·॥दत्तकमीमांसा॥
10
ain
॥ दत्तकचन्द्रिक
श्रीधर्माधिकारिरामपण्डितात्मज
श्रीनन्दपण्डितविरचिता॥
40
साधारणविद्यावृद्ध्यर्थकसमाजाधिपतीनामाज्ञया
कलिकाताराजधान्या इडुकेशनमुद्रायन्त्रालये
मुट्रिताभूत्।

·No text on this page.

·धर्मशाल ॥ दत्तकमीमांसा RBAR सवरती साधन ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ are अभिनन्द्य जगइन्द्यपदइन्दविनायकं । पुत्त्रीकरणमीमांसा कुरुते नन्द पण्डितः॥ १ ॥ केन कीदृक् कदा कम कस्मात् कः क्रियता सुतः। विविध नोक्तं यत्पूर्वैस्तदशेषमिहोच्यते ॥२॥ तचाहाविः॥ अपुत्त्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्त्रप्रतिनिधिः सदा। पिण्डादकक्रिया हेतार्यस्मात्तस्मात्प्रयत्नत इति॥ अपुत्तोऽजातपुत्ता मृतपुत्ला वा । अपुत्तो मृत पुत्लोवा पुत्त्रार्थं समुपोथ्य चेति शौनकीयात्। बन्ध्या मृतप्रजो वापीति पाठा तरा अपुत्रेणेति। अपुत्त्रताया निमित्तताश्रवणात्युत्त्राकरणे प्रत्यवायोऽवगम्यते। पुलोत्पादनविधेनित्यतया तलापस्य प्रत्यवायनिमित्ततापर्यवसानात्। ना पुत्त्रस्य लोकोऽस्तीति पुत्त्रसामान्याभाव रवालोकताश्रवणात्। जायमानो वै ब्राह्मणलिमिणैर्ऋणवान् जायते। ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यजेन देवेभ्यः प्रजया पिटभ्यः एष वा अनृणो यः पुत्त्री यज्वा ब्रह्मचारी चेत्यत्रापि पुत्वसामा न्यस्थानृण्यहेतुताश्रवणाच्च । अपुत्त्रेणैवेत्येवकारेण पुलवता नाधिकारी बोधितः। अनेन माता पिता वा दद्याता यमद्भिः पुत्वमापदीत्यापत्पद मपि मानवीय व्याख्यातं। व्याख्यातं चापराणापि। तथा आपदि प्रतिग्रही वरपुत्त्रत्व इति। यद्दा आपदि दुर्भिक्षादावापद्ग्रहणादनापदि न देयो दातुरय प्रतिषेध इति मिताक्षरा ॥ तथाच कात्यायनः । आपत्काले तु कर्त्तव्यं दानं विक्र य एव वा । अन्यथा न प्रकर्तव्यमिति शास्त्रविनिश्चय इति। मनरपि। अपत्त्रण ·दत्तकमामामा । - सुतः काथा याहक तादृक् प्रयत्नतः। पिण्डोदकक्रियाहतोनाममङ्कीर्तनाय च। अयुत्रोऽनेन विधिना सुती कुर्वीत पुत्रिकामिति। यजु । विश्वामित्रा दीना पुत्रवतामपि देवरातादिपुत्त्रपरिग्रहलिनदर्शनं तदपुत्त्रणवशादिश्रुतिवि रोधात् । श्वजाघनीभक्षणदिवन्न श्रुत्यनुमापकमिति ध्येय । नच स्मात्ताश्रुतिः श्रातस्थ लिङ्गस्य न वाधिकेति वाच्या नापुत्त्रस्थलोकोऽस्तीत्यादिप्रत्यक्षश्रुत्युपष्टीन तस्या एवं बलवत्वात् । अथापि स्मार्तश्रुतितः श्रीतलिपलवल व श्रीमतामा यहातिशयश्चेत् नर्हि पुत्वानुज्ञया पुत्रवतोयस्त पुत्रान्तरपरिग्रहाधिकारः। यन्नः पिता मनानौने तन्नितिष्ठामहे वयम् । पुरहामद कुम्भहे तासन्चो वयं माहीति औतलिङ्गात् । नचेदं ज्येष्ठोकरणे लिङ्गं न पुत्लीकरण इति वाय नस्य तदभावेनैवामिद्धरित्यले पल्लवितन। अपुत्रेणेनि पुचपदं पाचप्रपौत्रधारयु पलक्षणम् ।पुत्त्रेण लोकान् जयति पौनेणानन्यमश्नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण ध्र स्थानोति पिष्टपमिति पौत्रादिना विशिष्टलोकप्रतिपादनेन नापुत्तस्य लोको तीत्याचलोकता परिहारात् । वन विएडोक्दाना नाकरणमिति वाच्यम् । पुत्रः पोचः प्रपौत्रश्च तइदा भावसन्ततिरित्यनेन तयोरेव नदधिकाराक्गमात्। अपनेणेति पुस्खश्रवणात् न खिया अधिकार दूति गम्यते॥ अतएव वशिष्ठः॥ न स्त्री पुनन्दधाव्यतिग्टलीयादा अन्यत्रानुज्ञानाइत्त रिति। अनेन विधवाया भर्चनुज्ञानासम्भवादनधिकारो गम्यते। न च सधवायाः खभचेनुज्ञापेक्षापारतच्याच विधवाया इतिवाच्यम्। स्वीसामान्योपादानेन पार नब्धस्थाप्रयोजकला। अभावे ज्ञातयस्तेषामिति ज्ञातिपारतचस्य सद्भावाच नहि ज्ञात्यनुज्ञयैव तस्याः पुत्त्रोकरणमखिति चेन्न भई पदोपलवणतापते । प्रयोजनासिद्धेश्च प्रयोजनन्तु भर्चनुज्ञानस्य खीकृतपरिग्रहेणापि भटपुत्त्यात सिद्धिः। श्चत रवा अथाढक्षेत्रजचत्रिमपुत्रिकापुत्वस्त्रोदारजासुराधूढजदक्षिणा जाना पित्रोवेति सत्याषाढसूचे स्त्रीदारजस्यगात्रदयसम्बन्धोऽभिहिता मातुरुक्त रम्वितः प्रथममिति सूत्रेणपि। पिटगोचसम्बखश्च पितुः पुनवेन। पुत्चत्वञ्च पित्रनुज्ञानेनैव न परिग्रहेण तस्य तत्र स्त्रीकर्टकत्वात्। ऊढः सहोदः स्त्रोदारजः ·PETERNATAKAMAN ॥ दत्तकमीमांसा ॥ sor । स्लीयाचितःस्त्रीसत्ताक: यज्ञेन दक्षिणात्वेन प्राप्तायां कन्यायाञ्जावः दक्षिणाजः अन्येप्रसिद्धाः इति शवरखामिनः॥ अत्रच स्त्रिया दारताभिधानेन द्वारीपुरुषा लभ्यते अन्यथा स्त्रीपरिग्टहीतस्य तन्मात्रपुत्त्रत्वन तद्भटगोत्रसम्बन्धाभावात्तद्भ ईक्रियायामनधिकारापातात्॥ तद्विवाहादौ च पित्रभावेन पिटगोत्राद्यनुल्लेख प्रसङ्गाच्च । यद्येवं तर्हि भर्तुरपि स्त्यनुज्ञापेक्षास्यात्प्रयाजनताल्यादिति चेन्न भर्टप्राधान्यात्तत्परिग्रहेणैव स्त्रिया अपि तस्मिन पुत्त्रत्वसिद्धेः। भर्ट परिग्टही तवस्वन्तरखत्ववत् ॥ किञ्च ॥ व्याहृतिभिर्डला अदूरबान्धवं बन्धुसनिकृष्टमेव प्रतिग्टहीयादिति समानकर्टकता बोधक त्वाप्रत्ययश्रवणात्। हामकर्तुरेव प्रति ग्रहसिद्धेः । स्त्रीणां होमानधिकारित्वात् प्रतिग्रहानधिकार इति वाचस्पतिः ॥ नच शौनकीये आचार्यावरणानानात्. तट्टारा होमसिद्धिरिति वाच्यम् । होमसिद्धावपि प्रतिग्रहमन्त्रानधिकारण प्रतिग्रहासिद्धेः। तदाह शानकः ॥ देवस्थ त्वेति मेन्त्रण हस्ताभ्यां परिग्टह्य च । अङ्गादङ्गत्यूचं जवा श्राघ्राय शिशमूर्द्धनीति। नवं रुद्राणामनधिकारप्रसङ्गः शूद्राण मुद्रजातिविति व्यवस्थापकलिङ्गेन तदधिकारकल्पनात्। एतेन शूद्राणां होमप्रतिग्रहमन्त्रानधिकारेण पुत्त्रपरिग्रहानधिकार इति वदन वाचस्पतिः परास्तः। विधवानी स्त्रीणान्तु यथा विनियोगमधिकारसमर्थनान पुत्त्रपरि ग्रहाधिकार इति सिद्ध नचैवं सधवानामप्यनधिकारापत्ति: होममन्त्राद्यन धिकारादिति वाच्यम्। अन्यत्रानुज्ञानाङ्ग रिति प्रतिप्रसवेन प्रधानाधिकार सिद्धावधिकृताधिकाराद्धाममन्त्रादिप्राप्ती स्त्रीप्रसादाणाममन्त्रकमिति मन्त्र पर्युदामसिद्धरमन्त्रकप्रतिग्रहसिद्धिः । वस्खन्तरप्रतिग्रहवत्। किञ्च । न स्त्री पुत्त्रं दद्यात्प्रतिग्टहीयादेत्यात्मर्गिकनिषेधस्य अन्यत्रानुज्ञानाङ्ग रित्यपवादकः प्रतिप्रसवः तत्र च निमित्तम्भत्रनुज्ञानम् ततश्च विधवाया भत्रभाव नानुज्ञानासम्भवानिर्णिमित्तकप्रतिप्रसवाप्रवृत्त्या प्रापकान्तराभावाच्चानधि कार इति सर्ववादिसम्पतिपन्नमेव । नचैवमलोकतापरिहारो नस्यादिति वाच्यम्। मते मरि माटी स्त्री राजीवने रिणवा । स्वर्ग - ·॥ दन्तकमीमांसा ॥ वि पुलापि थथा ने ब्रह्मचारिण इति मनुना ब्रह्मचर्येणैव तत्परिहारा भिधानादिति सकलमकलङ्क। अपुलेणेत्येकत्वश्रवणाच न द्वाभ्यां निभिवी एक पुत्तः कत्तय इति गम्यते । मन्वेवं दत्तकादीना यानुघायणवस्मरण विरुद्धोत । तथा च प्रयोगपारिजात स्मृत्यन्तरम्। ड्यामुष्यायणका येयुदत्तक क्रीतकादयः । गोत्रइयेण्यनुवाह: पराङ्गशिपयार्यथेति । मेवे ड्यामुश्थायणत्वस्य जनकपरिस्टहीवडयाभिप्रायकत्वात्। निषेधध परियहीडयमभिप्रेत्येति न विरोधः प्रतिनिधिश्च क्षेत्रजादिरेकादविधः। हेबजादीन सुतानता नेकादश यथादितान् । गुन्नमतिनिधीनाः क्रियालोपाकालीविण इति मान वात्। तत्र च येषु दम्पत्योरन्यतरावयवसम्बन्धलेषा न्यायादव प्रतिनिधि वचनन्तु नियमार्थ येषु पुनरव्यवसम्बन्धाभावस्तेषां वाचनिकम्प्रतिनिधि पथा क्षेत्रजपौलिकेयपुत्रिकाकानीनपानर्भवसहाढजगढजानां कचिन्मारमात्र सम्बन्धात क्वचित विकलाभवसम्बन्धादिकलावयवत्वेन मुख्य प्रतिनिधित्वं । दत्तकक्रोतकृत्रिमदत्तात्मापविद्धानां वाचनिकं प्रतिनिधिवनिति मानिनिधि शब्दश्योभयचापि भूबा सुष्टीरुपदधातीतिवत्। यत्तु मेधातिथिना नवम्प्रति निधितामावति प्रारब्धस्य काणगङ्गापचारे प्रतिनिधिःानच युक्तःकाङ्गमय त्योत्पादनकर्मणेऽगुणकर्मलान् तेन भत्येव नेत्रजादीनाम्पत्तशालेले प्रतिनिधिल वचनभौरमप्रशंसाथै उपकारापचयाभिप्रायत्वात्प्रतिनिधिव्यवहारस्य यथौरसो भूयासमुषकार कतुं शक्रोति न तथेतर इत्युक्तम् वञ्चिन्य दलकादीना अनि निधित्वाभावे साध्ये पुलोत्यादनकर्मणेऽनङ्गत्वस्य हेतारपक्षधर्मत्वात्। तेषां सिद्धत्वेनोत्पादनाचाम्यत्वात् । अथ पुचोत्यादनविधौ पुत्लस्य भाव्यत्वेनानावं सहवं अनखं किन्तूत्पादनविधविव नड वियन्तरे । एष वा अनृणो यः पुत्रीत्या दिवाक्येषु पुत्त्रेणानुष्यं भावयेदिति विधिपर्यवसानेन पुत्वस्यानृण्यकरणतया तासिद्ध उत्तम साक्षादव मनुना पुत्रस्य करणवं पुत्त्रेण लोकान जयतीत्यादिना यौवनाहि पाचप्रपाचयोरपि त्रानन्यबपिष्टपप्राप्त्यर्थं पुत्प्रतिनिधिः स्यात् प्रस्तांनाम किन्नः हिन्नन् । नचोभयेकवाक्यत जाविधिवरातः । अतुगमन ·॥ दत्तकमीमांसा ॥ ५ । पुत्त्रयोः करणयाः पुत्वानृण्ययोभीव्ययोश्चैकविधावनन्वयात्। अन्वये च विरुद्ध त्रिकइयापत्तेः तस्मादानृण्यभाव्यिकाय भावनायाग्युत्तस्य करणतया तदपचारे दत्तकादीनाम्प्रतिनिधित्वमविरुद्धं॥ सोमापचारे पूतिकानामिव एतदेव स्पष्टी कृतं मनुना । क्रियालापान्मनीषिण इति क्रिया पिण्डादकादिक्रिया औरसा भावे प्रतिनिध्धकरणे तलोपापत्तेः । तथाऽत्रिणापि । पिण्डोदकक्रियाहेतारिति सर्वमनवा । यदपि न खामित्वस्य भायायाः पुत्त्रस्य देशस्य कालस्याग्नेर्देव तायाः कर्मण: शब्दस्य च प्रतिनिधिरिति सत्याषाढवचनेन पुत्त्रप्रतिनिधिनि राकरणं तत्तन्तवे ज्योतिभतीन्तामाशिषमाशास इत्यादावपुत्त्रस्य पुत्त्रप्रतिनिधि कृत्वाशीराशंसननिवृत्यर्थं । अतएव श्रुतिः । यस्य पुत्त्राऽजातः स्वात्तन्तवे ज्या तिमतोमिति ब्रूयादिति। तथा पिता पुत्लीये सामनि अमुकस्य पिता यजत इत्यादावपुत्त्रस्य युत्त्रप्रतिनिधिं कृत्वा तत्प्रवचननिराकरणर्थन्न पुनः सर्वथैव যুনিনিভিনিয়া সুন্নসনিলিথিঃ কাঃ সনিলিীলাড় रित्यादिस्मृतिविरोधात् । अथेदं चिन्यते । योयम्प्रतिनिधिविधीयते म किम्पुत्त्रोत्यादनविधाबुत पिण्डाकादिविधाविति उभयथाश्रवणात्। यथा। अपुत्त्रेणैव कर्तव्य इत्यनेन पुत्लोत्पादनविधा पिण्डोदकक्रियाहेतारित्यनेन च पिण्डादकादिविधाविति । तत्र नाद्यः ॥ पुत्त्रात्पादनविधा पुत्त्रस्य भाव्यत्वेनान गतया प्रतिनिध्ययोग्यत्वात्। न द्वितीयः विरोधात् । अपुत्वम्प्रति पुत्रप्रति निधिः श्रूयते न तत्वता पिण्डादकक्रिया पुत्वकर्तृका च पिण्डादकादिक्रिया न तम्प्रति प्रतिनिधिविधिरिति । किञ्च । पिण्डोदकादिविधिः पुत्त्रकका नच कर्तुःप्रनिनिधिः ॥ अत्रापि क्रियाकर्त्तत्वाशे प्रतिनिधिर्न फलभागाशे यथा मत्रे सप्तदशानामन्यतमस्य मृतस्य क्रियाकर्तृवांश प्रतिनिधिस्तथात्रापीति वाच्यम्। तदपि न वैषम्यात् ।मत्रे ह्यारब्धक्रियस्य प्रतिनिधिः प्रकृते त्वत्यन्ताऽसतः क्रिया रम्भस्यैवासम्मवात्कथम्पतिनिधिसम्भवः । न च प्रतिनिधिना क्रियारमान्याय वित्मम्मतः। अथाऽपुत्वस्य जीवच्छाद्धे खकर्तृक एव पिण्डादिविधिरिति तत्रैव प्रतिनिधिरिति वाच्यं तदपि न । पुत्रप्रतिनिधिसम्भवे जोवच्छ्राद्धविधेरेवा ·॥ दत्तकमीमांसा ॥ । । प्रवृत्तः। किञ्च । जीवच्छ्राद्धस्य खकर्टकलन खस्येव प्रतिनिधिः स्यान्न पुत्त्रस्य पुत्त्रकर्तृत्वाभावात् । तस्मान्नोक्तविधिद्दयेपि पुत्त्रप्रतिनिधिसम्भवः । किञ्च पिण्डादकक्रियाहेतारिति हेतुवचनमप्ययुक्तमेव। अपक्षधर्मत्वात्। न ह्यपुत्त्रस्य पिण्डादकक्रियाप्राप्तिरस्तीत्युक्तमेवेति। अत्रोच्यते । नापुत्वस्य लोकास्तीत्या द्यर्थवादानुग्टहोते पुत्त्रेण लोकान् जयतीत्यादिविधौ पुत्त्रापचारे क्षेत्रजाघेकाद शविधः प्रतिनिधिविधीयते। तत्र च लोकपुत्त्रयोः साध्यसाधनभावनिर्वाह कान्तरव्यापारभूतक्रियापेक्षाया पिण्डादकक्रियाहेतीरित्युच्यते सदेतिबन्ध्या हमेऽधिवेत्तव्यत्यादिवदत्रावधिप्रतीक्षाभावम्बाधयति । पिण्डः श्राद्धं उदकमञ्ज लिदानादिक्रिया आर्द्धदेहिकन्दाहादि अत एव हेतुः पुचीकरणे निमित्त हेतुरित्येकलनिर्देशान्मिलितानामेषानिमित्तलं न प्रत्येकमिति गमयति तेन चैकैकार्थन्न पृथकऽपुत्त्रीकरणं । किन्तु सार्थमेकमेव पुत्तीकरणमित्यर्थः। पुत्त्राभावे पिण्डादिलापप्रसङ्गात् । अत एव मनुः। पुत्त्रप्रतिनिधीनाः क्रिया लोयान्मनीषिण इति क्रियालोपादिति व्यतिरेके हेतुः। पुत्रप्रतिनिध्यभावे क्रियालोपादित्यर्थः ॥ यदा अलोपादिति पदछेदः । अलापादिति ल्यलोपे पञ्चमो अलोपार्थमित्यर्थः । यद्यपि पुत्लाभावे तु पत्नीस्यादित्यादिना पुत्त्रा भावे पत्यादीनामपि क्रियाधिकारः श्रूयते । तथापि नापुत्त्रस्य लोकोऽस्ती त्यादिश्रवणात्। पुत्रकृतक्रियाजन्या लोकाः। न त्यादिकृतक्रियया जन्यन्न इत्य वश्यं वाच्यम् । अन्यथा पुत्त्रपन्यादीनां तुल्यफलकक्रियाधिकारे तुल्यतया विकल्यापत्त्या अभावविधानानुपपत्तेः। तस्मात्पुत्रकृतक्रियाजन्यलोकविशेष सिद्दी पुनप्रतिनिधिरावश्यकइति । उक्तञ्च मेधातिथिना। तत्र च यदारसस्य प्रथमकल्पिकत्ववचनं तन्त्र व्यवहारोपयोगि किन्तूपकारातिशयाय । यथा रसो भूयास भनोत्युपकारकत्तुं न तथेतर इति। उपकारापचयाभिप्रायश्च प्रतिनिधिव्यवहार इति । यत्तु तेनैव क्रियालापादित्यत्र क्रियत इति क्रिया अपत्यमुत्पादयितव्यमिति विधिस्तस्य लोपो माभूदिति नित्योह्ययबिधिः म यथा कथञ्चिदृहस्पेन सम्पाद्यस्तत्र मुख्यः कल्प औरसस्तदसम्पत्तावेते कल्या ।

·। दत्तकमीमांसा ॥ - आश्रयितया इति व्याख्यातम्॥ तच्चिन्य। किम्युलोत्पादनविधेर्दत्तकादि विधिः प्रतिनिधिरित्युच्यते । आहोखिदौरसस्य दत्तकादिरिति। नाद्यः । न देवतामिशब्द क्रियमित्यस्मिन्नधिकरणे क्रियायाः प्रतिनिधिनिराकरणात्॥ न द्वितीयः। न ह्येषाम्प्रतिनिधिता सम्भवतीत्यादिपूर्वग्रन्थविरोधात् । तब पुत्त्रोत्पादनविधौ पुत्त्रस्य भाव्यत्वेनानणतया प्रतिनिध्यसम्भवाभिधानात् तस्मा न क्रियाशब्देन पुलोत्पादन विधिः । किन्तु । पिण्डादकक्रियैव वाच्या पिण्डो दकक्रियाहेतोरित्यत्रिवाक्यैकवाक्यत्वादित्यलं प्रयत्नन इति पञ्चम्यास्तसिल्यस्मा त्तस्मादिति सामानाधिकरण्यात्। ततश्च येन केनापि प्रयत्नेन पुत्रप्रतिनिधिः कार्य इत्यर्थः ॥ तत्र च प्रयत्नसामान्यश्रुतावण्येकादश पुत्त्रश्रवणादेकादशैव प्रयत्ना अभ्यनुज्ञायन्ते । तत्रापि कला । अनेकधाः कृताः पुत्त्रा ऋषिभिर्ये पुरा तनैः। न शक्यास्तेऽधुना कत्तुं शक्तिहीनतया नरैरिति वृहस्पतिस्मरणात्॥ दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्त्रत्वेन परिग्रह इति च शौनकेन पुत्त्रान्तरनिषेधाद्दत्तौर साववाभ्यनुज्ञायते । दत्तपदं कृत्रिमस्याप्युपलक्षणं ॥ औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिमकः सुत इति कलिधर्मप्रस्तावे पराशरस्मरणात्॥ नचैवं क्षेत्रजोपि पुत्रः कला स्थादिति वाच्च। तत्र नियोगनिषेधेनैव तनिषेधात् । अस्तु तर्हि विहितप्रतिषिद्धत्वात् विकल्प इति चेन्न दोषाष्टकापत्तः। कयन्तीत्र क्षेत्र जग्रहणमिति चेत् । औरसविशेषणवेनेति ब्रूमः। तथा च मनुः। वक्षेत्रे संस्कृतायान्तु खयमुत्पादितश्च यः। तमारसम्विजानीयात्युत्तं प्रथमकल्पित मिति। तयामध्ये दत्तकविधिरभिधीयते। स च कः कीदृशः कथञ्च ग्राह्य इति चितयन्निरूपणीयं ॥ तत्र क इत्यत्राह शौनकः॥ ब्राह्मणानां सपिण्डेषु कर्तव्यः पुत्त्रसंग्रहः तदभावे ऽसपिण्डा वा अन्यत्र तु न कारयेदिति सपि ण्डेषु सप्तमपुरुषावधिकेषु सपिण्डेविति सामान्यश्रवणात्तञ्च समानासमानगो विति गम्यते तत्र समानगोत्रताया। स्वगोत्रषु कृता येत्युर्दत्तकोतादयः सुताः। विधिना गोत्रता यान्ति न सापिण्ड विधीयते। इतिवृद्धगातमीय चवनं प्रमाणं । गोत्रता सन्ततिल । दत्ताद्या अपि तनया निजगोत्रेण । - ·। दत्तक मीमांसा ॥ ॥ संस्कृताः। श्रायान्ति पुत्त्रता सम्यगन्यवीजसमुद्भवा इति कालिकापुराणात् । सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयाविति त्रिकाण्डीयस्मरणाच नतु गोत्रताप देन गोत्रसम्बन्धी विधीयते खगोबेष्वेव पुत्तीकरणेन तस्य साहज़िकतया विधानायोगात् ॥ न सा पिण्ड्यं विधीयत इत्यमपिण्डस्य पुत्त्रीकरणे सापि एडाच्च प्रतिग्रहीतुः पाञ्चपौरुषं साप्तपौरुषञ्च निषिध्यते। असमानगात्रस्य पुत्त्रीकरणे गोत्ररिक्थे जनयितुर्न भजेद्दत्रिमः सुत इति मानवं ॥ दत्त क्रीतादिपुत्राणाम्बोजवनुः सपिण्डता। पञ्चमी सप्तमी तगात्रं तत्पालकस्य चेति वृहन्मानवं वचः प्रमाणं ॥ सोऽयं मुख्यः कल्यस्तदसम्भवे ऽनुकल्पमाह । तदभाव इसपिण्डोव्वति ॥ तेषां सपिण्डानामभावेऽसपिण्डोपि पुत्लीकार्य्यः ॥ अम पिण्डाः सप्तमपुरुषवहि ताः। असम्बन्धिनश्च। तेपि द्विविधाः । समान गोत्रा असमानगोत्राश्चेति तत्रापि पूर्वोदाहतमेव वचनम्प्रमाणम् । तदय निर्गलितोऽर्थः ॥ समानगोचः सपिण्डा मुख्यस्तदभावेऽसमानगोत्र: सपिण्डः । यद्यप्यममानगोत्रः मपिण्डः समानगोत्रोऽसपिण्डश्चेत्युभावपि तुल्यकक्षौ एकै कविशेषणरहित्यादुर्भयास्तथापि गोत्रप्रवर्तकपुरुषाऽसापिण्डाप्रवर्तकपुरुषस्य मन्निहितत्वेनाभ्यहितवं तेन चासमानगोत्रापि सपिण्डएव ग्राह्यः। माता महकुलीनः सर्वयासपिण्डाभावे ऽसपिण्डस्तत्रापि मोदकः आचतुर्दशात् । समानगोत्र: प्रत्यासन्नस्तस्याभावे असमानोदकः सगोत्र: एकविंशात् । तस्या प्यभाव असमानगोत्रोऽसपिण्डश्चेति । तदाह शाकलः ॥ सपिण्डापत्यकञ्चैव मगोत्रजमथापि वा। श्रपुत्त्रको दिजो यस्मात्पुत्त्रत्वे परिकल्पयेत् । समानगोत्र जाभाव पालयेदन्यगोत्रजमिति । सगोत्र इत्यनेन सादकसगोत्री ग्टह्येत । अत्र च पूर्वपूर्वस्य प्रत्यासत्त्यतिशयेन निर्देश इति । तदेवाह वशिष्ठोपि । अदूरबान्धवम्बन्धुनिकृष्टमेव प्रतिग्टहीयादिति। अस्यार्थः अदूरश्चासौबान्धव श्वेत्यदूरबान्धवः सन्निहितः मपिण्ड इत्यर्थः । सान्निध्यञ्च विधा सगोत्रतया खल्यपुरुषान्तरेण च भवति तत्र सगोत्र: स्वल्पपुरुषान्तरः सपिण्डा मुख्यस्तद भावे बहुपुरुषान्तरापि सगोत्र: सपिण्डः तदभाव असमानगोचः सपिण्ड । ।

·॥ दत्तकमीमांसा ॥ -- स्तस्याप्यभावे बन्धुमनिकृष्टः सपिण्डः । स्वस्थास पिण्डः सेदिक इत्यर्थः पर्यव खति॥ तत्रापि सनिकर्षा विविधः सगोत्रतया खल्य पुरुषान्तरण च खस्यास पिण्डोपि स्वसमानगोत्र: खल्यपुरुषान्तरः सपिण्डाना सपिण्डा मुख्यस्तदभावे बहुपुरुषान्तरोऽपि सगोत्रः सपिण्डसपिण्डः मोदक इतियावत् सपिण्डसाद कारभवे समानगोत्र एकविंशावाद्यः। तदभावेऽसमान गोत्रोऽसपिण्डापि यायः। तदभावे ऽसपिण्डापीति शौनकीयात् । सन्देहे चात्पन्ने दूरे बान्धवं वदमिव स्थापयेदिति वशिष्ठलिङ्गाच्च । दूरे बान्धवा यस्याऽ सा दूरबान्धवः । गोत्रसापिण्ड्याभ्यामसन्निहितमित्यर्थः । सन्देहोऽत्र कुलशीला दिविषयः । सचा सपिण्डे ऽसगोत्रे च भवतीति सोप्यनुज्ञायते । अन्यत्र तु न कारयेदिति । यद्यपि पिण्डासपिण्डेभ्याऽन्यो न सम्भवति तथापि सर्वेषामपि वर्णानाञ्जाति बेव नचान्यत इति वाक्यशेषण सपिण्डामपिण्डाना सजातीयत्वेन विशेषणादस मानजातीयाः सपिण्डासपिण्डाश्च व्यावयन्ते अप्रतिषिद्धमनुमतम्भवतीति न्यायनानुकल्पतया तत्प्राप्तिसम्भवात्। अतएव वृद्धगौतमः ॥ यदिस्यादन्यजातीयो ग्टहीतो वा सुतः कचित् । अंशभाज नतं कुर्याच्छानकस्य मतं हि तदित्यसमानजातीयथाशभा निषे धति ॥ तस्मादसमानजातीयोन पुत्लोकार्य इति सिद्धम्॥ ॥ अतएव मनुः॥ सदृशम्प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्तिमः सुतद ति। सदृशं सजातीयम्। सजातीयेव्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति योगीश्वरस्मरणात्। यत्तु मनुनैव । क्रीणीयाद्यस्खपत्यार्थ मातापित्रार्थमन्तिकात्। स क्रीतकः सुत स्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपिवेत्युक्तम् । तत्र गुणैरसदृशा वेति व्याख्येयम् न जात्येति । यत्नु । सदृशं न जातितः किन्तर्हि कुलानुरूपैर्गुणैस्तेन क्षत्निया दिरपि ब्राह्मणस्य पुत्ता युज्यत इति मेधातिथिना व्याख्यातम् । यच्च द्रोऽपि किल पुत्लो भव तीत्यभिप्राय इति कल्पतरुव्याख्यानम् । तदुभयमपि सजातीयेव्वयम्प्रोक्तस्तन येषु मया विधिरित्युदाहृतयोगीश्वरवचनविरोधात् जातिव्येव न चान्यत इति शौनकवचनविरोधाच्चोपेच्यम् । यत्तु मनुना। खयन्दत्तश्च शौद्रश्च षड ·॥ दत्तकमीमांसा ॥ वि । दायादबान्धवा इत्यत्र शौद्रस्य पुत्रप्रतिनिधित्वन परिगणनं कृतं । तच्छूद्रेण दास्थामुत्पादितस्य अनूढोत्पत्रस्य मुख्यपुत्ववाभावात्युत्नप्रतिनिधित्वमभिप्रे त्येति व्याख्ययम् । जातोपि दास्यां शूद्रेण कामतोऽशहरो भवत् । मृते पितरि कुयुस्तं भ्रातर स्बर्द्धभागिनम् । अभ्राटको हरेत्मचे दुहिढणी सुताहते इति योगिसार णात् तस्मात्मदृशन्दातुः प्रतिग्रहीतुश्च सवर्णमित्यपरार्कव्याख्यैवात्र साधीयमो॥ ॥ याज्ञवल्कापि॥ सजातीयेब्वयम्पाक्तस्तनयेषु मया विधिरिति मन्नि हितसगोत्रसपिण्डषु च भावपुत्र एव पुत्वीकार्यइति। अभ्युपगतञ्चतविज्ञा नेश्वराचार्यैरपि । भ्राटपुत्त्र एव पुत्वीकार्यइति अत्र सोदरभ्रात्पुत्त एव पुतीकार्यः॥ ॥ इत्याह मनुः॥भ्राहृणामेकजातानामेकश्चेत्युत्त्रवान् भवेत्। मचे ते तेन पुत्त्रेण पुत्रिणे मनुरब्रवोदिति। अत्र भ्रातृणम्प्रतिग्रहीहत्वप्रतिपादनाबाह्य वाभावाऽवगम्यते। एकजातानामित्यनेनैकेन पित्रा एकस्या मातरि जाताना मेव ग्रहीत्वं न भिन्नादराणान्भिन्नपिटकाणां वेति गम्यते । भावृणामिति पुंस्वनिर्देशात्पदव्योपादानसामर्थ्याच्च सोदरणम्भावभगिनीनामपि परस्पर पुल्यहीदत्वाभावोऽवगम्यते॥ ॥ तदाह वृद्धगीतमः ॥ ब्राह्मणादित्रये नास्ति भागिनेयः सुतः क्वचिदिति भागिनेयपदं भ्राहपुत्त्रस्याप्युपलक्षणम्। तेन भगिन्याभाटपुत्तो न ग्राह्य इत्यर्थः सिद्ध्यति । भ्राहृणामेव ग्रहोटत्वप्रतिपादनात्। यद्यपि भाटपुत्ला स्वस्टदुहि ढभ्यामित्यनेनैकशेषोऽवगभ्यते ततश्च भ्रातृभगिनीपुत्त्रयोः भ्रातृभगिनीभ्या परस्परं पुत्त्रीकरणमवगम्यते । तथाप्यकजातानामिति भ्रातृविशेषणन एक नातं जातियेषां ते एकजाताः।जातिजीतन्तु सामान्यमिति काषात्। तेषा समान जातीयत्वप्रतिपादनात् । भ्रातृणा पुंसां भ्रातृपुत्वस्य भगिनीनाञ्च स्त्रीणाम्भ गिनीपुत्त्रस्य पुतीकरणं सियति। न भ्रातृपुत्त्रस्य भगिन्या भगिनीयुत्तस्य धात्रा बा पुत्लीकरणं सम्भवति स्त्रीपुंस्वजातिभेदात्। ननु सकृदुचरितस्य एकजाता ।

·॥ दत्तकमीमांसा ॥ ११ । नामित्यकस्य पदस्य सादरत्वं समानजातीयत्वञ्चेत्यर्थदयं न सम्भवति । सकृदुञ्च रितः शब्दः सकृदेवार्थ गमयतीति न्यायविरोधादिति चेन असंसृश्यपि चादद्या मसृष्टो नान्यमातृज इत्यत्र संसृष्टपदस्य सोदरपरत्वेन संसृष्टपरत्वेन च विज्ञाने श्वराचार्याख्यातत्वादिहापि तथेवेति नदोष इत्यल। बहुवचनं एक दित्वयो रयु पलक्षणं । बहुषु इयोः सम्भवात्। यदि हिदिपिता स्थादेकैकस्मिन पिण्डे दौ दावुपलक्षयेदिति दिपितृकलसम्भवाच्च । एक एकोपि चेदित्यनेन दयाबह नाम्वा पुत्त्रवत्त्वे सुतरा सुकरं पुत्रग्रहणमन्येषामपुत्त्राणाङ्गमयति। नैकीयैकपुत्त्र ग्रहणं व्यावर्त्तयति एकपदोपादानसाभात्तेनेत्येकत्वनिर्देशाच्च । पुत्रः पुत्ला पुत्ला वा विद्यन्ते यस्येति मतुप्। तेन चैकस्यापि पुत्त्रस्य दानाभ्यनुज्ञाने न लेवे कम्युनन्दद्यादिति निषेधस्थात्रानवकाश: । स हि सन्तानाथ पूर्वेषामिति हेतु वचनप्रतिपादितपित्रादिपूर्वसन्तागस्य पितृइवसाधारणेनापि पुत्रेण निळा हादुक्तनिषेधस्य भ्रात्रतिरिक्तविषयता सिद्धेः । किञ्च दानस्य खखत्वनिवृत्ति पूर्वक परखत्वापादनरूपत्वात् तस्य चानेन निषेधात्। प्रकृतेचैकस्योभयसाधा रणीकरणेन खत्वनिवृत्त्यभावात् कन्यादान इव दानपदार्थस्य गौणत्वात्। पुत्त्रपदस्टारसे मुख्यत्वादारसत्वमेव पुत्लाणा सिद्ध्यति । तेन च भ्रातृकृत पुत्त्रप्रतिनिधीनाम्परिग्रहणाभावोऽवगम्यते । भवेदित्यनेन पुत्त्रवत्तायाः सत्ता प्रतिपादनाद्भूतपुत्त्रत्वं भक्यित्युत्तत्वञ्च व्यावर्त्तयति। तेन चातोतेन भ्रातृ पुत्त्रेणान्यस्य भ्रातुन पिता पुत्त्रस्य जातस्य पश्येच्चेञ्जीवतो मुखमित्यादि फल सम्बन्धः। न चानागतपुत्त्रप्रतीक्षायाम्युत्तान्तरापरिग्रह इति ॥ तच्छब्देना पुत्राणामेव भ्राढणाम्परामशात् जनकस्य स्वपुत्त्रसम्बन्धाभावव्यावर्त्तनाय सर्व इति ॥ त इत्यत्र स च तौ च तेच इत्येकशेषादेकस्य दयोर्वहनी वा पुत्त्रेच्छया तत्पुत्तीकरणं भवति । तेनेति येन जनकस्य पुत्त्रवत्त्वं तेनैव सर्वषामपीति । पुत्त्रेणेत्येकवनिर्देशादेकस्याप्यनेकपुत्त्रत्वाभिधानेन । नत्वेवैकम्पुत्चन्दद्यात्प्रतिगृही याइत्येतन्निषेधस्यात्रानवकाश इत्युक्तमेव ॥ तथाच कालिकापुराणे ॥ वेताल भैरवयोः शङ्करात्मजयोरेकेन पुत्त्रेणोभयोः पुत्त्रवत्त्वं लिङ्गं दृश्यते ॥

·१२ ॥ दत्तकमीमांसा॥ । fe -- । । ऋषय ऊचुः ॥ अपुत्त्रस्थ गतिनास्ति श्रूयते लोकवेदयोः । वेतालभैरवा याती पुरा वै तपसे गिरि । पूर्व त्वकृतदारौ तौ तथाः पुत्ला नच श्रुताः । तेषान्तु सम्बगिच्छामः पातुं संस्थानमुत्तमं । ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अपुत्त्रस्य गतिनास्ति प्रेत्य चेह च सत्तमाः। स्वपुत्ले भ्रातृपुत्लैश्च पुत्ववन्ता हि खर्गताः ॥ सम्यक् सिद्धिमवाप्येह यदा वेतालभैरवी हरस्य मन्दिरं याता कैलाशम्पति हर्षितौ ॥ तदा हरस्य वचनान्नन्दी तो रहसि विजाः । प्राइदम्बचनं तथ्यं सान्त्वयन्निव बोधकृत् ॥ ॥ नन्धुवाच॥ अपुत्त्रौ पुत्रजनने भवन्ता शङ्करात्मजौ। यतेता जातपुत्त्रस्य सर्वत्र सुलभा गतिः । ॥ मार्कण्डेय उवाच॥ तस्येदम्बचनं श्रुत्वा नन्दिनः प्रीतमानसा । एकमेव करिथ्यावो नन्दिनञ्चैत्यभाषताम् । ततः कदाचिदुर्बश्यां भैरवो मैथुनङ्गतः। तस्या स जनयामास सुवेशन्नाम पुत्त्रकम् । तमेव चक्रे तनयम्बेतालोपि स्वक सुतम्। ततस्ता तेन पुत्त्रेण स्वाङ्गतिमवापतुरिति ॥ नन्विदमेकल्याने कपुत्त्रत्व किंयुगपदुत्पत्स्यतेऽथवा क्रमेण । नाद्यः युगपत्प्रतिग्रहीयुरिति विधभा वात् । नापरः पूर्वसंस्कारावरुद्धे तत्मजातीयसंस्कारान्तरानुत्पत्तेरिति चेन्न। सप्तदशावराश्चतुर्विंशतिपरमाः सत्रमासीरनितिवत्तमव्वशब्दयाईन्दै कशेषेण प्रतिग्रहोटधालसाहित्यस्यात्र विवक्षितत्वात्। तेन दानमपि महि तेभ्य एव सिद्ध्यति। यथा तुलापुरुष महितानामेव ऋत्विजा सम्प्रदानत्वम्प्र तिग्रहोटलच्चेति । तदाहुः। इत्यावाह्य सुरान्दद्यादृ विग्भ्यो हेमभूषणमित्यत्र ऋत्विग्भ्य इति बहुवचनान्मिलितानामेव सम्प्रदानत्वम् । तेन च सर्वेषामुपरि गुरुहस्तं कृत्वा तदधः क्रमेण ऋग्वेद्यादीनाम्टत्विजां हस्तानाधाय भूषणानि देयानीति वाचस्पतिमिश्राः । नच युगपदनेकपुत्चत्वानुपपत्तिरपि युगप प्रतिग्रहण द्रौपदीभार्यात्ववदस्य विलक्षणस्यैवानेकपुत्त्रत्वस्य प्रसिद्धयामुयाय णत्ववस्वीकारात्। पुत्त्रिण इत्यत्र पुत्र एषामस्तीति भवनार्थकेनास्तिना पुत्लभ वनप्रतिपादनादभावितस्य च भवनायोगात् प्रतिग्रहीतृव्यापार आक्षिप्यते ॥

·॥ दत्तकमीमांसा ॥ तथाचात्रिः ॥ अपुत्त्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधिः सदति । वशिष्ठोऽपि ॥ पुत्वम्प्रतिग्रहीयन् बन्धूनाहय राजनि चावेद्य निवेशनस्थ मध्य व्यातिभिर्डवा अदूरबान्धवं बन्धुसनिकृष्टमेव प्रतिग्टहीयादिति॥ शौनकोऽपि ॥ दातुः समक्षङ्गत्वा तु पुत्त्रं देहीति याचयेत्। याचयेदिति प्रयोजके णिच् । तेन याचनार्थतब्राह्मणद्वारा याचयेदिति एतेनाकृत स्थव भ्रातृपुत्स्य पितृव्यपुत्त्रत्वम् । अपुत्त्रस्य पितृव्यस्थ नत्युत्तो भ्रातृजाभवेत् । स एव तस्य कुर्वीत श्राद्धपिण्डादकक्रियामिति वृहत्यराशरस्मरणात् इतिचाय निरस्तम् । प्रतिग्रहीतृव्यापारविना तत्पुत्तत्वानुपपत्तेः। नच गूढोत्पन्नदत्ता त्मनाः कर्तृयापाराभावः । गृहे प्रच्छन्न उत्पन्ना गूढजस्तु सुतः स्मृत इति । दत्तात्मा तु खयन्दत्त इति कर्तृव्यापाराश्रवणादिति वाच्यम् । तत्रापि फलस्य क्रियासमानाधिकरण्यान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनात्। तस्मात् भ्रातृणामेकजा नानामित्यपुत्रस्य पितृव्य थेति वचनं न यथाश्रुतभेवार्थवत् । त्रयोदशपुत्लापत्तेः नचेष्ठापत्तिः । पुत्त्रान् द्वादश यानाह नृणं स्वायम्भुवो मनुः । तेषां षड्वन्धु दायादाः षडदायादबान्धवा इति द्वादशसङ्ख्याविरोधात् । नन्वलेव सङ्ख्या विरोधः। औरस: पुत्तिकावीजक्षेत्रजी पुत्रिकासुतः। पौनर्भवश्च कानीनः महोढा गूढसम्भवः । दत्तः क्रीतः स्खयन्दत्तः कृत्रिमश्चापविद्धकः । यत्र क्वचा त्यादितच स्वपुत्ला दशपञ्चचेति स्मृत्यन्तरस्मरणात् । पुत्रास्त्रयोदश प्रोक्ता मनुना येऽनुपूर्वशः । सन्तानकारणन्तेषामौरसः पुत्तिकातथेति वृहस्पतिस्मर णात् ॥ क्षेत्रजादीन् सुतानेतानेकादश यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाः क्रियालापान्मनीषिण इति स्मरणात् । औरसक्षेत्रजौ पुत्ला पितरिक्थस्य भागिनौ । दशपरेतु क्रमश गारिक्यांशभागिन इति मनुस्मरणाचेति चेत्सत्यम्। केषाञ्चित्वचिदन्तभावात् क्वचिदहिभावाञ्च तत्तत्मयोपपत्तेन्नदाद शसङ्ख्याविरोधइति स्थितम् ॥ किच्चापुत्वदायाधिकारे पत्नीदुहितरश्चैव पित रौ भ्रातरस्तथा । तत्सुत इति पञ्चमस्थानस्थितिविरोधश्च ॥ अयमभिसन्धिः। भ्रातृव्यस्याकृतस्थापि पुत्वेऽपुत्त्रत्वादपुत्वधनाधिकारे पञ्चमस्थाने भ्रातृव्यपरि । ।

·१७ ॥ दत्तकमीमांसा ॥ वि गणनं विरुद्धमेवं पुत्तः पौत्रः प्रपौत्रश्च तइदा भ्रातृसन्ततिः । सपिण्डसन्तति वापि क्रियाही नृप जायत इत्यादिपिण्डाधिकारे ज्ञेयम् । नन्विदमप्र योजकं यपिण्डऋक्थाभावादपुत्वत्वमिति । अप्रशस्तास्तु कानोनगूढात्पन्न महोढजाः। पोनर्भवश्च नैवैते पिण्डक्याशभागिन इति विष्णुना कानीना दीना पुतत्वेऽपि पिण्डऋक्थाभावदर्शनात् । तथा पिण्डऋक्थाभावे ऽप्यकृतस्यैव भ्रातृव्यस्थास्तु पुत्तत्वं काक्षतिरिति चेत् मैवम् पिण्डदोषहरश्चैषामिन्यनेन पिण्डसक्थभागित्वं हि पुत्लत्वस्य प्रयोजनमुक्तं तदभावे क्लीवादेरिव पुत्वत्वखरूप सत्तामात्रस्याप्रयोजकत्वात् । अपुत्त्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्ततिनिधिः सदेति विधि प्रत्ययश्रवणेनाकृतस्य पुत्त्रत्वायोगाच्च । नच भ्रातृव्येतरविषयोयऽविधिरिति वाच्यम् । सङ्केचे प्रमाणाभावात्प्रत्युत एकमेव करिष्याव इत्युपक्रम्य तमेव चक्र तनयम्बेतालोपि स्वकं सुतमिति वैतालीयभैरवपुत्त्रपुत्तीकरणलिङ्गविरोधाच ॥ किञ्च यत्र दशानां मोदराणा मध्य पञ्च प्रत्यकन्दश पुत्राः पञ्च चात्यन्तमपुत्रा स्तत्र पञ्चानामपुत्राणाम्प्रत्येक पञ्चाशत्युत्तत्वापत्तिः पञ्चाशताञ्च पुत्त्राणाम्प त्येकन्दशपितृकतापत्तिरित्याद्यनेकापप्लवः न चेष्टापत्तिः पुचप्रतिनिधि:कार्य इत्युपादेय गतैकवविवक्षणात्। एकञ्चत्युत्तवान्भवेत् । सर्वं ते तेन पुत्त्रेणेत्यत्र पुत्त्रपुत्त्रवतोरुभयोरपि प्रत्येकं श्रुतैकत्वविरोधाच्च ॥ नच खपुत्वैधीतृपुत्त्रैश्च पुत्त्र वन्ता हि खर्गता इत्यत्र भ्रातृपुत्लाणं बहुत्वश्रवणादित्यलम्बहुना । बहवो पि भ्रातृपुत्त्रा अकृता रवैकस्य पुत्ला भक्युरिति वाच्यम्। तस्य लौकिकसिद्ध बहुत्वानुवादकार्थवादगतत्वेनाविवक्षितत्वात् ॥ अस्मत्पचे तु रकेनैव प्रकृतनित्य विधिसिद्धावनेकोपादानस्य वैयादशास्त्रीयत्वाच्च ॥ तस्मात्मनिहितमगोत्र मपि एडेषु भ्राटपुत्व एव पुत्त्रीकार्य इति स्थितम्। ततश्च कृतवेन प्रथमं धनपिण्ड भागित्वमकृतलेन च खखस्थान इति ॥ विष्णुचवलन्तु पूज्वपूर्वपरिगणितपुत्त्र सद्भावविषयमिति न कोपिविरोधः। नन्वेवं सासामेकपत्नीनामेका चेत्युत्रिणी भवेत् । सास्तास्तेन पुत्त्रेण पुत्त्रिया मनुरब्रवीदित्यत्राप्यकृतस्य पुत्त्रत्वं न यात् । न चेष्टापत्तिः श्राचारविरोधात्। पिलपत्न्यः सबा मातर इति पिट । । - ·॥ दत्तकमोमांसा ॥ १५ पत्नीत्वमात्रनिमित्तकमाढत्वव्यपदेशविरोधाञ्चेति चेत् । भैवं सपत्नीपुत्त्रस्य साक्षा नवयवारब्धतया कृतस्थापि पुत्त्रत्वसम्भवात् । वचनन्तु नियमार्थमित्युक्त मेव । चालव्य तु दम्पत्यारन्यतरस्थाप्यवयवसम्बन्धाभावात् । नाकृतस्य पुत्त्रल । मिति॥ यत्तु वृहस्पतिना ॥ यद्येकजाता बहवो भ्रातरस्तु सहोदराः । एकस्यापि सुते जाते सर्वे ते पुत्रिण: स्मृताः ॥ बहीनामेकपत्नीनामेष एव विधिः स्मृतः। एका चेत्पुत्रिणी तासा सवासां पिण्डदस्तु सः । इति भ्रातृव्यधातिदेशः ॥ सापत्न्येऽमिहितः सोपि प्रतिनिधित्वाभिप्रायेण न पुत्रीकरणाभिप्रायेण भत्र वयवारब्धत्वेन पुत्त्रत्वस्थ सिद्धत्वात् । विकलावयवारब्धत्वेन प्रतिनिधित्वेपि सिद्धे वचननियमार्थमित्युक्तमेव । तदेतत् स्पष्टीकृतन्देवखामिना। उभय प्रापि नान्यः प्रतिनिधिः कार्य इत्यनेन ग्रन्थेन विवृतञ्चतचन्द्रिकायाम्॥ उभयत्रापि यद्यकजाता इत्येव वचनदपि भ्रातृसुते सपत्नीसु ते च पुत्त्रप्रति निधितया कथञ्चित्सम्भवत्यन्या न प्रतिनिधिः कार्य इति । विज्ञानेश्वरोपि मानवम्बचो व्याचष्टे । भ्रातृपुत्त्रस्य पुत्त्रीकरणसम्भवे ऽन्येषाग्पुत्त्रीकरणनिषेधार्थ न पुनः पुत्त्रत्वप्रतिपादनाय तत्सुतो गोत्रजो बन्धुरित्यनेन विरोधादिति ॥ भ्रातृव्याभावेऽन्योप्युक्तरीत्या प्रत्यासन्नः ॥ तथाच शौनकः॥ क्षत्रियाणा स्वजाता वै गुरुगोत्र समेऽपि वा। वैश्याना बैश्यजातेषु शुद्राण शूद्रजातिषु ॥सर्वेषाञ्चैव वर्णानाञ्जातिध्वेव च नान्यतः। दौहित्रो भागिनेयश्च टैस्तु क्रियते सुतः । ब्राह्माणादित्रये नास्तिभागिनेयः सुतः क्वचिदिति ॥ खजाता क्षत्रियजाता जातिसामान्योपादानेऽपि प्रत्या सत्तिः पूर्ववदत्रापि नियामिकाः । अदूरबान्धवमित्यादिवशिष्ठस्मरणात्। मपिण्डाभावे गुरुगोत्रसमेपि वा क्षत्रियाणं प्रातिखिकगोत्राभावाहुरुनिर्देशः । अतएव व्यवधानात्मपिण्डाभावे सगोत्रविधान तत्रापि खजातावित्येव सर्वेषा ञ्चैव वर्णाना जातिवेव च नान्यत इति वाक्यशेषात् ॥ तेन च भिन्नजातीय मपि एड्सगात्रव्यावृत्तिः। वैश्यजातेषु वैश्यजातिम्वित्यर्थः । जातिजातन्तु सामान्य ·॥ दत्तकमीमांसा ॥ वि । मिति त्रिकाण्डीयस्मरणात्। अवापि सामान्योपादानेऽपि प्रत्यामत्तिः पूर्ववन्नि यामिका । गुरुगोत्रसपि वेत्यत्रापि प्रवर्तते। पौरोहित्याद्राजन्यविशामिति स्मरणात् ॥ खगोत्रेषु कता येस्थुरित्यस्य त्रैवर्णिकसाधारण्याच्च । सपिण्डाभावे गुरुगोत्रसम इत्यत्रापि तुख्यप्रत्यासत्तेनियामकत्वात् । शादजातिविति । अत्रापि प्रत्यासत्तिः पूर्ववदेव । गुरुगाचाश्रवणच्च गुरुगोत्रसमेपि वेत्यस्यात्रा प्रवृत्तिः। तेन शूद्रजातिमात्र इति सिद्ध्यति ॥ नदाह ब्रह्मपुराणम् ॥ शूद्राणान्दासवृत्तीना परपिण्डापजीविना । परा यत्तशरीराणं न क्वचित्पुत्त्र इत्यपि । तस्माद्दासस्य दास्याश्च जायते दास एव होति । त्रैवर्णिकानी चैवर्णिकानुलामजानाञ्चाल्लष्टत्वात्प्रतिलोमजानाञ्चापकृष्ट त्वान्न क्वचित्युत्त कत्तुं शक्यते इति पद एव पुत्त्रीका दामदास्युत्पन्नत्वादिति ननु क्षत्वियादिवाक्यत्रयं नारम्भणीयं न्यायसाम्येन पूर्ववाक्यादेव तदर्थ सिद्धेः। आरम्भे वापि सर्वेषाञ्चैव वर्णनामित्यनेन पौनरुक्त्याच्चेति चेत् मैवं क्षत्ति यादिपदैः चलियादिसमानधर्मकभूद्धीवसितादीनामपि प्राप्त्यर्थत्वात् ॥ ब्राह्म णेन क्षत्तियायामुत्पादितः क्षत्तिय एव भवति चत्त्रियेण वैश्याया वैश्य एव वैश्येन ट्रायां सट्रएव भवतीति शङ्खस्मरणात् ॥ खजाताविति क्षत्त्रिया दिममानधविपि मूडावसिकादीनां क्षत्रियादिपुत्चत्वाभावबोधनायेति ॥ तिसावर्णनुपूणेत्यानुपूर्व्यलिङ्गात् । नच सर्वेषामित्यनेन पानरुत्यं तस्य वर्णनामनुलोमानाञ्च खजातिनियमानुवादेन प्रतिलोमानां तदभावबोधनार्थ त्वात् ॥तदेवाह सर्वेषामिति वर्णपदेोपादानसामर्थ्यादीनामेव खजातिनियमः स्वान्नानुलोमजानामिति नत्प्राप्त्यर्थं सर्वपदोपादानम्प्राप्तिश्च वर्णसमानधर्म त्वात् नच वर्मविशेषणन्तत् च कारानुपपत्तेः । ततश्च वर्णानामनुलामजानाञ्च जातिव्वेवेति नियमो नान्यतोनान्येषु प्रतिलोमेवित्यर्थः । नचिदं पूर्ववाक्यप्रा तप्रत्यासत्यपवादकतयैव कुतो नेव्यते । अदूरबान्धवमिति वशिष्ठवाक्यवि रोधादिति चेन्न तस्य ब्राह्मणवायकवाक्यतयापसंहारादितिचेत्। मैवम् अपवाद लौकिकवैदिकप्रत्यासत्तिनियामक व्यवहाररूपन्यायविरोधात् । - ·EARRIAGE ॥ दत्तकमोमासा॥ १७ प्रयोजनाभावादतिप्रसङ्गादनेनैव प्रत्यासत्तिसामान्यापवादे दौहित्री भागिनेय श्चेति प्रत्यासत्तिविशेषापवादासङ्गतेश्च तस्मात् यथोक्तव्यास्थैव प्रयोजनवतीति प्रत्यासत्तिसामान्यात् प्राप्तयाःहित्रभागिनेययोस्लेवर्णिकेष्वपवादमाह दौहि त्र इति । तुशब्दस्य चावधारणार्थतया हैरेवेति, नियमात् त्रैवर्णिकव्या वृत्तिः तत्र हेतुमाह ब्राह्मणादित्रय इति क्वचिदपि शास्त्र भागिनयस्य त्रैव र्णिकसुतत्वादर्शनाच्छूट विषयत्वमेवेति समुदायार्थः भागिनेय इत्यविवक्षित हेतो व्यर्थविशेषणतापत्तेः। विवक्षायां भागासिद्धेश्च । दौहित्रभागिनेया सर विषया शास्त्रान्तरे त्रैवर्णिकविषयत्वाभावात् यथा सुरापानादाविति प्रयोगात नोभयोस्त्रैवर्णिकविषयत्वासिद्धिः । अथदम्बाश्यदयं शब्दविधयैव स्वस्खविषये प्रमाणं नानुमानविधया तेन भागिनेयमावस्यैव त्रैवर्णिकविषयत्वाभवो न दौहित्रस्येति वाच्यं तदपि न वाक्यभेदापत्तेः । दौहित्रस्य त्रैवर्णिकेषु विकल्या पत्तेश्च ॥ अदूरबान्धवत्वेन प्राप्तत्वाच्छूद्राणामेवेति नियमेन निषिद्धत्वात् यदा ट्राणामेवेति नियमेन दैाहित्रस्य त्रैवर्णिकेषु निषेधः सिद्ध्यति । त्रैवर्णि काना भागिनेय एव न भवतीति नियमेन दौहित्रस्य प्राप्तिश्च सियतीति. विकल्पः । किञ्च शब्दविधया प्रामाण्ये पूर्ववाक्ये किं नियमः परिसङ्ख्या का स्यात्। कथं नियमः कथञ्च परिसङ्ख्या। दौहित्रभागिनेयोयारेव शूद्राणमिति नियमः पक्षे दैहित्रादः पक्षे च चालव्यादी प्राप्तत्वात् । ट्राणानव दौहित्र भागिनेयाविति च परिसङ्ख्या दौहित्रादेश्चतुर्वपि वर्षेषु युगपत्प्राप्तत्वात् ॥ तवाद्ये भादव्यादिविधायकसामान्यशास्त्रस्य बाधः सर्वेषामेव वर्णना जाति वेव नचान्यत इत्यत्र जातिपदस्य दौहित्रादि परतया सकाचः ॥ दौहित्रभागि नेयथारभावे पुनीकरणाभावप्रसङ्गचेति । परिसङ्ख्यापक्षे तु सादाणामेवेत्यने नैव त्रैवर्णिकेषु तनिषेधप्रसिद्धा ब्राह्मणादित्रये मास्ति इत्यादि पुनस्तन्निषधक वाक्यवैयापत्तिरिति तस्मादनुमानविधयैव वाक्यइयव्याख्या साधीयसीति। किञ्च न्यायमूलिकाथा अनुमानविधाथाः श्रुतिमूलिकाथा: शब्दविधाया गुरु वाच॥ श्रुतिकल्पने श्रुतिद्वयकल्पनाच न्यायमूलकत्वे च नास्तीति वर्त्तमानाप ·१८ ॥ दत्तकमीमांसा ॥ देशो लिङ्गम्। यदा तु दौहित्रोभागिनेया वा दाणा विहितः सुत इति पाठ स्तदापि द्राणामेव मृद्राणामपीति वेत्यन्वयसंशयव्युदासाय नियमपरता मेव स्पष्टीकत्तुं ब्राह्मणादित्रय इत्यस्य प्रवृत्तेरेकवाक्यतैव नियमपरता चेयं । दौहित्रभागिनेयकर्मकपुत्त्रीकरणभावनायामनियमेन चतुर्णामपि वानी कतत्वेन प्राप्तौ सदनियमेन ट्राणामेवेत्यन्वयः सिद्ध्यति तथा च भागिनेय यदं दैहिवस्थाप्युपलक्षणमेव । अन्यथा दौहित्रभागिनेययोः द्रविषयत्वनिय मासिद्धेः। सिद्धा वा दौहित्रस्य त्रैवर्णिकविषये विकल्पापत्तिरित्युक्तमेव । यद्य तर्हि भागिनेयस्य त्रैवर्णिकविषयत्वाभाव एव दौहित्रभागिनेयया: हादविषय वेन साध्यतामिति चेन्न। दविषयत्वादित्यनेनैव सिद्धा दौहित्रभागिने यपदोपादानवैयर्थात् । अविवक्षायामुपयाविवक्षातो भागिनेयमात्राविक क्षाया लघुत्वात् । तस्माद्यथोक्तमेव साधीय इति । तदेतत् स्पष्टमाचष्ट शाकलः । सपिण्डापत्यकञ्चैव सगात्रजमथापि वा। अपु चको द्विजा यस्मात्युत्तवे परिकल्पयत्। समानगोत्रजाभावे पालयेदन्यगोत्रज। दौहित्रं भागिनेयञ्चमाटवसृसुतम्बिनेति। एतेन भागिनेयपदं दैाहित्रमाल बस्नेयेयारुपलक्षणमिति स्पष्टमेव सिद्धम् । युक्तञ्चैतत् विरुद्धसम्बन्धस्य त्रिवपि समानवादित्यलम्बहुना। नान्यजातीयः पुत्वीकार्य इत्युक्तं तदतिक्रमे कथमित्यत आह शोनकः ॥ यदिस्यादन्यजातीयो ग्टहीतोपि सुतः क्वचित् । अंशभाजं न तं कुर्य्याच्छौनकस्य मतं हि तदिति । अन्या ग्रहीत्रपेक्षया उत्कृष्टा अपकष्टा वा जातिर्यस्यास ग्रहीतो विधिनापीत्यर्थः । अंशोधनस्य अंशपदसामर्थात् कृत्स्नधनव्युदा सोऽर्थसिद्ध एव ॥ असवास्तु ग्रामाच्छादनभाजना इति कात्यायनस्मरणात्। पिण्डदेोऽशहरश्चैषामित्युपक्रम्य सजातीयेव्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति योगीश्वरस्मरणाच । इदानी कीदृशः पुत्त्रीकार्य इत्यत श्राइशौनकः ॥ नैकपुत्त्रेण कर्त्तव्यं पुत्त्रदान कदाचन। बहुपुत्त्रेण कर्त्तव्यं पुनदान प्रयत्नत इति। एक एव पुत्तायस्येति एक ·१९ ॥ दत्तकमीमांसा ॥ - घुत्तस्तेन तत्युत्तदान न कार्य्यम्। नत्वेवैकम्युनन्दद्यात्प्रतिग्रहीयादिति वशिष्ठमा रणात्। अत्र स्वस्खत्वनिवृत्तिपूर्वकपरखबापादानस्य दानपदार्थत्वात् परख वापादनस्य च परप्रतिग्रहम्बिनानुपपत्तेस्तमप्याक्षिपति। तेन प्रतिग्रह निषेधाप्यनेनैव सियति॥ अतएव वशिष्ठः ॥ नवेवैकम्युलन्दद्यात्प्रतिग्टहीयादेति । तत्र हेतुमाह। स हि सन्तानाय पूर्वेषामिति । सन्तानार्थत्वाभिधाननकस्य दाने सन्तानविच्छि त्तिप्रत्यवायो बाधितः । स च दान प्रतिग्रहोत्रोरुभयोरप्युभयशेषत्वात् ॥ यत्तु स्मृत्यन्तरम् ॥ सुतस्य सुतदाराणा वशित्वमनुशासने । विक्रये चैव दाने च वशिलंन सुते पितुरिति । यच्च योगीश्वरस्मरणम् देयन्दारसुतादृत इति तदेकपुत्त्रविषयम् । कदाचन आपदि । तथाच नारदः॥ निक्षेपः पुत्तदारञ्च सर्वखञ्चान्वये सति। आपत्खपि हि कष्टासु वर्त्तमानेन देहिना। अदेयान्याहुराचाया यद्यत्माधारणन्धनमिति । इदमप्येकपुत्त्रविषयमेव वशिष्ठशौनकैकवाक्यत्वात्। तर्हि केन पुत्तो देय इत्यत आह । बहुपुत्त्रेणेति । बहवः पुत्रा यस्येति बहुपुत्तः नैकपुत्रेणेति निषेधात् । दिपुत्तस्यैव दानप्राप्ती यवहुपुत्त्रेणेत्युच्यते। तलिपुत्त्रस्थापि तत्प्रतिषेधाय । एक पुत्तो ह्यपुत्लो मे मत: कौरवनन्दन । एकं चक्षुर्यथाऽचक्षुनीशे तस्यान्ध एवही व्यादि भीमम्प्रति शान्तनूक्तः । बहुपुत्त्रेणेति पुंस्त्वश्रवणात् स्त्रियाः पुत्वदानप्रति षेधः । अत एव वशिष्टः । न स्त्री पुत्त्रन्दद्यादिति नैरपेच्यश्रवणाचेति भावः ॥ भर्चनुज्ञाने तस्या अध्यधिकारः। तथाच वशिष्ठः । अन्यत्रानुज्ञानार्जुरिति । यत्तु दद्यान्माता पिता यम्बेति यच माता पिता वा दद्यातामिति मान पिढसमकक्षयाभिधानं तदपि भत्रनुज्ञानविषयमेव । नचैवं विधवाया आपद्यपि पुत्लदानं न स्यात् भत्रनुज्ञानासम्भवात् परिग्रहवदिति वाच्यम् । मानवीयलिङ्ग दर्शनेन तथाकंल्पनात् । नैरपेक्षकत्वश्रवणाच्च । स्त्रीनिरपेक्षस्थेकस्यापि पुत्त्रस्य भर्तुदीनाधिकारः। दद्यान्माता पिता यं वा माता पिता वा दद्यातामिति मानिरपेक्ष्यैकपिदनिर्देशादीजस्य प्रधान्यादयोनिजा अपि पुत्ला दृश्यन्त ।

·२० ॥ दत्तकमीमांसा इति वाधायनीयहेतुदर्शनाच्च । भारतेऽपि। माता धाता पितुः पुत्तो येन जातः स एव होति । श्रुतिरपि आत्मा वै जायते पुत्त इति । मानवे दद्या नामित्युभयकर्ट कताश्रवणाचोभयाधिकारी मुख्यः॥ अतएव वशिष्ठः ॥ शुक्रशोणितसम्भवः पुरुषो मातापिटनिमित्तकस्तस्य प्रदानविक्रयपरित्यागेषु मातापितरौ प्रभवत इति ॥ वैधायनेऽपि ॥मातापि बोरेव संसर्गसाम्यादिति ॥ अतएव मातापिता वा दद्यातामिति मनुना मातुर्भ नुज्ञानसापेक्ष्यलाजघन्यत्वं स्त्यनुज्ञाननैरपेक्ष्यापितुर्भाध्यमले जनकतासाम्या दुभयोर्मुख्यत्वमभिप्रेत्य पूर्वपूर्वस्वरमादुत्तरोत्तरमभिहितम् ॥नचेदमेकमेव वाक्यं द्विवचनान्तैकक्रियाश्रवणादिति वाच्यम् । मधे विकल्पासङ्गतेः तस्मा दिकल्पत्रयमेव ॥ अतएव योगीश्वरः॥ दद्यान्माता पिता यं वेति प्रत्येकमेकवचनान्तमेव क्रिया पदमुदाजहार ॥ तत्रापि निमित्तमाह प्रथनत इति। प्रकृष्टो यनोयस्मिन् काले ऽसौ प्रयत्न आपत्कालस्तेन चापत्काल एव पुत्त्रदान नान्यथेत्यर्थः । यथाहु कालायनः ॥ आपत्काले तु कर्तव्यं दानं विक्रय एव वा। अन्यथा न प्रवर्तत इति शास्त्रविनिश्चय इति प्रक्रमात्पुत्लदाराणाम्॥ मनुरपि ॥ माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्त्रमापदीति ॥ श्रापदि दुर्भिक्षादावनापदि दाने दातुषः अन्यथा न प्रवर्ततेति निषेधात् यदा प्रयत्नत इति प्रतिग्रहीतुः प्रयत्नादापद्यपुत्लत्व इति ॥ अपुत्त्रेणैव कत्रव्यः पुत्रप्र तिनिधिः संदेत्यविस्मरणात व्याख्यातञ्चैवमेवापरार्कचन्द्रिकाभ्याम् । आपदि. ग्रहीतुरपुत्त्रत्व इति॥ विशेषान्तरमपि कालिकापुराणे। दत्ताद्या अपितनया निजगोत्रेण संस्कृताः। श्रआयान्ति पुत्त्रता सम्यगन्यवीजसमुद्भवाः । पितुर्गोत्रेण यः पुत्रः संस्कृतः पृथवीपते (आचूडान्तं न पुत्त्रः स पुत्वतां याति चान्यत इति। चूडाद्या यदि संसस्करा निजगात्रेण वै कृताः । दत्ताद्यास्तनयास्ते स्युरन्यथा दास उच्यते । अर्द्धन्तु पञ्चमादान दत्ताद्याः सुता नृप। ग्टहीला पञ्चवर्षीयं पुत्तेष्टिं प्रथमञ्च ।

·॥ दत्तकमीमांसा ॥ । । । । - रेत् । पौनर्भवन्तु तनयं जातमात्र समानयेत् । कृत्वा पोनर्भवष्टामं जातमात्रस्य तस्य वै । सवास्तु कुर्यात्संस्कारान् जातकादिकानरः। कृते पौनर्भक्टोमे सुतः पौनर्भवस्तत इति ॥ दत्तेति अन्यवोजसमुद्भवा अपि दत्ताद्यास्तनया निजगोत्रेण प्रति ग्रहीना खगोत्रेण सम्यक् वस्त्रोतविधिना जातकर्मादिभिः संस्कृताश्चेत्त दैव प्रतिग्रहीतुःपुत्त्रता प्राप्नुवन्ति नान्यथेत्यर्थः ॥ तदाह वशिष्ठः॥ अन्यशाखाद्भवो दत्तः पुत्रश्चैवोपनायितः । खगोत्रण खशाखोतविधिनास स्वशाखभागिति। दत्ताद्या इत्यादिपदेन कृत्रिमादीना ग्रह णम्। औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च भागाही स्तनया दूभे। कानीनश्च महाढश्च क्रीतः पानभवस्तथा । स्वयं दत्तश्च दामश्च पडिमे पुत्त्रपासनाः। अभावे पूर्वपूर्वेषां परान् समभिषेचयेत् । पौनर्भवं खय न्दत्तं दासं राज्ये न योजयेदिति पूर्वीपक्रमात् । योयम्पानर्भवादीना राज्य नियोजनाभावः सारसव्यतिरिक्ताभाव एव अभावे पूर्वपूर्वेषामित्यस्यैवानेना पवादात् । सत्यारसे तु राज्याभावस्य । न क्षेत्रजादोंस्तनायान् राजा राज्येमि वेचयेत्। पितॄणां साधयेन्नित्यमारसे तनये सतीत्यनेन प्रागेवाभिधानात्। सत्यौ रसे क्षे जादीन् राज्ये नैवाभिषेचयेत् । पितृणां नित्यं श्राद्धादि चैवन साधयेन कारयेदित्यर्थः । मात्रणेति यद्यपि जातकमादिसाक्षागोत्रस्य करणता न श्रूयते तथापि तदङ्गझते वृद्धिश्राद्धे तत्सम्बन्धावश्यम्भावात् प्रधानेऽपि तत्सम्बन्ध इति। चूडादिषु साक्षादेव तत्सम्बन्धः। शिखा अपि च कर्त्तव्याः कुमारस्यार्ष सङ्ययेति स्मरणात् । संस्कारैः पुत्वत्वमित्युक्तम् । तानेवान्वयव्यतिरेकाभ्यामाह पितुर्गोत्रेणेति । यः पुत्व प्राचूडान्तं चूडान्तैः संस्कारैः पितुर्जनकस्य गोत्रेण संस्कृतः सोऽन्यतोऽन्यस्य पुत्त्रतानयाति।अयमत्राभिसन्धिः। अत्रकृतचूडस्य परि ग्रहीटपुत्त्रताभावप्रतिपादनमसाधारण पुत्त्रता विषयीकरोतीत्यवश्यं वाच्यम्। अन्यथा गृहीत्वा पञ्चवर्षी यमित्यनेन कृतचूडस्यापि परिग्रहोत्रपुत्त्रताप्रतिपाद नविरोधात् गृहोवेत्यस्य च कृतचूडविषयत्वावश्यम्भाव: स्पष्टमिप्यते । ततश्च चूडान्तसंस्कारसंस्कृतस्य परिग्रहे ड्यामुष्यायणता भवति गोवदयेन संस्कृत ।

·दत्तकमीमांसा॥ - वात् ।तस्य च फलं गोबद्दयसम्बन्ध इत्यग्रे वन्यते । अनेन जातकर्मादीना चूडा न्तानी संस्काराणां पुत्त्रताहेतुत्वमुक्तम् । श्राचूडमिति वक्तव्ये यदन्तग्रहणं तद कृतार्षसमसङ्ख्यशिखस्य पुत्तीकरणाभ्यनुज्ञानार्थं प्रधानानिष्यत्त्या पुत्त्रताहत्वात्। चूडाद्या इति वक्ष्यमाणत्वाच्च। अकृतजातकम्माद्यसम्भवे कथमित्यत आह । चूडा द्या यदीति। यदि चूडाद्याः संस्कारा निजगोत्रेण प्रतिग्रहीटगोत्रेण कृता वै शब्दाऽवधारणे । तदैव दत्ताद्यास्तनया: स्युरन्यथा ते दासा उच्यन्ते इति । चूडा आद्या येषां ते तथेति नतु चूडाया श्राद्या इति पूर्बेन पानरुत्यापातात् । अनेन जातकमाद्यन्नप्रासनान्तानां जनकगोत्रेणानुष्ठानेऽपि न विरोधः। तथा चाकृत जात कमादिमुख्याऽकृतचूडोऽनुकल्प इति सिद्ध्यति। दत्ताद्या इत्यादि पदेन कृत्रि मादिग्रहणमित्युक्तमेव । तेषामपि संस्कारैरेव पुत्त्रत्वं न परिग्रहमात्रेण अन्यथा दास उच्यत इति विपक्षवाधकात्। अन्यथा चूडाद्यकरण कृतचूडादिपरिग्रहे वा दासता भवति नतु पुत्त्वमित्यर्थः । अस्य पुत्त्रत्वस्य यूपत्लादिवत्संस्कारजन्यत्वात् असंस्कृतः पुत्त्रीकार्यइति स्थितम् । तत्रावध्यपेक्षायामाह। अर्द्धमिति । असं स्कृतोऽपि पञ्चमादूई न ग्राह्यः कालाभावेन पुत्त्रत्वानुपपत्तेः। अनेन पञ्चैव वर्षाणि पुत्त्रपरिग्रहकाला इत्युक्तम्भवति तयतिरेकेणाभिधानन्तु पञ्चमानन्तरं गौणाऽपि कालो नास्तीति प्रतिपादनाय अन्यथा स्वकालादुत्तरः कालो गाण: सर्वः प्रकीर्तित इतिन्यायेन पञ्चमानन्तरस्य गौणकालत्वापत्तः। ततश्च जननमा रभ्यादतीयवर्षं तत्रापि ढतीयवर्षस्य मुख्यकालतया ऊर्द्धन्तु पञ्चमाइर्षादित्यु पसंहारे वर्षश्रवणाचाचापि चूडाशब्दस्य हतीयवर्षपरतैवाभिप्रेतेति गम्यते। अन्यथापनीतिमहभावपक्षे अष्टमवर्षमकृतचूडस्य परिग्रहापत्तेः। नचेष्टापत्तिः ऊर्धन्तु पञ्चमाद/दित्यनेन विरोधात्। तस्मादाचूडान्तमित्यत्र चूडाशब्दस्तृ तीयवर्षपर एव युक्तः हतीयानन्तरमापञ्चमंगाणः। ऊर्छन्तु गाणेाऽपि नेति स्थि तम् । सुता इत्यनेन पुत्त्वानुत्पत्तावपि चूडादिसंस्कारा उत्पद्यन्त एव तत्त कालसद्भावादित्युक्तम् । तथापि दासतैव पुत्त्रत्वाभावात् । इदञ्च बतीयं दास तानिमित्तम् । यत्तु कात्यायनस्मरणम् विक्रयञ्चैव दानञ्च न नेयाः स्युरनि - ।

·॥ दत्तकमीमांसा २३ । छवा दाराः पुत्ताश्चेत्यनिच्छूना दानादिनिषेधः। सोऽपि पञ्चवार्षिकस्यैव नाधि कस्येति व्याख्येयम् । यच्च सदृशन्तु प्रकुर्य्यामिति वाक्ये गुणदोषविचक्षणमिति पाठमभिप्रेत्य विचक्षणं नतु बालमिति सर्वज्ञेन व्याख्यातम् तदपि पञ्चवार्षिक मेव । विचक्षणं चातुर्यविशेषेण नतु बाल बाल भाषोडशाइर्षादिति लक्षणवि शिटंन कुर्यादित्यर्थ इति व्याख्ययम् । तसंस्कृताभावे कथमित्यत आह ग्यही लेति। पञ्चवर्षीयं चूडादिसंस्कार संस्कृतमित्यर्थः । ननु कथं तस्य ग्रहणं दास तोऽभिधानादित्यत आह पुत्त्रेष्टिमिति । अयमत्राभिसन्धिः अग्नये पुत्ववान्पुरो डाशमष्टाकपाल निर्बपेदिन्द्राय पुत्त्रिणे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रजाकामाऽ मिरेवाम प्रजा प्रजनयति वृद्धवामिन्द्रः प्रयच्छतीति वाक्ये प्रजाफलकत्वमिष्टः श्रूयते। तद्यवानुत्पन्ना प्रजा तत्र तदुत्पत्तिरेव भाव्या यत्र तत्पन्ना परिग्टह्यते तत्रोत्पत्तेरभावात्तस्याः प्रजात्वमेव भाव्यमिति कल्प्यते प्रकृतविध्यन्यथानुपपत्तेः। तच दासत्वाफ्नोदम्तेन सम्भवतीति तदपनादेोऽप्यवश्यमभ्युपेयः । अन्यथा प्रजात्वमात्रसम्पादकले पुत्त्रपरिग्रहमाचे स्यात्। यदि च संस्कारैरेव तत्र पुत्तलो त्पत्तेन तदपेक्षेति। तहि प्रकृतेऽपि तुल्य प्रथमपदेनात्र तत्सूचनात्। कुर्यात्संस्कारान् जातकम्मादिकान्नर इत्यन्तऽभिधानाञ्च । तस्मात्युत्त्रेच्या पूर्व संस्कार प्रयुक्तदासत्वायनादपूर्वकप्रजात्वसम्पादनात् संस्कृताऽपि परिग्राह्य इति स्थितम् यद्येवं तर्हि संस्कृतमित्येव वाच्यम्। किं पञ्चवर्षीयपदोपादानेनेति चेन्मेवम् । पञ्चवर्षीयस्यैवेति नियमार्थत्वात्। नियमश्चाक्षरग्रहणपूर्वकब्रह्मवर्च सफलकोपनयनप्राप्त्यर्थः । नचायनियमः । पूर्ववाक्यनैव सिद्ध इति वाच्यम् । तस्याकृतसंस्कारावधिसमर्पकलेन प्रकृतार्थत्वाभावे प्रतिग्टहीतत्वात्। प्रथम मिति संस्कारेभ्यः प्रागित्यर्थः। ननु परिग्रहहोमादेव प्रागिति कुता नेष्यते ग्टही वेति साङ्गाया ग्रहणभावनायाः त्वाप्रत्ययेन पूर्वकालतावगमात् । पुत्त्रेच्या पूर्व संस्कारापनोदेन संस्कारान्तरावश्यापेक्षणाचेति । यदुक्तं ऊईन्तु पञ्चमाइर्षान्न दत्ताद्याः सुता इति । तस्थापवादमाह पौनर्भवन्विति । अचतायां क्षतायां वा जातः पौनर्भवः सुत इति। अनेन सप्तविधायामपि पुनम्बा जातः संग्टहीतः जात सवास्तु ·२५ ॥ दत्तकमीमांसा । मात्रमुत्पन्नमात्रम् तेनोत्पत्ति काल एव न कालान्तर इत्यर्थः । समानयेत्परि ग्रहविधिना परिगृहीयात्॥ ननु जातमात्रस्य जातकम्वोचितम् । कुमारञ्जा सम्पुरान्यैरालम्भादिति सूत्रात्तत्कथमुच्यते जातमात्रं समानयेदिति सत्यं अपरिगृहीतस्य खसुतत्वाभावे संस्कारानुपपत्तः । संस्कुर्यात् स्वसुतान् पितेति स्मरणात् । नच वीजसम्बन्धादेव खत्वं । वीजाद्योनिबलीयसीत्यपवादात् सम यादन्यस्येति गौतमस्मरणाच्च अन्यस्य जनयितुः पुत्तः समयादेवेत्यर्थः । तस्मा दत्र जातकर्मणः प्राक्परिग्रह इति। परिग्रहानन्तरं संस्कारप्राप्तावपवाद माह । कृवेति जातमात्रस्य परिग्रहानन्तरं पौनर्भवष्टोमम्विधाय पश्चाज्जात कादिसंस्कारान् कुर्यादित्यर्थः । नन्विदमनुपपन्नम् जातेष्टिन्यायविरो धात्। तथाहि यथा जातेष्टिविधीयते तथात्र पोनर्भवटोमा विहितः स च जातकर्मणः प्राक् क्रियमाण: प्रधानं विरुणडोव। पञ्चाहसाध्यत्वात्तस्येति चेदु च्यते । नात्र पौनिवष्टोमो जातेष्टिवदपूर्वेाविधीयते । किन्त्वन्यत्रोत्पन्नस्य तस्य जातकादीनाञ्च क्रममात्रं । यथा दर्शयालमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेतेतितेन न कोऽपि विरोधः। वैशब्दाऽवधारणे जातमात्रस्यैव न काला न्तर इत्यर्थः । तेनास्य जातेष्टिवदेव पूर्वकालतादिनियमोऽपि न सिड्य तीति । सर्वपदेनैव सिद्धा जातकाद्युपादानं तत्पूर्वभाविना गर्भसंस्काराणा निवृत्त्यर्थम् । जातकाद्युपादानेऽपि यत्सर्वपदोपादानं तद्यस्य यावन्त: संस्का रास्तस्य तावत्प्राप्त्यर्थं ततश्च द्रादीनामुपनयनाद्यभावेऽपि चौडादिभिरेव पुत्त्रत्वम्भवतीति कल्प्यम् । नर इति सामान्योपादानेपि पौनर्भवष्टोमे चैवर्णिक स्यैवाधिकारादन्येषान्तु संस्कारमात्रेणैव पुत्तलमिति । पौनभवष्टामसंस्कार थोर्मिलितयोः पुत्त्रत्वहेतुतामुपसंहरति । कृत इति पौनर्भक्ष्टामे कृते ततस्तैः संस्कारैः पोनर्भवः सुतो भवतीत्यर्थः । प्रासङ्गिक पौनवधर्ममाह । एको द्दिष्टं पितुः कुर्थात् व श्राद्धे पार्षणादिकम् । पौनर्भवः पुत्रः पितुः क्षयाहे एकोद्दिष्टमेव कुयात् न पावणादिकम्। आदिशब्दात्पावणविकृती नामपि निषेधः । प्रत्यब्दं पावणेनैव विधिना क्षेत्रजौरमौ । कुाताभितरे । । । ।

·॥ दत्तकमोमांसा॥ २५ । कुर्युरकोदिष्टं सुता दशति जानकर्मस्मरणात्। पितुर्गतस्य देवत्वमौरसस्य त्रिपौ रुषम् । सर्वत्रानेकगोत्राणामेकादिष्टं चोहनीति पराशरस्मरणाच । पुत्तो द्देशे खयं दत्तश्च दासश्चेत्युक्तम्॥ तत्र दासलक्षणमाह। क्रीता या रमिता मूल्यैस्मा दासीति निगद्यते । तस्या यो जायते पुत्ला दासपुत्वस्तु, स स्मृतः । या सवापि मुख्यैः क्रीता सती रमितोपभुक्ता सा दासीत्युच्यते पूर्वैः । क्रयक्रीता तु या नारीन सा पत्न्यभिधी यते । न मा देवेन सा पत्ये दारी तो कवयो विदुरिति स्मरणात् । तस्या जातो दासपुत्लो दास्याः पुत्लो दासपुत्तः छान्दमः पुम्बद्भावः यद्दा दासश्चासौ पुत्र श्चेति यद्दा दासाभिधः पुत्व इति ॥ तानाह। न राज्ञ राज्यभाक् म स्यात् विप्राण श्राद्धकन्न च । अधमः सर्वपुत्त्रेभ्यस्तं तस्मात्परिवर्जयेत्। स राज्ञा राज्यभाक्न विप्राणां श्राद्धकञ्च न स्यात् यस्मात्मर्चपुत्त्रेभ्याऽधम इत्यर्थः ।। कीदृश इति निरूपितमिदानों कय मिति निरूप्यते ! तत्र शौनकः ॥ शानकाऽहं प्रवच्यामि पुत्रसंग्रहमुत्तमम् । अपुत्रो मृतपुत्ला वा पुत्वार्थ समुपाव्य च ॥ संग्रहं संग्रहणविधं उपोथ संग्रहदिनात् पूर्वाः वृद्धगौतमः ॥ वाससी कुण्डले दला उष्णीषञ्चाङ्गुलीयकम्। श्राचार्य धर्मसंयुक्तं वैष्णवं वेदपारगम् । मधुपर्केण सम्पूज्य राजानञ्च दिजान् शचीन् ॥ राजाऽत्र ग्रामखामी बन्धूना सवास्तु ग्रामखामिनमेवचेति वृहगोतमस्मरणात् । यदपि तत्रैवाये मधुपर्क ततो दद्यात्पृथिवीशाय शासिने इति पृथिवीशपदं तदपि ग्रामवामिपरमेव। तस्योपक्रमस्थत्वन बल वत्त्वात्। दिजान त्रीण याचनार्थतया मधुपक्कादिना सम्पूज्येत्यर्थः । वर्हिः कुशम यञ्चैव पालाशं चेनमेव च । एताना हृत्य बन्धूश्च ज्ञातीनाहूय यत्नतः । बन्धूनात्म पिनमाहबन्धून् । ज्ञातीन् मपिण्डान्। बान्धवाद्याहानं दृष्टार्थं राजाहानवत बनन्ति जानन्यात्मीयतया परिगृहीत नरमित्यर्थे शब्ददयसामर्थात्। बन्धनन्नेनं सम्भाज्य ब्राह्मणांश्च विशेषतः। बन्धूनाहतान् ब्राह्मणान् पर्वतान् चकारादाह ।

·२६ ॥ दत्तकमीमांसा तान् ज्ञातींश्च सम्भाज्येत्यर्थः। अन्याधानादिकं तत्र कृत्वाज्योत्पवनान्तकम् ।दातुः समक्षं गत्वा तु पुत्तन्देहीति याचयेत्। याचनं कारयेत् पूर्वतैब्राह्मणैरित्यर्थः दाने समर्थो दातास्मै ये यज्ञेनेति पञ्चभिः । दानसामर्थं बहुपुत्त्रत्वं पत्न्यनुमति श्वेत्यादिपञ्चभिर्दद्यादिति शेषः । प्रतिग्टहोत मानवं सुमेधस इति मन्त्रलिङ्गात्। देवस्य त्वेति मन्त्रण हस्ताभ्यां परिग्टह्य च । अङ्गादङ्गत्युचञ्जवा आघ्राय शिए मूर्द्धनि । वस्त्रादिभिरलङ्कृत्य पुत्तच्छायावहं सुतं । पुत्रच्छाया पुत्रसादृश्यं तच नियोगादिना खयमुत्पादनयोग्यत्वम् । यथा भ्रामपिण्डसगोत्रादि पुत्त्रस्य नचासम्बन्धिनि नियोगासम्भवः । वीजार्थं ब्राह्मणः कश्चिद्धनेनोपनिमन्च नामिति स्मरणेन निमन्त्रणसम्भवात् । ततश्च भातपित्तव्यमातुलदौहित्रभागिने यादीनां निरास: पुत्त्रसादृश्याभावात् । एतदेवाभिप्रेत्यानमग्रे तेनैव दौहित्री भागिनेयश्च ट्राणाविहितः सुतः । ब्राह्मणादित्रये नास्ति भागिनेयः सुतः क्वचिदिति । अत्रापि भागिनेयपदं पुत्त्रमदृशानां सर्वेषामुपलक्षणं विरुद्धमम्ब न्धस्य समानत्वात्। विरुद्धसम्बन्धश्च नियोगादिना खयमुत्पादनायोग्यत्वं । यथा विरुद्धसम्बन्धी विवाहगृह्यपरिशिष्टे च वर्जितः । दम्पत्यार्मिथः पिटमानसाम्ये विवाहो विरुद्धसम्बन्धा यथा भार्याखसुईहिता पिटव्यपत्नीखसा चेति। अस्यार्थः यत्र दम्पत्यावधूवरयो: पिटमा साम्य बध्वा वरः पिट स्थानीयो भवति वरस्य वा बीटस्थानीया भवति । तादृशा विवाहो विरुद्धसम्बन्धः । तत्र यथाक्रम मुदाहरणदयम् । भार्यास्वसुईहिता शालिकापुत्ती पिटव्यपत्नीखसा पिव्य पत्न्या भगिनी चेति । तथा प्रकृते विरुद्धसम्बन्धपुत्लो वजनीय इति । यतो रति योग: सम्भवति तादृशः कार्य दतियावत् ॥ नृत्यगीतैश्च वाद्यश्च स्वस्तिशब्देश संयुतम् । गृहमध्ये तमाधाय च इवा विधानतः । यस्खाहृदत्यूचेनैव तुभ्यमग्रे त्यूचैकया। सोमोदददित्येताभिः प्रत्यूचं पञ्चभिस्तथा । एवं सप्तभिर्मन्लैः सप्तच हिती त्वत्यर्थः। - वृद्धगौतमस्तु विशेषमाह। पायसन्तत्र माज्यञ्च शतमयन्तु हावयेत् । प्रजापतेनलदेवामित्युद्दिश्य प्रजापतिमिति। एतदनन्तरं ब्राह्मणानां मपिण्डे - ·॥ दत्तकमीमांसा ॥ २७ । वित्यादयः पुत्चदानम्प्रयत्नत इत्येतदन्ताः श्लोका: पूर्वमेव व्याख्याताः । तदनन्तरं दक्षिणं गुरवे दद्याद्यथाशक्ति द्विजोत्तमः। द्विजोत्तमा ब्राह्मणः । नृपो राज्यार्द्धमेवाथ वैश्या वित्तशतत्रयम् । राज्याद्ध अर्द्धराज्योत्पन्नमेकवर्षीयं द्रव्यं । प्रदद्यादर्द्धराज्योत्थमेकवर्षाहतं धनमिति वृद्धगौतमस्मरणात्। इदश्च महा राजाभिप्रायेण वित्तानी नाशकानां शतत्रयम् । तच्च सौवीराजतताम्राणा मुत्तममध्यमाधमकल्पनया ज्ञेयम् । शतवयं नाशकानां सावर्णमथराजतम् । प्रदद्यात्ताम्रमथ वा उत्तमादिव्यवस्थयेति वृद्धगौतमस्मरणात्॥ शूद्रः सर्वखमे वापि अशक्तश्चेद्यथा बलं । सर्वखमेकवर्षीयमतिलब्धद्रव्यम् । एकषाहत मिति स्मरणस्याविशेषात्मखं चान्वये सतीति निषेधाच्च ।। वशिष्ठस्तु प्रकारान्तरमाह । शुक्रोणितसम्भवः पुरुषो मातापिटनिमित्तक स्तस्य प्रदानविक्रयपरित्यागेषु मातापितरौ प्रभवतः । नत्वेवैकं पुत्त्रन्दद्यात्प्रति गृह्णीयादा सहि सन्तानाय पूर्वेषां न स्त्री पुत्त्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयादा ऽन्यत्रानुचाना वर्तुः पुत्रं परिग्रहीयन् बन्धूनाइय राजनि चावेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभि ईला अदूरबान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेव प्रतिगृह्णीयात्मन्देहे चात्पने दूरबान्धवं सरमिव स्थापयेत् । विज्ञायते टेकेन बहंस्त्रायत इति तस्मिंश्चत् प्रतिग्टहीते औरस उत्पने चतुर्थभागभागी स्थाइत्तक इति । अत्र शुक्रशोणित सम्भव इत्या रभ्यान्यवानुज्ञानाइ रित्यन्तं व्याख्यातमेव प्राक् । बन्धनात्मपिटमानबन्धून् राज निग्रामाधीशे निवेशनं ग्रहं व्यातिभि यस्ताभिःसमस्ताभिश्चाज्यभागान्ते पाहुति चतुष्टयं हुवे त्यर्थः । अदूरबान्धवमिति व्याख्यातम् । मन्देहे चोत्पन्ने इति दूरे बान्धवा यस्थासौ दूरबान्धवोऽत्यन्तदेशभाषाविप्रकृष्टस्तादृशस्थ परिग्रहे कुलशी लादिविषये सन्देहो भवत्येव तस्मिन् मति तदमिव स्थापयेत्। यावनिमय न व्यवहरेदित्यर्थः तत्र हेतुतया श्रुतिमाह विज्ञायत इति एकेन पुत्रेण बहवः पित्रा दयस्वातव्या इत्येतदर्थं पुत्त्रपरिग्रहो न त्वेकेन बहवः पातनीयाः सन्देहे च पक्ष पातनस्यापि सम्भवात्। तस्मात्तं न व्यवहरेत् पाक्षिकस्यापि दोषस्य परिहार्यत्वात्। कल्पतरुस्खमनिकृष्टमेव प्रतिगृह्णीयादिति पाठमभिप्रेत्याह। असन्निकृष्टमेव ·२८ ॥ दत्तकमीमांसा ॥ । - । अविज्ञातगुणदोषमपि अप्यर्थ एवकारः सन्देहति बान्धवानामसन्निधानात्तु जातिसन्देहे शूरत्वेनाध्यवस्थ संस्कारहोन मेव स्थापयेत् । सदापि हि किल पुत्लो भवतीत्यभिप्राय इति तदेतदभिप्रायविवरणममङ्गतं विजातीयपरिग्रहनि पंधात् । तस्माद्यथाश्रुतमेव साधु । दत्तपरिग्रहानन्तरमारसोत्पत्ती विभागे विशेषमाह । तस्मिन्निति । तस्मिन्दत्तके प्रतिगृहीते यद्यौरस उत्पद्यते तदा दत्तकश्चतुर्थीशं लभते न समाशमित्यर्थः । अयमेव विधिः क्रीतादिव्वयंनु सन्धयः । तस्य प्रदानविक्रयपरित्यागेम्वित्युपक्रमभेदेन वा व्यवस्थेति ध्येयं । तैत्तिरीयानान्तु विधिविशेषमाह ौधायनः ॥ पुत्त्रपरिग्रहविधि व्याख्या स्थामः ॥ शुक्रशोणितेत्याद्यन्यत्रानुज्ञानार्जुरित्येतदन्तं वशिष्ठेन समानं प्रतिग्रही व्यन्नुपकल्पयते देवासमो वे कुण्डले अङ्गुलीयकञ्चाचार्यञ्च वेदपारगंकुशमयं वहिः पर्ममयमिश्नमित्यथ बन्धूनाइय निवेशनमध्ये व्याहृतिभिहवाराजनिचावेद्य परि षदिवागारमध्ये ब्राह्मणवागालम्बेने.पविश्य पुण्याई खस्तिऋद्धिमिति वाचयिला यद्देवयजनोल्लेखनप्रभृत्याप्रणीताभ्यः कृत्ला दातुः समक्षं गत्वा पुत्नम्मे देहीति भि क्षेत ददानोतीतर आह ते परिगृहीतेति धीयत्वा परिगृह्णामि मन्नत्य त्वा गृहा मीत्यथैनं वखकुण्डलाभ्यामङ्गुलीयकेन चालङ्कृत्य परिधानप्रभृत्यग्निमुखं कृत्वा पत्वा जुहोति यस्खाहदाकीरिणामन्यमानइति पुरानुवाक्यमनूद्य यस्मै वं सुकृते जातवेद इति याज्यया जुहोत्यय व्याहृतोर्डला खिष्टकृत्प्रतिसिद्धमाधेनु वरप्रदानाद्दक्षिणा ददात्यते च वासमी रते कुण्डल एतच्चाङ्गुलीयकं य एवं बोरसः पुत्त्र उत्पद्यते तुरीयभागे सम्भवति इति आहस्म वौधायनः । यत्तु वृद्धगौतमीथं ॥ दत्तपुत्त्र यथा जाते कदाचित्त्वारमा भवेत् । पितु वित्तस्य सर्वस्य भवेता समभागिनाविति तदस्य गुणवत्त्वे औरसस्य च निर्गुणले वेदितव्यम् । यथा जात इति विशेषणाद्यथा गुणानां जातं समूहो यस्मिनिति यथाजातो गुणसमूहवानित्यर्थः । यथा शब्दस्य गुणयागे सादृश्ये शक्तत्वात्। अतएव मनुः ॥ उपपन्नो गुणैः सवपुत्तो यस्य तु दत्रिमः । स हरेवतट्रिक्थं सम्प्राप्नो प्यन्यगोत्रत इति औरसाभाव सर्वक्सक्थग्रहणमुकवान् । तद्युतमे ·॥ दत्तकमीमांसा॥ । चौरसे सत्यद्धाशहरत्वं । परिग्रहविध्यभावे विशेषमाह स एव । अविधाय विधानं यः परिगृह्णाति पुत्तकम्। विवाहविधिभाजन्तं कुयान्न धनभाजन मिति। परिग्रहविधिं विना परिगृहीतस्य विवाहमात्र कार्य न धनदानमि त्यर्थः किन्तु तत्र पत्यादय रव धनभाजः विधिं विना तस्य पुत्तत्वानुत्पादात्। अतएव वृद्धगीतमः ॥ स्वगोत्रेषु चता येस्युईत्तक्रीतादयः सुताः । विधिना गोत्रता यान्ति न सापिण्ड विधीयते इतिविधिनैव गोत्रता यान्तीति नियमः। दानादिविधीना दत्तकादिलक्षणान्तर्गतत्वेन खरूपनिर्वाहकत्वात् । यथोक्तं यमद्भिः पुत्त्रमापदि। अप्पूर्वग्रहणं सकलदानविधेरुपलक्ष तेन च प्रतिग्रहविधि रप्याक्षिप्तो भवति । सम्प्राप्तोऽप्यन्यगोत्रत इति मानवात् सम्यग्विधिना प्राप्त इत्यर्थः । क्रीतादय इति श्रादिशब्दन कृत्रिमापविद्धखयन्दत्तानी ग्रहण क्षेत्रजादीन् सुतानेतानेकादश यथोदितान् । पुत्वप्रतिनिधीनाहुः क्रि वालोपा नमनीषिण इति मनुना यथोदितानित्यनेन तत्तलक्षणसूचितविधिविशिष्टा नामेव पुत्त्रप्रतिनिधित्वाभिधानात् । अतरव कृत्रिमलक्षणे सदृशन्तु प्रकुर्याद्य मिति प्रशब्दनापविद्धलक्षणे यं पुत्त्रं परिग्टहीयादिति परिशब्देन खयन्दत्त लक्षणे चात्मानं स्पर्शयेद्य इति दानापरपर्यायस्पर्शनशब्देन च विधिपरिग्रह एव कृतस्तदभिप्रेत्यैव वशिष्ठेनापि तस्य प्रदानविक्रयपरित्यागेषु मातापितरा प्रभवत इत्युपक्रम्य परिग्रहविधिर मिहितः पुत्त्रं परिग्रहीन्निति परिग्रहवच नेन च कृत्रिमखयन्दत्तपरिग्रहेऽप्येष विधिरनुसन्धयः । मनुना तत्तदुपसर्गेण सूचनात् । तस्मादेषा पञ्चाना पुत्त्राणां शैनकवशिष्ठान्यतमविधिपरिग्रहेणैव पुतत्वं नान्यथा ॥ यथा क्षेत्रजे उपपादितमनुयाज्ञवल्क्याभ्यां । नियुक्तायामपुत्लायाम्युत्तो जातोऽविधानतः । नैवाई पैटक रिक्यं पतितोत्पादिता हि सः । नियुक्ती थी विधि हित्वा वतियाता तु कामतः । तावुभा पतितावित्यादिवियचय व्यतिरेकानुसरणात् । यत्तु मिताक्षराटीकाया सुबोधिन्वा तच्च स्वत्वं पुत्ववादि वलौकिकं मन्यन्ते दृड्डा इत्यभिहितं तदुक्तवचनविरोधादथ दत्तक्रीतकृत्रिम - ।

·३० ॥ दत्तकमीमांसा ॥ पुत्रिकापुत्ला: परपरिग्रहेणार्षण येऽत्रजातास्तेऽसङ्गतकुलीनाड्यामुव्यायणा भव न्तीति पैठिनसिनारेण कृत्युक्तेनैव परपरिग्रहेण पुत्ववाभिधानाच विरुद्धमित्यु पेक्षणोयम् । न मङ्गताः कुलीना जनककुलीना येषां ते ते च ते अड्यामुव्यायणा श्चेति ये ऑर्षण विधिना परिग्टहीतास्ते जनककुलीनासम्बद्धा श्रतएवड्यामु व्यायणा भवन्तीत्यर्थः । यद्दा । जनकपरिग्रहीनोईयोरपि संस्कारकत्वे ड्यामुष्या यणलमित्यग्रे वक्ष्यमाणत्वात्। यामुव्यायणा इत्येवपाठोऽस्तु । मेधातिथिरपि दत्तकादिषु संस्कारनिमित्तमेव पुत्त्रत्वमाह सत्यपि प्रयोगे इन्द्रादिशब्दवल्लोक तोऽर्थातिशयाच्छास्ते चोत्पत्तिविधानात्भा-दिव्यवहारवत् पुत्रव्यवहारोऽवग न्तव्य इत्यादिग्रन्थसन्दर्भण । तस्माद्दत्तकादिषु संस्कारनिमित्तमेव पुत्तत्वमिति सिद्धम् । दानप्रतिग्रहहामाद्यन्यतमाभावे तु पुत्ववाभाव एवेति । दूदानीमारसदत्तकयोवृत्तकाकृतविद्ध्याश्चसमवाय धनग्रहणमाह स एव । तस्मिन्जाते सुते दत्ते न कृते च विधानके । तत्वं तस्यैव वित्तस्य यः स्वामी पितुरञ्जसेति । तस्मिन्नारसे सति यः सुतो जायते परिग्रहादिना तथामध्ये तस्यैव तत्वं पितुर्वित्तस्याञ्जसा स्वभावेन य: स्वामी भवति नान्यस्य सत्यौ रमे परिग्टहीतस्य न धनभात्वामित्यर्थः । पुत्त्रोत्पत्तावौरसाभावस्थापि विशे षणत्वात् । तथा दत्ते यथाविधिपरिगृहोते मति योऽकृतविधानकः पुत्लस्तयोश्च दत्त एव धनभाक् नाकृतविधानक इत्यर्थः। विधानस्यैव पुत्त्रोत्पादकत्वात् । दत्तौरससमवाये न दत्तो ज्येष्ठांशभागित्याह स एव ॥ जातेम्वन्येषु पुत्लेषु दत्तपुत्त्रपरिग्रहात्। पिता चेदिभजेदित्तं नैव ज्येष्ठांशभाग्भवेदिति दत्तपरि ग्रहानन्तरभारसोत्यत्तावपि न दत्ता ज्यष्टाशभागित्यर्थः ॥ धर्मान्तरमप्याह मनुः ॥ गोत्ररिक्थेजनयितुर्न हरेद्दत्रिमः सुतः । गात्र रिक्थानुगः पिण्डा व्यपैति ददतः स्वधेति। दत्रिमः सुतो जनयितुनिरिक्थे न भजेत्। तथा पुत्त्रं ददतः स्वधा दत्तपुत्र कर्द के श्राद्धं व्यपैति । यतो गोत्र रिक्थानुगः पिण्ड इति एतेन पुत्त्रत्वापादकक्रिययैव दत्रिमस्य प्रतिग्रहीदधने खत्वं तत्मगोत्रत्वञ्च भवति । दाधने तु दानादेव पुतत्वनिवृत्तिद्वारा दत्रि - ·॥ दत्तकमीमांसा ॥ ३१ । मस्य स्वत्व निवृत्तिागोत्रनिवृत्तिश्च भवतीत्युच्यते इति चन्द्रिकाकारः। मनु मनुवचनाज्जनकगोत्रनिवृत्तावपि प्रतिग्रहीटगोत्रप्राप्तौ कि मान मित्यत आह । वृहन्मनुः। दत्तक्रीतादिपुत्राणा वीजवप्नुः सपिण्डता। पञ्चमी सप्तमीतइगोत्रं तत्पालकस्य चेति । दत्तक्रीतादिपुत्राणां वीजवप्नुर्जनकस्य सपि ण्डतास्येव दानादिनापि मा न निवर्तते । तस्या अवयवान्वयरूपतया यावच्छ रीरंदुरपनेयत्वात् । अनेनावयवान्वय एव सापिण्डयन पिण्डान्वयइत्युक्तम्भवति पिण्डान्वयस्य व्यपैति ददतः खधेत्यपगमावगमात् । सा च मपिण्डता कियतीत्य पेक्षायामाह पञ्चमी सप्तमीति । पञ्चानाम्यूरणीपञ्चमी पञ्चपुरुष व्याप्त्यर्थः एवं सप्तमी॥ गोतमोऽपि॥ ऊसप्तमापिटबन्धुभ्या वीजिनश्च मालबन्धुभ्यः पञ्चमा दिति। अत्र वीजिग्रहणं दत्तकाद्युत्पादकाना सर्भेषामपि संग्रहार्थं न केवल क्षेत्रजोत्पादकस्यैव । य एतेऽभिहिताः पुत्वा: प्रसङ्गादन्यत्रीजजाः। यस्य ते वोजतो जातास्तस्य ते नेतरस्य विति मनुस्मरणात्। तस्य ते पुत्ला इति पुत्चत्वप्रतिया दनं सापिएाप्रतिपादनार्थ नतु पुत्त्रलात्यादनार्थम्। पुत्लान् द्वादश यानाहे त्यादिप्रतिग्रहीलपुत्त्रत्वप्रतिपादनविरोधात् नेतरस्थ प्रतिग्रहीतुरित्यर्थः । नन्वेवं कन्यावदुभयत्रापि सापिण्डामास्ता प्रतिग्रहेण गोत्रवत्सापिण्डास्या शुत्यत्तेरितिचेन्मेवम् । खगोत्रेषु कृता ये स्युर्दत्तक्रीतादयः सुताः। विधिना गोत्रता यान्ति न सापिण्डाम्बिधीयते इति वृद्धगातमस्मरणविरोधात्। ये दत्तादयः सुताः खगोत्रषु खगोत्रमध्ये कृतास्ते विधिना गात्रता सन्ततिल यान्ति परन्तु तैः सह विधिना सापिण्ड्यं न विधीयते नात्याद्यत इत्यर्थः । खगाचेष्वपि मापिण्यानुत्पत्ती परगोत्र सुतरां मापिण्ड्यानुत्पत्तिरुका ॥ युक्त चैतत् पित्रारब्धत्वन भत्री सहेकशरीरारम्भकत्वाभावेन च यथाभयत्रापि सापिएडां न सिद्ध्यति तथा दत्तके पित्रारब्धवेपि प्रतिग्रहीना सहेकशरीरा रमाकालाभावात् । अतएव देवचः । धर्मार्थं वर्द्धिताः पुत्तास्तत्तद्रोचेण पुत्त्रवत् । अंशपिण्ड ·३२ । दत्तकमोमासा ॥ - विभागिलं तेषु केवलमीरितमिति केवलशब्देन सापिण्डामेव निरस्तवान् । गोत्रांशपिण्डाना विधानात् नन्वेतत् प्रकृतार्थानुपयोगिधर्मपुत्त्रविषयत्वात् । तथाहि तत्तात्रेण तस्य तस्यैव गोत्रेण ये पुत्वद्धमार्थ वर्द्धितास्तेषु पुत्त्रेषु केवलमंशपिण्डविभागित्वमेव न वर्द्धकसापिण्ड्यमित्यर्थात् तेनैतत्युत्तस्यैव वर्द्धकमापिण्ड्याभावं बोधयति न दत्तकस्येति चेन्मैवम् । पुत्लान् द्वादश यानाह नृणां खायम्भुवोमनुरिति परिमयाविरोधेन धर्मपुत्रानभ्युपगमात् । अभ्युप गमेऽपि वा पत्न्यादिष्वगणनेनाशभागिलासम्भवात् । अप्रशक्त्या मापिण्डानिषेधा सत्तेश्च । तस्माद्दत्तपुत्त्रविषयमेतत् । अंशभागित्वप्रदर्शनात् तत्र चायमर्थः धमाथै स्वस्थालोकतापरिहारकधर्मसम्यत्त्यर्थं तत्तात्रेण जनकापेक्षया भिन्न गेत्रिणापि परिग्रहीत्रा पुत्रवत्युत्प्रतिनिधितया परिग्रह्य पुत्ला वर्द्धितास्तेषु केवलपरिग्रहीत्रंशपिण्डविभागिलवमेव न सापिण्डामिति तस्मादत्र दत्तके न परिग्रहीदमापिण्ड किन्तु जनककुल रव साप्तपुरुषं मापिण्ड्यमिति सिद्धम्। नन्वेतच्छब्दन सन्निधानादीमायेचितश्रुतबहुलाना युत्ताणामेव परामी गम्यते ॥ न वर्द्धकाना पुत्त्रिणां व्यवहितत्वात् मन्दिग्धबहुत्वाना वीमान्वया योग्यत्वाच्च । आत्मनि परोक्षवनिर्देशक तच्छब्दान्वयानुपपत्तेरपरोक्षनिर्देशक खशब्दस्यैवाचित्याच्चेतिचेन्नैववादी: । सर्वनाम्नां बुद्धिस्थे शक्तिरिति न्यायेन बुद्धिस्थितायाः प्राधान्यायतत्वात् प्राधान्यस्य च संस्कार्यवेन फलान्चयेन वा सम्भ वात्॥ पितुः पुत्त्रेण कर्तव्या पिण्डदानोदकक्रियेत्यादिवचनपालोचनया पुत्त्रकर्द कपिण्डदानादिक्रियया पितुः संस्कायवावगमात् पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादि वचनबलात् पितुरेव पुत्त्रकरणकभावनाभाव्यलाकरूपफलयोगि तया प्राधान्यात्तच्छब्देन परामर्शी युज्यते यथा तप्ते पयसि दध्यानयति मा वैश्व देव्यामिक्षेत्यत्रामिक्षायाः संसृष्टदधिपयोरूपत्वेन सान्नायविकारत्वे स्थिते पूर्व पक्षिण सप्तमीनिर्दिष्टस्य पयसा गुणत्वेन द्वितीयानिर्दिष्टस्य दनः प्रधानत्वात्त स्थैव तच्छब्देन पराम्दृष्टस्य देवतासम्बन्धात.। सायं दोहविकारत्वमित्युक्त सिद्धानिना कीभूतेनापि दधापयसो व्याप्यमानवेन दनापयः सस्वादिति ·॥ दत्तकमीमांसा ॥ 1 वाक्यार्थस्य पर्यऽवमानत्वेन पयस एव प्रधानत्वं तस्यैव तच्छब्दन परामृष्टस्य देवतासम्बन्ध इति प्रात:हविकारत्वं साधितम् । तइत्प्रकृतेऽपि पितुः संस्का येत्वेन प्रधानत्वात्तच्छब्दादेव तस्येव परामर्श इति युक्तम् । नन्वेवं दत्तकस्य प्रति ग्रहीदकुले सापिण्ड्याभावे कथग्विवाहो न स्यादिति चेत्सत्यम्। सगोत्रत्वादिति ब्रूमः । तर्हि तद्भगिन्यादिसन्तता विवाहोऽस्तु सगात्रत्वसपिण्डत्वयारभावात्। नत्वाहत्यनिषेधकं वचनमुपलभामहे । प्रत्युत सावित्रों यस्य यो दद्यात्तत्कन्या न विवाहयेत्। नगोत्रे तत्कुले वापि विवाहा नैव दोषकदित्याद्यनुकूलमेव वचन मस्ति न चेष्टायत्तिः अविच्छिन्ना विगीतसकलदेशीयशिष्टाचारविरोधात तस्मात्किं तत्राविवाह निमित्तमिति ॥ अत्र कैश्चिदुच्यते। असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः।सा प्रशस्ता दिजातीना दारकर्मणि भैथुने इत्यत्र मनुवाक्ये खस्याऽसापिण्डेपि क्तव्ये यत्पितु रसपिण्डावचनं तद्दत्तकस्य प्रतिग्रहीटसपिण्डायाविवाहो मानसाक्षीदित्येवमर्थ अन्यथा पिलद्दारके सापिण्डो मूलपुरुषादष्टमस्य वरस्य मार द्वारके सापिण्ड्ये मूलपुरुषात्षष्ट्याः कन्याया विवाहो न स्यात् पितु:मपिण्डवेनामपिण्डताभावात्। न चेष्टापत्तिः। पञ्चमात्मप्तमादूई मानतः पिटतस्तथेत्यादिसकलस्मतिनिबन्धशि टाचारविरोधात् । नचेदं दूषणं दत्तकेऽपि समानं अष्टमस्य तस्य षष्ठ्याः कन्यायाः पितुः सापिएड्वेनाविवाह्यत्वप्रसङ्गादिति वाच्यम्। सपिण्डता तु पुरुष सप्तमे विनिवर्त्तत इति वक्ष्यमाणवाक्येन सप्तमस्य दत्तकवितुर्मूलपुरुषामपिाण्डवेन षष्ठ्याः कन्यायास्तदसापिण्डोन षष्ठ्याः सप्तमस्य च पितुः सपिण्डवाभावादि त्युक्तमेव । तस्माद्दत्तकसापिण्ड्यनिर्मायकमिदमेव बचन मिति कानुपपत्तिः। तदतिभ्रान्तप्रलपितं विकल्पासहलात् । तथाहि किमिदं दत्तकस्यैव सापिण्डा निर्णायकं उत दत्तकौरमयोरुभयोरिति नाद्यः देधा ह्यस्य वचनस्य दत्तकविषय तासम्भवेता दत्तकप्रक्रमादादत्तकसापिण्डानिलायकविशेषवचनैकवाक्यत्वादा। न चेहोभयमप्यस्ति अनुपलम्भात्। किञ्चास्य दत्तकपरत्वेोत्रत्यं पिटपदं गाण्या प्रतिग्रहोटपिटपरं स्यात् तच्चानिष्टं न विधा परः शब्दार्थ इति न्यायविरोधात ·३४ ॥ दत्तकमीमीसा ॥ - नाप्यन्त्यः पिटपदे युगपदृत्तिव्यनिषेधात् । नच गङ्गाया मीनघोषावित्यत्र वृत्त्यन्तरतात्पर्ध्वग्राहकं प्रमाणमस्ति तस्मादारसविषयमेवेदवचनं। गर्भाधाना दिप्रक्रमात् पञ्चमात्मप्तमादयाक् इति वचनान्तरैकवाक्यत्वाच। नचास्यारसप रले कूटस्थादशमस्थ वरस्य षष्ठोकन्याया अनुदायलप्रसङ्गः। पितुरमभिण्डवा भावादित्युतमेव दूषणमिति वाच्यम् । तस्य पितुरिति पञ्चम्या षष्ठीभ्रमनिबन्ध नत्वेनादूषणत्वात्। अत एव योगीश्वरेण मावतः पिटतस्तथेत्यत्र पञ्चमीलनि यकस्तमिल प्रयोग श्रादत्तः तस्यापि सार्बविभक्तिकत्वशङ्कायां जई सप्तमात् पिट बन्धुभ्यो वीजिनश्च माटबन्धुभ्यः पञ्चमादिति गौतमवाक्ये पञ्चम्यानिर्णय इति न किञ्चित्समाधानमिति समाधानान्तरम्बक्तव्यम्। तदपरे आहुः । क्षेत्रजादीन् सुतानेतानेकादश यथोदितान् । पुत्त्रप्रति निधीनाः क्रियालापान्मनीषिण इत्यत्र वाक्ये क्षेत्रजादीनां पुत्र प्रतिनिधित्वा भिधानात् प्रतिनिधिस्तद्धमा स्यादिति न्यायेन सकलारमधर्मप्राध्या प्रतिग्रही चादिपिटमपिएडावजन सेस्यतीति तत्र न सापिण्ड्याम्बिधीयत इत्यनन निषि शस्य सापिण्डास्यातिदेशासंभवेनाप्रात्या तवजनासम्भवात् रतन पुत्तनाम्ना और मधमातिदेशात प्रतिग्रहीत्रादिपिटमपिण्डावर्जनसिद्धिरित्यपास्तं नता पशौ करोतीतिवनिषिद्धस्य मापिण्डास्वातिदेशासम्भवे न वगैनासम्भवात् । तस्माद नन्यगत्या वाचनिकमेव प्रतिग्रहीद कुले सापिएलमभ्युपगन्तव्यमिति तदुच्यते विविध हि सापिएडामवयवान्वयेन पिण्डान्वयेन चेति। तत्रावयवान्वयमापि एडास्य दत्त के प्रत्यक्षबाधितत्वेन हेमाद्रिः पिण्डावयवान्वयमेवोपादाय दत्त कादीनां प्रतिग्रहीटकुले त्रिपुरुषमेव सापिएडा व्यतिष्ठिपत्॥ तथाच काणाजिनिः ॥ यावन्तः पिटवा: स्युस्तावद्भिर्दत्तकादयः । प्रेताना योजनं कुर्युः स्वकीयैः पिटभिः सह। दाभ्या सहाथ तत्पुत्ता: पौवारलेकेन तत्सम चतुर्थपुरुषच्छेद तस्मादेषा चिपौरुषीति ॥ अस्थार्थः ॥ दत्तकादयः पुत्त्राः प्रेताना प्रतिग्रहीत्रादीनां पिटणामारसले शुद्धदत्तकले यामुव्यायणत्व वा यावन्तः पिटवावया बड़ा तनाचे पिट पितामहमपितामहाखयः द्वितीये ·॥ दत्तकमीमांसा -- प्रतियहीटपितामहप्रपितामहास्त्रया हतीये प्रतिग्रहीत्रादयवधः जनकादयश्च त्रय इति षटतावद्भिखिभिखिभिः षभिर्वा सहप्रतिग्रहीवादीना गेजनं कुर्य: प्रतिग्रहीतुः पितुर्ये यावन्तः पिढवर्गातयः षड्वा तेषां सर्वेषां खयुत्त्रकर्ट के दत्तक मपिण्डीकरणे देवतात्वबोधनाय खकीयत्वविशेषणोपादानं ततश्च प्रतिग्रहीट पिणामध्ये त्रयाणा वा दत्तकमपिण्डीकरणे देवतात्वप्राप्त विशषमाह दाभ्या मिति त्रिषु पिटषु दाभ्या षट्सु चतुर्भिः एवं दत्तकपौत्ताः स्वपिलमपिण्डी करणं खपितामहप्रतिग्रहीतुस्त्रयाणाम्पिट्टणा मध्ये एकेन प्रतिग्रहीतुःपिचा यामुव्यायणले दाभ्याम्बा पितामहप्रपितामहाभ्याञ्च सह कुर्युः। अमुमेव न्याय दत्तकतत्पुत्त्रयोरप्यदिशति। नमसममिति तत्मपिण्डीकरणं दत्तकतत्युत्तयोरपि यामुख्याधणले समं पिटवर्गइयेन कार्यम्बा । नन्वेव दत्तकप्रपौत्त्रेण खपितुर्दत्तक पौत्रस्य सपिण्डीकरणे दत्तकपुत्वदत्तकतत्प्रतिग्रहीटभिखिभिः सह क्रियमाणे प्रतिग्रहीटपिणा त्रयाणामन्यतमस्थाप्यनुप्रवेशाभावेन सापिण्डान स्यादित्यत श्राह चतुर्थपुरुषे छेदमिति । यो यदा स्खपितुः मपिण्डीकरणं करोति म तपित्रादिभिविभिरेव कुन्नि चतुर्थेनेत्यर्थः नन्वेवमौरमस्थलेपि मपिण्डीक रणं त्रिभिरेव शास्ते सिद्ध तेनैव सिद्धा वचनान्तरारम्भ क्लश: किमर्थ इत्यत आह तस्मादिति दत्तकानामेषा पिण्डान्वयरूपा आशौचाऽविवाह्यत्वादिप्रयो जिका चिपुरुय्येव मपिण्डता । न लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः । पिण्डदः मतमस्तेषा सापिएडा साप्तपौरुषमिति मात्साभिहिता सापारुषी तस्याः सामान्यरूपतया विशेषेणापवादात् ॥ एतदेवाभिप्रयोक्तं संग्रहकारेण ॥ दत्तकानान्तु पुत्त्राणा सापिएडा स्थानिपौरुषं जनकस्य कुले तइशाहोरिति धारणेति ॥ यदिदमुभयत्र त्रिपुरुषमापिण्डा मिधानंमत द्यामुव्यायणाभिप्रायेण । तस्य त्रिकइयेन सह मपिण्डीकरणाभिधा नात् शुद्धदन्तकस्य तु प्रतिग्रहीतकुले विपुरुषं पिण्डान्वयरूपं मापिएडा जनककुले साप्तपारुषमवयवान्वयरूपमेवेत्यलम्प्रपञ्चन । नदगोत्रमिति तदत्य पिण्डतावदीचमपि वीजवर्जनकस्य न केवल जनकस्यापितु तत्याचकस्य च ॥

·३६ ॥ दत्तकमोमांसा॥ । दत्तकादेयः पालकस्तस्य च गोत्र दत्तकादीनाम्भवतीति। अनेन सपिण्डता वैलक्षण्यं गोणेऽभिहितम् यथा सपिण्डता जनकस्यैव न तथा गोत्रं किन्तुभयो रपि तदिति । नचेदमपि दत्तकमा किन्तु ड्यामुव्यायणे दत्तकविशेषे तथाहि विविधा दत्तकादयो नित्यवत्यामुव्यायणा अनित्यवत् ड्यामुव्यायणाश्चेति ।। तत्र नित्ययामध्यायणा नाम ये जनकप्रतियहीटभ्यामावयोरयं पुत्र इति सम्प विपन्नाः अनित्या यामुयायणास्तु ये चूडान्तैः संस्कारैजनकेन संस्कृताः उपन यनादिभिश्च प्रतिग्रहोबा तेषां गोत्रदयभापि संस्कृतत्वात यामुव्यायणवं परन्व नित्यं जातमात्रस्यव परिग्रहे गोचदयन संस्काराभावात् । तस्य प्रतिग्रहीटगोत्र मेव तदिदं सर्वमभिप्रेत्याह सत्याषाढः नित्यानी यामुष्यायणानां इथोरिति सूत्रेण नित्ययामुष्यायणाना गात्रद्वये प्रवरसम्बन्धमुक्ता तमेवानित्येष्वष्यतिदि शति दत्तकादीनान्तु ड्यामुष्यायणवदितिसूत्रेण व्याख्यातंञ्चतच्छवरखामिभिः । यामुयायणप्रसङ्गेनानित्यानामाह दत्तकति तावदेव नोत्तरमन्तता प्रथमेणैव संस्काराः परिग्रहोबा चेत्तदा उत्तरस्य पूर्वत्वात्तेनैव उत्तरत्र । तथा पिढव्येण माहव्यण चैकर्षियेण ये जातास्ते परिग्रहीतुरेवेति । अस्य भाव्यस्थायमर्थः । यो गोत्रव्येन संस्कृतस्तस्यैव गोत्रदयसम्बन्धी नोत्तरसन्ततः जनकगोत्रसम्बन्धे किं कारणमित्यत आह प्रथभेनेति प्रथमा जनकरतेनैव संस्कृतवात्। संस्काराच चौडान्ताः । पितुर्गोत्रण यः पुत्रः संस्कृतः प्रथिवीपते। प्राचूडान्तं न पुनः स युवती याति चान्यत इति कालिकापुराणात् व्याख्यातञ्चैतत्यागेवान्यस्यासाधा रणों पुत्तता न याति। किन्तु यामुष्यायणो भवतीति प्रथमेनासंस्कारे कथमि त्यत आह परिग्रहीत्राचेदिति। परिग्रहित्रैव जातकादिसर्वसंस्कारकरणे चौडादिसंस्कारकरणेपि वा उत्तरस्य परिग्रहीतुरेव गोत्रम । तत्र हेतुः पूर्व त्वात् संस्कारकरणे प्रथमत्वात् यामुयायणसन्तता दत्तकसन्तता चापेक्षित गोत्रमाह । तेनैवेति परिग्रहीटगोत्रेणैवोत्तरसन्तते!त्रमुभयत्रापि ॥ मगोत्र परिग्रहमाह तथेति । जनकपरिग्रहीनोरकगोत्रवेपि परिग्रहोत्रैव व्यपदशः । परिग्रह संस्कारकरणादिति। यत्तु गोरिक्यंजनयितु भजेद्दत्रिमः । - ·॥ दत्तकमीमांसा सुत इति तत्परिग्रहोत्रैव जातकमादिसर्वसंस्कारकरणपने वैदितव्यम । ये तु नित्यवत् यामुव्यायण दत्तकादयस्तेषां गोत्रइयं ॥ यामुयायणका येस्बुईत्तकक्रीतकादयः। गोत्रदये ऽप्यनुदाह: टङ्गशैशिरयो एंथेति पारिजातस्मरणात् । गोत्रदये जनकगोत्रे परिग्रहीट गोत्रे च दन्तका दीनाञ्च यामुव्यायणवे इदम्बचनं नित्याना ड्यामुयायणानामिति सत्याषाढ वचनं प्रमाणं प्रवरमञ्जामप्यनेनैवाभिप्रायोक्तं । दत्तक्रीतष्ठत्रिमपुचिका पुत्त्रादीनां यथासम्भवं गोत्रव्यं समवरमस्तीत्येतावता दिगोत्राना गोत्रदयं सप्रवर विवाहे वय॑मिति । शाखापि प्रतिग्रहीतुरेवेत्याह वशिष्ठः ॥ अन्यशाखोङ्गवो दत्तः पुत्त्रश्चैवोपना यिता। खगोत्रण खशाखोक्तविधिना स खशाखभागिति । खस्य प्रतिग्रहीतु: शाखा यस्मिन् कर्मणि तत् खशाख कर्म तद्भजतीति खशाखभागिति प्रतिग्रहीट शाखीयमेवं कर्म तेन कर्त्तव्यमित्यर्थः । दत्तकादीनामातामहा अपि प्रतिग्रहीनी या माता तत्पितर श्व पिटन्यायस्य मातामहेवपि समानत्वात्। यन्तु माता महश्राद्धविधेमुख्यमातामहविषयत्वमेवेति हेमाद्यभिहितम । तत्र व्यपैति ददतः स्वधेति वचनविरोधात्। नच मातामहानां दाढवाभावः। बन्धूनाइयेत्य नेन दानसम्मतिकरणेन तेषामपि दाटत्वात् । किञ्च श्राद्धे गोत्ररिक्यानुगः पिण्डो व्यपैति इत्यनेन गोत्ररिक्थयानिमित्तताप्रतिपादनाद्दत्तकस्य च पित्त रिक्यस्यैव मातामहक्थ स्थाप्यपेतत्वान्न पूर्वमातामहश्राद्धाधिकार इति युक्ती अत एवाखरसात गौणमातामहादीनामपि गौणपिढवत् श्राद्ध कत्तव्यमिति हेमादिरेव पक्षान्तरमुपन्यस्तवान् । युक्तञ्चैतदेव दत्तकस्वारमप्रतिनिधितया आरमकार्यकर्ड त्वेन औरसकर्टकश्राद्धदेवतोद्देश्यकश्राद्धकर्तृवमेव सिद्ध्यति प्रतियहीदपिटगोत्र शाखाकुलदेवताकुलधर्मान्वयवत् प्रतिग्रहीटगोवाद्यन्बया विशेषात् । वाञ्छन्ति पितरः पुत्लान् गया यास्यति यः पुत्त्र इत्यादा पुत्रपदाविशे पात् किञ्च प्रतिग्रहीत्या मातुरासुरादिविवाहोढावे पितापितामहे योज्यः सम्पर्ण वत्सरे सुतेर्मातामहे याच्या इत्याह भगवान् यम इत्यादिविहितमपिण्डो ·३८ । दत्तकमीमांसा ॥ करणे पालकमापितुरेव मातामहत्वेन अन्यत्रापि श्राद्धे तद्देवतालौचित्यात्। तथा दत्तकादीनाम्परिवेत्रादिदोषोऽपि ना भिन्नादरे चदत्ते च पिटव्यतनये तथा। दाराग्निहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदन इति गातमस्मरणात्। भिन्ना दर इति मापन्यभ्रात्तोरन्यतरस्य विवाहादौ न परिवेत्तादिदोष इत्येतदर्थ दत्ते चेति जनककुले ज्येष्ठमालमत्त्वेऽपि न दत्तस्य विवाहादा परिवेढलम । नापि कनिष्ठविवाहादो ज्येष्ठस्य परिवित्तित्वमित्येतदर्थं पिदव्यतनयति देव रेणेत्यादितस्य धातुः क्षेत्रजपुत्तस्य विवाहादौ देवर पुत्त्रस्य न परिवित्तिपरिवे तत्वादिदोषोदेवरपुलविवाहादौ वा क्षेत्रजस्येत्येतदर्थं न यथाश्रुतपितृव्यपुत्लाभि प्रायं परिग्टहीतस्य दत्तपदेनैवोपादानादपरिग्टहीतस्य च प्रसत्यभावेन निषेधा प्रकृया प्रतिप्रसवासम्भवात् । न चैतस्मादेव ज्ञापकादपरिग्टहीतस्यापि धान पुनस्य पुत्वमिति शनीयम् । दशानां भाणाम्मश्चे पञ्चानामपुत्त्रत्वे पञ्चा नाञ्च प्रत्यकं दशऽपुत्राणां पुत्तले माढणापत्यकं पञ्चाशत्युचतापत्तः । पञ्चा शताञ्च चाटपुत्वाणी प्रत्येक दशपितृकतापत्तश्चेत्याद्युक्तदूषणगणयासात् तस्माद्य थाव्याहतमेव साधु एवं प्रतिग्रहीतृकुलश्राद्धीयद्रव्यं दत्तकाय प्रतिग्रहीटजनक कुलश्राद्धीवद्रव्यञ्च यामुष्थायणाय न दातव्यं । मपिण्डाय संगोत्राय श्राद्धीयं नैव दापयेत् । न भोजयेत् पितृश्राद्धे समान वरं तथेति हेमाहिपारिजातधृतवचनात् । श्राद्धीयं श्राद्धे दत्तद्रव्य। आरसपुत्त्र सेवौरभपुन्या ऋष्यपचारे क्षेत्रजाद्याः पुन्यः प्रतिनिधयो भवन्ति । मुख्यापचारे प्रतिनिधिरिति न्यायात मुख्यत्वञ्चास्य दानादिविधी साधनलेन साधनत्वञ्च ऋतुगमनविधिना माधिताया द्रव्याजनविधिनार्जितस्य बीह्यादः क्रतुसाधनत्व वत्तयोहिरात्रिभनन्यायेन खियात प्रजा विन्दामहे ऋत्वियात प्रजां विन्दते इत्याद्यर्थवादीबीते सतावषयान्तस्मिन् मविशेोदित्यादा नित्ये ऋतुगमनविधा खीममाधार याः श्रुतिमिद्धायाः अजाया एव भाव्यवमवगम्यते । प्रजनयतीति प्रति व्युत्पत्त्या प्रजननशक्तिमतः स्त्रीपुंमस्यैव प्रजाशब्दवाच्यत्वात् न नपुंसकस्य तस्य प्रष्टवायोणितसाम्यजन्यवन जान्तीयकत्वात् । अतएवानधीत्य द्विजो वेदम ·॥ दत्तकमीमांसा ॥ नुत्पाद्य च सन्ततिम् । अनिष्ट्वा विविधैर्यौक्षमिच्छन् पतत्यध इति तादृश्या एव सन्ततेरनुत्पाद अधः पातः स्मयंत संतनात्यचयमिति मन्ततिः प्रजापर्याय एव प्रजा स्यात्मन्ततो जने इति कोषात्। एवमपत्यार्थं स्त्रियः सृष्टाः स्त्रीक्षेत्र वीजिना नराः। क्षेत्रम्बीजवते देय नावीजी क्षेत्रमर्हति इत्यत्रापत्यशब्दो व्याख्यातः अपत्यं कस्मादपतनं भवति नानेन पततीति वेति यारकस्मरणात् । आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुनः स्त्रियस्वमी। श्रार्दुहितरं सर्वेऽ पत्यं तोक तयोः समे इति कोषाच। यद्यत्र पुमान् पुस्मना भवति पुंसतेर्वेति यास्काक्षा पुम्पदं बहुज्ञपरंतदा पुंसतेति तदुक्त्यैव प्रसवकार्दमिथुनपरमेव व्याख्यायताम्। अतएव यारकः । मिथुनाः पुत्वदायादा इति तदेतादृक् लोकाभ्याम प्युक्तम् । अङ्गादङ्गात्मम्भवसि हृदयादधिजीवसे श्रात्मा वै पुत्त्रनामामि स जीव शरदः शतमिति। अविशेषेण पुत्त्राणां दायो भवति धर्मतः। मिथुनानी विस गोदा मनुः खायम्भुवोऽब्रवीदित्यत्र पुत्पदं मिथुनपरं दर्थितवान् नचाच मिथुनपदं पुत्स्नुषापरमिति वाचं। अङ्गादङ्गात्सम्भवसि इत्यस्यासङ्गतः। न दुहितर इत्येके पुमान् दायादोऽ दायादा स्त्रीति विज्ञायत इत्येकीयमते दुहिट निराकरणासङ्गत्तेश्च। यच्च नापुलस्य लोकास्तोत्यादौ पुत्त्रपंद तदप्युभयपरमेव । भ्राटपुत्ला स्वसदुहिदभ्यामिति पाणिनिना पुत्त्रदुहिट पदयोरेकशेषस्मरणात्। एतेनापुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्त्रप्रतिनिधिस्मदेत्यादावष्यपुत्त्रपदं व्याख्यातं तत्माधनञ्च पुत्रिकाकरण लिङ्गमये वक्ष्यते। अतएवोक्तं तत्समः पुत्रिकासुत इति। अङ्ग दङ्गात्मन्भवति पुचवदुहितानृणामिति च । यदि चादृष्टवैकल्येन कन्यानुत्पा दस्तदा कृष्णप्रतिपच्छाद्धादिना तत्सम्पादनकायं कृष्णचतुर्थीश्राद्धादिना पुत्लादृष्टस्यव । यत्तु गमनकरणिकायामेव भावनायामेवं गच्छन् पुत्त्रं जनये दिति पुत्रस्यैव भाव्यत्वं प्रतीयते तत्प्रजापदोपात्तयोः स्त्रीपुंसयोर्मध्ये पुत्त्रस्य तद्वाक्यविहितगुणफलतया अवधृत्यानुवादः पुत्त्रार्थिप्रवृत्त्यर्थः गुणाश्च युग्मनिशा एक्राधिक्यस्लीचामतेन्दुमौकथ्यपुंभवनापूर्वादयो योगिमन्वादिभिरेव । एवनि त्यादिना स्पष्टीकृताः आश्वलायनेनापि पाणिग्रहणे पुत्त्रपुव्यागुणफलनं प्रक ·४० ॥ दत्तकमीमांसा ॥ ॥ टितं । ग्टलामिते सौभगत्वाय हस्तमित्यङ्गुष्टमेव ग्टहीयात् यदि कामयेत पुमांस एव मे पुत्ला जायेरन्नित्यङ्गुलीरेव स्त्रीकामा रोमान्ते हस्तं साङ्गुष्ठमुभय काम इति एतेन स्त्रियाऽ युगमासु रात्रिवित्यपि व्याख्यातम् । तस्मात्युत्तस्यैव श्राद्धकटत्वेन परलोकसाधनतया पुत्यापि दानश्राद्धादिविधिसाधनवेन सिद्ध मुख्यत्वे तदपचारे प्रतिनिधियुक्त एव दुहिता दुरहिता दूरे हिता दोग्धेवेति निरुत्या दुहितु दौहिबद्दारापि पित्रुपकारकत्वं दर्शयति यास्कः । मनुरपि॥ पात्लदैाहित्रयोर्लके विशेषो नोपपद्यते। दौहित्रापि ह्यमुचैनं सन्तारयति पात्लवदिति। महाभारते गान्धार्युक्तिश्च ॥ एका शताधिका बाला भविष्यति गरीयसी । तेन दौहित्रजालोकान् प्रानुयामिति मे मतिः । अन्यत्रापि दुहितर एव माता पित्रो: किमारसाः पुत्लाः निपतन् दिवो ययातिर्दीहित्रैरुद्धृतः पुञ्चमिति । दौहित्रैरष्टकादिभिः कानीनैमागधीपुत्रैः । एवञ्चारमदुहित्रभावे दैििहत्रकृत लोकप्राप्यर्थ क्षेत्रजादिदुहिवणामपि प्रतिनिधित्वेनोपादानं सिद्धमेव । नच श्रीहिप्रतिनिधित्वे वचनमस्ति । यद्येवं तर्हि भञपचारे देवरस्येव भार्योपचार शालिकायाः प्रतिनिधित्वं स्यात् । श्वरशरीरावयवान्वयेन सौसादृश्यादिति चेन्मैवम् । नहि श्वरशरीरावयवान्वयेन भार्योपादानं किन्तु तस्य संस्कृतस्त्री वेन नच तच्छालिकायामस्ति यत्र च कनिष्ठादौ तदस्ति तत्र भवत्येव तस्याः छाप्रतिनिधित्वम्। थथाह व्यतिरेकमुखेन योगीश्वरः। सत्यामन्या साया धर्मकार्य न कारयेत। भवासु विधौ धर्थे ज्येष्ठया न विनेतरेति। तस्मासिद्धमामा न्यायत एव प्रति निधित्वम् ॥ तत्र क्षेत्रजगढजकानीनमहोढयौनर्भवाना पञ्चाना मध्ये क्षेत्रजोत्पादनं मनरेवाह । देवराछा सपिण्डाहा स्त्रिया सम्यनियुक्तया। प्रजेसिताधिगन्तव्या सन्तानस्य परिक्षय इत्यनेन सन्तानस्याभयविधस्य परिक्षये उभयविधायाः शजाया इष्टलिन यथायथं प्रतिनिधित्वमित्यर्थः ॥ इतरासु चतरा । ।

·॥ दत्तकमीमांसा ॥ ४१ । मोत्पादन विध्यपेक्षा लोकखभावसिद्धत्वात् तासाञ्च नामानि पुत्रवत्तान्येव प्रवृत्तिनिमित्तस्थामयत्रापि तुल्यत्वात् तासा चौरमप्रतिनिधित्वं विकलाव यवारब्धवन न्यायत एव सिद्धं बीयपचार नीवाराणमिव अवयववैकल्यञ्च खवयवमात्रान्वयेन भञवयवान्चयाभावात् अस्लेवं क्षेत्रजादीना दुहिढणामा रसहिदप्रतिनिधिलं न्यायबलात् दत्तकक्रीतकृत्रिमदत्तात्मापविद्धाना न्यायाभावे कथमस्तु प्रतिनिधित्वं मैवं तत्रापि सजातीयेच्वयं प्रातस्तनयेषु मया विधिरिति योगिप्रतिपादितसजातीयत्वादिसौमादृश्यसद्भावादस्त्येव न्यायप्रसरः। उपपादितं चैतदधस्तात् पुत्त्रप्रतिनिधिविचारे। ननु क्षेत्रजादीनां पञ्चाना मात्रवयवान्वयेन दत्तकादीना पञ्चाना सजातीयत्वेनास्तु प्रतिनिधित्व पूर्वाभावे परः पर इति क्रमविधानन्तु कथं सादृश्याविशेषादिति चेन्मैवम् । पूर्वपूर्वश्रेयस्वेनेति ब्रूमः । तदाह विष्णुः। एतेषाम्पूर्वपूर्वः श्रेयानिति श्रेयो दृष्टादृष्टविशेषः दृष्टमवयवप्रत्यासत्यादि अदृष्ट ड्यादि वचनन्तु नियमार्थ यदिसामं न विन्देत् पूतिकानभिषुणुयादित्यादिवत् विशेषान्तरमस्मकतायां विष्णुस्मृतिटीकाया केशववैजयन्यामवधेयम् ॥ दुहिदप्रतिनिधी पुराणेषु लिङ्गदर्शनान्युपलभ्यन्ते॥ तत्र दत्तकाया रामायणे बालकाण्ड दशरथंप्रति सुमन्त्रस्य सनत्कुमारोक्त भविष्यानुवादो लिङ्गम् । इच्चाकूनां कुल जाता भविष्यति सुधार्मिकः । नाम्ना दशरथो वीरः श्रीमान् सत्यपराक्रमः । सख्यन्तस्याङ्गराजेन भविष्यति महात्मना। कन्या चास्य महाभागा शान्ता नाम भविष्यति । अपुत्रत्वज्ञराजो वै लोमपाद इति श्रुतः । स राजानं दशरथं प्रार्थयिष्यति भूमिपः । अनपत्यास्मि धम्मज्ञ कन्येयं मम दीयता । शान्ता शान्तेन मनसा पुत्त्रार्थ वरव मिनी। ततो राजा दशरथा मनसाभिविचिन्य च । दायते ता तदा कन्या शान्तामङ्गाधिपाय सः। प्रतिग्टह्य तु ता कन्या स राजा विगतज्वरः। नगरं यास्यति क्षिप्रं प्रद्दष्टेनान्तरात्मना । कन्यां तामय्यटङ्गाय प्रदास्यति म वीर्यवानित्यादि ॥

·४२ ॥ दत्तकमीमांसा तत्रैव लामपादंप्रति दशरथवाक्यम् ॥ शान्ता तव सुता वीर मह मत्री विशाम्पते। मदीयं नगरं यातु कायं हि महदुद्यतमिति ॥ तत्रैव ऋष्यश्टङ्गप्रति लोमपादवाक्यम् ॥ अयं राजा दशरथः सखा मे दयितः सुहृत् । अपत्यार्थ ममानेन दत्तेयं वरवर्मिनी । याचमानस्य में ब्रह्मन् शान्ता प्रियतरा मम। सोयन्ते श्वशरोधीर यथैवाहं तथा नृप इत्यादि । अत्र दीयता दास्यते प्रतिग्टह्य दत्ताशब्दैदानविधिः स्पष्ट एव । तथा पुत्र इत्युपक्रम्य पुत्लार्थ इत्युपसंहारादौरसपुत्लोवद्दत्तपुज्यपि पुनप्रतिनिधिर्मवतीति गम्यते । । । क्रीतायां हेमाद्रा स्कन्दपुराणे । आत्मोकृत्य सुवर्णेन परकीयान्तु कन्य काम् । धयण विधिना दातुमसगोत्राऽपि युज्यते ॥ लैङ्गेऽपि । कन्या लक्षणसम्पन्नी सर्वदोषविवजिताम् । मातापित्रोस्तु सम्वादं कृत्वा दत्वा धनम्महत्। श्रात्मीकृत्य तु संस्थाप्य वस्त्रन्दत्वा शुभ नवम् । भूषणे भूषयित्वा तु गन्धमात्यैरथार्चयेत् । निमित्तानि समीच्याथ गोत्रनक्षत्रकादि कम्। उभयोश्चित्तमालेोड्य उभा सम्पूज्य यत्नतः। दातव्या श्रोत्रियायैव ब्राह्म णाय तपखिने । साक्षादधीतवेदाय विधिना ब्रह्मचारिण इति। अत्र सुवर्षे नात्मीकृत्य धनन्दवेत्यादिशब्दैः क्रयविधिः स्पष्ट एव । कृत्रिमाया हरिवंशे टूरापत्यगणनायाम्। महिया जजिरे पूरानोजाया पुरुषा दश। वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानकदुन्दुभिरित्युपक्रम्य देवभागस्ततो जज्ञे तथा देवश्रवाः पुनः । अनावृष्टिः कनवको वत्सवानथ ग्टञ्जिमः । श्यामः शमीको गण्डूषः पञ्च चास्य बराङ्गणा इति मध्ये विधाय । पृथुकीर्ति: पृथा चैव श्रुतंदेवा श्रुतश्रवाः राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातर इति पञ्चापि विग णय्य पृथां दुहितरं चक्रे कुन्तिस्ता पाण्डुरावहत् । ययाम धर्मविद्राजाधमा ज्जज्ञयुधिष्ठिरइत्यादि। अत्र चक्र इति कत्तुरेव व्यापारश्रवणादस्या: कृत्रिमत्वम्। पाडो भामवते च। श्रामौत् सुनन्दिकः पूर्वं ब्राह्मणो वेदपारगः । तस्य सुन यवन धन बलोभिनी। तस्यापत्यं न सञ्जातं दृद्धवं बन्ध्यभावतः न्दिका माया बना ·॥ दत्तकमोमासा। ४३ । तेनान्यस्य सुता जाता सुशीला रूपसंयुता। ब्राह्मणस्य कुल जाता ग्टहीता पोषिता खयम् । ताञ्च पुत्तों ग्टहे तस्य ब्राह्मणी सा ह्यपालयत्। विवाहार्थन्तु विप्रस्य दत्ता मोमेश्वरस्य च । वेदोक्रविधिना तत्र विवाहमकरोत्तदेत्यादि । अनापिवयं गृहीवेति श्रवणं कृत्रिमत्वे लिङ्गं । नच खयं पोषितेत्यन्वयः साधुः । ग्रहणपोषणयोः त्वाप्रत्ययाभिहितममानकर्टकलेनैव खयम्पोषणस्य सिद्ध बात्। दत्तात्मिकायाः पुराणान्तरेषु मृग्य ॥ अपविद्धायां महाभारते आदिपर्वणि शाकुन्तले दुश्मन्तशकुन्तलासम्बादा नुवादक एव वाक्यं । जनयामास स मुनिर्मेनकायां शकुन्तला। प्रस्थे हिमवते रम्ये मालिनीमभितो नदीं । जातमुत्सृज्य तं ग, मेनका मालिनीमनु । कृत कार्या ततस्वर्णमगमच्छक्रसंसदम्। तं वने विजने गर्भ सिंहव्यानसमाकुले । दृष्ट्वा शयानं शकुनाः समन्तात्पर्य्यवारयन् । नेमा हिंस्युर्वने बाला क्रव्यादा मांस गृद्धिनः। पयंरक्षस्तदा तत्र शकुन्ता मेनकात्मजाम् । उपस्पष्टुं गतश्चाहमपश्य शयितामिमाम् । निर्जनेपि वने रम्ये शकुन्तैः परिवारिताम् । आनयित्वा तत चैना दुहिरवे निवेशयम् । शरीरकृत्प्राणदाता यस्य चानानि भुञ्जते । क्रमेण ते त्रयोप्युक्ताः पितरो धर्मशासनो निर्जने तु वने यस्माच्छकुन्तैः परिवारिता। शकुन्तलेति नामास्थाः कृतञ्चापि ततो मया। एवं दुहितरं विद्धि मम विन धकुन्तलाम्॥ शकुन्तलावाच । एतदाचष्ट पृष्टः सन् मम जन्म महर्षये। सुतां कण्वस्य मामेव विद्धि व मनुजाधिप। कण्वं हि पितरं मन्ये पितरं खमजानतीति। अत्रोत्सृष्टाग्रहणादपविद्धाविधिः स्पष्ट एव। तदेवं तत्तदिध्यविनाभूतलिङ्गदर्शन स्तत्तदिधिसिद्धिः सुकरैवेत्यलम्पल्लवितेन । अथ दत्तकाशौचनिर्भयः ॥ तच जनककुले परस्परं नास्त्येव । गोत्ररिक्थे जनयितुन भजेद्दत्रिमः सुतः। गोरिक्थानुगः पिण्डा व्यपैति ददतः खधेति मनुवचनात् अत्र च खधापिण्डशब्दा अशाचादिसकलपिटकोपलक्षणं पिण्ड दानादिनिमित्तभूतगोबरिक्थयानिवृत्तिश्रवणात् प्रेतपिण्डदानादेवापूर्वाशौच ·४४ ॥ दत्तकमीमांसा ॥ पूर्वकालवनियमात्। ततश्च पिण्डनिवृत्त्या चाशाचनिवृत्तिरर्थसिद्दव असगात्र: सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् । प्रथमेऽहनि यो दद्यात्म दशाह समाप येत्। प्रग्राहिणान्तु नैव स्थात् कर्तुःखस्ति तथापि च ॥ यावदशौचमुदकं पिण्ड मेकञ्च दद्युरित्यादि वाक्यपालोचनया पिण्डाशाचयोः समव्याप्तिसिद्धः तस्मा दत्तकतज्जनकादीनाञ्च परस्परं नाशौचादि ॥ यत्तु वैजिकादपि सम्बन्धादनु रुन्ध्यादघं व्यहमिति तदपि व्यपैति ददतः खधेत्यनेनापादितम् । दत्तकातिरि तस्थले तस्य सावकाशत्वात् । किञ्च अशाचादकदानादौ गोत्रमापिण्डयोर्मिलित योनिमित्तत्वावगमात् । अन्यतरापायेन तनिमित्तमशौचादि । तथा च शङ्खलिखिती । सपिण्डता तु विज्ञेया गोत्रतः सानपौरुषी। पिण्ड चोदकदानञ्च शौचाशाचं तदानुगमिति । प्रतिग्रहीतपित्रादीनान्तु दत्तकादि मरणे विरात्रमशाचं। तदाह वृहस्पतिः। अन्याश्रितेषु दारेषु परपत्नीसुतेषु च । मृतेष्वानुत्य यन्ति त्रिरात्रेण द्विजोत्तमा: । दूदञ्च त्रिरात्राशौचविधानं यत्प्रतियोगिक भायालं पुत्तत्वञ्च तस्यैव। त्रिपुरुषान्तर्वर्तिनी पिलमपिण्डानान्तु पृथगाह मरीचिः॥ सूतके मृतके चैव त्रिरात्रम्परपूर्वयोः। एकाहस्तु सपिण्डानां त्रिरात्रं यत्र वै पितुरिति । यद्यपि दत्तकादीनामुत्पन्नानामेव स्वीकारात् परिग्रहीतुस्तदुत्पत्याशौचं न घटते तथापि तदपत्यात्यत्त्याशौचं पौनर्मवस्य तु स्वग्टहोत्यत्त्याशौचं घटत एवेति सूतकनिर्देशः । इदमपि समानजातीयानामेव पुत्राणां । तथाच ब्रह्मपुराणम् । औरसं वजयित्वा तु सर्ववर्षेषु सर्वदा । क्षेत्रजादिषु पुत्त्रेषु जातेषु च मृतेषु च । अशौचन्तु विरात्रं स्थात् समानमिति निश्चय इति । सर्वदा सर्वकालमुपनयनानन्तरमपि। अन्याश्रितेषु दारेषु परपत्नीसुतेषु च। गोत्रिणः स्नानाद्धाः स्युस्विरात्रेणैव तत्वविदिति ॥ यद्यपि प्रतियहीदमरणे दत्तकस्य दशाहाशौच न घटते मपिण्डसगोत्रत्वयोम्मिलितयारभावादशौचविशेष चाहत्यनेनोपलभ्यते । तथापि गुरोः प्रेतस्य शिव्यस्तु पिटमेधं समाचरन् । प्रेता ·॥ दत्तकमीमांसा ४५ । हारैः समन्तत्रदशरात्रेण यतीति मरीचिवचनेन शिष्यस्य गुरुप्रेतकार्यकरण निमित्तदशाहाशौचमुक्तम्भवति अत्र गुरुशब्द श्राचार्यादिरूपे गुरुत्वमत्रायस्ति उपनयनादिकत्वात् । ततश्च दत्तकस्य प्रतिग्रहीटक्रियाकरण एव दशरात्रा शौचं सिद्ध्यति । अन्यथा त्रिरात्रमेव पूर्वाकवचनात् एवं दत्तकस्य प्रतिग्रहीतु स्त्रिपुरुषान्तर्वतिसपिण्डमरणे एकाहाएकाहस्तु मपिण्डानामिति पूर्वोक्तमरी चिवाक्यात् । सेादकसगात्रयाम्मरण स्नानमात्रम् । अन्याश्रितेषु दारेषु परपत्नी सुतेषु चेति पूर्वोक्त प्रजापतिवाक्यात् ॥ अथ दत्तकपुत्त्रकर्ट कश्राद्धनिर्णयः ॥ तयाच जाकर्णः॥ प्रत्यन्दं पावणेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ। कुर्यातामितरे कुर्युरेकोद्दिष्टं सुतादर्शति । प्रत्यब्दमिति सामान्यापादानेन मघादिश्राद्धप्राप्तावपि क्षयाहश्राद्धमेवाच विवक्षितम्॥ पितु र्गतस्य देवत्वमारसस्य विपारुषम्। सर्वत्रानेकगोत्रानामेको द्दिष्टं क्षयेऽहनीति पराशरवाक्ये क्षथाहपदोपादानात्। नचानाप्यनेकगात्रपदंमातामहादिपरंतस्य पित्रौरसपदसमभिव्याहारेण औरसप्रतियोग्यनारमपुत्लपरत्वस्वोचित्यात्। अन्यथा पितुः पुलण क्षयेऽहनि त्रिपुरुषं कर्तव्यमित्येतावतैवार्थसिद्धा और सपदोपादानानर्थक्यापातात्। नच मातामहादीनामपि क्षयाहे एकोद्दिष्टमेव भवतीति नियमोऽस्ति । तथाच मरीचिः॥ मातुः पितरमारभ्य त्रयो मातामहाः स्मृताः । तेषान्तु विदवच्छ्राद्धं कुयु९हिदसूनव इति अत्र त्रयाणा मातामहाना श्राद्धविधानात् पार्वणमवगम्यते । नच पिलवदित्यनेन मातामहानामपि पावणैकोद्दिष्टयो विकल्पः॥ तस्य मातामहश्राद्धनित्यताविधानपरत्वात् किञ्च कसिमन्वितं मुक्का तथाई श्राद्धषोडशम्। प्रत्याब्दिकन्तु शेषेषु पिण्डा: स्युः षडिति स्थितिरित्यत्रापि प्रत्याब्दिकशब्दस्थापि प्रत्यब्दशब्दवन्मघादिश्राद्धपरत्वं कुतो न स्यात् इष्टापत्ति रिति चेत्। न मघादिवपि दत्तकादीनामेकाद्दिष्टापत्तेः न चैतत्कस्यापीष्ट प्रत्याब्दिकशब्देन श्राद्धमात्रसंग्रहे भेषपदाभिधेयश्राद्धान्तराभावेन पयुदा

·। दत्तकमीभासा।
सासम्भवात् । तस्मादौरसेन क्षयाहे मातापित्रोः पार्वणमेव कार्य इतरैईत्त
कादिभिरेको द्दिष्टमेव । इत्येव व्यवस्था साधीयमीत्यलम्बिस्तरेण ॥
अथ दत्तकविभागः। तत्र वशिष्ठः॥ तस्मिंश्चत प्रतिग्टहीते आरम उत्पद्यत
चतुर्थभागभागी स्थाइत्तक इति। तदभाव तु सर्वहरः ।।
इतिश्रीधर्माधिकारिरामपण्डितात्मजश्रीनन्दपण्डितविरचिता दत्तकमीमांसा
समाप्ता॥
RAN

·॥ दत्तकचन्द्रिका॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ चन्द्रिकाऽनुतसञ्जातसंशयध्वान्तन्द्रिका। चन्द्रिकाला नुभावेन कृता दत्तकचन्द्रिका ॥ मन्वादिवाक्यविकृतेषु विवादमार्गेष्वष्टादश खपि मया स्मृतिचन्द्रिकायाम् । कल्युक्तदत्तकविधिर्न विवेचितो यः सर्वः सचात्र विततो विकृतो विशेषात् ॥ ॥ तबाह मनुः ॥ अपुत्लेण सुतः कार्यो यादृक्तादृक् प्रयत्नतः । पिण्डादक क्रियाहेतोनाममङ्कीर्तनाय च । अत्रिश्च । अपुत्त्रेणैव कर्तव्यः पुत्रप्रतिनिधिस्मदा। पिण्डादकक्रियाहतार्य स्मात्तस्मात्प्रयत्नतः ॥ अपुत्त्रेण अजातपुत्त्रेण मृतपुत्त्रेण वा । अपुत्लो मृतपुत्तो वा पुत्त्रार्थं समुपोथ्य चेति शौनकसम्बादात्। तेन पुत्त्रात्पत्त्या ज्येष्ठेन जातमा त्रेण पुत्त्रीभवति मानवः । पितॄणामनृणश्चैव स तस्मान्मधुमर्हतीति मनुवच नावगतऋणपरीहारेपि नत्युत्तमरण पिण्डोदकाद्यर्थं पुनः पुत्त्रकरणमावश्य कम् ॥ अत्र पुत्पदं पौत्रप्रपौत्रयारप्युपलक्षणम् । तयोरपि पिण्डदातृत्ववंशकर लावि शेषात्। अन्यथा सत्यपि पौत्रे मृतपुत्वस्य निनिमित्तपुत्त्रपरिग्रहापत्ति रतः पुत्त्रपौत्र प्रपौत्र रहितस्यैव पुत्त्रीकरणमवगम्यते अपुत्तेणेत्यत्र पुस्खै कत्वयोर्विधेयविशेषणतया विवक्षितत्वम्। तेन दाभ्याबिभिवा नैकः प्रति ग्राह्यइति तु न देश्यं । यामुव्यायणस्य द्वाभ्धा परियहस्य वक्ष्यमाणत्वात्। स्त्रियाश्च भर्तुरनुज्ञया तदधिकारात् । यथाह वशिष्ठः ॥ न स्त्री पुत्त्रं दद्यात्प्रतिग्रहीयादाऽन्यत्रानुज्ञानान रिति। प्रतिनिधिरिति सच क्षेत्रजादिरेकादविधः ।

·॥ दत्तकचन्द्रिका॥ । यथामनुः ॥ क्षेत्रजादीन् सुतानेतानेकादश यथोदितान्। पुत्त्रप्रतिनिधी नाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः । वृहस्पतिः ॥ पुत्त्रास्त्रयोदश प्रोक्ता मनुना येऽनुपूर्वशः। सन्तानकारणन्तषामा रस:पुत्रिका तथा । आज्यं विना यथा तैलं मद्भिः प्रतिनिधीकृत । तथैकाद शपुत्त्रास्तु पुत्रिकौरसयोर्विना। तत्रापि कलौ न सव्वधामभ्यनुज्ञानं । अने कधा कृताः पुत्ला ऋषिभिः पुरातनैः। न शक्यन्तेऽधुना कत्तुं शक्तिहीने रिदन्तनैरिति वचनान् ॥ दत्तोरसेतरेषान्तु पुत्तत्वेन परिग्रह इत्याभिधाय इमान्धमान कलियुगे वयानार्मनीषिण इति दत्तकेतरप्रतिनिधिनिषेधा दता दत्तकविधिविविच्यते॥ तत्र शानमः। ब्राह्मणानां सपिण्डेषु कर्त्तव्यः पुत्वसंग्रहः। तदभावोस पिण्डेवा अन्यत्र तु न कारयेत् ॥ सपिण्डेविति सामान्यश्रवणात्समानाममा णगोत्रवित्यर्थः। तथाच मपिण्डाभावमपिण्डः सगोत्रस्तदभावे भिन्नगोनोपि ग्राह्य इत्याह शाकलः। मपिण्डापत्यकञ्चैव सगोत्रजमथापि वा । अपुत्त्रको विजो यस्मात्पुत्त्र परिकल्पयेत्। समानगात्रजाभावे पालयदन्यगात्रज । दौहित्रं भागिने यञ्च मातृखससुतं विना इति। अन्य चतु न कारयेदिति ब्राह्मणातिरिक्तः ॥ क्षत्तियादिरसमानजातीयो दत्तको व्यावयते । यदाह मनुः ॥ माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्वमापदि । सदृशम्प्रीति संयुक्तं स ज्ञेयो दत्रिमः सुतः ॥ त्रापदि पुत्रप्रतिग्रहीतुरपुत्त्वे सदृशं सजा तीयं ॥ यत्तु शदृशं न जातितः किन्तु कुलानुरूपैर्गुणैस्तेन क्षत्रियादिरपि ब्राह्म णस्यपुत्तो युज्यते इति मेधातिथिव्याख्यान ॥ तत्रायमभिसन्धिः औरसमत्वे क्षत्रि थादरममानजातीयतया पिण्डादकाधनहत्येपि नामसङ्कीर्तनादिप्रयोजनक तया पुत्त्रत्वमुत्पद्यत एव शास्त्रीयत्वात् । परन्वल्पोपकारकतया ग्रासाच्छादन मात्रभागिल यदाह कात्यायनः ॥ असवास्तु ग्रामाच्छदनभागिन इति । - ·॥ दत्तकचन्द्रिका। ४ तथा शौनकः । यदि स्यादन्यजातीया ग्रहीतोपि सुतः क्वचित । अंशभाज न तं कुर्याच्छौनकस्य मतं हि तत्॥ याज्ञवल्क्वेनापि सजातीयस्य पिण्डदा तृत्वांशहरत्वे विहिते नतु विजातीयस्य पुत्वत्वं निषिद्धं ।। व्यतमाह वृद्धयाज्ञवल्क्यः॥ सजातीयः सुतो ग्राह्यः पिण्डदातास रिक्थ भाक् । तदभावे विजातीयो वंशमात्रकरः स्मृतः। ग्रासाच्छादनमात्रन्तु म लभेत नदृक्थिन इति । वस्तुतस्तु मनुवचने सदृशपदस्य सजातीयार्थकतैव युक्ता परत्र तादृशदत्तकस्य विभागदर्शनादसवर्णस्य च विभागासम्भवात्। दौहित्रं भागिनेयश्चेति दौहित्रभागिनेनिषेधः शूद्रातिरिक्तविषयः । तथाच शौनकः । क्षत्रियाणा स्वजातौ च गुरुगोत्रसमेऽपि वा । वैश्यानी वैश्यजानेषु पदाणां शूद्रजातिषु ॥ सर्वेषामेव वाना जातिवेव नचान्यतः । दौहित्रो भागिनेयश्च शूट्रैस्तु क्रियते सुतः ॥ ब्राह्मणदित्रये नास्ति भागिनेयः सुतः क्वचित् । गुरुगोत्रसमेऽपि वेति। क्षत्रियाणा प्रातिखिकगोचाभावात् गुरुगोत्रनिर्देश: पाख्यिान राजन्यविशी प्रणीति खत्रेण तस्य पुरोहि तगोत्रभागित्वोक्तः । जातिव्वेव नचान्यत इनि नियमः सजातीयसम्भवे विजाती यनिषेधार्थ अन्यथा प्रागुतकात्यायनविरोधः स्यात् । तत्रापि सन्निहितमपिण्डषु मत्ति मातृसुते म एवं पुत्वीकार्य इत्याह मनुः ॥ सर्वेषामेकजातानामेकञ्चेत्युत्तवान् भवेत्। मचे ते तेन पुत्रेण पुलिणे मनुरब्रवीत्। हस्पतिः ॥ योकजाता बहवो भानरश्च सहोदराः। एकस्यापि मुझे जाते सबै ने पुचिण: स्माता इति । अत्र वचनइयेपि भ्रातृसुते च युत्नप्रतिनिधितया कथञ्चित्मम्भवत्यन्या न प्रतिनिधिः कार्य इत्यवगम्यते । न चापत्यमुत्पादयितव्यमिति नित्योदयं विधिः स यथाकथञ्चिन्यालनीयस्तव भ्रातृव्ये पुत्वातिदेशेन तत्फलस्य पिण्डादकादेरलोकतापरीहारस्य च मिद्ध वेन न पुनस्तत्र प्रवृत्निरत स्वाकृतस्यैव भ्रातृपुत्त्रस्य पुत्वत्वं ॥ अपुत्त्रस्य पितृव्यस्य तत्पुत्तो भ्रातृजोभवेत् । म एव तस्य कुर्चीत श्राद्धपि ·५. दत्तकचन्द्रिका। - ऐडादकक्रियामिति वृहत्पराशरस्मरणात् । तस्मिन्सति तु न दत्तकाद्युपादा नमिति वाच्यं भ्रातृव्यस्य पुत्वातिदेशेनालोकतापरीहारादिसाधकवेपि नाम संकीर्तनोचितबंशकरत्वानुपपत्त्या तदर्थं तदुपादानस्यावश्यकत्वात्। किञ्च इदं हि वचनदयं मति धातृपुत्ते न दत्तकाद्युपादाननिषेधकं परन्तु श्राद्धादिकर्तृ वरूपपुत्त्रधम्मातिदेशकं अन्यथा सत्यपि भानपुत्ने क्षेत्रजपुत्त्रोत्पादनविधिविरों धापत्तेः । अकृता वा कृता वापि य विन्देत्सदृशात् सुतं । पौत्ती मातामहस्तेन दद्यात्पिण्डं हरेछनमिति वचने दौहित्रपि पौत्वानिदेशसत्त्वात् दौहित्रस स्वेपि प्रागुक्तयुक्त्या दत्तकाद्यनुपादानप्रसङ्गाच्च । ननु सत्यपि भाटपुत्त्रे दत्त काद्युपादानस्य शास्त्रीयत्वे बहीनामेकपत्नीनामेष एव विधिः स्मृत इति वृह स्पतिवचने सासामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् सवास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवती नुरिति मनुवचने च सपत्नीपुत्त्रे पुत्रधानिदेशेन सत्यपि तस्मिन्दत्तकाधु पादानमखिनिचेन यथातप्ने पयमि दयानयति मा वैश्वदेव्या मिक्षा भवति वाजिन्या वाजिजमित्यत्रामिक्षार्थं प्रवृत्तस्थाद्देश्यीभूतामिक्षापचा रेमिक्षा पुरुषम्प्रवर्तयति नतु वाजिनमनुद्देश्यवेनाप्रयोजकत्वात् । यथा वा पितुः क्षयाहे पित्रादित्रिकस्य पाळणे कृते मातामहादिश्राद्धाय न पुनः पावणारम्भः तस्य पितृश्राद्धाधीनप्रवृत्तेः। तथात्रापि भानुरनुज्ञाशास्त्रेण तत्पु चोपादानाय प्रवृत्तायास्तत्पुत्लाभाव एव तदुपादानं नतु तत्युत्तानपचारेपि खपुत्लापचारे तदुपादानं तत्प्रवृत्तरप्रयोजकत्वात् तत्रालोकतापरीहारोऽस्या न स्यादित्यापेक्षायां मनुगृहस्पतिवचनदयं सपानीपुचे पुत्वातिदेशनालोकता परीहारश्राद्धायपादक। भर्तृवंशमन्तरेण चास्था वान्तरासम्भवेन तस्वैव ख वंशकरवं चेत्यनः समस्तखापि पुत्लप्रयोजनस्य मभवेन मति सपत्नीपुत्ले न दत्त काधुपादानं चाटपुत्वस्य तु वंशकरलाभावेन सत्यपि तस्मिनुपादीयले दत्त कादय इत्येतावान्परं विशेषः । ननु मति भादसते तस्येव पुतीकरणावश्य यावे यचैक एवं भाटपुलप्तचैव नदसम्भवः । नत्वेकं पुत्रं दद्यात्प्रतिग्टही पाहा हि सन्नालाय पर्देषामिति वशिष्ठरणहिति चिन्न एतस्य यामध्यायणे ·दत्तकचन्द्रिका। । नरविषये सावकाशत्वात् यामुष्याथणे च हेतुवनिगददर्शितसन्ततिविछदाभा वात् । वेतालस्य च भैरवपुत्त्र पुत्लीकरणे पौराणिक लिङ्गदर्शनाच । चथा। ततः कदाचिदुर्घश्या भैरवा मैथुन गतः। तस्यां स जनयामास सुवेशं नाम पुत्त्रकं । तमेव चक्रे तनयं वेतालोपि खंक सुतं । ततस्तो तेन पुत्रेण खग्या गतिमवापतुरिति । केन पुत्लो देव इत्याह शौनकः॥ नैकपुत्त्रण कर्त्तव्यं पुत्लदानं कदाचन । बहुपुत्त्रेण कर्त्तव्यं पुत्चदानं प्रयत्नत इति । दिपुत्त्रस्यपि पुत्तदानेऽपरपुत्त्र नाश वंशविच्छेदमाशङ्ग्याह। बहुपुत्तेणेति । स्त्रियास्तु जीवति भर्तरि तदनु मतो प्रोषिते मृते वा तदनुज्ञा विनापि यथावशिष्ठः नस्त्रीपुत्वन्दद्यात्मनिट होयादाऽन्यवानुज्ञानार्जुरिति। अनुमतिश्चाप्रतिषेधेपि भवति अप्रतिषिद्धं परमतमनुमतं भवतीति न्यायात् ॥ निरपेक्षदानमाह याज्ञवल्क्यः ॥ दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्लो दत्तको भवेत्। तथा । मातापितृभ्यामुत्सष्टस्तयोरन्यतरेणवेनियाई अथ पुत्त्रपरिग्रहविधिमाह शौनकः ॥ शौनकोऽहं प्रवक्ष्यामि पुत्तसंग्रहमु त्तमं । अपुत्ला मृतपुत्लो वा पुनाथ समुपोव्य च । संग्रहं संग्रहणविधिः। उपोथ्य ग्रहणात्पूर्वदिने कृतोपवासः । का र वृद्धगौतमः ॥ वासमी कुण्डले दत्वा उष्णोषञ्चाङ्गुलीयका श्राचायंन्ध संयुक्त वैष्णवं वेदपारगं । मधुपर्केण सम्पूज्य राजानञ्च दिजान् शचीन्॥ राज्ञो विप्रकृष्टत्वे ग्रामखामिनं। बन्धूनाक्ष्य सवास्तु ग्रामखामिनमेव चेति मरणात्। द्विजानिति बहुलं त्रिलपर्यवसितं कपिचलन्यायात् । विजानां पूजनं याचनार्थं वर्हिः कुशमयञ्चैव पालासं चेममेव चारतानाइत्य बन्धुंच ज्ञातीनाक्ष्य यत्नतः ॥ बन्धूनन्नेन सम्भोज्य ब्राह्मणांश्च विशेषतः । अग्न्याधाना दिक तेत्र कृत्वाज्यात्पवनान्तकं ॥ दातुः समचं गत्वा च पुत्रं देहीति याच येत् । दाने समा दातास्मै यो यज्ञेनेति पञ्चमिः ॥ दद्यादिति शेषः । बन्धूना ममादपितृबन्धन ज्ञातीन् सपिण्डान्। तदाहानं दृष्टार्थम् बन्धनाहताम् । ।

·५२ ॥ दत्तकचन्द्रिका Hariya ब्राह्मणान् पूर्वाटतान् चकारात् पाहतान् ज्ञातींश्च सम्भाज्येत्यर्थः। तथा देवस्खत्वेति मन्त्रेण हस्ताभ्यां परिग्टह्य च । अङ्गादऋत्यूचं जया प्राधाय शिशु मूर्द्धनि । वस्लादिभिरलऋत्य पुत्तच्छायावई सुतं । पुत्त्रच्छाया पुत्त्रसादृश्यं । नियोगादिना ख्यमुत्पादनयोग्यत्वमिति यावत् । तथा नृत्यगीतैश्च वाद्यैश्च खस्ति शब्दश्व संयुतं । ग्टहमध्ये तमाधाय चरं कृत्वा विधानतः ॥ बाखाहते त्यूचा चैव तुभ्यमग्नेत्यूचैकया। सोमा दददित्येताभिः प्रत्यूचं पञ्चभिस्तथेति ॥ वृद्धगौतमः ॥ पायंस तत्र साज्यञ्च शतमयञ्च होमवेत् । प्रजापते नाव देतामित्युद्दिश्य प्रजापतिमिति ॥ वशिष्ठः ।पुत्र प्रतिग्रहीष्यन् बन्धूनाहय राजनि निवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्यातिभिर्डत्वाऽदूरबान्धवं बन्धुमनिकृष्टमेव रहींयात्मन्देहे चोत्पन्चे दूरबा न्धवंशदमिव स्थापयेत् विज्ञायते टेकन बहंस्त्रायते इति । निवेशनं ग्टहं । मन्देहे इति दूरावस्थितवान्धवम्यात्यन्तदेशभाषाविप्रकादिना कुलशीलादि मन्देहो भक्त्येव तथाले तवियपर्यन्तं न व्यवहरेत्तत्र हेतुरेकेनेति । बहन पिलादीन। एतदन्यतरविधिरावश्यकः ॥ नत शौनकः। दक्षिणी गुरवेदद्याद्यथाशक्ति द्विजोत्तमः । नृपो राज्याई मेवाथ वैश्यो वित्तशतत्रय। मृदः सर्वखमेवापि अशाताश्चेद्यथावल। राज्या ईम राज्यात्पन्नमेकवर्षीयद्रव्यं । प्रदद्यादर्द्धराज्यास्थभकवर्षाहतन्धनमिति वृद्धगौतमस्मरणात्। उत्तममध्यमाधमभेदेन वित्ताना सुवर्ण रजतताम्राणा मिति जवम् । शतच नाणकानां सावर्णमथ राजतं। प्रदद्यात्तानमथ वा उत्तमादिव्यवस्थयति छद्धगौतमस्मरणात् ॥ सर्वखमेकर्षतिलव्यमिति यावत् । तैत्तिरीयाणान्तु विधिविशेषमाह बौधायनः॥ अथ पुत्त्रपरिग्रहविधि व्याख्यास्यामः ॥ प्रतिग्रहीष्यन्नुपकल्पयते । वाममी हे कुण्डले अङ्गुलीयकं प्राचार्यञ्च वेदपारग कुशमयं वहिपर्णमयभिनमित्यथ बन्धनाड्य निवेशनल मथे काजनि निवेद्य परिषदि वागारमधे ब्राह्मणवा गाजल उपविश्या पुण्याई खस्तिऋद्धिमिति वाचयिता ज्यदेववजनिख ·॥ दतंकचन्द्रिका ॥ ५३ प्रभृति आप्रणीताभ्यः कृत्वा दातुः समक्षं गत्वा मे पुत्रं देहोति भिक्षेत् ददानीतीतर आह तम्परिगृह्णाति धर्माय वा परिसहामि सन्तत्यै खापरि गृह्णामि इत्यथैनं वस्त्रकुण्डलादिभिरलङ्कृत्य परिधान प्रश्त्यग्निमुखं कृत्वा व्यत्वा जुहोति यस्लाहदाकोविशामन्यमान इति पुरोनुवाक्यमन्ध यस्खे सुकृते जातवेद इति याज्यथा जुहोत्यथ व्याहतीहवा खिष्टिकृत्प्रभृतिसिद्धमा धेनुवरप्रदानदक्षिणा ददात्येतेच वाससी रते कुण्डले एतच्चाङ्गुरीधकं य एवं वारस उत्पद्यते तुरीयभागे सम्भवतीति आइ स्म वाधायन इति ॥ एवमुक्त विध्यभावे परिग्टहीतस्य तु विवाहोचितधनमाचभागिलं नवंशभागित्व भिति वक्ष्यते॥ तथा मनुः ॥ गोत्ररिक्थे जनयितुर्न हरेद्दत्रिमः सुतः। गोचरिक्थानुगः पिण्डा व्यपैतिं ददतः खधेति। एतेन दातृधने दानादेव पुत्रत्वनिवृत्तिद्वारा दत्रिमस्य स्वत्वनिवृत्तिागोत्रनिवृत्तिश्च भवतीत्युच्यते॥ तथा च गोत्रा दिनिवृत्तेरेव दर्शनात्। मेस्वयात् स्वसुतान् पितति स्मरणग्रहणानन्तर सम्भाव्यमाना एव दत्तकस्य संस्काराः प्रतिग्रहीत्रा कार्या न पुनर्जनकेन कृत पूर्वा अपि निवर्तनीयाः । एवमेनः समं याति वीजगर्भसमुद्भवमिति चित्र कर्म यथानेकैरङ्गरुन्मील्यते शनैः । ब्राह्मण्यमपि तद्वत्स्यात्संस्कारैर्विधिपूर्वक रिति वचनबोधितस्य नत्तक्रियातो वीजादिदोषनाशस्थ ब्राह्मण्वाधानस्य च जातवेन तदा हत्ता प्रमाणाभावाच ॥ अन्यथा अष्टा संस्कारकर्माणि गा धानमिव स्वयं। पिता कुचात्तदन्या वा तस्याभावेपि ततक्रमादित्यनेन पुमक नसीमन्तोन्नयनयोरपि करणापत्तेः। तच्चायुक्तं असाम्प्रदायिकत्वात्। किञ्च ग्रहणानन्तरमेव पितृत्वेन संस्काराधिकारात्तत्पूर्वभाविषु संस्कारेषु प्रतिय हौतुरनधिकार रवातिकालाभावात् ॥ यदि च तत्पूर्वभाविनोपि संस्कारा जनकेन न कृतास्तदा वीजगर्भदोषनाशावश्यकत्वेन क्रमानुरोधेन च प्रतिय हीत्रैव ते समाधेयाः । एवञ्च उपनयनमात्रकरणेपि प्रतिग्रहीतुईत्तकपुत्व मिद्धिः॥ अन्यशाखाद्भवोदत्तः पुनश्चैवोपनायितः । खगोत्रण स्वशाखोक ·५४ ॥ दत्तकचन्द्रिका । 1 - विधिना म स्वशाखभागिति वशिष्ठस्मरणात् । एतच्चाष्टमाब्दरूपतन्मुख्यकाला भ्यन्तरवर्तिपरिग्रहे बोध्यं अन्यथा मुख्यकालेऽधिकारयोग्यत्वाभावे गाणकाले ऽनधिकारान्न तसिद्धिरिति ॥ अत्र च जनकप्रतिग्रहीत्रोरुभयोरपि पुत्लाभि सन्धाने सति दत्तकस्य यामुघायणवेनाभयगात्रभागिलं विशेषो वक्ष्यते ॥ यत्तु पुराणनाना पठन्ति ॥ पितुर्गोत्रेण यः पुत्तः संस्कृतः पृथिवीपते । वाचूडान्नं न पुत्रः स पुत्लता याति चान्यतः।। चूडाद्या यदि संस्कारा निजगोत्रेण वै कृताः। दत्ताद्यास्तनयास्तस्युरन्यथा दास उच्यते। यदि स्थात् कृतसंस्कारी यदि वा तीतशैशवः । ग्रहणे पञ्चमादर्षात्युत्तेष्टिं प्रथमं चरेदिति तदमूलं समूलत्वेपि यज्जनकगोत्रेण चूडान्तसंस्कार संस्कृतस्य न ग्रहीतुःपुत्त्रत्वं ग्रहीत्रैवचूडादि सं स्कारकरणे तत् । यदि च कृतचुडाऽतीतपञ्चवर्षों वा ग्राह्या भवति न तदास्य पुत्तत्वं मम्भ तीति च विवृण्वन्ति तन्न अनुवादापत्तेः। पञ्चवर्षाभ्यन्तर ग्टहीतस्था प्युपनयनात्पूर्व सकलशिष्टानुमोदितपुत्त्वव्यवहारानुपपत्तेः। तदानीं ग्रहीतरि मृते तच्छाद्धानधिकारापत्तेश्च । किन्त्वयं वचनार्थः । जनकगोत्रेण कृतचूडान्त संस्कारस्य पुत्त्रत्वं निषिड्य प्रतिग्रहीत्रा पुनथूडादिकरणे तत्प्रतिप्रसूत। ततश्च कृतरस्कारस्वातीतपञ्चवर्षस्य च ग्रहीत्रा चूडादिकरणात्पूर्व दासत्वाक्षेपात् चूडादिकरणानन्तरं पुतत्वे लब्ध। अकृतसंस्कारस्थानतीतपञ्चवर्षस्य तु परिग्रहशास्त्रादेव तत्प्राप्तं तच्च विततं ॥ अथ वा जनकेन चूडान्तं संस्कृतोपि पुत्ला न पुत् इत्यपुत्त्रातिदेशे यतोऽन्यतश्च पुत्त्रता थातीति हेतुरुपदिष्टः। तथा चैकस्य पुलपदस्य चकारस्य च वैयर्थदूषणमपि परिहतं एवञ्च चूडाद्या इत्यतगुणमम्विज्ञानबडबीहिणा विजातीनामुपनयनलाभः । सदस्य तु विवा हादिलाभः। श्रन्याखाभवादत्तः पुत्तश्चैवोपनायितः। खगोत्रेण खशाखोत विधिना सखशाखभागिति प्रागृतकवाक्यत्वात् ॥ पञ्चमाइपोदिति ब्रह्मवर्च सफलार्थिविप्राभिप्राय । ब्रह्मवर्चमकामस्य कार्य विप्रस्य पञ्चमे इति मनुवचने तत्कामस्य पञ्चमवर्षयैव उपनयनमुख्यकालत्वेन तदेकमूलत्वात्तदनथिनस्वष्टमा ब्दादिति। चचियादेरधनयनतत्तन्मुख्यकालादर मुख्यकालेपि सिद्धाधिकार ·॥ दन्तकचन्द्रिका। ५५ । योग्यत्वस्यैव गौणकालेऽपि संस्काराधिकारादित्युक्तप्रायम्॥ चूडाया गाणका ग्लादरस्तु वचनबलादेव। पुत्तेष्टिमिति वर्णत्रयस्यैवाधिकारात्तेन पुत्तेष्टिपूर्व कचूडादिभिः पूलत्वं सम्पाद्य। ट्रेण तु तदापि संस्कारमात्रादेवेति सर्वमन वद्यं । एवञ्च सर्वेषामेव प्राची कालविशेषमनन्तायैव पुत्त्रपरिग्रहविधानमुपप छते उतार्थस्य खतः मिठ्ठलात् । अथैवमुक्तवचन चनपरव्याख्याने कृतचूडस्य दत्त कस्य जनकमात्रपुत्त्रत्वं निषिध्यान्यतश्च पुत्त्रत्वं यातीत्यत्र चकारण जनकप्रति ग्रहीतृसाधारण्वं लब्धं उभयोरेव संस्कारकत्वात् । तच्च तदुभयोरावयोरयं पुल इत्यभिसन्धाने सति बाध्यं अयमेव यामुव्यायणेनाम दिपिता दिगोत्रश्च । ननु क्षेत्रिकरीव दिपितृकत्वं दृश्यते। तथा हारीतः ॥ जीवति क्षेत्रजमाहुरखातव्यान्मृते यामुष्यायणमगुप्तवी जलात्। जीवत्यपि क्रियाभ्युपगमाविपिटको भवतोत्याह मनुः। क्रियाभ्युप गमात्त्वेवं वीजार्थं यत्प्रदीयते । तस्थह भागिनौ दिष्टौ वीजी विक रवचेति ॥ अपुत्त्रवोजिचेत्रिकयाममा क्षेत्रं तव वीज यदपत्यं तदावयोरित्ययं क्रिया भ्युपगमः ॥ तथा अपुत्त्रेण परक्षेचे नियोगोत्पादितः सुतः। उभयोरप्यमा दृ ीपिण्डदाता च धर्मत इति ॥ दत्तकस्य तु तददृष्टपरं प्रत्युत गोत्ररिदथे जनयितुन हरेद्दत्रिमः सुत इति प्रागुक्तमनुवचनं तदिपरीतार्थग्राहकों वास्तीतिचेन्न दत्तकादिवपि सर्वेषामेकधीणामकस्थापि यदुच्यते । सर्वेषामेव नत्कुर्य्यादेकरूपा हि ते स्मृताइति वैधायनदर्शनेन क्षेत्रज धर्म खाभात्॥ दे श्राद्धे कुादेवश्राद्धे वा पृथगनुद्दिश्य एकपिण्डे वा छावनुको तयेत्प्रतिग्रहीतारं चोत्पादयितारं भारतीयात्पुरुषादिति साङ्यायनप्रवरा ध्याय सामान्यता दर्शनाच दत्तकस्यापि दिपिट कलसिद्धिः ॥ श्रतएव सत्या बाढीपि । नित्याना ड्यामुष्यायणानी इथोरिति सूत्रेण नित्ययामुष्याय णानां क्षेवजानी मप्रवरगोत्रदयसम्बन्धमुत्वा दत्तकादीनां झामुयायण वदिति सचेण तद्धर्ममतिदिशति ॥ विहतञ्चैतद्भाव्यकारैः । नित्यद्यामुव्या यणप्रसङ्गेनानित्यानाह दत्तकादीनामिति। तावदेव नोत्तरमनती प्रथमेनव ·॥ दत्तकमचन्द्रिका ॥ संस्कारः परिग्रहीवाचेत्तदा उक्तरस्थ पूर्वत्वात्तेनैव उत्तरत्रेति ॥ रतद्भाथ्या र्थस्तु क्षेत्रजवत् उभयारपि सन्धी दत्तकस्योभयगोत्रभागित्वं । अन्यथा जनके नैव सवसंस्कारकरणे तु जनकगोत्रभागि व न ग्रहीटगोत्रभागिवं ॥ ग्रहोत्रा संस्कारकरणे तु उत्तरस्य ग्रहीतुः पूर्वत्वात्प्राधान्यवानव उत्तरस ततेगात्रमिति। तथा पैठीनसिः ॥ अथ दत्तकक्रीतकृत्रिमपुत्रिकापुत्राः परपरिग्रहेणार्षण येऽत्र जातास्तेऽसङ्गतकुलीना यामुव्यायणा भवन्तीति ॥ आर्षण युक्तन परिग्रहेण जनकग्रहोत्राः स्वीकारेण यामुव्यायणा भवन्तीत्यर्थः ॥ व्यक्तमुक्त यामुष्यायणका येस्युर्दत्तक्रीतादयः सुताः । गात्रदयेप्यनुद्दाहः ष्टङ्गशिरयो थैथेति ॥ नच दत्तकस्य यामुष्यायणत्वं न घटते। जनकस्यापि तत्र खत्वान पायेन माता पिता वा तद्यातामिति दानविधनुपपत्तेरिति वाच्यम्। सामान्य सर्वभूतेभ्यो मयोत्स्ष्टमिदञ्जलम् । रमन्नु मर्वभूतानि सानपानांवगाहने रित्यादा स्वमात्रखलनाशकसवभूताद्देश्यकत्यागादेव नद्यादिवत्माधार लोकते जले खामिनोपि उद्दिश्यतया स्वत्ववत् अचापि तादृशाभिसन्धिपूर्व कादेव दानात्तादृशदत्तकस्य साधारण्यमिद्धिरित्यास्ता विस्तरः ॥ अथ दत्तककर्ट कश्राद्धनिर्णयः ॥ तत्र पितुः मपिण्डीकरणान्लेषाडशश्राद्धे दत्तकस्य पूर्वगृहीतवेपि सत्यारसे नाधिकारः॥ श्रारसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्येष्ठ न विद्यते । इति देवलेन ज्येष्ठत्वप्रतिषेधात्। पिण्डदोऽशहर चैषा पूर्वाभावे परः पर इति याज्ञवल्क्यवचनाच । अन्यत्र सर्वत्रौरसवत् ॥ चाहे तु विशेषो यथा जातकर्णः॥आरसंक्षेवजी पत्ता विधिना पावणेन । अत्यन्दमितरे कुर्युरेको दिष्टं सुता दश । इतरे दशदत्तकादयः ॥ तथा परा भारः। पितुगतस्थ देवत्वमौरमस्य विपारुषं । सवत्रानेकगात्राणामेकाहिए थ हनीति। अनकगोत्राण हिंगात्राणाम। औरसतेचजयोरपि मान्धारेव पार्वणा धिकारः पावणेन विधानेन देयमग्निमता मदेति जाबालमत्स्यपुराण कवाका लात न औरसनेलजव्यतिरित्तानान्त मामिनिरगि माघारपानामेकादिष्ट ·॥ दत्तकचन्द्रिका । मितिभिर्द्ध। यामुव्यायणस्येतिकर्त्तव्यताया विशेषमाइ साख्यायनसूत्र। पिण्डान् यथावनेजनं निधाय उभावकस्मिन् पिण्डे पिटभेदे इति ॥ पिटभेदे एक स्मिन् पिण्डे उभौ जनकग्रहीतारौ कीर्तयेदिति शेषः॥ प्रवराध्याये पितृव्येन चैकका र्यजातास्ते परिग्रहीतुरेव भवन्ति अथ योषा भार्याखपत्यं नस्यात्तदा रिक्थ हरेयुः पिण्डं तेभ्यः त्रैपुरुषिकं दद्युः यद्यपि स्यादुभाभ्यामेव दारित्याचा येवचनं दे श्राद्धे कुर्यादेकश्राद्धे वा पृथगनूद्दिश्य एकपिण्डे वा दावनुकीर्तये प्रतिग्रहीतारं चोत्पादयितारं भातृतीयात्पुरुषादिति। ग्रहीतुः क्रिया निय माभावे पुत्लान्तराभावे च तस्यैव क्रियानियमेऽपत्यसद्भावे च दिपिटकवमि त्यर्थः अत्र श्राद्धभेदाभेदयोर्विकल्पः ॥ नचेदं क्षेत्रजविषयं सत्याषाढेन दत्त कादीनां यामुयायणवदिति सूत्रेण दत्तकेपि तद्धमातिदेशात् ।। तथा हारीतः ॥ तेषामुत्पादयितुः प्रथम प्रवरोभवति दो दो पिण्डैा निर्वपेत् एकपिण्डे वा दाबनुकीतयेद्वितीये पुनः तृतीये पौत्वः लेपिनस्त्रोन् वाचक्षाण आसप्तमादित्येके इति ॥ तेषां पितृणां मध्ये वीजिनः प्रथममा क्षेत्रिणी द्वितीय मिति विप्रवरता । एकपिण्ड वेत्यत्र वीमाध्याहारः। यदि दिपिता स्थादेकैकस्मिन्नेव द्वौ बावुलपक्षयेदित्यापस्तम्बवचनात् द्वितीये पिता महपिण्डे ड्यामुव्यायणस्य पुत्रः तृतीयेप्रपितामहपिण्डे यामुयायणस्य पात्र इति ॥ यदि तु ग्रहीता प्रथम मृतः तदा तस्मै दद्यात् अथ यदि जनकस्तदा जनकाय यद्युभौ तदादौ जनकाय पश्चाबहीवे दद्यादित्याह ।। मरीचिः ॥ संगात्रादन्यगात्रादा योभवेदिधवासुतः। पिण्डं श्राद्धविधानञ्च क्षेत्तिणे प्राक् प्रदापयेत्॥ वीजिने तु ततः पश्चात्क्षेत्री जीवति चेतकचिता वोजिने दारादा तु मृते पश्चात्प्रदीयते। उभी यदि मृता स्वाता वौजिन्यादौ ततो ददेत्। क्षेत्रिण्यादा न दत्तं स्यादीजिने नापतिष्ठते इति । रते नैकतरोप रतावपि दिपिटकस्य पाळणं दर्शितम् ॥ तथा तुल्यन्यायेन मानभेदेऽपि यामु स्थायणदत्तकस्य पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवमित्यनेन प्राप्तमाता महश्राद्धे जननीपितृणाम्प्रथमनिर्देशस्ततः प्रतिग्रहीत्री या माता तत्यिढणे। - ॥

·५८ ॥ दत्तकचन्द्रिका॥ - - शुद्धदत्तकस्य तु प्रतिग्रहीव्या एव मानुः पित्रादि पिण्डदानं ॥ तस्य तन्मात्र खघाकरत्वादिति ॥ एवञ्च महिसन्तानाय पूर्वेषामिति हेतुवनिगदखरसा बैकं पुत्रं दद्यादिति निषेधो ड्यामुव्यायणतिरिक्तविषयः सन्तानविच्छेदाभा वादित्युक्तमेव॥ अथास्य सापिण्यम् । जनककुलेऽवयवान्वयेन प्रतिग्रहीतृकुले च पिण्डान्वयेन त्रिपौरुषं यदाह कार्णाजिनिः । यावन्तः पिटवाः स्युस्तावनिईत्तकादयः । प्रेताना योजनं कुर्यु: खकीयैः पितृभिन्मह । दाभ्यां महाथ तत्पुत्ताः पात्रायै केनतत्ममं । चतुर्थे पुरुषे च्छेदं तस्मादेषा त्रिपौरुषौति। अस्याः दत्तकादयः पुत्राः प्रेतानां प्रतिग्रहोत्रादीनां पितृणां पारसत्वे दत्तकवे यामुष्यायणत्वे वा यावन्तः पितृवर्गास्त्रयः षड्वा तावद्भिः सह तेषां योजनं मपिण्डनदुर्यः । तत्र प्रतिग्रहीत्रादीनामौरमत्वे तपितृपितामहप्रपितामहास्त्रयः । दत्तकले तत् प्रतिग्रहीतृपितामहप्रपितामहास्त्रयः यामुष्यायणले . नज्जनकाद्यास्त्रका नत्प्रतिग्रहीत्रादयस्त्रय इति षट्। एवञ्च दत्तकस्य खकर्तके पाळणे घेषां देव तावं वपुत्रकर्तृक सपिण्डीकरणेपि तेषामेव तथात्वमिति ज्ञापितम्। दत्तकस्य पुत्लास्तु दत्तकसपिण्डीकरणं तत्प्रतिग्रहीचा तत्पिणन्त्रयाणं मध्ये दाभ्याञ्च मह कुर्युः ॥ एवञ्च दत्तकस्य पात्रा दत्तकप्रतिग्रहीहभ्या ग्रहीतुः पिढण बयाणा मध्ये एकेन ग्रहीतुः पित्रेति यावत्तेन च समं सह तत्खपिलमपि ण्डनं कुर्यः । चतुर्थपुरुषेच्छेदमिति । यो यदा यमपिण्डीकरोति स तत्पित्रा दिभिस्त्रिभिरेव करोतीति चतुर्थे विरामः सिद्ध एवेति तदारम्भः सिद्धे सत्या रममा नियमाय इति न्यायेन नेपिना लेपनिरासेन मापिएड्ाव्यवच्छेदार्थः । नदेवाइ तस्मादेषेति रषामपिण्डता तथा चलेप भाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः । पिण्डदसप्तमस्तेषा मापिण्ड सानपारुषमिति मत्स्यपुराणातसाप्नपारुष सापिण्डस्य सामान्यस्या न विशेषण बाध एव ॥ निरव शालीन विपिनस्तीनवाचक्षाण, यामतमादित्येके । इनि पक्षाचर ·॥ दत्तकचन्द्रिका । - मुपन्यस्तं सङ्गच्छेते तदेव संगृह्यान्यत्रोक्तं । दत्तकानान्तु पुत्वाणा सापिण्ड स्थात्तिपोषं । जनकस्य कुले तद्वहीतुरिति धारणेति यदिदमुभवत्र त्रिपुरुष मापिण्ड्याभिधानन्तत् ड्यामुष्यायणाभिप्रायेण तस्य चिकइयेन मपिण्डना भिधानात्। मुद्धदत्तकस्य तु गोत्ररिक्थे जनयितुर्न हरेद्दत्रिमः सुतः । गोत्र रिक्थानुगः पिण्डा व्यपैति ददतः स्वधेति प्रागुतमनुवचने पिण्डनिवृत्तिदर्शना प्रतिग्रहीदकुल एव सापिएडमिति ॥ यत्तु वृद्धगोतमीयम् । खगात्रेषु कृतायेस्युईत्तक्रीतादयः सुताः। विधिना गोत्रती यान्ति न सापिएडा विधीयते ॥ खगोत्रेषु मध्ये कृता अपि दत्तकादयो विधिनैव गोत्रं भजन्त परन्तु तेषु मापिण्डा नोत्पद्यते सगोत्रवपि सापिण्ड्या नुत्पत्तौ परगोत्रेषु सुतरा भापिण्ड्यानुत्पत्तिरिति । तत्तु पुत्त्रान्तरवत्माप्तपुरुष सापिण्ड्याशक्ती निषेधकं सापिण्डाप्रयुक्तदशाहाशौचादिप्रतिषेधकं वा। नतु सामान्यतः सापिण्यनिषेधकमुक्तवचनजातात्॥ अथ दत्तकाशाचनियः । नत्र शुद्धदत्तकस्य तु जनककुले परस्परम शौचं नास्त्येव गोत्रपिण्डनिवृत्त्याऽशौचनिहत्तेरर्थमिद्धत्वात् । ड्यामुयायणस्य तु उभय वाशाचमिति । ब्रह्मपुराणे दत्तकच खयं दत्त: कृत्रिमः क्रोत एव च । अय विद्धाश्च ये पुत्त्राः भरणीयाः सदैव ते ॥ भिन्नगोत्राः पृथक् पिण्डाः पृथग्वंशकरा: स्मृताः। जनने मरणे चैव व्यहाशौचस्य भागिनः॥ परासरः ॥भिन्नगात्रः सगोत्रो वा नीतः संस्कृत्यचेच्छया। जनने मरण तस्य व्यहाशार्च विघीयते। तथा औरस वर्जयित्वा च सर्ववर्षेषु सर्वदा। क्षेत्रजादिषु पुत्त्रेषु जोतषु च मृतेषु च । अशाचन्तु त्रिरात्रं स्यात्ममानमिति निश्चयः ॥ सर्वदा उपनयनानन्तरमपि ॥ अत्र सगोत्रस्थापि विधिना जनक गोत्रविच्छित्तिपूर्वकग्रहीतगोचप्राण्याऽसगे।चदत्तकाविशेषात् व्याजौच मुक्तं युक्तमेव । तथा दत्तक कृतोद्दाहे पश्चाज्जातस्यौरसस्य विवाहे न परि वेदनदोषः। न वा दत्तकस्याग्रजमोदरात्पूर्व विवाहकरणेपि क्षतिः॥ ननु शुद्ध दत्तकस्य जनककुले मापिएचविच्छेदस्य दर्भितत्वात् तत्र विवादः प्रमज्यत प्रय ·६० ॥ दत्तकचन्द्रिका ॥ । ज्येत च यामुष्यायणस्थापि त्रिपुरुषानन्तरितकन्यासन्ततिपरम्परया विवाहः । मैवं असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः। सा प्रशस्ता दिजातीनां दार कर्मणि मैथुने। चकारापितुरमपिण्डा च इति मनुवचने ग्रहोटभावग्रोत्र स्थापि दत्तकस्य जनकस्यापि सपिण्डासगोत्रावर्जनाय पितुरिति पदोपा दानात् । नच तथापि दत्तकस्य पितुरपि दत्तकवे तत्त्रिपुरुषानन्तरितकन्या सन्ततेविवाहः केन वार्यते पितृसापिण्ड्सगोत्रत्वयोरभावादिति वाच्यं यता विवाहेनैतत्मापिएजमुपयुज्यते किन्तु सर्वसाधारणं परिभाषितं पितृपचे साप्त पौरुषं मातामहपक्षे पाञ्चपौरुषञ्चेति न काप्यनुपपत्तिः तत्प्रपञ्चस्तु तत्रतत्र वक्तव्य दति॥ अथ दत्तकविभागः । तत्र वृहस्पतिः। एक एवौरसः पुत्रः पिव्यस्य वसुनः प्रभुः । शेषाणामानृशंस्वार्थं प्रदद्यात्तु प्रजीवनं ॥ शेषाणां ये तत्राशभागित्वेन निषिद्धास्तेषां पानृशंस्यं दया प्रजीवनम्भरणं ॥ तथा यमः। पुत्चास्तु द्वादश प्रोक्ता मुनिभिस्तत्वदर्भिभिः। तेषां षड्वधुदा यादाः षडदायादबान्धवाः ॥ खयमुत्पादितस्त्वेको द्वितीयः क्षेत्रजः स्मृतः । तृतीयः पुत्रिकापुत्लो जातिधर्मविदो विदुः ॥ पौनर्भवश्चतुर्थस्तु कानीन: पञ्चमः स्मृतः। ग्टहे च गूढ उत्पन्नः षडेते पिण्डदायिनः ॥ अपविद्धः महा ढश्च दत्तः कृत्रिम रव च । क्रीतश्च पञ्चमः पुत्ला यश्चोपनयते खयम् । इत्येते मकरोत्पन्नाः षउदायादबान्धवाः ।। नारदः ॥धारमाक्षेत्रजश्चैव पुत्तिकापुत्र एव च। कानीनश्च महोढश्च गूढो त्यन्नस्तथैव च॥ पौनर्मवोऽपविद्धश्च दत्तः क्रोतः कृतस्तथा । स्वयं चोपागतः पुत्ला द्वादशैते प्रकीर्तिताः। तेषां षड्वन्धुदायादाःषडदायादबान्धवाः । पूर्वःपूर्वः सतो ज्येष्ठो जघन्यो यो य उत्तरः ॥ क्रमादेते प्रवत्तन्ते मृते पितरि तद्धने। ज्यायमा ज्यायसेाऽभावे जघन्यो यो य श्रानुयात् ॥ पूर्वपूर्वाभावे उत्तरोत्त रेषा द्रविणाईलमित्यर्थः। औरमक्षेत्रजपुत्तिकापुत्वैपानभवकानीनगूढोत्यत्र महाददत्तकवीतत्यमुपागताप विड़यत्रवचनोत्यादितानभिधाय विष्णुः ॥ तेषा

·मयान और
नभक्तककालकाजमवय
होगपतियानभिधान पाया।
वजय ॥ पिण्डदोशहरोषा पूर्वाभावे पर पर
न वातरोन पितरः पुना रिक्थहरा,
पिया। अयमः
श्रेयसोऽभावे यबीयाध्ययमविध वयेनु मुशासनै रिक्शा मानिन ।
मझुवाधिना वा प्रेय
लायमधारमा वाधान
शेवजादिरित्यर्थः । नथा आरसक्षेत्रजा पुन विक्यान्य भागिनी ।
हारीतः ॥ खयामुत्पादिनः क्षेवजः पानभवः कालीनः युनिकापली गढी
वनयोति नभदाबादाः । इनकीतापविद्धः महाद; स्वयमुपागतः पडसाइट
मनुः॥ पुत्रा हादशयामाह मया खाव वामनुः। तेवा पचहाबाद,
जसवाट्याला
ऽपविश्य दायादा चायवान वटा कानीवर
पानवतया
वादमान्धवाः
बौधायन: ।। पारणं पुचिकापचे नेवल इन्ततिम । महकाय
विद्धव रिक्थमाज अचाने । कानीमचरहडिच भान पोनमः नया
खये दत्तं निषादञ्च गोचमाज प्रवचन । एतद कानी नादीना गोचमा
मागिलक्यतालमादीनी मी कस्यापिम्मीदशहस्तप्रतिषधायक मार
दसककी तलवम्यागताप विमादानमिधाय
रसादीन परराष्ट्रव्य पर
अशिष्टः ॥ यस्य तु सब्बैषा वर्णानां न विधिववादस्याटेने सस्य भाग होय ।
और पुलिकापुनवेचजकाजोनगोत्यनापविद्धमहाडपोनर्मवदनकल्य
मुणागतवतकोतानभिधाय देवलः॥ एते हादपचासु मन्नवयमा
यात्मजाक नवायाइकिकास्तथा । तेषा पाचदा
शदाः पूर्वन्ये पितुरेव स्ट। शिवाणि मामानका विभिध्यते । पर्व

·॥ दत्तकचन्द्रिका ॥ बनारसस्यैते पुत्ता: दायहराः स्मृताः। श्रारसे पुनरुत्पनेतेषु ज्यैध न विद्यते ॥ तेषी सवर्ण ये पुत्रास्ते तृतीयांशभागिनः । होनास्तामुपजीवेयुर्यामाच्छादन समताः॥ कात्यायन उत्पन्ने बारमे पुत्त्रे तृतीयांश हराः स्मृताः। सवर्णाश्रमवास्तु ग्रामा छादनमागिनः॥चतुथाशहराः स्मृता इति द्वितीयचरणे क्वचित्पाठः । वशिष्टः तस्मिंशेअतिग्रहोते औरस उत्पद्यते स चतुर्थभागभागी यदिनाभ्युदयिकेषु प्रयुक्त स्थात् । म प्रतिग्रहीतपुतः आभ्युदथिकेषु यज्ञादिषु यदि औरसेन प्रयुक्त न स्यात्प्रभूतं धनमितिशेषः।। अत्र नानाविधमुनिवचनानी परस्परविरोधपरिहारा र्थमेव व्याख्यायते वृहस्पतिवचने आरममावस्य धनभागित्वकथनमन्वेषाभरण मात्रकथनञ्चासवर्णक्षेवजदत्तकादिविषयं देवलकात्यायनवचनकवाक्यत्वात् । भारदादिवचनेषु च औरमाद्यभाव क्षेत्रजदत्तकादीनामृक्थ ग्रहणविधिरपि सर्वधनयण विषयः । अतश्च दत्तकग्रहणानन्तरमारमोत्पत्ता नारसचतु थाशविधिवशिष्ठोक्ता दत्तकविषवे ज्ञेयः ॥ तथा देवलकात्यायनवचने तृतीयां शग्रहणविधिरत्युत्कृष्टगुणदत्तकविषयोवाच्यः । उपपवो गुणैः सः पुत्रा यस्य हि दबिमः। महरेतैव नट्रिक्थं सम्प्राप्ताऽप्यन्यगोत्रत इति मनुवचनकवा क्यत्वात् । गुणः जातिविद्याचारैः। समग्रधनभातास्यादैारमोपि जघन्यजः । निभार्ग क्षेत्रो मुझे चतुर्थ पुत्रिकासुत इति ब्रह्मपुराणदर्शनात् क्षेत्रविषय इत्यन्ये ॥ तथा केनापि मुनिना दत्तकस्य बन्धुदायादलमन्येन जादाबादल मुतम् । तत् गुणवदगुणवद्भदेन समाधेयं ॥ पितुरिव बन्धूना मपिण्डानामपि सयहरवाइन्धुदायादत्वं पिट मात्रदायहरवात् अवखुदायादत्वं तेषां पद्धन्ध दायादा: पूर्वऽन्ये पितुरेव षट इत्यत्र पितुरेवेत्येवकारश्रवणात्। एवं दत्तकस्य धनग्रहणादौ मुनिभेदेन पूर्वापरोकिवैषम्य गुणागुण विवेकेनापास्तं ॥ रतेनार सय चानादिधने येनेव चालवादिना सम्बन्धनाधिकारिख तादृशेनेव सम्बः नाकृष्टजकस्यापि यथा समावमुचिताशभागित्वमवधयं । एवं धनिना स्वाचित ॥ PRAHA

·লালমনি। এ
কাজনক
জলে বিদায়
वैवन्यात् । तसच खरमानवत विनोद
অব অজমিআমায়নি অয়র্কেল
কিনল বীৰতৰজাৰীনা ৰাজকামিজ্জাহিলবি
श्रूयते यथा आरसा क्षेत्रचिव इत्ता चचिम एवं যতার নামবিহুৰ
জলাধাকান্ধবীল জীল অব কম খে
হান্ত ঘভিন হ্যাঁয়া: অমাৰ বুলবুলিবা অনূষললিবান। বানর
অজাখ দুন দ্বষ ৰাই লালন ॥ ন জ স্বীকাল জামাআতনি
জন। জি কালিনাঞ্জ অন দীনি ভী। মানব
প্লাব মিলায় আদালনৰ মৰালুআল হৰ মূলমূলৰ গৰম
জামন কি
গৰহৰিবলমাতর
অবৰোলৰ
নিময়ী অন্ধৰানি। অবয়ব दलका दोनों समानामनिववक
অনেলেহনকাহিনি আলম সরকার নন পরীকাৰ নিলসন
মুঘলন বান্দারী কাঠাৰৰ জীৱাৰিনীয়া নিয়মনকিলাব
বিশিষ্ট লিনী নিসবন নয়
কলিজায়াম্বিয়
জয় জীবন্ত
নাবিক
জ্বীন জাবিবির গান রনি কলকান এক নারগ্রিন
सात । पोनर्भवादीनान्नु पूर्वपूर्वाभावपि सम्वनि
আমাহিন। নানা সুলনালিহিলাবের
বিমাজাৰ অন্তু ল ল বলি। নন্তু জান্তা বা হালকা
খদ্ধেয় নিন। লম্বানী জুইৰয়গিনি ঘণীযহজিন পিল
চলননিষ্ঠা সুখ কামনা নেই শিরি