन मार्गेण स उपायाः पराइति ।।
निश्चिश्चेि,तुं शक्यते सर्वः तस्मात्ताशकत्यनम् ।
न कार्य(कार्यवेदस्य सिद्धान्तश्चे(निरूप्यते ॥
इतरापेशाहिरपातदुक्तरेव कर्मभिः । कैवल्पसिद्धिं झटिति एतस्मात्युनरप्यति ॥
उपायः कोऽपि पेद्यः स हि सर्योत्तमोत्तमः।
अत्यन्तामयणीयः स्यारिकमेतरिति ये पुनः।।
एतनाम यगेनैव स हिदुल सच्यते । सदाप्रयं यिनैतेपा नित्यसंश्रयणात्परम् ॥
आविषयं मुमहाजमेनस्योपरि केवलम् । मीमांसाप्रथयो नूनं निष्प्रयोजनको भयम
वरयां निर्वाणोक्षायो सर्वेका कर्मणो परम् ।
नित्यनैमितिकानां पपही त्यागो विधीयते ।।
1

·।
संस्काराणा यर्णनम्
सन्याममौ त्यसामीति स्वाहाराम्देन मन्यतः । सर्वेपो पुनरन्येषां मरत्वेन प पाश
भावयित्वासिलान्येय संस्कार्यातिलान्यपि।
पत्वारिंशकसंख्यानि शिसा याणि सूत्रतः ।।
यज्ञोपयोनं अन्याश्च घ(चतुर्वर्णान् च तथाश्रमान् ।
अग्नौ दग्ध्या होमपूर्व शैवसंध्यादिकाः पराः ॥
सन्छास्त्रमार्गात्स्यीकृत्य मनुमेकं च तारकम् ।
पश्चाक्षरारन्यं लभ्याऽय सद्गुरोर्मुसतस्ततः ।।
पुनर्वर्गरसिध्ययं व्यवहाराय देहिनाम् । स्नानसंध्याक्रिपादोनि वर्णाश्रममुग्पान्यपि ।।
दण्डेन सं(म)होप्यामोत्येतद्व्यामोहर्फ परम् । ईशेन रचितं शास्त्रं अष्टाविंशतिसंत्यया
तयैव वैष्णवं चापि व्यामोहाय पुरा कृतम् । सुगताना राक्षसानां देवदेवेन विष्णुरा।।
तदेतदखिलं तस्माच्छास्त्रं तद्विविध परम् । व्यामोहक परित्यम्य तारकं परिगृन वै।।
तदुक्तमार्गतो नित्यं सर्वकर्माणि यानि धा । प्रोक्तानि तेपु कुर्वीत कृतकृत्यो भवेदतः ।।
तानि चैतानि कर्माणि प्रोच्यन्ते क्रमतोऽधुना ।।
गांधान पुंसवनं सीमन्तो जातकर्म च । नामान्नप्राशनं चौलं मौखीव्रतचतुष्टयम् ।।
गोदानिक तथा स्नानं विवादः पैतृमैधिकः । एकविंशतियज्ञास्तु नित्या ये वेदचोदिताः
नित्यकर्माणि
पूर्वमेव समासेन मया सम्यनिरूपिताः । दैनंदिनानि कर्माणि सर्वेषामपि देहिनाम् ।।
स्नानं सन्ध्या जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् ।
आतिथ्यं वैश्वदेवं च कर्माण्येतानि मन्त्रतः ।।
कर्तव्यत्वेन नितरां चोदिवानि मनीषिभिः
कारम्भ कर्तव्यानि
सर्वपो कर्मणामादौ धर्माधर्मविचिन्तनम् । कृत्याकृत्यमाच्यं यद्वाच्यं शयनुरूपकम् ।।
निश्चित्य मनसा पश्चाद्देवानिधारच भावयेत् ।
कुलदेवान् प्रामदेवान् देशदेवान् समीपगान् ।।
।
।

·मनिमम मनमानिनः । विमान लीफाययोग गपिनाम गंगापानुभिसामा गो कम्पाप मामिनीम् । गमगार मलया अमिनो विधि पश्येगि पाइप'यम् । कालीन गुन शानं मुगुम कारयनितम् सदा हारपगुलो) गुधिगं जीपमुनिगम संग गाभिस्यमनदिनः।। भानुयारे विशेषेण पूर्व गादयाप गंग। गुवर्णदर्शनम् सुवर्णदर्शनं फुर्यात् मुवर्णस्य न पेन्पुनः । गुवर्गदर्शनं निन्यं उगानन्नां स्मृतम् ।। स्थिरयारेत्यम्तमयापूर्व सायामध्यमे । कृत्यावलोकनं पूर्वदियसे माफरम्य च ॥ पारे सदुदयात्पूर्व दर्शनं तस्य पंद्यत् । अपूर्वमंगलायानिः तारम्बन्धुनिरीक्षणम् ॥ अमंगलानामप्राप्ति भयेच मुरमुत्तमम् ।। मर्कटदर्शनम् अत्यन्तराजसन्मानमारोग्यमतिशोभनम् । अत्यन्तधनलाभश्च लामो नष्टधनस्य च।। भवेदेव न संदेहः नित्यं मर्कटदर्शनात् । आयुपस्थभिवृद्धिः स्यादारोग्यं कायदायता॥ प्रसन्नता च मनसः धैर्य स्थैर्य शमो दमः । सौमुख्यं सर्वकार्येषु तस्मान्मदमुत्तमम् ।। गृहीत्वा भाग्यवन्तो ये पोपयन्तश्च तं सदा । तदर्शनं प्रकुर्वन्तः प्रातःकालेषु मौनतः॥ वर्धन्ते सर्वभागैश्च नित्यत्रीका महोन्नताः । नागान्तकप्रणतः महापीडा प्रजायते ॥ तस्य प्रहानयनतः ग्रहपीडा भवेद्भवम् । तस्मात्तदवशात्तस्य दर्शनं चेच्छुभावहम् ॥ गरुत्मदर्शनम् न चेत्तु मार्गणं कृत्वा कुर्यात्तस्यावलोकनम् । कुलायं यत्र कुत्रापि स्थित दूरसमीपयोः।। प्रक्षातमतियत्नेन कृत्या पूर्वोक्तकालके । तदर्थमेव तं पश्येन्न कीलालतटे पुनः ..... अवशादागतं नरः । पश्येत्तस्मिन् दिने सायं भुक्तिर्भवति केवलम् ॥

·२८ स्वकार्यानुकूल पक्षीगमन सम्पादन वर्णनम् तदशने यो नियमं कृत्वा तस्यावलोकने । अत्यन्तमटनं कुर्वन् तमदृष्ट्वैव केवलम् । निनई वा क्रोशनस्य शृण्वन् तस्यावलोकने । यच्छ यस्तदवाप्नोति विनं पश्येदथापि व गरुत्मतो भानुवारे दर्शनाच्च स्वरो वरः । सचेष्टयो योस्तद्वदत्यन्ताक्रोशतोः मिथः ।. परिक्रमणतो भूयः प्रादक्षिण्यविधानतः । दर्शनं वासुदेवस्य साक्षाल्लक्ष्मीपतेरपि । अत्यन्तदुर्लभं प्रोक्त ततः शतगुणं शिवम् ॥ चापादिदर्शनम् चापस्य दर्शनं श्रीमत्सर्वसंपत्प्रदायकम् । यदा कदा यत्र कुत्र गमनं वामतो यदि ।। चापस्य तस्य वान्यस्य भरद्वाजाख्यपक्षिणः । जीवं जीवस्य क्रौञ्चस्य कण्वराधकलापिनाम् ॥ सर्वसिद्धिकरं प्राहुः भाविकायं च हस्तगम् । जातमेवेति विडोयं तत्कालेन तु केवलम् ।। निन्द्यो निनादो विशेयः प्रयाणेष्वखिलेप्यपि । पक्षि(क्षीणां गमने काले निनादो निन्द्य उच्यते ।। विवाहमैत्रकृत्यादिगमनेपु(पक्षि)भिः कृतः । तत्कार्यमध्यपरमकलिकृन्नाद ईरितः ।। उपविश्यैव तिष्ठन्तं सूष्णीकं पादपादिपु । पक्षिणं क्रिययावस्य मार्गमध्येपु बुद्धिमान् ।। तत्कार्यस्यानुकूला(ल्या)य लोष्ठपापाणदण्डकैः ।। स्वकार्यानुकूलपक्षिगमनसंपादनम् (भी)पयन् वा गतिं तस्य साधयेदनुकूलतः । घलाच्छ च शकुन स्वव्यापारेण सन्ततम् ।। स्वानुकूलं साधयोत तेन श्रेयो महद्भनेन् । द्विजद्वयस्याभिमुखं एकशूद्रस्य वा तथा ॥ प्रयाणेषु प्रशस्त स्यात्तच्छीदस्यापि दुर्लभम् । दर्शनं पूर्णकुम्भस्य बहूनां या द्वयोस्तु वा आभिमुख्यपुरंधे कसमानीतस्य दुर्लभम् । साक्षाचतुर्मुखस्यापि देवदेवस्य वा तथा ॥ भेरोतालमृदंगौघवारस्त्रीणां विशेषतः । आभिमुख्याभिगमनं दर्शनं च प्रशस्यते ।।

·: । । मागणामः बंगागकाले मुगास्य पदर्शनम् । मामिगुरु भिगमनं भिजामः ।। भारलपारि दुर्लभानकोसियम । अगगनमारभिगा यदि ॥ लगुगमनं शा सर्व कार्यमा कम । नारापगमभिगमनं परागा पुनः । बंगामाले जातं कार्यमित्यपि । विशेयमेव गुमनाम तत्र यनयेत् ॥ यांचं भापमाणेषु सदा यशयारपुनः। अश्यन्नु भद्राय गकार्य दिमन्यते ।। सगः सिदिश कथिता मुराणामपि माराम् । निमित्तं दुर्लभं शान नराम कि पुनः स्मृतम् ॥ सकार्यकयाश्येनु पलस्कर घेत्तदा । लौकिक पायेदिकं या याश्यं सदयंगमम् ॥ सानुकूज्यकरूपसाधकं तच्च तं यदि । नरकायं च ततः पश्याकानालेन सिध्यति॥ दिग्यशुभकार्याणा चिन्तनेष्यतिसंरायान् । कर्तव्यत्याकांध्यत्वस्येनेवानिसंकटात् ॥ कर मारपत्र संदेहः एवं याश्य उदीरिते। तदा तं संशयं त्यश्या तकार्यमतिशीयाal कुर्मादेवाविचारेण तत्कार्य तत्परं ध्र वम् । वृद्धि प्राप्नोति महती मम्मिन्नन संशयः।। सर्वत्र शुभकार्येषु समुधुक्त सन्ततम् । कर्तु तदा यशाजातं निमित्तं शुमसूचकम् ।। शुभकार्य कर स्थाद्धि रोगोपद्रवचिन्तने । राजचोरारिचिन्तानु तदा सद्यः समुत्थितम् घन्टाशब्दः शंखशब्दः वेगुरोणादिसुस्वरः । तूर्यशब्दो गोतशब्दो तालस्वस्तिकवणवाः भेरीमृदङ्गपणवढक्काडिण्डिमसंभवः । सर्वे शब्दाः कि बहुना शुभलेन निरूपिताः॥ ते सर्वे स्युः पृथक्त्वेन सद्यः प्राणहराः स्मृताः । रोगादिचिन्तने तहिं चौपधादिपरिमहे क्षुतमास्यध्वतिर्मास्तु ध्वनिदुर्लक्षणादिकः । तच्छामकः प्रकथितः सद्य एव न चापरः॥ एवमेवाशुभानां च कार्याणां संततं स्मृतम् ।। दुष्टनिमित्तानि प्रयागादिपु सर्वेषु दुनिमित्तानि केवलम् । प्रशस्यन्ते विशेषेण न स्युस्वत्र शुभानि वै ।। दुनिमित्तानि रोगपीडादिकर्मसु । तानि सन्ति प्रशस्तानि सर्वदा नात्र संशयः।। प्रयाणेषुगतोभवेत्। ससमीचीन इत्युक्तः विपरीतोऽन्यथा स्मृतः ·गमने निपिद्धानामागमे यात्रानिषेध वर्णनम् दर्शनं सर्वकार्येषु मालिस्यातिगर्हितम् । अथाऽपि केचिन्मार्गस्य मध्ये गच्छन् प्रदृश्यते यद्ययं काकवद्भूयः समोचीनस्मृतस्विति । प्रोयुमदर्पयो देवास्तादृक् तद्गमनं पुनः॥ दुर्लभं वासयस्यापि तस्य साक्षाच्छ चोपतेः । तिलधातुफवाय्वाशि शशिकापायिणामपि यतीनां दर्शनं दुष्टं प्रयाणेषु निरन्तरम् । विधयानां देवतानां तत्पन्नीनां तथैव च ॥ उल्कावद्विकराणां च दर्शनं गमनेतराम् । निन्दितं सर्वशास्त्रेषु तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ सुमंगलोहस्तगतः सज्यालो पहिरागतः । यदि दृप्रो मार्गमध्ये कल्याणशतकारकः ।। विधवाहस्तगस्सोऽयं तादृशोऽपि प्रदूप्यते । पतिपुत्रविहीना या विधया सा प्रकीर्तिता पतिमात्रविहीना या सपुत्रा चेन्न दूष्यति । सुवासिनीसमा सापि सा दृष्ट्वा यदि वर्मनि ॥ विघा तादृशी घोरा चाभिमुख्येन चेत्कलिः। समागता संभवेद्धि पतिपुत्रैकवर्जिता ॥ सद्य एव भवेन्नूनं रक्तकाकनिरोधतः । महामृत्युमनुष्यस्य तस्मात्तत्परमेव वै॥ गमनाय पदं त्वेकवदं (पदं)वास्मिन् क्षिपेन्न तु । पादप्रसर्पणाद्वोरो रक्तवर्णस्य पापिनः ।। काकस्य मृत्युरूपस्य रोघे रोगोऽस्य जायते । निरुद्धः शत्रुणा वाक्यैः मागच्छेति ततः पुनः ।। न गच्छेद् देवि सततं श्रेयस्कामी तु पद्धतिम् । पय कुम्भं सुराकुम्भं मधुभाण्डं तथामिपम् मांसखण्डं दधिघटं घृतकुम्भं विशेषतः । यदि गच्छन्मार्गमध्ये संप्राप्ठं देवकुम्भकम् ।। वाद्यघोपैः परिवृतं परिवाराति सुन्दरम् । यदि पश्येत्सद्य एव कृतकार्यों भवेद्बु वम् ।। पश्चादनन्तकल्याणमंगलायतनो भवेत् । मयूरपि(च्छ)नृत्यन्तं मार्गमध्ये विलोक्य वै ।। कार्यमुद्दिश्य गन्छन्वै कृतकृत्यः प्रजायते । आमिपं भक्षयन्तं तं गरुडं सर्पवैरिणम् ।। नीलकण्ठं सोरगं वा बज्रया सर्पखण्डकम् । खादन्तं संहरन्तं वा यदि पश्येत्तु वर्मनि ।। सुनिमित्तानि तस्य सद्यः सर्वशत्रुविनाशो जायते ध्र वम् । विप्राशिषः कृता वर्ल्समध्ये दैवात्सदीरिताः

·-
मार्कण्डेयस्मृतिः
तिव्रतोदिताश्चापि महच्छ यो विधायकाः । पारस्यैः शुकैगहे पालितैरवशोदितः
वचनैरपि कार्याणि विज्ञ यानि मनीषिभिः ।
समीचीनासमीचीना तदास्य मतिरीरितः(ता)।
नवेयुरेव कार्याणि नान कार्या विचारणा । तस्मिन्मुहूर्ने ब्रह्मास्येवोत्थानसमये य
देवतावाचकरुतं श्रुतं मंगलवाचकम् । अत्यन्तं भावि कार्यस्य ज्ञापकं तद्भवेद्धवम् ॥
प्रतं तदीयं पुरतो अ(घ)वशादपि निर्गतम् । श्राग्यं चेदति भव्यानां ज्ञयं दुर्गतिवारक
मुखश्राव्यरुताः राजभवनेषु निरन्तरम् । प्रवेश्याः पालनीयाश्च पक्षिणश्चित्रवर्णकाः
गृनकायकोलकतायचेटकतुन्नका: । जहकोदनदप्रोथप्राणिविन्दुमरत्वराः॥
पर्जनीयाः पालनार्थ न प्रवेश्याश्च वेश्मसु॥
गृध्रादीनां गृहारोहणफलम्
कपोतगृधोलूकाना गृहसंयन्धतः परम् । गृहिणस्तकलत्राणां पीडा नु महती भवेत् ।
फूर्मागमनतो गेहे यजमानो निरन्तरम् । अनियय॑महारोगेराक्रान्तो दुःखभाग्भवेन्
तदोपपरिहाराय शौनकोक्तां मुपावनीम् ।
शान्ति बोधायनोक्तां या कुांदेवाऽविचारयन् ।।
शान्त्यां कृतार्या मुमहत्सना.श्रेयो भवेन्न चेत् ।
प्रमयेन महानर्थः तम्मान्नैमित्तिके वशात् ॥
सम्मगतेति चपलं बुद्धिमान् मुममाहितः । यम्य प्रतिपदोक्त यत्तदेव हि समायो।
सरलं थाना नूष्णी प्रममानुपमपितः । याहयः प्रातमत्थाय देवानां ध्यानमाचरेत् ।।
नभनमन्याश्च पुराणोमान यदेदपि।।
अपराकम्पम्
गागानिरमायेन ना निधी मवेदनानाम्याय मन्त्रपड़ने पाम्यावश्यकता परा!
नाय तमेव सई युः मन्वा यज्ञानमामि च ।
होर्यानि मरिनरव दानानि विविधानि ॥

·३१ वेदाध्ययने नियमोलानप्रायश्चित्त वर्णनम् प्रतानि धर्मा निखिलाः कृच्छाणि विविधान्यपि । यतन्ते तेन तस्यास्य तद्वर्णोच्चारणेन वै ।। सर्वसिद्धिर्भवेन्नृनं अयशात्प्रतिवर्णके ।। अपररात्र वेदाध्ययननियमाः रात्रेपरम्मिन् यो मोहाच्छयानोऽध्ययनं चरेत । व्यालो भयेदयं नूनं यद्यशुद्धः शुनि(चिर्भवेत् ॥ अप्रक्षाल्यानाचम्य दुष्टसो भवेरिफल । सनाम्यूलास्यतश्चेत्तु द्वयाम्यो व्यालो भवेदनि ।। विकन्छा यदि दोर्गत्यं प्रणतः प्राप्नुयादति । अकच्छो महिपत्वं तु सूतकेन शृगालताम् अनध्यायेषु दाद्रिय फुयुरोगित्वमेव च । प्राप्नोत्येव न सन्देहः परमध्ययनात्पुनः ।। निद्रया तत्फलं नव प्राप्नोनि पुनरप्यति । उलूकत्यमवाप्नोति नष्टायुः प्रभवत्यपि ।। वर्म गच्छन्यदिपुनः पिशाचत्वमवाप्नुयात् । सन्ध्ययोर्मृत्युमाप्नोति शव निपतने यदि क्रोप्दृत्वं समयाप्नोति वाहने संस्थितो यदि । विडालत्वमवाप्नोति द्रुमपादस्थितो यदि अरण्ये निर्जले करे रक्षस्त्वं समवाप्नुयात् । खवायां संस्थितश्चेत्तु मत्कुणत्वमियादति रीक्षत्वं तल्पगश्चेत्तु कटस्थश्चेत्तु काकताम् । भवनोपरि चेन्नूनं कपोतत्वं तथा पुनः ।। मण्टपोन्नतपृष्टस्यः ताक्ष्यत्वं प्रतिपद्यते । श्मशानादिप्रदेशेषु व्याधत्वं च पुलिन्दताम् ।। श्राद्धभुग्यदि मृत्युत्वं प्रेतत्वं प्रेतभोजनान् । पत्नीसंयोगचपलचित्तो यदि नया पुनः ।। समाश्लिष्टः स्वयं तां या समाश्लिष्याथयापुनः। सूकरत्वं गाईभत्वं श्यत्वं काकत्वमेव च संप्राप्य कौलज्ञानिन्वं ज्योतिरिंगणा ततः । शतजन्मसु संप्राप्य चक्रवाकत्वमृच्छति ॥ तस्मात्तु वेदाध्ययनं अत्यन्तनियमान्यितः । कुर्वीतैव विधानेन सुमहराधकं न चेत् ।। अकृताध्ययनश्चेत्तु सर्वकार्येषु सन्ततम् । तत्सुराणोक्तमन्त्रान्वा नान्तरीकेषु केवलम् ।। यवदेदेव तूष्णीकं न तु मान्त्रिकर्मणि । तत्रादौ शयनाद्वाय संस्थितो भूतले पुमान् इमं मन्त्र जपेत्या जपरस च कृताकृतः ।। - ।

·समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमग्इिते। अनेकाललग्ने पादर्श क्षमस्व मे॥
बहिरागत्य तत्पश्चान्मनेगानेन धर्मतः । जलपात्रं च संगृह्य मृदानीमपि भलिकाम् ।
मा.
:
पुगाठोकाः
aft पहामि पु म पसाराम | नाना का गर्म mir
MAL SAROJ भानुः शशी भूमिगुतो गरम ।
गुराम गुमशनिरालयः सुचन्तु म मम गुरभातम् ।।
मंगना समुपायं परमात् पल ममादिनः ।
पुण्यश्लोकान् कीर्तपेज पुण्यश्लोकारण से ग्यताः ।।
नलाइप इतिहयाताः सा कीर्तनमहामनुम् । सम्पनिमावियामि दिनाप जगतामा
पुष्परलोको नलोरामा पुष्परलोको युधिषिः।
पुण्यश्लोका प येदेही पुण्यश्लोकः पुरयाः ।।।
कर्कोटकरय नागस्य दमयन्या नलप प । ऋर्गस्य राज कीर्तनं फलिनाशनम्
सादो संप्रयश्यामि कार्कोटकहरेः परम् । असाधारणतो शेयं कीर्तनं कलिनारानम् ॥
मलाप दमयन्त्याश्च विरोग निरूयते । असाधारणतोयं कोननं पापनाशनम् ।।
ऋतुपर्णस्य राजर्षे असाधारणाः परम् । रिक्षयं निखिलरत्र फोन पुग्ययर्थनम् ॥
त साधारणे शये सर्वेषामपि सन्ततः(म्)। कीर्तनाकलिनारावं पापनाशत्यमेव च ।।
तत्त्यवर्धनत्वं च तेष्वेतेषु च विष्वपि । असाधारणधर्मोऽयं एक एय द्वयं (तु तत् ।।
शिष्ट साधारणो धर्मः सर्वत्रैवं हि निर्णयः । एतेषां स्मरणात्रश्चादुरयायोवी प्रणम्य
इमं मना समुच्चार्य गच्छकार्येषु सन्ततम् । तं च मन्त्रं प्रवक्ष्यामि भवतां विशदाय
प्रातरुत्थाय गमनमन्त्र:
वै
माइयित्वा दृढा पूर्व यन्नसंपादितां शुभाम् । नै मृत्याभियुनिक्षेपमात्रं गत्वाऽथ तत्र वै ।

·मृत्तिकाग्रहणमन्त्रवर्णनम् AM 117 पुरीपोत्सर्जनम् भावयित्वा तृणैर्भूमि तत्र मूत्रपुरीपयोः । मोचनं वै प्रकुर्वीत रात्री चेदक्षिणामुखः ॥ उड्मुसोदितो नित्यं विधिरेवं सदोदितः । मूर्धानमुत्तरीयेण वेष्टयिस्वा पुनस्ततः ।। कृत्वा निवीतं यज्ञाख्यसूत्रां कर्णे निधाय च । कुर्यान्मूत्रं पुरीपं च तत्पात्रस्थोदकेन वै ।। तया मृत्तिकयासम्यक् क्षालयेद्गंधवर्जितम् । मृत्तिकापणं चापि भस्त्रिकायाः सकाशतः ।। 'अन्येन कारयित्वैव तत्सकाशात्स्वयं ततः । संगृह्य शौचं विधिना कुर्यादेवान्वहं परम् ।। मृत्तिकासंख्या पञ्चवारं गुदे कुर्यादेकवारं च मेहने । करयोः पादयोः पूर्ववदेवेति विधिः परः।। एतस्य द्विगुणं प्रोक्तं वर्णिनः सन्ततं महत् । त्रिगुणं तु वनस्पस्य यतीनां तु चतुर्गुणम् ।। एवं नृपस्य वैश्यस्य शूद्रस्य च विधानतः । तत्क्रमेण प्रकथितः मृत्तिकासंग्रहश्च सः ।। अष्टम्या भौमवारे च सर्वेषां शस्यते किल । प्रामात्याच्यामुदीच्यां वा मृत्तिकासंग्रहं चरेत् ।। अपराह प्राङ्मुखेन स्थित्वा भूमि समन्त्रतः । मृत्तिकाग्रहणमन्त्रः प्रणम्य प्रार्थयित्वाऽथ उद्धृतासीति मन्त्रतः । तायकी वसुधे मृत्स्ना शौचार्थमहमद्यवे॥ संगृहीष्यामि जननि क्षमस्वाशेपमातृके । मनोणानेन संगृह्य खनित्रपिटकायुतः ।। प्रोथयित्वाथ तामन्ये नैव पुंसा विचक्षणः । गृहमागत्य पश्चात्तु वनसंशोधनादिना । समीकृत्य समीचीनं सुसस्पर्शस्य द्यथा सुसंस्कृता सा प्रभवेत्तथा फूत्वा विनिक्षिपेन् ।। -- । - ३ ·मन्त्रस्नानादिकं कृत्स्नं तत्सृष्ट्वैव क्षणाल्लभेत् ॥ नक्षालयेत्तथा शौचं गुपं पादकरावपि । अशुद्धजलतोयस्तु शौचं मूत्रपुरीपयोः॥ प्राप्त झाशीचमधिकं निवृत्तिस्तस्य तेन हि । समन्त्रोण न चान्येन संगेनेति महर्षयः॥ नित्य शोपं पधातु दन्तपावनमापरेम् । तत्पुनस्तु मृतादेषु गुरूणां यस्य कस्यचिन् भात्रादेव कनिष्ठस्य दादिप्यखिलेष्यपि अन्नाद्रपु नितरा न कुर्याद्दन्तधावनम तेषु येत्तु पुनस्सम्या मादकतु महात्मनः । अपा द्वादरागण्डूपमुखशुद्धिर्भविष्यति ताहिन्नादिनमागेषु निखिडे प्रतेष्वपि । नैमित्तिकेप पुग्येषु फस्टादिष्यखिलेप्यपि । एमपः प्रीत पामामेहाशी पिना। तयोरपि प कुर्यात जम्यूटभरसाल रमालपरचितान्तपावनकम यत् । पिप्राददिन मुस्या सन्न(होयतिसन्तता तसलाविरंगाना रन्तपावनमानानदिनविरारे प्राराम्यं न तु सन्तव वामन्यादिनम् । प्रयोजनं किमपि ते दन्तधायन मार्कण्डेयस्मृतिः पत्रकुत्रशुधौदेशे पश्चाता च दिनेदिने । तदा तदा मृद्वान्यैव संगृह्य च पुनः पुनः ।। शौचं फुर्याद्विधानेन न चेच्छौचेन केवलम् । धैकल्यभाग्भवत्येव पुनः सर्वेषु कर्मसु । तादृशेन न संदेहस्तन्मूला हि क्रिया पराः । यया कयाचित्कृतया मृदाशौचं वृथा भवेत्।। कृतमप्यकृतप्रायं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । गण्डपविधिः कुर्यात्तदन्ते गण्डूषं सम्यग्द्वादशसंख्यया । मूत्रमात्रस्य चेद्यो दशाष्टौ वा मृदासकृत्॥ समुष्क क्षालयेत्सम्यक् शुद्ध ने पयसैव हि । अशुद्ध नातितुच्छेन नदुर्गन्धेन कदाचन ॥ कुर्यात्पुनरसौ च स्यात्तदोपस्य निवृत्तये । शुद्ध न पयसा शौचं पुनःकृत्वा विधानतः॥ पादो प्रक्षाल्य पाचम्य स्नानं फुर्यात्समन्त्रतः। नचेस्पृश्य पयसः स्पर्शनेनैव केवलम्।। रहस्यमत्र वक्ष्यामि यदुक्तं तन्मया पुरा । द्विमुख्युदकतोऽतीय कृतमाचमनं तु यत् ॥ सत्पुनात्ययशात्पापं सदा किमपि नास्ति हि । दन्वधावनम्

·देवर्षिपितृतर्पणविधिवर्णनम्
पर्णनीयं च सौलम्यात्तत्तथैय निरूपित्तम् । पुनश्च संप्रवक्ष्यामि संग्रहेणैव तत्पुनः
प्रतश्राद्वान्यदिवसमात्रेषु क्षीरिणां सदा । प्रशस्तान्येव काष्ठानि दन्तधावनकर्मणि
दन्वधावनतः पश्चात् कुर्यादाचमनद्वयम् । ततः स्नानाय च पुनः कुर्यादाचमनद्वयम्
प्राणायामत्रयं कृत्वा पश्चात्संकल्पमाचरेत् ।
देशं कालं च संकीर्त्य तिथिवारसमन्वितम् ।।
स्नानमन्त्रा:
प्रणम्य तीर्थराजं च तस्मै दत्त्वार्यमुत्तमम् । आपोहिप्ताहिरण्यादिद्रुपदादिकमेव च
हिरण्यशृङ्गाद्यखिलं इन्द्वन्तं पावमानकम् ।
आपो वेति महामन्लां सितासितभृगादिकम् ।।
जप्त्वा निखिलमन्त्रान्तान्पावनान्श्रुतिशीहान् ।।
स्नानान्तरकर्तव्यम्
प्रोक्षयित्वावगाहाथ निश्शब्दं चोरवजले ।
पीन देवान् पितृन पश्चात्तर्पयित्वा च शास्त्रतः ॥
आचम्य च विधानेन मन्त्रेणैव ततः परम् । अनेन तर्पगं कुर्यात्तमिमं वर्णयाम्यहम्
यन्मया दूषितं तोयं शारीरमलवोऽधिकम् । तस्य पापविशुद्धपथं यक्ष्माणं तर्पयाम्पा
यस्त्रोदकदानमन्त्रः
अथ वस्त्रं पीडयित्वा भूमौ सिञ्चेच्छिखाजलम् ।
सर्वाङ्गसलिलं चापि भूमी तिष्ठन्मुहूर्तकम् ।।
तत्तजलाथिनां नित्यं सावयित्वा विधानतः ।
यत्तत्स्वीयांगसंसक्तं तनलं वै तदथिनाम् ॥
दत्वा निकामं तत्पश्चाछुद्धं वसा तु विभूयात् ।

·स्नानतस्विति तत्याश्यं मुख्यं श्यत्वैव फेयलम् ।।
आदौ निखिलधर्माणी निदानं यम केवलम् ।।
पद सदानुगुण्पेन कर्मजालं समाचरेत् । शिरसः पादयोहोरङ्गानां यस्य कस्यचित्।।
कायमात्रोपद्रवस्य यदा संभावना भवेत् ।
माफण्डयस्मृतिः
द्विजं दृष्ट्वातिसंतुष्टाः तत्पश्चात्सलिलार्थिनः ।
तिष्ठन्ति तत्तटे नित्यं तस्मात्तभ्यो दिने दिने ।
कालद्वयेऽतिभक्त्यैव स्नात्वाऽनन्तरमेव वै । सर्वागसलिलं यम्नजलमुक्तविधानतः ।।.
द्यादनेन मन्त्रोण न चंदेनं शान्ति ते। मदनयत्रकेशासलिलं यत्तदथिनाम् ।
नद्य दत्तं मया नूनमक्षय्यमुपतिष्ठतु । नित्यं कालद्वये स्नानं गृहस्थस्य विधीयते ॥
यतेः कालत्रये तस्याद्वर्णिनां तु यथारुचि ॥
स्नानभेदाः
एकवार द्विवारं वा यथेच्छं तस्य तस्मृतम् । एवं स्नातुमशक्तानां पानीये शीतले परम्॥
उष्णोदकेन विहितं तत्राशक्तस्य तत्परम् । कण्ठस्नानं कटिस्नानं पादरनानं तथोक्षणात्॥
मन्त्रस्नानमतिश्लाघ्यं न चेद्गोरजसापि तत् ।
सर्वेष्वेषु पुनः शक्तिविकलो यदि तत्परम् ।।
छायावगाहनं कुर्यात्तत्तु स्नानोत्तमोत्तमम् । तिष्ठन्मत्रजपं कुर्वस्तदाशक्तस्तु केवलम् ।।
तच्छायायां जलं सिञ्चेत्तच्छायास्नानमुच्यते ।
तस्मिन्यद्यप्यशक्तश्चेन् कापिलस्नानमाचरेत् ॥
दिव्यस्नानं विशेषेणं स्नानानामुत्तमोत्तमम् । यदा या लभ्यते तत्तु तदा नैमित्तिकं तु तत्
सर्वपापहरं पुण्यं सर्वेषामपि सन्ततम् । दुर्लभं तद्विशेषेण लभ्यं सातपयर्षतः ।।
संकल्पाचमने तस्य न स्यातां नैव तर्पणम् । धारानिपातपर्यन्तं स्नानमन्त्रजपो भवेत्।।
मन पर्याप्तिपर्यन्तं स्थितिमा सदा परम् । स्नानमाहुर्मदारमानः यथारुचि तथाचरेत्।।
स्नानं विहितं सन्ततं द्विजैः।
कायानुगुणतः
प्रोपेगर

·गौणमुल्यस्नानभेदयणनम् गौणानानं तदा हुर्यान्मन्त्ररूपादिकं शिवम् । आर्तयान्ते सूतकान्ते फतुं स्नानं विधानतः ।। अशक्ये सति तद्भूयः कारयेद्विप्रवर्मना । तायता शुद्धिरेव स्यारसय.स्नानं निवार्यते।। आरोग्यान्ते पुनः स्नानं कुर्यादेय विधानतः । सदा मुद्धजलस्नानात्परं शौचं प्रकीर्तितम् ।। आपरसु येनकेनापि गौणस्नानेन तद्भवेत् । आपरसुसर्वदागोगस्नानं मुख्यमिति स्मृतम्।। रमृतिसंभाषनास्नानाजायते चेत्तदा नरः । सर्वथा सन्न कुर्वीत किंतु भौत्यादिक घरेत् नित्यस्नानाशक्यकायः शीतयातादिकाक्षमः । यथा कायानुगुण्येन कुर्यादेयासिलो क्रियाम् ॥ सर्वाङ्गमाई यसोण शोधयेत्तेन फेयलम् । अशक्तश्चेरनानफलं लभेतैव न संशयः॥ शरीरमाचं धर्मस्य कारणं फेवलं स्मृतम् । प्रहणे वा पिस्श्राद्धदिवसे स्नानवर्जितः ।। अपि घण्डालसंस्पृष्टः ऋणरोगेकदुर्धरः। सर्वाशौचैकमलिनः पित्रोरेकादशे दिने । दशमे कर्मकालेषु दिवसे द्वादशेऽपि वा । बडूक्का तादृशेष (च) विपरसु स्नानतो यदि ।। मृतिसमावना चेत्तु येनकेन प्रकारतः । साक्षास्नानं परित्यज्य शकौ विप्रमुखेन या । पुत्रादिमुखतोवापि वत्कृत्वा तत्समाचरेत् । शक्त्यभावे सर्वथापि सलिलस्पृष्टिमात्रतः।। भावना चेद्वाधकस्य भरमस्नानादिनैव हि । संसाधयेत्नेतकर्म छायास्नानादिनापिया। कर्मणो करणे तस्य तादृक् कालेप्रय केवलम् । स्मृतिर्यद्य भयोः पश्चात् याधकं सुमहद्भवेत् ।। देवत्वमुभयोश्चापि भवेत्किल तदा पुनः । येन केन प्रकारेण कृते तस्मिन् सपिण्डने ।। नगौणस्नानतो वापि तपितुः किल तद्भवेत् । पितृत्वं देवरूपत्वं तावता कृतकृत्यता ।। उत्तरय पूर्व भवति तस्मात्कायानुगुण्यतः । स्नाने कृते तावतैय कर्मसाद्गुण्यमश्नुते ।। आपत्कालेषु सर्वेषां गौणं तत्तादृशं परम् । स्नानं मुख्यं भवेन्नूनं मुख्यं स्नानं तु वाधितम् ।। उमवेदेव नितरा निखिलं चैवमेव हि । मुख्यं भवेदमुख्यं हि चैवं तदपि केवलम् ।।. - T

·मागटेयरमतिः
अगुरुयं मुख्यमेय स्यादिति शास्त्रं महर्षिभिः । उपदिष्ट मर्यलोकहिताय शुमहात्मा
द्विमुख्युदफस्नानम्
नित्यस्नानापरं नित्यं द्विमुख्युवकतो भयेन् । यत्कर्तव्यं कर्मजातं तदेतदसिळ परम्
सत्पूर्वमृत्तिकाशोधकार्यादिषु पुनर्यदि । सम्मलं विनियुक्त पेद् गंगादिय इतात्परान
तद्धिपूर्वतस्त्वधोंदयेऽपि च महोदये । सूर्योपरागादिकालविशेषेषु गुरुनपि ।।
न्यकृत्य निष्ठीयनतो गुदप्रक्षालनेन । यत्पापं जायते र सदयाप्नोति फेवलम्
चेलद्वयं समुद्धृत्य शुद्ध हस्तद्वयेन थे । उत्तरीयं प्रथमतः प्रादक्षिण्येन मूर्धनि ।।
वस्त्रधारणमन्त्रः
धृत्वाऽथ प्राङ्मुखस्तिष्ठन् या यद्धारणाय सत् ।
विभूयात्कच्छया युक्त आवहन्तीति मन्त्रतः॥
न चेत्सोमस्य तनूरित्येतेन यजुषा सदा ।
वाससो धारणे मन्त्री चोदिती अथवा पुनः ।।
तूष्णीकं वा तद्धरेद्व पादप्रक्षालनं ततः। कृत्वाऽऽचम्य विधानेन प्राणायामादिपूर्वतः ।
परमेश्वरतुष्ट पथं प्रातस्सन्ध्यामहं शिवाम् । उपासि(ध्यइ)ति संकल्प्य मन्त्रप्रोक्षणमाचरेत
सन्ध्याकर्माख्यतदिव्ययोग्यताय तदुच्यते । आपोहिष्ठेति नवभिः यजुभिः प्रणवेन वै
संयुक्त रतिशुद्ध स्तैः प्रोक्षणं तादृशं शिवम् । मुखे प्रकथितं सद्भिः सूर्यश्चेति ततःपरम् ।
महामन्त्रा वेदमध्यः चतुर्विशतिवर्णकः । रक्षन्तामिति लोहन्तः कारस्तन्त्ररक्षणे ।
सूर्यश्च मन्युरतत्पश्चात् मन्यूनां पतयस्वथा ।
तत्पापेभ्यः सकाशान्मा एको मन्त्रोऽयमुच्यते ॥
यद्वारित्ययं मन्त्रः द्वितीय इति चोदितः । अवलुपत्वन्त इति द्वात्रिंशद्वर्णको मनुः ।।
यस्पापं कृतवानस्मि राज्याराश्यामितिस्मृतम् ।
ब्रह्मा चास्मीति संप्रोक्तं मनश्शब्दायश्च पट ॥
॥

·होमपदनिर्वचनवर्णनम् ३६ छान्दसः स च विशेयः सूक्ष्मदृष्ट्या ततः परम् । तदन्वयः प्रकर्तव्यः कर्तारात्रिरहश्च हि ।। परस्मैपदिलोडन्तः क्रियेयं समुदीरिता । यत्किञ्चेति तृतीयोऽयं मन्त्रस्याहान्तकश्च सः ।। अष्टाविंशतिवर्णोऽयं जुहोमीति क्रियापदम् । अहं कर्तेति सुस्पष्टः मा कर्मेति तथैव हि ॥ स्वाहाशब्देन होमः स्यात् अत्र पानं स्मृतं किल । यथा कथंचिद्व्यस्य त्यागो होम इतीरितः ।। सूर्यः प्रसिद्धः सर्वत्र सत्यशब्दरतदर्थकः । असावादित्यवाक्येन श्रौतेनैव तथोदितः॥ तस्यैवामृतयोनित्वं फेवलं तद्विशेषणम् । प्रथमः प्रार्थनारूपः द्वितीयोऽपि तथाविधः।। तृतीयो होमरूपः स्यात्विभिः संमन्त्रितंजलम् । सर्वपापविनाशाय प्राशयेदिति सा श्रुतिः ॥ भिन्नक्रियात्वान्मन्त्राण मन्त्रभेद उदाहृतः । यत्र भिन्नक्रिया तत्र सर्वत्र पोतकर्मणि। प्रदृश्यते मन्त्रभेदः पूर्वार्थस्यानापेक्षणात् । सापेक्षत्वे तु पूर्वार्थस्य चेदेको भवेत्तु सः।। रयोनन्त इति वाक्ये सः तस्मिनित्यत्र निश्चितः । एतन्मन्त्रत्रयजलप्राशनं तस्य फर्मणः अत्यन्तयोग्यतासंपादनाथ सन्ततं स्मृतम् । पुनराचमनं कृत्वा दधिक्रावद्वयेन वै ।। पूर्वोतर्नवभिभूयास्त्वापोहिष्ठादिभिः शिवः । हिरण्यवर्णात्रितया शिवेनेति च मन्यवः चतुर्विंशतिसंख्याकर्जिनं प्रतिवर्णके। गायत्रीयेप्रोक्तियोग्यतायं प्रोयुरितिस्म सत् ।। झुपदानामगायत्री सर्वमन्त्रोत्तमोत्तमा । सर्वेन(ग)हंसमुत्सर्गहेतवे सा प्रतिष्टिता ।। सयाभिमन्त्रितं तोयं त्यक्त घेत्तावतासिलम् । एनोयन्दं सद्य एव त्यतं नष्ट गनं भवेन् ।। अर्घ्यदानम् अयापम्य विधानेन गायत्र्यैवाभिमन्वितम् । मन्देहाना विनाशाय विधारं अतियमतः॥

·मागिः
गोशामाप्रमुफ़्त्य जलमध्ये जलं शिपना रोपपरिहाराय यादगया प्रदक्षिणम् ॥
असायादित्यो प्रति मन ध्यायेत्समाहितः ।
सद्प्रदायानमेय स्थासंध्येति प्रमयादिभिः ।।
नित्यं सम्यक् कृतं ध्यान थारप्रयमतीय ध।
प्रामण्यकारकं तस्यात् यत्तसन्याययं शुभम ।।
दिने दिने ब्राह्मणेन असायादित्यमन्यतः।
सोऽहंभावनया दिव्यं मं ध्यानं महर्षयः(दिभिः)॥
सन्ध्येति प्रयदन्त्येते श्रुत्युक्ताः परमर्पयः । प्राध्यानात्परं कर्म नान्यकिमपि विद्यते ।
तष ध्यानं मन्याश्यार्थतत्वज्ञ परं महन् । उत्तमोत्तममित्युक्त तद्वाझ्याश्च कपलः ॥
न कार्यकारकः प्रोक्तः किंतु सोऽनुभयात्मकः । गुरुप्रसादकलभ्यो गुरुरेवेश्वरः परः॥
देवगुर्योर्न भेदो हि गुरुर्देवाद्विशिष्यते । गुरुः सम्यग्योधयति तमः परिहरेदपि ।।
देवोऽपि गुरुरूपेण समागत्य कृपामयः । तद्योधकः प्रभवति तेनासौ कृतकृत्यताम्॥
सम्प्राप्नोत्येव सततं तस्माद्वन्द्यः सदा गुरुः।
सन्ध्यान्ते तु प्रतिदिनं गुरुभ्यो नम इत्यपि ॥
सन्ध्याय चापि सावित्र्य गायत्र्यै नम इत्यपि ।
देवताभ्यश्च सर्वाभ्यो वेदेभ्यो वा विधानतः ।।
'देयेभ्यो वाऽर्षिभ्यश्च मुनिभ्यो नम इत्यपि । नमस्कारं प्रकुर्वन् वै प्रवदन्वा विशेषतः
प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत कामोऽकापीन्मनु जपेत् । तदा मन्युरकापदित्यतथतन्मनुं जपेत्॥
दिङ्नमस्कारः
नमोनमश्च मन्त्रान्ते वक्तव्यं स्यात्रिकालके ।
कौँ पादौ तथा स्पृष्ट्वा कृताञ्जलिपुटस्ततः ।।
मन्त्रानशेपान तत्तत्कुलप्राप्ताचारतश्च तान् । उपदिष्टांश्च संप्राप्तान् जपेदेव विधानतः।।
अन्तेि वा तथा गायत्र्युपस्थानान्तरं तु वा।
नमःमाच्यादिमन्त्रांश्च भवरादीन्विधानतः॥

·1 । गायत्रीमन्त्रवर्णनम् होतृप्रवरतो नित्यं नमकारादिकर्मसु । सर्वेष्वेवाविशेपेण वदेवघयुमार्गतः ।। प्रवरस्स:( स्) तत्र हि स्यादर्शादिप्वेव नान्यतः॥ प्रायश्चित्तायः अर्यत्रयात्परं कालद्वयस्यास्य व्यतिक्रमे । प्रायश्चित्तक्रियायै स्यादध्यमेकं पुनः स्मृतम् ।। केचिञ्चतुष्टयं चेति प्राहुरार्या मनीषिणः । अयक्रियासु संत्यक्ता गायत्री या द्विजोत्तमैः तस्याः प्रत्युपसंहारहेतवे प्रतिलोमतः । जपेदेव विधानेन तत्प्रकारश्च वर्ण्यते ।। गायत्रीवर्णसंख्यानिश्चयः (त्यादचोप्रनः यो यो घि हिमधी स्ययदे गोंभ । यणिरेवतुवित्सत ॥ प्रतिलोमविधौ यंणि वर्णभेदेन वर्णनम् । अनुलोमप्रकारे तु वर्णश्येनेव पोचरेत् ।। तस्मिन्नर्थे श्रुतिः सूत्रं प्रमाण प्रतिपादितम् । सूत्रं तत्सवितुरिति पच्छोघर्चश इत्यपि ।। प्रतीकप्रहणात्सूत्रकारेणात्र ततस्तथा । संहितायामाद्यकाण्डपञ्चमप्रश्नके यथा । पाठस्तथैत्येकवर्णस्ययस्य वर्णस्य वाफ्यतः । व्यमेकमेव वर्णस्तु संख्या तयं भवेत् णयोःस्वीकृत्य भेदं वै संख्या सा फधिता परा। चतुर्विशतिका सवैः त्रीणि सूर्ये यथा तथा।। गायत्रीमातृवाक्येषु पथि भादिषु फेवलम् । तुरीयपादेन तथा सन्मत्रोद्धारणं भवेत् ।। तान्मत्रानप्यद्य सम्यग्विशदाय निरूयते । पथिभतन्मुखतः प्रोक्त रोयोगों सा द्वितीयकम् ।। योदेति तृतीयं स्यः(न् )जनवन्तु तुरीयकम् । यक्ष्यमसे पञ्चमं स्पादेवीचोसेतिपटकम नरम तयिमस्वयं हि यादो सथाष्टमम् । एतेषामपि सर्वेषां मूलमूना श्रुतिः शिया ।। कमेकायर्याय नान्य कार्यायते न हि । मन्त्रोद्धारः प्रमयति मन्त्रोद्धारेण तेन ॥ -तिलोमानुलोभाभ्यां वाक्यानो न्यसनाल्पलासर्वमिद्धिः प्रभवति तदेतद्गुरवाश्यतः वोयो दि भोन्नून मन्त्र (सह) पदेशतः । विश्वसिद्धिर्भवति वत्सरं तदुपासनान्॥ प्रपेन प तन्नित्यं विमत्वमतिदुर्लभम् । अतितीशतरं स्यादि प्रतिनित्यं शनैः शनैः

·ធុរកុម្ភៈ
गारगार मन्त्राय रागमा HAMI ARKar हानिरी
मा गायत्री माता महाधिका)
काम्याहतीन प्रांगा
मादी ध्याइतिगंगा गाइसिगारका।
गायत्रीमूलका येदा यदा होकामया: शिया
यया धीमे घटानागारे सरि रोडला !
गर्भपायरागः प्रोगाः गंजोगाः मनि रोनमः॥
तार सर्वाधिक प्रोतः सहारण कारगम् । मोरकियामन्यदेवलो विमः ॥
सर्वपन्या निसरा स पय प्राप्रपोधकः । सहमेदराला राए पासनईतरे।।
पदुकिार्यकत्येन गायच्या व्यक्तिमन्यते । येदा पारणे सरमासन्मुने समीयते
वारसो व्याह तिरिति यदुक्त सन्निमप्यते । संप्रहेणाय भयता विरादाय कमेग में
तालवर्णप्रयागों बिन्दुनास्यात्तवर्णकः । स्वरोनाद विशिष्टाभ्या शिष्ट्येतरपरी में
नादेव तत्समोवर्णः वेदतारपयेण सुः।
तत्वयेण च ताभ्यामुः स्वरोऽन्यो याऽखिलेः पुनः।।
भूशब्देनात्र भूलोकः ओंकाररतत्स्वरूपकः । मुबलौकस्तया शेयः सुपलोंको मुवम्म
अलिगको प्रकथिती अव्ययाविति फेचन । महलोंकरसकारान्तः महर्लोकैकयाचकः
जनः सत्ये त्वकारान्ते पुनपुंसकरूपके । लोकैकवाचके तेऽपि त एते निखिला अपि
लोकैकवाचका शेयाः तदुधारणपूर्वतः । ओंकारो विद्यते तेन त एते तत्स्वरूपिणः
भूलोकोऽप्यों भुवश्चाप्योंकार एव न चापरः । एवं सर्वत्र विज्ञ यस्तदर्थस्तत्त्वदर्शिभिः
एवं सप्त व्याहृतयनिव्याहत्यथ चोदिताः । एतद्द्वयेन ते सव गायत्रीमातृकास्ततः
जातास्तेभ्यश्च वाश्येभ्यो गायत्री सा समुद्धृता।
अखिलैमिलितरेतैः आपोज्योतिरसाश्च ते॥
तदीया इति विज्ञयाः ते ब्रह्म वेति च स्मृताः।
व्याहृतीनां तिसृणां च मध्ये सर्वेऽपि ते पुनः
।

·प्राणायामविधिवर्णनम् ४३ ग्राणायामः । दशप्रणवगायत्री तथा कार्याखिलेष्वपि । कृत्येषु नित्यादिषु च प्राणायामो दिने दिने। वक्रम चापि वक्ष्यामि सर्वानुष्ठानकारणम् । दशप्रणवगायत्रीत्रितयेन विधानतः ।। कर्तव्योरेचकः पूर्व तदनन्तरमेव वै । तदैव पूरकः कायः पुनश्च तदनन्तरम् ।। कुम्भकश्च प्रकर्तव्यः तद्विधानेन केवलम् । एवमेतत्त्रयं चेत्तु कृतं भवति तत्परम् ।। प्राणायामस्त्वेक एव एवं सर्वेषु कर्मसु । प्राणायामत्रयं कार्यमर्थचिन्तनपूर्वकम् ।। तावन्मत्रेण नितरा बहुजन्मकृतं तु यत् । आविलौघं तत्क्षणेन आगस्त्वेनश्च केवलम् ।। अंहोविलयमायाति चित्तशुद्धिर्भवत्यपि । प्राणायामसमोधर्मो प्राणायामसमो जपः ।। प्राणायामसमो यज्ञःप्राणायामसमो दमः । प्राणायामसमं तीर्थ प्राणायामसमं तपः।। प्रणायामसमं दानं प्राणायामसमं श्रुतम् । प्राणायामसमो नान्यः पावको जगतीतले ।। एकवारकृतः सम्यक् प्राणायामोऽखिलप्रदः । सर्वसिद्धिकरः पुंसां बलिपुष्टिविवर्धनः ।। आधिव्याधिप्रशमको झपमृत्युनिवारकः । धनुष्ठितः प्रतिदिनं कालमृत्युनिवारकः ।। दीर्घायुष्यैकजनकः शतायुष्याधिकप्रदः । तस्माद्विचक्षणो नित्यं प्राणायामपरो भवेत् ।। स तु पायोनिरोधकभवितव्यः सदाकिल । तथा तदर्थानुसन्धानपूर्वकविधेयः (१) ।। प्राणायामासमर्थस्य तन्मन्त्रमात्रपठनविधिः तथा कर्तुमशक्तश्चेत् ब्राह्मणोऽसौ निरन्तरम् । नासा प्रगृह्य तूष्णीकं मन्त्रमात्रमुदीरयेत् ॥ द्विषष्टिवर्णकं वर्णस्वरमात्रेण वा यदि । कृत्यकृत्यस्तावता वा त्रिवारोच्चारणात्परम् ।। तस्मिन् मन्त्र मन्त्रराजे प्रणवा दश हि स्मृताः । चतुर्विशतिसंख्याकाः गायत्रीयास्तु वर्णकाः ।। शुद्धव्याहृतिवर्णाश्च पञ्च तेषां पुनस्तथा । उच्चारणेऽपि पञ्चैव व्याहृतीयारतको दश। मापोज्यो दशकं चाथ मयं जनः सत्यं तपश्चेत्यष्टकं स्मृतम् ।।

·मार्कण्डयस्मातः एतावन्मात्रवर्णानां केवलोच्चारणात्परम् । प्राणायामाख्यकं कर्म कृतमित्येव चोदितम् ।। तस्य प्रातिलोम्ये तु कदाचिद्धटते यदि । सप्तकोटिमहामन्त्रजापकोऽसो भवेध वम्। वाण्यत्राणिवेष्वेव वर्णव्यत्यासभेदतः । उच्चारणविशेषेण भवेयुः किल तावता॥ (कृतस्यास्य कृत्यस्य समुदीरणतः परम् । प्रयोजनं नैव चास्ति तस्मात्तदुपरम्यते ।। यकमपि तत्सर्व विस्तरं वैदिकस्य तु । कर्ममात्रस्य सततं बाधर्फ प्रभवेद्बषम् ।। याविशेषः सर्वत्र मन्त्रमानस्य केवलम् । (सर्वदेव) विशेपेण तदर्थस्यानुचिन्तनम् ॥ हातकर्मसाद्गुण्यकारक वीर्यवत्तरम् । श्रेयस्कर विशेपेण चित्तशुद्धिप्रदायकम् ।। रतायन्मात्रतत्कर्म यत्तत्सव दिने दिने । नित्यत्वेनैकविहितं सम्यक् चलति तेन चेन्॥ कवचमुद्रादीनामवैदिकसन्ध्यापरता न्यासपीजाक्षरादीनामलादीना पुनः पुनः। आवृत्तितोध्यानयन्त्रनामतन्त्रादिसंघकैः ।। एकांगमात्रे कुरनानां अतिकालविलम्वतः । प्रधानं कर्म किमपि भवेन्न समनुष्ठितम् ।। मन्त्रस्य कयचादीनाममाये निष्प्रयोजनम् । इत्युक्तशास्त्र तत्सर्व अवैदिकपरंतु तत् ।। कथं यदितिद्भूयस्तच्चापि समुदीर्यते । शुद्धवैदिकमात्रस्य वेदप्रोसस्य कर्मणः॥ कर्तव्ययेन विहिते प्रकृते तारास्य चैन् । कवचन्यासयोजानां मुद्रापञ्जरवर्णने । मालामन्त्रमहामन्त्रशक्तिकोलागलाणे । एवं सर्वन चेद्भूयस्ततमामसहस्रतः ।। सन्ध्यामात्रस्य सायं घ नालं फेवलमेव वै। फालो जपस्य थेद्भ्यः प्रधानस्य कदा किमु ॥ अनन्तरं पुनरपि पाधारपाना तु फर्मणाम् । अग्न्युदरणमुख्याना उत्सा(पारकोभयेन् कालो न लभ्यते सेर्वा तदेतदखिलं तमः । मान्टिके लौकिके वेदानधिकारिष्यवैदिक । में पा सम्यक् भाद्वा न भवेत्त था। पिध्यानादिकं चापि मन्त्राज्ञानशून्यके तुका भूयादिति निश्चिय केधन । मृश्मिदोदेववादिपायानं महस्वतः । प्रशंमा कृमदन्तस्ते नावन्माण केवलम् ।।

·सन्ध्यादिनित्यकर्मस्यर्थज्ञानमेवप्रशस्तमितिवर्णनम्
अर्थज्ञानवता कृतसन्ध्यावन्दनप्रशंसा
समन्त्रो वीर्यवान् किस्यात्सुस्पप्टे तु तदर्थके। स्वत एवाखिलं तस्य समीचीनं भवत्यलम्
तत्तदर्थमात्रतो
भूयः
: कर्मसिद्धिश्च जायते । य एतं चीयते यउचैनं वेदेति सा श्रुतिः॥
कर्म कर्तुर्यादृशं स्यात्फलं तस्मात्ततोऽधिकम् ।
अर्थज्ञानवतां पुंसां तूष्णोकं स्वत एव हि ।।
फलं भवेदिति पुनः सा प्रोवाच ध्रुतिः समा।
अर्थज्ञानेकशून्यानां कर्मकृत्याफलं स्मृतम् ।।
तावन्मत्रं देयबुद्धिपूर्व चेदुत्तमं भवेत् । वस्तुतो लोकरीतिस्तु सन्भ्यादिषु विशेषतः।।
मन्त्र ज्ञानकविकलाः सर्वदेशेषु मानवाः । मन्त्रमात्रपराः फेचिदत्यल्पाच विशेषतः ॥
तथा क्रियामात्रपराः कर्माभिनयनाः परे । वस्तुतो यत्रकुत्रापि मन्त्रमाणोऽपि दुर्लभः।।
अथापि लोके ब्राह्मण्यं गोपनीयं विशेषतः । न प्रकाश्य पहिनित्यं चन्दनीयं सुरैरपि ।
सन्ध्यामूलमिदं प्राझप मन्त्रमूला च सा परा ।
सन्ध्यामन्त्राश्च सर्वत्र सर्वेषामपि सन्ततम् ।।
समा एव परा दिव्याः महबाझग्यमूलकाः । सर्वेषामपि सन्तीति निश्चयेन दृढेन वे
पालनीयं तत्तरमाद्विवाद सत्र केवलम् । न कुर्यादेव शास्त्रेण कृतोपनयनो यदि ॥
संप्राप्तपूर्णब्राह्मण्य इत्ये (पा वैदिकोश्रुति.)।
माझणप्रशंसा
पात्रमात्रेण निधिय गौरवणार्थयेचतम् । शिखायज्ञोपयोतकमात्रेणापि स्वरूपततः ।।
वर्णेन सत्वेन पाया तापगेन च । प्रायोजैकमाहात्म्या लक्षण्यमतीष च ।।
तरेभ्यो भृशं सस्मिन्
एवमेकः पाठः
नरेभ्यो (भ) शंदेवात्मापुरेदेव पश्यतः । विप्रमन्त्र विप्रमात्रः कामतस्सत महान् ।।
अपासः प्रकर्तव्यो विशेषेण प्रयस्मि पः। सर्वेषामपि पगांना प्रत्ययं मामगाः ।।

·घातिनुश्मुस्पष्ट नायकमहिनापका संमायो जारामांदि मन्यराहित्यसंग।
नाममायोपनपनो मन्त्रोम्पारणमारे । सस्पिगुप्तरप बेयरसदरादिया।
समायग्यं गोपनीयं तलमं चापि यन्मि यः । सरस्परमिटेस्तस्य मृतिमादाविन्तुर
सद्भिः संरक्षणीयः स्याद् माझण्यं तादृशं महत् । यद्ययं मुक्तिकालेषु सर्वसाधारणेन ।
अन्नप्रदानकार्येषु महेषु प्रयभूरिषु । समागतश्चेदानाय तदा स किल कुत्रचित्र
दराचारै विनीतैश्चर्वणं कारयेदपि । उत्सवेषु विवाहेषु मौज्यादिषु सना गरे।
गुरुरिस्येव वितेयः माया महामन Qawrtsfreो नामा
सय बन्यो सनी न in I प्रोगगनः
कमभिनिंगी गापि नाममात्रमपानरः ।
सोऽयममागः प्रोक्तः पूनामानि गोगाम् ॥
मागम यो निन्दा
विमाभिधानो विप्रागारारामनियारामः ।
अत्यन्तामाह्मणरेन प्रसिद्धोऽपि पुनरनराम् ।।
माह्मणेमन्यकार्येषु पालनीयः प्रययाः ।
न त्याभ्यो न पहिष्कार्यो योधनीयावदा सदा॥
जातित्वेन स्थितो यस्मान् शि ( थि) सातन्तुसमन्यितः।
यदा तदारनानसन्ध्याभासमानप्रधानका।।
सन्ध्यास्नानात्परं भुकिर्पिना ताभ्यां न भुज्यते ।
इज्याचारककृत्यश्चत्सरतैः कामपारतः ।।
कोणभागे पुण्यपङ्क्तिदूरतस्तस्य कल्पयेत् ।
संस्थानं तादृशैरेव यैः फैचिदूरपङ्क्तिभिः ।।
श्रीमा भगिनः पुंसा शुचीना ब्रह्मवादिनाम् ।
अत्यन्नदानकालेषु जातिमात्रोपजीविनाम् ।।

·-
महोत्सवेषु समप्रधनधान्यदानप्रशंसावर्णनम्
अन्नदानं प्रशंसन्ति नाईन्त्येवासहिष्णुताम् । दूरीकृतं तिरस्कारं छत्कारं दुष्टभाषणम् ॥
नाईन्तिदुर्जनाश्चापि दुराचारैश्च निन्दिताः। अन्नमात्रप्रदानेन महता दक्षिणा च या।।
दीयते तदशांशेन द्वादशांशेन वा पुनः । इत्योद्वारयादरिद्रा या विधवाश्चविशेषतः ।।
अपुत्रिण्यः सपुत्रिण्यः यथोत्साहेन वाक्यतः।
संभावयित्वा यत्किचिहत्वैव स्वानुरूपतः ।
कालदेशानुगुण्येन दक्षिणा भोजनादिना । येनकेनाप्युपायेन दोपयित्वैव पोद्वसेन् ।।
नयपकं ( क१) चनतत्पीडाप्रलापरतिपीडनैः ।
अत्यन्तभाग्यवान् तेषु न भग्नाशान् प्रकल्पयेत् ।।
यः कश्चनापि नितरा वैश्वदेवावसानके । मुक्तिकाले विशेषेण प्रतचर्यासु सर्वदा ।।
जातकादिपु पुत्राणां मौज्यादिपु तथाप्यति ।
विषाहे पुत्रिकायाश्च दक्षिणा मुक्तिकर्मणि ।।
समागतानयन्यून या पण्डितानखिलान् सलान् ।।
उत्सवादिपनाहवागतानामनिराकरणम्
अनाहूयैव पापल्यादागतानतिदोष्टयतः । सुप्रसिद्धदुराधारान् दुर्मुखानतितुच्छकान्।।
दुश्चरियान्विरोपेण पद्गुनन्धान दुराफ्नीन् । अमतोऽतीवसर्वत्र सदा संग्रहकानपि ॥
करणान् दुर्गतान्नित्यकल कपरानपि । न पोहयेन्न पाकोरोन्नायमन्येल भीपयेत् ।।
नवदेयापि दुर्भापा मुख्यं प्रापयेन्न तु भग्नान्नैव प्रकुर्वीत कुर्यात्प्राप्तमनोरथान् ॥
सुमुखानति यत्नेन दरिद्रोऽपि यतन्मति । कल्याण्या भापया सम्यगभितश्यैय कर्मम्।।
सारगेषु विशिष्टैपत्र पूजयेद्वासयेदपि । एवं सत्यत्र मुमहान् भाग्यवान्मतिमानति ।।
भीमान् कृती पुण्यकर्मा स्यात्यविशेषयिम् ।
यादयो पोगी कल्याणाभिजनो महान् ।।
धनधान्यप्रामसीममदाप्यमहापनी।
अपि सम् कि पुनः स्वाय संधारे पुत्रपौत्रयोः।।
विवाहे जन्ममोमयादिमहाकर्मम भूरिए । योनिष्टोमादित्येव महादानादि कर्ममु॥
-
-

·यमयज्ञ शुभागारे पुण्ये शूलगयेऽपि या ! अष्टकायां सर्पग्रल्या अपूर्वाधानकर्मणि ।
प्रथमोपाकृती पुत्रपौत्रयोर्या तथाविधे। अपूर्वपुत्रिकाताधेड(कोत्सुमहोद्ध(स)वकर्मणि
कथं समागतान् पूर्वप्रोक्तान लोकान् महाशयाः ।
समागतान्महादुःखाद् दारिद्रय गैव दुर्गतान् ।।
प्रकुर्याद्विमुखान् शक्तः स्वयमत्यन्तभाग्यवान् ।
यदिकुर्यादुत्सवेषु दरिद्रानागतान् गृही ।।
विमुखारतस्य सान(श्री)स्तु सद्यो नष्टा भवेद् ध्रुवम् ।
समागता ये सुमुखाः प्राप्तकामा मुदायुताः ।
अभ्यागताश्चातिथयः यस्य गेहान्महात्मनः ।
अहो प्रतिनिवर्तन्ते तस्य श्रीः सातिवर्धते ॥
प्रतिनित्यं विशेपेण चन्द्रमा इव शुक्रके ।
तदेव जन्म तस्यास्य भव्यं भाग्यं च तादृशम् ।।
शाखाचंक्रमणेनालं प्रशस्तं प्रकृतं हि तत् ।।
ब्राह्मण्यप्रशंसा
पाच्या किं तादृशं हि माझण्यं वेदसंमितम् । देवयन्द्यमतिश्लाध्य पावनंपायर्फ महन्।।
संपन्निदानं कल्याणकारकं पापकारकम् । आपबृन्दादिशमनं चिन्तितार्थप्रदायकम्।।
घरय दरानमाओण नरः पापात्प्रमुच्यते । आधिव्याधिप्रशमनं कालमृत्युहरं परम् ।।
शायधीकारकं भव्यमूलकं चिन्तितार्थदम् । सर्वतीर्थकरूपं तत्सर्वयज्ञफलप्रदम् ॥
सद्वाक्यजलमात्रेण सर्वपापानि देहिनः । प्रनष्टानि भयन्त्येव हीनयोऽपि जायते ॥
महावर्गः सा एय पद्यनुप्राहका द्विजाः । तेऽनुप्रकार: नश्शासिनोऽपि या ॥
सन पश्च प्रयो वापि यदि स्युः प्रोग्रियाः शियाः।
वेदाध्ययनहीनारपेच्छाग्याध्यायिन एष या ॥
पूर्वानमंख्याकाः म्युश्चेदपायोज्यत्र पात्रताम् ।
यादेवायिलम्वन मात्र कार्या विचारणा।।

·परिषदि श्रोत्रियस्यैवाधिकारवर्णनम
यत्र त्रयो या लब्धाः स्युः श्रोत्रियास्तत्र केवलम।
परिपत्वं महत्प्राप्नं फेवलं भवति ध्रुवम् ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशानां इन्द्रादीनां दिवौकसाम् ।
प्रयस्त्रिंशत्कोटिसंख्याकाना सुमहतामपि ॥
सान्निध्यमपि तत्रैव भवेदेव न संशयः ।
गगादीनां च सर्वासा नदीना पुण्यपाथसाम् ।।
सप्तानो शनसंख्यानां सर्वपापविरोधिनाम ।
पट्कोटिकोटितीर्थानां वेदानां चापि कृत्स्नशः ।।
समुद्राणां च सर्वेषां श्रोत्रिया यत्र या प्रयः ।
सान्निध्यं तत्र भयति परिपत्वं च सत्र हि ।।
यवानोत्रियसाहन दशसाहस्रमेय था । परिपत्वं न तत्रास्ति तदानुप्रहकत्वकम् ।।
न प्राप्नोत्येव नितरां श्रोत्रियत्वं च फेयलम् ।
शासाध्ययनतः स्याद्धि तादग्विनो महानति॥
सदर्थज्ञो यदि पुनः साक्षादीपर एच नः ।।
शासाध्यपनहीनानां निन्दा
रिना तु शारराभ्ययनं ये सभायो महानडाः । परिपत्त्वं पुर्वन्ति न तत्त्वं पतिपयते ॥
अनुपही यत्ततम्त ने स तत्फलदायकः । मूष्णीको पासप्रायः म्पर्ध एय भय सः ।।
मनोकपूर्व तक मन्त्रा देकर्तिनः । तत्तक्रियामाधनाय ते मन्त्राः म्युरपशिताः ।।
तस्मात्याधीनमन्या ये प्रामणाः भोषिया इति ।
प्रमिदाः सत्ये प्रास्ताः पुरनुपई ।।
नापपनसंरकारजन्यसंहितभाषया । यथोपते तथेष स्थान है पुरनुपई ।।
निरपेक्षकार: कर्नु चाकमेव च। अन्यथामपि परामपुः सन्त हिते।
पापित्रपडिखिताः मन्तदेवमुपिः । गजगोवाधिनुभगमगाभवानराः॥

·-
ग्यकार्यकरणाशमा सथा घेदयियतिमाः । अनुहारा प्रोगा: महाशिमा प्रवादिमि.॥
यदि मोहन से गणी श्रोत्रियान्नाना मला: ।
परिपत्स्यपि तिमन्नानयास्थिनि यदानि ग॥
जिताया तु सदीयायो प्रोतरित्या सांगु सन्।
शूलं दूताः कालसूत्रे याम्याग्नं माइयन्त्यति ॥
तत्कर्म च तथैय स्याायाप्रोक्त पुरा फिल ।
तस्मात्त कर्मसाद्गुण्यहेतये वैदिकान् शुषीन् ।
ज्ञात्वा परिषदः कुर्यादन्यथा नाशमेति
तन् ।
तत्कापि प्रनष्टं स्यात परिपत्त्यम्य तस्य च।
सम्पलक्षणम्
विधायका महान्त म्युर्वेदशास्त्रार्थवेदिनः। धर्माधर्मकनिपुणाः कृत्याकृत्यविशेषगाः ।।
पुण्यपापातिमीताश्च दयादाक्षिण्यतत्पराः। पौर्यापर्यविशेषज्ञा देशकालानुगुण्यतः ।।
प्रवाचनकनिपुणाः तथा प्रवचनेऽपि च । त्रय एव हि ते मोक्ताः ह्रीश्रीभीपुत्रसंयुताः ।।
निधयः सर्वविद्याना सुमुखाः सुलभा परम् ।
एतेभ्योऽप्यधिको शेयः सौजन्यश्रीनिकेतनः।
अत्यन्तदाक्षिण्यपरः कल्पनीयोऽनुवादकः ।।
अनुवादकलक्षणम्-अनुवादककृत्यम्
अनुवादककृत्यं तदत्यन्ताशक्यमुच्यते । आदो शेया गृहपतेर्वयः कर्म धृतिर्मतिः॥
कृतं च क्रियमाणं च चरित्रं चेष्टितं च तत् । बलाबले शक्तिभाग्यसामर्थ्यनियमादयः॥
अनुवादकसंझोन सम्यगेतेखिला अपि । विज्ञेयाः स्युः पुनरपि तेषां परिषदामपि ॥
मानसं तवरितां च तद्वाक्यानि पृथक पृथक् ।
तथाविधायकानां च कार्याकार्यादिकं पुनः।।
उक्तिप्रत्युक्तियाक्यानि सर्वेषामपिकृत्नशः । अनुवादपुरोवादपश्चाद्वावादिकानपि ॥
-

·सर्वपापोत्तारणे ब्राह्मणानामेक्वचनप्रामाण्यवर्णनम् ५- कृत्स्नान शास्त्रमहामार्गावितधेनैवतान् स्वयम् । अनूद्य वेदमार्गेण त्रिवारं सम्यगेव में योर्ध्वबाहुनिष्कर्ष तस्योद्धरणहेतवे । अन्यूनानविरिक्तने प्रकुर्यादिति सा श्रुतिः ।। बादी शान()टानि यजमानस्य केवलम् । समाभ्यनुज्ञा प्रथमोऽभ्यनुज्ञा स्वकृतिस्ततः रिषदक्षिणापश्वादशस्नानानि तानि वै। मृदादीन्यदि शुद्धय कहेतूनि प्रवराण्यति ।। विनानि प्रशस्तानि महर्षिगदितान्यपि । संकल्पश्चापि वरणं त्रयाणां च पृथक् पृथक् ।। र्वेषामपि भूयश्च तत्तत्कृत्वानुरूपतः । अन्तरा ब्राह्मणं कृत्वा नान्दी पुण्याहपूर्वतः ।। त्वैव च विधानेन प्राच्याङ्ग च ततश्चरेत् । तथैव वैष्णवश्राद्धं शालाहोमश्च पूवकः ।। शापनाप्रकारश्च वचनं वाचनं तथा । अनुवादकवाक्यैकप्राधान्येनैव केवलम् ।। धिायकानां वाक्यानि पर्यालोचनयैव हि । शास्त्राणामपि सर्वेषां पश्चात्परिपदामपि (स्परैकवाक्यानि सर्वेपामेकवाक्यतः । निश्चयेन ततःपश्चादेकेकत्वेन तत्परम् ।। जमानमुखं दृष्ट्वा स्वं वदेति ततः पुनः । वाक्यं परिषदा श्रीमद्वचनं तेन तत्परम् ।। नुवादकवाक्यं च तत्तच्छत्यनुसारतः । कृच्छानुष्ठानतस्तस्य परा सा कृतकृत्यता। जाता तवेति य (1) प्रोक्तिः शालाहोमस्ततः पुनः । उत्तराख्यश्च परमो गोदानं दक्षिणादिना ।। च्यनामकं दिव्यं तच्छाद्धं च ततः परम । भोजनं ब्राह्मणानां च भूरिदानं विशेषतः दानानि पुण्यानि सर्वपापेभ्य एव च । मुफ्त्यैभ्यासमित्येव यजमानस्य चिन्तनम्।। । तदेतत्तरणोपायाः मर्त्यस्य देहिनः । प्राणिमात्रस्योपदिष्टाः सर्वे विप्रमुखेन वै ।। पापोत्तारणस्य माह्मणा एव वेदिनः । उपायाः कथिता वेदशास्त्रक्पादिमिदम् ॥ विना विप्रमुखं कर्म न किञ्चिदपि विद्यते । कर्ममाने ब्राह्मणो वैसाक्षीसर्वस्य वैधतः । माह्मण (स्य कृत) पूर्व ब्रह्मगा वेधसा सथा । ब्रह्मगा रहितं कर्म तस्मात्कतुं न शक्यते ।। ब्राह्मणानां तद्धनस्य निक्षिप्तस्य स्वशक्तितः। विभागः शावरचितः इत्येव श्रुतिसूयतः ।। पादः परिपदं गच्छेत्पादो गच्छेद्विधायकान् । पादोऽनुषादकं गच्छेत्पादं फच्छप विन्यसेत् ।। एवं यो प्रमुखतः प्रायश्चित्तं करोति थे । सरत्येवाशु तस्मात्त कृतकृत्यो भवेदपि ॥ - ।

·.
सर्वेभ्यश्चापि पापेभ्यः सकाशाद साह्मणो महान् । नारयेदवशान्ननं घेदविन्यास
प्राणायोसमत्य मनुनारदाय कश्लोकोदाहरणम्
अभेदं मनुना गीतं पचनं श्रुतिरूपकम।
यस्यारयेन सहारनन्ति हव्यानि निश्यिोकसः ।।
कव्यानि पेय पितरः किंभूतमधिकं ततः । नारदेनाम फयितश्लोक.पश्य न तारक
एक पात्र निपुणः पाप्युद्धरणकर्मणि ! उपायेनैव लघना पाश्यमाओण याहयः॥
पुरा प्रोयाच भगवान् नन्दिश्लोकं पुरोदितम् । शंभुना देवदेयेन गौर्य स्कन्दाय तत्वतः
अस्मिन्नर्थ सर्वदेयपुरतः फारणेन वे 1 तं घो निरूपयिष्यामि तन्मात्य रगुताधुना
देवतानि न तीर्थानि क्षेत्रकृच्छ्रसपासि च । तुलितानि ब्राह्मगेन भयेयुर्वेदिना सता
यथाकथंचित्पूज्यः स्यात्सर्वकर्मसु सन्ततम् ।
अब्राह्मणो ब्राह्मणोऽपि त्वपापात्रमेव वै ।।
नामधारकमात्रो वा तथैव ब्राह्मण वः ।।
श्रोत्रियाश्रोत्रियादितारतम्यम्
भोत्रियो वेदतत्त्वज्ञो वेदपारग इत्यपि । प्राक्षणानां तारतम्ये कथितं ब्रह्मवित्तमैः
महावीर्यसमुत्पन्नो मंत्रसंस्कारवर्जितः । जातिमानोपजीवी च बसावब्राझणः स्मृतः।
विवाहितायां ब्राह्मण्या ब्राह्मणाजनितो यदि ।
मन्त्राभासक्रियामात्रो ब्राह्मणःस्यात् कियाक्षमः ।।
सज्जन्मतः क्रिपालोपादपात्रमिति कथ्यते । सजन्मतस्सक्रियया पानमित्युच्यते बुधैः।
सजन्मतोऽसक्रियया नित्यकर्मादिशून्यतः ।
" - जातिमात्रोपजीवी यः स प्रोक्तो ब्राह्मण घः॥
सजन्मनासंस्कृतः सर्वः नित्यकर्मादिकृत्स्वयम् ।
शाखामात्राध्यायी च श्रोत्रियः कथितोऽखिलेः॥
दितत्त्वज्ञः सर्वसंस्कार संस्कृतः । ब्रह्मविद्माह्मणो योगी वेदपारग, उच्यते ॥

·मेरा
शूद्रान्नप्रतिग्रहीतप्रायश्चित्तवर्णनम्
प्रोक्त षु सर्वध्वेतेषु श्रोत्रियो वेदतत्त्ववित् । उत्तमात्युत्तमौ शेयो पावको पतितपाव
परदारपरामाभ्यां प्रतिप्रइविशेषतः । दुनियाभिाह्मणत्वं हेन्यमेव प्रपद्यते ।।
परान्नेन मुखं दग्ध हस्तौ दग्धौ प्रतिग्रहात् ।
परतीचिन्तया चित्तं ब्राह्मणस्य निरन्तरम् ।।
एतद्दुष्टस्य चेद्देवं भविष्यति हि केवलम् । महात्मनो वैपरीत्यं ब्राह्मणस्य विजानर
वेदप्ररचनादास्य कार्य्यि प्रतिपद्यते । नित्यकर्मवशी हस्ती मानसं ब्रह्मचिन्तना
सर्ववेदधरो विमो यदि शूद्वान्नतत्परः।।
शुद्रान्नप्रतिग्रहीतुनिन्दा
सद्यः पातित्यमाप्नोति तदन्तं तत्परित्यजेत् ।
आहिताग्निः सदापात्रं सदापात्रं तु वेदवित् ।।
पात्राणामुत्तमं पात्रं शूद्रान्नं यस्य नोदरे । आमं शूद्रस्य पफान्नं पक्कमुच्छिष्टमेव त
शूदायाम कदाचिद्वान गृहीयात् ततस्तराम् । विशिष्य वपितृश्रा तेन दत्तं सुधेतर
तदुर शेन मुडात्मा प्रतिगृह्य दुराशया। मलिनीकरणापापान्मालिन्यं प्रतिपद्य
विप्रत्वस्य स्वनिष्ठस्य स्वीयजातिच्युतो भवेत् ।।
सत्प्रायश्चित्तम्
पदोपपरिहाराय प्राकूर्व विधानतः । तपःकृन्, पुरा कृत्या पक्षयावकभोजनः ।।
चतुर्विंशतिसाहलगायत्रीजपतस्ततः । द्वादशबाह्मणानां च भोजनेन ततः पुनः ।।
गौ दयादिति सांणि गर्जन्ति जगतीतले ।
विविधान्यपि शास्त्राणि सौ(स)कदेव कृतस्य
एयमाद्वादशादुक्तं सदूल परितो भवम् । शूद्रान्नजीयो न भवेत्राणेः कण्ठगतर
शूद्रातिशूद्रसंपत्मिासमाशेण पाइएम् । शूद्रीयत्यावशात्पश्चाण्डालत्वं फरिप्यत
एकस्य शूद्रमावस्य पौरोहित्यं द्विजाधमः ||
-

·यथाशक्ति ब्राह्मणानां भोजनं च सपर्यया । कृत्वा तदंहसामुक्तः पुन मण्यमनुते ॥
रजकादिभ्यः प्रतिग्रहफलम्
एकस्य शूद्रमावस्य पौरोहित्यं द्विजाधमः । संपाद्य पक्षमागेण रजकत्वं प्रपद्यते ॥
रजकरय तथा तत्त्वं संप्राप्यय दिनत्रयम् । दाश(स)त्वं समवाप्नोति तस्य तन्मासतो यहि
संप्राप्तश्चेद्विजो मूढः सूनत्वं प्रतिपद्यते । तस्य मासेन तत्कृत्यापौरोहित्या(रब्यकर्ममा)
तिलघातकजातित्वं लभते ब्राह्मणाधमः । तिलपातकपौरोहित्येन मासे न हाद्विजः।।
सुराकृत्वमवाप्नोति मासतानूनमत्र वः ।।
रजकदाशतिलधातुकादिभ्यः प्रतिग्रहप्रायश्चितम्
प्रयच्मि चै सौलभ्यान्निप्कृति शास्त्रचोदिताम् ।
चापाप्रयानं कृत्वादी तत्सर्व स्नान ततः ।।
कृत्वा यथावत्तौव पुनः स मादितः (1) । लब्ध्या विप्रमुखात्पश्चाहत्यागोत्रयमेव च ।।
1.4
मिनीवकिरातपुलिन्दादिपौरोहित्याश्रयणप्रायश्चिवम्
भिल्लाना पकिराताना पुलिन्दाना प्रहारिणाम् ।
यपनाना पहूणाना पर्पराणां दुरात्मनाम् ।।
पौरोहित्याप्रयाभ्यां च गृहचांदियोधनात् ।
नभवतिथिवारागामुक्त्या तत्पापशान्तये ॥
न करणे न य केवलम् ।
क्लिग्यमामाच न्यूनता जातिन्यताम् ।।
मदत्यो शानियो न्यगनैय्येतिनिन्दिते ।
i...मगामामृतित्वं च संप्राप्येय व सगुन
पारि निष्टाः । तुम्मानिर्भय देय नात्र कार्या विचारणा
वक्ष्यामि दुष्टर यस्यानिरायनीम् ।
६. परिणत्पूर्वमेय वै ।।
.

·।
स्वर्णकाररथकारादि पौरोहित्यनिषेधवर्णनम्
सन्ततं यावकाहारो मार्गमध्येतितापतः ।
धनुष्कोटी विधानेन स्नास्यान्मासत्रयं शुचिः ।।
लत्रयेऽपि नितरामघमर्पणमन्त्रकैः । जले निमग्नो नियतो द्रुपदामपि पावनीम् ।।
प्रणवगायत्री प्राणायामविधानतः । वायोनिरोधनं कुर्वन् स्वकृत्यं चापि संस्मरन् ।।
लं नयेद्यथाशास्त्रं पुनः संस्कारकर्मणा । गोपञ्चकप्रदानेन शक्त्या ब्राह्मणभोजनात्।।
शुद्धो भवेदन्यथाऽसौ पूर्वा गतिमवाप्नुयात् ।।
स्वर्णकारस्थकारादिपौरोहित्यनिषेधः
स्वर्णकारस्य तुच्छस्य रथकारस्यास्य पापिनः ।
सूतस्यायस्करस्यापि पौरोहित्याच्छताधिकम् ।।
कीर्यस्यायमूर्तेः पौरोहित्यं तु दुष्करम् । तन्मन्दिरप्रवेशेन तत्प्रतिग्रहकाम्यया ।।
कीर्तिर्यशोलक्ष्मीः श्रीः शोभा सौम्यता परा।
भगो दाक्ष्यः सहश्चैव बलमोजो धृतिर्दमः ।।
तत्क्षणाद्विलयं यान्ति वैरूप्यमपि जायते ।
रात्रौ तस्मरणान्नूनं अभ्यलक्ष्याप्रहेऽस्य सः ॥
प्रविष्टौ सुतरां तस्मात्तरकीर्तनं दिवा । कर्तव्यं हि प्रयत्नेन तस्कृत्यमपि फेवलम्॥
कर्म च नोचार्य स्मरणीयं यतो नतु । तादशस्यातिपापस्य पौरोहित्यं द्विजाधमः।।
करोति यो वा मौत्य न तस्यैते नरकास्थिताः।
ये लोके फालसूत्रादिनामका यमलोकके ।।
नालं ते निखिलेनैव संप्रदेण वदामि च ।
पहूपत्वा (फ्त्या)कि महाभागा प्रायो वाच्योऽपि नैव सः॥
किंतु नित्यं स पापी तु प्रेक्षणीयोऽपि नैव तु ।
यदि एयः स मूढात्मा कदाचिदवशादपि ।।
सद्यः सूर्यविलोक.स्यात् पुण्डरीकाक्षमेव च।
स्मृत्वा च द्रुपदा दुर्गा शची लक्ष्मीमुमा तथा ॥

·No text on this page.

·प्रेतान्नभोक्तुनिन्दावर्णनम न द्रष्टव्या न संभाष्याः कल्याणेप विशेषतः । दर्शनं प्रवरं तेषा पन्धूनामागमेष मौझीविवाहसीमन्तपुण्यशूलगवादिषु । नितरां न प्रवेष्टव्यः पुरूडानां पुरोहितः । मृतकाशौचकालेपु तन्तुबायपुरोहितः । न संभाष्यो विशेपेण प्रेक्षणीयोऽपि नैव सु वनस्वीकारकालेप शुभकार्याय केवलम् । अत्यन्तावश्यकोऽयं स्यात् तन्तुवायपुरोहितः।। ते तीर्थजीविनो नित्यं तिष्ठन्तस्तत्र भूरिशः । सर्वजातीयसंघातधनमहणलोलुपाः ।। वायज्यकराहित्यमानसा दुष्टचेतसः ॥ शूदार्थमानीतपवित्रपाणिग्रामणस्पहव्यकव्यादिनिषेधः शूद्रार्थानीतसर्भपवित्रधृतमुष्टयः । अत्यन्तनिन्दिताः पापा: न योग्या हव्यकव्ययोः वाइमाडोणापि नार्या स्युनयन्द्या करसंपुटात् । वेदशास्त्ररसास्तेऽपि न पहत्याः कदाचन ।। पुण्यक्षेत्रफनावासाः सानिन्दितकर्मणाम् । फरणादूपिता एव भवेयुक्षिणा अपि ॥ पुण्यक्षेत्रकृतावासान् स्वकर्मनिरतानपि । सत्खुशूद्रतत्तीर्यप्रतिमहमहाविलम् ।। ज्युतित्वं विप्रतरसाय. कारयत्यतिसत्वरम् । प्रतिप्रइरता विप्रा पुण्यतीर्थसटेप्यति ।। घयमेयात्र कृतनाना दानाना प्राहका इति । पदन्तः सततं क्रौर्यप्रोक्तिपूर्वपयि पयिकाः (पचासि प)। स एव कीर्तिता (नित्यं १) पापिनो प्राराक्षसाः ।। प्रेतान्नमोस्तुनिन्दा एतरसमाः प्रेतमुक्तिपरा अपि न संशयः। विभुक्तिनलोडराए नग्नमशानाय ॥ नपमादे उपरय प्रादे मुस्पष्टतमया । एकाहनामका सहारानस्य || तयारिथपायसरयापि सामग्य नएमेव हि । पुनरादरमं नार तन्न नट हि॥ दुरकर्मनामः रनोऽयं निशम्सी । म यो विवाहारिमुभमंगु सन्ताम्

·।
न प्रवेश्यो न पूज्यश्च न संस्पृश्यश्च सर्वथा ।
सदक्षितान्नपुलकसंख्याजन्म स्वयं पुनः॥
पालरण्डा भवेन्नूनं तस्मादेनं निरन्तरम् । चित्यग्निदायोलकातुल्यं न पश्येच्छुभकर्मसु ।
यायं देहसंस्पृष्टः कदाचिदवशादपि । स्पृष्टस्थालं जलेनैव संप्रक्षाल्य करेण वै ।
स्वकर्ण दक्षिणं दृष्ट्वा नासिकान्तं च तारतः ।
त्रिवारं व्याहृतिश्चापि जपित्वैवं पुनस्ततः ॥
इदं विष्णुं जपेचापि नासौ नोचेद्भवेद(दि)ति । दोर्भाग्यप्रथमं पा शरणं निखिलागसाम्
त एते ये (?) प्रोक्ताः निखिलेनासतोय ।
न योग्यास्सर्वकार्याणामित्येवेति सुनिश्चयात् ॥
न हव्येषु न कव्येषु शान्तिपौष्टिककर्मसु । लौकिकाघविशेपेपु पुण्यवैदिककर्मसु ।।
स्वबुध्या नाह्रयेन्नित्यं नापि संभावयेदपि । यद्यागताः स्वयं ते तु पुरस्कार्या न चैव हि।।
गौरवं प्रकुर्वीत ताटरथ्यं तत्र चाश्रयेत् । तत्कृतं चोपकारं वा नाङ्गीकुर्याद्विशेषतः ॥
कपचन विशेपेण परिपत्सु न योजयेत् । विधायकेषु वा नूनं मृत्वेवपि विचक्षणः ।।
परित्याज्याश्च ते ये स्युः सन्ततं प्रामयाजकाः ।
तत्प्राधान्यपराः पापाः पृत्यन्तरविहीनतः ।।
समष्टिजनकल्पितः । करवृत्तिविशेपोऽयं ये वा तज्जीविनो द्विजा ।।
प्रशरता पापि ते सर्वे तानेतान् सर्वकर्मसु ।।
परित्याज्यानाह्मणलक्षणम्
परित्यजेद्विशंपेण येदिनोडा(६)म्भिकानपि ।
काकवृत्तीन् ध्याग्रवृत्तीन् यकवृत्तीन् दुराशयान् ।।
सुतरा वर्मयित्वैव समीचीनान् सुचेतसः।
येनकेनापि सन्तुष्टान् सद्वृत्तीन् पुण्यपापयोः ।।
कृतचित्तान् विपारेषु सदाचारपरानपि ।
. न यज्ञान घुद्धिसंपन्नान् सदा दाक्षिण्यसुन्दरान् ॥
N

·वैश्वदेवसमये समागतार्थमनिराकरणवर्णनम् सौजन्यनिलयान्शान्तानस्थाप्यपक्षविवर्जितान् । परद्रव्यपरक्षेत्रपरदारपराडमुखान् ।। गृहीयात्सर्यकृत्येषु ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः ।। वैश्वदेवकालागवानामनिराकरणम् यादृशो यः कश्चिदपि वैश्वदेवावसानके । क्षुत्तृष्णाभ्यां समायुक्त आगतश्चेत्तदा गृही। शक्ती सत्यामनदानमात्रेय सुनरामयम् । संतर्यश्व विशेषेण प्रपाल्यः तिन्मवाक्यतः ।। तिरस्कार्यों न बाध्यश्च तस्मिन् काले विशेषतः । सर्वेऽपि पात्रतां यान्ति भक्तदानाय गेहिनः ।। विमवेषेण सततं तन्तुमात्र प्रधानकः । संप्राप्नपूर्णमण्य इत्येव सततं मत्तिम् ।। कुर्वन सुमहदाप्नोति सौभाग्यं ब्राह्मणोत्तमः । अन्नप्रदान कालेषु परेषां विद्विपा द्विषाम् ।। तेषां चापि समानां तामचर्चा कुर्यान्न चान्यथा । शाकसूपप्रदानादिविपये पक्षपाततः॥ एकपतयुपविष्टानां न्यूनाधिक्यं न कारयेत् ॥ सम्राह्मणानां मिन्नपङ्क्त्युपवेशननिषेधः करणात्तस्य नितरां पात्रकं सुमहदोन् । सदाचारपरान् शान्तान् श्रोत्रियान् ब्राह्मणान् सतः ।। ज्ञातत्रिपूर्वकान् साधून तादशोऽपि स्वयं सदा । भुक्तिकाले भिन्न पत्तो बुद्रया नैवोपवेशयेत् ॥ तादृशान् यदि मोहेन ब्राह्मणान् पक्तिपायनान् । परित्यज्यान्यतो भुक्तिमात्रेणासौ पत्तत्ययः ।। अशास्त्रीयत्रामहानियमाभासहेतुना । सयो विप्रतिरस्कारकिल्विपापविनोऽभयन् ।। सत्कर्मविकलस्त्वज्ञः विद्याशीचे पराङ्मुखः । दुराचारो (१) तान् सादृशान् ममणोत्तमान् ।।

·द्वितीयायचनं भूरि सद्बहुस्यान्न वरत् । न पष्टिय सत्प्रोक्त पचनं घेति सूरिभिः।
प्रचोदयात् बोधयति सस्य देवस्य ताराः। सवितुम्नवरेण्यं वै परणीयं विशेषतः।
दुराचारकुयर्मभ्यो भिन्नपहफ्त्युपवेशनात् ।
सद्यो भ्रपश्च म(प)तितः ब्राह्मण्याकिल्बिपो भवेत् ॥
मन्त्राओं प्राह्मणमुखाद्वियो नान्यवर्मना ।
मन्त्राश्चं वेदाः सर्वेऽपि विप्रोच्चारणपूर्वकात् ।।
अनूच्चारणतश्चापि स्वस्याधीनाः स्युरेय वै ।
तादृशान् ब्राह्मणान्नूनं त्यजन् भुक्तौ तु पङ्क्तिषु ।।
कथं वरेदयं मूढो गुरून् गुरुसमानपि । वेदमन्त्रैः क्रियाः सर्वाः वेदमन्त्रस्तपःक्रियाः
सर्वक्रिया वैदमन्त्रस्तस्माद्वेदपरो द्विजः । वेदस्य वेदिनश्चापि न भेद इति गोभिः ।
वेदमेव जपेन्नित्यं यथाकालमतन्द्रितः । जपान्तरेण किं तस्य नित्यं वेदजपः परः।
गायच्या वेदमातुस्तु जपमात्रेण केवलम् ।
ब्राह्मण्यं सुस्थिरं सम्यग्गायत्री तादृशी शिवा ।।
गायन्तं प्रायते यस्मात् गायत्रीत्युच्यते बुधैः ।
न गायव्याः परो मन्त्रः सा सर्वश्रुतिमभ्यगा।
यज्ञपेनाखिलजपः सिद्धो भवति सन्ततम् ।।
यजपेन विना सर्वःसाक्षादीशसमोऽपि वै । द्विजमात्रो निपतति तत्तुल्योऽन्यो मनु
तस्मिन्ननाणि सर्वाणि धन्म (धान्या) नि निखिलान्यपि।
तदर्थचिन्तनं नृणां निदिध्यासनमेव हि।
नान्यन्निदिध्यासनं स्यात्स्पष्टीक्रियतेऽध यः।
यो नो धियो घोधयनि कुर्विदं कुर्विदं विति ॥
तस्मिन्नेतस्मिन् समये उदयास्तमयादिना।
सातीयीकपदरयार्थरतन स्यात्तु धियः पदम् ।।
निन्योपारयमिति कोयं भगों धीमहि कः परः ।
अधावदिति मंत्रोक्त सवितुश्चापि नारशः ।।
--

·। । वेदत्यागनिन्दावर्णनम् नित्योपास्यं तद्भर्गस्तु तेजोध्यायी तु इत्यसौ । अर्थप्रकथितः सर्वैर्महद्भिह्मवादिभिः।। कथं नपुंसकं भर्ग इत्युक्त तु प्रवच्मि तत् । यशो भर्गः सहश्चेति साहचर्येण तत्तथा ।। भर्गइत्याह सा साध्वी तेज एवेति चोदनात् । सर्वलिंगः सर्ववाश्यैः सर्वशब्दैरयं विभुः।। प्रोच्यते खलु तेनात्र गायत्रीति हि फण्यते । तेन स्त्रीलिंगसंप्रोक्ति ाह्मणो नैव दूपणम् ।। दैवतं देवतादेवः इति लिंगर्यतः स्मृतः । गायत्र्याख्यं तु तत्तेजोध्यायाम (ध्यायेम) इति वै मनोः ।। तस्यार्थ इति कृत्स्नार्थो निश्चितः सर्ववेदिभिः । एतन्महामन्त्रमात्रोपदेशेनैव वाडयः ।। सर्वाचार्यः सर्वगुरुः कृतार्थश्चापि जायते । तनपो विप्रमात्रस्य त्रिसन्ध्यासु दिने दिने। दशकान्यूनतत्कार्यः तन्न्यूने स जपो ध्रुवम् । ब्राह्मणत्वस्थापनार्थ जागरूपो भवेन्नतु ।। सहस्रपरमा देवी शतमा दशावराम् । सन्ध्यो नोपासते ये तु कथं ते ब्राह्मणाःस्मृताः।। ये सहस्र अपत्येनो गायत्री ब्राह्मणोत्तमाः । त तेषां श्राद्धभोक्त्तृत्वदन्यं तत्स्यात्कदाचन यथोपदिष्टा गायत्री त्यक्तुं विप्रैर्न शक्यते । कदाचित्सर्वथा तद्वदुपरिष्टास्तदुद्भवाः ।। वेदाद्या निखिलाविद्यात्तदुक्तश्च क्रिया अपि ।। वेदत्यागनिन्दा व्यक्तुं तदुलधयितुं ब्राह्मणेन न शक्यते । वेदस्वीकरणे त्यागे प्रतिसंवत्सरेऽपि च ।। होमपूर्व गुरूमुखादुपदेशात्परं श्रुतेः । उपसर्जनतस्तस्याये वाड्गत्वेन(मात्रेण शब्दिताः। पामप्युपदिष्टत्वान्न संलहध्यो हि सर्वथा । यत एते चोपदिष्टाः गुरुणा पहिसन्निधौ। दहोमात्परं प्रत्ययने तेप्या तथा पुनः । श्रावण्यापि चोत्सर्गोपाकृत्योः प्रतिवत्सरे ॥ यागश्च प्रहणं नित्यत्वेनैव प्रतिपादिते । उपदेशःस येपा तेऽन्नुल्लंघ्या महत्तराः ।। दुतान्यपि कर्माणि कर्तव्यान्येव सन्ततम् । उपदिष्टमहामन्त्रत्यागे तु सुमहान् परः।। स्यवायो दृढतरो द्विजमात्रस्य पेशलः । अत्यन्तपीडाकरणे परं(१) दिने दिने । रणाध्ययनं कायं अपूर्वाध्ययनं न तु । तदानी कर्मकालत्वाम्राह्मणानां महात्मनाम् ।। अपूर्वाभ्ययनस्यात्र नित्यं कालो न लभ्यते । तस्माद्देदादिसंत्यागस्तदा कार्यों महात्मभिः ।। ।

·मार्गतो शेय इत्येव छन्दोविद्भिरुदाहृतः।प्रधानाजो (होत्यय गुरुः वेदारम्भमा
मामात
tram nोग नाना fri
THERSisinf ferrifभः |
यगिनि:गि: Kit:
समस्या प्रतिमा विनाः॥
उत्मजन विधि:
पाय गमाग पपिरणा प्रमिलान् ।
पापिकान पनिमान पूमोशान्यो दिशि पत्रमात् ।।
जुड्यापारोन्ते फातीम फाउदेयता :
सबसस्पतिकान रायांन येदान येदादिनय दि॥
ऋग्वेदादौ प गायत्री यमायेन तत्परम् । दायित्या यदै बन्दोगदापयादित
पाक्यपद्ध धर्णमाग्रप्रधानः पादरुपकहोम कृत्याय सामाग्यं तत्परं तं पनुपम् ॥
हापयेदेय विधिना यजुर्वेदे तु तत्र ये। वर्णप्रयात्मकं मन्यद्वयमादी ततः पुनः ।।
चतुर्वगात्मक वर्णद्वयं वे तदनन्तरम् । देवो व इति मन्त्रः स्यादित्येवं सति केवलम् ॥
मन्त्रमात्रेण होमो हि प्रकृते कर्मणेत्यथ । होमः कथं भवेदन विपये सति वेति वै॥
तस्यैवं हि समाधानं छन्दोयद्ध तु तादृशम् । एकमेव भवेद्वाय द्वाप्रिंशद्वर्गकल्पितम् ।।
अन वाक्ये श्रेष्ठ इतिस्थाने शर इति स्म वै । वर्णभेदेन सा संख्या पूरणीयेति चन्दन
-
'उत्सर्मनांगभूतं वै करिष्येयखिलानपि । कुशस्थितः कुराशयः तादृशान्याधयेच शान
स्ववेदादिक्रमेणेव सर्वान् वेदान् प्रवाचयेत् । कल्पान् व्याकरणं चापि वेदलक्षणबाट
ज्योतिस्सूत्र वेदलक्ष्म छन्दःशास्त्रं ततः पुनः । मीमांसाद्वितयं चापिचेतिहासमई तत
सत्यं तपश्येति ततस्तपोवाक्यं च वाचयेत् ।
एवं सर्वान् वाचयित्वा स्ववाक्योक्तिप्रपूर्वतः ।।
उत्मयावे वेदाश्चेति परिधानीयवाक्यतः । प्रवाचनात्परं सम्यो उत्सर्गत समाचरेत्

·सर्वधर्मशास्त्रप्रणाथनकस नामेकवाक्यतालक्ष्यवर्णनम्
६३
उपाकर्माप्येवमेव श्रावण्या तत्समाचरेत् ।
वेदादयः स्वीकृताश्चेदियान् वेदोऽखिलः समः॥
स्वीकारोत्सर्गयोरेवं वेदानां प्रतिवत्सरम् । उपदेशमुखेनैव कर्तव्यत्वं श्रुतीरितम् ।।
तस्मात्तएते निखिला वेदविद्यादयः सतः ।
ब्राह्मणस्यानुल्लङ्घ्याः स्युस्तैरुक्तानि तु यानि वा॥
कर्माणि कर्तव्यत्वेनय विहितानि समासतः 1
तान्येवेति न चान्येन यदि तानि पराश्च याः ।।
विद्या अनुपदिष्ठा हि तास्तस्मान्निखिलाः पराः ।
अत्यन्तावश्यकत्वेन न संग्राह्या: कदाचन । यद्य तदविरोधेन स्युश्चैतानि हि वैदिकैः ।।
व्यतिरिक्त विद्या
स्वीकतुं शक्यते नो चेत् तानि सर्वाणि ताश्च वै ।
स्वीकतुं नैव शक्यन्ते एतद्भिन्नास्ततः पराः ।।
शिल्पविद्यादिवत्प्रोक्तास्तदुक्ता अपि तक्रियाः।
अविरोधे परिमाह्या विरोधे सति ताः पुनः।।
अत्यन्तदूरतस्त्याज्याः मानवं तत्र केवलम् ।
यद्व किम्चेतिवाक्येन भेषजवेन चोदितम् ।।
बच्छात्र तेन संग्राह्य मनुनैव प्रकीर्तितम् । यद्यप्यनुपदिष्ट तत्तथा गौतमनिर्मितम् ।।
त्रकारकृतं सर्व कश्यपादिप्रकल्पितम् । तदाज्ञया विरचितं शास्त्रं पाराशराख्यकम् ।।
दव्यासेन रचितं शंखेन लिखितेन च । रचितं धर्मसिध्यर्थ कृतं कात्यायनेन च ।।
देतदखिलं शास्त्र वेदसूत्राविरोधतः । सर्वसाधारणेनैव यदेतत्प्रतिपादितम् ।।
देतत्सकलं मागं तद्भिनं यत्तरित्यजेत् । सर्वस्यामपदिष्टत्वादत्यन्तावश्यकं स तु ॥
-विरुद्ध धर्मशास्त्रमा सर्वपिसम्मतम् । अत्यन्तानुपदिष्टत्वेऽप्येतत्कैश्चिन्मपिभिः ।।
नस्वाविरुद्धत्यादर्शनीयं च तेन वै। संप्राघवेन तद्धर्मकार्याणां नित्यकर्मणाम् ।।

·बोधकोन सुतरां तत्प्रयोगक्रमोक्तिनः । विधायकवेन केपोचिरसम्मतं तन्निरूपणम् ।। वारव्याहूतिगायत्री साक्षात्प्रस्तारवर्मना । यथा प्रस्तार विस्तार विभूविर्वेदमात्रके ।। तथा शेपचतुर्वेददिव्यप्रस्तारजन्यतः । ऋजीपतरसमुत्पत्तिस्तदङ्गानां तयोरपि ।। मीमांसासूत्रयोः सत्यतपोवाक्येतिहासयोः । नान्येषामिति निष्कपरतस्मादेषां च सूरभिः॥ पुराणानां स्मृतीनां च वैषम्यभियदित्यलम् । वेदप्रस्तारतच्छिष्टमृजीपजगतेस्तराम् ।। अमावेन पुराणादिग्रन्थानां तादृशां तथा। स्मृत्तिनामपि तन्मध्यकुतप्रक्षेपणादितः॥ अप्रामाण्येऽत्र संजाने तत्कृत्प्यै महतामपि। आपानार्पविभागकतत्प्रमाणस्य कस्यचित्।। विशेषदर्शनादेस्तु जनकस्य दृढस्य वै। राहित्येनैव नितरां तत्साम्यं तन्महत्यकम् ।। वक्तुं न घटतेऽतीय तेन चैतेषु केवलम् । विवादार्थेष्वागतेषु वादिनी भिन्नभिन्नतः॥ परिहारकृते तेषां एतद्वन्धगतं पयः । तत्तत्कल्पितशङ्काक्रान्तत्वेनैव क्षमं न तु ॥ विश्वासार्हस्य तेषां चेद्वेदादीनां तु सर्वथा । तस्याः कल्पितशंकायाश्चरणव्यूह वाक्यतः॥ प्रस्तारलक्षणायश्च राहित्येनैव सन्ततम् । प्रामाण्यं स्वत एतेषां औत्पत्तिक इतीरित.॥ पदस्य पर्णमायस्य पा याश्यस्य स्वरस्य वा । व्यत्यासो यत्र कुत्रापि भेदःप्रक्षेप एव था! घटते नैव सुतरां वेदमात्रे शिवात्मके । तत्रात्यन्तं जागरूका स्तत्तद्विशरकर्मणि ।। प्रस्तायचरणव्यूहलक्षणान्यखिलान्यपि । किय वेदाश्च सूत्राणि कल्पाः शाखाः समन्ततः ।। अध्यासनाध्ययननः पदक्रममुग्न थे। अतिस्पष्टाः सुप्रसिद्धाः प्राजापत्यादिसंज्ञया । काण्यत्वेनेयनीति चात्र छन्दांसि संख्यया। मन्त्रा इयंतकर्माणि यायाश्चापि पुरोरुयः॥ पुरोनुवाफ्या: मामिधेन्यः प्रेपाः न्यूस्खा: प्रपाठकाः ।। अनुषाकारच काण्डाश्च सूक्तान्यध्यायसंख्यया ।। पहानीयन्ति वर्गानि प्रेयनामादिनामतः । अत्यन्तमिनि माया मर्यादायरिपरि .....

·. - वेदानावहुमार्गत्ववर्णनम् शश्यार्थी एव तेनैते वेदाश्छदासिकल्पकाः । शक्यार्था एव नितरां प्रमाणेवेन चोतिताः (चेरिताः). ये शक्यास्ते परं प्रोक्ता अपामाण्ये प्रतिष्ठिताः । यद्यप्यत्र पुनर्वेदयाफ्यमेकं तु वर्तते ।। वेदा वा इति वाक्यान्तर्गतानन्तस्य मानसम् । इदमेव प्रकथितं साम्नः शाखास्तथाविधः॥ प्रोक्ताः सहस्रसंख्याकाः यजुःशाखाः स्वतन्त्रकाः । एकं शतं संख्यया ताः भृगादीनां विधायकाः । आयुर्वेदधनुर्वेदगान्धर्वादिधुरंधराः । तस्मात्तत्रत्यानन्तस्य पदस्य न तु तादृशे । अध्यापनाद्यशक्यार्थे प्रन्थबाहुल्यकारणात् । ऋक्सामादिकशाखाना बहूनामपि केवलम् ।। तदनुपाहकत्वेन शिक्षकत्वेन राजवत् । शतानामपि शाखानां सैकानां तन्नियोजने ।। विनियोगः सर्वदृष्टः पृथक्वेन परस्परम् । मन्त्रतन्त्रक्रियाभेदशतकेऽप्यत्र केवलम् ।। औद्गात्रहोत्रयोस्तद्वत्तत्तभेदेन कर्मसु । शस्त्रस्तोमस्तोभपृष्वगीतिसंभिन्नभिन्नतः ।। विधिदृष्टा मार्गमेदाः सहस्रादिप्रभेदतः । नैतावता ते विशेयाः अशक्याा इति ध्रुवम्।। शाखाबाहुल्यतश्चापि क्रिपाबाहुल्यतस्तथा । मन्त्रबाहुल्यतस्तन्त्रप्रयोगक्रमविस्तरः।। मन्त्रोचारणभेदैश्च तदाचारादिकीर्तनः। अनन्तास्त इतिप्रोक्तास्तत्तच्छाखास्तु षध्मि वः।। तैरतैस्तु शाखिभिः सम्यगध्येतुं तक्रियास्तथा । ज्ञातुं कर्तुं सम्यगेव शश्यन्ते किल सूक्ष्मतः ।। अनायासेन निखिलरास्तिकर्वेदिकोत्तमैः । बहूत्त्वा किं पुनर्वच्मि वैशद्या याति सौख्यतः॥ न्यत्रैश्च तण्डुलैराज्यपयस्सोम दधि ( ..१)। यवाग्वादिदशद्रव्यैरग्निहोत्रं तु तादृशम् ॥ कं दशविध प्रोक्त मन्त्रतन्त्रक्रियादिभिः । एतदत्यन्तगहनमशक्यं किमु पश्यत ॥ कर्तव्यनिश्चितधियो एतदत्यन्तसुन्दरम् । सुलभं सुखदं श्रीमत्त्यक्तकाठिन्यरञ्जितम् ।। स्वमाचमनं त्वेक मन्त्रतन्त्रविभेदतः । तेस्तैः शतगुणं प्रोक्तं किमशक्यं तथाविधम् ।। ।

·माण्डयस्मातः
।
ज्योतिष्टोमादयस्त्वेवं बहुरूपाः श्रुतीरिताः । नाशझ्या एव सुतरां सुलभा देशकालतः॥
एकोऽध्ययं क्रतुः श्रीमान् साध्या वत्सरतस्तथा।मासतश्च चतुर्विशदिनतो द्वादशादितः।।
एतागुच्या सोऽयं किमसाध्यः शक्य एव या।
अनन्तमार्गभेदेस्तैरनन्तत्वाप्रपश्यत ।।
अपरे क्षेय एवेति किं या चतच ईदृशः।
अभ्यासात्सुलमः सम्मः अनभ्यासे तु फेवलम् ॥
हालाहलाधिकरवेति भयव्यामोहकार्यति । यहुना कि स्नानमेकमादौ शतविध स्मृतम्।।
मन्त्रतन्त्रक्रियामेदैः तेनरुक्त महात्मभिः । तदसायमतश्चेति सद्गतिर्गहना परा॥
इति स्यानु तु मार्गमेशनोत्तरम् । अनन्तत्वेन च प्रोफ प्रस्तारालौकिकादपि।
पारिन्दा पृतसंहपामु महनीति । सस्पेनय सर्वत्र जाता यद्यपि सावता॥
नान्येवं हि महामीनिष्टोरिटप्रमागतः । अतिसौलभ्यतो सातु पृतानो साहशामपि
सन्न वाटगयोः (समस्य) संख्याने 'ततः परम् ।
प्रणयोगशरमपि पथा मौलभ्यभागयम् ।।
तापम्प शमितान्यानि शिनेव हिशानेन पलायासं तत्परूपं पाविषम्।
मागास जगन्नामानानतम्यगाः । मातु मुमेन रायन्ते हरमायेदेषु तत्वरि।
पment शामराया: । न भरेयुदि महतो शामिना तत्यपरमनः ।
सिंमार सः । विशेषरांने तमिम अामाण्य कयारको ।
भोली मारक। प्रक्रियाप्रकारोऽयं तत्र हयानगुष्यते ।
rrari TT पर। नामादेने सविणारे नरः ।
गरिको बारेमा कुरा पहा ने समानिय मोतु पुरवासिया।।
মোশা। পানি নাঙ্গামাণিীনে
पशपत्र समान विभापताः।
wirendra ।।
समाविमा योनि ॥

·नानासूत्रप्रन्थस्मृतीनामवतरणम्
क
-
सूत्रादीनां विधायकत्वम्
विधायकाः स्युनितरा न स्वातन्त्र्येण सर्वथा
विधायकत्वं स्वातल्यात् तेषामेवोचितं परम् ।।
विद्यानामुपदिष्टानां सूत्रादीनां कथं पुनः ।
इत्युक्त तु प्रवक्ष्यामि सूत्राणि किल पटवपि ।।
बेदपाठानुसारेण प्रवृत्तानि किलान्यथा ।
न स्वातन्त्र्येण तस्मात्तु छन्दोवन्निखिलान्यपि ।
* भवन्ति सूत्राण्येवैति जगदुर्ब्रह्मवादिनः । तत्रादावौद्भवं पाठमनुसृत्य महान् पुरा ।
चक्र बौधायनं सूत्रं सोऽयं श्रीमान् विचक्षणः ।
तत्पाठस्तु यदा तारो व्याहृत्यादिक्रमेण वै॥
स्वमेव रूपं विस्तारं स्वस्मिन् लीनं स्थितं महत् ।
विध्यर्थवादमन्त्रौपब्राह्मणाद्याकृतिः स्वयम् । शत्यात्म्य विस्तारयामास जातस्तु यःक्रमः
स उद्भवाख्यः कथितो वेदप्रस्तारवर्मना । स उ वे(?)यानचान्येन तत्प्रस्वारश्च छन्दसाम्।।
अलौकिकानामेव स्यात्सोऽप्यलौकिक एव हि ।
भवितव्यो हि विदुपां छन्दोविचितिगामिनाम् ।।
गणाश्च वैदिका एच भवेयुस्तत्र फेवलाः ।
न लौकिकाः कचिद्भूयो लौकिकाः स्युश्च वर्मनाम् ।।
+ छन्नविच्छिन्नसच्छन्नप्रच्चन्नेषु न चान्यतः । पश्चादापस्तम्बसूत्रं ब्रह्मपाठानुसार्यभून्।
+ स पाठो ब्राह्मणः सर्वकर्ता साक्षात्स्वयंभुवा । सच्चिदानन्दरूपेण नित्येनानुपमेन वै।।
+ स्वाकारप्रणवाविर्भावाकारं येन केनचित् । अविडोयं तत्प्रस्तारमुखेनैव समन्जसम् ।।
= विशदीकृत्य लोकेशमुखांना विधिजालकम् । योधयित्वाखिलं पश्चादर्यवादोयमेव तम्।।
राशितो दर्शयित्वाय मन्त्रालं ततोऽखिलम् । प्रदर्शयित्वासंपेन सत्संघीकृत्य सर्वशः।।
माझणं तदनु ब्राह्मणेनैव निसिलं शिरम् । बोधयामास जगतो हिदायाखिलमञ्जसा ।।

·यः सोऽयं प्रक्षापाठाख्यात्यासो महान् पुग।
तदनुसारेण सर्यशाम्याधरक्षितम् ।
आपस्तम्बसूत्रम्
आपस्तम्यधकारासो स्वनाम्ना वेदरूपकम् । सर्ववेदार्थकन्यूनाधिकशून्यं जगद्गुरुः ।।
तदापस्तम्यसूत्रं स्यादखिलं ब्रह्म विद्वि तम् ।
सं पाठं भगवान् व्यासः साक्षान्नारायणात्मकः ।।
हिताय सर्वलोकानां शाखामेदान् प्रकल्प्य च ।
काण्डप्रश्नान् स्पष्टयित्वा ऋग्यजुस्सामनामतः ।।
अथर्वणादिनासम्यक् पृथक्त्त्वेन च तान् क्रमात् ।
फल्पयित्वातिसौन्दर्यसौलभ्याभ्यो समन्वितम् ।।
बोधयामास तान् सर्वान् भूपीणां भाविवात्मनाम् ।
सोऽयं पाठो व्याससंज्ञ पाठं तमनुसृत्य वै॥
सत्यापाढस्त्रम्
सत्यापाढमुनिश्चक्र सूत्रं तत्किल तादृशम् ।
सत्यापाढख्यिकं सम्यक् तातीयीकं तदुच्यते ॥
पुरा कदाधिकोऽप्यस्मिन् दण्डकाख्यो महासुर ।
दुःखाय किल देवानां वेदान् सर्वान् स्वयं महान् ।।
संगृह्य सर्वलोकानां विनाशाय तु कोणपात् ।
सिन्धौ तिरोहितस्त्वासीत् चिरं दत्तवरोऽसुरः।
तदा देवगुरु श्रीमान् सर्वदेवहिताय वै । तेपी प्रार्थनयातीव तुष्टः सर्वेश्वरो वि:
मत्स्यरूपेण तं हत्वा तान् वेदान् तद्वशे स्थितान् ।
समादाय जगत्यस्मिन् देवकार्यचिकीर्वया ॥
खमुखेनैय विशदीकृतवान् किल । भरद्वाजस्तदा श्रीमान् शुनासीरमुखेन
1

·भारद्वाजसूत्रनानावेदशासानावर्णनम् तान् वेदांस्तपसा लब्ध्या शनकै शनकैरति । कालेन महता पश्चात्तदर्थानखिलान् पराम ज्ञात्या स्वनाम्ना चकमे सूत्रं परमपावनम् । विशदार्थ लोकहितं तदेतत्सूत्रमुत्तमम् भारद्वाजमूत्रम् भारद्वाजमिति प्रोक्त सर्वसारं सनातनम् । तत्तकालेन महता केनचित्कारणेन वै वैशंपायनशिष्योऽसौ कात्यायनमुनिः किलः। परं गुरोविवादेन स्वाधीता निखिलाः पराः॥ समुत्ससर्ज ताः शाखाः तदससत्वरोज्झिताः । संकीर्णत्वथवन्नूनं त्यक्तरूपाः प्रकीर्णका- अत्यन्तयत्नसाध्याश्च व्यत्यत्तस्वरवर्णकाः । अस्पष्टा एकरूपाश्च तदा श्रीमान् महामनाः सरस्वान्नामको योगी घेदतत्वविशेषवित् । वेदान् शाखान् पाठकांश्च कल्पयित्वा विभागशः ॥ घुज्या संगृह्य संगृह्य स्थापयित्वा पृथक् पृथक् । एतानवयवान् सर्वान् वेदीयान् छिन्नभिन्नतः ।। एकरूपस्थितान् यत्नाद (१) येक्ष्या यवीति । अयमेकोऽयमेको वै चेतिरीति शनैः शनैः ।। चकार किल मेधावी सरस्वान् तत्र केवलम् ।। अत्यन्तैक्येन करिमश्चित्प्रदेशेऽत्यन्तदुर्घटे । दुर्विशेये दुर्विगाहा वर्णराशिः स्यरादिना ।। संक्षिप्ते छन्दतो शिलप्टे किं करोमीति चेतसा। तित्तिरिः शकुनिर्भूत्वा क्षणमात्रेण तादृशम् ।। राशि सवं यथावत्तं चकमे किल सर्ववित् । समीकरणशक्तिरसा पक्षिणस्तस्य फेवला ।। औत्पत्तिको पराज्ञया तेन रूपेण वै सतः। तत्कालं साधयामास नद्र पेण स सर्वयिन्।। सदा सारस्वतः पाठः परः कोऽपि बभूव हि । पाठं तादृशं दिव्यं राहुमुक्तन्दुवत्तराम्।। अत्यन्तनिर्मलं शुद्ध पावकं स्वत एव ये समुद्रीक्ष्यानुस्त्येवं अग्निवैश्यो (शो) महानृषिः ।।

·. मात औगेपत्यम् ओपनाम पूर्ण नकार शिरिमाया । गोगा मint गमुनाम् ।। सागमन मोशेविपिभूगमम् । येपानमा गुनि. पोगानमनेयो। यह ममेरे करिमजिविराकसारा । पीलिमहाशाखाराममाने प सन्तनम् ॥ साधिके सर्ययनो मुम्ये यद्यपि पापने । अपि फान कानमहानपान समरपालोग पलम् ।। समादाय समाप पाठं यासिनामकम् । अनुगम्य विधानेन कल्ये कली शनैः शनैः।। सूर्य तरकल्पयामास शिरं देवानमाख्यकम । सर्याप्येतानि सूपाणि याचपाण्य फेयरम। साध्वर्यवकृत्याय जागरूकाणि सन्तनम् । वैदिनामपि सर्वेषा सम्पासापारणानि पदपाः फेचिदस्मिन् ये महाथै त्वम्बरीयके। आध्यर्यवाय सरसक प्रथमत्यादिति स्वयम् ।। पौधायनं प्रशंसन्ति संगृहन्ति तथा परे । सर्वे विवेदिनश्चेत्तु ऋग्वेदिए तयार बहवः सुमहात्मानः सर्ववेदविदा वराः । आध्वर्यवाय नितरा आपस्तम्ग्रीयमेकक सूत्रं तत्प्रवरं मुख्यं सर्वसूत्रोत्तमोत्तमम् । यजुरसूत्रं तदेव स्यान्मुख्यतोऽन्यत्तु गोगर एतत्तुल्यप्रसिद्धरण्यभावेनैव तत्परम् । तत्तन्मात्रोपयुक्त हि न सर्वेषां च येदिनाः उपयुक्त भूतलेऽत्र सूत्रं तस्मात्तदेव वै। सर्वसंशयह सर्वप्रयोगविशदं पुनः ।। सर्वरंगीकृतं सर्वलोकश्रुतिमनोहरम् । फल्पास्यं च तदेवकमार्ष भगवता कृता सर्वेषा यजने मुख्यत्वेनैव स्वीकृतं महत् । तत्समन्ततोऽन्यत्तु सूत्रं पतितपावका न विद्यते सर्वथैव हौत्रार्थ तु यथा तथा। आश्वलायनसूत्र व सर्वस्मादुत्तरोत्तर होत्रकाऽपि भगवान् स्वतन्त्रः पारतन्त्र्यहा । सूत्रयामास वैशयमनुसृत्य महामति यजुर्वेदगतैमन्त्रैरापस्तम्बः स सर्ववित् । तस्मात्तु तादृशं सूत्र नात्येवेति सुनिश्चयः परमावर्य वाजसनेयकमा यजदार्थपटितं तथाप्येतत्पनः परम् ।। -

·.
:
नानासूत्राणां शाखाभेदवर्णनम्
ससार्वत्रिकमित्येव प्रसिद्ध तत्तु केवलम् । तन्मात्रकं ततस्त्वेकं मया प्रोक्त विशेषतः।।
यथैव याजुपं होतं आपस्तम्बेन सूत्रितम् । येन केन तथान्येन यत्र कुत्र न कीर्तितम् ।।
सूत्रकारैश्च निखिलैः गाह्य कर्मणि कृत्स्नशः ।
पृथक्त्वेनैव सर्वाणि चोपदिष्टानि सूत्रतः ।।
अग्निहोत्रं पितृयज्ञः शिष्टं श्रौतं यदस्ति तत् ।
आध्वर्यवं तु यजुषा ऋचा होत्रं तथैव च ।।
साम्नोद्गात्रं च सर्वेषां सममेव न संशयः ।
यथा वा यजुपा हौत्रमिष्टिकाण्डस्य कृरस्नशः।
ऋचा तथाध्वर्यवंन साम्ना वा न निरूपितम्। यजुर्वेदस्तादृशोऽयं ऋचांसाम्नां समाश्रयः
नित्यस्वतन्त्रः सुमहान् सदा सर्वनियामकः ।
तदाध्ययवसूत्राणि पसंख्याकानि केवलम् ।।
तदप्येकं प्रकथितं सूत्रं वाजसनेयकम् ।
यजनं खलु सर्वत्र बसचाना निरन्तरम् । छन्दोगाना च तत्सूत्रद्वयं दृष्टं न चेतरत् ।।
आपस्तम्बेन रचितं तथा बौधायनं च तत् । सप्तानामपि सूत्राणां याजुपाणां पुनस्तदा।।
छन्दोगानो पहचानां ऋग्वेदादेव हौत्रकम् ।
औद्गात्रं च तथा प्रोक्तं सामतस्तु नचान्यतः ।।
होत्रमुग्वेदरचितं औद्गात्रं च तयाविधम् ।
कण्वाना याप्कलानां च तथा काठकिनामपि।।
कौपीतकानां जैमिनिसूत्रिणामपि चोदितम् ।
शाट्यायनिमुखाना तु यजनं न कलो मतम् ।
उत्सन्नास्ते हि तन्छालास्तच सूत्रं तथाविधम् ।
अनुत्सनदशायर्या तु होत्रमौद्गातृकं सया।।
तेपातग्विधानवमनैव न पान्यतः । होत्रं तु याजुपं यत्तु याजुपाणां तदुच्यते ।।
न पान्येषा कदाचित्यान् यदि स्यात्म तया ।
याजुपाणां च तद्वौत्रं यावत्तावत्प्रकीर्तितम् ॥

·७२
मार्कण्डेयस्मृतिः
तदन्यत्र धर्मादिधनकर्मसु चेसुनः । तदेव हौवं विहितमाश्वलायनवमना ।
होत्रं तद् याजुपं वेदचोदितं ब्राह्मणात्परम् । प्रश्नत्रयमितात्सम्यक् सर्वेष्टीनां समञ्जसम्
याज्यापुरोऽनुवाक्याभ्यां प्रधानहविपः पुनः । तद्विशेषस्य तत्रत्यप्रयोगस्याखिलस्य च॥
सामिधेनीभिरेवं वै पुरोमृग्भिश्च तादृशैः । तथा पत्नीसंयाजान्त निरूपणमुखादितः ॥
सस्मात्तदेतत्सूत्रीयाणामेव नितरां मतम् ।।
सूत्रान्तरेण संस्कारेदोषः
यदा स्माते तथैव स्याचदन्येन कदाचन । सूत्रोण संस्कृतो मोहात् पुनः संस्कारमर्हति ।।
स्वसूत्रोक्त न विधिना न चे पातित्यमर्हति । शाखां शिखां च सूत्रं च समयापारमेय!!
पूर्वराचरितं कुर्यादन्यथा पतितो भवेत् । पूर्वोक्तानांतु सर्वेषां पण्णामपि च सूत्रिणाम्।।
शाखेयं तैत्तिरी शेया शिखा तेको पुरो भवेत् । बौधायनीयसूत्राणां तत्र केचन घाडया:।।
पश्चान्छिरखा दुर्लभाः स्युस्तेऽत्यन्तं प्रतिपादिताः ।
अत्यन्तात्युत्तमत्वेन तद्विन्नाश्च तथा पुनः॥
जपन्यातिजघन्यत्वेनैवेति निखिला जगुः ।।
शिसाधारणप्रकारः
पुर:शिग्या यदि पुनः याजुरा पचास्तथा।
छन्दोगा या न तेस्तुल्या योधायनिभिरक्षसा ।।
पुरस्रिशः किंपुनश्चेदधिका एव फेवलाः ।
वैदिकाच महात्मानः पक्तियोग्या इति स्मृताः।
प्रायेण भूनले सबै यानुग पहचानया | न्यद्वैकल्याहिताः सर्ववा'युत्तमोत्तमाः ।
...तुमय अपन्याः म्यु कचिकचिन् । ते त्यक्तवेदमूरत्वादन्यवेदपरिमान
Parयो पो जघन्यता । ते सदाप्येनदेय दूपणं नान्यदुश्यते ।
कदाचिमतु निमिटाः इन्दोगा: काटभेदनः ।
संत्यसवेश्मयाः म्युः प्रायगैरेनि तन्यतः ॥
-
.

·-
अहितामिविषयवर्णनम्
ते जैमिनीयाः सूत्रा ये सर्वे पूर्वा:शिखाः स्मृतः ।
तथा वैखानसाः केचिदौखेयाश्च तथा मतः (ता.)॥
भारद्वाजीयाः सूत्रे तु यदि स्युश्चेत्तथाविधाः ।
त एव तेषां विहिताः नान्येपामिति तद्धृ वम् ।।
यो वा को वा पुनर्वच्मि स्ववेदं वा स्वसूत्रकम् ।
त्यक्त्वा समाश्रयेदन्यं सद्यः पातित्यमईति |
वेदत्यागेनास्य वेदरवीकारात्सद्य एव वै॥
शाखारण्डो भवेन्नूनं न योग्यो हव्यकव्ययोः ।
न पक्तियोग्यश्च तथा स तु स्यान्नित्यकिल्विपी ।।
तदोपपरिहाराय पुनवंदं समभ्यसेत् । पश्चात्पुनः संस्कारेण धेनुदक्षिणया च सः ।।
शुद्धो भवेन्न चेन्नैव त्यक्तसूत्रश्च चोदितः। एतेनैव प्रकारेण स्वसूत्रात्संस्कृतः शिवः ।।
न चेद्भ्रष्टो न संदेहोऽप्यप्रवेश्यश्च पङ्क्तिषु । न समत्वेनोपवेश्यः सभासु सतु गर्हितः।।
कदाचिहवतोमार्गमध्ये यदि मृतस्य चत् । श्रोत्रियासन्निधौ विप्रदुर्घटे गहनेऽथवा ।
तहन्धसूत्रतः कृत्वा येन केन प्रकारतः । पश्चात्सम्यक् स्वसूत्रोक्तविधिना चित्तपूर्वकम् ।।
सर्व तत्पैतृकं कर्म धर्मज्ञसमयस्तथा । यदि कोकटदेशेषु विप्रशून्येप्ववर्मसु ।।
संप्राप्त प्रेतकृत्यं तदमन्त्रापेक्षया परम् । येन केनापि विधिना संस्कारं तन्निवर्तयेत् ।।
आहिताग्निविषयः
यद्याहिताग्निद्राग्निर्नाग्नि; तथाविधः । मृतश्चेत्तस्य तूष्णीकं दहनं चेत्समञ्जसम्।।
न घेत्तस्य पुनः कतु कर्म यौतमैधिकम् । येन केन प्रकारेण यद्वा तद्वा कृतं यदि ।।
तत्परं तस्य विधिना कर्मगः करणे बहु । बाधकं प्रभवेन्नूनं तथा तत्तु समाचरेत् ।।
शिखानिधानं सर्वेषां घोलकर्मणि शास्त्रतः ।
धन्दोगाना तु गोदाननते तत्कथितं पुनः।।
पौलाभावेऽपि तूष्णीक हतीये वत्सरे तु वन् ।
1

·No text on this page.

·।
नानासंस्काराणाम्वर्णनम्
कर्मणस्तस्य पूर्व वा पश्चाद्वा तत्समाचरेत् ।
संकल्पपूर्वकं मन्त्रः दिवस्पर्यादिभिः शिवः ।।
अभिमर्शनकर्मादि कृत्वा माधवकर्म च । व्याहृतीभिः प्रकुर्वीत मेधां तेति च मन्त्रतः।।
स्वयि मेधामिति प्रोक्त्वा नष्टयं कर्म चाचरेत् ।
अथाग्नि च प्रतिष्ठाप्य फलीकरणवस्तुतः ।।
हावयित्वा सर्पपैश्च प्रै कुर्याच्च शास्त्रतः ।
ततस्तमग्नि विधिना धारयीतैव तच्छिशोः ।।
रक्षार्थ होममात्रं तत्कुर्यादन्वहमेव वै । प्रथमे दिवसे होमात्परं सत्वरमेव वै।।
अर्चयेद्ब्राह्मणान् भच्या गन्धाक्षतसुमादिभिः ।
ताम्बूलदक्षिणाभिश्च धान्यदानैरनेकशः॥
वसौगोभिर्धनै रत्नैः शक्त्त्या लोभविवर्जितः ।
सर्वमङ्गलयाद्यानि कारयीतैव शक्तितः । सुमद्गल्यर्चनं नित्यं तद्गानेकप्रपूर्वकम् ।।
नीराजनं मन्त्रपूर्वामाशिपश्च क्रमास्मृताः । नित्यमेवं प्रकर्तव्यं सत्या शक्तधामतत्परः।।
उत्सवो नास्ति सर्वेषां तस्मादेवं समाचरेत् । पुत्रजन्मनि यहत्तं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।।
पित्रोः क्षयाद्देऽयनयोः दत्तं भवति चाक्षयम् ।
तस्मात्सवप्रयलेन शक्तथा दानानि चाचरेत् ।।
महत्युत्सवे तादृशेऽस्मिन् लोभशाठ्यविवर्जितः ।।
नामकरणम् अन्नप्राशनम् चूडाकर्म
एकादशे द्वादशे वा नामकर्म चशास्त्रतः । व्यवहाराय नाम्नस्तु पिता कुर्यात्कलत्रवान् ।।
बलबोर्यादिसिद्धर्थ पष्ठेऽन्नप्राशनं चरेत् । भूरपामिति मन्ौस्तैः रक्षाबन्धनपूर्वतः ॥
ब्राह्मणान् भोजयेच्चात्र शक्तया दक्षिणया तथा ।
ततस्त्रैवीयके वर्षे चूडाकम विधानतः ।।
कुर्यादगुरपूर्व वै संकल्पानन्तरं शुचेः । कृत्वा प्रतिष्ठा विधिना कुमारं वर्णिभिः सह ।।

·मागम्मृतिः
जमन्या भोजयित्वाय या वियप पुनः ।
पप्रादागे पागुरवस्य कृत्या कर्मधुरं राया।
निक्षिपेय शिमा मनोवांगपोषक:।
ससः स्नासं कुमारं तं मात्रा माई स्वयं मुषिः।।
निफ्टे स्वस्योपयशपिरया फर्म (हुर्यान ) तदादिकम् ।
पयित्रपाणिरखिलं पुयोद्माणमाभिकम्।।
सदन्ते मरणे इत्या परं शपस्या द्विजान सतः ।
पूजयित्या दक्षिणादिप्रदानेोभयजितः ।।
नीराजनाशीयर्यादादि गृहीत्वा प्रापणानय ।
भोजयित्वा विधानेन स्वयं मुशीत यन्धुभिः।।
एवं निर्वयं तदनु ता मौजीमष्टमेऽपि या । गर्माष्टमे प्राक्षगानी कर्तव्यत्वेन शास्त्रतः
पोदितत्वात्प्रकुर्वीत गर्भकादशवत्सरे। राजन्यानो विशा वेत्तु गर्मद्वादशवत्सरे
मुख्यकालाः प्रकथिताः गोणकालान परे जगुः ।
ब्रह्मवर्चसकामश्चेत् पञ्चमाब्दे समाचरेत् ॥
नवमो दशमश्चाब्दः षष्ठो वत्सर एव च।
काम्यकाला प्रामणस्य राजन्यस्य तथाष्टमः॥
नवमो दशमश्चापि वत्सराकामनापराः। वैश्यस्य नवमः प्रोक्तः दशमस्तदनन्तरम् ।
संवत्सराः काम्यकाला इति वेदविदो विदुः । सुमहानुपपत्तो घेदापोडशकयत्सरान् |
घाइबं घोपनीतवमाद्वाविंशात्तु भूसुरा । वैश्यं चेदाचतुर्विशादिति वेदानुशासनम् ॥
तदूर्व पतिता शेयाः सर्वकर्मबहिष्कृताः ।
जातकादीनि कर्माणि स्वस्वकालाकृतानि चेत् ।।
उपनीत्यैव कार्याणि तदा तेषां प्रधानतः ।
विद्यमानाखिला धर्माः समुख्याः प्रभवन्ति ।।
तस्यास्य धर्मा ये शास्त्रचोदिताः । सेपामेव प्रधानत्वेनैव स्याद्गणना परा।

·उपनयनकालतानां पृथक् क्षुरकर्माभाववर्णनम्
तेपा तत. पुरोक्ताना जातादीनां तु कर्मणाम् ।
मौरीकाले मन्त्रमात्रक्रिया कार्या न चापरा ।।
नायकुरप्रतिसरक्षुरादीनां पृथक् पृथक् । करणं शास्त्रविहितं न भवत्येव सर्वथ
तस्मान्मोज्या कदाचित्तु चूडाकर्मकृतौ तथा ।।
उपनयनकालकताना पृथक् क्षुरकर्मामायः
नान्धादिवासुरस्यापि न पृथक्करणं भवम् । तन्मात्रस्य पृथक्त्त्वेन करणे किल केवल।
कुमारमातभुस्यादि प्रसक्तया प्राकृतं महत् । कर्मोपनयन सद्यो व्यर्थ नष्टं भवेदस
उपनीत्या सहैव स्यान्मातृमाणवकक्रिया ।
भुक्तचाख्या वर्णिनां चापि तत्पश्चादखिलक्रिया ।।
मौज्यास्तस्या इति परं तत्वं शेयं महात्मभिः।
सर्व सदोपनयनात्तस्य बालस्य केवलम् ।।
इच्छाभक्षणसञ्चारभाषणानीति धर्मतः । विहितान्येव तेपो तु शुचिश्चाशुचिरेव :
तयाविधिनिषेधो वा पित्रोराशौचमेव यत् । तन्मात्रमेव तच्चापि मातुस्तद्रजसोद्भव
यन्मालिन्य स्तन्यपान वा नैपा परं तु तत् ।
अहर्मात्रस्य फूत्स्नस्य रात्रिमात्रस्य वा तथा।।
निद्रया स्नानसंप्राप्तिः वच्च स्नानं समन्त्रतः ।
उष्णोदकेन करस्नत्य गात्रस्य क्षालनं परम् ।।
सम्यक् सर्वत्र नान्यत्स्यातच्चतुर्थादिकात्परम् ।
तत्पूर्ववन्न भवति ज्ञानाभावे तु केवलम् ॥
स्यक्तस्तन्यस्य घटिकामात्रसंघासतस्तथा । स्नानं स्यादेव संत्यत्तस्तन्यपानस्य पूर्वका
सर्वमेव भवेन्नूनं परं वेकं पुनर्मतम् । तन्मालिन्यं नास्य भवेत्तदोपनयनाकिर
मौज्याः परं सर्व एव नियमाः सर्ववर्णिनाम् ।
क्षत्रियाणां च वैश्याना नवमान्दात्परं पुनः ।।

·मार्कण्डेयस्मृतिः
कामभक्ष: कामचार: कामवादश्च निन्दिताः।
पितृभ्यां शिक्षिणीयाश्च भीसंदर्शनमात्रतः ।।
न संताड्या बाधनीया लालनीयाश्च सन्ततम् ।
भग्नकामा न कार्याश्व प्राप्तकामाः प्रतोपिताः॥
पुष्टाङ्गाश्चापि कर्तव्याः तत्क्रीडनकदानतः । हसन्मुखाः प्रकर्तव्या:न कार्याःप्ररुदन्मुख
अज्ञानिनो ये पृथुकान् मनोभङ्ग प्रकुर्वते ।
तेषां लक्ष्मीर्यशोभाग्यं ओजस्तेजोा तिर्मतिः॥
क्षणान्निर्मूलतां याति क्षयं वंशः समश्नुते ।
या नारी स्वार्भकं ज्ञानविकलं वा स्तनंधयम् ॥
पुत्रपौत्रमथान्यं वा स्वपोष्यापोष्यपात्रकम् । अभावनष्ठासंलब्धवस्तुसंप्रार्थनादिनि
रुदन्तं देहि मे चेति ताडयन्तं पुनः पुनः। शपन्तं बहुधा मूढं ताडयत्यतिमोढयतः
सा दुर्भगा नष्टभाग्या नष्टभर्ता विनष्टधीः । नष्टनीकामधान्यादिसंपत्का तत्क्षणावेत
तत्ताडनादिदुःखातरुदितवनिरुत्थितः । आब्रह्मलोकं व्याप्नोति तच्न त्या पितरस्तुरे
रखताबनावमानातिलापवास्यन्तदुःखिताः । अत्यन्तासातदुःखसहस्रगुणशालिन
शपन्रयेनामियंनित्यं पन्ध्यानष्टप्रजाथवा । नष्टायुष्या नष्टकामा गत मोर्गतमन्दिरा
अलब्धाशरणापापा भवेत्येति(पत्यि)महामधा ।
तस्मात्तु मुतरा पालाः न प्रहार्या यतस्तु ते॥
पानशून्याः परेषा सत्सुखःदुखाविवेकिनः । ते भापया घाटवाक्यशतकः प्रतिकारकै
सुरभोत्रारम्येस्नोपशीयाः पदे पदे । तदुद्धरणसध्यार गतागतविडम्बनः ।।
हो(दोलालोडनतद्गीतितच्चिसाकर्षणादिभिः ।
अत्यन्नोपायशवः यः फधिप्रीतिपर्धनः ।।
जाताः प्रकव्याः भानाशाः कदापन।
ये नणी दुभंगा चालान ज्ञानहीनान्तुपान्यिताः॥
न्यपुर्वन्तः धनुर्वन्तः पोमिः अतिदुःखदः ।
तिरकुर्वन्ति तूनी निराधाराय ताहरा

·७६
वालानां सद व्यवहारवर्णनम्
एतदिष्टमुराचार्यपैतृको जायते ध्रुवम् ।
तस्माद्बालान् वरान स्वीयान् ज्ञानशून्यान् कदाचन ।।
न ऋध्येन्नपि चाक्रोशेषहरेनपि भीपयेत् । तश्चित्ततोपणं ये वै प्रकुर्वन्ति तदा तदा ।।
ते सर्वे देवमुनिराड्योगिदेवद्विजन्मनाम् । तदनुग्रहपात्रं स्यादन्यथा न भवेत्तथा ।।
बालानां तुष्टये ये वे चिपिटादीन् भलादिभिः ।
तदा तदा प्रदास्यन्ति कृते तेषां सुरेश्वराः ।।
त्रयस्त्रिंशत्कोटिसंख्याः लोकपाला जगद्धिताः ।
वसवोटो द्वादशापि सरुद्राः साप्सरोगणाः ।।
पितृभिः सहसुप्रीताः पूजिताः प्रभवन्त्यति
कन्यको पूजिताः स्युश्चेत्तत्रापि ज्ञानवर्जिताः।।
वर्षादूर्व विवाहस्य प्राक्तु किकिणिकादिभिः । तत्तत्कीडनकापात्रैःमृदारुपरिकल्पितः।।
नद्भपणेघैस्तत्सालभलिकापुञ्जपुञ्जकैः । तेपा ततः पुरोक्ताना जातादीनातु कर्मणाम् ।।
नौजीकाले मन्त्रमात्रक्रिया कार्या न चापरा । नाघकुरप्रतिसरक्षुरादीना पृथक् पृथक।।
करणं शास्त्रविहितं न भवत्येव सर्वथा । तस्मान्मोज्या कदाचित्तु चूडाकर्मकृतो तथा।।
उपनयनकालकृवानां पृथक्षुरकर्मामावः
न्यादिवत्सरस्यापि न पृथक्करणं मतम् । तन्मात्रस्य पृथक्त्वेन करणे किल फेवलम्।।
मारमातृभुक्तवादिप्रसक्तपा प्राकृतं महत् । कर्मोपनयनं सद्यो व्यय नष्टं भवेदतः ।।
उपनीत्या सदैव स्यान्मामाणवकक्रिया।
भुक्तपास्या वणिनां चापि तत्पश्चादखिलक्रिया ।।
ग्यास्तस्या इति परं तवं ज्ञेयं महात्मभिः । सर्व तदोपनयनात्तस्यबालस्य केवलम्।।
छाभक्षण सञ्चार भाषणानीति धर्मनः । विहितान्येवेषां तु शुचिश्चाशुचिरेव च ॥
जाविधिनिषेधो पापित्रोराशीवमेव यत् । तन्मात्रमेव तच्चापि मातुस्तद्रजसोदाम्।।
यन्मालिन्यं स्तन्यपान का नेपा परंतु तन् ।
अहात्रस्य पृत्स्नस्य रात्रिमात्रस्य वा स्या॥
।
-
-
.

·-
8
मापाडेयामृतिः
निया स्नान प्राप्तिः सम स्नान समन्यतः ।
उम्णोदोन फूटनस्य गात्रस्य पालन परम !"
सम्यक सर्वत्र नान्यस्याराच्यतुर्यादिकात्परम् ।
तत्पूर्वयन्न भवति शानाभावं तु फेयलम् ॥
त्यफातन्यस्य घटिकामाप्रसंयासतस्तथा । स्नानं स्यादेव संयुगस्तन्यपानस्य पूर्ववत
सर्वश्रेष भयेन्नूनं परं के पुनर्मतम् । तन्मालिन्य नास्य भवेतदोपनयनातिकत
मौज्याः परं सर्व एव नियमार सर्वयनिनाम् ।
क्षप्रियाणां च वैश्याना नवमान्दापरं पुनः ।।
कामभक्षः कामचारः कामवादध निन्दिताः।
पितृभ्या शिक्षणीयाश्च भीसंदर्शनमात्रतः॥
न संताड्या: वाधनीया लालनीयाश्च सन्ततम् ।
भग्नफामा न कार्याश्च प्राप्तकामाः प्रतोपिता:।।
पुराङ्गाश्चापि कर्तव्या तत्क्रीडनकदानतः ।
हसन्मुखाः प्रकर्तव्याः न कार्याः प्ररुदन्मुखाः ।।
अज्ञानिनो ये पृथुकान लनो(लम)भङ्गप्रकुर्वते ।
तेपां लक्ष्मीर्यशोभाग्य ओजस्तेजो धु तिर्मतिः ।।
क्षणाग्निर्मूला याति क्षयं वंशः समश्नुते। या नारी स्वर्भकं ज्ञानविकलं वा स्तनं धयम
पुत्रपौत्रमथान्यं वा स्वपोप्यापोष्यपात्रकम् । अभावनएसलब्धवस्तुसंप्रार्थनादिभिः
रुदन्ता देहि मे चेति ताडयन्तं पुनः पुनः । शपन्तं बहुधा मूढ़ ताडयत्यविमोढयतः
सा दुर्भगा नष्टभाग्यां नष्टमाविनष्टधीः । नपश्रीकामधान्यादिसंपत्का तरक्षणानन्
तत्ताडनादिदुःखार्तरुदितध्वनिरुत्थितः ।
आब्रह्मलोकं व्याप्नोति सच्च्छ वा पितरस्तु ते ॥
+तदुःखिताः । अत्यन्तासातदुःखसहस्रगुणशालिनः
'नित्यं वन्ध्या नष्टप्रजाथवा । नायुष्या नटकामा गभीर्गतमन्दिरा

·।
घालताड़ननिषेधवर्णनम्
अलब्धाशरणापापा भवेत्येति (वत्वि) महाकुधाः ।
तस्मात्तु सुतरां बाला: न प्रहार्या यतस्तु ते ।।
ज्ञानशून्याः परेपा तत्सुखदुःखा विवेकिनः । तेभापया चाटुवाफ्यशतकै. प्रीतिकारकः।
सुखश्रोत्रकरै रम्यस्तोपणीयाः पदे पदे। तदुद्धरणसञ्चार गतागतविडम्बनैः ।।
डोलालोडनतद्गीतितच्चित्ताकर्पणादिभिः ।
अत्यन्तोपायशतकै: यैः कश्चित्प्रीतिवर्धनैः।
जातहः प्रकर्तव्याः न भग्नाशाः कदाचन ।
ये तूष्णी दुभगा यालान् ज्ञानहीनान्तुपान्विताः।।
न्यकुर्वन्तः छत्कुर्वन्तो वचोभिः श्रुतिदु सदैः ।
तिरस्कुर्वन्ति तूष्णीकं तिरस्कारस्य तादृशः।।
एतदिष्टसुराचार्यपैतृको जायते ध्रु यम् ।
तस्माद्वालान् वरान् स्वीयान् ज्ञानशून्यान् कदाचन ॥
। क ध्येन्नापि चाक्रोशेताहरेन्नापि भीपयेन् । तच्चित्ततोपणं ये वैप्रकुर्वन्ति तदा तदा।।
सर्व देवमुनिराड्योगिदेव द्विजन्मनाम् । तदनुप्रहपात्रं स्यादन्यथा न भवेत्तथा ।।
वालानां तुष्टये ये वे चिपिदादीन् फलादिभिः ।
तदा तदा प्रदास्यन्ति कृते तेषां सुरेश्वराः ।।
प्रयस्त्रिंशत्कोटिसंख्याः लोकपाला जगद्धिताः ।
वसवोऽष्टौ द्वादशापि सरुद्राः साप्सरोगणाः ।।
पितृभिः सहः सुप्रीताः पूजिताः प्रभवन्त्यति ।
फन्यको पूजिताः स्युश्चेत्तत्रापि ज्ञानवर्जिताः॥
दिवं विवाहस्य प्राक्त किकिणिकादिभिः । तत्तत्क्रीडनकापात्र महापरिकल्पितः।।
भूपणौधेस्तत्सालभतिकापुञ्जपुधकैः । प्रोघीलक्ष्मीमहागौरी वाणी पेन्द्री दयारमा।।
क्षमा शान्तिश्च पुष्टिश्य देयपल्योऽखिलास्तथा ।
मंगलानि च सर्वाणि दातीर्थानि च द्रमाः॥
-

·rfnांगणाममुगाई तु नस्प। मवयोमानी शेयः सप्रमाणस्य मा.
andigm पनामिविपाकः । वरनादिनि मन्त्राध्य नापाना
माकण्डयस्मृतिः
सरितः सागराः सम लोकास्ते पवतास्तथा । अपयश्च सपत्नीका:सर्वे दीर्घायुपस्तथा।।
पूजिता: परिपूर्णाः कृतार्थाश्च पदे पदे ।
पुशङ्गास्तुन्दिलाश्च स्युः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥
कन्यकामनसं सर्वेऽनुसृत्य सुतरां यतः । निवसन्त्येव तस्मात्तु प्रोगयेदविहर्षदेत् ।
तावतातेऽतिहृष्टाश्च प्रोता एनं क्षणेन वै । प्राप्तश्रियं प्रकुर्वन्ति नष्टदौर्भाग्यवतमम्॥
दीर्घायुपं सुप्रजसं नित्यारोग्यसुपुष्टिकम् । तस्मात्तु कन्यकादानं सर्वदानोत्तमोरामम् )
महादानसहरण तुलितं तत्पुनर्मया । निरूप्यते विविध्यैव महादाननिरूपने ॥
उपनीतधर्माः ओमित्येकाक्षरमित्यादिमन्त्रस्वरूपम्
उपनीतन्तु पित्रा यो द्विजोक्तनियमस्सदा । न भवेदेय तस्मात्तु द्विजत्वं प्राप्तवान् यत् ।।
कृतकालयमहामन्त्रसन्थ्यो महाशुचि. । कृताग्निकार्यः सुमनाः दण्डाजिनधरो भो
सन्यामन्याश्च ये ते स्युरापोहियादिकाः पुरा।
मया निरूपिताः सर्वे गायत्रीप्रमुखाः शियाः ।
मदतक्रियारयापि तदुसत्यपरम घ। अतोत्र सर्व सद्भ्यो न याच्यं हि ततः परम् ।
यत्तदेय प्रयत शिष्टं मन्यगणादिकम् ।
ओमित्येकाक्षरादि स्यात् सतत्रिंशात्मको मनुः ।।
भागद भटमा लिाये दशवर्णकाः । तृतीये द्वादशाणाः युः सुरीयः सर्ग
गोरेयातिपादनहतो । मन्त्रोऽयं प्रथमः श्रीमान् जयादी विनियोजित
हानिपगायध्यागममिदये। द्वितीयमन्त्रः कथितः आयात्विनि ततः पार
गायमिति यः शमः तृतीयान्नश्य केवलः ।
प्रयमा चिनिधिः गायत्री सारशी शिवा।।
ri मनोदक । गत मा गगी ननन्नापूर
*-

·:
गायत्रीस्वरूपवर्णनम्
संस्थितानामोजोऽसीति ह्यनुपङ्ग इति स्मृतः । सप्तानामपि मन्त्राणां यजुर्मा पूर्वतोऽपिया।
परतो वानुपङ्गः स्यात् सोऽयं मास्त्वस्तु वा पुनः ।
विकल्पानामत्र पुनः समः प्राधान्यतो मतः।।
a अतो यस्य यथेच्चं वै तदङ्गीकरणं भवेत् । अभिभूरों महामन्त्रः सर्वाकर्पणसुक्षमः॥
गायत्रीमुखदेवीना छन्दपीणां च सश्रियाम् ।
एभिश्च पञ्चभिर्मन्त्रैः स्वात्मन्यावाइन घरेन् ।।
गायत्रीमावाहयामीत्यादिकः पञ्चभिः शिवः । महात्मनो ब्राह्मणस्य सर्वदेवस्वरूपता ।।
अभिवृद्धिस्वेजसः स्यात्प्रतिनित्यं त्रिवारतः । छन्दर्पिदेयतानाच तथाङ्गानां च योधकाः।।
यजुर्विशोपागायत्राः शिसान्ताः सप्त कीर्तिताः
अथ पत्राधियोनिः प्राणापानादिकं यजुः ।।
विनियोगान्तकं त्वम् गायत्री रूपयोधनान् ।
आरभ्य तस्या देव्या वै गायच्या स्वीकृती मतम् ।।
समीपवापकः सोऽयमुपशब्दः प्रकीर्तितः । नयनं स्यादानयनं आकर्पमिति स्मृतम् ।।
गायत्रीस्वरूपम्
ओंभूवरसुवश्चेति प्रथमं शोर्षमुच्यते। ओमित्येतद्वितीयं स्यान्होपं तरयास्ततः पुनः।।
वरसेति तु तृतीयं प शीपं घेदमयं परम् । यजुर्वेदं भा इति पादस्तुमिहोप्यते ।।
धियो योनः पञ्चमं स्याशी सामरूपम् ।
त्रिपात्वं स्पष्टमेव स्यात्तत्स भगों धियादि।
सत्सवितुर्हि प्रथमा बुभिर्वेदामया शिया!
यरेण्यं तु द्वितीया स्यात् कुभिः शानमयोऽपि वा।।
भगों देयस्य रावस्याख्या हनीया तु प्रकादिता।
धीमहीनि तुरोया स्यात्वर्गलोकमयी क्या ॥
यो योनम्मुरमयो कुभिः सा परमो परा। प्रयोदयात्ममयोपटीमासपिन

·सपा मन्यात्रये नित्यं चतुर्विशनिमाभने। थापीहिन्टेनि नवकं वारद्धयां यतः विनियुको पेदविद्भिस्तदेतच सयापरम् । स्तुतो मयेति चरमं यजूप्येव ततोऽखिले: हो (घ) प्रवरमार्गण प्रयदेलान्यपर्मना। आभ्यर्ययप्रयरतो अभियादनकादिषु ॥ मार्कण्डेयस्मृतिः अत्र यः सप्तमो वर्णः स तु वर्णद्वयात्मकः। णकारश्च यकारश्च द्वावित्येव मनीपिभिः। ज्ञात्वा तु वैदिकः सर्वे जप्यो वेदे यथैव सा । गायत्री सर्ववेदानां जननी ब्रझनामिका। शिष्टा मन्त्रा यथावच्च पूर्वमेव निरूपिताः । अस्य मन्त्रस्य महतो देवत्वात्सवितुस्तत प्रातरुपस्थानमन्त्राः जपान्ते तदुपरथानं यजुभिस्तत्समाचरेत् । ऋन पैरेव गायत्री प्रमुखैर्वेदमध्यगैः । मित्रस्येति त्रिभिर्दिव्यैः प्रातःकालेषु सन्ततम् । प्रथमं तत्र मित्रस्य पश्चान्मित्रो जनानिति ।। प्रसमिति पश्चात्तु तत्क्रमो वेदमभ्यगः। शाखिना निखिलानां च मित्रस्येति त्रयं तदा यजुर्वेदोक्तरीत्यैव वक्तव्यं नान्यमार्गतः । एवमग्निश्च सूर्यश्च जलप्राशनचोदितौ आपः पुनन्तु च तथा आमित्येकाक्षरं तथा । दशप्रणवगायत्री प्राणायामारुयकर्मणि या चोदिता पुरा सापि आयातु वरदा तथा । यदहादिति मन्त्रश्च सर्ववर्णादिकं तथा ।। अभिभूरों पध्यकं च तथा गायत्रिया ततः । प्राणापानेत्यादिकं च उत्तमे शिखरे ततः आयाहिताया गायध्याः स्वस्मिन्नेव विधानतः । ययेच्छापणे तस्याः उपस्थानमुखेन ये ।। नान्यत्र यत्र कुयापि तथा तरमादेत्सदा । अभियादनकालेषु सततं प्रयरं शियम् यदि क्रियाविरोपेषु का पन्नाशमाप्नुयात् ।। मार्जनमत्रमंख्या मन्त्राभारामुहिताते यानु: पराः। मन्या मानानधनाते पक्तयाना परम

·८
मध्यान्हकालकर्मवर्णनम्
दधिक्राणैति परमं यथारुचि तु चोदितम् । तथा हिरण्यवर्णाश्च चत्वारो मनयोऽपि वै।
यथारुचि परं ते पाणामपि हि पादने । पठने चापि नियमः तेषु कर्ममु वच्मि यः।
याजुपाणां प्रकारकरणं त्वत्र निन्दितम् । यद्बचाना तथा चोभयं वाधकाय न ||
तथा किमर्थमित्युक्त सान्यं कर्माखिलं महत् ।
यजुर्वेदान्तर्गतं स्यान्न तदन्यत्र कुत्रचिन् ।।
तस्मादशेषविप्राणां यजुर्मन्त्रविधानतः । सान्ध्यस्य फरणे प्रोक्त फर्मणो नेति बाधकम् ॥
यदि शुद्धयजूंष्यत्र सान्ध्ये फर्मणि मोहतः । शासान्तरप्रकारेण वानि प्रोवरितानि चेत्॥
भवेत्तु कर्मवैकल्यं विशयो नात्र वच्मि यः ।
त एते खलु पश्मन्त्राः ऋचः स्युश्च यजूंष्यपि ।।
वेदद्वयेऽपि चोचत्यात्स्वरभेदादिना तथा ।
महामन्त्रस्य तस्यास्या गाण्याख्यस्य घेत्पुनः ।।
तत्तन्छाखोक्तरीत्यय जपादिक उदाहृतः ।।
माध्याधिकार्यम्
माध्याहिकक्रियायां तु गायत्री सहदेव हि । अयमेकं समुच्यार्य देयं स्यात्तदनन्तरम् ।।
सौर्यास्प्रेग द्वितीयं हंसश्शुचिपदित्यया । सत्तशासीतरोत्यैव तं मन्त्रं समुदीरयेत् ।।
सहुरिति सर्वेपी समुप्पारणकर्मणि । यजुर्वेद विधानेन प्रोतिरसाभिहिता परा।।
पश्चाप दमन्त्रोऽति यजुरेय हि फेवयम् । तदुस्थानहत्येऽस्मिरम्) पर पाना विशेषतः
चपचाना मन्त्रोच्चारण कारः
मुत्यषों बकायः नित्योऽयं नान्यया मतः । यात्रुगणामय परं आसत्येनेत्यगात्मरः
मनुः स्याद्याजुरः पचायं तमसपरि । उदुत्वं प मतो भूयो मनुस्तदनुवारराः।।
चित्रं देवानामिन्ये करपवारः सलु विडा:
सोऽयं तदुपायाने इस मे वो मनुः ।।

·।
गावो गुमाश्च नियमाः दीक्षा यागाः सदक्षिणाः ।।
शास्त्राणि च पुराणानि स्मृतयो विविधाः पराः।
आदित्या वसवो रुद्राः लोकपाला महौजसः।।
Hri.
मामि
सदी ja: TH
गरपांगतग. नि. नः पः॥
पप गा(म. पान
विनिगुहा विरो: प्रायोगिनः॥
गामिन कति मागासं दिगासीना पुनः ।।
दिनमाका
पानामरोपाणी नमस्कार मियापरः। नगोया गुमहान TPEETकममिदपे ।।
दिगलिहारमात्र रुपाना नमो गंगादिसमिमिः ।
यापि दरासंख्याकानि एयुः सर्वत्र पायकाः ।।
नदेषमसिलं प्रोक्त माध्यं कर्मप्रयं मदन । एवं मृतोपनयनी दिलमायोज्यई तराम् ।।
फुर्या सनयां नियतो न द्विषो भयदयम् ।
सन्यामूलमिदं सर्व वादाण्यं सर्वदेहिनाम् ।।
यन्दनीयं प्रार्थनीयं पूजनीयं प्रयमतः । सेव्यं च दर्शनीयं प सन्ध्ययतत्तु संपदः ।।
प्रामणस्य महवं तदीयतीति (?) नरपि ।
सुरेन्द्रः सर्ववेदैत्या यां) ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः।।
सुरोत्तमैमहद्भिर्वा परिच्छेत्तुं हि शक्यते ।
ब्राहाण्यं खलु देवाना मप्यत्यन्तं हि दुर्लभम् ।।
माणे सर्ववेदाश्च माझगे सर्वदेवताः । ब्राह्मगे सर्वतीर्थानि तत्पादे दक्षिणे शिवे ।।
सर्वे समुद्राः सरितः सदा कूपाः सरांसि च ।
पुष्करिण्यः पुष्कराद्याः सर्वे यागास्तपांसि च ।।
विविधान्यपि कृच्छ्राणि प्रतानि विविधान्यपि ।
-

·ब्राह्मणमहत्त्ववर्णनम
पतिवताना प्रवरा: कामधेन्वादिकाः शिवाः ।
चिन्तामणिमहावावाः कल्पवृक्षा धराधराः॥
'सप्तर्पयो महात्मानः विप्रमात्रेऽनिशं पुनः । स्त्रभागधेयकार्याय वसन्ति किल सन्ततम्॥
न ब्राह्मण्यात्परं वस्तु समं या यत्रकुत्रचिन् । भुवनेप्वस्ति सर्वेप कली केचन पामराः ।।
प्रामण्यादधिकवेन शैवं वैष्णवमेव च । गाणपत्यं च शाकं घ तत्तदेकं पुनश्च हा ।।
चदन्तस्तेन नाम्ना युक्ताः सुभूपिताः ।
तन्नामधेयमस्माकं प्रारचा साधारणं यथा।
अधिकं सोमयाजित्वं वाजपेयत्वमेव वा । सत्पीण्डरीकयाजित्वं तथेदमपि धैककम् ।।
शैवादिकमिति प्रोचुत्रोझचा व्याप्यत्वमुन्यलम् ।
तदेतदत्यन्तमहामोहगाढविम्भितम् ।।
तद्व्याप्य धर्मों न भवेद् प्रामण्यस्य कदाचन ।
अत्यन्तव्यभिचरितं शिवत्वादिसमल्पकम् ।।
मत दादियाजित्वं द्विजमात्रगर्न यतः । तदसाधारणो धर्मः तन्सियत्वाधिक तया ।।
सर्वथा न भवेदेव सरमादू माह्मण्यमेकरम् ।
सर्वोत्तममिति प्रोकं आतीभिप्टेन सा अनिः ।।
अयं प्राह्मण्य इत्येष प्रोवाच किल तारशी । यायतीरिति सदापयं ब्राह्मणनेय सन्ति दि
मागेभ्यो वेदविद्भ्यो नमाकुर्यादिनि म्म प।
माहत्य जगादेव सामातु माझयोऽधिकः ।।
नित्यं प्रामणरादोऽयं माझगाना मुभूषणम् । शम्दान्तरं तु समन शेषादि पल तत्परम्
प्रभवेद्दूपणायद नाय कार्या विचारणा । एवं भरपत्र केपितु टिपण केवलम् ।।
षा भूगगरसेन स्पोय प्रत्युवाचदा । तेनदूषणरान भूषितान् दूपयनयहो ।।
एतकिमिति पोपतु कलियमग्नु नारा.!
कलौनीधा महान्तः : महान्ती नैपमागिनः॥
शारेण भूतले शिष्याः पदो गुरुभूपतः । गुरमता प्रतिस्पतापुश नारा॥

·८८ वन शिविगुगंयोजयतेस्तम्य चनुगुणम्। मार्कण्डेयस्मृतिः भत वैराः खियः सर्वाः प्रायेण जगतीतले । पतित्रता अतिस्वल्पाः तान सन्तीति नास्त्यपि॥ सन्त्येव तत्रतत्रापि साध्या भर्तु परापराः । घरणी चापि निवर्या निरोपपरसातरा .. पापलोकसंकीर्ण सदा सजनदुर्लभा । तुच्छ देवगणाकर्णमहादेवातिदुस्तरा।। शनैः शनैरल्पितश्री: वेदमार्गाकुशास्त्रवि)त् । भाषारचितशास्त्रोधा महाशाखातिदुर्लभा॥ नटनर्तकसंप्राप्तपूजादूपितसजना । अत्यन्तार्यपरा भूपाः दयादाक्षिण्यरिताः ।। तादृशेत्र कलौ कि किं नमवेदतिनिन्दितम् । सर्व निन्दितमेव स्यात्प्रशस्तं यदनिन्दितम् ।। प्राधान्यमनृतस्यैवाप्राधान्यं सन्ततं परम् । सत्यस्य खलु सर्वत्र तथापिविजोऽनिराम्।। सत्यस्यैव भवेन्नूनं नानृतस्य कदाचन । सत्यस्यानृतबद्भानं दुष्टजल्पनकत्यनैः॥ पश्चाग्यिरेणसत्यस्याधानं च प्रभवत्यपि । अस्मिन्नर्थे प्रवक्ष्यामि पुनःपुनरतीय च ॥ चोरश्चोरो भवेदेव तयैव च मृषामृपा । पापं पापं भवेत्तद्वत् सत्यंसत्यं न पानृतम् ।। धर्मस्यविजयो नित्यं नाधर्मस्य कदाचन । परं विदमधर्मस्य तत्वभाना कलौ ततः।। कालेन यत्नाद्भूयश्चातरमेनैव नचान्यया । तत्क्षणप्रतिसंहारः न्यायधमसता तथा ॥ सत्यस्य च भवेपश्चादम्युत्थानं यथा पुरा । कदाचिदगृतं सत्यं यदिस्यादपि फेयलम् ॥ तत्सद्यस्तरकुलं तस्य विलयं मापयिष्यति । अत्यन्यायमतिद्रोहमति क्रौर्य कलायपि । अत्यनम पात्यशास्त्रं न कुर्यान्त प कारयेन् । कुर्वतां सर्वपापानि यांनी सत्कमेण वै॥ यांनामाप्रमाणामुत्तरोनरं प्रायश्चित्तदै गुण्यम् संन्यामभेदाः प्रायश्चितं द्विगुणतः सूतकं प तथा मनम् । यद्मामणस्येकगुणं सद्राजन्यस्य धर्मतः ।। दिगुगं शाम्रगदिन वैश्यस्य त्रिगुगं स्मृतम् । चतुर्गुण नाय ततः शूद्रस्येति मनीषिभिः॥ कथितं शानतावो नदेव गृहियो मनम् । यनस्य द्विगुगं करन धर्मतो प्रचारिणः ॥ बुटीयतः म्यालयमः द्वितीया ।

·८६ प्रायश्चित्तवर्णनम् हंसस्तृतीयइत्युक्तः चतुर्थेस्तु तथापरः । यति. परमहंसाख्यः कुटीचकबहूदको । पत्तीरयुक्तगायत्रीजापको शिखिनी तथा । एकोपवीतिनौ स्यातां दण्डवयसमन्वितो।। भिक्षान्नप्राशनो नित्यं ब्रह्मचिन्तापरायणौ। त्यक्तपुत्र कलवादिजनी वैराधभागिनी ।। एतदिन्नौ तावप्यन्यो एकदण्डो गताश्रयो । त्यक्तोपवीतिनौ त्यक्तगायत्रको गिरायो।। मन्त्रत्यक्तशिखौ सम्यक् जितरोपी सपुण्डको । गृहीतप्रणयो सन्तौ प्रमनिर्वाणमृच्छतः चतुर्विधानमेतेपो वैकल्ये किल कर्मसु । प्रायश्चित्तं तारतम्यात्प्राणायामविशेषतः।। नान्येन येन केनापि तस्मात्तेपा अपं विना । प्रणवस्योत्तारणाया पर्वते जगतीतले । होमो दानं तपः फतुं नाधिकारोयतःस्मृतः । चित्तं दानादिभिः फच्छ प्रमचर्यादिकस्य चेत् ॥ आश्रमश्रितयस्याप्यधिकारः शास्त्रममतः । संप्राप्तानां तु चित्तानां करणाय महात्मभिः।। मुख्यात्कृतमुखेनैव सरणिः सा निरूपिता । तानि फन्ट्राणि साक्षा प्राजापत्यादिकानि हि ।। कतुं न सत्वरं सर्वैः साक्षादीशमुसैरपि । न शश्यते हि सुनरी किंतु तानिप्रयमि यः।। प्रायश्चिनप्रतिनिधिः प्रत्यम्नायमुखेनैव न घेत्प्रतिनिधित्वतः । करणं सर्वदा प्रोक से स्युचंदुविधाः पराः।। विधितः प्रतिनिधयः सम्यग्ग्राह्मणभोजनम् । गोदानं या नदीस्नानं गोमूल्यं या तथा परम् ।। निष्कदानं प गायत्री दशमाहनसंख्यया । जपो या संहितामात्रपारायगमपारि या।। शिष्टान्नभोजनं चापि समान्याहुर्मनीषिणः । समगावगाहस्पेदापलपः ।। अवापि कर सासुनित्यं न संशयः । पारायारानानमे करमादरादायकम् ॥ नापामस्नानमेकं पेड़फरप्रदम् । भागीरथोमदानानं सर्वपापनोदयम् ।। अष्टोत्तरप्राभारत्यरात लपमम् । गंगासागरसंगरय स्नानमेकं तु परम् ॥ नोत्तरसहन्माण करताना फरदायरम् । तदनप्राइमोसिन्धुमाग्नानं शियः ।। ।

·भागात
-
lat मागमानगिकार:
गपाहितिनिधितानाfantamifrन'
गोदानगुमानाMine: a ने दिमततं भान सुरक्षा
मपी भटः प्रगति मारी मात्र मंराय।
सामासिंग मारमा पिनामि॥
कराणा समनुपान पर मंगम सम्पये। विधायकादिया शालोमादिकम
प्रदान दक्षिणाया ममानुसानमेय पापागोहाना गनिन्दितं साने
तरमापरिशाद मोहेन पापभाष गमतास।
आस्टपतितो जयः पिसमय न विद्यते।।
লাখানিশা ধনু গনময়দাঃবনা। সসি সন্মাননা সুন সায়গিয়াগে
नित्याधिकारिणः प्रोक्का फरणान्तस्य फेवलम् ।
अल्पायासेन से
सम्यक
सरन्त्येय अगश वे॥
यणी गृही पनी नित्यं तथापि प्रयरो गृहो । सर्वस्प चित्तमात्रस्य नितरां धनमूलतः
फर्तव्यत्वेन तत्रारिमन प्रबरो हिगृही धनी ।
तस्माद्गृहाश्रमः सम्यक् मानो प्रयरः परम् ।।
यरिमस्थितस्तु तरति निर्धू याखिलकिलियपम् । धनदानमुखेनैय तत्रायं प्रपरो यतः
अधिकारी महाभागः गृहस्थ. शाखसमत । गार्हस्थ्यमे शिष्टानां शरणं कारकं परम
आश्यं सर्वधर्माणां स्थितस्तत्र कृती भवेन् । प्रत्यक्षकृच्छकरणसामयं चिचहेतो
न कस्यापि कदाचिस्यात् किन्तु तेषां क्षणेन वै।
कर्तु प्रतिनिधित्वेन शक्यतेऽर्थस्य दानतः॥
दानप्रशंसा
तस्मिन् दानेऽधिकारी स्याद् गृहस्थो धर्मतः स्मृतः।
.
---
तिनताला॥

·दानप्रशंसावर्णनम् दीक्षाचर्या यज्ञचर्याः सर्वचर्या क्षणान्नृणाम् । दानतः संभवन्त्येव तस्मादानपरो गृही।। भवेदेव विशेपेण ततु कामो विचक्षणः । दानं परं प्रशंसन्ति दानमेव परायणम् ।। दानं बन्धुर्मनुष्याणां दानं कोशो धनुत्तमः । दानं कावफला वृक्षाः दानं चिन्तामणि णाम् ।। दानं पुत्रः परं द्रव्यं दानं मातापिता तथा । न दानेन विनाकिश्चित्यार्थित भलमाप्यते ।। न दानशीलिनामापत्तस्मादानं समाश्रयेन् । हारनूपुरकेयूरपूरितोत्तममन्दिरम् ।। लावण्यगुणसंपत्तिदानादेव हि लभ्यते । दानेन प्राप्यते स्वर्गश्रीदर्शनेन हि लभ्यते ।। दानेन शत्रून् जयति व्याधिदानेन नश्यति । दानेन लभ्यते विद्या दानेन युवतीजनः।। दानेन मोदते स्वर्गे स्वकैः सह चिरं नरः । धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं परमंस्मृतम् ।। वपः परं कृतयुगे प्रेतायो ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यतमेवाहुः दानमेव कलौ युगे। युगेषु निखिलेष्वेषु धानं साधारणान्मतम् । उत्तमत्वेत विबुधैः तस्मादानपरो भवेत् ।। दानाहते नोपकाकारः दृश्यते धनिनः परः । दीयमानं हि तत्तस्य भूय एवाभिवर्धते ।। यददाति विशिष्टेभ्यो यच्चारनाति दिने दिने । सद्वित्तं स्वमहं मन्ये शेष कस्याभिरक्षति ।। यसाति यदरनाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मनस्य कोहन्ति दानरपि धनैरपि ॥ किमेतस्य प्रभवति तावतातस्तदुत्सृजेत् । प्रात्रभूतेषु विप्रेणु देशेकाले घ सन्तवम् ॥ दानेन भोगी भवतिमेधावी वृद्धसेक्या। अहिंसया प दीर्घायुरिति प्रादुमहर्षयः ।। नापकर्मसमायुक्त पतनं नरके नरम् । प्रायते दानमेवैकं पायभूते दिने कृतम् ।। कदोषगुणोपेतमुक्तहोपविवर्जितम् । कामधुग्येनुवहानं फळयारसोसि फलम् ॥ यायेनार्जनमर्याना वर्धनं घाभिरक्षणम् । सलाने प्रतिपत्तिश्च सर्वशारत्रेषु पश्यते ।। यस्य वित्तं न दानाय नोपभोगाय कल्यते नापि कीत्य न धर्माय तस्य वित्तं निरर्थकम् ।। सम्माद्वितानि संपाप दयाद्विपाय भक्तितः। न्यायमार्गेग विषुधः कदायन्यायवर्मना ।।

·मान:
देवमोनिTTER MALI
पुननियनrati nा प्राजिम या
पग भूमि srin गरज निगः।
म yin पानि iran भो नदि
समान शामलामाई गये गुग सारियो माग्नी मान।
मानसंगापः करोनि ति दिने । दानप्रबोम्मान मा
ने रिस्पति देहिनो भंगुरामपाः । ययं नमिनिमरमानम्॥
प्रामामपि प्रासमधियः किन दीयते । इमानुषी विभय फाकार भविष्यति।।
अदाता पुगपागी धन संयम्य गन्धनि । दामार रुपये मन्गे गोऽय न मुञ्चति।।
अक्षदयमध्यानं नास्ति नास्तीति यत्पुरा । सतिं देवि देहाति विपरीतमुपस्थितम् ।
पोषयन्ते ग यायन्ते देदीनि कृपणा जनाः । येनगुन प टु मौर्य न (.....)॥
(.........
..१) मरणं कृताः । हिरण्यमन्नमुद मानगयो न पापितम् ।।
दीना विपसना सभाः कपालाकितपाणय. 1 दृश्यन्ते किल मयंत्र से यः पूर्व जनैः किल ।
सदाचाराः कुलीनाश्च रूपयन्तः प्रियंवदाः।
बहुश्रुताश्च धर्मज्ञाः दातारः स्युः श्रियान्विताः।
अलब्धमुष्टिमात्रश्च याचमानाः परानति ।
दृश्यन्ते दुःखिनः सर्वे प्राणिनः सर्वदा भुवि ॥
अदत्तथा न जायन्ते परभाग्योपजीविनः ।
मा दास्येति यो व्रयाद् गव्यग्नो ब्राह्मणेषु च ॥
तिर्यग्योनिशतं गत्वा चाण्डालेष्वभिजायते । एकेन तिष्ठताधरतान् अन्येनोपरितिष्ठता।।
दातृयाचकयोर्भेदः कदाभ्यामेव सूचितः। प्राप्तानामनुरूपाणां पात्राणां दानकर्मणः ।।
देशे कृरश्नेपि काले या नादेयं ह्यस्ति किंचन । उच्चैश्रवसमश्वं प्रापणीयं सतां विदुः॥
अनुनीय यकामं सत्यसन्धो महानतः । स्वैः प्राण प्राह्मणः प्राणान् परित्रायः दिवंगत
रन्तिदेवश्च सोकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने । अपः प्रदाय शीतोष्णा: नाकपृष्ठमितगतः।
।
।

·N
दानप्रशंसावर्णनम्
आत्रेयः खण्डवमयोरहतो द्विविधं धनम् ।
दत्वा लोकान्ययो धीमान् अनन्तास्स महीपतिः ॥
शिविकाशो नरोऽङ्गानि पुत्रं च प्रियमौरसम् । ब्राह्मणार्थ ( .. .?) नाकपृष्ठमुपागतः॥
प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुला कीर्ति इह चामुत्र चाश्नुते ।।
दोर्घमुष्टशलाकं तु सौवर्ण परमृद्धिमत् । छत्रं स्वर्णमयं दत्वा सराष्ट्रोऽप्यव(प)तदियम् ।।
संकृतिश्च तयात्रेयः शिष्ये ( .?) गुणम्। उपदिश्य महातेजाः गतो लोकाननुत्तमान् ।।
अम्बरीपोङ्गदे दत्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रतापवान् । अर्बुदानि शतकं च सराष्ट्रोऽभ्यपतदिवम्
सावित्रः कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजयः । ब्रह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुलॊकमुत्तमम् ।।
सर्वरनं वृपादविः यवनाश्वः प्रियां त्रियम् । रम्यमावसथं चैव दत्वा स्वलोकमाश्रितः।।
निमिराष्ट्र च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोवीं सपट्टणाम् ॥
जामित्रसहश्चैव वसिष्ठाय महात्मने । मदयन्तीं प्रियां दत्वा तया सह दिवंगतः ।।
सहस्रजिच्च राजर्पिः प्राणानिष्टान् महायशाः ।
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान् ।।
सर्वकामैश्च संपूर्ण दत्वा वेश्म हिरण्मयम् ।
मुद्गलाय गतः स्वर्ग शतद्युम्नो महायशाः ।।
नाना च द्यु तिमानाम साल्वराजप्रतापवान् ।
दत्वा राज्यमृचीकाय गतो लोकाननुत्तमान् ।।
मद्रराजश्च राजर्पिः दत्वा कन्यां सुमध्यमाम् ।
सुवर्णहस्ताय गतो लोकान् देवैरभिष्टुतान् ।।
रोमपादश्च राजर्पिः शान्ता दत्वा सुतां प्रभुः ।
ऋष्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वकामैरयुज्यतः ।।
दत्या शतसहस्रं तु गा राजा प्रसेनजिन् ।
सवरसानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥

·६४
.
मार्कण्डेयस्मृतिः
एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा सह ।
महात्मनो गताः स्वर्ग शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः ।।
तेषां प्रतिष्ठिता कीतिः यावत्स्थास्यति मेदिनी ।
दानैर्यः प्रजासर्गः एते हि दिवमाप्नुयुः ॥
अर्थानामुत्तमे पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिदिष्टं सर्वशास्तौकनिश्चितम्
द्विहेतुपडधिष्ठानं षडर पड्विपाकयुक् । चतुष्प्रकारं त्रिविधं विनाशं दानमुच्यते
नाल्पत्वं वा बहुत्वं वा दानस्याभ्युदयावहम् ।
श्रद्धा भक्तिश्च दानानां वृद्धिक्षयकरे म्मृते ।।
धर्ममर्थ च कामं च वीडाहर्ष भयानि च । अधिष्ठानानिदानानां पडेतानि विदुर्बुधाः
दानभेदाः
पात्रेभ्यदीयते नित्यं अमपेक्षप्रयोजनम् । केवलं धर्मयुध्या यद्धर्मदानं तदुच्यते ॥
प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसंगाद्यत्प्रदीयते । तदर्थदानमित्याहुः ऐहिकं फलहेतुकम् ।।
स्त्रीपान मृगयानाणा प्रसंगायत्प्रदीयते । अनर्देषु च रागेण कामदानं तदुच्यते ॥
संसदि कोहया स्तुत्या पायर्यार्थिभ्यः प्रयच्छतः ।प्रदीयते च यद्दानं क्रीडादानं तदुध्यते
दृष्ट्या प्रियाणि श्रुत्या या हायवत्प्रदीयते । हर्षदानमिति प्रादुर्दानं तद्धर्मचिन्तकाः
आक्रोशादयहिंसाना प्रतिकाराय नगरेन् । प्रतियन्धकरादित्यदेतवे तत्प्रशस्यते ।।
भयदानमिति प्रोक्त फवं नेय तद्भवम् । अपापोरोगिधमकदित्सुरप्यसनाशुचिः
अनिन्द्यशियामां च पदिदाता प्रशस्यते।
पानं अदा घ भनिश्प देयमित्यमिचिन्तनम् ।।
देशकालश्च दानाना अङ्गान्येतानि पयिदुः ।
विरात्तिश्च पृगालः मलेन्द्रियः ।।
विमुक्तो योनिरोपेभ्यः प्रागः पात्रमुच्यते । मौमुस्पामिपनिरबिना दर्शने सा
सत्कृतिश्चानसूया च नया प्रति कोयते । अत्यावश्यकश्यपिन्तनं भक्तिमप्यते

·ছাশন নমিষাবিস্তাবিনি
माविमादिदानानि
वामिनि पान दोपकारिणे । देश काले पपाय पसान मारिप शतम् ।।
नु उपकारा पारिता पुनः । दीप प परिविरदं गानं राजपूनम् ।।
परेरामा पानमा पोचते। अमरकामयm समामसमुदतम् ।।
मासिन फमुई देवगान संशयः ।
पाल्पा शासभा या राममान फलं भयं॥
साममाना फलं गुएर्ण नियंरे मानपरसदा।
पाधि पावि दानं मानसं प विधा मतम् ।।
मांते पन्नुपनारदानं तायि रमगम । आतांनामभयं यत्तदेसी यायिकं स्मृतम्।।
रिपया पापपायोग्य तरानं मान ग्गूनम । पुण्यमिष्टमघोन पदानं सद्धिविध पुनः
पनि मुमहाभागेरन्यः फैमिदपि त्यिदम । अनिदोघं तपसत्यं यदाना परिपालनम् ।।
सानिध्य वरयदेवं परिमिनि कम्यते । पुकारिण्यरनया पाप्यः देयसायचनानि च।।
अन्नदानमयारामा: पूर्वमित्यभिधीयते ।।
दानक्रियायधिकारिणः
बारामदादान कियादिर तु मुख्यतः । गृश्य एक एय स्यादधिकारी न पापरः।।
उज्यागामाने पापि मुरुयो न तु हि मरकरी ।
पनी यी नु संघाप्त निमित्ते तु कदाचन ॥
सन्मात्रे त्यधिकारी स्यान्नाधिके सुतरा यतिः ।
पतत्येवाशु हा फापि फदा धातुपरिमहात् ।।
वरसाघुः सर्वेपी कर्मगो प्रवरः परः । सर्वकर्मे कलोपेऽपि तस्य चितेन सत्ताम् ।।
पश्चात्समीचीनतया मृतं भवति तत्क्षणान् ।
वस्यास्य सापकानि स्युः सुबहूनि महान्यपि ।।
।
--
for
---

·मारण्यस्मृतिः भूयमानांत्रिक कायं मितिमिनि कमा। यरिको दानमार्गोऽयं भी वर्णने युः । प्रपारामतटाकादि सर्वकामप्रदायके । भौयगिन्येय विख्यात धर्मविद्भिर्महात्मभिः । तवासनिकमित्याहुः दीयते यरिनेदिने । अपत्यविजयेश्ययंत्रोलामा पदिश्यते । इछासंस्थं तुसारानं फायमित्यभिधीयते । कालापेक्षे कियापेक्षं अनापेममिति स्मृतम् । विधा नमिसिर्फ प्रोक्त पुनः सर्व द्विधा स्मृतम् । सहोम होमरहितं ममन्तरमन्त्रकम् ।। सदर्मकाधर्मकाभ्यां द्विविधं तत्विधा मतम् । स चोत्तमानि पत्वारि मध्यमानि विधानतः ।। अधमानि च सर्याणि विविधत्यमिदं पिदुः । अन्नं दधि घृतं क्षीरं गोभूरुषमाश्वहस्तिनः ।। दानान्युत्तमसंज्ञानि सुमद्रव्यदानतः । पुस्तकान्छादनायासपरिभोगोपधानि ॥ दानानि मध्यमानीद मध्यमद्रव्यदानतः । उपानटखयानानि छत्रपाबासनानि च]] दीपकाष्ठफलादीनि चरमं बहुधोच्यते । दत्तमिष्टंमधीतं च विनश्यत्यनुकीर्तनात् ।। तस्मादत्तादिकं चैन कीतयेन कदाचन । श्लाधानुक्रोशनाभ्यां च भग्नतेजा विपद्यते। तस्मादात्मकृतं पुण्यं यत्नेनपरिपालयेत् पुनरन्ये तु विबुधाः दानं प्रोचुश्चतुर्विधम् ।। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं विमलं चेति नामतः । अहन्यहनि यत्किचिदीयतेऽनुपकारिणे ।। अनुद्दिश्य फलं यत्तद्ब्राह्मणाय तु मित्कम् । यत्तु पापोपशान्त्यर्थ दीयते विदुषां करे" नैमित्तिकं तदुद्दिष्टं दानं सद्भिरनुष्ठितम् । असत्यविजयश्वर्यस्वर्गार्थ यत् प्रदीयते दानं तत्कामिकं प्रोक्त मुनिभिर्धर्मचिन्तकः । यदीश्वरमीणनार्थ ब्रह्ममियः प्रदीयते चेतसा भक्तियुक्तन दानं तद्विमलं स्मृतम् । येन येन हि भावेन यद्यदानं प्रयच्छति ते नतेन हि भावेन तत्तत्प्राप्नोति निश्चितम् ।।

·१७
सेटपूर्तवर्णने दानक्रियाधिकारिवर्णनम्
माविकादिदानानि
दावरमिति यहानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पाने च तहानं सात्विक स्मृतम् ।।
यत्तु प्रत्युपकारार्य फलमुद्दिश्य या पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तदानं राजसं स्मृतम् ।।
अदेशकाले यदानमपानेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमयज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ।।
सात्विकानां फलं मुक्त देवत्वेनात्र संशयः।
पाल्ये या दासभावे या राजसानो फलं भवेत्।।
तामसानों फलं मुक्त तिर्यत्त्वे मानवस्सदा ।
कायिकं वाचिकं दानं मानसं च विधा मतम् ।।
अर्हते यत्सुषणादि दानं तत्कायिकं स्मृतम् । आानामभयं यत्तदेतद्व वाचिकं स्मृतम्।।
विद्यया स्याद्ययायोग्यं तद्दानं मानसं स्मृतम् । पुण्यमिष्टमधोतं च दानं तद्विविध पुनः
वर्णितं मुमहाभागैरन्यैः कैश्चिदपि त्विदम् । अग्निहोत्रं तपस्सत्यं वेदानां परिपालनम् ।।
आतिथ्यं वैश्वदेवं च तदिष्टमिति कथ्यते । पुष्करिण्यस्तथा वाप्य: देवतायसनानि च ।
अन्नदानमथारामाः पूर्तमित्यभिधीयते ।
दानक्रियावधिकारिणः
एतादृशमहादानक्रियादिषु तु मुख्यतः । गृहस्थ एक एच स्याधिकारी न चापरः।।
द्रव्याणामार्जने चापि मुख्यो न तु हि मस्करी।
वनी वर्णी तु संप्राप्ते निमित्ते तु कदाचन ।।
तन्मात्रे त्यधिकारी स्यान्नाधिके सुतरां यतिः ।
पतत्येवाशु हा कापि कदा धातुपरिमहात् ।।
ह्य परसाधुः सर्वेषां कर्मणां प्रपरः परः । सकर्मकलोपेऽपि तस्य चित्तेन
तचराम्।।
पश्चात्समीचीनतया शृतं भवति तत्क्षणात् ।
तस्यास्य साधकानि घुः सुबहूनि महान्यपि।।
-

·६८
मार्कण्डेयस्मृतिः
तेरयं कृतकृत्यःस्याच्चेतसा समनुष्ठितः।
निखिलस्यापि चित्तस्य कृच्छाणां चर्यया कृतिः ॥
कृच्छ्राणामपि तेषां तु धनदानमुखेन चेत् । मुहूर्तमात्रासिद्धिः स्यात्तदानं बहुरूपकम
ब्राह्मणस्य धनार्जनसाधनानि
कर्मणां करणं चापि धनसाध्यं हि मुख्यतः । धनं हिरण्यादिरूपस्यात्तत्संग्रहणदानयोः
अधिकारी गृहस्थोऽयं तत्र चेब्राह्मणः पुनः । तदार्जनं च नान्येन यमनेव नपान्यथा
फुर्यादिति मनुः प्राह स मार्गो ब्राह्मणस्य तु । याजनं प्रथम स्वेकं पञ्चादध्यापनं पुनः
प्रतिमहो विशिष्टात्तु धनार्जनसुपद्धतिः। संपादितेन तेनैवं कुर्याकर्माणि थाडयः
सफलं कर्म यत्तस्यात्सर्व दक्षिणया युतम् ।।
अदक्षिणकर्मनिन्दा
अदसदक्षिणं फर्म यद्यन्मन्प्रतं तु वा । तं वा नियमैरसर्भस्या प भयापिका
विफलं तद्विजानीयारमनीव हुतं हविः । श्रद्धायुक्तः शुचिर्दान्तः सर्वकर्म समापरेन् ।
अदक्षिणं घेत्तत्कर्म निखिलं निष्पलं भवेत् । कमणामपि सर्वेपी सुवर्ण दक्षिणेऽयते ।
मुपगं दीयते देवः रजनं पैतृप्यते । मुवर्णरजत ताम्र तण्डलाधान्यमेव च ।।
रत्नानि गायो हरस्यश्याः रया यासासि वस्तुयत् ।
काष्ठादिकं जलं पात्रं शम्या खदया कटं कुटम् ।।
अशापि यहुविध दक्षिणाय प्रकल्पितम् ।
औरामनं स्यमिदोत्रं नित्यं सन्ध्याश्रयं तथा।।
नियमावदेवं देवमा विशेषतः । मुनिकालकसंप्राशनदातिथ्यं च केवलम् ॥
नित्यनमस्कारम्मपोऽयं स्यारदक्षिणा महिमो भाया दक्षिण परिकार
अनुमशिन दाने दरान परिकल्पयेत् । मदर दाने दशामिकश मुधीः ।।
----
---

·M
।
दानफलवर्णनम्
अशत्तस्यापि क्लमोऽयं पञ्चसौवर्णिको विधिः ।
अष्टपष्टिपलोन्माना दद्याद्वी दक्षिणां गुरोः ।।
होतॄणां चैव सर्वेषां त्रिंशत्पलमुदाहृतम् । अध्येतॄणां तदर्थ स्याद्वारपाना तदर्धतः ॥
अतो न्यून न कर्डव्यं अधिक फलमूर्जितम् । दानकाले तु देवत्वं प्रतिमाना प्रकीर्तितम्॥
घेननामपि घेनुत्वं श्रुत्युकं दानयोगतः । दातुर्वै दानकाले तु धेनवः परिकीर्तिताः ।।
विपश्य व्ययकाले तु द्रव्यं तदिति चोच्यते । सर्वेषामपि दानानां हिरण्यमुदकं तथा।।
दानेपावश्यकानि
पवित्रमुत्तरीयं च साक्षित्वं ब्राह्मणस्य च । अल्पदानेषु चेन्नैवं यथेच्छ तत्र चैककम् ।।
शौचमावश्यकं नित्यं मुष्टिं वानाशुचिश्चरेत् । अत्राशुचित्वं संप्रोक्त मुष्टिदानादिकर्मसु ।।
मूत्राघु त्सर्जनपरे तत्प्रक्षालनपूर्वके । योऽयं कालविशेपः स्यात्स आशौचमिति स्मृतः ।।
स आचान्त इति प्राहुः केचिदत्र महर्षयः । अप्रक्षाल्य करौ पादौ गुह्यप्रक्षालनात्परम्
अप्यकृत्वा च गण्डूपं कृत्वा तत्क्रयमेव वा।
अनाचान्तो न दद्याकि ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ।।
दत्वा तादृगवस्थायां नरो रौरवमाप्नुयात् । शुचिर्भूत्वैव सर्वाणि दानानि सुमुखश्चरेत्
दानानामपि सर्वेपा तत्तत्फलमिहोच्यते ।।
दानफलानि
नारिदस्तुष्टिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः । तिलप्रदः प्रजादिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥
भूमिदः सर्वमाप्नोति दीर्घमायुहिरण्यदः ।
गृहदोर्याणि (रम्याणि) वेश्मानि रुग्यदोरुप्यमुत्तमम् ।।
वासोदश्चन्द्रसालोक्यं अश्विसालोक्यमश्वदः ।
अनडुग्दाश्रियं पुष्टिं गोदो बध्नस्य विष्टपम् ।।
यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः।
धान्यदः शाश्वतं सौख्यं भोगमाप्नोति भोगदः ।।
रनपुरयोर्दाता रूपमाप्नोत्यनुत्तमम् । त्रपुसीसकयोहाता वहिपृद्धिमवाप्नुयात ॥
।

·मायामतिः पा भपति फामान सेजमान प्रधानमः धर्मदा नरोनिल शामगिन्छति आयुधान मानेन शनासमयानुयात् । राजमिनमानेन राजा भयनि भून । एनाना प्रधान राना पेय भविष्यति । नगरं पराया त्या राना मवनि भूत पत्रदाना गुपैपाय दीपंगायुहिरण्यरः । धन्यो धनप्राशा तु सपिदामुखमनुते । पादुकाना मदानेन शय्यायाशासनस्य च । फलानो पेय ग्लाना दानाद्ध्यपति- अपदस्तु भवेच्छीमान् पादाभ्यगप्रदरमुनी । गुप्तायास्य गरी दत्वा दन्तधायनमेव च। सुथि: स्यारमुभगो यामी मुसी प्रजायते । पादशीचं तथा यानं शौचं तु गुदलियोः ।। यः प्रयच्छति यिप्राय सुचिः शुद्धः सदा भयेन् । दुभिक्षे धान्नदाता च सुभिक्षे च हिरण्यदः ।। पानीयदस्त्वरण्ये च प्रहालोके महीयते । श्रान्तायानप्रदः स्वर्ग विमानेनापिरोहति ।। प्राप्नोति दशगोदानफलं रोगप्रतिक्रिया । प्रक्षाल्य पादौ विमरय लभेद्गोदाननं फलम् देवमाल्यापनयनं देवागारसमूहनम् । मार्जनं सर्वदेवानो गोप्रदानसमं स्मृतम् ।। अर्चनं चैव विप्राणां द्विजाभीष्टापकर्पणम् । पादशौचप्रदान व आकल्पपरिवारणम् ॥ पादाभ्यङ्गप्रदानं च श्रान्तसंवाहन वथा । गयो कण्ड्यनं चैव प्रासदानाभिवादने । भिक्षादोनो प्रदानं च तथैरातिथिपूजनम् । एकैकरय फलं .ाइ गोप्रदानसमं यमः। श्रान्तसंवादनं रोगी परिचर्यासुरार्चनम् । पादशीचं द्विजोच्छिष्टमार्जनं गोदानकम् ॥ छत्रदो गृहमाप्नोति गृहदो नगरं तथा। तथा पानप्रदानेन रथमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ इन्धनाना प्रदानेन दीप्ताग्नि वि जायते । गवां प्रासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। चन्दनं नालन्तं च फलानि विविधानि च । तान्यूलमासनं शय्यां दत्वाऽस्यन्तसुखी भवेत् ॥ पादाभ्यङ्गी शिरोऽभ्यङ्ग दोनमानार्चनादिभिः । मृष्टवाक्यविशेपेण पूजनीया द्विजोत्तमाः। ni शायः॥

·दाने देयद्रव्ययर्णनम् फलञ्च लभते प शिवं स्थानं बलिपुष्पप्रदानतः । प्रेक्षणीयप्रदानेन स्मृति मेधां च विन्दति ।। सुरसंघसभादीनि वापीकूपसरासि वै । जोर्णान्युद्धरते यस्तु स संपूर्णफलं लभेत् ।। पफान् ददाति केदारान् सकलान्येव पादपान् । पष्टिकोटिसहस्राणि ह्यर्बुदानां च वै त्रयम् ।। कीडन्तीति स्वर्गफले एतदुक्तं न संशयः। अश्वं वा यदि वा युग्यं यो ददातीह पादुके ।। वरय दिव्यानि यानानि दुष्टपन्या नचैव हि । गृहागतं ब्राह्मणं च मधुपर्केण च क्रमात ।। भोजयित्वा यथान्याय्यं सूर्यलोके महीयते । दारियाणवमानानां अतिक्लेशातिदुःखिनाम् ।। तदुद्धृत्य यथाशक्ति सर्वान् कामानवाप्नुयात् । वस्त्रं जलं पवित्रं च दत्वाऽथ शिवयोगिने । स महाभागमाप्नोति अन्ते योगं च शाश्वतम् । यो गां च महिपो दद्यात् सालंकारा पयस्विनीम् ।। कास्ययनादिभिर्युक्तां स कामान् लभतेऽखिलान् । अन्न वस्त्रं फलं तोयं तक शाकं घृतं मधु ॥ पत्रं पुष्पं धनं धान्यं यानं यष्टिं कमण्डलुम् । व्रतत्रयं छत्रपात्रं प्रतविद्या सुरार्चनम् ॥ कन्याकुशोपनीतानि तिलौषधगृहाणि च । धूपक्षेत्रं यज्ञपात्रं योगपट्टं च पादुके ।। कृष्णाजिनं बुद्धिदानं धर्मदेशकथात्मजम् । अर्थिने सततं देयं येन श्रेयो महद्भवेत् ॥ गोपीचन्दनखण्डं तु यो ददातोह वैष्णवे । कुलमेकोत्तरं तेन भवेदुत्तरितं शतम् ।। पितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् । निवेशनं दरिद्रस्य निद्रायाः शयनं तथा।। था भिक्षाप्रदानं च वेदानामर्थनिश्चयः । एतत्संहारवृक्षस्य फलमाहुमहर्पयः ।। बामरस्य प्रदानेन सर्वदुःखैविमुच्यते । तालवृन्तप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ पादपीठप्रदानेन स्यानं सर्वत्र विन्दति । स्थानमेव प्रदानेन तदाप्नोति दण्डं दवा द्विजातये ।। सोपयोतदानेन वनदानफलं लभेत् । यखदानफलं तुच्छमोपवीतमनन्तकम् ।।

·. १०२ मार्कण्डेयस्मृतिः उष्णीपस्य प्रदानेन तदेव फलमुच्यते । दन्तकाष्ठप्रदानेन सौभाग्यं महदाप्नुयान मृत्तिकायाः प्रदानेन शुचिः सर्वत्र जायते । तथैवौषधदानेन रोगनाशमवाप्नुयात स्मानीयानि सुगन्धीनि दत्वासौभाग्यमाप्नुयात् । अनुलेपनदानेन रूपवानमिजायते भाण्डादीनां प्रदानेन शंखादीनां प्रदानतः । पात्रं भवति कामाना यशसश्च न संशयः शिबिकायाः प्रदानेन अमिष्टोमफलं लभेत् । दासं कर्मकरं योधं दत्वा यादिन्द्रमन्दिर तरुणी रूपसम्पन्न दासो यस्तु प्रयच्छति । सोऽसरो भिमुदा युक्तः क्रीडते नन्दने उष्ट्र वा गर्दभं वापि यः प्रयच्छति मानवः । अलकासनमा(समवा)साद्य यक्षेन्द्रः सह मोदते ॥ दानानामुत्तमं प्रोक्त प्रदानं तुरगस्य तु । बाडबायाः प्रदानं च तथा यहुफलप्रदम् । शुक्लं तुरङ्गमं दत्वा फलं दशगुणं भवेत् । तुरङ्गमं सपल्याकं सालंकारं प्रयच्छतः। पोण्डरीकफलं प्रोक्तनाग्र कार्या विचारणा । चतुभिः कुञ्जरैर्युक्त सर्वोपरकरशोभितः रयं द्विजातये दत्वा राजसूयफलं लभेत् । सुपर्णकश्यं मातङ्ग दवा विप्राय भक्तितः। राजसूयाश्यमेधाभ्यां फलमाप्नोत्यसंशयः । प्रदाय करणि सम्यगेतदेव फलं लभेत् । ययोतविधिना दत्वा कपिला कनकप्रभाम् । सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।। वारुणं लोकमाप्नोति दरया १ महिषी तथा । महिपस्य प्रदानेन यायुलोके महीयते ।। या लोकमवाप्नोति प्रदानेन च पक्षिणाम् । मयूराणां शुकानां च शारिकाणां च वाग्मिनाम् ।। अनार्य मामगं येन हन्ति द्विजातयः । पदे पदेप्रयमेश्य फलं विन्दन्ति तत्क्षणात गुणनफलं पापि प्रानुवन्ति पदे पदे । सकारार्थमनाथाय यस्तु काष्ठं प्रदास्यति कायाग्निदीनि मायाय संपामे लमते अयम् । अन्नदानफलं भूयः परतन्तुमइपिंगा। पुरायोल सुभद्राय पृथग्भयन्तरेश है। जाम्यूनदमयं दिव्यं विगानं सूर्यसैनिभम्। दिल्यापारोभिः संपूर्गमनदो टमते ध्रुवम् । आधादनं तु यो दयादहतं मादकमणि भायुः शाराप पंप समते गुमम् । यतोपवीत यायंप व्यजनं चालान्तरम्।। प रायनीय र साना गलं नया । इत्रमाजनरत्नानि सवणेगुडानि । नैमानितु पात्रानिधेनु गायनयासनम् ।मादेवतानि योदधारसोबमधलं मी ·स्वर्गसुखाधिकारिणां जनानां लक्षणवर्णनम् सहस्रपरिवेष्टारस्तथैव च सहस्रदाः। त्रातारश्चसहस्राणां ते नरा: स्वर्गगामिनः।। सुवर्णस्य च दातारो गर्वा ये रजतस्य च । धेनूनां च प्रदातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ।। विहारावसथोद्यानकूपारामसर.करा: (प्रदा)। प्रपाणां ये प्रकर्तारः ते नराः स्वर्गगामिनः ।। सर्वहिंसानिवृत्ता ये नराः सर्वसहाश्च ये। सर्वस्याश्रयभूता ये ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ आध्याश्च बलवन्तश्च यौवनस्थाश्च सरिक्रयाः । ये निर्जितेन्द्रिया धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ।। देवकार्येषु सस्नेहा मृदवः स्नेहवत्सलाः । उदाराः प्रश्नदा ये हि ते नराः स्वर्गगामिनः॥ आश्रमेषु यथोक्तपु वर्तन्ते ये द्विजोत्तमाः । स्वधर्मसक्तास्सततं ते नराः स्वर्ग गामिनः ।। पर्तन्ते ये महीपाला राजधर्मेष नित्यशः । पुरोहितमने युक्ताः नराः स्वर्गगामिनः॥ प्रजासुखे सुखं येषां तदुःखे ये च दुःखिताः । तपसा कर्शिता ये वा ते नराः स्वर्गगामिनः ।। स्वाम्यर्थे ब्राह्मणार्थे च मित्रकार्ये च ये हिताः । गोभूद्विजहिता ये तु ते नराः स्वर्गगामिनः।। गोमूहेतुहता ये च देवद्विजकृते हताः॥ महानास्तिकदुर्व्याधितथागतनिवारकाः । विप्रनिन्दाऊद्धन्तारः स्ते नराः स्वर्गगामिनः ।। देहधातून परित्यज्य सलिलारण्यवहिषु । अनशनेन मृता ये वा ते नराः स्वर्गगामिनः ।। तीर्थयात्राप्रसक्ताश्च नित्यमध्वनि कर्शिताः । तपसा फर्शिता ये च ते नरा.स्वर्गगामिनः मातापितृपरा ये च गुरुभक्ताः प्रियंवदाः । सत्यार्जवरता ये च ते नराः स्वर्गगामिनः।। नरोपकारसक्ताश्च परदारविवर्जिताः । पून्यापूजयितारश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ नभाना ये च कर्तारः ये च प्रज्ञाप्रदायका । भक्ता गोदेवविप्राणां ते नराः स्वर्गगामिनः धानारामकर्तारः तथा गोमासदायिनः । उपासकाश्च देवानां ते नराः स्वर्गगामिनः ।। -लेशाननुभवन्तीह शास्त्राध्ययनतत्पराः । शास्त्राणां च हिते युक्तास्ते नराःस्वाांगामिनः कन्यकानामनाथाना ये चैवोद्वाहकारिणः। ।

·५
परदारान् वै कामवृत्तं रहोगताः। मनसापिन हिंसन्ति तेऽपियान्त्यमरावतीम
माटेगरी
प्रधान प्रा पूजाया । काइनानि तागे परोनगंगानि
अग्निहोत्री गगनको महाकहा
लिगनिधारमा न ममः शाम्रो स्थितः।
विष्णुमाराधितो येशु माननिष्ठाण ये विजाः । प्रगयामारनिगुणगायत्रीनिरताः
मनरा फर्मगा पापा कर्मम्मेयानुगिनकाः ।
नपापमतिमिन्दनिन सेऽपि मानमरायसीम।।
निराधारा महाशीला: मनमयादिलोलुपरः । त्यजन्ति देहायशाः विषयेन्द्रियनिर्माः
एकाममनसः शान्ता: सेऽपि पान्त्यमरायतीम् ।
गंगानदी महापुण्यो प्रयन्ति च धियेकया।
जपन्ति सत्र ये मन्यान् परदारविजिताः ।
ब्राह्मणाय तु ये फन्या प्रयच्छन्ति विधानतः ।।
ये तु दीपं प्रयच्छन्ति तेऽपि यान्त्यमरावतीम् । गगाज प्रयागे या केदारे पुकरे।
महापये प्रभासे च मृता यान्त्यमरावतीम् । द्वारयत्या कुरुक्षेत्रे योगाभ्यासेन ये
हरीती (?) रं येषां मरणे समुपस्थिते । पूजयित्या हरि ये तु भूमौ दर्भास्तिलस्त
तिलान् विकीर्य लोहे तु दत्वा घेर्नु पयस्विनीम् ।
ये मृताः कृतिनः सन्तस्तेऽपि यान्त्यमरावतीम्॥
उत्पाद्य पुत्राः संस्थाप्य पितृपैतामहापथे। निर्मला निष्कलङ्का ये मृता यान्त्यमरावत
सर्वभूतदयावन्तः विश्वास्याः सर्वजन्तुषु । त्यक्तहिंसाः सदाचाराः सन्तुष्टाः
धर्मलब्धार्थभोक्तारस्तेऽपि यान्त्यमरावतीम् ।।
मातृवत्स्वसृवच्चैव नित्यं दुहित्यच्च ये। परदारेषु वर्तन्ते तेऽपि यान्त्यमरावती,
अनृतं ये न भाषन्ते कटकं निष्ठुरं तथा । स्वागतेनाभिभाषन्ते तेऽपि यान्त्यमरावत
अरण्ये विजने नष्टं परस्वं दृश्यते यदा।
मनसापि न लिप्यन्ते तेऽपि यान्त्यमरावतीम् ।।
वै
स्वधने
.

·।
गयाश्राद्धफलवर्णनम
शत्रु मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः ।
भजन्ति मैत्रं संगम्य तेऽपि यान्त्यमरावतीम् ।।
श्रद्धावन्तो दयावन्तः शिष्टाः शिष्टजनप्रियाः।
धर्माधर्मविदो नित्यं तेऽपि यान्त्यमरावतीम् ।।
मातृवत्परदारांश्च परद्रव्याणि लोष्टयत् । यः पश्यत्यात्मवजन्तुं न प्रेतो जायते नरः ।।
अन्नदानरतो नित्यं विशेषेण तिलप्रदः । स्वाध्यायत्रतशीलो वा न प्रेतो जायते नरः।।
सदा यज्ञपरः शान्तः सदा तीर्थपरायणः। वापीकूपतटाकानामाश्रमाणा विशेषतः ।।
आरोपकः पुराणां च देवतार्चापरायणः ।
नित्यं शृणोति शाखाणि नित्यं सेवेत्तु पण्डितान् ।।
वृद्धांस्तु पृच्छते नित्यं न प्रेतो जायते नरः । दुर्भारोपणपूर्वण दशप्रामहिताय वै ।।
भूमि संवर्धयन्नित्यं नदीकुल्याप्रपूरणात् । तास्त्वत्यन्तदूरेषु प्रापयन्वै दिने दिने ।
तत्पूरदूरीकरणहेतवे जामितां विना । तदर्भारण्यसंमृद्धिचित्तवृत्तिपरोऽनिशम् ।।
वर्तते यो जगत्यस्मिन् तमेनं ते नरोत्तमम् ।
सर्वे दर्भाः सुरा भूत्वा समागत्यातिहर्पिताः ।।
पृथक्पृथग्विमानानि हंसयुक्तानि सत्वराः ।
वयसोऽन्तेऽस्य चाहृत्य हुंकृत्य यमकिंकरान् ।।
सस्मृतिन्नि(१) दमारोह माम मामकत्विति ।
प्रार्थयन्तीऽतिभक्त्यैव घोपयन्तः स्वलंकृताः ।।
सुरूपाः सुमुखाः शान्ताः ब्रह्मलोक सनातनम् । प्रेतत्वं वारयित्वैव कामिते शैववैष्णवे।।
रेन्द्रवारुणवायव्यान् वस्त्रादित्याग्निरौद्रकान् । कामितानस्य सुभगानपुनर्भवसंशितान्
गयाश्राद्धफलम्
नापयन्त्येव सुतरा सद्धर्मरतादृशो महान् । तत्कन हि तनकर प्रेतत्वं सर्वथैव वै॥
वा गयाशिरः पुण्यं यच्चाद्धं कुरुते द्विजः । तस्यान्ववाये महति न प्रेवो जायते नरः
आयने चोत्तरे प्राप्ते यमय करिष्यति । तस्य वंशे तु सततं न प्रेतो जायते नरः॥

·-
यान्ति सर्वे वृपैश्चैव सर्व रुद्रपराक्रमाः। शंभु स्वयंभू देवेशं श्यक्षं त्रिदशपन्दितम् ॥
मागपतिः
अग्न्यविणिमादिराजा
श्रीनग्नी पर मापदन्यहनि परो । मायाको न तो आयो नरः॥
देयतातिथिपूनासु गाना निराः। तो वे पिriam न तो जायते नरः
पारो निर्य गेषणाविधिपूनमः । म गमन गाति नर नरः॥
देगरी पहिसे या तपा मोम्मे जबरदासपी यमन याति नमः॥
पारो मायायो शुमकमपर. पुमान् । पारपानारो नियन यातिमरकंयुनः।।
कपिलादानादिप्रशंसा
फपिलाना प यो दासा पमस्य तय अन्नदाता पनियतं गंगास्नानरत यः)
अग्निहो प निरतो न स दुर्गसिमाप्नुयात् ।।
विष्णुपूजा
अर्थयन्ति हरं नित्यं विष्णु जिष्णु सनातनम् ।
प्राप्नुवन्ति महत्स्थानं पुण्ये श्वेतपुरे शुभम् ।।
सर्वे चतुर्भुजास्तत्र सर्वे गरुडयानाः । सर्वे चक्रायुधाश्चैव सर्वे विष्णुपराक्रमाः।
शिवपूजा
स्थापयन्ति च ये लिङ्ग नष्टं या साधयन्ति थे।
अचयन्ति सदा रुद्र माल्यलेपनार्जनः (गन्धानुलेपन: ॥
मुञ्चन्ति वृषभान ये तु ते गत्वा शिवमन्दिरम् ।
तत्र सर्वे शिवमुजाः सर्वे ते शूलपाणयः ।।
येऽर्चयन्ति सदा शुद्धा न ते दुर्गतिमाप्नुयुः ।।

·प्रायश्चित्तप्रतिनिधिवर्णनम्
१०७
सूर्यपूजा
तेजोराशि भानुमन्तं भास्कर लोकचक्षुपम् ।
येऽर्च यन्ति महात्मानः सूर्यलोकं ब्रजन्ति ते॥
जटाधरा भस्मधराः विष्णुनामधराः पराः ।
विष्णुगाथारता नित्यं न ते दुर्गतिमाप्नुयुः ।।
गायत्रीमात्रसंतुष्टाः सन्ध्योपासनतत्पराः । स्वाचारेण च संयुक्ताःन ते दुर्गतिमाप्नुयुः।
मत्वतन्त्रक्रियाधर्म न नशोचविचर्जिताः । द्विमुख्युइकतत्कर्ममात्राभिनयमात्रतः ।।
सर्वभ्रष्टाश्च विकला: तदन्त्ये वसतो यथा । कृतार्थाः कृतकृत्याश्च वावन्मात्रेण केवलम् ।।
आभासकर्मणोऽत्यन्तं भवेयुर्नात्र संशयः ॥
प्रायश्चित्तप्रतिनिधिः
प्रायश्चित्ते तु संप्राप्ते साक्षात्कृच्छाणि कैरपि ।
नानुष्ठाय च शक्यन्ते तेषां प्रतिनिधित्वतः ॥
गोगोमूल्यादिभिरतानि वस्मात्कार्याणि चाखिलैः ।
सेतुगंगास्नानमुखैः दरिद्रस्तानि चाचरेत् ।
अपि तालि कदाचित्तु स्नानान्यपि विधानतः ।।
द्रव्येण विप्रमुखतः कर्तव्यानि भवन्त्यपि ।
द्रव्यदानेन सर्वाणि प्राप्यन्ते निखिला: क्रियाः ।।
तस्माद्व्यं सर्वकार्यमाने ह्यावश्यकं परम् ।
तस्मिन् सत्येव सतत सिध्यन्त्यसिलसनियाः।।
महादानादिकाश्चापि यैः कृते पलादिकाः।
प्राप्नुवन्त्यपि विप्रत्वं वानि घाद्य प्रवच्मि वः॥

·No text on this page.

·। उ रक्तपित्तं तु रूप्यं प्रदरमेयोः । सुवर्ण सर्वरोगेषु प्रदद्यान्मृत्युनाशनम् ॥ द्भवं तथा देयं ग्रहण्या दीर्घसंभवे । गौडं भास्म दावं च पोरं तद्गण्डमूलके । लं त्वग्निमान्य च रोगोत्पत्ती तु पौष्टिकम् । मधूद्रवं तथा देयं कासश्वासजलोदरे इवं तथा देयं छदिरोगोपशान्तये। क्षीरं पित्तविनाशाय दाधिकं भगदारुणे ।। लेपनाशाय पैष्टं धृतिविनाशने। अन्नं सर्वरोगस्य नाशने तु प्रशस्यते ॥ देद्रव्यदाने तु तुलादिपु विधिस्त्वयम् । प्रथमा तु घृतस्योक्ता तेजोवृद्धिकरी तुला ।। केण च सौभाग्यं सैलेन बहुलाः प्रजाः । वस्त्रैस्तु बहुवस्त्राणि प्राप्नोति तुलया तथा॥ यस्य तु लावण्यं अरोगित्वं गुडस्य च । असापत्न्यं शर्करया सुरूपं चन्दनेन च। तो भवेद्भर्ता तुलया कुंकुमस्य च । न सन्तापो हृदि भवेत् क्षीरस्य तुलया सदा बमप्रदा हताः पापहार्यः प्रकीर्तिताः । महादानानि चैतानि पुनर्भङ्ग्यन्तरेण वै।। निरूपितानि देवेश्यो ता(भ्यस्त)नि चाद्य प्रवच्मिवः ।। पोडश महादानानि गावः सुवर्णरजते रत्नानि च सरस्वति । तिलाः कन्या गजाश्वाश्च शय्या वस्त्रं तथा मही ।। धान्यं पयश्च छत्रं च प्र(गृहं चोपस्करान्वितम् । एतान्येव तु चोक्तानि महादानानि पोडश ।। जानि यः कुर्यान्महादानानि मानवः । न तस्य पुनरावृत्तिर्विष्णुलोकात्सनातनात्।। जलदानस्य प्रसंगात्कथयाम्यहम् । हलपङ्क्तिरिति ख्यातं महादानमनुत्तमम् ।। पुरा चोणं दिलीपेन ययातिना । शिबिना निमिना चैव भरतेन च धीमता ।। दिवि मोदन्ते दानस्यास्य प्रदानतः । घरादानप्रसङ्गन दानान्युक्तानि कानिचित् नाह्वयं सप्त द्विपाद्वयमतः परम् | पृथिवीपादानं च सर्वपापविनाशनम् ।। गहरं प्रोक्त' पृथ्वीपद्ममथापरम् । क्रमात्तुलादिदानानि रहस्यानि यथामति । कथितानि मया सम्यगुद्देशस्य विधानतः ।। --

·No text on this page.

·शिवरदानवर्णनम
देपद्रम्पप्रमाणम्
फरप्रयेग सौवर्णो विरायाराजतः पलैः । ताम्रः पधशतः प्रोक्तः पलानां करियकस्तथा
सौहस्तु मारमाग सैसश्च तथारमृतः । लावणोऽन्येवमेव स्याद्मीहिमेरुस्तथा भवेत्।।
भारद्वयेन काण्डस्तु गौडः स्यात्पश्च भारतः।
फौरिकः पञ्चपलः कापूरः पञ्चविंशकः ॥
फोकुमः स्यान्सपलः कार्पासोविंशभारकः ।
एवं द्रव्यविशेषैस्तु मेरुः कार्यों विपश्चिता ॥
मेरुमेवंविधं कृत्वा दत्वा विप्राय भक्तितः । वसतिः स्वर्गलोके तु यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।।
पञ्चपर्वतदानानि
पञ्चानामपि शैवा(ला)नां पूर्व नामानि कीर्तये ।
यानि दत्वा तु दोभाग्यं दौर्गत्यं नाप्नुयात्कचित् ।।
तिलपर्वतदानं तत्तथा लवणपर्वतम् । कार्पासगुडयोः शैलो तथा सर्पपपर्वतः॥
आपाढे कार्तिके मासे माघे वैशाखयोरपि ।
पौर्णमास्यां तु दातव्याः मनुजैः पर्वतास्त्वमी ।।
शिखरदानानि
अतःपरं प्रवक्ष्यामि शिखराणि प्रयोदश। येषां प्रदानतो मयों जायते पृथिवीपतिः ।।
हाडेझुवनलवणधान्यकासकैः कमात् । शिखाखरवितुषधान्यद्राक्षाभिरेव च ॥
सौर्मयजेनापि पलैः शृङ्गाणि कल्पयेत् । एषामन्यतमं वापि दद्याच्छदासमन्वितः ।।
आत्मप्रमाणं कुर्वीत प्रादेयाभ्यधिकं शुभम् । विधिवच्छिखरं दत्वा गौरीलोक पसेन्नरः
अथ दत्वा विशेषेण यतिदानानि कानिचित् ।
येन दत्वा नरः पापैः मुच्यते नात्र संशयः।।
।
।

·नाना धेनुटया गुरुनना। एतामामुपधेनूनो कथिनो दानमः। मामुद्गश्च कर्तव्याः सनमो धप्रियङ्गुभिः । एतासामेव दानाना विधानं तिलधेनुश्त॥ "अपोपधेनुदानानि वश्ये पुंज्यान्यनुकमात् । यासा वैदानमात्रेण सर्वानफलं लभेत्। विनाभिवहावांनुस्नया स्मृता । मुयायाङ्गिणी पापि तत्परं परिकीतिमा मार्कण्डेयस्मृतिः अविदानधेनुदानानि त्रोण्याहुरतिदानानि धेनुः पृथ्वी सरस्वतीः । नरकादुद्धरन्त्येवाः जपजापनदोहनैः ।। यास्तु पापविनाशिन्यः कथ्यन्ते दश धेनवः । तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानि च विशेषतः ।। दशधेनुदानानि कुम्भाः स्युव्यगन्धानां इतरासां तु राशयः । प्रथमा गुडधेनुः स्याद्वितीया मधुसंज्ञिका ।। सामी शर्करा धेनुः दधिधनुस्तथाष्टमी। रसधेनुस्तु नवमी दशमी स्यात्स्वरूपतः ॥ अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातेऽथ वैधृतौ । गुडधेन्वादयो देया उपरागादिपर्वसु ॥ सप्तमी लाण धेनुः स्यादृष्टमीदाधिका मता। नवमीतेन नवमी गन्धर्वलेन चापरा॥ गन्धैवां दशर्मा धेनुं रत्नैर्वा परिकल्पयेत् । एवं केचिन्महाभागाः वदन्ति परमर्षयः॥ मुवर्गधेनुमप्यत्र केचिदिन्छन्ति मानवाः। तिलवेनुप्रसंगेन सर्वपापहराः शुमाः सप्तमीहिंधनवः सनीहिमयास्सन धेनवः परिकीर्तिताः । प्रोहिभित्र यवैश्येय गोधूमध तिलैस्तथा।। माननीहिमयारसा गा ददातीह मानवः । स याति परमं स्थानं यायुभूतः सपूर्तिमान।। उपनुदानानि सावनी धेनुः परा कापासको मता। तथा फलमयी धेनु स्ततकर्पूरनिर्मिता। र स्मृता नद्धेनुदिव्या स्वनन्तरा। केचिदन महामागाः विधानान्तरमूधिरे" परेनु दशानः पहिणी । तथैव पश्यावहारवर्गधेनुः ॥

·गोवृपभादिदानफलानि
११३
१
१
३
दानफलानि
फलं वयीमि सर्वासामिह धेनो परत्र च ।
कृष्णां गा ददते ये तु ते न पश्यन्ति यमं विभुम् ।।
श्वेतां वै ददते धेर्नुस पुमान् दिवि मोदते ।
नीलवर्णा तु गां दद्यान् पितॄन् प्रीणयते सदा ।।
श्वेतवर्णा तु गां दत्वा वंशवृद्धिमवाप्नुयात् ।
श्यामा पीतां तथा दत्वा दुःखनाशं प्रपद्यते ॥
फपिला सर्वपापघ्नी नानावर्णा च मोहदा । समानवत्सो कपिला दत्वा स्वर्गे महीयते
रोहिणी तुल्यवत्सां तु सूर्यलोके महीयते । समानवत्सां श्वेता चेदिन्द्रलोके महीयते ।।
तुल्यवत्सां तु शयला विष्णुलोके महीयते ।
इन्द्रलोकमवाप्नोति दत्वा कृष्णां तथाविधाम् ।।
पातरेणुसवर्णा तु तुल्यवत्सां प्रदाय च | वायुलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा।।
दत्वा धूम्रो तथाभूतां यमलोके महीयते। अध्न(िन्यां)हेमसवर्णा तु तुल्यवत्सा प्रदायच
वारुणं लोकमाप्नोति पूज्यमानोप्सरोगणैः । घेनु प्रदाय यदाक्षी साध्यलोके महीयते।।
दत्वा पलाशवर्णा गा पितृलोके महीयते । प्रदाय शितिकण्ठी गो स्थानं श्रेष्ठं प्रपद्यते ।।
एतासामपि धेनूना प्रदाता समवाप्नुयात् । विमानेनावर्णेन दिवं देव वापरः।।
तं चारुपाः शुश्रोण्यः शतशोऽय सहस्रशः ।
दमयन्ती विमानस्थं गोप्रदानरतं नरम् ।।
अथ नानाप्रकारोक्तगोदानानि प्रवीमि वै। समानवत्सगोदानं सर्वपापहरं शुभम् ।।
कपिलायाः प्रदानं तु सर्वपापहरं शुभम् । सर्वार्धदायकं श्रीकं सप्तजन्माधनाशनम् ।।
भैकादशीदानं गोशतं च पृपोत्तरम् । तथा वृपोत्तरशतगोदानं देषसात्कृतम् ।।
रामगोप्रदानं च महापातकनाशनम् । गृहपीहरगोदानमसग्धरहरं (1) परम् ।।
नं वैतरणीधेनोः यमलोकमुसाघम् । वृपैक्गोसहमस्य दानं सांपनाशनम् ।।

·।
मागगनि
मनोभयमुपदार्ग महानालप्रदम । द्विगुती कपिलवान निगुमायुपकारम।।
तथा पेयोमयगुरसीदानं गोपनाशनम् । पदानं गाः प्रोकं गर्वमीमारियानम् ।।
पलीयदप्रमानं च गोबिन्दीनिकारकप । गगानुप्रयानारयं
गणम ॥
प्रम्य प्रदान पक्षानं स्वर्णस्य च । नया होगा य मांदानालपदम् ॥
दानं रूप्यपस्यापि पिपीतिविधायकम । गयेय पुगेगरीयामममरंगम्।।
एवमेतानि दानानि प्रशस्तफलपन्ति प! कीगितानि मया मम्मा संग्रहेण यथामति ।
अतःपरं धराभिव्यमनिदान महोन्नतम् ।
यः प्रयच्छति विप्राय पृथिवी मस्यशालिनीम् ॥
पष्टिवर्पसहमाणि स स्वर्गे निवसेन्नरः । अनिटानेपु म पृथिवीदानमुत्तमम् ।।
अचला हाभयाभूश्चेद्दोग्नी फामाननुत्तमान् ।
दोग्ध्री यासासि रत्नानि पशुत्रीहियवान् सदा ।।
भूमिदः पुण्यलोकेषु शाश्वतीर्मोदते समाः । यावद्भूमेरायुरिति तायभूमिद एघवे
अपि पापसमाचारं ब्रह्मन्नं या तथानृतम् । पुनाति दत्ता पृधियी दातारमपि शुभमः।
अग्निष्टोमप्रभृतिभिरिष्ट्वा क्रतुभिरूजितः । न तफलमवाप्नोति भूमिदानाद्यदनुते ॥
यथा जनित्री क्षीरेण पुत्रं पुष्णाति सर्वदा । अनुगृहाति दातारं तथा सर्वरसमदी ।
प्रासादा यत्र सौवर्णवसोर्धाराश्च कामदाः । गन्धर्वाप्सरसो यत्र तत्र गच्छन्तिभूमिद
यथा चन्द्रमसो वृद्धिरहन्यहनि जायते । भूमिदानफलं तद्वत्सवसस्यविवर्धते ॥
सागराः सरितः शैलास्तीर्थानि विविधानि च ।
सर्वाणि भूमिदानस्य कला.नाईन्ति पोडशीम् ।।
यो ददाति महीं सम्यक् सोऽश्नुते परमां गतिम् ।
हस्तमात्रां भुवं दत्वा स्वर्गलोके महीयते ॥
गोचर्ममात्रा मां दत्वा वसूना लोकमाप्नुयात् ।
उद्यानभूमिं दत्वा तु गन्धर्वैः सह मोदते ॥
रत्नाकरभुवं दत्वा शक्रलोकं प्रपद्यते । धान्याकरां भुवं दत्वा नाकपृष्ठे महीयत

·भूमिदान प्रशंसावर्णनम् ११५ अञ्जनाकरभूदानादश्विलोके महीयते । लवणाकरभूदानात्सोमलोके महीयते ।। औपधाकरभूदानापितृलोके महीयते । शिखिसस्यप्ररोहां तु भुवं दत्वा नरोत्तमः ।। साध्यलोकमवाप्नोति नात्र कायां विचारणा । नानाधान्याकरभुवं दत्वा रौद्र महीयते केदारभूमिदानेन ब्रह्मलोकं समश्नुते । इक्षुभूमि नरो दत्वा सोमलोके महीयते ।। गुल्मपुष्पलताकोणां यो भूमि संप्रयच्छति । विमाने नन्दने सोऽयं क्रीडतेऽ सरसो गणेः भूमि संपाद्य यः कुर्याद्द वब्राह्मणसास्कृताम् । स्वर्गलोकमवाप्नोति पश्चाद्भूपपरो भयेन् पक्कसस्यां भुवं दत्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् । निवर्तनसहस्राठ्यां भुवं दत्वा नरोत्तमः ।। भूमिमासाद्य कर्मान्ते चक्रवर्ती भवेद्धि सः । गोचर्ममात्रामचला दत्वा शिवपुरंत जेत्।। भूमि सर्वगुणोपेतां दत्वा पापात्प्रमुच्यते । क्षेत्रमात्रा भुवं दत्वा महापापैः प्रमुच्यते ।। क्ष्मामेकपुरुपाहारपर्याप्त संप्रदाय वै । दशकल्पान्निवसति स्वर्ग विगतपातकः ।। मां दत्वा गृहपर्याप्तां यमलोकं न पश्यति । प्रादेशमात्रां मां दत्वा मोदते नन्दने वने । माम वा नगरं वापि निवर्तनशतं तु वा । यः प्रयच्छति विप्राय स सुरैः परिपूज्यते ।। देवताम्यो महीं दत्वा तत्तलोके महीयते । ग्रामं खेटं पुरं क्षेत्रं देयताभ्यः प्रयच्छति ।। देयभूमिप्रशंसा समजन्मसु धर्मात्मा स भूमेरधिो भवेत् । शिवाय विष्णवे भूमि सूर्याय व विशेषतः दत्वा त्रिसप्तकुल जैः पितृभिः सह मोदते । प्रामदानाचक्रवती पुरदानातयामरः ।। खेटदानाच्च भूभर्वा भवेदन न संशयः । भुवः प्रमाणं ज्ञानाय सुस्पष्टं वक्ष्यतेऽधुना ।। दशहस्तेन दण्डेन त्रिंशहरई निवर्तनम् । गवा शतपश्चैको या तिष्ठेदयन्त्रितः॥ अद्धि गोचर्ममात्रं तु प्राहुर्वेदविदो जनाः। गृहमात्रा भुवं प्राहुनिशपदसंमिवाम् ।। गदुत्पन्नामथाश्नाति नः संवत्सरं समम् । एतदाहारमात्रारन्यं भुवो मानं प्रचक्षते । जोत्सेधवप्रपाकार सर्वतः सातमावृतम् । योजनाधाविष्कम्भं अष्टभागायन पुरम् ।। पदर्थे तु तदा पेटं तदर्थवापि पर्पटम् । तथा शूदजनप्रायाः मुसमृद्राक्षीवलाः ।।

·१ on ६ विद्यायान् सर्वकामाना भाजनं पुरुपो भवेत् । सहस्रधेनुदानानां शतं चानुहा समम्॥ नेव दानेन मुवि प्रवृत्तिनिखिला स्मृता । यर्णित्यवारक सत्तु गाईस्थस्यापि संपदाम् ॥ वाः प्रजा: फिल सर्वत्र शरणं रामकारकाः । तस्मात्तदानतुलि नान्यदानं भुविस्मृतम् ॥ मार्कण्डेयस्मृतिः क्षिप्रोपभोगभूमध्ये वसतिमिसंज्ञिता । एवं भूमानमाख्यातं शास्त्रविद्भिः पुरातनैः । दत्तभूपरिपालनप्रशंसा स्वदत्ताद्विगुणं पुण्यं परदत्तानुपालनम् । परदत्तापहारेण स्वदत्तं निष्फलं भवेत् ॥ स्वदत्तो परदत्ता वा यो हरेत वसुधराम् । पष्टिवर्पसहस्राणि विष्ठायो जायते कृमिः॥ राज्याधिकारनिरतः वेतनेन नृपेण वै। परिक्लमः स्वकृत्येषु स्वाधिकारे समुद्यते ॥ द्विजभूवृत्तिविपये वाक्सहायेन केवलम् । अश्वमेधफलं सद्यो लभते नात्र संशयः॥ गोत्राह्मणहितार्थाय तवृत्तिय विशेषतः । अनृतोतयाऽपि लभते राजसूयफलादिकम्।। तवृत्तिविपये नूनमपकारं स्वचेतसा । चिन्तयन् सद्य एवायं फुलकोटिसमन्वितः॥ इक्षुयन्त्रे कालसूत्रे रौरवे कण्टकालये। पच्यते हन्त तावत्तु यायदाभूतसंप्लवम्॥ विद्यादानप्रशंसा विद्यादानं महोदानं फन्यादानमिदं त्रयम् । सर्वदानोत्तमं शेयं तद्धि चोभयतारकम् ।। दानानामुत्तमं दानं विद्यादानं विदुधाः । विद्या कामदुधा धेनुः विद्या चक्षुरनुत्तमम्॥ रातानुहृत्समं यानं दशयानसमो हि यः । दशयाजिसमो नागो दशनागसमा धरा॥ पादानसमं नास्ति विद्यादानं ततोऽधिकम् । तस्माद्विद्याप्रदो लोके सर्वदः प्रोच्यते धुरै कन्यादानम् तरमात्सहनगुणितः कन्यादाता महान् परः । कन्यादानं ततो लोके सर्वदानोत्तमोत्तमम कारकं सर्वकल्याणहेतुकं भावुकं महन् । प्रजानां जन सर्ववेदशास्त्रसवप्रियाम् ।। 1 सर्वदानास वक्तुं शक्यते रिल फेयलम् । न तु कन्यादानफलं ययत्तुं युगशतेन था। मममा वियना यापि पावशेगापि १ (मद्देशेनापि) या तया । शक्यते तत्कथं यश्तुमिपत्तारहिम यनः ।। - ·। कन्यादानफलयर्णनम् । पूधामपरेपा च दशानां वंशजन्मनाम् । पितॄणामतिपापानामपि नारकिणां स्वतः॥ एकविंशतिसंख्यानां नरकोत्तारणेन वै। दानोत्तरक्षणेनैव ब्रह्मलोकाप्तिरीरिता ॥ तावदन्न न संदेहो विद्वत्पामरयोरति । सर्वलोककविदिता प्रसिदिमहती परा ।। कि चात्र कन्यकादाने महादानानि यानि वा । निरूपितान्यद्य मया तानि सर्वाण्यभीक्ष्णशः ।। अपशादेव लभ्यन्ते ब्राह्मणानां विशेषतः । ब्राह्मादिपु विवाहेषु तत्प्रसङ्गान्निरूप्यते ॥ यस्मै कस्मैचिद्विप्राय प्रतिने कन्यकामिमाम् । सत्कृत्य संप्रदास्यामीति चिन्तामात्रतस्तथा ।। तुलापुरुपदानाख्यफलं यत्तन्महत्परम् | अयशादेव लभते नात्र कार्या विचारणा॥ स्वयं पन्या भ्रातृभिर्वा बन्धुभिः सखिभिः परैः। आप्तविप्रैश्च गुरुभिराचार्यः शिष्यकिंकरः ॥ उदासीनजापि समेतः कन्यकामिमाम् । अस्मै सत्कृत्य शरत्याहं दास्यामीति कथं पुनः ।। कुत्र केन कुतश्चेति वाक्प्रचारक्षणात्तदा । हिरण्यगर्भदानाख्य कर्ताऽयं प्रभवेद्धवम् ॥ न संदेहः प्रकर्तव्यः संदेहास्यादयं क्षणात् । कन्यादृष्येव नितरां एवमाहापुरादिभिः ।। एवमस्मै दीयतेति प्रोक्तिमात्रेण केवलम् । स्त्रीयबन्धिवष्टगोप्ठेप ब्रह्माण्डाख्यस्य तस्य तु॥ तातीयीकस्य दानस्य फलमाप्नोत्यनुत्तमम् । परवन्धुज्ञातजनपरिक्षानाय केवलम् ।। दास्याम्येनां ध्रुवं तस्मै अमुष्मा अहमित्यथ । प्रोक्त्त्वाशु कल्पवृक्षस्य दानं यत्सुमहच्छिवम् ।। तदेव लभते दिव्यं फलं नास्त्यत्र संशयः। कन्यादानमुहूर्तस्य निरीक्षणत एव वै गोसहस्रफलं सद्यस्तकर्ता लभते वशात् । तन्मुहूर्ते निश्चिते तु सुलग्ने सुदिने शिवे ।। तिथौ वारे च नक्षत्रे होरायां तदनन्तरम् । द्रकाणेऽस्मिन्नवांशेऽपि द्वादशांश ततः पुनः॥ ॥

·मापदेयाविः
महदाशीर्वादादिफलानि
एपमेय एनीयेऽध दिवसे सुमहान्महः 1 महादाशीलांमकारयः सदीक्षामध्यकालके ।।
संप्रामापिलवैकल्य परिहारपूर्वतः । यरयोगमयोनापि दीभाकल्यहेतुना ॥
समागतमहायुपरिहाराय वेधसा । कलितः सुमहदीघांयुध्यधीकारकः परः।।
तत्रादौ सर्यविमानां परिहाराय मन्त्रनः । संपूज्यो गगनाथः स्यात्पधाद् प्रमासरावती
विघ्नेशपूर्वभागे तु सन्मन्त्राभ्या विधानतः । प्रपूग्यो विप्रसदसि दिव्यपीताम्बरे शुभे
तेपो तु परितः पूर्वा हरिप्रभृति तामात् । इन्द्रादयः प्रपूज्याः स्युस्तयोर्नक्षत्रदेवते ।।
सर्वानेतान् तत्तन्मनोः पोहशरुपचारकः ।
सम्यक् समानतन्त्रेण पूजयेदिति सा श्रुतिः ।।
एवं संपूज्य विधिना 'सभ्यान्नवाखिला द्विजान् ।
संप्रार्थ्य वेदमन्त्रेण नमः पञ्चकफेन वै॥
पृथग्वेदमहामन्त्राशिपः कुरुन चेति तान् ।
प्रार्थयित्वा तत्सदसि कृत्वा पूर्जा पृथक् पृथक्॥
तस्मिन् समुपविश्यैव तदुक्तान्वेदमन्त्रकान् ।
शृण्वन् शुभेन मनसा पल्या सह यतत्रतः ।।
स वाग्यतस्तप्यमान आस्ते तादृङ्महोन्नते । सर्वापद्वारके सर्वदुरितोन्मूलके शिवे ।।
दृष्टिमानेण सर्वेपामश्यमेवफादे । निष्कामनादर्शनतः अयत्नेनापवर्गदे ।।
महापातकतूलानां वातूले भव्यकारके । महाभाग्याब्धिशुभ्राशो पापाख्यतिमिराई के।
रोगक्ष्माभृत्कदंभोशी (१) मृत्युसर्पखगेश्वरे । सर्वलभ्येति सुलभे सर्वदेवसमूहके ।।
सर्ववेदनिधौ सर्वतीर्थकोटिमहा (फले... १)।
कन्यादाता स्वयं श्रीमान् तस्मिस्ताहशि तत्क्षणे ।।
दशानामपि दानानां महतां तत्फलं लभेत् । कनकाश्चतिला नागाः दासीरथ महामहाः
· च फपिला घेनुमहादानानि वै दश । एतेपो फलमाप्नोति तृतीये दिवसे किल
-

·सुवर्णादिनानादानानांफलवर्णनम् १२१ कन्याप्रदाता तेषां च पोडशानां पुनः क्षणात् । तादृशे चलति श्रीके तस्मिन् चलति भव्यके। अवान्तरमहादानप्रभेदानां च केवलम् । फलानि सर्वाण्याप्नोति नात्रकार्या विचारणा ।। तेषां क्रमेण वक्ष्यामि दानक्रममघापहम् । सुवर्णदानं प्रथमं प्रवरं कथित बुधैः । तत्तु पोडशदानस्तेस्तुल्यं स्वणप्रदानकम् । ततः सुवर्ण म्वर्णस्य दानं पापहरं स्मृतम् ।। तथा सुवर्गद्वितयदानमक्षयदानकम् । दानं शतसुवर्णस्य फलादिप्रतिपादनम् ।। त्रिकालसौवर्णदानं वदनन्तरमीरितम् । दानं नित्यसुवर्णस्य हेमाख्यप्रतिपादनम् ।। दानं शियसुवर्णस्य लिंगरवर्णसमर्पणम् । शतमानसुवर्णस्य दानं हत्याहरं स्मृतम् ।। पापरोगहरं तद्वद्दानं शतसुवर्णकम् । दानं भद्रनिधेश्चैव तथानन्दनिधेः स्मृतम् ।। रूप्यदानं तु कल्पोक्तमधदानमनुत्तमम् । श्वेताश्वदानं सूर्याश्वदानं चापि निरूपितम्॥ पडवा(वा)याः प्रदानं च तिलदानमतः परम् । तिलकृष्णाजिनस्यापि दानं तिलमृगस्य च तिलपात्रप्रदानं च महातिलसमाह्वयम् । तिलराशिप्रदानं च दानं त्रैपद्ममीरितम् ।। तिलालिंगनदानं च पापघ्नं परिकीर्तितम् । तिलपीठं तिलादश तिलकुम्भसमर्पणम् ।। तिलालंकारदानं च पापघ्नं परिकीर्तितम् । तथा रुद्रकादशकतिलदानमुदीरितम् ॥ तथैव तिलगर्भस्य तिलपद्मस्य कीर्तितम् । दानं तु क्षयरोगघ्नं तिलपद्मस्य चोत्तमम् ।। शूलरोगहरं तद्वत्तिलपद्म प्रकीर्तितम् । मूकत्वनाशकं चान्यत्तिलपद्मप्रकीर्तितम् ।। गजदानं च रोगप्नं गजदानं तथापरम् । तिलपिष्टं गजस्यापि दानं तद्वत्प्रकीर्तितम् ।। शियाय विष्णवेऽीय गजस्य प्रतिपादनम् । मुखरोगहरं चान्यद्गजदानं प्रकीर्तितम् प्रणमगजदानं च दासीदानमनुत्तमम् । दासदानं रथस्यापि प्रदानं शकटस्य च ।। गंत्रीदानं यानदानं शिविकादानमेव च । महीदानं तथा प्रोक्तं गृहदानं तथा स्मृतम् ।। सूर्याय गृहदानं च चत्वरप्रतिपादनम् । गवां गृहप्रदानं च आश्रयप्रतिपादनम् ॥ मठमण्ट(ण्ड)पयोर्दानं दानं शिवमठस्य च । प्रतिश्रयप्रदानं च कन्यामुल्यप्रदापनम् ।।

·वस्तूनां पुनरन्येषां तस्मिन् काले विधीयते । अत्र साक्षायदेव लक्ष्मीनारायणस्य तु॥
विप्राणां कृतया सद्यो लभत्येवाविलम्बितम् । तत्राद्य सुमहत्तच गोभूस्वर्णयुतं परम् ॥
मार्ग दुष्कृतवारम रनस्वर्णसमन्वितम् । अपरं सुमहद्दानं वस्त्रभूषणसंयुतम् ।।
वानं चान्यद् प्रामेण नगरेण च । संयुक्त तु तथा शेये मार्गे सर्वाविलसके ।
माणदेयम्गतिः
MARATनमे स्याहाजस्थापनमेय प । कपिलाया: प्रदान पदानान्येतानि वस्नराः
समियो गाने कन्यादाने मनः पुनः । लभन्ते निपिलान्येय तृतीये दिवसे झगे ॥
विमाविरोगाम्ये साम्यूलप्रदापनाम् । पूर्वमेय भवेन्नूनं कन्यादानुन संशयः ॥
पतया प्रोक्त अनश्वरममोपकम् । दानालाणमं पुण्यं यायचन्द्राम्भूस्थिरम्।।
तरमात्तरिमन् क्षणे मक्ता तृतीये दियसे शुमे।
पियाई चापि मौज्या या प्रामणेभ्यो विशेषतः।।
मोनियेभ्यो येदविद्भ्यः सोमयाजिभ्य एव च ।
महद्भ्यो गमिहोत्रिभ्यः सकुलीनेभ्य एव या॥
अन्तेऽशिपा (१) दक्षिणायाः प्रदानं याससामपि ।
पुष्पाणां च सुगन्धानो मालिकाना सुगन्धिनाम् ।
सान्निध्यं स्वयमेव स्याद्यतो वेदस्वरूप्ययम् ।
सर्वेषां मार्गदानानां फलानि च बहून्यति ।।
तद्दक्षिणादानमात्रात् लभते कन्यकापिता।
तयासी वरतातोऽपि तया दक्षिणया तथा ।
तत्स्वरूपं ब्रह्मणोकं कृष्णसारविनिर्मितम् ।
संसिद्धये च यागानां श्राद्धान तपसा नियाम् ॥
। कल्पितं हरिणा तथा । शिवेन देववृन्दैश्च तदेतच्च निरूप्यते ॥
स्य कृष्णं रात्रिमयं वपुः। यहुरूपं तु सुमहद्विशेयं तन्महोन्नतम्।
स्वेच्छया चरते यत्र स देशो याज्ञिकः स्मृतः ।
कृष्णसारो महापुण्यस्तथा दर्भाध कीर्तिताः।।

·विशेपदानवर्णनम् १२३ तिलकृष्णाजिनस्यैतदानमेकं प्रकीर्तितम् । सहोमतिलसर्पिष्काजिनदानमनन्तरम् ।। तद्वच्चम्पकशाखाख्याजिनदानमनन्तरम् । रुस्मादिपात्रसंयुक्ताजिनमन्यत्मकीर्तितम् ।। सुमन्तुप्रोक्तमपरं कौशिकोक्तमथाजिनम् । पितृकृष्णाजिनं तद्वन्मार्त्यमाजिननामकम् ।। गृष्टिकृष्णाजिनं तद्वन्महाकृष्णाजिनं तथा । आर्द्र कृष्णाजिनं प्रोक्तं मृगदानं ततः परम्।। वातव्याधिहरं श्रीकं महाविलहरं परम् । पुनः स्वतन्त्रमपरं मृगदानं पवित्रकम् ॥ एतद्र पमहादानविशेषा निखिलाः पराः । महोत्सवे तातियीकदिवसे तादृशे क्षणे ॥ भक्तचाप्रदानाद्विप्रेभ्यो लमत्येवाविलम्बितम् । गन्धलेपनतस्तस्मिविप्राणां वैदिनों सताम् ।। तन्महामहिषीदानफलं शतगुणान्वितम् । तत्क्षणाल्लभते नूनं कन्यावरपितृद्वयम् ।। तदानादान्तरमहादानभेदोऽपि कथ्यते ॥ महिषीदानावान्तरदानावान्तरदानानि गर्दभप्रतिगृहीता मेपीदान मेपदानं महिपस्यातिगात्रिणः । अजादानं गर्दभोष्ट्रदानं पापहरं पुनः ।। तदानं गार्दमं करमै प्रदेयमिति चेत्तु तत् । प्रवक्ष्यामि च यो वर्णी मोहादवकिरेजडः ।। तस्यस्याद्गर्दभस्त्वेकः पश्वर्थे चित्तहेतवे। शास्त्रकविहितः सर्वलोकैकविदितस्त्वति ॥ सनिमित्त क्रयक्रीतो रजकात्तु न संभवेत् । गर्दभः पशुकार्यार्थे निन्द्यजातिसमुद्भवात् ।। न चण्डालात्पशुह्यः रजकः सुमहान् परः । प्रामचण्डालइत्युक्तः सर्वनिन्द्योऽतिकिल्विपी॥ न तस्मात्तु पशुर्मासः तत्पापविनिवृत्तये । कर्तव्ये गर्दभालम्भे पशु विप्रमुखाद्यतन् ।। घेरात्संपादनं कुर्यात्स विश्स्य कथं भवेत् । गर्दभोऽयं महानिन्यः सर्वलोकजुगुप्सितः।। ति चेत्तत्र वक्ष्यामि कारणं वन्मुखस्य चेत् । रजकश्चेत्पित्तवावसंकलीकरणादिना ।। दानिमान्यरोगैकपीडितो यदि केवलम् । नायं वै तभिवृत्त्यथं गार्दमं दानमाचरेत् ।। ति शास्त्रेण घेद्यो वा रजको रोगपीडितः । तदानमाचरेन्चत्तु प्राह्मणाय कदाचन ॥ सकाशादमुं वीक्ष्य तारशं गार्दर्भ त्वयम् । प्रसमीक्ष्येव गृहीयादिति वेदानुशासनम्।।

·वतस्तु वाग्जाड्यहरं घण्टादानमनुत्तरम् । श्वासकामहरं चोक्त प्रदान द्विजपाशयो- गारुडं दानमपरमझिरोगनिवर्तकम् । अन्यद्गारुडमाख्यातं धाराहं दानमुत्तमम्। घ प्रदान परशोः स्मृतम् । शूलदानं तु पापघ्नं शूलरोगप्रशूलकम् अथातिसाररोगन वहिदानमनुत्तमम् । अश्वि(श्च)दानं तु दारिद्य हरं कावेरमीरिक पतोदरव्याधिहरं मकरप्रतिपादनम् । स्मृतं यिसपिरोगन नागदानमनुत्तमम् ॥ देवतामूर्तिदानम् क्षयरोगघ्नं रुद्रमूर्तेरनन्तरम् ॥ १२४ মানি: गत योजयेत्याय कार्याय पशुहेगये। अयकीणस्विकृतस्य दुप्पनरय निरनवे ।। फर्य विप्रसकाशारा स्वीकार्यो गाईमः पनुः । क्रयेनि महन्यर्थ संशये तन्निरूपणम् ॥ प्रसंगेन प्रकथित तस्मिन् काले सु तान् शुमान् ।। मन्त्रावतधारणफलम् विवाहचतुर्थ दिनकर्तव्यम् देवतादानानि मन्त्राभिमन्त्रितान् दिव्यान् तत्रत्यैरग्विलहिजः । मन्त्रान्तदत्तासत्यन्तपावनान् (?) शुभहेवकान् ।। अक्षतानतिसर्वस्यदायकानतिदुर्लभान् । ये या गृहन्वि शिरसा ते भावुकनिकेतनाः ।। ततश्चतुर्थदिवसदीक्षावनपरिप्लयात् । निमित्ताद्रजकाभूताद् यहानं यत्रभक्ष्ययोः॥ कन्यकाभूपणकृतिसमये दीपशोभिते । वधूपराभ्यां रचितत्तदानरयं तदा ।। कन्यापिता वै प्राप्नोति देवतादानजालकम् । निखिलं तन्मुहूर्तेन नात्र कार्या विचारणा तद्देवतादानकल्पस्वरूपं तत्प्रयोजनम् । निखिलेनैव नितरां सम्यग् वक्ष्ये प्रसङ्गतः। आदो वैनायक दानं गुल्मरोगघ्नमेककम् । तथापरमाररोगन अन्यवनायकं पुनः। प्लीहरोगहरं चान्यद्वनायकमनुत्तमम् । वाग्जाड्यत्वहरं चान्यत्सारस्वतमथापरम् । मूकत्वनाशकं तद्वदानं सारस्वतं तथा । आन्त्रवृद्धिप्रशमनं नारायणमथापरम् ॥ प्रदानं वातरोगनं लक्ष्मीनारायणस्य च । ततो गारुडदानं च कामलारोगनाशनम् । नारसिंह दगुरोगहरमौमामहेश्वरम् । दक्षिणामूर्तिदान दानं भ्रमणरोगनं सूर्यमूर्तेरनन्तरम् । अन्यत्कुटरमार्तण्डप्रतिमादानमेव च ।।

·सम्पूर्णदानेपुकन्यादानस्यप्राशस्त्यवर्णनम् १२५ कालपूरुषदानं च दानं प्रतिकृतेस्तथा । पाद्यपूरुपदानं च कालचक्रप्रदानकम् ।। यमदानं त्रिपुरुपदानं तद्वत्प्रकीर्तितम् । उदकुम्भप्रदानं च चन्द्रादित्यप्रदापनम् ।। ब्रह्मविष्ण्वीशदानं च तथायुष्करनामकम् । दानं त्रैमूर्तमाख्यातं चातुर्मूर्तमतःपरम् ।। पाश्चमूर्तमतः प्रोक्त दानं सर्वापनाशनम् । दिग्दानं पञ्चदैवत्यं लोकपालाष्टकं तथा । रुद्राष्टकमितिख्यातं गृहदानमनुत्तमम् । प्रोक्त सांपत्करं दानं सर्वदेवाभिपूजितम् ।। पिशाचतारदानं तु दानं वैश्वानरं तथा। साध्यदानं ततो द्वादशादित्यप्रतिपादनम् ।। दानं देवगणेशस्य निग्राभप्रतिपादनम् । महागणेशदानं च लक्ष्मीदानमनुत्तमम् ।। वथैव च मरुद्दानं महापापप्रणाशनम् । तत्परं भुवनानां तु प्रतिष्ठा महती परा ।। कल्पदानं पिष्ठरूपप्रदानं सुमहत्फलम् । इत्येवं देवतादानक्रमस्य सुमहत्फलम् ।। कन्याप्रदाता लभते सुमहाभूषणोत्सवे । तद्रात्रौ सुमहाभव्यविशेपे मंगलाकरे ।। गौरी समुद्दिश्येन्द्राणी कृतनारख्य(ट्य) मुहूर्तके । देवतामूर्तिदानानि तत्क्षणालभतेऽखिलम् ।। उरमात्कन्यादानसमं दानमन्यन्न विद्यते । तस्मिन्नेव महादाने तस्कर्ता सर्वदानजम् ।। फलं विन्दति तत्कालविशेषेषु ततः पुनः ।। गन्धर्वपूजासमयलन्धफलकदानानि प्रतिपदादितिथिदानानि गन्धर्वपूजासमये यस्य यस्य फलं महत् । प्राप्नोति कन्यकातातस्तानि दानान्यपि क्रमात् ।। नेरूप्यन्ने प्रसङ्ग ने यूयं शृणुत वै पुनः । तत्तत्काल विशेपेषु कर्तव्यान्येव पेशलैः ।। नेत्यकाम्यनिमित्तार्थकारणेनेशतुष्टये । तानि तानि तु दानानि श्रीमद्भिः शक्तिसंभये ।। कार्याणि किल तिथिषु प्रतिपन्मुखतः क्रमात् । प्रथमायो तु पुष्पाणि द्वितीयायां घृतं तथा।। तृतीयायां हरिदायाश्चतुर्या रजतस्य च। पञ्चम्यां तु पलान्येव पट्यां पानीयपात्रके। ।

·११
मायापतिः
समायामप्यपूपानामगा गुगुदाय ।
कुल्मापस्य नयायो गुशागो मोजना|
एमावस्या सुवर्णस्य द्वापरयो य (रजसरय) नस्य च ।
प्रयोदश्यां चन्दनं शरायारततः परम् ।।
दान सत्कषितं पुण्यं चतुर्दश्यां विशेषयः । दानं च परमान्नस्य पौर्णमास्या स्मृतं
सिलदानममायास्यादिने पगारुयपायकम् । पितृगा प्रीतये प्रोक प्राविनिःपु
एतानि सर्वदानानि कन्यकापिसवेश्मनि । तदा गन्धपूजायां लायां तेन घे
घरेण लभते तस्याः फन्यकायाः पितामहान् ।
स्कन्दोकानि च दानानि सिथियेतेपु पत्नशः।।
क्रमेणोक्तानि च तथा लभते नात्र संशयः।
तानि चापि प्रयक्ष्यामि दानानि निखिलान्यपि ॥
प्रतिपद्यरविन्दाख्यं कर्तव्यत्वेन चोदितम् । सौवर्ण रजत यापि ताम्रक या विधीय
वैश्वानरं द्वितीयायां हतीयायां च पार्वतम् । वैशाखस्य तृतीयायां संप्रदद्यादुपान
माघशुक्ल द्वितीयायां गुडदानं महोदयम् । लवणस्य प्रदान व वारिदानं महत्फल
वैशाखस्य तृतीयायां चन्दनस्य मजा तथा ।
फलानां पानकस्यापि व्यजनानां विशेषतः ।।
छत्राणामपि रम्याणां वस्त्राणां जलतकयोः । संप्रदानं प्रशंसन्ति येन केनाप्युपायट
मोदकानां तथान्नस्य कृतस्याप्रकृतस्य च । घृतस्य करकस्यापि भक्ष्याणामपि केवल
चित्रान्नानां विशेषेण पितृणां प्रीतिहेतवे । माघवस्य च तत्प्रीत्यै तानि दानानि सब
चतुर्थ्या वारणं हैमं पञ्चम्यां पन्नगं तथा ।
पठ्यां शक्तिसमीपे तं कुमारं शिखिवाहनम् ।।
सप्तम्यां भास्करप्रोत्यै सालंकारं तुरंगमम् । अष्टम्यां धूपों श्वेतं देवदेवप्रियं शिवम
नवम्यां काञ्चनं सिंहं दशम्या दशधेनुकम् ।
दिक्षीत्य किल देयं तत् धेन्वादीनि क्रमेण वै॥

·तिथिक्रमेणदानफलं देवतापूजनफलञ्च एकादश्यां गम्मन्नं संप्रदद्याद्धिरण्मयम् । धनु हिरण्या महिपी समधान्यान्यजाविकम् ।। यहयाश्वं गुडरसान् पुष्पाणि च फलानि च । द्वादश्यां द्वादशैतानि दद्याद गन्धाननुक्रमात् ।। चैत्रादिमासशुक्लासु द्वादशीपु विशेषतः । क्रमेण दद्यादेतानि वस्त्रं रुक्ममुपानहो । रायन पसनं चैव घेनुमश्वं प कम्बलम् । लवणं चंय धान्यानि दारवं चन्दनं तथा । स्नापयित्वा ब्राह्मणान् वै प्रातःकाले विधानतः । त्रयोदश्यां विशेषेण संख्यया च त्रयोदश ।। माहेयं सुशुभं कुम्भं चतुर्दश्या पयोघृतम् । चैत्रादिमासपूर्णासु कृष्णवस्त्रं तथाजिनम् ।। उपानहो च छत्रं च मृष्टान्नं जलगां शुभाम् । घृतपूर्ण कांस्यपात्रं सालंकारं च गोवृषम्।। लोहाजिनं सचन्दच हेमाज्यं शयनं तथा । एतानि देयानि किल पौर्णमासीष्वनुक्रमात् श्रमायां किल पात्राणि ससुवर्णानि दापयेत् । एतानि तिथिदानानि कर्वव्यरवेन केवलम् सर्वशास्त्रप्रसिद्धानि तान्येतानि तु कृत्स्नशः । शेपहोमे कृते तेन तपने चैव केवलम् ।। वरेण तरक्षणादेव लभते कन्यकापिता । ततः परं पुनरपि क्रियमाणे तु तादृशे ।। प्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवतापूजाफलम् धेनुदानानि त्रयस्त्रिंशत्कोटिसंख्यापूजने देवताकृते । तद्धनुतुर्यदानानां फलमाप्नोति केवलम् ॥ तत्क्रमं चापि वक्ष्यामि भवतां विशदाय वै । लोणधेनुस्तु(?) वैशाखतृतीयायां महाफला चनुस्तिलमयी सा तु नवम्यां कार्तिकस्य वै । प्रदातव्या विशेषेण तितृणामतितृतये ॥ यौः प्रदेया नभस्यस्य प्रयोदश्यां द्विजातये । राजती वा ताम्रमयी शतनिष्करलंकृता।। नवनीतमयी धेनुमाघमासे तथाविधे । पौर्णमास्यां विशेषेण तान्येतानि महान्त्यति ।। नानि लमते तानि तपिता तत्क्षणेन वै । तत्प्रदक्षिणमात्रेण पुरन्ध्रीमिः सदीपतः ।। गौर्याः शच्याश्च विधिना गजयोरपि तत्परम् ॥ । ।

·मागि पपरयोग प्रदान कलम Rो गाना TETTIATEL निशानियो । दादारित्याग भानुमार हिरानीम् rAtitutआसोनेति मन्यतः गंग परमान्न गामा नौERI I शिवाशनि गादेयमेष ततः परम् ॥ पमेण पानानि सोम गामे कर्म शुभारिपारे तु भान पांगयातिथि। एवं धादीन काले गुरागुराभरान । महनीने रागदाणु भन्दिनः । सदिरणगपूरात भानुगागरे। पिशमोगदिने कामानि पुजयागरे । पुषे मोदन शस्तं जीये परवं तु शोभनम् । म रनि तु सयंत्र तेनाय शनारे । दरातेगु पानेषु मनुष्यन्ति महागदा | गानीगानि पदानानि यारोमानि यानि ई सानि सर्याप्ययाप्नोति परयोयनानतः। सदा तु सारी फाले क्षणमाग तत्पिता ।। पारसप्तककर्तव्यत्येन द्रव्याधिकादपि । एकोनपधारादिनलम्यानि किल यानि हि ।। सत्कथं चेति चेदन साक्रमरपेयमेव हि । आदो प्रथमतः पारसमकादौ रयेदिने। भानुमूर्तिः पदेया हि पुनरेवं सतः परम्। द्वितीययारपुज्ने तु सोममूविधानतः ।। प्रदानकालो भवति तातीयोके ततः परम् । तदारसप्तके धात्री सूनोदानं हतीय॥ भौमयारे हि भवति तुर्यके सप्तके 'ततः। बुधदानी स्मृतं श्रीमत्सर्वसंपत्प्रदायकम् ।। एवं सर्वत्र विज्ञेयं तत्क्रमस्य तु लक्षणम् । सर्वपामपि दानानां समानां कृत्यहेतवे ।। संकल्प्यादौ विधानेन सतः फुर्यात्तु तानि हि । क्रियमाणेषु तेप्येवं तत्क्रमेणैव केवलम् ।। भवेयुरेव प्रायेण प्रत्यूहा बहुरूपतः । तस्मातकर्मसिद्धिनों तल्लघुपायतो भवेत् ॥ अतस्तेषां तु दानाना साहसंख्यादिनानि तु । सापेक्षाणि हि तान्येवं दानानि खलु देहिनाम् ।। गुरुयत्नैकसाध्यानि तादृशान्यत्र भावुके । क्षणेनालंकारयनदानमात्रेण केवलम् ॥ तत्परं चापि केवलम् । सर्वनक्षत्रदानानां फलं यद्वन्धुवृन्दके। t

·नानायनादिदानप्रकरण
१२६
।
बन्धुभ्यो वस्त्रदानप्रकरणम् नक्षत्रदानानि
पूजाप्रपूववस्त्राणां दानमात्रेण वै लभेत् । तच दानक्रमं सव नैपुण्येन निरूप्यते ॥
कृत्तिकासु ससर्पिष्कं प्रदेयं पापसं शुभम् ।
रोहिण्यां क्षीरसंयुक्त मापान्नं स्यात्सशस्तकम् ।।
दोग्ध्री सवत्सां विप्राय नक्षत्रे सोमदेवते।
दद्यादेवेति शास्त्राणि वदन्ति निखिलान्यपि ॥
आयो फुसरं देयं तेलमिभं समाहितः । पूर्व पुनर्वसौ देयं पुष्ये दद्यात्तु काञ्चनम् ।।
आश्लेषासु तथा रौप्यवृषभं प्रतिपादयेत् । मखासु तिलपूर्णानि र्धमानानि शक्तितः ।।
भक्ष्यान्यानीय संयुक्ता फल्गुनीपूर्वके शुभान् ।
उत्तराविषये दद्यात्सगव्यं पाष्टिकोदनम् ।।
हस्ते हस्तिरयं दद्यात् चित्रायां वृपमं च गाम् । स्वातीप्वनडुहं दद्याद्यदिष्टतममात्मनः ।।
विशाखायामनड्याहं घेनु दद्यात्सुदुग्धदाम् । सप्रासंगं च शकटं सधान्यं वस्त्रसंयुतम् ।।
अनुराधासु प्रावारं वस्त्रोत्तममनुत्तमम् । ज्येष्ठायां कालशाकं तु संप्रदद्याच्च मूलकम् ॥
मूले मूलफलं दद्यात्पूर्वाषाढासु वै दधि । उदमन्यं ससर्पिष्कं प्रभूतमथ (फा १) णितम् ।।
दद्याच्चैवोत्तरापाढास्वायु द्धय द्विजातये ।
दुग्धं त्वभिजितो योगे दद्यान्मधुघृताप्लुतम् ।।
श्रवणे कम्बलं दद्याद्वस्त्रान्तरितमेव च । घनिष्ठासु वथा यानं माझगाय चतुर्गवम् ।।
गन्धान शतभिषग्योगे पूर्वभाद्रपदे फलम् । औरभ्रमुत्तरायोगे मासं वै पितृप्तये ।।
कास्योपदे(दो)हना धेनु रेवत्या प्रतिपादयेत् । रथमश्यसमायुक्त अश्विनी निवेदयेत्।।
भरणीषु द्विजातिभ्यस्तिलगोप्रतिपादनम् । अष्टाविंशतिदानानां मम एवमनूदितः॥
नक्षत्राणां प्रकथितः राजभिश्वकातिभिः । कर्तव्यास्पेन घनिभिर्यद्वा रक्षाधिकारिमिः ।।
तुल्यैर्वा महामार्गः श्रीमद्भिरनिशं मुदा । श्रियः प्रोत्यै विशेषेण धनधान्यारिसंपदाम्
न्याय विद्यमानानां साक्षानारायणस्य च । देवदेवेश्वरस्यापि महादेवस्य शूलिनः।
६
"

·.
सावित्रे पायसम्पापि चित्रायो चित्रवाससः सात्तनो यायुदेवरये लोहस्येन्द्रामिको
१३०
मार्कण्डेयस्मृतिः
उमापतेर्जगत्कर्वः प्रीतये च यथाक्रमात् । दानान्येतानि सततं कार्याण्येव न वेत्तु सा
लक्ष्मीः स्थिरतरा गेहे न तिष्ठत्येव वच्मि यः।
य: श्रीमान् स तु मेधावी देवभत्त्या विपन्नया।
देवान्तरं नासूयेत यद्यसूयेत मूढधीः ।
लक्ष्मीरसानाशमायाति तस्य वंशोऽपि कालतः ।।
शनैश्शनलयं नूनं संप्राप्नोत्येव वच्मि वः । लोके हरिहरौ देवी श्रुत्युक्ती देववसभी।
दावारी संपदा नित्यं विशेयौ शास्त्रजालकैः । तदन्यतरभक्यैव तदन्यो देव परः।
न द्वष्यो नापि दूष्यश्च यदि मोहेन वै तथा ।
स्याच्चैदयं नरो मूढो निःश्रेयः प्रतिपद्यते ॥
सर्वदामानि वत्प्रीत्यै चोदितान्येव वेदिभिः शानिभित्र विद्भिश्च वेदशास्त्रपुराणकैः ।।
अखिलधर्मशास्त्रैश्च तयोरेकस्य कस्यचित् ।
प्रीतये फिल कार्याणि सर्वत्यानि सन्ततम् ।।
एतान्युक्तानि दानानि नित्यनैमित्तिकान्यपि ।
फाम्यानि यहुरूपाणि नित्यत्वेनैव केवलम् ॥
तत्प्रीतये तद्विधिना कार्याण्येव नृपादिभिः । विवाहपभ्रमदिने शचीपूजापरं किल ।
बन्धूना पूजया नूनं सानीमानि तु सत्पिता । अवशासमते नूनं कन्यातातो परस्य ५॥
अधुनोक्तानि दानानि नाक्षत्राणि महान स तु ।
नगाद शौनकः श्रीमान् प्रकारान्तरमानितः ।।
सम्पापि संप्रवक्ष्यामि भवतामा सिद्धये । कृत्तिकामु सुवर्णस्य रोहिण्या रहवाससा
सौम्यभे ल्यणस्यापि पार्दाया कमरस्य च ।
आदित्यः तु रूपस्य पुष्ये पेय घृतस्य च।।
सापभे चैव गन्धानां विलाना पितृदेयते । प्रियङ्गोभगदेवत्ये पूपानामुत्तरे
वथा।
मंत्र सफयानां तु शानपत्रम्य शात्रभे । मधुयुताय हम्नस्तु दानमाप्ये विधीयते ॥

·नानादानंफलानि
१३१
वैश्वदेवेऽन्नपानस्य श्रवणे क्सनस्य च । धान्यस्य वासवे दानं यारणे चौषधस्य च ।।
अने पुराणबीजानां सस्याना तदनन्तरम् । गोरसानां तथा पौपणे स्नानानामथचारियों
विलाना च महादानं भरणीषु प्रशस्यते । एतादृशानां दानानां शौनकेन महात्मना ।
प्रोक्तानो क्षणमात्रेण लभते बन्धुपूजया । कन्यकायाः पिता नूनं स्वद्रव्यत्यागमूलवः ।।
कृवया चेन्मुदा नूनं विशेषेण फलं लभेत् । चेतसा दूयमानेन कृतया चापि केवलम् ।।
फलं तु लब्धं दुःखात्तु यथा स्यात्तु मुदा तदा ।
दुःखितो न भवेदेव तस्मिन् काले ततः परम् ॥
द्रव्याधिक्यभिया चिन्तां न कुर्यादेव सर्वथा ।
सुमुख्येव भवेन्नूनं तेनासो सुमहत्फलम् ॥
प्राप्नोति कन्यकातातो वरस्यापि पिता तथा । वसूनामषशाद्वन्धुदानमानादिनातराम्
दुर्मना न भवेदेव वसूनामधिकव्ययात् । अवशादागतारकाले तस्मिन् भव्ये त्याविधे।
डो(दो)लोत्सवताम्बूलदानफलम् योगदानानि
डो(दो)लोत्सवे दम्पतीनां ताम्बूलानां प्रदानतः ।
महाविष्कम्भयोगादिसर्वदानफलं लभेत् ॥
तदानशास्त्रं वक्ष्यामि भवता विशदाय हि ।
विष्कम्भे धान्यदानं तु प्रशस्तं श्रीमता सदा ।।
कर्वव्यत्वेन विहिनं प्रीतो दानं तथान्धसः ।
घृतमायुष्मतिप्रोक्तं सौभाग्ये कौंकुमं स्मृतम् ।।
शोभने यवदानं तु पतिगण्डे तथाम्यरम् । सुकर्मणि गुडानं तु रूप्यदानं धृतौ स्मृतम् ।।
सुवर्णशूलं शूले तु गण्डे मण्डनकं तथा । पृद्धियोगे घेनुदानं रसदानं ध्र वे तथा ।।
न्यापाते पाणितं प्रोक्तं गुडदानं तु हर्पणे । वयोगे वनदानं सिद्ध सैद्धार्थमेव च ।।
काधनं तु व्यतीपाते तिलदानं वरीयसि । परिपे घातपात्रं तु जलदानं शिवाये ।
सिद्ध सिद्धान्नदानं तु साध्ये पाभरणं स्मृतम् ।
सुभे छ प्रदेयं स्याछुल्ले दानमुपानहाम् ।।
।
।

·- । १३२ मार्कण्डेयस्मृतिः सपिनं प्रयोगे दीपदानमथेन्द्रके । वैधृतो स्वर्णदानं तु योगदान प्रशस्यते ॥ सदा फलप्रदानस्य करणेनास्य पस्तुभिः । कन्यापितुः श्रीमतो वै करणीयैकदानन यसलं तदवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा । तद्यो निरूपयिष्यामि क्रम शास्त्रगतं त्वहम् ।। सर्वलोकोपकाराय नारदेन पुरोदितम् । ववे तु पापसं देयं सक्त दानं च पालवे ।। कोलये गन्यमानं विलदानं तु तैतिले । गरज्याज)लवणं देयं पणिज्या(१)मम्परं भु विष्टौ च पौष्टिकान्नानि सर्पिर्दानं तु शाकुने । मधुदानं चतुष्पदि वस्त्रदाना नाग दानं प्रियंगोः किंस्तुन्ने श्रेष्ठमुक्त महात्मभिः । दानान्येतानि सर्वाणि तावन्माण सत्पिता।। लमते तत्क्षणेनासो तस्मिन् काले पनाहो । सदा बरे खट्वगरथे पश्चाद्विप्राशि तराम् ।। वधूपरयोस्वाम्बूलचर्षणफलम् संक्रान्तिदानानि वाम्यूलधर्षणपरे पल्या साकं सभागते । पयःपानात्परं सस्मिन् यजमानातु केवलम् सर्वसंक्रान्तिदानाना फलं यत्समुदीरितम् । तदपानोति नूनं वै निखिलं नात्र संशयः। राक्रम पापि वक्ष्यामि यिनरायाधुना दियः । मेपसंक्रमणे भानोपदानं प्रास्यते । पृएसंक्रमणे दानं गया प्रोशियप्रियम् । विष्णोरपि प्रियं भूयो कृपभो विष्णुवल्लभः । पतः प्रकविः सनिस्तान सस्य पक्रिमः । अतिप्रीतिकरं शतं मोदते पुषमे पुनः । सानं मानाना उत्तमोत्तममुख्यते । सर्वदेवप्रीतिहेतु सदानं सारां परम् ।। बखानपारानानि मिथुने विहितानि हि । पृतनुप्रदान तु कस्टेति प्रशश्यते ।। सगुण्य कमानं सिदपि विहितं शियम् । कन्याप्रयेश राणी संप्रदान गवामपि।। तिलानामरि सहगाना कम्यलाना मुवर्षमाम् । नेपालाना विचित्राणां प्रदान पिश्यतमम् ।। दुटारोमोमानां धान्यान नामयते । कोटरशे वाला देशमना दामगुत्तमम् । . ।

·मासदानानि
.
.
पात्राणां च फलानां च पुष्पाणां च तथा पुनः।
धनुःप्रवेशे चित्राणां दृढानां वाससामपि ॥
कम्बलानां च मुख्यानां भूषणानां च वेश्मनाम् । प्रदानमुत्तमं प्रोक्तमन्नस्य च विशेषतः
मपप्रदेशे दारूणा दानमग्नेस्तथैव च । काष्ठानां व तृणानां च दीपस्यापि विशेषतः ॥
प्रदानं प्रवरं प्राहुः कटिशय्यासनाश्मनाम् । कुम्भप्रवेशे दानं तु गवां च तृणवारिणोः॥
मीनप्रवेशे माषाणां मुद्गानां सर्पपादितः।
तिलानामपि तैलानामाज्यानां मधुवारिणाम् ।।
सुगन्धप्रदानादिफलम्
चन्दनानां प्रजा तद्वत्पात्राणां श्रौतकर्मणाम् ।
मृण्मयाना विशेषेण काष्ठानों च स धामपि ।।
म्यादीनां प्रशंसन्ति प्रदानं प्रवादिनः । तावन्मात्रेण यक्षस्य फलं फूरनं न विन्दति ।।
वाम्बूलचर्वणात्पश्चादेलादीनां प्रदानतः । लवङ्गमिश्रतदिव्यमहोपधसुगन्धिनाम् ।।
सुगन्धानां प्रदानादिचित्रइलामहोत्सवात् । वन्युहर्षेण महता विप्राणी स्वस्तिवाक्यतः
सुमालीदिव्यगानप्रपूर्वकमहारवैः । सुगन्धद्रव्यविक्षेपेस्तदा जातैरनेकशः ॥
महोत्सवशतैश्चिौरयं कन्यापिता क्षणात् ।।
मासदानानि
शिष्टमासादिदानानां फलान्याप्नोति तादृशम् ।
कन्यादान महत्तस्मात् तस्मिन् दानानि यानि पा।।
महाद्रव्यैककालैकसाध्यान्याश्वेव विन्दति ।
तानि भूयश्च दानानि मासादीनामिहोभ्यते ।।
प्रसंगेन तु शिष्टानि चैत्रादीनि कमेण वै।
माघमासे तिलान् दद्यान् प्रियदरानु फाल्गुने तया ॥
पणे पखमपूपास्तु वैशाखे छत्रक सुचौ । आषाढे पादुको वस्त्रं भावगे परिकीवितम् ।।

·1
१३४
माफण्डेयस्मृतिः
नभस्ये फाणितं दद्याद्घृतमाश्वयुजे तथा । दीपं तु कार्तिके मार्गशीर्ष लवणमीरितम् ॥
पोपे सुवर्णमेवानि देयान्येवं महात्मभिः । उत्तरे त्वयने देयं तिलनुद्वयं परम् ॥
घनदानं विशेषेण तिलानवाहमेव च । सपिनं प्रशंसन्ति दक्षिणे त्वयने तया ।।
पुष्पदानं सिते पक्षे कृष्णपक्षे जलं शिवम् । देयमेवेति सततं पुननित्यं च वत्स्मृतम् ॥
स्नानानुलेपनादीनां वसन्ते दानमिष्यते । पानकानां तथा प्रोप्मे वर्षासु छत्रमुचमम् ।।
शरचन्नप्रदानं च वस्त्राणामपि हैमके । यहिदानं तु शिशिरे कृत्वा शवजयं लभेत् ।।
संवत्सरे तिलान्दद्याद्यवस्तु परिवत्सरे ।
इटापूर्वे च वस्त्राणि धान्यं चाप्यनुवत्सरे ॥
इद्वत्सरे तु रजतं क्रमाद्देयानि शक्तितः । कौले दानानि तान्येतानिवि शास्त्रेषु नका।।
गीयन्ते धर्मसारीः श्रीमता संपदेऽनिशम् ।
सर्वाण्यपि च दानानि भागिनामेव केवलम् ।
नृपतीनां विशेषेण नित्यत्वेनैव सन्ततम् ।
चोदितानि किलान्येपां दरिद्राणां न किञ्चन ।।
एतत्कन्यामहादानं न तथा किल चोदितम् । स्वकीयविभवैकानुसारेणेव सुवेतसा॥
फर्तव्यत्वेन विहित पितॄणां स्वस्य केवलम् । उत्तारणाय सर्वेषां अवशाहवर्मना ।।
एकोत्तरशतानां च ब्रह्मलोकातये हि तत्।
तस्मिन् कन्यामहादाने पुरोक्तान्यखिलान्यपि ॥
पुनस्तथाप्यनुक्कानि वक्ष्यमाणानि यानि वा।
तानि सर्वाणि कन्याया दानाङ्गत्वेन यो महः ।।
तत्पश्चदिनसाध्यो वै विहितक्लप्स उत्तमः। तत्कोणावयवानेहविहिताना तदा तदा
प्रचलियाविशेषाणाचालनमहत्वतः । अवशात्समवाप्नोति कन्यादावा क्षणाद्धय

·-
कन्यापितृधर्मवर्णनम्
मण्टपोद्वासनादिफलम्
मण्टपोद्वासनात्पश्चाद्देवतोद्वासनात्तथा। ब्रह्मायु द्वासनात्तस्य वसन्तस्योत्सवेन च ।।
स्तम्भानां पूजया चापि पुण्यकंकणमोचनात् ।
आपन्निस्तृतभीतार्ता गर्भिणीप्रसवाय वै ॥
स्थालीभीतिद्रव्यवस्तुदानतत्पालनादिभिः ।
यच्छ यो जायते वाचा वण्यं ब्रह्मादिनाकिभिः ।।
कन्याप्रदाता प्राप्नोति स्वद्रव्येणैव तत्कृते ।
तस्मात्तु कन्यकादानं परापूजादिकाच्छिवात् ।।
समारभ्यैव विधिना कृते कंकणमोचनात् । तद्रव्यमनपेक्ष्यैव स्वीयद्रव्येण चेद्वरम् ।।
एपमारहितं तस्यात् पुण्यकर्मसु पावनम् । एवं तु क्रियमाणेऽस्मिन् तन्मध्ये वै तदा तदा
गवागतासानकृत्ये सर्वसाधारणेन वै। तत्प्रदत्तसुमादीनि चन्दनं त्वनुलेपनम् ।।
स्वीकुर्यात्केवलं नित्यं न ताम्बूलं तथाम्यरम् । फलदाने कृते तेन तत्स्वीकृत्य स्वहस्ततः।।
उभयोराशिपं सम्यक् प्रयुज्यात्तत्फलादिकम् ।
यस्मैकस्मैचित्तदद्यात् न स्वीकुर्यास्वयं परम् ।।
कन्यापितुर्धर्माः
कन्याप्रसूतिपर्यन्तं तद्गृहेऽसौ कदाचन । भुक्ति नैव प्रकुर्वात कुदायो महामनाः।।
स्वशत्यनुगुणं यस्तु स्वबन्धुप वरं शिवम् ।
समलंकृत्य विधिना कन्यका भूपणादिभिः।।
पन्धमाह्मणपूजादिकर्मभिर्लोभवर्जितः
। लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै प्रददाति स कुदः ।।
तेनारोग्यादिदानानि सदानीमेव केवलम् । फूतानि स्युर्विशेषेण निरूप्यन्ते च वानियः।।
-

·माटेगानः आरोग्पादिवानानि भारोमा प्रथम मनमनगरम् । पर्र भागपगहरं महानमनुगमम || पारोगहर मरमसंगतिमानम् । गगमरमाने राइनुकीमितम् ।। सयोऽलंकारानं गुरप्रदानमनन्तरम् । गुपदान प्रदान दीपान समन्ततः॥ देस्तादीपदानं पदिणदीपप्रतिपादनम् । गोरीपानमपरं हानियो दीवानाम् ॥ दपारीपमदान प पिष्टीपार्पर्ण तयः । गीनिदान प्रदानगुमानहानमेष प।। रमपूरिषदेमादिपारानगनुरामम् । राप्रदान कामपामार्ग सका। परवदान देवताभ्यो यरवदानमयापरम् । शोममवरमदान व मणीपतिपादनम् ।। तयोर्णापट्टदरनं प शय्यादानं सतः परम् । शिवराव्याप्रमानं प विष्णुराण्याप्रदापनम् ॥ गौरीरायाप्रदानं प दुर्गाशय्यासमर्पणम् ! सूर्यशप्याप्रदानं पपासनप्रतिपादनम् ।। स्यारतरणदानं प कटदानमनुत्तमम् । सपधानप्रदान तु धादिप्रतिपादनम् ।। सतो दर्पणदानं च शिवयिष्ण्योरतथापरम् । लीलानिदानं कथितं दानं तु व्यजनस्य घया पामरदानं घ गन्धदानं महोत्तमम् । ताम्मूलदानं स्यादिपायदान महाफलम्।। भाण्डपर्धनिकादानं स्यालीदानमनुत्तमम् । प्रोक्तमन्यिष्टकादानं अमयमतिपादनम् । विमोपनं विरुद्धार्ना पक्षिणां तदनन्तरम् । सर्पमोक्षणमाख्यातं पान्तशुभूपगं परम्।। अभ्यङ्गदानं पातानां अभ्यङ्गप्रतिपादनम् । अभ्यङ्गकरणं चापि तस्मै सैलसर्पणम्॥ यज्ञोपवीतदान व शिरोरोगहरं तथा। यज्ञोपवीतमपरं गर्भस्रावहरं स्मृतम् ।। दानं यज्ञोपवीतस्य ह्याष्टिकादीपमर्पणम् । यत्यादीनां तु वपनं सपर्याकरणं गवाम् ॥ अन्नदानं भक्ष्यदानं धान्यदानं महाफलम् । अयोदकप्रदानं च करकादिप्रदापनम् । सदा धर्मघटस्यापि यतीनां पटदानकम् । गृहिभ्यः कुम्भदानं च दानमुत्तममुज्यते । अश्वत्थजलदानं तु सेचनं पिप्पलस्य च । मधूकतुलसीपिल्वधात्रीवसनभूरुहाम् ।। सेचनं पालनं चापि स्थापनं दर्भकाशयोः। परोपकृतिकार्याय चेतसैव समर्पणम् । तथा गलन्तिकादानं मणिकादानमेव च । प्रपादानं जलाशयनिर्माण पपायसाम्।' म ·इष्टापूर्तवर्णनम् १३७ समीचीनककरणं तटाककरणं तथा। देवमातृकदेशानां नदीमातृककल्पनम् ॥ निबर्हणं च दुष्टानां मृगाणां पापिनां नृणाम् । चोराणां तस्कराणां च ब्रह्मानानां निबर्हणम् ॥ वापीसर: प्रकुल्यानां करणं फलदायकम् । वारिबन्धस्तदा प्रोक्तो वारुगेष्टिस्तथोदिता ।। प्रतिष्ठा च तटाकस्य पुग्यारामादिरोपणम् । फलवृक्षारोपणं च तुलस्यादिप्रकल्पनम् ।। गदितं तु निपिद्वानां वृक्षाणामवरोपणम् । कण्टकोत्सारणं मार्गे चोरग्रहणपूर्वकात् ।। तरुशूलारोहणं च तेषां कालेपु निर्दयम् । नमामोद्धारणं च विप्रपामैकबोधकान् ।। शूद्रादिदुष्टसंघातान् समुन्मूलकृतिःपरा । वृक्षादिसेचनविधिक्षदोहदमेव च ।। आरामादिप्रदानं च वृक्षाणां प्रतिपादनम् । कदलीदानमाख्यातं माकन्दद्रुमदापनम् ।। पनसाख्यमहागस्य प्रदानं दर्भपालनम् । विपशान्त्यौपधमहादानंभित (१) प्रपालनम् ।। फलवृक्षप्रदानं च फलभूमिसमर्पणम् । क्षयन कदली दानं दानं न्यग्रोधशाखिनाम् ।। तथा प्रस्फुटपादत्वहराश्वत्थसमर्पणम् । नाडीत्रणहराश्वस्थप्रदानं सुमहत्परम् ।। विद्रधित्वहराम्रट (...) प्रदानमपि तत्तथा । एतान्यनन्तफलदान्यघरोगहराण्यति ॥ नानामतानुपूर्वेण मयोक्तानि समासतः । तानीमान्यपि दानानि परं कंकणमोचनात् ।। वन्धुत्राझणमुक्या च तदङ्कुरविसर्जनात् । लभते कन्यकातातः स्वद्रव्यकरणादहो ।। वत्कृत्यमिथुनस्यैव कन्यादानं तु तादृशम् । साङ्गोपाङ्ग करचितं मन्त्रतन्त्रधनादिभिः॥ सम्यक् समप्रमन्यून लोभशाठ्यविवर्जितम् । चेदेव पूर्वफलदं शुद्धचित्तेन केवलम् ।। अश्रद्रया कृतमपि कन्यादानं दरिद्रतः । यः कश्चिदङ्ग लोपैर्वा सर्वतारकमेव तत् ।। पुत्रपौत्रप्रपौत्राणां तादृशीनां यदा तदा । कृत्वोपनयनं पाणिग्रहणं तदनन्तरम् ।। दर्शादिकेषु नित्येषु पैतृकेष्वखिलेप्वपि । नैमित्तिकादिषु तथा पितृपूजा विधानतः ।। दुर्वाक्षतैः प्रकुर्वीत तिलदर्भ सर्वथा । पितृव्यादिककारुण्यमृताहा श्राद्धकर्मणाम् ।। एवमेर प्रकथितं करणं नान्यथा मतम् । यदि पित्रोमृताहश्चेकदाचिदपि मौढयतः ।। दर्भस्तिलाक्षतश्चापि पितृपूजा प्रकीर्तिता । न तु शुद्धतिलैग्सा वैदर्भास्साधारणा पराः ॥ ।

·१३८
मार्कण्डेयस्मृतिः
चौलसीमन्तयोः पश्चान्मासमान तथा स्मृतम् ।
स्वपुत्रपौत्रादिफेऽपि नियमोऽयं सनातनः ।।
एवमेव प्रकथितः तस्मालाई प्रयत्नतः । समागतमनुष्ठाय शुभकर्म ततः परम् ॥
आरभेदेव मतिमान् छत्पूर्व तन्न चाचरेत् । पूर्व मृताहमालोक्य पित्रोरेव पुरःस्थितम्॥
न कुर्यात् पुत्रयोः कर्म मावुकं तत्कथंचन
ध्रावृणां भिन्नभिन्नानां विभक्तानां तथा पुनः॥
तथैव वा विभक्तानो मध्ये कश्चन कुत्रचित् ।
विद्यमानः स्वपुत्रस्य मौजी वा पाणिपीडने ॥
कतुं समुद्यतोऽतीव पित्रोः श्राद्धमुपस्थितम् ।
मोहात्मायमिकं चेत्तु तन्मध्ये तु तथा पुनः॥
उच्छाद्धानन्तरं भूयः सन्द पुनराचरेत् । अतो न भावुकं कर्म श्राद्धात्पूर्व समाचरेत्॥
निर्वयं पैतृकं बादं पुप्रयोस्तदनन्तरम् । स्वश्रेयसं प्रकुर्वीत न घेत्सीडाशिवायः॥
भवेयुरेव नितरा तथा तस्मान्न चाचरेत् ।
विवाहमोज्योः पश्चात्तु पुज्या पुत्रस्य वान्ययोः ।।
गेहे प्रतिदिनं भव्यकर्माण्येव क्रमेण वै । शत्या प्रकुयाद्विधिना तस्कमश्चापि वर्ण्यते ।।
दादिराम्पर महामह आदौ दिनत्रयम् । बुधवारोत्सवश्रीकः स्थिरवारोत्सयः परः॥
नीराजनोत्सवश्या चित्रान्नोत्सवनामकः ।
भानुयारे ततः पश्चाच्चान्द्र मोदकसंशिकः ।।
क्षीरोत्सवे भीमपारे भक्ष्याख्यो गुरुवारफे॥
विवाहानन्तरोत्सव विशेषा
कल्याणस्याष्टमदिने श्रीमान् रमोत्सवाल्यकः ।
नवमे दिवसे याद् मध्यताम्यूलनामः॥
पमापुताभिधान दादरी दिवसेगाननामासया सुमहोश

·m
नानामहोत्सववर्णनम्
१३६
प्रयोदशदिने रम्यः गौरीलक्ष्मीमहोत्सवः । चतुर्दशदिने पश्चाद्भव्यो नीराजनाख्यक
आशीर्वादोत्सवः पञ्चदशे चित्रोत्सवाख्यकः।
पोडशे दिवसे वाद्यनामकोऽयं महोत्सवः।।
येणुतन्त्रीलयास्वादमृदङ्गमणिनामकाः । पडुत्सवविशेषाः स्युः सायंप्रातस्ततः परम् ।।
नीराजनं तत्सायाह प्रकुर्यादादिनाष्टकात् । सुमंगलीगानपूर्व वरयोरिति तत्क्रमः ।।
तृतीये मासि पष्ठे च वराद्वानोत्सवो महान् । द्वितीये च चतुर्थे च वराम्यागमनामकः
महोत्सवः प्रकथितः पञ्चमे तु परस्परम् । संबन्धिनोरागमाख्यः सुमहामंगलोत्सवः ।।
एवमामासषटकं तु कल्याणानन्तरं पुनः । तदीयभवने तत्र फल्याणानां परंपरा ॥
प्रभवेन्महती नित्यमत्यल्पस्यापि देहिनः । अतः कन्यादानसमं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
दानान्तरं सत्यमुक्त नार्थवादोऽयमीरितः । सर्वत्र कर्ममात्रे तद्ब्राह्मणानां सदा परा।।
अत्यावश्यकता शेया तेषां वै यद्यसंभवे | तत्कृत्यमतिवैगुण्यं प्राप्नोत्येव न संशयः ।।
विशेषेणातिदानानां पैतृकाणां क्रियायताम् । यज्ञानां प्रेतकृत्याना सता फलवतामपि॥
अत्यन्तावश्यकत्वेन विप्रसान्निध्यमुच्यते । अपेक्षितं ब्रह्मणोऽपि विप्रसान्निध्यमात्रतः।।
कर्मवैगुण्यसंत्यक्त फलवच्चापि तद्भवेत् ।।
प्रतिनिधिः
सर्वेषामरित सर्वत्राभावे प्रतिनिधिः परः । विप्राभावे लोप एव नतु प्रतिनिधिःक वा ।।
सोमाभावे पूतिकः स्याद्रव्याभावे यवाः स्मृताः।
कुशाभावे तु दर्भाः स्युर्द भावे तथापरे ।
कुशादयो बहुविधा मौज्यन्ताः परिकीर्तिताः ।
तासा तासां तु समिधामभावे पैप्पलाः स्मृताः ॥
तेपामभावे तत्स्थाने कुशाद्यास्तुणराशयः ।
चूर्णानां तण्डुलाना वा दुर्लभे लोभ्यतोऽथवा ।।
मृत्तिका हि प्रतिनिधिः फलाणां दुर्घटे तथा । तेपी प्रतिनिधिर्गावस्वासां प्रतिनिधिर्वसु

·मानः iroinrnापाम! प्रिय गंभूयो गायी ॥ परामाप्रमियाद दियटन माहिरोमो: यामागिना ( ? अपमाहि भोजन नियम प्रिनिनिष: पयाँगाहोर दुर्लभे सधान्ये सादिषु मरियम पमयेदिक मानमेव या॥ मामा मामी मुख्यः कममात्रस्य मम्माम । अप्रिमाण मन्त्रमा क्रियासाध्ययमम्।। सन्माप्रस्य प्रादाणोऽयं मुसमायश्यकं पुनः । भुतीनामा से रमानामित्र साग- प्रामणप्रशंसा विप्रा विप्रमुग्येनेव पूजनीयाः प्रयत्नतः । यय येदविदो विमान प्राश्नन्स्यमूर्त हतिः न तत्र देवतारतस्य हविरश्नन्ति कहिचित् । विप्रोग्यते स्वगों नूनं प्राय मापक उच्य स्वर्गप्रापफ इत्येतदातृन् विप्रोऽयमीरितः । अपि नारायणोऽनन्तो भगवान् कृपमध पितामहो लोककर्ता साक्षातफन्दोऽनिलः शिखी। तदानं नाभिनन्दन्ति यत्र विश्रा न पूजिताः॥ वसन्ति ब्राह्मणे नित्यं वेदाक्षरनिकेतने । देवाः सर्वे हरिः श्रीमान् वेदविद्यो जगद्गुरु घेद्यन्यो चेदरूपो भूतेशो भगवान् भवः । इन्द्रादयो लोकपाला वसवोपारिवनाव रुद्रा एकादश तथा आदित्या निखिला अपि । असोमपाः सोमपाश्च पितरश्चापि तेऽखिलाः ।। विप्ररूपेण सततं तिष्ठन्त्येव महेच्छया । तस्मात्तस्मिन् पूजिते तु पूजिताः सर्व एव ते भवन्त्येव न सन्देहस्तस्माद्व देविदुत्तमः । सर्वदेवालयप्रोक्तः सर्वतीर्यालयस्तथा ॥ तस्य प्रसादासुलभो ह्यायुर्धर्मस्सुखण्डनम् । भगोभाग्यं धृतिनीतिः हो:श्रीपुष्टिधृतिर्मतिः॥ शुचिर्लजा तुष्टिः श्रद्धारमा परा । श्रीर्यशः स्वर्गमुक्ती च तादृशं कोन पूजये। .

·।
पाप्रापानिरूपणम
१४१
दानपात्र विम पर सामरि मन्नतम् । पठनान् प्रायते यस्मालायमित्युच्यतेऽबिलः।।
मानगंप्यक्तिप्पेषु गर्ये वेदाः मुरादयः ।
अपिता. प्रभवन्त्येव भत्सिता निन्दिता अपि ॥
पितारपा नामापि नधेय शुध सेऽपिलाः ।
पाणा: पुस्मा मन्दाभदरिद्रा व्याधितास्तथा।।
रूपा पहुविधा अपि पूश्या
निरन्तरम् । प्रक्षयायममुत्पन्नाः यन्ता एय भवन्ति ।।
निवरा धनियादीना मोप्रोविरहिता अपि । तायरकालं सतो भूयः फेवलं यद्यसंस्कृताः
पविता इति विशेयानयना कदापन प्रानन्यदूपर्क नियं मामेकं सु तत्क्षणान् ।।
वतानदुष्टा यदि ये पुनश्चितयिवर्जिताः । भवन्स्येय न सन्देहः सन्देही पापभाग्भवेन्
पस्तत्वार जद् ब्रह्मा मानगान् वेदगुपये । तरये पितृदेवाना याधर्मतपःप्रियाम् ।।
निदानाय च गुर्वर्धमाचार्यत्याय केवलम् । मृत्विकत्वहेतवे चापि शिवविष्णुपचोदितः
नास्ति विप्रसमो देवो नास्तिपिपसमो गुरुः।
नास्ति विप्रसमो पन्धुनास्ति विप्रसमं तपः ।।
नास्ति यिसमो मन्त्री नास्ति विप्रसमो जपः ।
नास्ति विप्रसमं तीर्थ पावकं तारकं तराम् ।।
न विमसममस्तीह यणिना सन्ततं महत् ।
मजाविन कुलं शौचं न स्वाध्यायः श्रुतं शमः ।।
कारणानि द्विजत्वस्य जननं ब्रह्मयोर्यनः । विवाहितायां धर्मण परमेकं सनातनम् ।।
पश्यावृत्तं प्रशंसन्ति प्रामणस्य सुपूर्तये । वृत्तमेव ब्राह्मणस्य तन्महत्त्वैककारकम् ॥
वृत्तिहीने तु तद्भूयः सति सर्व निरर्थकम् । किं कुलं वृत्तिहीनस्य करिष्यति दुरात्मनः
किमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु । यहुना किमधीतेन कुशास्त्रेण दुरात्मनः ।।
तेनाधीतं श्रुतं चापि यः क्रियामधितिष्ठति ।
.

·नमmami निता गाताप चपर।
यंन सन्तं न चासन्तं नावं न बहुश्रुतम् । न त्वं न दुर्वृत्तं वेद कधित्स तु द्विजः।।
ओंकारपूविकास्तिस्रः सावित्री यश्च विन्दति । चरितमझपयंध सबै मोत्रिय रयते ।
एपदिवान्यथा विधायरनतोन कदाचन । न मार्ग परीक्षेत कदाचिदपि विधा।
मार्कण्डेयस्मृतिः
त्यक्तफर्मबाह्मणनिन्दा
अधीतसर्वशाखोऽपि कालसन्ध्यापराङ्मुखः । त्यक्तवेदो जडमतिःशूद्रादस्पतरःस्मृतः
त्यक्त्वा देवं ब्रह्मनामा बुद्भवच्छात्रपाठकः ।
सन्ध्याकालकृतानेक वाङ्मुखो मन्त्रवर्जितः॥
शूद्रादप्यतितुच्छोऽयं तन्मुखं नावलोकयेत् ।
दुष्यःयावृत्तदोपेण न पूज्योऽयं तु पामरः ।।
सत्यं (१६)मस्वपोदानं अहिंसेन्द्रियनिग्रहः । वेदोदितानि कर्माणि दृश्यन्ते यत्र बाइक
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव शुभानुगा! असंभिन्नात्ममर्यादरस उ ब्राह्मण उच्यते ॥
सत्यं दानं दमश्शीलं आनृशंस्यं दया घृणा।
दृश्यन्ते यत्र लोकेऽस्मिन् प्रोचुना॑ह्मणमुत्तमम् ।।
विद्या तपश्च योगश्च प्राणस्यैव लक्षणम् । विद्यातपोविरहितो नाम ग्रामण उच्यते ॥
त्रिशुशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेन्द्रियः ।
विमुक्तो योनिदुष्टे(दोप)भ्यः पात्रत्वं प्रतिपद्यते ।।
स्वाध्यायवन्तो ये विषा: विद्यावन्तो जितेन्द्रियाः ।
सत्यसंयमसंयुताः सर्वकर्मसु कीर्तिताः ।
प्रोत्रियाय कुछीनाय विनीताय तपस्विने । प्रतस्थाय दरिद्राय प्रदेयं शक्तिपूर्वतः ॥
मोत्रियस्वयमेवोक्तो
मुख्यतः
शाग्रजालकः । वेदकशासायायो यः सर्वकर्मसु पाईन ।
शीलं संवसता झाल्या शोचं सव्ययहारतः।
प्रशानं कथना ज्ञात्वा त्रिभिः पात्रपरीक्षणम् ।।

·दानपात्रविशेपवर्णनम् १४३ ज्ञात्वैव सम्यक् पश्चात्तु दद्यात्तहानमुत्तमम् । क्षान्तिः स्पृहा तपस्सत्यं दानं शीलं दया क्षमः ।। एतदष्टाङ्गमुद्दिष्टं परमं पात्रमुच्यते । स्वाध्यायाढ्यं योनिमन्ठं प्रशान्तं वानप्रस्थं पापभीरु बहुशम् ।। घोपु क्षान्तं ( १ ) कं गोशरण्यं प्रतः क्लान्तं तादृशं पात्रमाहुः ।। पात्रभूतम्राह्मणः सागानिघतुरो वेदान् योऽधीते स द्विजर्पभः । पड्भ्यो नियुक्तः कर्मभ्यस्तं पात्रमृपयो विदुः॥ किश्चिदमयं पात्रं किश्चित्पात्रं तपोमयं । पात्राणामुत्तमं पात्रं शूद्रान्नं यस्य नोदरे । किश्चिद्वदमयं पात्रं किंचित्पात्रं तपोमयम् । असंकीर्ण च यत्पात्रं तत्पात्रं तारयिष्यति नैष्ठिकश्योपकुर्वाणः सर्वशिष्यश्च सर्वथा | सर्वविद्यालयः श्रीमान् चत्वारो ब्रह्मचारिणः अधोतवेदविद्यभ्यो ह्यधीयानेभ्य एव च । प्रजामात्रैककार्याय भार्यासंयोगकारिणे ।। दानानि दद्यादतिने तपोनिष्ठाय वेदिने । अपीतायावधीताय विधुराय च पुत्रिणे ॥ परोपकारिणे नित्यं क्रोधहीनाय सर्वथा । सदा पदाथवेदाय सदा शास्त्रप्रपाठिने । हस्तस्यवस्तुमात्रैकप्रदाने प्रश्नमात्रतः। यहत्तं तदनन्तं स्यात् स हि पात्रोत्तमोत्तमः ।। दानपात्र विशेपाः अध्वरी श्रोत्रियो विद्वान् ब्रह्मविद्मावाद्यपि । ब्रह्मनिष्ठः ब्रह्मपरं ब्रह्मण्यो ब्रह्मवर्धनः ।। एते मुख्यतमाः प्रोक्ताः सर्वदानेषु सन्ततम् । न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता ।। नत्र वृत्ती इमे चोभे वद्धि पात्रं प्रचक्षते । कर्ममात्रे ब्राह्मणो वै मुखं दाने तथा पुनः ।। मन्त्रज्ञः श्रोत्रियः पश्चादनूचानस्ततः पुनः । भ्रूणः शास्त्रविशेषज्ञः ऋपितुल्यो ऋपिमुनिः ।। ।

·सहस्रगुणमाचार्य भ्रणे शतसहस्रकम् । वीरे तच्छतकं प्रोक्तं यद्दत्वं तन्नसंशयः 11 च्यामिहोत्री दादिकरो यर्पपशोस्तथा। अनुमाता नित्यशुचिः भ्रूण इत्युच्यते बुरेः सममब्राह्मग दानं द्विगुणं ब्राह्मणवे । श्रोत्रिये शतसाहस्रमनन्तं वेदपारगे॥ मागायतिः जादी पिण युरेरो गोरोगरा। मामगाः प्रथम व परि तदनन्नम्। गुणे सत्ययपने सामोरे दयामये । ममानांना विशेगन बेदादिर केवलम् ॥ परः परपेठो विशायमादिभिगणः । शाहगाना कुले जानी जानिमायों या मरे पेस: प्रियाहीनः मात्र मियीयते । परदेशमतिका यदस्याचारवान्नु । न माग ग्न्युषो निभृतः मयागगी। एका शाग्या मरहमा र पभिरंगरपीसगान् ।। कर्मनिरसो विप्रः या को नाम महान यम । येरेदारनामाः मुद्रारमा पापवर्जितः।। श्रोत्रिययत्प्राप्तः सोऽन्वान इति स्मृत. । अनुमानगुणोपेतो यज्ञः स्वाध्याययन्त्रितः एवं प्रतिवसन्तेऽपि ज्योतिष्योमकरी महान् । पीर इत्युच्यते सद्भिरविच्छिन्नोऽनिहोत्ययम् ॥ त्यान्नदानपरतः शेषभोजी जितेन्द्रियः । लौकिकं वैदिकं चैव सर्वज्ञानमवाप्य यः॥ नाश्रमस्थो भूपी नित्यमृपिकल्प इतीरितः । ऊर्ध्वरेतारतपस्यो नियताशी महामनाः ।। पानुप्रयोः शक्तः सत्यसन्धो मुनिस्मृतः । निवृत्तसर्वतत्त्वज्ञो कामक्रोधविवर्जितः ॥ ध्यानस्थो निष्क्रियो दान्तः तुल्यमृत्काञ्चनोऽपरः । महामुनिरिति प्रोक्तो दुर्लभो ब्राह्मणोत्तमः ।। प्रतिमहासमर्थोऽपि कृत्वा विप्रः प्रतिग्रहम् । रत्वा परोपकाराय तदनं निरहः स्वयम् । तारयिष्यति दातारमात्मानं च स्वतेजसा । असतस्तु समादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ।। धनस्वामिनमात्मानं सन्तारयति दुष्कृतात् । पात्रस्य हि विशेषेण दानस्यापि फलोत्तरम् ॥ समद्विगुणसाहस्रमनन्तं च यथाक्रमम् । दाने फलविशेषः स्यादिसायामेवमेव हि ।

·-
पविधवाह्मणवर्णनम्
१४५
विवाहमालीयज्ञार्थे सत्रार्थे या विशेषतः । तत्कोटिगुणितं यत्तु दत्तं सर्व न संशयः ।।
एतद्दत्तसमं तस्यात् महणे चन्द्रसूययोः । प्रदत्तं विप्रमागे तु कृतोपनयने पुनः ।।
अनुपेते प्रदत्तं यत् न तद्दानं प्रचक्षते । तथैव कन्यकादत्ते मूकान्धवधिरेषु च ।।
विप्रवीर्यसमुत्पन्नमात्रेभ्यो दत्तमप्युत । प्रत्तं तद्वसुपुण्याय भवेदेव न संशयः॥
तथैव प्राणिमात्रेभ्यो देदिभ्यो वा विशेषतः ।
यद्दत्तं कृपया तुभ्यं पारलोक्याय केवलम् ।।
अब्राह्मणास्तु पटप्रोक्ताः तान् वश्यामि क्रमेण वः ।
आद्यो राजभृतस्तेषां द्वितीयः क्रयविक्रयात् ।।
यो जीवति स दासोऽयं द्वितीय इति चोदितः । तृतीयस्तु सदासर्वयाजनेनैव केवलम्॥
वर्जावर्जादिराहित्याद्यो जीवति दुराशयः ।
अपक्तियोग्योभोज्यायवैद्यदेवलयाजनान् ।।
स एव फथितः सोऽयंमकर्माश्चि (१) सन्ततम् । सर्ववर्णसमायुक्तप्रामयाजी तुरीयकः॥
अम्राह्मणः प्रकथितः दुष्टबुद्धिदुराशय. । प्रामस्य नगरस्यापि सर्ववर्णसमत्यतः ।।
पौरोहित्यकरस्तेन जीवन्नप्राह्मणः परः ।
अनादियां तु यः पूर्वा सादित्या पश्चिमा तथा ।।
नोपासीत द्विजः सन्ध्या सपष्ठोऽग्राझणः स्मृतः ।
अपुत्रो हनधीयानः परप्रेप्यो जितेन्द्रियः ।।
परपिण्डाशनो नित्यं यो या स्याद् ब्राह्मणन यः । विपाप्रियो विप्रद्रोही पिप्रदूपगत्मदा
विप्रनिन्द्यो विप्रयातुद्रव्यगेहादिद्वत्सदा ।
विप्रा व इति ख्यातो निन्द्योऽमी वेदकर्मणाम् ।।
।

·मायाति:
গুণাগুণ
अध्यापयेश गः शिगान गोपनयनान राम ।
निरपेक्षायामः मरदायान मरमाकान् ।।
पैदान पेटी तथा घेई सत्य शारजालाम । प्रादन्ति समागा महात्मानं मनीषिणः।
उपाध्यायगुरुफरियादिलक्षणम्
एफदेशं तु घेदश्य येदाद्गान्यपि या पुनः ।
योऽध्यापयति भृत्यर्थ उपाध्यायः स उच्यते ।।
निकादीनि कमांणि यः फरोति घृणायुतः ।
फारयत्यपि या प्रीत्या निरपेशोऽनसूयकः ।।
दरिद्रकालेऽप्यत्यन्तशून्ये प्रामगदुर्घटे। संभावयति चान्येन तारयन्नेनमिच्छया ।।
कृपणोऽयमिति ज्ञात्वा स विप्रो गुरुरुच्यते ।
अग्न्याधानं पाफयज्ञान् अमिष्टोमादिकानपि ।
कारयेद्यदि नूनं स ऋत्विग्भवति केवलम् । अग्न्याधाने य अध्वर्युवेदस्य स उच्या
दीक्षागुरुमहान् नित्यं गुर्वाचार्यसमश्च सः । गुरूणां प्रथमं दानं दद्यात् ष्ठमनुक्रमात् ।
ततोऽन्येपा तु विप्राणां दद्यात्पात्रानुरूपतः । गुरोरभाये तत्पुत्रं तत्पुत्रं तत्सुतं तथा।
तत्कलत्रं तद्दौहित्रं अन्यं वा तत्कुलोद्भवम् । संभावयित्वा दानेषु फलकर्मसु सन्ततम् ।
शच्या प्रमेयमेवस्यादृस्विगाचार्ययोस्वतः । पञ्चयोजनमध्ये वा श्रूयते वा गुरुर्यदि।
तदा नातिक्रमेदानंदद्यात्पानेषु तत्परम् । समममाह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मण वे ॥
श्रोत्रिये शतसाहनमनन्तं वेदपाठगे । सत्सवगुणं प्रोक्तं गुरौ दत्तं तु यत्पुनः।।
दीक्षागुरौ तथा शेयं उपाध्याचार्ययोरपि । आर्यशब्दोगुरूणां तु वाचकोऽयं भवेदिकला।
जातकादि कियाजालकारको योऽस्य केवलम् ।

·१४ .. मधुपर्कयोग्यानां वर्णनम् वैश्वदेवब्रह्मयज्ञो तदोपासनकर्मणाम् । देवपूजास्थालीपाक श्राद्धमन्त्रप्रवाचकः ।। त एव गुरवस्त्वाद्याः पश्वावेदादियोधकः । महामन्त्रोपदेष्टा च काममन्त्रीपबोधकः । प्रझविद्याबोधकोऽपि गुरवः कीर्तिताः सतः । चेतसा दत्तमेतेभ्यो धनन्तफलदायकम् । एतेभ्यः प्रथमं देयं सर्वकर्मसु सन्ततम् । तिष्ठत्वतेषु नान्येभ्यो दद्यादेव तु धर्मवः ।। दुत्वैतेभ्यः प्रथमतः पश्चाद्धर्मक्रमेण वै । अन्येभ्योऽपि मद्भ्यः स्यात् प्रदेयं यं च कंचन ।। विमुखं नैव कुर्वीत सुमुखान्नैव कारयेत् । तिष्ठत्वेतेषु सर्वेषु महत्सु किल तत्पुरः ।। श्रोत्रियाचार्यविग्बन्धुश्वशुराणां सपर्पणम् । अन्दात्पुरादागताना मधुपण घोदितम् ।। तथैव सर्वपुरतो यज्ञादिष्वित्विजामपि ।। मधुपर्कयोग्याः वैधोऽयं मधुपर्कः स्यात्तथैव हि महो सके। सीमन्तोन्नयने पुंसपने स्वश्रेयसागमे ।। गर्भाधाने विवाहान्ते फलदाने तथाविधे । श्वगुरस्याप्रपूजा हि प्रकर्तव्या विरोपतः।। तदभावे भ्रातरोऽस्य तत्पुत्रा या तदीयकाः । अप्रगण्याः शास्रपलप्तारवादशेष्यपि फेवलम् ।। विद्यमानेषु सर्वेषु महागुरुपु तत्पुरः । तदा विवाहमध्येऽपि राजहोमे कृतेऽथ च ।। पनी सोदर्यस्य तस्य यालस्यापि विशेपतः । पूजा बहुमतिः कार्या गुरुत्यक्त्वैव सन्निधौ ।। तेषामेव विशेपेण परा संभावना शिपा । यहुना कि तथा पित्रोः पूजाकर्मणि पागते ।। शुभकर्मसु सर्वेष दिव्ये पुण्याहवाघने । मातृपूना प्रथमतः ताते पश्यति चोदिता ।। पश्चात्तातस्य संप्रोक्ता भुतिमार्गानुसारिणी । तयोगं तिष्ठन्मु पश्यत्स्वपि विशेषतः ।। तयोहि पूजा कर्तव्या तत्पश्चान्छास्त्रवर्मना। सद्गुरूणां प्रकथितास ()पूजामहती तदा कमस्लोकोऽत्र पूजायाः भार्गवेग पुरानः । तमहं संप्रवक्ष्यामि सम्मन्त्यै शुभकर्ममु ।। वात चातततात मातामहपितृव्यकाः । सद्भातरः क्रमादेपा श्वशुरा: मातुला: परे।। ।

·मार्कण्डेयस्मृतिः तद्भातरो मातृगोत्राः पिगोत्राश्च पान्धवाः । पश्वादाचार्यवृन्दाः स्युः पूर्वोक्ता निखिला अपि ॥ गुरुपूजाक्रमः पादपूजाकियास्येवं संग्राह्याः क्रमशः सदा । तेषु तेषु च कार्येषु तेषां तेपो ता तर सम्यक्पूजा प्रकर्तव्या सत्पात्रं ते तथा स्मृताः । सभापूजादिकार्येषु गुरुपूजानिमा । विवाहादिषु सर्वेप शुभकर्मसु केवलम् । वैदिकेष्वखिलेप्वेषु लौकिकेष्वपि केवल गुरुपूजा प्रथमतः धिपणोऽत्र गुरुर्मतः । प्रामदेशस्थया पूर्व धिपणस्यापि देवयं तयोरीश्वरयोः पश्चादाचायांदि कमेग वै । मदोद्योगिज्ञानियज्ववेदी श्रोत्रियसूरिण पूजासभाया य (१) क्रमेणैवं महात्मनाम् । दीक्षायोजेन फुर्याद्धि विशेषेषु तथा ! सोमप्रयाकादीनो चरणकमेणपूजाक्रमः सोमप्रयाकपूर्वेण मधुपर्कवदीरिता । सोमवाकः प्रथमो द्वितीयोऽध्ययुरुच्यते ।। प्रदा कृतीयः संप्रोक्तः सदस्यस्तु पताकृतः । सर्वतोऽयं दरिदश्चयजमानस्तदा पुनः सोमप्रयाकरच वधान मुख्य इति फेचन । अमिष्टोमे प्राथमिके विभवे सति केवलम्॥ सति पिसे यथोत्साह ( १) पूर्वयोदितः । तथा सोमवाकोऽपि मुख्यत्वेनेय सर्वरः। समस एप नितरा सत्र कर्मणि केवलम् । यदि प्रयोगबाहुल्ये संज्ञा ते यजमानतः ॥ यूपेकादशिनी पश्यकारि(द)शिन्यादिमागतः । तदा ते ये विशेषण संप्रादाय केवरम्॥ पदयो यदि नताः स्युस्तादृषकमणि पेन्मनः । मोमायाकयाहुल्यं सदस्यानन्त्यमेव च ॥ अंगीकार्य विशेषेण तेन श्रेयो महवेत् । होता चतुर्थः संप्रोम: तयोद्गाता च पञ्चमः ॥ पाः (१) द्वितीयाश्य मृतीयकाः । तुरीयकाष्ट एय पत्रमेणैव सन्तनम् ।।

·।
नान्दीश्राद्धादिपु मर्यादावर्णनम्
१४६
तेषां पूजा तथा शेया प्रादकत्येषु चेत्तदा ।
तगोवत्तॄणां तत्र चापि पूजाफ्लूप्तिरियं स्मृता ।।
विश्वेषां किल देवानां आदौ सा शास्त्रचोदिता ।
पितुः पितामहस्याथ तत्पितुश्चेति तत्क्रमः ।।
मातुः श्राद्ध मातृवर्गः पैतृको नात्र वै भवेत् ।
पितुः श्राद्ध तथैव स्यान्मातृवर्गश्च धर्मतः।।
यस्य यस्य भवेच्छद्धं वर्गस्या (?) स्य च ।
अत्यश्राद्धऽन्यवास्य संप्राप्तिन्यायशास्त्रगाः ।।
कथं भवेदेवमेव होमग्रामगभोजने । पिण्डदानं च तस्यैव वर्गस्य नियमाद्भवेत् ॥
तदसाधारणं श्राद्ध मृताहाण्यं प्रथोदितम् । पितृणामपि सर्वेपरमेकमेव न चेतरत् ।।
दांधिदि)कं तु यच्चाद्धं सर्वसाधारणं परम् ।
पित्रादीनां प्रयाणां च यतः साधारणं स्मृतम्
रथा मातामहानां च दादिर्न तथापरः। मृताहोऽयं यस्य वा स्यान् वर्गस्येति निश्चयः
अष्टका नवदेवत्या मातृवर्गोऽत्र विद्यते । नान्दीश्राद्ध गयामा मातृवाद तथैव च ।।
एवं किलैव मर्यादा प्राधाना समुदीरिता । अष्टकासु च वृद्धौ च गयार्या च मृतेऽहनि
मातुः श्राद्ध पृथक् कर्यादन्यत्र पतिनासह । तस्मादित्येषु पिना सह किल क्रिया
निखिलापि प्रकर्तव्या यतो दर्शस्तु सर्वदा । पड्दैवत्यः प्रकथितः तादृशेषुतु मौढपतः।।
मातुः क्रिया पृथक भुर्यान्ताद्धपतिना विना ।
स पिनोस्तनयो मूह एतत्संयोगविभागहन्॥
सह क्रियामात्रतस्तु तयोः संयोगसौपदः । प्रतिश्राद्ध पु कधिवालथावस्तरसमापरेत्।।
सदेवदासा वत्स प्रसक्तानुप्रसहितः । वासु सामु कियाहामु ते ते स्युः पूर्वगा मता।
दानेवपि तथा शेयाः केचित्पूर्वगास्तराम् । किंचित्पत्युपकारकशून्यानामेव केवलम्॥
प्राह्मणानां मुपात्राणां सर्वदानानि पोचिरे।
कर्तव्यत्येन विद्वांसः पुनरप्यत्र कानिपिम्।।

·+
मारण्यामतिः
कन्यादानवर लक्षणम्
दानानि सुमहान्यत्र पन्धुश्वेय न घान्यतः । तत्रादौ कन्यकादने बन्धुर्व
मनधार्मिपन्धश्च स ( ......... . ) आत्मतुधियिशेपेग निमित्ता
प्रेक्षणीयानि पचात सुविधा प फुटीनता । सौमुख्य धर्मसंपत्तिः घनत
प्रेक्षणीयाश तस्मात्तु धन्यत्वं सर्वतोऽधिकम् ।
गुणानां प्रमुखं प्रोक कन्यादाने दिसन्ततम् ।।
अशेषाणां घ वर्णानां अरोपेष्वपि वच्मि यः । देशेषु सत्कुलीनत्वं प्रयरं
तन्वीश्व विशेषेण किंचिन्न्यूनाय जातितः ।
गुणतो धर्मतो यापि क्रियात वायवा सया॥
पौरुषाद्धनतो चापि विधातः संपदादिभिः ।
अवरायैव ( ... )नाधिकाय स्वयत्नतः।।
'अधिकाय कृते दाने कन्यायारतत्परं परम् । सर्वलौकिककत्येषु सामीचीन
न वैदिकेषु कृत्येष प्रभवेद्वाधकं न तु ! समीत्येवं चिरात्पश्चात् समीपे
'निदोपेपूत्तमेष्वेव तादृशष्वेव यत्नतः । प्रकर्तव्यो मानिनः स्यात् संवन्धःश
विशेपदोन कर्तव्यः पित्रोः श्राद्धं तु केवलम् । योनिगोत्रादिसंबन्धरहिते ।
'सर्वप्रत्युपकारकविहिने वेदसन्ततौ । अनूचाने शुद्धकच्छेसंपूर्णाऽपि सदर
प्रदेयं शास्त्रमार्गेण पात्रमेतादृशं यदि । असंभवे भिन्नजाती स्वजातो वा त
पानमुद्वीक्ष्य यलेन पश्चादातव्यमेव वै। जातिशब्देनानपरं समभाव
एकभाव विज्ञोया नान्यभाषा निगद्यते । एकस्यामेव भापायां जातयो देश
भिन्नभिन्नारसंभवन्ति संबन्धस्तादशासु चेत् ।
न कर्तव्यो भवेदेव श्रादमात्राय चेदलम् ।।
नाभिन्ना तु परामोक्ता भाषे का शाखसमता।
.
.

·आपोशनजलप्रदातारः
१५१
पुनस्समानापरमा श्राद्धयोग्येति सा श्रुतिः । कन्यादानेनैव भवेन् किंतु तादृग्विधः परः
एकभापाजातिकस्तु संग्राह्यः संभवेद्धि वै । जायापत्योः कन्यादाने कर्तृत्वमुभयोरपि ।।
एकासनस्थयोर्दर्भहस्तयोः स्नातयोस्सतोः । श्राद्धे तु सर्वपुत्राणां तादृशाना तदुच्यते ॥
नानासनं तु पनीना पैतृकेषु कदाचन । एका सन्निवासश्च तच्छुचित्वं च वैधतः ।।
तस्मिन्काले सुविहिते न कदाप्येकमासनम् ।
भ्रातृगामपि भक्तानां श्राद्धकालेप सन्ततम् ।।
ज्येप्ठेन सह भावः स्यान्नान्यो धोऽस्ति धर्मतः
प्रदक्षिणनमस्कारी श्राद्धान्ते संप्रकीतितो॥
पित्र्युशेनविप्राणां तत्पनीनो जनस्य प।
शिष्टस्य निखिलस्यापि सर्वशास्त्रेषु पोदितः।।
अत्यल्पमपि सच्मि शेयं तल्लोकिकेप्यिति ।
भ्रातणामिति सर्वेपा मुपिना दर्भपाणिनाम ।।
घरगवर्पणं कुर्यान्न कुर्याद ( ) यः । पादप्रक्षालनं सस्मिन् मधुपः पराय थे।
पन्यर्पितजलेनैव कार्य भपति शाखतः । गैवं श्राद प्रकुवि पादप्रभारनं परम् ।।
द्विजानामिति सरमामु स्वाप्तेिनेय पाथसा ।।
आपोशनजलंप्रदातारः
भापोरानद्वयजलं मधुपर्क विशेषतः । पल्या प्रदेयमेव स्यात् तदन्यं प धैव हि ॥
प्रदेयमयषा को यथापार तदिप्यते । माद सापोरानजलायं कथ फेरयम् ।।
प्रदेपं शारत्रतो धर्मान्न मु पल्या कदापन । सदापोरानकोटालनावत्यैानिययम् ।।
भविष भवत्येव सरमारय स्वाननः । तदापोसनकीलालं मारा पितरोय।।
पुगत प्रशान्ते पाणु विप्रमुग्न थे। ये सम्मालियामा प्रत्यमादिषु मनितः।।
भापोरानध्यातं विप्रहाते पहलाः । मुपनि गुमा नयाः । एष पुन पेन है।
तनातान भन्ष नारदेठेशनः स्मृताः।
मेरी पिना सोन भवेन्मातार 'परा था।
.

·दुर्मुखः पिशुनोरुक्षः पक्तिहा पक्तिदूषकः । मुक्तिकाले विप्रपङ्क्ति पात्रानगाप्रदूपक
माण्डेयम्मृतिः
ये फे या सारन जानीगः तसिता कोऽपि कीर्तितः।
नानयोः पिपुप्रत्यधर्मोऽयं या कथं भवेत् ।
भाद्रीयापोरानयुगजलदाता फर्य पितुः । मुसो भवेदयं मूढम्तरमादेतस्य फेयरम्।।
तस्मिन् कर्मणि कत्वं सर्वश्राद्ध पुसन्ततम् । आपोशनद्वयजलदानतो मान्यतो मतम्।।
अनी कृतेषु श्राद्ध विमाभावप्रयुरिहनः । अर्या च मारकीलाद भूमावेय यिनिक्षिपेत् ।।
आपोशनद्वयजलमा केयलमुच्यते । अमात्रेय प्रदेयं स्यादिति येदानुशासनम् ।।
एवं स्थिते प्राकृतेऽस्मिन् श्राद्ध प्रत्यान्दिकादिके।
विमहस्तेद्यतयोश्चापोशनद्वयशम्बरम् ।।
प्रदेयमस्मिन्नित्यर्थे को या स्याद्विशयोऽधुना । पुत्रहस्तजलंयत्तत्प्रोशितं विक्षितं तथा।।
वस्तुजातं स्तुपापक पितॄणाममृतं.भवेत् । अपिपुत्रशतेजांतः तर्पणं पैतृकं तु यन् !!
न नष्टं प्रभवत्येव यथायोशनपाथसा । जातस्य पुत्रमात्रस्य तदेव फलमुच्यते ।।
आपोशनद्वयजलप्रदानं श्राद्धकर्मणि । विप्रहस्ते मुक्तिकाले नान्यद्यत्तु तथा स्मृतम् ।।
पित्र्येषु वा दैविकेषु सन्ततं भुक्तिकर्मसु । विप्रहस्ते स्वहस्तकदत्तं कं विश्वकृत्यकृत् ॥
कर्तृहस्तप्रत्तजलं स्वीकुर्यान्न तु योऽपि वा।
सानास्य वन्द्यः स्वीकार्यो वामदेयो गदाधरः ।।
व्यासः पराशरो वापिस साक्षात्कव्यवाहनः ।
देवत्वेन हयं भाग्यो विमो विप्रस्य सन्ततम् ॥
स एवापोशनजलगादकः प्राश्य एव हि ।
यस्यान्नं यः समश्नाति तस्य न स्यापितेव वै॥
चन्द्यः पूज्य उपास्यश्च प्राहकोऽन्यो न चापरः ।
भावदुष्टो न भोज्यः स्या ( रोगरिक्तकः।।
मृदुच्छिष्टादिना पापिपङ्क्तिहेति प्रकीर्यते । पितृश्राद्धवयं यो वा विप्राभावे न केवलम्

·विवाहे पाकको योग्यतावर्णनम्
पित्रोः प्रत्यादिश्चाद्धमनेनैव समन्त्रकम् । स्वपनीबन्धुहस्तकमतान्नेन समाचरेत् ।।
न्यायाजितेनेक्षितेन प्रोक्षितेनातिभूतिना । सम्यक स्पर्शयते नापि पृथिवी तेतिमन्त्रतः।।
ब्राह्मणामावे अनुकल्पः
कदाचिद्दर्लभे विप्रे भोक्तं, कोकटदुर्गमे । कृत्या सव विधानेन समन्वं तदनन्तरम् ।।
अन्नत्यागं भिती कन्या परिषिच्या ( १ ) नं ततः।
प्राणापानादिभिर्मठोः यायवात्रिंशदाहुतीः ।।
शुद्यादनले सम्यहमधुयातादिपूर्वकम् । सव कर्म समाप्याय पिण्डदानं समाचरेत् ।।
परेऽद्धि तर्पणं कुदिधया शम्बरेऽखिलम् । तदन्नं निक्षिपेद्वापि सर्वमूपं सतः परम् ॥
उत्तरागच निखिलं विप्राभाव त्वयं विधिः ।
अलाभे प्रादभोक्त्तृणां सरिमन्नहनि फेयलम्॥
येन केन प्रकारेण श्राद्धं कृत्वा ततः पुनः ।
विसलस्थितः पश्चात् अन्नभा समन्त्रकम् ।।
प्रत्यादिकारल्यं कुर्वीत न पेशण्डालतामियाम् ।
नष्टतातो विममात्रः प्रत्यदारयं विधानतः ।।
मान्नेनैव स्वहस्तेन स्यगृहे सत्समापरेम् । कदाचित्स्यगृहे देवालभे सति गरिने ।
यस्य फस्य गृहं यापि तदा विक्रयगादिना ।
श्यपत्वेनैव संपाद्य कृत्वा सरवामिषाक्यतः ॥
तम्मिन् नतस्ततुर्यानुन कदापिपराभये ।
विधाहेलाय पाकाय सर्वे पन्जना: परा:।।
,

·म ५ तेन सद्भिर्वोपनीतो न संकीर्णश्च कैरपि। कृतनित्यक्रियः सम्यक कृताभ्ययन सकिय নাতিঃ प्राह्मण मोजने आपाशनप्रदाता विप्रभोजनमोऽपि समापोशनपायसः । स्थयमेय प्रशाना स्यान्मुथ्योऽयं फरार जामिनायो स्यस्य घेत सहायी महामणी । पुत्रपौत्रश्च तत्पल्या शिष्यरियग्बन्धुरातयः ।। तपदासार उध्यन्ते यथाश्राद्धं तदा तदा । श्राद्ध स्तरि दाइन विधमानो तदार तत्पनीपैतृकेविप्रहरतापोशनशंयरम् । न दद्यादेय नितरी यदि दधातु सा पुन अपुरिण्यथया नित्यदरिद्रा दुर्भगा भवेत् । तस्मान्छाद पु सर्वेषु स्वयमापोशनाम्नु विप्रहस्ते प्रक्षिपेत्तु श्राद्धक पात्रगम् । पात्रान्तरस्थितं तोयं चण्डालत्वं गतस्य ठ- मद्यपत्वेकदुष्टस्य भ्रूणजनस्य पापिनः । सर्वसंकीर्णदुष्टम्य जनमामैकविद्विषः ।। अतिदुष्टस्य तुच्छरय गुरुतल्पगतस्य च । स्तेयिनोचौर्यजनकमातुलनस्य केवलम् ॥ पितृन्यस्य पितुर्वापि वाश्या मातुरेव था। द्वादशाब्दात्परं मृत्योः कृतकार्यस्य शास्त्रतः ।। एकोद्दिष्टत्वेनतरा विहितस्य सदेव हि । पैतृकस्य प्रत्यदत्वेनैव प्रातस्य तस्य हि ।। द्वयोरपि ब्राह्मणयोः देवे पित्र्ये च संस्थयोः । इस्तयोरन्यपानार्थ जलमापोशनाय बै प्रदेयमन्यहरतेन न स्वहस्तेन कर्म तत्। तादृशं कथितं सद्भिरिति वेदानुशासनम् अयं भावः प्रकथितः पुराविद्भिर्महात्मभिः । पुत्रस्य जननात्पश्चापिता दुर्बुद्धिठो या चण्डालो यवनो भिल्लो जायते स्वयमेव वा ।। यस्य पिता चण्डालवादिकं प्राप्तस्तद्धर्माः परपोडादिना वापि बलाद्वा कामकारतः । पूर्वजातस्तत्तनयो निदुरसञ्चरित्रकः । जातः परं मृतस्तातस्तादृशो यवनात्मकः । मृतौतस्यास्य पुत्रस्य नाशौचं नोदकक्रिया यदा प्रभृति स भ्रष्टस्तदा वषः स्वयं परम् ।।

·--
विवाहे पाककर्तृणो योग्यतायर्णनम्
१५३
पित्रोः प्रत्याब्दिकश्राद्धमनेनैव समन्त्रकम् । स्वपनीयन्धुहरसककृतान्नेन समाचरेत् ।।
न्यायार्जितेनेक्षितेन प्रोक्षिवेनातिभूतिना । सम्यक् स्पर्शयते नापि पृथिवी तेतिमन्नतः।।
ब्राह्मणाभावे अनुकल्पा
कदाचिद र्लभे विप्रे भोक्तुं कीकटदुर्गमे । कृत्वा सब विधानेन समन्वं तदनन्तरम् ।।
अन्नत्याग क्षितौ कन्ना परिपिच्या (१)नं ततः ।
प्राणापानादिभिर्मन्त्रौः याववात्रिंशदाहुतीः ।।
जुहुयादनले सम्यहमधुवातादिपूर्वकम् । सव कर्म समाप्याथ पिण्डदानं समापरेन् ।।
परेऽहि तर्पणं कुदियवा शयरेऽखिलम् । तदन्नं निक्षिपेद्वापि सर्वमूझ ततः परम् ।।
उत्तराङ्गच निखिलं विमाभावे त्वयं विधिः ।
अलाभे श्राद्धभोक्त्तृणां तस्मिन्नहनि केवलम् ।।
येन केन प्रकारेण श्राद्धं कृत्वा ततः पुनः ।
विप्रसंलन्धितः पश्चात् अन्नग्राद्धं समन्त्रकम् ॥
प्रत्याब्दिकाख्यं कुर्वीत न चेचण्डालतामियात् ।
नष्टतातो विप्रमात्रः प्रत्यब्दाख्यं विधानतः ।।
खान्नेनैव स्वहस्तेन स्वगृहे तरसमाचरेत् । कदाचिस्वगृहे दैवादुर्लभे सति सहिने ।
यस्य कस्य गृहं यापि सदा विक्रयणादिना ।
श्वयत्वेनैव संपाद्य कृत्वा तत्स्वामियाक्यतः ।।
तस्मिन् ततस्तत्कुर्यात्तु न कदाचित्पराश्रये ।
विवाहेऽन्नस्य पाकाय सर्वे पन्धुजनाः पराः॥

·यलेन वर्जयेद्रात् तथा माहिपकानपि । संन्याससंदेहनष्ट्रामिणः शापदूपिवान् ।।
मारण्यस्मृतिः
विवाह पाफकार
संभोम्यान्ना: परामापि सगोत्रानामगोषिणः ।
श्रोत्रियावीयभाषाश्च ममाहा एवं केरलम् ।।
कल्याणपयुक्तावेकत्र गायध्या प्रोमणं भयम् । देवमयिनः प्रमुवैति पृथ्वीतेपात्रमित्यपि
सर्वत्र तहस्त्वन्नमित्युक्त्या च तनः पुनः ।
नानाविधेभ्यो गोरेग्यो नानानामभ्यात्यपि।।
प्रतिपात्रस्थितान्नानि तरमै तस्मै पृथक् पृथक् ।
दास्यामि सममेत्येव धीरधारी भिती न्यसेत् ।।
माभोजनकृत्येषु सर्वेष्येवाविशेषतः । तदिष्टदेवतारूपनाह्मणा इति चेतसा ।।
संयुध्या पोधयित्वैव भावयित्या वयेतसा ।
प्राजापत्यामृचं जमा ध्यात्वा सो देवतामपि ।।
तथाच यं तु नदयो यस्तच जपेत्तथा । अयं साधारणो धो विप्रभोजनकर्मणि।
पतितान् पर्जयेत्पङ्क्तो पञ्चपातकिनस्तथा ।
जातिभ्रष्टान दुष्कृतांश्च परिविन्मारिकानपि ।
कुण्डश्चि गोलकाम् नात्यान् आरूढपतितानपि ।
।
चर्यया निन्दितास्तुच्छार भ्रष्ठान देवलकानपि ।
विशेषदीक्षितान् शैवान् तथासमय दीक्षितान् ।
मिर्वाणदीक्षितान्सर्वचक्रमण्डलदीक्षितान् । चक्रराजगहरायगशाङ्ग सौपर्णदीभिताम्
पङ्क्तिभ्रष्टान् भोजमेन्न देवाझणपति ।
ये ब्राह्मणविशेषाः स्युर्मास्याचारादिसद्गुणैः॥
विरक्षणा वेदशास्त्रसंपन्ना: सधरित्रका: । प्रतसंकल्पनियमस्वानङ्गीकृतभुक्तयः ।।
आमेनैव तत्काले संभोग्या एव केवलम् । स्वीकृसस्वकरप्रत्तसर्वतोमुखपायिनः ।

·। - एकपक्तिदूषितानांवर्णनम् एकपङ्क्तय इत्युक्ताः न तदीयान्नभक्षकाः । विप्रमात्राः सर्व एव वाला वृद्धाः प्रवीयसः॥ शिखोपवीतिनः शुद्धवर्णा ब्राह्मण्यकेतनाः । संप्रायाः स्युरमाप्रोक्ताः समाराधनकर्मसु ।। • उद्यतामाहृतां भिक्षा पुरस्तादप्रवेदिताम् । भोज्यां मेने प्रजापतिरपि दुष्कृतकारिणः ।। विप्रपङ्क्तिप्रविष्टोऽयं शूद्रो ब्राह्मणवेषतः । भुक्तिकाले ज्ञातदेशे ज्ञातश्चेद्य ने केनचित् ।। कारणेन ततः सयः संताय पृथिवीक्षिता । तिन्त्रिणी (तिन्तिड़ी) तुच्छशाखाभिः निष्पत्राभिविशेषतः।। दग्धाभिनिर्दयं सम्यक् आमासत्रयमप्यहो । निगलेन प्रवाध्योऽयं सति स्वे सर्वमाहरेत् पूर्ववन्निखिलं गात्रं रक्तश्चुताभिरेव वै । कृत्वा प्रहारैः सक रैः एवं मा कुरु वत्पुनः ।। इत्येवं बोधयित्वैव गोमयेनाभिषिच्य च । तस्य दर्प तथोत्सेकंनारायित्वा विसर्जयेत् ।। तत्पक्तिदूपिता विप्राः दिनत्रयमुपोषिताः । पञ्चगव्यप्राशनेन यापन प केवलम् ।। एकाहा शुद्धिमायान्ति नदीनानादिना तथा। अपात्सहनगायत्र्याः कूष्माण्डाना जपेन च ॥ चतुर्विशतिविप्राणां भा(भो)अनेन च केवलम् । पुण्डरीकाक्षमन्त्रस्य सपेन च विशेषतः ।। यथाशक्त्या कृतार्थाः स्युः शूद्रपतिपदूषिताः । सन्मात्रस्य चैतस्यादावृत्ती घेत्तथा तथा ।। वत्कृत्यस्पानुमेयं हि चैवं चत्तु दिनाष्टके। पापामस्नानदशकं कूष्माण्डजपपूर्वकम् ।। त्योपनयनास्यस्य कर्मणः करणं तथा । गायत्रीदशसाहस्रजपोब्राह्मणभोजनम् ।। शतथा कृत्वा प्रामणाय गां दयादिति निष्कतः । प्रचोदिता हि विद्वद्भिरन्यथा पतिवरस तु॥ सर्वेपामपि विप्रा समाराधनकमणि ॥

·१४६
मा:
গানন অানসা
विभोजनमाऽपि ITALIRAT RELAryisi का उच्यते
जामिना स्य पंगु रात्री मिली।
पुत्रपौत्रा नल्या शिष्यस्मिापानमः ।।
पामार अध्यन्ते गयामादमा भारियन गिमानो सदातरम्
तत्पनीयतरेधिप्रामाशिनरांपरम् । न देय गिरा यदि दान सा पुनः॥
अपुत्रिज्यपया निरयदरिदा दुभंगा भयानरमामादेषमा म्यगयारानाम्युचना
विप्रहरी प्रक्षिपेतु भादफय पामगम् । पाधानररियनं गाय पण्डालत्वं गतस्य तत्॥
मद्यपत्वेकदुष्टस्य भ्रूण जानस्य पापिनः । ममंकीगंदुष्टय जनमाम विनिमः ।।
अतिदुष्टस्य तुम्सस्य गुरुतगतस्य प । तेयिनोचौयंजनकमातुलनत्य केवलम् ।।
पितृव्यस्य पितुयापि सारया मातुरेय था।
द्वादशाब्दात्परं मृत्योः पृतकार्यस्य शास्त्रतः ।।
एकोदिष्टत्वेनतरा यिहितस्य सदेव हि । पैतृकरय प्रत्यदत्वेनैव प्रामस्य तस्य हि ॥
द्वयोरपि माझणयोः दैवे पिये च संस्थयोः । हस्तयोरन्यपाप्रस्थं जलमापाशनाय वै
प्रदेयमन्यहरतेन न स्वहस्तेन कर्म तत् । तादृशं कथितं सद्भिरिति वेदानुशासनम्
अयं भायः प्रकथितः पुराविद्धिर्महात्मभिः । पुत्रस्य जननात्पश्चापिता दुर्बुद्धितो याँ
चण्डालो यवनो भिल्लो जायते स्वयमेव वा ।।
यस्य पिता चण्डालत्यादिकं प्राप्तस्तद्धर्माः
परपीडादिना वापि बलाद्वा कामकारतः । पूर्वजातस्तत्तनयो निदुस्सच्चरित्रकः।
तेन सद्भिवोपनीतो न संकीर्मश्च कैरपि । कृतनित्यक्रियः सम्यक् कृताध्ययन सक्रिय
जातः परं मृतस्तातरतादृशो यवनात्मकः । मृतोतस्यास्य पुत्रस्य नाशौचं नोदकक्रिया।
यदा प्रभृति स भ्रष्टस्तदा द्वषः स्वयं परम् ।।
तत्कर्तव्यानि सर्वाणि पैतृकाणि विशेषतः । कुर्यादेव विधानेन न सद्धर्मादयं तराम् ।।
।

·पतितस्य पुत्रेण कतव्यप्राविधिवर्णनम्
मवेत्तु पतितः सद्यः श्राद्धत्यागात्तथा भवेत् । तादृशे पतिते ताते तनयस्यास्य वैसतः ।।
मृतेऽपि नैव चाशोचं सपिण्डो नोदकक्रिया।
नावगाहः प्रकथितः मातुश्चाप्येवमेव हि ।।
चण्डालादिगतायाश्च सुरापायी विशेषतः ।
ब्रह्मन्या अपि भर्तृहन्या: भ्रूणादियाश्च सर्वतः ।।
चोदितं स्वर्णहारिण्याः मर्यादा द्वादशाब्दिकम् ।
अत्यन्तक रकृत्येपु द्विगुणं तस्य तस्मृतम् ।।
ततःपर पितृत्वादि धर्मोद्देशेन केवलम् । तदुई शक्रियां कुर्यात् ताहगुणविमुक्तये ।।
गंगातीरे सेतुपृष्ठे पुण्यक्षेत्रेषु कुत्रचित् । तक्रिया विहिता (?) सर्वथा यत्रकुत्रचित् ।।
न कुर्यादेव नितरां तम्मात्तत्रैव तवरेत् । तदशोत्युत्तरशतसहस्रपरिमाणतः ।।
तानि कच्छाणि कृत्वैव तृणसंस्कारतश्चरेत् । चतुर्विशविवर्षाणां परं वा द्वादशाब्दकात्।।
सर्व वप्रेतकृत्यं च धर्मशास्रोक्तवर्मना । कुर्यादेव स्वयं पुत्रः कृपादानस्य एव वा ।।
शातिर्यः कश्चन कृपायुक्तो मुक्त्यैव तस्य दि।
ताशस्यास्य पापस्य प्रत्यब्दे तस्य पुत्रकः॥
पतितस्य पुत्रेण कर्तव्यश्राद्धविधिः
एकोद्दिष्टविधानेन कृत्यं कुर्याद्विधानतः । सपिण्डीकरणे तस्य यस्वादोनो समष्टितः ।।
एकमेव क्षिपेपिण्डं एतस्याप्येकमेव हि । निक्षिप्य पिण्डं सेनेतद्योजयेदेव केवटम् ।।
एवमेव ततो शेयं प्रतिसंवत्सरं ततः। एकोदियविधानं स्यात्तो देवो फालकामको ।।
ताशस्यास्य तन्द्राद्ध जलपात्रं स्थितं तु यत् ।
अर्चनार्थ प्रथमतः स्वीकृतं मन्यपूजितम् ।।
तस्मात्य सन्नीरं तस्थानापन्नयोस्तयोः । द्विजयोईस्तयोः पूतं तदापोशनकर्मणे
सहलतः स्वयंकर्ता कृत्येऽस्मिन्न नियोजयेन् । किन्तुपात्रान्तरगतं जलं प्राकृतमेष ।।
समानी येन केन पदापोशनकर्मणः। प्रदेयमन्यहस्तेन न स्वहस्तेन सर्वया ।।

·मार्कण्डेयस्मृतिः
तस्य शाकत्रयं श्राद्ध मापसूपो विधीयते । तदभावे तौयरिकः समौद्गः सर्वथा मतः।।
क्रीताज्यमेव तस्यास्य न शरण्यं विधीयते ।
दक्षिणाभिमुखाद्भुक्तिः विश्वेषां वरणं परम् ।।
पितुः स्याद्वरणं पूर्व पूर्वमेवाङ्गतर्पणम् । न पश्चान्न परेश वा श्राद्धकालस्तु संगवः॥
सायं वा विहितस्तस्माकुतपो न तु सर्वथा।
न खड्गपानं स्वीकार्य तथा नेपालकम्पलः।।
विश्वपामपि देवानां पितुस्तस्मिस्तु कर्मणि । पादप्रक्षालनार्थाय मण्डलं पञ्चकोणकम्॥
एकमेव भवेन्नूनं स्वागत ने केरलम् । नाज्यपादाभ्यञ्जनं च पवित्रं च द्विदर्भकम् ।।
देवार्थ कथित सर्वैर्यत्तदेवात्र पैतृके । सदर्भयतः कुर्याद्विकिरं नैव कारयेत् ॥
प्राणादिपञ्चकमनून केवलानेव भोजने ।
क्रियमाणे जपेद्भूयात् श्रद्धायामिलिप थकान् ।।
वाक्यत्रयैकसुभगान् पवित्रानतिभावुकान् ।
न यदेदेव विधिना ते मन्त्राः किल पश्च वै॥
सप्तविंशतिवर्णत्यात्सवछन्दोतिगो भवेत् । अनन्तरो महामन्त्रा एकोनत्रिरावर्णकः ॥
सेनैतत्कथितसहिः विराजारिकचिदूनकः। प्रराडिति समाख्यातः पितुणामतिवष्ठभः।।
यया चा प्रथमः प्रोक्तागृतीयोऽपि तथाविधः ।
चतुर्थपञ्चमी चापि द्वितीयतुलितो हिलौ ॥
तथाविधान मन्त्राण नायं योग्यो यतो मसः ।
एतेनोसरमन्द्राश्च पच तेऽयतिपायकाः।।
अत्यन्त भावुकाः शमदायकाः कृतियालभाः।
उत्तरापोरानात्पश्चान्न यतव्या महत्तराः ।।
न हविः प्रोक्षणं कुर्यादानी करणकर्मणि। फुयांदस्तेन होम त मेचणेन न सापा
বৈষযখাঁধা যায় ক্লিকা স্কাহী নালমুন্নাথ
हापाभित्र सर्व राक्षानं केवलं स्मृतम् । मध्यपात इत्येव नान्ये से देशका पर

·पतितस्य पौत्रेण कर्तव्यवर्णनम्
वाचनीया न वाच्याश्च पावमान्यास्तथैव वै ।
भोजनान्ते च गायत्री नोधरेदेव सर्वदा ।।
(घुत्रयं जपेन्नूनं नाक्षन्नमी महामनाः । पृथिवी ते मर्नु नैव वदेत्तूष्णीममन्त्रकम्
अन्नाभिमर्शनं कुर्यादेतत्ते लौकिकेन वै ।।
पतितस्य पौत्रेण कर्तव्यम्
शिष्टं सर्व समं शेयं तादृश्या मातुरप्युत ।
श्राद्धमेवं विधं कुर्यात् अन्यथा किल्बिपी भवेत् ।।
पेतुः कुर्वन्नपि श्राद्धमेकोद्दिष्टविधानतः । प्रत्यब्दमेवंविधिना पुरा यत्तु यथाकृतम् ।।
पितामहस्य तच्छ्रद्धं सांगोपाङ्ग कसंयुतम् ।
यावज्जीचं तथा कुर्यात् न त्यजेद्यदि तत्यजेत् ।।
अधिकप्रत्ययवायी स्यात् तेन स्वकृतपुण्यतः ।
च्युतो भवनि तस्मात्तु तद्यथोक्त समाचरेत् ।।
वत्पुत्रास्तु ततो भूयः स्वपितुर्मरणात्परम् ।
त्यक्त्वा पितामहं पापं तादृशं रूपमास्थितम् ।।
मपितामहमुख्येषु पिण्डेषु त्रिपु तेष्वपि । विधाकृतं पितुः पिण्डं योजयेरन्निति स्थिति
सपिण्डीकरणाद्ध द्वादशेऽहनि धर्मतः। तत्पुत्राश्च तथैव स्युस्तपुत्रा अपि तत्तथा।
मातुरप्येवमेव स्यात्तामातामहस्य च । एवमेव विजानीयात्सर्वत्रापि पुनश्च तत् ।
पाककर्यः
तस्मात्पाकक्रियामात्रे श्राद्धकर्मणि सन्ततम् ।
प्रकत्री कथिता पानी मुख्यत्वेनैव शास्त्रतः।।
मातापितृव्यपनी च पितामहादिकास्तथा ।
शातिपल्यः संनिशान तत्तल्या: प्रकीर्तिताः।

·मारण्यागिः
पनीराम्नेनैव मर्षाः पापल्या प्रकीर्तिताः ।
सुपातलिमाः मर्माः स्यगोप्रा इत्तमा मनाः।।
पितृष्पसा माध्यमा भगिनी मानुलाम्यपि।
ज्यभ्रगुरुयातया पान्या: मायमाः परिकीर्तिताः।।
यगप्यासामन्तरगत्वमस्येय सथापिहा।
एता यतो भिन्नगोग्रारततः युर्मष्यमा तथा
सत्यो थान्धया नूनं विज्ञाताम्ममरित्रकाः ।
समान भाषा धर्मादिगुणिनो सातपौरुगः॥
स्वचेतसोऽधिका श्रेष्ठा अनूचानरुलोद्याः ।
संभोग्यान्ना निर्विवादान् बन्धुतुल्या अयान्धवाः ।।
अधमाः फथिताः सर्वाः श्राद्धपाकाय शास्त्रतः । स्नुपापाकः पितृणां हि परमो मधुमदर
तद्दुर्लभेनाप्यपाकः तुलितस्तेन धर्मतः। पुत्रपाकः पौत्रपाकः नप्तुपाकरतथाविधः।
भ्रातृपाकादिकारसर्वे तुलिता एव केवलम् । उत्तमत्वेन निर्दिष्टाः पितॄणां प्रीतिवर्धनाः ।।
असंभवेस्नुपादीनां संभवे तान्परास्त्यति । सुमनल्याच पुत्रिण्यः अनिवृत्तरशकरका
अत्युत्तमा इति शेयाः पाककर्मणि पैतृके ।।
श्राद्धपाक्यनहीं
भिन्नभापाकृतः पाकः रण्डापाकश्च गर्हितः।
शिवत्रिणीकृतपाकस्तु सर्वेपी मादको भवेत् ।।
शिवत्रिणीदर्शनात्सर्वे निखिलाः पितरस्तु ते ।
एतत्कव्यं न गृहन्ति हव्यं देवा: जगुः पिताः ।।
श्राद्धकर्मणि विशेयं भिन्नभाषाकृतं तु यत् । हालाहलनिभं तत्स्यात् पक्कान्नतेन सत्यो
ये भिन्नभापास्तैः सर्वैः श्राद्धकर्मणि केवलम् । लेपनं मार्जनं धूली (१) निमेव च ।
+
-

·१
॥
श्राद्धविधानवर्णनम्
१६१
श्राद्ध पाकानह
कृत्यम्
पात्रादीनां क्षालनं प शलाटूनां विशेषतः । खण्डनादिक्रियाणां च समीकरणमञ्जसा।।
जलेमानयनं सर्वसूपतण्डुलधावनम् । तथा तत्क्षालनं चापि जलसंबन्धपूर्वतः ।।
(त)दमियोगकार्य तद्वयित्वाखिलं मनुम् । सिक्तधान्यादिपिष्टाना करणं केचिदूचिरे।।
फलादीनां तथा भूयः समीकरणखण्डने । प्रशस्तेति यमः प्राह गुडताइनमेव च ॥
अपकानामवताना वस्तूनां स्पर्शनं तथा । तत्तद्वस्तुविशेपैश्च योजनं केचिदूचिरे ।
गन्धाक्षतादिकरणं सगोत्रैककृतं परम् । धान्यान्यन्यानि वस्तूनि संगृह्णाति पितॄन् प्रति
यदातदादिपितरः सुस्वस्था हटचेतसः । तिष्ठन्त एव नितरो इव ते कृतभोजनाः ।।
तरमाच्छ्राद्रदिनात्पूर्व अब्दार्थत्वादिकालतः । पूर्वमेव प्रयत्नेन संगृह्णीयात्वशक्तितः।।
तत्संभारान् यथाकाम तत्तृप्त्यर्थ महामनाः ।
शक्तयभावे तु नितरां तच्छाद्धीयकथाः शुभाः॥
तच्चरित्राणिचित्राणि स्वकृतास्तन्निमित्ततः।
क्रियास्तास्तास्तत्र तत्र कथयन् स्वाप्तबन्धुभिः ।।
नयेदिनानि शनकस्तावन्मात्रेण ते परम् । तत्तत्वीयकथामात्रमुदिताः शान्तमानसाः।।
अस्मासु कुरुते भक्तिमिति निश्चित्य मत्सुतः।
अस्मच्छ्राद्धं च विधिवत्करोत्येवेत्यतस्त्विति ॥
निस्संशयेन वर्तन्ते ततो नित्यमतन्द्रितः । वस्तुसंपादनाशक्तः प्रभवेत्तत्कथापरः ॥
मासद्वयात्सूर्वमेव धान्यावहनसंशुचौ । स्थले सम्यक् कारयोत संगृहीयाच तण्डुलान् ।।
शुद्रकुम्भकुपूले गोपयेच्च स्वशक्तितः । मासमात्रापक्षमात्रादथवात्वादिनाष्टकात् ।।
धान्यावहननं सम्यक् कारयोतैव पूर्वतः । दिनत्रयाच्छन्त्यभावे पूर्वस्मिन् दिवसेऽपि वा
संपादनं वण्डुलानां कुर्यादेव विधानतः । सर्वाभावे तु सुतरां: येनकेनाप्युपायतः ।।
सद्यो वा तण्डुलान् सम्यक् दारिद्रयापत्सु संकटे ।
राष्ट्रक्षोभे जनक्षोभे नियमो नेति वेदिनः ।।
-
१

·.
मार्कण्डेयस्मृतिः
महात्मानः मोघुरिति तण्डुलक्षालनोदकम् ।
श्राद्धापूर्व गया पानकार्यार्थ न नियोजयेत् ॥
काकास्पृष्टं यथा तत्स्यात् गोपयेत्तावदेव हि ।
अपि माजाल(र)संस्पृष्टं यावद्ब्राह्मणभोजनम् ॥
विममुकिश्चात्र परा तदनुप्रजनात्मिका । सर्वकार्येष्वेवमेव मर्यादाशास्त्रसंमता ।।
धान्यावहनने तस्मिन् चूर्णिता येऽपि तण्डुलाः ।
फलीकरणकाश्चापि पालनीयाः प्रयत्नतः।।
गवाद्यर्थन योज्याश्च युक्ता यद्यभवन तदा ।
न पैतृकार्थे ते योन्याः अपि धान्येषु तेष्वपि ॥
पिश्यर्थत्येन क्षिप्तेषु समुघृत्यान्यकार्यतः । नियोजयेन्नधान्यं तद् विनियुक्त' भरि
कुप्यन्ति पितरः सद्यस्तस्मिन् शिष्टं तु तत्परम् ।
स्वेनेव भुक्वं यदि से स्वशिष्टं स्वसुतादयः।।
अश्नन्ति किल तेनास्मत्तृप्तिरेवेति सादरम् ।
स्वभोजनसमं सम्यक् मन्यन्ते प्राप्तकामकाः ।।
एयमन्याम भूयश्य विनियुक्तं तदीयकम् । स्वमुक्तिशेष स्वीय होति मन्यन्तेऽतिति
सगुणयनन्तरं ते वे पितरः क्षुद्वियर्जिताः ।
स्वपुर्व घ वदीयोश्च क्षुधानि संस्थितान् तदा।।
विलोपय कृपया युरता अधारमाभिर्यधा पहु।
परितं मुषमाकण्ठं सददेरपि स्फुदम।
की पर्न स्वर हीति वान्मल्यमयुताः। दूयमानेन मनमा तिष्ठन्त्येय ततः दिल ।
तपाय वजन: ममत्यमोमान्विनः ।
मुष्षीयाचापदागिन नागिनापत्यति ।।
भरपुरेव नागान प्राधान्त प्राद्धाषिः ।
सहिचानगिलानग्राम्यवादाना पकाभिवम् ।।

·१
६
पुत्रत्वयोग्यतायर्णनम्
१६३
तन्छिष्टानखिलानधास्ववालानां च काक्षितम् ।
यद्यसलं या भक्ष्यं वा सायं या पेयमेव पा॥
पत्रं पुष्पं चन्दनं वा ताम्यूलं पात्रमेय था । कौक्षितं तत्प्रदेयं स्यादन्यथा तेन पूजिताः।।
भवन्त्येव न सन्देहस्तथा तत्प्रीतये ततः।।
भूरिभोजनम्
भूरिभोजनकर्मापि तदन्ते सम्यगाचरेत् ।
भूरिभोजनकर्मतन् श्राद्धान्ते स्यात्स्वभक्तितः ।।
पूर्वमेवेति जगदुः केचित्तत्र पुनः परम् । परेद्य रतर्पणान्ते वै कर्तव्यत्वेन भक्तितः ।।
विहितं कर्म तत्प्रोचु यतेराराधनं तथा । महात्मानो वसिष्ठाद्याः मतमेतन्महर्पयः ।।
सूत्रकाराः शौनकाद्याः धर्मज्ञा न्यायचिन्तकाः।
नागीचक्रुश्च नितरा कुत एवमिति बचेदि)त् ।।
तत्र युक्तिपरामाहुः श्रुतिसिद्धासनातनीम् ।
सिद्धयहं समतिकम्य मृताह वा गुरोः पितुः ।।
सहस्रकोटय द्भवेषु चण्डालः कोटिज (१)। ( .) वत्येव तरिसध्यहमृताहको ।।
अलंघनीयौ तनयशिष्याभ्यां तु ततो यतः । इति काठकवाक्येन तथैव च पुनः खलु ॥
जीवतोर्वाक्यकरणात् मृताहे भूरिभोजनात् । गयायां पिण्डदानाञ्च त्रिभिः पुत्रस्य पुत्रता
शाट्यायनिब्राह्मणस्येत्येवं वैश्रवणेन च । मृतसिद्धि तिथी प्रोक्त तयोः कालो सुपावको
ततः कुर्यात्सिद्धिमृतितिश्योरेव क्रिये तु ते । श्राद्धमाराधनां पुण्यां न परेऽहीति निश्चयः
यो वा लोके ततो वच्मि (१) स एव ब्राह्मणोत्तमः ।
आस्तिकः पितृभक्तश्च मातृभक्तोऽपि तत्त्ववित् ।।
विहिवतपितृकार्याय प्रतिवर्ष प्रयत्नतः । सर्वाण्यपि च वस्तूनि धान्यादीनि च कृत्स्नशः
दधिक्षीरवृतादीनि मधुवैलगुडादिकम् । फलादीनि च रम्याणि छ (१) णितान्यपि ॥
हिरण्यं रजतं वस्त्रं पत्रं पात्रं सुमादिकम् । प्रभूतान्येव सर्वाणि संपाद्यानि स्वशतितः॥

·अष्टोत्तरशतान्येवं चोदितानि मनीपिभिः । श्राद्धेष्येतेषु सर्वेषु कान्तयो घृतयस्तथा।।
१६४
मार्कण्डेयस्मृतिः
पर्याप्तान्यखिलानां च लोभशाध्यविवर्जितः।
सर्वपामपि धालान ज्ञातीनां स्वस्य केवलम् ।।
वनितानामागतानां स्वच्छ (1) शतस्य वै । यथावात्यन्तपर्याप्तानि भवेयुस्तथातरम्
संपादयेच्छुद्रमनाः ततः कुर्याच पैतृकम् । तेन ते पितरस्सर्वे तद्बालाद्यतिभक्षणान् ॥
स्वपुत्रयजमानस्य तृप्तिमुक्तिविशेषतः । अतितृप्ता क्षुन्निवृत्ताः प्रयुजन्त्याशिष एव च।
तमेन तनयं दृष्ट्वा लोकान् तानुत्तमान् शुभान् ।
गच्छन्ति तस्माद्भूयिष्ठवस्तुभिस्तत्समाचरेत् ।।
शुद्ध न मनसा भक्त्या शुद्धद्रव्येण सन्ततम् ।
कर्तव्यानि ब्राह्मणेन श्राद्धानि सुबहून्यति ।।
पण्णयतिपाइसंख्यानिर्णयः
दर्शा द्वादशसंख्याकाः पाताः स्युस्ते प्रयोदश । धृतयश्च तथा शेयाः मनयश्य पदुर्दश
युगादयश्च चत्वारः कान्तयश्चापि कीर्तिताः।
आदित्यसंख्यया ताश्च विशेयाः स्युर्विचक्षणः ।।
महालयाः पञ्चदश अष्टकान्वष्टकाः पुनः । संख्यया द्वादशैव(स्युः गजछाया काचन
मासि श्राद्धानि शेयानि द्वादशैवेति फेयलम् ।
पित्रोः श्राद्धद्वयं चापि प्राद्धानि स्युः स्वभावतः ।।
ते पाताश्चापि (१) गजन्छायापि सर्वशः।
न नित्याः कथिता: सनिरपसमाम्ते यत्तस्ततः॥
सदिन्नान्यपिला शेयाः पलना इति विशेषतः ।
पम्प पापि कधितमनिशा व्यभिचारतः।
एकालागमन्वं हि पाना सत्र यमि यः सर्वेषामपि ग्रादिमा (1) पहि॥
मनमा धियं मझिग्नना नित्यतामृता । मन्यादीनां सरस्यासकमान

·महालयश्राद्धप्रशंसावर्णनम्
१६५
चैत्रमासतृतीयादी पौर्णमासी च तवयम् । तन्मासेऽत्र प्रकथितं न वैशाखे ततस्तदा ।।
ज्येष्ठमासाष्टमी ज्ञेया दशम्यापाढकी तथा । पूर्णिमा च तथा ज्ञेया श्रावणस्याष्टमी परा
कृष्णपक्षस्य विज्ञेया ततो भाद्रपदस्य च । तृतीयेति प्रकथिता प्रशस्ता पितृकर्मणि ॥
आश्वयुक्शुक्लनरमी द्वादशी कार्तिके सिता । पूर्णिमा शुक्लपक्षस्य मार्गशीर्षे तु नैव हि ।।
पुष्यस्यैकादशी शेया माघमासस्य सप्तमी ।
पूर्णिमा चाप्यमावास्या फाल्गुने च प्रकीर्तिते ।।
युगादयस्तु विशेयाश्चत्वारः शास्रवर्मना । नभस्यापरपक्षोऽथ महालय इतीरितः ।।
पक्षसंख्येव निर्दिष्टाः तेहि पञ्चदशैव हि । केचित्कृष्णप्रतिपदं क्षीणसोमत्वसाम्यतः ।।
मासस्याश्वयुगाख्यस्य संगृह्य किल फेवलम् |
महालयास्ते कथिताः सम्यक् पोडशसंख्यया ॥
इत्यूचुः किल केचित्तु परे ते दशसंख्यया। जगदुः
केचन
पुनः
वयस्त इति भूयश्चाप्येकमेवेति केचन । प्रापणच्छिन्नत्येनैव केचित्परं स हि ।।
महालयश्राद्धप्रशंसा
नक्षो महालयाख्योऽसौ पितृणामतिवल्लभः । अत्र दत्तं हुतं जप्त तप्त चोपकृतं कृतम् ।।
रकै कोटिगुणितं अक्षय्यफलदायकम् । तस्मात्सर्वेण नितरां देहि मात्रेण भक्तितः।।
कार्य महालयश्राद्धमन्यदा तेऽखिलास्तराम् ।
शपन्त्येनं दुःखतातास्तस्मात्तच्छ्राद्धमेककम् ।।
उयांदेव विधानेन न चेहोपो महान् भवेत् । सद्यः कुलं नश्यति च श्रीरप्येपा परा भवेत
देने दिने गयातुल्यं भरण्यां गयपस्तथा । दशतुल्यं व्यतीपाते पक्षमध्ये तु विंशतिः ।।
बादश्यां शतमित्याहुरमाया तु सहयकम् । एतन्महालयश्राद्धं पड्दैवत्यं प्रकीर्तितम् ।।
क्षोमहालयस्त्वेकःस मुख्य इति कीर्तितः। सकृदेव च गौणःस्यान्(तन् पक्षोऽपि केवलम्
तथैव कथितः सद्धि द्विविधश्चेति सूरिभिः ।
षड्दैवत्यस्तत्र पूर्वः नित्यश्चापि तथा मतः॥
पञ्चैवेत्यपरे तथा॥

·समुच्चरणमेव स्यात् तयोभिन्नस्थलेषु चेत् । यथारुच्येव तु परं कारुण्यानित्युदरणन
तदा किमर्थमित्युक्त तत्प्रयोगस्य वै तदा । सौलभ्यायेति कथितं पुनस्तेषां तथैव हि ।।
सोलभ्यायैव वरणं विप्रसंग्रह एव च । शक्को सत्यां एककस्य चैको ब्राह्मण एव हि।
अशक्यविषये सर्वविप्राणामेकविप्रहे । आवाहनं सौकर्याय तस्मिन्महालये पुनः।
पाक्षिके प्रथमे ये स्युः दिवसे ब्राह्मणाः स्मृताः। त एव सर्वपक्षस्य विनैव वरणं पुनः
म
ramiti
मामादेशा: प्रोग: मानाNITIJI:गाप्रपनन Arist for
मनि मन नासो नजिकममा
माम का विमोगा नित
মহানবনিশানাঃ
आरोपिणा गया मागा मामी जननी गया।
मातामदामपत्नीका: आम्मरनी स्वनन्तरम् ।।
गुगापियारप मातुलासह मायंकाः । दुदिशा भगिनी चय दौहित्रो मानिनेयकः
पितृप्यसा मागप्पसा पशुरो गुरुरथिनः । स्यामी सगा यापार्यरतपय स्यालकः परः
पितृतीयस्तर्पणीया देवताः पितृरूपफाः । कागण्या इति यिनीयाः एतेषां प्रतिवन्मरम्॥
महालयायं सन्द्राद्धं कम्यं भय सता।
एतेषो सारशे श्राद्धे अयं पिण् पृथक पृथक् ।।
प्रदेयमेव विधिना न घेड़ोपो महान् भयेन् । आदौ संकल्पकाले तु सर्वानेव समुशरेत्
पसुरूपत एय स्यात्तदुच्चारणमप्युन । तदा तदा फर्ममध्ये समुच्चारणके परे।
संप्राप्ते तु तदातीव फारण्यानिति तान् यदेत् ।
अर्यकाले पिण्डकाले नामगोत्रादिभिस्तराम् ।।
आवाहनप्रकार:
१. स्यादक्षिणा च तथास्मृता
आवाहनं च निखिलं कार्यमेवेति साश्रुतिः।

·सन्महालयश्राद्धकालनिर्णयवर्णनम्
१६७
पक्षान्ते किल देयेति प्रतिनित्यं पृथक् पृथक् । प्रदेयवेति च पुनः प्रकारः कथितः परः।।
पक्षोऽयं यमलोकस्य शून्यकारक उच्यते । पितॄणां स परो दत्तो देवदेवेन विष्णुना ।।
नभस्यापरपक्षादि याववृश्चिकदर्शनम् । पितॄणां भूतलावासः पुत्रदत्तैकमुक्त्ये ।।
अतो मनुष्यमात्रो यः पितॄणामतितुष्टये । प्राद्धं महालयाख्यं तत्कुर्यादेव विधानतः
यस्तस्मिन् तादृशे फाले पितृनुद्दिश्य धर्मतः ।
न करोति नरः श्राद्धं तं शपन्त्यस्य तेऽखिलाः ॥
नित्याश्च पितरो ये तु कारुण्याश्चापि केवलाः ।
विश्वदेवेश्च सहिताः विष्णुना कुपिता ध्र वम् ।।
अस्मिन पर्छ गजन्याया नामकं श्राद्धमेककम् ।
यदेन्दुः पितृदेवत्ये हंसश्चैव करे स्थितः ।।
याग्या तिथिर्भवेत्सा तु गजन्छाया प्रकीर्तिता । सान्महालयप्राद्धकरणं सहदेव हि
यदा भयति चेत्तस्मिन् गौणपक्षे दिनादिकम् ।
सम्यगालोक्य कार्य
'स्यादन्यथा यापकं भवेत् ॥
पतिपत्नीभाग्यसंपद्मावृत्तिविनाशनम् । भवेदेष न सन्देहस्तम्मादुलपकारतः।।
कुर्यान्महालयमा तादृशं पिनतनये ।।
सकृन्महालपश्राद्धकालनिर्णयः
सन्महालयाद्धममाषाम्यानं यदि।
अनालोक्येव शास्त्राणि ज्येष्टायो विनश्यति ।।
पनी या पशवो यहा मौभाग्यं यग्नुयाहनम् ।
प्रतिक्षेत्राणि पाहा. सयं विन्दन्ति मणान् ।।
हम्मादमायो यत्नेन नबध्य विपरिपक्षामन्महालयमा सत्यमेव मयोनितम्।
पतुरंशी तु सा होया ये पा रामहता नराः। विपोषन्धनपाना अलमHि
दुमदा ये पापकर्मविरोल्पामोबिनः । देवमेव प्रसादानां न तम्मान समारो
-
।

·१६८
मानित
রাসী মু গান বা গয়ানা দিক।
गरमातम्यागकर्म रोपामेश रामा
गुमहरलीना नयमी प्रशामा परलोकमा मग्यामेन मनः कार्य सान्महालया।
अपसासाधारणम पूर्योग तु ता: मृगाः ।
सियोऽपि तिथयः सचितुर्थी पापि पला ।।
বিজ্ঞানী সযা যা যা মনি বিবা।
न मुख्य येति वियोया सम्यो फासु फेयरम।।
रिसायमेय प्राप्नोति सम्माता संपरिटामेत् ।
शेपाः स्युस्तिययः सयाः दश ज्याताः सुपायनाः।
सहन्महालयास्येऽस्मिन् सर्वेषामपि सन्ततम् ।
पितु सतिथिः पुण्या सस्मिन् फर्मणि फेवलम् ।।
विना चतुर्दशी दर्श द्वादशीमपि यमि यः।
यद्यतास्तिथयः पुर्वे गृहिणोऽय तथाविधाः ॥
चतुर्दशी द्वादशी च दर्शस्तेषु न चाधरेन् । सन्महालयश्राद्ध पितृश्राद्धतिथिः
अत्युत्तम इलि ख्यातः आधारश्च तथाविधः । सर्वदेशेषु पुण्येषु क्षेत्रेषु विविधे
सर्वाभ्यहितकर्मतत् पितॄणामतितृप्तिदम् । अतिप्रशस्त विधेयं पितृणामति
घृपोत्सर्जनमत्यन्तं परलोकैकहेतुकम् ! गयानाद्धं तथा ज्ञेयं गोरोदानं च ता
सकन्महालयश्राद्धं यमयज्ञः सुपावनः । तत्तोभयमुखीदानं पनसागप्रपाल
तत्प्रतिष्ठापूर्वकेण तजन्यफलदानकम् । तत्प्रीत्यै शुद्धचित्रोन समानानीति चो
महालयश्राद्धफलम्
यः पञ्चवारं मतिमान् कुर्यात् पक्षमहालयम् ।
तस्य नन्दन्ति पितरः सर्वान् कामांस्तु पुष्कलान् ।।
+ भूयश्च कृतार्थास्ते मुदा युताः । संघीभूयास्य तु स्वप्ने समागत्यैनमः

·एकाष्टकाविधिवर्णनम्
१६६
इमां वाचं वदन्त्येव रे रे पुत्र वयं त्वया ।
कृताः कृतार्थाः संवृताः सुखनित्या कृतास्तराम् ।।
प्रापितास्तत्पदं विष्णोः सुमहच्चक्रपाणिनः । तस्मादितः परं भूयः कमैतत्पावनं शिवम्
अतिप्रयत्नसाध्यं हि मा कुरुष्व महानपि । अस्मदथं कृनं साधो महत्तत्कृतवानसि ।।
महालयं तं पक्षाख्यं वदन्त्येवं सुनिय ताः । न संशयोऽत्र कर्तव्यः कमतत्तादृशं महत्।।
पुनः पुनः प्रवक्ष्यामि तत्परं तादृशः पुनः ।।
एकाप्टकाविधिः
अष्टकाख्या द्वादश स्युः पैतृकानित्यनामकाः ।
माघकृष्णाष्टमी पुण्या ज्येष्ठया या युता भवेत् ।।
सैकाष्टका प्रकथिता महती श्रुतिचोदिता । तस्यां सायमपूपं चतुरशराव संमतम् ।।
अष्टाकपालसंयुक्त कृत्वा होमं विघाय च ।
शिष्टः स ग्राह्मणेभ्यो वै प्रदेयो भक्षणाय वै॥
ते स्युः श्राद्धस्य भोक्तारः परेशु स्तत्परं पुनः ।
कृत्यं सर्व विधायैव परेता स्तान्निमन्व्य वै ।।
ब्राह्मणान् विधिना शिष्टान् उत्तरानखिलान्मनून् ।
मुखान्ते जुहयादेव प्रतिष्ठाप्य हुताशनम् ।।
आज्याहुतीश्च सर्वेषां वपादीनां विधानतः । जुहुयादेव विधिना होमशेपं च तत्समम्
निवर्त्य पश्चान्मध्याहे मासि भाद्धविधानतः ।
श्राद्धं कुर्याद्विधानेन न घेद्भूयो विधानतः ।।
दध्यअलारस्य कृत्या रात्रौ भक्तचा सतः पुनः ।
यथापूर्व भादमा कुर्यादेव विधानतः ।
एवं कृते तु सर्वेषामष्टकाना तु यत्फलम् । सत्फलं समवाप्नोति सत्यमेवन्मयोदितम् ॥
रघुपायोऽद्य भवता मयायं प्रतिपादितः । गवालम्भो निषिद्धोऽत्र योऽयं सूत्रप्रचोदितः

·मार्कण्डेयस्मृतिः
कलो तु नितरां तस्मात् (च्छा)श्राद्धमात्रं तु तत्पुनः।
यथोदितं तथा कुर्यात् एवं द्वादशवारतः।।
अब्देषु तादृशेष्वेषु कुर्याच्चेत्तु विचक्षणः । पितरोऽस्य भवन्त्येव नित्यतृप्तमा मुगयुवा
पूर्ववत्प्रवदन्त्येह कर्मतदतिपावनम् । तादृशं सर्वकामानां पूरकं तारकं महत् ॥
मार्गशीर्षादिमासेप कृष्णपक्षेषु ताः स्मृताः । सप्तमी नवमी चापि ते तेऽन्वएकनाम।
तिथी पुण्ये सुप्रशस्ते तन्मध्ये त्यष्टमी शिया । अष्टमीतिप्रकथिता मासेष्वेषु चतुर्वपि
विज्ञेया द्वादश पुनः तच्छाद्धतिथयः क्रमात् । सर्वश्राद्धेषु गृहिणो यद्विरोपासनो भवेत
सपिण्डकेषु श्राद्धेषु नापिण्डेषु कदाचन । एवं पण्णवतिश्राद्धनमोऽयं वै निरूपितः ।।
श्राद्धभेदाः नान्दीश्राद्धस्वरूप विचारः
पुनः श्राद्धानि कानि स्युर्घतश्राद्धं च दाधिकम् ।
तीर्यश्राद्धं मौक्तिकं घ जीवश्राद्धं च नामतः ।।
विलक्षणं तम्हाद्यानां चत्वारिंशत्चत्कदैवितम् ।
नित्यारव्यं श्राद्धमेकं स्यान्नान्याख्यमपरं तराम् ।।
विलक्ष दि सर्वेषा प्रादशाइस्तु तप वै । अत्यन्तपार्थकपितृसंबन्धादेव वे तु "
देवत्वेने नितरो वन्द्याः सिद्धाः शिवाहिनः ।
श्यप्रेयसैशरणाः सुप्रसिद्धाध शासतः॥
यदा यदा यत्र या प्रवेशः स्यात्तु मन्धतः। आगो च किल देयानो सत्र तत्रता
पर्मास्स विग्द्धा रता(न)लक्षणं च पृथक पृषक ।
दर्माः सुमनसचिवाश्चन्दनं ननुलेपनम् ।।
महागुगन्धयादि हारिद्रामादयः । मालिकारधूनपरोपमहालंकरणादिकम् ॥
वितानानि च गुध्राणि रामापूगफलान्यपि ।
काण्डानि कदलीना व कणिकारवजाश्रमाः।।
महाराहाराणयादिरगोमुग्याः । वाचायामापूरण दियनीरानना. "
-

·। नान्दीमाद्यमहत्ववर्णनम् गृहालंकरणादीनि गतप्रत्यागतानि च । मुसलोलुखलक्षिप्त हरिद्रातण्डुलौघकैः ।। पुरन्ध्रीगानविक्षिप्तैः पर्यायोद्धरणोज्झितैः। सताम्बूलाभ्यञ्जनैश्च निशाचूर्णाभिरञ्जनैः तचित्ररङ्गवल्यौपताहरभवनमण्डनैः । चिरंटगानसुमुखसमागतजनाकुलैः ।। नृत्यन्तस्ते समायान्ति शोभनाख्या हि देवताः । तेषां तद्ध्वनिमात्रेण प्राचीनावीतिहर्पिणः ।। सिक्तक्षालितशुद्धागा स्त्यक्तसर्वानुलेपनाः । मुक्तपुण्डललाटाश्च सुस्पष्टात्यन्तदुर्मुखाः ।। नित्यास्पष्टप्रसादाश्च स्पष्टकोपा निरन्तरम् । त्यक्तालंकारशरणप्रवेशस्थितिचेतसः॥ स्वविरुद्धक्रियाभीतिसंयुक्ताः सत्वराः क्षणात् । पलायनपरास्ते स्युस्तेपामेो यतोऽन्वहम् ॥ स तेजस्तिमिरन्याय औत्पत्तिक इतीरितः । तस्मादेपामागमने शोभायै पितरस्त्विति देवानां शोभनाख्यानां सुमुखाना सुचेतसाम् । मन्त्रेण जाते विधिना तदाह्वाने कृते किल ॥ महामंगलवाद्यन सुशब्देन त्रिवारतः । निःशब्दपरमास्ते तु तस्मादूरीकृताः पुनः।। यावत्स्वधर्मकाह्वानं तावन्नायान्ति तद्गृहम् । तस्मान्नान्दी प्रकुर्वन्वै प्रातःस्नात्वा विधानतः ।। नित्यकर्म समाप्याथ ब्रह्मयज्ञ च तर्पणम् । तदङ्गभूनं निवर्त्य धृतालंकरणः शुचिः ।। सुरम्यवाद्यशब्दोघे मंगलाख्यमनोहरैः। सर्वान् वन्धून समाहूय मित्राणि निखिलान्यपि स्वग्रामिणः स्ववीथीस्थानन्यान् प्रामान्तर स्थितान् । दूरदेशस्थितान् स्वीयान् सर्वानेवाविशेपतः ।। आप्तान् जात्यन्तरजनान् तरयं निखिलैरपि । कृताभ्यनुज्ञो गुरूभिः संवृतः मुमुखः शुचिः।। देवान्नत्वा प्रापयित्वा गणेशादिमुखानपि । कृतनीराजनविधिः समनुष्ठितमंगलः ॥ स्वीतानेकहारिद्राचूर्णाक्षतमुखक्रियः । पल्या साकं कृताभ्यद्गस्तैलेनैव सुगन्धिना ।। हरिद्राचूर्णवैलाभ्यामभ्यकाद्गस्वप (?) विप्रहः । पुरन्थ्यानीतसुसुखः स्वच्चोष्णजलपूरतः ·माण्डगम्पतिः स्नात्या रोन विधानेन स्नानागं गण गण गांदुपपीतेन सा यसर्ग त फर्तव्यमेव सरा अभ्यगरनानमगि । सन आगम्य शुष्कग यांणगानि कम निमंश्य परधानमस्तिष्क निगंजेदिसि मममः। नित्यम्नानाविशत्ये शिरमा प्रयम मोक्तनि जनं नित्यं पीडितेने पाससारासदायबीयानि (प्रश्यालयोनकर यगन्यवाससा गा नि मेरस्नानां फलम् । नम्रबारेय स्यात् पुत्रमिनाहतेतुन नापरसु दुर्गतेप्वयं कदाचिद्रोगिणी कपिम् । मदिवं विजानीयादरोगिणः पुरुकथ गायनि जनं शरतं न दोपाय भवत्यपि । शुधे यो स्वीये धृत्वा चन्दनेन स्त्रलं धृत्या पुप्पाक्षसादीनि स्वर्णभूपणभूषितः । पुण्यानां धापयित्वादी प्रामणेर्वेदमार्ग पुण्याहवाचनविधिः पुण्याहस्यस्त्यधिशब्दैर्दक्षिणादानपूर्वकम् । शान्तिरस्तु तथा पुष्टिस्तुष्टिर स्त्विति तत्परम् ।। वृद्धिरस्त्यिति संप्राप्य धाविमोऽस्त्विति तत्परम् । आयुष्यमस्तु भूयश्चारोग्यमस्तु ततः पुनः।। स्वम्त्यस्तु च शिवं कर्मास्त्वित्यनन्तरमेव वै। अस्तु कर्मसमृद्धिश्च पुत्रपौत्रादिसंपदाम् ।। तथा वेदसमृद्धिश्च समृद्धिः शास्त्रसंपदाम् । इति संप्रार्थ्य तत्पश्चात् तदुत्तरगतः पुनः।। अस्तु मे दिष्टनिरससंचयः पापसञ्चयः । सोऽयं प्रतिहतश्चास्तु य यश्च तदस्तु तथादित्यपुरोगा ये प्रीयन्ता ते महा इति । तिथिवातादिदिग्देवाः करणादिमुहूर्तगाः पि(प्रो)यन्तामद्य मत्कर्महेतवे सुकृाय च । सर्वघोराणि शाम्यन्तु पापान्यपि विशेष प्रशान्विति नैऋत्यां दिशि वै संस्थितो पदेन । कलशाम्भो निक्षिपेद्वा सर्वेष्येतेषु कर्मसु ।। वर्धन्तामिति तत्र स्थितो जपेत् । प्राङ्मुखेनैव नोचेत्तु पूर्ववद्वाजले जल म .

·-
पुण्याहवाचनविधिवर्णनम्
१७३
कलशस्थे निक्षिपदापि तत्परं पुनरेव वै । शिवाश्च मासाश्तकः पक्षा भृपय एव च ॥
वनस्पतयस्सर्वे सन्त्वोषधय एव च । सर्वे शिवाः संभवन्तु अहोरात्रे शिवे तथा ।।
परे कर्मणि पुनः अविघ्नोऽस्तु सदा मम । सर्वा क्रियाः शिवा भूय उत्तरोत्तरतः परा:
ग क्रियारसंपद्यन्तामभिवृद्धिः पुनः पुनः । उत्तरोत्तरमरत्वेव मंगलानि शिवानि च ॥
माहेश्वरीपु (?) स्तासर्वाः मातरः सपुरस्सराः ।
मरुद्गणा इन्द्रमुख्या प्रीयन्तामिति तत्परम् ।।
देिवाः प्रीयन्तां वै तथा विष्णुपुरोगमाः । ये वसिष्ठपुरोगारते वयपीणां गणाः पराः
प्रीयन्तामृषयः सर्वे छन्दांस्याचार्यवेदकाः ।
यज्ञाः प्रीयन्तां निखिलाः प्रीयन्ता दक्षिणारतथा ॥
श्रद्धा मेधे प्रिये तां च श्रीमान्नारायणो विभुः ।
प्रीयतां भगवान्सोऽयं पर्जन्यो जगता हितः ।।
नुः स्वामी महासेनः सत्या एतास्तथाशिपः । भवन्तु सततं श्रीका: उत्तरोत्तरशर्मदाः
पुण्याहनामकाः काला: वाच्यन्ता ते कमोदिताः ।
प्रीयन्तामित्युक्तिकाले कलशोदकमेव तत् ॥
पृथक् पृथक् च कलशे निनयेत्तदुपस्थिते।
फलशे प्रामुखः स्थित्वा प्राझणान् प्रार्थयेत्तदा।।
ओं पुण्याई भवन्तोऽघ फर्मणोऽरय अवन्त्यिति ।
त्रिधियित्वा संप्रार्थ्य ब्राह्मणान् पूर्वमेष वै ।।
तान् गन्धपुष्पाय: ओं पुण्याहमिति स्म वै। सदुपयनन्तरं भूयखिवारमय पूर्वधन्
कर्मणे कियमाणाय प्रणयोचारणेन थे।
पत्यारोऽौधा निसिलाः भवन्तः स्वरित कर्म ।।
प्र पन्विति प्रार्थयित्या पापयित्याऽय पूर्ववत् ।
कर्मणः क्रियमाणस्य पर्षि सा परमा सतीम् ।।
तु सर्वे रुपया पैफमत्यैव सप्रितम् । भवन्तः सुमहात्मानः इत्येवं पूर्ववदे।।

·१७४
मार्कण्डेयस्मृतिः
प्रत्युक्तऽथ सताश्चेति पूर्वच्छान्तिमाचरेत् ।
शान्तिरस्त्वित्यादिवाक्यजालैरेव यथाविधि ॥
पश्वान्मन्त्रास्तलिङ्गाश्च वाचयेदुघरेदपि । दधिक्रावादिनिखिलान हिरण्यादिस्तथापरान
पवमानरसुवर्जनप्रमुखान् महदादिकान् । जप्त्वा तच्छंयोरित्येतेन मन्त्रेण तत्परम् ।।
शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति निवारण समापयेत् ।
सतःपरं समुत्थाय प्राञ्जलिः सन् द्विजान् समान् ।
अष्टौ वा चतुरो घापि प्रार्थयेद्विनयान्वितः । मह्य सह कुटुम्बाय शुद्धिकार्याय सांप्रदर
युप्मान स तत्प्रार्थयते त्वाशिषः परमा:शिवाः।
सर्वदापेक्षमाणायाऽऽयुष्मते स्वस्तिसन्ततम् ॥
भवन्तोऽपि पन्त्येवं इत्युक्तास्तेऽपि तत्परम् । तथा न युरसुंचित्तेन वृतारते तेन ये पुरा
तुभ्यं सहकुटुग्याय सांप्रतं शुद्धिकर्मणे। महाजनान्नमखुर्वाणाय घायुष्मतेऽनिराम् ।
स्वस्ति श्रीशिवसंधाताः भवन्त्वित्युत्तरं पुनः ।
ओं तत् स्वस्ति भवन्तोऽद्य च वन्विति तदुक्तितः ।।
ओस्वस्त्विति प्रत्युक्तिः स्यादय भूयश्च पूर्ववत् ।
पर्यायेऽथ द्वितीयेऽपि प्रार्थयेत्तान् द्विजर्पभान् ।।
सागुणविशिष्टाय मह्य सद्धिकर्मणे ।
इति शिष्टं समान स्यात् तृतीये चापि तत्परम् ॥
पर्यायेऽभ्युदयायेति फर्मगेन्यत्समानकम् । पश्चाद्विप्रावृतारसर्वे युध्यारमेति च मानला
अभिमलयामतान् दप : (१) पुनस्स तु । यजमानः प्रार्थयेप बुद्धिमरयाय कर्मण
भयन्तो वै मु पन्त्यात पशात महणालया। अद्ध्यतामृसिदधिरित्येवं च युती
पांगा च शतं सम्यक मंपूर्ण प तथास्थिति ।
गोगभिघिरौवं शान्तिः पुटिश्य फेवला ।।
दुशितु तथा पश्चाद् गोदियः शिव गुमम्।
भविन्यपि से प्र युः सर्वमपत्नयाविति ।।
४

·पुण्याहवाचनोत्तरकायविधिवर्णनम्
अथ सर्वे प्रोक्षयेयुर्यजमानं कलत्रिणाम् । सर्वप्रोक्षणकालेषु वधूः स्यादुत्तरैव हि ॥
तस्मात्तु प्रोक्षणं तस्याः प्रथमं स्यात्ततः पुनः ।
यजमानस्य तु भवेत्तद्व्यत्यासेन चेत्कृतम् ।।
सद्यो गृहपतेरनी भवत्येषां ततः पुनः । कालेन जायते नूनं तस्मात्तन्न तथाचरेत् ।।
स्वश्रेयसानि सर्वाणि चिरंटीपूर्वकाणि हि । भवेयुरेव सततं शुची वो मन्त्रजालकैः ।।
वरेतविहितं तत्तु स्नानं वोभययोर्भवेन् । मंगलेपु प्रोक्षणेन द्विजहस्तकृतेन वै ।।
समन्त्रकेण कथितं पोकर त्वभिपेचनम् । प्राच्या दिशीति मन्त्रेण यजमानं कलत्रिणम्
प्राम्भागे मार्जनं कुर्युः दक्षिणायां च मन्त्रतः।
दक्षिणे मार्जनं कुर्यः प्रतीच्यामिति मन्त्रतः॥
पश्चिमे मार्जनं कुर्युः उदीच्यामिति मन्त्रतः।
उत्तरे मार्जनं कुर्युः उर्धायामिति मन्त्रतः ।।
मस्तके मार्जनं कुर्युः कृते त्वेवं हि मार्जने। सर्वतीर्थेष्वापगासु गंगादिषु चतसृष्वपि ।।
सागरेषु कृतस्नानः सद्यो नूनं भवेदयम्। प्रोक्षणान्ते ब्राह्मणेभ्यस्तस्कर्तृभ्यो यथामति
प्रदद्यात्तत्फलावाप्त्यै कर्मसाद्गुण्यहेतवे ।'
ताम्बूलं दक्षिणां चापि मानसोत्साहमात्रकाम् ।।
पूर्वादियोक्षणकृतिसमये प्राह्मणास्तु ते । प्रत्यङ्खा भवेयुर्हि दक्षिणायां दिशि स्मृताः
उदड्मुखाः खलु प्रोक्ताः पश्चिमायां तु ते पुनः ।
प्राइमुखाः स्युर्विशेषेण चोदीच्यां तु ततः पुनः ।।
दक्षिणाभिमुखा कुर्यु रेवं तत्प्रोक्षणे पुनः । विधिः प्रकथितः सद्भिः प्रथमे यो वृतः पुरा ।।
स एव पूर्वभागेकप्रोक्षणस्याधिपो भवेत् । विधिन्येव तथान्येऽपि सम्यगेव निरूपिताः
उत्प्रोक्षणैककर्तारः क्रमादेव समानतः । सर्वे समेत्योर्धभागप्रोक्षणस्याधिपा मताः ।।
तत्तदिग्भागभूमिस्थास्तन्मुखा एव पूर्ववत् ।
संगृह्य दक्षिणां तस्मादत्तां विप्राश्च तत्परम् ।।
स्वोपवेति मन्त्राभ्यां तजलं कलशत्रये ! विद्यमानं शिवं पुण्यं सकून सपहवैः ।।
।

·.
Aror
।
माकाटेगस्त
अमीरहेति गनुराशि शिक्षमिति बिनाः।
सरपलविशेा शान् गृहभूभागनिनुदान ।।
परिविण प्रोममेयुः शिवं शिवमितिकमा । परिचित प्रोभित वदेर तस्य
फलाईमे भयानि न घेरान्न मयत्यति । पुण्या नियं कमांदो मंग
पुनः संकलय विधिना नान्दी गुांविधानतः ।
संकल्पानन्तरं सनहाया यायनं स्मृतम् ।।
सतः शिव शियं सि शोमनं शोमनं तु या मंगलं मंगलं येति कुरालं कुराल
सदाहरेन्द्राधमां पुनरेय सतम्तया। शोभनाल्या देवतायाः तथैव प्रामय
शाश्च सर्य एष मुदायुताः।
सम्यक समुच्चया भूत्वा समागत्यात्र संघराः ।।
घेदिकायर्या शिवारख्यायो मम पूजा कृता पराम् ।
स्वीकृत्य मा व रक्षन्तु धर्मपत्नी च पालको ।
प्रा( ) वन्तु प्रार्थयित्वैव तत्परम् ।
कुर्यात्तद्देवताध्यानं देवताश्चापि कीर्तयेत् ॥
अत्राधदेवता प्रोक्ता सा वृद्धप्रपितामहा । तदानन्तर्यका प्रोक्ता सhि
वृद्घमाताऽथ संप्रोक्ता पर्याये प्रथमे स्मृताः। नान्दीमुख्यादेवतास्ताः तिसस्ता
विशेया एव सर्वत्र न तु प्रथमपूर्वतः । पश्चाद् द्वितीयपर्याये सवृधप्रपित
तत्पश्चादेवसंप्रोक्तस्तनो वृद्धपितामहः ।
अथ वृद्धपिता शेयस्त्रय एते मनीपिमिः ।।
झया नान्दीमुखस्तस्मिन् कर्मण्यरिमन महोत्सवे ।
एवं मातामहाश्चापि ततो मातुः पितामहाः।।
वृद्धशब्दकसंयुक्ता मातुस्तत्प्रपितामहाः । मिलित्वा नवसंख्याकाः सपर्यायास्तु
त्रय एव समाख्याता: न ते पट्चोदिवाः कदा।
एतेषां स्मरणं कृत्वा नवानां तद्वयोरपि ।।
.

·नान्दीमुखश्राद्धकर्मवर्णनम् प्राधान्येनाप्राधान्येन ज्ञात्वा भत्त्या विधानतः । पौर्वापर्य विनिश्चित्य मातृवर्गादितो जपन् ।। ३(१) ति यजुषा त्रितयं चेडया वरेत् । सर्वत्राप्येवमेव स्युः गणनायां तु सन्ततम् ।। नान्दोनामात्मकं कर्म नव तदेवतात्मकम् । देवतास्ताः सपत्नीकाः प्रोक्ता नान्दीमुखाः शिवः ।। पर्यायेऽत्र तृतीयेऽस्मिन् (?) या एव वच्मि घः। विश्वेदेवाश्च ते शेयाः अस्मिन् कर्मणि सर्वतः ।। सत्यो वसुश्च परमौ महात्मानौ शुभाकरौ । एकैकस्यात्र विशेयो द्वौ विप्रो अथवा पुनः वर्गस्य वा तथा शेयौ यथोत्साहं यथावलम् । एतदागमनं नित्यं शुभकर्मसु नान्यथा ।। त एते नव्यदेवाः स्युमंगलध्वनिवेशिनः । धृतपुण्डूसमाराध्याः सुमुखाः स्वार्चनप्रियाः कृवतद्रगवल्याझ्यागारनित्यप्रवेशकाः । तोरणश्रीराजमानाः कुंकुमाक्षतभासुराः ।। चन्दनालंकृतजनाः सुगन्धालिप्तदिङ्मुखा. । एतादृशान्महाभागान् नित्यमंगलकामुकान् पूजयेदेव विधिना वेददर्भपवित्रतः । वरणानन्तरं तेषां यथा स्थानं प्रकल्पयेत् । हरिद्राचूर्णसंस्तीर्णभूतले हस्तमात्रके | चतुष्कोणे मण्डलेऽत्र देवानामिदमित्यपि ।। पाद्य दद्यात्पादयो तथा वर्गत्रयस्य च । मातृणां शोभनाख्यानां देवानां पाद्यमित्यपि पितॄणां शोभनाख्यानां देवानां पाद्यमित्यपि । एवं मातामहानां च पाद्य दद्याद्विधानतः पाप्रक्षालनं कृत्वा ब्राह्मणानां ततः स्वयम् । पादाव(?)प्रक्षालयित्वा तेषामाचनक्रियाम् कारयोवैव विधिना वस्याचमनमात्रकम् । वि ( ...) मेव पवित्रकम् ॥ आन्तं कर्मासनं तेषां दद्यादेव पृथक् पृथक् । नात्र दर्भासनंदया(त) किन्तु पीलानि तत्पुरः प्रयत्नेनैव संपाद्य दीपस्तम्भान् पृथक् पृथक् । प्रतिपूर्वपीठमेकं सदीप्तस्तम्भमासनम्।। दत्वा वनद्वयं रम्यं हरिद्राकुंकुमाक्तकम् । सपनीकः कुंकुमेन संस्कायण च संयुतः।। दत्वा यज्ञोपवीते घ गन्धाक्षतसुमादिकैः । समलंकृत्य पुष्पाद्यः प्राङ्मुखाना यथेच्छतः तलमेणोपविष्टानां यथा वा स्थलसंकटे । सुखोपविष्टाः स्युः सर्वे तथैव विनिवेशयेत् ।। दिशा तु नियमो नात्र यथारुच्यत एव वै । तदा कुर्यात्तम सब नान्द्याख्यं कर्म तादृशम १२ ·मुलावाः मुभसन्नाथ पराध भवन्तुनः। युवा वनलं पाने मनवामिनिक्षिात १७८ मार्कण्डेयस्मृतिः चतुरस्र पु सर्वेषु मण्डलेप समन्ततः । रङ्गायल्लीचित्रितेषु पानाणि निखिलान्यपि ।। असंराधान्येव कुर्यात् क्षिप्या क्षितितले शुचौ। पात्राणां नासनं दर्भः किन्तु पुष्पैः शुभाक्षतैः ।। कुर्यादेव न घेत्तप्णी पात्रमात्राणि वा क्षिपेत् । पानाभिधारणं पत्नी कुर्यादेवात्र केवल संस्कार्यो वा विशेषेण न स्वयं तत्समाचरेत् । तच्चाभिधारणं तूष्णी पात्रेण न समाचरे नापि र दिना किंतु भक्षेणैव समाचरेत् । अपूपेन गुडेनाथ पुष्पेण च फलेन वा॥ येन केन च नोचेत्तु हिरण्यरजतादिभिः । नान्दीशोभनदेवाना मुक्ती पात्राभिधारणम कुर्यादेवं विधानेन न चेत्तत्पैतृकं भवेत् । परिवेपणप्रकारः परमान्नं प्रथमतः पश्चात्सार्पपयुग्मकम् । चतुष्टयं च शाकानामन्नं सूपं फलादिकम् ॥ विविधानि च भक्ष्याणि लेह्यानि विविधान्यपि । मधुनार प्रदयात्तु तिलभक्ष्याणि यानि या।। धर्भयत्तानि सर्वाणि लावणानेय सुन्दरान् । चूतामलफनारङ्गलिकुपादिकखण्डकाम् । चिरक्षितान् भाण्डगतान् यमगन्धादिवासिताम् । अमिसंयोगविधुरान् निहितान् पर्वणमान् ।। संस्कृतान् विधिना यनान् तानत्र परिवेषयेत् । प्रभूताज्येन सर्वत्र पूर्णयित्या क्रमेण ।। अन्नं समभिधाय गायच्या प्रोक्ष्य सर्वतः । समाराधनतन्त्रण म कुर्यादतन्द्रितः ।। सर्वचापोरानं हस्ते दन्याय प्राङ्मुखः स्थित । पोदराजय स्थकरं साक्ष शुनिः। पूरपिस्वा पदेन्मन्त्र महाभारतमध्यगम् । एको विष्णुमहमून पृयाभूतान्यनेकराः ॥ श्रीन सोकान् व्याप्य भूतात्मा मुएल विश्यमुगव्ययः। मन्त्रं समुम्बार्य कियमाणेन केयलम्।। नाना भोजनेन भगवायो मदनराः। मरिमका; सर्वधराः नान्दीशोभनदेवक

·नान्दी श्राद्धवर्णनम्
१७६
अत्र तबाह्मणं व यात् ओदनं वाक्यवेदकम् ।
ततस्तान् ब्राह्मणान् परिपेचनं शास्त्रवः क्रमात् ॥
कारयित्वा विधानेन चापोशनजलं शुचि ।
दत्वा सम्यग् भोजयित्वा चित्रान्नैर्दधिरञ्जितैः॥
दना च तृप्तान विज्ञाय कारयित्वा स्व (१) स्थितः ।
उत्तरापोशनं दत्वा हस्तप्रक्षालनात्परम् ।।
आचान्तानासनेप्वेतान् सूपविष्टान् गतश्रमान् ।
अलंकृतान् पुनः कृत्वा ताम्यूलैर्दक्षिणादिभिः॥
समभ्यर्च्य नमस्कृत्य ह्याशिपामक्षताश्च तान् । मन्त्रदत्तानुत्तरीयानम्बरेणैवतः स्वयम्
संगृह्योरसि क्षिप्त्वा(?)मपि तान् क्रमात् । प्रदाय स्वजनानां च नमस्कृत्वा(त्य)विसर्जयेत्
अत्र केचित्पिण्डविधिमिच्छन्त्यपि समन्मतम् ।
अस्यान्नाद्या परं विप्र भोजनं परमं मतम् ।।
अनेन भोजनेनात्र नान्दीशोभनदेवताः । अतितमाः समाहूताः यावकर्म समाप्यते ।।
सायत्तिष्ठति सुप्रीताः यावत्तेपां स्थितिर्भवेत् । तावत्पितॄणां प्राचीनावीतपूजारतात्मनाम
प्रवेष्टुं नावकाशः स्यात् कुत एवं भवेदिति । कृते प्रश्ने प्रयश्यामि तद्रहरपमहं हि यः ।।
व एते खलु विशेयाः नान्दीशोभनदेवताः । अतितृप्ताः समाहूता: यावत्कर्म समाप्यते
सावत्तिष्ठति सुप्रीता: यावरोपा स्थितिभवेत् । तावपितृणां प्राचीनावीतपूजारवात्मनाम्
भवेदं नावकाशः स्यात् कुत एवं भवेदिति । कृते प्रश्ने प्रवक्ष्यामि तद्रहस्यमई हियः॥
त एते खलु विझोयाः नान्दोशोभनदेवताः। पितरोऽमीपनात्यन्तविन्दाचारतत्पराः।।
निशब्दागमिनस्ते हि सशब्दागमिनस्त्वमी । निरलंकृतगेकसमागममुचेतसः ।।
पितरस्तेऽसिला ज्ञयाः नान्दीशोभनदेयताः। यत्नालंकृतगेकसमागमनसुस्थिराः॥
रोपमात्रैक भीतास्ते शब्दमाधुर्यतत्पराः । मृवाइदृष्टिमात्रास्ते शुभमात्रैकमानसाः ।।
अमी सर्व समारण्याता: अत एषां च तारााम् ।
एकत्रापिसमावेशः तेजस्तिमिरयोरिष ।।

·अथैकभविकं ज्ञानं कर्मयोगरतात्मनाम् । शतजन्ममर्व दानं तपोनिष्ठे प्रतिष्ठितम् ।
मालेगा:
एना मान भागमे ।
भादगार नागांवmint महात्मनाम् ।।
पना गिोगो मान्नेन का काविणारा मादमुत्तमम्।
शय सदा भरपा राहा में ने समायो।
यदि समापि सा लौकिकागदः॥
सदाविधेन पामेन तिहीनस्तदा पुनः । समग हिरोन मापगेय समाचरेत् ।।
पाएमपिटदीवारो फल्याणेषु मगुगलो । ध नानाप्रकारेश यातिपयंया ।।
यायपरिमित राय लौकियेय फेयलम् । पिनियुज्य यये तदेतत्कायें समुपते ।।
असरात्यैव किमपि सरत्या शोभनदेवताः ।
अत्यन्तपामरा मूढाः फायं विरमृत्य मोदयः ।।
फार्यमाप्रश्नोत्साहा: प्रायेण यहयो जनाः ।
विद्वांसोऽपि जहा भूत्या फर्मतत्सुमहन्टियम् ।।
व्यर्थ कुर्वन्ति मनुजाम्तेन दोपेण भूतले । मानुपा यहयोऽतीय दरिद्रा नष्प्रतेजसः।
नष्टप्रज्ञा नष्टकामास्तथा नष्टायुपः परम् । संभन(ण)टकुलथापि दृश्यन्ते भग्नमानसः।।
सम्यक् सर्याणि कार्याणि बन्धुमित्रादिहेतवे । समीचीनानि वैगुण्यरहितान्येव कुर्वते॥
भायापुत्रादि लोकाना भुक्तिश्रीभूपणखजाम् । वस्तुयाहनघेलानां विषये कोऽपि भूतडे!
वैगुण्यं न करोत्येव किंतु सर्व तु तादृशम् । अत्यन्तानुपपत्तीनां सहसमपि केवलम्"
नान्यादिदेवताविपरवश्रेयसकते भवेत् ।
यो वा विद्वान् महाभागो दरिद्रोऽपि स्वयं शिवम् ।।
कर्मतौदिकं सम्यक् करोत्यन्यो नरो न तु ।
सम्यक् पात्रं समुद्वीक्ष्य तद्योग्यं परमं स्वयम् ।।
स्वचेत (१) तस्कुर्यात् स्वद्ध्यै स्वत्रिय चिद । चिरादिभापक होयं अमिहोन्यपि वेदार
जपयज्ञप्रयुक्त सहस्रालिकं स्मृतम् । अभूतसंप्लवस्थाय प्रदानं ब्रह्मवादिनाम् ।।

·मन्त्रवेदिने दानप्रशंसावर्णनम् १८१ मन्त्रपूतं तु यद्दानममन्त्रायाशु दीयते । दातुनिकृत्य हस्तं तद्भोक्तु जिह्वां निकृन्तति ॥ उपरुन्धन्ति दातारं गौरश्वः काञ्चनं क्षितिः । अश्रोत्रियस्य विप्रस्य हस्तं दृष्ट्वा निराकृताः॥ नान्दीकार्ये दीयते यद् धनं धान्यादिकं वसु । व्यसनापदणाथं च कुटुम्बाथं च याचते दत्तं चेत्कोटिगुणितं भवेदेव न संशयः । एवमन्विष्य सर्वत्र सर्वदानेष्वयं विधिः ॥ सान्तानिकं यक्षमाणमध्वगं सर्ववेदसम् । गुर्वर्थपितृमात्रर्थस्वाध्यायाधं पतापिनः ।। नवैतान् स्नातकान् विप्रान् ब्राह्मणान् पूजयेत्सदा । तादृशेषु ब्राह्मणेषु पूजितेषु महात्मसु पूजिताः सद्य एव स्यु र्नान्दीशोभनदेवताः । वेदेन्धनसमिद्धषु हुतं विप्रमुखामिषु ।। सन्वारयति दातारं महतः किल्विषादपि । एकं वेदान्तिनं विषं पूजयेद्धयान्वितः ।। वस्य मुक्की भवेत्कोटिविप्राणां नात्र संशयः । वेदपूर्गमुखं विप्रं सुभुक्तमपि भोजयेत् ।। न तु मूर्ख निराहारं दशरात्रोपवासिनम् । नान्दीकर्मणि कल्याणे वेदपूर्णद्विजोत्तमः॥ अत्यन्तावश्यको शेयः अपि वा कृतभोजनः । कृतभोजनसंग्रह्मवर्णनं नान्नकार्यके ।। हिरण्यादिककार्ये स्यान्न चाप्यामादिकेऽपि च । वेदविद्यावतस्नाते श्रोत्रिये गृहमागते ।। क्रीडन्त्योपधयः सर्वाः यास्यामः परमां गतिम् । भयार्ता रोगिणो वालाः वृद्धाः संन्यासिनस्तथा ।। अर्थिनो भोक्त मिच्छन्ति तेषु दत्तं महत्फलम् । हृतस्वहृतदाराश्च ये विप्रा देशसंप्लवे ।। प्रतिनो नियमस्थाश्च तत्समाप्तिमभीप्सवः । तपस्विनस्तपोनिष्ठास्तथा भैक्षचराश्च ये ।। अर्थिनः किञ्चिदिच्छन्ति तेषु दत्तं महरफलम् । जनयत्येव नितरां तादृशेषु ततस्त्यजेत् ।। यत्किंचिदपि वा लब्धं तत्सद्यो वै विचक्षणः । संनिकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं यो व्यतिक्रमेत् भाजने चैव दाने च दहत्यासप्तमं कुलम् । यस्त्वासन्नमतिक्रम्य ब्राह्मणं पतिवादृते ।। दूरस्थं भोजयेन्मूढो गुणाढ्यं नरफं प्रजेत् । तस्मान्नातिक्रमेहाने भोजने प्रातिदेशिकान् संबन्धिनस्तथा सर्वान् दौहित्रं विट्पति तथा । भागिनेयं विशेषेण तथा वन्धून सुचेतसः।। अतिक्रम्य महारौद्र रौरवं नरकं व्रजेत् । यदि स्यादधिको विप्रो दूरे वृत्तादिभियुतः ।।

·मार्कण्डेयस्मृतिः तस्मै यत्नेन दासव्यमतिक्रम्यापि सनिधिम् । स्वबन्धुदानकरणपक्षे तेषां दरिद्रता ! बहुप्रजादिकाक्षामकालः सद्गुणपूर्णता । दुष्प्रतिप्रशूद्रादिप्रतिमहतिरकृतिः ।। विद्याभावेऽपि सन्ध्यादिसत्क्रियाकरणादिना । विद्यादप्रीतिमत्ता च गर्वाभावः कृतज्ञता॥ यदि स्युरेते धन्यूनां श्राद्ध प महणं भवेत् । यद्यते न गुणास्ते चै सद्गुणिन्यन्यजानिए लब्धे स एव संग्राह्याः न बन्धुरिति शासनम् । श्राद्धमिन्नेषु कार्येषु घान्धवा मनसो यदि ।। स्वीकार्याः स्युरिति माह्याः सम्मताश्वेन्न ते न तुः (१), आत्मतुष्टिस्तु परमा दया चापि परा तथा ॥ पन्धुमात्रेषु विहिता सा हिधर्मरसनातनः । न वान्धव पुरस्काराद्गविष्टं दुष्टचेष्टितम् । दुष्पतिमाहकं तीर्थशूद्रश्राद्धप्रतिमहम् । मत्तं व्रात्यं तथा जाड्यशालिनं कुत्सितं शठम्। पेश्यापति च कितवं गायकं नटगोलको । कुनखं सजनमहादूपकं ब्रह्मनिन्दकम् ।। पुरस्कुयोहानमात्रे दूरतः श्राद्धकर्मसु । एतादृशं जनप्रीत्या कलत्रादिप्रपीडनात् ।। पैतृकेषु मयुआनः पितॄणां मारको भवेत् । अपि स्वयं कालसूत्ररोरवाद्यालयो भवेत् ॥ दोपामारे तु पश्यामि निष्पृष्टार्थ परं त्वहम् । मावापिटषु यदत्तं भ्रातृषु स्वसुताम् । जायात्मजेषु यहत्तं तन्नित्यं स्वर्गसंक्रमः । पितुः शतगुणं दानं सहस्र मातुरुध्यते । अनन्तं दुहितुर्शन सोदरे दत्तमक्षयम् । भगिनीभागिनेयाना मातुलाना पितृप्वातुः ।। दरिद्राणां च पन्धूना दत्त कोदिगुणं भवेत् ॥ पुरोहितप्रशंसा पुरोहिसे यात' तदभप्यफलं लभेत्। आत्मनस्तु भरेत्पात्रं नान्याय स्यात्पुरोहितः ।। मदा पुरोहितमती स्पेयं धर्मपरण ये । पुरोहितो हामुष्मै सः यात सदा स्मृतः। सन्तां कोटिक्थना मित्रागा तारांशया। मातुलस्वरादीना पिप्रादीनाथ पुन पुरोदिनकालियो भेयरकामी न विद्यते । सघ. पुरोहितत्यागात् तदसंमतित्यतः"; 4

·पुरोहितप्रशंसापर्णनम्
१८
नष्टप्रजाकलवादिसन्ततिः स्याच्छनैरयम् । सदा पुरोहितं तस्मात्सर्वकर्मसु चेतसा
संप्रधायैव मतिमान् तानि कुर्यात्ततः परम् । पुरोहितमतिक्रम्य यत्कायं तदसमवम् ।
फरोति तत्परों वृद्धि लभते नैव केवलम् । पुरोहितमतेनैव कल्याणेषु विशेषतः
पन्धपूजादिकं सर्वबन्ध्वाह्वानं यदा तदा । तदस्ताननतमन्त्रैः प्रकुर्यात्तत्समन्वितः
तेन श्रेयो विशेषेण लभते संपदा नियम् । नान्दीमिमां च तस्मात्तु तन्मुखेन समाचरे-
गुरुर्माता पिताचार्यः उपाध्यायश्च यान्धवः ।
सर्व पुरोहितो ज्ञयः पुत्रो मित्रं सुतस्सुहृत् ।।
महात्मना तेन विना न किमप्यरित देदिनः ।
गोप्यं गुह्यं रक्षणीयमपेक्ष्यं प्रार्थितं तथा ।।
सर्वकार्येषु मन्त्रोक्ती शक्यभावे तथा परम् ।
तदुक्तमेय स्वप्रोक्त मोक्तवान् भगवान् गुरुः ॥
संविना नैव कुर्वीत सर्वकर्माणि सन्ततम् । तदुक्तरीत्या कुर्वीत तदुक्त नातिलंघयेत्।
तदुक्कलंघनकरः चण्डालत्वमवाप्नुयात् । तथाविधस्त्वेक एय त्रिशंकुलोकविश्रुतः ।
नान्यः कश्चन विज्ञपः गुरुद्विड्लोकनिन्दितः ।
तेन कर्मविपाकेन विश्वामित्रप्रपालितः ।।
अद्याप्यवाशिरा एव वर्ततेऽसौ विलक्षणः ।
कदाचित्तस्य विरहे भाद्भऽस्मिन् समुपस्थिते ॥
स्वस्यापि मन्त्रसामर्थ्यशून्ये प्रत्याब्दिके तदा ।
तिमृभिहिति(ती)भिः स्यात् कर्म सर्व विनाहुति (ती)।
पन्मामतसंस्पर्श पिण्डदानं घ रनशः । तन्मन्त्रैरेय फर्तश्यं अन्यया तद्भवेन्न तु!
एतत्सामध्यंविकलः पितुः प्रत्याब्दिकं तु छन् ।
सर्व व्याहृतिभिः कृत्वा मन्त्रविदुर्लभे ततः॥
पुनः कुर्यान्मत्रविः संभये मन्यविच सम् ।
न पेत्पातित्यमाप्नोति सत्यमेतदुवाइलम् ।।

·त्यक्तं चेन्मोहतः किंचिदेतेषु किल लवणु । नष्टमेव भवेच्छाधं तस्मात्सर्व समाचरे
१८४
माण्देयागृतिः
सपा प्रत्यारिदकाच्या साह्मण्यं लोकविनम् ।
येन केन प्रकारेण नाभ्यांसा केवलम् ।।
अत्यन्तगुबप्रथम सोहीकारामुरागम् । दिनीय राम सर्वत्र प्रकाश्यत्वेन सन्दनन् ।
विप्रेफसाक्षिकं सर्वक्रियायित्साध्यमेय तन् । अत्यन्तापदि च प्रोक्त तन्मकक्रियापरम्
पिनोरेय तथा शेयं पिज्यस्यानुसत्य घ । भ्रातुमातामहस्यापि सपत्नीनो तया स्मृतम्
पित्रोः श्राद्धपरित्यागाचण्यालयमवाप्नुयात् ।
सय एव न सन्देहः तामात्युर्यातु तथया,
आपत्कल्पे मन्त्रविदो राहित्ये फेवलं तदा । व्याहतीभिस्तकरणं सदनों करणं विना।
पिण्डदानं घ तत्सर्व' कदाचित्समवेत्सदा । न भवेदेव किं त्यैतत् सर्वदाऽपि समन्धतः।।
फर्तव्यत्वेनोपदिष्टं प्राह्मणे झवादिभिः । अतस्तसंप्रवक्ष्यामि तद्विधानं समन्त्रकम् ॥
श्राद्धे प्रधानमन्त्राः
प्रधानमन्त्रा एते स्युः श्राद्धे प्रत्याब्दिके पराः ।
अग्नौ करणहोमस्य सोमायेति द्वयं परम् ।।
पृथिवीतेति मन्त्रोऽयं शेयमन्नाभिमर्शने।
अपा मेध्यादिकं मन्त्रजालं पिण्डविधी स्मृतम् ।।
प्राधान्येनैव स्यात्कथितं सर्वसूत्रिभिः । एतत्सर्वात्मना त्यक्त' शक्यते किल सर्वथा
श्राद्धकी पूर्वदिनरात्रौ विप्रान्निमन्धयेत् ।
प्रामणनिमन्त्रणम्
कृतमुक्तिक्रियानेव तत्पूर्व न निमन्त्रयेत् । निमन्त्रणात्परं तेषां मुक्तिकर्म विशेषतः॥
निन्दितं शास्त्रजालेन तस्मात्तन्न तथाचरेत् ।
वतः स्नातः परेच श्र कृतसंध्याक्रियाछुचीन् ।

·। अग्नौकरणवर्णनम् १८५ श्राद्धमद्यति विधिना स्वयमेव निमन्त्रयेत् । औपासनात्परं पूर्व यथारुचि निमन्त्रणम् सप्तानामपि पञ्चानामेकैकस्य निमन्त्रणम् । न सार्वत्रिकमेव स्यात् ब्राह्मणानोतु पैतृके।। ब्राह्मणसंख्या वेप्रत्रयं चैकैकस्य वरणं जुहुयात्ततः । भाव्यमेवेति निखिलैः परं नागीकृतं च तत् ।। के त्वेकस्यैकैकमिति निश्चिनं तु मनीषिभिः । सार्वसाधारणेनाथ सौलभ्येन सुनिश्चितम् द्वी देवेऽपि च स्थाने त्येतच्चापि न सुन्दरम् । इत्येवमेतत्सर्व वै निश्चित्यैव ततः पुनः इताय सर्वजगत कृत्स्नस्यैवाविशेषतः । देवस्थानेऽप्येक एव पितृस्थानेऽपि केवलम् ॥ । एवेत्यंगीचक्र: स विष्णुस्तु कृताकृतः । अमौ करणमन्येषा प्रत्यग्दे लौकिकानले ।। अग्नीकरणम् पोरेवोपासने स्यात्परन्या मातामहस्य च । मातामहस्य तत्पल्याः सपनोमातुरेव य बोरपि तथा पल्याः श्राद्धमौपासनानले । पितृव्यस्य च सत्पल्याः ज्येष्ठधातुस्तथैव प त्यन्दं श्राद्धमुद्दिष्ट लौकिकानाविति स्थितिः । पन्नीनाशादमिनाशे कदाचित्रायते यदि तुः पाद्धाय यत्नेन तद्वाद्धात्पर्वमेव वै । दारक्रिया प्रकुर्वीत ज्येष्ठो यदि मुतस्तथा ।। सद्भिन्नास्तथा कुर्यः भाद्धापूर्व तु वादृशम् । श्राद्धानन्तरमेव स्यादन्येपो दारसंग्रहः।। गी यद्यमजः सोऽयं पित्रोस्तु मरणात्परम् । प्रथमादान्दिकात्पूर्व विवहेदमिहेतवे ।। रेष्ठपुत्रो विधानेन वणी घेत्तन्मृते परम् । तस्मिन्नेवाधके पादे विवाहादहिहेतवे ।। पिनोस्तु मरणापभान् सरिमन्नेयाब्दिय पुनः। विषाही ज्येष्ठपुत्रस्य विहितो पहिहेतवे ।। औपासनामो विधिवत् कृतं ब्राह्मेरकम् । सौकिकाग्निहतान्द्राद्वापरं कोटिगुणाधिकम् ।। गैपासनपहिः स दूरसंन्यो भवेत्तदा । प्रत्यादिके समायाते सदा स्याहौषिोऽनिटः।। कनिष्ठेऽग्निमति संनिहटेऽस्य पावरे । औपासनानौ सयांदनौ करणमयमा।

·अतत्त्वज्ञो किञ्चनश्च बन्धुमित्रादिवर्जितः । स्वशत्यनुगुणात्सर्वसमीकरणमाचरेत् । संघाय सस्मिन् विधिना त्यमो करणमाचरेत् । अन्यमापाणिहोम (१)सन्त्यत्र केचन अनाशातत्रयं चापि इदं विष्णुश्च तत्परः । एतावतेय तत्कालतह रिसद्रिश्चमा॥ दानाध्ययनदेवेज्या जपहोमत्रतादिकान् । न कुर्याच्छाद्धदिवसे प्राविप्राणां विसर्जनात् तस्मिन् दिने विप्रभुतः पूर्व करमै किमप्युत । न दद्यादेव तत्कार्यहेतवे वेत्समागतम् १८६ मापण्डेयस्मृतिः रोनेष कारयेाऽपि विफरूपोऽयं समो मतः। दिनाष्टकारपूर्वमेव पाढायं पुनरव है। स्थितानिरपि सं भूयः गंदन्यादेय मन्त्रनः । असन्निहितमार्यरचार कार्याय सदा शुचिः।। सदाश्वलायनपरं याजुराणो न तदयेन् । प्रपामपि विशेषेण पनिहोत्रे कदाचन ॥ होमकाले त्यनुगते ह्यन्येपामप्यसंभये । पाणिहोमस्तु कर्नथ्यो नात्र (१) कदाचन ॥ होमोऽपि चौसयाना विधीयते । अज्ञास्य होमः कथितः वैवानपरस्स तु अप्सु होमस्तु नितरा फाण्यानामेव चोदितः। यदि वादे होमकाले देवादनुगतो यदि। पहिरोपासनो नूनं तदा संकल्पपूर्वकम् । सर्वप्रायश्चित्तहोमो व्याहृतीमिर्मवेत्तु वै॥ भवत्येवात्र तत्सर्व तस्मिन् पश्चात्समाचरेत् ।। श्राद्धक धर्माः कर्तृधर्माः पूर्वदिनप्रभृत्येव भवन्त्यमी । निमन्त्रिणप्रभृत्येव (?) भोक्तधर्माः प्रचक्षते । ..... - वस्त्वपूर्व तु गृहीयाद् यद्यग्राह्य तु तत्तराम् । पूर्वस्मिन्नेव नितरां गृहीयात् दिवसेऽखिलम् ।। मनस्वी शक्तिमान् दक्षो भक्तिमान् यः समाहितः। शुचिर्दक्षः प्रगल्भश्च बहुमित्रः सुपुत्रवान् । यदा तदा दिने वा येन केनाप्युपायतः॥ । Wh

·श्राद्ध भोजनाचमनकालवर्णनम्
---
-
।
LA
--
दरिद्रादेनियमामारः
सर्वप्राणन पित्रोस्तच्छाद्धमन्नेन यच्चरेत् ।
दरिद्रस्य न दोपोऽस्ति प्राधधर्मादिलोपतः ।।
रोगिणो ज्ञानिनस्तद्वदति यालस्य चैव हि । प्राशयित्वा श्राद्धकर्म पीत्वा वाहिने ततः
न कुर्यादेव तच्छाद्धं न ताम्बूलं च खादयेत् ।
औषधप्राशने दोपो नास्त्येवेत्यखिला जगुः ।।
श्राद्धर्मरहस्यता प्राणनिर्गमनादिषु । निमित्तेपु प्रसका नु धावनादिषु देवतः ।।
राजचोरादिशार्दूलश्वगालमहापदि । पिअन्नपि जलं तूष्णी साध समाचरेत् ।।
अतिव्याव्यतिदाहादी तापविस्मरणादिषु । अवशानलपानेन श्राद्ध (पोन जायचे
पणिनो गृहिणो वापि पनिनीया विशेषतः। पित्रोताहकं नाम श्राद्धं यत्तत्समन्वकम्
सपिण्डकं सहोमं च समागभुजिक्रियम् । कार्यमेय प्रशंसन्ति न त्याभ्यं तत्कथयन।
त्यतिमात्रेण पतितः स्यादेवान न संशयः।
आदो श्राद्धस्य संकल्पः विप्राणां स्नानतः परम् ।।
स्वस्य स्नानं तु विहितं न तवं कदाचन । नातेविप्रः समेतो वै मध्याहे गृहमाविशत्
भोजनाचमनकाला
पादप्रक्षालनात्पश्चात् तेषां स्वस्य प तत्परम् ।
आचामो विहितः स्वाय तेपामपि विशेषतः।।
कराधमनात्पूर्व भोक्त राचमनं यदि । सुनो समं सोयं सम्मात्तत्परिवर्जयेत् ।।
पादप्रक्षालनात्पश्चात् यजमानः स्वयं यतन् ।
पाकरसवरसमीचीनो जातः किमिति पापकीम् ।।
पनो प्रष्ट्या कोपहीनः सुमुग्नेय सत्परम् ।
तया सिद्ध इति भोग व स्ट्या सभापताम् ।।

·... (........... ... प्रातिसंवत्सिरिफाख्याश्राद्धमस्य पितुर्मम । अन्नेन इविपा मन्त्रैः पार्वणालयविधानः मातुमूततिथो तात: मृतो यदि तदा किल । पितुः श्राद्ध प्रथमतः कर्तव्यमिति केवन मूविक्रमेणेति केचित् न पितुः प्रथमं विति। अत्रशास्त्रीयवाक्यानां बहना भिन्नभिन्नड विकल्प: स्यात् तत्राचारः परोमतः। एकस्मिन्नेव दिवसे तिथिद्वयसमागमे ।। মাইবলি: शक्षा दिनाना महतो प्रगम्यादी विधानतः । দূষাবি হলাে না গিগ টিকটিকা। (........ ........ .) परिग्राम्य प्रणम्य पक्ष्या पुनः न प्रधेरयतेन पाय नमस्कारो विधीयते । तदन्ते दक्षिणा का धनपुरी निमिपेशवः। अश्मपितुः प्रतिप्राधे मय गगत मदनः । अधिकाराम्पसंपरसा कमरित्यति मद(द)हम् ।। । (... . ... .........) जोतमान् ॥ सो दक्षिणा भूतलेऽत्र निक्षिमा तेऽपि मन्त्रयः । स्वीकृत्य घधिकाराख्यसंपदस्त्विति ते द्विजाः।। यदेयुरेव निखिलास्तत्परं तदनुज्ञया । प्राणानायम्य विधिना सुखासीनः पवित्रत् ।। देशं कालं च संकीर्त्य यथावद्वत्सरादिभिः। संयुक्तमेव प्रयदेदन्यथा यायक मोन्। सदेवमभ्यनुज्ञानात् करिष्येऽधति तत्परम् । विप्राणी धरणं कुर्यात् तत्तस्थाने यथाक्रमम् ।। तिथिभेदोच्चारणेन मासे पक्षे विवत्सके। मृतावप्ययने वाथ पुनः पाद्यं भवेद्धवम् ।। एकस्मिन्नेय दिवसे पित्रोः श्राद्ध उपस्थिते । मृतिक्रमाच्छ्राद्धकार्य कर्तव्यं नान्यथा परेत् ।। पितुभृततिथौ माता मृता यदि तदा पितुः । श्राद्धं कृत्वा ततो मातुः श्राद्धं कुर्यादिति नमः॥ । 'यत् परतश्चेत्कृतं यदि । तद्व्यर्थमेव प्रभवेद्तस्तत्पुनराचरेत् ॥

·१
।
।
मातापितृश्राद्धव्यवस्थावर्णनम्
भर्तारमनुगच्छन्त्या मातुयदि तिथिः पृथक् ।
तत्तत्तिथ्योः स्तुते श्राद्ध कर्तव्यत्वेन चोदिते ।।
-- अयं हि प्रथमः कल्पः पितुः श्राद्धेन तेन वै । सहैव करणं नूनं केपीचित्संमतं तदु॥
= दक्षश्चेत्पृथगेवासो तयोः प्राधं तदा तदा । स्वकाल एव फुर्याद्व सह पित्रा तु दुर्बलः
पति समनुगच्छन्त्याः सह भत्र्यैव वत्परम् ।
अपि भिन्नतिथौ तस्याः मृतायाः करणं परम् ॥
श्राद्धस्य मुख्यकल्पो न किं त्वयं गौणसंक्षिकः ।
एकचित्यां समारूढौ दम्पती निधनं गतौ।
एकरिमन्नेव दिवसे तयोः श्राद्ध सदैव वै । प्रतिसंवत्सरं कुर्यात् अनुमृत्या तथा भवेत्
अनुमृत्या भिन्नतिथौ पृथम्वेति सदैव वा।
संशयः स्यात् तयोः श्राद्धविषये नेति चेन्नतु॥
वयोः सदैव करणे तरिमम् भाद्ध तथाविधे । संकल्पादिपु सर्वत्र सम्यग विवचनं भवेत्
उमयोः पाद्धयोरन वैश्वदेविक एककः । वर्गद्वयस्य द्वौ विप्रो पितुर्मातुश्च कीर्तिती॥
पुरुरयाई संज्ञान विश्वेषी नाकिना मुदा ।
स्थाने त्वायनीयार्थे क्षणंधृत्वा द्विजोत्तमाः ।।
कर्तव्यो वै भवद्विस्तु प्रसाद इति तान् कुशैः ।
साक्षतणुयाद् भक्ष्या चतुर्णा परणे तथा।।
वरणं घटते सम्यक एकस्यावरणे कथम् । तादृशं वचनं चेति प्रश्ने प्रवत्तदुष्करम् ।।
एकस्मिन्नपि पाके । .) हि वर्णनम् । तथैवाति विशेयं शाखा प्रबादिभिः
एवमेव भवेत्तत्र पितृणामपि कर्मणि ! वरणं शास्त्रविहिन विशेषोऽयं परः स्मृतः ।।
राणामपि गोत्राणां रूपाणामपि फेवलम् । पसुरुद्रादि (?) काना पेवि स्मृतोऽधिकम्
शिष्टः समः प्रकथितः (... )।
....
।

·निक्षेपणं येन केनचिद्वा कृतं यदि। कृत्स्नश्राद्धफलं तेन गृहीतं प्रभवेद्धृषम्।
यद्रव्यसंपूर्णकरणं पैतृकस्य तत् । दोहनं कथितं सद्भिरतस्मात्तन्नान्यवर्मना'
नामपि वस्तूनां यदि संपादनाक्षमः। भवेदयं तदातीय तान् दर्भान् वा तिलाक्ष
गारण्टेयम्पतिः
पादप्रक्षालनमण्डलार्चनम्
मादफा पदेदेवं द्विजान् प्रति । स्याग पिवृभिरिति प्रश्ने छने दतः ।।
मुस्वागतमिसि प्र युः माझगारतेऽपि तस्य थे।
यजमानरवतरतेपो याश्यं श्रुत्या स्वरान्यितः।।
मण्डले फुर्यात् पादप्रक्षालनाय थे। चतुरनं तु देयाना पितृणा वर्तुउँ तथा।।
य विधिना प्रातः संपादितेन वै । देवस्थानस्यैतदासनमित्येवं कुशद्वयम् ।।
सरय निकटे उदगभागेऽथवा पुनः । पुरोभागेऽपि या पश्चादत प्राचतेति वै॥
नेन भूयश्च इमे गन्धा इति स्म वै । पन्दनं निक्षिपेत्तस्मिन् मण्डले खकरेग थे ।
नी अक्षताश्च वदेवममी कुशाः। अष्टाध्यरर्चनं पूर्ण अस्त्वित्येव जलं क्षिपेत् ।।
भूतले पश्चात् प्राचीनावीतिनार्चयेत् । पितृणां मण्डलं तद्वत्तवामी शब्दतोऽर्बनम
गन्धस्य कथितं सद्भिः इमे शब्देन चाक्षताः ।
अमीशब्देन च कुशान् अष्टाध्यरचनं च तत्।।
मेव स्थलयोरिति शास्त्रविदो विदुः । इमे शब्दममी शब्दं एवं येन वदन्ति ते ।
यास्य हन्तारो भवेयुस्तत्क्षणेन वै । एतान्यष्टाय॑यस्तूनि तान्यत्र प्रक्षिपेत्तदा।
ले प्रयत्नेन मत्पितॄणां तु तैर्भवेत् । तानि द्रव्याण्यमून्येव कथितानि मनीषिभि
आपः क्षीरं कुशाग्राणि दध्यक्षततिलास्तथा।
यवाः सिद्धार्थकाश्चैव ह्योनाङ्गः प्रकीर्तितः।।
क्रमेणैतानि वस्तूनि प्राचीदिक्क्रमतः क्षिपेत् ।
अथवा मण्डले यत्र कुत्र वा निक्षिपेत्स्वयम् ।।
."
.
"
.
हस्तेन संगृह्य पयसा तत्र विन्यसेत् । अष्ट्राध्यैरय संपूर्णाचनमस्त्यिति वासान

·१
..
श्राद्धभोजने कृत्यवर्णनम्
१६१
न चेत्तूष्णीं तथा व यात्तत्कृत्स्नस्य फलं लभेत् ।
अनुषत्त्वैवं वचोवापि यदि तूष्णीमशेपकम् ।।
सर्वमन्त्रद्रव्यजाल कृतं तद्विफलं भवेत् । मण्डलात्पश्चिमे भागे ब्राह्मणे स्वागते कृते ॥
तत्रैव विसृजेत्पाद्यक्षालयेन्मण्डलोपरि । पादप्रक्षालनं श्राद्ध वरं स्याद्गुल्फयोरधः।।
पितृणां नरकं घोरं रोमसंसक्तवारिणा । पिनृणामपि देवानां पादप्रक्षालने तदा ।।
खागतं किं भवद्भिर्व ते (... ..) तः। सुस्वागतमिति प्रोक्त ब्राह्मणेन ततः पुनः ।।
पादप्रक्षालनं कुर्यादन्यथा व्यर्थमेति तत् । काले तस्मिन् स्वागतेति पादोदर्भद्वयेन वा।।
संगृह्य स्वागतमिति प्रश्नं कुर्यादतन्द्रितः । यद्यन्यथा ( .) पितृ (...) किनामपि ।।
आह्वानं तत्क्षणेनैव श्राद्ध नष्टं भवेब्रुवम् । वच्च दर्भद्वयं नोचेत्तत्पादोपरि हस्ततः ।।
स्वत्यैव संस्पर्शयित्वा सोमदिश्यां विनिक्षिपेत् ।
पितृणां दक्षिणदिशि कृत्वैवं पादयोः परम् ॥
क्षालना ( ...
..) च्छंनोदेवीऋचं जपेत् ।
यो कामपि तथा भूयः शिवेनेति हिरण्यकाः ।।
यासां राजेति वा नूनं तदापो वेति वा जपेत् ।
यदि मन्त्रानाधिकारिपुराणोक्तमनुं तु वा ॥
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोग्राझणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः।।
इमं या पुनरन्यान् या श्लोकान् स्मृतिपु संस्थितान् ।
वदेद्वा मन्त्ररहितो व्याहृतीवी विशेषतः॥
त इमे सर्वकालेषु श्राद्धादौ श्राद्घमध्यमे ।
श्राद्धान्तेऽपि विशेषेण वक्तव्या स्युः पुनः पुनः ।।
मन्त्रज्ञस्य तु नायं स्याद्विधिको (झो ?) ऽपि महात्मनः ।
तानस्युदाहरिष्यामि मन्त्रान् कोश्चित्पुराणगान् ।
समस्तसंपत्समवादिहेतवः समुत्थितापत्कुलधूमकेतवः ।
अपारसंसारसमुद्रसेतवः पुनन्तु मां प्राह्मणपादपासवः ।।
.......

·पचित्रपाणिः सन् व्याहृतीभिर्विधानव
१२
माणदेगरमृतिः
आप नयानगमध्यभानयः समीहितायांयकामनषः॥
समततीर्थाग्युपवित्रमूर्गयो रक्षन्तु मां प्राणपादपासवः ।।
आधिव्याधिदरं नृणा मृत्युपारिध नाशनम् । प्रौपुष्टि कीर्तितं वन्दे विप्रश्रीपादपत्रम् ॥
विमोपदर्शनासपः क्षीयन्ते पापराशयः । यदनामयारियनादन्युनं परम् ॥
पुनर्नानाविधापाय परिदाराय सप्रितम् । पाइपमारने ते कान्ये समुपस्यिते ।।
सदा कृताभ्यसंसगांतत्पादरयाशिलान्यपि । प्रनष्टानि भयन्त्येव वैगुण्यमपि (सम्भरेत)
एतरमान मन्यत्रितयाच्छुकादीनां शियात्मनाम् ।
पादप्रक्षालनं वेपो पितृणां विदियौकसाम् ॥
परवा स्वयं तत्स्थलस्य पूर्वभागेऽशोधनम् । पशिमाभिमुखेनैव कुर्यादाचमनं सड़ा।
(......) मनायाथ जलं दत्वा स्वयं शुचि । प्राझगाना स्थलं तत्तु ( ........
प्रोक्षयेद्विधिवद्भतथा शुध्यर्थ भूर्भुवादिभिः । अपेतयोतमनुतः यदि मन्त्राभमरवदा ।।
पुराणोक्त ।
...) विधानतः।
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वायस्थां गतोऽपिया।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ।
मन्त्रेणानेन या सम्यक् प्रोक्षणं तस्थले चरेत् ।
स्थलस्य प्रोक्षणे जाते ह्यासनान्प्रान्तरे क्षिपेत् ।।
प्रथमान्तानेव भक्तया संयुध्या विष्वरान् क्षिपेत् ।
प्रारम्भेषु च ये दर्भाः पादाशीचे विसर्जयेत् ॥
पादा शौचान्ते च ये दर्भा विष्टरान्ते विसर्जयेत् ।
विष्टरान्तेषु ये दी विकिरान्ते विसर्जयेत् ॥
विकिरान्ते च ये दर्भाः विरामान्ते विसर्जयेत् ।
विरामान्ते च ये दीः आसीमान्ते विसर्जयेत् ।।
आसीमान्ते र ये दर्भाः वर्पणान्ते विसर्जयेत्।।
.........." ..

·। । ३ श्राद्धविधिवर्णनम् १६३ दर्भाहरणप्रकारः । दर्भसंग्रहणं कुर्यादादी पोढेव तेन वै । पृथक् पृथक् कर्ममात्रे तस्मिन् सर्वत्र पेशलः ।। = दर्भसंग्रहणं कुर्यात् श्रोत्रियः स्वयमेव हि । कालेऽस्मिन् संगवे शुद्धो नाशुद्धस्तु कदाचन कदाचित्पुत्रशिष्याभ्यां मित्राप्ताभ्यां च सन्ततम् | पुरोहितेन चानीता: स्वानि ता इति कीर्तिताः ।। ऋत्विक्पुरोहिताभ्यां ते यद्यानीताः समित्कुशाः । निश्रेनिःश्रेयसकला:प्रोक्ताः स्वानीतेभ्योऽधिकाः पुनः ।। कुनस्तथेति चेत्ते वै सदा स्वस्य सुचेतसः । हितकामा सदाशीस्सु संप्रार्थितमनोरथाः ।। तदर्भलबने काले मामकोऽयं गृहे सुखे । भवत्येवेतीष्टदेवस्मृति सत्प्रार्थनापरः। तस्मात्तदानीतदर्भाः सर्वकर्मसु देहिनाम् । प्रशस्ता एव नितरां स्वानीतास्तरसमा न तु ।। तद्विष्टरप्रदानं त यह चाना न संभवेत् । प्रदानानन्तरं तरय विष्टरस्य तु याजुपाः ।। सम्वुद्ध्यन्तेनासनस्य नं कुर्वन्ति वाग्यताः। पष्ठयन्तेनैव सर्वत्र देवाना त्रिदिवौकसाम् रूपनाम्नां च निर्देशः पष्ठयन्ते संभवेत्तदा । चतुर्थ्यन्ते तथैव स्यात् प्रथमान्तेन विष्टरे।। रूपनिर्देशतो गोत्रप्रोक्ति तश्चेत्तु विष्टरे । समागतास्ते विष्ठन्तः उपवेशनचेतसः ।। पाददुःखेन नितरां तावन्तं कालदीर्घकम् । न सहन्ते ततः शीत्ररूपगोत्रादिकं न तु ।। तस्मिन् कर्मणि नदेयं एवमाह पितामहः । सर्वत्र पैतृके नित्यं कार्यमाने श्रुतीरितम् ।। प्रायोनावीतमेव स्यात् दैविके तूपवीतकम् । आसनानन्तरं वत्र क्षणश्व क्रियतामिति ।। ओं तथेति च तत्प्रोक्तः पश्चादेव पुनस्तथा । प्राप्नुवन्तु भवन्तोति वै चेल्वाक्यं वदेदयम् ।। श्राद्धकर्ताय भुक्ता(क्त्वा) स्य पदेप्रत्युत्तरं पुनः । प्राप्नुमश्चेति तत्पश्चात् दर्भानास्तीर्य भूतले ।। विपाराद्वौपासनस्योदाभागे प्रोक्षितस्थले । पात्रद्वयं समासाद्य दभैराच्छाद्य तत्परम् ।। समुत्य विधानेन प्रोशातसुपूजिते । शंनोदेवोतिमन्त्रेण कुर्यात्तन्नलपूरितम् ।।

·गाण्डेयरगतिः ययोऽसीति घ मन्त्रेण गोगा विनिभिपेग । अयंत प्रार्थनेत्येव चन्दनं तत्र निक्षित गुलसीदर्भपग्राणि तण निभिप्य तत्परम । ओ स्याहाम: (?) प्रोफा सत्तरमेव थे। विश्यम्यो देवेभ्यो जुष्टं गृहागि गन्यतः । देवपाने संपन्नेति यदेव का द्विजाग्रतः ।। मुमंपन्नेति समोर पाहायर्याविति सत्परम् । दियारमुग्चरेत्तस्य स्वायर्यादित्युत्तरं ततः আধান भोक्ता यदेवयं का विश्वान् देवान् भवस्वहम् । आवाहयिष्येत्युक्त्वैवं आवाय यचः परम् ॥ विप्र आवाहयेद्विश्व(श्य?)देवान् तस्मिन् यवैः कुशैः। विश्वेदेवासमन्त्रेण विश्वेदेवासनेन ॥ स प्राञ्जलिस्ततो भूत्वा मन्त्रमेतदुदीरयेन् । आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महावन ये वाऽन्न विहिताः श्राद्ध सावधाना भवन्तु ते । जप्त्वैत्र तमुपस्थाय सावधानोऽस्मि वाक्यतः ।। परं तत्पुरतः सम्पगुपविश्य स्वयं ततः । हस्तोदकं तत्कूर्चेन प्रदयाद्विधिनैव वै॥ प्रोक्षणात्परतो वापि तन्मध्ये वाऽद्य वा स्वयम् । यजमानः प्रार्थयेच ब्राह्मणान् तान् पुरःस्थितान् ।) श्राद्धार्थ ये मया संपादिता भक्त्या हि देशतः । कालतस्ते पदार्था वै श्राद्धयोग्या भवन्विति ॥ भवन्तोऽध भन्नु वन्तु तानेवं प्रार्थये ततः । श्राद्धयोग्या भवन्त्वेवमुक्त सैर्वचने ततः ।। श्राद्धकाले गयां विश्वान देवान देवं जनार्दनम् । वस्वादीन् तान् पितॄन् ध्यात्वा ततः श्राद्धं प्रवर्तये ॥ मन्त्रमेनं(तत्)समुच्चार्य तिष्ठेत्तत्पुरतो ह्ययम् । प्रवर्तयेति रुक्तः कर्म तच प्रवर्तयेत् ॥

·१६ पितृणामयदानवर्णनम् अर्घ्यदानम् या दिव्या इति मन्त्रेण विश्वेदेवा इदं शिवम् । वो अर्घ्यमिति लौकिक्या वाचार्य समुपाहरेत् ।। अस्त्वर्ष (य) इति तेनोक्तो हस्ते शुद्धोदकं पुनः । दत्त्वा भत्वयाऽर्चत प्रार्चतेति पश्चाच्छियाक्षतैः ।। अर्चयित्वाऽय गन्धांश्च व्याहृतीभिरथाश्रतान् । धूपदीपो घोपवीतद्वयं वस्त्रद्वयं पुनः।। कुशद्वयं भूपणानि पात्र शक्त्या सुचेतसा । प्रदत्तमिति सुस्थेन भावयेदेव सन्ततम् ॥ शात्त्या चेदेयमेव स्यात् शक्यभावे तु भावना। सर्वत्र व्याहृतिज्ञेया दानमात्रेण सर्वतः॥ संपूर्णमर्चनं चेति वाक्यमुक्त्वा ततः परम् । संकल्पसिद्धिरस्त्येवं भवन्तः प्रत्रु वन्विति ।। तस्योत्तरं तथैव स्यादस्तु संकल्पसिद्धिरुत्तमा । यथाविध्यचितं चेति वाक्यं प्रत्युत्तरं ततः अस्त्वित्येव च संप्रोक्तं ततो भवदनुज्ञया। पित्र्येऽर्चनं करिष्येति समनुज्ञाप्य तं ततः।। कुरुष्वेति तथाऽऽशतः पितॄणामचनं चरेत् । पूर्ववन्निखिलं चात्र कथितं शास्त्रवेदिभिः॥ परं त्वियान विशेषोऽत्र कथितः शास्त्रवर्मना । अग्नेर्दक्षिणतो वापि द्विजानां पुरतोऽपि वा।। पात्रासादनकर्म स्यात् त्रीणि पात्राणि चात्र वै स श्राद्धार्थे (१) प्रयोज्यानि पवित्रेषु कृतेषु हि ।। उपरिष्टादप्रस्ताव प्रोक्ष्योद्धृत्य चपूर्ववत् । तिलान् विकीर्य तूष्णीकं तेषु पात्रेषु तत्परम् पूर्ववजलमापूर्य तिलोऽसीति च मन्त्रतः । पितरं नामगोत्राभ्यां समुच्चार्य ततः पुनः ।। इमान् लोकान् प्रीणया हि नः । स्वधा नम इत्येव तिलास्तत्र विनिक्षिपेत् । तत्पात्रयोः शिष्टयोश्च पूर्ववत्तेन वास्तरान् ।। मन्त्रेण विन्यसेदेव तदूहेनैव वाक्यतः । शृंगराजसमुत्थानि पत्राण्यत्र विशेषतः।। दर्भपत्रैः पूरयेच स्वधा नम इतिरम च । प्रतिपात्रजपः कार्यः पित्रे ते जुटमित्यथ ।। ।

·मायामानः हामीति यदेवमाद्वयोरयेयमुच्यते । सहदेनैव विधिना दमानं शोधनं मोन्। पितृपात्राणि संपन्नानित्येवं प्रयदेवषि। सुगन्नागीनि पात्तदुकोऽयं स्वयं पुनः) स्वयाऽर्य इति चोपवाय प्रिया सरनन्तरम् । वार्या इत्युत्तरे जाते सदाबाहनमाचरेत उशन्तस्त्येति मन्येण धायन्तु न भूचा तया । सायधाना भवन्तु स इत्युर तदनन्तरम् ।। समानमन्यन्निखिलं पूर्ववरकथितं तु य । मण्डलानामचनं च तमस्तु समाचरेत् ॥ पूर्वयन्मण्डलस्यापि फरणं त्यम घोदितम् । पााणि मण्डलेध्येषु प्रपितानि तानि वै यदि पात्रं पानसं चेपितृणाममृतं भवेत् । पालाशं पय इत्युक्त यद्यौदुम्बरनिर्मितम् ॥ गुडेन नुलितं तत्स्यान पोन्नागंदाधिकं भयेन् । रम्भाऽऽज्येन समाः प्रोक्ताः पनसतूत्तमोत्तमः ।। शलाटुफलपत्रैश्च छायाकाष्ठमृदादिभिः । अत्यन्तपल्लभाशस्ता निरन्तरसुवृप्तिदा ।। वस्तुभिः सकलैर्दिव्यै गर्गोधूमतिलखड्गकैः । मधुमापमहाद्रव्येः पनसोऽयं विशिष्यते ।। सर्वथा पनसद्रव्यदुर्लभे तु यदा भवेन् । यं कंचन पदार्य वा पनसं भावयेत्तदा । भावयित्वा वदेच्चापि पनसोऽयं प्रकल्पितः । मयाद्या लभमानेन पदार्थोऽयमिति स्म तावता पितरस्सर्वे नित्यतृप्ताः स्युरेव ते ।। स्वधाकारः अनौ करणशिष्टान्नमादायाथाज्यमेव च । हस्तोदकं स्थानविप्रादीनां तेपा यथाविधि संप्रदाय तदाज्यं वै तेषु पानेषु तत्क्रमात् । अभिघार्यान्नमादाय स्वधेयमिति निक्षिपेन तत्पुनस्त्वमिधार्याथ दत्वा हस्तोदकं पुनः । मेक्षणं प्रहरदग्नौ तूष्णीमेव समन्त्रतः॥ यद्य को ब्राह्मणश्चत्तु प्रयाणामपि केवलम् । तस्मिन्नेवाखिला धर्माः प्रयोज्या इति वै मनुः ।। एवमेवापुनः पात्रे देविक केवलाऽऽज्यतः । अभिधारणमेवस्यात् तथा सोदकमेव च ॥

·। स्नुपापाकवर्णनम् यथामी करणं प्रोक्तं स्वधेयमिति मन्त्रतः । तच्छिष्टदानं कथित तपा तेन कर्म भाद्रकर्मण्येतदेव प्रधानं स्यात्तथा पुनः । तच्छिष्टं पिण्डकार्याय प्रधानं स्यादतो सन्नष्टं चेत्तदा श्राद्धं नष्टमेव भवेधुवम् । पुनः श्राद्धं च विहितं परेऽति विधिन अग्नौ करणलोपे वा स्वधेयमिति यत्पुनः । हविःशेषप्रधान तत् तस्य लोपेऽपि तष्टिपिण्डसंयोगलोपे का श्राद्ध नामकम् । कर्मतन्नाशमायाति तस्मादेतत् त्रया ययेव स्पाच्य संपूर्तिस्तथा कुर्यात्तु पैतृकम् । पनीहस्तसमानीत भक्त नैव विचक्ष अग्नी करणकर्माख्यं कुर्यात्कर्म विधानतः ।। स्नुपापाक: स्तुपाहस्त करचितः पाकोऽमृतसमो मतः । स्वेवा स्तुपा कनुपा तुलिने पाककर्म यद्यते देवयोगेन तत्कार्ये शक्तिशून्यके । तत्पाकयोग्यकार्येषु स्याता भक्ति सम शक्त ते यदि तत्कर्मकरणे जामितापरे । स्याता तजन्म वैय्ययं स्वगर्दभसम भन तस्मात्रीतः श्वशुरयोः श्राद्ध यत्नेन भक्तितः । यथाप्राणं पाककर्मनिरताःस्युः पति श्वशुरश्राद्धकार्येषु पाकप्राधान्यकेषु वै । या श्रमं कुरुते भक्तथा साऽग्निष्टोमफलं ला या स्वस्थैव वृथा गर्वात् तत्पाकविमुखा भवेत् । भ्रूणहत्यामवाप्नोति प्रतिजन्मनि दुर्भगा। वन्ध्या दरिद्राऽऽथवा कररूपिणी च प्रजायते । पाकाशक्येऽपि वा तूष्णीं स्नात्वा वा नियता शुचिः॥ परिवेषणमात्रं वा कुर्यादित्येव सा श्रुतिः । स्तुपाहस्तकपूतं तं पूतं पुत्रकरेण च ॥ मन्त्रपोझगपूतं च तद्ग्नौ करणेन च । अतिपूतमतिश्लाघ्यं स्वधेयमिति मन्त्र निक्षेपणेन च पुनः पूतं तत्प्रोक्षणेन च । अभिधारणतोऽतीय पूर्त गायत्रिया त प्रदानकालतद्गायत्रिया पूर्त पुनस्तथा । परिपेचनपूतं च यजमानस्य तत्पर वदन्नममृतं होयं दशपूतं तदा तदा । मन्त्रितं कुशपूतं च यज्ञमानस्य हस्ततः ।। तदनं पितृणां तृप्तिहेतवे वै प्रकल्पते । दशक्रियापूतमिदं श्राद्ध कर्म न चेतरत् ॥ एतदशक्रियाली वन भादप्रचक्षते । स्वधेयमिति निक्षिप्ते साती का

·'प्रदान कार्यमेव स्यात् सर्व तेनैव मन्त्रतः। पृथिवी तेन विधिना मतमादौ स्वहस्ततः
११८
मागपाति:
परिगणमा
परियपणमेय स्थान पदन्यग्र सपरेन् । अन्नमादी समः प्रोक्तं पायसं सदनन्तरम् ।
मायाणि पपलान्येवं शकंगमधुमाप्रियम्।
शाकानि सारंपास्यानि शाकानि तदनन्तरम् ॥
पधारयणशाकानि पृतानेकजान्यपि । अपारचिनान्ये रसायनमुधान्यपि ।।
नानाविधानि चित्राणि लयणं न न य प । घृतं दघि जलं पशाच्चरमे सूर इरिवः ।।
परियेपणतः पश्चात् सूपस्य न किमायुत । गायत्रीमोअणापधात मश्याणा पातनासन
दर्भानुपरि संस्थाप्य तस्य शुध्ययमेव वै ।।
अन्नमुक्तपठनम्
अन्नसूक्ताख्यमन्त्राणी पठनं सांप्रतं शिवम् ।
करिष्य इति संकल्प्य नमो ग्राण भादितः।।
राक्षोमादिमहामन्त्रान् पावनांश्चापि वैष्णवान् । प्रसरेदत्र विधिना ब्राह्मणबहुभिः सह
अहमस्मीति सूक्तं तदन्नाख्यं पाठनाच्छिवम् ।
पितृप्रीतिकरं श्रीमद्राक्षोप्नं वनपेच्छुवि ॥
सह वा इति तद्वाक्यं राक्षोमं कथितं बुधैः ।
किं स्विदासीदथैव स्यादाब्रह्मन् श्रीप्रदायकम् ।।
पठनीय विशेपेण यजमानश्रिये परम् । सामाराधनकल्पेन पृथग्दानं निगयते ॥
'पृथक् च प्रोक्षणं कार्य पृथक् च परिपेचनम् । यजमानः स्वयं कृत्वा तदन्नस्य ततः परम्
तद्धस्तस्य स्पर्शयित्वा भक्ष्याणां तदनन्तरम् ।
फलानामपि शाकानां सर्वेषां च यथाक्रमम् ।।
घृतस्य परमान्नस्य जलपात्रस्य चैव हि । स्पर्शयित्वैव तत्पश्चाइवान् संयुध्य तत्परम् ।।

·पितृनिमित्तस्य पकानस्य प्रशंसावर्णनम् एतद्वो ल्यमित्युक्त्वा गयेयं भूरिति स्म । साक्षाद्गदाधरा एते ब्राह्मणाश्चेति भावनाम् ।। कृत्वा तुष्टेदस्यिमानं दत्तं चाक्षयतुष्टये । यथाभार्ग स्वाहा हव्यं तत्सन्न म मेति द्विर्वदन् साक्षतान दर्भान् संगृह्य जलपूरितान् । जलप्राधान्यतो भूमावुपाचे विनिक्षिपेत् ।। गयायां रुद्रपादादिदत्तमस्त्विति भक्तितः । त्रु वन्तु च भवन्तोऽद्य गयायां दत्ता वाक्यद्वये च संजाते ये देवा इति वै मनुम् । प्रजपेत्तु विशेषेण आगच्छन्विति । पितृस्याने तथा सर्व पूर्ववच्च समाचरेत् । विशेपोऽत्र पुनस्सोऽयं स्वधा विष्णो ततः कव्यं रक्षेति तत्प्रोक्रवा पितृसंवोधनं परम् । एततः कम्यमित्येव देवताः पितरोड इदमन्नं कव्यमेव ब्राह्मणो हवनीयके । दत्तं च दास्यमानं चातृप्तेस्तत्सर्वमित्य गयेयंमूरिति समं अन्नं ब्रह्माहमित्यथ । भोक्ता ब्रह्मति वै ध्यात्वा रजतं पात्रमिर वटच्छायेयमित्येव भावनापूर्वकेण वै । पितृभ्यो नामगोत्रादियुक्त भ्य इति पूर्वर उपवाखिलं वाक्यजालमिदमन्नं ततः पुनः । साक्षादमृतरूपं तदातृप्तेरिति तत्प अक्षय्यतृप्तये चेति शिष्ट सर्वे यथा पुरा । स्वधाकरमिति शेयं कोश्चिदन्न विशेष भस्ममर्यादादिकान् चापि कुर्यादेव विधानतः । ये चेह पितरश्चेति मन्त्रं सम्यक समुच्चरेत् ।। सर्वेषामपि पात्राणां स्वयं भूयो विधानतः । कूर्चेन प्रोक्षणं कृत्वा परिपिच्य व तेन भोक्त्राऽप्येवं कारयित्वा तदापोशनशंवरम् । अर्चनापात्रगं यत्तत् कुर्याद्विप्रकरस्थि एतरकर्मव नितरां सुपुत्रत्वप्रकारकम् । तत्कर्तुः कृतिनोऽतीव पितृनिष्क्रियदाय एतदर्थ पुरा सर्वे पितरस्त्वस्य जन्मनि । सर्वस्वदानकर्तारो घभवन्नतिहर्षि 1

·२००
अयाप्युवराहरिप्यानि तानेतानपि वै कमात् सातव्याधादशार्ण मृगाःकाराने गिरी
पक्रयाका:शरद्वीपमाः सरमि मानसे। ये स्मजावाः कुरक्षेश माझणा वैशारण:
अग्यिता दीपमावानं यूयं तेभ्योऽयमीदम । अमूनांनाच मूर्तानां पिता दीसतेजसाम्
मार्कण्डेयस्मृतिः
आपोशनम्
बाहगापोशनजलप्रदानं सांप्रतं स्मृतम् । तत्पदानानन्तरं वै अमृतोपेति मन्त्रतः॥
तत्प्राशनं प्रकथितं यदत्तं तेन पाथसः । यद्यन्यत्प्राशनं कुर्युः तद्दत्ताच्छंबरंतु ते॥
स्वयं तत्पितरः सोऽपि सर्वे स्वपितरः क्षणात् । कालसूत्रैकशरणाः प्रभवन्ति न संशयः
चतरतु सर्वे भोक्तारः कदाचित्तादृशं खरम् । न कुर्युरेव सततं कर्म करं द्विजोत्तमाः ॥
श्रद्धायामिति मन्त्राणां प्राणाहुतिकृती तदा ।
यजमानो जपं कुर्यात् प्रतिस्वाहाकृतो द्विजाः ॥
नदाहुतिक्रमेणैव प्रकुर्युविधिना द्विजाः। भस्मनो यदि मर्यादा न कृता घेचदा सदा॥
पात्रमहणमेतेपा वामहस्तेन चोदितम् । आभुक्त्यन्तं ततो वाच्यं यथासुखमिति स्म ।
जुपध्वमिति तत्पश्चात् श्रावयिष्येति वैष्णवान् ।
पावनानपि रोनान भुञ्जीयानिति च क्रमात् ॥
स्वाश्रावयेति चाप्युक्तरतथा कुर्याद्यथामति ।
यथाशक्त्ति यथोत्साहं ब्राह्मणान् तब निक्षिपेत् ।।
अमिश्रवणम्
अभिश्रयणकार्याय यावझेदनये तथा । केचिदत्र पुनर्दत्ते जाते तत्परमेव ये ।।
देवतायः पितृभ्यय महायोगिम्य एय ए। नमः स्वधायै स्याहाये नित्यमेय नमोनमः
इति मन्त्रं समुच्चार्य पुनरन्यान् पुराणगान् ।
मन्यान यदेयुतिदफ्त्या ते सर्वत्र यताकृताः।।
नमस्यामि सापां ध्यायिना योगधशुपाम् ।
पतुर्मिध चतुर्भिध दाम्यां पञ्चभिरेव च।

·प्राद्धकार्याङ्गनमपर्णनम् गते च पुनद्वांभ्या स मे विष्णुः प्रसीदतु । प्रशार्पणं प्रहा हविः प्राप्नो ब्रह्मणा दुतम्।। नाव तेन गन्तन्य प्रक्षकर्म समाधिना। योश्वरो हत्यसमस्तकव्यभोक्ताऽव्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र ।। वत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षास्यरोपाण्यसुराश्च सर्वे । त्वां योगिनश्चिन्तयन्ति त्वां यजन्ति च यञ्चनः। हव्यकव्यमुगेकस्सन पिरदेवस्वरूपधृक् ।। फर्ता क्रियाणा स स इज्यते ऋतुः स एव तत्कर्मफलं च तस्य । मृगादियत्साधनमप्यशेष हर किच्चिद्व्यतिरितमस्ति ।। देशात्कालात्तथा मन्त्रततोभ्यो दविषस्तथा । फत भ्यश्चापि भोक्त्तृभ्यः द्रव्याद्वा न्यूनतस्तथा ।। तिरिक्तादिदं फर्म धच्छिद्रमयिकलं तथा । सामं च सगुणं भूयादित्येवं यूयमय वै॥ दतेति नमस्कुर्यात् तेऽप्यनन्तरमेव वै । तथास्त्वित्येव प महत्प्रीत्येव निखिला अपि ॥ विदेयुः सदरयारते भोक्तारश्च समष्टितः । पुनश्च यजमानोऽय युष्मद्वाक्यमहत्वतः ।। सधैकल्यशून्येन श्राद्धनानेन फेवलम् । गयान्नश्राद्ध तुल्येन अक्षय्यप्रीतितृप्तितः ।। पुनराचिरहितमझलोकातिरस्त्विति । भवन्तो वै वन्यद्य तद्वाक्यसमनन्तरम् ।। तथास्वित्येव सर्वे ते प्रवदेयुर्द्विजा अपि । तद्वाक्यश्रवणापश्चान्नमो देवेभ्यो इत्यपि ।। स्वघा पितृभ्य इत्येवं वृहते विष्णवे नमः। ओं तब्रह्मति नवकं यजुपा()बन्दमध्यय यजमानो यदेत्सर्व श्रद्धायामिति पञ्चकम् । जपेत्तु प्राञ्जलि त्या ब्रह्मणि मात्मेति तं जपेत् ।। परिपेचनतः पश्चात् भूय एव तदेव हि । धृतापोशनपाथस्सु तेषु भोवतृप सत्वरम् ।। इमं पुराणवाक्यं च प्रवदेत्तय वम्यहम् । ईशानविष्णुकमलासनकार्तिकेय यहित्रयार्करजनीशगणेश्वराणाम् । कोचामरेन्द्रकरशोद्भवकाश्यपानां पादान्नमामि सततं पितृमुक्ति हेतून् । इत्युक्त्वाथ नमस्कृत्य चेयं भूमिर्गयेति वै । एते गदाधरा विप्रा वदच्छायेत्समीत्यपि ।।

·।
तृप्ताः स्म इति तैरुक्ते तन्मंत्रं समुदीरयेत् । असोमपाश्च ये देवा यज्ञमागविवर्जिया
तेषामन्नं प्रदास्यामि विकिरं वैश्वदैविकम् । ततः परं पैतृकेऽपि स्थाने मन्त्रमित सवर
गागानिः
भारयेदेय मनमा पुनरे परेशान राम मन्त्रमनीय ॥
गाय धाय ममि सगपतेः। गगाशी यदे नेव सिगो दनमा
एयगुस्स्या गपगमेन्ये मागहमगुपरेन।
गयागयेति या गाग फाशीकाशीनि पाउयया ॥
पदं पाधा विन्दुमाधवं परमरस्यपि । म मादमा फव्यत्वेन के
जगाः अप्रियादीनाग विप्राणामिति स्म ।
अनः मागनं प्रोष भोजन प्रादरमणि ।।
पृसै प्रयाहाटकर्ता गायत्री वेदमातरम् । अहमस्मीति सूक्तं च भोजनादीको
घेडाक्षरेकरहितमादकर्ता तु केवलम् । नाममय जपं कुर्वन् शानं तं हार स्मरन् ।।
आकृपयुपविरोत्तेपो तदनन्तरमप्युन ।।
प्रामणमोजनानन्तरकृत्यम्
मधुप्रयं जपित्याथ हामन्नमीमदत्यथ । मधुमध्विति संपन्न कर्ता प्र यादतन्द्रितः
सुसंपन्नमिति प्रोक्त्ते एतन्द्राद्ध विशेषतः। संपादितेषु पक्वेषु पदार्थेष्वपि वस्तुषु ।।
य इष्टः सोऽध प्रष्टव्यः इति संप्रार्थयेत् द्विजान् ।
सर्व संपूर्णमित्येव प्रोरत्ते भोक्तृभिरष्यति ॥
तृप्ताः स्थेति द्विवारं वै संयुद्धधन्तेन तान् वदेत् ।
विश्वान् देवान् पितृश्चापि सवि विष्णुं तमप्युन ।
विकिरम्
तदुच्चरेच्च विधिना तत्कर्मणि तदा स्वयम् ।
असंस्कृत प्रमीता ये त्यागिन्यो याः कुलखियः।।

·F
विकिरान्नदानवर्णनम्
दास्यामि तेभ्यो विकिरमन्नं ताभ्यश्च पैतृकम् ।
विष्णुस्थाने तथाप्येकं मन्त्रां तत्समुदीरयेत् ।।
वैष्णवं परमं भव्यं श्रादकर्मणि संस्थिते । असंशयो भवेद्विष्णुमोजसाधनमव्ययः
पिनृणां च वरं श्रेष्ठं विकिरान्नं च वैष्णवम् । एभिर्मनी किरान्नं दत्वा तत्पुरमे
उच्छिष्टपिण्डं दद्याच्च तन्मन्त्रीण यथाविधि । तिलान् दानसमारतीय भूतले पत्रसनि
तन्मन्त्रं संप्रवक्ष्यामि कर्मणस्तस्य संप्रति ।
ये अग्निदग्धा येऽनग्निदग्धाः ये वा जाता: कुले मम ।।
भूमी दत्तेन पिण्डेन तृप्ता यांतु परी गतिम् ।
अग्निदधानग्निदग्धेभ्योऽस्मकुल (प्रसूत ) मृतेभ्यः।।
अयं पिण्डः स्वधा नम इत्येवं तत्र निक्षिपेत् ।
अग्निदग्धानग्निदग्धाः मार्जयन्तां तिलोदकम् ।।
एतद्ध इति तदत्या तिलसंमिश्रितोदकम् । पादौ प्रक्षाल्य चाचम्य सपवित्रकरः पुन
अनिष्टभाभ्योऽन्नं दीयतामित्येव वदेश तात् ।
तद्वाक्यं तु तथा प्रोक्तं यजमानेन ते द्विजाः ।।
भोक्तारश्च तदा कुर्य रेतेनैव (१) स्व मन्त्रतः ।
यजमानकुले जाता दासा दारयोऽन काक्षिणः ।।
सर्वे ते एप्तिमायान्तु मयादत्तेन भूतले ।।
उत्तरापोशनम्
अमृतेतेति च मोणोत्तरापोशनं परम् । यजमानः स्वयं दद्याद्विप्रहस्तेप सादरम्
तरीत्या तेऽपि भन्ोण तेनैवान्तं समाप्नुयुः । श्रद्धायामित्युत्तराणि यजुपि स्वयमेव
यजमानो जपेदेव बागुष्ठेनेति तन्नपेत् । यजमानोऽय भूयश्च संकल्पं सम्यगापरे

·२०४
मार्कण्डेयस्मृतिः
पिण्डदानं
पिण्डदानं करिष्येति श्राद्धोयं स पितुरित्यपि ।
तिलोदक (
।
इति संकल्प्य विधिना पिण्डदानं समाचरेत् ।।
पितुयज्ञविधानेन सर्वमेय यथा तथा । उच्छिएसंनिधावेव पिण्डदान नचान्यतः॥
पिण्डपूजा विधानेन यथाशास्त्र समाचरेत् । नैवेद्यमत्र भक्ष्याणि फलान्यपि विशेष
ताम्बूलानि प्रकल्प्यानि पुप्पगन्धादिकानि च ।
चिरन्तिकायाः श्राद्धे तु सिन्दूरं कुंकुमादिकम् ।।
तथा सुगन्धद्रव्याणि देयान्येव विशेपतः । यत्राभरणजातानि पिण्डाना तु पृयक पुष
देयानि शास्त्रविधिना पितरः पिण्डरूपिणा ।
कर्तव्याश्य नमस्काराः
ये
कामा अत्र केवलम् ।।
वक्तव्याः प्रार्थनीयाश्च वरदाः पितरस्तथा ।
सच श्लोकोऽत्र वक्तव्यः गयगीतः पुराणगाः।"
शमीपत्रप्रमाणेन पिण्डं दद्यात् गयाशिरे । उत्सप्तगोत्राणि कुलमे कोत्तरं शतम् ।।
अस्य श्लोफरय पठनात् श्राद्धमेतत्सुपावनम् । गयाश्राद्धसमं भूयादित्याह भगवान् गई
यजमानोऽपि तत्काले इमे पिण्डा मयार्पिताः ।
गयापिण्डसमा भन्या: भूयासुरिति घाइयाः।।
यन्वय मवन्तश्चंति पायान्तेऽपि याहयाः।
गयापिण्डकतुलितः भवन्त्यिति वितीर्य तम् ।।
घदेयुः कृपया सर्व भोकारः परया मुद्दा ।
चना का युष्मद्नुसया पिण्डानई द्विजाः ।।

·भोजनमनु निमन्त्रितत्राह्मणानां पूजनं तेभ्यश्चाशीर्वादवर्णनम्
पिण्डाद्वासनम्
उद्वासयिष्ये शास्त्रीयवात्मना मन्त्रपूर्वतः ।
अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची ह्यवन्तिका ।।
पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मुक्तिदायिकाः ।
पिण्डोद्वासनमन्त्रोऽयं ये तत्प्रोक्तधपरागतिः।।
सद्यः पितणां प्रभवेत् क्रमान्मुक्तश्च दायकः ।
वतः स्वस्थिति कत्रोक्त शोभनं हविरित्यथ ।।
देयुरपि भोक्तारः पश्चापिण्डस्थलस्य वै । उत्तरत्र पुनश्चापि शुभस्थानात्तुसिद्धये
फूर्चेन प्रोक्षणं कुर्यात् ता भुवं दर्भतण्डुलैः ।
सम्यक् च पूरितां कृत्वा शान्तिरस्त्यादिकः शतैः।
नि सर्वाणि पुण्याहवाचने गदितानि हि । भोजनानन्तरं विप्रकरशुध्यर्थकारणात्
दलस्पर्शान्तरं फूज़पाथसा पात्रोन थे। पड्वारं क्षालयेकर्ता तावता श्राद्धमुक्तितः
गायत्यं तु यजातं तत्करस्य विनश्यति । करशुद्धोध जातायां सत्करेण ततः पदम्
भविष्यमाणकार्याणां योग्यता महती भवेत्।
कर्वा संप्रार्थयेत्पश्चात् भोक्त: सर्यान् सुखस्थितान् ॥
वैश्वे देवा हि पितरः परं युष्मदनुमहान् । अस्मद्गोत्रं सम्यगेव वर्धतामिति तान् वदे
१ वस्ति वर्धतो गोत्र इति म युरशेपकाः । देवतानो प्रसादोऽस्तु पितृणामपि सन्तव
इत्यक्षता प्रदा स्ते स्वस्ति प्रतेति तान् वदेत् ।
श्रा अन्नं तु मया दत्तं अक्षय्यं सवत्यिति ।।
तेति प्रयदेत्कर्ता पितॄन देवान् पृथक् पृथक् ।
सम्बुध्यन्तेन निर्दिश्य स्वधा स्वाहा विधानतः।।
वाचयिष्येति कर्ताऽसौ वाध्यतामिति ते द्विजाः।
।

·माधोगतिः
सोयना पित्रादिमः भोग मा पुनः
# বালি গা মা শা শালিসি আয়া:
TT TIME TRA! निकायही पदेगा ना नि प्रन्युलिनाग देवता
देवा: प्रीपन्ना गिरो मि(प्रीमन्यात द्विजाः।
एवं पिता स्यादय मेति यागगेन ।
जलानि विपकरयोः साविश्य निया: । प्रदेयानि मादकर्मा मावरं तदनन्तरम् ॥
दक्षिणादानम्
दिरण्यं रजतं चापि दगाता दक्षिगा पराम् । पितुम्नु दक्षिणा देया द्विगुणा भाद्रकर्मये
दक्षिणाः पान्तु पाक्पेन पान्नु वा दक्षिणा इति ।
प्रत्युक्तिरिति विशया सहायग्येति सूरिभिः।।
पाजेवाति मन्त्रेण उत्तिष्ठत पितर इति । अनुगच्छन्तु मन्त्रोण तदुद्वासननुच्यते ॥
दर्भरुद्वासनं कुर्यात्शन्नेतान् पितॄन् सुरान् ।
एवं पूर्वोक्तमन्त्राभ्यां अमीवाजस्य ता जपेत् ।।
अनन्तरं प्रार्थनाख्यो ऋचं शाट्यायनीस्थिताम् ।
प्राञ्जलिः प्रपठेत्प्रतः तत्पुरस्तास्थितः स्वयम् ।।
ते अप्युदाहरिष्यामि सर्वेषां विशदाय वै । दातारो नोऽभिवर्धन्तो वेदाःसन्ततिरेव व
श्रद्धा च नो मा व्यगमात् बहुदेयं च नोऽस्विति ।
अन्नं च नो बहु भवेदतियोश्च लभेमहि।।
याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कंचन । ऊहेन चैतयोक्तिरेवं वाच्या विशेषद
दातारो वोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव वः ।
श्रद्धा च वो मा व्यगमाद् बहु देयं च वोऽस्तु ॥
अन्नं च यो यहु भवेदतिथींश्च लभध्वम् ।
याचितारश्च वः सन्तु मा च याचध्वं कंचन ।।
11

·- प्राह्मणभोजनोत्तरं स्वकुटुम्बसहित, श्राद्धसामग्री गृहीयादितिवर्णनम् २०७ अथ कर्ताऽन्नशेषः किं क्रियतामिति व वदेत् । ते विप्रास्तस्य च प्रोचु वाक्यस्योत्तरमञ्जसा ।। इप्टः सदेव मुअन्ता इति वाक्यात्ततः परम् । ब्राह्मणानां स्वयं कर्ता स्वादुपंसद इत्युचः दक्षिणाभिमुखस्तिष्ठन्नुपतिप्ठेत्तु वै पितॄन् । प्राचीनावीतिना भक्तया तत्पश्चाद्ब्राह्मणांस्तु ते ॥ मन्त्राक्षतान प्रदाश्च वेदमौः शिवः। तान् स्वीकृत्य स्वयं भक्तथा चालल्या भूय एव वै॥ पुराणोचानि मन्त्राणि प्रवदन् भक्तिपूर्वतः । विप्रपादौ संस्पृशन वै पीडयेच्च पुनः पुनः तान् श्लोकानपि वक्ष्यामि पावनानघवारकान् । अच मे सफल जन्म भवत्पादाब्जवन्दनान्॥ अध मे वंशजाः सर्वे याता वोऽनुमहादियम् । पत्रशाकादिदानेन क्लेशिता यूयमीदृशाः तत्स्टेशनातं चित्ते तु विस्मृत्य क्षन्तुमर्हथ । वसिष्ठवामदेवादितुलितास्तु समागताः । पूर्णोपरागसदृशं पितृश्राद्धमभून्मम । आसनीजनद्रव्यरूपकैदक्षिणादिभिः ।। गापराधिनाजोन किमप्यद्य न सत्कृतम् । अग्नौ करणरूपारन्यं विप्रभोजनरूपकम् ।। भिवानरूपं यन् कर्मप्रयमिदं तु तन्। ययोफ्तं यथाशाचं गयाप्रातफलप्रदम् अस्वित्यच भयन्तो म पन्त्वित्येव तान् पदेन । तथैव ते प्रा युश्च तदनन्तरमेव वे ॥ तिसक्षम हपतिः श्रीकृष्णार्पणमस्विति। तदर्पणं अलैः कुर्यात्ततो नामप्रयं जपेन्॥ गन्धपुप्पादिभिः पूजागलंकारादिभिः पराम् । कृत्याथ भोसणा तेषां ताम्यूलादिभदापनः ।। नितरा हरितां कृताधेश्मसीमान्तमाप्रभेन । अनुप्रयमित्युक्त्वानुमति पुनरप कपान इति तनोत् । सर्वसाद्गुष्पप्सिम्यधं कमलोपनियतये । पितशामवलोक्रपासिद्धये तजुपेन् । दसंख्यानमः शब्दकापर शीर्षणम् ।। पामदेवायेति मर्नु प्रजपे क्तिसंपुतः । परयात साननुरुप पुरवा पापि प्रदक्षिणम् ।। অনুমানীনুগল

·'फाटा निश्चित्यय नधायियाः सन्यवानक्रियातुटा पारमणमा
न भवेदेव तस्मात्तु सम्यक् सर्वश्च वस्तुभिः। तद्भक्तशेपैर्न परैः कुर्यादस्ति साल
उच्चैःस्वरेण नाक्रोशेत्ताडयेन्न तु भीपयेत् । पालायमानतोऽतीय पितरस्तेऽति दुःखिताः
स्पमुग्नरोपयस्तूनि तदनिप्रार्थितानि वै । प्रधादेय सर्वाणि यानि सान्यधिकाराया।
मत्पदानकमाछोण सरक्षणेन प्रवच्मि यः। गयाश्राद्धशतं तेन कृतमेय भविष्यति ।
स्नानकियापूरशुद्धान् गुदयनानिधिनान् । सन्येन पाययेदेय सायन्माण तेऽग्निः
शुतम्यारहिना भून्या परमानन्दनिभराः। पूर्णकामा नित्यतृमानस्चित्तारतत्पराग
प्रभवन्येव नितरा नश्शुल्क तथाविधम् । दृष्ट्या हननंधर्य म तपर्वतिहति
२०८
मार्कण्डेयस्मृतिः
नमस्कृत्य च साष्टाङ्ग कृतार्थोऽस्मीति भावयेत् ।
पादौ प्रक्षाल्य चाचम्य विप्रपूजा समाचरेत् ॥
ताम्यूलदक्षिणाभिश्च सर्वानेव प्रहर्पयेत् । यथाशक्त्या ब्राह्मणांश्च भोजयेदपि भक्तिः
पिवशेषभोजनम्
पुत्रान् पौत्रांश्च वन्यूंश्च मित्राण्याप्तान् परानपि ।
शिष्टानिष्टानातलोकान् भृत्यवर्गानशेषतः ।।
तत्पीतये स्वयं चापि तच्छेपं प्राशयेच्छुचिः।
मातृदारान् ज्ञातिदारान् भिक्षुता(का)नपि केवलान् ।।
मृपान्नैरेव नितरां समृद्धः शक्तिसंभवे । स्वभुक्यभावे तेपा वै पितॄणां तृप्तिसत्तमा
तत्प्रार्थितप्रदानेकपूर्वकं सुमुखः सुहृत् ।
न तस्मिन दियसे कुर्याद्विमुखान बालकान् स्वकान् ॥
भयेयुभग्नमनसस्तदुपर्येय तन्मनः । कालान्तरे प्रक्रियायाः एते कार इत्यपि ।।
तदुपर्यति तत्प्रीतिमहती सर्वदा स्थिरा।
तिष्ठत्येय हि तस्मात्तु सरिनेऽस्मिन् विशेषतः ।।
पासकालेऽपि यालाना रोदनस्योत्तरक्षणे ।
पाफकिया तो निक्षिप्य मातररतान् प्रगृह्य च।।

·२०६ - द्वैगुण्यं नैव किंचित्पितरोऽस्य तन्दुमुखाः । अगीकुर्वन्ति तस्मात्नु वदा स्तन्यं विधानतः कफाले प्ररुदतः पाकान् जातस्तथाविधान् । पाययेदेव तत्प्रीत्य तेन वैगुण्यनामकः।। व्ययायो नैव भवेदिति ब्यासोऽत्रयीपुरा । श्राद्धान्ते किल यालानां वदपेक्षितषस्तुनाम् दानमात्रतो नूनं गयाश्राद्धफलं लभेत् । स्वपत्नी या स्वयं वापि भ्रातरो मातरोऽपि षा तच्छिष्ट्रभक्ष्यसपिभक्षणाभावतस्तदा । मान्या यदि स्थिताश्चेत्त व्यस्थासन्तस्तदारयते ।। पितरो नैव तृप्यन्ते प्राप्तकामाश्च नैव ते। तस्मात्सर्व तरिनेऽस्मिन् सम्यग्मुक्ति मुतृप्तिकाम् ।। फुरिम् पितृप्त्यर्थ न येते म्युहि दुःखिताः । सस्मिन् दिने तु परसाना पानायाविरमेव थे। धीरं मूष्णी पितृतृप्त्येव पाययेविचक्षणः । सेन मात्रेण ते प्रीतास्ता प्रीति वापिंकी पराम् ।। सुष्टिं च पुष्टिं प प्राप्नुवन्त्येष नाराम् । तत्कर्म कथितं सद्धि मंदमेतत्सुपावनम् ।। तृपात्राणि सर्याणि सनित्वैव विनिक्षिपेत् । परेप : पुनरद्धृत्य दूरसम्नु विसर्भयेम् परं यदि भवम् सत्पात्रं सरिने परम् । घ्यर्थमेव भये यादवम्माद्गोप्यं परं हिन् परेऽद्विवर्पणम् उहि पुनः कर्ता मादागतिरतर्पणम् । तनिधानेनैव कुर्यादन्यया प्यर्थमेति ॥ तेलोदकं पूर्व परमारयान्महाटये । श्रादिकेन परं पूर्व पदनि तिलोदाम् ।। पाषन्त इरिटा प्रातरतानेय तर्पयेत् । भादयानदेपाना तरंग गिरे नि । पपसि प्रासम्तपणं पवन नरैः। अगलं गवत्येष हितार हरे पयः॥ सलमेश पारपय विभो । परेशानिST: निदर्भः॥ अपरिोण गं सद्विधीयते । पः परेशनि मूद्रामा नि त परन् । पनि रिम्हात्मा पिभिः सह मन्नति रोपे कालो पसाराभूतम् ।।

·माणदेशापतिः
पादकां न साम्युलं सायदेव न पादयेन् ।
पादयेगादि गृहारमा प्रादहम्ता मवेत क्षणात् ।।
मोहादकत्या यः भादसाम्यूलं यदि साइयेन । प्रादहन्ता भवेत्का रौब नरकं प्रज
समाप्यनन्तरं सस्य ताम्यूलं न तु दुष्यति ।
श्राद्धं समर्पणान्तं स्थान सन्निई रे तु सञ्चरेत् ।।
दर्शादिफेषु भाद्रप कृतेषु तदनन्तरम् । ताम्बूलचर्वणं शत वृत्तत्वात्कर्मणः परम् ।
द्वितीययारमुक्तिस्तु तदिनेषु निषिध्यते । अभ्यञ्जनरतिश्चन धर्मनो गमनं तथा।
श्राद्धं कृत्या तु यो मौढ्यान् मुक्त परान्नमविमूढधीः ।
पितरस्तस्य ते उद्धाः शापं दास्यन्ति दुस्तरम् ॥
अन्नाद्धं तु मुख्य स्यादितरन्निखिलं परम् । अमुख्यमेव सर्वत्र ह्यतोऽन्नेनैव सन्चोत
पानेष्वेव प्रदातव्यं मुख्येषु सततं सुधीः । वेदार्थज्ञानचर्याभिः सर्वश्रोत्रियसन्दतौ ॥
तत्पात्र लभ्यते श्रीमत् नान्यत्र तु कथंचन ।
आदौ चर्याऽत्र कथिता सन्ध्यामन्तोककारिता ।।
सन्ध्यामात्रौकशून्ये तु माझण्यं तत्र वै भवेत् ।
कुतः कथं केन कस्मात् इत्युवाच श्रुतिः परा॥
तद्ब्राह्मणस्समीचीनः सर्वकर्मसु सन्ततम् । अत्यन्तावश्यको शेयस्तदभावेन किश्चन।।
ब्राह्मणा जंगमं तीर्थं ब्राह्मणा जंगम तपः । ब्राह्मणा जंगमा देवाः ब्राह्मणे विद्यतेऽखिला
तस्मात्त ब्राह्मणाः पूज्याः सर्वेषामपि सन्ततम् । देवताचार्यगुरवः शिक्षकाश्च पुरोहिताः
याजकाः सर्वलोकानां कारका भव्यसंपदाम् ।
तस्मात्सर्वात्मना ते वै नाधिक्षेपस्य देहिनाम् ।।
ते पात्रभूता विशेयाः पुनर्वन्द्या यथासुराः ।
अमाह्मणेभ्यस्त्वधिकाः विज्ञेया ब्राह्मण अवाः ।।
तेभ्योऽधिका ब्राह्मणाः स्युस्तेभ्यश्च श्रोत्रियाः पराः ।
तेभ्योऽधिका चेदविदातेभ्यश्च ब्रह्मवादिनः ।।

·माझणमहिमा ब्राह्मणानो समागमने शूद्रस्य स्थिती दण्डः
न ममवादितुलितः कोऽप्यस्ति जगतीतले । महात्मसु माझणेषु विद्यमानेषु तत्पुरः।।
नागच्छेत् फोऽपि यानेन चतुरन्तेन वा क्या ।
रथेन वा शिविक्रया शकटेनापि वाजिना)
गजादिना वा किं भूयो नातुरस्य विधिम॑तः ।
यद्यागतश्चेन् कि तस्य श्रेयः स्वश्रेयसं महतू।।
ही: श्री: फीतिश्च पुष्टिश्च लयं यान्त्यखिला अपि ।
यदि गर्वसमायुक्तो जपत्सु सुमहात्मसु । विद्यमानेषु शुद्धप तन्मध्यमशुचिः ।।
समानतः सच एव दण्डयः सर्वश्च धाग्भिः ।
धोत्पन्देर्गच्छमाविष्ठ दुरात्मन्निति थापरः ।।
भाषणे: परुपैः करैः यद्ययं द्विजनामकः। शूद्ररचत्पांमुनीराभ्यां प्रदूप्यः सहसा भन्।।
शुद्धाना मानणानां मध्ये दागमने सस्प दण्डः
स्नानं पश्योपविष्टाना माह्मणानां सरिसटे । यदि मध्यंगतः शूद्रो निर्भयेन कदापन !!
एवं कुर्वन् पस्नपर: सोप्णीपो गन्ध दूरतः । इत्युक्तऽपि पुनारावं कुर्वन्निर्भयमास्थितः!
त्वं शब्देनेन कुर्वन् गच्छादि स पाप्ययम् ।
साहनीयो विशेषेण दाप्याच विपणान्पुनः ।।
यदिएरोन्निर्भयेन पुनर्गन्छन् जलेन सान् । दूपयन्नपि सिञ्चन् वैशपन पावनिरन्तरम्
तदा सदा निईयेन नास्त्यवमिति रति ।
पोप्यमानोऽपि तस्यक्त्या हणीरस्य च मन्त्रनान् ।।
अपन्नानादिकाटेषु समागन्छन् पुनः पुनः । वारदारिदुमत्यैः संग्गरान्नपि निणः।।
स्वपमधूननायव पीडयन् घरभापणैः।
मया लेनं तेणी युप्मा झिमिति पुषन्।
सन्मध्ये भरपन गादं सामान्यांसमन्यते ।
ससधः स यत्नेन राजन्यायपामिल।

·तङ्कुरप्ररोहार्थ पातयेत्तत्पुरः स्थितः । एवं विप्रप्रहारस्य फलं त्विति निदर्शयन् ।। फारपिरया महापोहा महानिगल(६)यन्यन. मामपदम् पातयित्या दुर्वमधिलं यया यदिशूदास्तु यहयो धनिनो गर्वनिर्भराः । अन्त पा प्राक्षणेषु विप्रमत्यानुमोदिनः॥ श्रुत्वैव सत्वरं सम्यक् प्राहयित्वा कुचेतसः । यथा नः प्रहृता विप्रास्तस्माद्दशगुणाधिकम् उपाननिः कशाघात स्ताडयित्वातिनिर्दयम् । निगलैयन्धयित्वा च वध वर्षमेव वा। सर्वस्वहरणं कृत्वा सर्वोपायेन निर्दयम् । दयामकृत्या सुतरा तदुपर्यतिपौरपम् ।। समाश्रित्यैव धर्मार्थ विरूपकरणादिभिः। उपवासकृशान् कृत्वा जलमूत्रनिरोधनैः।। निर्मलायित्वा नितरां तस्थले तत्परं पुनः । हैरण्डान्यतिशीघ्रण बीजान्यपि निरन्तरस गागात मानीयः प्रयानाम गाविहान TRIT गि गाया। शिमगोमो विग मरि गाय के गन्यम् । विगाण मानगान दूपरेशी मानियाई गा आनीय माम् । पोटिकामदान शिपिया विशेषता अनोपारगमान दायानाम्मा पुनः निगले गोजनीयाम घन महामना । निगागाग गूदायि गाय माइमात् । सायेदि राजा गाः भन्या गुनिध्यतः ।। माइयित्या शापिरया रार्ययानेन भीतिः। पलायनपरं पापि कशापारनेकशः॥ संप्रणश्यतया त्या सर्वस्याहरणामिना । प्राणेन प्रेरयेदेनं न चंद्राष्ट्र विनश्यति ।। पहियपेण नितरां प्राह्मण्या इय फेयलम् । आसमानास्पोरफ्त्याः पश्यनामनुमोदन 'अन्तरं समुपाश्रित्य फल्याणेषत्सवेषु या। निमित्तान्तरमाश्रित्य प्रहारैरतिदारुणैः॥ ताडिताः प्रहृताश्चेत्तु वेदवादेषु निर्दयम् । रक्तप्रवाहपर्यन्नं करपादादिपट्टनैः॥ शिरस्फोटनमूर्दादिपर्यन्तै. कारिता: खरः। तान् सर्वान् धार्मिको राजा विप्रताडनदिग्जयान् ॥ अत्यन्तं दुःखितान् कृत्वा पश्चाद्राष्ट्राद्विवासयेत् । भवनान्यपि सर्वाणि बुव्याणमुखान्यपि ।

·-
न्द्र कारयित्वैव तन्मुखादतिगह्वरम् । यया वनं भवेद्घोरं तदा कुर्यादुरात्मनाम् ।
मभूमिसंस्थानं न चेद्राज्ञो महद्भयम् । भवत्येव पुनस्तस्मिन् राज्ये दुर्भिक्षमप्यति
वृष्टिः सुमहती कलहः सुमहान् भवेत् । शिवदीक्षापराः शूद्राः कलौ प्रायेण सन्ततम्
पः शूद्रदीक्षा वर्धन्ते तत्र तत्र वै। तेषां तु बकवृत्तीनां ब्रह्मण्यो राष्ट्रवर्धनः ॥
दीक्षां तदा तदा कुर्यात् न चेद्राष्ट्र विनश्यति ।
राज्ञो ह्ययं सदा धर्मः प्रजानां परिपालनम् ॥
हि प्रकथितं दुष्टनिप्रहपूर्वकम् । शिष्टानां पालनं सद्भिः धर्मोत्र झवादिभिः॥
सर्वेऽपि कथिताः ब्राह्मणा एव मुख्यतः । शिष्टशब्दो ब्राह्मणेषु मुख्यत्वेनैव नान्यतः
व सदादानपात्रता सा प्रचोदिता । तस्मात्ते सर्वदानाना मुख्यपात्राणि सन्ततम्
नापि वर्णानां एवं सत्यत्र कश्चन । विशेषो पत्र विज्ञेयः कन्यादानस्य चेत्पुनः।।
तिसमुत्सन्नः प्रवरः शास्त्रवाक्यतः । तत्तजातिषु भूयश्च तदद्वान्तरजातिजः ।।
प्रशस्ता वै तत्रापि च पुनर्महत् । बन्धुत्वमेव शस्तं हि श्रुतवत्वं च शीलता ।।
ब्राह्मणस्यैव भूदानम् तत्रापि सपिण्डादेः
भूदानेऽप्येवमेव स्याद्ब्राह्मणानां विशेषतः ।
ज्ञातित्वं वा सगोत्रत्व मादौ स्यादुत्तमोत्तमम् ॥
तस्माज् ज्ञातो सगोत्रे वा विद्यमाने विहाय तम् ।
भूमि न दद्यादन्यस्मै दत्ता साऽपि न सिध्यति ।।
नत्र यो मोहाद्विमानेषु भूरिपु । सगोत्रेपुत्र झातिषु च श्रोत्रियेषु महात्मसु ।
आहिताग्निपु विद्वत्सु मूढधीः सोमयाजिपु ।
अग्निचित्स्वतिरात्राप्तोर्यामयाजिपु सत्स्वपि ।।
त्रिषु पुण्येपु वाजपेयादियाजिषु । कथं कुर्याद्भूमिदानं सर्वशास्त्रैकनिन्दितम् ॥
सगोत्री पुरतस्तिष्ठन् दानकाले समाहितः ।
न कुर्यात्तं निरोधं सः न निरुद्धः क्रियाश्चरेत् ।।

·किमुतेनि महात्मभिः । विशेयः सर्वदा नरिमन् दाने महति मोमि। ॥ आहिसाग्नेर्वदेपक्षमत्यन्तमपराधिनः । अपि तस्मिन् वदेन्नैव मन्तुं कमपि सर्वया । सर्वत्र भूमि सततं जातीनामेव पाचरेत् । ते विशेषेश चत्सन्तःधोनिया आहिताग्नः मार्कण्डेयस्मृतिः अपि तूप्णी स्थितो ज्ञातिर्दानकाले विचक्षणः । दानं पश्यन् क्रियमाणं ममैतं न मतं परम् ।। इति वा तृप्तिमात्रेण न दानं तस्य सिध्यति ! भूदाने हि ज्ञातिमतिः सामन्तस्य मविस्तथा । ग्रामस्थानां मतिश्चापि सगोत्राणां मतिस्ततः। दायादानां मतिश्चापि समीपमामिणां मतिः ।। हिरण्योदकधारा च सर्वेषां पुरतस्तु चेत् । तद्दानं सिध्य (?) न चेतेनैव सिध्यति ॥ तस्कराचरितं तत्र लिखितं च तदा तदा । प्रधानज्ञात्यलिखितं लिखितं दूरगोबिभिः॥ चोरमार्गकलिखित लेख्यं दूपितमेव तत् । भूमिदानस्य पात्राणि पुत्राः पौत्राः पितामहाः पितरो भ्रातरः स्रीणां श्वशुरास्तत्सुताः परे । भवन्ति दानपात्राणि विद्यमानेषु तेषु थे। अन्तरगप सर्वेषु नान्यगोत्राय तच्चरेत् । अत्यन्तदुर्गणी रुष्टो दीर्घवैरोऽपि केवलम् ॥ सगोत्रश्चेत् प्रार्थयित्वा तस्मै दद्याद्ध कृती। आहिताग्निपु तिष्ठत्सु तानतिक्रम्य मौढयतः ।। दद्यादनाहिताग्निभ्यो न कदाचन मानवः । सगोत्रगैव सततं सदा भूमिः सरिथया॥ समुद्रगा तयेयं च वस्माद्दद्यात्सगोत्रिणे । तिष्ठत्सु ज्ञातिवर्गेषु त्यक्त्वनानन्यगो पराम्।। करोत्ययं द्विजान्हित्या श्वदत्त श्राद्धकद्यथा । अनाहिताग्न्याहिताग्न्योर्विवादे समुपस्थिते ॥ स एव धर्मः कथितः सप्तः श्रेष्टय प्रकल्पयेत् । एयमेव तथान्य विशेयं पुरुषर्षभः ।। माझणस्यात्राक्षणस्य विवादे समुपस्थिते । ब्राह्मणस्यैव धर्मेण जयो पारस्यो(च्यो) नराधिपः।। अयोग्यायोग्ययोरेवं मोत्रियेऽप्रोत्रिये तया! असरसतोय सचिोय धर्मवादिभिः॥

·पति सयोगविकला विधवाया वृत्तिवनधिकारवर्णनम्
जीवनांशप्राप्तभूमि प्रविभागसमागताम् ।
क्रमागता वा सामान्य विद्यमानां विना मतिम्॥
न दानमाचरेद्भूमि निखिलाना सगोत्रिणाम् ।
करमैचियाचमानाय भिन्नागोत्राय छन्दतः ।।
तिसंयोगविकलविधवानां तु सन्ततम् । न वृत्तिवधिकारोऽस्ति न प्रहेषु धरासुधा।।
ते तु पतिसंयोगे तदूर्व वर्षपञ्चकान् । अप्रजा विधवा सा चेत्तस्यै दा स्तदीयकैः।।
अन्नं वस्त्रं च यदि सा सुवृत्ता अनसम्मता।
न तादृशो भवेत्सा च तस्यै नित्यं च तण्डुलान् ।।
सिनं विपणनीतं मध्याह्न सेन्यनं स्मृतम् । तादृश्या दैवयोगेन जीवनाशोधरात्मकः।।
रदि लब्धस्स तु परं न देयकायकाचन । विधयामात्रसंप्राप्त भूमिर्या साथ सजनान् ।।
यथाकथञ्चित्प्राप्नोति नान्या स्नानादिना कचित् ।
बहुतातिषु तिष्ठत्सु शालोप महात्मसु ।
विभप्वविभक्तप सुप्रसिद्धप भूतले । सर्वाचार्येषु नितरां तेषु यः प्रवरः परः ।।
तदाइयव सर्वेऽपि वर्तरन्निति भूतले ।
मर्यादा कथिता सहिः गोत्रिणामध्यगोविणाम् ॥
पन्धूनामपि सर्वेपो मर्यादा सा तु फेवला ।
परैः प्रकथिता नूनं नातिलध्याऽसिलग्तु सा।
यस्मिन् देशेऽपि वा प्रामे प्रसिद्धः सर्वदिश्यपि।
विद्यमानो विद्यया वा श्रिया या तस्य संमतिः।।
स्थिता चेत्तत् सम्या शक्यते नात्र संशयः । देशप्रसिद्धविदुषो यत्कार्य संमतिः परा।।
सत्कार्य क्षमते फर्नु तहानं घ घरादिकम् । यदि तस्वासंमतिः स्यात्तदेशमामयोः परमा।
विद्यमानस्य सत्कार्य न सिध्यत्येव सर्वथा।
तत्याभय सिद्धपय तुडेस्तग्रामवासिमिः।।
यप सन्निलिंपैवेति सुनिश्चयः। तदस्तलेखनं यस्य कार्यस्यात्र प्रहरयते ।।

·- माडे प्रामागिल विनासका गुForat or गंगु सप्रगान दुरात्मनाम् ।। অনাকি ন ন সমাগম। বৰ সল্প সালাফ বিথানি प्रसिताः शियमन र परानु रो। सन्लेयन विना गतं तुम्माना लेधनं या।। मसिदानो लेपन मेरो सपना पुन । (लनिपिसममिदाना कार्याय प्रमविवर्षि यसमागसिपियस्मिन् पो पूर्व प्रयतरी । प्रसिद्वाना लेगानं पसरत्रं परमुच्यते ॥ लियमा प्रामकतामगाना महामनाम् । प्रसिद्धानां तु यिदुपा रानुग्छलिपिमानः ।। सत्पनमन्तं नूनं कार्यकृन भविष्यति । पातलिपिकारः राजदण्या मान्यति । अत्यन्तानुभयो नूनं न तु प्रामाण्यमन्सति । आगमेन विशुद्रन भोगो याति प्रमाणताम् ।। कलापभोगशस्तो न भोगो मायासमुद्रयः । व्यामोहभोगो दाक्षिण्यभोगः पीहासमुद्भवः ।। पीडाभोगो भृतेभोंगो दयाभोगरतथा परः । उपाधिभोगश्चरमो न भोगा इति कीर्तिताः ।। अनागमं तु यो भुङ्क्त यहून्यन्दशतान्यपि । चोरवद्राजदण्डेन दण्ड्यो भवति किल्बिपी। स्वामिद्रोह जनद्रोह विना वैरं शुचं तथा । सञ्चारं कलहं चापि विनव प्रबलाश्रयम् ।। स्थाच्चेदनुभवः सोऽयं सम्यक् प्रामाणिको भवेत् । ...) वच॥ सखिक्षोभं गुरुक्षोभं तत्तद्रन्धनिरीक्षणम् । दुष्टाश्रयणमत्यन्तं तस्करानुभवास तु. विनैव न भवेन्नूनं तादृशानुभवः स तु । प्रभवेत् बाकायन को अयसे त्रियै ॥ सुखाय यात्मनो( ...)।( ) व कधिता सद्भिः स्वामिलब्धप्रतिप्रहाः । ... ... ... .... । ...

·रन्ध्रप्रविष्ठक्रियाप्रविष्टयोआंदवर्णनम्
२१७
मामिणो प्रामकारो धर्मती प्रामभागिनः । अन स्वामी प्राभकर्ता य आदावकरोत्परम्
प्रामं द्विजानो दानेन तत्सकाशप्रतिग्रहाः । ग्रामभाग । . . ... ) ताः॥
प्रतिमहिकरालब्धप्रतिग्रहपरश्च यः । तद्रागी सोऽपि भवति न तैः साम्यं स विन्दति।।
साशस्यास्य मध्याप्तक्षेत्रकस्य विशेषतः । पूर्वाः सर्वे पूजनीयाःये स्युः कर प्रतिप्रहाः।।
मामाधिकारिण ( .......
.) त्तमोत्तमाः । रन्प्रक्रियाक्रयस्वैरप्रविष्टा ये दुराशयाः
दुमांगो दुश्चरित्राश्च नित्यदुष्टानयाखिलाः । अकार्यकारिणोऽन्येक कार्यप्राधान्यचेतसः
अन्यथा कारिणश्चापि राज्ञः स्युर्दण्डभागिनः ।
तत्रापि सद्यो यत्नेन विज्ञाताश्चेस्क्रियामुखात् ।।
रन्धप्रविष्टाः सन्ताड्याः संशयो नात्र वच्मिवः कालं प्रतीक्ष्य यलेनग्राममागेकचेतसा
मामापदि प्रामिभिस्तैर्द सभागातु संकटे । रन्ध्रप्रविष्ट इत्युक्तः (. ..........)तः॥
क्रियाप्रविष्टः सर्वेको संमत्या प्राभकार्यछन् । तदत्तभागस्तद्घामे क्रियाविष्टः स उच्यते।।
वाद्विरोधे दण्डनीयस्तदभावे परं त्वयम् । स्थाप्य एव सदा राज्ञा क्रियाविष्टस्तु सर्वतः ।।
(... ..) तिर्यः क्रियाविष्टः स उच्यते ।
सोऽपि क्रियाविष्टतुल्यः तत्र भाग्येव सन्ततम् ।
सद्मामकार्यातिय चेदयं नालं हि धर्मतः । गृहीतभोग्यवृत्याधसमाकान्तदिगन्तरः ।।
स्वैरप्र ( .
.) त एते सोम्नि चेत्स्वके ।
यदि स्थिता: साधवः स्युर्ज्ञात्वा धर्म स्वकं सतः॥
कृपया पालनीयाः स्युरुद्वास्यास्तेन घेखलाः।
ये रत्नादिप्रविष्टाः स्युस्तेपा प्रायेण सन्वतम् ।।
दुष्कृत्यं सहज नात्र (...
थापि यचकः॥
...
..

·२१८ मार्कण्डेयस्मृतिः परवम .... ) संस्थिताः ब्राह्मवृचिकहारकदण्ड: ज्ञात्वा स्वधर्मे संतिष्ठेत्स उ देवोऽन्यथा न सः। समीचीनब्राह्मणस्य स्थिता वृत्ति घराकृतिम् ।। दानव्याजापहर्तारो दण्ड्या राक्षा विशेषतः । असमीचीनदानाख्य। ज्ञात्वा राजा सद्य एव शिक्षयेन्न तु मोचयेत् । दाक्षिण्यं समुपाश्रित्य तदाश्रयविशेष उपेक्षिता यदि खलाः राज्ञः पापं महद्भवेत् । अन्यभो। ट्रेपु भुञ्जते।। तान्यनावृष्टिमिच्छन्ति महद्वा जायते भयम् । अयं हि राजधर्मःस्यात् सतः संपूजयेत्सदा ।। असंतो दण्डयेदेव चासन्तश्चाप्यमी मताः। ( कुशीलवास्तदा ( .. ) रा नाट्यविद्याविशारदाः । प्रेक्ष्या वा पिकाश्चैव व्यपेताः स्वस्वधर्मतः॥ परविण्डाराना नित्यं शूद्रप्रेप्यास्तदुन्मुखाः। अप्रताश्चाप्यदी ( परपृत्यपहारः व्यवहारपराजिताः । निर्लज्जा निर्भया भूयो नाई निर्जितयामिति । वदन्तः संचरन्तश्च धर्मवक्त्तनसदा सतः । दूप ( असत्यवाद (.... रा: चार कुभिभरणकर्मकप्रधानाः पापचेतसः॥ पुनरन्ये दुश्चरित्रा: विज्ञेयाः स्युरगी सलाः । असन्त इति तान् राजा ज्ञात्या तात्यमप्यति।। अनुह(... ) तान् भूमिहान विशेषतः। अग्निदान विपाश्चापि शत्रपाणीन् धनापहान् ।। दोपदारापहनश्च प्रारयान् सर्वान सप्रनान् । मुनगान दुष्पचित्तरिघ मस्या (......)पि। ... ... .... .IN ) परारतया।

·२१६ .. । . ( ..... .. ... णदण्डवणनम् यदि तृप्तास्तु ते तूष्णी परलोकाननश्वरान् । क्रियासंपादितान् सर्वान् नाशयेयुश्च तत्क्षणात् ॥ राजधानी यथा शून्या यथा कूपश्च निर्जलः । यथा हुतमनग्नौ च । ) कृतम् ।। तादृशेषु तथा दत्तं भवेदेव न संशयः । न सुतस्य पितृद्रव्यमेवं वादी प्रसूर्मनाः ।। पात्रान्नभुक्तिहा क्रूरः पोताऽस्य क्षीररोधकः। विश्वास(घा)पातको राजमित्रस्वामीगुरुद्विपः॥ .) विषदा भूमिहारकाः । एकादशैते कथिताः प्रोक्ता निष्कृतिवर्जिताः कदाप्येपो नोपकारः कार्य एव महात्मभिः । एकादशसु चैतेषु विप्रवेदविवर्जिते ।। नष्टशौचे प्रतभ्रष्टे मल्ले च कितवे तथा । रोदत्यु ( .) तं कृतम्।। नावेद्यपि प्रयच्छेत हेतुके नास्तिकेऽपि च । न पापण्डेप सर्वेषु वेदशास्त्रविदूषिके ।। न बकवतिके पापे न वैडालवते तथा । न स्वाध्यायान्नरहिते तथैव च निराकृते ॥ )।( .. . ) देवलके दत्तं भृतकाध्यापके तथा॥ दत्तमेतेषु सर्वेषु पृथा दानं प्रकीर्तितम् । व्यर्थमब्राह्मणे दानं पतिते तस्करे तथा ।। विप्रजातौ सूत्रदा। .. )ने मामयाजके॥ वेदधिक्रयिके चैव व्यालमाहे तथैव च । ब्रह्मबन्धौ च यद्दत्त तथैव वृपलीपती ।। परिचारकलोकेपु आरूढपतिते तथा । भू( ॥ दत्ततुल्यधनं वृद्धचा गृहीतं चेत्सबन्धके । प्रश्यति ततो वृद्धिस्तत्कृन्तति पुनह तम् ॥ नवीकृते पुनः पत्रे तद्भिया तूत्तमर्णकः । गुपचौर इति शेयः ( . ... ) ति॥ उत्तमर्णाधमर्णदण्डः पत्रे त्रिवारे यदि तु वृद्धिप्रहणभीतितः । नवीकृते तदा दण्ड्यो ऋणदाताभवेद्ध वम् ।। यदि मध्यस्थमुखतः गृहीतो मासमास्यत । गृहीत ( )त्तमर्ण । ) स्तु तदाखिलम् ।। ... .. ... .. .. ....

·ज्ञात्याशौचं तु कथितं तस्मादेतद्यतोऽधिकम् । ततस्त्वेवं व्यवस्था हिमहती परिकल्पिता
मागरमानः
अपमान गर्न देगnि am: | गगगगनः परं गृद्धि धर्मतः ॥
मोदगा परमल गीगो न्यालिः ।
()(. शहान मत्यातरिशमम् ।।
माता दयाममार्गाया गर्ग भयोः सुतः। गुमामा पुत्री मेदय मानुकोऽयति।
प्रयनिगरा कार
स्वयं ..... ) मंग
मागि जनमः पुत्रयानरि॥
प्रदानुनकस्य नूनं त्यानि सयौगि प्रयविमानान् ।
कुर्यात नो पेरिपथपानकः श्याग (
(.......... ) पालास्यैव सन्ततम् ।
सांणि पुर्याद्विधिना जनकस्य तु नेय हि॥
उभयोरपि धाशौचं पित्रोः कार्य विधानतः ।
पन्धूना भिन्नगोत्राणी समीपे मिति ( ....
( ......) पक्षिणी स्यात्तदेतत्तादृशं पुनः ।
दशाहमध्ये संप्राप्त स्वकारप्राप्तमेव चत् ।।
अनुष्ठेयमतिकान्तं नैवेत्येयेति केचन । केचित्तु पुनरत्युयुः अहर्मा ( ......"
) र्थकम् । दशाहमध्ये विहितं तदूर्व स्नानमात्रकम् ॥
स्वछा पालकः॥
....
......
मासत्रये विरात्रं म्यात् पण्मासात्पक्षिणी भवेत् ।
अहस्तु नवमाद गूर्व स्नानेन शुध्यति !
वहूक्त्वा (क्त्या) किं महाभागाः ब्राह्मण्यं तु कलौ परम् ।
तिष्ठति श्राद्धसन्ध्याभ्यां तवयं तस्मात्तद्वयं चरेत् ।।
सन्ध्यां समन्त्रका कुर्यात् वान मन्त्रान्विस्वरादिभि ।।
रहितानेव महतां यत्नेनैवाभ्यसेत्सुधी।
समीचीनोचारणेन सन्ध्या ब्राह्मणकारिणी । मन्त्राणां तु पु (.. ... ...)" :

·.... .... श्राद्धप्रकरणवर्णनम् २२॥ ) तद्ब्राह्मण्यं च तादृशम्। दोपयुक्तं गुणहीनं तस्मात्सन्ध्यां यथाविधि ।। सम्यगध्ययनं कृत्वा ब्राह्मण्यं तत्प्रसादये। तेन तद्वघ्यावं घाम ( मृनाई समतिक्रम्य चण्डालः कोटिजन्मसु । भवत्येवेवि साप्राह श्रुतिस्तस्मात्तु तं घरेत् । सगुणं शास्त्रविहितं तेन मुक्ति प्रपद्यते । अनन्तास्तद्गुणाः सन्तु ते स्वसाध्याः स्मृताः सदा ।। अनुष्यातुर्मतश्चेमे मुख्याः केचन तान् वे । स्वस्वपन्नीज्ञातिबन्धुकृतान्नेन कृतं यदि । पित्रोः श्राद्ध समीचीनकृतं साद्गुण्यमृच्छति । अकृतं चेत्तथा तत्तु ) पुरोक्तवत्।। तदन्यथा चेत्पतितः सय एव भवेद्ध्वम् । स्वशब्देनाखिलाः प्रोक्ताः कर्तारो भ्रातरः स्वयम् ॥ पत्नीशब्देन तत्पल्यो निखिला प्रतिपादिताः। ज्ञातिशब्देन जननी पित्त ( का। )का स्मृताः। पितृव्यपनी तद्धर्मभागिन्यश्चापि कीर्तिताः ।। बन्धुशब्देन भगिनी पितृष्वस्मृसुतादिकाः । कन्या सं पितृश्राद्धं भिन्नभावेषु सर्वथा। न कुर्यादेव धर्मेण यथा तथा ६ [१] [ ] पदानं तत्र कीर्तितम्। द्वितीयमप तेन तुल्यं प्राह्मण भोजनम् । तृतीयं च तथा कर्म पिण्डदानं ततः परम्। तृतीयं च तथा कर्म पिण्डदानं ततः परम् । एतत्त्रयं श्राद्धशब्दशब्दितं पुनरेककम् ।। तादृशे कर्मणि पुनः [ ] उत्पात्रे हुतशेषान्नपातनम् ।। । ...

·:
मा
गगु नोनपा शारांनी हतिः ।
संपानं भोरगहने ताराना ( ...॥
J भोक्राहाम्रो । 1
--
...
...
-
..
] भाद्र' परेहनि।
काहरणाले सम्मिन् आपोशनमले यति ।।
इति भीमार्कण्डेयस्मृतो भाद्राज्य प्रकरणं समातम् ।
॥शुभम्भूयान ।।
--

·॥ श्रीगणेशायनमः।।
लौगाक्षिस्मृतिः
..
लौगाक्षिविषयकधर्मशाखप्रबन्धावतारः
लोकाशिः सर्वलोकाना मदापारप्रवर्तकः । वेददीभाप्रतधरः सर्वलोकाक्षिरप्ययम् ।।
सर्वामा
सयोः कर्ता कारयिता देशकालनिधिःक्षणान् ।
समासेन पिपल्पोप मन्मर्यादाविरोपवित् ।।
क क्रिया कार्यभेदाधिकारप
पप्यारवं परमोत्कृष्ट सर्वसंपायमित्यभूत । मर्वलोकहित सम्मात् सर्वशारकसंमतम् ॥
। न तत्परः
॥
तेन मुन्दरम् ॥
...
दियागोपर स्पष्टं कृपया तेन पोदितम् । शासमेतदेदममं धर्ममारोतमोत्तमम् ।।
प्रामगो घेर
(मुख्या १) भिसारिणी नियं पर गोगाधिकारिणः ।।
मोकामगरामानु दीक्षितः भत्रियेणापि । अरण्ये
भूती या संशयः । तेन नं प्रतिपादै मुनिशामना
दिनानि
पातानि नैमित्तिममुग्लान्यपि । निधान्यपि
-"पदाग्बम निवानारामजाम्।।
...
...
-
॥
04
॥

·.... ... . ... माझ । .... । एतस्याःकरणे सर्वकर्मणां त्यागसंभवम् । एनो महदवाप्नोति मूलहान्या द्विजोऽधमः॥ २२४ लोगाक्षिस्मृतिः धर्मार्थकाम तयोरतिक्रमे तत्तु तत्क्षणेन विनश्यति । ब्राह्मण्यं श्राद्धसंध्याभ्यां स्थिरमेतेषु तिष्ठति । । जन्मना शूद्रतुलितो ब्राह्मणो विवदाम्यहम् । ब्राह्मण्यामपि भायर्यायां सत्कृतार्या " ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणात्तादृशात्सतः। तत्तत्कालेषु कर्माणि तानि तानि क्रमेण तु । कर्तव्यानि यथाव in कालातिकमेऽपि गर्भाधानादि कर्मणाम् । पश्चाद्वा शक्यते कर्तुं प्रायश्चित्तस्य प्र (१) पूर्वकम् ।। द्विजानां तानि कर्माणि प्रायश्चित्तस्य करणे सुमहान् पुनः॥ प्रत्यवायः प्रभवति तस्मात्तच्चित्तमाचरेत् । । समाचरेच तञ्चित्तं न चेच्छ्रे यो भवेन्न तु॥ -- विप्राभ्यनुज्ञासर्वस्य कर्ममात्रस्य सर्वदा। संपत्करीच साद्गुण्यकारिणी च (तथा?) पर स्मरादितः । शतरुद्रजपात्पूतो दशभिदिवसर्भवेत् ॥ विष्णुर्योन्यादिमन्त्राणां मुखे रजसि दर्शने । पुण्याहं वाचयित्वादौ नान्दी कृत्वा शुभे दिने ।। सुलग्ने स च कर्तव्यः स एव प्रथमो महान् । पोड .... ... - ॥ ... .... ... .. ... ... । मूलदानानि गन्धपुष्पसजामपि ॥ ... प्रेयसा दानानि विधिना कुर्यात् सोऽपि कुर्यात्ततः परम् । हरिद्रा कुलमा दिना तथा 1 द्वितीयं स्यात्तुंसवनं सीमन्तोन्नयने तथा ।। सर्वासा प्रथमे गर्भ च । " शाणोरत्यागे प्रसूतेयों पर पुनः ।। मन्त्रावृत्ति विधानेन वित्तपूर्व समाचरेत् । शाखामन्त्र .... ॥ द्वादशानां घोत्रियाणामटाना यश्यना न थे। कपिलात्रपदानं पा 4.. लमस्य दिपसरय ·... .... ... - जातकर्मविधिव्यवस्थावर्णनम् २२५ निरीक्षणं च विहितं पुण्याहस्य च वाचनम् । नान्दीग्रहमुखं चापि फलदानादिकं तथा शिखामपि। कर्मणो जातकास्यस्य न लमादि निरीक्षणम् ।। पदा स्याजननं गर्भपातस्य तु तथैव हि । तत् ॥ वैदिकम् । पितुः स्नानपरं कर्म जातकाख्यं श्रुतेरितम् ।। तव स्नानममन्त्रस्याध्वंमुत्पत्य केवलम् । नदी हा ॥ उद्धृतेनाम्भसा स्नानं विहितं शास्त्रचोदनात् । स्नानोत्पादनतवेंगसंज्ञातोऽम्भिसा परम् ।। प्रीयन्ते पितरस्तस्य हेतुना पितृणां तुष्टिहेतवे ।। पुत्र जातात्परं भद्रं नान्यदस्ति जगत्रये । सूतकान्तेऽपि या कुर्यात् जातकाख्यं सुपावनम् ।। अत्यन्त । त्रिसूक्त जापादीनि पावनानि महान्स्यति ।। मुद्गलादिप्रयोगानि बीजदाना न्यपि । शक्त्या नित्यं प्रकुर्याच नक्षत्रान्त ॥ गात् । उचाटनं च भूताना पिशाचप्रहरक्षसाम् ।। दूरीकरण कार्याय कुर्यानीराजनक्रियाम् । दिने दिने विप्रपूजा सायंकाले विशेषतः ।। तेन श्रेयो महद्भवेत् । मातापित्रोः शिशोश्चापि पीडाया जन्मकारणात् ।। उद्भूया यश्च शान्तिः स्यात् जायते च पदे पदे। फली करण कस्तु पायके । अयं कल्यादिभिर्मन्त्रैः परिपेचनपूर्वकम् ।। कुर्याश्चापि विधानेन शिशोरायुष्यकारणात् । जामिताया दशदिनेऽपि या । सूतकान्तेऽपि वा कुर्यानातकर्म विधानतः।। ... .... ... ... .... .... ma H .

·... .... Doo. ... कर्तव्यत्वेन धर्मज्ञ सिद्धान्त इति शाखहत् । मिनहतानि चेन्मोहाजनकादिवा"। लोगाभिनि: मायापि नामकरणाग पूर्वमेव विधीयते । अEAT मालेगु जातकर्म इति धर्मा जगदुम गादिनः। म्यकालयिहितेनेय कर्मगा येन केनचित। नामादिपेन कार्य म्याग जातकादीनि सोऽयमा । स्वकालातिप्रमे मूगी पृथप न शश्यते। नाम्नेय जातकं कुर्यात नामानप्राशनेन च। अन्नाशनं च चोलेन चौलं मौज्यामिलं पुनः। संतुष्ट स्वेन विहित मिति शास्त्रकसंमतम । मोझी क्रिया तु सा सर्वकर्मणा प्रवरं पर तां येन केनचित् कर्ममात्रे न तु योजयेत् । ता प्रिया। नास्यैवेति श्रुतिः प्राह तया सर्वाः क्रियाश्चरेत् । तन्नामव्यवहारार्थ नामकर्म विधीयते ।। एकादशे द्वादशेऽहि नो तत्कुर्यात्तु मुख्यतः। भिन्न गौण एव परा न तु॥ क्रियमाणेषु मौज्यापि जातका दिककर्मसु । क्रमेणैव पृथक्त्वेन तस्मिन्नेवाहनीति वै ।। । सा ब्राह्मण .... .... र्थतां प्राप्य पुनः करणकर्मणः। पात्रभूतानि जायन्ते तानि तस्मान चाचरेत् ।। तथापत्स्वपि वाच्यं ( वचम्येव ) तत् पुनः पुनरहं रहम् । पुरुपस्य तु रक्षणम॥ अयुग्यवर्ण स्त्रीणां तु चाख्यातोत्तरमेव वै। प्रवराई सन्धिदीर्घस्वरवर्णसमं स्वकम्।। C ·- .... नामकरणविधिवर्णनम् प्रवरं प्रवराहेण स चेट्या भिन्नपरं तथा ॥ सुमूलामूलरक्ताढ्य रक्त पादि • रञ्जितं वीज निविड मा (प्रा) ॥ (अस्मिनस्थले २२४ द्रष्टव्यम् )। कलौ निषिद्ध' विज्ञयं घृतमध्वादिकं तथा।। पृषदाज्यं क्षीरदधि तथा पकफलादिकम् । पायसं पानकं स्वादु मिश्नयित्वा सुखोल्वणम् ।। च स्वर्णपात्रेण यत्नतः। पश्चात् कुर्यात् ब्राह्मणानां भोजनं च यथारुचि ॥ तत्पूर्वमपि केचित्तु तद्भक्त प्रवदन्त्यपि । तत्र प्रधानमन्त्रास्तु भूरपां त्वदिकाः पराः॥ चौलकालस्तु विज्ञेयो (१) तातियीकस्तु वत्सरः । वामनं च नियम औत्तरं केवलं परम् ।। चूडा कर्मापि मौञ्जी च न कुर्याद्दक्षिणायने । पितामहादिभिः पूर्वः सद्भिर्मातामहादिभिः ।। पितृव्यमातुलाद्यैश्च तत्पनीभिश्च मातृभिः । समालोच्य प्रयत्नेन ह्यनुज्ञातश्च सैरिति ॥ धानं पुत्रस्य पितरः माता शुभम्। धाकृतं तूष्णी स शिशु श्रेयसा न तु ।। पापनं सर्वथा वच्मि पुनः पुनरितीव वै । विनवाज्ञा गुरूणां तु नामक्रमे पुरा किल॥ कूत्वाशास्त्रेण मार्गेण द्रव्यत्यागपुरस्सरम् । साक्षाद्वसिठो भगवाविश्वामित्रोऽपि भार्गवः॥ नष्टपुत्रा बभूवुर्हि कुत्सवरसादयोऽपि ते । प्रवासादेत्य पुत्रं अङ्गादति मन्यतः॥ कृत्वा मूर्धन्यवमाणमेवं कर्णे च दक्षिण। अङ्कमारोप्य तं कुर्याच्यसे तस्य फेवलम् ।। ...

·.... .... नकः कुर्यान्मात्रा सह शुचिकियः २२८ लोगाभिमृतिः অগ্নিযুগবিধি: মাগলি: याशीयांदाभनाधापि म्ययं नाश्त्य सम्मिरः ।। अलं घुर्या महिपा फते। पठे प्राशन कार्य मामि सस्य ममन्वम् ।। फौतुकास्यक्रिया त्या परं नान्गा यथाविधि । शुभ मुहर्ने सुलग्ने च विशेषतः ॥ भिामा मणकर्मणः। पुनर्जातकनाग्नोग्तु नियमः पूर्वमुक्तयोः ।। दिनयोरेव सेनाऽय सम्मादिनिरीक्षणम् । यथा संभवतः प्रोक्त न तारादियलादिकम् ।। कुमारभोजनं चाप्र पटुभिर्शक्तिसंभवैः । पञ्च ... भक्ष्यभोज्यादिकयों तु द्वयात्पूर्व यथामचि । दक्षिणादानकं तेपो भोक्त्तॄणां तेन वर्णिनाम् ।। पुण्याहानन्तरं नान्याः परं कौतुकबन्धकम् । अङ्कुरारोपणं कुर्यात्तदुक्तेनैव वर्मना ।। पश्चात्तत्संकल्प उक्तः प्रतिष्ठा जातवेदसः। शत्तया सत्या ग्रह मस परं सताम् ।। संनिधानेप्यसंसर्ग मुखं तत्केशवर्धनम् । शिखानिधानं च तथा तत्स्थानादनलस्य च॥ उपसमिधमारभ्य भागा श्मेव वै । प्रधानहोमं कुर्वात जयादि च ततः परम् ।। सर्व तदोत्तरं तन्त्र विधिनैव समाचरेत् । नीराजनं चाशिषां च करणं पूजन वतः ।। ब्राह्मणानां विशेपेण ताम्बूलं दक्षिणादिकम् । तदङ्गत्वेन भूदानं ब्राह्मणानां च भोजनम् ॥ सर्व सुमङ्गलीगानपूर्वकं सम्यगाचरेत् । मगलानां च वाद्यानामस्मिन् कर्मणि पच्म्यहम् ।। करणं विधिचोदनात् । शत्तयभावे तु तूष्णीकं यद्वा दैविकमुत्तमम् ।। ... अन्त्य ·वेदप्रतिपाद्यविधेः कर्तव्यफलज्ञापनत्ववर्णनम् २२६ कर्ममात्रं सूत्रशास्त्रादापारादिप्रचोदितम् । तन्मात्रमेव कुर्वीत तेन कर्मन दुष्यति। वेदोक्तमन्त्रलोपे तु कर्म तत्तु प्रणश्यति । सर्व वैदिककृत्येषु यथा वा वेदचोदिताः॥ मन्त्रा लुमा भवेयुर्न स्वरवर्णादिकैः पदैः। तथा यलेन कर्माणि सम्यगेव समाचरेत्।। यत्कर्म वैदिकं तत्तु विप्रसाक्षिकमाचरेत् । कर्म प्राझणराहित्ये साद्गुण्यं नाधिगच्छति ।। एकस्यापि क्रियाज्ञस्य सर्वतन्त्रविदरसतः। सर्वशाखामन्त्रतन्त्रसूत्रसर्वस्ववेदिनः ।। अपि कर्मसु सर्वेषु वैदिकेषु वदाम्यहम् । तं विप्रसाक्षित्वरहिते विप्रसाक्षिके । कृतमप्यकृतं कर्म तत्क्षणादेव तद्भवेत् । सदश्चापि तथा भूयः कर्तव्यत्वेन चोदितम् ॥ शाखापिदा श्रोत्रियाणां यन्वतन्त्रक्रियाविदाम् । साद्गुण्यपरि " ण सद्धृदाम् ॥ सभैय सर्वकर्माहो न कुतर्ककुचेतसाम् । वेदशाखागोत्रसूत्रभ्रष्टानां दुष्टचारिणाम् ।। श्यक्तसंध्यापराणां च वेदमात्रैककोविदाम् । तुच्छानिरर्थका न॥ न वैदिकक्रिया होमः स्यातेपामेकोऽप्यमन्त्रकः । मन्त्रविन्मध्यगश्चेत्तु सत्सभाप्यसभा भवेत् ।। देदभ्रष्टं तु विज्ञेय कर्म चण्डा सूचभ्रष्टस्तृतीयकः ॥ जातिभ्रष्ट इति शेयः सर्वकर्मविहितः । सूत्रभ्रष्टश्व कल्मापः परिवित्तिसमरसदा।। तस्मादेतान् समामध्ये योजयेन तु वैदिके । सत्कर्माणि तानेतानखिलान्ध्रष्टान् वैदिको न समूहयेत् । उत्कृष्टं नोपनयनात्कर्मान्यदिह विद्यते ।। वैदिकेयखिलेष्वेषु तद्धि ब्राह्मण्यमूलकम् । वसन्ते चोपनयनं (१) वापि मधुरस तु ।। मासाद्याः पश्चमासाश्च वसन्त इति केवलम् । तत्सानिध्यमहिम्नव तत्पूर्वापरयोरपि ॥ अतो वसन्त मासाद्या गौणा इत्येव सूरिभिः । सिद्धान्तितः शायजालविधि झयादिभिः॥ - ... ॥

·चिना कृतं मोहात्पुष्पवत्यां च मातरि । महातद्गुरुभिः पित्रा पितागमपुरो वोपनयनं क्रियामात्रेण तन्त्रतः । तन्त्रं कुर्यादशेयं च तन्मन्त्रानखिलान्स्वयम उपदेशे प्राशयेश्च समिदाधानकर्म च 1 तद्धस्तेनैव तूष्णीकं स्वमन्त्रोक्याऽखिलं यय लोगामिति: गर्मागोमाग मोगा मुख्य उदाहतः । काल: कालविभिनरमः शुम इत्यपि ॥ गत्ममत्येन मनुना यणिनी गोनमेन च । समकामाय पणमोदी महात्मभिः।। यणितो मुख्य प्रति मेधायी यदि यालकः । राधेय पाठ: पोराश रोजरकामस्य चेत्सतः।। नयमोन्नायमामस्य दशमोऽन्दोऽपि निधितः । एकादशस्य रुद्रायः यीर्यकामम्य पस्यहम् ।। आपोडशाद्माक्षणस्य कालम्तधोग्यतायशात् । शब्दस्स तु युविज्ञेयः न मर्यस्येति वे मनुः ।। मेधाविनं सुवचसं श्रुतिमात्रेण फेवलम् । वेदयणप्राहक चेत् तदैवोपनयेदिति ॥ अनध्यायेषु साया यामिन्या दक्षिणायने । अष्ट कास्वकेलान्मो दिवसेष्वपि ॥ हतान्मोहाच्छलान्मोख्यात्कृतोपनयनं यथा । पुनः करणमाप्नोति यथावन्नात्र संशयः ।। भिन्नशाखागोत्रसूत्रकृतोपनयनं कृतम् । रजस्खलापतिकृतं मुख्य कृतोपनयनश्चापि कृतमेव न संशयः । अननुष्ठितसंध्येन प्रकृतोपासनेन व पूर्वेयुः श्राद्धभोक्तृणा | कृतं तद्व्यर्थमेव स्यात् तथा तस्मान्न तवरे ब्रह्मवीर्यसमुत्पन्नो मूको यदि तु तं ततः । सम्यक पोडशवर्षे जातकादि वदेदेवं विधानेन कर्ता तत्कारणात्परम् । लिखित्वा सलिले ॥ H. 4. , .... ... ... तो धृतेऽथवा कारयेदेव तूष्णीक क्रिया सन्ध्यादिकं तथा नित्यं कारयीव तत्करात् ।। रम्।

·... P , ... सर्वद्विजातीनां वेदविहितोपनयनकालावधिनिरूपणम् सर्वेषां कर्मणां तस्याभिनयात्कारयीत च । तर्पणं ब्रह्मयज्ञाङ्ग भाद्रादिकमशेषकम् ।।:- तन्वाभि नयनादेव केवलम् । ब्राह्मण्यं तस्य सुतरां पादामात्रमिति स्वयम् ।। गुराह परे सर्वे तन्नास्त्येवेति चोचिरे। पाइक्तन्यत्वं तस्भ स्तुतः स योग्यतां पक्तिदर्शने। अधिकारोऽस्ति तस्याऽस्य सर्वमन्त्रैकशून्यतः॥ विक्रियानह एव जातिमात्रेण केवलम् । ब्राह्मणश्चेति बनासो भर्तृणां च तज्ञातानां चेब्राह्मण्यमेव च । अमन्त्रजास्तु ते ज्ञेयाः साक्षात्तु वृषलास्तु ते ।। रुपत्रयात्परं तेपो तश्यानां ततः पुनः । मुकवंशैक जन्मिनाम् ।। फ्लीबान्धवधिराश्विवितद्भिन्ना अपि तत्समाः । वेदोक्तकर्मानधिकारिण एवेति शास्त्रहत् ।। न योग्या हव्यकव्ययोः । कृत्योपनयनं तूष्णीमेतेपामपि तां ततः।। अन्नपानप्रदानादि कृत्यैः सम्यक् प्रपालयेत् । बधिरजाश्चाशिव त्रिपुत्रालय स्तुते ।। तेषां परा योग्यत्वेऽपि न तत्सन्ततिरहति । न नैच्यन्यङ्गमाप्नोति संस्कृता सा न दुष्यति ।। योग्यता पक्तिदर्शने । भूक संततिवन्नैषा त्रिपूर्व दोपगा न तु ।। गर्भकादश वर्षोऽयं राजन्यस्योत्तमो भवेत् । उपवीतेस्त शुद्ध कादश उच्यते॥ गर्भ द्वादश वर्षस्तु वैश्योपनयने मतः। मुख्यत्वेनैव तत्तुल्यः शुद्धो द्वादशवत्सरः ।। आद्वाविंशात् क्षत्रियस्य गौणः कालरस उच्यते । आचतुर्विशवर्षस्तु गौणो वैश्यस्य शास्त्रतः॥ राजन्यस्योपनयने प्रीष्मो मुख्य इतीरितः। शरद श्यस्य संप्रोको रथकारस्य तत्पुरः ॥ ... .... परेपोह ... ... .

·२३२
लोगाक्षिस्मृतिः
वर्षा एवेति स मुनिः वसिष्ठो भगवान्महान् । स
न कालश्च रथकारस्य नापरः।।
सर्वेषामेय वर्णानामुपनीतिप्रपूर्विके ।
पुण्याहो दिवसे कार्यः नान्याहानं तथैव च।।
देवतानां प्रतिष्ठा च नित्यं ब्राह्मणभोजनम् ।
तथैव चाग्निसन्धानमपि विप्र वस्य च ।।
कर्तव्यत्वेन विहितं
परेयुः प्रातरेव वै।
अकृताना जातकादिकर्मणां करणं तथा ।।
उपनीत्यगावहश्च प्रतिष्ठापनकर्मवत् । संकल्पोऽत्रवद्विजः कार्य उपनीतेविधानतः ।।
उपनीत्यङ्गसंकल्पे वहिनामीप्यमप्यति ।
अपेक्षणीयं सर्वेपामन्यथा तन्न सिद्धयति ।
अतो यतः प्रतिष्ठाप्य यथाविधि ।
उपनेष्येति संकल्पः नक्षत्रादिकसंभवम् ।
णमिति प्रोक्ता पुनः पुण्याहपूर्वकम् ।
फारयित्वा प्राह्मणाना भोजनं
कारयीय विधिना चोपवीतस्य धारणम् ।
उपयीतधृतेः पूर्व शुद्धाचमनकर्मणः॥
कुमारभोजनं सम्यग्यदुभि कारयीत या मात्रा सीमन्तिनीभिश्च महलोद्गानपूर
भोजनान्ते दिग्वपनं येनेत्यादि समन्त्रमः।
चतुर्भिविभा द्वपन्तमनुमन्वयेत्॥
माता वा प्रह्मचारी या यारेण प दक्षिणे।
उत्स्यायेति च मन्त्रण हुमान् केशानशेषकाम् ।।
दुम्बरस्य या मूठे दर्भम्नम्वेश पा क्षिपेत् ।
ग्नातमम्नेसममायानादिकविधानतः ।।
परवाशयमागपर्यन्त नायुदेनानले पदीः । हरतेन मनिधन्ना वै पाघेहीनि बोन्।

·उपनयनसमये कृत्यविधिवर्णनम् प्रति पिता पश्चात् निक्षिप्तायां ततः पिता। आविष्ठेतिच मन्त्रेण वटुमारोपयेत्तदा अश्मानं पूर्वनिक्षित रेवती स्त्वेत्ति युग्मतः । अभिमन्य च तद्वस्त्रं या अकृन्तन्निति त्रिभिः।। वद्वासः परिधाप्याऽस्य वाचयित्वा च तत्त्रयम् । परीदमिति तत्पश्चादनुमन्व्यनमेव वै।। मोञ्जी तं त्रिवृतां सम्यक् प्रादक्षिण्यविधानतः । आवर्तयत् त्रिस्वाहा द्वाचयेत्तामृचं यथा॥ श्यं दुरुक्तायुग्मं तन्मित्रस्येति ततः परम् । अजिनं चोत्तरं कुर्यादमिष्टे दशभिस्ततः ।। (म?)न्त्रत्ययसाप्याऽथ समुद्रात्तत्समाचरेत् । तद्धस्तं परिगृहीयादग्नयेत्यादिकेनतः देवताभ्यो रक्षणाथमर्पयेत्तं पदं तदा। देवस्य त्वेति मनुना पितवोपनयेदमुम् ।। अन्ते शर्मन्निति पू यात् सुप्रजा इति दक्षिणे। करें जपन्तं कुर्वीत ततो पटुरयं पुनः ।। ब्रह्मचर्य यजुर्जप्त्वा सुखं तिष्ठेत्तदुन्मुखः । को नामाऽसीति पित्रोक्त चटुः स्वन्नाममन्त्रतः ।। स्पेिति च पुनः प्रोक्ते ह्याचार्येण समन्त्रके । प्राणस्येति वदुर्दद्यादुत्तरं तस्य मन्त्रतः।। एष तेति पिता प्राह चायनोमिति तत्परम् । वटुः योगे योगेत्ति तत्परम् ।। प्रधानहोमः कथितः विशेपः कोऽपि चात्र । द्वितीयतुर्यावाचार्यः स्वयमेव वदेन्मनून ॥ सर्वाशिपोऽत्वाचयीत कुमारेण प्रयलेन ह्याचार्योऽत्र शनैः शनैः ।। अधतादि होमात्परत: ब्राणः पुरस्तदा ! कर्वे कुमारदले मनुनैव वै।। ...

·...
...
लोगाभिमृतिः
मन्त्री द्वितान् । प्रायीन गन्येय पादप्रभलनादय
सदधिनी विधानेन मावित्री भो पुतीय थे।
गंप्राणिनोऽय जना सद्गायध्यर्गनात्परम् ।।
सायिग्रीमेयना देवी गायत्री वेदमातरम् ।
पारशीशंघशरसयाँ कमेण स्यारतीयुताम् ।।
पादेप्यन्ते या कृत्या पदेयानणयन्दके। यदु स्तनश्चगुरवे यरं दद्याद्गुगलन
तं परं प्रतिगृष्य न्यादेय विधानतः।
देयस्य त्येतादिकश्च यथावत्तद्यनुपन् ।
उदायुपेति घोत्थाप्य सथक्षुरिति तत्परम् ।
आदित्यमुपतिप्टेत यस्मिन्भूतारख्यतन्त्रकम् ।।
कृत्यथानौ निक्षिपेय समिधः प्रामुखो पटुः ।
तत्पूर्वधृतदण्डरसन् उपतिष्ठेद्विभावसुम् ।।
समन्त्ररसुवश्चेति पालाशो दण्ड उच्यते । ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य नैयरोवरसमप्रकः ।।
औदुम्बरो बादरो वा दण्डो वैश्यस्य चोद्वितः ।
दण्डधारणतः पश्चात् स्मृतं च म यजूंष्यपि ।।
प्रवाचयीत विधिना पिता पुत्रेण तत्सदः ।
यदग्नेरपि पश्चात्तु भूयासमिति तत्परे ।।
चरमे परमे जाते वहिकार्य वटोर्मतम् ।
पश्चात्तदग्निकर्मान्ते पिता पुत्रं विधानतः॥
शिक्षयेन्मनुना तेन ब्रह्मचार्यसि तत्परम् । आपोशानेत्यादिकश्च तत्सर्वत्र च तद्दोः ।
वाक्यं च बाढमित्येव वाचयेदिति सा श्रुतिः ।
पश्चात्तु मातृभिक्षा सा विधिना कारयीत च ।।
पदबयेण सा साक्षात् प्रकार्या ब्राह्मणेरिति ।
तत्राचं भवतीत्येव पदं तत्परमप्यथ ।।

·ब्रह्मचारिमिक्षाप्रकरणम्
मिक्षा देहि पदद्वन्द्व क्रमोऽयं मनुनोदितः। भवन्मध्ययामराजा वैश्यस्तु भवदंत्यया
भिक्षेतैव विधानेन भिक्षायाः परतोऽपि वा।
तरसंशासनमित्युक्तं भिक्षाकाले स्वयं गुरुः॥
नमस्काराय तन्मातुः खगोत्रप्रवरं वरम् ।
वाचयीत विधानेन तद्वाचनविधिस्त्वयम् ।।
कर्णी पिधाय हस्वाभ्यां नमस्कार निमित्ततः।
चतुः सागरपर्यन्तं गोद्विजेभ्यः शुभं ध्रुवन् ।।
भवत्वित्येव तत्पादौ गृहीयाच ततः पुनः।
साष्टाङ्ग संप्रणम्यैता भवतीत्यादिकं वदेत् ॥
त्रिवारमेव प्रथमे दिवसे निखिलेऽप्यति ।
प्रवदेन्निखिलायांच भिक्षायां मौञ्जिवन्धने ।।
सद्भिन्नदिवसेवेपु सकृदेव वदेदत्ति । मौलीदिने मातृभिन्ना निखिलाश्च चिरंतनीः ।।
न तु भिक्षा चाचयीत भिक्षाद्रव्यं च तदिने ।
अक्षतांस्तण्डुलान् रम्यान् नारिकेलादयोऽखिलाः ।।
फलानो ये विशेषाः स्युः भन्याण ये विशेषकाः ।
हिरण्येन प्रदातव्या वाम्बूलेनाशुलिपिकात् ।।
नमस्कृतास्तेन मार्यः सर्वा लौकिकवाक्यतः ।
तस्यमयतानरम्या शी निरीक्षितः॥
अधीत्य चतुरो वेदान्साहान् शाखागि पदपदम् ।
पुराणस्मृतिशिल्पांच दीर्घायुप्मान गृही (भवे)।
प्ट्याच निखिलाः पुत्री पौत्री फलन्मनाः । तात्यो भवत्येव प्रयुञोरन्महाशिषः।।
लम्धा भिक्षा च तां सर्वाभाचार्याय निवेदयेत् ।
यापदभ्ययनं ऐप भिक्षालो हि भवेद्भवम् ।।
सम्पस्कृत समाचर्य समिदाधानकोऽव्ययम् । अनुष्ठिनाथालयासो विमो भवेदापित

·२२१
लोपामितिः
मोझी सयासनोमिनोमानदालि। आगागांगप्रयन्टल महाकुलममुहर
मौजवानदभिगो शपया साम्यूलानि पृथक पृथइ।
मदम्येभ्यो द्विजातिभ्यः प्रयन्यनमा !
न्यकुर्यान्न तु सत्कुगांग तिरमुयान्न याहयान् ।
पूजयेण शियेयाक्येः दानमानादिभिस्तदा ।।
यावन्तो ये मदरयास्तु सायन्ती दक्षिणाईकाः ।
विधयाना पणिनां च नाम्यूलं न कदाचन ।।
प्रदद्याधा " म्पूर्ण किंतु दृष्ट्या विसर्मयेन् ।
याचकेभ्यो द्विजातिभ्यो दरिद्रभ्यो विशेपतः।।
सततं सचरित्रेभ्यः प्रदद्यादक्षिणाः शिवाः । फेभ्यो नटेभ्योवा विटेभ्यः सभ्य एव का
सपकेभ्यः पापेभ्यः शैलपेभ्यो मलेखपि ।
असदर्पणबुद्धिभ्यः श्रोत्रियेभ्यो विशेषतः ॥
न सत्कर्मसु तेभ्योऽयं तूष्णीकं न विसर्जयेत् ।
अभ्यनुज्ञानिमित्तार्थ निक्षिप्तं यद्धनं तु तन् ।।
यज्यभ्यः श्रोत्रियेभ्यश्च विद्वद्भ्यश्च विशेषतः।
मन्त्रार्थविद्भ्यो देयं स्यादन्यानर्थ हेतवे ।।
तद्धनं प्रभवत्येव ततस्तस्मान्न चाचरेत् । पलाशहोमपर्यन्तं मौञ्जीकर्म प्रचक्षते ॥
तावदन्नं यथा शक्त्या ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ।
तृतीयदिवसे मौज्याः प्रकुर्यात्सुमहाशिवः॥
तस्मिन्काले विशेपेण विष्णुलक्ष्म्या समायुतः।
सांनिध्यं प्रकरोत्येव देवो वेदमयो विमुः।
तस्मात्तस्मिन् विशेषेण वेदवन्तो द्विजोत्तमाः।
विशेषेण प्रपूज्यास्यः दानमानाहणादिभिः ।।
कृतं स्वकाले मौज्याख्यमुत्तमं दिनम् । ब्राझस्योत्पादकं स्यादेवमेव न चेतरेत् ॥

·तस्मिन्ननुष्टिते सम्यगेकस्मिन्वा परे ।
मौज्याख्ये परमे दिव्ये कृतान्येवेतराण्यापि ।।
जातकादीनि कर्माणि गौणकाले कृतान्यपि ।
मुख्यकालकृतानि स्युः उपनीत्या सदेव चेत् ।।
कालादिकैस्तस्य मुख्यस्य यदि संभवे । वैगुण्ये सर्वलोपः स्यादतो ज्ञात्वैतदप्यति
एका वाऽपि क्रियां विद्वान् मौज्याख्या सम्यगाचरेत् ।
तत्रैव मन्त्रसिद्धिः स्यान् तन्त्रसिद्धिः परा शिवा ।।
क्रियासिद्धिः तपस्सिद्धिः श्रेयस्संपन्महोन्नता।
ज्ञानसिद्धिोकसिद्धिर्भवत्यपि न संशयः ।।
पितोपनयनस्यादो कर्ता पुत्रस्य धर्मतः ।
स्थिते तस्यापि पितरि पितुः म तु मनीषिभिः।।
प्रोक्तः कर्तेति परमः तस्यापि पितरि स्थिते ।
स एव मुख्यकर्ता स्यान् पितामह इत्ययम्।
कथं भवेत्कर्ता चेति प्रकृते सति । उत्तरं तत्र वक्ष्यामि तस्कर्मादौ तदनके ।।
नान्दीकर्मणि ये देवा अस्य केवलाः ।
प्रभयेयुर्हि नान्यस्य तदुद्देशेन फर्म तत् ।।
समाप्यं फिल तेनैव मुग्न्य फर्नाऽय मुच्यते ।
ज्येष्टस्य च पितृव्यस्य पितुः पितुश्चापि च ।।
हरयासदावे पिता फर्ता भवेदिति । पुत्रस्योपनये यमित्तथान्येपामसंमये।।
ETमहादीनो गुरूणामपि दुर्घटे । पिता पुत्रस्योपनीती कर्ना स्यादन्यया न तु
या चेत्तु तद्धर्पण सुचेतसा । प्रतोऽयं भवेदेव नान्यथा न्यायवादिनाम् ।।
मतिमेव विशेपेग सातत्र्यं गुम्बुदिभिः ।
आपोडशाम्राह्मणस्येत्युनः फालः परो न तु ॥
वकल्प एष घटोस्तस्य तु कुस्मितः।प्रामायामधिकायां तु सत्ता नहतादिभिः
।
।
-

·स्लोगाभिमृतिः
पदापरा प्रभा यहोम मिनिस्थितः।
पचमादादिकः कालः परी मुग्यतमो मनः।।
परामाणे गाय गतीतेपलातरुम । मानापियो बन्धूनां प्रभोन्नात्रसंशवः।
वेदारमपाहणशस्तिमन या पिता। यदि नोपनयनत्मयः महत्वानकमश्नुते ।
मोशीकमणि ये यिमाः समाइताग्नु तत्प्रति ।
न गग्छन्ति न पश्यन्ति से ये नरकगामिनः ।।
स्वकालातिकमे मांज्या देयाद्वा मुख्यगौणयोः ।
पातित्यं सरक्षणान्नूनं जातिभ्रंशोऽपि जायते ।।
उक्तानो पोडशाब्दाना येन केनाऽपि कर्मणा ।
व्यतिक्रमेत्तस्य यतो मौज्याः स्यान्न प्रयोजनन् ।।
हठायद्यपि कृत्या या प्राहाण्यं नाप्नुयादसौ।
किं त्वयाह्मण्यमाप्नोति पापतेयो न भवत्यपि ।।
सत्कर्मकालासंभाष्यः नेक्षणीयश्च पैतृके। सरकर्मणि महायज्ञे सन्ध्ययोरुभयोरपि।
सन्थ्योपनयनात्पश्चात् कालेषु त्रिपु सा भवेत् ।
अनिकाय तथा स्नानं तथैवाऽऽचमनक्रिया ।।
कर्मणामपि सर्वेषां नित्यमाहान्तयोर्भवेत् ।
सन्ध्यात्यागे ब्राह्मणोऽस्य ब्राह्मण्यं ना .... मस्तुते॥
ब्राह्मण्यं स्नानसन्ध्याभ्यां नान्येनैतत्मजायते।
सन्ध्याकार्यो यदा मौजी विद्यार्थस्य च केवलम् ।।
सावित्रग्रहमारभ्य यथा सन्ध्या तथा पुनः । ब्रह्मयज्ञश्व गायच्या भवेत्तत्तर्पणं तथा।।
दीपकर्मक्रियायास्तु तथा सायं विधीयते । तत्पदं वेदमुखतः भवेन्नित्यं द्विजन्मनाम्॥
मध्याह्न ब्रह्मयज्ञस्य मुख्यकाल उदाहृतः । प्रातःकालादिकरसर्वस्तत्समो नैव सर्वदा।।
वेदोपक्रमणं कुर्यात् कृत्योपाकर्म शास्त्रतः।
अकृत्या तदुपाकर्म न येई समुपक्रमेत् ।।

·२३ ग्रामगोपाकर्मविधिवर्णनम् नित्यं द्विजन्मनों प्रोक्त श्रावण्यां वेदहेतवे । पौर्णमास्यामुपाकर्म प्रयमं ब्रह्मचारिणाम् ।। प्रथमोपाकृतिसमं नेह कर्म गुभान्तरम । तत्रैव भुरकर्मादी ततः स्नानान्तरात्पुनः।। अभ्ययनं यथावन संभवभूषणादिभिः । अलंकारैश्च यासोभिः परेनीराजनादिभिः।- पीतकोपीननियन्धदपर्णदण्डमुगरपि । पीनमौज्यजिनस्तावक्षोमकुम्नुम्बरादिभिः ।। प्रवेशनिर्गमाभ्यां च स्वस्तिवाचनपूर्वतः । मरमङ्गलवाचौपरचनक्रियया तदा ।। काण्डर्षियेदहोमेन विरजाहोमनस्तदा । पाहित्रयोदशमहा उपदोमार्थनादिभिः।। कामो कापीपेनैवं तन्मन्युरजपेन च । यंदाशुपमममहा सत्कर्मकियया तनः।। तत्समस्तूतमो नास्ति तदाय द्विजन्मनाम । येदादानपरिप्राशास्त्रप्रवपनादिभिः।। लोके सर्वत्र दृश्यन्ते सदाय प पणिनाम् । नित्यं कालद्वये होमः समिधामटयीक्षिताम् ।। नित्य फालयये सन्ध्याममनियमणं गुरोः। अत्यन्नशिक्षया ग्नानं भिक्षापर्यादिकं तथा ।। देदसताना सर्वेषो समनुष्ठानमेव प। तरादुफ्तेन विधिना तदा रोषन तत्पुरः ।। उपशमः प्रकर्तव्यः प्राजापत्यारण्यकाणये। प्राजापत्यप्रतमिदं विधिना विधिपादनात् ।। म्यत्वेन कथितं नदारम्भेऽप्युपातिः। मनं नाममानी यमेकरय फेवरम् ।। कर्तव्यमेष सन्मन्यैः परिष्यामीत्यपारियम । अग्ने प्रपतेत्येय नश्यमन्त्राः। एवं नवाना पाण्डानामाधाना फरणं पुरैः । प्रधान प्रापि मोज्याना पाया उपातिमायोमर्ग: नवाना पपा पा । सत्ताहिमामः गतिमिया ।। सभादाम्नेयमाडानां गमाना करणं पुरः । पोदिन विधानेन मननिमन्त। अनन्तरं प्रदेशकाण्डाना पूर्वयतया । इगोपामंत्री ने मानेन चोदित ।। संस्मयाशिवाण्डाना मगुरुकने गमालो पपपासाप्रमुगाव में हाः पुनः॥

·लोगाभिम्पतिः रसान पहुधन विभिनाऽनेन मन्त्रयित् । येईममध्यसेदुगया गुरोरंय मकाशनः।। यी सम्यमेवं मादायित्वा ततः पुनः । सदहानि प सनमध्ये निद्रालम्पादियनितः। लोममोहफोघहीनः यमन्नित्यं गुरोः कुले । प्रोप्रियानागान्वन्धन यम्पनी याजकानपि ॥ पितरो प्रणमन् भल्या नित्यं कालद्वयेऽप्यति । भिक्षान्नगश्नन्प्रयतो मधुमासादि यर्मनात् ।। स्वाध्यायकृतशास्त्रोधः सर्व विद्या विशारदः। उहापोहविरोपशः क्रियानत्वं विशेषवित सर्वमन्वार्थपुशलः सूत्रतत्त्वविचक्षणः । मीमांसान्यायकुशलः धर्मधर्मिविवेकवान् । अध्यद्गातृहोतॄणां कार्यकर्तृत्वपेशल: 1 प्रायश्चित्तेन कुशलः स्नातकी प्रभवेदयम् ॥ तानि काण्डानि वेदस्य प्रवदामि च मुसुटम् । पौराडाशो याजमानो होता (?) होत्रमेव च ।। पितृमेघश्य कथितो ब्राह्मणेन च तत्परम् । तथैवानु ब्राह्मणेन प्राजापत्यानि घोचिरे। तत्काण्डौघविशेषज्ञाः वसिष्ठाद्या महर्षयः । तद्विशेष प्रकाण्डार्थः सम्यगेतद्विभज्यते पौराडाशा इपे त्वाद्या अनुवाकारत्रयोदश । तद्ब्राह्मणं तृतीयस्यो प्रत्युष्टं पाठकद्वयम् आद्याः पडनुवाकाश्च विश्वरूपप्रपाठके । समिधो यजतीत्याद्या अनुवाकास्तथा दश अनुप्राह्मणमेतत्तत्प्रश्नद्वयगतं परम् । सन्त्वे त्याद्या याजमानाः अनुवाकाः अनुवाकास्ततः पञ्च पाकयज्ञादिकाश्च पट् । याजमानब्राह्मणानीत्युच्यन्ते वेदवित्तमैः चित्तिस्नुगायोमन्त्राः होतार स्तद्विधी इमौ । द्वितीये ह्यष्टके प्रश्ने द्वितीयश्च तृतीयकः सत्यमित्यादिकः प्रश्न इष्टिहीत्रमितीरिते। देववै नेति पञ्चाऽनुवाका स्तद्विधाः स्मृताः परे युवांसं प्रश्नस्तु पितृमेध इतीरितः 1 इत्युक्तं काण्डनवकं प्राजापत्यं प्रकीर्तितम् ॥ काण्डानामथ सौम्यानां क्रियते च निरूपणम् । आध्वर्यका ग्रहाश्चैव दक्षिणा (च) ततः परम् ।। समिष्टयजुपां स्तोमः सोमरत्ववभृतांतथा । वाजपेयःशुक्रियाणि सवश्वापि तथा पुनः पडीरिताः ·दशानुवाकानाम्वर्णनम् २४१ स ब्राह्मणानि सानुब्राह्मणान्यपि यथाक्रमम् । सौम्याख्यानि तु काण्डानि कथितानि महात्मभिः।। विशदायात्र वै तेपा पुनस्सम्यङ् निरूप्यते । आप उन्दन्तु देवस्य प्रश्नद्वितयमध्वरः ।। ब्रह्मसंपवमानोऽनुवाकावष्यधरी मतो । सजोपा इन्द्रपर्यन्ता आददे प्रमुखा प्रहाः ।। उदुत्यमनुवाकान्त्रीन् दक्षिणामूचिरे वुधाः । ब्राह्मणत्रयमेतेपो पष्ठः काण्ड उदाहृतः ।। सत्रात्प्राचोऽनुवाकांस्त्रीन पितब्राह्मणं विदुः । उभये वै प्रश्न आद्यः पञ्चमौ पष्ठसप्तमौ ॥ प्रग्नेः प्रपाठके तुर्यमन्तिमं चतुरस्तथा । अध्यरब्राह्मणं प्राहुरनुवाकानिमानपि ।। त्रिवृत्स्तोम इति प्रश्नः समाख्यः परिकीर्तितः। नमो वाचे तदूधों तु प्रश्नो शुक्रिय तद्विधी ।। कियज्ञमिति प्रश्नः सप्तमाद्याः पडीरिताः । अनुवाका वाजपेयाः तद्विधीन्प्रथमेष्टके ने तृतीये देवा वै यथेत्यांनी प्रचक्षते । एवं नवोदितान्काण्डान् सौम्यानाहुर्मनीपिणः आग्नेयानां च काण्डानां क्रियतेऽथ निरूपणम् । अग्न्याधेयं त्यमिहोत्रमग्न्युपस्थानमेव च ।। शनिचयनं तद्वत् युञ्जानादिकमप्यति । सावित्रचयनं चैव नाचिकेताख्यक तथा तथा वैश्वसृजाख्यं च पुनरारुगकं ततः । तद्ब्राह्मणमनुब्राह्मणवापि क्रमतोदितम् ।। आग्ने काण्डजालं स्याद्वेदमध्य गर्न तथा । स्पष्टार्थमधुना भूयः सम्यगेव निरूप्यते आधानं कृत्तिकास्वादि प्राङ् नयेत्यनुवाकतः । प्रथमे पुनराधानं काण्डे पञ्चमपाठके ।। आद्यानुवाकाश्चतुरः तथैव प्रथमेऽयके । तृतीय पाठकद्यानुवाकं च विबुधा विदुः।। उपप्रयन्त इत्याद्यमग्न्युपस्थानमुच्यते । ममान्तमग्निहोत्रस्यागिरसः पाठको विधिः।। उदस्यादनुवाको तच्छेप तन्निष्कृतित्वतः । अग्निश्चतुर्यकाण्डोऽनुवाकावायुष आदिमी तस्य शेपतया प्रोक्त तस्यैकं ब्राह्मणं बुधाः । आदितश्चतुरः प्रश्नानाहुः पञ्चमकण्डनान् ।। एकं द्वावेकमेकं चेत्यनुवाकान्यिना क्रमान् । उत्तरेषु त्रिषु प्रश्नेष्वनुवाका दशोदिताः ·राजसूयः प्रकीर्तितः। मोगाभिमृतिः अपरं मार्ग पाहुः समाग्नग्मिीरिताः । ख्यातान्ये हि फाण्डानि धाम्नेयानि मनीषिभिः ।। अयोध्यते ममेणय येपदेयाण्यकाण्डकम् | गजगूयमगुग्न्येकः पद्ययन्धान्ततः प- इश्यःयुस्तस्था पधान नाभप्रा यस्तथा। दियश्यना अपाया पश्चात्सीत्रायण उपहोमाः सूतयाययान्युपयापयानि तत्परम् । पधागाज्यानुक्याचाश्वमेघस्ततः । पूर्वमेधा सुमहाग सौग्रामणिरथापरः। अन्छिद्र पशुहोत्रंप सर्वोपनिषदस्सर एतद्वा प्राहाणयाश्यानि हनुमाझगमेव च। तथैवैकामिकाण्डवैध देवानि पोड- फाण्डानि (विदिता)न्येवं काण्डविनिमहात्मभिः । एतेपी विशदार्थाय पुनः सम्य निरूप्यते ।। आध काण्डाटमः प्रश्नो तब्राह्मणं प्रयः प्रश्नाः पटाद्याः प्रयमामि) के । (......) ममि ऋतमेव तदुत्तरः । चत्वारोऽप्यनुवाकाःस्युः राजसूयात्मका वायव्यं काम्य पशवः परे काम्येष्टयस्त्रयः । प्रश्नास्तृतीयकाण्डान् पानुवाक्यमुदाहृतः उभावामादयोन्त्यानु वाक्यावधिकविंशतिः । युश्वाहीत्यनुवाफश्च याज्या विद्वद्भिरीरिताः।। समिदिशां जीमूतस्यायनुवाकचतुष्टयम् । अग्नेमन्वे समिद्धो गायत्री त्रिष्टुप् तदुत्तर एकादशादयो योवा अयुधेति च पाठके ! अन्तास्तद्वत् सप्तमेऽपि फाण्डे प्रश्नचतुष्टये। विवर्जिते चतुर्थेन तुर्येतु द्वादशादि(धि)काः। अनुवाका अश्वमेधमन्त्रास्तद्ब्राह्मणं बुधा प्रपाठको संगिरन्ते साङ्महण्या तदुत्तरौ । प्रजापतेः पवस्वानुवाकावपि तयेरिती । यदेकेनादिके प्रश्न द्वयोऽप्येकादशादिकाः । यो वा अग्नौ ततः पूर्व माग्नेयोष्टा तदुत्तर यो वा अश्वस्य ते.चा ( .)स्तद्विधयः स्मृताः। सांत्रायणं त्वगिरसमित्रादि समुदाहृतम् ।। चर्मावत्यनुवाकान्तमश्वमेधविवर्जितः । न वै तान्यनुवाकांश्च पञ्च सौत्रायणं विदुः ।। इमे ......

·-
नानानुवाकानां ऋषिवर्णनम् तैत्तिरीयके चतुश्चत्वारिशकाण्डवर्णनम् २४३
जुष्ट प्राणादिको प्रश्नावुपहोमान्प्रचक्षते ।
आहुः सूक्तानि विबुधाः पीवोन्नमिति पाठकम् ।।
अञ्जन्ति त्यामिति प्रश्नः पशुहोत्रमुदाहृतम् ।
स्वीत्वा सो नग्निर्न इति प्रश्ना यथाक्रमम् ॥
सौत्रामण्यच्छिद्रनक्षत्रेष्टयस्सामुदाहृताः । आयोऽके पञ्चमस्य पाठकस्यादिमा अपि ॥
अनुवाकाखयो नक्षत्रेष्टिकाण्डतया भताः।
सौत्रामणे: शेप उक्तीनुवाकोऽयं युवस्विति ।।
अष्टौ तु काठके हव्यवाहादीनां प्रचक्षते । संज्ञानमिति सावित्री नाचिकेतस्ततः परः।।
प्रोक्तो ब्रह्मानुवाकश्च चातुहोत्रिय ईरितः । प्रोक्तो वैश्वसृजोऽयं चेत्यनुवाकचतुष्टयम् ।।
तेपां चतुर्णा काण्डाना हव्ययाइ पिरीरितः ।
तुभ्यं देवेभ्योऽनुयाको दिवःश्येनेष्टयस्तथा ।
तपसा देवेभ्य इति त्यपाघा उदिता युधैः । भूपयो वैश्वदेवास्तु काण्डयोरनयोमनाः।।
भद्रं कर्णेभिरित्युक्तः प्रश्ने अरुण केतुकः । अरुणाः काण्ड अपयस्वस्य तत्रय कीर्तिताः
शं न इत्यनुवाकाना द्वादशाना मनीषिभिः।
साहित्यो देवताः उपनिपदः सं प्रकीर्तिताः।।
उत्तरेपी प्रयाणां तु वारण्यरसमुदीरिताः ।
प्रपाठकस्याम्भसीति याज्ञिक्यः प्रतिपादिताः।।
स्वाध्यायमाझणं प्राहुः सहवा इति पाठकम् ।
माझा स्वयं भूस्वाभ्याय प्रामणस्यपिरच्यते॥
प्रश्नः पुरुषमेधस्तु हतीयाष्टक तुर्यकः । राजसूयादिका वैश्वदेवाः फाण्डास्तु पोटश।
एवं चतुश्चत्वारिंशत्काण्डाना सत्तिरीयके ।
महाशासाविशेपेऽस्मिन् कपिता ब्रह्मवादिभिः।।
सर्वेषामपि चतेपा काण्डानां तु पृया पृथक् ।
उत्सनोपकमयोः कापि सं प्रधानकम् ।।

·लोगाक्षिस्मृतिः
त्या पति च सदसः कुर्यात्तस्मिन्द्वितीयकम् । सूक्तोपहोमांच तथा कुतिय विधानतः
पस्थानं ततः कुर्यादग्ने व्रतयदादिभिः । सर्व निवर्तयेत्कर्म जयादिकसमन्यितम् ॥
तहतं महानुष्ठानात्परं निखिले परे । अधीत्य वेदं वेदी या वेदान्या वेदमेव था।
नानं कुर्याद्विधानेन गुर्यनुज्ञाप्रपूर्वकम् । तदुत्तरायणे कार्य माघादिष्वेव केवलम् ॥
मुख्येषु कुर्याद् गौणेषु न कदाचन ता क्रियाम् ।
शुभे दिवसनक्षन्ने चन्दताराबलान्विते ।।
स्नानं करिष्येति विप्र समीपे प्राविचक्षणः।
सूर्योदयस्य गोप्टं तमन्नोम्ना स चर्मणा ।।
कृष्णाजिनेनापिधाय मौनी तिष्ठेदतन्द्रितः । सेयेत नातपं तस्मिन् दिवसेऽयविचभणः
मध्याह्न समिधामि तं प्रतिष्ठाप्य विधानतः ।
पात्रप्रयोगकाले तु समित्सूत्रादि वस्तु तत् ।।
यथाहं प्रयुनत्यत्र चैकमेकं क्रमेण वै । तानि सर्याणि पात्राणि मानुपाणि यतस्ततः ॥
पश्चात्तदाज्यभागान्ते इम स्तोममहतः ।
पालारासमिधं यही निनिदेव तां स्थिताम् ॥
पश्चादग्नेरुपविश्य चेरकायां फटेऽपि या । त्रियायुपेति मन्त्रेणाभिगळयक्षुरमेव तत्।।
पाये प्रदयाघजुरा ततः फेशनिधनान्तकम् । समानमेय कथिनं जपनार्धे प्रजस्य
स्प मेग्मला मन्त्रता विरय प्राचारिणे । दधात्तद्वारणार्थाय तो गृहाथ सपश्यंपि।।
दिमहमिति मन्त्रंश दर्भगम्येऽथया सथा। उदुम्परस्य मूठे या उपगृहेत तामय ।
आपदिति निमृभिः हिरण्यति प मन्त्रयः।
नारीत विधानेन म्नानानन्तरमेय थे।
भोवरेश काप्टेन कुयाई दलधायनम । उनं मानीयेन पुनः मान विधानतः।।
घमा यामाहा ननं मोमायति च मानाः। परिधाय प्राइ गुमनः चन्दन परमोनमम्
गुगन्धरम्यं नूनं च नमो नमुः परः।
मनुभियनाम्योच्य गन्धं दया द्विसम्मनाम् ॥

·अनाश्रमी नवतिष्ठेदितिवर्णनम् २४५ महात्मनां सदस्यानां चापरास्थिति मन्त्रतः। खात्मानमनुलिप्याऽथ मणि सौवर्णमेव च ।। सूत्रप्रोतमलंकारयोग्यमोपधतस्ततः । उदपात्रे परिप्लान्यापाशोऽसीति मन्त्रतः।। सार्धतः कण्ठमूलेन धृत्वा तन्मणिमालिकाम् । ततो यादरिक नृलं मणिं कृत्वा च पूर्ववत् ।। नमन्त्रक हस्तमूले विभृयाद्विधिनैव वै । तद्धारणं वामकरे दक्षिणे प्रतिसरं यतः।। तस्तदुत्तरं वस्त्रं रेवतीस्त्वेति मन्त्रतः । धृत्वा तस्य दशायां च प्रवृत्तौ विधिना कृतौ ।। प्रयध्य तूपणी तत्पश्चात् दामादाय तेन वै। आज्यमादाय विधिना चायुष्यमिति मन्त्रकः॥ प्रभिश्चापि जुहुयाजयादीनपि हावयेत् । ब्रह्मोद्वासनकालेऽथ प्रवृत्तश्चैकमुत्तमम् ।। नुभिरेव विभृयादितरंच तथैव वै । शुभिके शिरमन्त्रेण सजा शिरसि धारयेन् ।। माहरदिति मन्त्रेण मालिकां च परिपहेत् । यदाऽञ्जनेति मन्ोणाइक्त तचक्षुपी तदा ये पर्वतमन्तः पतुभिरथ वैकतः । पर्वतं समुदेक्षेत यन्मे वर्चेति मन्त्रतः ।। दर्शनं समुद्रीक्ष्य प्रतिष्टेस्थेति मन्त्रतः । उपानही योजयीत पादयोरिति तत्कमः। दक्षिणपादे वै ततः स्पष्टं हि फेवलम् । प्रजापतेरिति ततः छत्रं नूलं धरेच वै । व्य त्वेति मनुना वैणवं दण्डमेककम् । भृत्या द्वसदो मध्ये पश्चाद्वाचं घ यच्ङ्ग,ति॥ चोदयपर्यन्तं नक्षत्रेपूदितेप्वथ । दिशं प्राचीमुदीची या दिशं निष्कम्य वैधतः । पहुवीरित्येतदर्यत्रयक अन्तः । उपस्थाय दिशः सर्वा नक्षत्राणि ततस्तदा ।। चन्द्रमसं चापि पश्वामित्रेण येन या । फेन या भापगं कुर्यात्पनीलामाय केवलम् अयोजनं यादधिक नैय तद्वदेत् । एवं कर्तुं शनिहीनः मन्त्रसंस्कारदुर्भगः।। तूष्णीममन्त्रकं सर्व कुर्यादिति विधिरस तु । कोऽपि गौणध फाधितः न मुग्य इति वैदिकाः ।। किल महात्मानः तस्मादक्षस्तथा परेन् । स्नानमेतन्धिानेन त्या तत्परमेय रव विधानेन लक्षण्यो नियमुम्हेन । अनामी क्षणमपि न निप्टेदिति गौतमः।। - ·२५६ सौगानिस्मृतिः पनी न मनगारी स्यान गृही न पनी निः । अतारिमदिन यमाद् दिनीयाममाचरंग।। सती ज्येष्ट पिनादेहित्या नात्या स्वयं वरन् । वियन तूणी मांडनयम्मुमहान्भवेत् ।। परिपत्ता भयेरात्र गयेष्ठानरकनीयसः । परियिसिरिति यः तावुमा सेवकर्मणाम्। अनई द्विजयन्देपु निन्दिती पुस्मितायपि । ज्यङ्ग नेशगती पापी पतितो पापिनी ततः।। यसनीयो भयंता के प्रायश्चित्तशतैरपि । शुटात्मानी मयताप्न यावदाचन्द्रनारकम् । कृत्यमेतदति फरं प्रायश्रित्तयहिप्पतम् । दत्ते यणिनि तिप्ठेत्तु यदि जातस्तदौरसः । तस्यय ज्येष्ठता तस्य विवाहानन्तरं परम् । दत्तस्य कार्य उद्वाह नोचेत्तस्य दुरात्मनः न दोपो जायते घोरः प्रायश्चित्ताक्षमो महान् । तदुष्टं परियित्तत्वं परिवित्तित्यमेव च ।। मोक्षी विवाहयज्ञस्तैः तत्पूर्वकरणत्वतः । उभयोर्जायते नूनं तयोज्येष्ठकनिष्ठयोः॥ अनुजोद्वाहतः पश्चात्तज्ज्येष्ठः करपीडनम् । स्वस्य त्यक्त्वैव तूष्णीकं यदि तिप्टेततःपुनः प्रायश्चित्तशतैः स्वस्य गृहोल्का तुलितोऽपि वा । विप्रश्रेणी निवासाय विगैरसंचारिणाय वा।। अहोभासो भवेत्सत्यं न चेद्वच्मि ततः पुनः । श्मशानोल्का समानस्याद्नामावासा क्षमस्तराम् ।। प्रभवेदेव स ज्येष्ठः कारणान्तरकल्पनात् । विवहेद्यदि पापात्मा कुलनिर्मूलकारकः । कपालचण्डालसमः न प्रामस्थानमर्हति । अयं विधिः कन्यकानां सम इत्येव सर्वतः सर्वेषामपि वर्णानां धर्मज्ञैः समुदाहृतः । यमयोः पुत्रयोर्मध्ये पूर्व जातः कनीयसः॥ पश्चाज्ञातस्तु विज्ञयो ज्येष्ठः कर्मसु सत्कृतः । आहितानिः सोमयाजी क्षुद्रजिट्टहिजिन्महान् ।। अपि दत्तः स्वयं सुधीः । जननादौ रसस्यायं कनिष्ठत्वं प्रपद्यते ॥ । .

·वंशाभिवृध्यर्थ वरणीयकन्यालक्षणवर्णनम्
अनुपेतोऽव्ययं पुत्रः पितृकर्मणि संगते । ज्येष्ठत्वं समवाप्नोति कनिष्ठत्वं न विन्दति ।।
औरसे सति दत्तस्तु स्वकर्तृत्वेन पैतृकम् ।
क्रियां यदि चरेन्मोहात्सा क्रिया विधिशून्यतः ॥
कृतप्राया न भवति पुनः करगमहति । यावत्पुनः क्रिया पुत्र औरसेनाचरेजडः ।।
पितृकियो स्वकर वधर्मेण जनितश्रमः । पिता तावत्तस्य नूनं प्रेतत्वेन प्रपीड्यते ।।
अयं तावत्सूतकस्य यावत्तत्कर्मशास्त्रतः। करोति विधिना भक्त्या सर्वकर्मसु गर्हितः
वरमाद्धर्मेण विवहन धर्मज्ञः स्वकुलोद्भवैः । स्ववन्धुभिः स्वमिश्च सर्व शास्त्रविदुत्तमैः।।
समालोच्य प्रयत्नेन सर्वधर्मविवृद्धये । कन्यका सत्कुलोत्पन्नां सुलक्षणसमन्विताम्।।
सर्वावयवसंपूर्णा दाङ्गो रोगधर्जिताम् । असमानार्पगोत्रां च विवहेच यवीयसीम् ।
वाग्दत्ता कार्य सिद्धयर्थमन्यं नैया ततादिभिः ।
गुप्तां दुर्लक्षणभिया विकटो ह्रस्वकेशिनीम् ॥
अतिनीचामतिरां निप्यूरोक्तिमतीमिति ।
अतिरक्तामतिजवामति भाषणलोलुपाम् ।।
कराली कालिका रुग्णां पलिता रक्तमूर्वजाम्। अत्यन्तलीलापरमा चरमा चण्डनिष्ठुराम्
कुनखी श्वेतो निद्रामदसमाकुलाम् । लोलुप मददिग्धाही महारतिपरायणाम् ।।
नित्य दुःखमुखीं भीरु वनांगी यकनासिकाम् ।
अतिदुर्गन्धवदनां भीमदन्ता भयङ्करीम् ।।
कपूय कण्दागरला चटुला नित्यहासिनीम् ।
अतिपारुष्य परमां महामालिन्यचेतसाम्॥
मार्जालनेत्रां पृथुलभीमौष्ठ पुटनासिकाम् ।
संका सांकरिका जाड्यमालित्यपरमा खलाम् ।।
दीर्घरोमाङ्किततनु शार्दूलस्वरदुर्धराम् । कलिशोलो विशेषेण मतिमान् संपरित्यजेन् ।।
पालिका स्वनुजा कुभ्रं वर्पकारी विहाय च ।

·४८
मोगाभिस्मृतिः
रस्तुनानि परिवादी.विचिन्त्य च पुनः पुनः।
निमियान्यपि दियानि दयादायकान्यपि ।।
एप्दया थियाहयेत्कन्या पापल्याम्परितन च ।
ध्यामोहं गमयन्नयन तहमी भावपि ।।
पन्धुत्येनागतान् दरासन्यो दातुं ममुघतान् !
ययोऽधिको कार्यकारी सोमाता न तु विश्वसेत् ॥
दूरपन्धून्प्रयत्नेन चिरकालविचारतः । यचनादिष्टयन्धूना संयन्धाय परिप्रदेत् ।
बन्धुत्वेनागतान्टप्दया पुरस्फुर्यादतीय च। सुप्रमानमुखी नित्यं पूजयेद्रोजयेदपि ।।
शस्योपकारं कुर्याग दानमानाईणादिभिः ।
(?) न च अध्यात्तिरकुर्याम तान्मतः॥
मियायाश्यानि तैयान्नावमन्यन्न मीपयेन् ।
पूर्णकामान्प्रकुर्वीत सत्या शक्तयाँ तदर्थतान् ।
सर्वपस्तुविशेषांश्च प्रदद्यादापयेत्तथा। यस्य गेहान्निवर्तन्ते पूर्णकामाः
तस्य श्रेयः संपदश्च वर्धन्ते गुरुचन्द्रवत् ।
अभ्यागता यस्य गेहादथिनो वान्धवाः स्वकाः ।।
मित्रादयो ब्राह्मणा या तस्य सा श्रीविनश्यति ।
निमित्तानि मनोज्ञानि पश्यन्विप्रैस्सुहृद्गतः।।
कन्यादातुर्ग्रहं गत्वा वन्धुभिर्मामवासिभिः ।
पुण्याहवाचनं मन्नौः कारयित्वा विधानतः।।
अनुहा' म' 'मन्नस्तान् स्वयं जप्त्वा तदा तदा ।
दर्शने दुनिमित्तानां वाचं यच्छन्द्विजन्मभिः॥
स्वस्त्ययनमिति मन्त्रमय होमुचमेव च । शिवं शिवमिति यजुः जपन्वा जापयेदपि।
कल्याणादौ विशेपेण वाचयंस्तद्गृहं प्रजेत् ।
गृहाद्वहिस्स्तस्य पादौ प्रक्षाल्याचभ्य सिद्धये ॥
समागवाः॥

·१
कन्यादानवर्णनम्
२४६
प्राणानायम्य विधिना देशकालो प्रकीर्त्य च ।
तिथि वारमृतुं मासं पक्षेण च समन्वितम् ।।
समुचार्य प्राकृतेऽस्मिन् न द्याहं त्रियमुहहेत् । इति संकल्प्य तत्पश्चाद्रक्षावन्धनमेव च।
कृत्वा यज्ञोपवीतं तद्धृत्या तन्मन्वतस्ततः । चतुरो ब्राह्मणान्नत्या मदथं यूयमद्य वै।
कन्यां वृणीध्वं मद्योग्यो यद्वन्धुपु महोन्नताम् ।
इत्युक्त्या तान्ततो मन्त्रावादिमो प्रेपधर्मतः॥
उत्तया तान्प्रेषयेबापि प्रेपिता स्तेन तेऽपि वै ।
गया कन्याप्रदातारं प्राइमुखं समवस्थितम् ।।
स्वयं तदुन्मुखो भूत्वाऽथवा ते ब्राह्मणः स्वयम् ।
उड्मुखं प्राहमुखं च प्रत्यङ्मुखमथापि वा।।
समुद्दिश्य वदेयुर्वे प्रपितामहपूर्वकम् । नो पौत्राय पुत्राय चायुमै च सशर्मणे ।।
साक्षाच्छवीन्द्ररूपाय गौरीशंकररूपिणे । वाणीभापास्वरूपाय लक्ष्मी गोविन्दरूपिणे
नानोपेतामिमा कन्यां नप्त्री पौत्री च पूर्ववत् । सर्वमुक्त्वा तत्क्रमेण वदेयुस्ते वृणीमहे
इत्युक्त तेरथ पिता कन्याया स तु चेतसा । चाञ्चल्यरहिते नैव संमत्या स्वजनस्य च
निखिलस्य कलत्रस्य मित्रवर्गस्य कृत्स्नशः ।
वृणीष्वमिति संभाष्य तस्मै दास्यामि संप्रति ।।
इत्युक्त्यैव ततस्तेभ्यो दया ताम्बूल चेलके । प्रेपयित्वा समामलय स्वस्तिवाचनपूर्वकम्
सर्वमगलवाद्योधचिरण्टीगानपूर्वकम् । अभ्यञ्जनस्नानमुख कारयित्वा च शाखतः।।
अलंकारासने रम्ये स्थापयित्वा स्वयं ततः।
पन्या समुपविश्यैव प्राणानायम्य यापयतः ।।
महासंकल्पमुशार्य मश्यानां मया सह । दशापरेप पूर्वेषां पितृणां मुक्तिहेतवे ।।
चन्द्रमण्डलपर्यन्तं यय संख्याभिरेव वै । सूर्यमण्डलपर्यन्तं तिलसंख्याभिरेव च ।
सर्पपाभिस्सप्तमृपि लोकपर्यन्तमित्यपि ।
वालका घचलोकाख्यपर्यन्तं वझलोकालिसिदये।

·२५० लोगाक्षिस्मृतिः महादानान्तर्वृत्ति कन्यकादानमुत्तमम् । करिष्यामीति संकल्ल्य तस्यै कुर्यात्ततः प मधुपर्कमहापूजा तद्विधानेन पण्डितैः। कन्यादानात्परं वापि पूर्व या सं यथावि कुर्याद्वियाहे जामात्रे सम्यगभ्यर्य शक्तितः । संकल्पानन्तरं तत्रायं ते कूर्चा इति स्वयम् ।। कन्यादाता स्वयं दद्यात् कूर्व दर्भमयं शिवम् । वरोऽथ तत्र मन्त्रेण राष्ट्रत्युपविशेतत- आपः पाद्या इति प्रोक्त आपः पादावनेजनीः। इति मन्त्र जपेत्सम्यक् पश्चात्को स्वयं चरम् ।। पादौ प्रश्नाल्य पूर्व तु दक्षिणाशिमुखेन वै। पत्नी प्रदत्तनीरेण चन्दनेनार्चयेच दो। तदा वरो मन्त्रयेश मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् । आमागन्नित्यपि तदा विराजो दोह इत्यपि ।। तच्छिरसलिलं पूर्व नीयमानं जपेत च । समुद्र(दादि)मिति मन्त्रण मत्परोऽन्तं घरो जपेत् ।। मधुपर्क प्रयोशारे तस्य विद्यामर्नु जपेत् । आमागन्निति मन्त्रं पामृतोपेति मन्त्रमः। सत्पनीमतसलिलं पश्चिमाभिमुखस्थितः। पिधेदेव परो हस्तात्तदायमविधानमः॥ यन्मधुनो मधव्येन मधुपर्क सकृत्ततः। सत्प्राश्य ततः तूष्णीम् द्वियार भश्येत्परम् ॥ उत्तरेणाऽथ यजुग पुनीर परः पियेन् । फन्यादाता गौरि त्युक्ते गौरश्यप मर्नु जपेत ममेत्यत्र म्यनाम्नो ये पश्यन्तीचारण भयेन् । तदा गुप्येत्या पश्चात्कन्यादातुध नाम सन् ॥ पष्टयनोचारण कुर्याम्ययमय परसदा । अनिः प्रयाश्नातु मन्त्राणां सर्वेषा केयरमा ओमुग्गजन पर्यन्न कली कार्यम्ममयः । मिदमानं भूतमिति पश्येदियपि केचन ।। मोघुमहान्नी वियुधाः तदनस्य निरीक्षणम् । परम्य यिधिग्ल्येिय मा पिराजिनि तत्परम् ।। धौकायन पनजदिति विधिताम् । आपारः मुमहाने तस्यान्ते मुमहानयम ॥ 1

·कन्यादानवर्णनम्
२५१
साक्षाद्गो मधुपर्कोऽयं निन्दितः शाखवेदिभिः ।
मधुपर्कस्य कालोऽयं विवाहः प्रथमो मतः ।।
अनूचानागमः पश्चात् श्रोत्रियस्यागमः परः । श्वशुरस्यागमो राज्ञः वत्सरात्परतः खमु
प्रायेण महतां पूर्व कन्यादानस्य चोदितः । मधुपर्को महाभागै रयमेव महत्पथः॥
कन्यादानात्परं सोऽयं केपा चित्खलु केवलम् ।
आचारो दृश्यते तस्माद्विकल्प इति तं विदुः ।।
कन्यादानारपूर्वमेव कन्यानतमुखादिकम् ।
सत्यो महत्यस्तजज्ञास्तास्तदम्बाद्यास्तु तस्करात् ।।
प्रकृयुरिति धर्मज्ञ समयो वैदिकैरपि । समनुष्ठित एवायं तद्वतं चेदमुच्यते ।।
गौरीपूजा शचीपूजा सर्वा अङ्करदेवताः । यास्तासामत्र पूजा च तत्तन्नाम पदैः परः।।
चतुर्थ्यन्तैविधानेन सा कार्याऽऽसनमूलकैः ।
निशाबिम्बद्वये गौरि शच्या ते तत्र कल्पयेत् ।।
पायाध्यांचमनीयादिपोडशैरुपचारकः । प्रदक्षिणनमस्कारैः स्तोत्रैर्मगलकारकैः ।।
अर्थयित्वा ततो भूयो मौनकाप्ठेन यत्परम् । तया यत्कुरुते ध्यानं तत्कन्यात्रतमुच्यते
कन्यारतात्परं कन्यादानसंकल्प इत्यपि । केचिदाहुः महात्मानः वत्प्रातरिति केचन
तत्परा तारशी कन्या पल्यादाय सईय ।
स्वयं प्राहमुसमासीनः पश्चिमाभिमुखस्य तु॥
| परस्य पसाभरणविहितस्य पुरोऽस्य वैवस्य चाभ्य(भ्युप) विष्टस्य वैगुद्वन्द्रस्थितिमवेत्
तद्वधूवरयोस्तत्र पादद्वन्द्व सितिर्भवेत् । पूर्ववसुनरुच्चार्य स्वगोत्रप्रवरे तदा ।।
प्रपितामहपूर्वण नत्री पात्रा मुतां च ताम् ।
लक्ष्मी स्वरूपिणी कन्या लक्ष्मीनारायणस्य थे।
स्वरूपिणेऽद्य ते भूयो वरायेति च तत्परम् । प्रनासहत्य कर्मभ्यः इत्येवं प्रतिपादयेत् ।।
प्रतिपादयामीति वदन् धर्मे चार्थे प तत्परम् ।
---
--

·लोगाभिग्मृतिः
मन्त्र स्वाध्य यरः पधाद्रिमाणतनिधों।
यदेमातिनरामीति स्वनि प्रतियो यदेत् ।।
सरपरं फलनाम्यूलहिरण्यामरणादिभिः। शालपामग घ गया धरणी क्षेत्रमन्दिर
संगृहावरणाद्याश्य दूरीपुर्यापटं तदा । जोरका गुडं मूनि निक्षिपेतो वरौ तद
देवस्य त्या मर्नु जपया तन्मन्त्रान्ते ततः पुनः ।
राजावेत्यादिकं चीत्या प्रनिगृहातु तत्परम् ।।
प्रजापतये कन्या (..
..) । तेनेत्यादि भवेत्तत्र तत्पूर्व वेति केचन
तन्मुहूर्ते सुमति कन्या दृष्ट्या वरः स्वयम् ।
अभ्रातृनी जपं कुर्यादवोरेत्ययलोकयेत् ।।
अत्रैव वरवध्यो तो आवाभ्याममुतः परम् ।
कर्तव्यानि तु कर्माणि प्रजाश्च विधिनय वै ।।
समुत्पादयितव्यास्युरित्येवं तत्क्रम विदुः । (.
अथ दर्भ समुद्धृत्य चेदं मठोण वै वरः।
तस्या यध्धाः समूहाया भ्र वोरन्तरभागकम् ।।
संमृज्याथ प्रतीचीन निरस्य च जलं रघरोत् । रोदनादि निमित्तेषु जातेपु यदि वै वरः।।
जीवां रुदन्तीति मर्नु जपेत्तदोपशान्तये ।
युग्मान्मन्त्रयतो विप्रान् तत्स्नानीया(दोश्य एव वै॥
प्रेरयेटोषविधिना अर्यम्ण इति मन्त्रतः । दार्भमेण्वं निधायाथ तस्याः शिरसि तत्र !
खेनसः खेन मन्त्रेण युगच्छिद्रं तु दक्षिणम् ।
तस्मिन् समं प्रतिष्ठाप्य शंते मन्लोण कव॒रम् ।।
अन्तर्धाय च तच्छिद्र हिरण्येत्यादिकः परैः।
पञ्चभिर्मनुभिः सद्भिः स्नापयित्वा सकृत्ततः ।।
परित्वेति च मन्त्रोण वासोभ्यान्तां विधानतः ।
अहताभ्यां तथाच्छाद्य चाशासानेति मन्त्रतः।।
...
।

·1
कन्यादानवर्णनम्
२५३
नामासीनां च योकोण संना ति च तेपुवै । पश्यत्सु निखिलेल्वेपुसनह्यात्सुकृतान्ततः
रागल्यपूजा निवर्त्य मङ्गल्येति च मन्त्रतः । वध्नीयान्मागलं सूत्र तत्काले गानपूर्वकम्
दा मगलवाद्यानां विशेपो घोप ईरितः । कर्तव्यत्वेन शाखः महांशीर्वचनान्यपि।।
तस्मिंश्च मङ्गलपन्थ्यो वृहत्सामेति मन्त्रतः ।
रक्षा च भरमना कुर्यात् तत्राप्येवं विधीयते ।।
आदी प्रतिसरे चापि धरयोरुभयोरपि ।
तत्सूत्र भस्मना सम्यक निस्समृज्य च मध्यतः ।।
वध्या दीपों " भिरभ्यो दृढो पश्चात्तु मन्त्रतः ।
विश्वेत्तातेति विधिना बन्धन दक्षिणे करे।।
पररय कथितं सद्भिः स्त्रीणां वामकरे तदा । मागल्यधारणात्पूर्व कौतुक केचिदूचिरे।।
उत्पश्चादपि केचिद्व कौतुकं तम पूजया। वरयोर्बन्धनं कुर्यादाशीर्वादपुरस्सरम्॥
सतां सतीनां सवासा सदस्यानां महात्मनाम् ।
एवं यज्ञोपवीतस्य माङ्गलस्य च पूजनम् ।।
बन्धनं कारयित्वाऽऽदो पश्चात्तत्कर्म साधयेत् । प्रसङ्गादा कथितं तदेतन्निखिलं परम।।
आद्राक्षतारोपणं च तथैव कथितं शिवम् ।
मङ्गलाचारसंप्राप्नं कपिलाञ्यादि चोदितम् ।।
कृत्वाभिमुख दम्पत्योः पृथक् पोडशदीपकैः।
अष्टाभिर्वा विधानेन दीपपात्राणि पिष्टतः ।।
कृत्या तेषु दशारिसक्ताः कृत्या.तैलादिना तसः ।
दीपानुत्पाद्य सुज्वालान्प्रदक्षिण प(पुरस्सरम् ।।
तो वेष्यित्वा तन्मध्ये पात्रद्वयगतान् शुभान् ।
अक्षतांश्च क्षति प्रामान्धवलान्भूरितेजसः ।।
सत्पात्रयुगलं ताभ्यां पृथइ निर्दिश्य तत्परम् ।
वरः स्वाञलिना स्वेन पयसा तो वधूवरो॥

·यथोत्साहं यथाशक्ति तण्डुलानां तयोरति । अवकीरणमित्यूचुःशुभकर्मविदोऽनघ लोगाधिपतिः फल्पयित्वालि तमाभिधाय मन सेन य । पयसा सण्डुलान भियामिपार्यो म तण्डुलान् ।। सोदकं फलशं तत्र नपल्लयर शितम् । गन्यामनातं प निशेपेसद्विधानतः । एयमन्यो परस्यापि तत्पयनगदुलाभनेः । पत्याऽपिलं सदुपरि शान्तिरस्तीनि तान्मनून् ।। एकादश जपेरसम्यक् प्रमेणेय तदा यरः । सत्कर्म प प्रयश्यामि शान्तिः पुष्टिः ततः परम् ।। पुष्टि टि स्तथा भूयस्त्यविनायुष्यको तया। आरोग्यं तत्परं स्खन्ति शिवं कर्म तथा पुनः फर्मवृद्धिः पुत्रवृद्धिः घेदवृद्धिस्ततस्तथा । समृद्धिरपि शास्त्रस्य समृद्धिर्धनधान्ययोः।। प्रत्येकमस्त्यिति पदेदेतेषां मन्त्रसिद्धये । पदानामस्थिति याकेचिदेवान्मनून्परान्।। अचिरे द्वादशेत्येव प्रयोदश परे जगुः। पुनरेको महामन्त्र सर्वसिद्धिकरः शिवः॥ प्रवाच्य इति तज्ज्ञास्ते जगदुब्रह्मवादिनः । दम्पत्योजन्मनक्षले सलग्ने सगृहे तथा ॥ ससोमेन क्रियेतां वै इत्युक्त्या तत्परं पुनः।' प्रजापतिः स्त्रियां चेति पण्मन्त्रानपि तान्त्रमात् ।। जपित्वान्तेप्यसो स्थाने प्रजामेकाम इत्यथ । समृदयतामिति वदेत्पर्याये प्रथमे किल। एवं द्वितीयपर्याये वधूद्रव्येण पूर्ववत् । सर्व कृत्वा स्त्रियां कुर्यात्तामेता निखिला पराम मन्त्रोक्तिस्सा वराधीना न वध्वा इति सूरयः । द्वितीये च तृतीये च ह्यसावित्यत्र तत्पदे ।। पशवश्चापि यज्ञश्च भवतामिति सा श्रुतिः। सर्व चतुर्थपर्याये तत्तद्र्व्येण तौ वर तूष्णीममन्त्रकं सर्व कृत्या तानक्षतांस्तुतौ । परस्परं निक्षिपेतां यथारुचि ततः परम् महर्पयो महात्मानस्तदनन्तरमेव वै । पश्चान्मुखी वधू गृह्य स्वहस्तेन घरस्ता पूपा त्वेतो नय त्वेति मन्त्रोणाभ्यग्न्यानीय वै । अग्नेः पश्चाद्यथा स्थानमुपविश्य तया सह ॥

·। । - सातपदीनवर्णनम् उदाहः होमसंकल्पं प्राणायामपुरस्सरम् । कुर्याद विधानेन सुलग्ने विप्रसंनिधौ।। अमीन्धानादिकर्म घृतभागान्तमेव तत् । कृतान्ब्रह्मपुरस्कार चक्षुरन्तं समापयेत् ।। सोमः प्रथमयुग्मेन तामेतामभिमन्त्रयेत् । गृभ्णामीति महामन्त्रचतुष्टयत एव वै॥ तस्याः पाणि तु साङ्गुष्ठं गृहीयादग्निसंनिधौ । उत्थायाथ तया सार्धमग्नेरुत्तरभागके एकमित्यादिकमन्त्रीः वररसप्त पदानि वै । तद्विधानेन शनकैः कारयीतैय सूनृतात् ।। अन्तात्पदात्तु तास्सर्वान्प्रजपेदत्र वै मनून् । अग्निं प्रदक्षिणं कुर्याद्ब्राह्मणं चापि दक्षिणे ।। वेद्यमानं यथास्थानमुपविश्य कटेऽपि वा । एरकायां भद्रपीठ अलंकारासने शिवे ॥ सोमायेत्यादिभिर्मनीः प्रधानं होममाचरेत् । अग्नीन्धनादिकार्याणां करणं ऋत्विजाथवा ॥ सर्वत्र शश्यते कर्तुं तद्धोमश्च तथा पुनः । शक्यते शास्त्रवर्गेण याजमानादिकं परम्।। देश्य त्यागजालं तु कर्तुरेवाखिलेप्वपि । वैदिकाख्येपु तन्त्रोषु चैवं धर्मज्ञनिर्णयः।। धानहोमासरतः तामेतामघचाश्मनि । वही तूत्तरभागस्थे ह्यातिष्ठेति च मन्त्रतः रोपयीत च वरः स्वकरेणेय तां वधूम् । यथावदेव च पुनरुपविश्यासने शुभे ।। अभिघार्याञ्जलो तस्याः तथा लाजास्तथाज्यतः। लाजान्द्विवारं तान्पश्चादायपेञ्चापि पूर्ववत् ।। (......) स्य पुनस्सोऽयं स्वहस्ताभ्यो विधाय तान् । इयं नारीति मन्त्रोण जुहुयाद्विधिनैव वै। वेदन महात्मानस्तस्या सोदर्य एव वै । लाजावपनकर्ता स्यात्तद्धोमे समुपस्थिते ।। वमूचुर्धर्मज्ञास्ते कल्याणनिदानगाः । तस्मात्तु वहयो लोके तद्धोमसमये खलु ।। गोदर्य समाहूय तान् लाजास्तन्मुखेन वै । तदञ्जली प्रयलेन वापयन्ति ततः पुनः।। पूजा सुमहती वनभूषणचन्दनः। प्रकुर्वन्ति श्रुति प्रोक्तः मनोरपि विशेषतः।। मानन्तरं पल्या पहिं कुर्यात्प्रदक्षिणम् । तत्प्रदक्षिणकाले तु तुभ्यमप्रमनुत्रयम् ॥ बपित्वैव विधानेन पुनरातिष्ठ मन्त्रतः। तमश्मानं पूर्ववञ्च वधूमारोप्य पाणितः ।। । ।

·No text on this page.

·गङ्गासागरमद्गमादितीर्थफलकथनम्
२५७
प्राजापत्यस्य कृच्चस्य सद्यः कर्तुमशक्यतः ।
तस्य प्रतिनिधिः कार्यः सोऽयं चात्र निरूप्यते ।।
प्राजापत्यस्य गामेको तन्मूल्यं वा द्विजातये । दद्याच तत्फलं सद्यो लभते तेन तत्कृतम्
भवेदेव न सन्देहः प्रकर्तव्यो महात्मभिः ।
द्वादशानां ब्राह्मणानां भोजन वा न चेत्स तु ।।
दरिद्रस्याथ मुदितः शक्तस्य द्विगुणं ततः । पारायणं संहितायाः दश साहनसंख्यया।।
गायत्र्याश्च जपः प्रोक्तरतुलितश्चेति सूरिभिः ।
व्याहृतीभिस्तिलानां च दशसाहस्रसंख्यया ॥
प्राजापत्यस्य कृच्छः स्यादथ वा पुनरुच्यते ।
प्रोक्तो (प्रोक्त) महानदीस्नानं प्रोक्ता सैव महानदी।
नित्यप्रवाहसवान्या कथिता परमोत्तमा । अखण्डा चैय कावेरी सप्तकृच्छफलप्रदा॥
नर्मदा तुगभद्रा च पयोष्णी च महानदी । असिमिया वस्था च शतपर्वा सरित्तटी
सिन्धुद्वीपयती श्वेता कृष्णवेणी पयस्विनी।
गौतमी शान्तिमत्याच्या ताम्रपर्णी सुविध्रुता ।।
समुद्रगास्तथाप्यन्याः स्वर्णमुख्यादिका अपि । मन्त्रस्नानविशेषेण पञ्चच्छफलप्रदाः
सागरस्नानतोऽतीय पर्वस्वैय न चान्यतः। फलं पञ्चदशाना तुचोदितं ब्रह्मवित्तमः।
विशफन्द्रफलं तत्र चापाप्रेमौसलेन वै । स्नानतो लभते नूनं पुनर्मतीस्तु तत्र वै।
द्वात्रिंशत्कृच्छ तस्याद्भागीरथ्यां तु केवलम् । अष्टोत्तरशतमहाकृड्राणो लभते तु तत
अशीत्युत्तरसाहनकृच्छ्राणां यत्रूलं युधैः । कथितं तत्र विबुधैः गगासागरसंगमे ।।
तदेतन् कथितं सर्व प्रसङ्गादेव नान्यथा । तादृशे समये तत्र विवाहे समुपागते ।
क्रियाविशेषतचित्तकार्यायेनं हि शुद्धये । सद्यः प्रतिनिधि कृत्या कृत्वा तत्परमेव वे।।
पश्चगव्यक्रियाशेपं निर्वत्यैव कमेण वै। पञ्चगव्यं प्राशयित्वा तामेजो तु रजस्वलाम् ।।
तत्काय साधयेत्पश्चाद् अन्यथा पतितो भवेन् ।
-
--
ने

·तदनलरमेष स्याम मन्मध्य कश्चन । गृहप्रवेशहोगायनावाडि
लोगाझिस्मृतिः
गोमूत्र मध्यदेशे तु गोमयं पुरतो न्यसेन् ।
क्षीरं दक्षिणदेशे तु दधि पश्चिमतो न्यसेन् ।।
आज्यमुत्तरदेशे तु ईशान्यां तु कुशोदकम् । तण्डुले दले पद्म धान्यराशो न चेसुना
अथवा तिलराशी वा पृथक् पापु निक्षिपेत् ।
गायत्र्या चैव गोमूत्र गन्धद्वारेति गोमयम् ।।
आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिकाति वै दधि ।
तथा शुक्रमसीत्याज्यं देवस्य त्या कुशोदकम् ।।
स्थापयित्वार्चयित्वा च कूर्चनालोड्य सर्वतः । प्रणवेन समाहृत्य पाने महति चरुके।
एकीकृत्य च तत्सर्व प्रणवेनैव केवलम् । अग्नौ प्रतिष्ठिते पूर्वप्रोक्त नैव सुवर्त्मना ।।
हुत्वा तद्धोमशेपं च समाप्य तदनन्तरम् । तदशेपं तया सम्यक्पाययित्वा ततो परः।।
अशेपनाह्मणयुत एतत्कार्याय तां पृथक् ।
प्रदाय दक्षिणा शक्त्या जयादि समुपक्रमेत् ॥
ब्रह्मणे च वरं दद्यात् योक्तमोचनतः परम् । इमं विघ्यामीति मनुयुग्मेनाशीरुदीरता॥
नीराजनात्परं सभ्यानां तु पूर्जा समाचरेत् ।
तम्मिन्नेव दिने होमात्परतश्चेत्तु सा तथा ॥
गृहप्रवेशात्पुरनो दिनत्रयमनीत्य वै । तो तथा स्नापयित्याऽय पतुर्थेऽहनि तत्परम् ।।
पञ्चगव्यं प्रारयित्या दापयित्या च गो तथा । गृहप्रवेशकार्याय मध्याह सदुपत्रमा
कुर्यादय विधानेन हा सम्भनविधौ तथा । यदि स्यात्सा यधूरन फ्रमोऽयं च निरूपने
यत्र स्यारमा तथा नग्र भापतीया न पान्यतः । पालनीया विरोपेण यहिरभणपूर्वरम्
परचारिनत्रयातीते यत्पूवान नु तन्त्रकम् । नमर्यमग्विलं कुत्या गोमूरानकुम्भः॥
दराशान्ति महामनीः चतुर्येनि तत्परम् ।
अमिरेका प्रकाध्यः न येमा शुद्विभाषन तु ॥
नानातरं तथा नया पाराष्ट्रार एककः। विशेषेण प्रयोदनिगानुपश्चान् ।

·करतरदोपनिवृत्तये प्रतिकारवर्णनम्
२५६
दिन कर्तव्यं तन्मध्ये यदि तच्छुयो । नप्टे वधूबरौ भ्रष्टो भवेतामेव केवलम् ।।
तदोपपरिहाराय कारयित्वा शुभान्ततः।
शनैः परिपदं पूर्णा नोत्रियार्णा महात्मनाम् ॥
सभ्यानां कृत्यविद्याना यग्चना ग्रह्मवादिनाम् ।
विदुपामाहिताप्नीनां तथैवाग्निचितामपि ।।
यथाशत्तया व्यूहयित्वा पश्चात्तु तदनुज्ञया ।
अतिरुद्र महारुद्रः तामेतां घोपशान्तितः ॥
कूष्माण्डः पायमानीभिः शिवसंकल्पतस्तथा ।
सकलानिष्कृति.स्यादन्यथा सान शुद्धयति ।।
विवाहात्पूर्वमेकं सा यदि स्यात्तु रजस्वला ।
संत्यज्यैव भयेन्नूनं तामेतां तादशी वधूम् ॥
द्रगोष्ठीषु न ब्राझीषु कदाचन । विवाहमध्ये संप्राप्त ऋतुमत्याश्च संभवः॥
नाङ्गीकार्यस्समैः सद्भिः प्रदूप्यो निन्दितस्त्विति ।
नेच्यगती न्यङ्गभाक्च हीनम्तुच्यस्त्वरुच्छकः ।।
समत्वेन निखिलरेव लोक्यते । पुत्रस्य पुत्रकायाश्च नैच्यगमनु वर्णयन् ।।
व्यभिचारः समुत्पन्नोऽप्यय् केवलमेव वै ।
न योग्यः सर्व कृत्यानां तस्य पश्चान्त्रिपूर्पकात् ।।
तवंश्यानां तन्धुिकृपयैव हि । (.
...)॥
संकीर्त्य करणाभ्यां सदाश्रयात् । सर्वसंश्रवणाचापि जायते सत्परिग्रहः ।।
: सूतिकायाः तागदप्रसूतयोः । रजस्वलायास्तद्व जनाकोशी महान्भवेत्
चतुर्वर्षात्पर ( ) मार्तवं यदि । स्त्रीणामपयशो नास्ति परं वर्षत्रयाद्यदि
यनितानां जनाक्रोशी नातीय प्रभवेत्परम् ।
चर्पद्वयाद्विस्मयः स्याजनाक्रोशश्च केवलम् ।।
वर्षातु परं तद्रनसा भवेत् । निन्दाफुत्सान्नहर्ण च तेनारयन्तायशोमवे
--

·यथाशक्ति सुवर्णेन तत्तन्मासाधिदेवताः । कृत्या तु पोरुपेणैव पोडशेरुपचारकः॥
सौगानिस्मृतिः
नगन्यग्मिन्म रगरं महापानिवृत्तये । वैशागे कार्तिक मासे यदा या रोचते यहा ।।
देययोः शिययोःशंमाः विष्णोयां प्रीतिहतये ।
दीपाराधननो लक्ष्यतिकासंभयात्सरात् ।।
मदोपः शाम्यतेजीय नान्यथा प्रयदाम्यहम् । दीपाराधनकृत्यस्य कार्तिकसूत्तमोत्तमः
म पैशाखो मध्यमः स्यान्माघमामोऽपि तत्ममः ।
कार्तिके तत्तं फर्मकोटि कोटि गुणं भवेत् ॥
न तेन तुलितो मापः सर्वमासोत्तमोत्तमः । अनन्तगुणितस्यापि सबैशाखश्च पुष्कलः
सहस्रवर्तिभिः कुर्यादतिक(दातिश्य)विष्णवेऽन्यहम् ।
गोघृतेनाऽथ तैलेन विशेषेण पुनस्तथा ।।
मधूकदिव्यतैलेन सर्वतलोत्तमेन वै । यस्मिन्मासे समाप्तिः स्यात्तत्पौर्णम्यासमापनम्॥
कुर्यादेव विधानेन तस्मिन्नेव फूते तु तत् । सहस्रकोटिगुणितमुपमारहितं परम्॥
जायते फर्मसु महदित्येवं ब्रह्मवादिनः । एकेन दीपदानेन देवदेवस्य कार्तिके।
आजन्म सश्चितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । किं पुनर्लभसंख्याकै वर्तिवृन्दोद्भवैः शिवः
दीपैर्दत्त ताक्तश्च तत्फलं सर्वपापहम्। स एव भगवान्वेत्ति नान्यान्ये)ब्रह्मादयोऽरिरलाः
मासत्रयस्य ते देवा नामशः शास्त्रचोदिताः।
आर्यों दामोदरस्तत्र माधवो मधुसूदनः ।।
कार्तिकस्य च माघस्य वैशाखस्य च देवताः । महेश्वरी महादेवा वामदेवश्च देवताः
।
पूजयेद्ब्रह्मदिक्पालान् तत्तन्मन्त्रैस्तथैव च ।
सद्योजातादिभिमन्त्रैः शिवाराधनकर्मणि ॥
सर्वेपामुपचाराणां मनवस्संप्रकीर्तिताः । पूजयित्वा विधानेन ऋत्विग्वाह्मणसंवृतः।।
रानी यामेषु सर्वेषु कलशस्थापनादिभिः । भत्त्या जागरणं कृत्वा प्रतियाम च'
दशा दशांशतः कुर्यात्तर्पणं च यथाविधि । तर्पणस्य दशांशेन होम कुर्यात्समन्त्रम्।।
तर्पणोक्तन मन्त्रोण पायसं स्याघृतान्वितम् ।
इदं विष्णु भृचा(बोद पालाशं वा विधानतः॥
पूजयेत्

·२ ६ । ... स्त्रीपुरुपकृत महापापप्रायश्चित्तवर्णनम् २६१ जुनं तु विष्णु गायच्या होमस्यायं विधिमत्तः । व्यम्बकेण मनुना शिवस्य मनुरुच्यते । गायत्री स्यात्तथा रौद्री होमकर्मणि वै मनुः । होमान्ते धूपदीपो च नैवेद्य च निवेदयेत् ।। आचार्यपूजनं कृत्वा स्विजामपि पूजनम् । क्रमेण कुर्याविधिना ब्राह्मणानां च पूजनम् ।। गोत । सवत्सा सालकारा गुणान्विता ।। विशकलं फांस्यपात्र पृतेन परिपूरितम् । सुवर्णवर्तिकायुक्तमाचार्याय निवेदयेत् ।। अथवा तं यथाशत्तया दद्यादायश्यकं विदम् । प्रताभ वै घृतपूरितम् यावज्जीव जीयपनी भवेदेव न संशयः । रजो दोपाद्विमुच्येत पौर्णम्यां या ददाति सा ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्वित्तशाध्य न कारयेत् । या चैवं कुरते नारी तस्याः पुण्यफलं विदम् ।। प्रवादि प्रकथितं श्रुतिशीर्षशतरपि । अवाच्यानि च पापानि रहस्यैकतानि च ।। नश्यन्ति तानि सर्वाणि दीपदानप्रभावतः । चण्डालशूद्रफेवर्नरजकादिकगामिनी॥ अमक्षत्रियविदरुद्रप्रातिलोम्येकगामिनी । मातुलेयपितृव्योपभ्रातृपुनाभिमशिनी ।। पाटनी च पतिती च मातापित्रोबधे रता । गोनी वा तस्करी वापिरजस्संकरकारिणी बहिदानरता चैव नित्यं चामिययादिनी। पत्यो जीवति या नारी मृते या व्यभिचारिणी। एवमादि महापापैरायताऽपि फुलाङ्गना । वियाहादरजोदृष्टिप्रसूतिजननाश्च पाः ॥ वृत्वा चैतनयर्तिदीपदानाख्यत्यतः। तेभ्यः पापविशेपेभ्यो लोकोक्त्यादिमदाहसः।। मुध्यन्ते नात्र सन्देहः प्रयश्यामि पुनः पुनः । पुरुषोऽपि क्या पोरदुप्पताना शामि संतोज्यन्तदुष्कीया कृत्वा तत्सु कर्म थे। मुच्यते तत्मगादेव नात्र कार्यापिधारणा अतिगुदतमं तत्तपापापनोदकम् । जातियार पय सर्वदा न फस्पदम्॥ एकदोपप्रदानेन कार्तिके. मधुविद्विषः । कोटयो प्रदत्यानामगम्यागमकोटयः ।।

·लोगाभिमतिः राधेयात्युपपापाना कोटयोऽपि महमशः। नश्यति मात्र मन्दही नागी याथ नरस्य वा। गामातु प्रामणो भीतो जन्मवादासुलोदयः। दरायपांत्परं कन्या कलेऽपि न यिवाहयन् ।। दशयपात्परं नारी कीर्तिता स्याद्रजस्खला । सन्दिग्धर्धा पयित्वैव निस्मन्दिग्धा विवाहयेत् ॥ सन्दिग्धाया यियाईन लोकोक्तिः सा दुरत्यया । जायतेति यमुरात्तस्मात्ता परिवर्जयेत् ।। सांकारिका विवाहेन प्रायेणास्य यरेण(दि) । मन्दिरेह्यशुभान्यय जायन्ते श्रिय ए- वर्षकारो विवाहेन दाम्पत्यं पश्यतां वरम् । लोके जनानां सर्वेषां हेलनाथं भवेत्ख मुण्डा मिश्राधिका चण्डी तापालाविवहे। कटुकमोष्ठदुष्कर्म कलिकुत्सापराधिभिः।। नरः प्रदूष्यते केन तस्माकुर्याद्विचक्षणः । निर्दमेव नितरा वियाई शास्त्रसंमतम ब्राह्मचादिकं सर्वयन्नात् न तिष्ठेत्तु निराश्रमी । निराश्रमित्यविप्रस्य श्रोत्रियस्य सुचेतसः ।। कर्मठस्य वदान्यस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः । पुत्रिणो दानशीलस्य ज्ञानिनो ब्रह्मवादि विदुरत्यादयो नस्यु 'निर्मलाः स्मृता । अमन्त्रज्ञो वेदहीनः कर्मश्रद्धापराङ्मुखः नित्यकर्मा करो नित्यं कुतर्क कृतनिश्चयः । कृतश्रोत्रियविद्वपो यज्ञदूषणतत्परः पुनः अपि सन्ध्या मन्त्रमात्रप्रोक्तिशक्ति विवर्जिताः ।। सन्ध्याभासपरा नित्यं ब्राह्मणा नामधारकाः। अश्रोत्रियत्वतो ज्ञयाः सततं पचिपकाः।। सदा ब्राह्मण कृत्यानि नित्यं वेदानियुक्तस्य नित्यकर्मसु चेतसः। कुवृत्तयः। खलु। .

·६
३
उत्तमनाह्मणकर्मणां सद्यः परमाप्तिवर्णनम्
अनग्निकत्वमेतस्य न जानीमः कथं किमु ।
अपनीको ब्रह्ममेधान ध्यायोऽश्रोत्रियोऽपि सन् ।।
सापनीको ब्रह्ममेधमात्राध्यायी कथंचन | अश्रोत्रियः पुत्रहीनः ब्रह्मोझी वेदविक्रयी ।।
अति मोखः त्यक्तभार्यः पिद्गो पन्नीक ईरितः।
अश्रोत्रियात्सपनीकाच्छोत्रियो विधुरोऽधिकः ।।
रहुपुत्रचतो वापि कर्मठादमिहोत्रिणः । सत्कर्मवत्पुत्रांश्च प्रतिप्रहपराङ्मुखः ।।
न्यूनमपनीका च्छोत्रिया वर्जितः । ब्राह्मणो यदि वेदेन पर्जितोऽपि सदा शुचिः
areसन्ध्यापरो नित्यमपरित्यक्तवाहिकः । वैश्वदेवब्रह्मयज्ञसनियः सत्सु पूजकः।।
ब्रह्मण्यो ब्रह्मनिष्ठश्च सतनं माझणप्रियः।
वेदमन्त्रप्रियो नित्यं वेदवित्तीति(त) मानसः ।।
विशिष्यते श्रोनियाश्च माह्मणः पितृकर्मकृत् ।
सद्विवाह संप्राप्तसौभाग्यो प्राझणोत्तमः ।।
फुलाभिवृद्धि लभते तद्विवाहमतश्चरेत् । प्रसङ्गादिदमारल्यातं थोत्रियादिनिरूपणम् ।।
तद्योक्त्रमोचनात्पश्चात् रथोत्तम्भनकालिकाः ।
कियाविशेषाः कर्तव्याः परेणाय च तत्र वै॥
सत्येनेति च मन्त्रण रथोत्तम्भनमाचरेत् ।
योगे योगे द्वयनाथ वाही तत्र मुयोजयेन् ।
मु किंशुकेति मन्द्रोण रथमारोहतां वधूम् । घरोऽभिमन्वयीतवोदुत्तरमिति त्रिभिः ।।
तस्या न स्याधिकधीनां संपदर्थाभि मन्यणम् ।
नीललोहितेति मन्द्रोण मार्गे सूत्रास्तृणं भवेत्॥
पध्य इति मन्त्राणो प्रयेण गमनं भवेत् । तामन्दसति च मर्नु तीयांति क्रमश जपेन्
अयं न इति मन्त्रं तु नौर्यदि स्यात्तदा अपेत् । तामुद्दिश्यैव यरो उपनामगसंवृतः।।
अश्य पारनि च यजुम्ता नात्याज्य जपत्सुधीः मिशानोहहने पशायरवेचिदनुवमान्
भरः परपि होमे स्युः क्षीरपातिकमे । ये गन्धवांद्वाय जत्या गृहानुत्तरया तया ।।

·1
मोगाभिमतिः
मंकाशयामीनिदा ना मंकाशयति ।
आयामगमिति मनो याही सोच थिमोषयेत् ।।
अयं न पनि मन्त्रो याहमोचनम्मणि ।
नियुगः स्यारानः पधान्लम यमति मन्यतः ॥
पांतरणकं फुयाद्गृहान्भद्रानिति तयः । यानयित्वा पता पधात्स्वयं तामुपवेश
आगप्नित्यादयो मन्या इमं मेत्यादयस्तथा । गृहप्रवेशकार्येऽस्मिन्प्रधानो होम उच्यते
इह गाय इति प्रोराया चर्मण्युपविशेसया । नभयोदयपर्यन्तं नागपूदितेषु वै
याग्विसर्गध कर्तव्यः ततो मौनं भवेत्तयोः । सोमेनेति च मनोग तबके पुत्रमेकाम्
निक्षिपेज्जीय पुत्रा सा प्रस्त्ररथ इति मन्त्रतः । तस्मै फलानि वाम एनापत्येति मन्त्र
स्यकामसिद्धियता स्यात्तधेयं स्यात्मुममलीम् ।
5 वक्षितीति मन्त्रोण मयं तं दर्शयेच वै ।।
सप्तर्षय इति ततः दर्शयेत्तामरुन्धतीम् । गृहप्रवेशकर्मास्य होमात्परत एव थे।
जयादयो भवन्त्येव ब्रह्मणो दक्षिणा भयेन् ।
परोऽत्र याजको यध्या तत्कर्मान्ते वधूः स्वयम् ।।
गां दद्यावृपभं वापि वरायेति द्विजोत्तमाः। केचिदाहुमहात्मानःपुनः केचित्तु तस्य च
वरस्यापचितायैव ब्राह्मणायेति वै जगुः ।
यथाचारं व्यवस्था च कर्तव्या श्रुतिचोदनात् ।।
स्थालीपाकेऽवाग्निरेव देवता स्यात्ततस्तथा ।
स्विष्टककथितस्सद्भिर्न कर्तव्या जयादयः॥
युच्युपस्तीर्य तत्स्थाल्यामभिधार्यावदाय वै ।
द्विवारमादी तच्चाभिधार्य स्थाली ततः पुनः॥
मध्यानो जुहुयादेतत्तद्विवारसमुद्धृनम् । सर्वस्थाली पाकधर्मः सोऽयं ब्रह्मविदीरितः
अथाभिधार्य तद्रव्यमेकवारेण तद्धविः। तद्विवारो ध्र वाकिंचिदधिकं गृह्म सदधिः।
.". जुहुयात्तदुपस्थले । द्विवारमयदानस्यादस्य स्विष्कृतोऽपि वै ॥

·तामन्याज समिधं ... अत्यारम्भणेब्रह्माणदक्षिणादानवर्णनम् सर्वत्र पञ्चावत्तीना भिदेयं सार्वदेशिकी । समिधं हुत्वा रुद्राय तन्तिचराय वै ।। मसनहनं हुत्वा तत्पात्रकुशकाग्रतः । दामभ्यज्य निश्शेप मध्यमूले सवे तथा ।। लाउने सव्यकरमधः कुर्याद्विधानतः । त्रिवारमैवं कृत्वाथ तृणापादानतः परम् ।। राणिद्वयेन सहव्या प्रतिष्ठाप्येष्ठदेवताः । प्रहरेत्तु तदमाणि निरुद्दिश्य तृणं ततः।। मेण पहरेदेतदगुल्या विनिवेशनम् । कृत्वा भूमिमुपस्पृश्य मध्यमं परिधि शुचौ ।। हृत्याथ तदन्यो च प्रहरन्तो विचक्षणः । तदप्रमुत्तराय॑स्य तदगारेषु हस्ततः।। । प्राणानायाम्य तत्पश्चादुपोहति विधानतः ।। रिधीनाभिमन्व्याथ तदाधारसमिद्वयम् । एकमेकं प्रहृत्यैय विद्वान्देवास्ततः परम्।। संस्रावभाज उद्दिश्य सर्वाश्चित्ताहुतीहु नेत् । अनाज्ञातत्रयात्पश्चादिदं विष्णोः परेण च ।। ध्यम्बकादेश्च तथा यद्विद्याख्याच तत्परम् । अस्को द्योरिति मन्त्रस्य पुनस्त्वा रुद्रकस्य च ॥ न्याहृतीरपि हुत्वाऽथ व्यस्ताव्यस्तकधर्मतः। प्राणानायम्य तत्पश्चात्कृत्वाऽय परिपेचनम् प्रणीत्यामप आनीय सदसीत्यादिकं जपेत् । प्राच्यां दिशीति तत्कृत्यं निखिलं च समाप्य वै॥ समुद्र व इदं यत्तत् ऋचा पत्त्यालौ पयः । निनीय पतितं भूमौ तं निरन्तः कुशामक शान्तिरस्त्वित्यादिश्च शिरसःप्रोक्षणं चरेत्। ततः परिसरान्सर्वानुत्तरेण विसर्जयेत् ब्रह्मणे च परं दद्यादादिपु तु तद्धविः । शिष्टं तत्प्राशयेद्यन्नाद् ब्राह्मणं सर्पिसंयुतम् ।। अन्वारम्मणिके तस्मै ब्रह्मणे दक्षिणा परा। पूर्णपात्रेण करया स्यादन्यथा न फलिप्यति ।। पूर्णपानं च तमोक्तं कपिलादिमहात्मभिः । अष्ट मुष्टिभवेत्किचित्तस्य चत्वारि पुष्कलम् ।।

·२६६ लौगाधीस्मृतिः पुष्कलाना गु पत्यारि पूर्णपात्रं मदुच्यते । गृहप्रवेश होमाग्येश्याग्नेयेऽय वरः परम्।। याजकं न तु फर्ना स्यारकारयिगृत्यमेव हि । यरस्पति महात्मानः केचिदादुर्मनीपिनः सेपो हदयं देयो जानाति किल नापरः । ममायनमागयोध मीमन्ते पाणिपीडने पोलगोदानचिन्तेषु शम्याः कायां: प्रयत्नतः। फायः परिधयों ना शम्याभाये तु से पृथा ॥ भवेयुरेव सरमात्त सेषु शम्याः प्रकल्पयेत् । यत्र यत्र धरोहीमः तत्र तत्र मुसाहुतिः॥ परिधिप्रहरफुर्यात्सधनायो विधीयते । प्रधानहोमारपरतः यरयोः स्वीयवैश्मनः॥ समागमनकार्याय मार्गमध्येति दूरतः । दियसानामनेकपामतिक्रमणहेतुना ।। विवाहाग्नेः रक्षणार्थ सायं प्रातस्तदा तदा । तत्कालमात्रसंकल्प गुप्त्यर्यमिति तं न वर मातोमं करिष्यामीत्येवं संकल्प्य संयतः । गुप्तिहोम प्रकुर्याच न चेत्स तु सुवैदिकः ।। पहिर्नष्टो भवेदाशु तस्मात्कालेषु तेषु वै । गुमिहोमं विधानेन कुर्यादय विधानतः ।। इयायान्संप्रयोगश्च संकल्पस्तदनन्तरम् । परिपिच्याऽथ मठोण होमश्च परिपेचनम् ।। एतावदेव कर्तव्यं नान्यत्किमपि तत्र वै। स्मालीपाकात्परं तत्र वरयोरुभयोरपि !! प्राणायामो भवत्येव संकल्पस्य विधानतः । ओपासनस्य त्यस्य सदो ब्राह्मणसंनिधौ ओं भूरिति मन्त्राणां पल्या वक्त मशक्तितः । तथा यायुनिरोधस्य रेचकादेश्य केवलम् नारीणां योग्यताभावात्तदर्थ स्वयमेव तत् । वरः सर्व स्वयं कृत्वा तत्परं लौकिकं वचः ।। परमेश्वरतुष्ट्यर्थ करिष्येति तया तु तत् । वाचयेदेव विधिना सवैवैदिक कर्मसु ।। नियमोऽयं विधिश्चापि तथैवेत्याह सा श्रुतिः । सहत्वमुभयोः प्रोक्तं विवाहप्रभृतिस्फुटम् ।।

·.औपासनारम्भः
तदेतत्सर्वशास्त्रोपु नीतं च बहुधा तथा । एवमोपासनस्यादी समारम्भस्य यत्र तत् ॥
तिथेरुक्तः परं कर्ता प्रोत्तोपासनमित्यथ ।
आरफ्येति वचः प्रोक्त्वा तेषु शृण्वत्सु सस्वपि ।।
तेनोक्तरेथ भूयश्च यावजीवमिति व धन् । तण्डुलेवा यवर्वेति यावदाधानमेव था।
अर्धाधानं वाथ पुनः तदेतदखिलं परम् । एकोच्छ्वासेनैव यदेदेवं पल्यापि वाचयेत्
औपासनारम्भकाले ह्यभ्यनुज्ञा परास्मृता ।
ब्राहाणानां सदस्याना तत्रत्यानां महात्मनाम् ।।
अभ्यनुज्ञामकारोऽयं स्यशक्त्युचितदक्षिणाम् ।
पाने कस्मिन्विनिक्षिप्य ताम्यूलैः सहतां ततः ।।
पत्न्या सह समाधाय तिष्ठन्वेदमनुं जपेत् । नमो महद्भ्य इत्येवं नमरसदस इत्यपि।।
तन्मनोधारणात्पश्चान्नत्या साटाहपूर्वकम् । अशेपे हे भे ब्राह्म भवसादाप्रदापिताम्
यत्किचित्तामिमा भक्त्या क्षणिणां कृपयावयोः।
स्वीकृत्योपासनारम्भ योग्यतात्यिति कृत्स्नतः ।।
भवत्यचित्य)नुगृहाणेति वाचोक्त्या पुनरेव वै।
सं प्रणम्य समुत्थाय तिष्ठेतामभिमुख्यतः।।
सा सभा चाथका दृष्ट्वा दक्षिणा तां च भक्तितः।
समर्पितो तो संगृह्य अनयोवरयोरसतोः ।।
औपासनारम्भयोग्यतास्त्वित्येव यदेव सा ।
एवं लब्ध्याभ्यनुज्ञान्तां कुर्यात्संकल्पमेव तम् ॥
पूर्वोदितं यथायञ्च ततस्तत्कालिकं पुनः । कृत्वा संकल्पमय च चत्वारि मनुफै वदेत् ।।
.

·२६८ लोगाभागृतिः अथ भूगो विशंग पिलमन्त्रापटेन च ! महालचतु.मगाजिबी द्विशीर्षक: त्रिपात्सममयदनः सुग्वामीनागुपिरिमतः स्याहा दक्षिणे पार्च देवीराम स्वधा तर विभिणहस्तेस्तु शरिमन्नं न ग य यम् । तोमरं व्यजनं वामः पुनरानं तु धारय आत्माभिमुखमामीन एवं रूपो हुनाशनः । तालमत्रापठित्याज्य एप हीति मर्नु असे अग्ने प्राह मुग्यदेवड्य ममाभिमुखतःम्धिनः । भवति पूर्वभागेश्य सलिलं निक्षिपेत्स्वयम् ।। जलेन सेन भीतस्तु स्वस्याभिमुग्य एय थे । विमायमुर्भयदेव तदनन्तरमेव है। प्रार्थयेत्तादृशं देयं सुप्रसन्नो भवेति थे । पत्राद्भूयः प्रार्थयेच परदो भवमेति च । प्रार्थनात्परतो भूयो गायच्या परितोऽस्य थे। शुद्धि जलेन तो त्या परिमृश्य स्वहस्ततः ।। अलंकुर्यादक्षता पुष्पैस्तत्कालसंभवैः। त इमे तत्र मन्त्रा स्युरमये नम आदिमः ॥ नमो हुतवहायेति नमश्चापि हुताचिने(प)। कृष्णवर्मनेध नोऽयं पश्चाद्दे यमुखाय ।। सप्तजिह्वाय च नमः नमो वैश्वानराय वै। अथ मन्त्रोऽयमुदितः नमो वै जातवेदसे ॥ (?) यज्ञपुरुपायेति चरमो मन्त्र ईरितः। एवमनिमलंकृत्य परिपिञ्चेत्ततः पुनः॥ अदितेत्यादिभिस्सर्वैः चतुर्दिक्षु निरन्तरम् । परिपिच्य विधानेन होष्यामि(मी)ति वदेद्विजान् ।। जुहुधीति च तैरुक्तस्तत्स्थालीपाक देवताः। समुद्दिश्य हुनेन्नित्यं प्रातः सौर्याहुतिर्वरा।। कर्तव्यत्वेन सा प्राहः श्रुतिस्साध्वी सनातनी । तयैकया महाहुत्या सौर्यया गृहमेधिनाम् ।। प्रतिनित्यं सर्वभूतक्षुन्निवृत्तिसमुद्भवम् । यत्फलं जायते तादृक् फलं प्राप्नोति तत्क्षणान अशेषत्रतकृच्छौघ यज्ञदानतपोर्जितम् । फलं च तत्क्षणान्नूनं जायतेऽत्यल्पयन्नतः ।। नित्यं प्रातर्वहन्युपास्ति तत्परस्य महात्मनः। पुण्यायो यदिशालायां तत्कार्यकरणोन्मुख्याः सर्वतीर्थानि वियुधाः ब्रह्मविष्णुशिवादयः । गङ्गाद्याः सरितश्चापि सागरास्सप्तपायकाः।। T ·यज्ञप्रशंसावर्णनम् २६६ . तपांसि कृच्छयज्ञाश्च निवसन्त्यतिसाध्यसात् । नित्यौपासनिनस्तस्मात्तीर्थचर्यादयोऽखिलाः ॥ जास्ते यन्नसाध्याः द्रव्यसाध्यश्च केवलाः। कर्तव्यत्वेन विहितान भवन्त्येव ते परम् कर्मासमर्थस्य वोधिता शास्त्रजालकैः। नित्यमग्निं विवाहेद्ध मेतं त्यक्त्वाऽपि योजडः नन्यं हि मनुते स शू (१) शस्मृतः। अनी प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ।। आदित्याज्ञायते वृष्टिः वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः । तस्मात्तदाहुतिसमो धर्मोऽन्यो गृहमेधिनाम् ।। नास्त्येव सुतरां लोके तस्मात्तदधिकः कथम् । एतादृक् कर्म सिद्धयर्थ ब्राह्मणस्य महात्मनः।। नि सर्वकर्माणि योग्यतापादकानि वै। सर्वाश्रमाणां गार्हस्थ्यं परमोत्कृष्ठमुच्यते प्रदरेदाशु चित्तशुद्धिमुखेन वै । श्रेयांसि संपदस्तत्र सन्तोपस्सुखमुत्तमम् ।। तप्रत्यवायपरिहारोऽपि सूक्ष्मतः । प्रयासाधिक्यराहित्यं सर्वापभ्रंशसन्ततौ ।। कसौलभ्यं सर्वाश्रमनिवासिनाम् । सर्वोपकारकरणयोग्यतातरसमं न तु ॥ अन्तरमत्युच्चमतस्तं नित्यमाश्रयेत् । तदास्ता प्रकृतेः पश्चाकुर्यादुत्तरसेचनम् ।। पूर्ववत्प्रोक्तान्यमंस्था इति सर्वतः। द्वितीयमन्त्रेऽनुमते तृतीये च सरस्वते ।। देवसवितः परिपेचनहेतवे । पृथक् जलं प्रगृहीयान्न त्वैवं सकृदुद्धृतम् ।। जान्नमृताग्नेयादथ नैऋतमारुतात् । पश्चान्मारुतभूतेशात्तावदैन्द्रात्तु तुर्यके ।। पूर्वापरयोः कायं स्यात्परिपेचनम् । श्रितायामाहुतौ कुर्यादुत्तमं परिपेचनम् ॥ बेवमेव कार्य विधिवदेव वै। अग्नेयमिति मन्त्रेण सुम्नायेति च मन्त्रतः॥ स नो योधीति च ततः उपस्थानं समाचरेत् । स्वस्तीति च वदेत्पश्चा दुपविश्याऽय साञ्जलिः॥ + यशः प्रज्ञां विद्यायुद्धिश्रियं वलम् । आयुष्यं तेज आरोग्यं देहिमे हव्यवाहन समुसार्य प्रगमेत च तं शुचिम् । नित्यमेवं सायं प्रातः वैदिको ब्राह्मणोत्तमः द्विजातीना सूक्ष्मं हृदि तु योगिनाम् । प्रतिमा ह्यप्रबुद्धानां सर्वत्र समदर्शनाम् । ।

·- T लोगाभिमृतिः आगम्यं भास्करादिग्लियमिन्छेधुनाशना । मननाद मानमन्वितम्मान्मुगिममाश्रयेन् । नफर्मगान प्रजयान धनत्यागतोऽपिया। नपमा फेयलेनाऽपि नया पुण्यशन- शान न जायते नगा किंतु तपित्तशुद्धिसः। मा चित्तमुद्रिस्तु तथा नित्ये तेरी) नित्यानामपि मा फर्मगा वैदिकः शुचिः। भुतिय तादृशः प्रोक्त. बियाही ने नान्यया ।। स विवाहः पञ्चदीनात्मको मन्त्रैकरचितः। म्यशक्तयनुगुणद्रव्यदानप्रयसदार- तस्मात्तत्तुलितोकर्म विशेषो न तु देहिनाम् । औपासनस्तत्र जाती नित्योऽयं धार्य एव च ॥ मन्थ्यो भवेदनुगतः श्रोत्रियागारतोऽपि वा। आहार्यो विधिना भक्ष्या उपवासोऽथवा पुनः।। एकस्यय हि कालस्य सायं या प्रातरेव था। भार्यायाश्चाथ वा भर्तुः पभेवतेषु सर्वतः॥ भवेद्व्याहृतिहोमोऽपि सर्वचित्ताय सर्वदा । पाणिग्रहप्रधानास्यहोमोऽयं यदि ये तथा । मन्ध्यस्समाहृतश्चेत्तु पश्चान्मन्ध्यामिरेव हि । सन्ध्या न मात्रे प्रभवेन्न चेच्छोनियमन्दिरात् ।। आहार्य एष प्रभवेत् एवं स्यान्नित्यचोदना। तथापि मन्थनं तूष्णी यत्र कुत्रापि दारुके । कतुं न शक्यते किंतु तद्विहस्यव(प)शकात् । पूर्वमेव प्रयत्नेन सुदिने च सुलग्न तदीयजनको भ्राता पितृव्यो मातुलादिकाः। विड्मन्त्रं शिप्यगुरू तथात्यो यश्च कञ्चन ।। रोहिण्यादिपु तारेषु जयापूर्णादिपुत्यको। भार्गवे गुरुवारे या सोमे सौम्ये परे स्वके ।।

·निरित्यौपासनविधिवर्णनम्
२७१
प्रामात्याच्यामुदीच्यां वा संस्थिते कुञ्जराशने ।
शमीगर्भेऽथवा तस्य प्राच्यान्तरगता तु या ।।
गाखा तस्यां दृढं स्थूलमरणीकाष्ठमुत्तमम् । सार्धहस्तमितं छित्या द्विधा विदलने क्षमम्
ननिराद्र कृत्वमें कुर्यात्तदरणोद्वयम् । मधुपर्कात्पूर्वमेव पश्चात्तत्पाणिपीडने ।
तत्काष्ठमन्थनं कृत्वा वहिमुसाध तं स्थिरम् ।
तं योजयेद्विचाहेऽस्मिन्नभिस्थापनकर्मणि ।।
एवं यत्नेन संस्थाप्य स्वीकृताम्नेमहात्मनः । मन्थ्य एव सदा वह्नि, प्रभवत्येव नान्यथा
बदाधानिनो यहिः सर्वस्मार्तेषु कर्मसु । अन्याहार्यक पचनो भवेदेव न चापरः ।।
नत्योपासनतः पश्चात्तत्साद्गुग्यैक सिद्धये । अनाज्ञातत्रयजपं कुर्यादेश तथा पुनः ।।
इदं विष्णुश्च जाप्यः स्यात्तथा व्याहृतयः पुनः ।
पश्चाच्छुचेः पोडशोपचारानपि यथाक्रमम् ।।
समर्पयामीति पृथगुत्तमा तस्य समर्पयेत् । सर्वमेवं च निवर्त्य समिमं मन्त्रमुञ्चरेत् ।।
यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोहोमक्रियादिषु ।
न्यून संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ।।
रवं तमिमुस्त्वात्र यरमेकं पुनर्जपेत् । मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीन हुलाशन ।।
पधुतं तु मया देव परिपूर्ण तदस्तु ते । इति जप्त्वा तस्य भस्म गृहीयाद्धारणाय वै ।।
पृहत्सामेति मन्त्रेण रक्षास्य तद्भवेत् त्वरा । तृतीयदिवसे पश्चान्मदाशीः क्रिया शुभा
शेपहोमः।
शेपदोमस्तुर्यदिनापररात्रे विधीयते। गन्धोंद्वासनं कृत्वा चोदी वेति युग्मनः॥
विशेषतस्तयोः पूजां कृत्वा ते विसृजेत्परम् ।
अमीन्धनादिकं कृत्वा चक्षुरन्ते ततः किल ।।
अमीत्यादिकमन्त्रैस्तैर्नुहुयादाज्यधारया । पृथक् जयादयश्चान भवेयुस्तत्परं पुनः॥
मनोद्वासनतः पूर्व पश्चाता पश्य मन्त्रको । भवेता जपकार्याय दम्पत्योरुभयोः पृथक् ।।

·.
होगाभिमृतिः
यथालिङ्ग छिरमः भूभंयागुपरित्यनः । आध्यविन्दुभंपणं च पधान्नाकलिः
प्रयनिराकोटिसंख्याक देयाना ममर्णनम् । गोगमा शचीपूजा गजविक्रयगोत्म
डोलोरमवरदान मनपरिमः । देवनाद्वामनं पभादरिद्रामलिलार्चन
तदुरसरासरस्थागः कौतुकादिविमोमणम् । मण्टपोवामनपश्चास्यन्निवाचनिकक्रिय
प्राणाना भोजनं च फलदानादिकं तया ।
आशीवाद क्रियाचान्ते विवादोऽयं ममप्रकः ।।
अनेन संपदः सर्वा सप्त तन्तय एव च । पुत्रान्पौत्रांध वैराग्यं ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठित
तज्ज्ञानसिद्धये वही कियानित्या श्रुतीरिता. । कर्तव्यास्युर्विशेषेणाकरणे प्रत्यवाय
अतो नित्या इति प्रोक्ता माझणस्य महात्मनः।
भायांमात्रहते यस्मिम् तस्मिन्नहानि ते सलाः।।
पाक पता हविर्यज्ञाः सोमसंस्थास्तथा पराः । भूपयो देवताश्चापि पितरो ब्राह्मणास
सर्वे मिलित्वा संभूय कृतपाणिनिपीडनम् । समागत्य दृढं कठ परिगृहणन्ति निर्भयान
सम्पगहमदनुमानं कुरु देहिन्निति द्विज । नत्वान्त्यजामोऽद्य वयं वदन्त इति ताः क्रिय
तस्माद्विवाहितो विद्वान्तदादि नितरां भयात् ।
नित्यकर्मपरोभूयादन्यथा स्यादृणी स्फुटम् ।।
ऋषीणां देवतानां च पितॄणामृणमुन्थितम् । जायमानं समुद्दिश्य तदपाकरणाय वै।
वेदोक्ताध्वरकृत्यौघान् शत्या कुर्वन् शनैः शनैः । ऋणत्रयात्सुप्रयुक्तो भवेदेव विचक्षण
अन्यथा तहगीभूयस्तैर्युक्तश्चेद्विचक्षणः। कृनार्थः सिद्धिमाप्नोति नचेद्गच्छेदधोगति
ते सप्तपाकाः कथिताः कोपासनमादिकम् ।
वैश्वदेवो द्वितीयः स्यात्पार्वणं स्यात्तृतीयकम् ।।
अपनासा तुरीयस्यान्मासि श्राद्ध तु पञ्चमम् ।
पष्ठं सर्पवलिः प्रोक्त सप्तमं शूलिपूजनम् ॥
इविर्यज्ञास्तथा प्रोक्ता अमिहोत्रं पुरोदितम् ।
दर्शाविः स्यात् द्वितीयलु तृतीयं तदनन्तरम् ॥.

·२७३
1
शिष्यकथनम्
प्रयणसंझं वै पातुर्मास्यं तुरीयकम् । निम्दपायन्धोऽध पञ्चमः प्रतिपादितः।।
पष्टः सौत्रामणिः प्रोतः पितृयज्ञस्तु सनमः।
सधैव सोमसंस्थाध ज्योतिष्टोमः स आदिमः।।
प्रिटोमसंशोऽय द्वितीयः फधितो युधैः । उपध्यध पोडशी पश्चादतिरानस्ततः परम
अमोऽयांमो वाजपया: मोमसंस्थाः प्रकीर्तिताः।
त एते निग्पिलाः कर्मविशेशः नित्यसंज्ञिताः ॥
दैनंदिनारत्यक्त्याना पश्चाङ्गाविन्य एव हि।
दैनन्दिनक्रियाश्चापि ता एता इति कीर्तिताः।।
स्नानसन्ध्याजपोहोमो देवतानां च पूजनम् ।
आतिथ्यं वैश्वदेवाख्यं पट्कर्माणि दिने दिने ।
बानि कर्माणि माझगेन विजानता | पुण्यदेशेषु कार्याणि नापुण्येषु कदाचन ।।
ने पुण्यकाले योग्य काले विशेषतः । विधिश्रद्धासमायुक्त कृतं फर्म विशिष्यते ॥
कर्मनः श्रेष्ठं स्मान कर्म ततः पुनः। श्रौत्रं कर्माधिकं श्रीमन्न तेन तुलितं कचित्
वं सर्वजनैः परदुःखाकरं नृणाम् । हितं श्रेयस्कर भूरि कर्म कायं मनीपिभिः ।।
वेगकरं सर्वशास्त्रकसंमतम् । अहेयं सर्वविन्दूनां यत्स्यात्कर्तव्यमेव तत् ।।
वैदिकं च समयं स्वकुलअमम् । स्वयन्धुशिष्टहव्यं यत्कर्तव्यं न तु चेतरत् ।।
निन्दिनं दुष्टं कुबन्धुप्रातकारितम् । सतामसंमनं कर्म त्याज्यमेव विपश्चिता ।।
सदा नैमित्तिकं कर्म नित्यात्कृत्याद्विशिष्यते ।
नैमित्तिक पुरा कृत्वा पश्चान्नित्यं समाचरेत् ।।
ले प्रश्ने तत्रतादि विशोधितम् । श्राद्धाङ्गतर्पणस्यादौ सन्ध्याया अपि पूर्वतः ।।
- विबुधैः उपदिष्टं हि यन्ननः । तस्मान्नैमित्तिको धर्मो नित्येभ्यः पर ईरितः ।।
देशेषु विधयो नात्र यश्शिवः । एते स्युः धर्मदेशाश्च पठिता वेदशानयोः ।।
ब्रह्मावर्नः कुरुक्षेत्रं पाञ्चालाः शूरसेनयोः ।
मास्यदेशा मागधेयाः प्रयागः काशिकादयः ।।
--
+

·२७४ लोगाक्षिस्मृतिः आर्यावर्तश्च परमः कृष्णसारनिपेवितः । यागदेश इति ख्यातः दर्भदेशश्व केवलः ।। पर्शाभूमिश्च परमः पावनो देश एव च। शमीगर्भ प्रदेशच राजशनिपेवितः ।। शम्यश्वत्थोदुम्बराज्यो योऽयंखादिर पुजवान् । विल्वकाहिततिन्दुकवैकङ्कतविशेषतः॥ देशाः पुण्यतमा ज्ञेयाः सर्वकमक सुक्षमाः । सरस्वतीपद्वत्योदेवनद्योर्यदन्तरम् ।। तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावतं प्रचक्षते । एप ब्रह्मऋर्देशो प्रद्मावादनन्तरम् ।। हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये यत्प्राविनशनादपि । आसमुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रातु पश्चिमात्॥ तयोरेवान्तरे पुण्य आर्यावर्त इति स्मृतः । आर्यावर्तः पुरोदेशः ऋषिदेशस्ततोऽयमः।। मध्यदेशस्ततो न्यून आयर्यावर्तस्ततोऽधमः । विष्णुकान्ता मही सर्वा पवित्रेय स्वभावतः तत्र दुष्टजना यत्र स देशो निन्दितोऽखिलैः। यत्र सजनसन्दोहो यत्र श्रोत्रियसंहतिः आहिताग्निप्रचारश्च स देशः पर उत्तमः। न सन्ति सजना यत्र श्रोत्रिया मन्त्रवित्तमाः।। कर्मण्याः कर्मकुशलाः स देशो सभ्य एव वै । त्याज्य एव भयेन्नूनं वसन्ता नराधमाः ।। फर्मधष्टो भवेन्नून परलोकाय हीयते । यत्र विद्यागमो नास्ति यत्र नास्ति धनागमः ॥ यत्र यन्धुजनाः सन्तः स्वाचारैकप्रवर्तकाः। न सन्ति तत्र वियुधान तिष्ठेत्भगमप्यति या मृत्विग्झनाभायः येदशास्त्रश्रुतिस्तथा । स्वाहाकारस्वधाफारवषट्काराः कशान।। घमन् मन्त्र कथं मूहच्युतिं जाते गग्यति । देशानां पुण्यदेशत्वं महदेकनिवारातः ।। अगरेकनियासेन फुदेशव्यं तथा स्मृतम् । अजवादयो देशा: पट्पञ्चा पदभेदकाः ।। कदाचिन्पुण्यदेशाः म्युः महतां संनिवेशनः । कदाचित्तदभायेग स्युस्ते पापविशेषणाः ।। पण्डालादिप्रदुष्पा ये देशाः पुण्यविशेषणाः । देवम्बलानि श्रीमन्ति म तान्देशाध पुष्कलाः ।। देवराहा विगृहा भावाभिरप पारिताः। शिष्टादिनदुष्टाश जानुहिसारिकृतिका गण्याप्रमागता नूनं पताः मननयोग्यकाः । मदेयुरेय दियसैः धिदेकतिपक्ष गोरिमायाः पिता अपि वच्मिकः । देवदेशविशेषाय धन्यायागनिरन. ।। पुनः शुदा भवन्यत्र नयामन्योगगन च । पापानामपि पुण्याना शाम्पमे निपान ·। नित्याच ते न्यूनमेव नाधिकं पौरुयेवरान् । तस्मिन्वेदोपदेशेऽपि वैष्यां श्रावणकमणि नानाशास्त्रागांवर्णनम् पवित्रस्यापवित्रस्य शुद्धयशुद्धयोजित्मनाम् । शास्त्रज्ञानां वाक्यमात्रमेकं मुख्यं निरूपकम् ।। शास्त्रं चतुर्दशविधमिति केचिन्मनीषिणः । अष्टादशविधं चेति पुनरुचुमहर्षयः॥ अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः। पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्य ताश्चतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गन्धर्वो वेद एव च । अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या घटादश स्मृताः ।। चतुर्दशानां विद्यानां धर्ममूलत्वमीरितम् । नायुर्वेदादिकस्यैतत् तस्य दृष्टकमूलतः ।। नास्त्येव धर्ममूलत्वं स धर्मः श्रुतियोदितः । धर्मःस्याचोदनाप्रोक्तस्तदन्यस्तूपचारतः ।। लिङ्गादि रूपा सा ज्ञेया मुक्तिदा श्रुतिचोदिता । श्रुत्यन्तर्गतलिइलोट् तव्यप्रत्ययसुबोधिते ॥ धर्मशब्दो मुख्यतःस्यादन्यत्र हा पचारतः । पुराणायक्त धर्माणां नानादानादिरूपणम् सुकतत्वं वदन्त्येते न धर्मत्वं तु वैदिकाः । धर्मत्वं किल तेषां तु गोण्या वृत्या न मुख्यतः चतुर्भिश्च चतुर्मिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । क्रियते यस धर्मः स्यादतोऽन्यो नामधारकः ।। बगल्यं वा स्वसूत्रोक्त यस्य कर्मप्रचोदितम् । तस्य तापति शास्त्राः कृते सर्व कृतं भवेत् ।। छन्दोउदेव सूत्राणि भवन्ति खलु सूरिणाम् । वेदोक्तमपि सूत्रोक्त तुलिनं वैदिकोत्तमाः।। नाहीकुर्वन्ति वाढं वै सूत्रकारस्तुतेऽखिलाः। सर्ववैदिक विज्ञानशालिनः किल वै यतः॥ तस्मात्तदुक्त वेदज्ञाः प्रत्याभुतियोदितम् । अपि त्यक्त्वैव सुदृढ़ सूत्रचोदितमेव वै ।। सोयुर्वन्त्येव निस्शङ्ख सूत्रं यद्यपि केवलम् । पौरुषत्वाकर्तृ के हि तथा स्यात्तत्तु सूत्रकम् प्रधानोमात्परतः श्रुतीनामुपदेशनः । परं कल्लोपदेशोऽपि क्रियते शास्त्राक्यतः ।। तत्समत्वेन च तथा पाणिनीयस्य तत्परम् । ग्लो: ग्मेत्यादि (1) स्मर्यादादि वोधकतत्कृतः ।। गावस्य तत्परं भूयः पवादि प्रत्यकस्य च । मयादिमूत्रकस्यापि मीमांसायुग्मकस्य च

·सोगाभिमानः
अधास इति मनपद्रमापारि क्रमग थे । गमन विहिनोपदेशो बंद
सम्मादेनानि मागिहालल्यान्येर मयंदा।
पुराणधर्मशाम्रादि(शारा)गि निपिलान्यपि ॥
नाममानिति युधाः प्रादलियनम्नुहि । नोपदिष्टानि नानि म्युः प्रनिमंवत्सरंपर
उपदिष्टानि न पुनः यानि कागि माह । पुरेपलानीयानि गुरुगि अनिवत्मरम्
द्विवारं यदुधा वृत्या यावजी विशंपतः ।
तस्मातु धर्मशानादि प्रोगादि निधिलान्यपि ।।
कर्माणि करण निन्याभ्युदयादिप्रदानि हि ।
स्यागे तु प्रत्ययायकप्रदानि न भवन्ति हि॥
तस्मात्तु दर्शिते वेदाः प्रमाणान्यम्मिला: पराः।
तद्भिन्नास्तदुपमर्जनकत्वे ग्यलु हि. कीर्तिताः ।।
आयुर्वेदादयरतत्र चत्वारः केवलं नृणाम् । दुष्प्रयोजकचेन धर्ममूला भवन्ति न ।
आयुः परीभात्मकत्वात्प्रथमसत्र तादृशः । युद्रोपकरणत्वेन द्वितीयोऽपि तथाविधः
श्रोतुः मुगाकरत्वेन तृतीयोऽपि तथा ननु ।
न्यायेनानेन तुल्योऽपि स्पष्ट एवार्थसाधकः ।।
सर्व श्रौतेपु सर्वत्र स्मात साधारणं भवेत् ।
दिक् प्राच्युदीची ग्राह्य ति ह्यासीनत्वं च कर्मसु ।।
तत् व्यङ्गाणामनुक्तौ तु दक्षिणाङ्ग भवेत्तथा ।
कुत्सितो वा महस्तस्मादक्षिणः स्यादकुत्सितः॥
यज्ञोपवीतिना कार्य सर्व कर्मप्रदक्षिणम् । उपस्थानेषु सर्वत्र नोपदेशनमुच्यते ।
अवस्थितिः स्यादयेऽपि विना सायं विशेषतः ।
आचान्तेन प्रकर्तव्यं कर्ममात्रं विचक्षणः ।।
अपसव्यं तु पित्र्यं स्यालाचीनावीतमित्यपि। नामान्तरं हि तस्यैव सव्यं दैविकमुच्यते
निवीतं मानुपं प्राहुः सत्येनैव च सर्वदा ।
स्थेयं द्विजेनोपवीतं विना तिप्ठेदपि क्षणम् ।।

·। । युगधर्मानुमारं पांगायिधिनिषेधयणनम् पापपीताभावेऽपि यासमा याऽजिनेन या। म्येयं द्विजेनानियमादन्यथा स्यानु पातकी । मा मयागारिका धमां जातिदेशालोमाः मामायाराः परिमायाः ये च विद्याविरोधिनः।। मा वर्षमा मास(प्र)धमालधापरे । क्रियाधमा लोकधी यनयत्र यथोचिताः।। Tमा विशंपेग नानिलायाः कदाचन । यस्ते दशभिः त्रेतायां हायनेन तु ।। तस्य मा तेन पहोरावाकयुगे । धर्मसिदिभवेन्नृगो फलिस्माधुरततो महान्॥ मुनोत्पत्तिवानग्यपरिमदः । अग्निहोत्रपण्यायायिष्या)टेहो लोढा परिमः ।। गामु कन्यामु विवाहातद्विजन्मनाम् । पृत्तस्वाध्यायसापेझमपसंकोचनं तथा सञ्चयनादूर्ध्वमनपर्शनमेव च । प्रायश्चित्तविधानं च विप्राणामरणान्तिकम् ।। मोरः प्रेतेपु मधुपर्के पशोधः। दानहोमी बिना तूष्णी पुत्रवेन परिमदाः ।। पर विप्राणां सोमविक्रयणं तया । दीर्घकालगझचयं नरमेधाश्वमेधको ।। मुतोत्पत्तिः दत्तकन्यापरिप्रदः । फमण्डलोध स्वीकारः फलवस्य प्रदानकम् ।। नाय पान्यस्य मसिन श्राद्धकर्म यन् । ज्येष्ठांशदानं च तथा कन्यादूषणमेव च ॥ यालिफाक्षतयोन्याश्च वरेणान्येन संस्मृतिः । आततायी द्विजाप्रयाणां धर्मयुद्धन हिंसनम् ।। प्र निर्माणं शोधितस्यापि संग्रहः । महाप्रस्थानगमनगोसंज्ञाप्तिश्च गोसवे ।। ज्यामपि मुरापदणस्य च संप्रहः । अघसंकोचनं तूष्णी द्वपदूरादिना परम् ॥ पितृभ्यश्च शुश्रूपाकरणक्रिया । दत्तौरसेतरेपा तु पुत्रत्वेन परिग्रहः ।। संग्रहे वृत्ते परित्यागो गुरुन्नियः। पड्भक्तानशनेनापि हरणं हीनकर्मणाम् ।। सगोपाल कुलमित्रार्यसारिणाम् । भोज्यानं तु गृहस्थस्य तीर्थसेवा च दूरतः गुम्दारेषु गुरुववृत्तिकल्पनम् । माझगादिषु शूद्रस्य वचनादि क्रिया अपि।। न पाकादि कृत्ये न्यद्गशून्यतः । भृग्वग्निपतने चापि वया नाहर्मनीषिणः।। पतः सन्तः पुरा किल महात्मभिः । निवर्तितानि कर्माणि व्यवस्थापूर्वकं धुधैः

·रात्री यक्षिणागुमः। माटे जले चिस्या परमीक गिरिमन।।
मा नाम निम्मा इद होनु कद्रयानत्र धनांबुमावपि
परिन्नुम र कसरं प्रलं दहुन्नतिन वया।
सान्नुि व्यवसितिः।
रूबारेमा न्युनिकलन।
सन्न सामान्तरातुनः ।
रूकुदकत्व नहा मनः।।
रूहनानावरल्युलन्दुर प्रानूनं तदीयं वन्मइन्द्रयम् ॥
कुत्रूला कापडे सायकल दुध परित्यता परसदोपशङ्कया।
बन्दनरन्ना काकाना । प्राक नारी टोधु विधवा सध्या तया ॥
सदुरदुराजा राहतानि प्रदुम्यति । मझायां पुरुण दुष्टसंन्यासरादतः।।
ओ हालेउस पुनःवरेन्नैव निकःअहादभियानो वा पुमान्या सततं यतन
जीत कौदिमानव चर्तिनान्पुयटोकमाइ ।
अपकीरयां निन्दितस्य नोवं टोकं कथंचन ।।
पशी रम्येन पुगेन यशः करेन पामना।
अपराम्बी मधर्मः स्नानसन्ध्यादिः स्वः।
उहाले तरीमिध हीयते नात्र संशयः। अप्रमनश मत दिनिद्रः कालनिद्रः ।।
निन्यं देयान्मावबंध प्रध्यायन्मनमा हरिम् ।
मम्मृत्य तददः
कायं मन्थ्योपामन मारभेन् ।।
शिप्रावरण या नियोती तो प्रजेत् । कोलम्बितसूत्रेण भूतबाधानिवृत्त ।।
दिशोऽध्यसोफन पया हमेराग्या मंदिनीम् ।
विवागनेन्मीनी विषा पेय तु मध्ययोः।।
पाठ। संयक्षेत्र माछाया मार्गेगांधायुभामम् ।।
नोगते । म निषेधाव घुः प्राणवाया भयेपुरै

·बाह्यान्तरशौचयोनिरूपणम्
२७६
काष्ठादिना त्वपानस्थममेधं निमजेत च । यथाजलं निर्भयं च लभेत च भवेत च ।।
तथा सर्व यथाशास्त्रं प्रायश्चित्तप्रपूर्वकम् । कुर्यादेव विधानेन तथा सन्ध्यादिका अपि
आपत्काला कृताः पश्चाद्भवेयुनांत्र पातकम् । कन्दमूलफलाङ्गारैः नामेध्यं निमजेत च
पापाणलोष्ठदुष्पः क्षुद्ररर्मकपालकैः । आपत्सु निमजेद्गुह्यपुरीपोत्सर्जनात्परम् ॥
आपत्कल्पानि सर्वाणि विपत्स्वेव भवन्ति हि।
तान्यनापत्सु कुर्वाणो नरो गच्छेदधोगतिम् ।।
शौचयनः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः ।
शौचाचारविहीनस्य समस्तं कर्म निष्फलम् ।।
शोचं तु द्विविध प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा ।
मृजलाभ्यां स्मृतं चाह्य भावशुद्धिस्तथान्तरम् ।।
वस्त्रेणान्तरितं शिश्नं वामेनादाय पणिना ।
शुद्धाकारस्थिता मृत्स्ना शौचायालं समाचरेत् ।।
श्मशानवर्मवल्मीक द्रम ध्यानजलस्थिताम् ।
अन्यशोचावशिष्टा तु तुपारगारयुतो त्यजेत् ।।
रोगात्यन्तापरवशः राजपीडादशोऽपि वा।
पलायमानश्च भिया शौचं कालोचितं चरेत् ।।
अरण्यकेपु मृत्स्नाया ग्रामप्याहरणं विधिः ।
नीरतीरे शुचौ मृत्स्नां विधायाभ्युस्य वारिपा।।
दक्षपाणिपुढाकृष्टे प्रथमं शोधयेन्मृदः । धात्रीसमानया यद्वा मृदामुष्ट्यर्धक्टमया ।।
आदाय दसहस्तेन वामपादी नियुक्तया । मनलोत्तरया पायुं क्षालपेपथसंख्यया ।।
एकया क्षालयेच्छिश्नं दशभिर्वामहलकम् । मृत्स्नाभिः सतभिः हस्ती परिमृज्य शुभैलः
एकैकया मृदा पादौ हस्ती प्रक्षाल्य चाचमेत् ।
एका तु मृत्तिके लिङ्ग तिस्रः सन्ये करे मृदः।।
करद्वपेमृवयं स्यान्मूत्रशौचे प्रकीर्तितम् । शौचमेव गृहस्यानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ।।

·२८. लोगाभिम्मतिः त्रिगुणं गु मनमाना यतीना न गांगम । एवं शोमं दिया प्रोग रागयुगाधमागरन् ।। पथि पादः ममादिष्ट व्याधिताना सदरम् । स्त्रीशूटाणा प यालाना वृद्धानामन्यकम्य च ।। गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यात मध्यया। निराशुद्धगयधिः प्रोकः मपी शुदिरीरिता पुनरन्यो विधिः शोचे मर्यग्धानेपु मृत्तिकाः। पथयारं प्रकच्या गृहस्यरेव केवलः ।। एतद् द्वयं क्षत्रियागा पैश्यानात तृतीयकम् । तपनुगिनं शूद्रनातेरिति तथा परः ।। आमादिचलने घोरे यहुमूत्रं च सवट । शरीरानुगुणयन शौचकर्म समाचरेत्॥ ज्यरातिसारादिकृत्ये जलेनोगेन तगरे । यथाशक्ति यथायोग्यं तदा सर्व समाचरेत् भ्रमविस्मरणादौ तु मासवर्षद्वियकः । प्रियापिकादिभिश्चापि सर्वसाल्यादिके परे सर्वलोपे प संप्राप्ते तादृशस्य तु देहिनः। तत्कर्म निपिलं सम्यक् तन्ननास्तस्य मुक्तये स्वयं कुर्युस्तमुद्दिश्य तत्परं पुनरप्यति । प्रकृतिस्वागतस्यैव दृढकायस्य तस्य हि ॥ परिपइक्षिणापूर्व चापापस्नानदान कैः । शतकेन सममेण पुनरसंस्कारपूर्वकम् ।। धेनुदानैः शक्तिकृतैयांवकाहारपूर्वकैः । पञ्चगव्यप्राशनेन ब्राह्मणानां प्रसादतः। कथञ्चित्प्रकृति प्राप्त स्त्यक्तरसाध्योऽपि मुच्यते । प्रसनादेतदुदितं चित्तं तत्त्यतकर्मणः एतचित्तंछलद्वर्षात्परं कर्तुं न शस्यते । शौचस्थानं परित्यज्य पादौ प्रक्षाल्य चाचमेन् दन्तनां घायनं पञ्चांकुर्यादित्येव तनमः । दन्तधावनतः पश्चात्प्रकृत्या वर्मण पुनः ।। कुर्यान्मूत्रपुरीपे या स्नानस्य परतोऽपि वा । सर्वः कायानुगुण्येन विधिर्भवति देहिनाम् नोपरुद्धः क्रियाः कुर्यात्कर्ममध्येऽपि या तथा । मूत्रयाधादिकाः प्राप्तौ तदा तत्कर्म संत्यजन् ।। व्याहृतीना जपं कुर्वन् इदं विष्णुव्यम्बकम् । शक्त्या जपित्या तत्कृत्या पुनराचमनात्परम् ।। तन्मन्त्रं न्यासपूर्व वै दिग्बन्धनपुरस्सरम् । तद्व्याहृतीपित्वैव पुनस्तत्कर्म चाचरेत्।। तदामूत्रं पुरीपं या यलमध्यगतं यदि । तद्वस्त्रसंपरित्यज्य शच्या वनान्तरं पुनः॥

·दन्तधावनविधानवर्णनम् शुद्ध धृत्वा शुचिर्भूत्वा पुनः कर्म समारभेत् । यथा वा स्यान्मनःशुद्धिः पुनः स्नानादिनाऽथ वा ।। तत्कर्म साधयेद्भूयः तायता कर्म तत्पुनः । प्रनष्टं न भवेदेव सम्यक् संपादितं भवेत् ।। प्राइमुखोदइ मुखो वापि ईशानाभिमुखोऽपि वा। प्रातःकाले तु कर्तव्यं शुद्धयर्थ दन्तधावनम् ॥ दन्तधावनतः पश्चान्मन्त्रेणानेन तत्पुनः । काष्ठं परित्यजेदद्भिः प्रक्षाल्यैव तु दूरतः ।। आयुर्वलं यशोवर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्मप्रज्ञा च मेधा च त्वं नो देहि वनस्पते । मन्त्रमेतं पुनः केचित्तस्वीकारे वदन्त्यपि । पुराणपठितं यस्मान्न नित्यं तु ताकृतम्।। सर्ववं पुराणोक्त मन्त्राणां ज्ञेयमेव तत् । अपि वेदोक्तमन्त्राश्च विनियोजकवाक्यतः॥ कृत्येपु विनियुक्ताश्चेत् त्यागे स्युः प्रत्यवायकाः । न चेत्तु प्रायिकाचारवर्मोक्तिमतो तथा ।। परित्यागे तु मन्त्रागा वाधक नेति सूरयः । अर्थवाद ब्राह्मणानां विध्यनुवाक्षणस्य च मन्यत्वेनेव तूष्णीक प्रयादनककर्मसु । तदनुक्तौ न किमपि वाधक स्यात्कदाचन ।। शिरीपार्जुनकारा चिरिविल्वैः सखादिरैः । औदुम्बरैरपामार्गः स कामी चेत्सदाचरेत् ॥ समच्छेदाई सत्वग्भिः समपर्वनिरामयः। अनालिसमायामैः कनिष्ठपरिणाहकः ।। कुर्यात्समैश्च ऋजुभिः दन्तानों शुभधावनम् । अशोकजम्बुकुटजधूतप्लक्षादियुक्तकः ।। स चम्पकैरपामार्गः द्वादशाङ्गुलसंमितः । दन्तशुद्धिर्मुमुक्षूणामयवर्णानुपूर्वशः ॥ प्रमभत्रियविन्द्र शेषाणां दन्तधावनम् । एकैकाकुलतो न्यून दशपर्यादिकक्रमात् ।। धात्री गुमधवैरण्ड शैलपोशीरसंभवैः । निम्बालिचसुशीरपृक्षरलिभिर्न तु ॥ दर्भकाष्ठेर्वर्णकाष्ठ वेणुकाष्ठैश्च कीचकैः । धात्रीतिन्त्रिणिककाष्ठेः न कुर्याइन्वधावनम् अर्काङ्गार व्यतीपात जन्मसंकान्तिपर्वसु । रिकासु प्रतिपत्यष्ठ्योः कृत्तिकायर्या मयासु च ।। रण्यासापभेरो विशाखायो व्रतेऽहनि । श्राद्धाहे प्रणे चैवैकादश्या प्रती नरः ।

·तस्मात्समाश्रयेद्वियन्नदीतीरं सुदुर्लभम् । देवानामपि सेन्द्राणां सर्वपापनिवृत्तये ।। लोगाभिस्मृतिः न कुर्यारत्नकाटेन मानगो दनपायनम् । हगपण: मदादिमा एकादशी विना ।। रायोरपि पर्यात जम्पुप्रभाम्रपर्ण: । गाई तु विशेषेण न कुर्याइन्नधावनम् ।। पन्तधायनतत्स्थाने हापा द्वादरामप्रया। गाइपफर्म कुर्यात तेनाग्यास्य शुचिर्भवेत् ।। सर्पणापरतः प्रातः परेऽहनि विषमणः । दन्तानां धायनं कुर्याम्न तत्पूर्व कदाचन ।। अग्रोदयं श्राद्धमा नान्येषां तु फयश्चन । मन्महालयेऽप्येये दतधावनतः परम् ।। स्नानविधिः स्नानं कुर्यात्ततः पश्चात्कार्याः सन्भ्यादिकाः क्रियाः। नचादिपु सदा स्नानं द्विवारं गृहिणां सदा॥ त्रिवार पनिनामुक्त सकृत्तु प्रचारिणाम् । उत्तर्मस्याग्नदीस्नानं तीर्थादिषु तथोच्यते सरस्वपि तटाकेषु हृदेष्यपि च मध्यमम् । फूपस्नानं सदा प्रोक्त नोत्तमं मध्यमं न तु अधर्म हीति विज्ञयं तस्मात्स्नानं नदीमुखे । प्रकर्तव्यं विशेषेण ब्राह्मणः कर्मकृन्महान्॥ ऋणप्रदाता वैद्यश्च श्रोत्रियः सजलानदी । यत्र नास्ति चतुष्टप्यं न तत्र दिवसं वसेत् ॥ नदीतीरनिवासोऽयं ब्राह्मणानां धनं महत् । परमं कथितं सद्भिः स्वर्गद्वारकरः परः॥ ब्रह्महत्यादि पापानि नानारूपाणि यानि वै। नदीस्नानेन नश्यन्ति नित्यं स्नातुर्महात्मनः ।। तीर्थकोटिसहस्राणि ह्रदकूपसरांस्यपि । नदीमजनमानस्य कलां नाईन्ति पोडशीम् ।। कनिष्ठदेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्यन करस्य च । प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमात् ।। प्रभूतधोदके ग्राम निवासी ह्यथवा भवेत् । महात्मनो ब्राह्मणस्य वदन्त्येवं महर्षयः ।। गृहस्थो यदिशक्तःस्यादजस्र स्नानद्भवेत् । द्विवारमेव विधिना सकृद्वाऽयन येत्युनः।। समृद्धाऽपि सकृकुर्युः मध्याहे प्रातरेव वा प्रातः संक्षेपतः स्नानहोमांथं तु विधीयते॥ मध्याह्न कर्मवाहुल्यात्सम्यक् स्नानं विधीयते । सन्ध्याहोमः प्रातनित्यं मध्याह देवपूजनात् ।।

·.
स्नानविधिवर्णनम्
प्रायशाश्वदेवादातिथ्यांकम गौरवात् । मध्याह्न स्नानमधिकं प्रवदन्ति मनी
तथैव भूयो वक्ष्यामि प्रातः स्नानं यथाविधि ।
( .) भ्योहोभ्यो गोभ्यश्च निविधेभ्यश्च याडयः ।।
अष्टभ्यश्चापि सप्तभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । प्रातस्नानेन सदृशं नास्ति कर्म पवित्र
प्रातःलानं ततः प्रोक्तं सर्वकर्मोत्तमोत्तमम् । प्राणानायम्य विधिना सर्वकर्मसु देव
करिष्य इत्येवं कुर्यात्संकल्पमप्रतः । ओं भूरिति प्राणायामजपः कार्यों मनीपिमि
आदी सर्वेषु कार्येषु जामितारहितः शुचिः ।
तिथिवारादिकानुक्ता(न) निर्दिशेत्कर्मजं ततः ।।
स्नानसन्ध्यात्रये होमे ब्रह्मयज्ञे विशेषतः । वैश्वदेवेन विधिना सा संकल्पमाचरे
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गमलकर्पणम् ।
क्रियास्नानं तथा पष्ठं पोढा स्नानं प्रकीर्तितम् ।।
अशक्तस्तु सकृद्वापि शिरःस्नानं विनापि था।
शीतोदकं विना भूयः स्नानमाकरकं तु वा।।
कटिस्नानं जानुपादस्नानं या सर्वथा पुनः ।
उष्णेन वा कोलालेन तद्विना मन्त्रतोऽपि वा।।
भस्मना रजसा वापि स्नानं कार्य मनीषिभिः।
सर्व शक्त्यानुगुण्येन शक्तिमुलनाचरेत् ।।
सर्वेषामपि शामाणामिदमेव मनो महत् । (लान)मुहक धत्तूष्णीकं योमूढोरोगयुग्ज
लानादिकं प्रकुरुते कर्मभ्यो हीयते हि सः। शक्ती सत्यामुक्तकाले सूर्यस्योदयनादति
उन्मुहूर्तद्वयापूर्व स्नानं कुर्यादतन्द्रितः । तत्राशक्तस्य सूर्यस्योदयकालेऽथवा ततः
कण्ठस्नानादिकंकुर्यादुप्णेन सलिलेन वा ।
आईवस्त्रेण वा कार्य निमजेताथवा न चेत् ।।
धारणं शव TATufan | भासना RT Tamitam

·.
लोगाविस्मृतिः
स्नानं कार्यमुपायेन छायास्नानं तु वा चरेत् । अशक्तियांवदेव स्यात्तावदेवं समाचरे
प्रातमध्याह्वयोः स्नानं नित्यस्नानं प्रकीर्तितम् । उच्छिष्ठानुपधातेपु अस्पर्शस्पर्शनेऽपि
महसंक्रमणादो च स्नानं नैमित्तिकस्मृतम् । पुण्यमाखादिकस्नानं काम्यं देवज्ञभाषितर
इष्टापूर्व क्रियायां तु यज्ञाङ्ग स्नानमुच्यते । मलापकर्षणं यत्तत् स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम् ।
स्नानमेवं पुनस्तीर्य क्रियास्नानं तदुच्यते । स्नानमप्रविधं भूयो वारुगाग्नेयमारुतान् ।।
माहेन्द्रात्पार्थिवान्मन्त्राद्गौरयान्मानसात्तथा ।
पारुणं तद्विधा प्रोक्तं समन्त्रकममन्त्रकम् ॥
समन्त्रकं द्विनातीना स्त्रीशूद्राणाममन्त्रकम् । नदीसरिर पखातगर्तप्रस्रवणेषु च ॥
सरस्सु या कृत्रिमेयु पुण्यतीर्थेषु या तथा । पापीकूपतटाकेषु परकीयेषु पारिए॥
पल्वलेऽल्पजले स्नानं भवेद्वारुणमुत्तमम् । तदेकेनालिके स्नानं पुष्करिण्योतु मध्यमम्॥
पे याप्युदपाने या घमं मन्दिरे तथा। राजकार्य प्रतिष्ठस्य सदर्शनत एक थे।
कार्ययाधकलमस्य न निन्। गृहमन्जनम् । राज्ञोराजसमानस्य धुरिणस्याधिशासने॥
सत्साम्राज्याभिषिक्तस्य गृहस्नानं न दुष्यति । नृपशत्रुमहाभीत्या ऋणदानातिपीइनैः
अज्ञातयासिनभ्यापि गृहस्नानं प्रशस्यते । अयगाह्य शिरस्कं यत्तदायका (v)मप्पण
नाभिस्नानं कटिस्नानं द्वितीयमिति तगुः।
भाणपाससाङ्गानामभिमर्शनमित्यपि ॥
हनीयं कथितं पश्चादुष्णाम्भः
सित्तयखतः।
निप्पीनाद्गाप्रमानाभिमशःश्यातु हनीययः ।।
स्नानमेकं पहुविध फयि प्रमयादिमिः । यल्पाम्भमि शिरोमाजेशापगाहसमुद्र ।।
पोतमोऽभिमुग्यना(यामानं नं पापमर्पणम् ।
अन्यप्रामुख्यो रात्री प्रागुवोरमुधो पिया।
मन्यामुम्पनु मभ्यान्ने तयधारातयामयोः ।
नियन्लेव महामायानानुमानापरे अटे।।
अरविरपत्र गरे चोविश्य ५ । गुसानों को महागाध तथा !

·सन्ध्याविधिवर्णनम्
२८५
सम्यगञ्जलिना स्नायादल्पपात्रेण या द्विजः।
पीठेप्वेय गृहे लायात्पाषाणेऽप्यथवा तथा ॥
इएकासूझते देशे पल्वलेन तु सर्वदा । मृत्तिकामन्त्रविधिना स्नानं मध्याह्न ईरितम् ।।
जीर्णाङ्गा निखिलालोका नित्यशीतासहिष्णयः।
नियात आतपे नित्यं स्नान कुर्युः समुन्मुखाः ।।
नभुवयाऽलड्कृतो रोगी सानं कुर्यात्कदाचन । अभ्यद्गस्नानपरतः पङ्गत्वाप्सु(निमन्जनम्
कुर्यादेव कदाचिद्वा तथाकृच्छुभभाड्मतः । गृहे माने ( . . ) वितैः शीतलै था
मानं कुर्यात्पुनः किंतुसुखोपणेनैव पाथसा । सत्यामृष्टो वृद्धिकामो तत्स्नायीत जलैट है
यदि मायाकुबुद्धिस्तु फलंतन्लैहिकादिकम् । कार्य विना मुखत्यागी पशुरेव न संशयः
वृथा सुखार्थी पापीयान् भवत्येव न संशयः ।
पृथा सुखं च तज्ज्ञेयं साध्यानिद्रादिकं स्मृतम् ।।
सन्ध्याविधि:
सन्ध्याकाले सनिद्रो यः अभिनिर्मुक्त ईरितः।
अतिपाप्यमगण्योऽयं तन्मुखं नावलोकयेत् ॥
अलक्ष्मीस्तन्मुख नित्या ज्येष्ठा घोरा तथा पराः।
दुनियो निवसन्त्येव हत्याब्राह्मचादिकाः सराः।।
माक्षणः सर्वयत्नेन सायं प्रातः समाहितः । सन्ध्यामात्रपरो भूयातायन्मात्रात्तरिष्यति
मानण्यं ब्राह्मणानां तत्सन्ध्ययैव न चात्यया। क्रियया प्रभवेन्नूनं प्रवदामि पुनःपुनः!!
अनागतो तु ये पूर्वामनतीतां तु पश्चिमाम् ।
सन्ध्यो नोपासते ये तु कथं ते ब्राह्मणाः स्मृताः।।
अशुद्धो वा विशुद्धो वा सपवित्रापवित्रकः।
सन्यां तीर्थे हदे वापि भाजने मृण्मयेऽपि वा।।
: औदुम्बरे वा सौवर्णे राजते दारसंभवे । यत्र कुत्रापि या नित्यं येनकेनाप्युपायतः।
शीत्या पामहस्तेन सन्ध्योपास्ति समाचरेत् । पावायसंभवेचैव यामहस्तस्पिनल।।
।

·लोगाभिमृतिः मुग मानकुमारकरकादी न पाया । फरामोतु कुशागवा पागलयु कुरोपुर प्रामुमोदरमुग्यो वापि सम्योपान्ति ममाचरेत् । निधियारादिकानुगागमा या गुदगेटमा ! परमेषत्तुष्टयमुपामिध्ये कियामहम् । मल्याण्यामित्युहीर्यय देवतीयांशाप्रतः आपोहिप्ठेगि निगमि मजियेन्मूनि शुद्धये । ता एय तिम्रः परमा यजुष्टंन क्रियामु चेत् ।। नयमणपसंयोगात्मतिपादादिषु क्रमात् । संयत्मपतं पापं तत्मगादेव नश्यति नयप्रणययोगेन भिपन्यारि पदे पदे । विगोष्टी प्रिपेदूर्ध्व भयो यस्य भयाय च धाराव्युतेन तोयेन सन्ध्योपास्तिविगहिता । तामेती गर्हिता मन्या महात्मानो महर्षयः।। पितरो न प्रशंसन्ति न प्रशंसन्ति देवताः । मन्त्रपून जलं यत्तदापोहिष्ठादिमन्त्रिनम्। पतत्यशुचिदेहे तु सद्यःपूतो भवेद्ध यम् । सन्ध्यात्रयेऽपि कर्तव्यमापोहिष्टादिमार्जन सूक्तरदेवतैरन्यैः कुशादेयतीर्थतः । प्रोक्षणानन्तरं सान्ध्ये तन्मौर्याजुः परः। सायममिश्च मेत्युक्त्या प्रातः सूर्येत्यपः पिवेत् । आपःपुनन्तु मध्याह्न ततोऽप्यद्भिरािचमेत् ॥ गालयोऽत्र क्रमप्राह मन्त्राणां मार्जनस्य वै। आपोहिष्ठेति नवकं दधिक्रावाद्वयं ततः।। तदेवनयकंभूयः चतस्रश्च हिरण्यकाः । एतत्क्रमेण तस्कुर्यान्मार्जनं त्रिपु कर्मसु ।। मार्जयित्वा विधानेन गायत्र्या द्विपदाख्यया। हस्तेनोदकमादाय क्षिपेद्भूमावधोमुखम् ।। वहिर्जले नित्यमेव पादमेकं जलेंक्षिपेत् । पुनस्तथा परं पादं भूमौ संस्थापयन्ततः।। हस्तेनोदकमादाय तदाचमनकादिकाः। क्रियारसर्वाश्च कर्तव्याः अध्यदानाद्योजले। निवास्तिष्ठतास्तत्र तस्मान्नीरात्पुनस्तदा । समुद्धरणमेव स्यात्तच हस्तेन नान्यतः ।। वहिर्जलेनोरिण्या न गृहीयाजलं वुधः । सर्वकार्येषु तरिकंतु हस्तेनैव समुद्धरेत् ॥ यदिमन्दिरसन्ध्यात्यात्तदाचमनकादिका: । द्विमुख्योदकतश्चेत्तु तत्पानोद्धरणादिषु पृथक् पृथक् च कथितमतिरात्रफलं शिवम् । द्विमुखीगतपानीयं गोकर्णेन यतन्यदि।। ।

·- २८७ ऋत्याचमनादीनि कर्माणि कुरुते पुनः । अप्तोऽयामसहस्रस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् द्विमुखीगतपानीये गङ्गाद्याः सरितोऽखिलाः । पुष्करादीनि तीर्थानि कृच्छ्राणि च तपास्यपि ॥ सागावेदाश्च शास्त्राणि ब्रह्मविष्णुशिवादयः । सर्वास्तीर्थाभिमानिन्यो देवता सागरा अपि । योमहात्मानः एतदुद्धरणाय वै । सदावासं प्रकुर्वन्ति नित्यायत्तत्समुत्सुकाः ॥ त्तु ब्राह्मणोनित्यं द्विमुख्युदकपात्रगः। नित्यकर्मकरोभूयात्तावन्मात्रेण केवलम् ।। कर्माननुष्ठानान्निपिद्धकरणादपि । यत्पापं जायतेनृणां तत्सर्व वै विनश्यति ।। मेतत्परममज्ञेयं ज्ञानिनामपि । रहस्यबोधितं साक्षाद् देवदेवेन शंभुना ।। जाने पृष्टवत्यै शिवं पतितपावकम् । तीर्थानामुत्तरं तीथं सुलभं सर्वदेहिनाम् ।। नापौघहरमज्ञानोन्मूलक तथा। ताहगजलेन कर्माणि विशेषज्ञो विचक्षणः ।। न्यात्कृतार्थोऽयं तरत्यज्ञानजं तमः । तर्पिताः पितरस्तादृग्जलेन यदि वा सकृन् द्धजमानन्दं प्राप्नुवन्त्येव तत्क्षणात् । प्रोक्षायशिष्ठमुदक कृत्वा रक्षां ततोदरे॥ जमीपमानीय द्रुपदामित्यूचं जपेत् । पूरकेगोर्ध्वमादिष्टो धारयेदिन्दुमडले ।। नाथसर्वाङ्गव्यापक पापसञ्चयम् । रेचकेन समानीय पाणी संस्थाप्य दक्षिणे॥ तु क्षिपेद्भूमौ चोरवन्नीचहस्ततः । तावन्मात्रेण निखिलं पापमाजन्मसञ्चितम् -क्षणेनैव सत्यमेतत्प्रचोदितम् । द्वौ हस्ती युग्मतः कृत्वा पूरयित्वोदकालिम् गोशृङ्गमात्रमुद्धृत्य जलं मध्ये जलं क्षिपेत । दियाकरस्य तुष्ट्यर्थ प्राइमुखोऽमौ पवित्रधृत् ।। उपवीती विधानेन मध्याहु चोत्तरामुसः । सूर्यायैव तु गायत्र्या सायिच्या चैव सन्ध्ययोः॥ प्रातमध्याह्रयोस्तिष्ठन् सायमासीन एव या । असावादित्यो ब्रह्म तित्वाऽऽमानं प्रदक्षिणम् ।। निवृत्यर्थमुपविश्य द्विराचमेत् । मन्देहाना वधार्याय प्रक्षिपेदुदकाञ्जलिम्।। ।

·No text on this page.

·-
गायत्री प्रशस्तिवर्णन
त्रिसन्ध्यासु जपेद्देवी विच्छिद्य व पदवयम । अविन्छिन्नं जपेद्यस्तु रौरवं नरकं प्रजेन्
माझयहे तु सततं निखिलं तन्मतं परम् । अगीकृत्य श्रुतिः प्राह पन्नोऽर्घश एव वै॥
पश्चात्सर्वच सूत्रोक्तमतं चापि प्रगृह सा ।
सावित्री तो त्रिरन्याह पच्छोऽर्थश अनवानम् (१) ।।
इत्येवं किलनयां तुजपकालेऽन्वहं द्विजाः । यथेच्छतो जपेयुः शास्त्राणां तु समत्वतः ।।
तुर्यपादस्तथाको गायच्या श्रुतिचोदितः । परोरजसेसायदोमित्येवं पापपारफः ।
मूलभूत्या तथा सूपः शिव च गोमरहक:(१) । इन्येवं विधया शानो गायत्रीमातृवर्णने
सन्मातरच ता क्षेयाः पृथतनाट ईरिताः। पधिमतदिति मुसं या न्यं हि तदनन्तरम् ।।
रोयोगों सा द्वितीया स्यादयो देयी हतीयकम् ।
जनवच चतुर्य स्यादस्य प्रसेति पश्चकम् ।।
रेरेधीचो सातु पठं म्यान्निमिवेनि मममम् ।
यं या याद्दोएमस्यान्मातृवाश्यकमो प्रयम् ।।
एतेपी मातृयाश्याना जपमाण मन्ततम् ।
सिद्धिर्भवेत्तु गायध्या: कालासस्य प मान्थ्ययोः।
पसा सस्य नश्येतु सदिदं गुपमोरिनम् । कुरामस्या समामीन: दुरापाणिजितेन्द्रियः।।
गायत्री सु जपेद्विद्वान प्राणायामत्रयान्यिताम् ।
पादयोग तथा जान्योः जायोऽपि प
कले मुख तथा मूनि ममेण हयातीत्यसेन । रहरम्ये न्यस्य मुबामनिकापे ।।
ज्येष्ठाहुलीगये धीमान मः पदं विनियोजन ।
भूः पररविपिन्यस्य
भुषः
शिरमि विन्यसेत् ॥
शिरायो दिविन्यस्य सः परपेन्यसेत् ।
अभ्योभगपर न्यस्य टीपु धियः परम् ॥
महारान्तरविन्यासः प्रोच्यते पुनरप्यय रहिनन्सवितुन्दाय न्यसेवा परेशवम्
पो देवस्य होत्येतन्यमन्मभ्यमयोरया धीमानामि धियः कानि

·No text on this page.

·कार स्वर्गरूपं स्यात् स्तेयदोपहरं परम् । देकारंरजतप्रख्यमपेयवृजिनापहम् ।। कारं मणिवर्णाभ मपाइक्तयादि पापहम् ।स्यकारं पिङ्गवणं स्याद्विश्वासद्रोहि पापहम् कारं मरकताकारं पैशुन्याद्यहं विदुः । मकारं स्फटिकप्रख्यं गुरुतल्पापनाशनम् ।। हिकारं गारत्मताकारं तत्सङ्गादि महाघहम् । धिकारश्चि(ञ्चिन्तयेच्छुक्लं क्षत्रहत्यादिदोपहम् ।। रो ममरूपोऽयं भार्याहरणदोपहम् । द्वितीयं चैव योकारं रुक्मानं पापनाशनम् कारं सूर्यसंकाशं चिन्तयेत्क्रौर्यपापहम् । प्रकारं तिलयभं शिवसायुज्यदायकम् ।। रंतु सुवर्णाभं विष्णुसायुज्यदायकम् । सितवणं दकारं तु ब्रह्मसायुज्यदायकम्। जारमुशिरः प्रोक्तश्चनुर्वदनसप्रभः । प्रत्यक्षफलदो ब्रह्मविष्णुरुद्रस्वरूपकः ।। यं प्रथमं तत्र द्वितीयं वायुदैवतम् । तृतीयं सूर्यदेवत्यं चतुर्थ वैद्युतं तथा ॥ यमदैवत्यं पष्ठं वारुगमुच्यते । वार्हस्पत्यं सप्तमं तु पार्जन्यं त्वष्टमं विदुः ।। नयमं विद्याद्वधं दशममुच्यते । एकादशं तु रौद्रं स्यादादित्यं द्वादशं भवेत् ॥ शं वैश्वदेवं साध्यं तञ्च चतुर्दशम् । धौमं पञ्चदर्श ज्ञेयं पोडशं भानुदैविकम् ।। नत्यं सप्तदशं गारुडं तदनन्तरम् । एकोनविंशं विज्ञेयं कौमारं चिन्तितार्थदम् ।। नं चैकविंशत्यं प्राजापत्यं च विंशकम् । सर्वदैवतकंचेति चैकविंशकमक्षरम् ।। तस्य विज्ञेयं महा · ख्यकं पुनः । रौद्र द्वाविंशकं प्रोक्त ब्राह्मचैव ततः परम् चतुर्विशं तु चैवमक्षरदेवताः। जपकाले तु संस्मृत्य तास सायुज्यगो भवेत् ।। दर्शयन्मुद्राः सुमुखं संपुटं तथा । ततो यिततविस्तीर्णी(ग) द्विमुखत्रिमुखे ततः पञ्चमुखं पण्मुखाधोमुखं पुनः । व्यापकाञ्जलिकं चैव शक्टं तदनन्तरम् ।। प्रथितं यमपाशं च ततः स्यात्सन्मुखोन्मुखम् । विलम्बिमुष्टिकानामिमत्स्यकूर्मवराहकाः ।। सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं ततो मुद्गरपल्लवो। चतुर्विशति मुद्रास्ताः कथिताश्च यथाक्रमम् ।। शयन्मुद्रा महाजनसमागमे । महापापमवाप्नोति तन्मन्त्राचा(?)पि हीयते ।। ।

·सौगाभिमृतिः
अभ्यन्ति देयकामाय पितगे पिलान्युत । सम्मानिदरांय मुद्रा यम्य कम्यापि देहिन
भकाय येदिकाय(A):गुदम्य देहिनः । भगम्येय यदन्नीया नामताय कदाचन ।
गुहुयांदाचन्तयोख्या जपम्य स्थानमुत्तमम् ।
सण्यानं प प्रयश्यामि तेपामेकं अनीरितम।।
मुतायिनुगमनीलधयन्यायवैती(ध्य मणैः।
युक्तायिन्दुनियरममाटो सत्यार्थयामिकाम् ।।
गायत्री यरदाभयाराकशाः गुन कपालं गुणं ।
शाचामधारविन्दयुगलं हस्तैवहन्ती भजे ।।
इति ध्यात्या सुखामीनो जपं फुर्यान त्रिकर्ममु । हस्तेनायर्तये। यीमनसूत्ररयापि वा ।।
प्राइमुग्योदड्मुखो वापि जपमाप्रविचक्षणः।
सूर्यस्याभिमुखः प्रातः गुरुदेवामिदिमुखः ।।
न्या(ना)सामन्यस्तमौनी गायत्रीजपमाचरेत् ।
त्रिविधो जपयज्ञः स्यान्मानमोपांगुवाचकः।।
मानसो मनसःकार्यों मन्त्रवाक्यार्थचिन्तया । उपांशुरोष्टसंस्पर्शमात्रस्य श्रुतिगोचरः।।
उच्च पा जपः कार्यः परश्रयणगोचरः । मुक्तिदो मानसो ज्ञेयोपांशुः सर्वत्र सिद्धिदः।।
क्षुद्रकर्मणि भाष्यः स्यादित्युक्तः त्रिविधो जपः ।
प्रातरुत्थाय पाणिभ्या हस्ताभ्यां दिनमध्यमे ।।
अधोमुखाभ्यां पाणिभ्यां सायं संलक्षितो जपेत् ।
तिष्ठन्नेय जपेद्दवी प्रातरासूर्यदर्शनात् ॥
मध्याह्न तु जपेदेवी मासीनस्तिष्ठतोऽपि वा।
कुशवृस्या समासीनः सायं नक्षत्रदर्शनात् ।।
प्रामुखस्तु जपेत्प्रातः मध्याहे प्रागुदङ्मुखः ।
प्रत्यङ् मुखस्तु सायाह दैवे वा गुरुसंनिधौ।
तन्मुखस्तु जपं कुर्यात्तन्मन्त्र तत्र सिद्ध्यति अविदित्वापिच्छन्दो देवतंयोगमेवच

·गायच्या आवाहनवर्णनम् यो ध्यायेद्वाजपेद्वापि पापीयान्जायते हि सः। अतः प्यादिकानज्ञात्वा मन्त्रमानस्य मानसः ।। पं कुर्यात्मयत्नेन देवता तेन तुष्यति । मन्त्रसिद्धिश्च भवति तस्मात्तत्तु तथा चरेत् ।। न्त्राशस्य विदुषो नैतदावश्यकं परम् । ऋष्यादितत्परिज्ञानकथनं कृत्स्नमेव वै।। ज्ञानोपायस्य सरण्याः प्रतिपादनम् । नित्यं जपेत्तु सावित्री सान्थ्यकर्मस्ववन्द्रितः थक्वेन सहस्र वैन चेदनोतरं शतम् । अष्टाविंशतिसंख्याकं दशन्यून कदाचन ।। ३ कुर्यादेव सहसा कुर्याच्चेब्रह्म नश्यति । विशेषगान भूयश्च ब्रह्मचारिगृहस्थयोः ।। अष्टोत्तरशतान्यूनमष्टाविंशतिमेव या । वानप्रस्थयतीनां तु सहस्रान्यूनमुच्यते ।। पतिरत्र प्रकथितः कुटीचकबहूदको । हंसस्य परमहंसस्य न गायत्रीजपः स्मृतः ।। प्रयोर्भपः प्रकथितः प्रणवस्यैव केवलम् । सूतके मृतके वापि गायच्या अप उच्यते ।। सन्ध्याप्रयोदशैवेति प्रदोपेऽपि तथैव वै । देशनोभे महापचौ मार्जना(या)घसंभवात् सन्ध्यागतं सहस्रांशु मन्त्रैः कुर्यादुपस्थितम् । जलाभावेनाय॑मानं रजसैतद्विधीयते ।। दिग्भ्यश्चैव विदिग्भ्यश्च देवताभ्य प्रणम्य च । आत्मपादौ तथा भूमि सन्ध्याकालेऽभिवादयेत् ।। आयुर्विद्या तथा रोग्यः स्त्रियः कामास्सुदुर्लभाः। मनसा चिन्तितानन्प्रिाप्नोति पुरुपर्पभः ।। अभ्यंदानात्परं सम्यगुपविश्यासने शुभे । व्याघ्रवर्मादिके शुद्ध ओमित्येकाक्षरं मनुम् भायातु वरदा चेति यदवादिति तत्परम् । सर्ववर्णेति च ततः ओजोसीत्यादिकं ततः अत्यन्तप्तप्त जस्या तदन्ते वेदवित्तमः । अभिभूरोमिति प्रोत्या गायत्रीमिति तत्परम् ।। आवाहयामीत्युक्त्या च सावित्री च सरस्वतीम् । बन्दपोश्च श्रियं पश्चात्प्रोक्त षु च पृथक् पृथक् ।। आवाहयामोत्याबाह्य गाययादिकशेपकम् । समुदीर्याध योन्यन्तो मन्त्रमध्ये पुनश्च प्राणापानव्यानोदानसमानार्कवाक्यके। विनियोगपई चान्ते प्रथमा तेन वर्णयेन् ।।

·. जपं कुर्याद्यथाशक्ति तत्तन्यासादिकं पुनः । (मन्त्र)तत्तपिन्यासबीजमुद्रासादिकमप्यति लोगाभिगतिः ओं मूरिति च तस्याम्प याफ्यानं गण्डयेसरम। सत आंभुव इत्यय आमुय इति स्म थे । समाप्य याय सभादों महति मघ ।ओं जनः पथ ओं तपः पष्ठमव्ययं ।। ओमत्यं मप्तमं स्यालोकराजकाः । भूरिस्यादि महाशब्दाः सतयाहतियारकाः॥ ओंकाररूपा इत्येयमोकारो ग्रह्मवाचकः । एवं संचिन्त्य यियुधः ओमापो ज्योतिरित्यपि ॥ याक्यरोपं पूरयित्या तदन्ते पुनरेव थे। भूर्भूयस्मुयरोमुत्तमा सबै रेतैश्च मन्युभिः ।। त्रिवारं रेचकं कृत्या पूरकं कुम्भकं तथा। मन्त्रज्ञो मन्त्रयाम्येन प्राणायाम समाचरेत् सर्वकार्येप्चैवमेव प्राणायामविधिः स्मृतः । एवं कर्नु शक्तिहीनः एक वाक्यमशेषकम्॥ तूष्णीकं या जपेन्नित्यं त्रिवारं नासिकाकरः । प्राणायामफलं मूढो लभतेऽपि न संशयः बाह्मण्यस्य प्राणायामः निदानं सा यथा शिया। गायत्री सर्ववेदानां माता श्रेयस्करी परा॥ सन्ध्याप्रयुक्तगायत्री मन्त्रसंख्यजपं हहम् । करिप्येत्येव संकल्प्य पूर्वोक्त नैव वर्मना ।। वै आहिताग्नेदिकस्य मन्त्रार्थज्ञस्य कर्मिणः । अत्यन्तावश्यकत्वेन करणं नेति येदिनः!! प्रोचुः किल महात्मानः तदेतदखिलं पुनः । वेदकर्मादिकं तूष्णी तूष्णीकस्यैकतन्त्रिणः।। अमन्त्रस्य विहितं वैदिकस्य तु तस्य चेत् । प्रधानवेदोक्तमन्त्रमावस्यैव परं पुनः। उक्तिमात्रेण सन्ध्यामात्रं गायत्रमेव च । जपमा प्रधानं चेत्तदुपस्थानमेव च ॥ गोत्राभिवन्दनं चैव दिइनमस्कारमध्यकम् । कर्तव्यत्वेन विहितं नान्यत्किमपि तस्य तथा किमर्थमित्युक्त तस्य वेदोक्तकर्मणः । अमिहोत्रस्य मुख्यत्वात्तस्योद्धरणकर्मणः॥ उदयास्तमनात्पूर्व कर्तव्यत्वाख्यहेतुना। तत्रोक्तस्य तस्यास्य दुर्भाक्तत्वं न संशयः। तान्त्रिकादपि च स्मार्ताद्वदिक कर्मसूरिभिः । सर्वोत्तरमितिप्रोक्त तस्मादेतं तु दुर्बलम्

·विकालसन्ध्यावर्णनम्
दीक्षासु चेत्युनस्तत्र सन्ध्याकालेऽस्य केवलम् ।
परित्यागः प्रकथितो वाग्विसर्गात्परं पुनः।।
अयमानाभ्यनुज्ञानं गायत्रीदशकस्य च ।
निखिलस्याङ्गजालस्य न्यासवीज्ञादिकस्य थे।
स वाग्यतस्तप इति श्रुत्यैतद्धि निरूपितम् । नक्षत्रदर्शनात्पश्चाद्वाग्विसर्गश्च चोदितः ।।
घरमान्नित्यं वैदिकः स्यादाहिताग्नेर्द्विजन्मनः। दशप्रणवगायनोमेकादो सान्थ्यकर्मणि
आपोहिष्ठात्रयंपश्चादधिक्रायद्वयं तथा । हिरण्यवर्णाश्चत्वारः द्रुपदाख्या तथैकका ॥
गायत्री पापसत्यागे गायव्ययं तथैकका । असावादित्य इत्येतदोमित्येकाक्षरं परम्
आयतु मन्त्रस्तत्पश्वायदहादिति तत्परम् । गायत्रीजपतः पश्वामित्रस्येति त्रयं ततः।।
ओं नमः पञ्चकं तच्च यास ...."तत्परम् । उत्तमेशिखरेचेति स्ततोमयाथ घरमा ।
गानोभिवादनंवेति प्रातः सन्ध्या यथैव सा ।
सायं सन्ध्या मध्यमा च विशेषः पुनरप्ययम् ।।
वयोः सन्ध्ययो प्रोक्तः प्रथमप्रोक्षणात्परम् । सतारकनवकान्नित्यं जलप्राशनकर्मणि ।।
सूर्यश्चेति मनुस्त्वादी मध्यमेऽऽपः पुनन्त्यिति ।
अभिश्चेति तथा सायं भेदतु श्रुतिचोदितः।।
उपस्थानेऽपि मध्येऽस्मिन्नासत्येनोद्वयं पुनः । उदुत्यं च तथा चित्रं तच्चक्षुरिति तत्परम् ।।
ज्योक्य सूर्य तथा शिष्टन्न ममवत सूरिभिः ।
सा
ज्ञेयरित्येवं तन्निरूपितम् ।।
घरमायां तु सन्ध्यायामिममे वरुणेति । तत्त्वायामीति च ततः यच्छिद्धिते ततः पुनः
। सममन्यताकथितमेवायनाधिकं पुनः ।।
एतावदेवतेसर्वे महात्मानो महर्षयः । समर्पयः काश्यपाधा नारदाचाः मुरर्पयः ।।
सनकायस्श्वयोगीन्द्राः सर्वलोकोत्तमोत्तमाः । अकर्तुमन्ययाक फर्नु चापि जगदी।
परापरसुरासुरमिलितं शक्तिमतराः । अनया सन्यया पूर्व यभूवुलौंगपूजिताः ।
(ए)दियाश्च बहवः नैव स्युःके तुते पुनः । चत्वारिंशतिसंख्शकाः प्रातःकाले भुतीरिता;
.....
यत्किचे कितवासः ऋचः
...

·लोगाभिस्मृतिः
किनिये गानवमंशिरामदयं विकल्पनाधिस्या पप्रयं पुनः
ख्यकार्येऽत्र प्रधानं पात्र केवलम् । प्राप्रपमूलं गायत्री मात्रमेयात्र सरममम्
नान्यकमपियश्यामि मत्यमेव मया पुनः । मयं मयं प्रयच्यामि ..."रमा द्विजः
मर्यपनाः मयंगुम मा गायत्री विकारलः । दशगयमहिला यातिन्यासवर्गनान्
दशप्रणय गायत्रो सेयनान्यापि मा तयार कर्म ' গাগামান
असायादित्यमन्योऽपि सरहरयेन ये मयेर । मनोमयादिमन्यास्तु गांङ्गा पय सर्वथ
न तु प्रधानिनो ज्ञेया तरस्थाने येदविसमाः । हिरण्ययनमन्वादिपयमानादिकन्तय
यहेपा देवकै. भूपः विध्यारिपि । अन्येन्नथायेदगतः यः केचितस्तु पावकैः ।।
प्रोक्षणादीनि तान्यत्र कर्नु शास्त्रेण सन्ततम् ।
शश्यन्ते किलतद्वत्त गायत्रीमायमत्यति ।
विकल्पवाक्यतो वच्मि स्वीकर्नु तन शक्यते ।
स्यागमात्रेण सा सन्ध्या तगाह्मण्यविनाशिनी ।।
नैव नित्यं प्रयत्नेन पुनः पुनरतीय वै। आवर्तयन् त्रिसन्ध्यासु स्वरवर्णादिकैरपि ।
सा सम्यक स्वरवर्गकपठिता ब्राह्मथमूलका ।
सब्राह्मण्यप्रदा नूनं न चद्वगुण्यदायिनी ।।
तस्याः सामीचिन्यसिद्धयेऽत्र सर्वे द्विजोत्तमाः।
(वेदाध्ययनकर्माख्यं चक्रभ्रमणशाणकम् ॥
नित्यं यत्नेन कुर्वन्ति न चेत्सा सर्वथा शिवा । सम्यगुचारणार्थाय न भवेदेव वश्यहम्
वेदाध्ययनसच्छिक्षा संस्कृतावाइमहात्मनाम्। तत्स -
रणाय भवेदिति सन्मतम् ॥
यस्त्यक्तवेदाध्ययनं गायत्र्युच्चारणाक्षमः । सम्यग्भवेदेव तस्माद्गायत्रीमात्रमप्यति॥
तज्ज्ञैः सुशिक्षितो भीत्या तन्मन्त्रानपि सांगतः।
अधीत्य कर्म तैः कृत्या देही सायं कृती भवेत् ।।
न चेत्पाप्येव विशेयो द्विजमात्रो नराधमः।
नोर्ध्वलोकानवाप्नोति बधोलोकान् स गच्छति ।।

·-
गायत्रीप्रशंसावर्णनम्
गायत्रीमूलको विप्रो न निन्य स्यात्यवच्म्यहम् ।
भूयोभूयः प्रवक्ष्यामि ब्राह्मण्यं तन्महात्मनाम् ।।
गोपनीयं प्रयत्नेन स्पष्टीकरणामयम् । सन्ध्याशिखोपवीतेस्तैरन्विष्टः प्रथमः पदः॥
प्रामण्यं बुद्धिपूर्वेण पालनीयं महात्मनाम् । युगानुरूपाः सर्वत्र वाहाणा भूतलेऽधिकाः।।
वया देशानुरूपाश्च कदाचित्तु तथा तथा । प्रदृश्य(न्ते)वर्धते सन्तौ सन्तश्च ते पराः ।।
तेपो निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः ।
यस्मिन्देशे यदाचारा ब्राह्मणा धर्मवर्धकाः।।
संप्रदायाश्च कृत्याश्च ताः कदाचिन्न लद्वयेत् ।
स्नानं स्नातजलम्नानं स्पर्शम्नानं समीक्षणात् ॥'
सतनं संगवस्नानं मध्याहस्नानमेव च ।।
) दिपु तत्तेर्पा दूपणाय न ।।
देशधास्तादृशाः स्युः त एते दूषणाय न । नौपासनं कचिद्देशे न स्थालीपाकमेषच ।।
न देवाचा ब्रह्मयज्ञः सान्ध्यं कर्मत्रयं च तत् ।
एकदाका ( )मन्त्राभसक्ति रपि केयला॥
अदृश्यते तत्र तत्र मृत्तिका शौचशून्यता । एकयारो धृतजला त्रिवार प मनःक्रिया ।।
एवं जानीयकाचारा युगदेवाविपर्ययात् । द्विजवजातिनाशाय न भवन्त्येव सर्वदा।।
परंतु तादृशं ब्रह्मदोपयुक्त भवत्यति । सामीचीन्यं नैति तस्मात् तत्तिष्ठतु यथा तथा
तजातिभाव ( ) यन्यन निन्य पूज्यमप्यति ।
अप्रशस्तं यद्यपि स्यात्तथाप्ये तत्तु जातितः ।।
स्वीकार्यमपि संग्राह्य वाहमात्रंण ममर्चयन् ।
याचितस्तेन दयाच शत्तया तस तु पञ्चयेन् ।।
भनेन ते देवाः यश्चिताः स्युर्नसंशयः । यतस्तु ब्राह्मणः सर्वदेवरूप इति स्मृतः ।।
तदेवदास्तां यहुना पौनः पुन्येन किया।
लानौपासनतः पचात् कुयां वै वामगोत्तमः ।।
दानध्यायेन्टिष्यवृन्द शास्त्रमेय ५। अधिगच्छेदीश्वरं च यमालामकोप्यति ।।
--

·लौगाभिस्मृतिः
संतुष्ट एय प्रभये ( ... . . ) भवेन तु । मध्याहस्नानपरतः ब्रह्मयज्ञ समाच
तार
..
ब्रह्मयज्ञः
उदयानन्तरं केचित्तमिच्छन्ति द्विजोत्तमाः।
प्राक् सायान्तस्यकालः स्यादित्येवं दिनां मतम् ।।
प्रागन पूदगापु दर्भपु सुसमाहितः । प्राणानायम्य विधिना देशकालावुदीर्य
तिथी च प्रकृते पुण्यनक्षत्रादियुते शुभे । परमेश्वरतुष्ट्ययं ब्रह्मयज्ञेन संप्रति ।।
यध्येऽहमिति संकल्प्य विद्युन्मन्त्रेण तेन वै । अयनिज्य करद्वन्द्व बिराचामेत्ततः
द्वियारं परिमृज्यैर्यमुपस्पृश्य सजलम् । शिरश्च चक्षुपी पश्चामासिके श्रोत्र एय
हृदययेलभ्य विधिना पचोर्धर्चश एव च।
ततः सर्या च गायत्री व्याहृतीभिः समन्विताम् ।
पादादिपु तथान्ते पा चोपदेश विधानतः। निरन्याह विधानेन हनवान .
भृचो अक्षर इत्युक्त्या त्रिवारं पार्थसिद्धये ।
शक्त्या प्रश्नानुयाकोघ मन्त्राणां प्राह्मणस्य या॥
विधीनामार्थयादानां क्रमादागान्दिने दिने ।
सत (..
...)नखिलानपि ।।
अधीयीनैव धर्मेण सदीयेनैय नान्यथा । एवं स्वयं धर्मयित्या समस्यरसमाभयान
उच्चैयदेवहिषामे प्रामे तु मनसैय ये । तं साध्यायमधीयीन तपस्वी पुण्ययान्भवेत
भूपामध्यपनेनापि भवेयुः धीरकुज्यकाः । भवेकल्पितयान्नित्यं तेषां च यनुपामपि
स्वरांधारणतो विद्वान् घृतल्या (..
प्रमपन्येर मततं तस्मामाध्ययनेन येत्।।
मोमपारा महाकुल्या कारकीयं सदा भवेत
तानगंतगाथानामिनिहामानुपिणाम् ।।
पुरागानां पप(.. ती: रिया: । कल्पातलमानसमागानको जना
...
1

·पंदिवेदेकसचित्तशालिनः कृतिनः सतः । गुह्यमेतत्प्रकथितं समस्तोपनिपद्गतम् ।।
ध्यत्वेन विहितो जामितारहितेन वे। प्रायज्ञमकुबांगो प्रामगो यदि मूढधीः।।
मुएल तूष्णी सथ एव वेदद्रोह्यपि दुग्गुरोः । देवद्रोही पिद्रोही तीर्थद्रोही मदपि ॥
माणो विद्वान्देवपिपित्तुष्टये । स्वानृण्याय भुक्ययं मह्मयशपरो भवेन् ।
ब्रह्मयज्ञप्रशस्तिवर्णनम्
२६६
यजेटप्रश्नेन शक्तश्चेत् अनुवाकेन वाऽथवा । मन्त्रेण वाक्यमात्रेण प्रज्ञा तेनैव नान्यथा
ब्रह्मयज्ञं प्रकुर्वीत ( ) नित्यमेव वै।
नमो ब्रह्मण इत्युक्त्या परिधानीयकामृचम् ।।
निराहदर्भपाणिस्सन्वृष्टिमात्रेण तत्परम् ।
समापयेजलंस्पृष्ट्वा तान्दर्भास्तवनिक्षिपेत ।।
स्वाध्यायी तु वेदस्य ब्रह्मयज्ञाय सन्ततम् । इपेत्वेत्यनुवाकान्तमनुवाकांस्ततः पुनः ।।
चतुरस्त्रीनथद्वी या यथाशक्ति समभ्यसेन् । अभ्यस्तमात्र ( ) मधीयीतैय तत्परम्
मद्रं कर्णेभिरित्यत्र नात्यन्तं ब्रह्मपाठके । मन्त्रद्वयं त्रयं वापि समधीतैव तत्परः।।
ऋग्वेदेऽप्यग्निमीलेति अग्नभायाहि सामनी ।
शंनोदेवी ( ) परमे वेदवाक्यमृचं तु वा ।।
वदेदधीत्य विधिना साक्षात्कल्पे ततः पुनः । अथातोदर्शपूर्णति प्रणयत्यन्त] जपेत् ॥
वृद्धिरादेच सूत्रमध्ये तत्त्रयं समुदीरयेत् । ऋग्वेदलक्षणेचापि ग्लो:ग्मेति च यदेत्तथा ॥
पञ्चसंवत्सरमिति ज्योतिः सूत्रं च तद्वदेत् । मयरेत्यादिकं सूत्रं छन्दोविचिति मध्यगम
अथाऽतो जैमिनेः सूत्रमथाऽतो व्यासभापितम् ।
अहं वृक्षस्य तत्लभाद् भू यः सुररित्यय ।।
नमो ब्रह्मोति तेपा तत्परिधानीयकामृचम् ।
त्रिरुत्या वृष्टिवाक्यं च समुशार्य जलं स्पृशेन् ।।
धृतान्दर्मानप्सु नित्यं निक्षिपेदिति तत्क्रमः । यावदभ्ययनात्तस्य वेदाध्येतुर्दिने दिने ।
फलं भवति तावश वेदानध्येतुमप्यति । फलंभवेत्सत्यमुक्तमाचिसस्य कर्मिणः ।।
।
भजन प्रमयज्ञान्ते यत्किञ्चिदक्षिणी ततः। प्रदद्यात्तु तदमार्थे सायं यज्ञो दिने दिने
।

·३०० सौगाभिमृतिः मतनं मागतान्त साप तरंगम । निगम्य मतो देवान पीन भूपिगमानपि पितृम् पिगमारयेय गायेनु रा. देवानगम्पिन्नित्यमझतरेय तयेत्। विशेषवियरोवेय पितृगा ताणं तिलैः। नदिने प्रावधाः स्युः तक नात्र संशयः सर्पयित्या पितृन्यस्तु निलदर्भः ममाहितः । द्वितीयां कुरुते रात्रि कागनि(प्राप्य मूदी फालमूत्रमधी याति यायदभूनसंध्यन् । निलतर्पणमयों प्रियं या योऽधिगच्छति । स्वरेतमा पितृनमोऽयं स्नापयेत् अचिरेणवे । देयागृपीपितृ श्रापि म्यशास्या चोदितान्परान् ।। सर्पयीय विधिना तत्तसीन नान्यतः । देयतान्देवतीर्यन अपितीर्थन वानपि । पितृश्च पितृतीर्थन तर्पयेदन्यहं द्विजः। द्वितीयया विभत्त्याऽत्र सर्वेषां तर्पणं भवेत् ।। पदेन तर्पयामीति धनुपगो भवेदपि । अनुपह्नो द्वितीयान्ते कदाचिन्नादितो भवेत् । चतुर्थ्यन्तेन चेत्तत्तु तर्पणं वै तदा पुनः । नमः पदान्तेनुपङ्गः एवं तर्पणनिर्णयः ॥ स्नानान्ते ब्रह्मयज्ञान्ते तीर्थे तीर्थविशेपके । विधिज्ञः तर्पणंकुर्याद वादीनो यथा क्रमम्।। गर्ने वापि शुयो देशे स्पले विस्तीर्ण यहिपि । विधिजस्तर्पर्णकुर्यात्तटे पागेऽथवा शुचौ ॥ सर्वतोमुखसामीप्यं ब्रह्मयज्ञस्य सन्ततम् । विशेपेग प्रशंसन्ति काननं वहिरप्यति ॥ ग्रामो गृहो मध्यमः स्यात्तस्मात्तीय संचरेत् । गृहे प्रामेऽपि भूयश्च मदिर्दश उत्तमः।। कृतस्नानः कृतजपः कृतहोमो जितेन्द्रियः । प्रामात्प्राचीमुदीची वा यत्र तिष्ठेजलाशयः ।। तत्र गत्वा प्रयत्नेन ब्रह्मयज्ञं समाचरेत् ] उक्ताशासु जलाभावे तं दिनं वा व्रजेत वा॥ प्रक्षाल्य पादौ हस्ती च द्विराचम्य कुशास्तरे । पूर्वास्य उत्तरास्यो वा जानुमध्यकरद्वयः अधः कृत्वा परं सव्यं दक्षिणं परिविन्यसेन् । पवित्रपाणिदर्भस्थः स्वकरौ दक्षिणोत्तरौ ॥ कदलीपुष्पवत्कृत्या ब्रह्मयज्ञपरो भवेत् । विना रौप्यसुवर्णाभ्यां विना पुष्पाक्षनेः कुरै विनामोस्तुदेवपि(पीन)तर्पयेत्तेन निष्फलम्।खड्गमौक्तिकहस्तेनरलैः पुण्यैःसुशोभनेः हिरण्येन फुशैदर्भ कृतं तर्पणमुच्यते । जले स्थित्वा नरोयस्तु देवपिपितृतर्पणम्।।

·- देवपितराणांतर्पणविधानवर्णनम् वद्ध्यर्थमेव भवति व्योम्नि तत्तु विनश्यति । स्थले स्थित्वा जलेयस्तु प्रयच्छेदुदकं नरः नोपतिष्ठेत तद्वारि पित्रादीनां निरर्थकम् । यत्राशुचिस्थलं वा स्यादुदके देयताः पितॄन् ।। तर्पयेत्तु यथाकाममप्सु सर्व प्रतिष्ठितम् । वामपादं जले कृत्या स्पले कृत्वा तु दक्षिणाम् शुचिस्थले समांसीनो जानुमध्य करद्वयः । उपवीती पवित्राभ्यां युक्तहस्त उदङ्मुखः ।। फेनबुख़ुदकीटादिरहितं वारि निर्मलम् । पूर्णेनाञ्जलिनाऽऽदाय देवतीर्थेन तर्पयेत् ॥ देवान्त्रमादिकान्सर्यान्पुत्रपौत्रगणानपि । भूर्भुवः स्वर्देवताश्च व्यस्ताव्यस्ताश्चताः पृथक् तर्पयेत्तु क्रमेणेष शुद्धयज्ञोपवीततः। देवासुरास्तथा यक्षा नागगन्धर्वराक्षसाः ।। पिशाचाः गुह्यकाः सिद्धाः कुश्माण्डा भैरवादयः । जलेचराः भूमियरा: वाय्याधाराश्च जन्तवः ।। पनि तेनैव गच्छन्ति भूर्भुवस्तर्पणेन वै । तेनैव चाम्बुना भूयो मोदन्ते दशयार्षिकम् ।। राध्युगासक्तब्रह्मसूत्रेण मानुपान् । सनकादीनृपाश्चैव कृष्णद्वैपायनादिकान् ।। संवस्वस्थितानन्यापनोपुत्रांच पौत्रकान् । कण्ठस्थयज्ञमूत्रोऽयमृपितीर्थेनचाशतैः॥ वेदकाण्ड स्पीश्चैव सूत्रकाण्ड पीनपि । तर्पयेदेवविधिना पूर्ववत् प्रत्य(मुख)द्विजः।। प्राचीनायीतिना पश्चापितृजातिसमाश्रितान् । तर्पयेपितृतीर्थेन जतिलैयां यर्नवैः ।। पैतृकेषु दिनेष्वेव तिलस्तत्ततणं चरेत् । सोमश्च पितृमानपूर्व देवता तत्र तत्परम् ।। यमोऽभिरस्वांस्तत्पश्चादमिध्वात्तास्ततः पुनः । अभिः सोऽयं कन्यवाहः पुनर्हिषदस्तथा ॥ गानेनानखिलान्पत्नीन्पुत्रपौत्रगणानपि । तर्पयेच पृथत्तोन पितृतीर्थेन भक्तियुक् ।। एते हि देवपितरः पित्रादीनध मानुपान् । पील्पित्रादीस्तथा मातृतथा मातामहानपि । मातामहीं पितृव्यादीन्सपी जननी तथा । मातृवर्गात्परं मात्रा साकं वा तो पृथक् पचा।। व विधिना मातामहकपूर्वतः । मातामहादिकानां तु परतम्यकसयकम् ।। ।

·३०२ लोगाझिस्मृतिः सुतभ्रातृपितृव्यास्तु मातुला: सहभार्यकाः । दुहिता भगिनी चैव दौहित्रो भाi पितृष्यसा मातृष्यसा श्वशुरो गुहरर्थिनः । स्वामी सखा तथाचार्यः तर्पणक्रम एतेपां तर्पणकर: वंशोद्धारक उच्यते । स्नानार्थमेनं गच्छन्तं त एते निसिला: E अत्यन्ततृष्णया नित्यं तदीयसलिलार्थिनः। देवता अनुगच्छेयुस्तस्मात्तेपा जलार्थिनाम् ।। प्रयच्छेत्सलिलं भच्या तदाशापूरणाय वै । यो यज्ञान्ते तर्पयेत् त्वां सोऽयं तेपो महाशिपाम् ॥ नित्याश्रयो भवेन्नो चेत्तेषां शापस्य भाजनम् । भवेकिरातस्तद्भक्त्या स्वपितॄणां तु तूप्रये ।। सुखाय तत्कामपूर्तिकरो विद्वान्महामनाः । अल्पयत्नेन सुमहच्छ यसा संपदाम नित्याश्रयः प्रभवति कुलमस्य च वर्धते । भूर्भुवः स्वः पितृमन्त्रतर्पणेन तु तेऽसि- नरफेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः । तेपामाप्यायनायैतद्भवेत्तु सलिलं तु ये यान्धयायान्धवा ये येऽन्यजन्मनि यान्धवाः । तेऽपि मृति परा यान्ति ये दुःसात्तोयकाक्षिणः॥ येऽमिदग्धाः फुले जातादमिदग्धाः फुलोद्भवाः। तथा दत्तेन नीरेण सिं यान्ति पर तस्मात्तया भूयः सः सर्पयामीति तर्पयेत् । नित्यमेतत्तपंणं तु कथितं सुमहात्मा नैमित्तिक सथाप्यन्यनपंगं तत्र कथ्यते । मंबन्धनामगोग्रेण स्वधान्तेन ततोन्त- पम्यादिप निदिश्य तर्पणं यमु साहशम् । तन्नामगोग्राहणे पुरुष पुर्व प्रा निलोडकायलीनी पीनुष्याच्यविनिश्निपे । भाइ मुम्बनायायानगीश्यय पदमुग्यः ।। रशियाभिमुगापयामिनासयेन्मदा। एकमलि देवान् दीदी तु मनकादयः ।। गया श्रीश पिता: प्रानुपन्तीनि शामगाः । एनालि पियामयोः प्राप्नुवन्येव नित्यशः ।। - ·सर्पयामीति सर्वत्र द्वितीयान्तः क्रमाचरेत् । एकैकेन तिलमिश्रान् दद्यात् नीनुदकासलीन् पोपीविनाकुर्यात्प्राचीनायीतिनाऽपि वा। देवत्वं च यमत्वं च यमस्यास्ति द्विरूपता अमौदियसे धैव भीष्मतर्पणमाचरेत् । सप्तम्यादिपु पुण्येषु दिवसेप्चन पञ्चम् ॥ शानदयादोमाय तर्पणं प्रतिवत्सरम् । तेन तर्पगमागेण सहस्रद्विजभोजने ॥ वर कथितं सद्भिस्तदयाप्नोत्यसंशयः। मन्ोणानेन कुर्वीत तपणं तच्च पण्डितः।। दगोत्राय सास्कृतिप्रवराय च । गद्गापुत्राय भीष्माय प्रदास्येऽहं तिलोदकम् -निविटेव्यच पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः। एवमेय पुनर्माघसप्तम्या कृष्णपक्षके ।। बाय ददाम्चेतत्सलिलं भीमवर्मणे | महात्मने ब्रह्मण्याय तदीयदिनपश्चके । म भीष्मतर्पणवर्णनम् मातूमुख्याश्च यास्तिस्रः मातामह्यादिकास्तथा । अनलित्रयभागिन्यः सपनी जननी तु सा ।। नित्यद्वपञ्जलिगाप्रोक्ता सर्वतर्पण मात्रके। तस्याः प्रत्यान्दिके श्राद्ध परेऽहि तिलतर्पणे सैवश्यचलिगातत्र मात्रे ज्ञेया विचक्षणः । एततर्पणतुल्यानि पुनरत्यानिकानिचित् ।। सन्त्येव तर्पणान्यत्र कर्तव्यानि महात्मभिः । तत्राद्यमेकं कथितं यमतर्पणसंज्ञकम् ।। तदुन्मवचतुर्दश्यां तत्कायं धर्मकांक्षिभिः । कृष्णागारकवारेच तत्कार्य स्याद्यमक्रतो।। लोकरैनैनमस्कारकरणात्परमेव तत् । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।। वैवन्दनाय कालाय सर्वभूतक्षयाय च । औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने ।। डोदराय चित्राय चित्रगुमाय ते नमः । चतुर्दश्यां तु मन्त्रस्य पदरेतैस्तु तर्पणम् ।। यमोनिहन्ता पितृधर्मराजः वैवस्वतो दण्डधरश्च कालः । प्रेताधिपो दत्तकृतानुसौरिः कृत्यं च सर्वमसकृञपन्ति ।। वचन नयां वै स्नात्वा कृष्ण चतुर्दशीम् । तत्सर्व धर्मराजं तं तर्पयित्वा विचक्षणः भीष्मतर्पणम् मन्गेणानेन सलिलं दद्याद्रीमाय भक्तिनः । वावता कृतकृत्योऽयं नित्यत्रीको भवेद्भवम् ।।

·लोगाभिनिः
प्रयापनित्यं दयाना ममाग्मे मांगमनगंभार: प्रयनी देवनोन्मुः ।।
एककालं द्विकालं या त्रिकालं पापि गुजये। अपायमोजनं पुर्वन नरकं प्रतिपय
प्रातमध्यनिन मार्य विष्णुपनो ममारभेत् ।
यथा गाया गया होमः देयाना मदा युधः।।
नित्यत्वेनेय पिहिमानम्मारकाले ममानन्।
अशको यिसरणेय प्रातस्मंपूज्य केशयम् ।।
मध्यान पेय माया पुष्पाअलिकमानः। पूजाकार्यकरोनिन्यं भवेद्भवया दृदयात
यिना मन्थ्यो बिना होमं ने पूजा ममाचरेत् ।
ब्रह्मयज्ञात्परं पूर्व यथा रचि समाचरेत् ॥
प्रतियामे मुहूर्त या प्रातस्मायं दिवानिशम। देवचित्तो नरोभूयादन्यथा न भवेद
तनित्यतर्पर्णादूचं वैश्वदेवादधो भवेत् । अकुर्वन्देवपूजान्ता ब्राह्मणो यदि भोजनम्
करोत्यपण्डितो मूढो सर्वपाप्यप्रणी स्मृतः । तमेनं पापिनंभ्रान्तं धर्मराजोऽतिकोपतः
प्राससंख्या लोहपिण्डान् प्रतप्तान्प्राशयेद्यमः । तर्पणान्ते धृतं स्वेन तथाद्रं यत्रमन्तिमे
कृत्याना वेदगीताना निपीड्य पितृतमये । आचम्य प्रयतोभूत्वा सुमुखः शुद्धमानसः
देवानामर्चनंकुर्याद्ब्रह्मादीनामतः परम् । ब्रह्मार्पणं विष्णुमीशानं सूर्यममिं गणाधिपम्।
दुर्गा सरस्वती लक्ष्मी गौरी वा नित्यमर्चयेन् ।
स्वमन्चरर्चयेद्दवान् पत्रपुप्पैरथाम्बुभिः ।।
शाट्यायनी ब्राह्मणोक्तान्पुरा कौपीतकानपि । ब्रह्माणं शंकरं सूर्य तथैव मधुसूदनम् ।
स्कन्दं क्षेत्रपति शकं देवमग्निं गणाधिपम् ।
दुर्गा सरस्वती लक्ष्मी गौरी गगां शिवामपि ।।
अन्यश्चिाभिमतान्देवान्भक्त्या चाक्रोधनोत्वरः ।
शैवं पाशुपतं शाक्त सौरं वैनायकं तथा ।।
वैष्णवं वैदिकं चेति पूजाकल्पस्तु सप्तधा। स्पण्डिले प्रतिमायां वा जलेऽनौ हृदयेऽपिया
भानो वा स्वर्णरत्नेषु गोब्राह्मणवनस्पती । अभियोद्विजातीनां योगिनां हृदये हरिः॥

·ॐ नमोनारायणमन्त्रमहत्त्ववर्णनम्
प्रनिमाम्यप्रयुद्धाना सर्वत्र समदर्शिनाम | पौरपेणैवसूनान गायत्र्या प्रणयेन या॥
अष्टाक्षराख्यमनुनाऽथवा द्वादशाक्षरैः । गुम्पदिष्टमार्गण देवं वाहन पार्चयेन् ।।
अष्टाभरो महामन्त्रः सर्वपापहरः शुभः । सर्वदुःयहरः श्रीमान्मर्वशान्तिकरः परः॥
पानराख्यमन्त्रस्य भूपिनारायणः स्ययम् । छन्दांश्च देयी गायत्री परमात्मा तु देवता
गन्धाभनादिसकलमनेनेव निवेदयेन् । अनेनाभ्यर्चितो विष्णुः प्रीतो भवति तन्मणान्
किं तस्य बहुभिर्मनीः किं तम्य बहुभिर्मयः ।
ओं नमोनारायणाय मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ।।
भावाहनासनेपाद्यमयमाचमनं तथा । स्नानं पोपयीनं घ भूपगं मदनन्तरम् ।।
गन्धः पुष्पं तथा धूपो दीपो नैवेद्यमेव च ।
ताम्बूलं च ततो दत्वा नत्या म्नुन्या ममर्पयेन् ।
यो मोहादथयाऽऽलम्यादात्या देवनायनम् ।
भुइन म यानि नरकं शूकरेप्यपि जायते ।।
शूदाणा प भयेग्नित्यं गुभूपा देवतापनम् ।
महात्मना माझगाना नान्यदनि कदाचन ।।
तु पतिशुपा तामृते देवनार्धनम । नान्यदनि जगत्यग्मिन् नदायमरणन्मदा।।
पुदि भूतादिपकृया पेयात्मरक्षणम् । मूलं प चतुगपत्र दानामाम्धितामनम्।।
ई पोराधाऽऽन्य प्राणायाम इतिग्मृतः।
प्रादि विन्यास नकार विन्दुगंदुतम्
शिरस्य तु मोद्वार शिरसायामपि विन्यसेत् ।
भकारं फायर न्यस्य राकार नेप्रयोन्यगेन ।
पसारेगामविन्यास णकारमुदरे न्यसेत् । पृष्टं पकार दिपम्प पप्पन्न माना।
ओं नं तुपये पेनि प्ररोगांपादिनः ।
पट्रोललाय महोल्काय पोरोलानि पबमा
गुरूपाय प महग्योल्मामालीपरि पथा।
माहान्नः
प्रपा यामाहुनी ॥
.

·लोगाक्षिस्मृतिः
हृदये च तथा शीर्षे शिखायो कवचे न्यसेत् ।
दशदिक्ष्वपि विन्यासात् ध्यायेनारायणं हृदि ।
अर्चयेद्गन्धपुष्पाद्यः धूपदीपैमनोहरैः। ओं द्धोल्काय स्वाहेति हृदयायेति च
गन्धाक्षतैः स्वमात्मानं पुष्पैः पञ्चभिरर्चयेत्।
पीतवस्त्राम्बुना प्रोक्ष्य कुर्यात्तु जलशोधनम् ।।
सौवर्णरजतं ताम्र मृगाण्डं स्वस्तिकासनम् । देवस्य दक्षिणे स्थाप्य गायध्या पूरये-
प्रणवेनापि मन्त्रैर्वा पूरयेद्धृयादिभिः । गङ्ग च यमुने चैव गोदावरि सरल
नर्मदेसिन्धुकारि जलेऽस्मिन्सनिधिं कुरु ।
गङ्गादि चैवाह्याबाह्य गन्धपुष्पाणि निक्षिपेत् ॥
धेनुमुद्रां महामुद्रो दर्शयेन्मूलमन्त्रतः।
যন্ত্রমূলা
राह्यमन्त्राग्नाप्रोक्ष्य पीठमन्त्रेण वारिणा । देवस्य पुरतः कुर्याचतुरभ(स) तुम
जातवेदसमन्वेगाप्रियीजेन चानलम् । अभ्यर्च्य यायुयोजेन पीठे स्थाप्येय पूजये
यायुमन्त्रेण चामन्य स्थाप्याब्जे सूर्यमण्डलम् ।
योजेनैव च सं यष्ट्या गायच्या हृदयादिभिः॥
गन्धपुरयाभ्यर्च्य मातृकाभरमालया। हकारादि नकारान्तं विपरीतेन मूल
जलं यमणधीजेन (१) पूरयित्याऽमिमन्त्रयेत् । गारुडं घेनमुद्रा घ महामुद्रा प्रदर्शये-
गडाचास्ता पाया मलोय तु पूर्वयम् । हदि प्रयिष्टं विभिप्य शिरोमन्त्रण मा-
शिपाया पापयशानणय निरीक्षणम् । कयनायगाथ कुरियन्धमन्ना
मन दशधामन्तर कुम्भेनाऽज्माभिषेपनम् ।
गन्धपुणानान्तोश्य पीट यानसाधनम् ।।
पाचाप्यांहीनिशाणागि पुरयादयन्गुदा ।
पाचे पापमनाये पगन्धरणागि निभित॥

·अलिनाऽऽवाय मूलमन्त्रोण रेचयेन् । विश्वस्य हृदयाम्भोजे देवस्थापनमुद्रया ।। पीठपूजाविधानवर्णनन् ३०७ जाजीगन्धलवङ्गादि निक्षिपेन्मधुपर्कके । स्थापयेत्स्नानपात्राणि पयोदधिघृतमधु ।। शर्कराचोष्णयारीणि रत्नस्वर्णोदकानि च ।। पीठपूजा नासाद्य मूलमन्ोण पीठपूजामुपक्रमेत् । देवस्य दक्षिणेभागे मण्डूकं वामपर्वके ।। लामिद्धं संपूज्य पीठस्याधः कमात्ततः । आधाररूपिणीं शक्ति मूलप्रकृतिमेव च ।। कु(कूर्मशेष वराहं च पृथिवीं क्षीरसागराम् | श्वेतद्वीपं च गन्धाद्यः चतुर्थ्यन्तैः स्वनामभिः॥ स्य शुद्धिमन्वर्ण निर्मितं चतुरस्र)कम् । चतुर्दाराणिसंपूज्य द्वारपालान्क्रमाद्यजेत् पटद्वितयं यष्ट्या गेहालीवास्तुका यजेत् । देवस्य वामभागे तु गुरुरूपं हरि यजेत्।। 'नेयपीठादिगणे गुरु' दुर्गा सरस्वतीम् । क्षेत्रपालं समभ्यर्च्य ब्रह्मादीनपि तेषु वै ।। घमज्ञानं च वैराग्यमैश्वयं च स्वनामभिः । प्रागादिपु च पादेपु अधर्माज्ञानकै क्रमात् अवैराग्यमनैश्वर्यमधोशेपासनयजेत् । ततोपरि महापद्म ततोऽप्याग्नेयमण्डलम् ॥ बोमविध स्वेविम्बं सत्वादिपु गुणत्रयम् । अग्न्यादिविम्पत्रितये व्याप्तञ्च परमात्मकम अन्तरान्तं ततो यष्ट्या प्रागादिषु दलैस्तथा । विमलोत्कर्पिणी ज्ञानं क्रियायोगा स्तथैव च ॥ प्रज्ञाधीरा तथा सत्या पद्ममध्येऽप्यनुक्रमात् । नामभिः पूजनीयास्ताः चतुर्थ्यन्तैस्तथा हरिम् ।। शालग्रामे च तं देवं पट्टे मन्त्रादिकल्पिते । हृत्पद्म संस्थितं देवं स्थिरविद्यु हतानिभम् ।। बारनप्रतीकाशमूर्णराजिविराजितम् । घण्टानिनादसंयुक्तं नादान्ते च समुद्भवम् ।। शान्तं ततो नीत्वा मन्त्रस्थं तं तथात्मना । चिदानन्दमये देवे ध्यात्वैकं वा प्रभेदतः द्विनिर्गत देवं मन्त्रमूर्तिमयं परम् । प्रस्फुरत्तारकाकारं ध्यात्वा भ्रूमध्यसंस्थितम्।।

·२०८ होगाभापतिः म्यापोन्मूनि पिन्यम्य गुरमन्दिनायुनम् । ग्गामाीनि सन्याय देशवाधिसमुदया । मंनिपापयामीनि मन्यायाण्ठये।। निरोधयामीति च गतम्याण्ठयामीनि च ।। एवं हि मुद्रया प्यादिकं मालामं तगायिन्यमेरेयवायामीनं मूल पागमायं पायमनं मधुपक नया प्रमात् । फलिपतेभ्योज्य पायो दत्याय म्यापयेहरिम् ।। फल्पितेभ्योऽय पाग्रेभ्य अर्यमाचमनं मतः। तत्सायमुपयीनं च दत्वा गन्धा अक्षतानपि पुष्पाणि धूपदीपादिकं प्रमान्। नैवेगमपि ताम्बूलेः कर्पूरादिसुर गन्धेभ्यश्चन्दनं पुष्पं पन्दनादगम्बरः। कृष्णागमन्ततः अंधः असृष्टयापि न अरण्यसंभवैर्यद्वा स्वात्मारामममुद्भवः । यद्वा निनः पञ्चपुष्पेस्तुलसीजाति अन्यैः पुष्पैत्रिलोकेशं पूजयेत्रिदशेश्वरम् । येऽकंपुष्पग्रिलोरेशं पूजयन्ति जन तेभ्यस्तु सुमहद्दुःख क्रोधाद्विष्णुः प्रयच्छति । उन्मनकेन ये मूढा पूजयन्ति त्रि उन्मादं प्रबलं तेषां ददाति गाडव्यजः । काञ्चनी मालतीपुष्पैः ये यजन्ति सु- दारिद्रयदुःखं बहुलं तेभ्यो विष्णुः प्रयच्छति । गिरिकर्णिकया विष्णुं ये यजन्त्ययुधाः नराः ।। तेषां कुलभयं घोरं कुरुते मधुसूदनः । अक्षरचयेद्विष्णुं चक्रापतिमा दारिद्रयदुःखं बहुलं क्रोधाद्विष्णुः प्रयच्छति । आदौ पादद्वयं पूज्य गन्धपुष्पैर्य- ततो वक्षःस्थलं विष्णोः पूजयेन्मस्तकं ततः । ततो देवं नमस्कृत्य परिवारान्प्र- प्रागादिपु च पत्रेषु हृदयादिचतुष्टयम् । वहिनमृतवाय्वीश कोणेष्वस्त्रं प्रपू- यासुदेवं यजेत्याच्या दक्षे संकर्पणं यजेत् । प्रद्युम्नं तु यजेत्याच्या प्रतीच्यामनिरुद्रकम् ॥ वह्रो शान्ति यजेद्विद्वान् श्री यजेद्राक्षसे दिशि । वायो सरस्वती यष्ट्वा रौद्रकोणे रतिं यजेत् ।। ।

·विष्णुपूजनकर्मणिनानाविधानवर्णनम् ३०४ चक्र शङ्ख गदां पद्मं कौस्तुभं कुशलं तथा । सड्गं च वनमालां च प्रागादिपु यजेकमात्॥ भागादिपु चतुदिक्षु ध्वनं गरुडमेव च। ततः शङ्ख निधि पद्म निधि चैव यजेत्क्रमात् बहपादिषु च कोणेषु पूजयेत्तु विनायकम् । हर्यश्वं च ततो दुर्गा विष्वक्सेनमिति कमात् प्रागादीशानपर्यन्तं लोकपालान्यजेममात् । पश्चात्तु देवदेवाय दद्यादुदकपूर्वकम् ॥ पूर्ण नीचैः प्रदातव्यं दीपमुच्चः प्रदापयेत् । प्रदापनेनात्र मन्त्रोचारणमिति स्मृतम् ।। दत्याऽथ परिवारेभ्यो नैवेद्य स्नानशोधनम् । कृत्वा तु शङ्ख्यत्सवं दत्वा संप्रोक्ष्य तत्परम् ।। चक्रण हरयेत्तं तु वायुवीजेन शोधयेत् । दग्ध्वा च वहिबीजेन ह्यभूतीकरणं ततः ।। निविपीकरणं कुर्यात्ततोगरुडमुद्रया । धेनुमुद्रां दर्शयित्वा मूलमन्त्रेण योजयेत् ।। पुग्नरम्यर्थ्य नैवेद्य पुष्पं देवाय पञ्चकम् । समर्पयेत्तु विधिना मूलेनोदकपूर्वकम् ।। अमृतापिधानात्पश्चाद्गण्डूपं मुखवासनाम् । ताम्बूलं च ततो दद्यात्ततो नीराजनं हरेः तो नैवेद्यमुद्धृत्य विष्वक्सेनाय दापयेत् । अर्याष्टकं ततो दत्वा दर्पणं व्यसनं तथा चोपानही दत्या नृत्तगीतैःस्तवैरपि । प्रणम्य दण्डवद्भूमो नमस्कारेण योऽर्चयेत्।। परो गतिमवाप्नोति नित्यं ऋतुफलं लभेत् । विष्णोविमानं यः कुर्यात्सद्भक्तचा प्रदक्षिणम् ।। श्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः । तेजो रूपं ततो देवं संहरिण्या प्रपूर्य च । वेश्य देवे सास्तु तं देवं हृदि मुद्रया । स्थापयित्वाऽर्चनं सर्व कुर्यान्नारायणार्पणम् ॥ मेटोमसहनस्तु वाजपेयशतैरपि । यत्फलं कथितं सद्भिस्तत्फलं लभते वशात् ॥ १ मुखे नाम नैवेद्यमुदरे हरेः । पादोदकं च निर्माल्यं मस्तके यस्य सोऽच्युतः ।। भवेदेव न सन्देहः सन्देही पातकी भवेत् । एवं ह्यभ्यचितो विष्णुः प्रीतो भवति तत्क्षणात् ।। किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः किं तस्य बहुभिर्मखैः । एवमर्षयितुं विष्णु यद्यशक्तोऽन्वहं नरः ।। ।

·मर्वमूर्तिष्वेक एय भगयान्यिगुरख्ययः। सान्निध्यंयुस्ते नित्यं तस्मामाच्या समर्थन
सानिध्य नहिशेपेग भवेदितिमपयः। यत्र द्वादशसंख्याकाःसा(शा)लमायागनामा
३१०
लौगाक्षिस्मृतिः
संकल्पमात्रं कृत्वा वा पुरुपसूक्त न केवलम् ।
द्वादशाष्टाक्षरात्मभ्यां मन्त्राभ्यां वा नचेत्पुनः ।।
आपोहिष्ठादिभिर्वाऽपि तूष्णीकं वा यथा तथा ।
शालप्रामे शङ्कतोयमात्रेण स्नपनं वरम् ।।
उद्धरिण्याऽथ वा कृत्वा गन्धाक्षतसुमादिभिः ।
पूजयित्वा शक्तिमात्रात् केशवादिमुखैः पदैः॥
तुलस्या याऽभ्यर्चयित्वा कुसुमैर्वा न चेत्पुनः । तूष्णीकमात्रमात्राद्वा धूपदीपो तथैव दि
(उ)शक्तिमात्रादर्पयित्वा पक्वान्नं यत्तु केवलम् । सव्यञ्जनं सूपयुक्तताभ्यां विरहितं च यः
निवेदयित्वा देवाय तत्पश्चात्तन्निवेदनम् । तद्भक्त भ्यतायशेपसनकादिश्य एव च।
समर्प्य कृतकृत्यःस्यात् भक्तिहीनोऽपि केवलम् ।
(यः पूजयित्वा देवेशं न फुर्याद्वक्तपूजनम् ।।
निरर्थकं भवेत्तत्तु तस्मात्तद्भक्तपूजनम् । प्रयत्लेन प्रकुर्वीत सं निर्माल्यसमर्पणम् ।।
भक्तपूजनमित्युक्त तद्यत्नान्नित्यमाचरेत् । ) शालिग्राव्णामयुग्मस्य पूजन कार्यमन्वइन
गृहिणियनम्यानां नित्यं संपत्करं परम् । तद्युग्मपूजनं तेषां न प्रशस्तं महात्मभिः।
निन्दितं दुःसफलदं तथा तस्मात्तु तश्चरेत् । शिलाभेदेन सा पूजा गहिता वेदमागिणार
एकमेष प्रकर्तव्यं न पृथक् नत्कदाचन । समष्ट्रिपूजनादन श्रीमान्नारायणो विभुः।।
सान्निध्यं कुरते मवैः देवनाराममान्यतः । अनेकपाययोगे तु देवदेवस्य तस्य ।
।
यन्ते म विदेशी यःमानाद्यकुण्ठसंज्ञकः ।
आविमांवो भगयनः प्रतिमाम्यपि केयलः।।
मा(सायप्रायमुग्नेय न म्यानन्यण यमियः।
अनिमानां प्रतिष्ठा मा मा(शान्टमाय्या समीपतः।।
तामाकार्या विधिशन यंदमन्यैः गुन्तिः ।
प्रतिमा पूजा मा वैदिकाना विशेषतः।

·- पण्यानादप्रपूर्वण देवाय परमात्मने । भक्तिगम्यो भक्तपश्यो दयानिवत्सलः ।। मकापराधानखिलान् क्षमते तत्कान्परान् । एक तमेशापराधं सहते न तु केवलम् ॥ पदानात्परं यत्तद्वयवधानकृतं हरिः। नैवेद्यमत्यसह्यं हि तद्विना क्षमते खभूः।। नैवेगमचिराकुर्यात् दीपादथ विचक्षणः । चिरायमागे नैवेधे सोऽनर्थस्सुमहान्यतः दीपदानात्परं नैवेद्यनिवेदनवर्णनम् गर्हिता वत्प्रसादादि गणं न तु वैदिकम् । असंभोज्यानहस्तेन यदन्नं वै निवेदितम् ।। सदमाह्य भवत्येव तादृशं तं न संस्पृशेत् । असंपूज्या अपाइक्त या अपात्राः पात्रदूपकाः ।। त्रिका वेदबायाश्च वोपिणः कुण्डगोलको । तथा देवलकाः सर्वे ब्रह्मप्रोपिणोऽपि ये भिनितकुनखि श्यावदन्तककुष्ठिनः। परियिना अभ्युदिताः परिवित्तय एव च ।। पकीति हत्ता बन्धुत्यक्ता ब्राह्मणनिन्दिताः । पुनरन्ये कुत्सिता ये तकृतं यन्निवेदितम् दिस्पृश्यस्पर्शनेन स्नानप्रक्षालनादिना ! शौचं संपादनीयं स्यात्ताशस्य तु भक्षणात् ।। प्रायत्यमवाप्नोति वेन चित्ती भवेदपि । असंभोज्यान हस्तेन यदन्न विनिवेदितम्।। तन्निविशङ्कयेऽदन्ति ते जाविध्र शिनः स्मृताः । सततं वैदिकानां तु प्रशस्तं स्यान्निवेदितम् ।। संभोग्यान्नैककरतः संस्कृतं पायनं शिवम् । निवेदितेन रुच्ययं भोजयेत्र निवेदितम् ।। ने पीडयेत्पिण्डयेच न त्यजेन्न निषेधयेत् । न प्रोक्षेत्परिपिञ्चेच कुर्यानोच्छिष्टमप्यति ।। माहात्मद्वयहस्ताभ्यां रयितेऽपि निवेदिते । न भोजयेत्पुनः किं तु पृथत्त्वेनैव निक्षिपेत् सुषकमन्न विधिना शुद्ध पात्रान्तरे शिवे । सुखोजयित्वाभिपार्य सूपव्यञ्जनसंयुत्तम्।। मध्यभोज्यफलोपेतं रसैः पद्भिः समन्वितम् । धूपदीपात्परं यन्नाद्गायध्या प्रोक्ष्य पाथसा॥ सत्पेन परिषिच्येदं मन्त्रैः प्राणादिपञ्चकः । निवेदयेत्पञ्चशाख चाञ्चल्याभिनयेन वै ।। यद"त्यं निखिलं तस्मान्न कुर्यात्तु तथा नरः । कदापि धुद्धिमानव देवनिशितचित्तकः॥ दिनक दशरथः चिराकृत्या निवेदनम् । पुरा जन्मान्तरे कार्यान्तरयोगेनताराः।।

·लोगाभिमतिः पसामानरे समय पर पीर गुदागम् । अयार किल मेधायी महाभगशिरोमणिः॥ अप्ययं गदलंध्यं ये सारा प्रयदामि च । नायुनटनामा पुरशीन पीडितः॥ सूनीरसंनिधौ फायं विमस हि पाथियः । तत्पूजया म भगवान् कोनस्तयुप्रतां गतः अपि सप फलं सस्मे तार पददी पुनः। नम्मानिद्वाना निन्यं तनावपि यत्रतः।। नैवेद्यमधिराज्यांदरीपादध वियागः । मयेय पुनरप्येक भक्तानां तत्समर्पणम् ।। सत्सूजान्ते प्रफतव्यमन्यथा तेनि कोपतः। शपन्त्येनं यलिमुन्याः मतास्ते सनकादयः।। तस्मात्तेपी प्रकर्तव्यं तन्नैवेद्यममर्पणम्। एतेन शियपूजापि प्रोप्रायात्र केवला ॥ तयाचा या वैदिकी सा सर्वैः मन्त्रनिंगधते । सर्वपामतिमौलभ्यमार्गणयाऽतिसुत्मनः महेश्वरस्ता मध्ये प्रपूज्यः स्यात् ध्यम्बकः । आदित्यः पूर्वभागे तु अम्बिकादक्षिणे शिया ।। विष्णुर्देवः पश्चिमे स्याद्गणनाधस्ततो(धो)त्तरे। क्रमेण स्थापनीयाःस्युःपूजनेऽत्र शिवस्य तु ....."दं लिङ्ग वाणानामकविश्रुतम् । सौवणं राजतं वापि तथा मारकतन्तु वा॥ रानं वा रसलिङ्ग वा सद्योजाताख्यकं तु वा । अघोरनामकं वापि न चेत्तत्पुरुपाख्यकम् ।। वामदेवाख्यकं श्रीमान्न चेदीशानसंक्षिकम् । एतेषु लभ्यते यद्वा तदेकं वा त्रयं यजेत् ।। सर्वाणि यानि वा यस्य तावन्त्यो वाऽत्र पूजयेत् । पूर्वोक्तः परिवारैस्तु समप्ठ्य वाऽत्र पूजनम् ॥ वैदिकस्यैव विहितं तान्त्रिकस्य न तद्भवेत् । तद्गौरी शिवनाथाख्यं गौरीपूजनकर्मणि स्वीकार्यमिति पूजाविधिज्ञाः प्राहुरित्यथ । काटिके सूर्यमूर्तिः स्यात्प्रकल्प्यामन्त्रवित्तमैः सा(शा)लपाणि हरिःप्रोक्तः श्रोणः कलयो विनायकः। सा(शा)लग्रामेषु शिवयोः मूर्तयो विविधाः पराः ।। प्रशस्ताः स्युस्तास्तु सतां वैदिकानां महात्मनाम् । पूजाकर्मसुसंग्राह्या उत्तमत्वेन सन्ततम् ।। .

·पान
दैनंदिनावाहनं तु पश्चानामत्र वैदिके ।
न कार्यमेव किं खेतत् कार्ये वन्यस्य निश्चयम् ।।
दिना काति करणे तत्पूजाया परंतु तत् ।
आवाहनं तत्प्रभवेत् पञ्चगव्याभिपेचनम् ।।
चामृताभिषेकश्च देवताऽऽह्वानसिद्धये । सा(शा)लमामे सर्वथैवन तथाऽऽवाइनं भवेत्
तिमानां वैदिकानों पक्षे पक्षे भवेत्तु तत् । महाभिषेकात्परतः अपिधानक्रिया च सा॥
दीय वाससैव स्यात्तद्धमस्यापनुत्तये । धूपो दीपश्च नैवेद्य अयमेव च तत्क्षणे ॥
व्यत्वेन कथित तद्विधितर्महात्मभिः (अपि चण्डालसंस्पृष्ट सा(शा)लमावातु सन्ततम्
E: भझालनाच्छुद्धो भवत्येव ततः पुनः । तत्तीयं चापि नैवेद्य न स्वीकार्य दिनत्रयम्
बादिकं चेत्संमाघमोदनं निन्दितं भवेत् । पूर्पसूक्ताभिपेश्च तत्परं तस्य चैदिकम् ॥
प्रकार्य इति तज्ज्ञास्ते प्रवदन्ति मनीषिणः ।
उच्छिष्ट पितो यस्तु सा(शा)लपाया दिनद्वयात् ।।
पूर्वसूक्ताभिषेकश्च तत्परं तस्य वैदिकम् ।
प्रकार्य इति तज्ज्ञास्ते प्रवदन्ति मनीपिणः ।।
उच्छिष्टदूपितो यस्तु सा(शा)लपाया दिनद्वयात् ।
पूर्पसूक्ताभिषेकस्य योग्यः स्यादिति योगिनः॥
चण्डालहस्तगः साक्षात् सा(शा)लयावा तु पक्षतः।
जलावासेन शुद्धिः स्यात्ततश्चावाहनादिकम् ।।
प्रतिमानिखिलाश्चापि शिवविण्यादिकाः सदा।
प्रतिष्ठया तच्छायोक्तविधयेव न चान्यथा !!
पूज्या योग्याश्च पूताश्च स्युः संग्राह्याश्च सन्ततम् ।
भवेयुरेव सर्वेषां यतीनां योगिनां विना 1)
भादित्यादिकपञ्चानां नित्यवैदिक पूजने ।
रुद्रपूर्षादयो मन्त्राः तत्तन्नामार्चनादिकाः ।।

·:
३१४
लोगाक्षिस्मृतिः
सर्वा अप्यत्र फतुवा शक्यन्ते ब्रह्मबुद्धितः । सर्वोपास्यं सर्वयन्य सर्वनामारपदं एक
सत्यज्ञानानन्दरूपं जगजन्मादि कारणम् । तद्ब्रह्म कथितं यस्मात्तदेवातो महेश्वर
ब्रह्मविष्णुसूर्यशतिनाममात्रेण भिन्नतः ।
निगद्यतेऽतस्तद्ब्रह्म शिव एवं बचा (हरे.) परः॥
हरिरेव शिवः साक्षात् तयोर्भेदो न सर्वथा ।
भेदकृत्पापमाप्नोति पुनर्वस्यपि सूक्ष्मतः ।।
शिवस्य हृदयं विष्णुः विष्णोश्च हृदयं शिवः ।
यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयः शिवः॥
आकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् । सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रतिगा
यथारुचि ततो नित्यमभीष्टसुरपूजनम् । जलाभिषेकपुष्पाय: दीपाश्च निवेइनैः-
कुर्यादेय विधानेन कृतकृत्यो भवेत्ततः। प्रणयो व्याहृतिर्माया बीजिनी फरणी पस
व्याहत्या संपुटयुतो निखिलाकाररूपकः । सर्वमन्त्रस्वरूपश्च सर्वकारणवायफः ।
तथा सूर्यस्य वायोश्च इन्द्रस्याग्नेस्रयस्य च ।
उमाया अप्य .."कायाः स्वरूपोऽयं क्रियादिकः।।
मुपुष्टिस्तस्य पृक्षाय यथा गन्धः सुशोभनः ।
याति दूरात्तथा तस्य गन्धरपशों महात्मनः ।।
परमातु गन्धाद्भगवान्गान्धारयति शंकरः । गान्धारश्च महादेयो देवानामपि छीलया
मुगन्यतरपलोकेऽस्मिन्यायुयाति नभस्थडे । तस्मात्सुगन्धिकं देवं मुगन्धं पुष्टिवर्धनम्।।
अग्यायशः पुरा शम्मीः इदि योनौ प्रतिष्ठितः।
सस्य देवं मुबदाण्डहिरण्मयमजोदयम् ।।
पन्नादिरयो म मात्रा भूयनाः। मत्यलोकमनिकाय धियीजस्य तस्य ।।
पचभूतान्यईकारो युदिः प्रकृतिरेय प । पृथियीयीशाय तस्येय तस्माद पुटिनः॥
न दे पूरेन पयसा नया । पयस्मयुनर्यात राम्न पतेन पा।।
*या पायसेन या। मधुगंयुगोमयविश्वाटेररि ।
।
1।

·शिवपूजाविधौश्रेष्ठकालवर्णनम्
३१५
कुमुदाशमीपत्र गौरपंसपवारिभिः। भक्तथालिङ्ग यथा न्यायं नित्यं देवं प्रपूजयेत्
ऋवेनानेन माम्पाशाद्वन्धनाजन्मयोगतः। मृत्योश्च बन्धनाच्चैयमक्षय्यं ते च तेजसा
उर्वारुकेग पकानां यथाकालादमृत्युकः । तथैव कालस्संप्राप्तः भृतेनानेन यस्ततः।।
पञ्च मन्त्रविधं कृत्या शिवलिङ्ग प्रपूजयेत् ।
तस्य पापक्षयोऽतीय भविता मृत्युनिग्रहः ।।
ध्यम्बकसमो नास्ति देव देव घृणानिधिः। प्रसादशीलः प्रीतश्च तथा पुत्रधनप्रदः ।
वस्मात्सर्व परित्यज्य व्यम्बकं तमुमापतिम् । त्रियम्बकेण(न) मन्त्रेण पूजयेत्सुसमाहितः
सर्वावस्मां गतो याऽपि युक्तो वा सर्वपातकः ।
ध्यात्वा शिवं कृतार्थःश्यात्सरुद्रश्च भवेच्छनैः।।
हस्तादत्वा च भूतानि दत्या द्रव्याण्यप्यसंख्यया
परेपी कृतकृत्यः स्याच्छिवार्चनपरो नरः ।।
धन्दोऽनुष्टुप्कहोलश्च गायत्री वाथ या पुनः । मृतसंजीविनीरुद्रवीजस्तत्प्रणवः स्मृतः।
उमाशक्तिस्तु कथिता विनियोगो यधेच्छया । अनेन पूजयेई व व्यारेण जगद्गुरुम्॥
अक्षमालाधरो देवो दक्षिणेन तु पाणिना । वामेन मृतकुण्डं च धारयेदमृतान्यितः ।।
बरलाम "पाणिश्व दिव्याभरणभूपितः । शुलः सुपीतयासाश्च पास्योपरि संस्थितः ।।
ओं जूं सो मूलमन्त्रः स्यात् पूज्यो मृत्युंजयः शियः ।
गन्धादिभिर्यथान्यायंतनामावाहनादिकम् ।
स्वे(स्तेन व कर्तव्यः अध्यं तेनैव दापयेत् । मृत्युञ्जयोक्ताल्पेषु प्रामणं सेन पूजयेत्।।
रसुद्धिस्तु मूलेन कयचं तेन कारयेत् । अपि शिरसि यिन्यस्य मुखे छन्दोदिस्थले ।।
पांत्तु देवताध्यानमस्त्रं च दशदिक्षु वै । प्रातःकाले च मध्याह्र प्रदोपे च विशेषतः।।
भास्करोदयमारभ्य यावत्तु दश नाहिकाः ।
प्रातःकालः सविशेयः शिवपूजाविधी नृणाम् ।।
प्रातःकालं समारभ्य आसन्न्यां मध्यमःस्मृतः।
अस्तमान समारभ्य यावत्सर हिनाहिकाः।।
।

·३१६
होगाभिमतिः
तृतीयाधमगीतेगः कालप्रयममगने । निधारमात्रकरणात् प्रातः प्रगृति मन्नतम् ।।
पाधि मायाम ये गहा या पागदा म सु ।
नियमः प्रभवेन्नूनं न मंन्पो यिनस्यनि ।।
यहा मध्यायलाया शि यादया तु मध्ययोः ।
पम्योपगारानान सायनापलं लभेत् ।।
जलसंमदगं कुषान् पायपुपादिसंघहम् । फलंध्यमुदका मुद्रः सन् जलसंग्रहम् ।।
कुर्यादयातिभव्येय नामुदग्नु कदाचन ।
स्नानं त्या मध्याह पुमा पादयनिये ।।
देवतास्तं न गृहन्ति पितरो गुरयलया। तस्मादिनीदयाध्यं मध्याहाला समुदरेत्।।
स्वारामसंभवं श्रेष्ठं सत्तु स्यादुत्तमोत्तमम् । मध्यमं यनसझातं मयलयं निरर्थकम् ॥
परकीयाराम तु तत्फलार्थ तमुच्यते । शूद्रोपवनजो यस्तु निरर्थकमिदं स्मृतम् ।।
वाय)वीयं वाडयाना द्वयोरर्थफलं लभेत् । शतपुम्पसमं बिल्वं तथैव तुलसीदलम् ।
तुलसीपुष्पतुलितं विल्यपुष्पसमं तु वा। न वस्तुलोके परमं यतते यत्र कुचचिन्॥
प्राणायामं च संकल्पं विना देवं न पूजयेत् ।
संकल्पात्परतो विद्वान् कलशार्चनमारभेत् ।।
गन्धपुष्पाक्षतैः सम्यक् तीर्थावाहनः परः ।
आपोवेत्यादिभिर्मन्त्रैः तन्मुद्रादर्शनादिभिः ।।
न्मन्त्रपठनात्पश्चात् तन्जलेनोद्धृतेन वै । पूजाद्रव्याणि चात्मानं प्रोक्षयेत्तत्परं पुनः।।
यागगेहस्य पूर्वादिदिक्षु द्वाराणि पूजयेत् ।
द्वारमन्त्राम्बुनामोक्ष्य द्वारपालान् यजेत्नमात् ।।
गणपो भारती लक्ष्मी:सर्वद्वारोर्ध्वगाः स्मृताः।
द्वारस्य दक्षिणे वामे मध्यमे परिवर्तिनः॥
प्राक् द्वारे दक्षिणे नन्दि गङ्गा च द्वारमास्थितः ।
गणेशो दक्षिणे द्वारे पश्चिमे तु सरस्वती ॥

·२१७
1
सूर्यपूजायां भूतशुद्धिमन्त्रशुद्धादिनामवर्णनम्
भृङ्गा मिन्धुश्च तत्पूर्वे नौम्यद्वारस्य पश्चिमे ।
गौरीतापी च तत्पूर्व दण्डश्चापि पयोप्णिका ।।
सृभा' :: प्रत्यरद्वारे दक्षिणभागगी । म्फन्दो गोदावरी वामे तेपामावाहनादिकम
कुरा द्वाराणि संघाद्य पूर्वदोत्तराणि च । कुति दक्षिणद्वारप्रवेशं सर्वकर्मसु ।।
कवाटद्वितयं यष्ट्वा सुवाई विमलं यजेन् ।
धामशाखां समाश्रित्य गेहलीमस्पृशन्यजेन् ।।
दक्षपादं पुरस्कृत्य वास्तुपालं ततो यजेन । यजेन्निर्म तिकोप्ठे तु ब्राह्मणं जगदीश्वरम्।
गणेशस्थापनं वायो गुरूगामीशकोणतः । देवं प्रदक्षिणीकृत्य वहिकोणं समाश्रयेत् ।।
प्रतीचीमप्रतः शम्भोः नोत्तरा योपिदाश्रयेन् ।
स प्रतीचीयुतः पृष्ठं तस्माद्दक्षं समाश्रयेत् ।।
पश्चिमद्वारहम्यं नु यजेन्निति (१) कोणगः । प्रणयेनासने प्रोभ्य पीनं सारस्वतं स्मरेत्
कणिकां संस्मरेत्तत्र दशप्राकारभूषिताम् । स्वरयुग्मं दलेप्वेध चन्द्रादीस्तत्त्रमाद्यजेत् ॥
पूर्वादिषु चतुर्दिक्षु वकारं बिन्दुसंयुतम् । आग्नेयादिपु कोगेषु उकारं विन्दुसंयुतम् ।।
मातृकाभरणं कृत्वा उपनिन्यु छु दङ्मुखः । पद्मासनसमासीनः प्राणायामक्रमान्वितः
भूनशुद्धिविधायैव मन्त्रशुद्धिविधाय च ।
मन्त्रन्यासं ततः कुर्यात्रिकोणं मण्डलं शुभम् ।।
समीकृत्याखिलं विद्वान् ऋषिचन्दादिपूर्वकम् ।
शङ्खचैवार्यपात्रं च पाचमाचमनीयकम् ।।
साधारणं जलेनैव क्षालयेदस्वमन्त्रतः । देवस्य पुरतः कुर्यात् त्रिकोणं मण्डलं शुभम् ॥
अग्निवी समालित्य जातवेदसमचंयेन ।
अस्त्रेण क्षालितां धारा यायुरीजेन निक्षिपेन् ।
विमण्डलमध्यस्थं चिन्दुयुक्तमकारतः । स्नापयित्वा रविपुष्य गायत्र्या गन्धपुष्पः।
क्षकारादिककारान्तमातृका च पिलोमयेन् ।
आनीय चोदकं स नीयांनारायमुद्रया ।।

·। ३१८ लौगाक्षिस्मृतिः आवाहा व तु गङ्गादीन् तकारेण सविन्दुना । अमृतीकरणं कुर्यादमृती भुव इत्यथ ।। निर्विपीकरणं कुर्यात् का च गारुड मुद्रया । हृदा संपूजयेच्छा कवचेनावकुण्ठयेत् ।। अस्त्रेण रक्षयेच्छङ्ख कवचेनावकुण्ठनम् । अस्त्रमन्त्रेण चालोक्य धेनुमुद्रा तु मूलतः । दर्शयित्वा ततो मन्त्रं स्पृष्ट्वा चैवाष्टधा जपेत् । आत्मानं द्रव्यजातं च प्रोक्षेद्यजनसाधनम् ।। पाद्यार्थ्याचमनीयादि पात्राण्येवं हि साधयेत् । अभावे चैव पात्राणां शङ्खचैवापि तन्त्रतः।। आत्माऽर्चनं प्रकुर्वीत गन्धाधरपुष्पकैः । तन्मालावलयं कृत्वा देवं वेदस्वरूपिणम्॥ पजेदेव विधानेन वैदिको नित्यमेव वै। हवदीर्घाञ्चितान्यिन्दून ब्रह्मरन्प्रशिरोन्तरात् मन्त्रान्समुच्चरेन्मन्त्री देवममन्त्रेण पारिणा । प्रोश्याष्टकनिष्ठाभ्यां पूजापर्युपितं त्यजेत् ।। वामहस्तेन संमृज्य पीठकं दक्षहस्ततः । मूलेन पाणिना देवं गङ्गायनयावधि ॥ मध्यमानामिकाङ्गुष्ठरत्तानेलिगमस्तके । पुष्पं निधाय दत्वाऽध्यं लिङ्गमुद्रो दृशेधृदि। अप्ठेन स्पृशेलिग पश्चात्पादं तु मुष्टिना । अस्प्रेण हस्तं प्रक्षाल्य यजेवं गणाधिपम् एवं संकल्पिते पीठे गुरु चैव प्रपूजयेत् । आधारशक्ति संपूज्य मूलप्रकृतिमेव च ॥ मं शेपं पराहं च पृथिवीं च यजेत्क्रमात । ततो रसमयी पेदी मण्डपं स्पलमेय च ।। ठपादेषु घतृ(सुर) यहिकोणे गणेश्वरम्। उमा सतीच तत्पश्चात् क्षेत्रपाला() यद्वितः रमंशानं घ वैराग्यमवयं च यथाक्रमात् । यजेताधर्ममज्ञानमवैराग्यमनधरम् ॥ द्रादिपु पनुर्दिा अन्ज चेय दलाष्टकम् । मूलकन्दं प नादं च दले चैव तु फेसम्॥ (जस्तमो गुर्ण मवं मूलादिकमतो यजेत्। अष्टैश्वर्यमरूपाणि दलान्यष्टौ प्रपूजयेत् ॥ अष्टौ मपूजयेन्सी: यामा ज्येष्ठां घ काद्रिकाम् । कालाप फलयी करणी ततो पलयिकारिणीम्।। सम्मपनी मतदमनी क्रमात् । माष्टरायः पूयाः याय तु विशेषाः ।। या विजया पेव नजिता पापराजिता। भद्रकाली कपालीप क्षेममृत्युःपराजिना

·तस्मिन्नावरणे विद्वान् तत्क्रमोऽयमु(दीर्यते)। वन शक्ति कालदण्डंखड्गपाशमाहुशम्
सविधिपूजाविधानवर्णनम्
३१६
नवमी कर्णिकामध्ये तथा चैव मनोन्मनीम् ।
दलान केसरानच कर्णिकामे तु मध्यतः॥
सूर्यसोमाग्निविम्बानि पूजयेच्छक्तिमण्डलम् ।
ब्रह्मविप्ण्वीशरुद्रांश्च सूर्याद्रि(दि)कमतो यजेत् ॥
मध्ये सिंहासनन्यासजातं न्यस्य च छन्दसाम् ।
न्यासं कृत्वा क्रमेणैव कुर्याल्लिङ्ग स्वदेवत् ।।
मूलेन पासनं पाद्यमय॑माचमनीयकम् । मधुपर्क चाचमनं स्नानं गव्यैस्तु पञ्चभिः।।
लानं चाचमनं दत्वा पाद्यमध्यं तथाचमम् । वस्त्रं चैवाचमनं दद्याद्यज्ञोपवीतकम् ।।
पुनराचमनं गन्धं दत्वा चैव यथोचितम् |
मध्यमानामिकाङ्गुष्ठः पुष्पाणि विनिवेदयेत् ।।
मो मुद्रा प्रदाथ शम्भोरावरणं यजेत् । पञ्चब्रह्मपडङ्गानि प्रथमावरणे यजेत् ।।
ईशेन्द्र यमदिक्सौम्य वारुणेशेष्वतः क्रमात् ।
वहीश निमृति मरुत् चक्रदिक्षु यथाक्रमम् ।।
अस्त्रं चैव तु वह्वयादिचतुष्कोणेषु पूजयेत् ।
निवृत्तिं वै प्रतिष्ठां च विद्या शान्ति तथैव च ॥
ग्नेियादिपु कोणेषु द्वितीयावरणं ततः। अनन्ताशेपकरुणा शियोत्तमकनेत्रको।
एकरुद्र त्रिमूर्ति च श्रीकण्ठाख्यं शिवेड्यकम् ।
पूर्वादिशान्तपत्रेषु विद्यशावरणं यजेत् ॥
थे लोकपालांश्च इन्द्रादीननुपूर्वशः । लोकपालास्रज्ञालं च पूजयित्वाऽथ पञ्चमे ॥
गदा त्रिशूलं संपूज्य धूपदीपादिना ततः । क्रमाद्दत्वा तु देवेभ्यो पुप्पैरभ्यर्च्य तत्परम्।।
धूपदीपो पुनर्दस्या घण्टानादपुरस्सरम् । अस्त्रेण प्रोक्ष्य पयसा चित्तशुद्धिसमन्वितः।।
पण मोक्षयेत्सर्वा घेनुमुद्रां प्रदर्शयेत् । ततो नैवेद्यपात्रस्य सवं चैव तु शववत् ।।
पञ्चमाहाणदेवस्य दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् । पुनर्नवद्यमन्येभ्यो दद्याद्याचमनीयकम् ।।

·गागज
siimfimft:
हमोमिनारगयामादिक मंत्र।
म मन नमान्नं सां( ) तया॥
पानं नय नामरम।
सूर्या न गत्वा या ग प्रशारणम् ।।
अगं त्या यथाशफिज त्या प्रगम्य च ।
समः प्रशिगंगुयान मल्यामध्यविधानतः।।
मूल मन्यं तपेन्मोनिः गुरम्मरणपूरकम् । सनः प्रदक्षिणीध्यरदा देवं प्रणम्य घ
पुसदत्या तु देयम्यो दशादध्यं परारमुग्मः।
गर्यान्देयान शिव योग्य शिष हदि योजयेत् ।।
नैवेद्य सफलं दगातान्त्रिकधित सन्यतः । मयं फर्म समाप्याथ चण्डायैवाय मक्तित
निवेदयित्वा तत्पभान् सलिले परियायेत् ।
पण्डाधिकारी यत्र स्यात् तत्प्रसादं न मअयेत् ॥
लिङ्ग स्वायंभुवे याण रत्ने चरसनिर्मिते । मिद्धप्रतिष्टिते चैयन पण्डाधिकृतिर्मवेत् ।
शुद्धवेदोक्तमनुभिः वैदिफ सुप्रतिष्ठिते।
आदित्यादिवृते तरिमन्लिङ्ग नास्याधिकारिता ।।
तन्त्रप्रकारवेदाख्य शास्त्रदेवलकाचिते। देवमात्र प्रसादस्य न कुर्याद्वैदिको प्रहम् ॥
अपो ज्ञेयाचिते देवे तान्त्रिकाभ्यचिते तथा ।
तत्प्रतिष्ठिनमूर्ती वा त्यजेनिर्माल्यकोदनम् ।।
स्वसंभोज्या.. "स्वजनकारितं यन्निवेदितम् । दैवतं तत्परिमाह्य तद्भिन्नं यत्परित्यजेन्
असंभोज्यान्नहस्तेन कारितं तु निवेदितम् । फलमूलशलावादि यदपत्वं परिग्रहेत् ॥
स्वजनेतरपक्कानि निर्माल्यान्याखिलान्यपि ।
वैष्णवान्यपि शैवानि न संभोज्यानि वैदिकैः।।
आलयान्नानि शैवानि वैष्णायान्यपि वैदिकः।
धर्मतो न भवन्त्येव भोक्तं तानि तु तान्त्रिकैः ।।

·निहितास्त्वेता तत्तीर्थे वेदमन्त्रिते । तस्मात्तदुकं दिव्यं सर्वतीर्थमयं हि तत् ।। विष्णोनिवेदितंग्राह्यमित्यत्र मीमांसा ३२१ अदनीयानिकालेषु तैर्नान्यैर्धर्मतत्परैः । तन्त्रप्रतिष्ठिते लिङ्ग तादृशे विष्णुविरहे ।। यन्निवेदितमन्यन्तत् तेपामेवेति वैदिकाः । निवेदितेन रुच्ययं याजयेन्न निवेदितम् ।। नौष्टियेन्मईयेद्वा तत्तद्दद्यात्तथा तथा । शिवे निवेदितं भुक्तं तन्त्रैर्मार्गप्रतिष्ठिते । अभश्यं मांसतुलितं तत्तीर्थे वा सृजोसमम् | विष्णो निवेदितं त्वन्नं तान्त्रिकैः सुप्रतिष्ठिते ।। पन्त्रिकाणां भवेद्योग्यं अत्तु तन्नेतरैर्जनैः । वाणादिलिगनवेद्य शालप्रामादिना तथा वेदितं वैदिकेन भोज्यमेवेति वैदकाः । समष्टिकृतपूजायां सालपामेषु वा पुनः ।। गदित्यादिपु वा ग्राह्य कृतं यत्तु निवेदितम् । आगमोक्तप्रकारेण देवता या प्रतिष्ठिता सापि वन्द्या सुसेव्या च वैदिकधर्मतत्परैः । शूद्रपूजितमूर्तिस्तु प्रादक्षिण्यकमेण वै ।। परिमाह्या विशेषेण साक्षाद्धरिहरौ तु तौ अञ्जल्या वन्दनीयौ तौ न साष्ट्राङ्गन सर्वथा ।। जितौ विप्रमात्रेण तो देवालयेषु चेत् । तयोर्महामहिम्नैव वन्दनीयो विशेषतः ।। सुप्पमूलनाम्यूलशलाटुफलसंग्रहः । तत्प्रत्तोऽपि परिमाह्यः कामकारान्न सर्वधा(था)। पि शैवं वैष्णवंवा प्रसाद वैदिकं शिवम् । स्वीकार्य वैदिकर्भक्त्या कदाचन नतान्त्रिकम् निर्माल्यं धारयेद्भक्त्या शिरसा शिवकृष्णयोः । राजसूयस्य यज्ञस्य फलमाप्नोति तत्क्षणात् ।। शिरसा तत्तु निर्माल्यं निर्माल्यं धारयिष्यसि । अशुचिभिन्नमर्यादः सर्वावस्थांगतोऽपि वा ।। चैिवाप्रयुक्तात्मा नियमैश्च यहिष्कृतः । तस्य पापानि सर्वाणि नाशयत्येव देवदः।। न्नि धारयेत्तस्य निर्माल्यं न च भक्षयेत् । न स्पृशेदपि पादेनलक्येन्नापि सर्वथा र्माल्योलबनेन बुद्धिभ्रंशोऽपि जायते । निर्माल्यदाता नरके पच्यते कालमभयम् ॐ महातीर्थ गङ्गा च यमुना नदी । नर्मदा चैव कायेरी तथा गोदावरी नदी। । । । त्पापसंघानः तत्क्षणादेव मुच्यते । प्रमहा वा सुरापी वा स्तेयी या गुरुतल्पगः ·...... ३२२ लौगाक्षिस्मृतिः तत्तीर्थ(भि)पिक्तक्तेनोतत्सायुज्यमयाप्नुयात्। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वैदिकेन विपश्चित शिवविष्णू पूजनीयौ नित्यं नियमधर्मतः। विना तगाजनं नृणां नान्यदस्ति" तस्मात्तदेव कुर्वीत भूयो भूयः प्रवच्मियः । आदौ भजनकार्यस्य तत्पूजनमिहोच्यते। सामग्री प्रथमा दिव्या तं च तैर्वस्तुभिः परैः। पौः पुष्पैः(फलद्रव्य नानाभावैः सुशोभने यजेजगद्गुरु देवं भृतं सत्यमनादि तत् । मृतं सत्येन मनुना यो ब्रह्माणमिति स्म च ॥ मन्त्राभ्यां भावयेन्नित्यं पञ्च ब्रह्मा(दिदेवता)। न देवमीशान "व्योममध्यगत विमुम्। यो मोहादथवाऽऽलस्यादन्या देवतार्चनम् । भुङ्क्त स याति नरकं सूकरेष्वपि जायते ॥ यो दद्यात्तु गवां लक्षं दोग्ध्रीणां वेद(मम्मतम्)1 (मुदेश)कालार्चनतो देवस्य परमात्मनः एकस्मादिवसान्नूनं तत्फलं लभते महत् । सकृत्पूजयते यस्तु भगवन्तं जगद्गुरुम् ।। प्रोप्मे भक्तिसमायुक्त एकवारं यतेन्द्रियः । (अव) मेधादधिकं फलमाप्नोति निभितम् पर्यावर्गनतो वाजपेयस्यास्य तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति नाय कार्याविचारणा शरत्कालादिपूजाना (म) अति रावस्य.... । अप्लोमस्य सदस्य क्रमालोक्तानि सूरिभिः।। फलानि मर्यपापोपचारकाणि चिरन्तनैः । शैवं पाशुपतं शाक्तं सौर पैनायकं तथा।। पेण पनि भिन्नानि दर्शनानि पडडियच) दियाभेदेन घोक्तानि देयस्त्वेको महेश्वरः शियो नारायणो मझा सूर्यः सोमोऽनिलोऽनलः । भैरवस्कन्दविघ्नेशा: लोफैशाध गएपदाः ।। मुयनानि मथा (देवी राधा) लक्ष्मी सरस्वती। दुगां स्वाहा सधा देयी शचीन्द्राणी महेश्वरी ॥ मत्यं ज्ञानमनन्तं पकः किं यतन्महन्छियम् । म्रो'मादियिभदेन सर्वे शब्दाम(रदि "पापा एय व्ययहारेषु ते परम् । निर्दिष्टा एप सेनेय तसरतमहायनः ।। भिन्नभिन्नतया भान्ति तन्मायापरिकल्पनात् । विचार्यमा ते सूक्ष्मदप्या पापा एव न नु नमनिरुपकाः । गकम्य शंकरम्गास्य पूजनारगर्वनाधिनाम्॥ ...... ॥ .....

·३
नानादेवेभ्य इष्टप्राप्तिवर्णनम्
कृता पूजा प्रभवति यथा चैकस्य वर्मणः । अन्नभक्षणमात्रेण तृप्तिक्षुत्तृविनाशि
(सर्वेषां चो) स्योपकारःस्यात् तथैवेश्वरपूजनात् ।
सर्वगीर्वाणोपकारः पूजनावाहनादिभिः ।।
भवन्ति पूजिताः सर्वे देवा एवं श्रुतिः शिवा ।
प्रोवाच किल तस्मात्तु सत्पूजां विधिना चरेत् ।।
तत्तन्मूर्तिकृता पूजा निखिला सागमोक्तितः।
मूर्तिमन्तमवाप्नोति मूर्तिमाञ्जगदीश्वरः ।।
आपो यस्य शरीरस्याज्ञातवेदास्तनूनपात् ।
शशिसूर्या(यौं)लोकपालाः पर्वताश्च महीरुहाः।।
खं वायु पृथिवी सर्व यस्याङ्ग तु गच्छति । सर्वप्रकाररचितं तत्पूजनमनुत्तमम् ।।
परंतु कामनाभेदस्तितन्मूर्ति विशेषतः । पण्डितः प्रार्ययेद्यनसासा गर्तिस्तु वच्मियः
तस्य तस्य प्रदाने वै समुधु फ्ता चिरेण तु ।
आरोग्यं भास्करादिच्छेच्छियमिच्छेधुताशनात् ।।
ईश्वरादानमन्विच्छन्मोक्षमिच्छेजनार्दनात् । मन्विच्छेल्लोकेशः देहलक्षणम् ।।
दुर्गादिभिस्तथा रक्षां भैरवाय स्तु दुर्गमम् ।
विद्यासारं सरस्वत्या लश्या चैश्वर्यवर्धनम् ।।
पार्वत्या चैव सौभाग्यं शच्या कल्याणसन्ततिम् ।
स्कन्धात्प्रजाभिवृद्धिं च सर्व चैव गणाधिपात् ॥
मूर्तिभेदा महेशस्य त एते यन्मयोदिताः । तस्य साक्षाजगत्कर्नुः ब्रह्मणोऽयक्तजन्मनः
पक्षालङ्कारयुक्तानां दोग्ध्रीणां यः पारगे।
अयुनं यो गयो दद्यात्तत्फलं तस्य घोदित्तम् ।।
देवनीरस्नानकर्तुः शुद्धचित्तस्य देहिनः । दम्ना यः स्नापयेद्दवं समनचया महामनाः
कुलसप्तकमुद्धृत्य ब्रह्मलोके महीयते । कल्पकोटिसहस्र स्तु यत्पापं समुपार्जितम् ।।
घृतस्नानेन तत्सवं दहत्यनिरिवन्धनम् । मधुना नापयेहवें सद्भत्या तु यो नरः ।।
पापकंवुकमुत्सृज्य ब्रह्मलोके महीयते । स्नानमिक्षुरसेनैव शर्करेण गुडेन वा ॥
समुदत्या कारयिता देवस्य परमात्मनः । साम्राज्यं समवाप्नोति देववत्वं च गच्छति

·३२४
लोगाभिस्मृतिः
शीतम्यरम्य तु श्रीमान् नार्यचिन्त्यः ममन्त्रः।
अभिषेकादि नवेद्य यन्दो ध्येयः सदा हरिः।।
उणज्यरस्य शान्त्यर्थ मह गोर्या महेश्वरः ।
अभिपिच्याम्युभिः शीनः चन्दनोपलगन्धिभिः ।।
पुष्पचन्दनतोयेन यदा तु पुशयारिणा । नापयित्या देवदेवं निरोगी जायते नरः ।।
फल्पफोटिसहस्रस्तु फल्पकोटिशतैरपि । इप्सितं किल्विपं दग्ध्या गाणपत्यमवाप्नुयात्
यासासि सुविचित्राणि सुधूतानि मृदन्यति । नवानि देवदेवाय दत्वा संराद्भवेद्भवम्
यावत्तद्वनतन्तूनां परिमाणं प्रतिष्ठति ।
तायद्वर्प सहस्राणि स्वाराज्याधिपतिर्भयन् (ध्र वम् )।
त्रिवृतं शुलपीतं वा पट्टसूत्रादि निर्मितम् । दत्वोपवीतं देवाय भवेद्वेदान्तपारगः॥
दिव्यलेपनकर्ता तु दिव्यगन्धसुचन्दनः । वर्षकोटिशनं दिव्यं शिवलोके महीयते ॥
गन्धानुलेपनात्पुण्यं द्विगुणं चन्दनस्य तु । चन्दनागरुभिः पुण्यं ज्ञेयमष्टगुणाधिकम् ।।
कृष्णागरोविशेषेण फलं शतगुणं भवेन् । तस्माचतुर्गुणं पुण्यं कुङ्कुमस्य विधीयते ॥
चन्दनागरुकर्पूरैः चन्द्रपुष्पैः सुगन्धिभिः। कुङ्कुमदेयमालिष्य कोटिकल्पान्वसेदिवि ।।
खरामसंभवंश्रेष्ठं मध्यमारण्यसंभवम् । विक्रीतं स्वधर्म ज्ञेयं पत्रं पुष्पं फलं तथा ।।
अतिशुक्लमतिश्रेष्ठं रक्तपुष्पं तु मध्यमम् । पीतंचवाधर्म ज्ञेयं कृष्णपुष्पं ततोऽधमम् ॥
चित्रपुष्पं ततो हीनं याचितं तु ततोऽधमम् ।
केशकीदापविद्धानि पत्रपुष्पाणि सन्त्यजेत् ।।
कीटभिन्नानि सर्वाणि
दूरतः
परिवर्जयेत् ।
पतितानि पृथिव्यां च तथा स्थानच्युतानि च ॥
अर्चनार्थ निपिद्धानि कथितानि महात्मभिः।
पाटाया अधिका ज्ञेया यतिका तुलसंभवा ।
कापसजाततो मुख्या विसतन्तु प्रकल्पिता।
वर्तिका परमोत्कृष्टा न तयान्या समाऽपरा ।।

·-
दीपप्रशंमावर्णनम
कार्पासकोटिदीपानां विसतन्तु प्रकल्पितः । एको दीपः ममोशेयो देवस्य परमात्मनः
कपिलादि घृतोद्भूतः श्रेष्टो दीपः प्रकीर्तितः । गोमात्रयनसंभूतो दीप उत्तम मध्यमः।।
महिपादि घृतोद्भूनः उत्तमाधम उच्यते । मध्यमोत्तमदीपः स्याद्यव्येनतिलसंभवः ।।
शवस्तु तिलैदीपो मध्यमस्य तु मध्यमः । नानावर्णतिलोद्भूतो मध्यमाधम उच्यते।।
सापादपि च स्नेहादीपश्चैयाधमोत्तमः । कुमुम्भरण्डसंभूता ह्यधमस्य तु मध्यमः ।।
बीजादिस्नेहसंभूतो मध्यमस्याधमः स्मृतः । वसामेदोद्भवं दीपं प्रयत्लेन विवर्जयेत् ॥
काष्ठानि यारयेन्नित्यं दहेन्नित्यं तृणानि या ।
यानि यानि प्रशस्तानि निषिद्धानि वियर्मयेत् ।।
चतुरिठयङ्गलग्यालदीपः स्यादुत्तमोत्तमः । प्रकाश मल्लिकाजाति मुकुलस्थूलवर्तिकः।।
मध्यमः विविधो शेयः संतुभिश्चैव विंशभिः ।
चतुर्दशैः पोडशभिःसमभियांऽधमः स्मृतः ॥
दीपप्रशंमा
दीपमेकं तु देवाय यो दद्याद्भक्तिपूर्वकम् । निरजधापा धीमान् सूक्ष्मदर्शी भयेपरः ।
दीपायं महेशाय यो दद्याचित्तशुद्धिनः । चक्षुष्मानेव भवति नाप्रकार्या विचारणा ॥
देवदेवाय यो दद्याद्भक्या दीपचतुष्टयम् । नित्यमेव भयेच्श्रीमान् सर्ववेदरिदोषरः ।।
दीपाष्टकमदाता तु पेदमन्यविदायरः । यिनियोगयिधिशश्च घनदेनापि भाग्यवः ।।
इटिवोभवतिक्षिप्रं सत्यमेतन्मयोदितम् । दीपदादरा दाता नु देयदेवस्य मचितः ।।
गन्धर्वलोकमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।
यस्तु पोडशसंन्याकान्दीपान्भल्या प्रकल्पते ।।
नवानो श्रीमा तेषा निधीनामधि मवेत्।
देवदेवाय यो दवारीपान्भाया ममन्यितः ।।
इन्द्रलोकमवाप्नोनि पयिरातिसंग्पया।
पञ्चाशदीपदानेन शूद्रो परययमानुरा॥

·६ २२६ लौगाक्षिस्मृतिः क्षत्रियत्वमवाप्नोति वैश्यो राजा द्विजत्वकम् । आप्नुयादेय वच्म्येतत्ताहक तत्कर्मभावुकम् ।। बदार्थदर्शी विप्रः स्यादीपदानप्रभावतः । न वेदार्थपरिज्ञानादन्याश्रीरति विष्टपे । नदमन्त्रार्थवित्प्राज्ञः मन्त्रीपविनियोगवित् । कल्पव्राह्मणमार्गेण स एवेश्वर उच्यते ॥ संपदन्या ततो नास्ति मनुष्याणा महात्मनाम् । देवानामपिसेन्द्राणां वेदार्थज्ञानतः परा वनरूपां श्रियं येन केन मार्गेण चित् सदा । शक्यते किल संप्राप्तुं तन्मत्रार्थंकयेदनम्।। अनेकजन्मशतकसहस्रतपसा श्रिया । सद्गुरूणां प्रसादेन दक्षिणामूर्त्यनुमहान् ॥ इयपीवमहिम्नेव दत्तात्रेयप्रसादतः। वेदमानार्थतत्त्वज्ञो जायते नान्यथा नरः॥ बातदीपास्तु देवाय दत्वा तु नियतनतः। यमालयमदृष्ट्यैव विमानैः सूर्यसंनिभैः। इंसयुक्त प्रति लम्म्या स्वेच्छाचारी भवेद्ध वम् । दीपान् शतद्वयं यस्तु योजये यसभिधी वर्षकोटिशतं पुण्यं तस्य लोके महीयते । यः पञ्चशतदीपाना फारफो देवसंनिधौ ॥ कल्पकोटिसहमागि कल्पकोटिशतैरपि। भक्तेदेयपुरे भोगाननुभूय महात्मभिः॥ रातजन्ममु समाइत्वं प्राप्नोत्येय प्रयन्मियः । देवरेवं वर्णितानि पतुर्मपमुखैः पुरा॥ रामौतत् द्विगुगंपुम्यं फार्तिकं द्विगुगं स्मृतम् । चतुर्गुणं दक्षिणे तु पच पैषोतरायणे॥ नोत्मपः पश्याममाया प्रतिपदिने। न गण्यते विधानापि फल सतारा महा यो दधात् पृतदीपानान्देवाना पेय पर्यम् । कार्तिश्या प्रस्थकेय प्रकोणांधीपनारानः आहादुपपातकानि ब्रांगेनेय तु पातकम् । पञ्चद्रोणघृतेनैव महापापात्प्रगुणते॥ देवदेवं ममुदिश्य दीपमाकारास्निम्। संप्राप्ते कार्तिकर्यान्मइन्द्रियमयानुयात् ॥ प्रिरथ कार्तिको दीपो दरा बादशदीपको। देवग्यानन्दजनको पानतोऽजयमयहि ।। मादागे गल्यो पा मगमानामरः । यल्मीमदीपकल्यागनामको पतुरानिः।। रपदीय मुमहान्युग्मदीगे मान्नतः । पध्यमूर्ति महादीपा फरधरमः परः॥ दानमात्रेच मन्यांना नकार दर्शनादपि । गाभागायुश्पदा एव पुनर्जन्मान्ताः सामग्रामटिमात्राय या विधिः। यन युगमहणन शानि पितामहः॥ मीरानप दनार गणलाय ! य मेन मगाागि ऐपयेताय देता।

·--
नानाविधनैवेद्यवर्णनम्
जन्मान्तरमहापापकोटयो रोगकोटयः ।
तत्क्षणेन लयं यान्ति राजकुष्ठादयोऽखिलाः ।।
महानैवेद्यपरतः कार्यः पन्चार्तिकादयः । रथदीपं प्रथमतः प्रकुर्वन्ति हि तान्त्रिकाः।
वैदिका पूर्वसंप्रोक्त क्रमेणेय न चान्यथा । चरमे सर्वदीपानां महानीराजनक्रिया ॥
कर्पूरेणैव कर्तव्या वैदिकरपि तान्त्रिकैः । शाम्तेयैवैष्णवैः शैवैः समो धर्मोऽयमुच्यते
करदीपकालेषु नमस्कारक्रियापरान् । अचिरादेव देवेश अनुगृहाति मानुपान् ।।
नीराजनात्परं नित्यं बृहत्सामेति मन्त्रतः ।
कार्यव भस्मना रक्षा तच्छिष्टं भस्म देहिनाम् ।।
धारणासुष्टितुष्टिश्रीः संपदायुष्यदायकम् । नैवेद्य सुमहान्नित्यं अन्नात्तण्डुलकारितात् ॥
कर्तव्यं स्याद्विशेपेण तण्डुलास्तेऽपि कीर्तिताः ।
प्रस्थान्यूनाः प्रकर्तव्याः पुरुषाहारमात्रकाः ।।
दृढागपुरुषा रोगरहिताष्टादशाब्दकः । अब्दो द्वादशमासोक्तः मासः पक्षद्वयात्मकः ।।
नातुलादिः प्रकथितः ते कार्य पूर्णवत्सरः । शालीनां तण्डुलैः प्रस्थान्यूनरन्नं सुसंस्कृतम
कुर्यान्नैवेद्यकार्याय देवस्य परमात्मनः । यावन्तस्तण्डुलास्तस्मिन् नैवेद्यान्नस्युरक्षिताः
बाव गसहस्राणि तल्लोके निवसन्ति ते । तत्कारका महात्मानः नैवेद्यपरिसंख्यया ॥
गुडखण्डगुडापूपान् गोधूमान्गुडसूपकान् ।
मापापूपान्पोडशाख्यान चाणकान्मौद्गलान्परान् ।।
नपकान्लपक्कान् जलपकांस्तथादरात् । तथाम्बरीपपकादिकपालश्रपितानपि ।।
अमितप्तानश्मतप्तान् परान्नानाविधान्यहून् ।
सर्वान्मक्षविशेषांश्च निखिलान्यन्त्रकारितान् ।।
शत्या नित्यं महेशस्य विशेषदिवसेप्यपि ।
प्रकल्पयेद्भक्तियुक्तः चित्रान्नानि फलान्यपि ॥
अपार पक्कानि सर्वाण्यस्य निवेदयेत् । पत्रं पुष फलं वापि शालाटुदधिमध्वपि
नीवादिकं हयगयीनं च निवेदयेत् । देवदेवस्य सततं भोजनार्याय कल्पितम् ।।
।

·३२८ लोगाक्षिस्मृतिः यद्यतद्धरये दत्वा महनीं श्रियमाप्नुयात् । पूगीफळं यन्नभिन्न गन्धकर्पूरमिश्रितम् । तस्माचतुर्गुणं पुण्यं त्रिगुणं चामवर्जितम् । बगहीनं विशुद्धं च शुचिचूर्ण समन्वितम् । ताम्यूलमिति विख्यातं यो देवाय निवेदयेत् । सुगन्धतेजः तेजस्वी सर्वावययसुन्दरः।। कल्पकोटिशतं दिव्यं शिवलोके महीयते । प्रणम्य दण्डयद्भूमौ नमस्कारेण योजयेत परांगतिमवाप्नोति ऋतु जामित्र चोत्तमम् । प्रदक्षिणं यः कुरुते देवदेवं जगद्गुरुम् ।। अश्वमेधसहस्रस्य फलमाप्नोति तत्क्षणात् । शिवं प्रदक्षिणीकृत्य सम्यासव्यविधानतः मूलमन्त्र जपन्मौनी सद्गुरूगा मतेस्थितः । छायां च धामसूत्रं च जन्तुन्परिहरन् शनैः देवं प्रदक्षिणीकृत्य दृष्ट्या शंभुं प्रणम्य च । सव्यापसव्यमार्गेण शुद्धगत्याय पावरम् मृदुगत्या चित्तशुद्धया तदेकाममनाः परम् । सम्यक् प्रदक्षिणं कृत्या पञ्चाक्षरपरायगः अष्टाक्षरपरो वापि द्वादशाक्षरगोऽपि वा । अथवा रुद्रगायच्या विष्णुगायत्रियापि या यथासंभवतः कुर्याद् ध्यायन्नेवं यथोक्तयत् । कृत्या प्रदक्षिणं भत्तया देयदेवं जगद्गुरुम् अश्वमेधसहस्रस्य संख्येन लभते फलम् । दण्डप्रणाम आद्यः स्यात्प्रणामः स्याद्वितीयक उपविश्याञ्जलिकृतःप्रणामः त्रिविधः कृतः। त्रिभिरङ्गस्तु पञ्चाङ्ग अष्टाङ्ग तथा त्रिया पुनः स एय प्रख्यातः तद्विधिज्ञ महात्मभिः । पुष्पैरअलिमापूर्य राजाधिमनुना पुरः॥ नमोन्नाद्भनिसंयुक्तः देवं संचिन्त्य मन्त्रविन् । शीर्णिदेवस्य दत्वैव पुष्पाञ्जलिमनुत्तमाम् ॥ पुनः प्रदक्षिणं या स्त्रीय संन्निधिगोऽस्यौ । दण्डयत्प्रणमेद्भूमौ न पात्रेणापि पीठके एरकायां कट तो प्रणमन्नेय मर्यया । सिरसा इम्तयुग्मेन कर्णान्या पुपुरेन प।। बाहुभ्यां भुयमष्टाङ्ग संयुश्य प्रणमेद्विभुम् । उरमा मिरमा हल्या मनमा श्रद्धया गिरा। पदम्याराभ्यां कांभ्यो प्रगामायाकरितः । यथोचितं नमेर देशकालापेक्षया अपुल्यैष कदापिनु दूगद्गीपुरदर्शने । धायमानोभियाकुयांदगुल्येय प्रदभिगम् ।। यादमाग कदाचिनु पानेनापि कदाचन । कौनम्मरमाया घनमस्कारान्समाचरेत्।।

·ब्रह्मचारिधर्मवर्णनम्
३२६
सूतके मृतके चैव न फूर्याद वतार्चनम् । दानं प्रतिग्रहोहोमः स्वाध्यायं च निवर्तयेत् ।।
दीक्षान्वितानां सर्वेषां स्वीयदेव समर्चने । अधिकारोऽस्ति सततं पश्चाद्रेणेव याससा
प्रधानमन्त्रं तकुर्यात् क्षणमात्रेण पूजनम् । उक्षापरस्य धर्मोऽयं वैदिकस्य न संभवेत्।।
अर्चने परकीये तु दीक्षायुक्तस्य सूतके ।
सर्वथा नाधिकारोऽस्ति तान्त्रिकस्यापि सन्ततम् ।।
सर्वदा तान्त्रिकस्यास्य तत्प्रतिष्ठितवर्मनः ।
शूद्रादिसंस्पर्शयोगात् पूजाकाले न वाधकम् ।।
पूजामध्ये तान्त्रिकोऽयं स्नात्वा शुद्धोऽपि संस्थितः।
शूलाखदेवचक्राइविकिरीटस्पर्शनादितः ।।
शूद्रादि जातिनिखिलाः स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तदा तदा ।
पुनर्देवं च संस्पृश्य साक्षाद्विप्रहरूपिणम् ।।
चरन् शुद्धने भावेन दृश्यते किल देवलः ।
तथा न वैदिको विप्रः अपि तिप्ठेरक्षणं नु किम् ।।
स्मात्तु वैदिको मार्गः तन्मार्गात्तु विलक्षणः । साक्षात्परंपरास्पृष्टी शूद्रादीनां तथैव हि
हापमर्पणस्नानान्मृदादि द्रव्यपूर्वकम् । स्वकर्मक्षमतामेति तादृग्वैदिकशास्त्रतः ॥
स्तकं मस्करिणां शुद्धानां वर्णिनामपि । स्वधर्मविधुराणां च नास्त्येव किल सूतकम्
तद्धर्मोऽयं समाख्यातः वहिकार्य तु कालयोः ।।
ब्रह्मचारिधर्माः
दण्डोपवीतमौञ्जीनां अजिनस्य च धारणम् ।
कोपीन धारणं चापि तत् प्रा(स्तोरणधारणम् ।।
गुरुकुलेवासः वेदाध्ययनमन्वहम् । भिक्षाशनं मातृपितृ शुश्रूपाचार्यवन्दनम् ।।
स्नायलंकारवर्जनं शिष्टसेवनम् । ताम्बूलवर्जनं चापि स्त्रीविम्बोकादि शून्यता ।।
मानुसरणं तद्वाक्याप्रतिकूलता । त एते मुख्यधर्माःस्युरेतावन्मात्रधारणात ॥
।

·सौगाभिनित
rount भो IITianimtirtी कारन ।।
मोगदान: गुग शिnिfits
मागामिनी मारः पुनः ।।
गृहोपामिनारोभूगः दुशाग्मय इति स्मः।।
पुनमापूनपानः गासाग: गर गुनगुमनोऽयं नात्र संशयः।।
नीषियोकादिना मोभिया मोत्।
सत्रापि गरया करी दयानगमीरगः ॥
भनीयो न समाय: नोपकायोऽपि परः।
नित्यं न दयनीयान गंमध गधा(या)
देशानुपाटनीयरमा दयारामन । अनाही मारो भूमि दुन्दुभिने।
यदि यी प्राजापत्यमदगंज पुनन्नया । पुनर्मकारनधापकोटी धेनुद्वयेन च ॥
मासेन यायकाहारान्छुदोऽयं धितो युधः । मा यदा तेन संगेन गर्मिमा प्रभवेचदा
जातं पुल्कसेप्य योजयेत्पथयार्षिकम् । ततः मापि पुरोकन पिसेनैव शनैः पुनः
भागीरथीस्नानरातः पृनशौचाटकरपि । पचायप्राशनेन लभवतिभतेन च।
शुद्धाभवति धर्मीरित्येवं चित्तनिर्णयः। एतेन पतिताना १ कुण्डोलम्योरपि ॥
अभिनिघ्र (मोक्ताम्युदिते परिविन्नादि यापिनाम् ।
महापातकिना सर्वकोपपातकिनामपि ।।
चित्तात्परं शास्त्रमागांत गुद्भानामपि फेवलम् ।
स्वमात्रस्यैव ते शुद्धः प्रभवन्त्येय सन्ततम् ।।
परेपो निन्दिताय काही न भवन्त्यपि । मस्करी यायलया दूपितो रवि शन्दवः
सद्य उच्चाटनीयः स्यास्पदेशात्तत्क्षणेन वै । द्रव्यार्जनपदं ज्ञात्वा यति दूरात्परित्यजेन्
यण..."यदि ते नायं पश्चादित्येव तं त्यजेत् ।
असकृयाचितश्चेत्तु गृहीतेन शनैः परम् ॥
अदर्शनं प्रजेद्धीमान्चत्कारेणाथ चा त्यजेत् ।
तडितस्तेन चेन्मौल्यालित्यनमुपायतः।।

·। प्रहाचारिधर्मवर्णनम् अथः शनवा संताड्य दूरभुञ्चाटयेदमुम् । साडनस्य प्रसक्ती तु यतेदुष्टस्य संभवे ॥ मैकेन तत्त कर्तव्यं वहुभिर्मिलितैः परैः । तत्कर्तव्यं दुष्ठभाये तस्मिन्नोचेन्न तच्चरेत् ।। अन्यायताडितो भिक्षुः ब्रह्महत्याफलप्रदः । प्रभवेत्सद्य एवायं नात्र कार्या विचारणा सुवर्ण्यपि संस्कुर्यापितका शास्त्रपर्मना । भिक्षान्नमश्नन्विधिना तस्मिन्कर्मणि सूतके अयं सद्यः प्रभवति प्रह्मचारी पुनस्ततः । तस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते शुद्ध एव भवेदपि ।। मस्कयपि तथा तावत् सूकि कर्ममात्रके। पिण्डार्थाय तथा वर्णी पाकं कुर्याच मस्करी तत्पिण्डायान्य एव स्यात्याककर्ता गृही वनी। नान्यः पाकं प्रकुर्वीत विधवान्याथ वा पुनः ।। पत्र वर्णी मस्करी वा पाका पाचके तृणम् । इन्धनं या निक्षिपतः तद्राष्ट्र लयमेति वै एकमात्र धनं क्षिप्ता ब्रह्मचार्यपि मस्करी । ब्रह्महत्यां भ्रूणहत्यां वोरहत्त्यामवाप्नुतः।। अमिकार्यामिहोत्रादौ वर्णिनः समिधां शुचौ । निक्षेपणाधिकारः स्यान्नान्नपाचनकर्मणि ।। यतिथ ब्रह्मचारी च पकान्नस्वामिनावुभौ । भोज्यमिष्टं तयोर्दत्वा सद्यः ऋतु फलं लभेत् ।। गृही या गृहिणी नूनं सत्यं वच्मि पुनः पुनः । समुधु क्ताय भुक्यथं बालाय ब्रह्मचारिणे ।। जलं पत्रपाने लवर्ण शाकसूतके। रसं तत्र घृतक्षीरं भुक्तिसाधकवस्तु तत्॥ तिक्रतुसंज्ञातः सुकृतं परसंस्थितम् । अनश्वरममोघं तल्लभतेऽत्यल्पयत्नतः ।। हाध्ययने तस्मै वर्णिने धर्मचारिणे । औद्यपीडशान्त्यथं मारीचं कल्कमात्रकम् भगुडादीनि लड्डुकं शालीमपः। यल्लभ्यते तद्धिताय ददन्ति किरतेऽमला:|| रोत्रसहिताः नित्यश्रीकाश्चिरायुपः । नष्ठापमृत्यवः प्राप्त वाजिमेधफलाच ते ।। भयुरेव यो पच्मि तफलं तादृशं महन् । विद्याधीनोऽपि भगवान् साक्षालक्ष्मीपतिर्विभुः। रथ पूरयासी प..... प्रपद्यते । यतिहस्ते जलं दद्याद्भक्षं दधाततः परम् ।।

·लोगाक्षिस्मृतिः
तद्भक्षं मेरुणा तुल्यं तन्त्रलं सागरोपमम् । सोऽयं यत्युपकारोऽपि तादृशो ब्रह्मवृत्ति
धर्माविरोधतः सर्व तद्यात्तयाचितं परम् ।
कापाय दण्डमात्रेण यति: पूज्यो हि जन्मनाम् ।।
यति निन्दा कुलनी सा न कार्यातो द्विजन्मभिः ।
प्रसक्तमप्रसक्त्यालं देवं संपूज्य तत्परम् ।।
वैश्वदेवम्
वैश्वदेवपरो भूयात् नित्यं च ब्राह्मणोत्तमः ।
अन्नस्य चात्मनश्चैव संस्कारोऽथं तथा पुनः ।।
प्रीत्यर्थ परमेशस्य वैश्वदेवं समाचरेत् । कालद्वयेऽपि तत्कुर्यात् अथवा पुनरेकाका
सायंकालस्यापकृष्या कुर्यान्मध्याह्न एव । पचनानो प्रकर्तव्यमयोपासनानले
पचनामिकृते होमे तदन्नं संस्कृतं भवेत् । सर्वेषामपि भोक्तॄणां तस्मिन्नौपासने तुरु
फुतस्याद्यदि साभिस्सा तद्दम्पत्योस्तु संस्कृतम् ।प्रभवेदेव नान्येयां तस्मात्तत्पचनानडे
प्रकर्तव्यं विशेपेग ये........"पितम् । पचनाग्निं प्रतिष्ठाप्य ध्यात्यालंकृत तत्पदम् ।
कृत्वा पा शाकलं होमं परिपेचनपूर्वकम् । पञ्चसूनापनुत्ययं वैश्वदेवं समाचरेत् ।
सभार्यः सन् शुचिवि(प्रः विधिनास) म्य(त्य)वाग्यतः।
प्रग्याल्य यहि विधिना परिपेचनतः परम् ।।
पहाहुतीः प्रकुर्वीत वेशान्ये शाकरसूपके ।
अल्पोष्णे जुहुयात्पश्चात् उत्तरात्परिपेचनात्।।
कुर्याद्धर्मादिभ्यो यथा फ्रमात् । वैहायसवलिकुर्यादप्रथदानं च शक्तिवः।।
देवयज्ञादिकं कुर्यास्त्रमेण मुसमाहितः । विद्यु दृष्टिप्रपूर्वेण
रयपक्राकृति यापि नराकृतिमथापि या । अथया धनुराकारं यथापि समाचरेत् ॥
परिपेचनमेतेषां पृथगेय समाचरेत् । तत्क्रमं चापि पश्यामि सप्टं तदन
एक दो चतुश्चकमेकमेकं दर्शय तु । एकमेकं पुनश्च एक परिपेचनम् ॥
पञ्चसूना गृहस्थस्य यन्तेहरहम्सदा । कण्डिनी पेपिणी गुल्ली जलकुम्भ उपकरः।
mu.
.
....
॥

·धर्मोऽयवरिभक्तपु संस्कृप्टेनैव यत्कृतम् । संस्कृतं प्रभवे रिपेमात्र पश्यामि चैतिपामन्त्रमुत्तमम्)। देवेभ्य इति मन्त्रेण क्रियते यरस एय हि।। वरम नियोक्त अप्रदानात्परंन चेत् । पूर्ववासमनेप्टेयः पृथक् संकल्पपूर्वकः।। तपयक्षम ततः मनुप्वेभ्य इति मन्त्रतः। निवीतेन प्रानब्यो यज्ञोऽयं पञ्चयज्ञवर्णनम् वानेतान्ध...ते च मुहुर्मुहुः । एतेपां पावनार्थाय पञ्चयज्ञाः प्रकीर्तिताः ।। (क)खण्डिनी मुसलोलुखलादिरे (पः) प्रकीर्तितः । पेपिणी पदादिः स्यात्साकस्थानं तु चुल्लिनी ।। उपस्करस्तु शूर्पादिः उदकुम्भादिना परः । पक्काभावे प्रयासे च तण्डुलानोपी तथा।। पयोदधिघृतं वापि कन्दमूलफलानि वा । यजेद्द वान्समुद्दिश्य जलदानेन या जले ॥ दवस वेग होतव्यं पाणिना कठिन हविः । एतेन मुख्यकल्पेन वैश्वदेवक्रियां चरेत् ।। घनश्नतापि कर्तव्यमन्यथा पातकी भवेत् । स्नातको ब्रह्मचारी वा पृथग्भावे भवेद्यदि स्त्री वाली कारयेत्तथा। भिक्षान्नं पक्कमथया येन केनापि वन्धुना मचरित्रेण पक्वं तद्ब्रह्मचारी तु नित्यशः । अनौकृत्वा तु भुञ्जीयाद्वष्टा शीत्वा । विष)वा विधुरोवापि होमकर्म बहिष्कृतम् । कदाचन न भुञ्जीत विभक्तप्वेषु चोदितः गर ... मेव तत्॥ - प्रथमो ब्रह्मयज्ञः स्यादेवयज्ञो द्वितीयकः । भूतयज्ञः तृतीयः स्यापितृयज्ञस्तुरीयकः ।। नृयज्ञः पञ्चमः प्रोक्तः पञ्चयज्ञाः प्रकीर्तिताः । स्वाध्याये ब्रह्मयज्ञः स्यादेवयज्ञोऽप्ति होमतः।। त्यहवलिः प्रोक्तो हुतशेषादनन्तरः । पितृयज्ञः स्वधामन्त्राक्रियते यत एव हि ।। य क्रियते यज्ञः सोऽयं नरविशेपणः।। यज्ञो म चरोयं कथिनः कल्मपापहः । एवं सामान्यतः प्रोचुरिमान्यज्ञान्मनीपिणः ।। मनुष्ययज्ञो हन्तेति मनुप्ये भ विष्टि क्रियापूर्व । एवं शिष्टाम्बयः प्रोकाः पितृभ्य इनि मन्यतः।। अभिगभागेसः क्षेपणीयोयलिमहान् । अवापसव्यं कार्य स्यात्तथा याप्रदक्षिणम् न्युक्या भूतयझं समाचरेत् । उपयोतेन कायोऽयं देययायदेव वै ।। .. । । जान।

·। तैलस्य गर्भपीडादि शान्तये । चिकित्साया औषधस्य मन्त्र तन्त्रमतेरपि लोगाभिमगिः म प्रयच्छेयुधि मेगमान गनेय । प्रदेयमंगतो तेग प्रपन विपतिमा कारपित्या पाकर्म गाजलेन सगरमागरणय फालेय अम "धनादिकम् । अस्पन भोमकालगु दुघंटे विपरयपि । मागतेयमारोग्य दीनम्ययापि तरकुलान पुनर्धान्यपिरोशिशादल न संपतम् । देशप्रमको भूया कदायिद ययोगतः। अमुचिः मम् प्रयच्छन यामहम्सादिनापि या । अस्पृश्यतं प्राप्यनाचेदत्या तत्परमेव = प्रभाल्यपादी हसीन फर्ग संगम्य दक्षिणम् । आपम्प प्रयतो भूयाग्नित्यं यालान्त्रपोषयेन् ।। पालाश्च युलदाच कालातिथिमुपाः परे । दूरदेशगता यादाशया नरमायाः॥ संभोजनीयाः पोप्या ये मुरुयाहां न सर्वया । लुन्धस्य श्रीमतोदुष्टः युद्धदुंघश्य कामिनः ।। अभ्यागतो भनमनाः यदि सोऽयं न वर्धते । तस्मानित्यं द्विजो विद्वान्प्रभवेदतिथिप्रिय शक्यान्नेनागतान्माधून्याचा या संप्रहर्षयेन् । अतिथिर्यस्यभमाशोतस्य सा श्रीविनश्यति ।। न कुर्यात्तु ततो यन्नाद्भमाशानागतान्सदा । तत्प्रार्थितप्रदानेन तदभावे तु पया तृणादीनां प्रदानतः। परया मौम्यया याचा क्रिययाभिनयेन च ॥ तोपयेदेव सततं विमुखान्नैव कारयेत् । जलाधिनेभ्यागताय शूद्रायातपदुःखिने ॥ "देवपूजायाः वैश्वदेवस्य वा परम् । स्वभुक्तेविप्रपूजायाः प्रार्थितस्तेन चासकृत् नवीनमन्यत्सलिलं यत्र कुत्र स्थितं तदा । समानिनीय तत्तस्मै दापयेदेव दूरतः॥ ज कीयाय दुष्टाय बलिनेऽपि वा। भृशमाकोशमाणाय दद्यादेयोदकं गृही। पयो दानेन बालानां यवागूना.तदा तदा । तत्तद्याञ्चापराणां तु तत्तदानेन सन्ततम् प्रतिक्षणं लभेद्धीमानमिष्टोमफलं महत् । क्षीरप्रदानेकालस्य नियमो नैव वै शिशोः॥ तदभ्यनुज्ञा तत्कालनियमोनास्ति तस्मात्तद्याचितोगृही । शक्ती सत्यां सद्य एव तत्तदद्यादशङ्कितः । .... .. ..... त ·यावकाहारतः पश्चात् पञ्चगव्येन शुद्ध्यति । राष्ट्रभपु घोरेपु येषु केपु दरेपु मृण्मयादिपात्रेषु भोजननिषेधवर्णनम् मृण्मये पर्णपृष्ठे वा कार्यासे तान्तवेऽपि वा। नारनीयान पिवेच्चैव नारिकेले तथा(थैव च)। अपर्ण तु भुलानः पञ्चगव्येन शुद्ध्यति । वयमाहतपणेषु स्वयंकीर्णेषु वा भुनीत नाकरजेपु कुम्भीतिन्दुकयोरपि । कोविदारकपर्णेषु विमत्सु तु क- भुञ्जीयादगती विप्रः गती तु न कदाचन । चतुष्पछिफलं न्यून कास्यपात्रे भुमि कुईन्मलं समानाति तया कुर्वन्जडः पुनः । अभोजनालिरात्रैश्च पञ्चगव्येन एवं सीसेनयोर्तेयं मृण्मयेऽपि च भाजने । मृण्मयान्यपि पात्राणि दारुकाणि यागेप्येव प्रसक्तानि प्राह्मणानां श्रुतेलान् । अलाबुदारुपात्रं वा मृण्मयं वैण एतानि यतिपात्राणि कृष्णायसमथानिया । यतीना यानि पात्राणि वर्जयेत्तानि य एकस्मिन्नापि दिने पलाशे पानने से) यदि। तच्छायामथवा विप्रो भुक्तितो याजिमेधकृत् ।। भुक्ती पुन्नागपप्राणि तथोदुम्बरकन्दलाः । चित्रपोऽलावुकण्टश्च पिशाचोदुम्पर ब्रह्मपत्री गुह्यकाख्यः स्वीकार्यः पर्णहेतवे । प्रस्तरे भोजनात्सद्यो व्याधत्वमधि- नदोषस्य निवृत्त्यर्थ रुद्रप्रनं जपेत्सकृत । हेरण्डालायुपत्रक भोजनेन द्विजो रजकत्वमयानोति तदोपस्य निवृत्तये। पूर्वसूक्ताष्टकजपान्मुक्तो भवति ना= पीठभुक्या बैणयः स्याद्ब्रह्मगः सद्य एव हि । तदोपपरिहाराय शिवसंकल्पपा दशावृत्या शुद्विरुक्ता नान्यमार्गेण सन्ततम् । हस्तप्रक्षिप्तकवल मुक्तितः सकृदेव आभीरत्यमवाप्नोति तदोपशमनाय वै । नारायणं अपेदिव्य औत्तरं पावनं = जलैतिष्ठन्याञ्जलिना तेन शुद्धिमवाप्नुयात् । नारिकेलीयपात्रेषु भुञ्जन्विप्रस्सकन यवनः प्रभवेदेव तदोष विनिवृत्तये । सद्योयं याचकाहाराद्दियसत्रयमा पश्चगव्येन भूयश्च तेन पापैन मुच्यते। कोविदारेषु भुञ्जानः ह्यथवा कोचरा पुलकसः प्रभवेन्नूनं तस्य चितिरिहोच्यते । त्रिसुपर्णमहामन्त्रजपतो दशसंख्य ·३३८ लोगाक्षिस्मृतिः भवन्त्येवेति विबुधाः प्रोचुस्ते कपिलादयः। संस्कारदुष्टं यश्चान्यत् क्रियादुष्टं सथैव ष स्वभावतुष्टं नाश्नीयादनापद्यगति रसदा। संस्कारदुष्टं तद्ज्ञेयं द्विजदेवाचनर्पितम् ।। प्रसूतयेऽभ्यागतानां दरिद्रार्णा स्थलार्थिनाम् । यत्रकुत्राशरण्यानां स्थलादीनां प्रदानतः पृथक्फलं प्रकथितं राजसूयस्य तन्महत् । न गर्भपीडा तुलिता पीढान्या सर्वदेहिनाम नैवेति साक्षालोकेशः भगवानाह भारतीम् । तत्पीडा शान्तये यो वा सहायत्वेन संस्थितः॥ कृपालुः कुरते साह्य तस्मै तां जन्मजन्मनि । दुहितृत्वेन जानन्ति तस्याः सोऽयं पिता स्मृतः ॥ तमेनं देवपतिस्तु सेना घेनादयः पुनः । साक्षालक्ष्मीभगवती गिरिजापि सरस्वती ।। प्रीत्या खजनकत्वेन मन्यमानाः शिवकराः । तन्मनोरथपूर्त्यर्थं जागरूकाः प्रतिक्षणम॥ तिष्ठन्त्येव प्रवक्ष्यामि परदाश्च दिने दिने । ता एय पीडा तो देव्यः जानते सत्यमप्यति यतस्तस्माद्देवपल्यो सर्वलोकैकमातरः । अतोऽस्य कामानखिलान्प्रयच्छन्ति रमादिकाः॥ नाभदानसमं दानं जगतस्मिन् हि तिष्ठति । यतस्त्येतत्तुतिकरं जलदानं च सादराम्॥ जलदाता प्राणदास्यान्मनोमानस्यफेवलम् । अन्नदो भयति श्रीकः तस्मादन्न कारः मर्षदाता भयेन्नूनमन्मानीया भवन्त्यपि । अन्न प्रा समाख्यातं यतो भूतानि तेगये जायते पापि यर्धन्ते दाता सन्निधिः। सहारातुः परदेशस्य माहात्म्यं निखिलं विधिः ।। पातुं युगसहसा शको नेय भवेगनु । सोलमभमयया (१) पापलारा॥ यथापि यथाराणि म्बीकुर्यायद्विपक्षणः ॥ पपत्रपसारो गृहिणा भोजन गुग्यम् । ब्रह्मचारी यतीना तु पान्द्रायण फलं लभेत्। पटावयापर्ने कुम्मानिन्दुकपर्णयोः । कोविदारकप या गृही मुगयोपधारायेत् ।। पटारामारपण यो मुरम मानयोत्तमः । हरममीकरणं त्या प्रजापति दिने परसयूवंगामित्वं द्रमचारी गनिम्नु या। पाय मोनम्यं मागमे निरन्तरम् ।।

·.40
...
मृण्मयादिपानेषु भोजननिषेधवर्णनम्
मधुके या रसाले या भोजनाच्छियमाप्नुयात् ।
एक एव तु यो भुक्ते विमल कास्य भो(भा)जने ॥
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुः प्रक्षा यशोरलम् ।
एक एव तु यो मुड्के विमले कास्यपात्रके ।
भोजने पानतो वापि ह्यतिरात्रफलं लभेत् ।
यत्यादीना तु तत्पात्रं पानाद्भुतयाऽपि योगतः ।।
पीरइत्याफलं झयं तस्मात्तं न तथा चरेत् ।
एक एव तु यः पात्रे भिन्न भिन्ने दिने दिने।
कीर्ति गोलमीः भर्ग ओजश्च वर्धते । हरतेऽस्य प्रवर्धेत संपदः श्रिय एव च ।
वं कांस्यपाकभोजनम् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विसर्जयेत्
सन्तिका घटा पाहाः रम्यपर्णा सुदीर्घिकाः । मुरन्य एव वसन्तोऽत्र ॥
अत्याजपप कुम्भीतिन्दुकजेषु था। श्रीकामो नैव भुञ्जीत कोविदारकपित्थयोः
है मुञ्जीतकालेषु देशदुर्लभदोपतः। भोजना(नन्तरंसद्यः गायच्याप्टशतं जपेत् ।।
कपित्थवृक्षच्छायायां भुक्तिमात्रेण वाडयः ।
सधः शूद्रत्वमाप्नोति चण्डालो दिनपञ्चकात् ।।
पत्या पवि " अन्यथा त्वक्रिया तथा । तथैवस्याचलशुनं वृत्तालाबुशलाट्यपि
कुम्भिकं श्वेतचन्ताकं श्लेष्मातकशलाटु च ।
आकब्धिको कुसुम्भं च लोहितं शिग्र शिम वत् ।।
विरशलावाकोवि)दार शलाटुकम् । न · कोपोदकी शाकं दुर्गन्धाद्यपि वर्जयेत्
आकण्टकी कुमुम्भं त आरक्तपाटलं तथा ।
आश्वेतं चापि पात भुक्त्यर्थ नात्र चिन्तयेत् ।।
"तावृक्षनिर्मासान्त्रश्चनान्मसयांस्तथा । कनकानि च "दित क्ति कर्मणि ॥
पितं तथा । अन्यत्र भक्षेभ्यः सर्वतो गुडात् ॥
राम शुक्तमित्युक्तं निन्दितं ब्रह्मवादिभिः। मरीचिकागलाड्यादिक्षेत्र धानकः ।।
...

·। हस्त .... .... ... तन्मन्त्र ॥ लोगाग्निागृतिः सहयान्न गुग्गी(कोरसन्न मनयेत् । अग्निगंगा रात्रावन्तहिनं च।। सत्पर्युपिनमित्याहुः निन्दितं ब्रह्मयादिभिः । नाया दम निषिद्ध न दिः पश्यं कदाचन नापणीयाप्नमश्नीयादश्यमोज्यादि तया। (त) या यदि या मैलं विप्रो नान्न(नोखाच्युतम् ।। नसरष्टप्दं तथा रोमदूपिनं सेन या युनम् । तात घेतं तैलं मधु या तत्तथैव हि ॥ उद्धृत्यैव परित्यक्त प्रभाल्य तत्परम् । सीदिय दल तथा मूर्त तथैव वै॥ फूत्या प्रोक्ष्य तु गायच्या स्वीकुर्यादिनि काश्यपः । मुक्तिकाले रोमलग्न करले वास्य मध्यके ॥ गेया दूरे परिहरेत्तु तत् । आस्यादिगतमात्रं तत् कालं भूनले क्षिपन् पुण्डरीकाक्षनामोक्त्वा जुहां हस्तं जलेन वै । प्रक्षाल्य पुनरेवैतत् दद्यादन्नं न सत्यजेन् शुना स्पृष्टं काकवानरकुक्कुटः। तत्परात्पुरुषाहर(?)दरीकरणतः परम् गायच्या भस्मनाप्रोक्ष्य शुद्धि तां परिकल्पयेत् । तः प्रोक्षणं कुर्यात् सा राशिनिखिला ततः । अतिशुद्धासुभार्येव सर्वेपा नात्र संशयः॥ वामहस्तेन दत्तानि लवणव्यञ्चनान्यपि। दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुङ्क्त च किल्विपम् ।। एकेन पाणिनादत्तः पात्रोच्छिप्टे च धारया । यद्दत्तं दूरविस्रष्टं हासघोपैकदूषितम् घृतं तैलं च लवणं यो वापि त्याज्यान्याहुर्मनीषिणः ।। अपूपाः सक्तयोधानाः तक्र दधि घृतं मधु । तैलाश्यपकवस्तूनि नामूनि प्राप्नुवन्ति हि अन्नं प्रथमपाकेन संयपकविहीनतः पुनर्जलेन चेत्पावं मुहुर्तात्परमेय वै। तत्पुनः पाकमित्युक्तं तादृशे नैव भक्षयेत्॥ तः परम् । समीचीनस्य पकस्य वैधायें पुनरेव थे। तत्तप्ततैलपचनं तावत्कालेन केवलम् । कारयित्वा सुपक्वं यत् क्रियते तद्धिताह तादृशान्नैव संस्पृशेत् । धानान्करम्भान्पृथुकान मसूस्या(रान्सस्तुपाटकान तैलपकानाज्यपक्कान् गौ गोधूम घाडिशाम् । नारिकेल फलादीनि ... - .... । अपूप - .... 11 ..

·... ... '... ... 'झयित्वा द्विजा घुस्याकु অবনম णानि युः तावदेव द्विजन्मनाम् । आधानिन्यस्तेषु दोपः तावन्नास्तीति गौतमः ।। तेनवापि तैलेन दना या स्पर्शितं भवेत् । नापित: घोदकेना शोभे च जनक्षोभे वालादीनां च भक्षणे । वृद्धानामातुराणां च योग्यं भवति सन इति धर्मज्ञ निर्णयः । आज्ययोर्नमधुनः वल्गुशुप्फशलाटुको । मदोद्भवद्रव्यजातं कदाचिन्नैव भक्षये यातं च शुना दुष्टं मक्षिकाकीटदूपितम् । पति पतीमुक्तिशिष्टं च भुवया चान्द्रायणं चरेत् । घृतादेवोद्धृतफेनं सरजस्कंगोर पयो या तादृशं वे गुडमिश्र तथा दधि । मरीच्य रेग मयितं तक निरसं तक्रमप्यति । अत्यन्तवत्सगोश्रीरं नारिकेलगुडं तु व क्रान्ता गर्मिगी संधिनीति य तस्याः पयो विकारान्तान्पीत्वा कृच्छ समाचरेत् । अपेयं मृतवत्सायाः पयो दधि घृन (वथा)। धेनोः क्षीरं च चिकणम् । अपेयं प्राहुराचार्याः कपिलाक्षीरमे शेष पिवेत्तत्र विप्रःस्यादन्यथाऽशुचिः। द्विस्तनीक्षीरपानेन संधिनीक्षीरपान(तः मत्यों जायेत पातकी। आरण्यातो च सर्वेपो मृगाणो महि विन क्षीरं कदाचिद्धस्तेन संपुशन्नतु तत्पिवन् । को गति समवाप्नोति तस्मात् (तान्परिवर्जयेत् ।। ब्राह्मणी गमनेन च । वेदाझर प्रणतः शूद्रः पतति तत्क्षणार रसादधि व सक्तं च श्रीकामो वर्भयेन्निशि ( भोजनं तिलसंमिश्नं स्नानं चैव विचक्ष गर्हितः प्रोक्तः मनीषिभिः । जातितो गहि पैव तथैवाश्रयहितम जातितो गहितं प्रोक्तं लशुनं प्रअनादिकम् । अभोज्यान्नं च जानीयादन्नमाश्रयहितम् ।। कदा वा धिता छीवा अन्याः जडा: शटाः। .. ... ... 14 ...

·... ....... .... -४२ लोगानिस्मृतिः घमिसकातुरसरगुंभलीमनविद्विषः । ऋ रोमानिनप्रात्य डा(दा)म्भिकोच्छिष्टभोजनः अपि णांकारनीजिपामयाजिनः। शत्रविक्रयामार तुन्न पायः अत्तयः ।। शंस राजरजम फरमजीविकः । पलधायन जीधि महोदरविनाशिनः॥ प विज्ञाः पुनश्न निकयन्दिनः । एषामन्नं न भोसल्यं सोमविक्रयिणस्तथा ।। गूद्वजीयी तारजीया फरजीयो पुरोहितः । कुलाल रजकर · दिवाकीत्यपुरोहितः॥ सोचिकतश्चकी रमत्स्यगाः । एपा पुरोहिता जात्या भोज्यानानभयन्यमी रतदग्नप्राशनेन प्राजापत्याष्टकं तथा । पञ्चगव्यप्राशनं च गोदानात्परतो मतम् ॥ मुत्पनो प्राक्षणः । संस्कारात्तु महासः असंस्कारात्तु नापितः ।। अत्रियाच्छूद्र कन्यायो सुनोजातस्तथापरः । गोपाली नापितश्चापि विप्रा पु परस्सतु करव्याद्रकन्यायां समुत्पन्न । अर्थसीरीति विशेयः विप्रकार्याय सोऽप्यति बाह्मणात्मकन्यायामुत्पन्नस्सुन उच्यते । संस्कृतायमदुष्योयः स एवात्मनिवेदकः ।।. 1 एते ब्राह्मणैरेव स स्तक्रिया पराः। विप्रगेहेषु सततं तत्तकार्यपरास्तु ते॥ नत्प्रदत्तान्नभोक्तारः स्वभुङ्क्त परतस्सदा । भवन्त्येवेति कथिता न चेत्ते नैव्यमाप्नुयुः जाति सर्वत्र शूद्रः साम्यं भजन्त्यपि । शोद्रोदरेषु जातानामेतेषां ब्राह्मणैः क्रिया नेपेकादिश्मशानान्तः कर्तव्याःयुस्तमन्त्रतः । विप्रगेहेष्वेतद्रुक्क " तच्छिष्टमन्न । असंभोज्यं विशेषेण तद्वाल्यैरप्यसंस्कृतैः। अज्ञानाद्यदि तद्रुक्तमत्यापत्स्वपिघा कद नाजापत्यत्रयात्पश्चात्पञ्चगव्येन निप्कृतिः । अपिदुष्टस्य कदाचिदयशाजाते भोजने प्राणसंकटे । गायत्री जपमात्रेण तज्ञात्यनुगुणेनं वै । अष्टाविंशदिनैः पश्चान्निप्कृतिः सद्भिरीरिता । शूद्रतण्डुल यो खोदर या । यः कुर्यान्मैथुनं विप्रः तद्रतः शौद्रमेव हि । तेन जातो हि विप्रत्वं न भजेदेव वमिंद यत्यन्नं यतिशिष्टान्नं यतिना प्रेरितं (वैदिक) तथा । द्विजस्तुकाम चान्द्रायणं चरेत् ॥ यद्वैष्णवालयानं वा शिवनिर्माल्यमेव वा। शाक्तं वा थापि शौरं या भुत्वा कामेन वाइयः॥ ... ..tha .... जमात्रस्य वा पुनः।

·अपि शब्द नश्यात् तादृशानागतानपि तत्काले याचित .... . निश्चित्वते पक्तियोग्यान प्रकुर्वन्त्यपि केपलम् । शाक्तवैष्णवशैवाख्याः नुति गाः।। परतिपावनानांवर्णनम् ३४३ प्राजापत्येन शुभ्येत पञ्चगव्येन चैव हि । न त्यजेच्छ्रो स्य न संस्पृशेत्॥ तादात्यजन् पातकी स्यात्तद्भुतया किल्विषी भवेत् । संत्यक्तीनियान्नस्य चित्तं चांन्दायर्ण (चरेत् ।। श्रोत्रियसत्यक्तनियमान्नो जहात्मकः । स्वान्नमाने प्रतिदिनं कवले कवलेऽधिकम् ।। प्राजापत्यमवाप्नोति तदोपविनिवृत्तये । पुन. शिष्टान्नमित्युक्तं नान्यदस्ति कथ(चन) त्रि शिष्टाः कथिताः श्रोत्रिया चेद्गाः परम् । वेदश्व शासामा स्यात्सा च शाखा द्विजन्मनाम् ।। सनसंस्थात्रयस्यास्य योधिका च निहपिका ! या नैव परमाप्रोस्ता सार्धवा तदन्नेनैव शिष्टा स्युः वेदमन्त्रक्रियादिभिः । शिष्टत्वं कथितं सद्भिः तादृशा: पक्तिपावनाः ।। पक्तिपावनपडूको ये भुञ्जते तेऽपि पावनाः । प्रतिज्ञा संसरत लभते नात्र संशयः॥ येरामन्ति श्रोत्रियत्वं परान्न परिशून्यता । परपाकनिवृत्तिश्च खदारनिरता तथा ।। परदाराविमिनीत्या कालसन्ध्यादिसस्त्रिया । गृह्या सप्त पावनाः॥ साहान्पक्तिनिष्टसहस्रजनपायकान् । महात्मनो महासन्न परानगिचितः पुनः । केचिकालो स्वयं वेद मन्त्रमात्रपराङ्मुखाः । सन्स्यादि सक्रिया सक्रियास्वविचक्षणाः।। ब्राझण्यशब्दमानक शब्दिता दुरवृत्तयः । पत्ययोग्या असंभाच्या नित्यवतनजीविनः।। स्मानं तन्महत्वेन पापिनः । निश्चित्यैव वृथा मोहादसद्गुरुमतस्थिताः ।। im तादृशान्मुक्तिकालेषु वैदिको ग्रामगोत्तमः । न पश्येद्भापगं ते न कुर्यात्तु तदीयकम् ।। ... शक्तितः ॥

·... । .... .... धकम्। ... ... ३४४ लोगाक्षिस्मृतिः अग्नचित्तान्न कुर्याच तोपये देव दानतः । गृकमधमांन्यो विप्रो परित्यजति लोभ ऋपिभिर्धर्मतत्त्वज्ञः नास्तिकः परिकीर्तितः । अपिचोऽपि शो यदि कुर्यान्तापदि सत्कार क " ते हृदयेन वै। सर्वकृत्येषु शक्तश्चेत् सर्वान्धर्मान्समाचरे बुद्ध्या स्वीकृत्य गा वर्जितः । केवलं स्वय उच्यते अनेकेषु क्षुधार्तेषु पश्यत्सु न भुजिक्रियाम् । समाचरेन्न मनुजः रोगी तेन भवेदयम् । आचार्येषु श्रोत्रियेषु सत्सु सुहृत्स्वपि । नबुद्धिपु पश्यत्सु मित्रपफ्तिर्यन्धुपड्क्तिः गुरुपइक्तिस्ततोऽधिका । वैदयित्पङ्क्तिरतुला भुञ्जता तत्र भक्तितः॥ नित्यं पृच्छफलंप्रोक्तं अलं शक्ती तु सन्ततम् । संपाद्य तत्र कुर्यादुनिक्रिया ते श्रोत्रिया महात्मानः भुझानः पक्तिपायनाः । तत्र सहनापतितता पुनन्त्येति सा श्रुतिः ।। दुर्लभा श्रोत्रिया सोमयाजिनाम । तत्पराग्निचितापक्तिः तत्परा प्रक्षयादिनाम न मायादिपहफ्तेस्तु तुलितान्या दि विद्यते । मुरायैकदा ब्रह्मा विदा भिक्षुणा गृहिणापिया ॥ णि महापापैः प्रमुच्यते । अच्युतानन्तगोविन्द महादेवेशशूलिनाम्॥ नाम्नामेकस्य(पो तयाचेगुश्तिः यसहस्रधा । भुगयादी विपर्णस्य पटनादेय पाय(गम)।। प्रमुप्येत श्रोत्रियम्नप्रिमिग्नुचेन् । मिहानुयाक पठनाच्छोप्रियदेशभियंति॥ गुग्तरादायमधारान्मुच्यते अन्नदत्यया। शंनो मन्य इति प्रश्न प्रयस्य पठने पुनः ""पूर्व संस्था मनोऽपि विमुच्यते । सचद्वादशसंख्याकै यौरमोऽपि विशुष्यति अयशामुनिकालेप यायधिदेकदा। उन्मये प्राणाना पन्धूना ना मिना मझनाना यादीभानुयादिमट पाहातयः ममायोगे ब्रह्मभोजनकादिक मानसर्मवि या ति भुग्लिगस्टगंभो । अमिना भामना भेनमलिनिया मद्वारेगन मार्गेज पाम्नेदं गमावान् । धराने तेन कार्येण नागारोपाप्रमुध्यते। पवास भाम द्वारमम्वितीय य । प्रारतात पशिनगिनेह। ." ... ॥ ... ...

·६. ... प्यकच्छकः॥ सदाचारवर्णनम् ३४५ सपइत्योपविष्टानां विप्राणां सहभोजने । यद्य कोऽपि चहिगच्छेत् नाश्नीयुरितरे पुनः सवारता पश्चगन्यं सद्यः स्नानात्परं तथा । अन्य भवेयुनर्नात्र संशयः॥ मुखानेषु तु विप्रेषु यदि पक्ति परित्यजेत् । तद्भुक्तं चित्रका स्याद्ब्रह्मोति निगद्यते ।। जितकामकारेण सर्वदा । ने शयानो अकच्छः पुच्छकच्छश्व तिर्यकच्छो कच्छकः। कच्छावलम्बि कच्छश्च पञ्चैते नग्नका स्मृताः। दस्तया धर्मपल्या सक्रोधक रचक्षुपा । नाश्नीयाद्व वीर्यहानिर्भवेत्ततः॥ अनीको जायते तस्य सूनुः श्रीविधुरो बलः । तस्मात्तथा नाचरेद्ध' भोजनं धर्मवित्तमः भुक्तिकाले कामबुद्ध्या नववीक्षेत धर्मवित् । जुम्भमाणां शयानां (तथाऽऽ) सीनां च पुप्पिणीम् ।। 'येन्मदगर्वाभ्यां तद्विम्योकादिवञ्चितः । प्रभवेदेव सततं स शृङ्गाररसो भवेत् ।। द्वावेघ दम्पती गेहे स्याता यदि तदा (युधः) । ""पि धर्म या निष्ठो भवेद्रात्री रतिप्रियः ।। शास्त्रज्ञः शास्त्रवश्यः स्यात्कार्याकार्यविशेषविन् । सदा निमीलिताक्षरसन न स्त्रीपश्यो भवेदादिति ।। पार्थ वदेत्तस्याःनैनां प्रवपयेद(तः) । यस्मिन्काले यथासेयत्तस्मिन्काल तथा वसेत् एकसमानारी धृतपिण्डसमः पुमान् । अतोऽत्यन्तं जागरूकः तत्स "सदा भवेत् कल्पकम् । कुर्यातय प्रयलेन वस्याः स्वानेन तत्पतिः। सर्वमन्नं पात्रनिष्ठमकृत्वा भागकल्पनम् । भुफ्ते मूढो धर्मपल्याः पवाजन्मान्तरेह्यसौ। पुं. " स्याद्भायर्या नूनं वदामि यः । भागकल्पनमेतत्स्याकुर्याद्गृहपतिः स्वयम्।। यात्तु तदा नो चेनाय विधिरिति श्रुतिः । ब्राह्मणेन तयाश्नीयात्तदुरिष्ट पदच्छिष्टभुक्ती रतेरन्यत्र चोदितः । रतायप्यधरतस्याः नित्यं स्यादति पावनः न्यू कविधुरः चण्डालोडियसग्निभः । ताम्बूल भ लबालासितः ... काले नित्यमेय स्वपा ... ...

·... ... स .... लोगाक्षिस्मृतिः जाजीकर्पूरपरमः सस्याच्छतपवित्रकः । वनिताधरपानस्य पञ्चपर्याणि वै दिव निन्दितान्यतिपानानामालयानीति सूरयः । धौरयं पृथिवीवारयाद्रतोभृत्पुरुषःस्मृ- रेतोभत्री स साझेया निदानं सन्ततेस्तु सा । प्रत्यङ्गसङ्गसमये नोन्धिप्रमुभयोरपि हृदो · मः तदात्मा तत्र जायते । ग्रहाच चमसारसर्वे नोच्छिष्टा सप्ततन्तु पवित्रा एवमेतेस्युः निधुने(?)वनिताधराः । सहत्वं सर्वकर्मभ्यः तलागिमहण(नर्य विधिना तस्याः अथाप्येतस्य सन्ततम् । स्यापि कथितं कालाकालादिकं पुनः।। तन्मर्यादाविशेषेण दम्पत्योरुभयोरपि । विता "वि...त....प सलन समनुप्ठेयं न चेदपयशो भवेत् । पाणिप्रहणकालेऽपि पोरव्यापभयाले पलायने कुमार्गेपु भार्यया सहभोजनम् । प्रशस्यते विजनेपु सया साधं कामकारविवर्जितः । नियसेनापणं कुर्यात् गृहकृत्यादि सिद्धये सदधीनं हि निखिलं गृहछत्यं द्विजन्मनाम् । यर्णिको निसिलाना न चलेदणुमा पा कार्यमा महत्तु या । अधोनर्गस्त्रियासाचं माझगः पाणिपीड़ने । अायपनि व्यानचोरभयेऽपि । भोजनकर्म वियाहादिपु कर्मसु ।। सर्वे तुल्पयर्गेषु विहितं नासमेषु सन्। अधोयसियामाधं भुक्या पतति ताणाम् ।। मोदनो पारि जानाभ्यो भवेदपि । यालप्रतिमिः माध भोजनं न निरिभ्यते ॥ परिशदानं पुपर कदाचिद्विहिते पुनः । महात्मनः सगुगस्य स तु उनीनायनारिष्टं न दयानपारिगे। पितापुपाय धर्मशः किं तु तद्गृहिणे सनि माधिामहतिय मराशिः महभोजनम् । महभीजनरामायः कथिती मनपारिभिः । एकानगुनिस्मोऽसमिननिभः पोदिता सर कथितमहरेकमहामभिः । यस्मिन्दिने विजानीयादेनाः सम्मिाइनि धर्मः । तपादिता भुतिः शमा विमनाम -:.पशा नितम्मिविधानतः । इटभोजनमात्य दर्श .... . .... गुमिका .. गरः॥ ... ॥

·भोजन ... .... ... रति त्यागेऽपि दसिवेधदिमोहेन द्वितश्चान्द्रायणंचरेत् । पञ्चगव्यं च विधिना तद्दोपस्य निवृत्तये ॥ पुस्य वामहस्तेन यःपिवेब्राझगोजलम् । सुरयातजलंतुल्यं नत्वे पि)यमिति सन्ततम् सदाचारवर्णनम् राज्ञोऽभिषेकदिवसः स्मृतश्चेत्तदहः परम् । तस्मिन्स कुर्याद्विधिना तदिष्टारण्यं सुभोजनम् ।। अत्यन्तलाभो यस्मिन्यात्तस्मिन्नति तादृशे । नामकेति प्र तादृशं चरेत् ॥ तुन विशेपं कुर्यादिति विचक्षणः । प्राहुरेव महात्मानः द्वितीयाश्रमसंस्थितः।। मुक्तिपात्रे यथा लेपा भवेयु । तल्लेपकामाः कामाद्याः तेपां तृप्त्यै सदाचरेत् स्वान्नमुक्ती तथा कुर्यान्नान्यभुश्ती कथंचन । न तथा करणंयुक्तं भुक्तिधर्मास्स्वकेगृहे यथेच्छया च्या { दुर्गतोदन किंचि वत्र वस्तुपरित्यागे दुर्गतो दुःखितो भवेत् । वन्धुमित्राश्चगेहेषु भुक्तिकालेषु वस्तुना ।। । श्राद्धभुक्तौ विशेपाय शास्त्रदृष्टः सनातनः।। सर्वसशेषमरनीयाद्धृतपायसवर्जितम् । मधुनोविकल्पोऽत्र कथितो गौतमादिभिः।। ने पिवेन्नचभुञ्जीत द्विजः सव्येन पाणिना । (वामह)स्तेन च तथा शूद्रानीतजलं त्यजेत् अवशात्तेन संरष्ट पात्रगं सलिलं तथा । दूरात्परिहरेत्सद्यः तादृशं क्षालयेच्च तत् ॥ घृतमादीपरिमाह्य मुक्ति "मयावयेत् । घृतेन विद्यते तृप्तिः पिवेत्पात्रान्तरस्थितम्।। एधारानिपतितं द्रव्ययस्तु परित्यजेत् । पात्रान्तरात्तत्स्वीकार्यमन्यथोच्छिष्टभोजनः। प्रभवेयुईिनिखिलाः तत्पक्ती येऽस्थितास्तुते । शिष्टपात्रगतंतश्च दूरात्त्याज्यं मनीपिभिः पतिशेष पिवेन्नैव परस्य स्वस्य वा जलम् । उच्छिष्टमेव विज्ञेयं भोजन मुखमारुतात्॥ पिवतो यः पिवेत्तोय तत्तोयं तदनन्तरम् । पिवतः पक्तिमध्येपु संत्याज्या निन्दितास्तु ते ।। मुल्यमारनदुष्टान्नस्थलपात्रे पुटादिकम् । उच्छिष्टं निखिलंज्ञेयं न माह्य तादृशं हि यत्।। पाणि पाणि तलामा मानगो न पिवेत्कचित् । सुरापानेनतत्तुल्यं इति सर्वे महर्षयः में मुखेन पिवेत्तोयं वदानाञ्जलिना क्वचित् । तथैव वामहस्तेन न धाराभिः कथञ्चन ।। - नवास उदकंदर्प सलिलं सन्ततोदकम् । उद्घाटितं जलंवापि न स्वीकुर्याद्विजोत्तमः

·No text on this page.

·मनुसियालेषु यदि पत्राणि भुक्तरे। स्युम्तेषु पूर्वमापनाभिधारों विरिपोदितः पराजते कांस्ये नाभिधारो मनीषिभिः । कपन विदितः मायापुरते ३४ । भोजनविधिवनम् धेनूनदिक्षिणाभिश्च गव्यानां प्राशनात्परम् । निष्कृतिविहितामद्भिः न चान्येनैव वर्त्मना रमाणितलेदत्तं यत्तु फटकारसंयुनम् । प्रमृताङ्गुलिभिर्यञ्च तस्य गोमांसवचरेत् ।। शब्देनापः पयः पीत्वा शब्देन घृतपायमौ । शब्देनापोशनंपीत्वा मुरापानननं घरेत् हस्त्यश्वरथयानोष्ट्र स्थानेषु न चरेगुजिम् । चण्डालवाटिकाराद्वा राजकस्थानतोऽपि वा मशाननिकटेयापि न कुर्यात्तद्गुजिक्रियाम । शयनस्थो न भुञ्जीव देवालयगतोऽपिया नाईयासा ना शिरसः न च यज्ञोपवीतवान् | नकवासा न ननो या नापि कच्छावहितः ।। वियदन बहुभापीमन्न कुर्वीत भुजिक्रियाम् । अन्तः श्यायग्राममध्ये मन्धी सान्ध्यद्वये तथा ।। तुप्पथे निन्दस्सन्न कुर्याद्भोजनं सदा । द्विवाद्विभोजनं वापि यामिनीभोजनद्वयम्।। न फुर्याबाह्मणः स्वस्थ कुर्याच्चेभान्द्ररन्दन । परिवेपणतः पश्चाद्गायत्र्या प्रोभ्य चोदनम् ।। पारपिच्य घ सत्येन पुष्करेण ततः पुनः । म्वीकृत्यापोशनं तेन सत्यं स्वामनुना मुजिः सदा द्विजाना विहिना प्राणाहुति कृतेः परम् । अभिधारितभिस्सायाः परिपेचनिरुक्रियाः॥ कन्या प्राह्मणेन नित्यो विधिकच्यते। परिपेचननः पशानदन्नमभिधारितम् ।। सुनौन्सिमितिशेयं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । पृतेनयाभिधारः स्यान् पृताभाव तु केपरम् दिन वा प्रकुर्वीत यदि तस्यापि दुर्लभे । पयसा तत्प्रीत तस्यापि यदि दुर्गती ।। इना सकोण या सर्वाभावे तु सलिलेन या । अभिधारः प्रकर्तव्यः तथान्यन्नय भन्नयन दुम्भ गन्यमेव माहि मध्यमं परम् । अजस्यापि तवरवादायिकत्यधमाधमम् ॥ सर्वाण्यन्नानि गव्येन युक्तानि यदि तानि प। उत्तमलेन चोत्तानि दमादीन्यपि पण्डितः ।।

·No text on this page.

·मन्नतमुक्तिकालेषु यदि पत्राणि मुक्तये। स्युस्तेपु पूर्वमाज्येनाभिधारो विधिचोदितः भोजनविधिवर्णनम् धेनूनांदक्षिणाभिश्च गळ्यानां प्राशनात्परम् । निष्कृतिविहितासद्भिःन चान्येनैव वर्मना यज्ञपाणितलेदत्तं यत्तु फटकारसंयुनम् । अमृताङ्गुलिभिर्यञ्च तस्य गोमांसवञ्चरेत् ॥ शब्देनापः पयः पीत्वा शन्देन घृतपायसी । शब्देनापोशनंपीत्या सुरापानतं चरेत् इस्त्यश्वरथयानोष्ट्र स्थानेषु न चरेगुजिम् । चण्डाल्याटिकाराद्वा राजकस्थानतोऽपि वा मिशाननिकटेवापि न कुर्यात्तगुजिक्रियाम। शयनस्थो न मुञ्जीत देवालयगतोऽपिवा नावासा नाई शिखः न च यज्ञोपवीतवान् । नैकवासा न नग्नो या नापि कच्छाबहिष्कृतः। विवदन बहुभापीसन्न कुर्वीत भुजिक्रियाम् । अन्तः श्यायग्राममध्ये सन्धी सान्थ्यद्वये तथा॥ चतुष्पथे निरुद्धस्सन्न कुर्याद्रोजनं सदा । द्विवाद्विभोजनं वापि यामिनीभोजनद्वयम्।। न कुर्याब्राह्मणः स्वस्थः कुर्याच्चेञ्चान्द्रमद्भवेत् । परिवेपणतः पश्चाद्गायच्या प्रोक्ष्य चोदनम् ॥ परिपिच्य च सत्येन पुष्करेण ततः पुनः । स्वीकृत्यापोशनं तेन सत्यं त्वामनुना भुजिः सदा द्विजाना विहिता प्राणाहुति कृतेः परम् । अभिधारितभिस्सायाः परिपेचनिक क्रियाः। परनव्या ब्राह्मणेन नित्योयं विधिरुच्यते । परिपेचनतः पश्चात्तदन्नमभिधारितम् ।। सुनोन्सिमितिज्ञेयं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । घृतेनैवाभिधारः स्यात् घृताभावे तु केवलम् नैन वा प्रकुर्वीत यदि तस्यापि दुर्लभे। पयसा तत्प्रकुर्वीत तस्यापि यदि दुर्गती ।। ना तकण या सर्वाभावेतुसलिलेन या । अभिधारः प्रकर्तव्यः तथान्यन्नेव भयेन् वदुत्तमं गव्यमेव माहिप मध्यमं परम् । अजस्यापि तथैवस्यादावित्यधमाधमम् ।। सर्याण्यन्नानि गव्येन युकानि यदि तानि च । उत्तमत्वेन चोक्तानि ध्यादीन्यपि पण्डितः ।। ओवर्ग राज का ध्यान विहितः सोऽयंपा

·No text on this page.

·परिपिच्य व सत्येन पुष्करेण ततः पुनः । स्वीकृत्यापोशनं तेन सत्यं त्यामनुना भुजिः दुनम गारमेव माहि मध्यमं परम् । अजस्यापि सधैवस्वादाविरंयधमाधमम् ।। लमुनिकालेषु यदि पत्राणि मुक्तये। स्सुम्तेषु पूर्वमानाभिधारो विधियोतिः भोजनविधिवर्णनम् ३५६ अनूनांदक्षिणाभिश्च गव्यानां प्राशनात्परम । निष्कृतिविहितामद्भिःन चान्येनेय धर्मना पाणितलेदत्तं यत्तु फटकारसंयुनम् । प्रमृनालिभियन नस्य गोमांसयचरेत् ।। गन्दनापः पयः पीला शब्देन घृतपायो । शब्देनापोशनंपीत्वा मुरापान घरेन् त्यश्वरथयानोष्ट्र स्थानेषु न चरेद्भुजिम् । चण्डालगाटिकाराद्वा राजकस्थानतोऽपि या मशाननिकटेवापि न कुर्यात्तगुजिक्रियाम् । शयनस्थो न भुञ्जीत देवालयगतोऽपिया नाईवासा ना शिखः न च यज्ञोपवीतवान् । नकथासान ननो या नापि कसायहितः ।। विवदन बहुभापीसन्न कुनि भुजिक्रियाम । अन्तः श्यावग्राममध्ये मन्धी सान्ध्यद्वये तथा ॥ चतुप्पथ निरुदस्सन्न कुर्याद्रोजनं सदा । द्विवाद्विभोजनं याषि यामिनीभोजनद्वयम्। न कुर्याद्ब्राह्मणः स्वस्थ कुर्याच्चान्द्रयद्भवेन । परिवेपणतः पश्चाद्गायच्या प्राध्य चोदनम् ।। सदा द्विजाना विहिता प्राणाहुति कृते. परम । अभिधारितभिस्साया: परिपेयनिकरियाः ।। नव्या प्रामणेन नित्यो विशिमच्यते । परिपेचननः पश्चातदन्नमभिधारिनम् ।। नौन्टिमिनिज्ञेयं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । घृतेनैवाभिधारः स्यात् घृताभावे तु फेपलम त्रिदा प्रकृति यदि तस्यापि दुर्लभे। पयसा तत्प्रर्धात मन्यापि यदि दुर्गती॥ नातकण या सर्वाभावेतु सलिलेन धा । अभिधारः प्रायः तथान्यलय भभयेन सर्याण्पन्नानि गध्येन युतानि यदि तानि । उत्तमत्वेन चोक्तानि ध्यादीन्यपि पण्डिनः ।।

·No text on this page.

·राजते कास्ये नाभिधारी मनीपिभिः । कयरन विडिन मोसंपावसाने भुलान्टिमितिज्ञेयं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । पृतेनवाभिधार: म्यरत पुनाभा मुक्यलर नं गत्यमेव माहि मध्यमं परम् । अजस्यापि तथैवस्वादाविरत्वधमाधमम ॥ मुनिकाटेषु यदि पत्राणि मुक्तये। स्युम्तेषु पूर्वमाम्येनाभिधारी विधियोतिः भोजनयिधिवर्णन ३४६ नूनोदक्षिणाभिश्च गव्यानांप्राशनातरम । निकृतिविहिनामदिन चान्येनैव कर्मना यमाणिनलेदत्तं यत्तु फटकारसंयुनम ! ग्रानागुलिभियन तस्य गोमांसयभरेत् ॥ राख्देनापः पयः पीत्वा शन्देन घृतपायमौ : अदनापोगनपीत्या मुरापाननं चरेत् इम्यश्वरथयानोष्ट्र स्थानेषु न चरेद्भुजिम् । यण्टालवाटिकागद्वा राजकस्थाननोऽपि या निशाननिरुटेवापि न कुर्यात्तगुजिक्रियाम ! भानन्या न भुनीत देयालयगतोऽपिया नावासा नाशिखः न च यज्ञोपवीनवान : नैकवासा न ननो या नापि कन्साहित ॥ वियदन बहुभापीसन्न कुन भुलिभियाम । अन्तःश्यावग्राममध्ये मन्धो मान्य नधा ।। चतुष्पयं निरुद्धरसन्न कुर्याद्रोजनं सदा । द्विवाद्विभाजनं वापि यामिनी भोजनद्वयम।। न कुर्याद्ब्राह्मणः स्वस्थ कुयांच्चमान्दावन परिवेपणतः पश्चाद्गायत्र्या पक्ष्य चोदनम् ।। परिपिच्य च सत्येन पुष्करेण ततः पुनः । स्वीकृत्यापाशनं तन मन्य न्यामनुना भुजः सदा द्विजानां विद्दिता प्राणाहुनि वृतं परम अभिधारितभिस्साया: परिनिरक्रिया । नया माह्मणेन नित्योयं विधिकच्यते । परिषेचनत पश्नानदन्नमभिधारितम् ।। त्रि का प्रति यदि तस्यापि दुर्लभ । पयसा नअनुयात नग्यापि यदि दुर्गनी ।। कातकण या सर्वाभावं तुसलिलेन वा । अभिधारः प्रकर्तव्यः नयात्यन्मय भयेन सांण्यन्नानि गव्येन युक्तानि यदि तानिए उत्तमत्वेन योक्तानि दम्यादीन्यपि पण्डिन ।।

·लोगाभिस्मृतिः कटाईयापिकौम्भया मलिलं शूद्रहस्ततः । समुघृतं क्षुद्रकुल्याप्रमृतं दूरगं तु वा ।। न स्पृशेदेयनित्यं तदरपृश्यं शूद्रयोगतः । कदाचिदापदिपुनर्मूत्रोरम नमुद्धये ।। अथयातन्नकरतः संवृशेद्बुद्धिपूर्वकम् । स्पर्शनात्तस्य नीरस्य ब्राह्मगस्य विजानतः ।। सपैल.स्नानमेवस्यात् पादस्पर्शनसंभवे । अवशान्मार्गमध्ये तुन स्नानं किंतु पादयोः।। शुद्धोदकक्षालनस्यात्तदोपविनिवृत्तये । पादप्रक्षालनं नित्यं शुद्धनैव हि पाथसा ।। प्रकर्तव्यं प्रयत्नेन नाशुद्धन कदाचन । शूद्रोदकंपरि(त्यज्यचूर्गताम्बूलकारणात् ।। न स्वीकार्य बुद्धिपूर्व स्वीकारे पञ्चगव्यकम् । सौवर्ण रजते ताम्र कास्ये लोहमयेऽपिवा संस्पर्शदोपो न भवेत्तोयपूर्णे( घटे तथा )। ब्राह्मगोबुद्धिपूर्वेग यावत्सलिलपात्रकः ।। तावचण्डालादि सामीप्यादिस्पर्शो न विद्यते । भोजने निकटेन्यस्य जलपात्रो भवेदपि दूरविन्यस्तपात्रः स्यान्नित्यं मूत्रपुरीपयोः । स मन्त्रे प्रोभितेनीरैरपि प्रक्षालितेऽपिया मोहेन भोजनंकुर्यात् पुनः स्नानेन शुद्ध्यति । अमत्रे मण्डलस्थे चेोजनं यदि वाडवः करोतिभुक्तेपुरतः अष्टाविंशतिसंख्यया। अभिमन्त्र्य जलंहस्ते सावित्र्या प्राशयेन्नयेत् सन्ध्यादि कर्मणांयोग्यो न भवेदेव तत्परम् । भूमौ संस्थापितेपात्रे यन्त्रिकायां महीतले यद्वावा वामहस्तेन पात्रमुद्धृत्य भोजयेत् । लवणं व्यञ्जनं चैव घृतं तैलं पयो दधि ।। ह्यपेयं च चोप्यं च हस्तदत्तं परित्यजेत् । दादेयं घृतादिस्यात्समस्त व्यञ्जनं तथा दकं यदपकान्नं यो दव्यांदातुमिच्छति । स भ्रूणहा सुरापश्च स स्तेनो गुरुतलगः वण्डालमुदकं सूर्ति श्वानकुक्कुटरासभान् । भुञ्जानो यदि पश्येत्तु तदन्नं संपरित्यजेत् केशकीटायपन्नंचसु(मुखमारुतवीजितम।अन्नं तत्रापनिन्द्य स्यात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् चण्डालपतितोदक्या सूतिकामजान्त्यजैः (?) । हिंसकश्वपचाद्य तेषां शृग्यन्वासि या ।। मुञ्जीतपासमात्रं तु दिनमेकमभोजनम् । तत्पीडितस्तन्निपिद्धस्तरसार्कनिगलेयसन् । द्गृहेष्वेवनिवसन तद्गृहा"ति ताडितः। तत्रैव जलपानादि करणालागवारगम्॥ उर्वन् पश्चात्तुकालेन मुक्तचापाप्रमन्ननैः । अनुज्ञया ब्राह्मगाना दक्षिगादानपूर्वतः ॥ इत्तकालानुगुण्येन तत्तभ्रंशानुगुण्यतः । शतादिस्नानकरणः पुनः संस्कारवर्मना ।। ।

·भोवराजते कास्ये नाभिधारी मनीपिभिः। वयान विहित मोसंपन्शात मुनिकाटेषु यदि पत्राणि मुक्तरे। स्युम्नेषु पदमानाभिधागे रिधिपोक्तिः भोजनविधिवर्णनम् धेनूदिक्षिणाभिश्च गव्यानां प्राशनात्परम । निष्कृतिविहितासद्भिःन धान्येनैव धर्मना यथाणितलेदत्तं यत्तु फटकारसंयुतम् । प्रमृताङ्गुलिभिर्यञ्च तस्य गोमांसपश्चरेत् ।। राईनापः पयः पीत्या शब्देन घृतपायमौ । शब्देनापोशनंपीत्वा मुरापानमतं परेत् रस्त्यश्वरथयानोष्ट्र स्थानेषु न चरेगुज़िम् । चण्डालवाटिकाराद्वा राजकस्थानतोऽपि या निशाननिकटेवापि न कुर्यात्तद्भुजिक्रियाम् । शयनस्थो न भुञ्जीत देयालयगनोऽपिया नाईवासा ना शिखः न च यज्ञोपवीतवान् । नेकवासा न ननो या नापि कन्यावहिप्पतः ।। विवदन बहुभापीसन्न कुनि भुजिक्रियाम् । अन्तःश्यावसाममध्ये मन्धी सान्ध्यद्वये तथा ।। अनुपये निरुद्धरसन्न कुर्याद्धोजनं सदा । द्विवाद्विभोजनं वापि यामिनीभोजनद्वयम्।। न कुर्यादाह्मणः स्वस्थ कुर्याच्चमान्दरवन । परिवेषणतः पश्राद्गायच्या प्रोदय चोदनम् ॥ परिपिच्य च सत्येन पुष्करेण ततः पुनः । म्बीकृत्यापोशनं तेन सत्यं स्यामनुना भुतिः सदा द्विजाना विहिता प्राणाहुति कृतेः परम् । अभिधारितभिस्साया: परिषेचनियरियाः ।। अश्या ब्राह्मणेन नित्यो विधिरच्यते । परिपेचनतः पधात्तदन्नमभिपारिनम् ।। नौन्सिमितियं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । पृतेनैयाभिधार: स्यान् पृताभाव तु फैश्यम् न धा प्रकुर्यात यदि तस्यापि दुर्लभे । पयसा सत्प्रर्यात तस्यापि यदि दुर्गनी । मनातकण या सर्याभायतु सलिलेन था । अभिधारः प्रतियः तथाल्यलय भान मंगव्यमेय माहिए मध्यम परम् । अतस्यापि तवरवादारियधमाधमम् ।। सर्याण्यन्नानि गव्येन युक्तानि यदि तानि च । उत्तमान पोकानि भ्यादीन्यपि पण्डितः ।

·।
farmiARTHERNAtit alimfaryमामना ।
MuTERTREETTEE मामानामनगर
aftam Arift fri ।
पHिIRT for fति: ॥
मामा मामा
गागरोनमागेन गावागेनारियाम्भगा।
गिभूमी गुपिहिना न भागाकारागन। प्रांगनाम्भमामन्यालायामरा
मनोनिनिमामिदिरमामाम। आज ममभ्यजन तया"
भागुलामी ग गृहीगान्न गांग fromः।
দানানানানানা মন।
माहाकारी गरा प्रागागी: माया ममाचरेत् ।
गौनेन भोजन पुगांग या फागि सब ये ।।
मियाभिनयमेशाभिः तर कायं गाये बुधः। अगया हरिगोविन्दशिरांकरपूर्वकः ।।
नामभिग्युमुग्गंभुक्ति दिवेनि ये मनु । पूर्वमुक्यौद्रयः कार्यः मचाम्यादिरसैः परैः।।
मध्यभुक्तौ च फाठिन्य पूर्ग. माणदिशाग्निः । अन्तैदध्याभिभूयः कार्य एवेति भोजने
नियमोयाटमोक्तः सर्वलोकदिनाय वै । म्यो कार्य स्यादिशग माझगाना महात्मनाम्
भुक्तिकाले भापणस्य प्रमतो यदि भुवः । मुयश्चापि जपद्विद्वा तदाभाषगसंख्यया ।।
पृथाकलहचापल्यभापणादिपु तत्परम् । आभिगीभिर्मनुअपमिदं विष्णुरुयम्बकम ।
कुर्यानपत्याटि(वा)सारं नोचेस्याकिल्विषी नरः।
क्षते पाने ज़म्भणे या क्रियमाणे तु भोजने ॥
अवदचसंप्राप्ते भोजनात्परमेय ये । श्रीमं भजतु सुमहान्मनुमष्टोत्तरं शतम् ।।
जपेदेव विधानेन पाने तस्मिन्निदं परम् । चित्तं प्रकथितं सद्भिरलक्ष्मीर्मे तदुत्तरम्
नव तस्याः भूम्यास्ताः परम् । गोमयालेपनंकृत्या रजनल्यादिरञ्जनात्
विधानेन श्रीसूक्तेनोक्षणादय । त्र्यम्बकमर्नु जप्त्वा तत्र दर्भस्तृणरपि ।।
-

·शमनाय न चेन्महान् । अपमृत्युः प्रजायेत संपदोयान्त्यधोगतिम् ।। ना इन्द्र सुमहामन्त्रमेतं तु जम्भणे। शतवारं जपेद्विद्वांस्तदोपस्तेन नश्यति ।। 'स्खलनेजाते भुक्तिकाले तु देवतः । पुरीपस्य च तत्पश्चात्स्नात्वाचम्य विधानतः न्यागात्परंसद्यः त्यक्त्यापोशनमुत्तरम् । जपित्याहं स गायत्रीमष्टोत्तरशतं ततः।। जपात्पूतो भवेदिति यमोऽब्रवीत् । अमृतेति च मन्त्रेण एत्तरापोशनात्परम् ।। मयसानित्यं नारकान्दोपयेन्नचेत् । ध्रुवंते प्रशपन्त्येनं नारका:जलकाक्षिणः।। सुरज्येष्ठः पिपासाशमनाय वै । सलिलं कल्पयामास भुक्त्यन्तेऽवद्विजन्मनाम् नादृशं ब्रह्मा पीयूपादधिकं परम् । कारवेति च मन्त्रेण तद्देयं तर्जनीमुखात् ।। दृष्टयोगेन तेनश्रेयो महद्भवेत् । भगिनीजननीभार्या स्नुपापुत्र्यपि हस्ततः।। शस्यतेऽनुदिनभुक्तिः मित्ररिप्टश्च वन्धुभिः । अन्नार्थिभिः क्षुदाता भुक्तिवस्त्वैककामुकः ।। रसन्कुर्यान्न भोजनं सर्वथा नरः । यत्काक्षितं वस्तुभुस्ती स्वयमश्नाति भोजने वैय तस्मैना तज्जीणं नैति किं पुनः । पिचण्डसंस्थितंतद्वं' विषमेव भवेद्ध धम मुखकनमुमुखकृतं तु या | देवयोग्यं भवेत्सर्व न चेदामुरमुच्यते ॥ न्यपाकाय स्वकीयं परिकल्पयेत् । यदि न स्यात्स्वकेगेहे देवादमिन्तदापुनः ।। रतोमाहः श्रोत्रियस्यत्वसंभवे । सामान्य प्राझगगृहातादृशस्याप्यसंभवे ।। गतेदेशे शूद्रगेह समाकुले । तद्गृहादमिमादाय भूमावेकत्र तं शुचिम् ॥ यत्रभूयः यः कश्चित्काप्ठनालकैः। शुष्कस्तृणविशेपैर्वा प्रज्याल्यैनं विभावमुम् भूयश्च कृत्वैनं बलवत्तरम् । चुल्लिकायां प्रतिष्ठाप्य तेन पाकादिरक्रियाम्।। वेधिना यदि देवालयादिना । तत्समाहरणं कुर्यात्तदा नूष्णी न घाहरेत् ।। चमुकं फलं ताम्बूलमेव या । शलाटुतण्डुलान्यापि पश्यादि समाहरेत् ॥ तथागतेभ्यो युद्धभ्यो जिनेभ्यो नैव सर्वथा । देवलेभ्यो विशंपेग कुण्डादिभ्यो न त हरेत् ॥ को पहिः अयोदण्डेन या तथा विपनादिसंभूतः स्मशानामिमोमनः ।

·बनानाभिरामनमुखैमा नामसानि हि । तथा तन्मुखपक्कानि सर्वाण्यन्नादिव
सम्मोति विहिशेबानोति स्वमूर्विभूः। अफगरिकलभूयश्च तेपो पक्काल
सिपोरा स्विति सापयात् । भर्जनाख्यक्रियाकार्या साफलीकरण
Read लास्य गुरातापितः । तत्क्षेपणविशेषेण तक्रिया करण
लोगाभिस्मृतिः
भोपागनामिपान यानं मोहनः कृतम् । देवाना वाहशी पच
रान्तुगस्यादिनायांगा तम्माः पुनर्नोत् । तत्पैमानेकाना स्यान्नान्येपामि
गरानामा पचनरिकतार सन्ततम् ।
कायापनमसानास्मादिले हि व्यवस्थितिः ।।
अनोपासनपकानमन्यस्य प्राशने वृथा।
पशपत्यः प्रकथितं तस्मात्तं न तथा चरेत् ।।
रामनावत्येव महात्मभिः। संप्राश्यत्वेन कथितमाग्नेयादिर
Prमाविन्नोपपद्यते । तस्मात्पाकक्रियानित्यं लौकिकानी दि
मध्यवेन विहिता सोऽग्निः साधारणः परः ।
सादर्शनामिना नित्यं दीपपाकादिकाः क्रियाः ।।
भी सात न गायें पति सूरछत् । भास्काराष्टशव्येषु नित्यामिसलि
SAT गृहेषु भोन्मुञ्चति । तामसानासुरान्शाकान्न कुर्यात्तु कद
और रमना या न दैरालादास्तुचेत् । फलमूलानि पत्राणि नै मृताशामुख
सशंपिते सत्सलिले पुनः कीलालयोजनम् ।
हत्यानुरूप संभारं सम्यक् चूर्णनिपातनात् ॥
भालोग दर्यायत्नेन यत्पक्वं क्रियते हि तत् ।
माकागाभेय सर्वपा दैविकस्यात्परंशियम् ॥
....... । राक्षसो निखिलोलोके तामसवेनिग
मुक्तिकालेश्मसंनिभाः।
41.समी भवन्ति हि॥
41. कदाचन । भवेयुरेय नितरां साक् पश्चमतरू
.
.
-

·नियमोऽयं प्रकथितः पाककर्मणि सन्ततम् । शाको लवणयोगेन यस्सुपक्यो भन्दा खाप्रायवर्णनम् मुपवं सुन्दरं दृष्टिप्रियं जिहाप्रियं शुचि । देवयोगमितिप्रोक्तं सर्वशाकादिकं सदा ।। अतितप्तेपु नीरेषु त ला ·लनार्जुनान् । क्रियते पातयित्वा यः पाकोराक्षस उच्यते ॥ देवयोग्यो भवेन्नायं पितॄणामतिनिन्दितः । तेन हव्यं कव्यमपि न कुर्यात्पिण्डतः र नोदकेन पैतृक ये प्रकुर्वते । निरयस्था भवन्त्येव यावदाभूतसंप्लव: प्रझाल्य तण्डुलान्सम्यक् त्रिवारं हस्तलोडनः । तस्मिस्तेनोदकेनैव पाकं कुर्यात्सुपात्र दृशो देषयोग्योऽज्यन्तमुपावनः । तदन्नममृतसमं पितॄणां चातिवल्लभम् भगवानुवाच स पितामहः । सूपस्य नायं नियमः तप्तेष्वेव पयस्सुवै तस्य पाकः सुविहितः परंपाकात्पुनः स्मृतः । अन्न सैन्धवनिक्षेपः पूर्व तस्मिन्कृते तु मः पाको भवेत्समीचीनः तस्मात्तं परिवर्जयेत् । एवमेव तथा शाकविशेषाणां सदातनः ... सपा मवेदेवेति. । । तस्य पाकात्परमयं कार्य इत्येव निश्चयः । भिस्सासैन्धवयोगेन होमकार्ये समान्दा निन्दितैव भवेन्नित्यं हविर्मानं तथैव हि । यदि प्रथमतो मोहादमत्रे सैन्य निक्षिप्ते दूरतोऽमत्रं धालये त्परतो यहनम्न म्यास

·1
लोगाक्षिामृतिः
तिरस्कृता दु खिता च दूरादपगता भयेन् । भार्गवी सर्वधान्येपु धनराशिंपु तिः
सन्ततं लवणे ज्येष्ठा सदावासं करोति हि । तस्य निक्षेपर्णपात्रे वामपावें प्रचो
दक्षिणे परमान्नस्य प्रागग्राभिमुखे पुनः । परिवेषणकालेषु तन्निक्षेपणमुन्ः
अन्नस्य दक्षिणे भागे सूपस्थानं प्रचक्षते । शाकानामपि सर्वेषां पक्यानां परिवेश
मिथोयोगो यथा न स्यात्तथा पात्रे प्रसाधयेत् । सूपमन्नेन संपृक्त यः कुर्यात्परिपे-
स सून त्यादृष्टजन्म तस्मात्तत्परिवर्जयेन् । पैतृकेवाडकाख्येन सूपेन जडधीन
द्विजानसन्तर्पयेवुध्या नास्तिको जायते नरः । देवकृत्येषु सर्वेषु मुद्गसूपा विकल्प
प्रशस्तः स्यात्परिमाह्यः पैतृकेषु व्यवस्थितः । शुभकर्मसु सर्वत्र सूप आडक नामक
चणकाश्च परिमायाः तस्मिन्नर्थ कथंचन ।
मापाः सूपाय यः कुर्यात् भव्यकार्येषु मूढधीः ।।
क्षीयन्ते संपदस्तस्य प्रजाश्च पशवः श्रियः । भक्ष्यकृत्येषु सर्वत्र निन्दिता न भवन्त्य
मापास्तिलास्तथाभक्ष्याःसंज्ञावस्तुपु चोत्तमाः । दैयिकेष्वखिलेन्वेषु पैतृकेषु शुभेष्वपि
कदलीचूतपनसा: पयोदधिघृतान्यपि । गुडलैलकुशक्षीरसमित्ताम्बूलदक्षिणाः॥
साधारणब्राह्मणश्व गोमयं च तथा पुनः । कर्ममात्रस्य सततं ततर्तुस्सलिलं सदा
साधनं पावनं प्रोक्त सलिलं " तथा शुभम् ॥
पाकाधिकारिनिरूपणम्
....
पन्नीपाकः प्रशस्तः स्यात्प्रजायत्यंचयोरपि ।
पितामद्यादिकानां च ज्ञातीनामेव साधिकः॥
मातुला"मुबानां च यान्धवानां च कृत्स्नराः।
स्वत
नुगुण्येन परिप्रतः।।
प्राशस्त्यं पाककार्येत्याल्लौकिक वैदिफेऽपिया।
स्थालीयाकादिसत्य नित्यं तच्छ्रवणादिकम् ।।
हम्तावननं तस्याः मप्राप्त विधिना यथा । दैविक पैतृक तस्मिगपने मत्रकर्मणि ॥
+

·।
पनि
साधनम
३५५
अधिग
मुग्न्य गम्माम् कथंचन ।
सामानमानुपन्वयनमायणम्नु मान ।।
winाष्ट्र: FAIR inforfनी: पाकः परमो म्युत्तमोत्तमः।।
गोधमाः
Fसमानीमाया भगानामादिकाम । भेगमा मंपदा मूलं भिया सैयारपदं परम्
मागीदेवी गायी मायरधनी ।
रावीमा भगवती पाण्यार्या मनोमानी।।
मा पनि पामो धर्म ने 1 अभ. गुरपूजा पमत मजुभाषणम् ॥
पन्ना किमारनम(यानि । मदागिन्यमनीक्यपसी परियभनम् ।।
रोकरवायो ययारिमारगम् । मदा गंमुचनानुटिमानुपरिभापणम् ।।
गिरतामिभापगंगाभिः प्रजाभिमप्रयुद्धिभिः ।
मिरपार मोनी र भिम्नः पनिप्रियः ।।
पिकारशून्यता चिर्ग शोधलोभादिशून्यता ।
अनालायं कालमा पनिग्शायानुयर्तनम् ॥
दिशा भगं स्यादापार तथाविधः । नानमात्रे प्रकथितं हरिद्रा प्राइमुखेन ये।।
की टिपनं पारि मनायादितः स्मृतम् । हरकण्टकणंयाहूर जान्यायादि प्रमेणतु
निमाकण्ठमेयम्याद शिमो ननु । विशेषदियरोप्वयायगाइः प्रतिपादितः।।
राध्या त्यसु याम्नानं पृथा नामां न संशयः ।
भवति सा साहा म्यधा प्रोवाच संसदि।
मातरमेवयं निदिद्यात्ममेग ये । पतसगो दिशामादौ सेनादीनां ततः परम् ।।
मा देवपीना दादहुलिशालनान् । पर्वमुप्रोक्तमेतामा पैनकेषु दिनेष्वपि ।।
विशेषगाध्ययोदयमहोदये । तस्यां कपिलपष्टया च श्वश्वशुरयोस्तथा ।।'
है काशीयरजस्कारे पोदितम् । चिरण्टीनां शिरस्नानं शास्त्रजस्लमहात्मभिः

·...
stof:mm:
Puffy पालामो गया। मिताने गाने गुगात्रगुतायपि ॥
मशाना-पीय गमनादिनिमिगी। भारत गिरनार्न
रमीत्॥
पीना निमिगं गो मोहागुम्ने गननं ग्गा ।
पनिनी मागिता विषया मान्मनि ॥
पत्य माह पमंप्रोमो विधिः । अनि मनानासारमेयवे ॥
निगिलासमायोजय शियाम । न भवेदाट कयरी नादं यत्राप्याञ्चुका
स्यामादिया मित्रानुलेपना । प्रभादेयमातं म्योहतानपालिका ।।
गरेदुरारीयेण पादप्रभालनावरम् । आगामोऽपि भोगणी जलपाशनमात्रतः ।।
नामागमनमिन्यु विधयाना पतं त्रिभिः ।
नामभिः कथितं मद्भिः नान्यस्यनि काश्यपः ।।
दयानन्तरं वीणां स्नानं तत्परिकीर्तितम् । नदेतत्मोमपीधिन्याः उदयात्पूर्वमेववै ।।
उपद्धरणतः पूर्व कार्यमेवेति चोदितम । अमिहोत्रप्रचारककालेप्येयायमुच्यते ।।
धिः किल विशेषेण न पेन्नायं विधिर्भवेत् । या वस्त्रेण कुरुते पचन दुर्मती रमा
दन्नं तामसं झर्य नभृतं न तु दैविकम् । अकञ्चुश्या कृतं त्वन्नं इल्वलोऽत्तीति गौतमः
कयर्या सार्द्र या मूढा कुयांसाफ कृधायता ।
तदोदन समश्नाति यातापी निघृणोऽमुरः।।
अन्तर्दुःखेन या नारी मुञ्चन्त्यभूणि मूढधीः ।
फरोति पक्या तां भिस्सामरण्ये निर्जने गुनाम् ।
गृध्राणामपि काकानां यथा स्वाद्य भवेन्नतु ।
तथा त्यजेत्प्रयलेन तादृशं त्योदन नरः ।।
योऽश्नाति हेयं विधिवत् पञ्चगव्यविधानतः ।
पीत्वाऽपवारं जप्त्वा वा गायत्री वेदमातरम् ।।
हानुवाकपठनाच्छुद्धो भवति नान्यथा। शयाना या प्रकुरुते पाकमन्नस्य दुर्मतिः
लक्ष्मीणां तदन्नः स्यात्सतामेतद्विगर्हितम् । तादृगन्नप्राशनेन मानयो दुर्भगो भवेत् ,

·श्राद्ध गांदानविधिवर्णनम्
क्षेपपरिहाराय शान्तो तामृयमुत्तमाम । जपेदएशनं स्नात्या तेन श्रीको भवेदयम् ।।
अगाभिमुखात्प्रत्यङ्मुखतो याति मोड्यत. पचत्त्यन्नं नत्तु भवेत्पैशाचं राक्षसं परम्
पितृणामपि देवाना अनह. म्यान् द्विजन्मनाम् ।
सदन्नं मनुजोऽतीय विद्यालक्ष्मीबहिष्कृतः ।।
प्रभवत्येव तच्चान्त्य घोपशान्ति जपेन्मनुम् ।
निवारं प्राइमुखस्तिष्टन च्याहुनीर्दशसंख्यया ।।
व्यस्तारसमन्ता विधिवदन ओं तत्सदित्यपि ।
उत्तया समापयेद्विद्वास्तस्मादेव पतित्रता ।।
मुमगली महाभागा सर्वलक्षणमण्डिता । यथोक्तविधिना स्नाता सुवस्त्राकम्चुकायता
मालकनास्विन्नमुखी कवरसंघृता । अथवा कृतदेणी वा प्राइ मुखेनैव मुस्थिता ।।
विचक्षणा पाकर्म पाथ (घा) शात्रवर्मना । सर्वकर्मषु भद्रधु सन्ततं ह्य त्तमोत्तमः
सुमङ्गलीकृतः पाकः सर्वशास्त्रमनः परम् । ततोऽपि सोमपीतन्या: पाकः पण्डित संमतः
परिवेपणकर्मापि तथैवति शची जगौ । पचने भोजने वापि चिरण्टीनां क्षुते तथा।।
जुम्मणे पानवायो वा निर्गते वैश्ममध्यमे । कल्याणवेदिकामध्ये तत्कालैप्वेषु दैवतः।।
रसलं तत्क्षणेनैय प्रोक्षयित्वा शुचीयतः । सद्यः संभूतेन पश्चाद्गोभयेनोपलिष्य वै ॥
गास्तत्र तु समानीय नैचिकी रथ वा पुनः।
घेनोः सवत्साः गाः शुद्धा प्रयोऽश्वा वा विधानतः॥
उहूतं तत्र संस्थाप्य तायद्गोसूक्त शब्दतः । पूरयित्वा सैन्धवाश्चेत्तावदत्राश्वसूततः ।।
शब्दापयित्वा विधिना मुहूर्तत्रयतः परम् ।
दूरीकृत्याथ ताधेनो ता ..
श्वान्वेसमाहितः॥
प्रदेशमात्रमवट तत्र खात्या यथा शुधि । यावत्तायत्तु तां सर्वा मृदं दूराव्यपोहयेत्
तैरेतनिखिलद्विजैः । संवृतः पुनरागत्य पूरयित्वा बदं च तम् ।।
दान्विपूचीनाप्राप्त्यिामतः शुभैः । कुकुमास्नः सुपुष्पैश्चतत्र कुम्भं दृढं शुभम
आपयित्वाऽत्र वरुणमावासाथ त्रियम्बकम् । सन्मारिकले संपूज्य प्रतिमायां विधानतः
।
अपोहनाचतो भूयः

·३५८
लोगाक्षिस्मृतिः
पोडशैरुपधारश्च समाराध्य जगत्पतिम् । पूजान्ते रुद्रगायत्री दशवारं द्विजैः सह ।।
जप्त्या श्रीरुद्रचमको तत्परं तज्जलेन वै । अयटक्षिप्तमृत्स्नाया पूरयेदेव सर्वतः॥
ततः परं च श्रीसूक्तं भूसूरतं पूर्पसूक्तकम् ।
लक्ष्मीसूक्तं च यलेन जापयित्वा द्विजोत्तमैः ।।
दशशान्तिर्घोपशान्तिः जप्वाऽथ प्राङ्मुखः स्वयम् ।
उपवीति नमोब्रह्म परिधानीयको जपेत् ॥
तदपानजतद्वायोः निष्कृतिः कथिता परा। कृतस्य जम्भणस्यापि पूर्ववन्नान्यथेतितत्
भृगुवारे भौमवारे भानुवारेऽपि पर्वणि । महेषु सुमहत्त्वेषु माकरे क्रान्तिशुल्बके ।।
विवाहयागोपनीति सीमान्तादिपु योगिषु ।
तच्छालायां वेदिकायां तन्नान्दी करणात्परम् ॥
अलंकारासनेतस्मिन्महासिंहासनेऽपि वा।
भद्रासने या विधया पान्य(यादवेन शब्दितः ।।
तदा तो निष्ठुरं वाक्यं प्रोक्त्या छत्कृत्य दूरतः ।
उद्वासयित्या चपलं शुचीयो हव्यमन्त्रतः॥
गोमयालेपनं कृत्वा गोमन्त्रेण तत. परम् ।
ता भूमि मोश्य गायच्या कर्दमं किकु मानतः ।।
कारयित्वाविधानेन पुनस्तस्मिथ फर्दमे । पञ्चगव्यं पूरयित्वा तत्तन्मन्येण मन्वयित्।
सस्मिन्नथाक्रमप्यावं अश्वोऽसीति च मन्त्रतः।
मन्त्रयित्या पञ्चवारमिह पर्यन्तमेव वे॥
दिमन्दादिपविश यो जश्या मतः पुनः। हुत्या घ समिदनायैः स्पिष्टत्परमेय ये
मोद्वामनपर्यन्नं च्या तां मृत्तिको मुयि । कर्दमत्येन संयंत्र खनिणय पुरस्नशः ।।
मुघृत्यैव निःशेष दूरतः परियायेत् । पर्येण भामना पयाद्विकिरतत्र सर्गतः ।।
नयंप्रजाममन्वैनः मनामन्यध पञ्चभिः।
प्रांगामणानां च दादशानां च भोजनम् ।।

·. - अमाह्यान्नभोजने दोपवर्णनम पाशियां कर्मणा पश्चात्पुनर्नान्दी समाचरन् एवं वृत्ते तु मुच्येत सद्य. तदुनिमित्ततः मुबमारतसंरुद्धः पावकः स्यादपावक । तेन सर्व पकमात्रं शूद्राणां योग्यमित्ययम् ।। गोवाच निमृत्तिसाक्षात्तथैवेत्याह तयम.. धमन्यास्य मुग्याहि वर्धयित्वैव सन्ततम् पाकक्रिया प्रकर्तव्या स पाका दैथिको भवेत् । अयोमयी तु धमनी नारीणा न भवेदिति ।। रोवाच किल धर्मशः चित्रगुप्तः स्वयं विभुः । किंतु सा येणयी कार्या वनितानांसुपावनी धमनीति जगौ ब्रह्मवृद्धयेऽत्र विभावसु । मंधनदशाया तु यदि संमार्जनी गतिः॥ रोकाभिः प्रज्वलिता पाकामिक्तदूषकः । ताहगो कदाचित्तु भक्तं निष्पादितं जडः गेहेनाश्नपञ्चाव्या गायअष्टशतेन च । कादशिनी जप्त्या जलपानेन निष्कृतः भिवेदिति धर्मज्ञाः जगदुः सनकादयः । शोपवातेन संवृद्धो यौनिहोत्रस्तु दुर्घटे ।। श्मशानामिसमो झंय शुद्धः स्पृश्यो भवेन्न तु । तस्मिन्ननो पकमन्नं मस्यधात्यन्नमुच्यते ॥ दलमग्नन्मोहेन किल्बिपी ब्राह्मगो भवेत् । तदोपपरिहाराय पडदं कच्छमाचरेत् ॥ वादखण्डकावेरी स्नानैदेशभिरेव वै । शुद्धोभवेन्न चान्नेनेत्येवं मनुरवीत् ।। गोरोगतावकानीनं समानीयातिमोट्यतः । चुल्लिकायां प्रतिष्ठाप्य तस्मिन्नन्नं कृतं तु यन् ।। जस्वलाकृतं साक्षात् तन्नाश्यमतिपापदम् । तदाणे प्रकथितं यायकाहारपूर्वकम् ।। नाएकं पञ्चगव्यप्राशनेनैव केवलम् । चतुर्विंशतिगायत्रीसहसजपतः शुचिः ।। वसिष्ठो मुनिरववीत् । कुशानी या स्वर्णकारचुल्लिकामा विशेषतः वा शालावलजपावके । कार्यनी मार्गनिक्षिप्तधर्मानौशालमन्दिरे।। पीडारिका मन्दिरानी लपनोच्छिष्ट पापके। पकमन्नं देववशात् मोहात्स्पृष्ट्वापि केवलम् ॥ प्रायस्यमवाप्नोति तस्य प्राशनतः पुनः जातिभ्रंशं सद्य एव लभते ब्राह्मणो महान् निष्कृत्यै महासिन्Y Tiशतकन। अहोरात्र त्रिभिः शुद्धोपचासःपञ्चगव्यतः वत्येवेति भगवान मकवही

·३
.
...
लोगाभिमानः
गुरुमाण्डजपमन्याण निधारपटनेन च ।
सराया माणभुराया व मुद्रो मयनि नान्यया ।।
स्वास्यभहिनायाऽत्र प्रयत्नेन गुवासिनी । पाकयोग्यं शुद्धमन्नं पात्रेणानीय वै क्रमात
भयनादेय भवने स्वीययग्रदुर्लभे। गुलिकायर्या प्रतिष्ठाप्य पाकर्म समाचरेत् ।।
र गुणेरादरेवहि फाप्ठयां नय । मृण्मयेनापि पायेण दारयात्रेग या सया।।
ल्केन शाकलेनाऽपि नोल्कामूटेन तं हरेत् । ययाहरेत्तु मोहन वद्रोहीविनश्यति ।।
प्रलयोऽत्र प्रवर्धन्ते विपदा तथा तथा। भवेयुरेय भूयिष्ठाः तथा दुर्गतयः पराः।।
गमिविशेषाय तदानयनमाग्रतः । मतां ज्ञात्वा तु तत्पश्चात् तस्याः कर्म विशेपयित्
दूराद्विसृभ्य तं पढि ता निर्भत्स्यं च निर्घ()णः ।
तदलक्ष्मीविनाशाय स्वयं प्रामुखतो जपेत् ॥
उमङ्गलीरियं मन्त्रजपं चापि ध्र वशितेः । इमा त्यमिन्द्रमन्त्रं च श्रियं जात श्रियस्तदा
श्रीभूस्सूक्ते जपं चापि त्रिवार तदनन्तरम् ।
कृत्वा तु मङ्गलस्नानं भवेतां प ." ततः ।।
ब्राह्मण य .." संयुक्तौ कृताहारो दिनत्रयम् ।
तेन श्रीको भवेतां तो तत्र पक्कान्न भक्षणात् ।।
नानात्परं च पुण्याहं वाचयित्वा ततः परम् । प्रतिष्ठाप्य शुचिगेह मध्येगाहोंक्तवर्मना
खान्ते जुहुयादाज्यसहितं चरुतन्त्रतः । श्रीसूकाभिर्विधानेन पञ्चवारं ततः पुनः॥
ब्रह्मोद्वासनतः पश्चाद्गारेकात्र च दक्षिणा ।
परिकल्या "द्घोरामापदं प्राप्नुयात्तु सः॥
जस्र शुद्धपाकेन स्वयं शुद्धः स्वलंकृतः। संजातमन्नं सुमुखं भुञ्जीयालाङ्मुखोद्विजः
रपाको नैव भवेत् पराम्नः परमन्दिरः । पराधीनो भवेन्नैव परः अध्यश्च चाडबः।।
नित्यानिको भवेञ्चापि सोमयाजी भवेत च ।
यद्वा भवेदाहिताग्निः समन्त्रः सर्वथा भवेत् ॥
न म्रियेतानाहिताग्निः कथं चन ! म्रियतेनासोमयाजी ह्यमन्त्रामिनियेतच

·३६१
३
१
मकरो भूयात् नित्यं श्रोत्रियपूजक, । उदामीनो श्रोत्रियेपु सुमहात्मसु संमुखः ।।
न्वहंगेही तटस्सो मध्यमेष्वति । प्राद्धकर्मपरो भूयाच्नद्धालुः कर्मभक्तिकः ।।
सु सर्वेषु शौचमक्रोधमत्वरा । सब्राह्मणान्येपणं च सौमुख्यं सत्यभापणम् ॥
गृहस्बैक द्रव्यं चापि तथा पुनः । अदानं सर्ववस्तूनां यस्य कस्यचिदन वै॥
प्रश्च तत्कथाप्रतिपादनम् । तद्धर्मशास्वतत्वैकचिन्तनं तन्निरीक्षणम् ॥
नां द्रव्याणां वस्तूनामवलोकनम् । समीकरणमेतेपां तत्र तत्र नियोजनम् ॥
कादेतदत्यन्तावश्यकत्यतः । समनुप्ठेयमेवस्या पुनरन्यानि यानि वा॥
याणि भूयश्चानुष्ठेयानि विशेषतः । अत्र स्वानात्परंसन्ध्यामात्र होमश्च केवलः
यनं नैव प्रतकृच्छादिकं तथा : अभिवादन कार्याणि वन्धूनां महतामपि ।
नहणं पुनश्च प्रतिपादनम् । वर्जयेत्तु विशेषेण श्राद्धीयेकानि तत्करः ।।
नीह्यन्य विशेषनियमो मतः । एतदिनत्रयमिति केचिदाहुः मनीषिणः।।
वश्वश्च तदिनत्रय कर्मणा । सर्वे
रागाणां स्मिन्
पस"पुनः।।
परंतप मात्र स्यादेकभुक्तिश्च केवला ।
दिवसे तत्र विज्ञेया तच्छ्राद्ध तर्पणान्तकम् ।।
इत्युक्त्या सर्वशास्त्राणामेतावानिश्चयः परः ।
निमन्त्रिणा ब्राह्मणानां पूर्वरात्रौ प्रचोदितम् ।।
.....क्ति परतोज्ञेयं । सनकृतेः परम् ।
परेछु रेवं प्रातश्च सन्ध्याहोमात्परं पुनः ।।
श्राद्ध निमन्त्रणक्रमः
आमन्त्रणं तद्भोफ्तृणां विधिना चोदितं तथा ।
संकल्पानन्तरं श्राद्ध पूर्व
रेव वै॥
यः पित्र्युद्देशेन तदिने । पितृभक्या श्राद्धकर्ता मासपटकस्य पूर्वतः।।
कुर्यान्मनसैव विचक्षणम् । वेदवाची महाभाग साचारे सामिहोत्रिणे
.

·No text on this page.

·... - सीराचेत्तत्र परेपो दुर्लभे त्वयम् मागभोजने गोम्बायोम्यवर्णनम ािभिशास्याः शिग्गभ्रडा मंचन अन्यपशियाशाया गोत्रसूत्रावलम्विनः धर्मगा। 'भपाधना विजया. तूणी ब्राह्मणशब्दिताः दिया फेयलया सपमा यापि पात्रता ' अनिग्मिचाभ नदि पात्रं प्रचक्षते ।। विधवामगाना दुर्लभे केवलं पुनः । वयन्यूप्वय यलेन भोग्नः संपादयेत्तथा ॥ अधोग्रियं घोत्रियं या मारमन्नामधारकम् । स्वकीयेयव भोक्तारं यत्नान्मंपादयेद् द्विजम् ।। 'सम्यक् तत्त्वरूप्रकारन. । ज्ञानं भवति नम्मात्त इसरतः पादयोग्यास्ते योनिसंबन्धजिना । गोत्रमंयन्धरहिताः मन्त्रसंयन्धशून्यकाः निनायुपायेन वेदाभरसुपूरित मुमुळे प्राणमुरो कठ्यान्नं पातयेत्सुधीः ।। हो विष्टनि यस्यानं वेदाभ्यासेन जीयते । पुलंनारयते तेपा दशपूर्वान्दशापरान् । दिदाशरकुभिस्थमन्नं प्रत्तं मृताह । प्रकुर्याद्रोदनंतेन कर्नर्दोषो महान्भवेत् ।। दन्योषधयस्मर्वे वेद गृहमागते । वयमेतत्तुभिगना: यास्यामः परमा गतिम् ।। ने पितृप्त्यर्थ यदल्पं बहु यन्तु तन् । दीयतेनुपकागर्य मेग्मन्दरसंनिभम् ।। नश्वरममोयं स्यापितॄणां पूर्णवृतिदम् । वेदाक्षरपरित्यक्तलपनत्यक्तमोदनम् ।। उत्यस्तसलिलरूपयल्लयमति वै । स्वशामायां दुर्लभेषु भोक्तृनन्यान्निमन्त्रयेत्।। नातिचारान्नातिवृद्धान् नातिस्थूलान्यशान्तराम् । अप्यल्पभनकान्भूयः गृहीयाबहुभनकान् ।। - ददातु पितरः श्राद्ध माझणं यहुभअकम । दृप्टंप्यलभिया सद्यःकुर्वन्त्येव पलायनम पीनसलिलादेव नष्टभुदाहकश्मला. | आद्वादशान्दा संप्रात महातृप्त्यैकनिर्भराः। प्रभवन्त्येव तस्मात्तु वेदिनं तं निमन्त्रयेत् । वेदः साक्षाद्धरिः प्रोस्तं स वेदो यस्य सन्ततम् ।। जिह्वायां हृदि वाऽऽस्येऽस्य वर्तते सहि चोदितः । साक्षान्नारायणः श्रीमान् तद्भुक्ती किमु दुर्लभम् ।। त्यल्पमन्नणपरं ब्राह्मणं तं विलोच्य तु । न तृप्तिमधिगच्छन्ति तत्र श्रोत्रिय एव तत् ·अगाधिमानः एकस्मिन्नपि या लव्य पिधानन्दी भवेन्महान । मागतादशी भायः पुलीमः कोधयजिनः ।। अदाम्भिक कमिष्ठः श्रोत्रियः श्रोत्रियांद्यः । महायो ग्रननिष्ठ सर्वपात्रीतमोगमः।। दयाद्विग्मृतवेदश यंदोग्मः परिकीर्तिनः । क्रियामहः म विसं यः त्याज्यः स्याच्छाद्वकर्मा स्वाधीनयेदः सततं पदक्रमविशेषयिन्। नत्प्रयोगविशेषतः विति अध्यापकवरिष्ठोऽयं नित्यप्रयवनोन्मुखः । वाघसंख्या प्रश्नहन प्रय साक्षासावक एवायं संहितामात्र पाठनात् । वाताध्यायम्तु ऋग्वेदे स वेदाध्यायी तु विज्ञेयो स एव श्रोत्रियोऽपि वै । पदाध्ययनतो विष्णुःस पदप्रकृतिरेतस्याः संदितायाः क्रमस्तु सः। संहिताकारकोऽत्यन्त क्रम साक्षादुद्र इतिख्यातः कमाध्यायी तदंशजः । स्वरवर्णविशेषज्ञः यजुर्वेदस्यैकदेशः ऋग्वेदः सामनामकः । तन्निदानक इत्ये ब्राह्मणेपूत्तमा क्षेयाः निखिलेषु महच्छ्रियः । देवद्विजर्षिमुनयः यि संहितामात्रतोज्ञेयाः विप्राःसर्वक्रियाहकाः । पदेन कर्मणा चापि ·दिद्विड्जनभूयिष्ठे तिष्ठेन्नापिक्षणं द्विजः । तान्देशनिवासेन कलाशानं भविष्यति मासुभेदात्पक्षभेदात्तथा तत्स्यात्ततोद्विजः । ग्रामे विद्वानावासे निवसेकमसिद्धये ॥ सस्यपुरतः अनाक्षातत्रयं जपेत् । इदं विष्णु महामन्त्रत्रिंशद्वारजपस्तथा।। महानदोपे तु प्राजापत्यं विशोधकम् । यदिवालाः परं प्रात: कारःश्राद्धरामगाम् हादसताहाराः स्युश्चेत्तु तदनन्तरम् । मुत्यन्तरं परित्यज्य परा:प्रातरेय ।। -- वालानां कृतेश्राद्धविधानम् ३६५ अमपरित्यागपूर्वकं ब्रह्मविद्विषः । तनि. शिल्पिनो गानपरानाक्षत्रकास्तथा ।। वेगविकाः सर्वे वैदिकाः स्युविनाश्रुति- । वदिकानां समाजेषु सर्ववैदिककर्मसु ।। विष्यपुरस्कारपूजाकार्यकरो नरः। भूयिष्ठान्यशुभान्येव विन्दते न तु संपदः॥ अपूज्या यत्र पूज्यन्ते पृज्या यत्रावमानिताः। त्रीणि तत्र भविष्यन्ति दुर्भिक्षं मरणं ध्रुवम् ।। यत्र नास्ति भयत्राता श्रोत्रियस्मजला नदी। आत्मसौख्यं यत्र नाम्ति न नत्र दिवसं वसेत् ।। वशागतचित्तस्य नास्ति यत्र विधायकः । असंभाविनदुष्कार्यजातदुष्कीर्तिभञ्जकः॥ तत्र दिवसं वसेत् । कुप्रामे कुत्सिते देशे दुष्टक्रूरजनाकुले ।। । यस्मिन्देशे दुर्लभःस्यान्न । राज्ञानेन सततं कर्ममात्रं विनश्यति । तिथिभेदकृतं श्राद्धं पुनः करणमर्हति ।। । दुधापारालस्यकान्यनियोगादिनिमित्तकैः। ताम्यूलचर्बणजल प्राशनात्परतोऽपि वा ।। गुठादुफलतफ़ेक्षुफललाजादिभक्षणात् । परतो वा सार्धयामारस्मृतं श्राद्ध'तु तर्पणम् ॥ अपि या सद्य एवायं सर्वसंभारसंवृतम् । निवर्तयेच्छाद्धकर्म येनकेनाप्युपायतः ।। शक्ती सत्यां सद्य एव कुर्याद्वक्त्या विचक्षणः । शक्त्याभावे उपोप्याऽथ पियाहि पदके चरन् ।। व्याहतीनां समस्ताना व्यस्तानां च सहस्रकम् । जप्त्वापश्चाङ्गाद्धकर्म सम्यनिवर्तयेद्वितः ।। कुर्यः भुजिक्रिया मोहात्तद्विज्ञानात्परं तु ते । गुरुभिः योधिताः सदाः स्नात्वा पञ्चागवत्मना ।।

·४
-
।
-
लोगाभिमतिः
यंगभाये तु शिष्य या पुत्रं पात्रं न विन्दप निम् ।
आत्मानं भोजयेद्वाऽपि न विदयजिनम्॥
येदिना गुरगी यो या फुयुक्निम्नयादिमः ।
पुररफरोज्यननया धान्नोऽयं यालिशः स्मृतः।।
पुरतः श्रोत्रियाणां यो यदत्यागपुरस्मरान।
फलशास्त्रप्रयामान नृन्ध्रान्नो हर्षितुमिन्सनि ।
स रोगां संपरित्यज्य परं दुह्यान्न संशयः । कलो प्रायेण सर्वत्र पुरस्कारो न वैदिन
किंतु सत्तर्कियामेय पञ्चम्यन्त प्रधानतः । शूद्रप्रायाच शूद्राथ केवलं शुद्धतर्किण
येदान्यान्याझगादेव तिरम्पुर्वन्ति तत्कली । कलिधर्मपरो न स्याब्राह्मणोवैदिकोत्त
युशास्त्रभाषा शास्त्राणि प्रामाण्येन न विश्वसेत् ।
गानशास्त्राणि कृत्स्नानि नृत्तशास्त्राणि यानि या ।।
सभारक्षकशास्त्राणि तालगीतलयश्रिकाः। वैद्यशिल्पोडुशास्त्राणि हीन्द्रजालीयकानि
वैदिकस्तत्परा :सर्वा महावैदुष्यविद्ययोः । प्रसक्तो तादृशान्सर्वान्वेदमन्वबहिष्कृता
सन्ध्यामन्त्रैकविधुरान्पुनः श्रोत्रियरूपतः । तत्तत्कार्येप्यागतांस्तान्साम्येन न तुपूजये
पैतृकेषु विशेषेण मौज्यादिपु सवादिपु । श्रौतेषु स्मार्तकृत्येषु न साम्यादयेदति।
ब्राह्मणान्भोजयेदिति विधिकार्येषु सर्वतः । सन्तस्ते वैदिका एव मुख्यत्वेन सदा द्विज
परिग्राह्याः पुरस्कार्याः न तादफ्छास्त्रधारिणः ।
ब्राह्मणानां धनं वेदा भृग्यजुस्सामनामकाः॥
तच्छिक्षास्तत्परं श्रौत्रकल्पा सूत्राणि तत्परम् । तत्प्रयोगपरिज्ञानं विनियोगपुरस्सरम
पश्चात्तदर्थजिज्ञासा तदर्थं तर्कचिन्तने । अभ्यासस्स तु कर्तव्यो न तत्पूर्व तु तं नरः
अभ्यसेदितिकामेन ब्रह्मचर्येण वाडवः । सौम्यत्रतान्ते तकस्य समयो वेदवोदितः ।।
आग्नेयकाण्डात्परतो तद्वत्तस्य च मध्यमे। उक्तो व्याकरणस्यैवं मर्याद विधिरव्ययम्
एवं स्थितेऽत्र तो दिव्या मर्यादा वेदनिर्मितम् ।
समुल्लङ्घ्य ब्रह्मचर्य शुष्कतकर्यादितच्छ्रमाः॥

·३
ATT
वालानां कृतेश्राद्धविधानम्
दश्रमपरित्यागपूर्वकं ब्रह्मविद्विपः । तर्किणः शिल्पिनो गानपरानाक्षत्रकास्तथा ।।
दीवेणविकाः सर्वे वैदिकाः स्युर्विनाश्रुतिः । वैदिकानां समाजेपु सर्ववैदिककर्मसु ।
माधिक्यपुरस्कारपूजाकार्यकरो नरः। भूयिष्ठान्यशुभान्येव विन्दते न तु संपदः।।
अपूच्या यत्र पूज्यन्ते पूज्या यत्रावमानिताः ।
त्रीणि तत्र भविष्यन्ति दुर्भिक्षं मरणं ध्रुवम् ।।
यत्र नास्ति भयत्राता श्रोत्रियस्सजला नदी।
आत्मसौख्यं यत्र नास्ति न तत्र दिवसं वसेत् ।।
श्वशागतचित्तस्य नास्ति यत्र विधायकः । असंभावितदुष्कार्यजातदुष्कीर्तिभञ्जकः ।।
यस्मिन्देशे दुर्लभःश्यान्न तत्र दिवसं वसेत् । कुप्रामे कुत्सिते देशे दुष्टक्रूरजनाकुले ।।
वैदद्विड्जनभूयिष्ठे तिष्ठेन्नापि क्षणं द्विजः । तादृग्देशनिवासेन कलाज्ञानं भविष्यति
कलाज्ञानेन सततं कर्ममात्रं विनश्यति । तिथिभेदकृतं श्राद्ध पुनः करणमर्हति ।।
मासभेदात्पक्षभेदात्तथा तत्स्यात्ततोद्विजः । ग्रामेविद्वानावासे निवसेत्कर्मसिद्धये ।।
दुर्व्यापारालस्यकान्यनियोगादिनिमित्तकैः। ताम्यूलचर्वणजल प्राशनात्परतोऽपि या ।।
रालाटुफलतऋक्षुफललाजादिभक्षणात् । परतो वा सार्धयामात्स्मृतं श्राद्धं तु तर्पणम् ।।
अपि वा सद्य एयायं सर्वसंभारसंवृतम् । निवर्तयेच्छाद्धकर्म येनकेनाप्युपायतः ।।
शक्ती सत्यां सद्य एव कुर्याद्भत्या विचक्षणः ।
शक्त्याभावे उपोप्याऽथ पिवाहि पदके चरत् ।।
संकल्पस्यपुरतः अनाज्ञातत्रयं जपेत् । इदं विष्णु महामन्त्रत्रिंशद्वारजपस्तथा ।।
व्याहृतीनां समस्तानां व्यस्तानां च सहयकम् ।
जप्वापश्चाच्छाद्धकर्म सम्यनिर्तियेद्विजः।।
ध्युलधनदोपे तु प्राजापत्यं विशोधकम् । यदिवालाः परं प्रातः कर्तारःश्राद्धकर्मणाम्
क्षिान्नकृताहाराः स्युश्चेत्तु तदनन्तरम् । मुक्त्यन्तरं परित्यज्य परेद्य : प्रातरेव वै।।
कुर्यः भुजिक्रिया मोहात्तद्विज्ञानात्परंतु ते ।
गुरुभिः योधिताः सद्यः स्नात्वा पञ्चागवर्मना ।।
।
।

·M
..
लोगानिस्मृतिः
गायत्री महिने जरया गहम येइमानरम । प्राद्ध'युगंविधानेन निष्कृतेः परतः पुनः।।
निनिम्मा प्रकयिता प्राजापत्यद्वयं सथा।
गोरेका दक्षिणा देया प्राझगाय महात्मने ।
गृहीस्यस्थो विदेशम्यः प्रदेशम्धोऽपि या द्विजः। अनेककार्यशतक संलीनोराजपीडया
ममाफ्रान्तश्राद्धकर्म विस्मृत्ययायशासुनः ।
मुस्तः परं या मुक्ती या स्मृत्या तत्तदनन्तरम् ।।
भुतमन्नं छयित्वा स्नात्वाऽऽचम्य शुचिः स्वयम् ।
पायमान्या फूरमाण्ड्यः शिवसंकल्पन्द्रकान् ॥
तात्पध्य यमकं यापि पूर्पसूक्तमघोरकम् । नारायणं चोत्तरं वै जप्यनाशात भूर्भुवः।।
उपोष्यतदिनपश्चात्परेशः प्रातरेव वै। प्रातस्संध्या साधयित्यौ कृत्वोपासनमेव च ॥
कूष्माण्डहोमं निवर्त्य पूर्वसूक्तं च तत्परम् । अष्टादशयजुर्मन्वान्हुत्याविष्कृतः परम् ।।
प्रझोतासनतः पश्चान्नैचिकीनां त्रयं ततः । प्रदानं ब्राह्मणानां तु कृत्या यद्वा तु दुर्लभे
तन्मूल्यदानं कुर्याच ततः श्राद्धं विधानतः। निर्वर्तयेदेवमेय न चेदोपो महान्भवेत् ।।
दर्शादिके विशेषोऽस्ति पिष्टान्नादिकभक्षणे । अज्ञानावशादेवात्कृतेऽप्येतत्समाचरेत्।।
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा गायत्री वेदमातरम् । अनाज्ञातत्रयं पश्चात् व्याहृतीश्च त्रियम्बक
पूर्वसूक्तं च कूश्माण्ड्यः पावमान्यश्च तान्परान् । पञ्चरुद्रानौत्तरंच नारायणमनन्तर
क्षमापवित्रं घोपशान्ति दशशान्त्यादिकं क्रमात् ।
जप्त्यादर्भेपूपविश्य प्राङ्मुखेनैव मन्त्रयित् ।।
जले मनोऽथ वायु वं निरुध्येय समाहितः । दशप्रणवगायत्री एकोच्छवासेन शक्तित
धासद्वयेन या जप्त्वा तदुच्छ्यासत्रयेण वा। त्रिवारं प्रजपेदेवं तस्मादोपात्प्रमुच्या
आभिगीभिः शतं नो चेदघमर्पणमेव वा ।
निमज्य सलिले जप्त्या शक्त्या दद्याच दक्षिणाम् ।।
तस्माद्दोपात्प्रमुच्येत शुद्धः पश्चात्तु तत्पुनः ।
दर्शनाद्धं प्रफुधींत हिरण्यामजलादिभिः ।।
१

·३ । - नित्यानित्यश्राद्धयोग्यवर्णनम् अष्टोत्तरशतश्राद्धकरणापाटयो द्विजः । सर्वप्रकृतिमूलं तं दर्श वा येनकेनचित् ।। हिरण्याममधुक्षीर मुखैमन्त्रविधानतः । पडदेवताक्रमेणैव त्यक्त्वाऽऽलस्यादिकं तथा ।। निर्वनयेद्विधानेन विपुवेऽप्ययने तथा । महालयाख्यपक्षं च व्यतीपाते च मार्गके ।। तृतीयाममि वैशाखे ब्राह्मणः पितृभक्तिमान् । यथाशक्ति यथोत्साहं पितृभ्यः प्रीतये बुधः ।। दिनशून्यमयत्वैव कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् । अधर्मकं सधर्म या सर्वप्राणेन वाडवः ।। विप्रभुक्तिकरोविद्वान्सततं सर्वदेवताः । प्रीणयत्येव नूनं वै ब्राह्मणस्सर्वदेवताः ।। इत्युक्तभूतियाक्येन तस्माद्ब्राह्मणभोजने । कृतेऽस्मिस्तेन पितरः परां तृप्तिमनश्वराम् ।। प्राप्नुवन्ति हि ते कन्या येऽपि वहिपदोऽखिलाः । अग्निप्यात्ताश्व सोम्याश्च ओमाऔाश्च सन्ततम्॥ न विप्रभुक्तितुलितं कर्मास्ति जगतीतले । तेन सर्वक्रियाजन्यं फलानि लभते नरः॥ अटोत्तरशतश्राद्धान्येतानि किल सूरिभिः । कर्तव्यत्वेनचोक्तानि सत्यां शक्ती विशेषतः अमामनुयुगक्रान्त धृतिपात महालयाः । अष्टकान्वष्टकाः सर्वाः पावत्यः प्रकीर्तिताः प्रतिमासं प्रयत्नेन मासे श्राद्धानि सानि हि। मिलित्वा तैः पुरोक्तानि सर्वाण्यपि महात्मभिः ।। अष्टोत्तरशतानीति गणयित्वेक ईरितः । अमामनुयुगास्तत्राएकान्वकाम्तथा ।। महालयश्च फ्लप्ता हि तस्मान्नित्याः प्रकीर्तिताः। ये नित्यारते पिण्डयुक्तास्तद्भिन्नाः पिण्डयजिताः ।। संक्रान्तिधृतिपातास्या: अक्लमा एवं सन्ततम् । तस्मादपिण्डाख्याताः स्युः न नित्या इत्युदीरिताः।। पुनरन्यानि पुण्यानि श्राद्धान्याहुनीपिणः । पृतश्राद्धं दधिश्राद्धं महणश्राद्धमित्यपि तीर्थनाद्ध पात्रयोगश्राद्ध वृषभनामकम् । पुनरन्यानि सर्वाणि देवयुक्तानि सन्ततम् देवहीनानि सर्याणि प्रेतोदशेन यान्यपि । तानि सर्वाण्यशुचिना निर्वयोन्येव सर्वदा अत्याज्यानि भवेयुर्व कालमानानि केवलम् । तानि नैमित्तिकान्येय कामान्येवं बहूनि हि ।

·Ar sur । ... सोगाभिम्यूनिः पश्यानि प्रज्ञा नि जगायोन्यपि तानिये। पेरकागि महामागे मदिनानीति सान्यपि।। सूरकारोपदिष्टानि प्रथमादिश्यगुकमान । विप्रापियामिग्मादानस्य केयल- प्राधान्यं कधितं मद्भिः परणानन्तरं सदा । आसवं पागमा स्याद्गन्धादि तु यथारचि ।। कृत्या याऽयथया दत्या मुक्तिपात्रेऽभिधार्य ये । अन्नप्रक्षेपणं कृत्याभिधाय च ततः परम यथासंभयशाकाहा मूरं चापि यतं कृतम् । पयो या दधि या द्रव्यं भुत्तयन्ते तृपये भवेत् ॥ तत्रामदाने गायच्या प्रोक्षणं देय तरि। मन्त्रेण परिपिच्यान्नं पृथियीतेति मन्वनः ।। कुर्यात्तु चोदकप्राप्तं निखिलं तत्समापयेत् । एवमेव पुनः प्रातः कार्य श्राद्धं द्वितीयकम् मध्याह्नत्र तु मर्वाङ्ग कलापैरिति तत्क्रमः । रात्री प्रातश्च भोक्तारः भिन्नान्येवेति याडवाः॥ तयोस्तु विश्वदेवास्तु कथिताश्च कृता कृताः । श्रावयाग्नात्तकारे उक्तं समवदानकम् कृत्वाव य मेवस्यात्माश्नीयाद्वा यथारूचि । एवं यः कुरुते श्राद्धं त्रिप्रायकसमाख्यकम् जन्ममध्ये सकृद्वापि कृतकृत्यरस एव हि । सोऽयं सर्वेषु दिव्येपु क्षेत्रेषु विविधेष्यपि ।। यावज्जीयकृतश्राद्धः भवत्येवेति गौतमः । श्राद्धमात्र उशन्त्वस्त्या मनुनेति भवेत्तदा । आवाहनं पितृणां तु चायं तु न भूचा तथा । अपिण्डकेषु सर्वत्र नाध्यं नावाहनं तथा सर्वत्र विहितं पादक्षालनं पाद्यमेव वा । आमश्राद्ध हिरण्ये च तत्पाद्य तु कृताकृतम् आसनं वरणं मुख्यं गन्धधूपादिकं न तु । सर्वोपचारकृत्याय दर्भा वा स्युस्तिला न चेन् तद्दाने पृथिवीतेति मृगेकाऽऽवश्यकी परा । सर्वमन्यं न किमपि तयोरेप विधिः स्मृतः' . त्वं सोमेति द्वयं पास श्राद्ध आवाहने भवेत् । स्नातयो पयोरेव तदावाहनकर्म वै ॥ कर्तव्यस्यात्प्रयत्नेन नमो व इति मन्त्रतः । नमस्कार प्रकर्तव्यः तदाहाख्ये च रोदने ।। अत्यन्तावश्यको ज्ञेयः प्रणामोऽयाङ्ग वर्मना । दाहश्राद्ध रोदने च न संकल्प उदाहतः - ·श्राद्धकर्मणि नानाविधानवर्णनम्' ग्योस्तु संगवः काल श्राद्धयोन तु तत्परम् । त्वं सोमपितृभिश्चेति अद्वयेनाभवेद्यथा। प्रायानं पूर्ववत्स्याबाहेऽस्मिपितृकर्मणि । बर्हिषदः पितरश्चेति अग्यं रोदने भवेन् पहताः पितर इति मन्त्रश्राद्ध ऽति संकटे । आवाहन प्रकधितमन्यत्सर्व कृताकृतम् ।। र्पणश्राद्धपरतः नमो व इति मन्त्रतः । नमस्कारः पितृभ्योऽत्र कर्तव्य इति काश्यपः।। ई पितृभ्यो मन्त्रेणा चटकाद्धकर्मणि । आवाहने प्रकथितः सर्वमन्यत्तु चोदनात् ।। वैज्ञेयमेव विधिना आपत्कालेषु नान्यतः । यदग्ने कव्य मन्त्रेण स्वभुक्तिश्राद्धकर्मणि {{ गावानं स्वयं खस्मिन्सम्यगेय विभावयेत् । तत्पिण्डदानात्परतः कृत्स्नाङ्गकरणात्परम आत्मभुक्तिस्सुविहिता तस्यामापोशनक्रियाम् । स्वयमेवस्वहस्तेन स्वहस्ते वै समाचरेत् उत्तरापोशनेऽध्ये विधिमक्ता मनीषिभिः । पुत्रभुक्तिश्राद्धकर्म विशेषत्वं परैव सा ।। इतिकर्तव्यता प्रोक्ता निखिला ग्रहावादिभिः । पादप्रक्षालनकार्यमथवापाद्यकर्म सन् प्रदानं तेन पात्रेण नात्मनो बनिसेचनम् । न विपरोऽनदेयं स्यादासनस्यैव दानकम त्वमग्न ईडितो मनु मन्त्रेणावाहनक्रिया । प्रदक्षिणानुत्रजने वर्जयेदेव सत्र ते ।। ताम्बूलं दक्षिणा ते तु चोदिते हि कृतायते । अनशेषस्य संप्रश्नः संत्याज्यः किंतु तं स्वयम् ।। तदुत्तरं विना सूष्णी इप्टेबन्धुभिराचरेत् । तद्भोजनं यथायम शिष्टं सर्व यथा क्रमात समनुष्ठेयमेव स्याद्रीतिरेवं हि तद्विदाम् । घृतमाद्ध तीर्थयात्रा दिवसे क्रोशगश्चरेत् ।। मन्दिरे यस्यकस्यापि स्वीयं कृत्वा स्थलं क्रियात् । दानधर्मेण भार्यादिद्रव्याणामथवा गिराम् ।। प्रोत्यावरवामिनो वापि परस्परमतेन वा । दाक्षिण्यप्रीतियोगाभ्यांतत्र निवर्तयेत्तुतन् सुवर्णेनाथ वामेन शक्तिहीनस्य सा क्रिया । चोदितापदि धर्म: दधि नाद तथैव च क्षेत्रत्यागदिने तत्याद्गम्यूयां यत्र कुत्रचित् । नान्दोयन्नापि देवत्यं तच श्राद्ध प्रचक्षते तीर्थश्राद्धं सदाप्रोक्तं धर्मबहुदैवतम् । जीवश्राद्ध पञ्चा देवतं तत्तु केवलम् ॥ विलक्षणं सर्वश्राद्भक्रियाभ्योऽतीय तन्त्रतः। तुर्य विशन्नाश्रमं तष्ट्राद्धं कुर्यान्न चान्यतः।।

·लोगाधिपतिः यणी गृही गनी यापि प्रगमन्यागागि। जीवादविधानेन फुयादव द्विजोसम आपत्मन्यामकार्य तु नियमा निधिटा अपि । निवर्तन्त द्विजानीना ग्रेपमात्रेण चल- मगन्यामा मयदेव गिराय महात्मनः। मंन्यागाग्राह्मणम्यानं सर्वशाग्य निधिव- नमंशयोध्य फनध्यः मंशयी पापभाभा। मंन्यम्नानो कदागिण्यान्नाशीयं नोदकक्रिया ।। भिभो तम्यकायोऽगंदर्मप्रन्धिहिरण्ययोः । सुलिनः सर्वदा प्रोक्त पयिनः पायनी महत्।। नर्य भस्मैकलिनः स्पर्शनादपनाशनः । सालिमाया यथा शुद्धः यमकीट बहिष्कृतः।। अत्यन्तै कमदाशुद्धः स्पृष्टमात्रायारकः । कृष्णाजिनम्याचम बङ्गशवदेव वै ।। अङ्गीकार्यः पूजनीयः सर्वैरपि नरैरनि । यन्दाः सेव्यो भावनीयः समस्कायां विशेषतः नोपेक्षा दृष्टिमात्रेण तदईकृतिमात्रतः । शताग्निष्टोमजपलं नरः प्राप्नोत्यसंशयम् ।। यतिक्रियाविशेषोऽयं पुत्रपौत्रप्रदायकः । तत्कर्ममध्ये तच्छीभेदनादेव देहिनः।। अनेकजन्मसलीनमहावन्ध्यात्वमोचिताः। पुत्रवन्त्यो मयन्त्येव तत्संततिरयात्र हि ओषधिस्तम्बयवृद्धिं प्राप्नोति परमा तराम् । तच्छिरस्ताडननारिकेललेशस्य भक्षणान् वन्ध्या पुत्रं लभेतैव शतवत्सरजीविनम् । तन्निवेदितवस्तूनां याचनापूर्वकेण ये॥ कुर्वन्ति भक्षणं भक्त्या तेऽतिरात्रक्रतूद्भवम् । सुकृतं प्राप्नुवन्त्येव तदा तदनुयायिनः॥ खननाख्योत्सवे पुण्ये महासुकृपाकतः । संरभ्ये श्रेयसो हेतुभूते परमदुर्लभे ।। पदे पदे प्राप्नुवन्ति दर्शादिफलमुत्तमम् । तदाप्लवनतस्सद्यः परं तत्खननाच्छिवात् " जाह्नवीस्नानशतकसंभूतं यत्फलं महत् । अवाप्नोत्यवशान्नूनं सत्यमेतन्मयोदितम् यतेरेकादशदिने पार्वणश्राद्धनामके । संप्राप्ते तु तदा कश्चिद्यश्चिद्वास्यात्सुतेतरः' तदात्मानं ततोभूयः अन्तरात्मानमेव च । परमात्मानमुद्दिश्य कर्म तत्तु प्रसाधयेत् । पुत्रस्तु तातत्रितयं समुद्दिश्यैव तच्चरेत् । यतेस्तु ब्रह्मरूपत्वाद्ब्रह्मणः सर्वरूपतः । पित्रादिरूपं वस्वादिरूपं सर्व च तस्य वै । संगच्छतेऽतस्तत्सूनुः पितृरूपेण तश्चरेत् । शिष्यादिकस्तथान्यव्योश्चेदात्मादित्रयरूपतः । तत्कार्यमिति धर्मशसमयो विधिचोदितः ॥

·शेऽहनि तत्पश्चान्नारायणवलिः परा । तदुद्देशेन कर्तव्या तत्र साक्षाद्धरिः परः।।
नारायणो देवता स्यात्पूर्पसूक्तविधानतः ।
पूजाहोमादिकः कृत्स्नः कर्तव्यत्वेन चोदितः ।।
द्वादशानां ब्राह्मणानां शास्त्रतः स्यान्निमन्त्रणम् ।
आराधनक्रिया पश्चात् त्रयोदशदिने भयेत् ।।
कभूतं समुद्दिश्य भिक्षं मस्करिणं यतिम् । सिद्धिंगतं परंहसं करिष्ये राधनं स्थिति
आदौ कर्तव्यः पश्चादत्र वा देवताः । गुरुरायः प्रकथितः द्वितीयः परमो गुरुः
गुरुः पश्चात्पराय(प)रगुरुस्ततः । चतुर्थोऽत्र प्रकथितः कर्मण्याराधने सदा ॥
ो देवताः प्रोक्ताः पश्चात्ते केशवादयः । देवता द्वादश प्रोक्ताः शुक्लपक्षे न चेत्तथा
कृष्णे तु देवताः प्रोक्ता तथा संकर्पणादयः ।
केशवोऽत्र प्रकथितः पश्चान्नारायणः स्मृतः॥
तृतीयो माधवः प्रोक्तः गोविन्दोऽथ तुरीयकः ।
पञ्चमो विष्णुरित्येय मधुसूदन एव हि ॥
पष्ठः प्रकथितः सद्भिः सप्तमस्तु त्रिविक्रमः ।
वामनः श्रीधरः पश्चात् हृपीकेशोऽत्र चोदितः।।
तदा पश्चाद्दामोदर उदाहृतः । संकर्पणो वासुदेवः प्रद्युम्नश्वाथ कीर्तितः।।
चतुर्थः स्यात्पुरुषोत्तम इत्यथ । पञ्चमो देवता ज्ञेयः पष्ठोऽधोक्षज ईरितः।।
'तसंज्ञो तो(तो)देवो पश्चात्प्रकीर्तितौ । जनार्दनस्तु नवमः उपेन्द्रो दशमस्ततः
शोज्ञेयः श्रीकृष्णो द्वादश स्मृतः । एतेषां वरणं कृत्या पादौप्रक्षाल्य पाथसा
नतः पश्चात्तत्पादसलिलं शिवम् । संगृह्य पाद पूजान्ते गोप्यं कृत्वैव निक्षिपेत
धान्यराशी तण्डुले वा ततः पादौ स्वयं यतन् ।
प्रक्षाल्य पादायाचम्य तान्विप्रान्तदनन्तरम् ।।
Er विधिना विष्टासनपूर्वत. । उपचारैश्च निखिलैरर्चयेद्धरिखुद्धितः ।।
तत्पश्चात्समाराधनयमना । परिवेपगनः पश्चात् गायध्या प्रोश्य सर्वनः ।
।
m
,
।
--

·॥
।
।
लागाक्षिस्मृतिः
सहस्रशीपं देवं पुरुपसूक्तं तदुत्तरम् । जपित्वैवविधानेन तन्मुखेनापि तत्परम् ।।
याचयित्वा महामन्त्रान्वैष्णवान्नतिपायनान् ।
तत्परं पूर्ववत्प्रोक्ष्य तदन्नाद्यखिलं च यन् ।।
देवसवितरिति तन्मन्त्रेणेव पतकरः । परिपिच्य विधानेन पृथिवीतेति मन्त्रतः।।
अभिमन्याखिलंबस्तुजालं पानप्रतिष्ठितम् । तत्करस्पर्शपूर्वेण संस्कृतात्परमेव
अन्नत्यागं प्रकुर्वीत भोजयेच्चापि तत्परम् । भुक्तेः परं ब्राह्मणानां तीर्थराजार्चनं भवेन्
भुक्तिमध्ये ब्राह्मणानां सर्वोपनिपदामपि ।
वैष्णवानां च शैवाना मन्त्राणां वाचन विधेः ।।
बलात्मकर्तव्यमेव तत्सूजान्ते द्विजन्मनाम् । महत्समर्चनं कृत्या गन्धपुष्पादि दानतः ।।
ताम्बूलदक्षिणादीनां प्रदानात्परमेव वै । तत्तीर्थप्राशनं कृत्वा प्रदक्षिणपुरस्सरम् ।।
प्रणम्य दण्डयभूमौ भोफ्तृन्म,न्द्विजोत्तमान् । विसर्जयेद्विधानेन प्रतिमासंततःपरम्
आराधनाख्यमेवं स्यान्नकुर्यान्मासिकादिकम् ।
प्रनिसंयत्सरं तस्मिन्यतेः सिद्धिदिने सुतः ।।
त्पार्वणविधानेन प्राद्धं कुर्याद्विधानतः । ब्राह्मभूतस्येति पितुः भवत्तदूधि विरोपणम्॥
संन्यस्तस्य न धान्यस्य भवेत्तद्धि विशेषणम। ताग्यिशेषणानुफ्ती यारशस्यपितुर्यतेः
जाट सदिने व्यर्थ प्रभवेदेय फेवलम् । असन्यम्तस्य नातस्य प्रोक्तो तस्य गताइ
विशेषगाय प्रभया मूलहनं परम । पितृशरदात्ममूत्राद्ध मफल्पादिपु सहित
रक्तिमाग नटं स्यादेत्तरमानदाननम् । उपरागपादकम तस्नानारपरमेय मे
फारम्भः प्रकर्तव्यः ना मेव में नरेग । अत्यन्नयापुरुपदार्थाना परिमदः ।
गावान्यन्नावश्यकः स्याम्कित्यल्पानो परिपतः।
प्रवर्तव्यो विशेपेण भोली यन्मनं परम् ।।
दृश्यज्ञानं गुमंपाद्य वराचा हि धर्मनः ।
अक्रोधः परमः प्रोक्तःशीर्ष चापि यथा था।
प्रभूतमाय भोग्नुमा दधिशाकचतुष्टयम !
माया) (i) (द्वयं) वापिग पायममेष ॥

·। सर्वयलेन श्राद्धाङ्गतर्पणवर्णनम् भागापूपास्तिलापूपाः पिष्ठापूपाश्च केवलाः । उत्तमत्वेन कर्तत्र्याः कात्रस्याद्विष्टरः परः अत्र दासनं मुख्यं क्षणवापि तथा मतः । अर्घ्यः कुना कृतोऽत्र स्यादादेवयुग्मकम् एवमेव प्रदेयं स्यादवाभरणजालकम् । विशेषणात्र विप्राणां प्रदेयं स्याच शक्तितः।। दक्षिणात्र विशेपेण प्रदेया लोभशून्यतः । श्राद्धाङ्गतर्पणं चापि सच एवेति चोच्यते।। स्मिन्नेव गृहकार्य तस्मिन्नत्यल्पके पुनः । तद्भुक्तिमध्ये तत्कुर्यात्तथा पिण्डक्रिया च सा महता तस्मिन्नेव समाचरेत् । द्विमुहूर्तादिके तस्मिन्नन्नश्राद्धं प्रचक्षते ॥ सोमोपरागे सूर्योपरागे च ब्रह्मवादिनः । ग्रहणेऽन्न श्राद्धकर्ता ब्राह्मणो धर्मवित्तमः ।। ऋणत्रयादिमुक्तः स्यादधीताखिलवेयपि । समनुष्टि तनिश्शेष समतन्तुत्रियोऽव्ययम् ।। भवत्यजातपुत्रोऽपि मुक्तरस्यात्पैतृकादृशात् । एकब्राह्मणभुक्याऽत्र महणे चन्द्रसूर्ययोः॥ तर अमिहोत्राहुतयः वत्सरस्य महात्मभिः विशत्युत्तर तत्सप्तशतानि प्रातरीरिताः ।। सायमाहुतयवापि तत्संख्याकरः पुनः शिवाः । कथिताः श्रुतिपाक्येन कृता एय भवन्ति ।। सार्य प्रातवाहुतयः एकस्य दिवसस्य ताः । चतख इति विज्ञयाः वत्सरस्य तु वाः पुनः ।। नवयाकाः संख्यया स्युः सा एतेन कृता भ्रमम् । भवेयुरेव नात्यस्मिन्संशयोऽर्थे वदामि यः । सामगढयमुक्यात्र चतुर्विशति संरत्यया । कधिता इष्टयोऽन्दस्य कृता इत्येय निश्चिता; भागत्रयभुत्या पेत्तन्निरूविपशोरपि । शरदारयणस्यापि करणे यत्फलं तु सन्। थितं श्रुतियायेन तदवाप्नोत्ययं महत् । विश्वान्देवान्पिढन्मादार तामदेरसह अरोपकारुण्यपितॄन्समुद्दिश्य विधानतः । घरयित्वा विप्रमुग्याइसंकीर्णत एष वै॥ पृथक् पृथक् त्यक्लोपः जामिनारहितलदा । प्रधानहोमतपिण्डदानाभ्यां तदा यदि ।। साधियणकार्येण मामेकं म भक्तिकम्। विचक्षणः करोतीह जन्ममध्येऽपि या मात्॥

·लोगाभिमृतिः गोऽयं महान्निदानानि गुलादीन्यबिलान्यपि । प्राजापन्यादिधम्हागि प्रनानि विविधानि च।। यितां सदा मूगः गनी एमालयः । फर्मगा तेन महता तुष्टोऽयं परमेश्वरः।। विदेयमयो योगी ध्ये(गांनारायणो)मिनःनिकाभितान्प्रदत्वेह कृत्स्नयतात्मको विभुः मयुज्यनागकामुक्ति प्रदमादचिरेण हि । मयागमयस्यास्य पादस्य करणाकिल।। गेयथातिमुष्ट गा। प्रतुष्टवितटिमता दत्वाम्मै मक्तवत्सलः।। यणादिगुरेनेय ज्ञान तद्ब्रायोधकमा उत्पादयित्वा तद्वारा कृतकृत्यं करोति हि॥ गाफालाच भगवान्वेदमात्रस्वरूपिणः । मंहत्यलोकानखिलाम् पुरादेयो जगाति पहीनो बेदरूपधरो नित्योऽयमच्युनः । उत्तिष्ठत्किल (१) तस्मात्तु वेदो देवस्य । द्वदमन्त्रसाध्यत्वायज्ञो वेदस्वरूष्यति । यज्ञम्यापि तयाकाले कर्तव्यत्वेन चोदन लोऽपि घेदरूप्येय तन्मन्कनियोगतः । तदानी तदामामित्येते पञ्चदशापि हूर्ताना मुहूर्ता हि पृथइमन्त्राश्च ते पुनः । एतहिक्षिप्रमजिरमाशुः पश्चानिमेषः णोद्रयन्नति द्रवन्त्वरस्त्वरमाण एव च। आशुराशीयान्जवश्व स्मृतः पञ्चदशक तेषामपि सर्वेषां तया देवतया पुनः । अनुपङ्गः प्रकर्तव्यः इत्यंभावे तु सन्तत थैव वक्ष्यमाणाना मुहूर्तानां च कृत्स्नशः । अह्वां तथैव रात्रीणां तादृड्मन्त्रैर्यजुः टका उपघेयाः स्युः सावित्रचयने किल । सावित्रचयनाख्योऽयं कालरूपविशेषवं न्वैस्तैरुपधेयत्वात् कालरूप इतीरितः । एतेनायं मन्त्ररूपः वेदरूपश्च चोदित स यज्ञो भगवान्साक्षात्कर्ता नारायणो विभुः । आभूर्विभूः प्रभूः शम्भुस्तकायः परमेश्वरः साक्षान्मुहूर्तास्ते प्रोक्ताः अह्रां पञ्चदशापि वै । चित्रकेतुः प्रभानाभान्संभानपि तथा ततः॥ योतिष्मानपि तेजस्वानासपस्तदनन्तरम् । तपन्नाभितपन्पश्चाद्रोचनस्तदनन्तरम् रोचमानश्च कथितः शोभनः शोभमानकः । कल्याणश्वरमः प्रोक्तः कालोमन्त्रात्मकःपरः।।

·। बमह्री च नामानि शुकृपक्षस्य वै क्रमान् । तत्र संज्ञाननामेदं प्रोक्त प्रतिपदस्ततः ।। ज्ञाननाम तु पुनः द्वितीयाया भवेद्धि तत् । एवं क्रमेण प्रज्ञानं जानञ्च तदनन्तरम् ।। भेजानसञ्चमं स्यादथज्ञेयं क्रमेण वै । संकल्पमानं प्रकल्पमानं ह्युपपदेन वै ।। रमानं च विज्ञेयमुपश्लप्तं च क्लमकम् । श्रेयोवसीय आयुश्च संभूतं भूतमेव च शुक्लस्य मन्त्राः स्युः क्रमेण न वेदतः । - कृष्णपक्षस्य पतिपत्क्रमस्तथा ।। महूर्ताःमन्त्रास्ते नामरूपाःसनातनाः। दाता प्रदाताऽऽनन्दश्च मोदस्तुर्यः प्रकीर्तितः दः पञ्चमो शेयः पश्चादावेशयन्पुनः । निवेशयन्नेवमेव संवेशन इतिरम वै॥ नरसन्न इत्येव आभयन्विभवन्नथ। संभवन्नपि संभूतः भूतश्व चरमः स्मृतः ।। न्त्राः शुक्लपक्षरात्रीणां चोदिताः क्रमात् । मुहूर्ता वेदविहिता रात्रीणां मनवश्वते ।। या अथ भूयश्च क्रमेणेव महात्मभिः । दर्शा दृष्टा दर्शिता च विश्वरूपा सुदर्शना आप्यायमाना तत्पश्चात् प्यायमानात्ततः पुनः । अन्याया सूनृतेरापि विज्ञेया तदनन्तरम् ।। माणा तद्वच पूर्यमाणा च तत्परम् । पूरयन्ती च पूर्णा च पौर्णमासी क्रमास्मृता अस्य तत्पश्चादहां तक्रमतः पुनः । मुहूर्तानां हि मनवः सविता प्रथमोऽत्र हि ।। अथ प्रसविता ज्ञेयः दीप्तोऽयं दीपयनपि दीप्यमानोज्वलन्पश्चात् ज्वलिताऽथ ततस्तथा ।। संतपन्भूयः रोचनोऽथ तथैव च । रोचमानश्च शंभुश्च शुम्भमानस्ततस्मृतः ॥ अन्त्योवामश्च विज्ञेयः क्रमात्पञ्चदश (शैव) ते। अथाह्रा तस्य पक्षस्य मन्त्राः पञ्चदश क्रमात् ॥ विज्ञेयाः श्रुतिसंवेद्याः प्रस्तुतं प्रथमं स्मृतम् । विष्टुतं तु द्वितीयः स्यात् संस्तुतं तु तृतीयकम् ॥ विश्वरूपं च शुक्र तत्परमेव वै । अमृतं च ततो जेयं तेजस्वी तदनन्तरम् ।। मिद्धं तत्पश्वादरुणं भानुमत्ततः 1 मरीचिमत्ततोज्ञेयं तथाभितपदेव च नतो ज्ञेयं कृष्णपक्षस्य तत्परम् । अहां मुहूर्तमन्त्रास्तु विक्षयाः । 4

·३
लांगाझिस्मृतिः
अभिशास्ताऽनुमन्ताऽथ चाऽऽनन्दो मोद एव च।
प्रमोद आसादयश्च पश्चात्तु स्यान्निपादयन् ।।
संपादयंश्च संशान्तः शान्तश्च सदनन्तरम् ।
आभूयिंभूः प्रभूः शंभूर्भुवश्चान्ते प्रकीर्तितः ।।
ता च सुन्वती चैव प्रसूता तदनन्तरम् । सूयमाना च तत्पश्चात् प्रोक्ताभिपूयमाणका
पीती प्रपा च संपा च तृप्तिश्चापि ततः पुनः ।
तर्पयन्ती ततो ज्ञेया कान्ता काम्या च चोदिता॥
बमजातायुप्मती च पश्चाकामदुर्घतिते । मन्त्राः पञ्चदशप्रोक्ताः क्रमेणैवेति तत्क्रमः
पत्राद्या द्वादशैते पक्षाणां मनयो मताः। जयन्नाद्यास्तथा कृष्णपक्षाणां द्वादश स्मृताः
पवयिष्यन्पवित्रं च पूतो मेध्यो यशस्तथा ।
यशोयशस्थानायुश्चामृते जीयस्तनः पुनः ।
जीविष्यन्नपि तत्पश्चात् स्वर्णलोकस्तथैव च ।
सहवाश्च सहीयश्चि चोजस्थान सहमानकः॥
चन्नाभिजयन्पश्चात्तथा संद्रयिणः परः । द्रविणोदास्ततोज्ञेयः पश्चादाद्रपवित्रकः॥
हरिकेशोऽपि मोदोऽथ प्रमोदोऽन्त्यः क्रमास्मृतः ।
पक्षे कालाख्यमन्याः स्युरिमे सर्वे सर्वत्र वै।।
याणे भुश्चयनेयरमादिकचोदिताः । प्रयोदशापि ते ज्ञेया मासानामेय केवला:
गायनमासस्य याच कोयत्र तत्परम । क्रमादेव मुयिज्ञेया अथारुणरजाः पुनः।।
पुहरीको विश्वजिय हाभिजिग ततः पुनः ।
आदरय पिन्यमानश्यालयानपि तथा ततः ।।
पार निरायाश्य मर्यापध इनीय थे। संभरणय महाश्य मासमन्मा उनी रिलाः
सभापहोरातमुहर्ने. मध्यया मनु । चोदितः परिगस्याक गनरप साराः
अनम्ने परिमंख्याकाः परमरा:प्रमयादयः।
दियमाना य परिकाः संख्यापी पष्टितः पताः।

·तो दुर्मखिनोदक्षः हे विलम्धेलंचमे। अजोविलम्बिनः पश्चारसद्दश्चापि विकारिणः श्राद्धानांविवरणम् कलाश्च विकलाश्चापि पष्टिसंख्या प्रमाणतः। फलमा एव विशेपेण सर्वष्टिम्वपि वच्मि वः॥ हदि पञ्चदश पक्षसंख्या प्रमाणनः । चोदिता. किलभूयश्च तासांवर्णाश्चते पुनः पप्ट्यात्मनो वत्सरः स्यादिनानां संख्यया तथा । शतत्रयात्परं प्रोक्ताः पष्टिश्चति मनीषिभिः (हात्मभिः) ।। वसंवत्सरमयं जगदेतचराचरम् । ते पचवत्सराश्वापि त इमे संप्रकीर्तिताः ।। भयोऽव्ययो विलम्बी च पश्चात्साधारणः पुनः । दुन्दुभिश्चेति कधित्ता मूलभूतस्तु वत्सराः। एतेषु वरतरेव्यैव महामघ इति क्रमः । याज्ञश्चमे भययुजु युवस्य प्रसवस्तथा । धातोः प्रयतिरित्युक्तः प्रसितारेश्वरात्तथा । बहुधान्यस्यरीतिर्वै मतुः सोऽयं प्रमायिनः विक्रयमस्यस्वरः पश्चात् द्विपोर्लोकश्च तत्परम् । श्रावा स्याचित्रमानोस्तु स्वभानोः श्रुतिरेव च ।। धारणस्य तथा ज्योति: पार्थिवस्य मुक्ततः । अथ व्ययस्यप्राणः स्यादपानरमर्वजिनो हि ॥ सर्वधारिणोव्यानः स्यादमुश्चापि विरोधिनः । विकृतश्चापिचित्तं स्यात्वरस्याधीतमित्यपि ॥ पहनन्दनस्य कथितः विजयो मनप । जयस्य चारित्युक्तं श्रोत्रं स्यान्मस्य मु .. आयुश्व शारिणः शोभतः पुनः प्रवस्थाथ जरा ततः। आत्मा व शुभकृतः सन्ः कोधिनः शर्म च प्रोक्नं धर्मविश्वावसोला। परामवस्याद्गानि स्यात् प्रवद्गस्पास्मानि पेनि ।। कीलकस्यपलं ध्येव सौम्यस्य शरीराणिय। साधारणस्य ज्येष्ठ स्यादाधिपत्यं विरोधिहतः। : परोधाषिनश्य प्रमादीचाच भामा नदनायाम एवं ... ...

·मोगाभिगतिः
पागापामाम्मायामा पानिमायन।
महिमा पिङ्गलगाय कालगरिमा ।
rafनाम प्रथिमा शौदिगो याम कमा दुर्मनेरगाति निगंगःकमतीमत
अथ तुमः म्याधुभिरोकारिणी पृद्धिः ।
सत्य रकाभिगरंगेनि अदायक्रोधनम्य ॥
पायरय जगपनि प्रमयस्य धनं गया। विभयम्य यरा: प्रोतः शुहरय सिविरेत्र
प्रमोदूनस्य प मोढा प्रजोत्परोमीद एव च ।
आहिरमस्य जाति म्यात् भीमुम्बम्य जनिम्मागम् ।।
एवं भूयः भादमयं यो क्रमनी भयेन् ।
आपतिश्च तथा प्रोक्ता पौनः पुन्येन नान्यथा ।।
सोमकानि यध्येवं यासरीयाणि तानि वै । परमरा भूपयस्तेषां तद्दृष्टव्यात्तथा ।
मन्याणामृपयोशेयाः देयता भगयान्विभुः । संकर्षणस्वरूपोऽयं योऽसावादित्य उसन
उत्तमः पुरुपो दिव्यः देवता रुद्र उच्यते । एतन्मन्त्रात्मकः कालः यज्ञश्चापि तयायि
मन्त्रकालाखिलः सर्वमापोऽयं भगवान्दरिः । तुष्टये देवदेवस्य सदा यर्यजेत वै
माझगोऽतो नित्यमेष यक्षमध्ये वदामि यः । उत्तमः पैतृको यज्ञः तत्र सर्वेऽपि देवत
पितरश्चापि तुष्यन्ति ब्राह्मणोऽत्रादिकारणम् ।
महानाहयनीयः स्याच्छुचिः शोचसरस्वती ॥
सालीपाको यथा स्वामी क्रियते श्रुत्तिचोदनात् ।
तथा स्वामी स्वपाकान्नापैतृकं तत्समाचरेत् ॥
स्वपाकाम्नश्राद्धकर्म योग्यताविधुरो द्विजः ।
सद्यः पातित्यमाप्नोति ब्राह्मण्यान्नात्र संशयः॥
दुर्लभे ब्राह्मणानां तु कदाचिदैवयोगतः । देशापत्सु जनापत्सु चौरशत्रुभये
विश्वान्देयान्कूर्चमुख समावा व वा न चेत् ।
स्यत्तवा वा पैतृक कर्म मात्रमग्ने यथाविधि।

·३७६ श्राद्धे योग्यवाह्मण ग्रहणवर्णनम् अन्नत्यागात्परं भरल्या सर्व कृत्वा ततः पुनः । दन्नं परिपिच्याऽथ गायत्री प्रोक्षणात्परम् ।। प्राणादि पञ्चभिर्मन्त्रैः यावत् द्वात्रिंशदाहुतीः । पडावृत्या पुरोत्या दानेनाथ समानतः ।। द्वात्रिंशत्वस्यसिद्ध्यर्थ जुहुयाजातवेदसि । पिण्डदानं ततः कृत्वा श्राद्धशेष समापयेत् सु वा पैतृकं तव पूर्वमार्गेण साधयेत् । नामेन कुर्यात्पित्रो स्तद्यत्स्मृत्वाश्राद्धकर्मयत्।। स्वतान्नेन तकुर्यादत्यापखापि याडयः । पित्रोः प्रत्याब्दिकदिने बन्धुभिन्नजनैः कृतम् ।। । नंतद्राक्षसं स्यात्स्वेषु सत्सुजनेषु चेन् । अपपात्रैः श्वभिर्दुष्टः दर्शनं श्राद्धकर्मणः॥ तिगोप्यं च दर्शनादेव सन्ततम् । वन्दनीयं विशेषेण न परीक्षास्पदं भवेत् ॥ यसब विनिश्चित्य प्रकुर्यात्तत्परं तु तत् । श्राद्धात्परं भूरिभुक्तो स्वजनान्ब्राह्मणान्परान् सजनानेव गृहीयादसतोऽत्र त्यजेद्बुधः । ये कर्मनिष्ठाः स्वजनाः सजनप्रतिपूजकाः ॥ पापभीता दयावन्तः शान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः। स्नानसन्ध्या परा नित्यं वेदश्रोत्रियमानसाः।। अधातुकाः सुसंप्रायाः सुसंभोज्याश्च भक्तितः। स ता श्राद्धात्परं भूरि भोजनं च यथैव तत् ।। खा सूत्रशाखा शिखाभ्रप्टैविशेषतः । शाखारण्डैः नष्टवेदैः सन्ततं परिचक्षते ।। वर्णिनः खजनाभावे संभोज्यानजनैः परैः । सद्भिः शिष्टः कृतेनैव भक्तेन स्यात्तु पैतृकम् ।। ब्राह्मणाः स्युः संभोज्यान्ना स्वरूपतः । आचारतो वेपतश्च जनवादेन कीर्तितः रूपं विदितं प्रभवेदेव केवलम् । पुनस्संभाषमात्रेण वेदवर्णोक्तितस्तथा ।। पर्यया च सदसत्त्वं च देहिनाम् । सुस्पष्टमेव प्रभवेदतो ब्राह्मण्यमेककम् ॥ पु सर्वेषु परीक्षाऽऽवश्यकी परा। कन्यादाने च कव्ये च वन्धुत्वान्वेपणं परम्

·लोगाक्षिस्मृतिः
साक्षाच्छ्राद्ध प्रकर्तव्यं शुद्धचित्तेन सूरिणा।
शुद्धचित्तस्त्यक्तलोभः शक्तिमान्सम्यगाचरेत् ॥
वन्धून पि श्राद्धदिने भूरिभुको नटान्विटान् ।
गायकान्गणिकान् शिल्पाल्लिगिनो वेपधारिणः ।।
ब्रह्मद्विपस्तान्ब्रह्ममान्कर्कशान्दीर्घमत्सरान् । जनाक्रोशकरान्मामहिंस्रकान्देवलानपि।
उलुकप्रतिनो मूर्खान् विडालातिनोऽपि च । मित्रस्वामिगुरुद्रोहानिरतान्देवदूपकान(?
देवस्वहारिणो ब्रह्मस्वामिद्रव्यहरानपि । स्वकार्यमात्रप्राधान्यपरमान् परघातिनः ।
अभिशस्तानपभ्रंशान् पुरुषापशदास्तथा ।
अभिनिनुक्ताभ्युदितान कुण्डानपि च गोलकान् ।
बहिष्कृतार्यान्प्रामधर्म विधुरान्देशधर्मतः । उज्झिनान्परियेतृच परिवित्ति “योन्मुखान
त्यक्तभार्यान्त्यक्तमातृपितृन्पुवायु पोपकान् । विप्रवेपाद्विप्रमावान् नास्तिकान्यपलानपि
वैदिकाकारसुभगान् सन्ध्यास्नानवहिस्कृतान् ।
अपि सन्ध्यामन्त्रमात्रप्रयासविधुरान्पुनः ।।
कृतात्यन्ताभिनयतः वैदिकत्यप्रसिद्धिगान् । वेदोक्त्यपस्वरशतघोरवाक्यान्सभास्वपि
कुतर्कमात्रय चनो ज्ञानियोग्येकवेपिणः । न भोजयेन्नार्चयेच परिपत्सुसतो तथा ।।
कव्येषु फलभूतेषु पेदगाह्मणैः सह । अवैदिकान्शस्त्रधरान् अपकीर्णान्कुयर्मनः ।।
याधुंपोन्मगजीवीथ स्त्रीजितान्त्रीपरान्सलान् ।
भुजगान्यङ्कारमधून यन्धुत्वेनागतानपि ।।
पयेदेय दूरेग किंपुन तिकर्मणि । ग्राममोहा) प्रामणध पीरदा भ्रूणहा तया ।।
गुरुवल्पगतः पापी तत्संयोगी च पञ्चमः । तत्ममाः पुनरन्ये च नेक्षणीया हि महिने
न मदिनममं पुण्यं दिनमन्यन्न विते । महामना माझगानो तरकोटिमहणादिकम् ॥
तत्र दत्तमनन्न स्यादण्टमेटममं भवेत् । देवा मनुष्याः पितरः(नाधात्र केयलाः
नन्दन्ति फिलमऽपि पितृगो मुहदो हि से देया प्रश्नन्ति पूर्याह मनुष्याश्य मध्यम
अपराने तु पितरः रागाववतु रामसाः।
प्रशसानी पण्डिली या मूसों यायथयायला ।।
-
-
.

·मुख्यपन्याः श्राद्धविधानवर्णनम् मृलाई समतिक्रम्य चण्डालः कोटिजन्मसु । प्रतिसंवत्सरं कुर्यान्मातापित्रोः मृते. पितृयज्ञविधानेन श्राद्ध मन्त्रविधानतः। तद्विधानं परित्यज्य होमतन्त्रादिवर्जन कृतं यन्नभवैझाद तथा तस्मान्न चाचरेन । पितृव्यस्याप्यपुत्रस्य भ्रातुर्येष्टस्य चे मातामहस्य तत्पत्न्याः कलत्रस्य प्रपुत्रिणः । श्राद्धमात्रेषु सर्वेषु चान्द्रोमासः प्रश चन्द्रसौरकयोोंगे मुख्यं स्यादिति केचन । असंभव चान्द्रमानः प्रशस्तरस तु वैदि पारणेमरणेनृणां तिथिस्तात्कालिकी परा । मृतिकाले तिथिर्यास्यात्सामाह्या पितृक महागुरूणां संस्थायां भार्याया मरणे तथा । भोजनं स्यादाकालं आतुरं व्यञ्जन पितामहादिसुमहज्ञातीना मरणे पुनः । यथारुच्येव पुर्यात तत्त्रीत्यनुगुणेन च ।। मातुलस्या स पुत्रम्य श्वसुरस्य गुरोरपि ! त्रिदिनाशीचिना सर्व बन्धूना हीनपुत्रि मित्रस्य स्वामिनश्चापि भयात्रातुर्महात्मनः। अभाये कर्मको कर्मकुर्यात्स्वयं सपिण्डीकरणान्तानि कृत्वा श्राद्धानि वृल्नशः। त्रिदिनैरेवनिखिलं वत्सरश्राद्धतम्त्यजेत् ।। पूर्णसूत्रकिना सबै सूतकान्तेऽखिलं भवेत् । नान्येपामिनिसर्वेष सिद्धान्तो मुनिभाष दशरात्रात्परं पल्याः श्रुत्वा भर्ता विपर्ययम् । यावत्संवत्सरेपुर्यान त्रिदिनाशीयमे भर्तुः श्राद्धंतु नारीणां निखिलं स्यात्ममन्त्रकम् । भूविड मुखेन तत्कायं न त्याज्यमपि फेरन । यया गाईरयसंप्रातिः तस्याः पल्या विशेपनः । पुत्रश्राद्धसमत्वेन सामोपासने भ- यया पुनर्वद्विसिद्धिः तापल्याच पैतृकम । सर्वमापामने कार्य पहिमिहिर्यया: तस्यालौकिकवहौस्यात्पनीमावस्य पंधन । लौकिकामा प्रशंसन्ति भादपिण्डममन्वितम्।। धर्मपत्री विना सर्वभायांमानस्य पहम् । संवरूपमाटमायके प्रयदन्ति मनीषिणः अब पेचिन पुनः माहुः तच्छादशा मयः । वैधायंहारिणीमात्रे धादिकति प्रकाव्यं विशेश यनाम्माशरीरिणी। सपश्चिमोमपीधिन्यो यदिभायोपिम्पपाः ।। - --

·मोगामिति:
मामा यही मितिमा
मंगहोमगुनगान गाना प्राये।
मनाकर भगा प्रांतीकिकाग । नागामाता मागितस्य यया
समीरपणेनेच गारजाई गमागग। जन्माषमानममता रारभत्रादिना :
मयेराग गाम मेदीनानगन्न । मेगादीनि गुनामानि शशीनामेव केवल
समानाना कदागिलयानमामनामानि तानि हि ।
पतिः पूगिंगामयः यः प्रतिपन्मुखः ।।
निराशियः पशयुगं स्नादायद्धिकः । मामनामानि मानि राशीना घटते न
सर्वधेप ससस्तेषां प्रयामामा राशयः । मृतालअणं तत् युज्यते न तु राशि
एपंदिसणं पण सर्यशास्त्रेश? निशितम्। मागअतिथियष्टे यो यस्मिन्नियतेऽह
प्रत्यनं तु सथाभूतं मृताई तस्य तं विदुः । पनद्वयात्मको मामः ऋतुर्मासद्वयात्मकः
तुः पडात्मकवादः मधुधिय एव च । यसन्त इति घेदोक्तः शुक्रश भुचिरप्यय
मृतुप्रीष्म इति प्रोक्त नभोनभस्य एय च । वर्षा इति ममारुयातः पश्योर्मश्चशारद
सहश्चापि महस्यश्च हेमन्त इति चोदितः ।
तपश्चापि तपस्यश्च शिशिरास्यो महात्मभिः।।
मासपक्षर्तयः सर्वेः तिथयो निखिला अपि । पक्षद्वयनिदानानि चान्द्रमाने तदात्मनि
सम्यक् घटन्ते ते सर्वे न सौरे तु कदाचन ।
अतस्तेनैव मार्गेण श्रुत्युक्ते साखिलाः क्रियाः।
विशेषज्ञाः प्रकुर्वीत न चेत्कर्माखिलं तु तत् । वैगुण्यमेव लभते अतः श्राद्धं च तादृशम्
मृताह एव कुर्वीत तदनिक्रमणेन तु । प्रत्यवायं महान्तं तं लभते ब्राह्मणक्षमात् ॥
पिनोश्च मातामहयोः तुलिते श्राद्धकर्मणि ।
न पितामहयोश्चेति श्रीमान् शातातपोप्रवीत् ॥
अपुत्रस्य पितृव्यस्य धातुश्चैवामजन्मनः । प्रत्यब्द लौकिके वह्नौ तत्पल्योरपि वैधतः
॥
... तत्पल्याः प्रपितामह्योरपि । कृते कर्मण्यपि ततो वर्षश्राद्धं कृताकृतम् ।

·भाद्रपारकनारः हिमादेन ते यस्माकमणि प्रतियत्मग्म । क्रियातो लगतो मन्त्रैः ततस्ते तु कृताते पित्रोच मातामयोः सपत्नी मातुरेय गाभादान्यकरणात्सय चण्डालत्वैकदानि हि मनाभादमेकं तु न हिरण्यादिना परेन । फदाचिदपि यरम्येततित्यन्नेनवतमरेत् ।। मामाकरणंमुख्यं प्राह्मणानां च भोजनम् । पिण्डप्रदान तत्पश्चात् अयमेतत्तु पैतृकम् ।। सत्र होमस्तु मुरन्यः स्यात्तच्छेपेण ततः पुनः । सधेयमिति मन्त्रेण हाभिधार्यास्य पावणे (पर्णके) ।। वेगारमन्नं निक्षिप्याभिधार्य प पुनः तथा । मेक्षण प्रहरं कुर्यात्तरिमन्नोपासनेऽनले।। स्वादीनां तदन्नं तु सोममेधो मधूनि वै । मेरमन्दरतुल्यानि पितॄणां संभवन्ति वै ।। येयान्नैकरहितश्राद्ध यस्यात्प्रमादतः । पृथा श्राद्धं भवेत्सद्यः तच्छेपेण भवेत्ततः॥ प्रातत्पिण्डकरणं नेपिण्डं पृथा भवेत् । लौकिकेवैदिकेवामी श्राद्धपा विधीयते।। श्राद्ध पाककर्तारः - प्रजापती मातृभार्या ज्ञातिपल्यादिकाः स्वकाः। मुरन्याः स्युः पाककार्यस्ताः तदाशौचानुगुण्यतः ।। यन्धूना पाककरणंज्ञेयं स्यादुत्तरोत्तरम् । यथा वाशीचसंबन्धः गोत्रिणामप्यगोत्रिणाम् प्रवर्तते तथा शेयोऽधिकार: पाककर्मणि । श्राद्धकर्मसु विशेयः सू महात्मभिः॥ ताहक पाकाधिकारैकजनाभावे स्वयं युधः । पाककर्म यथाशक्ति कुर्यादेव स तादृशः पाकोऽयं श्राद्धदेवानां पीयूपशतकाधिकः । प्रेतकर्मसु सर्वत्र बन्धूनामधिकारिता ।। दशस्वपि दिनेष्वेषु न स्त्रीणामिति देवलः । पतिसङ्गविहीनानां विधवानामथापिवा अधिकारः कर्तरितु वालेऽस्मिन्ब्रह्मचारिणी । नग्ननाद्ध नवना पोडशश्राद्धकर्मणि तथा वृपोत्सर्जनेऽस्मिन् सपिण्डे प्रेतकर्मके पाकाधिकारः कधितः विधवानां विशेषतः सेषु श्राद्ध नितरां कर्तृणामेव केवलम् । परेपा पुरुषाणां वा वन्धुप्वेवाधिकारिता घेतकृत्येपु सर्वेषु चिरण्टी दूरगा भवेत् । परं सपिण्डीकरणादानुमानिककर्मसु ।।

·...
....
३८४
लोगाझिस्मृतिः
चिरण्टीनां पाककार्यऽधिकारः स्यान्न तत्पुरः। पार्क यद्यसमीचीनं कारये
मोहेन कुरुते श्राद्ध पितरस्तस्य तत्क्षणात् ।
वातापील्वलमन्दष्टाः खण्डिता भश्चितास्तथा ।
सन्दग्धा भूच्छितानष्टाः भवेयुर्नरकाश्रयाः । समीचीनं पाकेऽस्मिन्प्रतिपादिता
विभिन्नसूतकिकृतं गर्हितं शास्त्रजालकः । ये भिन्नसूतकाचाराः भिन्नभाषा परिप्रहा
श्राद्धपाकक्रियानोः त कीर्तिताः । तत्पष्टं श्राद्ध शिष्वान्नं श्राद्धकर्ता परित्यजेत
श्राद्धात्परं च यत्नेन तत्पूर्व सुतरां किमु । विभिन्नसूनकाचारान् आमानयनकर्मसु ।।
संयोजयेन्नपाकादि क्रियास्वत्र कथंचन । इष्टभोजनकार्येषु भाद्धभिन्नेषु तदिने ।
योजयेत्स्वजनाभावे भिन्नसूतकिनो जनान् ।
भिन्नाशीची भिन्नवेपी भिन्नभापापरिग्रहः ॥
जनभाषा विकारी च श्राद्धकर्मसु गर्हिताः ।
पाकक्रियायां सुतरां संत्याज्याः पितृदुःखदाः।।
ते सर्व कधिताः सद्भिः अभिश्रवणकर्मणि । पादप्रभालनांगारलेपनादिषु वस्तुनाम्॥
आमाना फलमूलामिगोमयानयनादिषु। पाकात्परं तु ज्ञातीनां शुद्धानां पर्शनेऽधिकः
अधिकारोऽस्तियन्धूनां नान्येषामिति निश्चयः ।
पिण्डोद्वासनतः पश्चात् पिण्डानां भिन्नगोत्रिणाम् ।।
अधिकारः स्पर्शने स्यात्तन्टिएतिलदर्भयोः । संस्पर्शनाधिकारः स्याद्विप्रमात्रस्य सतः
नासतस्तु कदाचित्स्यादर्भानयनकर्मणि । ऋत्विज्ञा मुख्यकर्तृत्व स्परमादपि विशेषतः
कथिनं ब्रह्मनिष्ठग्नः समिदाहरणे तथा भिन्नभापो भिन्नयेषः शिखाभिन्न फुरुम्सका
अमिद्धशायात्रा निन्दितःश्राद्धकर्मणि । एतद्धस्तुस्पर्शनेन पकमा सुनिन्दितम् ।।
रश्नमांभाग एव स्यान्न पिलगा तु सद्भवेत् ।
ममानमूनकाचारा भिन्नाच्या यला जनाः ।।
प्यत्यम्नानारीसंयानाः पिता भयदायकाः ।
व्यत्यानकन्साचाराग्निशियारी कृता जनाः।।
'-

·नरा "जायतेऽत्र दिव्यां या ... तः। यलेनन ... ... Tणस्मृति जा ... भापान्तर प्रवचन निधपः ३८५ पितृगां नेत्रपीडायै इष्टमात्रा भवन्तिते । दिव्यभापाश्रवणतः येषां केपां तु तां तु ते " च येद्वा विशेषेण न भाषा वाचयेसराम् तो यत्नेन विवुधः यत्तो नौ पितृकर्मणि । दिव्यभापानधिकृतःभापयात्र स्वकीयया खिलाम् । तदिने वैदिकं शास्त्रं विशेषेयोपवृहयेत् ।। मोत्पत्ति चेतिहासं चरणव्यूहसंज्ञिकाम् । तथा सत्य तपो वक्यं तद्विधाकशास्त्रकम् द्विजन्मनाम् । भुक्तिकाले विशेषेण रक्षोघ्नं प्रथमं ततः।। वैष्णवाः पावना: श्रीकाः पैतृकाः पितृवल्लभाः। ताञ्छाययेद्विशेषेण घण्टानादं विशेषतः ।। बालं को "शब्द उच्च|पंच वर्जयेत् । गाधा(था)विशेषांस्तत्काले प्राकृयान्प्रवर्जयेत् केका प्रकृताभापा पामरीया परोत्कटः। अपि साक्षाद्देवदेवगुणवृन्दसुबोधकाः।। नात्तदिनेदूरात् त्यक्तव्याः स्युहि वैदिकैः । वेदसाम्यं प्रकथितं वेदत्यैव महर्षिभिः।। यम्य यस्यकस्यापि कल्पसूत्रादिकस्य च । एवं सति पुराणादेः तत्तु दूरत एव हि। क्यानां तु मन्त्रत्वे यथाकाष्ठमृगस्य वै। मृगत्वव्यपदेशोऽयं तथैवेति हि निर्णयः।। पुनस्तत्तापाप्रन्थस्य वेदता । अतिपामरलोकोक्तिकल्पिता सातिगहिता रणतः सद्यः श्रवणाद्वा द्विजन्मनाम् । जातिभ्रंशो भवेन्नृणां वेदानहत्वदायकः।। भाषान्तर प्रवचननिषेधः सर्वभापासु लोकेऽस्मिन्पामरा वेदनिन्दकाः। वैदिकारया नाममात्राद्भापाग्रन्थकृतश्रमाः ।। आपन्थविश्वासमात्रेणैव हि तान्यपि । वेदतान्तां यर्णयन्ति वेदमाहात्म्यशून्यतः स्वेषामत्यन्तमूढास्ते वेदानधि कृतो हि ते । सेनेतान् भाषामन्थजालकान् ।। - विशेपेग ते तथा गतबुद्धयः । न माझगसमः कश्चिन्न तु वेदसमः परः।। रिसर्वशास्त्रसिद्धो ब्रह्मविदीरितः । प्रा(मणस्य च शूद्रस्यतरसत्कर्मार्थवादतः नति ... ... ...

·... ... मोगाभिमनिः गमती न गाया गया विषय मोदा निमामिला गाः प्रीहिमापगयाम्नया ।। गांगमामापि गाय (?) पाटगायः । भगन्नायरषकाः प्रोता: नत्र मुगानुयायाः ।। मदभ्यनुमा परमा सन्माः ममिथिः पुनः । रामेय तथा मुगितामा भादसिदिपेनेय सम्मादेसरमगः परः । पदार्थनेय नटेतुः मस्य प्रतिनिधिन - यस्यास्ये(न्ये) न मदाननि हव्यानि विदियोफसः। कल्यानि नेय पि माधिकं जनः।। प्राक्षणः सर्वदेयानो नित्यमाश्रय उच्यते । मामपि दाना छन्दमा श्रेयमा मिन भाजनं सर्वतीर्धानां क्रियाणां च 'न कम्। लीनो मनिमानपि घेदाध्यायी तदर्थशास्तत्प्रयोगक्रियापरः । मतनं ब्रह्मणि पुनः कृतयुद्धिविशारदः सापाररसामिहोत्री च सोऽग्निर्वं कव्यवाहनः । स्सऽपि संघशः मुलभा एव सर्वत्र श्रीमतो तु मनोवताम् । न योजयेत्पैतृकेऽस्मिन्नस्य कार्यसमाहता दर्भान्वियुक्तानन्यत्र सामानेव सम्यग्विधिना सुसमाहितान् नेदं पर्याहृतानेता नन्यकार्येषु योजयेत् । प्रारम्भेषु च ये दर्भा पादशौचे विसर्जयेत्। पादा(वशिष्टे ये ?) दर्मा विष्टरान्ते विसर्जयेत् । विष्टरान्तेषु ये दर्भाः विकिरान्ते विसर्जयेत् ।। विकिरान्ते च ये दाः विरामान्ते विसर्जयेत् । विरामान्ते च ये दर्भा आसीमान्ते विसर्जयेत् ॥ आसीमान्ते च ये दर्भाः तपेणान्ते विसर्जयेत् । दर्भान्संशोध्य विधिना पड्विधानेव बन्धयेत् ।। आदायेव प्रयत्नेन यथायोग्यं पृथक पृथक् । दभांश्च समूलनेय सैस्सह ॥ समाहरेदस्तान्पश्चात् सदाच्छिन्नमन्त्रतः। वियोजयेच विधिना विनियोजनकर्मणा सर्वा कर्ममात्रेषु चोदिताः । (अधुनासम्मवक्षामिसंक्षेपाद्दर्भलक्षणम " ·श्राद्धवर्णनम् यश्यामि लक्षणं तेषामेवास्ति फिल मुख्यतः। फाशाः फुशा यया यर्या उलपावल्वजास्तथा ।। विधामित्राभिधाः पश्चात्सुगन्धीतेजना: परे । मुख्यश्च तथा दूर्गा दर्भा दशविधाः स्मृताः ।। दर्भाहरणकालः पिंकान्ते दर्शदिने संगृहीताः प्रयत्नतः । दर्भास्तावत्पुनः पश्चात् संग्राह्याः सर्वकर्मसु । खन्यासु ये दर्भाः संगृहीतानि ते तथा । मासमात्रंतुसंपाह्यानाधिकंतुकदाचन मन्दयारे तदाश्वत्थासंग्राह्याः समिधस्तथा। नान्यबारेषु तस्मात्तु यतो स्पृश्यरस तु द्रुमः । ॥ रहः खड्गपानं च तथा नेपालकम्बलः। रौप्यं दर्भास्तथा गव्यं दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः येते । यतस्तस्मात् फुलपा इति विश्रुतः । मुख्यरस कुतपः कालः विशेपाः श्राद्धकर्मणि दिानस्य परमः तत्र दत्तं तदोदनम् । साक्षादमृतमित्युक्त पितृणामक्षयं भवेत् ।। श्राद्धमाक्षणभुक्त्यर्था स्वीकृतान्नक्रिया वधूः । श्मशानोल्का समानैव तत्पतिश्च तथाविधः॥ यत्पकमन्न सलिलं यदानीतं स्वहस्ततः । पैतृकब्राह्मणायोग्यं तजन्म व्यर्थमेव हि ॥ भावामणभोज्यानां वस्तूनामपि चैककम् | अदृष्टमस्पर्शयितमप्रोक्षितममन्त्रितम् ।। पितृणां तद्नास्वाय हालाहलसमं भवेत् । यददृष्टं श्राद्धकर्ता परं पक्कात्प्रयत्नतः ।। पितरस्तं न गृहन्ति स्वपुत्रादृष्टमित्यति । तस्मात्प्रीत्या न तेनैतद्वीक्षितं यत्ततो हिन योग्य सिलं खिरम् । परित्याज्यं विशेपेण चेतीदं मन्यते हि वे मन्त्राः स्पर्शयितं भक्तं पितॄणां स्पर्शनाक्षमम् । प्रभवेदेव सुतरां तस्मात्तत्स्पर्शयेत्करात् गाययादो महर्षिभिः। अर्चनादौ प्रकथितं द्वितीयप्रोक्षणं ततः मुक्तिमात्रक्षिप्तमात्रात्तथापायसयोरपि । अभिधारः प्रोक्षणं च गायत्र्या द्वितीयप्रोक्षणं तस्य हविपे विधिचोदनान् । प्रकर्तव्यं प्रयत्नेन न चेत्तपिलवल्लभम् ।। । । प्रीति दत्त ... इविपः प्रोक्षणं ... ... .

·३८८ लौगाक्षिस्मृतिः न भवेदेव हव्यं च स्वीकतु तेन शक्यते । तस्मात्तदन्नमुक्तस्य पठनात्पूर्वमेव वै॥ प्रतिपात्रप्रोक्षणंतत् तत्पश्चादर्भगोपनम् । अन्नमात्रस्य कर्तव्यं न तु पायसभक्ष्ययोः ।। भुक्तिपात्रात्तु विप्रस्य दक्षिणे कुक्षयो योः । आज्यपात्रं स्थापयित्वा तस्मिन्कर्ता स्वहस्ततः ।। प्रभूताज्येन योग्येन सुगन्धेन प्रपूरयेत् । तावन्मात्रेण पितरः मोदन्ते तेहि तपिताः॥ प्रभवन्ति न येत्ते वै तोपं न प्राप्नुवन्त्यपि । वस्तूनामपि सर्वेषां परिवेपणतः परम् ।। अन्नत्यागात्पूर्वमेव प्रोक्षणं परिपेचनम् । सत्यं त्वतेन मन्त्रेण कृत्या तत्परमेव च ॥ भुक्तिपात्रं स्वहस्तेन प्रगृह्याऽथ मर्नु नपेत् । पृथिवीतेत्युपक्रम्य भुक्तो त्यागं समाचरेत्॥ न चेदेतच्छ्राद्धभक्त इल्वलोक्ति हि तत्क्षणात् । एवं त्रिवारोचरितगायत्रीप्रोक्षणैः परैः भोक्ता प्रोक्षणतश्चापि तदन्नं पितृभुक्तये । तत्तृप्त्यर्थ प्रभवति तद्विष्णुपददायकम् ॥ बजायते क्रमेणेव तद्गायत्रीप्रभावतः। पादप्रक्षालनं श्राद्धे गायत्री प्रोक्षणादिकम् ।। सार्चनं भोक्तृहस्तस्य ... रागिणो सतः। नित्यस्रयलालाजलजालकरयाशुचेरवि दुर्गन्धवर्मणो दुष्टश्वेतकुष्ठकरस्य च । कृष्णकुष्ठस्य तद्विन्दुचित्रकुटस्य दूरिणः॥ नहातिसाररोगस्य बहुमूत्रस्य सन्ततम् । निपिद्धं शास्त्रतो ज्ञेयं किंतु तेषां प्रचोदितम् फल्पापरतः सर्व शिष्यर्विकपुत्रदुर्गतः। कार्यमेवेति विबुधैः पयनव्याधिकस्य च ।। अत्यन्ताक्षरद्धस्य मूकान्धयधिरात्मनाम् । तादृशाः फलमृत्येषु संत्याज्या दूरतः पुनः बत्करत्यक्तसलिलमतिहेयं दुरासिकम् । अपिबेयमसंग्राहां मनसोऽतिजुगुप्सितम् ॥ वण्डालभाण्डसलिलतुलिठं प्रभवन्ति तत् । तदग्निकरणंचापि तदीयानलके परः ॥ कर्तव्यत्वेन कुर्यात्तच्छिष्ट्रानं च तत्परम् । वये कृत्ये शिष्टं पण्डाय योजयेत्॥ पिण्डदानं तु तद्धन्ताकारयित्वाऽय सस्तितः । अपोभ्ययहरेत्तेपो पिण्डानां विप्रभोजने ॥ नुसंधारा । न कार्य पिण्डदान सकिरपन्यमुखतायरे॥ सर्पगं सदस्य नदेन्तेन ताहतम् । प्रभवेदेय मुतरा तहस्तेन न मुख्यतः ।। वान्येषु तद् (नयं मवंशारगनपत्र .." मुनिश्चितम् ।। ... ... ... ...

·No text on this page.

·मोगाभिमानः नापन्ने पर पारध्यापभयाले। भगीन मा अनि प्रेमायोचारन गन्यास पूरी परः। गन्गागाग्रग. यानं ममगादमते नर. नगरप पर कार्य राधिक कमंग । पूगिविधाननः समगन प्रतिदिनं भूपदीपादिकरपि । रोग परमानं स्याश्यभाग्यफलैरपि सर्प पयमा गुयांवरमदी दामा नयाय उच्यते अन्तरात्मा द्वितीयः म्यारपरमात्मा तृतीयकः। जीयात्मा परमामा या चतुर्थ शनि सद्विदः॥ एकादरोऽदि संप्राप्ते पाणं तु विधीयते । (नारायण चलिः पश्चाद्वादशेअनितत्पर- आराधनास्यं फर्मान्यत् मासिमास्येयमेय हि । मृताई तवयं कार्य प्रतिसंवत्मरं च सत्कदाचिसु देवेन पितम् । जायते तत्परंशयं पति या भवेदपि। संभ्रष्टपातिक तूष्णी विनाता निष्कृति परम् । न शक्यते तं स्वींक प्रामणधर्मवेत्तृभिः तिरसा यथा योगं तत्तत्कायर्यानुरूपकम् । प्रकुयात्प्रभवशास्त्रमाणेचन चान्यतः शास्त्रज्ञशानदृष्टयर निष्कृनिस्माकृपालुभिः। अदुष्ट भूतदयापरः। संत्यक्तमत्सररेच प्रकल्प्या प्रभवेत्सदा। संजाते संशये सर्वजनानां चित्तर्मणि || सतोन्यपकृत्य दुष्टात्मा स्वयमज्ञो जहः खलः । सं • दण्ड्योभवति भूभृताम्॥ यस्मिन्मामे यत्र देश विदुषः शास्त्रपारगान् । सभामध्ये जडो रोपायुकृत्य न्यकरिष्यति ।। स दण्ड्यः सद्य एक्स्यानोपेश्यस्तु कदाचन । कार्यप्राधान्यतो यो वा दुष्टं सजननिन्दकम् ।। करोत्युपेक्षा मोहेन सोऽपायुधंश्यते श्रियः। राजा दुष्टं सजनानां निन्दकं समभाषिणम् ॥ तैस्साकं तं बलाद्गृह्य देशादुचाटयेन्नृपः । दुष्टं श्रोत्रियरूपेण पैसकेपु चिरानयात् । श्राद्धभुक्ति प्रकुरुते तस्य जिहां यमः स्वयम् । छिनत्तिखड्गमुद्धृत्य तथा नक्षत्रजीविनम् शूद्रजीवी सर्पजीवी भिपजीविऽपणिणिः। खड्गजीवी शत्रजीवीशूलजीवी बलग्रही ....

·नियात्रीपी
भाट मापायोग्यपर्णनम
सन्टसमीचीनवरणायुधान्यपि । नित्ययनगजीयो प येदशास्त्रकजीव्यपि ॥
गगजीया फूलादिजीवी सालजीव्यपि। परजीयी समाजीयी दधिक्षीरतिलादिभिः
शुद्रामा देवनीयो परामंहन । त एते पुनरन्पेऽपि नायच्याः स्युहितदिने
उभारात्यागपूग परभाषाप्रयात्तथा। पिचण्डपूरपपरा न स्मर्तव्या विशेषतः ।
रिश: शुपाः सपा दुसयः । कुत्तयो येदमार्गदूपणोन्मुसशास्त्रगाः।।
याणा: मोगरायमल्लीका: फारिकागमा: शैयागमप्रधानाश्च पिण्यागमपराअपि
गटियाच नमाघ पायाः स्युनय सर्वथा। पैतृकेषु विशेपेग दांदिप्यसिलेषु वै।।
वेशपेग मृताहेषु तत्रापि पुनरप्यति । पिनाम ताहे रमतव्या न भयेयुः कलिप्रदाः॥
दिस्मता येन फेन कारणेन तदा परम् । व्याहूतीना अपं त्या पानाज्ञातत्रयासरम्
वैष्णवी सामृचं अपया त्रियारं तं शिवं स्मरेत् ।
भ्रष्टेपितरि सत्यस्ते पतिते दीर्घरोगिणि
वकर्तव्यानि कार्याणि पेटकाण्यखिलान्यपि ।
यानुदिश्यपुरा तातः भाद्धानि कृतवान् यथा ।
त्या स्वयं सत्तनयनं तानि कुन्निन्महान् । प्रत्यवायः प्रभवति बुलं तेन प्रदुप्यति
पितरस्ते नित्यदुःखाः भवन्त्यपि सुपीडिताः ।
क्षुतृष्णाभ्यां दंसिताश्च घंशिता स्वश्रियादपि।।
यत्रकुलाप्यशरणाः हा हा हा हेति धादिनः।
पिशाचतुल्याः सर्वत्र चाटन्त्यपि रुदन्त्यपि ॥
तस्मात्तत्तृप्तयेभत्तया तत्संततिसमुद्भवः । स्वपितामहमुख्यानां हिताय च सुतृप्तये ।
स्वतातक के श्राद्ध स्वयं फुर्याद्विचक्षणः । न चेदयं प्रभवति पापीयान्वै दिने दिने ।
पिता पितामहो मातः तयैव प्रपितामहः। पतितोऽयं तं तु यत्लात्तत्रिपूर्वोक्तिमात्रके
संत्यन्येव सतखात्रीन् उरेल तु तं सलम् । पतितः श्राद्धकृत्यं तदेकोद्दिष्टविधानतः ।।
रूपमा सु(सामुद्दिश्य कुर्यादिति स काश्यपः ।
तच्छ्राद्धात्सरतः स्नात्वा कुर्थादाचमनत्रयम् ।।
एवं
शस्त्रहतस्यापि प्रकार: कथितो बुधैः । महालयाख्यनाद्धस्य न तत्प्रत्याब्दिकस्यसः
-
।

·। ३६ लांगाक्षिस्मृतिः तस्य प्रत्याब्दिकश्राद्ध तदङ्गतिलतर्पणात् । परमाचमनानां तु पञ्चकं शाखचोदनात कर्तव्यत्वेन विहितं प्रवदन्ति मनीषिणः । तदप्याचमनं सद्भिः बहुधा प्रतिपादितम् ॥ स्पष्टं निरूप्यते तब पङ्क्तिपावनपावकम् । पवित्रवच्छिखां बद्ध्वा उपविष्टस्तले शुभे वामपादं जले कृत्वा स्थले कृत्वा तु दक्षिणम् । पूर्यास्य उत्तरास्यो वा जानुमध्यकरद्वयः (स्ते) घेनु बुद्बुदकीटादिरहितं वारि निर्मलम् । दक्षपाणिपुटे कृत्या मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्टके त्रिः पिवेद्ब्रह्मतीर्थेन चतुर्थनेय या पिवेत् । ओष्ठावङ्गुष्ठमूलेन द्विः प्रमृज्य निरेव या मध्यमाङ्गुलित्रयेणोष्ठी संमृजेत्सकदम्भसा | देवेन प्रोक्षयेद्वामपाणिं पदी च मस्तकम् ॥ अप्रेणाङ्गुष्ठतर्जन्योः नासिकायुगलं स्पृशेत् । अङ्गुष्टानामिकामेव नेत्रे श्रोत्रे च संस्पृशेत् ।। कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन नाभिदेशं स्पृशेत्ततः । वक्षः करतलेनैव समस्ताङ्गुलिभिः शिरः।। अंसौ च संस्पृशेत्साम्बु दक्षवामी क्रमेण च । आष्टो (?) वाहुमूलान्तं मध्जे मध्येऽप्यपः स्पृशेत् ॥ व्याहृतीभिश्चतुर्वारं त्रिः पिवेत्प्रणवेन वा । सावित्र्या वा पिवेदम्बु त्रिः पिवेद्वाद्यमन्त्रकम् ।। आस्यं सरस्वतीस्वानं नासायामनिलस्थितः । नेने मैत्रे तु प्रोक्ते श्रोने काष्ठाभिते मते नाभौ प्रजापति साहदि मूर्धनि केशवः। दसायमाभयौं स्यातामेता याचमने स्मरेत् अपराचमनं भूयः कश्चिदेवं प्रपश्चितम् । अथों नमशिवायेति निः पिवेदम्युयीक्षितम् शानाहुष्टमूलेन द्विः प्रमृग्यात्ततो मुखम् । मध्याहुलित्रयेणोष्ठौ स्पृशेत्तत्पुरुषेण तु ।। अमेणाहुष्टतर्जन्योः नासिकायुगलं तथा । 'शेदपोरनामाभ्यामश्णोः मव्येन संस्पृशेत् ।। नोत्रद्वयं भयायेति बहुष्टानामिकामन: 1 इंशानेन एरोनाभि अहुष्टोपकनिधनः॥ पशुपत्या तु हृदयं तदे(दानय तु संस्पृशेत् । सांडलिभिद्रण नाम्ना चेय शिरः शेन् । हुमूलं च मटिममीमाभ्यां कमालशेत्।महादेयाय पाजपेतनः कर्म समापन ।

·श्राद्भवर्णनम् विनवाचमनं कर्म न किमप्यायरेद्बुधः । तथैवाचमनं भूयः सुलभं सर्वदा नृणाम् ।। प्रवक्ष्यामि सदा कर्नु प्रवरं पावनं परम् । देवेन त्रिः पिवेदम्बु वीक्षित केशवादिभिः गोविन्दविष्णुनामाभ्यो हम्ती प्रक्षाल्यवारिणा । संहताङ्गुष्ठमूलेन विष्णोश्च मधुसूदनात् अहुल्यः संहताभिः स्पृशेदास्यमलोमकम् । त्रिविक्रमे ततः पाणि प्रोश्य सव्यं तु वामनान् ।। श्रीघरेण तथा पादौ हपीकेशेन मस्तकम् । पद्मदामोदराभ्यां च नासिकायुगलं स्पृशेत् संकर्पणादि चतसृभिः चक्षुः श्रोत्रे च संस्पृशेत् । अष्टानामिकाभ्यां तु कनिष्ठागुष्टयोगतः ॥ नाभि स्पृशत्पश्चमेन द्वाभ्यां च हृदयं पृशेत् । द्वाभ्यां च मस्तकं स्पृष्ट्वा द्वाभ्यामंसद्वयं स्पृशेत् ।। वतो जपेदुपेन्द्र तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । आदावन्ते च पाद्य च विष्टरे विकिरे तथा उच्छिष्टपिण्डदानेन पट्याचमनं स्मृतम् । सर्याचमनमात्रेपु त्रिवारं सर्वतो मुखम् ।। पृथविपयन्नेकदा तपिवेदम्बु विचक्षणः। आस्ये त्रिवार निक्षिप्तमेकदा तत्पिवेजडः॥ प्रयाति नरकान्योरान् महातामिस्रनामकान् । पैतृकेषु तथा कुर्वन् मोहादाचमनं नरः अज्ञानात्तदिनेभुक्तेः यदोषं तत्प्रपद्यते । अशासकृनतन्नीरपानं भोजनमेव हि ॥ कथित शाखधर्मः तस्मात्तं न तथा चरेत् । उदहमुखः प्राङ्मुखो वा कुर्यादाचमनं सदा ।। पश्चिमाभिमुखो याम्याभिमुखो वा यदि तमरेत् । अप्रायत्यमवाप्नोति कर्म तच विनश्यति ।। तदोपपरिहाराय तदाशाचमने कृते । पुनर्विवारमाचामेत् प्रादप्रक्षालनात्परम् ॥ दक्षिणाभिमुखात्तस्मिन् कृते मोहात्कदाचन । सद्यः स्नानं सुविहितं पञ्चाङ्गस्य विधानतः ।। सुवे पाने जम्भणे च श्रोत्राचम(न)मेव हि । सन्ततं नाम... पैतृकेषु तु तेष्वेषु द्विवाराचमनात्परम् । स्मरेच पुण्डरीकाक्षं न ·-- - । ERY लोगाभिमतिः EART Tो मागमा परे । न नामान्युपरंग पैदिकोज्यत्र नैय तत् ॥ । Nyामा विगः । नामभिः फेशयाग: मेरेय यत्नातु तमरेत् ।। संपोकानि पुरज्यानि मन्यायाचमनानि । संध्याश्यान्यय मर्याणि नान्यशक्यानि पैतृके।। सामान पायप्रोतपायसा। कार्यमाचमनं सद्भिःन " भूमि सत पाथसा मागमे यदि जरः पादप्रक्षालनं तु या। फुयांदाचमनं पृथ्वी पयसा तद्विनश्यति ।। मरितुल्यातटाकादि प्रती प्रति(य ?)रादिगतोऽपिया या ! समुद्धृतजलेनैव श्राद्धप्याचमनं मयेन् ।। Eकल्पात्परतः भाद्ध श्राद्धकर्ता रसागतम् । नीरं हस्तेन गृहीयाकि तु पात्रेण तश्चरेत् पतृदसोपयोतस्य धारणे श्राद्धकर्मणि । भोक्तारोनैव कुर्यस्तदाचामं श्रोत्रतोऽपि वा झोपपीतं यो दचात् श्राद्धकाले तु धर्मविन् । पावनं सर्वविप्राणां ब्रह्मदानस्य तत्फलम् सोऽपि सर्वदेवत्यं सर्वदेवैरभिष्टुतम्। वस्राभावक्रिया न स्याद्यज्ञदानादिकाः क्रियाः र्ता नायम्य योक्ता कुर्यादाचमनक्रियाम् । शुनो मूत्रसमं तोयं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् दरमुखस्तु देवानां पितॄणां दक्षिणामुखः । प्रकुर्यात्पावणे सर्व देवपूर्वविधानतः॥ नक्षिप्य दक्षिणं जानु देवान्परिचरेवुधः। भूमौ तथा परं जानु पितृन्परिचरेत्सदा सदप्रभृतिमूर्धान्तं पितॄणां परिपूजनम् । शिरः प्रभृतिपादान्तं पितॄणां पूजनं भवेत् ॥ लसीगन्धमानाय भास्वराज · · 1 पानसं माधवं तैलं राज] दायोगिकम् ॥ जानन्दं प्राप्नुवन्त्येते तस्मादेतान्समाहरेत् । तुलसीपत्रयोगेन पितरस्तुष्टिमाप्नुयुः।। यान्ति गरुडारूढाः सत्पदं चक्रपाणिनः। यो दर्भतुलसीपत्रैः पितृपिण्डान्समर्चयेत् माणिताः पितरस्तेन यावच्चन्द्रार्कमेदिनी । अकृत्वा तिलसंसर्ग यकुर्यात्पाणिशोधनम् आमुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितृस्तन्नोपतिष्ठति । शूद्र शूद्रान्नभोक्तारं शूद्राणां च पुरोहितम् ।। "नं चापि यत्नाच्छादन भोजयेत् । च श्राद्धं सर्वथा न समाचरेत् ।। ।। श्राद्धेतूच्छिष्टपात्राणि खनित्वैव विनिक्षिपेत् ' ·श्राद्धवर्णनम् ३६. यथा ना स्वादयेच्छवादि यथा न स्पृशते तथा । पितुरुच्छिष्टपात्राणि श्राद्ध गोप्यानि कारयेत् ॥ विनिक्षिपेत्खनित्वैव यथा श्वादेरगोचरम् । शुना संस्पर्शने तेषां पात्राणां श्राद्धकर्मण श्राद्धं नश्यति सद्यो वै तस्माद्यतेन पण्डितः । कुर्यात्पात्राणि गोप्यानि पितृणां स्वस्यभीयुतः ।। हिताय श्रेयसे तुष्य कल्याणायामृताय च । सर्ववस्तुनि यत्नेन प्रभूतान्येन पैतृके। संपादयेद्विशेषेण' णि कदाचन । भोक्तृपृष्टं वस्तु यत्ततेपु संपादितेपु थे। खल्पस्यादुर्लभं देवान्नष्टमेव भवेत्तु तत् । असंपादितवस्तूनि यजमानेन पैतृके । भोक्त्रा पृष्टानिद्विद्वांस्तथा सद्यः समाहितः । धीरं धत्तेति पितरः स्वधायिभ्यश्च वो नमः ।। पित्रादिभ्यो नमस्कृत्य घत्र पितरो मादयध्वमिति । मन्त्रमुक्त्वा बहिर्गत्या व्याहृतीनां जपन्युधः।। अवारं प्रकुर्वीत तेन सोऽयं प्रणश्यति । सूपान्मभुक्तौ दधि तद्धश्नन्तं लवर्ण तथा । परमान्लेन मधुना तथा सार्पपमेव च । आमेन तिलभक्ष्याणि प्राश्नन्तं त्यकधर्मकम् भोक्तारं यजमानश्चेत् दृष्ट्वा तं तादृशं जहम् । एवं माकुर्विति वदेत् ततः सायं पुनर्यदि।। तथा पुर्याद्धठात्तं तु दद्यात्तस्म चपेटिकाम् । विप्रोलाइनदोषोऽत्र नास्त्येवेति जगो भूगः येनकेन प्रकारेण शश्यन्ते पैतृकाणि वै । दर्शादीन्येच सर्वाणि हिरण्येनामतोऽपि वा मन्त्रेण तिलनीरेण रोदनेनापि पासतः। फश्यादाहेन घाभत्त्या तेनाऽनन्त्य फलं भवेत् पित्रोताहमात्रं तु तदा कर्तुं न शक्यते । कित्यन्लेनेच सकायं सहोमं च समन्त्रकम् सङ्गिसहितं कुर्यात्सर्वप्राणेन सन्ततम् । तथा पुर्वकदाचित्तु तत्क्षणापतितो भवेत द्विजामा साशोऽपि कदाचि वयोगतः । अन्नत्यागारपरं सर्व पूर्वापरमहोन्धः ।। (पूर्वापर समन्त्रक रिति पा) सर्व तन्मन्त्रवत्रत्वा परिपिच्याप ता पराम् ।। मिरसामनौ विधानेन जुहुयाजातवेदसि ( माणादिषधभिमन्त्रः

·प्लोगाझिम्मृतिः
गायध्यामथ जात्यायमधुयारोति मन्यकम्। पृत्या यथायत्तत्पधाद्विकिरं च यथाविधि
निर्वयं पादौ प्रश्नाल्य पत्रादायमनासरम् ।
प्राणानायम्य संकलय पिण्डदानादिकं यथा ॥
त्या मन्त्रेण तत्पभाजिनान्ते ततः पुनः ।
नत्या पितृस्ता शिष्टं भुवय विधिना तनः ।।
परेऽहि तर्पणं कृत्या तक्त्यो भवेदिति । अप्रियात्ता यहिंपदः गुह्यमूचुः कृपालयः ।।
स्वपुत्रेभ्यो यत्र पुत्र प्राह्मणासंभवे पुरा । आमश्राद्धं सरदा?) कुर्याच्छूद्र पय न चापरः
अनभाद्रं सदा विप्रः मृताहे प्राणसंकटात् । अपि यत्नेन महता न त्वामेन कदाचन
अथेनं पार्वणश्राद्धं सोदकुम्भमधर्मकम् । कुर्यात्प्रत्यादिकपाद्धासंकल्पविधिनान्वहम्
कृतेऽकृते या सापिण्ड्ये मातापित्रोः परस्य वा ।
तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात्संवत्सरं द्विजः ।।
अर्याफ्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद्धयेत् । तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात्संवत्सरं द्विजः
कुर्यादहरहः श्राद्धं अमावास्यां विना सदा।
यत्सोदकलशश्राद्धं न तत्स्यादनुमासिकात् ॥
असोदकुम्भपक्षे तुमृताहन्यानुमासिकम् । औदकुम्भाख्यकं श्राद्धं पृथक्कुर्यात्ततः परम्
जग्नीकरणकर्तारः सपिण्डीकरणादिषु । स्नातका विधुरा वास्युः यदि वा ब्रह्मचारिणः
नग्नौकरणहोमं तु कुर्युस्ते लौकिकानले । औपासनाप्नो कर्तव्यं यदग्नी लौकिके कृतम्
रकम विधिवद्भूयः कुर्यादित्याह गौतमः । सूपे वा परमान्ने ... त पात्रं विनिक्षिपेत्
तद्भोज्यमासुरं प्रोक्तं सा दातुः पारलौकिकम् ।
पादप्रक्षालनात्पूर्व पाणिभ्या पात्रधारणम् ॥
त्यागे दक्षिणमुत्सृज्य विकिरे सव्यमुत्सृजेत् ।
भूमौ यस्तु प्रकीर्यान्नमज्ञानानाचमेसुधीः॥
तिष्ठन्ति पितरस्तस्य मासमुच्छिष्टभाजनाः ।
पत्नीभ्रातृसखादीनां सपिण्डीकरणात्परम् ।।

·- श्राद्रवर्णनम् ३६४ स्वोदिष्टविधानेन मासिकाना पुनः क्रिया | गणशः क्रियमाणेषु मासिकेप्यनुभाविपु बीणिस्युरर्घ्यपात्राणि पिण्डास्त्रीनेच निर्वपेत् । कालस्य नियमो नास्ति राजपीडा पप्लवे वा श्राद्धानि कुर्यात्सर्वाण्यसंशयः । स्नुपाश्वयोश्च पित्रोच संघातमरणं यदि अगिन्दान्मातृपितपूर्वकं श्राद्धमाचरेत् । पत्रीभ्रातृसुतादीनां सपिण्डी च यदि क्रमात संघातमरणं तत्र तत्क्रमाच्छाद्धमाचरेत् । कृत्वा पूर्वमृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः ।। तृतीयस्य ततः पश्चात् संनिपाते त्वयं ममः । युगपन्मरणे तत्र संबन्धासत्तियोगतः॥ पित्रोः संपातमरण मातुरन्यत्र वा दिने । अनुयानमृतो श्राद्ध यथाकालं समाचरेत्।। मातर्य प्रमितायामशुद्धो त्रियते पिता । पितुः शेपेण शुद्धिः स्यान्मातुः कुर्यात्तु पक्षिणीम् ।। पल्याशीचं पितृमृतोपल्याशोवं विशोधयत् । विपरीते पक्षिणी स्या दूध्वं नामिप्रवेशने पल्या कुर्यादपुत्रायाः पत्युर्मात्रादिभिरसह । सापिण्ड्यमनुयाने तु जनकेन सहानुजः यानुगतानार सा तेन सहपिण्डनम् । अर्हति स्वर्गवासोऽपि यावदाभूतसंप्लवम् ।। स्त्रीपिण्डं भर्तृ पिण्डेन संयुज्य विधिवत्पुनः । श्रेधा विभज्य तत्पिण्डं क्षिपेन्मात्रादिपु त्रिपु ।। भर्तुः पित्रादिभिः कुर्याद्भर्ता पल्यास्तथैव च । सापल्या वाऽनपत्या वा न भेद इति गोबि( भिलः ।। त्रयाणां पितृणां मध्ये पिताच वामनं यदि। तदिने चोपवासश्च पुनः श्राद्ध (स्तथैव हि?) ब्राह्मणानां यदि श्राद्धे एकोऽपि वमनं यदि। लौकिकानि प्रतिष्ठायार्चयित्वा हुताशनम् ।। तस्थाननामगोत्रेण हासनादि यथार्चयेत् । अन्नत्यागं ततः कृत्वा पायके जुहुयाचरम् प्राणादि पञ्चभिमन्त्री कयलानां प्रमाणतः । सप्तमे चाष्टमे चैव कृत्वा मन्त्रसमुश्यम् होमशेपं समाप्याऽथ श्राद्धशेष समापयेत् । विधी विष्णुद्वितीयो वा तृतीयो वाऽन्तकृयदि ।। तत्स्थाननामगोत्रणेत्यादिनाद्धं समापयेत् । वसिष्टानुमते भूयः प्रकारान्तरभुच्यते?)। कथितं चेति स मनुःप्रोवाचेदं तदुच्यते। पापडतो यदा विमो 4.

·२६८ लोगाभिमगृतिः হাসি মাখামাখি। মাননামা যানারি সয়া अमरयाग सतः त्या पायो जुयायाम । प्रागादिपश्चमिमन्त्रैः यापद्वात्रिंशदा, होमशेष समाध्याय श्राद्धशेष ममापयेत् । यदि यः कुन्ने हामशेष लोपोन विद्य श्राद्धपाहणौ तु मुआनो प्रावगी प्रामगं पृशेत् । सदनमत्यमन्मुगया गायच्यष्टशन उपेन् ।। उच्छिष्टोछिटसंपर्शे पृष्टपात्रं विहाय घ। मन्ति"पद्विप्रो भोज(युग)यत्तु द्विजोत्त भोजनान्ते द्विजः स्नात्वा सावित्र्यष्टशनं जपेत् । आर्यश्राद्धे तु गुञ्जानो विपस्य वमनं यदि । यत्ते कृष्णेति मन्त्रेण होमं फुर्यायथाविधि । पोडशश्राद्धभुक्षानो ब्राह्मणो मुखनिस्मृत प्रेमाहुतिस्तु विशेयो लौकिकामो यथाविधि । अनुमासिके तु कर्तव्ये उच्छिष्टयमनं य कवले तु सुभुआने तृमि चैव विनिर्दिशेत् । अमावास्या मासिके च भुञ्जानो मुखनिरसृतम् ।। तथा महालयश्राद्ध पित्रादेवमनं यदि । पिताम स्कृत्वा श्राद्धशेपं समापये उच्छिष्टेन तुसंस्पृष्टो भुञ्जानः श्राद्धकर्मणि । शेषमन्नं तुनाश्नीयात्मतुःश्राद्धस्य कागति तत्स्थाननामगोत्रेण ह्यासनादि तथार्चयेत् । (पाक? त्यागंततः कृत्वा पावके जुहुयाच्वरु पुरुपसूफ्तेन जुहुयाद्याचवात्रिंशदाहुतिः । होमशेपं समाप्याथ श्राद्धशेपं समापयेत् । अक देवे ब्राह्मणो वमनं यदि । पुनः पाकं प्रकुर्वीत पिण्डदानं यथाविधि ।। उच्छिष्टस्पर्शनं ज्ञात्वा तत्पात्रं तु विहाय च । तत्पात्रं परिहत्याऽय भूमि समनुलिप्य च दायैव सर्वमन्नं प्रवेष्टयेत् । परिपिच्य ततः पश्चात् भोजयेच न दोपकृत्।। श्राद्धपक्ती तु भुञ्जानावन्योऽन्यं स्पृशते यदि । द्वौ विप्रो विसृजेदन्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ उच्छिष्टोच्छिष्टसंरपर्श शुना शूद्रण वा पुनः । उपोप्य रजनीमेको पञ्चगव्येन शुद्ध्यति अत्र भोक्तृद्विजातीनामेवं निर्णय उच्यते । वमने दैवतोजाते पुरुपापराधतो या॥ अग्न्यादिभिर्भोजनेन श्राद्धसंपूर्णमेव हि ... .... तस्य 1 .

·टोरिकाग्निप्र । ... ॥ माद्धयर्णनम् ३६६ विधानत्रयमध्ये "स्वयं प्रकल्पिता । निमन्त्रितेषु विप्रेषु पिण्डदानात्परं यदि ।। तेषु कस्यचिदेकरय यमनाच्छाद्धविना । तदा सूतजपेनय श्राद्धसंपूर्णता भवेत् ।। पाक पिण्डदान भिन्नद्विजस्य तु । यमनाद्विघ्नतोऽजीव होमसूक्तजपद्वयात्॥ योग्य वमने शाते भादसंपूर्णता स्मृता । स्थान विप्रस्यचेत्तेन वमनेनान्तरायके ।। दर्श तु ... पाकान्तर एव वै । श्राद्धं समापयेत्सम्यक् संशयो नाऽत्र वच्मियः ।। मामिके पादिके चैव सस्तु तहिने । परेऽहनि पुनः श्राद्धं कुर्यादेवाऽविचारयन् गौतमस्यमतं भूयः प्रवदाम्यत्र निश्चितम् । श्राद्धपक्ती तु भुञ्जानो ब्राह्मणो वमते यदि येश हुताशनम् । विश्वेदेवादिविपयं न स्थानविपयंत्विदम् ॥ स्थानस्य यमने घेत्तु पुनः श्राद्धं परायणम् । कतां वा यदि वाल रुपवसक 'न्नै यहि फुरिन्पर्वश्राद्धं समन्त्रकम् । शक्तश्चेदुपवासस्य परेडनैव तदिने ।। मासिकं चाब्दिक चेति निर्णयो नात्र संशयः । उपावृत्तिस्तु पापेभ्यो स्तु वासा गुणैः सह ।। उपवासस्स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः । भोजनोपक्रमात्पूर्व प्रकमात्परतो यदि ॥ श्राद्धविघ्ने पुनः कार्य जपहोमो न तु " | अवशाद्विस्मृतं श्राद्धं येन केनाऽपि हेतुना स्मृत्वा सद्यः प्रकुर्वीत पण्डितो न विलम्बयेत् । कार्यात्कृताम्बुपानो वा कृतताम्बूलचर्वणः ।। अपि श्राद्ध कुर्वीत न परित्यजेत् । परश्व इति यः श्राद्धं निश्चित्य भ्रान्ति दोपतः श्राद्धीयेऽहनि त)ज्ञात्वा मध्याह्रासंगवेऽपि वा। तथैव यन्नात्तच्छाद्धं येन फेना(प्युपायतः) ।। कुर्यादेव विधानेन नोपेक्ष्यं वच्मिवोध्र वम् । मोहादतीतश्राद्धस्य स्मरणात्परमन्यहम् माजपत्यं प्रकथितं पित्रोरेवेति पण्डितः। कारुण्यश्राद्धमात्रस्य गायत्री त्रिशतस्य या।। अ "शतस्येति जपो निष्कृतिरीरिता । श्राद्ध कर्तुः बुद्धिनाशो रोगपीडादिना भयात् पिशाचवपातादेः तत्कुटुंस्तत्तत्तदीयकाः । तत्कर्तव्यत्वेन सम्यान देनो महद्भवेत् 'व्यनिकेतन सद्रव्य कर्तव्यता मता। श्राद्धमात्रस्य सततं यस्यकस्यापि परकीयस्य चैकस्य गृहोल्पस्यापि निन्दितः । स्वाशक्तौ स्वजनाभावे स्वबन्धुना ·४०० .... . .... .... .... प्राप्येव परमा श्राद्धतृनि चाप्यक्षयांगतिम् । तादृक् संख्यां युगशतं लभन्ते नात्र संशयः स्लोगाभिमगिः मासंभोग्यान्नपान फायर्या श्राद्धक्रियादी । गुपारकागानं गैः पिमिनारमने पुगिस्तेन तेन स्युः पुगेगेति मनीपिगः । तम्गुपाश (यमानुकामृतशताधिका सद्धस्तकपर्शयित सयेयान्न कयोगयत् । चनुगायत्रियाप्तं रितुनाशो मृतेऽहनि ।। प्रत्य प्रकरोत्येय नफरिष्यनि। . भम्य दुर्लमे पितरः परन् । जाराश्वयुधयोनं भवेयुरति दुःपिनाः । यग्निमितं म्यतनयं कासन्ते गृहिणं तराम्॥ अत्याशयान्ते पितर “ल दुर्यटे। नाम्मतोऽयं जान इति शत्येनमत्रिगन् प्राणाः भाद्धयज्ञस्याहयनीयामयः स्मृताः । तम्मानरेव सततं भोक्तव्यं पितृपये ॥ स्वभापाममृतत्वेन 1 यतः स्वजन्ममंग्रामा मा भाषा तत्र मंभवाः जनास्तांस्ते स्वकीयान्चै जानन्तेऽधिकमानतः । फटकारावापि हुंकाराः करताला: स्वराभराः ।। याचः क्रूराः छिन्धिभिन्धि पडित्येतादृशाः पराः। कोपउच्च स्वराभिन्नभापास्तपां भयप्रदाः ।। एते उचाटनार्थाय कठोराः श्रोत्रयोः परम् । रोना एवं सततं तेपाम अर्थवादादयोमन्त्राः तस्मात्ते श्राद्धकर्मसु । प्रवाच्या मुक्तिकालेषु तद्वाचमनमतीव वै।। सुखश्राव्यं भवत्येव तस्मात्ते तन्मुसात्परम् । आहूता आगमिष्यन्ति सह या वाचनादितः।। राक्षसानां यत्र यत्र श्रूयते स पराजयः । तत्तादृक् वाक्यमानस्य श्रवणादेव तुन्दिला: प्रभवन्त्येव नितरां कृणुष्वेत्यनुवाककः । रा याज्यानुवाक्ये भवतः सामिधेन्यः पराः स्मृताः। आदितः संख्यया(सर्वा ?) प्रोक्ताः पञ्चदशैव हि ॥ याज्यादिककल्पिता भू व परमोत्तमा । अतो मिलित्वा तास्सारसंख्यातोऽयादश स्मृताः।। एतच्छवणमात्रेण श्राद्धभुक्तो सुखेन ते । सर्वोपद्रवनिर्मुक्ताः स्वस्थास्मो ... रकाः।। 1 तत्रान्ते द्वौ भृचौ परे॥ ... भतम् ।।

·... . .... ॥ ... ॥ भाहमरणयनम ४०१ साकार मनोना एक फेवलम् । यतन्याः पितृमोख्या नयो पेणवस्तुते मनोनपारादयः श्रीका:पपमानास पायकाः। पूर्णिमादयशापि प्रतद्विष्ण्यादयोऽपिते मदा पला महामन्याः पिण्णुमाहात्म्य या ! मेन वेपी शनकैः परमार्थप्रदायकाः।। मोदमानुसापोऽपि न सोमालीरितः । उती घेणय एकायं सधःप्रोप्रमुखोन तु मोमाया या पितृमत्याकः । जन्मियायोधकः मोऽयं याच्योऽयं पैसकेप्यति शलान्यानुपापम्नुनिनिलोऽयमृगामकः । पैतृष्टिबिशेपेषु महायो घ फाश्चन ।। पाश्यानुपाक " राज " तम्य प । अन्ते यमस्य कधिताः याज्याश्चापि पुरोभूपः पुरोनुशहाध पुनः एते निपिलाः परा: । पितृक्रिया न स " स्य पितृम " पाकेऽपि तथा मन्याम्नाय मुरायनाः । पितृणो यल्लभाः पुण्याः श्रुतिमात्रेण तृप्तिदाः ननमारपरमाः देय्यानामपि मत्ततम् । नामपि सर्वेपो ओमानामपि नाना तेषां पहिपदामपि । अग्निप्यात्तादिकाना प तत्रत्योऽयं महामनुः ।। नमो य इत्यपं फूलनः भूयासं परमोऽसिलः । परमानन्दजनकः श तृप्तिदः॥ सदुधारणादेय तस्मात्तेन समो मनुः । सर्ववेदेषु नास्त्येव तेनायं पितृकारणात् ॥ मुक्तिकालयाध्यः स्यापितृकर्ममु सन्ततम् । भक्षानुवाको अग्नेत्यनुवाक इत्यपि ।। शिरावेत्यनुयामश्च सायादित्य एव च । संततिश्चानुवाकश्च प्रवाच्याः स्युविशेषतः॥ न्द्रो वृत्तानुवाकश्च एकविंशादिक (१]परे । अचम्तथैव सामानि पुनरन्यानि पण्डितः आधीनदस्तद्धर्मविशेषमहात्मभिः । संभावयेद्विशेषेण पितॄणामतिपावनात् ॥ सोमोत्पत्ति घेतिहासं चरणव्यूहमेव च । तथा सत्यत्तपोवाक्यं श्रावयीत (यित्व)व पैतृके ।। देहासो यजुर्वेदः ऋग्वेदः कथितः स हि । सोमोत्पत्याख्यक: प्रश्नः चरणव्यूह स .॥ गमवेदः प्रकथितः सोऽयमाणः स्मृतः । एवं सत्यतपोवाक्यं कथितं तेषु: हुर्वेदस्य प्राधान्यमन्त्रसाम्नामृचामपि । आरपदत्वेन सुतरामध्यर्य . ..44

·सर्वत्र सामान्येवं स्युः पुनस्तानि स्तुती तथा । तन्मत्रावरुणेनापि स्तुध्वमित्येव मन्त्रा
'अधीना यजुषस्तस्य यजुस्तादग्भवेन्नतु। भृचो यपि सामानि पृथक्त्वेन पसंमा
सहस्राणि द्वादश स्युः सर्वशाखास्थितान्यपि । मन्त्ररू"दभिःयान्येसमा
एतेषामेव -भूयश्च विधिमाझणरूपतः । अर्थवादोपनिषदो स्पेन परि.
'गाथा कलादि रूपेणचे)तिहासमुखेन वै । सुमहान्प्रन्यविस्तार अनलोडर
'बभूव रिठभूयश्च भूचः परिमिता ननु । तद्माक्षणं परिमिनं सामान
माछपीपयजुरुच्यते ।
मानेनन नुभिः प्रेरितानि चेत् ॥
स्याको समन्व मदा। रथ तया सर्वे सनाध्वर्युमुखैः परः
नियुक्ता पर कार करने पराला: स्मृताः। पुनस्सामानि तत्काले तस्तोत्रे समुपस्-ि
मंत्रांवरुनना
स्नुपनित्येव चौहिताः । भवेयुरेव स्वप्रोक्तो पनि नितरी पु-
संप्रेषयजनेटे दरहि यजेति च । सत्रिपणात्परं नार्ये हो
..." यो हि पायः
परोनुवाक्या याज्याश्च निखिलास्ताः पुरो ऋचः ।
'स्वतन्त्रा यत्र कुत्रापि सामिधेन्योऽपि वा तथा ॥
प्रयाजावनुयाजा वा पत्नीसंयाज
। विनाध्वर्यु या ब्रह्माणं दृश्यन्ते नाम।
चोदनायाः प्रयाच्यानीति सानुतिः।।
तस्मात्साम्नामृचां यागमात्रेऽध्ययोः विनय ताम् ।।
वाच स्पन्दयितुं नित्यं शक्तिर्नास्तीति वैदिकी।
मर्यादा विदितातीय तस्मात्तान्यपि
....
-:
.
--

·युरेवं नितरां तस्मा । शूद्रस्य महादानकरणाद्विप्रसास्यत्ववर्णनम् पड्विंशलक्षवणकयुक्तास्ते निखिलाः ततः । नित्याध्ययनयोग्याश्च नाशक्याः स्युश्च केवलाः ।। विप्रयाससाध्यत्वादनन्ता इत्युदीरिताः । यद्यध्ययनशक्ताश्चेदप्रमाणानि तानि वै॥ दाः पुनश्च ते । समग्राध्ययनस्यापि शक्या एवेति वैदिकः॥ द्धान्तः परमो ज्ञेयः परं त्वेनेति यन्नतः । अतिप्रयासबहुलसाध्यारस्युस्तेन दुर्घहः को भूयः समावाः यावत्प्राणेन तेन वै । स्वाधीना उरुकालेन भवेयुस्तत्परंतु ते ।। निं तारयन्त्येव तस्माद्वेदा महात्मनाम् । धनमित्येव कथितं नान्यदेतत्समं धनम् धनस्य जगति विनाशोजायते परः। एतस्यतु व्ययेन्नि(नित्यं अध्यापनमुखेन वा नियोगादिना वापि ... वृद्धि रुत्तमा। वेदाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजातिभिः तावन्ति हरिनामानि कीर्तिवानि न संशयः। अस्याः श्रुतेरयंभावः कथितो ब्रह्मवादिभिः।। (हरेर)नामानि यावन्ति प्रोक्तानि भन्थजालकैः। तावन्ति वेदाक्षराणि पृथक्वेन न संशयः तस्मादेकाक्षरेऽपि प्रोक्ते तु स्याद्विजन्मनाम् । अनेकप्रन्थकोद्य क्त सिद्ध्यत्येवेति तत्त्वज्ञाः सुमहद्मह्मवादिनाम् । सिद्धान्तः परमो शेयः दुज्ञेयः प्राकृतरयम् ।। चारणे साहास्य वेदवर्णस्य सन्ततम् । उप कारसम्राझणस्य महात्मनः।। स्नातस्य कृतकार्यस्य शुवेरेव विशेषतः । अध्यायदिवसेप्टेप गर्भनाधप्रदुषणे ।। खदुक्तो योग्यता शेया नान्यथा महत् । अत्युत्तमं वेदधनं न शूद्राणां तु धत्ममम्।। घनमस्ति कदा लोके तत्तु सेपो द्विजन्मनाम् । तस्य प्रवगतोनूनं...शूद्रो (१) भाग्भवेन्।। पठनात्सद्य एवायं पतितो जायते घशात् । तत्क्षणादेव नितरो महादानमात्रतः ।। अषणे वेदवर्णस्य योग्योभवति नान्यथा । सर्वेषामपि दानाना तुलादीनां ममेण पत् करणे पदयणस्य वेदमन्त्रक्रियामहे । अधिकारोस्तिषेत्र दानेषु विजयामुरगन् । सर्वदानक्रियाणां च त्रिवारं महतामपि । अनुष्ठानं शूदजातः विमतुल्य इति भूतिः । माण्डकटाहास्यस्य महादानस्य कर्मगः। करणासनवारस्य शूदोशूद्रो - रसुवा॥ चा ·... .... लोगाभिरगतिः प्रियारं गोमहसरप करणेन जयन्यनः। युनःसजातितो नूनं वनं माम्यं प्रपद्यते। धरादानप्रयेगात्र गृालो जगतीले । चुलो जनमगवद्भवेत्। पेदापयननः पमादधीरे कममानित: प्रातयामना श्रीमान्यरमोऽयं प्रामगोत्तम मगलनुपलं नूनं प्राप्नोत्या . यस्मियः । वेदप्रयचने नित्यं जागरूकोऽनिशं भवेत्।। घिरगति यतस्य गत्तयानयों महान्भन्। यदप्रययन नित्यमृतं सत्यं तपो दमः।। शमोऽग्नयोऽग्नि "तिथयश्च प्रजादिकाः । सर्यार्थः पुनरन्येऽपि मिद्भ्यन्त्येयेति येदिनः।। प्रथमोपारने पश्चावेदारम्भः श्रुतीरितः। प्रकर्तव्यो वैदिकन जामिना वांची मनेन् आतुजालमराणां वे यांना प्रहणात् परम् । पणिनः कथितो विद्यान्तरस्यापक्रमः कदा यदिपारायणप्रन्याभ्ययनात्पूर्वमेव थे । शा प्रकुम्ने कालज्ञानी भवेन्नरः ।। पदकमाध्ययनतः पूर्व पारायणस्य थे। परं शास्त्रम्य कालस्यान्न तत्वं तदाचरेत् ।। वेदमुत्सृज्य योवर्णी (अन्यत्र कु)रुते मतिम् । वेदप्रतारकः सोऽयं पेद्रोहीति फण्यते । देवद्रोहस्य शास्त्रेषु ब्रह्मद्रोहस्य निष्कृतिः। गुरुद्रोहा प्रसिद्धा वर्तते पुरा॥ वैदद्रोहस्य तत्त्याग रूपस्यैव द्विजन्मनः । प्रायश्चित्तं नैव दृष्टं वेदत्याग्यचिरेण वै॥ -अवकीर्णत्वमाप्नोति पदतश्च्यवते स्वकात् । मृसंहिताय प्रयः स्यु रधिकाः पुनः चा दशसहस्राणि ऋचां पञ्चशतानि च । मृचामशीति पादश्च पारायणविधौ खलु पूर्वोक्तसंख्यायाश्चत्तु सर्वशाखोक्तसू "" । प्राश्चापि मिलित्वैव कथनं चेवितयुनः अत्यन्तगोपनं प्रोक्त तत्तत्त्वज्ञैर्महात्मभिः । वेदत्यागैकबुध्या यो ब्रह्मचारी महाजडः।। शाखाभ्यास ते सोऽयं मानुषगर्दभः। विधिक्रमोहनकृत्स वेदघ्नो नटो भवेत् परस्याध्ययनाभावे वेदार्थ तं यथार्थतः । ज्ञातुं न शक्यतेऽतीव पदाध्ययनमप्यति ।। कर्तव्यमेव तस्मात्तु पदाध्ययततः परम् । क्रमस्याध्ययनाभावे संहितावास्यवर्त्मना । मन्त्रत्वसिद्धिर्मन्त्राणां न भवेदेव सर्वथा । .." प्रकृतिरेवादी वेदमात्रस्य कीर्तिता ।। यद्यपिस्यात्तश्राप्यस्य क्रमेण च पदेन च । मन्त्रत्वादिकसिद्धिस्सा जायते न तु सर्वथा एतेन यत्र यत्रैतो वीव च । (१) स्तरसम्यक् ततय विधिबामणवाक्यतः ... ..

·- - .... .... वैदिकप्रकरणम अर्थवादादिनाकल्प विनियोगादिवत्मभिः । येदार्थनिर्णयो शेयः न तूष्णीकं छलात्परान् ॥ लिगमात्रात्तथा सम्मान " एक तेर्महान् । भायो न जायतेज्ञातुं संहितायाफ्यमात्रतः पदाध्ययनराहित्य क्रमाध्ययनशून्यता । दृश्यते यत्र वेदेऽस्मिन् अर्थवादादिसप्रदः) ।। तवार्थवर्णने शेयः उपायोऽयं विचक्षणः। प्राझणं त्वर्यवादश्च हनु प्राह्मणमेव च ।। कल्पाः सूत्राणि भूयश्च लक्षणानि महान्त्य । बदार्थवर्णने प्रोक्ता हेतयो ब्रह्मवादिभिः ।। कर्ममात्रं वेकवेदे प्रोक्तं भवति केवलम् । नैव किंतु यजुर्वेदे विहितस्य तु कर्मणः॥ पात्र शानं ऋग्वेदानामपि सुरसुटम् । प्रभवेदेव पश्चात्तु साम्नाप्येवं भवेलिल विहितस्य क्रियामानविशेपस्य तु सर्वतः । तदङ्गानां ब्राह्मणं तदर्थवादी अनु माझणकल्पीच प्रतिष्ठित्यैव सर्वतः । वैदेन विहितस्यास्य कर्ममात्रस्य गुह्यतः ।। प्रवर्तनं न घटते किंतु सर्वत्र यमि वः । इत्यं भावविधानथं गतान्यहो॥ गाधा:कल्पाप्राक्षणानि चानुब्राह्मणयोगतः। वेदत्रयेऽपि संकीर्णाः तत्तद्वाक्यौघसंचयाः मुश्रुता एव सुस्पष्टा विज्ञाताः स्युहि तद्विदाम् । य "" द्विहितं क्रियामात्रं हि तिष्ठति तस्वल्पे भूरि विशई सप्रकार निरूपितम् । प्रभवेदेय भूयश्च तत्पुन ह्मणत्रये ।। यत्रयातिविस्तारात्सुस्पष्टमपि फण्यते । योऽप्येककण्ठ्यानुक्तस्य स्मातकर्मणः ।। सूत्रकारस्तस्य यम प्रोक्ति सृष्टां महर्षयः । निर्विवादेन सर्वत्र प्राकुर्वस्तां क्रिया पराम् पुनर्वेदोक्ति सु(सूक्तन)कर्ममात्रस्य कुत्रचित् । मन्त्रलिङ्गादिभात्रेण निश्चयं नेति कर्म तत् विध्यर्थवादमन्वेति कर्तव्यं ब्राह्मणादिभिः । कल्पसूोकपठितं कर्म प्रामाण्य?)मृच्छति वैदवाक्यार्थनिष्कर्षः काण्डोक्तकरणादिभिः । समाख्यानप्रकरणविना योगनिरूपकैः निर्भुजक्रमसांगत्य ब्राह्मणार्थपरैस्तथा । अर्थवा कल्पैश्वानु ब्राह्मणमहोक्तिकः॥ भवितव्यो नान्यथास्याच्छ तिः केवलवादिनम् । दृष्ट्वाभिया सइ एव तं त्यक्त्वा दूरगा भवेत् ।। विनियोग " कल्पसूत्रादिनादितः । भवितव्यं प्रथमतः नियुक्तानां ततः परम् ।। ।

·४०४ लागाक्षिस्मृतिः ... .... त्रिवारं गोसहस्रस्य करणेन जघन्यजः । च्युतः स्वजातितो नूनं वै साम्यं प्रपद्यते धरादानत्रयेणाइन वृपलो जगतीतले । इत्युक्तो जनैाह्मणवद्भयेन् । वेदाध्ययनतः पश्चादधीते क्रममास्तिरः । प्रज्ञातवर्मना श्रीमान्यस्सोऽयं ब्राह्मणोत्तम तत्तत्ततुफलं नूनं प्राप्नोत्येवा · वन्मियः । वेदप्रवचने नित्यं जागरूकोऽनिशं भवेत्। विस्मृति यस्तस्य गच्छेत्तयानर्थो महान्भवेत् । वेदप्रवचनेनित्यमृतं सत्यं तपो दमः ।। शमोऽग्नयोऽग्नि “तिधयश्च प्रजादिकाः । सर्वार्थः पुनरन्येऽपि सिद्ध्यन्त्येवेति दिनः॥ प्रथमोपाकृतेः पश्चावेदारम्भः श्रुतीरितः। प्रकर्तव्यो वैदिकेन जामितां तन(पोसृजेत सातुजालमराणां वै वर्णानां ग्रहणात् परम् । वर्णिनः कथितो विद्यान्तरस्यापक्रमः कदा यदिपारायणपन्याध्ययनात्पूर्वमेव वै । शा प्रकुरुते कालझानी भवेन्नरः ।। पदक्रमाध्ययनतः पूर्व पारायणस्य वै। परं शास्त्रस्य कालस्यान्न तत्पूर्व सदाचरेत् ॥ येदमुत्सृज्य योवर्णी (अन्यय कुरुते मतिम् । वेदप्रतारकः सोऽयं पैदद्रोहीति फण्यते ।। देवद्रोहस्य शास्त्रेषु प्रभद्रोहस्य निष्कृतिः। गुरुद्रोहा प्रसिद्धा यतते पुरा॥ वेद्रोहस्य तत्याग रूपायैय द्विजन्मनः । प्रायश्चित्तं नेय दृष्टं येत्याग्यचिरेण ये ।। अपकीर्णत्वमाप्नोति पदतरच्ययते म्सकात् । ऋक्संहिताय प्रयः म्यु रधिकाः पुनः भूषां दरासहस्राणि भूचा पञ्चशतानि च। चामशीति पादश्च पारायणषिधौ खट पूर्वोक्तमंन्यायानु मशाग्योक्तम् । । “ प्राश्यापि मिलित्वैव कथनं तितत्पुनः अत्यन्तगोपनं प्रोक्त ननस्यशेमहात्मभिः । वैदत्यागम्युभ्या यो प्रमचारी महाजहः ।। शास्त्राभ्यामं में सोऽयं मानुषगर्दभः। विधिकमोलानन्स पेनो नटो भयेत् परयाध्ययनाभावे पदार्थ सं यथार्थतः । ज्ञातुं न शक्यतेनीय पक्षाभ्ययनमत्यति ।। कांव्यमेव तम्मान पदाध्ययनतः परम् । क्रमम्याध्ययनाभारे संहितापायवर्मना ।। मन्तवमिदिमन्त्रागा न मदेय सर्वथा । ... प्रकृतिरेयादो मात्रय कीमिता ।। यद्यपिरयात्तश्राव्यग्य अमेग व पदेन छ । मन्त्रवादिकमिदिरसा जायने न तु सया एन यत्र यतो दीप पा() स्तम्मायक हाय रिभित्रामणवाया: -- -- ·.... वैदिकप्रकरणम ४०५ अर्ययादादिनाकल्प विनियोगादिवरमभिः । दार्थनिर्णयो शेयः न सूष्णीकं पलात्परात् ।। मात्रात्तथा तस्मात्म" न तेमहान् । भायो न जायतेशातुं संहितायाफ्यमावतः दययनराहित्य क्रमाध्ययनशून्यता । दृश्यते यत्र वैदेऽस्मिन् अर्थवादादिसं(प्रहः) ।। वार्यवर्णने शेयः उपायोऽयं विचक्षणः। प्राझणं त्वर्यवादश्च बनु ब्राह्मणमेव च ॥ कल्पाः सूत्राणि भूयश्च लक्षणानि महान्त्य " । वेदार्थवर्णने प्रोक्ता हेतयो ब्रह्मवादिभिः ॥ मात्र वेकवेदै प्रोक्त' भवति केवलम् । नेय किंतु यजुर्वेदे विहितस्य तु कर्मणः ।। शानं ऋग्वेदानामपि सुरसुटम् । प्रभवेदेव पश्चात्तु साम्नाप्येवं भवेत्किल हिनस्य क्रियामात्रविशेपस्य तु सर्वतः। तदङ्गानां प्राझणं तदर्थवादो नु ब्राह्मणकल्पीच प्रतिष्ठित्यैव सर्वतः । वैदेन विहितस्यास्य कर्ममात्रस्य गुह्यतः ।। - वर्तनं न घटते किंतु सर्वत्र पमि वः। इत्यं भावविधान गतान्यहो। माधा: कल्पा माक्षणानि चानुब्राह्मणयोगतः। वेदनयेऽपि संकीर्णाः तत्तद्वाक्यौघसंचयाः मुश्रुता एव सुस्पष्टा विज्ञाताः स्युहि वद्विदाम् । य "दविहितं क्रियामानं हि तिष्ठति तत्वल्पे भूरि विशदं सप्रकारं निरूपितम् । प्रभवेदेव भूयश्च तत्पुनाह्मणत्रये ।। यत्रातिविस्तारात्सुस्पष्टमपि फण्यते । योऽप्येककण्ठ्यानुक्तस्य स्मातकर्मणः ।। सूत्रकारस्तस्य वर्म प्रोक्ति सृष्टां महर्षयः । निर्विवादेन सर्वत्र प्राकुवंस्ता क्रियां पराम् पुनर्वेदोक्ति सु(सूक्त न)कर्म मात्रस्य कुत्रचित् । मन्त्रलिङ्गादिमात्रेण निश्चयं नैति कर्म तत् विध्यर्थवादमन्वेति कर्तव्यं ब्राह्मणादिभिः । कल्पसूत्रोकपठित कर्म प्रा(माण्य?)मृच्छति वेदवाक्यार्थनिष्कर्षः काण्डोक्तकरणादिभिः। समाख्यानप्रकरणविना योगनिरूपकैः निर्मुजक्रमसांगत्य ब्राह्मणार्थपरैस्तथा । अर्थवा कल्पैश्वानु ब्राह्मणमहोक्तिकैः। भवितव्यो नान्यथास्याच्छ तिः केवलवादिनम् । दृष्ट्वाभिया सद्य एव तं त्यक्त्वा दूर्गा भवेत् ।। विनियोग . कल्पसूत्रादिनादितः । भवितव्यं प्रथमतः नियुक्तानो ततः परम् ... ....

·IN il .... -- । .... या। १०६ लोगाभिमृतिः अर्थवाद मागादि जालयाश्यकः ममीभगमुग्नेय वेदान्तर मम भोलि शाहन् । यत्रत्रपितं वेदवाक्यं संगृप कंवलम् ।। अस्य पाक्यस्यायमःइति पकात उच्यते । अनधीत्येव नाणीकं वेदान्नं वैदयाश्यक मयिष्यत्पेयमों हि पीयांपर्यानिरीक्षणा । अज्ञाताथमिमं नमः केवलं लौकिकास्तुये प्रतिभासितमात्रेण प्रस्तरो प्राथयाचकः । (स्वायरो गाईभ एवम्यादुप पहामयनधीयर्यायाः स्वरयस्थावाचकः । भूयोऽयमेकययनः पूतभृदर्भहस्तकः ।। प्रजापतेई दयं ग्राभावमितिस्म । यं तत्तूष्णीमपशब्दं तथा पुनः ।। भन्थि पवित्रं च परणं पादमित्यपि । फेवला येदिकमहाजहाना निष्कियावचः।। न स्वीकार्याशन प्राध्या त्युत्तराक्षमाः। छन्दोबद्धाः सर्ववेदाः तानि छन्दांसि वैदिके ।। द्वात्रिंशत्कथितान्येव लौकिकानि तु केवलम् । पड्विंशस्संख्यया तानि प्रोक्तानि ब्रह्मवादिभिः ।। निच सर्वाणि प्रस्तारेण विसेपततः । ज्ञात्वाति ततो मिथ्यासत्ये स्पप्टेशन पर्वतामेव तद्द्वानात्ततस्तज्ञानमुत्तमम् । लौकिक छन्दसां वापि वैदिकंछन्दसां तु वा नाज्ञाते सत्यानृते ध्र वम् । भवेतामेव वाक्यानां तदीयानां न चेन्न तु ।। स्तारो नष्टमुदिष्टं एकठ्यादलगक्रिया। संख्या तध्वयोगध पडिमे प्रत्ययाः(स्मृताः) दासितानि ज्ञेयानि चोक्तादीन्येव सन्ततम् । फटछत्कारादिकामन्त्राः उक्ता छन्दस्समुद्भवाः ।। स्वाहा स्वधा वषट्कारा अनुक्तासंभवाः स्मृताः । दयो मन्त्राः मध्या छन्दरसमुद्भवाः ।। यवस्यादयश्चापि प्रतिष्ठायां समुद्भवाः । एकस्मै स्वाहेति तथा चतुर्य इति म तास्सु प्रतिष्ठायां तथा पश्चात्प्रवच्यति। पञ्चाशते वाहेति मनवोन्ये श्रुतिस्थिताः गायत्रीछन्दसिभयाः तथान्ये मनवः शिवाः। त्रिभ्यः शतेभ्यः स्वाहेति प्र चोदिताः ॥ ... ... ...

·... ... - .... -- मिमा विनिमः। अनुपान्दगिभरा: माय furthi दिगोनि: Img मा .' या मन्त्रा: परे गये Maraf भवाः पियानन्नाम। प(rrentiriyा मान्य भनिम्भिना। मदिन गुमागवि मुरमुरा। तदा नो मारा:॥ धन पर मार यादिकामना । नगमा पनि मनपातयोदिताः ।। মিমি বিমান भपा मन्या.पन ॥ মিথােসোগােশি: যদি মন মরা হামলা मापन गामा पीएभरे गमारभ्य पफाशरपतिः।। सान्दोमांचा यापहाशि पातु पादतमात्य या मनुष्य कधिन महिः कषिपपि फयटम । अनेकवर्णगंयुक्तं वाक्यानेकसमन्यितम् यः स्पानु मानन्यागनया मवेत । वालण अमा घ सस्य देव पिराग यमुट्य बारां मम्। रिष्यभ्यूढत्यमेय स्यात् मामलामेति वैदिकाः विकाराजिनामानि पियानि मनीषिभिः।नी पराण्येयेति सद्विदः शुः पम्पयन्वयात्मणांनुमा परम । मनिपापभूयः मर्वरूपधर पुनः ।। मन प भूमीन विमानं मा ... ! ... कारनरं मम्यग्यिभात्येय मदास्तनः प्रभागातीनि गजुः ननय धितं पुनः । रथन्तरम्पापं प विमति किल केवलम् ।। स्वा ममिद्रिरित्याग्य नि । भाजते अतिवृन्देषु यजुरेय स्वयं पुनः ।। दग्ननिमयः वृहन्मामन्यापयत् । तत्कायं साधयत्येय तस्मादेत ॥ मनपाईन (शा)राग्यं शराणामुत्तमोत्तमम् । तत्सम शत्रमन्यद्व नैवेति श्रुतिराह हि नुदोके महासरनं वृहत्याग्थ्य यिचक्षणः। •ण मोऽयं विद्वान्महोत्तमः त्यः प्रभयति वेदोकापिलफर्मकृत । यायदायुः प्रभवति प्रमशान च ॥ a .... "-. ... । ... . । ...

·५.. ... सायन्ति पूषा ... ॥ ... लोगाभिमृतिः तत्कथंचेति पुष्टे प्रयदाम्य विशयन्नं वै मर्यवेदिकसमतम् । गृहत्याख्यसप्रम्य स.पा तासा ममष्टितः । पपिशतं चाक्षराणां सहस्राणि भवन्ति हि॥ यसंग्न्यया । तायन्त्येय हि कमांणि मर्यनृत्युयि(दि)तान्यपि सतो सन्ति मिलित्याय सद्ज्ञाता तेन पण्डितः । म्वपूर्णायुष्यनिसिलः यसे श्रुतीरितम ।। देययन्मियः । तादृषमर्वक्रियामूलं वृहदग्नेति तयजुः ।। ऋम पमेकमेव स्यादेवं सर्वत्र हा पुनः। मनयो निग्विलायाः वेदमध्यगता पंत द्वोदरूपो जगन्मयः । वेत्तीशः परमात्मैकः साक्षानारायणो विभुः। कथमन्ये विजानीयुः महाद्या अल्पवुद्धयः । वेदप्रता ज्ञश्च कहिचित्॥ कैम्चिदेव महामूरैः त्यज्यते वैदिकाख्यकः । वेदक्रियामुखेनैव चित्तशुद्धिः प्रजायते ।। नैर्मयं चेतसो । वेदोक्तमार्गः परमः कैवल्यास्यातिसुन्दरः।। अत्यन्तसुलभः श्रीकः सुमहानेक एवसः। कलो तु ब्राह्मणो नित्यं सन्ध्यामात्रेण पैतृकम तेन तत्परमो भयेन् । यदि च्युतः स्याद्ब्राह्मण्यान्न पुनस्तस्य भूतले ॥ उद्धितिनैव दृष्टय कल्पकोटि शतैरपि । नाशीचकाले सन्ध्यायाः उ " तिः किंतु पाथ " ॥ तन्मन्नान्मनसोचरन् । श्राद्धं तदन्ते कुर्याच नतस्मिन्वै कथंचन ॥ अशुचिःसन्नपि पुनः मृतयोः कर्मतत्तदा । पित्रोर्यथावदन्येषां वाऽपि कुर्यान्न संत्यजेत् वह तरस्नानात्तत्र केवलम् । तक्रियामात्र कर्तास्यात्तत्कालः तादृशः परः अशुचिः सन्यतः पुत्रः न कुर्यात्कर्म पावकम् । तद्धि तस्मात्परित्याश्यं पुत्रेणापि यतस्तु तत्॥ वेदी यथावत्पूजयेदपि । निवेदयेत्पायसान्नं कुर्याच क्षीरतर्पणम् ।। कर्ममानं यतेर्येन केनापि किल शस्यते । अतस्त या यतेः।। ति.. तादृशे। तत्पात्रस्य .... .... .4 ...

·४०६ ... ... ॥ वता ।। । ... ... ... तत्काल ॥ साहे पार्वणश्राद्धमीटरोऽहि तथा पुनः । नारायण वलिश्चापि परमाराधनं दिने कार्यः इत्येवं तत्क्रम विदुः । प्रायश्चित्तं च संन्यासः सुतकेन विधीयते ।। नंन्यासिनः कर्ममध्ये तत्कय सूतकम् । स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञश्च नित्य श्राद्धक्रियावापि तस्य स्यु रितिवेदिनः । तन्मध्ये तस्य कथितं ब्रह्मचर्यमचञ्चलम् ।। कमुक्ति विशेषेण परान्न परिवर्जनम् । दीक्षाकर म्यगाश्रयणीयाः स्युस्तकमपि न त्यजेत् । ज्येष्ठेन विकटस्थेन पितृकृत्येऽखिले कृते -देशागतो ह्रस्वः श्रुत्वा पितृविपर्ययम् । सद्यः स्ना जलाञ्जलीन्दत्वा सद्यस्तद्गोत्रनामभिः । तदुद्देशेन शक्तयाऽन दत्वा वसू च तत्परम् ।। त्तिाश्राद्धमानं कुर्यादेवान्यहं ततः । सपिण्डीकरणं रुद्रादिसहितं पार्वणं यत् प्रदृश्यते । अतिप्रसिद्ध सर्वत्र तद्विधानेन केवलम् ।। गदीखीन्समुद्दिश्य कुर्यादिति यमोऽब्रीत् । तञ्चगन्तुं मरुस्थलम् ॥ अमर्थस्य सुतरां तन्मध्ये दशरात्रके | अग्निदस्य तु तत्सर्व नमश्राद्धादिकं तथा । बादादि सर्वाणि ख्य ७ सुमुखं सवं तस्यैव केवलम् ।। देत्येव शास्त्राणां पद्धतिमहती स्मृता । प्रतिपुत्रं न भवति सैपा ह्य कत्र केवला ।। गति विवादेन प्रति कान्यपि सर्वाणि ज्येप्ठेनैव कृतानि चेत् ।। मित्यत्र केचित्तु कुर्युः सर्वेऽपि दूरगाः। एतब्रुवन्महात्मानं तथा मास्त्विति केचन । परदेशगतो वाल्ये पित्रोः श्राद्धादिकं परम् ।। इनन्केवलं तस्मिन्दिवसे चेद्विवाहतः । उपनीतोऽपिया पश्चात्तज्ज्ञात्वा तत्परं सतः तिक रस्वकृत्यं तन्मोहप्राप्त निवेदयेत् ।। निवेद्य दक्षिणां भक्त्या शक्त्या लोभविवर्जितः । ततस्तेपी प्रसादेन चापाप सतमञ्जनात् ।। न दशकाश्चापि पट स्कारतः पश्चाद्यावकाहार मासतः।। साहलगायत्रीजपतः शुचितामियात् । एतदत्यन्ताज्ञानक संप्राप्तस्येति चोचिरे --- - ... ... । ... .... । ... यित्वा प्रणम्यना .... - ... 20.

·१० - .... .. । ... 1 . ... ॥ .... लोगाभिरपतिः पए रासोमादिना सदा । अत्यन्नवपरीत्येन मदि संभावना भयंत ।। प्रयोलोनियमविवाहादीपरित्यजेत् । अत्यज्ञानादतिश्नोभा पिवा।। ग्याहे दर्शयिषुयायन युग्मे गृहेऽपि वा। मगरचण्डला याति पितृप्नो ब्रह्महाप्ययम । नोऽपि प स्ते । तत्संयोग्यपि भूयश्च तादृशम्यास्य पापिनः।। दोष परिहाराय पुरोका याहि निष्कृतिः । मैयकायों पुननांन्या चण्डा ज्येष्टं पितृव्यं यापि साम" म मृतं मयो न मनुयाकिंतु तूणीममन्त्रकम् ध्या श्मशान चाण्डाले द्वादशादात्परं पुनः । चाचामम्नान सा सहस्रप्रदानश्च परिपत्पूर्वकेण वै । सूष्णी निवारं दग्ध्या नमध्यलामेऽपि दर्भतः।। परं गाङ्गसलिलादभिपिच्यैव तं पुनः । मन्त्रामिना लौकिकैन यथाविधि ॥ 'भिरेव दिनेः पश्चात्संरकुर्याद्दशभिर्दिनः । सूतक प्रप्रहं कुर्यालौकिकामी सपिण्डनम् ।। य फुर्यात्ततः श्राद्धं मातुर्लप्येय चाण्डालस्वं प्राप्ताया दुधियः परम् न सर्वचित्तानि यत्रकुत्राश्रुतान्यति । चोदितानि हि तेनातः सुलभानां तु चोदनान् वसमालाच्योपरम्यते । प्रायश्चित्तान्यशेपाणि तपः कर्मात्मकानि वै।। नि तेपामशेपार्णा कृष्णानुस्मरणं परम् । कलो पापैकबहुलं धर्मानुष्ठान नं मुक्त्वा नृणां नान्यत्परायणम् । मद्यपीत्वागुरुदारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा ।। भस्मच्छन्नो भस्मशय्याशयान सर्वपापैः। ब्राह्मणो ब्रह्मनिष्ठः स्याबाह्मणस्सन्यथा स्वयम् ॥ " प्रेयेतैव वृषवकिंतुसन्त्राग्निसंस्कृतम् । यथा वा प्रभवेत्सोऽयं तथा मधाख्य विधिना संस्कृत ब्राह्मणोत्तमः। ब्रह्मव प्रभवेन्नूनं यथा संन्यास कर्मणा ।। दे पुत्रस्समर्थश्चेद्ब्रह्ममेघस्स सिद्धयत्ति । जन्मनोऽन्ते कृतीभवेत् ।। भ्रातृणा चेतसाचित समाधानं यदा भवेत् । तदा विभागो विज्ञेयः पृथकपाणि यंदा तदा॥ पृथप्रामनिवासतः। पृथक्नाद्रादिकरणार्किपुनस्स इतिस्मृतः।। .... ....

·सर्वकृत्यानामिश्वरायण बुद्ध वफलदायकत्वम्
४११
मदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते क्रयश्च सकदेविति) (त्रिण्येतानि) तु सत्सकृत्
भागिनेयो जडो (मोहा)क्तो भ्रातृद्रव्यं हरति मोहतः ।
दुर्वाक्यैर्वलतः पापीकालेनैहाल्पतः परम् ॥
स्त्रैः पौत्रैजन
सहत्तराम् । असुभूय स्वयं पश्चात्कुलनाशमवाऽऽप्नुयात् ।।
उस्मात्तु छागिनं भागात् च्यावयीत न सर्वथा । परद्रव्याप
...
॥
...
...
प्रभवेन्न भास्ताः प्रवेशयेत् । प्रविश्य नानृतं भूयात्सर्वदा सत्यमेव तत् ।।
र यात्सत्यं बहुजनद्रोहरू । कृतं बाधकामावे हितं लोकस्य नोच्चरेत् ।।
बाह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक प्राणान्परित्यजेत् । शान्तचित्तः शुद्धमनाः सुमुखः।।
प्रियंवदो जनहितः अभिनन्द्योऽसिलैरपि । प्रभवेदेव सत्तद्यत्कर्मकुर्यात्पुनश्च तन् ।।
शार्पणधिया कुर्यादेवं कुर्वस्तरत्यघम् । लौगाक्षि मुनिनाप्रोक्त माख्यानं धर्म्यनामकम्
पृण्यतां पठतां चापि चिन्तितार्थप्रदायकम् । अज्ञानपापशमनमायुष्यारोग्यवर्धनम्
संशयधारहम् । लौगाक्षिणेच तद्व्याख्यातं धर्मशास्त्रं मुपावनम् ।।
चतुर्वर्गप्रदं नृणोमित्येवेति सुनिश्चितम् ।।
इति लोगाक्षिधर्मशास्त्र
चित्त

·No text on this page.

·No text on this page.