·॥ श्रीका
श्रीमदल्लभाचार्यप्रणीतं
श्रीमदणुभाष्यम् ।
पाठकोपाहश्रीधरशर्मविरचितया
बालबोधिन्याख्यटीकया समेतम् ।
मुम्बापुरस्थराजकीयग्रन्थशालाधिकारिणा प्रकाशितम् ।
शाके १८४३
खिस्ताब्दे १९९१
प्रथमयमकतारतिः
मूल्यं सपार्द रूप्यकत्रयम्

·अस्य सर्वधिकाराः स्वपत्तीरुताः - • अयं मन्यः 'अनंन विनायक पटवर्धन ' इत्यनेन पुण्यपत्तने आर्यभूषणाभ्य- पन्त्रालये मुदितः 'गवर्नमेन सेन्ट्रल प्रेस ' इत्यनेन च रानशासनानुसारेण पाकाश्य नीनः ।

·अनुक्रमणिका.
विषयः
पृष्ठाङ्का
TETTISTATI ( Preface )
...
७
२ संक्षिप्तसंमाः (Abbreviations)
..
१०
३ भाप्यगतविषयानुक्रमणिका
..
१३
...
४ श्रीमदणुभाप्यम्
१
५ श्रीमदणुभाष्यस्थकारिकाः
...
...
...
३६३
६ अधिकरणानां सूचीपत्रम् ।
...
...
७ ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्
८ धीमदणुभाष्योद्धृतानां प्रमाणवाफ्यानां सूचीपत्रम्

·PREFACE. names This volume, which is the first part of my edition of the AŅubhashiya contains only the text, along with the various readings found in the books and manuscripts mentioned below. I have also given, in the beginniog, a very brief summary of the contents of every Sutra, 50 that the reader can have at a glance a general view of the whole. The names of the Adhikaranas are taken from the Vedāntādhikarana-mălă in all cases except those for which that work mentions 20 To these latter I have given suitable new names, pointing out all such cases it foot notes. At the close of the text, aguin, I have given all the Karikās of the two Acharyns, with references to the pages where they occur, for the convenience of the reader. As some Karikas consist of one and some of three, instead of two, lines as usual, the references are given for each line of a lārikā A list of the Adhikaranas and another, of the Satme is also appended, the latter being arranged in alphabetical order. These are followed by an Index in alphabetical order of all those quotations cited by the author of which the origin could be traced, along with references to the original works where they occur. Another index gives the quotations . of which the source could not be ascertained. A fet of these quotations, although stated by Prakas'a and other commentaries to belong to certain works, could not be found there in the available editions of these works. In their case I have only mentioned against them the natges of the works and other details as given by the commentators. Finally, I have given an index of the works and authors referred to in the course of the Bhashyu. - ·Preface Ylii In preparing this edition, the following manuscripts and books have been consulted for the verification of the text of the snabbāshya: a. A manuscript in the dlanuscript Library of the Deccan College No. 302 of 1879-80 This Dis. is in a torn condition, one page of it is lost, and sentences and sords are often missing. 1. The Edition in the Chaukhamba series 1907. c. The Edition in the Bibliotheca Indica series together with the various readings given therein, 1897. m. A manuscript in the library of the temple of Shri Balkrishna in Poona. This was kindly given to me by Bir. M. G. Shastri a.s of the Deccan College. d. A manuscript in the Deccan College Library No. 1 of 1869-70. Nine pages are wantiug; written in 1855 of the Vikrama Era. e. A manuscript of only the first Adhyāya from the same library No. 303 of 1879-80. f. A manuscript of only the second Arhyaya from the same library, No. 303 of 1879-80. s. Bbāshyu-Pradīja with the various readings, Edited by Mfr. N. G. Shastri 31. A. (.. The text of the Commentary called Viralana. (R.) The various readings suggested in the same. Ia accepting the various reading special care was taken in selecting them. All the incorrect readings have been discarded and all the correct readings, thongh some of thein are of the same import, Are accepted. My hearty thanks sre due to those gentlemen who were kind enough to allow me the use of the various books and manuscripts.

·ix Preface The second part of this work, which will be shotly published, will contain the Bālabodhini, a commentary on the text prepared by me. It will also contain a critical introduce tion, with an exhaustive discussion of various important points regarding the S'uddhadvaita system of Vallabhācharya and other connected matters, so that I shall, not refer to them in this preface. I shall also reserve till then my acknowledgment of thanks for the help I have received in the preparations of this work from many of my friends. In conclusion, I heg that my learned readers will treat with indulgence any defects and mistakes that may have here crept in, in spite of the pains I have taken and the vigilance I live exerci ed iu the performance of my task. I can only assure thein tłut I shall take care to remove all such defects may be pointed out to me in the next edition. In the meanwhile, I shall conclude with the prayer that this my humble service may prove acceptable to Bhagvan Shrikrishna Chandra. 29 Poona, October 1921. S. T. Pathak.

·पा. स्मृ. अ.ये, म.से. अ.ना. ब्र. ग्र.सू. भा. म. ना. संक्षिप्तसंज्ञानां विवरणम् । अथर्वव. अथर्वग्रह्ममूक्तम् । पाराशरस्मृतिः। अथर्ववेदः । प्रश्नोपनिदद् । आ.ह. आदित्यहृदयम् । | चौ. स्मृ. पौधायनस्मृतिः। आ. ध. सू. आपस्तम्वधर्मस्त्रम् । अ.जा. शा. वृहज्जायालशासा । आ.सू. आपस्तम्बथोतसूत्रम् । वृ. 'बृहदारण्यकोपनिषद् ईशावास्योपनिषत् । वृ. वा. शा. वृहदारण्यकवाजसनेयी शाया । ऋकूसंहिता । बृहन्नारायणीयोपनिषत् । ऐतरेयोपनिषद् । ब. पि. ग्रह्मचिन्दूपनिषद् । ऐ. मा. ऐनरेयग्राह्मणम् । अझोपनिषद । क. कठोपनिषत् । ब्रह्मयम् । कालागि कालामिरुद्रोपनिषत् । भ.गी. भगवद्रीता। के. नोपनिषत् । भागवतम्। केवल्योपनिषत् । भी. भीष्मपर्व। कोपीतक्युपनिषत् । महानारायणोपनिषत् । गो. उ. ता. गोपालोतरतापनीयोपनिषद् । मनुस्मृतिः । गो. ना. गोपालपूर्वतापनीयोपनिषत् । प्र.मा. महाभारतम् । गो. सू गौतम्यूत्रम्। मस्यपुराणम् । छ. सान्दोग्योपनिषत् । मा.पु.दे.मा.मार्कण्डेयपुराणम्।देवीमाहात्म्यम् । जी. जायालोपनिषद् । मुं. मुण्डकोपनिषत् । जैमिनीयसूत्रम् । मैं, मेत्रेय्यरनिपन् । ने.भा. तेत्तिरीयारण्यकम। याज्ञवल्क्यस्मृतिः। ते. नेत्तिरीयोपनिषत् । योगसूत्रम् । तैत्तिरीयबाह्मणम् । नेत्तिरीयसंहिता। २१.ता. रामोत्तरतापनीयोपनिषत् । वाराहपुराणम् । ता.मा. तापमाह्मणम् । नारायणोपनिषद्। ६ स्मृ. वसिष्ठरमृतिः। २०.मा. शतपथमाह्मनम्। नि. निस्कम् । शान्तिपर्व । नृ.५, ना. नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् । नृ .. नृसिंहोतातानं योपनिषत् । शु. य. सं. शुक्लयजुर्वेदसदिना। ঘশ্বনবীনিখন। पद्मपुराणम् । पा.धा.पा.दि. पाणिनीयधानपाटः । दिवादि सतान्नया. समानयाह्मणम् । पाणिनीयशिक्षा। स.सी. मर्वसारोपनिषत् । पा.स. पाणिनीयस्यम् । सा.का. साम्यकारिका। म.रमृ. या. स्मृ. ते. मा. यो.. दो.पु. ने.ना. पा.शि.

·श्रीमहल्लभाचार्यप्रणीतं श्रीमदणुभाष्यम्।

·श्री. प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभाष्यतात्पर्यम् । पृष्ठाङ्काः। प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादः१॥ सूनाङ्काः १ जिज्ञासाधिकरणम् । १ पडङ्गेरेव वेदार्थनिश्रयस्य संभवादत्यन्तनिश्चयस्य तपःप्र- भृतिभिरेव संभवात्तदर्थ किं वेदान्तविचारेणेत्याशङ्कय ऋपिभिर्नानाशास्त्राणां कृतत्वात्तच्छ्रवणेन बुद्धिदोपान्मन्दानां संदेहसंभवे तन्निारणार्थ विचारशास्त्र कर्तव्यम् । तत्र यद्यपि सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिर्ब व सर्ववेदार्थस्तथापीदं वाक्यं वेदान्ते श्रुतं तं त्वौपनिषदं पुरुपं पृच्छामीति पुरुषरूपता च तत्रैव श्रुता वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था इति वाक्येन वेदान्ताना- मर्थनिश्चायकत्वं च तत्रैव श्रुतमत इदानीं तपःप्रभृतीनाम- संभवाद्वेदान्तविचारेणैव वेदार्थरूपब्रह्मस्वरूपनिश्चय इत्यभि- संधाय ब्रह्मसंबन्धिविचारः प्रस्तुतः ॥ २ जन्माधिकरणम् । २ ब्रह्म किंलक्षणकं किंप्रमाणं चेत्याकाङ्कायां जगदुत्पत्ति- स्थितिकारणं ब्रोति सूत्राशन लक्षितम् । ततोशान्तरेण वेद- रूपशास्त्रपमाणकं ब्रह्मेत्युक्तं तेन कर्तृरूपं निमित्ततया सिध्यति। ३समन्वयाधिकरणम् । ३ ब्रह्म जगतः कर्तृ निमितं चेति चेकिं जगतः समवायी- त्याशङ्कायामनारोपितानागन्तुकारूपेण समनुगमाद्रीव जगतः समवायीति निर्णनिम् ॥ ३. [ अणुभाध्या ८ ·अणुभाष्यम्। पृशङ्काः। सुत्राङ्काः ४ ईक्षत्यधिकरणम् । ४ यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मणः सर्वव्यवहारातीतत्वेन १८ सर्वप्रमाणागोचरतया तज्ज्ञानासंमवाद्विचारो व्यर्थ इत्याशय ब्रह्म सर्ववेदान्तप्रतिपाद्यं सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्युपक्रम्य तदक्षत बहु स्यां प्रजायेयेत्यनेनेक्षणस्य बहुमवनस्य च श्रावणात् । अतः सृटेः पूर्वमव्यवहार्यत्वेपि तदनन्तरं तत्कर्तृ- त्वेन तदुपादानत्वं च व्यवहार्यत्वं श्रुत्योच्यते । इति तया तज्ज्ञानस्य च संभवात्तद्विचारोन व्यर्थ इति बोधितम् । ईक्षण- फर्तृत्वेन चेतने तस्मिन् पूर्वोक्तलक्षणसमन्वयाच्चिद्रूपे लक्षणाव्यानिरपि परिहता । तेनैव प्रकृतिपरमाण्वादाव- तिव्याप्तिरपि निवारितासंभवश्च निवारितः । ५ तस्येक्षणकर्तुरात्मशब्दवाच्यत्वात्याकृतगुणवत्त्वं निवारितम् । ६ तदुपासकस्य मोक्षरूपफलकथनादपि प्राकृतगुणवत्वं निवा- रितम् । ७ जगद्वद्धयत्वस्याकथनादपि प्राकृतगुणवत्त्वं निवारितम् । ८ जीवसुषुप्तिर्वासंबन्धेनोच्यते । सा च मोक्षभिन्नापि जायदा- दिवत्कर्मसंबन्धरहितेति प्रलयतुल्या। सा च स्वसंबन्धेनैव जायत इति भगवतस्तत्कर्तृत्वम् । ९ मोक्षदशायां जीवस्य भगवत्तुल्यत्वं श्रुत्योक्तं तत्र मैत्रेयी- २१ माह्मण आदिमध्यावसानेपूपादानत्वं शुब्रह्मण एवेति बोधितम् । १० सर्वप्रलये ब्रह्मेवावशिष्यत इति श्रुत्या बोध्यते । अतः २२ मलयो ब्रह्मकर्तृक एवेति बोधितम् ॥ ५ आनन्दमयाधिकरणम् । ११ अभ्यासादानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं स्थापितम् । तत्र प्रथमवर्णक २३ आनन्दमयस्यार्थतोभ्यासः शन्दतश्च । द्वितीयवर्णके तु २० २१ . .

·प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभाग्यतात्पर्यम् । - पृष्ठाका सूत्राङ्काः तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्येति वाक्याभ्यास उक्तः । एवमभ्यासेन मयट्रवाहानेदे साधित आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वम् । १२ मयटो विकारार्थत्वादानन्दमयस्य न ब्रह्मत्वमिति सूत्रांरी- ३४ नाशङ्कय मयटः प्राचुर्यार्थकत्वान्न मराट्मत्ययेनाब्रह्मत्वं वक्तुं शक्यत इत्यंशान्तरेण समाहितम् । १३ आनन्दजनकत्वेन तत्कारणत्वान्मयटो विकारार्थत्वं निवा- ३५ रितम्। १४ सत्यं ज्ञानमिति मन्त्र योर्थ उकः स एव संपूर्ण प्रपाठके ३५ पपञ्ञ्य गीयतेत आनन्दमयो ब्रह्मैवेति नितिम् । १५ जीवस्यानन्दमयत्वं निराक्रियते । तत्र निरङ्कुशजगत्कर्तृ- ३६ स्वादिरूपस्य माहात्म्यस्यानुपपयमानत्वात् । १६ आनन्दीभवतीत्यादिना जीवस्यानन्दनीयत्वमुच्यते नत्वान- न्दत्वमतो भेदव्यपदेशादपि जीवस्य नानन्दमयत्वम् । १७ सोकामयतेति चेतनधर्मस्य कामस्य जडायां प्रकृतावनुपपद्य- मानत्वात्सापि नानन्दमयीत्युच्यते । १८ श्रुतिरस्य जीवस्यानन्दमये ब्रह्मणि योगमुपसंक्रमरूपं फल ३७ त्वेन कथयति तेन जीवापेक्षयोत्कृष्ट एवानन्दमयो नतु जीवादपकृष्टस्तस्मादानन्दमयो ब्रीति निर्धारितम् ॥ ६ अन्तस्तद्धर्माधिकरणम् । १९ आदित्यान्तरक्ष्यन्तश्च विद्यमानो हिरण्मयः पुरुष उदिता- दिब्रह्मधर्मोपदेशाद्रसवेत्युसम् । २० यमादित्यो न वेदति श्रुत्यादित्याद्भेदनिर्देशेनापि तस्य ब्रह्मत्वं ११ स्थापितम् ।। ७ तल्लिङ्गाधिकरणम् । २१ अत्र ब्रह्ममकरण आकाशशब्देन ब्रह्मवोच्यते निरङ्कुशजग- ४२ कारणत्वरूपनलिङ्गात् ॥ .

·भणुभाष्यम् । पृष्ठाङ्काः। . सूनाङ्काः ८ अतिदेशाधिकरणम् । २२ पूर्वोक्तहेतोः प्राणशब्देन ब्रह्मवोच्यते ॥ ९: ज्योतिश्वरणाधिकरणम् । २३ एतावानस्य महिमेति मन्ने भूतात्मकानां चरणानां ब्रह्म- धर्मत्याग्ज्योतिःशम्देन ब्रह्मवोच्यत इति नितिम् । २४ एतत्संदर्भारम्भे गायत्रीच्छन्द एवोच्यते इति न चरणानां ५४ ब्रह्मधर्मत्वमिति सूत्रांशेनाशङ्कयांशान्तरेण समाहितम् । भगवति चेतोर्पणार्थं संदर्भादौ गायत्री पस्तुता । तयोपासने ब्रह्मदर्शनं भवतीति तस्माद्रह्मण एवं पादा न गायत्र्याः। २५ गायत्रीच्छन्दो हि शब्दरूपं भूतपृथिवीशरीरहृदया- १५ न्यर्थरूपाणि तेषां शब्दरूपच्छन्दःपादत्वं न संगच्छतेतो ब्रह्मण एव पादाः। २६ यद्यप्येवं पादानां ब्रह्मधर्मत्वमायाति तथाप्येतावानिति मन्त्रे ४५ दिवीति समस्या पादानां द्युलोकापारत्वकथनेन विवक्षितस्य ज्योतिपस्तदाधारत्वमुक्तम् । अथ यदतः परो दिव इति पञ्चम्यानाधारत्वमुच्यत इत्युपदेशभेदाज्ज्योतिर्न ब्रह्मेत्या- शङ्कय वृक्षे श्येनो वृक्षापात्परतः श्येन इति विभकि- भेदेपि यथैकार्थप्रत्यभिज्ञा न विरुध्यते तथानापीति न दोष इति समाहितम् । तस्मादन ज्योतिःशब्दवाच्यं ब्रह्मैवेति निर्णीतम् ॥ १० अनुगमाधिकरणम् । २७ इन्द्रप्रतर्दनसंवादे प्राणोहमारम प्रज्ञात्मेत्यादिनोच्यमानः ४६ प्राणो ब्रह्मैव नासन्यो नापि जीवः । तस्य ब्रह्मत्वामीकार एष वाक्योक्तपदार्थसंगतः। २८ ववेन्द्रेण प्रतर्दन, प्रति स्वात्मैव प्राणत्वेनोपदिश्यत इति १७ न तस्य ब्रह्मबोधकत्वमितिसूत्राशेनाशङ्कय ततोंशान्तरेण ·१७ प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभाव्यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः पृधाकाः। समाधानायास्मिन् प्रकरणे ब्रह्मसंबन्ध एव भूयानुपलभ्यते तस्मादन मतिपाद्यः पाणः परमात्मा । २९ यदि ब्रह्मैवात्र प्रतिपाद्यं तदा मामेव विजानीहीति स्वारमो- ४८ पदेशस्य का गतिरित्याशङ्कायामुपदेशः शास्त्रदृष्टया न तु लोकदृष्ट्या । शास्त्रे च ब्रह्मज्ञाने सति ज्ञातुर्बहाभेदेन सर्वभाव उच्यते यथा श्रुत्यन्तरे वामदेवस्य सर्यात्मभाव उच्यते तद्वैतत्पश्यनृपिर्वामदेव इत्यादिना । तद्वदत्रापि ज्ञानेन ब्रह्मभावात्स्वस्योपास्यत्वेनोपदेशः । ३० नन्यस्मिन्प्रकरणे जीवधर्मा मुख्यप्राणधर्माश्च भूयांस उप- दिश्यन्त इति नास्य ब्रह्मप्रकरणत्वमिति सूत्रांशेनाशङ्कयां- शान्तरेण समाधानमाह ( याद जीवपाणब्रह्मणां धर्मदर्शना- त्रयाणां मुख्यत्वं स्वीक्रियेत तथा सत्युपासनात्रयप्रसंगाद्वा- क्यभेद आपयेत स तु दुष्ट इति न युक्तः । तथा सति योत्र जीवधर्माणां माणधर्माणां चोपदेशः सोत्र जीवस्य ब्रह्माश्रितत्वात्माणस्य तु तद्योगात् । तस्मात् ते सर्वे ब्रह्म- धर्मा एवेति प्राणो ब्रह्मैवेत्ति प्रतिपादितम् ।। प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः १२॥ १ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाधिकरणम् । १ छान्दोग्यस्थशाण्डिल्यविद्यायां मनोमयः प्राणशरीर इत्य- नेन विज्ञानमयस्य जीवस्य मनोमयत्वादिधर्मवैशिष्ट्यात्तरे- वच धर्गः कर्तृत्वनिर्वाहाह्मणो जगत्कर्तृत्वमपि नोपपद्यत इत्याशङ्कायां जीवस्य ब्रह्मत्वेनोपासनं निवार्य सर्ववेदान्त- प्रसिद्धब्रह्मण एवोपदेशाद्ब्रह्मैवानोच्यते । २ पूर्वोक्तविद्यायां फलत्वेन विवक्षिता ये गुणास्तेषां प्राप्तिर्म- ५४ गवत्स्वरूपलामात्नत्सारूप्यलाभादोपपद्येतातोपि तथा ।

·अणुभाष्यम्। पृाङ्काः। . ५५ सूत्राङ्काः ३ तिरोहितानन्दत्वेन निराकारत्वादपि नात्र जीव उच्यते ५४ किंतु ब्रह्मैव । ४ ब्रह्मात्र ध्येयत्वेन प्राप्यनेन च व्यपदिश्यते जीवस्तु माप्तृ- त्वेन ध्यातृत्वेन च व्यपदिश्यत इत्युक्तं तेनात्रान्तर्यामिभूतं ब्रह्मैवोच्यते ॥ २ शब्दविशेषाधिकरणम् । ५ वाजसनेयिशाखारथं यथा ब्रीहिर्वा यवो वेत्यादिविषयवाक्य मुपन्यस्य तत्रान्तरात्मन्युक्तो हिरण्मयः पुरुषो न जीवः किंतु, ब्रह्मेव शब्दोक्ताहिरण्मयत्वरूपविशेषात् । ६ ईश्वरः सर्वभूतानामिति - गीतास्मृतेरपि हृद्देशे वर्तमानस्य महत्वम् । ७ व्यापकस्येश्वरस्याल्पे हृदयस्थाने स्थितेरयुक्तत्वाच्छ्रुती ब्रीह्या- ५६ दितुल्यताश्रावणाञ्च तस्य ब्रह्मत्वं न युक्तमिति सूत्रांशे- नाशङ्कयांशान्तरेण ' समाहितम् । हृदये निदिध्यासने कृते ब्रह्म ज्ञातुं शक्यते तत्रैव साक्षात्कारात् । तस्मात् हृदयस्य स्थानत्वमुच्यते । अन्ये त्वत्र दृष्टान्तमप्याहुर्यथा सर्वलोक- पतिरप्ययोध्याधिपतिरिति व्यापकत्वहानिः । यत्पुनर्बीह्यादितुल्यकथनं तत्तु चतुर्विधभूतान्तरवर्तित्व- ज्ञापनार्थमतो व्योमवत्सर्वत्र स्थितिध्यिते तस्मान्न दोषः । ८ तस्य हृदये वर्तमानत्वे जीववत्सुखदुःखभोगोपि संभवती. त्याशङ्कय तस्य स भोगो न संभवति सर्वरूपत्वानन्दरूप- त्वादिविशेषाणां विद्यमानत्वात् । तस्माद्रीवात्रोच्यते । ३ अचा चराचराधिकरणम् । ९ यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चेति कठवाक्ये महानात्तृत्वं न जीवस्य किंतु ब्रह्मण एव । चराचरयणात् । चरो मृत्युरचरं ब्रह्मक्षत्ररूप कस्याप्यचात्यम् । तरमान्न ·पृडाकाः। प्रतिसूत्रं श्रीमदणुमाप्यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः १० जीवाशक्यभोगस्य चराचरस्य ग्रहमरूपालिङ्गादस्य वाक्यस्य ब्रह्ममकरणपटितत्वाचात्रोक्तं ब्रह्मैवेति सिध्यति ॥ ४ गुहां प्रविष्टावित्यधिकरणम् । ११ ऋतं पिबन्ताविति कटवाक्ये जीवद्वयं नोच्यते किंतु जीव- ब्राह्मणी उच्यते । अत्र जीवब्रह्मणोरेव प्रतिपाद्यत्वदर्शनात् । इतः पूर्व येयं प्रेते विचिकित्सेति अन्यत्र धर्मादिति च वाक्यद्येन तयोरेव पृष्टत्वात् । १२, पूर्वप्रकरणोकविशेषणबलादप्यत्र जीवनह्मणी एवोच्यते ।। ५ अन्तर उपपत्तेरित्यधिकरणम् । १३ य एपोक्षिणीतिवाक्येक्षिपुरुषस्य ब्रह्मत्वम् । तत्रार्षदर्शन- ६० स्योपपद्यमानत्वात् न प्रतिबिम्बस्य ब्रह्मत्वेनोपासना विधी- ५८ ६० यते । १४ सर्वलोकस्य भामवामनयनरूपस्थानादिव्यपदेशात्पूर्वोक्तमेव ६१ साधितम् । १५ अमृतादिपदकथनादपि पूर्वोक्तमेव साधितम् । १६ तदुपासकस्य ब्रह्मविद्गतिकथनादपि पूर्वोक्तमेव साधितम् । .१७ अत्र पुनर्जीवो निर्धारितः॥ ६ अन्तर्याम्यधिकरणम् । १८ पृथिव्यादीनां तदमिमानिनां च ये धर्मास्तेषां भगवत्प्रयुक्त- त्वबोधनादन्तर्यामी भगवानेव न जीवः । १९ ब्रह्मवादे जीवब्रह्मजडानामेव प्रसिद्धत्वादन्तयामी कश्चन सांख्यमतपसिद्धः स्यादित्याशङ्कय सांख्यमतप्रसिद्धोन्तयां- म्यत्र न तद्धर्माणामनभिलापात् । २. अन्तर्यामी जीवो न संभवति यो विज्ञाने तिठन् य आत्मनि तिष्ठन्निति वाक्याभ्यां जीवाद्भेदस्य श्रवणात् ॥ ३४ ·मणुभाष्यम् । २० सूत्राका पृधाङ्काः। ७ अदृश्यत्वाधिकरणम् । २१ अदृश्यत्वादिगुणकोक्षरत्वेनोक्तः परमात्मैव विश्वजनकरूप- ६५ ब्रह्मधर्मस्य तत्रोतः। २२ अक्षरपुरुषौ सांख्यविद्यासिद्धप्रकृतिपुरुषादेवत्याशङ्कय तौ ६६ नात्र संभवत्तः । अक्षरस्य सर्वज्ञत्वादिना पुरुषत्वेन च विशेषणात् । पुरुषस्य दिव्यत्वादिना पाणादिजनकत्वेन च विशेषणात् । नहीदं सांख्ये सिध्यति । २३ अग्निद्र्धेत्यादिना यदुक्तं तद्विश्वकायस्य ब्रह्मण एव संगच्छते ६७ नतु सांख्यसिद्धस्य । ८ वैश्वानराधिकरणम् । २४ वैश्वानरराब्दवाच्यो हिरण्यगर्भादिः परमात्मा वेति संशये ६७ हिरण्यगर्भादिबोधकसाधारणशब्दायो विशेषः प्रादेशमावस्यै- वामितो विगतमानत्वरूपस्तेन वैश्वानरशब्दवाच्यः परमात्मा । २५ केचित्स्वदेहान्तरित्यादिस्मृत्युक्तस्यानुमापकत्वमतः प्रादेश- ६८ मात्रे दुमूर्धत्वादिविशिष्टः परमात्मेव । २६ ननु मादेशमात्रस्मृत्या पैश्वानरपदस्य भगवत्परत्वं निणेतुं न शक्यमहं वैश्वानरो भूखेति जाठराग्निपरत्वस्यापि स्मरणात् । समानमकरण एष वा अनिर्वैश्वानर इत्यग्निसमभिव्याहारेण श्रवणाद् भगवद्विभुतित्वाञ्च । अत्राप्यग्रे हृदयं गाईपत्य इत्यादिना त्रेताग्निकल्पनश्रावणात् पुरुपेन्तःप्रतिष्ठितत्व- श्रावणाच न भगवत्परत्वं शक्यवचनमित्याशङ्कय समाधी- यते । तथाहि नात्र भगवत्परत्वं निपेद्धं शक्यं भगवतो भोक्तृत्वं वक्तुं श्रुतावमिदृष्ट्युपदेशाजाठरे घुमूर्धत्वादिधर्माणाम- संभवाच । न च तदुपासनार्थमिति शङ्कयं वाजसनेयिभिः पुरुषत्वस्य श्रावणात् । तस्माद्वैश्वानरः परमात्मैव । २७ पूर्वोक्तहेतुभ्य एव जादरोमिदैवतारूपामिश्च न संभवति । .

·प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभान्यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः। २८ जैमिनिमतेन परिमाणविरोधपरिहारमाह । व्यापकस्य प्रादे- शमात्रत्वं कल्पनां विना साक्षादपि संभवति यथाकाशस्य । २९ निराकारमेव ब्रह्म मायाजवनिकाच्छन्नं विष्ण्वादिदेवताधि- ७१ हितेन पुरुषाकारणाभिव्यकः पुरुपविधौन्तर्यामी भवति नतु स्वाभाविकस्तस्याकार इत्याश्मरथ्यस्य मतम् । ३० अनुस्मृतिवशात्पुरुषाकारो यद्यद्धियेति स्मृतेः साधकानुग्रहा- मिति बादरिमतम् । ३१ - पूर्वोक्तं नियतपरिमाणवादबोधकं जैमिनिमतं तदेकदेशिनो ७१ न तस्येति बोधनार्थं पुनर्जेमिनिमतमाह श्रुतो प्रादेशमात्रमिह वै देवा इत्यारभ्यामिसंपादयिज्यामीति कथनात्संपत्तिनिमित्तं प्रादेशगात्रत्वं न तु वास्तवमिति तदाशयः। ३२ एनं वैश्वानरमित्यादिना जाबाला आमनन्ति तस्मात् मादेश- ७२ मात्र एव व्यापकोतो वस्तुस्वभावादेव विरुद्धधर्माश्रय इति वैश्वानरो भगवानेवेति स्वसिद्धान्तः।। । प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः १॥३॥ १ शुभ्वाद्यायतनाधिकरणम् । १ यस्मिन्धोरिति मुण्डकवाक्ये सांख्यमतसिद्धं प्रधानमुच्यते ७३ ब्रह्म वेति संशये नौवोच्यत इति साध्यते । तत्र स्वशब्दो हेतुलेन स च श्रौतस्थस्यात्मानमित्यात्मशब्दस्य वाचकः । तथा च द्युम्वादीनां भारत्वं तदा स्याद्यदि तेषां सूत्रे मणिगणवत्मोतत्वं स्थान तु तथा । तेषां कार्यतयै- तदात्मकत्वेनैतस्वरूपान्तःपातित्वात् । न च सेतुत्वेन साधनत्वबोधनात्कलरूपत्वाभावे सति न ब्रह्मत्वमिति शङ्यम् । अमृतस्य सेतुरित्यत्र पठ्या मेवोधकत्वेन फलरूपत्वान- पायात् । तस्माद्द्युम्वाद्यायतनं ब्रह्मैव । ई. [ अणुभाष्य ·अणुभाम्यम् । - धावाः । सूत्राङ्काः २ ननु भवतु ब्रह्मत्वं तथापि तज्ज्ञानेन सर्वविज्ञानस्योपक्रान्त- ७४ त्वादन्यवाग्विमोकः कथं संगच्छत इत्याशङ्कय ब्रह्माणि मुक्तो- पसृप्यत्वं वक्तुं शररूपस्य जीवस्य पूर्वमन्त्रे ब्रह्मणि योजन- स्योक्तत्वात्तस्य निरध्यस्तत्वरूपं मुक्तत्वमन्यवाग्विमोकेन बोध्यत इति तदपि संगच्छते । ३ एतत्पकरणे जडधर्मबाहुल्यस्य जडदृष्टान्तस्य चोक्तत्वादन ७४ प्रधानमेवाड्वीकार्यमित्याशङ्कय तद्बोधकानां निःसंदिग्धानां धर्माणामदर्शनाद्ब्रह्मबोधकानामात्मसर्वज्ञानन्दरूपादिशब्दानां निःसंदिग्धानां दर्शनान प्रधानमङ्गीकर्तुं शक्यं किंतु परमा- स्मैव । ४ तर्हि जडजीवविशिष्टः सांख्यवादोत्रास्त्वित्याशङ्कय तद्वा- चकनिःसंदिग्धशब्दाभावान्न जीवो नापि प्रधानं किंतु सर्व- शत्वादीनां ब्रह्मधर्माणां निःसंदिग्धानां दर्शनाद्रीव । ५ तमेवैकं जानथेति ब्रह्माणि ज्ञानकर्मत्वस्य जीवे ज्ञानकर्तृ- त्वस्य बोधनेन भेदव्यपदेशान्न जीवपरत्वम् । ६ अस्य वाक्यस्य ब्रह्मपकरणपठितत्वादपि न जीवपरत्वम् । ७ दा सुपर्णेति श्रुतौ परमात्मनः शरीरे स्थितिमानं प्रकाश- फत्वं च श्राव्यते । जीवस्य तु कर्मफलभोगोपीति स्थित्यद- नाभ्यां ब्रह्मजीवी पृथगेव निर्णीयेते तस्मादपीदं ब्रह्मवाक्य- मेव नतु प्रधानजीवसंदेहात्सांख्यपरम् ॥ २ भूमाधिकरणम् । ८ यो वै भूमा तत्सुखमिति वाक्ये बाहुल्यं सुषुप्तिश्च नोच्यते किंतु ब्रह्मैव । सुषुप्तेः सकाशादाधिक्यस्य स एवाधस्तादित्या- दिना बोधनान्मुख्यवृत्त्यात्मशन्दपरिग्रहसंभवाद्रह्मणः सर्व- शब्दवाचकत्वेन भाववाचकशब्दानामपि ब्रह्मपरत्वसंभवाच्च भूमा भगवानेव । ७५ ·मतिसूत्रं श्रीमदणुभाप्यतात्पर्यम् । पृशङ्काः । सूत्राङ्काः ९ नान्यत्पश्यतीत्यादिनोक्ता 'अन्यादर्शनादयो धर्मा आ- विर्भूते परस्मिन्भगवति तदर्शनेन तदैक्यात्तदविभागाद्वा तदे- कतानतायां संभवतीति भूमा ब्रह्मवेति साधितम् । तेन निर- वध्यानन्दरूप एवान्तर्याम्युपास्य इति पृथगपि भक्तिमार्गी- यैरुपास्य इति बुद्धिस्थं प्रसंगाद्विचारितम् ।। ३ अक्षराधिकरणम् । १०।११ एतद्वै गार्मि इति बृहदारण्यकवाक्य आशया पृथिव्य- म्बरान्तधारकत्वेनाक्षरस्य ब्रह्मत्वं साधितम् । १२ तस्य प्रशासनस्य जीवधर्मत्वव्यावृत्त्याक्षरज्ञानफलबोधनेन च महत्वम् ॥ ४ ईक्षतिकर्माधिकरणम् । १३ एतद्वै सत्यकामेति वाक्ये ध्येयः परमात्मैव नतु विराडू ७९ ब्रह्मा वा । परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत इति वाक्यशेषे ईक्षतिकर्मत्वेन जीवधनादक्षरात्परस्यैवोक्तत्वात् । अभिध्यान- विषयस्येक्षतिकर्मत्वप्रतिपादनेनोपासनानां फलं साक्षात्कार इत्यप्यनेन साधितम् ।। ५ दहराधिकरणम् । १४ पूर्वोक्तच्छान्दोग्यवाक्ये वक्ष्यमाणहेतुभ्यः परमात्मैव । १५ यथा सुवर्णनिधि निहितमित्यादिनोक्तं प्रजाशब्दवाच्यानां जी- ८१ वाना यद्ब्रह्मलोके गमनं सा गतिरेप आत्मापहतपाप्मेत्यत्राप- हतपाप्मत्वादिविशिष्ट आत्मशब्दः पूर्वोत्तो ब्रह्मलोकशब्दश्च ताभ्यां हेतुभ्यां दहरः परमात्मैव । न च जीवपरमात्मनो- स्ततो भेदाभावात्स्वादशायामज्ञानकल्पितानामेव ब्रह्मलोक- गमनमात्मशब्दश्च जीवसाधारण इति न ताभ्यां परमात्म- सिद्धिरिति शङ्यम् । अत्र हि प्रजानां ब्रह्मलोके गच्छन्ती- नामनृतेन मत्यूढा इति विशेषणं दृश्यते । तदर्थस्त्वनृतेन ७९ ·२४ अणुमाध्यम् सूत्राङ्गाः पिहितत्वमनृताभिधाना इति श्रुत्यन्तरेण तथा दर्शनात् । तच्च सुपुत्रो मुखमहास्वानां न किंनिवेदिपमित्यनुभव- रतासां मजानामज्ञत्वं साधयति न त्वज्ञानकल्पितत्वम् । अज्ञानकल्पितत्वे सति ब्रह्मलोकगतिर्न संगच्छते । तथापहत- पाप्मत्वादिविशेषणादात्मशब्दश्च न संगच्छतेतो गतिशब्द- योब्रह्मपरत्वादहरः परमात्मैव । किं च तद्य इहात्मानमनु- विद्य व्रजन्तीत्यात्मज्ञानं लोकक्षयहेतृत्वेनोच्यते । यद्यात्मा ब्रह्माभिन्नः स्यात्तदापहतपाप्मादिगुणकत्वात्स्वस्य स्वाज्ञानं न स्यात् । अत इदमज्ञानं जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वं बोधयद्गते- ब्रह्माविषयत्वे लिङ्गम् । एवमपहतपाप्मत्वादिविशेषणान्यात्म- शब्दस्य ब्रह्मपरत्वे लिङ्गमिति पागेवोक्तमतो दहरः परमा- स्मैव । . १६ य आत्मा स सेतुर्विधृनिरिति श्रुतेः सर्वलोकविधारकत्वात्स्वयं ८२ साधनीभूय संसारमापकत्वादेफस्येवाकाशयावापृथिव्यादेरन्त बहिःस्थापनेन तस्य सर्वलोकधारणस्य महिमरूपत्वात्तस्य माहिम्नो विरुद्धधर्माश्रयत्वरूपतया श्रीयशोदादिभिरन्त- हिरुपलब्धश्च दहाः परमात्मैव ।। १७ प्रकरणोक्तसर्वधर्ममसिद्धिर्मगवत्येव न जीवे संभवत्यतोपि ८३ भगवानेप दहरः। १८ आदिमध्यावसानेषु संप्रसादादिशन्दैर्जीवस्य परामर्शानीव ८३ एव दहर इत्याशङ्कय जीवे जगदाधारत्वादेरसंभवात्स न १९ अनन्तरोक्तेन्द्रप्रजापतिपकरणे जीवस्यैवामृताभयत्वादिलो- ८४ गोकतयात्रापि स एव परामृश्यतामित्याङ्कय तत्र प्रजापति- रुपदेशसमये आविर्भूतब्रह्मरूपो जातो यथा नृसिंहोपासको नृसिंहाविधे मवति । अतस्तथाभूतत्वात्सर्वत्रात्मानं पश्यन् ·२५ प्रतिसूनं श्रीमदणुभाप्यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः पृटाङ्काः। उपदिष्टवान् । अतो न तत्र जीवः प्रकरणार्थः । अतस्तदनु- रोधेनात्र जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वं नवक्तुं शक्यं तस्माद् दहरः परमात्मैव । २० पूर्वपकरणे सत्त्यनामकस्य ब्रह्मणो ज्ञानासंभवाचदर्थं शब्दो- ८५ कस्य नियम्यस्य जीवस्य स्वरूपज्ञानाय जीवपरामर्शो नतु प्रकरणित्वेन । २१ भवत्वेवं तथाप्यल्पे हृदयपुण्डरीक आकाशरूपस्य ज्यायसो ८५ ब्रह्मणः स्थितिर्न संभवत्यतो जीव एवोच्यतामित्याशङ्कायां निचाप्यत्वादेवं व्योमवयेत्यत्र विरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रह्मणः स्थितितुं शक्येत्युक्तम् । तादृशत्वस्यात्राप्यनुसंधेयत्यानेन ततामाधानसिद्धिरिति दहरः परमात्मैव ॥ ६ अनुकृत्पधिकरणम् । २२ न तन सूर्यो मातीति वाक्यं विषयत्वेनोदाहृत्य लोकमका- ८५ शकानां सूर्यादीनां दहरान्तःस्थत्वकथनादुक्तवाक्यं तद्विरुध- मित्याशङ्कय तेषां स्वतो न प्रकाशकलं किंतु भगवदनुका- रित्वाद्भगवत्प्रकाशेनैव प्रकाशकलं सर्वत्र सर्वदेति नितिम् । २३ उतार्थे स्मृतेरपि संमतिः ॥ ७ शन्दादेव प्रमिताधिकरणम् । २४ अड्डष्ठमात्रस्य भूतभव्येशानत्वं शम्दादेव प्रतीयते । २५ तस्य तत्र स्थितिमनुष्याणामधिकारार्थति नितिम् ॥ ८ तदुपर्यपीत्यधिकरणम् । २६ मनुष्येषु त्रैवर्णिकानामुपनयनादिसंस्कारवतां कर्माधिकाराद् ८७ ब्रह्मविद्यायामप्यधिकार इति पूर्वतबादेव सिध्यति । ततो मनुष्याधीनजातीयानां तु योग्यताभावादेव नाधिकारः । अतः परं मनुष्यादुन्कृष्टानां ब्रह्मविद्यायामधिकारः संभवादनः। यपि देवादीनामुपनयनादिकं न प्रसिद्ध तथापि यज्ञो- ८७ ·अणुभाष्यम् २४ । सूत्राङ्काः पृष्ठाका पिहितत्वमनृताभिधाना इति श्रुत्यन्तरेण तथा दर्शनात् । तत्र सुषुप्तो सुखमहमस्वासं न किंचिदवेदिपमित्यनुभव- स्तासां प्रजानामज्ञवं साधयति न त्वज्ञानकल्पितत्वम् । अज्ञानकल्पितत्वे सति ब्रह्मलोकगतिर्न संगच्छते । तथापहत- पाप्मत्वादिविशेषणादात्मशब्दश्च न संगच्यतेतो गतिशब्द योब्रह्मपरत्वादहरः परमात्मैव । किं च तद्य इहात्मानमनु- विद्य व्रजन्तीत्यात्मज्ञानं लोकक्षयहेतुन्वेनोच्यते । यद्यात्मा ब्रह्माभिन्नः स्यात्तदापहतपाप्मादिगुणकत्वात्स्वस्य स्वाज्ञानं न स्यात् । अत इदमज्ञानं जीवस्य ब्रह्माभिनत्वं बोधयद्गते- ब्रह्मविषयत्वे लिङ्गम् । एवमपहतपाप्मत्वादिविशेषणान्यात्म- शब्दस्य ब्रह्मपरत्वे लिङ्गमिति पागेदोक्तमतो दहरः परमा- स्मेव। १६ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरिति श्रुतेः सर्वलोकविधारकत्वात्स्वयं ८२ साधनीभूय संसारमापकत्वादेकस्यैवाकाशयावापृथिव्यादेरन्त- बहिःस्थापनेन तस्य सर्वलोकधारणस्य महिमरूपत्वाचस्य महिम्नो विरुद्धधर्माश्रयत्वरूपतया श्रीयशोदादिभिरन्तई- हिरुपलब्धश्च दहरः परमात्मैव । १७ प्रकरणोक्तसर्वधर्मप्रसिद्धिर्भगवत्येव न जीवे संभवत्यतोपि ८३ भगवानेव दहरः। १८ आदिमध्यावसानेषु संमसादादिशन्दैजीवस्य परामर्शाजीव ८३ एव दहर इत्याशङ्कय जीवे जगदाधारत्वादेरसंमवात्स न दहरः। १९ अनन्तरोकेन्द्रप्रजापतिपकरणे जीवस्यवामृताभयत्वादिरूपे- ८४ णोक्ततयात्रापि स एव परामृश्यतामित्या व तन मजापति- रुपदेशसमये आविर्भूतब्रह्मरूपो जातो यथा नृसिंहोपासको नृसिंहाविटो मवति । अतस्तथाभूतत्वात्सर्वत्रामानं पश्यन् ·२५ भतिसूत्रं श्रीमदणुभाप्यतात्पर्यम् । पृष्ठाड़ाः। ८५ सूत्राङ्काः उपदिष्टवान् । अतो न तत्र जीवः प्रकरणार्थः । अतस्तदनु- रोधेनात्र जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वं न वक्तुं शक्यं तस्माद् दहरः परमात्मैव । २० पूर्वप्रकरणे सत्त्यनामकस्य ब्रह्मणो ज्ञानासंभवात्तदर्थ शब्दो- ८५ तस्य नियम्यस्य जीवस्य स्वरूपज्ञानाय जीवपरामर्शो नतु प्रकरणित्वेन । २१ भवत्वेवं तथाप्यल्पे हृदयपुण्डरीक आकाशरूपस्य ज्यायसो माह्मणः स्थितिर्न संभवत्यतो जीव एवोच्यतामित्याशङ्कायां निचाय्यत्वादेवं व्योमवचेत्यत्र विरुद्वधर्माश्रयत्वेन ब्रह्मणः स्थितिर्वक्तुं शक्येत्युक्तम् । तादृशत्वस्यावाप्यनुसंधेयत्वात्तेन तत्समाधानसिद्धिरिति दहरः परमात्मैव ।। ६ अनुकृत्यधिकरणम् । २२ न तत्र सूर्यो भातीति वाक्यं विषयत्वनोदाहृत्य लोकप्रका- ८५ शकानां सूर्यादीनां दहरान्तःस्थत्वकथनादुक्तवाक्यं तद्विरुद्ध- मित्याशङ्कय तेषां स्वतो न प्रकाशकत्वं किंतु भगवदनुका- रित्वाद्भगवत्यकाशेनैव प्रकाशकत्वं सर्वत्र सर्वदेति नितिम् । २३ उतार्थ स्मृतेरपि संमतिः ॥ ७ शब्दादेव ममिताधिकरणम् । २१ अङ्गुष्ठमात्रस्य भूतभव्येशानत्वं शब्दादेव प्रतीयते । २५ तस्य तत्र स्थितिर्मनुष्याणामधिकारार्थेति निर्णतिम् ॥ ८ सदुपपीत्यधिकरणम् । २६ मनुष्येषु चैवर्णिकानामुपनयनादिसंस्कारवतां कर्माधिकाराद् ८७ ब्रह्मविद्यायामप्यधिकार इति पूर्वतघ्रादेव सिध्यति । ततो मनुयाद्दीनजातीयानां तु योग्यताभावादेव नाधिकारः । अतः परं मनुष्यादुत्कृष्टानां ब्रह्मविद्यायामधिकारः संभवादुक्तः। ययपि देवादीनामुपनयनादेकं न प्रसिद्ध तथापि, यज्ञो- ·मणुमाभ्यम् । २६ पृष्टाङ्काः। सूत्राङ्काः पर्यातमन्ने प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तादिति श्रवणात्तन्यायेना- न्यत्रापि जन्मानुग्रहविशेषतपःप्रभृतिभिर्मतङ्गविश्वामित्रा- दीनामिवाधिकारः संभवति । २७ पूर्वसूत्रोक्तस्य देवादीनामधिकारस्य विप्रतिपन्नतया तबलेन ८८ तेषु ब्राह्मण्यादेत्तुमशक्यत्वात्तेषां स्वर्गस्थत्वेन पृथिव्यादिरू- पदेशस्य ब्रीह्यादिरूपद्रव्यस्य तत्र सूर्यगत्यभावेन दर्शादिरूप- कालस्य च तदतिरिक्तदेवाभावेनोद्देश्यदेवतान्तरस्यापि वक्तु- मशक्यतया तदभावेपि कर्मकरणे श्रुतिविरोध इत्याशय प्रजापतिन्याया त्तायाः साधितपायत्वात् इन्द्रब्रह्मचर्य- श्रावणादाश्रमसत्तायाः देवा वे सत्रमासनेत्यादो भूमावागत्य ऋषीन् बृत्वा यज्ञकरणश्रावणाच बहुधोपयोगो देवानां वेदे दृश्यते भगवद्वयवरूपा ये देवास्ते तेषामुद्देश्या अपि भवन्ति । उभी चे देवाना शमिताराविति श्रुती ऋत्विजोपि श्राव्यन्ते । तस्मान्न श्रुतिविरोधः । २८ ननु जन्यानां देवानां वृत्तान्तं वदन्वेदः स्वयं कथं नित्यो भवेदतो वेदानित्यत्वबोधकत्वादयं देवाधिकारपक्षो न संगत इत्याशङ्कय शब्दोक्ताः पदार्थाः सर्व एवाधिदेविका भगवद- वयवरूपाः शन्दैकसमधिगम्या एवंविधास्ते नित्यास्तैः सह पदानां संबन्धोपि नित्य इति न वेदस्यानित्यत्वम् । न च वैदिकपदार्थानामतिरिक्तत्वाङ्गीकारे प्रत्यक्षविरोधः शङ्कयः । इदानीमपि यजमानलिंक्प्रभृतीनां वेदादेव सपरिकरकर्मावग- तेवृद्धव्यवहारादिना दर्शनेन वेदिकपदार्थान्तरेष्वपि तेनैवाद- गतिसंभवात् । अतो यभगवान् दृष्टस्तेषां तु तत्रैव सर्वपदार्थ- दर्शनातेष्वेव संकेतग्रहस्तोर्वाचीनानामिदानीतनपर्यन्तानां तूपमानात्तेषु संकेतग्रहो भगवतः सर्वानुकारित्वात् । किंच यथा जमदीनां पञ्चावत्तमित्यत्र स्वस्मिन् जामदमय इति ·२७ प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभाष्यतात्पर्यम् । ९० सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः। प्रत्यक्षज्ञानाभावेपि परोक्षानुभवो भवति तथा वैदिकमपञ्च- स्यापि परोक्षानुभवो भवत्येव । २९ अस्मादेव हेतोर्वेदस्य नित्यत्वम् । ३० लोकदृष्ट्या प्रपञ्चस्य देवादीनां चानित्यत्वाङ्गीकारे तत्प्रवाह एव शब्दसंबन्धः। लोकेपि शरीरगङ्गापभृतिषु प्रवाह एव शब्दसंबन्धदर्शनात् । अतो देवादीनां तत्कर्मणां चानित्य- त्वेपि तत्मवाहस्य नित्यत्वात्तद्बोधके वेदेपि नानित्यत्वं शङ्कितुं शक्यते । ३१ कर्मण्युपासने च प्रतिपादितोपि देवानामधिकारो मधुवि- ९१ द्यायां न संगच्छते तत्र मधुत्वेनोपवर्ण्यमानस्यादित्यस्य विद्याविषयत्वात्कमन्यमादित्यमुपासीत। एवं संवर्गविद्यादिष्वा- दित्यादीनां विषयतया देवानामधिकारो बोध्यः । ३२ अग्निः पुच्छस्य प्रथमं काण्डमित्यादिश्रुतिवमयादीनां देवानां ज्योतिर्गणे विद्यमानत्वकथनात्तेषां च तत्र महाभोग- कथनात्प्राप्तफलत्वेनोपासनायामधिकारोसंगत इति शङ्का । ३३ वेदे यथा प्राजापत्यादीनां कर्माधिकारी निरूप्यते तथा तंयो यो देवानाम् इत्यादिना ज्ञानेपि श्रूयते । अतः कर्मणि ज्ञाने चाधिकारोवश्यमभ्युपेयः ॥ ९ शुगस्येत्यधिकरणम् । ३४ छान्दोग्यसंवर्गविद्यायां जानश्रुति हा शूद्रेत्येव संबोध्य संवर्ग- विद्योपदिष्टा । तस्माज्जातिशूद्रस्याधिकार इत्याशङ्कय नात्र शूद्रशब्दो जातिवाची किंतु शुचा आद्रवतीति शूद्र इति यौगिकः । अतो योगेन जानश्रुतेर्गतरारित्वं बोधयति तेन पूर्ण स्वीकारः । पश्चाचापमरणेन मत्सरत्यागे विद्योपदेश इति नात्र जातिशूद्रस्याप्यधिकारः। ९२ ·अणुभाष्यम्। पृछाङ्काः। सूत्राङ्काः' ३५ जानश्रुतेः क्षत्रियत्वमुत्तरत्र प्रकरणान्तरे काक्षसेनिपदादव- ९६ गम्यते । यद्यपि तत्मकरणान्तरं तथापि छन्दोगानां द्विरात्रे कापेयसंबन्धेन काक्षसेनेः क्षत्रियत्वमवगतम् । अतो लिङ्ग- बलादस्य क्षत्रियत्वावगतर्जानश्रुतेर्जातिनिधीयते । ३६ श्रौतसाधनेषु सर्वत्रोपनयनसंस्कारपरामर्शाच्छूद्रे नाधिकारः। ३७ जाबाले शूद्रत्वाभावनिर्धारणपूर्वकमेव गौतमेन शिष्यत्वस्य प्रवर्तनाजातिशूद्रस्य नाधिकारः। ३८ वेदे शूद्रस्य श्रवणाध्ययनार्थज्ञानानां निषेधश्रावणात्स्मृति- ९५ प्वापि वेदाक्षरविचारेण शूद्रस्य पातककथनाच नाधिकारः॥ १० कम्पनाधिकरणम् । ३९ यदिदं किंचेतिवाक्ये प्राणेन्द्रो निवार्य सर्वजगत्कम्पनाद्धेतो ९५ वोच्यते ॥ ११ ज्योतिर्दर्शनाधिकरणम् ४० परं ज्योतिरुपसंपद्यत इति वाक्ये महाभूतरूपं ज्योतिर्निवार्य संपत्तिरूपाद्दर्शनाद् ब्रह्मैव निरूप्यते ॥ १२ अर्थान्तरव्यपदेशाधिकरणम् । ११ आकाशो वै नामेति वाक्ये भूताफाशस्य यत्प्रयोजनं वायु- जननं तस्माद्भिन्नस्य प्रयोजनस्य नामरूपनिर्वाहकत्वरूपस्य कथनाद् ब्रह्मादिश्रुतीनां च कथनाद् ब्रीवाकाशः ॥ १३ सुपुप्त्युत्तान्त्योरित्यधिकरणम् । १२ ज्योतिर्बाह्मणशारीरब्राह्मणयोः किं जीवाश्यत्वमुत ब्रह्मवा- क्यत्वमिति संदेहे उपक्रमस्यासंजातविरोपित्वेन पाबल्यात्तत्र च फतम आत्मेति प्रश्ने योयं विज्ञानमय इति शारीरलिड्माद- न्येच हेतुभिः परमात्मामिन्नोसंसारी मुत्तो जीवः प्रतिपाद्यत इति पूर्वपक्षे तत उपक्रमोपसंहारयोः परमात्मन एवं प्रकृ- हत्यसिद्ध्या तस्येव प्रकरणित्वं नतु ब्रह्मभावापन्नस्य जीव स्येति सिद्धान्तः। १३ सर्वस्य वशीत्यादिशन्देभ्यः स्पष्टमेव मापकरणम् ।। १७ ·। २९ प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभाध्यतात्पर्यम् । सूनाङ्काः पृष्ठाङ्काः। प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः १४॥ १ आनुमानिकाधिकरणम् । १ इन्द्रियेभ्यः परा इति काठकवाक्ये सांख्यमतसिद्धाः पदार्था १०० उच्यन्त इत्याशङ्कय समाधीयते नात्र तन्मतसिद्धाः पदार्था उच्यन्ते किंतु पूर्वमात्मानं रथिनं विद्वीत्यादिना शरीररूपक यदुक्तं तत्रत्या ये स्थादिभावेन पदार्था निविष्ठास्त एवात्रा- स्मिन्वाक्ये गृह्यन्ते । एतद्धि जीवपकरणम् । अत्र च तस्य मुक्त्युपायो निरूप्यते । शरीरं रथ इत्यादिरूपोत्र ब्रह्मवाद एव सिध्यति न ,सांख्यमतं यतोय एप सर्वेषु भूतेष्विति मन्त्रेणात्मदर्शनपरिकरतयैव बुध्द्यादीनामुक्तिः । २ अव्यक्तशब्देन सूक्ष्ममुच्यते तद्ब्रह्मैव । धर्मधर्मिणोश्वाविना. १०२ भावेन स्थितत्वादभेद इति तदभिन्ना भगवत्कृपैवात्रोच्यते । ३ कृपाया ब्रह्माभिन्नत्वेपि ब्रह्माधीनत्वाद्ब्रह्मभिन्नत्वं ब्रह्मभिन्न- १०२ त्वाद्ब्रह्मनियम्यत्त्वम् । अतो यथैकरूप्येण ग्रहणमभेदे युक्तिस्तथा नियम्यनियामकभावोपि भेदे युक्तिरित्युभयथाप्यु- पपन्नम् । न चाभेदेनैकले नियन्यनियामकभावानुपपनिरिति शङ्कन्यम् । ब्रह्मविदामोति परमित्यत्रैकस्यैव ब्रह्मणः सञ्चिद्रू- पेण विषयत्वमानन्दरूपेण फलत्वमितिवदुपपत्तेः । तथाच कृपाविष्टः साधनमानन्दरूपः फलम् । अथवाव्यक्त सच्चिद्रू- पमक्षरमानन्दरूपः पुरुप इति तयोरभेदेपि परापरभावो युक्तः। ५ अस्मिन्वाक्येव्यक्तं ज्ञेयत्वेनोच्यते । कापिलमते तथावचना- १०३ भावान तन्मतसिद्धिः। ५ प्रकरणस्य नियामकत्वादशब्दवाक्यमपि भगवत्परमेव । १०३ ६ अत्र हि त्रयः प्रश्ना अग्मिजीवनाविषयकास्तेपामुत्तराणि १०३ त्रीणि । यदि सांख्यमतमिन्द्रियेभ्यः परा इत्यादि स्यात्तदा चतुर्थे प्रश्नोत्तरे स्यातां ते तु न स्तोतो नात्र सन्मतसिद्धिः। उ[अणुभाव्य] ·अणुभाष्यम्। ३० पृशङ्काः। सूत्राङ्काः ७ यथा महच्छब्दो महान्तं विभुमित्यादी ब्रह्मपरस्तथाव्यक्तशब्दो- १०४ प्यक्षरपरस्तस्मादिन्द्रियादिवाक्ये न सांख्यमतसिद्धिः ।। २ चमसवदित्यधिकरणम्। ८ अजामेकामितिवाक्येजादिशब्दः प्रकृतिः परामृश्यते । अग्रे १०४ च कपिलस्य नाम पठ्यते । यद्यपि फिकारणेत्युपक्रमाद्ब्रह्म- विद्यात्वेनोपनिषत्मतीयते तथापि पूर्वकाण्डे यथा प्रणवादि- मन्त्राणां नानास्थले विनियोगान प्रकरणानुरोधस्तथैतेष्वपि म- श्रेषु कापिलमतयत्यभिज्ञानानोपक्रमाद्यनुरोध इति सांख्यमत- मपि वैदिकमित्याशङ्कय समाधीयते।यथार्वाग्विलश्चमस इति- बृहदारण्यकमवस्थकर्मविशेषेर्वाग्विले चमसे यशोरूपं सोमं सप्त होतारो मक्षयेयुरिति कल्पयितुं न शक्यते तथा प्रकृतेलोहित- शुक्लादिशब्दैः रजःसत्वादि कल्पयित्वा तदशेन सर्व मतं कल्पयितुं न शक्यते । विशेषाभावात्। कपिलवाक्येपि कपि- लशब्देन ब्रह्मैवोच्यते न त्वनित्यर्षिः । ९ अत्राजाशब्देन ज्योतिरुच्यते प्रथमकार्यरूपत्वाञ्चतुर्मुखाजत्व- १०५ न्यायेन । यथा हजाल्पदोग्धी तथेयं नश्वरसुखदात्री । चतुष्कलब्रह्मपादरूपत्वाज्योतीरूपा । अत्रोपक्रमे ब्रह्मणः प्रकृतत्वात्तदेवाग्निरिति कथनाञ्च । सा च चेतनाधिष्ठिता द्वा सुपर्णेति कथनात् अजद्वयं च जीवब्रह्मरूपं ताभ्याम- धिष्ठिता । एतच्छान्दोग्यशाखायामधीयते । १. अत्र हि किंचित्कार्यार्थ परोक्षवादेनाजाशब्दस्तस्यां कल्पन- १०६ योपदिश्यते । यथाजा बर्करसहिता सवत्सा स्वामिहिता तथेयं भगवल्लीलोपयोगायेति भगवतः परोक्षपियत्वाञ्चेति । तथा च मध्वादिविद्यावदा कल्पना तस्मान्नाजामन्त्रेण सांख्यमतासद्धिः॥ ३ न संख्योपसंग्रहाधिकरणम् । ११ यस्मिन् पञ्च पञ्चजना इति वाक्ये समासविशेषेण पञ्च• १०६ विंशतिसंख्यासंग्रहादत्र सांख्यसिद्धानि पञ्चविंशतितत्त्वानि ·३१ प्रतिम्यं श्रीमदणुभाप्यतात्पर्यम् । सूनाङ्काः प्रथाङ्काः। तेन सांग्स्यमतसिद्विरित्याशङ्कय समाधीयते । अत्र समारा- विशेषेण पञ्चसमूहरूपार्थसिद्धिः । सांख्यमते तु नेदशी संख्या। १२ बुद्धेः संशयाचा पर वृत्तीजनयन्तीति पयजनाः प्राणादयः । १०७ प्राणस्य प्राणमिति वाक्यशेयरय मन्त्रार्थनियामकत्यात् । तस्मादावाद एवान न सांख्यवादः। १३ काण्यपाटे तदेवा ज्योतिषामित्यनस्थाने ज्योतिर्यात्यम् । १०८ ततधार्थवादस्य निर्णायकत्वम् ।। ४ यथान्यपदिष्टाधिकरणम् । १४ आकाशादिवाक्येषु पयपि क्रमादिविप्रतिपत्तिस्तथापि १०८ ब्रह्मणः कारणत्वाविप्रतिपत्तिास्ति । सर्वत्र सृष्टिवास्येषु समानस्यैव महणः कारणत्वेनाभिपेतन्यात् । क्रमप्रकारादि- भेदस्तु माहात्म्यरपव एनकः । तस्मान अनिविपतिधारम- तिपरिग्रहः ॥ ५ समाधिकरणम् । १५ असदशदिशन्देश न निरान्मकलाप उच्यन्ते किंतु ततः १०९ समाफर्य सः शन्दै मिवोच्यते । सर्नेगां गन्दानां प्रणव- विकृतित्वेन प्रणवार्थ एव पर्यवसानात् प्रणवस्य च ब्रह्मवा. पफत्वात् । तस्मान अतिविपतियः ।। ६ जगदाचित्ताधिकरणम् । १६ यो वे बालाफ इत्यजानरागा सिद्धान्तकपनोपक्रम एत- ११० पदेनादित्यमण्डलादिजहोदेखायुरूपशब्देन न जाबोटे- सानीवनडात्मक जगयकर्तृ तस्य येदितन्यलायनेन अत्यन्तरसिद्धमलण एव कर्तृत्वं न मान्यभिमानिजीवस्य । १७ जीवमुरुगपाणदर्शनान ब्रह्मणः कर्तृत्वमित्याशङ्का जीवस्य १११ ममानिनत्वान्गुरूपमाणस्य च ब्रह्मयोगादत्र तथालेन कथन न स्पेन रूपेण तस्माद्रीय कर्ट।

·अणुभाष्यम् । सूत्राङ्काः पृशाङ्काः। १८ पकृतितो जीवस्य कर्तृत्वमप्यस्मिन् वाक्येनभिमतम् । जीव- ११२ लयोद्गमयोर्ब्रह्मप्रतिपच्यर्थत्वात्प्रभव्याख्यानाभ्यां तथावसा- यात् । वाजसनेयिनामेतत्समानपकरणेपि तथावसायाचे. त्युक्तम् । एवमत्र जीवब्रह्मवादनिराकरणेन जीवविशिष्टप्रकृ- तिरेव कारणमिति निराकृतम् ॥ ७ वाक्यान्वयाधिकरणम् । १९ मैत्रेयीब्राह्मणद्वये जीवस्य प्रकरणित्वं ब्रह्मणो वेति संशये ११३ वेदरूपमहावाक्यस्य ब्रह्मण्येवान्वयदर्शनात्सुखरूपभगवदन्व- येन जीवस्यैव प्रियत्वात्सर्वोपनिषद्नुरोधेनास्यापि वाक्यस्य ब्रह्मण्येवान्ययादत्रापि ब्रह्मैवोच्यते । २० ब्रह्मणा स्वस्य मोगनिष्पत्त्यर्थ विस्फुलिङ्गवत्प्रकटीकृतः ११५ स्वांशो जीवस्तेन जीवेनोपक्रमस्तस्यैद पियत्वेन संसूचनादुप- क्रमस्य च बलिष्ठत्वान्जीवात्मैव प्रकरणीति स एव ज्ञेपत्वे- नापदिश्यत इति शङ्कायां नार जीवात्मनो ज्ञेयत्वेनोपदेशः किंतु परमात्मन एव । जीवनोपकमस्तु-आत्मनि वा विज्ञात इति प्रतिज्ञासिद्धोलेंडरूपः । ब्रह्मेव जीवः । अतः संसार- दशायामपि जीको नझैवेति ज्ञापनार्थ तदुपक्रमो न तु प्रकृति संसृष्टस्य जीवस्य कारणत्वार्थमिति काशकृत्समतमुकं तस्मा- झैवात्र कारणत्वेनोच्यते । २१ यत्र जीवोपक्रमेण भगवतः श्रवणादिकमुक्तं तन्मुत्तो जीवो ११५ मगवानेव भविष्यतीति ज्ञापकम् । स्त्रिया विश्वासार्थ जीवो- पक्रमः कर्तव्य एवेत्यौडुलोमिराचार्यो मन्यते । २२ काशकृत्मस्तु मन्यते जीवोपक्रमो भगवत एवावस्थाविशेषो ११५ जीव इत्यस्य पक्षस्य लिङ्गम् । तस्मान्मवेयीवादणेनापि जीवद्वारा प्रकृतिकारणवादासिद्धिः ।।

·३३ प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभाम्यतात्पर्यम् । सूनाङ्काः पृछाङ्काः ८ प्रकृतिश्चेत्यधिकरणम् । २३ प्रकृतिशब्दवाच्यं ब्रह्मैव । छान्दोग्य एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं ११६ यत्प्रतिज्ञातं मृदादिदृष्टान्ताश्च तदनुपरोधात् । तथा च यदि मूलकारणे ब्रह्मणि समवायिकारणत्वरूप प्रकृतित्वं न स्वीक्रि- येत तदा प्रतिज्ञादिसामञ्जस्यं न स्यात् । २४ सृष्टी मगवत्कृतमभिध्यानं स्वस्य बहुरूपत्वेनोच्चनीचभावेन ११७ र यद्विचरणं तद्धेतुत्वेनोकं तेन स्वयमेव तद्रूप इति सिध्यति । किंच सर्वं खल्विदमित्युपासनाप्युपदिश्यतेतोपि प्रकृतिशब्दवाच्यं ब्रह्मैव । २५ सर्वाणि हवा इमानीति श्रुत्या ब्रह्मणः प्रपञ्चोत्पत्तिलयाधारत्वं ११७ साक्षादेवोच्यते तच्च समवायित्वस्यैव लिङ्गम् । ततोपि ब्रह्मैव प्रकृतिशब्दवाच्यम् । २९ ब्रह्मपरिणामलक्षणं कार्यमिति जगत्समवायिकारणत्वं ब्रह्मण ११७ एव। २७ सदेव सोम्येदमित्यादिषु सृष्टिबोधकश्रुतिववधारणदर्शनाद् ११८ नहीव समवायिनिमित्तेति यं कारणम् । अन्यथा- वधारणविरोधापत्तेः । किं च कर्तारमीशमित्यादिषु योनित्व- मपि ब्रह्मण एवोच्यते पुरुषत्वं च । तस्मादक्षरपुरुष- भावेनोमयरूपो भगवानेव । अतः कथंचिदपि न प्रकृति- प्रवेशः। २८ यत्र ब्रह्मणः सर्वविधं कारणत्वं नोच्यते ते सर्वे स्मार्तवाद्धा १९ अवैदिका अनुपयुक्ताश्च ॥ इति प्रथमोध्यायः ।।.

·अणुभाष्यम्। सूत्राङ्काः पृशङ्काः। अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः २।३ ॥ १ स्मृत्यनवकाशदोपप्रसंग इत्यधिकरणम् । १ सांख्यस्मृतेर्मोक्षोपयोगित्वात्तत्प्रामाण्यमङ्गीकृत्य तदनुरोधेनैव १२० श्रुतिविप्रतिषेधः परिहार्यः । अन्यथा तद्वैयर्थ्यमित्याशङ्कय तत्मामाण्याडीकारे अहं सर्वस्येति गीतास्मृतिविरोधः । तदप्रामाण्याङ्गीकारे च ब्रह्मकारणत्वोधकश्रुतिविरोधः । अतो गीतास्मृतिप्रामाण्यमावश्यकं तेन श्रुतिविप्रतिषेधनि- राकरणे कपिलस्मृतेर्न प्रामाण्यम् ॥ २ इतरपामित्यधिकरणम् । २ प्रकृतिव्यतिरिकानां महदादीनामनुपलम्भात्तदुक्तयुक्तीनाम- १२१ प्रयोजकत्वम् ।। ३ एतेन योग इत्यधिकरणम् । ३ पूर्वोकश्रुतिविरोधायोगस्मृतिरपि सांख्यवत्प्रधानकारणत्वाशे १२१ न प्रमाणम् ॥ ४ विलक्षणत्वाधिकरणम् । ४ जगतो जडत्वेन तत्कारणं चेतनं ब्रह्म न भवति विलक्षण- १२१ त्वात् । ५ अत्र मृदभिमानिदेवतैव वक्तृत्वादिरूपेण व्यपदिश्यते । १२१ अन्यथा चेतनाचेतनविभागो नोच्येत । देवताप्रवेशो वागा. दिपु नोच्यते । तस्माचेतनाचेतनात्मकं जगन्न ब्रह्मोपादा- नकम् । ६ कार्यकारणयोर्वलक्षण्येपि गोमयवृश्चिकादी यथा कार्य- १२२ कारणभावस्तथा जगद्ब्रह्मणोरपि स्यात् । सदंशस्य कार्य- कारणयोस्तुल्यत्वेन सालक्षण्याच ॥ ५ असदिति चेत्यधिकरणम् । ७ ननु सदसतोः कारणत्वं भोधयन्त्योः श्रुत्योः कथं विरोध- १२२ परिहार इत्याशङ्कय असदिति यत्कयनं तच्छान्दोग्ये कथ- . ।

·३५ प्रतिखुवं श्रीमदणुभाष्यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः मसतः सजायतेति कयनादसतः कारणत्वनिषेधार्थम् । यत्पुनस्तैत्तिरीये सदेवेतिकथनं तत्सृक्ष्यमाणापेक्षया पूर्वसृष्ट- स्यासाधुत्वार्थम् । असाधुन्यपि असदिति प्रयोगात् । अतो न श्रुत्योर्विरोधः । ८ कार्यस्य ब्रह्माणि लये कार्यगता अशुद्धत्वादयो ब्रह्मणि प्रस- १२२ ज्ज्येरन्नतो न संगतो ब्रह्मकारणवादः । ९ रुचकादीनां मृदि लये कार्यधर्मप्रसक्त्यदर्शनानासंगतिः । १० तवापि सत्कार्यवादित्वात्सविशेषस्य कार्यस्य ये धर्माः परि- १२२ च्छिन्नत्वादयस्ते प्रधाने मविण्यन्त्यवो न वयं पर्यनुयो- कव्याः। ११ सावद्यतर्कस्याप्रतिष्टितत्वात्पतिवादिना तदनङ्गीकारेण दोषा• १२३ दविमोक्षः॥ ६ एतेनेत्यधिकरणम् । १२ सांस्यनिराकरणेनान्यपि वादा निराकृताः ॥ १२३ ७ भोक्रापत्तरित्यधिकरणम् । १३ पलयोत्तरमुत्पत्तिदशायां भोग्यमोनोरविभाग इत्याशङ्कय १२३ समाधीयते । यथा लोके कटकमुपमृद्य रुचके क्रियमाणे कटकत्वं न भवति तथोत्पत्निदशायां भाग्यस्य भोग्यत्वेन- वोत्पत्तिः । मोक्तुर्भोक्तृत्वेनैवेति न विभागामाव इति ॥ ८ तदनन्यत्वाधिकरणम् । १४ वाचारम्भणवाक्ये कार्यस्य कारणाभिनत्वं प्रतिपादित नतु १२४ मिथ्यात्वम् १५ कार्यस्य घटादेवियमानत्व एवोपलम्मो नत्वविद्यमानत्वे । १६ सदेव सोम्येदमिति श्रुतेस्तदेतदक्षयमिति स्मृतेश्च प्रपञ्चस्य १२५ सदैव सत्त्यत्वम् ॥ ९ असदयपदेशाधिकरणम् । १७ असद्वेति श्रुत्योत्पत्तेः पाकार्यस्यासत्त्वं न बोध्यते । अव्या- १२५ कृतत्वधर्मेण तथा व्यपदेशात् ।

·अणुभाष्यम् । १२५ सूत्राङ्का १८ सत्कार्यवादयुक्तिभिरात्मानमितिराम्दान्तराञ्च नासत्कार्यवाद १२५ आस्थेयः। १९ अत्र पटदृष्टान्त उक्तः। २० यथा माणादीनां नियमने जीवनमात्रम् । अनियमे त्वाकुच्च- १२५ नादि तथा जगदपि कारणे प्रविष्टं सन्मात्रं तिष्यति बहिः पकटं कार्य करोत्यतो नासत्कार्यवादः ॥ १० इतरव्यपदेशाधिकरणम् । २१ चेतनस्य जीवस्यापि ब्रह्मत्वात्सृटौ तस्य प्रवेशे दुःखित्वा- १२६ दिकं भवति तच्च ब्रह्मणो हिताकरणत्वादिदोषप्रसक्त्या न संगच्छते। २२ ब्रह्म जीवादधिकं नतु जीवमात्रम् । तेन तदोषेपि न १२६ दुष्यति । २३ पार्थिवत्वाविशेषेपि यथा हीरकपाषाणयोः स्वभावभेदस्तथा १२६ जीवानामपि ॥ ११ उपसंहारदर्शनाधिकरणम् । २५ यथा क्षीरं कर्तारमनपेक्ष्य समये दधि भवति । एवमेव १२६ ब्रह्मापि समये स्वयमेव सर्व भवति । २५ देवर्षिपितृवद्ब्रह्मापीच्छया सर्व करोति । १२७ २६ ब्रह्मण उपादानत्त्वे कृत्लमसक्त्यादिदोष आशङ्कितः । २७ ब्रह्मणः स्वरूप कारणलं च श्रुत्येकसमधिगम्यम् । सा च १२७ स्वतःप्रमाणम् । २८ ब्रह्मणो विचित्रशनित्वाद् देशकालायनपेक्षा युक्ता । १२७ २९ प्रधानकारणवादेष्यते दोषास्तुल्याः ।। १२७ १२ सर्वोपेताधिकरणम् । ३. भगदतः सर्वशरियुक्त श्रुत्या साधितम् । ३१ ब्रह्मणो निरिन्द्रियत्वात्कथं फर्तृत्वम् । अस्य परिहारः श्रुते- १२८ स्त्वित्यनेनोंकः। १२७ ·३७ प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभाभ्यतात्पर्यम् । पृष्ठावा। सूत्राङ्काः ३२ ब्रह्मणः प्रयोजनाभावात्कथं कर्तृत्वमित्याशङ्का । ३३ लोकवल्लीला भगवत इति समाधानम् । १२८ २४ ब्रह्मणः सृष्टिकरणे जीवानां सुखदुःखसंभवाद्वैषम्यनैपुण्ये १२८ स्यातामित्याशङ्कय जीवकर्मसापेक्षलान ब्रह्मणि दोषः। कर्म- सापेक्षत्वेपि नेश्वरत्वहानिः । ३५ प्रपञ्चपलयदशायां जीवानां कर्मसत्ता ब्रह्माविभागादित्याशङ्कय १२९ बीजाकरवत्ववाहानादित्यान दोष इति समाहितम् । ३६ उपपत्त्या श्रुतिस्मृत्योरुपलम्भाच्च जीवस्यानादित्वं सम- १२९ र्थितम् । ३७ ब्रह्मणः सर्वसमर्थत्वात्सर्व संगच्छते ॥ द्वितीध्यायस्य द्वितीयः पादः २ । २॥ १ रचनानुपपत्तरित्यधिकरणम् । १ अचेतनस्य प्रधानस्य बुद्धिपूर्वकक्रियारूपा रचना नोपपद्यते। १२१ तस्याचेतनत्वेन क्रियाकारणभूताया बुद्धस्तत्र वक्तुमशक्य- त्वात् । २ यथा लोकरचना केवलादेवाचेतनादुपपद्यते तथा शुक्रशोणित- १३० जन्या शरीररचनापि । ३ दुग्धे दोहनाधिश्रयणयाश्चेतनकर्तृकयोनिमित्तत्वेन दर्शनात १३० नदीजले च मेघानां चेतनानां निमित्तत्वेन दर्शनान्नाचेत- नस्य प्रधानस्य कारणत्वम् । ४ प्रधानस्यान्यापेक्षाभावात्सर्वदा कार्यकरणमेव । न व्यतिरे- १३० केण तूष्णीमवस्थानमुचितम् । ५ तृणपल्लवादयो न दुग्धभावेन परिणमन्ते । शृङ्गादावभावात् । १३. ततश्च न प्रधानं कारणम् । ६ प्रधानकारणवादाङ्गीकारेपि प्रेक्ष्यकारितामावान पुरुषार्थः १३० सिध्यति । [अणुभाष ] . --

·प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभाघ्यनात्पर्यम् ।
सूत्राङ्काः.
पृधाङ्काः।
१७ सर्ववैदिकानादृतत्वादसंगतः परमाणुकारणवादः ॥'
४ समुदाय उभयहेतुकेपीत्यधिकरणम् । .
१८ उभयहेतुकेपि समुदाये जीवस्य तदमामिः । क्षणिकत्वात् १३३
सर्वक्षणिकत्वे जीवमात्रक्षणिकत्वे वा तदप्राप्तिः ।
१९ ये हि प्रत्यया उक्तास्ते सदृशीं संततिमुत्पाद्य नश्यन्ति तथा १३३
सति विज्ञानसंततिरूपस्य जीवस्य पूर्वकालीनप्रियामियसं-
स्पर्शाननुसंधानात्कथं वेदनादिस्कन्धात्मसंसारसिद्धिः कथं
च तदभावसिद्धिः । स्थिरस्य कस्याप्यगावात् ।
२. उत्तरोत्पत्तिसमये पूर्वस्य नष्टलादुत्पत्तिक्षण एव स्थितिपलया- १३३
दिसर्वाङ्गीकारे विरोधादेकमपि न स्यात् ।
२१ वस्तुनः क्षणान्तररांबन्धे सति क्षणिकत्वपतिज्ञा नश्यति । १३४
अराति चित्तचेत्तोत्पत्तिरूपा द्वितीया पतिज्ञा नश्यति ।
द्वितीयप्रतिज्ञानङ्गीकारे प्रतिबन्धीभावात्सर्वं सर्वत एकदेवो-
स्पयेत।
२२ प्रतिसंख्यामतिसंग्व्यतिनिरोधद्वयमणि न गानोति संततेर- १३४
विच्छेदात् ।
२३ अविद्यायाः सपरिकराया निर्हेतुकविनाशे शास्त्रवैफल्यम् । १३४
अविद्यातत्कातिरिक्तस्थाभावान्न सहेतुकोपि विनाशः।
अत उभयथापि दोपः।
२४ तेषां मत आवरणाभाव एवाकाशः सोपि निरुपाख्यः। १३४
तादृशेपि मूलान्तरवद्वस्तुग्यवहारस्याविशिष्टत्यात् ।
२५ प्रत्यभिज्ञानाधादसंगतः क्षणिकवादः।
२६ नानुपमर्थ प्रादुर्भाचं वैनाशिका मन्यन्ते । ततश्चालीकात्कार्य १३५
स्यात्तदसंगतम् । लोके तथादर्शनात् !
२७ अभावाझावोत्पत्यहीकारे साधनरहितानामपि पालसिद्धिः॥ १३५

·अणुभाग्यम् ।
सूनाङ्काः
पृष्ठाकाः।
५ नाभाव उपलब्धेरित्यधिकरणम्
२८ कदाचित्कचिदुपलम्भादाहोर्थोस्तीत्यहीकर्तव्यत्वादाह्यार्था- १३५
भावोन युक्तः ।
२९ बाह्यार्थस्य बहुकालस्थायित्वेन स्वप्नादिदृष्टान्तो न संगच्छते। १३६
३० बाह्याथ विना वासनाया अनुपपत्तेर्वासनया ज्ञानवैचित्र्यस्याः १३६
ङ्गीकारो न संगच्छते।
३१ आलयविज्ञानस्य क्षणिकत्वाद्वासनाया आधारोपि नास्ति। १३६
१२ सर्वधानुपपद्यमानत्वान्माध्यमिकमतमसंगतम् ॥ १३६
६ नंकस्मिन्नसंभवादित्यधिकरणम् ।
३३ समभहीनयः परस्परविरुद्धत्वादसंगतः।
३४ परमाणुभ्य एव सृष्ट्यङ्गीकारेणात्मनो वस्तुपरिच्छेदाङ्गीका- १३७
सदसर्वत्वं भवति।
३५ पर्यायेण तत्त्परिमाणाड्ीकारेवयवोपचयापचयाभ्यामात्म- १३७
नोपि विकारापतिः । संकोचविकासेपि विकारस्य दुष्परि-
हरत्वात् ।
३६ पूर्वदोषपरिहाराय नोभयनित्यत्वं भवेदणुत्वं महत्त्वं वा। १३७
उभयथापि शरीरपरिणामो न भवतीति न तवार्थसिद्धिः॥
७ पत्युरसामञ्जस्याधिकरणम् ।
३७ यदीश्वरो निमित्तमात्रं तदा केपांचित्सुखं दुःखं वेति तस्य १३७
वैषम्यनेधुण्ये तेनासंगतं तार्किकमतम् ।
३८ जीवब्रह्मणोर्विभुत्वादजसंयोगस्यानिटत्वात् पतित्वानुपपत्तिः १३८
३९ ईश्वरः किंचिदधिष्ठित एव जगत्करोतीति कल्पनीयम्। विक- १३८
ल्पासहत्वादधिष्ठानं नोपपद्यते तेनासंगतं तन्मतम् ।
४० करणवदङ्गीकारेसंबन्धदोषः परिहतो भवति । नचायुनं १३८
भोगादिपसके।

·प्रतिमू श्रीमदशुमाध्यतापर्यम् । सुमाहाः प्रगट्टाः। ४१ लोकन्यायेन जीवप्रतारन्तवत्वं भवेत् । ततभानित्यतायां १३८ मोक्षगायकव्यम् । तत्परिहाराय विभुत्वनित्यत्वहीकिय- माणे संबन्धामावादसर्वज्ञता स्यात् ।। ८ उत्पश्यसंभवादित्यधिकरणम् । ४२ उस व्यूहत्वासंभवाव न्यूहत्वे चोत्पत्यसंभवानीवात्पनी १३८ मोशस्याप्यसंभवादशेनानेन भागवतमतमसंगतम् । ४३ न हि फुलालाइण्ड उत्पयतेतः कः संकर्षणसंज्ञकामीवा. १३९ न्मन उपयत त्यसंगतम्। ५५ सर्या संकर्षणादीनां परमेश्वरत्वं पेदीक्रियते तदानफेम्बर- १३९ लापतिः। ४५ बहकल्पनया वेदनिन्वया र विपतिरोन मागयतमते १३९ तशा विरुद्धाः ॥

·अशुभाष्यम्।. सूत्राका ६ स्यादाकाशश्रुतिौणी यदि च्छान्दोग्यश्रुतिर्न विरुध्येत १४१ कथम् । एकविज्ञाने सर्वविज्ञानमतिज्ञा बाध्यते । अनुगमात् । शन्देभ्यो हेतुभ्यः प्रतिज्ञाहानिः । ७ निरवयवत्वादीनां बाधकानामुनत्वात्सा. कथं संभवतीत्या. १४१ शङ्कायामाकाशो नोत्पद्यते निरवयत्वादित्येवं साधन उत्पद्य- तेलौकिकव्यवहारविषयत्वादित्येवं सत्प्रतिपक्षत्वेन युतीना- मपयोजकत्वमुक्तम् । तस्मा त्याकाशोत्पत्तिरङ्गीकार्या ।। २ एतेन मातरिश्चैत्यधिकरणम् । ८ एवमेव वायूपनिरङ्गीकार्या ।। ३ असंभवाधिकरणम् । ९ ब्रह्मणोप्युत्पनिरस्त्वित्याशङ्कय मूलभूतस्य सतो नित्यत्व- १४२ व्यापकत्वयोनिरङ्कुशत्वादुत्पत्तिर्न संभवति ॥ ४ तेजीन इत्यधिकरणम् । १. वायुतस्तेजस उत्पत्तिः॥ १४२ ५ आप इत्यधिकरणम् । ११ तेजसोपामुत्पत्तिः॥ ६ पृथिव्याधिकारेत्यधिकरणम् । १२ छान्दोग्येद्यः सकाशादन्नोत्पत्निरुच्यते तैत्तिरीये पृथिवीति १४३ विरोधो न शयः । अन्नशब्देन पृथिव्या एव ग्रहणात् ।। ७ तदभिध्यानादेवेत्यधिकरणम् । १३ आकाशभावापनपरमेश्वराद्वायोरुत्पत्तिरेव गवादिभ्योपि १४४ तेजआदीनां सा । सर्वकर्तृत्वस्य ब्रह्मलिङ्मात् ।। ८ विपर्यये नेत्यधिकरणम् । १४ उत्सत्तिविपर्ययेण प्रलयक्रमः । उपपद्यते हि प्रवेशविपर्ययेण १४४ निर्गमनम्॥

·प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभान्यतात्पर्यम् । सराङ्काः पृषका। ९ अन्तरा विज्ञानमनसी इत्यधिकरणम् । १. विज्ञानशब्देन जीवो मनचैतयोरपि क्रमेणोत्पत्तिर्वक्तव्येति चेन्न। १४४ नामरूपविशेषक्तामेवोत्पत्तिरुच्यते नवनयोः । विज्ञानमयस्य जीवत्वान्मनोमयस्य च वेदत्वात् । अतो भूतभौतिकपवेशा- मावान्न तयोरुत्पत्तिः। १६ लीवस्यानुत्पत्ती सर्वव्यवहारोच्छेदो न । यतस्तस्य स्थावर- १४५ जङ्गमशरीरे समागमरूपोत्पत्तिर्न स्वरूपोत्पत्तिरूपा । ननु शरीरोत्पत्तौ जीवोप्युत्पद्यत इति चेन्न । यतः शरीरस्य जन्ममरणधर्मवत्त्वेन जीवव्यपदेशो लाक्षणिकः । शरीरसंब- न्धेनैव जीव उत्पयत इति व्यपदेशः॥ १० नात्मा श्रुतेरित्यधिकरणम् । १७ देवदत्तो जात इत्यादी देहोत्पत्तेरेव श्रवणानीवो नोत्पद्यते । १४५ न जायत इति श्रुत्या तस्य नित्यत्वं च ॥ ११ ज्ञौत एवेत्यधिकरणम् । १८ जीवो ज्ञानस्वरूपो ज्ञानधर्मा च तद्बोधकश्रुतिभ्यः ।। १२ उत्क्रान्तिगत्यागतीनामित्यधिकरणम् । १९ उत्क्रान्तिगत्यागतीनां श्रावणान्जीवाणुः । २० स्वात्मना जीवरूपेण इन्द्रियैश्च गत्यागत्योः संबन्धी १४७ जीवोतो मध्यमपरिमाणमयुकमतोणुरेव स भवति । २१ व्यापकत्वश्रुतेर्जीवो नाणुरिति चेन्न यतो व्यापफत्वश्रुतिब्रह्म १४७ प्रकरणस्था। २२ स्वयं विह्त्येति श्रुतौ स्वशन्दोणुपरिमाणं जीवं बोधयति । १४७ वालाग्रशतभागस्येत्युन्मानम् । चकारात्स्वानप्रबोधयोः संधा- वागातिदर्शनम्। २३ अणुले सर्नशरीरव्यापि चैतन्यं न घटत इति विरोधी न १४८ भवति । चन्दनवत् ।

·भणमाम्यम्।
पृष्टाङ्काः।
सूत्राङ्क..
२४ ननु चन्दनस्यावस्थानं नियतं तेन विषमो दृष्टान्त इति चेन्न। १४८
अभ्युपगम्यते हि जीवस्यापि स्थानविशेषो हृदयम् ।
२५ यथा मणेः कान्तिः सर्वशरीरव्यापिनी तथा जीवचैतन्यगु- १४८
णेन सर्व व्याप्नोति।
२६ चैतन्यगुणस्य स्वानयाधिकदेशवृत्तित्वं चम्पकादिगन्धवत् । १४८
२७ हृदयायतनत्वमात्मनोभिधाय तस्यैवालोमभ्य इति चैतन्यगु- १४९
णेन समस्तशरीरव्यापित्वं दर्शयति ।
२८ प्रज्ञया शरीरमिति श्रुत्या करणत्वेन पृथगुपदेशाचैतन्यं १४१
गुणः॥
१३ तद्गुणसारत्वादित्यधिकरणम् ।
२९ प्रज्ञादष्टत्वादिब्रह्मगुणप्रधानन्वानीवे तत्त्वमसीत्यनेन परब्रह्मत्व- १४९
व्यपदेशः । अन्यस्यान्यधर्मवत्वेन कथने भाज्ञेनात्मनेति
दृष्टान्तः।
३० यावदात्मा ब्रह्म भवत्यानन्दांशप्राकट्येन तावदेव तद्यपदेशः। १५.
तन नायुक्तव्यपदेशरूपो दोषः। तथैव तदर्शनात् ।
३१ यथा पुंस्त्वं बाल्ये विद्यमानमेव प्रकाशने तथानन्दांशस्यापि १५०
सत एवं व्यक्तियोगः।
३२ मन्विदानी सचिदंशावेव प्रकटी मोक्षे त्वानन्दांशोपि प्रकटो १५१
मवतीत्यवस्थाविभागे को हेतुरित्यत आह-पदीदानीमाया-
नन्दः प्रकटः स्यानदा सचिदंशवदस्याप्युपसन्धि: स्यात्सं.
सारच न स्यात् । यदि कदापि न स्यानदा मोक्षावस्था
विरुभ्येत । यदि जीवो निरानन्द एव ब्रह्मवानन्दमयमिति
नियमस्तदा ब्रह्मव सन्माप्येतीति श्रुतिविरोधः ।।
१४ कर्ता शास्त्रार्थयत्त्वयादित्यधिकरणम् ।
३३ वेदादिषु जीवमेवाधिकृत्याभ्युदयनिःश्रेयसफलकानां यज्ञो- १५१
पासनारूपाणां कर्मणां विज्ञानदर्शनारसीव एवं कर्ता !
1

·प्रतिमूत्र श्रीमदणुभाष्यतात्पर्यम् । सूत्राकाः पृषाङ्काः। ३४ गान्धर्वादिलोकेषु विहारस्योपदेशान्जीव कर्ता। ३५ श्रुतो विज्ञानादानकथनेन जीवस्य स्वातन्त्र्यवोधनात्तस्यैव १५१ कर्तृत्वम् । ३६ विज्ञानं यज्ञमिति श्रुती साक्षादेव कर्मकर्तृव्यपदेशाज्जीवस्य १५२ कर्तृत्वं नाङ्गीक्रियते चेचदा श्रुती पथगानिर्देशो विरुध्येत प्रथमानिर्देशाविपरीतस्तृतीयानिर्देश आपघेत । ३७ यथा चक्षुपेटमनिटं चोपलभत एवमिन्द्रियरेष्टमनिटं पामोति १५२ तेन जीवस्य कर्तृत्वे हिताकरणादिदोपप्रसक्तिन । ३८ अहिताचरणेन जीवस्य कर्तृत्वाभावानुमीयत इति चेन शक्ति. १५२ तिरोभावात् । ३९ जीवस्य क्रियाज्ञानशक्ती योगेन सिध्यतः । समाध्यभावाच्छ- १५३ क्त्यभावः। ४० लोके कर्तृमोतृत्वमेददर्शनात्कर्तृत्वभातृत्वयो दो मवि- १५३ प्यतीति चेन । यतो यथा तक्षेव रथस्य निर्माता तदधिरोही न तथैवात्र भविष्यति ॥ १५ परात्तु तच्छुतेरित्यधिकरणम् । ४१ कर्तृत्वं ब्रह्मगतमेव तत्संबन्धादेव जीवे भासते। ४२ भावान् फलदाने जीवकृतमयत्नापेक्षी। एवंच जीवस्य १५४ यादृशमयलाभिनिवेश. पश्यति तादृशं कर्म कारयति । अन्यथा विहितपतिषिद्धयोर्वियध्य प्रसज्येत । १६ अंशो नानाव्यपदेशादित्यधिकरणम् । ४३ जीबो ब्रह्मणोश एव श्रुती नानात्वेन ब्रह्मत्वेम च व्यपदेशात् । १५५ ४४ मन्त्रवर्ण जविस्य पादत्वादशत्वम् । १५५ ४५ स्मृताच कण्ठत एवांशत्वमुक्तम् । १५५ ४६ यथा प्रकाशादिरूपान्यादीनामन्यस्य तापकत्वेपि स्वस्य १५५ तापादिकन तपाद्वैतबुध्यांशस्य जीवस्य दुःखित्वेपि परस्य दुःखिलंग। का अणमाम्य] ·भणुभाष्यम्। + पृछाड़ाः। सूनाङ्काः '७ अंशिनो दुःखासंबन्धमंशस्य दुःखसंबन्धं च स्मृतिपूच्यते। १५६ ४८ ननु जीवस्य भगवदंशत्वेन विधिनिषेधावनुपपन्नाविति चेन्न। १५६ शरीरसंबन्धात्तस्य विधिनिषेधोपपत्तेः । यथा शवामिश्चण्डाल- भाण्डस्थितमुदकं तयादिकं च परिहियते । अमिहोत्रामिर्ग- झाजलं च परिगृह्यते। ४९ देहान्तरे पूर्वदेहसंतत्यभावान्न पूर्वदेहिककर्मायापनिरेकस्मि- १५६ न्देहे तु संततिसामान्यात्कर्माधिकारः सुधरः । ५. ब्रह्मण आभास एव जीवः । आनन्दांशस्य तिरोहितत्वात् । १५६ ५१ जीवनानात्ववादे व्यापकानां सर्वेषां जीवानामनेकदेहसंबन्धा- १५० देतदेहस्येदमदृष्टमेतद्देहस्येदमित्ति नियमाभावः । अतः स वादोसंगतः। ५२ मनःप्रभृतयो नियामका इत्यपि न । ईश्वरेच्छामनःप्रभृ- १५७ तिष्वमिसंध्यादिषु नियामकत्वेनाड्डीकृतेषु पूर्वोक्तस्यैवानिय- मदोषस्य प्रसक्त। ५३ जीवस्य व्यापकत्वेपि प्रदेशभेदान पूर्वोक्तानियमदोष इति १५७ चेन । तथाझीकारे कर्मकरणेन यस्मिन्पदेशेद्दष्टम- त्पन्नं तस्य प्रदेशस्य देशान्तरेभावात् तत्रोत्पन्नानां वस्तूनां भोगो न स्यात् ॥ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः २॥४॥ १ तया प्राण इत्यधिकरणम् । १ यथा जीव उत्तान्त्यादिधर्मवांस्तथेन्द्रियाण्यपि। • २ उत्तान्त्यादिश्रुतिणिी न । यत एकैव श्रुतिजीवे मुख्पा १५८ पाणे गोणीति कथं संभवेत् । ३ सृटेः पूर्वमपि प्राणादीनां स्थितिः श्रूयते । ५ मनसो वाक्पूर्वरूपलाद्वारश्च वेदपाया नित्यत्वात्तत्पूर्व- १५८ रूपमनसः कथमुत्पत्तिः स्यात्।

·+ ४७ प्रतिसूत्र श्रीपदणुमा यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः. पृष्टाङ्काः ५ सप्तानां गतिभिर्जीवगतिविशेष्यते । अतो जीवसमानयोगक्षे- १५९ मत्वादिन्द्रियाणां जीवतुल्यता ॥ २ हस्तादय इत्यधिकरणम् । ६ हस्ती चादातव्यं चेति श्रुतौ हस्तादयश्चत्वार इन्द्रियत्वेन १५९ गणिताः । एवं च हस्तादीनां चक्षुरादितुल्यत्वे स्थिते न समवेन्द्रियाणि किंलेकादश ।। ३ अणवश्चेत्यधिकरणम् । ७ सर्वाणीन्द्रियाण्यणुपरिमाणानि ॥ १६० ४ श्रेष्ठश्येत्यधिकरणम् । ८ मुख्यः प्राणो नित्यगतिमानणुपरिमाणश्च । आनीदवातमिति १६० श्रुत्या सृष्टेः पूर्वं तस्य सत्ता प्रदर्शिता । ९ एतस्मानायत इति श्रुतौ प्राणवाम्बोः पृथगुपदेशान्मुख्यपाणो १६० वायुः क्रिया वा न भवति ॥ ५ चक्षुरादिवत्त्वित्यधिकरणम् । चक्षुरादीन्द्रियवत्माणोप्यस्वतत्रः । श्रुतौ चक्षुरादिभिः सह १६० शासनात् । ११ पाणस्य करणत्वाभावाद्यापारापेक्षादोपो न । करणमेव १६१ व्यापारवदिति नियमः । अन्य उपकारकस्तु केवलं कार्य- मेवापेक्षते न व्यापारम् । श्रुतिरेव प्राणस्य शरीरस्थितिरूपं कार्य दर्शयति । १२ अहमेवैतत्पञ्चतिश्रुत्या पाणस्य पत्रवृत्तित्वश्रवणादयं पाणी मनोवद् व्यपदिश्यते । यथा मनसः स्वरूपत एकादश दृत्तय एवं प्राणस्यापि पञ्चभित्तिभिः कार्यकरणं व्या- दिश्यते। १३ आसन्यमाणोप्यणुः ॥

·अणुमायम् ।
सूत्रायाः
प्रधाङ्काः।
६ ज्योतिरायधिष्ठानमित्यधिकरणम् ।
१४ अग्निर्वाग्भूत्वेति श्रुतेर्वागादीन्द्रियाणाममयादिकमाधिधानमस्ति॥ १६२
७ प्राणवतेत्राधिकरणम् ।
१५ सोयमिः परेणेतिश्रुत्या वागादीन्द्रियं प्राणयुक्तामयादिना- १६२
विष्ठित स्वीकर्तव्यम् ।
१६ अग्नयादेः प्राणसंबन्धस्य नित्यत्वात्सर्वदेवाधिष्ठातृत्वम् ।।
८ तदिन्द्रियाणि तद्यपदेशादित्यधिकरणम् ।
१५ तानीन्द्रियाणि तत्त्वान्तराग्येव । एतस्माज्जायत इति श्रुतौ १६३
इन्द्रियाणां प्राणात्पृथम्पपदेशात् । मुख्यमाणस्य तु न
तत्त्वान्तरत्वम् ।
१८ श्रुतौ भेदेन कथनानेन्द्रियमाणानामेकत्वम् । १६४.
१९ स्वामिसेवकवदनेकपा वैलक्षण्यात्माणस्येन्द्रियाणां चैकत्वन ॥ १६४
१ संज्ञामूर्तिक्लूप्तिस्त्वित्यधिकरणम् ।
२. उभयकरणस्य प्रतिज्ञानानिवृत्कर्तुः परमेश्वरादेव नामरूपयो- १६५
निमणिम् ॥
१० मांसादिभौममित्यधिकरणम् ।
२१ अनमशितमिति श्रुत्या पुरीपमांशादिकं तेजोबन्नप्रकृतिकं १६५
ज्ञेयम् । एवं चेतरयोमनःप्राणयोरपि यथाशब्दं भौतिकस्वं
स्यात् इति शङ्का।
२२ मनआयनादिनिः कार्यक्षम क्रियते । तेन वैशेष्यागीणोयं १६५
वादः । अतो मनःप्रमृतीनां न भौतिकत्वम् । किंतु तानि
तत्त्वान्तराणीति समाधानम् ॥
.
तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ३११॥
१ नदन्तरपतिपत्ताविस्पधिकरणम् ।
१ श्रुतिरथमश्नोत्तराभ्यां ब्रह्मज्ञानोपयिकजन्मा जीवः संस्कृत. १६७
भूतसहितो गच्छति।

·प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभान्यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः पृताङ्काः। २ प्रभपतिवचनयोरपां ग्रहणं तेजोबन्नानां विवृत्तानामुप- १६९ लक्षणम् । भूयस्त्वादपामेव ग्रहणम् । ३ तमुत्क्रामन्तमिति श्रुत्या प्राणस्य गतेरुतत्वादापोमयाः प्राणा १६९ इत्यपां पोषकत्वश्रवणात्माणः स्वाप्यायकं गृहीत्वा गच्छती: त्यपां ग्रहणं युक्तम् । ४ ननु यत्रास्य पुरुषस्येति श्रुत्या वाक्प्राणादीनाममिवायुभाव- १७० श्रवणात्माणस्य जीवेन सह गमनमनुपपन्नमिति चेन्न । अमयादिश्रुतेरमुक्तविषयत्वेन गौणत्वात् । ५ ननु देवाः श्रद्धा जुह्वतीति प्रथमाहुतिबोधकश्रुतावपाम- १७१ श्रवणात्कथं ताभिः परिष्वको गच्छतीति चेन्न श्रद्धाशब्देना- पामेवोक्तेः । उपपत्तेः श्रद्धाशब्दोब्बचनः। ६ विशेषाश्रवणात्सर्वेषां जीवानां पञ्चाहुतिप्रकारेण जन्मेति १७१ चेन्न । यत इष्टादिकारिण एव धूमादिमार्गेण गच्छन्तः प्रथमं सोमभावं प्राप्नुवन्तीति प्रतीतेरिटादिकारिणामेव पञ्चा- हुतिक्रमेण जन्म । ७ देवानामात्मविवाभावात्तत्कृतं मक्षणं गौणम् । श्रुतिरेवान्नस्य १७० गौणत्वं दर्शयति । तथाहि न स वेदेत्यत्रत्यपसुशब्द- वक्षणं लक्षणया भोग्यभावपरम् ॥ २ कृतात्ययाधिकरणम् । ८ लौकिकदृष्टान्तेन स्मृत्या च सोमभावस्य नारों सत्यवान्तर- १७३ फलसाधकलेशसहित एव यथागतमनेवं च वृष्टिभावं प्राप्नोति । ९ रमणीयचरणात्सम्याजन्मसिद्दावनुशयसद्भावः किममिति १७४ चेन्न । तय इहेति श्रुतो उक्तस्य योनिशब्दस्य पूर्वजन्मसूच-. कत्वात् । अतो ज्ञानार्थमनुशयोपेक्ष्यत इति कार्णानिनि- मतम् । १० धूमादिमार्गेणापेक्षितत्वाञ्चरणश्रुतिन व्यर्था । ततश्च न सानु- १७४ शयामावचोधिका। ।

·अणुमायम। पृष्ठाका सूत्राङ्काः ११ सुकृतदुष्कृते एव विहितनिषिद्धकर्मणी अनुशय इति बाद- १७५ रिमतम् ॥ ३ अनिष्टादिकारिणामित्यधिकरणम् । १२ इष्टादिकारिव्यतिरिकानामपि सोमभावानन्तरं जन्म श्रूयते। १७५ इति शङ्का। १३ विहितेतरकर्तृणां पापिनां यमसंनिधाने सुखं दुःखं वानुभूय १७६ विशेषानुभवार्थमारोहस्तदनुभवानन्तरमारोहश्च भवनि विल- क्षणगतिदर्शनात् । १५ न्यासादयोपि यमगतिं दर्शयन्ति । १७७ १५ पापोपभोगार्थ यमालयगमनमवश्यमड्डीकार्य यतस्तत्र सप्त १७७ रौरवादयो नरकाः । १६ चित्रगुमादीनामपि यमायनत्वात्तृतीयगतिरूपविरोधाभावः ॥ १७० ४ विद्याकर्मणोरित्यधिकरणम् । १७ विद्यया देवयानमिति वाक्ये विद्याकर्मणोरेव प्रकृतत्वेन यम- १७७ मार्गस्यानुक्तिः। १८ जायस्व म्रियस्वेति तृतीयमार्गे यमगतेर्नान्तर्भावः। तत्र यम- १७८ लोकवत्सुखदुःखाद्यनुपलब्धेः।। १९ लोकेपि मूर्छादिषु यमलोकगमनादीनि स्मर्यन्ते । १७८ २० यमपुरुषाणामजामिलप्रभृतिभिर्दर्शनाद्यमगतिरस्ति । ५ शब्दावरोधाधिकरणम्। २१ तृतीयाहुती शब्दसाम्यादृष्टिशब्देन बीजनिरपेक्षस्य कारण- १७९ शतिविशिष्टस्य जलस्य ग्रहणम् । २२ वास्वादिरूपापतिरपि वाग्वादिवदाभानमेव नतु मुख्यं वाप्या- १७९ दिमवनम् । अन्यस्यान्यभावबोधकस्य वायुर्भूत्वेत्यस्य गौणा- नोपपत्तेः । अतो न कार्यरूपवृष्टिभावः ।

·प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभाष्यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः पृधाड़ाः। २३ वृटेरनरूपतामवने बहुकालो नापेक्ष्यते । अन्नभावापन्नस्यैव १८० बहुकालापेक्षेति विशेषश्रवणात् ।। ६ अन्याधिष्ठित इत्यधिकरणम् । २४ उसे बीजे यदा वृष्टिीयते तदा जलभावापना जीवास्तेन १८० सहानबीजे प्रविशन्ति । एवं च तत्समयन्यै वैरपिडितो यो ब्रीह्यादिस्तस्मिन् वाग्वादिवन्न तदावापत्तिः किंत्वति- थिवत्कार्यमानं स्थितिः । श्रुती जगति स्थितस्य नीहादि- भावस्यैव कथनात् । २५ नन्वधिष्ठानेझीक्रियमाणे यातनाजीवानामशुद्धत्वादशुद्ध- १८१ मन्ने स्यात् इति चेल देवहोमात्मकर रेणानस्य शुद्ध- त्वात् ।। ७ रेतःसिगधिकरणम् । २६ पुरुपशन्देन रेतःसेकसमर्थपुरुषस्यैव ग्रहणं यतः शरीरार्थमेव १८२ देव)मः कृतस्तेन बाल्यावस्थाप्रतिबन्धो न ॥ ८ योनेः शरीरमित्यधिकरणम् । २७ योनेर्निर्गतमेव शरीरं गर्भशब्देनोच्यते नतूदरस्थम् ॥ १८२ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ३।२॥ १ संध्याधिकरणम् । १ स्वमस्थाने सुटिरस्ति यतः श्रुतिरेवंमाह । २ एके शाखिनो भगवन्तं निर्मातारं वदन्ति। शतायुष इत्यादि- १८३ , श्रुत्या कामविषयाः पुत्रपौत्रादयश्चोकाः । चकारद्वयेन सर्वे कार्यकारणवः स्वसृष्टाबुक्ला इति सूरिजम् । जदयेन पूर्वपक्षः। ३ उत्तरपक्षः । स्वप्ने सृष्टिमिथ्या यथावस्थितदेशकालादिसापे- १८३ क्षसर्वरूपत्वेनाभावात् । ५ यदा कर्मस्विति अत्या स्वरः शुभाशुभफलसूचका। स्वप्नर- १८४ ध्यायविदोपि तथैवाचक्षते।

·अणुभाग्यम् । पृष्ठाङ्काः। १८६ १८७ सूत्राङ्काः ५ भगवदिच्छया जीवस्य भगवद्धर्मतिरोभावः । ततोस्य बन्ध. १८५ विपर्ययौ। ६ देहयोगादेवास्य सर्वभगवद्धर्मतिरोभावो विपर्ययो वा ॥ २ तदभावो नाडीवित्यधिकरणम् । ७ नाडीप्वात्मनि च स्वप्नस्याभावः । प्रपञ्चामावश्रुतः ।। ३ अतः प्रबोध इत्यधिकरणम् । ८ नाडीभ्य एवात्मनः सकाशात्मबोधः। ९ प्रबोधे स एव जीवः प्रबुध्यते । तत्र हेतुचतुष्टयम् । १ सुषु- १८७ सिमाक्तनमधं कर्म समाप्यते । २ पूर्वकृतस्यानुस्मरणं भवति। ३ पुण्यो वै पुण्येनेति श्रुतिः । ४ श्वोभूते ब्रह्माणमिति विधयश्च । १० मुग्धमावर्धसंपत्तिरेव न सर्वा । तस्य यागादावनधिकारात् । १८८ अपूर्वलौकिकव्यवहारस्यासाधनत्वानीवनोपयोगिकर्मण एव करणात् । स एव वा नवेति संशयस्यावशिष्टत्वात् ।। ४ उभयलिङ्गाधिकरणम् । ११ स्थानभेदादवच्छेदकभेदाचाचिन्त्यसामर्थ्याद्वा उभयलिड्नत्वं न संभवति । यतः सर्वत्रैव ब्रह्मवाक्येष्वेतादृश- मेव ब्रह्मस्वरूपं निरूप्यते । १२ प्रपञ्चसहितं तद्रहित ब्रह्म भिन्नामिति भेदाङ्गीकारेण न विरोध १९० इति चेन्न । अयमेव सोयामिति प्रत्येकमभेदवचनात् । १३ अभेदमेव भेदनिषेधेनेके शाखिनो वदन्ति । ५ अरूपवदेव हीत्यधिकरणम् । १५ जगतः कार्यत्वेन तत्र कारणंभूनब्रह्मसालक्षण्यमप्युच्यता- १९१ मिति चेन्न यतः स्वरूप वक्येषु ब्रह्मणः प्राधान्येन वक्तव्य- त्वात् तन्निरूपणमेवो चितं नतु जंगनिरूपणम् । परमह्मण १८९ ·मतिसूत्रं श्रीमदणभाप्यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः पृाङ्काः १५ यथा सूर्यप्रकाशः स्वतः स्थापयितुं संपादयितुं च न शक्यते १११ तेनाव्यवहार्यः। मेघाघमारे च स एव घटादिदर्शन उपयुज्यते तेन व्यवहार्यः । तद्ब्रह्मापि भगवत्कृपया संनिधाने सति व्यवहार्यमन्यथा न । एवंकल्पने ब्रह्मप्रतिपादकस्य शास्त्रस्य नावैयर्थ्यम् । १६ यथा सैन्धवधन इति श्रुतिः प्रज्ञानधनमा ब्रह्मस्वरूपमाह । १९२ १७ अथात आदेशो नेति श्रुतिरेव ब्रह्माणि जडजीवधर्माणाम- १९२ भावं दर्शयति । तत्र प्रपञ्चधर्मकथनमौपचारिकमेव । एतच्ची- पचारिकत्वं स्मृतेरपि संमतम् । १८ इममेव निर्णयमाश्रित्य यथा सूर्यकादयो दृष्टान्तास्तथा समः १९३ प्लुपिणेत्युपमा ज्ञेया ॥ ६ अम्मुपदग्रहणादित्यपिकरणम् । १९ जडजीवसंबन्धाद्ब्रह्मणि सर्वकामत्वादय औपचारिका इति न १९४ संभवत्ति जलं यथा प्रतिबिम्ब गृह्णाति तथा सर्वकामत्यादि- धमैधर्मिणो भगवतीग्रहणात् । २० पूर्वोत्तरय परिहारः । यथैकमेवाकाशं करकादिष्वन्तर्भावाट्ट- १९४ दिहासभाक्तयोभयसामञ्जस्यादेवं तत्तदनुप्रवेशाद्ब्रह्मणोपि सर्वकामवादयो धर्माः संभवन्ति । २१ भगवति सर्वे विरुद्धधर्मा दृश्यन्ते । २२ श्रुतिः प्राकृतधर्मवत्त्वमेव प्रतिषेधति नतु सर्वकामत्वावलौकि- १९५ : धर्मान् । यतो यत्रेमान्धर्मान्प्रतिषेधति तत्रैव पुनर्वदति ॥ ७ तदव्यक्तमाह होत्यधिकरणम् । २३ पूर्वपक्षः । ब्रह्म अव्यक्तमेव यतः श्रुतिस्तथैव वदति । २४ उत्तरपक्षः । सम्यक् सेवया तोपे भगयतो द्रष्टुं शक्यम् । १९६ भुत्या स्मृत्या च ग्रह साकारगुणपूर्ण तेन नाव्यक्तम् ।। क.अणुभाध्य । -- ·अणुभाष्यम् । । सूत्राङ्काः पृधाकाः ८ प्रकाशादिवञ्चेत्यधिकरणम् । २५ पूर्वपक्षः सूत्रदयेन । यथा सूर्यचन्द्रमण्यादिप्रकाशानां भिन्न- १९७ त्वेप्येकविधत्वमेवाडीक्रियते न विशेषत्वं तद्वद् ब्रह्मणोप्य रोष्यमनीकार्यम् । ननु साक्षात्कारानुरोधाद्ब्रह्मणि तावन्तो धर्मा अडीकियन्तामिति चेन यतो भगवतः प्रकाशस्तपः- प्रणिधानादिकर्मणि भवति। तत्र तु भक्तेच्छानुरोधात्मकटीभव- तीति स प्रकाशो न वस्तुनिर्णायकः। २६ अभ्यासादनन्तेन रूपेणाविर्भावः । नोकं वस्तु स्वतोनेकविधं १९८ भवति । तथा सति विग्रह एव भवेन स्वरूपम् । अतः श्रुतेः मत्यक्षस्य वा निर्णायकत्वात्सर्वागोचरमेव ब्रह्म। २७ उत्तरपक्षः शन्दैकगम्यस्य ब्रह्मणो निर्णयः शब्देनेवा यथैक १९८ एव सर्पः सरलः कुण्डलाकृतिश्च भवति तथा ब्रह्मान्यचि- न्त्यशक्त्या निर्गुणमनन्तरूपं च भवेच्छया भवति । प्रमाण- सिद्धविरुद्धधर्माश्रये भगवति न कापि श्रुतिक्षिणिकी ॥ ९ प्रकाशाश्रयवद्वत्यधिकरणम् । २८ यथा प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयस्तेजःप्रकाशादिनाः प्रकाशधर्म · १९९ कत्वादभिन्नाश्च तेजस्त्वात् । तथा ब्रह्मणोनन्तगुणः पूर्णत्वं तेषामपि सच्चिदानन्दरूपत्वेनाभिन्नत्वाद्ब्रह्मणो निर्गुणत्वामि- त्युभयमुपपनम्। २९ अथवा अरूपवदेव हीत्यादिपञ्चसूत्र्या यः सिद्धान्तः कथित- १९९ स्तादृशं वा ब्रह्म मतिपत्तव्यम् । ३० एकमेवेत्युक्त्वा पुनरद्वितीयमिति द्वितीयं प्रतिपयति ॥ १० परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणम् । १ पूर्वपक्षः । मेतुव्यपदेशात्परिमाणकयनादाधारायसंबन्धनि- २०० रूपणादक्षिस्थितपुरुषयोः परस्परं धर्मातिदेशकथनाद्ब्रह्म णोप्यन्यदुकुटमस्ति ।

·प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभाप्यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः पृषङ्काः। ३२ उत्तरपक्षः । गुणसाम्यप्रदर्शनार्थ सेत्वादिनिर्देशस्य सत्वेन २०२ नातः परमन्यदस्ति । ३३ भूतादीनां पादत्वेन कथनं यथोपासनार्थं तद्ब्रह्मणोपि २०२ साम्येन कपनमुपासनार्थम् । ३४ यथा सूर्यचन्द्रादितेजसामैक्यपि स्थानभेदातामानधर्मत्वं २०२ नास्ति तथा प्रकृतपि स्थानभेदाधर्मभेदः स्यादतो धर्मातिदेशः। ३५ ब्रह्मभिन्नस्यानुपपन्नत्वाद्रीव परमफलरूपमित्युपपद्यते । २०३ ३६ न तत्समवेति श्रुत्या प्रतिषेधान्यकल्पना निर्मूला। ३७ ब्रह्मभिन्नत्य परत्वखण्डनेन श्रुतिस्मृतिभ्यां च तस्य ब्रह्मणः २०३ सर्वव्यापित्वं सिद्धम् ॥ ११ फलमत इत्याधिकरणम् ।। ३८ ईश्वरादेवैहिक पारलौकिकं च फलमुपपद्यते । २०४ ३९ शुती स्मृतौ च तस्यैव फलदातृत्वं कथ्यते । २०४ ४० ईश्वरे वैपायनेर्पण्यादिदोषानैमिनियागादिकमॆव फलदाढ २०५ इति मन्यते । : ४१ जैमिनिमतनिरासः । बादरायणस्त्वाचार्य इतः पूर्वोक्तमी- २०६ श्वरमेव फलदत्वेन मनुते श्रुतौ हेतुत्वेन व्यपदेशात् ।। तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ३।३॥ १ सर्ववेदान्तमत्थयाधिकरणम् । १ सर्ववेदान्तवाक्यैरनेकरूपैरपि यस्य ज्ञानं भवति तद्वौव । २.६ विधिवाक्याद्यविशेषात् । यथा शाखाभेदेन ज्योतिष्टोमे धर्म- भेदेपि ज्योतिष्टोमविधेरैकत्वमेव । २ ननु धर्मभेदाढ़ेद इति चेन्न यतो यथैकस्यामप्यतिरात्रव्यक्ती २०८ पोडशिग्रहणाग्रहणधर्मभेदानेदो न ।

·अणुभाग्यम् । पृधाङ्काः। सूत्राङ्काः .३ नन्वये सति शाखान्तरीयधर्माणामुपसंहारः स्यात्तथावान्तर- २०९ धर्मा अवतारान्तरेप्युपसंहर्तव्याः स्युरिति चेन वेदसंबन्धि- 'कर्मणरतत्तच्छाखोक्तमकारेण करणेधिकारात् । यथा सवा- ख्यहोमा आथर्वणिकैरेव कार्या इति नियम्यन्ते । एव- मेवोपासनायामपि रामकृष्णादिरूपेषु तत्तद्रूपोपासकस्य तत्त. धर्मा एवं भावनीया नावतारान्तरधर्माः । ४ वेदोकत्वेन विद्यानामेकत्वं श्रुतिर्दर्शयति । तथा उपासना- २१४ प्रकारभेदेनोपास्यभेददर्शने दोषं च दर्शयति । ५ नमस्ते रघुवर्यायेत्यादिषु यः श्रीकृष्णधर्माणामुपसंहार उक्तः २१४ स शुद्धब्रह्मोपासकैः कर्तव्यः । भगवद्रूपस्यार्थस्याद्वयेपि समानत्वात् । यथा विपिरोपाणामनिहोत्रत्वादिलक्षणे धर्म समानेपि स्वशाखोकमकारस्यैव करणं नान्यशाखोक्तधोप- संहार एवमिहापि तत्तदवतारोपासकस्य तत्तदसाधारणधर्म- लेनैवोपासनं नान्यावतारधर्मवत्त्वेनापि । ६ ननु धर्माणामुपसंहारे श्रुतिप्रतिपादितमेकरसं ब्रह्मान्यथा २१५ भवेत्ततश्च तदनेकरसं .प्रसज्ज्यतेति चेन्न श्रुतिपतिपादितत्वा- विशेषात् । यथा श्रुत्या ब्रह्मण एकरसत्वेन निर्णयः कृत- स्तथा विरुधर्मवत्त्वेनापि। ७ प्रकारान्तरेण समाधानम् । यथा परोवरीयस्त्ववतस्य दीक्षा- २१५ प्रकरणे पठितत्वात् दीक्षासहितस्यैव परोवरीयस्त्वं न तद्र- हितस्य प्रकरणमेदात् । तथा ज्ञानप्रकरणे ज्ञानिनं पति एकरसत्वेन निरूपणं मनिप्रकरणे तु भक्तानुभवानुरोधाद्भि- नभिन्नप्रकारेण निरूपणम् । ८ योगीयोपासनेतिसं क्यपि परोवरीयस्त्वायुपासनेषु धर्म- २१६ भेदस्तपात्र सं क्यपि धर्मभेदः ।

·५७ प्रतिसूत्रं श्रीमदशुभाध्यतात्पर्यम् । पृष्टाङ्काः। सूनाकाः ९ सर्वतःपाणिपादान्तमिति स्मृत्या साकारमेव व्यापकमिति २१७ चकारात्सर्वरस इति श्रुत्या रसात्मकत्वेन भक्तानां यादृयूपेण लीलारसानुभवस्तादग्रूपं क्रमेण योगमायापसारणेन प्रकटी- करोतीति बाल्यादिभावोपपत्तेः सर्वमुपपन्नम् । १० लीलामध्यपातिनां सर्वेषां पदार्थानां ब्रह्मणा सहाभेदाब्रह्मण- २१७ कस्यात्पूर्वलीलातोन्यत्र उत्तरलीलायामपि पूर्वलीला- संबन्धिन एव पदार्थाः । ११ पूर्णानन्दैश्वर्यादयः प्रधानस्य धर्मिणो ब्रह्मण एव धर्माः । २१८ १२ शुद्धामेदज्ञानिषु पियशिरस्त्वादिधर्मा नोपसंहार्याः । प्रिय- २१८ मोदाद्युपचयापचययोर्भेद एव संभवात् । १३ ब्रह्मरूपस्यार्थस्य साम्यात् पुरुषरूपे विरुद्धत्वेन भासमाना २१९ धर्मा अप्युपसंहार्याः । १४ यावद्भिर्गुणेानसिधिस्तावन्त एवोपसंहर्तव्या नान्ये प्रयो- २१९ जनाभावात् । १५ आत्मशब्दाद्धेतोः परोक्षवादेनोत्तानां प्रियभाधान्यादीनामेव २२० भावना कार्या नतु शिरःपक्षादीनाम् ॥ २ आत्मगृहीत्यधिकरणम् । १६ जीववदारमग्रहणं तस्यैष एवेति यत्तदुत्तरात् । १७ नन्नन्नमयादिषु तनच्छरीराभिमानी जीवः पृथक्तयोच्यते । २२१ आनन्दमये या तथोतिः सा ब्रह्मत्वेन सर्वशरीरेषु व्यापकत्वा- दिति चेन्न यत आनन्दमय एवोक्तसर्वशरीराभिमानी भवति । पप होति श्रुत्यैवकारेणेतरनिषेधपूर्वकमानन्दमयस्यैवात्म- स्वनिर्धारात् । ३ कार्याख्यानाधिकरणम् । १८ पूर्वस्यान्नमयपुरुषस्थाकथनात्र स या एप इति अतिमि- २६१ प्रद्यत्वेन प्रतिपिपादायपितमन्नरूपमेयोच्यते नतु पूर्वम् ।

·अणुभाष्यम्। पृष्ठाङ्काः। । सूत्राङ्काः १९ चक्षुरादीनां वैलक्षण्येन भानेप्येकरूप एव भगवान् । तेषां २२३ ब्रह्मत्वेन परस्परमभेदात्। २. भगवदाविष्टजीवेपि सकलब्रह्मधर्मोपसंहारः कर्तव्यः । अयो- २२४ गोलके वन्हेरिव तस्मिन् भगवदावेशात् । २१ यस्तु भगवदाविष्टं भक्कं ज्ञात्वैतगजनेनेवाहं कृतार्थः स्यामिति २२५ मनुते तेन तत्र भगवदाविष्टभक्ते भगवद्धर्मोपसंहारो न कार्यः । विशेषाभावात् । २२ भगवदाविष्टभक्ते तु भगवान् सर्वधर्मान् प्रत्यक्षतो दर्शयति । २२५ अतो नोपसंहारापेक्षा। २३ विशेषाभावादेव भगवदाविष्टभक्ते तद्भक्तः सकलवीर्यसंमृतियु. २२५ व्याप्त्यादयोपि धर्मा नोपसंहार्याः॥ ४ पुरुषविद्यायामित्यधिकरणम् । २४ अन्नमयादिषु सहस्रशीर्षवत्त्वादिकं नापसंहार्यम् । यतो यथा २२६ पुरुषविद्यायां पुरुषस्वरूपं निरूप्यते न तथेतरेषामन्नमया- दीनाम् ॥ ५ वेधाधिकरणम् । २५ वाक्माणादिषु यः पाप्मवेधो दुष्टसंबन्धश्वोक्तः स भगवद्रूपस्य २२७ संबन्धाभावात् । २६ जीवस्य भगवत्सकाशा दे सति तिरोहिता आनन्दादयस्त• २२९ धर्मास्तत्संबन्धेनाविर्भवन्ति । ननु जीवस्थानन्दादिभिः कति- परेव धर्मः साम्यं न तु सर्वेरिति कुत इति चेन्न । उपाय- नशब्दशेषत्वात् । उपायनं प्रामिः सा स्वधर्माणामेव युक्ता नान्येषाम् । एवं चोपायनशन्देन कथनातैरेव धर्मः साम्यम् । नन्वेवमानन्दादिभिः साम्ये ब्रह्माभेद इति चेन । कुशा- च्छन्दस्तुन्युपगानवद्भेदात् । तथाहि-औदुम्बरसमित्संब. पिच्छन्दःस्तुत्युपगाने अमि त्वा शूर नो नुम इत्युचि अय ·प्रतिसूत्रं धीमदणुभाध्यतात्पर्यम् । पृष्ठाङ्काः सूत्राङ्काः एवोपसंहृत्य भकारेण गानं क्रियते । एतावता भकाराणा- मृगात्मकत्वं न संभवति ।। ६ संपरायाधिकरणम् । २७ पूर्व ज्ञाननेव पापस्य नाशाद्भक्तिमार्गे तन्नास्ति । ननु सर्वे २३१ पाप्मानं तरन्तीति पापनाशो भक्त्येति चेन तस्याः श्रुते- ज्ञानमार्गीयविषयत्वात् । ज्ञानानन्तरं पापंवन्तो भक्तिमार्गी- येभ्योन्ये । २८ भक्तिमार्गीयाणामपि पूर्व पापानाशो यः स भगवदिच्छा- २३३ विशेषतोतो न विरोधः ॥ ७ गतेस्र्थवत्त्वमित्यधिकरणम् । २९ मर्यादापुष्टिभेदेन ज्ञानस्य फलजनकत्वम् । अन्यथा ज्ञाने- २३३ - नैव कैवल्यं यमेवैष वृणुत इति वाक्ययोर्विरोधः स्यात् ।। ८ उपपन्नाधिकरणम् । ३० मुमुक्षोरपेक्षया रहस्यभजनकतैव श्रेष्ठः । भगवल्लक्षणपुरुषा- २३६ र्थस्य स्वाधीनत्वोपलम्भात् । यथा लोके स्वाधीनपतिका स्त्री भर्तारं फलत्वेन मनुते न गृहादिकम् ॥ ९ अनियमाधिकरणम् । ३१ फलश्रवणे भगवद्धारणरसनभजनादयः समुदिता एवा- २३७ पेक्ष्यन्त इत्यनियमः । धारणादीनां फलं पति प्रत्येकम- विरोधात् । श्रुतिस्मृतिप्रामाण्यात् ॥ १० आधिकारिकाधिकरणम् । ३२ कार्यविशेषसिद्ध्यर्थं भगवताधिकारिपुरुषे स्थापिता धर्मा- २३९ स्तत्कार्यसमाप्तिपर्यन्तं तिष्ठन्ति । ततः परं ते भगवताकृष्यन्ते ॥ ११ अक्षरघियामित्यधिकरणम् । ३३ अक्षरविषयकोपासनानां मोक्षसाधनेषु गणनां सामान्यतद्धा. २४० वाभ्यां भवति । तथाहि सामान्यं भगवत्संवन्ध्यक्षरसंबन्धः ।

·अणुमाप्यम्। ६० सूत्राङ्काः पृष्ठाडाः तद्भावो भगवावः । अत्र भगवद्भावरूपा भक्तिर्मुख्या । अक्षरसबन्धः परंपरया मुक्तिसाधकः । एवं चाक्षरोपासनया केपांचिदक्षरे लये कपांचिद्भक्तिभावो भवति । उपासनक्ये फलभेदः कथमतो दृष्टान्तमाह औपसदवदिति । यथोपस- दाख्ये कमणि यजमानेच्छा नियामिका तथात्र भगवदि- च्छेत्यर्थः । गीतासु-अक्षरज्ञानेनाक्षरस्यैव प्राप्तिन्तु भगवत इत्युक्तम् । ३४ तैत्तिरीयोपनिषदि गणितत्वादक्षरानन्दस्य निकृष्टत्वं पुरुषा- २४३ नन्दस्य त्वगणितत्यादुत्कृष्टत्वम् ॥ १२ अन्तरा भूतग्रामवदित्यधिकरणम् । ३५ भक्तिमार्गे भगवताडीकृतस्य पुरुषस्य स्वात्मत्वेन भगवज्ञानं २४३ भजनविनकारि भवेदतो भगवांस्तन समावयति । यथा तच्छरीरस्यालौकिकत्वात्तत्र भूतग्रामो न संभवति । ३६ ननु ताहराज्ञानस्याभावे मतेषूद्धवादिष्वभेदज्ञानोपदेशानुप- २४४ पनिरिति चेन । गायत्र्युपदेशवचस्य सार्थक्यात् । ३७ अश्रुमलापादिवदनानामहं कृष्णः कृष्णोहमिति विशेषण- २४५ बुद्धिव्यत्ययो व्यभिचारिभावः। यतो भगवद्गट्टत्वेनाश्वत्या- दीनिवानेन प्रकारेणात्मानं कदाचिदिव विशिंपन्ति न सर्वदा ॥ १३ सैव हीत्यधिकरणम् । ३८ यस्माद्भक्तिरेय सत्यादिसाधनरूपातः सत्यादिसाधनानि २४६ भवस्य स्वत एव भवन्ति। ३१ विहितभरन्यत्र कामाद्यौपाधिकभगवावे कामायेव मुक्ति- २४६ साधनम् । ज्ञानमार्गे हेयत्वेन कथितेभ्यो गृहादिभ्य एव भक्तिमार्गे मुक्तिर्भवति ॥

·प्रतिनं भीमश्पुमाणसारपण। पृधाः। १४ आदरादलोप इत्यधिकरणम् । १. पर्णाश्रमधर्माणां मगरदाणां च शुगपत्मसमी मगरद- ११७ पाररमाणात पानठेगा ननु गर्णाश्रमसमभिनमोर: संपादनीयः। ४१ भगवदर्मपर्णाश्रमधर्माणां युगपत्करणे भगवदर्माणां बलवग्ने- २५८ नालोपनाद्भगवदर्माः कमाई न किंतु मुरपाः ॥ १५ तनिर्धारणाधिकरणम् । १२ कर्म कर्तव्यं न भारदिन्छाया अज्ञानरेनरचनावनेः २१८ कम निकापतमा कर्तव्यमेव । भगवदिन्छा ये जानन्त्यम्ब. रोपसुधिविरादयस्ता जीवातकर्मफलादिन्नमीश्वरवतकर्म- फलं लोकसंग्रहादिकं नतु स्वरूपम् । निम्कापकर्मकारिणों तु कर्मजप्रतिवन्धाभावः फलम् ॥ १६ मदानवदित्यधिकरणम् । १३ भगवतीनं पति या गात्मभापत्वेनोपदेशः गतः स परदाग- २५९ यदेन । नापमात्मेति श्रुतेः ॥ १७ लिगभूपस्त्याधिकरणम् । १४ सर्वान्ममावस्य सर्वाधिफन्वानदेव कालकर्मादिभ्यो मलीयः। २५१ तस्य ज्ञानेनापि प्रतिरन्धो नेति-अन्तरा भूतमामणदिति सूत्रेणोनम्। ४५ सूत्रदपेन पूर्णपक्षः । छान्दोग्ये वरणभूयस्त्वं नोच्यते किंतु २५२ तकेतूपाम्यानज्ञानस्यत प्रकारंभदो निरूप्यते । आत्म- प्रकरणलादुभयोः प्रपाठकयोः । अब हटान्तः । क्रियामान- राबदिति । यथा बाह्य पूजा झियेत्युच्यते । आन्तरी मानसमित्युच्यते। { अमान्य ·अमाध्यम्। पृशाङ्काः। यस्त्वस्य दा ४६ नामैवैतदित्यृगादिविद्या अनूद्य नामब्रह्मातिदेशादपि ज्ञान- २५३ प्रकारविशेष एवायम् । ४७ सिद्धान्तः । अत्र सर्वात्मभाव एव निरूप्यते । भूमा त्वेवे- २५१ त्यानन्दात्मकपुरुषोत्तमस्यैव जिज्ञास्यत्वेन निर्धारणात् । ४८ सर्वात्मभाववतां व्रजभक्तानां पूर्वमितरविरमृतिर्भगवत्सामा २५५ दने सर्वसामथ्र्य च। १९ तरति शोकमित्युपक्रमवाक्यानुरोधात सर्वात्मभावलिङ्गभू- २५६ । वाक्यापेक्षया श्रुतिलिइयोर्बलीयस्त्वाद। ५० भूमाधिकरणसर्वात्मभावादिभ्यो हेतुभ्यः सर्वात्मभाव एव से २५६ महिग्नि इत्यादिना प्रतिपाद्यो न ब्रह्मणः स्वाधारत्वम् । ननु सर्वात्ममावेनापि मुक्तिरेव साध्येति चेन्न यतो यथा सर्वात्म- भाववद्भक्तप्रज्ञातोन्या विलक्षणा मुमुक्षुमज्ञा भगवद्विषयिणी बुद्धिः सा मज्ञान्तरं तद्यथा कर्मज्ञानादिफलेभ्यः पृथक्त्वेन मोससाधकं तथा सर्वात्मभाववद्भक्तप्रज्ञाया भगवल्लीलासाधक- त्वमतो न सर्वात्मभावस्य मोक्षेन्तर्भावः । दृष्टश्च व्रजभते स्वरू- पानुभव एव फलम् । तच्च वशे कुर्वन्तीति भगवतोक्तम् । ५१ ननु सर्वेषु लोकेषु कामचार इत्यादिना मतस्यान्यकामनापि २५८ दृश्यत इति चेन्न । नत्समानधर्म संबन्धादपि श्रुतौ तत्म- योगस्य बहुरा उपलम्मात् । यथा न पश्यो मृत्युमिति- सर्वात्ममाववतो मृत्युनिषेधः क्रियते तथा भगवत्स्वरूपातिरि- फलोकान्तरसंबन्धोपि तस्य न संभवति । ५२ आत्मन एवेदमिति वाक्यस्य सर्वमानोतीति परवाक्येनकरूप- २५१ त्वमस्तीति न लोकान्तरसंबन्धो वक्तुं शक्यः। नन्वात्मन एवेदं सर्वमित्युक्त्वा पुनः सर्वमामोतीति किमर्थमिति चेन्न हेतु- बाहुल्ये सति दार्यात् ।

·प्रतिसूत्रं धीमदणुभान्यतात्पर्यम् ।
स्त्राङ्काः
पृष्टाकाः
५३ अत एके शाखिनो भगवतो मतशरीर आविर्भावात्तेन सह २५२
कामोपभोगरूपिकां सोचते सर्वानिति श्रुतिं पठन्ति ।
१८ व्यतिरेकाधिकरणम् ।
५४ शानिनां हृदये परमव्योमाविर्भावो न भवति । वरणाभावेन २६.
भगवद्भावस्याभावात् । यथा ज्ञानं साधनेन साध्यं तथा वरणं
साधनेन साधयितुमशक्यम् ।
५५ यया यजमानेन हौत्राद्यर्थं वृता ऋत्विजः सर्वशाखीयकर्मा- २६२
नुधानसमर्था अपि वरणानुसारं तत्तच्छाखीयमेव कर्म कुर्वन्ति
तथान भगवता वरणाभावा-ज्ञानिनां हृदि परमव्योमावि-
आँवो न।
५६ शास्त्रविध्यनुसारं यथैक एव मन्त्रो बहुषु कर्मसु नियुज्यते २६२
कश्चिद् द्वयोः कश्चित्वेकत्रैव तथा भगवविच्छया जीवोपि
कश्चित्कर्मनिष्टामाप्त्यनन्तरं वरणेन भक्तिनिष्ठां पामोति
कश्चित्तु ज्ञाननिष्ठामेव प्राप्य भक्तिनिष्ठां पामोति फश्चित्तु
प्रथमत एव मक्तौ वियत इति न विरोधः ।।
१९ भूम्न इत्यधिकरणम् ।
५७ सर्वात्मभावस्य सर्वोत्कृष्टत्वं ज्ञेयम् । किंच यथा दर्शपौर्ण- २६३
मासादिषु दोहनादिकर्मणां लौकिककर्मतुल्यत्वेपि लौकि-
फत्वं न । तद्वत्तावात्ममावस्यापि न लौकिकत्वम् । आत्मनः
पाणा इत्यादिश्रुतिः सर्वात्मभाववतो भक्तस्य सर्वं भगवत
एवेति दर्शयति ।।
२०. नाना शन्दादिभेदादित्यधिकरणम् ।
५८ सर्वावतारेषु पृथगेवोपासना विधेया। तत्तत्स्वरूपसंबन्धिना २६५
मन्त्राणामाकाराणां चरित्राणां च भेदात् ॥.

·अणुभाभ्यम् ।
घृष्टाकाः ।
सूत्राङ्का:
२१ विकल्प इत्यधिकरणम् ।
५९ पृथक्कर्तव्योपासनानां विकल्पो नत्तु समुञ्चयः । मोक्षफल- २६५
सिद्धौ सर्वासां साम्यात् ॥
२२ काम्यास्त्वित्यधिकरणम् ।
६० काम्योपासनासु तु कामनानुसारं समुच्चयः । यत्र त्वेकयैवो- २६५
पासनया स्वेटानेकफलसिद्धिस्तत्र हेल्वभावात्समुश्चयो न ॥
२३ अङ्गेवित्यधिकरणम् ।
६१ यत्र यदड्सविशिष्टमुपासनं विहितं तत्र तत्तथैव कार्यम् । २६६
नत्वन्यत्रामातानामन्यत्रोपसंहारः।
६२ तदनानां तत्रैवोपदेशादन्यत्रोपसंहारे प्रमाणामावः ।।
२४ समाहाराधिकरणम् ।
६३ ज्ञानमार्गे सर्वावतारधर्माणां ब्रह्माण समाहारात्सर्वधर्मविशिष्ट- २६६
ब्रह्मोपासनं कार्यम् ।
६४ ऐश्वर्यादिगुणास्तु सर्वावतारेषु समानाः श्रूयन्तेत एकास्मिन्न- २६७
वतारे सर्वावतारधर्मोपसंहारो युक्तः॥
२५ न या तत्सहभावाश्रुतेरित्यधिकरणम् ।
६५ एकावतारे सर्वावतारयुक्तोपासनैच्छिकी न नित्या । रूपाणां २६७
नियतत्वेन तत्सहभावाश्रयणात् ।
६६ भक्तिमार्गीयस्य स्वधर्मविशिटैकावतारोपासनं युक्तम् ॥
२६७
तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ३।४॥
१ पुरुषार्थात इत्यधिकरणम् ।
१ अतः परं नान्यदणीयसमित्यतःपदघटितश्रुतिवाक्यात्पुरुषार्थो २६८
भगवानेवेति बादरायणमतम् ।

·पृष्ठाङ्काः। प्रतिसूत्रं श्रीमदणुभान्यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः २ यथा द्रव्यगुणफर्मस्वर्थवादः । तथात्मनिरूपणं वेदान्तगतं २६९ यज्ञाङ्गपुरुसंबन्ध्यर्थवादगतमिति जैमिनिमतम् । ३ वसिधादिब्रह्मज्ञानिनाममिहोत्राद्याचारदर्शनाज्ञानेन कर्मणो २६९ बापो न ४ जनको ह वैदेह इत्यादिश्रुतब्रह्मविदा जनकेन यज्ञकरणा- २७० ज्ज्ञानेन न कर्मणो बाधः। ५ तं विद्याकर्मणी इति श्रुती ज्ञानकर्मणोः साहित्येन फलारम्भ- २७० कत्वदर्शनान्न ज्ञानेन कर्मणो बाथः । ६ ब्रह्मठो ब्रह्मेत्यनेन ज्ञानवतो ब्रह्मत्वेन वरणकथनाग्ज्ञानं २७० कर्माधिकारसंपादकमेव । ७ यावज्जीवममिहोत्रनियमात्कर्माकरणे मायश्चिचविधानाञ्च २७० कर्म श्रुत्यभिमतम् । ८ स वा अयमिति श्रुत्या भगवतः सर्वाधिक्येन कथनात् २५१ जैमिनिमतं न योग्यम् । एवं बादरायणेन कर्मादिभ्य आधि- क्येनेव भगवतो भक्तिमार्गस्य तत्संबन्धिसर्वात्मभावस्य चानुभवस्य गृहीतत्वात् । ९ यथा जनकादीनां कर्मफरणं तथा शुकादीनां कर्मत्यागो २७२ दृश्यते । एवं चाचारस्य तुल्यत्वान्न ज्ञानं कर्माङ्गम् । १. सईब्रह्मविद्भिः कर्म नियते इति तु श्रुतौ न निरूप्यते । तेन २७३ त्यागपक्ष: श्रेयान् । ११ अधिकारवशाजनकेन कर्म न त्यज्यते शुकेन तु त्यज्यते । २७३ अयं च त्यागात्यागो भगवदनुग्रहकृत एव । यथाधिकारता- रतम्येन तैत्तिरीयश्रुतो शतगुणिता आनन्दा उकाः । १२ वेदाध्ययनमात्रवतः कर्मण्यधिकारो नतु ब्रह्मविदोपि । २७३ १३ न कर्मणेति श्रुती मोक्षपामो कर्मत्यागनियमदर्शनान कर्म- २७४ नियमो बाधकः।

·अणमाभ्यम् । पृष्ठामः। । सत्राकाः ११ ब्रह्मिष्ठस्य स्तुत्यर्थ तस्यात्विज्येनुमतिः क्रियते न तु तस्याधि- २७५ कारित्वमभिप्रेतम् । १५ परानुग्रहार्थमिच्छया यत्कर्मकरणं ततः प्राप्तयोर्गुणदोषयो- २७५ निवारणार्थमेष नित्य इति वाक्यमेके शाखिनः पठन्ति । न खेतावता कर्म कर्तव्यमेवेति नियमः। १६ तत्कं केनेत्यादी ब्रह्मज्ञाने फर्मतदधिकारादीनामुपमर्दः पठितः।२७६ १७ यदहरेवेति भुत्या संन्यासविधानात्संन्यासिषु कर्मामावोनी- २७६ कार्यः । एवं च कर्मात्त्वं ज्ञानस्य न । ज्ञानस्वरूपस्य श्रुत्ये- कसमधिगम्यत्वात्संन्यासाश्रमकर्मशेषत्वमपि ज्ञानस्य न । १८ पूर्वपक्षः । किं प्रजयेति श्रुत्या मोक्ष एव परमफलत्वेन २७७ परामृश्यते । तं परामर्श जैमिनिनिस्याविधेयत्वाचदविधि- रपि च बाते । अतो जमिनिसंमत्या विधिवलाच कर्मेवानु- हेयम् । १९ उत्तरपक्षः। बादरायणोनुटेयं कर्मापवति । कर्मविधित्यागयोः २७८ श्रुत्युचन्वसाम्यात् । २० यया योगशास्त्रे समाधिसिद्ध्यर्थ मानसमूर्तेर्धारणं साधनत्वेन २८० विधीयत एवं भक्तिसाधनत्वेनैव कर्मानुष्ठेयमिति विधीयते । तेन न पूर्वकाण्डस्य वैयर्थ्यम् । ११ ज्ञानिनोपि कर्मकृतिस्वीकारादेष नित्य इति श्रुतिर्ज्ञानस्य २८२ स्तुतिमात्रमिति चेन्न ज्ञानिनः कर्मफलासंबन्धस्यापूर्वत्वात् । एवं च प्रापयमावाद्विधेयत्वमेव। २२ ननु महाविद्यानिरूपकाणामुपाख्यानानां फर्माइसनरोप- २८३ त्वाकर्ममाधान्यमिति चेन ज्ञानस्य कर्मापेक्षया विशिष्टत्व- कपनात्। २३ यथा केवलश्रुतीनां विद्यापतिपादकत्वं तथानार्यवानिति २८१ श्रुत्येकवाक्यताज्ञानार्थमुपाख्यानरीत्या गुरुशिष्यकथोपबन्धा- दाख्यानश्रुतीनामपि विद्यापतिपादकत्वम् ।

·प्रतिसूत्रं श्रीमवणुमायवात्पर्यम् । सूत्रोङ्काः पृछाङ्कः। २४ यतो ज्ञानी ज्ञानेन स्वयं यज्ञात्मको जातोतो जरामर्यानि- २८५ होमीन्धनायनपेक्षोक्ता ।। २ सर्वापेक्षेत्यधिकरणम् । २५ पुरुषोत्तमज्ञाने कर्मज्ञानमत्स्यास्यसर्वसाधनानाभपेक्षा। यज्ञा- २८५ दिविधायकभुतेः । अत्र व्यवस्थापको दृष्टान्तः। अश्वचदिति । यथा दूरदेशस्थेष्टफलपतिबन्धकदेशातिकमेश्वस्य साधकत्वं नतु तदेरास्थफलपामावपि तथा कर्मणां ज्ञानप्रतिबन्धकान्तः- फरणदोषनिरास उपयोगो नतु ज्ञानफलसिद्धावपीत्यर्थः । २६ भक्तिमार्गेपि शमदमाद्युपेतः स्थायद्यपि तथापि ज्ञानाङ्गतयंत २८७ शमादिविधानाज्ञानमार्गे तेषामवश्यानुढेयत्वात्तपाविधिः । मातिमार्गे तु स्वत एव संमवान तेषां विधिः । २७ आहारदीर्लभ्येन माणात्यये प्राप्ने सर्वान्नानुमतिः श्रूयते । २८७ चाकायणप्रकरणे तथा दर्शनात् । २८ आपदि सर्वान्नमक्षणेन चित्तदोषासंभवाग्ज्ञानबाभो न । २८८ २९ जीवितात्ययमापन इत्यादिनापदि दुष्टानमसणेविटुपोपि पापं २८८ नास्तीति समर्यते । ३. ज्ञानिने सकलपापदाहायटाचरणेपि न दोषः। पर साध- २८८ नदशायां दोषः । श्रुत्युक्तः ॥ ३ विहितत्वात्कर्मत्यधिकरणम् । ३१ विहितत्वाद्यथा शिटासमक्षणं तथाश्रमकर्माप्यनुष्ठेयम् । २८९ ३२ आश्रमकर्माणि ज्ञानान्तरङ्गशमदमादिसहकारीण्यतः कर्त- २८९ . व्यानि। ३३ यदा वर्णाश्रमकर्माणि श्रवणादीनि च युगपत्प्राप्नुयस्तदा २८९ मदन श्रवणादीन्येव विधेयानि । श्रुतिस्मृतिप्रामाण्यात् । ३४ यतः श्रुतिः कर्माननुगनजदोपभक्तस्यानभिभवं दर्शयति । २९० ·अणुभाभ्यम्। पृशाः। सूत्राङ्काः ९ एवं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणम् । ५१ एवंभूतस्य भक्तस्य मुक्तिफलं यद्भक्तिरसानुभवः स नियमेन ३०० भवत्येवेति न । तस्य भगवदिच्छाधीनत्वात् । न स पुनरिति श्रुत्या मुक्तरेव नियमः क्रियते नतु तत्फलस्य ॥ चतुर्याध्यायस्थ प्रथमः पादः ४ । १ ॥ १ आवृत्त्यधिकरणम् । १ श्रवणमननादीनामावृत्तिः कर्तव्या। छान्दोग्ये नवकृत्व उप- ३०२ देशात् । २ यथा यथात्मा परिमृग्यत इत्यादिस्मृतिरपि श्रवणादीनामा- ३०३ वृत्तिं बोधयति ॥ २ आत्माधिकरणम् । ३ आत्मेत्युपासनाद्भगवन्तं प्राप्नुवन्ति । उत्तमाधिकारिणमुप- ३०४ स्थितं तद्विपयमुपदिशान्ति च । ५ प्रतीकोपासनेन मोक्षो न भवति । यतोन्यस्यान्यरूपेणोपा- ३.६ सनं प्रतीकं तत्र भेदोदयात् । ५ सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वाब्रह्मदृष्टिकरणं तु न प्रतीकोपासना । ३.७ ज्ञानाधिक्यानस्या ब्रह्मदृष्टेः स्वत एवोदयात् ॥ ३ आदित्यायधिकरणम् । ६ भगवतः शक्तिभूतेष्वादित्यादिषु या ब्रह्मत्वोपासना उक्तास्ताः ३०७' साकारण्यापफस्य ब्रह्मण एकमप्यमुपासितं तादृशफलद- मिति बोधनार्थम् । उपपद्यते चैतत् । आनन्दस्वरूपकर- पादोदरादेब्रह्मणोनमपि तादृशमेवेति न पतीकोपासनम् । ७ उत्कटलेहात्मक साधनसंपन्नत्वा नादृशमतस्याये भगवास्तद- ३०८ धीनः सन्नासीनो भवति । .

·प्रतिसूत्रं श्रीमवणुभाष्यतात्पर्यम्। सूत्राङ्काः पृष्णकाः। ८ उत्करभावेन निरन्तररमृत्यात्मकध्यानादपि भगवास्तदा ३०८ आसीनो भवति । ९ भक्तेच्छामपेक्ष्याचलत्वं चलत्वमपि वा भगवतो भवति । १. केचिद्धता अन्यफलनिरपेक्षतया भगवन्तं स्मरन्ति फीत- ३०९ यन्ति शृण्वन्ति च ॥ ४ यत्रैकाग्रताधिकरणम्। ११ यत्र भोप्येकायता न त्यन्तर्बहिर्विज्ञानं तद्भक्तमध्येन्तर्बहिः ३०० पश्यतो तयोः किमपि तारतम्य नास्ति विशेषाभावात् ।। ५ आमायणाधिकरणम् । १२ परमपुरुषार्थरूपफलमामिपर्यन्तं बाह्यान्तरत्वानुसंधानरहिता- ३०९ वस्था नित्या । ततः परं सायुज्यामित्यपि न । तत्रापि पूर्व- पद्भगवता सह समालापादिकं तस्य पृष्टमेव फलम् । नादृष्टं सायुज्यादिकम् ॥ ६ तदधिगपाधिकरणम् । १३ ब्रह्मज्ञानस्याधिगमे सति उत्तरपापस्यासंबन्धः पूर्वपापस्य ३१. विनाशश्च भवति । यथेषीकातृलामिति श्रुत्या यथैधांसीति स्मृत्याच तथा पतिपादनात् । १४ एवमेव पुण्यस्यापि गतिः । भगवद्रावाच्च्युतिरूपे पापेप्येवमेव ३११ पुण्यपापयोरश्लपविनाशी स्तः। १५ मारब्धेतरसंचितक्रियमाणसुकृतदुष्कृते एव नश्यतः। तत्मार- ३१२ ग्धकर्मणामदहन कार्यरूपभगवदिच्छात्तो ज्ञेयम् । १६ ननु पारब्धकार्यमोग एव ज्ञानानन्तरमनुढ्यो नान्यत् । ३१३ जनकादिभिरग्निहोत्रमनुष्ठितं दृश्यते तत्फलजनक स्यादिति चेन्न । तेषां जनकादीनाममिहोत्रादिकार्यकरणस्य पारब्धक- पोपमोगायेवोपयोगात । यथाकारीति श्रुतिदर्शनात् ॥

·अणुभाष्यम्। ७२ पृष्टाङ्काः। सूत्राङ्काः ७ अतोन्याधिकरणम् । १७ एकेषां पुष्टिभक्तानां प्रारब्धापारब्धयोः सुकृतदुष्कृतयोरुपभोगं ३१३ विनेव नाशः । तत्र प्रमाणं तु ज्ञानानाश्यप्रारब्धकमक्षिपक- श्रुतेभिन्ना तस्य दायमित्याद्या श्रुतिः। १८ नंनु ज्ञानेनाप्यनाश्यं प्रारब्धं कथं पुष्टिमार्गे भगवत्कृपातो ३१४ नश्यतीति चेत्तत्राह-भगवज्ञानशक्तरंशमूता जीवनिष्ठा विद्या । एवं च यदेवत्यादिश्रुत्या भगवच्छक्त्यंशभूतविद्यासं- भन्यायदि कर्मापि वीर्यवत्तरं भवति तर्हि साक्षात्कृपया पारधनाशः कथं दुष्करः। १९ लिङ्गस्थूलशरीरे त्यक्त्वा भगवल्लीलोपयोग्यालौकिकदेहसंप- ११५ त्यनन्तरं भोगसंपत्तिं लभते सोभुत इति श्रुतेः ।। चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ४।२॥ १ वाड्मनोधिकरणम् । १ पुष्टिभक्तानां भगवदानन्दप्राप्तो भगवति लये प्रथमं वाङ्म- ३१६ नसि संपद्यते । एवं भावात् पूर्व मनस्येव भगवतो दर्शनात् । दर्शनामावे वेण्यादिशब्दश्रवणेनापि सन्द्रियः स्वरूपानुभ• मवेच्छा जन्यत इति शब्दाच्चेत्युक्तम् । २ पूर्वोक्तहेतुभ्यामेव सन्द्रियाणि वाग्लयानन्तरं मनसि ३१८ लीयन्ते । ३ सर्वेन्द्रिययुक्तं मनः प्राणे लीयते । पाणवन्धनं हीत्युत्तरश्रुति- ३१८ वाक्यात् । ४ भगवता पुष्टिमार्गझीकृत इत्यादिहेतुभ्यः स मनायुक्तः प्राणो- ३१९ ध्यक्षे भगवति संपयते ॥

·७३ प्रतिसूभं श्रीमदणुभाव्यतात्पर्यम् । सूत्राङ्काः पृशताः। २ भूताधिकरणम् । ५ मर्यादामनानामिन्द्रियाणि भूतेषु लीयन्ते। यत्रास्येति श्रुतेः। ३१९ ६. मर्यादामजस्य ज्ञानिनश्वोभयोरपि मर्यादायामङ्गीकारो यतो ३२१ याज्ञवल्क्यातभागी तथा दर्शयतः ।। ३ समानाधिकरणम् । ७ मर्यादामार्गे जीवसंसरणमारभ्य मोक्षपर्यन्तं साधनेनेव ३२२ मुक्तिरिति व्यवस्था समाना । मध्ये भेदो न भवति । पुष्टि- मा तु साधनमकृत्वैवामृतं नियतम् । ८ पुष्टिफलदशायां मर्यादामार्गीयमोक्षस्य संसारत्वेन कथनात् ३१२ संसारतुल्यदेवातो याज्ञवल्क्यातभागाभ्यां मोक्षस्य कर्मत्वेन कथनम् । ९ पुष्टिमायितत्त्वं सूक्ष्मम् । यतो वाचो निवर्तन्त इति श्रुत्या ३२३ तथोपलब्धः। १. गनु पुष्टिमार्गायाः स्वमार्गतत्व मित्रादिभ्यः कुतो नोपदिशन्ति ३२३ तबाह-ऐश्वर्यमावे ह्युपदेशः संगवत्ति । पुष्टिमार्गीयाणां तु वे एवावस्थे । विरहदशा भगवत्संगमदशा चेति । तत्र विरह- दशायामैश्वर्यादीनां विनाशादुपदेशी न संभवति । भगव- त्रांगदशायां त्वैश्वर्यादीनां सत्त्वेपि भगवदानन्दानुभवानि- ममचित्तत्त्वेनोपदेशस्यासंभवः । ११ ननु रसात्मकमगवत्स्वरूपानुभवे तेषां विरहदुःखं कथमिति ३२१ चेताह-अस्थैवानन्दात्मकममक्त एव धर्मो विरहाख्यः । नन्वानन्दात्मकस्य दुःखरूरो धर्मः कथमिति ऐन । मगव. दन्तःमामिबाह्यमाप्तिभ्यामानन्दानुभवविरहतापयोरुपपत्तेः । १२ ननु श्रुतो दुःख निषिध्यत इति चेन तत्र श्रुती रोगेण सह ३२४ पाटाच्छारीरदुःखस्यैव तत्र निषेधात् । एवं च शृङ्गार- व्यभिचारिभावात्मकं तु दुःखं न निषिध्यते ।

·अणुभान्यम्। पृथङ्काः। सूत्राकाः १३ एकेषां शाखिना मन्त्रे प्रभुस्वरूपपाप्त्यनन्तरं दुःखनिवृत्ति- ३२४ रूपार्थः स्पष्टः पठ्यते । १४ श्रीभागवते भगवद्भावस्य जीवनमरणहेतुत्वं वौर्लभ्यं च ३२५ स्मयते। १५ श्रुतेस्तानि पूर्णानन्दादिवस्तूनि वैकुण्ठादप्युत्कृष्टे गोकुले ३२६ श्रीगोवर्धने च सन्ति ॥ ४ अविभागाधिकरणम् । १६ नित्यलीलाप्रविष्टमत्तस्य सर्वदा विभागाभाव एव । तद्विष्णो- ३२७ रिति श्रुतिवचनात् ॥ ५ तदोकोधिकरणम् । १७ इन्द्रियलयानन्तरं तस्यात्मनः स्थानस्य हृदयस्या प्रकाशते ३२७ ततरतेन प्रकाशितमार्गणोत्क्रामति । अयं सर्वजीवसाधारणो मार्गः । विद्वांस्तु ब्रह्मविद्यासामर्थ्यात्तड्पभूतप्रनजनगतिभग- वस्मरणसंबन्धाद् हृदयस्थितेन भगवतानुगृहीतः सन्नेकरात- तम्या नाड्या निष्क्रामति ॥ ६ रम्यधिकरणम् । १८ विद्वानेव रश्मिद्वारा गच्छति ॥ ३२८ ७ निश्यधिकरणम् । १९ निशि विदुष उत्क्रमणं नेति चेन्न । अनुग्रहहेतुभूतस्य ३२९ गत्यनुस्मृतिसंबन्धस्य यावदेहपर्यन्तं स्थायित्वेनानुग्रहस्य सर्वदा सत्त्वात्कालस्याश्योजकत्वात् । एतमेवेति श्रुतिस्तथा दर्शयति । २. अतो दक्षिणायनज उत्क्रमणविशेषोपि विदुषो नास्ति। २१ अग्निोतिरिति कालनियमो योगिनं पति स्मर्यते न ज्ञानिनं ३२: प्रति । यतश्चैते योगसांख्ये स्माते । श्रीतज्ञानमार्गस्य तु ज्ञानेतरकालादिसापेक्षलं न॥

·भतिसूत्र श्रीमदणुमा यतात्पर्यम्। सूत्राका प्रधानाः। चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ४।३॥ १ अर्चिरायधिकरणम् । १ अश्रािदिमार्गेण प्रायो ज्ञानमार्गीय एवं गच्छति न तु मर्या- ३३.' दामार्गीयोपि । तय इत्य विदुरिति ज्ञानमार्गीयस्येव तनो- स्कर्षकथनात् । २ छान्दोग्ये मासेभ्यः संवत्सरमित्यत्र संवत्सरादुत्तरं वायु. ३३३ लोको निवेश्यः अविशेषविशेषाभ्याम् । तथाहि-अर्थिरारभ्य संवत्सरान्तानां भूसंबन्धित्वेनाविशेषात्तन्मध्ये वायुर्न निवेश्यः। वायुरन्तरिक्षरयाधिपतिरिति श्रुतेः । सूर्यो दिवोधिपतिरिति श्रुतेश्च । एतयोः पौर्वापर्ये विशेषहेतुरस्तीति सूर्यलोकात्पूर्व बायुलोको निवेश्यः । ३ चन्द्रमसो विद्युतमित्यत्र विद्युल्लोकात्परतो वरुणलोको निवे. ३३५ श्यः। तडितो जलसंबन्धित्वेन वरुणस्य जलपतित्वेन च जलीयसंबन्धस्य सत्त्वात् । १ वरुणलोकात्परमिन्द्रलोकः प्रजापतिलोकच निवेशनीयः राब- ३३५ न्धादेव हेतोः॥ २ आतिवाहिकाधिकरणम् । ५ एतस्मिन्नेव मार्ग प्रजापतिलोकोचरमातिदाहिकपुरुषा उपसं- ३३५ हार्याः । महसंबन्धित्वालिट्ठात् । ५ स्वकृतमार्गस्य साफल्याय मगवानेव कांचिज्ञानिनो मर्या- ३३७ दामायिभक्तांश्च व्यामोहयति । अतः कामनासिध्या फल- भोगः। ७ ब्रह्मलोकसंबन्धिना वैद्युतपुरुषेणेव ब्रह्मलोकभाषिः। तान् वैद्यु- ३३५ तादिति श्रुतेः । ३ कार्याधिकरणम् । स एतानित्यत्र कार्य ब्रह्माच्यते । यतोस्य तत्रैव गमनमुपप- ३३८ यते न ममणि तप म्यापकत्वात् ।

·अंशुमान्यम् पृशङ्काः। सूबाङ्काः ९ ब्रह्मलोकानिति श्रुती बहुवचनान्तत्वेन कार्य ब्रह्मैव ग्राह्यं न ३३८ परं ब्रह्म तस्यैकत्वाद। १. ब्रह्मलोकप्राप्ती लोकान्तरं विनैव ब्रह्मप्राप्तिर्भवतीत्यतः सामी- ३३८ प्याब्रह्मपदेन कथनम् । ११ कल्पावसानध्यक्षेण ब्रह्मणा सह कार्यब्रह्मलोकस्य नाशस्ततः ३३९ परब्रह्ममाप्तिरतोपुनरावृत्तिश्रुतेन विरोधः । वेदान्तविज्ञानेति श्रुती तथैवोक्तेः । १२ ब्रह्मणा सह ते सर्व इति स्मृतेरपि स एवार्थः प्रतीयते । . ३३९ १३ स एतानित्यत्र ब्रह्मपदेन परब्रह्मण एव ग्रहणमिति जैमिनिः। ३३९ ब्रह्मपदस्य परब्रह्मण्येव मुख्यवृत्तः । १४ स एतमिति श्रुतौ प्रजापतिलोकात्पृथक्तया ब्रह्मलोककथनस्य ३३९ दर्शनात् । । १५ सोभुते इति श्रुतौ भगवता सह सर्वकामभोगमाप्तिमच्यते । ३४१ सा कार्यब्रह्मग्रहणे न संभवेदतः परमेव ब्रह्म ग्राह्यम् ॥ ४ अप्रतीकाधिकरणम् । प्रतीकमनाश्रित्य सर्व ब्रह्मेति ज्ञात्वोपासते तानेवामानवः ३४२ पुरुषो ब्रह्म नयति। इति बादरायणमतम् । उभयथा दोपात्। तथाहि वस्तुतो ब्रह्मरूपेब्रह्मत्वनिश्चय उपासनार्थ तत्र ब्रह्म- त्वज्ञानं चेत्युभयथा दोषात्तेषां ब्रह्मप्राधावनधिकारात्तान् ब्रह्म न पापयति । भगवद्भजनमक्तिमान् भक्तस्तु स्वयमेव भक्तिवलापरं ब्रह्म गच्छति ॥ ५ विशेषाधिकरणम् । १७ ज्ञानमार्गीयभक्तिमार्गायोपासकेषु ब्रह्मविदामोतीति श्रुतिविशेष ३४४ दर्शयति । यस्य वरणविशिष्टब्रह्मज्ञानं तस्य परब्रझमामिः । यस्य केवलब्रह्मज्ञानं तस्य त्वक्षरपाप्निः ।। -- ·७७ मतिसून श्रीमदणुभाग्यतात्पर्यम् । सूत्रायाः पृशङ्काः चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ४।४॥ १ संपद्याविर्भावाधिकरणम् । १ ब्रह्म प्राप्य स्थितस्य जीवस्य मगवदल्यन्तानुग्रहवशात्स्वरूपा- ३४६ मन्दोनेन ग्राह्य इति मगवदिच्छायां पुनरावियो भवति न जन्म । सोभुत इति श्रुतेः। २ मुक्तं प्रतिज्ञाय सोभुत इत्यनेन निवरणकथनात्कामासनस्य ३४ पुष्टिमार्गीयमुक्तिरूपत्वम् । ३ सह ब्रह्मणैत्यत्र मायागुणसंबन्धरहितस्य ज्यापकात्मनो ३१७ ग्रहणम् । ब्रह्मविदिति श्रुतेस्तत्वकरणत्वात् । ४ तदेषाभ्युत्तेत्यनेन ब्रह्मविदितिवारयोक्तार्थप्रतिपादकत्वेनेयमृ- ५४५ गुक्तति दृष्टत्वात् पूर्णवाक्येन सह साभुत इत्यस्याः पठि. तत्वेन प्रकरणक्यम् ॥ २ ब्राह्माधिकरणम् । ५ ब्रह्मसंबन्धिना सच्चिदानन्दात्मकशरीरेण ब्रह्मणा सर्वान् ३१७ कामानक्षुत इति जैमिनिराचार्यो मन्ते । ब्रह्मविदापोतीत्युप- न्यस्य सेक्षुित इति कथनात् । ६ स यथा सैन्धवयन इति श्रुत्युक्तचिद्रूपे प्रमाण चिन्मात्ररूपेण ३५८ कामान मुके नवलौकिकदेहेन्द्रियादिना । जीवस्य तदा- स्मकत्यादित्यौडुलोमिराचार्यों मन्यते । ७ नादरायणोलीकिकविग्रहेणापि मोगे विरोधामावं मनुते । ३४८ ब्रह्मविदामोति परमित्यस्यैवमपि विग्रहवत्त्वेनाप्युपन्यासात् । ननु विग्रहस्य जन्यत्वेन लौकिकत्वाद्रह्मणा सह भोमो न संभवतीति शङ्कायामाह-मतस्य भगवत्माः पूर्वमेव भगव- भोगानुकूनविग्रहाणां सत्वान्न कृत्रिमत्वम् । एवेच भाव- रस्वरूपानन्दानुभवयोग्णानि स्वरूपाणि नित्यानीति मिदम् । ऐ[अणुभाय] ·अणुमायम् । सूत्राः पृशङ्काः। ८ भजनानन्ददानंसंकल्पादेव तदानन्दमनुभवति । यमेवैप ३४९ इति श्रुतेः। ९ पूर्वोक्तसंकल्पाद्धेतोः साधनात्मना फलात्मना च येषां हृदि ३४९ भगवानेव सुरति नान्यस्तेषामाधिपत्य स्वयमेव फरोति भगवान् । अन्यत्र तु विभूतिरूपैराधिपत्यं न स्वतः । १. बादरिराचार्या मुक्त्यवस्थायां देहायमावं मनुते । यतो ३५० योति श्रुतिर्दृतनिषेधमाह । एवं च देहाभावात्तस्य काम- मोगकथनमसंगतमिति बादरेर्मतम् । ११ जैमिन्याचार्यो मुक्तस्य पुंसो देहादिसत्तामाह । विविध- ३५० श्रुतिभिर्व्यवस्थितविकल्पस्य कथनात् । १२ भगवद्रसभोगार्थ शरीररूपेणाविर्मावेन भोगायतनत्वाच्छरी- ३५१ रत्वम् । ज्ञानिनां तु भौतिकत्वमात्रेण निराकारत्वेन स्वस्मिन् लयसंपादकत्वादशरीरत्वमपीति बादरायणाचार्यों मन्यते । तस्य ह वा एतस्येत्यारभ्यात्मन एवेदमित्यन्तश्रुतेः । अत्र वैदिको दृष्टान्तः । द्वादशाहपदिति । तथाहि-दाद- शाहस्य स द्वादशरात्रेण यजेतेति विधानायागत्वं य एवं विद्वांस इति विधानात्सत्रत्वं तहाप्यर्थः ॥ ३ तत्त्वभावाधिकरणम् । १३ यथा स्वप्ने निद्रामोहितः पुरुषोविद्यमानानेव पदार्यान् ३५२ परयति तथा श्रीकृष्णाचवतारेष्वविद्यमाना एवावस्था बाल्या- दयो दृश्यन्ते भगवता विमोहितेरसुरादिभिः । १४ यथा जाग्रदशागतं ज्ञानं सत्यविषयकं तथा तत्त्वेनाप्राकृत- ३५३ लीलादर्शनं सत्यविषयकम् ॥ ४ पदीपाधिकरणम् । १५ सोभुत इत्यादिनोलो भोगो भक्तसामर्थेन न किंतु पदी. ३५४ ·प्रतिसूत्रं धीमदणुमाध्यतात्पर्यम् । पृष्टाः। त्रासः पपद्भगवदावेशेनं । तथाहि यथा प्रदीपः स्नेहवर्त्यन्तरसंप- दस्ता स्वरामानां करोति एवं भगवानपि फलदानार्थ मोन संबद्धस्तं स्वसमानं करोति । तथैव मर्ता सन्नितिश्रुति- दर्शयति । १६ सुपुतिविषया न तदश्नोतीति श्रुतिः । ब्रह्मसंपत्तिरूपपुष्टिमार्ग- ३५५ मोक्षविषया सोभुत इति श्रुतिरित्येदं श्रुतिद्वयेन भिन्नाविषय- फत्वमुक्तम् । अतो निर्गुणरागुणकल्पनानुपयुक्ता ॥ ५ जगद्यापाराधिकरणम् । १७ भगवता सह मोगकरणं लौकिकव्यापाररहितं भवति । ३५६ अलौकिकस्यैव प्रकरणालौकिकव्यापारस्य च प्रकृतिकाला- थतीतत्वेन संनिधानाभापात् । १८ ननु छान्दोग्ये सर्व ह पश्यतीति सर्वविषयज्ञानस्य प्रत्यक्ष- ३५५ तया कथनात्कयं लौकिकव्यापारराहित्यमिति चेत्तत्राह- देशकालभेदेनानेकविधलीलाधिकृतभकेन तत्वलीलार्थ यानि नानारूपाणि गृह्यन्ते तान्याधिकारिफाणि तत्समूहद्घटित. पदार्थानामेव सर्व हेति अतिवाक्ये ग्रहणं न लौकिकवस्तुनः । १९ ननु श्वस्त्वद्रेहमायास्य इति भगवदुक्तिस्तदाशया मकरती- ३५७ क्षेत्युभे अपि न संभवतो लीलाया नित्यत्वादिति चेतवाह- भगवल्लीलारूपा पकृतिस्तविरुद्धं विकारस्तदन्तर्गतमर्धाविरुद्धं न भवति पूर्वोक्तं वचः । एवं च यं प्रत्युच्यते त्वद्गृहमा- यास्य इति तस्य तदा भगवतः सर्वदा मट्टहव्याप्तिरिति- ज्ञानं नोदेति । तथैव सर्वमामोतीति श्रुतिलीलाएं तस्य स्थितिमाह । अलौकिकैथै शमाणमेवानुसतव्यं नतु लौकिक- युक्तिरिति भावः।

·अणुभाष्यम् । सूत्राङ्काः पृधाङ्काः। २० श्रुतिस्मृती भगवत्संबन्धिलीलापदार्थस्य युक्त्यगम्यत्वं दर्श- ३५८ यतः। २१ सोभुत इति श्रुतौ भोगे भगवतः साम्यं कथ्यते । एतच पुरु- ३५१ षोत्तम एव संभवति । यतः स एव भक्तात्मनिवेदनमडीकु- र्वन् तं स्वरूपानन्दमनुभावयति । एतादृशलीलाविशिटपुस- षोत्तम एव परमं फलमिति सिद्धम् । २२ संपूर्णसूत्रावृत्त्या ज्ञानिनां मक्तानां च पुनरावृत्तिर्नेति कथ्यते। ३६. न स पुनरावर्तत इति श्रुत्या ज्ञानिनामनावृत्तिः । मक्तानां तु यमेवैष इति वरणनित्यत्वादनावृत्तिरपि नित्या । किं च कालप्रमावादपि भक्तानां न पुनरावृत्तिः । न यत्रेत्या- दिवाक्यात् ॥

·॥ श्रीकृष्णाय नमः॥ अणुभाष्यम् । m-000000- श्रीमते वल्लभाचार्याय नमः। १ जिज्ञासाधिकरणम् । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥1॥ इदमन विचार्यते । वेदान्तानां विचार आरम्भणीयो न वेति । कि तावत् पामम् । नारम्भणीय इति । कुतः । ५ साङ्गोध्येयस्तथा ज्ञेयो वेदः शब्दाच बोधकाः । नि:संदिग्धं तदर्याच लोकवद्वयाकृतेः स्फुटाः ॥ १ ॥ अर्थज्ञानार्थ विचार आरम्भणीयः । तस्य च ब्रह्मरूपत्वात् तज्ज्ञाने पुरुषार्थो भवतीति न मन्तव्यम् । विचारं विनापि वेदादेव साङ्गादर्थ- पतीतः । न चार्थज्ञानमविहितम् अविचारिताश्च शब्दा नार्थं प्रत्याय- १. न्तीति वाच्यम् । शेयश्चेति विधानात् । गीती शीभी शिरकम्पी तथा लिखितपाठकः। अनर्थज्ञोल्पकण्ठश्च पड़ते पाठकाधमाः ॥ १ ॥ (प. शि. ३२) इति । बाधोपलब्धिश्न । शब्दचक्षुरादिवन्न संदिग्धार्थप्रतिपादकः । तदर्थश्व १५ व्याकरणादिना निश्चीयते । यथा लौकिकवाक्ये तथा वेदेपि । न च नविरुद्धं निर्णतव्यम् । अप्रामाणिकत्वपराङ्गात् । तस्माद्वेदार्थज्ञानार्थ विचारो नारम्भणीयः । न वेदार्थज्ञानमात्राय विधारः किंतु ब्रह्मशानाय । नस्य चात्मरूपत्वात् तस्य चाविद्यावच्छिन्नत्वाद् देहात्मभावद्धपतीतस्तद- 5-A reads शादा चौधक: for शम्दाथ धकाः। १[भणुभाष्य यादेतत् ।

·अ, १५.१५, अणुभाभ्यम्। २ । -- तिरिक्तस्य ब्रह्मणोमावान्न वेदमात्रादसंभावनाविपरीतभायनानिवर्तक ज्ञानमुत्पद्यते प्रत्युत देहात्मभावदृढप्रतीतेः श्रुतेरुपचरितार्थत्वं स्तुतित्वं वा कल्पयिष्यतीति ।। मैवम् । अलौकिको हि वेदार्थो न युक्त्या प्रतिपद्यते । तपसा वेदयुक्त्या तु प्रसादात्परमात्मनः ॥ २॥ न हि स्वबुध्द्या वेदार्थ परिकल्प्य तदर्थ विचारः कर्तुं शक्यः । ब्रह्म पुनर्यादृशं वेदान्तेष्ववगतं तादृशमेव मन्तव्यम् । अणुमात्रान्यथा- कल्पनेपि दोषः स्यात् । योन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा ॥ नैषा तर्फेण मतिरापनेया ( कठ. १-२-९) इति श्रुतश्च । न च विरुद्धवाक्यानां श्रवणात्तन्निर्धारार्थ विचारः । उभयोरपि प्रामाणि- कत्वनेकतरनिर्धारस्याशक्यत्वात् [अचिन्त्यानन्तशक्तिमति सर्वभवनसमर्थे ब्रह्मणि विरोधाभावाञ्च । अत एवोपनिषत्सु तनपाख्याने बोधाभाव औपाधि- काँधे च तपस एवोपदेशः। न च तप:शन्दन विचारः। तस्य पूर्वानाविक्या- तप एवान चोपाख्यानानां मिथ्यात्वम् । तथा सति सर्वव मिथ्यात्वं मवे- द्विशेषाभावात् । न यमामाणिकोने विधी वोपाख्याने वा ब्रह्मस्वरूपे वा कस्य- स्यात् । स्वातन्त्र्य च पुराणादरिव मीमांसाया अपि प्रकारभेदेन प्रतिपाद- कत्वं स्यात् । त्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामि (बु. ३-९-२६) इति तु तेषा निषेधः । अन्यथाज्ञानं नोपनिषदुनं फलं समर्पयति । तस्मानारम्भ- - -A reads युक्त्या नु for युश्या तु ।

·३ .. ५ - १ जिज्ञासाधिकरणम्। ['अ..पा.१२.१ णीय एव ब्रह्माविचारः । अनेन धर्मविचारोप्याक्षिम एव । न ह्येतानिराफर्तुः सोयमतिभार इति पूर्वः पक्षः ॥ सिद्धान्तस्तु । संदेहवारक शास्त्र बुद्धिदोपात्तदुद्भवः । विरुद्धशास्त्रसंभेदादङ्गश्वाशक्यनिश्चयः॥३॥ तस्मात् मूत्रानुसारेण कर्तव्यः सर्वनिर्णयः । अन्यथा भ्रश्यते स्वार्थान्मध्यमश्च तथादिमः ॥ ४॥ परम्परया पाठपदर्थस्यापि गुरुमग्दादेव श्रवणेपि मन्दमध्यमयोः संदही भवेत् समानधर्मदर्शनात पदादिपाठवत । तम यथा लक्षणानामुपयांग । १० एवमेव मीमांसाया अपि । तदुलम् - असंदिग्यपि वेदार्थ स्थूणाखननवन्मतः । मीमांसानिर्णयः माझे दुर्युद्धस्तु ततो द्वयम् ॥ ५॥ इति । तथा च निर्णये येन केननिद्वक्तव्य हरिः स्वयं व्यासो विचार निकीऍस्तत्कर्तव्यतां बोधयति अनजिज्ञासा कर्तव्येति । व्यासोबत्यादपि ७५ कर्तव्यता। 'कर्तव्यपदाध्याहारे स्वातन्यं न भवति । अन्यथा-अथ योगानुशा- सनम् ( यो. सू. १-१ ) इतिवत् स्वतन्त्रता स्यात् । तथा च ज्ञानानु- • पयोगः । तथाहि-तं त्यौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि (बृ. ३-९-२६) इति केवलोपनिषद्वेयं ब्रह्म न शास्त्रान्तरवेद्यं तद्यदि मीमांसा स्वतन्त्रा स्यात् २. तननितं ज्ञानं न ब्रह्मज्ञानं भवेत् । अथवा अध्याहारकरणापेक्षयाथशब्द एवाधिकारे व्याख्येयः । पेदाध्ययनानन्तरं तु सिद्धमेव । न ह्यनधीत एव विचारमर्हति तत्रैतत् स्यात् । स्वतन्त्रतेति । तत्र प्रतिविधास्यामः । वेदार्थब्रह्मणो वेदानुकूलविचार इति । 7~T reule तदादिमः for थादिमः । HTTrends दाध्ययनानन्तर्व for वेदाध्ययनानन्तर्य । read rनधीतवेद for हनधीत । 7 and M, ·अ.१ पा. मु.]. अणुभाष्यम् । मानो किमत्र युक्तम्। व्याख्यानामिति । व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तेः । यथा कर्मणि दर्शपूर्णमासौ तु पूर्व व्याख्यास्यामः । अथातो दर्शपूर्णमासी व्याख्यास्यामः ( आ. श्री. सू. १-१ ) इति । अथवैतह मानि सिध्यन्ति प्रयोजनानि । अधिकाकाङ्क्षा न भवे- ५ दध्याहारश्च । पुरुषार्थश्च सिध्येत् । उच्छेदश्च न भवेदिति । कथम् । अथशब्दोर्थचतुष्टये वर्तते । मङ्गले । अधिकारे । आनन्तएँ । अर्थान्तरो- पक्रमे च । तत्र श्रुतिमात्रेणैव मङ्गलसिद्धेरान्तरस्य च पूर्वोक्तस्याभावा- नार तत्कल्पनम् । अथावशिष्यत आनन्तर्ये चाधिकारे वेति । आनन्तर्य त्वध्ययनस्य स्वतःसिद्धत्वादधिकाकाङ्क्षा भवति । तथा सति तदभावान १. विचारः सिध्येता तथाहि न तावद्धर्मविचारानन्तर्य विपर्ययसम्भवात् । न च पाठतो नियमः तत्रापि तथा । न चाचारायवस्था। तत्राप्यनियमसं- भवात् । मत्यवायाश्रवणात् । संभवेपि न वक्तव्यत्वमध्ययनवत् । तथा च ततोप्याकासा भवेत् ।' न च वैराग्यशमदमादिः पूर्वसिद्धः । तेषामेवा- भावात् । न च यदैव संभवस्तदैव तत्कर्तव्यमिति वाच्यम् । तदसंभवापत्तेः । १५ तथाहि ब्रह्मणः परमपुरुषार्थत्वे ज्ञाते तज्ज्ञानस्यैव साधनत्वेवगते तच्छेपत्वे च यागादीनामवगते तदर्थकर्मकरणे चित्तशुद्धौ सत्यां वैराग्यादि । इदं न वेदान्तविचारव्यतिरेकेण न भवतीत्यन्योन्याश्रयः।) निर्धारिते तु वेदान्ते विचारो व्यर्थ एव । न च साक्षात्कारस्तत्कलम् । 'तस्य शब्दशेषत्वेन तन्कल्पनायां प्रमाणाभावात् । दशमस्त्वमसीत्यादी २. प्रत्यक्षसामग्या बलवत्त्वाइहादेः प्रत्यक्षत्वात् । स्वदेहमपि पश्यन् दशमो- हमिति मन्यते । न तथा प्रकृते । मनननिदिध्यासनविधीनामानर्थस्य- प्रसवात् ।। मन चाधिकारिभेदः कल्पनीयः। शब्दज्ञाने तत्कल्पनाया प्रमाणाभावात् । अत्यन्तासत्येप्यर्थे शन्दस्य ज्ञानजननात् । प्रमाणसं- A readsचोति for वेति । 5-Breads दाधिकारे for चाधिकारे। 9-Bom. सति। 18- reads फलम् for तत्फलम् ।

·५ १ जिज्ञासाधिकरणम् । [अ.पा. य.. - करापत्तिश्च । मनसा तन्नननेपि तथा । तस्मात्प्रथमं शान्दमेव ज्ञानमिति मन्तव्यमनुभवसिद्धृत्वात् । इदानींतनानामपि शमादिरहितानां निर्विनिकि- सितवेदार्थज्ञानोपलब्धेः । संन्यासानुपपत्तिश्च (किंन अध्याहारश्र कर्तव्यः स च कर्तव्यादिपदानाम् । यदि तत्स्वार्थ व्यर्थमेव वाक्यं स्यात् । परार्थत्वे ५ स्वशक्यम्। न हि तैर्विचारः कर्तुं शक्यते । स्वकृतियर्थ्य च । असंगति- । श्वास्य सूत्रस्य भवेत् ।। किंच अधिकारपक्षे पुरुषार्थः सिध्यति नानन्तर्यपक्षे। 'उक्तन्यायात् । किंच । तादृशस्याधिकारिणः श्रवणमात्रेण कृतार्थस्य समाधिनिरतस्य प्रवननासंभवात् शास्त्रोच्छेदः । शास्त्रविरोधश्च । साधना- नामग्रे स्वयमेव वक्तव्यत्वात् । अतोनेकदोपदुष्टत्वादधिकारार्थ एव श्रेयान् । नच ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा नाधिकर्तुं शक्येति वाच्यम् । जिज्ञासाप-:: दस्य विचारार्थत्वात् । अत एव जिज्ञासितुमिच्छेदिति पुराविदां वचनानि । जिज्ञासापदेन चैतज्ज्ञापयति। ब्रह्मज्ञानं पुरुषार्थसाधनत्वादिष्टम् । तदिच्छापूरणाय विचार आरभ्यत इति । यस्मात् कर्मादिभ्यो ज्ञानमेव पुरुषार्थसाधनमित्यतस्तन्ज्ञानाय विचारोधिक्रियत इत्यतः शब्दार्थः । १५ अधिकारी तु त्रैवर्णिक एव । न हि वेदविचारस्य वेदाधिकार्यतिरिक्त शक्यते कल्पयितुम् । न हि मन्दमतेर्वेदो नायातीति त्रैवर्णिके मतिमत्वम- धिकारिविशेषणं कल्प्यते । अन्धपावादीनाभिव कर्मणि । गृहाद्यासक्तस्य मननाद्यसंभवात् साक्षात्कारो न भविष्यति । न ग धर्मन्यायेन गत्तार्थ- । त्वमस्य । अप्रतिज्ञानादनुपलब्धेश्च । न च जगत्कारणं परमात्मा वा प्रकृति परमाणवो वेति संदेहे किंचिदधिकरणमस्ति । 'स्यादेतत् । अथातो धर्मजिज्ञासा (जे. सू. १-१-१) इति धर्मविचारं प्रतिज्ञाय नोदकवाक्यार्थस्य धर्मत्वमुक्त्वा मामाण्यपुरःसरं सर्वे संदेहा निवारिताः । तत्र ब्रह्मज्ञानस्यापि धर्मत्वम् । आत्मेत्येवोपासीत (पृ. १-५-७) आत्मानं श्लोकमुपासीत (बृ.१-४-१५) तद्गोत्युपासीत २५ (ते. ३-१०-४) आत्मा वारे द्रष्टव्यः (इ. २-४-५) इत्यादिनोदनावाक्या- । 2-A.reads निर्यिनिकित्स for निर्विचिकित्सित । 19-वि read अस्याः for अस्य ।

·अ. १ पा. भू. अणुभाष्यम् । . PERS र्थत्वात्-अयं हि परमो धर्मो यद्योगनात्मदर्शनम् (या. स्मृ. १-८) इनि स्मृतेश्च । सृष्ट्यादिवाक्यानां त्वर्थवादत्वम् । आरोपापवादविषयधर्मप्रति- पादकत्वेन विधेयोपासनाविषयस्तावकत्वात् । न च ज्ञानादीनामविधेयत्वं प्रमाणवस्तुपरतन्वत्वेनाकृतिसाध्यत्वादिति वाच्यम्। न हि सर्वात्मनासाध्यं ५ प्रकारभेदस्त्वप्रयोजकः । सर्वस्यापि कारणेषु पुरुषव्यापृतिः। तदव वृत्ति-, संपादने प्रमाणसंपादने वा पुरुषकृतिसाध्यत्वम् । अन्यथा सिद्धा- न्तपि मननादिशास्त्रवैफल्यापत्तेः । साधनप्रतिपादकश्रुतिविरोधश्च । येनापि सर्वक्रियाफलत्वं निराकार्य तनापि गुरूपसत्त्यादिना यतितव्यमेव ज्ञानार्थे । तस्मायत्रापि विध्यवर्ण तत्रापि विर्षि परिकल्प्य तत्रन्यानां • तच्छेपत्वं कल्प्यमिति नार्थोन या. मीमासया। अन्यथा विरोधापि ।) स्यादेतत् । ब्रह्मविचार एवारम्मणीयो न धर्मविचारः। सर्ववेद- व्यासक वेदव्यासेनाकृतत्वात् तुच्छफलत्वाच्च । कल्पोक्तमकारण निःसं- दिग्ध करणसभवाच्च । आचारपरंपरयापि करपासंभवाच्च । एत- यपि संदेहे सूत्रभाष्ययाशिकानामेवानवृत्तिः क्रियते न मीमांसकस्य ५ तस्मात् सानेदाध्यतुनिःसंदेहकरणसंभवान गर्नयापि कृत्यम् ॥ किंर । परमकृपालुर्वेदः संसारिणः संसारान्मोचयितुं कर्माणि चित्तशुध्द्यर्थ बोषि- तवानिति पेन्धपातनवदप्रामाणिकत्वभियावसीयते । विपरीतबोधिका तु पूर्वमीमांसा तस्मादपि न कर्तव्येति । मैवम्।कि विचारगावमेव न कर्तव्यं पूर्वकाण्डविचारो दा । नायः। • तुल्यवाद समर्थितत्वाञ्च : द्वितीये सामान्यन्यायेन संदेहे निवार्थ लक्षणवत् तदुपयोगः अनिष्टतया निरूपणं न मीमांसादोषः। किंतुविचारकाणा स्वभा- वभेदात्। किच। आवश्यकत्वादपि । निवृत्तानामपि यागादिज्ञानस्यावश्य- कत्वं चित्तशुभ्यर्थत्वात् । परमाश्रमभेदेन प्रकारभेदः कायिकादिभेदात् । .. B-A reads कारणे for कारणेषु । 19-21 reads विचारमा for विचारमात्रमे। 22- reads यागादिर for यागादि।

·१ जिज्ञासाधिकरणम्। [अ.पा.सू.. १० तत्राद्यस्य वाचिको द्वितीयतृतीययोः कायिकचतुर्थस्य मानसिक इत्या- - अमिणाम् । तस्मादेकेनद चरितार्थत्वात् किं द्वितीयनति माने ।' उच्यता उपासनाया धर्मत्वेपिन ब्रह्मणो धर्मत्यम् । ज्ञानरूपत्वात् ।धर्मस्य र क्रियारूपत्वात् । न चार्थवादानां धर्म इव ब्रह्मण्युपयोगः कर्तुं शक्यः। , ८५ उत्पत्तिप्रकारे फलभेदानामभावात् ऐयकृते तु माहात्म्यज्ञानार्थं तदुपयोगः।। तस्य च ज्ञानोपयोगो यथा तथा वक्ष्यते चतुर्थे । उपासनादर्शनादि- पदानां मनोव्यापारत्वमेव । 'विचारस्यापि यथा ज्ञानोपयोगित्वं तथा वक्ष्यते। किंच । औपनिषदज्ञानस्यापि कर्मोपयोगित्वं-यदेव विद्यया फरोति श्रद्धयोपनिपदा वा तदेव वीर्यवत्तरं भवति ( छो. १-१-१०) इति । अत एव अलविदागव जनकादीनां कर्मणि सर्वदेवसांनिध्यम् । अन्यथाभासल्वमेव । न च ब्रह्मरूपात्मविज्ञान देहायध्यासाभावेन कर्तृ- त्वाभावात् कर्मानधिकार इति वाच्यम् । निरध्यस्तैरेव देहादिभिः कर्म- करणसंभवात् । अत एव जीवन्मुक्ताना सर्व व्यापाराः। तथा च स्मृतिः। नैव किचित् करोमीति युक्तो मन्यत तत्ववित् । पश्यन् शृश्यन् स्पृशन जिघनश्नन् गच्छन् स्वपन्न वसन् ॥ प्रलपन् विसृजन् गृह्णन्नुन्मिपन्निमिपन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इनि धारयन् ।। ब्रह्मण्याधाय कार्माणि संगं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रभिवाम्भसा ।। (भ. गी. ५-८-१० ) इति अतो ब्रह्मविदामेव कृतं कर्म शुभफलं भवति । अतो धर्मविचारकाणामपि ब्रह्म जिज्ञास्यमेव तिस्मान्न गतार्थत्वानुपयोगी ।। ननु फलपेप्सुरधिकारी । फलं च विचारस्य शाब्दज्ञानम् । तस्य मननादिद्वारानुभयः । तस्य चाननिवृत्तिपूर्वकपरमानन्दायामिः । नथा च विरक्तोगजिहासुः परंमप्सुश्राधिकारी करमान्न भवति ।। १५ -घि reud पक्ष्यते । यदर्थ उपासना ! for पक्ष्यते चतुर्थे । उपासना 8-3 reads run for me

·भ..पा...]
अणुभाध्यम् ।
4
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि ।
श्रमस्तस्य फलं मन्ये हाथेनुभिव रक्षतः ।)
(भा. ११-११-१८)
इति भगवचनात् केवलस्य निन्दाश्रवणादिति चेत् । नाफलकामनाया
५ अनुपयोगात् । अन्येनैव तत्समर्पणात् । नित्यत्वादप्यर्थज्ञानस्य न फलप्रे-
प्सुरधिकारी निन्दार्थवादस्तु मननादिविधिशेष इति मन्तव्यम् ।।
ननु ब्रह्मणो विचारे पतिज्ञाते विरोधनिराकरणादीनामप्रतिज्ञातार्थ-
त्वम् । न चावताव्यत्वं निर्षिचिकित्सज्ञानानुदयपसंगादिति चेत् । ब्रह्मण
इति न कर्मणि षष्ठी किंतु शेषपष्ठी। तथा च ब्रह्मसंबन्धि तज्ज्ञानोपयोगि
• सर्वमेव प्रतिज्ञातं वदितव्यम् । न च गौणतापत्तिरजिज्ञास्यत्वं च स्यादिति
याच्यम् । ब्रह्ममात्रे संदेहाभावात् । संदिग्धस्यैव जिज्ञास्यता । गौणत्वं तु
शब्दत एव । न त्वर्थतः । वेदप्रामाण्यं तु प्रतितन्त्रसिद्धत्वान्न विचार्यते
तस्माद्गह्म जिज्ञासितव्यमिति सिद्धम् ॥ १।११ ॥
।
५
२ जन्मायधिकरणम् ।
किच तत्र किलक्षणं किंप्रमाणकमिति जिज्ञासायामाह सूत्रकारः।
जन्मायस्य यतः शाखयोनित्वात् ॥ ११॥२॥
इति । ननु कथमत्र संदेहः। यावता-सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (ते. २-१)
इत्याह श्रुतिरेव। विरुद्ध चैतत् । स्वरूपलक्षणाफथने कार्यलक्षणस्य
वक्तामराक्यत्वात् । विवादाध्यासितत्त्वाच । नहि ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वं
सर्वसंमतम् । न नागमोदितमिति वेदमात्रस्य ब्रह्मप्रमाणकलं वतुं
शक्यते । किंच । व्यर्थचैवं विचारः ! लक्षणपमाणाभ्यां हि वस्तुज्ञानं
भवति। तच्च स्वरूपलक्षणेनव भवनानि किमनेन । तस्मादयुक्तमुत्पश्याम इति ॥
उच्यते!
संदेहबारक शावं वेदमामाण्यवादिनाम् ।
क्रियाशक्तिज्ञानभक्ती सदियेते परस्थिते॥६॥

·२ जन्माधिकरणम् । [अ..पा.स.२ नहि श्रुति व्याख्यातुं प्रवृतः सूत्रकारः किंतु संदेहं वारयितुम् । तत्र-सत्यं ज्ञानमनन्तम् (ते. २-१) नित्यशुन्द्धमुक्तस्यभावम् (न. ता. १) इति श्रुत्या कर्तृत्वादिभापञ्चिकधर्मराहित्य प्रतीयते। यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति (ने. ३-१ ) इति ५ कर्तृत्वं च । तत्र संदेहः किं ब्रह्म कर्तृ।आहास्पिदकर्तृ । किं तावत् प्राप्तम् । आकर्तृ। कपम्।बसविदामोसि परम् (ते. २-१) इति मधानवाक्यम्। फल- संबन्धात् । भानापि विवृतम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायाम, परमे व्योमन् । सो ते सर्वान् फामान राह प्रमणा विपश्चित्ता (ते. २-१) इति । फला च मन्मज्ञानं फलं च कलवाक्योक्तधर्मशानादेव । नान्यथा। कर्तृत्वं च परविवरणतयोक्तम् । परं किमित्युक्ते यः सर्वान्तर आनन्द इति । कथं सर्वान्तरमित्याकाङ्क्षायां परिचयार्थं भूतमौतिकसृष्ठिमुक्त्या ' गोणानन्तर्य परिहतम् । गीणोपासनाफलं च प्रधानशेममयोक्तम् । तत्रान्य- गतकर्तृत्वारोपानुवादोपि सम्भवति । ततश-भृगु वारुणिः (ते. ३.१ ). इत्युपाख्यानेपि परिचायकत्वाद् गौणकर्तृत्वमेवानूयते फलाश्रवणादिति १५ पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु । 'उत्पत्तिस्थितिमाशानां जगतः कर्तृ. वृहत् । वैदेन बोधितं तद्धि नान्यथा भवितुं क्षमम् ॥ ७ ॥ नहि श्रुतिविरोधोस्ति कल्प्योपि न विरुभ्यते । सर्वभावसमर्थत्वादचिन्त्यश्वर्यपद् वृहत् ॥ ८ ॥ विदेनम तावत्कर्तृत्वं बोध्या । वृद्ध परमाभोक्षरमात्रमन्यन्यथा न बदति। अन्यथा सर्वच तदविश्वासमरांगात् । न च कर्तुत्वे विरो- , (Prom. अफk bolore कथए। -RD nud Brend फलाfor फला)। 9-A rends ब्रह्मज्ञानात् for धर्मज्ञानान् । 10 reads किमित्युक्त for किमिपुजे। 2-A, Bant M read तारजमकर्तृय for नायकत्वं । 22-rcadsमशविश्वाम ति सपनाविधामा .

·अ. पा. १२.२] अणुभाष्यम् । धोति सत्यत्वादिधर्मवत्कर्तृत्वस्याप्युपपत्तेः । सर्वथा निर्धर्मकत्वे सामानाधिकरण्यविरोधः। सत्यज्ञानादिपदानां धर्मभेदेनैव तदुपपत्तेः। न च कर्तृत्वं संसारिधर्मो देहायध्यासकृतत्वादिति वाच्यम् । प्रापचिके कर्तृत्वे तथैव । न त्वलौकिककर्तृत्त्वे । अत एवास्येत्याह । अस्येति ५ पुरोवर्ती प्रपञ्च इदमा निर्दिश्यते । अनेकभूतभौतिकदेवतियङ्मनुष्याने- कलोका तरचनायुक्तब्रह्माण्डकोटिरूपस्य मनसायाकलयितुमशक्य- रचनस्यानायासेनोत्पत्तिस्थितिभङ्गकरणं न लौकिकम् । प्रतीतं च निषेध्यं नापतीतं न श्रुतिप्रतीतम् सत्यत्वादयश्च लौकिकास्ततः सर्वनिषेधे तदज्ञानमेव भवेत्। न च सत्यत्वादिकं लोके नास्त्येव । व्यवहारमात्र- .. त्वात् । कारणगतमेव सत्यत्वं प्रपञ्चे भासत इति वाच्यम् । तर्हि कर्तृत्वं तथा कुतो नाङ्गीक्रियते । स्मृतिश्च स्वीकृता भवति । कर्ता कारयिता हरिः- इति । न चारोपन्यायेन वक्तुं शक्यम् । तथा सत्यन्यस्य स्यात् । तत्र न प्रकृतेः । अग्रे स्वयमेव निषिध्यमानत्वात् । न जीवानाम् । अस्वा- तन्त्र्यात् । न चान्येषाम् । उभयनिषेधादेव । तस्माद् ब्रह्मगतमेव कर्तृत्त्वम् । १५ एवं भौतृत्वमपि । न वा काचिच्छुतिः कर्तृत्वं निषेधति । विरोधमाना- स्कल्प्या तु लौकिकंपरा । फलवाक्येप्यश्रुतानां गुणोपसंहारः कर्तव्यः ।। तथा चायं सूत्रार्थः । जन्म आदिउँपामित्यवयवसमासादतद्गुणसं- विज्ञानो बहुीहिः । अथवा जन्मप्रभृति सर्वे भावविकारा आदिगन्देन गृहान्ते । तथाच जन्म च आदित्येकवद्भावः । आदिशब्दश्च धर्मवाची २. सचं स्वसम्बन्धिनं लक्षयति । तस्योभयसापेक्षत्वात् । उत्पत्त विद्यमानत्वा- दन्यानेव भावविकारानुपलक्षयतीत्यादिशब्देनान्ये भावविकाराः । अथवा जन्मनो नादित्वम् । तदाधारस्य पूर्वमविद्यमानत्वात् । अन्ये त्वादि- मन्तः । तदाधारस्य पूर्व विद्यमानत्वात् । अन आदिशन्दः स्वाधा- रसद्धर्मवाची तद्धर्माणामुपलक्षकः । अथवा गमनप्रवेशयोभैदानन्म आदि- येषामिति जात्यपेक्षयैकवचनम् । जन्म तु श्रुतत्वात् सिद्धम् ।। - २५ 11- read for कारणगतम।।

·[111५म.२ २ जन्मायधिकरणम् । अथवा किमनया कुसृष्ट्या । जन्मायस्य आकाशस्य, यत इति । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः (ते. २११) इत्येव विचार्यते । फलसम्बन्धित्यात् तेनैकव सिद्धः शास्त्रार्थः प्रकारान्तरेपि । यतो वा • इमानि ( ते. ३-१) इत्यत्र विस्फुलिङ्गबत्सवस्पितिः । अत्र तुक्रमेणेति ५ विशेषः । एतेन सर्व एव प्रकाराः सचिता वेदितव्याः ।। ब्रह्मविचारे ब्रह्मणोप्यधिकृतत्वात् तद्ब्रह्मेत्यायाति न त्वध्याहारः ।। शाने योनिः शास्त्रयोनिः शास्त्रोतकारणत्वादित्यर्थः । शास्तीति शास्त्र वेदः । सामान्यग्रहणं पूर्वकाण्डे पूर्वसृष्टिवाक्यानां संग्रहार्थम् । यथास्यैव कारणत्वं नान्यस्य तथोपरिष्टावक्ष्यामः ( मतान्तरवनन्मादीनां न १० विकारित्वं फित्वाविर्भावतिरोभावायेव । तधोतरन वक्ष्यंत तदनन्यत्वाधिक- रणे ( अ. सू. २-१-१५) । नामलीलाया अपि न पृथङ् निरूपण पपञ्चमध्गपातात् । Senyar फेषितु पृथग्रुपनामप्रपञ्चकर्तृत्वं प्रोगविभागेन प्रतिज्ञाय समन्वयादि- सूत्रेप्वेव हेतून्वर्णयन्ति । अन्वयसिद्धयर्थ च। अतति व्याप्नोतीत्यत् । शास्त्रे १५ योनित्वं मान तदिति। नैतत्सूत्रकारसंमतमिति प्रतिभाति । तरमात्सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिमत्त्वं य सिद्धं निरङ्कुशजगत्सर्तृत्वेन । मनु न सों वेदो ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वे मानम् । तपोयज्ञादियुकमजा- पतिप्रभृतीनामेव जगत्कारणवस्य पूर्वकाण्डे तत्तदुपाख्यानेष्ववगम्य- मानत्वात् । न चावान्तरकारणत्वम् । परस्याश्रवणाद । उत्तरकाण्डे द्यपतिपादनाद्विरोधः । संदेहश्श ! मीमांसाया: संदेहनिवारकत्वेप्ये- मांशस्याप्रामाण्यं स्यात् । उभयरामर्थने शास्त्रवैफल्य का । वेदप्रामाण्या- देव तत्सिद्धेः । बाधितार्थवचनं वेदे नास्तीत्यवोचाम पंकिंच। वेदान्ताः किं वेदशेपा वेदा वा । नायः अनुपयोगात् । अनारभ्यापीतत्वेन तदुपयोगिले पूर्वकाण्डविचारेणैव गतार्थत्वं विद्या- २५ प्रवेशश्चान द्वितीयः । यज्ञामतिपादनात् । मन्त्रब्राह्मणत्वाभावाच । तस्माद्धे. दोपरा वेदान्ता इति तेषां किं स्यादिति चेत् ] विम् । अस्ति तावदे- दत्वमध्ययनादिभ्यः। स्मरणाञ्च । ममाणं च सर्वोषि वेदः स्वार्थ 1 स २.

·म. 1 पा ...] अणुभाप्यम्। । गायिकाः चन यज्ञश्चेद् ब्रह्म भवतु । न चैतावता वेदत्वमतिपसभात । शक्यते स्वमिहोत्रादीनामन्यतरदन्तर्मान्य तथा वातुम् । तस्माद् ब्रह्मापि प्रति- पादयन्तो वेदान्ता वेदलं.न व्यभिचरन्तीति । मनब्राह्मणरूपलं चोत्प- श्यामः । ऋगेव मन्त्रः । ब्रह्मप्रतिपादकं ब्राह्मणम् । तच्छेपाः सृदयादि- ५ प्रतिपादकाः । यद्यपि न विधीयते तथापि तादृशमेव ज्ञानं फलायेति युक्तमुत्पश्यामः ।पूर्ववलक्षण्यं तु भूषणाय । काण्डद्वयस्यान्योन्योपका- रित्वाय साधारणग्रहणम् । यदेव विद्यया करोति ( छां. १-१-१०) इत्यादिना पूर्वशेषत्वं सर्वस्य । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा. विविदि- पन्ति (पृ. ४-४-२२) इत्यादिना सर्वस्योत्तरशेषत्वम् । कर्मब्रह्मणोः १० क्रियाज्ञानयोधर्मिपरत्वनैक्यात् कर्तृवाक्येषु सर्वत्र न विरोधः । तस्मा- च्छास्त्रयानित्वं सिद्धम् ॥ नितानमि केविन जन्मादिसूत्रं लक्षणत्वादनुमानमिति वर्णयन्ति । अन्ये पुनः श्रुत्यनुवादकमाहुः । सर्वज्ञत्वाय श्रुत्यनुसायनुमानं च ब्रह्माणि प्रमाण- मिति । तन्तु-तत्वोपनिषदं पुरुष पृच्छामि (बृ. ३।९।२६) इति केवलोपनि- १५ पदेयत्वादुपेक्ष्यम् । अनधिगतार्थगन्तृत्वात्प्रमाणस्य । मनननिदिध्यासनयोः श्रवणात्वम् । सन्देहवारकत्वाच्छास्त्रस्यापि तदङ्गत्वमिति ॥ १॥॥२॥ Even thirth is ariga of exaus ३ समन्वयाधिकरणम् । (तप्रेतत्स्यात् । तत्र किं समवाथि निमित्तं कर्तृ वा । किमतो यद्येवम् । एवमेतत्स्यात् । यद्येकमेव स्यात्तदा क्रियाज्ञानशक्तयामिरति- २. शयत्वं भज्येत । मृदादिसाधारण्यं च स्यात् । मतान्तरवत् । कथमेवं संदेहः । यावता-यतो वा इमानि (ने. ३-१) इत्यादिभ्यो निःसन्देह- श्रवणात् । एवं हि सः । पञ्चमी श्रूयते यत इति । पञ्चम्यास्तसिरिति । । आत्मन इत्याप पञ्चमीनिमित्नत्वेन संदेहः । पञ्चम्या निमित्तत्वकथनात् । उपादानत्वे कर्तृत्व र संदेहः । तद्वारकाश्रवणात् । कल्पनार्या प्रमाणा- १५भावात् । समवायित्वे पुनः सुतरां संदेहः । एवं प्राप्त आह ।।" .

·३ समन्ययाधिकरणम् । [१. १ प. ५ म. . तत्तु समन्वयात् ॥11॥३॥ 147२. ( तुराब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । निमित्तत्वस्य श्रुनिसिद्धत्वान्मता- न्तरनिराकरणत्वेनाग्रे वक्ष्यते । तद्ब्रह्मैव समयायिकारणम् । कुतः । समन्वयात् सम्यगनुवृत्तत्वात् । अस्तिभातिप्रियत्वेन सच्चिदानन्दरूपे- ५ णान्वयात् । नामरूपयोः कार्यरूपत्वात् । प्रकृतेरपि स्वमते तदंशत्वात् । । अज्ञानात्परिच्छेदानियत्वे । ज्ञानेन बाधदर्शनात् । नानात्वं त्वैच्छिकमेव । जडजीवान्तर्यामिप्ववैककांशपाफट्यात् । कथमेवमिति चेत् । न । सद्रूपे घटरूपक्रियास्थिय तारतम्येनाविभावक्त् जडेपि भावनात्वादिप्रतीतेस्तार- तम्येनाविर्भावाडीकर्तव्यः । भगवदिच्छाया नियामकत्वात् । न च " साधारण्येन सर्वजगत्प्रति परमाण्वादीनामन्वयः संभवति । एकस्मिन्ननु- स्यूते संभवत्यनेककल्पनाया अन्याय्यत्वात् । लोके कर्तृविशेषवदुपादान- विशेषग्रहणेपि न ब्रह्माणि व्याभिचारः । अलीकप्रतीतेस्तित्वादिमतीतावपि सम्यगन्वयामावान्न कार्यत्वव्यभिचारी । तस्माद्ब्रह्मण एव रामवायित्वम् । एतरसर्व श्रुतिरेवाह । स आत्मानः स्वयमकुरुत (ते. २-७ ) इति । १५ निमित्तत्वं तु स्पष्टमेव सर्ववादिरांमतम् । ) केचित्र शासयोनित्यपूर्वपक्षनिराकरणाय--तत्तु रामन्वयात् (न. सू. १-३ ) इति योजयन्ति । तत्पूर्वपक्षसिद्धान्तयोयोरप्य- संगतत्वादुपेक्ष्यम् । तथाहि । जैमिनिर्धर्मजिज्ञासामेव प्रतिज्ञाय तत्मति- पादकस्य पूर्वकाण्डस्य समन्वयमाह । अवान्तरवाक्यानां प्रकारशेषत्वान् । २. न च सर्वस्मिन्येदे धर्म एव जिज्ञास्यः । तद्गुरुणेव व्यासेन ब्रह्मजिज्ञा- सायाः प्रतिज्ञातत्वात् । संदेहमानवारकत्वाविज्ञासयोः । नत्वलौकिकार्थ- साधफत्वम् । तथा सति वेदानामन्याधीनत्वेनाप्रामाण्यं स्यात् । वेदाज- शासेत्त्येवोकं स्यात् । साधनं च फलं चैव सर्वस्याह श्रुतिः स्फुटम् । न प्रवर्तयितुं शक्या तथा चेन्नरको न हि ॥ ९ ॥ Lamarrji 'किंच। २५ 20-A and Bf read यतस्तद्गुरणेव for तरुणेन । 20-S reads TTET for 1941 ·भ.५ पा. म्] अणुभाप्यम् । .. प्रवर्तकस्तु सर्वत्र सर्वात्मा हरिरेव हि । यज्ञ एव हि पूर्वत्र वोध्यते स्वर्गसिद्धये ॥ १०॥ सिद्ध एव हि सर्वत्र वेदार्थो वेदवादिनाम् । मन्त्राणां कर्मणां चैव दर्शनश्रवणाच्छूता । कृतिश्च सिद्धतुल्यत्वं वेदः स्वार्थे च संमतः ॥११॥ प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति स एतदमिहोत्रं मिथुनमपश्यत् । प्रजापतिर्यज्ञानसृजतामिहोत्रं चाग्निष्टोमं च पौर्णमासीं चोक्थ्यं चामा- वास्यां चातिरात्रं च तानुदमिमीत यावदमिहोत्रमासीत्तावानमिष्टोमः (ते. सं. १) इत्यादि । न छुपाख्यानानां मिथ्यार्थत्वं बुद्धजन्मनः पुरोक्तं युक्तं वा। तथा सति वेदानामप्रामाण्यमेव स्यात् । मिथ्योपाख्यानप्रति- पादकलोकवत् । तस्मात् पूर्वमीमांसानभिज्ञाः क्रियापरत्वं सर्वस्यापि वेदस्य वदन्तो मूर्खा एव । उत्तरवादिनापि पूर्वाज्ञानमड़ीकृत्य पूर्वानुपयोगित्वं वेदस्य ब्रह्मज्ञानस्य वदन्तो वेदानभिज्ञाः । यदेव विद्यया करोति श्रद्धयो- पनिषदा वा तदेव वीर्यवत्तरं भवति (छां. १०१।१०) इत्युपनिषज्ज्ञानस्य श्रुतिसिद्धव कारणता । न च बाधितत्वात्यज्यत इति वाच्यम् । ब्रह्मात्म- ज्ञानवत एव वसिष्ठादेर्यज्ञाधिकारात् । न चैवं किमनेनेति वाच्यम् । इत्थंभूतत्वाद्यज्ञस्य । किंच कर्मफलवब्रह्मफलस्यापि लौकिकत्वातू-य एवं वेद प्रतितिक्षति । अन्नवानन्नादो भवति । महान् भवति । मजया पशुभि- ग्रह्मवर्चसेन । महान्की. (ते. ३१६) इति । अत्यन्ताविद्यावतो यज्ञानधिकारात्तन्निषेधार्थ ज्ञानमुपयुज्यते । न च देहाध्यासस्य कारण- त्वम् । ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविः (भ. गी. ४.२४) इत्यादिस्मृतेः । तस्मा- दन्योन्योपयोगित्वे न कोपि दोषः । क्रियाज्ञानयोः स्वातन्त्र्येण पुरु- पार्थसिद्धयर्थ भिन्नतया शास्त्रपवृत्तिः । किच । वेदान्तवाक्यानामस्मिन् शास्त्रे समन्वय एवं प्रतिपाद्यते । b-Sreads सन्मत: for ममतः। 12-A reads पूर्वज्ञानं for पूर्वाज्ञानं ।

·समन्वयाधिकरणम् । {, + पा... . संदेहनिराकरणद्वारा .तत्कथं सिद्धबद्धेतुत्वेन निर्देशः । अग्रिमवेयथ्य च स्यात् । न च प्रतिज्ञागर्भितहेतुत्वम् । अनुपयोगात् । गौणगुख्यमावे परं विवादः । न न येन रूपेण समन्वयो मतान्तरस्थविचारितस्तथा सूत्रेषु निर्णयोरित । शास्त्रारम्भस्तु प्रथमसूत्र एव समर्थितः । तस्मा- ५ त्समवायिकारणत्वमेवानेन सूत्रेण सिद्धम् ।। ननु कारणत्वमेवास्तु ब्रह्मणः किं समवायिकारणत्वेन । विकृ- . तत्वं च स्यात् । अनर्थरूपन्न . कार्यस्यायुक्तता च । तस्मादनारम्भ- गीयमेवैतत्सूत्रमिति चेत् । मैयम् । सर्वोपनिषत्समाधानाथं प्रवृत्तः सूत्र- कारः । तद्यदि ब्रह्मणः समवायित्वं न यात् । भयानपनिषद्धागो व्यर्थः " स्यात् । इदं सर्वं यदयमात्मा । (बृ. २।४५-४-५-७ ) आत्मैवेदं सर्वं (छां. २५/२)। स सर्वं भवति । ब्रह्मा तं परादात् (बृ. २०१६) इत्यादि। स आत्मानः स्वयमकुरुत (ते. २७) । एकमेवाद्विती- सम (छा. दा२।१ ) । वाचारम्भण विकारः (छां. ६।११४ ) इत्यादि । एवमादीनि वाक्यानि स्वार्थ बाधितानि भवेयुः । नन्वेवं निःसंदिग्धत्वान १५ त्कथं सूत्रमवृत्तिः । उच्यते । अस्थूलादिवाक्यान्यपि सन्ति सर्वत्र प्रपञ्च- तद्धर्मवेलक्षण्यप्रतिपादकानि । ततोन्योन्यविरोधैनकस्य मुख्यार्थबायो वक्तव्यः । तत्र स्वरूपापेक्षया कार्यस्य गौणत्वात् प्रपञ्चरूपप्रतिपादका- नागेव कश्रिकल्पयेत् । तन्मा भादिति जन्मादिसत्रवत्समन्वयरात्रमपि सूत्रितवान् । तथा च अस्थूलादिगुणयुत्त एव । अविक्रियमाण एव । २. आत्मानं करोतीति वेदान्तार्थः संगतो भवति । विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वं तु ब्रह्मणो भूषणाय । - किंच । अन्यपदार्थमृटी वेपम्यनघण्ये स्याताम् । कर्मा(नत्वे वनीशता । ततः कर्तृत्वमपि मन्येत । ततः सर्वमाहात्म्यनाश एव स्यात् । 1-8 roads मिययन हेतुनिर्दिष्ट for सिवदतुलेन निर्देशः। 11-A reads uोन्यत्रात्मनो ब्रह्मायेद after परादान । अत्राचे भाग्यकारास्तदात्मानमिति पठन्ति । .

·अं..पा.सू.
अणुमाग्यम् ।
.
१.
नन्वेवमेवास्तु अपवादार्थत्वात् रज्जुसर्पवदयुक्तार्थकथनेपि न दोषः ।
सर्व समामोपि ततोसि सर्वः (भ. गी. ११-४०) इति स्मृतेश्चेति
चेत् । मेवम् तथा सति पापण्डित्वं स्यात् । एतादृशशास्त्रार्थाडीकरा-
सुरेषु भगवता गणितत्वात् ।
असत्यमातिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहेतुकम् ॥
( म. गी. १६-८) इति
शास्त्रानर्थक्यं च । सर्व समामोपीत्यप्यसंगतं स्यात् । वस्तुपरिच्छे.
दात् । न हि वेदो निःपपञ्चरूपकथनमुक्त्वा स्वोक्तं जगत्कर्तृत्वं निषेधति ।
तस्मादध्यारोपापवादपरत्वेन व्याख्यातृभिर्वेदान्तास्तिलापः कृता इति मन्या-
महे । सर्ववाक्यार्थबाधात् । यथा निर्दोषपूर्णगुणविग्रहता भवति तथो-
परिष्टाक्ष्यामः।
ननु पुरुषार्थार्थानि शास्त्राणि । इद च शास्त्र मोक्षरूपपुरुषार्थ-
साधकम् । मोक्षश्वाविद्यानिवृत्तिरूप इति युक्तम् । अविद्या चाज्ञान ज्ञानेनैव
१५ नश्यति । ततो ज्ञानोपयोगित्वेन व्याख्यातव्ये वेदान्तेध्यारोपापवादव्यति-
रेकेण व्याख्यानमयुक्तम् । अतो यथाकथंचियाख्यानेपि पुरुषार्थसिद्धेर्न
कोपि दोष इति चेत् । न । पुरुषार्थस्य शास्त्रार्थस्य वा स्वरूपं शास्त्रैक-
समधिगम्यं न स्वबुद्विपरिकल्पितम् । अतः स्वबुध्या शास्त्रार्थ परिकल्प्य
तत्र वेदं योजयन्तो महासाहसिकाः सद्भिरुपेक्ष्याः । पुरुषार्थः पुनर्यथा
वेदान्तेष्ववगतः। ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवति (मुण्ड.३-२-९)। ब्रह्मविदामाति
परम् । (ते. २-१)न स पुनरावर्तते । (छां. ८-१५-१) ततो मा
तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् । (भ. गी. १८-५५) अनावृत्तिः
शब्दादनावृत्तिः शब्दात् (प्र. सू. ४-४-२२) इत्येवमादिभिः श्रुति-
स्मृतिन्यायामामेरेव पुरुषार्थत्वम् ब्रह्म च पुनर्न जीवस्यात्ममात्रम् ।
२५ अज्ञानवद्वान
एकस्यैव मांशस्य जीवस्यैव महामते ।
बन्धोस्याविद्ययानादिधिया च नयेतरः ॥ १२ ॥

·३ समन्ययाधिकरणम् । [अ. . पा. म्.. इति भगवता जीवस्यैवाविद्यावत्त्वप्रतिपादनात् । तस्मान्यायोप- हितसर्ववेदान्तप्रतिपादितसर्वधर्मवद्झ । तस्य श्रवणमनननिदिध्यासन- रन्तरगैः शमदमादिभिश्च बहिर रतिशुद्धे चित्ते स्वयमेवाविर्भूतस्य स्वमका- शस्य सायुज्यं परमपुरुषार्थः । तस्मात्सर्वे वेदान्ताः स्वार्थ एप युक्तार्था ५ इति न्यायैर्वकन्यत्वाद्रह्मणः समवायित्वाय समन्वयसूत्रं वक्तव्यम् ।।१।११३॥ 11 इति त्रिसूत्री ॥ ४ ईक्षत्यधिकरणम् । एवं ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय किंलक्षणकं ब्रह्मेत्याकाङ्कायां जन्मा- दिसूत्रद्वयेन वेदप्रमाणकजगत्कर्तृ समवाथि चेमुक्तम् । एवं त्रिसूत्र्या 1. जिज्ञासालक्षणविचारकर्तव्यता सिद्धा। तत्र ब्रह्मणि चतुर्धा विचारः स्वरूपसाधनफलप्रतिपादकानि वेदा- न्तवाक्यानि विविधानि मतान्तरनिराकारणं च । तत्र स्वरूपे विचारिते मतान्तरनिरासव्यतिरेकेण साधनफलयोरनुपयोगात् अतः प्रथम स्वरूप- निर्णयः । तदनु मतान्तरनिरासः । तदनु साधनानि फलं चेति । तत्र १५ प्रथमेध्याये स्वरूपवाक्यानि विचार्यन्ते । तानि द्विविधानि । संदिग्धानि निःसंदिग्पानि च । तत्र निःसंदिग्धानां निर्णयो न वक्तव्यः । संदिग्धानि 4. पुनश्चतुर्विधानि । कार्यप्रतिपादकानि । अन्तर्यामिप्रतिपादकानि । उपास्य- रूपप्रतिपादकानि । प्रकीर्णकानि चेति । तत्र प्रथमपाद कार्यवाक्यानां । निर्णय उच्यते । सच्चिदानन्दरूपणाकाशवायुतेजोवाचकवाक्यानि षड्- २. विधान्यपि नियन्ते । अन्यत्रान्यवाचकान्यपि वेदान्तेषु भगवद्वाचका- नीति । तत्र लक्षणविचार एवं सद्पाणां चापकता निर्णीता। चिद्रूपस्य ज्ञानप्रधानस्य निर्णयार्थमीक्षत्यधिकरणमारभ्यते रामणिः सूत्रैः । सम- द्वारत्वाग्ज्ञानस्य। तत्रैवं संदेहः । ब्रह्मणः स्वमकाशत्वेन सर्वप्रमाणाविषयत्वातू- २५ यतो वाचो निवर्तन्ते (ते. २-४) इति श्रुतेश्च विशरः फतुं न । !!-Aand Bend गर्यवेदान्त for वदान्त । 3 [अणुभाष्य ] ·अ.पा.म. ५ अणुभाप्यम्। शक्यते। स्वप्रकारात्यविरोधाच्छृतिविरोधाश्च । आहोस्विद्विरोधपरिहारेण शक्यत इति । कि तावत्प्राप्तम् । न शक्यत इति । कुतः। ज्ञापनार्थ प्रमाणानि संनिकादिमार्गतः । सर्वथाविषयेवाच्येव्यवहायें कुतः ममा ॥ १३ ॥ ऐहिकामुष्मिकव्यवहारयोग्ये पुरुषप्रवृत्तिः । प्रवृत्त्यर्थं हि प्रमा- णानि । ब्रह्म पुनः सर्वव्यवहारातीतमिति । नन्वेतदपि वेदादेवावगम्यत इति चेत् । तर्हि बाधितार्थप्रतिपादकत्वान्न वेदान्ता विचारयितव्या इति प्राप्ते । उच्यते । ईक्षतेनशिब्दम् ।। १।११४ ॥ न विद्यते शब्दो यत्रेत्यशब्दम् । सर्ववेदान्तायप्रतिपाद्यं ब्रह्म न भवति । कुतः । ईक्षतेः । सदेव सोम्येदमय आसीदेकमेवाद्वितीयम् (छा. ६-२-१) इत्युपक्रम्य-तदैक्षत । बहु स्या प्रजायेय ( छां. ६-२-३) इति । तत्तेजोसृजत । (छां. ६-२-३) तथान्यत्र । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् । नान्यत्किंचन मिपत् । स ऐक्षत ५ लोकान्नु सृजे (ऐ. १-१-१) इति । स इमान् लोकानसृजत (ऐ. १-१-२) इति । स ईक्षांचके । स प्राणमसृजत (प्र. ६-३) इत्येवमादिषु सृष्टिवाक्येषु ब्रह्मण ईक्षा प्रतीयते | thrasht किमतो यद्येवम् । एवमेतत्स्यात् । सर्वव्यवहारप्रमाणातीतोपी- क्षांचके लोकसृष्टिद्वारा व्यवहार्यो भविष्यामीति । अतो यथा यथा • कृतवांस्तथा तथा स्वयमेवोक्तवान् । पूर्वरूपं फलरूपं च सृष्टं स्वांश- पुरुषार्थत्वाय । ततश्च प्रमाणबलेनाविषयः। स्वेच्छया विषयवेत्युक्तम् । ननु सर्वप्रमाणविषयत्वे दूपिते केवलवेदविषयत्वं कथं सिद्धान्ती- क्रियते । उच्यते । चक्षुरादीनां प्रामाण्यमन्यमुखनिरीक्षकत्वेन । न 1-A reads स्वप्रकाश for स्वप्रकाशात्य । 3-Aand Brendrafter व्यवहारयोग्ये । 6-7 om. सर्व before व्यवहार । 10-Aand Bread सर्ववेदान्ताप्रतिपाचं for सर्ववेदान्तावपतिपाय । translation २० ·१०. ४ ईक्षत्यधिकरणम् । [ अ. . पा. सू.५ स्वतः । भ्रमानुत्पत्तिप्रसंगात् । सत्त्वसहितानामेव चक्षुरादीनां प्रामाण्यात् । अतो निरपेक्षा एव भगवान्नःश्वासरूपवेदा एवं प्रमाणम् । संकेतग्रहस्तु वैदिक एव वेदविद्भिः कृतः । आकृतिमात्रार्थ लोकापेक्षा । अनधिगता- थगन्तृ च प्रमाणम् । लोकानधिगत इत्यर्थः । यज्ञब्रह्मणोरलौकिकत्वं ५सिद्धभेव । लौकिको व्यवहारः संनिपातरूपत्वात्पुरुषार्थसाधक एव । तर्हि शब्दमात्रस्य कथं ग्रहणम् । वेदव्याख्यातृवाग्विफ्यत्वादिति ब्रूमः । एतेन-मनसैवानुद्रष्टव्यम्-इत्यपि समर्थितम् । तस्मात् सृष्ट्यादि- प्रतिपादका अपि वेदान्ताः साक्षागृह्मप्रतिपादका इति सिद्धम् ॥ १।१॥४॥ स्यादेतत् । कर्तृत्वमकर्तृत्वं च वेदे प्रतीयते ब्रह्मणः । यतो वा .. इमानि भूतानि जायन्ते (ते. ३-१) स आत्मान५ स्वयमकुरुत (त. २-७ ) निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवयं निरञ्जनम् (श्वे. ६-१९) असंगो ह्ययं पुरुषः (बृ. ४-३-१५) इत्येवमादिवाक्येषु । तत्र देधा निर्णयः संभवति । सर्वभवनसमर्थत्वाविरुद्वसर्वधर्माश्रयत्वेन । अन्यतरबापाद्वा । अलोकिकापेक्षया लौकिकस्य जघन्यत्वात्कर्तृत्वादे- ५ लोकसिद्धत्वाकर्तृत्ववाध एव युक्तः । ईक्षत्यादिकं तु प्रकृतिगुणसम्बन्धादपि ब्रह्मणो युज्यते । तस्मादलौकिकराभवनरामर्थत्वादिकल्पनापेक्षया लौकिक गवान्यतरवाधो युगः । ततश्च सत्यस्वरूपादन्यदेवैतदिति स्वयमैयाशङ्कम परिहरति सूत्रकारः। गौणश्येन्नात्मशब्दात् ॥ ११॥५॥ ईक्षत्यादिगुणयुक्तः परमात्मा गौणः प्रकृतिगुणसत्त्वसम्बन्धवान् इति चेत् । न तथा बक्तुं शक्यते । कुतः । आत्मशब्दात् । आत्मा वा इदमेक एवान आसीत् (ऐ. १-१) इत्युपक्रम्य-स ऐक्षत (ऐ. ११) इत्युक्तम् । आत्मशब्दः पुनः सर्वेषु वेदान्तेषु निर्गुणपरब्रह्मवाचकत्येनव 17- roads अन्यतन् for अन्यदेवतत् । 20-A and Com. एण after ईक्षत्यादि। 120-2 om. सत्य after राण। HI-Bread राम foraगा।

·२० अ.पा. सू.५ अणुभाष्यम्। सिद्धः । तस्यैव जगत्कर्तृत्वं श्रुतिराह । ननु चोक्तमन्यतरबाधा युक्त इति । न युक्तः । स्वातन्त्र्याभावेन सगुणस्य कर्तृत्वायोगात् वेदाच * प्रमाणभूताः । ततः सर्वभवनसामर्थ्यमेव श्रुतिबललभ्यमही कर्तव्यम् । किं च अस्तिभातिप्रियत्वादिधर्मवत् ब्रह्मगतकर्तृत्वं लोके प्रतीयते । ५ कार्यत्वात् । तस्मादात्मशब्दप्रयोगाद् गुणातीतमव कर्तृ ॥ ११॥५॥ नन्वात्मशन्दोपि लोकवद्गीणोस्तु । लोक हि कनचित्पृष्टो विष्णुमित्र आह । यज्ञदत्तो ममात्मेति । अब गौणत्वमुपचार इत्येवं माभिधीयते । तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ ११॥६॥ एवं हि श्रूयते। असद्वा इदमय आसीत् । ततो वै सदजायत । तदा- स्मानं स्वयमकुरुत (ते. २-७) इत्युपक्रम्य-यदा विष एतस्मिन्नदृश्य- नात्यनिरुतेनिलयनेयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सेोभयं गतो भवति । (ते. २-७ ) इति । प्रापश्चिकधर्मरहिते ब्रह्मण्येतस्मिन्पूर्वोक्तजगत्कार परिनिधितो मुक्तो भवतीत्यर्थः । तत्र यदि जगत्कर्ता गौणः स्यात् तन्नि- १५ ठस्य संसार एव स्यात् । न मोक्षः ॥ ११॥६॥ किच। हेयत्वावचनाञ्च ॥ १।१७ ॥ इतोपि निर्गुण एव जगत्कर्ता । वेदान्तेषु सर्वत्र साधनोपदेशेषु पुत्रादिवनगत्कर्ता हेयत्वेन नोपदिश्यते । यदि सगुणः स्यात्प्राकृतगुण- परिहारार्ध मुमुक्षुभिर्जगत्कर्ता नोपास्यः स्यात् । पुत्रादिवत् । अत ईक्ष- त्यादयो न सगुणधर्माः । सूत्रत्रयस्येक्षतिहतुसाधकत्वाञ्चकारः । एवं सूत्रचतुटयेनेक्षतिहेतुना जगत्कर्तृत्वोपपन्या सृष्टिनाक्यानां ब्रह्मपरत्व- मुपपादितम् ॥ ११॥७॥ अतः परं स्वतन्त्रहेतूनाह । स्वाप्ययात् । (न.सू. १-१-८) २५ गतिसामान्यात् । (ब. स.१-१-९) श्रुतन्वाञ्च । (ब. सू. १-१-१०) it-Hand Cread साधनायवेटो for गाधनोपगे।

·१. । -- ४ ईसत्यधिकरणम् । [.१पा,१९ इति सूत्रनयेण । गनु किमर्थं हत्वन्तराणि । साधफत्य एकेनापि तत्सिद्देः। असायकत्ये शंतनाप्यसिद्धरिति चत । मैवम् । रूपभेदार्थ हेलन्तराणि नानाविधानमोजनगृमिवत् । तद्यथा । आत्मशब्दात (अ. सू. १- १.--.) तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशान् (अ. सु. १-१-६) हेयरवा- ५ वचनाच ( ३, सु. १-१-७) इति निर्गुणस्य स्वरूपपरतथा कार्य- परतया च कार्यस्य पुनविधिनिषेधभेदाद् द्विरूपतेति । एवमुत्तरवापि प्रपञ्चयिष्यते ॥ तब सृष्टिवाक्यानाभीक्षतिहेतुना भगवत्परत्वमुताम् । इदानीं पलयवाक्यानामाहा स्वाप्ययात् ॥ १८॥ ब्रह्मणो न सर्वव्यवहागतीतत्वम् । कुतः । खाप्ययात । स्वस्मिन्न- प्ययात् । तत्र चित्मकरणत्वान्जीवस्योच्यते । एवं हि श्रूयते । यत्रतत्पुरुषः स्वमिति नाम राता साम्य तदा सम्पन्न भवनि तस्मादेनं स्वपितात्याच- क्षत । स्वं रीता भवनि (छां-६-८-२) इति । पितीति न क्रियापदं किन्तु जीवस्य नाग । नदेव स्वपितीनि नामस्य यदा सता १५ सम्पद्यते । सति म्यगन्दवाच्यतीति लयं प्रामोनीत्यर्थः । अहरहर्जाना ब्रह्म सपद्य तो बलायधिष्ठान प्राप्य पुनर्नव इव समानानि वाराना- शेपात् । स्वशब्देन गाभेदः । अर्थतः राच्छन्दशामानाधिकारण्यान्नि- गुणत्यम् । ननु प्रलये वक्तव्ये कथं सुपुतिः । मोक्षातिरिक्तदशायां तथा कर्मसंबन्धाभावादिति बेम: ॥ १।११८ ॥ मुनिवाक्यानामाह। गतिसामान्यात् ॥११॥९॥ गती सामान्यात् । मनिक्षिः । समानस्य भावः सामान्यम् । मोक्ष सर्वस्यापि भगवता नुन्गत्वात् । एवं हि श्रूयते । यथा सर्वासामपासमुद्र एकायनम् (पृ. २-४-१३-~-५-५-१२) इत्युपक्रम्य-धागेकायनम् । २५ ( . १-१-११-~४-५-१२) इति दृष्टान्तार्थ नित्य-स यथा सन्ध- TA 13-5rendsपि fnt पितालि।

·अ.१ पा. १ सू. अणुभाष्यम् । वखिल्य उदके प्रास्तः (बृ. २-४-१२-४-५-१३) इत्यादिना लयदृष्टान्तं निरूप्य-न प्रेत्य संज्ञास्ति (बृ. २-४-१२-४-५-१३) इति प्रतिपाय तन्निरूपणार्थ-यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरम् । (बृ. २-४-१३-४-५-१५) इत्यादिना सर्वस्य शुब्रह्मत्वं दर्शि- ५ तम् । आदिमध्यावसानेपु शुद्धब्रह्मण एवोपादानात् सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मसमन्वय उचित इति ॥ १।१९ ॥ किच । श्रुतत्वाञ्च ॥ १॥३॥१०॥ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्ण- १० मेवावशिष्यते (बृ. ५-१-१) इति श्रुत्यैवासंदिग्धं सर्वकार्यत्वं प्रति पादितम् । सर्व वेदा यत्पदमामनन्ति ( का. १-२-१५) इति च ! चकारोविकरणसंपूर्णत्वद्योतनाय । एवं चिद्रुपस्य कारणता निरूपणेन वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वं निरूपितम्।। ॥४॥ १२॥१०॥ - ५ आनन्दमयाधिकरणम् । अतः परमानन्दरूपस्य कारणत्वोपपादनेन तद्वाक्यानां ब्रह्मपरत्वमुप- पाद्यत आनन्दमयाद्यष्टभिः सूत्रैः। तत्र तैत्तिरीयशाखायां ब्रह्मभृगुपपाठक- द्वयेन तत्रानन्दमय इति मयट्प्रत्ययान्तस्याब्रह्मत्वेनाजगत्कर्तृत्वे ब्रह्म- प्रपाठकस्याब्रह्मपरत्वं स्यात् इति तन्निराकरणार्थमानन्दमयाधिकरणम् । "पडिन्द्रियस्वरूपद्वयानन्दभेदेनानन्दस्याटविधत्वादष्ट सूत्राणि । ननु कथं संदेहः । कथं वास्याब्रह्मत्वे प्रपाठकासंगतिरिति । उच्यते । ब्रह्मविदः परप्राप्ति प्रतिज्ञाय ज्ञेयांशे कारणत्वायानन्दांशममवेश्य जडत्वपरिहाराय सर्वज्ञानन्दरूपं फलमुपपाद्य तन्निरूपणार्थ सर्वोपि सपा- उक आरब्धः । तत्र साधनशेष ब्रह्मणो वाक्यादेव निःसंदिग्धमतीतेः G-Com. उचित after समन्वय । 15-Srends अकारणलं for अगर।

·२३ ५ आनन्दमयाधिकरणम् । [अ. पा , स. ११ फलस्य ब्रह्मत्वं प्रतिपादनीयम् । तनाब्रह्मान्नमयादतुल्यवचनात् सुखवा- चकशब्दानामेव वचनाच्च संदेहः । आनन्दांशस्यैव कारणत्वेन ब्रह्मत्व- प्रतिपादनार्थत्वात् । तदभावे प्रपाठकवेयर्थ्य च । फलस्य नाट्यप्रति- पादनायात्मपदप्रयोगेण फलरूपेण जगत्कारणतामुक्त्वा तस्यैव मध्ये ५ सन्तिरत्वमुपपादितम्। तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योन्तर आत्मानन्द- मयः (ने. २-५ ) इति । अन्ते च एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति (ते. २८ ) इति ।आदिमध्यरूपे अनूद्य फलत्वेनोपपादितम् ॥ तन्नि- रूपकस्यापि तत्तुल्यफलत्वं वकुमन्नगयादीनामपि ब्रह्मत्वेनोपासनमुक्तम् । तत्र पूर्वपक्षेन्नमयादेरिवानन्दमयस्यापि न ब्रह्मत्वम् । अन्नमयादितुल्य- .. वचनात्तथैव फलसिद्धरिति । एवं भाभिधीयते । आनन्दमयोभ्यासात् ॥१1१1११॥ आनन्दमयः परमात्मा । नान्नमयादिवत्पदार्थान्तरम् । कुतः । अभ्यासात । अभ्यस्यते पुनः पुनः कीर्त्यत इत्यभ्यासस्तस्मात । अभ्यासस्य 'भेदकत्वं पूर्वतन्त्रसिद्धम् । यथा पूर्वतन्त्रे शब्दान्तराभ्यारासंख्यागुण- ५५ क्रियानामधेयानां पण्णां कर्मभेदकत्वमेवमेवानन्दमयस्याप्यभ्यासात पूर्ववैलक्षण्यम् । अतोतुल्यत्वाद् ब्रहत्वम् । एवमभ्यासः श्रूयते । को होवा- न्यात्कः प्राण्यात्। यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष होवानन्दयाति (ते. २-७) इत्यर्थतोभ्यासः स्तुत्या । मयडर्थप्रकृतिस्तु तुल्या । पुनर्वचने- नाभ्यासेन प्रवाहादेदे साधिते ब्रह्मत्वम् । न तु द्वयापत्तिः । उत्तरस्य २० साधकत्वात् । तस्मादानन्दमयं ब्रहोय । अथवा स नैव रेभे तस्मादेकाकी न रमते । स द्वितीयमैच्छत् । स हैतावानास (बृ. ११४३ ) इत्यादिश्रुतिभिः । एष उएल (को. ३१८) 5-A reals प्रतिपादितम् for उपपादितम् । 10-Sreads ति for एवं । 13-S retus अभ्यामभेदकाय for अभ्याभस्य भेदकरत्रं । 16-Band read प्रक्रिया for क्रिया। JI-Srends भेदापाfor sपापनि।

·अ. १ पा. १ यू. १.] अणुभाभ्यम् । २४ ब्रह्मा- . इति श्रुतेश्च तानि तानि साधनानि कारयित्वा तानि तानि फलानि दद- द्भगवान् स्वक्रीडार्थमेव जगद्रूपेणाविर्भूय क्रीडतीति वैदिकर्निीयते । एतदेव काण्डद्वयेपि प्रतिपाद्यते । अन्यथा जीवस्य साथनफले निरूप- यन्त्याः श्रुतेविपरत्वमेव स्यान्न ब्रह्मपरत्वम् । कर्मब्रह्मणोरपि जीवशेपत्वं ५ नापेयात् । एवं सति पूर्वकाण्डेवान्तरफलान्युक्त्वा एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति (बृ. ४-३-३२) इति श्रुतेर्निरवध्यानन्दात्मक- मेव परमं फलमिति तद्विवक्षमाणा पूर्व सामान्यत आह ससाधनं तैत्ति- रीये । ब्रह्मविदाप्नोति परम् (तै..२-१ ) इति । अक्षरब्रह्मवित्परं ब्रह्मा- मोतीत्यर्थः । अत्र परशब्दस्य पूर्वपरत्वे तदित्येव वदेत् । पूर्व .. क्त्वाग्रे यत्परमित्याह तेन सांनिध्यात्तत एव परं पुरुषोत्तमरूपमेवात्राभि- प्रेतमिति ज्ञायते । किञ्च । प्रतिवादिना तदाप्तिर्ज्ञानात्मिकैव वाच्या । तथा सति ब्रह्ममाप्तो ब्रह्म प्रामोतीत्यर्थः स्यात्स चासमतः । साधनसाध्यभावव्या- हतिश्च । अतः परं तद्विशेषविवक्षमाणानुभवैकगम्यं तत्स्वरूपं नान्यमान- गम्यमिति ज्ञापयितुमन्यमुखेनाह । तदेषाभ्युक्ता (ते. २११) इति । अन्यथा सर्वार्थतत्त्वप्रतिपादिका श्रुतिरेवं कथं वदेत् । तदित्यव्ययम् । तथा च तत्पूर्वोत्तं ब्रह्मविदः परमामिलक्षणमर्थं विशदतया प्रतिपाद्यत्वे- नाभिमुखीकृत्योपगृह्य ऋगेषा विदितपरब्रह्मकैरुक्ता । पूर्ववाक्योक्तार्थस्य २.शयमनया क्रियत इत्यर्थः सम्पयंत । तामेवाह। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सो ते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता । (ते. २-१ ) सोपपत्तिकमानन्दात्मकत्वमग्रे निरूप- णीयमित्यधुना तदनिरूप्य सचिदंशी देशकालापरिच्छिन्नन्वं चोकवती । अथवा अक्षरब्रह्मण्यानन्दात्मके सत्यपि तम्य परिच्छिन्नन्यान्न २५ परमफलत्वम् । अत आनन्देपरिच्छिन्नन्वमेव परमफलतावच्छेदकामिति १५ -Crends निरवद्यानन्दामस्मेर for निरवध्यानन्दात्मकमेव । -A, B and pread आनन्दामा for शानदानो।

·५ ५ आनन्दमयाधिकरणम् । (अ.पा.६. तद्धर्मपुरःसरं परमानन्द एवानन्तशब्देनोच्यतेत्र । सत्यं विज्ञानमानन्द ब्रह्म ( स. सा. ३) सच्चिदानन्दविग्रहम् । (मुण्ड. ११४) इत्यादि- श्रुतिपु त्रयाणामप्येकाक्रमपठितत्वात् । द्वितयोक्ती तन्नियतसहचरित- लेनानुकोप्यानन्दः माप्स्यत एवेत्याशयेन यानन्दः स्फुटतया नोक्तः । अथ वेदनपदार्थमाह । यो वेदेत्यादिना । अत्रेदमाकूतम् । नाय- मात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन । यमेष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् (मुण्ड. ३१२॥३) इति श्रुत्या वरणे- तरसाधनापाप्यत्यमुच्यते । एवं सति श्रुतिद्वयविरोधपरिहारायाक्षरब्रह्म- ज्ञानेनाविद्यानिवृत्त्या पाकृतधर्मराहित्येन शुद्धत्वसम्पादनेन पुरुपोत्तम- ५० प्राप्ती स्वरूप सम्पाद्यते । तादृशे जीवे स्वीयत्वेन वरणेः भक्ति- भावात् सहकारियोग्यतासंपत्या पुरुषोत्तमप्राप्तिर्भवतीति निणीयते । तदैव गुहायां परमव्योमाविर्भावः । परो मीयते दृश्यतेनेनेति तथा । ज्ञानमार्गीयजीवज्ञेयप्रकारकाद्वैशिष्टयेनापि तथा ) परमन्योनीत्यलीषिय- त्वज्ञापनायालौकिकः प्रयोगः कृतः । भक्त्याहभेकया ग्राह्यः । नाहं १५ वेदैः (भ. गी, ११।५२ ) इत्युपक्रम्य-भक्त्या त्वनन्यया शक्यः (भ. गी. ११।५४ ) इत्यादिस्मृतिरप्येवमेव संगच्छते। अन्यथा ज्ञानगा- गिंणामपि ब्रह्मविदां परप्राप्तिरेव स्थान त्वेवम् । मुतानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिप्वपि महामुने । तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न ज्ञानं नच वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह ।। (भा. ६११४१५-६) इत्यादिवाक्यरेतदेयाह । गुहायां हृदयाकाशे यदाविर्भूतं परम व्योमाक्षरात्मकं व्यापि वैकुण्ठं तस्य पुरुषोत्तमगृहरूपत्त्यात् तत्र निहित :.-B reads feature for foreitai 17-A nad Dom, try after TUR: 1 20-dress महामन: lor मदात्मनः। [अणुभाष्य ] ·अ... पा.सू. ११) अणुभाग्यम् । २६ स्थापितमिव वर्तमानं यो वेद स भक्तो ब्रह्मणा नित्याविकृतरूपेण विपश्चिता ।(विविधं पश्यच्चित्त्वं हि विपश्चित्त्वं पृपोदरादित्वात्प- श्यच्छब्दावयवस्य यच्छन्दस्य लोपं कृत्वा व्युत्पादितो विपश्चिच्छन्दः । तेन विविधभोगचतुरेण सह सर्वान्कामानात इत्यर्थः । एतेन परप्राप्ति- ५ पदार्थ उक्तो भवति । शुद्धपुष्टिमार्गीयत्वादस्य भक्तस्य स्वातन्त्र्यं भोग उच्यते । सहभावोक्तया ब्रह्मणो गौणत्वम् अत एव भक्ताधीनत्वं भग- वतः स्मृतिप्वप्युच्यते । अहं भक्तपराधीनः (भा. १।४।६३) वशे कुर्वन्ति मां भक्तया (भा. ९।४।६६ ) इत्यादिवाक्यैः ।। [ यद्यप्यश भोजन इति धातोरभातीत्येव रूपं भवत्यशूङ् व्याप्ताविति १० धातोर्भवत्य इति रूपं विकरणभेदात्पदभेदाच । तथाप्यत्राश भोजन इति धातोरेव प्रयोग इति ज्ञायते । तथाहि ! अनाशनक्रियाययं ब्रह्मणा सहभाव उच्यते । तथाच व्याप्तयर्थकत्वे ब्रह्मणा सहभूतान्कामान् व्यामोतीत्यर्थों भवति । अथवा ब्रह्मणा सहभूतः स जीवः तीति । एतौ त्वनुपपन्नौ । नहि कामवज्जीवकर्तृकव्यापनक्रियाकर्मत्वं ब्रह्माण १५ सम्भवति । अतिमहत्त्वात् । व्यापनं चात्र स्वाधीनीकरणमेव वाच्यम् । नहि कामानां तथात्वं स्वतः पुरुषार्थरूपं भोगशेषत्वात्तेषाम् । पूर्वोक्त- परमाप्तिव्याकृतिरूपत्वाञ्चास्य तथार्थोनुपपन्नः । तेनाश भोजन इति धातोरेवायं प्रयोगोर्थस्यालौकिकत्वज्ञापनायालोकिकः प्रयोगः कृतः। व्यत्ययो बहुलम् (पा. सू. ३२११८५) इति सूत्रेण छन्दसि तद्वि. १. धानात् । भापत्ययपरस्मैपदयोर्व्यत्ययेन भुप्रत्ययात्मनेपदे जात इति भोगार्थक एवायं धातुः । एवमेव न तदश्नोति कंचन न तदश्नोति कश्चन (वृ. ३८८) इत्यत्र प्रत्ययमात्रव्यत्ययेन प्रयोगोशधातोरेवेति ज्ञेयम् । अन्यया सर्वव्यापकस्य ब्रह्मणस्तन्निषेधोनुपपन्नः स्यात् ।। ननु सकामोत्रोपासकस्तदुपास्यं च सगुणं ब्रह्म द्वयोरपि कामो- २५ पमोगश्रवणात् । यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति (बृ. कामान् व्यानो- 3-Bom. यष्ट दरय atter पश्यमान्दावयवस्य ।

·२७ ५ आनन्दमयाधिकरणम् । [अ. १ पा.स." २-४-१४-५-५-१५) इत्युपक्रम्प-पत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् (बृ. २-४-१४-४-५-१५) इत्यादिनान्यदर्शन- निषेधात् ब्रह्मविदः कामोपभोगारांमवश्वेति चेत् । मैवम् । तदेपाभ्युक्ता (ते. २-१ ) इति वाक्येन पूर्ववाक्योक्तार्थनिरूपिकेयभूगित्युगात्वेन ५ प्राकृतगुणसंबन्धस्य तत्र वृत्तुमशक्यत्वात् । तथा सति ब्रह्माविमाप्यत्व- परत्वयोरसंभवापत्तेः । न च वैद्यस्यागुणत्वमुत्तरस्य सगुणत्वमिति वाच्यम् । परत्वानुपपत्तेः । साधनशेणभूतस्यागुणत्वं तत्फलस्य सगुणत्वमित्य-, संगततरं च। यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः (१०-२८-१५) इति श्रीभागवतवाक्येन गुणातीतपुंसां वैकुण्ठदर्शनाधिकार उच्यते १० यत्र तत्र किमु वाच्यं तत्परदर्शने । यञ्चोक्तं ब्रह्मविदो द्वैतदर्शनानुपपत्त्या कामभोगासंभव इति तत्राप्युच्यते । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत (बृ.२- ४-१४-२-५-१५) इति श्रुत्तिरखण्डब्रह्मावतभाने ब्रह्मविदः पाप- चिकभेदादर्शनं वदति नतु पपश्चातीतार्थदर्शनं बोधयति निषेधति वा । ८ पुरुषोत्तमस्वरूपं तु यावत् स्यधर्मविशिष्टं मपञ्चातीतमेवेति तदर्शनादौ १५ किमायातम् । पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् (शु. य. सं. ३१- २) इत्यनेन ब्रह्मात्मकत्वं प्रपञ्चस्योक्त्वैतदपि तस्य विभूतिरूपं पुरुष- स्त्वितो महानित्याह । एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायांश्च पूरुषः (शु. य. सं. ३१-३) इति श्रुतिः । अतो न किञ्चिदनुपपन्नम् । एवं सति ब्रह्मविदः परप्राप्तेः पूर्वदशा तत्केनेत्यादिनोच्यते । उत्तरदशा तु • सोचते इत्यनेनोच्यत इति सर्व सुस्थम् ॥ छन्दोयेपि यत्र नान्य- पश्यति (छां. ७-२४-१) इत्यादिना भूमस्वरूपमुक्त्वा-आत्मैवेदं सर्वम् (छां, ७-२५-२) इत्यन्तेन तद्भावमुक्त्वोच्यते । स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजाननात्मरतिरात्मीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड् भवति सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति (छां. 2-A and B read दर्शनादि for दर्शन । 7-Sreads सपनशेपस्य for सापनशेपमूतस्य । 22-A, B, C and S read तद्विमायम् for तहदायम् ।

·अं..पा. सू.११ ११j अणुभाग्यम् । ३२ पादिनिगमकाभावात्सर्वेपी सर्वत्र प्रवेशप्रवेशो वा भवेदिति चेत् । अत्रेदं प्रतिभाति । अस्माल्लोकात्मेत्येति वाक्य इदंशब्दप्रयोगात्याकृतगुणमयं प्रप- ञ्चमतिक्रम्य गुणातीतं प्रपञ्चं साक्षाल्लीलयोपयोगिनं प्राप्नोतीत्यवगम्यते । तत्माप्त्यैव भगवद्भावे सम्पन्ने पूर्वभगवद्विरहभावेनातितीव्रत्वेन सर्वोपमर्दिना ५ शरीरेन्द्रियमाणान्तःकरणानि नष्टान्येव स्थर्यदि तत्तद्रूपं ब्रह्म तेषु तेषु न प्रविटं स्यात् । जीवस्य च ब्रह्मण्येव लियेन) लीलारसानभवेन नाश एव सः । तथा च तत्तद्रूपं ब्रह्म तेषु तेषु स्थितमिति न तेषां नाशः । जीवे त्वानन्दमयः पुरुषोत्तमः प्रविशतीति रसात्मकत्वादानन्दात्मकमेव विरहमावरसाब्धिमनुभूय पश्चात्मादुर्भूतप्रभुस्वरूपं प्राप्य न बिभेति कुत- १० चनेति वाक्येन लोकात्तदभावमुक्त्वा-एत ह वाव न तपति किमहं साधु नाकरवं किमहं पापमकरवम् (ते. २१९) इति वाक्यैर्वेदादयामाव उच्यते । शरीरपाणमनोन्तःकरणजीवात्मनां शरीरत्वं वाजसनेयिशाखाया- मन्तर्यामिब्राह्मणे पठ्यते । यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यस्य प्राणः शरीरं यस्य वाक् शरीरं यस्य चक्षुः शरीरं यस्य श्रोत्रं शरीरं यस्य १५ मनः शरीरं यस्य त्वक् शरीरं* (बृ. २७) इत्यादेरन्ते-यस्यात्मा शरीरम् । (बृ. ३७) इति । अत्र पूर्वोक्तनिर्गुणदेवानां भगवच्चरण- रेणुजत्वेन विभूतिरूपत्वाद् ब्रह्मशरीरत्वम्। तत्रानमयतत्पदेशेन तस्थितिः प्राणेष्वपि तथा । ज्ञानेन्द्रियेषु विज्ञानमयप्रवेशात्तथा। मनसि मनोमय- प्रवेशात्तथात्वम् । जीवे त्वानन्दमयः प्रविशतीति तथात्वम् । अतो युकं २. पक्षित्वकथनम् ॥ आनन्दमयस्य स्वरूपं विशेषतो वक्तुमशक्यमिति यः पूर्वस्येति सर्वत्रोक्तम् । शरीरमवेशपयोजनकपक्षिरूपित्वं पञ्चस्वपि साधारणमिति तेषु तथा वदन्त्यानन्दमयेपि तथैवोक्तवती श्रुतिरिति ज्ञेयम् । एवं सति 4-A reads मायेतितीव्रत्वेन for भावनातितीवत्वेन । 23-Sreads तपोक्तवती for तथैवोतवती । द वाक्य मध्ये मध्ये पठिनानि पदानि गृहत्या घोक्तमिनि दृश्यने ।

·५आनन्दमयाधिकरणम् । म.पा..। स्पर्शमणिसंबन्धन रजतादेहेमत्वमिवोक्तमकारकपवेशादाश्रयाणामपि तत्त- दात्मकत्वगित्युच्यते । वस्तुतस्तु परोक्षवादोयमिति ज्ञायते । तथाहि ब्रह्मविदामोति - परमिति वाक्येन ब्रह्मविदः परमाप्ति सामान्यत उक्त्वा तत्तात्पर्य सत्यं ज्ञानमित्युचोक्तम् । तत्र सर्वत्रात्मभाववान् भक्तो भगवता ५ सह तत्तत्स्वरूपात्मकान् कामान् भुत इत्युक्तव्याख्यानेन तदर्थोवधार्यत उक्तभक्तस्य सदैव । विरहमावे तु विशेषतः प्रियस्वरूपातिरित्तास्फूनि- पाणादिरूपः स एवेति ज्ञापनाय ततद्रूपत्वमुच्यते । तेन परमप्रेमवत्त्वं सिध्यति । ततो भगवदाविर्भावे सत्यपि पूर्वभावस्यातितीवत्वेन ज्ञानादि- सर्वतिरोधानेनाग्रिमरसानुभवो न भविष्यतीति स्वयमेव तदनुभवात्मको १. भवतीति ज्ञापनाय विज्ञानरूपत्वमुच्यते । तदनुभवविषयः प्रकट आनन्द- मय इति तत्स्वरूपमुच्यते । तत्र निरुपधिप्रीतिरव मुख्या नान्यदिति । ज्ञापनाय पियस्य प्रधानाङ्गल्येमुच्यते । तदा प्रियेक्षणादिभिरानन्दात्मक एव विविधरसभावसंदोह उत्पद्यते यः स दक्षिणः पक्ष उच्यते । ततः स्पर्शादिभिः पूर्वविलक्षणः प्रकृष्टानन्दसन्दोहो यः स उत्तरः पस उच्यते । १५ नानाविधपक्षसमूहात्मकत्वात्तयोः पक्षयोर्युक्तं तथान्वम् । स्थायिमावस्यै- करूपत्वादात्मत्वमुच्यते यतस्तत एव विभावादिभिर्विविधभावोत्पत्तिः । परमाप्तिसाधनीभूतब्रह्मज्ञानदशायां तदानन्दोपि यः पूर्वमनुभूतः स गणि- तानन्द इत्येतदानन्दानुभवानन्तरं तुच्छत्वेन गातीष्टगतावसाधनत्वेन स्वरू- पतोपि तस्माद्धीनत्वं चेति पृष्टभागादपि दूरस्थितपुच्छरूपत्वं ब्रह्मण उच्यते । पुरुषोत्तमाधिष्टानत्वात्प्रतिष्ठारूपत्वं च एवं सत्यक्षरादप्युत्त- मत्येप्यप्रधानीभूय भगकामपूरणकर्तृत्वसंभावना विपरीतभावना च संभवति । तदभावायासनेव स भवतीत्याद्युक्तम् । स्वानुभवाभावपि गुरू- पदेशेनापि तदस्तित्वमानमपि यो जानाति तं ब्रह्मविदः सन्तं सत्त्वधर्म- विशिटं वर्तमानं च विदुरित्यग्रेचददस्ति ब्रह्मेति चेदित्यादिना । ब्रह्मा- २५ सदज्ञानेसन् भवतीत्युक्त्वा सन्तमेनं विदुरिति तत्त्वेनान्यज्ञानं यदुक्तं तेनोक्तपुरुषोत्तमानन्दानुभववन्तं ज्ञानक्रियाविशिष्टं जीव वर्तमान विदुः । 22-B reads गुरूपदेशादिनापि for गुरूपदेशेनापि । ५४ अणुमाय ·अं. १ पा. सू..] अणुभाष्यम्। ५ अननुभवे केवलं गुरूपदेशादिना तादृग्ब्रह्मास्तित्वज्ञाने स्वरूपतः सन्तं तं विदुर्न तु ज्ञानादिभन्तम् । तदसत्त्वज्ञाने त्वलीकतल्यमिति श्रुतितात्पर्य- मिति ज्ञायते । एवं विचारचातुर्यवद्भिः सद्भिर्बजाधिपे । आनन्दमयतानन्दसंदोहायावधार्यते ॥ १४ ॥ १।१।११॥': नन्वानन्दमयस्य न ब्रह्मता वक्तुं शक्या । मयटो लोके विकारा- धिकारविहितत्वादित्याशङ्क्य स्वयमेव परिहरति । विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥११॥१२॥ अनेनैव पूर्वसूत्रार्थः सिद्धो भविष्यति । विकारवाची शब्दो मयट्-. १. प्रत्ययो यस्मिंस्तद्विकारशब्दं तस्मात् तच्छन्दवाच्यं ब्रह्म न भवति ब्रह्म- णोविकारित्वादिति चेत् नात्र विकारे मयट किन्तु प्राचुर्यात् । प्राचु- यमतति भामोतीति प्राचुर्यात् । तथा च पाणिनः । तत्प्रकृतवनने मयट (पा. सू. ५४२१) प्राचुर्येण प्रस्तुतं वचनं तत्मकृतवचनं तस्मिन्मयट प्रत्ययो भवतीत्यर्थः पाचुर्येण पूर्वापेक्षयाप्याधि- १५ क्येन-को होवान्यात् कः प्राण्यात् (ते. २७) इति वाक्ये पकर्षण स्तुतम् । अतो मयट पूर्वापेक्षया प्राचुर्यमयते । एक- देशनिर्देशेन तदर्थलक्षणया प्राचुर्यः । मानुषेण प्रस्तुतार्थवाचकत्वादित्यर्थ इति वा । छन्दसि यळ्यतिरिक्तस्थले मयटो विकारे विधानाभावाद् व्याकरणमप्यर्थनिर्णायकं विज्ञानमयानन्दमयशन्दी पश्यन्नपि पाणिनिः ५. मयड्वैतयोर्भापायां (पा. सू. ४।३१४३) द्यचश्छन्दसि (४।३।१५०) इति कथमवोचत् । अत्र करित्सर्वविप्लववादिनो विकारार्थत्वं वदन्ति । श्रुतिसूत्रादी- नामर्थाज्ञानात् । तद्वदायविद्भिर्भगवतो नवमावतारकार्य ज्ञात्वोपक्ष्यम् । योर्थस्तमवोचाम ॥ १।१।१२ ||-. 1-1B om. शन्दीafter विरवानी। 13 Sread तन for प्राचुर्येण । 13-Sreadsसननं fur पचनं ।

·। ५ आनन्दमयाधिकरणम् । [अ. पा. १ म. १७ शब्दबलविचारेण मयटो विकारार्थत्वं निवारितम् । अर्थवल- विचारेणापि निराकारोति । तद्धेतुव्यपदेशाच्च ।।१1१1१२॥ हेतुत्वेन व्यपदेशो हेतुव्यपदेशः। तस्य हेतुव्यपदेशस्तवेतुत्र्यप- ५देशस्तस्मात् । एप ह्येवानन्दयाति । आनन्दयतीत्यर्यः । सर्वस्यापि विकारभूतस्यानन्दस्यायमेवानन्दमयः कारणं यथा विकृतस्य जगतः कारणं ब्रह्माविकृतं सच्चिद्रूपमेवमेवानन्दमयोपि कारणत्वादविकृतोन्यथा तदाक्यं व्यर्थमेय स्यात् । तस्मानानन्दमयो विकारार्थः । चकारः सम- च्चयं वदन सूबद्वयेने कोर्थी मध्ये प्रतिपादित इत्याह ॥१॥१११३॥ ननु किमिति निर्बन्धेन सूत्रत्रयणवं वर्ण्यते । अन्नमयादिवदु- पासनापरत्वेनापि श्रुत्युपपत्तेः। पक्षपुच्छादित्वेन मोदपमोदादीनामुक्त- त्वाच । तस्माद्ब्रह्मत्वेन साधितमपि आवश्यकोपपत्यभावान्न ब्रह्मपरत्व- मिति प्रामेभिधीयते । मान्त्रवर्णिकमेव च गम्यते ॥ ११॥१४॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुते सर्वान्कामान्सह । ब्रह्मणा विपश्चिता (ते. २६१) इति मन्त्रः । मन्त्रेणाभिधया वृत्त्या प्रतिपाद्यं मान्त्रवर्णिकं तदुपपादनग्रन्थे तदेव मुख्य- तया ज्ञायते । तत्र यदुद्दिष्टं तदेव मुख्यतया ज्ञातव्यम् । उपपादनीयं च संदिग्धम् । तत्र ब्रह्मणा विपश्चितेति संदिग्धं सर्वज्ञं तस्य हि फलत्वं २. वाक्ये नोपपायते । फलं तु सर्वैः स्तुत आनन्दः । अभ्यासात्स्तुतत्वमित्य- वोबाम । शिरःपाण्यादिकं तु स्तुत्यर्थमेव । पुरुषविधत्वाय । लोके हन्तर्भूतं बहिर्वेष्टितं च तदाकारं भवति । जीवोत्र मुख्यः । कर्तृत्वेन व्यपदेशात् । स च वस्तुतो हंस- रूपः । पुरुयाधिकारकं हि शास्त्रम् । तेन पुरुषशरीरे तदाकारः सर्व २५ फलं प्राप्नोति । अत: पुरुष हंसरूपेणानुवर्णयति । पञ्चस्वपि शारीर आत्मा ·अ..पा.१ म्.१४] अणुभाष्यम् । . जीव एक एव । तत्रान्नमये निःसंदिग्धत्वात्तस्यैष एवात्मेति नोच्यते । द्वितीयादि प्रथमोक्तमेवातिदिश्यते तत्रान्नमये हस्तेन प्रदर्शयन्निव नि:- संदिग्धं व्याख्यातम् । तदन्तरो हि प्राण आन्तरव्यवहारकारणम् । बलभोजनविसर्गादिषूपयोगात् । तस्य संचार आकाशे परिनिष्ठितः पृथि- व्याम् । एवं लौकिकव्यवहारार्थ बाह्याभ्यन्तरमेदेन द्वयम् । तदनु वैदिकव्यवहारः स च मनोमयः पुरुषः । आदेशः कर्मचोदना । ब्राह्म- णानि संशेषाणि । अथर्वाङ्गिरसे ब्रह्मकर्मत्वात्प्रतिष्ठा । तदनु नानाविध- यागादिसाधनवतः फलं विज्ञानमयः । तत्र श्रद्धा आपः । तृतीयाध्याये स्वयमों विस्तरेण वक्ष्यते । यथोक्तकर्तृत्वात्क्रममुक्तिः। ऋतसत्यो प्रमीयमाणानुष्ठीयमानौ धर्मों। योग मुख्यत्वादात्मा। अधोभागो महर्लोकः । तादृशस्य ततोक्सिंसृत्यभावात् । ततोपि ब्रह्म-. विद् आनन्दमयः फलम् । तस्य स्वरूपस्यकत्वाद् धर्मभेदेन शिरःपा- ण्यादि निरूप्यते । तस्य मुख्यतया प्रीतिविषयत्वं धर्मस्मच्छिरः। मोद- प्रमोदावपरिनिष्ठितपरिनिष्ठितावानन्दातिशयो । आनन्दस्तु स्वरूपं साधन- १५ रूपत्वाद् ब्रह्म पुच्छमिति । श्लोको तु सच्चिदंशबोधको केवलानन्दत्वपरि- हाराय । अपरी तु श्लोको माहात्म्यज्ञापनाय वाग्गोबरागोचरभेदेन । अवान्तरानन्दास्तु सर्वे तस्मान्यूनतया तदुत्कर्पत्वबोधनाय । तस्मात्सर्वत्र प्रपाठके मान्त्रवर्णिकमेव प्रतीयते । अतो मुख्योपपत्तेर्विद्यपानत्वेनानन्दमयः परमात्मैव । चकारो मध्ये प्रयुक्तो विधिमुखविचारेणाधिकरणसंपूर्ण- त्वबोधकः ॥११॥१४॥ निषेपमुखेन च चतुःसूत्र्येदमेवाधिकरणं पुनर्विचार्यते सुदृढत्वाय ।। इदमत्राकूतम् । जीव एवानन्दमयो भवतु । फलस्य पुरुषार्थत्वाद । स ब्रह्मविदानन्दमयो भवतीति स्वर्गादिसुखवदलौकिकमेव रूपमानन्द- मयं जीवस्य फलभूतमिति मालेभिधीयते ।। नेतरोनुपपत्तेः ॥॥१५॥ इतरो जीवो न । आनन्दमयो न भवति । कुतः । अनुपपत्तेः । २५ 1-A reads शारीर आत्मेति for आरमति ।

·- ५ मानन्दमयाधिकरणम् । [भ.पा.६. जीवस्य फलरूपत्यमाणानन्दमयत्वं नोपपद्यते । तथा सति तस्य स्वात- व्येण जगत्कर्तृत्वेत्यलौकिकमाहात्म्यवत्वेन निरूपणं नोपपयेत । अतो न जीव आनन्दमयः ।।११।१५॥ भेदव्यपदेशाच्च ॥ १३॥१६॥ इतोपि न जीच आनन्दमयः । यतो भेदेन व्यपदिश्यते । रसः होवार्य लब्ध्वानन्दी भवति (ते. २१७ ) इति । आनन्दोस्यास्तीत्यानन्दी। एप होवानन्दयाति । (ते. २१७) आनन्दयतीत्यर्थः । चकारात् सूत्र- द्वयेन जीवो नानन्दमय इति निरूपितम् १९११॥१६॥ ' तर्हि जडो भवत्वानन्दमयः । न । आन्तरत्वान्न कार्यरूपो भवति । "किन्तु कारणरूपः स स्वमंतनास्त्येव । मतान्तरे प्रकृतिभवेत् । तन्नि- वारयति । कामाञ्च नानुमानापेक्षा ॥१।१।१७॥ जहा प्रकृतिनास्तीति कारणत्वेन निराकृतैव । अथैतद्वाक्यान्यथा- नुपपच्या सत्त्वपरिणामरूपा कल्प्येत । सा कल्पना नोपपद्यते । कुतः । १५ कामात् । भानन्दमयनिरूपणानन्तरं-रोकरमयत (ते. २१६) इति श्रूयते । स कामशेतनधर्मः । अतश्चेतन एवानन्दमय इति । चकारात- स तपोतप्यत (ते. २।६) इत्यादि । अतोनुमानपर्यन्तमर्थमबोधयद्वाक्य नतिछतीत्यर्थः ॥११॥१७॥ अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति ॥१1१1१८॥ इतश्च न जड आनन्दमयः । अस्मिन्नानन्दमयेस्य जीवस्य च आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति (ते. २१८ ) इति तेन रूपेण योग शास्ति फलत्वेन कथयत्तीति । न हि जीवस्य जडापत्तियुक्ता । ब्रह्मैव 2-B reads नोपपयते for नोपपत। 10-Srends us for स! 14-Breads arप्यते for कल्प्येत । 17-A and M read अयोधयत् for अयोधयत् ।

·३८ -- . अ. १ पा. 18.10] अणुभाष्यम्। सन् ब्रह्माप्येति (बृ. ३।४।६) इतिवदस्याप्यर्थः । तस्मानायं जीवो. नापि जडः । पारिशेप्याद्रीवेति सिद्धम् । Valueskay vise गये पुनरधिकरणभझं कुर्वन्ति तेपामज्ञानमेव । यतस्तैरम्यानन्दमयः कः पदार्थ इति वक्तव्यम् । न तावनीवः । तस्य ब्रह्मज्ञानफलत्वेन ५ ब्रह्मणा विपश्चितत्यानन्दमयस्योक्तत्वात् । अथ जडः स्वर्गवत् । तदा किमाश्रिन इति वक्तव्यम् । जहाश्रितत्वे कर्मफलमेव स्यात् । ज्ञानस्याप्यवान्तरफलामति चेत् । न । तर्हि किमानन्दात्तस्यातिरिक्त फलं भविष्यति । जडचिद्रूपतायाः पूर्वमेव विद्यमानत्वात् । अस्यैवानन्द- स्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति (बृ. ४।३।३२ ) इति श्रुतिविरो- धश्च पुच्छत्वेन ब्रह्मवचनात्मद्वेष इति चेत् । तर्हि स एको ब्रह्मण आनन्दः (तै २८) इत्यत्रापि षष्ट्या भेदनिर्देशाद्ब्रह्मणः परमपुरुषा- र्थत्वं नाङ्गीकुर्यात् । उपक्रमादिसर्वविरोधश्च पूर्वमेव प्रतिपादितः । यद- प्यधिकरणमन्यथा रचितं ब्रह्मपुच्छमिति तन न पुच्छस्य ब्रह्मन्वं प्रति- पायते । येनान्यथा समाधानं भवेत् । किंतु ब्रह्मणः पुच्छत्वमिति पूर्व- १५ न्यायेनेदं पुच्छं प्रतिष्ठेतिवत् । तत्र श्रुतिबाधो ब्रह्मणाप्यशक्यः । मौर्य चेतत् । आनन्दमयस्यैव ब्रह्मत्वे न कोपि दोषः स्यात् । आनन्दमय- स्याब्रह्मत्वं परिकल्प्य तत्पुच्छत्वेन ब्रह्म वेदबोधितमिति ज्ञात्वा तत्समा- धानार्थं यतमानो महामूढ इति विषयफलयोः किं मुख्यमित्यप्यनुसन्धे- यम् । पुच्छत्वोक्तिस्तु पूर्वभावित्वाय । अत एव ज्ञानविषयत्वं प्रतिष्ठा च । .. आनन्दमयो ब्रह्मण्येव प्रतिष्टित इति । अत्रावयवावयविभावो* भाक्त इति तु युक्तं प्राणमयादीनामपि तथात्वात् । अन्तस्थितस्य बाह्यानुरोधेन तथा- स्वमिति सर्व सुस्थम् ॥ १८॥५॥" . आनड मयस्म । 1-S reads अस्पार्थः for अस्याप्यर्थः। 3-Sreads तु after ये। 20-विreads अवयविभाषः for अवयवावपविभावः । अयमपपाठः । इति विवरणे।

·. - ६ अन्तस्तद्धर्माधिकरणम् । [अ. १ पा. १ सु. १६ ६ अन्तस्तद्धर्माधिकरणम् । अथ य एपोन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुहि- रण्यकेश आपणखात्सर्य एष सुवर्णस्तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवम- क्षिणी तस्यादिति नाम स एए सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः । उदेति ह ५वे सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद ( छां. १६६७ ) इत्यधिदेवतम् (छां. १६८ ) अध्यात्मम् (छां, ११७१ ) अथ य एपोन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते (छो. ११७१५) इत्यादि । तत्र संशयः । किमधिष्ठातृदेवताशरीरमाहोस्वित्परब्रह्मेति ब्रह्मणो वा शरीरमिति । तदर्थमिदं विचार्यते । हिरण्मयशब्दः सुवर्णविकारवाची । • आहोस्वित् प्रकाशरााम्येनानन्दवाचीति।ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २११) इत्युपक्रम्य आनन्दमयस्य फलत्वमुक्त्वा द्वितीयोपाख्याने-स यश्चार्य पुरुष यश्वासायादित्य स एकः स य एवंविद् (ते. ३१०) इति साधनस्य-आनन्दमयमात्मानमुपसंगम्य (ते. ११० ) इति फलं श्रुतम् । तत्र सवितरि विद्यमानस्याब्रह्मत्वे फलं नोपपद्यत इति विचारारम्भः । १५तन हिरण्मयशन्दो विकारवाची केशनखादयश्यांच्यन्ते शरीरधर्माः । मृता या एषा स्वगमेध्या यत्कंशश्मश्रु ( कट श्रु. ३) इति शरीरमन्तरा नोपपद्यते । परिच्छेदश्वाधिदेविका दिवचन र बाधकम् । अतः सर्वथा तच्छरीरमिति तु मन्तव्यं चाक्षुषत्वाच्च । इन्द्रियवत्वं च श्रूयते । यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्य ( छां ११६७ ) इति । करारा • आरानम् । आरन तस्यासनं भवतीति । असभ्यतुल्यता । अतो देहे- न्द्रिययोवियमानत्वाजीयः कश्चिदधिकारी सूर्यमण्डलस्य इति गम्यते । फलं नत्सायुज्यद्वारेति । अथोच्येत-एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः (छां, ११६७ ) इत्यपहतपाप्मत्यादिधर्मश्रवणात् पूर्वदोपस्यापि विद्य- मानवाहह्मण एवं केननिनिमित्तेन शरीरपरिग्रह इति 1 तस्य च शरीर- • ५ स्त्र कर्मजन्यत्यामावादपतपाप्मत्वादि संगच्छते सुवर्णशरीरत्वमप्यली- 18-A and B om. तु before मातम्यम् । 22-Areadstafter फले।

·. ५ Mabha भ.पा.सू..] अणुमाप्यम्। किकत्वाद् ब्रह्मण एव.संगच्छते । शरीरवदिन्द्रियस्यापि परिग्रहः । वर्ण- मात्रपरियहानासभ्यता । स्थावरापेक्षया जङ्गमस्योत्कृष्टत्वात्स्थावराव- यवोपमानवज्जङ्गमावयवोपमानं स्थावरस्यापीति सर्वब्रह्मभावाय श्रुत्युक्त- त्वाच्च तस्माद् ब्रह्मण एवेदं शरीरमित्येवं प्राप्त उच्यते । अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ १।१।१९ ॥ अन्तर्दृश्यमानः परमात्मैव । कुतः । तद्धर्मोपदेशात् । तस्य ब्रह्मणो धर्मा उदित्यादिधर्मा उपदिश्यन्ते । स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः (छां. १।६।७) इति । अयमाशयः । ब्रह्म कारणं जगत्कामिति स्थितम् । तत्र कार्य- धर्मा यथा कारणे न गच्छन्ति तथा कारणासाधारणधर्मा अपि कार्ये । तत्रापहतपाप्मत्वादयः कारणधर्मास्ते यत्र भवन्ति तद्ब्रह्म त्येवावगन्तव्यम् । बलिटत्वात्कारणधर्मस्य । नामतुल्यतामात्रमुभ- येषामपि धर्माणां ते श्रुत्यैकसमधिगम्याः । (ब्रह्माण लोके प्रमाणा- न्तरमपि प्रवर्तते ।अतः सर्वरसादयो ब्रह्मनिष्ठा एव धर्माः । स्थूलत्वाद- १५ यस्तु ये ब्रह्मणि निषिध्यन्ते स्थूलादिवाक्येषु ते कार्यधर्माः । अणोरणी- यानित्यादिषु कारणधर्मा एव । अत एकोप्यसाधारणो धर्मो विद्य- मानः शिष्टान् संदिग्धानपि ब्रह्मधर्मानेव गमयति । इममेव श्रुत्यभिप्राय- मड्नीकृत्य सर्वत्र ब्रह्मवाक्यनिर्णयमाह सूत्रकारः। तथा च श्रुतिव्यतिरिक्त-- स्थले तथैवावगन्तव्यम् । अनन्तमित्यनन्तमूर्तिता च ब्रह्मणः प्रतिज्ञाता। २. अन्यथा गुहाया निहितमिति विरुध्येत । तस्मात्साकारं तादृशंमेव ब्रह्म । ब्रह्मणः शरीरमिति तु सर्वथासंभवम् । सर्वकर्तुह्मणः का वानुपपत्तिः स्यात् । येन तस्यापि शरीरं कल्पयेत् । किंतु लीलया व्यामोहनार्थ- मन्यथा भासयेन्नटवत् । तस्माद्देदातिरिक्तेप्युपपत्तिपूर्वकं यत्र ब्रह्मधर्म- 15-Sreads श्रुत्यतिरिक्त for श्रुतिव्यतिरिकः । 21-A, B and Mred असंगतम् for असंमयम् । 41-A reads मर्यकर्तृ for सर्यकर्तर्वाणः । 22-Aand Bread स्वस्यापि for तस्यापि।

·४ ६ अन्तस्तद्धमाधिकरणम् I अ.पा. 1 स. २० स्तद्वाति मन्तव्यम् । ब्रह्म न वेदकफसमधिगम्यं यादर्श वेदे पतिपायते तादृशंभवेत्यसकृदबोचाम । प्रकृतेपि हिरण्मय इत्यत्र यकारलोपश्छा- न्दराः । अतो न यन् । हिरण्यशब्द आनन्दवाची। लोकेपि तस्या- नन्दसायकत्वात् । अतः केशादयोपि सर्व आनन्दमया एव तादृशमेव ५ ब्रह्मस्वरूपमिति मन्तव्यम् । अत एव ।। ध्येयः रादा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसनिविटः । फेयूरवान्मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धतशचक्रः ॥१॥ ( आ. हृदय.५५) इत्यत्रापि वपुःस्वरूपम्। माया ोपा मया सृथा. (म.मा.१२॥३३९।४५) इत्यादिभगवद्वाक्यं भगवन्मायया मगवन्तमन्यथा "पश्यतीत्याहानतु भगवानेव माधिक इति शरीरे सति जीवत्वमेवेति निश्चयः। अती बह्मधर्मापदेशारसूर्यमण्डलस्थः परमात्मैव ॥११॥१९॥ भेदव्यपदेशाधान्यः ॥ ११॥ २० ॥ इतोपि सूर्यमण्डलस्थः परमात्मा । भेदव्यपदेशात्। य आदित्ये सिवन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आवि. १५ ल्यमन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तर्याम्पमृतः (बृ. १७१ ) इति श्रुत्य- न्तर आधिदैविकं सूर्यमण्डलाभिमानिभ्यां भेदेन निर्दिष्टम् । यद्यपि तत्रा- कारो न भूयते तथापि हिरण्मयवाक्येनेकवाक्यस्मात् सर्वत्र साकारमेव महोति मन्तव्यम् । अन्तर्यामिबाह्मणे चत्वारोर्था उच्यन्ते । सर्वत्र तिष्ठन् तदने • संबध्यते । सर्वमुक्तिपरिहाराय स्वधर्भरतन बध्यते । स्वलीलासिभ्यर्थ तन्छरीरमिति । तस्य नियमनं तदर्थमिति । नकाराद्धमा उच्यन्ते । तस्मात्सर्वविलदाणत्वादन्य एव नाभिमानी । उपचारव्यावृत्त्यर्थमन्यपदे- नापसंहारः । ब्रह्मत्वे सिद्धे ज्ञानं वोपासना वेति नास्मसिद्धान्ते कथन विशेषः । कारणे कार्यधर्मारोपरत्वयुक्त एव । कार्ये पुनः कारणधर्माधिका- २५ रणवनोपासना अमेदान् फलायेति सर्वत्र व्यवस्थितिः ।।१।११ २०१६।। Posreads मगगन for भगत । मगशन नागदम्पर्थः प्रदीपटीशाम । [ अगुभाष ·अ..पा. सू. २१] अणुभान्यम्। કરે ७ तल्लिङ्गाधिकरणम् । आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ १।१।२१ ॥ अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते । आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति । आकाशो ५ हवेभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम् । (छां. ११९११) इति । तत्र संशयः। भूताकाशो ब्रह्म वेति । ननु कथमत्र संदेहः । आकाशव्योमशन्दा ब्रह्म- ज्येव प्रयुज्यन्ते ब्रह्मप्रकरणे । कार्यनिरूपणे तु महाभूतवचनः । यथा- 'आकाश आनन्दो न स्यात् परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता इत्यादि । आत्मन आकाशः संभूतः (ते, २।१ ) इति कार्यनिरूपणम् । अतः प्रकरणादेव ये किमिति सूत्रारम्भः जिन्मादिलक्षणसूत्रेण चायमों निीतः। अन्यथा ब्रह्मशब्देपि संदेहः स्यात् महाभूतवेदादिवाचकत्वात् । तस्मा- स्पकरणादेव परिज्ञानं भविष्यतीति चेत् । उच्यते । असंदिग्धे प्रकरणे तथैव निर्णयः । इह पुनः प्रकरणमपि संदिग्धमतो विचारः । (अवान्तरविद्यायां पर्यवसितप्रकरणवस्यापि प्रकरणस्य भूताकाश १५ एव पर्यवसानामिति) लोकभाष्यन्यायेनाकाशो भौतिक एवेति पूर्वपक्षस्त- त्राह । आकाशस्तलिङ्गात् । आकाशः परमात्मैव । कुतः । तल्लिङ्गात् । श्रुतिलिङ्गादयो नियामकत्वेन पूर्वतन्त्रवदिहापि गृह्यन्ते । लिङ्गं श्रुतिसामर्थ्य- मेकवाक्यता च सर्वासां ब्रह्मश्रुतीनां तत्र ब्रह्मैव जगत्कारणमिति निःसंदिग्धेषु सिद्धम् । सर्वशब्दवाच्यत्वं ब्रह्मण्येव । तत्र वाक्यार्थापेक्षया पदार्थस्य दुर्बलत्वाद्वाक्यार्थः सर्वगतित्वादिः । तद्वाक्यार्थान्यथानुपपत्त्याकारा- पदार्थो ब्रह्मेति । सर्वशब्दवाच्यत्वाच न लक्षणा मुख्यत्वाच्च । यावन्मुख्य- परत्वं संभवति तावन्न कस्यापि वेदान्तस्यापरब्रह्मपरत्वमिति मर्यादा । तस्माद्-यदेष आकाश आनन्दी न स्यात् (ते. २७) इतिवद- बाप्याकागो ब्रह्मवेति सिद्धम् ॥ १।१।२६ ॥ ७ ॥ . 21-S reads 7573 for Erzi ·१ज्योतिधरणाधिकरणम्। [म.पा. १६. २६ ८ अतिदेशाधिकरणम् । भत एवं प्राणः ॥११॥२२॥ प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता ( छां. १६१९६४) इत्युप- ऋभ्य श्रूयते-कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाच । सर्वाणि ह या ५४मानि भूतानि प्राणमेवाभिरविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सपा देवता भरताक्गन्वायत्ता (छां. १११११५) इति । तत्र संशयः । आसन्यः प्राणो ब्रह्म पति । पूर्वपक्षसिद्धान्ती पूर्ववदेवेत्यतिदिशति । नन्वधिकरणानां न्यायरूपत्वात्सर्वत्र गमिष्यति फिमित्यतिदिश्यत इति । उच्यते । माणस्य मुख्यस्यापि सर्वभूतरांवेशनं स्वापादौ श्रुतविवोपपायते । यदा वै पुरुषः १. दिपिति पाणं तर्हि वामप्यति ( रा. बा. १०१३।१६ ) इत्यादिना । तत्र यथा पाणविधाया न बमपरत्वमेवमेवास्यापि न ब्रह्मपरत्वमिति नन्यायेन प्रामाति । अत्तोतिदिशति । अनेन चायमातरितो न्याय आपादितः । यत्रैव प्रकरणे ब्रह्मपरत्वे कल्प्यमान न विचिदाधकं तत्रैव ब्रह्मपरत्वं कल्पनीयमिति। न स्वन्यस्मिन्संभवे तत्परत्वमिति । अत एवं १५ तलिङ्गात्माणशब्दवाच्यं ब्रह्मेति ॥ १।१।२२ ॥ ८ ॥ ९ ज्योतिधरणाधिकरणम् । ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥१॥२॥ इदमामनन्ति । अथ यदतः परो दिवो ज्योतिदीप्यन विश्वत पृशेषु सर्वतः पृष्ठम्चनुत्तमेवृत्तमेषु लोकेषु । इदं तावद्यदिदगस्मिनन्तः २७ पुरुपे ज्योतिः (छां ॥१७) इनि । तत्र ज्योतिःशन्दन प्राकृतं ज्योतिराहोविद् ब्रह्मवेति संशयः । अन्नासाधारणब्रह्मधाभावात् पूर्व- पक्षः । सिद्धान्ते तु चरणस्य ब्रह्मधर्मत्वमिति । तावानस्य महि मातो ज्यापनि पुरुषः । पादोस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि । (at. ॥१२१६ ) इति पूर्ववाक्यम् । गायत्री या इदं सर्वं मतं पदिद २५ किंग (कां, २१२१) इति गायच्याख्यब्रह्मविद्यां वा तस्याः पाद- 14.A.om. अत एष तडिझापाशशपया प्रीति ।

·भ... सू..] भणुभाग्यम्। चतुष्टयं प्रतिपाद्य ब्रह्मणचतुष्पावमुक्तम् । पुरुषसूक्तेप्याश्रमचतुष्टयस्था जीवाः पादत्वेनोक्ताः । तथा प्रणवब्रह्मविद्यायामप्यकारोकारमकारनाद- वाच्याश्चत्वारः पादा विश्वतजसप्राज्ञतुरीया उक्ताः । तद्विष्णोः परमें पदमिति च । ब्रह्म पुच्छमिति च । सत्यकामबाह्मणे तु स्पष्टा एव ब्रह्मण- ५ श्वत्त्वारः पादा निरूपिताः । अतः सच्चिदानन्दरूपस्य प्रत्येकसमुदायाभ्यां चतूरूपत्वम् । तत्र केवलानां कार्यत्वमेव । चतुर्थपादस्य तु ब्रह्मत्वम् । तत्रापि षड्विधत्वप्रतिज्ञानाद् भूतपृथिवीशरीराणां परिचायकत्वेन षड्- विधत्वमनिरूप्य हृदयस्य षड्विधत्वं निरूपयन्-तस्य ह वा एतस्य (छां. ११) इत्यादिना पञ्चदेवपुरुषान्निरूप्य तेषां द्वारपाल- .. त्वज्ञानानन्तरं-अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते ( छां. ११३१७) इति चतुर्थपादस्य पष्ठविधत्वप्रतिपादनादत्तश्चतुर्थपादे पञ्च पुरुषास्ततः परो दिवो ज्योतिः पष्ठस्तस्यैव सर्वत्र दीप्यमानत्वं निरूप्य तदेवान्तः पुरुष उपसंहरति । तस्मात्पूर्व त्रिपादस्यामृतं दिवि (छां. ११२।६-) इत्युक्त्वादस्य त्रिपात्संबन्ध्यमृतमुपरितनलोकप्विति । अतोत्र चतुर्थः १५ पादो निरूप्यत इति सिद्धम् । अतः पादानां ब्रह्मधर्मत्वात् ज्योतिषी , ब्रह्मत्वमिति । ब्रह्मधर्मनिर्णयार्थमिदमधिकरणं चरणानामौपचारिकत्व- न्यावृत्यर्थम् । एतन्निर्णयेन प्रणवादिविद्या निर्णीता वेदितव्याः॥ ११॥२३॥ छन्दोभिधानानेति चेन्न तथा चेतोर्पणनिगदात्तथा हि दर्शनम् ॥ ११॥२४॥ ननु नात्र ब्रह्म चतुष्पान्निरूपितं किंतु गायत्रीउन्दः । गायत्री वा इदं सर्वं यदिदं फिंच (छां. ३३१२११) इत्युपक्रम्य तामेव भूतपृथिवी- शरीरहृदयभेदैर्व्याख्याय सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री तदेतद्दचाभ्युक्तम् . 4-M rends ब्राह्मणेन for ब्राह्मणे । S-Greads पडविधत्तमपि निरुप्प for पहियावमनिरूप्य । 11-Com. अत: before चतुर्थपादे। 11-Srealse: for अतः। 15-A and g read धर्मपरत्वात for धर्मवाद ।

·९ ज्योतिश्चरणाधिकरणम् । भ. प. भू. २६ (छां, ३।१२।५) तावानस्य महिमा (छां, ३११।६) इति। तस्या- मेव व्याख्यानरूपायां गायत्यामुदाहृतो मन्त्रः फयमकरमाद्ब्रह्म चतुष्पाद- भिदध्यात् । यदेतद्ब्रह्मेति ब्रह्मपदमपि उन्दसः प्रकृतत्वात्तत्परमेवावगन्त- व्यम् । शब्दस्यापि ब्रह्मयाचफत्वसिद्धेः । ब्रह्मोपनिषदितिवच्छब्दब्रह्मति ५च । तस्माच्छन्दस एय पादाभिधानान्न ब्रह्मधर्माः पादा इति चेत् । नेप दोपः । तथा चेतोर्पणनिगदात् । तथा तेन दारेण चेतसोर्पण निगद्यते । गायत्री वा इदं सर्वं यदिदं फिंच (. २३१२११) इति । नहि वर्ण- समानायस्य सर्वत्वमनुपचारेण संभवति । यथा सूचीद्वारा सूत्रप्रवेशस्तथा गायत्रीद्वारा बुद्धिस्तत्मातपाये नमणि प्रविशेदिति । कुत एतदेवं प्रति- • पायत इति तबाह । तथा हि दर्शनं तथा नव प्रकारेण दर्शनं ज्ञानं भवति स्थूला बुद्धि हत्येव ब्रह्मणि प्रविशेदिति । एतेन सर्वा मन्नो- पासना ब्याख्याताः । हि युक्तश्चायार्थो लोके स्वतो यन्न प्रविशति तदुपायेन प्रविशतीति । न त्वदृष्टद्वारा । दृष्टे संगवत्यहष्टकल्पनाया अन्या- ध्यत्वात् । तस्मात्पादा ब्रहाधर्माः ॥ ११॥२४॥ भूतादिपाव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ।। १।१।२५ ।। किंन । भूतादयोन पादा व्यपदिश्यन्ते । भूतपृथिवीशरीरहृदयानि चत्वारि । न ह्येतानि गायत्र्याः पादा भवितुमर्हन्ति । ब्रह्मपरिग्रहे तूप- पयन्ते । यावन्मुख्यमुपपद्यते तावन्न गौण कल्पनीयम् । अयमर्थः । पूर्वहेती उन्दसोपि पावा व्यपदेशाद्भवन्ति तथापि अह्मण एव युना इति । पुरुपसूनो-एतावानस्य (ऋ. सं. १ ०(९००३) इत्यस्य ब्रह्मपरत्वात् । अस्मिन्याफ्ये तु गायत्र्याः पादा एव नोपदिष्टाः किन्तु ते ब्राह्मण पत्र पादा इति । तद्वारकत्वेन गायत्र्यामुपगारेणोपसंहारः । गकारादर्धा न शब्दस्य पादा भवन्तिा किन्वर्थस्पेवेति । तस्माद्ब्रह्मवाक्यत्ये भूतादीनां पादत्तमुपपद्यते नान्यथेति । तस्मात्पादानां ब्रह्मधर्मस्वम् ॥ १।१।२५ ॥ १५ उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्पविरोधात् ।। ३।११२६ ।। पादोस्य विश्वा भूतानि (छां. ११२१६) सर्वाणि भता- “येकः पादः । पादत्रयममृत-दिवीत्येकोपः ॥

·अ. पा. १५. २६] अणुभाष्यम्। ४६ पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्भाधायि मूर्धसु ॥ १५ ॥ इत्यपरः । पुरुषसूक्तानुरोधे द्वितीय एवार्थः । प्रथमे तावत्-ननु दिवीति मन्त्रे सप्तम्या आधारत्वं प्रतिपाद्यते । अत: परमित्यत्र पञ्चम्या ५ अनाधारत्वमत उपदेशभेदात् पूर्वोक्तपरामर्शाभावान ज्योतिषो ब्रह्मत्व- मिति चत् । नैष दोपः।उभयस्मिन्नप्यविरोधात् । मन्त्र दिव्येवोनमस्मिन् वाक्यं सर्वत्रोच्यते । सर्वत्र विद्यमानस्य दिवि विद्यमानत्वं न विरुध्यते । अतः शब्देन न तत्राविद्यमानत्वम् । किन्तु ततोप्यन्यत्र सत्त्वं बोध्यते तस्मात् सप्तमीपञ्चमीनिर्देशो न विरुद्धः। द्वितीये तु-ननु मन्त्रमृतपदमत्र १० ज्योतिःपदमत उपदेशभेदाञ्चतुर्थश्च पादो हृदयम् । अतः शब्दाञ्च सर्वस्मा- द्भेदः प्रतिपाद्यते । अत उपदेशभेदान्नेकवाक्यता । अस्मिंश्च वाक्ये चर- णाभावात्स्वरूपासिद्धो हेतुरिति चेत् । नैप दोषः । उभयस्मिन् ज्योति:- पदेमृतपदे च प्रयुज्यमान एकार्थत्वान्न विरोधः । पादत्रयमुपरितनलोकेषु चतुर्थं सर्वत्रेति । अन्यथा वैजात्यं पादानामापयेत । परिच्छेदश्च विरो- १५ धश्च । अतोमृतज्योतिःशब्दयोरेकार्थत्वेन विरोधाभावात् एकवाक्यत्वम् । अतोत्र चरणसद्भावात्तस्य च ब्रह्मधर्मत्वाज्योतिब्रह्मैव ॥ ११॥२६॥९॥ १० अनुगमाधिकरणम् । प्राणस्तथानुगमात् ॥ ११॥२७॥ अस्ति कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदीन्द्रप्रतर्दनसंवादः । प्रतर्दनो ह व "देवोदासिः ( को. बा. २१) इत्यादिना । एष लोकपाल एप लोका- धिपतिरेष लोकेशः स म आत्मेति विद्यात् स म आत्मेति विद्यात् ( को. बा २८) इत्येतदन्तम् । तत्र वरदाने मामेव विजानीयेतदेवाह मनुष्याय हिततमं मन्य इत्युपक्रम्य त्याष्ट्रवधादिनात्मानं प्रशस्य स्वोपा- सनाया: पापाभावं फलत्वेन प्रतिपाद्य कस्त्वमिति विवक्षायां-पाणो वा २५ अहमस्मि प्रज्ञात्मानं मामायुरमृतमित्युपास्व (को. बा. २) इत्यु- क्त्वा : प्राणत्वमुपपाद्यामृतत्वं च प्राणस्योपपाय प्राणेन होवामुष्मिलोके- ·१० अनुगमाधिकरणम्। [अ. पा. म. २८ मृतत्त्वमाप्नोति ( को. बा. ३२) इत्यमृतत्वं योगेन प्रतिपादयति । तन्न संदेहः । प्राणः किमासन्यो ब्रह्म वेति । अत एव प्राण इत्यत्र प्राणशन्दमात्रे संदेहः । अत्रापि संदेहः । बाधकं च वर्तन इति पृथगधिकरणारम्भः । तत्र साधकासाधारणधर्मस्या- ५ भावाद् बाधकानां विद्यमानत्वान ब्रह्मत्वमिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु चतुर्भिः सूत्रः प्रतिपाद्यते । तत्र पथमं साधकधर्ममाह एकेन । बिभिवा- धकनिराकरणम् । माणः परमात्मा भवितुमर्हति । कुतः । तथानुगमात् । समान तथाहि । पार्षापर्यण पर्यालोच्यमाने वाक्ये पदार्थानां समन्वयों ब्रह्म- प्रतिपादनपर उपलभ्यते । उपक्रमे तावदरं वृणी चेतीन्द्रः पार्दनोतः परमपुरुषार्थ वरमुपविक्षेप । त्वमेव मे वृणीप्त यं त्वं मनुष्याय हिततम मन्यसे ( को. प्रा. ३११ ) इति । तस्मै हिततमत्वेनोपदिश्यमानः प्राणः कथं परमात्मा न स्यात् । न हि परमात्मनोन्यद्धिततममस्ति । परमा- नन्दस्वरूपत्वात् । पापाभावश्च बह्मविज्ञान एव । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे (मुं. २१२१८) इति श्रुतेः । प्रज्ञात्मत्वं च तस्यैव १५ संभवति । उपसंहारेप्यानन्दोजरोमृतः (को. बा. ३९) इति । एष लोकाधिपतिः (को. बा. १९ ) इत्यादि च । तरमात्सर्वत्रानुगमात्माको ब्रह्म।। १।११२७॥ न वरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा यस्मिन् ॥ ११॥२८॥ बाधकमाह । यदुच्यते प्राणो ब्रह्मेति तन्न । कुतः । वक्तुरात्मोप- देशात् । वक्ता हीन्द्र आत्मानमुपदिशति ! मामय विजानीहीत्युपक्रम्य- प्राणो वा अहगस्मि प्रज्ञात्मानं मामायुरमृतमित्युपास्व (को. आ. ३२) इति । स एप पाणो वक्तरात्मत्वेनोपदिश्यमानः कथं ब्रह्म स्यात् । तथा च बानो धेनुत्वोपासनवत् देवतायाः प्राणवेनोपासना बोध्यते । अन्गे २५ न ब्राह्मधर्माः प्राणस्तावका इति । कथमम्य ब्रह्मोपाख्यानातमिति चेत् । ----- 21:0, B1 and S read fight for 979 FRITTATTI ·१. अ..पा. . . २८] अणुभाष्यम् । न । अध्यात्मसंबन्धभूमा ह्यस्मिन् । अस्मिन्प्रकरणेध्यात्मसंबन्धः । आत्मानमधिकृत्य यः संबन्धः । आत्मशब्दो ब्रह्मवाची वस्तुतो जीवस्य ब्रह्मत्वाय तथा वचः । तस्य संबन्धस्तद्धर्मास्तेषां बाहुल्यं प्रतीयत एष लोकपाल इत्यादि । यावद्यथाकथंचिदपि ब्रह्मप्रकरणत्वं सिध्यति तावद- ५ न्यप्रकरणत्वमयुक्तमिति हि शब्दार्थः । प्राणस्य प्रज्ञात्मत्वं स्वातन्त्र्ये- णायुर्दातृत्वम् । न वाचं विजिज्ञासीत, वक्तारं विद्यात् (को. बा. २८) इति चोपक्रम्य-तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नामावरा अर्पिता एवमवता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिता: प्रज्ञामात्राः प्राणेर्पिताः । स एप प्रज्ञात्मा- नन्दोजरोमृतो न साधुना कर्मणा (को. बा. ३१९) इत्यादिविषयेन्द्रिय- व्यवहारेरनाभिभूतं पत्यगात्मानमेवोपसंहरति । स म आत्मेति विद्यात् ( को. बा. ३१९ ) इति चोपसंहारः । तस्मादध्यात्मसंबन्धबाहुल्यात् ब्रह्मोपदेश एवायम् ॥ २॥१॥२८॥ तर्हि बाधकस्य का गतिरित्यत्राह । शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववत् ॥ १।१।२९ ।। पूर्वसूत्रेणापरिहृतमत्र परिहरति तुशब्दः । अयं दोषो व्यवहार- दृष्टयोपदेशे । अहं ब्रह्मेत्यार्पण दर्शनेन तूपदेशः । ननु तत्त्वमसि (छां. ६।९।४) अयमात्मा ब्रह्म (बृ. २।५।१९) इति वाक्येषु जीवस्य ब्रह्मत्वं बोध्यते । तत्र प्रत्यधिकारं शास्त्रप्रवृत्तिरिति न्यायेन स्वात्मन एव ब्रह्मत्वावगतिर्मुख्या न प्रतर्दनस्येन्द्रजीवब्रह्मत्वावगतिरुपासनं वा पुरुषा. २. ाय । अतः शास्त्रदृष्टिरपि नैवंविधा । केवलस्य चैतन्यमात्रस्य तादृशे ब्रह्मण्यैक्यावगतिविरोधात् तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थोभ्यवसीयते । नतु ब्रह्म- धर्मा जीवे वक्तुं शक्यन्त इत्याराडूच परिहरति । वामदेववत् । तदै- तत्पश्यनृषिमिदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यच (बृ. ११४११०) इति । य एवं प्रत्यबुध्यत स सर्व भवति । तत्र सर्वेषां सर्वभावे सर्वा- १५ 2-2 om. आत्मानमधिग्य before यः । 5-A and Cread प्रज्ञानामा for प्रज्ञामत्वम् । 1-Sand Bread अवगतिरोधात for अवगतिगिधात् ।

·१० अनुगमाधिकरणम्। अ, १ पा. घ." नन्त्यमसंगात्सर्वमकमेयेति वाव्यम् । ततः कारणलय एव सर्वगाव इति- मनुरभवं सूर्यश्च इत्यस्यत्यानुवादोनुपपन्नः । तत्र यथा ज्ञानाशात्सर्व- धर्मस्फूर्तिः एवमत्रापि ब्रह्मविशादुपदेश इति. त्वावधाइयो ब्रह्मधर्मा एव तदविशेन क्रियमाणत्यात् । नन्वेष पत्ररतत्र शक तेजसा होर्दधी- ५ स्तपसा च तेजितः । तनव शर्बुजहि विष्णुयन्त्रितः (भा. ६।१११२०) इति वृत्रवचनं भागवते । तस्मायुनं ब्रह्मधर्मवचनम् । ननु-खाप्ययसंप- च्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृत हि (अ. सू. ४-५-१६) इति सूत्रे सुपुत्री ब्रह्मसंपत्ती च ब्रह्मधर्माविभावो न स्वन्यदति फयमवमिति चेत् । मैवम् । उपदेशभावनादिप्पाप कदाचिदुत्तमाधिकारिविपये ब्रह्ममाफट्य- ..मित्यहीकर्तव्यम् । मध्येव सकलं जातम्- इत्यादिवाक्यानुरोधात् । हेय समननीयन्ते प्राणाः । अहर सन् ब्रह्मायेति (वृ. ॥१॥६) हत्यप्याविर्भावापेक्ष तस्य र प्राप्तत्यान सूत्र फलत्यमाह । जीवन्मुलाना- मपि परममुनयनान्यत्वाच । असंमज्ञातसमाधाविवाविसक्दमायामेव शरीर- वियोग वियोजकाभावाद् यागादिमात्रं लीयत । तस्य च प्रामत्वादेव नाचि- १५ रादिगतिः । तथापि मायिकलादव न सूत्रगीतादिषु तदवपनम् । सगुण- निर्गणभेदेन नियमवगनं त्वामाणिकमेव । ब्राह्मवादे गुणानहीकाराय । नरमायुक्तमत्तं शासट्या तूपदेश इति ॥ १।१।२९ ॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नापासावविध्यादाश्रि. तत्यादिह तद्योगात् ॥ ११॥३०॥ अन्यदायकद्वयमागते । ननु यद्यपि ब्रह्मधर्मा भूयांसः प्रकरणे भूयन्ते । तद्वजीवधर्मा मुख्यप्राणधर्माच बायकाः सन्ति । न वाचं विजि- शासीत । वकार विद्याद् ( को. बा. ३१८) इत्यादि । अब हि वागा- दिकरणाध्यक्षस्य जीवस्य विज्ञेयत्यमभिधीयो । अथ खर प्राण एच २. Scand sred ग्रह्माधिर्मावी tor ब्रह्मपमानिमांगे। 1:-Bom. afterary and Srends nnd explains ( अनुग्रहमात्रा- पीनलेन साहदामयोगले मापनासापरवनानिपतगटावात ) पदोप-प्रापिवान for पायात! मनुभाग ·म. पा ...] .. अणुभाष्यम्। पज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्य ( को. बा. २३) इति शरीरधारणं मुख्य- प्राणधर्मः । मा मोहमापद्यथा अहमेवैतत्पञ्चधात्मानं प्रविभयतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामि (प्र. २१३ ) इति श्रवणात् । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या प्रज्ञा स प्राणः ( को. बा. १३) इंति जीवमुख्यमाणवाच्यत्वे प्रज्ञा- ५ प्राणयोः सहवृत्तित्वादुपचारो युज्यते । उत्क्रान्तिश्च । न तु सर्वथा विल- .' क्षणस्य ब्रह्मणः । तस्मानीवमुख्यमाणलियोर्विद्यमानत्वान ब्रह्मप्रकरण- मिति चेत् । न । उपासात्रैविध्यात् । अयमर्थः । किमत्र शोधते । जीव- मुख्यप्राणलिङ्गाद्ब्रह्मधर्माणां जीवपरत्वम् १ । त्रयाणामपि स्वतन्त्रत्वं वा २ । लिङ्गद्वयस्यापि ब्रह्मधर्मत्वमुच्यतामिति वा ३ । आधः पूर्वमेव परि- १० हृतः । न हि ब्रह्मधर्मा अन्यपरत्वेन परिणेतुं शक्या इति ॥ द्वितीये दूषणमाह । उपासात्रैविध्यात् । तथा सत्युपासनं त्रिविधं स्यात् । तद्वाक्य- भेदप्रसंगान युक्तम् ॥ तृतीये तूपपत्तिरुच्यते । जीवधर्मा ब्रह्मणि न विरुध्यन्ते । आश्रितत्वात् । जीवस्यापि ब्रह्माधारत्वात्तद्धर्मा अपि भगवदा- श्रिता एव । इहेत्युभयन संबन्धो ब्रह्मवादे । मुख्यमाणे तु तद्योगात् । १५ तेन योगस्तद्योगस्तस्मात् । प्राणधर्मा भगवति न विरुध्यन्ते । प्राणस्य भगवसंबन्धात्तद्धर्माणामपि भगवत्संबन्धात् । अथवा वक्तृत्वादयो न जीवधर्माः किन्तु ब्रह्मधर्मा एव । जीव आश्रितत्वाद् भासन्ते । परात्तु तच्छ्रुतेः (ब्र. २२४१) इति न्यायात् । प्राणेपि तथा । स्वाप्ययसंपत्त्योजीवस्य ब्रह्माश्रितत्वम् । २० आध्यात्मिकाधिदैविकरूपत्वान्न संयोगः । प्राणस्य तु संयोग पद । तस्मा- सर्व धर्मा ब्रह्मणि युज्यन्ते । सहोत्क्रमस्तु क्रियाज्ञानशक्त्योर्भगवदी- ययोहे सहेव स्थानं सहोत्क्रमणमिति भगवदधीनत्वं सर्वस्यापि बोध्यते । नन प्राणम्तधानगमात (ब. स. १३१६२७) इति प्राणशम्देन बार प्रतिपादितम् । तत्कथं धर्म यासक्रमणमिति चेत् । अव धर्मय- ..णिोरकत्वपृथक्त्वनिर्देशयाविद्यमानत्वात । प्राणो वा अहमस्मिन्प्रज्ञात्मा 30-Cand sreal परिमातुं for परिणतुम ।

·१ सर्वघ्रप्रसिद्धोपदेशाधिकरणम् । [अ.. पा. १८.६ (की. बा. ३२ )इति । अब क्रियाज्ञानरानिमानिर्दिष्टः । तदन्येकैकस्य धर्मप्रशंसा । यो वै प्राण: सा प्रज्ञा या प्रज्ञा स प्राणः ( की.बा.३४) इत्युपसंहारान्तम् । पुनस्तयोरेवोत्क्रमणपवेशाभ्यां-सह होवास्मिन् शरीरे वसतः सहोत्कामतः (को. बा. १४) इत्युपक्रम्य सुपुतिमूमिर- ५ णेषु पाणाधीनत्वं सर्वेषामिन्द्रियाणामुहत्त्वासन्यव्यावृत्त्यर्थ पायैक्यं पति- पायोपसंहरति । पुनज्ञानशक्तरुत्कर्ष यतुम्-अथ खलु यथा प्रज्ञायाम् (की, ओ. ३१३) इत्यारभ्य न हि प्रज्ञापेतोर्थः कश्चन सिध्येत् ( को. बां. १३) इत्यन्तेन ज्ञानशक्त्युत्कर्ष प्रतिपाय धर्ममावत्वनिरा- करणाय ज्ञानराफिमन्तं भगवन्तं निर्दिशति- न हि प्रजातन्यमित्यारम्य १० मन्तारं विवादित्यन्तन । तदनु ज्ञानकियारापत्यार्विषयभृतभुतमात्रारूप- जगतो भगवदभेदं प्रतिपादयन्- रा एप प्रज्ञात्मानन्दाजरोमृत इत्युप- संहति ब्रह्मधर्मः । अतः क्रियाज्ञानविषयस्पो भावाननति प्रतिपाय न तावन्पामं ततीप्यधिक इत्यकोपासनव विहिता । तम्मानजीयरूपत्ता रानात्मकं ब्रहीवेति महावाक्यार्थः सिद्धः ॥ ११॥३०॥१० ।। ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणभाष्य प्रथमाध्यायस्य मथमः पादः ॥ १९॥ +NSPDSRIC24 प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः। १ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाधिकरणम् । गर्वत्र प्रमिन्द्रोपदेशात् ॥ ११२१ ॥ समन्नये प्रथमेध्याय सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयो वनव्यः । तंबानीयायपासनावाक्यानां मुख्यवाक्येषु फलोपकार्यइत्वम् । ब्रह्म नाक्यानां पुननिःसंदिग्यानां समन्वयः स्वतःसिद्धः । संदिग्धानि विषि- पोभयप्रापि ग्यालया: पाठभेदेनेदानीनने सर्वपुरतकेच दर्शनम् । नथ 14110. श्रीगोmi anile .

·अ. . पा. स्... अणुमाग्यम् । धानि । शब्दतार्थतश्र । तदर्थं चैतद्विवारितम् । ब्रह्मणि व्यवहारोस्ति कश्चिन्न वति। तत्र प्रथमसूत्र एव व्यवहारः स्थापितः-यतो वाचो निव- तन्ते (ते. २१४ ) इत्यादीनां विशेषेणेदामित्यंतया निरूपणनिषेधनपर- त्वम् । एवमेव कार्यसिद्धेः। अधीतानां ब्रह्मवाक्यानां चतुर्लक्षण्या ब्रह्म- ५परत्वे सिद्धे श्रवणं सिध्यति । श्रुतस्य कालान्तरेप्यसंभावनाविपरीत- भावनानिवृत्त्यर्थं पूर्वस्थितानामझानामनपेक्षितानामुदापनान्येषामक्षिता- नामावापेन तस्यैवार्थस्य निर्धारणे मननं भवति । ततोप्येवंध्यानादिस- माध्यन्तरूपनिदिध्यासनरूपमनसि सर्वतो निवृत्तव्यापारे स्वयमुपलब्धनिज- मुखानुभवरूपं ब्रह्म । इदमेव ब्रह्मज्ञानमिति । अतस्तादृशस्यानुभवैक- वेद्यत्वाद्युक्तमुक्तविषयत्वं पाकभोजननृमिवत् । अतः श्रवणाङ्गमीमांसायां माहात्यज्ञानफलायां भगवद्वाक्यानामन्यपरत्वेन्यवाक्यानां च भगवत्परत्वे दिव्यधर्मादिव्यधर्मव्यत्यासेन वैपरीत्यं फलमापयेत । तदर्थं दिव्यधर्म- निर्धारो द्वितीयाधिकरणे विचारितः । वेदा एव वाचका अलौकिकमेव कति ततः पूर्णालौकिकत्वाय विधिनिषेधमुखेनाधिकरणद्वयं सम• १५न्वयेक्षतिरूपम् । तदनु प्रथमे पादे शाब्दसंदेहो निवारितो निश्चितार्थे । तत्रापि प्रथम प्रत्ययसंदेहो निवारितो द्वयेन । प्रकृतिसंबन्धोन्याध- करणत्रयेण । पुनरन्तिममधिकरणं संश्लेपनिराकरणाय । एवं प्रथमे पादे शन्दसदेहो निवारितः । (ये पुनः कचित्सगुणनिर्गुणभेदं प्रतिपादयन्ति ते स्वयमेव स्वस्य २. ब्रह्मजिज्ञासानधिकारं बोधयन्ति । ब्रह्मवादे सांख्यानामिव गुणानामन- छीकारात् । भौतिकगुणानामसंबन्धार्थमेव हाध्यायारम्भः ! अन्यथा सर्व- स्यापि तत्कारणत्वेन तत्संबन्धस्य विद्यमानत्वात् । अन्यनिराकरणेन तत्प्रतिपादकन्वानर्धारकाधिकरणानां वैयर्थ्यमेव । । अर्थसंदेहनिराकरणा) द्वितीयायारम्भः । तत्रार्थो द्विविधा जीव- २५ जडात्मकः प्रत्येफसमुदायाभ्यां त्रिविधः । तत्र प्रथमं जीवपुरःसरेण اردة 17-Traids मदह in मंश्लेर । 17-S reade TCIT tur fartu!

·१ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाधिकरणम् । [अ. १ पा. २ ५. . संदेहा नियन्ते । इदमानायते-सर्व खल्विदं ब्रह्म तनलानिति शान्त उपासीन । अथ खलु ऋतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स ऋतुं कुति (छां.३।१४।१) मनोमयः प्राणशरीरः। छा. (२१४॥२) इत्यादि । तत्र वाक्योपक्रमे सर्व खल्विदं ब्रह्म इति ५ सर्वस्य ब्रह्मत्वं प्रतिज्ञाय तणलान् इति सर्वविशेषणं हेतुत्वेनोक्त्वा तन्वे- नोपासनमुक्तम् । न गायं रामविधिः । वाक्यार्थ लक्षणापरांगात् । कारणत्वेन सामान्यत एव सिद्धत्वाच्च । अतः सर्वजगतो ब्रह्मत्वेनोपासन- मुक्तम् । इदमेव पुराणादिषु विराट्वेनोपासनम् । अतः परमग्रिम- वाक्यार्थे संदेहः । ऋतुं कुर्वीतेति । ऋतुर्धों यज्ञ इति यावत् । तस्य । १० स्वरूपं मनोमयः प्राणशरीरः इति । उपासनापकरणादुपासनवेषा । तत्र मनोमय इति प्रमाणभूतो वेद उक्तः । भाणशरीर इति कार्यकरणयोर-पुरी भेदोपचारः । अग्रे सत्यसंकल्पादिधर्मवचनात् । किमयं विज्ञानमयो जीवो ब्रह्मत्वेनोपास्यः । उत नहीवान्तर्यामी यः पुराणेषु सूक्ष्म उक्तः । तत्र पूर्ववाक्ये जडस्य जगतो ब्रह्मत्वेनोपासनस्योक्तावान्जीवस्यापि ब्रह्मत्वेनो- १५ पासनमेव युक्तं न वाहत्यैव ब्रह्मवाक्यं भवितुमर्हति । विज्ञानं ब्रह्म चेदेव । (ते. २१५) इति शाखान्तरे स्पष्टत्वाच । तस्मात्कार्यकारणयोरगेदाज्जीव- एव अझस्वेनोपास्यः इत्येवं मान उच्यते।। सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । अथ खल्वित्यादि ब्रह्मवाक्यमेव । कुतः । सर्वत्र प्रसिदोपदेशात् । कुर्वीतेत्युपदेशो न तूपासना । तभ परमशान्तस्य २० सर्वस्य जगतो ब्रह्मत्वेनोपासनया शुद्धान्तःकरणस्य सर्ववेदान्तप्रसिद्ध- ब्रह्मोपदेश एव युक्तो मननरूपो न तु झाचित् सिद्धस्य जीवस्योपासना । शारखान्तरे त्वग्र आनन्दायस्य वक्तव्यत्वात्तथा युतम् । न सिह तथा । तस्मादानन्दरूपमाणशरीररूपी वाक्यार्थः ।। ११२११ ॥ ... 4 C-A Teads and for 7 Tu! 11-8 om. एवं alter नि। 21-Sreads मिडप for गिय ।

·अ. १ पा. २. ३] अणुभाग्यम् । -- . ननु क्रतुमयः पुरुष इति यथासंकल्पमग्रिमदेहकर्थनाल्लोकान्तर- भाविफलार्थमन्योपासनैव युक्ता । न तु ब्रह्मज्ञानस्य तादृशं फलामत्या- शङ्कय परिहरति विवक्षितगुणोपपत्नेश्च ॥ १।२।२ ॥ विवक्षिता लोकान्तरे तादृशरूपमाप्तिः सा प्रकृतेम्युपपद्यते । मगर- स्वरूपलाभात्सारूप्यलाभावा । न च व्यामिरुत्तेत्यधमप्राप्त्युपायो युक्तः सत्यसंकल्पादिवननं च ब्रह्मवाक्यत्वपोषकमिति चकारार्थः ॥ १।२।२ ।। नन्वतावतापि नैकान्ततो ब्रह्मवाक्यत्वमुपपत्तेरुभयत्रापि तुल्यत्वा- दित्याशङ्कय परिहरति अनुपपनेस्तु न शारीरः ॥१।२।३।। न च प्राणशरीररूपा जीवो भवति तिरोहितानन्दत्वेन निराकार- त्वात् । अध्यासेन तथाचे त्वनुपास्यत्वमेव । इदानीमेवोपासकस्यापि तथात्वात् । न च प्राणादलौकिकत्वम् । उपदेशानर्थक्यप्रसंगात् । अत आनन्दरूपप्राणशरीररूपत्वाभावान वाक्यार्थी जीवः । पूर्वपक्षस्यात्रेव निवृ- १५ नत्वानुशन्दः । विज्ञानमये तु प्रामामामविवेकेन धर्मस्यैवोपासना ।।१।२।३॥ ननु प्राप्तव्यताशरूपफलाभिप्रायं भविष्यतीति परिहरति । कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥ १२॥४॥ (एतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति यस्य स्यादद्धा न विनिकित्सा- स्तीति ह रमाह शाण्डिल्यः (छां. ११४।४ ) इत्यने फलवाक्यम् । एतं २० प्राणशरीररूपं कर्मवन ध्येयन्वन पाप्यन्दन च व्यपदिशति । कर्तृत्वन च शारीरं व्यपादिशति । न च भजनीयरूपाकथने तादृशं फलं सिध्यतीति घकारार्थः। अधिकरणसंपूर्णत्वद्योतकश्च ॥ १।२।४ ॥ १॥) 1.12.

·२ शब्दविशेषाधिकरणम् । [अ.पा.२६ २ शब्दविशेपाधिकरणम् । शब्दविशेषात् ॥ १२॥५॥ इदमाम्नायते । यथा वीहिर्यवो वा श्यामाको वा श्यामाकतण्डुलो वेवमयमन्तरात्मन् पुरुषो हिरण्मयः (श. बा. १०१६।२ ) इति । ५ तत्र संदेहः । हिरण्मयः पुरुषः किं जीव उत बहोति । उपक्रमबलीयस्त्य जीव उपरांहारबलीयस्त्वे ब्रह्मेति । यत्रकस्यान्यपरत्वे नैकार्थता संभवति तदलीयस्त्वमिति सिद्धं पूर्वतन्त्र ! तत्र चतुर्विधभूतनिरूपणार्थ जीवस्यैवा- राममानस्यान्तईदये प्रतिपादकमिदं वरनं फलतो हिरण्मयत्वमिति न लेतादृशामाससमानत्वं ब्रह्मणो युक्तमतो जीवप्रतिपादकमेवेदं वाक्यमिति "पाम उच्यते। शब्दविशेषात् । हिरण्मयः पुरुषो न जीवस्य फलमपि । तत्मामेरेव फलत्वात् । नाप्ययं नियमः-तस्यामेव मूर्ती लय इति । अतः शन्देनेव विशेषस्योगात्वान हिरण्मयः पुरुषो जीवः ॥ १२॥५॥ मनु हृदये विद्यमानत्वादभिमान्येव जीवो युक्त इति चेत्तत्राह स्मृतेश्च ॥ १॥२॥६॥ ईश्वरः सर्वभूतानां हद्देशेर्जुन तिष्ठति (भ. मी. १८६१) इति । ननु सर्ववेदानां यनिश्वासत्वं तस्य भगवतो वाक्यं कथं स्मृतिरिति उच्यते । तं लोपनिषदं पुरुपं पृच्छामि (बृ. ३।९।२६) इति श्रुतेः ' केवलोपनिषद्वेयं ब्रह्म न प्रमाणान्तरवेद्यम् । ततश्चार्जुनस्य शिष्यरूपेण प्रपत्रस्य पुष्टिभक्तत्वाभावाद्भगवद्वाक्ये निर्विचिकित्सविश्वासाभावाद् रधि- लेनैव स्थाप्यत्वान्न तादृशाय तादृशदेशकालयोरुपनिषदामवतव्याद् गुरुम्पतादृशम्पं निःश्वसितंवदोद्मजनवं स्मृत्वा तदर्धमपि स्मृत्वा भग- यापुरुषोत्तमो वाक्यान्यूक्तवान् स्मृनिम्पाणि । तनी ब्रह्मविचारे नागप्यदात्य पिन्यने । पुनश्र भगवरितद- धिकारण अमविया निमप्य स्वकृपालतया सर्वगृहनममिन्यादिना मन्ति- पपत्ती एवातावान् । अनाङ्गत्वन पूर्व सर्वनिर्णया रत्नाः इरमध्यपरायम् । ५ ·५ अ.पा.२ सू..] अणुभाष्यम्। मृत्युसंबन्धमात्रेण भगवति भोक्तरि प्रवेशार्थं योग्यरूपमेवौदनत्वं प्राणानां तत्रैव समवलयान्मृत्युरपि तत्रैव लीनोये जन्ममरणायभावाय भगवत्येव प्रविशति । तस्मादस्मिन् वाक्ये ब्रह्मक्षत्रमृत्यूनां भोग्यत्वेन ग्रहणादना भगवानेवेति सिद्धम् ॥ १।२।९ ॥ ननु किमित्येवं प्रतिपाद्यते । पूर्वपक्षन्यायेन यमोन्यो वा मृत्यु साधनीकृत्य स्ववशे सर्व करोतीति जीववाक्यमेव किं न स्यादि- त्यत आह । प्रकरणाञ्च ॥ ११२।१० प्रकरणं हीदं ब्रह्मणः-न जायते ( कठ. १।२।१८) इत्यारभ्य- १० आसीनो दूरं व्रजति ( कठ. ११२।२० ) इत्यादिना माहात्म्यं वदन्नन्ते-यस्य च ब्रह्म क्षत्रं च-इत्याह । अतः प्रकरणानुरोधात् पूर्वोक्त- मकारेण ब्रह्मवाक्यत्वमिति । अन्यथा प्रकृतहानाप्रकृतकल्पने स्यातामिति चकारार्थः ॥ १।२।१०॥३॥ ४ गुहां प्रविष्टावित्यधिकरणम् । गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात् ॥ १।२।११ ।। तस्यैवाये पठ्यते । ऋतं पिबन्ती सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टी परमे पराएँ । छायातपो ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चामयो ये च त्रिणाचिकेताः ( कठ. ११३१) इति । किमिदं ब्रह्मवाक्यमाहोस्विदन्यवाक्यमिति । अस्य वाक्यस्योत्तरशेषत्वे जीवप्रकरणपठितत्वान्न ब्रह्मवाक्यत्वम् । पूर्व- २० शेषत्वे तु ब्रह्मवाक्यमिति हि प्रकरणनिर्णयः । मध्ये पाठादेवं संदेहः । अर्थविचारे तु द्विवचननिर्देशात्पूर्वशेषत्वे. बद्धमुक्तजीवी भविष्यतः । उत्तररोपवे त्विन्द्रियमनसी । उभयथापि न ब्रह्मवाक्यम्।। द्वयोर्मुख्यत्वेन प्रतिपादनात् । ब्रह्मवाक्यत्वेपि न प्रयोजनसिद्धिः । अथ, मन्यत उपनि- पत्पाठादन्यत्रानिर्धारानीवब्रह्मपरत्वेपि तयोरभेदात् ब्रह्मपरतेव वाक्यस्य . . : 11-Cand som. पम्य after अन्ते।

·, ५ १. ४ गुहां भविष्टावित्यधिकरणम् । [अ.पा, २ . ." मुक्तेति । तथापि कस्य निर्णायकत्वं मकरणस्यार्थस्य वेति । उभयोरपि संदिग्धत्वादयुक्तो विचार इति चेत् । उच्यते । संदेहबारक शास्त्रं पदशक्त्या तु निर्णयः । जीवादुत्कर्पशब्देन द्वयोर्वाक्येपि न क्षतिः ॥ १६ ॥ गुहातपशब्दाभ्यामित्यर्थः । ऋतं पिबन्तावित्यत्रैवं संशयः । कि जीवद्वयं निरूपयत्याहोस्विनीवब्रह्मणी वेति । तत्र ब्रह्मप्रकरणस्य सामान्यत्वात् यस्त्वविज्ञानवान् भवतीत्यगे विवादविद्धतोर्वक्तव्यत्वात् तदर्थमुभयोः प्रथमनिर्देश उरितः । मन्त्रेषि ऋतं स्वर्गापवर्गलक्षणं सुखम् । मार्गदयस्यापि विहितत्वात्सुकृतलोकत्वम् । गुहा तत्वविचारो हृदयं वा । जात्यपेक्षया त्वेकवचनम् । परमपराधैं सत्यलोकः । तचोभयोोगात् । अविद्यया पिहितप्रकाशत्वादविदुपश्छायात्वम् । ब्रह्मज्ञानेनातिप्रकाशत्वादातपत्वं विदुपः । अत एव विदुषः स्वरूप ब्राह्मविदो पदन्ति । पञ्चामयस्त्रिणाचिकेताचेतरम् । इन्द्रियमनसोस्त्व- चेतनत्त्वान्न वाक्यार्थसंगतिः । वाक्यायोगे हि विशेषणनिर्णयः । १५ तस्माद्धगुलजीवपरतयोपपन्नत्वात्तत्पकरणपाठान्न ब्रावास्यमिति एवं प्राप्त उच्यते । गुहां प्रविष्टावात्मानौ । गुहा हृदयाकाशः । तत्र सकृदेकरिम- न्मविटी जीवपरमात्मानावेव । अनेन जीवनात्मनानुभविश्येत्युभयोः प्रवेश- अवणात् ! न होकस्मिन् हृदयाकाशे जीवद्वयं प्रवेटुमर्हति । अर्थस्त्ववं २० संभवति । पूर्वाधिकरणे यथामिलपितभोगी भगवति साधितः । मका- रान्तरेणापि ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेति ऋनसत्ययोब्रह्मस्वप्रतिपादनात् स्वरूपा- मृतपातारौ । सुकृतमपि बामव तस्मात्तत्सुकृतमुच्यते (ते. २(७) इति श्रुतेः । स एव लोक उपचारात् पठी { अक्षरं वा परमपराधोपरि तन- त्यानां परिदृश्यमानत्वात् । छापामतिसारूप्य सायुज्यं गतस्य जीवस्यापि - . 1-A.rends घोत for येति। T-Sreads विवदाविदपो: for विदरिद्रताः BAsad Bread प्रथम पथम । ..

·अ.. पा. २ सू...] अणुभाग्यम् । तथात्वात्ततोपि विशिष्टं ब्रह्म प्रकटानन्दत्वात् 'आतपः परोक्षवादः । काण्डत्रयेपि तद्बाद इति त्रयाणां ग्रहणम् । अतो युक्त एवायमिति हि- शब्दार्थः । नन्वप्रकुतत्वात् कथमेवमिति तबाह । तदर्शनात् । तयो- दर्शनं तदर्शनं तस्मात् । जीवब्रह्मणोः प्रतिपादनीयत्वात्-येयं प्रेते विधि- 'कित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहम् (कठ. १।१।२०) इति जीवः पृष्टः । अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मा- त्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च मन्याञ्च यत्तत्पश्यति तद्वद { कर. ११२॥ १४) इति ब्रह्मापि पृष्टम् । तत्र ब्रह्म निरूप्य जीवं निरूपयन्नुभयो- स्तुल्यत्वेन महाभोगं निरूपयन् फलार्थ मध्ये स्वरूपं कीर्तयति । अतो १० ब्रह्मवाक्यमेवेति सिद्धम् ।। १।२।११ ॥ विशंपणाच ॥ १॥२॥१२॥ विशेषणानि पूर्वोक्तानि जीवब्रह्मणोरेव संगतानि । अग्रिमं वा आत्मानं रथिनं विद्धि (कठ, १।२३) सोध्वनः पारमानाति तद्विष्णोः परम पदम् ( कठ. १३१९) इति । जीवनाप्यं ब्रह्माह । अत उभयारेव सर्व- १५व्यावृत्त्या कथनादग्रिमग्रन्थपलिोननयापीदं ब्रह्मवाक्यमेव । द्वा सुपर्णेति नि:संदिग्धम् । चकारः प्रकरणोक्तसर्वोपपत्तिसमुच्चयार्थः ॥ १।२।१२॥ ॥ २. ५ अन्तर उपपत्तेरित्यधिकरणम् । अन्तर उपपत्तेः॥ ११॥१३॥ य एपाक्षिणि पुरुषो दृश्यते । एप आत्मेति होवाचैतदमृतमभय- मेतद्ब्रह्म इति । तथाप्यस्मिन्सपिवेदिकं वा सिञ्चति वर्मनी एव गच्छति ( छां. ४॥१५॥१) इत्यादि श्रूयते । तत्र संशयः । प्रतिबिम्बपुरुषस्य ब्रह्मत्वेनोपासनापरमिदं वाक्यं ब्रह्मवाक्यमेवेति वा । विरुद्धार्थवाचकन्या- संदेहः । तत्र दृश्यत इति वचनात्प्रतिविम्ब एवायं ब्रह्मप्रकरणस्य च समानत्वादेपा तेस्मद्विद्या आत्मविद्या चेत्युपसंहारदर्शनात् नसिध्यर्थ- 12-C.saud वि. म, 1ed अग्रिमं वाक्यम् for अग्रिम था।

·। ५ अन्तर उपपत्तरित्यधिकरणम् । अ. पा. २ सू.१५ मुपारानापरतव वाक्यस्य युक्ता । अविरोधे हि ब्रह्मपरता । उपास्यत्वेन ब्रह्मधर्माणामन्वयो भविष्यतीत्येवं माप उच्यते । अन्तरोक्षिमध्ये दृश्यत इत्युक्तः परमात्मैव । कुतः उपपत्तेः । उपपद्यंत हि तस्य दर्शनमार्यम् । सर्वत्र ब्रह्म पश्यन् बहिः सनिधाने तस्य ५ स्थानस्योत्कृष्टत्यात्तत्र भगवन्तमुपदिशति-लोकं बाद तेयोचन्नहं तु तद्व- क्ष्यामि (छां. ४१४३३ ) इति महगुपक्रमाञ्च । प्रतिबिम्बमात्रस्य च न. पुरुषत्वनियमः । तस्माद्विरोधाभावालवाक्यमेव ॥ ११२११३ ।। स्थानादिव्यपदेशाच्च ।। १।२।१४ ॥ एत संयद्दाग इत्याचक्षते । एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति । "प उ एच वागनीरेप हि सर्वाणि वामानि नयति । एष उ एव भामनारेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति (डां. ४।१५।४) इति । नामानि कर्मफलानि । तेषामेव मनोहरत्वेन तदर्थ कर्मकरणात । कर्मफललयः कर्मफलदानं च यतः । इति स्वर्गापवर्मफलदातृत्वमुनाम् । सर्वलोकेषु भानं च । एप इति तमेवाक्षिपुरुपं निर्दिश्य स्थानादि व्यपदिश्यते । न हि प्रतिविम्बात्मनः १५ स्थानादिव्यपदेशः संभवति । नकारादेतत्तुल्यवाक्यस्याप्ययमेवार्थः । इन्द्रविरोचनप्रजापतिसंवाद-अथ योयं भगयोप्सु परियायते (छां.८७५) इत्यासुरम् । न तु-य प्रपोक्षिणि पुरुषो दृश्यते (at. ४११५।१ ) इत्यादि । तस्मादक्षिपुरुषो ब्रह्मेव ॥ १।२।१४ ॥ सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १।२।१५ ॥ ननु किगिति निन्धेन ब्रह्मवास्यत्वं संपाद्यते । उपासनापरत्वे को दोष इत्याशङ्कचाह । सुखविशिष्टाभिधानात् । एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्म (छां. ४।१५१). ६ इति यद्यत्रोपासना विधीयेत-एष आत्मा ( छां. ८३२४) इति तदामृता- दिवचनं व्यर्थ स्यात् । तद्वर्मायां पूर्वमेव प्राप्तत्वात् । तरमादमृतमानन्दः । २५ अभयं चिद् ब्रह्म सत् सचिदानन्दरूप आत्मेत्युक्तं भवति । अत एप इत्यासिपुरुषं निर्दिश्य सुखविशिष्टमाभिधीयते । सञ्चितोर्न मसख्यापफत्व- ।

·अ.पा. २ सु. १.] अपुभाष्यम् । ५ १. विशेषेण भगवत्यपदिश्यन्त । सर्वेषां तत्चत्कार्यसामध्यं न भगवतो न तु स्वतस्तेषामिति । एवं सत्यन्यत्सर्वं संगतं भवति तस्माद् ब्रह्मवाक्य- मेव । अन्यथा त्वधिकरणरचना अन्तस्तद्धर्माधिकरणेन गतार्थत्वाद- युक्तैव । ।१।२॥१८॥ न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् ॥ १॥२॥१९॥ ननु ब्रह्मवादेन्तर्यामी न प्रसिद्धः । जीवब्रह्मजडानामेव प्रसिद्ध- त्वात् । अतोन्तर्यामिणः सांख्यपरिकल्पितस्य गुणयोगात्तादृशस्य ब्रह्मत्वे वा कः पुरुषार्थो भवेत् । नहीश्वरं प्रकृतिधर्मारूढमन्तर्यामिणं मन्यन्ते तादृशस्योपनिषत्स्वभावात्पूर्वपक्षन्यायेन स्तुतिपरता तन्मतस्य चाश्रौतस्व- मित्याशङ्कय परिहरति । न च स्मार्तं स्मृतिप्रसिद्ध स्मात सांख्यमतसिद्धमिति यावत् । तादृशमन्तर्यामिरूपमत्र भवितुं नार्हति । कुतः । अतद्वाभिलापात् । तद्धर्माणामनभिलापात् । तद्विरुद्धधर्माणां चामिलापात् । न पत्र सत्त्व- रजस्तमोगुणास्तत्कार्य वाभिलप्यते तद्विरुद्धाचैते धर्मा यस्य पृथिवी १५ शरीरमित्यादि । तस्मात्सांख्यपरिकल्पितं नान्तर्यामिरूपमत्र भवितुमहतीति सिद्धम् । एवं सति ब्रह्मधर्मा एवते भवन्तीति ब्रह्मवादः फलिष्यति ॥ ९ ॥१९॥ शारीरयोभयेपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ १।२।२० ॥ ननूतन्यायेन शारीर एव भवतु को दोषः किमिति ब्रह्मपरत्वं १. कल्स्यमिति । तत्राह । शारीरश्च नेत्यनुवर्तते । शारीरश्च जीवो नान्तर्यामिब्राह्मणे ततदभिमानिरूपरे यस्य पृथिवी शरीरमिति वाक्यानुरोधेन भवितुमर्हति ततोपि भिन्नतयान्तर्यामिणो वचनात् । उभयेपि काण्वमाध्यन्दिनब्राह्मण- - 1-Sreads भगवत्पपिहरयन्ते ( and explains अभिमानिधिय भगवति अपि मासन्त इत्यर्थः) for भगवायपदिश्यन्ते and fe. reads भगवत्युपदिश्यन्ते for the same.

·७ अदृश्यत्वाधिकरणम् । {अ.या. २२.३५ येपि एनं जीवं भेदेनेवाधीयते ब्राह्मणाः । निःसंदेहार्थमुभयग्रहणम् । यो विज्ञान विष्वन्निति काण्वाः । य आत्मनि तिठन्निति माध्यन्दिनाः । न चात्मशब्देनान्यः संभवति । अन्येषां पूर्वमेव पठितत्वादन्ते हि जीवमाह । तस्मादनार्या मित्राह्मणे ब्रीद वाक्यार्थ इति शिद्धम् ।। ११२१२ः ॥ ६ ॥ ५ । ७ अदृश्यत्याधिकरणम् । अदृश्यत्वादिगुणको धक्तिः ।। १।२।२१ ॥ मुण्डके हि श्रूयते । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते (मुं. ११११३ ) इति पॅटे-दे विद्ये वेदितव्ये (मुं. ११५ ) इत्युत्तरमाह । तत्र नामरूपात्मकजगतो विज्ञानार्थ नामांशे वेदादिरूपांशे परा १० च । नम वेदादिविद्यायां न संदेहः । परायां संदिहते फिमेषा सांख्य- मतविया ब्रह्मविद्या वेति । सांख्यधर्मामिलापात्संदेहः । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तद्देश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुश्श्रोत्रं तदपाणिपाद नित्यं विभुं सर्वगत सुसूक्ष्मं तदव्ययम् । यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः (मुं. ११११५-६ ) इत्यादि । अग्रे च दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः साह्या- १५ भ्यन्तराजः । अपायो यमनाः शुभो त्यक्षरात्परतः परः ( मुं. २।११२) इत्युक्त्या-एतस्माजायते ( मुं. २०१३) इति निरूप्य-आग्निर्मूपी गक्षुषी चन्द्रसूर्यो ( मुं. ११॥४) इत्यादिना रूपमुस्त्वा पुनः पुरुषात्सृष्टिमाह । तोकपकरणत्वादेकवाक्यता वनव्या । तत्राक्षरपुरुषयो दः मनीयते । तयो- रुभयोरपि सृष्टिः । तद् ब्रह्मवादे न संगच्छते । तस्मात्सांख्यमतमेवतत् । २० प्रकृतिपुरुपयोः सिटत्यादन्यतरप्राधान्यनोमयोः स्रष्टुत्वम् । उभयात्मकत्वा- ज्जातः । सपमपि समष्टिव्यटीनामने हत्पत्तिरिति तिरोहितरूपत्वान्न ब्रह्मविद्या किंतु स्मृतिरवेति ब्रह्माविया वेदावियोपचाराद्वेति । एवं प्राप्त उच्यते । अदृश्यत्वादिगुणकः परमात्मैव ब्रह्मविज्ञानेनैव सर्वविज्ञानात् । २५ तत एव विद्याया अपि परत्वम् । अक्षरस्यापि ब्रह्मत्वम् । पुरुषस्थापि तयोः परापरभावो भेदभ । एतादृश एव हि ब्रह्मवादः। तत्र प्रथममक्षरस्य 1 [अणुभार) hans ·अ. . पा. १ २.२१] अणुमाध्यम्। nslation ब्रह्मत्वमाह । अदृश्यत्वादिगुणकः परमात्मैव । कुतः । धर्मोत्तेः । तथाक्ष- रात्संभवतीह विश्वम् (मुं. १९१७) इति । इयं चोपनिषत् । न ह्यन्यत्र ब्रह्मव्यतिरिक्ताज्जगदुत्पत्तिरस्ति । पुरुषस्य ब्रह्मत्वं निःसंदिग्धमेव। ईषंदान- न्दतिरोभावेन ब्रह्माक्षरमुच्यते । प्रकटानन्दः पुरुष इति । ब्रह्मविदामोति ५ परम् (ते. २१) इत्यत्रैव तथा निर्णयात् । तस्माददृश्यत्त्वादिगुणकः परमात्मव ॥ १।२।२१ ॥ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ १।२।२२ ॥ ननु पूर्वपक्षन्यायेन ब्रह्मविद्याख्यायामपि स्मृतिः ब्रह्मविद्यदास्तु । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये मूर्त चामूर्तं च ( मै. ६२२ ) इत्यत्र विकारस्यैव .. ब्रह्मपदवाच्यत्वम् । अतः प्रकृतिपुरुषावेव वाक्यार्थ इति परिहरति । (इतरी न भवतो वाक्यार्थरूपौ । कुतः । विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम् । विशेषणभेदो व्यपदेशश्च ताभ्यामदृश्यत्वादयो गुणा न प्रकृतेर्भवन्ति ( सर्वस्यापि तद्विकारत्वात् । न हि घटदर्शनेन मृन दृश्यत इति वदितुं युक्तम् । ब्रह्मवादे पुनः सर्वभवनसमर्थत्वाद् ब्रह्मणि विरोधाभावः । नहि १५ नित्यं सदैकरूपं विक्रियमाणं च भवितुमर्हति । सर्वब्रह्मधर्मतुल्यत्वे तदेव ब्रह्मेति जितं ब्रह्मवादिभिः । यः सर्वज्ञः सर्वविद् (मुं. ११९) इत्यादयस्तु सुतरामेव न प्रकृतिधर्माः । व्यवधानाञ्च न पुरुषसंबन्धः । अक्षरनिरूपण एव पुरुषविशेषणाच्च । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यम् (मुं. २०१३) इति तस्मादक्षरविशेषणानि न प्रकृतिविशेषणानि नापि १० पुरुषविशेषणानि सांख्यपुरुषस्य । नहि दिव्यत्वादयो गुणाः पुरुषस्य भवन्ति । न हि तन्मते पुरुपभेदो ह्यङ्गीक्रियते जीवग्रह्मवत् । न च तस्य बाह्याभ्यन्तरत्वं सर्वत्वाभावात् । न हि तस्माज्जायते प्राणादिः । तस्मा- पुरुषविशेषणान्यपि न सांख्यपुरुषविशेषणानि । अतो विशेपणभेदो व्यपदेशिभेदश्च ब्रह्मविद्येवैषति । स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्यामित्युपक्रमे- प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् (मुं. १।२।१३) इति मध्ये-तेषामेवैतां २५ ब्रह्मविद्या वदेत्यन्ते । तस्मान्न सांख्यपरिकल्पिती प्रकृतिपुरुषी वाक्यार्थः । नाह ब्रह्मा ज्येष्ठपुत्राय स्मृतिरूपां विद्या वदतीति चकारार्थः ॥ १।२।२२॥

·६७ ८ वैश्वानराधिकरणम्। {अ.२.पा.१२.२४ रुपोपन्यासाच ॥ १।२।२३ ॥ अनिर्भूर्धा चक्षुणी (मुं. २११४) इत्यादिरूपं न हि प्रकृति- पुरुषयोरन्यतरस्य संभवति । ब्रह्मवादे पुनर्विश्वकायस्यैतद्रूपम् । सूत्र- विभागात पुनर्विभागात्पुनर्मूख्योपपत्तिरेपेति सूचितम् । चकारेण श्रुत्य- ५न्तरविरोध एकवाक्यता च सर्वेषां वेदान्तानामिति । तस्मादक्षरशब्देन पुरुपशब्देन च ब्रह्मैव प्रोक्तमिति ब्रह्मविद्येवेपेति सिद्धम् ॥ १।२।२३||७|| ८ वैश्वानराधिकरणम् । वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ १।२।२४ ।। अधिकरणत्रयेण मोगमुपपाय पूर्वाधिकरणे दृश्यत्वादिगुणानुक्त्वा १. मगंगाद्रूपमुपन्यस्तम् । अधुना साकारब्रह्मतामुपपादयितुमिदमधिकरण- मारभ्यते को न आत्मा किं ब्रह्मेति । आत्मानमवेमं वैश्वानरं संगत्यध्येषि तमेव नो बूहीति चोपक्रम्य घुसूर्यवाय्वाकारावारिपृथिवीनां सुतेजस्वादि- गुणयोगमेकैकोपासननिन्दया र पादेशमात्रमभिविमानं पैश्वानरमपान १५ प्वात्मस्वन्नमावि तस्य ह वा एतस्रः विश्वरूपः प्राणः पृथग्वात्मा संदेहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिन्येर पादापुर एव वेदिौमानि बहिर्हदयं गार्हपत्यो मनोन्याहार्यपचनमास्य- माहवनीयः (छा. ५.१८१२) इत्यादि । तत्र संशयः । कि वैश्वानर- शब्डेन ब्रह्म प्रतिपादयितुं शक्यते न वेति । अर्थस्यातिसंदिग्धत्वात्संदेहः । २. तनोपक्रमे ब्रह्मात्मपदायोगोस्ति नान्यत्किंचित् । उपपादने वतधर्मा एव । साकारस्य तु लोकन्यायेनाब्रह्मत्वम् । वैश्वानरो यद्यन्यनादेव प्रसिद्धस्तथापि पूर्वकाण्डसिद्धत्वाद्देवतात्मपरिग्रहो युक्तः । ततश्र संवत्सरो .. । 3-Croads विश्वाकारस्य for विश्वकायस्य । 6-S and बि. read अत्यन्तरविरोध for श्रुत्यन्तराबिरोध । 11-Asad B read आरभत for आरभ्यते ।

·. marnata अ. पा. ३ स. २४] अणुभाग्यम् । ६८ वा अग्निवैश्वानरः (बृ. वा. शा.समान्नबा.) इतिश्रुतेः। संवत्सरस्य प्रजापति- त्वाञ्च हिरण्यगर्भोपासनापरमिति गम्यते । ब्रह्मात्मशब्दावपि हि तत्रैव युक्ततरौ ! तदुपासकस्यैवान्नभोजनत्वमपि सर्वत्र युक्तम् । प्रादेशमात्रत्व- मपि मुख्यजीवत्वादरमदाद्यपेक्षया स्थूलत्वायभिप्रायम्। विराडभिमानित्वाञ्च ५ लोकावयवत्वम् । वेदगर्भत्वादग्नित्रयात्मकत्वमिति । तस्माद्धिरण्यगर्भो- पासनापरमेपैतद्वाक्यं न भगवदुपासनापरमित्येवं प्रास उच्यते । वैश्वानरः परमात्मैव । कुतः । साधारणशब्दविशेषाद । साधारण- शब्दाद्विशेषः । ये पूर्वपक्षे साधारणशम्दा हिरण्यगर्भपरतया ततोपि विशेपोस्ति येन भगवानेव वैश्वानरो भवति । प्रादेशमात्रस्येव घुमूर्ध- वादिधर्मः न हि विरुद्धधर्माश्रयत्वं भगवद्यतिरिक्त संभवति । सर्वभवन- सामर्थ्याभावात् । साधारणाद् धर्माच्छन्द एव विशेष इति वा । विशेषा- दित्येव वक्तव्ये साधारणशब्दशब्दो मादेशमात्रस्यैव वैश्वानरशब्दवाच्यत्वं दुमूर्धत्वादिकं तस्यैवेति समासेन द्योतयतः । अन्यथा विरोधाभावात् । यदपि लोकात्मकं स्थूलं रूपं तदपि भगवत एव न हिरण्यगर्भस्येति । १५ पुरुषत्वात्तस्य || विश्वस्य जडस्य नरस्य जीवस्य च भगवदंशत्वेन देवतात्वात्-देवताद्वन्द्वे च ( पा. सू. ७०२१) इति विश्वानरी तो निवासो यस्येति-तस्य निवासः (पा, सू. ४।२।६९) इत्यण् । तेन परमेश्वर एव वैश्वानरो भवति नान्यः । भगवदशवादन्यत्रोपचारात्म- . योगः । तस्माद्वैश्वानरः परमात्मा ॥ १।२।२४ ॥ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ १॥२॥२५॥ व्याख्यानेन भगवत्परत्वाद्वाक्यस्य प्रमाणान्तरमाह । केचित्स्वदेहे हृदयावकाशे पादेशमात्रं पुरुष वसन्तम् । चतुर्भुजं कमरथाङ्गशहगदाधरं धारणया स्मरन्ति । ( भा, २॥२॥८) इति । रमर्थमार्ण रूपमनुमानं स्यात् । पादेशमात्रवैश्वानरस्य ब्रह्मत्वे । स्मरणं हि मननं श्रुतस्य भवति । अतिवाक्येभ्य एव हि श्रवणं यदि २. am २५ ·६९ म १. ८यैश्वानराधिकरणम् । [अ.पा. २ तूं, २६ प्रादेशमात्रवैश्वानरपतिपादफजातीयानां न ब्रह्मवाक्यत्वं स्यात्तदा स्मरणं नोपपयेत । अत इति हेतोः पादेशमानवैश्वानरो भगवानेवेति सिद्धम् ॥ १।२।२५॥ शब्दादिभ्योन्तः प्रतिष्ठानाच नेति चेन तथा दृष्ट्युपदेशाद- . संभवात्पुरुषमपि चैनमधीयते ॥ १।२।२६ ॥ tramtal किंचिदाशङ्कय परिहरति । ननु यदि स्मर्यमाणमनुमान स्यादिति वाक्यार्थी निीयते तदा स्मृत्यन्तरेणान्यथापि व्याख्येयम् । अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमास्थितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ।। इति ( भ. गी. १५५२४) (जाठर. एयानिश्वानरो भवति तस्यैव भगवद्विभूतिन्वाद्वाक्याथों ) यथाकथंचिद् योजयिप्यते । न तु विरुद्धधर्माणां विद्यमानत्वात् भगव- त्परत्वं वाक्यस्य । विरुद्धधर्माः शब्दादयोन्तःप्रतिशनं च । अश्विानर इति शब्दः केपलवैश्वानरे भवेत् । भगवत्परत्वं योगेन तवमिसाहचर्याद- पूर्व १५ मिरेव भवेत् । तस्यैव च तामिकल्पनमुपासनार्थम् । प्राणो हि देवताः- तबद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम् (छा. ५।१०।१ ) इत्यादिना । तदेतेभ्यो हेतुभ्योन्तःप्रतिष्ठितत्वमपि न भगवद्धर्मः । पुरुपेन्तप्रतिष्ठित वेद (श. बा. १०१६.१।११) इति मिनहेतुर्हेतुहेतुश्च भवतीति न चकारः । तस्माविरुद्धधर्माणां विद्यमानत्वान्न भगवान् वैश्वानर इति चेत् ।) २० म । तथा दृष्ट्युपदेशात् । सर्वभोकृत्वं भगवतो वक्तुं तथा दृष्टिरुपदिश्यते। विरुद्दधर्माणां तत्तभावापत्तिरित्यैश्वर्यमेव भगवतो वर्णितम् । तर्हि कार्य- वाक्यमेवास्तु स्मृत्यनुरोधादिति चेत्तबाह । असंभवात् । नहि सत्य घुमू- स्वादयो धर्माः संभवन्ति । उपचारादुपासनार्थ परिकल्पनं गविष्यतीति चेत् न । पुरुषमपि चेनमधीयते वाजसनेयिनः । स एपोमिवैश्वानरो २५ यशुरुषः स यो हैनमेवाणि वैश्वानरं पुरुगनिर्ध पुरुषन्तः प्रतिष्ठितं वेद मा.

·- अ. १ पा. स. २r] अणुभाध्यम् ६८ वा अमिवैश्वानरः (बृ. वा.शा.सप्तानबा.) इति श्रुतेः। संवत्सरस्य प्रजापति- त्वाच्च हिरण्यगर्भोपासनापरामिति गम्यते । ब्रह्मात्मशब्दावपि हि तत्रैव युक्ततरौ । तदुपासकस्यैवान्नभोजनत्वमपि सर्वत्र युक्तम् । प्रादेशमात्रत्व- मपि मुख्यजीवत्वादस्मदाद्यपेक्षया स्थूलत्वाद्यभिप्रायम्। विराडाभिमानित्वाच्च ५ लोकावयवत्वम् । वेदगर्भत्वादग्नित्रयात्मकत्वमिति । तस्माद्धिरण्यगर्भो- पासनापरमेवैतद्वाक्यं न भगवदुपासनापरमित्येवं प्राप्त उच्यते । वैश्वानरः परमात्मैव । कुतः । साधारणशब्दविशेषात् । साधारण- शब्दाद्विशेषः । ये पूर्वपक्षे साधारणशब्दा हिरण्यगर्भपरतया ततोपि विशेपोस्ति येन भगवानेव वैश्वानरो भवति । पादेशमात्रस्यैव द्युमूर्ध- १०त्वादिधर्मः न हि विरुद्धधर्माश्रयत्वं भगवद्यतिरिक्त संभवति । सर्वभवन- सामर्थ्याभावात् । साधारणाद् धर्माच्छन्द एव विशेष इति वा । विशेषा- दित्येव वक्तव्ये साधारणशब्दशब्दो प्रादेशमात्रस्यैव वैश्वानरशब्दवाच्यत्वं घुमूर्धत्वादिकं तस्येवेति समासेन द्योतयतः । अन्यथा विरोधाभावात् । . यदपि लोकात्मकं स्थूलं रूपं तदपि भगवत एव न हिरण्यगर्भस्येति। १५ पुरुषत्वानस्य । विश्वस्य जडस्य नरस्य जीवस्य च भगवदंशत्वेन देवतात्वात्-देवताद्वन्द्वे च ( पा. सू. ३२१) इति विश्वानरी तो निवासो यस्येति-तस्य निवासः ( पा. सू. ४।२१६९) इत्यण् । तेन परमेश्वर एव वैश्वानरो भवति नान्यः । भगवदंशत्वादन्यत्रोपचारात्प.. योगः । तस्माद्वैश्वानरः परमात्मा ॥ १।२।२४ ॥ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ १॥२॥२५॥ व्याख्यानेन भगवत्परत्वाद्वाक्यस्य प्रमाणान्तरमाह । केचित्स्वदेहे हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुपं वसन्तम् । चतुर्भुजं कचरथाइशगदाधरं धारणया स्मरन्ति । (भा. २।२।८) इति । स्मर्यमाणं रूपमनुपानं स्यात् । प्रादेशमात्रवैश्वानरस्य ब्रह्मत्वे । स्मरणं हि मननं श्रुतस्य भवति । श्रुतिवाक्येभ्य एव हि श्रवणं यदि AM - ·८ म्यानराधिकरणम् । (अ.पा. र खू. २६ मादेशमात्रवैश्वानरमतिपादकजातीयानां न ब्रह्मवाक्यत्वं स्यात्तदा स्मरणं नोपपयेत । अत इति हेतोः प्रादेशमात्रवैश्वानरो भगवानेवेति सिद्धम् ॥ १।२।२५ ॥ ' शब्दादिभ्योन्तः प्रतिष्ठानाच्च नेति चेन तथा दृष्ट्यपदेशाद- संभवात्पुरुपमपि चैनमधीयते ॥ १।२।२६ ॥ किंचिदाशय परिहरति । ननु यदि स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति वाक्यार्थी निर्णीयते तदा स्मृत्यन्तरेणान्यथापि व्याख्येयम् । अहं चैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमास्थितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ इति (म. गी. १५।१४) (जाठर, यानिवैश्वानरो भवति तस्यैव गगवद्विभूतित्वादाक्यार्थो) यथाकथंचिद् योजयिष्यते । न तु विरुद्धधर्माणां विद्यमानत्वाद् भगव- त्परलं वाक्यस्य। विरुद्धधर्माः शब्दादयोन्तःप्रतिष्ठानं च । अभिर्वैश्वानर इति शन्दः केवलवैश्वानरे भवेत् । भगवत्परत्वं योगेन तदग्निसाहचर्याद- १५ मिरेय भवेत् । तस्यैव च त्रेताभिकल्पनमुपासनार्थम् । प्राणी हि देवता:- तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम् (छा, ५।१०।१ ) इत्यादिना । तदेतेभ्यो हेतुभ्योन्तःपतिष्ठितत्वमपि न भगवद्धर्मः । पुरुपेन्तप्रतिष्ठित वेद (श. भा. १०।६।१।११) इति भिन्नहेतुर्हेतुहेतुश्च भवतीति न चकारः । तस्माविरुद्धधर्माणां विद्यमानत्वान भगवान् वैश्वानर इति चेत् ।) २. न । तथा दृष्ट्यपदेशात् । सर्वभोकृत्वं भगवतो वक्तुं तथा दृष्टिरुपदिश्यते । विरुद्धधर्माणां तत्तद्धायापत्तिरित्यैश्वर्यमेव भगवतो वर्णितम् ।तिर्हि कार्य- वाक्यमेवास्तु स्मृत्यनुरोधादिति चेत्तत्राह । असंभवात् । नहि तस्य धुमू- र्धवादयो धर्माः संभवन्ति । उपचारादुपासनार्थ परिकल्पनं भविष्यतीति चेत् न। पुरुषमाणि चैनमधीयते वाजसनेयिनः । स एषोग्निर्वैश्वानरो २५ यत्पुरुषः स यो हैतमेवाग्नि वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषन्तः प्रतिष्ठितं वेद ·"१ quap. अ..पा. २५. २६ घणुमाग्यम् ७० (श. बा. १०६।१।११) इति । तस्मात्सुरुषत्वं पाठान्तरे पुरुषविधत्वं वा जाठरस्य न संभवतीति भगवानेव वैश्वानरः । भगवत्परत्वे संभवत्य- न्यकल्पना न युत्तेति ॥ १।२।२६ ॥ अत एव न देवता भूतं च ॥ १।२।२७ ॥ . वैश्वानरो न,ऊत्या (अ. वे. ६।३५।१ ) इत्यादिमन्त्रैर्देवताया महामूतामेर्वा वाक्यर्थतेति कस्यचिदुद्धिः स्यात्तदप्यतिदेशेनैव परिहरति । मुख्योपपत्तिर्भगवत्परत्वे संभवति नान्यकल्पना युक्तेति ॥ १।२।२७ ॥ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ १॥२॥२८॥ अधुना परिमाणविशेषो विचार्यते । प्रादेशमात्रत्वं भगवतः स्वाभा १. विकं कृत्रिमं वेति । अस्मिन् सिद्ध एव पूर्वोक्तं सिद्धं भवेदिति विचार्यते । तत्रास्मिन्नर्थे चत्वार ऋषयो वेदार्थचिन्तकाः प्रकारभेदेन। तत्र केवलं शब्द- बलविचारका आचार्याः १ । शब्दार्थयोर्जेभिनिः २। आश्मरथ्यस्तु शब्दो- पसर्जनेनार्थविचारकः३। केवलार्थविचारको बादरिरिति । आचार्यः पुनर्विचाराविचारयोषि पश्यन् विचारमपि वदन् तेषामल्पबुद्धिण्यापनाय १५ नामान्याह । तत्र जैमिनिरुभयबलविचारकः प्रथमं निर्दिश्यते । व्याप- कस्य प्रादेशमात्रत्वे साक्षादपि कल्पनाव्यतिरेकेणापि स्वरूपविचारेणेव विरोधं मन्यते जैमिनिः । आकाशवव्यापकं सर्वतःपाणिपादान्तं ब्रह्म । अतएव साकारत्वमनन्तमूर्तित्वं ब्रह्मणः स्वेच्छया परेच्छया स्वभावतश्च विभक्तमिव । त्रयोपि नियतपरिमाणाः । अनियतपरिमाणास्त्वाकारावत्प- २. रिच्छेदनिरूप्याः । तदृद्धिहासाभ्यां तथा भवन्ति । स्मृतावप्युक्तम् । विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणि पुरुषाख्यान्ययो विदुः । प्रथमं महतः सट्ट द्वितीयं त्वण्डसंस्थितम् ।। तृतीयं सर्वभूतस्थं तानि ज्ञात्वा विमुच्यते ॥ (इति ।) । . 8- reads लत्पादेशमात्र for प्रादेशमावर्ष।

·८ वैश्वानराधिकरणम् । (अ.पा.२.१ भूतेषु पञ्चधा । उदरेगुष्ठमात्रः । हृदये पादेशो मूर्धनि च मनसी- न्द्रियेषु वाणुः । चित्ते व्यापकः । एकस्याप्युपक्रमे सर्वेषु तथात्ववादो. विभूतिरभेदाय । तस्माद्दश्वानरस्य पुरुषत्वात्साच्चिदानन्दरूपेणेवं प्रादेशमावतं न विरुध्यते । अतः साकारब्रह्मवाद एन जमिनः ५ सिद्धान्तः ॥ १।२।२८॥ अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ १।२।२९॥ निराकारमेव ब्रह्म मायाजवनिकाच्छन्नं तदपगमेन पुरुषाकारणा- विदेषिकदेवताधिष्ठितेनाभिव्यक्तः पुरुषोन्तयोगी । अत एव पुरुपविध इति । अभिव्योहेतोः साकारत्वमपि मायापगमनकृतत्वान स्वाभाविकत्वं १. तथापि निर्दिश्यमानं राधिदानन्दरूपमेवाश्मथ्यो मन्यते ॥ १।२।२९ ॥ अनुस्मृतेर्यादरिः॥ १२॥३०॥ बादरिः केवलयौगिकश्चिन्तनवशात् प्रादुर्भूतरूपानुपादिका श्रुति- रिति । यद्यद्धिया त उहगाय विभावयान्त तत्तद्वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाय । (भा. २९।१२) इति वाक्यानुरोधात् । अन्यथा बहुकल्पनायां बुद्धि- १५ सोकर्याभावात तामिकादिमतेवपि तथात्वाद्युक्तत्यनुरोधेन ब्रह्मवादोप्यन्यथा नेय इति हि मन्यते । आस्मन्पक्षे त्वतात्विकत्वम् । अथवा मायास्थाने- नुस्मृतिः । अभिव्यक्तिस्तु तुल्या । एवं सति बादरिमतेपि तात्त्विक- मेव रूपम् ॥ १॥२॥३०॥ संपत्तेरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति ।। १।२१६१ ।। जमिनिमत आकारवादे नियतसाकारं मन्यमानस्तदेकदेशी निय- तमेष पादेरामात्रभगवद्रूपं मन्यते । तन्निराकरणाय सर्वत्र पादेशत्वं संपत्तिकृतमित्याह । तत्र पर संपतिः कथामिति स्वयमेव श्रुत्या प्रदर्शयति । वाजसने- चित्राह्मणे युप्रभृतान् पृथिवीपर्यन्तान् वैश्वानरस्यावयवान् अध्यारमे च २० 11-Sreads अनुस्मतेगिति for अनुस्मृते। 17-A reads स्मृतिः for अनुस्मृतिः ।

·७२ अ. पा. २ सू. ३१] अणुमाम्यम्। मूर्धप्रभृतिषु चिचुकपर्यन्तेषु सम्पादयन् प्रादेशमात्रमिह वै देवाः सुविदिता अभिसंपन्नास्तथा तु वएतान् वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रमेवाभिसंपादायथ्या- मीति स होवाच मूर्धानमुपदिशन्नेप वा अतिटा वैश्वानरः (बृ. जाबालशा.) इत्यादिना । संपत्तिनिमित्तमेव प्रादेशमात्रत्वं वैश्वानरस्याह । नतु ५ प्रादेशमात्र एवं वैश्वानर इति तदेकदोशपरिहारं जैमिनिर्मन्यते ॥ १॥२॥३१॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ १॥२॥३२ ॥ मुख्यं स्वसिद्धान्तमाह । व्यापक एव प्रादेश इति नहि विरुद्धमु- भयं भगवत्यनवगाद्यमाहात्ये । तस्मात् प्रमाणमेवानुसतव्यम् । न युक्तिः । शब्दबलविचार एव मुख्यः । नतु पातीतिकविरोधादन्यथात्वकल्पनम् । १. वैश्वानरस्य पुरुषत्वं पुरुषविधत्वं पुरुषन्तः प्रतिष्ठितत्वं च वाजसनेयिनः समामनन्ति । नहि तस्य तद्विधत्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितत्वं च संभवति युक्तया । अतोन्ये ऋषयो भ्रान्ता एव । येन्यथा कल्पयन्तीत्याभिप्रेत्य स्वमतमाह । एवं वैश्वानरमस्मिन्मूर्धचिबुकान्तराले जाबालाः समामनन्ति । एषोनन्तोव्यक्त आत्मा योविमुक्ते प्रतिष्टित इति सोविमुक्तः कस्मिन्मतिष्टितः १५ (जा. १) इत्यादिना ध्रुवोः माणस्य च यः सान्धः स एष द्योकिस्य परस्य च सन्धिर्भवतीति न ह्यनन्तः संकुचितस्थाने भवति विशेषणवैया- पत्तेः । युक्तिगम्या त्वब्रह्मविद्यैव । अविरोधेपि वक्ष्यति । श्रुतेस्तु शब्दमू- लत्वात् (ब्र. सू. २।१।२७ ) इति । ननु तथापि काचिद्वेदानुसारिणी युक्तिर्वतव्या शास्त्रसाफल्यायेति चेत् । उच्यते । विरोध एव नाशङ्कनीयो २० वस्तुस्वभावात् । अयःकान्तसंनिधी लोहपरिभ्रमणे या युकिर्गर्भस्यौदर्या- दाहे रेतसो मयूरत्वादिभावे । न हि सर्वत्र स्वभावदर्शनाभ्यामन्योपपत्तिः कश्चिदपि शक्यते वक्तुम् । तस्यान्ते सुपिरम्(ना.१३१२) इत्यादिना श्रुतिरेव- मेवाह । यशोदास्तनन्धयस्य च भगवतो मुखारविन्दे विश्वमेव दृष्ट्वा स्वप्नमाया विद्यानिराकरणाय सिद्धान्तमाह । 1 20-A reads मुकिः for युक्तिः। 23-D and E read समाया for स्वमनापा।

·७३ १ एम्पाचायतगाधिकरणम् । [म.. पा... अथो अमुष्यैर ममा कस्य यः कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोगः (मा. १०८५४०) इत्युलूखलबन्धने चायमों निर्णीतः । तस्मादानन्दांशस्यैवार्य धर्मो यत्र स्वाभिव्यक्तिस्तत्र विरुद्ध सर्वधर्माश्रयत्वमिति चकारार्थः । तस्मा- यादेशमात्रो व्यापक इति वैश्वानरो भगवानेवेति सिद्धम् ॥ १२॥३२॥ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाण्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १२ ॥ प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। १ युगायायतनाधिकरणम् । धुभ्यायायतनं स्वशब्दात् ॥ १॥३॥१॥ द्वितीयपाद आधेयरूपो भगवान् प्रतिपादितः । आधाररूपोत्र मतिमायते । तेन सर्व ब्रह्मेति फलिष्यति । वाधकाना बलिष्ठत्वात्सायकानाममावतः । आधारधर्मा वाध्येरनिति पादोभिधीयते ॥ १८ ॥ इदं श्रूयते । यरिमन्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमातं मनः सह पाणश्च १५ सर्वैः । तमेवेक जानधारमानमन्या वाचो विगुबथामृतस्यैप सेतुः (मुं. २१२१५) इति। यस्मिन्नित्यादिवाक्ये च वाक्याः सर्वचाधितः । अर्थात्मकरणाल्लिङ्गादिति पूर्व विचार्यते ॥ १९ ॥ अब संशयः । द्युम्वाद्यायतनं ब्रह्म । आहोस्वित्पदार्थान्तरमिति । २० अधीन्तरमेव भवितुमर्हति । शुभदादीनां सूत्रे मणिगणा इव प्रोतानां भार- त्वान्न तद्वाहकः परमात्मा । अन्यदाविमोकभासंगतः । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य पृष्टत्वात्कथमन्यविमोकः । सेतृश्च गतिसाधनः । तस्मादफल- त्वमपि । आत्मलाभान्न परं वियत इति विरोधश्च । अतो न ब्रह्मविद्या- परमेतद्वाक्यं किंतु स्मृतिमूलं भविष्यतीत्येवं प्राप्त उच्यते। १ अरपाधिकरणस्य नाम घेदान्ताधिकरणमालायाम लम्यते । 10 [ अंगुभारप] ·अ.पा.स.१] अणुभाष्यम्। द्युभ्वाचायतनं अलैपायाभूचादिर्येषां ते युभ्वादयस्तेपामायतनम् । 'यम्मिन्यौरिति वाक्योत्तानां साधकं वदन् प्रथमपरिहारमाह । स्वशब्दात् । आत्मशब्दो व्याख्यातः स्वशब्देन । अत्र ,न जीवस्यात्मत्वेनोपासनार्थमा- त्मपदं किंतु पूर्वोत्तानामात्मभूतं तेन न भारकृतो दोषः । कारणे हि ५ कार्यमोतं भवति सेतुत्वं च युज्यते । तज्ज्ञानेनामृतत्वपात्वेः । अभेदेपि-, ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २१) इतिवदर्थः । तस्मादबाधितार्थत्वाल- क्ष्यस्य सर्वगतत्वव्युत्पादकत्वाद् युभ्वाद्यायतनं ब्रह्मैव ॥ १।३।१ ।। मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ १।३३२ ॥ ननु चोक्तं सर्वविज्ञानस्योपक्रान्तत्वादन्यवाग्विमोको विरुद्ध इति। १० नेष दोपः। मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् । मुक्तानां जीवन्मुक्तानांशरीराध्यासरहि- तानामवान्तरप्रकरणशरधनुायेन ब्रह्मत्वेन ज्ञातं पृथक्त्वेन वा जीव" लक्ष्ये योजयितुं तदुपसृप्यता व्यपदिश्यते। तेन शरीरायध्यासविशिष्टं न ब्रह्मणि योजनीयमिति। किंच । वाविमोक एव न वस्तुविमोकः । वस्तुनो ब्रह्मत्वात् । वाचारम्भणमानत्वाद्विकारस्य । अतो न सर्वविज्ञानबाधः । अतो बाधका- भावादिदं ब्रह्मवाक्यमेव । ये तुश्रुतेरन्यथार्थत्वं कल्पितमतानुसारेण नयन्ति ते पूर्वोत्तरस्पष्टश्रु- तिविरुद्धार्थवादिन उपेक्ष्याः॥ १॥२२॥ नानुमानमतच्छब्दात् ॥ १॥३३॥ ननु जडधर्मा जडदृष्टान्ताः प्रकरणे बहवः सन्ति । अरा इव ब्रह्मपुरे मनोमय इत्यादि । तस्मात्प्रकृतिपुरुषनिरूपफसांख्यानुमापकमेवैत- त्मकरणमस्तु । नितिमप्यक्षराधिकरणे जडधर्मात्पुनरुज्जीवनम् । तस्मा- द्युभ्वाद्यायतनं प्रकृतिरेव भवितुमर्हतीति चेत् । न अनुमानं तन्मनानुमापकं न भवति । कोपि शब्दो निःसंदिग्ध- स्तन्मतख्यापको नास्ति । ब्रह्मवादख्यापकास्तु बहवः सन्ति आत्मसर्व- . २५ ·५ 10 १ टुभ्वाचायतनाधिकरणम् । [अ. १ पा. सू. ७ ज्ञानन्दरूपादिशब्दाः । अतः मंदिग्धा जडधर्मत्वेन प्रतीयमाना अपि ब्रह्मधर्मा एवेति युक्तम् । न हि ब्रह्मवादः श्रुतिव्यतिरिक्त सिद्धोस्ति । येन ब्रह्मधर्माभायो निश्चेतुं शक्येरा । मरमात् सर्वाधारत्वेन निरूप्यमाणः परमात्मव न प्रधानमिति ॥ १३ ॥ प्राणभृञ्च ॥ ११॥४॥ नन्वस्ति निर्णायक माणानामोतत्ववचन-मनोमयः प्राणशरीरनेता (मुं. २०२१७) इति च । अतो जीवधर्माः केचन जहधर्माश्रापरे सर्व- ज्ञत्वादयोपि योगप्रभावान्जीवधर्मा इति । तस्माजढजीवविशिष्टः सांख्य- वाद एव युक्त इति चेन् । न । पाणभृज्जीयो न संभवति । अतच्छन्दादेव न ह्यानन्दरूपः प्रवेति भवितुमर्हति तन्मते । पृथग्योगकरणमुनरार्थम् ॥ ११॥५॥ भेदव्यपदेशात् ॥ १३॥५॥ विशेपहेतुमाह । तमेवैकं जानथ ( मुं. ६।२।५) इति कर्मकर्तृ भावः प्रतीयते । अतो मेदव्यपदेशान्न प्राणभृजीवः ॥ १।३।५।। जीवजडसाधारणनिराकरणाय विशेपहेतुमाह । प्रकरणातू ॥ १॥३॥६॥ प्रकरणं हीदं ब्रह्मणः । ब्रह्म देवानामित्यारम्भे स ब्रह्मविद्यामिति । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यामित्यन्ने च । ब्रह्मविद्याया एव प्रकरणित्वमवगम्यते । नहीवेदममृतं पुरस्ताद ( मुं. २२२१११) इत्येवमादिमिनिस्पटो ब्रह्मवादः प्रतीयते ॥ १॥२६॥ सर्वस्याप्यन्यथाभावशङ्कया विशेषहेतुमाह । स्थित्यदनाभ्यां च ॥ १॥३१७ ॥ द्वा सुपर्णेति वाक्ये-अननगन्यो अभिचाकशीति (मुं. ११४१) इति फेवलस्थितिः परमात्मनः । कर्गफलोपभोगो जीवस्य । अतः स्थित्य- १५ . 2- reads भ्रसिध्यतिरिक्त for श्रुतिव्यतिरिक्त । .

·अ.पा.सु.७] अणुभाष्यम्। दनाभ्यां जीवपरमात्मनावेव मध्ये परामृटौ । न हि सांख्यमतमतादर्श भवति । अतोस्य वैशेपिकोपपत्तेधिमानत्वात्प्रतिलोम्येन सर्वा उपपत्तयो दृढा इति दुभवाचायतनं भगवानेवेति सिद्धम् । यद्यपि पेझ्युपनिषदि द्वा सुपर्णेत्यस्यान्यथा व्याख्यानं प्रतिभाति तहचां प्रदेशविशेषेन्यथा ५ व्याख्यानं न दीपाय । तस्मात् सत्त्वक्षेत्रज्ञौ जीवब्रह्माणो व्याख्येयौ । ॥ १।३१७ ॥ १॥ २ भूमाधिकरणम् । भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥ १॥३८॥ १ मेप इदं श्रूयते । यो वै भूमा तत्सुखम् (छां. ७२३।१ ) इति सुख- नुक्त्वा भूम्रो लक्षणमाह । यत्र नान्यत्पश्यति नान्यतृणोति नान्य- तानाति स भूमा (छां. ७१२२१) इति । तत्र संशयः । भूमा बाहु- माहोस्विद्बह्मेति । नत्र प्रपाठकारम्भे ततस्त ऊवं वक्ष्यामीति पति- सातत्वाद्वेदादीनां नामत्वमुक्त्वा ततो भूयस्त्वं वामादीनां प्राणपर्यन्ताना- मुक्त्वा मुख्यप्राणविद्याया अवरब्रह्माविद्योत्वख्यापनायाईप्रपाठकं समाप्य १५ ततोपि विज्ञानादीनामन्तरङ्गाणां सुखान्तानां भूयस्त्वमुक्त्वा सुखस्य फलत्वातस्यैव भूयस्त्वं वदति । यद्यपि-तरति शोकमात्मवित (छां. १६३) इति नारदप्रभाद भूमो ब्रह्मत्वं प्रकरणातुं शक्यते । तथापि तस्यैवाधात आत्मादेश इत्यहंकारादेशवदात्मादेशोप्यस्ति । तेनाब्रह्मत्वेपि प्रश्नसिन्धिः । तस्य १. सुग्वबाहुल्यस्य व महिग्नि प्रतिष्टितत्वं सर्वतः पूर्णविषयलाभेपि भवति । सुषुनावपीति तयारन्यतरद् याह्यम् । तत्राप्यन्तरङ्गत्वात्सुएमिरेवान भूम- स्वेनोच्यते । न सुखबाहुत्यं सुपुभिरूपभव भुमत्येवं प्रांम । उच्यते । भूमा भगवानेव । कुतः । संगसादादध्युपदेशात् । संघसादः 'सपुतिः । तस्मादपि आधिक्येनोपदेशात् । यद्यपि नान्यत्पश्यतीत्यादि १५ समानं तथापि स एवाधस्तादित्यादिना तु तनोप्यधिकधर्मा उच्यन्ते । happners ·भक्षराधिकरणम। [अ.पा. ३.. ។ न हि सुपुमः सर्वत्वादिधर्माः संभवन्ति । आत्मशब्दश्च मुख्यतया परिगृ- हीतो भवति । भावशब्दस्यापि सर्वत्वाद् भगवति वृत्तिरदोषः । तरमाद् भूमा भगवानेव ॥ ११३८ । धर्मोपपनेश्च ॥ १।१९॥ नान्यत्पश्यतीत्यादयोपि धर्मा ब्रह्मणि न विरुध्यन्ते । स्वाप्ययसं- पत्त्योरन्यतरापेसमाविष्कृतं हि (अ. सू. ४१६) इति न्यायेन । यन्त्र हि द्वैतमिव भवति (बृ. ४।५।१५) इत्यादि श्रुत्योभयनाम्नानात् । अन्यादर्शनादयो भगवति न विरुध्यन्ते । चकारात्फलं तस्यैवोपपयत इत्याह । स का एप एवं पश्यन् (छां, १२५।२) इत्यादिना सह- १. साणि च विशतिः (छां. ७२६२२) इत्यन्तेन । तेन भूमा ब्रह्मवेति सिद्धम् ॥ १॥२९॥२॥ -- ३ अक्षराधिकरणम्। अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥१३॥१०॥ गाब्रिाह्मणे । कस्मिनु खल्वाकाश ओतश्च पोतश्चेति । स होवाच । १५ पनद्वै तदक्षरं मार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनणु (बृ. ३२८१७-८) इत्यादि श्रूयते । तर संशयः । किमक्षरशब्देन पदार्थान्तरं ब्रह्म वेति । (सत्राचेतनसाधारण्याद् वर्णतुल्यत्वादाकाशवदस्याप्यनह्मत्वमेव । शुम्वा- थायतनविरोधस्तु तुल्यः । अत एवागतार्थता अदृश्यत्वाधिकरणेन । न हि तत्र विरुद्धधर्मा आशङ्कब निराक्रियन्ते । अतोचेतनाल्यत्वाद् ब्रह्मवा- २० दस्थारमामत्वादामहाविष्टत्वात्मष्टुः चीत्वाच्च-मरो वाय आकाशाभूयान् (छां. ७।१३।१ ) इति वन्कयाचिदुपपत्त्या स्मरणकालभूतसूक्ष्मप्रकृति- जीवविशेषाणामन्यतरपरिग्रह इति बनाव्यमुपासनार्थम् । अन्न हि पापनिकसर्वधर्मराहित्यं ब्रह्मधर्मत्वं च प्रतीयते । तदुपासनार्थत्व उप- -Seads गुणा: for धर्माः। 7-C reads ut for af ·Amrit अ..पा, ३.१. अणुभाश्यम् । पद्येत । ब्रह्मत्वपरिग्रहे तु वैयर्थ्यमेव । उपदेष्टुत्वाभावात् । तस्मादार- मन्यदेव ब्रह्मधर्मत्वेनोपास्यमित्येवं प्रापे । उच्यते ।। अक्षरं परमात्मैव । कुतः । अम्बरान्तधृतेः । श्रुति व्याख्याय सिद्धं हेतुमाह । अत्रैक एव प्रश्न उत्तरं चैकम् । आकाशस्यावान्तरत्व- ५ मेव । तेनाम्बरान्तानां पृथिव्यादीनां विधारकः परमात्मैव । द्युभवाद्याय- तनसिद्धो धर्मोन हेतुः । न तदश्नोति कश्चनेति मुख्यतया परिगृहीतो भवति । अन्यथा मूर्ती विपतनं च भवेत् । न ह्यन्यः सर्वाधारो भवितु- मर्हति । परोक्षेण ब्रह्मकथनार्थमक्षरपदमन्यनिराकरणार्थ तमोपदेशश्च । तस्मादक्षरं परमात्मैव ॥ १।३१० ॥ ननु कचिद्वाक्ये विधारणं ब्रह्मधर्मत्वेनाश्रितमित्यन्यत्रापि न तथा- अयितुं शक्यते । नियामकाभावादित्यत आह । I सा च प्रशासनातू ॥ १।३११ ॥ सा च विधृतिरत्रादिवाक्ये ब्रह्मधर्म एव । कुतः । प्रशासनात् । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि यावापृथिवी विधृते तिष्ठतः (पृ.१८९) १५ इति प्रशासनेन विधारणमन्यधर्मा भवितुं नार्हति । अप्रतिहताज्ञाशक्ते- भगवद्धर्मत्वात् । तस्मादक्षरं ब्रह्मैव ॥ १॥३॥११ ॥ ननूक्तमुपासनापरं भाविष्यतीति । तत्राह । अन्यभावल्यावृत्तेश्च ॥ १।३।१२ ॥ "अन्यभावव्यावृत्तेः । अन्यस्य भावोन्यभावः । अब्रह्मधर्म इति यावत् । तस्यात्र व्यावृत्तः । अब्रह्मत्वे हि ब्रह्मत्वेनोपासना भवति कार्य- कारणभावभेदेन । न यत्र तादृशो धर्मोस्ति । चकाराद्-यो वा एत- दक्षरमविदित्वा गार्गि (बृ. ३२८१० ) इत्यादिना शुब्रह्मप्रतिपादन मेव नोपासनामतिपादनमिति तस्मादक्षरंब्रीवेति सिद्धम् ॥१५॥१२॥३॥ amsyat ram 1 1 --A reads ब्रह्मपरिग्रहे for ब्रह्मवपरिग्रहे।

·Purwy Szal .५ दहराधिकरणम्। - Nimberl. ५दहगधिकरणम् । [.१२.३. ४ ईक्षतिकर्माधिकरणम् । क्षितिकर्मव्यपदेशात्राः ॥ १३॥१३॥ पचमप्रश्ने-एतद् सत्यकाम परं चापरं न ब्रह्म यदोकारस्तस्माद् विद्वानेतने कतरमन्वति गद्यकमात्र (प्र. १२ ) इत्यादिना । एकद्धि- ५विमानोपासनया भयजुःसामभिर्मनुष्यलोकतोमलोफर्यलोकप्राशिपुन- रागभने निमप्यार्धचतुर्थमानोपासना परं पुरुपमभिध्यारीत । स तेजसि परे सम्पन्नो यथा पादोदरम्त्ववा (प्र. ५५) इत्यादिना परात्परं पुरिरायं पुरुषमीक्षत (प्र. १५) इति । सन संशयः । परपुरुष. परमारमा ध्याननिषयः । अहोस्तिद विराट पुरुषो बया येति । तत्रा- " मुख्यप्रवाहपतियत्याद ब्रह्मलो गतस्य तदीक्षणमेव न फलं भूयते । न हि परमपुरुषस्य प्रत्ये तम्बानगेव फल भवति । तम्माद विराइ पानिध्यानविषय इत्येवं प्रांम । उयंन ।। Bruhnan - cm स: अभिध्यानविषयः परपुरूषः परमात्मय । कुतः । ईक्षतिकर्म- व्यपदेशात् । जीवधनात्केवलजीलाधाग्भताद अलोकापररूपपुरुष- १५ दर्शनमीशतिः । तस्याः कर्मन्येन व्यपदेशानुभयोः कर्मणोरकत्वमपरं भिमा- अपर्यन्तं निरूप्य परं ह्य निरूपधर च श्लोके तिम्रो माया इत्यादि । अभिभ्यानग्य हि साक्षात्कारः फलम् । अतः फलरूप- ज्ञानस्य विषयत्वात् परपुरुषः परमात्मन्न । मन्दराङ्गानिवृत्यर्थमेवेदं सूत्रम् । अत्र सर्वसहरवादिनागन्यथा पाटो भ्रमात् । तत्रापि विचार- १. सल्यः ॥ १।३.१२॥४॥ inat -- Ama that smell pi दहर उनरेभ्यः ॥ १४॥ अध यदिदमस्मिन् वायपुरे दहरं पुण्डरीक पेरम दहरोस्मिन्नन्त- राकारान्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तवाव तिजिज्ञासितव्यम् (घां.८१०१) २५ इत्यादि भूयने । तत्र संशयः । किजीयोन्चेश्यो मन पनि जीवनात - ·अणुभाष्यम्। अ.१ पा.सू.१४] ८० . वादो निर्णायते " श्रुत्यर्थो हि निर्णतव्यः । तयदिदमस्मिन्वाक्ये परमा- र्थतो जीव एव ब्रह्म येच्छास्त्रं च तव समानं चेद् व्यर्थमधिकरणारम्भः । इदमेव च वाक्यं श्रुत्या वक्तव्यं च भवेत् । तस्मादस्मिन्नधिकरणे मुख्या सर्वसंकरवादादिनिराकृतिः । किं तावत् मानम् । दहर आकाशो ५ जीव इति । अत्रावान्तरप्रकरणद्वयम् । तत्र द्वितीये प्रजापतिप्रकरणे जीव एवमृतामयरूपः प्रतिभाति । स्पष्टार्थं न द्वितीयप्रकरणम्।तस्मात्प्रथमपिजीव एव ताशधर्मवान्भवितुमर्हति अर्थानुगुण्यमपि व्याख्येयम् अयमेव जीवो ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म (बृ. ४।४।५) इति श्रुतेः। मैत्रेयीब्राह्मणं चानुगुणं भविष्यति । तस्य पुरं शरीरं तत्र हृदयकमलं सूक्ष्मम् । तत्रारायभात्रो जीव 1. एवाकाशः। तास्थ्यात्तयपदेश इति । अन्वेष्टव्यस्तु तस्मिन् विद्यमानस्तन्म- हिमा । वासनारूपेण सर्व तत्र वर्तत इति । अन्यथोभयत्र सर्वकथनं विरु- मापयेत । भूतानि महाभूतानि पुत्रादयो वा । तं चेद्व्युरित्यादिना नित्य- तामुपपाथेष आत्मेत्यादिना तस्येव ब्रह्मल्यमुपदिशति । तज्ञानं च प्रशं- सति । स्वात्मज्ञानिनः कामासद्धिं चाह । य इहेत्यादिना । येपि च १५ विरुद्धा धर्माः प्रतिभान्ति अहरहर्गमनादयस्तेपि स्वकल्पितजीवानां स्वप्न- मायामनोरथादिषु तेषामेव गमनागमने पति । स्वातिरिकस्य ब्रह्मणो- मावात् । एवं लोकाधारत्वमपि । ब्रह्मचर्य च तस्य साधनामति । योगश्च- तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेति ( क. ६।१६) इति च । तस्माजीव एव दहर इत्येवं प्राप्ने । उच्यते । दहरः परमात्मा न जीवः । कुतः । उत्तरेभ्यः । उत्तरत्र वक्ष्यमा- णेभ्यो हेतुभ्यः । तेपामपि साध्यत्वादेवमुक्तम् । जीवो नाम भगवदंशो न भगवानेवेत्यग्ने वक्ष्यते । अंशो नानाव्यपदेशात् (व, सु. २।३।४३) इति नापि ब्रह्म तावन्मात्रम् । इदमप्यग्रे वक्ष्यते-अधिकं तु भेदनिर्देशात (ब. सू. २।१।२२) इति । तस्मादिदं प्रकरणं न जीवनाविद्यापरम् 11 २५ किंतु ब्रह्मवाक्यमेवेति ॥ १॥२॥१४ ।। । 1C-Sreads गमनागमने प्रति स्वातिरिक्तस्य for गमनागमने पति । स्वाति- रिक्तस । प्रत्येस्न्येन कल्पित पवेतन्यातिरिक्तस्येत्यर्थः ।

·५६इराधिकरणम् । [प्र.पा.म.१५ . qrup । उत्तराहेतूनां मध्ये हेतुइयमाह । गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च ॥ ॥१५॥ गनिशब्दाभ्याम् । गतिब्रह्मलोकगमनम् । एवमेवमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विदन्ति (छा. ८०२२) इति । एवं : ५ आत्माहतपाप्मा सत्यकामः सत्यसंकल्पः (छां. बा१४५) इति केवल Pain भगवाचकाः शन्दा ब्रह्मलोकगन्द। ननून जीवस्यदने शब्दा गतिश्च मनोरथादिकल्पितानामिति । तन्निराकरणायाह । तथाहि तथैव । गनिशन्दी भगवत्येव युक्ती । अनुगनापिधानं हि तपां विशेषणम् । अज्ञानांवष्टिनलमित्यर्थः । नवजानपरिकल्पितत्वमा । दृष्टत्वात् । तथैव . ..हि दृश्यते । सर्वोप्याह न किदिवदिपमिति । न च गन्तुरभाव एव । शासवेफल्यापत्तेः । न यान्मनागः पुरुषार्थः । कर्मकर्तृविरोधश्च । तथा- पहतरामन्यं च । नविरुद्धधर्माणामनभवान । भगवति विदानीमय नपागनुभवः । ध्यानादावपलब्ध: । पृथिवीशरावदेव जीवनविभागा न वज्ञानकृतः । तथाहि ।। E अज्ञानं नाम चैतन्यान्त त तन्छक्तिरूपमनादि । उन महि । भूतम् । साल्यवत । न । बहि तं चैन सांस्यनिराकरणे.. नत्र निराकुलम् । अन्नाग्थिायाः शक्तिम्पाय: स्वरूपाविरोधिन्या न यरूपविभेदकत्वम् । आश्रयनाशप्रसंगात् ।। पामाणिकत्वात् । बाहि:स्थितयेव हि भेदकत्वम् । कुठारादिवत । ६, नापि यायवन । तच्छकिवात् । कि य काय ब्रह्मांद प्रद्वयो यन मिथ्यावादः परिकल्प्यते । अज्ञानादिति चेत् । पतिशखनिभानवानं मतकरणम् । महाविदुपारनशनुमामिप्रति । शर्मरामानेर पीलिम- पानीतिः । सर्वज्ञन हि बदव्यासेन भाविमिथ्यावादनिराकरणेनेदमधिल करणमारन्धम् । तस्मानीयानामयाज्ञानदर्शनाद्ब्रह्मणः सर्वशत्वदर्शनाद् : २५ गनिशन्दी ब्रह्मविषयावेव न जीवविषया । Amp for brandet १५ कल्पनायाभा- Igaratatlan W-dant Crux ftatuir dife! "[अणुभाभ्य S'amkaraby erity tallat ·. अ.प.म. १५3 अणुभारम्। किं च लिङ्गं च वर्तते । यथैवेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवात्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते (छां. ८१६) इति । (न हि स्वाज्ञानं स्वस्य संभवति । हिताकरणमसक्तिश् । न च ज्ञानेन सामर्थ्य- मुद्धमिति वाच्यम् । विरोधित्वात् । न हि ज्ञाने जाते कर्तृत्वमस्तीति ५ विप्लववादिनोड़ीकुर्वन्ति । विरुद्धा च कल्पना । अहं ब्रह्मास्मीति । अत एव सर्वभावश्रुतेः तन्जानं च तस्य सार्वज्ञे लिङ्गम् । तस्य हि स गुणो भगशब्दवाच्यानामन्यतरः । स चेनी समायाति तत्कृपया तस्ये- वास्यापि माहात्म्यं भवति । तस्माल्लिङ्गादपि गतिशचौ ब्रह्मविषयौ । चकारात्-तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेयनाय (श्वे.३१८) १० इति श्रुत्या ब्रह्मत्वेन ज्ञानं नात्मनो मोक्षाय । ब्रह्मण एप तु ज्ञानमात्म- त्वेनापि । तस्माद् दहरः परमात्मा ॥ १३॥१५॥ अपरं हेतुमाह । धृतेश्च महिम्नोस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १।३।१६ ॥ धृतेः । अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसभेदाय १५(छां. ८४.१) इति । न हि सर्वलोकविधारकत्वं ब्रह्मणोन्यरय सभवति । चकारात्सेतु- स्वमपि । तदन्वेष्टव्यं तद्विजिज्ञासितव्यम् (छां. ११) इति लोक- विधारणस्य माहात्म्यरूपत्वातस्यैव कर्मत्वमित्याह । महिम्न इति । महि- मेष पुरुषस्य (न तु वासनारूपेण तस्मिन् विद्यमानत्वम् । संसारिधर्म- २. त्वेनामाहात्म्यरूपत्वात् ॥ न च विरुद्धमुभयत्रैकस्य दर्शनामिति वाच्यम् । अस्यास्मिन्नुपलब्धेः अस्यैतादृशविरुद्धधर्माश्रयमाहात्म्यस्यास्मिन भगवत्येवोपलब्धेः । ज्यायानाकाशात् । यावान्वा अयमाकाश: (छा. ८.१३) अणुः स्थूलः इति । यशोदादयश्च बहि:स्थितमपि जम- दन्तः प्रपश्यन्ति । न वेताहशो जीयो भवितुमर्हति । तस्माद् ब्रह्मेव ६५दहरः ॥ १॥१६॥ 1-Cgires reading कर्मचित: for मंजित: and पुण्पचितःfor पुण्य- ·५दहराधिकरणम् । [प्र.पा.यू.१८ प्रसिद्धेश्च ॥ १३॥१७॥ आकाशरान्दवाच्यत्वप्रसिद्धिः । अपहतपाप्मत्वादिप्रसिद्धिः । कि बहुना प्रकरणोनसर्वधर्मप्रसिद्धिर्भगवत्येव न जीव संभवत्यतोपि भगवानेव दहरः चिकाराद्विधिमुखेनाधिकरणसमाप्तिः भूचिता ॥१५॥१७॥ अन्यनिषेधमुखेन पुनर्विचारयति । इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासंभवात् ।। ३।६।१८॥ ननु ब्रह्मतादृशं जीवो नेतादृश इति न कनिलिादमस्ति । श्रत्ये- कसमधिगम्यत्वादुमयस्वरूपस्य ब्रह्मवादे । अतो यथा सर्वत्र ब्रह्मणोसा- भारणधर्मदर्शनात्तत्मकरणं ब्रह्मण इति निश्चीयते । एपमिहापि जीवस्या- १. साधारणधर्मदर्शनाजीवपकरणमिति कुतो न निश्चीयते । निश्चिते तु तस्मिन्नाफाशतुल्यत्यादयो धर्मा जीवस्येव भविष्यन्ति नान्यस्येत्यमि- मायेणाह। इतरपरामर्शात्सः । इतरो जीवत्तस्य परामर्श: । उपक्रमोप- संहारमभ्यपरामर्शः संदिग्धे निर्णयः । तत्रात्मविदः सर्वान्कामानुक्त्या १५ मध्ये-अथ य एप संभसादोरमाचरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपप स्वेन रूपेणाभिनिष्पयत एष आत्मेति होपात्रेतदमृतमभयम् (छो. काश इत्यादि मध्ये । अग्रे-अप य आत्मा स सेतुः (छां. ८४११) इति । तत्र संप्रसादः सुपुतिः जीवावस्था। तब परसंबन्धनिमिचेन स्पेनव रूपेणाभिनिष्पत्तिवननान्जीव एवैतादृश इति गम्यते । न सत्र परमात्म- २. नोयं धर्मः संभवति । अतः सर्वमेव प्रकरणं जीवपरं भविष्यतीति स एवं जीव एवं प्रफरणार्थ इति चेत् । न । जीवस्तादृशो न मवति । विरुद्ध- धर्मवनेव सर्वत्र तन्निश्चयात् । उभयोरेकरूपत्वे घुमयत्वमेव न स्यात् । ऋतं पिबन्तावित्यादिवाफ्याविरोधश्च अतो न जीवस्तादृश इत्यभिप्राये- जाह । असंभवात् । न हि जीव जगदाधारवादिकं संभवति । न हि १९ परामर्शमात्रेण सर्ववेदान्तविरुद्ध कल्पयितुं शक्यते । परामर्शस्यान्यार्थ- - 17-Bom. अथ aftor Aom. अंग्रे before अथ।

·८४ ५ अ. १ पा. : म...] अणुमाध्यमा त्वमुत्नरत्र वक्ष्यति । तम्माद् दहरो जीवो न भवितुमर्हति । वाक्यार्थों यथोपपयत तथोत्तरत्र वक्ष्यते । ब्रह्म त्वेकमेव नोमयमिति निश्चयः ॥४॥१८॥ उनराचंदावि तस्वरूपस्तु ॥ १।३।१५॥ उत्तरात्मकरणात्माजापत्यात् । तत्र हि दिव्ये चक्षुषि मनोरूपे प्रतीयमानो जीव एवामृताभयरूपो निरूपितः । तस्यैवोदशरावे जाय- त्साक्षित्वं तदनु स्वप्नसाक्षित्वं तदनु सृषुमिसाक्षित्वं निरूप्य सर्वन तस्या- मृतरूपत्वमव निरूप्यावस्थानामतात्त्विकृत्वमुक्त्वा समाध्यवस्थायां मनसि तमेव जीवं तादृशं प्रतिपादयत्यतो जीवोपि वस्तुतस्तादृश एवेति प्रकृतेपि ५. परामर्शात्स एवेति चेत् । एवमाशङ्कय परिहरति तुशन्दन । नायमों दृप्यते कितु किचिदन्यदस्तीति न नकारमयोगः । तदाह । आविर्भूत- स्वपः । स्वाप्ययसंपन्योर्भगवदाविर्भावो जीवे भवनि । नृसिंहोपासकस्य नृसिहाविर्भाववत् ब्रह्मण उपदेशसमय भगवदाविर्भावात् । सर्वत्र स्वात्मानं पश्यन्निन्द्रपि तथवोपदिष्टवान् प्रजापतिः । अन्यथा प्रतिबिम्बा- १. दावमृताभयवननं मिथ्या स्यात् । इन्द्रे त्वाविर्भावाभावात्मजापत्यसनिधाने. विपरीतं पश्यति । अतस्तावन्मात्रदोपपरिहारायान्यथोपदेशः स्वमादिषु तथा प्रकृतेपि ।। सुषुप्तावस्थायां भगवदाविर्भावात्तथा वचनम् । तस्मादु- भगमपि भगवत्प्रकरणमेव । एवमन्यत्रापि भगवदावेशकृता भगवद्धर्माभि- लापा ग्राह्याः । तस्माद् दहरः परमात्मैव ॥ १॥२॥१९॥ परामर्शस्य प्रयोजनमाह । प्यन्यार्थश्च परामर्शः ॥ १।३००० अन्य एवार्थः प्रयोजनं यस्य । तस्माद् यमहरा एवंदित म्नर्गमेति । स्वस्य॑यं ज्ञाने हि ब्रह्मसुख फलं ब्रह्मज्ञानांपक्षायाम्पयज्येत । भगवतश्च तदाविर्भायी भवतीनि चकारार्थः। संपत्ती भगवदावेशपथना .

·६ अनुरुत्यधिकरणम् । (अ.स. १३ वक्ष्यत्ति च--स्वाप्ययसम्पत्यारन्यतरापेक्षमाविष्कृत हि (म. म. ११४११६) हति चतुर्थ । तस्मान्न परामर्शनान्यथाकल्पनम् ॥ १।३।२० ॥ अल्पश्रुतेरिति चैनदुक्तम् ॥ १।३१२ ॥ (नन न वयं जीव उपपत्तिरस्तीति जीवपकरणं कल्पयामः । किंतु ५ ब्रह्माणि नायमर्थ उपपद्यते ।। अल्पतः । अतो हि पुण्डरीके कर्थ भगवदवरयानम् । ध्याप- कत्वश्रवणात । यावान्वायमायाश: (i, ८१३) इति । तस्माद्वि- रोधपरिहाराय जीव एवाराममात्रस्तथा भवत्विति कल्य्यत इति चेत्नाहिं भवान्सम्यग् विचारकोस्मदीय एव । परं तत्समाधानं पूर्वमेवोक्ताम् निना- "प्यत्वादेवं व्योमवञ्च (३. सू. १।२१७ ) इत्यत्र । तत्र प्रस्मतन्यम् । विरोधम्त सर्वभवनसमर्थे ब्रह्माणि नाशनीयः । तथा पुरुषशरीरं च । पुरुपये च मा धीराः सांख्ययोगविशारदाः । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपहितम् ॥ ( भा. ११-७२१) इति भगवद्वाक्यात । तस्माद्भगवानय दहर इति सिद्धम् ॥१॥२१॥ १५ ६ अनुकृत्यधिकरणम् । अनुसनेस्तस्य च ॥ १॥२०॥ दहरविरुद्धं पास्यमाशङ्कय परिहरति । न तत्र सूर्यो भाति न गन्द्रतारकं नमा विद्युतो भान्ति कृतीयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व २० तस्य भासा सर्वमिदं विभाति (मुं. २०२१.) ( कट. २०१५) (२. ६११४ ) इति कलवल्यामन्यन च श्रूयने । यत्तच्छन्दानांमका. थत्वं प्रकरणाद ब्रह्मपरत्वं चावगतम् । अर्थाच संदेहः । यस्मिन पौरि- त्यत्र सूर्यादीनां ब्रह्माधारन्यताम् । अस्मिंश्च वाक्ये पूार्य तत्र तक मान निषिध्यंत । P-Grends अपचायन्मानम् for अन्यथा कपनम् । 10- realsatore।

·अ. . पा. ३ सू २२] अणुभाष्यम् 'यत्र यत्सर्वदा तिष्ठेत् तत्र चेत्तन्न भासने । क भासेताप्यपेक्षायां कर्मत्वे श्रुतिवाधनम् ॥२०॥ यत्रेत्यधिकरणसममी । यत्र लोकान्तरस्थितानामप्यभानं तत्रामेः का वातेति वचनात् सत्यलोकस्थितेः कश्चित्तेजोविशेष एवं वाक्यार्थ ५ इत्येवं प्रामे । उच्यते। अनुकृतेस्तस्य । भगवदनुकारार्थमेवैतदननम् । स्वतो भाननिषेधः । पूर्वार्धे । सर्वोपि पदार्थस्तमेवानुकरोति सूर्य रश्मय इव छाया पुरुषभिव । तस्माद् वाक्ये मगवदनुकारित्ववचनान्न नानार्थकल्पनम् । किंच-तस्य भासा सर्वमिदं विभाति (मुं. २(२११) इति सूर्यादीनां स्वतः .. प्रकाशो.नास्त्येव घटवत् । भगवत्प्रकाशेनैव प्रकाशवत्वमिति चकारार्थः । तस्मात्स्वतो भाने लक्षणया कर्मत्वे वा भगवत्परत्वे सिद्ध नान्यार्थ- कल्पनम् ।। १।२२२॥ अपि स्मयते ॥ १॥२३॥ व्याख्यातेर्थे संमत्यर्थमाह । अपीति समुच्चयः । न तद् भासपते १५ सूर्यों न शशाङ्को न पावकः । ( भ. गी. १५।६) यदादित्यगतं तेजी जगदासयतेविलम् । यञ्चन्द्रमसि यच्चामौ तत्तेजो विद्धि मामकम् । (भ.गी. १५।१२) इति च । तस्माद् भगवानेव सर्वावमासकः । तमेव सर्वमनुकरोतीति सिद्धम् ॥ १२२३ ॥ ६ ॥ ७ शब्दादेव प्रमिताधिकरणम् । शब्दादेव प्रमितः॥ १।२४।। प्रसंगात् पुनर्बाधकान्तरमाशङ्कय परिहरति । अगुठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सति । (का. २।४।१३) । तथा-अगुठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ·८ तदुपपीत्यधिकरणम् । [.पा. . २६ (का. २४१३) इति तत्रैव श्रूयते । यावावा अयमाकाश: इति व्यापकत्वमन्तः स्थितस्य मतीतम् । अष्ठमात्रता चात्र प्रतीयते । अतो विरोधानीवस्यैव लोकान्तरमन्तृदेहयत उपासनार्थमीशनत्वादिधर्माः । अङ्गुमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ॥ (म, भा. १२९१७) ५ इति तन्निवृत्त्यर्थम् । तस्मादङ्गुष्ठमानो न भगवानेवं पापम् । अत उत्तरमाह। शब्दादेव पमितः । अत्र संदेह एव न कर्तव्यः । शन्दादेव प्रकर्षेण विमानात् । यथा दहरवाये सूक्ष्मस्यैव व्यापकतं तथाङ्गुष्ठः मात्रस्यैवेशानत्वम् । यदि भगवास्तादृशो न स्यादन्यस्य ताहशत्वं नोप- १० पयेत । तस्माद् भगवतः सर्वतः पाणिपादान्तत्वाद् यत्र यावानपेक्ष्यते तत्र तावन्तं श्रुतिनिरूपयतीति अगुठमात्रः परमात्मेति सिद्धम् ॥ १।३।२४ ।। दृधपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्यरत् ॥ १५३६२५ ॥ नन्वनेकरूपत्वं विरुधर्मवत्त्वं माहात्म्यार्थ स्वरूपे निरूपयति । पादेशमानत्वं च ध्यानार्थम् । अगुधमात्रत्वस्य क्वोपयोग इति चेत्तत्राह । १५तुशन्देन निष्प्रयोजनत्वं निराक्रियते । अस्ति भयोजनम् । तदाह । हयगुष्ठमात्र निरूप्यते । केन हेतुना । अपेक्षया । ईश्वरकार्यापेक्षया । ईश्वरः सर्पमूतानां हृद्देशेर्जुन तिवति ( भ, गी. १८१६१ ) इति स्मृतेः । रक्षार्थमगुष्ठमात्र इत्यर्थः । ननु प्रमाणान्तरत्वे किमतन्न संभवति तबाह । मनुष्याधिकारत्वात् । मनुष्यानधिकृत्येदं मृत्यूपाख्यानं प्रवृत्तम् । अतो २. मनुष्याणां हृदयस्याशष्टत्वात् । यद्यपि हृदयं रथूलं तथापि धर्मरूपं मावदेव । नाचमात्रस्यैवावदानश्रयणात् । तस्माद्गुठमात्रस्यैव सर्वधर्म- रक्षकत्वादशष्टमात्रो भगवानेवेति शोधम् ॥ १॥३॥२५॥ ७ ॥ ८ तदुपर्यपीत्यधिकरणम् । तदुपर्यपि च बादरायणः संभवात् ॥ १।२६ ॥ अङ्गुष्ठमात्रनिरूपणार्थ मनुष्याधिकारे निरूपिवे कस्यचिद प्रमो Y-Cands resl भरयामात्रोत्र for Uष्टमाधो।

·८८ . . पा. मु. २६ अणुमाध्यम् । भवेत्सर्वत्र ब्रह्मविद्यायां मनुष्याणामेवाधिकार इति । तन्निराकरणार्थ देवादीनामाधिकारमाह । तर्यपि । मनुष्यापेक्षयातिनानामधिकारो नास्ति । तत्रापि वैदिकधर्भहेतोत्रैवर्णिकानां धर्मयुक्तानामागतम् । ततोपि ये साध्वादयो ५ धर्मयुक्तास्तेषामप्यधिकारः । तत्र जैमिनिप्रभृतीना न संमतिरिति स्वनाम- ग्रहणम् । विशिष्टत्रैवर्णिकानारभ्य पजापतिपर्यन्तं शतानन्दिनामधिकारं मन्यते बादरायणः । कृतः । संभवात् । संभवति तेषा ज्ञानाधिकारः । धर्मज्ञानाभ्या सातिगयाभ्यां हि तादृशजन्मसंभवात् । न हि तेषां पूर्व- संस्कारो लप्यते । अक्षरपर्यन्तं शतोत्कर्षश्रवणादुपर्यपक्षा । अतोक्षरप्राप्तः शुद्धब्रह्मविद्याहेतुकन्वादुत्तरोत्तरमुपदेष्टुणां विद्यमानत्वात्प्रजापतिपर्यन्तं सर्व- पामधिकारः संभवति । संभवनिवचनाद दुर्लभाधिकारस्तति सूचितम् । यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्माणा तथा मनुष्याणाम् (स. १।४।१०) इति । तदुपर्यप्यधिकारः सिद्धः ॥ १।३१२६ ॥ विगंधः कर्मणीति चेन्नानकप्रतिपत्तदर्शनात् ॥ १॥३॥२७॥ नन्वेवमुपरितनानां ज्ञानाधिकारे स्वीक्रियमाणे तत्पूर्वभाविष्वप्य- विकारो वक्तव्यः कर्मणि वेदाध्ययन उपनयनादिषु च । ततश्च तेषा बाह्मण्याद्यभावाद् देशद्रव्याद्यभावाच पौराणिकेन मतेन देवान्तराभावाच तभावेपि क्रियमाणे कर्मणि श्रुतिविरोध इति चेन्न । अनेकपतिपत्नेर्दर्शनात् । बहुना प्रतिपनिर्दृश्यते । वहह्वात्र कर्मणि पवर्तमाना दृश्यन्ते । साध्या व देवाः सुवर्गकामा एतत्पइरात्रमपश्यत् तमाहरत् तेनायजन्त । साग्निष्टोमेन वमूनयाज्यत् । स उक्थेन रुद्रा- नयाजयत् । सोतिरागादित्यानयाजयत् (ते. सं. रा.) इत्यादि। यथकरातं वर्षाणि प्रजापताविन्द्रो ब्रह्मचर्यमुवास (छां. ८।११५३) इति । भूमावागत्य ऋषीन् वृत्त्वा यज्ञकरणं च श्रूयते-देवा वै सत्रमासत १५ 8-N. om. हि after सातिशयाभ्याम् । 11-1, Vand E red संभववचनात for मंभवतिवचनात । 20-Creads रात्रमपम्पन् for रामपश्यत् ।

·८तापर्यपीत्पधिकरणम। [अपाम२० (तै. सं. २।३।३) इत्यादौ । दर्शनवचनात्स्वस्यापि अस्विक्त्वं कर्म- करणं च द्योतयति। | अथवा सर्वपदार्थानामनेका प्रतिपत्तिहुधोपयोगी वेदे दृश्यते । यथा चतुर्धाकरणादि परिधिपहरणादि तुपापयापादि तद्विद्यमाने क्रियते ५ नाविद्यमाने । तथा यत्र ये पदार्थ न सन्ति तर कर्म तदभावेपि भवति तथाहि दृश्यते । पर्वते सोमवाहकानोभाववत् । यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । (क. सं. १०१९।१६) इति संभृतसंभारः पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुष यज्ञं नवायजमीश्वरम् । (भा. रावा२७) इत्याविवाक्यः सर्वसंभृत्युपपत्तिश्च । आधुनिकान्मति वेदविभागालमिनेस्तथा निर्णयः । १० तस्मात्कर्माधिकारः कर्मकरणे चोपर्यपि सिद्धम् ॥ १।३।२७ ॥ ) ong.. शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥१॥३॥२८॥ ननु मास्तु कर्गकरणे विरोधः । शन्दे तु भविष्यति । अर्थज्ञाना- नन्तरं हि कर्मकरणम् । वेदाचार्थज्ञानम् । तत्र साध्यावीनां वेद एव फर्मकरणं श्रूयते । तत्र ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधः । अन्यकल्पनायां १५ त्वनवस्था । व्यवस्थापकाभावात् । तस्माद् वेदो वसूनां वृत्तान्त वदन वसूनामधिकारं वदेत । वदन्दा कथमनित्यो न मवेदिति चेन्न । अतः प्रभवात् । अतः शब्दात्प्रभवः शब्दोकपदार्थानाम् । वेदोक्ताः सर्व एय पदार्श आधिदेविका एव पुरुषावयवभूताः । सर्वा- नुकारित्वाद् भगवतः । अतो नाभप्रपञ्चों वेदात्मको भिन्न एयाङ्गीकर्तव्यः । २. स केवलं शन्देकरामधिगम्यः । वेदश्च सर्वैरहभेव येद्यः (भ. गी. १५।१५) इति । अतस्तस्य प्रपत्रस्य भिन्नत्वान्न विरोधः शब्दे । कथमेवमत आह । प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । प्रत्यक्ष कावदिदानीमपि यजमानो यजमानकृत्य- मृविजश्व स्वकृत्यं वेदादेवावगच्छन्ति। न चाकृतिमानवायकत्वेनाविरोधः। सर्वत्र लक्षणामसंगात् । यः सिक्रेताः स्यात् (ते. सं. 4॥५॥४) १५ इत्यादिषु विरोधश्च । न र प्रवृत्तिनिमित्तस्यैव वाच्यत्वम् । प्रतियtranlation 15-reads परस्थायफयदाभायात व्यवस्थापकाभावाद। १२ [सभाप ·म. पा. स. १८] अणुभाष्यम्। १० पित्तेः । संकेताहविरोधाच । सर्वस्यापि पदार्थस्य भगवत्वानानुपस्थिति- दोषः संकेतपहेपि । जमदीनां पञ्चावत्तमित्यनुमानम् । न हि स्वयं जामदग्न्य इति प्रत्यक्षोनुभवोस्ति । परोक्षव्यवहारस्यैवानुमानत्वमिति ब्रह्मवादः । तस्मात् ५ प्रत्यक्षानुमानाभ्यामिदानीन्तनभौतिकयज्ञपदार्थेषु भगवदवयवावेशस्तथा- मुत्रापि देवादिलोके । तस्माद्वैदिकः पदार्थः सर्वोप्याधिदैविको भिन्न इति सिद्धम् ॥ १॥३॥२८॥ साधिका विशेपोपपत्तिमाह। अत एव च नित्यत्वम् ॥ १।३।२९ ॥ अत एवास्मादेव हेतोर्वेदस्य नित्यत्त्वम् । सर्वप्रपञ्चवलक्षण्येन । चकाराद् ब्रह्मतुल्यत्वम् । शब्दब्रह्म वेदपुरुष इत्यादिवाच्यत्वम् । अस्या- स्तु सृटेसोपादानस्य सर्वज्ञतया कथनं तन्माहात्म्यनिरूपणार्थम् । बन्धिका खेपा । मोचिका तु सा । अत एव ऋषीणामप्यत्र मोहः । निःश्वसितवचनाच्च । तस्याप्ययं प्राणभूतो नित्य इति । अर्थप्राधान्याद् १५ महाविद्या परा विद्या । प्रपञ्चभेदादेव लौकिकवैदिकशब्दव्यवहारभेदी। तस्मादाधिदैविकप्रतिपादकत्वाद्वेदस्य नित्यत्वम् ॥ १।३।२९ ॥ समाननामरूपत्वादावत्तावप्यविरोधो दर्शनात स्मृतेश्च ॥ १॥३०॥ एवं शब्दबलविचारेण वेदप्रामाण्यस्य सिद्धये भिन्न एवं प्रपशी • हाधिदैविकः सर्वत्र सिद्धः । इदानीमर्थनलविचारेणोत्तरकाण्डे किंनि- दाशय परिव्हियते दादार्थम् । नन्वस्य प्रपञ्चस्यानुकारित्वेन वा वीक्रि- यमाणत्ये सृष्टिपलययोर्विद्यमानत्वादनित्यसंयोग: प्राप्नोति । तत्राह । समाननामरूपत्वादावृत्तावप्यविरोधः । वस्तुतस्तु भावद्रूपत्वादा- विर्भावतिरोभावेच्छयैव वधावानावृत्तिशङ्कापि । तथापि लोक- 14-Creads प्राधान्यात for अर्थप्राधान्यात् । 24-पि.om. तथापि before लोरशुद्धपठसारण।

·. ११ ८ तदुपर्यायधिकरणम् । [अ. १41. यू. ३१ बुद्ध्यनुसारेणानायपि समाननामरूपत्वात् । समुद्रे जलमक्षेपवत् । पुनरुपादाने तदेवेति निश्रयाभावेपि नामरूपयोस्तुल्यत्यादन्यस्थोदकस्या भाषान्नानित्यसंयोगविरोधः । कुतः । दर्शनाद । दृश्यते हि तथा । वेद- पितृमातृस्त्रीमर्तृशरीरगङ्गादिपु तदेवदमिति व्यवहारस्य सिद्धत्वान् । सूर्या- ५ चन्द्रमा धाता यथापूर्षगकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमधो सुवः (ते. आ. १०।१।२) इति । स्मृतेश्च । सर्ववेदमयेनेदमात्मनात्मात्म- योनिना { प्रजाः सूज यथापूर्व याश्च मय्यनुशेरते। ( भा. ३१९१४३) इत्यादिरमृतेः । सर्वस्मृतेश्च । ऋपीणा पूर्वचरितसारणं स्मृतिरुच्यते । इति । अतीर्थबलविचारेषि पदार्थानां नित्यत्वान वेदस्यानित्य- संबन्धः।। ११३१३०॥ अर्थवलविचार एवैकदेशेन पूर्वपक्षमाह । मध्वादिष्वसंभवादनधिकार जैमिनिः ॥ १।३१३१ १॥ ननु मध्वादिविद्यासु देवानामधिकारातानेवानधिकारः । तथाहि । १५ असो वा आदित्यो देवमधु तस्य धारेव ( छां. ११) इत्यादिना सूर्यस्य देवमधुत्वं मतिपादितम् । रश्मीनां वेदत्वं च । तन्न वसुरुद्रादित्य- माध्याः पत्र देवगणाः स्वगुरुयेन मुखेनामृतं हुईव तृप्यन्ति । पञ्च- विधा एव र देवाः । स्वतः सिद्धं च तेषा तनाधु । अनुपासात्यान देवान्तरकल्पना । कृतार्थत्याच । ब्रह्मणोपि देवलम् । आदिशब्देन सरी २॥ एष देवोपासनविया गृहीताः। अतस्तेषामुपास्यत्वायतार्थत्वाच नाधिकारः। नहि योजनध्यतिरेकेण कस्सक्तितिः संभाल । मोक्षस्या अधि- कारनिवृत्तायुत्तरमार्गवर्तित्वात्स्वत एव सिद्धिः । यावदधिकारम् (न. स. श६३२) इति न्यायात् ! बसूनयाजयदित्यवापि भाविन्येव संज्ञा । तस्मान्मनुष्याधिकारकमेव ज्ञानं कर्म चेवि न देवानागधिकार 4ri om मा ufter पिन् । 5- ronds #: for :

·अ. पा. सू.. अणुभाष्यम् ।
इति जैमिनिराचार्यों मन्यते । मनुष्याणामेव ज्ञानकर्मणोस्तरतमभाववतां
तत्तद्रूपभोगानन्तरं मोक्षप्राप्तरिति ॥ १।२३१ ॥
ज्योतिपि भावाच ॥. ११३३३२ ॥
किं च । तेषां सर्वेषामनधिकारः प्रत्यक्षत एव दृश्यते । सर्वे हि.
५ नक्षत्रादिरूपेण महाभोगवन्तो जगवभासकत्वेन ज्योतिश्चके दृश्यन्ते ।
अमिः पुच्चस्य प्रथमं काण्डम् (ते.आ. २।१९) इत्यादिश्रुतेश्च । नाहि
तादृशां पानश्वर्यवतां सर्वोपास्यानां मोक्षदातॄणां ज्ञानकर्मणोः कश्चनोप-
योगोस्ति । तस्मादनधिकार एव देवानामित्येवं प्राक्षे ॥ १।३२३२ ॥
उच्यते।
भावं तु बादरायणोस्ति हि ॥ १३॥३३ ॥
तुशन्दः पक्षं व्यावर्तयति । भावं देवानामधिकारस्य सद्भावम् ।
बादरायण आचार्यः । गौणसिद्धान्ताभावाय स्वनाभग्रहणम् । किमाण
ज्ञानेन । तथा सति तुल्यत्वमत आह । अस्ति हि । अस्ति वेदे प्रजा-
पतिरकामयत प्रजायेयेति । स एतदमिहोत्रं मिथुनमपश्यत् । तदुदिते
१५ सूर्येजुहोत् (ते. ब्रा. २॥१॥२) इति । देवा वै सत्रमासत (तै. सं.२।३२३)
इत्यादिभिः कर्माधिकारी निश्चितः । तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव
तदभवत् (बृ. १।४।१०) इत्यादि । तथेन्द्रप्रजापतिसंवादे ब्रह्मा देवा.
नाम (ने, स. १४३११ ) इति च । एवमवंविधक्यिदेवानामप्यधि-
कारोस्ति । यत्र च पुनर्देवानां फलभोग एव प्रतीयते न करणं तत्रापि
२० तेषामधिकारोड्नीकर्तव्यः । हि युक्तोयमर्थः । एते हि वसव आधिदैविक-
भगवदवयवभूताः । अनशनात् । अन्यथा वसुत्वादिविरोधः । यदसूनां
मातः सवनम् (ते. वा. १।५।११) इत्यादिवत् । न हि जीवविशेषा
दृष्ट्वा तृप्यन्ति । तस्मादिदं ब्रह्मप्रकरणमेव । योपि देवोपासकवत्पतीयते
स भगवश एवाधिदैविकः । न वा पूर्वकल्पेन निर्णयः। तथा सति
२५ तेषामभावादनुपास्यत्वम् । अनित्यता व वेदस्य स्यात् । तस्माद् देंवा-
नामप्यधिकार इनि गन्दवलविचार एन युक्त इति सिद्धम् ॥१॥२३॥८॥

·९ शुगस्येत्यधिकरणम् । [अ. १ पा. ५.५ ९शुगस्पेत्याधिकरणम् । शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदादयणासूच्यते हि ॥ १॥३४॥ इदानी शूद्रस्यापिकारो निराक्रियते । यथा कर्मणि एतया निषा- वस्थपति याजयेत् । सा हि तस्येष्टिः ( आ. श्री. सु. ९।१४।१२) ५ इति श्रुतेर्हषिष्कदाधावति शूद्रस्येति लिङ्गाद् दोहादी च शूद्रस्याधिकारः। एवमिहापि संवर्गविद्यायां शूद्रस्याधिकार इति तनिराकरणामिदमाधि- करणमारभ्यते । एवे. श्रूयते । जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः (छां. ४।२।३) इत्यन्न हसवायत्रवणानन्तरं सयुग्वनो रैकस्य समीपं गतो जानश्रुतिः पौत्रायण रोमानि पट्शतानि गवामित्यादिना देवतां पृष्टः प्रत्युवाच । १० अह हारेत्वा शूद्र पैव सह गोभिरस्तु (छा ४१२१३) इत्यादिना जानश्रुति शूद्रशन्देन संबोध्य पुनश्च शूद्रानेन मुखेनेत्युक्त्वा संवर्गविया- मुपदिष्टयान् । अतोत्र विद्यायों जातिशूद्रस्याप्यधिकार इत्याशङ्कम परि- हरति । नात्र शूद्रशन्दो जातिशूद्रवाची । किंतु मत्सरयुक्तस्त्वमत्र नाधि- फारीति तथा संबोधनम् । तदाह । शुक् शोकः अस्य जानश्रुतेः सम- १५ जनि । तत्र हेतुः । तदनादरश्रवणात । तस्मा इंसादनादरस्य श्रवणात् । कं वर एनमेतत् सन्तं सयुग्वानमिव रैकमात्येति स्वारकर्षश्रवणात् । किमतो यद्येवमत आह। नदाद्रवणात् । तदननारमाद्रवणात् । शुचमन्याद्रवतीति शूद्रः। परोक्षवादार्थ दीपः सर्वज्ञवल्यापनाय । रूदियोगमपहरतीति न्यायात्क- २. धमेवमत आह । सूच्यने हि । स्वस्य सर्वज्ञत्वं सूच्यते । हंसवास्याच्छोके जाते स्वमागत इति 1 अन्यथा प्रपन्नस्य धिक्कारवचनमनर्थकं स्यात् । युक्तश्चायमों ब्रह्मविदः सर्वज्ञतेति । तस्य मात्सर्यनिराकरणं वा संबोधनफलम् । तस्माच्छुचं मत्याद्रवणादेव शूद्रपदप्रयोगो न जाति- शूद्रवाची ॥ १३॥३४॥ कुत एवमत आह। क्षत्रियत्वांवगतेश्वोचरन चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ११॥३५॥ जानश्रुतेः पात्रायणस्य क्षत्रियत्वमवगम्यते । गोनिष्करथकन्या- २५ ·५ अ. . . . . ३५] अणुभाष्यम् । दानात् । न हि क्षत्तृप्रभृतयो ह्येते क्षत्रियादन्यस्य संभवन्ति । राजधर्म- त्वात् । न ह्यन्यो ब्राह्मणाय भार्यात्वेन कन्यां दातुं शक्नोति । न च प्रथमहंसवाक्यं शूद्रे संगच्छते । उपदेशाचेति चकारार्थः । तथापि संवर्गविद्यायां शूद्रस्यवाधिकारं मन्वानस्य निराकरणार्थं हेतुमाह । उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् । अथ ह शनिकं च कापेयमभिपतारिणं च काक्षसेनिम् (छां. ४।३१५) इत्युत्तरत्र ब्राह्मणक्षत्रियो तो निर्दिटौ । [ कक्षा सेना यस्येति । कक्षसेनस्यापत्यं काक्षसेनिरिति । अस्य व्याख्यानं चैत्ररथ इति । चित्रा रथा यस्य तस्यापत्यं तेन चैत्ररथेन। कक्षारूपा रचा इति व्याख्यानम् । एतेन वै चित्ररथं कापया अयाजयन् (ता, बा. २०।१२।५) १. इति । शौनका कापेयो याजकश्च । यान्यन चित्ररथस्य पुत्रः काक्षसे- निरिति । ब्रह्मचारी ब्रह्मवित् । इमो तु संवर्गविद्योपासको । माणाय हि भिक्षा । तस्मान्न ददतुः । उभावपि श्लोकी भगवतः । तेन प्रकृतेप्येतो गुरु- शिष्यो ब्राह्मणक्षत्रियावेवेति गम्यते । तस्मान जातिशूद्रः संवर्गविद्यायाम- धिकारी॥ ॥३५॥ १५. संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च ।। १।६।३६॥ . इदानीं शूद्रस्य कचिदपि ब्रह्मविद्यायामधिकारश्चेदत्रापि कल्पेत । तत्तु नास्ति । सर्वत्र संस्कारपरामर्शाद । उपनयनसंस्कारः सर्वत्र परामृ. श्यते । तं होपनिन् । (श. बा. ११३५।३।१३ ) अधीहि भगव इति होपससाद । (छां. ७१।१) तान्हानुपनीय (छां. ५।११३७ ) इत्यादि- २० प्रदेशेषूपनयनपूर्वकमेव विद्यादानं प्रतीयते । शूदस्य तु तदभावामिलापात् । चतुर्थ एकजातिस्तु शूद्र इति-न शूद्रे पातकं किंचिन्न च संस्कारमर्हति (म, स्मृ. १०।१२) इति शूद्रस्य संस्कारनिषेधात् । चकारात्-नशूद्राय मति दयाद (म. स्मृ. ४८०) इति निषेधात् ॥ ११॥३६॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः॥ ११३७ ॥ इतश्च न शूद्रस्य सर्वथाधिकारः । तदभावनिर्धारणे शूद्रत्वाभाव- निर्धारण एवं गुरुशिष्यभावप्रवृत्तेः । सत्यकामो ह जाबालः (छां. ४४१) ·कम्पनाधिकरणम् । {अ.११.मू.३१ ५ इत्यत्र गौतमः सत्यकाममुपनिन्ये । नैतदब्राह्मणो विवेगुमर्हति (गो. ४४.५) इति सत्यवचनेन शूद्राभावं ज्ञात्वैव । चकार एगर्थे । चकारेण निरिणमुभयज्ञानार्थम् ।। वर्णित्वं शुदामाचे २ । तस्मान शूदस्या- धिकारः ।। १।३३७॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिपेधात्स्मृतेश्च ।। १।३३३८॥ दूरे ह्यधिकारचिन्ता । वेदस्य श्रवणमध्ययनमर्थज्ञानं अयमपि तस्य प्रतिषिद्धम् । तत्रानियावन्यस्य । । अधास्य वेदमुपशण्यतस्त्रपु- 'अतुभ्यां श्रौत्रपूरणम् इति । पशुह वा एतच्छशानं यच्छ्छः। नरमाच्छूद्र- - सामीप्य नाध्यतव्यम् इति । उदाहरणे जिव्हाच्छेदो धारणे शरीरभेदः "(गौ. सू १२।१ ) इति । दोहादी शूद्रसंबन्ध मन्त्राणामभाप एव । स्मृतियुक्त्यापि वेदार्थ न शूद्राधिकार इत्याह । स्मृतेश्च । पेदाक्षर- विचारेण शुद्रः पतति तत्क्षणात् । पश. स्मृ. ११७३ इति । चकारात्यधिकरण- संपूर्णत्यद्योतकः । स्मार्तपौराणिकज्ञानादौ तु कारणविशेषेण शूद्रयोनि- गतानां महतामधिकारः । तत्रापि न कर्मजातिशूद्राणाम् । तरमानास्ति १५ वैदिफे झाचिदपि शूद्राधिकार इति स्थितम् ॥ १।३३३८ ॥ ९ ॥ १० कम्पनाधिकरणम् । कम्पनात ॥१॥३॥३९॥ कठवल्लीविचारेण निश्रिता हाधिकारिणः । वापयान्तरं च नवत्यं चिन्यते मलयावधि ॥२१॥ यदिदं फिंच जगत्सर्व गाण जति निःमृतम् । महद्भय बमुद्यत य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति (कठ. २।६।२ ) इति । अन्न पाणबत्रोद्यमन- शब्दाभ्यां संदेहः। किमाणोपासना इन्द्रोपासना या नावाक्यं वेति। बाभकशन्दस्य श्रुतियान प्रफरपोन निर्णयः | अमृतं चे प्राणा: . --- 13rd reads कारणवोग for कारणपिसेपेण ।

·#. 1. सू. ३१] भणुभाभ्यम्। ५ (तै सं २।६।८) इति श्रुतेः । प्राणोपासकस्याप्यमृतत्वमाप्पियुज्यते । इन्द्रस्याप्यमरत्वात् । वज्रमुद्यतमिति प्राणपक्षे वियोजने मरणजनकत्वाद्ग- यरूपत्वम् । इन्द्रपक्षे बलाधिष्ठातृत्वात्माणत्वम् । तस्मात्प्राण इन्द्रो वा वाक्यार्थ इत्येवं प्राप्ने । उच्यते । कम्पनात् । कम्पनमन प्रथमवाक्यार्थः । स च भयहेतुकः । अविशेषेण सर्वजगत्कम्पनं भगवद्धेतुकमेव भवति । नचैकान्ततो बन्न इन्द्रस्यैवायुधं भवति । आमिहृदयत्वात् । तस्य तान्तस्य हृदयमाच्छिदव साशनिरभवत् (ते. प्रा. १११॥३) इति श्रुतेः । तस्मान्मारकरूपमेवेदं भगवतः । प्राणशब्दवाच्यत्वं तु पूर्वमेव सिद्धम् । तस्मात्सर्वजगत्कम्पनं १. भगवत्कृतमिति भगवानेव वाक्यार्थः ॥ १॥३९॥१०॥ ११ ज्योतिर्दर्शनाधिकरणम् । ज्योतिर्दर्शनात् ॥ १।२४०।। स एष संप्रसादोस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरभिसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पयते (छा. ८।१२।३) इति । तत्र संशयः । परंज्योतिर्म- १५हाभूतरूपं ब्रह्म वेति । ब्रह्मधर्माश्च ये केचित् सिद्धा युक्तचापि साधिताः । निर्णायकास्ततोप्यन्ये चत्वारोत्र निरूपिताः ॥ २२ ॥ तन रूढयोपपत्या च महाभूतमेव ज्योतिरित्येवं प्रामे । उच्यते । ज्योतिब्रह्मेव । कुतः । दर्शनात् । दर्शन सर्वत्र दर्शनं न्याय इति यावत् । सुपुती सर्वत्र-सता सोम्य तदा सपन्नो भवति । सति सपथ न विदुः । सति सपद्यामहै (छा. ६९२) इति । अहरहझलोकं गच्छन्तीत्यादिप्रदेशेषु ब्रह्मसंपत्तिरेवोक्ता । अत्रापि संप्रसादवचनात्परं ज्योतिब्रह्मैव । तस्माद्यः कश्चन शब्दो ब्रह्मस्थाने पठितस्तद्वाचक एवेति ॥ १५॥४०॥११॥ M 1-A, Cnnd Sread अमृतप्राप्तिः for अस्तवमाप्तिः। 19-B and som. दर्भन before सर्वत्र ·sangator १३ सुपुप्युत्कान्स्योरित्यधिकरणम् । १३ सुपुप्युलायोरित्यधिकरणम् । अ.पा. 3. १२ अन्तिव्यपदेशाधिकरणम् । आकाशार्यान्तरत्वादिव्यपदेशात् ।। १।३४१ ।। आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म (छां. बा१४।१ ) इति श्रूयते । तत्राकाशशब्द संदेहः । भूताकाशः परमात्मा ५ वेति । नामरूपनिर्वाहमात्रत्वमप्रकाशदानाद् भृताकाशस्यापि भवतीति न ब्रह्मपरत्वम् । अन्यस्य च नियामकरयाभावादित्येवं प्रामे । उच्यते । आकाश: परमात्मा । अथान्तरत्यादिव्यपदेशात् । यद् भूताकाशस्य प्रयोजनं श्रुतिसिद्धं तस्मादन्यस्य व्यपदेशः कार्यान्तरादिव्यप- देशल । यत्रैव हि सिद्धवत्कारणोत्कृष्टधर्मा अतदीयारतदेव ब्रह्मेति । १. नापि नामरूपनिर्वाह आकाशस्य माहात्म्यहेतुर्भवति । निश्चयेनेति सिद्धपत्कारानपारानापरत्वम् । निर्वाहस्य ब्रह्मधर्मत्वं न भुत्यन्तरारीद्ध- मिति शिवारः । अर्थापलिगकम्त्यरमेव न्याय इति । तस्माद् यत्रवात- धर्भकथनमन्ययाच्यस्य नत्रय ब्रह्मपरत्यमिति सिद्धम् ॥ १।३१४१ ॥१२॥ सुपुप्रयत्कान्स्योर्भदैन ।। १।३।४२ ॥ बृहदारण्यक ज्योतिबामणे-पाज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं पुरुषः (इ. ४३.२ ) इत्यारभ्य-अभयं हर बाघ भवति य एवं वेद इत्यन्ते संदेहः । किं ब्रह्मवाक्यमेतद् उत जीवस्येति । जीवस्य महत्वपतिपादने जीववाक्यत्त्वम् । वातन्त्र्येण ब्रह्मण एव ज्ञानकर्मले ब्रह्मवाक्यत्वमिति । यद्यप्यर्थनाने न संदहरतधापि नियामकं हेतुमाह । भेदेनेति । सम्यासमर्थ । किन्योतिरगं जीन (३१) इति पो सूर्यगन्द्रा- निवाइनिराकरणानन्तरमात्मज्योतिः । आत्मा भगवानेवाग्य ज्यातिरिनि- उत्तरानन्तरं-पतम आत्मा (३. ४।२७) इति प्रश्ने योयं विज्ञानमयो ज्ञानरूप इन्द्रियेषु हदि च प्रकाशमान इत्युनरे जीवोप्येताद्दश translation ·अ. पा ...] अणुभाग्यम् । इति तनिराकरणार्थ स समानः सञ् जीवतुल्यः सन् क्रीडतीत्याह । तस्योभयधर्मा अप्युच्यन्ते क्रियामात्रस्य तन्मूलत्वाय । तत्र हि चत्वारि स्थानानि । अयं लोकः परलोकः स्वप्न इति त्रयं जीवसमानतयानुभवति तत्र स्वप्नस्य मिथ्यात्वाद् इयमेव । सुपुतं च चतुर्थम् । जीवस्य तु मोक्षोपि । ५ तारिंमल्लोके जीवस्यानीशित्वं प्रत्यक्षसिद्धम् । मोक्षे त्वैक्यम् । स्वमस्तु माया । अतः परं द्वयमवशिष्यते। तत्र श्रुत्यैव भेदः प्रतिपादितः । तत्र भगवतो जीवसाम्येन्तःकरणेन्द्रियधर्माः प्राप्नुवन्तीति तत्रानुकरण- माह । ध्यायतीव लेलायतीव (बृ.४।३।७) इति बुद्धिसहितः स्वयमेव स्वप्नो भूत्वा जागरणानुसंधानं न करोति । एवं जाग्रत्त्वापी ब्रह्मणो लोकद्वयं • जीवस्य स्थानत्रयमाह स वा अयमिति काण्डकाद्वयेन । स इति पूर्व-., पक्रान्तो जीवः । जीवस्य शरीरेन्द्रियाणां दु:खदातृत्वमेव । अथेति भग- वचरित्रम् । स तु स्वस्यानन्दं जीवस्य दुःख च पश्यति । भेदोथशब्दात् । जीवस्यानीशिलायेन प्रकारेणार्य जीवः परलोके गच्छति तमुपायं भग- वानेव करोति । अथा खल्विति भगवतो न जागरितस्वप्नभेदोस्तीति पक्षः । ५पर स्वयंज्योतिष्वं तत्र स्पटम् । एतावरे भगवञ्चरित्रमझीकृत्य जीवविमो- क्षार्थ प्रश्नः । स वा एप इति जीववाक्यम् । तस्य सहजः संगो नास्तीति स्वप्नसंगभावं मत्यक्षतः प्रदर्शयन्नसंगत्वमाह। तावतापि जागरणावस्थायाम- संगत्वज्ञानाय पुनः प्रश्नः । तत्र मत्स्यदृष्टान्तोवस्थाभेदज्ञानाय क्रिया- ज्ञानप्रधानः । श्येनसुपर्णदृष्टान्तस्तु सुषुप्ती भगवत्स्वरूपप्रामयेवस्थान्तः । १.योति च भगवान् । पञ्चवर्णनाडीकृत एवास्य केशो भगवत्कृत एवानन्द इति स्वमानन्दो भगवद्रूपः परमो लोकः । सुषुमिस्त्वकामरूपों भगवान् । अत्र ज्ञानाभावादुभयोः स्पष्टतया भेदनिर्देशः शारीरः प्राज्ञ इति । नाड्याच्छादनाभावोतिच्छन्दः । तत्र भगवत्स्वरूपं गतस्य बाई- न्द्रियधर्माभावमाह विजानीयादित्यन्तेन । बाह्येन्द्रियाणां सलिलत्वमिति '२५ पूर्वोपपत्तिः । एष ब्रह्मलोक इत्यारभ्य अनुशासैतदमृतमित्यन्तेनानन्दरूपो भगवान् पतिपादितः फलत्वाय । एतावतोभयारांगा प्रतिपादितः । तस्यानुभवाल्टवाय पुनः प्रश्नः । दर्शनादर्शनावापोद्वापाम्यां सिद्वम्-असंगो ह्ययं पुरुषः (बृ. १५) इति । एवं जीवं सुपुमो .

·१३ सुपुप्त्युत्क्रान्त्योरित्यधिकरणम् I [N. पा. मु. २ भगवन्तं च ज्ञात्वा मोक्षोपायं पृच्छति । तत्र याज्ञवल्क्यस्य भयं जातं सुन्दिरियं निर्गन्धेनापि सर्व ज्ञास्यतीति जीवबझधर्मानेकीकृत्य जीवोपक्र- मेण ब्रह्मोपसंहारेगाह । तत्र स यत्रेति जीवस्य मूछोपतापावस्था । तयथा अन इति मरणावस्था । तत्र भगवानेनं लोकान्तरे नयति । तद्यथा ५ राजानमिति भागयत्संमाननम् । एवंविदामिति वचनात् । जीवस्तु नैवंचित् । सिद्धवद्वयनान ज्ञानविधिः । वाक्यभेदप्रसंगाच । स यत्रेति जीवे मोहो. विकः । अर्थनमते प्राणा इति भगवञ्चरित्रं संपद्यत इत्यनेन । श्लोके तन- सास्य जीवस्याकामयमानस्य भगवतः स्वरूपं पूर्वमेवोक्तामनुवदति । भगवनिर्गमने हि प्राणानां निर्गमनातस्य नेच्छाधीनत्वात्तदभाव १० इन्द्रियाणि सुपुमो तत्रैव समवलीयन्ते । ब्रह्मव सन् यू टस्थः सन् । अपिः सभुश्य । सह स्थिते जीवे ब्रह्माविर्भवतीत्यर्थः । जीवे ब्रह्माविर्भायो न संगत इति तत्प्रतिपादनार्थ श्लोकः । जीवोगदेशप्रकरणाभावेन सिद्धवद्ध- गगान जीवन्मुक्कावस्था । नाप्यसंप्रज्ञातसमाधिः । मतान्तरत्वात । ब्रह्म-. प्रकरणान जीवस्य रायोमुक्तिः फलम् । उत्क्रमण एव जाह्मणस्याप्युक्त- १५ स्यात् । तद्यथेति राणपिशरीरम् । अनस्थिक इन्यादि सम्राडित्यन्तमुपसंहारः। लोका अत्र अयोदश सर्वनिर्धारकाः । आयो ब्रह्मविद्गतेः । एष इति सुप्त नाडीत्वात् पश्च वर्णाः। अन्धं तमः (ई. १२) इति द्वाभ्या- मनेविदो निन्दा । तदेव सन्त इति बुद्धिमतां बननम् । आत्मानमिति वरायम् ! यस्यानवित्तिरिति नवमिब्रह्मस्ततिः । तद्विज्ञानं च । पुनरेनदेव • रपष्टतयोपदिशति । स वा अयमात्मा (बृ. २।५।१५) इत्यादि । अभय दै बानक प्राप्सोसि (बृ. ४१२।४ ) इत्यन्तम् । काण्वानों कचित्पाउभेदे- ध्यमेवाः अत्र प्रकरणे जीवो वाच्य इति पाने आभधायत । ब्रह्मेव २.

·अणुभाष्यम्। अ.पा. २३ stol प्रकरणार्थः । सुषुभावुन्क्रमण र जीवब्रह्मणोर्भेदेन व्यपदेशात् । आका- शवद् ब्रह्मनिर्धार एव युक्तः ॥ १२३४२ ॥ पत्यादिशब्दभ्यः ॥ ॥३॥४३॥ किर । सर्वस्य वंशी (बृ. ४।४।२२) इत्यादिशन्देभ्यः स्पष्ट- ५ मेव ब्रह्मपकरणमिति ॥ २४३॥१३ ॥ इति श्रीवेदव्यासमनवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचित ब्रह्ममत्राणुभाग्य प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ १३ ॥ 13993EERE १. प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। १ आनुमानिकाधिकरणम् आनुमानिकमप्येके पामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृही- तेर्दयति च ॥ १४॥३॥ एवं सर्वेषां वेदान्नानां ब्रह्मपरत्वे निर्माते केचिद्वेदार्थाज्ञानात् कचिद्वेदभागे कापिलमतानुमापिदार्थदर्शनेन तस्यापि वेदमूलकत्वं वदन्ति । तानिराकरणाय चतुर्थः पाद भारभ्यते । तत्र-ईक्षतेनीगन्दम् (ब्र. स. १५ ११६४) इति सांख्यमतमशन्दत्वादिति निवारितम् । वेदन प्रतिपादितमिति तत्राशङ्कते। 'आनुमानिकमप्येकषाम् Dपकेषां शाविनां शाग्वाम सांख्यपरि- काल्पितप्रकृत्यादि श्रूयते । इन्द्रियेभ्यः परा या अभ्यश्च परं मनः । मनसम्तु परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान् परः ।। महतः परभव्यकमन्यतात्पुरुषः परः। पुरुषान पर फिनित्मा फाटा सा परागतिः (फर. १५३१११) इति काठके श्रूयते । नत्र बुद्देरात्मार्ट कारः । तनी महान्महत्तत्वम् । तती- पनं पानिः तनः पृम्प इनि। न यहंकारादयः पदार्था ब्रह्मबाद सभ- ·10/2U १०१ आनुमानिकाधिकरणम्। पन्ति । तस्मादेवंजातीयकम तन्मतपदार्थानां प्रवणान्मायापकृत्यविद्यावादा अपि श्रीता इति चेन्न शब्दसाम्यमाण तन्मतं न सिध्यति । संदिग्धानां पदार्थानां पापियेण निर्णयः । न तु संदिग्धवाल्येन सर्वव्याकुलतोचिना ॥ २३ ॥ अन हि पूर्वम् । आत्मानं रश्नि विधि शरीरं रथमेव तु । बुद्धि तु सारथिं विद्धि मनः प्रमहमेव च ॥ इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयास्तषु गावरान् । आत्मेन्द्रियमनीयुक्तं भाक्तत्याहुर्मनीषिणः ॥ ( कल. १।१३-४ ) तदनु चत्वारि वाक्यानि । यस्लाविज्ञानवानित्यादि । तदन्वि- न्द्रियेभ्यः परा इति । तत्र पूर्वरांबन्ध एवार्थ उचितः । तमाह। शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः । शरिण रूप्यन्त में शरीरेन्द्रिया- दयस्ते विन्यस्ता यत्र रूपकभावेन रथादिए तेपागेयान गृहीतिहणम् । अन्यथा प्रकृतहानाप्रकृतपरिग्रहापत्तिः । जीवप्रकरणं वेतन्मुफ्त्युपायरोस्य रुप्यते। योग्य शरीरमाहा गच्छेदिति हरेः पदम् ।। २४ ।। त्रि जीवस्य ब्रह्मपाशी मुख्यं साधनं शरीरम् । स रथः । सर्वसा- मग्रीसहितापराधीनयानत्वात् । रथस्तृ हयाधीनः । हयान स्वबुद्ध्यधीनाः। 4. सार प्रमहाधीना सच सारध्यधीनः । स च स्वबुद्धयधीनः । साच मार्गा- २० धीना । स च प्राप्याधीन इति । एवं ज्ञात्वा युत्तासामग्रीकरतद्देशं प्राप्नोति । तत्रेन्द्रियाणामात्मा विषयाः। ते च मनसा सम्यक्त्वेन भावितास्तथा भवन्ति । विरनेन्द्रियाणामतथात्वात् । बुद्धरात्मा विज्ञानम् । तद्ब्रह्मविषयक गहद् भवति । ततः परमव्यक्तं न प्रकट भगवत्कृपेव । सा तु भगवदधीना न साधनान्तराधीना । स न भगवान्स्वाधीन इति । एवमेवार्थस्तम्योषितः । २५ किंच । दर्शयति स्वयमप्रमथ । एप सप भतप गोत्मा न प्रकाशते ।

·. ११ म्.६] अणुभाष्यम् । १४. पते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नाचिंकत प्रजानन् (कठ. १।१।१४) इत्याद्युत्तरम् । ध्येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येस्तीत्येके नायमस्तीति नके। (कठ: १।१।२०) इति द्वितीयः प्रश्नः । देवरत्रापि ( कड. १११।२२ ) इत्यय उत्तरम् । अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्माद् ( कठ. १।२।१४ ) इति ५ तृतीयः प्रश्नः । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति (कट. ११२।१५) इत्यादि- नोत्तरम् । एवमग्निजीवब्रह्मणां प्रश्नोत्तराणि । तत्र यदि सांख्यमत- निरूपणीयम् इन्द्रियेभ्यः (कठ. ११२१०) इत्यादि स्यात् तदा चतुर्थ- स्याप्युपन्यासः स्यात् । उपन्यासे हेतुः प्रश्नः । अत एव पश्चाद्वचनम् । तस्य प्रकृतभावादरमदुक्तरीत्या त्रीण्येव प्रकरणानीनि सिद्धम् । उत्तरपना- १. भावार्थ चकारः ॥१४॥६॥ महर्च्च ॥ १॥४७॥ ननु तथापि मतान्तरेन्यत्र संकेतिताः कथं ब्रह्मवाद ब्रह्मपरतया योग्यन्त इत्याशङ्कय परिहरति । महद्वत् । यथा महच्छब्दः । महान्तं विभुमात्मानं (कठ. १।२।२२) वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् (श्वे. १५ ३१८) इत्यादी महच्छन्दो ब्रह्मपरो योगेन । एवमव्यक्तःशब्दोप्यक्षरवा- चक इति । न हि सांख्यमत इव वेदान्तेपि महच्छन्दः प्रथमकार्य वक्तुं शक्यते । तस्मादिन्द्रियादिवाक्ये सांख्यपरिकल्पितानां पदार्थानां नामापिनास्तात सिद्धम्। चकारोधिकरणसंपूर्णत्वद्योतकः ॥ १।४।७॥१॥ २० २ चमसवदित्यधिकरणम् । पुनः श्रुत्यन्तरेण प्रत्यवस्थित निराकर्तुमधिकरणान्तरमारभते। चमसवदविशेपात् ।। १।४॥८॥ ननु प्रकरणवशात्पूर्वमस्मदुत्तोयोन्यथा वर्णितः । यत्र प्रकरणापे- क्षैव नास्ति मन्त्रे तदस्माकं मूलम् । अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमाना५. सरूपाः । अजो होको जुपमाणोनुशेने जहात्येनां HTread:गदमाशत् ।

·। रथमसपदित्यधिकरण [... मुत्तमोगामजोन्यः (श्वे. ४१५) इति । यद्यपीदं श्वेताश्वतरोपनिषदि चतुर्थाध्याये विद्यमानत्वात्पूर्वापरसंबद्धमेव वक्तव्यम् । तत्र-ब्रह्मवादिनों वदन्ति किंकारणं ब्रह्म (श्वे. १।१ ) इत्युपक्रम्य ब्रह्मविद्यैव निरूपिता । तथापि पूर्वकाण्डे पणवादिमन्त्राणां नायं नियम इति प्रकृतेपि मतान्तर- ५ वायकत्वस्यैव प्रकृतोपयोग इति शंका । ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन देवात्मशनि स्वगुणेनिगढाम् (वे. १६३ ) इति च । तपा ज्ञाज्ञी द्वाय- जादीशानीशावजा होका भोक्तृभोग्यार्थयुक्ता । (श्वे. ११९) अग्रे - यो योनि योनिमधितिष्ठत्येको विश्वानि रूपाणि योनीच सर्वाः । ऋषि मसूतं कपिलं यरतमये ज्ञानभिर्ति जायमानं च पश्येत् (श्वे. ५।२) १. इत्यादि च वाक्यानि कपिलतन्मतवापकानि वर्तन्त इति सांस्यमतमपि वैदिफर्मवेत्येवं पाते । उच्यते । madasth चमसवदविशेषात् । अग्मिलश्चमस ऊर्ध्वबुभस्तस्मिन्यशो निहित वि- श्वरूपम् । तस्यासते ऋषयः सम तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदाना(पृ.२।२।३) इति मन्ने यथा न विशेषो विधातुं शक्यते । नहि कर्मविशेष कल्प- १५वित्वा तत्राबिलबमसं कल्पयित्वा तत्र यशोरूपं सोमं होतारो मत्रेण भक्षयेयुरिति कल्पयितुं शक्यते। तथा प्रकृते रोहितगुल्लकृष्णशब्देन रजः- सवतमांसि फल्पयित्वा न तदशेन सर्वमेव मतं शक्यते कल्पयितुम् । कपिलर्षिवाक्यमप्यनित्यसंयोगभयानित्यवानुवादकम् । तस्मान्न मन्न- मात्रेण प्रकरणश्रुत्यन्तरनिरपेक्षेण विशेषः कल्पयितुं शक्यः ॥ १।१८॥ ज्योतिरुपक्रमातु तथा बीयत एके ॥ १४॥९॥ । ननु गभसमन्त्रे अर्धाग्विल (बृ. २।२।३ ) इति मन्त्रव्याख्या- नमस्ति । शिरश्चमसः प्राणा यशः (बृ. रा२३) प्राणा वा ऋषयः (बृ. २१२३३) इति। नात्र तथा व्याख्यानमस्तीतीमां शङ्कां परिहरति तुराब्दः । अजाशब्देन ज्योतिरेवोच्यते । यथा हजाल्पदोग्नी तथेयं २५ नश्वरसुखदानी । अमिस्र्यसोमविद्युपाद् ब्रह्मणो हंसोकचरणरूपां । भगवत्कार्याशरूपत्वान् । तासां निवृतं निवृत्तमेफेका कर्माणि (छां, 1 [अणुभाष्य] ·अणुभाभ्यम्। १०६ ६३३) इति श्रुतेश्च प्रथमोत्पन्ना देवताजाशन्देनोच्यते । तत्र हेतुः । उपक्रमात् । अत्रैवोपक्रमे-तदेवानिस्तद्वायुस्तदादित्यस्तदु चन्द्रमा: (श्वे, ४२) इति । द्वा सुपर्णा (श्वे. ४६) इति नाये । मध्ये चायं मन्त्रः पूर्वोत्तरसंबद्धमेव वदति । सा मुख्या सृष्टिः । अजयं जीवब्रह्मरूप- ५ मिति । अत्र प्रकरणे न स्पष्ट इति निरूपयति । तथाहि श्रुत्यन्तरे स्पष्ट- मेवाधीयत एके । यदने रोहित५ रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपा यत्कृष्णं तंदन्नस्य (छां, ६।४।१) इति । एवमपि कलात्रये । अनेन जीवे. नात्मना (छां. ६२२) इति जीवब्रह्मणोश्वानुभवेशः । बीजेपि त्रैदि- ध्यामिति सरूपत्वम् भगवतो भोगे हेतुः । जीवेन भुक्तभोगामिति । तस्मात्य- " कृतेपि चमसच्यछतावेवार्थकथनान्न सांख्यमतप्रतिपादकत्वम् ॥ १।४।९ ॥ कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥ १।४।१०।। ननु द्विविधा शन्दप्रवृत्तिः। योगो रूढिर्वा । तत्राजाशब्दश्छागायां सदः । न जायत इति योगः । अनुभयरूपत्वात्कथं सृष्टिवाचकत्व- मित्याशङ्कय परिहरति । कल्पनोपदेशाच्च । कल्पनात्रोपदिश्यते । आद्या " सृष्टिः कम्पनयाजाशम्देनोच्यते । यथा राजा, बर्करसाहिता सवत्सा स्वामिहिता तथेयमित्युपदेशपदात्तयोपासनमभितम् । चकारात्परोक्ष- वादोपि देवस्य हिताय । यथा-आदित्यो वै देवमधु (छां. २०११) वाचं धेनुमुपासीत (बृ. पा८१) घलोकादीनां चामित्वं पञ्चामिविद्यायां तथा प्रकृतेप्यविरोधः। योगरूढिव्यतिरेकेणाप्येषा वेदे शन्दप्रवृत्तिः । तस्मादजामन्त्रेण न सांख्यमतसिद्धिः ॥ १।४।१० ॥ २ ॥ .. ३ न संग्ख्योपसंग्रहाधिकरणम् । न संख्योपसंमहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ।। १।४।११॥ मन्त्रान्तरेण पुनराशङ्कय परिहरति । बृहदारण्यकाष्ठे श्रूयते । यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्न प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् 17-Creads देदीप for देवस्प।

·. 44 न संस्योपसमहाधिकरणम् । (म, शा. मू. in ब्रह्मामृतोमृतम् (बृ. १७) इति । यद्यप्यत्र पञ्चजना पशोपन्ने न पक्षानां पयागुणत्वम् । समासानुपपत्तेः । तथाहिं । आय: पञ्चशब्दः संख्यावानी संख्येयवाची वा । आये पञ्चसंख्याया एकत्वान पष्ठी- समासः ? संख्यायां संख्याभावाच । संख्येयपरत्वे द्वितीयस्य संख्याये ५ पनत्वमेव पूर्वबोदनन्वयः । विधायकाभावाच्च । अतो बीम्सा । परजन- संज्ञाविशिष्टानां वा पनत्वमिति यथासंभवमर्थः । तथापि मुदयाहेण संख्योपरांमहादपि लक्षणार्थ केनचिद्धर्मेण पञ्चसंग्राहकेण मान्यम् । स च तेषां मते न संभवति तथा साति पञ्चैव तत्त्वानि स्युः । अतस्ते नानाभावादेव स्वीकर्तव्याः । यद्यपि भूततन्मात्राकृतिचिच्यन्तःस्थितस्वधर्मा पहुं शक्यन्ते । तथापि न ते तथोक्तवन्तः । मूलपकृतिरविकृतिर्महदायाः प्रकृतिविकृतयः सम । पोडशकश्च विकारो न प्रकृतिनं विकृतिः पुरुषः॥ (सां. का. ३) इत्यन्यथोपगमात् । पुरुऐ लक्षण्याभावप्रसंगश्च । किं च नायं श्रुत्यर्थ इति श्रुतादेव प्रतीयते । अतिरेकादाकाशति । चकारा- १५ दात्मा यस्मिनित्यधिकरणन्वेनोक्तः । तम्मानानेनापि मन्त्रेण तन्गत- सिद्धिः ।। ११४११॥ प्राणादयो वाक्यशेपान् ॥ १।४।१२। नववरयं मन्त्रस्यार्थो वक्तव्यः । तदनुरोधेन लक्षणयापि ज्योति:- शास्त्रवत्पञ्चपञ्चशेन्दः पञ्चविंशतिवाचस्तया परिकल्प्यः । स्पष्टमाहात्या- ..मात्माकाशयोराधाराधेयभावः प्रदर्शितस्तत्रत्ययोरेव । अतो मन्ने तन्मत- सिद्धिरित्याशडूप परिहाति प्राणादयः पञ्चजनाः । वाक्यशेषरय मन्त्रा- र्थनियामकत्वात् । प्राणस्य प्राणमुत नक्षुपश्चक्षुः श्रोषस्य श्रोत्रमन्नस्या मनो मनः (बृ. १११८) इति । ननु कथमस्य वाक्यशेषत्वम् । उच्यते । प्राणादयः संज्ञाशन्दाः २५ करणवाचकाः । न ज्ञानरूपं वा क्रियारूप का कार्य जनयन्ति स्वन्यापा- ·अ... पा.स्...] . . अणुभाष्यम् ।. . . रेण । तेन तेषां करणान्तरापेक्षाभावात् प्राणादीनां पुनः प्राणादिमत्त्वं बाधितं स्यात् । भगवतो माहात्म्यविरोधश्च। अतः स्वार्थनिर्वाहार्थमन्यार्थी वर्तते पञ्चजनवाक्यस्य च । अतो बुद्धेः पञ्च वृत्तीर्जनयन्तीति पाणादयः पश्चजनाः । संशयोथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते ५बुद्धलक्षणं वृत्तितः पृथक् (मा. ३२६।३०) इति । तेषां तत्वत्प्रकारक स्वकार्यजननं न स्वतः किंतु भगवत इति द्वयोरेकार्थत्वे सर्व संगतं स्यात् । खण्डत्वाच शेषत्वम् । सर्वपत्तिकत्वाद्भगवतो न माहात्म्यविरोधः। तत्र प्राणशब्देन त्वग्वाणप्राणा गृहीताः । रसना चान्ने प्रतिष्ठिता इत्यन्नं गृहीतम् । वाग्वा तेजसि । अत्ता चानं चैकत्र भवतः । सहमा- • वित्वात् विचिदेकग्रहणं क्वचिदुभयग्रहणमिति । तेन ते सर्वे पञ्चैव भवन्य-' तिरिच्यते परमाकाशः । तस्मात्याणादय एव पञ्चजना इति न तन्मत- सिद्धिः ॥ १।४।१२॥ ज्योतिपैकेपामसत्यने ॥ १।४।१३॥ काण्वपाठे-अन्नस्यान्नमिति नास्ति तदा कथं पञ्च । तत्राह । १५ ज्योतिपा ‘संख्यापूर्तिस्तेषाम् । यस्मादक् िसंवत्सर इति पूर्व पठितो मन्त्रः । तत्र-तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः (बृ. १४५१६) इत्यन्नस्थाने ज्योतिर्ग्राह्यम् । व्याख्यानं पूर्वमेव । तस्मादसिद्धं तन्मतस्य श्रुतिमूलत्वम् ॥ १४॥१३॥३॥ ४ यथाव्यपदिष्टाधिकरणम् । १०. कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः॥१४॥१४॥ श्रुतिविपतिपधारमृतिरेव प्राोति मत दूरीकतुं श्रुतिविप्रतिषेपो 1-A,C,D and Eread at for न। T-A and Cread सर्वप्रवर्तकत्वात् for सर्वप्रवृत्तिकवाद । 10-Aand Cread नेते for देनते। 17-Creads सिदं न तन्मतस्य for असितम्मतस्य।.

·५ समाफषाधिकरणम् । [म. १५१.१ स्. १५ * नास्तीत्यधिकरणमारभते । तत्र श्रुतौ सृष्टिभेदा बहवः । कचिदाकाशादि- 'फा आत्मन आकाराः संभूतः (ते. २११) इति । करिवेजःप्रभृतिका । • तसेजोसृजन (छां. दारा३) इति । कचिदन्यथैव । एतस्मान्जायते 'प्राणः (मुं. ५११३ ) इति । इदर समसृजत (बृ. ११२१५ ) 'इति ५न । एवं क्रमव्युत्क्रमानेकविधसृष्टिप्रतिपादकत्वाद् वस्तुनो देख्न्यासंभ- वाद्-यहा त्या अनु मजापशवः मजायन्त इतिवत्सृष्टिवास्यानामर्थवाद- वेन ब्रह्मस्वरूपशानार्थत्वादध्यारोपापवादन्यायन न वेदान्तब्रह्मकारणत्वं सिद्ध्यति । अतः परिदृश्यमानजगत: कारणान्वपणे क्रियमाणे बाह्याना- 'ह्यमतभेदेषु सत्तु कपिलस्य भगवन्तानांशावतारत्वात् तन्मराकारेणेव १० जमावस्पोगितेत्येवं पा । उच्यते 1 न सृष्टिभेदेषु ब्रह्मण: कारणत्वे विपतिपत्तिः । सर्वप्रकारेषु तस्यैव कारणत्योः । आकाशादिषु कारण- त्येन ब्रह्म यथान्यपदिष्टमेवैकत्र । अन्यत्रापि तदेव कारणत्वेनोक्तम् । न तस्य कार्य करणं च विद्यते (श्वे. ६.८ ) इत्यादिनिराकरणं तु लौकि- कवार्तृत्यनिषेधपरम् । तस्यैव मतीतेः । सर्वलक्षण्यार्थ वैदिकानामवाधि- ५ ताकवाक्यत्वस्याभिमेतत्वादिति चकारार्थः 1 कार्यप्रकारे भेदस्तु “माहा स्यज्ञापको न तु बाधकः । बहुधा कृतिसामर्थ्य लोकेपि माहात्म्यसूच- कामिति । तस्मान श्रुतिविप्रतिषेधात्स्मृतिपरिग्रह इति सिदन ॥ ११४१४॥४॥ ५ समाक्राधिकरणम् । समाकर्षात् ॥ १४॥१५॥ पुनरन्यथाराय परिहरति । ननु कचिद्-असदा इदमय आसीद (ते. २१५) इति । कचित-सदेव सोम्पदाम आसीत् 1 तन्देक आहु- रसदेवदमन आसीत् । (छां. ६२११) अन्याकृतमासीत् । नासदा- सीनो सदासीन । तम आसीद (ऋ. सं. १०११२९।१) इत्यादिवास्येषु 7-A and Oread बेदानशा फारणत्वं for वेदान्तमाकारणत्वं ।

·६ जगद्वाचित्याधिकरणम् । [अ. पा.. यू. ५ आदित्यादिदक्षिणेसिपुरुषपर्यन्तपरिच्छिन्नब्रह्मोपासनान्युक्त्वा तथा निरा कृते तमेव ज्ञानार्थमुपससाद । ततः सतपुरुषसमीपमुभावागत्य ब्रह्म- वाद्यं चक्रतुः । तत्र-कैप एतदालाके पुरुषोशबिष्ट ( की. ४६१९) इत्यादी जीवः प्रक्रान्तः । तस्मादेवं सर्वोत्पानिरुक्ता । ब्रह्मणोप्यनुप्रवे- ५ शश्च । तत्र संदेहः । जीव एव ब्रह्मसहितः कर्ता ब्रहीव वेति । तत्रं जीव एवं कर्ता । सर्वस्य जगतो ब्रह्मत्वादयस्तस्य धर्माः। राजत्ववद् यजमा- नत्ववद्वा । अस्मिन्पकरणे ब्रह्मोपक्रमेण जीवपर्यवसानोनेः सर्वत्रव ब्रह्मत्वेनोक्तो जीव एव फर्ता । तथा सति लोकपि जीवकर्तृत्वं सहज भवेत् । बन्धमोक्षव्यवस्था च । एवं सत्यात्मकृतेरेव फलिप्य- .. तीत्येवं पाते । उच्यते । जपदाचिस्यात् । एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत्कर्मत्युपत्राम एतच्छन्देन जगदुच्यते। पुरुषशन्देन च जीवः । वनड- जीवात्मकं जगद् ब्रह्मकर्तृकमिति हि पूर्वसिद्धम् । तदनुरोधेनात्रापि ब्रह्म- परत्वमेवोचितं न तु सर्वविप्लयोश्रुतकल्पना च । अतः सुपुमावपि ब्रह्मण्येव लयस्तरमादेव सर्वमिति ज्ञातव्यम् । प्राणात्मशम्दवाच्यत्वं तु पूर्वमेव सिद्धम् । १५ तस्मान जीवविधिता प्रकृतिः कारणम् ।। ११४१६ जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेनद व्याख्यातम् ॥ १।४।१७ ॥ किंचिदाशङ्कय परिहरति । नन्वत्र जीव एव पक्रान्तः । कैप एतदालाफे पुरुषोशयिष्ट (को. ११११) इति । ब्रह्म त्वद्यापि न सिद्धम्- एतादृशं नेतादृशमिति । अतः शयनोन्यानलक्षणजीवधर्मदर्शनात्तस्यैव बलत्वं जगत्कर्तृत्वं च। तत्स्वतानुपपन्नं प्रकृती फलिप्यति । अथवा मुख्यमाणलिङ्गमप्यत्रास्ति । प्राण एवैक्रया भवतीति सुपुती तस्यैव पवृतिरुपलभ्यते । विद्यमानांदेव सर्वत्पित्तिपलयो । स च मकृत्यशातो जडादेव प्रथानात्सृष्टावपि सर्वोत्पत्तिः । अतोरमारप्रकरणाब्जीयद्वारा साक्षाद्वा प्रकृतेः कारणत्वमित्येवं प्रागे । उच्यते । तयाख्यातम् । एतयोरु- २५ मयलिङ्गत्यमेव नास्तीत्यानयत्यादिह तद्योगादित्यत्र सर्वमेव कार्य भगवत 12-Asrd com.rafter इति! Creads तदनुरोधेनाyि for तदा रोधेनामापि।

·- मं..पा..] अणुभाष्यम् । एव नान्यस्मादिति । अतोरमाद् ब्रह्मवाद एवं सिध्यति । न प्रकृति- बादः ॥ १।४।१७॥ अन्याय तु जैमिनिः प्रश्रव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १।४।१८॥ स्वमतेन परिहारमुक्त्वा नियतधर्मवादेनापि परिहारमाह । स्वाप- प्रतिनीधी जीवधर्मावेव । चक्षुरादिलयाधारत्वं प्राणस्येति । तस्मिन्नपि पक्षे- न्याय तधर्मकीर्तनम् । भेदे हि तनिराकरणमवश्यं कर्तव्यमिति तुशब्दः । ब्रह्मपतिपयर्थमेव जीवलयोद्मी मृतिवैलक्षण्येन । प्राणकीर्तनमाश्रयब्रह्म- बोधाय। कुत एतदवगम्यते। तत्राह । उपक्रमोपसंहाराभ्यामेवावगम्यते। यो वे बालाक एतेषां पुरुषाणामित्युपकमे मुख्यं ब्रह्मैव निर्दिष्टम् । तज्ञानेना- सुरजयः। सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठयं स्वाराज्यमाधिपत्यं चेति फलम् । न होतद्द्वयममुख्ये संभवति । अपिच । प्रश्नन्याख्यानाभ्याम् । कैप एतदालाके पुरुषोशायटेति प्रश्नः। तत्र जीवस्य ज्ञातत्वादधिकरणमेव न ज्ञातम्। यत्रैष एतद्रालाके पुरुषोशयिष्ट (को. ४१९) इति व्याख्यानम् । न ५ हि नाडीपियितुं व्याख्याति किंतु प्रतिज्ञातं ब्रह्म । कथमेतदवगम्यते नाडीव्यतिरिक्त आत्मा ज्ञाप्यत इति । तत्राह । एवमेके। एके शाखिनो वाजसनेयिनः । तत्रापि दृषबालाफिब्राह्मणे-स होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत्सुनोभूदू य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां पाणानां विज्ञानेन विज्ञान- मादाय य एषोन्तर्हृदय आकाभस्तस्मिन् शेते (वृ. २।१।१७) इत्यत्र- आकाशशब्दं ब्रह्म सता सौम्य तदा संपनो भवति (छां. ६८१) इति च । स्व ह्यपीतो भवति ( छां. ६८१ ) इति च । तस्मा- दाधारभूतब्रह्मज्ञापनार्थत्वानीवमुख्यप्राणलिङ्चात् प्रकृतिवाद इत्यसंगतम् ॥ १४॥१८॥६॥ .

·७ पायाधयाधिकरणम्।। . . ७ वारयान्वयाधिकरणम् । वाक्यान्चयात् ॥ ११४/१९ पुनर्जीवब्रह्मवादेन प्रकृतिकारणवादमारामय निराकरोति । दृह- दारण्यके चतुर्थ पटे र याजयन्वयमैत्रेयीसंवादे-येनाहं नामृता त्यां ५ किमई सेन कुर्याम् (पृ. ११५५४ ) इति विरनिमुक्या-यदेव मगयान्वेद तदेव मे ब्रूहि (बृ. १५॥४) इति पृटे तामभिमुखीकृत्य-ने बारे पत्युः फामाय (पृ. पा) इत्यादिनामृतत्वाय ज्ञानमुपदिशति । पष्ठे पुनरु- पसंहारपि-एतावदरे विल्यमृतत्यमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रवदाज (इ. ४।५।१५) इति । तत्र जीवस्य प्रकरणित्वं ब्राह्मणो वेति संशयः । तनात्मनः मियत्वं स्वपतीत्या पत्राद्यपेक्षया बोधयश्चीवमेयोपक्रम आत्मत्वेन वदति । तदनु तत्र दर्शनादि विधत्ते तिन सर्व विदितमिति फलमाह । तत्र कथमात्म- शानेन सर्नज्ञानमित्याकाङ्क्षायां-भान नं परादात् (. २५७) इत्यादिना-इदं सर्व पदयमात्मा (पृ. ४।५।७) इत्यन्तेन तरंगध सर्वलमाह । तदनु कथमस्मिन्संघात आत्मज्ञानं भवतीत्याकाहायो दुन्दुभ्यादि- दृष्टान्तमयमाह । परम्परगा बागाभ्यन्तम्भदेन गया महाकोलाहले दुन्दुभेई- न्यमानस्य शन्दो गृहीतो भवति । नत्र करण दुन्दुभिदर्शनं दुन्दुभ्याधात- दर्शनं वा । अनुमानद्वारा मिले तब निविष्टे तसाक्षात्कारो भवतीति । तधात्मनो बोधककार्यानुसंधाने नसाक्षात्कारो भवतीति । तत्र फर्य १० सर्वत्यमित्याकाहायां तत एयोत्पन्नं सर्व नामरूपं तस्मिन्नेव लीयत इति । स यथेतिद्वयेनाह (मध्ये स एव नातिरिक्त विरातीति स यथा सैन्ध- वचन इत्यनेनाह । आयत्येन तावन्मात्रतानिराकरणायाह । प्रत्य संशास्तीति । कार्यातिरिनरूपं कथयितुं न शक्यत इति तत्र विशेषाका द्वापामतिरिक्ताकथने वचकत्वमाशङ्कर तपरिहारायाह । स होवारेति । 3-Creads परिवति for निराकरोति । 11-Creads पतीपा for वसतीस्या। 120 And Dread AITAE TOT TITATISTI १५[भमान ·. । क. पा... सू.१९]. अणुमाप्यम् । अविनाशीत्यनेन कार्यवैलक्षण्यं सिद्धवत्कारेणोक्त्वा विषयसंवन्धन संसारमाह । मात्रासंसर्गस्त्वस्य मवति इति । विशेषतस्त्वकथने हेतुमाह ।. यद्वैतमित्यादिना यावत्समाति। चक्षू रूपमेव पश्यति नात्मानम् । ननुरूपम- प्यात्मेति चेत् । तत्रापश्यन्वै तद् द्रष्टव्यत्वेन न पश्यति। न हि द्रष्टस्वरूप ५ दृश्यज्ञानेन ज्ञातं भवत्यतद्रूपत्वात् । एवं द्रदृदृश्यव्यवहारज्ञानावस्थाया विशे- पतस्तग्ज्ञानमराक्यमुक्त्वा ज्ञानोत्तरं कर्मकर्तृभाव एव नास्तीत्याह । यत्र वा अन्यदिव स्यादित्यादिना । इदमेव हि ज्ञानममृतत्वमिति । तत्रादिमध्याव- सानेषु जीवप्रकरणमित्येव प्रतिभाति । तस्य ब्रह्मता जगत्कर्तृत्वमित्युत्कर्षः । नतु तस्मादन्यद् ब्रह्मत्वेन वक्तुं युक्तम् । अर्थविरोधाच । तरमाद्देदे सृष्टि- .. वाक्यानामेतन्यायेनान्यार्थत्वान्न ब्रह्म जगत्कारणमिति प्रकृतिवाद एव : युक्त इत्येवं प्राप्ने उच्यते।वाक्यान्वयात् । इदं वाक्यं भगवत्येवान्वेति। नात्र जीवप्राधान्यगन्धोपि । सर्वत्र भगवदन्वयेनैव जीवस्यापि पियत्वम् । तस्यैव सुखरूपत्वात् । सर्वोपनिषदनुरोधेनैवास्याप्यर्थस्य वक्तुमुचितत्वात् । तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेति । (श्वे. ३८) आनन्दाद्धयेव सल्विमानि भूतानि १५ जायन्ते । (ते. ३१६) सर्व एवात्मानो व्युचरन्ति । एप होवानन्द- याति (ते. २१७ ) इत्यादिश्रुतिसहसैनिःसंदिग्धह्मणः स्वरूपं कार्य- मंशाच प्रतिपादिता इतीदमपि वाक्यं तत्परमेवोचितम् । सर्वव्यवहारस्य तन्मूलकत्वेन पूर्वमुकत्वात् । विषयस्पर्शी विज्ञातृत्वमपि तस्यैव । । एवं सति सर्वमेव संगतं भवेत् । अतो वाक्यान्वयान्न जीवपरत्वं २. येन प्रकृतिवादः स्यादिति ॥ १।४।१९ ॥ प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥१४॥२०॥ नियतधर्मवादिनामपि मतेन प्रकृते सिद्धान्तं वक्तुं पक्षान्तराण्याह । तत्र ब्रह्मवादेकदेशिवादाः सन्ति । तत्र जीवो नाम स्वस्य भोगनिष्पत्यर्थ स्वांशी भगवता कृतो विस्फुलिङ्गवदित्याश्मरथ्यो मन्यते । अनादिसिद्ध . 8-Crends इत्येवोस: for इत्युत्कर्षः। विपरीतदत् श्रुतिपाठो दृश्यते । य. १२.

·रे ७ वादयान्ययाधिकरणम् । [अ.पा. १ य. २३ एव जीपश्चैतन्यमानं शरीरादिसंघाते प्रविष्ट इति चिति तन्मात्रेण प्रवेशे च 'मोक्ष इति चौड़लोमिराचार्यः । काशकृतास्यासक्त्या विश्यमोवृतरूपं • भगवत एव जीव इति तेपि स्वमतानुसारेणात्र परिहरन्ति । तत्र पुत्रादि- प्रियसहवचनानीवप्रकरणमेवेतदित्याशक्य जीवोपक्रमस्यान्मलयोजन- ५ मित्याह । पतिज्ञासिद्धेरिति पष्ठी। तस्या लिङ्गमंशवाजीवस्य तदमेदेनो- . पक्रमः प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गं भवति । एकविज्ञानेन सर्मविज्ञानं प्रतिज्ञा। तस्यैवाग्रे व्युत्पायमानत्वात्तस्या एतत्साधकम् । यथा जीको भाया- ने जड इति । एवमाश्मरथ्यो मन्यते । श्रोतव्यादिविपयस्तु भगवानेव ।। तस्मानियतधर्मजीवकादेपि न जीवोपक्रमो दोपः ॥ १॥४॥२॥ उत्क्रमिप्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः ॥ १।४।२१।। लिङ्गमित्यनुवर्तत । यदन जीवोगक्रमेण भगवतः अपणादिकमुकं मतांसारभावादुकमिप्यतो जीवस्य लिङ्गम् । मुक्तौ जीवो भावानेच भविष्य- तीति ज्ञापकम् । अन्यथा सेव कथममृता भवेत् । इतिशम्दो हतौ । खि- या विश्वासार्थ गोणप्रियवैराग्यार्थ र जीवोपक्रमः कर्तव्य एवेन्योडलोमि- १५राचार्यों मन्यते तरमाद् मिनजीवपक्षेपि नात्र दूषणम् ॥ १।४।२१।। अवस्थितरिति काशरुत्तः ॥ १।४।२२ ॥ लिमित्येव । भगवत एवावस्या जीव इति । अतः संतारदशाया- मपि जीवो ब्रह्मेति (नावोत्क्रमणमुपचारो या अन्यथा कयमात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीति । न हन्यस्य राय प्रियं भवति । गोक्षस्तु २. ज्ञानमेव । उत्तर कर्तव्याभावात् । अवस्थया न्यबसायात् सिद्धान्ता- • विशेषः । इतिशन्देनैतावदरे खल्यमृतत्यगित्युपसंहासे हेतुरस्य पक्षरयेति काशकृक्षो मन्यते । तस्मानीवोपक्रमो भगवत एवावस्थाविशेषो जीव इत्यस्य पक्षरय लिङ्गम् । तस्मान्मैत्रेयीबाह्मणेनापि जीवद्वारा प्रतिकारण- पादासिद्धिारित सिद्धम् ॥ १।२२ ॥७॥ 23-D om. cure befort I ·म.पा.सू. २३1: मणमाम्यम्। . ". एवं प्रकृतिकारणवादनिराकरणेन ब्रह्मण एव कारणत्वे सिद्धे- प्यर्धजरतीयतयोभयस्थापनपक्षं परिहर्तुमधिकरणमारभते । ८ प्रकृतिथेत्यधिकरणम् । प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ १।४।२३॥ ननु ब्रह्मकारणतां न निराकुर्मः श्रुतिसिद्धत्वात् । किंतु समवा- यिकारणं प्रकृतिरेव । कार्यकारणयोरवैलक्षण्यात् । समवायिकारणानुरोधि हि कार्यम् । अन्यत्सर्वं भगवानस्तु । अपेक्ष्यते च समवायिनिमिचयोर्भेदः। (कर्मण्यपि अतिस्मृतिसमवायो धर्म ।एवं ब्रह्मवादेपि स्मृत्युक्ता प्रकृतिः समवायि कारणम् । ब्रह्म निमित्तकारणमित्येवं पाने । उच्यते (प्रकृतिश्च। • निमित्तकारणं समवायिकारणं च ब्रह्मैव । (प्रकृतिपदप्रयोगात्स्मृतिसिद्ध- १. तृतीयसर्वधर्मापदेशः चकारात् यत्रेत्यादिसर्वसंग्रहः । कुत एतत् । प्रतिज्ञा- दृष्टान्तानुपरोधात् । प्रतिज्ञा-अपि वा तमादेशमपाक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भव- त्यमतं मतं भवत्यविज्ञातं विज्ञातं भवति (छां. ६।१।२) इति । दृष्टान्तो-- यथैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात् ( छां. ६।१।४) इत्यादि। .१५ प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरनुपरोधोत्राधनं तस्मात् । समवायिकारणज्ञाने हि कार्य- ज्ञानम् । उभयोHहणमुपवारन्यावृत्त्यर्थम् । उपक्रमोपसंहारवत् । प्रतिज्ञामा- त्रवेदृष्टद्वारापि भवेत् । दृष्टान्तमात्रत्वे त्वनुमानविधया स्यात् तथा सति सर्वसमानधर्मवद् ब्रह्म स्थान समवायिकारणम् ।, उभयोZहणे तु प्रति- ज्ञाया दृष्टमेव द्वारमिति समवायित्वसिद्धिः । कार्यकारणयोर्मेदागेदमतनि- २. राकरणाय पिण्डमाणिनखनिकृन्तनग्रहणम् ॥ तथा सति यत्र कचिद् मगवाज्ञातः सर्वत्र ज्ञातो भवति । सर्वच ज्ञातं भवतीति सामान्यलक्षणमत्यासत्तिनिराकरणाय च वाचारम्भणं विका- रो नामधेयम् (छां. १९१४) इति । अलीकत्वानिराकरणाय च मृत्तिकेन्येव । ब्रह्मत्वेनैव जगतः मत्यत्वं १५ नान्यथेति । सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिनिराकरण च स्पष्टमेवाये (त्रीणि 1 19-Greadपापपिदिशति for समापिमिति।

·प्रतिधेस्यविकरणम्। (...॥ पाणीत्यत्र करिष्यति मतो ब्रायरूपेण मत्यस्य जातो ब्रौन राम- वायिकारणम् । देहात्मवृदिस्त सत्यां विकारसुद्धो दापः । श्रुतिसमय प्रमाणमित्यम् । तस्माद् नीद समवायिकारणम्।नप्रकृतिः ॥१४॥२॥ अभिध्योपदंशाच ॥१४॥२४॥ तिलान्तरमाह । सोकामयत बहु स्यां मनायेयेति (ते.२६) स्पर कामनं तस्याभिध्यानम् । आप्तकामवान कामना । तदमियानं मुटावपदिश्यते। नहु स्यामिति स्तरमेव बहुरूपत्वाभिध्यानेन सूट स्वयमेव मनति । सुवर्गस्पांनकरूपत्वं सुवर्णकृतिकत्व एवं I अभ्यासाभावाद् गौणत्वापत्तश्च नाहि मुल्यं भवन योगिनां संभवति । सर्वभवनसा- "मामुल्ये मंभगति गौणकगनाया अन्याय्यत्वात् । चकारात्-इदं .. सरं यदरमात्मा (पृ. २०१६ ) इति कास्य नसत्वश्रुतिसमतिले संभाति मान्यथा। अपना मा बलि मा तमलानिति गान्त उपासीत (छा.३१।१) इति नाय जगढ़पन्नाभिध्मानमुपदिगते । तद् मन- १५ समयापित परत इति चमाराव कलन पृथक्त्तन मा विश्वतो- मुख ि१४४२४॥ साक्षाचोभयानानान ॥ १४॥२५॥ लिमुाना भुमिमा पमाणमाह । साक्षायन्यैव समवामियम यो । चकारात् स्मृन्यापि । कथं श्रुत्योच्यते तत्राह । उभयामानात् । .. सकासार प्रमण्येर र सृष्टिभलपयोराधानात् । सणि हवा इमानि मनामाकासादेव समृपयन मारा प्रत्यरत यन्ति (शॉ. १२९१) शति । अहं सर्वस्य जगतः प्रमाः प्रलयस्तथा (भ.गी."१६) मानिनिम्मिन्निमिनलं गंभयाते । सुवर्णादिए नयोसः । लोकवे. दन्यायेन गाक्षात्त्वम् तम्माद्गवानेव समापिकारणम् ॥ १४॥२५॥ भात्मरतः परिणामात ॥४॥२६॥ मन-सएस रान समति स एवाति हन्ति र (भा. १२).

·. अणुमाया। इति कर्तृत्वातीतेराकासादिवाक्यमम्योपचारिक भविष्यतीति निराकरणा- याह । आत्मकृतेः । तदात्मानर स्वयमकुरुत (ते. २१७ ) इति स्वस्यैव कर्मकर्तृभावात् ।। सुकृतत्ववचनाञ्चालौकिकत्वम् । तथापि ज्ञानार्थमुपपत्ति- माह । परिणामात् । परिणमते. कार्याकारणेति । अविकृतमेव परिणमते ५ सुवर्णम् । सर्वाणि च तैजसानि । वृक्तेश्चालौकिकत्वाद् ब्रह्मकारणत्व एव पटते । पूर्वावस्थान्यथाभावस्तु कार्यश्रुत्यनुरोपादनीकर्तव्यः । वक्ष्यति र-श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् । (ब, सु. २।१।२७) इति । अन्यानि च युक्तिदूषणानि परिहरिष्यति । तस्माद् ब्रह्मपरिणामलक्षणं कार्यमिति जगत्समवायिकारणत्वं ब्रह्मण एवेति सिद्धम् ॥ १।४।२६ ॥ योनिश्च हि गीयते ॥ १॥४॥२७ चेतनेषु किंचिदाशङ्कय परिहरति । नन्वस्तु जडानां ब्रीकका- रणत्वम् ।चितनेषु तु योनिबीजयोः समवायित्वदर्शनात्पुरुषत्वाद् भगवतो योनिरूपा प्रकृतिः समवायिकारणं भवतु । शुक्रशोणितसमवेतत्वाच्छरी- रस्येत्याशङ्कय परिहरति । योनिश्च ब्रह्मैव साकवादनिराकरणाय १५ चकारः। तत्र युक्तिश्रुती प्रमाणयति । हि गीयत इति । पकिस्तावत्- सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् (छां. ६।२।१ ) इति पूर्वमे- कमेव प्रतिज्ञातम् । आकाशदेिव आनन्दाद्धयेवेत्यायेवकारेश्रानन्यकारणत्वं जगतोवगम्यते । इतरापेक्षायां द्वैतापत्तेः । गीयते च । कर्तारमीशं पुरुषं बह्मयोनिम् । (मुं. ११३) यद्भूतयोनि, परिपश्यन्ति धीराः (मुं. १०१।१।६) इति च । मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भ दधाम्यहम् (भ.गी. ११।३) इति । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता (भ. गी.१४।४) इति च । अक्षरपुरुषोत्तमभावेन तपात्वम् । तस्माद्योनिरपि भगवान्पुरु- पोपि सर्व वीर्य जीवश्च सर्व भगवानिति । इदं सर्व यदयमात्मेति सिद्धम् । तस्माकेनाप्यंशेन प्रकृतिपदेशो नास्तीत्यशन्दत्वं सांस्यमतस्य १५ सिद्धम् ॥१४॥२७॥ 2-Oraudafor ywand ·८ प्रतिधेत्यधिकरण। [म.पा.सू. २६ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ १॥४॥२८॥ मावादन्यतिरिकाः सर्वे वादा अचदिका चेदविरुद्धाभेत्याह । एतेन ब्रह्मवादस्थापनपूर्वकसांख्यमानिराकरणेन सर्व पातञ्जलादिवादा व्याख्याताः । अदेदिका अनुपयुकाश्च । वैदिकानां हि वेदः प्रमाणम् । ५ तस्मिन्नन्याफुले प्रान्तिप्रतिपन्ना एव सर्वे वादा इति । एतत्सोकर्यार्थ विस्तरे- णाये वक्ष्यते । आवृत्तिरप्यायसमातियोधिका ।। १।४।२८ ॥८॥ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुगाणे पथमाध्यायस्य चतुर्थः पावः ॥ १४ ॥ प्रथमोध्यायः समानः॥ १ मात्र नपरमधिकरण तं मालाकारलाम नुन दर्शितमश्किाशमानुऐबाद- स्मामरेतपिकानं नाहीसतम्।

·4 अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। १ स्मृत्यनवकाशदोपप्रसंग इत्यधिकरणम् । स्मृत्यनवंकाशदोपप्रसंग इति चनान्यस्मृत्यनवकाशदोप- प्रसंगात् ॥ २॥३॥ प्रथमाध्याये वेदान्तवाक्यानां विवादास्पदानां ब्रह्मपरत्वेन समन्वयः प्रतिपादितः । अधुना श्रुतिस्मृत्यविरोधः प्रतिपाद्यते । भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः। न तद्विरोधाद्वचनं वैदिकं शङ्कयतां ब्रजेत् ॥ २६ ॥ श्रुतिविप्रतिषेधस्त्ववश्यं प्रतिविधेयः। प्रथमचतुर्थपादे सर्वथानुपयोगे प्रतिपादिते स्मृतिप्रतिपादिते स्मृतित्ववचनेन मामाण्ये च यावत्तदभामाण्यं न प्रतिपाद्यते तावत्तद्विरोधः परिहर्तुमराक्य इति तनिराकरणार्थ प्रथमतः सूत्रत्रयमाह । तुल्यबलानां परस्परविरोधे न प्रकारान्तरस्थितिरिति ततो युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारः । ततो द्वितीये पादे वेदबोधकत्वाभावेपि तैरपि स्वातन्त्र्येण कश्चन पुरुषार्थः सेत्स्यतीत्याशङ्कय बाह्याबाह्यमतान्ये- फीकृत्य निराकरोति। भ्रान्तेस्तुल्यत्वात् । ततः सम्यग्वेदार्थविचारायैव वैदिकपदार्थानां क्रमस्वरूपविचारः पावद्वयेन । अतः संपूर्णेनाप्यध्याये- नाविरोधः प्रतिपाद्यते। कपिलादिमहर्षिकृतस्मृतेर्न मन्वादिवदन्यत्रोपयोगः। मोकोपयोगित्वात् । तत्राप्यनवकाशे वैयर्थापनेरिति चेन्न कपिलव्य- तिरिक्तशुद्धब्रह्मकारणवाचकस्मृत्यनवकारादोषप्रसंगः । अहं सर्वस्य जगतः प्रमवः प्रलयस्तथा (म. गी. ६७) इति ॥२॥११॥१॥ १. २. २५ 13-A,Cand F read देवरपर for.वेपस्पेश्य। . भस्माधिकरणस्य नाम रेदान्ताधिकरणमालापां नोपरम्पते।

·१२१ ४न विलक्षणयाधिकरणम् । [अ.२ ५. सू.५० २ इनरेपामित्यधिकरणम् । इतरेपां चानुपलब्धः ॥ २।१२।। पकृतिव्यतिरिकानां महदादीनां लोके बढ़े चानुपलन्धेः ॥२।१।२||२|| ३ एतेन योग इत्यधिकरणम् । एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ २१॥३॥ सांख्यस्मृतिनिराकरणेन योगस्मृतिरपि निराकृता द्रव्या । योगस्य वैदिकत्वशङ्कया भेदेन निराकरणाम् ॥ २॥१॥३॥३॥ - ४ न विलक्षणत्वाधिकरणम् । न विलक्षणत्वादस्य तयात्वं च शब्दात् ।। २।१।४।। बाधकोयं तर्कः । अस्य जगतो विलक्षणत्वादचेतनत्वाश्चेतन न. कारणम् । विलक्षणत्वं च शब्दात् । विज्ञातं चाविज्ञातं च (ते. २१६) इति । प्रत्यक्षस्य भ्रान्तित्वं मन्यमानस्येदं वचनम् ॥ २॥१४॥ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ २११।५।। मृदसवीता आपोब्रुवन् (श. ना. ६१५) तनेज एक्षत ७५ (छां. ६।२।३ ) 1 ते ह वाचमूयुस्त्वं न उद्गाय (बृ. १३२ ) इति । एवमादिश्रुतिभि तन्द्रियाणां चेतनत्वं प्रतिपायत इत्यारालय तुशब्देन निराकरोति ततदभिमानिन्य एव देवतास्तथा बदन्ति । कुतः । वेद एव विज्ञातं चाविज्ञातं चेति चेतनायतनविशेषोः । अनुगतत्वाच्च । अनिर्वा- भूत्वा मुखं पाविशत् (प. २४) इत्येवमादिविशेषानुगतिभ्यामभिमा- २.नित्वमित्यर्थः । देवतापदं 7 अत्यन्तरे ॥ २१॥५॥ १ भम्यारिणय नान वेदान्तारिकरण लाया नोरल-परे । 11 [य] ·अ, २ पा. य.६] अणुभाभ्यम्। १२२ दृश्यते तु ॥२६॥ परिहरति । तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । दृश्यते हि कार्यकारणयो- वरूप्यं केशगोमयवृश्चिकादौ । चेतनादचेतनोत्पत्तिनिषधे तदंशस्यैव निषेधः । तुल्यांशसंपत्तिश्चेत्प्रकृनपि सदंशः ।। २६११६ ॥ ४ ।। १० . ५ असदिति चैत्यधिकरणम् । असदिति चेन्न प्रतिपेधमानत्वात् ॥ २॥१॥७॥ श्रुती कारणत्वेनासदुक्तमिति चेन्न प्रतिषेधार्थमेव ववनम् । कथम- सतः सनायेतेति । कार्यस्य वा पूर्वविप्रतिषेधो ब्रह्मकारणत्वाय ।। २।११७ ॥ अपीतौ तद्वत्प्रसंगादसमअसम् ॥ १८॥ पूर्वपक्षमाह । अपीतिर्लयः । कार्यस्य कारणलये तद्वत् प्रसंगः । स्थौल्यसावयवन्यपरिच्छिन्नत्वाशुद्धत्वादिधर्मसंबन्धावश्यकत्वादसमञ्जसं ब्रह्मकारणवचनम् ॥ २१॥८॥ न तु दृष्टान्तभावात् ॥ २॥११॥ नेवास्मदीये दर्शने किंचिदसामञ्जस्यमरतीति तुशब्देन परिहरति । १५ स्वपक्षस्थापनपरपक्षनिराकरणयोर्विद्यमानत्वान्न तुवचनम् । तत उत्पन्नस्य तत्र लये न कार्यावस्थाधर्मसंबन्धः शरावरुचकादिषु प्रसिद्धः। भवतां पर न दृष्टान्तोरित ।। २।१९ ॥ स्वपक्षदोपाच ॥२॥१॥१०॥ स्वपक्ष चैते प्रतिवादिनः साधारणा दोपाः। निर्विशेषात्मधाना- १. सविशेषस्य कार्यता । तस्योत्पत्तिः। लये तदर्मसंबन्धः । असत्कार्यवाद- प्रसंगः । तथैव कात्पित्ती कारणाभावेन नियमाभावः। भाव वा मुक्तानामपि पुनर्बन्धप्रसंगः ।। २।१११०॥ 1 read, यम for मध्यम ।

·भोलापत्तरित्यधिकरणंम् । [अ. २ पा. १.१३ तर्कामतिष्टानादप्यन्यथानुमेयमिति चंदेवमप्य- विमोक्षप्रसंगः ॥२१॥ वेदोक्ने शुष्कतर्कण मत्यवस्यानमयुकम्। तकस्यापतिधनात् । तर्को नाम स्वोत्प्रेक्षिता युक्ति: ।सा एकोक्का नान्यैरीक्रियते । स्वतन्त्राणामृ- ५ पीणां मतिभेदाद्वातुनो द्वैरुप्यासंभवानियामकामावाच । अतो न तस्य प्रतिष्ठा । पूर्वपक्षिणः परिहारः। अध्यन्यथानुमेयमिति चेत् । एवमप्यन्यथा वयमनुमास्यामहे । यथा नाप्रतिष्ठादोषो भविष्यति । न हि कोपि तर्क; प्रतिष्ठितो नास्तीति वक्तुं शक्यते । व्यवहारोच्छेप्रसंगात् । आ थर्मोपदेशं च धर्मशास्त्राविरोधिना। यस्तणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ।। (म. स्मृ. १२ । १०६ ) इति स्मृतेः ।। सायद्यतर्कपरिहारेण निरबद्यस्ततः प्रतिपत्तव्यो भक्तीति चेद् एव- मप्यविमोक्षपसंगः। ब्रह्मवादिनो निर्दुटतर्कसद्भावेपि प्रकृतिवादिनस्तर्कस्य दोषाविमोक्षपसंगः। मूलनियमाभावाद्वैमत्यस्य विद्यमानत्वात्।।२।१।११॥५॥ १. १५ ६ एतेनेत्याधिकरणम् । एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ २१॥१२॥ सांख्यमतस्य वैदिकात्यासन्नत्वात्केपोचिच्छिष्टानां परिग्रहोप्य- स्ति । अणुमायाकारणवादास्तु सर्वथा न शिटैः परिगृहान्त इति तेषां तकोः पूर्वोत्तान्यायेन सुतरामेव निरस्ता वेदितव्याः ॥ २।१११२ ॥ ६ ॥ ७ भोक्त्रापरित्यधिकरणम्। 1969 भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेस्याल्लोकयत् ॥ २॥१॥३॥ कारणदोष परिहत्य कार्यदोपपरिहारार्थमारम्भः । भोग्यस्य भो- क्त्रापतिः । ब्रह्मणो निर्विशेषस्य कारणत्वाद् मोक्तुर्भाग्यत्वं भोग्यस्य च २० 3-Creads प्रत्यवस्था for प्रत्यपस्थानम् । P-A, Candit resd वेदशाम्राविधिना for धर्मशाधाविधिना 13- reads निरपy for निएंट। , ·अ.२ पा.. यू. 13] यशुमान्यम् । A भोकृलमापद्यते । अतो न विमाग इति चेत्स्यालोकवत् । यथा लोके स्टककुण्डलादीनां सुवर्णकारणत्वेन सुवर्णानन्यत्वेपि न करकस्य कुण्ड- लत्वमेव न भोग्यस्य भोतात्यम् ॥ २२११३ ॥ ७ ॥ कि ८ तदनन्यत्त्वाधिकरणम्। तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ २॥१॥४॥ थितिविरोध परिहरति । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिके- त्येव सत्यम् (छां. ६।१।१ )इति । तत्र विकारो वाङ्मात्रेणेवारभ्यते न बस्तुत इत्यर्थः प्रतिभाति । तधार सति कस्य ब्रह्म कारणं भवेत् । अतः श्रुतिवाक्यस्यार्थ- २. माह । आरम्भणशन्दादिभ्यस्तदनन्यत्वं मतीयते । कार्यस्य कारणानन्यत्वं न मिप्यात्वम् ॥ ये पुनर्मिथ्यात्वं तामसबुद्धयः प्रतिपादयन्ति तैतिवादा: सूत्रशु- तिनाशनेन तिलापःकृता वेदितव्याः। अन्तःप्रविष्टचोरवधार्थमेवेष आरम्भः। अलौकिकप्रमेये सूत्रानुसारेणैव निर्णय उचितः । न स्वतन्त्रतया किंचिन्त- रिकल्पनम् । तर्काप्रतिडानादिति निराकृतमेव । न वास्मिन्नपि सूने मि- ध्यात्यार्थः संभवति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपक्रममाधात्मकरणवि- रोषध । त्रयविरोधमयपरित्यागेनैकमिदं सूत्रमन्यथा योगयन्नतिधृष्ट इत्यलं विस्तरेण ॥ २१॥१४॥) भावे चोपलब्धेः ॥ २॥१५॥ भाव एवं विद्यमान एवं घरे पटोपलम्पिः । नामावे । चकारा- स्मृत्तिकेत्येव अतिः परिगृहीता । वाङ्मात्रेण चोपलम्भे मिध्येवात्र घ- टोयस्तीत्युक उपलभ्येत ॥ इदं सूत्रं मिथ्यागादिना न जासभेव । मत एव पाठान्तरकल्पन- मिति ॥ २॥१५॥ १५ 1-And Cred आपोत fur आपयते ।

·९ असहयपदेवाधिकारणम् । [स.२पा.मू. २० सत्त्वाचावरस्य ।। २।११६॥ अवरस्य पपवस्य सत्यालकालिकत्वाद् ब्रह्मलम् । सदेव सोम्ये- दमय आसीत् । यदिदं किंर सत्सत्यमित्याचक्षते (छां. ६।२।१) इति श्रुतेः ।। २६११६१८॥ ५ ९ असयपदेशाधिकरणम् । असद्यपदेशानेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्य- शेषात् ॥ २॥११७ ॥ असदा इदमय आसीत (ते. २१७) इति श्रुत्या मागुत्पत्तेः कार्य- स्यासस्य बोध्यत इति चेल । अव्याकृतत्वेन धर्मान्तरेण तथा व्यपदे- १. शः । कुतः । वाक्यशेपात् । तदात्मान, स्वयमकुरुत (ते. २१७ ) इति स्वत्येव क्रियमाणत्वात् । इदमासीत्पदप्रयोगाच ॥ २११११७ ॥ मुक्तः शब्दान्तराञ्च ॥ २११११८॥ • युक्तिस्तावत् समवेतमेव कार्य सदुत्पायत इति संबन्धस्य द्विनि- धत्वान्नित्यत्वाय कारणान्तरेणापि परम्परया संबन्धः । असंबद्धोत्पत्ती तु १५ मिथ्यात्वमेव । प्रवृत्तिस्त्वभिव्यक्त्यर्थमिति । शब्दान्तरं सच्छन्दादात्मशन्दः। आत्मान५ स्वयमकुरुत (ते. २१७ ) इति ॥ २।१।१८ ॥ पटपञ्च ॥ २१॥१९॥ यथा संबैटितः पटो न व्यगां गृह्यते विस्तृवस्तु गृह तथाविर्भा- पानाविर्भावन जगतोपि ।। २।११११॥ यथा च माणादिः ॥ २१॥२०॥ यथा माणापानानां नियमने जीवनमात्रम् । अनियमन आकु- इनादि नैतावता प्राणभेदः पूर्वमसत्यं या 1 तथा जगतोपि 1 ज्ञानक्रिया- भेदात्सूत्रद्दयम् ॥ २१॥२०॥९॥ - १. 23- reads नया for तासा।

·1.३ पा.सू. २.] अणुभाग्यम् १० इतव्यपदेशाधिकरणम्। इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोपप्रसक्तिः ॥ २॥२१॥ ब्रह्मणो जगत्कारणत्व इतरस्य जीवस्यापि ब्रह्मत्वात्तद्धितं कृत- व्यम् । तन्न करोतीति तदकरणादिदोषप्रसक्तिः। तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशत् । ५(ते. २१६ ) अनेन जीवनात्मनानुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि (छां. ६।३।२) इति तस्यैव जीवव्यपदेशात् ॥ २१॥२१॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २॥१॥२२॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । यदि ब्रह्म तावन्मात्रं भवेत्तदायं दोषः। तत्पुनर्जीवाजगतश्चाधिकम् । कुतः । भेदनिर्देशात् । द्रष्टव्यादिवाक्येषु .. कर्मकर्तृव्यपदेशाद् विज्ञानानन्दव्यपदेशाद्वा ।। न हि संपूर्णोशस्य हितं नियमेन करोति । सर्वेन्द्रियव्यापाराभावप्रसंगात् । स्वलीलयकं तु करोत्येव ।। २।१॥२२॥ अश्मादिवञ्च तदनुपपत्तिः ॥२॥१॥२३॥ पार्थिवत्वाविशेपेपि हीरमाणिक्यपाषाणानां पलाशचम्पकचन्द- १५ नानामुञ्चनीचत्वमेवं जीवस्यांशत्वाविशेषेपि ब्रह्मादिस्थावरान्तानामुच्चनी- चत्वम् । कार्यवेलक्षण्यं तदननुरोधश्च दर्शितः ॥ २॥१॥२३॥१०॥ ११ उपसंहारदर्शनाधिकरणम् । उपसंहारदर्शनानेति चेन्न क्षीरवद्धि ॥ २।१।२४ ॥ ब्रह्मेव केवलं जगत्कारणमित्युक्तम् । तन्नोपपद्यते कुलालादेश्व- १० कादिसाधनान्तरस्योपसंहारदर्शनात्संपादनदर्शनादिति चेन्न । क्षीरवद्धि । यथा क्षीरं कर्तारमनपेक्ष्य दधिभवनसमये दधि भवति । एवमेव ब्रह्मापि कार्यसमये स्वयमेव सर्व भवति ॥ २११।२४ ॥ 7- reads व्यपदेशात् for निर्देशात् । 13-प्र.पु.reads तपपत्तिः for तदनुपपतिः। 16-4.S.readsaदनुरोधश्च for तदननुरोधश्च । +4 ·. ११ उपसंहारदर्शनाधिकरणम् । [अ. २.५७. १ ३.२५ देवादिवदपि लोके ॥ २॥२५॥ स्वतोमिनकरणे दृष्टान्तः यथा देवर्षिपितरो बाह्यनिरपेक्षा एवं स्वयोगमलेन सर्व कुर्वन्ति । एवं ब्रह्माप्यनपेक्ष्य तत्समवायं स्वत एव सर्व करोति ॥ २१॥२५॥ कृत्स्नप्रसविर्निरषयत्वशब्दकोपो वा ॥ २१॥२६॥ यवेकमेव ब्रह्म स्वात्मानमेव जगत्कुर्यात् तदा कृत्सं ब्रोकमेन कार्य मवेद । अथांशभेदेन व्यवस्था तथा सति निरवयवन्वश्रुतिविरोधः । निष्कलं निष्क्रिय शान्तम् (श्वे. ६।१९) इति ॥ २।१।२६ ।। श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २१११२७ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । श्रृंतः । श्रूपत एव द्वयमणि । न च श्रुतं युक्त्या बाधनीयम् । शब्दमूलत्वात् । शब्दैकसमधिगम्यत्नात् । अचिन्त्याः खलु ये भावा न तारतण योजयेत् । (म. पु. ११३१७) अर्वाचीनविकल्पविचारकुतर्कप्रमाणाभासशास्त्रकलिलान्तःकरणदुरवग्रहवा- दिनां वादानवसरे सर्वभवनसमर्थ ब्रह्मणि विरोधाभावाच ॥ एवं परि- १५ हृतेपि दोषे स्वमत्यानुपपत्तिमुद्भाव्य सर्वसंप्लवं वदन्मन्दमतिः सनिरु- पेक्ष्यः ॥ २१॥२७॥ आत्मनि च विचित्राश्च हि ॥२१॥२८॥ मुटी देशकालापेक्षा नास्ति । आन्मन्येव सृष्टत्वात् । देशकालम- धावप्यात्मन्येव साधिकरणस्य सृटत्वान । बहिरन्तर जमत्सृदि का आह २. विशेषाभावेन-अनन्तरोगासः (४१५११३) इति विरोधामावो विचि- प्रशक्तियुक्तात्वात्सर्वभवनसमर्थत्वाञ्च ॥ २१॥२८॥ स्वपक्षदोपाच्च ॥ २१॥२९॥ (प्रधानवादिनोपि सर्वपरिणामसायययत्वनित्यत्वादिदोषा दुप्परिहरः । युगिमूलत्याच तम्य । अचिन्त्यकल्पनार्या प्रमाणाभावाच ।।२।१।२९॥११॥) L- 6-Bom. aar after कुर्यात। 14-Creads विषादानसरे for ज्ञदानपतरे ।

·अ.पा.१.३.] अणुमाप्पम् । १२८ १२ सर्वोपेताधिकरणम् । सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॥ २॥१॥३०॥ सर्वशकिभिरुपेतोपगतः । चकारात्सत्यादिगुणयुक्तश्च । कुतः । तदर्शनात् । तथा वेदे दृश्यते । यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वकर्ता सर्वकामः ५ (डॉ. ३२१४।२) इत्यादि ॥ २१॥३०॥ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ २॥१॥३१॥ कर्तेन्द्रियवान् लोके । ब्रह्मणो निरिन्द्रियत्वात्कथं कर्तृत्वमिति थेन । अस्य परिहारः पूर्वमेवोतः-श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात ( ७. सु. २।१।२७ ) इत्यत्र । अनवगाह्ममाहात्म्ये श्रुतिरेव शरणं नान्या वाचो .. युक्तिरिति ॥ २॥१॥३१॥ न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ २॥१॥३२॥ न ब्रह्म जगत्कारणम् । कुतः । प्रयोजनयत्त्वात् । कार्य हि प्रयोजनवदृष्टं लोके । ब्रह्माणि पुनः प्रयोजनवत्वं संभावयितुमपि न शक्यते । आप्तकामश्रुतिविरोधात् । व्यधिकरणो हेतुर्नसमासो, वा ॥ २॥१॥३२ ॥ लोकवन लीलाकैवल्यम् ॥ २॥१॥३३॥ तुरान्दः पक्ष व्यावर्तयनि । लोकवल्लीला नहि लीलायां किनि- त्प्रयोजनमस्ति । लीलाया एव प्रयोजनत्वात् । ईश्वरत्वादेव न लीला पर्यनयोक्तुं शक्या । सा लीला कैवल्यं मोक्षः । तस्य लीलात्येप्यन्यस्य तत्कीर्तने मोक्ष इत्यर्थः । लीलैप केवलेति वा ॥ २॥१॥३३ ॥) वैपम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वानथा हि दर्शयति ॥२॥१॥३४॥ कांश्चित्सुखिनः कांश्चिदुःखिनथ प्रलयं च कुर्वन् विपमो निघृण- श्रेति चेन्न । सापेक्षत्वात् । जीवानां कर्मानुरोधेन सुखदुःखे प्रयच्छतीति। भादिनोधनायेतदुक्तम् । वरनुतम्त्वात्मसृष्टवैषम्यनेपुण्यसंभावनेव नास्ति । १५ दृष्टिवद् भगवान् । बीजवत्कर्म । श्रुतिरेव तथा दर्शयति-एष होव साधु कर्म कारयनि नं यमेभ्यो लोकेर उमिनीपति । एष ? एवासाधु का १५ ·५ १ रथमानुपपत्तरित्यधिकरणम् । [अ. २.११.२५ कारयति तं यमयो निनीयति । (को. मा. १८) पुण्यो पुण्येन कर्मणा मपति पापः पापन फर्मणा (वृ. १२११३) इति य । सापेक्षमा करनीश्वर इति माहात्म्यम् ।। २।१।३४ ॥ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॥ २१॥३५॥ न कर्माविभागात् कागिमात्पूर्व संभवति । पश्चात्त्वन्योन्याश्रय इति चुन्न । अनादिनात् । बीजाश्रवत्मनाहयानादित्यात् ।। २।११३५॥ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥ २१११३६ ॥ कथमनादित्यमिति चेदुपपद्यते । अन्यथा कस्य संसारः । कृतहा- न्यकताभ्यागमप्रसङ्गश्च । उपलभ्यो प श्रुतिस्मृत्योः । अनेन जीतनात्मना ..(si. ६/३२ ) इति सर्गादी जीवपयोगादनादित्वम् । तपौव यथापूर्य मटा विश्वमिदं भवान् इति च ॥ २१११३६ ॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्य ॥२॥१॥३७॥ उपसंहरति । वेदोका धर्माः सर्वं ब्रह्मण्युपपद्यन्ते । सर्वसमर्थत्या- दिति ॥२१॥३७॥१२॥ इति श्रीवेदव्यासमतपर्तिश्रीवल्माचार्यविरचिते महसूधाणुमाय द्वितीयाध्यायस्य पथमः पादः ॥ २१ ॥ + . " । द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । १ रचनानुपारित्यधिकरणम् । रचनानुपपनेश्च नानुमानम् ।। २।२।१ ।। स्वतन्त्रतया सर्व वादा निराक्रियस्मिन्माद । लोकानां मुर्भु- वादीनामचेतनेन केवलेन प्रधान मना नोपायते । रचितत्वादेव न परिणामः । सर्वस्य संश्लेपप्रसंगात् ।। शतश्चेतनमर्तृका रचना नाचेतनेन 20-Creads for सयादा। (मशुगस्य] ·अ.२ पा.१.३.] यणुमाध्यम् । १२८ १२ सर्वोपेताधिकरणम् । सर्वोपेता च तदर्शनात् ॥ २१११३० ॥ सर्वशक्तिभिरुपेतोपगतः । चकारात्सत्यादिगुगयुक्तश्च । कुतः । तदर्शनात् । तथा वेदे दृश्यते । यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वकर्ता सर्वकामः ५ (छां. ११४।२) इत्यादि ॥ २१॥३०॥ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ २॥१॥३३॥ कर्तेन्द्रियवान् लोके । ब्रह्मणो निरिन्द्रियत्वात्कथं कर्तृत्वमिति चेन्न । अस्य परिहारः पूर्वमेवोक्तः श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् (ब. स. २॥१॥२७ ) इत्यत्र । अनवगाह्यमाहात्म्ये श्रुतिरेव शरणं नान्या वाचो •युक्तिरिति ॥ २॥१॥३१॥ न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ २१॥३२॥ न ब्रह्म जगत्कारणम् । कुतः । प्रयोजनयन्वात् । कार्य हि भयोजनवदृष्टं लोके । ब्रह्मणि पुनः प्रयोजनवत्त्वं संभावयितुमपि न शक्यते । आभकामश्रुतिविरोधात् । व्यधिकरणो हेतुर्नसमासो. १५वा ॥ २१॥३२॥ लोकवनु लीलाकैवल्यम् ॥ २॥१॥३३॥ तुशन्दः पक्षं व्यावर्तयति । लोककल्लीला नहि लीलायां किनि- प्रयोजनमस्ति । लीलाया एव प्रयोजनत्वात् । ईश्वरत्वादेव न लीला पर्यनुयोक्तुं शक्या। सा लीला कंदल्यं मोक्षः । तस्य लीलात्वेप्यन्यस्य २. तत्कीर्तने मोक्ष इत्यर्थः । लीलैव केवलेति वा ॥ २१॥३३॥ वैपम्यनैप॒ण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥ २॥१॥३४॥ कांश्चित्सुखिनः कांश्चिदुःखिनश्र प्रलयं च कुर्वन् विषमो निघृण- श्रेति चेन्न । सापेक्षत्वात् । जीवानां कर्मानुरोधेन सुखदुःखे प्रयच्छतीति। मादिबोधनायेतदुक्तम् । वस्तुतस्त्वात्मसृष्टवैषम्यनेण्यसंभावनेद नास्ति । . वृष्टिवद् भगवान् । बीजवत्कर्म । श्रुतिरेव तथा दर्शयति-एप होव साधु कर्म कारयति तं यम्यो लोरेर उन्निनीपति । एवं उ एनसाधु कनं .

·५ सतन्त्रतया सर्व वादा निराक्रियन्तेस्मिन्पाद । फाना - नादीनामचेतनेन केवलेन प्रधान रपना नोपपर्यत । विवादान परिणामः । सर्वस्य संश्लेपपरांगात् । अतवेतनकका ना गांवतन १ रचनानुपपत्तरित्यधिकरणम् । [भ. २ पा.२४ । कारपति तं यमभो निनीपति । (को. बा. ३८) पुण्यो वै पुण्येन फर्मणा भवति पापः पापेन फर्गणा (वृ. ३२।१३) इति य । सापेक्षमाप कर्नशीश्वर इति माहात्म्यम् ॥ २॥१॥३४॥ न कर्माविभागादिति चेन्नानावित्वात् ॥ २।१।३५ ।। न कर्माविभागात कार्योद्मात्पूर्व संभवति । पश्चात्त्वन्योन्याश्रय इति नेन । अनादित्वात्। वीजाङ्कुरवत्प्रवाहरयानादित्वात् ॥ २॥१॥३५॥ उपपद्यते चाण्युपलभ्यते च ॥ २१॥६६ ॥ कपमनादित्वामिति चेदुपपद्यते । अन्यथा फस्य संसारः । कृतहा- न्यकृताभ्यागमपसनश्च । उपलभ्यते च श्रुतिस्मृत्योः । अनेन जीवनात्मना .. (छो. ६।३।२ ) इति सर्गादी जीवप्रयोगादनादित्वम् । तपसेव यथापूर्व मटा विश्वमिदं भवान् इति च ॥ २१॥१६॥ सर्वधर्मोपपतेश्च ॥२१॥३७॥ उपसंहरति । वेदोला धर्माः सर्वे ब्रह्मण्युपपद्यन्ते । सर्वसमर्थत्वा- विति ॥११३७॥१२॥ इति श्रीवेदव्यासमतयर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिरो ग्रासूधाणुगाप्य द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ २१ ॥ द्वितीयाध्याये दितीयः पादः। १ रचनानुपपरित्यधिकरणम् । रचनानुपपनेश्च नानुमानम् ॥ २१ ॥ १५ । 20-reads free for TV MIETI १७( भणुगाम] ·म २ पा २५ ] अणुभाम्यम् । १. प्रधानेन कर्तुं शक्या । तस्मात्कारणत्वन प्रधान नानुमात यम् । अन्यथो- पपत्त्या नाधितमेनानमानमिति चकारार्थः ॥ २१ ॥ प्रवृत्तेश्च ॥ २॥२॥२॥ भुवनानि विचार्य जनान् विचारयति । सर्वस्य तत्परिणामे पट्ट- ५त्तिर्नोपपद्यते । प्रधानस्य वा प्रथमप्रवृत्तिः । यद्यपि प्रधानकारणवादे फल- पर्यन्तमी क्रियमाणे न किंचिद् दूषणम् । कृतिमात्रस्य प्रधानविषयत्वात् । तथापि वादिन प्रति लोकन्यायेन वक्तव्यम् । तत्र लोके चेतनाचेतनव्य- वहारोस्ति । चेतनाश्चतुर्विधा जीवाः सशरीरा अलौकिकाश्च । अन्ये अपे- तनाः। तन्न्यायेन विचारोत्रेति न किचिद्विचारणीयम् ॥ २१२१२ ॥ पयोम्बुवचेत्तत्रापि ॥ २२॥३॥ यथा पयो विचित्रफेनरचना करोति यथा वा नयादिजल स्वत एवं स्यन्दत इति चेत् । न । तनागि दोहनाधिश्रयणे मेघाना चेतनानामेव सत्त्वात् ॥ व्याख्यानान्तरे त्वन्नाम्नुवदित्युच्येत । द्वितीयस्य रामाधान नोभयवादिसमतम् ॥ २॥३॥ व्यतिरेकानवास्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥ २॥२॥४॥ प्रधानस्यान्यापेक्षाभावात्सर्वदा कार्यक्रणमेव न व्यतिरकण तूणीमवस्थानमुचितम् ।पुरुषाधिष्ठानस्य तु तुल्यत्वात् । सेश्वरसारख्यमते- प्येश्वर्य तदधीनमिति यथास्थितमेव दूषणम् ॥ २१२४) अन्यत्रामावास न तृणादिवत् ॥ २॥२॥५॥ तृणपल्लवजलानि स्वभावादेव परिणमन्त एवमेव प्रधानमिति न मन्तव्यम् । अन्यत्र शृङ्गादा दुग्धस्याभावात् । चकाराचेतनक्रियाप्यन्ति । ततश्च लोकदृष्टान्ताभावादचेतन प्रधान न कारणम् ॥ २१॥५॥ अभ्युपगमेयर्थाभावात् ॥ २॥२॥६॥ 1ST reads द्वितीये for द्वितीयस्य and Creadsद्वितीय for the same 17-Bome before तुल्यवाद।

·२ पुरुषारमयवित्यधिकरणम् । [भा. पा. २ सू...
प्रधानकारणवादाङ्गीकारेपि मध्यकारिल्लामावान पुरुषार्थः ।
सिद्ध्यति ।। २।२१६॥१॥
"
។
।
२ पुरुषाश्मदित्यधिकरणम् ।
1972 Autina
पुरुषारमवदिति चेत्तथापि ॥ २ ॥
[प्रधानस्य केवलस्य कारणवादो निराकृतः । पुरुषमेरितस्य कार-
णत्वमाशङ्कर परिहरति । पुरुषः परन्धमारुह्यान्योन्योपकाराय गच्छति।
यथा वायाकान्तं संनिधिमारण लोहे क्रियामुत्पादयति । एवमेव पुरु-
पाधिष्ठितं. पुरुषसंनिहितं ना प्रधान प्रवर्तिप्यत इति चेतथापि दोपस्तद-
वस्थः । प्रधानप्रेरकत्वं पुरुषस्य स्वाभाविक प्रधानकृतं वा { भाये प्रधा-
"मस्यामयोजकत्यम् । द्वितीय प्रधानदोपस्तदवस्थः । नित्यसंबन्धस्य
विशिष्टकारणत्वेनिक्षिः । अशकस्य तु मोक्षाहीकारः सर्वथानुपपन्नः
।। २।२७
अद्धित्वानुपपत्तेश्च ॥ २॥२८॥
प्रकृतिपुरुषयारणाशित्वं भवेदप्वम् । तश्च नोपश्यते । पुरुषस्या-
पहिले ब्रह्मवादप्रदेशो मतहानिश्च । प्रकृतेरङ्गित्वे त्यनिर्मोक्षः । अनेन परि-
तोपि मायावादो निर्लज्जानां हृदये भारते ।।२।२१८ ॥
अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ।। २१२१९ ।।
अन्यथा वयं सर्वमनुमिमीमहे । यथा सर्वे दोषाः परिहता भंवयु-
रिति चेत् तथापि पूर्व ज्ञानशक्तिर्नास्तीति मन्तव्यम् । तथा सति बीज-
" स्यैवाभावान् नित्यलाशानिर्मोक्ष इति ।। २।२।९ ॥2
विमतिपेयाचासमक्षसम् ॥ २१२११० ॥
परस्परविरुद्धत्वान्मतवर्तिनां पञ्चविंशादिपक्षाङ्गीकारान् । वस्तुतस्त्व
लौकिका चेद एव प्रमाणं नान्यदिति ॥ १।१०॥२॥

·. २११.३.1 मणमाम्यम् । . ३ महद्दीपरत्यधिकरणम् । महद्दीर्घवदा हस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ २१२।११ ।। इदानीं परमाणु कारणवादो निराक्रियते । तत्र स्थूलकार्यार्थ प्रथम पएमाणद्वयेन अणुकमारभ्यते । परमाणुद्वयसंयोगे घणुकं भवतीत्पर्थः । ५ तत्रोपर्यधोभाषमिलने व्यणुकं महत् स्याद् द्विगुणपरिमाणवस्यात् । प्राप- श्रान्भिलने दीर्घवद्वा स्यात् । परमाणुपरिमाणं न्हस्वं परितो मण्डलं च । 'उपहासाथ वस्य मतस्यानुवादः ॥ २१२।११॥ किमतो यद्येवमत आह- उभयथापि न कर्मातस्तभावः ॥ २२॥१२॥ उभयथापि न । कुतः । न क (नकारो देहलीमदीपन्यायेनोमया संबध्यते । अतो घणुकाभावः । उभयथापि न परमाणुसंघट्टनम् । प्रदेशा- .. भावात् । कल्पना मनोरथमात्रम् । असंयुक्तांशाभावात् तदेव नत्रयात् । संयोगजनक कर्मापि न संभवति । कारणान्तराभावात् । प्रयत्नवदात्मसे- योगेष्टवदात्मसंयोगे चाभ्युपगम्यमाने निरवयवन्वात्तवेव तत्स्यात् । विशे- १५ पाभावाद्विभागस्थाशक्यत्वाञ्च । अतो घणुकस्याभावः ॥ २।२।१२॥ समवायाभ्युपगमास साम्यादमपस्थितेः॥२॥२॥१॥ परिमाणुध्यणुकयोः समवायोडीफ्रियते। स संदन्थिनोरवस्थानन- पेक्षते। संबन्पस्पोमयनिठत्वात् । स च नित्यः सदा संवन्धिसत्त्वमपेक्षते। अतोपि न मणुक उत्पद्यते । किंच । समवायो नाडीकतुं शक्यः । संयो- गेन तुल्यत्वात् । संबन्धत्वारस्य । यथा संबन्धिनि संबन्धान्तरापेक्षवं समवायरमापि । तथा सत्यनपस्थितिः ॥ २॥२॥१३॥ नित्यमेव च भावात् ।। २।२।१४ ॥ परमाणोः कारणान्तरस्य च भित्यमेव भाषास्तदा कार्य स्वात ॥ २।२।१४।। रुपादिमत्त्वाच विपर्ययोदर्शनात् ॥ २॥२॥१५॥ यदपादिमत्तवनिरपम् । परमाणोरपि सादिमन्वादिपर्यवः 11.

·४ समुराप उपयइतुकेपीत्यधिकरणम् । (अ.पा. २.सू. १० अनित्यत्वमपरमाणत्वं च । न च प्रमाणत्रलेन तदतिरिक्ते ग्याभिरिति पाच्यम् । अदर्शनात कार्यानुपपत्तिः श्रुत्यैन परिहता ।। २।२।१५।। उभयथापि च दोपात् ॥ २॥१६॥ परमाणूनां रूपादिमत्त्वेन तदभावे च दोपः । एकत्रानित्यत्तम- ५ न्यत्र कार्यरूपस्य निर्मूलत्वं च । हरिद्राचूर्णसम्बन्धे रूपान्तरस्य नन- नाद्विरोधोषि यकारार्थः ॥ २२२॥१६॥ अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ।। २।२।१७ ।। सर्वबौदिकानामपरिग्रहाच्चात्यन्तं सर्वथा नापेक्ष्यते ।। २।२।१७॥३॥ । ४ समुदाय उभयहेतुकेपीत्यधिकरणम् । समुदाय उभयंहतुकेपि तदप्राप्तिः ॥ २२॥१८॥ अतः परं बाह्यमतनिराकरणम् । ते समुदायद्वयं जीवभागार्थ सह- न्यत इति मन्यन्ते । परमाणुसमूहः पृथिव्यादिभूरासमुदाय एकः । रूपा- विस्फन्धसमुदायकापरः । रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कारसंज्ञकाः पत्र स्कन्धाः । तदुभयसंबन्धे जीवस्य संसारः। तदपगम मोक्ष इति । तत्रो- १५ भयहेतुकेपि समुदाये जीवस्य तदमाप्तिः । क्षणिकत्वात् । सर्वक्षणिकल्ये जीवमात्रक्षणिफत्वे वातदमानिः ॥ २२॥१८॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमामानिमि- नखात् ॥ २२॥१९॥ क्षणिकत्वपि पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरपत्ययविषयत्वात्कारणत्वात्समातेरेन २० जीवत्वानडत्वाचन काम्यनुपपनिरिति चेन। उत्पनिमानिमित्तत्वात् । अनुसंधानाभ्युगपमे स्थिरत्यापत्तिः । संबन्भषियोगार्थ को ना यतेत । स्वैर्यामावात्समुवायानुपपत्तिश्च ॥२॥१९॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २॥२॥२०॥ 5 A tiden for ·अ. २ पा. २ . २.] अणुभाष्यम्। १३४ - - उत्तरोत्पत्तिरपि न संभवति । उत्पन्नस्य खललाद कन्यम् । अत उत्तरोत्पनिसमये पूर्वस्य नटत्वादुताचिक्षण एव स्थितिपलयकार्यकरण- सर्वाङ्गीकारे विरोधादकमपि न स्यात् ॥ २२२।२० ॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथा ॥ २२॥२१॥ एका क्षणिकत्वप्रतिज्ञा । अपरा चतुर्विधान्हेतून्मतीत्य नित्तवेत्ता उत्पद्यन्त इति वस्तुनः क्षणान्तरसंबन्धे प्रथमप्रतिज्ञा नश्यति । असति द्वितीया । द्वितीया चेन्नाडीक्रियत नदा प्रतिबन्धाभावात्सर्व सर्वत एकदेवोत्पयेत ॥ २॥२॥२१॥ प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् ॥ २॥२२॥ अपि. च । वैनाशिकाः कल्पयन्ति । बुद्धिबोध्यनयादन्यत् सस्कृतं क्षणिकं चेति । त्रय पुनर्निरोधद्वयमाकाशं च । तत्रेदानी निरो- धद्याङ्गीकारं दूषयति । प्रतिसख्यानिरोधो नाम भावाना बुद्धिपूर्वको विनाशः।विपरीती- पतिसंख्यानिरोधः । त्रयमपि निरुपाख्यम् । निरोधद्वयमपि न प्रामोति । १५ सन्ततेरविच्छेदात् । पदार्थानां च नाशकसबन्धाभावात्पतिबन्धसंत्र- धाभावः । आयो निराधः पदार्थविषयको व्यर्थः । द्वितीयः क्षणिकाली- फारेणैव सिद्धत्वान्नाडीकर्तव्यः ।। २२२२२२॥ उभयथा च दोपात् ॥ २२॥२३॥ प्रतिसंख्यानिरोधान्तर्गताविद्याविनाशे मोक्ष इति क्षणिकवादिनो "मिध्यावादिनच मन्यन्ते । अविद्यायाः सपरिकराया निर्हेतुकविनाशे शास्ववैफल्यम् । अविद्यातत्कार्यातिरिक्तस्याभावान सहेतुकोपि । नहि वन्ध्यापुत्रेण रज्जुसो नाश्यते । अत उमयथापि दोषः ॥ २।२।९। आकाशे चाविशेषात् ॥ २।२।२४ ।। यञ्चोक्तमाफाशमप्यावरणामावो निरुपास्यमिति । तन्न । आका- २५ शेपि सर्वपदार्थवद्वस्तुत्वव्यवहारस्याविशेषात् ।। २।२।२४ ॥ -Arendar for काप' ·५नाभाय उपलम्धेरित्यधिकरणम् । {अ.सा. ६ य.२६ . अनुस्मृतेश्च ।। २।२।२५ ॥ सर्वोपि क्षणिकवादो बाधितः । स एवायं पदार्थ इत्यनुस्मरणान् अनुरुगरणयोरेकाभयत्वमेकाविषयत्वं च ॥ २२२१२५ ॥ नासतोदृष्टस्यात् ।। २।२।२६॥ अपिच । नानुपमई प्रादुर्भाव वैनाशिका मन्यन्ते । तचासतो- लीकात कार्यं स्यात् । तन । अदृष्टत्वात् । नाहि शशशृङ्गादिभिः किं- चित्कार्य दृश्यते। । एवं सतः कारणत्वं पूर्वपाद उपपाचारातः कारणत्वं निरांकृत्य न्यासपरणैर्वेदानामव्याकुलत्वे संपादितेपि पुनदैत्यव्यामोहनार्थं प्रवृत्तस्य " भगवतो बुद्धस्याज्ञया-त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राण कारय (व.पु ७०९३६ ) अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महामुज । वागमे कल्पितेस्त्यं च जनान्मद्विमुखान्डुरु (प. पृ. उ.) इत्येवं रूपया महादेवादयः स्वाशनावतीर्घ वैदिकेषु प्रविश्य विश्वासार्थ वेद- विभागान् यथार्थानपि व्याख्याय रादरादिलक्षणामसदपरपर्यायामविद्या १५ सर्वकारणत्वेन स्वीकृत्य तन्निवृत्यर्थ जातिभ्रंशरूपं संन्यारापापण्ड प्रसा- र्य सर्वमेव लोक ज्यामोहितवन्तः । व्यासोपि कलहं कृत्वा शङ्करं राप्त्वा सूप्पीमास । अतोमिना मया सर्वतः सदुद्धारार्थं यथाश्रुतानि श्रुति- सूत्राणि योजयता सर्वो मोही निराकृता वेदितव्यः । प्रथमाध्याय एष तन्मतमनूय विस्तरेण निराकृतमिति नामोच्यते ॥ २१२।२६ ।। उदासीनानामपि चैव सिद्धिः ॥ २॥२॥२७॥ ययभावाभावोत्पचिरडीक्रियते तथा सत्युदासीनानामपि साधनर- हितानां स्थापिधान्यादिः सिध्येत । अभावत्य सुलभत्यात् ।।२।।२७॥४॥ ५ नाभाव उपलब्धेरित्यधिकरणम् । नाभाय उपलब्धेः ॥ २२॥२८॥ पर्व कारणासत्वं निराकृत्य विज्ञानवायभिमतं प्रपन्चासत्यत्वं , अधुनातनपानफे नोपलभ्यते । प्रकाशोत्या पमपुराणोत्तरसग्यामिति निदिन ।

·न. २ पा. २६. २०] अणुभाष्यम् । निराकरोति । स प ज्ञानातिरिका अपचो नास्तीत्याइ । तन । अस्स प्राञ्जस्य नामावः । उपलन्धः । उपलभ्यते हि प्रपञ्चः । यस्तूपलभमान एव नादमुपलभ इति वदति स फथमुपादेयवयनः स्यात् ॥ २॥२॥२८॥ वैधाच्च न स्वमादिवत् ॥ २॥२॥२९॥ ननूपलब्धिमात्रेण न वस्तुसत्त्वम् । स्वप्नमायाघ्रमेप्यन्यथा दृष्टत्वा- दिति चेत् । न ।वैधात् । स्वप्नादिषु तदानीमेव रवमान्ते वा दस्तुनोन्यथा भावोपलम्भात् ।न तथा जागरिते। वर्षानन्तरमपि दृश्यमानः स्तम्भः स्लम्म एव । (स्वस्य मोक्षे प्रवृत्तिव्याघातश्चकारार्थः ।। २।२।२९ ॥ न भावोनुपलब्धेः ।। २।२।३० ॥ यदप्युच्यते बाह्यार्थव्यतिरेकेणापि वासनया ज्ञानवैचित्र्य भविष्य- तौति । तन्न । वासनानां न भाव उपपद्यते । त्वन्मते बाहास्यानुपलब्धेः । उपलब्धस्य हि वासनाजनकत्वम् । अनादिवे त्वन्धपरम्परान्यायेनाम- तिष्ठैव । (अर्थव्यतिरेकेण वासनाया अभावाद वासनाव्यतिरेकेणाप्योंप- लम्धेरन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थसिद्धिः ।। २।२।३०॥ क्षणिकत्वाच ॥ २।२।३१ ।। वासनाया आधारोपि नास्ति । आलयविज्ञानस्य क्षणिकत्वात् । " दृषिविज्ञानव एवं सौत्रान्तिको विज्ञानवादी च प्रत्युक्तः । माध्यमिकस्तु मायावाविवदसंबद्धभाषित्वादुपेक्ष्य इति न निराकियत आचार्येण ॥२।२।३१॥ सर्वथानुपपत्तेश्च ॥ २॥२॥३२॥ किंबहुना । बाह्यवादो यथा यथा विधार्यते तथा तपासंबछ एवेत्पलं विस्तरेण । चकाराद्वेदविरोधो मुख्यः ॥ २॥२॥३२॥५॥ १० ६ नकस्मिन्नसंभवादित्यधिकरणम् । नकस्मिन्नसंभवात् ।। २।२।३३ ॥ विवसनसमयो निराक्रियते । ते हान्तनिष्ठाः प्रपञ्च उदासीनाः भिकीः परेच्या वदन्ति । स्याच्छन्दोमीटवचन: आस्तिनास्त्य- ·। ७ पत्युरसामजस्थाधिकरणम् । [ अ.. पा. २ म... व्यक्तानां प्रत्येकरामुदायाभ्यां स्यात्पूर्वकः समप्रकारो भवति । तदकारिम- न्योजयन्ति । तविरोधेनासंमवादयुक्तम् ॥ २॥२॥३३॥ एवं चात्माकान्पम् ॥ २॥२॥६४ ॥ ननु क बाहिरुदासीनस्य त पणमत आह । एवमपि सति त्वात्मनो ५ वस्तुपरिच्छेदादकास्न्यं न सर्वत्वम् । अथवा शरीपरिमाण आत्मा येत्तदा सर्वशरीराणामतुल्यन्यादात्मनो न कान्य न कृत्नशरीरतुल्य- त्वम् ॥ २॥२४॥ न च पर्यायादप्यविरोधी विकारादिभ्यः ।।२।२।३५॥ शरीराणामवयवोपचयानुसारेणात्मनापि देवनियमनुष्येभ्ववयवोप- • चयापचयाभ्यां ततुल्यता स्यात् । तथा मति पर्यायणाविरोध इति न चक्तव्यम् । तथा सति विकारापत्तेः । संकोचविकासेपि विकारस्य दुप्परि- हरत्वात्।।२।२।३।। अन्त्यावस्थितेश्वोभयनित्यत्वादविशेषः ॥ २॥२॥३६॥.. अन्त्यावास्थितिर्मुकिसमयावस्थितिस्तम्मादेतो' ।। पूर्वदोपपरिहा- १५ राय चोभयनित्यत्वं भवेदणुन्व वा महन्वं बागायचापि शरीरपरिणामी न भवतीति न तवार्थसिद्धिः ।। ११३६ ॥ ६ ॥ ७ पत्युरसामअस्याधिकरणम् । पत्युरसामञ्जस्यातू ॥३७॥ पराभिप्रेताञ् जहजीवानिराकृत्येश्वरं निराकरोति । वेदोक्तादणुमात्रपि विपरीतं तु यद्भवेत् । तादृशं वा स्वतन्त्रं चेदुभयं मूलको मृपा ॥२७ ।। 'ताक्षिकादिमतं निराकरोति प्रतिवेदीश्वरस्तस्मानिन्नस्तदा विषम- करणाद्वैपयनैपुण्ये स्याताम् । कर्मापेक्षायां वनीश्वरत्वं युक्तिमूलत्वा- दोषः । असामनस्यादेतोर्न पतिन्वनेश्वरसिद्धिः ।। २।२।३७ ॥ +-C reads सत्यात्मनो for मति त्यामना reads सति चामनी for the game. 28- reads कमांपेक्षया कर्मापेक्षायां। अणुभाय ।

·भ. २ पा. २५...] अणुमाध्यम् । ५ संबन्धानुपपनेश्च ।। २०३८ ॥ जीवब्रह्मणोर्षिभुत्वादजसंयोगस्यानिष्टत्वात्पतित्वानुषपत्तिः । तुल्य- त्वादप्यनुपपत्तिरिति चकारार्थः ॥२१२२३८ ।। अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ २१२१३९ ॥ स चेश्वरो जगत्कर्तृत्वेन कल्प्यमानो लौकिकन्यायेन कल्पनीयः । स चाधिष्ठित एव किंचित्करोतीतीश्वरेप्यधिष्टानमड़ीकर्तव्यम् । तस्मिन्क- ल्प्यमाने मतविरोधोनवस्थासश्वश्च ।। २।२।१९ ॥ करणक्चेन्न भोगादिभ्यः ॥ २॥४०॥ करणवदड्मीकारेसंबन्धदोषः परिहत्तो भवति । तच न युक्तम् । १. भोगादिप्रसक्तेः ।। २।२।१० ॥ अन्तवत्त्वममज्ञता वा ॥२२॥४१ ॥ ईश्वरः प्रकृतिजीवनियमार्थमडीकृतः । तत्तु तयोः परिच्छेदे स मवति । ततश्च लोकन्यायेन जीवप्रकृत्योरन्तवत्त्व भवेत् । ततश्चानित्य- ताया मोक्षशास्त्रवैफल्यम् । एतद्दोषपरिहाराय विभुत्वनित्यत्वेड्डीक्रिय- ५माणे सबन्धाभावादसर्वज्ञता वा स्यात् । तस्मादसगतस्तार्किकवादः ॥२॥२॥४१॥७॥ 4 ८. उत्पत्त्यसंभवादित्यधिकरणम् । उत्पत्त्यमंभवात् ॥ ४२ ॥ भागवतमते कंचिदश निराकरोति । तेच चतुर्ग्रहोत्पत्ति वदन्ति वासुदेवात्सकर्षणस्तरमात्प्रद्युम्नस्तरमादनिरुद्ध इति तत्रैषामीश्वरत्वं सर्वेषा- मुत सकर्षणस्य जीवत्वम् । अन्यान्यत्वम् ।। उत्पत्तिपक्षे जीवस्योत्पत्तिर्न सभवति । तथा सति पूर्ववन्सर्वनाशः स्यात् ।। २।२।४२ ।। 12-Crend भभवति for म भवति । 19-Com. afterते।

·१ न वियदित्यधिकरणम् । [प्र.२.पा.मू.१ ५ न च कर्तुः करणम् ॥ २॥२॥४३॥ कर्तुः संकर्षणसंज्ञकाम्बीवात्ययुगसंज्ञकं मन उत्पयत इति तल्लोके न सिद्धम् । न हि कुलालाद्दण्ड उत्सयत इति । चकागदमिरय निरा- करणम् ॥ २।२।४३ ॥ विज्ञानादिभाव या तदप्रतिषेधः ।। २।२।४४ ।। अथ संवें परमेश्वरा विज्ञानादिमन्त इति तथा सनि तदप्रति- पंथ ईश्वराणामप्रतिषधः । अनेकेश्वरत्वं च न युक्तमित्यर्थः । वस्तु- तरतु स्वातन्त्र्यमेव दोपः ॥ २१२१४४ 112 विप्रतिषेधाच ॥ २२।४५ बहफ़ल्पनया बेदनिन्दया २ विप्रतिषेधः । नकारांद्वदकि- याविरोधः॥ शरा५॥८॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्ममूत्राणमाम्ये द्वितीयाच्यायस्य द्वितीयः पादः ।। २।२ ।। । द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः ।। १ न वियदित्यधिकरणम् । न वियदश्रुतेः ॥ २॥३१॥ अनिवाक्येषु परसरविरोधः परिन्थियो विप्रतिपरिहाराय । मीमांसायास्तदर्थ प्रवृत्तत्वात् । शकाविरोधाभ्याम् । नया न गाह्मवाद अडजीयाविरुद्धाशनिराकरणाय नृतीयपादारम्भः । द्विविधा हि वेदान्ते सृष्टिः । भूतभाविक सर्व ब्राह्मण एव । वि. लिङ्गन्यांयनका । अपरा वियदादिक्रमण ! मा नागामरूपात्मना नाम- रूपत्वरत्वेनाभिव्यक्तिः । मजस्यैव कार्यत्वाचम्य जीवस्य त्वंशवनेर न मामरूपसंबन्धः। अनित्ये जननं नित्ये परिच्छिन्ने समागमः । नित्यापरिच्छिन्नतनी माकट चेति सा विधा ॥२८॥ 1 .

·अ. २१...] अणुभाभ्यम्। तत्र क्रमसृष्टी संदेहः । छान्दोग्य हि-सदेव सौम्येदमा आसी- देकमेवाद्वितीयम् ( छां. ६।२।१ )इत्युपक्रम्य-तदक्षत. तनेजोसृजत (छां. ६।२।३) इति तेजोबन्नसृष्टिरुता न वाय्वाकाशयोः । तेचिरीयक पुन:-ब्रह्मविदामोति परम् ( ते. २१) इत्युपक्रम्य-तस्माद्वा एत- ५ स्मादात्मन आकाशः संभूतः (ते. २।१ ) इत्याकाशादिसृष्टिरुत्ता। उभयमपि क्रमसृष्टिवानमित्येकवाक्यता युक्ता । छान्दोग्ये मुख्यतया सृष्टिस्तैत्तिरीये गोणी । मुख्या त्वये वक्ष्यते-सोकामयत (ते. २१६ ) इत्यादिना । तत्र संशयः । किमाकाशमुन्पद्यते न वेति । किं तावत्यामं नोत्पद्यत • इनि । कुनः । अश्रुः । श्रुतिवादिनां श्रुत्यव निर्णयः । श्रुती पुनर्मुख्ये क्रमस्टी न श्रूयते ॥ २२३६१ ॥ अस्ति तु ॥ २॥३२॥ तुगदः परं व्यावनयनि । तैत्तिरीयंक वियदुत्पत्तिरस्ति । यद्य- पि मुख्य नास्ति तथापि विरोधाभावादन्यत्रोनमप्यङ्गीकर्तव्यमकवाक्य- १५ त्वाय । एकविज्ञानेन मर्वविज्ञानप्रनिज्ञानरोधाच ।। २२ ।। गोण्यसंभवात् ॥ २॥३३॥ वियदुत्पत्तिगणिी भविष्यति । कुतः । असंभवान् । न ह्याकाश- स्योत्पत्तिः संभवनि । निरवयवत्त्वात् । व्यापकत्वाच । मुख्ये चाभावात् । एकविज्ञाने सर्वविज्ञानमनिज्ञा तु तदधिष्ठानत्वेन जीववत्तदंगत्वेन वा तच्छरीरलेन वैकविज्ञानकोटिनिवेशात् । लोकप्यवकाशं कुर्विन्यादी गोणप्रयोगदर्शनात ॥ २॥२३॥ शब्दाञ्च ॥३॥४॥ वायुश्चान्तरिक्षं नृतदमृतम् (बृ. २३) इति । आकाशवत्सर्व- गतच नित्यः इति । न हामृतास्य ब्रह्मदृयन्तभूतस्योत्पतिः संभवतिाराशा . 10-Ureads सम्यक्रम for मुग्न्य क्रम । 1-Jand Com. प्रतिज्ञा after विज्ञान ।

·१४१ १न पियदित्यधिकरणम् । [७.२५.स्. स्याकस्य नाशब्दवत् ॥ २३॥५॥ मनु कथं वियदुत्पनिर्माणी भविष्यति । तत्र हि संभूतमित्येक- मेव पदमुत्तरत्रानुवत्यंत । तथा सत्युत्तरत्र मुख्याकाशे गोणीति युगपत्ति- दयनिरोध इति चेन्न । प्रकस्यापि स्यात्कचिन्मुख्या कनिनाणीति । ब्रह्म- ५ शन्दी यथा-तपरास ब्रह्म विजिज्ञासस्व तपो ब्रह्म (ते. २२) इति । पथमवाक्य मुख्या द्वितीये गीणी । नचात्र प्रयोगभेदोस्तीति वाच्यम् । संभूतशब्दीप्यावर्तत । न तु माशार्थयुक्तोपि । आत्मसत्त्वेनच तत्सत्यमिति सत्त्वगुणो वननंहतुः । तत्तभावापन्न ब्रह्मय सर्वत्र कारणमिति ननिकल- क्षणा । तद्भावापत्तिविशेषणव्यावृत्त्यर्थमपि न लक्षणा । स्वभावतोषि " ब्रह्मणः सर्वरूपत्वात । तस्मादाण्याकाशरांभूतिश्रुतिरित्येवं प्राप्त इदमाह ।।३॥५॥ प्रतिनाहानिरव्यतिरकाच्छन्दभ्यः॥२॥१६॥ भदतंदवं यदि छान्दोग्यश्रतिर्न विरुध्येत । कथम् । एकविज्ञानन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञा बाध्यत । अव्यतिरेकात् । अनुगमात् । यदि संब- १५ द्वमेव ब्रह्मणाकाशं तिष्ठत् तदा ब्रह्माविज्ञानेनाकाराविषयीकरण तन्न- कृविज्ञानम् । आकाशस्य चालौकिकत्वात्तज्ञानं सर्वज्ञतायामपक्षित- मय । न च जीववत् । लौकिकन्वान् । व्यवहारमाविषयत्यानातीन्द्रि- यत्वादिचिन्ता। अनुगमपि वस्तुसामयत्किथं प्रतिज्ञा हीयत इत्यत आह । ५० शब्दभ्यः । येनाश्रुतं श्रुतं गवत्यमत मनं भवत्यविज्ञातं विज्ञातं भवति (छां. ६।१।१ ) इति शन्दात्मकृतिविकारभावेनैव व्युत्पादयति ज्ञानम् । शन्देभ्यो हेतुभ्यः प्रतिज्ञाहानिरिति योजना ॥ २॥३॥६॥ यावद्विकारं तृ विभागो लोकवत् ॥ २॥३७॥ तुशब्द आकाशोत्पत्यमभावनगडू वारयति । यद्यद् विकृतं तस्य read नामावापनि for तलायापनि ।

·अ. २ पा, प...] अणुभाष्यम्। भूतसहपाठात् । शब्दान्तरमद्भ्यः पृथिवीति । तस्मादन्नशन्देन पृथिव्येव ॥ २॥१२॥ ६॥ ५ ७ तदभिध्यानादेवेत्यधिकरणम् । तदभिध्यानादेव तु तल्लिमत्सः ॥ २॥३॥१३॥ आकाशादेव कार्याद्वाय्वादिकार्योत्पत्ति तुशन्दो वारयति । म एवं परमात्मा वाग्वादीन् सृजति । कथं तच्छन्दवाच्यतेति वेत्तदभिध्यानात् । तस्य तस्य कार्यस्योत्पादनार्थ तदभिध्यानं ततस्तदात्मकत्वं तेन तद्वाच्य- त्वमिति । ननु यथाश्रुतमेव कुतो न गृह्यत इत्यत आह । तलिङ्गात् । सर्वकर्तृत्वं लिङ्गं तस्यैव सर्वत्र वेदान्तेप्नवगतम् । जडतो देवताया वा १. यत्किचिनायमानं तत्सर्वं ब्रह्मण एवेति सिद्धम् ॥ २॥३॥१३॥ ७ ॥ ८ विपर्ययेणेत्यधिकरणम् । विपर्ययेण तु क्रमोत उपपद्यते ॥ २॥३॥१४ ॥ यथोत्पत्तिर्न . तथा प्रलयः कितु विपर्ययेण क्रमः । अत उत्पत्त्य- नन्तरं प्रलयः । कुतः । उपपद्यते । प्रवेशविपर्ययेण हि निर्गमनम् । १५ क्रमसृटाववैतत् ॥ २॥३॥१४ ॥ ८॥ ९ अन्तरा विज्ञानमनसी इत्यधिकरणम् । अन्तरा. विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिंगादिति चेन्नाविशेषात् ॥ २॥१५॥ तैत्तिरीयक आकाशायन्नपर्यन्तमुत्पत्तिमुक्त्वान्नमयादयो निरूपिताः। तत्रान्नभयस्य प्राणमयस्य च सामग्री पूर्वमुत्पन्नोना । आन्दमयस्तु पर- मात्मा मध्ये विज्ञानमनसी विद्यमाने क्वचिदुत्पन्ने इति वक्तव्ये तत्र क्रमे- णोत्पन्न इति वनव्यम् । क्रमन्तु प्रातिलोम्यन । सूत्र विपर्ययानन्तरकथ- नात् । अन्तरति च वचनात । तेजोबनानामन्नमये गतत्वात् । वाग्वा- २. 23-A and cread पचनाच्च for च वचनाद।

·१० नात्माभ्रतरित्यधिकरणम् । (4,34... काशयोः प्राण एव गतत्वात् । आकाशात्पूर्व विज्ञानमनसी उत्पन्ने इति वक्तव्यम् । तयोरये वचनमेव लिडमिति । अतस्तयोरुत्पचिवक्तव्येति चेन्न । अविरोपात । नामरूपविशपवतामेवोत्पत्तिरुच्यते न त्वनयोः । विज्ञानम- यस्य जीवत्वान्मनोमयस्य च वेदत्वात् । अतो भूतमातिकमवेशामावान ५तयोरुत्तत्तिर्वक्तव्या ॥ २१३०१५ ।। चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्यपदेशो भातस्तदारमावि- त्वात ॥२॥३॥१६॥ ननु विज्ञानमयस्य जीवस्थानुत्पत्तो सर्वव्यवहारोच्छेदः । उत्प- शिस्त त्रिविधा निरूपिता । अनित्ये जननं नित्य परिच्छिने समागम "( आ. का. २८) इति । तथा च जीवस्य समागमलक्षणाप्युत्पचिर्न स्पादितीमामाशङ्का निराकरोति तुशब्दः । चराचरे स्थावरजङ्गमे शरीरे तयोविंशेपेणापाश्रय आश्रयः शरीरसंबन्ध इति यावत् । स तु स्थान तु स्वतः । ननु शरीरस्योत्पती जीवोप्युत्पद्यते । अन्यथा जातकर्मादीनाम- मावसंगादिति नेन । तद्यपदेशरतम्य शरीरस्य जन्ममरणधर्मयत्वेन ५ जीवन्यपदेशो भाको साक्षाणिकः । कुतः । तद्भावमावित्वात् । शरीरस्या- न्वयश्यतिरेकाभ्यामेव जीवस्य तद्भावित्वम् । देहधर्मो जीवस्य भाक्तः ।। सत्संनन्धेनवोत्पत्तिव्यपदेश इति सिद्धम् ।। २।३।१६ ॥ ९ ॥ १० मारमाश्रुतेरित्यधिकरणम् । नात्माश्रुतनित्यत्वाच ताभ्यः ॥ २॥३॥१७॥ ननु जीवोप्युत्पद्यतां किमिति भागावं कल्प्यत इति चेत् । नआरमा नोत्सयते । कुतः । अश्नुतेः । न ह्यात्मन उत्पानि: श्रूयते । देवदत्तो जातो विष्णुमित्रो जात इति देहोत्पत्तिरेव । नतु तयतिरेकेण पृथग् जीवोत्पत्तिः श्रूयते । विस्फुलिङ्गवदुश्चरणं नोत्पत्तिः । नामरूपसंबन्धाभावात । एतस्य गुणाः स्वरूपं चाये यक्ष्यते । फिंच । नित्यत्वाच ताभ्यः श्रुतिभ्यः । १५ अयमात्माजरोमरः (यू. ४।४।२५ ) न जागते नियते (कर. १।२।१८) इत्येवमादिभ्यः ॥ २॥१७॥ १० ॥ 1 अणुमाप) ·म. २ पा. म. 101 अणुभान्यम् । of the nitra ११ झोत एवेत्यधिकरणम। गुणानिरूपयन्प्रथमतश्चैतन्यगुणमाह । ज्ञोत एव ॥ २॥३१८॥ ज्ञवेतन्यस्वरूपः ।अत एव श्रुतिभ्यो विज्ञानमय इत्यादिभ्यः । सर्वविप्लववादी ब्रह्मवाक्यान्युदाहृन्य स्त्रोक्त सिद्धान्तमन्यथाकृत्य श्रुतिसू- बोलाइनेन प्रगल्भते । स वक्तव्यः । कि जीवस्य ब्रह्मन्वं प्रतिपाद्यते जीवत्वं वा निराक्रियत इति । आद्य इटापतिः । न हि विस्फुलिङ्गो- गन्यशो भूत्वा नामिः । द्वितीये म्वरूपनाशः । जीवत्वं कल्पितमिति चेन्न । अनेन जीवनात्मना (छां. ६।३।२) इतिश्रुतिविरोधात् । न नानादिरयं .. जीवब्रह्मविभागो बुद्धिकृतः । प्रमाणाभावात् । सदेव सोम्येदमग्र आदि- कमेवाद्वितीयम् ( छां. ६।२।१) इति श्रुतिविरोधश्च । न च जीवातिरिक्तं ब्रह्म नास्ति । सर्वश्रुतिसूत्रनाशप्रसंगात् । यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः । अयमा- त्मापहतमाप्मा (छां. ८।१।५ ) अधिकं तु भेदनिर्देशात् (प्र. स.। २।१।२२) इत्यादिबाधः । तस्मात् सदंशस्य तद्यपदेशवाक्यमात्रं ५ स्वीकृत्य शिष्टपरिग्रहार्थमाध्यमिकस्यैवायमपरावतारो नितरां सद्भिपेक्ष्यः' ॥२॥३११८॥ ११ ॥ १२ उत्क्रान्निगत्यांगतानामित्यधिकरणम् । उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ २॥१९॥ अत एवेति वर्तने । स यदास्माच्छरीरादुन्झामति स हैवतैः सर्व- १. सत्क्रामति । ये के चास्माल्लोकात्ययान्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति (कौ. ३३) इति । तरमाल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मणे । श्रुत्युक्ता- नामुत्क्रान्तिगत्यागतीनां श्रवणायथायोग्यं तस्य परिमाणमङ्गीकर्तव्यम् यथपि-आराममात्रो ह्यपरोपि यः (वे. पा८) इतिश्रत्यैव परिमाणमुन 14-A and Crest for सबंशय ।

·१० नात्माश्रुतरित्यधिकरणम् । (अ. ३ २६. १२२ तथापि बहुवादिविषतिपन्नत्याद् युनिमिः सापयति । ब्रह्मवैलक्षण्यार्थ- रक्रान्तिपूर्वकत्वमुनम् ॥ २॥३३१९ ॥ स्वात्मना चोत्तरयोः ॥ २१३१२० ।। उत्क्रान्तिमत्यागतीनां संबन्ध इन्द्रियादिभिः परिश्वदोप्यस्ति । महतः संदेहोपि भवत् किमुपाधित एत संश्न्धो भवेत्स्वती येति ।। उत्तरयोर्गत्यागत्योः स्वात्मना केवलस्वरूपेण । ऊर्णनाभिर्यथा तन्तून्सृजते संचरत्यपि ।। जामस्वमे तथा जीवो गच्छत्यागच्छने पुनः ।। महोपनिषत् । अनेन जीवेनात्मनानुपविश्य ब्रह्माभ्येति । काम- 1: रूप्यनुसंचरन् (ते. उ. ३१. ) इति वा । अथवोत्क्रान्तिगत्यागतीनां जीवसंबन्ध एव बोध्यते नाणुत्वम् । स्वात्मना चोपरयोरित्यणुत्वम् । अड्डठमानं पुरुपं निश्कर्ष यमो बलात् (म. भा. ३१२९७१७ ) इत्युत्मामे गत्यतिरिने स्वातन्त्र्याभावात् । स्वात्मनाजीवरूपेण चकारादिन्द्रियेश्च गन्यागत्योः संबन्धी जीव इत्यर्थः । १५ अतो मध्यपरिमाणमयुक्तमित्यणुरेव भवति ॥ २॥३२२० । नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २॥२१ ॥ जीवो नाणुभवितुमर्हति । कुतः । अतच्छुतेः । अणुत्वविपरीतन्या- पकत्वश्रुतेः । स वा एप महानज आत्मा योयं विज्ञानमयः (बृ. ४।४।२२) इति चेन्न । इतराधिकारात । इतरः परं ब्रह्म । तस्याधिकारे महानज १० इति वाक्यम् । प्रकरणेन शन्दाश्च नियन्यनो। अन्यपरा अपि योगेन ब्रह्मपरा भविष्यन्ति ।। २।३२२१॥ स्वशब्दोमानाभ्यां च ॥ २॥३१२२ ॥ स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्थापिति (पृ.४१३:१) स्वरादीपरिमाणं जीवं नाधयति । न हि स्वप्न १५ व्यापफस्य वा शरीरपरिमाणस्य वा निहरणं संभवति । वालाप्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य तु । भागो जीवः स विज्ञेयः (श्वे.. १८) इति आरा-

·अनुभम
भ.पा.सू.२१) मणमाम्यम् ।
ग्रमात्रो हपरोपि दृष्टः (श्वे. ५.८) इति चोन्मानम् । चकारात्स्वप्रबो-
धयोः संधावागतिदर्शनम् ॥ २॥२२२ ॥
अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २॥३॥२३॥
अशुत्वे सर्वशरीरख्यापि चैतन्यं न घटत इति विरोधी न भवति
५ चन्दनवत् । यथा ! चन्दनमकदेशस्थितं सर्वदेहसुखं करोति महातनतेल-
स्थितं वा तापनिवृत्तिम् ॥ २॥३॥२३ ॥
अवस्थितिवशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाघृदि
हि ॥ २३॥२४॥
चन्दनवस्थितिवशेष्यमनुपहतत्वचि सम्यक्तयावस्थानं तस्मात् । त्वर
"एकत्वात् तत्र भवतु नाम नतु प्रकृते तथा संभवतीति चेन्न। अभ्युपग-
मात । अभ्युपगम्यते जीवस्यापि स्थानविशेषः । दि हि । हादि जीवस्प
स्थितिः । गहां प्रविष्टाविति हि युक्तिः ।। २।२२४ ।।
गुणादालोकवत् ॥ २॥३॥२५॥
जीवस्य हि चैतन्यं गुणः स सर्वशरीरव्यापी । यथा माणिभवेकस्य
१५ कान्तिहुदेशं व्याप्नोति तद्वत् । प्रभाया गुणत्वमेव स्पर्शानुपलम्भात् ।
उदकगतीष्ण्यवत् । न च विजातीयस्यारम्मकत्वं प्रमाणाभावात् लोकमती-
तिस्तु सर्वादिभिरुपपाद्या । तत्र गुणिकल्पनापेक्षया गुण एव स्थलान्तर
आरभ्यत इति कल्प्यताम् । तथैव लोकप्रतीतेः । पुष्परागादेरपि प्रभारूप-
मेव तावद्देश व्यामोतीति मणिस्वभावादेपानीकर्तव्यम् । आरम्भक स्य
२० तेजसस्तत्राभावात् । कालिः प्रभा रूपमिति हि लोके पर्यायः । चाशनो
पथालोकं युक्तिः कल्पनीयेति सूचयति । ब्रह्मसिद्धान्ने तु यथैव लोके
दृश्यते तथैव ब्रह्मणो जातमिति न कल्पनालेशोपि ॥ २३२२५॥

·१३ तणसारत्याधिकरणम्। [म.१, 1 . १५ तथा च दर्शयति ।। २।३।२७ । । हृदयायतनमणुपरिमाणत्वं चात्मनोभिधाय तस्यैवालोमभ्य आन- खायेभ्य इति चैतन्येन गुणेन समस्तशरीरव्यापित्वं दर्शयति ॥ २॥३।२७ ।। पृथगुपदेशात् ।। २।३।२८ ॥ पज्ञया शरीरं समारुह्य ( को. १६) इति करणत्वेन पृथगुप- देशाचैतन्यं गुणः ॥ २२०२८ ॥ १२ ॥ १३ तगुणसारस्वादित्यधिकरणम् । तद्गुणसारयातु तापदेशः माज्ञवत् ॥ २॥३॥२९॥ ननु तत्त्वमस्पादिवाक्यः परमेव ब्रह्म जीव इति कायमणुत्वमिनी- "मामाशङ्का निराकरोति तुशन्दः । तस्य ब्रह्मणो गुणाः प्रज्ञाद्रष्टुत्यादयरत एवान जीवे सारा इति जडवैलक्षण्यकारिण इत्यमात्ये राजपमयोगव- ज्जीचे भावव्यपदेशः । मेयीति संपूर्ण ब्राह्मणे गगवत्वेन जीव रक्तः । [ननु कथमन्यस्यान्यधर्मवत्वेन कथनम् । नहि निरूपणस्थल एवोपचारः संभवति । तत्राह । प्राजक्त् । तद्यथा प्रियया स्त्रिया संप- १५ रिवक्तः (पृ. ४।३।२१ ) इत्यत्र-एवमेवाय५ शारीर आत्मा पारे- नात्मना संपरिस्वतः (बृ. १४३२२१) इत्यभिधाय माज्ञस्वरूपमाह । तद्वा अस्थतदविच्छन्दोपहतपाप्माभय ५ रूपमशोकान्तरमन पिता अपिता भवति (कृ. ४।२२२ ) इत्यादि । माजश्व सुपुमसाझी । न हि तस्यापहतपाप्मत्वमस्ति ब्रह्मलिनात् । एवमेव शारीरस्यापि जीवस्य मह्म- २. धर्मयोधिकाः श्रुतयः । इदमन वक्तव्यम् । सर्वोपनिषत्सु ब्रह्मज्ञानं परमपुरुषार्थसाधन- मिति निर्णया) भगवान् व्यासः सुचाणि चकार । नत्र मास्त्रे बचार प्रतिज्ञाय जगत्कर्तृत्वायसाधारणलक्षणं ब्रह्मणः प्रतिज्ञाय राम- न्यनिरूपण जीवाक्यानि दूरीकृत्याविरोधक्य यहिताकरपादिदो- षमागम-अधिकं तु भेदनिर्देशात (त्र, स. २११२२) इति परि- हत्य जीवस्याणत्यमुपचाराद् बझत्वमंशत्वं पराधीनकतत्यादिक पति- vo ५

·१४८
भ... पा. ५.२१] मणुमाध्यम्।
ग्रमात्रो ह्यपरोपि दृष्टः (व. ५/८) इति चोन्मानम् । चकारात्स्वप्नप्रबो-
धयोः संधावागतिदर्शनम् ॥ २॥२२२ ॥
अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २॥३॥२३॥
अणुत्वे सर्वशरीरव्यापि चैतन्यं न घटत इति विरोयो न भवति
५ चन्दनवत् । यथा । चन्दनमकदेशस्थितं सर्वदेहसुखं करोति महातमतेल-
स्थितं वा तापनितिम् ॥ २॥२३॥
अवस्थितिवशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाघृदि
हि ॥ २॥३॥२४॥
चन्दनेवस्थितिवशेष्यमनुपहतत्वचि सम्यक्तयावस्थाने तस्मात् । वन
एकत्वात् तत्र भवतु नाम नतु प्रकृते तथा संभवतीनि चेन्न । अभ्युपग-
मात । अभ्युपगम्यते जीवस्यापि स्थानविशेषः । हदि हि । हदि जीवस्य "
स्थितिः । गहां मविष्टाविति हि युक्तिः ।। २।३१२४ ।।
गुणादालोकवत् ॥ २१३१२५ ॥
जीवस्य हि चैतन्यं गुणः स सर्वशरीरव्यापी । यथा माणिप्रवेकस्य
१५ कान्तिबहुदेश व्याप्नोति तद्वत् । प्रभाया गुणत्वमेव स्पर्शानुपलम्भात् ।
उदकगतीप्ण्यवत् । न च विजातीयस्यारम्भकत्वं प्रमाणाभावात् लोकपती-
तिस्तु सर्वैर्वादिभिरुपपाद्या । तत्र गुणिकल्पनापेक्षया गुण एव स्थलान्तर
आरभ्यत इति कल्प्यताम् । तथैव लोकप्रतीतेः । पुष्परागादेरपि प्रभारूप-
मेव तावद्देश व्यामोतीति मणिस्वभावादेवाडीकर्तव्यम् । आरम्भकस्य
१०तेजसस्तवाभावात् । कान्तिः प्रभा रूपमिति हि लोके पर्यायः । वाशब्दो
पथालोकं युक्तिः कल्पनीयेति सूचयति । ब्रह्मसिद्धान्ते तु यथैव लोके
दृश्यते तथैव ब्रह्मणो जानमिति न कल्पनालेशोपि ॥ २३॥२५॥

·:१५२ १३ वगुणसारत्याधिकरणम् । १.१.१. . . ३५ तथा च दर्शयति ॥ २॥३२७ ॥ हृदयायतनमणुपरिमाणत्वं चात्मनोभिधाय तस्यैवालोमभ्य आन- खाग्रेभ्य इति चैतन्येन गुणेन समस्तशरीरव्यापित्वं दर्शयति ॥ २११२७ ॥ पृथगुपदेशात् ॥ २१॥२८॥ प्रज्ञया शरीरं समारुह्य ( को, १६) इति करणत्वेन पृथगुप- देशाभितन्यं गुणः ।। २६३६२८ ॥ १२ ॥ . 1 १३ तगुणसारत्वादित्यधिकरणम् । तगुणसारस्यानु तमपदेशः प्राज्ञयत् ।। २।३।२९ ॥ ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यः परमेव ब्रह्म जीव इति कथमपुत्वमिती- "मामाशा निराकरोति नुशन्दः । तस्य ब्रह्मणो गुणाः प्रज्ञाद्रष्टुत्वादयरत एवान जीवे सारा इति जडवलक्षण्यकारिण इत्यमात्ये राजपदप्रयोगव- ज्जीवे भगवद्यपदेश: 1 मैन्नेयीति संपूर्ण ब्राह्मणे भगवत्वेन जीव उसः । [ननु कथमन्यस्यान्यधर्मवत्त्वेन कथनम् । नहि निरूपणस्थल एवोपचारः संभवति । तबाह । प्राज्ञवत् । तद्यथा प्रियया स्त्रिया रोप- १५ विष्वक्तः (पृ. ४५०२१ ) इत्यत्र-एवमेवायए शारीर आत्मा प्राज्ञे- नात्मना संपरिष्वक्तः (वृ. ४।३।२१) इत्यभिधाय माज्ञस्वरूपमाह । तदा अस्येतदतिच्छन्दोपहतपाप्मामय रूपमशोकानारमत्र पिता अपिता भवति (इ. ४।३।२२ ) इत्यादि । प्राशन सुपुमसाक्षी। न हि तस्यापहत्तपाप्मत्वमस्ति ब्रह्मलिङ्गात् । एवमेव शारीरस्यापि जीवस्य मा. २.धर्मबोधिकाः श्रुतयः। इदमत्र वाव्यम् । सर्वोपनिपत्सु ब्रह्मज्ञानं परमपुरुषार्थराधन- मिति तन्निर्णयार्थ भगवान् व्यासः सूत्राणि चकार । तत्र मासूत्रे बिचार प्रतिज्ञाय जगत्कर्तृत्वायसाधारणलक्षणं ब्रह्मणः प्रतिज्ञाय राम- चयनिरूपणे जीववाक्यानि दूरीकृत्याविरोधे ऐक्येप्यहिताकरणादिदो- ०५१मागइय--अधिकं तु भेदनिर्देशाद ( ज. स. २०११२२) इति परि- त्य जीवरयाणुत्वमुपचाराद् महात्वमंशत्वं पराधीनफर्तृत्वादिकं प्रति- ·अ.२ १. सू. १९] अणुभाध्यम्। g'amisas पाय तस्यैव दक्षिणमार्गेण पुनरावृत्तिमुक्त्वा ससाधनेन ब्रह्मज्ञानेनाचिरा- दिद्वारा ब्रह्मपानिमुक्त्वा-न स पुनरावर्तते ( कालानि. ३) इत्यनावृत्ति वद छासपर्यवसानेन सर्वान वेदान्तानव्याकुलतया योजितवान् । तत्र कश्चित् तद्व्यपदेशेन प्रोक्तानि तत्त्वमस्यादिवाक्यानि स्वीकृत्य जीव- मात्रं च ब्रह्म स्वीकृत्य तदतिरिक्तस्य सर्वस्य कारणांशकार्यरूपस्य मिथ्यात्वं परिकल्प्य तद्बोधकश्रुतीनामर्थवादत्वेन मिथ्यात्वं स्वीकृत्य सुपुनिसंपत्योर्भ- गवता प्रकटीकृतमानन्दरूपत्वं तत्प्रतिपादकवाक्यानां सयोमुनिरूपफल- वाचकत्वमुक्त्वा क्रममुक्तिमुपासनापरत्वेन योजयित्वा वेदस्त्राणि व्याकुली- चकार । तद् वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वं जीवपरत्वं वेति यदा युक्तं तत्सदि. १० रनुसंधेयम् ॥ २॥३२२९ ॥ यावदात्मभावित्वाच्च न दोपस्तद्दर्शनात् ॥२॥३॥३०॥ ननु कथमन्यस्य नीचस्य सर्वोत्कृष्टव्यपदेशोपि । न हि मामा- शिकः सर्वधायुो व्यपदेशः क्रियते । न चोक्ततद्गुण सारत्वाद् ब्रह्मण आनन्दांशस्य प्राकट्यादिति वाच्यम् । तथा सति प्राज्ञवत्पुनास्तिरोहितं २. स्यादिति तस्य तद्यपदेशो व्यर्थोयुक्तश्चेति चेत् । नायं दोषः। कुतः । यावदात्मभावित्वात् । पश्चाद्यावत्पर्यन्तमात्मा नित्यत्वात् । सर्वदान- न्दाशस्य प्राकट्यात् । तस्य तथैव दर्शनमस्ति । अनावृतश्वर्यादीनामुक्त- त्वात् । प्राजासंपन्नत्वं विशेषः । चकारात्तस्य चानन्दः प्रकटित इति न दूषणगन्धोपि। व्यपदेशी वा नात्यन्नमयुत्तस्य । यावदात्मा ब्रह्म भवत्यानन्दांश. प्राक्टयेन ताददेव तव्यपदेशः । राजज्येष्ठपुत्रवत् । एतदेवोक्तम् । व्यापकत्वश्रुतिस्तस्य भगवत्त्वेन युज्यते ।। २९ ।। आनन्द गाभिव्यक्ती तु तब ब्रह्माण्डकोटयः॥ प्रनीवरन्परिच्छेदो व्यापकत्वं च तस्य तत् ॥ ३०॥ इति ।। २।३।३०॥ पुंस्त्वाग्वित्त्वस्य सनोभिव्यक्तियोगात् ॥ २॥३॥३३ ॥ ।

·५ १५ कर्ता शास्त्रार्थवश्याधिफरणम् । (अ. २५. 3 सू. ३५ व्यपदेशदशायामप्यानन्दांशस्य नात्यन्तमसत्त्वम् । पुंस्त्वादिवत् । यथा पुंस्त्वं सेकादिसामर्थ्य बाल्पे विद्यमानमेव यौवने प्रकाशते तथा- नन्दांशस्यापि सत एवं व्यक्तियोगः ॥ २॥३॥३१ ।। नित्योपलटध्यनुपलब्धिप्रसंगोन्यतरनियमो वान्यथा ॥ २१॥३२॥ ननु कथमेवं स्वीक्रियते । इदानी संसारावस्थायां सञ्चित्माकट्य- मेव । मोक्षे त्वानन्दांशोपि मफट इति तन्निवारयति । तथा सति नित्य- मुपलन्धिः स्यादानन्दांशस्य । तथा सति न संसारावस्थोपपवेत । अथा- नुपलब्धिः सर्वदा तथा सति मोक्षदशा विरुध्येत । अथान्यतरनियमः । जीवो निरानन्द एव ब्रह्म त्यानन्दरूपम् । तथा सति प्रलय सनु ब्रह्मा- प्येति (बृ. ४४६) इति श्रुतिविरोधः । तस्मात्पूर्वोक्त एव प्रकारः स्वीकार्तव्य इति सिद्धम् ॥ २॥३॥३२॥ १३॥ १. १५ १४ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादित्यधिकरणम् । कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ २॥३३३ ।। सांख्यानां प्रकृतिगतमेव कर्तृत्वमिति तनिवारणार्थमधिकरणा- रम्भः । कर्ता जीव एव । कुतः । शास्त्रार्थवत्त्वात् । जीवमेवाधिकृत्य वेदेभ्युदयनिःश्रेयसफलाथं सर्वाणि कर्माणि पिहितानि ब्राणोनुप- योगात् । जडस्थाशक्यत्वात् । संदिग्धेपि तथैवाड़ीकर्तव्यम् ।। २।३।३३ ॥ बिहारोपदेशात् ॥ २॥३४॥ तस्यैव गान्धर्वादिलोकेपु-यद्यत्कामयते तत्तद्भवति-इति विहार उपदिटः । ततश्च कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः साधुफारी साधुर्भवति इति सागा. नाधिकरण्यश्नवणाजीव एव कर्ता ॥ २॥२३४ ॥ उपादानात् ॥ शश३५॥ देपा प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय (बृ. २१।१५) इति 11-Lom. अभयदय after रे।

·अणुभाम्यम् ।
अ.पा.सू. ३५]
जीवेन सर्वेषां विज्ञानमुपादीयते । तस्मादिन्द्रियादीनां करणत्वमेव ।
स्वातन्त्र्यादस्यैव कर्तृलम् । यस्तु मन्यते बुद्धिसंबन्यानीवस्य कर्तृत्वमिति ।
र प्रष्टव्यः । किं युद्धिकर्तृत्वं जीवे समायाति । अथवा जीवगनमेव
कर्तृत्वं बुद्धिसंबन्धादुच्छति । अथदा शशविषाणायितमेव कर्तृत्वं संबन्धे
५ समायाति । नायः । जडत्वात अनड्डीकारात्पूर्व निराकृतत्वाञ्च । द्वितीये
विद्यापत्तिः उपादानविरोधध। तृतीये शासविरोधः ब्रह्मणि सिद्ध-
त्वाच । असत्कार्यस्य निराकृतत्वात् । सर्वविप्लवस्तु माध्यमिक्व-
दुपेक्ष्यः ॥ २३२३५ ॥
व्यपदेशाच क्रियायां न चेनिर्देशविपर्ययः ॥ २॥३॥३६ ॥
(व्यपदेशो-विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेपि च (ते. २१५)
इति । क्षेत्र सांख्ये बुद्ध्यादीनामेव कर्तृत्वं न जीवस्येति क्रियायां यागादि-
कर्मसु न तु भोगे । जीवस्य कर्तृत्वं न चेत् । न । तथा सति निर्देशस्य
विपर्ययो भवेत् । विज्ञानेन विज्ञानमादाय (बृ. २।१।१७) इति
अत्यनुरोधात् । मकृतेपि तृतीयान्ततापयेत । अथ स्वव्यापार कर्तृत्व
५ तथापि पूर्वनिर्देशस्य विज्ञानमयस्य विपर्ययः स्वान । विकारित्वं स्यात् ।
तचासंगतम् । व्यच्चात् । विज्ञानमादायेत्यत्र विपर्यय एवैकस्य प्रदेश-
भेदेनार्थभेदोपि । भगवति स शब्दाः स्वभावत एव प्रवर्तन्ते । औप-
चारिकत्वज्ञापकाभावात् । यज्ञो यजमान इति श्रद्धादीनां शिर-
स्वादिः । तस्माद्विज्ञानमयो जीव एव । जडस्य स्वातन्त्र्याभावान
पर्तृत्व': ।। २।३।३६ ॥
उपलब्धिवदनियमः ।। २।०३७ ॥
ननु जीवस्य कर्तृत्वे हिताकरणादिदोपप्रसक्तिरिति चेत् । न ।
उपलब्धिवदनियमः । यथा चक्षुपेष्टमनिटं चोपलमन एवमिन्द्रियैः फर्म
कुनिटमनिटं या पाप्नोति ॥ २॥३३३७ ।।
शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८ ॥
नन्दीश्वरपस्वार्थमन्यथा न फुर्यादिति चेत् । राधिविपर्ययात् ।
तथा सामामाधात् । इन एव देवाचविसमाप फरोनि ॥ ३८॥

·१५३ १५ परातु तवृतरित्यधिकरणम् । [अ. २ पा. . . . समाध्यभावाच ॥ २२३९ ॥ जीवस्य कियाज्ञानशक्ती योगेन सिध्यतः। समाध्यभावाच्छताच भाव इत्यर्थः । चकारानादृशमन्त्रामायोपि । न च सहजकर्तृत्वेनिक्षिः । पराधीनकर्तृत्व एवैतदिवि सांस्यस्य तन्मतानुसारिणो पान्यस्य प्रम ५ एव । कर्तृत्वे न मुक्तिरिति । नपुंसक एवमुच्यतेति बाह्यवत् । निरि-. . न्द्रियस्यैव समाधिरित्यपि । करणत्वेन बुद्धिपन्न फेनापि दूप्यते । तरमाजीपस्य स्वाभाविकं कर्तृत्वम् । ध्यायतीव लेलायतीव (बु. ४१३२७) इत्यपि परधर्मानुकरणम् । अयमप्येको धर्मः । स्वाप्ययसपत्योर्बसम्पपदेशं पुरस्कृत्य सर्वविप्लवं. वदन- "पेक्ष्यः १.२६२३९॥ AP पया च तक्षोमयथा ॥ २॥३४॥ ननु फर्मफारिणां कर्तृत्वगोकृत्वमेदो दृश्यते तत् कर्तृमोक्तृत्वयो- भेदो भविष्यतीति चेन्न । यथा तक्षा र निर्माय तत्रारूढो विहरति पीठे वा । स्वतो वा न व्याप्रियते वाश्याविद्वारेण वा । सकारादन्येपि स्वार्थ- १५ फरिः । अन्यामपि करोतीति चेत्तथा प्रकृतेपि । सर्वहितार्थ प्रयत- मानत्वात् । न च कर्तृत्वमात्रं दुःखरूपम् । पयःपानावेः सुखरूपत्वात् । तथा च स्वार्थपरार्थकर्तृत्वं कारयितृत्वं च सिद्धम् ॥ २॥३॥४०॥१४॥ २. १५ परातु तच्छुतरित्यधिकरणम् । पराजु तच्छुतेः ॥ २॥३॥४३॥ कर्तृत्वं ब्रहयतमेव । तत्संबन्धादेय जीवे कर्तृतं तदंशवादैश्वर्या- विवत् । न तु जगतामिति । अतो नान्योतोरित (बृ. १२२२) हति सर्वकर्तृत्वं घटते । कुन एतत् । तच्छ्रुतेः । तस्यैव कर्तृत्वकारयि- तृत्वश्रवणात् । यमयो निनीपति तमसाधु कारयति (को. ३०९) 4-1) and Fresd for 12-A and trendar torat २० ४ अणुमाय]

·भ.पा.
१५४
..अणुभाग्यम् ।
.
शति । सर्वकर्ता सर्वभोक्ता सर्वनियन्तेति । सर्वरूपत्यांन मंगवति
दोषः ।। २।३।४१॥
कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितपतिपिद्धावयादिभ्यः॥४२॥
ननु वैषम्यनैपुण्ययोर्न परिहारः । अनादित्वेन स्वस्यैव कारयि-
५ तृत्वादिति पक्षं तुरान्दो निवारयति । प्रयत्नपर्यन्तं , जीवकृत्यम् । अये
तस्थाशक्यत्वात्स्वयमेव फारयति । यथा वालं पुत्रं यतमान पदार्थगुणदोषी
वर्णयानपि तत्प्रयत्लाभिनिवेशं दृष्ट्वा तथैव कारयति । सर्वत्र तत्कारणत्वाय
तदानीं फलदातृत्वे येच्छा ; तामेवानुवदति । उन्निनीषति । अधोनिनीप-
तीति । अन्यथा' विहितप्रतिषियोवैयापत्तेः । अामाणिकत्वं च ।
कलदाने कर्मापेक्षः । कर्मकारणे प्रयत्लापेक्षः । प्रयत्ने कामापेक्षः । कामे
प्रवाहापेक्ष इति मर्यादारक्षार्थ वेदं चकार । ततो न ब्रह्माण दोषगन्धोपि ।
न चानीश्वरत्वम् । मर्यादामार्गस्य तथैव निर्माणात् । यत्रान्पथा स
पुष्टिमध्य इति ।। २।३।४२ ॥ १५॥
१६ अंशो नानाव्यपदेशादित्यधिफरणम् ।
अंशो नानाध्यपदेशादन्यथा चापि दाशकित-
वादित्वमधीयत एके ॥ २॥३॥४३॥
जीवस्य ब्रह्मसंबन्धि रूपमुच्यते । जीवो नाम ब्रह्मणोंशः । कुतः ।
नानाव्यपदेशात् । सर्व एवात्मानो व्युचरन्ति कपूयचरणा रमणीय-
चरणाः इति च । ननु ब्रह्मणो निरवयवत्वात्कथंजीवस्यांशस्वमिति वाच्यम्। ,
न हि ब्रह्म निरंशं सांशमिति वा कचिल्लोके सिद्धम् । वेदैकसमधि-
गम्यत्वात् । सार श्रुतिर्यथोपपद्यते तथा तदनुल्लङ्पनेन वेदार्थज्ञानार्थ
पुक्तिकन्या । सा चेत्स्वयं नावयता तपो विधेयम् । अभिज्ञा वा प्रष्टव्या
इति । न तु सर्वविप्लवः कर्तव्य इति ।
तत्रैषा युतिः।
विस्फुलिङ्गा इवाहि जडजीवा विनिर्गताः।
सर्वतः पाणिपादान्तात्सर्वतोतिशिरोमुखात् ॥ ३१ ॥

·..
Sutakime M' प्रकाशादिषन्नेयं परः ॥ २॥३॥४६॥
१६ यंशोनानाध्यपदेशादित्यधिकरणम् ।[. पा.स.१
निरिन्द्रियास्वरूपेण तादृशादिति निश्यः ।
सदंशेन जहाः पूर्व चिदंशेनेतरे अपि ।। .
अन्यधर्मतिरोभावा मूलेच्छातास्ववन्त्रिणः ॥ ३२ ॥
इति ।
ब्रह्मवादेशपक्ष एव।
नन्वंशत्यै सजातीयत्वमायाति । श्रुत्यन्तरे पुनः-ब्रह्मदाशा बढेमें
कितवा उत । (आथर्वणिकवाह्यसूक्त) अत्र सर्वस्यापि ब्रह्माविज्ञानेन विज्ञान-
प्रतिज्ञानाद् दाशादीनामपि ब्रह्मत्वं प्रतीयते । तत्कार्यत्व एव स्यादिति
पेन । अन्यथा प्रकारान्तरेणाप्येके शाखिनो दाशक्तिवादिलमधीयते
"शरीरत्वेनांशत्वेन च । स्वरूपतः कार्याभावपि प्रकारमेट्न कार्यत्वात् । .
तथा च न साजात्यम् । आनन्दांशस्य तिरोहितत्वात् । धर्मान्तरेण तु
साजास्यमिष्टमेव ॥ २२॥४३॥
मन्त्रवर्णात् ॥ २१॥४४॥
पुरुष एवेदर सर्वम् (ऋ. सं. १०१९०२) इत्युक्त्वा-पादोस्य
५ विश्वा भूतानि (ऋ. सं. १०१९०१३ ) इति भूतानां जीवानां पादत्वं
पादेषु स्थितत्वेन बांशत्वमिति ॥ २॥३१४४ ॥
अपि स्मर्यते ।। २।२४५॥
वेदे स्वतन्त्रतयोपपाय वेदान्तरेपि तस्यास्यानुस्मरणम् । ममै-
वांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः (भ.गी, १५७) इति ॥ २२३४५॥
सन, चिन्त
जीवस्यांशत्वे हस्तादिवत् तदुःखेन गरस्यापि दुःखित्वं स्यादिति
ऐन । एवं परो न भवति । एवमिति प्रकारभवः । विष्त्वेनानुभव इति
यावत् । अन्यथा सर्वरूपत्वात्कृत एवं तबाह ) प्रकाशादिवत् । नामेहि
तापो न हिमस्य तत्स्यात् ( भा. १११२३४५६) इति । मकारामहणं
१५ धर्मवयोतनाय । दुःखादयोपि ब्रह्मधर्मा - इति । अतो देतबुद्ध्यांशस्यैद
दुःखित्वं न परस्य । अथवा पकांशः पाकाश्यदीपेण यथा न दुष्टः ।
पापस्यापि तवंशत्वादिति ॥ २३॥१६॥

·अ..२ पा, म..] अणुमायम् ।। ५६ स्मरन्ति च ॥ २॥४७॥ स्मरन्ति च सर्वेप्य॒षयोंशिनो दुःखासंबन्धमंशस्य दुःखसंवन्धं स्मरन्ति । तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः । न लिप्यते फलेश्चापि पद्मपत्रमिवाम्मसा इति । कर्मात्मा त्वपरो योसौ मोक्षबन्धैः स ५ युज्यते । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः (क. १५.११) चकारात्-तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्यनभनन्यो अभिचाकशीति (श्वे. ४१६१ ) इति ॥ २१३ ४७ ॥ अनुज्ञापरिहारी देहसंपन्धाज्योतिरादिवत् ॥ २॥३॥४८॥ ननु जीवस्य भगवदंशत्वे विधिविषयत्वाभावात्कर्मसंबन्धाभावेन १० कथं फलसंबन्धः । जीवस्य च पुनरनेकदेहसंबन्धात् कः शूद्रः का मार्येति ज्ञानमप्यशक्यम् । अतः कर्ममार्गस्य व्याकुलत्वात् कथं जीवस्यापि दुःखित्वमित्याशङ्कय परिहरति । अनुज्ञापरिहारी विधिनिषेधी जीवस्य देहसंबन्धायो देहो यदा गृहीतस्तत्कृतो । यथा शवामिश्चाण्डालभाण्डस्थ- मुदकं तदादिश्च परिन्हियते । एवमुत्कृष्टं परिगृह्यते तथा जीवेपि देहसंबन्ध- ५५ कृतः । संबन्धश्चाध्यासिको भगवत्कृतश्च । आध्यासिको हि ज्ञानानिव- तते । द्वितीयो ममवतेव । जीवन्मुक्कानामपि व्यवहारदर्शनात् । श्रुतिस्तु भगवत्कृतसंबन्धमेवानित्यामिहोत्रादिकं विधत्ते । अन्यया विद्यां स्वाज्ञानं च बोधयन्ती कर्माणि न विद्ध्यात् । शन्दज्ञानस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् । कथं सिद्धवद्यावनीवं विदध्यात् । न्यासोपि देहसंबन्ध एव ।। २।३।४८॥ असंततेश्याव्यतिकरः॥ २॥२४९ ॥ ननु देहस्यापि बाल्यकोमारादिभेदात्कथं कर्मकाले ब्राह्मणत्वादि। जीवक्यादितिवेद् देहान्तरेपि स्यादिति तत्राह देहान्तरे संततिरपि नास्ति । बाल्यादिभेदे पुनः संततिरेका । अतः संततिभेदान फर्मणां 'सांकर्यमिति ॥ २॥३॥४९॥ थाभास एवं ॥२॥३॥५०॥ ननु सच्चिदानन्दस्य ब्रह्मणोंशः सचिदानन्द एष मवेदतः कथं प्रवाहे प्रवेशो मगवतश्च सर्वकार्याणि तत्राह । आभास एव जीवः। आनन्दा- २.

·५ १६ अंशो नानाव्यपदेशादित्याधिकरणम्। श..पा. 3 न.५३ शस्य तिरोहितत्वात् । चकारादाकारस्याप्यमाषः । न तु सर्वथा प्रतिबिम्ब- वन्मिध्यावं जलचन्द्रवदित्येकस्यानेकले दृष्टान्तः । तथा सत्यध्यासच स्वस्य न स्यात् । तत्र वृत्त्यादिदोषमसंगश्च । अतो न मिथ्यात्वरूप आभा- सोत्र विवक्षितः ॥ २।३१५० ॥ अदृधनियमात् ।। २।२५१ ।। ईशित्वाय नैयायिकायभिमतं जीवनपं निराकरोति । नानात्मानो व्यवस्थात इति भोगव्यवस्थया जीवनानात्वमझीकृतम् । तत्रादृष्टस्य नियामकत्वं तन्मते सिद्धम् । देशान्तरवस्तूपत्त्यन्यथानुपपत्त्या व्यापकत्वं बासीकृतम् । एवं च क्रियमाणे मूल एव कुटारः स्यात् । १. सर्वेषामेव जीवानामेकशरीरसंबन्धाद कस्यादृष्टं तद्भवेत् । न च मिथ्याज्ञा- नेन व्यवस्था । तत्रापि तथा। न चानुपपत्या परिकल्पनम् ।श्रुत्यैवोपपतेः। एतेन विरोधादृषिमामाण्यमपि निराकृतम् ॥ २२२५१ ॥ अभिसंध्यादिवपि चैवम् ॥ २।३१५२ ।। मनु मनःप्रभृवीनां नियामकत्वात्तेपागीश्वरेच्छया नियतत्वान्न १५ दोष इति चेन। पूर्ववदेव दोपप्रसक्तिः। तादृशेश्वरकल्पना च पूर्वमेव निरा- कृता ।। २।३३५२॥ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ २॥३॥५३॥ आत्मनो विभुत्वेपि प्रदेशभेदेन व्यवस्था । आत्माने नादृशः प्रदे- शविशेषोस्ति येन सर्वमुपश्यत इति गेन । अन्यस्यापि प्रदेशस्तत्रान्त- १.भवति । तस्मैव या वेशस्य देशान्तरगमने पूर्वदशस्य त्यतत्वात्सोशीत- भवेत् तिरोभवेदिति ।। २२३६५३ ॥ १६ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाप्ये द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ २१३ ॥ U-Aand Oread तिरोप्लो भवन for वियोमोव।

·२.२ पा. स.] 'अणुमाष्यम्। - न द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः॥ १ तथा प्राणा इत्यधिकरणम् । तथा प्राणाः॥२।४।१ ।। जीवशरीरवर्तिनां प्राणादीनां विचारार्थ पादारम्भः । तत्र जीवं ५ निरूप्य तादृशधर्मवत्त्वं प्राणेतिदिशति । प्राणशब्दप्रयोगः प्रियत्वाय प्राणा इन्द्रियाणि । मनसो मुख्यत्वादेकवचनम् । उत्क्रान्तिगत्यागीनामित्या- रम्य सर्वोपपत्तिरत्रातिदिष्टा चिदंशस्यापि तिरोभाव इति पृथड् निरू- पणम् । ननु तद्गुणसारत्वादयः कथमुपदिश्यन्त इति चेत् । न । सत्य. मस्ति । तत्रापि ये माण ब्रह्मोपासते (ते. २।३ ) इति ॥ १ ॥ गोण्यसंभवात् ॥ २॥४॥२॥ ननूत्कान्त्यादिश्रुतिर्गौणी भविष्यति । न । गौण्यसंभवाद । सा श्रुतिर्गौणी न संभवति । एकैव श्रुतिजीवे मुख्या पाणे गोणीति कर्ष संभवति ॥ २४॥२॥ तत्प्राक् श्रुतेश्च ॥ २॥४॥३॥ जडत्वेनाधिकविचारोत्र क्रियते । सृष्टेः पूर्वमपि प्राणादीनां स्थितिः भूयते । असद्वा इदमग्र आसीत्तदाहुः किं तदसदासीदिति 'ऋषयो वाव ते असदासीत्तदाहुः के ते ऋषय इति माणा वा ऋषयः (पृ. २।२।३) इति । ननु-सदेव सोम्येदमग आसीदेकमेवाद्वितीयम् (छां. २१) इति विरोध इति चेत् । न । स्वरूपोत्पत्तिरेवात्र निषिध्यते । जीववत् । ॥न तूदूमः । उद्गमात् पूर्व तु सदेवेति श्रुतिः । चकारान्मोक्षे तस्यापि सपत्तिः श्रूयते स्थलान्तरे । एतस्माज्जायते पाणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च (मुं. १३१॥३) इवि श्रुतिस्फुिसियसदृशी ॥ २४॥३॥ तापूर्वकत्वाद्वाचः ॥ २॥४॥४॥ मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपमिति । तस्य यजुरेव शिरः (ते. २॥३) १५ इति । तथा च वेदाना स्वत उत्पत्त्यभावात्तत्पूर्वरूपमनसः कप- मुत्पतिः ॥ २४ ॥ H १५ ·१ तथा माणा इत्यधिकरणम् । [अ... पा....६ सलगतेर्विशेपितत्वाच्च ।। राह|५॥ तमुत्कामन्तं प्राणोनूकामति प्राणमनूकामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्वामन्ति (बृ. ४।४।२) इति पूर्वोक्तानां चक्षुरादीनां-अधारूपज्ञो मवतीत्येकीभवति न पश्यतीत्याहुः (पृ. ४४२ ) इत्यादिभिर्जीवगतिः ५ समानां गतिभिर्विशेष्यते। सप्त गतपरतेन विशेपिता एकीमपन्तीति । , अतो जीवरामानयोगक्षेमत्वाग्जीवतुल्यतेति । चकारात्तत्तदुपाख्यानेषु चदा प्रमृतीनां देवतात्वं संवादश्च । अतश्चेतनतुल्यंत्वम् । केचिदिदै सूत्रमुत्तरसूत्रपूर्वपक्षत्वेन योजयन्ति । तत्रायमर्थः । ते पाणाः कतीत्याकाहायां- राम प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सप्तापिः समिधः १. सघ जिल्हाः । अष्टौ यहा अष्टावतिप्रदाः (मुं. २०१८ ) इति । सप्त इति । सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्चो (ते. सं ११) इति । नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमी । दश वै पशोः पाणा आत्मा एका- दशः (१, ३१९।४ ) इत्येवमादिषु नानासंख्या माणानां प्रतीता। तत्र श्रुतिविपतिषेधे किं युक्तमिति संशये समवेति प्राप्तम् । कुतः । गतेः । १५ समानामेव गतिः श्रूयते । सप्त इह लोका येषु गरान्त पाणा गुहाशया निहताः सप्त सप्त (मुं. २०१८) इति । किंच । विशेषितत्वाच । जीव- स्योत्कमणसमये सप्तानामेव विशेपितत्वम् । अन्ये तु पुनरेतेषामेव वृत्ति- भेदाद् भेदा इत्येवं प्राप्ति ॥२॥४॥५॥१॥ सभ्यते । २ हस्तादय इत्यधिकरणम्। हस्तादयस्तु स्थितेतो नैवम् ।। २।४।६ ॥ पूर्वसंबन्ध उत्सूत्र पूर्वपक्षः । तुशन्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति । हस्तादयः समभ्योधिकाः हरतो नादातव्यं च । उपस्पश्चानन्दयितन्य च। पायुश्च विराजयितव्यं च । पादौ च गन्तव्यं च (प. १८) इति । 10-A and Com. T* before tu :

·अा . भणुमाभ्यम्। चक्षुरादिगणनायामेतेपि चत्वार इन्द्रियत्वेन गणिताः । स्थिते सति श्रुती गणनया चक्षुरादितुल्यत्वे सति । अतो हेतोः ससेवेति न कित्वेकादश । अवान्तरगणना सूचनयासभवाभिमाया। अधिकसंख्यान्तःकरणमेदादिति । एकादरीवेन्द्रियाणीति स्थितम् ।। २।४।६ ॥२॥ ३ अणवश्वेत्यधिकरणम् । अणवश्च ॥ २॥४॥७॥ सर्वे पाणा अणुपरिमाणाः । गतिमत्वेन नित्यत्वेणुत्वमेव । परि- माणप्रमाणाभावात्पुनर्वचनम् ॥ २॥१७॥ ३ ॥ ४ श्रेष्ठश्वेत्यधिकरणम् । श्रेष्ठश्च ॥२॥४८॥ मुख्यश्च प्राणो नित्यगतिमानणुपरिमाणश्च । चकारादतिदेशः । नासदासीदित्यत्र-आनीदवात स्वधया तदेकम् ( ऋ. १५ तै. बा, २८) इति अननात्मकस्य पूर्वसत्ता प्रदर्शिता ॥ १८ ॥ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ २॥४९॥ ननु मुख्यः पाणी वायुरेव भविष्यति । इन्द्रियाणां क्रिया वा । एव हि श्रूयते । यः प्राणः स वायुः । एष वायुः पञ्चविधः । प्राणोपानो व्यान उदानः समानः (बृ ११५१३) इति । सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाया वायवः पञ्च ( सां. का. २९) इति । तत्रान्तरीया आचसते । तदुम- यमपि न । फुतः । पृथगुपदेशात् । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सन्द्रि- .. याणि च । ख वायुयोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी (मु. २।१३) इति प्राणवाय्वोः पृथगुपदेशात् । दृत्तिवृत्तिमतोरभेदेन ततोपि पृथगुप- देशाञ्च ॥ २४॥९॥४॥ ५ चक्षुरादिवत्त्वित्यधिकरणम् । चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिभ्यः ।। २।१० ॥ स माणः स्वतन्त्रः परतन्त्रो वेति विचारे स्वतन्त्र इति तावत्मा- ·५ चक्षुरादिपत्त्वित्यधिकरणम्। [म. २ पा. *." सम् । सुक्षेषु वागादिपु प्राण एको मृत्युनानामः प्राणः संवर्गो वागा- दीन संवृक्ते. प्राण इतरान् प्राणान् रक्षति, मातेव पुत्रान् इति । इमामाशङ्कां निराकरोति तुशब्दः । चक्षुरादिवदयमपि प्राणोस्वतन्त्रः । मुख्यतो भगवदधीनः । व्यवहारे जीवाधीनः । कुतः । तत्सहशिष्ट्या- ५दिभ्यः । चक्षुरादिवत्सहशासनात् । इन्द्रियजयवत्पाणजयस्यापि दृष्टत्वात् । आदिशन्देन जडत्वादयः ।। राधा१० ।। अकरणत्वाञ्च न दोपस्तथाहि दर्शयति ॥ २।४।११॥ ननु पाणस्य जीवोपकरणत्वेन तद्रुपकारकव्यापारवत्वमपेक्ष्यते । तत्रैकादशैव वृत्तयः तन्त्रान्तरेपि सिद्धाः । एकादशामी मनसोपि वृत्तय ५. आफूतयः पञ्च धियोभिमानः । मात्राणि कर्माणि च तासां वदन्ति चैकादश वीर भूमीः ( भा. ५।११।९) इति । तथा कश्चित्माणस्य व्यापारोस्तीति चेत् । नैप दोषः। कुतः। अकारणत्वात् । करणस्यैव हि व्यापारोपेक्षितः । अन्यस्य कार्यमात्रमपक्षितम् । तत्राह । तथाहि कार्य- वत्त्वं युक्त तच्छ्रुतिरेव दर्शयति। तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे (म.२१४) इत्यादि- १५ श्रुतिभिः । पाणनिमित्तैव शरीरस्थितिरिति । तस्मादापाराभावेपि स्वरूप- स्थितिमात्रेण तस्योपकारित्वम् ॥ २॥११११ ॥ पञ्चवृत्तेर्मनोवद व्यपदिश्यते ॥ २।४।१२ ।। ज्यापारव्यतिरेकेणोपकारित्वमसमञ्जसमिति चेत्तबाह । पमवृत्तेः । अहमेवैतत् पञ्चधात्मानं विभज्यैतदाणमवष्टभ्य विधारयामि (प्र. २३) २. इति । यथा मनसो द्वारभेदेनैवैकादश वृत्तयः स्वरूपत एव । एवमेव प्राण- स्यापि पञ्चधात्मानं विभज्य कार्यकारणं व्यपदिश्यते ॥ १२ ॥ अणुश्च ॥ २४॥१३॥ अतिदेरोन प्राप्तमप्यणुत्वं पञ्चधारमानं विभग्येति चनात्संदिग्ध पुनर्विधीयते ।आरान्योष्णुः । चकारात्पूर्वोक्त सर्वसमुञ्चयः ॥२।४।१३।५।। २१ [भणुभाग्य] ·us (nhire aup ब.२ पासू: अणुभाष्यम् । ६ ज्योतिराधिष्ठान वित्यधिकरणम् । ज्योतिरायधिष्टानं तु तदामननात् ।। २।४।१४ ॥ वागादीनां देवताधिष्ठानवतां प्रवृत्तिः स्वत एव वा । जीवाधिष्ठान- ब्रह्मप्रेरणयोर्विद्यमानत्वादिति संशयः । विशेषकार्याभावान देवतापेक्षेति + पूर्वपक्षं निराकरोति तुशन्दः । वागादीनां ज्योतिराधान्यायधिधानम- वश्यमड्डीकर्तव्यम् । कुतः । तदामनमात् । तथानायते-अनिर्वाग्भूत्वा मुखं पाविशत् (ऐ. २।४ ) इत्यादि । अयमर्थः। योध्यात्मिकोयं पुरुषः सोसावेवाधिदेविकः । यस्तोभयविच्छेदः स स्मृतो ह्याधिभौतिकः (भा० स्कं० २।१०।८) इत्याच्यात्मादिकानां स्वरूपं वागादयश्रानुरूपा नित्याः । तत्र यदि त्रैविध्यं न कल्येत तदैकस्मिन्नेव शरीर उपक्षीणं शरीरान्तरे न भवेत् । कल्प्यमाने त्वमिदैवतारूपोनेकरूपभवनसमर्थो वायूपो भूत्या सर्वत्र मविट इति संगच्छते । ते चाग्न्यादयश्चेतना भगवदंतरितरोहि- ५ तानन्दाः सामग्रंयुक्ता इति कार्यवशावगम्यते । आध्यात्मिकाधिदेवि- कयोरेकत्वाद् वदनादिकार्यार्थमाध्यात्मिका एष निरूपिताः । उद्गमने~ एतस्माजायते पाणः (मुं. २।१।३) इत्यादिषु वागादीनां नियमेन तत्तजीवसांनिध्यं स्वतश्चानिर्गमनं मृत्युरूपश्रमेण तत्र लयः पुनरुद्गमनं समष्टिव्यटिभावश्च नोपपद्येत । आधिभौतिककृतश्चायं भेद इत्यग्रे व्यक्तीकरिभ्यते । एवमेव ब्रह्मणोपि । अनेन जीवनात्मनानुपविश्य (छां.६।२२) इत्यपि निःसंदिग्धं द्रष्टव्यं यदज्ञानात्सर्वविप्लवन्यामोहः }} २॥४॥१४॥॥६॥ ७ माणवतेत्यधिकरणम् । प्राणयता शब्दात् ॥ २४॥५॥ m 10-A and Orend अन्यथा before नापपोत । "I-Land Creadयापि-1or इत्यपि।

·१६३ ८ मादिन्द्रियाणि तद्वयपदेशानियाधिकरणम्। [म. २१, ४. 10 पदविधानमग्न्यादि तत् सत एवाव्यसाहितं वेति संदेहः । कि तावत्माभम् । स्वत एवेति । पूर्वानन्यायेन तावतेय सिद्धरनपरथानाश देवतात्वव्यापातश्चेत्येवं प्रभाउत । प्राणवताधिष्ठितं बागादि। कुतः । शब्दात सोयमाणिः परेण मृत्युनातिकान्तों दीप्यते(-११३०१२)इत्यादि। ५ अयमर्थः । द्या ह प्राजापत्याः (वृ० १११) इत्याधिष्ठातृत्वममी- नामुक्तम् । देवा इत्यविशेषणेन्द्रियापिठान्योन्याश्र । तेषां प्रतिबन्धका- सुगतिकर्मण स्वर्गलोके गमनेच्छा बभूव । ता यज्ञेनेए स्वर्ग इति । तत्र जनको ह वैदह (मृ. ३३९४१) इति बाहाणे केनाक्रमण यजमानः स्वर्ग लोकमाक्रमते इत्युनावलिंगा वायुना प्राणेनेत्युदामेवाकमणामिति १. सिद्धम् । तान्योन्योद्गातृत्ववरणे तथोद्दाने यो वाचि मोगस्तं देवेभ्य इत्यामा- तम् । तदन अमरूपपाप्मना येधानन्तरमप्रतिरूपं ददतीति निरूपितम् । सोपि दोषो देवानां प्राप्नोति । तमृतिविप्रतिषिद्धम । न ह ने देवान्पापं गच्छति (बु. १५२. ) इति । तदनु पाण पयोद्गाता सिन्दः । १५ तेनान्येपामपि पापसंबन्धो निवारितः । ततः परेण तस्य ऐति सूत्रण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यत इति । अतो दीप्यमानस्ययाधिष्ठातृत्वात्प्राणवते- वाधिधानमिति सिद्धम् ॥ २१॥१५॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥२४॥६॥ अग्न्यादेः पाणसंबन्धी नित्य इति सर्वदाधिष्ठातृत्वम् । पाणरय १० तत्संबन्धस्य चेति नकारार्थः । प्राणराहायेनैव यथोचितवोद्गम इति लोके स्वामिभृत्यभावेन जीवे मोगः फलिप्पति ॥ २॥१६॥ ७ ॥ -- ८ तदिन्द्रियाणि तद्यपदेशादित्यधिकरणम् ! तदिन्द्रियाणि तद्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ।। २।४१७ ॥ 15-A and Cam तस्य चंति सूत्रेण before मुमातवान्तो। 91-A, C, M, Vand Frendrमिभव्यन्यापेन for स्वामिभापभान।

·अ. रा. ...] अणुभाग्यम् । इदमत्र विचार्यते । इन्द्रियाणां पाणाधीनसर्वव्यापारत्वाचन्नामव्य- पदेशाच माणवृत्तिरूपाणीन्द्रियाणि तत्त्वान्तराणि वेति संशयः । तत्त्वा- न्तराण्येवेति सिद्धान्तः । तानीन्द्रियाणि तत्त्वान्तराणि । कुतः । तद्यप- देशात् । इन्द्रियशन्देन व्यपदेशात् । एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वे- ५न्द्रियाणि च (मुं. २१११३) इति भिन्नशब्दवाच्यानां कचिदेकराब्द- वाच्यत्वेपि नैकत्वम् । आसन्येपि तर्हि भेदः स्यादित्यत आह अन्यत्र श्रेष्ठात् । तस्य ते यौगिकाः शब्दा इति ॥ २१४१७ ॥ भेदश्रुतेः ।। २।४।१८॥ यत्रापि पाणशब्दप्रयोगस्तत्रापि भेदेन श्रूयते-तमुकामन्तं "माणोनूत्क्रामति प्राणमनूकामन्तं सर्वे पाणा अनृत्कामन्ति (बृ. १।४।२) इति ॥ २४॥१८॥ वैलक्षण्याच्च ॥ २॥४॥१९॥ वैलक्षण्यं च माणस्य चेन्द्रियाणां च । सुप्तेषु वागादिषु प्राणो जागति । स्वाभिमसेवकवचानेकं वैलक्षण्यम् ॥ २॥१९॥ ८ ॥ . ९ संज्ञामूर्तिक्लूप्तिस्त्वित्यधिकरणम् । संज्ञामूर्तिक्लप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ।। २।४।२०।। भूतभौतिकसृष्टिः परमेश्वरादेवेति नियि नामरूपव्याकरणमपि परमेश्वरादेवेति निश्चयार्थमधिकरणारम्भः । लोके नामरूपकरणं कुला- लादिनीवेषु प्रसिद्धमिति । अलौकिकेपि स्थावरजङ्मे मयूरादिसंज्ञा २० मूर्ति च जीवादेव हिरण्यगर्भादेर्भविष्यतीति वन्ह्यादिदेवानां जीवरूपाणा- मेव वागादिरूपेणानुमवेशात् तत्साहवर्येण नामरूपयोरपि जीव एवं कर्ता भविष्यतीत्याशङ्का निराकरोति तुशब्दः । संज्ञामूर्योः क्लप्तिर्नाम- रूपयोनिमणिम् । त्रिवृत्कुर्वतः यस्त्रिदृत्करोति तस्मात् । सेयं देवतेक्षत हन्ताहमिमास्तिसो देवता अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामको व्याकर- वाणि (छो. पाश२) इति । तासां निवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति - ·१० मांसादिभोममित्यधिकरणम् । भि. २१. सू. २२ भिवृत्कर्ता परमेश्वरः । स एव नामरूपयोरपि कर्ता । कृतः । उपदेशात् । उप समीप एकवाक्य उभयकरणस्य प्रतिज्ञानात् । जीवस्य तु मित्क- रणानन्तरं शरीरसंबन्धे कर्तृत्वात् । तस्मरन्दामरूपमपञ्चस्य भगवानेव फर्तेति सिद्धम् ॥ २।४।२० ॥ ९ ॥ १. मांसादिभीममित्यधिकरणम् । मांसादिभौमं यथाशब्दमितरयोश्च ।। २।४।२१ ॥ इदमिदानी विचार्यते । अन्नमशितं त्रेधा विधीयते । तस्य यः स्थविधो धातुस्तत्पुरीपं भवति । यो मध्यमस्तन्मांसम् । योणिस्तन्मनः । आपः पीतालेधा विधीयन्ते । तासां या स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं यो मध्य- मस्तल्लोहितं योणिष्ठः स प्राणः । नेजोशितं त्रेधा विधीयते । तस्य यः स्थविष्ठो धातुरतदरिथ भवति । यो मध्यमः सा मजा योणिष्टः सा पाक् । अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक् (छो. ६।५।१) इति । तत्र संशयः वाक्प्राणमनांसि कि भौतिकानि । आहोस्वित्स्व- तन्नाणीति । एतस्मान्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ( मुं. २०१३) १५ इति श्रुतिविमतिषेधातांशयः । निवृत्करणमसंगेनोदितामाराकां निरा- करोति । तत्र पूर्वपक्षमाह । मासांदि भौम पुरीषमांसादि तेजोननमकृति- कम् । कुतः । यथाशग्दम् । अन्नमशितमित्यादिश्रुतितो निःसंदिग्ध प्रतिपादनाद । किमतो यथेषम् । तदाह । इतरयोश्च । याचि तुल्यत्वान्न संदेहः । इतरयोमनःपाणयोरपि भौतिकत्वं यथाशन्दम् । उद्गमश्रुतिस्तु २० स्तुतित्वेनानुवादपरा भविष्यति । उपपादकश्रुतिबाधात् । तस्माद्भौतिका- न्येव मनःपमृतीनीत्येवं माझे ॥ २४॥२१॥ उच्यते। वैशेष्यानु तद्वादस्तद्वादः॥ २॥४॥२२॥ अन्नादिभिर्विशेष्यते । मनःप्रभृति सम्यक् कार्यक्षम भवति । तथा २५ दर्शनादुगादानाच । अतो नशेगादेव हेतोरनमयत्यादिवादः ।

·अ.पा.सू..] अणुभाग्यम्। नागमनयोर्बहुविशेषश्रवणात् । तद्य इत्यं विदुयें मेरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते तेर्चिपमभिसंभवन्ति (छा० ५।३।१०) इति तन्ज्ञान- वतोपि यत्रार्षि:प्राप्तिस्तत्र । तथा देवहुतानां कथं सां न स्यात् । ज्ञानार्थमेव च तथोत्पत्तेः । पुनरावृत्तिः परं तुल्या । निष्काम एवं ५ धूममार्गः। योगी प्राप्य निवर्तते ( भ. बा२५) इति स्मरणात् । भोगा- थमव धूमादिलोकाः । निष्पत्तिस्तु पञ्चामावव । अन्ने प्रविष्टानामन्येषा- मपि रेतोद्वारा योनित उतानिरिति कपूयचरणवर्णनम् । एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते (म० गी०९।१२) इति कामनायां भिन्न एव प्रकारः । पृथगुपदेशात् । तस्माद्योोयशरीरनि- १० प्पत्य स्वयमेव गच्छति भूतसहितः । श्रद्धाहोमानन्तरं सोमभावे वा संबन्ध इति संशयः। भिन्नपक्षे योनौ वेति । तत्र तेर्थे श्रीतन्यायेनैव निर्णयस्याचितत्वादाहुतावपां गौणत्वापत्तेः । संस्कृतभूतानामपामुपस्थाप- कत्वाभावाच्छरीरवियोगे देवानां च तावहिलम्बे कारणाभावाच श्रद्धारूपा. आप एव हूयन्ते । अतो न तैः परिवतो गच्छतीत्येवं भाप्ने । उच्यते । तदन्तरपतिपत्ती रहति संपरिप्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् । तस्य जीवस्य यज्ञादिकर्तुरन्तरप्रतिपत्ती अन्तरे मध्ये मुख्यमतिपत्तेमोक्ष- लक्षणाया अर्वाग् योग्यशरीरनिष्पत्यर्थम् । न हि वस्तुतो यज्ञानामिदं फलं भवति । अतो मुख्ये विलम्बात्प्रतिपत्तिरेषा तस्य मुख्यफलस्य वान्तरे या मतिपत्तिस्तदर्थं वा तत्कारणभूतैः संपरिश्वत्त एव रंहति मरणानन्त- २० रमेव कर्मसमाप्नेः । सम्याभूतानि तदेव संस्कृतानि प्रतिदिनसंस्कारार्थ च नैकट्यमपेक्षन्ते । अतः सम्यगेव च परिष्वकः । पूर्व शरीरेण व्यवपा- नाच्छरीरदाहे वा तद्गतानि भूतसूक्ष्माणि सम्यक् तमेवासनानि । तं विद्याकर्मणी समन्वारभते पूर्वप्रज्ञा च (बृ. १४ा२) इति । जीवपक्षे ज्ञानकर्मणी। कर्मणो हि स्वरूपभूता आपः । तत्र हेतुः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्। २५ वेत्य यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुरुपवचसो भवन्ति (छi० ५३३) I-Aand Cons. Rafter ज्ञानार्थमे।

·. १ तदातरप्रतिपचावित्यधिकरणम् । [१.३ १. १ स्.. इति प्रश्नः । असा वाव लोको गीतमामिस्तस्यादित्य एव समित (छां. ५ ।४।१ ) इति निरूपणम् । प्रश्ने हि पुरुषत्वं वदति न देहमात्रम् । तन्नीचाधिष्ठितानामेव मवति । सिद्धवत्कारवरनाञ्च निरूप- पि चन्द्रो भवतीति । तत्रापि सोमो राजा चेतनः । न ह्यन्याधिष्ठाने ५ ह्यन्यस्य शरीरं भवेत् तथानरेतोगर्भाश्च । अन्यथापि विनियोगसंभवात् । जीयसाहित्येप्यपामेव मुख्यत्वम् । शरीरवत् । अयं होमस्तन तथा तं जनयन्ति इति न दुःखहेतुः । तस्मात् प्रश्ननिरूपणान्यथानुपपत्या परिष्वक्त एव संस्कृतत रहतीति सिद्धम् ॥ ११ ॥ व्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥ ३२॥ ननु कथं भूतसंस्कारमात्रत्वमवान्यने यावता प्रश्ननिरूपणाभ्या- भाप एवावगम्यन्ते । नच तावन्मात्रसंस्कारकत्वम् । नियामकाभावात् । अस्थि चैप तेन मांसं च यजमानः संस्कुन्ते इति विरोधश्चेति शङ्कां निराकरोति तुशन्दः। अपामेव ग्रहणेन तेजोबन्नानि गृहीतानि ज्ञातव्यानि । कुतः । न्या. १५त्मकत्वात् । लोकादिनिर्माणानन्तरभावित्वात् । ता आपत्रिवृत्कृता एव । अतस्त्रयोपि गृहीता अपां ग्रहणेन । उपलक्षणत्वेप्यपामेव ग्रहणे हेत्वन्त- रमाह । भूयस्वात् शुद्धत्याद्विशेषाभावान्मध्यमभावाच दीक्षिततुल्यत्येन भारूपत्वेनामे वक्तव्यत्वात् । शुद्धापामेवेदं शरीरं बहुहेतुकत्वमेय भुयस्त्वम् । बहुधा परिणामाम । द्रन्यभूयस्फरत्वं च तस्मानियामकानां भूयस्त्वाद- २० पामेव ग्रहणम् ॥ १२ ॥ माणगतश्च ॥३१॥३॥ वैदिकी युचिमुक्त्वा लौकिकीमाह ! प्राणस्य गतिः प्राणगतिः । तमुत्जामन्तं प्राणोनूरकामति (बृ. ४।४।२) इति प्राणाप्यायनज- नकत्वादपाम् । प्राणो गच्छन् स्वाध्यायकं गृहीत्वैव गच्छति । जलौका- 4-Crends इत्यादि for इहि। 8-Crends effect for fi २२ [ अणुभाष ·१. पा ...] अणुभाष्यम् । वदन्यत्र देहसंबन्धः । मुक्तौ न प्राणा गच्छन्ति । क्रममुक्तावपि देहसं- बन्ध इति पौराणिकाः । देवभाव इत्यौपनिषदाः । अतो दूरे प्राणगति- रत्रैव । अतोपां संश्लेपो वक्तव्यः । चकारात् विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वमज्ञा च (बृ. ४।४।२) इति स्वकर्मसहभाव बोधयति श्रुतिः । ५ तस्मादभिः परिप्वक्तो गच्छति ॥ २१॥३-. अग्न्यादिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ३१॥४॥ श्रुतिविरोधं परिहरति । परस्परविरोधे व्यवस्था वा बोध्यते । ननु- यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्यामिं वागप्येति वातं प्राणः (बृ० ॥२।१३) इत्यादिनाग्न्यादिमतिः प्राणानां श्रूयते । नच-औषधीोमानि वनस्पती- ..न्केशाः (बृ. ३।२।१३) इत्यत्र प्रत्यक्षविरोधाद् बाधितविषयेयं श्रुतिरिति वाच्यम् । आध्यात्मिकेन्द्रियमध्यपाताल्लोमकेशा अप्याध्या-. त्मिका एव ग्राह्याः । यैः कण्डूलावण्यप्रतीतिः । दृश्यमानानि तु गोल- कस्थानानि । तस्मात्माणोत्क्रमणश्रुतिरन्यादिभावश्रुत्या बाध्यत इति चेन्न । भाक्तत्वात् । प्रकरणव्यतिरेकेणामुक्तविषये प्रवृत्ता भाक्ता भवति । १५ अथ. हेनं जारत्कारव आर्तभाग: पप्रच्छ (बृ. ३२२।१) इत्यत्र महनिरूपणानन्तरं मृत्युं दृष्ट्वा नियमाणपने-नामैव न जहात्यन्यग्जहाति इति प्रतिज्ञाते प्राणोत्क्रमणप्रश्ने नेति प्रतिवचने वागादीनामग्न्यादिभावा- नुवादः । ततो मन्त्रणाजीवस्य ब्रह्मभावोवगम्यते । सामान्या गतत्वात् । तो.ह यदूचतुः-इति कर्मप्रशंसा भिन्नमश्नोत्तरा। उभयोर्वचनविरोधात् । २. ब्रह्मविद्या च गोप्या । उत्क्रमणश्रुतिस्तु-स यत्रायर शारीर आत्मा (१० ४.३३५) इति ब्राह्मणे जीवस्य परलोकविहारार्थ निष्क्रामति चक्षुपो वा मूर्भो वा (वृ० १४२) इत्यादिना प्रागानां विहारसाथ. कानां निर्गमनमाह। अतो मुक्तामुक्तविषयभेदस्य व्यवस्थापकस्य विद्य- मानत्वादान्यादिभावश्रुतिनोक्रमणश्रुतिबाधिका । तरमादन्यत्र सिद्धो धर्मोन्यत्रावस्थासाम्याद् योग्यमानो भाको भवति । अतः प्राणोत्क्रमणमस्ति । तस्मात्संपरिबको गच्छतीति सिद्धम् ॥ २१॥४॥ ૧૫ ·. १७१ । तदन्तरपतिपत्तावत्यधिकरणम् । [अ. 3 . . . ६ प्रथमेश्रवणादिति चन्नता एव युपपत्तेः ॥ ३१॥५॥ किंचिदाशय परिहरति । असो वाव लाको गोतमागिः इत्यत्र देवाः श्रद्धां जुव्हतीति श्रुतेरापी न संकीर्तिताः । अपां हि पञ्चम्यामाहुती पुरुषवचनम् । श्रद्धा मनोधर्मः स कथं हूयत इति चेन्न । ५ मनसा राह भविष्यति । तथाप्यरुणान्यायन धर्ममुख्यत्वम् । ताहि कथं पभोपसंहारी । परोक्षवादाद् भविष्यति । चमसवत् । श्रद्धा वा आपः इति श्रुतेः । शुदिहेतुत्यसाभ्यात । चन्द्रमा मनसो जातः (ऋ०सं. १०९०१३) इति श्रुतेश्चेत्येवंपरा भविष्यति । तस्मात्मथमाहुतावा- मश्रवणान ताभिः संपरिष्वक्तो गच्छतीति रेन । ता एवाप एव श्रद्धाश- १. देनोच्यन्ते । हि युक्तोयमर्थः । यथा कर्मकाण्ड आपः अद्धाशब्देनोच्यन्ते तथा प्रकृतेपि । परं नोपचारः। उपपत्तेः । उपक्रमोपसंहारयोर्दलीयरत्वात् । ननु मध्ये श्रुतेन श्रद्धाशब्देनोपक्रमोपसंहारावन्यथाफर्तुं युकी । श्रद्धा- सहभावः संस्कारेण संस्कृतेषु भूतेषु सिन्धः । तेन मनःस्थान आप एव वाच्याः । चन्द्रमा मनसो जात इति तु भिन्ना सृष्टिः । श्रद्धापयोगस्तु १५ कामनाकृतव्यावृत्त्यर्थः । तत्र फल एवं श्रद्धा न कर्मणि । यो यच्छ्रदः स एव सः (म.गी. ११३) इति श्रद्धाया आभयस्य विषयभावज- नकत्वात् कर्तुः कर्मभावाय श्रद्धाप्रयोगः । ततः संस्कृता आपो य- जमानरूपा हूयमाना भवन्तीति सिद्धं भवति । तस्मात् प्रथमेप्यपामास्त श्रवणम् ॥ ३९॥५॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ३॥१६॥ स्थितमेतनीयः संपरिम्पको रहतीले । तत्र विच । सर्ने जीवाः संपरिष्वक्ता गच्छन्त्याहोस्विज्ञानोपयोगिन इति विमर्शः । तत्र पञ्चाहुतिमाह्मणेनाधिकारिणः श्रुताः । वेदे हि श्रुतानुसारिणी कल्पना । अतो विशेषस्याश्रुतत्वात् सर्वेषामेव पञ्चाहुतिप्रकार इति चेन्न । इष्टादि. 13-A and Cread मरकारद्वारेण for संस्करण । 21-Creuselor si ·. अ.पा.सू. ६] अणुभाग्यम् । कारिणां प्रतीतेः । साधारणपक्षं दूषयति । कुतः । इटादिकारिणां प्रतीतेः । इष्टादिकारिणः प्रतीयन्ते । श्रद्धापदेन देवकर्तृत्वेन च । सोमभावसा- म्याञ्च । इष्टादिकारिणां धूममार्गव्युत्पादने सोमभाव उक्तः । अत्रापि प्रथमाहुतिफलं सोममाव उच्यते । अतः अतिसाम्यादपीटादिकारिणी ५ रहन्तीति सिद्धम् श१॥६॥ भाक्तं वानात्मवित्त्वात्तथाहि दर्शयति ॥ १७ ॥ किंचिद् दूषणं परिहरति । ननु यदि श्रुतिसाम्येन सोमभावादि- धादिकारिणो रहन्तीत्युच्यते तदा सोममावे तेषामप्यनिष्टं श्रूयते । तद्देवा- नामन्नं तं देवा भक्षयन्ति ( छां०५।११४) इति समानश्रुतौ च-आ- १० प्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेतांस्तत्रभक्षयन्ति(बृ.६।२।१६) इति चन्द्रदृष्टान्तेन ते च भक्ष्यन्ते । ततश्च देवाः स्वान्नं पर्जन्येमो कथं जुहुवुः । अतः पञ्चाहु- त्यभाव इत्याशङ्य परिहरति वाशब्दः । तेषांसोमभावो गौणः । भक्षणं च । प्रकृतेप्यद्वारत्वाचन्द्रमसः कथमाइतिफलं भवेत् । सोमभावस्य भाक्तत्वमग्रे निरूपयिष्यामः । इदानी भक्षणस्य गौणत्वं निरूपयति । १५ अन्नभावे हि मुख्यं भक्षणं भवति । तदन्यस्यान्नभावो नोपपद्यते । बह्म- ज्ञाने तु भवति । स सर्वं भवति । तद्वैतत्पश्यन्नृपिमिदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्च (वृ० १४१०) इति । प्रकृते तु तन्न । अनात्मवि- क्वात् । तथा सति मोक्ष एव भवेत् । अतो मक्षणमपि गौणम् । तथाहि श्रुतिरेव गोणभावं शब्दस्य बोधयति । अथ योन्यां देवतामुपास्ते १. (बृ. ११४।१०) इत्यत्र यथा पशुशब्दः । एवमत्रापि भक्षणं सहकी- डनं सेवकभावः । चन्द्रतुल्यापदेशाय तथा वचनम् । तथा सति तेषाम- मरत्वेन तथा स्तुतिः । चन्द्रस्य भक्षणं तु सयादतुमीयते श्रुत्या-पथमा पिबते वन्हिः-इत्यादिरूपया । देवानमिक्षणं भगवदवयवानामेव । अशनानशने तस्याविरुद्धे । आधिभौतिकानां देवानामशनमेव । २५ तस्माद्भक्षणस्य गौणत्वात्सोमभावे न काचिचिन्ता ॥ १७ ॥१॥ . -- 15-Nand Cread तदन्यम्पान्य माणं for तदन्पम्यानभाया।

·1 १७३ २कृतात्ययाधिकरणम्। (अ.पा.सू. २ कृतात्ययाधि णम् । कृतात्ययेनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां ययतमनेयं च ॥३१॥ पथमाहुनिः सफला विचारिता । द्वितीयां विचारयितुमधिकर- ५ णारम्भः । सोमस्य गर्जन्यहोमे वृटित्वमिति । सोमादृष्टिभाव रूपरसादीनां हीगतया प्रतीयमानत्वाद्यागस्यायान्तरफलं तत्रभुता इति निश्चितम् । तत्र संशयः। किं सर्वमेवावान्तरफलं तत्र मुझे। आहोस्क्विनुशयवान् वृद्धिर्भवती- ति । तद्वासनयाग्रिमजन्मान सदाचारयुक्त एवं स्यादिति । आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः (व. स्मृ.) इति वायोलिन्धेः । अतो विचार उचितः । १. उत्रावान्तरफलस्यावशेषयान्तरफलत्वबाधाज्ञानोपयिकशरीरभावादेव स- दाचारासिद्धेः पयोजनामावाञ्च निरनुशय एव वृष्टिभावं पामोतीत्येचं प्राप्ने । उच्यते । कृतात्ययेनुशयवान् कृतस्य सोममावस्यात्यये नाशे सति अनुशयवानवान्तरफलसाधकलेशसहित एव वृष्टिभावं पामोति। कुतः । दृष्टरमृतिभ्याम् । दृष्टं तावद् भोगसाधकामूलद्रव्यनाशेपि मोगसाधकतादृश. १५ देहवस्त्रादिसहित एव तस्मात्स्थानादपगच्छति । अन्यथा सद्य एव देह- पातः स्यात् । अतो यथा लोके सानुशयस्तथात्रापि । स्मृतिश्च-यवत्र नः स्नार्यसुखावशेषित स्विष्टस्य दत्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म नः स्याद हरियजतां शं तनोति ( भा० ५।२०।२८) इति देवगाथा ।। अतो ज्ञानोपयिकजन्मानुशयवत एव भवति । अन्यथा पूर्व- २. जन्मस्मृत्यभाये विषयासक्तिः प्रसज्यते । नन्वनुशयराहकृत एव जीवो नाद्भिः परिप्वको भवेदत आह । यथेतम् । यथागतम् । अन्यथा प्रनिरूपणयोधिः स्यात् । तर्हि साव- दवान्तरफलसापकसहितः स्यादत आह । अनेवं च । एवंमकारयुक्ता- गमनं नास्ति । भोगस्य जातत्वात् । कारद्वराग्यसहितोपि । तस्मादनु २५ शयवान् मिन्नप्रकाराद्भिः परिप्वको देवकृपासहितो वृष्टिर्भवतीति ॥१८॥ 8-tand Urcad मद्रासनपा for तशमनया। 16-Aaud Cread भवन for स्पाद ।

·म.पा. 17.] अणुमाग्यम् । 7 चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति काणांजिनिः ॥९॥ किंचिदाशक्य परिहरति । ननु नात्रोतमजन्मार्थमनुशयो- पेक्ष्यते चरणादेव भविष्यति । तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापोरन् (छो० ५।१०७ ) इत्यादिना यः पूर्वजन्मनि ५ विहिताचरणं करोति स उत्तमं जन्म मामोति । यस्तु निपिन्द्वापरणं करोति स श्वादियोनि पामोतीति-साधुकारी साधुभवति (बृ. १३४।५) इत्यादिश्रुत्या च प्रतिपाद्यते । प्रकृते तु तस्य रमणीयचरणस्य चरणादव तस्य सम्यग् जन्म भविष्यति किमनुशयसहमावेनेति चेत् । न । चर- णश्रुती या योनिरुक्ता सोपलक्षणार्था । अनेन पूर्वजन्मनि समीचीनं • कृतमिति ज्ञापिका । न तु तरिमञ्जन्मनि समीचीनकरणे नियामिका । अन्यथा बाह्मणानां निपिन्द्धकरणं न स्यात् । तस्मादनुशयोपेक्ष्यते ज्ञानोपयोगार्थमिति काणाजिनिराचार्यों मन्यते । कार्णाजिनियहणं पञ्चामिविद्यायां भिन्नप्रकारत्वज्ञापनार्थम् । तस्मादस्य स्वमते भिन्नत्वान्न शङ्का न चोत्तरम् । नहि पञ्चाग्निविद्यायां १५ पुरुषादन्यभावः ,संभवति । प्रकरणपरिगृहीता श्रुतिर्नान्यत्र न्याय- संपादिका ॥ ११९॥ आनर्थक्यमिति चंन तदपेक्षत्वात् ॥ ३१॥१०॥ नन्वेवं सति चरणश्रुतिरनर्षिका । ज्ञापनायां प्रयोजनाभावात् । अतो विधायकत्वं श्रुतरिटानिटफलबोधकश्रुतिवत् । अतः कर्मतारतम्येन , २० फलविधानानिष्कामकर्मकर्तुज्ञीनोपयोगिदेहविधानं भविष्यतीत्यनुशयसह- भावो इति चेन्न । तदेपेक्षत्वात् । धूमादिमार्गस्य तस्याः श्रुतेरपेक्षत्वा- काम्येष्टादिकारिणः फलमोगानन्तरमुत्पत्नी सुखानन्तरं दुःवमिति न्यायेन पापस्यैवोपस्थितत्वादसमीचीनशरीरमाप्तिर्मा भवत्विति रमणीयानुष्टातणा रमणीयशीरपामिरेव बोध्यते । न न्यायेनासमीचीनशरीरमिति । तस्मा- २५दन्यनिषेधार्थ सार्थकत्वान्नानुरायपतिषधिका । . 4-Com.न्यापेन afteral ·३ अनिष्टादिकारिणामित्याधिकरणम्। [9841 1." किं । रमणीययोनिः किमाकस्मिकी सफारणा या । नाया वेवादिनाम् । द्वितीये तु स्वकर्मणा पितृलोक इति वस्वादित्यरूपता च पक्ताच्या । प्रजामनु प्रजायन्ते स्मशानान्तक्रियाकृत इति च । अविद्या मां सोमपा (भ.गी. ९।२०) इत्यादिनन्द्रलोकभोगानन्तरं तथैव पुनर्भवनं च ५ वक्तव्यम्। न च सर्वेषामैक्यम् । भिन्नरूपत्वात् । तस्मात्कर्मकर्तृवैचित्र्येण श्रुतिस्मृतिभेदाः समर्थयितव्या नत्लेकमपरत्र निविशते । उपरोधप्रसंगात् । तथा च प्रकृतेन्यनुशयाभावे भक्षणभवनयोर्नियमो न स्यात् । ब्राह्मणादी- नामप्यन्ने बलिहरणे श्वचण्डलयोर्भक्षणम् । ब्राह्मणभक्षणेपि मलभावे शूकरभक्षणम् । अनुशयस्य नियामकल्ये तुपादिवनगाव एव यावत् समी- १. चीनरेतीभावः । तस्मादुपलक्षणतव चरणश्रुतेर्युक्ता । तस्मादनुशयसहित एव वृष्टिभावं प्रामोतीति सिद्धम् ॥ ॥११० ॥ सुकतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ॥ ३।१११॥ फलांश एवानुशय इति तु स्वमतम् । कर्म फलं च यमेवेश्वरेच्छया नियतम् । कर्म पुनर्भगवत्स्वरूपमेव ब्रह्मयादे । सोभिव्यक्तः फलपर्यन्तं १५ तदादिरांयोग इति स्वगतम् । अन्तरांयोगपक्षमाहकदेशित्वज्ञापनाय । सुकृ- तदुप्कृते एव विहितनिपिद्धकर्भणी अनुशय इति बादरिराचार्यो मन्यते । तेन मोक्षपर्यन्तमनुशयोनुपर्तिष्यत इति सूत्रफलम् । तुशब्देन निरनुशप- पक्षशद्धैव नास्तीत्युतम् । एवं द्वितीयाहुतिर्निर्धारिता ॥ १११११ ॥२॥ २० ३ अनिष्टादिकारिणामित्यधिकरणम् । अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ ३२॥१२॥ तुल्यत्वेन विचार ऐक्ये वा पञ्चाहुतिधूममार्गयो: सोमभावं गतस्य पुनरावृत्युपसंहार उपलक्षणेनापि पापाचारवतागुपसंहारदर्शनातेषामप्या- हुतिसंबन्धो धूममार्गश्च प्रामोति । तन्निराफरणार्थमधिकरणारम्भः । नन्व- निटादिकारिणामपि सोमभावः श्रूयते । इष्टादिकारिव्यतिरिक्तानां-ये वैके २५ चास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति ( को० ११२) इति कोपीतफिनः समामनन्ति । अत्र च कपूया योनिमापद्यन्त इति पर्यवसा- ·१. . अ.पा.सू. १२] अणुभाभ्यम् । नम् । तेन सर्वे चन्द्रमसं, गच्छन्ति । अयमाशयः। कर्माकर्मविकर्मति त्रिविधकर्मविधायको वेदः । अग्निहोत्रं जुहुयात् । यस्य घेदश्च वेदी य विच्छिद्यते त्रिपूरुपम् । न हिंस्याद् भूतजातानि । ब्राह्मणादीनामपि त्रिविधकरणं संभवति । न हि सर्वोप्येकान्तनो विहितं वा प्रतिपिद्धं ५ वा करोति। ततो विहितकर्तुरपि त्रयसंभवाग्ज्ञानाभावेन फलभोगनेय- त्यात् सोमभावानन्तरमेवाकर्मविकर्मविभागो वक्तव्यः । अत एवाविशे- पोपसंहारौ । तस्मात्सोमभावानन्तरमेव सर्वेषां जन्मेति प्राप्तम् ॥ ३१॥१२॥ संयमने त्वनुभूयेतरेपामारोहावरोही तातिदर्शनात् ॥ ३॥१॥१३॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । विहितव्यतिरिक्तकर्तृणां संयमने यम- संनिधाने सुखं दुःखं वानुभूयारोहावरोही। अनुभवार्थमारोहोनुभूयावरोहः । कुतः । तद्गतिदर्शनात् । तेषां गतिर्विसदृशी दृश्यते । वेद हि प्रथमं विहिता द्वेधा गतिः । सकामा निष्कामा चेति । सकामा यथाकाममनन्तविधा । १५ निष्कामा ज्ञानरहिता द्विविधा वैदिकगृह्यरमार्तभेदेन । तत्र गृह्यस्मार्त यमः । श्रीते सोमभावः । तत्र त्रेतामिविधानेन निष्कामानामदम्भानां पुण्यं स्या- दित्याधिकारिविशेषणात्। विशेषतः सामान्यतश्च प्रायश्चित्तविधानात्। यद- चीनमेनो भ्रूणहत्यायास्तस्मान्मुच्यते (तै.आ.२१८)इति-तरति ब्रह्महत्याम् (ते. सं. ५॥१२) इति च सर्वप्रायश्चित्तविधानात् । ब्रह्मानुभवाभावे २.सोमगतिरेव । पूर्वजन्मधर्मस्य चित्तशुद्धावुपयोगः । तदानीन्तनस्य गड्डाना- नादेः श्रौताङ्गत्वम् । अतः पापस्याभावात्पुण्यस्योपक्षीणत्वात्तस्य पञ्चा- मिप्रकार एव । ज्ञानोपयोगिजन्मनि पापसंश्लेषाभावोपायमो वक्ष्यति । पितृमेघपथमाहुतिमन्यस्तु मन्त्रत्वाञ्चमसवन्न गतिनियामकः । तामि- २५ विद्यारहितानां पुण्यपापोफ्भागो यम एव । वैवस्वते विविच्यन्ते यमे राजनि ते जनाः । ये चेह सत्येनेच्छन्ने य उ चानृतवादिनः ॥ (ते. आ. ६।५) इति ।

·४ विद्याफर्मणोरित्यधिकरणम् । [अ. 3 पा. . . ७ यमगतेः पञ्चामिविद्यायाश्चैया व्यवस्था। चित्तशुद्धिमावामावाभ्यां वावश्यं काण्डद्वयव्यवस्था एफस्यैतद् वक्तव्यम् । सकामनिष्कामभेदो वा वेदान्तिनामपि पापार्थ यमापेक्षणात्सा गतिर्वक्तव्येव । तस्मान सर्वेषां सोमगतिः ॥ ३१॥१३॥ स्मरन्ति च ॥ १४॥ स्मरन्ति व्यासादयः । यमेन पृष्टस्तत्राहं देवदेव जगत्पते । पूर्व स्वमशुमं भुव उताहो नृपते शुभम् इत्यादि । चकारालोक- प्रसिद्धिः ।। ३।२॥१४॥ अपि साप्त ॥ ३१॥१५॥ चेत्यनुवर्तते । पापोपभोगार्थ यमालयगमनमट्टीकर्तव्यम् । यतस्तत्र नरकाः सप्त सन्ति गैरवादयः । समसंख्या संख्याभेदेष्ववरकक्षा । सर्वथा निराकरणाभावाय सतग्रहणम् । तस्माद्यमगतिरस्ति ॥ ११॥१५॥ तत्रापि च तद्यापारादविरोधः ॥ १।१६।। किंचिदाशङ्कय परिहरति । ननु नरकेषु चित्रगुप्तादयो भिन्ना १५ एवाधिकारिणः सन्ति । तथा सति तृतीयः पक्षः स्यादत आह । तत्र नरकादिपु येधिकारिणरते यमायत्तास्तत्सेवकाः । अतो यमस्येव नत्रापि व्यापारान्न तृतीयपक्षमाप्तिः । चकारात्सुखदुःखभोगेपि । तृतीयपक्ष एव विरोधः। अथवा यमगतर्मन्त्रलिङ्गसिद्धे पापस्य च पौराणिकत्वे चन्द्रगतिरे- २. कैव स्यादिति विरोधः । तेषां यमसेवकत्वे तु मन्त्रलिङ्गपोषकत्वान्मार्ग- द्वयसिद्धरविरोधः । तस्माद्यमगतिरस्तीति सिद्धम् ।। २१३१६॥३॥ ४ विद्याकर्मणोरित्यधिकरणम् । विद्याकर्मणोरिति तु प्ररुतत्वात् ॥ १७ ॥ साधारणत्वाभावाय पूर्वोक्तार्थसाधकमधिकरणमारभते । ननु-ये के १५ मारमाश्लोकात्मयान्ति चन्द्रमसमेव ते सर्व गच्छन्ति (को, १२) अणुगाप) ·dup. भ.प.सु. १७] अणुभाष्यम् । इत्यस्याः श्रुतेः का गतिः। पञ्चामिविद्यापस्तावे वा यमगतिः कुतो नोक्ता । तस्माद् वेदविरोधान्न तृतीयपक्षसिद्धिरित्याशङ्कां परिहरति तुशब्दः । अत्र वेदान्ते गौणमुख्यफलंदेहाथ विद्याकर्मणारेव हेतुलेन निरूपणं विद्यया देवयानं कर्मणा सोमभाव इति तयोरेव प्रकृतत्वात् कारणत्वात् । ५ तेन कौषीतकिब्राह्मणेपि प्रकृतत्वात् कर्मिण एव सर्वशब्देनोक्ताः । अत्रापि न यममार्ग उक्तः । तस्माद्विद्याकर्मणोर्मुख्यत्वान्मार्गद्वयमेवोक्तं नैतावता तृतीयबाधः ॥ २१॥१७॥ न तृतीये तथोपलब्धः ॥ ३१॥१८॥ ननु द्वयोः स्तुत्यर्थं यस्तृतीयों मार्ग उक्तः । अथैतयोः पथोर्न 1. कतरेण चन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावतीनि भूतानि भवन्ति (छां. ५।१०८ ) इत्यादिना जुगुप्सेतेत्यन्तेन तृतीयनिन्दया द्वयोः स्तुतिरिति स एव तृतीयोस्तु किं यममार्गेणेत्यत आह । न तृतीये मार्गे तथा पुण्यपापयोरुपभोग उपलभ्यते । यतः समानब्राह्मणे-कीरः पतको यदि दन्दशूकम् (बृ. ६।२।१६) इति योनी निवृतेर्विद्यमानत्वान्न महापा- १५ पोपभोगः। नापि कीटादिषु महासुखोपभोगः। एकवाक्यता चोभयोर्युक्ता । यद्यपि महाराजादिराजदण्डादिषु तथोपभोगः संभवति तथापि रम्भादि- संयोगे नरके च यथा तथा न संभवति । जडे तु पञ्चम्याहुतिर्भरत एव हीश्वरेच्छया जन्मद्वयमधिकम् । विभिरिति वचनात् । भरतोहमिति प्रतीतेश्च । ततः पूर्ववदस्मरणादाल्यादिवदेव जन्मत्रयम् । तस्मामाय- स्वेत्यादिवलक्षण्यादतिरिको यममार्गः । पञ्चाहुतिनियमाभावस्तु ज्ञानो- पयोगिदेहेप्यंशावतरणे पुष्टिमार्गत्वान्न तत्र दोषः ॥ ११॥१८॥ स्मयतेपि च लोके ।। ३१११९ ।। साधकान्तरमाह । अपि च लोकपि मृर्छादिषु यमलोकगमन- संभाषणपुनरागमनानि स्मर्यन्ते ॥ ३१॥१९ ॥ २५॥ दर्शनाच्च ॥ ३१॥२०॥ ।। यमपुरुषा दृश्यन्तेपि कश्चिदजामिलप्रभृतिभिः । सकारातेश ·१७९ ५ शरदायरोप्राधिकरणम् । [अ. ३ 'पा. १.२३ वाक्यादिश्रवणम् । तस्माद्वैवस्वतमार्गे न किमपि नाधकमिति सिद्धम् ॥ ॥ १॥२०॥४॥ ५ ५ शुन्दावरोधाधिकरणम् । तृतीये शब्दाविरोधः संशोकजस्य ॥ १२ ॥ तृतीयामाहुति विचारति । तत्र वृष्टेरनामिति नृतीयाहुतिः सफला । पूर्वद्वयं शन्दैकसमधिगम्यम् । वृष्टेरनामति साधनफलयोः प्रत्यक्षत्वान वृष्टिमात्रेणान्नं भवति बीजव्यतिरकेण । बीजस्य हि फलम् । न निमित्त- मात्रेण तद्भायो या शक्यते । तस्मादसंगतं वृष्टेरनामित्याशङ्कयाह । तृतीये शब्दावरोधः । तृतीयाबुती शन्देन शन्दसाम्येन कारणभूतस्य • जलस्यावरोधो ग्रहणम् । सदेव सोम्येदमग्र आसीत् (छां. ६।२।१ ) इत्यत्र । तत्तेज ऐक्षत बद स्यां प्रजायेयेति । तदपोसृजत तस्माद्यत्र कर शोगति स्वेदते वा पुरुषरतेजस एव तव्यापी जायन्ते ( छां. ६।२।३) इत्यत्र कारणरूपाणां निरूपणे शोकजत्वमपामुत्तम् । अमेर-तस्माद्यन कर वर्षति तंदेय भूयिष्ठमन्नं भवति (छां. १५६।२।४ ) इति । अत: पञ्चामिविद्यायामपि देवहोमात्कारणभूतैव वृष्टि- र्जातेति नात्र बीजान्तरापेक्षा । शोकपदेन यदश्वश्रीयत तद्रजत हिरण्य- मभवत् (ने. सं. ११५५१ ) इति सहायः सूचितः । यद्यपि तवान्नशब्देन पृथिवी तथाप्यत्र पृथिव्या अभिसमिद्रूपत्वादन्नमेव । तस्मात्कारणशनि- युकाया वृष्टेरनं भवतीति न काप्यनुपपत्तिः ॥ १।२१ ॥ साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ ३।१।२२ ।। किंचिदाशक्य परिहरति । ननु कारणजलरूपवृष्टिरत्र वक्तुं न शक्यते । यतः रामानधूममार्गश्रुतौ वृष्टेरनभाव ऐक्ये वा-तस्मिन्यावत्संपा- तमुपित्वा अर्थतमेवा धानं पुनर्निवर्तते यथतमाकाशमित्यादिना तिलमापा २० ·अ. 3 पा. मु. २३] अणुभाम्यम्। इति जायन्त इत्यन्तेन । तत्र यथेतमित्याकाश एव । आकाशाश्चन्द्रमस- मिति पूर्वमुक्तत्वात् आकाशस्य मार्गतैव । वायुर्भूत्वा धूमो भवतीत्यादिषु ततदावः श्रूयते । ते च विकृताः । तदनन्तरभावित्वाद् वृष्टिरपि विकृतिय । तस्मान्न कारणमित्यानाड्य परिहरति । ना वाम्बादिम्मा- ५ पत्तिराभाव्यापत्तिरेव । वायुपदामानं मध्ये वायुमण्डलमागच्छन्त्याहु: तिर्वायुभवनशब्देनोच्यते । आकृतेरेव पदार्यत्वाद् व्यापत्तिशब्देनोच्यते । आकृतरेव पदार्थत्वाद् व्यापत्तिशब्देन च तेजोमावापनस्य जलभावापत्नी कान्तिनाशानाश इवेति द्योतयति । कुतः । उपपत्तेः । तथैवोपपद्यते चित्रतुरगादिषु विकारस्य विकारान्तरापत्तावियमेव व्यवस्था । उपासनायां ..न तदपि । न च भूत्वाश्रूते धः । प्रतिनियतपदार्था हि ते । भवनावरोहाभ्यामेव तथा वचनात् । अन्यस्यान्यभावं वदन्ती श्रुतिरेव गौणत्वं वदति । कारणांशभावव्यतिरिक्तरथले तथैव प्रतीतेः । तस्मात्त- दाकृतिमात्रेण न स्वरूपान्यथाभावः ॥ २१॥२२ ॥ नातिचिरेण विशेषात् ॥ ३१॥२३॥ उपपत्त्यन्तरमाह । तद्रूपता च नातिचिरेण । न बहुकालं तद्रू- पता । कुतः । विशेषात् । अन्नभावापनस्यैव बहुकालश्रवणात् । अतो वै खलु दुर्निभपततरमिति । प्रापतरं प्रपतरं वा । वर्णलोप छान्दसः । अतस्तृतीयाहुनो न चिरेणेत्यायाति । बहुकालस्थिती हि तद्रूपता । कारणवशाद्देवानां मनुष्यभावात् । भिन्नपक्षे न कोपि दोषः। ऐक्यपक्षेपि ॥ ज्ञानवतो गृहस्थस्य दुर्लभत्वादेवं वचनम् । तस्मादृष्टेरन्नं भवतीति सिद्धम् ॥ ३॥१॥२३॥ ५॥ ६ अन्याधिष्ठित इत्यधिकरणम् । अन्याधिष्ठिते पूर्ववदमिलापात् ॥ ३१॥२४॥ चतुर्थ्याहुतिर्विचार्यते । ननु-संसर्गजैः कर्मदोपैति स्थाव- २५ रतां नरः-इति कथमस्यानत्वम् । अपूर्वान्नत्वेपि कण्डनपाकादिषु केशेन जीवस्यापगमात्कथं रेतोभावः । चर्वणीदर्यपाकस्त्वावश्यक एवान ·१८१ ७ रेतासिगधिकरणम् । [.पा.१.२६ च जीवस्य जडमावो मर्यादाभङ्गप्रसंगात् । तस्मात्कथमन्नस्य रेतोभाव इत्याशङ्कय परिहरति । अन्याधिष्ठिते वृष्टरममावसमय एवान्येविर- धिष्ठितो बीह्यादिस्तस्मिन्नपूर्ववत् तद्भावापत्तिः । अतिथिवत् । पूर्ववेलक्ष- ण्येन वा । कुतः । अभिलापात् । नीहियवा ओषधिवनस्पतयास्तिलमाषा ५इति पूर्ववचनद्राक्मानं न वदति । किंतु जगति स्थितनीह्मादिभाव एवाभिलप्यते । तथा सति यथान्येषु बीह्यादिषु तदपितृदेवतया नियुक्ता जीवास्तानात्मत्वेनाभिमन्यन्ते एवमत्रापीति न कोपि दोषः । अधिष्ठाने हि वेदनामरणानन्तरं कृमिभावस्य दृष्टत्वात् । तस्मादनस्य रेतोभावो युक्तः ॥ २१।२४ ॥ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ ३।१।२५ ॥ किंचिदाशङ्कय परिहरति । नन्वन्याधिष्ठानेङ्गीक्रियमाणे यातना- जीवानामशुद्धत्वादशुद्धमन्नं स्यात् । तथा च कथं योग्यदेह इति चेन्न । शब्दाव-देवा अन्नं जुद्धति तस्या आहुते रेतः संभवति (छां० ११७१२) इति देवैराहुतिरूपेण होमवचनाच्छुद्धत्वम् । अन्यस्य हि संस्कारेणेव शुद्धिः। १५ अन्यथा यावजीव का गतिः स्यात् तस्मात्संस्कारशब्दाच्छुद्धमेवान्नम् ॥ ॥३१॥२५॥६॥ १. ७ रेतसिगधिकरणम् । रेतःसिग्यांगोथ ॥३१॥२६॥ पञ्चमीमाहुतिं विचारयति । ननु कथं पुरुपेजहोमाद्रेवोभावः । १० बाल्यकौमारवाईकेषु व्यभिचारात् । तारुण्येपि न हि सर्वमन्नं रेतो भवति । जातमपि न नियमेन योनी सिच्यते । नापि देवापेक्षा । पुरुष- प्रयत्नस्य विद्यमानत्वादित्याशङ्कय परिहरति । रेतःसिम्योगः । पुरुष- शब्देन पौरुषधर्मवानुच्यते । पौरुषं च देशकालसंनिधानेन मन्त्रवद्रेतः- सेकसामर्थ्यम् । न ह्येतत्सार्वजनीनं सार्वत्रिकं वा । तदर्थ देवापेक्षा । 3-reads भायापत्ति: for तद्भाधापत्तिः । 10-A and Oread vथमाइति for पशमीमाहुतिम् ।

·'म.. पा... २६] अणुभाष्यम्। तथा सति न कोपि व्यभिचारः । कथं पुरुषशब्दमात्रेण च ज्ञायते तत्राह । अथ आनन्तर्यात् । शरीरार्थमेव देवस्तत्र तत्र होमः कृतः। तत्कथं पञ्चमाहुतावेवान्यथा भवेत् । तस्मादानन्तर्यात्पुरुषाहु- तिर्नात्र रेतःसिम्योगः । योगशब्देनात्राप्यन्याधिष्टानेन रेतःसिग्यो- ५गाभावः ॥ ३३१४२६ ॥ ७ ॥ ८ योनेः शरीरमित्यधिकरणम् । योनेः शरीरम् ॥ ॥१॥२७ ॥ हूयमानं निरूप्य फलं निरूपयति । तस्या आहुतेर्गर्भः संभवती- त्युच्यते । तत्र संदेहः । योनावन्तःस्थितमेव फलं बहिर्निर्गतं वेति । तत्र गर्भशब्देनान्तस्थित एव । शरीरपरत्वे श्रुतिबाधः स्यात् । उपसंहारो- प्यने कर्तव्याभावादुपपद्यते । ततश्च षण्मासानन्तरं गर्भ ज्ञानसंभवा- ज्जननानन्तरं न गुरूपसत्त्यादि कर्तव्यमित्याशङ्कय परिहरति । योनेनि- र्गतं शरीरं गर्भशन्देनोच्यते । अग्नेरुत्थितस्यैव फलरूपत्वात् । मध्य- भावस्याप्रयोजकत्वात् । मातृपरिपाल्यत्वाय गर्भवचनम् । कलिलादिभावे १५ पुरुषवचनत्वाभावादुपसंहारानुपपत्तिश्च । शरीरशब्देन वैराग्यादियुक्तः सूचितः । न तु स्वयं तदभिमानेन जात इति । तस्माद्योग्यदेहः साधन- सहितो ब्रह्मज्ञानार्थं निरूपितः ॥ ११२७ ॥८॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणु- भाग्ये तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ११ ॥ " १० तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः ॥ .. १ संध्याधिकरणम् । संध्ये सृष्टिराह हि ॥ २॥ पूर्वपादेधिकारियोग्यदेहो निरूपितः । द्वितीये जीवस्य मुक्ति- 1-A reads विज्ञायते for च ज्ञायते ।

·सध्याधिकरणम्। [अ.पा.२ योग्यता निरूप्यते। तत्र प्रथमं स्वप्नं निरूपयति। स्वमस्य सत्यत्वे तत्कृतगुण- दोपसंबन्धो जीवस्य भवेत् । ततश्च निरूपिता शुद्धिर्था स्यात् । अतः स्वमस्य मिध्यात्वं प्रदर्शयितुमधिकरणारम्भः । तत्र पूर्वपक्षमाह । संध्ये स्वप्ने सृधिराह । तस्य वा एतस्य पुरुषस्य दे स्थाने भवत इदं च पर- ५ लोकस्थानं च संध्यं तृतीय स्वप्नस्थानम् (बृ. ४.३६९) इत्यु- पक्रम्य-न तत्र रथा न रथयोमा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथ- योगान्पधः सृजते (पृ. पाश१०) इत्यादिना सृष्टिराह । संध्ये स्थाने सटिरस्ति । यतः श्रुतिः स्वयमेवाह । युतश्चायमर्थः । यथा श्रुतिर्वदति तथैव त्यो दृश्यते । देवादिवाक्यानां प्रबोधेपि बाधाभावात् । "नयमेव सृष्टिस्तथ दृश्यते । न तन रथा इत्यादिना निषेधात् । श्रुति- वादिनां श्रुतिरेप प्रमाणम् । किं पुनरनुभवसंवादिनी । तरमात्रयमे सृष्टिरस्ति ॥ ३२॥१॥ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥ ३।२।२ ॥ काठके चतुर्थवल्ला श्रूयते । य एष सप्नेषु जागर्ति कामं कामं १५ पुरुषी निर्मिमाणः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते (क० ४।८) इति निर्मातारमेके वदन्ति । यद्यपि सुषुप्त्युत्काल्यो देनेत्यत्र न तत्र रथा इत्यपि ब्रह्माकरणं तथापि नियतधर्मपक्षे जीव एव कति प्रतिभाति। तदर्थ निःसंदिग्धं वचनमुदाहरति + भगवनिर्मितत्यातू स्वप्नस्थस्यापि सत्यत्वम् । न हि फर्तुः स्वापोस्ति येन भ्रमः स्यात् । जागतीति वच- २. नात् । इच्छापूर्वकं न सर्व सृजति । शतायुपः पुत्रपौत्रानिति काम- विषयाः पुत्रादय उक्ताः । तेच निर्मिताः परलोकसाधका इति लोकत्रय- कल्पना । चकारद्वयेन कार्यकारणगताः सर्व धर्मा उक्ताः । तस्माच्छू- त्युपपत्तिभ्यां स्वममपञ्चस्य सिद्धत्वार तकृतगुणदोषसंबन्धे पूर्वोगादेह- निर्माण व्यर्थमिति सप्तम् ॥ २२ ॥ २५ मायमानं तु कायनानभिन्यत्तस्वरूपत्वात् ॥ २३ ॥ तुरादः पई न्यावर्तयति । स्वममुष्टिमायामात्रम् । स हेतुः ·अं. ३ पा ...॥ अणुभाष्यम् । कास्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । कृत्सत्वेन यस्य यादृशं स्वरूपं देश- कालवस्तुसापेक्षं तथाभिव्यक्तिः कारन्येनाभिव्यक्तिस्तद्भावात् । अयमाशयः । श्रुतिः सृष्टिमेवाह न तस्य सत्यत्वमपि । यथा ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यम् (छां. ६८५). इति । आत्मानः स्वय- ५मकुरुत । तत्सत्यमित्याचक्षते । कथमसतः सज्जायेत (छां. ६।२२) इत्यादिश्रुतिसहस्रेभ्योस्य सत्यत्वं प्रतीयते । नेवं स्वप्नमपञ्चस्य श्रुतिराह । सत्यप्रयोजनाभावाञ्च । स्वप्नमात्रविहारस्तु महामायावित्त्वान्माययापि सिध्यति । नापि भिन्नः प्रपञ्चः । जीवस्यैकत्वात् । अविद्यया मन्यते इति वचनान्न तत्सुखदुःखभोगार्थमपि सत्यत्वमङ्गीकर्तव्यम् । स्थानद्वय- "पतिज्ञा च विरुध्येत । जीवतो मृतांश्च पश्यतीति जीवदयदर्शनम् । अतो लोकद्वयप्रतिच्छायरूपत्वान्मायया क्रीडायामन्यानुरोधाभावेनातिमुखत्वाद् भगवत्कृतमात्रवाचकत्वाच्च श्रुतेरतिरिक्तकल्पनायां प्रमाणाभावाज्ज्योति:- शास्त्रनियमाभावाच्च मायामात्रमेव स्वम इति न तत्कृतगुणदोषसंबन्धः । दीक्षितस्यान्नभोजनमायश्चित्तं तु मगवत्क्रीडायामपि प्रतिच्छायत्वास्क्रियते। १५ तदानी कर्तृत्वस्यारोपात् । अन्यदा कर्तृत्वस्याशास्त्रत्वान्न धर्माधर्मजनक- त्वम् । देवताज्ञादिस्तु'जीवब्रह्मणोर्विधमानत्वाद्युक्ता । अलौकिकज्ञाने हि प्रतिच्छायत्वात्संवादः । क्वचिद्भगवदावेश ईपत्संवादोपि । तस्मात्स्वतन्त्र- सत्यतायां प्रमाणाभावान्मायामाचं स्वप्नप्रपञ्च इति सिद्धम् ॥ शरा३ ॥ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ ३२॥४॥ ननु तर्हि जीवसाक्षिकमेकदेशेन किर्मिति सृजति ' तत्राह । सूचकः शुभाशुभफलसूचको भवति स्वप्नः । चकारात् कचिदाज्ञाविशेष- दानम् । कलिकालादेः प्रत्यक्षे बाधकत्वात् । युक्तश्चायमर्थः । प्रातःसूच- कफलस्यैव दृष्टत्वान्न तु स्वमपदार्थस्य । सूचकत्वे प्रमाणामाह। यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु परयति । समृद्धि तत्र जानीयाचस्मिन् स्वमनिदर्शने ॥ (छां०५२।२) 10-And Cread जीपy for wोदए।

·१८५ १ संध्याधिकरणम् । [अ.पा.सू.६ इत्यादिश्रुतेः । किंग । आरक्षते च तद्विदः । स्वमाध्यायविदस्त- थैवाचक्षते । आरोहणं गोवृपकुलराणाम् इत्यादिना । तस्मात्सूचनार्थ जीवदर्शनमिति ॥ ३॥२॥४॥ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो यस्य बन्धविपर्ययौ ॥ २२॥५॥ किंचिदाशङ्कय परिहरति । ननु जीवाय भगवान् सृष्टिं करोति मदर्श- यति च सर्वलीलाम् । अंशश्वायम् । कथमस्य दुःखित्वमित्याशङ्कय परि- . हरति तुशन्दः । अस्य जीवस्यैश्वर्यादि तिरोहितम् । तत्र हेतुः पराभिध्यानात् परस्य भगवतीभितो ध्यानं स्वस्य॑तस्य च सर्वतो भोगच्छा तस्मादीश्वरेच्छया "जीवस्य भगवद्धर्मतिरोभावः एश्वर्यतिरोभावादीनत्वम् पराधीनत्वम् । वीर्य- तिरोमावात्सर्वदुःखसहनम् । यशस्तिरोभावात्सर्वहीनत्वम् । श्रीतिरोभावान- न्मादिसर्मापतिपयत्वम् । ज्ञानतिरोभावाद्देहादिप्वहंबुद्धिः सर्वविपरीतज्ञानं चापस्मारसहितस्येव । वैराग्यतिरोभावाद्विषयासक्तिः । बन्धश्चतुर्णा कार्य विपर्ययो द्वयोः। तिरोभायादेवैवं नान्यथा। युक्तोयमर्थः । एकस्यैकांशपाक- १५ ट्यपि तथाभावात् । आनन्दांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो येन जीवभावः । अत एव काममयः । अकामरूपत्वादानन्दस्य । निद्रा च सुतरां तिरो- भावकी भगवच्छत्तिः । अतोरिमन्मस्तावे जीवस्य धर्मतिरोभाव उक्तः । अन्यथा भगवत ऐश्वर्यादिलीला निर्विषया स्यात्तस्मान्न जीवस्वरूपपर्या- लोचनया किंचिदाशङ्कनीयम् ॥ २२॥५॥ देहयोगादा सोपि ॥ २२॥६॥ ईश्वरेच्छयैश्वर्यादितिरोभावं स्वमते निरूप्य मतान्तरेणापि निय- तधर्मवादेन निरूपयति । देहयोगाद्वा । देहसंबन्धादेवास्य सर्वतिरोभावः । विपर्ययो वा । अपिशब्दादन्यत् । अस्मिन्पक्षे देहवियोग एव पुनरेश्वर्या- दिपातिः । पूर्वस्मिन्कल्पे विद्यमानेपीति शेषः । न त्वीश्वरेच्छया विकल्पः। 21-1 rendsईश्वरेच्चश्वर्यादि for ईश्वरेच्छपश्वर्यादि। 28- reads तस्मिन् for अस्मिम् । [अणुभाप) ·। म. सा. २६.६ अणुभाग्यम् । कश्चित्परशन्देन देहादिमाह । तदाभिध्यानयोगयोराकस्मिकता स्यात् । सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः (बृ०४।४।२२) इति विरोधश्च । कश्चि- तु-तस्याभिध्यानात् तृतीयं देहभेदः इति श्रुत्यनुरोधेन जीवकर्तृका- भिध्यानं मत्वातिरोहितमिति कल्पयति । विपर्ययशब्देन च मोक्षम् । ५ बबध्याहारेण च सूत्रद्वयं योजयति । तद् ब्रह्मवादापरिज्ञानादसंगतेश्च साधनोपदेशस्य प्रान्तोक्तमित्युपेक्ष्यम् । निद्राया विवेकज्ञानामावावसरत्वा- यथाव्याख्यात एवार्थः ॥ २६॥१॥ . २ तदभावो नाडीप्वित्यधिकरणम् । तभावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि च ॥ १७ ॥ प्रसंगानीवस्याज्ञानं निरूप्य सुषुप्तौ केवलमज्ञान निरूपयितुं स्था- नस्वनामावे निरूपयति । एवं यते । नाडीरनुक्रम्य-तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यति । अथास्मिन्माण एवेकधा भवति (को० ॥१९) इति । तथा-माज्ञेनात्मना संपरिष्वतो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरम् (बृ. ४।३।२१) इति । तत्र संशयः । स्वप्नवत्प्रपञ्चसृष्टिं १५ मायिकीमपि भगवान्करोति नवेति संशयः । तत्र य एष सुम्नेषु जागर्ति (क. २१५५८) इत्यत्र जीवस्वापमात्रे भगवत्सृष्टेरुक्तत्वात्-स्वप्नं न कंचन पश्यति (को० ४११९) इत्यत्रापि दर्शनमात्रनिषेधात्-न बाह्य किचन वेद नान्तरम् (बृ. ४।२१) इति च जागरणस्वप्नप्रपञ्चयों- रविशेषणादर्शनकथनात्सुषुप्तावपि प्रपञ्चनिर्माणमस्तीत्यवगन्तव्यम् । ततश्रा ०कस्यामप्यवस्थायां प्रपञ्चन्यतिरेकामावान्मुक्तावाप स्यात् । स्वाप्ययसंप- त्योरज्ञानमात्रविशेषात् । सति संपद्य न विदुः । सति संपद्यामहे (छौ ६।९।२) इति । तस्माद् बाह्यसत्संपदोर्विद्यमानयोरपि यथा ज्ञाना- भावादग्रहणमेवं प्रपञ्चस्यापीत्येवं प्रा। उच्यते । तदभावो नाडीषु । तस्य स्वपस्याभावो नाडीषु । तथा- २५ त्मनि च । कुतः । तच्छुतेः । प्रपञ्चाभावश्रुतेः । कामनया हि मपञ्चः । सु-' ·१८७ ३ मतः पयोध इत्यधिकरणम् । [अ.३१, २६.१ पुमायस्थाया अकामरूपत्वश्रुतेः । तदा अस्यैतदात्मकाममाप्तकाममकाम रूपम् (पृ. ४१२१) इति नाडीवात्मनि चेति ग्रहणात्सुषुप्तिदिवि- घेति सूचयति । तथा हि हिता नाम नाड्यः पुरीतत्यन्ता हृदयदेशा- दाह्याः। आभ्यन्तरः परमात्मा । हृदयदेशस्तु जीवस्येन्द्रियाणां च स एव +देशः । तत्र निद्रया भगवच्छक्त्या बहिदृष्ट्याच्छादने भगवल्लीलायां तो पश्यति । तत्राप्याच्छादने गाढसुप्तो ज्ञानरहितः क्रियाशक्त्यान्तर्भगवन्तं वा प्रविशति । बहिर्नाडीषु वा समायाति । अत एव बृहदारण्यकषष्ठे-पत्र सुमो न कंचन कामं कामयते (बृ. ४।२१९) इति वारद्वयमाह । ता पा अस्यैता हिता नाम नाड्यः । तद्वा अस्येतदात्मकामम् (वृ०४।२२१) इति भेदेन । सुषुप्तिस्तूभयत्र ज्ञानशनोः सर्वथा तिरोधानात् । तस्मात्सुपुती न प्रपञ्चसृष्टिः ॥ २२ ॥ ३ अतः प्रबोध इत्यधिकरणम् । अतः प्रबोधोस्मात् ॥ २२॥८॥ प्रमाणे संदेहः । प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव (वृ०४।३।१५) इति "जीवसमानधर्मप्रकरणे निरूपितम् । ततो नाडीभ्यः पुनर्हदयदेशं गत्वा भगवतो वा समागत्य जागर्तीति । आहोस्वियत्र स्थितस्तत एव जागतीति । तत्र श्रुत्यनुरोधाद्धृदयदेशगागत्य जागृतीत्येवं माने । उच्यते । अतो नाडीभ्य एवं प्रबोधः । गर्तपतितस्य प्रबोधे हि ततो गमनम् । प्रतियोन्याद्रवणं तु भगवत इति । किंर । प्रबोधोस्मात् । भस्मादात्मनः सकाशादेव पत्रोधः । प्रिययेव संपरिश्वत्तस्य बोधाभावे: कथमागमनम् । अत एव संपरिष्वको निविडनिद्रः । तस्माद्यत्रैव तिष्ठति तत एव प्रबोध इति सिद्धम् ॥ २८ ॥ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः॥ २९ ॥ किंनिदाशङ्कच परिहरति । ननु प्रिययेव प्राज्ञेनात्मना परिष्व- पतस्य ब्रह्मलोकं गतस्य भयोधेन ज्ञाने मुक एव भवेम तु पुनरागच्छेद।

·अ...सू.१] अणुभाग्यम् । अतो भगवदिच्छया देहनिर्वाहाय तत्स्थाने नियुक्तोन्य एवं जीवः समा- यातु । अन्यतः प्रबोधे तु स एव { व्यवहारस्तु तावता सेत्स्यति । मुक्त्यर्थ प्रयत्नस्तु न कर्तव्य इत्याशङ्कय परिहरति तुशन्दः । अस्मादपि प्रबोधे स एव । कुतः । कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः । चत्वारो हेतवः । लौकिकवैदि- ५ कयोनिकर्मभेदात् । तत्र लौकिके कर्मणि सामिकृतकर्मणः शेपसमाप- नात् । न हि कश्चिदपि सुपुप्तप्रतिबुद्धः सामिकृतं न समापयतीति कचि- सिद्धम् । तथानुस्मृतिः । न हि पूर्वदृष्टं न स्मरतीति क्वचित् सिद्धम् । शब्दाश्व-पुण्यः पुण्येन कर्मणा ,भवति पापः पापेन ( बृ० ४।४।५) कैष .तदाभूत कुत एतदागात (इ. २।१।१६) इति । तथा सति संप- " येत्यादयश्च । विधयश्च । श्वोमूते ब्रह्माणं वृणीते । (आ० सू० ४।४।१) श्वोभूते शेष समाप्नुयात् । एक एव यजेत । द्वादश रात्रीदीक्षितः स्यात् (ले० सं० १॥५॥६७) इत्यादि । यः कामयेत वीरो म आजायत (ते. बा० २।२।१ ) इत्यादयः। भगवतैव मर्यादारक्षार्थ तथा करणम् । पूर्वपक्षेषूक्तयो दुर्बलाः । तस्मात्स एव प्रतिबुध्यते ॥ २९ ॥ मुग्धेर्धसंपनिः परिशेपात् ॥ ३॥२॥१०॥ किंचिदाशङ्कय परिहरति । ननु यत्र कर्मानुस्मृतयो न सन्ति तत्रान्यो भविष्यति । कचिन्म दिविशेष सर्वस्मृतिनाशेन मुग्धमावदर्श- नात् । तत्र यथा लौकिकवैदिकन्यवहारास्तथान्यत्रापि भविष्यन्ति । अनुस्मरणादयश्व बुद्धिवृत्तयः । गङ्गाप्रवाहजलस्य गङ्गावद् य एव चिदंश- २. स्तत्रायाति स एव तथा मवतु किं स एवेति निर्बन्धेनेत्याशङ्कय परिह- रति । मुग्धे मुग्धभावेर्धसंपत्तिरेव न सर्वा । न हि मुग्धस्य यज्ञादाव- धिकारोस्ति । पूर्वप्रवृत्तानि तु जीवनाधिकारात् क्रियन्ते । लौकिकन्यव- हारोपि नापूर्वः सिध्यति । पूर्वो कहेतुमद्भावे तु न कोपि दोषः । अतो मुग्धेर्धसम्पतिः पूर्वव नोत्तरा । कुत एतत् । परिशेषात् । स एव वा न ५वेति निधयप्रमागानामभावादात्तदेहोवशिष्यते । तस्मात् संदेहान्मुग्थे। र्धपतिपत्तिः । न , तत्र प्राणायनविघातकृता मृच्छी विचार्यते । तस्याः 22-1 reads हत्तानि for परतानि । . १५ ·. १८९ ४ उमयलिङ्गाधिकरणम्। [अ.पा. २२." प्राणधर्मवाद । यथा बाल्यं शरीरधर्म: । व्यर्थच विचारः । जीवावस्था एव हि विचार्यन्ते। केवलसाक्षिवादस्तु न ब्रह्मवादः । तस्मादेक एव जीवः स्वप्नादिदोषसंबन्धरहितस्तादृशजन्मयुक्तो भगवज्ज्ञानरहितो ज्ञाना- धिकारीति सिद्धम् ॥ २२॥१० ॥३॥ । ४ उभयलिङ्गाधिकरणम् । न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्रं हि ॥ ३।२।११।। इदानीं विषयनिर्धारार्थ महस्वरूपं विचार्यते । तत्र प्रथममन्योन्य- विरुद्धवाक्यानां निर्णयः क्रियते । तदर्थमेतायत सिद्धम् । समन्वयावि- रोधाभ्यामेकमेव ब्रह्म प्रतिपायत इति । तत्र यथा कार्यविरोधः परिहत • एवं ब्रह्मधर्मविरोधोपि परिहरणीयः । अन्यथाबोधकता स्यात् । तत्र स्वगतधर्माणामविरुद्धानामयिमे पादे विचारः । जडजीवधर्मपन प्रतीता- नामत्र विचारः क्रियते । तत्र कचिजडजीवधर्मा भगवति बोध्यन्ते । कचिन्निषिध्यन्ते । यथा-सर्वकर्मा सर्वकामः ( छां.३।१४।२)।न चैते जीवधर्मा एव न भवन्तीति वाच्यम् । उच्चावचकर्मणां कामानां च जीव- १५ मतत्यप्रतीतेः । नेतरोनुपपत्तेः (न. सू. १।१।१६) इति सर्वत्र वैलक्ष- ण्यस्योक्तत्वात् । कार्यविशेषधर्माणां कारणे वक्तुमशक्यत्वात् । नय • कारणधर्मा एव सर्वे कार्येशे वा प्रतीयन्त इति वाच्यम् । अरथूलमनणु (बृ. १८१८) इत्यादिवास्यैः प्रापचिकसर्वधर्मवैलक्षण्यस्योक्तत्वात् । अन केचिदविरोधमैवमाडः सर्वत्र कारणत्वाद्भगवानस्ति । ततश्ना- "स्थूलेरथूलोनणावनणुरुवावयकर्तर्युच्चावचफर्वोच्चावच काम उच्चावचकामः पृथिव्यां सर्वगन्धो जलादावगन्धः । एवं रसादिषु । एवं स्थानतः पर- स्योमयलिङ्गमुपपद्यते । अथवा कारण एव रूपमरूपं चावच्छेदेभेदेनाचि- न्यसामर्थ्याद्वा । अन्यथासतः राजननमसंग इत्यपिना संगृहीत इति । एतदुभयमपि न । कुतः । सर्वत्र हि । सर्वत्रवेतादृशं रूपं भगवत उपदिश्य- २५ते । हि युक्तोयमर्थः । भगवत्स्वरूपप्रतिपादकानि होतानि वास्यानि न त्यनुवादकानि । वैयपितेः । अचिन्त्यत्वे ज्ञानानुदयः । वमेव विदि- ·न.पा. स. १५] अणुमाभ्यम् । १९२ ध्यमात्रेण व्यवहारः कर्तुं शक्यते । तथा लौकिकवाङ्मनोभिर्न शक्यते व्यवहर्तुम् । ईश्वरसंनिधाने तु शक्यत इति द्वयमाह श्रुतिः। कुत एतद- वगम्यते तत्राह । अवैयर्थ्यात् । अन्यथा शास्त्रं व्यर्थ स्यात् । चकारा- धर्माणां तथात्वविरोधः परिहृतः आसीनो दूरं व्रजति (क: १।२।२०) ५ अपाणिपादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः (श्वे. ३१९) इत्यादावलौकिका भगवद्धर्मा उच्यन्ते । अकारणककार्यवचनाद् ब्रह्मधर्माणां चाकार्यत्वं बोधयति । तस्मादन्यवहार्यपि न शास्त्रवे- फल्यम् ॥ २२॥१५॥ आह च तन्मात्रम् ॥ ३२॥१६॥ किंचिदाशङ्कय परिहरति । नन्वलौकिकानीन्द्रियाणि विरोधाभा- वाय कथं न कल्यन्ते। अन्यथाकारणककार्यत्वं तस्य च नित्यत्तमलौकि- कत्वं ततश्च पश्यत्यचक्षुरिति विरोध इत्याशङ्कय परिहरति । आह च श्रुतिः स्वयमेव तन्मात्रं प्रज्ञाधनमात्रम् । स यथा सैन्धवधमोनन्तरो- बाह्यः कृत्स्रो रसघन एवं वा अरेयमात्मानन्तरो बाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानधन १५ एव (बृ.४।५।१३) इति स्वरूपातिरिकानामिन्द्रियाणाममावात् । क्रियामावोपि । वेदविरोधेन तथा कल्पयितुमशक्यत्वात् । वेदनिःश्वासा- यनभूतसमुत्थानादेरुतत्वाच्च । अतो नेन्द्रियाणां परिकल्पना । किंतु सर्वाकारस्वरूपं वस्त्वेव तादृशमिति मन्तव्यम् । कृत्सवचनात् । चकारात्-सर्वेन्द्रियविवर्जितम् (भ. गी. ११४) इति स्मृतिरपि । १० तस्मान्नेन्द्रियकल्पनाविरोधः ॥ २२॥१६॥ दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते ॥ ३२॥१७॥ पुनः प्रकारान्तरेण विरोधमाराडूय परिहरति । ननु ब्रह्म जग- कारणमिति सिद्धम् । तच समवापि निमित्तं चेति । कारणधर्मा एव हि कार्य भवन्ति । असंभावनायां त्वन्यथा कल्पनम् । कामादयो धर्माच च . 18-A,Cond D read नया विरोध: for aनाविरोपः।

·५ अरूपवदेव हीत्यधिकरणम् । [3.341. २ धू. १५ श्रुतो विहिताः । ते ब्रह्मण एव भवितुं युक्ताः। निषेधिकापि श्रुतिः । न हि पेदवादिनामणुमात्रमप्यन्यथा कल्पनमुचितमित्याशङ्कच परिहरति । दर्शयति श्रुतिरेव जडजीवधर्माणां भगवत्यभाव इति । द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे (बृ. २११) इत्युपक्रम्य द्वेधा पञ्च भूतान्युक्त्वा-अथात आदेशो ५ नेति नेति (पृ. २।३।६) इत्याह । इतिशब्दः मकारवाची । ब्रह्म पञ्च महाभूतानि भवति नत्वेवंमकारकम् । तत्साधयति । न भवत्येव ब्रह्म तादृशम् । हि युक्तोयमर्थः । एतस्माज्जातमिति । न हि कार्यकारणयो- रेकः प्रकारो भवति । अतो नेति नेतीति पकारनिषेधोपसंहारः । नतु समवायित्वमात्रत्वम् । किंत्वन्यत्परमस्तीति रूपं निरूप्य नाम निरू- • पयति । सत्यस्य सत्यमिति । तेन मपञ्चातिरिक्तब्रह्मणो विद्यमानत्वात्म- पञ्चधर्मवचनं तस्मिन्नौपचारिकमेव युगम् । श्रुत्यैव तथा प्रतिपादनात् । चकारः पूर्वयुक्तयनुराधानार्थः । अथो इति प्रक्रमभेदोपि । अथात । अदिश इति भिन्नमक्रमेणाह । श्रुतेरन्यार्थतानिराकरणायाह । अपि स्मयते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते (भ, गी. १३१२) १५ इति । सदसतोः क्षेत्रत्वात् । ज्ञेयनिरूपणे निषेधः । प्रपञ्चधर्मा मगवत्यु- च्यन्ते वेदादौ न तु तद्वर्मा भवन्तीति ज्ञापयति । तस्माच्छ्रुतिस्मृतिम्या- मेय तथा निर्णयः ।। २२।१७ ॥ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ।। ३।२।१८ ॥ पपञ्चधर्मा भगवत्युपचारादुच्यन्ते-इत्यत्र निदर्शनमाह। अत एवे- " ममेव निर्णयमाश्रित्य-समः प्पिणा समोनागेन समो मशकेन सम एमिस्त्रिभि- लोकः समोनेन सर्वेण (. १।३।२२) इति निरुपमस्य भगवतो यदुपमान तत् तद्धर्मसंबन्धात् । न चात्र स्वतन्त्रताशधर्मवत्त्वं ब्रह्मणो वक्तुं युक्तम् ।। नन्विदमपि विरुद्धमित्याशङ्कय दृष्टान्तमाह । सूर्यकादिवत् । सूर्येण सहित जलं सूर्यकम् । यथा हायं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोनु- २५ गच्छन् । एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् (म. बि. १२) 1-a rends श्रुतिपिहिताः for श्रुती विहिताः। 12MB ronda भगवाध्यन्ते for भगवत्युपचाराध्यन्ते । २५[प्रणुमाग्य] ·अ.स.२.१०] अणुभाग्यम्। इति । यथेतरसंश्लिष्टस्योपमानत्वमेवं-समः पुंषिणा (बृ. १२१२) इत्यपि । चकारस्तु विरोधाभावो वक्तव्योधिकरणं च संपूर्णमेकदेशिन इति सूचयति । तस्मानडजीवधर्माणां भगवत्युपचारः । निषेधस्तु मुख्य इति ॥ २२॥१८॥५॥ १. . ६ अम्घुवदग्रहणादित्यधिकरणम् । थम्पदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ २॥१९॥ मुख्यसिद्धान्तं वक्तुमेकदेशिन दूषयति । तुशब्दस्तथा सिद्धान्तं व्यावर्तयति । तथात्वं समवायातिरिक्तस्य तद्धर्मयोगात् । जडजीवधर्म-.. योगात्सर्वकामत्वादयो न भवन्ति ।कुतः।अम्बुवदग्रहणात् । सर्वपरस्य हि • प्रतिबिम्बेधिकरणधर्मवत्त्वम् । तत्र रूपरहितं तत्र विद्यमानं च न प्रतिनि- म्वत इति वक्तव्यम् । तथापि स्वमतविरोधादम्बुवदग्रहणमिति । स्वच्छ- मम्बु प्रतिबिम्ब गृण्हाति। न हि तथा धर्मा गृहीतुं शक्नुवन्ति । धर्मत्वाचे । सर्वाधारत्वेन तथोच्यमाने वैयर्थ्यमिति पूर्वमवोचाम । नन भ्रमात्कल्पनं वेदेनोच्यते । अप्रतारकत्वात् सर्वज्ञत्वाञ्च । १५ विप्लववादिन एव एवं वचनं न वैदिकस्य । पृथिव्यां तिष्ठन् (बृ. १७३) इत्यादिविरोधश्च । तस्माद्ब्रह्मधर्मा एवं सर्वकामादयो न तूपाधिसंबन्धादीप- चारिका इति ।। ३।२।१९॥ वृद्धिन्हासभाफ्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्या- देवम् ॥ ३२॥२०॥ सिद्धान्तेन विरोधपरिहारमाह । विरोधो हि परिहरणीयो लोकवे- दाभ्यां तद्नुसारेण । महानवकाशोल्पोवकाशो यथावकाशं दश चमसानिति लौकिकवैदिकव्यवहारो वस्तुधर्मविरुद्रो दृश्यते । व्यापकत्वं वृद्धि हासी चाकाशस्यैव। तर यथा करके प्रविष्ट आकाशस्तथा व्यपदिश्यते । तथा सत्युभयसामञ्जस्य भवति । अन्यथैकतरवाधो भवति । एवं तत्तदनुप्रवेशाद् २५ ब्रह्माप्येवम् । न चौपाधिक्रत्वम् । जपाकुसुमलौहित्यवदन्यधर्मस्वाभावात् । १.

·६ अम्बुवग्रहणादित्यधिकरणम् । अ. 3 47. २६.२२ अन्यानुविधायित्वेपि स्वधर्मा एव ते । कारणत्वादिवत् । न चागन्तु- कत्वात्तधर्मा एव न भवन्तीति वाच्यम् । अन्यधर्मत्वे प्रमाणभावात् । तद्गतत्वमतीतेश दृष्टत्वाचाविरोधः । अविरोधप्रकारोयम् । यथोभयसामञ्जस्यं मवति प्रकारोपि तस्यैव तथा वक्तव्यः । तस्मायथाकाशस्य वृद्धिहास- ५ भाक्त्वं करकादिष्वन्तर्भावात्तथैवोमयसामञ्जस्यादेवं ब्रह्मापि वृद्धिन्हासपदेन शरीर आकाशजीवयोरकमुदाहरणं बोधयति ॥ ३२२२२० ।। दर्शनाच्च ।। ३।२।२१ ॥ हेत्वन्तरमाह । भगवति सर्वे विरुद्धधर्मा दृश्यन्ते । न हि हटे- नुपपनं नाम । न्याघातात् । तादृशमेव तदस्त्विति त्यध्यवसायः प्रामा- 1.णिकः । चकारादुलूखलबन्धनादिप्रत्यक्षमेवोभयसाधक दृष्टमिति । अधी अमुष्यैव ममार्मकस्य ( भा. १०८।४ ० ) इति च । तस्माच्छृतिप्रत्यक्षैः सर्वविरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रह्मपतीतेन विरोधः ॥ ३।२।२१ ॥ प्रस्तावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः॥१२॥२२॥ परमार्थतो विरोध परिहत्य युक्त्यापि प्रतिषेधति । ननु सर्व : १५ विशेषधर्माणामस्थूलादिवास्यनिषेधात् कथमविरोध: प्रत्येतव्य इति चेत्त- वाह । नैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति । प्रकृते यदेतावत परिदृश्यमाना यावन्तः पदार्था लौकिकास्तेषामेव धर्मान् निषेधति । पतीतस्यैव हि निषेधात् । अतो जगदेलक्षण्यमेवास्थूलादिवाक्यैः प्रतिपाद्यते न तु वेदोक्ता ब्रह्मधर्मा निपटुं शक्यन्ते । कुत एतदवगम्यते तत्राह । ततो ब्रवीति च भूयः । १० यत्रैव वाक्ये पूर्व निषेधति तास्मन्नेव वास्ये पुनस्तमेव विधत्ते । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणे. विद्वान् (ने. २१९) इति । तथास्थूलपायेपि-एतस्यैय प्रशासने (बृ. ३२८९) एतद्विदित्वा (वृ. ३२८१० ) आकाश ओत प्रोतश्च (बृ. ३२८११) इति । चकारादेकवाक्योपाख्यानभेदी संगृहीती । सर्वत्र लौकिक २५ प्रतिषेधत्यलौकिकं विधत्त इति युक्त्या निर्णयः । तस्माद् युक्त्याप्य- विरोधः॥ शरा२२॥६॥ 1-A reads न स्वागन्तुकत्या for न चागन्तुकत्यात् ।

·अ. ३ २ मू.१०] मणुभाम्यम् इति । यथेतरसंश्लिष्टस्योपमानत्वमेवं-समः पुषिणा (बृ. १३३३२२) इत्यपि । चकारस्तु विरोधाभावो वक्तव्योधिकरणं च संपूर्णमेकदेशिन इति सूचयति । तस्माजडजीवधर्माणां भगवत्युपचारः । निषेधस्तु मुख्य इति । २२।१८॥५॥ . ६ अम्बुवदग्रहणादित्यधिकरणम् । अम्बुवग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ २२॥१९॥ मुख्यसिद्धान्तं वक्तुमेकदेशिनं दूषयति । तुशब्दस्तथा सिद्धान्तं व्यावर्तयति । तथात्वं समवायातिरिक्तस्य तद्धर्मयोगात् । जडजीवधर्म-२ { योगात्सर्वकामत्वादयो न भवन्ति ।कुतः। अम्बुवदग्रहणात् । सर्वपरस्य हि १० प्रतिबिम्बेविकरणधर्मवत्त्वम् । तत्र रूपरहितं तत्र विद्यमानं च न प्रतिबि- म्बत इति वक्तव्यम् । तथापि स्वमतविरोधादम्बुवदग्रहणमिति । स्वच्छ- मम्चु प्रतिबिम्ब गृहाति। न हि तथा धर्मा गृहीतुं शक्नुवन्ति । धर्मत्वाचे। सर्वाधारत्वेन तथोच्यमाने वैयर्थ्यमिति पूर्वमवोचाम । नच भ्रमात्कल्पनं वेदेनेोच्यते । अप्रतारकत्वात् सर्वज्ञत्वाच्च । १५ विप्लववादिन एव एवं वचनं न वैदिकस्य । पृथिव्यां तिष्ठन् (बृ.७३) इत्यादिविरोधश्र । तस्माद्ब्रह्मधर्मा एव सर्वकामादयो न तूपाधिसंबन्धादोप- चारिका इति ॥ ३।२।१९ ॥ वृद्धिन्हासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्या- देवम् ॥ २२॥२०॥ सिद्धान्तेन विरोधपरिहारमाह । विरोधो हि परिहरणीयो लोकवे- दाभ्यां तदनुसारेण । महानवकाशोल्पोवकाशो यथावकाशं दरा चमसानिति लौकिकवैदिकव्यवहारो यस्तुधर्मविरुद्दो दृश्यते । व्यापकत्वं वृद्धिहासो चाकाशस्यैव । तत्र यथा करके प्रविष्ट आकाशस्तथा व्यपदिश्यते । तथा सत्युभयसामञ्जस्यं भवति । अन्यथैकतरबाधो भवति । एवं तत्तदनुमवेशाद् २५ ब्रह्माप्येवम् । न चौपाधिकत्वम् । जपाकुसुमलाहित्यवदन्यधर्मत्वाभावात् । १० ·१९५ ६ अम्बुपदग्रहणादित्यधिकरणम् ! [ अ. 3 41. २६.२३ अन्यानुविधायित्वेपि स्वधर्मा एव से । कारणत्वादिवत् । न घागन्तु कत्वात्तधर्मा एव न भवन्तीति वाच्यम् । अन्यधर्मत्वे प्रमाणाभावात् । तद्गगत्यप्रतीतेश्च दृष्टत्वाचाविरोधः । अविरोधप्रकारोयम् । योभयसामसस्य गवति प्रकारोपि तस्यैव तथा वन्यः । तस्माद्यथाकाशस्य वृद्धिन्हास- ५ माक्त्वं करकादिष्वन्तविात्तथैवोभयसामञ्जस्यादेवं ब्रह्मापि वृद्धिहासपदेन शरीर आकाशजीक्योरकमुदाहरणं बोधयति ॥ १२॥२०॥ दर्शनाच ॥ २२॥२१ ॥ हेवन्तरमाह । भगवति सर्वे विरुद्धधर्मा दृश्यन्ते । न हि दृष्टे- नुपपनं नाम । व्याघातात् । तादृशमेव तदस्त्विति त्वध्यवसायः प्रामा- "णिकः । चकारादुलूखलबन्धनादिप्रत्यक्षमेवोभयसायकं दृष्टमिति । अथो अमुण्येव ममार्मकस्य ( भा. १०८।४० ) इति च । तस्माच्मृतिप्रत्यक्षैः सर्वविरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रह्मपतीतेन विरोधः ॥ ३।२।२१ ॥ प्रस्तावत्त्वं हि प्रतिपेधति ततो ब्रवीति च भूयः॥२२॥२२॥ परमार्थतो विरोधं परिहत्य युक्त्यापि प्रतिषेधति । ननु सर्व : ५ विशेषधर्माणामस्थूलादिवाक्यनिषेधातू कथमविरोधः प्रत्येतत्य इति चेत्त- बाह । नैतावत्त्वं हि मतिपेधति । प्रकृते यदेतावत् परिदृश्यमाना यावन्तः पदार्था लौकिकास्तेषामेव धर्मान् निषेधति । पतीतस्येव हि निषेधात् । अतो जगवलक्षण्यमेवास्थूलादिवाक्यैः प्रतिपाद्यो न तु वेदोक्ता ब्रह्मधर्मा निषेन्दु शक्यन्ते । कुत एतदवगम्यते तत्राह । ततो ब्रवीति न भूयः । १० यत्रैव वाक्ये पूर्व निषेधति तास्मिन्नेव वाक्ये पुनरतमेव विधत्ते । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राभ्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो. विद्वान् (ते. २१९) इति । तथारथूलवाक्येपि-एतस्यैव प्रशासन (बृ. ३।८।९) एतद्विदित्वा (इ. ३८१० ) आकाश ओतश्च प्रोतश्च (बृ. शा९१) इति । चकारादेकवाक्योपाख्यानमेदी संगृहीती । सर्वत्र लौकिक २५ प्रतिधत्यलौकिकं विधत्त इति युक्त्या निर्णयः । तस्माद् युक्त्याय- विरोधः ॥ १२॥२२॥६॥ । --- 1-Areads न स्वागन्तुकत्वात् for न घागत्यात् ।

·6.१.१ ५.२७ अणुमाभ्यम्। १९१ . *- ७ तदव्यक्तमाह होत्यधिकरणम् । तदव्यक्तमाह हि ॥२॥२३॥ शब्दबलविचारेण विरोपं परित्यार्थबलविचारेणाविरोधप्रतिपा- दनायाधिकरणमारभते । सर्वाणि विरुद्धवाक्यान्युदाहृत्य चिन्त्यन्ते । न ५ चक्षुषा गृह्यते ( मुं. २१८ ) कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत (क. २।४।१) नापि वाचा (मुं. ११८) सर्वे वेदा यत्पदमाम- नन्ति ( क. १२२१५) अमान्य मनसा सह (ते. २९) मन- सैवेदमाप्तन्यम् ( क. १।११) अस्पर्शमगन्धमरसम् ( क. १५) सर्वरूपः सर्वगन्धः सर्वरसः (छां. ११४।२) अपाणिपादः (श्व. । "१९) इत्यादि । विश्वतश्चक्षुः (ऋ. सं. १०८१३३) इत्यादि। निर्गुणश्च । यः सर्वज्ञः सर्वशतिः (छो. ३।१४।२) इत्यादि विरु- वाक्यानि । न हि वस्तु द्विरूपं संभवति । वाक्यद्वयमपि प्रमाणम् । तथा राति प्रमाणान्तरानुरोधेनैकस्य स्वार्थे प्रामाण्यमन्यस्योपचरितार्थत्व- मिति युक्तम् । तत्र प्रत्यक्षानुरोधेन निर्णयो विचार्यते । तत्र पूर्वपक्षमाह। १५ तदव्यक्तम् । तद्रह्मान्यक्कमेव भवितुमर्हति । कुतः । आह हि । श्रुति. प्रत्यक्षाभ्याम् । नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते (इ. १९।२६) नहि गृह्यत इत्यनुभवसाक्षिक प्रमाणं श्रुतिराह । न हि केनचिदपि चक्षुषा मनसा वा ब्रह्म दृष्टमस्ति । सर्वरूपत्वे तु सैवरेव द्रष्टुं शक्येत । तस्मात्सर्वधर्मवन्वेन पतिपादकान्युपचरितार्थान्येव । अनुभवविरोधादि- त्येवं मातम् ॥ १२॥२३॥ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ ३२॥२४ ।। अपीति पूर्वपक्षगर्हायाम् । सर्वथा मूईः पूर्वपक्षवादी । यतः संराधने सम्यक् सेवायां भगवत्तोपे जाते दृश्यते । श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादवेहि (के. १२)। यमेवेप वृणते तेन तभ्यः (मुं. ३।२।३ ) भक्त्या त्वनन्यया २५ शक्य अहमेवंविधोर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ( भ.गी. 23-A and C read my for a ·१९७ ८ प्रकाशादियधेत्यधिकरणम् | [म. पा. स. २५ १०५४) इति । द्विविधमपि रूमं दृश्यते । ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः (मुं. ११८) अनेकवाहूदरबक्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोनन्त- रूपम् (भ.गी. १९१६) इति । संराधकस्य स्वानुभवो ध्रुवादीनाम- नुमापकत्वं च । तस्मात्मत्यक्षानुमानाभ्यां अतिस्मृतिभ्यां वा अझ साकार- ५ मनन्तगुणपरिपूर्ण वेति नाव्यक्तमेवेति निश्चयः । अतो लौकिकालौकिक- प्रत्यक्षविषयत्वादुभयवाक्यार्थरूपमपि ब्रह्म ॥ २२॥२४॥७॥ ८ प्रकाशादिवञ्चैत्यधिकरणम् । प्रकाशादिवञ्चावैशेष्यप्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥१२॥२५॥ पुनः प्रकारान्तरेण पूर्वोक्तमेय स्थिरीकर्तुमधिकरणान्तरमारभते । " सूनदयेन पूर्वपक्षद्वयमाह । ननु प्रत्यक्षानुरोधेनोभयविधवाक्यसमाधान नोपपद्यते । वस्तुशक्त्येव निर्णय उचितः। नतु श्रुतिमत्यक्षाभ्याम् । यथा प्रकाशजलसुवर्णादीनामनेकविधत्वं नाङ्गीक्रियते । सूर्यचन्द्रमणिप्रकाशा- दिपूष्णशीतानुभवरूपस्पर्शाः मतीयन्ते। न हि तेजसि तावन्तः स्पर्शा अङ्गी- क्रियन्ते । जले च हिमतमकुण्डादिषु । तथा सुवर्णे वर्णभेदाः । न हि १५ सर्वे स्वाभाविकाः । तेजस्त्वादिस्वभावहानियसंगात् । तथा ब्रह्मणोप्य- वैशेष्यमड्डीकर्तव्यम् । निर्विशेषं हि ब्रह्मेति सर्वप्रसिद्धिः । चकारादेवं साधकाः-अगृह्यो न हि गृह्यते (पृ. १९२६) इत्येवमादयः । ननूक्तं भकस्य तथा साक्षात्काराचादृशश्रुतेश्च नैकविधत्वमङ्गीकर्तुं शक्यत इति । नैप दोपः । प्रकाशश कर्मणि तपःप्रणिधानादिकर्मणि भगवतः । प्रकाश: । तत्र तेषां कामस्तथा प्रकटीभवति । चकारादप्रकाशान्यथा. प्रकाशी। तत्र हेतुः । अभ्यासादावृत्तेः। यद्येकवारं प्रकटः स्यात्तदा तद्रूपत्व- मड़ीकियेतापि । प्रतिभक्त प्रतिकर्म चाविर्भावः । अतः प्रकाशोपि कृत्रिम एव । दीपप्रकाशवत् । अत्यथा सर्वदा स्यात् । तस्मान्न भक्तमत्यक्षेण निर्णयः॥ शरा२५॥ - । . । 3-0 reads साधकस्य for संराधकस्य । 21-0reeds तदा तदा for तदा।

·ter उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ॥ २२॥२७ ॥ अ. . पा. २ सू. २६] अणुभाष्यम् । अतोनन्तेन तथाहि लिङ्गम् ॥ २२॥२६॥ फलितमाह । अतः अभ्यासादनन्तरूपेणाविर्भावः । न ह्येकं वस्तु प्रतिक्षणमन्यादृशं भवति निमित्तभेदन्यतिरेकेण । कचिद्भक्तकामश्च निमित्तत्वेन प्रत्तीयते । नहि निमित्तभेदेन जायमानं वस्तु भवति । ५ किंतु तथा सति लिङ्ग विग्रह एव भवति । युक्तश्रायमर्थः । यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाय (भा. १९१२) इति । अतः श्रुत्या प्रत्यक्षेण वा तथा निर्णयः कर्तुं शक्यः । तस्मात्सर्वा- गोचरमेव ब्रह्मेत्येवं प्राप्तम् ॥ ३।२।२६ ॥ तुराब्दः पक्षं व्यावर्तयति । केवलयुक्त्या लोकदृष्टान्तेन निर्णयः शक्यते कर्तुम् । अन्यथेदं शास्त्रं व्यर्थमेव स्यात् । अत्र हि वेदादेव ब्रह्म- स्वरूपज्ञानम् । तत्कथं स्वरूपशक्त्या निर्णयः । ब्रह्म तूभयरूपम् । उभ- यव्यपदेशात् । उभयरूपेण निर्गुणत्वेनानन्तगुणत्वेन सर्वविरुद्धधर्मेण रूपेण व्यपदेशात् । तर्हि कथमेकं वस्त्वनेकधा भासते । तबाह । अहिकु- १५ ण्डलवत् । यथा सर्प ऋजुरनेकाकारः कुण्डलश्च भवति तथा ब्रह्मस्वरूप सर्वप्रकारं भक्तेच्छया तथा स्फुरति । कल्पनाशास्त्रे हीदं बाधकम् । अने. फकल्पनागौरवं चेति । न तु केवलं श्रुत्येकसमधिगम्ये। न च शास्त्रवेफ- ल्यम् । एवं साधनार्थत्वात् । अत्रैव हि सूरिख्यामोहादन्यशास्त्रोत्पत्तिः। अत: सर्वविरुद्धधर्माणामाश्रयो भगवान् । न हि प्रमाणश्रुतदृष्टेनुपपति- १. रस्ति यदर्थ युक्त्यपेक्षा। लोकेपि शरीरान्तःकरणादीनि परस्परविरुद्धृदया- मारकत्वादीन विषयभेदनकस्मिन्नपि क्षणे प्रतीयन्ते । तस्मात्सकल- विरुद्धधर्मा भगवत्येव वर्तन्त इति न कापि श्रुतिरुपरितार्थेति सिद्धम् ॥ २२॥२७॥८॥ 14-A om. संपेण before eपपदेशाद। 15- reads अन्यथा for अन्य।

·९ प्रकाशाश्रयवद्वेत्यधिकरणम् । [अ. 3 पा. ५ मू. ९ प्रकाशाश्रयवद्वत्यधिकरणम् । प्रकाशाश्रयवदा तेजस्वात् ॥ २२॥२८॥ धर्मरूपविचारेण पूर्वोक्तपक्षद्वयं स्थापयितुमाधिकरणारम्भः। ननु धर्मा नाम के ब्रह्मणो भिन्नास्तकार्यरूपा आहोस्विद्हौवेति संशयः । तत्र लोके कार्यस्यैव पटरूपादेस्तद्धर्मस्वात्समवेतत्वात्तानित्यतायां प्रमाणामावात्स्वा- भाविकत्वगात्रेण नित्यत्वकल्पनायां गौरवापत्ते:-एकमेवाद्वितीयम् (छां. ६।२१) इति श्रुतिविरोधाच्च । धर्माः प्रपञ्चवत्कार्याः । तथा सति ब्रह्म सर्वकल्पनारहितमेव सेत्स्यतीत्येवं प्राप्ते । इदमुच्यते । प्रकाशाश्रयवद्वा । वाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । यथा "प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयः प्रकाशेन न भिन्नाः । पृथकस्थित्यभावात् । समवेतत्वाच्च । मूलाविच्छेदरूपेण तदाधारतया स्थितत्वाञ्च । नापि सूर्य एव । भिन्नपतीतेविद्यमानत्याञ्च । तादृशमेव तद्वस्तूत्पत्तिसिद्ध- मिति मन्तव्यम् । फल्पनायामपि यथा सूर्यप्रकाशयोः कल्पनैवं ब्रह्मधर्म- योरपि । न हान्यथा वेदे प्रवृत्तिनिषेधशेषता सत्यज्ञानानन्तानन्दपदानां १५ सामानाधिकरण्यं पा संभवति । लक्षणायां तु सुतरामेव धर्मापेक्षा । अतो विशिष्टपदार्थ एव तादृशो वेदसिद्ध इति मन्तव्यम् । तत्र हेतुः । तेजस्त्वात् तेजःशब्दवाच्यत्वात् । बहुदूरव्याप्त्यर्थमेव हेतुरुक्तः । आतपादेधर्मत्वेन धर्मित्वेन च प्रतीतेः । अपूर्ववदेव दृष्टत्वाच्छ्रुतत्वाच न धर्मेष्वपि युक्त्यपेक्षा । तस्मात् सिद्धं यथाश्रुतमेव ब्रह्मेति ॥ २२१२८ ॥ पूर्ववदा ॥ २२॥२९॥ एकदेशिमतेनापि सर्वसमाधानमाह । अथवा-अरूपवदेव हि (ब. सू. २११४ ) इत्यादिपञ्चसूत्र्या यः सिद्धान्तः कथितस्तार्श वा ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । अयमाशयः । देदस्थापनार्थ हि प्रवृत्तिः । तत्र यथाक्षरमात्र २५ स्यापि बाधो न भवति तथा वक्तव्यम्। यदर्थमुभयरूपताड़ीकृता तत्र धर्माणा 6- reads धर्मन्यात lor राधर्मवाद। 14-Aaud Oread वेदमवृत्तिः for घेदं प्रवृत्तिः। 16- reads देतात.forsday । .

·। अ. पा. २ सू.२९] अणुभाष्यम् । २०० स्वरूपनिर्वाहार्थमवश्यं ब्रहवलक्षण्यमङ्गीकर्तव्यम् । तथासति एकमेवाद्वि- तीयम् (छां. २।२।१) इति बाधः प्रसज्येत । तथा चोत्पत्त्या विचारे निर्मकमेव पूर्व ब्रोति प्रतिपत्तव्यम् । उपपत्न्यापि विचारः पूर्वानुरोधेनैव कर्तव्यः । तत्र धर्माणामपि ब्रह्मत्वे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- ५ मुपपद्यते नान्यथा । ततश्च प्रथमं ब्रह्म स्वधर्मरूपेण भवति । तदनु-" क्रियादिरूपेण प्रपञ्चरूपेण च । तावतैव सर्ववेदार्थसिद्धेः । न च लौकिकी युक्तिस्तत्रापेक्ष्यते । येन तादृशस्य कथं सर्वभाव इति पर्य- नुयोगेा भवेत् । धर्मकल्पनायामपि नैपा तर्केण मतिरापनया (क.१।२।९) इति समानम् । उत्पत्त्या चोपपन्या च विचारद्वयम् । उपपच्या पूर्वनयनं " स्वसिद्धान्तः । एकदेशिनस्तविपरीतम् । उभयमपि सूत्रकारस्य संमत- मिति ॥ २२॥२९॥ प्रतिषेधाच ॥ ३२॥३० एकदेशिमत उपपत्त्यन्तरमाह । एकमेवेत्युक्त्वा पुनरद्वितीयमिति द्वितीयं प्रतिषेधति । स एवकारेणैव सिद्धो व्यर्थः सन् धर्मनिपे-, १५ धमपि सूचयति । ऐक्षतेति वचनात्तदुत्पत्तिः । चकारादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपक्रमः परिगृहीतः । तस्मान्न ब्रह्माणि कचिद्विरोध इति सिद्धम् ॥ २२॥३०॥९॥ :: 1 . 1 १० परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणम् । परमतः सेतून्मानसंपन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ ३२॥३१॥ धार्मधर्मविरोधः परिहतः ! धर्म्यन्तरविरोधपरिहारार्थमधिकरण- मारभते । तत्र पूर्वपक्षमाह । परमतः । अतोपि ब्रह्मणः परमन्यदुत्कृष्टं फलमस्ति । तत्र वैदिकहेतवः । सेतून्मानसंवन्धभेदव्यपदेशेभ्यः । यद्यपि समन्वय एवैते दोषाः परिहतास्तथापि स्वरूपविरोधपरिहारप्रस्तावात्पुन- . रुच्यन्ते । सर्ववाक्यमतिपाद्यमेकमेवत्यपि न सिद्धम् । एतहेतुभिः परिच्छे- 6-Bom. प्रपश्चरूपेण before 29- om. कर्म after rकटं।

·. २०१ १० परमतः सेतू-मानेत्यधिकरणम् । ६.३१.२ १.३॥ देन धर्मिभेदे सिद्धे न पूर्वाधिकरणसिद्धान्तविरोधः । ननु समन्वयेन ब्रह्म- त्वमुत्तरपादेनैक्यं पूर्वाधिकरणेनाविरोध इति व्यर्थमिदमधिकरणीमति चेन । अर्थबलविचारोयं समन्वये चोत्तरपादे च शब्दबलविचारः। धर्मिविचारान पूर्वण गतार्थत्वम् । फलतः साधनेभ्यश्च प्रमेयाच प्रमाणतः । विचारेणापृहत्तयेत् कोन्यः साधयितुं क्षमः ॥ ३८ ॥ अतो हेतून्बाधकानाह । एकदेशवायकत्वात् तत्र फलतो बाधहेतु- माह । सेतुव्यपदेशात्-अथ य आत्मा स सेतुविधृतिः (छां. बा४१) इति दहर उत्तरेभ्यः (ब. सू. ११३१४) इत्यत्र ब्रह्मत्वमस्य सिद्धम् । " अथ य इहात्मानमनुविद्य ब्रजन्ति ( छां. ८।१।६) इत्युपक्रम्य-सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ( छां. ८।१।६) इत्युक्त्वा कामानुपपाधाज्ञान- न्यवधानं ज्ञानप्रशंसार्थमुक्त्वा ज्ञानानन्तरं संसारसंबन्धाभावाय सेतुत्वं वदति। पापाब्धितरणार्थं यश्च तरति तद्गताश्च दोपा गच्छन्तीति च । अत: संसारफलयोमध्ये विद्यमानत्वात्तीर्णस्यैव फलभवणात् फलरूप वस्तु १५ किंचिदन्यदस्तीति शायते। निधित्वेन फलवचनमवान्तरफलपरं भविष्यति। एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य ( ते. २५) इत्यप्यत्रोदाहरणम् । २ तथोन्मानव्यपदेशात । तत्रैव-यावान्वा अयमाकाशस्तावानेपोन्तहृदय- आकाशः (छां. ८१॥३) इतिसाधनयुक्तिप्रश्न उन्मानेन परिच्छेदं निरूप- यति । दृष्टान्तदासन्तिकत्वेन ज्ञानं साधनं तत्र बहिराकाशज्ञानमपि साधनं १. भवति । चतुष्पाञ्च ब्रह्म भूतादिपादान ज्ञातव्याः सथा संबन्धव्यपदेशात। तत्रैव प्रमेयनिरूपणप्रस्तावे-उभावयस्मिन् (छां. ८१९१३ ) इत्यादिना- धाराधेयसंबन्धो निरूपितः । अत्र च वस्तुपरिच्छेदो निरूपितः । प्राज्ञे- नात्मना संपरिष्वक्तः (बृ. ४।२२१) इति च । तथा भेदव्यपदेशात । य एपोन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते। य एपोन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते ५(छां. १७१५) इत्यत्र स्थानद्वयस्थितयोः पुरुषयोः परस्परं धर्मातिदे- शमाह । असिस्थितनिरूपकमतिदेशः प्रमाणमिति । धर्म्यभेदे तु स सवा- 1-Orends वाघमाह for बाधहेतुमाइ। २६ [अगुभाग्य] १५ ·मा. पा. २ सू...] - अणुमाध्यम्। २०२ यमिति वदेत् । अतो देशकालवस्तुस्वरूपपरिच्छेदाचतुर्विधपरिच्छेदरहि- तमन्यत् किंनिदस्तीति प्रतिपत्तव्यमित्येवं प्राप्तम् ॥ १२॥३१॥ सामान्यातु ॥ २२॥३२ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । समानस्य भावः सामान्यम् । सेवा- ५ काशादिशब्दास्तद्धर्मातिदेशार्थमुच्यन्ते न तु तद्गत दोपमपि कल्पयन्ति । संसारसागरोत्तरणोपायत्वात्सेतुत्वं निर्लेपायाकाशत्वम् । कामादिभिदोहाय चतुप्पात्त्वम् । अमृतत्वाय पोडशकलत्वम् । अंदुर्लभत्वाय संबन्धः । दिव्यत्वाय धर्मातिदेशः । कुण्डपायिनामयने मासामिहोत्रवद् गुणार्थ- मेव वचनम् न दोषार्थमिति न ततोन्यशङ्कोत्पादनीया । तस्मान्न पूर्वोक्ता दोषाः ॥ १२॥३२॥ युध्यर्थः पावत् ॥ ३२॥३३॥ अन्यसमानधर्मवत्वं कुत्रोपयुज्यत इत्यत आह । नुध्यर्थः । तथा व्यपदेशो बुध्यर्थः । बुद्धिरेव प्रयोजनं यस्य । तथोपासनार्थमयुक्तमित्यारा- ड्क्य दृष्टान्तमाह ·। यथा भूतादीनां पादत्वज्ञानमुपासार्थ तथा तत्तद्गुः । १५ णत्वेन ज्ञानार्थ स्वधर्मप्रशंसार्थमेवमुच्यते ॥ ३२॥३३ ।। स्थानविशेपात्प्रकाशादिवत् ॥ २२॥३४ ॥ ननु - स एवायमित्यतिदेशेपि तथा बुद्धिः संपयेतेवेति व्ययों धर्मातिदेश इत्याशङ्कय तथोकेपि समानधर्मत्वज्ञानाभावे हेतुमाह । स्थानविशेषादिति । धर्मेक्येपि स्थानविशेषमाप्त्या न समानधर्मत्त्वं दृश्यते । १.अन्यत्रापि न तथात्वमायास्यतीत्यतिदेशो धर्माणामपि कृत इत्यर्थः। अस्मिभर्षे दृटान्तमाह - । प्रकाशादिवदिति । यदादित्यगतं तेजः (म. गा. १५५१२) इति वाक्यादादित्यचन्द्राग्निगततेजसामैक्येपि न समानपकारात्वं यथा तथात्रापीति ज्ञानसंभवादित्यर्थः । आदिपदादेकस्यैव 17 T-Creads अप्तिदुर्लभत्वाय for अदुर्लभवाय । 23 read शरीति for तयात्रापति ।

·Till here Vallabha the commentary २०३ १० परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणम् । [अ.पा. २२. ३७ कालस्य यथोपाधिविशेषसंवन्धादुत्तरायणत्वाद्युत्तमधर्मवत्वं, तद्विपरीतध- मत्वं तथेत्यपि संगृह्यते ॥ २२॥३४ ॥ उपपत्तेश्च ॥ २२॥३५॥ किंच । सत्यज्ञानायुक्तधर्मविशिष्टनह्मणोन्य उत्तमोस्तीति वदता ५ तत्रेत उत्कृष्टधर्मवत्वं वाच्यम् । तचाशक्यं प्रमाणाभावात् । साम्येपि तथा" विशेषाभावोद्वैतश्रुतिविरोधश्च । तस्मादितः परस्यानुपपन्नत्वादुक्तरूपमेव परमकाठापन्नं वस्त्वित्युपपद्यत इत्यर्थः ॥ श२।३५ ।। तथान्यप्रतिपेधात् ॥ २२॥३६ ।। यथा सत्वादयः श्रुत्युकारतथैव-न तत्समश्याभ्यधिकश्च दृश्यों "( श्वे ६८) इति श्रुत्यैव ततोधिकस्य प्रतिषेधावयाप्यरादुन एव मार्गानुसतव्य इत्यर्थः । अवतारकाले पूर्व स्वशक्त्याविर्भावमकृत्वा पश्चा- चदाविर्भावे कुतो लोकानां पूर्वावस्थातो भगवत्येवाधिक्यमिय प्रतीतं भव- तीत्यभिमायणान्यपदोपादानम् ॥ २२॥३६ ॥ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ।। ३।२।३७ ।। प्रकरणमुपसंहरन् फलितमर्थमाह । अनेन सेत्वादिव्यपदेशानां मुख्यार्थकत्वनिराकरणेन व्यापकत्वं ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थ इति केचित् । तन्न । जन्मायस्य यत इत्यादिना सर्वदेशगतकार्यकर्तृत्वमुक्तमिति तेनैव ध्यापकत्वस्य सिद्धत्वात् । न चापिरोधसाधनप्रकरणत्वात् पूर्वसिद्ध सर्वगतत्वमनेनोक्तग्रन्थेन कृत्वा सेत्वादिवाक्यः सर्वमविरुद्धमित्यर्थमिति .. वाच्यम् । अग्रिमपदवैयापनेरिति चेत् । अत्रैवं ज्ञेयम् । नोक्तकर्तृत्वेनं यापकत्वमेकान्ततो ब्रह्मणि रोढुं शक्नोति । योगसिद्धदूरश्रवणादिवत्प- रिच्छिन्नेनाप्यनेकदेशगतकार्यकरणसामर्थ्यविशेषस्य वक्तुं शस्यत्वात् । अन्यथा पूर्वसिद्धव्यापकत्वविरोधेन सेत्वादिव्यपदेशैः परिच्छिन्नत्वेन प्रह्मणोन्यस्य परत्वं न शङ्केत ! विरोधपरिहाराय तु सामान्यात्वविरोध २५ इति वदेत् । तस्मादेवं सूत्रार्थो ज्ञेयः । अनेन ब्रह्मणोन्यस्य परत्व. १५ "स ready तापप्रापिfor तथेत्यादि।

·स. पा. २ स. ३७] अणुभान्यम् । निरासेनायामशब्दादिभ्यो व्यापकत्ववाचकश्रुतिवाक्यादिभ्यः साक्षात्सर्व- गतत्वप्रतिपादकम्य एवं सर्वगतत्वं सिध्यति । न तु गौतमीयानामिव कर्तृत्वाद्यनुपपत्त्येत्यर्थः । ते च शब्दाः-आकाशवत्सर्वगतच नित्यः । ज्यायान्दिवो ज्यायानाकाशात् (छां. १४३ ) वृक्ष इव ५ स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् (श्वे. ३१९). इत्यादयः । आदिपदात् सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति (भ.गी. १२१३) इत्यादि- स्मृतयः संगृह्यन्ते । अनेन ब्रह्मणि श्रुतिरेव मुख्य प्रमाणम् । अनुमान तु विलम्बोपस्थितिकत्वेन साध्यसिद्धिपराहतमपीच्छाविशेषेण जननीयं • चेदभ्युच्चयमात्र पर्यवसास्यतीति भावः ॥ २२॥३॥१० ॥ ११ फलमत इत्यधिकरणम् । फलमत उपपत्तेः॥ ३२॥३८॥ एवं सर्वोत्तमत्वनिरूपणेनोत्तमाधिकारिणां भजनीयत्वायोजक रूप मुक्त्वा तदितराधिकारिणां तदाह । ते हि फलपेप्सव एव भनिष्यन्ति । "तच्च फलदातृत्व एव संभवतीति तदाह । अत ईश्वरदेव फलं भवति यत्किंचिदैहिकं पारलौकिकं वा । कुतः । उपपत्तेः । सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः (बृ. ४।४।२२) इति श्रुतिर्वस्तुमात्रेशित्वमसं- कुचितमाह । न ह्यन्यस्य वस्त्वन्यो दातुं समर्थोतो भगवानेव तथेत्यर्थः । केचिचत्रेव कर्मणस्तत्कार्यापूर्वस्य च फलदातृत्वमाशक्य तत्रानुपपानि- १० मत्रोपपत्तित्वेन व्याकुन्ति । तन्वये जैमिनिमतोपन्यासस्वमतोपन्यासा- भ्यो व्यास एव व्यक्तीकरिष्यतीत्यधुनैवामामनिराकरणमग्रिमसूत्रद्वय- यथ्यं स्यादिति चिन्त्यम् ॥ ३२॥३०॥ श्रुतत्त्वाच ॥२२॥३९॥ "-Crends एवं for एव ।

·२०५ १९ फलमत.इत्यधिकरणम्। [२.३ प..... पूर्वसूत्रेण श्रामीशितृत्त्वं फलदान उपपतित्वेन निरूपितम् । इह तु.साक्षाच्छ्रुतिमेव फलदातृत्ववाचिका प्रमाणयति । सा च-स या एप महानज आत्मानाो वसुदानः (बृ. १४२४ ) इत्यादिरूपा । चकारात्-सुखं दुःखं भवो भावः (भ.गी. १०४) इत्युपक्रम्य ५ भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः (भ.गी. १०५) इत्यादिरूपा स्मृतिः संगृह्यते ॥ २२।३९ ॥ धर्म जैमिनिरत एवं ॥ ३२॥४०॥ अत्र फर्मवादी प्रत्यवतिष्ठते । ननु कर्मण एव फलमिति पक्षेप्युप- पत्तिश्रवणे तुल्ये । तथाहीश्वरवादिनापि कर्मनिरपेक्षेण तेन फलमिति "न वक्तुं शक्यम् । विधिवैयर्यप्रवृत्त्यनुपपत्तिमसंगाभ्याम् । तत्सापेक्षत्वे तदेवास्तु कृतं तसापेक्षेण तेन । नीचेतनं चेतनाधिष्ठितमेव कार्यक्षम- मिति केवलेन तेन न फलं संभवतीति वाच्यम् । कर्मस्वरूपं स्वर्गादिक च न लोकसिद्धम् । किंतु श्रुतिसिद्धम् । तत्र च स्वर्गादिफलसाधकत्वेने- वोत्पत्तिवाक्येष्वर्थवादेषु च-अमिटोमेन स्वर्गकामो यजेत ( आ. १५. १०१२0१) अमिहोत्रं जुहोति प्रजाकामः । इत्यादि । वर्शपौर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत । परमेष्ठिनो पा एष यज्ञोग्र आसीत् तेन स परमां काधामगच्छत् (ते. सं. १।६।९ ) इत्यादिषु कर्म श्रूयते । स च तत्साध्यत्वेनैव । एवं राति लोफेन्यथा दर्श- नेपि धर्मियाहकप्रमाणेन तथैव सिद्धत्वानात्र काचन शङ्का। ईश्वरवादिनी "नित्यज्ञानादिमत्त्व इव ! आमुभिकफलत्वेन तत्प्रतिबन्धकापगमे भवती- त्यावयोस्तुल्यम् । तस्याशुतरविनाशित्वेपि श्रुतिसिद्धकारणतानि- हिाय तयापाणेपूर्व कप्यते । अविषमादीश्वराद् विषमफलोत्पत्त्य- नुपपत्तिषम्यनैपुण्ये न स्याताम् । अतः कर्मण एवं फलमिति जैमिनि- मनुते ॥ ३२॥४०॥ 2-A om after ! 847 om. अब belore वर्मवादी। 12-Creads फळासमधति सेनन फलं संभवतीति ।

·अ.पा. २..] अणुमाप्यम् । २०६ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ३२॥४१.॥ तुशब्दः पूर्वपक्षव्युदासार्थः । बादरायणस्त्वाचार्य इतः पूर्वो- क्तमीश्वरमेव फलदत्वेन मनुते । कुतः । हेतुव्यपदेशात् । हेतुत्वेन श्रुती व्यपदेशादित्यर्थः । एष उ एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेन्य ५ उनिनीपते । एष उएवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपत (को.२९)" इति श्रुती न केवलं कर्मकारयितृत्वमुच्यतेपि तु फलदित्सया तथात्वमतः फलदत्वमीश्वरस्यैव व्यपदिष्टं भवतीति नानुपपत्तिः काचित् । नन्वीश्वरस्य स्वतः फलदाने समर्थस्य फलदित्सायां सत्यां कर्मकारणे को हेतुः। कार्यवै- चित्र्यं च कथमित्यादि चोयं-कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितपतिपिद्धावैया- ..दिभ्यः (ब सू. २।३३४२) इत्यत्र निरस्तम् । विद्वन्मण्डने श्रीविठ्ठलेन च । अतः सकामेरपि स एव भजनीयो नान्य इति सिद्धम् ॥२२॥४१॥१२॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २२॥ : तृतीयाध्याये तृतीयः पादः । १.सर्ववेदान्तमत्पयाधिकरणम् । सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनायविशेपात ॥ ३३ ॥ पूर्वपादे जडजीवधर्मनिराकरणेन शुद्धस्यैव सचिदानन्दविग्रहरूपत्वं ब्रह्मणो निरूपितम्। इह तु ब्रह्मगता एव धर्मा विचार्यन्ते। ते चेदेकस्मिन् वाक्य एव सर्वे पठिता भवेयुस्तदा न विचारणीया भवेयुर्विरोधाभावात् । ०पठिताश्च तचदुपासनप्रकरणेषु क्वचित्त एव कचिद्भिनाः । यया वाजसने- 8-Creads फलदानसमर्पस्य for फसदाने समय । 2-B om. तपानापेक्षम्त विहितपतिपिद्धविपर्यादिभ्य पr after चोपे। 17-A and Oresd gre for परस्पैत्र । 16-Creadowण एV for प्रगता एप ।

·१ सर्वयेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । [म. पा. 3 स.. यिनः पश्चाग्निविद्या प्रस्तुत्य पष्ठमन्यमग्निं पठन्ति । तस्याग्निरेवाग्निरिति । उन्दोगास्तु पञ्चसंख्ययेवोपसंहरन्ति । अथ य एतानेवं पञ्चामीन वेद (छां. ५१०१०) इति । तथा प्राणसंवादे मुख्यपाणादन्यांश्चतुरः प्राणान् वाक्पक्षुःश्रोत्रमनांसि पठन्ति । वाजसनेयिनस्तु तमिमं पञ्चम ५ पठन्ति । अपरं च । अथवपिनिषत्सु कचिद् गोकुलवृन्दाकाननसंचरद्गो-' परूपमनल्पकल्पद्रुमप्रसूनविरचितविचित्रस्थलीककालिन्दीसलिलकल्लोल- संगिमृदुतरपवनचलदलकविराजमानगण्डमण्डलद्युतिमण्डितकुण्डलमभानु- भावितवामांसमिलन्मूर्धन्यमहामणिकमुरलिकामुखावलीमिलदतितरलकर- कमलयुगलामुलीवशंवदविविधस्वरमूर्च्छनामोहितनजनरमितम्विनीकदम्ब- १. कगक्षकुवलयाचितं कचिकोदण्डमण्डितभुजण्डखण्डितप्रचण्डदशमुण्ड- मतिविचित्रचरित्राभिरामं रामस्वरूपं कनिदतिकरालवदनवित्रासितकमडा- कमलासनवृषभासनादिकं नृकेसरिरूपं कचिदुरुक्रमादिकं च निरूप्यते । तथा च द्रव्यदेवताभेदाद् यागभेदर्माणामावापोद्वापाभ्यां दृष्टादृष्टफलभे- दाच वेधभेदे प्राप्ते ब्रह्मानेकत्वापची अतिविरोधाद् विनिगमकाभावात्सपा- १५ मुपासनाविषयाणामब्रह्मत्वमापतितम् । ननूपासनाविषयाणामोपाधिकत्वात तेषां चाविद्याकल्पितत्यात तद्विारीटाना तथात्वं युक्तमेव । न चैवं तन्नि- रूपकाणां वेदान्तानामब्रह्मपरत्वप्रसंगः । शुद्धस्य बाणो दुर्जेयत्वेनो- पाधिविशिष्टोपासनया चिनशुद्धौ सत्यां स्वत एव तज्ज्ञानं भविष्यती- त्येतत्तात्पर्यकत्वादिति चेत् । मैवम् । समन्वयविरोधापत्तेः । तासां ब्रह्म- २. विद्यावहानेश्च । श्रुतेः प्रतारकत्वापत्तेश्च । अपरं ग-योन्यथा सन्त- मारमानमन्यथा प्रतिपयते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा इत्यन्यथाज्ञानं निन्दन्ती श्रुतिः कथं फलसाधकत्वेन तदुपास- नां वदेत् । स्पष्टार्थानां श्रुतिवाक्यानां निर्णयमकृत्वा संदिग्धार्थानां ज्योतिराफाशादिशब्दानां तवाचकात्यं न निर्णीयाद् न्यासः । एवं च १५ सत्युक्तरीत्या यागवनेषां परस्परं भेदश्नावश्यक इत्युभयतःपाशा रज्जु- रिति प्राभिधीयते । सर्ववेदान्तप्रत्ययम् । अनेकरूपनिरूपकैः सर्व- D-Creds ब्रजरल for जपर And wreads जनर for the same.

·भ.पा.सू..] अणुमाष्यम्। २०८ . १. वेदान्तः प्रत्ययो ज्ञानं यस्य तत्तथा । ब्रह्मणोनन्तरूपत्वे यानि यानि रूपाणि विविध वरुपासितुं शक्यानि तानि तानि रूपाणि नैस्तेर्वेदा- न्तनिरूप्यन्त इति तावद्रूपात्मकमेकमेव ब्रह्मेत्यर्थः । तत्र हेतुश्रीदनाद्य- विशेषादिति । चोद्यते कर्तव्यत्वेन बोध्यतेनेनेति चोदना विधिवाक्य- ५मिति यावत् । तस्याविशेषादित्यर्थः । यथैकस्मिन्नग्निष्टोमे शाखाभेदेपि चोदना तथैव भवति-अग्निष्टोमेन यजेत् ( आ. सू. १०।२।१ ) इति । तथेहापि सर्वेषु वेदान्तेषु ब्रह्मत्वेनेवोपासना विधीयते इति तथा । आदि- पदात्साक्षात्परंपराभेदेन मोक्षफलफत्वकथनमप्युपासनानामविशिष्टमिति प्रयोजनसंयोगः संगृह्यते ॥ २१ ॥ भेदान्नेति चेदेकस्यामपि ॥ २२ ॥ ननु द्रव्यदेवताभेदाद्यागभेदवदुपास्यानां धर्मभेदेन भियोभेदादुक्त- हेलसिद्धिं भेदान्नेति चेदित्यनेनाशङ्कय तत्परिहारमाह सूत्रकार एकस्या- मपीति सूत्रावयवेन । यथैकस्यामपि गृहीतपोडशिकायामतिरात्रव्यक्ता वगृहीतषोडशिकायाः सकाशाद् गुणाधिक्येपि नातिरात्रभिन्नयागत्वम् । १५ अतिरात्रलक्षणकर्मैवाधिकृत्य तग्रहणाग्रहणयोर्विधानादेवामिहापि ब्री- वाधिकृत्य तत्तधर्मवीशष्ट्यावैशिष्टययोरुतत्वान ब्रह्मोपासनभिन्नत्वमुपास- नासु । तथा च ब्रह्मधर्मत्वेनाभेदस्य विवक्षितत्वावदुक्तहेत्वसिद्धिः । एवं सति यत्रैकस्मिन्नुपास्ये रूपेन्यस्माद्रूपादपिका गुणा उच्यन्ते । तत्र तेषामुपसंहार उचित इति भावः । अत्रायं विशेषो ज्ञेयः। उपासनाविषये- ५. प्वखिलेप्वविशिष्टं ब्रह्मत्वं ज्ञात्वतेष्वेकतरं रूपं य उपास्ते तस्य तत्र सर्वे गुणा उपसंहर्तुमुचिताः । यस्त्वनन्तेषु विभूतिरूपेषु ॐ इत्येतदक्षरं ब्रह्म इति ज्ञात्वोपास्ते तस्य · शाखान्तरीया अप्येतदक्षरोपासन- प्रकरणोक्ता एवोपसंहर्तव्या नान्ये । तद्रूपमधिकृत्यैव तेषां गुणानां कथ- . 8- reads फलकक IO-Creads चेनस्य 20-Trends अविशिष्ट ·२१० अ. पा ...] अणुमायम् । तु रूपान्तरोपासनप्रकरणोक्ता साधारणधर्मत्वेनापि । तथा सति मत्स्यो- पासकस्य चापशरादिकमपि भावनीयं स्यात् । पुरुषरूपोपासकस्य च लक्षयोजनायामशृङ्गादिकम् । नन्वाथर्वणोपनिषत्सु श्रीरामोपासनायां-यो वै ये मत्स्यकर्माद्यवतारा भूर्भुवःसुवस्तरमै वै नमो नमः (रा. ता. ५) ५ इति वाक्येन तदितरावताररूपत्वमुच्यते । तेन तद्धर्मत्वमप्याक्षिप्यते । सत्यमाक्षिप्यते तद्धर्मवत्त्वम् । तत्रायमभिसंधिः । परमकामापन ब्रह्मस्वरूपमिदमिति ज्ञात्वा ह्युपासना कार्या । तेनतस्यवान्येवतारा- स्तत्तद्रूपेण तानि तानि कर्माण्ययमेव कृतवानिति ज्ञेयं परम् ।। न तु तस्मिन्नेव रूपेन्यावतारधर्मवत्त्वमपीति । तथा च तस्मिंस्तस्मिन्नव- १. तारे तत्तद्धर्मवानिति श्रुत्या बोध्यते । न तु सर्वत्रापि । तत्र बाधकमुक्त मेव । प्राणायुपासनास्वेतावान् विशेषो यथा कर्मण्यतिरेके प्रायश्चित्तश्र- वणं बाधकम् । श्रीरामस्वरूपाद्युपासनासु च तेनावतारेणाकृतकर्मणस्तत्र भावनेपराधो बाधको-योन्यथा सन्तमात्मानम् इत्यादिवाक्यं च। न तथा प्राणायुपासनास्वधिकगुणस्येतरत्रोपसंहारे किंचिद् बाधकं दृश्यत १५ इति स कर्तुं शक्यत इति । मिनु पुरुषादिरूपस्य विग्रहस्थैव शुद्धब्रह्मत्वादयमेवावतारान्तरे- प्वपि लीलाकर्तेति ज्ञानमनुपपन्नमिति चेत् मैवम् । पर्भिग्राहकमानेनक- स्यैव शुद्धस्येवानन्तरूपत्वेन सिद्धत्वात् । वस्तुन एव तथात्वान कानि- छङ्का । यथैकस्यैवान्योन्यामावस्यानन्तमावप्रतियोगिकतद्रूपत्वं तावत्पति- योगिकात्यन्ताभावरूपत्वं चाभावप्रतियोगिकान्योन्याभावात्यन्तामावरूपत्वं चाभावाभावरूपत्वेप्यभावरूपत्वमेव चालीक्रियते । तथेहाप्यस्तु । अभा- वत्त्वस्याप्रयोजकत्वात् ।धर्मिग्राहकमानस्यैव तथात्वात् । तच्च वैत्तिरीयो- पनिषत्सु । अतः परं नान्यदणीयसहि । परात्परं गन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्व पुराणं तमसः परस्तात् (ते. म. ना. १५) .. २० 10-A and Cread सर्वत्रति for सर्वत्रापि। 15-Breads मकk for स करें। 1-Cresds घस्तुत एर for वस्तुन एव ।

·१ मर्वरदान्तप्रत्ययाधिकरणम् 1 [अ. पा... इत्यादि श्रृतिरूपं प्रसिद्धमेव) । अपरं च सर्वासामुपासनानां हि ब्रह्म- विज्ञानसाधनत्वन श्रुती निरूपणं क्रियते । यत्यकारिकोपाराना विज्ञान- हेतुः स प्रकार निरूप्यते । एवं सत्येकस्यां शारवायां कतिपयगुण- निरूपणं तदितरस्यां शाखायां तदतिरिकानामपि गुणानामित्यत्र ५ को हेतुरिति पृच्छामः । उपसंहारेण पामिमनिरूपणे हेतुं चेद्रवीमि तन वदामः 1 एवं सति न्यूनगुणनिरूपिका श्रुतिः रसोकानपि गुणान्न वदेत् । राथाहि । उपासनानां ब्रह्मविज्ञानफलकत्वस्य निर्णीतत्वात् तस्य नेकजा- तीयत्वाद् घटवत् फलमारोपसाधनसाध्यत्वादशेषतनिरूपिकव श्रुतिनिरूपये- हा अन्या तूपारानाया नामोक्त्वोपासीतेत्येतावदेव वदेव । गुणानाक्षेपलभ्य- वान वदेत् । उपरहार्यानपि या वदेत् । निरूपयति च गुणानोपसंहार्यान् । न र स्यस्वशाग्यामात्राध्येतृणामुगासनासिद्धयर्थ सर्वशाम्रास्पारानप्रकारा- गिरिति वाच्यम् । परसाग्याज्ञानेन तदुगुणोपसंहारस्याप्यसंभवनोपारा- माया पवारांमपापातात् । तस्मात्स्यशापोगापकारिकोपासनायाभव सर्वे- पामधिकारापेव ब्रह्मविज्ञानं भवति । तनिरीयाणा वाजसनेविप्रभृतीनां १५ गामिटोमरांपत्त्या । स्वर्ग इय प्रकृते ब्रोक्यातत्तद्विज्ञान प्रविज्ञानमेव । नहि रूपरसगन्धादिमत्यां मूपि पुरुष दैनफरपय फैकपकारकं गद्भ- ज्ञानं न तज्ञानम् । एतेनान्तधर्मवलं अमणि ज्ञापितम् । तदुनाम परास्य शक्तितिनिधव अयते स्वाभाविकी ज्ञानरलक्रिया न (१.६८) इति । अत्र स्वाभाविकीति विशेषणादविद्याकल्पितत्व शक्तीनां निरस्तम्। "केमियावणिकानां पियां पति शिरोस्तापेक्षणादन्येषां तदनपेक्षणाद् विचाभेद इति प्राप्त उच्यते । स्वाध्यायस्येष धर्मो न रियायाः । कप- भिभयगम्यते यतस्तथाल्देन स्थान्यायधर्मपन समागारे वेदमतोपदेशनपरे पन्ध भायणिका इदमपि नदयतत्लेन समामनन्ति-मैतदनीर्णवतोधात (मं. २०११) इति पाथिविपयादेतच्छन्दार लोपनिषदध्यय.

·२१२ । । अ. पा ...] अणुभाम्यम्। नधर्म एवैष इति निर्धार्यते । तस्मादनवयं वियकत्वमिति सूत्रार्थ वदन्ति स चिन्त्यते । न हास्य विद्याधर्मत्वं विद्याभेदकम् । उकन्यायेनान्यत्रापि तदुपसंहारस्य वक्तुं शक्यत्वात् । न चानुपसंहारार्थमेवातधर्मत्वं योध्यत इति वाच्यम् । उपक्रमोपसंहाराभ्यां विकत्वनिर्णयस्यैव दृश्यमा- ५ नत्वादुपेक्ष्य इव भाति । ननु तदुक्तियथा तथास्तु । अतद्धर्मत्वबोधनस्या- नुपसंहारार्थकत्वे कानुपपत्तिरिति चेत् । उच्यते । सूत्रस्य तदुत्तार्थत्व हि तत्तात्पर्यकल्पना । स एव च न साधीयान् । तथाहि-स्वाध्यायोध्येतव्यः (ते. आ.२६१५)इत्यादिषु स्वाध्यायशब्दस्य वेदवाचकत्वं प्रसिद्धम् । समाचा- रशब्दस्य विहितक्रियावाचकत्वं च तत्रोभयोरपि मुख्योर्थो बाध्यते । तस्मिन् संभवति तदाधस्त्वयुक्तः । किचैवं नन्वग्निष्टोममेवोद्दिश्येत्यादि- नोक्तशङ्काया अनिवृत्तिरिति । नन्याथर्वणोपनिषत्सु पठ्यते-सहोवाचाज- योनिर्योवतारणां मध्ये श्रेष्ठोवतारको भविता येन लोकास्तुष्टा देवास्तुष्टा भवन्ति । यं स्मृत्वा मुक्ता अरमात् संसाराद् भवन्ति कथं चास्यावता- रस्य ब्रह्मता भवति । स होवाच त हि नारायणो देवः (गो. उ. ता. १) .१५ इत्युपक्रम्य मथुरास्वरूपं निगद्य निरूप्यते-यवासी संस्थितः कृष्णः सीमिः शक्त्या समाहितः (गो. उ. ता. २) इति तेनास्यावतारस्याशेपा- वताराणां मध्ये श्रेष्टय निरूप्यते । श्रीभागवतेपि च-एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् (भा.१।३।२८) इति मीयते । पूर्वोक्तरीत्या तु सर्वतुन्यता प्रतीयत इति नैकतरनिद्धारः संभवति । किंच ब्रह्मणो १० निरवयवत्वेनेकस्यांशित्वमन्येषां तदंशत्वमित्यपि वनुमशक्यामति प्राभिधीयते सत्त्वं यस्य पिया मूर्तिः। विशुद्धसत्त्वं तव धाम शान्तम् । इत्यादिवाक्यैरप्राकृतो भगवत्स्थानभूतः सत्त्वनामा भगवद्धर्म- रूप एवं कश्चनास्ति । यादृशेन रूपेण भगवान् कार्य कर्तु। मिच्छति तायूपं तं प्रकटीकृत्य तस्मिन् स्वयमाविर्भूयायः पिण्डे मन्हि २५ वत्तत्कार्याणि करोति यस्मिन् यस्मिन्नवतारे स सोश इत्युच्यते । तत्र हि वियहस्तत्राविर्भूतं ब्रह्मस्वरूपं प्रतीयते । विग्रहस्य सत्वात्मकत्वेन धर्मरूपत्वात्तत्राविर्भूतस्यैव ब्रह्मत्वात्समुदितस्यावतारत्वेन गणनान तंत्रक- ·१ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्। [अ.पा.स. स्यैवांशस्य तद्रूपत्वं यत्नदेवांशत्वम् । यत्राधिष्ठानमनपेक्ष्य स्वयमेव शुद्ध साकारं ब्रह्माविर्भवति भत्तार्थ स स्वयं पूर्णो भगवान् उच्यते । तिदेव च श्रेष्ट्यम् । अत एव सर्वतःपाणिपादान्तत्वं स्वस्मिन् स्फुटं ज्ञापयितुं तोकादिभावनाविभूव तेन यादृग्यादृग् लीलाविशिष्टं ययद्वाल्यपोगण्डा- ५ यवस्थाविशिष्टं तत्तद्रूपं नित्यमेवेति वयं जानीमः । न चैवं सामिदानन्द. विग्रहोक्तिः सर्वत्र विरुद्धा भवेदिति वाच्यम् । सत्त्वस्यापि भगवद्धर्मत्वेन सच्चिदानन्दरूपत्वादविरोधात् । मन्त्रायधिष्ठातृरूपाणि तु विमतिरूपाणि । पतम यथा तथा भक्ति से प्रपत्रितम् । तत्वं च-प्रकाशायवदा तेजस्त्यात् (प्र. सू. ३१२।२८) इति न्यायेन भगवद्धर्माणामपि सचिदानन्दरूप- " स्वार्द्धनाधिकारिणामप्युपासकानां फलपेप्सूनां तचत्फलदानार्थमेश्वर्यादि. रूपेण तत्र तत्र स्थितत्वमेव । नन्वेकस्यैव शुद्धस्थैवानन्तरूपत्वं भवतवो- कामतो मत्स्यादिरूपेष्वपि नाधिष्ठानत्येन सत्वं वतुं शक्यम् । किंव निराकारसमावत्वं ब्रह्मणः सिध्यतीति सत्त्वाव्यवहितप्राकट्योक्तिरप्यनुप- पन्नेति चेत् । मेवम् । सत्त्वापिठानत्वस्य प्रमाणसिद्धृत्वेनानपनोयत्वात् । १५ तमोती-यदेकमन्यतमनन्तरूपम् (म. ना. ११५) इति । प्राकट्यं हि मनिनिमितकम् । सा तु बहुविधेति तदनुरूपं प्राकट्यमपि तथा । सर्गा- दिकार्य यधिकृतानां भक्तानामितरासतिरप्यस्तीत्युपाध्यन्तरितलेहवत्या- भानन्तरूपत्वेन मत्स्यादिरूपोपि तदर्थं तध्यवाहित एव पकटीमवति । ये तु भगवत्स्वरूपमानास नास्तदर्थ स्वयमेवातावधानेन मादुर्गवति । एतेनैव "निराकारत्याशङ्कापि निरस्ता । एतेन सोपधिलेहवर्धमेव मत्स्यादिरूप- प्राकट्यस्य प्रमाणसिद्धत्वानिरुपाधितत्तदर्थमेव श्रीगजनाथप्राकट्यस्यापि तथात्वात् सोपाधिनेहवत्स्यपि पुरुषार्थदानस्यानुपंगिकत्वात् पुरुषविध इति श्रुतेश्चैतदेव रूपम् । रसो वै सः (ते. २१७) इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्यं निरुपाधिस्नेहवतां विषयः । इदमेव च श्रेष्ठयम् । मत्स्यादिरूपं तु सोपधित- 1-Aand.com. अनन्तरूप after अस्पतम् । 10-Treals न तथा for तमा। 18-0nnd Dपवधानेन for तयवहित एव । 20-0rends निगारस्वशा for निराकारत्याराला ।

·अ.पा.मु..) अणुमाघ्यम्। १. द्वतामेव तथा । ताकद्वतामर्थ एवं प्राकट्यादित्यवसीयते । एवं सति गुण- भेदस्याप्रयोजकत्वात् सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वं ब्रह्मणो निष्पत्यूहम् ॥ २॥३॥३॥ दर्शयति च ॥ १३॥४॥ वैद्यैकत्वेन विद्यानामेकत्वं श्रुतिदर्शयति । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ५(क. २१५) इत्यादिना । उपासनापकारभेदेनोपास्यभेददर्शने दोपं न दर्शयति । यदा होवेष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति (ते. २७१ ) इति । उदित्यव्ययमप्यर्थकम् । तथा चारमल्पमप्यन्तरं कुरुत इत्यर्थः ॥ ३॥३४॥ उपसंहारोभिदाविधिशेपवत् समाने च ॥ १५ ॥ ननु पूर्वस्त्रोक्तरीत्या गुणोपसंहारो न कचिदपि प्राप्तावसर इति सिद्धम् । दृश्यते चोपसंहारः । श्रीरामोपनिषत्सु-यो वै ये मत्स्यकुर्माय- वतारा: (रामोत्तर..५) इत्यादिनोक्तावताररूपत्वस्य श्रीरामे नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च (भा. १०९४०।२०) इत्यादिषु ते इति युमच्छन्दविषये श्रीवजनाथे रघुपर्यत्वादेरित्याशङ्कयतत्प्रयोजक रूपमाह १५ उपसंहार इत्यादिना । उक्तस्थलादिषु य उपसंहारः स त्वर्थस्य पदार्थस्य भगपल्लक्षणस्योभयत्राप्यभेदादित्यर्थः । नन्वेवं सति मत्स्ये शरचापादिक पुरुषे च शृङ्गादिकं भावनाय स्यादिति चेचत्राह । विधिगेषवदिति । यथा विधि विशेषाणामग्रिहोत्रत्वादिलक्षणे धर्मे समानपि सति स्वशाखाप- कारस्यैव करणं नान्यशाखोनपपिसंहार एवमिहापि तत्तदवतारोपासकस्य १. तत्तदसाधारणधर्मत्त्वेनवोपासनं नान्यावतारधर्मवत्त्वेनापीत्यर्थः । यद्वा मत्वर्थीयो वत्प्रत्ययोत्र । तथा च विधिशेपार्थवादस्तद्वत्समानं च भवति यत्तत्र चौपसंहार इत्यर्थः । अत्रैवं ज्ञेयम् । एकस्यां श्रुती यस्य कर्मणो यत्कलमुच्यते तदितरस्यां तस्यां तस्यैव फर्मणस्तदितरद फलमुच्यते । एवं सति द्वितीयश्रुत्युतफलकामनयापि तदेव कर्म कर्तव्यं भवतीति २५ तफलसापकत्वस्योपसंहारः । यथा-यवैश्वदेवेन यजते पजा एव तयजमानः 15-A reade : for g; and 57 cm. u: before ITETT: 1 ·१ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्। [अ.पा. भू. ७ सृजते (ले. बा. १।४।११) इत्येका श्रुतिरस्य यामस्य प्रजाफलक- त्यमाह । यद्वैश्वदेवेन यजते अग्निमेव तत्संवत्सरमाप्नोति तस्माद्वैश्वदेवन यजमानः संवत्सरीणा५ स्वस्तिमाशास्ते इत्याशासीत (ते. बा.१।४।११) इति द्वितीया श्रुतिराह । तत्रोत्तरीतिरिति । यत्तु विधिरोपाणामग्निहोत्रादिध- ५र्माणां तदेवक्रममिहोत्रादिकर्म सर्वत्रेत्याभेदादुपसंहार इति । तन्न साधु । अमिहानादेस्तत्तच्छाखिनां स्वस्वशाखोक्कमकारस्यैव करणादतिरेके प्रायश्चित्तश्रवणान्नान्यशाखोताधर्मोपसंहारः शक्यवचनः । प्राणायुपासना- स्वधिकगुणस्येतरत्रोपसंहारे न किंचिद्वाधकं दृश्यत इति तत्र स कर्तु शक्यत इति चकारेण तदादयः संगृह्यन्ते। वस्तुतस्तु पूर्वसमुच्चयार्थश्चकारः । १. शारखान्तरोक्तधर्मोपसंहारपयोजनाभावस्य तथात्वेनेत्यत्र निरूपितत्त्वात् । उपसंहारबीजमनेन सूत्रेणोक्तम् ॥ २३॥५॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेपात् ॥ ३॥३॥६॥ ननूपासनासूक्तन्यायेन गुणोपरांहारो छुपास्यानां ब्रदात्वेनेक्ये राति भवति । मिथो विरुद्धानां गुणानां शान्तत्वक्रूरत्वतपोभोगादीनामुपसंहारे १५ क्रियमाणे स्वरूपाणामन्यथात्वमब्रह्मत्वं स्थादित्यर्थः । तत्र हेतुः । शब्दा- विति । एकत्वैकरसत्वाविधर्मनिरूपकश्रुतेरित्यर्थः । समाधत्ते। नाविशेषा- दिति । एकरसत्वं यथा श्रुतिबलान्निीयते तथा विरुद्धधर्मवत्त्वमपि तत एव तथेत्यर्थः । तेन वस्त्येव तत्तादृङ् मन्तव्यमिति भावः ॥ २३॥६॥ न वा प्रकरणभेदात्परोपरीयस्त्वादिवत् ।। ३।०७ ।। पूर्वसूत्रोक्ताशङ्कानिराकरणं वा विकल्पेन पूर्वोत्तात्मकारान्तरेण कर्तव्यमित्याह । न वेति । तमेवाह प्रकरणभेदादिति । अनायं भावः। श्रुतिप्रामाण्यायावचदुक्तधर्मवद् ब्रह्मेति मन्तव्यम् । एवं सति यादृशोधि- कारिणो यादृग्वेयं रूप तादृशस्य तस्य तादृक् तन्निरूपयति प्रकरणभेदेन । तथा च ज्ञानप्रकरणे ज्ञानाधिकारिणो याहम् रूपं ज्ञेयं ताहक्. तरमै २५निरूपयति-अदृश्यमग्राह्यम्(मुं. १।१।६) इत्यादिरूपा श्रुतिः। भक्तिप्रकरणे तु भनेर्बहुविधत्वाद् याग यादृम्भक्तानां यादृग्यादृक्तदनुभवविषयस्तार- काइ हानिरूपयति । आधर्वणोपनिषदिति । अत्र दृष्टानामाह । परोवरी- ·भ. पा.स्.. २२६ अणुभाष्यम् । यस्त्वादिवदिति । अस्मिन्मे लोफेर्दुक र स्यात् (ते. सं. ६।२।३) इति कामवत आरायावान्तरदीक्षा पूर्वमुक्का । तदने-परोवरीयसीमवान्तरदीक्षा- मुपेयायः कामयेतामुभिन्मे लोके कर स्यादिति चतुरोग्रेथ त्रीनथ द्वाव- थैकमेषा वै परोवरीयस्यवान्तरदीक्षा (ते. से. ६।२।३) इति पठितम् । ५ अस्य दीक्षाप्रकरणे पठितत्वाद् दीक्षा विनोक्तरीत्या व्रते तु न परोपरी- यस्त्वमेवं भक्तिप्रकरणीयानामथर्वणोपनिषदाद्युक्तरूपाणां न भक्तिरहितो- पास्यत्वम् । ज्ञानसाधनत्वेन विष्णुरमरणादावपि क्रियमाणे भक्तित्वं नेति । अथवा पूर्वसूत्रेण सर्वरूपेषु मिथः सर्वधर्माणामुपसंहारः प्रामः । स चैका- न्तिकभक्तानुभवविरुद्ध इत्यत्र व्यवस्थितविकल्पमाह । न वेत्यादिना । १. सर्वेश्ववतारेषु भगवदवतारत्वेन साधारणी भक्तिर्यस्य स सर्वत्रोपसंहारं करोतु नाम । यस्त्वेकान्ती तस्य सेहोत्कर्षेणान्तःकरणमेकस्मिन्नेव रूपे पर्यवसितमिति रूपान्तरमन्तःकरणारूढं न भवत्येवोत नोपसंहार- संभावनापीति । तदेतदुच्यते । नवेत्यनेन । तत्र हेतुः । प्रकरणभेदादिति । श्रुत्यादिषु तत्तदाधिकारिणमुद्दिश्य तत्तत्प्रकरणमुक्तम् । तेनान प्रकरणभेदे- १५ नाधिकार उच्यते । एवं सत्युपासकादिभ्य उक्तरीत्योत्कृष्टाधिकारादित्यर्थः संपद्यते । परोवरीयस्त्वादिवदिति । परस्मात्परश्च वराञ्च वरीयानिति परो- वरीयानुद्गीथः । तथा चाक्ष्यादित्यादिगतहिरण्यश्मश्रुत्वादिगुणविशिष्टो- पासनाया अप्युद्गीथोपासनत्वेन साम्येपि सर्वोत्कृष्टत्वेनैवोद्गीथो भासते इति न हिरण्यश्मश्रुत्वादिगुणोपसंहारः परोवरीयस्त्वादिगुणविशिष्टोद्गीयो- २. पासनायामेवं प्रकृतेपीति ॥ २७ ॥ संज्ञातश्चेचदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ३३॥८॥ एकान्त्यमेकान्तिनोरपि श्रीरामेपासकत्वादिसंज्ञा त्वविशिष्टेत्येका- न्तिनोप्युपसंहारो युक्त इत्याशङ्कोत्तरं तु न वा प्रकरणभेदात् (ब. सू. ३।२७) इत्यनेनैवोक्तम् । संज्ञा तु लौकिकी । अधिकारस्त्वान्तरः । स १५ एव बलीयानिति । संजकत्वस्य हेतोरन्वयव्यभिचारमाह । आस्ति तु. सदपीति । प्रमितभेदेष्वप्युपासनेषु परोवरीयस्त्वादिषु सजकत्वमुद्रीथोपास- नेभ्यस्तीत्यर्थः ॥ २८॥. 26-C reads प्रमिति for प्रमित and a reads प्रमितः for the same ·१ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । [.पा. ३ म." व्याश्च समन्जसम् ॥ ३॥३२॥ अथेदं विचार्यते । उपास्येषु रूपेषु बाल्यपोगण्डादिकमप्युच्यते । तथा सति विग्रहे न्यूनाधिकभाव आपततीति तो सचिदानन्दत्वमनु- पपन्नं स्यात् तेषां सदैकरूपत्वात् । प्राकृतत्वेन सर्वमसमञ्जरां स्यादिति ५ प्राप्त आह । व्यापरिति । सर्वतःपाणिपादान्तम् (म, गी. १३३१३) इत्यादिस्मृतेः साकारमेय व्यापकमिति । चकारात् सर्वरस (छां. १४।२) इति श्रुत्या रसात्मकत्वेन भत्तानां यादृयूपेण लीलारसानुभवस्ताग्रूप क्रमण योगमायापसारणेन प्रकटीकरोतीति वाल्यादिभापोपपत्तेः सर्व- मुपपनमित्यर्थः । तेन यावदुलाधर्मवद् ब्रह्मेति सिद्धम् ॥ ३॥१९ ॥ ननु ब्रह्मधर्मत्वेन ते सर्व नित्या वाच्याः । तेच तत्तद्भक्तविशिष्टाः । तब चैकस्यैव भत्तस्य पौर्वापर्यणानेकलीलारांबन्धित्वं भूयंत । तथा च पूर्वलीलाया नित्यत्वेन तत्संबन्धिभक्तस्यापि तथात्वं वाच्यम् । एवं सति तस्येवानिमलीलासंबन्धोशक्यवचनः । तथा वचने तु पूर्वलीलाया नित्यत्वं भग्यत । नित्यत्वे त्वधिमलीलासंबन्धिनौभिन्नत्वं स्यात् । तचा- १५ नुभवतदावदकमानविरुद्वमित्यत उत्तरं पठति । सर्वाभदादन्यत्रेमे ३१३१० लीलामध्यपातिनां सर्वेषां पदार्थानां ब्रह्मणा सहाभेदाद् ब्राह्मणोकत्वात् पूर्वलीलातोन्यत्रोत्तरलीलायामपीमे पूर्वलीलासंबन्धिन एव त इत्यर्थः । अत्रेदमाकूतम् । रसौ वै सः (ते. २१७ ) २० इति श्रुत्या सर्वरसः ( छां. ३२१४॥२ ) इति श्रुत्या च सर्व- रंगात्मकत्वं ब्रह्मणो निर्णीतम् । तथा च यस्य रसस्य ये विभावानुभावा- दिरूपास्तेः स रसः संपद्यते। आतानवितानात्मकतन्तुभिः पट इव । अतस्तत्तादात्म्यं रसस्येति सर्वाभेदो निष्प्रत्यूह इति । ननु विरुददिक्कयोरे- कजातीयभाववतोभक्त्यतिशयेन युगपदेकजातीयलीलासहितभासलादु- 10-A,Card Dread ब्रह्मधर्मयत्वेन for ब्रह्मधर्मलेन । 20-Rom. सर्वरसाइति त्या घafter श्रुत्या। १० [अणुभाष्य ·अपाम..] अणुभाम्यम् । । र्भावे भगवतो व्यापकत्वेनैव प्रादुर्भावस्योपपन्नत्वेपि लीलापदार्थानामन्या- पकन्वायुगपदाविर्भावोनुपपन्नः । मक्तयाः समानत्वाद्धतिमार्गविरोधापाता. दिनिगमकामावाञ्चकत्र मायया प्रदर्शयतीति च वृतु युक्तमिति शङ्काप्येताम्या सूत्राभ्यां निरस्तेति ज्ञेयम् । ब्रह्मणो व्यापकत्वाल्लीलायाश्च ५ तेन सहामेदात्तथात्वादेकरमै भक्ताय यथा ब्रह्मणा सह लीलापदार्था आविर्भवन्ति तथैव तदेवान्यत्रापि भक्तसमानदेश आविर्भवन्तीति सर्वसाम- अस्यात् ॥ १०॥ ननु व्यापकत्ववत्पूर्णानन्देश्वर्यवीर्यादयोपि धर्मास्तेषु प्रतीता भवेयुः । न चैवमस्ति । दुःखसंभावनायां प्रभुमेव प्रार्थयन्ति यतः । " एव सति व्यापकत्वमपि न वा शक्यम् । तुल्यत्वादत उत्तरं पठति । आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११ ॥ पूर्णानन्देश्वर्यादयः प्रधानस्य धर्मिणो ब्रह्मण एव धर्माः।लीला- पदार्थास्तु ब्रह्मधर्मत्वेन ब्यापका उच्यन्ते । व्यापकस्य धर्मिणोनागन्तुकध- मस्य व्यापकत्वनियमात् । न हि धर्मेषु पूर्णानन्दत्वादयः समवन्ति । १५ धर्मित्वापत्त्या धर्मत्वन्याहतेः । अत एवान प्रधानपदमुपात धर्मगुणभावेन लीलापदार्थानामाविवि इति ज्ञापयितुम् ॥ २०११ ॥ प्रियशिरस्त्वायप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥२३॥१२॥ ननूपासकस्य पियत्वादिप्रकारकज्ञानक्रममादाय पियत्वादिध- मर्माणां शिरस्त्वादिरूपत्वमानन्दमयाधिकरणे निरूपितमिति लीलारभाना- २०मपि पियत्वादिज्ञानस्य सत्त्वादत्रापि स्वरूपोपासकस्य प्रियशिरस्त्दादि- धर्माणामुपसहारः कार्य इत्याराङ्कय परिहरति । प्रियशिरस्त्वायप्रा- तिरिति । वित्तशुद्धितारतम्यहेतुकप्रियत्वादिज्ञानं लीलास्थाना चित्तशुद्धयपेक्षामावान सभवतीति न तेषामत्रोपसंहारः कार्य इत्यर्थः। P- read: आविर्भावानुपपत्ते for ऑविर्भावोनुपपतः। 3-A and Com. after all 4-Bom. सूत्राभ्या after एताभ्याम् ।

·१ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्। (४,३२.. अथवा नन्यानन्दमयोपासनामथर्वणोपनियतपञ्चरात्रायागमोकामकारेण कुर्वतः पुरुषरूपे पक्षायुपसंहारस्यायुक्तत्वादानन्दमयाधिकरणे तद्रूपस्यै- वोत्तत्त्वात्पुरुषरूपः कथमानन्दमयः । तथात्वे वा कथं नोक्ता पसंहारः । अपरं । च मोदपमोदयोउपचित्तानुपचितानन्दरूपयोर्यु- ५ गपत्सत्त्वेन देशभेदेनापि भिन्नत्यानित्यानन्देकरसे ब्रह्माणि- हायूप... कथनमनुपपन्नमिन्याशय परिहरति । पियशिरस्त्लादीति । यथथर्वणो- पारयात् प्रियशिरस्त्वादिविशिष्टस्य भेदः स्यात् तदा तदभरप्तिः स्थान च तमोति पियशिरस्त्यादिकमुपासनामार्गीयस्याप्याथणिकादेरुपसंहा- यमेवेत्यर्थः । विसशुदितारतम्यहेतुकं पियस्वादिज्ञानमिति पो परो- "क्षवादपक्षेपि तत्र भेदाभावान्मोदप्रमोदयोर्न त्वदुक्तरूपत्वमित्यर्थः । ब्रह्म- धर्मा एव मिन्ना इत्युपासनार्थ तानादाय शिरःपाण्यादि निरूप्यत इति तत्रैव निरूपितमस्माभिः । यद्यप्यानन्दमयाधिकरण एवास्यार्थस्योक्तत्वा- नेयं शङ्का संभवति । तथापि गुणोपसंहारप्रसंगे मिथ्यावादिन आपाततः शङ्का संभवतीत्याषाणोक्त्वा निरस्ता ॥ ३२॥१२॥ ननूपास्यरूपरयाविरुद्धा एव गुणा उपसंहर्तव्या न तु विरुद्धाः । तथा च पुरुषरूपे पक्षादि विरुद्धमिति न बदुपसंहार्यमित्याशङ्कबाह । इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ २३॥१३॥ इतरे पुरुषरूपे विरुद्धत्वेन ये माझमाना धर्मास्नेप्युपसंहर्तव्याः। तत्र विरोधव्यवच्छेदज्ञापनाय तुशब्दः । तत्र हेतुरर्थसामान्यादिति । अर्थ: पदार्थ आनन्दमयत्वलक्षणस्तस्य समानत्वादेकत्वादित्यर्थः ॥शश१३॥ अधानन्दमयाधिकरण उक्तप्रकारेण ये. मियत्वादिधर्मास्तेषामेवो- पसंहारः कार्यो मत पुरुषरूपे. पक्षादीनामपीत्ययिम पटति । आध्यानाय प्रयोजनाभागत् ॥ २३॥१४॥ आनन्दस्वरूपस्य यावन्तो धर्मा मनिमार्गायाः परोक्षवादेनोच्यन्ते २५ मियत्वप्राधान्यादयस्तेषां सर्वेषामाध्यानमासमन्ताद् ध्यान तदर्थ ये धर्मा १५ 25-areads व धर्माः for ] 2 प्रा।

·- भ, 3.पा.म. अणुभाग्यम् । કરે उपयुक्तास्त एवोपसंहर्तव्या नान्ये। तत्र हेतुः । प्रयोजनामावादिति । ध्यान- पदार्थस्य तावद्भिरेव सिद्धरधिकोपसंहारे तथात्वादित्यर्थः ॥ ३२॥१४॥ अन्येषामनुपसंहारे हेत्वन्तरमन्याह । आत्मशब्दाच ॥३३॥१५॥ प्रियमेवेत्यादिना परोक्षवादेनोक्तानां प्रियमाधान्यादीनामेवभावना कार्या । नतु यथाश्रुतानां शिरःपक्षादीनाम् । तेपामविवक्षितत्वात् । तत्र हेतुरात्मशम्दादिति । आनन्द आत्मा इत्यनेन पूर्वोक्तानां प्रियप्राधान्यादीनां रसात्मकानामात्मा स्वरूपमानन्द इत्युक्तम् । अग्रे-रसो वै सः (ते.२।७) इति वक्ष्यमाणत्वात्तस्य च : स्थायिभावात्मकत्वात्तस्यैवानन्दमयत्वान १० प्रियविषयकलीलामध्यपातिभन्नज्ञानप्रकाराणामपि रसात्मकत्वेनानन्द- रूपत्वानेपामुपासना तूतमाधिकाराभावाच्छिरःपक्षादिरूपेण कार्येति भाव- वती झुतिस्तथा न्यरूपयत् । एतेन यत्परम्परासंबन्धेप्युपास्यत्वं तदस्य महत्त्वं कियदवधि वाच्यमिति ज्ञाप्यते । एवं सत्युपासनामागीयोपास्य विभूतिरूपं न तु मूलरूपम् । येन योगेन (मा. ११४१२१९) इति वाक्या- १५ दिति ज्ञेयम् ॥ ३३॥१५॥ १ ॥ २ आत्मगृहीत्यधिकरणम् । आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ २३१६॥ तैत्तिरीयकनमयादिनिरूपणे पुरुषविधत्व तेषां निरूप्य--तस्यैष एवं शारीर आत्मा यः पूर्वस्य (ते. २३) इति सर्वत्र निगयते । १. तत्रानन्दमयपर्यन्तं शारीरात्मत्वकथनाद्भवति संशयः । शरीराभिमानी जीव एव कश्चिदुत नीव तिन शारीरपदाजीव एव भवितुमर्हति । तथा सत्यानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वं नोपपयते । उच्यते च भार्गव्या विद्यायाम्। अन्नं ब्रह्मति व्यजानात् (ते, ३२) इत्यारभ्यानन्दमयपर्यन्तम्- आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानातू (ते. १६) इत्यन्तया श्रुत्या ब्रह्मत्वमि- १५त्युभयतःपाशा रज्जुरिति पाम आह ! इतरवनीचचदात्मगृहीतिरात्मयह.. 1-Creads प्रयुनाfor उपयुना।

·३ कार्याख्यानाधिकरणम् । । १.3 पा.३ ३.४ णम् । तस्यैष एव शारीर आत्मा (ते. २३) इति यत्तदुत्तरात् । यः पूर्वस्येति सर्वत्रोतत्वात् सर्वेभ्य उत्तर आनन्दमयस्तस्माद्धेतोरित्यर्थः । तत्तच्छरीराभिमानित्वात्तथा । एतद्यथा तथानन्दमयाधिकरणे प्रनितम- स्माभिः । अथवागोन्ना भा. नमगादगा गर्नशोमनानानि ५पितो यः स ! पूर्वनिरूपितवत प्रकृतस्याप्यात्मग्रहणकथनं यत्तदुत्तरादिति पूर्ववत ॥ २॥१६॥ अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ॥ ३३॥१७॥ ननु सर्वत्रान्योन्तर आत्मेति श्रुत्या प्रत्येकमनमयादीनां भेदनि- "रूपणाच्छारीरपदाच मिनो भिन्नो जीव एवात्मा शरीराभिमानी सर्वत्रो- च्यते । आनन्दमयेपि तथोक्तिर्या सा त्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वेन व्यापक- स्वेन सर्वत्रान्वयात् । सर्वेषु शरीरेषु संबन्धादित्याशङ्कय तन्निरासायो उपपत्तिमाह स्यादित्यादिना । स्यात् आनन्दमय एवोक्तसर्वशरीराभि- मानी भवतीत्यर्थः । तत्र हेतुरवधारणादिति । एष एवेत्येवकारेणेतरनि- १५ पेपपूर्वकमानन्दमयस्यैवात्मत्वनिर्धारादित्यर्थः ॥ २०१७ ॥ २ ॥ . ३ कार्याख्यानाधिकरणम् । कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ २२॥१८॥ ननिरीयक पठ्यते । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः (ते. २।१ ) इत्युपक्रम्य महाभूतसृष्टिमुक्त्वानायते-पृथिव्या ओषधयः ।। २० ओपी योन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोनररामयः (ते. २१) इति । एतदयेनस्योत्पचिस्थितिलयहेतुत्वमुक्त्वाग्रे-येनं ब्रह्मोपासते (ते. २१) इत्युच्यते । भृगुवरुणसंवादे च-अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् (ते. २२) इत्युच्यते । तत्र-रा वा एष पुरुषोनरसमयः (ते. २१) - om. तथा after पथा। 11- Om. म्यापकावेन after ब्रह्मायन ।

·अ. पा ...] अणुमायम् । રરર इत्यनेन पूर्वोक्त एव पुरुष उच्यत उत तद्भिन्न इति भवति संशयः । किंमत्र युक्तम् । पूर्वोक्त एवेति । यतः पूर्वोक्तस्यैव स वा एष इत्यनेन प्रत्यभिज्ञानं प्रतीयते । तत्र ब्रह्मत्वेनोपासना कार्येत्यभिप्रायेण ब्रह्मत्वेन स्तूयत इति प्राप्त आह । कार्याख्यानादपूर्वमिति । पूर्वस्यान्नकार्यस्य ५ पुरुषस्याख्यानात्-स वा एष-इत्यनेनानिमश्रुतिभिर्ब्रह्मत्वेन प्रतिपिपाद- यिषितमन्नरूपमेवोच्यते न तु पूर्वमित्यर्थः । स वा एष इति प्रत्यभिज्ञान- मिति यदुक्तं तन्न । अन्नात्पुरुष इत्यनेनाधिभौतिकतन्निरूपणात् । स वा एष इत्यनेनाध्यामिकतन्निरूपणादुभयोश्च भेदात् । अत एव संशया- भावायाह । वै निश्चयेन । एष वक्ष्यमाणः पुरुषः स आध्यात्मिकत्वेन . १. प्रसिद्धोन्नरसमय इति । अन्यथा ब्रह्मात्मकतपोलक्षणसाधनेनाधिकारे संपन्ने-अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् (ते. ३३२) इति न वदेत् । न च तदपि तथात्वेन स्तूयत इति वाच्यम् । श्रुतेः प्रतारकत्वापत्तेः । आनन्दमयान्त- मेवमेव निरूपणाञ्च । अत एवास्याप्यात्माये निरूपितो यः पूर्वस्येति । स त्वाधिदैविक आनन्दमयः । अथवा वाजसनेयिशाखायाम्-आत्मेत्ये- १५ वोपासीत (बृ. १६४७ ) इत्युपक्रम्य-तदेतत्पेयः पुत्रात्यो वित्तात्मेयो- न्यरमात्सर्वरमादन्तरतरं यदयमात्मा (बृ. ११४१८) इत्येदग्रेन्यस्य भियत्वं निराकृत्येश्वरो हि तथा स्यात् । आत्मानमेव प्रियमुपासीतेति पठ्यते । अनात्मौपाधिकत्वात् सर्वत्र मियत्वस्यात्मपदेन जीवात्मन एव नियत्वेनो- पासना विधीयत उत्तेश्वरपदात्परमात्मन इति मवति संशयः । किमत्र • युक्तम् । जीवात्मन एवेति । कुतः । यथा पुत्रादेरात्मोपाधिकामिय- त्वोक्त्या जीवात्मन एवं प्रियत्वमुच्यतेन्यत्र श्रुती तथेहापि । प्रेयः पुत्रा- दित्यादिकथनाजीवात्मैव भवितुमर्हतीति प्राप्त आह ! कार्याख्यानादपूर्व- मिति । इतः पूर्वमानायते-प्राणनेव पाणो नाम भवति वदन् वाम् रूपं पश्यंश्चक्षुः शृण्वोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्यैवैतानि कर्मनामान्येव १५ (बृ. ११४१७) इति । तथा च प्राणनवदनादिकार्यैः कृत्सप्राणवागादि-, त्वेनैकस्यैवात्मन आख्यानात् कथनादपूर्वम् । पूर्व तु पुत्रवित्तायभिमान- 11-Creads पसरपिपि। L ·२२३ ३ कार्याख्यानाधिकरणम्। [अ.पा.३५.९ दशायां-न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति (बृ. २।४।५) इत्यादिना यत्प्रियत्वेनोच्यते तस्मादिनमात्मशब्दवाच्यमवेत्यर्थः । लोके हि.प्राणवायुवागिन्द्रियादीनामेव तत्तच्छन्दवाच्यता न तु जीवस्यात एवाये श्रुतिराहेश्वरो हि तथा स्यादिति । अत एव-प्रेयोन्यस्मात्सर्वस्मा- ५ दन्तरतरं यदयमात्मा (वृ. ११४१८) इत्याह । अन्तरो जीवात्मा ततो- प्यतिशयेनान्तरमन्तरतरं पुरुषोत्तमस्वरूपमेव भवितुमर्हति । एतेन विग्र- हस्यैवात्मरूपत्वं सिद्धयति । तेनाविकृतत्वपरमानन्दत्वादयोपि धर्मा उपसंहर्तव्याः ॥२३॥१८॥ ननु विग्रहे चक्षुःभोवादीनां लक्षण्यप्रतीतेरात्मनश्चैकरसत्वा- "दुतकर्मनामवत्वं ब्रह्मण्यनुपपन्नमित्याशङ्कयोत्तरं पठति । समान एवं चाभेदात् ॥ ३॥१९॥ चोप्यर्थे । तथा चैवमपि सति श्रोत्रचक्षुरादिवलक्षण्यपतीतावपि सति समान एकरूप एव न तु विपमः । तन हेतुरभेदादिति । चक्षुरा- दीनां ब्रह्मत्वेन परस्परमभेदादित्यर्थः । अत्रेदमाकूतम् । ते त्वौपनिषदं पुरुष १५ पृच्छामि (पृ. २९।२६) इति श्रुनेरुपनिपवयमेव जलस्वरूपम् । ताश्च प्राणनेव प्राणो मवत्ति वदन् वाक् (बृ. १६४७) इत्यादिरूपाः । प्रतिनियतेन्द्रियग्राह्यानर्थान् स्वरूपेगेव गृहद् ब्रह्म तत्तच्छब्दवाच्यं भव- तीति वदन्ति । तद्वाच्यता च व्यवहार्यत्वे । स च-तदेतत्प्रेयः पुत्रात (बृ. ११४१८) इत्यादिवाक्येकवाक्यतया निरुपपिसेहवतामेव व्यवहार्य २. इति ज्ञाप्यते । स नाविभूतेवताररूप एव संभवति । एवं सति तत्र मत्तै- भंगवाद्विग्रहे तत्तद्वयवेषु भेदेन यथा यथा व्यवह्रियते तथा तथैव तदेक- मेवारखण्डसचिदानन्दरूपं ब्रह्मेत्यर्थः संपद्यते । एवंविधो लोके न प्रसिद्ध इत्यसंमापना स्यात् तद्भावायाग्रे श्रुतिराहेश्वरो हि तथा स्यादिति । पतेनाविर्भूतरूपे व्यापकत्वैकरसत्वसचिदानन्दत्वादयो धर्मा उपसंहर्तव्याः १५ अनाविर्भूतपीति स्थितम् । एवं सत्याविर्भावनाविर्भावपीश्वरः समानः । न. ह्याविर्भावे कोश्चनागन्तुफान् . धर्मानादायाविर्भवतीति वक्तुं शक्यमनाविर्भ- .

·२२४ ५ अणुमायम। तस्यापि । एवमाविर्भूतपफारगवाभेदादित्पाप सूत्रार्थः सूत्रकाराभिमत इति ज्ञातव्यम् । चकारेण विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वं समुचीयते । एवं साक्षा- दाविर्भूते भगवद्रूपे पूर्णानन्तधर्मास्तदुपासकेनोपसंहर्तव्या इति सिद्ध ॥ १९ ॥ . अथ यत्र कार्यचिकीर्षया जीवे स्वयमाविशति तदावेशात्तद्धर्मा अपि केचित् तस्मिन्नाविर्भवन्ति । तत्रोपासकेनाखिलब्रह्मधर्मोपसंहारः कर्तव्यो न वेति शङ्कासमाधानं विकल्पनाह सूत्राभ्याम् । तत्रादी विधिपक्षमाह । संबन्धादेवमन्यत्रापि ॥ ३२३२२० । अन्यत्रापि जीवेप्येवं ब्रह्मणीवोपासना कार्या। तत्र हेतुः। संबन्या- दिति । अयोगोलके वन्हेरिव तस्मिन्नावेशलक्षणः संबन्धोस्तीति । तत्त्वेन व्यपदेशाञ्च तथेत्यर्थः । अत्रैवं ज्ञेयम् । अयं तु जीवोत्राविष्टं भगवन्तमहमु- पास इति जानाति चेत्नदा न सा जीवगामिन्युपासना कितु ब्रह्मगामि- न्यव । तत्राखिलधर्मोपसंहारे न किंचिद्बाधकम् । यत्र ब्रह्मत्वेनैव ज्ञात्वो- १५ पास्ते तत्रापि-तं यथा यथोपासते तथैव भवति तद्वैतान् भूत्वादति- इति श्रुतेर्गुर्वादी जीवत्वबुद्धिनिषेधाच्च । तथा तत्र यादृगुपसिफस्त- दुपासनासिद्ध्यर्थ तत्फलदानार्थ च तादृयूपो मगवानाविशतीति च तथा।।शश२०॥ यस्त्वन्तरई भगवद्भक्तं हृयाविर्भूतभगवत्कं ज्ञात्वेतद्भजनेनाई २. भगवन्तं पायामीति ज्ञात्वा तमेव भजते स भक्तिमार्गीय इति भचहृद्यावि.. भूते रूप उपसंहारो धर्माणां तेन कार्य इत्यग्रिमं पटति । न पाविशेषात् ॥ २॥२१॥. अनुपसंहारे हेतुरविशेषादिति । अस्य भक्तभकत्वेन तद्भजनरसा- .स्वादनेन विस्मृततदाविष्टभगवत्कत्वेन तनिरपेक्षत्वेन वा तदाविदभगवति 18- readsजी for नीवल ! Crends तत्तदुरासकस्य for यायपासकः।

·३ कार्याश्यानाधिकरणम्। [अ. 3 I. . गुणोपसंहारनुपसंहारे या भक्तोपासनायां विशेषाभायादिन्यर्थः । अनु- पसंहारस्यात्र बाधकत्वाभावज्ञापनाय वाशब्दः । विशेषादिति या । पूर्व विहितत्वेन भगवदाकारादिषु मजनं कुर्वन्नप्युत्तारूपभफसंगेन तद्भजनेन च पूर्वमाद्विशिष्टं रसमनुभूतवानिति रसास्वादे विशेषाद् गुणोपसंहारं स न ५ करोतीत्यनुवादः । विहितत्वेन गुणोपरांहारपूर्वकोपासनायां नीरसत्वे- नानादरज्ञापनाय वाशब्दः। भगवदवताररूपोपि बादरायणः प्रासंगिकपि भक्तिमार्गस्मरणे तदीयरसावेशपरवशस्तभावस्वभावमनूक्तवान् ॥२॥२१॥ अपि च । उपसंहारों हि तत्रानुक्तानामन्यत्रोक्तानां गुणानां तप सत्त्वेन ज्ञानमात्रम् । उताभक्ताय तु तद्भजनीये भक्त एवाली- फिकाननुभावान् भगवान् प्रत्यक्षं दर्शयतीति न तत्रोपसंहारापेक्षागन्धो- पीत्युचरं पठति । दर्शयति च ॥ ३॥२२॥ ॥शश२२॥ ननु भक्तभक्तः स्वसेश्येत्यलौकिक बीयं दृष्ट्वा तदाविष्टे भगवति ५ ततामारकत्वस्येन्द्रादीनामपि तदाज्ञापेक्षित्वं दृष्ट्वा युलोफव्यापकत्यस्योप- संहारं करिष्यतीत्याशङ्कयाह । संभृतिधुव्याप्त्यपि चातः ।। ३।३।२३ ॥ राणायनीयानां खिलेषु पठयते । ब्रह्मज्येष्ठा वीर्या संभृतानि ब्रह्मा ज्येष्ठं दिसमाततान । बहभूतानां प्रथमं तु जज्ञे तेनार्हति ब्रह्मणा स्पषितुं कः ॥ (ते. आ. २।४।६) इति । अस्यार्थस्तु-अन्येहि पुरुषैः सहायानपेक्ष्य विक्रमाः संनियन्ते । तेन तत्पराक्रमाणां त एवं नियतपू- भावित्वरूपकारणत्वेन ज्येष्ठाः । ब्रह्मधर्माणां तु ब्रह्मेर ज्येष्ठमनन्यापेक्ष सृष्टयादि करोतीत्यर्थः । एवं राति ब्रह्म ल्ये येषां नानि मझज्येष्ठानि वीर्याणि । अन उन्दास बहुवचनस्य आदेशः । किंचान्येषां वीर्याणां २५ बलवद्धिर्मध्ये मङ्गोपि भवति । तेन ते स्ववीर्याणि न संबिभ्रति ।। ब्रह्मवी-, L-M read जापन for ज्ञान ! , १९अगुभाम्य ·अ. 3 प... २७] अणुभान्यम्। २२६ र्याणि तु ब्रह्मणा संमृतानि निष्पत्यूह संभृतानीत्यर्थः । तच्च ज्येष्ठ ब्रह्मान इन्द्रादिजन्मनः प्रागेव दिवं स्वर्गमाततान व्याप्नुवनित्यमेव विश्वव्यापक- मित्यर्थः । देशनोपरिच्छेदमुक्त्वा कालतोपि तमाह । ब्रह्मेति । भूताना- माकाशादीनां पूर्वमेव जज्ञे । आविर्बभूवेत्यर्थः । एतेन वीर्यसंभृतिद्युन्या- ५ निप्रभृतिमाहात्म्यमुक्तं भवति । तथाच संभृतिश्च युत्यानिश्च तयोः समा- हारस्तथा । एतावत्यपि सति तत्र नोपसंहार इति । तत्र हेतुः । न वाविशेषात् (ब. सू. २०२१) इति सूत्रोक्त एवेत्यतिदिशत्यत एवेति । एतद्यथा तथा तत्रैवोक्तम् । विषयवाक्योत्तरार्धोक्तधर्मानुद्देशेनैवं ज्ञायते भक्तस्यैहिकपारलौकि- "कोपयोगिधर्मोपलक्षणार्थ द्वयोरेवोद्देशः कृत इति । चकारेण दर्शनमप्युक्तं समुचीयते । अन्यञ्च । स्पर्धाकृतिसंभावनायां हि तद्योग्यतानिषेधः सम- वति । सा चाविर्भूत एवं भगवति सभवनात्यखिलशनयाविर्भावपूर्वकमा- विर्भूतस्य तस्यतया श्रुत्या माहात्म्यमुच्यत इति गम्यते । एवं सत्येतद्वा- क्योगधर्मयोरेवानुपसंहार्यत्वन यत्कथनं तत्तु भनद्याविभूतं ब्रह्माप्येव- १५ भूतमेवेति ज्ञापनायाता युक्त एवानुपसहारः ॥ ॥२३॥३॥ ४ पुरुषविद्यायामित्यधिकरणम् । पुरुपविद्यायामिव चेतरेपामनानानात् ॥ २३०२४ ॥ तैत्तिरीयफ-सहसशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमि विश्वनो वृत्त्वा अत्यतिष्ठदशाङ्गुलम् । पुरुष एपेदर सर्व यद्भुत यच्च .. मन्यम् (ते. स. ११) इत्यादिना पुरुषविद्या निरूप्यते । तत्रव ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २१) इति प्रश्ने-स वा एष पुरुषोन्नरसमयः (ले. ३२) इत्यारभ्य प्राणमयमनोयमविज्ञानमयानन्दमयात्मकब्रह्म- स्वरूपं निरूप्यते । तत्र सर्वत्र स च पुरुषधि एवं चेति पयते । अत्रा- नमयादिषु पुरुषसूकेच पुरुषपदश्रवणादन्नमयादिषु सहस्रशीवित्वाद्युप- १५ संहारः कर्तव्यो न वेति भवति सशयः । किंमत्र युक्तम् । उपसंहर्तव्यमे ·५वेधाधिकरणम् । [भ.पा. ३.२५ वेति । कुतः । सर्वत्र ब्रह्मण एयोपास्यत्वादनाप्युपासनोक्त ब्रह्मत्वपुरुषत्व- योरविशेषाद्विद्यक्यादिति प्राप्ने । उच्यते । पुरुषविद्यायामिवेति । अन्न- मयादिषु सहस्रशीर्षवत्वादिकं नोपसंहर्तव्यम् । कुतः । पुरुषविद्यायो यथा पुरुषस्वरूपं निरूप्यो न तथेतरेपामन्नमयादीनां विज्ञानमयान्तानां ५ स्वरूपं तत्मकरणे निरूप्यते। अत्र हि पुरुषत्वमुच्यते । सहसंपदमनेकत्वो- पलक्षकम् । अन्यथाक्ष्णां शिरोभ्यो द्वैगुण्यं वदेत्तेन साकारव्यापकत्वमुक्त भवति । तत्र पुरुपविधत्वं सचाध्यात्मिकरूपरतच्छरीराभिमान्यात्मा चान्य आधिदैविक उच्यते । न तथात्र । किं च-पुरुष एवेद५ सर्नम्-इत्या- विना प्रपश्चात्मकत्वं मुक्तिदातृत्वं योक्त्वा नेतावन्मात्रमस्य माहात्म्यमि- तोपि महन्माहात्म्यमस्तीति वक्तुं प्रपञ्चरूपं तद्विभूतिरूपमिति-एतावानस्य महिमा-इत्यनेनोक्त्या तत आधिक्यमाह । अतो न्यायांश्च पूरुष इति । एवमतिवलक्षण्यात पुरुषपदमात्रसाधम्र्येण नैकविधत्वं वक्तुं शक्यम् । न चोपसंहार इति । नकारात्-अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महियान् (तै. ना.१।१।१ ) इत्यादिश्रुतयः । सर्वतःपाणिपादा- १५न्तम् ( भ. पी. १२१३) इत्यादिस्मृतयश्च संगृह्यन्ते । एतेन यत्किंचि-.. दर्भसाम्येपि न मूलभूतब्रह्मरूपत्वमत एव न तोपास्यता तथात्वेनेति' ज्ञापितम् । अत एव भृगूपाख्यानेनमयादिब्रह्मज्ञानेपि जिज्ञासैवोक्ता । भृगोरानन्दरूपपरब्रह्मज्ञाने तु नोका । तेनाशेषगुणपूर्ण बहोत्युन 1. भवत्यव उत्तमाधिकारिभिस्तदेवोपासनीयं न विभूतिरूपमिति ज्ञापितम् १.॥ २३॥२४॥४॥ " अथ निर्दोपगितिज्ञात्वा भजनीयमिति ज्ञापयितुमाधिकरणान्तरमारभते। ५ वेधाधिकरणम् । 'वेधायर्थभेदात् ॥ ३१३३२५ ॥ वाजसनेयिशाखायां-द्वया ह वै पाजापत्याः-(..१।३१) इत्युपक्रम्य तेषां मिथः स्पर्धामुक्त्वोच्यते-ते हैं देवा ऊचुर्हन्तासुरान यज्ञ • 5-A and Oread.प्रकरणे for तपकरणे।

·२२८ भ.पा. मु. २५] अणुमाप्यम्। " उदीनात्ययामेति ते ह वाचमूचुरन्वं न उगायेति तथेति तेभ्यो वागुदगा- यद् यो वाचि मोगस्त देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं वदति तदात्मने ते विदुरनेन वै न उद्गात्रात्येप्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् स यः स पामा यदेवेदमप्रतिरूपं पदति स एव पाप्मेति । (बृ. १२३२१) एवमेव पाणचक्षुःश्रोत्रप्रभृतिषु पापवेधमुक्त्वोच्यते । अर्धनमासन्यं प्राणमूनुस्त्वं न उदायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत्ते विदुरनेन वै न उद्गात्रात्ये- प्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यत् स यथाश्मानमृत्वा लोठो विध्वंसतेवर ह वै विध्वंसमाना विष्वञ्चो विनेशः (बृ. १२२) इति । छान्दोग्यपि पाणादिष्वेवमेव पाप्मवेधमुक्त्वासन्येन तथेत्युच्यते । एतावान्परं विशेषो • वाजसनेयिना गानकर्तृत्वं साभगानामुद्रीयत्वेनोपास्यत्वमुच्यते वाक्षाणा... दीनामिति । अत्र देहसंबन्धित्वमानकर्तृत्वयोरुपास्यत्वस्य याविशेषति वागादिषु पाप्मवेध आसन्यमाणे फुतो नेति भवति जिज्ञासा । न चास- योपासनाया विधेयत्वात् तत्स्तुत्यर्थमन्येषु पाप्मवेध उच्यतेरिमन्निति वाच्यम् । न हि प्रयोजनायासन्तमप्यर्थ बोधयति श्रुतिरिति वक्तु राक्यम् । १५ प्रमाणत्वन्याहतिप्रसंगात् । एकत्र प्रतारकत्वे सर्वत्रापि तच्छडूया तदुक्ने कोपि न प्रवर्तेतापि । साक्षाक्रियात्विाभावेपि नासन्निरूपकत्वमर्थवादा- नाम् । वस्तुतस्तु-यदेव विद्यया करोति अयोपनिषदा वा तदेव वीर्यवत्तर भवति (छां. १३१०१०) इति श्रुतेः । ज्ञात्वा ज्ञात्वा च फर्माणि जनोयमनुतिधति । विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात्तथा नाविदुषो १० भवेत् ॥ इत्यादिवाक्यैर्य एव वेदेति वास्यैवार्थवादोकावरूपं ज्ञात्वा कर्मकरणे पूर्ण फलमन्यथा नेत्यर्यवादाना फलोपकार्यनिरूपक- स्वानानर्थक्यमत उत्तेथें हेतुं न पश्याम इति माने । तमेवाह । वेधादीति । वाक्माणादिषु यः पाप्मवेध आदि- पदाद् दुष्टविषयसंबन्धश्च तत्र हेतुरर्थभेदः । अयों भगवास्तस्मा - २५ दादित्यर्थः । आसन्यस्तु-य एवायं मुख्यः प्राणस्तामुपासीतेति छान्दोग्य उपास्यत्वेनोक्तः। सर्ववेदान्तप्रत्ययम् (ब.स.२३३१) इति न्यायादान्त - पास्य ब्रह्मातिरिक्त नोच्यत इत्यासन्योति ब्रह्माभिन्नोत एवापहतपाम्मा r ·५ येधाचाधिकरणम् । [अ. १.१.२६ ोप इति सामंगः पठ्यते । अतस्तत्र न.. पाप्मवेध इति भावः । ब्रह्मणः स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वज्ञापनायार्थपदेनोक्तिः । एतेन विभूतिरूऐपि . यत्र तत्र मूलभूतबहणि निर्दोषत्वं किं वाच्यमिति ज्ञापितम् । अथवार्यः प्रयोजन विषय इति यावत् । तद्देदादित्यर्थः । अत्रेदमाकूतम् । देवा हि स्वस्या-. ५ सुरजयाय गानार्थ वागादीनूचुस्त्वं न. उद्गायेति गानानन्तरं यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायदित्युच्यते । एवमेव प्राणादिप्वपि , स्वस्वभोगं. देवेभ्य आगायदिति । एवं सति देवार्थमेवैतदानं न तु भगवदर्थम् । यद्य-. प्यासन्येप्येवमुच्यते तेभ्य एष पाण उद्गायदिति तथापि यथा वागादिषु स्वनिष्ठभोगं देवेभ्य आगायदित्युक्त तथा नासन्ये । तेनोक्तमानबहात्म- "कत्वेनासुरजयहेतुर्भगवत्संबन्ध एवेति ज्ञात्वा तथैवागायदासन्य इति । ज्ञायते । अत एवान्यत्र वेथ उक्तोत्र तत्करणेच्छायामयासुराणां नाश . उक्तः । अये च-मवत्यात्मना परास्य दिपन् भ्रातृन्यो भवति य एवं वेद ('वृ. ११३७ ) इति पट्यते । तेन परब्रह्म निदोपमिति किमु वाच्यम्। यत्र तहिमूविरूपासन्यस्योक्तरूपतां यो वेत्ति सोपि गुणयुक्तो दोपरहि- १ तश्व भवतीति कैमुतिकन्यायः सूचितो भवति । एतेन लोके दोपत्वेन ये धर्माः प्रतीयन्ते त एवं धर्मा भगवति निरूप्यमाणा न दोषत्वेन ज्ञेयाः । किंतु गुणत्वेनैव । वस्तुन एव तथात्वादिति भावो ज्ञाप्यते ।। ३।३।२५।।. एवं भगवत्संबन्धामावे दोपसंबन्धमुक्त्वा तथा सति गुणहानि च वर्दस्तत्र विशेषमाह। हानौ तूपायनशब्दरोपत्वात्कुशाच्छन्द:- स्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥ १३॥२६॥ तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति (मुं. ३१३) इत्याधर्वणिकैः पदयते । परमपदेन बमोच्यते । तथा च सकार्याविद्यारहितः परममुपैति । तदनन्तरं साम्यमुपैतीति योजना। :-0reads निर्दोषत्वे for निर्दोपार्य। -- ·मणुभाभ्यम् । २३० 17 ] तत्रेद विचार्यते । साम्य हि समानजातीयधर्मवत्त्वम् । तच्च कतिपयधमैरशेषतन्निष्टधमा भवति । तमान्यः पक्षो ब्रह्मणा सम न सभवति । न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते (श्वे. ६।८) इति श्रुतिविरो- पादत आय एव पक्षानुसर्तव्यः । तत्र कैमः साम्यमिहोच्यत इत्याका- ५ वायामाह । हानाविति । ब्रह्मणः सकाशाद्विभागो जीवस्य हानिशन्दे - नाच्यते । तथा च तस्या सत्या ये धर्मा जीवनिष्ठा आनन्दाशैश्वर्यादयो भगवदिच्छया तिरोहित्तास्ते बहसबन्ये सति पुनराविर्भूता इति तैरेव तथे- त्यर्थः । भगवदानन्दादीना पूर्णत्वानीवानन्दादीनामल्पत्वान्नाग्नेव समेधर्मः कृत्वा ब्रह्मसाम्यं जीव उपर्यते साम्यमुपतीति । वस्तुतस्तु नैतैरपि "वमः साम्यमिति भावः । अत एव-न तत्समः (श्वे. ६१८) इति ,. श्रुतिरविरुद्धा । अत एव सूत्रकृता साम्यमुपतीति साम्योपायनशब्दमान न तु साम्यपदार्थः स्वारसिकोत्रास्तीति भावप्रकटनाय शब्दशब्द उक्तः । ननु तैरेव धर्मेः साम्य नेतरैरित्यत्र को हेतुरित्याकाङ्कायामाह । उपाय- नशब्दशेपत्वादिति । परममुपेतीति य उपायशम्दस्तच्छेषत्त्वात्साम्योपायन- १५ शब्दस्येत्यर्थः । ब्रह्मसबन्धहेतुकत्वादानन्दाशायाविर्भावस्य तदेव साम्यो- पायनकथनात्तरेव धर्मेः साम्यमभिप्रेतमिति भावः । नन्वानन्दादीना ब्रह्म- धर्मत्वातैस्तत्साम्यकथन तदभेदमेव गमयतीत्याशडूच तद्धर्मवत्त्वमावस्य न तदभेदसाधकत्वमित्पत्र दृष्टान्तमाह । कुरोत्यादि । कुशा औदुम्मर्यः समिधस्ता अमिष्टोमादियागेषु मस्तोत्रा स्थाप्यन्ते । तदा तत्सबन्धि यच्छ- २०न्दःस्तुत्युपगानं तद्ददित्यर्थः । तत्र-अभि त्वा शूर नोनुमो दुग्धा इव धेनवः (ऋ. सं. ५५३२१) इत्युचि ये वर्णास्तेषामच एवोपसंहृत्य भकारेणैव गान क्रियते। न हि तदार्चिकवर्णधर्माणामचामुपसहारोस्तीति तहगात्मत्वं भकारस्य संभवति । एव प्रकृतेपि ब्रह्मधर्मप्राकट्येन न तदा- स्मकत्व जीवस्य संभवति । ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यरत्राभेदनोधनादस्तु २५ तथेति चेत्तत्राह 1 तदुत्तमिति । जीवब्रह्माभेदबोधनतात्पर्यमुक्तमित्यर्थः । तद्गुणसारत्वात्तु तद्यपदेशः पाशवतत्र. सु. २।३।२९) इति सूत्रेणेति शेषः। 1- reads धर्म for धर्मवत्वक्ष । .

·२६३ ६ संपरायाधिकरणम् । 1.1..३५ अपि च । श्रुतौ ब्रह्मोपायनस्य साम्योपायनहेतुत्वोक्त्या तदनुपाय- नस्य साम्यानुपायने हेतुत्वमिति ज्ञाप्यते । तथाच-पराभिध्यानात्तु तिरो- हितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययो (ब. सू. ३२।५) इति सूत्रे जीवस्य ब्रह्मांशत्वनानन्दैश्वर्यादिब्रह्मधर्मवत्त्वाद् ब्रह्मणः सकाशादिमागे सति तदि- ५ च्छया तद्धर्मतिरोधानस्य संसारित्वे हेतुत्वमुक्तं यत्तदपि तदुक्तमित्यनेन स्मार्यत इति न विस्मर्तव्यम् । यथान्यशाखोकधर्मा अप्येकस्यां विद्या- यामुपहियन्त एवं ब्रह्मनिष्ठा धर्मा जीवेन्येतया श्रुत्या बोध्यन्त इत्येताव- त्साम्यमरतीत्युपसंहारमकरण एतस्य निरूपणं कृतम् ॥ ३।३।२६ ॥५॥ -- ६ संपरायाधिकरणम्। संपराये तर्तव्याभावानथा खन्ये ॥ २३॥२७॥ वाजसनेयिशाखायां-स एप नेति नेतीत्यारमा (वृ. ३१९:२६) इत्युपक्रय-न व्यथते (बृ. १९:२६ ) इत्यन्तेन ब्रह्मस्वरूपमुक्त्वा यत. एतादृग् ब्रह्मातस्तद्विदपि विवक्षितरूप इत्यभिप्रायेणाये पचते-अत: पाप- मकरचमतः कल्याणमकरवमित्युभे ह्यष एते तरत्यमृत इत्यादिनाधि- १५ मया- नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य (बृ. २३) इत्युचा च ब्रह्म- विदो महात्म्यमुक्त्वा पठ्यते । तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावितो भूलात्मन्येवात्मानं पश्येतसमेनं पश्यति सर्वोस्यात्मा भवति सर्पस्थात्मा भवति स पाप्मानं तरति नेनं पाप्मा तरति (वृ. ४।४।२३) इत्यायुक्त्यान्ते पठ्यते य एवं वेद (वृ. २५) इति । अत्राहि पाप्म- "तरणादिरूपं ब्रह्मज्ञानमाहात्म्यमुच्यते । ज्ञानस्य संसारमुक्तिहेतुत्वात् । शालिएटिए सुमावदारयलिहेतुत्यमुच्यते । परं ब्रोतो धार: यतीत्युपक्रम्य भजति सोमृतो भवतीति । अग्रेपि मुक्तो भवति संसृतेरिति । एतद्विषयव्यवस्था तु पुरैयोक्तेति नात्रोच्यते । एतावान्परं संदेहः । य एवं वदति स पाप्मानं तरति (न. ता. पू. २११) इति वचनाम्शानदशा- 18स Om. अंग्रे before पलपाते।

·भ..सू. २७ अणुभाम्यम् ।। २३२ यामपि पापसत्वं वाच्यमन्यथा तरणासंमवापत्तेः । एवं सति मत्तिदशाया- मध्येवमेव न वेति भवति संशयः । तत्र श्रुतावविशेषेण पापनाराश्रवणान्मु- क्तिपूर्वकाले पापनाशावश्यमावादेकत्र नितिः शास्त्रार्थोपरत्रापि तथेति न्यायेन मक्त्या पापनाशादत्रापि तथैवेति पाम आह । सपराय इत्यादि। ५ सपरायः परलोकस्तस्मिन् प्राप्तव्ये सतीत्यर्थः । अथवा परः पुरुषोत्तमस्त- स्यायो ज्ञानम् । तथा च सम्याभूतं पुरुषोत्तमज्ञान येन स संपरायो भक्तिमार्ग इति यावत् । अथवा परे पुरुषोतमेयनमयो गमनं भवेश इति यावत्तथा च सम्यक् परायो येन स तथा भक्तिमार्ग इत्यर्थः । ज्ञानमार्ग- सरप्राप्त्या भक्तिमार्गे पुरुषोत्तमप्राप्त्या तस्माद्विशेषमा ज्ञापयितुमेवं .. कथनम्। अतो भनेः पूर्वमेव पापनाशो युक्त इति भावः। ब्रह्मभूतस्य भाकि- लाभानन्तरं-भक्त्या मामभिजानाति (भ.गी. १८५५) इति भगव. वाक्यात्पुरुषोत्तमस्वरूपज्ञानस्य भक्त्यैकसाध्यत्वात्तथा । एवं सति-मुक्ता- नामपि सिद्धाना नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिप्वपि महामुने । ( भा. ६।१४।५) मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाद (ब्र. सू. ११३०२) १५ जन्मान्तरसहनेषु तपोध्यानसमाधिभिः। नराणां क्षीणपापानां कृष्णे मक्तिः प्रजायते ॥ जन्मान्तरसहस्रेषु समाराध्य वृषध्वजम् । वैष्णवत्वं लभेकश्चित्सर्वपापक्षयादिह ॥ इत्यादिवाक्यैः पापनाशानन्तरमेव भक्ति- संभवाद्भक्तस्य तर्तव्यपापादेरमावान ज्ञानमार्गीयतुल्यतेत्यर्थः । ननु-य एव वेद (नृ. पू. ता. ११) इति सामान्यवचनात्पुरु- २॥षोत्तमविदोप्येवमेवेति चेत्तत्राह । तथा धन्ये । तथा ज्ञानानन्तरमिति पापवन्तोन्ये भक्तिमार्गीयेभ्योन्य इत्यर्थः । उक्तवचनरूपोपपत्तिर्हिशब्देन ज्ञाप्यते ।। ३२७ ॥ ननु भकिमार्गीयाणामपि गोपसीणां-दुःसहप्रेष्टविरहतीव्रतापधु- ताशुभाः ।ध्यानपामाच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमडुलाः (भा. १०१२९।१०) ५ इति वचनेन दुष्कृतसुकृतयोरपि हानिश्रवणापूर्वोकवचनविरोध इत्या- शायामुत्तरं पठति १ ।

·७ गतेस्र्थवत्त्वमित्यधिकरणम् । [8.3403 सू.११ छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २॥२८॥ छन्द इच्छा तथाच भक्तिमार्गीयाणामपि पूर्व पापानाशो यः रा मगवदिच्छाविशेषतोतो भक्तेः पूर्वमेव पापनाशनिरूपकातनाशनिरूपक- वयनयोरविरोधावेतोर्भक्तेः पूर्वगेव पापनाश आवश्यक इत्यर्थः । एवं सति भक्तः पूर्वमेव तन्नाश औत्सनिकः । स कचिदिशेच्छयापनो- यत इति माको ज्ञापितो भवति । अत्रेच्छाविशेपे वक्तव्यबहुत्वेपि किंचि- टुच्यते । चिकीर्पितलीलामध्यपातिभक्का न सोपधिनेहवत्यो न 'सगुण- विग्रहान वा सुकृतादियुफा इति ज्ञापयितुं कतिपयगोपीस्ताविपरीतध- मयुक्ताः कृत्वा तस्यां दशायां स्वामी प्रतिबन्धं कारयित्वा स्वयमेव तां वा नाशयित्वा स्वलीलामध्यपातिनीः कृतवानिति । न ह्येतावना सादिक एवायं भावो भवति । न हि मन्त्रप्रतिबद्धशकिरगिरदाहक इति तत्स्वभावत्वमेव सस्य सार्वदिकमिति व शक्यम् । एतच्च श्रीभांग- वतदशमस्कन्धविवृती प्रपञ्चितमस्माभिः ॥ २३२२८॥६॥ ७ गतेरर्थवत्त्वमित्यधिकरणम् । dup. ५ गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः ।। ३।३।२९ ।। ननु-सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् (ते. २११) इति । तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्या विद्यते- यनाय (ते. आ. ११३) इत्यादिश्रुतिभिरुक्तरूपब्रह्मज्ञाने सत्येव मोक्ष इत्युच्यते । यमेष वृणुते तेन लभ्यः (मुं. १२१३ ) इति श्रुत्यात्मी- १० यत्वेनाङ्गीकारात्मकवरणस्य भकिमार्गीयत्वात्तस्मिन् सति भक्तिमार्गे प्रवे. शाद्भक्त्यैव स इत्युच्यते । किं च । भक्त्या मामभिजानाति (भ, गी. १८५५) इत्युक्त्या-ततो मां तत्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् (भ, गी. १८५५) इति भगवतोकामिति भकिमार्गेपि पुरुषोत्तम- ज्ञानेनैव मोक्ष उच्यते । ज्ञानमार्गे त्वक्षरज्ञानेनेति विशेषः । २५ तस्मान्मद्भक्तियुगस्य योगिनो वे मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्य 3-4 om. मत: bofore भका। " [अणुभारंप] ·श्र.पा ३ स. २९] अणुमारेयम् । २३४ मायः श्रेयो भवेदिह (मा, ६१४६) इति वचनेन भक्तिमार्गीयस्य ज्ञाननरपेक्ष्यमप्युच्यते । तथा चैवं मिथः श्रुत्योः स्मृत्योश्च विरोधानक- तरनिर्धारः सभवति । न च ज्ञानेनैव मोक्ष उभयत्रापि तथोक्तः । ज्ञान- नरपेक्ष्योक्तिस्तु भक्तिस्तुत्यभिप्रायेति वाच्यम् । विषयभेदेन ज्ञानभेदान्मु- ५तिसाधन कतमज्ज्ञानमित्यनिश्चयात् । न च श्रीतत्वाविशेषात्समुच्चय इति वाच्यम् । ज्ञानिनोक्षरे मक्तस्य पुरुषोत्तमे लयात् समुच्चयासमवात् । ताव विरोधाभावादुपपन्न सर्वमिति..चेत् । न । पूर्व ज्ञानमार्गीयज्ञानवतः पश्चादत्तिमार्गीयज्ञानवतो लयस्थाननिर्धारासभवात् ! अपर च । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा (भ गी. १८५५) इति वचनात् भक्तिमार्ग तत्त्वतो " भगवज्ञानमेव प्रवेशसाधनामिति मन्तव्यम् । तथा च-मत्कामा रमण जारं मत्स्वरूपाविदोबलाः । ब्रह्म मा परम प्रापुः सगाच्छतसहस्रशः (मा. ११। १२६१३) इति वाक्यान्ज्ञानमार्गीयभक्तिमार्गीयज्ञानरहितानामपि भगव- त्याप्नेस्तत्साधनत्वनिरूपकातिविरोधः । तथा च क्वचिन्जान मुक्तिसाधनत्वे- नोच्यते वचिद्भक्ति धचिन्नोभयमपीत्येकतरसाधनानिश्चयान्मुक्तिस्तधने १५ मुमुक्षो. प्रवृत्त्यसमव इति प्राप्त आह । गतेरर्थवत्वमित्यादि । गतेर्ज्ञान- स्यार्थवत्त्व फलजनकत्वमुभयथा मर्यादापुटिभेदेनेत्यर्थः । अत्रायमाशयः। एष उ एव साधु कर्म कारयति त यमेभ्यो लोकेभ्य उभिनीषति ( को. २९) इत्यादिश्रुतिभ्यो भगवान् सृष्टिपूर्वकाल एवैतस्मे जीवायतत्कर्म कारयित्वैतत्कल दास्य इति विचारितवानिति तथैव भवति । तत्रोक्तरीत्या ० मुक्तिसाधनानुगमे हेतुरवश्य वाच्यः । एव सति प्रतिसाध्य साधन ज्ञान- मात्तिरूप शास्रेण बोध्यते । ताम्या विहिताभ्या मुक्तिर्मर्यादा। तद्रहिता- नामपि स्वरूपबलेन स्वपापण पुष्टिरुच्यते । तथा च य जीव यस्मिन्मार्ग- झीकृतवारत जीव तर प्रवर्तयित्वा तत्फल ददातीति सर्व मुरथम् । अत एव पुष्टिमागेडीकृतस्य ज्ञानादिनरपेक्ष्य मर्यादायामड्डीकृतस्य तदपेक्षित्व १५च युतमेवेति भावः । अत्र साधकत्वेन विपक्षे बाधकमाह । अन्यथा हि विरोध इति । अन्यथा मर्यादापुटिभेदेन व्यवस्थाया अकथने विरोधाद्धे- तोस्तथेत्यर्थ । विरोधस्नु पूर्वपक्षग्रन्थ उपपादितः । एतेनैव-ननु श्रवणा- ·५ । गतरर्थपत्त्वमित्यधिकरणम् । [अ. 3 41 9 . २६ दिरूपा प्रेमरूपा च भाक्तिविशेषण पापक्षय एवंदिस्युत कश्चिद्विशेपोस्ति । तत्राधुनिकानामपि भक्तानां दुःखदर्शनाच्छ्रवणादेः पापनाशकत्वश्रवणाचा- विशेषपक्षस्वसंगतः। अथ श्रवणादिरूपा पापे सत्यपि भवति । प्रेमरूपा तु तन्नाश एवेति विशेषो वाच्यः । सोपि प्रेमवतामप्यक्रूरादीनां माणिप्रसंगे भगवता सम कापट्यकृतिश्रवणान साधीयानित्यपि शङ्का निरस्ता वेदि- तव्या । तथाहि मर्यादापुष्टिभेदेनाङ्गीकारे वैलक्षण्यादाद्यायामवीकृतानों मुगुक्षयैव श्रवणादी प्रवृत्तिस्तदातृत्वेनैव भगवति प्रेमापि न तु निरुपधिः । कदाचिद्वस्तुस्वभावेन मुक्तीच्छानिवृत्तांवपि तद्भः साधनमायित्वाद्- अनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुक्ते इति वाक्यादन्ते मुनिरेव भवित्री । आस्मिन्मार्गे श्रवणादिभिः पापक्षये प्रेमोत्पत्तिस्ततो मुक्तिः । पुदिमागेङ्गीकृते- स्त्वनुग्रहसाध्यस्वात्तत्र च पापादेरमतिबन्धत्वाच्छवणादिरूपा प्रेमरूपा र युगपत् पौर्वापर्येण वा वैपरीत्येन या भवत्येव। अत्र श्रवणादिकमपि फैलरू- पमेव । मेहेनैव क्रियमाणत्वान्न विधिविषयः । न ह्यविद्यादिमुफ्त्यन्त- रूपभजनानन्दान्तरायरूपाभ्रड्याविरलविविधमहातरुगहनानां दहने ५ लोलुपस्यानुग्रहानलस्य तदान्तरालिकपापतूलं प्रतिबन्धकमिति वक्तुं शक्यम् । तदुर श्रीभागवते । स्वपादमूलं भजतः भियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः । विकर्म यचोत्पत्तितं कथंचिद् धुनोति सर्व हृदि संनिविष्टः (भा, ११।५।४२) इति । विकर्म पालनं तद् दुःखदमिति । स्वयं च हरिन्वेन दुःखहतति धुनोत्युक्तविशेषणविशिष्टस्य स्वतो विकर्मवृत्त्यसं- २६ भवात् । सांसर्गिक मत्तो भूतं न तु मया कृतमितिवद् का यत्कृतं विकर्म तत्कथंचिदुत्पतितमित्युच्यते । त्यक्तान्यभावत्वेन भगवत्सेवाव्यासंगेने- न्द्रद्युम्नाख्यपाण्डयराजवन्महदागगनायज्ञान वा वक्तोतरूपे भक्ते विक- मोनाक्रुविज्ञापनाय का कभरिदित्युत्तवान् । तेन तर्कित विकर्मात्राप्य- भितामिति ज्ञायते । एतादृशस्यापि यदि विकर्म भवेचदा तनिवृत्यर्थ न तेनान्यत्कर्तव्यम् । भगवानेव हृदि निविष्टस्तदुनोति यत इति । कदाचि- २५ 24-Band arend अनाभि for अत्राप्यभिप्रेत ।

·२३६ अणुभाभ्यम्। स्वभक्विलस्फूर्त्या सदोषमपि जनं कृतार्थीकरिष्यामीत्यड्डीकर्याच्चेद्भक्त- स्तदैव हदिस्थ एव तत्संसर्गजं दोषमस्यैतदड्डीकारेण तदोपमपि-धुनो- नीति सर्वपदेनोच्यते । चिरकालभोग्यमपि तत्क्षणेनैव नाशयति । तन्नाशने फालादेरपतिबन्धकत्वमित्यपि ज्ञापयितुं परस्य कालादेरीशत्वमुक्तम् । "भत्र भजनादिहनिवेशान्तानां स्पट एव विकर्मणि सत्यपि संभव इति ॥३२२९ ॥७॥ ८ उपपन्नाधिकरणम् । उपपन्नस्तल्लक्षणार्थीपलब्धेर्लोकवत् ॥ ३॥३०॥ ननु मुक्तेरेव सर्वत्र फलत्वमुच्यते । युक्तं चेतत् । संसृतेर्दुःखात्म- .. कत्वाद तन्निवृत्तेः सर्वेषामिष्टत्वात् । पुष्टिमायिमक्तानां तु तदनपेक्षित्व- मुच्यते । तदुक्कमथर्वणोपनिषत्स्वष्टादशार्णमन्त्रस्वरूपमुक्त्वा पठ्यते । पर- बीतयो धारयतीत्यादेरन्ते सोमृतोभवतीत्यादि । एतदये किं तद्रूपं कि रसनं कथं हैतद्धजनमित्यादिप्रश्नोत्तरं पठ्यते । मतिरहस्यमजनं तदि- हामुत्रोपाधिनैराश्येनेवामुष्यात्मनः कल्पनमेतदेव नकमिति । एतदत्र विचार्यते । मन्त्रावृत्तितदधिष्ठातृरूपध्यानादेरमृतत्वं फल- मुच्यते। मजनस्वरूपं च यावत्फलनैराश्येन भगवत्यात्मनः कल्पनमि- त्युच्यते । न च फलनैराश्येन भजनेप्यन्ते मुक्तिरेव भवित्रीति वाच्यम् । ते यथा यथोपासते तथैव भवति तद्धतान्भूत्वावति । इति श्रुतेर्मुक्तिसाधन- त्वेन ज्ञात्वा भजतः सेव फलम् । स्वरूपस्यैव स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वमनुभवन्' १. यो भजते तस्य तदेव फलमिति यतो निर्णयः संपद्यते । ये यथा मां पपयन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् (भ.गी. ४११) इति भगवद्वाक्याञ्च । अत एव रहस्यभजनं लक्ष्यमुक्तम् । तथा च श्रोतत्वभगवत्संबन्धित्वयो- रविशेषात् कतमो गरीयानिति संराये गूढाभिसंधिः पठति । मुमुक्षोः सकाशाद्रहस्यभजनकतैवोपपन्नः उपपत्तियुक्तः । तमेवोदाटयति तल्लक्ष- २५ णार्थोफ्लन्धेरिति । तल्लक्षणो भगवत्स्वरूपात्मको योथः स्वतन्त्रपुरुषार्थरूप- ·२३७ ९ अनियमाधिकरणम् । (अ... पा .." । स्तदुपलधेः । स्वाधीनत्वेन तत्मामेरित्यर्थः। यद्यपि पुरुषोत्तमे प्रवेशे तदा- नन्दानुभवो भवति तथापि न ममोस्तदधीनत्वम् । भक्तितिरोभावात् । प्रत्युत वैपरीत्यम् । भजनानन्दस्य तत आधिक्य तु-मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोगम् (भा. ५।६।१८) दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं ५ जनाः (भा. १२९४१३) नारायणपराः (भा. ६।१२८) इत्युपक्रम्य स्वीपवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन इत्यादिवाक्यैरभ्यवसीयते । अत एवं सामीप्यवाच्युपसर्ग उत्तः । तेन दासीत्लेन दासत्वेन लीलायां गुहत्त्वेन पमुनिकटे स्थितिरुक्ता भवति। न च महत्पदार्थस्वरूपाज्ञानादल्प एवानन्दे यथा रार्याधिक्यं मन्वान: पूर्वोक्तं न वाञ्छति तथावापीति.. वाच्यम् । 1. दीयमानानामर्थानां स्वरूपाज्ञानासंभवात् । अनुभवविषयीक्रियमाणत्वस्यै- वान दीयमानपदार्थत्वात् । तदज्ञाने स्वर्गादित्रये तुल्यदर्शित्वासंभवश्च । मुक्ति ददाति कर्हिचित् स्म न भनियोगम् (भा. पा.१८) इंति वाक्ये भक्तराधिक्यं स्पष्टमेवोच्यते । तस्मान्न्यूनार्थजिघृक्षोः सकाशात्पू- गोर्थवान् महानिति युक्तमेवारयोपपन्नत्वम् । इममेवाथ धान्नाह । लोक- १५ वदिति । यथा स्वाधीनभर्तृका नायिका तवस्थाननुगुणगृहवित्तादिकं दीयमानमपि नोरीकरोति तथेत्यर्थः । अथवा स भगवानेव लक्षणमसाधारणो धर्मो यस्य स तल्लक्षण उद्भटमाक्तिभावः स एवार्थः स्वतन्त्रपुरुषार्थरूप इत्यये पूर्ववत् । भगव- स्माकट्यवानेव हि भत्तो भकत्वेन ज्ञायत इति तथा । एतेन ज्ञाप्यं हि २. ज्ञापकाधिक.भयति । एवं सति यज्ञापकं परमकाष्ठापनं वस्तु पुरुषो- तमस्वरूपं .सर्वफलरूपं तन्महत्वं कथं वक्तुं शस्यमिति सूच्यते ॥३३॥३०॥८॥ ९ अनियमाधिकरणम् । अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दा-. नुमानाभ्याम् ॥ २३॥॥ अथर्वणोपनिषत्सु पठ्यते । परमीतयो धारयति सति भज ·अ. पा. सू..] अणुमाध्यम्। २३ ध्यायते प्रेमति शृणोति श्रावयत्युपदिशत्याचरति सोमृतो भवति सोमृता भवति (गो. पू. ता. १) इतिः। तत्र धारणादीनां समुदितानामेवा- मृतसाधकत्वमुत प्रत्येकमपीति मवति संशयः । अत्र धारणादिसाधन- कलापमुक्त्वा फलमुच्यत इति समुदितानामेव मुक्तिसाधफत्वम् । रपलक्षणं ५ चैतच्छ्रवणादिनवविधमक्तीनामप्येवमेव तथात्वमिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह। आनियम इति । समुदितानामेव तेषां फलसाधकत्वमिति नियमो नास्ती- त्यर्थः । अत्रोपपत्तिमाह । सर्वासामविरोध इति । चिन्तयश्चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति संसृतेः (गो. पू. ता. २ ) इति श्रुत्या चिन्तनमा- त्रस्य तथात्वमुच्यते । पञ्चपदी जपन् इत्याद्युक्त्वा ब्रह्म संपद्यते ब्रह्म .. संपद्यते (गो. पू. ता. २) इति श्रुत्या कीर्तनमात्रस्य तथात्व- मुच्यते । तथा च प्रत्येकपक्ष एव सर्वासां श्रुतीनामविरोधः स्यात् । एवं सति परप्रीतयो धारयतीत्यादिषु सोमृतो भवतीति पदं भत्येकं संबध्यत इति ज्ञेयम् । ननु यथा दण्डादीनां प्रत्येक घटहेतुत्वोचावपि नैकस्यैव तजनकत्वमेवमत्राप्येकैकस्य चिन्तनादेस्तथात्वोक्तावपि , फससाधकत्वं १५ समुदितानामेव तेषामिति चेत् । मैवम् । योर्थो यत्ममाणेकसमाधिगम्यः स तेन प्रमाणेनं यथा सिध्यति तथा मन्तव्यः । दण्डादेस्तथात्वं प्रत्यक्षेण गृह्यत इति तत्र तथास्तु । प्रकृते तु तेषां तथात्वमलौकिकराब्दसमधिग- म्यम् । श्रुतिस्तूतैव । न चोक्तन्यायः श्रुतिष्वपि तात्पर्यनिर्णायको भव- तीति वाच्यम् । अलौकिके लौकिकस्यासामर्थ्यात् । अन्यथा ब्रह्मणा 1. मनसैव प्रजाजनने निपेकादिकमपि कल्प्येत । स्मृतिरपि-केवलेन हि मावेन गोप्यो गावः खगा मृगाः । येन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामी- युरञ्जसा ॥ ( भा. ११३१२।८) एतावान् सांख्ययोगाभ्याम्-इत्युप- क्रम्यान्ते नारायणस्मृतिरित्याधिरूपेवमेवाह । इममेवार्थ हृदि कृत्वाह सूत्रकारः । शब्दानुमानाम्यामिति । श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः । ते चोते । १५ एतेन सूत्रकारस्यान्योप्यनुशयोस्तीति माति । यत्रोक्तसाधनस्तोमसंपत्तिरे- कस्मिन् भक्तस्ति तत्रैकनेव मुक्तावितरसाधनत्वबोधकश्रुतिविरोधाच्छ्रवण- T-Aand Cread तत्र for अत्र ।

·२३९ १० मायकारकाधिकरणम् । पा. ३२.१२ कीर्तनस्मरणानां मुक्त्यव्यवहितपूर्वक्षणे युगपदायि संभवादन्यथासिद्धि- संभवे विनिगमकामावादेकेनैव मुक्तिरिति न नियमोतः प्रत्येकसाधकत्व- बोधिकानां सर्वासां श्रुतीनां मियो विरोधः । तह)का तथात्वे सर्वत्रैव तथास्त्वित्याशङ्कय बाधकमाह । शब्दानुमानाभ्यामिति । पूर्ववत्तत्र प्रत्ये- ५ कापि मुक्तिहेतुत्वमुच्यत इति न तथेत्यर्थः । यत्र प्रत्येकमपि तथात्वं तब किमु वक्तव्यं समुदितानां तथात्व इति भावः । तेन श्लिष्टः प्रयोगो-. यामिति ज्ञेयम् ॥ ३१ ॥ ९ ॥ १० आधिकारिकाधिकरणम् । यावदधिकारमपस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥३॥३॥३२॥ पूर्व मुमुक्षुभिर्मुक्तिसाधनत्वेन क्रियमाणानां भगवद्धर्माणां मुक्ति- सरधनाकारो विचारितः । अधुना तु भगवान् स्वविचारितकार्य लौकिक- श्वर्याधशक्यं ज्ञात्वा स्वैश्वर्यादिकं दत्त्वा येन जीवन तत्कारयति स जीयस्तेमे को भवति न वेति विचार्यते । तत्र जीवकृतमगयविषयक- धर्माणां यत्र तत्साधकत्वं तत्र भगवदीयानां धर्माणां तत्साधकले सुतरा- १५ मेव । तेषां स्वकृत्यसाध्यत्वेनाविधेयत्वात् तत्साधनेप्वप्रवेशोपीति संदेहे निर्णयमाह । यावदित्यादि । यस्मिञ् जीवे यत्कार्यसाधनार्थमधिकारो भगवता दत्तरतत्कार्यसाधनक्षमास्तास्मिन् ये स्वधर्मा गगवता स्थापितास्त आधिकारिका इत्युच्यन्ते । तत्कार्यसंपत्तिरेव तदधिकारप्रयोजनामिति तावदेव तेषां तास्मिन् स्थितिरित्यर्थः । एवं सति तत्संपत्तौ सोपि निवर्तत १० इति तत्संबन्धिनो धर्मा अपि निवर्तन्त इति मुक्तिपर्यन्तं न तेषां व्यापार- संभवो भगवता तथैव विचारितत्वान्मुक्तिस्तु भक्त्येवेति मायः । ब्रह्मणा सह ते सर्वे संपाले प्रतिसंचरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥ इति वाक्यं तन्वाकल्पान्तं येपामधिकारः सप्त- विभृतीनां तद्विषयकामिति ज्ञेयम् । अन्यथा मगनदत्ताधिकारसामर्थ्यस्य २५ मरतस्य स्वाधिकारसमालो मुनि न वदेत् । कतात्मान इति पदात्तेषा- ·न.पा. १६.३२] अणुमायम्। भपि भगवति कृतान्तःकरणानामेव परस्य मगवतः परपदे व्यापिवैकुण्ठे प्रवेश उच्यते न त्वाधिकारिफगुणैः ॥ शश३२ ॥१०॥ 5 ११ अक्षरघियापित्यधिकरणम् । अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतस्तद्भावाभावाभ्यामापासन-' वत्तदुक्तम् ॥ २॥३३॥ ननूनाथर्वणोपनिषद्वाक्येर्भगवद्धर्माणां मुक्तिसाधनत्वमुच्यते । श्रुत्यन्तरेषु--तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेयनाय (श्वे. ३१८) ज्ञानादेव तु कैवल्यम् । तरति शोकमात्मवित् . (छा. ७॥१॥३) ब्रह्मविद्लेव भवति । इत्यादिषु ज्ञानस्यैव मुक्तिसाधन- त्वमुच्यते । अतिन्वाविशेषादुभयोस्तथावे कारणवेजात्ये कार्यवैजा- त्यस्यावश्यकत्वान्मुक्ती च तदसंभवातू-भक्त्या मामभिजानाति (म, गी. १८५५ ) इति वाक्यागती ज्ञानस्यापि संभवाज्ज्ञानेनैव मुक्तिरिति पूर्वपक्षे ज्ञानसाधनत्वनिरूपकश्रुतितात्पर्य निरूपयन् पुरुषोत्तम- पामेरेव मुक्तिपदवाच्यत्वात्तगजनस्यैव तत्पापकत्वमिति हदि कृत्वाह । १५ अक्षरपियामित्यादि । तुशब्दः पूर्वपक्षनिरासे । वाजसनेयके श्रूयते । एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनणु (वृ. ३१८१८) इत्यादि। तथापर्वणे च । अथ परा यया नदक्षरमधिगम्यते (मुं. ११५) इति सेन ज्ञानमार्गक्षरविषयकाण्येव ज्ञानानि निरूप्यन्ते पुरुषोत्तमविषयकाणि नेति विधीयते । ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २१) इति श्रुतावक्षरब्रह्म- विदोक्षरात्परस्य पाभिरुच्यते । अक्षरादपि चोत्तमः (भ, गी. १५।१८) इति भगवद्वाक्याचाक्षरातीतः पुरुषोत्तमः । भक्त्या मामभिजानाति (भ.गी. १८१५५) इति वाक्ये मामिति पदात्पुरुषोत्तमविषयकं ज्ञानमु- च्यते न त्वक्षरविषयम् । किंच ब्रह्मभूतस्य भक्तिलामोक्तस्तस्य नानन्दा- शाविर्भावात्मकत्वात्तस्य चाविद्यानाशजन्यत्त्वातस्य चाक्षरज्ञानजन्यत्वात् २५ पूर्वक्षाविश्रान्तमेवातरज्ञानम् । एवं सत्यक्षरविषयिणीनां धियां श्रुतो reads og for **T1 - 1 ·११ अक्षाधियामित्यधिकरणम् । . . . . सू. ३ मुक्तिसाधनेषु योवरोधः पवेशनं गणनेति यावत् स सामान्यतद्भावाभ्यां हेतुभ्यां पुरुषोत्तमसंबन्धिसंबन्धे मुक्तिरिति सामान्यम् । मर्यादामागेड़ी- कृतानां-ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काहति । समः सर्वेषु भूतेषु मति लमते पराम (भ, गी. १८१४) इति वाक्याद् ब्रह्मभावान- ५न्तरमेव भगवद्भावसंभवारोन पुरुषोत्तमे प्रवेशात्तत्र परम्परोपयोगो ब्रह्म- भावस्येत्युभाभ्यां हेतुभ्यां तथेत्यर्थः । वस्तुतस्तु पुरुषोत्तमभक्तिरेव मुक्ति- रिति भावः । नन्वक्षरस्याविशिटलेन तदुपासकानामपि तथात्वात् केषां- चित्तत्रैव लयः । केप चिक्तिलाभ इति कथमुपपयत इत्याशङ्कम तत्र हेतुं दृष्टान्तेनाह । ओपसवदिति । उपसदास्यकर्माणि तानून त्रस्पर्शा- • ख्यमोपसदं फर्मास्ति । तातिथ्यायां धीवात् सुचि चमसे या यदाज्यं चतुरवत्तं वा समवयति तत्तानूनमित्युच्यते । अनाधृटमसि (ते. सं.-. १।२।१० ) इति मन्त्रेण षोडशाप्यत्विजो यजमानेन सह तानूननं समयमृशन्ति-अनु मे दीक्षाम् (तै. सं. ११२।१०) इति मन्त्रेण यज- मानस्तत्समवमृशन्--यमृत्विज कामयेतायं यज्ञं यशसमृच्छेदिति तं प्रथम- १५ मवमर्शयेत् ( आ. सू. १९६१६४ ) इति श्रूयते श्रुतौ कल्पे च । अत्र सर्वेषामृत्विजां तानूनपत्राविशेषेपि यस्मिन् स्नेहातिशयेन तथेच्छा तत्रैव तथा कृतिर्नेतरेषु । न हि त्राविशिष्टेषु कथमेवं कृतिरिति पर्यनुयोगः संभवत्येवमिहापीत्यर्थः । ननु श्रवणादेर्यथा पुरुषोत्तमसंबन्धित्वेन तत्पा. प्तिहेतुत्वमेवमक्षरस्याप्यस्त्तित्यारावा तु निखिलासुरजीवतमःगुजनिरा- २० सकेन यदुवंशोदयाचलचूडामणिनैव निरस्तेति न स्वतो वक्तुमुचितेत्या- शयेनाह । तदुक्तमिति । भगवद्गीतास्विति शेषः । तत्र-यदक्षर वेदविदो वदन्ति (भ.गी.११) इत्युपगम्य-स याति परमां गतिम् (भ. गी.८।१३) इत्यन्तेनाक्षरप्राप्त्युपायमुक्त्वा-अनन्य चेताः सततम् । (म. मी. १४) पस्यादिना स्वपाप्युपायं वैलक्षण्यं चोक्त्वा भक्त्येकलभ्यत्वं स्वस्य यतुं २५ पूर्व क्षराक्षरयोः स्तरूपमाह । सहलयुगपर्यन्तम् (भ.गी.८।१५) इत्युपफ्राय प्रभवत्यहागमे (भ. गी.'०१८) इत्यन्तेन क्षरस्वरूपमुक्त्वा-परस्त- स्मात्तु भावोन्यः (म. मी. १२० ) इत्युपक्रम्य-वदाम परमं मम "[अणुभाग्य ·अणुभाष्यम्। २५२ अ.सू.31 ( भ. गी. ८।२१) इत्यन्नाक्षरस्वरूपमुक्तम् । अत्र पूर्व क्षरस्वरूप- मुक्तमिति-परस्तस्मात्तु (भ.गी. ८1१०) इत्यत्र क्षरादेव परत्वमु- च्यते। तच्छन्दस्य पूर्वपरामर्शिवानस्यत पूर्वमुक्तत्वात् । अत एवाक्षरब्यावर्त- कस्तुशब्द उत्ताः । एतेन नित्यत्वेन क्षरणाभावादक्षरशन्देन जीव एवो- ५ च्यते न तु पुरुषोत्तमापिठानभूतो जीवातीत इति निरस्तम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते ( म. मी. वा२१) इति वाक्याजीव तथात्याराभवात् । नित्यमुक्तत्वापरया शासवेफल्यापत्तेश्च । इत एवं ज्ञानमानिणां तत्माभि- रेव मुक्तिरिति ज्ञेयम् । ततोनिवृत्तेः । पुरुषः स परः पार्थ ( भ. गी. दा२२) इत्यनेनाक्षरात्परस्य स्वस्य भक्त्येकलभ्यत्वमुक्तम् । तेन ज्ञान- '" मार्गीयाणां न पुरुषोत्तमप्राप्तिरिति सिद्धम् । यस्यान्तःस्थानीत्यनेन परस्य लक्षणमुक्तम् । तच्च मृत्सादिपरंगे श्रीगोकुलेश्वरे स्पटमुच्यते । तेनाक्षरोपासकानां न पुरुषोत्तमोपासकत्वम् । तद्विषयकश्रवणादेरभावा- दिति भावः । अव्यकोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ( भ. गी. सार१) इति वाक्यात्-स याति परमो गतिम् ( भ. गी. ८११) १५ इत्यत्राक्षरमेव यातीत्ययों ज्ञेयः । किंन । तत्तिरीयोपनिषत्सु पठ्यते । यस्मिनिदं सं च विचैति सर्वं यस्मिन्देवा अधिविश्वे निषेदुः । तदेव भूतं तदु भव्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन् । येनावृतं खं च दिवं महीं च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च । यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षर परमें प्रजाः (तै. सं. १०११११) इति । अत्राक्षरात्मकत्वेन २०क्षरात्मकादाकाशात् परमे व्योग्नि भत्तानां हृदयाकाश इति यावत् । तत्र पकाशमानमित्यर्थात् । अत एव-ब्रह्मविदाप्नोति परम् (ते. २१) इत्युपक्रम्य-सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायो परमे व्योमन् (ने. २।१ ) इत्येतदुपनिषत्स्वेव पठाते । यदक्षरे परमे पजा इति पद- मवयन्ति इत्यनेन संवध्यते । अत्र प्रजापदाद्यापिवैकुण्ठात्मको लोको- २५क्षरपदेनोच्यत इत्यवगम्यते । अत एव न यत्र माया (मा, २।९।१०) इत्यादिना श्रीभागवते तत्स्वरूपमुच्यते । एतनाक्षरस्य पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वं निश्चीयते । इत्तोप्यक्षरातीतः पुरुषोत्तम इत्यवगम्यते । एवं सति सामान्य ·२४३ १२ अन्तरा भूनग्रामदित्यधिकरणम् । [.3 पाम् ३५ मगपविभूतिरूपत्वं नद्रावस्तस्य पुरुषोत्तमस्य भावः सत्ता । उक्तरीत्या नत्र स्थितिरिति यावत् । ताभ्यां हेतुभ्यां तथेत्यप्पयाँ शेयः ।। २२३३ ॥ इयदामननातू ॥३३३३३४ ॥ ननु संसारनिवृत्त्यानन्दादि वयारविशेषादक्षरे ब्रह्मणि लये पुरु ५ पोरमे मवेशान्यूनतोक्ती को हेतुरित्याकाहायामाह । इयदिति परिमा- णवचनम् । तस्य श्रुती कथनादित्यर्थः । अत्रेदं शेयम् । तैत्तिरीयोपनि- पत्सु-सपानन्दस्य मीमा थमा भवति (ते. २१८ ) इत्युपक्रम्य मानुपमा- नन्दमेक गणयित्वा तरमादुत्तरोनरं शतगुणमानन्दं गन्धर्वानारभ्य प्रजाप- तिपर्यन्तस्योक्त्वोच्यते । ये शतं प्रजापतेरानन्दाः स एको ब्रह्मण • आनन्दः (ने. २२८) इति । एवं सनीयत एतावदक्षरानन्दस्य सावधि- फत्वेन श्रुती कथनादानन्दमयत्वेन निरवध्यानन्दात्मकत्वस्य पुरुषोतमे कथनातयोगिरिति ॥ २॥३॥३४॥ ११ ॥ । १२ अन्तरा भूतग्रामरदित्यधिकरणम् । अन्तरा भूतग्रामवरस्वात्मनः॥ ३॥३॥३५॥ अथ ज्ञानमार्गे यथा स्वात्मन्येन ब्रह्मणो ज्ञान तथा भक्तिमार्गेपि। भक्त्या पुरुपोत्तमज्ञाने स्वामित्वेन पुरुगोनमज्ञानं भवति न घेति विचार्यते। सन्तिरत्लेन श्रुतो कथनानद्भवतीति पूर्वः पक्षः । तथापि सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः (पृ. १४४४२२) इत्यादिश्रुतिमिरयमेव ज्ञानम् । न तु तथेति सिद्धान्तः । अत्र तथा ज्ञानाभावस्यावश्यकत्वार्थ विपरीते बाधकमाह । पूर्वस्मिन्मने ब्रह्मानन्दागजनानन्दस्याधिक्य निरूपितम् ! स तु भगवद्द- जस्तप्रवधायकोर्थव प्रभुणा न संपाद्यते । स्वात्मत्वेन ज्ञानं च मजनान- न्दान्तरायरूपम् । यद्येतत्संपाइये न दद्यादयेन्यथाभावादतः शत्मत्वेन ज्ञानं भक्तिमार्गीयस्य न संगवतीत्याशयेनाह । अन्तरा खात्मन इति । 10-Adut Cread मावधित्वेन for सारधिन ।

·२४४ भ, ३ पा.स्.५] अणुमाग्यम् । मगवता मक्तिमार्गे स्वीयत्वेनाड्नीकृतो य आत्मा जीवस्तस्य यदात्मत्वेन ज्ञानं तजनानन्दानुमवेन्तरा व्यवधानरूपमिति भावता ताहरो जीवे तन संपायत इत्यर्थः । तत्संपादनस्य सर्वपवासंभावितत्वं हीनत्वं च ज्ञापयितुं दृष्टान्तमाह । भूतमामवदिति । उक्तभक्तस्य विग्रहोप्यलौकिक ५ इति तत्र लौकिको भूतग्रामो न सेमवति । हीनत्वात्तथेत्यर्थः । अथवा लौकिको भूतमामः स्त्रीपुत्रपश्वादिग्रहानन्दानुमके पापकस्तथा भजना- नन्दानुभवे स्वात्मत्वेन भगवज्ञानमित्यर्थः ॥ ३॥३५॥ अन्यथाभेदानुपपनिरिति चेन्नोपदेशान्तरवतू ॥२३॥३६॥ ननु भनेवप्युद्धवादिषु ज्ञानोपदेशः श्रूयते । स चात्मब्रह्मामेद- ज्ञानफलक इत्यात्मत्वेन ज्ञानामावे तदभेदोपदेशानुपपत्तिः स्यादिति तन्म- न्तव्यमेव । एवं सति भक्तिमार्गा-ज्ञानमार्गस्योत्कर्षश्च सिध्यतीत्याशङ्काय परिहरति । उपदेशान्तरवदिति । न ह्यभेदज्ञानायोपदेशः किंतु यथानि- मस्वर्गापवर्गाख्यपारलौकिकानन्दफलकालौकिके कर्मण्यधिकाररूपसंस्का- रार्थ गायत्र्युपदेशः क्रियते तत्संस्कारसंस्कृतं तच्छरीरादिकमपि भूतादि- १५ भिरपि नोपहतं भवति । यथा वा योगोपदेशसंस्कृतस्य वपुरमयादिभिः- पहन्यते तथा प्रकृते भक्तिभावस्य रसात्मकत्वेन संयोगविपयोगमावात्मक- त्वाद् द्वितीयस्य प्रलयानलादतिकरालत्वेन कदाचित्तद्भावोदये तेन भक्त- वपुरादेस्तिरोधानेग्रिमभजनानन्दानुभवप्रतिबन्धः स्पादिति तन्निप ज्ञानोपदेशसंस्कारसंस्कृतं तद्पुरादिकं भगवता क्रियते । न त्वात्माभेद- २० ज्ञानं भगवतोभिप्रेतमित्यर्थः । अन्यथोपदेशानन्तरं बदरी गच्छन् विदुरं पति-इहागतोहं विरहातुरात्मा ( मा. श२० ) इति न वदेत् । एवमेवान्येष्वपि भक्तेषु ज्ञेयम् । अत्रौपदेशान्तरपदं प्रस्तुतोपदेशभिन्न- मुपदेशान्तरमाहेति प्रस्तुतस्प तस्यान्यस्याभावादभेदपदेनाभेदो- पदेश एवोच्यते । एतेन भगवान् स्वीयानां मक्तिभावप्रतिबन्धनि- २५ रासायेव सर्व करोतीति ज्ञापितं भवति । अथवोपदेशान्तरवदित्यस्याय- मर्थः । शरीरायव्यासवतस्तद्भिन आत्मा तत्त्वं न तु शरीरादिरित्युपदेशो ज्ञानमाणे यथा क्रियते तेन शरीपदावात्मबुद्ध्या या स्नेहादिः सोपगच्चति ।

·१२ अन्तरा भूतमामवदित्यधिकरणम्। [.. पा. ८. ३५ तभात्र सर्वेषामात्मनो यात्मा । य आत्मनि तिश्न् इत्यादि- श्रुतिसिद्धो जीवात्मनो यात्मा पुरुषोत्तम इति बोध्यते । तेन पुरुषोत्नमे निस्पषिः मेहस्तत्संबन्धित्वेनात्मनि स सिध्यति । परप्येवं भावः पूर्वम- प्यासीदेव । तथापि सहजस्य शास्त्रार्थत्वेन ज्ञानेतिपमोदो दादर्य च ५ भवतीति तथा । नैतावता जीवभेद आयाति । अग्रे जीवनसंपत्तिरेवोपदे- शकार्य न तु तेन पूर्वभावोपमर्दः संभवतीति सारम् । तेन ज्ञाने सर्वा- विक्यं मन्यानाय भलिबलपदर्शनं च सिध्यति ॥ २३२३६ ।। व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरयत् ॥ २३१३७ ।। ननु-तयोहं सासी योसो सोहम् (ऐ. आ. २११२१२) इत्येतरे- ..यके तैचिरीयके च-अहमस्मि ब्रह्माहमस्मि ( म. ना. ५:१०) इति पठ्यते । अब मध्यस्थं ब्रह्मपदमुभयत्र संबध्यते । तेनावृत्त्या व्यतिहारोतो ब्राह्मभेदः सिष्यति । तथा लीलामध्यपात्तिभक्तानामपि-कृष्णोहमई कृष्णः इति भाव उल्लेखश्च श्रूयते । अतस्तदभेदज्ञानं भतिफल- मिति पम्फुल्यमानं प्रतिवादिनं तत्स्वरूपं बोधयति । रसात्मफ- १५त्वादके; संयोगविप्रयोगात्मकन्याद् द्वितीयभावोद्रेके यथेतरेअपला- पादयो व्यभिचारिभाषास्तथातिविगादभावेन तदभेदस्फूतिरप्येकः स र न सादिकरतदा स्थात्मानं तत्वेन विशिंपन्ति तं च स्वात्मत्वेन । सोत्र व्यतिहारपदार्थ इत्यर्थः । अपरं च । उद्देश्यविधेयभावस्फूर्ती न ह्यद्वैत- ज्ञानमस्ति किंतु भावनामात्रं भक्तानां तु विरहभाषे तदात्मकत्वमेवाखण्ड २. स्फुरति येन तल्लीला स्वतः कुर्वन्त्येतद्यथा तथा श्रीभागवतदशमस्कन्ध. विकृती प्रपश्चितमरमाभिः । एवं सति मुख्यं यदद्वैतज्ञानं तद्भकिभावेक- देशव्यभिचारिभाववेकतादिति सर्पपरवाचलयोरिव ज्ञानभक्त्योस्तार- तम्यं कर्म वर्णनीयमिति भावः ॥ २२३७ ॥ १२ ॥ 11- read. यतिहारतो for व्यतिहारोतो। 13-Creads उम्मेषश्य for उसथ। 20-Creads तडीला forतहीलां।

·अ..पा. मु.i
अणुमाध्यम् 1.
२४६
--
.
१३ सैव हीत्यधिकरणम् ।
सैव हि सत्यादयः ॥ १३॥३८॥
अधेदं विचार्यते । पामभक्तः पुरुषस्य सत्यशमदमादयो विधीयन्ते
न येति । फलोपकार्यन्तरङ्गसाधनत्वाच्छुद्धौ सत्यामेव चित्ते भगवत्प्रा-
५ दुर्भावसंभवाद्विधीयन्त इति पूर्वः पक्षः । तादृशस्य ते न विधीयन्त इति
सिद्धान्तः । तत्र हेतुमाह । हि यस्माद्धेतोः सेव भक्तिरेव सत्यादिसर्व-
साधनरूपा । तस्यां सत्यां सत्यादयो ये ज्ञानमार्गे विहितत्वात् कटेन
क्रियन्ते मुमुक्षुभिस्ते भक्तहृदि भगवत्मादुर्भावात् स्वत एव भवन्तीति न
विधिमपेक्षन्त इत्यर्थः ॥ ३३३३३८ ॥
कामादीतरत्र तत्र चायनादिभ्यः ॥ २३॥३९॥
पूर्वसूचे शास्त्रोक्ताखिलसाधनरूपत्वं भनेरुतम् । तद्दादार्थमधुना
मुक्तिप्रतिबन्धकत्वेन हेयत्वेनोकानां कामादीनामपि भगवत्संबन्धान्मुक्ति-
साधकत्वमुच्यते । भक्तिस्तु विहिताविहिता चेति द्विविधा । माहात्म्यज्ञान-
युतेश्वरत्वेन प्रभो निरुपधिसहात्मिका विहिता । अन्यतोप्राप्तत्वात्कामाधु-
१५ पाधिजा सा त्वविहिता एवमुभयविधाया अपि तस्या मुक्तिसाधकत्वमि-
त्याह । इतरत्र विहितमन्नोरिति शेषः । कामायुपाधिजनेहरूपायां कामा-
वेव मुक्तिसाधनमित्यर्थः । मगवति चित्तमवेशहेतुत्वात् । आदिपदाद .
सुत्रत्वसंबन्धित्वादयः । सेहत्वामावेप्यविहितत्वभगवद्विपयकत्वयोविशेषाद्
देषादिरपि संगृह्यते । नेन भगपत्संबन्धमात्रस्य मोक्षसाधकत्वमुक्तं भवति
तत्र विहितभक्तावित्यर्थः । शासे सर्वथा हेयत्वेनोक्ता गृहाः । सर्वनिवे-
दनपूर्वकं गृहेषु भगवत्सेवां कुर्वतां नदुपयोगित्वेन तेभ्य एव मुक्तिर्भवती-
स्यर्थः । एतादृशानां गृहा भगवट्टहा एवेति ज्ञापनायायतनपदम् । तेषु तथा
भयोगमाचुर्यात् । आदिपदेन स्त्रीपुत्रपश्वादयः संगृह्यन्ते । एतेन ज्ञाना-
दिमार्गादुत्कर्ष उक्तो भवति । बाधकानामपि साधकत्वात् । माहात्म्यज्ञा.
२५ नपूर्वकोहे सत्येव भर्तृत्वन ज्ञाने कामोपि संभवनीति शापनाय
चकारः ॥ शश३९ ॥ १३॥

·१४ आदरादित्यधिकरणम् । [अ. पा. १ स... ५ १४ आदरादित्यधिकरणम् । आदरादलोपः ॥ ३३१४० ॥ ननु नित्यानां पूर्णाश्रमधर्माणां भगवद्धर्माणां चैककाले प्राप्ती युगपदुभयोः करणासंभवादन्यतरवाधे प्राप्त कस्य स्यान्न कस्येति स्यात्सं- शयः। तत्र फर्मणां स्वस्वकाले विहितानामकरणे प्रत्यवायश्रवणादितर- नातथाश्रवणाद् अन्यदापि तत्कृतिसंगवात् सावकाशत्वेन तेपामेव बाधो युको न तु निरवकाशानामिति पूर्वः पक्षः । तत्र सिद्धान्तमाह । आद- रादिति । ब्रह्मयज्ञमकरणे तैत्तिरीये पम्यते । ॐ इति प्रतिपयत एतद्ध यजुस्त्रयों विद्या प्रत्येपर वागेतत्परममक्षरं तदेतहचाभ्युक्तमयो अक्षरे परमे 10 व्योमन् यस्मिन् देवा अधिविश्वे निभेदुर्यस्तन वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते (श्वे. ४५८ ) इति । अत्र ऋक् संबन्धित्वेन वर्णात्मके । वस्तुतस्तु परमव्योमात्मके अक्षरे ब्रह्मण्योङ्कारे वर्तमानं तश्लो- कवेदप्रसिद्ध परं ब्रह्म यो न वेद किमृचा करिष्यतीत्यनेन तदज्ञाने वेदाध्ययनस्य निष्फलत्वमुच्यते । एवं सति तदुक्तकर्मणोपि तथात्वमा- १५ याति । पतन-भक्त्या मामभिजानाति (म. गी. १८५५) इति वाक्यात् परब्रह्मस्वरूपज्ञानं भक्त्यैवेति भक्ताः सन्तः पुरुषोत्तमविदो ये तेषामेव वेदाध्ययनादिकं फलपदं नान्येषामित्युक्तं भवति । अत एव श्रीभागवते- प्युक्तम्-ऋपयोपि देव युप्मत्परांगविमुखा इह संसरान्त (भा. १९।१०) इति वा अन्वये निदर्शनम् । य इत् ईश्वरत्वेन तत्पूर्वोक्तं परं ब्रह्म ० विदुस्त इमे मकाः सर्वापेक्षया सम्यक् प्रकारेण भगवन्निकटे श्रीगोकुल- नेकुण्ठादिष्वासत इति। तेनान्येपां सम्यगसत्त्वमक्षिष्ठं भवति । पुरः- स्थितार्थवाचीदंशब्दप्रयोगेण चान्येषामसत्तुल्यत्वं श्रुतेरभिमतमिति ज्ञायते। ऋशाखायामपि-तमु स्तोतारः पूर्य यथाविद ऋतस्य गर्भ जनुपा पिप- तनै । आस्य जानन्तो नाम चिद्विविक्तन महस्ते. विष्णो मुमति भजामहे २५ (ऋ. २।२।२६) इत्याग्भिरन्येभ्यो धर्मेभ्यः सकाशाद् भगवद्धर्मेभ्वादरः श्रूयते । इति तेफामलोप एवेत्यर्थः । एतेनाकरणे प्रत्यवायश्रवणादित्यादि 12-Creads परमे for परम ।

·भ.५...] अणुभाष्यम् । २४८ यदुक्तं तदपि प्रत्युक्तं वेदितव्यम् । करणेपि वैयत्तिदपरिहारात् । एवं सति यदकरणे प्रत्यवायकथनं तेन तस्मादवकाशं प्राप्य गौणकालेप्यकरणे तिथेति तस्याशय इति ज्ञायते ॥ २४ ॥ नन्वेवंतात्पर्यकत्वे श्रुतेरुपनयनादिवत्कर्मोपयोगित्वं भक्तितज्ज्ञा- ५ नयोः स्यादिति कर्मण एवं प्राधान्यं न तु भनेः सिध्यतीत्याराङ्कम भक्तितजज्ञानावश्यकत्वबोधकश्रुतितात्पर्यमाह । उपस्थितेतस्तद्वचनात् ॥ ३३॥४१॥ तयोर्युगपत्करणेनुपस्थितेपि यदि पूर्व भगवद्धर्मकरणमुच्येतं तदा त्वदुक्तं स्यान्न त्वेवं किंतूभयोर्युगपत्करण उपस्थिते बलाबलविचारे क्रिय- ..माणेत आदराद्धेतोस्तद्वचनाद्भगवद्धर्माणां बलवत्त्वेनालोपवचनान कर्मा- इत्वमेतेषां सिध्यतीत्यर्थः ॥ ३३॥४१॥१४॥ - १५ तविर्घारणाधिकरणम् । तनिर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्घ्यप्रतिवन्धः फलम् ॥३२॥४२॥ अधेदं विचार्यते । पुरुषोत्तमविदः कर्म कर्तव्यं न वेनि.। तत्र मार्गत्रयफलात्मके तस्मिन् संपन्ने पुनस्तस्य स्वतोपुरुषार्थस्य करणमपयो- . जकमिति न कर्तव्यमेवेति पूर्वपक्षः । तत्र सिद्धान्तमाह । तनिर्धारणे- त्यादिना । अत्रेदमाकूतम् । भक्तिमार्गे हि मर्यादापुष्टिभेदेनास्ति दैवि- ध्यम् । तत्र मर्यादायां पुष्टी चैतादृशस्य न कर्मकरणं संभवति । २० अत एव तैत्तिरीयकोपनिषत्सु पश्यते । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन (ते. २१४ ) इति । एत ह वाव न तपति किमह साधु नाफरनम् । किमहं पापमकरवम् इति (ले. २९) इति । श्रूयते चोभयविधानामपि कर्मकरणमम्बरीषोद्ध्वपाण्डवादीनाम् । एवं सत्युभयविधानां मध्ये मम कर्मकरणे प्रभोरिच्छास्तीति यो निधार- १५ यति स करोति य एतद्विपरीनं स न करोति । यथा शुकजडादिः ।

·१६ प्रदानवेदित्यधिकरणम् । [म .. एतनिर्धारश्र भगवदधीनोतो भक्तेष्वपि तनिर्धारणानियमोतः कर्म कर्तव्य- मेवातनिर्धारंणे त्याधुनिकानाम् । एवं सतीच्याज्ञानवता तत्संदेहवता च कर्म कर्तव्यमिति सिद्धम् । तत्रोभयोः फलं वंदनादावाद्यस्याह । तदृष्टेः । तस्या भगवदिखाया दृष्टिनिं यस्य स तथा । तस्य जीवकृतकर्मफलातू ५पृथगं भिन्नमीश्वरकृतकर्मणो यत्फलं वेदमर्यादारक्षा लोकसंग्रहश्च तत्फलं- मित्यर्थः । हिशन्देन-सकाः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत। कुर्याद्विद्वांस्तथासकश्चिकी'लोकसंग्रहम् ( म. गी. २२५) इति भग- बंद्वाक्यरूपोपपत्तिः सूचिता । द्वितीयस्य मध्यमाधिकारात् कामरांगादि- जनितचित्तमालिन्येन भगवत्सानिध्ये प्रतिबन्धः स्याद् । तन्नितितक- 1: तमणः फलमित्यर्थः । अथवा पूर्वसूत्राभ्यां भगपद्धर्मकृतेरावरंपर्फत्वमु- कम् । सर्वात्मभाववती-न ज्ञानं न च वैराग्य प्रायः श्रेयों भवेदिह (भा, ११।३०।३१) इति भगवंद्वचनाद्विधेयाभावादसंभवाच कर्मज्ञान- योनिहितभक्तेश्च करणं न संभवतीति तस्य किं फलमित्याकाडापूरणाय तदनुदति । तस्मिन्धर्मिण्येव न तुं धर्मेष्वपि दृष्टिर्यस्य स तथा । दृष्टिंप- १५ देन ज्ञानमात्रमुच्यते । तेनान्यविषयकदर्शनश्रवणादिज्ञानाभाव उजो भवति । एतादृशस्य प्रभुसंगममात्रमपेक्षितम् । तत्र भगवदुत्तास्वसंगमावधि- करय मक्तस्य संगमसमयनिर्धारो भवति । अताहशस्य तस्य स नेति तनिरिणानियमः । एतेन फलमाः प्रागवस्थोक्ता भवति । फलस्वरूप- माहे । पृथक्फलमिति । अस्यानिर्वचनीयत्वादनुभवैकवेयत्वान्मोक्षान्तं २. यत्फलं शास उक्तं तस्माद्भिन्नमित्युक्तम् । अन्यत्र हि धर्माणां साधनत्यं यत्र फलमेव साधनं तत्फलस्यानिर्वाच्यता युक्तवति हिशब्देनाह । ज्ञान- मोक्षादिना तद्भावाप्रतिवन्धश्च फलमित्यर्थः । मासंगिकमेतत्सूत्रम् ।। ३शि१२ ।। १५ ॥ १६ प्रदानवादित्यधिकरणम् । प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ २३॥४३॥ 25-# teads for at [अणुभाष्य) ·अ. पा ... अणुभाभ्यम् । अथेदं विचार्यते । सर्वात्मभावो विहितकर्मज्ञानभनिसाध्यो न वेति । तत्र पुराणे-तस्मात्त्वमुद्दवोत्सुन्य (भा. ११।१२।१४ ) इत्युप- कम्य-मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन यास्यसे हाकुतोभयम् (भा, ११।१२।१५) इति वाक्ये मुक्त्यात्मकाकुतोभय- ५साधनरूपशरणगमने प्रकारत्वेन सर्वात्मभावस्य कथनेन स्वप्रयत्नसाध्यत्वं गम्यते । अतः साधनसाध्य इति पूर्वः पक्षः। तत्र सिद्धान्तं वक्तुं तदुप- देशस्वरूपमाह । प्रदानवदिति । यद्ययं साधनोपदेशः स्यात् स्यात्तदा साधनलेन सर्वात्मभावेन शरणप्राप्तेः स्वकृतिसाध्यत्वं न त्वेवं किंतु तदुक्तं भगवदुक्तम् । प्रदानवत् । प्रकृष्टं दानं वरदानमिति यावत् । तद्वदेवेत्यर्थः। १० वरेण हि स्वकृत्यसाध्यमपि सिध्यतीति । तथा शत्रुसंहारमयादिनापि शरणमाप्तिर्भवति तत्र न तस्याः पुरुषार्थत्वं किंतु तन्निवृत्तेरेव । प्रकृतेपि सर्वात्मभावे स्वरूपभामिविलम्बासहिष्णुत्वेनात्यार्त्या स्वरूपातिरिक्तास्फूर्त्या तद्धावस्वाभाव्येन गुणगानादिसाधनेषु कृतेष्वप्यमाप्तौ स्वाशक्यत्वं ज्ञात्वा प्रमुमेव शरणं गच्छत्येतच न स्वकृतिसाध्यमिति सुदूक्तं पदानवदिति । १५ भक्तस्यैप्सितोर्चा हि वरो भवति । सर्वात्मभावस्यानुभवेकवेद्यत्वेन पूर्वम- ज्ञानेनेप्सितत्वासमवेपि स्वत एव कृपया दानमितिवदित्युक्तम् । अथवा सर्वात्मभावेन मां याहीति संबन्धः । यद्वा प्रदानवदित्यस्य पूर्ववदेव व्याकृतिः। तत्र साधनासाध्यत्वे पमाणमाह । तदुतमिति । नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेष वृणुते तेन लभ्यः ३. (मुं. ३२२।३ ) इति श्रुत्या वरणातिरिक्तसाधनामान्यत्वमुच्यत इति तत्तथैवेत्यर्थः। भगवदुक्ताकुतोभयपदस्य न मुक्तिरर्थः । किंतु यतो वाच इत्या- दिनानन्दस्य स्वरूपमुक्त्वा-आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विमेति कुतश्रन (ते. २१४ ) इति श्रुत्युक्तं यत्पूर्वोकं रसात्मकपुरुषोत्तममजनानन्दानु- २५ भवोत्तरकालीनमकुतोमयं तदर्थः ॥ २४३ ॥ १६ ॥ reads सापान for साधमत्वेन ।

·२५१ १७ लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम्। [म. 3 पा. ३ ३.४ १७ लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् । लिङ्गभूयस्त्वातद्धि बलीयस्तदपि ॥ ११४४ ॥ ननु प्रतिबन्धककालादृष्टादिसावेपि वरणकार्य स्यादुत तन्निव- ताविति संशये प्रतिबन्धकाभावस्य सर्वत्र हेतुत्वात्तनिवृत्तविव तथेति । ५ पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह । लिङ्केत्यादिना । सामोपनिषत्सु नवमे प्रपाठके सनत्कुमारनारदसंवादे प्रथमत एव मुख्या ब्रह्मविद्योपदेशार्हा न भवतीति ज्ञात्वा सनत्कुमारो नारदाधिकारं च ज्ञातुं-यत्य तेन मोपसीद (छां. ७।१।२ ) इत्युक्तो नारदः स्वयं विदितमृग्वेदादिसर्पदेवजनविद्या- न्तमुक्त्वा-सोहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि (छां ७१३) इति स्वाधि- " कारमुक्त्वाह-नात्मविच्छूत' ह्येव में भगवशेभ्यस्तरति शोफमात्मवि- दिति सोहं भगवः शोचामि तं मां भगवान्छोकस्य परं पारं तारयतु (छां ॥१॥३) इति नारदेनोक्तः सनत्कुमारः पूर्वस्मात् पूर्वस्मात् भूयो वदेति पृटो भूयःपदमाधिकार्थकं नामवाङ्मनःसंकल्पचित्तध्यानवि- ज्ञानबलानापस्तेजआकाशस्मराशाप्राणान् ब्रह्मत्वेनोपासनाविषयत्वेनोक्त्वा ७५ प्राणोपासकस्यातिवादित्वं सत्यवादित्वेनोक्त्वा विजिज्ञासितव्यत्वेन सत्पविज्ञानमतिश्रद्धानिधाकृतिसुखानि पूर्वपूर्वकारणत्वेनोत्तरोतराण्युक्त्वा सुखस्वरूपजिज्ञासायामाह । यो वै भूमा तत्सुखम् (छां. २१) इति मूमः स्वरूपजिज्ञासायामाह । यत्र नान्यत् पश्यति नान्य- णोति नान्यद्विजानाति स भूमा (छां. ७२४१) इति । एतेन सर्वा- त्मभावस्वरूपमेवोक्तं भवति । तत्र विरहभावेतिविगाढभावेन सर्वत्र तदेव स्फुरतीति स एवाधस्तादित्यादिनोक्त्वा कदाचित् स्वस्मिन्नेव भगवत्त्व- स्फूर्विरपि भवतीत्यथाहंकारादेश इत्यादिना तामुनत्येतेषां व्यभिसरिभाव- खेनानियतत्वं ज्ञापयितुं पुनः सर्वत्र भगवत्स्फूर्तिमाहाथात आत्मादेश इत्यादिना । ततः संयोगभावे सति पूर्वभावेन सर्वोपमदिना स्वप्राणादि- २५ सर्वतिरोधानेनाग्रिमलीलानुपयोगित्वं न शङ्कनीयम् । यतो भगवत एवं 13-A and Oread भारिपार्थ for अधिकार।

·अ. पा.स.r ग] २५२ अणुभाष्यम् । सर्वसंपत्तिरित्याशयेन-तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यतः (छां. ७२६३१) इत्युपक्रम्य-आत्मन एवेद सर्वम् (छां, २६१) इत्युत्तवान् । ततः श्लोकस्तद्भावस्वरूपमुक्त्वैतस्य मूलकारणमाह । आहारशुद्धावित्या- दिना । प्राणपोषको ह्याहारस्तस्य सदोषत्वे तु न किंचित् सिध्यति । ५एवं सति भगवदतिरिक्तस्य स्वतो निषित्वामावाद्भगवानेव चेत्माणपोपको मवेत्तदा सर्व संपद्यते । स च सर्वात्ममावे सत्येव मवति । स च तथा तरंणं विना न भवति । तच्चोक्तकार्यानुमेयमिति वरणलिङ्गं सर्वात्ममाव- स्तस्यैव भूयस्त्वात्सर्वतोधिकत्वात्तद्वरणमेव सर्वतः कालादेवलीय इत्यर्थः । यलिड्समेव, सर्वतोधिकं तस्य तथात्वे किं वाच्यमिति कैमुतिकन्यायोपि " सूचितः । ज्ञानमार्गीयज्ञानेन प्रतिवन्धशङ्कायामाह । तदपीति । उक्तमिति शेषः । अन्तरा भूतयामवत् स्वात्मनः (ब. सू. ३३३३३५) इति सूत्रेण । तचोपपादितमस्माभिः ॥ शश४४ ॥ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात् क्रिया- मानसवत् ॥३॥३॥४५॥ तत्राह । नात्र वरणलिङ्गभूयस्त्वं निरूप्यते किंवात्मज्ञानप्रकार- विशेष एव । तथाहि । पूर्वप्रपाठक आत्मना सहाभेदः सर्वस्य निरूपितः श्वेतकेतूपाख्यानेन । आग्रिमे च-सोहं भगवो मन्त्रविदेवारिभ नात्मवित् (छ.४१॥३) इत्यादिना नारदस्यात्मजिज्ञासैवोक्ता । एवं सत्युत्तर- मपि तद्विषयकमेव भवितुमर्हत्यत आत्मप्रकरणत्वादुभयोः प्रपाठकयोः पूर्वस्मिन्यभेद उक्तस्तस्यैव स्वरूपम्-आत्मन एवेदः सर्वम् (छां. २६।१ ) इत्यन्तेनोक्तमिति पूर्वोकप्रकारादन्येन प्रकारेणात्माभेद एवं सर्वस्योक्तः । तदेवाह । पूर्वस्य पूर्वप्रपाठकोकात्माभेदज्ञानस्य विकल्प: प्रकारभेद एवापि निरूप्यते । तत्रोपपत्तिमाह । प्रकरणादिति । एतत्तू- पपादितम् । अत्र सिद्धान्तिसंमतं दृष्टान्तमाह । तद् हृदयसंवादार्थम् । २. 15-A, C and Dale for TETE 21-1 om. एy before सर्दस्य । 24-Aand Creads सिदान्त for सिदान्ति ।

·२५३ १७ लिमभूयम्स्वाधिकरणम् । [अ. 3 पा. पूru क्रियामानसपदिति । यथा पूजनप्रकरणे बाह्यतक्रियारूपमुच्यते । आन्तरं तु मनोन्यापाररूपमुच्यते । न येतावतान्यतरस्य तद्भिन्नत्वं वकुं शक्यम् । प्रकरणाभेदाज़हापीत्यर्थः ॥ २॥४५॥ अतिदशाच ॥ ३३॥४६॥ नामरूपात्मकं हि जगत् । तत्पूर्व सर्वशब्देनान्ध तास्मिन् महामेदो निस्लपितः । अग्रे तु नागादिविया अन्य नामात्मकनसत्वं तत्रातिदिश्यते । नामवेतन्नामोपास्वेति । इतोपि हेतोनिपकारभेद एवामे निरूप्यत इत्यर्थः ॥ ३३॥४६॥ वियैव तु निर्धारणात् ॥ ३३१४७ ॥ तुशन्दः पूर्वपक्षं ब्यावर्तयति । यदुक्तं सनत्कुमारनारदरांपाद आत्मज्ञानप्रकारविशेष एव निरूप्यत इति तन किंतु वियेव निरूप्यत इति । अत्रेदमाकूतम् । नायमात्मेति श्रुतिस्तिरसाधन निषेधपूर्वकं वरणस्य साधनमुक्या वृतलभ्यत्वे हेतुं पदन् वरणाविषयमप्याह । तस्येप आत्मा वृणुते तनु स्याम् (मुं. ३।२६३) इति । तस्य वृतस्यात्मन एप भगवाना- 1५ त्मात एव तत्तनूरूपः स जीवात्मा । तद्वरणस्यावश्यकत्वज्ञापनाय स्वामिति । सर्वो हि स्वकीया तनुमात्मीयत्वेनात्मत्वेन च वृणुते । तद्वि- शिष्ट एव भोगान् भते । अत एव तैत्तिरीयकोपनिषत्स्वपि-ब्रह्मविदा- मोति परम् (ते. २१) इति सामान्यतो ब्रह्मविदः परब्रह्ममातिमुक्त्वा- सिमा विशेषतो वदन् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (ते. २११) इति ब्राह्म- १. स्परूपमुक्त्या- यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोचते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्रिता (ते. २११) इत्युक्तम् । एतयपा तथानन्दमयाधिकरणे अपश्चित्तमस्माभिः । किंच पुरुषोत्तमलाभे हेतुभूतं तु मनिमार्ग यद्वरणं स्वीयत्वेनाडी- काररूपं तदेव नत्वन्यादशमयीति ज्ञापनायाग्रे पति-नायमात्मा बलही- . उस and B read प्रफरणभेदाद for प्रकरणाभेदात् । It and A om, आत्मत्वेन before च ।

·अ. 3 पा. द. ७ अणुभाध्यम्। नेन लभ्यः (मुं. ३।२।३) इति । बलकार्य हि प्रमुवशीकरणम् । तच्च- अहं भक्तपराधीनः (भा. ९४।६३) वशे कुर्वन्ति मा भक्त्या (भा. ९१४॥ ६६) इत्यादिवाक्यभक्त्येवेति बलशन्देन भक्तिरुच्यते । अन्यथा पूर्ववाक्य एवेतरनिषेधस्य कृतत्वात्पुनर्चलाभावनिषेधं न कुर्यात् । वरणमात्रस्य हेतु- ५ त्वमुक्त्या बलस्य तथात्वं च न वदेत् । एतादृशस्य हृदि भगवत्पाकव्यं भवतीत्याह । एतैरुपायर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैप आत्मा विशते ब्रह्म धाम (मुं. ३१२।४ ) इति । अस्यार्थस्त्वेष आत्मात्मनोप्यात्मा पुरुषोत्तमो ब्रह्माक्षरब्रह्मात्मक धाम विशत इति धामपदं पुरुषोत्तमस्याक्षरं ब्रह्म सहज स्थानमिति ज्ञापनार्थमुक्तमन्यथा न वदेत् । तेन तद्धृदये स्वस्था- ५० नमाविर्भावयित्वा स्वयं तत्र प्रकटीभवतीति ज्ञाप्यते । प्रकृते श्वेतकेतूपा- ख्याने परोक्षवादेन ब्रह्माभेदबोधनेन पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वयोग्यता ज्ञाप्यते। अग्रे तु न ह्येतावतैवाधिष्ठानात्मकाक्षराविर्भावो भवति पुरुषोत्तमस्य वा। तथा सति ज्ञानिनां सर्वेषां परप्राप्तिः स्यान्न त्वेवं भक्त्याहमेकया ग्राह्यः ( भा. ११।१४।२१) इत्यादिवाक्यः । किंतु भगवदनुग्रहेण भक्तसंगेन १५ च भक्तौ सत्यामिति ज्ञापनाय भक्त एव तदोधाधिकारीत्यपि ज्ञापयितुं मतस्य नारदस्य भगवदावेशयुक्तस्य सनत्कुमारस्य च संवाद उक्तः । तत्रात्मशब्देन पुरुषोत्तम उच्यते । भक्तिमार्गे तु निरुपधिस्नेहविषयः स एव यतः । स तु सर्वात्मभावकसमधिगम्य इति सर्वात्मभाव एवं विद्या- शब्देनोच्यते । परमकाष्टापन्नं यद्वस्तु तदेव हि वेदान्तेषु मुख्यत्वेन पति- २. पाद्यम् । अक्षरब्रह्मादिक तु तद्विभूतिरूपत्वेन तदुपयोगित्वेन मध्यमाधि- कारिफलत्वेन च प्रतिपाद्यते । तेन तत्र विद्याशन्दप्रयोग औपचारिफः । सर्वात्मभाव एव मुख्यः । युक्तं चैतत् । अक्षरविषयिण्या विद्यायाः सका- शात्तत उत्तमविषयिण्यास्तस्या उत्तमत्वम् । एवं सति पूर्वपाठकस्याक्षरप्रकरणत्वादुत्तरस्य पुरुषो- २५ त्तमप्रकरणत्वात् त्वद्धत्वसिद्धिचात उक्तन्यान्येन विद्यैवाग्रिमप्रपाठके . 10- reads ज्ञायते for झाप्यते। 25-Creads तदेवसिदि for त्वत्वसिद्धि।

·२५५ १७ लिङ्गभूपस्त्वाधिकरणम् । { 4.3 पा. 3 यू. ४५ निरूप्यते । न तु पूर्वोक्तात्मज्ञानप्रकारविशेषः । अत्र हेतुमाह । निर्धारणादिति । मुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यम् (छां. ७२२१) इत्युक्त्वा सुखस्वरूपमाह-यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यः (छां. ७२६१ ) इति । ५ अक्षरपर्यन्तं गणितानन्दत्वात्पुरुषोनमस्यैवानन्दमयत्वेन निरवधिसुखात्म- कत्वात् स एव भूमा तस्यैव जिज्ञासितव्यत्वेन निर्धारणादित्यर्थः । भूमो लक्षणमग्र उच्यते । यत्र नान्यत् पश्यति ( छां. ७२४१) इत्यादिना । यस्मिञ् ज्ञाते सति नान्यत्पश्यतीत्यर्थः । तथा सति सर्वात्म- भाववतः प्रभुदर्शने सत्यपि लीलोपयोगिवस्तुदर्शनादिकमनुपपन्नमिति • शङ्का तु-तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्नानस्येवं विजानत आत्मनः प्राणाः (लां. ७२६१) इत्यादिना निरस्ता वेदितव्या । तेः सह लीला चिकीर्पतः प्रभुत एव सर्व संपद्यते नतु भत्तासामध्येनेति भावेन तदुक्तेः ।। ३३१४७ ॥ दर्शनाञ्च ॥ २३॥४८॥ दृश्यते च सर्वात्मभाववतां मक्तानां बजसीमन्तिनीमभृतीनां पूर्व- मितरविस्मृतिर्भगवत्स्पर्शादिनाग्रे सर्वसामर्थ्यमिति व्यासः स्वानुभव प्रमाण- स्वेनाह । उक्तं च श्रीभागवते ताभिरेव । चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यनिर्विशत्युत करावपि गृहकृत्ये । पादी पदं न चलता (गा. १०।२९।३४) इत्यादिना । तेन ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तितिरोधानमुक्त २. भवति । अये तदाविर्भावादिकं स्फुटमेव ॥ २३॥४८॥ ननु सनत्कुमारनारदसंवादात्मकमेकं वाक्यम् । तत्रोपक्रमे-मन्त्र- विदेवास्मि नात्मविच्छुतः शेप मे भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मवित् (छो. ७१३) इति । सोहं भगवः शोचामि ( छां. ७१३ ) इत्या- दिना स्वात्मज्ञानस्यैवोपक्रमादुपसंहारोपि तमादायैवोचितः । अग्ने नेदा- १५ 21-A and Cread संवादात्मकमेष tor संवादात्मकमेक।

·अ.3 पासू. १९ अणुमायम् । त्पदानामीश्वरपरत्वं स्याद्वाक्यभेद उपक्रमविरोधश्च स्यात् । तस्माद्वाक्या- नुरोधात् पूर्वज्ञानमकारविशेष एवायमिति मन्तव्यमित्यत उत्तरं पठति । श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच्च न वाधः॥ २३६४९ ॥ नैवं वाक्यानुरोधाद्वरणेन सर्वात्मभावलिङ्गभूयस्त्वं बाधितव्यम्। ५ वाक्यापक्षया श्रुतिलिङ्योर्दलीयस्त्वात् । एतदलीयस्त्वं तु-श्रुतिलिङ्ग- वाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यम् (जै. सू. ३।३। १३) इति जैमिनीयसूत्रे सिद्धम् । प्रकृत इतरसाधनंनिषेधपूर्वक-यमेवेष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा वृणुते तनूं स्वाम् ( मुं. ३२॥३) इति श्रुतिर्वरणमात्रलभ्यत्वमाह । एतदग्रेच-नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः 1. (मुं. ३।२।३ ) इत्युपक्रम्य-एतरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ( मुं. २।४ ) इति श्रुतिः पठ्यते । एतञ्च विद्यैव'तु 'निर्धारणात् (व. सू. ३२१४७ ) इत्यत्र निरूपितम् । अपरं च- नात्मवित तरति शोकमात्मवित् (छां. ७१।३) इति नारदवाक्यानु- वादयोरात्मपदमुत्तमप्रश्नात्मकेन लिनेन पुरुषोत्तमपरमिति ज्ञायते । सहि १५ सर्वेभ्य उत्तमोतो ब्रह्मेत्युपास्यत्वेन सनत्कुमारोक्तप्रतिरूपं ततस्ततो भूयो- स्तीत्यपृच्छत् । अन्ते सर्वाधिकत्वेन सुखात्मकत्वेन भूमानं श्रुत्वा तथा नापृच्छत् कितु तत्प्राप्त्यर्थम् । अत्या, करिमन् प्रतिष्ठित इत्यपृच्छत् । तदा सर्वात्मभाववत्स्वेव प्रतिष्ठित इत्याशयेन सर्वात्मभावलिङ्गात्मकं भावं स एवाधस्तात् इत्यादिनोक्तवान् ॥ ३२३२४९ ॥ नन्वेतया श्रुत्या ,न सर्वात्मभावलिङ्गात्मको भाव उच्यते । कितु व्यापकत्वेन सर्वरूपत्वेन स्वभिन्नाधिकरणाभावादन्यत्रापतिष्ठितत्वमे- वीच्यत इत्यत उत्तरं पठति । अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद् दृष्टश्च २ । . तदुक्तम् ॥ २३०५० ॥ 3-M, A snd r resd बाधा for चापः। 4-M, Aand Crestषरणज for परणेन ।

·२५७ १७ लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम्। [अ.}. ... भूमस्वरूपं श्रुत्वा स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितः (छां.७१२४१) इशत प्रश्भे-स्वे महिनि ( छां, ७।२१।१ ) इत्युत्तरम् । तदर्थस्तु स्वीयत्वेन वृते भने यो महिमरूपः सर्वात्मभावस्तस्मिन्निति स्वरूपात्मके महिम्नीति वा भगवदात्मकत्वात्सर्वात्मभावस्य तदितरस्य साक्षात् पुरुषोत्तमानाप- ५ कत्वादस्यैव तत्मापकत्वात् परमकाठापन्नमहिमत्वरूपोयमेव भाव इति महिमशब्देनोच्यते । सतु विषयोगमावोदये सत्येव सम्या ज्ञातो भवति व्यभिचारिभावः । ते त्वनियतस्वभावा इति ज्ञापयितुं त्रिविधाः स एवा- धस्तात् इत्यादिना-आत्मवेदः सर्वम् (छां. ७।२६।१ ) इत्य- न्तेन निरूप्य भूमप्रतिष्ठाधिकरणप्रभे यदुत्तरित-ये महिमि (छां. ७ १. २४११) इति तमेवानुवभाति-स या एप ( छां, १२५२ ) इत्यनेन । तच्छन्दस्य पूर्वपरामर्शित्वात् । एवं सति त्वदुक्तमन्यत्राप्रतिष्ठितत्वं चेदिह प्रतिपाद्यं स्यात् तदोक्तरीत्यानुवन्धं न कुर्यादहङ्कारादेशादिकं च न कुर्यादुकप्रश्नोत्तरं स्वान्यवरत्वभावान कापीत्येव वदेत् । तस्मादस्मदुक्त एप मार्गानुसर्तव्यः । आदिपदात् त्रिविधी ये मावा उक्तास्तेषामपि १५ स्वरूपम्-एवं पश्यन् एवं मन्यान एवं बिजानन् (छां. ७२५१२) इति क्रमेण यनिरूपितं तदुच्यते । पूर्व हातिविगावभावेन तदितरास्फूर्त्या तमेव सर्वत्र पश्यति । एतदवोक्तमेवं पश्यनित्यनेन । ततः किंचिद्राह्यानु- संधानहङ्कारादेशो भवति । स त्वमेव सर्वतः स्वकृतिसामर्थेन तं प्रक- टीकरिष्य इति मनुते । करोति च तथा । अत एवान्वेषणगुणगाने वृति १. तामिः एतदेवोक्तमेवं मन्यान इत्यनेन ततो निरुपधिन्नेहविषयः पुरुषो- त्तम आत्मशब्देनोच्यत इति तदादेशो भवति । तदा पूर्वकृतस्वसाधनवै. फल्यज्ञानेनानिदेन्ययुजासहजलेहजविविधभाववान् भवति । तदेतदुक्तमेवं विजानन्नित्यनेन । अत एवोपसर्ग उक्तः । ततोतिदैन्येनाविर्भावे . सति या अवस्थास्ता निरूपिता आत्मरतिरित्यादिना । अनात्मशब्दाः पुरुषो- त्तमवाचका ज्ञेयाः । अन्यथौपचारिकत्वं स्यात् । मुख्ये संभवति तस्या- युक्त्वात् । ननु मत्मिभावस्यापि मुक्तौ पर्यवसानमुत नेति संशयनि- रासाय दृष्टान्तमाह 1 प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववादिति । मुमुक्षुमक्तस्य स्वेष्टदातृत्वेन 3 [अणुभाष्य ·। २.८ अ. ३ पा, 3. सू. ५.] अणुमाग्यम् । भगवद्विपयणी या प्रज्ञा सा सर्वात्मभाववद्भक्तपज्ञातः प्रज्ञान्तरमित्युच्यते । तच कर्मज्ञानं तदितरभक्तप्रज्ञाभ्यः पार्थक्येन तदिटमेव साधयति । तथा सर्वात्मभाववतो मक्तस्य यत्पकारिका भगवद्विषयिणी प्रज्ञा तमेव प्रकारं स भावः साधयति नान्यमिति न मुक्ती पर्यवसानमित्यर्थः । अत्र ५व्यासः खानुभवं प्रमाणत्वेनाह । दृष्टश्चेति । उक्तभाववतो भक्तस्य प्रभुस्स- रूपदर्शनायतिरिक्तफलामावोस्माभिरेव दृष्ट इत्यर्थः । एतादृशा अनेक दृष्टा इति नैकस्य नाम गृहीतम् । अत्र शब्दमपि प्रमाणमाह । तदुक्त- मिति । भगवतेति शेषः । श्रीभागवते दुर्वाससं प्रति-अहं भक्तपराधीनः ( भा. ९।४।६३) इत्युपक्रम्य-वशे कुर्वन्ति मां भक्त्या सत्तियः सत्पतिं यथा ( भा. ९।४.६६ ) इति । यो हि यद्वशीकृतः स तदिच्छा- नुरूपमेव करोत्यतो न सायुज्यादिदानं किंतु भजनानन्ददानमेव । तेषां मुक्तयनिच्छा तु- मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादिचतुष्टयम् । नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतोन्यत् कालविप्लतम् ॥ स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थ- दार्शिनः। सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यफत्वमप्युत ॥ दीयमानं न गृह्णन्ति दिना मत्सेवनं जनाः (भा. ९।४।६७-६८-६९ ) इत्यादिवाक्यसहस्र- निीयते ॥ २५०॥ न सामान्यादप्युपलब्धेर्मृत्युवन्न हि लोकापत्तिः ॥२३॥५१॥ ननु नान्यत्पश्यतीत्यारभ्य सर्वस्य सर्वात्मभावनिस्पकत्वोति रनुपपन्ना । अत एवात्मपदानां पुरुषोत्तमपरत्वोक्तिश्च । यतस्तस्य २. मुक्तावपि कामाभावः प्रतिपाद्यत । अत्र तु-तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति (छां. २५२) इति श्रुतिः पश्यते । एवं सति न तनिरूपणमत्रेति वाच्यम् । तद्भाववतोप्यन्यकामवत्वमिति वा । द्वितीय- स्योक्तप्रमाणपराहतत्वेनाद्यपक्ष एवाश्रयणीय इति पूर्वपक्षं निरस्यति । नेति । तत्र हेतुमाह । सामान्यदप्युपलन्धेरिति । तत्समानधर्मयोगादपि २५ तत्मयोगः श्रुतावुपलभ्यतेनेकशो यतः । प्रकृतेपि विविधाना लोकानां विविधसुखप्रधानत्वाद्भगवत्संबन्धिषु सर्वेषु सुखेषु काम चारो भवतीति श्रुते- रों शेयः । ननु यथाश्रुत एवास्ति तनाह । नहि लोकापत्तिरिति ।

·१. २७ लिगभूयस्त्याधिकरणम्। [अ. 3 वा. १ यू. ५३ सर्वात्मभाववत्त इति प्रकरणात्-नान्यत्पश्यति ( छां. ७५२४१ ) इत्यादिधर्मविशिष्टस्यात्मनः प्राणादिसर्ववतो लोकसंबो युगिरहोपि नेति ज्ञापनाय हिशब्दः । किंच । एतद्ग्रेन पश्यो मृत्यु पश्यति (छां.- ७२३२ इति श्रुत्या मृत्युनिषेधः क्रियते तथा-आत्मन एवेद५ सर्वम् ५(छ।२६।१ ) इति श्रुत्यैवकारेणात्मातिरिक्तव्यवच्छेदः क्रियत इति " मृत्युवल्लोकोपि न संबध्यत इत्याह । मृत्युवदिति । तत्र रोगादीनामपि दर्शननिरोध सत्यपि मृत्योरेर यन्निदर्शनमुक्तं तेन भक्तानां लोकान्तरसं. बन्धस्ततुल्य इति झाप्यतेत एव नोत दुःखमिति दुःखसामान्यनिषेधोये कृतः ॥ २३॥५१॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्य भूयस्त्वात्वनुबन्धः ।। ३२३०५२।। अब हेत्वन्तरमाहास्मिन्नेव लोके सर्वमानोति सर्वशः (छां, ७॥ २६॥२) इति परेण पदेन शब्दस्य श्रुतिवाक्यस्य-आ-मन एवेद सर्वम् ( छां. ७२६१ ) इति यत्पूर्वोक्तं अतिवाक्यं तद्विधतेय प्रती- यत इति न लोकसंबन्धो वक्तुं शक्य इत्यर्थः । ननु-आत्मन एवेदः सर्वम् 1५(छां. १२६।१ ) इति यत्पूर्वं श्रुतियाक्यं तनयतदर्थलामे पुनस्तदुक्ति- ननितेत्याराङ्कायां तत्र हेतमाह । तुराब्दः शङ्कानिरारो । भूयस्त्या- देतोः । उफेर्थे हेतूनां बाहुल्ये तद्दाढ्यं भवतीत्याशयेनोकार्थस्यैव श्लोको- नानुबन्धः कृत इत्यर्थः । अथवा भूयःपदमाधिक्यार्थकम् । तथा च स्वकृतसाधनसाधितफलापेक्षया स्वयमुद्यम्य भगवता साधितफले निरवधि- २. रुका इति ज्ञापनाय पुनः श्लोकेन तथेत्यर्थः ॥ २२५२ ।। एक आत्मनः शरीरं भावात् ॥ २२५६ ॥ उन्नोर्थे श्रुत्यन्तरसंमतिमप्याह । एके शाखिनस्तत्तिरीयाः शरीरे भगशरीरे इदयाफाश इति यावत् । तत्रात्मनो मगवतो मावादाविर्भावात् तेन सत सर्वकामपाग बदन्ती श्रुति पठन्ति सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद A. 1:--M, A und Croad वृष for पूयॉन। 15-I, AMU पूर्वश्रुतिधायनीतदर्थ for iश्रुतियास्यते तदर्थ ।

·अ.पा.सू.५० अणुमाप्यम्। निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सो त सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विप- श्चिता (ते. २।१ ) इति । अोपक्रम-जहाविदामोति परम् (ते. २११) इति श्रुतिरक्षरब्रह्मविदः परब्रह्ममाप्ति सामान्यत उक्त्वा विशेषतः कयनार्थ- तदेषाभ्युक्ता (ते. २१) इति वाक्यं तद् ब्रह्म प्रतिपायत्वेनाभिमुखी- ५ कृत्येषा वक्ष्यमाणा ऋक् परब्रह्मविद्भिरुनेत्युक्त्वैवमुक्तवती सत्यं ज्ञान- मिति । परब्रह्मस्वरूपमनुभवैकवेयं न शब्दादिभिर्वेयमिति ज्ञापनाय स्वयं तत्तत्त्वप्रतिपादिकाप्यन्यमुखेनोक्तवती । अत्र ब्रह्मणा सह सर्वकामोपभोग उक्तः इत्येतदेकवाक्यताय सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीति श्रुतेरप्युक्त एवार्थो मन्तव्यः ॥ शश५३ ॥ १७ ॥ १. १८ व्यतिरेकाधिकरणम् । व्यतिरेकस्तद्भावामावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥ ३३३५४ ॥ ननु-ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २।१ ) इति श्रुत्याक्षरब्रह्मविदः परब्रह्मप्राप्तिरुच्यते । तत्रेतरसाधनसापेक्षं ब्रह्मज्ञानं परं प्रापयत्युत तन्निर- पेक्षमिति भवति संशयः । अत्र श्रुती तन्मात्रोक्तरितरनिरपेक्षमेव तत्तथेति १५ पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्त्वेवं सति ज्ञानमार्गीयाणामपि परमातिः स्यात् । सा त्वनेकममाणबाधितेति पूर्वमवोधाम । किं च । ज्ञानशेषभूतबहापेक्षया फलात्मकस्य परस्य मुख्यत्वातदेषाभ्युक्तेति श्रुतिस्तदेव प्रतिपायत्वेना- भिमुखीकृत्य ऋगुत्तेत्याह । तेन तत्र ब्रह्मपदे पुरुषोत्तमपरे ज्ञायते। तथाच गुहायां यद्याविभूतं परमं व्योम पुरुषोत्तमगृहात्मकमक्षरात्मकं २४ व्यापि वैकुण्ठं भवति तदा तत्र भगवानाविर्भवतीति तत्मानिर्भवतीत्युच्यते । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ( ते. २।१ ) इत्यनेन । तथा च ज्ञानिनां गुहाच परमव्योनो व्यतिरेक एव । तत्र हेतुमद्भावाभावित्वा- दिति । यमेवैष वृणुते (मुं, २२॥३) इति श्रुतेर्वरणाभावे मगवद्भावस्या- संभवात् ज्ञानिनां तथा परणामावात् भगवद्विषयको भावो न मावीति 21- reads इत्पन्न for इत्पनेन ।

·१८ व्यतिरेकाधिकरणम् ! (35.५४ तथेत्यर्थः । ननुं ज्ञानविषयत्ववदाविकोप्यस्तु । किंच । तदतिरिक्रमा- विर्भावमपि न पश्याम इत्याशङ्कायामाह । न तूपलब्धियदिति उपलब्धि- नि तद्गुहायामाविर्भावो न भवतीत्यर्थः । यस्मै भकाय यल्लीलाविशिष्ट स्वरूपमनुभावयित्वा प्रभुर्मवति तद्गुहायां तल्लीलाश्रयभूतमक्षरस्वरूपं ५ वैकुण्ठलोकवदाविर्भावयतीति नोक्तशङ्कालेशोपि । यत्र पुरुषोत्तमस्य चाक्षुषत्वं तत्र ततोध:कक्षस्य तस्य तथाले का शङ्कानाप । एत- दुपपादितं पूर्व विद्धन्मण्डने च । ननु ज्ञानिज्ञानविषयमचा- गुहाविताक्षरयो दोस्ति न वा । नायः । मानाभावादेकत्वेनैव सर्वत्रोतः। न द्वितीयः । निरवयवस्य कचिल्लोफरूपत्वातद्रूपत्वाभ्यामेकत्वानुपपत्तेरिति "घेव । मैवम् । लोकरूपत्वस्य पश्वाभापित्वे हीयमनुपपत्तिर्न त्वयं किंवक्ष- रस्वरूपमेव तथेति श्रुतिराह । अम्मत्यपारे भुवनस्य मध्ये (ना. ११) इत्युपक्रम्य-तदेव भूतं तदु भन्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन् (ना. १३१) एतद्ने च-यमन्तः समुद्रे कवयो क्यन्ति यदक्षरे परमे प्रजाः (ना. ११) इत्यादिरूपा ।स्मृतिरपि । परस्तस्मात गावोन्योव्यक्तो व्यक्तासनातनः। यः ७५ स सर्वेषु भुतेषु नश्यत्सु न विनश्यति । अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमा गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम (भ.गी. ८।२०।२१) इत्यादि तु गीतामु । श्रीमागवतेपि-दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः (भा.१०।२८।१४।१५) इति देशमे । द्वितीये च-तस्मे २० स्वलोकं गगवान् सभाजितः संदर्शयमास (भा.२।९।९) इत्युपक्रम्य काल- त्रिगुणमायासंबन्धराहित्यमुक्त्वा भगवत्पादानुक्त्या विमानप्रमदा उक्त्वा श्रीरुक्ता । तथा च श्रुतिस्मृत्येकवाक्यतायां ताफ्स्वरूपमेवाक्षरमिति निर्णयो भवति । एवं सति सचिदानन्दत्वे देशकालापरिच्छेदस्ययंमकाशत्व- गुणातीतत्वादिधर्मवत्वेनैव ज्ञानिनामक्षरविज्ञानम् ।भक्तानामेव पुरुषोत्तमा- २५विधानत्वेन तथेति ज्ञेयम् । मल्लानामशनिः (भा. १०१४३।१७) इति 8-31, A, Cnd read एतचापपादित for एतदुपपादितं । 21-C and Dread मायादि for माया।

·अ.पा.सू.५३] अणुमाध्यम् । २६० निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोभुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विप- चिता (ते. २१) इति । अनोपक्रम-बहाविदामोति परम् (ते. २१) इति श्रुतिरक्षरब्रह्मविदः परब्रह्ममाप्ति सामान्यत उक्त्वा विशेषतः कथनार्थ-- तदेषाभ्युक्ता (ते. २११) इति वाक्यं तद् ब्रह्म प्रतिपायत्वेनाभिमुखी- ५ कृत्येपा वक्ष्यमाणा ऋक् परब्रह्मविद्भिरुफेत्युक्त्वैवमुक्तवती सत्यं ज्ञान- मिति । परब्रह्मस्वरूपमनुमवेकवेयं न शब्दादिभिर्वेद्यमिति ज्ञापनाय स्वयं तत्तत्त्वप्रतिपादिकाप्यन्यमुखनोकवती । अत्र ब्रह्मणा सह सर्वकामोपभोग उक्त इत्येतदेकवाक्यताये सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीति श्रुतेरप्युक्त एवार्थो मन्तव्यः ॥ २२५३ ॥ १७ ॥ प्रापयत्युत तन्निर- १८ व्यतिरेकाधिकरणम् । व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥ २२५४ ॥ ननु-ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २१) इति श्रुत्याक्षरब्रह्मविदः परब्रह्मप्राप्तिरुच्यते । तत्रेतरसाधनसापेक्षं ब्रह्मज्ञानं पेक्षमिति भवति संशयः । अत्र श्रुती तन्मात्रोक्तरितरनिरपेक्षमेव तत्तयेति १५ पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्त्वेवं सति ज्ञानमार्गीयाणामपि परमानिः स्यात् । सा त्वनेकप्रमाणबाधितेति पूर्वमवोचाम । किं च । ज्ञानरोपभूतब्रह्मापेक्षया फलात्मकरय परस्य मुख्यत्वातदेषाभ्युक्तेति श्रुतिस्तदेव प्रतिपाद्यत्वेना- भिमुखीकृत्य ऋगुत्तेत्याह । तेन तत्र ब्रह्मपदे पुरुषोत्तमपरे ज्ञायते । तथाय गुहायां यद्याविर्भूतं परमं व्योम पुरुषोत्तमगृहात्मकमक्षरात्मकं २९ व्यापि वैकुण्ठं भवति तदा तत्र भगवानाविर्भवतीति तत्मानिर्भवतीत्युच्यते । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् (ते. २१) इत्यनेन । तथा च ज्ञानिनां गुहासु परमव्योनो न्यतिरेक एव । तत्र हेतुमद्भावाभाविवा- दिति । यमेवैष वृणुते (मुं. शरा३) इति श्रुतेर्वरणाभावे भगवद्भावस्या- संभवाद ज्ञानिनां तथा वरणामापात् मगपद्विषयको मावोजमावीत 21-aread इत्यन्तेन for इत्पनेन ।

·१८ व्यतिरेकाधिकरणम् । अ. ७ ८.१ ८.५. तथेत्यर्थः । ननुं ज्ञानविषयत्ववदाविर्भावोप्यस्तु । किंच । तदतिरिक्तमा- विर्भावमपि न पश्याम इत्याशङ्कायामाह । न तूपलब्धिवदिति उपलब्धि- निं तद्गुहायामाविर्भावो न भवतीत्यर्थः । यस्मै भक्ताय यल्लीलाविशिष्ट स्वरूपमनुभावयित्वा प्रमुभवति तद्गुहायां तल्लीलाश्रयभूतमक्षरस्वरूप ५ वैकुण्ठलोकवदाविर्भावयतीति नोक्तशङ्कालेशोपि । यत्र पुरुषोत्तमस्य चाक्षुषत्त्वं तत्र तसोध:कक्षस्य तस्य तथात्वे का शङ्का नाम ! एत. दुपपादितं पूर्व विद्वन्मण्डने च । ननु ज्ञानिज्ञानविषयभत्ता- गुहाविर्भूताक्षरयोर्भदोस्ति न वा । नायः ! मानाभावादेफन्वेनेव सर्वत्रोक्तः । न द्वितीयः । निरवयवस्य क्वचिल्लोकरूपत्वातद्रूपत्वाम्यामेकत्वानुपपवेरिति १० चेत् । मैवम् । लोकरूपत्वस्य पश्चादापित्वे हीयमनुपात्तिर्न त्वेवं कित्यक्ष- रस्वरूपमेव तथेति श्रुतिराह । अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये (ना, ११) इत्युपक्रम्य-तदेव भूतं तदु भन्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन् (ना. ११) एतये च-यमन्तः समुद्र कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजाः (ना. ११) इत्यादिरूपा। स्मृतिरपि । परस्तस्मात्तु मायोन्योन्यतो व्यक्तात्सनातनः। यः १५ स सर्वेषु भुतेषु नश्यत्सु न विनश्यति । अव्यकोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम (भ.गी. ८१२०२१) इत्यादि तु गीतासु । श्रीभागवतेपि-दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम्। सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्मज्योतिः रानातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः (भा.१०१२८१४१५) इति दशमे द्वितीये च-सरमै २. स्वलोक मगवान सभाजितः संदर्शयमास (मा.२९१९) इत्युपक्रम्य काल- त्रिगुणमायारांवन्धराहित्यमुक्त्वा भगवत्पार्षदानुक्त्या विमानप्रमदा उपत्या श्रीरुका। तथा च श्रुतिस्मृत्येकवाक्यतायां ताक्स्वरूपमेवाक्षरमिति निर्णयो भवति । एवं सति सचिदानन्दत्वे देशकालापरिच्छेदस्वयंमफाशत्व- गुणातीतत्वादिधर्मवत्वेनैव ज्ञानिनामक्षरविज्ञानम् मित्तानामेव पुरुपोलमा- २५ पिछानलेन तथेति ज्ञेयम् । मल्लानामशनिः (भा. १०९४२१७) इति E-I, A, Card D read एतयोपादितं for एतदुपपादितं । 2I-C and D read मायादि for माया।

·+ अपा. ३.५४] अणुमा पम् । श्लोकोक्तरीत्या . पुरुषोत्तमस्येव । प्रभुणा ये यथा विचारिताः सन्ति ते तथा भवन्तीति तद्विचार एव सर्वेपामधिकाररूप इति-कृतप्रयत्नापेक्षस्तु (ब. स. २०४२) इत्यत्र नितिम् ॥ २०५४ ॥ अस्मिन्नर्थे कैमुतिकन्यायकथनार्थ निदर्शनत्वेनोत्तरं पठति । ५ अङ्गाववद्धास्तु न शाखास हि प्रतिवेदम् ॥ ३३॥५५॥ यागे तत्तदृत्विनियतकर्तव्यान्वाधानादीगङ्गानि । तत्रावबद्धाः सर्व एवलिंजो यजमानेन । अवबन्धनं नामाध्वयु त्वा वृणे होतारं त्वां वृण उद्गातारं त्वां वृणे इत्यादिरूपं वरणमेवान्यथा सर्वकमविदुषां तत्कृ- तिपटूनामेकत्राधिकारो नान्यत्रेति नियमो न स्यात् । तस्य तस्य तथा १० वरणे तु यजमानेच्चैव हेतुः । तेच तदा न सर्वासु शाखासु विहितान्य- डानि कर्तुं सर्वेपि शक्ताः । किंतु यजमानवरणनियमिता एव तथा । तत्र हेतुमाह । हि यतः कारणात् प्रतिवेदं नियमितान्यङ्गानि होत्रमचाध्वर्य- वादि यजुषोद्गात्रं साना इति । यथा चालौकिके वैदिके कर्मणि जीवे- च्छापि नियामिका भवति यत्र तत्र किमु वाच्यं प्रतिरोमकृपं सावकाशम- १५ मितब्रह्माण्डस्थितिमतरतदीशितुरिच्छैव नियामिका तत्तत्साधनफल- संपत्ताविति ॥ ५५॥ मन्त्रादिवदाविरोधः ॥ ३॥३५६ ॥ ननु पूर्व कर्मज्ञाननिष्ठानामपि पुंसामग्रे मनिमार्गीयत्वं यत्र भवति तत्र तथैव भगवद्वरणमिति हि सिद्धान्तः । ऋत्विजस्त्वेकस्मिन् याग एकत्र २. वृतस्य नापरत्रापि तथेति विरुद्दो दृष्टान्त इत्यरुच्या निदर्शनान्तरमाह। यथक एव कश्रिन्मनो बहुषु कर्मसु संबध्यते कश्चिद् द्वयोः कश्चिदेक- व तथैव विधानात्तथात्रापीत्यर्थः आदिपदाकर्मीच्यते । यत्र काम्येनव नित्यकर्मनिर्वाहस्तत्र कामितार्थसाधकन्वे प्रत्यवायपरिहारप्येकमेव तदु- पयुज्यते । तथा च सर्वतोमुखेनेकहानृप्रवरेध्वर्युपवरे च गृह्यमाणे देवाः २५ पितर इत्यादिना यजमानकर्तृकानुमत्रणमेकमेय सर्वत्र संबध्यते विधस्तथानापि तावाद्विधं यदेकमेव वरणं तेन नन्निछानन्तर भक्तिनिष्ठेति न .

·१९ मुन्न इत्यधिकरणम् । [.3 पा. 3 भू. ५७ दृष्टान्तविरोध इत्यर्थः। अथवा ॐ मित्युदात्यैव मन्त्राणामुञ्चारणान्मन्त्रा- दिरोंकारः। स यथा ब्रह्मात्मकत्वेनैक एव सर्वमन्वेषु संबध्यते । तथा रणमपीति तथेत्यर्थः । यद्यपीतरनिठानन्तरभूतभक्तिनिष्टावतोपि वरणं तथाभूतमेकमेवेति नोक्तदोषस्तथाप्युटमार्गे वृतस्य नीचकक्षापादनमनु- ५ वितमिति मत्वा पक्षान्तरमुक्तम् । वस्तुतस्तु साधनमर्यादया यत्र भनिर्दि- सिता तत्र तथेति नानुपपत्तिः काचित् ॥ ३१३१५६॥१८॥ १९ भूम्न इत्यधिकरणम् । re भन्नः ऋतुपज्यायस्त्वं तथाहि दर्शयति ॥ ३॥३१५७ ॥ ननु सुखस्वरूपजिज्ञासायां-यो भूमा तत्सुखम् (छां.७१२३३१) १० इत्युक्तं भूमस्वरूपजिज्ञासायां-यत्र नान्यस्पश्यति (छां, ७२४।१) इत्यादिना तद्यनिरूपितं तत्तात्मिभावस्वरूपमिति यदुक्तं तन्नोपपद्यते । गुम्ना हि सुखरूपताच्यते । सर्वात्माचे तु विरहमाचे दुःसहदुःखानुभवः श्रूयते । तेन मोक्षसुखमेव यो वै भूमेत्यादिनोच्यते । यो वै भूमा तदमृ नम् (छां. ७१२४१) इति वाक्याच्च । अग्रेच--म या एप एवं पश्यन १५ (छां,१२५।२) इत्यायुक्त्वानन्तरमसंभव्यतः स भावो मोक्षो पात्राच्यत इति संशयः। कामचारोक्तेर्मुक्तिपूर्वदशायां तन्माहात्म्यनिरूपणार्थत्वादमृतशब्दाञ्च मुक्तिरेव भूमपदेनोच्यत इति पूर्वपक्षः । तत्र भूगशब्देन स भाव एवोच्यत इति सिद्धान्तस्तत्र दुःखदर्शनानुपपत्या सर्वाधिकत्वलक्षणं ममत्वमनुपपन्न- मिति शङ्कां परिहरति । भूमः सर्वात्मभावस्य ज्यायस्त्वं सर्वस्मान्मन्त- २० व्यम् । तत्रोक्तानुपपत्तिपरिहारार्थ दृष्टान्तमाह । ऋतुवदिति । दर्शपूर्णमा- सपकरणे तैत्तिरीयके पठ्यते-परमेटिनो वा एष यज्ञोग्र आसीत्तन स परमां कासामगच्छत् । (ते. रा ११६३९ ) इत्युपक्रम्य-य एवं विहान् दर्शपूर्णमासी यजते परमामेव कामां गच्छति (ते. सं. १२६९.) इति । यथा प्रतादिदःखात्मकत्येपि परमकार- . ..५ लक्षणफलगमकत्वेन दर्शपूर्णमासयोः सर्वक्रतुम्योधिवात्वं वामन ·। २६४ .: पा. ३५.५७] अणुभाष्यम्। आसीदिति श्रूयते । तथा दुःखहेतुत्वेप्यनन्पलभ्यसाक्षात्पुरुषोत्तमा- नन्दप्राप्तिहेतुत्वेन सुखरूपत्वमुच्यत इत्यन्येभ्य: सभ्यो ज्यायस्त्वं मन्तव्यमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिमाह । तथाहि दर्शयति । श्रुतिस्तु-स एवाधस्तात् (छां. २५५१) इत्यायुक्त्वा-अथात्मादेशः (छां.१२५।१) ५ इत्यायुक्तवत्यग्रे चैतादृशस्यात्मन एव प्राणाशास्मरादि सर्वमिति च दर्श- यति एतत्सर्वात्मभाववत्येव सर्वमुपपद्यते न मुक्तस्य। वृत्तिभेदाभावात् प्राणा- यभावाच । जीवन्मुक्तिदशायां प्राचीनानामेव सत्वादात्मनः माणा इत्यादि न वदेत् । यद्वा ननु लोकेपि शृङ्गाररसभाववति पुंसि नार्यां च त्वदुक्त- भावसंबन्धिव्यभिचारिभावाः श्रूयन्ते । सैव सर्वत्र स एव सर्वत्रेति । एवं १० सति लौकिकसधर्मवत्त्व त्वदुक्तभावस्यालौकिकज्ञानादिभ्य आधिक्यं वक्तुं शक्यमलौकिकविषयत्वाल्लौकिकत्वमपि न तथेति भवति संशयः । तत्र मनुजत्वरिपुत्वादिज्ञानानामिव कामादिभावेन सेहभावस्यापि संभवा- नास्यालौकिकत्वमिति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्त्वस्य लौकिकेभ्यो ज्यायस्त्वं मन्तव्यम् । नबूक्तं लोकसाधारण्यं बाधकमिति शानिरासाय निदर्शन- १५ माह । क्रतुवदिति । यथा दर्शादिषु दोहनाधिश्रयणातञ्चनवीयवघातादि- पुरोडाशमक्षणादीनां लौकिकक्रियातुल्यत्वेन दर्शनेपि न लौकिकत्वम् । लौकिक्रममाणामाप्तत्वादलौकिकतत्मानत्वात्तथोक्तपमाणरूपवरणलभ्यत्वेन ध्रुत्युक्त्वान लौकिकत्वमस्य मावस्येति दिक् । प वस्तुतस्तु ग्रामसिंहस्य सिंहस्वरूपत्वेपि न ताद्रूप्यं वकुं शक्यम् । १. तथा लौकिकपुंसि नायाँ वा तदाभासो रसशास्खे निरूप्यते । तद्दृष्टान्तेन मगवद्भाववद्भक्तरीतिमावनार्थ नतु ऋषीणां लौकिके तात्पर्य भवितुमर्हति । अत्रोपपतिमाह । तथा हीत्यादि । पूर्वोक्तमाववत आत्मनः प्राणादिकं सर्व दर्शयति श्रुतिः । तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यतः (छां. १२६१) इत्यादिना । इतः पूर्वमपि स वा एष एवं पश्यन् (छां. १२५२) २५ इत्युपक्रम्य-आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड् भवति सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति (आ. ७२५२ ) इति श्रुतिश्च ।

·२२ काभ्यास्स्वित्यधिकरणम्। (अ.पा.सू. ६० नं हि लोक एवं संभवत्यात्मपदानां भगवदायकत्वादिति सर्वोत्तमविषयक- भावस्व तथात्वं युक्तमिति चोपपचिहिशम्देन सूच्यते ।। ३३६५७ ।। १९ ।। २० नानाशब्दादिभेदादित्यधिकरणम् । नाना शब्दादिभेदात् ॥ २३५८ ।। पूर्वाधिकरणः सर्वात्मभावस्वरूपादिनिर्णयं कृतवान् । अथ मत्स्या- दिरूपाणां भगवदवतारत्वमविशिष्टमिति सर्वेषां समस्योपासना कार्यात पार्थक्येनेति विचारयति । अवोपास्यादपि रूपभेदादेकनोपाराकरया- न्यमानुपास नलक्षणाशासंभवादरया अप्यसिद्धिसंभवादपि समस्यैव सा कार्येति प्राने सिद्धान्तमाह । सर्वप्यवतारेषु नानवोपासना कार्या । तत्र १० हेतुः शब्दादिभेदादिति । तत्तत्रवरूपवायकराब्दानां मन्त्राणां चादिपदा- दाकारकर्मणां च भेदादित्यर्थः । एतेनैव गिथोविरुद्धानामाकारकर्मणामे- कार भावनस्याशक्यत्वमयुक्त्वं चेति भावः राचितः ॥ २२५८॥२०॥ २१ विकल्प इत्यधिकरणम् । विकल्पोविशिष्टफलत्वात् ।। ३।३१५९ ॥ पार्थक्येनोपासनानि कर्तव्यानीति स्थित विगार्यते । किममिझोत्र- दर्शपूर्णमायादिवदेपा समुजय उत फलपिकल्प इति । तत्र विधिपालयोः समानत्वात्समुच्चय इति पाने निर्णयमाह । उपासनानां विकल्प एव । तत्र हेतुरविशिष्टफलत्यात् । मुतिफलकत्वं हि सर्वेषामुपासनानामविशिष्टम् । एवं सत्यफेनैव ३. तत्सिद्धावपरस्याभयोजकत्वादमिहोत्रादिवन्नित्यताबोधकश्रुत्यभावानदधि- नो विकल्प एव ।। ३।३३५९॥ २१ ॥ २२ काम्पास्त्वित्यधिकरणम् । काम्यास्तु यथाकाम समुच्चीयरन वा पूर्वहेत्वभावात् ॥ ३३६० ॥ 1.३) एलन्नामाधिमालयोनलम्यते। [अगुभाय) - ·म.पा.सू..] अणुमाभ्यम् । येषु तूपासनेषु भिन्नानि भिन्नानि फलान्युच्यन्ते तत्र वनेकफला- निस्तत्तत्कलकोपासनानि समुच्चीयेरनविशिष्टफलत्वामावात् । यत्र त्वेक- स्यैवोपासनस्य स्वकामितानेकफलकत्वं श्रूयते तत्र तथैव चेदुपासनं करोति तदा न समुच्चीयेरनपि। स्वकामितेष्वेकतरस्य तदन्यफलवेशिष्ट्ये- ५ नाविशिष्टफलत्वामावादितिपूर्वहेत्वमावादितिलिटपयोगाभिमायेणोक्तमिति ज्ञेयम् । अथवा कामक्ये नियतफलकानि तानि न समुच्चीयेरन् । अत्र हेतुः स्पष्टः ।। श६०॥२२॥ २३ अङ्गेम्वित्यधिकरणम् । अड्डेषु यथाश्रयभावः॥३॥६१ ॥ प्रधानेषु निर्णयमुक्त्वानेषु तमाह । एकार्थसाधकानामुपासनानां भेदेनाभेदेप्येकतरोपासने फलैक्यादङ्गानि तत्र समुच्चीयरन वेति संशये निर्णयमाह । उपासनाडानां तदेवाश्रयस्तथा च यदझं यदुपास- नाश्रितं तत्रैव तस्य भाव इत्यर्थः ॥ शश६१ ॥ अत्र हेतुमाह। शिष्टेश्च ॥ २३६२ ॥ तत्तदुपासनं तत्तदविशिष्टमेव वेदे शिप्यत इति तथेत्यर्थः। चकारादतिरिक्तकरणे प्रायश्चित्तोकिरपि बाधिकेति सूच्यते ॥ २३॥६२ ॥२३॥ . २४ समाहाराधिकरणम् । समाहारात् ॥ २६३॥ कर्ममार्गीयोपासने निर्णयमुक्त्वा ज्ञानमार्गीयोपासने तमाह । अथर्वोपनिषत्सु नृसिंहोपासनादिषु मत्स्यकूर्मादिरूपत्वेनापि स्तुतिः 1-M and Com भिन्नामि after भिन्नानि ।

·२६७ २५ म या तत्सहमावाश्रुनेरित्यधिकरणम् । (अ. 3 पा. पू. ६६ श्रूयते । श्रीमागवते च-नमस्ते रघुवर्याय ( भा. १०1४०२०) इत्या. दिरूपा स्तुतिजनाथे । एवं सति रूपभेदेषि भगदवतारत्वस्याविशिष्टत्वा- देकस्मिन् रूपे रूपान्तरसमाहारो दृश्यत इति सर्वरूपत्वेनैकत्रौपासनमपि सावित्यर्थः ॥ २॥१३॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ॥३॥६४ ॥ ऐश्वर्यवीर्यादिगुणानां सर्वप्ववतारेषु साधारण्यं श्रूयते । तेन धर्मि- धर्माणाक्यात् पूर्वोक्त साध्नित्यर्थः ॥ ३३२६४ ॥ २४ ॥ ५ २५ न वा तत्सहभायाश्रुरित्यधिकरणम् । न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥ ३३॥६५॥ नन्वेवमुपासनं नित्यमुत वैकल्पिकमिति संशय उत्तरीत्या नित्यत्वे प्राप्त तनिषेधमाह । नेति । किंतु वा विकल्प एवेवमुपासन ऐच्छिकरतत्र हेतुमाह । सहभावाश्रुतेरिति । नियगतस्तेषां रूपाणां सहमावश्वणं चेत्स्या- सदा स्यात्नथोपासनस्य नित्यता । न लेवमतो विकल्प एवेत्यर्थः ॥३३॥६५॥ दर्शनाच ॥ ॥३॥६६॥ योपि रूपान्तरसमाहारपूर्वकमुपास्ते सोप्येक रूपमुपास्यत्वेन मत्वा तत्तभोपास्त इति फलं तस्यकस्यैव रूपस्य दर्शनं भवति न तु सर्वेषामि- तोपि हेतोर्विकल्प एवेत्यर्थः । एतद् दृष्टान्तेन यास्मिन रूपे याहा धर्म- वत्त्वं श्रूयते तादृग् धर्मविशिष्टमेवैक रूपमुपास्यमिति व्यासहृदयमित्ति ज्ञायते। १. उपासनानिर्णयान्ते दर्शनात्मकतक्त्या सर्वोपासनानां भगवत्साक्षात्कारः फलमिति ध्वन्यते माहात्म्यज्ञापनार्थम् । परं सर्वावताररूपलं यथार्थमेव फैश्रिज्ञाप्यते । यथार्थत्वात्तदप्यविरोधीति ज्ञेयम् ।। ३।३१६६ ॥ २५ ।। इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते व्याससूत्राणु- भाष्ये तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३३॥ 21-Oreadsशाप्यते for वन्यते।

·अ. . पा. मु.१] यणुमाध्यम् । तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः ।। १ पुरुपार्थोत इत्यधिकरणम् । पुरुषार्थोतः शब्दादिति यादरायणः॥ १४॥१॥ उपासनाभेदेप्युपास्याभेदाच्छाखान्तरोक्तधर्माणामप्युपसंहारः कर्तु- ५ मुचित इति पूर्वपादे निरूपितमिति तन्न्यायनोत्तरकाण्डपतिपाद्यब्रह्मफल- कसर्वात्मभावपि पूर्वकाण्डपतिपादितकर्मणामुपसंहारः प्राप्नोति न वेत्यधुना विचार्यते । विधिपक्षे तत्सहकृतस्यास्य फलसाधकत्वमिति सिध्यति । निषेधपक्षे तु केवलस्येतीममेव पक्षं सिद्धान्तत्वेनाह । पुरुषार्थ इत्यादिना । सिद्धान्ते ज्ञाते तत्र पूर्वपक्षसंभव इत्यादी तमेवाह । अतः सर्वात्मभावादेव १. केवलात् पुरुषार्थः सिध्यति । कुतः । शब्दात् श्रुतेरित्यर्थः । श्रुतिस्तु- नायमात्मा प्रवचनेन (मुं. श२।३ ) इत्युपक्रम्य-यभवेष वृणुते (मुं.२२॥ ३) इत्यादिका । ब्रह्मविदाप्नोति परम् (ते. २११) इत्यादिका-तमेवं विद्वा- नमृत इह भवति (नृ. पू. १६) इति । सनत्कुमारनारदसंवादे-यत्र नान्यत् पश्यति (छां. ७२४१) इत्याद्यात्मिका छान्दोग्यश्रुतिश्च । एतदादि- ५ श्रुतिषु पूर्वोक्तरीत्या केवलस्यैव भगवद्भावस्य फलसाधनकत्वं श्रूयत इति तथा।अत्र-फलमत उपपत्तेः (न. सू. ३।२।३८)इत्यत्रेवोपपत्ति हेतुत्वेना- नुक्त्वा श्रुतिपदं चानुक्त्वा शब्दपदं यदुक्तवांस्तेन श्रुतिस्मृत्यात्मकः सर्वोप प्रमाणशब्दो हेतुत्वेन व्यासाभिमत इति ज्ञायते । तेन-केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः खगा मृगाः । अन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा ।। २० यन्न योगेन सांख्येन दानव्रततपोवरैः । व्याख्यास्वाध्यायसंन्यासः प्राप्नु- याद्यनवानपि ॥ (भा. ११।१२।८-९) इत्यादिरूपा स्मृतिरपि संगृह्यते । एतेन श्रुत्यादिप्रमाणवादिनामिदमेवाभिमतं तद्विरुद्धवादिनामितोन्यदिति तेषामप्रामाणिकत्वं ज्ञाप्यते । अत एव स्वनाम गृहीतम् । स्वस्य वेदव्यास- कर्तृत्वेन तत्रैव यतो भरः । अपरं च वैदिकसिद्धान्ते भगवत्स्वरूपस्यैव २५ स्वतत्रपुरुषार्थत्वात् प्राप्ततत्स्वरूपाणां मुक्त्यनिच्छाकथनान्मुक्तोपसृप्यव्य- , एतन्नामाधिकरणमालाया नोपलम्रते।

·१ पुरुषार्थात इत्यधिकरणम् । {अ .... पदेशाञ्च मुक्तपरमपुरुषार्थत्वात् सा भवतु नामान्यैः साधनैः । वस्तुतः परमपुरुषार्थों य उत्तरूपः सतु सर्वात्ममावेनवेति ज्ञामनाय फलपदमनुक्त्वा पुरुषार्थपदमुक्तम् । एवं सत्यस्य. सूत्रस्यार्थान्तरमपि व्यासाभिगतमिति ज्ञायते । तथा सत्ययं लिटः प्रयोगः । तथाहि पुरुषार्थी भगवानेव । ५ कुतः । अतः शब्दात् । अंतःपदविशिष्टश्रुतिवाक्यादित्यर्थः । तैत्तिरीयो- पनिषत्सु पठ्यते । अतः परं नान्यदणीयस५ हि परात्परं यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यकमनन्तरूपं विश्वं पुराण तमसः परस्तात् (ना. ११) इति ॥ १४.१ ॥ अधात्र मत्यवतिष्ठते । शेपत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्धिति जेमिनिः ॥ ४२ ॥ विष्णोरिग्यत्वेन फर्मशेपत्वात् तत्स्वरूपज्ञानपूर्वको यागः फला- तिशयहेतुरिति तन्माहात्म्यमुच्यत इत्यर्थयादरूपं तत् । अत्र दृष्टान्तमाह- यथान्येष्यिति। अन्येषु द्रव्यसंस्कारकर्मसु-यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पाप५ लोकर शृणोति (ते. सं. ३२५५७) यदान्तो चक्षुरेव भ्रातृन्यस्य १५ वृक्ते (ते. सं. ६।१।१ ) यमयाजानुयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतद् यज्ञस्य क्रियते वर्म यजमानस्य भातृव्याभिभूत्यै (ते. सं. २।६।१) हत्येवंजातीपिका फलश्रुतिरर्थवादरतद्वदित्यर्थः ॥ १२ ॥ ननु-तमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेच प्रवाजिनो लोकभीप्सन्तः प्रमजन्ति (कृ. ४।४।२२) एतदने च-ते ह स्म पुत्रैपणायाश वितेप- २० णायावं लोफेपणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षारयं चरन्ति (बृ. ४।४।२२) इति श्रुतिर्भगवज्ञानवतः सर्वत्यागं वदतीति न त्वदुक्तं साधीय इत्यन उत्तरं पठति । आचारदर्शनात् ॥२३॥ ब्रह्मविदामपि चसिधादीनाममिहोनादिकरणं जैमिनिः पश्यतीति २५ तदाचारं प्रामाणिकमिति च मनुत इति तन्मतमनुवनिममप्यनूकवान् तदा प्रामाणिकं च मनुने हात मारापाठः साधीयान् ।

·अ. पा ...] अणुमाप्यम्। - व्यासः। ब्रह्मविदां त्यागावश्यकत्वे गार्हस्थ्यमेतेषां न स्यादिति भावः । उक्तश्रुतिस्तु कर्मण्यशक्तानां तेषां त्यागमनुवदति।लोकपणायाश्च व्युत्थाय (बृ. ४।४।२२) इति श्रुतेलोकसंग्रहार्थ तत्करणमिति न वक्तुं शक्यम् ॥३॥४॥३॥ तच्छ्रुतेः॥ ॥४४॥ ब्रह्मविदः कर्माचारनिरूपकश्रुतेरित्यर्थः । सा च- जनको है वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे (बृ. २११) इत्यादिरूपा। तथा च ज्ञानेनवार्थसिद्धिश्चेत् स्यात्तदा तद्वत आयाससाध्ये कर्मणि प्रवृत्तिर्न स्यादिति भावः॥ २४॥४॥ समन्वारम्भणात् ॥ १४॥५॥ तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते (बृ. ४।४।२ ) इति श्रुतिः फलारम्भे विद्याकर्मणोः साहित्यं दर्शयतीति न स्वातन्त्र्यं विद्यायाम् ॥३४॥५॥ तद्वतो विधानात् ॥ ४६॥ अमिष्ठो ब्रह्मा दर्शपूर्णमासपोस्तं वृणीते (आ. सू. १८१ ) इति कल्पश्रुत्या ब्रह्मविदो ब्रह्मत्वेन वरणं विधीयत इति ब्रह्मज्ञानस्या. विन्याधिकारसंपादकत्वात्कर्मशेषत्वमेवेत्यर्थः ॥२४॥६॥ ननु-यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् । गृहादा प्रबजेदनाहा (जा. ४) इत्यादिश्रुतिभ्यो विहितत्वाविशेषात् कर्मतन्यागयोरेच्छिको "विकल्पोडीकार्योतो न शेपिरोपभाव इत्यत उत्तरं पठति । नियमाच्च ॥२४॥७॥ आश्विनं धूम्रललाममालभेत यो दुर्गाह्मणः सोमं पिपासेत् (ते.सं. २।१।१०) ऐन्द्रामं पुनरुत्सृटमालभेत य आतृतीयात्पुरुषात्सोमं न पिबेद विच्छिन्नो वा एतस्य सोमपीयो यो ब्राह्मणः सन्नातृतीयात्पुरुषात् सोमं न २५ पिबति । (ते. सं. २।१।१५) यावनीवममिहोत्रं जुहुयात् इत्यादिश्रुतिभ्यो ·पुरुषार्थात इत्यधिकरणम् । [...] यथा कर्मकरणे नियमः श्रूयते न तथा तत्त्याग इति नोक्तपक्षः साधुरि- त्यर्थः । चकारात्-नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ( म. १८७) इत्यादिरूपा स्मृतिः समुघीयते ॥ ३१४१७ ॥ त्यागविधिरशकविषय इत्युक्तमिति प्राप्त प्रतिवदति । अधिकोपदेशातु पादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥ ३॥४८॥ तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यवच्छिनत्ति । यदुक्तं शेपत्वात्पुरुषार्थवाद इति तन्नोपपद्यते । कुतः । अधिकोपदेशात् । कर्मसाम्यमपि न वक्तुं शक्यं यत्र तत्र तच्छेषत्वं दूरापास्तम् । यत ईश्वरः कर्मणः सकाशादधिक १० उपदिश्यते । तथाहि । स का अयमात्मा सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्व- स्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किंच । स न साधुना कर्मणा भूयानो एवासाधुना कनीयान् (बृ. ४।४।२२ ) इत्युपक्रम्याये पठ्यते- तमेतं वेदानुवचनेन विविदिषन्ति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनो लोकमभीप्सन्तः प्रनजन्ति ५ (वृ. ४।४।२२ ) इत्यादि ।[एवं सति यज्ञानसाधनत्वं यज्ञे तस्य यज्ञशेषत्वं कथं स्यात् । किंतु यज्ञस्य तद्वेदनरोषत्वम् । एतेनेज्यत्वेन तच्छेपत्वं प्रत्युक्तं वेदितव्यम् । तज्ज्ञानस्य यागपूर्वाङ्गत्यात् तद्विशिष्टस्य . तस्य ब्रह्मज्ञानसाधनत्वात् । न च पूर्व सामान्यत इज्यज्ञानमासीद् यज्ञेन विशेषतो ज्ञाने सति पुनर्यज्ञकरणे पूर्ण कर्मफलं भवतीति न तदशेपत्व- मिति पाध्यम्। तमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रयाजिनो लोकमभीप्सन्तः पप्रजन्ति (पृ. ४।४।२२ ) इति श्रुतेस्तद्वेदनस्य गार्हस्थ्यविरोधित्वेन तदसंभवात् । यश्च साध्वसाधुकर्मफलसंबन्धहितस्तस्य कर्तृत्वेन तथा- स्वमनुपपन्नमतो जीवात्मन एव तथात्वं न तु परस्य । न तयोर्वास्तवा- भेदानेवमिति वाच्यम् । वास्तवाभेदानीवेयुक्तश्रुतिभ्यस्तथात्वस्य १५ सुनचत्तात् । वास्तवामेदस्य पूर्वमेव निरस्तत्वानमादाय ये पूर्वप- 18-M, A, Cand D read भावाति for भवतीति ।

·# .... अंगुंभाष्यम् ૭૨ क्षास्ते पूर्वपक्षा एवेत्यलमुक्त्वा है न कर्मणा न मजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः । परेग नाकं निहितं गुहायां विम्राजते यद्यतयो विशन्ति (म. ना. १५) इति श्रुत्या कर्मप्रजानक्षिाप्राप्तिमुक्त्वा त्यागेन तत्माप्तिरुच्यते । त्यागविषयस्यान्यस्यानुक्त्या सांनिध्यात् कर्मादीनामेव पत्यागोभिप्रेतः । तथाच मुक्तोपसृप्यत्वाद्भगवत उक्तसाधनेन मुक्ताः सन्तो नाकं परेण विद्यमानमपि मक्त्या-गुहायां विभ्राजते यत् । यस्मात्परं नापरमस्ति ( म. ना. १०॥ ५) इत्यादिनोपक्रान्तत्वात्पुरुषोत्तमस्वरूपं यतयो विरहभावेन तद्विना स्थातुमशक्तास्तत्पाप्त्यर्थं यतमाना विशन्ति इति भक्तिमार्गीयाणां फलमुक्तम् । अग्रे-वेदान्तविज्ञान (म. ना. १०१६) .. इत्यूचा ज्ञानमार्गायाणां फलमुक्तम् । अन्यथा पोनरुक्त्यं स्यात् । एवं कर्मज्ञानाभ्यामधिको भक्तिमार्गस्तत्याप्यः पुरुषोत्तमश्च श्रुतावुपदिश्यत इति तदेकप्रमाणवादिनो बादरायणस्य मतमप्येवं जैमिनिमताधिकमित्यर्थः । एवं श्रुत्वा परमते निरस्य विश्वासार्थ स्वानुभवमपि प्रमाणयति। तदर्शनादिति। शिप्य उत्ताधिक्यवत्वेनैव भगवतो भक्तिमार्गस्य चानुभवादित्यर्थः । श्रुतयो- १५धिक मात्मानं दर्शयन्तीति न व्याख्यानम् । उपदेशपदेन पौनरुक्त्यापत्तेः। तन्मतमनिरस्य तस्मात् स्वमत आधिक्यमात्रोक्त्या निष्कामकर्मणश्चित्त- शुद्धिहेतुत्वेन परम्पराज्ञानमार्गोपयोगाङ्गीकारोत्र सूच्यते । पुष्टिभक्तिमार्गे तु सोपि न । यन्न योगेन (मा. ११।१२।९ ) इति वाक्यात् । एवं सति क कर्मशेषत्वगन्धोपि ब्रह्मणीति मावः ॥ १४८॥ . तुल्यं दर्शनम् ॥ २४॥९॥ यदुक्तमाचारदर्शनात् कर्मशेषत्वं ब्रह्मण इति तदपि न साधीयः । तुल्यं यतो दर्शनम् । प्रभाविदा शुकतृतीयजन्मवदार्पभादीनां त्यागदर्शनात् । एतेन यद्विदां कर्मत्यागस्तस्य कर्मशेषत्वं कथं शङ्कितुमपि शक्यमिति भावः सूच्यते । एतेन कर्मण्यशतान् प्रति त्यागाविधिरिति निरस्तम् । २५ शुकादीनामतथात्वात् ॥ ३४.९ ॥ मनु-जनको ह वैदेह ( वृ. २११) इति श्रुतिसाहाय्यादाचा- रदर्शनं त्यागदर्शनादपिकालमित्यत उत्तरं पठति ।

·२७३ पुरुषार्थोत इत्यधिकरणम् । [अ.पा, रम्.११ असार्वत्रिकी ॥ ३॥४॥१०॥ ब्रह्मविदां सर्वपामेतदाचारं चेन्निरूपयेच्छुतिस्तदा त्वदुत्तं स्थान त्येवम् । यत एतादृशी श्रुतिम्रह्मवित्सु सर्वेषु न श्रूयते । तथाहि । एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुर्ऋषयः कावषेयाः 1 किमर्था वयमध्येप्यामहे किमर्था ५ वयं यक्ष्यामहे । एतद्ध स्म वे तत्पूर्व विद्वांसोग्निहोत्रं न जुहवांचकिरे । एतं वे तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्था- याथ मिक्षाचर्य चरन्ति । एतावदरे खल्यमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवक्यः भवनाज (बृ. ४१५/१५) इत्यादिश्रुतयो बयत्तद्विदा कर्मत्यागमेवानुद- दन्त्यतस्त्यागपक्ष एव बलवान् ॥ ४॥१०॥ ननु ब्रह्मवित्वाविशेषेप्येकेषां कर्मकृतिरेषां तत्याग इति विभागः कृत इत्याशङ्कम तन हेतुमाह । विभागः शतवत् ॥ १४१७॥ एतस्यैवानन्दस्यान्पानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति (बृ. ४ा॥३२) इति श्रुतेर्मानुपानन्दमारभ्य ब्रह्मानन्दपर्यन्तं ये गणिता आनन्दास्ते सर्वे १५ पुरुषोत्तमानन्दात्मका एव । एवं सति येषु यावानानन्दो दत्तोस्ति तावन्तं तं निरूपयन्त्यधिकतारतम्येन तद्दानमिति ज्ञापनाय शतोत्तरमानन्दं श्रु- नियरूपयत् । अत एव पुरुषायुःसंख्यासमानसंख्ययैवोत्कर्ष उक्तस्तेन पुरुषधर्मस्याधिकारस्यैवोत्कर्षः सुच्यते । एवं पकृतम्यन्यभावरहित्यतार- तम्येन भगवद्भावतारतम्यमत्र त्यनुग्रह एवाधिकाररूप इति तदुत्कर्षे २.त्यागस्तदनुकरें नेत्यर्थः ॥ २४॥११॥ गच्चोतं तद्वतो विधानादिति तबाह । अध्ययनमात्रवतः॥ ३४॥१२॥ यदुक्तं माह्मिष्टो बहोत्यादि तत्र ब्रह्मशब्देन वेद एवोच्यते । न तु परस्तथा तं ब्रह्मत्वेनाविकृतरादरूपत्वं ज्ञात्वा सतत तदध्ययनमात्रं यः फरोति न तु नेन किंचित कामयते तस्याधिकारो ब्रह्मत्वाविंग्य इत्युच्यते इति न बह्मज्ञानस्य कर्मशेषत्वम् । प्रत्ययस्यातिशायनार्थकस्वादतिशयेन ५ [अणुभाष्य २५ ·२७४ १० पा.१.१२] अंशुमाग्यम्। ब्रह्मरूपस्तदेव भवतीति युगं तस्य तदाविन्यमेवं सति ब्रह्मपदं ब्राह्मण्य- परमपि संगच्छते। अथवा वेदाध्ययनमानवतः कर्मण्यधिकारो न तु ब्रह्मविदोपी. त्यर्थः । न च तदन्तःपानित्वेन वेदान्तानामप्यध्ययनस्यावश्यकत्वे तत्य- ५ तिपायब्रह्मज्ञानस्याप्यवर्जनीयत्वात्तहत एव तत्राधिकार इति वाच्यम् । शाब्दपरोक्षज्ञानस्य ब्रह्मज्ञानत्वाभावात् न हि सिता मधुरेति शादज्ञान- मानवांस्तन्माधुर्यज्ञो भवति । तथा सति पित्तोपशमादिकं तत्कार्यमामि स्यान्न त्वेवम् । अत एव च्छान्दोग्ये सनत्कुमारण-यद्वैत्य तेन मोपसीद (छां. ५१।१ ) इत्युक्तो नारद ऋग्वेदमारभ्य सर्पदेवजनविद्यापर्यन्तं स्वाधीतमुक्ताह सोहं मन्त्रविदेवास्मि नात्मवित् (छो. ७१३) इत्यतोपरोक्षनह्मज्ञानमेव ब्रह्मज्ञानमुच्यते । अत एव तैत्तिरीयोपनिषत्सु- वेदान्तविज्ञानसुनिश्रितार्थाः (म. ना. १०६ ) इति पश्यते । विज्ञानमनुभव एव न तु ज्ञानमात्रमतो दूरापास्तं कर्मशेषत्वं ब्रह्मणः । तं विद्याकर्मणी इत्यादिस्तु संसास्मिनः पूर्वदेहत्यागसामयिकं वृत्तान्त १५ निरूपयति । न तु ब्रह्मविदिति-समन्वारम्भणार (प्र. स. १४४५) इति सूत्रमुपेक्षितमाचार्येण ॥ २४॥१२॥ यञ्चोक्त-नियमाञ्च (ब्र. सू. १७) इति तबाह । नाविशेपात् ॥ ३४॥१६॥ आश्विनमित्यादिश्रुतिभ्यः कर्मकृतो यथा नियमः श्रूयते न तथा २. त्याग इति यदुक्तं तन्न । कुतः। अविशेषात् । न कर्मणान प्रजया धनेन त्यागे. नैके अमृतत्वमानशुः (म. ना. १०५) इति श्रुतिः कर्मादिनामृतत्वामाप्ति- मुक्त्वा तत्त्यागेन ता वदन्ती कर्मत्यागस्यावश्यकत्वं वदतीति तस्मान विशो यत इत्यर्थः । तथा चामृतत्वमानशुरिति पदान्मुमुक्षोः कर्मत्यागा- नियमामुमुक्षोस्तस्कृतिनियम इति व्यवस्थेति भावः । अपवा ननु क्रमप्राप्ते तुरीयाश्रमे हि कर्मत्यागो द्वितीये तस्मिन कर्मकरणानेयमस्तत्र च कर्तुरङ्गत्वेन तत्स्वरूपज्ञानमावश्यकम् । तच्च वेदान्त-

·१ पुरुषार्थात इत्यधिकरणम् । [अ, 3 पा. सु. १५
रेवेति कथं न कर्मशेपत्त्वमित्युत्सूत्रमाशङ्कय निषेधति । नेति । यदहरेख
विरजेत् ( जा. ४) इति श्रुतेः-तावत् कर्माणि कुतिन निर्विघेत यावता
(भा, ११।२०।९) इति भगवद्वाक्याच त्यागे पैराग्यस्य च प्रयोजक-
त्वादाश्रमविशेष विशेषाभावादपयोजकत्वादित्यर्थः । यत्रापि कथित
५ क्रममाप्तिस्तत्रापि न तज्ज्ञानं ब्रह्मज्ञानमिति पूर्वसूत्र एवोक्तमिति
भावः । एतेन वेदाध्ययनानिकमप्यप्रयोजकामति ज्ञापितम् । अत एव
शुकस्य वैराग्यातिशयादुपनयनादरम्यनपेक्षीच्यते । एवं सूत्रद्वयेन कर्मा-
धिकारसंपादकत्वेन ब्रह्मज्ञानस्य तच्छेपत्वं निरस्तम् ॥ १४॥१३॥
अथ अहिलतया ब्रह्मिष्ठ इत्यत्र ब्रह्मपदेन पर एवोच्यत इति
१. वदासि तत्रापि वदामः।
स्तुतयेनुमतिर्वा ॥ २४॥१४॥
दर्शपूर्णगासावेतादृशौ यत्र ब्रह्मविदाविज्याधिकारीति तत्स्तुत्यर्थ
अमियो ब्रह्मेत्यनेन ब्रह्मविदोप्यार्विन्येनुमतिः क्रियते न तु तस्याधिकारि-
त्वमभिप्रेतम् । उक्तानुपपत्तिमिरित्यर्थः ।। ३६४१४ ॥
कामकारेण चैके ॥ ४॥१५॥
ननु-एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनी-
यान् (बृ. ४।४।२३) इति श्रुत्या ब्रह्मविदः कर्मकृतगुणदोषी निवि-
ध्येते । स च प्राप्तिपूर्वक इति भाविदः कर्मकरणमावश्यकमिति प्राप्ते ।
उच्यते। कामकारेणेति । करणं कारः कामेनेच्छया करणं काम-
२० कारस्तथाच परानुग्रहार्थमिच्छामात्रेण न तु विधियशावत् करणं तत्
कामकार इत्युच्यते तथा चैवं कृते कर्मणि तत्वातगुणदोषप्रसगी तत्म-
तिपेधगेके शाखिन एप नित्य इत्यादि पठन्ति । न होतावता कर्मकृत्या-
धिकारमापिरिति भावः । अथवा कामेन कारो यस्य स तथा । तादृशेन
फर्मणा प्रामवृद्धिहासयोः संबन्धामावं महाविद्यके पठन्तीत्यर्थः । चका-
२५ रेणेश्वराज्ञया लोकसंग्रहार्थं कृतं कर्म समुच्चीयते । सर्वस्य वशी सर्वस्ये-
शान: (पृ. ३।४।२२) इति श्रुतेस्तथा ॥ ३१४१५॥

·अणुभाग्यम् । 2. पा. १२] ब्रह्मरूपस्तदैव भवतीति युक्तं तस्य तदाविग्यमेवं सति ब्रह्मपदं ब्राह्मण्य- परमपि संगच्छते । अथवा वेदाध्ययनमात्रवतः कर्मण्यधिकारो न तु ब्रह्मविदोपी. त्यर्थः । न च तदन्तःपातित्वेन वेदान्तानामप्यध्ययनस्यावश्यकत्वे तत्प- ५ तिपायब्रह्मज्ञानस्याप्यवर्जनीयत्वानद्वत एव तत्राधिकार इति वाच्यम् । शान्दपरोक्षज्ञानस्य ब्रह्मज्ञानत्याभावात् न हि सित्ता मधुरोति शाब्दज्ञान- मात्रांस्तन्माधुर्यज्ञो भवति । तथा सति पित्तोपशमादिकं तत्कार्यमपि स्यान वेवम् । अत एव च्छान्दोग्ये सनत्कुमारेण–यवेत्थ तेन मोपसीद (छां. ७१।१ ) इत्युक्तो नारद ऋग्वेदमारभ्य सर्पदेवजनविद्यापर्यन्तं १० स्वाधीतमुक्त सोहं मन्त्रविदेवास्मि नात्मवित् (छां. १३) इत्यतोपरोक्षब्रह्मज्ञानमेव ब्रह्मज्ञानगुच्यते । अत एव तैत्तिरीयोपनिषत्सु- वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः (म. ना. १०६ ) इति पम्पते । विज्ञानमनुभव एव न तु ज्ञानमात्रमतो दूरापास्तं कर्मशेषत्वं ब्रह्मणः । तं विद्याकर्मणी इत्यादिस्तु संसार्यात्मनः पूर्वदेहत्यागसामयिकं वृत्तान्तं १५ निरूपयति । न तु ब्रह्मविदिति-समन्वारम्भणाव (ब्र. सू. ३४५) इति सूत्रमुपेक्षितमाचार्येण ॥ २४॥१२॥ यञ्चोक्तं-नियमाञ्च (ब्र. सू. ३२४७) इति तत्राह । नाविशेषात् ॥ २४॥३॥ आश्विनमित्यादिश्रुतिभ्यः कर्मकृतो यथा नियमः श्रूयते न तथा " त्याग इति यदुक्तं तन्न। कुतः। अविशेषात् ।न कर्मणान प्रजया धनेन त्यागे- नैके अमृतत्वमानशुः (म. ना. १०१५) इति श्रुतिः कर्मादिनामृतत्वाप्राधि- मुक्त्वा तत्यागेन तां वदन्ती कर्मत्यागस्यावश्यकत्वं वदतीति तस्मान्न विशेषो यत इत्यर्थः । तथा चामृतत्वमानशुरिति पदान्मुमुक्षोः कर्मत्यागा. नियमामुमुक्षोस्तत्कृतिनियम इति व्यवस्थेति भावः । अथवा ननु क्रमप्राप्ते तुरीयाश्रमे हि कर्मत्यागो द्वितीये तस्मिन् कर्मकरणानयमस्तत्र च कर्तुरइत्त्वेन तत्स्वरूपज्ञानमावश्यकम् । तच्च वेदान्ते- २५ ·१ पुरुषार्थात इत्यधिकरणम् । [अ. 3 पा. १ ३.१५ खेति कथं न कर्मशेषत्वमित्युत्सूत्रमाशङ्कय निषेधति । नेति । यदह रेख विरजेत् (जा. ४ ) इति श्रुतेः-तावत् कर्माणि कुतिन निर्विद्यत यावता (भा. ११।२०।९) इति भगवद्वाक्याच्च त्यागे वैराग्यस्य र प्रयोजक त्वादाश्रमविशेषे विशेषाभावादप्रयोजकत्वादित्यर्थः । यत्रापि कपित् ५ क्रममाप्तिस्तत्रापि न तन्ज्ञानं अझज्ञानमिति पूर्वसूत्र एवोकामिति भावः । एतेन वेदाध्ययनानिकमप्यप्रयोजकमिति ज्ञापितम् । अत एवं शुकस्य वैराग्यातिशयादुपनयनावरप्यनंपक्षोच्यते । एवं सूत्रद्वयेन कर्मा- धिकारसंगादकत्वेन ब्रह्मज्ञानस्य तच्छेपत्वं निरस्तम् ।। ३।४।१३ ॥ अथ अहिलतया बहिष्ठ इत्यत्र ब्रह्मपदेन पर एवोच्यत इति "वदसि तत्रापि वदामः। स्तुतयेनुमतिर्वा ॥ २४॥१४॥ दर्शपूर्णमारावेतादृशौ यत्र ब्रह्मविदात्विज्याधिकारीति तत्स्तुत्यर्थ अमिठो बझेत्यनेन ब्रह्मविदोप्याविण्येनुमतिः क्रियते न तु नस्याधिकारि- त्वमभितम् । उक्तानुपपत्तिभिरित्यर्थः ॥ १४ ॥ कामकारेण चके ॥ ३।४।१५ ॥ ननु-एप नित्यो महिमा बामणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनी- यान (इ. ४।४।२३ ) इति श्रुत्या ब्रह्मविदः कर्मकृतगुणदोषी निषि- ध्यते । स च प्राप्तिपूर्वक इति महाविदः कर्मकरणमावश्यकमिति प्राप्ले । उच्यते। कामकारेणेति । करणं कारः कामेनेच्छया करणं काम- २. कारस्तथाच परानुग्रहार्थमिच्छामात्रेण न तु विधिवशावत् करणं तत् कामकार इत्युच्यते नथा चैवं कृते कर्मणि तत्कृतगुणदोषप्रसतो तत्व तिषेधमेके शाखिन एप नित्य इत्यादि पदन्ति । न घेतावता कर्मकृत्या- धिकारप्रामिरिति भावः । अथवा कामेन कारो यस्य स तथा । तादृशेन कर्मणा प्रामवृद्धिहासयोः संबन्धामावं ब्रह्मवियेके पतन्तीत्यर्थः । चका- २५ रेणेश्वराज्ञया लोफरांग्रहायं कृतं कर्म समुच्चीयते । सर्वस्य वशी सर्वस्ये- शानः (पृ. ११।२२) इति श्रुतेस्तथा ॥ २४१५॥ १५ ·भ. प. सू.१६ अणुभाष्यम्। उपमर्द च ॥ २४॥१६॥ अनेन कर्माधिकाराभावे हेत्वन्तरमुच्यते । द्वैतभाने हि यथाक- थंचित् कर्मकृतिसंभावनापि । यस्य त्वखण्डब्रह्माद्वैतभानं ब्रह्मत्येव न विदं ब्रह्मोति सखण्डम् । अत्रोद्देश्यत्वेन प्रपञ्चस्यापि भानात् सखण्डत्वम् । तथा ५ चाखण्डतद्भाने कर्म तदधिकारादेरुपमर्द चैके शाखिनः पठन्तीति न ब्रह्मज्ञानस्य कर्मशेषत्वसंभावनापीत्यर्थः । श्रुतिस्तु-यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- भूतत्केन कं पश्येत् (बृ. ४५१५) इत्यादिरूपा ॥ १४॥१६॥ ऊर्ध्वरेतःसु च शब्दे हि ॥१४॥१७॥ अत्रेदं विचार्यते । ब्रह्मचर्यानन्तरं गार्हस्थ्यमपि श्रुत्या बोध्यते । .. ब्रह्मचर्यादेव मत्रजेत् (जा. ४ ) इत्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मचारिण एव च प्रव्रज- नमपि बोध्यते । एवं सत्यविरोधाय--यदहरेव ( जा. ४ ) इति श्रुतेश्च रागितद्राहितभेदेन विषयभेदो वाच्यः । तत्र ब्रह्मचर्याविशेपेपि भगवदनु- ग्रहविशेषजचित्तशुद्धिविशेपजवेदान्तार्थपरिज्ञानमेव हतुर्वाच्यः । वेदान्त- विज्ञानसुनिश्रितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसवाः (म. ना. १०६) १५ इति श्रुतिरिममेवार्थमाह । तथा चैतादृशा एवोर्ध्वरेतस इत्युच्यन्ते । एवं सत्यूवरेतःसु कर्माभाव उक्तरीत्या त्वयाप्यूरीकार्य इति ज्ञानरहितानां कर्मण्यधिकारस्तद्वतां संन्यास इति त्वदुक्ताद् विपरीतोर्थः सिध्यतीति क कर्मशेषत्वसंभावना ज्ञाने । ननु संन्यासेपि तदाश्रमीणं कर्मास्तीति वैरा- ग्यसहकृतं ज्ञानमेतच्छेषभूतं तदसहकृतं तदमिहोत्रादिशेषभूतमिति न २० वैपरीत्यमिति प्राप्त आह । शन्दे हीति । ज्ञानस्वरूपं तत्फलं च न युक्ति- सिद्धम् । किंतु वेदमाप्रसिद्धम् । तत्र तु-तमेवं विद्वानमृत इह भवति । (नृ. पू. १६) ब्रह्मविदाप्नोति परम् । (ते. २१ ) य एवं विदुरमृतास्ते भवन्ति (बृ. ४।४।१४) इत्यादिवाक्यैर्ब्रह्मज्ञानस्य मोक्ष एव फलं श्रूयते । सर्वसाधनानां साक्षात्परंपराभेदेन तत्रैव पर्यवसा- २५ नादतो धर्मिग्राहकमानविरोधात् संन्यासाश्रमीणकर्मशेषत्वमपि न वक्तुं 1-sf and A read देतभा for तभाने ।

·, १० फलसाधकलेन विहितत्वमेव श्योजकम् । अपरोक्षनहज्ञानं च न विधेयम् । २७७ ११ पुरुषार्थात इत्यधिकरणम्। (अ.पा.सु. 10 शक्यमित्यर्थः । नन्वेयं संन्यासवैयर्थ्यमिति चेन्न । ब्रह्मविदतिरिक्तसंगस्य मावद्विस्मारकत्वेनावश्यत्याज्यत्वेन श्रुत्या कथनादत एव-वेदान्तविज्ञान- सुनिश्चितार्थाः (म. ना. १०१६) इत्युक्त्वा संन्यासयोगायतयः शुद्धसत्त्वाः (म.ना.१०१६) इत्युक्तम् । अत्र पञ्चम्यान्तःकरणे संस्कारविशेषाधायकत्वं ५ च प्रतीयते संन्यासस्य । स च संस्कारः फलोपकार्यङ्गमित्यावश्यक संन्यासी मर्यादामार्गे । पुष्टिमार्ग त्वन्यैव व्यवस्था । न ज्ञान न च वैराग्यं पायः श्रेयो भवेदिह (भा. ११।२०३१) इति वाफ्यात् ॥ २४॥१७॥ परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि॥३४॥१८॥ उर्ध्वरेतःसु च ज्ञानोत्तेस्तस्य मुनिफलकत्वोके:-कि प्रजया करियामो येषां नोयमात्मायं लोकः (वृ. ४।४।२२) इत्यादिश्रुतेश्च ब्रह्म- पामविव सर्वस्याः श्रोस्तात्पर्यमिति सिध्यति । तस्या एव सर्वक्लेशापायपूर्व- कपरमानन्दरूपत्वान तु कर्मणि दुःखात्मकसंसारहेतुत्वात्तस्य जीवधेयोनि- मित्तमेव श्रुतिमाकठ्यात् ।अन्यथा निषेधविधिन स्यानातथा च कर्मविधिनापि १५ परंपरामोक्ष एव फलस्पन परामृश्यत इति सिद्धम् । तं परामर्श कर्मस्वात- न्यवादी जेमिनिरपवदति बाधत इत्यर्थः। मोहकशापवर्तकः स इतीश्वर- मेव न मनुते यतोतस्तत्पाप्तिस्तस्य मते दुरापास्ता । कर्मानधिकारिणाम- न्धादीनां संन्यासविधिविषयत्वम् । अन्यथा-वीरहा वा एष देवानां योमिमुद्रासयते (तै. सं. ११११५४२ ) इति श्रुतिर्न स्यादतो ब्रह्मचर्य २० समाप्य गृही भवेद् गृहाद्वनी भूत्वा प्रजेद् यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रमजेद् गृहादनाद्वा (जा. ४) इति श्रुतेरप्यङ्कहीन एव स विपयो यत आयुर्मागविभागेनाश्रमाणां विधानम् । तुरीये तस्मिन् देहन्द्रियादिवे- कल्यं नियतमतः कर्मण्येव श्रुतेरतात्पर्यम् । अपि च ज्ञानकर्मणोरलौकिक- २५. साक्षात्स्यकृत्यसाध्यत्वाञ्चोदनाचौधकालड़ायभावाच्च ज्ञानस्य न मुनिसा 20-0 reads इति निषेधविधि for इति अतिनं । ----- ·५ म.पा. ...] अंगुमास्यम् । २७८ धकत्वं वक्तुं शक्यम् । य एनं विदुरित्यादिस्तु यागेविग्यविष्णुस्तुतिपरे. त्याशयेनाह । अचोदना चेति । जैमिनिवत्तत्सहायभूतेयमचोदना च परा- मर्शमपवतीति संवन्धः । तथा च विधिसंबन्धात्कर्मवानुठेयम् । न तु मुक्तिसाधनमप्यतथात्वादिति स्थितम् ॥ ३४॥१८॥ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ २४॥१९॥ बादरायण आचार्यों जैमिनेरपि गुरुस्तदेव कर्तव्यमिति शिष्य- संमतमनुष्ठेयं कर्मापवदतीति पूर्वेण संबन्धः । तत्र हेतुः । साम्यश्रुतः। यथा-वीरहा वा एष देवानाम् (ते. सं. १२) इति श्रुत्या कर्म- त्यागकर्तुनिन्दा श्रूयते । एवमेव भगवज्ञानरहितस्यापि सा श्रूयते यतः । 1. तथाहि । असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः । तांस्ते प्रेत्याभि- गच्छन्त्यविद्वांसोबुधा जनाः । (ई. ३) एतद्येच-ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापि यन्ति (बृ. ४।४।१४ ) इत्यादिरूपा । एतच्च निन्दामात्रेण साम्यमुक्तमापाततः। वस्तुतस्तु-तमेतं वेदानुवचनेन विविदि- पन्ति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चैतमेव विदित्वा मुनि- १५ भवत्येतमेव प्रवाजिनो लोकमीप्सन्तः प्रवजन्ति (बृ. ४।४।२२) इति श्रुत्या ज्ञानसाधनत्वेनैवाश्रमकर्मकरणोक्तेश्च न स्वातन्त्र्यं कर्मणो वक्तुं शक्यम् । अत एव शुफस्य न ब्रह्मचर्यादिकमपि । फलस्य जातत्वेन तत्साधनानपेक्षणात् । न च स्वर्गकामपदश्रवणान्नैवमिति वाच्यम् । त्वदभिमतलोकात्मकस्वर्गे-यन्न दुःखेन संभिन्नम् इति २० वाक्यशेषाक्तस्वर्गपदप्रवृत्तिनिमित्तधर्माभावादात्मसुखस्यैव तादृशत्वात्तस्यैव तत्रोक्तेः । एवं सति-तमेतं वेदानुवचनेन (बृ. ४४।२२) इति श्रुत्ये- कवाक्यतापि संपद्यते । अन्यथातु विरोध एव । ननु दृष्टफलका अपि कारीगचित्रादियागाः श्रूयन्त इति नेवं निर्णय इति चेत् । उच्यते । नित्यकर्मणा हि ज्ञानसाधनत्वमुच्यते। नीहिपश्वादीनां तन्निर्वाहकत्वात- .५ च्छेपत्वेन तेषां विधानम् । एवं सति वीरहेति श्रुतिः साग्निकस्य गृहिण आलस्यादिदोषेण तदुद्वासने दोषमाह न त्वाश्रमान्तरपरिग्रह इति मन्त- व्यम् । अन्यथा तदुच्छेदस्तद्विवियध्यं च स्यात् । न चानधिकृतमादाय ·१ पुग्यार्थात इत्यधिकरणम्। [म.पा. . १ तत्समाहितिरिति वाच्यम् । अत्र पृच्छामोन्धपङ्ग्वादिभिः प्रवजनं कार्यमिति विधिरस्त्याहोस्विद् यावजीवमभिहोत्रविधायकवाक्यप्रवजन- विधायकवाक्ययोविरोधाभावाय विषयो मिन्नः कल्प्यते । नाद्यः । अश्रुतेः । न द्वितीयः । यदहरेव विरजेत् ( जा. ४) इति श्रुत्या वैराग्यवतः ५ बजनविधानानैव विषयभेदसिद्धी तत्कल्पनानवकाशात् । तेन नापु- अस्य लोकोरित (ऐ. बा. ७.१३।१२) इति श्रुतिरप्यविद्विषयिणीति न विरोधः । विद्वांसः पजां न कामयते (बृ. ४।४।२२) इति श्रुतेः । एतनर्णत्रयायाफरणमपि प्रत्युक्तं वेदितव्यम् । अविवाहपयत्वात् यदप्यु- कम् अचोदना चेति सूत्रावयवेन चोदनाबोधकलिङ्गायभावो १० बाधक इति । तदपि न साधीयः । श्रुतिसाम्यादेव । भूयते हि तस्मादेवं- विच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत (पृ. ४।४।२३ ) इति । न च प्रमाणवस्तुपरतन्त्रत्वान ज्ञानस्य विधे- यतेति वाच्यम् । इतरज्ञानस्य तथात्वेपि जीवात्मलक्षणपिधाने परमात्मनो भगवतो दर्शनस्यान्यतोपामत्याच्छदान्तसाधनस्तदर्शने स्वरूपयोग्यतासंप- १५ नावात्मन्यधिष्ठाने परमात्मदर्शनानुकूलप्रयत्नविधानसंभवाच्यविधिना श्रुतिवाक्यजशाब्दज्ञानानुकूलप्रयत्नविधानवत् । एवमेव हि यागविधिनापि क्रियारूपयागस्य स्वानुकूलप्रयत्नाधीनत्वेन स प्रयत्न एवं विधी- यते । अन्यापामत्वात् । न तु क्रिया । तत्प्रयत्ने सति तस्याः स्वत एव संभवात् । अथवा ननु यथा वीरहेति श्रुत्या कर्मत्यागो निन्यते तथैव-असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः । तांस्ते मेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसोबुधा जनाः (ई.३) ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवोपयन्ति (पृ. ४।४।१४) इत्यादिश्रुत्या गगवज्ञानामावो निन्यते । एवं राति कर्मशागानुकूलप्रयत्न- योधियत्वे मिथोविरोधादधिकारिभेदेन विधेयत्वं वाच्यम् । नच-चावक २५ मणि कुति न निर्वियेत यावता । ( भा. ११।२०।९) इति भगवद्वान क्यादागिणः कर्म विधीयते तद्रहितस्य ज्ञानमिति वाच्यम् । जनको ह वैदेहो बहु दक्षिणेन यज्ञेनेजे (बृ. ३।१।१ ) इति श्रुतेनसिंगत्वेन प्रसिद्धस्यापि २० ·२८० अ.पा.४.११] अणुभाष्यम् । तस्य कर्मणि प्रवृत्तिर्या सा न स्यादधिकाराभावात् । अथ जनकदृष्टान्तेन कर्मणोङ्गित्वं ज्ञानस्य तदङ्त्वं वाच्यम् । तथा च ज्ञानवता कर्मानुष्ठयमिति प्राप्ने प्रतिवदति । अनुठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः । ज्ञानमङ्गं तदवित्वेना- नुष्ठेयं कर्मेति मतं बादरायणोपवीति पूर्वेण संबन्धस्तत्र हेतुमाह । ५ साम्यश्रुतेरिति । स्वतोपुरुषार्थ कर्म फलार्थिनैवानुष्ठेयम् । तथा च-एप नित्यो महिमा (बृ. ४।४।२३) इति श्रुत्या ज्ञानवति विहितनिषिद्वयोः कर्मणोः फलाजनकत्वेन साम्यं श्रूयत इति फलार्थिप्रवृत्त्यसंभवेन ज्ञानि- नस्तथात्वाभावेन कर्मोच्छेदमसक्त्या न ज्ञानस्याङ्गत्वं वक्तुं शक्यम् । कृषी- वलस्य ब्रीहीणां वपने भर्जनस्येव । तथा च ज्ञानिनः प्रवृत्त्यसंभवेनान्येषां .. च-अथेतरे दुःखमेवापि यन्ति-इति निन्दाश्रवणेन तथात्वात् सर्वार्थ- तन्वज्ञा श्रुतिर्ज्ञानबहिर्भूतं कर्म कथं विदध्यादिति ज्ञानस्य पुरुषार्थासाधक-. त्वोक्तिमसहमानेनाचार्येण प्रौढ्या निरूपितम् ॥ ३४।१९ ॥ एवं सति पूर्वकाण्डवैयर्थ्यमापततीति तत्तात्पर्यमाह । विधि धारणवत् ॥ २४॥२०॥ यथा योगशास्त्रे मनःसमाधेरेव साध्यत्वात् तत्साधनत्वेनेव मानस्या मूर्तेर्धारणं विधीयते न तु स्वतन्त्रतया फलसाधकत्वेन मनःसमाधी तत्त्यागात् । ततः किंचन न स्मरेत् । तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते (भा. ३२२८३४) इत्यादिवाक्येभ्यस्तथा! तथा सति भक्तिसाधनत्वेनेवा- नुष्ठेयमिति तात्पर्येण कर्मविधिरुच्यते । न तु स्वतन्त्रतया फलसाधकत्वेन । २० ननु तत्र समाधिमधिकृत्य यमादीन्यूक्तानीति तन्मध्यपातित्वेन धारणस्य तथात्वमुच्यते । प्रकृते ज्ञानं भक्ति वाधिकृत्य न फर्म विहितमिति दृष्टान्तवैषम्यमिति चेत् । न । उक्तानुपपत्त्या स्वानिन्द्यमेव कर्म श्रुति- विदधातीत्यवश्यं वाच्यम् । निन्दायां चेतरपदा-ज्ञानमध्यपातिन एवं तद्विषयस्य प्राप्नेरावश्यकत्वात् । तथाच भगवज्ज्ञानस्यतरनिरपे- १५ क्षत्वेन स्वरूपोपकारित्वमस्य कर्मणो वाच्यम् । तथा चोक्तम् । दानव- 3-AI, A and Dreads for प्राप्त। 21-AM, Aand Cread पुज्यते for उच्यते। . 1 ·(पुरुषार्धात इत्यधिकरणम् । (अ.पा. स. २० ततपोहोमजपस्वाध्यायसंयमः । श्रेयोभिविविधैश्वान्यः कृष्णे भनिर्हि साध्यते (भा. १८१४७५२४) इति । एप नित्यो महिमा (बृ. १।४।२३) इति श्रुति- रपि-पन्जाने सति विहितनिषिद्धकर्मफलासंबन्धस्ताहित् स्यादित्यनुक्ता तस्यैव पदवित् स्यादिति यदुक्तवती तेन पदयोगक्तिमार्गरूपत्वात् तत्रच ५ पदयोरेव सेव्यत्वेन मुख्यत्वात्तज्ज्ञानानुकूलप्रयत्नमेव पूर्व विदधते। तेन- शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यमीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तयेहित जनाः ।त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवपवाहोपरमं पदाम्बुजम् ( भा. १३९।३६) इति वाक्याच्च वर्णाश्रमधर्मा आत्मधर्माश्च पदज्ञानसाधनत्वेन कर्तव्या इति : सिद्धम् । तस्यैव तच्छन्दस्य प्रसिद्धार्थकत्वालोकवेदप्रसिद्धस्य पुरुषोत्तम- १० स्थैव तत्रापि पदविदेव दीनभावेन भक्तिमार्गीयज्ञानवानेव स्यादित्येवकारः सर्वत्रानुपज्यते । तथा सति भक्ती जातायां स्वत एव भगवज्ञानं भवतीति ज्ञापयितुंतं विदित्वा ( . ४४.२३) इति पश्चादुगावतीति तदाशयो ज्ञायते । अत एव पूर्व कर्म निरूपितम् । साधनत्वात् । [स्थादेतद् भक्तिसाधनत्वमेव चेत्कर्मणः श्रुतेरभिप्रेतं तदा भगवद्विदि १५ तत्फलासंबन्ध इत्यनुपपन्नामिति चेत् । मैवम् । कर्मणां हि भक्त्यत्पत्ती स्वरूपयोग्यतारांपादकत्वमेव । नायमात्मा (मुं. २२१३) इति श्रुतेः । कर्मज्ञानाभ्यामलभ्यत्वाद् भगवतः स्वरूपयोग्यतापेक्षापि मार्यादिकस्य नतु पौष्टिकस्यात एव वाशब्द उक्तो नियमवाची ! तथा साति भगवदनग्रहवे. तदा भक्तिस्तया पुरुषोत्तमज्ञानं तदा कर्मतत्फल संबन्धगन्धोपि नेति किम- २० नुपपन्नम् । एतेन--तमेव विदित्वा मुनिर्भवति । (बृ. ४।४।२९) अग्राह्यो नहि गृह्यते (इ. १९३६) इत्यादिश्रुतीनां मिया विरोषः परिहतः भागन्या ग्राह्यत्वा नादितरसाधनाग्राह्यत्वात् । अत एव विपिदिपन्ति न तु विदन्त्यपीत्याशययती-तर्गतं वेदानुवचनेन ( बृ. ४१।२२ ) इति श्रुतिः पठ्यते । नचानुपदभेव-तमेव विदित्या मनिर्भवति (बृ. ४।४।२२ ) इत्युक्तेः शानिध्याटुन साधनैरेव वेदनमभिप्रेसमिति वाच्यम् । वेदानुवचनादीना नपा वेदनराधिनत्ये सर्वेषां तत्कर्तृणा वेदनसंभवैन मुनिर्भवतीत्येकत्वं ३६ अमान्य २५ ·अणुभाष्यम् ।। २८२ भ.पा.सू. २.] तद्विदि न वदेदतो ज्ञानं कस्यचिदेकस्य भवतीति ज्ञानस्य दुर्लभत्वं ज्ञाप्यते । मनुष्याणां सहस्रेषु कश्रिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मा वेत्ति तत्त्वतः (म. गी. ३) इति भगवद्वाक्याच्च । तर्हि वेदानुवचनादिषु निःशंका प्रवृत्तिः कथम् । इत्थम् । स वा अयम् ५(बृ. ४।४।२२) इत्यादिकया पूर्वश्रुत्या भगवन्माहात्म्यं श्रुत्वा यथा- कथंचित् तद्वेदनौत्सुक्ये सति सत्संगाभावेन भक्तिमार्गापरिचयात् । कर्म- मार्गमात्रमाश्रमधर्मत्वेनालौकिकार्थसाधकत्वेनापि पूर्व ज्ञातमम्तीति तदेव भगवद्वेदनेपि साधनमिति मन्यमानास्तदेव कुर्वन्ति । ननु वैदिकसाधनानां वैययं कथमिति चेत् । न । भ्रमकृतत्वेपि जन्मान्तरीयाक्षरज्ञानोपयोगि- संस्कारापायकत्वेनावैयर्थ्यात् ॥ ॥४॥२०॥ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥३।४।२१॥ ननु साम्यश्रुतेर्हेतोः कर्मशेषत्वं ज्ञानस्य यदपारतं तन्नोपपद्यते । साम्योक्तेनिस्तुतिरूपत्वात् । अपि च तथा झानिनोपि कर्मोपादानात् कर्मकृतिस्वीकारादिति यावत् । अन्यथा ज्ञानिनां कर्मकृत्यभावेन तत्कृ. १५ तगुणदोषापसक्त्या तन्निषेधानुपपत्तिः स्यात् । तेषामपि तत्कृतगुणदोष- संबन्धोस्त्येवेति ज्ञापनाय मात्रपदम् । निषेधेनेतरसाधारण्यं परिहियते । तथा च ज्ञानिनोपि कर्मकरणात् कर्मशेषत्वं ज्ञानस्य निष्प्रत्यूहमिति चेन्नेवं वक्तुं युक्तम् । पदज्ञानस्य कर्मफलासंबन्धफलकत्वस्यापूर्वत्वाद्विधे- पत्वमेव। न हि यस्य कर्मणो ज्ञानस्य दा यत्फलं तदुक्तिरपि स्तुतिरेवेति युक्तम् । तयोरुच्छेदापत्तेः । विधिर्हि प्रवर्तकः । तस्य पुरुषप्रवृत्त्युपयोग्यर्थ- कथनेनैव चारितार्थ्यादन्यार्थकथनस्य स्तुतित्वमस्तु नाम । न ह्येवं प्रकृते । मुमुक्षोः कर्मबन्धाभावपेप्सोस्तत्साधनत्वज्ञान एवं प्रवृत्तिसंभवात् । यच्च कर्मफलसंबन्धनिषेधानुपपन्या कर्मसंवन्ध इत्युक्तम् । तन्न साधीयः । न हि २५ तरणी तमःकार्याभाव इत्युक्ते तत्पामिरपि संभवति । अथवा पुरुषोत्तम- ज्ञानमुख्यफलस्यातिमहत्त्वेन साक्षाद्वक्तुमशक्यत्वं ज्ञापयन्ती कमुतिकन्या- २. ।

·१ पुरुषार्थात इत्यधिकरणम्। [3.3 पा.१३. २१ येन परंपरया -तदाहानया-तं विदित्वा ब्राह्मणो भवतीति श्रुतेश- णपदेन ब्रह्मविदुच्यते । तथा बाद्यपदेन बुद्धिस्थत्राह्मणमाहात्म्योद्देशे कृते स क इत्याकालायामाह तं ब्राह्मणं विदित्वा विहितनिपिछफलासंबन्धी मवतीतिलक्षण इत्यर्थः । साक्षाद्भगवाद्विदः किमु वाच्यमिति भावः । ५ अतस्तस्यैव तच्छन्दस्य पूर्वपरामर्शित्वाद् ब्राह्मणस्यैव भगवविदो भक्त- स्यैव पदवित् स्यात् तज्ज्ञानानुकूलपयत्नवान् स्यात् तद्भजेतेति यावत् । तथा च यत्र भत्ता विद्विषयकज्ञानस्याम्पुक्तरीत्या न कर्मशेपलं वक्तुं शक्य तत्र भगवज्ञानस्य तथात्वं दूरदूरतरमिति राचं मुस्थम् ॥ ३४॥२१॥ पारिशवाय इति चेन्न विशेपितत्वात् ।। ३।४।२२ ॥ अथ प्रकारान्तरेण शङ्कते । भूगर्थे वारुणिर्वरुणं पितरमुपससारे । (ते. ११) अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदः । (et. १३१ ) प्रतईनो ह है दवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम (को. ॥१) इत्याशुपाख्यानहिं ब्रह्मविद्या निरूप्यते । सर्वाण्याख्या- नानि पारिप्लवे रारान्तीति श्रुत्या शंसनरोपत्वं सेपामवगम्यते । शंसने १५ शब्दमात्रस्य प्राधान्येनार्यज्ञानस्यातथात्वादुपदेशान्ताख्यानप्रतिपायं ज्ञानं मन्त्रार्थवदपयोजकमिति कर्मशेषत्वमपि न वक्तुं शक्यम् । प्राधान्य तु दुरापास्तम् । धर्मिण एयासिद्धिरित्याह । पारिप्तवार्था इति । उकरीत्या सर्या उपाख्यानश्रुतयः कर्मशेषभूता इत्यर्थः । अप्राचार्य एवमपि कर्म- शेषत्वं ज्ञानस्य न संभवतीत्याह । नेति । कुतः। विशेषितत्वात् । फर्मणः सकाशाज्ञानं विरोपितमधिकधर्मविशिष्टत्वेनोक्तमिति न ज्ञानस्य फर्मशेपत्त- मित्यर्थः । ननु विरोपितमाख्यानेष्वेवेत्यायोजको हेतुरिति चेन्मेवम् । आधाशियानबगगात् । तथाहि पूर्व तुप्यतु दुर्जन इति न्यायेनाख्या- नानां शंसनशेषत्वगुपेक्षित्वोच्यते। न ह्याख्यानेष्वेव ज्ञानं निरूप्यते । किन्चन्यत्रापि । तथा हि । तेगिरीय पश्यते । महविदाप्नोति परम् । तदे- २५ पाभ्युना । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (ते. २१) इत्युपक्रम्य माहात्म्य- 8-Oreadeरतरं for दूसरनरम् ।

·अ.पा. सू. २३] अणुभाष्यम्। विशेषज्ञानार्थमाकाशादिकर्तृत्वमुक्त्वानन्दमयत्वं रसम्पत्वमप्युक्वा भाषा- स्मादित्यादिना सर्वनियामकत्वं चोक्त्वा भगवानेव पूर्णानन्द इति ज्ञाप- नायानन्दगणनां कृत्वानन्दमयं पुरुषोत्तमं प्रानानुभूयमानानन्दस्वरूपं- यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह (ते. २१) इत्यादिनोक्त्वा ५ तादिदो माहात्म्यमुच्यते । एत' ह वाव न तपतिं किमहं साधु नाकरवं किमहं पापमकरवम् (ते. २१९) इति । अत्र ज्ञानवान् सञ्चिद्रूपदेश- कालापरिच्छिन्नं सर्वकर्तारं निरवध्यानन्दात्मकं सर्वनियामकं मनोवाग- गोचरं पुरुषोत्तमं प्राप्नोति । कर्म तु स्वयं क्लेशात्मकं तद्वांथ अस्येवानन्द- स्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति (बृ. ४॥३॥३२) इति श्रुतेः। क्षुद्रत- रानन्दजनकस्वर्गपश्वादि फलमामोतीति विहितनिपिद्धकर्मणोश्चाप्रयो- जकत्वं तस्मिन्नुच्यत इति कर्मणः सकाशाग्ज्ञानस्य निरवधिरेव विशेष उच्यत इति न धर्म्यसिद्धिर्न वा फर्मशेपत्वं ज्ञानस्य सिध्यति ॥शा२२॥ तथाप्याख्यानप्रतिपादितविद्यानामसिद्धिरेवेति चेत्तत्राह । तथा चैकवाक्यतोपबन्धातू ॥४॥२३॥ यथा केवलश्रुतेविद्यामाधान्यं तथैवोपाख्यानश्रुतीनामित्यर्थः। चका- रेण प्रश्नोत्तरनिर्णीतार्थप्रतिपादनम् । महतामेवात्र प्रवृत्तिः । सापि बह्वा- यासपूर्विकेति विद्यामाहात्म्यज्ञापनं प्ररोचनं चाविकमुपाख्यानानामुपा- ख्यानं विनैव विद्यानिरूपिकायाः श्रुतेः सकाशादित्युच्यते । तत्र हेतुरे- कवाक्यतोपबन्धादिति । आचार्यवान् पुरुषो वेद (छां ६।१४।२) इति १. श्रुत्यैकवाक्यताज्ञानमाख्यानं विना न भवतीति तदर्थमुपबन्धाद् गुरु- शिष्यकथोपबन्धादित्यर्थः । अथवोपाख्यानरहितायां श्रुती यथा ज्ञानं निरूप्यते तथैव-अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदः (छां. ७।११) इत्याद्याख्यानेष्वपि निरूप्यत इत्यनाख्यानश्रुत्यैकवाक्यतयेवा- ख्याने ज्ञानस्वरूपबन्धात् प्रतिपादनादित्यर्थः । नैकट्याचिनोपपदेन २५ वस्तुसती या तत्तद्गुरुतत्तच्छिम्यकथा तत्सामीप्यमत्रोच्यते । अन्यथा सामीप्यासंभवादतः काल्पितत्वशङ्कानिरासः । नन्वेवमपि पारिप्लवार्थत्वे न ·२ सर्वापेक्षेत्याधिकरणम् । [अ. पा. पू. २५ वाप पश्याम इति चेद् उच्यते । अश्वमेधप्रकरणे-मवैवस्वती राजा इत्यादीन्याख्यानानि यत्र परितानि तत्र सामान्यतस्तेषां विनियोगः सर्वाण्याख्यानानि पारिप्लवे शंसतीत्यनेनोक इति सर्व- शब्दस्तदाख्यानपर एव न स्वाख्यानान्तरपरोपि । प्रकरणस्य नियामक- ५त्वात् । एवं सति यदा पारिप्लयाख्यकर्मप्रस्तावस्तदा विशेषचिनियोग उक्तः । पारिप्लवमाचक्षांतेति । तत्र प्रथमेहनि-मर्नुर्वैवस्वता राजा इति । द्वितीयेहनि-इन्द्रो वैवस्वत इति । तृतीयेहनि-यमो वैवस्वतो राजा इत्यायाख्यान विशेषा वाक्परोपे विनियुज्यन्ते । आख्या- नसामान्यपरत्वे वहोविशेष उपाख्यानविशेषविधानं न स्यात् । अत एव in पारिप्लवमित्येकवचनमतो नाख्यानान्तरगन्धसंबन्धोपि । प्रापकाभावाद ॥ २४॥२३॥ अत एव चामीन्धनायनपेक्षा ॥ ३।४।२४ ॥ एवं पुरुषार्थोतः शब्दात् (प्र. सू. ३१४।१ ) इत्युपमान्य ज्ञानस्य फल- साधने कर्मानक्षत्वमुपपाद्य तत्रैवोपपत्त्यन्तरमाह । यतो ज्ञानी ज्ञानेन १५ स्वयमेव यज्ञात्मको जातात एव जरामर्यामिहोत्रेमिस्तदिन्धनं समिदा- दीति तदादाय आज्यादयस्तेषामनपेक्षोता । श्रुती तैत्तिरीयके पठ्यते । तस्यैवं विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी शरीरभिध्ममुरो वेदि- लामानि बहिर्वेदः शिखा हृदयं यूपः काम आज्यं मन्युः पशुस्तपोभिः (ना. ८० ) इत्यादि । एतेन यदन्यस्य यज्ञतासंपादकं तस्य स्वकार्य-. २" साधने कथं यज्ञापेक्षा भवेदिति भावः सूच्यते ॥ २४ा२४ ॥ १ ॥ २ सर्यापेक्षेत्यधिकरणम् । सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २४॥२५॥ उकन्यायेन ज्ञान प्रति कर्मणः फलोगकारित्वाभावपि स्वरूपोप- कारित्वमस्ति न वेति निन्स्यते । तत्र नेति पूर्वः पक्षः । गुस्सरितदुप- 8-Creads इत्याएपान for दायाबायान ! ...

·. अ.पा. ४.१५] अणुभाष्यम्। २८६ देशैरेव तत्संभवात् । आचार्यवान् पुरुषो वेद (छां. ६।१४।२) इति श्रुतेः । अत्र सिद्धान्तमाह । सर्वापेक्षेति । सर्वेषां कमज्ञानभक्तीनां पुरुषोत्तम- ज्ञानोत्पत्तावस्त्यपेक्षा । अत्र प्रमाणमाह । यज्ञादिश्रुतेरिति यज्ञादिनिरू- पिका श्रुतिरेव प्रमाणं यत इत्यर्थः । इदमत्राकूतम् । पुरुषोत्तम एवं ५ स्वतन्त्रपुरुषार्थरूपस्तत्वामिरेव फलम् । तत्र प्रेममक्ति तज्ज्ञानमेव साधन- मिति-ब्रह्मविदाप्नोति परम् (ते. २१) इत्यादिना-एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति (बृ. ४।४।१४ ) इत्यादिश्रुतिसहस्रश्च प्रतिपाद्यते । अयेतरे दुःखमेवोपयन्ति (बृ. ४।४।१४) इति श्रुत्या ज्ञानरहिताना दुःखमात्र- प्राप्तिरुच्यते । एवं सति स्वतोपुरुषार्थरूपं यज्ञादिकं सर्वार्थतत्वप्रतिपादिका श्रुतिर्यनिरूपयति तत्सर्वथा पुरुषार्थसाधनत्वेनैवेति मन्तव्यम् । तञ्च निष्कामतयैव कृतं तथा । अत एव वाजसनेयिशाखायां-यथाकारी यथा- चारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति (बृ. ४।४।५) इत्युपक्रम्य . पठ्यते । तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण इति नु कामयमानोथाकामयमानो योकामो निष्काम आत्मकाम आत- १५ कामो भवति न तस्मात्माणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मव सन् ब्रह्माप्येति (बृ. ४४६) इत्यादि । अत्र अथाकामयमानः कर्ता निरूप्यत इति शेषः । यः पुमान् कर्गकृतावकामस्ततो निष्कामः सन्ना- त्मकामो निरुपधिसेहवान् प्रभो ततो भगवत्मामयातकामो भवतीत्यर्थः । अत्र यथाकारीत्यादिना कर्मकर्तुरेवोपक्रमादथाकामयमान इत्यनेनापि ५० तथाभूतः स एवोच्यते । एवं सति सत्कर्मणि प्रवृत्त्यर्थं विविधफलानि स्वयमेवोक्त्वा जनान् भ्रामितवानिति स्वोक्तकरणाचिरेण दयया निष्काम करोति सकामतयापि क्रियमाणेन वैदिककर्मणानेकजन्मभिः संस्कारविशेष- पचयेनापि तथा। कपाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते इति स्मृतिभ्यश्च ज्ञानोत्पत्ती कर्मापेक्षास्तीति। चकारण पुष्टावड्नीकृतस्य सर्वानपेक्षेति सा समु- २५ चीयते । अत एव नायमात्मेत्यादिश्रुतिन विरुध्यते । ननु ज्ञानद्वारा कर्मा- दीनामेव फलसाधकत्वमस्त्विति शङ्कानिरासाय दृष्टान्तमाह । अश्ववदिति । यथा स्नेहफलसाधकदेशव्यवधानात्मकदेशातिक्रमेश्वस्य साधनत्वं न ·५ २सर्यापेक्षेत्यधिकरणम्। [ A. पा. २७ तु तत्फलसिद्धावपि तथाधिभौतिकाध्यामिकाधिदैविकपतिबन्धानेवृत्तावेव तेषां साधनत्वं न तु भगवत्याप्तावपत्यिर्थः । इदं च मुमुक्षुभक्तविषयकामिति ज्ञेयम् । आत्यन्तिकभक्तिमता भक्तीतरानपेक्षणात् ॥ ३।४।२५ ॥ - शमदमायुपेतः स्यानथापि तु तद्विधेसादालया तेपामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ ३॥४॥२६॥ ननु-तरमादेवंविच्छान्तो दान्त (बृ. ४।४।२३) इत्यादिना शमा- देरेय ज्ञानसाधनत्वमुच्यते न तु यज्ञादेरिति येत्तत्राह शमदमाद्युपेतो भगिमार्गेपि स्यादेव यद्यपि तथापि तदङ्गतयात्मन्येवात्मानं पश्येदिति ज्ञानमार्गीयज्ञानाश्तयेव शमादिविधेहेंतोनिमार्ग तेपामपश्यानुष्ठेयत्वागया १० विधिरित्यर्थः । प्रतिमा स्वत एव शमादीनां संभवेप्यावश्यकत्वं न तेषा• मिति भावः ॥ ३४॥२६ ।। सन्निानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥ ३।४।२७ ॥ ननु सत्यशोधकत्वेन यज्ञशमदमादेविधानमिति मतं नोपपद्यते । आहारशुद्धौ सन्तशुद्धिः (छां. ७१२६।२) इति श्रुतेस्तविरुद्धा. सर्वान्न- १५ भक्षणानुमतिरपि यतः श्रूयते छन्दोगानाम् । न ह वा एवंविदि किंच- नाननं गवति (छां. पा२।१) तथा वाजसनेथिनां-न ह वा अस्याननं जग्धं भवति (बृ. ६।१।१४ ) इत्यादि । तरमात्सत्त्वशुद्धयर्थं यज्ञादेर्न विधानमिति प्राप्त विषयव्यवस्थामाह । आहारदोर्लभ्येन पाणात्यय उप- स्थिते पाणधारणस्य ज्ञानान्तरङ्गतमसाधनत्वेनाहारस्य देहपोषकत्वेन ततो बहिरङ्गत्यातदनुमतिः क्रियत इत्यर्थः । अत्र पमाणमाह । तदर्शनादिति । चाकायणः किलपिरापद्गत इम्येन सामिखादिवान् फुल्मापश्चिखाद (छौ. १।१०५) इत्यादिश्रुतिदर्शनादित्यर्थः । यद्यपि ज्ञानसाधनत्वेन सत्त्वशुद्धरपेक्षितत्यानाते ज्ञाने तत्साधनानपेक्षणादेवंविदीति वचनात् सादृशे सार्वदिष्यापि तदनुगातिनानुचिता । अपि स्मथते (व. स. १५ १४।२९) इत्यनेनाविदुगोप्यनुमतेर्वक्ष्यमाणवाच । तथाप्याचार्यणावस्था- १ श्रुनितात ।

·२८८ अ..पा. ५.२७॥ अणुभाष्यम् । विशेषविषयकत्वमुक्तं यत्तेन ज्ञानिनोप्यनापदि विहितत्यागोविहितकरणं च चित्तमालिन्यजननेन ज्ञानतिरोधायकमिति श्रुत्यभिमतमिति ज्ञाप्यते । अत एव श्रीभागवते द्वितीयस्कन्धे-विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक्सम्यगद- स्थितम् । सत्यं पूर्णमनायन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् । ऋषे विदन्ति मुनयः ५ प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः । यदा तदेवासत्तस्तिरोभूयेत विप्लुतम् (मा. २।६।३९-४०) इति ब्रह्मणोक्तम् । ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति (मा. पु. दे.मा.११५४) इति मार्कण्डेयेनाप्युक्तम् । एषा ज्ञानमायिज्ञानवतो व्यवस्थेति ज्ञेयम् । भक्तिमार्गीयस्येवमापदसंभवात् । अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपा- १. सते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ( भ. गी. ९।२२) इति भगवद्वाक्यात् । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ( भ. गी. ७१४ ) इत्यत्रेवकारेण पुरुषोत्तमज्ञानवत एव मायातरणोरक्षरमात्र- ज्ञानवतां तथात्वमुचितम् ॥ २४॥२७॥ अवाधाच ॥ ३४॥२८॥ आपदि तथानभक्षणेन चित्ताशुध्द्यसंभवेन तन्ननितपतिवन्धाभा- वाच न दोष इत्यर्थः ॥ ३४॥२८॥ अपि स्मयते ॥ २४॥२९॥ आपद्यविदुपोपि दुटानभक्षणे पापाभावो यत्र स्मर्यते तत्र विदुषि श्रुत्यनुमते का शङ्केत्यर्थः । स्मृतिस्तु-जीवितात्ययमापनो योनमात्ति २. यतस्ततः । लिप्यंत न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा (म. स्मृ. १०/१०४) इति । अथवा विदुषो दुष्टकर्मासंबन्धो-ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कु- रुते तथा ( भ. गी. ४३७ ) इति स्मर्यतेपीत्यर्थः ॥ ॥४।२९ ॥ शब्दश्चातो कामकारे ॥ ३॥४॥३०॥ . यतो ज्ञानाग्निरेव सर्वकर्मदहनसमर्थ इति फलदशायां कामकारेपि न दोपत्र एव साधनदशायां तदभावेन-तरमादेवंविच्छान्तो दान्त ·३ विहितत्वाशानमकर्मेत्यधिकरणम् । (अ.३ ११.१ उपरतस्तितिक्षः (बृ. ४।४।२३) इत्यादिरूपः शया कामकारनिवर्तकः श्रूयत इत्यर्थः ॥ ११॥३०॥२॥ ३ विहितत्वाचाश्रमकर्मत्यधिकरणम् । एवं ज्ञानस्य कर्मनाशपात्वे सिद्ध जातज्ञानस्याश्रमकर्म कर्तव्य ५न वेति निन्त्यते । तत्र फलस्य जातत्यात् कृतस्यापि नाश्यत्वेनाप्रयोज- फत्वान्न कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षः । तत्र सिद्धान्तमाह ! विहितत्वाजाश्रमकर्मापि ॥ ॥४॥३१॥ यथा ज्ञानिनामप्यनापदि शिष्टानामेवान्नं भक्षणीयं विहितत्वात- थाश्रमकर्मापि कर्तव्यमेव नित्यं विहितत्वादित्यर्थः । यथानापद्यशिष्टान- १० भक्षणं दोषाय निषिद्धत्वात् । एतयोपपादितं सर्वान्नानुमतिरित्यव । तथा नित्यत्यागोपि प्रत्यवायजनक इति तत्कर्तव्यमेवेति भावः ॥१४॥३१॥ यञ्चोक्तं कृतस्यापि नाश्यत्वेनामयोजकत्वान कर्तव्यमिति तबाह । सहकारित्वेन च ॥४॥३२॥ शमदमादीनामन्तरसाधनाना सहकारीण्याश्रमकर्माणीत्येत- १५ द्रहितेः शमादिभिरपि ज्ञानं न स्थिरीकर्तुं शक्यमिति तानि कर्तव्यान्ये- चेत्यर्थः । संसारवासनाजनकत्वस्वभावो यः कर्मणां स ज्ञानेन नाश्यत इति न सहकारित्वेनुपपत्तिः काचिदिति भावः ॥ १४॥३२॥ एवं ज्ञानमागीयज्ञानस्थैर्यसाधनमुक्त्वा भक्तिमार्गनिसाधनानां भगवच्छ्रयणादीनामित आधिक्यमावश्यफतां चाह। सर्वथापित एवोभयलिङ्गात् ॥ ३॥४॥३३॥ भगवच्छ्वणकीर्तनादयः साधनान्तरवद्विहितत्वेन कर्तव्या एवं यद्यपि तथापि सर्वथापि अन्येषां युगपदुपस्थिती तदनुरोधमकृत्वापि त २० 11-Trends तत्त्यागोपि for नित्यत्यागोपि। अणुभाश्य) .

·૨૮૮ अ.पा.४५.२७] अणुभाष्यम्। विशेषविषयकत्वमुक्तं यत्तेन ज्ञानिनोप्यनापदि विहितत्यागोविहितकरणं च वित्तमालिन्यजननेन ज्ञानतिरोधायकामिति श्रुत्यभिमतमिति ज्ञाप्यते । अत एव श्रीभागवते द्वितीयस्कन्धे-विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक्सम्यगव- स्थितम् । सत्यं पूर्णमनायन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् । ऋपे विदन्ति मुनयः ५ प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः । यदा तदेवासत्तस्तिरोभूयेत विप्लुतम् (भा. २।६३९-४० ) इति ब्रह्मणोकम् । ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति (मा. पु. दे.मा.१५४) इति मार्कण्डेयेनाप्युक्तम् । एषा ज्ञानमार्गीयज्ञानवतो व्यवस्थेति ज्ञेयम् । भक्तिमार्गीयस्यैवमापदसंभवात् । अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपा- १० सते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ( भ. गी. ९२२) इति भगवद्वाक्यात् । मामेव ये अपयन्ते मायामेतां तरन्ति ते ( म. गी. ७१४) इत्यत्रैवकारेण पुरुषोत्तमज्ञानवत एव मायातरणोक्तेरक्षरमात्र- ज्ञानवतां तथात्वमुचितम् ॥ २४॥२७॥ अवाधाच ॥ २४॥२८॥ आपदि तथान्नभक्षणेन चित्ताशुध्द्यसंभवेन तन्ननितपतिबन्धाभा- वाच न दोष इत्यर्थः ॥ २४॥२८॥ अपि स्मयते ॥ २४।२९ ॥ आपद्यविदुषोपि दुष्टान्नभक्षणे पापाभावो यत्र स्मर्यते तत्र विदुपि श्रुत्यनुमते का शङ्केत्यर्थः । स्मृतिस्तु-जीवितात्ययमापन्नो योन्नमाति २० यतस्ततः । लिप्यते न स पापेन पनपत्रमिवाम्भसा (म. स्मृ. १०।१०४) इति । अथवा विदुषो दुष्टकर्मासंबन्धो-ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कु- मते तथा ( भ. गी. ४।३७ ) इति स्मर्यतेपीत्यर्थः ॥ शा२९ ॥ शब्दश्चातो कामकारे ॥ ३॥४॥३० ॥ . यतो ज्ञानामिरेव सर्पकर्मदहनसमर्थ इति फलदशायां कामकारेपि न दोषीत एव साधनदशाया तदभावेन-तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त ·. ३ विधितत्वाधाश्रमकर्मत्यधिकरणम्। (अ, ३ पा. "स् । उपरतस्तितिक्षः (पृ. २३) इत्यादिरूपः शब्दः कामकारनिवर्तकः श्रूयत इत्यर्थः ॥ १४॥३० ॥२॥ ३ विहितत्वाचाश्रमकर्मेत्यधिकरणम् । एवं ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वे सिद्धे जातज्ञानस्याश्रमकर्म कर्तव्य ५न वेति निन्त्यते । तत्र फलस्य जातत्वात कृतस्यापि नाश्यत्वेनामयोज- फत्वान कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षः । तत्र सिद्धान्तमाह । विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥ १४॥३१॥ यथा ज्ञानिनामन्यनापदि शिष्टानामेवानं भक्षणीयं निहितत्वात- थाश्रमकर्मापि कर्तव्यमेव नित्यं विहितत्वादित्यर्थः । यथानापद्यशिष्टान्न- १० भक्षणं दोपाय निषिद्धत्वात् । एतयोपपादितं सर्वान्नानुमतिरित्यय । तथा नित्यत्यागोपि प्रत्यवायजनक इति तत्कर्तव्यमेवेति भावः ॥३४॥३१॥ यच्चोतं कृतस्यापि नाश्यत्वेनाप्रयोजकत्वान्न कर्तव्यमिति तत्राह । सहकारित्वेन च ॥१४॥३२॥ शमदमादीनामन्तरङ्गसाधनानां सहकारीण्याश्रमकर्माणीत्येत- १५ द्रहितेः शमादिभिरपि ज्ञानं न स्थिरीकर्तुं शक्यमिति तानि कर्तव्यान्य- वेत्यर्थः । संसारवासनाजनकत्वस्वभावो यः कर्मणां स ज्ञानेन नाश्यत इति न सहकारित्वेनुपपत्तिः काचिदिति भावः ॥ १४॥३२॥ एवं ज्ञानमाविज्ञानस्थैर्यसाधनमुक्त्वा भक्तिमार्गीयसाधनानां भगवच्छ्यणादीनामित आधिक्यमावश्यकतां चाह। सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३॥४॥३३॥ भगवच्छयणकीर्तनादयः साधनान्तरपद्विहितत्वेन कर्तव्या एव यद्यपि तथापि सर्वथापि अन्येषां युगपदुपस्थिती तदनुरोधमकृत्वापित १० 11-Treats तत्त्यागोपिfor निन्यायागोपि । 1 [अणुभाव्य ·अ..पा. १ सू.31 अणुमाष्यम्। २९० एव भगवद्धर्मा एवं कर्तव्या इत्यर्थः । कुतः । श्रुतिलिङ्मात् स्मृतिलि- शाच्च । श्रुतिलिङ्गं तु-तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानु- ध्यायाद् बहूञ्छन्दान् वाचो विग्लापनं हि तत् । (वृ. १४ा२१) इति । तमेवेकं जानथात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैप सेतुः (मुं. ५ २।२।५) इत्यपि । अत्रैवकारेण भगवदतिरिक्त प्रतिपिध्य तद्विषयकं ज्ञानानुकूलं प्रयत्नं श्रवणात्मकं विज्ञायेति विधाय स्मरणमपि तन्मात्र- विषयकमेव प्रज्ञां कुर्वीतति वचनेन विधाय तदेकनिष्ठताहेतुभूतानामेव शब्दानामावर्तनमर्थानुसंधानमपि कर्तव्यं नान्येपामिति नानुध्यायाद् बहू- नित्यनेनोक्तवती । अत्रान्वित्युपसर्गेण ध्यानस्य पश्चाद्भावित्वमुच्यते । 10 तेन योग्यतया श्रवणकीर्तने एव तत्पूर्वभाविनी प्राप्यते । स्मृतिस्तु-शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः । त एव पश्यन्त्यांचरण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् (मा. १९:३६) इति । महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमास्थिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् । सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नम- १५ स्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ( भ. गी, ९।१३-१४) इति । एतेन भगवद्धर्माणामात्मधर्मत्वेनान्तरङ्गत्वादाश्रमकर्मणो देहधर्म- त्वेन बहिरङ्गत्यात्तदविरोधेनैव तत्कर्तव्यामति स्थितम् । अत एव भगव- धर्मान्यधर्म मतिषिध्य तेषां सर्वेभ्य आधिक्यं ज्ञापयितुं स वा अयमात्मा सर्वस्य वशी (बृ. ४।४।२२) इत्यादिना भगवन्माहात्म्यमुक्तम् २०॥ २४॥३३॥ अनभिभवं च दर्शयति ॥ २४॥३४॥ पाधान्येन भगवर्मा एव कर्तव्या इत्यत्रोपोदलकान्तरमनेनो- च्यते । सर्व पाप्मानं तरति । नैनं पाप्मा तरति । सर्व पाप्मानं तपति। नैनं पाप्मा तपति (बृ. ४।४।२३ ) इत्यादिना भगवद्धर्मानुरोधेनाश्रम- २५ कर्माकरणजदोषेरनभिभवं च श्रुतिर्दर्शयत्यतो भगवर्मा एव सर्वेभ्य उत्तमानि साधनानीत्यर्थः ॥ २४॥३४॥ 2G-Creads उत्तमा इत्यर्थ: for उत्तमानि साधनानौरपर्थः।

·. 1. ३ विहितत्वाचाथमकर्मत्यधिकरणम् । [म. 34. ३८ अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ १४॥३५ ॥ भगवद्धर्मभ्य आश्रमधर्मा होना इत्यप्यल्पमुच्यते । अपि तु तरिम- न्पुरुषोत्तमे धर्मिण्येव दृष्टिस्तात्पर्य यस्य पुंसस्तस्याश्रमधर्मा अन्तरा 'च फलसिद्दी व्यवधानरूपाश्रति श्रुतिर्दर्शयतीति पूर्वेण संबन्धः । अन्तरा- ५ शब्दोत्राव्ययात्मको व्यवधानवाचकः । तथा च श्रुतिः। एतद्ध स्म व तत्पूर्व प्राह्मणा अनूचाना विद्वांसः मजा न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोयमात्मायं लोकः (बृ. ४।४।२२) इति ऋणापाकरणहेतुत्वेन लौफिको- त्कर्षहेतुत्वेनापि पजाया अभीटरवेपि तदुत्पादनन्यासंगेन भगवदानन्दानु- भवेन्तरायो भविष्यतीति तदृष्ट्या तत्रोपेक्षा दर्शयति ॥ २४॥३५॥ अपि स्मयते ॥ १४॥३६॥ अपिशब्देनाश्रमधर्माणां तथात्वं क्रिमु याच्यं यतो ज्ञानतत्साध- नवैराग्यादीनामप्यन्तरायरूपत्वं स्मथते । तस्मान्मशक्तियुक्तस्य योगिनो यै मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं पायः श्रेयो भवेदिह ( मा. ११-२०- ३९-६-११-६) इति भगवद्वाक्यम् ॥ ३४॥३६॥ विशेपानुग्रहश्च ॥ ३४॥३७॥ स्मर्यत इति पूर्वेण संबन्धः । ज्ञानादेः सकाशादाशिमार्गे फलो. युत्कर्षमाह । ज्ञानादिरााधनवस्त्वनुग्रहो मुक्तिपर्यन्त एव । भक्तिमार्गे तु-अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज (भा. ९।४५६३) इत्यादि- वाक्यैविशेषरूपो मुक्तादिभ्योपि मकानां व्यावर्तको भगवदनुग्रहः स्मर्यत २. इत्यर्थः॥ २४॥३७॥ गूढाभिसंधिमुद्घाटयन फलितमर्थमाह । अतस्थितरज्ज्यायो लिङ्गमञ्च ।। ३।४ा३८॥ अत इति पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिपरामर्शः । तथा. चेतरस्या मुक्तेरपि भनिमार्गीयतदीयत्वमेव ज्याय इत्यर्थः । अत्र हेत्वन्तरमाह-लिङ्गा- २५ चेति । मुनानां तुमायाविनिर्मुनमात्मस्तरूपमेव न तु देहेन्द्रियादिकमप्यरित ·) अ.पा. स...] मणुमाग्यम्। २९२ येन भजनानन्दानुमवः स्यात् । भक्तानां तु देहेन्द्रियादिकमपि मायात- कार्यरहितत्वेनानन्दरूपत्वेन च भगवदुपयोग्यतोपि तत्तथेत्यर्थः । न हि मुक्तात्मनां कश्चन मगवदुपयोगोस्तीति भावः । तदुन श्रीमागवते-न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुचता यत्र सुरासुरार्चिताः ( भा. २।९।१० ५ इत्यादि मुक्तोपसृप्यत्वं चोच्यते । अत एव सप्तमस्कन्धे देहेन्द्रियाही- नानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् ( भा. १॥३४ ) इत्युक्तम् । पुरवासित्वे देहादेरावश्यकत्वान्निपेयो जडात्मकानामेवेत्यवगम्यते । इतरज्ज्याय इति पाठे तु पूर्वोक्ताश्रमकर्मपरामर्शीत इत्यनेनोक्तयोरेव वा । एतेन-सोनुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता (ते. २११) इत्युक्तफलवत्त्वं "तस्य सूच्यते ॥ ३४॥३८ ॥ ३ ॥ ४ तद्भूतस्येत्यधिकरणम् । तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनिरपि नियमा- तद्रूपाभावेभ्यः ॥ ४॥३९॥ अथेदं विचार्यते । तदीयानामपि कदाचित् सायुज्यमस्ति न वेति । १५ तत्र भक्तिमार्गस्यापि साधनरूपत्वात्तस्य च मुक्तावेव पर्यवसानातदीय- त्वस्य साधनावस्थारूपत्वात् तेषामपि मुनिरावश्यकी । तथा च फलती न कश्चिद् विशेष इति प्राप्ते । उच्यते । तद्भूतस्येत्यादि । तुशब्देन मर्यादामास्यव्यवच्छेदः । अत्र विश्वासदाढर्यायाह । अन्यस्य का वार्ता कर्ममात्रनिरूपकस्य जमि- १. नेरपि यदि कदाचिद् भगवत्कृपयायं भावो भवेत्तदा तद्भूतस्य पुष्टिमार्गीय- भगवद्भाव प्राप्तस्य तस्यापि नातद्भाव उक्तभावतिरोधानं न कदाचिदपी- त्यर्थः। अत्र हेतूनाह। नियमादीन् । तैत्तिरीयके-ते ते धामान्युष्मासि (ते. सं.१११६) इति मन्त्रे यत्र भूरिशृङ्गा अयासः। अत्राह तदुरुगायस्य परमं 9-1, A and Cread इति श्रुत्युक्त for इत्युन । 17-Oreads कर्मफलती tor फलती।

·५न चाधिकारिफमित्याधिकरणम्! [.5 पा ..." पदम् (तै. सं.११३॥६) इत्युक्त्वा तदनन्तरं तब कृतानि कर्माण्यपि- विष्णोः कर्माणि पश्यत (ते. सं. १।३।६) इति मन्त्रेण निरूप्य पुनः पूर्वोक्तलीलास्थानं-तद्विष्णोः परमं पदम् (ते. सं. १।३।६) इति पदे- नानूय तस्य नित्यत्वनिरूपणायोच्यते । सदा पश्यन्ति सूरयः (ते. सं. ५ ११३१६) इति सूरयो विद्वांसः पुरुषोत्तमज्ञानवन्त इति यावत् । तत्र भक्त्यैवेति सूरिपदेन भत्ता उच्यन्ते । तथाच भक्तानां सार्वदिकदर्शनं नियम्यते सदेतिपदेन । एवं सति पुटिमागीयभगवद्भाव प्राप्तस्य मुक्तायु- च्यमानायां तनियमो मज्यतेत्यर्थः । यचोतं साधनावस्थायामुत्तमावस्था- रूपत्वं परं तदीयत्वस्य फलं मुकिरवेति तत्राहातपेति । उक्तमगवदी- १० यत्वं न साधनरूपमपि तु मुक्तेरपि कलरूपम् । मुकानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा ( भा. ५१४१५) इति वाक्यात् । यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येस्य हदि श्रिताः । अथ मल्योमृतो भवल्यत्र ब्रह्म समभुते (पृ. ४।४७ ) इति श्रुत्यामृतस्य मुक्तस्य ब्रह्म- स्वरूपभोग उच्यते । स च-ग्रमेवेप वृणते (मुं. १२१३ ) इति श्रुतेर्भ- १५ गवदीयत्वसाध्य एवेति स्पष्फलत्वमस्यानोतद्रूपत्वम् । किंच । फलं हि साधनादुत्तमं भवति । भगवदीयत्वादुनमस्यार्थस्याभावादपि न मुक्तिर्व- मुचिता । तदुक्तं श्रीभागक्ने पञ्चमस्कन्धे पूर्व भक्तिस्वरूपं निरूप्य- तथैव परया निर्वृत्या पपवर्गमान्यन्तिकं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिरामानसर्वार्थाः (भा.५।६।१७) इति २०॥ ३४॥३९॥४॥ ५ न चाधिकारिकमित्यधिकरणम् । न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ॥ ३॥४॥४०॥ अथेदं विधार्यते। धुवायेव ब्रह्मादिलोकाधिकारं दत्वा तत्संबन्धिफलं ददाति न वेति । तत्र नेत्याह । न चेति । तत्र हेतुः । पतनानुमानादिति । २५ भावनभुवनारोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन (भ. गी, ८१६) इति स्मृतेरि- त्यर्थः । फलस्य सानधिलादिति भावः। किंच नादृशे भगवदीये यजना- ।

·अ.पा.सू...] अणुमाप्यम्। २९२ येन मजनानन्दानुभवः स्यात् । भक्तानां तु देहेन्द्रियादिकमपि मायात- कार्यरहितत्वेनानन्दरूपत्वेन च भगवदुपयोग्यतोपि तत्तथेत्यर्थः । न हि मुक्तात्मनां कश्चन भगवदुपयोगोस्तीति भावः । तदुक्तं श्रीभागवते न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ( भा. २।९।१० ५ इत्यादि मुक्तोपहप्यत्वं चोच्यते । अत एव सप्तमस्कन्धे देहेन्द्रियामुही- नानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् ( भा. १३४.) इत्युक्तम् । पुरवासित्वे देहादेरावश्यकत्वान्निषेधो जडात्मकानामेवेत्यवगम्यते । इतरज्ज्याय इति पाठे तु पूर्वोक्ताश्रमकर्मपरामर्शीत इत्यनेनोक्तयोरेव वा । एतेन-सोभुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता (ते. २।१) इत्युक्तफलवत्त्वं १. तस्य सूच्यते ॥ १४:३८ ॥ ३ ॥ ४ तद्भूतस्येत्यधिकरणम् । तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनिरपि नियमा- तद्रूपाभावेभ्यः ॥ २४॥३९॥ अथेदं विचार्यते । तदीयानामपि कदाचित् सायुज्यमस्ति न वेति । १५ तत्र भक्तिमार्गस्यापि साधनरूपत्वात्तस्य च मुक्तावेव पर्यवसानात्तदीय- त्वस्य साधनावस्थारूपत्वात् तेषामपि मुक्तिरावश्यकी । तथा च फलतो न कश्चिद् विशेष इति प्राप्ते । उच्यते । तद्भूतस्येत्यादि । तुशब्देन मर्यादामायिव्यवच्छेदः । अत्र विश्वासदाढ याह । अन्यस्य का वार्ता कर्ममात्रनिरूपकस्य जमि- १० नेरपि यदि कदाचिद् भगवत्कृपयायं भावो भवेत्तदा तद्भूतस्य पुष्टिमार्गीय- भगवद्भाव प्राप्तस्य तस्यापि नातद्भाव उक्तभावतिरोधानं न कदाचिदपी- त्यर्थः। अत्र हेतूनाह । नियमादीन्। तैत्तिरीयके-ते ते धामान्युप्मसि (ते. सं.२०६) इति मन्त्रे यत्र भूरिशृङ्गा अयासः। अत्राह तदुरुगायस्य परमं 9-31, A and Cread इति शुगयुक्त for इत्युक्त। 17-Creads कर्मफलतो for फसतो।

·५न चाधिकारिकमित्यधिकरणम् । [१.पा. :.. पदम् (ने. सं.१॥३२६) इत्युक्त्वा तदनन्तरं तत्र कृतानि कर्माण्यपि- विष्णोः कर्माणि पश्यत (ते. सं. ११३१६) इति मन्त्रेण निरूप्य पुनः पूर्वोकलीलास्थानं-तद्विष्णोः परमं पदम् ( तै. सं. ११३२६) इति पदे- नानूद्य तस्य नित्यत्वनिरूपणायोच्यते । सदा पश्यन्ति सूरयः (ते. सं. ५ १०१६) इति सूरयो विद्वांसः पुरुषोत्तमज्ञानवन्त इति यावत् । तञ्च मपत्यैवेति सूरिपदेन भक्ता उच्यन्ते । तथाच मक्कानां सार्वदिकदर्शन नियम्यते सदेतिपदेन । एवं सति पुटिगार्गीयभगवद्भाव प्रामस्य मुक्काबु- चयमानायां तनियमो भन्येतेत्यर्थः । यच्चोक्तं साधनावस्थायामुनमावरथा- रूपत्वं परं तदीयत्वस्य फलं मुनिरवेति तमाहातद्रूपति । उक्तभावदी- 10 यत्वं न साधनरूपमपि तु मुक्तेरपि फलरूपम् । मुक्कानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः पशान्तात्मा (भा, ६।१४।५) इति वास्यात् । यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येस्य हृदि श्रिताः । अथ मोमृतो गवत्यत्र ब्रह्म समभुते (इ. ४।४।७) इति श्रुत्यामृतस्य मुनाक्ष्य ब्रह्म- स्वरूपगोग उच्यते । स ग-यमेवेप वृणुते (मुं. २२/३ ) इति श्रुतेर्भ- १५ गवदीयत्वसाध्य एवेति स्पष्टफलत्यमस्यातोतद्रूपत्वम् । किंच । फलं हि साधनादुत्तमं भवति । भगवदीयत्वादुत्तमस्यार्थस्याभावादपि न मुक्तिर्व- मुचितऽ । तदुक्तं श्रीभागवने पञ्चमस्कन्धे पूर्व भक्तिस्वरूपं निरूप्य- तयैव परया निवृन्या ह्यगवर्गमान्यन्तियं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासावित नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्थाः (भा.पा६।१७) इति २० ॥ २४॥३९॥४॥ ५ न चाधिकारिकापत्यधिकरणम् । न चाधिकारिकमपि पतनानुमानानदयोगात् ॥ ३॥४॥४०॥ अथेदं विचार्यते। भुवायेव ब्रह्मादिलोकाधिकारं दत्वा तत्संबन्धिफलं ददाति न वेति । तत्र नेत्याह । न चेति । तत्र हेतुः । पतनानुमानादिति । २५ आबझभुवनांझोफाः पुनरावर्तिनोर्जुन (भ, गी, ८१६) इति स्मृतेरि- त्यर्थः । फलस्य सावधित्वारिति मानः । किंच तादृशे भावदीये यजना- ·.पा. सू...] अणुभाग्यम् । २९४ योगादपि न मा । अथवा । तादृशस्य सदा भक्तिरसानुभवात्तदतिरिक्त- स्यानपेक्षणादन्येषां फलानां संबन्धाभावादित्यर्थः ॥ २४॥४०॥ उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥ २४॥४१ ॥ एके भक्ता आधिकारिक फले पतनमात्रं न हेयत्वप्रयोजकामिति ५ वदन्त्यपि तूपपूर्व पतनमेव तदिति वदन्ति । भक्तिभावाच्च्युतेः अधिकार- समाप्ती भगवदनुग्रहाशापि कदाचित्संभवतीत्युपपतनं तत् । मुक्ती त्वपुन- रावृत्ते किरमाशापि नेति महापतनमेव सेति भावः । तेन निषिद्धकर्म• फलतुल्यत्वं ज्ञापितं भवति । अत एव श्रीभागवते-नारायणपरा लोके न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिनः । (भा. ६।१८॥ २८) इति गीयते । भक्तिमार्गे तु साक्षात्संगाभावेपि तदीयमावमात्रमप्य- शनवत् साक्षाद्भगवत्स्वरूपभोगवदेव मन्यते । तदुक्तं श्रीभागवते-अथ ह वाव तव (भा. ६।९।३९) इत्यादिना। साक्षाद्भगवद्भोगो जीवस्यासं- भावित इति शङ्कानिरासायाह । तदुक्तमिति । सोश्रुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता (ते. २११) इति । अत्र ब्रह्म समभुते (बृ. ४५४७ ) १५ इत्यादिश्रुतिषु साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपरसाशनमुक्तमित्यर्थः ॥ ॥४॥४१॥५॥ ६ वहिस्तूभययेत्यधिकरणम् । पहिस्तूमयथापि स्मृरेताचाराच ॥३॥४॥४२॥ अथेदं विचार्यते । प्रचुरभगवद्भावमात्रवतः साक्षात् स्वरूपभोगवतो वा गृहत्यागः कर्तव्यो न वेति फलस्य सिद्धत्वानेति पक्षव्यवच्छेदाय- २० मद्वार्तायातयामानां न बन्धाय गृहा मताः भा. ४।३०।१९) इति वाक्याद् बन्धकत्वेन त्याज्य इति पक्षव्यवच्छेदाय च तुशन्दः । भाव- मात्रे साक्षात्प्रभुसंबन्धे वोमयथापि गृहाद् बहिर्गमनं गृहत्याग इति यावत् । स आवश्यकः । तत्र प्रमाणमाह ! स्मृतेरित्यादि । त्वं तु सर्व परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु । मय्यावेश्य मनः सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम् 18-1,A and read चिम्यंत for विचार्यते ।

·६ वहिस्लूभयथेत्यधिकरणम् । { .पा.सू.
( भा. १११७६) इत्यादिस्मृतिर्भगवद्भाववतस्तत्संगविशिष्टस्यापि बहिर्ग-
भनमाह । तदाचारोपि तथैव श्रूयततस्तथा । अवायमाशयः । आश्रमध-
मत्वेन गृहत्यागो यदहरेवेत्यादिश्रुतिभ्यः पूर्वमुपपादितोपि यदधुना पुन-
रुच्यते तेन तदातरितोयमिति ज्ञायत । तथा चोक्तवाक्यान्मुमुक्षुमुक्किम-
५ तिबन्धकत्वाभावेपि व्यासंगस्य तवावश्यकत्वादुक्कोभयोरप्यनवरतं प्रभु-
रसास्वादे प्रतिबन्धकत्वेन तस्य तच्यागस्य विश्योगरसानुभावफत्वेन च
स कार्तव्यः । यद्यपि स्वष्टान्तरायत्वेन स्वत एव तत्यागो भावी तथापि-
आश्रमादाश्रम गच्छेत् (भा. ११६१७३८) इति वाक्यादनानमान्तरत्वा.
भावेन त्यागस्यापिहितत्वशङ्कामावायेयमुक्तिरिति ।। १४१४२ ।।
स्वामिनः फलश्रुतेरित्यायः ॥ २४॥४३॥
पुष्टिमायिभक्तस्य विहितत्वादिति ज्ञानमप्रयोजकम् । तत्र हेतुः-तस्य
भनिमार्गस्वामिनः श्रीगोकुलेशादेव फलस्य श्रुतेरतो बहिर्गमनं न साधन-
त्वेनात्र कार्यमिति भावः । अत्र-यमेवेप वृणुते ( मुं. २२।२) इति
श्रुतिरनुरांधेया । एतदनुपदमेव पठ्यते । नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः
१५(मुं. ३३३१४ ) इति । अत्र भगववरणानन्तरमपि जीवबलं कतमद्
यदपेक्षो भगवल्लाभ इनि जिज्ञासायां सर्वात्मभाव एव बलमिति निर्णी-
यो । तस्येव मर्यादाबलोएमर्दकत्वाद्भगवदशीकारहेतुत्वाच । ब्रजसीम-
न्तिनीनां प्रभुवचनातिक्रममपि कृत्वा स्वरूपपरिग्रहस्तहलेनैव यत इत्या-
त्रेय आचार्यों मनुते । इदमत्राभिप्रेतम् । सर्वात्मभावस्य यदलं तत्तदा-
२०त्मकस्य प्रमोरेव । तस्य चायं स्वभावो यदन्यन रोयते । अत एवं
बजपरिवृद्धवदनेन्दुवचनकिरणपचारपोच्छलत्केवलभावाम्बोधिवचनवीचयो
गीयन्ते यॉम्बुजाक्ष तव पादतालमरमाक्ष्म तत्मभृति नान्यसमक्षं स्थातुं
पारयामः (भा. १०२९३६) इत्यादयः । अतस्त्याणस्तु पृष्लम
इवायातीति न तदर्थ यतनीयमिति विष्पक्वतारलेन पुरुषोतममावस्वरूप
२५ ज्ञोयमिति तथा ॥ १३ ॥
आविग्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४॥४४॥

·। . 3.पा. ४. अणुभाम्यम्। सर्वत्यागपूर्वकं यद् बाहिः प्रभुसमीपगमनं मनस्य तदाविन्यमृ- विक्कमैवेत्याडुलोमिराचार्यों मन्यते । तस्यायमभिसंधिः । यजमानो हि स्वेष्टसिद्धयर्थमृत्विज आदी दृणुते ! प्रकृते च-यमेवेष वृणुते (मुं. ३।२।३) इति श्रुतेः । तस्मादेकाकी न रमते (वृ. १६४३) इति श्रुतेश्च स्वक्री- ५ डार्थ भगवान् स्वाचिकीर्षिततत्तल्लीलारूपाञ्जीवान् वृणुते। यूनः स्थविरान्वेति विकल्पादेकरूपाणां यथा सोमादिषु वरणं तथा सर्वात्मभाववत्त्वेनेकरूपा- णामेवाच वरणम् । तत्र यथा स्वीयस्वीयतदनमात्रकरणं तेषां तथेतरसं- बन्धनिवर्तनपूर्वकं तद्रोग्यसमर्पकत्वमत्र । तदुक्तं भगवता-यदा पुमांस्त्य- क्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीपिंतो मे ( भा. ११।२९।३४) १० इति । अत्र पूर्वपदेनेतरसंबन्धनिवर्तनोक्त्या सर्वात्मभाव उत्तो भवति । तदनन्तरमात्मनिवेदने सति तद्विषयकलीलाकरणेच्छाविषयः संभवति । अन्तरङ्गलीलाप्रवेशनमिच्छायां विषयः । तस्मात्सुनमात्विज्यमिति । एतेन न ददाति न पचति ( आ. सू. १०।१४।६।७) इत्यादिश्रुतेर्यथा सोमादी दीक्षितस्य तयागेतरधर्मनिवृत्तिः स एव परमो धर्मो यतस्तथा १५ पुरुषोत्तमस्योक्तभक्तः सह रमणमेव सार्वदिकम् । एतदेव च महन्महत्त्व- मिति सूचितं भवति । प्रकृते भक्तानामृत्विक्त्वेन निरूपणे हेतुत्वेन तात्पर्या- न्तरमप्याह । तस्मै यजमानारम्धकर्मसात्त्वाय ऋत्विक् परिक्रीयते । वरणेन स्वकार्यमानोपयोगित्वाय स्वीयः क्रीयते तथा प्रकृतेपि । नव कचित् कल्याण्यो दक्षिणाः इति प्रश्नवचनात्तदर्थैव तत्पवृ- २० निरत्रं तु स्वतः पुरुषार्थत्वेन भगवदर्था प्रवृत्तिरतो वैषम्यमिति वाच्यम् । नीरागस्यापि वरणसमये तत्पश्नस्यावश्यकत्वात्तथैव दक्षिणादानमप्यन्यथा निरइत्लापतेः । प्रकृतेपि भत्तानां नेहादेव प्रवृत्तिभगवान् स्वानुभवार्थमेव ताननुभावयतीति न वैषम्यम् ॥ २४४४४ ॥ श्रुतेश्च ॥ २४॥४५॥ अथर्वणोपनिषत्सु पश्यते । भक्तिरस्य भजने तदिहामुत्रोपाधिनैरा- श्येनवामुस्मिन् मन कल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्यम् (गो: पृ. ता. १) इति । ।

·८ गृहिणोपसंहार इत्यधिकरणम् | (A. 34.4. भक्तिमार्गप्रचारफहदयो बादरायणः । मानं भागवतं तत्र सेनवं ज्ञेयमुत्तमः ।। ३९ ।। ॥ १४॥४५॥ ६॥ -- ५ ७ सहकार्यन्तराधिकरणम् । सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ।। ३।४।४६ ॥ ननु यमेवेति श्रुतिः साधनान्तरनिधपूर्वकं वरणस्यैव साधनत्व- माह । तस्मादेवविच्चान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षः श्रदावितो भूत्वात्म- न्येवामानं पश्येत् (बृ. ११४५२३) इति श्रुतिः साधनान्तरमप्याह । " एवं विरोधे श्रुतित्वाविशेषात किमादरणीयं किं नेति संराये साधनान्त- रविधिरेवादरणीयोन्यथा शासपैययं स्यादिति प्रा । उच्यते । सहकार्यन्तरविधिरिति । मर्यादापुष्टिमेदेन वरणं द्विषो. प्यते । तत्र सहकार्यन्तरविधिस्तु मर्यादापक्षणोच्यते । पुटी तु नान्या- पेक्षेति न विरोधान्योषि । अपरं च साधनं हि कायिकं वारिक मान- १५ सिकं च विधीयते । तत्र-मनसेवाप्तव्यम् ( क. ३१३) इति श्रुतेस्तृतीय मुख्यम् । तदपि तावदेव मार्यादिकस्यापि विधेयत्वेन कर्तव्यं यापन सेहो 'न मवति । यतस्तद्वतः सेहवतस्तूक्तं तृतीयं साधनमपि विध्यादिवत् । यथा तद्वतो विधिरर्थवादो या प्रवृत्तावप्रयोजकस्तस्य स्वत एव संभवात्तथा गगवत्मामाविदमित्यर्थः । कैमुतिकन्यायेन पूर्वयोरप्रयोजकत्वमेतच्छेपत्त्या ॥ देवायास्यतीति तृतीयमेवोतम् ॥ ३॥४६॥ ७ ॥ ८ गृहिणोपसंहार इत्यधिकरणम्। हास्नभायात्तु गृहिणोपसंहारः॥१४॥४७॥ ननु-बहिस्तभयचा (ब. सू. ३१४४४३) इत्यादिना भगवदीयस्य गृहत्याग आवश्यक इति निरूपितम् । छान्दोग्ये तु-आचार्यकुलात् 14-{reads Triat for ret अणुगाप] ·अ ...] अशुभाष्यम् । ( छां. ८।१५।१ ) इत्युपक्रम्य छान्दोग्योपनिषदन्ते-आचार्यकुला- द्वेदमधीत्य गुरोः कर्मातिशेपणातिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्या- यमधीयानो धार्मिकान् विदधदात्मनि सर्वेन्द्रियाणि संप्रतिक्षाप्याहिश्सन् सर्वाणि भूतान्यन्यत्र तीर्थभ्यः स खल्वे वर्तयन् यावदायुपं ब्रह्मलो- ५ कमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते (छां. ८।१५।१)। इदं विषयवाक्यम् । बह्मलोकममिसंपद्यत इति गृहिणोपसंहारः कृतः। वाजसनेयिशाखायां च-तद्ध रम वै तत्पूर्वे ब्राह्मणा अनूचाना विद्वांसः -मजा न कामयन्ते (बृ. ४४।२२) इत्युपक्रम्य-अथ भिक्षाचर्य चरन्ति (बृ. ४।४।२२) इति पठ्यते । एवं सति विकल्पे संभवत्युपसंहारस्य .. तात्पर्यग्राहकत्वाद् गृहिण एव ययोक्तकर्तुर्ब्रह्मसंपत्तिरिति श्रुतेस्तात्पर्यम् । त्यागोक्तिस्तु ब्रह्मैतादृशं यदर्थ सर्वं त्यज्यत इति स्तुतिपरेति पाने गृहि- णोपसंहारे हेतुत्वेन तात्पर्यमाह । कृत्लेति । त्यागे वाड्मनसोरेव भगवति विनियोगो न सन्द्रियाणाम् । गृहिणस्तु सर्वैः प्रकर्भिजनं भवतीति परिजनश्च कृतार्थो भवतीति च भजने कृत्स्नता भवतीति तेनोपसंहारः १५ कृन इत्यर्थः । अत एवात्मनि सन्द्रियाणि संप्रतिष्ठाप्येत्युच्यते । अत्रा- त्मपदं भगवत्परमिति ज्ञेयम् । कर्ममार्गीयगृहिव्यवच्छेदाय तुशब्दः । अत्रेदमाकूतम् । भक्तिमार्ग! बहुविध इति कपिलदेववाक्यात् केचन भक्ताः स्वगृहेष्वेव सेहेन भगवदाकारे विविधोपचारैः सेवां कुर्वन्तस्तयैव निवृत्त्या मुक्तिमपि तुच्छां मन्यन्ते । तदुक्तं-मधुद्विट्सेवानुरक्तमनसामभवोपि २. फल्गुः (भा. ५।१४।४४) इति । तेन भगवद्भजन एवं तत्रापि पुष्टि- मार्ग एवं श्रुतेभर इति ज्ञायते । पूर्वमुत्कटभगवद्भाववता तदर्थं त्यागं निर प्य गृहिणोपसंहारतात्पर्य पश्चाद् यनिरूपितवास्तेन तादृग्भावयतेय त्यागः कार्यः । तद्रहितेन तु गृह एवोक्तरीत्या प्रभुभजन कार्यम् । तनैव तल्लाभ इति व्यासहृदयमिति ज्ञायते । उक्तभावाभावे त्यागधर्मानि- २५ वर्वाहादिति । केचन भक्का भाषणादिलीलादर्शनं विना पपुरभावविवशाशया गृहांस्त्यक्त्वा न्ति । आयोडले न

·८ गृहिणोपसंहार इत्यधिकरणम् ।[4.3 पा. र शु. ५०
भगवदवतारसामयिकभत्तदशोक्ता । एते सर्वे फलमागीयाः । वाजसने.
य्युत्तास्तु साधनगार्गीया इति नानुपपत्तिः काचित् ।। ३।४।४७ ॥
मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥ १४॥४८॥
किंच संन्यासिन आवश्यका ये धर्मास्ततोधिकारते गृहिणः
५ सिध्यन्तीत्यतोपि हेतोस्तेनोपरांहारः कृत इत्याशयेनाह । मौनवदित्यादि।
मौनपदमनीहानिलयामादित्रिदण्डिथपिलक्षकम् । यथा वागिन्द्रियमान-
देहमानचित्तमात्र नियामकास्ते धर्मा उक्ता न्यासिनस्तथेतरेपामपन्द्रिय-
नियामकानां धर्माणामात्मनि सर्वेन्द्रियाणि संप्रतिष्ठाप्येति श्रुत्या मृहिण
उपदिश्यन्त इति युक्तो गृहिणोपसंहार इत्यर्थः । तत्र नियमनमात्रम् । अन्न
10 तु भगवति निनियोगादाधिक्यामति भावः। वस्तुतस्तु केवलनियमनस्याम-
योजकत्वातत्रापि भगवहि विनियोग एव तात्पर्यमिति ज्ञेयम् ॥ २४॥४८॥
अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ।। ३।४।४९ ॥
मनु भगवति सन्द्रियविनियोगाद् गृहिगोपसंहार इति न युज्यते।
शुची देशे स्वाध्यायमधीयानः (t. ८१५१) इत्यादिकर्ममार्गीय-
५ Trmersr aaemia | Narfarनिति । भगवद्भावस्य
लोके स्वं मग-
। गोपने मुख्य
हेतुमाहान्वयादिति । यतो भगवता समन्वयं संबन्ध प्राप्य वर्ततेतो हेतो.
स्तथा । अत्र स्यन्लोपे पञ्चमी । एतेन यावदन्तःकरणे साक्षात्प्रभोः
२० प्राकट्यं नास्ति तावदेव बहिराविष्करणं भवति । माफटये तु न तथा संम-
वतीति ज्ञापितम् ॥ २४॥४९॥
ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्थे तदर्शनात् ॥ १४/५० ॥
वैदिककर्मकरणे तापर्यमुक्त्वा लौकिकत्यानावश्यफत्वेपि तत्स-
मयमाह । प्रस्तुतं प्रमुभजनं तत्यतिबन्धासंभव एवैहिक कर्म कार्यम् । नन्द-
२५ हिक कौस्तु मा वा । अतस्तत्समयोक्तिर्यर्थत्याशङ्कयाह । प्रस्तुत प्रभु-
भजनं तदर्शनादिति। आचार्यकुलादित्युपक्रम्यामे पठ्यते । धार्मिकान्
विधादिति । अतो धार्मिकपत्रविधानमैहिक कर्म श्रुती दृश्यतेतरतन्सम-
योतिरावश्यकी। अन्यथा युगानुत्तमस्तीति प्रस्तुतबाधेपि तत्करणे फलपति-
चन्धः स्यादिति भावः ॥ १४॥५०॥ ८॥

·अ.पा. ४.५.] अणुभाष्यम्। २०० ९ एवं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणम् । एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदयस्थाय- धृतेः ॥ २४॥५१॥ ननु-तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येथ संपत्स्ये (छां.६।१४।२) ५ इति श्रुती मुक्त्यनन्तरं ब्रह्मसंपत्तिः श्रूयते । सा तु पुरुषोत्तमसंगे लीलारसा- नुभवातिरिक्ता वक्तुमशक्या । मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् । मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिप्वपि महामुने (भा. ६।१४।५) इति स्मृतेश्च । मुक्तेः फलं भक्तिरसानुभव एव । एवं सत्युक्तगृहिणस्तत्फलं भवति न वेति संशय निर्णयमाह । एवंभूतस्योक्त- • रूपस्य मुक्तस्य मुक्तेर्यत्फलं भक्तिरसानुभवस्तस्यानियमस्तस्य भगवदि- च्छाधीनत्वात् । साधनामाप्यत्वात् । अत एव-मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोगम् । (भा. १६१९) इति शुकवाक्यम् । अत्रौत्सर्गि- कहेतुमाह । तदवस्थेति । न स पुनरावर्तते (छां. १५१) इत्यस्या- वृत्त्या मुक्त्यवस्थाया एवं सार्वदिकत्वेन निर्धारः क्रियते । यद्यप्धेवं १५ मुक्तिफलाभावनियम एवायाति न तु तदनियमस्तथापि -तस्य तावदेव चिरं (छो. ६।१४।२) इत्यादिप्रमाणे स पुनरावर्तने (छां ८।१५।१ ) इति श्रुत्या समं विरोधाभावायोत्सर्गिकी तदवस्था । तत्फलं तु कस्यचिदि- त्यनुग्रहेण पुष्टी प्रवेशने भवतीनि स्वाभिप्रायं प्रकटीकुर्वता बादरायणेन अनियम (ब. सू. २३३१) इत्युक्तम् । एवं सनि-न- स पुनरावर्तते २० (छां.वा१५१) इति श्रुतिः मपञ्चे पुनरावृत्ति निषेधति न तु तदतीते- पीति ज्ञेयम् । समामिज्ञापनायावृत्तिः । अथवा श्रुतौ तदस्थावधृतेहेतोर- स्माकमपि तदवस्थावधृतिर्यतोतः फलानियमनिश्चयोपत्यिर्थः। एवं सति मुक्तिपर्यन्तं साधनं भगवद्भाव इति निर्गयः संपन्नः ॥ १४५१ ॥ ९ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणु- भाष्ये तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १४ ॥ तृतीयोध्यायः समाप्तः ॥ , अत्र-न च पुनगवर्नने-इत्यधु नान-पुस्तीपुर ।

·५ 10. अथ चतुर्थाध्यायस्थ प्रथमः पादः । १ आवृत्त्यधिकरणम् । समन्वयेनाविरोधात् साधनब्रह्मविद् यदि । तस्याग्निमव्यवस्था या सा च तुर्ये विविच्यते ॥४०॥ जीवतो म्रियमाणस्य गच्छतः सफलस्य च । अतो ब्रह्मविदा कार्यमेवमेव न चान्यथा ॥ ४१ ॥ तामसी युद्धिमाश्रित्य ये मूढाः सर्वविप्लवम् । घदन्ति शास्त्रनाशाय सद्धिः शोच्यान येनु तान ॥ ४२ ॥ ब्रह्मविद्मनाभावः शतांशेनापि चेद् भवेत् । शास्त्रमेतद् वृथा जातं सर्वभूत्रविनाशतः ।। ४३ ।। स्वाप्ययस्य च संपत्तैरत्र ब्रह्मगतिश्रुती । अन्यथा न श्रुतेरर्थः स्याचेद् व्यासो वदेन किम् ॥ १४ ॥ तामसी बुद्धिमाश्रित्य या मुक्तिः कश्चिदुच्यते । सा सुपुसिश्रुतेरों मोहादेवान्यथा मतिः ॥ ४५ ॥ अतो ब्रह्मविदः कार्य जीयतः पूर्वमुच्यते । आत्तिः श्रवणादीनां नवकृत्वोपदेशतः ।। ४६ ॥ दर्शनार्थत्वतो लिङ्गादपि ब्रीदवघातयत् । आटची श्रवणादीनामात्मेति स्याद् दृढा मतिः॥४७॥ आपातको दर्शनं तदभेदेनापि वोधपते । प्रतीकोपासनादीनां नैवं भावो हिं जायते ॥ १८ ॥ आलम्बनार्थ तत्रापि ब्रह्मदृष्टिविशिष्यते। आदित्यादिनलाष्टरङ्गत्वं न स्वतन्त्रता ॥ ४२ ॥ मनने च निदिध्यासे विशेपश्योच्यतेधुना । आसनादिपडङ्गैस्तु चित्तं श्रांतार्थ एव हि ॥ ५० ॥ 4-1, A, Gand Droad चतुर्थे for धतुर्य ।

·अ.पा.४ २.५.] अणुभाष्यम्। ९ एवं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणम् । एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थाय- धृतेः ॥ १४॥५१॥ ननु-तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येथ संपत्स्ये (छां.६।१४।२) ५ इति श्रुती मुक्त्यनन्तरं ब्रह्मसंपत्तिःश्रूयते । सा तु पुरुषोत्तमसंगे लीलारसा- नुभवातिरिक्ता वक्तुमशक्या । मुक्कोपसृप्यव्यपदेशात् । मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने (भा. ६।१४।५) इति स्मृतेश्च । मुक्तः फलं भक्तिरसानुभव एव । एवं सत्युक्तगृहिणस्तत्फलं भवति न वेति संशये निर्णयमाह । एवंभूतस्योक्त- .. रूपस्य मुक्तस्य मुक्तेर्यत्फलं भक्तिरसानुमवस्तस्यानियमस्तस्य भगवदि- च्छाधीनत्वात् । साधनाप्राप्यत्वात् । अत एव-मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोगम् । (भा. १९१९) इति शुकवाक्यम् । अत्रौत्सर्गि- कहेतुमाह । तस्वस्थेति । न स पुनरावर्तते ( छां. ८१५.१) इत्यस्या- वृत्त्या मुक्त्यवस्थाया एव सार्वदिकत्वेन निर्धारः क्रियते । यद्यप्यावं १५ मुक्तिफलामावनियम एवायाति न तु तदनियमस्तथापि -तस्य तावदेव चिरं (छो. हार॥२) इत्यादिप्रमाणे स पुनरावर्तते (छां ८।१५।१) इति श्रुत्या समं विरोधाभावायोत्सर्गिकी तदवस्था । तत्फलं तु कस्यचिदि- त्यनुग्रहेण पुटी प्रवेशने भवतीति स्वाभिप्रायं प्रकटीकुर्वता बादरायणेन अनियम (म. सू. १३१३१) इत्युक्तम् । एवं सति-न स पुनरावर्तते २. (छां. ८१५५१) इति श्रुतिः प्रपञ्चे पुनरावृत्ति निषेधति न तु तदतीते- पीति ज्ञेयम् । समामिज्ञापनायावृत्तिः । अथवा श्रुती तदस्थावधृतेर्हतोर- स्माकमपि तदवस्थावधृतिर्यतोतः फलानियमनिश्रयोपीत्यर्थः। एवं सति मुक्तिपर्यन्तं साधनं भगवद्भाव इति निर्गयः संपन्नः ।। १४५१ ॥९॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राण- भाष्ये नृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १४ ॥ तृतीयोध्यायः समाप्तः ॥ ,अर-न च पुनगवर्नते-दत्यधुवावापुसो गरः ।

·५ अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः। १ आवृत्त्यधिकरणम् । समन्वयेनाविरोधात् साधनम्रह्मविद् यदि । तस्याग्निमव्यवस्था या सा च तुर्ये विविच्यते ॥ ४० ॥ जीवती म्रियमाणस्य गच्छतः सफलस्य च । अतो ब्रह्मविदा कार्यमेवमेव न चान्यथा ॥ ४१ ।। तामसी बुद्धिमाश्रित्य ये मूढाः सर्वविष्टयम् । वदन्ति शासनाशाय सद्भिः शोच्याश्च येनु तान् ॥ ४२ ॥ ब्रह्मविद्गमनाभावः शतांशेनापि चेद् भवेत् । शास्त्रमेतद् वृथा जातं सर्वमूत्रविनाशनः ॥ ४३ ॥ स्वाप्ययस्य च संपत्तेरत्र ब्रह्मगतिश्रुती । अन्यथा न श्रुतेरथः स्याचे व्यासो वदेन्न किम् ॥ ४४ ॥ तामसी बुद्धिमाश्रित्य या मुक्तिः कश्चिदुच्यते । सा सुषुप्तिश्रुतेरों मोहादेवान्यथा मतिः ॥ ४५ ॥ अती ब्रह्मविदः कार्य जीवतः पूर्वमुच्यते । आवृत्तिः श्रयणादीनां नवकृत्वोपदेशतः ।। ४६ ॥ दर्शनार्थत्वतो लिङ्गादपि नीयघातवत् । आरत्तौ श्रवणादीनामात्मति स्याद् दृढा मतिः ॥ ४७ ॥ आपाततो दर्शनं तदभेदेनापि वाध्यते । प्रतीकोपासनादीनां नैवं भावो हि जायते ॥ १८ ॥ आलम्बनार्थ तत्रापि ब्रह्मदृष्टिविशिष्यते । आदित्यादिब्रह्मदृष्टेरङ्गत्वं न स्वतन्त्रता ।। ४९ ॥ गनने च निदिध्यासे विशेषश्चोच्यतेधुना । आसनादिपडङ्गस्तु चित्तं श्रीतार्थ एव हि ॥ ५० ॥ २० +-M, A, Cand read चतुर्थ for चतुर्य ।

·भ.पा. 12.] याभाष्यम् । धारयेदामतेरेवं ततः सिद्धिमवाप्स्यति ।' धर्माधर्मभयं तस्य नास्त्येवेति विनिश्चयः ॥ ५१ ॥ अमिहोत्रादिक कार्य संन्यासः फल एव हि । पोढा चेत्पुरुपो व्यक्तः मारब्धान्ते फलं भवेत् ॥ ५२ ॥ ५ एतावान् प्रथमे पादे निर्णयः मूत्रकृत्कृतः । द्वितीये नियमाणस्य सर्वेन्द्रियलयः पुरा ॥ ५३॥ लिङ्गस्यापि शरीरस्य नाडद्योत्रान्तिरिहोच्यते । दिनायनकृतो नास्य विशेपोस्तीति नोच्यते ॥ ५४॥ 'तृनीये क्रममुक्तौ यो मार्गों यस्य श्रुतर्मतः । तन्निर्धारोन्यमार्गाणाममाप्यत्वं च वर्ण्यते ॥ ५५॥ गन्तव्यं च परं ब्रह्म कार्यों लोकस्तु नेति च । तुरीये पुष्टिमर्यादाभेदेन फलमुच्यते ।। ५६ ॥ प्रभारेव फलत्वं तन्निर्दोपत्वं च पर्यते । लीलानित्यत्वतः पूर्णगुणत्वं च ततोखिलम् ॥ ५७ ॥ अस्य फलप्रकरणत्वेपि साधनरूपस्यापि श्रवणस्यान्तरङ्गत्वं ज्ञाथ- यितुं तन्निर्धारमप्याह। आवृसिरसझदुपदेशात् ॥ ४॥३॥ ॥ आरमा बारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः (कृ. ४।५।६) इत्यादिवाक्यैर्विहितं श्रवणादिकं किं सकृदेव कर्तव्यमुतास- १० दिति भवति संशयः। कि तावत्मा सकृदेवेति । तावतैव शास्त्रार्थरय. संपत्तेः । न च तण्डुलनिष्पत्तिफलकावघातस्येव दर्शनफलकानां श्रवणा- दीनां तसिद्धिपर्यन्तमावृत्तिायप्राप्तेति वाच्यम् । अवघातस्य वितुपी- करणात्मकदारकत्येन तथात्वमस्तु नाम। प्रकृते स्वदृष्टद्वारकत्वात् सकृत्स्तेनेवादृष्टद्वारा फलसंपादनसंमवादावृत्तिरपयोजिकेति प्राप्ने । उच्यते । आवृत्चिरेव श्रवणादीना श्रुत्यभिमता । कुतः । असदु- पदेशात् । सान्दोग्ये श्वेतकेतूपाख्यान-एतदात्म्यमिदं सर्व ततात्यं रा २५ ·अ. ४ , १.२] अणुभाम्यम्। ३०४ अन्यथा सकृदुपदेशेनैव । तदवगमेप्यसकृदुपदेशो व्यर्थः स्यादत- स्तथेत्यर्थः । वाजसनेयिशाखायां पठ्यते । एवमेवाय५ शारीर आत्मे, भ्योड्नेभ्यः संप्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति प्राणायव (बृ.४।२।३६) इति तत्रैव पुनस्तेन प्रयोतेनैप आत्मा निष्कामति इत्युप- ५ क्रम्य पठचते-तं विद्याकर्मणी समन्वारभते पूर्वप्रज्ञा च (बृ. ४।४।२) इति । तत्रैवैतदनुपदमेव-तद्यथा तृणजलायुका (बृ. ४।४।३) इत्युपक्रम्य पठ्यते-एवमेवायं पुरुष इद५ शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतर५ रूपं तनुते पिश्यं वा गान्धर्व वा ब्राझं वा प्राजापत्यं वा देवं वा मानुपं वान्येभ्यो वा भूतेभ्यः (बृ. ४४४) इति । तत्रैवाग्रे पट्यते । प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किंबह करोत्ययम् । तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै- लोकाय कर्मणे (बृ. ४१४६) इति । अत्र हेत्वन्तरमाह । लिङ्गाच्च । वेदानुमापकत्वेन स्मृतिर्लिङ्ग- मित्युच्यते । सा च भगवद्गीतासु-अविद्या माम् (म. गी. ९।२०) इत्युपक्रम्य पठ्यते-एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं फामकामा लभन्ते १५ ( म. गी. ९।२१ ) इति । आब्रह्मभुवनालोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन (भ.गी. ८१६) इति च । अपवा-यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पाप- कारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन (बृ. ४।४।५) इति श्रुतिर्वर्तमान जन्मकर्मणोः पूर्वजन्मसंवन्धिकर्मानुमाएकत्वं वदतीति फर्मिणः पुनर्जन्मावश्यकमिति ज्ञायते । एवं सति लिङ्गत्वेन निरूपणादि- त्यर्थः संपद्यते । निवृत्तिमायिस्यापि तस्य ज्ञानोपकर्तृत्वमात्रं न ' तु जन्मनिवर्तकत्वं मानाभावात् १।१।२ ॥ १॥ २ आत्माधिकरणम् । "एवं कर्मफलं विचार्य ज्ञानफलं विचारयति । / आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥४१॥३॥ पूर्वार्थनिरूपणव्यवच्छेदाय तुशब्दः । ज्ञानिना हि भगवन्तमात्म- वनवोपासते । तस्या नरन्तयनकजन्मभिस्तथैव तेषां हृदि भगवान् ·२५ पद्यते । हितकारित्यवभावत्वात्तस्य | एवं सति यस्मिन् पुरुष पदावर त्येपि यदा यं धर्म पुरस्कृत्य लीलां करोति तत्कायमेव तज्ञ १ आवृत्त्यधिकरणम् । अ.पा. १ ७.३ स्फुरति । तदा स्वानन्दांशस्याप्याविर्भावाद् ब्रह्मभूतः सन्नात्मत्वेनैव ब्रह्म स्फुरितमिति तदानन्दात्मकः संस्तमनुभवति । एवं स्थितः प्रारब्धसमाप्ती देहापगमे तत्रैव प्रविष्टो भवति । सर्वोपकारीति पदार्थमपि तस्मै भगवता ज्ञानं दत्तमिति प्रवचनमपि तस्य फलान्तःपातीत्यधिकारिण्युपस्थिते ५ तथैवोपदिशति च एतदेवाह । आत्मेत्यादिना 1 उप समीपे गमन प्रवेश इति यावत् । अथवा । ननु ज्ञानभक्त्योरनावृत्तिः फलमत उत्तमे ते न तु कर्म- त्याशयेन कर्मणः फलमावृत्तिरिति यनिरूपितं तत्रेदं चिन्त्यते । नस पुनरावर्तते ( का. ३) इति श्रुतिः सर्वथानावृत्तिमाहोत सावधिकी ताम- १० परशब्देन तन्निवृत्तिमिव । किमत्र युगम् । सापधिकीमेवेति । तथाहि पूर्वकर्मनेयत्यस्य त्वयाप्यङ्गीकार्यत्वात्तस्य प्ररोहैकस्वभावस्वात्तस्य दुरति- क्रमत्यात्तत्फलानुभवस्यावश्यकत्वात् । अपि च-य एनं विदुः (बृ. ४।४।२२ ) इति श्रुतेः सति ज्ञाने हि सा । यतो वाचः (ते. २१९ ) अहो न हि गृहाते (पृ. ४।४।२२) १५ इत्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मज्ञानारांगवात् । इत एष मकिरपि मत्युक्ता वेदितव्या। ज्ञानाविषये मेहारांभवात् । किंच-सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः (बृ. १।४।२२) इत्यादि- श्रुतिभ्यो यस्यावतारकर्माणि मायन्ति ह्यस्मदादयः । न यं विदन्ति तत्वेन ( मा. २।६।३७) इत्यादिमृतिभ्यश्च का प्रत्याशा जीवितस्यातिहीनस्य १. तत्यापी । अत एयोपदेशासंभवोपीति पाने प्रत्याह । आत्मेतीत्यादिना । तुशब्दः पूर्वपक्षनिरासकः । अत्रायमाशयः। सत्यमुक्तं मवता । तत्रोच्यते। यथागृह्यत्वातिमहत्वादिधर्मा भगवति सन्ति तथा सर्वात्मत्वमपि । य आत्मनि तिष्ठन् इत्यादिश्रुतिप्वात्मत्वेनैवोकेः । सर्वधर्माश्य . 1-1. A and Com. ब्रह्म before स्फुरितम् । [अणुमाया ·१० अ. का...] अणुभाष्यम्। ३०६ त्वेन लीलां करोति तदा स्वप्राप्त्यनुकूलप्रयन्नवन्तं विधायात्मानं प्राप- यति । लिनूक्तं दुरतिक्रमः कर्मस्वभाव इति । नप दोषः । न ह्यनरसपा- काय जग्धमौषधमपि गौरवाय भवति । तेन न तन्निवृत्तिा । व्यापादने- कस्वभावमपि विषमाशीविषं तदपगमपटुतरनिगमसंगमो नापगमयति वा ।। ५ तथा भगवदर्पितं तदर्थ च कृतं कर्म न कर्मनाशाय भवतीति न वक्तुं शक्यम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ( भा. ११॥शं४४) इति वाक्यात् । अग्राह्यत्वग्राह्यत्वविरोधापहारस्तु जीवसामथ्येश्वरेच्छाभ्यां पुरैव कृत इति नाधिकमत्र निरूप्यम् । इतिशब्दो हेत्वर्थे । तथाच भग- वानात्मा भवति सर्वेषां जीवानामतो हेतोरुक्तरीत्या तदनुग्रहेण तमुपग- च्छन्ति । ज्ञानमार्गेड्डीकृतास्त्वात्मत्वेनैव ज्ञानादुपसमीप एव गच्छन्त्यु- करीत्याक्षरात्मके तत्रैव प्रविष्टा मवन्तीत्यर्थः । भक्तिमार्गेड्डीकृतास्तु साक्षान् प्रकटे पुरुषोत्तमे सति तद्भजनार्थमुपसमीपं गच्छन्तीत्यर्थः । एवं श्लेपोक्तिरियमिति ज्ञायते । संप्रदायानुवृत्तिरपि भगवदिनिते- त्येतादृशाः स्वयं येन मार्गेण फलं प्राप्तास्तं मार्गमन्यानपि ग्राहयन्त्युप- १५ देशरत्रोभयत्राप्यात्मत्वमेव हेतुरन्यथात्मारामस्य सर्वनिरपेक्षस्येवंकरणा- संभवेन मोक्षमार्गाप्रसिद्धिरेव स्यात् । तरमात् सर्वथानावृत्तिरेव श्रुत्याभि- मतेति ज्ञेयम् ।। ४।१॥३॥ नन्वात्मत्वेनोतिरुपासनाति नोन साधीय इत्यत उत्तरं पठति । न प्रतीकेन हि सः॥४॥४॥ अतद्रूपे तन्वेनोपासनं हि प्रतीकमित्युच्यते । तथा च तादृशेन तेन स मोक्षो न भवतीत्यर्थः । श्रुतिसिद्धत्वान्नास्ति मोक्ष इति न वक्तुं शक्यमिति भावः । अथवात्मत्वेनोतिरुपारानाति वदन वादी वनव्यः । फलार्थमेव तत् । फलं च श्रुत्युक्तस्तत्प्रवेश एवेति त्वयापि वाच्यम् । एवं सत्यादी ज्ञानमार्गनुपपत्तिमाह । न प्रतीकेनात्मभूते ज्ञानिन उपगमः २५ पूर्वोक्तः प्रदेशः संभवतीति शेषः । मक्तिमार्गेपि तामाह । न हि स इति । न हि प्रतीकोपासने स लोकवेदप्रसिद्धः पुरुषोत्तमोस्त्युपास्यत्वेन येन 1-I, A and Cred अयरमसत्य for अग्राह्यत्वयादव ।

·३०७ ३ आदित्यायधिकरणम्। (अ.पा.१.६ तत्माकट्यं स्यात् तदुपगमनं चेत्यर्थः । एवं ज्ञानभक्त्योः फलरात्ता साधिता ।।४।१।४ ॥2 ननु-सर्वं खल्विदं ब्रह्म । ( छां. १४१ ) आत्मैवेदर सर्वम् (छां. ७२५।२) इत्यादिश्रुतयः सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिं मुक्तिसाधनत्वेनोप- ५ दिशान्ति । सा च प्रतीकात्मिकवेति कथं प्रतीकोपासनस्य न मोक्षसाधक- त्वमिति प्राप्त उत्तरमाह। ब्रह्मदृष्टिरुल्कात्॥४१॥५॥ सर्वन ब्रह्मदिन प्रतीकात्मिका सर्वस्य वस्तुतो ब्रह्मात्मकत्वात् । सा च नोपदेशसाध्यातो नोपदिश्यते । किंत्वनूंधते । सा त्यधिकारोल्क- पात स्वत एव भवतीति प्रतीकोपारानस्य न मुक्तिसाधनत्वमिति साधूक्तम् । एतदेवोत्तमनेन सूत्रेण ॥ ११॥५॥२॥ . ३ आदित्यायधिकरणम् । आदित्यादिमतयथ्याङ्ग उपपत्तेः ।। ४।१६ ॥ छान्दोग्ये-अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुपि प्राचीनयोग्य कं त्वमा- . १५त्मानमुपास्स इत्यादित्यमेव भगवो राजनिति होवाच (छां. ५॥१३६१) इति । अथ होवाचेन्द्रद्युम्नम् (छा.पा१४।१ ) इत्युपक्रम्य-त्वं कमात्मा- नमुपास्त इति वायुमेव भगवो राजन् इति होवाच ( छां. ५५११४१) इति । एवमेवाग्ने प्रश्नभेदेन वक्तृभेदेनाफाशाप्पभृतय आत्मत्वेनो- पासनाविषया उः । तत्रैव-असो वा आदित्यो देवमधु (छां. २० ३०११ ) इत्युपक्रम्यान्ते पट्यते । य एतमेव विद्वानादित्यं ब्रह्मो- पास्ते (छां. ३११९१४ ) इति । अत्रेदं चिन्त्यते अत्र, मतीकोपासन- त्वमस्ति न वेति । अस्तीति पूर्वः पक्षः । तथाहि । सर्वं खल्विदं ब्रह्म (छो. ११४११ ) इति श्रुती सर्वमनूय ब्रह्मत्वं तत्र बोध्यत इति न कचि- त्यतीकोपासनमस्तीति हि पूर्व निरूपितम् ।इसञ्चोक्तश्रुतिभिः प्रत्येकं तत्त्वे- २५ नापास्यत्वेनोक्त्वा नोपपद्यते । ब्रह्मण एकलादकप्रकारेणेवोपासनेन सर्वेषां . फलसिद्धेः पृथक् पृथगको गौरवात् प्रयोजनविशेषाभावाच । सादृशाधि- ।

·अ.४ पा... ६ अणुभाष्यम् । ३०८ काराभावात् पृथक् तदुक्तिरिति चेद् । न । सर्वत्र सदा तद्भावनायां तथा- नुभवस्यापि संभवात् । एवं सति वस्तुतः सर्वस्य ब्रह्मत्वं नाभिमतं किंतु यथादित्यादीनां तत्तथा तथा सर्वस्यापीति प्रतीकोपासनत्वमेव सर्वत्र । तेनैव फलमिति प्राप्ने प्रतिवदति । आदित्यादी या ब्रह्मत्वमतय उच्यन्ते तास्तु ५ साकारस्यैव ब्रह्मणो व्यापकत्वात् तस्य प्रत्येकमप्यङ्गमुपासितं फलदमि-- त्येककाङ्गविषयिण्यस्ता विधीयन्ते । उपपन्नं चेतत् । नहि साकारव्याप- कब्रह्मणोपं न ब्रह्मातो न प्रतीकोपासनत्वं तत्र । अपरं च । असो वा आदित्यो देवमधु (छां. ११) इत्युक्त्वा-तस्य प्रतिदिक्करश्मीनां कृपावलोकनरूपाणां मधुत्वं निरूप्य तद् यत् प्रथमममृतं तद्वसव उप- १० जीवन्त्यग्निना मुखेन न वै देवा अनन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति । त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद् रूपाद्यन्ति (छां. स्तदर्शनानन्दानुभवार्थ भगवानेव कृपया पुनः पूर्वभाव संपादयतांति १५ तत्माद्रूपादुदयश्चैतत्सर्व भगवदङ्गत्व एवोपपद्यत इत्यपि हेत्वभिप्रेतोर्थो ज्ञेयः । न हि प्रतीकत्व इदं सर्व संभवति भक्तिमार्गीयत्त्वादस्यार्थस्येति भावः । अङ्गानां भगवत्स्वरूपात्मकत्वेनैक्यमिति ज्ञापनायकवचनम् । एतेन स्वरूपस्यैव फलत्वमुक्तं भवतीति मुख्यः सिद्धान्तः सूचितो भवति ॥४१॥६॥ आसीनः संभवात् ॥ ४॥१७॥ पूर्वसूत्रेण धर्ममात्रस्य फलत्वमुक्त्वाधुना धर्मिणः फलत्वं तत्साधनं चाह । संमवात् । उत्कटस्नेहात्मकसाधनस्य संभवात्तदधीनः संस्तदन आसीनो भगवान् भवति । एतेन भक्तवश्यतोक्ता ॥ ४॥७॥ एवं बहिःप्राकट्यमुक्त्वान्तरं तदाह । ध्यानाच॥४॥१८॥ भावनोत्कट्यदशायां व्यभिचारिभावात्मकसततस्मृतिरूपध्यानादपि हृदि प्रकरः सन्नासीनो भवतीत्यर्थः । तेन स्थैर्यमुक्तं भवति ।। ४।१।८ ॥ १५ ·५मामायणाधिकरणम् । [अ ... एवं भक्तेच्छयैव स्वरूपप्राकव्यमित्युक्त्या लीलानाविस्करणमावि- करणं चापि तदिच्छयवेत्याह । अचलर चापेक्ष्य ॥ ४॥९ मतेच्छामपेक्ष्याचलत्वं चकाराचलत्वमपीत्यर्थः ॥ ४१९३९ ।। स्मरन्ति च ॥४॥१०॥ फेचन मक्ताः स्वरूपनिरपेक्षास्तत्स्मरणजनितानन्देनैव विरमृता- पवर्गान्तफला भवन्ति। चकाराच्छ्रवणकीर्तनादयोपि समुशीयन्ते । तदुगम्- अथ ह वाय तव महिमामृतरामुद्रविग्रुपा सकृल्लीहया स्वमनसि निप्पन्द- मानानवरतसुखेन विस्मारितश्रुतसुखलेशामासाः परमभागवताः ( भा. १०६।९।३९) इति । अथना-अहे मनपराधीनः (मा. ९४६३) इत्यादि स्मृतिः पूर्वोक्त प्रमाणत्वेनोक्ता ॥ ४।१।१० ॥ ३॥ ४ यत्रकाग्रताधिकरणम् । यत्रकामता तत्राविशेषात् ॥ ४।१।११ ॥ अथेदं विचार्यते । बहिराविर्भावो येभ्यो येभ्यश्चान्तस्तेषां तेषां च १५ भियस्तारतम्यमस्ति न वेति । नत्र निर्णयमाह ! यन्न भनेवेकायता मग- वत्स्वरूपे मकट एवेकास्मिन् ग्राहकचित्तधारा न त्वन्तर्बहिर्विज्ञान तत्रो- मयोरन्तः पश्यतो बहिः पश्यतच भावे मगवत्स्वासरे च विशेषामावान्न तारतम्यमस्तीत्यर्थः॥४१११॥४॥ १० ५ आमायणाधिकरणम् । आमायणाननापि हि दृष्टम् ॥ ४॥१॥१२॥ उक्तेर्थ एवायं संशयः । अन्तः प्राकट्यवतो यदा बहिः संवेदने सल्यपि पूर्वानुभूतममवत्स्वरूपानुभवस्तदा पूर्वमन्तरमन्वभूवमधुना बहिरनुम- वामीत्यनुव्यवसायो भवति न येति । तत्र लक्षण्याद् भवितुमहतीति पूर्वः पक्षः । तत्र सिद्धान्तमाह । आपायणादिति (श्रीभागरते-मायणं हि ·अ.पा.सू. १२) यणुभाष्यम्। सतामहम् (भा. १९११११४८) इति भगवद्वाक्यात् प्रायणशब्देन स्वतः पुरुषार्थत्वेन प्राप्यं परमं पारलौकिक फलमुच्यते । तथा च फलं तन्मर्यादीकृत्य तस्य सैवावस्था सार्वदिकी न तु बहिः प्राकट्येपि बहि- ध्वानुसंधानमित्यर्थः । ततस्तस्य तत्र सायुज्यं भवति न वेति संशये निर्ण- ५ माह । तत्रापि प्रायणेपि प्राप्त तस्य पूर्ववत् प्रभुणा सममालापावलोकन- श्रीचरणनलिनस्पर्शादिकं दृष्टमेव फलं न त्वदृष्टं सायुज्यमित्यर्थः । यतः शुद्धपुष्टिमार्गेड्डीकृतोन्यथा पूर्वोक्तभावसंपत्तिः कथं स्यादित्युपपनिहिशब्देन सूच्यते । एतञ्च तद्भूतस्य तु नातभाव (ब. सू. ॥४॥1) इत्यत्र निरूपितम् ॥ ४११२ ॥ ५॥ ६ तदधिगमाधिकरणम् । तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशौ तद्य- पदेशात् ॥ ४॥१३॥ पुष्टिमार्गीयमक्तस्य फलं निरूप्य मर्यादामायिस्य तस्य फलं चिन्त्यते । तत्र तु ज्ञानपूर्वकत्वं भक्तरावश्यकम् । कर्ममर्यादाया अपि १५ स्वकृतत्वानामनुल्लङ्यैव भगवता फलं दीयते । तच्च नामुक्तं क्षीयते । तद्भोगानुकूलकर्मणा स्वसजातीयतत्संतानजननादनिर्मोक्ष एव सर्वस्य संपयते । न र प्रायश्चित्तवज्ञानस्य फर्मनाशकत्वं वक्तं शक्यम् । तदानस्य तदुद्देरोनाविहितत्वात् । तथा कथने चान्योन्याश्रयः। दुरितस्य चित्ता- शुद्धिहेतुत्वेन तलाशे ज्ञानोदयो यतोतो मर्यादामार्गे मुकिरतुतविषयेति ० प्राप्त उच्यते । तदधिगमे ब्रह्मज्ञाने सति तज्ज्ञानस्वमावादेवोत्तराघस्याश्ले- पोसंबन्धः पूर्वस्य तस्य विनाशो भवतीत्यर्थः। अवोत्तरस्योत्पन्नस्यालेप इति नार्थस्तस्यात्मन्येवोत्पत्तेस्तदतिरिक्तस्य श्लेषस्याभावादतोनुत्पत्तिरेवार्थः । न चैवं मर्यादामागीयत्वभनः । साधनं विना स्वरूपदलेनैव कार्यकरणे हि पुष्टिरिह तु नियतकर्मविरोधित्वस्वभावेन ज्ञानेनैव तथा संपत्तेः मत २५ एव-तद्यथेषीकातूलमनी प्रीतं प्रदूयेतेवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते (यां. ५॥२४॥३) इति श्रुतिरमिदृष्टान्तमाह । स्मृतिरपि-यथैधासि ·মাধবক। (अ. पा. सू. १४ समिन्दाग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन । ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा (म. गी. ३७) इति । सर्व पाप्मानं तरति ब्रह्महत्या योश्वमेधेन यजते (छां. ५।२४।३ ) इत्यादिश्रुतिभिस्त्वयापि न तद्भोगनियमो वक्तुं शक्यः । एतेनाभुक्तस्याक्षयाभोगे च कर्मान्तरजननामोक्षासंभव इति ५ निरस्त वेदितव्यम् । न चान्योन्याश्रयः भिनायविद्याजनितसंसारवास- नामिका हि सासा र गुरूपसत्तिश्रवणमननविध्युपासनादिरूपया ज्ञानसामग्रचैव नाश्यते । अविद्या परं ज्ञानेन नाश्यत इति क तत्मसंगः । ज्ञानसामग्रमा बलिटत्वाकर्मणो दुर्बलत्वान्न तत्प्रतिबन्धकल्लमिति ज्ञान- नाश्यत्वबोधकश्रुतिस्मृतिमता त्वयाप्युररीकार्यम् । इममेव हेतुमाहाचार्य. 1. स्तापदेशादिति ॥ १४१३१३ ॥ इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु ॥ ४॥१४॥ पापस्य शासविरोधित्वेन शासीयज्ञानेन समं विरोधो भवतु नाम । धर्मस्थातथान्येनाविरोध प्रत्याशङ्कानिरासाय पूर्वन्यायातिदेशमाह । इत. रस्य पुण्यस्याप्येवं पूर्वस्य नाश उत्तरस्याश्लेप इत्यर्थः । अतिदेशाद्धेतुरपि १५ स एव ज्ञेयः। तथाहि । उभे उ हैवैप एते तरति (बृ. ४।४।२२) 1क्षीयन्ते चास्य फर्माणि (मुं.२।२।८) इति सामान्यवचनात्-ज्ञानामिः सर्वकर्माणि (भ.गी. ४।३७) इति स्मृती सर्पशन्दाय तथा । भथेदं शङ्कयो मर्यादा- मायित्याज्ञानानन्तरं भरतवत्संगदोपेण भगवद्भावाच्युतो संगजदोषोप- चिवदये विहितनिपिद्धकर्मणोरप्युत्पत्तिर्वतुं शक्येति ज्ञानस्य न सर्वात्मना २० कविरोधित्वमिति । तत्र निर्णयमाह । पाते भक्तिमार्ग भगवदावारच्युतिः पात इत्युच्यते । तुरम्यर्थे । अपिशन्दे याच्ये व्यवच्छेदार्थकतुशब्दोक्त्या- स्मिन्मार्गे पापस्य व्यवच्छेद एन । न कहिं चिन्मतारा इति वास्यात् । परंतु मर्यादामायित्वात प्रारब्धमोगार्थ प्रभुश्चत्तथा फरोति तदापे पूर्ण सति तदोगोसंभावित इति तदेवं भवतीति व्यासाभिप्रायो ज्ञायते ।। तथाच तरिमन् सत्ययुत्तरस्य कर्मणोसंश्लेप प्रत्यर्थः । पूर्वसूत्र एवमेवरश्लेपशब्दस्य व्युत्पत्ते पतिदेशस्यैवंपदेनेव प्राप्तेः सर्व सूनं तत्परत्वेन (-31, A and Oread Famos prane for fregnum ·अ. पा. १ सू. १] अणुभाष्यम्। न व्याख्येयम् । पातशब्दस्य देहपातं तुशब्दस्यावधारणमर्थमुक्त्वा देहपाते मुक्तेरावश्यकत्वावधारणं वाक्यार्थ इति चोक्तिर्न साधीयसी । मुक्तिमापकप- दामावात्-भोगेन वितरे क्षपयित्वाथ संपद्यते (ब. सू. ४।१।१९) इत्यग्रे वक्तव्यत्वाञ्च ॥४।१।१४ ॥ 'अनारब्धकार्य एव तु पूर्व तदवधेः॥४॥१५॥ मनु देहस्य कर्मजन्यत्वात्तन्नाशे तन्नाशस्यावश्यकत्वाच्च ब्रह्मविदः प्रवचनानुपपत्तिः। एवं सति ब्रह्मजिज्ञासोर्गुरूपसत्यादिसाधनासंभवः । आचार्यवान् पुरुषो वेद (डां. ६।१४।२) इति श्रुतेस्तदभावेन ज्ञानमार्गो- च्छेदेन मुक्त्युच्छेदप्रसंग इत्याशङ्कय समाधत्ते । पूर्व पूर्वसूत्राभ्यां • ज्ञाननाश्यत्वेन ये मोके पापपुण्ये ते नाशेपे किंत्वनारब्धं भोगा- यतनलक्षणं कार्य याभ्यां त एवेत्यर्थः । नन्वितरनिरपेक्षं हि ज्ञानं स्वशक्त्येवामिरेध इव कर्माणि दहतीति पूर्वमुक्तं तथा सत्य- शेपमेव तदहतीति वक्तुं युक्तम् । न तु सशेषम् । शरविशिष्टत्वात् । न च कर्मनाशेपि संस्कारवशात् कुलालचक्रभ्रमिवत्तद्वासनावशात् देहा- 1५ दिसत्तया प्रवचनाद्युपपचिरिति वाच्यम् । ज्ञानस्य सर्वतो. बलवत्त्वात् सवासनस्य तस्य नाशनात् । न हि महाशिलानिप्पाते चकममिरनुव- तितुं शक्नोतीत्याशयारब्धकार्यादहने हेतुमाह-तदवधेः । तन्ज्ञानेना- रब्धकार्यादहनं यत् तदखिलकारणकारणत्वेनाखिलस्य पूर्वावधिरूपभग- वदिच्छालक्षणाइतोरित्यर्थः । यत्र तस्यापि दहनेच्छा तत्र तथैवेति निगू- २० टाशयः । अत एवाये तथा वक्ष्यते । अत एव श्रीमागवते मृगदारकामासेन स्वारम्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित (भा.५।८।२६) इति । उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् (भा.५।१०।१४) इति च भरतं प्रति वचनं गीयते । एवं सति माणिमन्त्रादिपतिबद्धशतेरमेरिव ज्ञानस्याप्यदाहकत्वे न काचिद्धानिरिति सर्वमनवद्यम् । इच्छाप्रतिबद्धतादशायां न माचीना 1-Cou. न after तत्परत्वेन। P-Breads मस्त्युच्छेद for हस्न्युच्छेद। 16-1,Asnd Cread निपाते for निष्पाते।

·७ अतोन्याधिकरणम् । [अ. पा.१.१७ दशास्तीति तयवच्छेदज्ञापनाय तुशन्दः । एतेन भगवद्भावस्य सर्वतो बलवन्यात् कथं तस्य पात इति शङ्का निरस्ता ! भगवदिच्छाया मूल- कारणस्वनोनेस्तस्याः सर्वतो बलियत्वात् । तथेच्छा च स्वकृतमर्यादा- पालनाय पुटरवडीकृते न तथेति सर्वमनवयम् ॥४।१।१५ ॥ ५ अमिहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तदर्शनात् ॥ ४॥६॥ ननु मारब्धं हि प्राचीनं तनाशाय तद्भोग एवं कर्तव्यो महाविदा न तु विहितमन्यदप्यामिहोवादि। प्रयोजनामावात् । दृश्यते न तादृशानां तत्करणमत उत्तरस्य कर्मणः संश्लेप आवश्यक इत्याशङ्कच तत्मयोजन- माह । तुशदः शताब्युदासकः । अमिहोत्रादिविहितकर्मकरणं तत्कार्यायव भोगकार्याय प्रारम्धनाशायवेत्यर्थः । येषाममिहोनादिकारकं पारन्धमस्ति तेरेव तन्नाशाय भोगपत्तदपि क्रियते न त्वतारीरत एव न सनकादीनां तथात्वम् । कुत एतत् । तदर्शनात् । यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन (पृ. ११४५) इति श्रुतिः पूर्वकर्मणोनिमकर्महेतुत्वं दर्श- १५ यतीति नानुपपतिः काचित् । केचित्तु ज्ञानस्य यत्कार्य तदेवामिहोत्रा- देशति तत्कार्यायेति पदस्यार्थ यदन्ति । स न साधु:तिदधिगम इत्युप- क्रमाद् बहाविदः पारन्धात्मकमतिबन्धनाशे मोक्षस्य पूर्वज्ञानेनेव संपत्तेः कर्मणो वैयापातात् । तमेतं वेदानुवचनेन (बृ. ४१४१२२) इत्यादिश्रुति- दर्शनं दर्शनपदार्थ इत्यपि पूर्वविरोधापेक्ष्यः ॥ ४।१।१६ ॥ ६॥ . ७ अतोन्याधिकरणम् । अतोन्यापि सेकेशमुभयोः ॥ ४॥११३७॥ तदेवं पूर्वमुत्रचतुष्टयेन मर्यादामागीयमनस्य मर्यादयैव मुक्ति- प्रतिबन्धसमवस्तयन तन्नाशवेति निरूपितम् । अथ पुष्टिमार्गीयस्य विनव भोग पारन्थं नश्यति न वेति विचार्यो । तर मोगेकलाश्यस्वभाववानस्य २५न तं विनास्यापि तनश्यनीति पाने निर्णयमाह । एकेषां पुटिमार्गीयाणां मम्माम्य ·अणुभाष्यम् । । #. पा. सू...] भक्तानामुभयोः प्रारब्धाप्रारब्धयोमिं विनव नाशो भवति । कुत एतत् । तत्राह । अतः श्रुतेः कर्मणो ज्ञाननाश्यत्वनिरूपिकायाः। ब्रह्मविद एव प्रवचनादिनिरूपणेन तदनाश्यपारन्धाख्यकर्माक्षेपकश्रुतेश्च । । अन्यापि श्रुतिः पठ्यते । तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः ५पापकृत्याम् इति । ज्ञानभोगाभ्यां कर्मनाशनिरूपकश्रुत्यास्याः श्रुतेविरोधपरिहारायावश्यं विषयभेदो वाच्यः । न च काम्यकर्म- विषयेयं श्रुतिरिति वाच्यम् । तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशी (अ. सु. ४।१।१३) इति सुत्रेणेतरस्याप्येवामिति सूत्रावयवेन चाविशे- घेणारब्धातिरिक्तकर्मणोरखिलयो शनिरूपणात् । पापकृत्यायां काम्यत्वा- १० संभवाच्च Pतस्मादत्यनुग्रहभाजनस्य भक्तस्य स्वप्राप्तिविलम्बमसहिष्णुर्भ- गवानस्य प्रारब्धमेतत्संबन्धिगतं कृत्वा तस्य तेन भोगं कारयति । पारब्धं भोगेकनाश्यमिति स्वकृतमर्यादापालनाय न नाशयति । न च तयोरमूर्तन्वे- नाकृताभ्यागमप्रसंगेन च नैवं वक्तुमुवितमिति वाच्यम् । ईश्वरत्वेनान्य- थापि करणसंभवात् । मर्यादाविपरीतस्वरूपत्वात् पुष्टिमार्गस्य न काचना- १५ जानुपपत्तिर्भावनीया। तस्या अत्र भूषणत्वात् । अत एवैकेपामिति दुर्लभा- धिकारः सूचितः॥ ४१।१७॥ यदेव विद्ययेति हि ॥४॥१॥१८॥ ननु-यदेव विद्यया करोति (छां १११।१० ) इति श्रुत्या विद्या- पूर्वक कर्मकरणे वीर्यातिशयः फलं श्रूयते । अतो ब्रह्मविद्यावतोपि तथा- ३. त्वस्योचितत्वात् तदुत्तरस्या लेप इति यदुक्तं तन्नोपपद्यत इति प्राप्त आह। यदेवेति । हि यस्माद्धेतोस्त्वया-यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोप- निषदा ( छां. १११० ) इति श्रुतेरेव ब्रह्मविदोपि कमंत्पिति- (प्रसञ्जिकात्वेनोदाहृता ) सा तु न समर्था । तथाहि । ॐ मित्ये- दक्षरमुद्गीथमुपासीत ( छां. ११।१) इत्युपक्रम्य तस्य रसतमत्व १५ मिथुनरूपत्वमनुज्ञाक्षरत्वं त्रयींप्रवृत्तिहेतुत्वं च निरूप्येतदग्रे-यदेव विषया (डॉ. १।१।१०) इत्याद्युक्त्वा-इति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपच्याख्यानं

·७ अतोन्याधिकरणम्।
[अ.पा.सू. १५
भवतीत्युपसंहारादुद्गीथोपासनाविषयमेव यदेव विधयेति वाक्यमिति
ज्ञायते । तेनोक्तररातमत्वादिप्रकारकोपासनानां मध्ये यदेव विद्यया
करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति (छां. ११।१०) इति तदर्थ इति न
बहाविद्यागन्धोपीति न सा शङ्कान संभवतीत्यर्थः । यद्वा । उक्ताशङ्का-
५ निरासायवाह । यदेवेति । ब्रह्माविद्धि मारन्धक्षयायैव कर्म कुरुते तत्त्व-
न्यकृतात्कर्मणः सकाशात् सवासनतन्नाशनाद् वीर्यवत्तरं भवत्येवेति
नानुपपात: काचिदित्यर्थः । यद्वा । ननु पुष्टिमार्गीयस्य प्रारम्भस्यापि
भोगं विनेव नाश इति श्रुत्वासंभावनां कुर्वाण प्रति कैमुतिकन्यायेन तत्प-
रिहारमाह । यदेवेत्यादि । जीवनिष्ठा विद्या हि भगवज्ञानशकरंशभूता ।
..एवं सति यत्र धर्मसंबन्धिसबन्धादन्येभ्योतिशयं कर्मणि वदति श्रुतिस्तत्र
साक्षान्दर्भिसंबन्धेतिशयितकार्यसंपत्तो कयमसंभावना कर्तुमुचितेति निगू-
ढाशयः अत एव हेतुवाची हिशब्दः ॥ ४११८॥
भोगेन वितरे क्षपयित्वाथ संपद्यते ॥ ४॥१९॥
पुष्टिमार्गीयफलमामा प्रतिबन्धाभावं सोपपत्तिकमुक्त्वा तत्मामिप्रका-
५ रगाह । इतरे । अग्रेमाप्यालौफिकदेहाभिने स्थूललिङ्गशरीरे क्षपरित्या
दूरकृित्य, अथ भगवश्लीलोपयोगिदेहमाप्त्यनन्तरं भोगेन संपद्यते । सोभुते
सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता (ते. २।१ ) इति श्रुत्युत्तेन
भोगेन संपधत इत्यर्थः । श्रुत्यर्थस्त्वानन्दमयाधिकरणे निरूपितः ।
अलौकिकत्वं विनोनदेहं विना चोक्तफलप्राप्लेर्व्यवच्छेदकस्तुशब्दः
२०॥४।१।१९ ॥७॥
इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुमाप्ये
चतुर्थध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ ॥

·३१६ अ... पा. १ स् ] अणुभाष्यम्। अथ चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः। १ वाङ्मनोधिकरणम् । वाङ् मनात दर्शनाच्छब्दाच ॥ ४॥२॥ पूर्वपादे लौकिकशरीरे क्षपयित्वालौकिकं तत्प्राप्य फलेन संपद्यत ५ इति निरूपितम्। अथात्रेदं विन्त्यते । मकस्य सूक्ष्मशरीरस्य क्षपणं नाम किं' तत्स्वरूपनाशनमुत(मणिस्पर्शादयश्चामीकरत्वमिद, तस्यैवालौकिकत्वसंपा- दन भगवदनुग्रहादिति । अत्रोत्तर एव पक्षः साधीयानिति माति । तथाहि यथा पूर्व संसारिणं एव जीवस्य तदनुग्रहात् पूर्वावस्थापगमो मुक्त्यवस्था चोच्यते तथात्रापि वक्तुमुचितत्वात् । न तस्मात्माणा उत्तामन्त्य- 10 त्रैव समवलीयन्ते (बृ. ४११६) इति श्रुतिस्तु जीवस्य सायुज्यमुक्ति- काले तत्प्राणादीनामपि तथैवाहात एवाग्रे-ब्रटेव सन् ब्रह्माप्येति (पृ. ४।४।६) इत्युच्यते पुष्टिमार्गयिस्योक्तमक्त्यभावानेयं तद्विपयिणीति प्राप्ते प्रतिवदामः ब्रह्मांशत्वेन जीवस्यानन्दात्मकत्वान्निदपिस्वरूपत्वान्नि- त्यत्वाञ्च दोषाणां चागन्तुकत्वात्तदपगमे तस्य तथात्वमुचितम् । प्राणादयस्तु १५ न तादृशा इति तद् दृष्टान्तेनात्रापि तथात्वं न वक्तुं शक्यम् । देहेन्द्रियासही- नाना वैकुण्ठपुरवासिनाम् (भा. ७१:३४) इति श्रीभागवत- वाक्याच । न च लौकिकत्वविशिष्टदेहादिर निषिध्यत इति वाच्यम् । सामान्यनिषधे बाधकाभावात् । न च तदनुभव एव बाधक इति. वाच्यम् । भगवत इव तदीयानामपि तेषां तथात्वे वाधकाभावात् । नवागन्तुकत्वमेव वाधकमिति चेन्मेवम् । यथा व्यापिवैकुण्ठस्याक्ष- रात्मकत्वेनागन्तुकत्वेन नैसर्गिकतद्गताखिलवस्तुरूपत्वेन सामीप्यादि- मुक्तिं प्राप्नुवतां मत्तानां देहेन्द्रियादिरूपमप्यनागन्तुकमेव वैकुण्ठपा- मिमात्रेण शुद्धजीवानां संपयते । तदीयत्वेन तत् फलतीति यावत् । तथा पुरु- पोत्तमलीलाया अपि पुरुषोत्तमात्मकत्वात्तवाडीकारमात्रेण प्राचीनाशेषप्रा- ५५ वाहिकधर्मनिवृत्तौ शुद्धजीवस्य पुरुषोत्तमलीलात्मकदेहादिरपि तदीयत्वेन संपद्यत इति नानुपनं किंचिदित्यवाहितावहि । अयमेवार्थो वाजसनेथि- - ·३१७ १चाइमनोधिकरणम्। [अ.पा. २५.१ शाखायाम्-अथाकामयमानः (बृ. ४।४।६) इत्युपक्रम्य-आत्मकाम आप्त- कामो भवति न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्यत्रैव समक्लीयन्ते बहीव सन् ब्रह्माप्येति (बृ. ४४६) इत्यन्तेन वाक्येन निगद्यते । अत्र प्राणशब्देन पाणाः सन्द्रियाणि चोच्यन्ते । आत्मकामशब्देन भगवद्वारकात्मपद- ५ ग्रहणेन मक्तस्य सेहातिशयजनितप्रभुदिदृक्षार्त्यतिशयस्तादृशो येन मरणा- . मेव संपद्येत यदि प्रभुमाकट्ये क्षणमपि विलम्बः स्यात् । अतो भगवत्मा- फटयेनेवारमस्थितिरिति ध्वन्यते । मनिमार्गे माकट्यस्यैव परमफलत्वेन तदर्शनेनापकामो भवति । ततः साक्षादाश्लेषादिकामनागा माचीनदेह- पाणादेस्तदयोग्यत्वात्ते तत्रैव लीना भवन्तीति । बहिः प्रकटस्यैवान्तरपि " प्राकट्यादुत्क्रमणामाव उच्यते । आत्मातिरिक्तस्य गतिमुक्त्वा तस्य तामाह नझैव सन् ब्रह्माप्यति (वृ. ४४४६) इत्यनेन उत्तरीत्या पुरुषात्मकतल्लीलोपयोगिदेहेन्द्रियादिसंपत्त्या बीव सन्न तु ब्रह्मानिरिक्त- देहादिमानपि तादृशः सन् ब्रह्म बृहत्वात् बृंहणत्वात् पुरुषोत्तमस्वरूपं माप्तो भवतीत्यर्थः । अन्यथा जीवस्य ब्रह्मांशत्वेनानन्दांशाविर्भावेन च १५ ब्रह्मत्वे प्राणादिलयोक्त्या ब्रह्म तदितरव्यवच्छेदे चानुत्तसिद्ध सति ग्रीव सन्निति का न वदेत् । अत एवैतदथे श्लोकोपिः । अथ मोमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समभुते (बृ. ४१७) इति । मृतिधर्मवच्छरीरं हि मयं तद्वत्त्वेन जीवोपि तथोच्यते । तथा चायं पूर्व तादृश एव । अथ पुष्टि- लीलामवेशानन्तरममृत उत्तरूपशरीरवान् भवति । ततोत्रास्मिन्नेव शरीरे २० ब्रह्म सम्यगनुते । भगवता क्रियमाणलीलाररामनुभवतीत्यर्थः । भगवान् बादरायण इमामेव श्रुतिं विषयीकृत्य तत्रोक्तमाणानां लय एकदेवोत क्रमनियमोस्तीति संशये निर्णयमाह । वाङ् मन सीति । तन हेतुर्दर्शना- दिति । एतदुक्तं भवति । मक्तेः खेहात्मकत्वात्तस्य प्रभुपाकट्यफलकत्वात्त- दोत्कण्ठये तस्यावश्यफत्वादयं मां पश्यत्विति प्रन्विच्छया तस्मिन् संपन्ने २५ चक्षुभ्यां मनसा र तद्रूपामृतमनुभवतः स कोप्युत्को भावः समजान । । 9-01, A and C read ata for fatta 15-N, A, Cand,D om. ब्रह्म after प्राणादिलपोरया ।।

·अ.पा. २.. अणुभाम्यम्। ३१८ येन प्रभुणा सह सर्वेन्द्रियव्यापारकृतीच्छा समभूत् । तत्र तेषामसाम- र्थात् भगवदानन्दसंबन्धिमनःसंबन्धेन तं प्राप्स्याम इति तत्रैव संगता- स्तेनानन्देन संपन्ना जाताः । अयमेवार्थानेन सूत्रेणाग्रिमेण च अत एव सर्वाण्यनु (अ.स्. ४।२।२) इति सूत्रेण निरूप्यते । दर्शनानन्तरमादी ५ सहसंभाषणेच्छैव जन्यत इति वाङ् मनसि संपद्यते (छां. ६८६) इति च्छान्दोग्ये स्फुटोक्ते संमत्या चादो सेवोक्ता । एवं सति वाङ् मनसि संगता सती भगवदानन्देन संपद्यत इति सूत्रार्थः संपद्यते । दर्शनाभावेपि. वेवादिशब्दादपि तथा संपद्यत इति हेत्वन्तरमाह शब्दाञ्चेति ॥ ४।२।१ ॥ (अत एव सर्वाण्यनु ॥४॥२२॥ अत एव दर्शनाच्छब्दाच हेतोः सर्वाणीन्द्रियाणि । अनु सांनि- ध्याद् वाचः पश्चान्मनसि संगतानि भगवदानन्देन संपद्यन्त इत्यर्थः केचि- क्वत्र छान्दोग्यस्थ-वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यों देवतायाम् (छो. ६८।६) इति वाक्यं विषयत्वेनोक्त्वा सूत्रे वाक्पदस्य १५ तदृत्तिपरत्वं वदन्ति संपत्तिं तन्नाशं च । तन्न साधीयः तथाहि । वाप- दस्य दृत्तिपरत्वं चेच्छ्रत्यभिमतं स्यात्सूत्रकारस्तदा तथैव तदेन्न तु तत्सा- रूप्यमेव वाक्यम् । तनिर्णयार्थमेव प्रवृत्तेः।मुख्यार्थत्यागो लक्षणापत्तिश्च । किंचैव मनसीति पदवैयथ्यं स्यात् । विषयवाक्योतक्रमत्यागानुपपत्ति- चेति ॥ ४ा२।२॥ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ४॥२॥३॥ पूर्वोक्त सर्वेन्द्रियवैशिष्ट्यवन्मनः माणे संपद्यते न तु केवलम् । तत्र हेतुः। उत्तरादिति । स यथा राकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्य- त्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशे पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा पाणमेवोपश्रयते (छां. दादार ) इत्युक्त्वा २५ तत्र हेतुमुत्तरेण वाक्येनाह । प्राणवन्धनं हि सोम्य मनः (छां. ६वार) इति । तस्माद्देवोस्तथेत्यर्थः ॥ ४॥ २० ·२ भूताधिकरणम् । [अ. 7 पा. २ सू.५ सोध्यक्षे.तदुपगमादिभ्यः ४।२।४॥ सर्वेन्द्रियविशिष्टमनोविशिष्टः पाणोध्यक्षे पुरो हृदि वा प्रकटे भगवति संपद्यत इत्यर्थः । अनहेतुः । उपगमादिभ्य इति । उपगमोभ्युपगमः पुष्टिमार्गेडीकार इति यावत् । ततस्तयेत्यर्थः ।आदिपदाद् भगवदशीकर- ५णसमर्थः लेहः प्रभवनिफितार्थत्यागस्तदनुरूपं भजनं चp अभ्यु- पगमे सिद्धे सेहादयोवश्यं भवन्त्येवेत्याशयेन तदादित्वमुक्तम् नोद्देशः कृतः । मर्यादामार्गेझीकृतानां तु मुक्तिपर्यवसायित्वेन मुमुक्षुत्वादुत्कटले- हासंभवेन प्रभुप्राकट्यासमवात् स्वप्रकृती संघातलये शुद्धजीवस्य भग-' वदनुग्रहेण श्रवणादिरूपया तथाविधस्नेहरूपया च भक्त्या मुक्तिः संप- "यत इति बढेव तारतम्यमिति निगूढाशयेनेदमुक्तम् । अभ्युपगमादयस्तु मुण्डकोपनिषत्सु पठ्यन्ते । नायमात्मा (मुं. ३।२।४ ) इत्युपक्रम्य- यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्येप आत्मा वृणुते तनूं स्वाम् । नायमा- स्मावलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसा वाथ लिङ्गात् । एतैरुपाये- यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्म धाम (मुं. २२२१४) १५ इति ॥ ४।२।४ ॥१॥ २ भूताधिकरणम् । उक्तं निगूढमाशयं पकटयति । भूतेषु तच्छ्रुतेः ॥ ४॥२॥५॥ ननु मर्यादामार्गीयाणामप्येवमेव वागादिलय उतान्यथेति संशये २० निर्णयमाह । तेषां ते भूतेषु लीयन्ते न तुक्तरीत्या.भगवति । अत्र प्रमा- णमाह तच्छ्रुतेः । यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्यागि वामप्येति वातं पाणचक्षु- रादित्यं मनश्चन्द्रं दिशः थोत्रं पृथिवीर शरीरमाकाशमात्मीपीलोमानि वनस्पतीन् केशा अप्सु लोहितं च रेतश्च निधीयते (बृ. ३।२।१३) इति श्रुतेः । न चापिद्रद्विषयिणीयं श्रुतिरिति वाच्यम् । याज्ञवल्क्येति ·अ.४ १.१५] मणुंमाप्यम् । ३२० होवाच । यत्रायं पुरुषो नियत उदरमात् प्राणाः कामन्त्याहो नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्योत्रैवसिमवनीयन्ते स उच्छ्रायत्याप्मायत्याध्मातो मृतः शेते (बृ. १२।११) इति पूर्ववाक्यात् मैन ह्यविदुषः प्राणानामनु- क्रमः । तमुत्क्रामन्तं प्राणोनूकामति (बृ. ४।४।२) इत्यादिश्रुतेः । ५ ननु यत्रास्य पुरुषस्य (बृ. १३) इत्युपक्रम्य-रेतश्च निधीयते (बृ. २२।१३ ) इत्यन्ता श्रुतिरविद्वद्विषयिणीति मन्तव्यम् ।यत एत- दो-कायं तदा पुरुषो भवति (बृ. ३।२।१३) इति प्रभे याज्ञवल्क्या- तभागाभ्यां विचारितमुत्तरमुच्यते । ती ह यदूधतुः कर्म हैव तदूचतुरथ ह यत् प्रशश सतुः कर्म हैव तत् प्रशश सतुः पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन (बृ. २२।१३) इति । एतेन कर्माश्रय- स्तिठतीति निर्णय: संपद्यते । एवं सति प्राणानुक्रमणोक्त्या संघातल- योक्त्या च विद्वद्विषयत्वमत्रावसीयते यतस्तस्यैवोक्तं द्वयं संभवति । आग्रिमश्रुत्युक्तकर्माश्रयत्वं च तस्मिन् विरुद्धमतः पूर्वोत्तरविरोधाविषया- निश्चये प्राते प्रतिवदामः मर्यादामार्गीयविद्वद्विषयिण्येवेयं श्रुतिरिति । १५अत एव प्रश्ने क नदा पुरुषो भवति इत्येतावतैव चारितार्येषि साधारण- पुरुषव्यावृत्या मर्यादामार्गीयतत्मापकमयमिति पदम् । तस्यैवोपक्रान्त. त्वात् । तथा तदधिमविचारितोर्थोपि तद्विषयक एवेति बुध्यस्व । ननूक्तं बाधकमिति चेत् । हन्त श्रुतिशिरःसमाकलितमाकलय । मर्यादामार्गे हि विधिमाधान्यात्तथैव निर्माणात् । तत्र ह्येवं कृत एवं फलं २. दास्ये न त्वकृतेपीति भगवदिच्छा । अतः कर्म प्रधानम् एवं सत्यार्त- भागस्यायमाशयः । वागादिरेतोन्तलयेन मारब्धस्यापि तदा नाशा- च्छुद्धं जीवं विध्यविषयं कदाचित्पुष्टी प्रवेशयति नवेति संशयेन तदापि कि मर्यादामार्ग एदोत पुटावपि प्रवेशितो भवतीति प्रश्नः । तदारयार्थस्येश्वरच्छारीतिमविदुषो दुर्जेयत्वं जानन्ती स्वयमेव यद- १५ वधारितवती तदपि रहस्यामिति स्फुटमनुक्त्वा श्रुतिः पर्यवसितमर्थमुक्त- 10-I and C read विपिप्राधान्यं for विधिप्राधान्यात् ।

·१० ३२१ २ भूताधिकरणम् । (म.पा.१०.६ वती तो हेत्यादिना । अत्र कर्मपदं मर्यादामार्गपरं तथा च मर्यादा- मार्ग एव तस्य स्थितिरित्यर्थः संपद्यते । मुक्त एव भवतीति यावत् । अत एव तत्यशंसापि । यत ईश्वरत्वेन सर्वकरणसमपि तद्दाने तदेपेक्षते। अत्र हेतुत्वेन, मर्यादामार्गस्वरूपमुक्तम्-पुण्यो वै (बृ. ३२२६१३) ५इत्यादिना ॥४॥५॥ ननु मर्यादामागीयो मतो ज्ञानी न भवतः । उक्तनिर्णयस्तु ज्ञानमार्गीयविषय एव । मतं तु तादृशमपि कदाचित् पुष्टावपि प्रवेशय- तीत्याशक्य तन्निर्णयमाह । नेकस्मिन् दर्शयतो हि ॥ २६ ॥ एकास्मन् शानिनि मक्के वा मर्यादानियमो न फिंतूमयोरपि । तत्र हेतुः-दर्शयत इति । यतो याज्ञवल्क्यातमागी ज्ञानिमक्तसाधारण्येन मर्यादानियमं दर्शयत उगरीत्या ती हेत्यादिना । अन्यथामाकृताङ्गी- कृतिरन्यथा भवेदित्युपपनिर्हिशब्देन सूच्यते । पूर्वोत्नपूर्वोत्तरश्रुतिविरोधप- रिहारान्यथानुपपवित्र मूलमिति ज्ञेयम् । क्रिचिपसंहृतेषु वागादिपु शरीरा-. १५न्तरप्रेप्सासामयिको जीवः कायं तदा पुरुष इति प्रश्नविषयः इति वदन्ति । तन्न साधीयः । तमुत्झामन्तं प्राणोनूत्क्रामति प्राणमनूत्झामन्त५ सर्वे प्राणा अनूननामन्ति (इ. ४४२) इति श्रुति विदेहान्तरजीवस्य पाणानामिन्द्रियाणां च सहवोत्क्रमणं बदतीति वागादिलयस्य तत्रासंभ- वानोक्तस्य प्रश्नविषयत्वं वक्तुं शक्यम् । पूर्ववाक्येनैव समवलीयन्त इत्यु- क्तत्वाचातोस्मदुग एव मार्गानुसतव्यः । एतेन नायं परविद्यावान् यतः अमृतत्वमेव तत्फलमिति । तच देशान्तरानायनमित्युत्क्रमणापेक्षा कर्मा- श्रयत्वं च न स्यात् । किंत्वपरविद्यावान् । तस्यास्तु ब्रह्मलोकावधि फलमिति कर्माश्रयलोत्क्रमणादिकं संभवतीत्यपि निरस्तं वेदितव्यम् ॥४ारा६॥ २ ॥ २.

·३२२ अ. पा. २.७] अणुभाग्यम्। ३ समानाधिकरणम् । मर्यादापुष्टयोर्न कदाचिदन्यथामाव इति यदुक्तं तत्र हेत्वपेक्षायां वस्तुस्वरूपमेव तथेति बोधयितुमाह । समानेत्यादि । समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोप्य ॥४२॥७॥ अत्रायमाशयः । साधनक्रमेण मोचनेच्छा हि मर्यादामार्गीया मर्यादा । विहितसाधनं विनेव मोचनेच्छा पुष्टिमार्गमर्यादा । तथा सति संदेकरूपत्वं तयोर्युक्तमिति । एतदेवाह इसृतिः संसृतिः । जीवानां स्वस्मात् पृथक्कृतानामविद्ययाहन्ताममतास्पदीकरणम् । तदुपक्रम आरम्भस्तं मर्यादीकृत्य मुक्तिपर्यन्तमुक्तरूपा मर्यादा समाना संदेकरूपा "मध्ये नान्यथा भवतीत्यर्थः । एवमेवानुपोप्य व्रतमकृत्वामृतत्वमपि पुष्टिमार्गे समानमित्यर्थः । अत्रोपोषणपदमशेषमुक्तिसाधनोपलक्षकम् ॥४॥२७ ॥ एवं प्रासंगिकमुक्त्वा प्रकृतं परामृश्यते । सोध्यक्ष इति सूत्रेण पुष्टि- मायिमक्तसंघातस्य भगवन्येव लय इत्युत्तम् । अग्रिमेण तेन मर्यादा. १५ मागीयभक्तसंघातस्य भूतेषु लयमुक्त्वा प्रश्नानन्तरं शुद्धजीवस्य तस्य मुक्तिरेव भवतीति वक्तव्ये सति-आहर सौम्य हस्तम् (बृ. १२।१३) इत्यादिना स्वाशयमन्येप्याकटयन्ती कर्म यन्निरूपितवन्ती तत्कुत इत्या- शक्य तयोराशय निगूढं प्रकटयति । तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ४॥२॥८॥ तदा नित्यलीलान्तःपातलक्षणपुष्टिमार्गायमुक्तिदशायां मर्यादा. मायाया अपतिर्मुनेः संसारत्वाभावेपि पुरुषोत्तममजनानन्दानुभवाभावात् संसार इत्येव पुष्टिमार्गे व्यपदेशो यतः क्रियतेतस्तदभिसंधाय तया रीत्या निरूपणम् ।अत एंव श्रीभागवते श्रीशिववचनं गीयते-नारायणपरा: स न कुतश्चन विभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेप्वपि तुल्यार्थदर्शिनः ( मा. ६।१५२८) इनि । श्रीभगवद्गीतास्वपि । देवान् देवयजो यान्ति ·३ समानाधिकरणम् । [म.पा.२ सू.. मदना यान्ति मामपि (म. गी.७१२३) इति वाक्येन । मर्यादामार्गी- यमक्तमुक्तरितरसाधारण्यमुच्यते ॥ ४।२१८ ॥ ननु संसारवन्मुचेरपि हेयत्वं यत्र तादृशं चेत् पुष्टिमार्गीयतत्त्वं तदा मुक्तः पुरुषार्थत्वबोधिकायाः श्रुतेः प्रतारकत्वमापतीति तद्बोधक- ५ प्रमाणानां तत्स्तुतिमानपरत्वमेवेति प्राप्त आह ।। सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलव्धेः ॥४२॥९॥ पुटिमागीयं तत्त्वं सूक्ष्मं दुर्जेयमित्यर्थः । अत्रायमाशयः । पुष्टि- भयौदामप्यतिक्रम्य पुष्टिपुष्टी प्रवेश तत्तत्यमनुभवाविषयो भवति नान्यथा। तन प्रवेशस्त्वतिदुरापोतिशयितानुग्रहेतरासाध्यत्वादतं उत्तेतराज्ञेयमेव "तद्भवति । तेषां तु मुक्तिरेव फलम् तस्या एवेटत्वाद्रागिणां स्वर्गादिवत्। इष्टफलाप्राप्तौ हि प्रतारकत्वमन्यथा प्रवृत्तिमार्गीयफालयोथिकाया अपि श्रुतेः प्रतारकत्वं स्याता इच्छा चाधिकारानुसारिणीति नानुपपन्नं किंचिदिति। नन्येवंविधाास्तित्वे किं मानमित्याकाङ्क्षायामाह प्रमाणत इत्यादि। प्रमाणं श्रुतिः । सा तु-यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । १५ आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुतश्चन (ते. २९ ) इति । एतरह वाव न तपति । किमहं माधु नाफरवं किमहं पापमकरवम् (ते. १९) इति । अत्र पूर्वार्धेन दुर्जेयत्वमुत्तरार्धन तत्सत्ता च बोध्यते । अन्यथा मनसाप्यप्राप्यस्य चेदनकथनं विरुद्धं स्यादतो दुयत्वेनैव धर्मिग्राहकमान- २. सिद्धं तदित्यर्थः । चकारात्नादृशानामनुभवः परिगृह्यते ॥ ४।२।९ ॥ 'तहिं मानविदागिय तादृशानां भक्तानामपि स्वमागोपिदेशनं काच- च्छूयेत । न चैवम् । अतः पूर्वोक्तं न साधीय इति मातीत्युत्सूत्रमाशङ्कय तन हेतुमाह । नोपमर्दैनातः॥४॥२॥१०॥ उपदेशनं तदा स्याद् यदि ब्रह्मविदामिव तेषां सास्थ्यं स्याय- तस्रोपां विरहिदशा प्रियसंगमदशा चेति दशाद्वयमेव भवति नान्या ।

·३२४ . . . भ. १.२.१.j अणुमाभ्यम् । 'पूर्वस्यास्त्वस्यास्त्वतिदुःसहत्येन सर्वेषां भावानामुपमर्दैन तिरोधानेनोपदेशो न भवतीत्यर्थः । संगमे तु अतः पुरःमकटपरमानन्दस्वरूपाद्भगवत एव हेतोपदेशोन्यस्मै- न भवतीत्यर्थः । नहि भगवदये स 'संभवतीति भाविः ॥ ४२.१० ॥ - ननु-रसो वैसः रस५ होवायं लब्ध्वानन्दीभवति (ते. २७). इत्युपक्रम्य-एष. ह्येवानन्दयाति (ते. २१७ ) इति श्रुतेरुनरूपानन्दप्राप्ती दुःसहविरहतापोशक्यवचनः । . आनन्दतिरोधान एव तत्संभवात् । तद्धेतोरसंभवात् । संभवे तु तत्माभिरेव न स्यादिति पाठ उत्तरं पठति अस्यैव चोपपत्तेरुप्मा ॥ ४॥२॥११ ॥ आनन्दात्मकरसात्मकस्यास्यैव भगनत एव धर्म ऊष्मा विरहताप इत्यर्थः । विरोधपरिहारायाह । उपपत्तेरिति । इदमुक्तं भवति । भगवद्धि- रहस्य. सर्वसाधारणत्वेपि स्थायिभावात्मकरसरूपभगवत्मादुर्भावो यस्य हृदि भवति तस्यैव तद्पामिजस्तापस्तदनन्तरं नियमतस्तत्माप्तिश्च भवति । न त्वतथाभूतस्येत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामुक्तरसस्यैवेष धर्म इति निश्चीयते । १५ तस्य वस्तुन एव तथात्वात्स तापोपि रसात्मक एव ॥ ४।२।११ ॥ .: प्रतिपेधादिति चेन्न शारीरात् ॥ ४।२।१२ ॥ . ननु न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् (छा.२६ार) इत्यादिश्रुत्या दुःखमतिपेधस्तादृशे भक्त क्रियत इति तस्य दुःखित्वं न वक्तुं शक्यमित्याशङ्य प्रतिषेधति । नेति । कुतः । शारीरात् । शरीर- ० संबन्धिनो हेतोर्यदुःखं कर्मजनितमिति यावत् । तस्यैव श्रुती प्रतिषेधान्ना- ' जानुपपत्तिरित्यर्थः । एतेन दुःखत्वेन कर्मजन्यत्वानुमानमपि निरस्तं वेदितव्यम् । लौकिक एंव दुःखे तज्जन्यस्वनियमात् ॥ ४।२।१२॥ (स्पष्टो ोकेपाम् ॥४॥२॥१३॥ एकेपा शाखिनां भगवत्स्वरूपलाभानन्तरं दुःखतनिवर्तनलक्षणो- १५: सष्टः पठ्यते । तथाहि । रसो वै सः । रसर ह्येवायं लब्ध्वानन्दी- !:-M, A and Cread असर्व Tor सर्दी .

·.. ३ समानाधिकरणम्। [म ... भवति । को होवान्यात् कः पाण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एप होवानन्दयाति । (ते. २७)अन रसात्मकभगवत्स्वरूपलाभे सत्यान- म्वत्त्वमुक्त्वा तस्यैव जीवनहेतुत्वं परमानन्दहेतुत्वं चोच्यते । मरणहेतूप-. स्थित्यमाचे जीवनहेतुत्वं न वदेत् । स रसस्तु संयोगविप्रयोगमावाभ्याभेद ५ पूर्णो भवत्यनुभूतो नैकतरेण । तत्र विरहतापस्यात्युपमर्दित्वेन तदा माग-: स्थितिरपि न स्याद् यदि रसात्मको भगवान् हदि न स्यादित्याशयेनाह। को ह्येवान्यादित्यादि । तयोप हृदि स्फुरद्रूप आकाशो भगवान 'स्यात्कस्तदान्यात् । अन् माणने । को वा जीवयेन कोपीत्यर्थः। तादृशस्य भगवत्स्वरूपातिरिकान जीवनमिति ज्ञापनाय सामान्यपदम् महानन्दाधि- १० कपूर्णानन्दविरहारान्नमरणनिवारणासामर्थ्यमतादृशस्योचितमेवेति ज्ञापनाय, हिराग्दः। T. ताशस्य जीवनसंपादन प्रभोरावश्यकमिति शानायैवकारः'। तापात्मकस्याप्यानन्दात्मकत्वमेवेति ज्ञापनायानन्दपदम् । तदा मलाएगुण- गानादयो ये भवन्ति तेपि तद्धर्मा एत नीलाम्बुदश्यामोतिक्करावशाद् '१५ हृदयादपगच्छत्विति भावेपि हृदयान्नापसारयितुं शक्य इति ज्ञापनाय चाफाशत्वमुक्तम् । तदनन्तरं प्रकटीभूय तदन्यः को वा मकर्षण दर्शनरप-." शाश्लेपभाषणादिभिः स्वरूपानन्ददानेनान्यात पूर्वतापनिवृत्तिपूर्वकमानन्द- पूर्ण कुर्यादित्यर्थः । रस५ हवायं लब्ध्वानन्दीभवति (ने. २७) इति पूर्ववास्येनैवान्यन्यवच्छेदपूर्वकं भगवत्पाप्रानन्दहेतुत्वामावपि यत्पुनराह ५. तत्रापि व्यतिरेकमुखेन तत्रापि जीवनहेतुत्वं तदपि सामान्यविशेषाभ्यां वारद्वयं तेन विरहसामयिकोक्तरूप एवार्थः श्रुतेरभिप्रेत इति निश्रीयते । अन्यथा मरणहेलनुपस्थिती जीवनहेतुत्वं न पदेदित्युक्तम् । तदवस्थापन को या पुरुषो जीवेदिति वार्थः ॥ ४।२।१३।। स्पर्यते च ॥४॥२॥४॥ भगवद्भावस्य मरणहेतुत्वं तेनैव न जीवनं तरय ब्रह्मादिदुरापत्य न श्रीमागवते स्मर्यते । ता मन्मनस्का मसाणा मदर्थे त्यताहिकाः । . २५ ·आ. पा...] अणुभाष्यम्। ३२६ ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्म्यहम् (भा. १०।४६।४ ) इत्युप- कम्य-धारयन्त्यथ कृच्छ्रेण प्रायः प्राणान् कथंचन ( भा. ११४६६) इत्यादि श्रीप्रभुवचनं श्रीमदुद्धववचनं च-एताः परं तनुभृतो भुवि गोप- वध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावाः । वाञ्छन्ति ये भवभियो ५ मुनयो वयं च किं ब्रह्मजन्मभिरनन्तकथारसस्या( भा. १०४७५८) इत्यादि । तेन भगवत एव जीवनहेतुत्वं भावस्य च परमपुरुषार्थत्वं दुरा- पत्वं च स्फुटमवगम्यते ।। ४।२।१४ ॥ तानि परे तथा ह्याह ॥४॥२॥१५॥ ननु हृदि बहिश्च रसात्मकभगवत्याकट्यं तददर्शनजनितो विरह- ..भावस्तजनितस्तापस्तेन मरणोपस्थितिस्तनिवर्तनं तदोत्कट्यं तदा प्राकट्यं ततः पूर्णस्वरूपानन्ददानादिकं लोके क्वचिदपि न दृष्टं श्रुतं वा वैकुण्ठे- पीति कुत इत्याशङ्कायामाह । नानि । उक्तानि वस्तुनि परे प्रकृतिका- लाद्यतीते वैकुण्ठादप्युत्कृष्टे श्रीगोकुल एवं सन्तीति शेषः । तत्र प्रमाणमाह 1 तथा ह्याह श्रुतिः । ऋग्वेदे पठ्यते । वा वां वास्तून्युप्मसि गमध्ये यत्र गावा भूरिशृङ्गा अयासः । अत्राह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरि । (ऋ. सं. २१२।२४ तै. सं. १।२६) ता तानि वां भगवत्तदन्तरभक्तयोः संबन्धीनि वास्तूनि वस्तूनि गमध्ये प्राप्तुमुष्मसि कामयामहे । तानि कानीत्याकाक्षायां गूढाभिसंधि- मुद्घाटयति । यत्र श्रीगोकूले गावो भूरिशृङ्गा वहुशृङ्गा रुरुमभृतयो १. मृगाश्च वसन्तीति शेषः । अयासः शुभावहाः । तत उक्तगुणविशि- टमुरु गीयत इत्युरुगायस्तस्य । गोप्यो हि सततं तं गायन्ति । अत एव तदादिमनेषु कामान् वर्षतीति वृषा तस्य परमं प्रकृतिकालायतीतं पदं स्थानं भगवतो वैकुण्टं भवति तत्रैतादृशलीलाभावेन तस्मादपि परममु- त्कृष्टम् । अत्र भूमाववभाति प्रकाशत इत्यर्थः। तथापि स्वदृग्गोचरो न १५ भवतीति खेदेनात्राहेत्याह श्रुतिः । उरु गीयते परं सर्वत्र कामवर्षणं भक्तेदत्रैवेति तात्पर्येण वा विशेषणद्वयमुक्तम् । यमुनापुलिनतदुपवनान- १५ ·។ . ५तदोकोधिकरणम् । [अ.पा. २. ५ कुझगह्वरमदेशाद्रिसान्यायात्मकत्वेन भूरि बहुरूपम् । तथा चैतादृशं यत्परमपदमवभाति तत्संबन्धीनि वास्तूनि कामयामह इति वाक्यार्थः संपद्यते । ते पदार्था इति वक्तव्ये सति तानीत्युनिर्या सा विषयवाक्यानु- 'नाधादिति ज्ञेयम् । पुरुपोचमसंवन्ध्यर्थानां तत्माकट्यस्थान एवं प्राकट्यं युक्तमिति हिशब्देनाह ॥ ४॥२॥१५॥३॥ ४ अविभागाधिकरणम् । अविभागो वचनात् ॥ ४॥२॥१६॥ ननु लीलाया नित्यत्वेन तन्मध्यपातिनां तदर्शनं यथा नित्यं • तथा ताइक्साधनाभावोपि निजानुकम्पया कदाचित कमपि भक्तं तत्र नयति चेत्तवा कंचित् कालं स्थापयित्वा ततस्तं वियोजयति नवेति संशयः । तोषस्य कादाचित्कत्वात् तत्साध्या तत्र स्थितिरपि तथैवेति वियोजयतीति पूर्वः पक्षः। तत्र सिद्धान्तमाह । तत्र प्रवेशितस्य तस्माद- विभाग एव। कुतः । वचन्गत् । तत्तिरीयक उक्तर्गनन्तरमेव-विष्णोः कर्माणि १५ पश्यत (ते. सं राश६) इत्यूचा तय कृतानि कर्माण्युक्त्वा तदने वदति । ताद्विष्णोः परमं पद५ सदा पश्यन्ति सूरयः (ते.सं. १।३।६) इति । पुरुषो तमस्वरूपवित्वं सूरित्वम् । तच्च भक्त्यैदेति सूरयो भक्ता एव । तेषां सदा दर्शनमुच्यते । अन्यथा लीलानित्यत्वेनैव पूर्वग्भ्ा तत्र स्थितगवादीनां प्रभुकर्मविषयाणां च भक्तानां सदा तद्दर्शनस्य प्राप्तत्वादिदं न वदेत्तस्मा- २० दविभाग एव । एतेनापि लीलानित्यत्वं सिध्यति । एतद्यथा तथा विद्वन्मण्डने पपच्चितम् ।। ४।२।१६॥ ४॥ ५ तदोकोधिकरणम्। एवं पुष्टिमार्गीयमक्तवृत्तान्तमुक्त्वा ज्ञानमायिस्य तमाह। तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्त- च्छेपगत्यनुस्मृतियोगाच हानुगृहीतः शताधिकया ॥४॥२॥१७॥ २५ ·. अ.पा. २ स.. अणुमाप्यम् । ३२८. पूर्व-भूतेषु तच्छ्रुतेः (व. सू. ४।२।५ ) इत्यादिना मर्यादा मार्गीयस्य वागादिलय उत्तोधुना तस्य जीवात्मन उत्क्रमणप्रकार उच्यते । स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति (बृ. ११४१) इति श्रुतेस्तस्यात्मन ओक आयतनं हृदयं तदनं पूर्व प्रज्वलति पूर्व ५ तथापकारामानमपि तदा प्रकाशत इति यावत् । तदा तत्प्रकाशितं द्वारं निर्गमनमार्गो यस्य तादृश उत्कामति । यतः श्रुतिस्तथाह। तस्य हैतस्य हृद- स्यायं प्रयोतते तेनैप. आत्मा निकामति चक्षुष्टो वा मूर्भो वा (छां. ४।४।२) इत्यादि। यद्यप्येतावत् सर्वजीवसाधारण तथापि विद्वांस्तु नेतरव- दितरनाड्या निष्क्रामति । किं तु शताधिकयेकराततम्या नाड्या मूर्धन्यया निष्क्रामति-शतं चैका हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ् अन्या · उत्क्रमणे भवन्ति (छां. ८६६) इति यतः श्रुतिराह । अत्र हेतुमाह । हार्दानुगृहीत इति हेवन्तरगर्भ विशेषणम् । गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ( क. ११) इति श्रुते- हृदयाकाशसंबन्धी यः परमात्मा तदनुग्रहात् तथैव भवतीत्यर्थः । अनु- १५ ग्रहे हेतुर्विद्यासामर्थ्यादिति । तस्या विद्यायाः शेषभूताङ्गभूता या गतिः प्रव्रजनरूपा तच्छेषभूतैव या भगवत्स्मृतिपरम्परा च ताभ्यां च यो भगव- वदनुग्रहस्तेन तथेत्यर्थः ॥ ४।२।१७॥५॥ २० ६ रम्यधिकरणम् । रश्म्यनुसारी ॥४॥२॥१८॥ अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिड्डलस्याणिग्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गलः (छां. वादार ) इत्युपक्रम्याये पठ्यते ।समभित आसीना आहुर्जानासि मां जानासि मामिति । स यावदरमाच्छरीरादनुत्ताम्तो भवति तावन्जा- नात्यय यत्रैतदस्माच्छरीरादुकामत्यर्थतरेव रश्मिभिरूषं आक्रमते (छां. २५ ८६।५) इति । अत्र तममित इत्याद्युक्तेः सर्वसाधारण्युत्क्रान्तिः प्राप्यते ।

·७ निश्यधिकरणम्। [R.पा. २.२१ पूर्वमादित्यत्तेनोकस्य पिङ्गलस्य रश्मिभिरूक्रिमणं च तथा । अत्र संशयः । ओकोयज्वलनादेरितरसाधारण्यपि यथा हार्दानुग्रहाद्विलक्षणा गतिर्विदुप उक्ता तथा रश्म्यनुसारित्वमपीतरसाधारणमुतास्मिन्नेवेति । तत्रावधारणमाह । रम्यनुसारी निष्कामत्ययमेवेति ॥ ४।२।१८॥ ६ ॥ १० ७ निदयधिकरणम् । निशि नेति चेन्न संबन्धस्य यावद्देहभावित्वात दर्शयति च ४॥२॥१९॥ विदुप उत्क्रमणे हार्दानुग्रहकृतो यथा विशेषस्तथा कालविशेष- कृतापि विशेषो भविष्यतीत्याशक्य तनिरासमाह । तत्राहोरात्रकृतो- 'यनकृतो वा स भवेत् । तत्रायकृतो नास्तीत्याह । नेति । तत्रं हेतुः । संबन्धस्येत्यादि । अनुग्रहहेतुभूतो यः पूर्वोको गत्यंनुस्मृतिसंबन्धस्तस्य यावदेहभावित्वात् तत्कार्यस्यानुयहरयापि तथात्वात्कालस्याप्रयोजकत्व- मित्यर्थः । अत्र प्रमाणमाह । दर्शयति यतः श्रुतिः । तमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव मनाजिनो लोकमीप्सन्तः पवजन्ति (वृ. १४९२) १५ इति ॥ ४॥१९॥ हार्दानुग्रहस्य मुक्तिहेतोविधमानत्वादयनविशेषोप्यमयोजक इत्याह । थतचायनेपि दक्षिणे ॥४॥२॥२०॥ स्पधार्थमिदम् ॥४।२।२०॥ ननु-पत्र काले त्वनावृत्तिम् (म. गी. ८२३ ) इति काल- १. प्राधान्येनोपक्रम्य-अमिज्योतिरहः शुक्लः पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र भयाता गच्छन्ति बह्म ब्रहाविदो जनाः (भ.गी. बा२४.) इति भग- वदाक्याद् ब्रह्मविदोप्युक्तकालापेक्षास्तीत्याशङ्कय विषयभेदेन समाधत्ते । योगिनः प्रति स्मर्यते स्मात चैते ॥४।२।२१ ॥ . 13-mom. यतः belore भुतिः। २ [अणुभाश्य] ·अ. पा. सू.१५] मणुमाष्यम्। ज्ञानमार्गाद्योगमार्गो हि भिन्नः । तथा च योगिनमुद्दिश्येव काल- विशेषस्य गतिविशेषहेतुत्वं स्मयते नतु ज्ञानमार्गीयस्य श्रोतस्य । इतर- निरपेक्षत्वात् । न च योगसांख्ये अपि श्रोते एवेति वाच्यम् । यतः स्मार्ते प्ते । चो हेत्वर्थे । एते योगसांख्ये-अग्निज्योतिः। धूमो रात्रिः । ५(म. गी. ८२४,२५) इति वाक्यद्वयोकगती वा । इदं तु श्रुत्युक्त- देवयानपितृयाणातिरिक्तमार्गमभिप्रेत्य समाहितम् । ते एव चेदत्राप्युच्येते शब्दभेदेन तदा न विरोधः ॥४।२।२११७॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ ४२ ॥ अथ चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः। १ अर्चिरायधिकरणम् । अचिंरादिना तत्प्रथितेः ॥४॥३॥१॥ ननु ज्ञानमार्गीयस्येव मर्यादामार्गीयभक्तस्याप्यनिरादिमार्गेणेव गमनम् । उत सद्योमुक्तिरेव भवतीति संशयः। तत्र यथां ज्ञानिनो नियमा- १५ भावस्तथात्रापीति प्राप्त आह । अचिरादिमार्गेण तस्य ज्ञानमायिस्य- वोत्कर्षकथनात् स एव तेन मार्गेण गच्छति न तु भत्तोपीत्यर्थः । तथाहि । पञ्चामिविद्याप्रकरणे-तय इत्थं विदुर्ये चमेरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेर्चिपमभिसंभवन्त्यर्चिपोहरहरापूर्यमाणपक्षम् (छां. ५।१०११) इत्यत्रोपक्रमे मतातिरिक्तानेवाधिकृत्य तथा गतिरुच्यते । स्मृतावपि- १. अभिज्योतिरहः शुक्लः (भ.गी. बा२४) इत्यत्र ब्रह्मविदो जना इति वचनेन ज्ञानमार्गीयस्यैव स पन्था इत्युच्यते । अथेदं चिन्त्यते । सामोप- निषत्सु पठेचते। अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणि- मस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गलः (छां. ८।६।१) इत्युपक्रम्यादित्यरूपस्य पिङ्गलस्य रश्मिरूपत्वं नाडीना- ·भचिरायधिकरणम् । [म. पा. सू.. मुक्त्वाग्रे वदति । अंथ यत्रैतदरमाच्छरीरादुत्त्रामत्यथैतरेव रश्मिभिरूल- माक्रमते (छां, ८६५) इति' नाडीरश्मिसंबन्धेनेफा परलोक- गतिः श्रूयते । अर्विरादिका चान्या तेर्चिपमभिसंभवन्त्यर्चिपोहः । (छां. ५५१०१) इत्यादिश्रुत्युक्ता । स एनं देवयानं पन्थानमापयामि- ५ लोकमागच्छति ( की. १३) इति चापरा । स यदा वै पुरुषोरमा- श्लोकात्मेति स वायुमागच्छति (बृ. ५।१-११) इति चेतरा । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति ( मु. १।२।१३ ) इति चान्या । एवमनेकेषु मार्गेषु सत्स्वचिंरादेरेवोक्तिः कुत इति । तत्र सर्वेषां पारिभाषिकमरािदित्यमत पव-अथैतयोः पथोः कतरेणचन (छां. ५/१०८) इति मार्गद्वय- १, भ्रष्टानामतिकष्ट--जायस्व प्रियस्वेति तृतीय स्थानम् ( छां, ५।१०१८) इत्युक्तमन्यथानेकेषां मार्गाणामुक्कानां श्रूयमाणत्वादस्य नृतीयत्वं नोच्ये- तातः प्रकरणभेदाभिन्नोपासनमशेषत्वाल्मियोनपेक्षा । भिन्ना एवेते मार्गा ब्रह्मपापका इति मन्तव्यमिति चेत्तत्रोच्यते । न हीयं परिभाषा सर्वेषु श्रुतास्ति यतस्तथोच्येत । अतो लाघवादनेकपर्वविशिष्ट एक एव मार्ग १५ इति मन्तव्यं नत पर्वभेदेन मार्गभेद इति । गौरवमसंगात् । न चैवमथै- तैरेव रश्मिभिरित्यवधारणानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तस्याः श्रुतेरुकमण- मात्रमार्गनिरूपकत्वात् । तथाहि । तत्रोपक्रमे हि-अथ यत्रेतदस्माच्छ- रीरादुत्कामत्यथैतरेव रश्मिभिरूचं आक्रमते (छो. वा५) इत्युच्यते । एतस्मात्पुरस्तात्-अथ या एता हृदयस्य नाड्यः (छां. ८६१) ३० इत्युपकम्य पिङ्गलस्यादित्यत्वामुक्त्वा-तद्यथा महापथ आतत उभी ग्रामी गच्छतीमं चामुंवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोको गच्छन्तीम चामुं चामुष्मादादित्यातू प्रतायन्ते ता आसु नाडीपु सृमा आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेमुभिन्नादित्ये सृमा इत्यन्तेन वाक्येन नाडीपु रश्मिाचारमुक्त्याने अथ यत्रैतदरमादित्यायुक्तम् । उपसंहारे च-शतं १५:चैका हृदयस्य नायस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्व- भेति विष्वङ्डन्या उत्क्रमणे भवन्ति ( छां. ८६६) इति । एवमुपक- मोपसंहाराभ्यामुत्कमणमात्रमार्गनिरूपकत्वं न तु मापापकमार्गस्यातस्त- ·अ. पा ...] अणुभाम्यम् । ३३२ दनुपपत्तिपरिहारोनर्थकः । नन्वनेकपर्वविशिष्टत्वेन मार्गस्यैकत्वे तं निरूप- यन्ती श्रुतिः क्वचित् किंचित् पर्व निरूपयति । कचिन्नेति कथम् । उपसंहारेण पाप्स्यत इति तात्पर्येण तथेति चेद् बीपि तदा शाखान्तरमविदुषस्तदसंभवन तं प्रति श्रुतेन्यूनतापातः । न हि सर्व ५शाखाविदं प्रत्येव कथनमिति वृत्तुमुचितम् । तस्यासंभवादतः स्वस्व- शाखाज्ञानवन्तं प्रत्येव तथा । अध्ययनविधेरपि तावन्मात्रपरत्वात् । शाखान्तरसंवादिपर्वकथनानुपपत्तिश्च । उपसंहारणव तस्यापि प्राप्तिसंभ- वादतो विरुद्धदिकानां स्वस्वमार्गेणेकयामप्राप्तिवदिहापि भवितुमर्हति स्वात- व्येण सर्वर्गिह्मप्राधिः । न चैवमथैतयोः पथोरिति द्विवचनानुपप- "तिर्जायस्व म्रियस्वेत्यस्य तृतीयत्वं चानुपपन्नमिति वाच्यम् । अचिरादि- कमुक्त्वोपसंहरत्येष देवयानः पन्था इति । श्रुत्यन्तरे च-स एनं देवयानं पन्थानमापयामिलोकमागच्छति (को. ११३) इति । तथा च ब्रह्म- पापकाः सर्वे मार्गा देवयाना इत्युच्यन्ते । देवी संपद्विमोक्षाय ( म. गी. १६।५) इति भगवद्वाफ्याद् दैव्या. संपदि ये जातास्ते देवा इत्युच्यन्ते १५ तेषां यानं गमनं यत्रेति ते सर्वपि मार्गा देवयानशब्देनोच्यन्ते । द्विती- यस्त्वविशिष्टः । एवं द्वित्वं त्रित्वं चोपपद्यते । न चोक्तरीत्या लाघवादेक एव स मन्तव्यः । स्वतः प्रमाणभूता हि श्रुतिः। सा येन यदा या श्रुता तदर्थावधारणे द्वितीयस्या अनुपस्थितत्वान्न लाघवगौरवतद्विचारावसरः । कचिदुपस्थिती चोकबाधकैरुपसंहारानवकाशः । अपरं च ब्रह्मविदः क्रममुक्ती गन्तव्यो मार्गो ह्ययमुपदिश्यते । तत्तल्लोके तदानन्दानुमवशाव- श्यकः । तथा चोपासनभेदात् फलभेदस्यावश्यकत्वान्मार्गभेदोपि तथेति सर्वेष्वेकरूपफलपसञ्जक उपसंहारो न युक्तः । फिंच । उपासने कर्मणि चोपसंहारः संमतः । मार्गस्तु नान्यतररूपोतो यस्योपासकस्य येन मार्गण गमनं स मार्ग उपदिश्यत इति नोपसंहारो युक्तः । अविधेयत्वादपि २५ तथा। एतयथा तथा पुरस्तानिरूपितम्-उपसंहारोभदाद्विधिशेपवत्समाने. च (ब. सू. ३६३५) इत्यत्र । एवं सत्यशिशब्देनार्विरुपलक्षिता मार्ग उच्यते । आदिपदेनान्ये सर्वे मार्गाः संगृह्यन्त इति. नानुपपत्ति; .

·१ अर्चिराधिकरणम्। [अ.पा.स.२ 1 काचिदिति चेदन वदामः । अचिरादिभ्य इत्युक्तं भवेत् त्वदीतिरेव चेद- भिप्रेता भवेत्तस्मान्नेवमित्यवपार्यते । अचिरादिनेत्येकवचनान्यथानुपपत्त्या मार्गस्यैकत्वमवश्यमुररीकार्यम्। एवं सति श्रुतिषु यावन्ति पर्वाणयुक्तानि तानि सर्वाण्येकस्मिन्नेवाचिरादिमार्गे वर्तमानान्यपि यस्योपासकस्य यावत्पर्वभोगो ५ भावी तं प्रति तावत्पतिर्यस्य यावतां तेषां स न मावी तं प्रति न तदुक्ति- स्तहोगाभावादिति नानुपपन्नं किंचित् । ननु त्वयान्यनुकानां पर्वणां तत्र स्थितिं वदतोपसंहार एवोचो भवति पापकत्वेनेति चेत् । स्यादेतदेवं यदि तस्यैव गन्तु गाय तदपि पर्व तत्रोच्येत । न त्वेवं किंल्वेकवचनानुरो- धान्मार्गक्ये निश्चिते ये प्रति यत्सर्वोच्यते तनत्र कण्टोक्तमेवेति नोपसंहारा- ..पेक्षा । अन्यत्रोक्तानां पर्वणामुक्तस्थले संनिवेशोक्त्यापि सूत्रकाराभिमत एक एव मार्ग इति ज्ञायते । श्रुतौ सर्वत्र पूर्वपरामर्शादपि तथा ४१ ॥ वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥४॥३२॥ छान्दोग्ये वायुर्न पठ्यते। कौषीतकिश्रुती तु-स एतं देवयानं पन्थानमा- पद्यागिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजा- १५ पतिलोकं स ब्रह्मलोकम् (को. ११३) इति पायवादयः श्रूयन्ते । तमाधिपोग्नेश्चाभेदान विचारणीयमस्ति । वायुलोकं करमाल्लोकाद्गच्छत्ती- त्याकाङ्क्षायामाह । वायुमन्दादिति । अर्चिपोहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्य- माणपक्षाद्यान् पडुदड्रेति मासांस्तान्मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादित्यम् (छां. ५।१०।२) इत्यत्र संवत्सरलोकात्पररताद्वायुलोको निवेशयितव्यस्तथा २० च संवत्सरलोकाद्वायुलोकं गच्छतीत्यर्थः । तत्र विनिगमकमाह । अवि- शेपविशेषाम्यामिति । अनेदं ज्ञेयम् । अमिहोत्रादिकर्ममिश्चित्तशुद्धावुपासनादिभिर्जानो- दये क्रममुक्त्यविकारी हि तत्तश्लोकं गत्वा मुक्त्यान्ते ब्रह्म प्राप्नोति । कर्म त्वमिसाध्यं भूलोक एव च भक्त्यत आदौ तत्रत्यो मोगस्ततस्तदुपरितन- २० लोकाना-पृथिवी दीक्षा तयामिदक्षिया दीक्षितः। (ते. प्रा. १७७) यया पृथिव्यग्निगर्मा (आ.सू. १।१३।५) इत्यादिश्रुतिभ्योभरमिप्रधानामवत्यतो- चिराख्यममिलोकमादी गच्छति ।

·अ. १.स.२] अणुभाष्यम् । ३३४ ततः कर्मोपासनयोरहरादिसंवत्सरान्ते काले विहितत्वात्तत्र तत्र गत्वा भुङ्क्ते । तथा च संवत्सरान्तानां भूसंबन्धित्वेनाविशेषात्तन्मध्ये वायोर्न प्रवेशः । भूलोकादुपर्यन्तरिक्षलोकस्तदुपरि युलोकस्तथा च वायु- रन्तरिक्षस्याधिपतिः (ते. सं. २१५) इति श्रुतेः सूर्यो दिवोधि- ५ पतिः (ते. सं. ॥४॥५) इति श्रुतेस्तयोः पौर्वापर्ये विशेषो हेतुरस्ती- त्यादित्यलोकात् पूर्वमुक्तरीत्या भूलोकमध्यपातिसंवत्सरस्य परस्ताच वायुनिवेशयितव्य इत्यर्थः । ननु तेर्चिपमभिसंमवन्त्यर्षिपोहरित्यादिश्रुति- रुक्तमुक्तमनूचानूयापादानत्वं वदन्ती पूर्वोत्तरयोरव्यवधानं सूचयतीति नोक्तमादरणीयमिति चेत् । सत्यम् । यस्योपासकस्य न वायुलोकभोगस्तं "प्रति सोक्तिर्यस्य तु तद्भोगस्तस्योकरीतिर्गिस्यादिति नानुपपत्तिः काचित् । केचित्तु-स एनं देवयानं पन्थानमापयामिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकम् ( को. १३) इत्यविशेषेण वायुरुपदिश्यते । मिथः पोपिर्यप्रापकपदाभावात् । यदा पुरुषोस्माल्लोकात् प्रेति स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्च आक्रमते स १५ आदित्यमागच्छति (. ५।१०।१) इति श्रुत्यादित्यात्पूर्वो वायुविशेषेणो. पदिश्यत इत्यन्दादित्ययोरन्तराले निवेशयितव्य इत्यथं वदन्ति । स चिन्त्यते । यथा तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स आदित्यमागच्छतीति विशे- पोपदेश इत्युच्यते तथा स वरुणलोकभित्यत्रापि वक्तुं शक्यम् । न च स आदित्यमागच्छतीत्यत्र तच्छन्दस्य पूर्वपरामर्शित्वात् वायुलोकगतस्यैव " पूर्वत्वात्तथेति वाच्यम् । अमिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकम् (को. ११३) इत्यत्रापि तुल्यत्वात् । किंचैवममिलोकानन्तरं वायुलोक इत्यपि वक्तुं शक्यमतो विद्वद्भिरुपेक्ष्योयम् । वाजसनेयिनस्तु मासेभ्यो देवलोकं देवलोकादादित्यम् (बृ. ६।२।१५) इति पठन्ति । तवाप्या- दित्यात्पूर्वो देवलोकात्परो वायु यः । एकत्रादित्यात्पूर्वत्वे सिद्धे मार्ग- २५ क्यादन्यत्रापि तथात्वस्य न्यायमाप्तत्वात् । सूत्रकारेण तु छान्दोग्यश्रुत्य- पेक्षया वायुमन्दादिति । एवं सति मासेभ्यः परस्तादन्दनिवेशनं कार्यम् । 1- resds तत्रलोके for ·मातिपाहिकाधिकरणम्। [म.भा. १३.५ ។ न च वायुमब्दादिति सूत्रान्मार्गभेदापत्तिः । देवलोकस्यादित्याधिष्ठेयत्वे- नादित्यमध्यपातित्वमभिप्रेत्य छन्दोगश्रुतिस्तथोकवती । तदनुसारेण व्यासो- प्यतो नानुपपात्तिः ॥ १।२२ ॥ तडितोधि वरुणः संबन्धात् ॥ ४॥३३॥ आदित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतम् (छां. ४१५५) इत्यत्र पठितविद्युलोकात्परतो वरुणलोको निवेशनीयः । तत्र हेतुः । संबन्धात् । तडितोप्संबन्धित्वावरुणस्य तत्पतित्वात्तथा ॥ ४॥२३॥ वरुणाचाधीन्द्रप्रजापती ।। ४।३।४।। स्पष्टमिदम् । अर्चिरादिपाठे विद्युदनन्तरं तत्पुरुषोमानवः स एतान् 1. मह्म गमयति (छां, ४।१५।५) इति पठ्यते । तत्र यस्योपासकस्य वरुणादिलोकगमनापेक्षा नास्ति तमपेक्ष्येति ज्ञेयम् । मार्गक्यनियमम- भिप्रेत्य सूत्रकारोन्यत्रोक्तानासन्येषामपि लोकानां तत्रैव निवेशन- माह ॥४॥३॥४॥१॥ । २ आतिवाहिकाधिकरणम् । आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् ।। ४।३५॥ विद्युदनन्तरं स तत्पुरुषोमानवः स एतान् ब्रह्म गमयतीत्यत्र भवति संशयः । उक्तश्रुतेर्गमयित्रैव प्रामाप्तिरिति निश्चीयते । स च विद्युद- नन्तरमेव पठ्यते । एवं सति यस्य वरुणादिलोकगमनं तस्य वचनाभावेन गमपित्रमाप्तेर्नामानिर्भवति न वेति । तत्र वाचनिकस्य यावद्वचनत्वात्त- १० दभावेन सा न भवतीति प्राप्त आह । आतिवाहिका इति । एतदुई भवति । यस्योपासकस्य यावत्फलभोगानन्तरं ब्रह्ममाप्तिर्माविनी तस्य ताव- नदोगानन्तरं ब्रह्ममाप्तिर्भवत्यत एव कौषीतकीश्रुतौ प्रजापतिलोकानन्तरं ब्रह्मलोकः पठचते । अन्यथा कृतसाधनवैयय तेषां प्रामाप्तिसाधनत्वबो- 10-M, A and Cread सनु for Ha and to reads is for the sams.

·4.पो.स्.५) अणुभाम्यम् । ३३६ धकश्रुतिविरोधश्च स्यात् । तथा च यत्रातिवाहिकश्रुतिर्नास्ति तत्राप्यातिवा- हिको भगवदीय एवं ब्रह्म प्रापयतीति ज्ञेयम् । वस्तुतस्तु बहव एव तादृशाः सन्तीति ज्ञापनाय बहुवचनमत्रोक्तम् । तन्मध्ये कचनागत्यक एव नयतीति ज्ञापनाय श्रुतावेकवचनम् । तत्र हेतुस्तल्लिनात् । तत्पुरुषोमानव इत्यत्र ५ ब्रह्मसंबन्धित्वं लिमुच्यते । तेनेदं ज्ञाप्यते यथा विद्याबलात् तत्तल्लोक- पाप्तिस्तथैव ब्रह्ममाप्तिरपीति न किंतु भगवदीयपुरुपानुग्रहेणेवेति । न च पूर्वपूर्वलोकाधिष्ठातृदेवा उत्तरोत्तरलोकं प्रत्यातिवाहिका यथा तथा ब्रह्म- प्राप्त्यव्यवहितपूर्वलोकदेवा एवं ब्रह्ममापका इति तत्पदेन स लोक एवो- च्यत इति वाच्यम् । तदेतरलोकेषु तदकथनं यथा तथात्रापि न कथयेत्। • लोकाधिष्ठातृदेवानामातिवाहिकोक्तावचिोकमापकातिवाहिकस्याभावात् तत्याप्तिर्न स्यात् । तथा सति देवयानमार्ग एवोच्छियेत । अतो यथा विद्याबलेनैवार्चिषः प्रामिस्तथेतरेषामपीति बुध्यस्व ।कस्यचिदल्पलोकगत्य- नन्तरमेव ब्रह्ममामिः । कस्यचिद् बहुलोकगत्यनन्तरं सोच्यत इति । भोगभूमित्वमेव तेषामवगन्तव्यम् । सर्वेषां सर्वत्र गमने देवयानं पन्थान १५ वदन्त्याः श्रुतेः सामितत्कथनमनुपपनं यादत उपासनाभेदेन फलभेदं ज्ञापयन्ती तथा वदतीति युक्तमुत्पश्यामः ॥ ४॥३॥५॥ ननु तेषामिह न पुनरावृत्तिरस्तीत्यादिश्रुतिभ्यो देवयानपथं पातानां पुंसां ब्रह्मवित्त्वमवश्यं वाच्यम् । तेन सद्योमुत्तो संभवन्त्यां सत्या क्षयिष्णुत्वेन क्षुद्रानन्दत्वेन च हेयानां परमफलमाप्तिविलम्बहेतुनामचिरा- दिलोकानां कामना कुतो यतस्तद्देतुभूतोपासनाः संभवन्ति । किंच । अर्थिरादिना तत्पथितेः (ब. स. ४।३।१) इत्यत्र यदुक्तं ज्ञानमार्गीयस्थ- वाचिरादिधामिर्न भक्तिमार्गीयस्येति तदप्यनुपपन्नम् । यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् (भा. १९३२१॥३२) इत्युपक्रम्य-सर्वं मद्भक्तियो- गेन मद्तो लभतेजसा । स्वर्गापवर्ग मद्धाम कथंचिद्यदि वाञ्छति ।। २५(भा. ११॥२१॥३३)इति भगवद्वाक्यागतस्याप्येतद्वाञ्छाफले संभवतः। अन्यथा मभुर्न वदेत् । एवं सति भक्तिसुखं हित्वान्यत्र कामनायां हतुर्वाच्य इत्याकामायां तमाह ।

·२ आतिपाहिफाधिकरणम् । [प्र.पा.. उभयव्यामोहात्तसिद्धेः॥४॥२६॥ अत्रेदं ज्ञेयम् । देवयानः पन्था अपि भगवतैव सृष्टोस्ति । तथा चोलहेतुभिस्तत्र कस्यापि कामनाभावे तत्सृदियथा स्यादतो भगवानेव कांश्च व्यामोहयति ज्ञानिनो मर्यादामायिमनांश्चातस्तत्कामनासिद्धेस्त- ५ कलभोग इति । यत्वचिंरादिमागन्तॄणां देहवियोगेन संपिण्डितकरण- मामत्वनास्वातन्त्र्य व्यामोहः । अर्पिरादीनां चावेतनत्वेनास्वातन्त्र्यं च्यामोहः । कार्यकरणासामर्थ्यमिति यावत् । तेनाचिरायधिष्ठातृदेवर- तिवाद्यन्त इति सिद्धमिति व्याख्यानम् । तन्न साधीयः । व्यामोहशन्द- स्यान्यथाज्ञानवाचकत्वेनासामर्थ्यायाचकत्वात्। तथा सत्यनिर्लोकमपि न प्राप्नुयात् । प्रापकाभावादित्युक्तम् ॥ ४॥३॥६॥ ननु विधुतो यरुणादिलोकपाप्त्यनन्तरं यस्य ब्रह्ममामिरतस्य तल्लोफसंबन्धी ब्रह्मपापकः पुरुषोत्त्युत स स्वत एव तत्प्राप्नोतीति संशय उचरं पठति। वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥ ४॥३७॥ नहि ब्रह्मपाप्तिर्विद्युल्लोकसंबन्धिपुरुषसामर्थेनोच्यते। किंतु ब्रह्मसंभ- न्धित सामर्थन । तथा च यत एव लोकात्तत्माप्तिस्ततो ब्रह्मसंबन्धिपुरुषा- देव । एवं सति विद्युल्लोकातत्यानी यो ब्रह्मसंबन्धी पुरुषः पापक रक्तस्ते- नैव ततो वरुणादिलोकेभ्योपि ब्रह्ममाप्तिस्तत्र हेतुमाह । तच्छ्रुतेः। तान् वैयुतान्पुरुषोमानस एल्य ब्रह्मलोकान् गमयति (पृ. ६।२।१५) इति श्रुतेः । २० अत्येति वचनायत एव लोकाद् ब्रह्ममाप्तिर्भवित्री तत्रैवागत्य ब्रह्म प्रापय- तीति गम्यते । श्रुतौ पैयुतं लोकमागत्य तस्माद् ब्रह्मलोकान् ममयतीत्युक्त- मिति स पुरुषो वैद्युत इत्युच्यते न तु तल्लोकवासित्वेन। तथा सत्येत्येति न चरेत् ता एवं ब्रह्मपापणे। अत एव मानस इत्युक्ताः । भगवन्मनसि भवत्य- थन मां प्रापयविति तदेव प्रापयतीति तथा। छान्दोग्ये त्यभानव इति पश्यते । तचालोकिकत्वं तदप्युक्तरूप- मेयेति न कश्चिद्विशेषः । वाजसनेयके ब्रह्मलोकानामयतीति पश्यते । [अगुभाष्य १५ ·अणुभाग्यम्। छान्दोग्ये तु ब्रह्मेति। तत्राय भावः । भक्तं तु वैकुण्ठलोकं नयति ते बहुविधा इति ब्रह्मलोकानित्युक्तम् । ज्ञानमार्गीयं त्वक्षरं ब्रह्म . प्रापयतीति ब्रह्मेत्युक्तम् । अत एवोभयव्यामोह उक्त आचार्येण ॥ ४॥२७ ॥ २॥ ३ कार्याधिकरणम् ॥ अत्र सिद्धान्तदा र्थमुक्तमर्थ हस्तपिहितमिव कृत्वा बादरिमतं पूर्वपक्षत्वनाहा कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ४॥३८॥ स एतान् ब्रह्म गमयति (छां, ११५॥५) इत्यत्र ब्रह्मपदेना- विकृतं परमेव ब्रह्मोच्यते । उत कार्यरूपो ब्रह्मलोक इति भवति संशयः। .. परस्य व्यापकत्वेन देशविशेषगमयित्रोरनपेक्षितयोरुक्तेः कार्यरूप एव स ब्रह्मपदेनोच्यत इति वादरिराचार्यो मन्यते । कुतः । अस्य गत्युपपत्तेः । तस्य परिच्छिन्नत्वेन तस्थितिदेशं प्रत्यस्यगन्तुर्गतरुपपत्तेरित्यर्थः॥४॥३८॥ विशेपितत्वाच ॥ ४॥३॥९॥ ब्रह्मलोकान्गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति १५ (बृ. ६।२।१५) इति श्रुतो बहुत्वेन वासाधिकरणत्वेन च विशेपिता लोकाः । गन्तारश्च दूरदेशगत्या विशेषिता इति न परं ब्रह्म तत् । किंतु कार्यमेवेत्यर्थः । लोकपदं तज्जन्यभोगपरम् । तेन तस्यैकत्वेपि विविध- भोगज्ञापनाय बहुवचनं घटते ॥ १।३१९ ॥ तत्र ब्रह्मशब्दप्रयोगे हेतुमाह । सामीप्यात्तु तद्यपदेशः ॥४॥३॥१०॥ तलोकस्थितानां नान्यलोकव्यवधानं परमाप्ती किंतु तत एवेति परब्रह्मसामीप्याद् ब्रह्मत्वेन व्यपदेशः कृतः । तुशन्दस्तु वस्तुतो ब्रह्मत्वं व्यवच्छिनत्ति ॥ ४॥३॥१०॥ ननु-आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन (भ. गी. ८१६) ·३ कार्याधिकरणम् । [अ.Y , सू.. इति वाक्यात्ततः पुनरावर्तते । अत्र तेपामिह न पुनरावृत्तिरस्तीति पठचत इति परमेवान ब्रह्मशब्देनोच्यत इति प्राप्त उत्तरं पठति । कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ॥ ४॥३॥१॥ कल्पसमाप्ती कार्यस्य ब्रह्मलोकस्य नाशे सति तवध्यक्षेण चतुर्म- ५ खेन ब्रह्मणा सहातो ब्रह्मणः सकाशात्परमीश्वरं प्राप्नोत्यतोपुनरावृत्तिश्रु- तिन विरुध्यते । अत्र प्रमाणमाह । अभिधानादिति । श्रुती तथाभिधाना- दित्यर्थः । सा तु-वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद् यतयः शुद्धसत्याः। ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति से ( मुं. ३।२।६) इति । परान्तकाल इत्यत्र परशब्देन ब्रह्मणः पूर्ण- • मागुरुच्यते ॥ १।२११॥ उक्तेर्थे श्रुतिं प्रमाणत्वेनोक्त्वा स्मृतिमम्याह । स्मृतेश्च ।। ४।३।१२॥ बह्मणा सह ते सर्व समाप्ते पतिसंचरे । परस्यान्ते कृतात्मान: प्रविशन्ति परं पदम् इति स्मृत्यापि स एवार्थः पतिपाद्यते ॥ ४॥१२॥ अत्र सिद्धान्तमाह। परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥ ४॥३॥ स एतान् ब्रह्म गमयति (छां. ४।१५।५) इत्यय ब्रह्मपदेन परमेव ब्रह्मोच्यते । इति जैमिनिराचार्यों मन्यते । कुतः मुख्यत्वात् । बृहत्यादिधर्मविशिष्टं हि ब्रह्मपदेनोच्यते । तादृक् परमेव ब्रह्म भवतीति २० मुख्या वृत्तिह्मपदस्य परस्मिन्नेवान्यत्र गौणी। तथा च मुख्यगौणयोर्मध्ये मुख्यस्यैव बलिष्ठत्वात् तथा ॥ १३ ॥ दर्शनाच॥४॥३॥१४॥ स एनं देवयानं पन्धानमापयामिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकम् (फो. १३) इति २५ फोपीतकिश्रुतेरमयादिलोकपातिवदविरोपेणेव प्रजापतिलोकमाप्त्यनन्तरं १५ ·. अ. पा. सू...] अणुभाग्यम्। ३४० ब्रह्मलोकमाप्तिं दर्शयति । न हि तत्र ब्रह्मलोकशन्देन कार्यः स उच्यत इति वक्तुं शक्यम् । पार्थक्येन प्रजापतिलोफस्योक्तत्वात् । अपरं च ये मेरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते तेषिमभिसंभवन्ति (छां. ५।१०।१) इति छान्दोग्यश्रुतिं विषयीकृत्य हर्चिरादिना तत्मथितेः (ब्र. सू. ४।३।१) ५ इत्युपकम्याचार्येण कृतोन्यत्रानिःशब्दस्याभावात् । तत्र चान्ते ब्रह्म गमयतीत्युच्यते । तथा च छान्दोग्येनुक्तानामन्यत्रोकानां लोकानां मार्ग- क्यसिध्यर्थं तव संनिवेशो वायुमन्दात् । तडितोषिवरुणः (न. सू. ४४३३) वरुणाञ्चाधीन्द्रप्रजापती (ब. सू. ४।२४ ) इत्यन्तेनोक्तः । एवं सत्यादावपि ततोहस्ततः सितपक्षं ततः संवत्सरं ततो वायुं ततो • देवलोकं तन आदित्य ततश्चन्द्रमसं ततो विद्युतं ततो वरुणं तत इन्द्रं ततः प्रजापति ततश्चामानवेन पुरुषेण ब्रह्ममाप्तिरिति निर्णयः संपद्यते । एवं सति प्रजापतिलोकादन्यस्य कार्यबह्मलोकस्यासंभवात् तच्छवापि भवितुं नार्हनि यद्यपि तथापि व्यासोक्तमार्गक्यममन्वानस्तथावददिति ज्ञायते । परंतु वेदार्थनिर्णयार्थभेव प्रवृत्तत्वाद् भगवदवतारत्याच्च तदुगः- १५ एव शास्त्रार्थ इति मन्तव्यम् । किंच स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकम् (को. ११३) इत्यत्र ब्रह्मपदस्य परवाचकत्वं तेनापि वाच्यं चेत् तह- टान्तनान्यत्रापि तथैव वाच्यम् । बाथकाभावात् । निनु परस्य व्यापकत्वान्निविशेषत्वाञ्च न गन्तव्यतीपपद्यते ।जीव- स्थाप्यविद्योपाध्यवच्छिन्नतादशायां परब्रह्मणि गन्तृत्वासंभवात्तन्नाश च २० वस्तुतोभिन्नत्वात् स्वरूपेणापस्थानमेव भवनीति न गन्तृत्वमप्युपपद्यते । तस्यैवाभावात् । जीवत्वदशायां तपाध्यवच्छेदाद गन्नृत्वं जीवस्थापरस्य बसणश्राविधकम्पनामवृत्त्वेन गन्तव्यता चोपपद्यते। उपासनाफलत्वादस्य गमनस्योपास्यस्य च रागुणत्वन तत्मामेरेवोचितत्वाञ्च निर्गुणब्रह्मविद्यानतो गन्नृत्वासंभव इत्युगमता पादरिमतमेव साधीयः । न च ब्रह्मपदस्य ५ मुख्यार्थत्वमुकरीपान संभवल्पतीप्रामुख्यार्थत्यमेवानुसतम्यामिति चेत् । स्यादेतदेवं यद्योपाधिकमुपास्यरूपं जीवत्वं वा स्याद् नत्यवम् । तनावत्त्वं हि प्रतिषेधति (ब. स. २२।२२) इत्यादिभिः तद्गुणगार- ·३ कार्याधिकरणम् । [अ. 41. ५१५ त्याच तदन्यपदेशः (२. सू. २२०२१) इत्यायधिकरणः श्रुत्यर्थनि- णयेन ब्रह्माणि विशेषाणामीपाधिकत्वस्य जीवपुरुषोत्तमामेदस्य च पुरस्तादेव निरस्तत्वात् । न च व्यापकत्वं गन्तव्यत्वे बाधकम् । मार- धभोग विना तत्माप्त्यसंभवाद् यदा यत्र तद्भोगसमाधिस्तदा तत्र ५ तत्वाप्नेनि प्रत्यूहत्वात् । फिंच । उपास्यरूपाणां संवैपां निर्गुणत्वमेवोपासकस्य । पर सगुणत्वेन तचारतम्यात् फलतारतम्यम् । यस्तु भगवदनुग्रहेण प्राकृतगु- गरहिताभूत स निर्गुणब्रह्मविद्यावानित्युच्यते । तादृशस्यैव मुक्तिप्रकारद- 'यमुक्त सयोमुष्क्रिममुक्तिभेदेन । न तस्मात्याणा रत्कामन्त्यत्रव समय- "लीयन्ते श्रीव सन् ब्रह्माप्यति (बृ. ४।४।२२) इत्यादिश्रुतिस्तु मार- धरहितविषया । निर्गुणब्रह्मवियावतोपि प्रारब्धमोगस्तु त्वयापि वाच्यो- न्यथा प्रवचनासंभवन ज्ञानमार्ग एयोच्छियेत । ते ब्रह्मलोके तु परान्तशाल (मुं. ३।२।६) इति श्रुतिरपि परान्तकाल एव येपां प्रार- धमोगसगानिस्तद्विषयिणीति मन्तव्यम् । अन्यथा वेदान्तविज्ञानेत्याधु- १५ कधर्मविशिष्टानां मुक्ती विलम्बो नापपयत इति दिक् ॥ ४।३१४० न च कार्य प्रतिपत्त्यभिसंधिः॥१५॥ अपि च-ब्रह्मविदामोति परम् (तै २१) इति संक्षेपेणोक्त्वा तंदपाध्यक्ता इति तद्विवरिकामृचं प्रस्तुत्य साता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायाम् परमे व्योमन् । साभुते सर्वान् कामान् सह १० ब्रह्मणा विपश्चिता (ते. २६१) इति । अनोपक्रमानुरोधेन परेणैव ब्रह्मणा सह सर्नकामभोगलक्षणा पतिपत्तिरुच्यत इति कार्यरूपे वस्तुमाने प्रतिप. चिन कापि श्रुतेरभिप्रेतातोवापि परमेव ब्रह्मपदेनोच्यते । ऋगर्थरत्वानन्द- मयाधिकरणे अपमित इति नात्रोतः ॥ ४॥१५॥३॥. - 16-MA and Cread नापपयेत for नोपपद्यते ।

·* पा. स. १६ अणुमाध्यम् । ४ अप्रतीकाधिकरणंम् । अप्रतीकालम्बनानयतीति बादरायण उभयथा दोपात्त- . स्क्रतुश्च ॥४॥३॥१६॥ क्रममुक्त्यधिकारिणः पारधे भुक्त्वामानवेन पुरुषेण प्रापिताः पर- ५ मेव मह्म प्राप्नुवन्तीति सिद्धम् । तत्रदं संदिह्यते । अरािदिलोकप्राप्तिी- पासनाविशेषफलम् । एवं सत्यमानवः पुरुषस्तान् सर्वान् ब्रह्म प्रापयत्युत काश्रिदेवेति । किमत्र युक्तम् । सनवेति । यतोचिरादिमार्गगताना- मन्ते ब्रह्मप्रापणार्थमेव स नियुक्तस्ततोन्यथाकरणे हेत्वभावात्तथैव स कति प्राप्ते। उच्यते । श्रुतौ ब्रह्मत्वेनैव सर्वोपासनाया उक्तत्वादुपास्येषु भगव- विभूतिरूपत्वेन शुन्दब्रह्मरूपेवप्यतथान्वं ज्ञात्वा श्रुतिर्ब्रह्मत्वोपासनायाः फलसाधनत्वं वदति । न तूपास्ये ब्रह्मतामपीति मन्वाना य उपासते ते प्रतीकालम्बना इत्युच्यन्ते । तथा च सत्यपि वेदविहितत्वेनोपासनायाः कृतत्वेन सफलत्वात् तत्कलकत्वेनोपासकानामचिरादिलोकप्राप्तावपि तान- १५ मानवः पुरुषो ब्रह्म न प्रापयति.किंतु शुद्धब्रह्मत्वं ज्ञात्वा य उपासते तानेव ब्रह्म प्रापयतीति नादरायण आचार्यों मन्यते । तत्र हेतुमाह । उभयथा दोषादिति । वस्तुतो यद्ब्रह्मरूपं तत्राब्रह्मत्वनिश्चय उपासनार्थ च ब्रह्मत्वेन भावनमेवमुभयथा करणे दोषः संपद्यत इति तस्य न ब्रह्म- पामावधिकारोस्तीति युक्तं तदनयनमित्यर्थः । तथा च श्रुतिः । असन्नेव १ स भवति । असद् ब्रह्मेनि वेद चेत् (ते. २१६) इति । योन्यथा सन्त- मात्मानगन्यथा प्रतिपयते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्माप्. हारिणा इति । एवं ज्ञानमायिव्यवस्थामुक्त्वा भक्तिमार्गीयस्यापि तामाह । तत्क्रतुश्चेति। सर्व मद्भक्तियोगेन (भा.११॥२१॥३३) इति वाक्यान्न तस्योपासनापेक्षेति न प्रतीकादिसंभावना । तत्र कथंचियदि बान्तीति 11-Dreads ब्रह्मत्वन for वसन्य।

·४ अप्रतीकाधिकरणम् । [ A. YAI 3. १६ वाक्यादिच्छामात्रेण तद्भोगकरणाननारं प्राचीनभगवद्भजनलक्षणक्रतुश्च नीयत इत्यर्थः। वस्तुतस्तु भक्तस्यामानवपुमपेक्षाभावात् स्वयमेव ब्रह्मलोकान् प्राप्नोतीति ज्ञापनाय प्रथमान्त उत्तः । ननु ब्रह्मणोधिक न किंचिदरित । न तत्समश्वाभ्यधिकश्व दृश्यते (श्चे.६।८) इति श्रुतेः। एवं राति छान्दोग्ये ५ सनत्कुमारनारदसंवादे-स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते (छां. ७१।१) इत्या- दिना नामयाङ्मनःसंकल्पचित्तध्यानविज्ञानादीनां ब्रह्मत्वेनोपासनमुत्तरो- तरं पूर्वस्मात् पूर्वस्माद् भूयरत्वं चोच्यतेतो न ब्रह्मत्वं सर्वेषामुपास्यानां वक्तुं शक्यमिति चेत् भैवम् । विभूतिरूपाणां नियतफलदातृत्वाद् येन रूपेणाल्पफ- लदानं तत्राधिकगुणमाकाट्य प्रयोजनाभायात् तावन्मात्रगुणप्रकटनं थेन रू. १० पेण तवोधिकफलदानं तत्र ततोषिकगुणपकटनमिति पूर्वस्मादाविश्यमुच्यते। एवमेव सर्वत्र । नियतफलदानं तु स्वतन्त्रेच्छत्वालीलारूपमिति नानुपपन्न किंचित् । प्रतिमादिष्वावाहनेन संनिहिते विभूतिरूपे तदापनं पूजामार्गे । भक्तिमार्गे तु मक्त्या तत्र मकटे तथा । गुरौ तु शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मणीति विशेषणवत्वेन भगवदावेशात तत्र तद्भावनमिति सर्वमवदातम् ।। १५ अपि च बादरिजैमिनिमतोक्त्यनन्तरं स्वमतोक्त्या तत्समानविषयत्वमत्रा- पीत्यवगम्यते । तत्र च कार्यग्रहालोकप्राप्तिपरब्रह्मप्राधिविषयत्यमुक्त पूर्वोत्तर- पक्षभेदेन बादरिमते सविशेषस्येवोपास्यत्वाद्विशेषाणां चाविद्यकत्वादुपास- नानां सर्वासां प्रतीकतद्रूपत्वमेव सिध्यति । एवं सत्यप्रतीकालम्बनाच- यतीति वदता व्यासेन बादरिमतानुसारिण उपासकरय न कस्यापि २. ब्रह्ममाप्तिरिति ज्ञाप्यते । वस्तुतस्तूपासनायामुपास्यस्वरूपज्ञानस्यायन- त्यात्तन्मतीयानामुक्तरीत्या तदभावेन निरङ्गत्वादर्निरादिप्राप्तिरपि न संभवति किं पुनर्बह्मण इति निगूढाशयो व्यारास्य । एवं सति परमाप्तावे- वोपोरलकमुक्तं भवतीति सैव व्यासाभिमतेति सिद्धम् । ये तु प्रतीके वन- शक्रतुत्यं वदन्तः पञ्चाग्निविद्यायास्तथात्वेपि वचनबलात् तद्वतो ब्रह्मपानि- १५ रिति वदन्ति । तत्रेदमुच्यते। वचनं तु वस्तुसतः पदार्थस्य बोक्क न तु कारकमतस्तच्चेद् बोधयति तदापतीकालम्बनानयतीति व्यासो- 26-Creads वस्तुतः for यस्तुसतः।

·३१४ अ.पा.सू.१६] अणुभाष्यम् । त्यविरोधाय तत्राप्यप्रतीकत्वमूरीकार्यम् । अन्यथा पञ्चामिविद्या- निरूपिकां श्रुति पश्यन्नेवं स न वदेत् । न चौत्सर्गिक पक्षमाश्रित्य तथोक्तमिति वाच्यम् । तस्य बाधकापनोयत्वाद्वचनस्य चोत्तन्या- येनाबाधकत्वात् । यत्र वचनस्य बाधकत्वमुच्यते तत्र बाधबोधकत्वमेव । ५न तु तथात्वमित्युपेक्षणीयास्ते । ननु मनःप्रभृतीनां शुद्धब्रह्मत्व- मनो ब्रह्मोपास्ते इति वदेन तु प्रकारवाचीतिशब्दशिरस्कं ब्रह्म- पदमत उपासनाप्रकारावच्छेदकत्वमेव ब्रह्मपदस्य न तु स्वरूपनिरूप- कत्वमिति चेद् हन्तेदं शब्दार्थानवगमविजृम्भितमेव । यतो मन उपास्स्वे- त्युक्त्वा तदुपासनाफलं यावन्मनोगतं तत्रास्य कामचारोभवतीति वदिष्यं- १. स्तदुपासनाया एतत्फलसाधकत्वे प्रयोजकरूपाकाहायामाह । मनो ब्रह्मेति। इति शब्दोत्र हेतुत्ववाची । तथा च यतो मनो ब्रह्मातो हेतोस्तदुपासनं तादृक्फलसाधकमित्यर्थः । अत एव मनो हि ब्रह्म मन उपास्स्वेति पूर्व- मुक्तम् । सर्वत्रैवमेव ज्ञेयम् ॥ १।३१६ ॥ ४ ॥ ५ विशेषाधिकरणम्। विशेपं च दर्शयति ॥४॥१७॥ सर्वाण्युपास्यानि रूपाणि ब्रह्मरूपाण्येवेति तदुपासकानां परमाप्ति- रेवेति सिद्धम् । तत्रेदं चिन्त्यते । ज्ञानमार्गीयाणां भक्तिमार्गीयाणां चावि. शेषेणव परप्रातिरुत कश्चिद्विशेपोस्तीति । तत्रोभयोरपि ब्रह्मोपासकत्वेना। विशेषेणैव फलं भवतीति प्राप्ने प्रत्याह । विशेषं च श्रुतिर्दर्शयति । तत्तिरीयके पश्यते । ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २११ ) इति गूढा- भिसंधिना सामान्यत एतावदुक्त्वा गूढ़ तमुद्घाटयन्त्यतिगोप्यत्वमस्मि- नर्थेनुभवैकवेद्यत्वं च ज्ञापयन्त्याह-तदेषाभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता (२.२१) इति । तत्पूर्वोक्त प्रतिपाद्यत्वेना- २५ भिमुखीकृत्येपर्युक्ता तदनुभवकर्तृभिरिति शेषः । ब्रह्मविदक्षरब्रह्मविदामोति ·३४ ५विशेषाधिकरणम्। [.पा.३.१७ सान्निध्यादक्षरमेवाप्नोति । एतावानों यो वदेत्यन्तपर्वोक्तः । अथ परमामोतीत्यस्यार्थ उच्यते निहितमित्यादिना । अत एव मध्ये क्रियापद- मुभयसंबन्धित्वज्ञापकमुक्तम् । तत्माविश्व मर्यादापुष्टिमेदेन इंधा । तत्रादौ मर्यादायामुच्यते । इहायमाशयो ज्ञेयः । नायमात्मा प्रवचनेन ( मुंश। ५३) इति श्रुत्या भगवद्वरणातिरिक्तसाधननिरासः क्रियते पुरुषोत्तममाप्तौ । एवं सत्यक्षरब्रह्मज्ञानस्य तत्साधनत्व उच्यमाने तद्विरोधः स्यात् । तेनैव- मेतदर्थो निरूप्यते । ज्ञानमार्गीयाणामक्षरज्ञानेनाक्षरमाप्तिस्तेषां तदेकपर्यव- सायित्वात् । मक्तानामेव पुरुषोत्तमपर्यवसायित्वात् । तदुक्तं भगवद्गीतासु -एवं सततयुक्ता ये (म. गी. १२।१) इति प्रश्ने-मय्यावश्य मनो ये माम् " (म. पी. १२२२ ) ये त्वक्षरमनिद्देश्यम् । (भ. गी.१२॥३) श्रीमागयते च-भक्त्याहमेकया ग्राह्यः (भा. ११।११।२१) तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्येत्यु- पक्रम्य-न ज्ञानं न च वैराग्यं पायः श्रेयो भवेदिह (मा. ११।२०।३१) इत्यादिना । तथा च ब्रह्मविदं चेद्भगवान् वृणुते तदा मत्तिरुदेति । तत्प- चुरभावे सति स्वयं तद् हृदि प्रकटीभविष्णुः स्वस्थानभूतं व्यापिवैकुण्ठ १५ तद्गुहायां हृदयाकाशे पकटीकरोति तत् परमव्योमशन्दैनोच्यते । अली- किकमयोगेण तस्यालोकिकत्वं ज्ञाप्यते । यथा स्वस्थापितं वस्त्ववश्यं दर्शनयोग्यं भवति तथात्र भगवानपीति ज्ञापनाय निहितमित्युकम् । तथा च परमामोतीति पदविवृतिरूपत्वादस्य गुहायां परमे व्योमि निहितं यो वेद स नास्य माणा उत्क्रामन्तीहैव समवलीयन्ते ब्रह्मेव सन् ब्रह्मोपैति (बु. ४॥४॥ २०२२) इति श्रुत्युक्तरीत्या परमाप्नोतीत्यर्थः संपद्यते।अथ शुद्धपुष्टिमार्गेङ्गीकृ- तस्य व्यवस्थामाह । सोचते (ते. २१) इत्यादिना । अत्रायमभिसंधिः । यथा स्वयं प्रकटीभूय लोके लीलां करोति तथात्यनुग्रहवशात् स्वान्तः- स्थितमपि भक्तं प्रकटीकृत्य तल्लेहातिशयेन तदशः सन् स्वलीलारसा- नुभव कारयतीति स भक्तो ब्रह्मणा परब्रह्मणा पुरुषोत्तमेन सह सर्वान् २५ कामानभुत इति । चकारादुक्ता श्रुतिः स्मृतयश्च संगृहान्ते । एवं सति 17-Creads पदनि for दर्शन । rr [ अणुभाग्य] ·३४६ अ..पा.भू. १७) अणुभाष्यम् । ज्ञानमायाणामक्षरप्राप्तिरेव । भक्कानामेव पुरुषोत्तममाप्तिरिति सिद्धम् ॥ ४॥३॥१७॥५॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाप्ये चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ १३ ॥ ५ अथ चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः । १ संपद्याविर्भावाधिकरणम् । संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥४॥४॥३॥ ब्रह्माविदाप्नोति परम्' (ते. २१) इत्युपक्रम्य-सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता (तै.'२११) इति तैत्तिरीयके पठ्यते । तत्रदं संदिह्यते । किमन्तःस्थित एवानुते । उत पुनर्जन्म पामोति । तत्रा- न्त्यस्त्वनुपपन्नः । न स पुनरावर्तते (का.२) तेषामिह न पुनरावृत्तिरस्ति (बृ. हा२।१५) इत्यादिश्रुतिविरोधात् कर्माभावाञ्चेति प्राप्ते प्रतिवदति। संपद्य ब्रह्म संपद्यापि स्थितस्य जीवस्य प्रभोरत्यनुग्रहदशाद् रूपात्मकभ- १५ तत्र कर्तृत्वं नोक्तम् । ननूक्तं न स पुनरावर्तते। २) इत्यादिश्रुतिवि- रोधः कर्माभावश्च बाधक इत्यत आह । स्पेनेति । स्वशब्दोन भगव- दाची । तथा च भगवत्स्वरूपबलेनेवाविर्भाव इत्यर्थः । एवं सत्युक्तश्रुति- मर्यादामार्गविषयिणीति न विरोध इति भावः । तेषामिह प्रपञ्चे न पुन- २० रावृत्तिरस्तीति हि श्रुतिराह । लीलायाः प्रपञ्चातीतत्वात् तत्राविर्भावस्य निषेधाविषयत्वादपि न विरोधः । अत्र प्रमाणाकाद्धायामाह । शब्दा- दिति । सोभते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता (ते.२।१) इति श्रुतिः पुरुषोत्तमेन सह सर्वकामभोगं वदति । स च न विग्रहं विना संभवतीति श्रुतिबलादेव तथा मन्तव्यमित्यर्थः ॥ ४॥४१॥ हेवन्तरमाह । मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥४॥४२॥ २५ ·३४७ २प्रामाधिकरणम्। [अ.. पा. स्.५ ។ अत्रोपक्रमे-ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २१) इति वाक्येन परमाधि- लक्षणां मुक्ति प्रतिज्ञाय हि तदिवृतिरेव सोचत इत्यादिना क्रियते। तेन पृष्टिमार्गीयमुक्तिरूपत्वमेव तस्याशनस्य सिध्यत्यतोपि हेतोस्तदाविर्भावस्य न लौकिकत्वं न चावृत्तिरूपत्वमित्यर्थः ॥ ४१४।२।। आत्मा प्रकरणात् ॥ ४॥४॥३॥ ननु परस्य ब्रह्मणो निर्गुणत्वात्कामभोगस्य गुणसाध्यत्वात्सह ब्रह्मणे- त्यत्र ब्रह्मपदं सगुणतत्परमतो न तस्य मुक्तिरूपत्वमित्यत आह। उन्त्र ब्रह्मा- पदेनात्मा व्यापको मायातगुणसंबन्धरहितो यः स एवोच्यते। कुतः। प्रकर- णात् । बनविदामोति परम् (ने. २११) इत्युपक्रम्य तत्पाठाद् गुणाती- १० तस्यैवैतत्पकरणमिति तदेवात्र बहाशब्देनोच्यत इत्यर्थः ॥ १४॥३॥ अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ४॥४॥४॥ ननु-ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २१) इति भिनं वास्यम् ऋम्भिन्नाती नैक पकरणमिति सगुणगेव तत्र महापदेनोच्यत इत्याशङ्क्य प्रतिवदति । पूर्ववाक्येन समविमागेनेवेयमृक् पठिता न तु विभागेन । ५ कुतः । दृष्टत्वात् । ब्रह्मविदिति वाक्यानन्तरं तत्पूर्वोक्तिमर्थ प्रतिपाद्यत्वेना- भिमुखीकृत्येपर्युक्तेति श्रुतिदृश्यते । तदेषाभ्युक्तेति । तेन पूर्ववाक्योक्तार्थम- धिकृत्यवर्गुच्यत इति गुणातीतमेव तदन वाच्यमित्यर्थः ॥ १ ॥ २ वााधिकरणम्। बाह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ।। ४।४॥५॥ पूर्वेण मुक्तो जीवो भगवदनुग्रहातिशयेच्छातो बहिरावि तो गुणा... तातेन पुरुषोत्तमेव सह सर्वान् कामानभुत इति सिद्धम् । अथ तत्रैवेदं विचार्यते । आविर्भूतो जीवः पाकृतेन शरीरेण भुना उताप्राकृतेनेति । तत्र भोगस्य लौकिकत्वे तदायतनस्यापि तादृशेनेव भवितव्यमिति मन्वानं मत्याह । मालेण ब्रह्मासंगन्धिना ब्रह्मणा भगवतैव स्वभोगानुरूपतया २५ संपादितेन सत्यज्ञानानन्दात्मकेन शरीरेण पूर्वोक्तान भुत इति जैमिनि- ·१० अ.पा.सु.५] अणुमायम् । राचार्यों मनुते । तत्र हेतुरुपन्यासादिभ्य इति। ब्रह्मविदाप्नोति परमिति ब्रह्मविदः परप्राप्ति प्रतिज्ञाय तदर्थस्यैवोपन्यासोनिमयर्चा क्रियते सोभुत इत्यादिना । तथा च परमाप्तेर्मुक्तिरूपत्वात् पुष्टिमार्गायायास्तस्या एवं- रूपत्वादक्षरब्रह्मणः पुरुषोत्तमायतनरूपत्वात्तदात्मकमेव शरीरं तस्य वतुः- ५ मुचितं न तु माकृतम् । एतद्बोधनायेवाग्रेन्नमयादीनि विभूतिरूपाण्युक्तानि । भक्तशरीरे प्रतीयमानानामानां विभूतिरूपत्वेन ब्रह्मात्मकत्वं तेन साधितं भवति । इदमेवादिपदेन बहुवचनेन च ज्ञाप्यते । एतदानन्दमयाधिकरणे अपश्चितमतो नात्र पुनरुध्यते तत्र कर्मवादी जैमिनिरेवं मनुते तत्रान्येषामेव-. मनीकारे किमाश्चर्यमिति ज्ञापनाय तन्मतोपन्यासः कृतः ॥ ४॥५॥ चितितन्मात्रेण तदात्मत्वादित्यौडुलोमिः ॥४॥४६॥ स यथा सैन्धवधनोनन्तरोबाह्यः कृत्लो रसघन एवं वा अरे अयमात्मानन्तरोबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघनः (बृ. ४।५।१३) इति श्रुती घनपदेन ज्ञानात्मकविग्रहात्मत्त्वं ब्रह्मणो बोध्यते । अन्यथा न वदेत् । प्रयोजनाभावात् । तथा च तादृशेन सह भोगक; तादृशेनेव भाव्यमिति १५चिति चिद्रूपे ब्रह्माणि तन्मात्रेण चिन्मात्रेण रूपेण कामान् मुङ्क्ते न तु विग्रहेण । श्रुतौ जीवस्य तथात्वस्यानुक्तेः । पूर्णानन्दत्वाद्भगवतस्तत्संब- न्धेन तदानन्दमनुमवतीत्यर्थः संपद्यते । चिदात्मत्वं जीवस्य यतो नैस- निकामत्यौडुलोमिराचार्यो मनुते । अशरीरं पाव (छां. ८१६१) इति श्रुतिरेताशान्यविषयिणीति ज्ञेयम् । मुक्तिदशायां तद्नुमवस्य २० भगवदिच्छाविषयत्वाभावान्न तथा । तथा चैतदेतजातीयकानन्दानुभवोस्य भवात्विति भगवदिच्चैव श्रुती कामशब्देनोच्यते ॥ ४६॥ एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ॥४॥४॥७॥ परमाचार्यो बादरायणस्तु नवं मनुते । ब्रह्मविदामोति परमित्य- स्योपन्यास एवमपि विग्रहत्त्वेनापि कृतो यतः । तथाहि । यो वेद २५ निहितं गुहायाम् (ते. २१) इत्यत्र गुहाया उक्तत्वात्तस्या विग्रह एव संभवात् । किंन । प्रथमान्तोपस्थितत्वेन प्रामोतीत्युक्त्वा च ब्रह्मविदः ·२वामाधिकरणम्। (अ.पा.स्.. परप्राप्ती स्वातन्त्र्यं ज्ञाप्यते । तदेव ब्रह्मणा सहेति पदेनोपन्यस्तम् । तेन ब्रह्मणोपि तत्समानक्रियावत्वं ज्ञाप्यते । परं वप्राधान्येन । तथा च भक्तस्येव कामा वक्तुमुचितास्ते च न विग्रहं बिना संभवन्ति । किच । विपश्चितेति विशेषणेन विविधं पश्यच्चिद्रूपत्वमुच्यते । कामभोगोक्तिप्रस्ताव एतदुक्त्या तदुपयोग्येव सर्व वाच्यम् । एवं सति भक्तविविधभावान् पश्यति स्वयंभोगचतुरश्चेत्युनं भवति । एतेनापि भक्तविग्रहः सिध्यति । ननु विग्रहस्यागन्तुकात्वेन लौकिकत्वादलौकिकेन ब्रह्मणा भोगो विरुद्ध इत्यत आह । पूर्वमायादिति । भक्तमाः पूर्वमेव भगवद्दित्सितभोगानुरूप- विग्रहाणां सत्चान्न विरोधः । किंच । उक्तश्रुतिस्त्रः पुरुपोचमेन सह १. भत्तास्य कामभोगो निरूपितः । स यावतार्थेन विना नोपपद्यते तावान् स श्रुत्यंभिमत इति मन्तव्यम् । तथा च बहरांबन्धयोग्यानि शरीराणि नित्यानि सन्त्येव । यथानुग्रहो यस्मिनीवे स तादृशं तदाविश्य भगव- दानन्दमभुत इति सर्वमयदातम् ॥ १।४७ ॥ संकल्पादेव च तच्छ्रुतेः ॥ ४॥४८॥ एवं परमादिः केपांचिदेप भवति । तत्र हेत्वपेक्षायामाह । भजना- नन्दं दातुं यमेव संकल्पविषयं करोति स एवं प्राप्नोतीति भगवत्संकल्प एव तत्र हेतुः । तत्र प्रमाणमाह । तच्छ्रुतेः । नायमात्मेत्युपक्रम्य--यमे- वेष वृणुते तेन लभ्यः (मुं. ३१२।३) इति श्रुतिः श्रूयतेतः स एवात्र हेतुः । श्रुती भवचनादिदोषः कृत इत्यत्राप्येवकार उक्तः । चकारात्तननियेत. २. दनुरूपा परमार्तिः संगृह्यते ॥ ४॥४८॥ अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ४।४।९।।. यतो हतोः साधनं फलं चोकरीत्या स्वयमेव नान्योतो हेतो. स्तेषां हृदि साधनत्वेन फलत्वेन प्रभुरेव स्फुरति नान्यरतेनानन्यारते । तेषामेवाधिपतिः पुरुषोत्तमः । अन्यत्राधिपत्यं विभूतिरूपैः करोत्यतः सर्व. १५ 17-B reads आमेयुक्तस्य for आत्मत्युपक्रम्य ।

·३५० म. पा ..) अशुभाम्यम् स्याधिपतिरिति श्रुतिरपि तदभिप्रायेणेवेति भावः । चकाराव-मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि (मा..९।४।६८) इति भगवद्वाक्यं संगृह्यते । अन्यथा सर्वज्ञस्याकुण्ठितज्ञानशक्तेरेवं कथनमयुक्तं स्यादतः पुष्टिमार्गोनुग्रहैकसाध्यः प्रमाणमार्गाद्विलक्षणस्तत्र विश्वासश्च तथेति ५ सिद्धम् ॥ ४१४९॥ अभावं वादरिराह ह्येवम् ॥ ४।४।१०।। मुक्तोपि जीवः पुष्टिमार्गेभीकृतो मगवद्दत्तं विग्रहं प्राप्य भजना- नन्दं प्राप्नोतीति सिद्धम् । अत्र प्रत्यवतिष्ठते बादरिराचार्यो मुक्तस्य देहायभावं मनुते । तत्र हेतुराह । ह्येवमिति । ब्रह्मविदो हि मुफिरुच्यते। १० यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति (बृ.२।४।१४) इत्याद्युक्त्वा- यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् .(बृ. २०१४ ) इत्यादिना द्वितीयज्ञाननिषेधमाह ब्रह्मविदः श्रुतिः । तथा च तस्य कामभोगवार्ता दूरतरेति तदाक्षेप्यदेहोपि तथा ॥ ४।४।१०॥ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ४।४।११ ॥ जेमिनिराचार्यस्तु मुक्तस्य पुंसो देहादेर्भावं सत्तां मन्यते । तत्र हेतुर्विकल्येत्यादि । ब्रह्मविदामोति परमिति श्रुत्या ब्रह्मज्ञानस्य तत्याप्तिसाधनत्वमुच्यते । नायमात्मा (मुं. २२१३) इति श्रुत्या तु वरणमात्रप्राप्यत्वम् । सोभुत इत्यादिना च परप्राप्त्युपन्यासः क्रियते । इहैव समवनीयन्ते ब्रह्मव सन् ब्रह्माप्येति (बृ. ४।४।२२) इति च २. पठ्यते । एवं सति मिथो विरोधे तदभावायोक्तव्याख्यानरीत्या ज्ञान- मायिस्य ब्रह्मज्ञानेनाक्षरब्रह्ममाप्तिः पुटिमार्गीयमक्तस्य तु सोभुत इत्यन- नौका परमाभिरिति व्यवस्थितविकल्प एव श्रुत्यभिमत इति ज्ञायते । तेन नायमात्मेति श्रुतिः परप्रामिविषयिणी । इहैवेत्यादिश्रुतिस्तु मर्यादामागी- | यविषयिणी मन्तव्यम् । एवं सति पुटिमार्गीयस्य भोगसाधनात्मकविग्र- हवत्त्वं निष्मत्यूह सिध्यति । तत् केन कं पश्येदित्यादिना तु ब्रह्मज्ञान- सामयिकी व्यवस्थामाह न तु तदुत्तरकालीनपरमामिसामायिकीमिति किमनुपपन्नम् ॥ ४॥४११ ॥ १५ ·२ब्राह्माधिकरणम्। [अ. पा. स. ११ द्वादशाहबदुभयविधं बादरायणोतः॥४।४।१२ ॥ ब्रह्मणा सह सर्वकामाशंनप्रयोजकं शरीरं शरीरत्वरय भूतजन्य- त्वयाप्यत्वात्तदमावेनाशरीररूपं तद्भोगायतनत्वेन शरीररूपमपीति बाद- रायण आचार्यों मन्यते । अत्र हेतुरत इति । तथाविधश्रुतेरित्यर्थः । ५ तथाहि । मुखे त्वेय विजिज्ञासितव्यमित्युक्त्वा तत्स्वरूपमाह । यो वै भूमा तत्सुखम् (छां. ७२४१) इत्युपक्रम्यान उच्यते । यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा (छां. ७।२४।१ ) इत्यनेन केवलभावविषयत्वं पुरुषोत्तमलक्षणमुक्त्वा केवलभाववतो भक्तस्य विषयोग- मसामयिकी व्यवस्थामा रा एवाधस्तात् स उपरिष्टात् स पश्चात्स १० पुरस्तात् (छ. ७४२५४१ ) इत्यादिना । सतः- स वा एष एवं पश्य- नेवं मन्वान एवं विजानन् ( छां. ७॥२५॥२ ) इति पूर्वावस्थामनूद्य संयोगावस्थामाह । आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः (छां. २पार ) इति वाक्येन सोभुत इति श्रुतिसंवादिनमर्थमुक्त्वा भक्तस्वरूपमाह । तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्यानस्यैवं विजानत ५ आत्मतः प्राणः (छो. १२६१) इत्युपक्रम्य-आत्मत एवेद५ सर्वम् (छां. ७२६।१) इति। तेनाशरीरत्वं सिध्यति । अव्ययप्रयोगणाविकृतादेव पुरुषोत्तमात्प्राणायाविर्भाव उच्यते । अत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी । पूर्व विर- हदशायां प्राणादयो भगवत्येव लीना आसंस्ततस्तत्प्राकट्ये तत एव प्राणादयोपि संपन्ना इति तत्मातेनिमित्तत्वं यतो विभूतिरूपाणामपि पुरु- १० पोत्तमे लयो नानुपपनः । आत्मरतिरित्यादिना सोभुत इत्यनेन च शरीरत्वम् । जैमिनिरप्यत एव बाझेणेति मनुते । एकस्य विरुद्धोभयध- मतत्त्वममन्यानं पति वैदिकं दृष्टान्तमाह । द्वादशाहवदिति । यः कामयेत प्रभायेयेति स द्वादशरात्रेण यजेत (तै. सं. ७१२१९ ) इति चोदनया द्विरात्रेण यजेत (ते. सं. ११४) इत्यादिवनियतकर्तृकत्वेनाहीनत्वं २५ गम्यते । द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुः । य एवं विद्वासः सत्रमुपयन्ति (ते. सं. ७५१) इति श्रुत्या न सत्रत्वं बहुकर्तृकस्य गम्यते । एवमेव द्वादशाङ्गशरीरेन्द्रियमाणान्तःकरणात्मभिरभुव इति सनतुल्यत्वम् । वस्तुतो 22-Crends सत for भूत!

·३५२
अ. पा. सू. १२]
अणुभाग्यम् ।
भगवद्विभूतिरूपत्वेन ब्रह्मात्मत्वेनैकरूपत्वमतो द्वादशाहवदुमयावधम् ।
सत्रे प्रत्येक चेतनानां यजमानानां फलमागित्ववदत्रापि तादृग्मक्तदेहादी-
नामपि ब्रह्मात्मकत्वाञ्चेतनत्वमेवेत्यप्यनेन दृष्टान्तेन ज्ञाप्यते । अत एव
श्रीभागवते-देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् (भा. १३४)
५ इति गीयते ॥४॥१२ ॥ २॥
१०
३ तत्त्वभावाधिकरणम् ।
तत्त्वभावे संध्यवदुपपत्तेः ॥ ४।४।१३।।
अथेदं चिन्त्यते । भगवत्स्वरूपे प्राकृतशरीर इवावस्था दृश्यन्ते
तत्कालीनः पुंभिरिति कथमप्राकृतत्वमुपपद्यत इति तत्रोपपत्तिमाह । तद्द-
शनस्य वास्तववस्तुविषयकत्वव्यवच्छेदेन पूर्वपक्षब्युदासाय तुशब्दः । तत्
भाकृततुल्यदर्शनमभावे तथात्वस्याभाव एव भवति । न तु तत्र प्राकृता
धर्माः सन्ति । नन्वविद्यमानानामर्थानां कथं दर्शनमुपपद्यत इत्यत आह।
संध्यवदिति । स्वप्ने यथा वासनावशादविद्यमानानामप्यर्थानां भवति तथा
भगवदिच्छावशात्तत्रापि प्राकृततुल्यत्वदर्शनस्योपपत्तेर्न प्राकृतत्वं तत्र शेय-
१५मित्यर्थः । तथा च श्रुतिः । संध्यं तृतीय स्वप्नस्थानं तस्मिन् संध्ये
स्थाने तिठन्नुभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च । अथ यथाक्रमोयं
परलोकस्थाने भवति तमाक्रममाक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश्च पश्यति ।
स यत्राय प्रस्वपिति (बृ. ४५३१९) इत्युपक्रम्य स्वयं विहृत्य स्वयं
निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपित्यत्राय पुरुषः स्वयंज्योतिर्भव-
२० ति-न तत्र रथा न रथयोमा न पन्थानो भवन्ति (बृ. ४२१०)
इत्यादिरूपा । एवमेव भगवानासुराणां प्राकृतगुणे तमस्येव दुःखात्मके
लयं चिकीर्षुः स्वस्मिन् माकृतत्वबुद्धिसंपादनाय ताहशीमिव लीलां दर्श-
यत्यतो न पाकृतत्वशङ्कागन्धोप्यत्र । अत एव भगवतोक्तम्-मामात्मपर-
देहेषु प्रद्विषन्तोभ्यस्यकाः (भ.गी. १६१८) इत्युपक्रम्य-ततो यान्त्य-
२५ धमां गतिम् (भ. गी. १६।२०) इति । तेपामासुरत्वेन मुक्त्यनाधिका-
रित्वात् तथाकरणमतः सुकं संध्यवदुपपवेरिति ॥ ४११३ ॥

·३ तत्वमायाधिकरणम्। [. I. सू. १r भावे जायद्वत् ॥ ४।४।१४॥ लौकिकवद्धासमाने लीलापदार्थे यद्दर्शनं भक्तानां तत्तु भावे विषये विद्यमाने सति भवति । अन्न दृष्टान्तमाह । जाग्रदत् । यथा मोहाभाववतः पुंसः सत एवार्थस्य दर्शनं तथेति । एताभ्यां सूत्राभ्यामेतदुक्तं भवति । ५ सो ते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता (ते. २१) इति भुत्या भक्तकामपुरणाय भावान् लीलां करोतीति गम्यते । यदर्शनश्रवण- स्मरणैर्भक्तानां दुःखं भवति तादृशीमपि तां करोतीति श्रूयते । यथा सौभयुद्धे मोहरचनानि । हरतादायुधच्युतिः । प्रभासीयलीला र । उक्तरीत्या सोचत इति श्रुत्या परब्रह्मत्वमवगम्यते । उक्तलीलया तदै- १० परीत्यं च । एवं सत्येकस्या वास्तवत्यमन्यस्या अवास्तवत्वं वाच्यम् । ते ते धामान्युष्मसि (ते, सं. ११३१६१) विष्णोः कर्माणि पश्यत (से. सं. शश६२ ) तद्विष्णोः परमं पदम् (ते. सं. १।श६२ ) ताह- प्रासो विपन्यवः (ऋ. सं. १।२२।२१ ) इत्यादिश्रुतिभिः । सहस्रशीर्ष देवं विश्वाक्षं विश्वशंभुवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् । १५ विश्वतः परमं नित्य विश्च नारायण हरिम् । विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्व- मुपजीवति । पति विश्वस्यात्मेश्वर ५ शाश्वतं शिवमच्युतम् (म. ना.१२१) इत्यादिभिश्च शुब्रह्मणस्तविपरीतदर्शनेवश्यं हेतुर्वाच्यः । स त्वासुरव्या- मोहनमेवेति पूर्वसूत्रेणोपपादितः। भकेभ्यः स्वरूपानन्ददानाय-लोकवन्तु लीलाकैवल्यम् (ब. स. २।१।३३ ) इति न्यायेन या लीलाः करोति ५० यथा रिङ्गणादिलीला भगवतो नैसर्गिकधर्मरूपानन्दात्मकत्वेन विद्यमाना एव ता भत्ताः पश्यन्तीति द्वितीयस्त्रेणोत्तम् । अत एव लीलाया भनेकरूपत्वाद् ब्रह्मणश्च श्रुतौ सन्धबदृष्टान्तेनेकरसत्वनिरूपणाच्छद्ध- ब्रह्मवर्मत्वं न संभवतीति शङ्कानिरासाय कैवल्यमित्युत्ताम् । साक्षी नेता केवलो निर्गुणश्च (श्वे. ६।११) इत्यादि- २५ अतिषु यान्यधर्मराहित्यलक्षणा केवलताका सा लीलामिव लीला- विसिटमेव शुद्ध परं ब्रह्म न कदाचित्तद्रहितमित्यर्थः पर्यव- स्थति । तन स्थगात्मकत्वं लीलायाः पर्यवस्थति तेन च नित्यत्वम् । अणुमाया .

·. अ. पा. सू. १) अणुमणिम्। एतद्विद्वन्मण्डने प्रपञ्चितम् । अथवा लीलैब कैवल्यं जीवानां मुक्तिरूपम् तत्र प्रवेशः परमा मुक्तिरिति यावदित्यर्थः ।। ४।४।१४ ॥ ३॥ . . ४ प्रदीपाधिकरणम् । प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति ॥४४॥१५॥ ननु पूर्णज्ञानक्रियाशक्तिमता ब्रह्मणा तुल्यभावेन तत्रापि प्रधान- भावं प्राप्य कामभोगकरणमपूर्णज्ञानक्रियावतो भक्तस्यानुपपन्नमित्या- शङ्कायां तत्रोपपत्तिमाह । नहि तदा नैसर्गिकज्ञानक्रियाभ्यां तथा मोक्तुं शको भवति किंतु भगवांस्तस्मिन्नाविशति यदा तदायमपि तथैव भवतीति सर्वमुपपद्यते । एतदेवाह । प्रदीप- वदिति । यथा प्राचीनः प्रकृटो दीपः स्नेहयुक्तायां वामर्वाचीनायामाविष्टः स्वसमानकार्यक्षमां तां करोति लेहाचीनस्थितिश्च भवति स्वयं है तथात्रापीत्यर्थः। अत्र प्रमाणमाह । तथाहि दर्शयति श्रुतिः । मर्ता संभ्रियमाणो बिभर्ति । एको देवो बहुधा निविष्टः (ते. आ.१४) इति । सर्वान् कामानित्युक्तत्वाद् यस्य कामस्य भोगो यथा निवेशे सति , ५ तत्तथा तदा निवेश इति बहुधा निवेश उक्तः। अयं निवेशो नान्तर्या- मिन्वेन तस्यैकधैव प्रवेशात् । निसर्गतः सर्वेषां जीवानां भगवान् भवत्येव प्रभुर्यद्यपि तथापि यं स्वीयत्वेन वृणुते तस्य विवाहितः पतिरिव भर्ता सन् वरणजसेहातिशयेन भक्तेनापि प्रियमाणः सन् स भक्त इव स्वय- मपि तं स्वस्मिन् बिभर्ति । अत एव स्नेहराहित्येनायोगोलकादिकं विहाय २० पदीपं दृष्टान्तमुक्तवान् व्यासः)। अत एव देवपदमुक्तम् । स्वरूपानन्द- दानादावादीपनात् पूतनादिमुक्तिदानेन स्वमाहात्म्यद्योतना कुण्ठादि- स्थितेश्च । तदुक्तं निरुके-दिवो दानाद्वा । दीपनाद्वा। द्योतनाद्वा । स्थानो भवतीति वा यो देवः (नि. ४१५) इति । किंच भक्कानां कामभोजनार्थ क्रीडाकरणात् क्रीडायामेव जयेच्छाकरणाद्भक्तैः सह व्यव- .५ हारकरणाद् भक्तेषु स्वमाहात्म्येच्छादिद्योतनाद्-न पारयेह (भा.१०॥३२॥ २७)न न्वादशी प्रणयिनीम् (भा.१०६०।५५) इत्यादिभिः स्तुतिकर- ·४प्रदीपाधिकरणम् । {अ.११.१.१६ १० णात् मक्तपपत्तिदर्शनेन कालीयदमनादी मोदकरणात् तेप्वेव मक्तिमद- करात् स्वप्रेमि प्रियमेव पश्यन्तीति स्वमकरणातेषां कान्तिकरणादि- च्छाकरणाद्वा तनिकठे गमनादपि देवः । तदुक्तं धातुपाठे-दिवु क्रीडा- विजिगीषाव्यवहारयुतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु पा. पी. पा..दि. १) ५ इति । एवं सति युक्तमेव तेषां तथात्वमिति हिरान्देनाह ॥ १४१५ ॥ ननु-अस्थूलमनण्वहस्वम् (पृ. ३१८१८) इत्यायनन्तरं पश्यते । न तदश्नोति कञ्चन । न तदभोति कश्चन (पृ. ३२८१८) इति । उक- श्रुती च ब्रह्मणा सह जीवस्य भोग उच्यते । तथा च सगुणनिर्गुणभेदेन विषयभेदोवश्यं वाच्यो विरोधपरिहारायेत्यत उत्तरं पठति । स्याप्ययसंपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥४४॥१६॥ इहायमाशयः । प्रकृतेतावत्वं हि प्रतिषेधति ततो बयीति च भूयः (न. सू. ३२२।२२ ) इत्यायधिकरणै:-परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च (वे. ६८) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च प्राकृता एव धर्मा निषिध्यन्ते ब्रह्मण्यप्राकृता एव बोध्यन्तेन्यथा तदोधनमेव न १५ स्यानिषेधकवाक्य एव तद्बोधनमपि न स्यात्-एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासनम् (बृ. ३२८१९) इत्यादिरूपमतोचिन्त्यानन्तशतर्भगवतः का वा कार्याक्ष- मता यया प्राकृतान् गुणानूरीकुर्यादतो निर्गुणमेव सदाः सर्वत्र भगवद्रूप- मिति मन्तव्यम् । एवं सति-तद्यथापि हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संचरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विदन्ति ( छां. ८।३।२ ) इति च्छान्दोग्यश्रुतेः प्रस्वापदशायां न कश्चिद् ब्रह्माभोति तश्च न कंचनेति तद्विषयिणी निपेधिका श्रुतिः । ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २११) इति श्रुत्युक्तारब्रह्मपाहिदशाविषायणी भोगबोधिका सेति न विरोधगन्धोपि । एतदेवाह । स्वाप्ययः प्रस्वायः । स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते (छां.६।८।१) इति श्रुतेः। संप- ६५ निब्रह्मसंपत्तिरुक्तरीत्या पुष्टिमार्गीयो मोक्ष एतयोरन्यतरापेक्षमुभयश्रुत्युक्त- मित्यर्थः । भगवत्कर्तृकमोगस्य लीलारूपत्वात् तस्याश्च-लोकवतु लीला- २.

·अ. पा भु. १६}
૨૫૬
अणुभाग्यम्।
कैवल्यम् (व. सू.२।१।३३) इत्यत्र मुक्तित्वेन निरूपणात् तपानेः
संपद्रूपत्वं युक्ततरमिति हिशब्दार्थः ॥ ४।४।१६॥ ४ ॥
५
५ जगद्व्यापाराधिकरणम् ।
जगद्यापारवर्ज प्रकरणादसंनिहितत्वाच ॥४४॥१७॥
ब्रह्मणा सह भोगकरणं लौकिकव्यापारयुतमुत नेति संशय
तद्युतमिति पूर्वः पक्षस्तथा सति मुक्तित्वभड्यात् पूर्वोक्तमनुपपन्नमिति प्राप्त
आह । जगदित्यादि । पूर्वोत्तस्य जगत्संबन्धी लौकिको यो व्यापारः
कायवाङ्मनसां तद्वज तद्राहितं भोगकरणम् । तत्र हेतू आह । प्रकरणा-
दसंनिहितत्वाश्चेति । ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रमेण मुक्तिप्रकरणात् तत्र
• लौकिकन्यापारोसंभावितः। किंन । लीलायाः कालमायावतीतत्वेन प्राकृतं
जगद् दूरतरभितोपि हेतोर्न तत्संभवः । कदाचिल्लोके लीलापकटनेच्छायां
तदधिष्ठानत्वयोग्ये मथुरादिदेरोतिशुद्धे गोलके चक्षुरिन्द्रियमिव स्थाप-
यित्वा लीलां करोति । तदापि लीलामध्यपातिनां न लौकि-
कव्यापारसंभवः । न हि चक्षुरिन्द्रियं गोलककार्य करोति न वा
१५ तनाशे नश्यति । एतत्सर्व-दिवीव चक्षुराततम् (ऋ. ११२२ ।
२०) इति श्रुतिव्याख्याने विद्वन्मण्डने प्रपञ्चितम् । किंच
छान्दोग्ये-भूमेव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यः (छां. २१)
इत्युक्ती भन्नो लक्षणमाह । यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति
नान्यद विजानानि स भुमा (ो. २१) इति । अत्र
१. ना-मानव पारिता: यदिन्द्रियव्यापारो निषिद्धस्त-
प्राप्यन्यापियफरतन भगवाईपयकः स सिद्धो भवतीति जगद्यापाररा
हित्यं सिद्धम् । तत्र तेन भगवत एव स्वतन्त्र फलत्वमुक्कं भवति । न हि
सुखस्यान्यत् प्रयोजनमस्ति ॥ १७ ॥

·३५७ ५ जगद्यापाराधिकरणम् । { H.rl.५.१ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डल स्थोक्तेः ।।४।४।१८॥ नन्येतत्मकरण एव छान्दोग्ये पठ्यते । सर्वर हि पश्यति (छां. १२६२ ) इति सर्वविषयकात्यक्षमुपदिश्यत इत्यन्यविषयव्यापाररा- ५हित्यं नोपपद्यत इत्याशक्य समाधने । आधिकारिकेत्यादिना । अभेद- मुच्यते । सोभुते (ते. २१) लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् (न. सू. २११२३३) इत्यादिमिनित्यलीलामध्यपातित्वं तस्योच्यते । नान्यत् पश्यति (छां. ७२४।१ ) इत्यादिश्रुतिवशान्जगण्यापारवर्ज भोगकरणं पूर्वसूत्रेणोक्तम् । अत्रेदं विचार्यते । नान्यत्पश्यतीति प्रकरण एव सर्वर ह पश्यति ( डॉ. १० ७।२६।२ ) इति सविषयकं दर्शनमुच्यते तत् कथं पूक्तिमुपपद्यत इति । किं च । एकस्यैव भक्तस्य देशकालभेदेन क्रियमाणाने- कालीलासंबन्धित्वं भवति । तच्च लीलानित्यतायां न घटते । यतस्तत्तद्देशतत्तत्कालसंबन्धिनी सा नित्या । एवं सत्येकस्या- नेकरूपत्वं जीवस्य न संभवतीति तन्नित्यत्वमपि न सिभ्यतीति । तत्रोच्यते । १५ श्रुती सर्वपदेन न जगदुच्यते किंतु यस्यां यस्यां लीलायां देशकालभेदेन क्रियमाणायामधिकृतो य एको भक्तस्तस्यैव तावन्ति रूपाणि सन्ति तान्याधिकारिकाणीत्युच्यन्ते । तेषां मण्डलं समूहस्तत्र स्थितवस्तुमाय- मुच्यत इति नानुपपनं किंचित् । अत एवाग्रे पम्पते । सर्वमानोति सर्वशः (ो. ७।२६।२ ) इति । स एकथा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा भवति २० सप्तथा नवधा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः । शतं च दश चैकश्च सहस्राणि च विंशतिः ( छां. ७।२६।२) इति । यथा मण्डलवर्तिपु पुंसु नेकस्य पायन प्राधान्यं वक्तुं शक्यं तथैतेश्यपि रूपेप्विति ज्ञापनाय मण्डल- पदमुक्तम् ॥ ४॥४॥१८॥ विकारावति च तथाहि स्थितिमाह ॥४॥९॥ +-y rends विषयक for विषय ।

·म. ...... अणुभाष्यम् । नन्वेवं सति श्वस्त्वद्गहमायास्य इति प्रमुणोक्ते तदाशया तस्थि- तिनपिपद्यते । नित्यत्वाल्लीलायास्तस्य कालस्य तदागमनस्य च तदापि वर्तमानत्वात् । तथा प्रभूक्तिरपि नोपपद्यत इत्याराङ्य समायते । इह भगवल्लीलाप्रकृतिस्तद्विरुद्धार्थो विकार इत्युच्यते । तत्र न वर्तते तज्ज्ञानं ५ तादृशं च भवति यत्स्वरूपं प्रति तथा वदति तस्य स्वगेहे तदा भगव- स्थितिज्ञानं न भवतीत्यर्थः । उपलक्षणं चैतदतो यद्देशकालावीशटा यादृशी या लीला तस्यास्ताहश्या एव तल्लीलामध्यपातिनो भत्तास्य ज्ञान नान्यविषयकमिति ज्ञेयम् । अत एव द्वितीयस्यापि मा पूर्वमुक्तमासीत्ते- नागत इत्येव ज्ञानं भवति । तदेव हि रसोदयोतो रसस्वरूपमध्यपातित्वा- " लीलाया रसस्य च भगवदात्मकत्वाद्भगवद्रूपत्वेन सर्वमुपपद्यते लीलायाम् । अत्र प्रमाणमाह । तथाहि स्थितिमाहेति । सर्वमानोति सर्वशः (छां. ७२६।२) इति श्रुतिरेकस्यैव मक्तस्य सर्वशः सवैः प्रकारः सर्वलीला- रसमाप्नोतीति वदन्त्युक्तरीत्यैव लीलायां स्थितिमाहेत्यर्थः । अतो वस्न्व- वेदमलौकिकमीशमिति मन्तव्यं वैदिकैरिति भावः । अलौकिकेर्थे १५ लौकिकरीत्यनुसरणं न युक्तं किं त्वलौकिकरीत्यनुसरणमेव युक्तमिति हिशब्देन द्योत्यते । एतेन रसो वै सः (ते. २१७) इति श्रुतीला- विशिष्ट एवं प्रभुस्तथेति तादृश एव परमफलमिति ज्ञापितं भवति •|४४१९ ॥ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥४।४।२० ॥ न च लौकिकयुक्तिविरोधोत्र बाधकत्वेन मन्तव्यः किंतु साधकत्वेन । २० यतः प्रत्यक्षानुमाने श्रुतिस्मृती अपि लौकिकयुक्त्यप्रसारणालोकिके भग- वत्संवन्धिन्यन्यथाभावनं निषेधति । नपा तर्केग मतिरापनेया ( क. ११२९ ) परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च । (श्वे. ६१८) अलौकिकाम्तु ये मावा न ताम्तण योजयेत् (म, भा. भी. १२) श्रीभागवते च-न हि विरोध उभयं भवत्यपरिगणितगुण- गण ईश्वरेनवगाह्यमाहात्म्येर्वाचीन विकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्क.

·५ ५जगद्यापाराधिकरणम् । [अ..१ शास्त्रकलिलान्तःकरणाशयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसर ( भा. ६।९। ३६) इत्यादिवाक्यरविन्त्यानन्तशक्तिमत्त्वेन भगवत्स्वरूपस्यैव परमफलर मदयते। किंच।ता वां वास्तन्युष्मसि गमध्यै यत्र गावोभूरिशृङ्गा अयासः । अत्राह तदुरुगायस्य कृष्णः परमं पदमवभाति भूरि (ऋ.सं.२।२।२४ ) इति ऋग्वेदे पपते । किंचित्पाठभेदेन यजुःशाखायामपि । ता तानि वास्तूनि वा गोपीमाधवयोः संबन्धीनि गमध्य प्रसादत्वेन पाप्तुमुन्मसि कामयामहे तानि कानीत्याकाङ्क्षायां गूढाभिसंधिमुद्दाटयति यत्र श्रीगोकुले गावो भूरिशृङ्गा बहुशृङ्गा रुरुमभृतयो वसन्तीति शेषः। ग्राम्यारण्यपशूपलक्षणा- र्थमुभयोरेव ग्रहणम् । अत्राह भूमावेव तदुरुगायस्य बहुगीयमानस्य वृष्णः ' मनेषु कामान् वर्षतीति वृपा तस्य पदं स्थानं वैकुण्ठं ततोपि परममधि- फमत्र विचित्रलीलाकरणात् । भूरि यमुनापुलिननिकुञ्जगोवर्धनादिरूपत्वेन बहुरूपम् । तथा च तत्रत्यानि तानि कामयामह इति वाक्यार्थः संपद्यते । एतेन लीलासंबन्धिवस्तूनां यत्र फलत्वेन बहुरूपप्रार्थनं तत्र तल्लीलाकर्तुः परमफलपे किं वाच्यमित्याशयो ज्ञाप्यते । अथ ह वाव तब महिमामृत- १५ समुद्रविग्रुपा सकृल्लीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेन विरमारि- तदृष्टश्रुतसुखलेशाभासाः परमभागवताः (भा. ६।९।३९) इति श्रीभागवते । एतेनापि कमुतिकन्यायेन प्रभोरेव स्वतः पुरुषार्थत्वं ज्ञाप्यते । फलपक- रणत्वात्तदेवाचार्यतात्पर्यविषय इति ज्ञायते ॥ १।४।२० ॥ भोगमात्रसाम्यलिङ्गमाच ॥ ४।४।२१ ॥ इतोपि हताः पुरुषोत्तमस्वरूपमेव परमं फलमिति ज्ञायते । यतः सो ते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता (ते. २६१ ) इति श्रुती भक्तसाम्यमुच्यते । तच पुरुषोत्तम एव संभवति । यतः सख्यं दत्त्वा तत्कृतात्मनिवेदनमड़ीकुर्वनतिकरुणः स्वस्वरूपानन्दमनुभावयंस्तै प्रधानी- करोति । अन्यथा भत्तोनुभवितुं न शक्नुयात् । युक्तं चैतत् । प्राप्तं फलं १५ स्वाधीनं भवत्येवान्यथा फलत्यमेव न स्यात् । तथा चास्मालिङ्गादपि , 21-df om. श्रुती sfter इति ।

·. म.पा.६.२. अणुमायम्। प्रमोरेव परमफलत्वं सिध्यति । न तत्समश्राम्यधिकश्च दृश्यते (वे. ६।८) इति श्रुतिविरोधपरिहाराय मात्रपदम् । न चात्र कामभोगस्य फलंत्वं शङ्कायम् । आप्नोति परमित्येतद्याकृतिरूपत्वात् स्वरूपानुभवरूप- त्वाद् भागस्य । अनुभूयमानस्यैव हि मुखस्य लोके पुरुषार्थत्वोक्तः ५॥ ४४ार१॥ एवं भगवतः स्वतः पुरुषार्थरूपत्वमुक्त्वा कर्मफलभोगानन्तरमा- वृत्निवदनाप्यावृत्तिर्मविष्यतीत्याशङ्कानिरासायोत्तरं पठति । ' अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ ४॥४॥२२॥ अनावृत्ति कानां ज्ञानिनां चोच्यते । तत्र मानं शब्दः । सच .. तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति (छां. ८६६) । न तेषां पुनरावृत्तिरेतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते (छां, ४१५५६)। ब्रह्म- लोकमभिसंपयते । न च पुनरावर्तते ( छां. ८।१५।१) इत्यादिरूपस्तु ज्ञानिनां तामाह । न हि मक्तानां नाड्यादिप्रयुक्तममृतत्वम् । तस्मान्म- भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मंदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो १५ भवेदिह (भा. ११।२०।३१ ) इत्यादिवाक्येभ्यः । किंतु यमेवेति श्रुते- वरणमात्रलभ्यः पुरुषोत्तमः । एवं सति ब्रह्मविदामोति परम् (ते. २१) इति श्रुतेर्विरोधपरिहारपूर्वकोक्तव्याख्यानरीत्या मक्तस्य परं ब्रह्म प्राप्तस्य निर्दोषत्वादावृत्तिहेत्वभावात् प्रपञ्चेनावृत्तिः संभवति । तादृशं प्रतीश्वरे- च्छापि न तथा भवितुमर्हति । ये दारागारपुत्रामप्राणान् वित्तमिमं परम् ।। हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे (मा. ९४६५) इति भगवद्दाक्यात् परमाप्तिरूपत्वाच भोगस्य न नाशसंभावना। किंच यत्र- कस्यैव भक्तस्य देशकालभेदेनानेकविधलीलासंबन्धित्वेपि तत्तल्लीला-.' संबन्धित्वमनश्वरमुच्यते तत्र सर्वथा तदभावः कथं वक्तुं शक्यो ब्रह्मणापि। अपरं च । कालसाध्यो हि नश्वरः स्याद् न हि पुरुषोत्तमे. २५ कालः प्रभवितुं शक्नोति । न यत्र कालोनिमिषां परः प्रभुः। (भा.२।२।१७) + ·: . . . .५ जगद्यापाराधिकरणम् । [अ. पा. सं. २१ इत्यादिवाक्येभ्यः । तथा च ज्ञानमार्गीयभक्तिमायियोरनावृत्तौ तुल्य- खेपि फलपानी लक्षण्यात् । पूर्ववाक्येन भक्तानामाहानावृत्ति- मुत्तरवाक्येन ज्ञानिनामिति ज्ञायते । न च फलपकरणान्तेनावृत्युक्तः संसारामाव एव जीवस्य परमं फलमित्याचार्या भिमायो 'ज्ञायत इति ५ वाच्यम् । नांविदा परमातिं फलत्वेनोक्त्वा तत्स्वरूपस्य सर्वकामभोग-. वेन श्रुत्या निरूपणात स व स्वस्याधिकारानुसारेण निवेदितार्थाडीकार- रूप एवेति ज्ञेयम् । तेन स एव परमं फलमनावृत्तिस्त्वार्थिकी । परं त्यावृत्तौ संभवत्यां परमफलत्वं नोपपद्यत इति ज्ञानदुर्बलशङ्कानिरासायेय- मुक्का। पुष्टिमार्गीयभक्तविशेषमावर्तकनिवर्तकवेणुशन्दागवन्निकटगतावना:- " वृत्तिः पूर्वेणोक्ता । मर्यादामार्गीयाणां वेदरूपाच्छन्दात्तदुक्तसाधनादनावृत्ति द्वितीयेनेत्यपि तात्पर्यविषयः श्लिष्टोों 'ज्ञेयः । तथा सति परमफलमने स्वत एव भावीति भाव इत्यलं विस्तरेण ॥ ४।४।२२ ॥५॥ जानीत परम तत्त्वं यशोदोत्सङ्गलालितम् । तदन्यदिति ये माहुरासुरांस्तानहो बुधाः ।। ५८ ॥ नानामतध्वान्तविनाशनक्षमो वेदान्तहृत्पद्मविकासने पदुः। '; आविष्कृतोयं भुवि भाष्यभास्करो मुथा बुधा धावत नान्यवर्मसु ।। ५९ ॥ पुरन्दरमदोद्भयप्रचुरदृष्टिसंपीडित- स्वकीयवरगोकुलावनपरायणो लीलया। स्मितामृतसुदृष्टिभिः परिपुपोप तान्यो गिरि दधार च स एव हि श्रुतिशिरःसु संराजते ॥६॥ 15- नामामतेत्यादिश्लोकययं M. A. पुस्तकपोनास्ति (अन्यशरीरे ) ग्रन्थ- ..समापनन्तरं तु 1. पुस्तके श्लोरद्रयं A गुम्त सोमपंच पाते। माशव्यायारतात ध्याम्याता भसाकाः। D पुस्तये पिमन्यावहिवेमी ली। '10-Creads सिद्धान्त for इलम । ६ अगुभाग्य]." १५

·अ.पा.सू. १२] अणुमाप्यम् ।
३६२
श्रीकृष्णकृपयवा सिद्धान्तो हृदि भासते ।
तेनाधिकं वरीवति न वक्तव्यं हरेर्नृणाम् ।। ६१ ।।
भाष्यपुष्पाञ्जलिः श्रीमदाचार्यचरणाम्बुजे ।
निवेदितस्तेन तुष्टा भवन्तु मयि ते सदा ।। ६२ ।।
इति श्रीमद्वेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये
चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। ४।४ ॥
समाप्तश्चतुर्थोध्यायः ॥

·श्रीमद्दल्लभाचार्यकारिकाः। पृ. १ २ २ ३ ८ साङ्गोध्येयस्तथा ज्ञेयो वेदः शब्दाथ बोधकाः ।। निःसंदिग्धं तदर्याच लोकवदयाकृतः स्फुटाः॥ अलौकिको हि वेदार्थो न युक्त्या प्रतिपद्यते ।। तपसा वेदयुक्त्या तु प्रसादात्परमात्मनः ॥ सदेहवारकं शाखं पुद्धिदोपात्तदुद्भवः ।। विरुद्धशास्त्रसभेदादङ्गैश्वाशक्यनिश्चयः ।। तस्मात्सूत्रानुसारेण फर्तव्यः सर्वनिर्णयः ।। अन्यथा भ्रश्यते स्वार्थान्मध्यमच तयादिमः ॥ असंदिग्धेपि वेदार्ये स्थूणाखननवन्मतः ।। मीमांसानिर्णयः माझे दुर्युद्धेस्तु ततो द्वयम् ॥ संदेहवारक शास्त्रं वेदमामाण्यवादिनाम् ॥ क्रियाशक्तिज्ञानशक्ती सदियेते परस्थिते । संपत्तिस्थितिनाशानां जगतः कर्तृ वै वृहत् ॥ वेदेन योधितं तद्धि नान्यथा भवितुं क्षमम् ।। नहि श्रुतिविरोधोस्ति कल्पोपि न विरुध्यते ।। सर्वभावसमर्थत्वादचिन्त्यैश्वर्पवद् बृहत् ।। साधनं च फलं चैव सर्वस्याह श्रुतिः स्फुटम् ॥ न भूवर्तयितुं शक्या तथा चेन्नरको न हि ॥ भवर्तकस्तु सर्वत्र सर्वात्मा हरिरेव हि ।। यज्ञ एव हि पूर्वत्र वाध्यते स्वर्गसिद्धये ।। सिद्ध एव हि सर्वत्र वेदार्थो वेदवादिनाम् ।। मन्त्राणां कर्मणां चैव दर्शनभवणाच्छुती ।। कृनिश्व सिद्धतुल्यलं वेदः स्वायें च संपतः ॥ ८ ९ १४ १४ ·धीमहलभाचार्याणा ३६४ १६ ३४ ४६ ५९ एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते ।। वन्धोस्याविद्ययानादिविद्यया च तयेतरः।। ज्ञापनार्थे प्रमाणानि संनिकादिमार्गतः॥ सर्वथाविपयेवाच्येव्यवहार्ये कुतः प्रमा॥ एवंविचारचातुर्यवद्भिः सद्भिजाधिपे । आनन्दमयतानन्दसंदोहायावधार्यते ।। पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः॥ अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्भोधायि मूर्धम् ।। संदेहवारकं शास्त्रं पदशक्त्या तु निर्णयः।। जीवादुत्कर्पशब्देन द्वयोर्वाक्येपि न क्षतिः ॥ वाधकानां वलिष्ठत्वात्साधकानामभावतः ।। आधारधर्मा वाध्येरनिति पादोभिधीयते ॥ यस्मिन्नित्यादिवाक्ये च वाक्यार्यः सर्ववाधितः अर्थात्मकरणाल्टिङ्गादिति पूर्व विचार्यते ॥ ऋषीणां पूर्वचरितस्मरगं स्मृतिरुच्यते ॥ कठवल्लीविचारेण निश्चिता अधिकारिणः ।। वाक्पान्तरं च तत्रत्यं चिन्त्यते प्रलयावधि ।। ब्रह्मधर्माच ये केचित्सिद्धा युक्त्यापि साधिताः ॥ निर्णायकास्ततोप्यन्ये चत्वारोत्र निरूपिताः ।। संदिग्धानां पदार्थानां पार्वापर्येण निर्णयः॥ न तु संदिग्यवाक्येन सर्वव्याकुलतोचिता ॥ ७३ ७३ ७३ ७३ ॥ ९५ ९६ १०१ १०१ ·३६५ कारिकाः। पृ. १३७ १३७ १३९ १५० १५० वेदोक्तादणुमात्रपि विपरीतं तु यद्भवेत् ॥ तादृशं वा स्वतन्त्रं चेदुभयं मूलतो मुपा ॥ अनित्ये जननं नित्ये परिच्छिन्ने समागमः ।। नित्यापरिच्छिन्नतनी प्राकटयं चेति सा त्रिधा ॥ व्यापकत्वश्रुतिस्तस्य भगवत्त्वेन युज्यते ॥ आनन्दशिाभिव्यक्तौ तु तत्र ब्रह्माण्डकोटयः॥ प्रतीयेरन्परिच्छेदो व्यापकत्वं च तस्य तत् ॥ विस्फुलिङ्गा इयानेहिं जहजीवा विनिर्गताः ।। सर्वतःपाणिपादान्तात्सर्वतोक्षिशिरोमुखात् ॥ निरिन्द्रियात्स्वरूपेण तादृशादिति निश्चयः॥ सदंशन जडः पूर्वं चिदंशेनेतरे अपि।। अन्यधर्मतिरोभावान्मूलेच्छातोस्वतन्त्रणाः ।। सर्वोपनिपदा सिदो हाविरोधेसमन्वयः।। कथं वोधकता तासां सा तृतीये विचार्यते ॥ एक वाक्यं प्रफरणं शाखाः सर्वाः सहेच या ।। एका विद्यामनेका वा जनयन्तीति चिन्त्यते ॥ ससाधने हि पुरुपे जन्मना फर्मणा शुचौ ।। फेवले वा यथायोगे प्रथमं तद्विचार्यते ॥ विचारपूर्वकं तस्य ब्रह्मभावाप्तियोग्यता । अधिकारे ततः सिद्धा विषयावधृतिस्ततः ॥ अन्तरङ्गविचारेण गुणानामुपसंहतिः ।। पहिरङ्गाविचारण कर्मणामिति सा द्विधा ।। फलता साधनेभ्यश्च ममैयाच प्रमाणतः ।। विचारेणावृहत् तत्कोन्यः साधयितुं क्षमः॥ १५४ १५४ १५५ १५५ १५५ १६७ १६७ १६७ १६७ १६७ १६७ १६७ १६७ १६७ ·॥ श्रीमद्विद्यलेश्वरकारिकाः॥ २९७ २९७ ३०१ ३०१ ३०१ ३०१ . भक्तिमार्गप्रचारकहदयो बादरायणः ।। मानं भागवतं तत्र तेनैवं ज्ञेयमुत्तमः ।। समन्वयेनाविरोधात् साधनम्रह्मविद्यदि ।। तस्याग्रिमव्यवस्था या साच तुर्ये विविच्यते ।। जीवतो म्रियमाणस्य गच्छतः सफलस्य च ॥ अतो ब्रह्मविदा कार्यमेवमेव न चान्यथा ॥ तामसी बुद्धिमाश्रित्य ये मूढाः सर्वविप्लवम् ॥ वदन्ति शास्त्रनाशाय सद्भिः शोच्याश्च येनु तान् ।। ब्रह्मविद्मनाभावः शतांशेनापि चेद्भवेत् ।। शास्त्रमेतदृया जातं सर्वमूत्रविनाशतः ॥ स्वाप्ययस्य च संपत्तेरत्र ब्रह्मगतिश्रुती ॥ अन्यथा न श्रुतेरयः स्याचेन्यासो वदेन किम् ।। तामसी बुद्धिमाश्रित्य या मुक्तिः कैश्चिदुच्यते ।। सा सुषुप्तिश्रुतेरो मोहादेवान्यथा मतिः ॥ अतो ब्रह्मविदः कार्य जीवतः पूर्वमुच्यते ॥ आवृत्तिः श्रवणादीनां नवकृत्योपदेशतः ॥ दर्शनार्थत्वतो लिङ्गादपि नीयवधातवत् ।। आवृत्तिः श्रवणादीनामात्मेति स्याद् दृढा मतिः॥ आपाततो दर्शनं तदभेदेनापि वोध्यते ।। प्रतीकोपासनादीनां नैवंभावो हि जायते ॥ आलम्बनार्थ तत्रापि ब्रह्मष्टिनिशिष्यते ॥ आदित्यादिब्रह्मदृष्टेरगन्त्वं न स्वतन्त्रता ।। ३०१ ३०१ ३०१ ३०१ ३०१ ३०१ ३०१ ३०१ ·कारिकाः। ३०२ ३०२ ३०२ मनने च निदिध्यासे विशेषयोच्यतेधुना ॥ आसनादिपडङ्गैस्तु चित्त श्रीतार्थ एव हि ।। धारयेदायतेरेवं ततः सिद्धिमवाप्स्यति । धर्माधर्मभयं तस्य नास्त्येवेति चिनिश्चयः अमिहोत्रादिकं कार्य संन्यासः फल एव हि ॥ पोढा चेत्पुरुपो व्यक्तः प्रारब्धान्ते फलं भवेत् ॥ एताचा प्रथमे पादे निर्णयः सूत्रकृत्कृतः ।। द्वितीये म्रियमाणस्य सर्वेन्द्रियलयः पुरा॥ लिङ्गस्यापि गरीरस्य नाड्योत्क्रान्तिरिहोच्यते ॥ दिनायनकृतो नास्य विशेपोस्तीति चोच्यते ।। तृतीये क्रममुक्तौ यो मार्गो यस्य श्रुतेर्मतः ॥ तनिरोन्यमार्गाणाममाप्यत्वं च वर्ण्यते ।। गन्तव्यं च परं ब्रह्म कार्यों लोकस्तु नेति च ॥ तुरीये पुष्टिमर्यादाभेदेन फलमुच्यते ॥ प्रभोरेव फलस्वं तन्निर्दोषत्वं च वर्ण्यते ।। लीलानित्यत्वतः पूर्णगुणत्वं च नतोखिलम् ।। जानीत परमं तत्त्वं यशोदोत्संगलालितम् ।। तदन्यदिति ये प्राहुरासुरांस्तानहो बुधाः ।। नानामतध्वान्तविनाशनक्षमो वेदान्तहत्पमयिकासने पटुः । आविष्कृतोयं भ्रषि भाष्यभास्करी सुधा बुधा धावत नान्यवर्तीमु॥ पुरन्दरमदोद्भवमधुरष्टिसंपीडित- स्वकीयवरगोकुलारनपरायणो लीलया। स्मितामृतमुष्टिमिः परिपुपोप तान्यो गिरि दधार च स एव हि श्रुतिशिरामु संरानते ॥ ३०२ ३०२ ३०२ ३०२ ३६१ ३६१

·धीमहिलेश्वरकारिकाः
३६२
श्रीकृष्णकृपयुवायं सिद्धान्तो हुदि भासते ।
तेनाधिकं वरीवति न वक्तव्यं हरैर्नृणाम् ।।
भाप्यपुप्पाञ्जलिः श्रीमदाचार्यचरणाम्बुने ॥
निवेदितस्तेन तुष्टा भवन्तु मयि ते सदा ॥
३६२
॥ आचार्याणां कारिकाः समामाः॥

·श्रीः अधिकरणानां सूचीपत्रम् । अ.पा.अ. १ १२ १७ २२ ३९ ... ... ४२ ... ४३ .. .. १।११ जिज्ञासाधिकरणम् ... ११११२ जन्मायधिकरणम् २०१३ समन्वयाधिकरणम् १११४ ईक्षत्यधिकरणम् १२१०५ आनन्दमयाधिकरणम् ११११६ अन्तस्तधर्माधिकरणम् १।१७ तल्लिङ्गाधिकरणम् ... १११३८ अतिदेशाधिकरणम् ... १।११९ ज्योतिश्चरणाधिकरणम् १११११० अनुगमाधिकरणम् ... ११२।१ सर्वत्रमसिद्धोपदेशाधिकरणम्' १।२।२ शब्दविशेषाधिकरणम् १।२।३ अचा चराचराधिकरणम् १।२।४ गुहां प्रविधावित्यधिकरणम् १।२।५ अन्तर उपपचेरित्यधिकरणम् ११२१६ अन्तर्याम्यधिकरणम् १।२।७ अदृश्यत्वाधिकरणम्... २८ वैश्वानराधिकरणम् . १३१ धुभ्वाचायतनाधिकरणम् १६शर भूमाधिकरणम् ११२३ अक्षराधिकरणम् . ११३१४ ईक्षतिकर्माधिकरणम् १।२५ दहराधिकरणम् .. १।१६ अनुकुत्यधिकरणम् - [अणुमाय] ६० ६३ ... ... ७३ ... ७६ ... ... ७७ ...

·अणुभाष्यम्। अ.पा.अ. ८६ ... ९३ ... १०० ... . ... ... १७ शब्दादेव प्रमिताधिकरणम् ११३८ तदुपर्यपीत्यधिकरणम् १३३१९ शुगस्येत्यधिकरणम् . ११२१० कम्पनाधिकरणम् ११३११ ज्योतिर्दर्शनाधिकरणम् १।१२ अर्थान्तरव्यपदेशाधिकरणम् १॥३॥१३ सुपुप्त्युत्तान्त्योरित्याधिकरणम् १।४।१ अनुमानिकाधिकरणम् ११४२ चमसवदित्यधिकरणम् २।४।३ न संख्योपसंग्रहाधिकरणम् १।४।४ यथाव्यपदिष्टाधिकरणम् ११४०५ समाकर्षाधिकरणम् .. १।४।६ जगद्वाचित्वाधिकरणम् ११४७ वाक्यान्वयाधिकरणम् १६४८. प्रकृतिश्चेत्यधिकरणम् २।१।१ स्मृत्यनवकाशदोपप्रसंग इत्यधिकरणम् २।१।२ इतरेषामित्यधिकरणम् २।१३ एतेन योग इत्यधि गम् २।१४ नविलक्षणत्वा .रणम् २।१५ असदिति ने धिकरणम् १।१।६ एतेनेत्यधिकरणम् २२११७ भोजापरित्यधिकरणम् २।११८ तदनन्यत्वाधिकरणम् २।१९ असद्यपदेशाधिकरणम् २१११० इतरव्यपदेशाधिकरणम् २।१।११ उपसंहारदर्शनाधिकरणम् २।१।१२ सर्वोपेताधिकरणम् २।२।१ रचनानुपपत्तेरित्यधिकरणम् १२० १२१ १२१ ... ... १२३ १२३ १२४ १२५ १२६ १२६ १२८ ...

·अधिकरणानां सूचीपत्रम् । अ.पा.,अ. पृ. १३१ १३२ १३३ ... ... ... ... ... ... .... २।२।२ पुरुषारमवदित्यधिकरणम् २।२१३ महद्दीर्घवद्वेत्यधिकरणम् २।२।४ समुदाय उभयहेतुकेपीत्यधिकरणम् २।२१५ नाभाव उपलब्धेरित्यधिकरणम् ... शरा६ नैकस्मिन्नसंभवादित्यधिकरणम् .. २।२।७ पत्युरसामन्जस्याधिकरणम् २।२८ उपपत्यसंभवादित्यधिकरणम् २०३१ न वियदित्यधिकरणम् २।३२ एतेन मातरिश्वत्यधिकरणम् २१३१३ असंभयाधिकरणम् २४ तेजोत इत्यधिकरणम् २।२५ आप इत्यधिकरणम् २१२६ पृथिव्यधिकारेत्यधिकरणम् २।३७ तदभिध्यानादेवेत्यधिकरणम् २१३८ विपर्ययेणेत्यधिकरणम् २॥३९ अन्तरा विज्ञानमनसी इत्यधिकरणम् २३३१० नात्मा श्रुतेरित्यधिकरणम् २।३।११ ज्ञोत एवेत्यधिकरणम् २।३।१२ उत्क्रान्तिगत्यागतीनामित्याधिकरणम् । २१११३ तद्गुणसारत्याधिकरणम् २।३।१४ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादित्यधिकरणम्" २।३।१५ परात्तु तच्छ्रुतेरित्याधिकरणम् २३१६ अंशो नानाव्यपदेशादित्यधिकरणम् २१४१ तथा प्राणा इत्यधिकरणम् २४२ हस्तादय इत्यधिकरणम् २१४३ अणवश्वेत्यधिकरणम् २१४४ श्रेष्ठश्चेत्यधिकरणम् . १४२ १४२ १४२ १४३ १४३ १४४ ... ... ५४४ ... ... ... ... १५१ १५३ . ... ...

·अणुभाष्यम्। पृ. अ.'.अ. ... १६२ ... १६३ १६४ ... .... ... १६७ १७३ १७५ १७७ ... . ... ... २४.५ चक्षुरादिवत्त्वित्यधिकरणम् २४६ ज्योतिरायधिष्ठानं त्वित्यधिकरणम् २०४७ माणवतेत्यधिकरणम् २४८ तदिन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादित्यधिकरणम् २१४६९ संज्ञामूर्तिक्लप्तिस्त्वित्यधिकरणम्... २।४।१० मांसादिभीममित्यधिकरणम् ३१११ तदन्तरपतिपत्तावित्यधिकरणम् ३।१२ कृतात्ययाधिकरणम्... श१३ अनिष्टादिकारिणामित्यधिकरणम् श१४ विद्याकर्मणोरित्याधिकरणम् ३।११५ शब्दावरोधाधिकरणम् २११६ अन्याधिष्ठित इत्यधिकरणम् ३१७ रेतःसिगधिकरणम् २१८ योनेः शरीरमित्यधिकरणम् २२१ संध्याधिकरणम् ... श२।२ तदभावो नाडीवित्यधिकरणम् शरा३ अतः प्रबोध इत्यधिकरणम् शरा४ उभयलिडाधिकरणम् २२५ अरूपर्वदेव हीत्यधिकरणम् २२६ अम्बुवदग्रहणादित्यधिकरणम् २०२७ तदव्यक्तमाह हीत्यधिकरणम् २२८ प्रकाशादिवचेत्यधिकरणम् श९ि प्रकाशाश्रयवद्वेत्यधिकरणम् ३२२।१० परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणम् शरा११ फलमत इत्यधिकरणम् २३२१ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ३२३२ आत्मगृहीत्यधिकरणम् २२३ कार्याख्यानाधिकरणम् १८१ १८२ १८२ . -१८७ ... ... १९१ १९४ १९६ १९७ ... ... २०० २०४ .E. ... ... ... २२१ ·अधिकरणानां सूचीपत्रम् । '. अ.का.अ. ... २२७ ... ... ... ... २३१ २३३ २३६ २३७ २३९ ... ... . ... ... ... २४३ २४६ .२४७ ... श३।४ पुरुषवियायामित्यधिकरणम् २३१५ वेधाधिकरणम् शश६ संपरायाधिकरणम् ३।१७ गतेरर्थवत्त्वमित्यधिकरणम् २८ उपपन्नाधिकरणम् ३३९ अनियमाधिकरणम् २३१० आधिकारिकाधिकरणम् शश११ अक्षराधियामित्यधिकरणम् ।३।१२ अन्तराभूतयामपदित्यधिकरणम् . ३॥१३ सेव हीत्यधिकरणम् ... ३।३।१४ आदरादित्याधिकरणम् २३२१५ तन्निर्धारणाधिकरणम् शश१६ प्रदानवदित्यधिकरणम् २३३१७ लिङ्गमयस्त्वाधिकरणम् २३।१८ व्यतिरेकाधिकरणम् शश१९ मूग्न इत्यधिकरणम् ३।३।२० नाना शब्दादिभेदादित्यधिकरणम् ३३३३२१ विकल्प इत्यधिकरणम् २३२२ काम्यास्त्वित्यधिकरणम् २३३२३ अड्डेण्वित्यधिकरणम् ३।३।२४ समाहाराधिकरणम् ३।२५ न वा तत्सहभावाश्रुतेरित्यधिकरणम् श४१ पुरुषार्थोत इत्यधिकरणम् ३।४।२ सर्वापेक्षेत्यधिकरणम् १४३ विहितत्वाचाश्रमकत्याधिकरणम् २४ तद्भूतस्येत्यधिकरणम् शहार न चाधिकारिकमित्यधिकरणम् ... २४९ २५१ २६० २६३ २६५ २६५ २६५ २६६ ... ... २६७ २६८ २८५ २८९ २९२ ... ... ... १९३ ...

·अणुभाम्यम् । अ.पा.म. २९४ २९७ ... ... ३०७ ३०९ ३०९ ... ३१३ ... .. ... ... ३२४६ बहिस्तूमयथेत्यधिकरणम् २४१७ सहकार्यन्तराधिकरणम् ३।४।८ गृहिणोपसंहार इत्यधिकरणम् १४.९ एवं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणम् ४।११ आवृत्त्याधिकरणम् ४१॥२ आत्माधिकरणम् ४।१।३ आदित्यायाधिकरणम् ४।१।४ यत्रैकाग्रताधिकरणम् १।१।५ आ मायणाधिकरणम् ४।१६ तदधिगमाधिकरणम्... ४११७ अतोन्याधिकरणम् १२।१ वाड्मनाधिकरणम् ४।२।२ भूताधिकरणम् ४।२।३ समानाधिकरणम् ४।२।४ अविभागाधिकरणम् . ४।२।५ तदोकोधिकरणम् ४।२।६ रश्म्यधिकरणम् ४।२७ निश्यधिकरणम् ' ४१ अर्चिरायधिकरणम् . ४३२२ आतिवाहिकाधिकरणम् ४।२३ कार्याधिकरणम् ४।२४ अमतीकाधिकरणम् ४ाश५ विशेषाधिकरणम् ४।४।१ संपद्याविर्भावाधिकरणम् ४।४।२ ब्राझाधिकरणम् ४।४।३ तत्त्वभावाधिकरणम् ४१४१४ प्रदीपाधिकरणम् ४४५ जगद्मापाराधिकरणम्... ... ... ... ... ३२२ ३२७ ३२७ ३२८ ३२९ ३३० ३३५ ... ... ... ... ३४२ ३४६ ... ... ३५२ ·श्रीमद्वाल्लममाप्यापाठानुसारतः श्रीमहादरायणप्रणीत- ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः। भ ... ... ... .." १ ... ... १५७ ... ... ... .. .. २७१ ... ... ... ... ... .. घ. अतोन्यापि होऊपामुभयोः अंशो मानाव्यपदेशादन्यथा पापि दाश. अचा घराचरमहणाव कितदादिवमधीपत एके अथातो ग्रहाजिज्ञासा १५४ अफरणत्याच नदोषस्तथाहि दर्शयति १६१ अदृश्यत्वादिगुणको धकः अदृशनियमान् अक्षरधिया लवरोध: सामान्यतापा अधिक तु भेदनिर्देशात् १२६ भावा पामोपसवत्तदुफम २४. अधिकोपदेशात्तु पादरायगरपेय अक्षरमम्परान्तधृतेः नदर्शना अमिहोत्रादिनु तत्कापायैव नदर्शनाद 10 अधिष्ठागानुपरनेच आभ्यादिगतिश्रुतेरिति चेन मानत्वाम् १० अध्ययनमानपतः 'महावमदारतु न शामाह अनभिम पदर्शयनि पतिदेव २६२ अनपस्थितेरसंभवाच नेतरः 'अग्निन्वानुपपत्तेश्व.... १.१ अनारम्पकायें एवं नु पूर्व नववधेः १२ भनेनु पथाश्रयभावः २६६ अनाविफुर्वचन्दया अपलवं पापेश्य... १९j अनावृतिः शदादनावृतिः शम्दार १६. "अनियमः सनसामतिरोधः राम्दा- अणुभा गुमानाभ्याम् ... अत एनिस्यत्वम् २. अनिष्टादिकारिणामनि च श्रुतम् ... १७५ अत एव प सम्पनु अनुरुतेस्तस्य प... ८५ अन एव पापीन्धनायनपेक्षा २४५ अनुशापरिहारों देहसंयन्धाभ्योतिरा- मत एव पानन्याधिपति:... ५ मान एव पोरमा सूर्पकादिपत् अत एव न देवता भूतं च ७. अनुपन्पादि-या प्रशान्तरकवाद- अन एवं प्राण: १२ वनदुकम् २५१ अतः प्रयोगमा 100 अनुष्ठेयं पादरायणः साम्यथः अतभायनेवि दक्षिणे २९ अनुरस्नेवांदरित अतस्तिताभ्यामोशिश....... २९१ अनुस्मृतेश्च অনিয়া २५॥ अनेन सर्वगतत्यनायामशम्दादिया 'मनोनन्तेन तथा हिडिम् ... थ... ... N. ... .. ... ... ... ... .. ... . दिवस् १९७ अनुपपत्तोनु न शारीर ... ... ... ... ... ... २७८ ... ... . ... ... ... ... १९ अतर उसपन: ... ६. ...

·अणुमाघ्यम् । ... ... 130 ... ... ... ... .. ... ... ३. ... ... ... ... १re ... ... Ju ... ... 4re अन्तरा चापि तु तदृष्टः... २९१ अमिमानिश्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्।११ अन्तरा भूतयामवावात्मनः mjअभिव्यक्तरित्यारनाथ्या... अन्तरा विज्ञानमनप्सी क्रमेण नलिकादिति अभिसंध्यादिवपि चेवम्... १५७ घेन्नाविशेषात् अभ्युपगमेवाभायात् अन्तर्याम्यधिदेवादिषु नर्मध्यपदेशात् १३ अम्युक्दग्रहणात्तन नभातम् अन्तवसमसर्वाता था ... १० अरूपपदेव हि तत्वधानावात् अन्तलोपदेशाव अचिरादिना तत्यथितः अन्न्यास्मितेश्रोभयनित्यत्वादविशेषः १:मकोकरदात्तद्यपदेशाचनेति चेन्न अन्पभाभावाध न नृणादिवत् निचाय्यावादेवं व्योदय ५६ अन्यथात्वं शब्दादिनि चेलाविशेपार २१५ अत्यथुनरिनि चेनदुनम् .. अन्यथानुमितो च शशक्तिवियोगात् १० अवस्थिनिवेशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमा- अन्यथाभेदानुपपत्तिरिति चेनोपदेशा दृदि हि स्तरदत् ... - अवस्थितेरिति काशरुस्नः ११५ अन्यमावल्यावृत्तेक ७ अधिमागेन दृयत्वाद अन्याधिष्ठिते पूर्ववभिलापास् १८. अविभागो वचनात् भन्या तु जोमिनिः अभ्यारण्याना अविरोधश्चन्दनवत् भ्यामवि घेवमेके १२ अशुद्धमिति चेन शब्दात अन्यापरामर्श Cr अश्मादिवच्च नदनुपपत्तिः अन्वयादिति चेत्स्वावधारणात् ... २६. अश्रुतत्वादिति चेन्नेटादिकारिणा प्रनीते::४१ বিশ্বনাশা 133 असति प्रतिज्ञोपरोधो योगस्यमन्यथा १४ १७७ असदिति चेन्न प्रतिधमानतात अविस्मर्षते ६ असख्यपदेशान्नेति न धर्मान्तरण अपि स्मयते वाक्यरोपात् १२५ अपि स्मयते १८८ असंततेश्याव्यतिकरः अविस्मयते २९१ असंभवस्तु सतोनुपपत्तेः अपियामे ११.असार्वत्रिकी २७३ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् १६ अस्ति तु अमीनो तपसद्वादसमञ्जसम्... १२२ अस्मिन्नस्य च तयोगं शास्ति अप्रतीकालम्बनानपतीनि बादरायण अस्थेन चोपपत्तेरामा उभयपादोषाताकतु अपराधाच... २८८ आकाशस्तहितात 'ममा मादरिद होदम् ... १५. भाकाशे चाविशेषात् अभिभ्योपदेशाच... १७! आशीर्थाम्नगवादिष्यादेशाम् . ... १८१ ... ... अविसप्त.. ... ... .. . ... ... ... ... है ... M. ... ... ... ... ... ... 7. M ... ५. ... 372 ... ... ". ... .. ... ...

·प्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः। ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... १२. ... . ... ... CY ... ... 33 ... ... ... .. ... ... ... २०३ ... ... ... आधारदर्शनाम् २६५ इतरेषा चानुपलब्ध शातिपाहिकारतालिगाव ७५ इयदामननात् ... आत्मरुतेः परिणामाम् शामगृहीतिदितरवदुत्तरार २२० रक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ... मात्मनि पत्र विचित्राश्व हि ११७ ईशनासम्दम् ... आत्मशब्दाच आत्मा मकरणार. 10 उत्क्रमिण्या एवंभावादियोडुलोमिः ११५ मामेति नूपगच्छन्ति पाहपन्ति च 307 क्रान्तिगायागतीनाम् ... भादरादलोपः २४. उतरावेदाविभूतस्तरपस्तु आदिपादिमलयवान उपपतेः ३०. उत्तरोत्पादे प पूर्वनिरोधात आप्पानाथ प्रयोगमामावात् सर उत्सत्यसंभवात् आनन्दमयोग्याधात् २७ उदासीनानामपि चे सिदिः आनन्दादपामधानस्य .. २० उपदेशभेदान्नति चेन्नोभयरिमन्नध्यविरो- आनर्थषयमिनि पेन नदपेक्षत्वात् पात्.. v५ মানিকদইখানা বন্ধ • उपपत्तेश्व... पकविन्यस्तगृहतिदर्शयति च १. उपपयो चाप्युपलभ्यते ५ १२१ भा १ उपपन्नस्तलक्षणार्यारम्पवित् १७६ आप्रायणाचप्रापिहिम् 3. उमवि के भावमशनवृत्तदुपहम् १५ आमास एव च .. १५६ उपपदे प... आमनन्ति नमस्मिन् ७२ उपलधिवदनियमः १५२ भापिज्यमित्याइलोमिस्तस्मे हि परि उपसंहासनानेति चेन्न क्षीरपति कायते २९५ उपसंहारोभिदाद्विधिोपयत् समाने च २४ आवृतिरसदुपदेशात 300/उपस्थितेतरतद्पना आसानः समदान... उपादानान् आइप गन्मात्रम् १९२ उभपथापि प दोयात् उमयथा र दोषार उभयाविन इमानम्तदभावः इतरपरामक्सि इति क्षेत्रातभार ७/उभयम्यपदेशावनिकुण्डलवर नरमपदेशाद्विताकरणादिदोषप्रसक्ति: १२६ उभयच्यामोदात्तन्सिट्टे सरस्पाप्येवमसम्लेषः पाते तु इतरेता प्रत्ययायादिति पेनोपनिपात्र कम्मरतः पशब्देहि २५९ इनरे स्वसामान्या re[ अगुमाष्प ] ... ... .. ... ... ... ... N. ." .. 276 ... ... १५1 ... ... ... ... ... 4. १९८ .. ३७ ... ... २७६ ... निमित्त ... ... ... . २१९ एक आत्मनः शरीरे मावान् । ...

·अणुभाष्यम्। ... ... ... ... २१ ... ... ... ... ... ... ... ... re ... ... १४८ ... ... ... ... ... ... ... ... ९५ " ... ... ... ... ११८ ... ... ... पृ. पृ. एतेन मातरिश्च। व्याख्यानः १२ रुल्नसक्तिनिवयवत्वशब्दकोपो वा एनेन योगः प्रयुक्तः १२१ क्षणिकत्वाच्च एतेन शिधापरियहाअपि व्याख्याताः १२३ क्षत्रियावावगयोत्तात्र चैत्ररथेन लिङ्गावर एतेन सर्वे व्याख्याना व्याख्याताः एवं चामाकान्यम् ५३७ निशब्दा-या नाहि दृष्टं रिझं च एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदव- गतिसामान्यात् स्थावधृतेः ३०० गतेरर्थवत्त्वमु यथान्याहि विरोधः एवमप्युपन्यासापूर्वभावादविरोधं याद गुणसाधारण्यश्रुतेश्व रायणः गुणादालोकवत् ... ऐ गुहाँ प्रविष्टावात्मानो हि नदर्शनात्... ५० ऐहिकमप्यमस्तुतप्रतियन्थे तदर्शनात् २९९ गोगनात्मशब्दान् क गोण्यसंभवात् ۹۲۰ कम्पनात् .. १५८ करणवरचेन्न भोगादिभ्यः फर्ता शाखार्थवत्त्वाव १५. चक्षुरादियत्तु नसिहशिटयादिभ्यः कर्तृव्यपदेशाच्च ५२ चमसददविशेषात् ... १० कल्पनौपदेशाच्य मध्वादिषदविरोधः १०६परणादिति चेन्नोपलक्षणानि काणा- कामकारेण चके... २७५ जिनिः कामाच नानुमानापेक्षा १७चरापरप्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्धपदेशो भात- कामादीनरत्र तत्र चायतनादियः स्तद्भावभावित्वात् काम्यास्तु पथाकाम समुच्चीयरन या पूर्व शितितन्मात्रेण तदात्मत्वादियोडलोमिः ३४८ বৈমাধান कारणवेन चाकाशादिषु यथाव्यप. उन्दत उभयाविरोधात दिटोः १.८ उन्दोभिधानान्नेति पत्र तथा पेनोर्पण. कार्य पारिरस्य गत्यपरत्तेः निगदात्तथाहि दर्शनम् पार्यपालादपूर्वम् काीय तदप्यक्षेग स: परमभि जगदाचित्वात् धाता जगड्यापारवने प्रकरणासंनिहिनावाच ३५६ रुनप्रयत्नापेक्षस्तु पिहित तिषिद्धायर्या | जन्मायस्य यतः शाखयोनित्वात्... १५ | गीदमुख्यपाणलिदान्नेति चेत्तद्द्या- सनात्ययेनुशयान्दष्टरमृतिभ्यां नमः ख्यातम् १७ नवमुख्यप्राण त चनापासाचे- कन्नभायात्तु गृष्णिोपसंहारः विध्यादाथितत्वादिह सयोगात् ... ... ... ... ... ... १४ ... ... ... ... २३३ ... ... ४ ... २२१ ... ... ८ ... ... ... ... ...

·३७९ ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुकामः । হবাগবাঘ .. ... ज्ञान एव ... ज्योतिरायधिशानं तुमदामनतात... ... ३२७ . ... ... १३ तदोकोपयटन नत्प्रकाशितदा विया. ११६ सामर्थ्यावच्छेषगायनुस्मृतियोगाय शदानगृहीतः शनाधिक्या ज्योतिष नात्तु तथा बीयत एके १०५ नगुणसारत्वास तट्यपदेशः प्राज्ञवन १४९ ९६ नट्वेनुव्यपदेशाध . ३५ तनात्यात नान्द्रायोजेमिनरपि नियमात- १२ ट्रपाभावेभ्यः १०८ बर्नो विधानाव ... सन्निधारणानियमत्तः पृधाध्यमति- नन्दा फरम् ... ज्योतिदर्शनाम् রশনিবার্য ज्योनिवि भावाय ... ज्योनिपके पामसत्यने ... ... १९३ ... ... .. ... ... त ... ... २८ २० ... ... ... ... तादिन्द्रियाणि तट्यपदेशानन्यत्र वार १६३ तन्निष्ठश्य मोक्षोपदेशात् । तन्छुः तडिनधिवरुणः संबन्धात् ... तेच समन्वयात् ... नापुर्वकल्यावाचः ... . ... ३५२ ... ... ... ... १२ ... ... .. ... ... .. २७२ ... ... . ... ... ... ११३ .. ... ... | तम्मनःमाण उत्तात् ३५ तत्वभवे संध्यपदुपपत्तेः 3 तकांप्रतिष्ठानदप्यन्यथानुमेयमिति १५० चंदेवापविमोक्षगंगः तत्यापश्रुनेश्व १५० सस्य च नियतात् तत्रापि च तद्व्यापारादविरोधा १७७ तानि परे तथा पाह तथा च दर्शयति १४९ तुल्यं दर्शनम् तथा चकवाक्यतापमन्यात् २८ तृतीये शब्सपरोधः संशोकनस्य नयम्यनिषेध. २.३ तेगोतस्तथा ह्याइ तथा माणः १५८ प्रमाणामेव यमुपन्यासः मनश्य ... नदधिगम उत्तापूर्णपयोरलेपपिनाशी यात्मकत्वास परवात तयपदेशात् द राधीनस्वादर्भवत्... मदनन्यायमार भगशमादिभ्यः तदन्तरमतिपत्तो रंति संपरिणत: मन. निरूपणाभ्यार १६५ तभावो माडीषु नछुनेरास्मनि च १८६ सदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ६०/दर्शयतश्चेव सत्यशानुमाने तदभिध्यानादेव तु नलिद्दामा 11 दर्शयनिव नदयकमाइ हि सन्दापतिः संसारख्यपदेशान १२३ दर्शयति चाथो अपि मर्यने तदुपरि बादरायण भया दक्षा उत्तीयः .. .4 ... १०२ व... ... ..... ... १२४ ... ... ".. .. ... .. ... .. २६५ .. ... "... ... .. ... ... ... ... .. २२५ .. ... ... "... ... ११ ... ... ...

·अणुमाध्यम्। ३८० दृश्यते तु... ... ... ..."११७ ... ... ... .. १७ १८.. ... ... ... ... ... ... ८२ ... ... ... ... ... २७ ... ... ... ... ... ... ... यमो दान्यथा... ... १२५ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादति- देवाद्विवदपि लोके... रेलाच्य देहयोगाद्दा सोपि ... १८५/न सामान्यादप्युपलन्धैर्मृत्युबन्न हि. युनायायतनं रदशब्दात... लोकापत्तिः २५० द्वादशाहवदुमयविधं बादरायणोतः ३५. न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि १८९ घ नागुरतच्छुतेरिति चेन्नेतराधिकारी धर्म जैमिनिरत एवं नानिचिरेण विशेषान् २०५ नात्माश्रुनेनित्यत्वाच्च ताभ्यः धर्मोपपत्तेच धृनेश्च महिन्मोत्यास्मिन्नुपरब्धः नाना शादिभेदाम् . .... २६५ प्यानारच... 500 | नानुमानमतच्छदार नामाव उपलब्धः... न नाविशेषात न कर्माविभागादिति चेन्नानादिवान् १२६/नासतोश्वात् १३५ न च कर्तुः करणम् १३९) नित्यमेव च मावा मच का प्रतिपत्त्यभिसंधिः नित्योपरभ्यनुपलब्धिमसंगोन्यतानि म चपर्यापादप्यविरोधो विकारादिभ्यः १३७ न च स्मातमतमामिलापत् नियमाच्च... नचाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तद- निर्माता के पुत्रादपश्य... योगात् २९३ निशिनेति चेन्न संयन्धस्य यावदेहभाषि- न तु दृष्यन्तभावम् त्वादयिनि च तृतीये तोपरब्धः १४० नेतरोनुपपत्तेः म प्रतीके न हि सः ३.६ नेकस्मिन्दायतो हि न प्रयोगनवत्त्वान् ११० नकस्मिन्नसंभवात् म भावोनुपलम्धेः नभेदादिति चेत्र प्रत्येकमन्वचनात् १९० न चक्कुरामोशादिति चेद यामसं. पञ्चवृत्तेर्मनोवधादिश्यो... कथममा हारिन् r७ पटवच्च... १२५ न वा नासदभावाश्रुनेः २६७ पत्यादिशदेभ्यः नपा पारणभेदापगेवरीयत्स्वादिवत् २१५ पत्युरसामनस्यन् ... न कपुफिये पृपगुपदेशन् १६० पयोम्बुवच्चेत्तथापि नव विशेषत् .. 21 पर जैपिनिर्मुम्यवान् न विषदनेः ३९/परमतः सेनूम्मानसंपन्या न विरक्षगलादस्य क्यच शम्मान " देशेभ्यः ... १८३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10. १६ नोमनातः ... ... ... ... ... ... ... १०. ... ... ... ... ... ... ३९ ...

·३८१ ब्रह्मसुत्राणां वर्णानुक्रमः। . ... ... ... ... ३. .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १०७ ... ... ... ... ... सवत्... ... ... पृ. परातु तच्छुतेः १५. प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्ड- लस्थोके ३५७ परामिप्यानात्तु निरोहितं ततोह्यस्य गन्धविपर्ययो... प्रथमेयवणादिति चेन्न ता एव झुपपसे: ११ १८५ १९ प्रदानवदेव तदुकम् परामर्श नमिनिरचोदना चावति हि परेण पशब्दस्य नादिध्यं भूयस्त्वात्तनु- पदीपदादेशस्तपाहि दर्शयति प्रदेशादिति चेन्नान वान १५७ २५९ प्रवृत्तेश पारिप्लदापा इति चेन विशेषितत्वात् २०७ पुंस्त्वादिवतस्य सतौमिष्यक्कियोगात् | प्रसिद्देश्य १५० माणगनेश्व पुरुषवियायामिव घेतोपामनानानात् २२६ पुरुषार्थातः शब्दादिति पादरायणः प्राणभृश्च २६८ पाणवता शब्दात् ... पुरुषाश्मवादिनि घेत्तथापि... 131 पाणस्तथानुगमाव पूर्व तु यादरायणी हेतुष्यपदेशाम्... २०६ प्राणादयो वाक्यरोपाव पूर्वविकल्पः मारणास्याक्रियामान | प्रियशिररयायमामिरुपचयापचयों २५२ ভূখণইয়া फलमत उपपत्तेः ... पृषिष्यधिधाररूपशब्दान्तरेभ्यः प्रकरणाथ ५० पहिस्तभयपापि स्मृतराचाराच प्रकरणान् ७५ प्रकारावयाश्यपान युद्ध्यर्थः पादयत् ... महादृष्टिकपात .... प्रकाशादिवचादेशेष्यंमकारा कर्मण्य- माझेण जमिनरुपन्यासादिभ्यः भ्यासाय मकासादिवन्ने पर १५५ | माकं वानात्मवियात्तथा दिदर्शयलि १५२ समाशाययादा तेनस्त्वात् भावं नैमिनिर्विकलामननाम् मानिस प्रतिज्ञाधान्तानुपरोधात परतताव विमतिपेति ततो प्रवी- मावं तु पादरायणोस्ति हि भावेजापत ५. प्रतिज्ञाभिर्लिनमारमरथ्यः पतिकाहानिध्यतिरेकाच्छा... १९ घनिषेधाच भनेषु तच्छुतेः मतिपधादिपेन शारीगन् पनि स्याप्रनिसल्यनिरोधामामिर- विच्छेशान् १९ ... ... ... 3 ... ... ... ... २०३ .. ... ... ०७ ... ३४७ ... ... ... ... ... ... ५. ... ९२ १२१ ... ... भावे पोरलब्धः ... ... तिच भूयः ... ... ... .. ... भूतादिपादस्यपदेशपरत्तेवम् ... ... ... ... ... ३२४ भूमा संप्रसादादम्पादेशान भन्नः कनुपापरत तयारि दर्शयति २६३ 137/ भेदव्यपदेशाच ... ...

·अणुमाया ... H.. ... . .. . ... 3३८ ... ... RAD ... १३२ P. .. .. ... .. ... 3५९) रूपोपन्यासान 314/रेना सिम्पोगोभ .. ... . ... 4.. ... ... १.r १." .. .. ... ... ... ... ... भेदव्यपदेशाचायः योले शरीरम भेदव्यपदेशात् ७५ T भेदश्रुतेः १६ रचनानुपपत्तेव नानुभानम भेदान्नेति चेदेकस्यामा २०० रश्चनुसारी भे कापतेरविभागश्चेति स्पासोमवत् ११७पादिमत्त्वाब विपर्ययोदर्शनात भोगमात्रसाम्यलिशाप ६७ भोगेन वितरे सपयित्वाय संस्थते १८५ ल मध्वादश्वसंभवादनधिकार अमिनिः १ लिंगभूयस्दानादि गरी यस्ती २५. मन्त्रवणात् १५५ रिकाच मान्नादिवद्वाविरोधः २६२ लोकवतु लीलावत्यम् महद्दीपंपदा ह्रस्वपरिमण्डला या व वदतीति चेत्र पाहो हि प्रकरणान... मासादिनाम यथाशब्दमितरयोश्च .. १६५ वरुणायाधीन्द्रप्रजापनी १३५ मान्नवर्णिकमेव च गम्यते ... २५ वाक्यान्श्यात् मायामानं तु कास्नानभिष्यकस्वका- वाइमनसि दर्शनाच्छब्दाच्च १८३ वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् मुक्तः प्रतिज्ञानात्... ४६ किरणावा ति चेत्तयुक्तम् १२८ मुकोपसृष्यव्यपदेशात विकल्पोनिशिफलत्वात ... मुग्धसैपतिः परिशंशान विकारादति च तथादि स्थितिमाह मौनवदितोपामध्युपदेशान २९५ विकारशब्दावि चेन्न प्राचुर्याव... विज्ञानादिभाव वा सहमतिषेधः यामता तत्राफिीधार... ३.विद्याभगोरिति तु प्ररुतत्वात् ... यथा च नक्षोभयथा २५० विश्व तु निरिणाद २५३ यथा च प्राणादि ... १२५ विधि धारण यदेव तिथयति हि विपण तु श्रमात उपपयते च... पापदधिकारमपस्थितिराधिकारिका विप्रतिषेधाच २९१ विप्रनिषेधाचाप्तमसम् याबदाममाविलच न दोनम्नदर्शनात १५०/ विभागःशलवन् यावद्विमा तु विभागो लोकवन . पिरोध: कसंगोविन्नानेकतिपदेशनात् । युक्तः शम्दान्तराम १२५ विवक्षिगुणोम्पनेच योगिनः प्रति श्मयते स्मान यो विशेषध दर्शपति... योनिश्च हि गायो... विशेषमभेदध्यप्रदेशाभ्यां चनेता स्पात ... ... ... ... ... ... ... .. .. ... ... ... ... ... ... 14 ... ... २८. ... .4. 1. ... ... ... ३" २७१ ... ... ... . ... ... ...

·ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः। - ... ... ... १८ ... .. ... ... ... .. ... ९३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... २२ २. " ... ... ... ... ... ... ... .. ... १२७ ... ... ... ... १२८ ... विशेषणाच 5. शारीरशोमयेपि हि गेदेनेनमधीयते विशेषानुमा २९५ शाखदृश्या नूपदेशो वामदेववत् ... विशेषितत्वाश शिरा विद्वारोपदेशात १५१, शुगस्य नेदनादाश्रवणासदादवणान्प- विहितस्वाचालिमकर्मापि तेहि... २८९ दिवासमाश्त्वमन्त पादुभषसामन. शेपवात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्यिति स्यादेवम् जमिनः १९४ धेधायभेदात् श्रवणाध्ययनार्धप्रतिषेपास्मृतेश्व ९५ युतेनैव नतस्तच्छुतेः श्रुतस्वाच ... वधम्यांचा स्वप्नादिवर लक्षण्याच २९६ शेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः... श्रुनेस्तु शब्दमूलत्वात् पैश्यानरः साधारणशब्दविशेषाय थुितोपनियतकात्यभिधानाच पम्पनैपुण्ये ग सापेक्षत्यात्तथाहि दर्श- श्रुत्यादिवसीयस्त्याच न पाधः २५६ પતિ श्रेष्ठ स ध्यतिरकस्नद्धावाभाविवान रूपलब्धि २६० व्यतिरेकानवस्थितेश्यानपेक्षवास ... १७. शासवेत्तटुक्तमस्ति तु तदपि पनिीको गन्धवय १re |संज्ञामूर्तिकप्रतिस्तु नियू कुर्षत उपदेशात् १६० व्यनिहारो विशिषन्ति हीतरवत् ३५ संयमने त्वनुभूयेतोपामारोह दरोही तद्गति- ध्यपदेशाध कियायान निशिविपर्यय:१५३ | दानात पनि समाजसम् | संस्कापरामशतिभावामिलापास्य ४ | स एव तु मनुष्मृतिशब्दविधिभ्यः খ शफिविपर्ययात् १५१ संकल्पादेव च तच्छुनेः शरबत पेन्नातः प्रभवात्मत्यक्षा- सत्वाचावरस्य १२५ नुमानाम्याम् . ५ मध्ये सृष्टिराइ हि ... राइविशेषात् ५५ सप्तगशिपितत्वाच १५९ शरदक्षातोकामको २८८ समन्ताम्मणान् ... २च्च... .... १४. समवायाभ्युपगमाच साम्पादनवलिया शब्दादिभ्योन्न प्रतिष्ठानान्तति चैन नपाह | समापद प्युपदेशाइसंभयात्पुल्पमपि चेनमधीयते ६९ रामाध्यमावाय २.दादेव प्रभितः ... ८६ समान एवं चाभेदान राममायुनः स्यानया तद्विधस्तदातया समाननामावादावृयायधिो रामपश्यानुष्ठेयत्वाय २८७१ दर्शनालमृतेश्च ... ... ... ... ... २१७ 40. ... .. ... ... ... .. .. .. ८२ ... .. ... . .. ... ... ... ... .. ... ... 4. ... ... ... ... 4. ९७ ·अणुमाभ्यम् । ... ... ... ... ... ... ... ... २०२ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... ... ... ५. स्मर्यते च... ... ... ... ... ... ... ... १२९ स्मृतेश ... ... ... ... ॥ ... ... ... पृ. समाना पास युपक्रमादमृतत्त्वं चानु. सोध्यक्षे तदुपगमादिभ्या. पोय ३१२ स्तुतयेनुमति २५५ समाहारात् २६६ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् २८२ समुदाय उभयहेतुकेशि नदपातिः... स्थानविशेषादाकाशादिवत् संपत्तेरिविजेमिनिस्तथाहि दर्शयति ७७ स्थानादिव्यपदेशाच्च संपयाविर्भावः स्वेन शब्दात १६ स्थित्यदनाभ्यां च... ७५ संपन्धादेवमन्यत्रापि २१ सो टेकपा १३४ संबन्धानुपपत्तेश्च . 34मरान्ति च १५६ संभृतियुज्याप्त्यपि चातः... संभोगमाप्तिरिति चेन्नवेशेष्यात् ३०९ सर्वत्र प्रसिद्रोपदेशात् १२५ सवंधानुपपने १३६ स्मर्यतेपि च लोके सर्वथापित एषोभयलिङ्गात् २८९ सयंमाणमनुमानं स्यादिति ६८ सबंधोपपत्तेश्य सर्ववेदान्तस्त्ययं चोदनायविशेषत् २.६ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् २८७ सर्वपेिक्षा २ यज्ञादिश्रुतेश्ववत् २८५ स्मृत्यनवकाशदोरमसद इति चेलान्य- समिदादन्यत्रे, स्मृत्यनवकाशदोपपसगात सविता च तदर्शनात् १२० स्याकस्य ग्रह्मशब्दवत्... सहकारित्वेन प १२२ सहकार्यन्तरविधिःपक्षेण तृतीयं सतो विध्यादिवत् २९५ | स्वशब्दोन्मानाभ्याच বাঘীমত্মান্নান, 10 स्वात्मना चोत्तरयोः साक्षादप्याविरोध जमिनिः... ७. स्वाध्यायस्य तथालेन हिसमाचारेषि- साच प्रशासनाद... २.५ सामाध्यात्तिरुपपत्तेः १७९ संचवच नियमः... सामान्यात्तु २०२ स्वाप्ययसंपत्योरन्यवरापेक्षमाविष्का सामीप्यातु नव्यपदेशः संपराये ततम्याभावाचथा हान्ये १३वाप्ययात् मुरुनदुख्ने एवेति तु पादः १७५ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यायः २९५ मुसविशिष्टाभिधानादेव मुपुप्त्युत्क्रान्स्योरेन ९४ हस्तादयस्तु स्थितेतो नेवम् सूक्ष्म नु तदईन्दान्... १०१ हानी नूपायनशब्दशेपत्वाकुशाच्छन्दानु- सूक्ष्म प्रमाणता नपापलब्धः त्युपगानदत्तदुक्तम् सूचकश्यक श्रुतेराचक्षते पनविदा हयपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात्..... २१६ हेयत्वावचनाच ... ... ... ... २८९ स्वपक्षदोपाच " .. ... १२७ ... ... १७ ... काराप ... ... ... ... ... .. ... ... .. ... ... .. ... ... ... ... ... ... २२९ सेवहि सत्पादया. .. ...

·. श्रीमदणुमाप्योद्धृतानां प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । [ सर्वत्र पृष्ठाकाः निर्दिष्टाः ] अथर्वब्रह्मसूतम्। चन्द्रमा मनस:०१७१ मलदाश० १५५ तम आसीत. १.९ अथर्ववेदः। तमु स्तोतार: ३७ वा वा१२६, १५७ पेश्वानरो माया. ७. दिवाव यातनम् ० २५६ आदित्यहृदयम् । पादोश्य विश्वा० १५५ ध्येयः राक्ष०० पुरुप एवेदम् १५५ मापस्तम्बधर्मसूत्रम् । यज्ञन यज्ञमयजन्तः ८५ न ददाति. २९६ विश्वतश्चक्षुः १९६ आपस्तम्बधीतसूत्रम् । ऐतरेयोपनिषद् । अमिष्टोमेन यजेत. २.८ अनिवाग्भूत्वा. १२१, १६२ अमिटमेन स्वगंकामो पनेत. २०५ आत्मा ३.१८,18 अथातो दर्शनमासो.. नया सोसो. २५ एनया निपादश्यपति ९७ नान्यरिकथन. १८ मह्मिष्ठा २७० स इमानू. १८ यमृदिन काश्येताम० " स ऐक्षन० १८,१ पया पृथिवी. ३३३ ऐतरेयत्राह्मणम्। गोमते मालाणं वृणीते. १८८ ईशावास्यम्। "अन्धं नमः ९७ कठोपनिषद्। अनुषी नाम ने० २७० भनायनन्तम्-१.3 नाग्रे प्रेत्य २७०,२७९ अन्यत्र धामि 101 साहिता। अशब्दमम.. अबाद २६.१५९ असमगम्बर १९६ अभियाशर २७. अनगुममात्रः पुरुषः ०६ आनीदवार १६. आत्मानं रचित विधि : आप जानमा आमन्द्रियमन यतः ॥ एनायानस्य.५ आसानो दूरम० ५८,१६३ क इह मोचत १० इन्द्रियाण हयान्० १०१ णमान्य मापुत्रस्प लोकोस्ति. २५६ ·अणुभाष्यम इन्द्रिय यः परा सां० १.१.3,107 कालाग्निरुद्रोपनिषद । कतं पिबन्तो. ५८ न स पुनरावर्तने १९ एकस्तथा १५६ फेनोपनिपद् । ९५ सर्वेषु भाष० १०१, 103 अविज्ञातम्. १९० कश्चिद्धीस. १९६ किं तेन. २ कौपीतक्युपनिषत्। गुहाँ प्रविटी १२८ अमिलोकं तयोलमायन्.. अथ सल प्राण एवं०९ दृश्यते त्वया० १०२ अथ सल यथा मज्ञायाः ५ देवरत्रापि .. अथ रिमन्याण: १८६ न जायते. ५.१५ आनन्दो मोमृतः ७, ८ न तत्र सूर्यो भाति ८५ एप 3 एव साधु० २०६ नेरु पुनः० ३१६ एप उ एवासाधु. २७, २०६ नेपा नग. २००,०५० एष लोकगर: ६ पुरुषान्न पर किचित्. १.. एप लोकाधिपतिः पते ब्रवीमि. १.४ एप ह्येव साधु कम कारयनि. १२८ मुदि तु सारथि० ... केष एतत् १११ मनसस्नु परा युद्धिः १०० त्वमेव मे वृणीष्व. ७ मनसेच १ ९.९६,२९७ न वाचं विजिज्ञासीत. ८, महतः परमव्यकं. १०० न हि प्रज्ञापेनोर्थ:०५१ मदान्तं विभुम् १०४ प्रज्ञया शरीर. १९ मृता वा एषा. " प्रतर्दनो ह दे० १६, २८३ मृत्योः सः १९. प्रागेन होतामुष्मिन् १६,७,५० मृत्युर्यस्योपसेचनं ५७ प्राणो वा अह. ६ प एप मुप्तेपु. १८३, १६३ योप एतत् ११२ पत्र मल चक्षत्र १०५७ यमधो निनीपति. १५७ यदिदं किंच. ९५ थे के चास्मात्० १४६ पेयं घेते. ६०,107 ये के चारमा १७५, १५७ पोन्यथा ३ यो वाण: ५०, ५० सस किमध्ये वि... वकारं वियत् ,९ स वेदाः १२, १०, १०, १९६ स एनं देवयानं १, १२, ३३,३९ सपनापरिलोकं । सम आत्मनि . सोध्दनः पारं० ६.

·प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । अधीहि भगव इति ( अध्यात्मम् ३९ अनेन जीवनात्मना १०६, १२६, १२९, स यदारमा० १४६ सह वारिमन् ५. स्वधन कंचन० १०६ गोपालपूर्वतापनीयोपनिषत् । चिन्तयतसा २८ पञ्चपदी जपन् २30 परयनयो धारपतिः २३७ गोपालोतरतापनीयोपनिषत् । यत्रासो संस्थितः रुपण: २१२ स होवाच हि० २१२ गौतमसूत्रम् । उदाहरणे जिहारछेदः ० ९५ छान्दोग्योपनिषद् । अरिंग अथ सल कतुमय: ५० अभय आत्मा ८१ अथ प आत्मा स नः अथ यात्मानं २०० अब य एताने. २.४ अथ य एपोन्तरक्षिणि ३९,६१ अब यदनः पर: अय यदिदमस्मिन् यमरे ७५ अथ पत्रेतदस्मात् " अथ य एघ संममादः॥ अथ या एताः १२८.३३१ अथ यो भगकः ६. अथवा सर्वम्। ११७ अबइ शौनक न वापर अथ होवाच सत्यप- 3.0 अधामादेशः २६ अशनं ८८ अमन पय: १७६१ अद अन्नमयं हि सौम्य १६ अपि वा तमेवोद्देशम् ११६ अयमात्मापनपामा १६ अशरीर वाय.30 भसो वा आदित्यः ६१,३०७,300 मह हारे त्या ९७ आकाशदत्सर्वमतश्च नित्यः २०४ आमाशसम्म मल ११२ आकाशोव ७ माकाशोहोभ्यः १३ प्राचार्यकुलार २९५, २९० आचार्यकन् २०४, १८६, ११ आत्मत एवं सर्वम् ३५१ आत्मन एवंदै मर्वम् १५२, २५९ आमातिरात्मक्रीडा २६१,५१ आत्मानं स्वयम् १८४ आत्मेवेदं सर्वम् १५, २५, २५५, ३.७ आदिल्याचन्द्रमसम् ३५ भादित्यो दै देवमधु. १.६ आहारशुद्धो० २८७ इत्यधिदेवतम् । इन मानवम् उदेति ह उभावयस्मिन् २०1 एकमेवाद्वितीयम् १५, १८, १९, २.. एनदमृतम् . नमिनः प्रेय ५ पनेन प्रविश्यमामाः १६. एनं संयदामः ६. 1 .

·अणुभाप्यम् । . एवं पश्यन्ने २५७ एप आत्मारहत.६१,८१ एप आत्मेति होवाच ६. एष उएव०६. एष देवपथः ६२ एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः ३९, १० ऐतदात्म्यमिदं 107, 300 मित्यदक्षरम् ३१४ कतमा सा देवता गायत्री वा इदम् ३,५ चाफायग: २८७ जानश्रुति, पोत्रायणः ९७ जायस्व" ज्यापान्दिनः २०४ ज्ञानादेव तु विल्यम् . नत्तेन ऐक्षन १२१ तनेनोमृजन २१,१०९ तत्वमसि तत्पुरुषोमानवः ३३५ नमान्नमय हि १४ सत्सत्यम तदनोटष्यम् ८२ मदक्षत १८, ४. मद्देवानामन्नम् १५१ नक आहुः । नयम विदु १६३३० तय सरमणीयचरणा: १७४ नयधेपीकानूलम् .. नयदयामि हिरण्य. १५५ तपद्रनं ६९ सम्मिन् ६. नममिनः १२८ नयो-मायन् । तरनि शोकम् ७६, २४० तस्मायत्र कय दर्पति १५५ तस्मायत्र छव शोचनि १७५ तस्य तारदेव चिरम् ३०. तस्य सर्वेषु लोकेपु २५० तस्य ह वा एनस्येवं. , २५२, २५५, २६, ३५१ तस्य हेनस्य 3१८ विपादस्य । वं कमात्मानम् ३०७ ना अन्नमसृजन्त " ना आप ऐक्षन्त 3 तान्हानुएतीय र तावानस्य ४३, ४५ तास विकृतम् १०५ तेर्चिवम् देवा भन्नं .. नच पुनः ३६. न पश्यः३२ न पश्यो मृत्य० २५९ न स पुनः १६, 3.0 न द वा एवविदि २८७ नात्मविच्छतं व २५१ नात्मदित्तरति २५६ मान्यत्तश्पति २५९ मतदयालगः ९५ पश्च पुस्पास्तन: 1 पञ्चम्याम नाबारः पादोघ विश्या ५. पादोभ्य सर्वा सम्जोर देवता पाणयन्यन हि. घा स्याम् १० ·अणुभाम्यम् । गृहावा. २५० स्वमपीत: ३५५ आकाशशरीरं ब्रह्म ४२ व महिम्न २५. आत्मन आकाश:४२१०९ सं पीन: २१,१११ आत्मानं स्वयमकुरुल १२५ जावालोपनिपद् । आनन्द येव 190 आनन्दो ब्रह्म २२० एपोनन्तव्यक: ७२ आनन्दं ब्रह्मगोविद्वान् १९५, २८, २५. एतरह वान तरति ३२,१४८, २८४ ब्रह्मचर्यादेव २७६, २७७ एतं ह २७ यदहरेव विरजेत्. १७०, २५५, २७६, एनम नन्दमयम् ३०,७,१,२." एनमानन्दमयम् २३, जैमिनीयसूत्रम्। एप होव ३०, ३७ अथातो धर्मजिज्ञासा ५ एप खेदानन्दयाति २३, 11,313,327 श्रुतिलिङ्ग वाक्य० २५६ कामरूपमनुसंचरन् १० तैत्तिरीयारण्यकम् । किंमई पारगकरदम् २४८ अमिः पुरवस्य९२ को होव २७, एको देवः ३५ नासा १२६ तमेवं विद्वान् ० २३३ ततो सत् २० मी संधियमाणः ३५. नदात्मानम् २०,११८ १२५ याचीनम् १७६ नदेपाभ्यका २१, २७, २६० ३१ ये चेह सस्यनेच्छन्ते. १७६ तरता बह्म २८, ११ सूर्याचन्द्रमसौ.९० तस्मादा एतस्मात् २३ तैत्तिरीयोपनिषत् । तस्य यजुरेव शिरः १५० तस्येच एच 3. अथ सोभयं १० अड्यः पृथिवी ) नस्येप एव शारीर आत्मा २२०, २२१ अधीदि मगवो मझ २८,3. ते ये शतम् २० अनेन जीवनात्मना.. परात्परं यन्महतः २१. अन्नवाननाद:१४ पृषिष्यामोषधयः २२० अन्नापुरुषः १२. प्रजया पशुभिः १४ अन्नं मह २२०, २२१, २२२ यह्मविदामोति परम् १, १६, २७, ३., अपाप्य मनसा सह ११५,१९६ / असा इदमय आमोस् २०, ११, १२५ १०२, १४०, २२६, २०, २१, असमझेनि २ २५३ २६०, १६, २६८, ४, असन्नेव स भवति ११... अम्मालोका " प्रभागा विपश्चित ·येनं मह्म २२१ प्रमाणवाश्यानां सूचीपत्रम् । मानवाणिः ९, २०७ सेपानन्दस्य २४३ महान का १४ तैत्तिरीयत्राह्मणम् । महान् भवनि १४ य एवं वेद १० मानदिवातम्: १६. तस्य तान्तस्य १६ यतो वा इमानि ९, ११, १२, ११ पृथिवी दीक्षा.. यतो वाचो निवर्तन्ते ", ५२, १:०, प्रजापतिरकामयत. ९१ १९, २०,०५,३२७ यज्येष्ठा. २२५ पदा होरप एतस्मिन्नदृश्ये २० ब्रह्मभूताना प्रथमम् २१५ यदा पदप एतरिमन्नुदरम् २१४ यघूनाम्। १२ पदेप आकारा: २७, २०,० यद्वरदेवेन यनेत अपिमेय. ३१५ यदे पदेन यत पना एव २४ माग महोपासते १५० यः कामयेत. १८८ यो वेद निहितं १, २२, २५, २६०, तैत्तिरीयसंहिता 1,370 रमो सः १०,२१३,२१७, २२०, अनामि ३२४, ०५७ अनु मे दक्षिा 1 र तापम् १७, १२५ अमृतं दे पाणा (५ अभिन्मे २१६ विज्ञान याविज्ञान १११ आश्विन धूघालामम् २० विज्ञान महल ५४, २० एक एव यमेत १८० विज्ञानं यतम् १५२ ऐन्दामं पुनः २७० '२१ आत्मानम् १७,१,16 नरनि मनहत्याम् १७६ स एको मह्मणः ३०, २४ स पतष्यत . नदेव भूतम् ॥ सत्य कानमन या ८, ९, २१, ७७, तद्वियोः ३९७, १२५, ३५, २४२,२५३,२८१,m महिषाप्तः ३५. सपश्याकर.३९ तेते ५० मई एवा मन: 0 ते से घामान्युष्माति १९१ स था एक पुरुषः २७, २२६ दापोर्णमासा-याम २०५ मुरुममपि मम ५५ देवा रे सत्रमासन ८८, ९२ सोकामयन 3.01. से भुने २४,१,३५, २५, २६.. द्विाण यनेत ३५१ पामेष्टिनो का एषः २०५ २१२, २९१,३१, ३, iru ३६,५३, ३५०, १५९ पोरापनमः कायोरभिः १४२ दूरगायस्य २७ द्वादश रामः १८८ ·३९.२ अणुमाध्यम्। पुस्प वेदम् २०६ पामेटिनो पा २६३ अनारनिरामयर १० यहा देवानां ९२ भोकादुपरि 37 यश्वनीयत १९ यमन्न: समुद्रे २२ यः तितोताः स्यात् ८९ यदाइके चक्षुव २६९ य एव विद्वान् दर्शपूर्णमामो २६७ पत्यानानुयानो २६९ यत्य पर्णमयी जहू: २६९ येनावृतं स च २२ य एव विद्वास: ३५० यः कामयेत ३५. यस्मिन्निई मंचरति २१२ विष्योः कर्माणि २९७,३२५,३५७. दाहा पा एप: २७, २७८ श्वोति १८ सन पे शार्पण्या: १५९ साध्या देवाः ८८ सदा पश्यनि २९७,७१७ ध्यों दिवोधिति: 30 ताण्ड्यत्राह्मणम्। एनेन वे चित्र नारायगोपनिपद् । अतः परं नान्यत् २६९ अम्भस्य पारे. २२५, २६, तदेव भूतम् ० २६१ नस्यन्त मुधिरम्. ७२ नस्पदं विदुषः २८५ यथा वृक्षरय. १८ पदम प.. २६९ यमन्तः समुद्रेः २६॥ संन्यासयोगात् २७ निरुतम् । दिवो दानादा० ३५४ नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिपद् । तमे विद्वान् । २६८, २०६ य एवं वदनि० २१ य एवं वेद० २१ नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषद् । नित्यशुद् ९ पद्मपुराणम्। अतथ्यानि वितथ्यानि. १३५ स्दागमः कल्पिते. १३५ पाणिनीयधातुपाठः। दिनु कारा० ३५५ पाणिनीयशिक्षा। अनर्थज्ञश्याल्पकपटश्य . गीतीघ्री. १ पाणिनीयसूत्रम् । सत्यरुतवचने मयट १४ तस्प निवातः ६८ यचश्छन्दमि 37 देवताद्वन्द्वे च ६८ मयड्वतयोः । पत्ययो रहरम् २६ पाराशरस्मृतिः। देवाक्षरविचारेग० ९५ प्रश्नोपनिषद् । अहमेवैतत्पश्चवा. १६१ उपस्थ.१५९ एनट्रे कत्यकाम: ७५ नस्मिन्नु कामत्पधेरे० १६. परात्परं पुशिय ७१ ·प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । पादों प. १५९ पायुश्च० १५९ मा मोई. ५. स इशायके० १० ससेजसि पो. ७९ समाणमसृजत हस्ती पादासज्यं च० १५९ वृहदारण्यकोपनिषद्। अगृहो नहि गृह्यते १९६, १९७ अयायो न हि २८१ अम यह २९४ अत्र भिन्नाचम् २९८ अथ मत्यः २९७,१७ अथ योन्या देवता १२ अथवा स ने रेमे ७ अब हेर्न जाकरायः १७. अथ कामयमान: ३१७ अथान आदेशः १७ अथारूपको १५९ भात्मानं ग्लोछ.५ आमा वारे ५ आमा पारे ३.२,.. आत्मेत्येवोपासीत ५, २२१ आप्यायव १७३ आहर सौम्य २२२ इदं रुपमहगत १०१ पदं सर्व यदयमामा १५,81,0 इव समवनीयन्ते ३५० उभेउ हेच एते सरति " एतद रम वे तत्पूर्षे १४१,२९ एतद्विदित्वा १९५ एनविदामृताः २०६ रनवे नदक्षरण २० एतस्य या अक्षरस्य ७८ एनस्येवानन्द २१,७,१७१ एतस्पेव प्रशासने १९५ एनाबदो" एवमेवाय पुरुष . एवमेवार्य शर... एच नियो महिमा २१,०५, २८. २८५ २५ वायु-१६. औरधनीमानि १७. म आत्मा ९७ स्मिन्नु गलामा ७ पोलाप९५ प्रिपा १७७ का पतम्रो याद १७ पाय. पेपy 144 Pintimate अपतरे दुःसम्२४६ अधनमातम्मम् २२० अनन्तरोपायः १२७ अभय अपमात्मा ५ अयमेव स योयं.. अम्बित १०५ असदा दमये १५० असंगी सर्प पुरुषः १०९९ मस्थलमनशु ११.५५ अभ्य र मानन्दाय 36,00 आशाओगः १९५ आरमकामा १५ ५. [ Nणमा ·अणुभाष्यम् । YE यक्षुयो वा मूर्हो वा १७० ते ह स्म पुषणायाश्च २६९ जनको है १६ नो ह यचतः ३२० जनको द वेदेहः २७०, २७२, २५९ लोपनिषदम् २, ३, १२, ५५, १९१ नदेतव प्रेयो वितात् २२३ १२३ संदेशा माणानार १५१ तं विदित्वा २८१ तदेवा ज्योतिषां ज्योतिः १०८ तं विद्याकर्मगी १६८, १०, २०, तद्ध रम ये तत्पूर्व २९० तेद्रुतत्पश्यन् १७२ तद्वैतत् पश्यनृषिः दश वे पशोःमाणाः १५९ तद्ब्रह्म ५ दया ह१६३ नयथा तृणजलायुका ०४ द्या हवे २२७ नयथा प्रियया १ दू वाव ब्रह्मणः १७ नयो यो देवानाम् ९२ ध्यायतीव १५,१५३ नवा अस्येतत् १ न तत्र रथा १०१,३५२ तदा अस्येतदात्मकामम् १८७ न तनोति फंचन २६ नमुलामन्तम् १५९,१६,१६,३२१ न तदनोति कश्वन ३५५ समेतं वेदानुवचनन १२, २७, २८, म तस्मात् प्राणा: १,३१६ २८१,७,११ न पुनरावृत्तिरस्ति १६ तमेव धीर: २९. नत्य संज्ञास्ति २२ नमदमन्य आत्मानम् १०६ न बासं किंचन १०६ नमेव विदित्वा मुनिर्भवति २६॥ २४ नव वे पुस्प माणाः १५९ २८१ न वारे पत्युः कामाय १११, २१३ तरप पा एतस्य पुरुषस्य १८३ न हवे देषान् पाई गछति १६३ नहपारयानन्नम् १८७ तस्मादेवंविच्छान्तः २१, २७९, २८५, मानुष्यायालु २९. २८०,२९, तस्मा'लोकात् पुनः 37 नेनं पाथ्मा नपनि २९. नैनं पामा तरति १९. मान्वयुतान् ३३५ पुण्यः पुण्येन कर्भगा १८८ सादा अस्यताः १८७ पुण्यो वे पुण्येन १२९, २० ने देवा ऊनः ३३५, २१८ पुरश्चके ३१ लेह पाचमुचः १२१ पुरः स पक्षी २१ न व्यथते " तस्मादिकाकी २९६ नान्योनोस्ति १५० तस्यासते १०५ ·प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । प्राणोपानः १६. . पूर्णमदः पूर्णम् २२ यस्य सर्वाणि भूतानि ३२ पूर्णस्य पूर्णम् २१ यस्यात्मा शरीरम् १२ पृथिव्या तिष्ठन् १९४ याज्ञवल्क्य किंज्योतिः ९७ मतियोन्यादयति १८७ ये नद्विदुरमृताः २५८, २७५ माशेनारमना १०६, २०१ येनाह नामना स्याम् ॥ पाणन्नेव पाणः २२२, २२३ यो यो देवानाम् ८८ भागस्य माणम् १०७ पो वा एतदक्षरम् ७८ पाणा या १०५ यं पृथिवी १९० यः पृथिव्याम् ६ म.प्यान्तम् 3.7 यःमाण: १६० प्रेयोन्यस्मात् २२३ रेतश्व 320 मल्लपरादा " लोकेपणाया व्युत्भाय २० महलोकात् गमयनि 30,330 वागेकापनम् २१ मझेप सन् १७, १८, १९, १५१, १६, पाचं धेनुम् ।।६ वायुधान्तरिक्षम् . भवत्यात्मना परास्य २२९ विज्ञानेन विज्ञानम् १५२ मासेवानु ११२ विद्वांसः प्रजाम् २१ मासेम्पो देखलोकम् ॥ स एतास्तेजोमा ३१० य आदित्य सन् १ स एप नेति २०१ य इमं च लोकं प. स द्वितीयम् ॥ प एवं विदुरमृताः १७६, १०५ प एवं वेद २१ समोनेन सर्वेण १२ प एपोन्तहंदये १६ समः प्लुपिणा १९३,100 पत्र स्परप २७,३५. स यप्राय शारी: १७. पत्र सुप्तो न १८७ / पत्र हि द्वैतमिव २२, २६, ५७, ५० स यथा सैन्धवपनः १९२,re स यदा ३ पुषः " पास्य पुरुषस्य मतस्य १७, १९, सर्वरप वशी १००, १०६, २०, २४, यपाकारी २८६, 307," सपै पाप्मानं तपति १९. पथा सर्वासामा " सर्वपाप्मानं तरति ९. यदा सर्वे २९७ यदेव भावान् घेद 145 सवा अयमात्मा ९९,२७१,२९० सन साधुना कर्मणा २१ सयधा सम्पयनित्यः २२ यसायं पुरुषः ३२ ११० सदा अयम् ३८१ ·. अणुभाग्यम्। तत्तु समन्वयात् १३ तनस्य तु .. तडितोधिवस्मः 30: सदा एप महान ७,२०५ ससर्व भवति १५ स तावानास २७ साधुकारी १७४ तन्निष्ठत्य : सपानस्तमिता देवता १४२ परात्तु तच्छुतेः ५. सोयममिः परेण १६३ पुरुषार्थातः २०५० संध्यं तृतीयम् ३५२ प्रस्तावत्वम् ३०, ५५ स्वयं विहृत्य १७ वृहज्जायालशासां। माणस्तथानुगमात् ५० इद वे देवाः०७२ पहिस्नुभयथा २९७ वृहदारण्यकवाजसनेयी भूतेषु ३२८ भोगेन वितो १२ शाखासतानवाह्मणम् । सतय संवत्सरो वा अभियानाः, ६५, लोकवत्तु ३५३, ३५५, ३५७ लिगभूपत्वात् २८ वस्मात् ३० ब्रह्मविन्दुपनिषद् । श्रुत्वाच. एकथा बहुधा व. १९७ समन्दारम्भग्णात् २० ब्रह्मोपनिपद्। स्वाप्ययात् २० उत्तरयोगत्यागत्योः १७ हेयत्वावचनाच २१ ऊणनाभि:10 भगवद्गीता। जायतवाने..ru अक्षादपि चोत्तमः २० ब्रह्मसूत्रम् । अमियोनिः ३२९,७. अत एव सर्वाग्यनु १० अनन्यचेता: सनंतम् २१ अधिनु ८० अनन्याचिन्तयन्तः २८८ अनावृत्तिः शब्दात् १६ अनादिमत्परम् १९३ अनियमः.. अनेस्याहूदा वक्त्रनेत्रम् १९० अविस्मयने २८७ अपरस्परसभुतं १६ अन्नस्तोपदेशात् ६. असत्यमनिष्ठं १६ अभिरादिना ३६, 30 अई वैश्वानाः ६९ अंशोनाना.. अहं सर्वस्य जगतः१५७,१२. आत्मशब्दात् २१ आवह्मभुवनान् २९७, 3.7,336 उपसंहारोमेदान १ इन्ट्रियाणीन्द्रियार्थेषु . गतिसामान्यान् २. इंग्परः सर्वभूतानां ५, ५५ ·प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । भनय] मामभिमानाति २१२, २३, , २०, २४७ एवं थी १६०,३०४ एवं सततयुक्त ५ काध्ये पचनं तव ५६ फुयाँद्विद्वान २१९ नानानिः सर्वकर्माणि २८८, "" मार्नु द्रष्टुं १९६ मतोमा तत्वतो ज्ञात्वा २,१६,१६० 133,037 सतो यान्ति ५२ नेत्रप्रपातः१२९ मदान २४१ नासा मह महत् ११८ मेरा नित्याभियुकाना २८८ विधामा परिया मा सोमपाः १७. देवान देवयजः ३२२ देवी संपन् १३२ ५मो रात्रिः मतदासपने सूर्यः८६ नमस्यन्तश्च २९. माई : २५ नियनस्य न संन्यासः ३७५ नेव किंचिर. भवन्ति भाषा भूतानाम् २०५ मनुष्याणां सहस्रेषु २५२ मम योनिर्महद्या 10 ममेपासो १५५ मय्यावे . मामेव ये २५८. मामात्मपादेहेषु ३५२ मोहात्तस्य परित्यागः १७५ यत्र काले ३२९ याशि 10 यदक्षर येदविदो वदन्ति २४॥ ये यथा मोमश्यन्ते २१५ योगी प्राप्य निवती १६८ यो पादः स एव स .. य पाय न विनो. २४३, २६, समसमपि २८२ यदादित्यगने 4.0 बेक्तरं ४५ लिप्यतेन सः . वेदेश्च सर्वः ८९ सना कर्मणि ४५ सन का पन्तः २९० स याति परमा गनिम् २१, २४३ सवनमाणिपादाम्नम् २०, २१५, २१५ सर्वत: श्रुतिमन २०४ सर्व समामोरि १६ संष्ट्रियविवनितम् १५२ सत्ययुग• ४१ गुमं दुःखं भो भारः २.५ भागवतम्। अथावान.. परस्तस्मातु in परस्मा २ पश्यन् गृण्वन् ७ पुरुषः स १२ःपा १ अभवत्यहागमे २१ पलपन मसूजन । माणासन.१ महाय्याथाय . पलभूतः प्रसन्नामा २४, मान्यवनन्यया ३५, १९६ ·अणुभाष्यम्। - . अथो अमुम्वेव ७३, १९५ त्वं नु सर्व ९४ अन्पे मूधियः २६९ धारयन्पय ३२६ अहं भकपराधीनः २६,२५४, २५८,२९, प्यानमाला. २१२ नशानं नय रायम् २५, २०,२१५, २७७, २९,५ आश्रमात् २१५ न त्वादृशी ५ इहागतोहम् । नम्वदनः उपभोगेन १२ न यन्धाय २९४ ऋषयोषि देव युध्मस् २४७ न या काल: १६. कपे विदन्ति २०० एकादशमी ६. न यत्र भाया २४२, २९३ एता: १६ न य विन्दन्ति ०५ एते चाशकलाः पुंसः २१२ नहि विरोधः १५८ कर्म मोक्षाय ३०५ न पारयेई ३५ केचिस्वदेह ६० नमस्ने रघुवर्याय २११, २६ 'केवलेन हिमादेन २३०, २६८ नामेईि तारी १५५ चतुर्भुनं ६- नारायणपरा: २३७, २९, ३२२ त एव पश्यन २0१,२९० पुरुषत्वेच मा धीराः ८५ तचापि चित्तबडिशं २८० पापणं दि०९ तेनैव शत्रु महिए युद्देर्लक्षणं वृत्तितः पृथकू 1.0 तमेव पुरुष यज्ञ ८९ बझ मा परमम् २३४ तथा तथा पश्यति ब्रह्मार्पण. १४ तयैव परया निवृत्त्या २९३ भक्त्याइमेकया प्रायः २५, २५, ३५ तस्मातमुवोत्मृज्य २५० मदनपत्ते न जानन्ति ३५० तस्मान्मदक्कियुक्तस्य २५, २९१, ३६. मधुद्विद २९८ तस्मै स्वलोकं भगवान् २६१ मट्यावेश्य २९ तामन्मनस्काः ३२५ मत्कामा रमणं जारम् २37 तावकमाणि २७५ मामेकमेव शरण २५० तेनाजनामे १७३, मुकानामपि २५, २७२,२९७,३०० दानवततपोहोम. २८१ मृगदारकाभासेन ३१२ दीयमानं न २७७ मुक्ति ददाति १३५, ३.. दुःमहमेष्ठ २३ मल्लानामशनिः २६. देहेन्द्रियाम- २९२, ३१६, ३५१ मात्रानि कर्माणि १६. देदोसवोक्षा । यथा यथारमा."

·यत्कर्मभिः ३१६ . येन्ये मुदधियः २३८ ३९९ प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । यदा तदेव २८८ मनुस्मृतिः । पदा पुमान् २९६ आप धर्मोपदेश च० १२३ यदि पश्यन्ति मुनयः २१ जीवितास्थयमापन्नः २८८ ययविया त उरुगाय १९,७१ नभदाय मति दयाव ९ पन्न योगेन २६८, २५२ न शूदे पातकं. १४ लिप्यते न स. २०० यस्यावतार 30५ महानारायणोपनिषत् पर्सम्युनाक्ष २९५ अहमस्मि २५ पाहि सर्वात्मभावेन २५.. न कर्मणा. २५२, २r दारागार ३६. गुहायो विधानते २१ परेण नाकम्, २७१ योध्यामिकोयं पुरुषः १६२ पति विश्वस्य ३५३ पंन योगेन २२० यदेकमध्यकमनन्तरूपम्. ३१७ ये त्यकलोकधर्माः १२६ यस्मात्परम० २७२ वशे कुर्वन्ति मा भक्त्या २६, २५४, २५० विश्यमेवेदं० १५१ विश्वनः परम. ३५३ विकर्म पत्र २३५ विश्च नारायणं. 3५३ विशुद्ध फेवलं १८८ घेदान्तविज्ञान० २५२, २७ २७६, ग्यास्यास्याग्याय २६ शब्दममणि महसशी० ३५, शृण्वन्ति गायन्ति १८१, २९० महाभारतम् अलोकिकास्तु ३५० श्रेयोनिविविधः २८१ अंगुष्ट मात्र पुरुषो निश्कर्ष यमो पलात. स एव सः मुनति ११७ सस्य पूर्ण २८८ भाया पेपा मया मृष्टा " सर्व मद्रकियोगेन " ६२ मत्स्यपुराणम् । सुदुर्भमा प्रशान्तात्मा २७३ अचिन्याः खलु ये मावा: १२७ सक्दिमयेनेदं १ मार्य.ण्डेयपुराणं देवीमाहात्म्यम् । मुटुर्लभः २५, २९५ ज्ञानिनामपि १८८ घटादारुष्य. १८० स्पादमलम २३५ स्वगर्ग ३६. मुण्डकोपनिषद । स्थापना २९, १२२ अक्षरासंभवति०६६ हिवामा ३६. अगिधा० ६५, ७७ वाउन्ति १२६ १७७ ८ श्रमस्तस्य ·अणुमाध्यम्। पेनाक्षरमः ६६ अयेच दिव्य:०६५ यस्मिन्योः०० अपपरा यया. २४., ६५ यः सर्वज्ञः ६६ अदृश्यमबाह्यम्० २१५ अनमन्० ७५ वेदान्तविज्ञान० ३३० अप्राणो घमनाः ६५ सच्चिदानन्दविग्रहम्, २५ अरी यहाः० १५९ सप्त इहलोकाः १५९ एतस्माज्जायते पाणः ६५, १०९, १५८, सप्त भाणा: १५९ १६०, १६२,१६४ सूर्यद्वारेण ते विरना..." एतैरुपायैः। २५१, २५६ मैत्रेय्युपनिपद् । कतारमीशम्० १५८ द्वे मह्मणी० ६६ कस्मिन्नु भगवः० ६५ सर्वमात्मा० १४२ सायन्ते चास्य." याज्ञवल्क्यस्मृतिः। सं वायुज्योतिः १६० अयं हि परमो धर्म:०६ ततस्तु तम् १९७ योगसूत्रम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे० २२९ अथ योगानुशासनम् । तमेकं जानथ० ७३,७५ रामोत्तरतापनीयोपनिषत् । तस्य भाता ८६ यो वे ये मत्स्य. २०९, २१४ नस्यप आत्मा०२५३ घराहपुराणम्। ते ब्रह्मलोके• 33९, त्वंच रुद्र महाबाहो. १३५ द्वे विये. ६५ यसिष्ठस्मृतिः। न घेतदचीर्णयतः०२११ आचारदीनं न पुनन्ति वेदाः १७१ न चक्षुपा. १९६ नापि दाया. १९६ शतपथमाह्मणम्। आपोभुवन् १२१ नापमारमा प्रवचननेन २५०,२६८,१८१, त होपनिन्ये. १ ३१९,३३,३५० नायमात्मा यरहीनेन• २५, २५६, २९५, पुरुपेन्तप्रतिष्ठिनं वेद०६९ मृदयवी. १३.. प्रोवाच ता. ६६ यथा व्रीहिर्वा यवो वा ५५ मल वेद. १६ यदा वै पुरुष:०७ भोवेदामृतम्० ७५ स एपोनिश्वानरः०६९ मनोमया ५५ शुक्रायजुर्वेदसंहिता। पड्लयोनिम् 110 अनो ज्यापां. २७ यमेवपः १९६, २३, २५०,२५६,२६, एनादानस्य. २० २६९ पुस्त्र एवेदं• २७ ·प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् श्वेताश्वतरोपनिषद् । अजामेकाम् 100 अजो यकः १.४ अपाणिपादोजवन १९१, १९६ आदित्यवर्णम् ११० आरापमात्रा १४६, १८ भयो अक्षरे - मा िप्रसूनम् १०५ एप उ एम साधुः 230 *कारणं मम २३४ काही वावजी. १०५ तदेवामिः १०५ तयोरन्या० १५६ अनिर्दिष्टस्थलानि चाक्यानि । अमिहोत्रं जुहोति प्रनाकामः २०५ अणुः स्थूलः २ अवियया मन्यते १०४ अस्थि चैव तेन मासं. १६९ आकाशपासर्वगतश्व २.४ आगेहणं गोवृ१० १८५ इन्द्रो वैदावतः २८५ का कारयिता हरि:: चिकल्यायो दक्षिणा २९६ छपाये कर्मभिः पके. २८६ यहा त्या अनु. १०९ तमेव विदित्वा ८२, १४, १९०, २० जन्मान्तरसहस्रेषु. २३२ ज्ञात्वा ज्ञात्वा प२२८ ते ध्यानयोगानुगता'०१५ शेषश्च. नसासमभ्याभ्यधिकश्च १.1,230,100, तत्र तथा तं न जनयन्नि १६९ नत्र यः परमात्मा. १५६ मता सूर्यो भाति ८५ तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति निष्फल क्रियम्, ११, १२५ तस्याभिष्पानानृतीय १०६ द्वा भुपर्णा. १७६ तस्या परेवामिः १०७ पराश्य शफिविविधव भूयते २१ , ३५५, तपसेर यथापूर्व० १२५ तं यथा यथोपासते. २२, २३६ तविदिला माहगो भवनि १८० वालाप्रतिभागस्य. १४७ मृनीयं सर्वमन .. वृक्ष व स्तव्यः १.४ धोनान् श्रुचि यमसे वा० २१ वेदाहमेनं. 107 प्रथमा रियने पतिः १५२ साक्षी घेता केवलः ५३ प्रथम मदनः . सर्वसारोपनिषत् । मलणा सह सर्वे१३९.९ सत्य विज्ञान, २५ मनुस्वत: २८५ साम्यकारिका। यमो क्षेवस्वतः १८५ मूलभनि.. सामान्य करणवृति: १६० यमेन नत्राई १७७ ५. [ मणुभाष्यम् यो योनिम् १०५ पन्न दुःखेन २५०

·४०२
अणुभाव्यम्।
यदस्थ कर्मणः २०९
यमहाहवा८
यज्ञो पजमानः १५२
यस्य वेदश्च वेदाच १५६
योन्यथा सन्त. २
यावज्जीवममिहोत्रं जुहुयात् २७०
विष्योन्नु त्रीणिपाणि०७०
शतायुपः पुत्रोचान १८१
शाम्दे परेच 33
सर्वाण्याख्यानानि पारिवं. २०१
सस भवति १७२
संसर्गः कर्मदोषः १८.
--

·श्रीमदणुभाप्यद्भिर्नामग्राहं निर्दिष्टा ग्रन्था ग्रन्थकतश्च। 00.0- अधदधिरतम् । भायणोपनियत् । उपाख्यानश्रुतिः । उपनिषदः । ऋक्शाता। ऐतरेयकम् । करवल्ली। कोपांतकियाह्मणोपनियम् । गार्गीयाह्मणम् । छान्दोग्यम् । ज्योतिर्माह्मणाः । मतरीयकम् । दशमरकन्यविधि। धामम्। बृहदारण्यकम्। माह्मणम् । भकिसः भगवद्गीना। भार्गवीविद्या। मुण्डकम्। मैत्रेयीघाह्मणम् । रसशास्तम्। राणायनीयानां सिलान। चिमण्डनम् । श्रीभागवतम् । श्वेताश्वतरोपनिषत् । ग्रन्थरतः। मार्कण्डेयः। वेदव्यासः (न्यासः . श्रीविहर। पुरुषकम् ।

·BOMBAY SANSKRIT AND PRAKRIT SERIES. Ediled under the supervision of the Publication Department of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona 10: . I. .. . RS AS No. I Pancutantra, Book IV and V, editod with Notes by Dr. G. Bühler No, II Någojibhatta's Paribbesonduśckhara, Part I. Sanskrit Text and Various Readings, edited by Dr. F. Klolborn (out of Stock) NO. III Pancatantra Books II, and III, editod with Notos by Dr. G. Bühlor ... NO. IV Panoatantra, Book I. edited with Notes by Dr. T. Kiellorn No. V Raghuvamso of Kalidsea, with the Commentary of Mallinátha, Part I (Cantos 1-VI), edited with Notes by Mr. 8. P. Pandit, M. A. NO. VI Malavikagnimitra of Kalldása, odited with Notes by Mr. S. P. l'andit, M. A., 2nd edition (out of stock) No. VII Nagojibhatta's Parilhasondusekhara, Part IIA, Paribhasig 1-37). Translation and Notes by Dr. V. Kjelhorn No. VIII Raghuvamia of Kalidier, with the Com. mentary of Mollinātha, Part II (Cantos VII. XIII) edited with Notes, by Mr. S. Pandit, M. A. out of stock) No.IX Nagojlbhatta's Paribhasendusokhara, Part IIB, ( Paribhasis 38-69 ), Translation and notes, by Dr. F. Kiellorn No. X Datakumiracarita of Dandia, Part I by Dr. Bühler, and Part II by Dr. Poterson, sc-edited with Notes in ona Volume, by G. J. Agashe No. XI Nitisataka and Vairágyasataka of Bhartſhari, edited with Notos by Justice K. T. Telang. M.A. (copy-sight restored to the editor) No XII Nagojiblatta's Paribhiseadusekhara, Part 110. ( Poribbaşke 70-122 ), Translation and Notes, . .. 11 +1 by Dr. F. Kiolhorn ·24. 20 .. . ... (2) Re. 1o. No. XIII Raghuvaša of Kalidasa, with the Commentary of Mallinatha, Part III ( Cantos XIV- XIX) edited with Notes, by Mr. S. P. Pandit, 1. A (out of stock) No. XIV Vikramākadevacarita of Bilbada, edited by Dr. G. Bübler(copy-right restored to the editor) No. XV Mälati-Madhava, with the Commentary of Jagaddhara, edited with Critical Notes, etc. by Dr. R. G. Bhandarkar, Second edition No. XVI Vikranorpailya of Kálidāsa, with Notes, by 8. P. Pandit, M. A., Third edition No. XVII Homacandra's Desināmamālā, Part 1, by Prof. Pischel and Dr. Bühler, Under revision No. XVIII* Vyakarana-Dahabhāgya of Patañjali, Vol. 1, Part 1, by Dr. F. Kielhorn, Second edition 18 No XIX* Vgākarana-Mahabhasya of Patanjali, Yol. 1, Part II, by Dr. F. Kielborn, Second edition 1 8 No. XX* Vyakarana-Mahābhasya of Patanjali, Vol. I. Part III, by Dr F. Kielhorn, Second edition No. XXIT Vyakarana-Mahabhâsya of Patanjali, Vol. II, Part I, by Dr. F Kielhorn, Second edition 30 No. XXIII Vyakarapa.Mahabhāsya of Patañjali, Vol. II, Part II, by Dr. F. Kielhron, Second edition No. XXIII Vasistha-Dharmasastra, edited with Notes by Dr. A. A. Führer, Second edition ... 0 12 No. XXIV Kadambari by Bāna and his Son, Vol. I, Text, Vol. II, Notes and Introduction, by Dr. P. Peterson, Vol II, out of stock, Vol. 1, Rg. 2; both together 58 No. XXV Kirtikaumudi, edited with Notes, by Prof. A. V. Kathanate (copy-right restored to the editor) No. XXVII Vyakarana-Mahābhigya of Patafijeli, Vol. II, Part III, by Dr. F. Kielhorn, Second edition... 3 O No. XXVII Mudrāråksasa of Viſakhadatta, with the Commentary of Dhundirāja, edited with Notes by Justice K. T. Telang, M. A. (copy-right re.' stored to the editor) Nos, 18, 19 sad so are bound together is ope rolume, the abole roluce tong priced R. 4-8. + NOL 31, 12 and 15 are boud together in one rolazı, the whole rolame tring priced R 9. PE ... ..

·Re. Asi 964 . 50 . AD . ... . XO, XXVIII Vyakarans-Mahabhasya of Patanjali, Vol. III, Part I, by Dr. F. Kiolhom, Second edition 30 No. XXIX* Vgákarana-Mahābhasya of Patalijall, Vol. III, Part II, by Dr. F. Kielhorn, Second edition 30 No. XXX* Vyakarana-Mahabhasya of Pataſijali, Vol. III, Part III, by Dr. F. Klolborn, Second edition $ 0 No. XXXI Subhasitávali of Vallabhadeva, edited by Dr. P. Peterson and Pandit Durgaprasad 2 8 No. XXXII Tarkakaumudi of Laugāksi Bhlskara, edited by Mr. M.N. Dvivedi ( copyright restored to the editor) No. XXXIII Ilitopadeja of Narayana, odited by Dr. P. Peterson 0 14 Na XXXIV Gaudavaho of Vakpati, editod by Mr. 8. P. Pandit, M. A. (under rersion) No XXXV Mabinirlyara Upanisad, od tod by Ool. G. A. Jacob 07 No. XXXVI Selections of tIymns from the Reveda (First Serios) By Dr. P. Peterson, ( Fourth edi. tion) 20 No. XXXVII Śarogadharapaddhati, Vol. I, edited by Dr. P. Peterson No. XXXVIII Naiskazmyasiddhi, by Col. G. A. Jacob ( under revision) No. XXXIX Concordance to the Principal Upanisads and the Bhagavadgit, by Col. G. A. Jacob No. XL Eleven Athartana Upanisade, with Dipikas, edited by Col. G. & Jacob, Second edition No. XLI Handbook to the study of Rigveda, Part 1, comprising Siyana's Introduction to his Rgvedsbhişga, with English Translation, by Dr. P. Peterson (under revisian)... No. XLII Dasakumăracarlta of Dangin, Part II, by Dr. P. Peterson No. XLIII Handbook to the Study of Rgveda, Part 17. reless tha Seventh blandala of Rigveda re . . OR . . .. .. 1. 4 va her is one volume, the whole Toluto Delog pricea N. Se sborr, No. X.

·+ .. .. ... . . Rs. As. 1. XLIV Ápastamba-Dharmasdtra, with the Commentary of the Hirangakešin Part I, by Dr. G. Bühlor (under terision) No XLV Rajatarangini of Kalhana, Part I, (Cantos I to VII) by Pandit Durgaprasad 1 8 No. XLVI Patañjali's Yogasūtra, with the Scholia of Vyāsa, and the Commentary of Våcaspati, and the Vrtti of Någojtbhatta, by Rajaram Shastri Bodas and Vasudeo Shastri Abhyankar ( Second edition ) 38 No XLVII Parisara's Dharma-Samhiti, with the Conmentary of Sayana.Madhavācărya, Vol. I, Part I, by Mr. Vaman Shastri Islampurkar No. XLVII Parisara's Dharma-Samhite, with the Commentary of Sagana-Madhavācārya, Vol. I, Part IT, by Mr. Yams Shastri Islampurkar 20 No. XLIX Ny5yakoga by Mah&mahopadhyay Bhimscharsa Jhalkikar, ( under revision )... No. L Apastamba-Dharmasútra, with the Commentars of Hiranyakesin Part II, by Dr, Bühler (under rcrision ) No. Lt Rájntatangint of Kalhana, Vol 11, (Canto VIII) by Pandit Durgaprasad (under rerision) No LII Macchakatika, Vol. I, Tort with two Com. mentarlos and Various Readings, by Mr N. B. Godbolo ... 38 No LIII Navasibas akscarita, Part I, by Mr. Voman Shastri Islampurkar 1 10 No LIV RSjatarangini of Kolhana, Vol. III, containing the Surpliments to the work, by Dr P. Poterson (under rcursion) No LV Tarkasaingraba of Annambhatta, with Dipika and Nyayabodhini, edited with Notes by Mr. Y. V. Athalyo and MR Bodas ( Second edition )... 3 0 No. LVI Phattıkára, edited with the Commentary of Mallináths, Vol I, hy Rao Bahadur K. P. Trivedi 90 No LVII Bhattikiva, edited with the Cominentary of Ballinitha, Vol. II, by Rao Bahadur K. P. Triredi 6 .. . . to ... . + .

·POO TY P. . d. .. . (5) Rs. As. No. LVIII Selections of Hymns from the Rgveda (Second Sorics ), by Dr. P. Peterson (under rerision) No.LIX Parisara's Dharma-Sarbiti, with the Com. montars of Siyaņa-Madhavácăry. Vol. II, Part I, by Mr. Yaman Shastri Islampurker 4 0 No. LX Kumirapšlacarita of Homacapdra :(in Prakrit) by Mr. 3. P. Pandit, M. A. 88 No. LXI Rekháganita, Vol. I, bg Mesars. H. H. Dhruva and K. P. Trivedi 12 0 No. LXII Nokháganita, Vol. II, by Messrs. H. H. Dhruva and K. P. Trivedi No. LXIII Ekávali of Vidyadhara, with Mallinatha's Commontary, editod by Rao Bahadur K. T. Trivedi ... 14 0 No. LXIV Parbara's Dharma-Sarohita, with the Commontary of Sayana-Mădhavicărya, Vol. II, Part II, by Mr. Vamon Shastri Islampurkar $ 0 No. LXV Pratáparudra-yagobbūsena of Vidyanatha, with Commontary, Ratnapana, of Kumārsvamin, odited by Rao Bahadur K. P. Trivedi 11 0 No. LXVI Harsncnrite of Ring, Part I. Text with Commontary, Barhketa, editod by Dr. A. A. Führer 2 0 No. LXVII Partgara's Dharma Samhita, with the Com. montary of Sayana-Madhav carga, Vol. III, Part I, by Mr. Vaman Shastri Islampurkat No, LXVIII Śrbhagya of Ramanuja, Vol. I, 'Text, oditod by Ms. Vasudev Shastri Abhyankar 11 0 No LXIX Dvykśrayakávya of Homacandra, Vol. I, ( Cantos 1-X) by Prof. A. V. Kathawato 90 No. LXX Vaiyakaranabhūsana of Kondabhatta, with the Voisikatanabbūsangsara and tho Commentory Kašika of Harlrāmo, edited with Notes, by K. P. Trivedi ... ... 10 0 No. LXXI Subhāsácandrika of Laksmaldhara, with Introduction, Notes etc., bs Rao Hahadur K. P Triyodi No. LXXII Śribhasya of Ramanuja, Vol. II, Sanskrit Notes by Mr. Vasader Shastri Abliyankar ID .. 498 ·. (6) Rs. Al No. LXXIII Nirukta of Yåske, with Durgåcårga's Commentary, Vol. I, by Profosfor 5. M. Bhadkamkar ... 98 No. LXXIV Parásara's Dharms-Samhits, with the Commentary of Siyada-Mădhavácărya Vol. III, Pars II, by Vaman Shastri (slampurker 58 No, LXXV Kavgadarsa of Dandin with a new Commentary, edited with Notes by Prof S. K Belvalkar and Rangacharys Raddi Bhsstri, Parts I and Il published, Part III in Press; The published Parts together No. LXXVI Drgāšrayakávya of Henaoandra with the Commentary of Abhayatilakagani, Vol. 11, (Cantos XI-XX) by Prof. A. V, Kathawate ... No. LXXVII Anubhasys of Vallabhacārya, edited with an original Sanskrit Commentary by Pandit Shridbar Shastri Pathak, Part I, Tert 3 4 4 . 1.4 re WORKS OUT OF SERIES. Aitareya Brahman8, Word-index' tom, compiled by Pandit Vishwanath Balkrishna Joshi Amarakośa with Maheśvara's Commentary, edited, with an Index, by Mr. Ramchandra Shastri Talekar 013 Atbarvavada Samhits, with the Commentary of Såyanåcårys, edited by Mr. S P. Papdit, Four volumes, at Rs. 10 cach 400 Kavyaprakasa*, edited by Vamanacharya Jhalkikar with his own Commentary, Fourth edition 60 Vendidad, Complete in two volumes 50 P. O 10 Kavyaprakısa, Ulla533 1 and 11 ( srailable separately ) Katyaprakass, 0110331 I, II, &ad X with Jhallatar's Sanskrit. Iatroduction ( arailable separately) ·PI ... THE SAME LIST ABRIDGED AND ARRANGED ALPHABETICALLY, (For fuller details see the earlier list.) Rs. 1. Aitareya-Brahmana, Word-index to-, by Viswanath , Balkrishna Joshi ( out of Sories ) 4 0 Amarakoga with Mahesyara's Commentary, by Ram. chandra Shastri Talekar, out of Sories ) 06 Anubhasya of Vallabhs, with Commentary, by Shri. dhar Shastri Pathak, Part I 3 4 Apartamba-Dharmasútra, Part I, by Bühler, (No. 44) 1 3 Apastamba-Dhamasútra, Part II, by Bühler, ( No. 50) 0 2 Atharvavada-Samhita with Styana-bhāsys, four volumes, by 8. P. Pandit, ( out of Series) ... 400 Atharvada Upanisads, clavon, with Dipikāg, by G. A, Jacob, ( No. 40 ) Bhattikävya sith Mallinatha's Commentary, Part I. by K. P. Trivedi, (No. 56) 90 Bhattikavya with Mallinatha's Commoptary, Part II, by K. P. Trivedi, (No. 57 ) 6 0 Conoordance to the Principal Upanizada and the Bhagavadgita, by G. A. Jacob, ( No. 39) DalakumarocaritaPart I, by G. Bühler, (No. 10) and Part II, by P. Peterson (No. 42 ), both togother Debi-ulmamals, Part I, by Pisobci and Bübler (No. 17 )... Dvyasrayakávya, Part I, by A. V. Kathawato, (No. 69) 9 0 Dvyásrayakavya, Part II, by A. V. Kathawate (No. 76) 9 0 Ekstali, with Commentary, by K. P. Trivedi, (No 63) 14 O Gaudavaho, by 9. P. Pandit ( No. 34 ) Handbook to the Study of Rgveda, Part I, by P. Peterson (No. 41) | Handbook to the Studs. of Rgveda, Part II, by P. Peterson (No. 43 ) Harsacarits, with Commentary, by Führer ( No. 66)... 20 Hitopadega, by P. Peterson ( No. 33 } 0 14 Hymus from Rsteda, Seleotion of, ( First Series) Peterson ( No. 36 ) Hymnu from Rgveda, Belection of, (Second Serion) by Paterson, (No. 58) . . ... ... - 14 P. 001 . 100 . .. 14 .. - Ba 9.

·... ... r. + . 1. ... ... . ... (8) Rs. As Kadambari, Vol 1, Text and Vol. II, Notes and Intro- 66 duction, by Dr. Peterson, ( No. 24 ) Kāvyaprakasa," with a Commentary, by Vamanacharya 60 Jhaltikar ( out of Series ) Kavyadarsa with Commentary, Notes, etc by S. K. Belvalkar and Raddi Shastri, Parts 1 and 2 (Part 3 in Press) Kirtikaumudi, by A V. Kathawate. ( No. 25 ) Kumārapālacarita, by S P. Pandit, ( No 60) 8 8 Mfcchakatika, Vol. I, by N. B. Godbole (No. 52 ) 3 8 Malavikāgnlmitra, by S. P. Pandit, ( No. 6) Mālati-Madhava, by R. G. Bhandarkar, ( No. 15 ) Mababhäsya, Vyākarana-, of Patanjali, Vol. I, Parts I, II, and III together (Nos 18, 19, 20) 4 8 Māhābhāsya, Vyakarana--, of Patanjali, Vol. II, Parts I, II, and III together ( Nos 21, 22, 26 ) Māhābhásya, Vyakarana-, of Patanjali, Vol. III, Parts I, II, and III together ( Nos. 28, 29, 30) Mudrä räksasa, by K. T. Telang, ( No. 27 ) Mahānārāyana Upanisad, by G A. Jacob ( No 35 ) Naiskarmyasiddhi by G A. Jacob, ( No. 38 ) 8 Navashasänkacarita Part I, by Vaman Shastri Islampurkar, ( No 53 ) 1 10 Nfrukta of Yaska, with Durga's Commentärs, Volì, by H. M. Bhadkamkar... Niti and Vairāgya Satakas, by K. T. Telang, ( No. 11 ) Nyāyakošs, by Bhimacharya Jhalkikar,( No 49 ) Pañcatantra, Book I, by F. Kielhorn, (No. 4) 06 Pancatantra Books II and I/1, by G. Bühler, ( No. 3).. 04 Pañcatantra, Books IV and V by G, Bühler, (No. 1)... 0 Parāšara Dharma-Samhita, Vol 1, Part I, by Vaman Shastri Islampurkar, ( No. 47) 2 2 Parasara Dharma-Samhits VOLI, Part II, by Vaman Shastri Islampurkar, ( No. 48 ) Parágara Dharma-Samhita VOL II, Part I, by Vanan Shastri Islampurkar, ( No. 59 ) Parăsara Dharma-Samhits, Vol. It, Part II, by Vaman Shastri Islampurkar, ( No. 64) 5 40 1 . I Y ......

·. to. . 1.0 ... . I. . ... (9) Paribara Dharma-Samhiti, Vol. III. Part I, by Yaman Shastri Islampurkar, ( No. 67 ) Parisara Dharma-Samhita, Vol. III, Part II, by Vaman Shastri Islampurkar, ( No. 74 ) 58 Paribhasondušokhara, Part I, by Kielhorn, (No. 2) Paribhasendusekbara, Part II A, by Kielhorn, (N0.7)... 0 8 Paribhaşondusekhara, Part II B, by Kielhara, (No.9)... O a Paribháşendusekhara, Part II C, by Kielhorn, (No.12) O 8 Prataparudrayaśobhúsnna, of Vidyanatha, with Commentary, by K. P. Trivedi, ( No 65 ) 11 0 Roghuvamse, Part I, by 8, P. Pandit, ( No. 5) 1 B Raghuramsa, Part II, by S. P. Pandit, ( No. 8) Raghuvamša, Part III, by S. P. Pandit. ( No. 13 ) Rájatarangin, Part I, by Durgaprasad, (No.45) 18 Rajatarangini, Part II, by Durgaprasad, ( No. 51 ) Rajntaraógini, Part III, by P. Peterson, (No. 54 ) Rekhaganita, Part I, by H. H. Dhruva and K. P. Tripodi, (No. 61 ) 12 0 Rekhaganita, Part II, by H. H. Dhruva and K. P. Trivedi, (NO. 62) 90 Saragadharapaddhati, Part I, by P. Peterson ( No. 37 ) Sadbhásácnndrika of Laksmidhara, by Trivedi, (No. 71) 7 8 Sribhasyo, l'art I, by Abhyankar Shatri, (No 68) ... 11 Śrbhabys, Part II, by Abhyankar Shastri, (No. 7%)... CU Subhasitávali of Vallabhadova, by Petorson (No 31) ... 28 Tarkakaumudi of Laugiksi Bhaskara, by N. M. Dvivodi, (No 32) Tarkasangraha of Annambhatta, by Y. V. Athalye and M. R. Bodas (No. 55 ) ... SO Vasistha-Dharmaśkstra, by A. A. Fübrer, ( No. 23 ) 0 12 Vaiyakarepabhūsans of Koddabbatta, with two Com. menturies, by K. P. Trivedi, (No. 70 ) 100 Vondidad, in Two Yolumes, ( out of Series ) 50 Vitramankadevacarits, bs G. Bühler, ( No. 14 ) Vikramorvastya by S. P. Pandit, (No. 16 ) Yogasutras of Patañjali, by Rajaram Shastri Bodes, and Vasudev Shastri Abhyankar, (No. 46) 38 .. B. en + . . 20 ·(10) BOMBAY SANSKRIT AND PRAKRIT SERIES. i) Works in Press. (1) Anubhåsys of Vallabhācārya with an Original Commentary by Pandit Shridhar Shastri Pathsk, Part II, (2) Gautavaho of Vakpati, by S. P. Pandit, No. 34 (Second. edition) (3) Hymas from Rgveda, Second Selection, By P. Peterson, No 58 (Second edition ). (4) Kávyadarás of Dandin with Com. Notos, etc. Part 3, by Dr. S. K. Belsalkar, and Raddi Shastri (No. 75). (5) Kavsalamkarasärasamgraha by N. D. Baphatti. (6) Syadridamañjari of Mallisena with the Com. of Hamacandra and Notes by Prof. A. B. Dhruva, M. A., LL. B. (7) Tarkabhiss of Kešavamiśra, with Notes, by Prof. D. R. Bhandarkar and Pandit Kedarnath. (11) Works under Reusion, (1) Apastamba-Dharmasütra Parts I and II, by Bühler, No: 44 and 50 ( Second edition ). (2) Dest-påmamals of Hemacandra, Second edition, with an Index by Prof. P. V. Ramanujaswami, 21. A. (No. 17 ). (3) Handbook to the study of Rgveds Parts I and II by P Peterson, Second edition (No9, 41 and 43.) (4) Naiskarmyasiddhi Second edition, by Prof. Hiriyadna, M.A. (No 38 ) (5) Nyayakosa by Vamagacharya Jhalkikar, Second edi. tion, revised ada onlarged, ( No. 49.) (6) II, spd III, 'by P. *sad, Second edition, (ni) Works in Preparation (1) Mrochakatika, Vol. II, Notes, etc., by Sardar K. C Mehendale, B. . (2) Ninukta, Vol. II, by R G. badkamkar, M. A. (3) frakriyakaumudi of Rimacandra, by Rao Bahadur K, P. Trivedi, A. (+) Vsayahiramagukha of Nilakantha, by Professor P. V. Kape, X, A., LL 31.

·+
(12)
MISCELLANEOUS WORKS.
(i) In Press.
(1') List of new Mss. added to thd Government Manuscript
Library (1895-1915).
(1) In Preparation.
(1) Catalogue of Sir R. G. Bhandarkar's Private Library.,
44
PO
*.*The Annals of the Bhandarkar Oriental Research Insti.
tute, issued six-monthly. Annual Subscription Re. 10
Vol. I, Part I.
July 1919.
Do. Part II.
January 1920.
Vol. II, Part L.
July 1920.
Part II.
... January 1921.
..
II
400
--
B.