Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Sishupala Badham A Poem
Front matter
शिशुपालवधम्
महाकविमाघ विरचितम् ।
वि, ए, उपाधि धारिया
योजोवानन्द विद्यासागर भट्टाचार्येर
संस्कृत्य
प्रकाशितम् ।
.
कलिकाता नगरे।
काव्यप्रकाश्यन्त्र मुद्रितम् ।
०१४
विर-धीरवानि शशाय
वार्तिकम् ॥ अथ ठोकायां पाणिनिन्याकरणानुयायिन्यां प्रमा पक्राः । श्रुतिः माण्डकोषः पतिः भट्टोत्पलः मेदिनीकोमः पुराणम् घल्लभः विकाएइशेषकोषः बाल्मीकिः जैमिनिः रत्नावलीकोषः महाभारतम् हरिकारिका अभिधानचिन्तामणिः पाणिनिः बौधः . काव्यप्रकाशा अमरकोषः अलद्वारसर्वस्वम् भाष्यकार: हेमचन्द्रकोपः कैयटः विश्वप्रकाशकोपः हत्तरवाकर माधव. हलायुधकोमः হাজারীক্ষা शाकटायनः शाश्वतकोपः मोतिषाधामृतम् 'न्यामोद्योत वैजयन्तीकोपः कामन्दकः 'काशिका शब्दार्णवकोपः वसन्तराजीयम् वामनः यादवकीपः चयलीलावती मोरयामी कंशयकोषः दशरूपकम् । इति टोकाप्रमापकाः॥ . . - ।
श्रीगणेशाय नमः ॥ शिशुपालवधम् ॥ । प्रथम सर्ग. वियः पतिः श्रीमति शासिजग- जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि। अन नमान् मापकवि काचं यशत ब्यवहारविंदे शिव. दरबददे । मद्यः परमिह नये कानादियोपदेभयुने । इदारा- रिकाचनप्रामास्वात् कापस नश्व मानवाढाव्याचापांच व देहिति निमयामन्याय बन्यताञ्च पाइन् पिएमालवावं काव्यं चित्री • विकीषितावितरिमारिषदादारिददरसाधनत्वात् धामी- दनमाया वसुनियो वाम त सपिनायोराद्यन्दतमस प्रसाद आजपावाच काव्यरनं पिराबुदनीजमतं मगदतः श्रीरपस नारद- दह दन्तु आदौ श्रीमदरयोगर्वक निर्दिछन कयासपशिति । नियति । दबादौ श्रीपदप्रयोगात् वस्गवादिस्य चयः । सह- नम् । देवताशकाः महा ये च महादिवाका ते पत्र नै निन्याः सुर्वितोपपतोऽपि वेति। त्रिय रयाः पनि बनेन रशिपोहल्या दिया मैतति सरितम् । रापवावे भवेत् सीता रकिपीहरानन्दनीति वियुपुरा ! वदि पासो लगतामाT: विस्थापित दनं इति यात् तदापि वगन् बोरं साम्दि इनिपइदिशानुपायां नियन्तम् श्रीमति उनीपुळे दमटेवानि वसुदेमरकाय व नि शिशुपालवधे। बसन् ददर्शावतरन्तमम्बरा हिरण्यगर्भागभुवं मुनि हरिः ॥१॥ गतं तिरश्चीनमनूरुसारथः प्रसिद्दमुर्ख ज्वलनं हविभुजः। बसन् वणरूपेण तिष्ठन हरिर्विष्णुः यम्बरादतरन्तमायान्नं इन्द्रसन्देश- करनार्थमिति भाष हिरण्यस्य गमी हिरखग ब्रह्मा बनाएर प्रभ यत्वात् तसागभु सन्जं अथवा तम्यागादायमात्मासाभवतीति हिर गर्भागभुः तं मुनि नारदमित्यर्थः। उत्सावारदो जदनो- गुहातवयम्भ वति भागवतात् । ददशे कदाचिदिति शोषः । यताल्पी- यसि यसदेवसानि सकलजगदात्रयसया महीयमोहरेराधेयत्वायनादधि- कप्रभेदोऽलङ्कारः। तदुतम् । प्रापाराधेययोरानुरुयानावधिकोमत- इति । जगविज्ञासस्य नगदेकदेशनियासिस्वमिति पिरोधश्च 1 तथा कार- सकारादे' केलस्थामादायत्त्या जगज्जगदिति महानदयसाहायाच वृत्तानुप्रासभेदी शब्दालङ्कारौ । एपञ्चान्द म्यनरपेक्षेपेकत्र समावेशा- त्तिलतरह लवत् सृष्टिः । सर्गस्मिन् पंशस्यहत्तम् । जती तु यंगस्यमु- दीरितं जरा पिति लक्षणात् ।। तदानों जनमियादीक्षित प्रत्तमित्याह । गतमिति । अपिदा मानावरू यस स धनूरः स मारधिर्यस्य सस्थान रसारथैः, सूर्यस्य गत गति: । भानः । तिरशीन तिर्यग्भ तं विभाषाऽवेदिक स्त्रियामिति तिर्यकान्दादश्चत्य नात्यातिपदिकात् साथै सप्रत्ययः । हरि जोऽग्ने - एई यसमजाई स्मरणं प्रमि इदन्तु मर्थतो पिसारि धामाध' माति किमेतदिति धूाग्निविलक्षण महष्टपूर्वमिदं धाम किमान्यकं स्यादिव्या- कुल बिसयात् सम्भान् यथा तथा जमेरोहित रक्षणं वनम् । सकम- कादयस्तेि कर्मणि| प्रसिहर विपक्षातः कर्मणो कमिका कि- येति वचनात् । केचित् कम पि नान्न तत्वा ईदिन मुनि ददति मेव योजयन्ति । प्रलोपमेयस मनिधानः सूर्याग्निभ्याउपमानाभ्या- प्रथम सर्गः। ३ पतत्यधो धाम दिसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनः ॥२म चयस्विवामित्यवधारितं पुरा ततः शरीरीति विनाविताकृतिम् । परपदम साधिक्यानात् व्यतिरेकः । तदुक्त काव्यप्रकार्य । - माराद्यदन्यस्य व्यतिरेकः सएप स इनि, पाम रमौ स्टहे हे स्थाने चन्द्र प्रभारयोरिति हेमचन्द्रः ॥ २ ॥ दिवापारस्तु एत्तरवाकरटीशाया प्रघमपठितेन विषाहतामा किमय दिनाकरो विधमरोचिः किमयं इतापनः । इति घरपट्टयन मह उममेव सोरं षट्पदछन्दसउदाहरण सही नसायचरपहयेन भन्दै हाकारो गतमिति नदिरासच बोध्य रन्धु- परिचात् पप ममवादिनेगेदिदाइ 1 चयति । विनुतत्वावधारण समर्थः हरिः पुरा प्रयम दिपाश्चय त्यांधारित तेजःपुङ्गमावावेन विनि- यितं नः प्रयापद, विभारिता विमृष्टा छाति संस्थान यस नं - घेतं याए शरीरी चेतनत्याधारितम् ततोषिभाः रिरिच होता अाया मुज़ादयो रस तथोकम् अतएव पुमामिलवधारित अमुमाग- छन यशिवियत्र नारदं पाताभिप्रायति पुंलिङ्गतोनि हः । न. मात् पूर्वोत सामान्य विशेषज्ञानक्रमेव । होकधदमकम् हरिस्तु सचं वेदेवेति तयम् । नारदात्यधि नारदं बुवानिचर्यः । नारदस कर्मप विशानदेनामिशितवाद द्वितीया । तिहामुपसहयानयो- पनवणवात् । यथाह पामनः । निकतेनाभिहिते शशि न कम वि- मनि परिगदग्स प्रायिकत्वादिनि । उध्यते । करिए दोपजने- न्य दिना दिए रिपोदुगिति मुन एष विभारिताजति मिनारयमि- दादिमा मातिदिभाइनाया विनावनयोः पदार्थयोबिशेषत्वा री- + पाल विभुर्विभकावयवं पुमानित क्रमादमुं नारदत्यबोधि सः ॥३॥ नवानधोऽधोवहतः पयोधरान समूडकर्पू रपरागपाण्डुरम् । क्षणं क्षणोक्षिप्तगजेन्द्रकृत्तिना स्फुटोपमभूतिसितेन शम्भुना ॥ ४॥ दधानमम्भोरुहकेशराती जटाः शरच्चन्द्रमरीचिरोचिषम्। रित्तपुरवावशारण हेतु नोपन्यासार पदार्थ हे तक काव्यशिङ्गमलङ्कारः । ईतोाक्य पदार्थले काव्यलिङ्गमुदाहृामिति लक्षपार ॥ ३ ॥ प्य सप्तभिर्छ नि विशिनटिं। नमानित्यादि कोट्यम नवान सद्यःसम्भुरामलिला मिति यावन् र हतोविपुलान् पयोधरानु मेघान अयो- ध: मेवानां समीपाष:प्रदेणे स्थित मिति शेषः। उपयध्यधसः मामीप्ये इति विर्भावः तद्योगे द्वितीया उभपयायोः कार्या तिगुपीर्यादिषु लिम्वित्यादिवचनात् । अमूद; पुग्नीकर. - समूढः प्रधित पुग्ने कति विश्वः। कर्पू रस पराग व तइत्याण्ड र श्रतएर पण भेघसमीपा- वस्थानदथे । अत्यन्त संयोगे द्वितीया। शेषु नायडयोत्स्वेषु । निर्व्यापारस्थिती कालविशेषोत्मपयो नपत्य भयत्राप्यमरः । भरमना सितेन । भूति पनि सम्पदीयमरः । गम्भुमा स्फुटा उपमा -साइम्स' यस तं एट गम्भूपममियर । सापे जावेऽपि समासः । सहशप- योययोस्तुतीपमाभन्दयोरतलोपमास्यामिति निषेधात्मायाचिती- येत्याचः ! केपिदिा लोक गयम्तिशमित्यतः पाप सिविता याचा तेर्मा स्वाभारपात प्राक् तेजरिमानस्थ गम्भूमोचियश्चित्यम्॥४॥ दाम मिनि । युनय श्रमोरहकोपरयुगी पद्म किडम प्रभा मत्या प्रथम सर्गः। विपाकपिङ्गास्तु हिनस्थलीरहो धराधरेन्द्र व्रततीततीरिव ॥५॥ पिशगमौञ्जीयुजमर्जुनच्छविम् वसानमेणाजिनमञ्जना तिः। सवर्णसुत्राकलिताधराम्बराम् विडम्बयन्तं शितिवाससस्तनुम्॥६॥ विहङ्गराजागरहरिवायत हिरण्मयोरिहवल्लितन्त भिः । . पिन रित्यर्थ जटा दधान स्वयन्तु परश्चन्द्रमरीचिरिख रेचिर्य स्य धवलनित्यर्थः यतएव विपाकेन परिणामेन पिबा पिदता वहिनस्थर रोहनीति तहिनस्थलीरुह व्रतती ततोलनाव्यूहान् । गल्ली तर न्वतेन्यमर । दधान धराधरेन्द्रोहिमवान् हिनस्थनीति लिङ्कार । रदोपमानवाच तमिर स्थितम् ॥ ५ ॥ पिगड़े नि । , मुन सुस्त एरिशघ तन्मयो मेखला मौष्ठी विश भौयायुज्यतइति पियह मौञ्चीयुक्तम् । सत्र दिपेत्यादिना किए खिर पुिित बिगङ्गशब्दस्य बद्भाव । अनच्छवि धवल कान्तिर यल शोधनोनुनबमरः। भनति बनसम् एणाजिन । मगचर्म वसानम् व्याछादयन्नम्। वस याच्छादनइति धातो शान सुपर्मसूत्रण कनकमेखलया यालितं यहम् यधराम्बरम् छनरी यसामा बितिगामी नीलाम्बरस्य रामस्य तनु विडम्बयन्नमानुकु या तयार्थीयसपमा ६ हिति। पुन. सिंह राजागर हरिख गरुत्मतमतल्यै च्यायतेही धेः हिरण्यय विकारो हिरण्मयी। दाण्डिनायनेलाई मटि यनोपनिपात, । तया मुथी रहा रूटा ।
. गि पालवध। कृतोपवीतं हिमशुधमुच्चकै घनं धनान्ते तडितां गुणैरिव ॥७॥ निसर्गचिवोच्च लसूक्ष्मपक्ष्मणा लसहिसच्छेदसिताङ्गसङ्गिना। चकासतं चारुचमूरुचर्माणा कुथेन नागेन्द्रमिवेन्द्र वाहनम्॥८॥ अजनमास्फालितवल्लकीगुणः । चतोज्वलाङ्गुठनखांशुभिन्नया F प्रत्ययः । नास बढीमा तन्नुमितत्तुन्दे माप: पपादागुणा करमयः हनीपीतं शोमा कल्पित यस म्पयं हिमरणम् पत मान्ने गादि नाड़ना गुणे पतम्। निजिददाभिनय 'दयमरः । सरनाम मेपमित दितम् ॥ ७॥ निमुांगेति । एष निगा भागट विवाति मानि - निभाषरापि यत्नाणि पदापि मोमानियन ने मान यो मोगलामपगाः। महोशियामिति विसरमः ।. इरिन था िमहिला पन र पापा TV मारने मापा परितामः दोरिदमा । द्राहम मान्दम् रामा मतगभगाना रकम ति antonTA ARTI कारारिमादित परम् । in मन । मेद समारता । मामा माम वाय. पदक Prerar a rom' armirrentpon: । Hetaurer ki riter प्रथम सर्गः। पुरः प्रवालरिव परिताई या विभान्तमच्छस्फाटिकाक्षमालया ॥६॥ रणजिराघट्टनया नभस्वत: पृथग्निभिन्नश्रुतिमण्डलैः स्वरैः। मन्त्रीणां क्षतेन सङ्घर्षणेन उञ्चनरगुनखांशुभिर्भिन्नया मित्रया तद्रागर क्ये वर्धः अगए। पुरः पुरोभागे प्रवालः विद्रुमैः यथविद्रुमः पुंसि प्रदान पुनपुनकमित्यमरः । पूरिताई येव स्थितया यस्फटिकाक्षमाचया ख- स्फटिकाना मालया तपमालवेत्यर्यः । अच्छो मन के स्फटिकेमिया- मिसुखेऽव्ययमिति हेमचन्द्रः। तथा प्रमिपटिकपहयात् सोक्षा- र्थिव व्य ज्यते । स्कटिकोमोबदः परमिति मोचामिां स्फटिकाम- मालाभिधानात् । विमान भाममानम् । मातेः सहप्रत्ययः नखाए भिव्यक्ति स्वगुरपन्यागेनान्यगुपस्वीकारनपसह सरदार उन्नः । तपः स्वगुपयागादिति ॥ रणद्भिरिति । पुनर्नभखतो पायोरापट्टनया घाघातेन पृथग सङ्कीर्ण रहिनदिः अनुरणनोत्पद्यमानै रित्यः । त्यारब्ध मनुरपन' स- रति नक्षपात् । तदा रत्नाकरे । नृत्यनन्तरभाती यः सिन्धानु- रणनात्मक | खनोरमयति बोनश्चित स स्वर उच्यत इति । ऐतिमि सरारम्भमावयवः सविशेषः। तदुताम् । प्रयमधापाकः पूयते उखमालकः । साति रिया सर क्षिति। विभिनानि प्रतिनियतसाया यास्दितानि वतीनां मरडवानि ममूहोदेशं तनि भिन्न- अतिमण्डदै श्रुतिमध्वरानियमच दर्शितः। चतुशवाय पडलमध्यम पञ्चमाः। है ह निशदगान्धारौ विरित मधेतौ। स्वरा पडला दय सप्तोतदक्षणाः । तद, अतिभ्यः स्युः सराः प्रड्जभगान्धारम- ध्यमाः । पञ्चमो धरतशाथ मिश्रादति गाते । हेटा मला मरिग- भपचनीन्यपए माइति । ते सर स्कुटीमपन्दो ग्रामविशेगा पहला- चपरनामानां वरनामे दानां सयायां मना करारोहारोहम- प शिशुपाल लधे। स्फुटीभवनामविशेषमूर्छना मवेक्षमाणं महती मुहुर्म हुः ॥१०॥ निवर्तः सोऽनुवजतः कृतानती नतीन्द्रियज्ञाननिधि नभ सदः ।। मदा या ना महनी निज योगाम । विश्वासोनु र हामी तम्ब रोस्तु कहावतो । महतो नारदय स्थात् सरसत्यस्तु कच्छपीनि वैज्ञयनो। सुम परवेजमापम । सन्चोयोजनाभेदलवणमहिला। पुरणप्रयाम नरेशवासिलवाद घनीनि कौतका नुसन्धानमित्यर्थः । अथ याम- लक्षणम् । यथा कुटुम्दिन' कथेतीभूता मानिहि। नपा स्वराया सन्दोहो पामत्यभिधीयते । प्रज्जयामो भवेदादी मध्यमपाम एव च । गान्धारपामत्यनस पामलयमहाहत भिति तथाच नदारोथ भी মুন মুদগালাম । মামাশায়াখা অষ্টননি। দুটেনবেম্ব। জনাথ ভন্ন কাহিত্যিক। মু” न्यु ष्यते पामस्या एका सम सप्त च } पामावपि प्रत्येक सनसनमामा इन्य करि पतिमीमा भान्ति । नत्र भामामि तु मानपेक्षिताच्या নিরপেয়ার বিযেন বি সমাহার। অল ৪ আসনই स्वराद्याविर्भावोमा कोऽपि लोकातिक्रान्नोऽय शिन्यौवातिशयों वी- लाया प्रतीयते । तेन सह सत प्रमिझातिपयसाभेदेनाध्यस्तित्वात तमूलानिशयोक्तिरसद्वार ! सा घमहत्या व्यापार विना मूर्धाय सम्बन्ध ऽपि सम्बन्धारिधानादसम्बन्धे सम्बन्धरूपतया पु व्यापाराश्यरूप कारण दिनामि सानादिकार्योत्पत्तिद्योतनाविभावना व्यज्यतइन्यनद्वा रेशाङ्कारनिरिति मुझेप ॥१॥ नित्यति । अतीन्द्रियान्द्रियमतिझाना देशकाजलरूमाहित रा: । अत्यादयः कामाद्य हिदीययेति धमाल । हिगुप्राप्तापनार पुर्य गतिसमासपु परनिङ्गताप्रतिधे धो वक्रव्यरविविशेष्यतिक्षापम । तेषा जान मय निधि सर्घट्ट व्यर्थः तामतीन सतप्रणामात शनवजनो Rana प्रथम सर्गः। 2 समासदत्सादितदैत्यसम्पदः पदं महेन्द्रालयचारु चक्रिणः ॥ ११॥ पतत्पतद्गप्रतिमस्तपोनिधिः पुरोऽस्य यावन्नभुवि व्यलीयतः। गिरेस्तडित्वानिव तावदुच्चकै नवेन पीठादुदतिष्ठदच्युतः ॥ १२ ॥ अनुगच्छतः नमरि याकाये सीनि गच्छाति नमःसटः सुरान् मत्स विदित्यादिना किए निवर्त्य प्रतिनिध्य म मुनिः सातिदैत्यसम्पद' मादिताः विसीकृताः दैत्यानां सम्पदो येम तस्य पत्रिण कृष्णस पदं स्थान महेन्द्रालयचारु इन्द्रभनमिष भासमान समासदत् । समाद, पूर्वात पदधातोर्लड । नव नहीनती पदः पदमिति च योर्यनयु- ग्मयोरमलदाच्या कामासः इनानयोः संसदि. पर दिति । पतन् य. पतङ्ग : सूर्य: स प्रतिमा उपमान यसमः । पतो तो परिसूर्यो चेत्यमरः । सपोनिधिमुनिः यस्य हरेः पुररिपुर: प्रदेशे यावत् न व्यलीयत न तिइत् । निड, गतिधातोर्दैवादिकात्कर्त रिबह । तावदच्युतो गरे: शैलात् तडितोऽस्य सनीति तडित्वान् मेघ । माइपधाया मतो यादिभ्यति मतपोमकारस्य वकार• तमी मत्वः इति मचायामेजसंसारिकारेणापटवाव जग्नम् । उकै रुसतात्मा ठात् अासनात् नवनोदतिष्ठत् | रुनिचरणस्यभूम्पर्यायागेव स्वयायितवान् । आई आणा कामानि यूनः स्थविर यायति । न्यु सामाभिपादाभ्यां पुन- सान् प्रतिपद्यते इति गाम्तमनुमति भाव । उदोनई कर्मपधि नियमादिहोई कर्मपि नामनेपदं पतत्यतन इत्यत पतष्ट्रम्य पतनासम्भग दिवममतोपमा इत्याचार्य दण्डिप्रभृत्योवमणुः । चतरगामिहसोपमा, লীগৱন্স ইত্যাধুপিয়াহুদ্ধবিস্ক: ঘর্ষ হয়নি। . धन्यल क्यनुप्रास:
१. गियुवालबधे । अथ प्रयत्नोन्नमितानमत्फणे इंते कथञ्चित्फणिनागणैरधः। न्यधायिघातामभिदेवकीसतम् सुतेन धातुश्चरणौ भुवस्तले ॥ १३ ॥ तम मर्यादिकयादिपुरुषः सपर्यया साधु स पर्थ पपुजत् । : वायेति । यथाच्युताभ्य त्यानामनिरन्धातःसतेम भारदेममयनोन- मितास्यामि मनिशान्य भारादानमन्त्यः । मया देश फपिन गणेः बधोऽध.प्रदेशे कथंचिट्ट ने स्थापिते भुवस्त मध अभिदेवकीन शामिल कीमतेरत्यय: हक्षणेनाभिप्रतो यामिमुस्खे इत्यव्ययीभारपी पदौ । पदविवरणोऽस्तिवामित्यमरः न्यधायिता निहितो । दपातेः कमीप लुड.। ससि चूमोत्यादिना चिएष देटि युक् । अल फणाला नम- मोघममायबपि मुनिगौरवाय मत्सम्बवाभिधानादसिधयोकिभेदः ॥१२॥ समिनि । अादिपूरुषः पराणपुरुषः । अन्ये प्रामपि हसते रति पा दीधः। स हष्णः वर्ष पूजामईनोति अर्थः । दण्डादियो या 1 नारदम् । अर्धाभ्यां चेति यत्प्रत्ययः । मूल्यपूजाविधावर्षः षट् व विषय ममिति चामरः । अर्यमादिर्य स्यास्त या अध्यादिकया । शादिभरपेशि विहान का प्रत्ययः । ममस्यापचिति' सपर्याई पाः समायमरः । माधु यथा तथा पर्य। भूपुजापरिपूजित गन् । यो घउन्न करध्यम् । युक्त चंदिया- नर न्यस्यन्ति ग्रहामिति । मन घणो मनोप्रिख: सना धोदरादि- स्यामा प्यपुण्यशरापण्य नमरताम् । सुकर्म प्राय मन्नपुरदेषु ताति मते झिम् । इटहान् प्रख्यादुबैतुमभीमा प्रामु मिक्रयः यायोलेपगनाइप यक्षः याप्सम पामोदितोका। म भानि कि सपर्य या पूजा पूजा प्रथम सर्गः। ११ गृहानुपैन प्रणयादभीसवो भवन्ति नापुण्यकृतां मनीषिणः ॥१४॥ न यावदेतायुदपश्यदुस्थिती जनस्तु पाराजन्पर्वताविव । स्वहस्तदन्ते मुनिमासने मुनि- चिरन्तनस्तावदभिन्यवी विशत ॥ १५ ॥ महामहानीलशिलारुचः पुरो निषेदिवान् कंसकृषः स विष्टरे । पुण्य तामेव । अतः कलभ्याः सन्नः पूज्याइत्यर्थः। १४ ॥ . नयावदिति । उथिनारतो सुनिष्पोजनतुमाराङ्कमयोः पर्वताधिव यावनोदपाययोमेक्षितवान् । ताचिरन्तन: पुरायो मुनिः कपण' पुरा सिल भगवान् बदरिकारण्ये नारायणावतारेप नपति स्थितमानिति पुराणात् । माय चिरमित्यादिना अप्रत्यय' वडागमय । खहस्तेन दस ग्रामने मुनि नारदम् अभिन्यत्रीविशत् स्वाभिमुखेमोपवेषि तवान् । अभिनिात् वियतेण्यन्नाह डि णिश्रीनि घट ॥ १५ ॥ महामहेति । महत्या महानीलवितायाः सिंहलाहीपसम्भवेन्द्रभीलो- पतस्य रुगिद रुग्यस तस्येय पमानहारः । सिंहयस्यामराभूता महानी- वास्तु ते मनाप्रति भगवानगस्। कसकोहरे रोग्य रहते विवर ग्रामने । वृक्षामनयोटिइति धातम् । निदिवानपविष्टवान् । भाभया सदसलाहि RBI स पिभिसायं साकालाभिस अव्ययीभावममा पायालय काप्यात् षोपमाननम् । चित बाधित. उदयामिरुदयाचलो येन तस्य चन्द्रमयोऽभिरामनां गोमामधुरत् चोरित. वान् प्रागामित्यर्थः । पुरन्त ये पित्रोति चह 1 अन्यसान्व- रखामभात चन्द्रमोऽभिरामतामिवामिरामतामित्यौपम्यपर्यवसानाद- ... २२ शिशपालबधा अनन्य गुर्वास्तव केन केवल मुराणमूत्तेर्महिमावगम्यते । मनुष्यजन्मापि सुरासुरान् गुशी भवान् भवच्छेदन करोत्यधः ॥ ३५ ॥ लघर रिष्य विभारभरा ' ममदिल त्व' विहिवाहवातरः। अमस्यति । म विद्वतेय गुरुर्यस्थासम्याः अनन्यगुा। इत्यमीका- । पाद: समामालाड डीभि नतोति कप्प्रङ्गः खान पशानुप्रास "धिकारात् पोतोगुणवचनादितिम नामोहि डितिहखो शिवा नदी- 'द्यारन्यडागमा केचित, धमासान विधिरमियरनि कर्म যেনি। বা ঘনমাত্রার অনুৰাৱক ক্লক नमः। बेवल 1 एक स्वस्थलकावधार रति पिछ । महिमा केमावगम्यते में केनापीत्यर्थ कुतः मनुष्य जन्म यस स मनुष्यजन्मा भवानु। शु हि भी हयंभिकरणो जन्म द्युत्तरमदानि मन,। भादकर. संचार निवल कगुणमादिभि. सरासरा सरा- fi৮ জ াদিজা লাগৰিহ্মঘমা বিী: মাকিবি । इन्हें कबहावत्याः। अधा बरोति। मेघे प्रथमाति प्रथमपुरुष: भवछन्दस युगटादन्यत्वेभ से दिति । भानुपएच ने महिमा पुरय गाह. अभावमस्तु किमिनि तात्पर्याध । दितीया एक घन्न नारच्या मातपास. ॥ ३५॥ लपकारनिति । स्वम भारेय जोन स्वरुमेण भगुर स्वमं भ- मानाम् । मभासमिदोपुर । भदुर. कर्मकरोनि शमन. ) - ममित्यर्थ. । नारियन निर्मारा करिष्यन शिल । तस्वस्तीत्यादिना अभूततकाचे चि, ना त टार्ध । हनीया द्यौस्मिादिक्षः स्वर्गमा । धजो कविधान प्रतिविषये समापदस्य पुरणाच विमानादिवत् ।
प्रथम सर्गः। २३ 'उदूढलोकवितयेन साम्प्रतम् गुरुर्धरित्री क्रियतेतरां त्वया ॥३६॥ निजीजसोज्जासयितु जगद् हा मुपाजिहीथा न महीतलं यदि। समाहितरप्यनिरूपितस्ततः पदं दृशः सत्रा: कथमीश मादृशाम् ॥३०॥ उपल,पातुमदोमदोद्दत स्तु मे व विश्वम्भर विखमीशिषे । अवातर: प्रतीयोसि माम्मतं म्म्मन ढलोकक्लियेन कुचाविनि येश त्वया धरिली गुरु. पूचा भारवती च क्रियतेतरां अतिययेन क्रियते । तिडोति तर किमेकिड्ययादित्याटिना ग्रामप्रत्ययः। लघुसता गुरु- कतति विरोधाभामोऽद्वार. ! आभासत्वे विरोधस्य विरोधाभास च्च्य- 1 तति ननणात् ॥ २॥ निजेति । निनौजसा सतेजसा जगयो यन्तीति जगह. कंसा- दय । मत्स विषेत्यादिना लिए । ते उज्ज्ञासयितुलान् हिसितमि- न्यः। जामिनिग्रहणेत्यादिना कर्मणि गेषेष्ठी नस हिंसायामिति दुरादि। महीनं नोपाजहीधा यदि नादतरेश्शेत् । सोहाह गती नडि पामि रूपम् । नतसहि समाहितः समाधिनिरपि सकर्मकाद- प्याशिताटिादविवदिने कर्माणि कृतरितः। समाहितः कमाहितचित्त रित्यर्थः। भिऋधनेषु विमा भातर रतिवद्वत्तरपट. मोनो दृश्य. गम्यमानार्थस्याप्रयोग एज सोपति कैवटः । अनिरूपितो:- म्टहीतरदमीय ! माशाचर्म चतुणमितिनारः 1 दिनयोगिरियं शोहरेः पदं गोचरः कथं साः न कश्चिदिन्यर्थः । तमा झापाकारएपागमन- प्रयोजनमिति भावः ॥२०॥ अथवा २२४ शिशुपाल । न मत रखेःचालयित' क्षमेत कः' क्षपातमकाण्डमलीमसं नमः ॥ ३८॥ करीति कंतादिमहीभृतां वधात् जनो मगाणामिव यत्तव स्तवम् । हर हिरण्याक्षपुर सरासुर दिपहिषः प्रत्यु त सा तिरखिया ॥३८॥ मत कोऽय नियमो यनवाय दुनिप्रशाधिकार प्रत्याशयानमा ध्यापमेश । उपन समिनि । पिवितीति स्विभाव सब को है विश्वम्भर शिवात ।। सन्नरया धन हनीमादिना सम्प्रताये समागम । मदोद्दवं कमादिमि उपभुत शेडन अदोविश्व मानुन्त्यमेव वरे aate स्विमरवादिति भार । शवलिटि पारि चन धय दृष्टान्तमाह। যাকাতাজা वणे । काण्डोत्री दण्डवावाधारसरवारिबिन्धमर । करमादिषु हि पिर्जनीयस्य सत्यम । मडीमस सलिनम । मसीमान्तु मसिन কম্বৰ মিনিবদ। ज्योत्सा अमिय यादिना मत्वधीयो- निपात । नमा बालयित व पते रवि मि। दितरते रति पञ्चमी । क एमेत या यात् न कोऽपोत्सर्थ । पायये पमानधर्मसकस शिपमेनेति पदहदेम वसुमावेन मिशान- मारि व्यतिरेकशखापाई पम्प प्रतिश्पमाद्वारा तना दर्द মাধবীল দা থাই বেসি মনিকাে ২৪ शिव मोरगाणाभित्र कसादिमडीमता रथा तो पार क्षेत्रम् । माघ : स्तुतिमिर । रोमन यत् हरेरावच गमते मा सुतिक्रिया हिरवार पुरा हिरण्याक्षात यो ये अपराम एपि. কিৎ। ময় নয় মাস যীনাশ মবার রাতে এ रूपम् । न्यारा यत फरोतीति ।
प्रथम सर्गः1 २५ प्रहत्तएव स्वयम जितश्रमः कमेण पेटु भुवनद्दिषामसि । तथापि वाचालतया युनक्ति माम् मिथस्त्वदाभाषणलोलुपं मनः ॥ ४० ॥ तदिन्द्रसन्दिटमुपेन्द्र ! यहचः क्षणं मया विश्वजनीनमुच्यते। समस्त कार्येषु गतेन धुर्यता महिदिपस्तद्भवता निशम्यताम् ॥ ११ ॥ व्याख्यामात् । तिरकिया अवमानः । यदिति सामान्य माम् । सेति विधवलिङ्गान् । गजधानिमः सिंहस्य भगवधवी नमिष महासुरह- লম্বা হৃঘামিন বিদ্ধ হয়। বিশ- मिन हरिवारिरिति निटपरम्परित रूप भगापाभियतापमयाना- निभान मीर्यते । २८ । एवं स्तुबा देवमभिमुखीक्षयागमन प्रयोजनं वकुमुपोहातवति । प्ररत्त इति । त्यमुञ् कितत्रमस्वयत्रम मन् क्रमेण भुवनानि विपन्नौति भुमहिष दुश तेषा पैटु नानु हिसिनियर्थः । नामिनिमहणेन्या- निा कर्मशिये घटी। स्सयमपरप्रेरित एव प्रत्तोसि परं काही पिटपकत घेत्तवाह । तथापि सर प्रापि मियो रकठि न्यदामा में त्वया सह समापे नोतुरंतुधम् । लुबोभिताशम.पा. समी बोडपसोनुभाषियमरः । मनो मी पाचानतया यह युति वाचार करोतोचरः। पादोरोग्य सन्नीति वादार बालजाटचौ गहमा- रियोवास । साजसास्तु सदानीरासाटो बहुभाषिोल्यमरः 8.0 अर खशकायमणं सतकमायते । शनिसत्तादिन्द्रन- भगत. सन्द्रिः इन्द्रावाजा पतएवेन्द्रसन्दिा ओतमिरिभाष: In । ।
. शिशुपालवध। अभूमिः प्रतिपचजन्मनाम् मियां तनूजस्तपनद्या तिर्दितेः। यमिन्द्रशब्दार्थ निसुदन हरे हिरण्यपूर्वङ्कशिपु प्रचक्षते ॥ ४२.॥ विश्व जनाय हितं विजनोमम् । चामविजन मोगोत्तरपदार । । यदधः क्षण त घिर मयोभते ।- नहघोहिहियोटसनः । समें हवासुरेभ्यहिरित वंजयनी । समस्त कार्य पु धुर्यता धुर- भरवं गतेन तोऽपि भरता निशम्यताम् । प्रार्थनाया लोट् । पर राहतोनि भुर्य: ।-धुरोयटकाविति यत्मत्यय । म टमल पदार्थ हेत- कहाव्यनिगमलद्वारः॥ १ ॥ “थ गिरपालोइनभ्याति वन्तसाम्यवध्यानन्यमध्याव जाम- का नौयिकतया यौइत्यप्रकटना जन्मान्तरष्टत्तान्त तार दुवाटयति । गम्- हादिति । प्रतिपक्षाचवोंजन्म यामानासाभियाभभू मिरविषय निमी- के करत्यर्थः तपन युनि सूर्य तापोदित स्तनजोदेयोऽस्तु । कोसापत भावाह। हरेरिन्द्रस्य इन्द्रशब्दानितूदन इन्दनीति इन्द्रः । इदि पर- बापर्य अजेन्द्रेत्यादिना रन्प्रत्ययान्त: श्रौषादिकनिपात । तस इन्द्र रिति गन्दपेन्द्र ति सभापदस योऽर्थ परमैश्वर्य लक्षणः तस्य निसूदन म निदर्तकम् । कर्तरि ल्युट्। हरेरैश्वर्या मिहनारमित्यर्थः । हिरण्य पूर्व कशिपुग्नहनते हिरण्यकशिपुमारित्यर्थ । यस गहराद पूर्व कार्यकशिपुसब्द न तु हरिनन्तदर्थ स्वेति सदारस्य शशब्दयागहा माप्रयोज्यस्य प्रयोगादाच्याचनाएयार्थदोषमा रदेशाच्या माध्यरचनं हि तदिति समाधान पग्धिविषये रेपविलक्षणेति यश्चित्तम्म द्यमिताकममाभिदेव पूर्व गिरिले इति मनुरुपपदमरले बेदमस्यादिदेयेत्य नद्याश्यानायसरे गली न्या घण्टापये धियात्रार्य देयमपदिय पिण्य पूर्ण कपिपुम्मश्वन ने जावन य प्रथम सर्गः। २७ समत्सरेणासुरोइत्य पेयुषा.... चिराय नाम्न प्रथमाभिधेयताम्। भयसा पूर्ववितरस्तरविना 'मनःसु येन च सदा न्येयीयत ॥ ४३ ॥ दिशामधीशांश्चतरो यतः सरा- नपास्य .रागहृताः सिषेविरे। अवापुरारभ्य ततश्चलाइति - प्रवदिमुच्चै रयशकरं श्रियः ॥ ga समझरेगनिममन्मरेप छन्य शुभद्देष साहलेन।.मसरोग्य गुमहेपत्य मरः । अस्यनीतग्रसरः । छसे रन् । असर इति नामा चिराय चिरफा. चैन । चिराय चिरावाय चिरस्याद्यायिका इत्यमरः । प्रथमामि धेयतासुमेयुग अन्वर्यतया मुख्यातां गतेन तरखिना बलवता ! तरसी यन- रहसी रति विश्वः । येन हिरण्यापिपुना दिवि सीदन्नोति धुमशन्दे वानां मन स मयस्य पूर्वावतरः प्रथमप्रवेश.। छदोरम् । न्दधीयत मि. हित. । धान कर्मणि सह । पमादेव देवानां प्रथम भयोत्पत्ति रम- दित्यर्थः ॥४३॥ दियामिति | थिय. सम्पद. यतो यदेत्यर्थः दियामधोपान् दिकम- नोनपि चतुर. सरान् इन्द्रग्रुणयमकुवेरान अपाम्य न्यता हिरण्यक- गि रागहता. रागइष्टा. सत्य. न त बलादिनिमाव. मिदिरे यतो को- रप्रिया. थियइति भाव. मत प्रारभ्य तदा प्रभति अययः करोतीत्ययप करं दुष्कोतिरेतमित्यर्थः । डओ हेतताछील्यानुलोम्यो धिति टप्रत्ययः । एत. सकमोत्यादिना विमर्जनीयस्य सत्वं । उ. प्रधुरं चला परिसरा रति प्रशटलनापवादमापु. दिगीमानामपि सर्चवहारिलातदोबत्यस- प्राकति भावः ।। 88 IN
शिशुपालबधं ।
मुराणि दुर्गाणि निशातमायुधम्
बलानि शूराणि धनाश्च कञ्चकाः ।
स्वरूपगोमैकफलानि नाकिनाम्
गणैर्यमाशय तदादि चक्रिरे ॥ ४५ ॥
स सञ्चरिष्णुर्भुवनान्तरेषु याम्
यदृच्छयाशिश्रियदाश्रयः श्रियः ।
अकारितस्यै मुकुटोपलंखल
करैत्रिसन्थ्य विदशैदिशै नमः ॥ १६ ॥
पुराणीति । विज नाकिनां सराया गपः हिरणयकगि चाश-
का मोल यस काम थादिचिन सदादि तदाप्रति RE-
पभोक पलं मुख्य प्रयोजनं वे धरादीनां तानि तथोक्नानि मागी..
गराध्यालोरमादिति भावः । नपुसकममपुलके मेम्यादिना म सकेको
पुराक गोविमाबारपरिवादिना अगम्यानि पगिरे। रोरधिकरयो
ति गमे यायुधं निधान निधिन सके त विभन्निविषाराभवाय ।
यो तमूकरणे रति भातो. यानोरन्यतरस्यामितीय विकलात्पन्ने पालम्
खानि सम्यानि पूराधि मार्य पनि चक्रिरे सम्पादितानिका गर
साषा: लोहर माधीवर्षः ।
पोस्त्रिीयमरा! एका इदा-
अनियमिव समाजापति वर्ष. ॥ ५ ॥
प्रथम सर्गः। रै सटाच्छटामिन्नघनेन विनता नृसिंह ! से हीमत तनुं त्वया। स मुग्धकान्तारतनसङ्गभग रुरोविदारं प्रतिचस्करे नः ॥४७॥ विनोदमिच्छन्नथ दर्पजन्मनो रणेन कण्डास्त्रिदशः समं पुनः । नसत्ताइयो। येप्रान्तस्तिदर्शदद। तिख. सन्वयाः सभाहता- किस धाम् । तहितात्तिरपरेत्यादिना समाहारे हिगुः दिगुरेकाच नं या टावनाति पक्षे नपुसंशत छात्यन्तमयोगे द्वितीया । तर दिशे करें हम् । नमः खन्तीयादिना चतुर्थी। नमः नमस्कारोकारि तम् । हमा कर्मणि सुह चिण भावकर्मयोरिति चिए । सन्धधावन्दनेऽपि दिड नियम परित्यज्य तदागमनभयातलं दिये नमस्कारः लताति भावः । ४६॥ सय मोरपि त्वत्र तिइत्याह । सटाछदेति । हेनसिंह! मरः सह वन पर्मितहमाम ना चामौ सिंह त्यपि प्रस्तावात्। सिंहस्य मां मैं हों तर घायं विधता न्दसिंहावतारभाजेत्यर्थः। किम्भूतां बत विस्तीर्ण अतएव मटास्टाभिः के गरसमूह: मिदा घना मेघा देन अबविपहत्वादिति भावः । सदा बटाळेपरयोरिति तनुः काये काले चेति च विश्वः वय में दैव मुग्धौ नौ । मुग्धः सौम्ये नवे मटे इति यजयनी । यो कान्नानी नयोः सङ्गेनापि मगुर: टिजनविदार उरोविदार्य । परिहिसमा ने चे ति पमुन्प्रत्ययः । प्रतिरकरे इतः । हिरते: कर्मणिनिट काकू- न्य तामिति गुरु हिंसायां प्रतेशति सुडागमः । यजकठिनोऽपि नसकिंदा- रितइति बाड मनस्योरगोचरमहिम्नस्त किमसाध्यमिति मा on बयास नवानररेष्टितान्याचः । रिनोदमिति । य स हिरण्यकमिपु पुनः मयोरिलि.सम सह । साई साईसम सहेचनरः रन द स ....... । सं रावणोनाम निकामभीषणम् बभूव रचः क्षतरक्षणं दिवः ॥४८॥ प्रभव भप बनत्रयसन यः शिरोऽतिरागाद्दशमं विकर्तिपुः । अतक यानिमिवेष्टसाहसः प्रसादमिच्छासदृशं पिनाकिनः ॥ ४ ॥ दिन्न.माराज्जन्म यस्सा स्तस्याः कण्डाः मुजकण्ड तर्विनोदमपनोदमिच्छन् माग्भवनरक्षतस्तदपनोदाभाषादित्यर्थः। दिवः स्वर्णस्य क्षतं मर रश र- था येम सत् वतधुरक्षपमित्यर्थः । मापे व पि गमकत्वात्ममासः । बने म देवपर्थखापहारित्वमुक्तं । भीषयतइति भीषणः नन्दादित्यात् ल्य भि योतिभये पुगिति एक । निकामं भीषणः सुम्सुतिसमास, रावणो नाम যাৱাৰ দৰি ঘমুখ ঘষহীনী লাল মলই বিস্মধীদল- पुमान रायणइति विपहातस्थापत्यमित्यपि ते विन्नवसोविनवणरपणाविति प्रकृतेरवण्यादेश । पौराणिशास्तु रावयती ति व्यु पादयन्नि तदुक्तमुत्तर- काण्ड यस्मालोकवयं चैत द्वावित भयमागतं । तसाय रावणोनाम नाना धोरोभविष्यतीति । रौने यन्नात्कर्तरि ल्युट । रावणरक्षसोनियतलि. इत्यादिशेयभावेऽपि खलिङ्गता ||३८ यथायोइन्यमष्टादशश्लोक्यार । प्रभुरिति । यो राषणः मुगनत्रयस्थ प्रभु'स्वामी म भवितुमिच्छ भुवः सचन्नादप्रत्ययः। अतिरागादयाहा- न त फलपिलम्बननिदादिति भावः । दशम शिर' चिकर्तिधु कति शे मिलती दे रति धातोः मन्ननादप्रत्ययः । प्रियमाहसः अतएवेच्छासदृशमिशाम पिनाकिनः प्रसादं बर' विममियातयत् उत्प्रेक्षितयान रति परमसाहमिकयोनिः इनारम्य मोकपटकेऽपि यच्छन्दस्य स रावणोनाम रक्षोभूति प्रवैयान्वयः । रङ्गराजख म चक्रमसाझमवाधिकन्धरमिति परिधादवयामाह तदात् रस्साहसः प्रथम सर्ग: समुतक्षिपन् यः पृथिवीभृतां वरम् वरप्रदानसा चकार शूलिनः । वसत्तुषाराद्रिसुताससम्मम- खयङ्गहाश्लेषमुखेन निष्क यम् ॥ ५० ॥ पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनम् मुघामा रत्नानि हरामरागनाः । गुणानां च परात्यादिति न्यायादारुण्यादिवत्प्रत्य के प्रधानापयिनां मिथःसम्बन्धायोगादित्यलम् शाखाचमणेन । पुरा किल रावयः काम्ये कर्मणि पशुपतिप्रीयानाय नव सिसि ध्यग्नौ इत्वा दगमारम्भ सन्तुष्टात्तमा लैजोक्याधिमान्य वने इति पौराणिको कथालानुसन्धया ॥४८॥ यय कैनामोत्येपणत्तान्तमाइ । समुक्षिपनिति । यो राषण: पृथिवीमता पर्वतानां वर फैलास समुत्क्षिपन् दर्मादिनि शेषः ! शूलिनो वरप्रदानस पूर्वोकस सन्न्याः शैलचलनेन विभ्यत्यास्तुपारा- दिसताया पावत्याः ससम्ममो यः स्वयबाहः प्रियप्रार्थनां पिना कण्ठ पहणम् । सपेति समासः । तेन अालेपः सम्म म तेन यत्सु खं । तेग लोक्याधिपत्यमुसादत्कृष्टेनेति भावः । निक,यं प्राय पकारनिर्गनि, चकार । निष्क्रयोबुद्धियोगे स्यात्मामर्थ्य निर्मातापीति वैजयन्ती यहा निष्क्रय चकार क्रयेण व्याहारेण याच्जादोपदैन्य ममाज त्यर्थ प्राव पवरदानयोर्विनिमयात् परित्तिरलङ्कारः ॥ ५ ॥ पुरीमिति । यो पली बलीशान रावणः ममुचिहिपा इन्द्रग विग्रह विरुध्य पुरोममरावतीमवस्कन्द अवरुरोध नन्दन इन्द्रदनम् । नन्दन यमभित्यमरः । सुनोइि चिच्छेद। इलधोरितीकारः। रना श्रेठमखन भापोन्वा । रन' श्रेष्ठे मणापपीति पिथ) पाप सुमो - शिशुपालवधे। विटा चक्र नमुचिद्दिषा बली य इत्यमस्वास्थमहर्दि वन्दिवः॥५१ । 'सलीलयातानि न भत्तु रबमो नं विवमुच्छः श्रवस' पदक्रमम्। अनुदुतः सयति येन केवलम् वलसा शत्रुः प्रशशस शीघ्रताम्॥५२॥ तस मुष स्त थे हल शामजझारिति च गानादेश । यमरागना र जहार । सर्वत्र पौनः पुन्ये नेत्यर्थ इत्थमनेन प्रकारेण अहनि च दिया चाइर्दिषम अहन्य इनीत्यर्थ । प्रचतरेत्यादिना सप्तम्यर्थवत्ती इन्द्र समाधानो निपाम । दिप स्वर्गवासास्थामुपद्रप चक्र । अलापस्कन्दगदी क्रियासमभिहारे लोट लोटोहिनी व वा तध्वमोरि- अनुष्ठत्तो भम्चयेऽन्यारसा मिनि विकल्प म कालसामान्ये लोट । ঘীন নিতামী ভিী ও সন্ধযনি সৃষিম আকাশ मतोहेरिति यथायोग्य हिलुक पौन पुन्य भयावा क्रियाममभिहार प्रवकन्दनादि क्रियाविशेषार्ण मधय क्रियासममिहार तत्मामान्यस्य रोते । समधये Bामान्यवचन त्यतुप्रयोगयो रति चात्र तिह. पिनासौरब्दाप्यागुण । हा तिहां पराति सौपदमिति शणात् समझयद्यालङ्कारः ५.1।। सयति युझे। समुदाय स्सियां बयसमियाजि मिथुपव्यमर । येन रापणेन प्रत्तोनिधारित वनय सारिन्द्र भिमोरातत्य महीलयातानि समनोकगमनानि न प्रयास तथा पात्रता वापस चिन्न मानापिध पदक्रम पादविलेप घईपुला शयितादिगतिविये पमित्यर्थ प्रयास शिन्त केवल योमता शीघ्रगामिय प प्राय ए अन्यथा भोघ मामानन्ध पदोपतीति मयादिमिर पर एलीनेति ।
प्रथम सर्गः ३३ अशक वन सोढुमधीरलोचनः सहस्ररश्मे रिव या दर्शनम्। प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरम् निनाय बिभ्यहिव तानि कौशिकः । ५३ ॥ वृहच्छिलानिष्ठ रकण्ठघटना- दिकीर्मलोलाग्निकणं सरदिषः। जगत्पभोरप्रसहिष्णु वैष्णवम् न चक्रमाक्रमताधिकन्धरम्॥५४॥ ट --- भगक विति। बधीरनोचनः बस्विरसहिः कौथिको महेन्द्र राथ। महेन्द्रगुग्गुलून कवासपाहे कौशिकरत्यमरः । सत्तरश्म: सूर्यस्येव यस्य रावषस्य विक्रमकर्मयो दर्शन मोदमय बन् । हेमाद्रे- मुक टहन्नस्यान्नर प्रविश्य विभ्यत्तत्रापि वेपमामश्व । विमीतेः शतरि नाभ्यस्तावरिनि तुमभारः । पिसामि वासराणि मिनाया दातु। कीय दिवसबासरी इत्यमरः । यथा पेचक. सूर्यादये भीत: मन् निधि तमा मोऽपीति भार। कौशिकइत्यभिधायाः प्रस्तुतैकगोचर नोमय- नेत्रेऽपि विमोगभगत् उतूकविग्यपदन्तिमदोवनिः सरप राम रित्य पमान मिळकत्वात् याच्यामिद्यहम् । ५३ ॥ पछिति । हति पिलेर निहुरे कण्ठे घट्टमादभिधाताहिकी खाविचिताः सोगवाग्निकणाः स्फुलिङ्ग यस तत् अतएवाप्रसहित अभिभारकम् । प्रमहनमभिभव तिरतिकार। अभियादिना' रप्युन् । वैष्णव धक्रं सदन जगप्रभोइकरलोक्खामिन अस्य सरहियोरारहस्य कश्वरायामधि अधिकघर अधियोरन् । विभकार्य व्ययीभार व्ययीभावः वयोमायति नपुंसकत्वात् खोनय स्खे प्रातिपदि पति हम्पत्वम् । कण्डोगनोग्य पीगयां पिरोधिः कन्धरे ३४ गिरापानवधे। . विभिन्नशडः कलुपीभवन्मुहु र्मदेन दन्तीव मनप्यधर्मणः । निरलगाझीर्यमपातयुय्यकम् प्रकम्पयामास न मानसं न सः ॥ ५५ ॥ रणेषु तस्य प्रहिताः प्रचेतसा . सरोपहुङ्कारपराङ्मुखीकृताः। म्यपी यमर । माफमताप्रतिहत न क्रमतेम म प्रात्ततेक किन्त प्रति कामेन्यर्थ । यतिपातायनेषु यमरत असाय त्मनेपद पद रत्तिर- प्रतिबन्ध ॥५५॥ विभिन्नेनि। परावणो मदेन दप्मेणेनदानेन च। मदोदर्मभ दायोरिति विश्व । दलीय गजर विभिन्नो विघट्टितः शको नियिभेट फम्बर येम र सन् । मोनिध्यनरें कस्तु लन्नाटास्थि नखेति पित्र | यमनुत्र कलुष सुधमाविलच मात् कलुषीमरत् निरमा गाणीमविकारित्यागाधित च यस अपास्तामि पुस्माणि पुमक विमानञ्च यमात तत् । पुसपने मायिक कम् प्रत्यय । मनुस्मय र धर्म मसुलावादियस्येहि खामी । नस्य मनुष्य धर्मस धादिनिच् के ग्लादित्यानिव | मा चित्त नदीय सर। मान मरसि खान इति वि. । मुहर्न कम्पयामास न क्षोभयामामेति न किन्तु कम्पयामाले पत्यर्थ । कवेरस महामहिमतया मम्भाविताप्रकम्पित्य- निारयाय नञ्य समाव्यनिषेध नारीने नश्यमिति वामन । छाल दन्तिरवणयोः प्रताप्रतियोर लेप ५५ ॥ रदेष्विनि। किञ्च रणेषु प्रचेतसा वरुणेन प्रहिता प्रयुका सरगराजा महासस्ने रनवडूब उरगराजरज्जनः नागपाशा इत्यर्थः। तस्य राणस सरोषशकारेण पराड मुखीकता यातिता । छातएष सभया सत्यः जयेन वेगेन प्रहत प्रयोग, प्रचेतस एव कर्मठ प्रमेदिरे तत् ।
प्रथम सर्ग: प्रहर्तुरेवोरगराजरज्जवों जबे न कण्ट समया: प्रपेदिरे ॥५६॥ परेतमेतुमिहिषोऽमुना धनु विधातुम खातविषाणमण्डलः । हृतेऽपि भारोमहतस्त्रपाभरा दुवाह दुःखेन भृशानतं शिरः ॥ ५७ ॥ स्फ शन् सशङ्कः समये शुचावपि स्थितः करारसमग्रंपातिभिः। अधर्म धर्मोदकविन्दुमौक्तिकै रलञ्चकारास्य वधूरहकरः॥५८ ॥ प्राप्ना । अत्र परहिंसाप्रयुक्तस्यायुपत्र परीत्यन स्नकण्ठपहपाटनों- त्पत्तिरूपोरिषमालङ्कारः । ५६ ॥ परेतमत्त रिति । यमुना रान धनः शाई विधात निरंतु उत्पातमुत्पाटिन विणग्ययोः शृगयोमण्डल बनय यस्य स मरेजभत्त: यमस्य महिमोगहनभूमइति मात्र । मारे विणणहमे । झोपत्र । हतेऽपि महतस्तपैा भरसमात्ततोपि दुर्मरादितिभार । क्रं यादिकात् दोरविति अप्पताय । भशमत्यर्थ मानत' नम्र पिरो दु:- सेनोइ बति स्म । ध्यमयोगाहिट विवाहचिखपीतमादिना संप्रसारम् । हृतेऽपि भारे नतमिति विरोध, तदनप्राणिता व प्रतिहेतुत्वमाधात् हा भारत्वोमेशा ५७॥ स्पृश्दिति । कोतोलहरकर. सूर्य. । दिगविभा नियवादिना टप्रत्ययः कहादिलात्मत्वम् । गुचौ समये पोशाले श्रनुपहते याबारे च स्थितोऽपि शुचि रातफरते द्वारागायोरपि । यी हुपि सादिति दिए । समया. स्पषाचार बारभिमा- - -
शिशुपालवधे।
कलासमग्रेश गृहानमुचता
मनस्विनीरुत्वयित पटीयसा।
विलासिनलमा वितन्वता रतिम
न नर्म साचिव्यमकारि नेन्दुना ॥ ५८
विदग्धलीलोचितदन्तपत्रिका-
विधित्सया नुनमनेन मानिना।
नदित्यमर | असमप्रमानिभि सचितमिभिरियर्थ । करा-
स्थाममा सामा चाय । मुहमापर करा त्यमर | साह
म्म गन्
अविश्वासमयादिति भाव । अषर्मा अनुष्णा धमदिकविन्दर ।
स्वेदोदविन्दः । मन्यादनेत्यादिना विकलादुदकपदसोदादेवाभावः । तरेव
मौतिकरस्य मधूरलञ्चकार यी तद्भयाबास हान्त परीतार्थ । प्रत प्रस्तु-
ময়ুবিদ্যালয়ৰধানীর সীভিক্কা
साममयेति । कलाम याये शिल्यविद्याभिश्च समया
मम्पस न । काचे शिल्पे विसी चन्द्राये कलने कलेति वैजयनी ।
महान धना सदा तर हेथ्य व पसना दण्ड्मयात् ऐशधर्मत्याञ्चति भार {
मनखिनीर्मारिनोरका घाम का बर्जु उत्कथितम । एकउन्मभारत
निपातनादक पदासत्करोतीति ण्यन्नात मम् । पटीयमा मनोमदचत
रेषेन्य। दुमा रति वितन्दता चन्दिवाचितरोलिभिय राग वई यता
इन्दना विशासिमो विससमशीरस्य । यो कम्नसाट्ना विणून प्रत्यय
तस रावणस्य नर्मसाधिव्यं क्रीडासम्पधाधिकारिख सचेष्टलम् । श्रीमा
#ী য স ম নায়ি জিম্বাধই নীয়্যিা-
সামষিক্লনিয়ঘসিয়াখা নস্য। सम्भावनिषेधनिरामे
मन मिति यामम । अन्दो प्रतिस्थाप्रशनेन मम्म साधन
पिदग्धेति । मानिगा पहारिणा व्यनेन रावदेन विदचीवापार
प्रथम सर्गः। न जात वैनायकमेकम छ,तम् विषाणमद्यापि पुनः प्ररोहति ॥६०॥V निशान्तनारीपरिधानधूनन स्फुटागसाप्यूरघु लोलचक्षुषः । विवामिन्द इत्यर्थ. नासामुचिनार ना दन्नपविगर कणभूपयानि रितामि- नोविषमदनपनिवेति साधीयान् पाठः । दन्यथा प्रियाप्रतीनिकलन कटासादोगपत्त: । कष्टं तदर्थागमो दूरायतोमवेदिति रक्षपात् ! वि हागिनीनो या विश्वमदनपत्रिका विश्वमार्थानि यानि दन्नमयपलापि । विवादनदयोः पडीसमासपर्यवसानात् तादर्थ लाभ. । तास विधिम- या विधातुमिच्छया। विपूर्बाधातेः सनि मिमोत्यादिना कारः लोपोन्यासय त्यभ्यासनोपस्ततः स्नियामित्यनुत्तौ अप्रत्यादिधका- रपत्तो टाम् । भने निशितं जात कदादिमि । कदाचिळावित्यमरः। उतमुत्पाटितं विनायकस्य गणेश देवनायकं एक नियंदनः । विधाएं परायन स्यात् क्रीडाविरददनयोरिति विश्वः । अद्यापि मुनर्न प्ररोहति न प्रादर्भवति । प्रर्चात् रुह प्रादुर्भावे इत्तमात् लट् । किमन्यटुकार्य मस्सेति भाव । एतदन्यथा वधं गजाननस कदन्नत्वमुच ते ननमिति I निसान्नति ! निशान गृह । निशान महमानयोरिति विनः। तल या: नार्यः शानस्त्रियाः। ता परिधानानि ग्रनरीया णि । बनरोगोपसयानपरिधानान्योऽशुकइनामर । तैशं धूनन चार- न्म् । धोख्यामात् ल्युट धून मोजो बिन्दयति नुक् । देनटाग- सा व्यवापरावेनापि चन:परद्रोहस महारपंचत्वादिति भारः । वर नमा सपियु नोउचचुषः सहया:। सधि छोपे पुमानगरिति दोलनमस्पोरिति धामरः। अतएव तस्स राजपस प्रियेच प्रमोदाम्पदमनेन पहीलता मानिने दोशवेति न्यायादिति भावः | प्रकम्पनेन वायुना मनपराभे कपराधाभावेऽमि वादिना राजपुस्तरिति शेष । पराः व्यनुद- वम्पिरे यमुपादेनानः मरियानपराधबाधा निवेदनेन मोचयता वायुना।
२६ शिशपालबधे । प्रियण तस्थानपराधयाधिता: "प्रकम्पनेनानुचकम्यिरे सुराः ॥ ६ ॥ तिरस्वातस्तस्य जनाभिभाविना मुहुर्महिम्ना महसां महीयसाम् । वभार वाष्पईि गुणीकृतं तनु स्नानूनपाहूमवितानमाधिजः ॥१२॥ परस्य माविधमुकतानिजम् दिजिहतादोषमजिह्मगामिभिः । अनुकम्पिताइत: । एकस्य वेदग्धप्रादहोजीनीति भावः ॥६॥ तिरस्क तर ति । किञ्च तस्य रावणस्य जनाभिभाविना लोकतिरस्कारि- 'रिणा महीयसमितिमहा महसान्ने जसा महिमा महत्त्वेन । एथादिभ्य इममिज वेति रमनिच् । इतिरस्क त. व्यतएव तनु कगः तनु' न पात- यति जागररूपेण परोर धारयतीति ननूमपादग्निरिति स्वामी। नवा डत्यादिस्वंश निपातनासो सोपाभावः । वाधिनत्यैर्वा निश्वा- मोमभिः । पाणौ नेवजलोभणोः । ए साधिर्माननी व्यथेति विश्वामौ । 'छौ गुणा वाटतो यस्य स हिगुणः । ततः दिहिगुणोलन हिरारत । गुणस्तात्तिशब्दादिज्येन्द्रियामुख्यतन्मुष्विति वैजयनी। भूमवितान' धुममण्डल धभार थग्निरपि तत्मनिधी निम्तेजको भायमान यात रत्ययः । धूमपुण्यामधन्धे सम्बन्धाभिधानादतिशयोतिः।६३ ॥ परम्येति । किन दोरमपमित्यर्थः । रन्धी दोमा कर्तरि | में रामाय मेशिन पास खेतास मनोणि इत्याटिजी- वस्थामानि कुलाचारमतानि च विद्यति भिमतीति पापित । वि. भ्यतः किए पहियेति सम्पमार महिरतीयादिना पुस दोषः । सम्म झिं खोयं विजिता ले यो दायोरिया . - प्रथम सर्गः। तमिहमाराधयितुं सकर्मकैः कुल भेजे फणिनां भुजङ्गता ॥६३ ॥ तदीयमातङ्गघटाविघट्टितः कटस्थलप्रोषितदानवारिभिः। गृहीतदिक्करपुनर्विवर्तिमि चिराय याथार्थ्य मलमि दिग्गजै॥६॥ दिः तम् । धन्यव हिजिहता पिशुनता। विजिद्वौ सर्मसू- पकामियमरः । मैर दोरममुज् मतां व्यज्ञतां फपिना सम्बन्धिभिरजि- धगामिभिः करचरणादिमहिपहपारितात् अनु गतिभिः अकपटदा- रिमित तथा काभ्यां सह वर्तनाति मकसंकाः नैरनु त्रास बिहा- याविष्क तकरित्यद । नेन महेति तल्यगोगे बड़ग्रीहिः येषाहिमा- चेनि कर । अन्यत्र कस्यति सई प्रयोतीति कर्मको नियना । कर्य- योल तत पूर्वक सम से सरपके मनियामकरित्यः कुमो में - जगना समता दिवञ्च । मुजही विसर्पयोरिति हलायुधः । न मे यता भुर्ग छनोति भुनद्रा । गमे सुपि सञ् च हिदा पाच्य । तमिबियनरि पसः पुनावमपि मध्य सप्तमपि विहाय वेधमात्रि- याभिः सौम्यत वितमित्यर्थः । यस प्रस्तुतकर्मविपणमाम्यादप्रस्तु- नखनाहार मतोते. समायोनि ।। तदोवेति । तदीयमानद्रानां घटामियूं है: विघट्टितरभिहत । ग- सानो घटना घटेग्यमरः। पतएव कटस्यदेभ्यः प्रोशितान्य मतानि दानारोपिमेश ३ः एहोता पाय सविता दियो यस्तोदिक। शेगादिभामेति कर । अनिवर्तिभिर्मयात्त स्तिदिगो चिराय मायार्थ दिनु स्थिता गजा दि गजारन्यनुगतानामकत्वमलम्भि एनाकर्मवि विभाग चिरा किसामागमः ॥ ।
शिशपालवधे। प्रियेण तस्थानपराधवाधिता: प्रकम्पनेनानुचकम्पिरे सुराः॥६॥ तिरस्कृतस्तस्य जनाभिभाविना मुहुर्महिम्ना महसां महीयसाम् । वभार वाप्पैईि गुणीकृतं तनु सनूनपाहूमवितानमाधिजैः ॥६॥ परस्य माविधमुज्झतांनिजम् दिजिहतादोषमजिह्मगामिभिः । अमुकम्पिताइनपरः । एकस्य वैदग्धवादहरोजीनीति भाष.॥६॥ तिरक तति । किञ्च तम्य रापणस्य जनाभिभादिना लोकतिरकारित 'रिषा महीयसामतिमहता ममान्नेजसा महिना महत्दैन । प्यादिभ्य इममिज पैति भनि । सिरस्कृत. अतएव तनु कयतनु न पान- यति जागररूपय परोर' धारयनीति तन नपादग्निरिति सामी। नमा डित्योदिखने व निपातनासो सोपाभावः । याधिस त्येष्यि : निश्वा मोमिः । पाप्यौ नेवजलोभणोः । पु स्याधिर्मानली व्यथेशि विधामरौ । दौ गुणा बारतीयस्य स हिगुए। ततः तिः। हिगुणोशन हिराहतं । गुप्पखासिन्दादिन्द्रियामुख्यतन्तुष्धिति वैजयनी । धमवितान धूममण्डल धभार अग्निरपि नत्यविधौ निस्तेजकोधूभायमान धास्त इत्यर्थः । धूमः पुण्यामधले सम्बन्धाभिधानादतिशयोनि १६२ ॥ परस्येति । किन दीपमुपमित्यर्थ 1 इन्धी दोनों कर्त्तरित: । में रावणमायित मेवित' परस्य स्खेतरस ममापि हृदयादिजी- वस्यानानि 'कुलाचारमतानि च विधति भिनत्तीति मर्मावित् । वि.। ध्यते. किप पहिज्येति सम्मसारणं महिएतीयादिना पर्यस्य दीर्घः । सविध निजं स्वीय द्विजिहतायां सपत्ये यो दोषोषिता: ।
प्रथम सर्गः। तमिद्धमाराधयितुं सकर्मकैः कुलैन भेजे फणिनां भुजङ्गता ॥ ६ ॥ तदीयमातङ्गघटाविघट्टितैः कटस्थलप्रोषितदानवारिभिः । गृहीतदिक्करपुननिवर्तिभि श्चिराय याथार्थ्य मलमि दिग्गजै॥६॥' दिः तम् । अन्यत्र दिजिह्वता पिराना | हिजिसौ सर्पल- पहारिल्यमरः । क्षेत्र दोषसमुन्न मतां त्यज्ञतां फणिनां सम्बन्धिभिरजि- अगामिभिः कर दरपादिमहिपहपारिवात् छज गतिभिः अकपटचा- रिभिर तथा काभ्यां सह वर्तनइति सकर्मका: देशदुःशास्त्र विहा- याविष्क तकरित्ययः । तेन सहेति तल्ययोगे बनीहिः पाहिमा- पति का । अन्यात कयति मोतीति कर्मको नियन्ता । कर्स- यो न सतः पूर्व व समासे साप: मनियामकरित्ययः कुलमों में- जगता समेता ग्टिवञ्च । भुजगो विटमर्मयोरिति हलायुधः । न । न मेरे चका मुजर्ग छनोति भुजङ्गाः । गमेः सपि सञ् च डिदा याच्यः । नमिवियन रि पुनः पनत्वमपि स सत्वमपि विहाय वैषमाति- वामिः सौम्यत्वं चिनमित्यर्थः । शत प्रस्तुतसर्मविषयमाम्यादप्रस्तु- नपस्याहार प्रतीतेः समासोति ॥ ३ ॥ तटीयेति । तदीयमानामां घटामियू है: विघट्टितरभिहतः । ग- सानो घटना घटेयमरः। अतएव कटस्यदेभ्यः प्रोमितान्य रगतानि रामारीयि देशनैः म्टहीताः पलाय मंत्रिता दियो यस्ती हीनदि । गहिभाति कर । कपनर्मितिभिर्मयात्तता स्तिदिग्गजैः चिराय माघार्थ दिनु स्थिता गा दि गाजारच नुगतार्थनामकत्वमलम्भि एमेलनावमदि मागमः ॥ .. नधम् । धिमाण विसापागमः शिशुपालवधै । अभीक्षणमुषणरपि तसा सोमगा: सुरेन्द्रवन्दिवसितानिलैर्यथा। सचन्दनामः कणकोमलैस्तथा वपुर्जलाीपवनै निर्ववौ ॥६५॥ तपेन वर्षा: शरदा हिमागमो वसन्तलक्ष्ममा शिशिरः समेत्य च । प्रसूनलप्ति दधत: सदर्तवः पुरऽसा वास्तव्यकुटुम्वितां ययः ॥६६ ॥ ग्यमीक्षणमिति । उमणा सरवरेण महिनः सोपा तस्य सोमण स्मय रावपस्य वपुरभीक्षण भशमुष्ण रमि योकादिति भावः सुरेन्द्रस्य पन्यः वन्दीलताः स्त्रियः मासा श्वसितानिः निवास मारतया नि. यो नितम् । निर्माणं नितो मोक्षे रति जयन्ती । तथा संच- न्दनाम्भ कषाः चन्दनोदकविन्दुहिताः ते च ते कोमला लाप जलोदिततालकृन्नानां पपर्नर्न नियो। भूपिलं तालन स्थाइत्क्षेपव्यजन' च तत् । अनेमाई जला, स्यादिति जयन्नी । অম বনমন্ত্রীঘীদষয়ছিনিবিবি ফাঘেহিব্রহ্মীলিমী বি- मालद्वारा।६५॥ तपेनेति । सदा मिय ननु यथाकाल पस्मनि पराममक्तिम् । प्रहनं कुरामं समभिस्यमरः । दधतो धारयन्नः शततो व प्राएर तपेन सीमेप । उष्ण उभागमतपरति मित्र या प्राट् स्तियो भनि वर्षा अथ भरत स्त्रियामिति चामरः । नपा हिमागमो हेमना गरदा नया पिपिरोपमन्नलवा च रुपेत्य मिथुनीभावेन मिसिया अस्स रापणार पुरे वसन्नीति वास्तव्याः पसारा वसमतपत्कारि पिति तयलम्ययः । ते च कुटुम्बिनय ते मा मत प्रतिगामित्वमित्यर्थः । ययुः हमेय हायुरिति समुदाय पसदायिनोरभेदविरक्षया समाना लम् । थत रे मुलाच तर्ज- प्रथम सगा। अमानवं जातमजं कुले मनोः प्रभाविनं भाविनमन्तमात्मनः । मुमोच जानन्नपि जानकीन्न यः सदाभिमानकधनाहि मानिनः ॥ ६७ ॥ स्मरत्यदो दाशरथिर्मवनभवा नम बनान्ताइनितापहारिणम्। युगपत सर्वत्त सम्बन्धाभिधानादसम्बन्धे सम्वन्धरूपातिशयोक्ति ॥६६ ॥ स चायमासनविनाशस्वयैव हतइति युग्मे नाइ । अमानव मिति । मनोरय मानः | तस्य दमित्यगात्यये पर्यवसानाज्जातायेकवचन अन्यया मनोजनिमित्य व स्यात् । श्रमानममानुपं न जायतइत्यजन्यपि दृश्य- तइति डप्रत्यय । तथापि मनो कुले नातं रामस्वरूपेणोत्सब मिनि वि- रोधः। सचाभासवादलवार इत्याह । प्रभाविनमिति महानुभावे त- रिमन्न कधिहिरोष इति भार । ग्रामीक्षण णिनिरिति णिनिर्वा मत्वर्थीय भवन्नमिति शेष अात्मनः स्वस्यान्न करोतीति अन्तम् । अन्तशब्दात्तत्करोतीति एयनात्य वाद्य । मादिन भविष्यन्तम् । भविष्यति गम्यादय । जानन्नपि यो रावण जनकक्षापत्य म्ती जानकी सीता ता न समोच नामुञ्चदिल्यन्वय जानतोऽपि कमोचने कारणमाह | मानिन सदा प्राणायपि अभिमामएक सुरस धनं येगा ते प्राणत्ययेपि न मान मुञ्चनीत्यर्थ । कारणेन कार्य समर्थन रुयोर्यान्सरन्याय ॥६॥ परतीति । भातोति मान् । भातेर्डवतु । दशरथस्थापत्य पुमान् रागरथि । अतइञितोञ्प्रत्यय । भवन् राम सवियर्थ । भवने- मुद मलादेश बनान्नाद्दण्डकारण्यात् वनितापहारिण मीतापहार अमु राणम् ! यावद प्रक्षिप्ताद्रिभिई इसेतु अतएव चलनि जनाव यस घ च अतएर विजयन याबहुत जलापित पयोधि - ४४ शिशुपालवधे। सतीव योधित प्रकृति सुनिश्चला पुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि ।। ७२ ॥ तदनमुल्लवितशासनं विधे विधेहि कीनाशनिकतनातिथिम्। शुभेतराचारविपक्तिमापदो विपादनीया हि सतामसाधवः ॥ ७३ ॥ हृदयमरिवधोदयादुदूढ इटिम दधात पुन: पुरन्दरसर । नता योरिदिन सुनिश्मा अनिस्थिरा प्रकानि, रूभावो भवानरेष्वमि पुमास मध्ये ति । पति' या नाभिचरति मनोशकायसं यता | सा मत र्लो- कमाप्रोति सङ्गिः साध्वोति चोप्यते इति मनुः । उपभोप मेयपुरकृतोऽर्धा निरन्यासः ॥ ७२ ॥ तनमिति । तत्तमादिविधातरपि उल्लविनगासनं खयं विध लेन्यादा रीत्या नकान्तदेवमिताः । सापेक्षतेऽपि गमकस्वात्ममा एन शिशुपानं कोनाशनिकेतनातिथि कीनायोयम तस निकोनन ग्टह तत्र व्यतिष्टि प्राणिक विधेहि कुरु यमर प्रेमयेताय । कोनाश कर्म के चुट्टै हतानोरक्षा- तिनोरितिरिश्वः । न तत् प्राषिक हस्तन सर्पमाररां भवाशामव- ज्यकर्त व्यत्वादित्याइ । शुभेतराचारेण दुराचारेण विपतिमा. परिपाकेन निताः कानपरिपाकेए प्राप्पा आपदोयेषां ते तथोक्ताः डितः विरिति पः शिपत्यय, कमविन्यमिति तद्धितो मन्प्रत्ययः । असारको दुष्टा. सनां भवाशां जगनियनृणां निपातनीया. वध्याहि । न च न एयरोपः वदोघे ते विनाये निमित्तमालवादमाकमियायमेन शुभेशराचार- 'यादिविशेषयोक्तिः । सामान्दैन विधिसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यास, ॥ ७ ॥ किश्च दृष्टनिग्रहे गिटानुपहः स्यादिन्याह । इदयमिति । अविधोदयाद्रिपुनारलामात् उटूट इटिमन यिन्याय धृतदार्य समिति .
४५ प्रथम सर्गः। धनपुलकपुलोमजाकुचाग्र द्रुतपरिरमनिपीडनक्षमत्वम् ॥ ७ ॥ ओमित्य क्तवतोऽथ शाङ्गिणइतिव्याहुत्य वाचन्नम स्तस्मिन्नुत्पतिते पुरः सुरमुनाविन्दो श्रियं विधति यावत् । पृथादित्वात् दृशब्दादिमभिच् प्रत्ययः । रक्तोहलादेर्ल धोरिति कारस रेफादेशः पुरः पत्र पुराणि दारयनीति पुरन्दरः पः । म.मर्च यो रिमहोरिति वच प्रत्ययः सुचि हसरति उपधाहसः बाचं यमपुरन्दरौ चेति निपातनाददन्तत्व सुमागमञ्च । तस्य हृदयं पुन योऽपि पूर्व वदेवेति भावः धन पुल कयो सान्द्ररोमाञ्चयोः पुलोम्बोजाता पुलोम- मा गची तसा कुधापयोः दुतपरिरम्भः यौन क्यात् शीमालिननं तबाय- त्पीडन तस्य क्षमत्व सरत्व' दधातु प्राक् चित्तविहे पायतमोगेन पक्ष सम्पतितप्रवादाविष्कण्टकं सक्रीय राज्य भुज्यतामित्यर्थः अवदाई पदा र्थस्योदूइदिति विशेषगत्या निपीडनक्षमत्व प्रतिदेतत्वोक्या पदार्थ- देत कालिगम् । हृदयनिपीडमक्षमत्वसम्बन्ध ग्यसम्बन्धाता सम्बन्धे- सम्वन्धरूपातिश्योकिरित्यर्थालङ्कारो वृत्त्यनुप्रास तैरन्योन्य संसर्वते । पुष्मितापारतम् । अयुजि नगरेफतोयकारोयुज च नजौ जरगाय अमितापेनि लनणात् ॥ ७ ॥ छोमिति । तस्मिन्सरसनौ नारदे रति रत्वम्भूतां वाचं वाह- न्योता नम उत्पतिते समुदते पुरोग्य इन्दोः त्रियं विधति मति अथ सुनिवाक्यामन्नरमोमिन्य नायतस्तथाम्विन्यगीतवत'। छोम्पलीशी रोघे रति दियः । चेदीनां जनपदामामयं धः शिशुपाल: वृह- को मताजादा जाहिति पर प्रत्ययः । मति फ इस्य गाहियो वदने ध्यानीगनियं सर्वदा अव्यभिधारणेत्यर्थः । गल पा विभागस्य पिरान सपकः । चन्द्रमस्थित वेदः द्वितीयानां विनाशदिति यात्रादिति मा। केसरुत्पात विशेषः । तातो पतासर्या पोत्यातारिन खियमरः । धुटिकनेन ध म ध्यानाम्पदं प्रनि स्थिति का चापदं विजयामिति निमापनात् गगमः । चनेम . -- शिशुपालबधे । शत्रूणामनिशं विनाशपिशुनः ऋइस चैम्प ति योनीवधु कुटिछलेन वदने केतुश्चकारास्पदम्।७५ इति श्रीमायकृतौ शिशुपालबधे महाकाव्य । कृष्णनारदसभापणं नाम प्रथमः सर्गः ॥१॥ वीरसहकारियो रौद्रस स्थायी प्रोध स्वानुभावेन भुया कारणभूतो- इनमेय इत्य कम् । तथा तदविनाभूतस्यानिमो पीरस्य स्थायी प्रयत्नोपनेय उताहोप्य मदएवेन्यनुमधेयम् । इन्दो श्रिय विभूति इस सने- रित्रियोऽयोगातयोमिते सादृश्या क्षेपादसम्भवहरु सम्बन्धरूपो नि- दर्शनावार। बदने व्योमीवेत्य पमा । | धुटिन बोरिति লাঘি ল্যষনিয়নেছাগীর নাম যৰিনামঘক্ট ই- वितेन्दुमानिध्ययोमारस्थानसम्पादकाचे निदर्शनोयमयोरपायकार- सवादगानिभावेन सहर । चमत्कारकारितया मङ्गलाचरणरूपमया र अन्त्यझोकेषु धोएब्दपयोग' यथाह भययान भाष्यकारा ! मङ्गला- हीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्नानि शास्त्राणि प्रथन्त पीरपुरुषाण्यायु- प्रत्य राणि च भवन्नि व्यध्ये तारय प्रकारो भवन्तीति । शार्दूलविक्री- हित हत्तम् । सूर्याभ मनजस्तताः सगुवा मादुई लविक्रीडितमिति सशपात् । समानत्वादृत्तभेदः । ययाई दण्डी । संगैरम निवि- तो वाव्य नै मन्विमिः । मुत्र भिन्नसर्गान रुपेत करक- मिति ७ ध्यप कवि करिकाच्यवनीयाख्यानयकला समाग्नि कथयति इतीति। रतिपदा श्मापौ माघकयापिति कवीनामरुधन महाकाश्ये ति महन्दन लनपारम्पत्ति शुचिता गिपाल बपति काव्यमाम- कथन' प्रयम' सर्मशी समानाति शेष । एषयतररापि प्यम्। इति श्रीमहोपाध्यायको नाचन महिनायतरिविरचित 'पशुपारपवाव्य- वास्याने सर्वप्राय प्रथमः सर्मा ।।।
द्वितीय सर्गः। यियक्षमाणेनाहूतः पार्थेनाथ द्दिषन्म रम्। अभिवैद्य प्रतिष्ठासुरासीकार्यदयाकुलः ॥१॥ साईमुद्दवसीरिभ्यामथासावासदत्सदः । गुरुकाव्यानुगां विधच्चान्द्रीमभिनमः श्रियमार . कभिन्मो मन्नानाय भोज कानि। यियमा नेति । अरेन्द्रमन्दे गावाननर यियनुमाणेम यमिझता। यजतः समन्ना. इटः साम। मा टयाश्यप युधिडिरेण । मस्स दमियए पन्य का शीदार सान् । याहना याकारितः । यते: कर्म मामारपटीयों । नपा अभिद्य गिरापानं प्रति । महर्षना- भिस्तो दामिमसरन्यययीभावः व्यमि रभागे पनि कर्मप्रवचनीया नयोहिनीया हाशिए पम्पादमिशः । बिते. मदनाप्रदाय नरं हिन्दु रातिरादिमिर प्रन्यये रिय: पदरि- सिटीप्रतिवः । इन परसहकार्यरूपेथानोनित fr पार यो मन्दिाममासमेत तोपचमाय मारत दामाद मनोनित रेपमा ।। समन भी परिभिः। पारयो मारः बर्मा पानीमा दुरmarrमनिएका नास्तिो दया wre मोरदिन पुरः रः ।। भी oिrm | मनोदा fair मा का सर: naantar Infमरर'.
४८ शिशपालबधै। जाज्वल्यमाना जगतः शान्तये समुपेयुपी। व्यद्योतिष्ठ सभावेद्यामसौ नरशिखिवयी॥३॥ रत्नस्त मेषु सङ्कान्तप्रतिमास्ते चकाशिरे। एकाकिनोऽपि परितः पौरुषेयताइव ॥४॥ अथासामासुरुत्तु गहेमपीठानि यान्यमी तैरूहे केशरिकान्तविकूशिखरोपमा ॥५॥ जाज्वल्यमानेति । जगतः शान्तयेऽनुपवाय समुपे युषो मिलिता जाज्वल्यमाना- ज्वलन्नो । बालोरकाचो हमादे' क्रियासमभिहारे यह ततोलदः शाननादेणे टाए । यसौ नरा पुरुषाएव शिखिनोऽग्नय- मेघा बयो। हिनिभ्यामित्यादिमा जयस्थायजादेये ते टिड्डाण- जियादिना डीम् । ममा आस्थामी सँव वैदिः । वेदिः परिष्क ता भू- मिरित्यमरः । तस्यां व्यये तिष्ट दीयते म । द्युमोलुडीत्यभावे सह । रूपकालवारः॥३॥ रत्ने ति । रत्नांना स्तमाः इति पर्छ ममास विशेघे पर्या घसाना- विकारार्थत्यम् । नेषु महालगतिमाः मवानप्रतिविम्वाः । प्रतिमान प्रति. विम्ब प्रति मेयमरः। ते अय: एकाकिनोऽसहाया थपिएकाढाकिन- पास हाय त्याकिने मन्ययः। परितोभितः सर्व: म भिया चेति तमिन् प्रत्यय: सच बोमयार्थास्यामियते । पौरुषेयेण प्रतिवि- "वभूयम्वात् । पुरुष समूहमारता हवेत्यु संचा। चकापरे । पु. । रुपाभ्यां पटनो । पुष्पाद विकार समूहस्तेन तेग्विनि मतव्यमिति स. हे टन प्रत्ययः । एतेन विजनच मुन्नम् । यद्यपि निस्तम्भे निगमले निर्मिस्य नर को प्रापादापे सरपये पा मन्त्र रेवाभाविमा मिति भासद की मन्नभूतम्भमा निशो गयते । तथापि तस्माyिfi. ममोपलवाददोषरति भार... पध्यामाभातरिति । थमी वयो यान्यु तनभोगनिभानानि .
द्वितीय सर्गः।
३१
गुरुदयाय गुरुणोरुभयोरथ कार्य यो।
हरिविप्रतिषेधन्तमाचचक्षे विचक्षणः ॥६॥
योतितान्तःसमैः कुन्दकुमलादतः स्मितैः।
चपितेवाभवत्तसा शुद्धवी सरस्वती ॥७॥
शिशपालबधे। स .. भवहिरामवसरमदानाय वासिनः । पूर्वरप्रसङ्गाय नाटकीयसा दस्तुनः ॥ ८ ॥ वारदीकृतभूपालोभ्रामिर्जिवरैदि शाम्। कार्य विप्रतिषेधं निवेद्य तत्व समतमावेदयिष्यन् पण्डितमामित्व सावत्परिहरति । भवहिरामिति । भवतिरा युग्म हाचा पावसरप्रदामाय पहनायेत्यर्थ: नोमाक' वालि सिबानोदयनामुच्यते महमिद्धान्त- व नेत्यर्थः । तथाहि । पूर्व रज्यतेऽप्रिनिति पीरङ्गः भायमाला सरस्य कमापि पर्व रनरति दशरूपके । अतः पूर्वरोमाम रङ्ग प्रधानारयोरन विघ्नशान्तिकारी नान्दीपाटगीतादिवाद्यनेका विशेषो- मायादौ कर्तयः फर्मविशेषः । सदा वान्तराजीये । वधाच वस्तुनः पूछ रहा विघ्नोपशानये । गोला प्रपुर्वन्नि पूर्वरङ्गः प्रीतित- इति । स पूर्वरद्रो माटक भर' नाटकीय तब व मित्यर्थः । वा तस्सायनेतीयादेशः । सस्य पस्तुनः प्रसिइस प्रसगाय प्रस मनाय प्रवर्तमायेति यावत् । प्वाल प्रथमवादो न दोषायेति भाषः । पूर्व- र प्रतापनेमि रहाराज, मञ्चिन्त्यम्, पूर्व रझं पायादो सपधारे विनिर्माते । प्रविश्य तददपरः काव्यमास्थापयेटः। प्रथम' पूर्वरार ব, সবি। যা সান্যান্য সামালিন दयपकाद्युतभेदविरोधादिति । अव हरिताकापर्वरङ्गयो' प्रस- सत्वखरूपसामान्दस्य वाक्यइये पदानरेश पुथा निर्देशामनिवसपमा• बहार: तक्षा नूनम् ॥ ८॥ समति संगतमाह। फरदीयतेहि दिशा जिम्वरः जयम शीतः । रएनयजिभत्तिभ्या करप पद्योगात्कमणि प्रथौ । मामि भीमादिभितभिः करदा: पठभागप्रदाः । भागधेयोबलिः कर न्य. mवियादिविवाशेति गतिसंज्ञायां कुगतिशट्य इति नियममारः। भारदाः करदाः सम्पद्यमानाः कृताः करदीशता- • यस्य सः वशीकृत राजमण्डचा तपम, सनोधर्म पुन्ना । नपपा- दितीय सर्ग:। विनाप्यस्मद्लम्भूष्णु रिज्याय तपस: सतः ॥ ६ ॥ उत्तिठमानस्तु परो नोपे च्यः पथ्यमिच्छता। समी डिशिष्टरानातौ वर्षान्तावामयास च॥१०॥ न ये तात्वतीसनुर्यन्मयमपराध्यति । हायपाटी साइम्म नोकानोऽपि चेति विश्व: । अमहिना यामाभि-- finीय । पदिमानानेत्यादिना तोयाश्किल्सात्पञ्चमी। मात्र भागाय । वारे पथ परिसपोत्यादिमा सम्पमारण मनः सस्तीया- रिमा पदः । पर रुपयोंगुइनभीच । भूगर्भविमरितेत्य- मा! हाजियर ग्नुमायलिम कारप्रोग्राम गुणा- भार | सा र मयादि न गारोपि पावतो निर्दिम्पते । याबी बनवायेति भारत मनु पायावादार माना | तिटमा. रातिमानोमाना । दो वर्ष पोग्याल नेपदं । पर: परपोत पEfmमारोग्य पेशता विशेष मापको नी- दासीन रवाहामो पपापी । पर पदादे' समोतिन भाग्या परपद नाद- Finnभय fr: रोमाशिपयारपरः । म मनुष TRA. को पतातो पागलागो । एसीयमोपरे. मि'८ गए। बरसादका भारति कि. ri दोगमुपm प्रालि आरोपी पर िनमा- सतर पर पree: Errorrassing | मन !" .: arrierarel' time tret.
५२ शिशुपालवधे । यत्त दन्दयते लोकमदो दुःखाकरोति माम् ॥११॥ मम तावन्मतमिद श्र यतामगावामपि । जातसारोपिखल क, सन्दिग्धे कार्य वस्त नि१२॥ यावदर्थपदां वाचमेवमादाय माधवः । विरराम महीयांसः प्रकृत्या मितभाषिण. ॥ १३॥ ततः सपत्नापनयस्मरणानुशयस्फुरा। ७ . माकर्तरि लट । उत्तमपुरुषेकवचन । किन्तु लोक दन्दयते गईत यथा सादेव दहतीति यत । लुपसदघरज येत्यादिना गहोया यह । सपनमरहदशमनपशा चेत्यभ्यासस उमागम । यदोनोकदइन मा दु खाकरोति दुसमनुभावयतीत्यर्थः । दुखायातिलोम्यं रति डाम् মহেয়মিত্র যা সায়াঘি ময়ালায় प्रवय। प्रथ समत निगमय नपरमते रावर प्रवासि । ममेति । तारन्मान- श्रमपर्यनमित्यर्थ। मम मतमिदम । नेत्यामन्त्रणेश्यय । सम्वोधनार्थ का स्यु थाट, पाडौं है हे मोरित्यमर । या यश्यो।। युग्मदस्मदो घडीचतुर्थीच्यादिना वामादेश मत यूयता। विधौ नोट । नदिद मया श्रोतव्यमन्यथा सन्देहानि रिति भावः। विटुप कुन सन्देहसलाह । भातमार भात त स्वार्थोऽय का एकाको कार्य वस्तुनि कसबा मन्दिग्धे सोते सलु निश्शरे अतोमयापि मन्दियत इत्यर्थ } दिह उपचये कर्तरि लट धत्वधाये । सामान्यन वियप समर्थनरूपो:- चौतरन्यास ॥१२॥ यादिति । माधवो हरियांगन यावदथ म । यात्रवधारणा व्यययीभाव | यावदर्थ पदानि यसास्ता अभिधेयसम्मिनाचरामिदर्थ । एयमुना प्रकारेण वाघमादाय दहीत्वा उनत्यर्थ रिराम तृष्णी.
हिताय सगा। ओष्ठे न रामो रानौठविम्बचुम्बनचुम्बु ना ॥ १४ ॥ विवचितामर्थ विदतत्क्षणप्रतिसं ताम्। प्रापयन्पयनश्याधैर्गिरमुत्तरपक्षताम् ॥ १५ ॥ पूर्व यन्मदिरास्वादमदपाटचिता ती। पास। प्याड परिभ्योरमति परम पटम् । ताहि महीयांसः उ- समा प्रदत्या मितभाषितः, थानापनिप्रेधादिति भावः पूर्वदद। सार२॥ क्याटमिः धुलदेन राम दर्सयम्बदायमतारयति । तत इति । रतोरामो जगाटेयुत्तरेषान्वयः । सपबोरिर। रिरिरुपनारोन्य- मरः । तखापनयोपचार तस्य परणेन दोनययः पचात्तापः । भवे- ददायोघे पसातापानुबन्धयोरिति रिवः । तेन स्मरतीति ग्रनुम- यरूक - नेन स्कुरा बोटोदिमिवेय पमिनममाः रामाया प्रोड- दिपम्प चुम्बनेन रित्तोरामोउदिपचुम्बन बुच मन पिनशुश्चम् अपमा मिति चुधुरन्ययः प्रोयोध्योः समामे या पररूपं बव्यम् । तेनोडेनो- पादित ममरपुरलयों. ममम रन मात्र: । उपमारमामयो- एटः192 सिदितामिति । मिहिन पानिमालादप वा मिष्टामा परे सोश पनाकर्म । नत्शये जिशास स्यविनम्योति মনসা দেবীদ্বাৰা ধৰি হত্র হত ৪- पदम गिरमुत्तररवतो मिवानपदता प्रापयन् पदममवचार- मायनेन रामम सपना का IA पूर्णय पनि । उन. मदिरापादेन मानेन योमटले पाट- मिना या दो या रेयाःपने पदसिद- नाम नादि परमानमिति मा: 1 तेन रिने गोटे ययो रशी पूर्वपन धादिति परिशो! विदर्भात रेवतीवदनोछिटपरिपूतपुटे दृशौ ॥ १६ ॥ आश्लेषलोलुपवधूस्तनका श्यसाक्षिणीम्। म्लापयन्नभिमानोपण वनमाला मुखानिलेः ॥१७॥ दधत्सन्ध्यारणव्योमस्फुरत्तारानुकारिणीः । विपद्दे पोपरका सन्निनी: स्वेदविप्र घः ॥ १८ ॥ प्रोल्लसत्कुण्डलपोतपद्मरागदलत्विषा । न्यत्र । रतिकाले मुस स्त्रीणां गुड माखेट के गुनामिति स्मरणात् । उछिटस्थ प विधाजनकापपिरोधस्याभास त्याविरोधामामोलकार । ज्याभामत्व निरोधस्य विरोधाभास उच्यतइति लक्षणात ॥१६॥ द्यापति । पुनराले पलोलुपाया घालिङ्गनलुब्बाया बध्वा स्तनयो' का पदस्य काठिन्य स साक्षिणे उपद्रवी निता पोद्यमाना मिति भाव । साक्षाद्दष्टरि सजायामिति साक्षाच्छादिन प्रत्यय । पनमालामभि- मानोण रहतारतप्न मुखानि निश्वापमारुतापयन् ग्लामयन् । मायतेय ताल्लद गवादेश यादेच इत्यावे पुगागम । यक्षाने म्नानसम्बन्वादतिशयोकि ॥ १७ ॥ दिति । पुन सन्धयायामहरो व्योनि म रन्तीकारा अनर्थ- नीति तथोकी कुत हित शत्रोण क्रोधेनोपरोक छङ्ग वापि सद्मिो मका खेदविग्रुप खेदपिन्दन् । प्रनि विन्दु पृथता पुभाशो- विप लिय इत्यमर । दधधान । नाभ्यस्ताच्चतुरिति तुमभाय । उपभालवार ॥१॥ प्रोझमदिति । पुन प्रकर्षेणोल्लसता कुण्डायो गोताना स्यूताना पद्मरागदला- ना माणिक्य कलाविषा कान्या। नोति प्रवृत्रि कम्मणिक यजा- दित्वात्सप्रसारण | सप्णोत्तरासगोनीलोत्तरीयम | दो प्रारोत्तरामही समौ रातिश तथा सानपुत्तरीयञ्चे यमरः । तस्य रुच चूनपल्लदस्यमा इितायसगा कृष्णोत्तराप्तङ्गरुवं विदधचौतपल्लवीम् ॥२६ कमिकन्यावनान्तर्वासलधाधिवासया। मखामोद् मदिरया कृतानुव्याधमुद्दमन् ॥२०॥ जगाद वदनच्छद्मपद्मपर्यन्तपातिनः । याभ्यन्त चौपला विदधत् कृष्णलोहितमित्रवरांचूनपल्लवनमा कुर्वहिन्यधे भूपधूमौ कपलोहितइत्यमरसचनात् । अप्लान्यरुचोऽन्यदीयत्वायोगा साहयानोनिदर्शनान्दवार १८ ॥ काझोत । पुम का निकन्याया रेवत्या वन खान्न पामेत्र स्थित्वा नयोपियासो वासना यया नया तन्मयसौरभवामिनये च । संसारोगन्धमाल्यार वारिधिवास नभुचते । मदिरया छतानुव्या सतममाधियागएड पगन्धिनमित्यर्थ । व्यधजनोर तपसर्ग इत्यनुपसृष्ट दम्प्रत्यय रधानाइपस्टाट्यक्षेत्र प्रत्यय. सुपामोद मुखगन्धविशेष कामोद मोति निहारोत्यमर । उहमन् उहिरन् । अत्र मदिरारा ममुषगम्बयो मगन्धनिरोधानेन रामामुताएहमद्य ग्धम्वीकार तद् गुणयोमतवोत्तरस्यात्मविशेषकत्येन पूर्व मापेक्षावाददादिमावेन गदरः नहर भगापायागादोत्कृष्टगुणानिरिति । २.। जगादेहि । पदनभर इन करें यपता का पदन मेत्र पर मिय प्रमदमारग्य प्रतिपादयोऽपना । गम्य पर्यनर तिम मानम शारिए । मधु निमोनि भनियमानु मधुबान किए उप दिन दाना राय भाम्य हामार मग पपमानापम पर " रामोजगदेय frrfदादागमायामा infen | पाप मीन पर माकनादीत पार्टनको मारमपरा finITI पाप . नयन् सद शिशुपालवधे। चिरं न सहते स्थातु परेभ्यो भेदशकया ॥२६॥ आमोदयः परग्लानिई यन्नीतिरितीयती। तदूरीकृत्य कृतिभिर्वाचस्पत्यं प्रतायते ॥ ३० ॥ प्तियोगः परेणापि महिम्ना न महात्मनाम् । एत त्य बड्या चिर स्थात विनम्बित मित्यर्थ न महत नक्षम । शमशेत्या- दिना तमन्प्रत्यय । व्यतोन विलम्वित व्यनन्यथा मम्बभेदे कार्य हानि सादिति भाव ॥२६॥ कि नीतिमर्च पालोचनयापि म दिलप कार्यरत्यभिम म्याह यात्मोदयरति | यात्मन उदयोटहि परस शो महानि । योज्यादाधरीभ्योमिरित्यौपादिशो'न प्रत्यया । परिमाग मम्याति यतो एतावती । किमिदभ्या पोषति पतपोयस्य घर अगितगति डी ! नोति नोति मगर पतवमामिलो न कपनीति पदार्थोऽस्तीत्यर्थ । यदन्यत् मागण्यादिवईम नमन मसर प्रमच सह | नदिति । वह यमूरीसत्यागीशय हरीतगरीकतमी- हत मत्यमर । अर्यादिक्षुिडारयति परिमाया पुगतिपादयति सभा क्लोथर ) सिमि कुशल पाचम्प वामिक ! काकादिया दनुक मले प्रधान पनि एव यादिमा सरनि म्यामो नम गम्य पन्दो यिया माझपादिवाा भावे पण प्रत्यया । मत यते (मार्यते कमगि पट तमोतेर्यकीलार | मफादमोदयासिभ अविनम्यासस हात्तय तवानरीयामातरोमि भार ॥३॥ ना लचोदयस fr परोदिया। Rafa] महीयमा महान परेगारि भनेनामि महिमा ऐटवरियोग मन्तजामो अP ZAR T द्रोस्याको भार । महार्य योहान हर मनोनियोमिनु सानोनिदान पपमा मिन यायरामा नय निकायो । बना। हिमामा पायसन। पूर्णश्चन्द्रोदयाकाझी दृष्टान्तोऽव महार्णवः । ३१ सम्पदा सुस्थिरम्मन्यो भवति स्वल्पयापि यः । कृतकृत्योविधिर्मन्ये न वई यति तस्य ताम् ।३२ सम लघातमघ्नन्तः परान्नोद्यन्ति मानिनः । प्रध्वंसितान्धतमतस्त वोदाहरणं रविः॥३३ ।। सन्तुष्टार महीमज |ळा पगिका महानिईना च दुलागनेति न्यायादिति भाय । नाय दृष्टानालद्वार. विप्रतिविम्वभावेनौपम्यस्य - गम्पत्ये तसोत्यानात् । शिन्त दृष्टान्नगढन रसानियानाटुपमा हार। पटव हटानोदाइरनिदर्शनरूपा. व्दान प्रयोम्या पौनरुकवा- पत्तरितेप्रकापत्यनद्दार ॥ ३ ॥ तथापि एलो टोप्माइ। सम्पदेति । य. मस्यापि सम्पदा सन्दिरमात्माम अन्य रति स्थिरममन्य सस्थमानी मानि । घामाने समेत सम्प्रत्यये मुमाराम । तपाल्पम्न्तुष्टस ता सत्परम्पद लत- कन्यादनेत्र रूतार्य विधिदेवमपि न यई यति ग्रामिनि मन्दे पौरमही नगरि नुगमते नमः . परमर्दिप्रापिरिति भाय ॥ २३ ॥ कि पराममय एबोटयो नादइत्याह | सम्सेति । मानिन: पानिमागिम परान् भवन स्मृन हत्या कनधार । तुमयन इत्यर्थः। गमूनातनीए नुपही परन् प्राय, दिए ययानिध्यतण्यरतिपने रनुट्यो । " न्यूरोचा रतीय मो HT! धा- गगरियमरः । यासमन्वयमामा- दिम देन में राम भार | CATE हाय पियरम' नाम: १२ ६ विशपालाई विपक्षमखिलीत्य प्रतिहा खलु दुर्लभा । अनीत्वा पङ्गतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते ॥ ३ ॥ प्रियते यावद कोऽपि रिपुस्तावत्या तः सुखम् । पुरस लिन्नाति सोमं हि सैहिक योऽसरद हाम् ३५ सखा गरीयान् शवथ कृविमस्ती हि कार्य तः। किचात मालो प्रविष्ट व दुर्घटेग्राह। विपक्षमिति । म शाल,मखिलीशा। खिलसमझाकर प्रतुद ल्यार्थ प्रतिमा दुर्लभा खलु । तथाहि उदक कषु धूलि सरिभाविनी मिति भाव । मा तामनीन्या नाघवेतार्थ नातिते किन्तु भो तितोनार्थ । समविभ्य स्थरतमाम ने पटम् । वास्यभेदेन प्रतिविम्याचो इष्टान्ना- नवयं शिशुपाल एकाकी न करिष्यतीताशाह। यित- इति ! एकोऽपि रिपर्यावत् ध्रियते प्रतिक्षते । धृड. करवाने इनि धातोसौदादिकाकर्तरि लट रिड शनिट शुर ति रिडादेश । ताश्चदधि सप। कुत यातायन सारत्यवधावितामा । तथाहि सिंहिकाया अपत्य पुमान हियोराड । तमसु राहु' खर्भानु मे हिकयो विधुन्तुद नामर । स्वीभ्योटक । पाश्चरगुहा देवाना पुर अयं सोम सिन्नानि धाश्ते । प्राचुर्यात्सोमपहण मय चेति भाव । तस्मादेकोऽपि शत्र रछ सयदति भाया । अग्ने शेषमाप शवो शेष' न शेषयदिति तात्पर्य । यि पेण गामान्य समर्थनमोऽर्थानर न्यामः । ३५ ॥ ननु मुद्रोऽय चंद्य कि मा परिपतीयामा सवयसपना या मिवामिनदनानाविवेक तात्करोति । मखति । यिया धारा- पकारान्यतरययाति कविमः पतिः शिमनियम | wणा सहन् गल र सबमरे गरीयात् यत यातौ विममिवात, का- .
द्वितीय सर्ग: स्थाताममित्रे मित्रौ च सहप्राकृतावपि ॥३७॥ उपकरिणा सन्धिन्न मित्रेणापकारिणा ! उपकारापकारौ हि लक्ष्य लक्षणमे तयोः ॥३॥ त्वया विप्रकृतश्चैद्योक्मिणों हरता हर!। यंत. उपकारापकाररूपकार्य वगात् निताविति मेष.। उकसा - साधेयांगजीदमनमायादनयोमितामिवभादोऽपि यनपायोति गरीयांस्त- मिति भावः। महजामती तु नैमियाह । सातामिति । पहजातः महज एशरीरावयवत्वा तत्र मित्र माटवमेयपियादि महज- मनु पिटयतत्य वादि. माया मिशः प्रारत पूर्वोकमहाविमन- नारहित इत्यर्थः । तव विषपानरः प्राशन. सवनदनन्नर, प्राहनं मिथप वर्षे नो मनमाम्तो गमियर सानां तारामकार्य- पागदनिय मेमोनयनामापद्यते न मग मिव सलिम मत मात्, रे मित्र पमित्रमेवेति शबिमारे ग्विामिती गरीयांकीम व सहजी नापि प्रास्तावि: प्रोन विमव मान टीनि म म् ॥ २६., एट पैरमे FिOTE सहामिवचारयातयो न त दानन्यरत था। सर। दपको टरगावारिणा घरि- पापि न मारतेन नगन्धिःशर्य पल्लिापादेन कलि- मामलाया बनीयमा मारझोकाविन्यानमोपदारति मार एम्मारिका मिनादि समेत प्रात्त तिमधर्म का मिवाटर मदानीदमा दारोमायामा EिRI II मारा मया मिररित्ययारिया- ranारबाटदोरारदार भयोगमा नरमम् ! मह मिन- निफामान पाच रिपरा मत पारभार.. १०॥
शिशुपालन विपक्षमखिलीहात्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा । अनीत्वा पङ्कतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते ॥३३॥ धियते यावद कोऽपि रिपुस्तावत्या त: सखम् । पुर: क्लिश्नाति सोमं हि सैहिक योऽसरद्र हाम् ३५ सखा गरीयान् शत्रुश्च कृत्रिमस्तौ हि कार्य तः । किशानवियत्रो प्रतिव दुर्घटेमाइन विपमिति । रिपक्ष गाव मसिलीलत्य। पिलसत्सबममत्वा प्यनुल्य तार्थ प्रतिशत दुर्लभा सन्नु । तथाहि उदक कर्तृ धूलि सरिभ पिनी मिति माघ । मनामनीत्या नाप शनार्थ नातियते किन्न नीवय वितीयर्थ । समाथि परस्परमपदम् । परमेदन प्रतिश्मिनामेलो दृष्टाना- लङ्कार ३४॥ मन्वय शिशुपाल एकाकी न fs करिष्यतीनाशवशाह । यिन- नि { एकोऽपि रिपोवत धियते अतिष्ठते । पृड व्यवस्थाने रति धातोलौदादिकाकर्तरि लट, रिड.शयाग्निष्ट नरति रिडादेश । वात्तदधि गुप। यारत्ताच सागल्य धाविमामा । तथाहि मिहिकाया अपता पुमान हिकेयोराड । समस्तु राड खानु सैहिकेयो विधुन्तुद इमर । स्त्रीभ्योटक । सुरक्षा देवाना पुर अग्रे मोम किनाति धारते । प्राधुर्याकोमपए सूर्य चेति भाय । तमादेकोऽपि प्रल रुक समाति भार । नी गेगा। यतो शेष न संध्येदिति तात्पर्य । विप्रेण पाच हमर्थनहयोऽर्थान्तरन्यासः ॥ २५ ॥ मनु टोय चंद्य विना करिमनीयावर व पत्ता मिवामित्वदनावलाविक गायरोति । सर्वति। रियया उपहारा- पकारान्यारपया नितिमा ।हिता निकमनियम । एमा सहा गलत वो गरीयान् चुत यक्षातौलनिममतात.मा पुत द्वितीय मर्ग: स्याताममित मित्री च सहजप्राकृतावपि ॥३७॥ उपकारिणा सन्धिन्न मित्रेणापकारिणा ! उपकारापकारी हि लक्ष्य तक्षणमे तयोः ॥३७॥ त्वया विप्रकृतश्चै चोक्मिणों हरता ह!। यंत उपकारापकाररूपकार्य वयात् निईत्तापिति शेषः । उता पायर्यावज्जीयमनमायादनयोमिवामिलभापि अनपायीति गरीयोस्व- मिति भावः। महजप्रास्तौ तु नैवमिन्याइ । सानामिति । बजातः महतः एकगरीरावयवस्यात् तप मित्र भाट वमेयपिटप्वयादि मान- गनु स्तु पिटव्यतत्प वादिः प्रताया मिः प्रातः पूर्वोकमाइजकत्रिमन- क्षणरहित रचर्य ।। तल विषयालरः प्राशतः गत : तदनन्तरः प्रालतं fमय य प रपये तो महजप्रास्तो गमिः । सानां तापात्म कार्य - पगादनिय मेमोमयरूपतामाद्यते न निमम मिय सलिमः याःगत् रेमित्र पमित्रमेवेनि विमाये निवामिलो गरीयांसोम व महसौ नापि प्रास्तारिया: प्रोम विमव मर्मापवाटोति निम् ॥ २६ ॥ एवं पेटमा पैसदमेश गिरागतः सहमियतासन्धातयो न यात रयत का। उपा। उपका बारशारिपा दरि- पापि महशेग प्रास्तेन है: मधिःकार्य : प्रतिपादेन कदि- ममिताया बलीयमा यारोपिन्यातलोत्पन वादिति भार: एमन्दारिता मियेगापि गरसेन प्राशन ति यः मधर्म कार्य: • भिवचारपदेन विमा गय या बीचमा याजोवापिन्दामलोत्पद्रवः दिति भार । मन गारदा मन्दया मिरचं रियाटिया- रिया त्यौरीपादोष दार। रिफादारापारासर REवामियोमन पारम् | मिAR- र समरिन्नमामात माग धातु दारमता:० ३
शिशपालपधै।
बदमलस्य मुलं हि महरतरोः स्त्रियः ॥३८॥
त्वयि मोम गत जेतुमरीत्सीत्स पुरीमिमाम् ।
प्रोषितार्यमणं मेरोरन्धकारस्तटीमिव ॥ ३८ ॥
आलप्यालमिदं वचोर्यस दारानपाहरत् ।
कथापि खलु पापानामलमश्रेयसे यतः ॥eok
विरादरव' भवता विराड़ा बहुधा च नः ।
एष चैद्यस पत्रिमश व चतमिरा । वति । थे हरेह-
पिमणी हरता बन्धुभिस्तमै प्रदत्ता राक्षसधम्म गोदहतेत्यर्थः । राक्ष-
सोयुहरणादिति याज्ञवल्क्यः । गान्धाराक्षसञ्चैव धमेना छानस तौ
स्मृतापिति मनुः । नया वैद्योधिप्रस्तः तथाहि बदमूलस कदमूलस
पैरतरोः स्त्रियोमहत प्रधान मूलं हि निश्चये। रूपकसंधोग्यम् ।
सामान्यम विशेषहमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यास ३८॥
अथ तेनापि त्ववियतइत्याह । त्वयोति । य भूमेरमन्य
सुमास' भौम नरकासुर जैतं गते सति स चैद्य इमा पुरों हारका
मोक्तिोर्यमा सूर्यो यस्सामा मेरोवटी सानुमन्धकारात्मीत रुरोध
स्पेनिट्रोनुडि रूपम् । उपमालकार ॥ २६ ॥
प्रकारान्तरमा । ग्रामप्यति । स चद्योपयोर्यादा दस टारान्
भार्याम् । भार्या जायाथ भूम्नि दाराः स्यात्त फुटम्मिनोन्यमरः
पाहरत् रति यदिदं दारापहरण घालयोञ्चार्याल' नालपनीयमित्यर्थ
अवसल्लो प्रतिपंधयो. माचां का इति काप्रत्यये समा ल्ययादेशः ।
यतः मारना माप्मनां कथन अधारमपि । चिन्निपूजिपिवीन्य-
प्रत्ययः। यत्रेयसेनायालं समर्थम् | नमःससीन्यादिना चवों ।
पात निषिध्यमानातान निधनसमर्थनात्कार्य ए कारणममर्थशान्तर-
न्यासः॥४०॥
द्वितीय सर्गः। निवर्त्तरतरिः क्रियया सः श्रु तश्रवसः सुतः।४। विधाय वैर सामर्ष नरोरौ य उदासते । प्रक्षिप्योदचि पं कक्षे शेरते तेऽभिमारुतम् ॥५२॥ मनागनभ्यावृत्तमा वा काम चाम्यतु यः क्षमी। फलितमाह । विराति । एवं भवता पिरा: विप्रक्षत | राये. रनिटः कर्मणि क्त: बहुधा नोऽभाच विराडा विर्ता युतधा नामहरे: पिटवता तखाः सुतः पटवसेयत्वात्महजमिनमपीति भावः । स चैद्यःक्रियया पूर्वाधान्योन्यायक्रियया अरि नित्यं ते क्षतिमा शव : क्रियते ग्रतो बलीयम्बादनुपेक्ष्यति भावः ॥ ४॥ वायुपेक्षायां दोपमाह । विधायेति ।. ये नरः पुमास. + स्यु पु- मांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुपा नर इत्यमरः । सामर्षे मात्र सरो घरौ वैरं विधाय सयञ्चापशन्य यः उदारते उपे झन ते नर• कई गुल् मै। कवस्तु गुल्मे दोमलेच पापे जीर्णवने रणति बैजयन्ती। उदार्चपं अग्नि प्रक्षिष्य अभिमारत । ग्राभिमुख व्ययीभावः। औरते, सपति तहदामहेतरित्यर्थ. | भोडोहिति रुडागम. अल ये उदायरे ते परते रतिपिपिटौदामीन्य गयनयो निर्दिष्ट कवासम्भवासाम्य लवश याम सम्भावस्तुसम्बन्घो वाक्यार्थनितिरिति निदर्शना- भेदः न घा. घटानः पास्यभेदेन प्रतिविम्वकारपाक्षेपे तसोयानात् । यत त पाया कारवाममारोपादाकपाक्यतायां तदभाव इत्यलद्वारमर्म खकार. : ४२ বধাদি यान्वयात् मोदयाइन्याययाह। मनागिति य. आमी म हनः । यमिन्याभ्योधिनन् प्रत्यय 1 स मोटा ममागसं अभ्यारत्तार। पीति भाइ नभ्यारत्या सादा इनसत्वेमोति माः निराध्यन्नमय दुर्भाशं काम भयं शाम्यतु सम्यता 1 मम्भावनायो भोट् । समाम शामा दोषः । क्रियापभिड़ारेल मा पौन पुन्देन पेत्य | RE, बामने पर दोगय । सिध्यन ः हमेत सदेत पोद्यात् शिशपालबधे। क्रियासमभिहारेण विराध्यन्तं क्षमेत का ॥१३॥ अन्यदा भूपणं पुसः क्षमा लज्ज व योषितः । पराक्रमः परिभवे वैयात्य सुरतविद ॥१४॥ माजीवन् यः परावज्ञादुःखदग्योऽपि जीवति । तस्याजननिर वास्त जननीलो शकारिणः ॥ १५॥ पादाहत यदुत्याय मनिमधिरोहति। को पोत्यर्थः । शकिलिडिति मज्या लिड, नभूपसइने देगादिकोनौ- वादिकम् ॥ ४३॥ লন্ত বা স্বল্প মূল অনীতাধবি ঘনঘন জ্ঞা। अन्यदेनि । अन्यदा सुरतव्यतिरिक्त काले योपिनोलज्ज व पुसोऽन्यदा अपरिभवे तमा शमोभूषणं परिभने व योपित. सुरतेषु क्यान्य पार्टन मिव । टेणुर्वियात त्यभर · 1 पराक्रम पौरुध भूप्यतेनेनेति भू- पा शामरणं एवं प क्रियापचनत्याविरोध इति यसभोत सत्य - अथ परिभवेऽप्यपाक्रमे विभिनन्दामा । मा जीवनिति । य. परस्यायकवजया अपमानेन यससने न दग्धसतोतएव मा जीवन गतिजीवी सन् । मायाक्रोश इति लटः शलादेश । जीयनि प्राणा धारयति जमन्या. लेगकारिणः गर्भधारणमादि वेदनाकारिगस्त- रिमार्थक्रियाहीनीत्यर्थः तस्याजमनमजननिरस्त्पत्तिपातु | ज- নিষ্ঠ মনিদঘদিৰি মা। আঙ্গীয় সস্ নিখিনি লস দয়াল- नधातोरनि प्रत्ययः ॥ १५॥ पादेति । यद्रजोधूलिः पादेनाहुतं सत् उत्यायोहडीय भूनि पहन्तुरेव शिरोधिरोहति याक्रमति नजः अचेतनमपोति • 1 अवमाने सत्यपि खस्सात्मन्तवाहिन, घेतनादरं घम् ।
द्वितीय सर्ग । स्वस्थाद वापमानेऽपि दोहिनस्सहर रजः ॥ ४६॥ असम्यादयतः कच्चिदर्थ जातिक्रियागुणैः। यदृच्छाशब्दवत्य स. सज्ञायै जन्म लेवलम् ॥ ४॥ तुगत्वमितरा नाद्री नेदं सिन्धावगाधता । अलङ्घनीयताहेतुरुभयन्तन्मनस्विनि ॥४८॥ तुल्येऽपराधे स्वर्भानु भनुमन्त चिरेण यत्। व्यतिरेकालवार ॥ ६ ॥ यसम्पादयतइति । किञ्च नाति ब्राहणत्वादि क्रिया दूज्याध्य यनादिः गुण मौर्यादि से साधन । करणे टतीया | वाञ्चिटध सक्तकीयादिपौरपार्थमन्यत्र गोवपाचशापयालयादिभि खामियभूत करणे कञ्चिदर्थ व्यपहाररूप प्रयोजन ममम्पादयत उभयत्र तादृग्ना- न्याद्यसम्भवादिति भार । पोजना सत्तालाभ यात्रामन्दयत इच्छा- प्रकल्पितरस नात्यादि प्रतिनिमित्तन्यम्य हित्यादिन्दर । तसे वति यति प्रत्यय । खच्छा या स्वच्छन्द खेरता इति ते म मा रवि केन । समाये केवल मझार्थमेव एकत्र परमपिक कि चिन्नाम मात्र अनुभवितु यन्यल ताकत्तामनुभवितमियर्थ ॥४७॥ एवमपौरुप दूपयित्वा पौरुष भूपयति । तात्यमिति । यही पर्वते तुझसमौनत्यमस्तीति ष । प्रतिवन्नीपरोऽप्रयुनमामी यती न्यादिभायात् भवनी प्राचार्यायो सट मना । इरा अगाश्ता नाम्नि मिन्धी ममुद्र गाता गम्भीरतास्ति इद तद्भव नास्ति मनसिनि वीरे 7 अलवनीयतातरमहावकारग्य तदुभय तस्वमगाता च | मयादट्रि सिन्धुभ्यामधिकोमनखोति व्यतिरेशानदार ॥४८ ! मम्मन गयो माई वमनायाह । तत्यति । आँन राज पपरा तयपि भानुमन एवं चिरए प्रमते हिमाणु पन्द्रमारा ।
१८ शिशुपालबधे। हिमांशुमाशु ग्रसते तन्मदिनः स्फटे फलम४६ स्वयं प्रणमतेऽल्पेऽपि परवायायुपेयुपि । निदर्शनमसाराणां लघुर्वहुतणं नरः ॥५॥ तेजस्विमध्ये तेजस्वी दवीयानपि गण्यते । शीघ्र पसते गिलनीति यत् । पविते गिलिते गोर्णमित्यभिधानात् । तत् दिनो माई वय फलं स्फुटम् | पृष्ट्वादिभ्य रमनिच इतीमनिच प्रत्ययः । सहिप बीजेए भवितव्य' अन्य या दु. सर्वत्र बाध्यत इति भाव। एतच्च पसनमानस्तुताके न्दुकथनेन मारूयात्रतीयते इत्यप्रस्तुत प्रशंसामेदोऽयम् । अप्रस्तुनस्स कथनामस्तुसं यल गम्यते । चालुनम- शंमेय साहयादिनियन्त्रितेति लक्षणात् ॥ ६ ॥ एतद्देव भङ्गान्तरेणाह | स्वयमिति । अमाराणां दुर्ध्व लाना निदर्शनं दृष्टान्न व्यवएव ईषदममाप्त हणं बटण टाकल्प मित्यर्थ: विमापा सपोबतच पुरमादिति बहुचे प्रत्यय प्रश्ते. मूर्ख' च भवति । स्वादी- १६समाप्तौ त बड़ा प्रति लिङ्ग कति वचनात् प्रतिलिङ्गता। लघुनि- पौरपोनरोऽल्पोऽपि परोवायुरिवेत्य पमित समासः । बटणमिति स्प धोपमालाहचर्यात्कल्सद्देश्यदेशीयदेश्यादिति दण्डिना कल्पगदीनामो- यम्य वाचकेवभिधानात् । तसिनु थुपि प्राप्त सति स्वयं प्रथमते स्वयमेव प्रह्वोभवति कभरकर्मया बस्यक्रिय इति कर्मवागत् । भावकम्मरणो- रित्यात्मने पदं न दुहन नमा यस् विपाविति यक प्रतिषेधः । यायुना टएमिवाललोयसापि रिपुणा लघुरको शेन मरिभूयत इत्यर्थः । उपमा लकारः॥ ५. पुनः पौरुले गुणमाह । तेजसीति । दवीयानपि दुरथोपि । स्यूलदूरेत्यादिना पूर्वगु ययपादिपरलौपौ। तेजखी तेजखिना मध्ये गएयते सहवायने तयाहि पञ्चाम्निमाध्यं तपोयस्य स तथा तस्य पञ्च- पञ्चाग्निमध्ये तपस्सना सपनोजरत वेदसामानीनां पञ्चम, प- .
द्वितीय सर्ग:। पञ्चमः पञ्चतपसस्तपनोजातवेदसाम् ॥ ५ ॥ अकृत्वा हेलया पादमुच्चाई सु विहिपाम्। कयङ्कारमनालम्चा कीर्चिामधिरोहति ॥५२॥ अताधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः । के शरी निठुरक्षिप्तमृगयूथोमृगाधिपः ॥ ५३॥ चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्वमपक्रिया । श्वानां पूरणः पञ्चमोजातवेदा यीत्यर्थः । विशेष सामान्यसमर्थन- रूपोऽर्थान्तरन्यानः ॥५॥ गुगानरत यतिरेकेषाह । यस्त्वे ति उरुगतेषु पिदिनां मू- ईरा देलया पादमगरमा पनिधाय । ग्रना सर्च इनि निरेपासमा- मेऽपि म ल्यवादेश. । कोक्तिः कबड्वारं कथमित्यर्थः । अन्यथै कय- मिसमिक्षा प्रयोग दिन्दन काटेव करोतेः कथम्पूर्वा गमुन्न । अना- लन्दा निराधारा कीर्तिद्यो दिवमधिरोहति न कश्चिटियः किचिनिः येण्यादिक्रमना मायोमौषम दुरारोइत्यादिति भावः। तस्मात्कीर्ति- मिष्टतः पौरभेषाययगीय रति लोकतात्पर्वम् । कीर्तितहतोर- भेदोपचाराममाम कट तानिर्वाहः । या प्रमुताया की रिप्यम- हिना यमस्तुत प्रामाटारोहनम्तीव्यवहार प्रतीतेः समासोnि पौषमेगपषीयमिन्दलान्वय व्यतिरेक दृटानावाचार । चति । बारसमधिरोपिनोमगीन रु चन्द्रमाः नामान. मृगाः तथा निरं यथा नया सिनो इतोमगायोमगमहोदेन म केसरी महो मृगाधिर: उमययादि रसातरति में नमामयी मट दुधात ये औरत को रति मा..। वामसुन करमात् प्रमुवा प्रतीतर प्रगत प्रसा मन मामादियरोगायचक्षिानिमितिमा टाईम पाए शिशुपालवधै। स्वद्यमामज्वर प्राच; कोमसा परिपिञ्चति॥५४ सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्य त दीपकाः । ग्रतप्तस्य व सहसा सर्पि घस्नायविन्दवः ॥ ५५ ॥ गुणानामायथातथ्यादर्थ विलावयन्ति ये। अमात्यव्याना राज्ञां दृष्यास्त शत्रुसजिताः॥५६॥ यामज्वरम- मतः । सम्बर भेदेन दानेन समस्त एन वा टथर । विजेत' प्रयतेतारीब युन कदाचनेति । सामान्वमेव युक्तमित्यागर हास्या निराच । च- तुर्थोपायेति । चतुर्थोपायसाध्य दण्डसाध्य रिपौ सावं साम । माग- मान्य काममे इत्यमरः । अपक्रिया अपकार तथा हि भेद्य खेदाई । सदनकार्य मियधः । खेदस्त खेदने धार्म इति विशा। पक ज्वरमाय । व्यामोरोगे रोगभेटे यामोठ्यक्रवाच्यादिति विश्वः। क. प्रान मगिड़त: अम्ममा जलेन परिषिञ्चति न कोपीन्यर्घ । ज्वरि- तहाभि से करत् फलस्स सान्वगदीपकर स्थात् श्रतोदण्ध एवेति माव । वाक्यभेदेन प्रतिकिरणापेक्षी हटानालङ्कार. p५.४ ॥ गाति । कोपरय हमरस्य तस्य वैद्यस्य सामवादा, प्रियोक्रया सहसा प्रतास्य कश्रितस्य मणिगेएस तोयरिन्दर र मत्यु त भैपरी- त्यं न दीपमाः प्रज्वलन कारिण' म सुगानि करा इत्यर्थ सरमाण्डा एप मः। मनुवनन्ताकदवर विषयमिति मात्र ॥ ५५ ॥ ए विते केविदामादय. प्रव्याचक्षीरन नानु प्रत्याइ | गुणा- भामिति । पन्चादीनां गुणानामायथातथ्यात् यथानयात मनतिकाम्प यथातथं यथायोग्य इति या । यथार्थ व यधान मियमर. । य- थार्थ ऽव्य यौमावः म मा समीत ने मजस्व मो मई मके दोस खापम् । वनोनत्र समामे अयथातथ नाभाव' चाय पानशं मानणा- दित्वात् पत्र प्रत्यय: यधात ययथा पुरयो, पयोति विकल्यानभ पर्म द्वितीय सर्गः। स्वरालय पचये केचित्परसा व्यसन पर। यानमाहुलदासीन त्वामुत्यापति इयम् ॥५॥ लिलयिषतो लोकानलयानलघीयसः । . परिः । तस्मादायातम्यादयथा योग्यत्वादन्य कालेन्यप्रयोगादित्यर्थः । अध्ययोजनं मिनि निम्ननि कार्य हानि दुर्बनीमः । छम त्यानां थन दिये ते तयोडाम्न धारिप इत्यर्थः । वि. इमोहिधिकरणोजनाद्युत्तरपद रति दामन, । दस्तुतस्तु मनु रिति मंशा एवं माता यत्, मदिताः भवर एव ते कूटमन्धिपोरानां दूर- दिदम . दूपा गर्दा लामाइति यावत् । हयानां कर्तरि पति छ- रिही। अतः बोझ न प्रतिरोतव्यमिति भावः । ५६ ॥ ननु यातव्य ऽपि कास यासल्य रतवारवायत्र चाल इत्याह । सेनि । कचिवाः सम गनुपरय सामातिरके यानं यावामाइः । यफाइ मन्द प्रादेश मन्नोयाने रिसदांयात्यमित्वममाटिपनि । नया शिष यममानची दमोहिप्नं रादित: मनोयादिति | अपरेड: परम्प गयो मने विपति। यमन पिटिश इनामरः । दानमाइः। पत्र मनुः । तदा यायाट्रिस्टच्या व्यसने चोखिते रिरिति । न दगु पवयं का दामीनमधाम दाम रति सानहाधारसकारा- टेग | बरसापरति प्रेरयति । दमयमासादोहर लोन कदाम मतरताः। य समय नाहरति । मिहयन्त र मोवान् मुक्ति मिटतोभिभइदिस्तः । महारते मनारट दारि सम टा. मवान् सयं इवान् इतः अष्टशेयमः शतिगुरत दर दाग गोमगारमितमामः दान् साटामोनिशन त रमा रिस र का। मगर गरिति रिब REPा प्रारम्भमदत्तन भारः : २८ शिशुपालवधे। यादवाममोनिधीन रुन्ध वेलेव भवत. क्षमा॥८॥ विजयस्त्वयि सेनाया. साचिनावेऽयदिाताम्। फलभाजि समोच्योने बुद्धभेगवात्मनि ॥५॥ हते हिडिम्बरिपुणा राजिवैमातुरे युधि । चिरत्र मित्रव्यसनी सुदमो दमघोषज. 11६०|| नोतिरापदि यजम्य, परतन्मानिनोहिये । अभ्युजयचायमपर यदः शनैवते विजयलाभइत्याह । विजय इति । से पाया कला विजय सातिमाले उदासीने एष फलभानि पयिभनीयोके म साझा समीर मिति विकाण्ड । यात्मनि महनवस मूलप्रमते. प्रथमविकारस्यकवाा भोग इस खाभवरापदिश्यता ध्याड़ियता त्यजयपराजययो सामिगम्पचादिति मा पाय अपार । पत्ते व मावादामीनइति गर्म प्रय, मभोग यशात्पु रणार आषयति बुद्धिरिनि च ॥ ५ ॥ पथ परल व्यसनमाइ । हतदति । हिडिम्परिपुमा भीमन हयो मावोरपन्य भुमार वैभावर मातरमशाग पूर्वाय रस्यण লুই ভাস্তোঘাইদং। বলি যার সাধ নিঃস্ব पजीभ्या अईश प्रसाो जरया नाम पियाच्या मन्धित ऐति कथयनि । शुधि इले मति विरस घिर गईन ! चिराय चिराकाय पहा धादिराचार यार । मियानी किस व्यसन न मिलममाणित यात् । व्यान विपदि शरत्यार । दमपोपालोदका मुसम दस्यतरति एम एकालियामाबर ६.॥ सराय पषोऽध्य नारदमोहा तु मम पर। हर मा । यथा पर nti Eम मिहाग्य परमादृजिनमयभितम् । समान "पाEिRT पर। य 7 fitXTC में सार द्वितीय सर्गः। ७३ विधुर्विधन्तुदसेरेव पूर्यास्तस्योत्सवाय सः ॥६॥ अन्यदुच्छ खलं सत्वमन्यच्छास्त्रनियन्त्रितम् । सामानाधिकरग्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः॥६ इन्द्रप्रस्थगमस्तावत कारि मा सन्तु चेदयः । यो गमनाईः नोतिरिति यत्तदापदि गमनं मानिनः शौर्यामिमानिनः त्ति नजाकामित्यर्थः । किनु पूर्ण उपचितगावः स भव स्तस्य मामिन: विधुचन्द्रः रिधु तुति हिनतीति विधुन्तुदोराड़ा। विध्वरुषोनुदाति एप. प्रचो हुमागमः । नमोकाय अतएव वलिना बलरानेर यातयः मसिनर वयमिति भार. ।। नहिं कुर्योगहतमन्दादिशशम्नविरोध: सादिन्यारवाह ! बन्द- है। प्रधानमननं प्रसव पीरमदममिति भारः सवपन पन्द गाम्ह व मादिगाम्नेपनियन्चित उदाहृतं परव्यमनाले मात्तम- न्यानयोः मापे शवनिरपेक्षताभ्यां मियोतिरोधाभाव सम्भरती- द: । थव दृष्टान्नमाह । तेनसिमिरयोः ममानधिकरणं ययोज- योनार. मामामाधिशरण्य एकात्रयव' कुत: म क्तचित् नयोः महार पादित भारः । नमादुमयोरदिनानुदितहोमानिवरिष्यता- दिरेलरमाम्बनिपातरतिभा: ॥ निः विनिदानी फार्समत दादा रन्द्रसम्यति। रन्म- म्पस पानाप मोगमनम् । मनिगमान्य प्रन्टयः । मा पारि नारद नियामेर। यातालरिदे काम मामाभा- रfre:। हनः लंपि मुह माहि द्विार मा. दरोग र प्रति दिनु रेयः पेरिया मामले कामाल! परन्दोरदार पर किस पण प्रत्ययः ler कामाग्दिागरे ! मदिति प्रियम् । माय मा प्रदपः । पाटारमा दमिन माविमा मनोभूटा .
७४ शिशुपालबध आमाकदन्तिसान्निध्याहामनीभूतभूरुहः ॥ ६३ ॥ निरुद्धवीवधासार प्रसारागाइव ब्रजम् । उपरुन्धन्तु दाशार्हाः पुरीमाहिपाती दिपः ।। यजतां पाण्डवः स्वर्गमवविन्द्रतपस्विनः । वयं हनाम द्विषतः सर्व: स्वार्थ समीहते ॥ . शासाभनात पीभूतार होष्टचायेषां ते नधोनाः सन्तु दिया व क्रियतामित्यर्थः। सा च प्रस्तुना प्रसुतेनैव स्वकार्थप गम्यत दूति पायोशालङ्कार । कारणं गम्यते या प्रस्तुबान कार्ययसनात् । परत्वे म सम्बन्धात्पर्यायोमः स उच्यत इति लक्षषात् ॥ ६ ॥ निराति । किञ्च दाशाह यादया: बोरयो शन्यादि प्राप्ति. श्रासारः सहृदलं प्रशारणकाशदेः प्रमेयः । धान्यादेवध प्राप्ति रासारस्तु सहदलं प्रसारसृण्काणहे. प्रवेश इति वैजयन्ती । ने निरुङ्गायैस्त तथोका: अन्यत्र निरङ्गी बोवधाना पर्याहारापरनाम्न स्कन्धवाझवीराद्याहरपसाधनमारविषाणां छावार प्रहरी प्रवेश नि- गामी यी तोताः। विधोयीवधोभारे पाहारावनोत्पीति ईम- चन्द्रः । मज गोडम् । अम. साष्टोकुल गोडमिति वैनयनी । गा प माहिती पुरी हिपोरोगपरन्वन्तु बजे गाइव माहिन्यामरीन खाएनिवस्यर्थः । दहियाचिस्पीति निर्मकत्व' वत्र पुरीबजार- थितं कर्म अन्वदीक्षित कार्य। ६॥ ক্তি সালাহ জ বিশিৱী ভ শকিমি ২ जतामिति । पाण्डवोधिष्ठिरोयजतां यागं करोब इन्द्रः स्वर्गामवत रजत इनोई । इनः पत्यौ टपार्क योरिति मेदिनी । तपत प्रकाशा वयं हिपोरीन हनाभ मारयाम | पाडत्तमस्य पिचक्याड़ागमःम- वेल प्रातकाले लोट् । तथाहि सर्व मनः सार्थ खायोजन' सभाहते - 44 - -- द्वितीयसर्गः। प्राप्यतां विद्युतां सम्पत्सम्पादकैरोचिपाम् । शस्त्रईि घछिरछेद प्रोछलच्छोणितोचितः।६६ इति संरम्भिणोवाणीबलस्था लेख्यदेवताः । सभाभित्तिप्रतिध्वानर्भयादन्ववदन्निव ।। ६७॥ निशम्य ता: शेषगवीरभिधातुमधोक्षजः। शिष्याय वृहतां पत्युः प्रस्तावदिशदशा ॥ ६८ ॥ . प्यनुमन्यते । न्द्रादि समानयोगक्षेमो नः पार्थ रत्यर्थः। पर्यानर- न्यामः ॥ ६॥ प्राप्यतामिति | विच विस्तां गिरोदेन प्रोता दाता मोतिगोदितः मित्र पक्षाकरोषि सम्मकाहिद्युतां भम्पत् नमी प्राप्यतामिति निदर्भमा ६८ रजोनि । तीयं संरभिपः दुभितम्य बदमदम्य यापीरासेप्सदे: पमापिन बिपित देवता: मभादा: मदोरइस भित्तीनां प्रतिध्यान:- faन मानेनन् । भवादयन्दन् पापमोदयविमेनचा । रियति । परममिन्द्रियज मान देम मोमोशनो- परिनाम गातारम बनम गाः पारः रगी। गोरधनुन र रितारो। नियम्य अला। निशातील बारे तथा निमदीन महमः। नम्र पापतेरिदं न्या पर मान्। जरा वामनः मिस नियमपदी प्रतिभेदा- हिनि स्थ: समतेम दिमाय पगामिल माया प्रकारमदिरा नियन् ! सागर." मानाममा सः पाणिो. मेत दrtarianti भारतीयांना पिशपालबध आस्माकदन्तिसान्निध्याहामनीभूतभरतः ॥ ६३ ॥ निरुद्धवीवधासार प्रसारागाइव ब्रजम्। उपरुन्धन्तु दाशार्हाः पुरीमाहिती द्विधः यजतां पाण्डवः स्वर्गमवविन्द्रतपत्विनः । वयं हनाम पितः सर्वः स्वार्थ समीहते ॥ ५॥ . शाखामगात् सनीभूमामूरहोरक्षायेषां ते नयोकाः सन्त दिवाव कियतामित्यर्थः। मा च प्रस्तुता प्रसतेनैव सकाप गम्मतति पोधोकालङ्कारः । कारणं गम्यते यस प्रस्तुगत कार्य वर्णभार । प्रस्तुतुलेम सम्बन्धात्पर्यायौलः स उच्यत रनि सुक्षणात् ॥ ३३ ॥ निरुई मि । किश् दाशा वादनाः दीवधी धान्यादि प्राप्तिः प्राचार: उहाल प्रभारतृणकागः प्रवेशः । भान्यादेवीधः र रासारस्तु सदर प्रसारणकाहादेः प्रवेश इति जयनी । ते मिरुझायसे तथोशाः अन्यत्र निरुधौ योषधाना पर्याहारापरमाता কামাঞ্চলীঘাযোধাবিঘা বা দুধ দম দি- गर्गमी वैसे तोता धिोबीयोभारे पर्याहाररावनोरमीति - इन्द्रः । गोठम् ! मज, साहोल' गोमिनि वैधयनी । गा दर माहिमी पुरों हिघोरीनुपरन्धन्तु प्रेजे गाइव माहिमन्यामरीन धारयनिवार्थः । दुझ्यिाविरुधीति विकर्मकाय नम पुरीमजापक- थितं कर्म पम्पदीक्षित कार्य! ६॥ ताहि पार्थमार्थनाया: का गहिरिव्यागा पेश गहिरिल्याइय- अंतामिति । पारओयुधिष्ठिरोयजा यागं करोत इन्द्रः स्वर्गमश्त रखस रनोस। लः पत्यौ सपायोरिति मदिनी । तपन प्रवाधवां वयं विशारीन इनाम मारयाम | शाम चियादाग. मेल मासे हो । तपाहिकमना साथै म्यप्रयोजन मीहते ७५ द्वितीयसर्गः। प्राप्यतां विद्युतां सम्पत्सम्पादकरोचिपाम् । शस्वैईि पच्छिरछेद प्रोच्छलच्छोणितोचितः॥६६ इति संरभिणोबाणीबलस्या लेख्यदेवताः । सभाभित्तिप्रतिध्वानर्भयाट्न्ववन्निव ॥६७॥ निशम्य ता: शेषगवीरभिधातुमधोचनः । शिष्याय वृहतां पत्युः प्रस्तावदिशद,शा ॥६८॥ अनुमन्यते । इन्द्रादि समानयोगहेमो नः पार्थ रत्यर्थः। पर्थान्तर- भ्यासः ॥६५॥ प्राप्तामिति । विच विस्तों गिरदन प्रोतता पता मोदितनोतिः मित्र: पतरकरोचि सम्मकोयुतां मम्पत् उनीः प्रायतामिति निदर्भमासारः । १६ लोनि। तीयं संम्भिया दुभितप्य रदमद्रस दापोरालेयदे पतापित लिपित देता: मभादाः मदोरहस्य भित्तीनां प्रतिध्वानः प्र- सिनि यानेनेवः । भवादपरदन दपमोदयविमेय त्नेश । नियति । पचहत्ममिन्द्रिय मान देन मोम्योपतो- मना र पनारम बनम गाः पापः नम गोः। गोरनहिनत र रिवार हो । मिदम्प अवा! मापतोकि पाया निएमति महमनः। नन वाचतेरिद पंचया बिन सात् । तर वामनः मिस नियमपान्दो प्रतिभेदा- दिनि माय: कामतेम रिमाय पायाभिमान नया या प्रकाशमरमदिरा नियमान प्रसार won नासामनर कालोमो: मेरी सतह ! भारारनामा शिशुपालवध । भारतीमाहितभरामथानुइतमुवः । तथ्यामुतथ्यानुजषजगादाग्रे गदाग्रजम् ॥ सम्पत्यसाम्प्रतं वा मुक्त मुसलपाणिना । निर्धारितेऽये लेखेन खलूका खलु वाचिकम् ।७२ तथापि यन्मयपि ते गुरुरित्यति गौरवम् । तथा गदखायज क्षण यये परत इति प्रागल्भ्योतिः। पतव्यस महरनुजोर हस्पति. उतथ्यापरजोजीच रति पितः। तदु पत् तेनतुल्यः जगाद । सहतेन तुल्य क्रिया तिरिति पतिः सतिगेयरुपमा ॥१॥ किं लगादेत्याह। सम्पतीति | सम्पति मुसलपाणिमा बलभद्रेण केपलं रेणेति ध्वनिः । उनी मति वक्त मयाम्पत व्ययुक्तम् । यसाध- तत्वादभ्यास समानयोगक्षेम प्रमादिति भनि। साम्पर पदसार्थ- स्वात्तद्योगे गकदृषेत्यादिना तमुन् । तथा निदेख्येन परणार्थे वाच्थे निर्धारित निर्जीते संति वाचिकं व्यावृता वा सन्देश वचनमित्यर्थः । सन्देश वाग्वाचिक सादित्यमरः । थाधो व्याहतार्थायामिति । ठक । उता पल न वाच्य साहित्यर्थ: । सलुराद्यः प्रतिषेधे अन्योवाक्या बारे। निषेधवाक्यालद्वारे जिज्ञासानुन खलु प्रस्थ भयलायमरः । चलखखोप्रतिषेधयोः प्राचांति का प्रत्ययः। यह न पादादौ -- स्वादय राह निधस्या जकानिमायवान् । भमर्थ सलु शब्दस्यालद्दे- जकत्वात् मत्रपदे पदादी प्रयोगे म दूष्यतीत्यनुसन्धेयन् । निषितार्थे पांचिशमिय बचोतो मरिनरकायेति वाक्या प्रतिस्विकरपात् समाप दाना खुनि व्याजेन निन्दायगमान प्याजस्तुतिय पशएं पाप पच्यते ॥ ७० ॥ गई कि तूष्णीभ तेन भायं' नेत्या । तथापीति । तथापि অব দি , অভি, ম, খি, ষ্ট্রে यौरवमादर: तहत लसा: जपने प्रयोज्य कर्मयों में प्रयोजका- द्वितीय सर्ग । तत्प्रयोजककर्ता,त्वमुपैति मम जल्पतः ।।७१ ।। वर्णः कतिपयैरेव ग्रथितस्य स्वरैरिव । अनन्ता वाङ्मयस्याहो गयस्येव विचित्रता ॥७२॥ वह्वपि स्वेच्छया काम प्रकीर्णमभिधीयते। अनुभितार्थसम्बन्धः प्रबन्धोदुरुदाहरः ॥७३॥ बदीयसीमपि घनामनल्यगुण कल्पिताम्। त्य प्रेरकत्वरुपति बतोरवा मीत्य । न हि परिने सादरं पृन्य विश्व बसवत्त पोम्मायुक्त रति मात्र । १ . मनु रामेज मर्ष प्रपञ्च नेक मम्मति दिने दाच्चमन याय या प्रचोद मिति इदनिधाय तुदाइ । दरिल्यादि वर । इतिपय. परिमि पञ्चामतः मालादर कनपय कामरेत सानिमा- दादिमि पपनस्य गुम्फितम्य वाहमयम सन्द जनस। एक दो.पि निच मयमिन त मा मदर । गीयत इति गेय वम पत्र ाि रमना मेटाटनना बररिपिता मलि हो ग्र- मेर मामि विशनत्यत् ममामि दरममती दोभार । रस हुरहमासीन्दन्द । यमोसादानाद क्यम्पमा ॥ ०२ ! प। मेछया पन निभानुभारण शीरममाट ग्रपिशाम यमभिदते चिन्नु यनुम्मिनोचिन्मय पदार्थ नियरिन म पन्ध नर्भ दुरशाहच । हरने पर मय । रमेर त मारमा पिति मुन बानमोल मिति निन्दा पr- पता परमा हारेपदीयम शामरायराना गरिमामय पदमरदां सीमाप । यभर भानुभा रहा रनिता र शिशपालबधे। 'प्रसारयन्ति कुशलाश्चिवां वाचं पटीमिव ॥७४॥ विशेषविदुपः शास्त्र यत्तवोडाह्यते पुरः। हेतुः परिचयस्थैर्ये वर्गुणनिकैवसा ।। ७५ ॥ प्रनोत्साहवतः स्वामी यते ताधातुमात्मनि । तौ हि मलमुद ष्यन्त्या जिगीपोरात्मसम्पदः॥७६॥ चित्रा शब्दादिविचित्रा विचित्ल रूपा च याच पटी पाटीमिर प्रसार- यन्ति राभवागर्थर विधेति स्तुति रामवा व नैवं विधेति निन्दा च गम्यते । छत्र ले यस्य शुइविषया सम्भवेन सालद्वारबाधकबाइपमा- मनभोयापित प्रशताप्रश्तोमाय नकार मर्च खकार । एवञ्च पुसोपनाया निर्षि पयत्व प्रात क्षेप प्रतिमोत्य रिते यमुपमैत्र- व्यन्ये ॥ ७ ॥ अथोमा शिशान्न दई यिष्यत् स्तुत्या गर्वम्परिहरन् हरि मभिमुखीकरोति । विषेति । शिष वेत्ति विशेषविहान् तस्य विशेष विदुषो यो पत्तस्य । गनिगम्यादिपाठात् हितीगसमास । तल पुरो- पे गावं नीतिगास्त्रमुगाधते उपन्यस्थत इति यत् । उहाहिामु चन्यस्तमिति वैजयनी। सा तहहण मित्यर्श । विधेय प्राधान्यात् स्त्रीलिङ्गत्यम । पशु उहाहयिता परिचयस्यैर्य अभ्यासदार्थ हेत- निका बाडितमेवेति यावा न ते यदुप्प प्रकटन मिति भार । गुण प्याडने चौरादिशात् ण्याम अन्योयुजित यु ततो सशायां कन् कात्पूर्वय कार ॥ ७ ॥ सम्पति स्वमतमुपन्यसति । प्रति। मोऽमात्कारणात स्व- मसास्तीति सामी प्रभु । खामिददयं रति निपात | प्रोत्साही मन्त्रोत्साहपती यामनि स्वस्मिनापात सम्पादयित यतेत स्वयमय- शशिमान भवेदित्यर्थ । कुत हि यमा। नौ प्रमोत्याही पदेपन्त्या- 'नया जिगीपोरामन सम्पद प्रभुभव निदानम् । चलोहा- ।
शिशुपालवधे। रसस्यै कस्य मूयांसस्तथा नेतुर्महीमृतः ॥८॥ तन्त्रावापविदा योगैमण्डलान्यधितिष्ठता। सनिग्रहानरेन्द्रोण फणीन्द्राइव शत्रवः ॥८॥ करप्रचेयाम तुङ्गः प्रमुक्ति प्रथीयसीम।। मजावलवृहन्मूनः फजत्युत्साहपाल्पः ॥८॥ देरतमाय सात्विव्यभिचारिमिः ग्रामीयमान साढत्य स्थायि भावो रमः ঋণ নি। বরং গ্রিন ভিল্পে বা কান্তি সরীয়- ध्यर्थ एकमेव नेतुर्वि जिगीयोनायकसाथै प्रयोजने भूयासो महोमतो- राजानः प्रवर्तन स्वय मेवास्य कार्य साध्यन्नीत्यर्थः । सत नव्यमिति मा केचित्त भावपदस्थापि रसपरत्वमाश्रित्य यथा सञ्चारिणः प्रस- श्रादागन्तुकाः चन्ये रसा स्यायिन स्थिरस कस्स मुख्यस्यायें प्रवत्तने । यथा सिव कार्य वीरस्य शृङ्गारादय इति व्या चरते। उप्रमालङ्कारः . धानियन र गुणान्तरमाह। तन्त्र ति। सन्त्रासामो खपर राचिननं व्यन्यत्र तन्त्रावाप शाखौषधप्रयोगच वेत्ति यसन मन्त्रावा- पविदा | नन्त्र' व राष्ट्रचिनायामावापः पर चिन्तने शास्त्रौषधान मुख्य पु तन्त्रमिति वैजयनी । योगे. सामाद्य,पायः अन्यन्त्र देवताध्या- नैव । योग संहननोपायध्यान सङ्गतियुक्तिम्वित्यमरः । मण्डलानि ख- परराष्ट्राणि माहेन्द्रादि देवतायननानि च अधितिष्ठता यतिक्रमता मरेन्द्र व राधा विपर्वद्धन र । नरेन्द्रोगति के राशि विषय घ कथ्यत रति न्धिपत्रफणीन्द्रा इस सुनियहाः मुखेन निपाया. एसञ्च मशताकनविण्यः षः । उपमवेति केचित् ॥ १८ ॥ प्रोत्साहाना खामीत्यलेदे तावेव प्रभुगन लमिन्य जानदेय ध्यमक्ति । करेति । तमिहोन्नतः प्रजा बलं मन्त्रपक्तिरेव इमधानं मस्त तस्य सर पधार भादसा फरेष वशिना द्वितीय सर्गः। ८५ । " अनल्पत्वात्प्रधानत्वाइंशस्य वेतर स्वराः। विजिगीपोर्खपतयः प्रयान्ति परिवारतरम् ॥६॥ अप्यनारममाणस्य विभोरुत्पादिताः परैः वजन्ति गुगतामर्थाः शब्दाव विहायसः ॥९ यातव्यपार्णि ग्रहादिमालायामधिकातिः! प्रवेशा बनीयां इम्तपानो छ । यनिहस्तांशः सराइन्यमरः प्रयीय. मौ पृथुतराम् । रसोहनादेरिति रेफादयः । प्रमुगति तेजोदिशेयम् । प्रतापः प्रनारय यने : कोपदण्डमियमरः । फति प्रसतइत्यर्थः । पनिम्प तो मन्त्रार्यकएकोलाहः सात् विपरीतसु छिदमोरक्षन गुपोति भार: रूपकालङ्कारः ॥८॥ विमनारिया विवापि विधेयं सादिति लयेपाह । अनल्सावा- काहापिशवाटाएर पानावा एनाभिन्दवादन्यवानसत्वाइच- मारदात् प्रधानारावायच खरवार वंशय वंशराबखरस इतरे परानीपागानादियन्दा । या धाययवागत सस्तकार- हितः वर उच्चो नस मामेराः पादयः विजिगीपोट पतयः अन्य भएडारित्तिमोराजानः पतिारता पोपतां प्रयानि नकार्य भै सदनोग्य माहिमर पतं ध्यमियः । ८.1 अमोति । चि पनारममापस पयश्चित्कुपिसासा मि भिोः R. मायाय र पररम्य परिमिः पहादिमिदया- ধিতা: দাবা লিথোগা: সীলানি যিায়: আঙ্কায় पदरा पिदा वारपवा हुन नभनि । समोर mi मयं ददामीन र भारत सहिर बार देयं मात्र बन् पदामा समाधान पीतां मदतील! गुरम्ताहिपदादि- नामदारलवनी ८१ साता रिपोज पर दन्तः पूनमय . .
शिशपालबधे। एकार्थतन्तुप्रोतायां नायको नायकायते ॥ २ ॥ बाहुण्यमुपयुञ्जीत शल्यपेक्षं रसायनम् । भवन्त्यस्यैवमङ्गानि स्थास्वनि बलवन्ति च ॥ १३॥ स्थाने शमवतां शल्या व्यायाम वृदिरनिनाम । . मातायो एकामोशामिलापण्या मथथे । प्रसूचीज' कर्मशि का यविम्वपीलादिना सम्प्रभारणम् । याव्य मे ऐशयितव्य' व्यरित पाणि- गृहाती न पार्णियाहः प्रधानुधायो । कर्मण्यत् । तामढी येभन्ने का किया सिता तरस माला रनमा लका तसामधिर यालि. महातेजाः नायकः शनिमम्मको जिगीषु यकायते मध्यमपिरियापनि स्वयमेरमों कय व ते प्रत्यर्थः समाधिमय शव्यमिति मारः। नायको नेतरि श्रेष्ठ हारमध्यमणाश्पीति विचः। उपमामादापार पनि क्यच् क्षमार्चधातयोति दीर्ष ! मायकायने रत्युपमा थन्य यात- নবী যানজিম র কাহ্মধাবি ঘাত ঘষা वापस योगटस्यात् प्रोतलमिलदेव युगम् । महलामायाहादि- मालायापित्यवापि रूपकमेव । दनु प्रापिमा यमुपमेन्यता विभाग समो: महरा থ হিসাদোত্ব। যভিসি। ম৯ি সালে जन पायेचते रति नरपे मन पसाच किसे प्रभागात मि, पपाएर पार गये एन्धि पिहादिष्टम् । पायगी- दिवा साथै पत्र प्रत्ययः । तदेव रमायनमौषपियशापयशीन मेर रसायन लिपिजरामाधिपिटोति तिः। माया प्रयोग নি যাণ লাগবি স্ব মামুলি বিদ্বি প্রশাসগােষ্ঠী RTAIशिम्पति बबानि च पर पीपमालिभर- नि ! लिपरम्परिलदरम् ॥५॥ मानेर बिष्ट पारे शिर runt हमारनामा हितोयसर्गः। ८७८ अयथावेलमारमोनिदानं क्षयसम्पदः॥६॥ नदीशितार' चेदीनां भवांसमवमस्त मा। निहन्त्यरीन कपदे य उदात्तः स्वरानिव ॥६५॥ मा वेदि यदसावे कोजतव्यश्चेदिराडिति । ममागिनां रास शरीरिणाञ्च का प्रभावकारेण बलेन च व्यायाम व्यापारे पारेण्टप्रयोगे गमनादौ च सतीत्यर्थः वृद्धिरुपचय: राज्यस भरीरमा चेति भावः । विपक्षे बांधकमाह । अयथावलं अनातिक्रमेण । ययासाहायान्वययो माये नत्र समासः । यारम्भो व्यायामः क्षयसम्प- दोग्यनहानेनिदान यादिकारणं यानामिनि भाव: तिसादयाम- कक.द्या वन्दनमचेयस्करमिति भावः। प्रत दिपस्यापि थिष्टवात् पन्दनि भूभोवस्तुमा वस्तुध्वनिः। अतोदयानामदिनामौपम्यच्च गम्यते रति पढेप६॥ परिमाई । तदिति । तत्तमादययार्थीकार्यत्वात चेदीनामी- चितार शिशपातं भवान् भारमंत नावमन्यल। मन्यतैर्माहि तुर अनुदात्तवादेशागमः। कुतो यद्यः उदात्त: खरान् अनुदात्तानिया- रोनेकपदे एकस्मिन्पदन्यामै उप्तिहन नवणे च निहनि हिनसि नोपः करोति च अतिगरवात् अनुदात्त पदमेकामिनि परिमापारला नि भः॥2 न पायमेगळी किं करिष्यतीति मन्तव्यमित्याह । मादीनि को चेदिरा एक. एकाको अतोल तथ्यः सुजय इति मा वैदि भा वेत; कवि भाडि तुट,। यद्यमात्म चंदिराट राज- पन्द्रय यदा राजा चासो यरिया रान मजा छयोगोरोगाथा- मा मोटतो समूहः धष्टिरुपः । मयाह दग्भटः। अनेकरोगा- गतो पडरोगाम मरः । राजयमा हया शोमोरोगरादिति च म त. मा हिजाना चराभूयदयं पुरा। वञ्च राजा च यमा प साय शिशुपालवधे। राजयक्ष्मे व रोगाणां समूहम मदीनाम KEN सम्पादितफरतस्तेन सपक्षः परमंदनः । कार्मु के णेव गुणिना वाणस्मन्धानम प्यति | ये चान्ये कालयवनशालविभद्र मादयः । तमः स्वभावातऽप्ये नं प्रदोएमनुयायिनः ॥१८॥ उपजायः कृतस्तेन तानाकोपवनस्वयि । आगु दीपयिताल्पोऽपि साग्नीने धानिवानिलरह 4 राजयक्षा सतीमत रति । यतो दुजें य इति भाव, । एतेत्र स्थि मिलव्यसनी सदमोदमभोज इति निरन्तम् ॥ १६ ॥ प्रथास सर्व रामसतिरमेव हान्यो याच। सम्पादितति सम्पादित पलं लामो वाणाय' च यस म. फल लाभरापयोरिति शासन । सपक्षः महत्वशादिपतयुतय परेशान्में दकः शाव विदारण যখৰত্যায়ঃ অৱ। বলি মন্মি যা অখিৰ ব বন चैन कर्मणे प्रभवतीति कार्मम् । धर्म सक्न । न मन्धान প্লিননি অরীনকার্কলি চাষ | অনালো জমা না দল বন্য ॥१७॥ ये चेकि। ये चान्ये कालयनशास्वाभिमादयोगज्ञान स्तन - बमाः तमोगुणात्मकार अतएव तेऽपि प्रदोष मत दोम् । प्रदोषोर- ( যাবিবি বললী। নাৰন বৰ ৰাতিৰ অৱহানি मास्यादिनि भा. भविष्यति गम्यादय इति घिमिर्भ दिया নীড় বাধায় যৰি নানু বিলীয়া বা বাল লেন্সীযুষানুয়ারি বন্ধু মুনি বা ভাqেনি. } = ৫ সৰু যবাহীফামি, রমলা রানীর বিকিনি पाह। अमेति । तेन न तोलोपि उपजामोद मेटो द्वितीय सर्गः हहत्सहायः कार्यान्तं चोदीयानपि गच्छति। सम्भ यामोधिमभ्य ति महानद्या नगापगा ॥१०॥ तस्य मिवागयमिवात येच येचोभये वृपाः। अभियुकन्वयनन्ते गन्तारस्वामतः परे ॥ १० ॥ मखविघ्नाय सकलमित्यमुत्थाप्य राजकम् । तत पतापाविन्यमर । त्वयाकापतान वाणादीन घनिल माग्नीनेधानि- न्यन नीर । काई दार्विन्धन संध राममेध समित स्त्रियानित्यमरः । पाएटीपयिता सच मननयमति दीपनाम ट। यनरा. महिना यापदि मति रन्ध, मयो रिलिप्यनीति मार ॥2॥ किमतचार। हदिति । इमहायो महाय हायवान् *दोयान् पुरनो स्यूनरेन्यादिमा यपादिपरलोपः पूर्व गुरचा कार्य ग्यान्न पारनि । तथा हि पा गमन यापम् । नम्य महत्व । तेन गोदापगा मगागा गिरिनदी मडी- *क्षा गदिश्या सभर मिनिया अम्भोधिमभ्येति । धुदोऽप्य व सर महारवंधन किमुपाय यदि भटा ।पि मामा- न्य मनमोपोनरनदाम ।। frr कैग्नोरमाध्ययं मिवरोधयाधिोकर म्याद सारिन । तद धम्म मित्राणि बरा येते तगवा- या ने उमदे व्याभियुकमभियानमेन च गनारी गमिषन । गर्भ एमाघरभवयतिरिका मिश्रावि तशामि- बान्दगनार .. म निमार ! मान रखमोन प्रारेगारदमपए रिति परम परमार मागिताय म राजा राज नाम् । भोपलादिमा म । माय पोयाय नजि पे रे बसपुर..
माके शिशुपालवधै। हन्त जातमजातारः प्रथमेन त्वयारिणा ॥१०२॥ सम्भाव्य त्वामतिमरक्षमस्कन्ध स बान्धवः । सहायमध्वरधुरां धर्मराजोविवक्षते ॥ १३ ॥ महात्मानोऽनुग्रहन्ति भजमानान् रिपूनपि । सपत्नीः प्रापयन्ताब्धि सिन्धवो नगनिम्नगा.॥१०॥ चिरादपि बलात्कारोवलिनः सिहयेारिषु । यजाताना तिरस्य स्खया प्रथमेनारिणा जात मजनि । भावेत .१.२७ अस मोऽपि गल, कोदोतवाह ! सम्भाव्य नि । बन्धु रे पावर सधर्मादाम भिरसक्षम सन्योयम्य सन यांसहाय ममाव्यामिन्याय अध्वरस्य धुरमध्वा ! Pा परित्यादिमा धमामालोचनय । समासान्नाना प्रति लिगवाततत्यू,सो परविप्रो टाप् विपते वोटु मिति । रहने सरितेत सबन्नाइट । नपाहि विरोधे विश्वासघातोपन्ध, द्रोहा सातामिति भार 1 १.२॥ भनु प्रतिवन्याकरणे दोष प्रागेप परिहारे व कोदोष यम यार। মান বি। সামলাবাৰ ঘর নিথনি कित बन्द भनि भाष । अर्यानरकास्यति । मिन्ध योमहाग्य समान एक परियोहा सा सपनो । नित्य सपत्रमादिदिति डोर कारण। नगनिमगा गिरिनिरिणी पधि प्रापयन्ति मसौभाग्य नाभ्य प्रय नीति माइ! यत परिक्षारोमर्यरत भार । १. িহ ইবাদবি মাসালা ফালাইবধিষি घाइ। चिरादति | रखिन मयं बसतोयरिए शिव नाकारो- दण्ड चिराचिरहनापि दोमा भूदिनि मसिहो यामा- বিই মৰীবি ইম। শশী বিষয় বুশরা বা বিলীন, देवदास मामिला इत्य । अरर्भगार, तोरहोरमा होमति हितोय सर्गः। - छन्दानुत्तिदुसाध्याः सुहृदोविमनीकृता:॥१५॥ मन्यसे रिवधः श्रेयान प्रीतये नाकिनामिति । पुरोडाशभुजामिष्टमिटङ्कमलन्तराम् ॥ १६ ॥ अमृतं नाम यत्सन्तोमन्त्रजिह्वघु जुह्वति । विपचयानोगे अस धावितीकारः। योभनं हृदय येणे ते मुहटो- मियपि त । पहाईदा मिला मित्रयोरिति निपातः । छन्दशाति- प्रायसानुरत्या चित्तानुरोधेनौप दुमाध्या' याञ्जथिदमशक्या इन्च: । अभिप्राय छन्दयागय इत्यमरः । ग. गल दंगहनारि वयो. भाति मिव मनाये में साम्रापोनि भाषः । १.५ ॥ मनु सहकार्यात् हरकाम्यं बलीय रन्यवाद । मन्द में रति । -हिमाल पानाम्पीतयेरिवधः येथान प्रगततरः। प्रगम्यस्य यति बाटेप. Iरति मन्यो पेन् ताई पुरोडागमुजां इपिजिना प्रतएव भारिनामिटमभीपमितं कर्तु। र कमगि का टि. याग या | पारे कः परिम्पपीत्यादिना सम्प्रसारपम् । भन्न- भनिरोनम् । थम्पयात्तर प्रन्यय दाया गमय । यत्र वादप्रिय- करो या एनारिमा भुवापिसाबुबाप रामरतादितिमाः । १०६॥ तथापि यन्नाधिनाने देशानां विमभिः पिटमनण प्रलोभनरत पारा बम पनि मन माम मनोविमा मना एवं तिहादे नेग मन्चधिनियु। मन्त्राहि मजि: राजिमोहयान सपनो। यन्यु रोरामादि शुद्धति तदति पेगा योनि- यसम्म धान् । भन्दर पा शोमदन दण्डः। ध्यान न्यादिना- विर्ष मिना दिम् । तेन भितम पतिय स्थानोपना मा नमार रायमापनेमा मायादित कितना पागमन मिति भारसायोकोदागदामा रामिणार..
गिश्यालरधे
शोभैव मन्दरचुध चुमितासोधिवसना ॥ १०७ ॥
सविष्य शतभागांसि सूनोस्त्र इति यत्त्वया ।
प्रतीच्यन्तत्मतीच्यायै पिवयम् प्रतियतम्॥१८॥
तीव्णा नारन्तुदादिः कर्म शान्तं मतापवत् ।
नोपतापि मनः सोन वागेका वामिनमत.॥१०॥
द्वितीय सर्गः। ८३ स्वयङ्कत प्रसादस्व तस्याहोभानुमानिव । समयावधिमप्राप्यनान्तावालसवानपि ॥ ११० ॥ कृत्वा कृत्यविदस्तीर्थे प्वन्तः परि धयः पदम् । विदाकर्वन्तु महतस्तलं विद्विपदमसः।।१११।। अनुत्स वपदन्यासा सह तिमनिवन्धना। . अगसपास धनधयाई। वयमिक चिपको मा- समाधि स्वयं सतः प्रभादोऽनुपहः । प्रकायय यस्य तस्य चंद्यमानाय समयावधि मिदतकालापमान प्राय भवानपि मान गयो म तथा च रचाकीर्तिमान्य किश्चित् फलं स्वादिति मायः ॥ १९॥ मियमपेचा पद याद। कानि किन्तु एन्य पिर कार्यमा निधिलार प्रविधीयन रनि पियो गूड पारिमः । प्रपि- विपरम सी इलायु: । तरनत्यो भिरिति दोयोनि मन्त्रादाबाद- सम्पानामि वनातारय। येमी सनातारे र मन्त्राद्यष्टादशलपि । पुराने नपा पाये तो स्मादिन युधः । तेवनः पदं म्यानं मादर च छग मानोइरागारम सम्य र मिहन गरेकामा हम हम पदप प्रभावित यार | : सदस्योरम्ही तमिय- मर। तुरि भाले नोट । सिा लिन्दन्य Preiffi! सादा पदभार । बाम तो हरली- तु प्रागनः नि परीच रद । विपरम्परित सास MARATI पनि। उस राशी पिर पदसा: ययाति यात्म - eet नुसन्मानि मर्म सामान्यः । पर मादा पर सा तथोका तथा . 1 उपाय हिणमेले दतता. अनामिरे felemey বিড়াল शब्दविद्य व नो.भाति राजनीतिरपस्यशा॥१२॥ স্কয়ানাইঘাষৰ নল দুলাঘৰহৈ যক্ষ্মঘাষিমন্ত্রীাধী বিল্লাল্লাহুবই যন্ত্র রী যা স্ব বা যীম বিল্লামা- কীলাদাজীবিকা অল ৰা বলিঃ । বনী গুলি জামিকাল सन व्याख्यान अन्य विषको यया मा। বিশ্বনবির নী। চনি বিনালি গুৰীআত্বীদা জ্জি হবিষ ন বাৰি गोहिरपय दिशावत पारितोषिकदामामि यस हा एकच दवा দুদিলি এম্বু বৰবৰ বাপ্পাই থিমবর্যা ম। ন্য। গুলি নাম এশীয় যা যা পুনাৰ নীতি, সিপিঃ নয: ধাবিত্র। যা যা । যাই । সংক্ষুব্ধ ঘর ছবি চূলাধঃ । অল্প দিল। ময়ম যাঙ্কারে ভীৰে ঘৰম অমীয় বা ঘষা যদি অন্ধ । নীমনিন মীর বখাটে ঘাষ সহি শ্ৰেীষন একাহিনি ফা। মাসল লহ্মাষী যিশাগ্রস্ত হ* ধfa সুনিয়া কানাবকি দল অংহে- গ. । নাহৰলাল নেহাপ স্ক। মদিন ৰেলী ব নী: দাবাড় | fit ন জান্ধাৰে গুৱালানাথ র ভ জল । গারনি মিয়ানী; গনৱৰূর্গাপ, দয়’ • মেঘ মণিশকি ম ব য সঙ্গতিনালি ব্যানানি কমান্ত ব্যবস্বাষ- ঘি হলি ভিলালি বয়ান বসয় বন; অধম এ মামিন ও মনন নি , তম্য ভীষিকাষঝিণি: নবেম- বিত্রই। নয়ীম সুননশিল্প'। গীঃ অশ্বিৰ। স্বনাথ দিজনি নি দ্বাধ্যমিকা: ঘষয়া হবিষয়। যাৰ ঘৰ हितोय सर्गः। भेद्याः शवोरभियनशातनः सामवायिकाः ॥११॥ उपेथिवासि कारः पुरीमाजातशात्रवीम्। राजन्य कान्य पायरे कार्यानि घरसव ॥११॥ सविशेषं सते पाण्डोर्भक्तिम्भवति तन्वति । वैरायितारस्तरलाः स्वयं मत्सरिण: परे।२१५॥ व इहात्मविदोविपक्षमध्ये सह संवृद्धियुजोऽपि भूभुजः स्य:। सहीनामि राम पायावा भया. विधनीयाः । १११॥ दयिमत ! किशनपायने कार्य साधना र पुरन्तीति पर दलामि: । पर। एकार्थानि सया महकप्रयोजनानि राजन्य ना माह.. राजन्य प्रानि । गोलोरव्यादिना युज । बजार- समोरिमामाजानमारों धरों रन्द्र प्रस्यसमेयिशंसि प्रा धनि । मै- विमादिना प्रत्ययानोनिमातः 1 तार; करिपन । एमः परि र रिनाफाई REकार्य भरिपनि मदभ्वरयामायाजेन पाराम यहिरिगढ़ सन्दिाम न मेलयितय इत्यर्थ. मनु साधारयु TRINT सर मला जमति । मरिमेका पाएगो. इते युधिगिरे भनि पृष्ये हद कपा म भडि' सन्मति माह तरवारपना मड- रिलो है यमः परे या भरमा रादितार तार; इन्दौर पोलिसर नतः कारिमुर । ११५॥ निदिने नया दतिय र त्रि पसे समय दो ये कहेता अपि । परमिन्दादिलोरानाभि मानिसमादिनः का सामना । पावेद वाटारमा शिशुपालवधे . वलि पुष्टालादिवान्यपुष्टः पृथगरम चिरेण भाविता तैः ॥ ११६ ॥ सहजचापलदोघसमुद्दत श्वलितदुर्वलपक्षपरिग्रहः। तव दुरासवीर्यविभावसौ शलभतां लभतामसहगणः ॥ ११७ ॥ इति विशकलितार्थामीहवीं वाचमेना मनुगतनयमार्गामार्गलादुन यस्य । ताजा हत्यमरः । श्रन्यपु पातरिया चिरेण भयोऽमात विभक्ष- ध्यात् । अन्यारादिव्यतान्य गदम्यार्थ मरत्वात्पथगादिप्रयोगे पिप मो 'घरमाविता पृथामवियते । भावे लुट । चिवदिति दिः । तेश्य केचिदम्माभिः सद् छन्न इत्यर्थः । प्रौपान्दभिकं एत्तम् ॥ १६ ॥ फणित निगमयनापिय प्रयुद्ध को सहजति सहज लाभाविक आप दुनिीतत्य वनास्थितत्वच । चपल: भारदे गोने मिति:ना- लियन इति जयन्ती । तेनैव दोष समुइनो न पत्तः सहायो गहच । এ মাছৰাষ্যসিদ্দিমিনি । বণিীবি- दुर्धनपक्षपरियहोयस स: अहणः शय्वर्गतब इरासदवीर्य विभा- सौ दुग्गड़तेजोरी । पौर्य एक प्रभावे च तेजशामर्थ योरपि । सूर्य पक्षी विमावस्तू रति दिशामरी। गरमा पतङ्गत्वम् । समौ पतन शबभाविष्यमरः । भावे तर | सभदा गजात!' इसकालहारः । तविलम्बित एत्तम् ॥ ११॥ तीति । सहरिः य शिकलिनार्थी विपरितापी अनुगार नयमाणी नीतिमार्गामारी दुर्नयस भिदाय से 1ef मिवारयिवारतिधर्मपालद्वारः नविन नेयार
द्वितीय सर्गः
जनितमुमुदस्थादुच्चकैरुच्छ्रितोरः
स्थलनियतनिषणश्रीश्रुतां शुश्रुवान् सः ॥ ११८॥
इति श्रीमाघकृतौ शिशुपालवध महाकाव्य
द्वितीयः सर्ग:॥२॥
६
इतएर अनितरं हरेः हतानन्दा उच्छिते उन्नते उर:स्थले नियत
निधन या अविधानमात्रिनया विवा भूतां नान्य यति मन्त्राप्ति
उडवम्ये मामोडी एनां पूबों को दाचं राधान् श्रुतवान् ।
मागर्या मदरसा इति कसः । र सोधकरतः भन् । अव्ययसळ-
नाम्नामक प्रार टरित्याच प्रत्ययः । उदस्थादासनाइवितान् ।
रदोई की रिण यस्य प्रत्य दाहरणमेवत् । रुसकावासालारी।
मालिनी वृत्तम् ॥ ११८॥
इति श्रीमहिनापरिविरचिते माघकाव्ययाख्याने सर्वमाये
द्वितीय सर्गः ॥२॥
शिशुपालवधे। हतीय सर्गः कौवरदिगमागमपास्य मार्ग मागस्यमुष्णांशुरिवावतीर्णः। अपेतयुद्धाभिनिवेशसौम्यो हरिहरिप्रस्थमथ प्रतस्थ ॥१॥ जगत्पविवरपि तन्न पादै स्पष्ट जगत्पूज्यमय ज्यतार्कः । #ীবি। সুখীনদৗসী সিসিইখ আ- पहोयस स. यान्तोष इत्यर्थः । पतए। सौम्य प्रसद' चतपय कौवादियोमागमुत्तरायया मित्यर्थः । खिया पु वदित्यादिमा पुयाः । লজ্জায় কান নামলামালিহা হল : ঘ धारित स्थितः। अनेम हरेः क्रोध: कार्य पादाकालमान्न तम्भितो- नत्व कान्ततो नियत इति सचित इरिणः हरिरस्थभिन्द्र प्रस्थ प्रतम्ये प्रवाल । इन्ट्रोवनोहरि रिति इलायुध । समयमविभ्या स्थ त्या- हमनेपदम् । देशकालाध्य गनमा कम्स अाकर्मयामिति गन्तव्यकर्म स्वम् । धमालद्वारः ! मगा मिनिन्द्रोपेन्द्रजामिश्रणावुपजातिहतम् । अनन्त रोदीरितलामाजी पादौ यदीया पजातयता रति मायान् ॥ १॥ धधाय प्रस्थानमनाई वर्षयत्रादौ प्रावधारपमा । जगदिति । योजगत्प ज्य' त हरि प्रनय जगत्परिवरपि पाद परशा किर.. ण स्पष्टुं मायुज्थत माईत । युजे देवादिकाकर्तरि का । पाता हतीय सर्गः। यतोहहत्पार्बण चन्द्रचार तस्वातपत्र विमराम्बभूवे ।। २ ॥ मुखालसवामलमन्तरेख स्थितश्चलच्चामरयोईयंसः। भेजेऽभितः पातुकसिहसिन्धो रभूतपूर्वी रुचमम्व राशः ॥३॥ चित्राभिरस्योपरि मौलिमाजाम भाभिमणीनामनणीयसीभिः । ...कस परे पन्द्रधार पन्दु छन्दामिछपमाडकार: पासाबादन वातान पाम् । सुपोति योगविभागात का दिम- भी दी । भत्रः समर दि मोहीमति विसादाम- यः । मादानातिन वरपि पाः प..कसावादिनः । मापदम्ब पादेन पविशेषादिति मा १२ बप मरमा म्यानमारमूकामट' दिन- नामय मा | मनी र ते चामरे च चमझामरे योजना दिति भरोईपनरेक दिनः यस्य मय पर रदः। नरा- नरैर पर रिलीया । रमितः पादरा भद: पादिरी निमगाम मोरः | निभ्यां प्रति मिन सम्यः मोसमास्यामिक्षा रकमया' भरति मारः ! परे! दिमागमः। बाबुराय: मारय Senit माम् । परममि रुपालन में। नामम्मान कामोया मित: भारमा समयमा गहियोच्या सोनोपयो- ..
गिशुपालबधा
স্বলধার্নিায়
गोवर्द्धनस्याकृतिरन्वकारि॥ ४॥
तस्योल्लसत्काञ्चनकुण्डलाय
प्रत्युप्तगारुत्मतरत्नभासा।
अवाप बॉल्योचितनीलकण्ठ
पिच्छावचूड़ाकालनामिवोरः ॥५॥
तमगदे मन्दरकूटकोटि
व्याघटनोत्तेजनया मणीनाम् ।
माभिरस्य प्रसाधनविधि पर्सयन मुकुटधारणमाह । चिना-
मिरिति । अस हरेपरि पार्वदेो मौलिभागे भौतिभाजा भटग-
तानां मणीनाममपीयसीमिर्महतोमिशिवाभिरने कवाभि भि• प्रभाभि
कलौंभि । स्युः प्रभारुप चिस्विद्भा भास्वपितिदीप्तय ज्यभर ! मा.
नम भोभगोत्यादिनारोर्यकारे तस इति सम्वचामिति लोपः। -
ৱিমিলিকিমি রুবিনা হমিনাশা না দর্থী মি.
समूहोयस्य तस्य गोवई नाख्य पर्वतस्साशतिरवकारि
तस्मात्सादृश्य मभाजीत्यर्थ । पूतापमेयम् । ४॥
कुण्डले च एते इत्याह । तस्येति । तख हरेर उरस्थल मुझसन्या का
शुनकुण्डलामो प्रत्य, तरनांचिताना गारुमत रवाना मरकतमपीनाभासा
दीया रसि प्रमरन्ने प्रति भाव । बाल्य गशवम्, मानणादित्वात् ष्यम् । .
तलोचितमभ्यस' यबोलकण्ठपिच्छ मयूरसईम् । ' अभ्यनेम्याशित
न्याय रति यादव । पिछा ना सके इत्यमर । नेन मिमि-
नारचूडा मालिका तथाः कसनामामोचमममोचन वा अवापेवेत्यु अशा
प्रशते हि भवेत्मामासाह
.
यवान्यभन्म सम्बन्धादन्यदेवोपतम्निम् ।
। मक्षा प्रति इति सरणात् ॥ ५ ॥
तृतीय सर्गः। 21524 बंशीयता दीप्तिषितानकेन चक्रासयामासतमल्लसन्ती। निसर्गरक्त वलयावन ताम्राश्मरश्मिच्छ रितेनखार व्ययोतताद्यापि सुरारिवक्षो विक्षोमजाक्लपितैरिवासी ॥ ७॥ उमौ यदि योनि पृथक् प्रवाहा वाकाशगङ्गापयवः पतेताम्। " नमारे रति । है हरि पन्दरकूटकोटिब्बापटन' मन्दाल সিগণ জল ল্য মাথী না মা দ্য ৈ मि-परेशादि बहादयनि बहादेशः। मगीनां दीप्लिपिता- भरेज प्रभारमेन उसनो दोपकाने। आपकीनधो मिति सुमा-- माप पारे पूरे । सेयर पाद तस्ये उत्तम कामयामी-- सात शोभमानः पदे तानिः । चगपर्यन्नालिटि पाम-- दोनो भाद्रश्यो: प्रान्तीयाद देयमेदोनिच्य मोमदारसम्यापि ममताब्यायोरनियोश्याम हिमा । मोहरिनार समाहितःशिश ५- कोट । कमोनियामिन्दमाः । तयोरदमदानां प्राय माना। It we nort gra: बारावापि राई र सात मोरिदमदारम दातार या अस्ति तिमिरिन्पा माखमात् पहिोगादिया ना- re.feel १२ पाप धोतत ! परदे च नमानिया १०॥ fa 1 पानी का माने जाते 1 गिशपालबधे । तेनोपमीयत तमालनील मामुक्तमुक्कालतमस्य वक्षः ॥ ८॥ तेनाम्भसा सारमयः पयोधे ई मणिर्दीधितिदीपिताशः। अन्तर्वसन् विम्वगतस्तदङ्गो साक्षादिवालच्यत यत्र लोकः ॥ ६ ॥ मनामयं सारसनावलम्चि: भाति स्स दामाप्रपदीनमस्थ । - सभा- दीवसाम्य न मौक्तिकहारौ यस्मिन् नदस परेवाः श्राकाशगङ्गायाः “पयम. उभौ प्रयाही योनि यदि पृथक् पतेतां प्रबहेता चेत् । बनाया लिइ । म योनोपमीयेत समीक्रियेत भाखोपमाम किञ्चि- लण्याम ति भावः । मुक्ताहार तवामित्यर्थ. | यत्र योनो गङ्गा- प्राइहयासम्बन्वेऽपि सम्भारमाया सम्बन्धकथादतिशयोक्तिः । तदेतत् पुष्य बालोपडित' यदि यादित्याय दाहत्यानडार सर्व खकार: सष्टीवकार ॥८॥ तेनेति । तेन हरिणा दीधितिभिदीपिताः थाशा देनम: दिपन्न- विधान जारपर्ध: । प्योधरम्भमा सारस्थ निगर: कारमयः मपि। समुद्रमन्यनोत्यः कौस्तुभाष्य इत्यर्थ: । दर्भ एन. एधारण कम्मणि निद । यल मणौ विम्वगतः प्रतिविगतो छोका वाह्य प्रमञ्च : तदरे नम्म हरे शरीरे साचात् पहिः प्रत्यक्षेण सध्यमाण प्रय: । न मन पांतो लोक रखा लक्ष्यात यत मणौ प्रतिनिन्दितो वासोक तदन पर ल्याहि प्रतिफलिता निम्तोक वालम्सन इत्यु मा ६.] कवि। इस हरेर्मुकामयं सुता गर। वामसत अपने हतीय सर्गः। 4 अङ्गुष्ठनिछ तमिवोर्द्ध मुच्चै स्त्रिस्रोतसः सन्ततधारमम्भः ॥ १० ॥ स इद्रनीलस्य ननीलमूर्ती रराज कछुरपिशङ्ग वासाः । विस त्वरैरम्ब रुहां रजोभि र्यमस्वसु श्चित्रह वोदमारः ॥ ११ ॥ प्रसाधितस्यास्य मधुद्दिपोऽभू दन्चैव लक्ष्मीरिति युक्तमेतत्। ७ . - मयट । मारमने कटिसूरवनम्बते. रमारमनायनम्ति । लीव कार- मनं चाथ पुकचा मृछन तिषियमरः। धाप्रपदीनं प्यातमन्नासपर्ट प्रात्रोतीति पर प्रन्ययः। पादायं प्रपदं माद इत्यमरः । दाम मुका- भार: अहुशेन नियतं विट मित्यर्थ: । गौणार्थवाद पाम्य च यथाह टण्डी। मित्र तोहोर्य दानाटिगीए दृत्तिव्यपाश्रयम् । यति छन्दर, मन्यव पाम्यमा गिाहत इति । कई नई प्रवाह रमन्त्रि- सोतसोमन्दाकिन्या: मन्ततधारमपिसिन गपातमम्भ र मति मन्यत्- प्रेक्षा॥१.। सति । इन्द्रनीनस्पमिा मीनमूर्तिः सामार: । मंहितायां रोरोनि रेपलोपालोपे - पूर्षम्य ति दोध: । कर हरिदातमिर पिया दामोयम्य मः पीताम्बरोहरिः । हरितानन्तु कर मिति - लयनी । म हरिहिवः विटमरः । स न मितिभ्यः करए । यवहां अब जानाम् ! : कि । रजोभिः परागैपिवपित्र- वर्ग; यमम्पसुर्यमुनायाः : भारः पर: सदभार:मर राश। मोरयारिना 5.
शिशपालबधे । तेनोपमीयत तमालनील मामुक्तमुक्तालतमस्य वचः॥८॥ तेनाम्भसां सारमयः पयोधे ई मणिद्दीधितिदीपिताशः। अन्तर्वसन् विम्वगतस्तदङ्ग साक्षादिवालच्यत यत्र लोकः ॥ ६ ॥ मुक्तामयं सारसनावलम्बि : माति स्स दामाप्रपदीनमस्य । दीर्घत्वसाम्य न मौक्तिशहारौ यस्मिन् सदस्य हरेर्वा याकामगाया. 'पयस उभौ प्रयाही ध्योम्नि यदि समय यतेता प्ररहेता घेत् । पक्षा- बनाया लिड । तेन व्योमोपमीयेत ममीक्रियेत नाखोपमान किसि- पेयाम ति भार । मताहार तनित्यर्थ । यल योनी गहा- 'gষাধর্মথি ঘাসায় ঘশহ্মঘহনিময়ীক্ষি। সব पुष्य शलोपहित यदि सादित्य' द्य दालन्यानदार सर्वपकार सष्टीचकार ॥८॥ तेनेति । तेन परिणा दीधितिभिदीपिता धाया येन दिगन्न- वित्रानज्ञा प्रपर्य। पयोधरम्भमा मारय विमार कारमय मा घसामन्यनोस्य कौतुमाएर पर्य: 1 AUr धारण कमल हद । यह मणौ विश्वगन प्रतिधिगतो शोर शह्य प्रपञ्च । तर हरे गोरे साचात् यहि प्रयोग लए माष दयन मीनो लोश सा मध्यत यत मणौ प्रafika यो हा rarely प्रतिफलिता पहियोr STREE में पाया 1 writa मुंगामय TT गए। म ने तीय सर्गः। अङ्गुनि तमिवोई मुच्च स्विखोतसः सन्ततधारमम्मः ॥ १० ॥ स इन्द्रनीलस्थतनीलमी रराज करपिशङ्ग वासाः। विरह त्वरैरम्ब रुहां रजोभि र्यमस्वसु श्चित्र वोदमारः ॥ ११ ॥ प्रसाधितस्यास्य मधुदिपोभू दन्यैव लक्ष्मीरिति युक्तमेतत् । - भयद । सारसने कटिस्लेवलम्वते इति सारसनादन वि ! क्लीन बार- सने चाथ पुकयां शृङ्खलं तिष्वित्यमरः। प्राप्तपदोनं यातमन्नात्मपदं प्रामोतीति पर प्रत्ययः। पादापं प्रपदं पाद इत्यमरः । दाम मना- मार अाउन निहतं मिट मित्यर्थः । गौणार्थवाद पास्यत्र यथा दगडी । मिनोहोर्ण दानादिगौण दृत्तिव्यपाययम् । अति सुन्दर मन्यव पाण्याचा निगाहत इति । अर्द्ध बल प्रपा पुच्चरम्नन्त्रि- स्रोतसोमन्दाकिन्याः सन्ततधारमविच्छिन्न गापातसम्म म ति स्मेन्यत्- मेचा ॥१०॥ सति । इन्द्रनीलस्थलमित नीलमूर्तिः सामाग: | संहितायां रोरोति रेफ्लोमा टलो : पूर्वसति दीर्थ: । कञ्चरं हरितालमिर पिसह वासीयस्य सः पीताम्बरोहरिः। हरितालन्तु का मिति - करनी । म हरिवि स्मृतः विमरः । म न पाजिमिः करम् । श्यावरूहां अम्बु नानाम् ] रहे: किम् । नोभिः परागैशिशित- दएं; यमसहयमुनायाः उदरस भारः पूरः उदभारासस राज । मन्योदनेत्यादिना उदकम्योटादेशः॥ 4 शिशपालवधे। न नीतमन्येन नतिङ्कदाचित कौन्तिकप्राप्तगुण क्रियासु । विधेयनस्याभवदन्तिकरवं शार्ङ्गन्धनुमिवमिव द्रढीयः ॥ २०॥ प्रबद्दमन्द्राम्बुधीरनादः कृष्णाशावाभ्याचरैकहसः। मन्दानिलापूरकृतन्दधानो निध्वानमश्रूयत माशजन्यः ॥ २१॥ मनीतमिति । चन्यन पुरुषानरीण मनिमाकप भेदेन म्यानुकूलन घन मीत' न प्रापिन गियासु रणकर्मसु हिताहित अन्येषु च कर्णा- नक कर्यगोचरं मानौगोमौवी ग्रामसाधर्म यस धेिय क्रिया सिदीयः इटतरं थोड़ा महतर मिति याश्व शृगस रिकार: थाई नाम धनः मित्रभिवास हरेरनिकस्थं सन्निहितमभवत् ॥ २० ॥ प्रति । धियं रातोति धीरोमनोहरः मन्द्रो गामीरोगबु दस मेषस्येव धीरय नादः प्राडोयेन सः प्रथइमन्द्रा ट्वीरमाद इत्य पण पण एकार्यशः समुद्रसप्याभ्याई घरोऽनिकचरः। उपकठान्तिकाम्यम् इत्यमरः । चापाकईसझेति शिष्टपरम्परित रूपकम् | मन्दामिन- पापर यापूरपन्नेम इतंबनिश निधानन्दधानः श्रमामात ऽपि म- हमारत प्रवेशादेव अननीति पारगदतिगयोतिः ध्वन्यसम्बन्धपि म- बन्धकथमा ! पञ्चजनोमाम कवि दरसामा पाइन्यो स ममः । हिद पञ्चजनेभ्यश्च वनभनि आप्रया | यत्यत, धूयहे म जन्योऽपि सनिहितोऽदित्यर्य: वी भूथने पुमाण्यासायन्ते ।। गदि वार्मर्मियोरमेदोपचाराव मानुभन्दस्य प्राणोति ॥४॥ 1 बतीय सर्गः। रराज सम्पादकभिष्टसिद्दे स्वर्वासु दिवप्रतिषिद्धमार्गम्। महारघः पुप्यरयं रथाङ्गी चिम चपानाथ इवाधिरूढः ॥२२॥ ध्वजाग्रधामा दहशेऽथ शौरे स्मान्तमूर्तिर्मणिमेदिनीषु । फणावतस्तासयितुं रसाया स्तल विविवानिव पनगारिः ॥२३॥ रामेति । महान् त्यो दस स महारयोरडि ग्यि: का पार िररन् युवा यो नरः । स महारच कम मादित्वाइमोनिकोरिया | रपात्रमहामोति सपाडो हरि रसिम्पाद IIत् । य: साल भाषा If भा: । समय दिशामा मिगि मनमिद मित् । मोरलोभायाया विनर रातार्थ दिपायान मार । चिनिमादिन पर दिन मामहम् । रिदिने ननिहारत् । उमर मोड रगन् । यो मरय मोगवान सराय यदिकमर ! गरिर. नमोरप उपसमदरमात: सामान सररास.. मानमरहम भाप म सारा माननि निक- .: परि दमाद Tria एतार " दिसले.
शिशु.लमत। थियासतस्तस्य महीध्ररथ भिदापटीयान् पटइप्रणादः। जलान्तरागीव महावौघः शब्दान्तराण्यन्तरवाञ्चकार ॥२४॥ यतः स मा जगतां जगाम धर्चा धरिव्या: फणिना ततोऽधः । अन्नाइटः पलादेशः । ट्टा : । छोपि सनिहितो मदित्यर्थः ।२२॥ यियामत इति । यातमिस्तो यियातः। यातेः सनाहट एलादेशः । तस हरे। सम्बन्धी सही परन्तीति महीधा पर्वता । भूषविभुमारित्वात्क इति वामनः । महीधादयो मनविभुजादि दामा- दिति । तेषां रमाणि विलानि वेत्रा भिदा भेदनम् । पिद्विदादिभ्यो- ड | सरमा पढीयान् समर्थतरः पटहप्रपादकानकोष: महाव- सौष - समुद्रस्य प्रवाहः श्रन्यानि तानि जलाम्गराची । सम् सपनि समास । अन्यान् पन्दान गन्दान्नरापि । म्यरममास । धनर- याचकार यहितानपकार कादयामापत्यये । अनर पन्दादन- जाना चारोगय नालिट । अन्तरमाकायाधिपरिधानानाभेदना- दर्य इत्य भयावाप्यमरः ॥ २४ ॥ यतइति । लगताम्मल धारयिता कभिस्थापिलोक रयः । कर्तृ कर्मयोः सानोति कर्मणि पी | म हरियंतो मेन भमागाय जगाम ततमणिमभागे प्रधः पाताले परिवग्राः परयाः पत्तो धारयिता । पूर्ववत् छो । फपिना मेष महता भरेण याममनाम भी- भतम्य शिरस माहायके गहाय कर्म गिायोपधार कपोलमा । न्यपाः परमायाः भुजा यस्मिन् नद्यपा नया प्रकरो प्रस्तम् । भारे - तीय सर्ग: महाभराभुमशिरमहल साहायशय ग्रभुज प्रसस्त्र ॥२५॥ अथोच्चकस्तारण तगमन भयावनवीकृतकतनानि । क्रियाफलानीव सुनीतिभाज सैन्यानि सोमान्वयमन्वयुस्तम्॥२६॥ श्यामारण रणदानतोय रालोडिताः काञ्चनभूपरागाः । लिट । हरिशचालेयर्थः । यात योग्य विधिप्रवरप्पासम्बन्धन सम्बन्धी रातपयोतिः । २५॥ अवि। यध हरिचन्नानन्नर उच्च नवते तोरणे हार दा. घिर सरेन मस्तसादयेभादनमोहतानि केतनानि यानि न्या। सोमसान्यय बनानः तमोमान्वय हरि सुनीतिमान' सधु नीतिमा लिया: मामाद्य, पायप्रयोगासामा फलानि हिरण्य भूमिमादिसाम सान्वयुः पन्याछन् । यातेह लहः गाकटायन ति सेर्नुस् १६ ग्यानि । लामानि चारणानि च त सामारण तातोहिते पर्योग्य नेति गमामः | वारदातोयगजमदोदके राजोरिताः सम्मि लिता अतरय मितिकरिनोदाः मयूरवाई पूर्ण स द्योतन र गयोमा । सिर । टपमालारः। काशमय भूः काञ्चनमस्तस्या परागाः पांगरः यानेमि नेमिममियाय ! सान्न नेमिः म्होत्यमरः था, मर्यादाभिषियोरित्यनिरिक्षा दययोमा । मन रपौष पुत्रदिर रिश। परागा विशिष्टयाममापि न मम् मोरायोति। नगर महती गारपतम्पत्तिर्यत नारर नधनः २० पिशुपालमधे । अनिभिमन:शितिकण्ठपच चोदयतश्च क्षुदिरे रथौधः ॥२७॥ न लक्ष्यामाप्त महाजनानां गिरासि वोइतिमाजगाम। अचटताटापमिरेगुः पदाहतो यत्सदृशं गरिमणः ॥ २८ ॥ निरुधमाना यदुभिः कथञ्चि मुहुर्यदुनिक्षिपुरग्रपादान्। मेति । यस धातनु पद प्रतिष्ठा प्राय निपटापट सायम् । रकम कात खर साम्व मदमापदोऽस्त्रियामिति सपर्ख पर्यादेप्यमरः । বন্ধ সিদ্ধান্ত। :ৈ ধানলে য বাঘোস্বাম্বিযেনাভিী समित्यर्थः पहाजमाना पवनानो पूज्यानाच शिघि म लक्यामरम नामानि म कि मडना उपति मुत्यानन्दपञ्च माजगाम युत यद्यमा गरिम्पोगुरुत्व गुएस माहास्य च । प्रियस्थिरेत्यादिना पुरोगरादेशः । मनहर यथा या प्रवेष्टन पाइन्याहा पुस्तस्यौदा प्रतिवन्धमत्वादिति भावः । अबानौइत्यादिप्रस्तुनहरसराग रिमपरम्यादप्रस्तुत जनप्रतीते सपासोतिरलवार १८॥ निसमाना मिरगाः यदभिराष्टरिति भावः कश्चिदनि प्रयोग निरुध्यमाना पनगाकर्षणेन समाया थपि यद्यसादयाय ने गादा लामयपादान् । हस्तापापहलादयोएए गुहिनो रमदभेदये। হিবি যা দ্বাধিযেন দম খিস্কিমুহরিম- नि मार्ग बन्तीति मार्य ध' मन्दगमनेन मारोगिमः । भए । एहन महता प्रवासासधारयोति मा ! करोन्द्राला हतीय सर्गः। ११ . ध्रुव गुरून्मार्गरुधः करीन्द्रा नुल्लङ्घय गन्तुन्तुरगारतदीप ः॥२६॥ अक्षितानायतवल्गमग्रे तरनिभिर्य ननिल्छवाहः। प्रक्रीडितानेणुभिरेत्य तूर्ण निन्य जनन्यः पृथु कान्पविभ्यः ॥ ३॥ दिदृक्षमाणाः प्रतिरथ्यनीयु मारारिमारादनजनौवाः । गन्नुमोमुरि शनि म | घर मिच में चायाम् । गुरपि सन्मार्गरी Vा परेपन रनि अनहारेर यस्तुध्वनः ॥ २६ दिनानिति ! योयता अाशा यन् गा गुसरजयदिन न- मगि तय ग तथा यत्नेन दुर्वारवेगवात् अतिप्रयत्नेन निरुता वाहा- पाजिनोमः। वाजिकाहार्यगन्धर्व त्यमरः । सरद्विभिः बदमा- दिभिरये रोदेशिनानालोस्तिान रेभिः प्रक्रीडमोति प्रक्राहि- तान् पांशीहारान् । कर्तरि | कान् रिन् । दुः माय: पिबार । जनय सूर्ण मेन्य परिभ्यो निनुः प्रसारया- फुरिति बम ३.. दिरझम'मा रति। अनशमन्टई मुरारि दिरहमासा' इट मिनः। ने इनाइटः मानवादेश, गुदा सन नेपदम् । घरमायां रख्या प्रतिरप्यं साधाययो भारः । पाराय समोर ...! साराइ र ममोपयोरिम्बमरः । पुन:। - मिर दोधर : नित्यभ्यास दीर्घ: । मनु निचारिक्तेि काटिर- + a-..! ..
शिशुपालन अनेकशस्मंस्तुतमप्यनल्या नवनवं प्रीतिरहो करोति ॥ ३१ ॥ उपेय पोवन निरन्तराभि रसो निरच्छासमनीकिनीमिः। रथस्यतस्याम्प रि दत्तचक्षु, विद्वान विदामास शननीयातम्॥ ३२ ॥ मध्ये समुद्र ककुमः पिशनी यो कुर्वती काच्चनवप्रमासा। असारकादन्यतरस्यामिति शम् प्रत्यय । संस्तुत परिचितमपि वस्तु उ देनेति गेप । सहरः सात्परिचय इयमर | अमदा छविका प्रीति म कामो नामम् । ध्यागीजाम नव करोति । नियदी भयोरिति ोिय.। यहो शब्द पुरापसापि नूतनवनियामी यथा परमा- सद वस्तु मित्यहमयि पहाटचरनिर प्रतिचय दिवसते भगवानयि न-- थेरेति भाव सामान्य न वियप समर्थन होर्यान्तर न्यायः ॥२१॥ उपयुष इति । बिहानभितः अतएर तथा पुरि मगर्या दत्त निहिरनौ इरिनिरलरामिनीखाभिरनीकिनीभिः मेनाभिरिका अति सङ्कट यम सपेयुः प्रम रथस्य शनात सम्बन्धनिरन्धन मन्ट गमन न विदामाम म विवेद । परिदमारभ्योतायामिति ग्राम ययः । याममा दश वैदन' २ सयाज्ञा मादिति मार: | याङ्गस्य प- दार्थयात् पदात कायलिङ्गम् ॥ १२ ॥ यय कवि शा सोमदारको वर्णति 1 मध्य रसि | समुद्रस्य मध्य- मद्रम् । पार मध्ये या ति विकलाद धयीभावः मध्यान्दस व्यक्तियोगादेवारान पम् । काञ्चनयनमामा म प्राकार प्रमया कभी- वतीय सर्गः। तुरङ्गकान्तामुखहव्यवाह ज्वालेव भित्त्वा जलमुल्ललास ॥३३॥ कृतास्पदा भूमिभृतां सहस्र रुदन्वदमः परिवीतमतिः। अनिर्विदा या विदध विधाता प्रध्वी एथियाः प्रतियानमेव ॥ ३॥ दिश: पिशङ्गी: पिगलवणाः । गौरादित्वात् डीम् । पुती या पू: सलं समुद्रोदक भित्वा उस्थितेति भेष: । तरङ्ग वान्तायाः वड़वाया मुसे हव्यं वइतीति इयवाहोऽग्निः । कर्मण्या प्रत्ययः । तस्य नाड़- धाग्ने व्यालेर उसलास उद्दभाम। पत्र ममुद्रान्तलीनायां घडरानन- ज्वान्तायां कटाचित्यम्भाय मानस्य मध्योहानस पुरि दर्शनाभेदाध्यय- माये मासाज्वालावरच्यते इस शदोज्यमुमेशाया एव व्यनको- भोपमाया गज्वान्नाया प्रसिद्धत्वे नोपमानवायोगात् । मन्ये गड्ढे घर्ष नूनं प्राय इत्येवमादिभिः । उमेक्षा व्यञ्चते गन्दरिशदोपि ता- पत्याचार्य दरही॥२३॥ रुतापदेति । भूमिमता राधी गिरीणां च सहन: लतास्पदा सनाधिशाना | छापदं प्रतियानिति निपातः । उदक मसातोय - दवादधिः । उदन्वानुदधिः सिन्धुरियमरः । उदन्वानुदकाचे नि नि- पातनात्याधुः । तस्याम्भोमिः परिवीता परिवेष्टिता भूति: सरूमं यस्याः क्षा प्यो स्थुः । पोतोमुख पदनाटिति डोप । एवम्भू ता या न निर्वद्यते न विद्यते न्यनिर्वित् । रिदे नावाविः पूर्वास्त्स हेपे- न्यादिना किम् । तेमानिदा थपिन छन्य या शिल्समोटवासिरिति भात विधामा प्रयत इति धिो भूः। प्रदेरौपादिशः पिरन् बिही- रादिभ्यप विटीय। तसा प्रतियादना प्रतिकतिरिव विदधे विहिता।
शिशुपालवधे। त्व - सदाभ्यासगृहीतशिल्प विज्ञानसम्यग्रसरस्य सीमा। अहश्यतादर्श तलामलेप छाये व या स्वजलधेर्जलेषु ॥ ३५ ॥ रथाङ्गभर्वे भिनव वराय यस्याः पितेव प्रतिपादितावा: । प्रेम्णोपकण्ठ मुहुरङ्कमाजो रत्नावलीरम्बु घिराववन्ध ॥ ३६॥ সনিয়াবনা নিন্দায় সঙ্গিনবিদ। বসনিলিধনী লতা গুৰী चिस्य विस्तार दि वस्तु व्यज्यते ॥ २४ ॥ खटुरिति । त्यविश्वकर्मण सदाभ्यान ग्टहीतो वो र:घिल्प विमान सम्पद प्रमा प्रर्घ तस्य सीमा अापि रप्रन मेति यावत या परादर्शतनामा दर्पण पृडम्बकेए । दर्पणे सुकराटगावि यमरः । जल- धेर्जवेधु व दर्गस्य । सरव्य य वर्ग नाक इत्यमर । छाया प्रति विमवारम्यत इत्य तादा! दायावनात कानौ मिडिम्बार्कवाय शोर त जयनी॥ २५ ॥ रचनेति । अम्बधि पितेव पराय गय जामात च । वरी ব্যজামসে বুবি বিশ্ব। ঘাড় বাধায় চুয়ে দিল। যা या प्रतिपारिताया। बडू समीप उत्साय नगानः । हज समीप TH: चि कानापरायोरिति के पुर एपकदम- लके । अयन सयोगे द्वितीया । अन्यत्र गण्डे । भिव्यर्य- । म प्रेममा रखामोराबबन्ध थासमन्नाइसन्म । मामा- हार..
तोय सर्ग: यस्याश्चलद्दारिधिवारिवीचि छटोछलच्छवाकुलाकुलेन । वरण पर्यन्तचरोडुचनाः सुमेरुवप्रोऽन्वहमन्वकारि ॥३७ : वणिक्पथे पगवृतानि यव भ्रमागतरम्बुमिरन्चुराशि । लोलैरलोलद्य,तिभाजि मुष्णन् रत्नानि रत्नाकरतामवाप॥ ३८॥ दसा रवि | चलनोरा वारिधिवारिचीनीन,कटा परम्परा उपनदिन्पताल गहाना स्ट्रीयन यस उसे पत्रे पारेप पर्यने परतीति तत् नः सुचननकमाइल यस स: उमेरो प्रः सानुः ! मानु प्राभारयोर्व प्रमत्य मय वापि सज्ञ न: । घर न्य हमोत्ययहम् । पव्ययम् । विमलादिना यावायचयोमारः दमन नादन्यतरस्यामिति । समसानोच् छन्त्रकारि रहतः साम्य प्राप्ति इन्च: । मेरुपमानाहास तत्तुल्यमौदवं व्यय ते १२०० दपक पद रति यत्र यहां पुरि रिजां पछि जपमधे छापयो पगाः पूगाः सम्पद्यमामानि कीन ग स्नान पूरी तानि । वादयः लतादिभिरिति समावः । अस्यादि वन मनिशाता अमोनातिमाथि स्थिर मान रखानि टोनरनः घटएव भमागत जमिम ममागदागते । ममार जननिर्णमा रखमरः । अम्ब भि- संपन् परन् दम्ब राम रदः नरमावोह भार; । रखरः करतामगप प्रापम व प्राति मार ! सम्बु गये प्राव रवधामन्थरम्द. मोरनियोति: हा पर्याः ममातिमादिनी नामदिवस शिशुपालवधे। . स्फुरत्तु पारांशुमरीचिजाल विनिहु ता स्फाटिकसौथपकी। आरुह्य नार्थ क्षणदास यव नभोगतादेव्य व व्यराजन् । १३ ॥ कान्तेन्दु कान्तोपलाट्रि में प्रतिक्षप इयं तलेघुयन उरधः पातिपयोमुचोऽपि समूहमहः पदसा प्रणाल्यः ॥४४॥ सरदिति । यसा पुरि क्षपदा राशि मार्य करहि सगरमोशन्दप मरोविन भन्द्रिमा मि विनिता थरथ ना. देवदतायत्त रम्यम'- या न्यर्थ । व्यतपत्र सामान्यारद्वार। सामान्य गुपसाय म यस এবং ননি ধৰা। জাৱিা জন্ধ্যা বাধাদা पहीतर मभोगता देयोदेवागमा देवपदण मधादिः -- कति पायात टिदापयादिना होए । प्यराम भोपामामा- पादया सलमाया स्त्रियः धर्य र भरियर्ष । প্রম নমনীষা মুর্মধাদাবাব : मान ति । यत्र पुरि पाय रामिषु मतिमपम् | भिन्। योमाद । कालानि रस्माधि इन्दुशानोलाको स्ट्रशन पीना हिमान समयोरेन, ते । कहिम भूमि साvिivil हमसेय, उदरममा प्रधानोपनमा । यो प्रपात्री पर दम्यामिन्यारा र पानिमारा मोहीमेशा यामा দুধ তথা ছাপিয়ে অাঘর্ষ:} fীখাকা। पदा सम पदापुरम सनि चन्द्रगतिमान ।
वतीय सर्गः। १२१ रतौ हिया यव निशाम्य दीपान् जालागताभ्योऽधिगृह गृहिण्यः। विभ्यु विडाले क्षणभीपणाभ्यो वैदर्य वाद्य षु शशिद्युतिभ्यः ॥ १५॥ यस्यामतिलक्ष्णतया गृहेषु विधातमालेख्यमशन वन्तः। बहे निट यचिम्बपीलादिना सम्मारदम् । अब सीधानां प्रपालीग च नागौद्ररूपय' परसम्बन्ऽपि नत्सम्बधोक्तधातिश्योतिः। 8 रताविति । यब पुरि ग्टनधिम्यहम् । विमस्य लयीभावः । हिरव कुखाइना' अतएर रतौ रतिकाले हिया दीपाविशाम्य निय। गर्मिताइन्वादेशामावचिन्त्यः । जालागताभ्योगाद मार्ग प्रविटाभ्य । डान गगर बानाय इति विक्षः। विदूराम भरनीति :ोगि बनायजानि मएयः । वैदूर्य धावायज्ञ मिति दूिरत् आरति आप्रत्ययः । अत्र दिदूरपब्दोवाल. वावस्याटेगः पादोदा तमोपदरितोबा तेन वादायातिरेरमो प्रनयति मन्दुिरादारात् न म पिछया दहाप' प्रयुग। यह । रसायग्दूिर च प्रन्दनरमेव । न दै तवेति । चन यान्सि- नरोपाचरेटित । नेर उद्येपु भितिय मान्नरभ्य इतमः নহৰ ব =ায়াং ম্যান বিয়াৰ মাত্ৰল মুবি মীমল্লা सो भयडराय । अन्यादित्वाकरित्यये टाए । परियतिथ्यो- रिभ्यु मता' मोरयादित भावः । तिर्मिट । अव ज्ञावारपाव टोनिपरो र देर तिहि अयत भयोत्पमियो त्यत्तिहमो- भिमदः । मिाा मोरिवानप या मतेत् । पिप घटना या मादिप्मान मिल रहा है। सापनि । परम्मतिहरदा रक्षत्रिीमा मनिधि। तो दिम.
शिशुपालवधा चक्र्युवानः प्रतिविम्बिताङ्गाः सजीवचित्राव रत्नमित्तीः॥१६॥ सावर्यभानां प्रतिमागतानां • लच्या स्वरापाण्डु तयागनानाम् । यस्यां कपोल कलधौतधाम सम्भ षु भेजे मणिदर्पणश्रीः ॥४७॥ शुकाजनीलोपलनिर्मिताना लिप्त पु भासा गृहदेहलीनाम्। सयनाच मानमर्तय सन्तोरत्नमित्तीः सजीयचित्रा. सतनचित्रपती रिव चक्र रिज्य मेक्षा ॥ ४॥ सारा ति । यसो हरि कलोतधामस्तम्भेषु हेमागारस्तम्भ कलौस रोधरेनोरिति पियः। प्रतिमागताना गाभागा तमा- पण्योदयहीन भेदानामिया. व्यतएव सामान्यालद्वार गामान्य गुण साम्येन यल यवतरै नेति सदणात् । ग्राम.ना भरापारा नया न- यविभिन्न वर्षमादेन मधमारियर्थ. कपोलमणिदर्मणानां स्फटि- कमुकुराणां श्रीरिव चीजे प्राप्ता इति निदर्शना। गाशेत काम न्य प्रबादल ति तैनासा सङ्करः । ४७३ गुकारेति । यस पार सुग्धाङ्गना काय लोपला. मीमम सायोमरसतानीत्यर्थः । उपल. रे मयाचितवन म- नाम टहाण देहायोग्टइट्सार शासधारदारण, प्रहरी देहलोत्यमरः । साम्भासा विप्लेषु अलि द हारपिक गेषु । प्रधान प्रणालिन्दारहिदामोडक यमर | गो. पुरोष गोमयः | गोय पुरी इति भयम् । तस गोमुतानि विवरनानि | गौमुर्घ टिलाकार गद्यमागडे सिगने म!ि म पारे । भरतपमा लिन । .
तीय सर्ग: १२३ यस्यामलिन्दे घुन चक्रुरेव मुग्धागनागोमयगोमुखानि॥४८॥ गोपानसीष क्षणमास्थिताना मालम्चिभिश्चन्द्र किणा कलापैः । हरिएमणिश्यामणाभिरामै मुहाणि नीधौरिव यव रेजुः ॥ ४६॥ वृहत्तु लैरप्यतुलर्वितान मालापिनबैरपि चावितानैः । " धान्य ति भार.. अतएव मान्निमदलड़ार कविसम्मत साहश्यावस्वाना- रमतिहि यत् । स मान्तिमानित्यलद्वार सर्वस्वकार लक्षणात् ॥४८॥ गोपानीधिति । यत्र पुरि ग्टहागि गोपानतोए पलभीच्छादमा- धारेषु वंशप रेवियर्थः । अतएर गोपानी उ बलमीच्छादने वक्रदार- पीयन पटलापार बंगपन्चरे इत्याह स्वामी 1 क्षणमीपत्कालम् । छ- ज्यन्न भयोगे द्वितीया । यास्थितानामामीनानां चन्द्रका नेचकाः । समी चन्द्रको चापिन्यमरः । तदतां चन्द्र किणां मयूराणां आतविभिनम्ब- मानैः कन्नापैः बहेंः। कलापोमू यई इत्यमरः । हरियमणयो- मरकतानि । गारुत्मतं मरकतमामगर्भ हरिमपिरिलमरः । तहत ग्यामैस्त रमि रामाणि हरित दृग्मयानीत्यर्थः । रोनी: पटनप्रा- नरय रेजुः । बलीकनी पटल प्राने ऽय पटलं छदिरित्यमरः । छादन- यायौ पटल नदी मञ्चन गादिनी बलोकनी कहाधारो वंशपरो गोपान नीति विवेकः। अतएव हरतस्वालम्बनादिगुणक्रिया निमित्तावा- श्रीधौरिवेति नातिसरूपोहा ॥ १८ ! एहदिति । या पृः इत्यसुना उपरिम्याप्यदाधार भूतानि तिमि..
१२२
शिशुपालवः ।
चक्र युवानः प्रतिविम्बितार
सजीवचिचाइय रत्नमिचीः ।।
सावर्ण्य भाजां प्रतिमागतान
लच्यः स्मरापाण्डु तयागनार
यस्यां कपोल कलधौतधाम
स्तम्भ भेजे मणिदर्पणश्रीः ।
शुकाङ्गनीलोपलनिर्मितानां
लिप्त पु भासा गृहदेहलीनार
टतीय सर्गः। मार्जारमप्यायतनिशलाङ्गं यस्यां जनः कृविममेव मेने ॥५१॥ क्षितिप्रतिठोपि मुखारविन्दै वधूजनश्चन्द्रमधश्चकार। अतीतनक्षवपथानि यत्र प्रासादगाणि वृथाध्यरुक्षत् ॥५२॥ रम्याति प्राप्तवतीः पताका राग विविक्ताइति वई यन्तीः। दार frडालममि ! योतविडादोमार्जार इत्यमर । जना तालिम क्रियानि तमेव मेने न त दास्तव मिचर्घ । डिट कि नोमि- अनेन सस्मिातिमभेदोर्यहरति । शिल्प जनाति पयोति अव कश्किल्पितवासादाारजनयो• निमार विमा रिमरीत प्रतिवर्द्धनादान्मिदवार । द्विती'त । यथा पुरि दधूनन दिदौ प्रतिश यस मः भूमिम्दि नोपि चन्द्र दिवि हितमिति भाव । त्वापि मुसरवारदिन्दरदय- कारैनि विरोध' वादप्यमहिना अधरोचकारेति परिधाराविरोधान यतीतानि नवपघमतीतनावरानि । यमदय माना द्यर्थ द्वितीयेति सभाहिगुमाप्तापयादिना परसद्विद्नामधि । प्रासादगापि दृया अध्यरत् अपिरोहति स इनपिरहैयाधिकर पादिनि मात्र । रोहतेढुंह, मन रगुपधादनिट काइनि सेक्सादेन । पवाय करस्कासास गरोधोरजीयर्थ तत्वाडोर्स का- बारग मेद ॥२२॥ रम्यारति । यसा रियुगनो रम्या रमदीयात तो पता प्रामस्तो उदातध्वना इन्दर्य बन्दन रम्या इतने में पारा प्राप्त- बनी प्रनिद्विता इव्यर्थः । पताश वैजयन्त्याच सौमानिने नि दमति समन्वया ।
शिशुपालवधे। यस्यामसेवन्त नमइलीकाः समंबधूमिर्वलभीर्युवानः ॥ ५३॥ सुगन्धितामप्रतियत्नपूर्वा विवन्ति यव प्रमदाय साम् । मधूनि वनाणि च कामिनीना मामोदकम्ाव्यतिहारमीयः ॥५४॥ the नौ प्रकरणे मकारादिसमाप्तिचित्य भयनामि विकः । मिविता रिजना विमलाच इति तो रागं वईयनी । पिवितो त रिजनापित्यमर' । ममइलीका. नव मीधा ! पलीकनी पटल प्रान्त इत्यमरा, अन्यत्र नमन्त्यो पल्पस्त्रिवल्याख्या मध्यरेखा यासान्ता म मह- लोकाः । नातोति कमव्यय । क्ली मध्यमरोमिजीवि इ- दाराविति जयन्ती । वलभोः फूटागारापि। टागार व बलभीन- मरः । बधूभिः समभमेगन बधूसहिना असेजन्ते त्य यः । व्यव बना सबभीमा र प्रसतानामेव धर्म माधयेणोपण्यावगमारक बल प्रशतगोचरा तस्खयो गिता नप: तल बियध्यसापि चियनियमात् यया. 1 प्रस्तुता- मानधान्येषां केवल तल्यपर्मन. । सोपस्य गम्यते यब सा मतातल्य योगितेति॥५२॥ छन्धितामिति । यल पुरिन अनियवः संसारः पूर्वोपस्या सामातियत्नपूर्वाभालिमा सामाश्किीमित्यर्थः । प्रतियवस्तु सकार ति अयनी । गोमनो गन्धोयेशं तेषां भावनामा सन्धित मौरभ्य' विनि निमाणानि । वा मपुतको ति तुमागमः । मधूनि मद्यानि शामिनीना पनापि च य ना ममदाय प्रोत्ये घामोदका पोरामनापा- र परिहार परस्परकरएमीयुः शन्योन्यगमेन एन्योन्यं मया. धरित्यर्थः । योशिद पलापि मध ना पक्षाणां च प्रातस्यात्त- कएर बस्ययोगिताभदा तेम यलो मनुवामितमधूरदनपान बतीय सर्गः। १२७ रतान्तरे यत्र गृहान्तरेषु वितईि नियुंहविठकनीडः। रुतानि शृण्वन वयसागणोऽन्त वासित्वमाप स्फुटमगनानाम् ॥ ५५॥ छन्ने प्वपि स्पटतरण यन्त्र स्वच्छानि नारीकुचमण्डलेषु । नासितगण्ड पानञ्च वस्तु व्यज्यते तेन च निरानमोगाः पौरा दूति गम्यते ॥ ५४॥ रतान्नर इति । यल पुरि सहानरेषु वितर्द यो विहारवेदिकाः । माहितर्दिनु वैदिकेल्यमरः । तासां नि हा मत्तगरणास्था उपाश्रयाः । नि होमत्तवारण इति वैजयनी। ते विटवाः उपरितन्यः कपोत- पानिका; तएर नोड़ाः कुखायाः यस्य सः । बुलायो नोडमबियामि- त्यमरः। वयता शुरुमारिकादिविणाद्रप । वय. पक्षिपि बाल्या- दारिति विश्वः । अदनानां वितपि, रममाणानामिति भावः । रता- नरे स्तानि रतिकूजितानि खन् बन्ने समीपे वसन्त इत्यन्त वास्तिः शिवाः छावान वामिनौ पिम इत्यमरः ! शयासवासिबकालादित्यनुछ । नेत्रां मावसत्तमाप | समीपे प्रतिशब्द यथातमुचारपादेवहरहते । खतरन स्फुटमिति व्यनकायोगः । कनेविति । यव पुरि छन्न घु, घाशादितेषु । दा दानोबा- दिना वैकल्पिोनिपातः । सवरेत्र, स्टतर नझमाणे वित्यर्थ: । नारोकुचमएडा, खच्छानि सटिकादिपदविरोधायकानि नम्बरालि पशापि के नामतोऽम्बरमिति मानवासायसाम्यं न दधुः । कबर' योनि वासमीति विश्वः। किन्तु तोपिक क्रिययापि तकाम्य न्धः। सयमविसावादब्यवधायकवं उधारे मंन्दिरगन्यरिया- 117 शिशुपालवधे। आकाशप्ताम्यं दधुरम्बराणि न नामतः केवलमर्थतोऽपि ॥ ५ ॥ यस्यामजिह्मामहतीमयङ्काः सीमानमत्यायतयोऽत्यजन्तः । অনলালনৰ जातु इयोऽप्यमचन्त विनीतमार्गाः ॥ ५७ ॥ परस्परस्साईपराद्यरूपाः पौरस्त्रियो यत्र विधाय वैधाः । तिषच त्यादिनापि साम्यन्दधु,रित्य: । उपमालङ्कारः ॥ ५६... यसामिति । यथा पुरि अजिझारः अपमा. अन्यताकपटाः दम्मा- दरहिता इत्यर्थः। प्राचरेत्यशी इत्तिमजिज्ञामगठा तथेति पर- शादिति भार. | जिद्मा कपटपक्रयोरिति विश्व: । अपवा. कईम- हिता निम्मापाच । पोधे कईम इति हेम. । महती सीमान' राजकल्पितचेवमानं भर्यादां कुलागतानछानस्थितिञ्च व्यत्यजन्त: अत्य- महामर्थ्यादा इत्यर्थः। प्रतिमाला यायतिरायामः उत्तरकालय षां ते प्रत्यायतयः । व्यायविस्त त्तरे काले संयमायामयोरपीति विश्वः । ये हिरूमा अपि । प्रथम चरमतयेत्यादिमा जसि विभाया पर्वनाम ता। विनीतभा: हरचितारवीथय: सुपिचिताचारपद्यतया ने । स्खलन पाषाणादिप्रतिघातीविरुवाचरणं च येषां तर्जनैः नात दाचिदपि नामुच्यन न त्याः न यदाचित् सिलीकता बर्थ: । इस गि भन्दस्य साधम्मादेकष्टनारलविफलह यवदेकान्दमाईहयप्रतीते: यामामपि माग्गाणां प्रशतवाच केलारुतविपयोधिपः। शिष्य- मिलिष्टतान वल्पयोगिता ॥५॥ परस्सरेति 1 यल पुरि परम्परपन्यहमहमिकयाम्योन्यसामाणि :
तृतीय सर्गः १२८ श्रीनिर्मिति प्राप्तघणक्षतक वोपमावाच्यमलं ममार्ज॥५८ ॥ क्षु यदन्तःकरणेन वृक्षाः फलन्ति कल्पोपपदास्तदेव । अध्यूषुषोयामभवन् जनस्य याः सम्पदस्तामनसोप्यगम्याः ॥५॥ कलादधानः सकलाः स्वभाभि रुद्भासयन् सौधसिताभिराशाः । पराछोनि श्रेष्ठानि रूपाणि सौन्दर्याणि यामाना'। रूपं वको सौन्दर्य रति विश्वः । पुरे मत्रा: पौराः ना निय. पौर स्त्रिया । स्त्रि याः पुंदित्यादिना पुंरद्भाव. विधाय निर्माय वेधाः स्रष्टा वियोलक्ष्मीदेव्या निर्मित्या निर्माणेन प्राप्नं यत् घुणेन राजकीटेन चतस्योत्कीर्ण स्यैकवर्स उपमया माम्यन याच्यमाबादः तदलमायन्तं तदेव लमिति केचित ममार्ज घुणाक्षर घत् याइकिमिदं श्रीदेवत.सौन्दर्य घिल्पन कौशल मित्य यमः चालित बानित्यर्थः | अनया चातिथयोया पौरस्तीणां रमा समानसौन्दर्य अस्त व्यज्यते ॥ ५८ ॥acts क्षुरपमिति । यदन करगोन दुसमभ्यस्तं ममेदम्भ यादिति भूयो- भूय: सहल्पितमित्य : कल्पयन्नि सङ्कल्पितानिति दल्लाः कल्प इत्य पपदं व्यावर्तक येषां ते कल्लोपपदाः दृक्षा: कल्परक्षाः नदे फन्नि निमादयन्ति फलनिष्पत्ताविति धात्तोर्लट् । फिन्तु या पुरम ध्य प.पोयस्यामष्तिवन्न. | उपावध्याह वस इति कर्मत्वं भाषय सदयतम ति क तुप्रत्ययः । जनस्य याः सम्पदोऽभवन् तामनसोप्य र गम्याः याचामभूमय इति किमु वक्तव्यमिति भाव. । ग्टहे स्टहे। कत्यक्षबघातिशयोकया पौराप देवेन्द्रभोगो व्यज्यते । न्य पपदं बन कदेशो येषामित यासाने शिशुपालरधे। यां रेवतीजानिरियेघ हातु नरौहिणेयोन च रोहिणीशः ॥ ६० ॥ वाणाहवयाहतशमुशल रासत्तिमासाद्य जना नस्य । দীঘিা জন অৰ नि.शङ्कमूर्ष मकरध्वजेन ॥६॥ . कला इति । माला समय: कलय तु परियाः गेडा भा- आज दधान । कसा गिल्ये फालभेद नि | कला तोडगोमाग रनि ৰ। যভিন্ন ছবি মায়াবিষয়াবল वती कास्मिकन्या पूष मञ्च आया यस म रोशनीजामि मायया भइति समामान्तो भिडादेव लोपोथ्योईनीति यलोय । रोहिया पन्य मान रोहियेय, बलभद्र ! स्लोभ्योटा । यो पुरों हासनया, K ने ति स्म । लिड रोहिणीशचन्द्रश्य हा न हये । श्रम हिणय रोहिणीय परोकर्यावह वन दयो प्रस्तत्वादिप्यमा सष्टत्याच केलामविपया तुल्ययोगिता | गरमन्यः ॥ ६॥ पाणेनि | यत्र पुरि वाणाहये वापारयशे व्यहना चय मीमा गम्भुप ये तय हरवियत्रो जनाईनस वषायामत्तिमात्यानिमामा प्राय प्रायत्यर्थ गरिमा यिययता म समझेनेति माय । अनार । नेत्रा जयशोला । टनाप्रभादिबाटण् मयम । तेरा यम्य मकरध्वजेन कामेन प्रसपणेति भार, I निमि कम चितम् । पम निगमे भावे लिवचिस्पषीयादिमा ममगारएम । मिययोरिति Nि | पाय गम्मपाल थापालामा यानि यानिशान गयो कायलिङ्ग भेद । परा लि गन् भजामतो धूर्वटिया मणा वाणाभियोधिम रिममिया हतीय सर्ग:। १३. निषव्यमाणेन शिवैर्मरुद्धि रथास्यमाना हरिणा चिराय। उद्रश्मिरत्नाकुरधाम्नि सिन्धा वाह्वात मेरावमरावती या ॥६२ ॥ खिग्धाजनश्यामरुचिः सवृत्ती वध्वाइवाध्वं सितवर्म कान्तः । नियमागोनेति | शिवमरहिमन्दमारुतै. अन्यत्र शिव रुद्र मरुद्भिर्महरौर - विराय निद्रव्यमाणेन हरिणा श्रोहणेन शरण चाध्याम्यमाना धितोयमाना ठश्मीनां रत्नावराणां' पानि स्थाने एकत्र रनाकरवादन्यत रबमानुवाति भारः मिन्धी स्थित नि शप. या पूर्भरौ स्थिताममरा यहां मनीत्यमरावती मिन्द्र- नगरीम् । मती ववचनाजिरेति दीर्घ संज्ञायां भादुपधायाशेति पत्यम् । छाझास्त म्पईया अाहताती अभगवतीमनु चकारेत्यर्थः । इयतेलुंड, स्पर्शयामाड. इत्यात्मनेपदं लिपिविचितश्चेति यात्मने- पदेवन्यारस्यामिति चोरड मादप सिजादेशः । यत्र प्रवभार्थं से- पि मिची सेरौ स्थितेति प्रतिविम्भावन माधयानो । होपान प्रा- पितेयमुफ्मेति कप' । श्राद्धाति साम्य प्रतिपादक: सन्द• सईते हयते वेष्टीवनुशासनात् । ६२ ॥ निक्षेति । स्निग्ध यातनं तइत्तेन च श्यामचिः सुरत्त मदु- दृत्तिः सुनु, की लय । बयाणा लोकानां समाहारम्तिोकी | नदिना- परिना. मा. मायापतिपुरिति दिएमा, कारागेमारपदे- द्विगु: हियामिप्यत इति म्हीवहिगोरिति डीम् । तस्सास्तिलको भू- भएभून स इरि विशेषकोबा तिलक वेत्यर्थः । 'बद्दा यघाश- न्दा इन्ददायाचनात् । नमालपत निलकचिलकाणि विशेषकम् द्वितीयञ्च शिशपालबध। विशेषको वा विशिशेष यस्याः थियं विलोकीतिलकः स एव ॥६३ ॥ तामीक्षमाणः स पुरं पुरस्ता प्रापत्प्रतोलीमतुलप्रतामः । वजप्रमोडासिसरायुधश्री र्या देवसेनेव परैरलया । ६8। प्रजा इवाडादरविन्दनाभः शम्भर्जिटाजटतटादिवापः । . रय रोज्वला यस्था तस्या पुर अन्य वाव सितो पर्यो गौरादि कान्निा- गय घ यसानसा । वर्णहिनादौ शुक्लादाविन्य मदावाप्यार । या व श्रिय विगिरीष विशेप्तिवान् । अनेकन्द यमुपमेत्य के । ,शब्दमानमारदात झेपइत्यन्य से भोप मेल्याई दरही ॥ ६ ॥ तामिनि । अतवप्रताप से हरि ता पृथ्वोका पुरमीनमाण घरात पूर्वस्यादिशि । सप्तम्यर्थ नसिल प्रन्यय 1 प्रतोली रयाम | रच्या प्रतोली विशिस्त्यमर ( प्रापन प्राप्तवान् । नहि पूषादित्यादिमा रसाहेश । रवायां तोरणप्रासादादिगणहीरशादिमीना प्रभा भिरुद्रासिनी हरायुधवीरिन्द्रचापटीयवासा ! मधिमालोपसहए अन्योन्द्रायुधानास्यादिति भाषः । अन्यल बमण कालिशस्य प्रभामिरहासिनी मरायुधानामितरदेवतायुधाना वीर्यस्या । मनोस्त्रिी हीरके पवादित्यमर | या प्रतोती देवसेना सरपरिव मरैः अभिरउरा इष्प्रधर्मा ॥ मजा ! छापिन्दनारियोहात प्रजा । यतो वा Frपानि भूतानि आयन रति युरिति भार शम्भोटार सटादाय इ यन्त्र पहप बतीय सर्ग:1 १३३ . मुखादिवाथ श्रुतयोविधातः पुरान्निरीयुर्मरजिध्वजिन्यः ॥ ६ ॥ श्लिष्यझिरन्योन्य मुखाग्रसङ्ग स्खलत्खलीनं हरिभिर्विलोलैः। परस्परोत्पीडितजानुभागा दुःखेन निश्चमुरखवाराः॥६६॥ निरन्तरालेऽपि विमुच्यमाने दूर पधि प्राणभृतां गणेन । सेनाः पुरानिरीयुः निर्गता: । मालोपमेयम् ॥ २५ ॥ शिमारिति । अन्योन्टेणं गुचाये'घु सद्गन स्वलन्नः खलीना: फविका यस्मिनकामखिताया था। करिका व पलीनोऽम्नीत्यमरः । सिमद्भिः संयनः दिल नः सरच इनिरिभि स्तुरङ्गः करौरवान् वारयन्ति ये तेऽवारा. चहारोहाः परसरेयोत्पीडित ताराभागाः मनोहान निरः निर्ज। पात्र सभावोयातिपयोग । रु- हरः ॥ ६६० निरन्नरालइति । रमा निनिरणे प्रायभतान प्रापिजाप कलो निरनरालेऽपि पूर्व नैवादिस्टोपि पथि सम्मति दूर दूरत एव विमुच्यमाने सति एव दीपस्यादन्य हिपमयामर्थः । तेजो- महर्विाधिक प्रमावस्यय । तेजीयनपभा तेज रति रिवा दिपैदोपैरिवा सम्वाधम कहोल माम्भो मासे । म स्वैरिव सम्मादिति भारः । अय गती भावे दिन दम पार पदयः । खते सैर दूगे- बारिततमम्ले दीपा र मोजातिमालिक पथि निरर्गसं दिया: प्रययुरिन्यर्थः । तनाति स्तरमन्दराले द नपर, पथ्य पमानत हिपा. गमनात्पर उतपनो दोपामगार प्रसन मारिदार निरन्तरादार - पिशपालवध तेजोमहभिस्तमसेव दीप ईि पैरसम्बाधमयाम्बभूवे ॥६॥ शनेरनीयन्त रयात्वतन्तो रथाः क्षितिं हस्तिनखादखेद। सयत्नसत्तायत रश्मिभुम ग्रीवाग्रसंसनयुगैस्तुरङ्गः ॥६८॥ वलोर्मि भिस्तत्क्षणहीयमान रथ्याभुजायावलयैरिवास्याः। पश्चान्न च्यमानत्व च न सम्भवतीय पमानोपमेययो रूप्यं स्यात् । ती- यान्न पाठे तमसः प्राविनापमानसे तम्हारुण्यसाकस्यात्मक सापीया नियालद्वारिका पन्थाः ॥१७॥ गरिति । रयासतलोयानोरया मयते. सून धारथिमि । सूतः क्षत्ता च सारथिरियमरः । चायना धाया ये पम्मयः प्रमहा। करणापही एणी इत्यमरः । भुमेधु प्रथेषु पीवाणामप'धु सं. मा युगाः युग्याः स्कन्धाद्याः दारुविधेयाः येष तैरतएवायेदेर- प्रम: तरङ्ग ईतिनपात् इस्तिनः पारि मत्कटः । र पार पसिनसमिनियमरः । तखान: दिति मनीयन मोनाति भारोक्ति. यथावस्तुपर्ण नात् । १८॥ बलोम्मिमिरिति ।। पदान्य ममय र लोषिभिः प्रलयैः कद- যাবে মই নিজন্য হয় নানা অঙ্মাি या भुजेय यस्या' अतएवासाः पुरोधारायाशझपायो क्षण निष्प :- ति निति मति मायेप भूना हारसीव हारकाय सम्प मति यावत् इनामीन इरिविसे ताईफस्यादिति HINE | हार- ।। सदस्य संवार सतलो पाचनतिन ! समय रतीय सर्गः। न्म द्र प्रायेण निष्कामति चक्रप्राणी नेष्ट' पुरो हारवतीत्वमासीत् ॥ ६॥ पारेजलं नीरनिधेरपश्य रारिरानीलपलाशराशीः। वनावलीरुत्कलिकासहस्त्र प्रतिक्षणोत्कूलितशैवलाभा:॥ ७॥ लक्ष्मीभृतोऽम्भोधितटाधिवासान मानसी नीरदनीलभासः। हारवतीत्व द्वारपत्व नेट तस्य हरि निष्क मणहेतपादित्य भयथास्यु- पमितभुजवलयगलन तत्वाइपमा मसीस यम निहत्वोमक्षा प्रायेणेत्य-: नेन व्यज्यते ॥ ६॥ अथासग समाप्ने समुद्रं वर्णयति । पार इति । मुरारिनीरनिधेः समुद्रस्य जलानां पारे परतीरे पारे नलम् । पारावारे परावाचीतीर-' इत्यमरः। पारे मध्य पध्या वेत्यययीभावः | नतम योगादे काराग्नत्य च पारेगन्दस्य । यासमन्ताबीलाः पलाशानां पत्राणां राययोयामानाः हरितपर्ण पूर्दा इत्यर्थः । पत्र' पलायं छदनमित्यमरः । व्यतएवोत् कलिका जर्मयः । उर्मि रुकलिकोझोलकलोल लहरिस्तथेति इलायुधः ।' नामा सधैः प्रतिजयमुत्फ लिताः कूलमुहताः कूळ प्रापिता इत्यर्थः । 'टस्कूलबहाकरोतीतियानाकर्म जितः। तेग जैवलाना चाभेवामा पामानाः तस्यीरित्यर्थः दनावनीरसभ्यत् । अवोत्व नितथैववस सतः मिह मन्देहादपमोचयोः सन्देह सदरः । ७.॥ लक्ष्मीमत रति । अषौ हरितमो गोमां श्रीदेवों च विधतीति मनोभतमान् श्यम्भोधितटे अधिवासोये तान् नीरदरवीलभामः मोलान लताबव वत्य पमितसमासः अन्यत्र बतार व रति पिशपालवधे। लतावधसमायजोऽयिवेल' बहकृतान स्वानिव पश्यति स्म ॥ ७॥ आश्विष्टभूमि रसितारमुच्च ोलन जाकार वृहत्तरम। फेनायमान पतिमायगाना मसावपस्मारिणमाशशङ्ख ॥७२॥ पीत्वा जलानान्निथिनातिगार्ग दृ द्विगतेऽप्यात्मनि नैव मान्तीः । शकपार्थिगदियानमध्यपदसोपी माउ | नामि. सम्प्रयुज्यन्न पनि सम्प्रयुग' मङ्गतान् । किन् । धियेलं वेसायाम् । भिzrsee- यीभारः । दुमान धरलतानकोडतान पान सकीय विपहामिवयः। एमञ्च लावानिर्वाह । थानपर मसालापान: । खोजाना- यामनि स्वं लिमात्मीये खोलियो र यमरः । पसल सनेमा सही याचा ॥ ७॥ यालिलि) पानि मुभिमासिद्रितभूतनं तार fat मन्दितार बोला पञ्चततामितकात। एतता भुजाता थार धाकारोये नारायस नयोज' भायमान पदमनम् । फेनापति बनिति पर । यो समस्याम् । स पर- माय । म गमीयामा सिप पो हरिमारिप- मपसाररोगिण मायर। तत्कायोगातला समजाव। यवान दानिकाः । कातिभिराहताय मम पापी मन घन्दिा न्दनानु पादनि नरिति दो पादौ नि पान . বুলিবী বিধি প্রবি যা { মা গান r गो समापन 1 मामा भान गाईम् । थोरमा टतीय सर्गः। १३० क्षिप्ता देवेन्दोः स रुचोऽधिवेल मक्तावलीराकलयाञ्चकार ॥ ७३॥ साटोपमुमिनिशं नदन्ता यैः लाययिष्यन्ति समन्ततोऽमी। तान्य कदेशान्निभृतं पयोधेः सोमांसि मेघान पिवतोदर्श ॥७॥ उद्द,त्य मेषैस्ततएव तोय मर्थ मुनीन्द्रौरिव सम्प्रणीताः। टिश्चातुर्वर्णादित्वात् पार्थे यज । नतिमालमतिगाई तस्मात्तृष्णा भरादिन्यः। ग्धो पुनरोपः धानोयि प्रत्यये प्रति गाईव्यमिति स्थात् पीत्वा पक्रियापेक्षया पर्वकालता यथ गिते धात्मनि देहे । चन्द्रोदये समुद्रस दृहिरित्यागमः। व मानीरमानी; अति- रिदमाना इत्यर्थः। मातेः शतरि डीए झालीनदोर्डम् । दिप्ता उहीसो अति दृशयोकटं पीता अन्नरमानावहिरुहाना एलर्थ. । इन्दोरुचोमरीचीरिवेतपो चा सहस्रिषिवेलमधितीरम् । वेला फूल'च- कारयोरिति विनः । मुक्तावलीराकडयावकार याकलयामास कलतिः कामधेनुः॥७३॥ माटोपमिति अभो मेघा: माटोप सम्भाम् । सम्भमाटोप संर- भाइति यार । बनिश नदनोगमनोयनोवैरम्भीभिः समन्ततः भापयियन्नि तान्दम्मासि पयोधेरेकदेशादेवकोपावित निसलं यथा तथा वितमिषान् स हरिददर । एतम मुगसापारौद्ररूपत्वं व्यज्जत प्र७४। उत्प्रति । मुनीन्द्र सतोवेदात् वेदार्थमित्र मधेसतोऽग्नु राम रतोयस समयोनास्ता अनुरागि' भतन्तीः प्रविशनीनदी- शिशुपालवधे। लतावधसम्प्रयुजोऽधिवेल बहकृतान स्वानिव पश्यति स्म ॥ ७१ ॥ आविष्टभूमि रसितारमुच्च ोलन जाकार वृहत्तरङ्गम्। फेनायमानं पतिमापगाना मसावपस्मारिणमाशशङ्क, ।। ७२ ॥ पीत्वा जलानाविधिनातिगार्म इद्विगतेऽप्यात्मनि नैव मान्तीः। शाकपार्थिवादित्वान्मध्यपदलीपी समासः | ताभि: मध्युच्यन्न इति सम्पयुअ. मङ्गतान् । किम् । अधिवेक्षं वेलायाम् । विभकायऽथ्य- योभाय: । द्रुमान बनानने कीसतान खान स्वकीय विग्रहानियेत्यः । एवञ्च पुलिसवानिर्वाह। यात्मपरले नपुसकत्वापास: । 'सोशाता- यात्मनि स्वं लिमालीये खोलियां धम इस्य भर पश्यनि मलेप- सीय याताया॥ ॥ थाविति । प्यालिष्ट भुमिमालिङ्गितमाल उकार रसितार क्रन्दितारं बोलता चलतामितमातः एतता भुजानां प्राकार रय ग्राकारोयेषां ते सत्तरायण हलधोक्त फेनाग्रमान बगइमन्नम् । फेनाति ययमिति क्यड । यी समूह पापम् । तस्य समूह - यण । तेन गझनीयाप गाः तामा पवि समुदं यमौ हरिरमारिण- समसाररोगिण मागाई। तत्कर्मयोगाजपा एमाञ्चक रत्यर्थः । पाइनैदानिकाः । अर्थातभिराहताय ममि प्रापी मन न्दनान् पादति मारिति होगदौ शिपभूधीः । पान काम- इक्षितो निपतति व्या रोहि किया रिभ्यः पयमेव भाति गते गे सरकार ॥ पोयोनि । जनामा निधिमा मारेष गई एक गाईम् । चौपम्या सेतोयसुइस समालीताः सवा धनुरार्थि' पतन्तीः प्रविशनीन तृतीय सर्गः। क्षिप्ता इवेन्दोः स रुचोऽधिवेल मुक्तावलीराकलयाञ्चकार ॥ ७३ ॥ साटोपमुमनिशं नदन्तो यैः प्लावयिष्यन्ति समन्ततोऽमी। तान्ये वदिशान्निभृतं पयोधेः सोऽम्मासि मेघान पिवतो ॥७॥ उद्द,त्य मेधैस्ततएव तोय मर्थ मुनीन्द्रौरिव सम्प्रणीताः। दिपावर्णादित्वात् स्वार्थे प्यम् । तदतिमालमनिगाई तात्तृष्णा भरादित्यर्थः । ग्धो पुनरोगुणः पानोयि प्रत्यय रति गाई व्यमिति स्थात् मोत्या शेपपक्रियामेजया पूर्वकालता अथ ए िगते स्थायनि देहे । चन्द्रोदये समुदस्थ दृद्धिरित्यागमः | नैव भान्तीरमान्दी; अति- रिचमामा न्यः। मातेः गरि डीए भाछीनद्यो । विमा उहीसो अति वृष्णयोकटं पीत्वा अनरमानाइहिरवाना इत्यर्थः । इन्दोरचोमरीचीरिवतरक्षा स हरिरपिवेलमधिनीरम् । भेला फूल य-- कारयोरिति विश्वः । मुमावलीराकलयाञ्चकार याकखयामास कसतिः पाटोपमिति अभी मेधाः माटोप ससम्मम्म् । सम्भमाटोय संर- म्भाति यादव. । अनि मदनोगर्जनोयनोवैरभोभिः समन्ततः शारयिष्यन्नि तान्यम्भांसि पयोधेरेकदेशादेशकोणावित निशतंयथा तथा भियतोषान् स हरिददर्श । एतेम मगदसापरिनिदपत्य व्यज्यते राजनेति । मुनीन्द्रस्ततोवेदात् वेदामिन कामधेनु: ।।७३॥
गिशपालबधे। विलोचनस्थानगतोषणरश्मि. निशाकरं साधु हिरण्यगर्भम् ॥ ४॥ कचिजलापायविपाण्ड राणिक धौतोत्तरीय प्रतिमच्छवीनि। अवधाणि विधाणममानसन विभकमस्थानमिव स्मरारिम् ॥ ५॥ छायां निजस्वीचटुलालसानां मदेन किञ्चिचटुलालसानाम् । चन कार्यत् स्थान योग्य देश तइतानुपरस्मिनिभाकरी यस्य प्यन्यत्र ने- लोकतान्दमित्यर्थः व्यत साधु सत्य' हिरवगर्भव झामिनेत्य रक्षा सहमयी त्यादिवते रिति भाव । हिरवग निषिगर्भश्च ।। Hat कचिदिनि । पुन. कविदेकदेशे नलामाममायेनापगमेम विपागह- णि शुपाणि ध्यतएष धौत क्षालित यदुत्तरीय तत्पनिमा तलमा জিমনালি বা ঘি বা বিশ্বাস্তু হােল। ফুল জব্দ नन् । ध्याएपोपगाया. पार्थत्याः यगमले नाई भागेन विमा एक. रागस्यापित भस्म यस त सारि हरमित स्थिमित्य पमान बायामिनि ! : निशक्षो चाप मियाधनेषु लाशेगा। यो मा । थोलुपोषोनुभोसोबोलम्पटोलालयोऽपि चेति यादवः । तेषा- प्रजनीचटुसालमानाझदेन विश्विदीपटुलायमसात असमाए । अषयोरपि নিষীয় মহিমাৰি যিলো। पावशाललानां विनमानां सादीनां अविश्वानि मातानि उति. बनातानि। पूर्वकासमा तानि पदापि येपान रमिला- 'कपिरोभूवरीरिधः। रखयोरभेदः । अहातपन्न :
१४५ चतुर्थ: सर्ग:। कुर्बाणमुत्पिञ्जलजातपर्व वि हद्गामानां नलजात्पवैः॥६॥ स्कन्धाधिरूढोब्बलनीलकण्ठा नुर्वी रह: श्लिष्टतनूनहोन्द्रः। प्रनर्तितानेकलताभुजाग्रान् रुद्राननेकानिव धारवन्तम् ॥७॥ विलन्विनीलोत्पलकर्स पूराः कपोलभित्तीरिव लोधगौरीः। सातवः पादां उापम् । एतेन मइटी कमलाकरमादिवते । दमाशयोः कारः . फन । पुन: पब कामधिएडाः ददना नीलकाम- रा देगनान् यन्या फवापिटा. प्याम्पिता: मेलाः परडा के- न्गनु । यस प्रकाएडयो. मम इति ति। पहाः सिष्टतनन सारेहान् एव नहानामावाददय राति भारनति- गानि समानामे मुनानां मनानझिाच भुज्ञानां पापि वेग- नामा सननानावधान पनि दिनानिय टोचा रोहपा- बारयन्नर हमम्।। मित्रोति मिनो नोडोपवान्दो शरा: मातंगदा- मानाः मोरधरसमा मौरीरदाताः।ौरदिपनि । बोनमची मी मरम्मतसि पिताः। समानरमाइ। ना दसरा चपरानसमग नडाः गति लिन र नागानामाना सानाः इदः सुकोमा रिमी: २० विशुपालवधे। नवोलपालङ्कत सैकतामाः शुचीरपः शैवलिनीर्दवानम् ॥ ८॥ राजीवराजीवशलोलमृग मुषान्तमुष्णन्ततिभिस्तरूणाम् । कान्तालकान्ताललनाः सुराणां रक्षोभिरक्षोभितमुहहन्तम् ॥६॥ मुदे मुरारेरमरैः समेरो रानीय यस्योपचितस्य शृङ्गः। लवती मोदधानम! शुचिपणेवलावास्या विम्वप्रतिविम्वभावेनो- एमादयम् ॥1 লীলাম। প্রন যাত্রীবলীনা দরধী বা অধী *ী বা ধাক্কা অঝিনালীবালীঘৰলৈ বহুধা ফফিফি যন্ত্র পারদ মুনি ধনে জ্বালা প্পো বালাসুবানােনা যা साता कानालकाना । पलकापूर्ण कुन्नला इत्यमर । सरायो सलमा: लियो परसा रजोभी रास यलोभिवमनभिभूत ययातथा उदइनमः॥ ননীয়ায় জামিননাদ যিঘিয় অনিয়ন্ত্রন খুব गर निरसति । र इति मुरार दे सन्नीणय अमर कन्दभिः सुमेरो: गृह करणे रानीयोपचितस्य वाई तस्य धामीने गृहरुपवितस्- अर्घ । उपचने करणाना मृद्राणामर्यादामयनकायम ! यश लिस्य इच्छाय यौहत्य सौन्दर्यश्च तयो गुगा दत्मणों उद्दामगिरा प्रगम्भ- थापा कवीनां सपा उद्यान दि म्योद्या मिथ्यावाच्या म भनि मेर- शुद्रे सर्ष गुणसवादिति माय । राजसूयसूर्य मद्येत्यादिना बदर क्यानोनिपात । उकए वाय उहाय रति घमनेनीपमा श भमाप मनुषहष्टान् पञ् प्रत्ययः । श्रीशोमुपोऽनुपमा ति नियमात चतुर्वः सर्गः। भवन्ति नोद्दामगिरां कवीना मुछायसौन्दर्य गुणामृषोद्याः ॥१०॥ यतः परा निभृतान्यनूनैः प्रस्टै हुभूरिभिरुच्छिखानि। आयादिव प्रापणिकादजन नग्राह रत्नान्यमितानि लोकः ॥ २१ ॥ अखिद्यतासन्नमुदग्रता रविन्दन्धानेऽप्यरविन्दधाने। द इत्यादिनोरुमके यन्स टोयं चैतः सचनेनान्वयः । मेरमा सम्दापि सम्बधाई नादतियोकि...। यत रति। मोषः पराशन सानियतमादिः भूरिभिः प्र- भूतः । प्रभून प्रान् भरोयमरः । प्रम्पः सानुभिर्मामरिच ! - म्पोलो कानुमानयोरिल्यमरः । भतामि च समभृतानि मितानि उटि- पामोनियमितानि पारिमिनिरवानियतः नाटापानिजात् । रापोवीसमरः प्रायोकाहारः प्रयोजनमम पारिदिए। मदप प्रयोजनमत र दलालोगः प्रापदिशदेशानेगमाय ते गप- सपनो। हमादिराजप' पपामामधार,m रूपियतेना पारुद्रमादसारामकोटपगारन्या- नदारदरिन्दन : | सन्दिाना पाने- Fantarita: सोपामिति भम् । धिर दुर । पदभयोगिोगमारः। बम मितिमा मारामी- मदा पनि समानानि पानि मारमा दयाराम- भापाया! रेरामाजिर। पर An पार्मि- Ranारतरि सम द.
१४८ शिशुपालबधे । भृगावलियस्य तट निपीत रसा नमत्तामरसा न मत्ता ॥ १२ ॥ यवाधिरूढन महीरहोच्च रुन्निद्रपुष्मातिसहस्त्रमाजा। सुराधिपाधिष्ठितहस्तिमल्ल लीलान्दधौ राजतगण्डशैलः ॥ १३ ॥ विभिन्नवर्या गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरन्त्या। धाने म्यरविन्दाकरविहारामधुकरासापं नारियर्थः ॥ १२ ॥ यति । यव थैले रजतस रिकारो राजतः । प्रापिरजतादि- भ्योऽनित्यञ् प्रत्ययः । स चासौ गण्डशेनय । गण्डलास च्युताः स्थलोपलागिरेरित्यमरः। उनिद्राणि विकसितानि पुमागणवीणोधे- वेत्यु ममितसमासः । तेषां सहस भजनोति ताजा अधिभोच- महोरहा क्षेण राधिपेन देवेन्द्रण अधिषितो यो इसी मास तस्यै रावतस्य लीला शोभान्दधौ ऐरावतस्य धावल्यादिति भावः । इम्ति- मझोऽधमात इलिमजोविनायके प्रति विशः। यस लोलामित्र लोणामिनि सादृश्यापानिदर्शनालद्वार; १५ ॥ विभिनेति । गरहापर्जनारुणेन विभिनव अन्यथाशतारणों यह- बिमानमापादिता रत्यर्थः । सूर्यस्य सम्बन्धिनो र पहनीति रए; रथायाः। तदति रपयुगप्रासमिति यत्मन्यया । यत्र से बग- हरीरनीः अंगारण्यामः रत्र मरकतरित्यर्थः । शारे करीरो:- स्तोत्यमरः । शब्दसामानताहेतोरलतायाः प्रतिपत्थयारपीम. एकाम् । अतएव कार्यपदमप्रयोज्यामिन्यु का करिकलासादिए न दोष इत्याइ वामनः । में विवादित रत्नः पुनर्यन रुचा रुचं खा मानिन्विरे वंशकरीरनीलैः॥१४॥ यवोजिताभिर्मुहुरम्बुवाहैः समुन्नमनि समुन्नमभिः। वनं ववाधे विषपावकोत्था विपन्नगानामविपन्नगानाम् ॥ १५ ॥ फलनिरुणांशुकराभिमर्यात् कार्यानवं धाम पतङ्गकान्तः । परितः स्फुरन्त्या रुचा समभया करणेन पुन: खां रुचं निजह- रितर्सनेव च्यानिन्यिरे यानीताः । नयते ईिकर्मकात्मधाने कर्मएि लिट । प्रधानकम्मेण्याख्खे ये लादीनाई ईिकर्म पामिति वचनात् । चल विभिनवसी इत्ये कस्तद्ण: । रथ्यानां सगुणत्यागेन गरुडापजगुण- पहपात्य नस्तत्त्यागेन मरक्तगुण महणादपरसद् एनटुपजीवीति सजा- तीययोः सङ्करः । तेन गिरे. सूर्य मण्डलपर्यनमौदन्य वस्तु व्यज्यते महणः स गुपन्यागादन्योत्कृटगुणपहः ॥ १४ ॥ यति । यत्र चैते समुन्द्रमद्भिः समुत्पतद्भिरम्वुवाहरमितानि स्त्यनाभिरगिमुडः समुत्रं समा उब लिन मिजामिन्य. । उन्दी के दने रति धातोः कर्मपित उददेन्यादिना निशानव । विपदगा- विगतगर्मा न भवन्नीत्यग्पिदगाः चपनगा: इयर्थः। तेग मविपद्रगा- मामगामां वृक्षापा दन विषयारकोत्या शिग्निसस्वा विपदापत् न बवाधे नित्यं वर्षानुषनादियाग्निचोमो रक्षापामहिकर रति भाव: फद्भिरिति । यः शैतः उणांगुकराभिमाद करसम्मति यानोरिदं कार्सन याग्नेयं धाम तेजः पहिरद्विरनि: यन्ति शशंस यः पावगुणागुणानां सङ्कान्तिमाक्रान्तगुणातिरेकम् ॥ १६ ॥ दृष्टोऽपि शैलः स मुहुर्मुरारे रपूर्ववहिस्मयमाततान। क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः ॥ १७ ॥ उच्चारणचोऽथ गिरान्दधान मुच्चारणत्पचिगणास्सटीतम्। রূঘোলিবানি না। ঘন কাল জান লেন- भूतैरिति भावः । गुणानां षडान्तिमन्याल समर्ष सक्रान्त गुणामित्यर्थः पावराणादाधारगुणसहकारादाक्रान्तः प्राप्तो गुणातिरेकः कार्यविशेषा- धानरूपो गुणोक!यस्यास्तां गयस प्रतिपादयामास मार्ग विषां मल हमणावियधपि सूर्य कान व ज्वलनशननदर्शमात् सर्धवापि ভয়ঙ্কায়িী বৃদ্যাপাধ্যায় বাবার্থবিধাজনিৰি निषयोऽवध जातय रत्यर्थः । ततश्च सहकारगनिविरहिणी महजगति रहपकारिणीति भावः । इत्यनुमायोलिङ्कार' ॥ १६ ॥ धोऽपीति। मुहुई टोपिस तोहरारेरकप पारपूर्वण तल्यमपूर्ध्व वत् । तेन तत्य क्रिया चेदिति वति । विषयमाततान धतिरमणीयत्वादिति भावः । तथाहि इथे क्षण प्रतिवणम् । यीमायाँ हि भीत। नतामपूर्वद्भाव उमेतीनि यत् । समायोपगमन भेट रमणीयतायाः रूप वरूप लक्षमित्यर्थः । थल रमणीयत्व लपास पायाय विसमे हेतृत्वसमर्थना वाक्यार्थ हेत कायलिङ्गमद्वार: उचारपतति । अथ हरिविम्यामनरनिरा वाक्याना सशाय मानातीत्यु भारपा उशिकसद | बातोग्नुपरुमा कति बप्रत्ययः उत्कन्धरंद्र मवेच्य शौरि मुत्कन्धरं दारुक इत्य वाच ॥१८॥ आच्छादितायतदिगम्बरमुच्चकैर्गा माक्रम्य संस्थितमुदयविशालशृङ्गम् । नेपुपचेत्याटिना प्राकारानुपपदाकर्मोमपदो मति विप्रतिषेधेनेति वच- नात् । दारुकः कषासारथिः उमाः उवताः रणतः पचिगया: का ताः रणपक्षिगणास्तटोर्दधान तं पूर्वेलम् । धरतीति परं पर्वतम् । पचाद्यच् । अहार्य धरपर्वता रव्यमरः । द्रष्ट मुत्क उत्म कम् । उत्क- उन्मना इति निपातः एत्कन्धरमौत्स क्याइबमितकन्धर गौरिमोच्य रति वक्ष्यमाण क्रमेय वाचमुनाच | नहीनितनोऽवसरेलसीदतीति भावः ।। इत: प्रति यमकानन्तरतोकेशु क्वन्ततिलकारतं नियमे नाह शाच्छादितेति । प्राचादितान्याहतानि अायतानि दीर्थाणि दियोऽम्बर सच दिगम्बरालि देन तं अन्यत्र प्राच्छादित वसितमायतं दिगैवाम्बर बामो येन तं तथोक्न उच्चकै रुद्रता गां मुबमानस्य व्याप्य संस्थितम् । तथा उदपाणि उद्रतानि विशालानि च शृङ्गाणि शिसरापि यस नं छन्दल उदये विशाले यूटे रिपाणे यस तं उच्चरननगांभमाक्रम्या विद्याय सस्थि- तमित्यर्थः । शृ विपणे शिखरइति । गौः स्वर्ग हपभे रसौ बच्चे चन्द्रमसि स्मृतः । अल नीनेदिग्वाणभूवाग्वारिषु गौमतेति च विश्वः । मुभि शिखरे यन्यव मिरसि स्फुरनी तहिन दोधितेरिन्दोः कोटिः रश्मिः कता च यस्य तमेन नगेयं नगी रदतकं कैलासनायकमीवरचोदीक्षा को न विसयते पदापि निसयत इत्यर्थः । नेयं तस्ययोगिता प्रवता- प्रकृतविषये तदनुत्यानात् नापि समायोति तस्यावियपराकाम्यजीवितात नापिलेपः उमयल्ले ये विषयों पयोगात् तमामाकरपिकामावपर्य- वति ताभिधायापारेणापि सनायर्यान्तरधीशाइनिरित्याडः। तदुक्त काव्याशामे। अनेकार्थस्य सदस वाचकवे नियन्त्रिते। संयोगा- १५६ गिशुपालवध इतस्ततोऽस्मिन्दिलसन्ति में रोः समानव मणितानुरागाः। स्त्रियश्च पत्यो सुरसुन्दरीभिः समानवप्रमणि सानुरागाः ॥२७॥ उच्च महारजतराजिविराजिवासी दुर्वर्ण भित्तिरिह सान्द्रसपासवा। अभ्य ति ममपरिपाण्ड रितस्परारे . रुद्दह्रिलोचनललामललाटलीलाम॥२८॥ पर्गियी हत्तम नौ लौ गन्नियति प्रहर्षिणीयम् ॥ २६ ॥ . इत रति । मेरो समानराने तुल्यस्वे सतरवानिवदानि स्तो- "কবিতায় লঙ্কানীবিমান হলি কিয় ৰীয় এয় तमिनपने माप पत्यो पनुरागेण सह वर्तन इति सानुरागा हर. सुन्दगीमा समा. सहरा स्यिय द तसतो रिलन्ति क्रीडन्नि अन्यो- মনিষীছা বিধিল নৱেমাখি ব বিদ্যালালি मन्त्रीति भावः ॥ २७॥ उच्चैरिति । रहाद्रो मान्द्रया सुधया लेपरिशे प्रेयास्तेन का 'सुवर्णा समानरमी । ज्योतिर्जनपदेन्यादिना समानय देशः । देप- भेदेऽस्ते सति जयनी । महारजाराजिविराजिता काञ्चन रेखाशो- मिता बसो रोर्तिनी उश्वना दुर्वर्ण भित्ति रजत भिति। महारशतकाञ्चने इति । दुर्य से रजवं कृमितिचामरः । भमना তাহবিপন্ন বৈজি কী বলা মুদ্ধ অঞ্জ वस्य ललाटस्य लीलां शोभामध्ये ति भजनीति निदर्श मालवारः । नाम पुण्डावभूपाप्राधान्यकेतवित्यमरः ॥ २८॥ । Wr चतुर्थः सर्गः। १५७ *. अयमतिजरठाः प्रकामगुब्बी रलधु विलन्त्रिपयोधरोपरुडाः । सततमसमतामगम्यरूपाः परिणदिकरिकालटीर्बिभर्ति ॥२८॥ धूमाकारं दधति पुरः सौवने : वनारजे: सहशि तटे पश्वामी। घ्ययमिति । ध्ययनिरिरसिजरठा: प्यतिकठिनाः प्रतिजरतीश । जरठ: कठिने जीर्स इति वैजयनी | प्रकामद्न वी: श्रेष्टाः स्यौला दुर्भ- राय प्रकामगुयों। गुरुस्तु गोममौ के गुरौ पितरि दुर्मर इति शब्दवः वः । विम्प र चट पत् मयूरव्य'भकादयोति समासः अलघुभि पित विभिनुम्बमानः पयोधरमेष: सनर । रतीस्तनादौ पयोधरावित्यमरः। परक्षाः याता: विशाः सतत मर्थदा असुमताम्माणमतोमगम्य- रूमाः व्यत्य बतत्वात् दुरारोहवरूपाः छन्य शवागमनानई विपहाः । त्यजे दन्त्य कुलोत्पचा हा स्त्री कन्य कान्तयति गमननिषेधादिति मानः । परिपतास्तिर्यग्दन्त प्रहारिणोदिक्करिणो दिग्गजा: यास ता: परिपाट- करिका । विर्यदन्नप्रहारस्तु गजः परिणतोमत इति हलायुधः । इतः स्त्रियामिति ममासानः कप्पत्ययः । अन्यत्र परिपता: किणीभूताः दिशोदन क्षतवियाः करिका नसवमाश्च यासान्ताः । दिग्दष्टे वर्तुला- कारे करिका नखरेषिकेति वैजयन्ती। सटी बिभर्ति । प्राव प्रहमतटी- प्रियमहिना बतायामाप्रतीते: समासोलि। मितापा- छत्तपतम् ॥ २८॥ धमेति । र हाद्रौ पुरोग्य धनाग्ने । मुडशि समाने अग्निम्मान भएं स्य: भौरस मुर्गविकारे तटे समसमूहे लीना स्थिता । वा- दिभ्योति निदानव । यतीनां महापामालोमानलोम्बिवाया: अतएर श्यामोभूनाः अभी नरसो धूमाकारन्धूमधाम्यं दधति व पश्य | खखत ..
शिशुपालवधे। श्यामीभूताः कुसमसम होलीनां लीनामालीमिह तरबोधिाणाः ॥३०॥ व्योमस्फ शाः प्रथयता कलधौतभिती रुद्रिद्रपुष्पचणचम्पकपिजभासः । सौमर वीमधिगतेन नितम्बशोमा मतेन भारतमिलावृतवहिमाति ॥ ३१ ॥ रुचिरचित्रतरहशालिमि विचलितः परितः प्रियकत्रजः। গুনি খালি পৌেধুরানী দল। অলথালা প साध्यालपरमाला मासाविति सषयात्।३॥ बोमेति । व्योमस शोधा: अधिक विकथित : पिता अधियाचा: । हैन वित्त इति उपप प्रत्ययः । ते च ते चापकाप तवलिन भारः पिशवा; कलधौवभिनी; कमशतटीः । कसयौन योनोरिति विश्वः । प्रथयाता प्रकटयता अतएव सौमों समेहसम्व- दिनी नितम्बोमा कटनी धधिगतेन प्राव गायकर्म - योगादिमा गमः करि । एतेन रैवतकाट्रिया भारत भरतस्य राम रम्भारनाथ वर्ष भूपएहम् । साटो लोगधागे दामरे मस्नियामित्यमरः। इलाहादिलाइमिर विभागीय पमा লায়ে জমি ছিদ্বিঘৰম্ভ দানা - 'বষয় মহতীয়া বৰ ধৰিষানব' প্রস नायेदभारत वर्ष हिमाईमञ्च दक्षिणे। तेन भवतं माम परेषयेव- मुनदेत् । लात मोमेर मेरो परितोषि नदिति जयनी ॥३१॥ रभिरेनि ! श्री गिरिः कधिरः उज्वरः पिना मान- योमनि गायन इति गयो परितः प्रसारित प्रशिक्षण: ग्रंथा . .
चतुवः सगः। विविधरत्नमयैरमिभात्यसा ववयवैरिख जङ्गमतां गतः ॥३२॥ कुशेशयरत्न जलाशयोषिता मुदा रमन्ते कलभाविकस्वरैः । प्रगीयते सिद्धगणैश्च योषिता मुदारमन्ते कलभाविकस्वरैः ॥ ३३॥ आसादितस्य तमसा नियतेनियोगा दाकाश्तः पुनरपक्रमणेन कालम् । कम्बलप्रतियोगविशेषाः । प्रियको रोमभियुकोमटू चमसूपनरिति वैजयन्ती। तेणं मी समूहः सहमतां चरिष्ण ताद्गत विविधरन- मयेरवयौःखारिख प्रतिभातीय अहा । द्रुतविलम्वितं दृत्तम् ॥२२॥ कुश्यरिति । अनाद्रौ जसाशयोप्तिा अगाययेषु हटेप उपिता यसन्तः । गत्यर्थाशर्म केत्यादिना वरत: कर्तरि कः सम्प्रसार मति- बुद्धि पूजाभ्योति चकारोहर्त मानाईतो ! कलमा स्त्रि महर्ष करिणः । विसहर्षस्तु बत्तम रति वैजयन्नी। विकसरविकानशील । स्वैरभ सविक्रमोवरच । कुशय शतपत्र: मुदा प्रीया रमन्ते क्रोनि करि- विहारापा कमलाकराणामयमार रति भावः । किन कला अव्यत मधुराः विज्ञारो मानसोभावः स प्रयोजनमेया भाविका उद्दीपका दून्य कक्षा माविकाश स्वराः पादयोवेधान्नः कन भाविकसरः सिद्धगर, सरम: योप्तिा यस्तोशामन्न समोपे उदार सुच: प्रगोयते घ भू स्वयमिति भावः ॥ २३ ॥ घासादिति । इहाद्रो अमूमहौषधयः नियतेनियोगादमिर से इदं मातीति देवशासनात् । तमसान्वकारेस नयादेष व्यसनेन । .
शिशुपालबध ।
पत्य स्विघामिह महौषधयः कलन
स्थान परैरनभिभूतममूर्वन्ति ॥ ३४ ॥
वनस्पतिस्कृन्यनिषणवाल
प्रवालहस्ताः प्रमदा इवान।
पुष्पेक्षणैर्लमितलोचक
मधुव्रतवातवृतैर्द्रतत्यः ॥ ३५ ॥
-
यामादितयाक्रान्नस पुनरपकमसेन शनराहत्या फालं समागम कालमा-
काइन पुनरागस्य सद्गन्तमिष्यात इत्यर्थः । 'वि पत्य : कर्यस्य स-
म्वन्धि परस्तेजोऽनरः पुरुषानरयाने निभूत मतिरस्कृतमतपहनश्च
कललस्यान कलान भूतानां तिर्थ स्थान स्थिति वहन्नि निर्ष इन्तीत्यर्थ ।
स्त्रीणां लीप रक्षण कार्य मिति भावः । यथा केनचिदापदि न्यासी-
कतानि कलापि सरच्या कालान्तरे माधवरूण प्रयच्छन्ति ववदोष-
भयोऽपि षिष लियो पत्त्य रपयनीत्यर्थः एतच नासा सूर्याप्तमये
प्रश्वसनाइदये विपर्य या शेपचर्य है । पर यिोपण साम्पादकांदीना-
मापनादि साम्य प्रतीतेः समासोकिरलद्वारः ॥२४॥
बनायतीति । अत्रादौ वनसतयो उपा: । बनमति क्षमा कि-
मा पुष्पफलद्रुम रनि विश्व. । हया स्वपु मेषु च निघणा' समाः
बालवाला पासपद्धवा मा र याताना स्तपोका मधूनि प्रतयन्ति
भुते रति मधुबता मधुपाले मातेन इन्दैन हत्तः एषः यतएव ल.
भिता प्रापिता बोधकासारकापि कनानि येस्तोतरित हिनिच-
मेधार्थ वापदः तदा सायास CA सोची भांभपिक
स्थादपितारे च कल इति विय। पुमैरीपरित पुनरूपल-
चिता. अतन्योलता प्रमदा स सच्चन रति शेष: । म प्रम
प्रियाध्याहारदोष या पान । लिङ्गाध्याचारादित ॥ १५ ॥
चतुः सर्गः। . .. विहगाः कदम्बसरभाविह गाः कलयन्त्यनुक्षणमने कलयम्। भ्रमयन्न पैति मुहुरममयं पवनश्च धूतनवनीपवन: ॥ ३६॥ विनिरागमपरैर्विवृतं कथञ्चित् श्रुत्वापि दुर्घहमनिश्चितधीमिरन्या श्रेयान् दिजातिरिव हन्तुमधानि दक्षं गढार्थमेघ निधिमन्त्रगणं विमर्च ॥३७॥ विहगा रति । कदम्ब : सरभिः सुगन्धिलफिन् कदम्बार भाषि- हरदौ विहगा परियः घनए प्रतिक्षर बनेके एइविधा यानि च्छदायर्यामद कर्मपि तद्यथा मघा गा. वाच. सदानित्यर्थ । कलवान व्य मीनेदिग्वाप भूा वारिषु गोर्मतेति विश्वः । किञ्च धू तानि कम्पितानि नानि नोनवनानि कदम्बकाननानि मेन स धुतनवनीपयन. नोपप्रिय कदम्बास्तु इलिप्रिय इत्यमरः । अयम्पवनः सुइरम मोघम्भमयर पैति । प्रमिताक्षरा हत्तम् । प्रमितावरा मजससैरुदितेति लक्षणात् ॥ २६ विदद्विरिति । एमोद्रिः चेयान् श्रेष्ठः द्विजाति नाझप इदा गमो निधिकलोमन्त्रशासच्च एव परस्प्रधान येपान्तरागमपइिदिनिधी मन्त्राणा च माधविधामः कञ्चिद्वितं वापत प्रकाशित नास्ति' বিনা ভিন্ধিনি বিশ্বামি মানস্বিনীভিযোেঙর श्रुत्वापि रह निघिरफिईट महिमा कसौ मन्त्र रति घातमुखाद कण्यापि दुर्यहन्दु साधन घ्यधानि दुखान्येनानि च इन्तुर समर्थम् । दुनो व्यसनेममिति वैजयनी । गटः संवोधनममिव यस्मिन् में गूढार्थ निधयो भन्चा इसान्दन निधय मन्वारनेगा विभर्ति द्विजातिमन्नगपमित्र निधिगणमेप विभत्तीच्यममा: ३०n + हैं
गिशुपालन।
विम्नाड व मनुते तरङ्गायक
श्शु वन्त मुरसिह विनर प्रियायाः।
सिप्पन्त मुहुरितरोऽपि तं निजखी
युत्तुङ्गलानगरभाभीगमध्याम्॥३८॥
यस्तदरशनुवटं विवाति
परततानेवातमाखताम्।
न पुषिताव रागितारमा
पनन्तताने नतमा लतालम ॥३॥
दन्तोचणास दिसलोपलसेखलान्ताः रुद्रमचिदाटकान वृहनितन्चाः । अशिन भजन्ति घनमामलगण्डशैला मार्योऽनुरूपमधिवासनधित्यकास l अनतिविरोजितस्य जल्देन चिर स्थितवतुबुदस्य पयत्तोऽनुकृतिम् । दनोच्यतामिति । पसिनही दना निमा दशनास दिनोनि- ने दयने इति विधः। तरयस्तर ररिराज महलविवापि कट- पनि मानि यायामि च यारानाए । स्टक व सामाप्रिति विश्वः । अधिकारी नियु। मू मिरर्धपत्यवेदनरः । पापियाया- नामसायोरिवरिपदात्यान् प्रत्ययः । विमगोपना; सम्वल पिला अञ्चलमायोता भेसरा नामो नितम्द भूमकर । मेस्ता पड्गको सातादीनापोरिति कि। राभिरलारा' । नामित रव्ये पाचन एसन इति पन्दात्रे । हलो निरम्बा. पटिया ET शिरगदियभान नितम्दो रोपनि स्कन्ध मिसरे.. रपति वियः। पना विपुम्टा करत ना, हाला. पर- म्य-गि म्यूनोपदार यागाला न योऽनुकमिन्हा साभ दश पानि भनि । बाल नारीयामधिलतानाच प्रकतावादन प्रोचरागेपसापिता तत्पयोगिता ! पतरबोभयवियपानि नद विकिपिरिएन योग्याति अननिदिनि । रक्षाही हिरन था तश बिपी रनशनला चना दाता शुधा कौतगड़ी रजागिः जत्तकात चिरानिध- तरमश एवम् दि मा. चिरस्सिवाविरमादिनोपहर राजमोटारर म परमोडल सरला कमका शिशपालबधे। विरलविकी वजशकला सकला मिह विदधाति धीतकलधौतमही॥ता कळयन्त्या जनः सनम कान्तत सार्कयन्त्या सुख' सहमे कान्ततः । योधयेय स्मरास-बतायागया से व्यतन कया सन्नतापागया ॥४२॥ सङ्कीर्ण कीचकवनस्खलितैकवाल विच्छ दकातरधियलितुचर्य। विदधाति वाल मेघोजितजलस स्थिरबुह टासम्बन्धपि सम्भानिया स- म्बन्धोनी रतिधयोति । फररीता तम् । कुरीरुता बजमलंग युमिति लघणात् ॥ ४ ॥ पळयन्त पनि । एकानतः एकान्ने रहसीत्यर्थः । कानतः प्रियेणेत्यर्थः । उभयत्रापि माणिनितक्षिक सदन में मार ईयन्ता उत्पमापया पिस बिहारमरकाहना व्यर्थः । श्रतएव জল ধর ধরন : wবৈধত্বনবি সামাতি জ্বালি यसास्तया मरासदतापाया| धागाल कम्पनि पसाब्यमिति বিকাছি যন্ত্র বাম্। মামা মাথা ঘামায়া पति कूलिपत्र या प्यरेक्या योपया अनेकाभियोगभिरियर्थः । जाताकाधनम् । सो योनिदाला योया भारी सीमन्निनी मरियमरः । घोदिः सेयो Kायिधारस्यामानि नीति भ Rafnei सम् । रैपनियता राग्विषो समतेति समपार ॥ ४ ॥ सड्डीवति । यमिवही बहीर्णः भिध' भन्दताः धकाः वेति- या रेषा कीपाते सुख वनस्कोरता REET ) ने ধন বিল জাদীদীঘি ফায় এ প্রয়া पर- चतुर्थः सर्गः । अस्मिन् सदुश्वसनगमतदीयरम निर्य स्खन तिसुखादिव नोत्सहन्ते ॥४३॥ मुक्त मुक्तागौरमिह क्षीरमिवावधी पीवन्तीनमहानीलदलासु । शस्त्रीखामैरंशुभिराशु द्रुतमम्भ खायामच्छामच्छति नीलीसलिलस्य ARE मर्यः मृदुश्वरुनोमन्द मारतोगर्भ येथान्ने म्यस्तदीयरन्ध म्यः कोचविर- रेभ्योनियनोनिर्गत. स. सनस्य या अवयम यत् सुख नमादिवेत हे. हमेक्षा । चग्निोमान्ने वस्तु तस्तु बाल प्रियवादिति भावः । शकरघेत्यादिना तुमुन् प्रत्यय ॥ ४ ॥ समिति । हाडापत मानि महानीलदशानि इन्द्रनीस वि. पसएडाभि यारा ताए । सिरसाकरोग,नामहामोनास्त ते मना कि मगनगायः । धापोनु दीपिकास अच में दृष्ट' भनागौर मौलिकरामं प्यतएर धीर मित्र स्थित शनीदुरिका । स्थाछस्त्री वासि- पुली च बुरिका बासिधेत देयमर. । बझादिभ्योति डोम । यस्लीपर ग्यामर राभिरन्तर्गतेन्द्रनीच मरोषिभिः प्राशु तत्वषमेव द्रुत लोलित' सत् सरितमित्यर्थः नोसोमलियस्य भीसाखौषधिपतरसस। भीती काचा जीतक्रिकेत्यमरः । यस छाया क्रान्तिमति नमयों छाया गच्छ- तीन्यर्थ । व्यहोनिदर्शनालद्वारा सागौर चौरमिय शनी- म्सामैरिति चोपमालयेणान्न नमहानीलदलास वापीधिति पदार्थ तिक कायलिई तेगोत्यापितमारभितमिति नह गोत्यापित इत्यनानिभावन मारः। वीरमिने त्यनेनेन्ट्रनीलामा सौश्च सूचितम् । धारमध्ये धि- पेघोल चोरञ्चवीरतां ब्रजेत् । न्द्रीनमिति खात रति लक्षण - मनात् । तेमाल मोचीरसोपमानेन तदर्थ एवेति मुचितम् । नौवीर:- मियालवधै। विरलविकीसवनशकला सकला मिह विदधाति धोतकलधौतमही ॥११॥ पर्जवल्या जनः सङ्गम कान्तत स्तर्कयन्त्या सुखं सगम कान्ततः । योपयैप स्मरासन्नतापाया सेव्यतेऽने कया सन्न तापागया ॥४२॥ सङ्कीर्ण कीचकवनस्खलितकबाल विच्छेदकातरधियश्चलित चमर्थ्य । विदधाति पात्र मेघोजितमलस्य स्थिरवुड दासम्बन्धपि भानया स- बन्यो गतिशयोकिः। फररीरता सृजम् । फरोख्ता शुणिनि लक्षणात् ॥ पळ यन प्रति । एकान्ननः एकाने रमीत्यर्थ: । कानता कानन प्रयेणे यर्थः । उभयत्रापि सागितिकनि: सद्गति पंत- इयना धमाषया रिसय रिटारमाकाइ नास्यर्थः । श्रतएक ল। গুড় অন্য ; ধৈৰুৱাকানি গো প্রত্নালি भ्यति मायमिति कलादिन पोटाम् । सापाको यसाक्तया तापाया पान कूणिम नया पनेच्या योपया पहाभियो गरियो । तावेचनम् । को घोपिदवला योगा भारी भीमनिनी बरिन्धमा । मोति मयते विद्यारम्यानानि RF मनोति मा सपिपी पम् । रेशानिय का पापणी सामनेवि मनाया ! मोना अभियान मा गन्दा माथि गः । षा कीपासपुर्य समायोm RRET: | Art मिमित काकरोमपोरिदार कारता - 4. नजमशग- स्यालयामारासवतापाया। पगाल चतुर्थः सर्गः। अस्मिन् मृदुश्वसनगमतदीयरन नियंत्खन तिसुखादिव नोत्सहन्त ॥१३॥ मुक्त मुक्तागौरमिह क्षीरमिवादी पीवन्त नमहानीलदलासु । शास्त्रीश्यामरंशुभिराशु द्रुतमम्म मायामच्छामृच्छति नीलीसलिलस्य 88॥ मर्यः मृदुश्वरुनोमन्द मारतोग, मेगन म्यतदीयरन्ध, भ्यः बीचकविर- रेभ्योनिय तोनिर्गत सनस्य अज्या वयम यत् रुस समादिवत है- हमेशा । चरित नोमाने वस्तु तस्तु बाट प्रियवादिति माव । यकरपेत्यादिना तमुन् प्रत्यय ४३॥ समिति । सादापन्नझेनानि महानीलदशानि इन्द्रनील विशे- पपहामि यास तासिहरसाकरोड,तामहामोत्तास्तु ते मता मगगनगल्य । पापोधु दीकिास सम्स में मत दृष्ट मुन्नागौर मौलिकरामं प्रतएजशोरमित्र स्थित गल्लीद्धरिका | सास्ती वासि- पुती च युरिका वासिधेनुयभर. । वनादिभ्योकि डीप । यस्लीवत् ग्लामर भिरतर्गतेन्द्रनीच रोचिभिः पार तत्व पमैव द्रुत लोलित मत् हरितमित्यर्थः नीतीमलिरय नीकास्सौधिमा रसस्व । भीती कार बोतकित्यमरः । या छाया कानिजम नहीं हाया गट- तीन्यर्थ । योनिदर्श मालद्वार। म च मनागौर औरमिर रस्त्री- हामरिति धोरभावयेणाननमहानीलदलासु कापीमिति पदार्थ हेत कायलिई लेनोसापितैनाभितमिति नर गोयादित यानिभावन भारः । चोरभिवेत्यनेनेन्द्रनीलाना सौयं सूचितम । कारमध्ये चि- मेधील चीरञ्चवीलतां प्रजेत् | न्द्रीनमित स्थात इति उदय - मात् । तेमाव मेनीसोपमानेन तद एवेति सचितम् । नीती शिशपालबधे। या न ययौ प्रियमन्यवधूभ्यः सारतरागमना यतमानम्। तेन सह विभर्सिरहा स्त्री सारतरागमनायतमानम् ॥ १५ ॥ भिवेप रबकिरणः किरणेविहेन्दो- 'रुच्चावचैरुपगतेषु सहसतङ्कयाम्। मिमा केषिताम्भ करह मिमाः पर इत्यादिना अगस्याम रजपाले एकादयविकायाभिधानादिनि । मत्त मयर इत्तम् । वेदरना অশাল অনিনি । ৪৪ या ति । तान्यास्यः पय नरेभ्यः । पञ्चभीविभात रिति पचमो। पारतर मागमम यस्था' हा भारतरागमना माध्यम-- यर्थ: । या खी यतमान' समाप्त प्रयतमान प्रार्थयमानमय। यती प्रयने मामत् । प्रियम ययौ का नया प्रतिकूलापि सो रह सेन प्रियेण पर अनायतमाममदोषरोष' यथा बथा रतरागसला--- मिला निभर्ति व्ययमतिमानतोमि यसोद्दीपयतीति भाव: । दोध- उत्तम् । दोधकत्तमिदम्भमभागाविति लक्षयात् ॥ ४५ ॥ मिमिति । सादाविन्दोः शिरणेघु उदश्वशासञ्चय संरचाय- चैरनेत्रविधैरियर्थः । अचाबचं नकोदमित्यमरः । मरव्य सकादिषा- समीप पराचोचायचकिचनात्तोमयामीति तत् रखें निपातनात् माधु । रलकिरण भने मित्रे अतए सहाशाहपगोधु मत्स, भनिन्य ঝখা। মধু সৰ হৰি দ্বাধনী মামীমায় अति पास किरपात पूर्य एवेति मम्भावनानुवर्ष । पाता - भाष्ययो.बिरेयमर शेषापि रामावपि । मातम्ययेऽव्ययम् । दिश- सीव्यय दोषा घनच रजनायिमर । व्याकोपमोडनदा शिक- -- चतुर्थः सर्गः। दोषापि नूनमहिमांशुरसौ किलेति व्याकोशकोकनदतां दधते नलिन्यः ॥ १६ ॥ अपशमङ्कपरिवर्तनोचिता श्वलिता: पुरः पतिमुपेतुमात्मजाः । अनुरोदितीव करुणेन पविणा विस्तन वत्सलतवैध निम्नगाः ॥७॥ मधुकारविटपानमिता तरुपतीविनतोऽस्य विटपानमिताः। का दधते ननमिन्द दायाम् । छप र सरोरहम् । रहोल्ल कोकनमति व्याकोपिकचरा टा इति पामर । रइ देवमित्यादि- तापमान दिन्य इति भावः । इह महिनीनान्दोगदनविकामा सम्बन्धेः पिताम्वन्धरूपयादिशयोन्या तपेन्दामानिमदतहारो व्यन्दते ॥१६॥ दरममिति । अयई नि:समरिदत नेमुटबलप्टनेचिता. परिचिताः पतिवारमत पुरोग्य चदिवा प्रयानाः छ प्रजा सनम्मदा दहित्य निम्नगा नदी करन दोन मवि पक्षिा रिस्तेन मेयनेन निमितनैगेदिकर तया वात्सल्येन ने नेदर्द । श्रीमान् निधनु दहद इत्यमरः । पक्षमाया कामबले इनि वनुत् प्रत्यय । अनुदिती वानुकोमतीवेच टोचा ! रदय पञ्चम्यादति गुप स्टाटिभ्य कार्बधातुके तोट । ४01 मधुकरे । मधुकरा एवं विटानेपानसुदन मिटा प्रामा । र करिहः। रि मासानिमारसमिता रिटमा ममिता । निमारोठिपोस्नियामिदमरता दरपीधितो.सारे रोधोरियोग्रता पतता परिपादेव सिपहीना दताना रज पुमोर तेन परिपिरह- शिउमालवधा परिमाकपिशनलता रजसा रोधकाति कपिशगलता ॥८॥ प्रागभागतः पतदिहेदमुपत्यकास शृङ्गारितायतमहेभकराममम्भः । संलच्यते विविधरत्नकरानुविध मूर्ख प्रसारितसराधिपचापचार ॥ ४ ॥ दधति च विकतद्दिचिवकल्प द्र मकुसमरभिगुम्फितानिवैताः। - 'नमारजमा कपि पिकं चकामि। भावातिषियमा गीतिर गया। अपसगणा याांगीतिरिति पिङ्गलनागः ॥१८॥ মায়নি। চাী সন্ধান, অন্যান্য প্রত্যক্ষ अध'प्रदेगेषु । उपत्यकाटेरामन यमरः । उपाधिम्यामित्यादिमोप शब्दात यकन्प्रत्ययः । पनत् । गुजारः सिन्दूरादिमण्डनमस पक्षात गङ्गा- रित.गुङ्गारः पुरते भाये रसै दिमजमण्डन इति विश्वः । अायतो- दीर्घः तस्य महेमकरस्थावामा यस्य तत् विविधरत्नानां कर भरतति- मनुचितमिदमभः सई प्रसारितं यत् पुराधिपचापमिन्द्रधनुस्ता धार लव्हते । चारेन्द्र चापसोईवा सम्वन्धेपि सम्बन्धोतरनिययोक्तिः । अभूतोपभेति मतान्तरम् । तिरोहितविरवायां तपमानस्य प्रसिद्धवादपमै यम् ॥ ४६॥ दधतीति । किञ्चति पार्थः यसप्पा रेता: शिवरापि शाययेय खा; केशपाय: । पिसा चूडा केशपायीत्यमरः । विकनिषिचित्र गमावणे : कल्पत मासुभैरभिमुनिकतान् पथिता निय स्थितानित्य ठरे का । 'थलननि मिलम्बीनि सम्वनामानि च पिकान्येव दामानि लोया मान चतुर्थः सर्गः। क्षणमलघविलम्बिपिच्छदानः शिखरशिखा: शिखिशेखरानमुष्य ॥५०॥ सबधूकाः सखिनोऽस्सि- नवरतममन्दरागतामरसदृशः। नासेवन्तरसव नवरतममन्दरागतांमरसदृशः ॥ ५१ ॥ आच्छाद्य पुष्पयटमेघ महान्तमन्त रावर्तिभिहकपोतशिरोधरामः। शिपिनः केकिन एक सिरान् यापीड़ान चयं दधती । शिसारन शिखी जीति विडास्तापी शेखरा शिवार' ! अब उसमगुम्फे नो- अबालिगन पिकाटीनां दामादिरूपमितिद्वामिता मोतीति सदर पुसितापार नुकम् ।। ५.. मा कारति । ऋम्विहावरे न मानीत्यनारा: श्रेशः इन वर- नमा: शेतमा मन्दागरमगः रशः म्रूपास अन्दरतम मन्दरागता- मरमटमः अमन्दरागारख नरवानि तामरतानि पो रहागीर शो के पाने उभन्दागनामरमशः रखनेवा: । पके रहनामरतमित्यमरः । ससिनोभे गिन: मह वधूमि; अश: सन्तः । तेन सहेति तुल्ययोगे बढ़ मोहि. नयनोति कम् । रन दासानुराम् । गुरे रागे दुवे रसदन्द- मर । नारत नूतनमुनदा माननि न किन्वान्त एवेधः ।मम्भाय- निधनितिने दो प्रनिशेधातिवामन विधिमाताना सेवनय सामान्यतः प्रहः। अपमानवारः । गतेवमायांगीतिः । ५१॥ .याचाचेति । एनदिमहान पुनारखेव पटइन रूपन्न मा- भार अनामनरे शातिभिरभो भनि। इन मामीने शिशुपालवधे। • खागानि धुमश्चिमागुरवीं दधान र्ध यायतीव पटलैनवनीरदानाम्॥ ५२ ।। अन्योन्य यतिकरचालभिविचिव रवस्यन्नयमणिजन्मभिर्मयः। . विस्मेरान् गगनसदः करोत्यमुनि नाकाशे रचितमभित्तिचिवकर्म॥५३॥ समीरशिशिरः शिर:स वसतां रति णिनि. | उसमोनगिरोधरायामहारास्तक एटस भेगमा ये- लेरियममा पारस्ते कपोता सादिक वियः । अपरो. कानागुरोरि- शत मामागुरशेम् । कालागुगुर सादिकमर' । धूप रुचि भकानिमामा- सीमित्या । अाएर निदर्शना । दान मोरदामा पटजे. साङ्गानि भूपायतीत रिवा पिाठयतोवेत्य प्रक्षा, रूपकोश्यानिदान निरी शामहीयते । म भ नामे इति धात: । भूपत्रिपाणिनिभ्यापर- यायामप्रत्यय ५२॥ व्यन्योन्यति । अहरिनारन्योन्य यतिकरण मिपणेन चारमि' दी भाएक विचित्र नाना रक्सनः बामदोसादुमन भोमणि- इरोप्योरिति विश्वः दा धान्यादिना वैकल्सिका सन्मत्यदः । तेभ्यो संभामणिम्योजन्म येवान्तभ्यूरोराकाणे रचित मभिनि काम धनाधार, यमिधर्षः चित्रकम फर्ने गगनबाद खेवरान सिरान् सियशोमान करोहि । ममिकम्त्या दिना प्रत्ययः। यति मणिमयूरो से दिक শালিমা মমিষিবিন্দার অর্থেলগিংলা সানি- मद नारोवापिना विमाने विदर। कारऐन विमा कार्योति शादिभावनेवि ! प्रहपी सम् ॥ ५३॥ समोरेवि समीरेष मारतेम पिभिर, पीतत; गिर निगरे , M ब चतुर्थः सर्गः। सतां जवनिकानिकामसुखिनाम् । विभर्ति जनयन्द्रयं मुदयपा मपायधवलावलाहकततीः ॥५४॥ मैववादिचित्तपरिकर्स विदोविधाय ली शाहाणमिह लब्धसवीजयोगाः। सतो निकाममुखिनो अत्यनपिनो मतां पुण्यवता मुदञ्जनयवय मंदिरपा- मम्माममायेनापगमेन धवनावलाहकततीमधपद्धीरेव नयनिकातिरक- रिणीविभर्ति । नारतेष्वपि पिखरेषु क्रीडने मधेरैवावरणता सम्पाद्य मुदमनयतीत्यर्थः । अल बवाहकततिवारोप्यमाणानां नरनिकानां सुद- जनयत्रिति प्रेतोपयोगिवर्णनात् परिणामालङ्कारः। यारोप्यमापस प्रशतोपयोगित्व परिणाम इति लक्षणात् । रूपके परनमालभिति भेदः । नलोहतगतिई त्तम् । रमजसजसाबलोड़तगतिरिति खछ- गपत् ॥ ५४॥ मैत्रीति । वहाद्रो समाधि योगम्विधतीति समाधिभतो योगिनः । मैत्री करुणा मुदिता उपेक्षेति चतसश्चित्त रत्तयः । तात्र पुण्यक्षम मैवी हपिपु करुणा हरिपु मुदिता अनुमोदनं पापियु उपेक्षा | मैत्री प्यादिर्य पान्नानि चित्तस्य परि कर्माणि प्रमाधकान शोधकानीत्यर्थः तानि विन्दनि लभन्ते इति तदिदः तद्भाजस्तैः क्षीणान्नःकरणमलारत्यर्थः यत- एर गाहाणं विधाय। व्यविद्याग्मितारागढ पाभिनिवेयाः पञ्च - लेगा; । नत्रा नित्ये नित्यत्वानिमानः अनात्मनि च देहेन्द्रियादा- सपीरित्यादिविश्वमोऽविद्या। अक्षिता अवारः ! रागोनिमाधि- पयामिलाः । देयोऽनभिमतेषु रोषः । अभिनिवेश: कार्याकार्ये पापहः । ते हि पुरुष क्रिम्यनीति छेयासे शहेनरः । पचाद्यच् । तेषां प्रहाणं क्षय. । सत्यचति पदम् । तहिधाय लंगान् हित्त्यर्थः । यतो लक्षः सबीनः सारलम्वनो योगोयने लश्चमीजयोगाः सन्नः बालउनमेव व्य- पिपालवधे। स्यातिंच सत्त्वपुरुपान्यतयाधिगम्य वाचन्ति तामपि समाधिमृतो निरोडुम्॥५५॥ मरकतमयमेदिनीघु मानो स्तरुविटपान्तरपातिनो मयुखाः । अवमतशितिकण्ठकारटलक्ष्मी मिह दधति स्फु रिताणुरेणुजालाः ॥ ५६ ।। या विमर्ति कलबल्लकीगुण स्वानमानमतिकालिमालया . नक | मत्येति । सत्यपुरुषयो. प्रकानिपुरुपयोरम्प या अन्याय न मियो- निन्नत्वेन ख्याति भान चाधिगम प्रकतिपुरयौ भिवाविति भावे- त्यर्थ: । प्रकृति पुरुपयोविवेकाग्रहणामसार | विवेकपहाणामुकिरिति सानाः । अथ ता ख्यातिमपि निरोइ, निपयितुं धाकून त्तिरूपान्ती निवर्य स्वयम्न मागायत्र स्थानमिष्ठन्तीत्यर्थः । प्रसतायुप- रतायाम्पु रुपवरूपेणारस्तान मुकिरिति साझसिद्धान्त । न केरल- म्योगभूरिय किन्तु भोद लपति भावः ॥ ५५ ॥ मरकतेति । इहाद्री मरकनाना विकारा मरकतमय्य स्तासु भैदि- गोपु। त्रियः पुम्वदित्यादिना पम्पहार । पढ़या तेषामनरैरवका पतचीनि नथोता . विटप: पतये । विस्तार स्तम्भशाप्रयोरिति विश्व स्पारितान्यपुराना सूक्ष्म रजसा- झालानि येशु ते भानोमयूमा अननस शितिकण्ठकगहए मयूरपथराया पक्षी दधतीनि निदर्शनालद्वारा पुमितापा उत्तम् ॥ ५६॥ अवाजत्यन्न कालिमा काष यम्बा मा चातकासमा विम्यामे यर्थ न विद्यते खयो लयन एचिदरम्यान यस्या. साखया गया विटपा. यति ।
चतुर्थः सर्गः। 1 नाव कान्तमुपगीतथा तया स्वानमा नमति कालिमालया ॥५७ ॥ सायं शशाङ्ककिरणाहतचन्द्रकान्त निस्यन्दिनीरनिकरेण कृताभिधेकाः । अर्कोपलोल्लसितवहिभिरहि तप्ता स्तीवं महाव्रतमिवान चरन्ति वप्राः ॥५८ एतस्मिन्नधिकपयः थियं वहन्त्यः संक्षोभ पवनभुवा जवेन नीताः। TAD स्या भभन्नीत्यर्थ । च्यतएच सखमेति भाव. ! या अदिमाला कलोऽव्यक्तमधुरः कहकोगुणवानस वीपातन्त्रीशब्दस मानमुपमान विभर्ति तन्त्रीवहनती । उपमालङ्कारः। उपगीतया पमीपे गावन्नदृत्तये न तु पूर्व- कायन्स्य वैत भावः। धादिकर्माणि 1 शर्तरि चेति कः । तया अलिमालया भुगरउल्या खानमा सेनानमयितमात्रष्टुं शकया। ईद- रियाटिना पन प्रत्ययः। का वा स्ती कान प्रियं न नमति सापि मान रिहाय कान्न मद्य प्रणगब्बे व तोद्दीपकलाहानखे चर्थ | रथोहता चम् । रोन रानिति रथोड़ता लगाविति लक्षणात् ॥ ५ ॥ सायमिति । रादौ वप्राः मानतः । वप्रोडस्नी सानुमानयो रित्य- मरः । सायं रालो पगावकरौराहतेभ्यशन्द्रकानेभ्यो निन्दिना प्रमारिणा नोरनिकरण तनारेण कृताभिषेका, तिम्झानाः दनि रकी- पवेभ्यः सूर्य कान भ्य, उहमित रुखित शिमितताः सन्त, तीन टप इधर महान महातपसरनीवेल देवा ॥ १८ ॥ एनिदिति । एतदिन्ददाधिकायः श्रियमधिकाइव सहति पन्यः अन् त अधिकाः क्षयः गुपीतादयो वायत्वन यास ना.
शिशुपालवधे। वाल्मीकररहितरामलक्ष्मणानां साधयं दधति गिरा महासरस्यः ॥५६॥ दह मुहम दितैः कलभैरवः प्रतिदिशं क्रियते कलभैरवः । धिकाय; विर्य गुणालझारादिशोभा बहन्यः पनातीनि पवनभूतन पवनमुना वायुजन्य न जदेन वेगेन संचोमञ्चलननीता अन्यत्र तु जवेन नविना | जवो जविनि वगे स्यादिति विश्वः । परनभुषा इतुभता संतो- ममौद्धन्य नीता हनुमडेगानया मागमय' मीता इत्यर्थः । याक् पञ्चे কম অদ্যাবিনে ব্যায়। মাষৰী নাৰাদি ছিলাম- यर्जितौ रामलाणी यामिलामा अन्यत्र त रामो रमणः अरहितरामा- अवियुनारामाल दणाः पारस्योषितो यास ता. केचियरहितरामा: अप्रियुक्त स्वीकाः लक्ष्मणाः सारमारति पचिपरवन व्याचक्षते ते इसस योधिहरटा मारसस्य त लमणा सम्झौषधिमारयोरित्यायमर विश्वप्रकागादिपायगतनियतब्धताविरोधः । तासां - वाश्मी के गरी माधर्म्य साहस' दधाति । अार पवनभुवा भवेनोयन कन्नार सवि- দলখন্দকবাল বাসলী মা। দু দল- दयप्रतीतेजतकाश्वच्छब्दयोरेर मिष सिस्वान्दो पहत्य मयसाहित्या दुभयलेषोऽयं प्रताप्रतगोचरः उपमात मिनि सडरः । ५६ इति । इहादौ मुदितरिकाविहारमन्तुष्ट' : कलमे करियोतः । कलभः करियावकत्यमरः । दिणि दिशि प्रतिदिगम् । व्ययोभायः प्रययोभावे परप्रतिभ्यति एमासानोऽ प्रत्यय, ! कलदासौ भैरवन कलभैरयोमधुरभीषण । विशेषणयोरपि यायपाय- दैछिकोपार्जनाविरक्षया विशेषणसभास। सो रहयध्वनिः सड़ क्रियते अनुयन बने वने पमरीषय' घमरी मगरातः एक रति । कि गयाथा चतुर्थः सर्गः। १७५ + D स्फति चानुवनं चमरीचयः कनकरत्नभुवां च मरीचयः ॥ ६॥ त्वक्ताररन्दपरिपूरणलयगीति रस्मिन्नसौ सदितपक्ष्यलरल्लकाङ्गः। कस्तू रिकाम्गविमई सुगन्धिरति । रागीय सनिमधिकां विषयेषु वायुः ॥६॥ प्रीत्यै यूनां व्यवहिततपनाः प्रौढध्वान्त दिनमिह जलदाः। कनकरत्नानां या भुतासां मरोदयप स्फुरनि समझिमहसबसना' हुदात्तालद्वारे यमासाम्युचयः ॥६॥ स्वगिति ! अदिदौ तधि कारो थेगन वारा वंशाः । वये दमारकरित्तचिसापचनाल्मरः। तेशं रन्ध्रापि ते परि- परलेन भापान उडा गोतिर्गानमुपदेन सः मृदितानि ममानि पद्धनानि लोमयानि रहकानां कमलममा कन्नटानां वाहानि घरी- रापि देन म.। रहकः अबलमगे इम्पटे परिकीतिरत वैज्ञयकी। एतेन सर्य सुखमुन्न अमू रिकामगारां दिमन संघप गन्धिः शोम- नावः यद्यपि । गबखत्वे ददेकान्त पहर कर्च अमिन ई तथापि निरहुशः सय रन्यपदयोगः | असावेदम्भूतोदायरागोप बामन दिन- ये प्रदेव च । विश्यः सादिन्द्रियार्थे देश बनपटेपि चेति रिवः । दधि कामासडिमेति गति।६१ पोरी हिरामौ युगलच मुदसपर ते नाम स्हिरेट क्यशः। प्रोच रहिवतानाः दिरोहिताः दतपत्र सरतान्देर कीडाम्नामिय यायायायामन याचमः खेदः । नमः .
शिशुपालवधा दोषामन्य विधति सुरत कीडायासश्रमशमपटवः ॥६॥ भानोनिवासोऽयमिहास्य पुष्प सदानतोयेन विपाणिनागः । तीवाणि तेनोति कोषितोऽसो सदाननोयेन विपाणि नाग: ॥३॥ प्रालेयशीतमचलेखरमीखरोऽपि खेदोऽध्यरत्यारिति लक्षणात् । नख बने धारणे पक्ष ममर्थाः जलदाः प्रोदवान मेधारणावाढावकार दिन दिवसन्दीपा राधिमात्मान मन्य तति दोषामन्य रातिमानिन विदधति मेशावरणमहिमा दिएम स्वय- मप्यामान रात्रि कन्यो किन न्य इत्य । दोयत्यय नद्रपपा मान्यते तोरातममाने खश चेति स प्रत्यय (RE यूना दोषार- विवापि रिसभ विहारा सम्भवन्तीनि भाव भिमर स्लिगित प्रत्तम म्भौ नलोगः साङ्गमरधिलमितबिति लक्षणाद् ।। ६२ ।। भग्न इति । रहाद्रावस नागस निधास याश्रय सदा पुरा- नतो नमोऽय न गलतोयगोष्टन दानतोयमदोदक मह वर्तन य- सेनम्दानतोयेन मत्ते नेत्यर्थः । येन विषापिना दलिमा भग्नस्तन विषाणिना कोपित कोषमामित. असौ नागः ममीमाणि विपाणि गरसानुमति पमति परप्रतीकाराक्षमस फ्रोध. माश्रय मेन व्याइ- नीहि माय: ॥ ६॥ प्रादेयेति । रेशर शिवोऽपि जिमुताम्य इति भार | कान्द्र यदिमचर्म हदेव यमन पदेशावरए शदन यस मा नया धना रोनार घिधिलारप इति भार | प्रणयादागत माथेय पिमम् । .
चतुर्थः सर्गः। 299 तान्द्रभचर्मवतनावरणोऽधिशेते। सर्वतु निई तिकरे निवतन्त्र पैति न हन्छ दुःखनिह किञ्चिदकिञ्चनोऽपि नवनगवमलेखाश्याममध्याभिराभिः स्फटिककटकभूमिर्नाटबत्य घ शैलः । अहिपरिकरभाजोमासनरगरानै दत बागन इन्ददि ग्यमिव्युम्नानां वारिव इति यरद्धय याटेमः । तेन सोनं-गीतलमदनगर हिमश्नधियो नमित से धः । दिशोड म्यामा कर्मेति नम्रत्वम् । समिनिति बरे দৱৰ গা কিন্ত নীল জিনাবলী নিৰী- पि। सदावत्यादिना मयूर-यमकादि निपादनात रूम । कि- शिटलमपि दुन्दुःखं शीतोस्टप न दैवि निई मनिहताना मद- नामन्दोन्द दोपदिशारजातादिति भारः। द्वन्द दुर हमोगादि मिटुन कन्नुहोरहरहि जदनी । लोपनानात् हिमाचबाडामवचाविश्य- भादतिरे. नति | लोरतकोनच्या मावनडेलया रसनाही दामोमोमध्यभागोयानानाभिराम. टशना स्टकममि. दर प्रटेः कलि परिस्रोगाविशारदाम् । मजीनि तम यहि- परिजरमानः। मवत्परिकरोबात पर्यट्पस्तिरको प्रगाढे ननिका बचे विकारमवारपीति दिव| मजोरिख । भानः मकमयः । वैरिको प्रत्यः अदिति प्रतिभागमति इति दिनोशेन । बहरागैरनदेवग्निवनिः प्रा भून पायौ यस तम नगारेवरदा प्रहरना: मरे निसर । दरियां मोमम् । यमिक्षा नामयोगयोरिदमरः। प्रातशेषता:
१७८ शिशपालबः। ६ रधिगतधवलिम्नः शूलपाणेरभिस्याम्॥ ५ ॥ दधभिरभितस्तठी विकषवारिजाम्ब नदै विनोदितदिनमाः कृतरुवश्च जाम्बूनदैः । निधेय मधु माधवाः सरतमन्त्र कादन्वरं सन्ति रतये रह: प्रियतमागकादम्बरम MEEN दर्पणनिर्म लामु पतिते घनतिमिरम पि व्ययः । माटययनकरोति निदर्शनालङ्कारः मानिी छत्तमितद् ॥ यद्भिरिति । अलाद माधवस इमे मावाः यादाः पिकचानि वारितानि येषु तान्यम् नि ययोती विकचवारिजाम्बु, अमित उभय- तस्तटौ रङ्गिः नही । अम्बु प्रवाई: प्रायोत सोनद्यः प्रत्यक्षात सो मदार नर्मदा दिने याद्ध । निोदित दिनक्रमो येषाने विहारापनी- বান্ধিলাম : ঝিঙ্কু ঘন বিন্ধাবলীল। জল- कभूपपणे. सनरचो जनित शोभाः सन्न रसवत् साट्दत् । रसोगः रमें स्वदति tree काटव हेतु। कादम्ब कल इचारिति विश्वः । कादव राति रलयोरमेदालागि प्रतिखे नाम इति कादम्वरमंच- यम् । पानमन्द्राक्षमाधक पाझुरनालमै ज्ञयमिति सरपान् । यातो. उपसर्ग क| मधु मद्यम् । एञ्च मधुकादाबापन्दयो सामान्य शधपरसादयौनरुताम् । 'निषेध पीया। नर्षियाए मेधाएव नि- धादिति भारत रतये तुरतार्थ रहः प्रियतमानां यसोनामहा- देवान कामादम्बर वन हानि प्राददायक मधुपानरलोमिएम विहरनीति भार' । यो हरम् । जसो मवयनारायत्यतिय यो अमरिति लयात् ।। दर्य पनि । हाही रवि शानिर्मालाए पर रोयमिति ! कामकन्दामातिरजतमातुपु मस्तेि भगाये न सान्द्र तिमिर चतुर्थः सर्गः। ज्योतिषिरौप्यभित्तिषु पुरः प्रतिफशति मुहुः बीडमसम्म खोपि रमणैरपतवसना: काञ्चनकन्दरास तरुणीरिह नयति रविः ॥६॥ अनुकृतशिखरौषत्रीमिरभ्यागतेऽती त्वयि सरभ तमभ्यु तिष्ठतीवाद्रिरुचः। नन्ददाति हरतीति तदुट । किम् । तस्मिन् व्योतियि स्रनाम कानन्दरास उड़ः प्रतिरलनि मम्मू ति मति रमणे रपहतरसना- सरपीरसमुचोर कदामिापोऽपि बीड बपाम् । यद्यपि गु- रोश हल इति स्त्रियामालय' पतरः मन्दादं ही सपा छोडेलमर. नयापि नव नीलाविरदाया वाइरादपुमकत च । अतएवादि- विधौ गुरो स्त्रिया बनविदेति वामन | नयति प्रापयति । नीव- धोईरतेय वेति विकटा। यकिनु सार्स कन्दराम प्रोडार्य प्र बिना नियोधात हत्वा परपहृतपम्हा सन्द पुर स्थि- नरौमित्तिनगमन प्रतिविम्बदमारे मति हलमा प्रति मार । घर आञ्चकन्दराममममुसाई ज्योति प्रतिस्पन्दन सम्म सम्ब बोले रनियोति । वरपवनित पृचम दिड मुन बराहपतित मरननगरिति दयात् ॥ ६७४ अनुतेति । इटाबुच्छ रनतोऽद्रि तक वयि दभ्यागते मनि अनुना दिखरोषासा ग्रस्त क्षयो: पिचरोधममारिरित मार | धनराव 'श्रीरिव घोरिति निदर्शनमा मान्निमदन्डारो- बचते । द्रुतमरदा भीममारतेनीपनुद' प्रेरित अतस्त्र महेन समुद्रमनि रस्ताद परतीति परः । पद दद् । इससे अनमद दस परिवानानि यवरामि तद्वत् सामने. सामरख बाई निमित्तन करभन्मापत्ति तीव प्रचस्यान करोनीवेति क्रियानिमित्ता . *
१८.
शिशुपालवधे।
द्र तमन्टुपनु नै सन्नमद्भिः सहल
हलधरपरिधानश्यामलेरन्चु वाहैः ॥६॥
इति श्रीमाघकृती शिशुपालवधे
महाकाव्ये रैवतकवर्णनं नाम
चतुर्थः सर्गः।
4
ক্লিয়াদীন্স বিমঘাল্পনিসিয়া দয নজিসীল বা
साचो शनिदर्ष मानुगणिनि मइर. भातु इत्यना.! मोदिनी
एस।६॥
इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचा नापमरिविरचिते माघ
काययावारे समाये चतुर्थ, सर्ग ॥४॥
पञ्चम सर्गः। T- इत्यगिरः प्रियतमाइव सोऽव्यलीकाः शुश्राव सततनयस्य तदा बलीकाः । रन्तुनिरन्तरमियेष ततोऽवसाने तासाङ्गिरौ च वनराजिपटं वसाने ॥१॥ तंस विपन्द्रतुलितातुलतुङ्गशृङ्ग मल्लसत्कलिकावनराजिमुच्चैः। इत्यमिति । स इरिरित्यमनेन प्रकारेण । दमयमुरिति यमु- प्रत्ययः । अभ्यन्दी का, अप्रियरहिताः । यदोकन्तप्रियेऽसते इत्यमरः । प्रियतमाः म यस स्थिताः कानामम्मिता इत्यर्थः व्यलीका विग- तारता मत्या. सनतनयम्य सारधिमारस दारुकस्य गिरः तदा शुधार ततः श्रपणानन्नर तामागिरामरमाने ममाप्तो निरन्तर नीर- धनराजिस परत यमाने या छादयति । वम अाच्छादन रवि धातो: कतरि लदः गानजादेशः । गिरी रक्तशदो रन्तु क्रोद्धित- मित्र तत्र वमति कत्तुं मिल सत्यः उपमायमस्योः संधिः । मर्गेऽस्मिन् वमन्नतिलका इत्तम् । . उक्का बसन्नतिनुका समजाजगी ग समिति। कदस्थ एव कदलिकाः जयन्यो रम्भातरवर। कदन्ती वैवयत्या च रस्मायां हरिपानर रति वित्र अभ्य समन्यन कद- ल्योजयन्त्या वनराजय यस सः अन्यल रम्भावन पोयसर- . 7 १८२ शिशुपालवध। विस्ताररुद्धवसुधोऽन्वचलञ्चचाल लक्ष्मीन्दधत्यतिगिरेरलघुर्बलौषः ॥२॥ 'भास्वत्करव्यतिकरोल्लसिताम्बरान्ताः सापत्रमा इव महाजनदर्शनेन । संविथु रन्चरविकाशि चमूसमुत्यं प्रध्वीरज करभकएकडारमाशाः ॥३॥ मिति योज्यम् । उच्च स्वनः विस्तारेण रुइवसुधा प्यानभूमिः व्यतएव प्रतिगिरेल नीन्दधत् सयमयन्यो गिरिवि ति यर्थ अलधुर्महान् सबलौधः सेनासह. डिपेन्द्र स्तुलितान्याशलान्यप्रतिमानि दिपेन्द्रयति- रिक प्रतिमारहितानि उत्तन गृहाणि यस तन्नयोकभावचलं रैयत- कमन चचाल सम्मति यया बित्य घेः । अतर्लक्ष रति कम प्रपनी- यत्वात्तदोगे हिलीया। अब प्रतिगिरेः कच्दिाम इवात गिरिध- भयोगी वलोधः प्रनिगिरलक्ष्सीमिद लक्षीन्दधातीति निदर्शनामुन प्रतियोगिये नोच्यते सत्य अक्षय नेपालमारितेत मार ॥२॥ भावदिति । याया दियोभासत्करबतिकरेग्य सूर्या व्याप्तमा दक- ঘিনাঘানা সামিৰান্ধায়যা: ৰা না ঘুমি रूप. मास्थान भासरसूर्ययोरिति विश्व। नया इसस पपनेन सीमिताम्बराना सतावाला। यता महाजनदर्शनेनसायमान नजा सापावगम्यत इत्यमर। व्यम्बर शिकाधि प्योमव्याधि वास: गोमि । अपरं योमासमोरिति पिल पमा महल करम उपोना । झमेलकमयमानाः करम: पियरित्यमरः । तर भण्ठ र कडार' पियम् । बहारः कपिशा पिद रायमरः । भोरखा । विष्य संवा रासादयामास रिया । अवर स्टि मियात्म मारणे हिमार; एरनेकाच इति ययादेशः । सिदोर स्वापद्वारे पञ्चम सर्गः। १६३ श्रावर्तिनः शुभफलप्रद नियुक्ताः सम्पनदेवमणयोमृतरन्ध भागाः ।' . लजया यत्किञ्चिदामादयन्तीति भारः । ग्रलाचेतनाखागात हिटवि- भेषणमहिना स्तोपतातो तदभेदाध्यवसायेन संध्यामध्यवहारसमारोगत् समामेति मा च सापलपत्नोपशानुपाणितेति सकुरः॥ ३ ॥ यावर्ति नइति । ग्राति नः दशावर्त पनः । अयंसाया मति पिनि. । ते च हारसौ शिरस्यौ हो हो ही रन्धोपरथ्वीः । एका माले छपाने च दमात्रा वाः स्मृताइन्य कादश भ्र पाख्या विवक्षिता। अन्ये- पामनन्धरमेव पृथगमिधानात् । अन्यत्र व जलयमवन्नः । सादावना भिसाम्मम दव्यमरः । रोमसस्थाने तु तत्सम्याद्यपदेशः नद्धनम् । यावर्त माम्यादातोंरोमसंस्थानमहिनामिति । शुभफलानि राज्य- सामादीमि प्रददतीति शुभफलप्रदाः । प्रदामि इतिकः । तामिः राति मिः संस्थान रापत विधैर्यु काः। तदुतम् । यच्च स्था: पायस्ति- मन रोमा जवापहा इति । अन्यत्र रामफलानि सक्ताम्लानि तत्प्रटा: एकशे मशास्फोटा: नाभिर्युताः । मुनास्फोटे हयावः शुक्तिी यचा- पाचयोरिति यादतः । सम्पन्ना: समया देवमपयो निगालावाः कौस्तु- भादिदिव्यमणयर येाने । यारत्तोंरोमजोदेवमपिस्व प निगावचः । निगालतु गरोद्देश सात इति वैजयन्नी। भताः भूर्गा रवभागाः पाई देगा निम्न प्रदेशाच येमान्ने अनिययिता रोचमानाः कण्ठावर्तायेमाने चतिरोचमानाः। कण्ठ जो रोचमानव स्वामिसौभाग्यबई नइति वैज- यनी । अन्यत्र त अब्दन दीप्यमानाइत्यर्थः कमिमिर्गतिविधि- भित्र पतन्नः याधापन्न | - पट्टीकतानाभवानां नमनीचभनाशतिः । ध्यतिरेगममायुक्ता गतिर्मिरुदाइतेति वैजयन्ती । मोवा. पयोधय- व तम वसमती प्यधुः शदर्यान्न म । छपिधाननिरोशान पिधान द- नानि चन्दमरः । पिपूर्वाधालुट दटि मागुरि लोपमवाप्योरप- १८४ शिशुपालबध । अम्बाः प्यधुर्वसुमतीमतिरोचमाना सूर्ण पयोधय इवोर्मि मिरापतन्तः ॥४॥ आरक्षमग्नमवमत्य णि सिताग्र में कः पलायत जवेन कृता नादः । अन्यः मुनर्मुहुरुदलवतास्तभार मन्योन्यतः पथि वताविभितामिभोट्री ५ ॥ आयस्वमैक्षत जनश्चटु लाग्रपादं गच्छन्तमुच्चलितचामरचारुमश्वम् मायोरित्य कारसोप । যুগ্ধদাতালাল ময়মনসিনীন रश्लेषोऽय प्रतापतगोचरः उपमावमिति सङ्कर ॥ ॥ धारनेति । पथि भागा मोक्षावन्योन्यतः अन्योन्य साद विमिताभीतवन्तौ । सिमी भये लड मियोन्यवरथामितीय । यतेत्य- न्योरपि भीनिरिति खेदेऽतिविम्ये वा खेदानुकम्पासन्तोष सियाम त्र चतत्यमरः। नम लिङ्गमाह। एक भयारच • कुम्भ योरवस्तव भग्न प्रपिष्ट शितापतीक्षमुख दणिमहु । छाइयोऽस्ती सापईयोरि- स्यमरः । अामत्यावधूय लत या भादोयेन स• अतिकरण कन्दनियर्थ. जन पलायन पलायितवान् ! मम्मेदयतेनेड उपमा स्थायी रेफस लापम् । अन्य पुनरष्ट्रस घमानारविरसभार यथा तथा मुह- रुदलबत उत्सवितवान् । स गताविति लड़ ! समायोनिः ॥ ५ ॥ थायस्तमिति | जनश्च टुलायमाद चञ्चलाई चरम यथा तथा गच्छन्न शीघ्र धानमित्यर्थ, उचनि उलमित शामरशारमश्व माय अयनमाहृतं यथा तथा| बसू प्रयत्न कर्ता लान क्रियाविशेद- पञ्चम सर्गः। १८५ नागं पुनर्मदु सलीलनिमीलिताएं- सर्वः प्रियः खलु भवत्यनुरूपचेटः॥६॥ वस्तः समस्तजनहासकरः करणो सावत्खरः प्रखरमुल्ललयाञ्चकार। यावच्चलासनविलोलनितम्वविम्ब विसावस्वमवरोधवधूः पपात ॥ ७॥ शैलोपशल्यनिपतद्रयने मिधारा निमिष्टनिछु रशिलातलचूर्ण गर्माः। . " णम् । ऐचत ईक्षितवान् । ईबतेर्लड प्राज्ञादीना माति दधिः । नागं पुनर्गजं सलोलं निमीलित क्षिणी यस्मिनु कर्माणि तत् । वनी है। साथ्यलोः साहादः । मृदु मन्दगछन्तमायसमैज्ञात कथं भीममन्दयोस्तुल्यष्टिरत माह सर्व प्राणी अनुरूपचेष्टः स्खजान्यु चित- व्यापारः सन पीणातीति प्रियः प्रीतिकरो भवति खलु । इसपधनाप्रीति कर्तरि कः । अर्थान्तरन्यासः । ६ । बस्तरति । करेगोरिभ्याः। करेणुरिया स्त्रीने इत्यमरः । भोलानां भयहेतरित्यमादानवम् । ततो भीतः सरोगर्दभः समस्त जनस्य हार्स फरोतीति तत्करः मन् । सो इत्रिन्यादिना टप्रत्ययः । तावनदधि प्रपरी रामचलयानकार उत्पपात यावत् चलात् स्वाम- चलितादामनात् बिलोलोऽपहतस्तस्मानितम्वनिम्बाहिम्मतं वस्त्रं यसिन् वर्मणि तद्यथा नया कारोधवधूः पपात । स्वभावोक्तिः ॥ ७ ॥ मैलेति । शैलसरवतमा रुमशल्य प्रान । यपि ग्रामान उपशल्य स्थादित्यमरः सथापि उपचाराट्टोपः । तल निपतताना- बदा रपाना नेमय थकानाः। चक्र सान. ती सामधिः 11 १८६ शिशुपालवधे। भूरेणवो नभसि नइपयोट्चक्रा श्चक्रीवदङ्गाहधूम्ररुचोविसवः ॥८॥ उद्यक शानुभकलेषु खुराभिधाता मीसमायतशिलाफलकाचितेषु। पर्यन्त वर्मस विचक्रमिरे महाश्वा: शैलस्य दर्दुरसुटानिव वाट्यन्तः ॥९॥ तेजोनिरोधसमतावहित न यन्त्रा सम्यकशात्रयविचारवता नियुक्तः । . sमानियमरः । सामान्धारामि; निमिष्टानां पूर्णितानां मिह रशिला- तलानां चूणा गर्ने देयान गयोहा नभसि महानि पयोदचप्राणि पयोदाकारमाडलानि यस चक्रबहुमणमसानीति चक्रोवान् गर्दा । चक्रीवनस्तु वालेय रामभा गर्दभाः परायमरः । यान्दोग्योपदणी- यदित्यादिमा माधुः । मयाह रहाणि रोमापि तहत् धूम्बरुवा लाली- इितपणाः । धूमधमलो लगलोहितापित्यमरः । मरेको पिएन । महता.॥८॥ उद्यदिलि । मुरायमानि । यमलोरे मुर. प्रमानियमरः | नेपामभिषावादद्यनः समानुपानाः सलिला यम्पलेच रहमाया पुरा ति भाव भम्पा ममानि एस्तमानि शायनामि च यानि पिला: ফজাল মিক্যালি বিনায়নঃ লিঙ্গ লেখক मान्नमाधु महारा दई राणा वाद्यविशेषाा पान सुपानिबाद- यन र विवामिरे जम: पादन्या: हा पदम चियर्थः । • mafreणे यात्मनेपदम् । दईत तोय के बावमाए।
पञ्चम सर्गः। झारजश्चटुलनिछुरपातमुत्र श्चित्रं चकार पदमईपुलायितेन ॥ १० ॥ . तेन रति! तेजो नाम दोपरनामा सत्त्वगुपस्किार प्रणय चनमारविशेषः याड मोनरालः तेजोनिमर्गन सच वाजिना स्कररां रजः । क्रोधसम इति याख्योऽमि सहना गुदा 'इति न हिविध सततोखितम्भयोस्थित ति । यदाहस एवं धारा योनितानाच निसर्गाप्रेरणं नि। यविछिन्नमिवामाति तनेजा सततोस्थितम् 1. कशापादादिभातत् साश्चमात् स्फुरितं त तदिति छल तेजःपदन तत्कार्य वेगो रक्ष्यते तथा च तेति वेगे निरो नधिबारणे समतायां बैंग्लाम्य पावहितेन व गाविमागायचेनेत्यर्थः । कपा ताहिनी। अबदेसाहिनी कपेयमरः। अब कभाः कशापाता. साम लयमुत्तममध्यमाधमेषु यथासा भूटुममनिशुर दितिरूप लि. तयन्नम्य विचारः श्ते निमित्तधु अनेक दन्नाद्य रति विम: तहत दउन्नन । यथाह भोजः । मुटु वैदेन भातेन दण्डानेषु ताहयेत् नोक्षण मध्य पुनभ्याझपन्यबिष्टुरैहिभिः । सपशेऽथ निहाय म्वन्डिते दष्टचरिते। वहाचोकनोम क्ये बर्षितहप्ति । मन्त्रा च हुस्त्याने दिनार्ग गमने भये । विवादागस समये सजाते चित्त- दिनमे । दण्डः प्रयोज्यो वाहाना झालेषु हादयस्वपि । पीडायाम्भी. नमाइन्यात् बस्तव च वाजिनम् । বিষানবিধ বিশ্বস্ব नारयेत् । प्रहेप्ति सन्धगदोरहमानोकिन व्यापर शनि- हाया कटिदेश च ताहवेत् ।' दुटितं मुझे इन्दानमार्ग प्रस्थित तथा ! अपने सरित' इन्दावमा इरुदितन । यः इष्टप्र- कति जी सर्वत्र नाडयेदिति। एवम्भ लेन या सा- दिना कम्यग्यधामा नियुद्ध रितः उरवतः बाहोत्रयो- निवितो मारन.शियमा प्रयोगे - शिशुपालवधे। नीहारजालमलिनः पुनानासान्द्रा: कुर्वन् वधूजनपिलोचनपक्ष्ममालाः । क्षुण. क्षर्ण यदुवलैर्दिवमातितांसः पांशुर्दिशो मुखमतत्य यदुस्थितोऽद्भः ॥११॥ रत्ता विशेष्यप्रतीतेरिल्याह वामन विशेषण प्रयोगो विषयप्रति पत्ताविति । चटनपलोनिए र परपस यान नेपो यस्मिन् कमरिख तद्यथा तया । अईपलायितेन गण्डलगतिविशेषेण दिलमतम्पद - कमञ्चकार । शतापि माटूनमण्डलाधितयन् गिते। उनास साबमुरव्यख गनिरई पुलायित मति लक्षणात । पुला नाम सुताद्य- नेकापरनामा हयानाङ्गति विशेष । तदुक्त' हयलीलाबन्यो त सवगितामाडों धारा पुलमामिधा । पुनरैना रसोपाना पुलामि- याद देशिक । तक्षशणञ्च तल योन्जम् । विति समविईमानुतक्षि- पव्ययपादान प्रारति पुरतोय. साथ धारा पुलाया। मिलमति सम- पादोतदेयमारनामा करणमिद गतिज्ञाः प्राइरन पुलारशामिति पाणिप्रधान प्रविधाय रागाहगा लथीलन्य कहत्पुलापयामित्यादि । मास्यया अथित गमि पुलायिनम् । ययगती भावे श समताई. त्याद्युतरोन्या अनुतिमई पलायितमिन्थलमतिविकारेगा ॥१. मीहारे । नीहारजालात बहिनच्यूशन्मलिन जन विनो- धनाना परनमालाः पुनसलमान्दा. हिराएमान्दा रन् म्यभाश्तोषि सान्द्रासादिति मार, । मयूरय मुकादियाहिम्परवड पाहमास । पप অঙ্কুম এর ৪ ঘুষ দুই হলি হিদায়াখালিরুমখনি- मिच्छ यातितास । तनोते सदना प्रत्यय सनोपन यार समिप- तिरिसपमहानाई काला प्रभार सनोतविभाति दी ) मादिगांमुपमत्स्यपदासादयति स्म । तस्य यामादमे इति धातो- पौरादिकाला 11 .
पञ्चम सर्गः। १८६ उच्छिद्य विदिषड्व प्रप्तमं मृगेन्द्रा निन्द्रानुजानु चरभूपतयोऽथवात्सः । मन्ये ममस्तकनिरवातनखामुक्त मुनाफलप्रकरमानि गुहागृहाणि ॥१२॥ विश्वाणया वहलवावकपद्दपिन पिछावचूड़मनुमाधवधाम जाम। दिति । रन्दानुसम्योरेन्द्रररनुधरानुजीविमो भगतयो भूपतगमगेन्द्रा सिंहान् मिहिनः सवनिय प्रमभं प्रबहोरिद्य वा बन्दे- भामा मसकेर निकानिविपयिनिहनपापभाविकीर्णन मना फारान भजनीति जयोत्रानि गुहाररानी मैन्य पमितममायः !! दिति विद्वान 'सगरध्यप्तिन्नः। उपाध्याडम, पति कय सनिशमे मुह मिचि हा धातु तिनलमा विभापति। पद भूपतयः यायर यारपोलम: । राधा साधा जसो यारोपामय यमरः । दारिदा कनिक मा छन् । दहन सामान कि पिङ्गन पिक पभिगार' धोमि नापविभापया! असोध रासा पसंयोगपर शामिति भनाउंदु सनायुधः । पौरिः । पमोरिलकिदा- मिन्दमा यस दशा परमा चरिर माना उरगारमोरारूपरेतनिधितोपजदगड लगदा कमि- भनेति भार: तुमाधा पारिरिरिपन मागभा निगे- परेशम मा दुरादेत गरम मालम सा नाद Sagar मारामादि नारदः ।। दादादिनि ! हा समाः । पापमय न् । गांभाग Keart TV दया .
शिशपालबधे । ७ चञ्चग्रवचटुलाहिपताकयान्में स्वावासमागमुरगाशनकेतयध्या ॥ १३ ॥ छायामपास्य महतीमपि वर्तमाना भागामिनी जगहिरे जनतालरूणाम् । सोहि नोपगतमप्यपचीयमानं वहिष्णमान्ययमनागतमभ्य पैति ॥ १४ ॥ अग्रे गर्तेन वसतिं परिगृह्य रन्या मापात्यसैनिकनिराकरणाकुलेन । योन्तोऽन्यतः ल तकृतस्वरमागु दुरा दुबाहुना जुहुविरे मुहुरात्मवाः ॥१५॥ अागामिनी कार्या जाहिर पाईप त्वादिति भावः । * च प्राम- यागो होपाय त्यागीकारयो नयाप्रियुगालादिति RE | मर्य इति । तथा कि सर्वोजन, उपगन प्राप्रमध्यपचोयमाननीयमाणम् । कर्मकार प्रयोगः । आश्रय दो पैति न हानि कि त्वनागतम- प्रामपि सहिष्णु ईनगीलं यायपनि । सामान्येन बियप मर्थनही थानान्यासः ॥१४ अपरति । अप गतेन पर प्रयातेन रम्या वति' निगमम् । वदिशक्तिभ्योति घमेरोणादिकोऽतिप्रत्ययः । परिग्टहानीया पाया। सयमाक्रमितमागकन्नः। भव्योववादिना करि यदन्नो मि- पातः । ते मानकामा निराकर निरसने मानेन व्य उद्द पाइमा उचाइने न बेचिदिति शेष बन्यो सानोगधन्न यात्ममग्या: सयथाः सुन समावि या शशा En: रोनाद ग्राङ्गाम पञ्चम सग:। १८.१ सिक्ता इवामृतरसेन महुजनानां लान्तिच्छिदोवनवनस्पतयस्तदानीम् । शाखावतलवसनाभरणामिरामाः कल्पद्रुमैः सह विचित्रफलैर्विरेजुः ॥ १६ ॥ यानाज्जनः परिजनैरवतार्यमाणा राजीनरापनयनाकुलसौविदलाः । स्त्रस्तावगुण्ठनपठोः क्षालच्यमाया . कल्प यस्मिन् कर्मणि मद्यथा तथा । दूराइ तेति दादाक्षाने दविधाना दिति भावः । बारा दूरान्मुजरातुडविरे वाहताः । इयतेराड प्रयो- कर्मणि लिट् अभ्यम्दस ऐति सम्भारणे द्विवचनम्बडादेयय १५ ॥ विशाइति । यसतरमैन सिकाइवेत्यु वा मुनाना हानि विदा प्रमहरा मपदम्तमकामाशदपि तदाहादका प्रति মাৰ আকাৰী নামৰাশা জন নাবালি কুম মরি মন মসল্পনয়ী হল হুদা বিধিলইয়াৰ पायनेकफलयुनोः कल्पन मैलत्य रिति मेषः स तदानी विरेजः साहित्यिर्थः । मनि भागमे । समाकपचारपयोगपद्यमन्ट हिदिति पिक तथा पोपमामहारः ॥ १६॥ थामादिति । परिजन योगाहामादमार्य माया घागेश्यमाणा। रहे नाकर्मबिरः भानजादेश: र: पोन्यहरसा मिनि प्रकारः । সাদাশীপানামসনদখে আদুঃ सौदिशाः क. किनी यामाना। कौविदहरः सञ्चुकिन मरः। मता परो- पएदोभाटपहला गुण्डमपरा सामाना: यता पर छ. भाय: बदियो यामानाः यो राशी: पगली. योगाटा- शिपालमधे। बतत्रियः समयकौशुकमीक्षते स्म ॥ १७ ॥ कण्ठावसकावाहुलतास्थरता द्राजावरोधनवधरवतारयन्तः। आलिङ्गनान्यधिकृताः स्फुटमापुरेव गण्डस्थलीः शुचितया न चुच म्बुरासाम्॥१८॥ दृष्ट्रव निर्जितकलापमरामधला गाकीसमालकवरां कवरी तरुण्याः! स्यायामिति डीम् । ममय कौतुकमीचते ! ताहनाय कामात बौतकम् ॥ १७ ॥ कपनि । तरदादाजामोधनबध : रानामवरोधस्वीरसतारयन्ते वरोमय नोधिता: अनपराधिकारिणः कण्ठेषु वकीयेवरसका मद- वोरालतातदीयारेशान्द तथोता. सन : सुटे यतमालित मान्यापुरेव अन्यथा दुसरोहवाद व्याजाशि मारः । अासाम्बध मागण्डस्थली - 'पितया सयं चिाहएडान भर्मयान न समुदयारकायका- रिण मानो नाति धरतीनि भार. अन्यस तु पापाचारा' पापलि- गानि प्रकाशयनीति मार ॥१८॥ हवेति । बपक्षातरुतले निर्जिन कलाघभारोपई भारो यया नाम् । लामो प्रणे व इत्यमरः । न्यायम विक्षिप्लेम माल्यन कवरा भारम् । कारः कर भार, रति इमायुधः । तखाः कारों केयप्राशम् । कारी के गागोऽधेयमरः । सानप देत्याहिमा डी। हर येत्या मामा..म.पाट पन्द्रमा, मय, मनीति पन्धान महार-मार पामाइस प्रतिमान् । हुमतो भूहिमियोप्यादिना लादेश शधि मावि यादिका उमादेशः । ता हि संकर्षिा भाभ- पश्चम सर्गः। . . दृष्ट्व निजि तकलापमरामधस्ता झाकीर्गमाल्यकवरां कवरी तरुण्याः। प्रादुद्रवत् सपदि चन्द्रकवान्द्रुमाग्रात् संहर्षिणां सह गुणाभ्यधिकैर्दुरासम् ॥१६॥ रोचिषण काञ्चनचयांशुपिशङ्गिताशा वंशध्वनैर्जलसंहतिमुल्लिखन्त्यः । भूभ रायतनिरन्तरसन्निविष्टाः पादा वाभिवभुरावलयोरथानाम् ॥२०॥ छायाविधायिभिरनुजितभूतिशोमै रिता को गुपाधि गुपोष्ट मह इराममामिव मगरमित्यर्थः । शासक कादीपरित्यादिना अन् प्रत्ययः नयोरेव हन्यसपनारनि नियमात् । या भय हेतुकम्प पठायमस्य कारीदर्पमतकत्वमान्य सत्म मनाममय अर्यानरम्दामः सत इन्दस्यानयानेन सारः । न हि वित तर म्यातमुचित मिति भारः 112 रोषिणि नि । रोश्चियगे रोनयोगः । थनप्रियादिना रणर प्रत्ययः । तेशदानधयानानहरयानाममि: पिता: पिनी- कताभागा वाभिरा माननादारमाना पने प्रतिनियतामा. नामापाटिचिहिवामा बन्दर रंगा रेपोत व लदसति मेधमदाधिपत्यः पादान्दो हिरनामोरन्यच्च मनिस्टिाः संस्थिताः रामाया ममतवनका पादाः प्रचन्नमा आभिभु मा काबाचारि होकरमादिप्रियानिमिता जाहिमपोषना ॥१॥ शितिना राri मन्यन mthit कायाधिादिभिः निहारमाभग्या rint - हाशित
१८.४
शिशुपालवधे।
जैस:
भा
सायिभिर्वहलपाटलधातुरागैः।
दृष्योरिव क्षितिभृतां द्विरदैरुदार.
तारावलीविरचनव्यरुचन्निवासाः ॥२१॥
उत्क्षिप्तकाण्डपटकान्तरलीयमान
मन्दानिलप्रमितमधर्म तोयः।
टूर्वाप्रतानसहजास्त रणेषु भेजे
निद्रासुख वसनसमस राजदारः ।। २२ ।।
कान्दारिति विश्वः । यझिता भतीनाम्भमरचनामा सम्पदा च गो.
भूतिमानि सम्पदीन्यभर | उच्यायिभिरुद्रमहिलः मान्द्रः
पाटल व्यारतधारागो गैरिकादिरञ्जनं येयान्न ः उदारा ताराग्लोना
गुनमुक्तावनीना विरचना येषु नै मुतासारभूषितरित्यर्थः । वारा मुसा
दिसंरावी तर अमौलिक रति विश्वः । दूयपो तारापलीरज्जुसन्न-
तिरिति केचित् हिरदय. पटमण्डरित । दूप पस्ने च तदुग्ट
रति विश्व । व्यरुचन रोचले म। स्च कोसो होलीति
परमपदं पूषादीयादिना प्रडादेशः । स्थान दिरामापायाच
प्रानत्वात्रोपमा नापि क्षेषभेद विरोधस्य पिलामो सकेपनिट-
निष्टवात् तस्मात् केरलप्रनतासदा तुल्य योगितेयं विपन्दस् भाइरसमा
वानुवादक रति भइप ॥२१॥
एमिति । उदित उमतो यः कारडपटर काण्इपटका
दूपाधोलम्बि पायुभञ्चाराध: पर । थपटः काएपटी सादिनि वैज-
यली। सानोशाय सोयमानेन भन्दानितेन प्रगति प्रमेयाथ-
सेदेन यत् धर्मतीयं सदावनद्येगनराजदार रामारोश दुर्याय
प्रतानं प्रथय ए सानमाविममारणं तसं येषु नेषु वसनास
पमएड पेषु मिरुपमे ॥ ११ ॥
पञ्चम सर्गः। १८५ प्रस्खे दवारिसविशेषविपतम कूसिकं क्षतनखक्षतमुक्षिपन्ती । - आविर्भववनपयोधरबाहुनला शातोदरी युधदृशां क्षणमुत्सवोऽभूत् ॥ २३ ॥ यावत्सव समयः सममेव ताव 'दव्याकुला: पटमयान्यमितो वितस्य। . प्रस्वेदानि । अट्ने गाव प्रखेदवारिणा हवि सातिधर्म यथा तथा विष तिन्निष्ट कूसिकञ्चोलक कञ्चकमित्यर्थः । चौसा कूर्मास- कोऽस्त्रियामित्यमरः । चतानि पुनर्विदीनि नसतानि थपिनु कपि तद्यथा तथा उत्निपनी उन्मोचयन्नी अतएवाविर्भमकायमानं धन- पयोधरपानमुलचनी पयोधरी बाइमूले च यस्याः सा गानोदरी । मानिकोदरेत्यादिना हो । युवा क्षधमुत्सवोऽभूत् । एतेन यूना स्वराचिन्नादिकरमिष्ट वम्वरलोकननिमित्तहालाक्षमावलक्षणमौतमको व्य- ज्यते । नायिकाभिमारिणी प्रगनमा या 1 २३ ॥ यादिति । पियो ध्याहार: स एामन्तीति विपणिनो पषि- जो यावत् स एस समयः सेनानियनक्षपएल तावत्क्षण एवं समं युगपर चम्पारमा: यव्यपाः सनः पटमयानि पटविशाराणि पटमण्डपानी- न्य पमितो तिय उभयतः श्रेण्या वितत्व विज्ञार्य कये सोनोनि यिकः । वस्तुस्यवियादिति ठ. । पर्यापतनु परितो मोडा रानो यसिन दि तत् प्रगएशरदोया पण पाय- दृप्या पूर्ण बापाः पण्य प्रसारणम्यानानि यास ना पिणीः परय- जीयोः। चारपस्त निग्या मिपि पीपिचमरः । विभेवर- धान क्रयिक- . १८६ शिशुपालबथे। पर्यायतक विकलोकमगण्यपण्य पूपिणाविपणिनोविपणी विभेजः ॥ २४ ॥ अल्पप्रयोजनकृतीस्तरप्रयास रुस लोटलगः परितोऽनुविधम् । उद्यन्त मद्रुतमनोकहजालमध्या दन्यः शशं गुणमनल्पमवन्नवाप ॥ २५ ॥ वासाकुल: परिपतन् परितोनिक तान मुभिर्न कैश्चिदपि धन्विभिरवबन्धि । मङ्की निर्ममुरित्यर्थः । खभायोकानप्राशौ ॥ २४ ॥ अल्पति । अल्पप्रयोजनेनाल्पकलेन निमित्ताने মুয়াৰ সয়াধীশ্রদ্ধঃ অষ্য যযযযয় মুযদা যিিক্ষণােরিনি भाय: उडूर्ण उद्यता लोटानि मृत्यण्डा लगुडाय दण्डकाहानि वैरत। भिरिति पेपः परितोऽनुधिदम नुरज बनहर कटसाकगति ननीयनोकहा पक्षाः तेशलालमध्यादृद्य न मुस्थितम् । उत्प देिते; क- तरिका । उदुद्रुसम्पलायित मग मगतिशेन अन्यः परः अन् हनृविवार्य रचन् अनस गुण महान्न मुत्कर्षमाप । दयालोरनामि- यसोलुपस सुकीर्तिः सलमेति भावः व्यतार्थान्तरञ्चाः अन्योगुण' पायभवन प्रयभानः शमशाम जपाह यो हना तव मग हानि व्याधसमयोदिति भाषः ॥ १५ ॥ लाम। बामाक्षो जनदर्शनायविकलोतएव निकेतानिये. भानु मरितः पर्वतः । अभितः मरिन इत्यादिना द्वितीया । सन्धापन मगो हरिणः कचिदपि विमिनमानि । धन्धीधनुमा- न्यानुन इत्यभर | प्रोधादित्यादिनिरिति खामी । गम्भिनन्दिन्थि कत उतरो पञ्चम सर्गः। १८० . तस्थौ तथापि न मृगः कचिदगनाना माकर्णपूर्स नयनेषु लेक्षणश्रीः ॥ २६ ॥ आस्तीर्स तल्परचितावसथः क्षणेन वेश्याजनः कृतनवप्रतिकर्मकाम्यः । खिन्नानखिन्नमतिरापततो मनुष्यान् प्रत्यग्रहीच्चिरनिविष्ट इवोपचारैः॥ २७॥ सस्नुः पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि नानुयातः । बनानेः कर्माण नुड.। तथापनन नामाकर्स पूणां वि- म्तीर्ण ग्रामसार ये नयनान्य वैभवन ईता ईक्षत्री यस्य सः अत कचिदपि न तम्यौ भिन्तु दीरविशिसापाताभावेऽयन:पाइविगिसपा नात्मनायित एवेति भावः | पत्र लनासोकनोत्वमय इतकस्य मृगान वम्यानसागनापाठेघु इति रेतकलीय क्षणात्मेशा मा च व्यलका- प्रयोगात् प्रतीयमाना। हेतो तेवोरिति रियणगयोतत्वात कालिङ्गमिति मार ॥ २६ ॥ याप्तीति । क्षणेनासोर्णसं बेहार : भयाप्रधानवात् प्रागेर मजितपयं यथा तथा रवितासधः वलिनिकेतः । स्थाना- वमधवाम्नु पनि कोषः । तेन नाप्रतिकर्मषा नगनेन प्रसाधनेन हास्यः स्प हपीयः प्रसिदमतिरत्रानचितः पिताध्वछेद रत्य। वडा- सनः सिवानवधानानापतत लागतो मनुथान् पुरगत् पिरनिति र नरनिरास रच दर दरकारैः कोठरश्च का दाना- दिस्कार प्रन्यपहीत् वशीचशरदः ॥ २०॥ भारनिसेनाया मता: मन्दाः समिरजनाः ! मनायानि यादयः। भनिनगाना याः कि. ममायः तामामनुपभोगः उप- - ।
शिशुपालवध । अक्षुर्विसं कृतविकानिविसप्रसूनाः। सैन्याः श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्व दोषप्रवादमरजन्नगनिम्नगानाम्॥ २८ ॥ नाभिदैः परिग्रहीतरयाणि यव भोगाभाय । क्रचित् प्रसज्यप्रतिषेधेापि न समास पते । यथाद- निमश्चवणमनुधारण' अनुपभिरमाव इत्यादि । तेन यनिरर्थकत्व निष्फतत्व' प्रदेष दोप- तेन य. प्रगदो निन्दा तमझजन यमार्जन् । मजूष शुधौ अदादित्याडि गयोनुक मृजेरजादौ किति विभाषा- पूर्वियोति विकल्या प्रभावः । भानप्रकारमाह । सन् मानञ्चक : पयः पागीय पपुः । ष्णा शौचे पा पाने लिट् । अम्बरा- গ্রইনি, অন্যায়। শিলি ঘী ভূফীলাবিলাক্কায় স্নখিনি विर्भात सिजभ्यस्तविदिभ्योति मई लादेशः पिताम्बयाणां गुणाः । 'लाल्यिस्यामस गुरु । तान विकागिविस प्रस्तुमानि विक्रमिताभ्या- राणि यसे । विसप्रसूनराजीव पुष्कराम्भोरुहाणि चेत्यमरः । विस- भूषाल अनुः भनयाञ्च । पसेनिटि गमहनेलादिमा पालोमे धुत्व गामिसिमीना वेति प्रत्यम् । भागाद्युपभोगेनोलनरर्थ मिराच- करित्यर्थ. | अन्न दोप्रमार्जनस्य सानाटिनातत्याहाकारी हेत काव्य- लिङ्गगलवारः। नानादिक्रिया मञ्चयवहमति कवरः ॥ १८ ॥ भाभीति । स्लोगां नामिभिरेर हदै. परिटहीततरयाणि प्रति- बिदेगानि हर्धिनैरेव मेििनवारितानि प्रतिहतगतिकानी- न्यः । पश्चादिनम्वः स्खोकथाः लीये तु नपन पुर इत्यमरः । जल- मेड मण्डु भाद्य वाराविरोध: जलमेकेन पाणिनोत्यापितमपोण तानि- तभा कात् धनतीति प्रसिइनेन व गु शुन्दर' वगनियन ध नै: स नस्ट स्खलितानि स्वलनङ्गतानि गमितानि वा अवानि पूमनग-' पञ्चम सर्गः। स्त्रीणा वृहज्जघनसेवनिवारितानि । जाम जलानि जलमण्डु कवाद्यवृत्तगु वल्गनतनतटस्खलितानि मन्दम् ॥२८॥ आलोलपुष्करमुखोल्लसितैरभीषण मुक्षाम्चभूवुरमितोवपुरम्वुवषैः। खेदायतश्वसितवेगनिरस्तमुग्ध मई न्यरत्ननिकरैरिव हास्तिकानि ॥३०॥ ये पक्षिणः प्रथममम्बुनिधिङ्गतास्ते . निम्नगासलिलानि मन्द अग्म:। व्यत्र जलमन्दगमरस्य विपणगन्या रयपतिबन्धादि पदार्थहेत कलात्काव्यलिङ्गम् ॥ २६॥ यादोलेति । इलिना समूहा हास्तिकानि । अचित्तइलिनों छ। छालोनानि यानि पुष्कराणि हस्तापापि। पुष्करहरि हसा- य इत्यमरः । ते मुरथ रङ्ग हितानि उछिनानि हरम् य. दे- माधवगेपायतेन ट्राधीयमा अस्तिस्योपासमारतस्य वेगेन निरताः पहिरक्षिताः से मुग्धाः गन्दा मुर्धन्या: मूई नि भवाः । शरीरा- ययाति यत्प्रत्ययः ये धामाकोरिति प्रकृतिमागसहित रति दिलोपामारः। समिकरामकाफ्सप्रकास रिवा मेवा पपुरभीपास- प: हियुचुः । इद मैचने इजादेव गुरमतो त्याप्रत्ययः । गजेन्द्रजीमताराह गनमत्साहिरामप्रदपुजानि । থাকবি मश्रितानि हाके तेशं गुरभैर भरीति गजानां मारने मापम् . य रसि। ये परिष. पदान रन्द्रसधिनाया द- में निययः । नारिफ्नयो भनाकारयः मममम निषिer:
शिशुपालवध योऽमीन्द्रपाणित लितायुधलनपक्षाः । ते जाम रट्रिपतयः सरसीवि गाद माचिक्षकेतकुथसैन्यगजच्चलेन ॥ ३१ ॥ आत्मानमेव जलधेः प्रतिविम्विता सूी महत्यभिमुखापतितं गजेन क्रोधाद्धावदपभीरमिहन्तुमन्य नागाभियुक्तद्व युक्तमहो महेभ. ॥ ३२ ।। नादानुमन्यकरिम कमदाम्बुतिनं কৰি মই 'য়ে মালি বুনিক বা অন্য भूगपक्षा' छिन्नगरतरत ऽट्रिपतय: पाक्षिणा अपनीताः केतको ध्वजाः मथाः शतरणानि च यशम् । प्रवेण्यावरणं वर्य परिक्षोमः थो- हयोरित्यमरः । तेथ सेन्दगजामा सेन सरसोर्षिगाई विगाहितम् । खरनिभूतीन विकल्पानडागमः । जग्मुः अत्र गजा लेनेति छल- + शन्दन गजत्वमपनत्याद्वित्वारोपमानवादिषद रमन्यत्वप्रतिपादनहपो- বাবাঃ। ৪ বৰাকী বায়না দল । যদি বলিলুমদাঃ বাঘাল্লাম্বা ঘন ঘ্য व्यज्यते॥ २१॥ यात्मानमिति । महेभोजनधैर्जलाशयस महान्य मा प्रतिविम्बित- मह यस तभिमुसायनितमभिमुषमागतमामानमेव ग्रामप्रतिविम्बके লুই স্ক্যিাল দুনিল নামিৗলির নিষেধী- निमोकः धन मोधादधावत् अहो ति मौदन विषापे तय य महोहोति भा। अमिधुन नेत्य अशापाः मानिमानियम- मात् भ्रानिमायोकाडिभान सहए॥ २१ ॥ नेति । अन्य करिता प्रनिगम मुतन मदाना तिकसु- - , पञ्चम समः। 21524 धूताशेन न विहातुमपीच्छताम्मः। रुद्धे गजेन सरित: सुरुषावतारे रिक्तोदपावकरमात चिरंजनौधः ॥३३॥ पन्यानमाशु विजहीहि पुरः स्तनी ते पश्यन् प्रतिहिरदकुमाविशतिचेताः। स्तम्बरमः परिणिनंसुरसावुपैति पिगैरगद्यत ससम्मममेव काचित् ॥ ३४ ॥ रनि। कतिककरायास्त सौरभ्येऽपि प्रकीर्तिता इति परः । अम বায়বীয় সয়লা বিছাৱনমি ইচ্ছা যদি সীঘি पासाभ्यामिति भावः। तत्र सरण सोधेन मनेन नगमारतो. वतारे य रहे मनि वनौषः । रिजान्दपावापि पु ते करा य किनु ज्यया तथा चिरमात अनिष्टत् । यास 'टमवेपने ह । एक- डादौ पूरयियोन्यारवामित्व पदसोदारयः । २१॥ पन्यानमिति ! पन्थानमा जिहीदियो हामबाणे होटि- मेरदेशः या चहारिति किलादोगारादेयः । पुरोपि ते सनी पसनु निरिदम्य दुम्मो विधात रति तदिति तो यसमा उम्मधानिमानिय . सतत धानिमदमहारः । सबै हरी रमत रति सम्बरमः । मः एम्बरमः पनीदमरः | सम्बईयो रमि बपोरिद प्रत्ययः । गन्न सनि बमिलनु । परिन् बिर्यक मह मिः पादनः। ममेः रुदादुरासद: वार समझे नानाटिनोरमनिधः । इमामेति पुरेमि पारे पुरोकोच्यापक मोदः। यावत्युरा नियोजित भरिपद भट् ! - fi: । विगः परियो शिति ओशः। दारिदेमरीया रुसमा सहारा दिया।"
गिशपालवध । कीर्ण शनैरनुकपोलमनेकयानां हस्तविगाढमदतापरुजः शमाय । आकर्षमु ल्लसितमम्बु विकाशिकाश नीकाशमाप समतां सितचामरस्य ॥ ३५ ॥ गण्ड पमुझिातवता पयसः सरोषं नागेन लथपरवारणमारतेन । असोधिरोधसि थुप्रतिमानभाग - कोमिति १ अनेकपाना दिमाना विगाढ प्ररुढो यो पदेन नाय. एक रन रोग तथा रक' शमाय गनर्मन्दहरनकयोल कयों- । यो कोर्स चिन्न चाकणं कसंपर्यन्तम् । श्राइमर्यादाविध्यो रित्यययोमा । कषितमत्पतित विकाश यकशाTEमन सदरानी कायम् । निन्यसमाभवादखपदविधर । नएष सुरत्तर- पदे वमो। निभानीकाममतीकाशोपमादय इत्यमर । दव, हित चामरस समता सायमाप । दल्या रित्यादिना बढी उपमा लदार ॥ २५ ॥ गएट्रनिति । लब्ध परवारयस्य प्रतिगजस्थ मारतो मदगन्ध पाहो देन तेन यतएर सरोष यथा गया पयम सानोयस गरह पास- पूरा मुखानतपय इत्यर्थ । गण्डपो सुन्यपूरण पनि इलायुध । दितिङ्गत्वेऽपि लिङ्ग मैवाइ वाममोलिनाध्याहारापियन । अमित बायकवता नागेन गजेन । मतनजो गजो नाम द्रव्यमर । ग्रामी- খিস্তি শাসকই। লাবিনযিকি করে । पृथुना प्रतिमानभागेन रई प्रतिवा वह दनौ समजाविव यो; प्रमर प्रसारो यस्मिन कमीशन | श्योमोसमतोरस्ती सादित्यमरः ।
पञ्चम सर्गः। रुद्दोरुदन्तमुसलप्रसरं निपेते ॥ ३६ ॥ • दानं ददत्यपि जलैः सहसाधिरूढे कोविद्यमानगतिरासितमुत्सहेत । यद्दन्तिनः कटकटाहतटामिमको मदपाति परितः पटलैरलीनाम् ३७॥ अन्तर्जलौघमवगाढवतः कपोली हिता क्षणं विततपक्षतिरन्तरीचे। N मिते निपतितम् । भारे लिट् । मोधवेगादपथरोश प्रहत्य पारग्स' म्वयञ्चायोमतः पातेत्यर्थः । कोधान्याः किन्न कुर्यनीति भार दानमिति । दीयत रविदानं धनं मदश्च । टानं गजमदे त्या रति विश्व | दति गिरत्यापि दानयमीत्यर्थः । महमा व्यत्र पात् । सरादिस्वादव्ययमिति गाकटायन. जन भारश जल किलठे नीरे होवेरे च नान्यदिति दिवः अधिष्ट प्र फ्राने सति रिदमानगनिः गयन्नपान् समर्म: पुमानाभिन्न म्याराममहेत न कोपीयर्थः। कान्छादिना तमुन् । यमा मिबहोम मिश: । मञ्ज, मनाइप्रालयः । दन्निनः कटो गए. स फटाइः सर्वर । करारः परसुप रति वैजयनी । न स्टाठादेगारमीनां घटनः परितो महारदार महशुपदिशा स्यमरः । उपाति दत्मनितम् । भारे बुद्ध चिरर भारकर्मपोरि हिए। विदेश सामान्यरमनप्पोनर दासः ॥ ३७॥ एनरिनि । अनौधे पन्नोरम् । रिमाययोमा । च যা ভৰীসলেখেন? সাব এৰিব। ইশিতাঃ पवन्दय; यादटनोमाः । गाय बोलौ हिवामनरी श्यां तितपचनिरिहतपक्षमा बाभूमान् तिम-र क पिशपालब। द्रयाश्रयेष्वपि गुणेषु रराजनीलो वर्णः पृथग्गत इवालिगणो गजस्य ॥ ३८॥ संवर्षिभिः पयसि गैरिकरेगुरारी रोजगभरजसागनिधनिणा छ। क्रीडोपभोगमनमय सरिन्म हेभा वन्योन्यवखपरिवमिव व्यधत्ताम् ॥ ३६॥ याञ्चन्द्र कर्म दजलस्य महानदीनां को पंचतिः एवमूलमियमरः । पहात्तिरिति तिप्रत्ययः । अविगणो पुणेषु रूपादिषु प्यमाययो वेव नेषु व्याथवेषु अपि अधुत महत्वात स्यामधेतत्वाश्च द्रव्याधीन सत्ताके सखपीत्यर्थः । पृथगत' जलम- জলমহর আবিষ্কার বিৰী সীলাম্বলী মঙ্গল পীলি- मेव राज | गुणे मादयमीत्यमा यत्राधिगये साहयाज- নীল শাখার তালমিমিনায় যুগ হিমৰিখিল- संधिमिरिति । परिव महेश मरिन् महेमो पर्याम सपिभिः लारिजले विमृत्यौः गैरिकरे पत्र एव रागात करपे छन् । 'মনিক্কিা সাহরি বা অস্ফীসাদা হয়, যা প निमित्तन कोडया लीलया उपभोग सम्भोगमनुभयाम्योन्यमियो - यो. परिवन विनिमय व्यतामरतामित्र । दधातडि पर- रदे समस्खामादेश. । यत्र मरिचम हेभयोः प्रतीयमाननायिकादेभदा. सावन स्वरिमिभयो । यामिति । गोन्द्राः विसतः समन्तात्मयसि नविन्दुबार- নী পল্লবয় দুইবান্ধাকালীন বশ্বিবহিষ। इसा नेतधियानो जमावि मनीशैते वारितेवगड सार पञ्चम मर्ग: २०५ नेवश्रियं विकसतो विदधुर्गजेन्द्राः । तामात्यवापुरविलम्बितमुत्तरन्ता धौतागलखनवनीलपयोजपवैः॥४०॥ प्रत्यन्यन्ति निशिताश् शदूरभिन्न निर्याणनिर्यदसृजं चलितं निधादी। रोधम्महेभमपरिवढिमानमागा दाक्रान्तितो न वशमेति महान् परस्य॥४॥ यय मगन रोजर मनीने त्पलदनैरपिलम्बितरिमे प्रत्यापु मनितिरे। गतानां महीना च ममनेवायोविनिमयोका भमभरि तिरमहार। ममन्य नाधिकानाञ्च यदा शिनिमयो मरेत् । मा ममाधिजन्य परियति रमौ तेति नक्षमात् । • ! म्ती निभनि प्रयन्दनि प्रतिग्जाभिमुष मिन्दः । ५ नाभिवती शामिमी वयोमा। नितं धारनं यार नियम पूरा या सहा मिद यन् निर्याकादेशः । सोनागामियमरः । तपादन निमदएसम्म न कई मे: यधिशटी यना परिव प्रमबतीत परितः प्रभुः । - नगर दो मी तट रति नगारगरयोगों भनयाने मापा र पहामिमा- मारिन रेमो माग सदादिमानवादे कान ममः | Rialमई माहार। रो नुहोम गदेगः । मकान मार कानोरना. पापा नाटक शिशुपालवधे। सेव्याऽपि सानुनयमाकलभाय यन्त्रा .नीतेन वन्यकरिदानकृताधिवासः । नाभाजिकैवलममाजि गजेन शाखी नान्यस्य गन्धमपि मानभृतः सहन्ते ॥ १२ ॥ अद्रीन्द्रशुञ्जचरवाञ्जरगण्डकाप समान्तदानपस्तोवनपादपस्य । सेनागजेन मथितस्य निजप्रसनै मन्ने यथागतमगामि कुलैरलीनाम्॥४३॥ . 'सेव्य इति । यन्त्रा निकादिना यातनाय बन्धनाय सारनयं मसान्व नीतेन रुमीपछापितेन गजेन वन्यजदाः हतोऽधि पासो- यासना यस म तदधीत्यर्थः शासी ८ः। नोहादित्यात णिनि । मेव्योऽपि मद्रामाजि नासेयि । मज माया कणि नुटि चिपोनर दि । किन्तु बेग्लममाज्यभटीत्यर्थ । अनि आमदने भरिणीति विभाधानलीपः धम्पूर्ववत् | ताहि माननोवारिगोन्यस्य गन्धमपि न कहने पर किस्तनि मा! अतो क्षमन युत्यर्थः । पूर्वपटलद्वार. ॥४२॥ यहीन्द्रोनि बहीन्द्रय स्तरस को वानि यनसन चरम अरन्स गल्लकाष कपोनकपणेन महान दापयो मदाम्बु यस्य तस्थातव सेनामजेन मथितस्य भारम्य नपाइपस निरामी परन, । निजमानोपनिययोरिति जयनी । माझे बहानम् । माय- तेर्भा निद । नोना च यथा गतमगामि गतम् । वागतमेशर न मानमिन्द | प्रापद्यात्मीयामामीययो द इति भावः । गर्गबसाकर्म का विधागासाये मर । मनमादादोन चिय.
पञ्चम नर्ग:। नोच्चयदा तरुतल घु ममुस्तदानी माधोरणैरभिहिताः पृथुमलशाखाः। वन्धाय चिच्छिदुरिमास्तरसात्मनैव नैवात्मनीनमथ वा क्रियते मदान्यैः ॥४॥ उपणोपणशीकरसृजः प्रबलोमणोऽन्त रुत्फुल्लनीलनलिनोदरतुल्यभासः । पसायादामना द्यौपस्य प्रनीते कश्चिममासोतिरनेया॥४३॥ नेति । इभा यदा स्वतपुनरुतले नुन ममुर्नापन्न नदानी द्रा- ঘীৱিসিংfণন্যি নিয়তি মুনা না स्वबन्धनायब तरफा बनात्मना स्वयमेत चिन्टुि न तासमिनि मार । यद्वा मूढाना युद्ध मेवेचाइ। त्यय येत । यथ वा मदान्धे रामनीनमादाने हित र क्रियत ए| फात्मविशजनमोरोत्तरपदात् परति राप्रव्य बमध्वानी चरति प्रतिपादनदिन रनि टिनोपोन। पूर्वउदयानरन्याम ॥ ४ ॥ उप्पोम्पनि । मजा मरा उपोपता सष्पप्रकारा । प्रकारे दुपाचमति दिचन कर्मधारयात्म पोनुज । तान् शीरान राजन गुचनीश नमोकान् । किम् । धन प्रबलोण प्रतापान र सम्माविकचयोपसम्माननिय मोर फतेमिटा नायम् । नम्म नमुन मनप नोनोपनसोदरेल तुल्यभान समानहानीनु सपान रिमो रिमसमन एकान कतिविमा गमा नई: रिचन्दनेट बन्न का। समझिगोपी Friमामिदर ! न्य मागनईमा दुसरा मामवापियनी! निमियायामा 1 शिशपाल स्कान विशालशिरसी हरिचन्दनेषु । नागान्ववन्ध रपरान्सन जा निरासः ॥१५॥ कण्ड यतः कटभुवं करिणो मन वन्धं सुगन्धिमनुलीनवता नगस्य । स्थूलेन्द्रनीलशकलावलिकोमलेन कण्ठे गुणत्वमलिनां वलयेन भेजे ॥१६॥ निई लवीतमपि वालकमुल्ललन्तं यन्ता क्रमेण परिसान्त्वनतर्जनाभिः । . असतेर्लिट् । यलोभयेषामपि नागाना प्रकृतत्वाक बत्न प्रक्षनाथ ॥४५॥ कराडू यत इति । कटभुवनण्डस्थलहण्डू यतः कप्ता कगड़ादि- भ्योयर मत गटप्रत्यय । कण्ड यतेभि ज्ञान प्रतितामयादित्वा । करिणोमदेन रन्धि गोमनगन्धम् | गन्धयेव तदेकान यह माद्रियन क्षयः । नगस एक्षस वन्य प्रकाण्ड अनुदीनाना तय निष्ट नेत्यर्थ: । लीयतेनिछेति वारय स्वादिभ्य तनिधानाम् । स्यूनानामिन्द्रनील मालाना ग्रालिदत्कोमलन मनोहरेणामिना दनयेन कारख शुगत्व' कएटवलमत्तम् । मई मतका सानादकाम रत्यनु । मजे प्राप्तम् । कर्मणि विट् । थानानि बनये इन्द्रनीलमयकाठभूप- चारोपापा मार ॥ ४६ नि तनि । यना निमादी निधूत निरम वीर पादपाना- पारग यमित कर्मपि नद्यथा तथा उसनन्नमृत मम मम पि। पाद- कर्म यतं प्रोक्त यतासगरम भय बीतमायामिनि मा. दुभ । पालम्पर्षगमम् । पोरनोबाला पोरस दामायिक रवि नयनी। মিলন দীর ধামাকাপল রুম ।
पञ्चम मर्ग:। २०८ মিলল যলকৰমমানিলায় शास्त्र हि निश्चितधियां क न सिद्धिमेति। तम महान्तमुचितं सहसा मुमोच दान ददावतितरां सरसाग्रहस्तः । वडापराणि परितो निगडान्यलावी स्वातन्त्रमुञ्चलमवाप करेणुराज: gril परिमाचा परिसान्वना दुपनादनानि तई ना मन्मय नामि: पनेरेर रन । अध्यावधान प्रा टैरिति पार्थ कच् प्रचयः । धर्म पानिमानिनाय । तथाहिर निवितादी धोरेगनेगम्भामिन्यर्ष- माम्न मिति सम्बन भात मम सीधे । भिरमा খ্যাপি লি অনিবাহী অনিন বৰ समागम इत्तरस्टमायोइपो नोफ लाड Bon सममिति । करेलामो रासाच उरतुरानो पप गरेर रामात गमपति राजा रघरते। रमवा मनिन्य रति ८५ रन पर मान्य पेमाचारमाटे- परिवरित मानसम्मानना मुमे। ww म्यूपा ग्योर रस वा पुर मादिर पर न टालमटन्दा नि नरामी मनम्। पदयामा । रटोबरलोभन मा मगर मान्दार र परिम जमा दनी म दादुरा हो साम। मीन गुना पुत्र दिने :- ॐ सो neux rrr | समएents fary शिशुपालबध । जन जनर्मुकुलिताक्षमनाददाने संरबहस्लिपकनिष्ठ रचोदनाभिः। गम्भीरवेदिनि पुरः कवलं करीन्द्र मन्दोऽपि नाम न महानवग्रह्य साध्यः॥४॥ चिप्त पुरो न जगृहे मुहुरिचुकाण्ड नापिक्षते स्म निकटोपगताङ्करेणुम। सस्सार वारणपतिः परिमीलिताक्ष जनइति । गम्भीरम्मन्द वेत्तीति गम्भीरवेदी । त्वरा भेदायोणित सावादासस्य च्यवनादपि । अामान यो न जानाति तस्य गम्भीरनेटि तेति राजपुत्रीये । चिरकालेन योनि शिक्षाम्परिचितामपि । गम्भीर- वेदी विनय स गजो गजवेदिमिरिति मगचपि । नमित् गम्भीर- वेदिनि करीन्द्र सर: कुपित हस्तिनं पातीति हस्लिप एय हस्ति पोनिषादी। माधोरणा हसिपका हत्यारोझानिपादिम इत्यमरः । নয় নিৰিখীলোধিনমিথি গুৰিনাৰ নিৰ্মীভিশন तथा पुर कश्नं पास अनाददाने सति । मन्दो मूढो नि । भूढाल्सापटुनिर्भाग्या इत्यमर' । गजभेदोऽपि । मद्रोमन्दोमगर पिन यास्विविधा गजा इति । महान बन्नाधिकोटा मिटा गायोन नाम न छल्लिनि जनैज ने बातम् । नानाति कणि लिट् । मन्दोऽयीत्यादिवाक्यार्थ, कर्म ॥ ..! विमिति वारणपति, करिषरोमड़ पुर लिमये न्यस्त मिनुकाएडमिदएड' न जाट न सोचकार मिटोपगता कमीपस्था करेगुरिणीच नापेशने म नेति स्म । छट्पति भूना घट् । ঙ্গি দমীনাথ যথা গুনি নুরু বিদ্যার ইন্তু এ पनापास महोगमासोमा मसार तानेव पिन्नयामासत्यच धी- यथा पवम सर्गः। मिच्छाविहारवनवासमहोत्सवानाम्॥५॥ दुःखेन भोजयितमाशविता शशाक तनायकायमनमन्तमनारेण । उत् क्षिप्तहस्ततलदत्तविधानपिण्ड ने हनुतिस्त्रपितवाहुरिमाधिराजम् ।। ५१ ॥ शुलांगुकोपरचितानि निरन्तराभि .. पैमानि रश्मिविततानि नराधिपानाम्। योनि पेशावलिया स्टो। न पच्छन्दमारिण भोगेषु मन प्रातः भारः । दावा तशामिद्रमनधार . सपनेहि । उनले यस्तो हितो य: धाया गजय मम पि मिजदनी । तमल पाशादिनि मन्दनेन पबिताइरान मानामपि पस्यादिना पुगरम मस। मादा मोडविता । at! मापात सोखकोई वादा पन परमापाय मागिराडम् । भनिदोसारिया को बम ! इ.पेट पर भोपाळ या मागे- नामार पाक नमदिति भार 17. पन तानि रम्य : गुणः प्रया;] दसा माग दर। ferin REA : पर forse fear को को परमा | Fair E4 पानी Aurat
पशुपालन
चन्द्राकृतीनि गजमण्डलिकाभिरुच्चै
न लानपतिपरिवेशमिवाधिजग्म :॥५२॥
गतूरनमार्गगतयोऽपि गतोरुमार्गाः
स्वरै समाचकृषिरे मुवि वेल्लनाय।
ददियोलतितफेमजलानुसार
सॅलक्ष्यपल्ययनवर्धपदास्तुरङ्गाः ॥५३.॥
।
সনি দূখি । বিনোদিনীষধি বলকলিজাসি-
अपरिधिभिः । स्वार्थे प्रत्यय: फार पूर्व से कारः। भोलादपशिमि'
परियेम्परिधिम्मरिलेशनमिति यारत् । परिवेशस्त परिधिरित्यमरः ।
अधिजाम रिव्य वा ॥ ५ ॥
गन्य नेति । ব্যিিগংনীলা বনৗমলানি
येपान्न नथापि गतोरमा प्रमियतदूरावान इति विरोध: । अपि
विरोधे गत्य ना मार्गा गवधिनी गतिय यान्त तिपिपरि--
• हारः । अतएव विरोधाभासोऽलङ्कारः । दर्पय तेजसोऽन्न: मारसो.
दयेनौत्कय नीलमिवखोइतस्य फेमजलस्य फेनोभूतोइतस्वेदोदकसानु-
सारण मंलक्ष्याणि पदाधनार्धाणामासनबन्धधर्मवरताला पदानि तो-
दनानिम्नी भूतस्थलानि येयान्ते तथोताः। तरङ्गा• भुवि बेलनाय
अपरिवर्तनाय खर मन्दं समाविरे समाशा अवश्यमापनोद-
नामिति माप। वईते दृटवन्धनाही? मयनीति पशिपियार
नियौणादि। रन्प्रत्यो सघूपधगणो रपरः। वर्भ पुपरनयोरिति
विधः । अमरतु नधी वर्षी वरला सादियाह । तदा वियोणा-
दिक इन्प्रत्यये पूर्ववत् गुपोरपर; प्रत्ययतकारस भासपोर्दो sh
भने पित्यात सीलिने हो ॥ ५३॥
सर्ग: -- . आजिप्रति प्रगतमईनि वाहिजेश्व तस्यागसङ्गामसुखानुभवोस कायाः। नासाविरोकपवनोल्लसितं तनीयो रोमाञ्चतामिव जगाम रजः पृथिव्याः ॥५४॥ हेनः स्थलीष्ठ परितः परिहत्य वाली धुन्वनवपुः प्रविततायतकशपतिः । . -- नामाविरोक नानारन्यन्त अाजिवतीति । साहित्ययोनिगविशेषः सज्ज वाहिजे नातिदेय रहि पाठे विशेषाप्रयोगोगम्यमानत्यादिन्य तम् । गर्गादि भ्या प्रिति भराय यञ्प्रत्ययः । मदनविधिस्तु टग्यः । प्रगत मूई नि मधिरमि रुतमाम च याजिमति गन्ध' महाति कुम्वति चमति स्पभागकामाञ्चोतिभार । पदनो नियाम: तेनोहसिन नननीयस्त नुतरं रतमासारखा मरमैन जनप्रयुकेन यस सनसानुमये उत्सलायाः कगिटतायाः दृषिमा रोमाचनालगामबेश्य महा। सा च भूतरदमयो मनीयमामलेग नारायभेदाध्यवसायादिवयम् । पिरोचनेऽनेनेति शिरोधम् । प्रत्यय. पनी. या चिमोरिति वुत्व निद्रमगिम्म मोहापानिमोनि मकवास्रोिधः । अतएव शिविर्य धनं रोTTERT:। रोऔर मौ नि किति यिनी | रोको दीमी, निरोनित feel ये तु नाभिमादेन रिपनि पनि गरेसमा कोदिनमत बदमानीयवाप्रतनिरसीनारयो दोर, नरमरस्य गुमर नोकिरमिति मायात् ५। irrinityी | सानदयादिना बर. Fariet ririe पारित्ति का उपवन । माय I AR Ratan या घf.
पक्षस सर्गः। रेने अनः सपनसान्द्रतरार्द्रमूर्ति देवरिवानिमिपदृष्टिभिरीच्यमागः ।, योसन्निधानरमणीयतरोऽभवत्र स्त्रैः वाजलनिधेरिव जातमात्रः ॥ ५७॥ अथावि भूमिपतिभिः क्षणवीतन्द्रि रचन सुरोहरितकं मुद्माद्धानः ।
शिशुपालनः । ग्रीवाग्रलोलकल कङ्किणिकानिनाद मिश्रं दधद्दशनचुचुरशब्दमन्वः॥ ५८ ॥ उत्तवाय दय चलितेन सहव रज्या कोलं प्रयत्नपरमानवदुर्ग हेण। आकुल्यकारि कटकस्तु रगेण तूर्ण मवेति विद् तमनु द्रवत्ताश्वमन्यम् ॥५॥ अव्याकुलं प्रकृतमुत्तरधेयकर्म धारा: प्रसाधयितुमव्यतिकीहरूमाः। रपारि शुतः अश्वम्य शटोऽयापीच्ययः । बीणा, श्रूयन्ने भेयाः यन इत्यादि मन्दधर्मः सन्दिपपयो । भावोझिजार ॥१८ उत्पानि । दञ्चिलितनोहलितेन श्रतएर ला पागेम मर कीन गरम । गापि इयो कोठेयमर । उत्पाय उपाय त स्दिनन्धावत' शयमय अत्यन्ता पनि पान्यानुषारमा प्रयक्ष এমন দাবি আল ম টু সময’ যিথি- ঝোলকা গালী : । শহমেদ রি पाक्तिीकर रोने का लिन विगोमुम् ॥ ५८ प्रथामिति । इन गा परारका मा हिमादिदेन त गिnि HYS मीनापयाम् | TAfor विना सोभरती जन्दा हामी निराधमकी मिला था। वाशिमामान ले ला तथा मायागोरियामाnिt- शियन गामा यमीत पानि समयमा रि- ...| TufशिपायोगAn Eमोrali रhि fevi যিয়বদ্ধ। মানূষানি যনিঃ ৰূন্ধে বল মুন্বিনাননলিন্ধানিশাল:। মনু: নীঘদ্বিাব্দে। হামাৰিনলীল নক্সা ! उत्तीर्ण भारलघुनाप्यलघूलपौध सौहित्यनिःसहतरेण तरोरधस्तात्। ( নিম হাম ওঁ নলহিৰি। ই ভম্বোছাশ্রী লালন- মা ভীষ । ভৰষাৰীৰম্বাৰী হৱী মশাল জ্বীক: মীণঃ সাধীৱখা; } গুইসা ভন্ন ব গম্বা ও বুব নি। যীঘীষ বি । ৩। সুন্নায়বি। গাব্যির্থ হয় কত খিথিন্সেলিং খুশি; অবি মঘাহিদা দিনীয়। যােনি বনী বম্বৰঃ ঘ লীঃ হিরায় বিধাননগ্ধান্ত যমদশ্নেঃ মৰম স্ব- নীশি খান্না।। জুন বীৰ বিৰে: কিছু এলা? বাথ বাঘ, বলোহূ দি যাবহাখা। মাম্বলাহয় নিবনী। হাশােল বি আঁখি। as a • ল’পানি ঘনি যষ্ঠি কর্মবি সয়া যা ইমেষ # !! ভীম। ভীসায়ীবিকাল খ প্রশ্নঃ কল না- মন যাঘলা লাগা বলঘোলা জমি অনুষ্ঠীখিলি। সন্ধষশমুলি: গীম্মি ছবি মুফ। বৰ বিন্ধন ঘ্যান কৃষষৈ যামাবাঘৰসীমাৰ । অর্থ:! : লি:মুদ্রা বাস স্বম্ মযঃ। যা সন্ধা ছুদি বিশ্ব। অষণ তা ইনু। যমীলাহিদা এম ময়ঃ খেলায় বীজ দ্বায়িত্ব যক্ষস पञ्चम सर्ग:। २१८ . रोमन्यमन्थरचलगुरुसास्त्रमासा बके निमीलदलसेक्षणमौक्षक ण ॥६॥ मपिण्ड खरितकोटिभिरई चन्द्र शृङ्गः शिखाग्रगतलक्ष्ममलं हसद्भिः। उच्छनितान्यवृषभाः सरितां नदन्ती रोषांसि धीरमवचस्करि महोक्षाः । ६३ ॥ मेदस्विनः सरभसोपगतानभोकान् भड्का पराननडुही मुहुराहवेन! धन्यो एय: पापागनि यकिन कपि तदपा । साक्षात गसमय बर: । जि रिमोनि सुपरसोमपन्ति पानि पेपपानि चिन पिनन् यथा तथा कामायक पासिकम् । कास उपगने भावे हिट । दयादा मामययः । समानुप्रयुचते नि. रोनिओसयोगः । ल प्रभयास्यात् सभायोति । १२॥ मपिनि। ममिहीन मनम: देशरिताः पनामा योपापि पेशालाल पर शिपमभयमेटल और मरमर यस स दामादईन्द्रसहिरिबतिकको विश्व रकम् । स्यभूत रमेति बतातारम् । गरिमा वनिता तिाः पदमा: परिभादेस गए पोरामोरं मनोमनः महान सहामोरासरेवादिया frome r। रितो रोशष सरिर पानिपुः मारजरिव। पावित; aie frendiinfragini प्रय मिचानेपदम् सपनामिति TEभाषामा रे मनः॥
२२० हिपालवधे। - Pu 17- ऊर्जस्वलेन सरभीरनुनिःसपत्नं: जाम, जयोड्डुरविशालविपाणमुहणा HEEL: विधाणमायतिमतीमत्था शिरोधि प्रत्यग्रतामतिरसामधिक दधन्ति । लोलौछमौछ कमुद्ग्रमुखं तरूणा मलिहानि लिलिहे नवपी वानि HEY भेदखिन इति । कोमसातोति नेन कर्ज स्वखेन बलिना । व्योत्स्नातमित्यादिना नियान । जया दृषभेख मेदखिनो मांसलान् हामायाभधामजीधिनिअत्यव सरमस मातरमुपगतान यतिकाम- ন নীহ্মা জাহ্মাৰ। কল ব্যাবিকাৰী । অসুঝা- मिकाभीक. कामतेति निपात: । परान माडो बसीवान डरान थुन माया निमित्य नयेकोर निर्भरे। परिन्यादिना समा- सान: 1 निगाले चषाण यस्मिन् कणि तथा सपा निसपमम- प्रतिपच सरभीरतु गो पृछतः । कर्मप्ररपनीय युतो हितोया । जग्मे गतम् | भाये लिट् ॥ ६॥ विवामिति । व्यायलिमतो देय दतों म ध था देय मिला। बोल! उपसरपल्लवपणासमक्षामित्यर्थः । विरोधीयते खा. मिति शिरोधि' पीवाम् । पिरोधिः कन्धरेन्यपीत्यमरः । कर्मण्यधि- रणे प्रति किप्रत्यया । विधायन्धान उदयपुर पनवपाषाभू- त विप्रतण्डौष्टकमुष्ट्रममूहः । गोलोयादिना बुन । अहियाय- को रस: वादोयस्थानामतिरमामयपतापभिभाव दपनि धाति । मधु सकये ति वैकल्पियोतमागम: ! अाप सिहयोत्यम सिहायु- স্বনাথি । যা বি বি সম্বব অলিশি ই- मागम | सहा नापनि। पक्षी सिनयमित्यरतो.
पञ्चम सर्गः । साई कथच्चिदुचितैः पिचुमई पत्र रास्यान्तरालगतमाम्रदलबदीयः । दासेरकः सपदि संवलितं निषाद विप्र पुरा पतगराडिव निर्जगार ६ स्पष्टं वहिः स्थितवतेऽपिनिवेदयन्त श्चेष्टाविशेषमनुजीविजनाय राज्ञाम् । चैतालिकाः स्फुटपदप्रकटार्थमुच्चै भोगावलीः कलगिरोऽवसरेषु पेठः ६७ ॥ . चौर या तथा प्रोवोदो. मासे पेति पारूप बसयम् । निरि यातायामाम जपामयः ६ ॥ साई मिति । चितरम्यस्त । अभ्यतेऽप्युचितं न्यायमिति या. दवा। मिथुमई पर निम्बदतैः शाईम् । पिधुमईय निम्ब इन्दमरः दिनमादादावानरालगत रुपात घदीदो मृइतरमामद प्रभूतपहर दामेरसः सः पुरा निगदः मंचित विनम्मतग- राट् गरकारि निर्जगार रसोर्सगान् । राति नदिकारणात मेकमाये हैं महानः प्रपिस गलदइन दिरड उजगारनि पौरापिी कपामानुसन्धया ॥ ६६ : मटमिति । पहिःस्थितरतेरि पनुनीक्जिनाय समोर का- विरति मारः। राक्ष टाश्मिकालोचित परिवरिष स्पर्ट निवेदयनः नाप्रबन्धपारिति मा ! गिरो मधुरताची रे- मानिस मदमा थामएम हेनासु मुटः प्रतिः प्रवरः मगशेगामिय यरिन् परि तयचा ना : भोगायोः - शिरुपालवधे। उनम्रताम्रपटमण्डपमण्डितन्त दानीलनागकुलसङ्कलमावमासे । सन्थ्यांशुभिन्नघनकर्वरितान्तरीक्ष लक्ष्मीविडन्वि शिविरं शिवकीर्तनस्य १६८॥ धरस्थोई सि खमिति ननु सर्वव जगति प्रतीतललि' मामतिभरमधः प्रापिपयिषुः । उपालब्ध वोच्च गिरिपतिरिति ग्रीपतिमसी प्रबन्धान बेहुः पदनि म ! यत पहर मय नाटेपाठिटीय लाया- अलोपी।। ६॥ . उसति । उपरपशाय? भार परभएप मर्मगिडन सामना सोसर्नागकुलगंजमा मल पतएक सन्याय मिः सन्धया- रागसम्भिव पैन : कई तिस दिलीततम्यानरोतर मी वि. यन्यनुकरोतीति तत्तयो सिकोसमय मानकोणम त्रि- रिरमाभासे मनोहरपदिग्दः । सपमा In धरोति । इन्दीराकानी गरिपोरेशक: मोहर- मारिददिलामामामारहादा चाय : प. श्रीपति हरिम् । नवद्रावरम तमोर कारपोयोति पर गति प्रो. FRE: गोभोगरतला mitr- म पतिभरमनभासम्' मामा प्रापि: मायाभिम ! मामय पमनाप्रम्यया । य प रसायो का दिया। उपात्र, भूमिका स्परे नि मे मो : wriral ferent मो. रिपी ....
पञ्चम सर्गः। बलाक्रान्तः क्रीहिरदमथितोरिहरवाद। इति श्रीमायकृती शिशुपालवधे महाकाव्ये पञ्चमः सर्गः ॥५॥ mam रसदम्बिना यमनसभागः शिखरिपोनि वक्षपात् ॥ ६. : रति योमहोपाध्यायकोचाचनमहिनापरिविरचिते माय काव्यव्याख्याने सहपास्य पञ्चमः सर्गः ॥ १. ५..
षष्ठ सम्मः। अथ रिर'समम युगपहिरी कृत यथावतरुप्रसवत्रिया। गणेन निषेवितमादधे भवि पदं विपदन्त कृतं सताम् ॥ १ ॥ नवपलाशपलाशवनं पुरः स्फुटपरागपरागतपङ्कजम्] अथ पानमनौति । अथेति । अथ सेनानियेशानदर गिरीर के रिरह रमितुम् । रमेः सवन्नाइप्रत्ययः । एतेन सतवनिप्रत्तो प्रचित्तत्तिानपूर्वकवचम् । सो साधूनां विपदामन करोतीनि पदनशत् । किम् | त विपदनशन सेव्यमिप्ति मार; | अहरि निवित खतरून वसनियारवान यातित्रस्य यथासार याथाय - লীল। অৱনৰ ধবী দাৱধশদি গান मात्री । प्रसवस फळे पुण्य इत्यमरः । थापार्थिदादिषु दृष्टयः । 7 सता येन तेन तयाखसरप्रसात्रिया यथासतशतप्रत्रिवेत्यर्थः। गणेन युगपति पदमादधै थाहित युगपडत गएः प्राडरभूदि- व नवसरं सेवकाः विपन्नीति मार. | शत्रण पर्बल यमा- मन्दारशारः । नवपणं तक चतु। अर्थानद्वारस यथासम्भव- खः । अक्षिन सगे इतविम्बित हत्तम् । हमविलम्विनमा नमो off लक्षणात बन्न चोकवेदयोः प्राथम्येन दारात् वसन्तमादौ यति । .
पठ सर्गः। मृदुलतान्तलतान्त मलोकय स सुरभि सुरभि सुमनोन ॥२॥ विलुलितालकसंहतिराम शन मृगदृशां श्रमवारि ललाटजम्। तनुतरशतति सरस दल त्क वलयं वलयन्म रुदाववौं ॥३॥ तुलयति सा-विलोचनतारका:- कुरवकलवकव्यतिपद्भिणि।.. अति । स हरिः पुरोऽये प्रदर्म या नरपल गामि ननमार्णानि पलाश- समानिएककानमामि -यति नालागमनागम् | बमो पूर्वपदो पड़मोतिः। पन्नाथ किराके पर पनाति पितः। एफुटानि पिकचानि पराग रजोभिः परास्तानि व्यापानि यपि स्फुटपरागपरागनाइज मनाः कोम्स: एक ताना: भातपसमरे किश्चिम् मानाः समाना; पहवा यस्मिन् सं मइलमान- नानं राममोभरः पुमादिरभि सुगन्धिं परमिं मम्मयोकयट- भागत् ।.. सरमियम सं मातीफारमन्यो । पन्धीचमा पदाचादिनि पितः। रिमार्ट प्रयमातरदयापरतोचरम्या- सिकायमरप्रक्रमावर्षमा मि तरे यमाम्। एमादयपर मति सहातीय संशष्टिकर ग्निमिति । प्रिमितावासतिथिरि मा मगri मसाटम नमारि पदमारगन् परिममन्द तन मा । फरहानतमान सनि मिनि पुग्मयानि यन सा यमय सय मत मा। महमनगदुरी मा.
मिरापालवधे। प्रियतमाय वपुर्णरुमत्सर शिदुरयादुरयाचितमननाः ॥८॥ मधुकरैपवादकरैग्वि स्मृतिभुव, पधिका हरिणा इव: कलतया वचसः परिवादिनी स्वरजिता रजितावशमाययुः।। “सममिस्त्य रसादवलन्चितः प्रमदया कुसुमावचिचीपया। । गमदुरपयामास । दद तेर्नुडि गातिस्येत्यादिना मिचोलुङ् । कोकिला সুসিনধ্যানমাৰখ্য নানান ময়া জিবি बोधिता इत्यता का ॥ ८॥ मधुकरित। मधुकरै कार्टभि अपवाद भगवञ्चनाय घण्टादि- কুলিন ফুনীসহজ মাধ্যধি দলিঙ্কা ফা परिभदिनीखरजिता पोचविशेषध्वनिजयिन्या । सममि पगिदिनी ज्यमरः । जे सिमि तुक | वचसोगीतस्य फलतया माधुर्वेष करणे न रजिता arrer पन्नात्य । र यन्नाकयिक रग- रमण इति उपधानझारलोप' । होपमानगमायादौपचारिक मगर उपमेयेषु पथि वस्तीरविरोष सतिभा भरस गपातचिना विषयावान् मगपहला देशस घ पथमाययु यचा व्याधयाना समया गते मगा पतन्नि तहमधुकरजडाराजा मान्था पर पारवास म्भेज रित्यर्थः । अनेक्षेवरमुभा । सममिस्त्यति । प्रमदया काला पुसमामामाचिचोष्यारमि- .
पाठ सर्ग । पविनमन्न रराज वथोच्चक रन्तया तया वनपादपः ॥ १० ॥ प्रदममास्य विरागि परागिणी रलिकदम्बकमम्बु रुहान्ततीः । स्तनभरेण जिनस्तवकानम नवलते वलतेऽभिमुखं तव ॥ ११ ॥ सुरभिनिग्वसिते दधतस्त, पं नवसुधामधुरे च तवाधरे। या लिमयेति भाव । लिने अधानाप्रथयादिति खियामकार अन्याय विभागरित किसान पारामार: रमाशगालमभिवस्य समा- সাবিনী দুম্বল বাঘষি যক্ষ্ম আহৰ ঘী शमुखतौनादपा व नागरिक रति भार माया नया परत तुर्भाव ता नया नया पुन रराम । रु इमाम যশা ও দুস। এ খানাক্ষী मिनी सनपु सब एस भौमिस पुनस्यपदेयो मिश्वनि भाग मच पिसमाजानेमुवा प्रियामसपातेन भोमन लिम नार। दमियादित सारेप मापनेकविताम्यो साया- मारमनी माता यया पाहपोका मस: मम्वनिवित मानमरहने महामदासोएमे एय। सारद सिरिदिमा पाली मातीति nि परसालतीरपान - अपलो बिहानमादिति भार ! हार निमद- मरने मिशपालबधै। अलमलेरिव गन्धरसावमू मम न सौमनसो मनसोमुढे ॥१२॥ इति गदन्त मनन्तरमगना भुजयुगोन्नमनोचतरतनी। प्रणयिनं रभसादुदश्रिया चलिभयालिभयादिव सस्वजे ॥ १३ ॥ अथातदभिमुपागमने कारणमा | रुरभीति | सब सुरभि निति विश्वासमारते नववभावाधुरे अपरे पहर्ष हणान्यनोदवानवासर्भम- रस ममेवाम उपउभ्यमानी अमनमा पुम्माण सम्बन्धिनौ मौमनतो गन्ध रमौ सीरभमाधुर्ये मनमोऽन्त कर शस्य मुदे नाल न पानी अतस्त्रहद- मरसगालोमादागरतीत्यर्थः । नमः स्वस्तीत्यादिमा पतीं । याब का- নায়ক রুহানি, মিহ বনীইলৈায় সাম हटाने न इसमौरभरमलोभसमराग्ययोर्वयितमौरियाद्यमक नुमा- ইখ দিলাম নবময়া। ধনঃবিন অভিমৰা- दिय उसज इत्य एक्रमोमस शराभ्याम प्रशतावनोपमेयापारामात् । अन्यथा मध्ये सई परीय हिरोधादिव्यलचिलनाध्यमार्गक्षेम अतो- पमानुप्रासयमकानानारदिनातीयामा tret पर तथा मकान लथापा चपरदादा कमादलरात् हास्यान्व्यिय पातोऽशरव- यारत्तिलक्षणामा स्थितत्वात् रजातोयस हरिया ॥१५॥ इतीति । इतोत्यादन्न' प्रविन धनन्तर भुगयुगसोनममेनो- तराय बतौ नौ यथाः सा | साझाशेप मादक्ष योगोपदिति डी । बलिभदा बडयोविन्ने यथासया पलिभाया । सन्दिपसि- स्टे रतिभप्रत्ययः । - उदररिया मश्गोमया उपापिता बदमा अनिमयादिक्ष रभसामयजे यालिनि । वस्तुतस्तु रामादेहि मा पष्ठ सर्गः। २३१ वदनसौरभलोभपरिश्रम अमरतम्भमसम्म तशोमया। चलितया विदधे कलमेखला कलकलोलकलोलशान्यया ॥१४॥ अजगणन गणश: प्रियमग्रतः प्रणतमप्यभिमानितया न याः। . घन परिघट्ने नि धातो वर्तरि लिट् । सामन्चमध्यस्या मध्येय माथिका मता" बदने ति ! बदमय मोरभे सौगधा लोभेन परिधमता भरेप- বা যঃ ধনুন স্বামীর মশালিশিয়া বসিয়া গুছিনুদান নিয়া সন্তাধবিমা খাস্তা অধ্যা ঋন- रेण कलो भेसलाय : कचकना कोठाइली विदधे पिडितः पलिमया- टपरन्त्याः काञ्चीगुपध्वमिरजनील। एतेन चनित्वमुनम् । पति- तभय भम. 1 अनुमानयमङ्गयोः मजातीयगदाधारयोः संष्टिः पना नया यमायोर यो सभातीययोः चतुपादादाशमा. दवरात् हाभ्यां च परतोऽरियाशियो: स्वितावात संपुष्टि पजगदिति । मा. रखियो यादवाना गयोबडय। असा हा कारसदारयामिति या प्रत्ययः । अपनः प्रयतमाधि HिEERIचन मियानिची। अभिमानिमाम्माभिमानिता गया । सामोपानसबदारी पत्रव्य । माजगापान १ नदेशीररादिक्षापी पति सदस्यमाय पानि साभार. ! ला लियो भयो भने पनि प्राभाने । मधु इसने हि शि मद साला freeः सदा धुरि रामदासन शिशुपालवधे। . . सति मधावभवमदनव्यथा विधुरिताधुरि ताः कुकुरस्त्रियः ॥ १५ ॥ कुसमकार्मु ककार्मु कसंहित द्रुतशिलीमखखण्डितविग्रहाः। मरणमप्यपराः प्रतिपेदिरे किमु मुहुर्म मुहुगतमई काः ॥ १६ ॥ रुरुदिधा वदनाम्बुरुहश्रियः सतनु "सत्यमलकरणाय ते । रादपि सम्पति सन्निहिते मधा बधिगम धिगमङ्गलमधुणः ॥ १७ ॥ खयमेव पुर. मला रत्यर्थः ॥ १५ ॥ कुसमेति। गनभर्ट कर दियोगिन्धा मथ तथेनि कम् । अपरा: माथिदगनाः कुसुम कार्मु कस्य कामस काम के सहित दुलपः शिलीमुरी गरी पण्डितपिपहा पाटितशरीराः सत्योमरणमपि की. दिर मुद्गः पुनः पुन समुहस मूछ रिति किन पक्रयमित्यर्थः । १६ ॥ श्रय कसाशिमोतिभा काया मानसमाचामन विणणाह। रुदिति । हे सतह ! Tमादि। यम्बार्थनधोख इति हखत्वदीधे. मरपदो बधुमीहिः अन्य या गुण. स्यात् । रुदिया रोदने का व्य. विमोचनमित्यर्थः । रुदा सबलाइमत्यवे टाए । नेता पदनाम्बुरा- শিং সুৱাথায় হবে বিবিয়ি বিয়নশীনীৰ যা- दिति भार । गम्यमाझियामेजयारसयौं । तदपि शरि सम्मति यो यमन सनिहिते सनिहितोलरे पति अशुषोऽनिगमम्माxिमम-- - । ।
पठ मर्ग: त्यजति कष्टमप्तावचिरादसन् विरहवेदनयेत्यघशतिभिः । प्रियतया गदितास्त्वयि वान्धवै रवितथावितथाः सखि मा गिरः ॥१८॥ न खलु दूरगतोऽप्यतिवर्तते महमसाविति वन्धु तयोदितैः । अलं घिर। घिनिर्भत्र म नन्दयोरित्यमरः। धिगुपयदिन वि. मिति हितोया | छतो मारुल रन्दर्थ. १७ ॥ यजनीति | प्रियतया रस्तया भ्याधिभिरनो जिभिः । प्रेम पग्दनि भयान्य पदेपोति मात्र । बान्धवम्तथि बिश्ये गदिमा एमा- रिना कष्ट व मो शमा विरहदैनया विराटमन प्राप्पांजलि वसति । पर्त भागमाभीये पर्त मानाति भट् । रन्य परिक्षा गिर उनी हे सपि! गितनाव यामाना गितमा अमता: । ति मत व यमरः । मनमोहौ मियन्य रिद्रता माप्रमादित्याम: नमो नजरमासः। निया' मला. मा रितपा. माझ्या पाति- मोडेर मा मरा रस्यदः । पिसभातेनुदि धाम तनादिभमाया- मोरिति भिमानिको नर बनुदातोपदेगे त्यादिवानुमामिलोम * मायोगे दमप्रतिधः ॥1॥ रेति । freो ते मपयो दूरगतो दूरमो.पि भई दमनी- काम् | म र उमा दमः ! मानिने मात्रामति पण, निदा सबुकमान पामनाथमहादेव मिसनम:। हित र । है. पितः । गतमहाग समिति प्रपदिनरागदारarate. 7 पदं मिस युग। शु सदन मेरा सार शिशुपालवधे। मायिनोनिशमय्य वहिः स्वरमरमतैरिव निर्वधौ ॥ १६ ।। [विशेषकम्] मधुरया मधुबोधितमाधवी मधुससदिसम धितमधया। मधुकररागनया मुहुरुमद ध्वनिमृता निभृताक्षरमुजगे ॥२०॥ अरुणिताखिलशैलवना मुह र्षिदधती पथिकान् परितापिनः । मिक्षा : त्यपि लघुपादित्ययादेश । परन्तै सुधा भरिव नि- को निधार । वातेविट । निवासं मिति: मुसमिति ॥1॥ मधुरयेति । मधुरया मनोहरया मधुना वसन्तन बोक्षिा विका- सिताच ता माधव्यय । पुसम पुलिासपचर्यते । तासां माधवीना- मतिमारतानाम् । अतिसन्न डर सादरसन्तो माश्योन्द्रतेयार मधुसरूया मकान्दसम्पदा समेधित मेधया साईट प्रभया अतएपो. न्मयतीता दो मदकर । पचाद्य च । न अनि बिभर्ति पद- লিন্য নয়। মানায় না। তবয় ছিল যখ तयेत्यर्थः । अशा सर्व पदी वर्णात्मक एव यकरिशेगमावाटस रति मतमात्रियोन मोपयो । कम्य इति । उनणे गोतम् गायतेर विवचितकर्मचाहावे दिर ! वषम्यराहित्य समता पम्फ इनि लक्षणहमनास्यीगुण । २.. धाबितेति धरहितान्यहप्पोक्षप्त नि खिलामि उपना पठं सर्गः। विकचकिंगुकसंहतिरञ्चको रुहद्दव हव्यवहश्रियम् ॥ २१ ॥ रविवरणतनरहनुल्यता दधति यव शिरीपरजोरुच। उपययौ विदधद्रवमल्लिका: शुचिरसी चिरसौरभसम्पदः ॥२२॥ दलितकोमलपाटलकुमले निजवध खसितानविधाविनि। यया का मुइः पधिकानवान् रिदिपर परितापिन, महापरतो विश्ती उरतोपरखना। छययामिभ्रामका मारिएका प्रायः। विचा सिमिता या सिंहतिः स्लाग फरागि: का दाध्यात्रियं ददाग्नि भोमारवहन् । निदर्शनानद्वारा रति मन्नानम् :२९॥ पथ ग्रोवनमारमने । तीतादि । यव रादौ पिरीय जां एक कानको रग्वितनरातत्यानां रुपांवरीमनाबन्दपनि हरि- भवन: । सो थियो । एच: भऽनुगत पृष्टारा. योसपा पो ताप भादिनि fr: I बारिकाः । म साद ममि र म देवमिति सहमपहचान एनदि इशाद का भातः । शिविरमानी होरम- यामाना: दिग्या दिवास्ययो प्रायः १२ ॥ रितेति । पारगया पाया, पाररा: । नुमा पाने मिनिमदपशादर। तेस ने माय निता बिभिवा: मोमगारभारमान बनिनिशाना बक्षित निधि- सेना कोई : दमदमानवान्यो विशुपालबधे। . मरति वाति विलासिमिरुन्मद भ्रमदलौ मदलोल्यमुपादे ॥२३॥ निदधिरे दयितोरसि तत्क्षण खपनवारितुषारभृतस्तनाः। सरसचन्दनरेगुरनुक्षणं विचकरच करण वरोरुभिः ॥ २४ ॥ स्फुरधीरतडिन्नयना मुहुः प्रियभिवागलितोरुपयोधरा। 6 - नास्मिन उदयपदनौ ममि पीनानि वानि पनि छ । प्रतेने. :: गवादेगः । पिनामिभिर्विलनशील : कामिति । यो अकालम्भ ति चिनुण प्रायः । मदेम लोल्पञ्चायस्यभुपाददे मत जानमित: निधिर रति । परोरुभिः सीमित नवनपनेन सद्यमे योग धारितधारमतो जलगोकरधारिण बना। वभरी हिमगीकराविति भावतः । तमा दयतोरम निधिरे मिहिता ने मनाप यालये मरना र प्रालिनिन्धी । शिव करेण पापिना परम धात्र- चन्दनायुः चन्दनपशाच विकरे फिीष । 'हर. fe सिट पत्य तामिति गुगः । करेगुसरोर भनित पाटम सहकारय दादीपस्य रहार, साय: रवि पोवईनम् । १४॥ प्यच पोवारमा । फुरदिति । कुरनी यशेरे ने तो শয় ও কানে যা যা শিলা কি খ पहा लम्यान जदप पयोधरी प पहयोरम | Agra- TAI , गनिन पतित पासा PRTrise षष्ठ सर्गः। . जलधरावलिरप्रतिपालित स्वसमयासमयाज्जगतीधरम् ॥ २५ ॥ गजकदम्बकमेंचक्रमुच्चकै नभसि वीच्य नवाम्बुदमम्बरे। अभिससार न वल्लभमङ्गना, न चकमे च कमेकरसं रह ॥२६॥ अनुययो विविधोपलकुण्डल युतिवितानकसंवलितांशुकम् । समय पोषणाचायथाययविभाग घर निदेय। यानि पानित पममया ननि विजयेता मनी एकत्र योगपद्यादन्यलार्या । ति भावः । नातीधरं वसकर प्रियमिप ममयात समागमा । माते । पयोजगतीपदयोः पचाशजन्नेन धरपदन पहोममा | व शिपमधिमा अजधानी माविकालातीतः समासोतिःसात प्रिपरेवापमयारेन मदोर्ट 1 २१ । जति बक्षि चारमा । नम: चारपिडा सत्यमर'। ঘ স্বীম অসম্ববমিষ পঁহু দল। দৰদখা रदमाः । उमेरा मावदं बोझ थम एका एकायमः रसो रामोसम पर तिरम्हलरमानर मियो । म हिएचाने में कामयते बसपा माभिहसार- पानमा भिसमार नि ! माधुरमोही খালি না দোষ নয়। पनदेन मा यामरान योजना व २६, पनकातिमा रम्नचापमान योमरस शिशुपालवध। . जलदपकिरन यदुन्मदं कलविलापि कलापिकदम्बकम्। कृतसमार्जनमर्दलमण्डल ध्वनि जया निजया स्वनप्तम्पदा ॥ ३१ ॥ नवकदम्बरजोरुणिताम्बरै रधिपुरन्धि, शिलीन्ध सुधिभिः। मनति रागवतामनरागिता नवनवा वनवायुभिरादधे ॥३२॥ नसदेति । निजया यात्मीयया सनसम्पदा हम समाज नस्य मा. মনহাজবেকিস দলবুল লাহা বা বান্না मार्जन माम मई लानां धननार्थम्भमदिताम्मः पुंधर सेयमम् बल- ক্লিক কৰিাধি অবধি ঋষিঙ্গবন্ধঃ- रहन्दमन यस् ॥ ११ ॥ मवेति । नवदम्बरोमिररुषितमरुषोशतमम्वरमाकाश' यस्तो - लोधाणां कन्दवोकुगुमामा या सगन्धाय एमामतीति शिलोधपधिन, हैं। गम्यस्येवं तदेकानपणादिन्प्रत्यया श्रयणम् । बदल्याच गिली' सादिति शब्दावे । पनमायुभिः पुरतीय खोप विपये बधिरधि । भियर्षे ऽव्ययीभाष 1 राग कामिनी माEि मा- মহা সাগ। সাইযিনি বিমাঃ কামদায়রাবাদী। लन् । अनुरागिता शादधे अतराग उत्पादित वः ॥ १२ ॥ शमितेति । यस सचो मेधा प्रमिअयमपिन्दुभि गमि- तापमपोदमहीरो निरसहित पहिलमिति भागम धन्ना से बाहोरमम् । नहेगन्तवान्धवम् ।
पठ सर्गः। २४१ शमिततापमपोढमहीरजः प्रघमविन्दुभिरम्वुमुचोग्यासाम्। प्रविरलैरचलाङ्गनमगना जनसुगं न सुगन्धि न चक्रिरे ॥३३॥ द्विरददन्तवलक्षमलच्यत स्क रितभृगभगच्छवि केतकम् । घनघनौषविघटनया दिवः कृशशिखं शशिखण्ड मिव युतम् ॥ ३४ ॥ दलितमौक्तिकवर्णविपाण्डवः स्फ रितनिर्भरशीकरचारवः । रैरकानम् । अङ्गमञ्चय राजिर यमरः । काना बनय स्पेन गरमिबित भुग सुसमचारमिय:घरो रधिकर.पो रति ममेहर यो टिपोषः। मन चलिरे चमिरे रत्यर्थः । हो नत्री प्रश- नममयत: ११ हरदेनि। दिदनमा अंदनम् । परोपाटो रम्बार । मोमग रब नाम्गः नम : मा रिता रमिन मत्तयों का म देशम् । उपमनए रमिदमोर मादि- मानित सोमवयमादि ना। पीलिया FAEमेरमवोरार दिनरमान युस यषि प्रधा- मिनायो।। १30 पनि । पनिामोहिम लिमिट मुभारमानापूर्ण fire- निभाः करिता निम्मरात राहदास सत;
२४२ निशुपालवधे । कुटज युप्पपरागकणाः स्फुट विदधिरे दधिरेणुविडम्बनाम् ॥ ३५ ॥ नवपयः कणकोमलमालती कुसुमसन्ततिसन्ततसङ्गिमिः। प्रचलितोडुनिभैः परिपाण्डिमा शुभरजोभरजोऽलिमिरादंदे ॥ ३६॥ निजरजः पटवासमिवाकिर इतपटोपमवारिमुचां दिशाम । 'प्रियवियुक्तबधूजनचेतसा मनवनी नवनीपवनावलिः ॥३७॥ . कुटज पुष्पपरागण्याः स्फुटन्दधिरेणुविरम्बनान्दधिरानकार विकर चक्रिरे तमुरित्यर्थः । पूर्वापमानइयान पितेयसुप मेति रङ्करः ॥ १५॥ मनापयः कण, गोदकविन्दुमत कोमलाना भासतो - # নানীঘল सन्नतिष सन्ततसङ्गिरिन्नरासत । सुमना मानती जातोवर | एनएव प्रचलितोडुनिः परागभूष्णासवान- क्षवान्परिवंय । लिभः शुभाइलोभरातरागालात. 0- भरजो भरज परिपाण्डिमा धनिमा प्राददे म्बलतः ॥ २६ ॥ निति । प्रियषियुक्तवर्धजमवेतकाम् । कर्मणि पो । जननी ध्यरतो किन्तु हन्त्रीय थे । याने कर्तरि यदि डीय । नवमीपद- नापन नकदम्बकाननपतिता: पटोपमाः पटकल्पा दारिमचो भेषा- याभिताः मेघपटाता प्रत्यर्थः । तामालिया निशरजः सपराग- पटपास विधानमित्य मे या अविरल विपत वषी दिनिभा MP3 पट सगः। २०१ प्रणयकोपभृतोऽपि पराङ्मुखाः सपदि वारिधरारवभीरवः । प्रणयिनः परिरथुमथागना ववलिर वलिरचितमध्यमाः ॥३८॥ विगतरागगुणोऽपि जनोनक श्चलति वाति पयोदनमस्खति । अभिहितेऽलिभिरेव मिवोच्चकै रनवृते नन्हते नवपल्लवैः ॥ ३९ ॥ अरमयन् भवनादचिरद्युतेः प्रापयति । प्रपयकोपभात: प्रतएव परामशः विमुमा दापि माझाशोषमझमाटम योगोपधादिति रिसाहाकार । सपदि पारि- भारभ्योगळितभ्योभीरशे भीताः सियर ऐत्रः। अथ अमनर- মিয়ানম মযিল মিয়া খতিয়া- मान्यास्ट्रिम माप्रमारपाचिगिरिजीकतानि मध्यमान्दा सानानि वामाना: मन्यो 'सरे प्ररत्ताः। रतेविरादियाय सदादिगु- पानामित्वाभ्यासमोपनिवेधः ॥ २०॥ गि पयोदमरमति मेधमारने वाहियति मात्रा बालेर गवारे मितरामगुरोपियोमरोमन सwि. रेनिभरपरामरतमा मदन मरते महापरे पनि मति मारत राम मिच छपाते दि २८ परमपदिति । रशियनय तोमर कम भदादिर र द २४४ शिशपालमधे । किल भयाट्पयातुनिच्छ वः । यदुनरेन्द्रगणन्तरुणीगणा स्तमथ मन्मथमन्थरभाषिणः ॥१०॥ ददतमन्तरिताहिमदीधिति खगंकुलाय कुलायनिलायिताम् । जलदकालमबोधकृत दिशा मपरथाप रथावयवायुधः ॥ ४१ ॥ किन्तु रागादेवेति भावः। किलेत्यलोके । भवनाद्रम प ग्टहादपया निर्गन्धमनिकाः भयच्याजात्तत्रा स्थिता रवि भावः । बिन्दुरिन्छ । रित्य प्रत्ययान्तो निपातः । मन्मथेन मन्थरमलसम्मान <ति मन्मथमन्थर- भाषिणः कामयशा इत्यर्थः तरुणीगणाः तम्मान' यदवएव नरेन्द्रासपा- नगमरमयन् रमयनि म । यत्र भयेन रागनिगूइनान्नीलमालद्वार। मोलम' बस्ना याब स्वनरनिगूहममिनि लक्षयान् । सोयागन्तुनेन भयेन पहा रागतिरोधानादागन्तुकेन सहजविरोधानरूप.... व्यथ परवर्णममारभते । ददनामनि । रथायरायुधक्षक्रायुधो हरि- ररितामिदीजनिन्निरोहितोष्णांपल था पगलाय पच्चिसहाय फ. लायेधु नोडेसु निलीयन्न इति कुलायनितायिनः । कुलायो भीडमकिया- मितरमरः । नेपाम्भाषसत्ता तान्ददतम्प्रयशन परिसञ्चारम्पतिवान- मितवः । माभ्यस्तातरिति नम्मनिधः दिशामिति। कपि.सी। অৰী অৱীধা দানে সম্মাহিষিই মলাই जनदकालं प्रावटका पपरपा प्रकार नरेष अाप प्राप । भेछोटयोपा- धिना प्राइट्व्यवहारभाजनमेर कान मघाप्रयोगदिना पात्मजयोप- छमेरमार्थकामोति एकएक सबनेकोपाधि सम्बनानामा मोरधर्यत निविदा॥४१॥ .
पठ सगः1 २४५ स विकचोत्पलचक्षुधमैक्षत वितिभृतोऽङ्कगतां दयितामिव । शरदमच्छगलहसनोपमा चमघनामघनाशनकीर्तन. ॥१२॥ जगति नैशमशीतकरः करै वियति वारिददन्दमयन्तमः। जलजराजिषु नैद्रमट्वि न्न महतामहताः कचनारयः॥१३॥ খনি। থানা শামৰ শিসল ফল: যশীয়ায় লিঃ सहरिक्षिगुपसमेत्र पर्यपामामध' रामा मत् मंकमा मन सोममा माडरसन्न रसाः इमा योग्या धनामेधा tiri कलए। जितमोगलासरगनान्ददिनामिना, का ।। गरदमैदा । ३१ ॥ नयीतकर शांत: करें. बांग: नामोये निगा यामा गम् । नियांप्रदोगस्यानि पिसादम्प्रत्ययः । म म मर- मदिता द्वारा मिरमानिधः। तो पो हि एपाया TR. मबार गाति मृति इति पनि प्रधानीमा म्यास रह दिखन् । बिय समय बारितामय पेटमा सा भम। हम: पदिमा समाजधुनिशामा निमीन तर ममन्।ि तालिम मारम् । परदा भारताचा rinा नीव. हिलो प्रा- few महापमान 4. पुसदकाम- ERERTERTAम् | iran नाम कीम- .
२४६ शिशुपालवधे। समयएव करोति बलावलं प्रणिगदन्त इतीव शरीरिणाम्। शरदि हंसरवा: परुषीकृत स्वरमयूरमयूरमणीयताम् ॥ 888 तनुरुहाणि पुरोविजितध्वने र्धवलपक्षविहङ्गमकूजितः। जगलुरक्षमयेव शिखण्डिनः परिभवोरिभवोहि सुदुःसहः ॥ ४५ ॥ समय इति । समया कालएव शरीरिणाबलावल बलाबोनि- तिधि चाधिकरणमायोनि पिकल्पात द्वन्द करना। करोनोति प्रणिगटन: 'प्रतिपादयन्न स्वोय प्रेक्षा । मेर्गदगदपतम्यादिना त्वम् । परदि इसरग' पहपोशखरामपुरोहमादा मयूरायमिनु मयि हर मरुपीकत स्वरमयूर यथा तथा रमपीयतामयु.प्रामाः । यातेर म: शाकटायनस तिर्जुमादेशा एस पदानादिति पर दर्ष भरि नायर्या लोपे पूम दी गाय । परत्यारोई ममयनित माधुर्या- माधुर्यविपर्यय दर्शकाल एष प्रादिना कमाननिदाम PARREE. . तरमाला। पुरोपियनरचYिRI: य पास्तु अताइन यमर. TRA: निलमो मयूरस्थ नमो हानिहानि तनुशापि या गुन कामयः । समया परिभ्यः मनि । बाap. Pारमारतपरम मि सुपरना। " पठ मर्गः। २४७ अनुवनं वनराजिवधूमुखे वहलरागजवाधरचारणि। विकचवाणदलावलयोऽधिक रुचिरे रुचिरेक्षणविधमाः॥४६॥ कनकमद्भपिशङ्गदधे सरजसारुणक्रशरचामिः। दिया। परिमाः परिमाः सद मह. अन्दामोहि। पराजयद। चितम्यामादो युदत रति भार । कारदेव कार्यमममहानर न्य मःमच व्यामोदया कीर्यने । १५ भनुममिति । अनुसनप्रनिश्म बहनो रागोयामा सो जग २। और यमरः । अमेष पातीप्रतियात् सविता । शायरल - गारपि रमे परामिरेर पतलापमाभागः तटे। मुर पाम शिपमनस्न् िरधिराणामीनपाना सिम त सिप' मा दासाना कि टमारमयोमीन मिष्ट्रीपाय। वापोती नेमभिरष्टा पति पर नी । परपिर मरे । मादरम्यो मारः। ... সবি। ন্যা মতো বিমান নােৰি লৈ भर जाकरजमकर लत। न बरजमदायी भारत र ! पदा महायोदयी र यादमीदवार मधुरो र सामजसा गरे रस.मा वि.कि- raमामा मामा दा रोमावि.
२४८ शिशुपालवय। प्रियविमानितमानवतीरुषां निरसनैरसनैरथार्थता ॥ ७॥ मुखसरोजरुच मदपाटला मनुचकार चकोरदृशां यतः। तनवातपमुत्स कतामती न कमल कमलम्भयम्भसि ॥ ४८ ॥ 1 रासके । छस्थते कर्तरि लाट । अमन प्रियकासनै । सपकार माधू समप्रियकजीयका इत्यमर । अथावता माननिराहकवादस्य नीत्यमनानीत्यन्वर्थनामकत्व दध दर्भ । दधाते कर्मणि लिट । ४७ ॥ मुखेति । तो नगतपो येन सह तभवानप बालापतापमित्यथ शम्भसि कमल श्रम स्थ कमलम । यत्मोपण स्थनकमलनित्यर्थ व्यमानताद्योतनार्थ या यतो मदघाटलाइकोरडशा स्त्रीषा पुखमरीज रुच मुखारविन्दशोमामनुचकार | यदपराभ्या राति पर पद नियम । अतोऽनुकरणाई तो रम्प मासमुत्सु कताम्मे यसो ससालोक मौतहिना नालाभयत नागमयत् सर्वशालम्भयदेव नवभारकावादि व्यर्थ । एतेनौत्स क्यवसुना कार्यश कारणभूता कमसदनोत्या मस भनिय॑ज्यत इति पस्तुनालबारधनि । एतेन स्त्रीमुखमाहात कमल ধাৰধি তানায়বিলি জায়ান কাজ कायम प्रसाद इनि बदस्त मनयमिति । अहाभयदिति लग- नाम लभेय तिमागम প্রণাম মামাবাসি हीमारिमा अणिक कमर्मिता | गाय पसार वपरीत्यमित्य का for हिनिम्ने व्या ॥ ४८" पट सर्ग: २४८ . विगतशस्यजियत्समघट्य कलमगोपवधून रुगब्रजम । श्रुततदीरितकोमलगीतक ध्वनिमिपेऽनिमिघेक्षणमग्रतः ॥६॥ कृतमदन्निगदन्त इवाकुली कृतजगत्यमा मतगजम् । वरयुक्छद्गुच्छसगन्धयः सततगालतगानगिरोलिमिः ॥ ५० ॥ बिगते । र याश्युतमामे । सादादिन दयाश्व युज- न्यभर | करमगोपी शासिगोली मा चासो बधय कष्टमगोपवधू. स्निया: दिल्यादिना पुनद्धावः । इन बाकस्निमया बध्वा गिता আদিবল জীগঞ্জ ম নাঘ নয়ন র স্বনীনি मरगीतावनि व्यनगमती ज्येन निमिति विषयानन्दाभ्यामिन्य निमितम् । एषवत्तदर कायय । तटीनए यथ हमाम मझयम् धम्मत देखा विषक्षा। मेरदादेशादा सद्रनारयारि क्षिामन्यय । गितारमय जिघका सदर विगतमसजिएकम् । उपमनारम | मगन नापट्टन् मानाडयन हि भावनामयोगा For मात्र । थव टएडा मग नगर कारण नीयन्यारेन एषा कारयकरमा समाधिरार कारपानरयोगा। सारा मात्तिन मा ।। हनेति। सोगिभावामन यया मना मत संसा अन्य भागमा कतिमा भी PROPar मोने मदनारद: । मतदतीन ५ गान ২৪ शिशुमारब। নিনমাথিৰাৰা: রূৰি द्ददृशुरुल्लतितासिलतासिता'। क्वचिदिवे द्रगजाजिनकच काः शरदिनीरदिनीर्यदवोदिश ॥५१॥ বিলুলিনানি: মাহর নীলাম। নন। বাহাবি যায়। লাক্স বম সুবহা- সময় অল” আদিল । ৰাৰী ফাদি কিৰে । ৰহৰ সব কি কম ন নি মহল। অন্ত্যব্যঞ্জনীয়াৰ ঘৰ বলি ! সালমাঘ নিয়ন বিশ্বাস বন্ধ बङ्गमस्या ।.॥ নিশননি। য িয যারা অপল কে সমগ্র - স্থা যা জানা দর বাস বন রূণৰবিনি। হিন সিয়ালি বিঘ্যি অনষেf6ণ স্বীমালা, নিবাধিন বনি। সদা ছু,মা বিহিষাবমী । মুখালেরা অবলুনি ইযবর্ন মই কাজ ক্ষুষ যারালাং বিনা মেলা। 'গী বয়। প্রহ্মান্ধা- বয়ী বহুদি |} বিলুনিয়াদিৰি যাৰা ধুনি কম্বন্ধ সিজিভিসা ফিী পিন নাম্বালী বলে মুলি ঘাম দক্কিা বিক্সিয়া সী- ভিক্ষয়। খৈান গলা ঝিরয় • *ংখঃ বিস্কতি বিমুখি। বগলী ফিতায়া ক্লিয়াঘাষিশি গুম হয়। কিন্তু বেশী। কৃষ্ণী বিনয়ীত্য। জি- पठ सर्ग । विकरित परिहासविधित्सया हरिवधरव धलिमुक्षिपत् ॥५२॥ हरितपत्रमयीव मरगणैः स्वगवनइमनोरमपल्लवा। मधुरिपोरभितान्त्रमुखी मुदं दिवि तता विततान शुकावलिः ॥ ५३॥ स्मितसरोकनेवासरोजला मतिसिताङ्गविहद्सद्दिवम् । तिरय यमपी। यथा र रिति मारत:। शनिस्कारक- हेत वर्मा यात दिवत्र !!" हरितति । भितघाखी बरफपी। बडापखाईना दिचाग्निा किसाई । गुहा निम्बर समनारित रिप्रियता रद ना इरदर्शना पसारा कारो हरि नयमनीटापत्रवादिन विकसन टीए । सवारनदा पनि पर यथा म नगि बलेवा। मधुरिमो हम पर पितान:२२ सिन। मरि मिनिमितानपरोरदार वाप ग्युतानि रोजना म यम्दानानामनिमिटर नदार- मान मनी पदमारेर दिना दोयमा तानयोगी परमार पदमुरादनलाशय दरति यारत । दन इन रजपुर प्रमप य । म डिमान या परन्तु मा पारद मनोकामानयत् भव नदिन- मामटन। एस करजहार बटनार - মিলন। अकलयन्म दितामिव सर्वतः स शरदं भरदन्तरदिमुखाम ॥ ५४॥ गजपतिदयसोरपि हेमन स्नुहिनयन सरित. टपताम्पतिः। सलिलसन्ततिमध्वगयोपिता मननुतातनतापकृत दृशाम्॥५५॥ इदमयुक्तमहो महदेव य हरतनोः स्मरयत्यनिलोन्यदा। रोपणा,म का नहारः। নগালীয়ানীড়লায়াঙ্কা स्तियो मेति सहर ५५ सप मिल ययति ! गजपतीति । गजपति प्रमाणमामा जपतिहयती: महागजप्रमाणा । प्रमाणे इयतच्दनच्मानच इति प्रमाणाथै इयतचप्रायय: टिड्ढाजियाटिनाडीम् । ता अपि सरितसु- हिनयन् हिमोकुर्वन् । तत्करोति एयनाचटः शलादेशः । मन्ने भयो भनः । सर्बत्रास व तलपोति हेमन्नशब्दाछोषिको ऽगए प्रत्यय, तकारलोपय । पृषता विन्दूमा पतिर्याय. । पून्नि विन्दुप्रयताइय- भर । अध्याननीयध्वण: पथिका बनायनाचदूरपारसा ननेषु डा। तद्योषिता प्रोषितमत्त शाणा या मतनुतापश्चन महा- मन्नापकारिणी मलिलसन्तति तनुत । उष्णमधूत्मादयामासैत्यर्थः । हेमन्नमारतोविरहिणी सही जनीति भाव. ॥ ५५ ॥ मर्च दापि यियोगिनामदीपकमायो भन्ने विश्वमाचः । इद मिति ! अनिनोपायुरन्यदान्विमिन् काले पोलादावियर्थ .। मका. त्यादिना दाम्पत्यया । वियोगिनो वियुकान् । गनिबुझी त्यादिना ।
पष्ठ सनः। २५२ पतसयौवनसोप्मपयोधरान सतुहिना हिनत, वियोगिनः ॥५६॥ प्रियतमेन यवा सरूपास्थित न सहसा सहसा परिरभ्य तम्। अतिकतुं कर्मत्वम्। परननोरननमित्यर्थः। धीगर्धेचादिना . कापापि शेचे धो। मरयतीति यत् सरते राध्याने मित्त्वाइसत्वम् । इदं वारकलमपि महटत्यनमयुहमा महकारि रिहादिति भाषः । यहो अचवाशिञ्चिक रत्व दिलय । हेमन्ते तु हनृत्वमप्यस्य सम्भव- नोन्याह। महिमस्तुहिनहितस्तु गयौपना यौवनयुक्ता. अतएर गो- भापो ये पयोधराः उचास मट्टता यै सान् सातसयौनकोपपयोपरान वियोगिनो पियवान् । तथा युक्त चानोपू मितमिति मत्वम् । हिनस्तु इन् । सन्भाइनाया लोट् । हेमन्त हि हिममइकाराकुचोन कसा घासोत्पादन मामांदियोरिमारालमपि मम्भायते पीमादौ त नारक महकारि विरहान् सारसायमप्ययुतमित्यर्थः । चमारके मार- ससम्बन्धात रविशयोकिभेट. रह इनन्द्रिौटोकिमिदयोरमेदाध्य- वनाय तरसम् । ५६ । प्रियतमेदित ग्रवाद्यपर्याय पहना इति लेधा विभाग बन्दा महतार पट मरा भरोया यया दिया या प्रिय- नभेन छह न दिनम् । नाम गायन । मा बाना सी महमा मार्गशीर्षगारेन। मार्गीय महामार्ग मारः। सनवेपथुः सनित- नम्मा मतो । दितोऽयुनियथुप्रन्यय । नं पूर्वमपितमेव प्रिय मन मघवरिति महमा महासा म्ती। तो हो हामो हार चलमर । सनसनि रिसादम मादयः । मामा नामम् । गरा- दिपारादयदायम् । परिरमाझिय रामपत्यर्थः । बन्दा परमात् । पर मामसभ्याई चाटरप्रयोगः । इयतना- [२] २५४ शिशुपालबधे। श्लययित क्षणमक्षमतानना न सहसा संहसा कृतवेपथुः ॥५७॥ भृशमयत याधरपल्लव चतिरनावरणा हिममारतैः। दशनरशिपटेन च शीत्कृत निवसितेव तितेन सुनिर्ववी । ५८॥ अणभृता स्तनोः कलशील त स्क रितदन्तमरीचिमय दधे। स्पाटमिवावरण हिममारत संदुत्या दुतयाधरलेखया ॥५॥ 1 . -- जमत गिधिनीकत्तु प्रोत्सहते रत्यर्थः । मानिनीमान नमोऽय' माम इति भाव. ! कन्नहान्तरितस्य नायिका । कोषात्कान्न पर गाय पशात्तापरिशिक्षणार॥५॥ বলিনিনাৰ স্বাৰা যা ঘষে তুমি मोहिसमाते में दूधत अतस्थत । दूओवैदिकाल कर सह मा हतियत्तदोनित्यसम्बन्ध । गोकत: शीत्कार कार्ड मि. सिनेन शुभेण टशनासय एव परमोर करन नियमिते पाधारितेस तमे वा । वसे राछाटनार्याकर्मपि सेडागम' ! सुनियो गधु निर्मशार । भोलानु- रालाधन नि मा हिमताधरनिएम गोकार करणारा द. सममिपटाबादने तत्वोत्तम क्षणात प्रकोम भयो सार । ५८ ॥
पष्ठ सर्गः। धृततुधारकणस्य नभस्वत सरलताङ्गलितजनविक्षमाः। पृथु निरन्तरमिष्टभुजान्तर वनितयानितया न विहिरे ॥६॥ हिम तावपि ताः स्म भृशखिदो युवतयः सतरामुपकारिणि । उल मेवार्थम्भनरेगाह । नग्येति | मदतया मावेन इतना हिममारतईतया पीहितया । टु दून उपता इति धातोमीमादि- काकमपि । अपभ्ता दन्नमणवत्या सतनोः खियाः अधुरो से- नेत्र नया अधरनेपया कमी क्लीक तेन हेतना सरिता: प्रकाrि- ना ये दन्नमरोचयतदयनर सुटमारपमाबादन' दध र एनमि- बन्या महा। दक्षातेः कर्मणि लिए । ५८ | तेति ताम्नुगरकमान्नुनियोकरायेन तस नभमतः पर- नन्द मम्बन्धिनः नरदना एगडू नयनामिकामानि सानि नान्दर विधमाः पिनामा क्यानमिष्टम्य दयितम भुजानर सुजमय पवादन नि. नरमनितया अप्रासया गाठानिनन्दभमान या सरपः क नरि| वनितया मिया मरिहरन सोटा विररियसरि ना र मापनोरिभ्यतीति भार ••g भिमेश परमय सरादागत' करप्रयुक्रमिन्दर । नत दात रसिमट । भमरा प्रेम प्रस्टपति प्रकटी युग का मेंटेनेति भावः। पार सहारिपि मां रिमाज- मानराशावादनोपरी । मते मित मनारि पेटमम्मावि कालीदः । माति भर बिदनि रामपा भविदा
२५६
गियालगधे ।
प्रकटयत्यनुरागमकृत्रिम
सरसव रमयन्ति विलासिनः ॥ ६ ॥
समयन् फलिनीरलिनीर
संदविकाशिमिराहितहुतिः।
उपवन निरभर्स यन प्रियान
'वियुवतीर्युवती शिशिरानिलः ॥ ३२॥
सालिकोशिः। किर हेमन्नोऽपि रागिणे खेदहतरेर सोबरागत
ग्यादिवि भायः | तास्तथा धीरायवतयो विलामिन. मियान रमन्नि
কা কনজীবদলাবিবি যা ললাম্ ঘলিয়াযীদীগা-
पशमरमन्ते त्यर्थः ॥ ६॥
अथ शिगिरं पयति । कुमनित्यादिना | उपयन वन इत्यर्थ
विभकाय ऽव्ययोगातीयासमस्योलमिति कित्सादम्माष ।
फलिनी: प्रिय समा: 1 प्रियद् फलिमी कसी यमर) समय न
अरामवतीः शर्वन् । इत्य होप नसामग्री वर्णम् ! कुसुमयो भवन ---
प्रक्षानिकारक तोनि. ग्यनार लट लागेश साविष्टवभावे शिकतो-
*क । मदधिकाशिभिर्मदेन रिम्भमालिनीर! wisnur-
ननि: उतधारः माधुर्याद्य होयत्यातिगयोतामलिनीति की
लिस निर्देश शिविरानिल प्रियान्दियुक्तो: कोपादियाना' । योते.
यारि पानोपडादेशः धगिनोनि डी । गुती व नाशिरिति
निमयः । निरमाई या व्यतायत! तभिन्मदो शारादिस्योरत
दानवादामनेपदम् । यत्र पायौ तने नानिभाना सो-
ৰ ধা মালিনীভাক্যালরিনি যে এর
गाया ॥१॥
मठ मर्ग:। उपचितेषु परेप्पसमयतां ब्रजति काचकशाहलवानपि तरति मन्दगभस्तिरभीषुमा नहि महाहिमहानिकरोऽभवत् ॥६३ ॥ अभिषिणयिषुम्भुवनानि यः स्मरमिवारयत लोधरजश्वः । क्षुमितसैन्चपरागविपाण्डर चुतिरय निरयनद्भद्दिश: ६ : ददि-दि। अनादनकानन परट्र स्व. उचित म मर, समता टीन्य नइति । डि सापक कापमान । हमा सार । मन्दानि दुरिकरीमा नरम'न् । अभी पर | महा मदिराय सम्म हानि ना करोटीन माइमरम्मदत् । मोलिया दना प टम्मद रमन नरन्दान । -भिद उर ६ अन्दर बरन कार र र रपए पर नया नद६:- यमनम् । दर्शमा भोकमर | मा- पारमादिगा दिपिक मगहमद TERE I • पाहम्रो नम्। परमातो. नया : परत पार ८ रजनी रन गएन । तरो लाडेर ri .
२५८ शिशपालम। शिशिरमासमपास्य गुणोऽस्य ना का पूर्व शीतहरस्य कुचोमणः । इति धिवासरुपः परिरेभिरे घनमतोनमतोऽन मतान् प्रियाः ॥५॥ अधिलवङ्गममी रजसाधिक' मलिनिताः सुमनोदलतालिनः। स्फुटमिति प्रसवेन पुरोस सपदि कुन्दलता दलतालिन्दः ॥ ६ ॥ शिघिरेमि । शिविरमातमपासापहाय गोत परत नि गीतहरस । চীদের ভিড় মলয় । নীলাময় স্বল্প ফুঘীক্ষায় कर गुण किम्मल सम्पाधान पति शेष | TAमाम कियामेवया मानिदश । इपगन्दोबET ति पियानो सिन शिविरमा । सामिशिखसि। प्रिया कानाधस्तरमोनिकारोष मत्याम- मरा प्रपताननुमवान् सप्रियान् पन निविड परिमिरे शानिया इनिधियति सार्थस्य परिरम्भस्य इचोमसापसावरतोदते व्यका- प्रयोगाद्गवत्यतु । ६॥ अधीति चरने वलियनम् । महायोगाव । सनर्मा মা ই ব্যালয়লি নিবিচলি নি গুদনীপালি। বাড়ী भाभीसा का तिनि । अमो सिनो गधुपा रजसा परागणार्सन व अधिक मालिना. मसीममा पानिय लता गनिनिता इनितो. पुरोऽयं ममद फन्डना माध्यासी । माया इन्दमित्यमर । रमना विना प्रमेन निजामभेन या ITE स्मरतिम पाया নাঙ্গলা ফানি (সল্লীনি মা হতে থা~ गावापानोरेश६६॥ .
पठ सर्गः। २५८ अतिसुरभिरभानि पुष्पनिया मतनुतरतयैव सन्तानकः । . तरुणपरभृत: स्वन रागिणा मतनुत रतये वसन्तानकः ॥ ६७ ॥ नोझियुवतिमाननिरासे दक्षमिटमधुवाप्सरसारम्। चूतमालिरलिनामतिरागा दक्षमिष्ट मधुवात्तरसारम् ॥६ এর দয়ালিয়া কবি: নীহয়নি। भिभिन्न परीयी। परिरभिारत सहिपरमिरमरगन्धिः। पनाना फसवः समधियां इप्प नम्पदा शानुदरतया मान- ननुमासनात प्रश्नः । धभाजीगमोरेयवेडा । नया PE- एक: भरिनिािग मयोपे उपचार: रिफोलु । सनम नो बनाना उन्दुभरिति नरपरभपापमोरिलो. नागदा ममाता रानाय पनमन मधुर सन्दः । म्। परमरिनो से FAR 100 'द | परदनभियोक्ति मधुपु मान्दैन मनोरमारामारधुरमा मधुशार निपा- निनामाjिeमरा ८८ गरि । पामो सनने भार मान- मारritaine- 47 Artirem Rपर पापा मा." १ क werden शिशपातबवे। जातीतिर्या मधुरेणानुवनान्तं कामे कान्ते सारसिका कोकुरुतेन । तत्सम्पर्कग्राण्य पुरा मोहनलीला कामे कान्त सा रसिका का कुरुते न ७६॥ कान्ताजनेन रहसि असमंगडीत केशरते स्परसहासवतोधितेन । प्रेम्णा मनःस रजनीप्वपि हैमनीष क शेरते सरसहासवतोक्तिन ।। ७७ ॥ बलोयसेति भाव परिरभचिमासिनेमा नाभिनत् न बिभेद । था- रदर्ष दयायलधारतया महीम रसाशितवाहिनिहारा - जयन्त इत्यर्थ । तर रमनियाभासदलदारः ! काश मा पूर्वलोके । यौनिक' इत्तम् ॥ ७५ ॥ • जातेति ।, या. ती अनुमानमा भिजायोमास. 1 मधुरैण पाया भारतिमाशापरतेन धारय एव मारक्षिकाः भारानाः । का त्य क्षेत्वम् । ता कारने पिटताने ! काय लिया विका- रो यः गोभीयानि नेरियमरः । काइश तद्रुतच तेन । कामे कोमकल्ये । मिट्टी देवदत इनिबटौलप्रयोग; । कान प्रिये जातीनि: जानने का प्रभत । रक्षिका रमवती राग वतीयर्थः। अनिएमा বিধি বৃদয়। না জা ? যান কৃষি না ফালয় সমন্থ- माय पुरा स्प्रेरणात्य व भव का मोइननीठां परनकोड़ा न पुरुते म मिली मानभि सुरत विशेणात् मितन्त्रप्रविज्ञान विपश्वशरोपर्थ । हारय परा कागमनम् । मत्तमयूर एत्तम ॥ ६ ॥ तेन यह सर्ग: . गतवतामिव विस्मयमुच्चकै रसकलामलपल्लवलीलया ! मधकृतामसकृरिसावली रसकलामलपल्लवेलीलया ॥७८॥ यकिन हेमन्नमा पानि 1 सपत इति सहः । पचाद्य । परम्प ए कामोद्दीपक रंन्यर्थः । तेनायेन तोधितः तेन मरमहा- मनोतिन अतए। रसडापावरय स्त रति सहामवता-संगहाखवता यतए। प्रेम्या मनःस ऍम चित्तोष दहिने यसता यिस्तेः कर्तरि का यमनिशुधो रहिनोडागम.... गनि बुडीयादिहले चशाराहत - मानार्थता । नमन कोना मन जाताचे काधनम् । प्रय विमा होने के बाद गिरीरहे रते मरते हेमन माईमन्य नाम हैमभीए पि वायपोषि भाः । सर्ववाण लोप नि हेमन्न गन्दा दांपत्थयात कारलोय रिटानिया- टिमा हो । रतनोतु के युग मेरते न सोनम के पोत्यर्थः । मद के रति भने भट् । एतेनानिमिता पहननिमा तिम् । ०७ पनि यितिर पनि । गततामिलि पाइलाममायो- दवा भरमा काम किसिमोना निदेय देना মহা সরে যিনা, বিশামালি মাললো मारायां मन्वयमी सम्मो समावि मोरयन लितिदमा पापोडदा art fr: मासा रस मधापालग- मधुम् । धमोत मधुराम मरः । राम- रगा। मकर रामार पानीमा Rafter .am सुपईदिनम् । . . ३२
शिशुपालबध ।
कुर्वन्तमित्यतिमरेण नगानवाच:
पुप्पैविराममलिनां च न गानवाचः ।
श्रीमान्समस्तमनुसानु गिराविहत्त,
वियचोदि स मयूरगिराविहाँ म ॥७॥
इति श्रीमाघकृत शिशुपालवधे महाकाव्ये
ऋतुवर्णन नाम घठः संग॥ ६ ॥
सप्तम सर्गः सर्गः। २६० अनगिरमतभिर्वितायमाना मथ सविलोकवितुं वनान्तलक्ष्मीम्। . निरगमभिराडुमादृतानां भवति महत्स ने निष्फलः प्रयासः ॥१॥ धति समनसोवनानि वह्व युवतियुतीयंदवः प्रयातुमीषुः। रय स्वादमा मनिधाय नत्स्नतया भगातः सानुचर नरिहार सावनमारभते । पगिरमिति । , अपन प्रादुर्भावान मरप परिः गरादिन्य नुगिरम् । भिव्ययीभाषः । गिरे मेनाति एमागनः । एतनिर्षिन यमानां नियमानाम् । मनोने कवि नरः समभादेगः । नातेकोनि वैमानियाभरारे मानसो लियित मिरगमन् मिर्गत | उपदीदादिमा में मुस्लिाटेमः । सागपाश मीनन् मिति मार । नयाँ समिरामाराधयिजमानामामार दामाम्पातामित्यर्थ: । कर्म । प्रयासः मेयर भाग लिये मिएको मति न fr आप मानसा धद नोलि भारः । मनोरम्य तग- पानुपरपा मोरपापा मममरोपांना । भागमा कारभायाताई समईiमादाम कमरम् । एवं का लिापा मम् - गरेमोक्षोपक्षि र मही हालात नियम Porn 1ोदा मासा | Pras- INTERE' सिगा: मम पुमा 12. Efreer | In र नमन Raigatiir: मार मा .. न 1 .
शिशुपालवध मनसिशयमहास्त्रमन्यथामी न कुसमपञ्चकमप्यलं विप्लोढुम् ॥ २ ॥ अवसरमधिगम्य तं हरेत्यो हृदयमयत्वकृतोज्वलस्वरूपाः। वाम.. एत्र प्रसासमीपुरिन्ति स्म । अल नुमाइ । चन्या यु'म जमा- भावे अमी यदवोमनसि शेते इति मनसिययः খি शैतरित्यच् प्रत्ययः सदनात्म तम्या: मायामित्यलुक । तस महा- स्वभूम' फुरुमपञ्चकमपि पञ्चापि रुमानीत्यर्थ | पञ्चामा मह: प- चश्म् । सायाः संज्ञासङ्घसूत्वाध्ययनेमिति कप्रत्ययः। विसोद भाल' भनाः सकप तुमनर्वा सामर्थ नबारविन्दादीमामेव प- वाणवाणवप्रमाणसिद्धत्वादिति भावः । अतो युगतिमिः सह प्रयार्थ पुकमिति याश्याम वाल्यार्थसमर्थनाहाचा समर्थनरूपकाव्यलिङ्गमल- कारः । परविन्दमशोकञ्च चनञ्च नमतिका मोलोत्पलश्च पञ्चते पञ्चवापस साथका ॥२॥ कामरमिति । तमवसर महजिगमिधाकाल अधिगम्य हृदय हरन्त्योदयगमा भवस्य ः मी हि प्रार्थ भानमेव प्रियम्भवतीत्यर्थः यत्र न पतन भवतीत्ययन तथा ज्वलं खरूम यामानाः समाश्रुन्द- भूतय रत्यर्थः छग नास्तटानी नमिसरे अनिषु पदं न्यधन हिमायः पादचारेणेव रेतु रित्य.] दधाते यात्मनेपदेवमत न सादादेय । गमासु विचमसम्पदौविताससम्पद पट न्यदधत त. निी पिलासा प्रत्ता इत्यर्थः। अद्रमामा पिलासदां धोम- नामपि प्रशनानामेव हृदयहरणादिना वर्णभाषा नौपट गम्य नित्यात केवप्रसतविधया तल्पयोगितालद्वारः। पाच्य मायामा- लाससम्पदाउत्तरोत्तरस्य पूर्वशिकवावगमादेका यो दोश्यज्यत .
अवनिषु पदमङ्गनास्त दानों न्यदधत विभ्रमसम्यदोङ्गनासु ॥३॥ नखचिरचितेन्दूचापलेख ललितगतेषु गतागत दधाना। मुखरितवलय एथो नितम्बे : भुजलतिका मुहुरस्खलत्तरुण्या:.॥ ४॥ अतिशयपरिणाहवान वितेने वहुतरमर्पितरत्नकिङ्किणोकः । . इत्यलद्वारेशानदारज्वनिः ॥ ३ ॥ न्यदधत विभमसम्प्रदो गनाविन्य त ता ए1 प्रपञ्चय त । नखेति लिन गतेषु मन्दामनेषु नखानां चिमिः प्रभामिः रचिता इन्द्रचा- पलेखा यस्मिन् फर्मपि तद्य या तथा गतागत' यातायाते | विनि- पिच घाधिकरणाचीति भाषिकोहन्द क वनावः । दधामा तरुण्या: भुजलतिका मुसरा लता ति मुसरिता; ध्वनिता वलयायमि कर्मणि माथा तथा । कदकोशल योऽस्तियामित्यमरा । यो नितम् मुद्धरम्ख लत् चम्बाल | अल नसरुचीत्याच वनगुण उकः । गतागत दधाना श्रावदिति तोटा । सुचरितम्लयमिति तदलनि: । तटस्यास्नका- घसनादयः पन्य । विस्तारत इति चविधोन्युटोपनक्रम उमः । उकञ्च थाल वनगुणाना तरलता तिः । नट म्याचे निशियाः चतुको दीपनाम रति | बातम्वन रमस ममायिकारण नायिका माय- कर.. हासनामा: '. मात्र, मातादि पन्धन गमम् । एमुसरयापि॥8॥ पतियति । यतिवदेन परियाहामतिविपाल इत्यर्थः। बन्दा २६८ . शिशुपालवधे । : मनसिशयमहास्त्रमन्यथामी • न कुसमपञ्चकमप्यलं विप्लोढुम् ॥२॥ अवसरमधिगम्य तं हरल्यो हृदयमयत्नतोज्वलस्वरूयाः। - ए। प्रयातमोरिच्छन्ति स्म ! अन हेतुमाइ । अन्य युवत जना- 'भावे अमी यदवोमनसि शेते रति मनसिशय অন্য शेतरित्यच् प्रत्ययः हसदन्नास प्रयाः मायामित्यन्तुक । तय महा रुखमम कुसुमपञ्चकमपि पञ्चापि कुमानीव्यर्थ । पञ्चामा भवः - शरम् । सधायाः संतासङ्घसूत्राध्ययनेप्रिनि कात्ययः । पिसोर्ट नाल' शमान सवन सुमनसा सामथ्र्य तवारविन्दादीनामेव प-- ज्ववाणवाणवप्रमाणमि इत्यादिति भावः । अतो युपमितिः सह प्रयाएं युक्रमिति वाक्याथैम पायार्थसमर्थनाहाक्यार्थ समधनरूपकाव्य लिगमल- द्वारा। यरपिन्दभगोकञ्च चतच नवमल्लिका मोलोलपन व पञ्चते पञ्चवापस मायका ॥२॥ यामरमिति । तमसर सहजिगमिधाकाल' अधिगम्य हृदय हरन्याहृदयगमा मपत्य मह प्रार्य कानमेव प्रियम्भवतीत्यर्थ: यौन शासन भवतीत्ययनकत तथा ज्वलं वरूप यासाला: मन्द- रमूर्त' य इत्यर्थः अङ्ग मास्तटामीन मिनासरे अनिए पद' न्यायत নিশ্চিনঃ বাবাঘব ইলুলি। নানঘবদন চুল भसादादेश । ग्रहमा धिमसम्पदो विकाससम्पद पद न्यदधात त दानी पिलामा प्रदत्ता व ग्रालाङ्गमा लासमदा धोम- योमामपि प्रासामामेव हृदयहरणादिमा वर्णमामा भीमस गम्य मानवात् केतप्रशनविषया दल्ययोगितालहारः पाय देनाम्यामा- विलाससम्पदासत्तरोत्तरस पूर्व दिशेकत्यागमादेका पोदोयमान . .
अवनिषु पदमङ्गनास्त दानों. न्यदधत विभ्रमसम्यदोङ्गनास ॥३॥ नखरुचिरचितेन्द्रचापलेख ललितगतेषु गतागतं दधाना । मुखरितवलय पथौ नितम्बे भुजलतिका मुहुरस्खलत्तरुण्याः ॥ ४॥ अतिशयपरिणाहवान वितेने बहुतरमर्पितरत्नकिङ्किणोकः । इत्यलारेपालद्वारम्वनिः ॥ ३॥ भ्यटधत विधमहम्मदो गनाविन्यत ता एव प्रपञ्चय त । नति नखित गतेषु भन्दगमनेगु नखानां चिभिः प्रमाभिः रचिता इन्दचा- पलेखा यस्मिन् कर्मशि तद्य या तथा गतागत यातायाते | विनि- विधानधिकरणाचीनि माथिकोहन्द के बदायः | दधाना तरुगदाः भुजति का भुखरा लता इति सुपरिता: वनिता पखयायपि कर्मपि तद्यथा नया । करकोवलयोस्नियामित्यमरा। एयौ मितादे गुइरमल. नत् चमवाल | अब नखरचोयाल वनगुण उक्तः । गतागत दधाना अखदिति ना। मुखरित ग्लयमिति तदानि। तटस्यास्तूका- यसनादय: अन्य । पिनारत इति चतविधीयुद्धोपनक्रम उमः | टकञ्च ग्राल वनपाव व नोहा तदनतिः । सटम्याति पिन याः चतको दीपनकम रनि । तवानम्हन' रमस्य समरायिकारण' नायिका माय- कर । तदापोपलावण्यादिः । पञ्चेश माहागादिः । अन्य मु गमम् । एवमुत्तरमापि प्यातिपति। तियान परिणाहानतिविशाल प्रत्यर्थः। धन्दा অনিন্মমনালঘুসনিয়া- महतगिरं गुणगौरि ! मा कृथामाम् ॥७॥ न च सतनुः न वेनि यन्महीया न निरसस्तव निश्चयः परेण । वितथयति न जातु मइचोऽसा विति च तथापि सखीषु मेऽभिमानः॥ प्यत्म'मीप्य वर्तमामप्रत्ययः कर्तरभिप्राये यात्मनेपदम् । इति स्या तस्यापतोऽभ्यधायि अभिहिनन् । दधातः कर्मणि नुछ गातोयुक् चिणलतोरिति युगागमः 1 है गुप्पगौरि । गुरु: मौभाग्यदाण्यादि- । मिगोरि पातोति रूपकम् । अतिरभसे नातित्वरया लता अभहती प्रतिज्ञा त्वदानयनायो यया तां मामागरमसत्याच मा लयाः मा का महरम सईया कर्तव्यमित्यर्थः । करोते: लुडि थार न मा. योगे इत्यड़ागम प्रतिषेधः ॥ मनु मतपतिनापि दृस्याज्यं ति विप्रतिषेधमायाह। न चेति । है छनन ! भानि ! दीघोनोत्तरपदात्मबुदि. अन्यथा गुणः सात् । अहं मनोति न किन्तु वित्यो । किनबेलीत्यत शाह | मही- যালবৰ নিয: বনম নিন্ম জনাবষৈ সন্ত उसमोच्यः । नसतेः सम्प्रत्ययः । स न भवतीत्यसनिरस रति यत् तदित्यनभ्यन् । हे ग्यन विधेया पायछन्दस्योत्तसाकास्थावाचन पगाको तभन्दप्रयोग र निरन् । नयापि विदिन पिप्रमो मत मपी जाव कदारिदपि महतो न तिथयति मानतीकरोतीनि मसी मध्ये ऽभिमानःनिमा ममि महामेर पालीवहारा. दिमम्मतितामियर्थः ।।
शिशुपालवः। 0 इति वदति सखी जनानुरागा इयिततमामपरविर प्रतीच्य। तदनुगमवशादनायतानि न्य धन मिमान दवावनिम्पदानि॥ १३:५ यदि मयि लधिमानमागताया न्सव हतिरसि गतास्मि सम्प्रतीयम् । अनिभृतपदपातमापपात प्रियमिति कोपपदेन काघि सस्था ॥ १४ ॥ . मनुभनवेदने नि न किन्तु वेत्त्य वेत्यर्थ । अतः कथ' शोधमायास्यनीति भावः । सानिधाना ने ही प्रतिषेधाशिनि वामन 120 तीति । सखोजते इति वर्श सति बर: कवियितनमरे अनुरागान् ने हरि' प्रतीच्य तदनुगमगार तथा प्रियाया की अनुगमः पशाम तस्य भादनुसारादामि मिमान मान फवांग वेत्यु तो था । माई लर: कति भानजादेप माविनि दिन अनायत न्यन नरानामि पदानि न्य घेत निहितान् । पासो नहि मह स्थानोरिनीकारः मित्र, विवान गुण हमाङ्गादिति सका- नोएर नायिका दानातिका स्वाधीमनिका माया म राति बम मिति स्ल करणान् ! हरायम् ॥ ११ ॥ व्यय काचित्य र प्रयातप्रिय मेननाय शोधानुधापन प्रालयमा भण्डीमाई योनि । हे सष मयि अघिमाममागलाया स्वयामनेन प्राणायाना धूतिर त यदि मनोगैमाति चेत् । पति पनोभययोरित्यमरः । इयमेत सम्यर ममय कन् नप ए गाय दलोति शेष । रविना गम्यमानावादप्रयोग पाया। माघ सासन। २७५ अविरलपुलकः सह ब्रजन्त्याः प्रतिपदमेकतरस्तनतरुण्याः । घटितविघटितः प्रियस्य वच स्टभुवि कन्दुकविभ्रमं वभार ॥ १५ ॥ अशिथिलमपरावसज्य कण्ठे दृढपरिरब्धहहहहिस्तनेन । पौनकादित्यालङ्कारिका । मस्या सह कोपपदेन कोपव्यानेन वस्तुतस्तु रागादेवति भाव व्याजोऽपदेशोलच्यञ्च निमित्त व्यञ्जन म्पदमिति चामर । कविनायिका द्रनतराः गीतरा पदपाता पदिन्यासाशस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा प्रिय वल्लभ मापमात अनुधा- वति स्म। एषा च स्वयमहत्ता मलाघवहितया एवं निशमिताप्रया थेदानों खयम्पाने पातमा चेति गम्यते । जात केहान्तरिता। कोपातकान्न परानुद्य प्रशात्तापसमन्वितेति लवणारा ॥१४॥ ध्वहिरति । सह बजत्या पार्श्वमाझिय गच्चन्यारत्यर्थ तरुण्य सम्बन्धी करितपुनक प्रियागसगमात्मान्द्ररोमाञ्चः एकतरोन्यतर दयारन्थ सटिति भाव । एकाच प्राचामिति इयोरेकस्य निवा- रणे तरच् प्रत्यय | सन प्रियम्य बनस्ट भित्र तस्य भू प्रदेशस्तम्या यवतमुधि प्रतिपर घटितविघटित सयुक्तवियुक्त पतितोत्पतित समिति यात् | विषण्णयोरपि मिथोगुपप्रधानभावविवक्षया विशेषण दियध्यण अमित समास | फन्टुक विधमान्द,कयोभाम् । गेन्ट क थन्य मसान्यसम्बन्धायोगामारण्याचे मे दिना| एग च प्रियागामिनी। इन प्रभात मदनामन्यत प्रावष्टमाशा ट म वि साधीनपतिशा इस प्रगल भावनुस न्धयम १५ यचापरस्या कारातिविषय विशेषकेशाह । अपिधिवामित्यादि। पभार।
शिशपालबा हृषिततनुरुहा भुजेन मत संदुमदु व्यतिविछमेकबाहुम् ॥ १६ ॥ मुहुरसतममानती नितान्त प्रणदितकाञ्चि नितम्बमण्डलेन। विघमिनटथु हारयष्टि तिर्य के चमितरन्तदुर.स्थले निपीथ ॥ १७ ॥ गुरुतरकलनूपुरानुनाद सललितनर्तितवामपादपद्मा। 'अपरा रवी दर्द परिरयो ग्टहीतोष्टइस्तिनोमेन तेन भिनान्युञ्चितानि हहि रोमाणि यस तेन पुलकित नव्यर्थः । किन्तो सरपदोबहुव्रीहि हत मम्वितोडागम । भुजेन भन्न विधाहुना यमुई गाद यथा तथा प्रतिषि व्यतिचित कद दोमन मेकवाद्भनिनादक्षिणबाहम्मत करने अशिथिल हदमवस ज्यासमय नगामेति भाविभा सम्वध्यते ॥ १६ ॥ भुरिति । এল জি লা নিনঘদল ঋথে লিনালনি সুল খাওয়া দুই সনী স্ত্রী কি কবি নব নয়। उपसर्गादसमासेऽपि पोमदै गयेति णत्वम् । मुडरम में प्राणेशमानती हायतो। हलेराह पूर्वाद्धट. गादेशे डीसकर्मकत्वात् म भाडोपमहनदयात्म ने पदम् । विमिना विषमोहता प्रभु होरायमिन कमपि तद्यथा वथा रतर पूर्व लोकोकादि सनादन्य दक्षिमित्यर्च, चुचनस्य भत्त र स्थडे तिर्थक निधीच पूर्व पताम्वन्धः ॥ १७ ॥ गुरुतरेति । पुन रतरः मान्द्रतर: कशोमधुरय भूपरसा नुनादो - मिर्ष मिन् कर्मणि नाषा तथा मलटित मसीस' भक्ति में थापारिक আম বললাথল্প অহা ৰা বুলিশষেশবিত্রী যেমন- রবিব যা যা থালা সিভিলী কী অই মূখা- सप्तम सर्गः। इतरदनतिलोलमादधाना पदमथ मन्मथमन्यरजगाम ॥१८॥ विशेषकम्। लघुललितपदन्तदंसपीठ दयनिहितोमयपाणि पल्लवान्या। सकठिनकुचचचुकप्रणोद प्रियमवला सविलासमन्धियाय ॥१६॥ जघनमलघुपीवरोरुकृच्छ्रा 'दुरुनिविरीसनितम्वभारखेदि । पाइस लगाम । -एमा पार्श्वगामिनी REP बचावासामध्ये केकेन गतिविशेषभाइ। बध्वियादि बया अपना म्ही नस्य प्रियस्यांमौ पोठे उ नयोई निहितायुभी पापिपायो यया सा महो। उभाइदात्तोनियमिति पइयद योजनं इत्तिविश्ये दभादस प्रयोगोमाभूतू उभयगन्दस्य व यथा स्थादिन्य भयले त्यादि भर- तीति | रघुनी हुने सचिते च पदे मिन् कर्मपि तद्यथा तथा कठि-- माभ्यां इचचूचुकाभ्यो स्तमापाभ्यो य. प्रणोदोनिमोहमनेन सह यथा तथा। चान्त कुचाग्र सादिन्यमरः । तेन सहेन्यादिना सभासे दो- पानोति सहान्दस स भाषः पोपदेशवासपोद इति पत्वम् । मविलास प्रियमन्दियायानुजगाम । एक ठगामिमी ॥१९ अपमिति । काचिन सी यमधु गुरु पोररी धोनो चोरु यस्य गत उरमहान् निस्रोिमोनिति निविड मिविरोम चढ़ गाद प्रवक्ते रति जयनी। नवरीसचापिति निन्दाहिरीमा प्र- व्यय । स च यो नितमा खोटिपमाहागः । पवादितम्बः खीरधाम (२४) गिमालवधे। दयिततमगिरोधरावलम्चि खमुजलताविमवेन काचिदहे।॥ २० ॥ अनुवपुरपरेण वाहुमूल प्रहितभुजाकलितानेनं निन्थे । नित्तिदशानवाप्तसा कपोले विषमवितीर्णपद बलादिवान्या ॥ २२ ॥ अनुवनमसिनभुव सखीभिः तह पदवीमपर. पुरोगतायाः। जीवनपन पुर इत्यमर । म ए भारस्तम खिद्यान इति थो- कम । चाभीक्षा पनि । न कगेपुरोभाग दरिनवमस गिरो ৮। যা যা যামবিশ্বনানী বলসffসবল মানুষই सच्छादू उगई। सरितेच्याकभिप्राय म नेपदम् । इयच र गामिनी प्रियकराठावलम्बा ॥२०॥ धनुषा रति । व्यन्या की वपुष पचाटनगर वीरभाग । चव्यय विमा इत्यादिना पद्याऽव्ययीभाव 1 बार मूलयो स्त्रीक शयो प्रहितात्रय प्रसारितौ भुजौ साभ्या अाकलितस्तनेन दहीतस्तनन कपोल निहितदशनाममा न्यसाधरण किञ्चिटा हत्तरख्या सत्या अमोल घुम्वतेत्यर्थः अपरेण का मना विधममियादि.मात शिष्ट कि मोर्ण पद न्यताकि यथा तथा बलादिव निन्ये नीना यारोथ नीय- माने गमयाचक व्यर्थ । एषा पुरोगामिनी ॥ २१॥ व्य नुवममिति । पर कामी अनुश्न वन प्रति सखीभि मह पुरोगाया असितम्रा खकान्ताया पदवीमुरवि वसि भरम आई रागोलाबारटुन यस तस्य पादस्य या रेखा विन्यास मा य .
सप्तम २५८ उरसि सरसरागपादलेखा प्रतिमतयानुययावसंशयानः ॥ २२ ॥ मदनरसमहौषपर्णनाभी इदपरिवाहितरोमराजयस्ताः। सरित व सविभ्रमप्रयात प्रणदितहंसकभूषणा विरेजुः ॥ २३॥ श्रुतिपथमधुराणि सारसाना प्रतिमा उपमान' यथाः मा मितिमा तस्य भावना तया वापत ये व्यर्थ. असंशयानोऽनन्दिहान । भोडोलरः कर्तरि भानजादेशः । न्य मुथयो । • अत्र पादरेवाप्रतिमवयेति माइग्दवस्तुना सुरतकालीन पादताहम यस्तु मरागपदार्थमहिम्ना प्रतीयत इति पदगतः स्वतःनि- हार्य पकिमूलोवस्तुध्वनि संलक्ष्यकमध्व नेभेदः ॥ २२ ॥ मदने नि । मदन्स्य रमः यगारा व्यन्यत्व रसोजन तस्य महौ- धेन महापूरेण या नाभ्य एर हदानणं परियाहाः शताः परिगह- नाजनोछासीकता' रोमराजयोयामानाः। अलोशासा' परीवाड़ा यमरः । सरिज सानि हुदामापर्य परित; उच्चमनीति प्रसिदिः । सानिमः महिलासे, प्रयात. प्रागमनः प्रदिता शिक्षिता येई. सका: पादकटकाः । इसकाः पादकट का इन्दमरः । अन्य का पर उसका मरानात एव भवानि यासानाः स्त्यि मरित व दि. रेनुः । मदन रसपूर्ण त्यनेन नामोनो तदुवोधमत्व व्यज्यते । परिवाहि- तरोमराजय इति रोमराजीनां परिवाइवरूपणान्नाभ्य एक हृदा इति रूपकात्र याला मरित वेति शिपिशप्रयमुपमा य एवेन्यन्ये ॥२२॥ मुशिपथेति । अनुनाद मदीनां समोसे। समीपाययोभारः ।
शिशपालबध । मनुनदि शुश्रुधिरे सतानि तामिः। विदधति जनतामन गरव्य व्यधपटुमन्मथचापनादशङ्काम् ॥२४॥ मधुमथनमधूरिवावयन्ति ममरकुलानि जगुर्यदुत्सु कानि। तदमिनयमिवावलिवनाना मतनुत नूतनपल्लवाङ्ग लीभिः ॥२५॥ अव्ययीभाव हि मधुसका स्वायम् । नाभि स्लीभि. समानां समू- को अगता । पामजनेयादिना पाकिस्तान प्रत्ययः । तस्याः भासि एप परव्यं न प्यम् । सन्मगाथ्य चेत्यमरः । तस्य व्ययः वेधः । बध- শ্রীবেদন सत्यप्रत्ययः । तत्र पर: समयायोमन्मथ चापनादास इति पहा मम पिदधति विदधामानि । बा पुसकति वैकल्पिको तुम्ब- সিধঃ। পৃথিগুখি অালীন বাংলা নাশি অশ্ববি शुनामि । मारमरुतश्रयामाधोदोपममासोदित्यर्थः । बार भारसरते मन्मथचापनादवसाम्रान्तिमदलङ्कारः। कविसम्मतमाहमाद्विधेयेषि- বিনি। আমি মাথায়দৰাম ৰ নিজা নি সুধায় मध्विति । उनकान्य मानासि धभरवशानि मधुमधनस्य मध रायन्न्याकारयन्तीवेन्यु यहा । इतिराकारणामियमर गह- भोनियमित अवते मत मागमः | नयुरिति या 1 गायतसिट । बनानाभावनितनपचवा एवानुस्य रत्येक देशर्ति सारयपहपाम नया बनावली मा कीलक्ष्पगमकलादिशि तामिलदमिमय पाक- हामत तत्तेव । व्यञ्चकामिनयो समाविस्टमर । ईरालयोन नार्थ प्रदर्यवेदिति दचमात् । गोतार्थस्याहारस बफभलिभर, सप्तम सर्ग: २८२ असकलकलिकाकुलीकृतालि स्खलनविकीर्माविकाशिकेशराणाम मरुदवनिरुहां रजोवधूभ्यः समुपहरन विचकार कोरकाणि ॥ २६ ॥ उपवनपवनानुपातद रलिभिरलम्भि यद्गनागणस्य। কাহিনি প্রিয়া ছাড়া। এছায়াবিনা বাদী- सेवामा ति सजातीयवरोधीनि ॥ २५ ॥ पकवेति । भानामतः असकला असभपा परिकार भ्यतामा निसाभि कोररानीसताना सक्षमतामा मलिना सबनेन विषनेन विकोणी विधिया विकागिन केयरा विसरका देगने गमारिकाम् । शिर । रसः परामवधूभ्य सहरहरन् पर- या कधिक मोति मात्र । धामन यन्य मोहिन लमहतो झियायानि इव परप्रदय । कोरकापि हिमपानि । कनिका कोरक पुपानियमरको पुम्माभिधान प्राविभिप्रायम् । कोरक' ममापि पाकहोलसमदासयो रनि त्रिपामादौ मधुमालया. मिनन् । बिहार शिकायदामामेवः विकिरते करोनेको निट् । सय कोरकारपम्प अमरति दिन ममदा मारागोपारावारणमातफापोशा व्याप्रयोगारमाRER साने ने माना मिश्य भयोभार ! नय. पारतमानुपातमानमारेष दधिलिमिर्दन गरपात - जगार सम्बन्धी परपोरपि । पिहोव परिमो के ससममोहरे समर ।सस थ्यिोभोम्म । म पागधर- ममदार बियरमोन। प य | बी बम' पर .
शिशुपालवधे। परिमलविषयस्तदुन्नताना मनुगमने खलु सम्पदोऽग्रत स्थाः ॥ २७ ॥ रथचरणधराङ्गनाकरान व्यतिकरसम्पदुपात्तसौमनस्याः। জানি মদনাকি নুল दधति परिस्फुटमर्थतोऽभिधानम्॥ २८ ॥ । সিল্লিম্বন্ধীfff মিনার প্রম তথা ধর ছুরি। না বলাবাল ব্যাঙন অননী ধ যুহীন ব্রা দিল । সুমি যে খনি ক্ষয} অনুশীষী মহাশযান্ত দৗৰিৰ বিষয়াবনিৗবাংলা কালাম {ঘমহম। ১৩ । ধনধ ওসি যেতে বলয়ে যখবি। বি। সব। বানাধী কাজলবিক মুল। ৪ এর সু বা গুন সুষ বীর মুছুন নাবার যা সিরা ঘd সুম দ্বীনহা ধাপ আবিষাক্স ফাঁথি সঙ্গবি খে। ধীমণ। সুখ দুখাদ যাওয়া অফি- * লৰ খুশি নাম্বধয় খলি। মুনিয়া কি মা। গুরু ঘাধি পানধব ও পদ গ্রহ fri ধুময়র পদোন জানায়। সুমি বাযা। - গাছীদা চুদি বীমাসহ মাঘল্প শিখা গেল গলগনাইশী কাযৱৰ ধৰিা লোশীল ও বন মাশরাফি গ্রিস এ नाम सर्ग:। + अभिमुखपतितैर्गुणप्रकर्षा दवजितमुद्दतिमुचलां दधानः। तरुकिसलयजालमग्रहस्तैः प्रसभमनीयत भगमगनानाम् ॥२९॥ मुदितमधुभुजोजेन शाखा श्वलितविशृङ्खलशङ्गुकं धुवत्याः तरुतिशयितापराद्गनायाः शिरसि मुदेव मुनोच पुष्पवर्षम् ॥ ३० ॥ भिमुश्चेति । दभिमुखरित भजनामभिरमागतः टन्दला- मक दामु अतिमुपरिवारमौइन्यञ्च दधान रहनाना पापि च से ह. सायति ममानाधिकरमामः । छतएव हम्लायाप इसयोगुयादि- नौरभेदादिति वामनः । तैरन हम्नः भि; गुरुनानोपनि সানিলহন্ধিত দন্তম্ , ই’ ময়নাম্বানীৰ नीतम् । प्रधानमखास ये डाटीनाइद्विकार्यपामिति किमलदझारख मागम्यादभिधानम् । अवापइसे विशेषयमहिना निगी दस लियज्ञाठे तयावरच प्रतीते ममामोदरमा २६ मुटिनेनि । मुदिता हा मधुनोमधुपा यारु ना शासामुजेन - से परिवानि रिकतानि यातिहतसारि हानि दरयानि य- किन कवि नद्यदा तदा धुपयाः कम्पयन्याः । धू विधनो इति धानोसोटादिशातर होट हिनि ति गुपदमितिमाहा- रए । बतायता सौन्दर्य पानिना अपराहना न्या का हा যৰণি বৰ নলীনি মুঘলুর দাম पुमा सुमोच.।
२८४ शिशुपालवधे अनवरतरसे न रागभाजा करजपरिक्षतिलयसंस्तवेन। सपदि तरुणपल्लवेन वध्वा विगतदय खल खण्डितेन मम्ले ॥३१॥ प्रियममि कुसमोद्यतस्य वाहो नवनखमण्डनचारु मलमन्या। অনারেনি। অলনেৰেনাৰাখিরাধ অমাষলৈ रागभाना रनौन मी भाजा च करमपरिचना नपाए पास मोग प्राप्तपरिचयेन । संशः सागूपरिचय इत्यमरः । बधा दिय नि. ईय यथा तथा साहितेन सिम्रने निराहतेन पर माशिम (मयेन युरिटेन । पर मिस टेि निशिश । मदि मारे नाम सम प्रमिलो। नायतेमा सिट । समाविक्षायाः पहनने नियन्त्रितालापानीतिः पन्दकिशोधन में है। भवीयोharu धापा मार मार एंव साcिter font- देगा प्रिमिला न्यासी प्रिय तिमापा 4.1 पभिरमागे रम्य पारीमानयोगे (RT] : EIR मोप: पाEिLI RASAINTENT- WHITE मायाम: | murn verx पार पादर'REE framete मालिसरिनासुदेनीनगीन treatm पहन RTERSITE- पावाल Train Taalat I... fatar प्रो. - मतम मगः। महुरितरकराहितेन पीन त्तनतटरोधि तिरोऽशुकेन ॥३२॥ विततवलिविभाव्यपाण्डु लेखा कृतपरभागविलीनरोमराजिः । कृशमपि कृशतां पुनर्नयन्ती विपुलतरोन्म खलोचनावलग्नम ॥ ३३ ॥ प्रसकलकुववन्धुरोडुरोरः प्रसभविभिन्नतनत्तरीयवन्धा। अवनमदुदरोच्छ्सद्कूल . मध्य यथापरस्यायाविशेष घड् भिः फुसकेनाइ । विततेत्यादि 10 चिहिनताभिगोतीवमनाहिसिष्टाभिलिभिस्त्रियसि भर्विभाध्याः संप्सच्च पाएह रेखा रेखाकारा वोलयानरातभागा ताभि संतपरभागा नितायावर्षी अतएव विधेय सीमा विधीना रोमराजियसा नयोका समय बभायत एवेति भाव वासन मध्यम् । चावलम्न च मध्योऽस्त्रीत्यमर पुन हसतो मयन्नो अपाषष्याइप তামিমঘারিনি तथा विपुलारे उससे उ. च लोचने यस्सा सा थप पप्पपड़ा मत मात्र २१ । प्रसकवेनि । प्रनकलाभ्यामतिसमपाभ्या बचाभ्या •TE.तानतम बन्दर बनानतमित्यमर । उहुर निर्मर दृढिित या । अपार न्यादिना समामन्त | तमाइरस प्रतभाहताकारादिभिवाविलिटक नूत्तरीयबन्धोयम्घा सा गाविमा हिरवाचावरम व्यर्थ । कि भवनमत नियमानाइदरादुच्छहत fलिमा कूल यस तन छतए भाष शिशुपालवधे। स्फुरतरलच्यामीरनाभिमूला ॥३४॥ व्यवतिमविजानती किलान्त वण वि वल्लभ भाभिमुख्यमाजम् । अधिविटापि सलीलमग्रपुष्प ग्रहणपदेन चिर पिलम्चा काचित् ॥ ३५ ॥ • अथ किल कथिते सखी मिरव क्षणमपरेव ससक्षमा भवन्ती। शिथिलितकुसमाकुलाग्रपाणिः प्रतिपदसंयमितांशुकावृतानी ॥ ३६॥ एक टनरं यथा नथा लन्य,गभीरमगाधं नाम लमन्नरात यथा. हा३४॥ ध्यहिनामित । काचित्यू यौलविशेषणविशिक्षा अङ्गना अन्नपरी भुप बनायतरप्रदेशे । नान्तरियादमा बननकारग्य प्रत्यम् । व्य३- हितं निरोहित प्राभिस्यमाज भिमुसावस्थितमित्यर्थ हे बहन प्रिय श्राप ननो किल व नानाप्या नाने अधिविपि पिपिनि तुले বিজলীদাম, । দল। যা বা স্বল্প ঘা যদি সত্যি लेगा यह एस पदेन मिण सिव्य प्रियाय साङ्गप्रकाशनार्थ मिति |भा ३५॥ अति । अथ विलयाननर अवास्मिन प्रिये मसोभि: करिने सति! 'किल यम वासरत निवेदिते मप्ति जप मधमा अपरेव पूर्व विपरोन- व्यापारकारमात्र मानी अधिक रित्य मजानमार मेन पञ्चयनीयर्थ विधिलित पुण्यपादिति त समान रुमव्याटगोपापर्य या मा तयो पर मातम्यान संयमिन नियमित नाकेन मम साम्स साहिति विदः । तपारतमः यस्या. गायोगा तीन .
समम सर्गः। २८७ कृतमयपरितोषसन्निपात सचकितसस्मितवत्ववारिजश्रीः । मनसिजगुरुतत्क्षणोपदिष्ट किमपि रसेन रसान्तर भजन्ती॥ ३७॥ अवनतवदनेन्दु रिच्छतीव व्यवधिमधीरतया या खिता। चाच्या स्तमति किञ्चत भवपरितोश्यो।मई टानोलमानव हर्ष. यो मनिपातः मरोन तत् मनसि ज्ञानोमन सासर । सनन्या जने- हनदन्ताया. मंशायामिन्चलुन् । मश्व गुरुराचार्य न नेत्रणे उनि कहेनुर र किमयनिर्माच्य रसार मवानर तझेड किल कवि नास विवक्षितं तमयेलादिविप्रसेन को- धाहनीयादेः मदर. सिकिञ्चितमिति बचणार्थ व प्रतीते । रमैन रागेण हेतुना भजनी अतएन सकिना भयभमा । कितनाव सम्भमरयमरः। महिना हहमन्दहामा लतारिजवीर्य सा. मा मनी । यत्र तिदियो पूर्वाशमय हर्षानुभाव नहि ३११ अपनतेति । अवनतवटनेन्द्र लक्षया नमसुखीप: । अधीरतया अधुरतया यध किचिवधानम् । अपने घोः विरिति मिथ्य: इयती राती तथा व्यामा सतीदर्थः। ग्रामीन यो मिति विकल्प चुमभाव' । प्रियाय अम्दत प्रामानं प्रशासयनी म्यिने- तिउते. उर्वरिन । प्रकाशनस्याहयो शेयामनेपद म्याचोरिनि मिच: किमि कारस धातोरन्नादेश कियान गुम । त यदनहितोरस यस घेत. सुतरा महात। नादि वस्त्र मियोऽभिभूयति स्म टनिदि । यतोऽक्षा थपि वपाति- नादतिमनोहर यु: मद भार• । उतानिरन्य मौ। न्य. मध्या -----mort २८८ शिशुपालवधे। . अहरत सतरामतोऽस्य चेत: स्कुटमभि भूषयति स्त्रियम्बपैव ॥ ३८॥ पभिः कुलकम्। किसलयशकलेववाचनीयाः पुलकिनि केवलमङ्गक निधेयाः। नखपदलिपयोपि दीपितार्धाः प्रणिधिरे दयितैरनगलेखाः ॥ ३८ ॥ कृतकतकरुषा रुखीमपास्य त्वमकुशलेति कयाचिदात्मनैव। বব নাযিক্ষ। ঘন্মগতভীনিয়নি লন| किंमलनि । यियश्करेषु वर्ग भाभा निरोध अशाचीया मानिलिमिन एखादायत न्ति के र पुलकिनि थिमम्म वात्सतसोदेव रोमाया के पि नियाविरहार न्यथार्थ- लोया नखपदानि मसाला २५ जिपयोचाथि येणु ले गत अमित দয়া মীগনীয়া হয়। সংবা মান্ধা িশলা ব" थापि दोपितायो मतिनानियेयवधाहेर योनिताभिधेया लिन नि सेषा । धर्मणिपा प्रत्यय । अनहस्य केला नपयुवा वर्थ । थित दयिमामि दक्षिय। पुस्विोय कर । प्रणिरि प्रणि- हिता तिसिता इत्यर्थ । दधाते कवि विद । ने गदनदेशादिना লায় ঘশ। বীষিতো অজৈানুৱাৰী अनेति । तसतकरया इत्रिमरोषया याविनायिकया - স্বায়ন কারন প্রায় পানি স্বল্পীথায় নিয়োগ বা সিদবমনিরামিষ শিবিস্কুলমুল माति- सप्तम सर्ग। २८८ भवहां विरकः । अभिमतमभि साभिलाषमाविः कृतभुजमूलमवन्धि मूईि माला ।। १०॥ अभि मुखम पयाति मा स्म किच्चि त्त्वमभिदधाः पटले मधुव्रतानाम्। मधुसरभिमुखानगन्धलब्ध रधिकमधित्वदनेन मा निपाति ॥ १॥ सरजममकरन्दनिर्भरासु प्रसवविभूतिषु देशं यथा तथा मूर्षि माला अबन्धि बना । अयञ्च स्वाभिप्रायया- रूपचापनासः सञ्चारिविशेषः । नायिका प्रौटव । सरमन्दीकतनीहा प्रौटा सम्पूर्गयौवनेति सनपात् । • ! छत्र काञ्चिदायिकामति ससीवचन चिप्केशाह। अभिमुख- मिति । मधु मकरन्द तन्नि मुखत रति मधुमताः मधुपाः ! कर्म- स्वर प्रत्ययः। नेश पटले अभिमुसमुपयाति प्रागते मनि व विञ्चिका काभिदधाः न किशिदानप मौनं मजे बर्थ । सोत्तरे खड, हयोग इत्यप्रतिषेधः । मौनस्य मधुकर बानित्तिरेत पडमियाह । विति । मधुना मदन करमे मुंपाधस यो गम्बसस नामात् । दियां निन् । बोन मधुवतपटटेन अभिवत् त्वयि । विमा:- ध्वयो मारः । समावेकरदन इलाकारन इत्यर्थ नचादिह विमा भाग्य कारवृत्त युदोमपर्यन्नम्म वादे' बतएर भिधभाराध खा- देशोव चिन्त्य इति पहभादन चिन्दम् । यधिकमन्दन्न' सर- वर्ष मा निशदि मा निमन्ताम् । भावे बुद्धि सिद्धिः । अनि पातासवपि तत्सम्बन्धी रतियोहिरनकार ! नमा गिशुपालवध । त । ध्रुवमम्तपनामवाञ्च्यासा वधरममुं मधुपस्तवाजिहीते ॥४२॥ इति वदति सखीजने निमील सरजमेति । किञ्च मधु पिवतोति मधुपोमधु लिट् मद्यपय | ग्रा- मोनुपर्ग क । भुपि रोहन्नि नायन्त रति भरुहाम्भूमहापा भौ मानाञ्च देहिना सम्बन्धिनी सह रजसा मरासम । अचतुरेन्यादिना पाल्यार्थव्ययीभाव समासान्त निपातः | न सरजस्क इतिबद्धत्री नन्द मुस्सो या महाकायनयोगवाहख्यात व्यव्ययीभावदर्शन प्रायिकामान्य का प्राक् । तथा च सरजम सरनसो वा यो मकान्त न भिराम पास न तु वदधरामतेन नाप्यरजसनेति भाव । छन्थल रज सीपुमम । सादज पुण्यमातवमित्यमर । तत्साहचर्याम्मकर-- न्दयन्दन न शुभ प्रतीति तेन शुक्रशोणितम चपातप्रायाखिन्यर्थ प्रसाद भूतिषु पुष्पमम्मलिघु जन्मपरम्परासु च विरन मिस्प ह मन अमृत मिवतीति चमतप रति नानोवाञ्छयासामुन्नवापरमोष्ट प्रति ग्राजि- होते व्यागच्छत्ति ध्रुव सत्यमत्य रोवायाम । अन्यत्र तु अस्तपोदेश नि भामवाझ्या देवभूयापेक्षयेत्यर्थ । व्यथ वा 'न श्रेयसनाप्नील येन थे । यो न श्रेयसामृतमित्यमरः । धुव शाशत अपरन्धरासम्बन्ध पहित यमुम्परलोकपथम् । शुभमिह चाशन चारित्यादी लोके दे चेदमदसोलो कइये रुटिप्रदर्शनात । अाजही ते अविध्यतीत्यर्थ । को हाताविति धामोर्लटि साविति हिश हल्यधारितीकार । दूह नायिका बदनसौरभहे तकस्य मधुपानामागमनस्यामतपनाम का- हेतुकत्वोतमेचा साच भूमिनियमकप्रयोगावाच्या हती मधुपयाधरो- देशसामम्बन्धेऽपि सम्बन्धाभिधानादतिशयोन्यथा पितेनि मङ्कर । पूरी माप्रशतार्थप्रतीनिस्तु मधुपादिगदानाम मधया प्रस्तानियन्निवाल- ब्दाकिमूलोध्वनिरेव न ह्येष इत्यल विकतोति ॥ ४१॥ रतीति ! पनि प्रत्य मख्य व जनस्तम्मिन सखोजने बदति सति निमी- । -- सप्तम सर्गः। २८१ विगुणितसान्द्रतराक्षिपक्ष्ममाला । अपतदलिभयेन भर्तुरङ्क भवति हि विक्लवता गुणोङ्गनानाम्॥४३॥ [विशेषकम्]. मुखकमलकमुन्नमय्य यना यदभिनवोढवधर्वलादचुम्वि। रन्या भवानुमुम्तीमान्त्यो अयएव हे यारत्ती ययोस दिगुणे विरा- एत्ते । गुणाम्बात्तिशब्दादिन्द्रियामुख्यनन्तम्मिति वंजयन्ती । ते आते दिगिने अतर मान्द्रतरे पिम माते नेवलोमपनो यस्याः मा साविदिति शेषः। पहिपहपय पक्षाय गुददोरजोति यो तनात्यान पौनरूत्यम् । अनिमयन भर्तुरन्सद्मपतत् प्रारती । छड़ो महोत्कटं यत्कोटकादपि भयमिन्दारयाद । यदनानां न त मामिति भावः क्रियता भीरता गुपोभवति दिन त टोच इति भार घनस लनउमन मत द्वारोहणमपि न टोप: पाई म्यासम्बनादीन মাসুমাখা । কাপ্তানা: ৪২ हो । दूमा अनियमोटवनयोटाइ मारि बलात् बडाकारार मुहं कमननिय पमितामाः । तदन्य मुश्मदाम् । पता कर प्रत्ययः। उनमय उद्यम्य । त्यपि नघुरादित्ययादेशः । धुनि चु बिति यत् मरम्बन दिग्धरया पदरमसा मायापापा यहो पापम् । पहारनिनामधान्यः । तत्रया हराया भन्द यि सरन्येय निविद अपि किलर प्राति मनि हिमुत मिसापः। रिबनोद पनुतो शिदिवाहिक यदितपात बन्द गरयोगितारविचासाटिल मा हाय माति। यदस्यौता मुग्धा दिन मनुमति न
१८
पिपानी
तदपि न पिण पापलयान
ग्रापरया पिपिटे पिदग्धसम्या॥281
प्रतियितमिभितिरोहितायां।
मतियुपती पदनं प्रियः प्रियायाः।
यद्धयदधरावनोपन्नत्य
किरयनयम्वनितेन तरियो । 8५ ॥
पिनसितमनुफुर्षती पुरता
বয্যিাথিবীর্বনায়।
रमणमनुतया पुरा सरपीना
नीति । प्रतिमा ति युनिक पोत काति
यो मानावी प्रति समनिरोस्निायो
मह मिया पाया पदमावत् पिmein या । टोनीवादिका-
पर नरम पासोमारगरहनेग नामित पप यदः
गतोपरयो पापमो मनितेन धाना-
सम् मतगादतमामदियः । पाहायरी.
भादलीत्य नुसयेयम् ।
पिसमितमिति । सः शक्ति को परमादये पापिणा .
तोहि परपिर मारिता । र किरातमा लाया
निक्षितरितम् । मारे । अतुती समित्यापन कारमनि-
यनी समस्या पाटिसहितया मसांना पुरोपियसितः पश्चिा-
सिपापनमनवितारणमेव दोको यमित कर्मपि तथा तथा रमण
सप्तम सर्गः। २८ मकलितचापलदोषमालिलिङ्गः ॥ १६ ॥ सललितमवलम्बा पाणिनांसे सहचरमुन्छितगुच्छ्वाञ्छयान्या । सकलकलभकुम्भविनमाभ्या मुरसि रसावतस्तरे स्तनाभ्याम्॥४॥ मृदुचरणतलाग्रदुःस्थितत्वा दसहतरा कुचकुम्भयोमरस्य । उपरि निरवलम्बनं प्रियस्य प्रियमानि लड्न । एमा पास याती मौटा च ॥ ४६॥ सदितमिति । अन्या म्लो उक्तिगुवाञ्झ्या उन्नतम्बक Eि एचया सलसितं सस्लिाम यया या सहचर प्रियम्पादिमा चौपिा हामनेहि त्र. भंसे अवलम्यानरम्य सकलयोः समपयोः कलाम करितम्भयोधम स विभमः सौन्दर्य ययो माभ्यां तनाभ्यां रम दागाइरसि गततरे यात्रादयामाम सहचरमित्यनुपनः । अनि पारम्यानादिति भावः । न पातेः कर्तरि लिन् । तर सयोगा ए. पीः सय इत्यभ्यासकार लोपः । इयञ्च मौका ७ मद्विति । अन्या म्ही उद्दाराषामन्य वतामानारुभव मरमें वमिळया उतरोशिचीपया । चिनोतेः सनन्नात् क्षियाम मन राप् । विभाग पैरिति रिपिकल । मृदुचरपतनापदःस्थितत्व दामन कुम्भयोमरस । पु.सि संज्ञायां पः प्राति एप्रन्ययः । छहतेग्न्यन्तमिन्यम इतरा। पड़ेः पचाद्यजनादा मामात्तरप मत्यय भरमम इमानेच सद्यगात् कर्मपि पडी। अगापिन मिस घर ययातया नियसोपीन्यपनत् निरपरम्बनत्यादिपपतित्व गिशुपालवधे। न्यपतधोच्चतरोच्चिचीपयान्या ॥४८॥ उपरिजतरुजानि याचमानां कुशलतया परिरमालोलपोऽन्य। प्रथितटथुपयोधरां गृहाण स्त्रयमिति मुग्धवधूमुदास दोर्थ्याम् ॥१६॥ इमिदमिति भूरुहाम्पसनै र्मुहुरतिलोभयता पुरः पुरोऽन्या अनरहसमनायि नायकन त्वरयति रन्तमहो जनं मनोमः ॥ ५ ॥ पाच प्रौढा । स्वभायोतिरलङ्कार ॥ ८॥ उपरिजेति। उपरिजानि उपरिजानामि तर जीतानि तरज्ञानि सुमानि तानि याचमाना अपचित्य देहीति पार्षयमाना प्रथिनश्यप- शोध प्रशस्तपोबर कुचा मुग्ध अकुटिलधिय लिय परिरम्भलोलुप. ग्रालेषलालसोऽन्य कुशलन या वञ्चना पटुतथा स्वयं सहाय वमेवा- चदम्वेत्यर्थ इति गम्यमानार्थत्वाइझे ति न प्रयुक्त पौनरतात ) दो- অনুষ্কা শুষ। অস্বায়বকুল, নাযিকা ৪ साधीन पतिका प्रौटा . इदमति अन्या स्त्री मिदमिनि इद पामिद प्राध- भव्य को व्यर्थ भूर हा इशाणा प्रसनै पुग्ने पुर घरो मुद्दरिलोभयता लोभयता मायकेन रहोत अनुरस हमे कान्तम् । अनमिन्य व्ययी- समासान्त । अनाथि नोगा नया हि मनोम कामो जनरन्तुत्व- यत देशकालान येति भाव । अनवार्यम हो इति। पवनायि का | अघईनर या ॥५॥ ।
सप्तम मर्ग.। २८५ विजनमिति वलादमुगृहीत्वा क्षणमथ वीच्य विपक्षमन्तिकन्या । अभिपतितुमनालघुत्वमीते रमादमुञ्चति वल्लभेऽतिगुर्जी ॥५१॥ अधिरजनि जगाम घाम तस्याः प्रियतमयति रुषा सजावनहः । विजनमिति | ग्रन्या स्त्री विजन मेकानमिति हेतोरभु चल्लम नणं बनादुग्टहीत्या ग्रालय अथानिके विपक्ष' समन्त्रीजन वोच्य लघुत्वनी नेल्नु चत्वमयादभिपतित मनो यस्याः सा अभिपतितमनाः । बदामम मोरपीति मकारलोपः । अस्मत्तुं कामैन्यर्थः यहमें अमुञ्चन्यन्यजति भनि तस्स विपनानवेक्षणादिति भारः । अति गुरौं अतिौरवान्यभवत् खयह हलावतिरोधानात् मर्ट वमत्व प्रकाशनाति भावः । भाग्य- या सर्व श्रेयसे भवतीति रहसम् । एपा दतिप्रगन् भव ॥ ५॥ अधीति | अधिरननि रजन्याम् | विभक्तर्थेऽभ्ययीभावः । तस्याः - सपत्नया इत्यर्थः । बुद्धिस्वत्वादामपहणास हवाञ्च तचन्दन निर्देशः। धाम यह लगामेति रुण रेतना प्रियतमया कवयों सजा करणे मा- दमहोयुग पदमपि । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । चलित न सेहे न ग- पाक ! तथा हिमसावकाना भयपतानां किमिड किया । पदो. मास्यालद्वार तीपदपमोशाशयालधारशिनि गएमासाने । महिं हरतोनि पशिहरम् 1 हरतरतुद्यमने जिन्यमान्यः । म भर. सोनिमेषः । भिवन्नीपरोप्रयुज्यमानोऽध्यक्षीनिरचनाम् भजनीति घर पूर्वाचार्यापास। सर्थ सारि भीरपा शशिहरवादनात ग्रामवापि नः पति हरति युझरति सामान्य मरिगेममई- मरूपोनरन्य मः सएिइतेय नायिका पातेन्यि हितेषण्डिते- शिशुपानमधे । पदमपि चलि युवा न सेहे किमिव न शक्तिहरं ससाध्वसनिाम ॥५२॥ नखनु वयममुष्य दानयोग्या: पिवति च मातिच यासको रत्स्वाम्। ब्रज विटयम, ददख तस्यै 'भवतु यतः सदृशोश्चिराय योगः ॥ ५३॥ तब कितवा किमाहितैर्वथा नः क्षितिरुहपल्लवपप्पकर्णपूरैः। पाजणायनेति लइयात् । नापास्तु दक्षिण भयवयतनादिभिस्तुन्या मैकल दियदनि रक्षणार्थ प्रतीतेरिति ॥ १२ ॥ प्रय कावितवरिता मिजानमाणकारिणं परवदानेन प्रसार- यन समितिमारभते । नेत्य दि। क्यमाप दायोग्या मHIRE सलु मिन्न या असामान को त्वरिश । भय वचनामामार प्रा- टेरियाद । रहो रहा । शेपारा विश यमरः । . विति पान करोति । पापाने भौवादिकात् कतरि दिप या. दिना पिशादेशः । यति रक्षति परग्यको धारयति । विणे अशादित्वासपोनु । नसे स्टिानमातीति दिप मारम् । Tre: पो मिति सप्रय । २६ दाने नि वादिशबोट । जगध धानोराम रिम चिरा. वेंथा सामोरनभयोगोभत भयोरपि गिदिनि ! मागा-यम् । हासमा मतगो रमुनोतदपयोरिति वरपान ११० नितिन पवायन: देवा मारा साम सर्ग. । . ननु जनविदितैर्भ वालीकै श्चिरपरिपरितमे व कणयुग्मम् ॥५४॥ मुहुरुपहसितामिवालिनादै वितरति नः कलिकां किमर्थमेनाम् वसतिमुपगतेन धाम्नि तस्याः याकलिरेप महांस्त्ववाद्य दत्तः॥ ५५॥ सिद्धत्वादिति भावः तत्र सम्बन्धिमि. नितिरहाणा पाया• पुष्पाणि र नान्येर कर्ण पूरयन्तीति कर्णपूरा भवितमा । कर्म गदगम् । ता- इसके कि नशाध्य न किञ्चिदम्तीत्यर्थः। गम्यमानापनक्रियापेक्ष्य कर्मभूराया बरणत्वात्त तीया । उनञ्च न्यामोद्योते न केवल थमा व क्रिया निमित्त कारकभारस्य अपि त गम्यमानामीति । किन मत गमविदित ने अति प्रमि। जनेषु विदितरिति सप्तमीममाम अस्य व वर्तमानाति सद्योगे चोप्रतिप्रसवोऽपि न च पूजायामिति पटोसमा निषेधात् समानामाधारतविज्ञायां प्राप्त । भवानीक- प्रियवचनैः कम्प्युग में घिरपरिएरत नित्य पूर्व मेव पात: पार पूरितव्य पुरणायोगादभिरिन्यर्थ । बलोत्तापासाम्प पूर्व- कपारेवरभननिम्म्याहायात कार्यानमार I 181 रिति रिमादरममिता प्रत रणात प्रहयमना मिस पितामना पनि गोर बंयामिणहच। छाल र युगे मिरिति तयनी । मीन यशावितशित में नोपाकिमर्थ पित- रसिरे पर गप्रियकारिन तमाम व्यायाम माने प्रति दिन मुपगतेन त्वायर इतमामो मान न. इमोटत घटना व स्मोचित नरे। पूगमा सोत पापा दासायनितम् नमाविस- ।
२८८ शिशुपानमः इति गदितवती रुषा जधान स्फरतमनोरमपक्ष्यकेशरेण । श्रवणनियनितेन कान्तमन्या सममसिताम्बुरुहेण चक्षुषा च ॥५६॥ कलापकम् ॥ विनयति सदृशोदृशः पराग प्रणयिनि कौसममाननानिलेन । तदहितयुवतेरभीक्षामणो ईयमपिरोपरजोभिराएपरे।५७॥ না জাল দয়া মানিগহীৱসামিদিনি ধ ॥থ , नोति । कनीय गदित सत्य मापी अन्या स्त्री का कान स्फुरितान्य, जलानि मनोरमाणि च पदापीय केरापि न्याय ग- रापीर पक्ष्माणि यस्य तेन या नियमितेन बोले तेन निरनच. অবিবাকই লালন প ফ ব ম হ ক্ষমান রাষ্টয়া। एषा सपिता नायकस्तु ट 1 व्याली नियोति लक्षणात् । बाद एफरियादितल्यधर्मा गयोपमानयो रमिताम्बु पाइपक्ष नेहमयो- খি গাঃলালন অমাবসসন বনাম্বারশিয়া। लतरण तक्रम् ॥५६॥ भियतीति । प्रविनि दिदा प्रियाया लोसमात् १५ हे नि मात्र कुसुमे मा कोहमम्पराम जपन्न पनि मा पानमा मोन निमुखा कारेग नियन्य एप्रयति सनि लाहमयुश्ते' उत्सरला, अनायपि न ये कपैनिभा रोग एप राहिली सतम सर्गः। स्फटमिमभिचारमन्त्र एव प्रनियुक्तेरभिधानमगनानाम् । वरतनुरमुनोपड्य पत्या मृदुकुसमेन बदाहताप्यमर्छत् ॥५८ ॥ समदनमवतंसितोधिकर्मा माणदवता कुसमे सुमध्यमाया: । माऽपूरे नैवेन रजः कदैन किञ्चित् परमावमिति भावः । पर कमधिनिट पर्ण मिन्दर्थः । ५०॥ फटमिति । इदम्पनियुक्तः मध्वाः अभिधामन.मध्यं कर नानाम मचारः परमार यथा ग्ये नेनाभिचरन्ट तेति तस्य मन्त्री भिधारमन्त्रः कस पटभिन्यु ले। यद्यबाहरतनुः मो मंदा भा अमुना सोनामधेनोरहय परसमेन मायहमचिराचितवयों मनाय देवताभिचारमन्चायाममादि संसारमा योनयनि तेनाया हत मन याचारमा रुमनाममपि मार मोभिचारमन्चर भय' बन्दका कारमेषि महाबिर। मदन प्रपयाता प्रदेश राममाया प्रियायाः पति मिळायोमा रुम परम या नया पति का भोर ते पाभदिन सोनतामाजिपि समानापति या कामानि मज्ज्यामिति सीप मारमा परामस्दार मार निरम शिरोबिदा सनिमायनेसामा SAEIR ! हम भावमा feer मेमारने मापदमा कायम कर मा भारत न मनाकर। पुलिस .
शिशुपालवधे। वजमि लघुताम्बभूव भारः सपदि हिरणमयमण्डनं सपत्नयाः ॥ ५ ॥ अवजितमधुना तवाहमक्षणो रुचिरतयेत्यवनम्य लज्जये। श्रवणकुवलय' विलासवत्या समरस्तरुपकर्ण माचचक्ष अवचितकुसमावहाय वल्ली युवतिषु कोमलमाल्यमालिनीषु । परिहाराविरोधाभासमेटः ॥ ५॥ साजिनमिति । शिलान्या. लिया क्षणालय श्रायोलल' মঃ ৰাধনা সাবিবা বিঘে দাম: ববিতা। যাই सन् । गया मौन्ट्यपालितमिति वयानुवाद | अनएर लज्जया अ. वनय पारस्त : नन्मिये येत्यान: उपकरें। विदयीभावः ।। शाचचत्त इत्यु मेधा पतेन । यलीनां कुलानि अवचितानि युनिभिरूपाहामि कु- सुमान यात रिशा त्या यहीः पुपसताः हाय कोमलानि राय नि मलले भारय नोति तास कोभनमाल्दमा दिनोए। मन मन धारण इति धातोणिनिः भायो डोए । पति पदरापदपि . दधुः तथा हि पालनातनी अणदेशाता पितामा र परिचयपि बाइप प्रधान म मयोजक किन्तु भुहिरवेति भारः | रिचिलतायागोमायमित्यर्थः। यत्र मस्मिात्मनामिनि रुषा. पण इचिम बहादाध्यमादेनाभरन्यापसोखामात् -- . सप्तम सर्गः। ३०१ 21524 पदमपदधिरे कुलान्यलीनां न परिचयोमलिनात्मनाम्प्रधानम् ॥ ६ ॥ श्वथशिरसिजपाशपातमारा दिव नितरां नतिमद्भिरसभागैः। मुकुलितनयनै खारविन्दै चनमहतामिव पक्ष्मणाझरेण ॥२॥ अधिकमरुणिमानमुहहनि विकसदशीतमरीचिरश्मिजालैः । परिचितपरिचुम्बनाभियोगा प्रतिमोत्यापितानिगयोधनप्रापितोऽयमिति मारः । ६ । ষীনসন ৰন্ধীৱনাৰ নৱমীৱাৰৰ ৰাখাঁ ইনবিষ্কার श्रमातिर "माभिः कुन्न केन टर्गवति । सधेयाटि | शिरसि नाता शिरोरुहाः । ममन्याशनेहः हनदनादिन्यादिना मतम्या दातुक । तर मायः कन्द्रायः बथस्य तम्य यः मानः तस्य भारादिवेति हेतू असा ।। मादादौ सवादय इति वामनीय निषेधेऽपि वगन्दर पादादौ प्रयोग कोईण्ड'न् । नितरामतिगयेन । चव्यबाटामप्रत्ययः । नतिमद्भिरम मार्गपदनिताभिनितम्बिनीभिरिति मादिना मम्वनः एवमुत्तरवाई योम् । नासतमुत्तमम्बोवननम् । पुनर्धनमहतो मान्द्रदोशेषां प. कपा मरे गति पूर्ववतुःशा मुन्दिदनयन सारविन्दः । बनो मयो संमृष्टिः॥६॥ अधिमिनि । पुनः परिचितानां प्रायना परिचुम्वनैरभि योगा नईवागत मरेमिः अनएर विकसन्दि देमसायनिकननि अयो रमरी वेदांगरभिजानानि के टैः। असमन्ध सम्बन्धोम्यातिय य.। यताधिामररिमानसह्निः मा माययातरह- मिपावधे। दपगतकुछ मरेतुभिः कपोलै. ॥ ६ ॥ अवसितललितक्रियण वाहो ललिततरण तनीयसा य गेन। सरसकिसलयानुरन्जितर्वा करकमलैः पुनरुतरक्तभाभिः ॥ ६ ॥ सरसरसमुरास्थलेन पत्य विनिमयसङ्कमिताङ्गरागराग.। भृशमतिशयखेदसम्पदेव सनयुगलरितरेतर निषसौः ॥ ६ ॥ अतनुकुचभरानतेन भूयः श्रमजनितानतिना शरीरकेगा। नादतियोहित रत्यर्थ कपोन एम्पले ॥ १३ ॥ प्रतिनि । पुमरमपिता अमेय परिममातर माता प्रियास कमारग अपि यस तेम सालिततरेगा मदुतरेण तनीयका गनुारेषा मोर्य गेम पुनः सरसंगी किमयरनधियो अनुर- fire पुनकका हिगुणा रनामामो येणन पुनसरनमामि | पनि भरण- मिति य कारलोप । करकाने पालिमा । माराया শঙ্কল খামান্ধিব ও বিষয়াবাস দ্বার सामन्दः इन पायाप्रत ॥ ६॥ मलि | पुम परच भरम मानुराग यसपा पयार wal सिमन मारेर मनोरामोतुरेपन नैन म पंचायोनिोि या तलममा सिका समितिका परमा मदिरा १५ सप्तम सर्गः। अनुचितगतिसादनिःसहत्व कलभकरोरुभिहरूमिदं धानः । अपगतनवयावकैश्चिराय क्षितिगमनेन पुनर्वितीर्णरागैः । कथमपि चरणोत्पलैश्चलधित भृशविनिवेशवशात्परस्परस्य । ६७॥ मुहुरिति वनविधमाभिषगा दतमि तदा नितरां नितम्बिनीभिः ।। पतन्विति । पुनः अनुना महता कुचभरेशनतेन नचे प्रागे- येति भावः । भूयः पुनर अमजनिता धाननियस नेन अरोरण स- मारपरीरेण किश्च अनुचिता छनभ्यस्ता । अभ्यते जय चितं न्याय्य- मिति यादवः । तया गया पादचारेण यः साह: कान्तिन यतिः सहत प्रक्षमत्व तहमान गन्तुमचरित्यर्थः । न सह इति निःसहा पचाद्यबन्ने नोपमर्गस्य धमासे त्वात्ययः । कलमकारा कारइसा इकोर- योमहानत हरुभिः सक् चिमिः मथि लीचे प्रमानूरहस्यमरः ॥६६॥ व्यपगतेति । पुनरािय चिर' क्षितिगमनेनापगतोनण्यायका नाना- धारागोमेशन: पुरतेनैद वितीर्णराग. सौमार्गदुत्पादितरागैः पर- परस भयविनिवेशयात् स्थिरन्यासबलात् एक स्थिर निवेम्स म्भ नेतरचालकमेन्यः कथमपि महता प्रयत्न अपमादि तपा- श्यन्न यत्रगौरखमेदयोरिन्य त्पलः । धनियरथोत्मनः ।। मुरिति । निम्विनीभिरक्तधमापनचिताभि. बोभिरिये व निश्चिमाभिन्द्रात् अधमणासानदा| नितरामभिमानम् । नमे- गईनाद्वारे दुह नोदात्तोपदेशभ्य मान्नस्थागारमेरिति झिप्रतिषेधः । युच नदियाइ । मतरतनोतिकोमलाना. स्त्रिया प्रक्षया छ- क्षमा जडा. अरविरम प प्रयाममाजशेत कित सुतरामदका स्युरि- । .. 1 , ३०४ शिशयालबधे। मृदुतरतनवोऽलसाः प्रकृत्या चिरमपि ता; किमुत प्रयासमाजः ॥ ६८ प्रथममलघुमौक्तिकाभमासीत् अमजलमुचलगण्डमण्डलेषु । कठिनकुचतटाग्रपाति पश्चा दथ शतशर्करतां जगाम तासाम ॥ ६ ॥ विपुलकमपि यौवनोदतानां घनपुलकोद्यकोमलचकशे। চাই: অসৱনলঙ্কিায় স্কুল জন্মায় নিল। पनादापत्तिरलङ्कारः। एकम्य वस्तुनोमाराधर पवन्यदापतेत् । के- मुत्यन्य यत. मा सादर्घा पत्तिरतादिति लक्षणात् । श्रमशान सञ्चारी पाच्या श्रमः सदोधाये रिति लक्षात् ॥१८॥ अथ श्रमानुभाव खेद वर्णयनि ! प्रथमिति अत्र तास वीषा পদৰ সম্বৰূৱেমন্টে সব অপছু নীন্নি- জাৰ দুৱাৰ মোৰী। মাহিনের বাধন ক য় মননান ঘন ঘষ: শান্ধ ে। মৃধাক্কা দিঘল टावन्त इति नपुंसकत्वम् । तस्य भाव मत्ता नां यतथरता गायकलाव' जगाम । अब कस्य अमजलस क्रमेणाने काययसम्वननिवधनात्पर्याया- लझारमेदः कमेपैकमनकामनाधार यत ते यदि । एकस्मिय पानेकप. यायालति मतेति नपणात् ॥ ३८ ॥ वापि कुचमण्डलमविज्ञतगोममित्याह । विमुलकमिनि । यो:- मोदनाना काफिमीना कुचयुग पिपुलक' पुलकरहितमपि धमालगोद-- देन मान्द्ररोमोमेन कोमल पनि विरोधः विन विमान नहर जि- समित्यस्रोिधः प्रिय कामम्परितो मालमसनि परिमन सत्कृत पर मलित मलिमीत तयाय ज्यन सिमलमेर काम ति विरोध: परि. ।
सप्सन सर्गः। परिमलितमपि प्रियः प्रकाम कुचयुगमुज्वलमेव कामिनीनाम् ॥७॥ अविरतवसमावचायखेदा निहित जालतयैकयोपकरएम । विपुलतरनिरन्तरावलग्न स्तनपिहितप्रियवक्षसा ललम्वे ।। ७१ ॥ अभिमतमभितः कृतागभगत कुचयुगमनतिवित्तमन्त्रमय्य । मलपत्कन परिमटितमित्याविरोध. [ भावनात्तकरोतीति पिचि कर्म रिए क' पाविष्ट बद्भावे विनमतोलुक । अपिविरोध । विरोधामामाला- रयो:मृष्टिः । ७.॥ छथे कस्याः प्रियकराठावलम्बने श्रमानुमाश्मेकेना | यरितेति । अविरतो यः पुसमानामबचायोहस्तेन लश्नम् । इसापने घेरस्त य- इति पत्र । तेन यः खेदप्तमा रुपकण्ठ' करले । विभऽन्ययी भारः। निहिते भुजालते यया नया। दोः प्रचोदोमुजांगड जा घ सार्दते बुधैरिति वैजयनी । विपुलतरौ निरन्तरमवलग्नौ ससिटी च यो सनो साथ्यो पिहितादितमिमयस्स पक्षो यया तयच्या स्हिया सन्नम्मे वितम् । भाये लिट् । ७॥ अपारस्या: अगमगाएसमपरमनुभाषमाइ धमिममिति ननु: काचित्तपो । पोतोगुणाचनादिति विल्सादनीकार: 1 मिगतमभित: प्रियमभीत्यर्थ: उतिवित बौदन्य न प्रतीतम् । विवाहितोमोगा- दययोति प्रत्यया निहामलामा निपातः । कुयुग मुद्रमा उत्तु द्रीय सतोमो त विमणं या पा तथा ते मिपधित पाययोभुनते यया ना ! मयतोनि कम् । हमारेन मानो- दस साबाजे नेवः समितिमादिनामिप्ति परपुन प्रकटि.
মিম। तनुभिलषित क्लमइसेन অনুন নন্দিনাৱৰীকা ॥ ৩২ हिमलवसदृशः श्रमोदविन्द নম্বনবনা কিন্তু নননাৱৰা। জলব্ধিমাজী জঙ্খি দলন নন মৃধমান । ৩২। गत्वोद्रेकं जननलिने मतमध्यप्रदेश: পামমনুললনা: মনামীদ। অনবী দ্বীন। মীমকাে ঘ ৫ ৩২৫ মুথ কয়াকিয়া সিঙ্গার দিয়ে নিবি । নিৰুৱষয়গা নিবনিমা অঙ্গীবিলুৰু ৰবিন্দুলি- ঘ। লীলাবিনা ভৗম। যা লি সাজ। স ম বাণিৰি পাৰ নৰন্থৰ যুনা মূমীমা স্ত্রী জয়া- বিহু বা খ জিন্ধা হায়াৎস্বয়াহানি। লম্বা, স্কি অন্ধে ধৰ। বী কুঙ্গিীর্ষে। অমাথমিষশাষ। ব্বিা ঈযন স্বনির সঙনয়া বা ভয়- গ্রি থাই দী। মা ক্ষতি ভিহ । ভাগ। ৩২। ভয় ভাঙাটৰ জীজ শুনি সে। যুহর ধান- গান্ধী দ্বীহা মহা সব ভুলিশ যানৗধু গয়া বা আগুনীয়ইঘালামঃ নাঘ ঈদ যু’ মুশাসন। দৈলিঙ্কান ষা। মুখ ফি ঘুমান : বান্দালিখি কালিহ নিইসিমান। ভবন। চূখার কী কী গল্প- রা। ক্ষুদা মাৰি ৰাণাস্থি বা বৃ স্নায় ঘুষের দ্বধাবি হাসবি সব গ্রাম। গুগ হল - - मनम मर्ग: उल्लङ्घयोच्छ कुवतटभुवप्तावयत्रोमकूपान् स्वेदापूरोयुवतिसरितां व्याप गण्ड स्थलानि ॥७॥ प्रियकरपरिमार्गादगनानां यदाम त्य नरधिकतरैव खेदतोयोदयश्रीः । अथ वपुरभिवेतन्तास्तदाम्भोभिरीषु वनविहरणखेदम्लानमम्लानशोभाः ॥ ७५ । . इति श्रीमाघकृतौ शिशुपालवधे महाकाव्ये वनविहारोनाम सप्तम सर्गः ॥७॥ क्यम्य तवयवेचायगनां च निदरमालमस्तुविष्यसायवरूपक लपा- नुमापितम् । मन्दाक्रान्ना एत्तम् । भन्दाझाना जन्नधिपगम्भी नतो ताइ दिति लक्षणात् ॥ ७ ॥ एसमवयमानुभाव व टोट्रेक वर्गयित्वा तत्पलभता बलविहारे- पलामामान्दानि । प्रियेति । यदा यह नानां प्रियकर परिमार्गात प्रियरम्य त् । मनेर्भा प्रत्ययः । खेतीयोदयत्रीः खे दोहम मम्पत् पन योऽप्यधिकतरंयाभूतनदा अम्बान योमा चोपकानयः पुष्टि म्हानेऽमीति भवः ता अनावनविहरपदेन चाम् । मायने: कर्त • मंयोगादेरातोपातोयलन रति निधानत्तम् । पपुर अथ कात्- नरें। मानानन्तरारम्भप्रश्नकालना पयो अन्यमरः । चम्भोमिर- भिषेक : शनि । दलिट् । अत्र शाक्या सोराया. समदनक्षेतकये नोपनिनवादाक्याई हेव काव्यलिङ्गमलद्वारः । मालिन रमित्रोमहोपाधायनाचममहिमापारिरिरिने मात्र कश्यासाने मागसममा पर्गः। ॥
शिशुपालवधे। स्त्रीलोक. परिकलयाचकार तुल्य पस्यहविगलितहारचारभिः स्वै.।। आघ्राय श्रमजमनिन्दागन्धवन्ध निवासवसनमसक्तमजनानाम्। आरण्याः समनस ईपिर न भृग रोचित्य गणयति कोविशेषकामः ॥ १० ॥ आयान्त्यां निजयुवतौ वनात्मशन वाणामपरशिखण्डिनी भरेण । मदीमा विकतामय संकत पसिनम् । लोकोस्थित जन्म लिन सकत मिकतामयभिायमर । सिकताकताभ्या या प्रत्यय । विगलि - योहार चारभि वा पत्थर गयनः । शयन भच्चपर्यङ्गपल्या सध्या ममा त्यमर । तुल्य सदृश परिकलयानकार भेने। पूप मेयम् ॥ ८॥ बामायति । भृत कर्ट भि श्रमजमश्चमोल यानिन्छगन्धस लायगन्धस्य बन्नु सहचर तदनभिायर्थ । घनाना निश्वासचनदि- वाममारत असतमप्रतिपिइ छाघ्राय धरणे भरा धारया: - मानम पाणि नेपिरे नेष्टा । पुराया कर्मपि लिट ! तुचितो. বহ্মা যায় গ্রাহ। {ধ হৃদয় নি মিয় काम | शीतिकामिमिवाचरिभ्योग रति प्रत्यय । कोधियण यनि म कोऽपीत्यर्थः । अर्थान्तरन्यास 11॥ मायान्यामिति । निश्तो दनादाय त्यामागन्य या - ममय धारशिरिएको आरिणी यहाँषां भरेष व्यदक्षतसा- दयन्त मयूर पुर थालोक्य कामिन्य मिष्वना भौटिल्य बटु अविस्मय कटिया उरथा रनिनिधि रियर्थ । दधातेर गातिस्य न्यादिमा निचोला हात न जुमादेग । बदनरोप- अष्टम ३१३ आलोक्य व्यवदधतं पुरोमयरं कामिन्यः अंदधरनार्जवं नरेषु ॥ ११ ॥ आलापैस्तलितरवाणि माधवीनां माधुर्यादमलपतविण कुलानि। अन्तर्हामुपययुरुत्पलावलीषु प्रादुःप्याकदव जित: पुरः परेण ॥१२॥ मुधायाः स्मरललितेषु चक्रवाक्या निःशङ्क दयिततमेन चुम्बितायाः । प्राणेशानभि विधुविधूतहस्ताः शीत्कार समुचितमुत्तर तरुण्यः ॥ १३ ॥ भर्गतिक कि मदम धातोः प्राइ प्रयोगः ॥ १॥ पातित । माधोना परिवधूनां दमाः कई मि माधुवा- मोतियापि तिरस्कारतानि समसपयि मानो rain प्रवाहासीयन्ताम् । नापन्दम्बार पिक्षिय पसर्गव पाय- Take न पदोपहर्मवादासपोरठा रम्दर प्रन्ययः । परपुः । ५: रबार नपा जिपरेप जित: श्यन्दो पायाबारे रोवर प्रामात प्रादुर्भरेत् । उपमर्गमायोमास पर रख rम्। पोमरनाः ।। ENA KI I सिमेन निमामिलाया - ran ने मापाट वारादिम Afty मुलायात्रामा पनि योम्बरीकारीताए । -RRA भरमार foTer: मोदित या भारसरति वा बबwrixxxnमाम् । .
शिशपालबधे। उत्क्षिप्तस्फुटितसरोरुहार्य मुन्छः सन विहगस्तैरिवालपन्ती। नारीणामथ सरसी सफेनहाता प्रत्येव व्यतनुत पाद्यमुर्मिहस्तः ॥ १४ ॥ नित्यायानिजबसतेर्निरामिरे य- दागेण नियमरविन्दतः करांग्रेः। व्यतत्व नियतमनेन निन्य रस्याः सापनाचितिमुतविडिपोमहिष्यः ॥ १५ ॥ आस्कन्दन कथमपि योषितोन.याव गीमत्यः प्रियकरधार्य माणहस्ताः । उत्लिन ति । अथानन्तर चिन्न स्कुटितम रोगह पिक चारवि- न्दर्भवार्थमयम यस्मिन्नत्तथा सह विहगरतरालपन्नी स्वागता- दिवचन व्याहरन्तीव स्थिता त्य, तना। जैन इस हायस्तेमस- हिता मनहासा प्रितपूर्वाभिभाषिणीत्यर्थः । परपी पुकारिणी नारीणाममिभिरे। इस पाद्यम्मादोदकम् । पादाभ्याश नि यत् प्रत्ययः । प्रोन्ये वेन्य, प्रेक्षा व्यतनत रूपकानुनापितोनाद्दयस्य सायेन- वात संसृष्टिः ॥ १५॥ नित्याषा ति | चितितरिट्विषोनरकहिपोहरेः महिन्य करायः गाविप झव कर: रागेण राणेन इच्छया च श्रियं शोमा रमा श्व म याया सदानन्या. निजव,तेः साक्षादा विन्दतोऽपिन्दादिमिरे 'नकायवाञ्चक : निशा नि यार । उपसदस्यय योजौ पचनमिति सादात्मनेपदम् । अनेन मिराममाया थिय मापन सपनो- यम् । आगादिय र भम् प्रत्यय' । व्यत्व नियुक्तीपत्र - यो । यात्रीयन्दन रमागोमयोरभेदाध्यमायेन श्रीनिवासस्य माप - अष्टम मर्ग:। औत्स यात्वरितममूस्तदम्बु ताव संक्रान्तप्रतिमतया दधाविवान्तः ॥ २६ ॥ ताः पूर्व सचकितमागमय्य गाथ कृत्वाथो सदुपदमन्तराविशन्त्यः । कामिन्योमन इव कामिनां सरांग रद्गलज्जलमनुरञ्जयां वभुः ॥ १७ ॥ संक्षोभ पयसि मुहुर्महेमकुम श्रीमाजा कुचयुगलेन नीयमाने। यवतीरमाईलोमेरपात् प्रतिभोयापिलानियोधनमापिटेर मनोपति मार. दाम्वन्दति । भीषद प्रवेपोरो योप्तिः प्रियास्मिार- एम : प्रियकरायाः पन्य यात कमपि न.पन्दन मारिपन नासानातिमतया संत्रानप्रतिविम्यतया नदम् कर्तृ चौरमा- साया वरतममूरनर्दधारिश चनः प्राशय दिन्यः । प्रनिति- म्बरमपादन नोनपात् नियानिमित्ता रियासपोमेशा । १६॥ ना KIRIT. काविन्यः बामिमः बामस मगर वजन संग्राम मशिन' मा का नया गाठतानमानमय गमनेर RATहिरन गति परामदः । न्य दूतापमहा। चीननरं मा मन्दम्पद वाद र सन्दप भारतादिनः। परमदनरमारिन्द' महाद: पब म बम प्रा. | मरागः गो भारी वरवरायामाः नापी मान . पदनु मदिर। मामा ! NATIमनीभाना हमारनामा शिशपालवधे। -- विश्लेषयुगमगमद्रथाङ्गनास्नो छतः काइव सुखावहः यस्याम-॥१८॥ आसीना तटभुवि सस्मितेन मा . रोरूरवतरित सरस्य-निच्छः । धुन्वाना करयुगमीक्षित विलासान शीताल, सलिलगतेन सियते स्म ॥२६॥ नेछन्ती समममुना:सरोऽवगाईं रोधस्त: मतिजलसीरिता सखीभिः । एशसम्भनदाससम्बन्धोमिटी मामबारः पुषयुगमोहस्लिम भा। पनि मनः संचोभ मोयमाने प्राप्यमाणे मति रथाङ्गनाम्नोर्यु गमवाक- युगल विल्ल पं वियोगमगमत् पियोगासह मोति भावः । नथाधि उत्तजननोत्तर उदतनं यस्येति वा उहत्तः अन्यत्रोत्तउन्मार्ग बर्फीति मापन स कदर कोवा परेषा खेतरेषां सुधार सकरः न कोऽपीत्यर्थः थियञ्च नेष मूलानियोनि जोयितोऽनया 15 मासीनेति | भीग न सहमति गीतानुः शीतभीतः । शीतो- ग्णाभ्या नाहने यातच तिव्यः। अतएप सरपि पारित प्रवेष्टु मनिपुरमभिलाएका अतएव तटभुवि वासीना उपविष्टा । प्राकरि शामच दापरतीकारारम्भ कदलीस्तम्भाविक यथाः सा रम्मीद स्त्री । कतरपदादौपम्यरत्य इ पन्थयः । सलिलगतेन स्वयं गमिम प्रविष्टेन सस्मितेन भनां वितासानीक्षित करयुगन्धुवाना कम्पयनी । धुनोते। करि यानर प्रत्ययः । सिच्यते म मिनार ARE | मेति। असना सममनेम भनो सह सरोकामगाजितम् । वरतिभूतिसूयतिदियोति विकल्यानेडागमः । नेकनी नयापनि नी । महदेव ममन्दस एन्सपेति सभामा र ममाया .
अष्टम सर्गः। आश्विक्षनयचकितेक्षरां नवोठा वोढार विपदि न दूषिताऽतिमभिः ॥ २० ॥ तिष्ठन्तम्पयसि मुमांसमंसमावे तद्दनन्तववती किलात्मनोऽपि । अभ्य तु सतनुरभीरियेच मोग्ध्या दालेपि नममुना निमन्जतीति ॥२१॥ अानामः सरसि नत वावगाढे चापल्यादय पयत्ततरगहस्तैः। बर पोमि प्रतिनल ननम्पति रोधतो रोम । पचमरिन् । रेता नदा नोटा नारधू भयेन चरितदप मम्भनति यदान वोटारम्भत्तारमाझिहत् । घालिताती| लित्र मानिने रति पातो कनादेश । न च पार्षदोगपतिरिका। पिदि पिसी निकाना भूमि रम्भिभिरमयाटा न दून। दापधारे नानि मादेन न्द यादिति भार | भयानरन्यामानार ॥ १०॥ नि नमिन । सननु राभाद्री म्बी छनः प्रम पनि समले प्रमा। प्रमाचे प्रयसन टमत्र मान भाव अन्दर । तसे तिन इमाम हरे । थाको हक नाराममायतीमानतो रिट नया मामायनी शार कामको सिमर । पाशादिप शरिरमो पनि दादर । हिमपदमा मासे मोदयरोष । र मोध्दानिका असे माममभिग्नुमा ? मुका मा मिसनमा सानिमा १५ नाति माक्षिदा सर मान। का मानसिरुम ।। १२ पादयतु । माप
शिशुपालवधे।
उच्छ्रायि सनयुगमध्यरोहिलब्ध
स्पर्शानां भवति कुतोऽथवा व्यवस्था ॥२२॥
कान्तानां कुवलयमप्यपास्तमदा.
शोभाभिन मुखरुचाहिमेकमेव ।
संहादलिविस्तै रितीय गाय .
लालोमों पयसि महोत्पलं नन ॥२३॥
पाहात् प्यन पत्ययः । तरझरोप इस तरह हस्त रझायो सास्ती
शायि उन्नतिमत् तनयुगमध्यरोहि व्यधिहटम् । भिक्षुकवादप्रसार-
सन्यायादिति भाः। रोहतेः कर्म एि लुन्छ । अशा तयाही-
न्यर्थ: । लचम्पाना लयप्रवेशानामिन्यर्थः । कुत. कुत्र था ! साई
भिनिततिन् । व्यवस्था मर्यादा भनिन कुलापोति भामायण
सय सम्भवमभचारिणएवेति भार । अव चापल्यादिनि योरपि
কথাবহষাসুন্নি ময়ী নহবনি ঘৰণ এ
पयति कामिश्वातीतेः समामोनित : सदुपजीरी छानन्यासति
कान्नानामिति । सोलोमा चपलोमिपि । बोयादि मानि-
पुक युवालपोति विकल्यामुग्नावः । पयसि महोत्पल मन्दि
झत्त । अरविन्द महोत्मसमित्यमरः । कानानां मुस करा थयमेक-
मे मापा किन्तु नामामयोः योभाभिः श्यलय मथात इति
महात्मनोषाई तोरनिविस्तयन् थालिस्त रुप गान कई दिति रूप
कम् । इत्यम्भूतजएइति हनीया। नन । न टुपम्पनिः
सहेति न्यायावृन्यति स । यलोमि चलनहेतुके महोत्पशचनने व्यषि-
बादसह हे भान दय यो अभपाकिव निमिनक्रियाखरूपोमेशा
राया ॥२३॥
अधम सर्गः। वस्वती चलशफरीविघटितोरू मोहरतिशयमाप विषमस्य । तुभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेतो लीलाभिः किमु सति कारणे रमण्यः॥ २४ आकृष्टप्रतनुवपुलतेत्तरङ्गि सत्यामलद्य सरोमहार्णवस्य। अक्षोभि प्रस्तविलोलबाहुपक्ष यौपाणामुरुभिररोजगण्डशैलैः ॥ २५ ॥ सम्पतीति । घमा फ्यः पावकामा मत्म्यः । मोती तरी योरिन्यमरः । न निर्विघट्टितो किए यमाः मा इनरव सस्पन्नो विदती । या मायग्दादिमा विहान सान परि रोए। पामो छन्दरा दमाः सा यामोह हो । संक्ति शारदामादेशक, प्रन्दयः । भिमस बिटामसानिययमाप तथा हि रमखोरेगोनि मापिकार शिामि। मिनेन्बादिना निगस्त पञ्चमी । श्रीना, लिमिः प्रमभम्राम हुनि पदो निश्कारपदोमादायक दये । कारदेवि वि मनन् । घाइतनिधारपदभडपना सारपोस केन्ददायसव पई नादधिरा। दरडा दिया नरसापटम्मयों रहि सायम् । पालक पदारमा मनोरम र पनाय का र मानसा पायता धितापतामहर पल गरीन* है। गिरिराम PATI Pापारः। समिति को मोहोर रहार कसरत THIS दावोसते संभालनाभर. मदरसाद !
३२० शिशुपालवधे । गाम्भीर्यन्दधदपिरन्तमगनाभिः संक्षोभ जघनविघटनेने नीतः। अशोधिषिकतितबारिजाननोऽसौ मर्यादां सपदि विलक्याम्चभव ॥ २६ ॥ आदातुन्दथितमिवावगाढमारा दूर्माणां ततिभिरभिप्रसार्यमाणः । भाम्भीर्यमिति । गाम्भीर्यमगाधत्व रिकारिचित्तत्व च दध- दपि गम्भीर सपि रन्त विह, महन्तुञ्चागनाभि जघनस दिधट्ट- नि सङ्ग व प्रचोमञ्चलनश्चित्तविकारच मोतः प्रसएप विकलित पारित- राननमिव पारिजमिव घानन यस म अभासि पोयनेणिमिति धन्यौपिजलाशयः कश्चित्य मात्र मत ल्यो गम्यते । कर्मण्यधिकरणे कि शिप्रत्यय । सदि मयांदा मीमान छोधितीच रिलयाम्बभूव तद्धिवान् । पोरोस्सिीसनिकोहिनियते इति माय । यस गाभीयोसिमा भोधिधियण शाम्यादप्रमाविषयमतीने समालोकिरदार मा । प्रतीयमानाभेदाध्यमायमूलातिशयोकानप्राणितेति गहरः ॥ २६ ॥ यादातमिति । माणि तिता प्रसारिजाचहन्यच शिछा प्रमाणा- इयोयस्य सः । मद्य क्षेनि कर । समोरान शोमावान् । मदुर- गया। मनोगेयादिश्य रति माओमकारक वयम् | कस्यायिकेश- इतः केपपाय | पाथः पक्षर तर कलापा कशात्परे न्यमा । न ति कार चन्यते । पारासमीपे धाराहरसमीपयोरियमरः पगाटमन्तमग्न दयितमादात पहीतमित झीशनलिमि स्म हैर- সংদখায়দিনীমাথায়গায়, । প্রশান্তাষ প্রকাশ ভাব বি থানালি যাবি ক্লিয়ামিন জিয়া- लोहा । Bा पnिi । न अष्टम सर्गः। . - कस्यानिहिततचलच्छिखाद्भुलीको लक्ष्मीवान्सरसि रराज केशहस्त::२७॥ उन्निद्रप्रियकमनोरम रमण्या: संरले सरसि वपुः प्रकाशमेव । युक्तानां विमलतया तिरस्क्रियायै नाक्रामन्नपि हि भवत्यलं जलौघः ॥२८॥ किन्तावत्सरसि सोनमेतदारा ; दाहोखिन्म खमवभासते युवत्याः । रति मूरया वाच्य देशबनाएर प्रतीयमानात्वरा दे चमेदपा- निमयो नि टेति सारः ॥ .७.. धचिन । सदियत् यि घामम् । जनन- मरामप्रिदाजीरा समर: । तटिन मनोरम मोनि। रमरयावा. सरस प्रवायमे सरमम्नमपि मरवावयमेव सरेनषा कि तीनो अमरोबोधो मर्सवनीवर दोरभेदात् । बाबामदा- राधि बन्यवाहपपि मिहतया कलेन सुनानां गदा लिबिवाय निरोधामाय परिमाय च यनं मपो मति दि. परवा महापानिपये मानप्राषितोपोनरन्दमः ॥२॥ किमि परसाराइरादेगा रोपिरोता. सिया र बरपासते हि दर' संपद दिया और मान्दए। पर्यावरतीय मिहिनो माग- (ो रिपो मनासिबतायोतनाम- 4. । परिवारमभू सामान या घो. मा पनि रियोमर नया गि- font मामा दो! eme मा Fin Afternet सन्देमाम् । यिो दस .
शिशुपालवध । . संशय्य क्षणमिति निश्चिकाय कयि वियोकैकनहवासिनां परोसे।२६ ॥ शृङ्गाणि द्रुतकनकोज्ज्वलानि गन्धाः कौसुम्म 'एथुकुचकुम्भ निवासः । माहींक प्रियतमविधानमास बारीणामिति जलकलिसाधनानि ॥ ३० ॥ उत्तु झादनिलचलांशुकास्तटान्ता । चे तोभि. सह भयदर्शिनां प्रियाणाम्। कपसमा । मन्दंगावरो स्थानां सन्देहान in an पार । सोयने निरयो नि ययान • अथ जलारामा गृहामीति । हुन पनि कोनोपन नि बिहानीव्य र । पारि मोडरम्य यन्मादि ! pr' प्रमुख शिधर मि को रायबा मिचि गया. गन्धव्यागि। पाए । गत मोरधोने से गयो । सयानी यह रिपस मिला ए' मा रमरि एक पत राम राणादिन्य प्रयय । पामोरस' गाया धामपन। महोडा गोमाको मायमर | frEARNATA बाफन्दगरमिनि मारनामाशियामा मनोरोगया वामन् । सो महिमा पापा माRITEM गान Rain प्राप उiter हिम बिन Tig star मारनामामा fire Naturxraatहित भार । भो अहम सर्गः। २२३ बोणीमिर्गुरुमिरनूर्णमुत्लतन्त्य लोयेषु द्रुततरमगना निपेतुः ॥३१॥ मुग्धत्वादविदितकैतवप्रयोगा गञ्चन्यः सपदि पराजय तरण्यः । ताः कान्तै, मह कर पुकाररिताम्बु व्यात्युक्षीमभिसरगाल हामदीव्यन ॥३२॥ गुपचनादि किसन कार. । बोदना शर्मभन्दमदार- न्दमोरे इनार निवः गुरुवस मनन दवाइन्टनशिदिवाय मोनपातीमन्दोत्पतञ्च दि भागः1 अब प्रियचो; पामाइनापातयोः पारयो रहमानो: महमा भागारदोः पोर्गम- नपानियोन्युमोदिया महोरिसरः । महानाबदो यव मोहनियोति कस्तोषपना का पोरमा रहिन. अपात् । नोरम दरिन्योरमासनमा कादंगहामात्र प्रतिकार বাঘিয়ােিড়নায় मारिस:११ भावादिति । मुग्धवाद ददारिदिताः देतोगारपरेप- विहारका दाभितः पारितास- पद पनः शानिमरप' समभिगमन सोनं को मा. माम् । पोसार पर नि परशारे गरात: कार पासिम पर मिहानि देखि छ दिनमा ! राम सरिता विही . दोष मदिरा परिकारे कर दिया. पदमारामामि । Mist: RE- গিয়ালম। योग्यस्य विनयनलोचनानलार्च লিখছেননাথিলা। ব্দালযা: ৰূজমান: সীমি वकेन्दोरकृत महाभिषेकमेकः ॥ ३३ ॥ বিন্যা ৰূল্পদি ভাল प्रयास मनसिजदुःखदुर्वलायाः। কাশ। পাখিৰিৰ বিষয় শিখা বলায়- ঔরঙ্গালিবন্ধুর শীর্ষ নি। নিপয়সা। দুম্বাকিছু বলি নষা- একা গিয়ান্ধিকি : 1 যন্ত্র ৱীবালবাৱিালিত স্বরে এ ঘুমধামঘৰাধিবলবই স্বল্পীঃ যার 'জপি, বাদশায় আমি মাথঃ জনাব লাকী দয়াক শাব। কখগুলির জীবন- মি: দিনায়িকা নঃ জস্বিাধীন হয়। কী বী মরু, দীঘিা দ্বীনি ভিী। অ গম্ভীক জারি গম বা মনীষদালঞ্চের কমান্তযিৰি ৰা বিছুয়া মি। জনবি মীৰা ৰাষা থে জগণি নাম্বাই ময়া । faৱাৈলি সামৈঃ। বিছু ঘষলাঃ অৱসায়াঃ খ-ি ময়’ প্রকায় কছুঅন্থ। মধ্যিমিমঃ। বা বল না নিখিয়' {আৱৰবধা আমজ, সয়'। 'কাে~ বিমবৈয়া বিবি বিশ্ব | যা দুঙ্গায় ছায়ায় শিবালয়। প্রবিধাদি খ য য দিই। শী:- মনিকে যীধষিদরি আত্। য - अष्टम सगे। ३२५ 21 सौवी वलयमवागलकराग्रा लावण्यश्रिय दूव शेषमङ्गनायाः ॥३४॥ नियन्ती दृशमपरा निधाय पण मन्तेन प्रणयरसेन वारिणव । कन्दर्पप्रवणमनाः सखीसिसिक्षा लच्येण प्रतियुवमञ्जलिन्चकार ॥ ३५ ॥ आनन्दं दधति मुखे करोदकेन । श्यामायादयिततमैन सिच्यमाने । ऐडमने उपयुक्रेनरेन्याहिति वित्रः । तदिवापागलपनत् । मिति गुणनिमित्तशाम्पदपोमा । २४ । লিসি। আসা গুডমৰিা অনামে विगत पुस पहिं कता निहनी इशिविगे पेश नई प्रशासयनी- स्य 1 अपरा ती मया सिमिधा मेन मिसा तयाः सोया- नेपानमरे निउनी मत शिशुनोति योनाय सिमितीयायां सनः मयोगः । प्रतियुा युवा प्रनि । अन्यथयोभावसमामानः । भने । मति मना एयरपनेवेत्य वा । पाहादस्य दलोयस्तासिर दस प्यायः पारिता पूऐमनिचार पायामामन्यर्थः ॥२५॥ थापन्दमिति । भानन्दं दधति प्रिय सम्भारमया इन्दधाने दा. मया मपयोरमायाः खिय. । सामा योयममध्यस्य स्पन | हथे पहरे दक्षिण मेन पारिशदेन दतिः प्रियः । चतगोए प्रयया । ने कमा परोरनामगि सियमानेपनि पन्या सामा-- गया। परोलमेमा सादिवि वरपार । तरसा. समस्या :- रममनिमपि प्रियसन l से दाम माति सिम- नामा मातोपपता सेवादीनामित पा: दि.
शिशपालमध। ईर्ण्य त्यावदनमसितमप्यानल्य खेदाम्बु नपितमजावतेतरस्याः ॥ ३६ ॥ उहीच्य प्रियकरकुडुलापविद्ध वक्षोजयमभिपिनमन्यनार्थ्याः। अम्भोभिर्मुहुरसिचवधमर्षा दात्मीयं पृथुतरनेवयुग्ममुक्त. ॥ ३७॥ कुर्वद्भिर्मुखरुचिमुचलामजसं यस्तोयैरसियत वल्लभॊ विलासी। तैरेव प्रतियुवतेरकारिदूरा • कानुष्यं शशधरीषितिचटाछ ॥३८॥ 'मधि मिमिति विरोधः । तस माल्यकारको रामानम् ॥१६॥ उद्दीहोति । प्रियस्थ करडमलाभ्यः पाणिपुटाम्यामपवि. सिरभोभिरभिषिक्तं यन्यनायी। सपढ्या. बनोजद्वयमुद्दीच्य ब- यि हा अमोदी शिलकीपादात्मीय वधोनद्वय शुतरेण नवयुग्मन मुक्त भोमिन जरसिचत् अभिपिनयनो । नमसरा दिवेति मात्रा। द्यतोवस्तुनालद्वारमनः । लिपिमिचिभ्यति चिडि रहा देशा॥३०॥ कुभिरिति । मुखरुचि मुखकानि' उज्ज्वलो कुहियस्तो- नामी विलसनशील. कामी । पौ काल से न्यादिना धिनुण मत्वयः । पसभामजनमभिचत मितवान् | स्वस्तिवादात्मनेपद यात्मनेपदेव न्य- सरयामिति चिने डि चरडादेश | परदीधितिका गरि कानि कर हैरेव सोयरातियुवते. भपश्या' काबुध्य चाथिलावं वैदण्य शाकारि तोय. कानुष्य व तमिति सिहकार्य मित्तिपोषि- प्रमभेद । तन्य यि साति. वैथएवं कानुध्य रमेदाध्यासायादति-- .
अष्टम मर्ग:। रागान्धीकृतनयनेन नामधेय व्यत्यासाभिमुखमीरित: प्रियेण । मानिन्या वपुषि पतन्निसर्गमन्दो मिन्दानोहृदयमसाहि नोदवजः ॥ ३९ ॥ प्रणोरः प्रणयिणि सिञ्चति प्रियायाः सन्तापं नवजलविन पोटहीत्वा । उद्धृताः कठिनकुचस्थलाभिघाता दासन्नां भृशमपरागनामधाच: ।। 8०॥ संक्रान्तं प्रियतमवचसोगराग साध्वस्या: सरसि हरिप्यताधुनाऽम्भः । अयोनिम्तदुत्यापितेति सहर॥ ३८॥ रागेति । रागेप रिपक्षातराणान्धीकतनयनेन प्रियेण नानधेय- व्यायासा हपन नाम कमभिमुखमारित निप्पोवधि पतन् मिसर्गमन्द. सभावनड तथापि हृदयम्भिन्दानोरिदारयनुदकमेव बनोशनिदान পীনালি বিন্ধাৱাগৈ। সানি। বিজলি नकोरवन्या नायिकथा मामाहि न मोद । तीक्षायोगादतोममपि तीक्षा भानोति भा। उदेवज इति वेवनिरचयापकम् । ३८ मुनि । प्राय पम्पा प्रियाया दर मिञ्चति पति कहि- नमचम्पलाभिघाताइद्धता उत्पतिता। भाजप्लस विभो दिन्दन 1 ध्वनि बिन्दु पता पुगोपिए स्त्रिया मित्वमर' नसा मिलाया' मनापहीला बादल्यासद समीपम्यामपराग मां सपत्रीम्भम- भाg: मनापयनि साइतेहि बदन न्यादिमा मिपिरि पत्यादि- कार्यम् । तन्मे गटेगपरमा नाट्यातत्तापानमुलते मा बकायगाहमा ।।
মিঃ।
तट्दैव सपदि हतेऽपि तत्र ते
कस्याश्चित् स्फुटनखलक्षणः सपत्नया ॥ ११ ॥
इतायाः प्रतिसखि कामिनान्यनामा
ड्रीमन्याः सरसि गलन्म खेन्दकान्तेः ।
अन्तर्छिन्द्र तमिव का मथुवर्षे
भमानं गमयितमीपिरे पयांसि ॥ ४२ ॥
संक्रानमिति । प्रियतम कांगास कान गादानिश माछ-
तटलग्न असा दिलाया' पदरागमधुन परति अमः पत्त, । माधु
निष हरिपते प्रमाल एवन्दमा इति बुद्धा सपदि भिम
रागे हार स्कुटरममयोध्यानपिनाया' कथाविधायिकायाः
सम्बन्धिनि समस्या ते
मतम् | भावे लिट् । दिदमातपास आया-
भविष्यतोदापणदबदबेटम यदग राममेव द्रष्टुमचमायानमसाला-
যা খুবি | অর ধনার ঘার বিঘাপ্পাক্কাধান নয়
रसबापोत्पादनादिकार्योत्पत्तिक्योरित्रमालबारः ॥४१॥
इताया इति । प्रतिमलि मलाः समीपे सखीममयमित्यर्थः ।
স্বীকালীদাই সফল। জানিবা সিইuহ হলো
माना अदनाना । सभामोहिमा बझावः । इतायाः अतएर
गलपेन्द्रकान्त होमत्याः नजितायाध कथाचिदिनि शेषः ।
स्रमि दूत' गोषमताह अन्तानम् । अनरोपसर्गरहोत्तवरमाद-
पस धोः गिरिति किमन्ययः । कर्तुं मनुष्य कति भि. एयापि धरो-
জধানি মুন্না দায় হরিঙ্গাযিস্থ। নিলাম •
कत्त कर्मच प्राधान्यादमिधान । पिरे नि किन यत्र
देवमपान मिमिक्षा तथा भरपदुःखादपि दासह सपत्याः समिनि
प्रस्तुभमिः ॥ ४५ ॥
अष्टन सर्गः। तिलाया; क्षणभिषिच्च पूर्वमन्या मन्यस्याः प्रणयवता बतावलाया:- कालिन्ना समधित मन्यु रेव वक्र प्रापादयोर्गलपशब्दमजनाममः ॥४३॥ उद्दोढुं कनकविभूषणान्यगक्तः *संधीचा वलयितपद्मन नालसूत्रः। निकाया इति. प्रत्यक्तातिरेप क्षयं पूर्वमन्यां सपनी मभिषिक पश्चात् मिनाया अन्यथा घराया• हिया यक कर्म मन्य : कोपए कर्ता शानिन्ना कायण वैवर्षे न सहेति यावत् समधित सन्दधे पो खे। मम्पूर्णदधात' कर्तरि दुष्टि नड, स्याम्बोरिखेतीकारः मिच frवाब गुग्गः हसादगाशिनि सकारलोपः। गक्षत् सपदन्यो सम्बन छाननाम्भ कञ्चनोटकमपपद पर्णस्यामादम्पाप कोपकालिमतिरो धानेन स्वकालिन्नएर प्रकाशनादिति भारः । पूर्व वादानोत्तरया क्या मर्यनादाक्यार्थ हेवायलिङ्गम् ॥ ३ ॥ मोमिति । कनाविमयान्युद्दोटुमागलः सौमार्यादिति भावः बतरन महाबतीनि सध्या तेन सहदरेण कलो । फात्विगादिना कि प्रत्यय. सहस विरिति सहयदस्य सध्यादेशः अनिदिनामिति नगर नोप' अव यहारलोरे चारिति दीर्घ । बलयितानि इलयोजनानि पद्मनानुमाथि सपालगन्नबोयस मा सणालगतकट्टए इत्यर्थः । तथा धाः दादासान् प्रनिनितायाः सपन्याः कटान एव भारोयस्य : नया सासूप-दर रचयः । यतस न रम्याभुजोगाइ: साधोयोवाढत रपिति क्यिा रिणषणम् । अनिकवादयोनं दमाधाविति वाटपदस सा- देश | गुरमरितान् सायशभा । दन कनकमप्पामावापि तत्- हार्य गुरुत्वामाभिाना सार गुररिदि से प्रतियोलापितापियो- कानुमिति : RRER शिशुयालमधे । आरूढप्रतिवनिताकटाक्षभारः साधीयोगुरुरभवन जस्तरुण्या: ॥४४॥ आवडप्रचुरपराईकिहिणीको रामाणामनवरतोदगाहमाजाम् । नारावं व्यतनत मेखलाकलायः कस्मिन्चा सजलगुणे गिरां पटुत्वम् ॥१५॥ पर्यच्छ सरसि हुतेशुके पयोभि र्लोलाई सरतगुरावपत्त्रयिष्णोः । आपति ? उदकस्य गाहोऽवगाहन' उदगाइः । मन्यौदनेत्या- दिमा उदाए । मनवरतम्भजन्ति याससामनधरतोदगाहमाजा रा- भाष सतीश मन्वन्धी यात्रा प्रोता; मधूरा भूयिडा. पराया. श्रे. व शिशिखायणन् स यथोक्तः । भय त नि कम् । भेलाक- लारधाराम ध्वनिन यत नुस। मधा हि सलेम मइ मजलीला- होगुण सूत्र यस स. तथा उलयोरमेदाज डगुयोजा जालन मद्देति स अडगुणोजड तसिनु कपिन या मेसलाकलाये मुनिका गिरी वाचा धनीनाच पटुत्व सामग्रम पुलामोत्यर्थ । हपम नामेटानि प्रयोकामाग्रिहोयमर्यान्तरन्यासः ॥ ४॥ प्रर्थक इति । परि परितोऽ' वा पना हाम्वतिरोभाय- काभित्य: । पिन मोठि पयोभिरके स्तीपरिशने हते स्वादम- सारित मति सरकारी रमणे च को घोण्यासयो वर्ष । सोधणयोरित्यमरः । शमीही पयागे. बाहार र । पाषष्ठोपरमाणायाम सातपाय त्यमरः मला Fত্রাবিলাং ধ সহঃ । সুস্বাসোনিযাযাদবীঘিনিষীয় জ্বলিশ मनिमी इन वोचिरेस इससे न्यसन र पर्स मेव यमनमा अटम सर्ग ! . सुयोग्यादलबसनेन वीचित्त न्यतेन द्रुतमकृतानिनी सखीत्वम् ॥ ४ नारीभिगुरुजघनस्थलाहताना मास्य श्रीविजितविकाशिवारिजानाम् । लोलत्वादपहरतां तद्गराग संजनेस कलुष आशयोजलानाम् ॥ ४७३ सौगन्ध्य दधदपि काममङ्गनानां दूरत्वाहतमहमाननोपमानम । भेनेत्यर्थ । मचीत्व अश्त सखीसम्यञ्चकारेन्चर्य । यत्राअिन्यादिष भधीवाद्यारोपात्समस्तवमुक्ति सायारूपरम् ॥ ६ ॥ मारी भिरिति । नारीमि कतीमि गुरुजघनस्वराइताना ग्रास्य শিমুমীদামি fifলনানি নিস্কাগীনি বাজেনি ঝাল স্ট্রাল लोल पाचनत्यात मटणत्वाच । सोवन्सटप्णयोरित्यमर । तासामग- रागमपहरता चाल यताञ्च जलाना नोयाना लडानाञ्च स व्यापयोह- दोवृदयञ्च कन्नु पोऽम मन भितय समचे मनात अपहर्तुसादन- पपकरणादिनिरामय' कलु पो भवतीनि धनि । अभिधाया प्रता नियन्त्रणाम लेप ३७॥ मोगव्य मिति । काम प्रयोग मोगमा सुरभिगन्धित सम्बन्चित्य गोगन्धक यामाद रेगे सम्वन्धिगई योरिति विश्व । दधदपि यह दूरपात्य दरम्य त्वास नानामाननोपमान सस सादृश्य गतम् । दूरस्था पनिारया ति परिति मात्र । सम्मति पुनलामा नदीयोनेदिष्टम निकतम फत् । अनिकाटयो दसाधाविलनिकमन्दम्य दादेश । जिनमेरिकनमभूमिति नग महोत्मलकरविन्द दालोले बने पयमि मौज यथा दृरेमाम्येन दृश्यमान सम्बन्धी सविधामानित मस्जिय पिलीयते तदति । पयपालनतेजमझने एनातिवमुदत P शिशुपालवधे। नेदीयोजितमिति लजयेव ताला দলীল এযদি মন্ত্রী মম। ২৪ সঙ্গী বশমাৰীৰ कोडाभिर्विदलितथिकापियनः। आवाल्य: सरसि हिरण्मयैर्वधना মীমাঝি নিজৰ্জৰিয় অলি ॥ ge आस्थाकी युवतिदृशामसौ तनोति সুহান মিয়ানমানি কিমি। { অনুষ্যনিৰ্দিষ্ট বয়া: যদি 1 = 0 ধরি। অং সল্প অল্প। যা ঈীরাধি: ঃ নাসাকাদাহাৰি আধিকাক্ষিঘিয়া ঘি মীন- সুবিন্ধানযুমিন যাবিলিন হুথিয়ামী । য- থিকা যিাদ্ধা বা ঘন চুক্মিঘদা। নথিয় - হয়। খ্রী। বাংলানি বিমান। যথ ধৰি স্বীয় বিশ্ব জয়শ্বৰনদ নিৱ- 'বনলতলা বিঘা | মানি মিলিন। মাই , ৪ লাখা- { । খাজানি, জানাক্ষী গীয়া আন্ধা সময় যুমহলে সুমি বন্ধ্যায়ঃ । লফিজি , যুগ্নাকাঙ্কৰিজি সুষটাঙ্গাইঘ; বিসিল্লামা । অধী গুহ স্কালঃ তিনি যা ব হ্রষাবােদনানী গােবি থিনীতি হশে, জি হন হার জিদ্বিী। শা শাধনারুয়া কান্ যা রে সাগ। য' না শুদ্ধ- কাপ্তাই দিঘি। এবং ৪ালীয়। শয্যা अष्टम सर्ग। ३३३ मत्व व स्वगुणपिधानताभ्यसूर्यः पानीयैरिति विद्धाविरोजिनानि ॥५०॥ निति सति हरिचन्दने जलौधे रापाण्डोर्गतपरभागयागनायाः। अहाय स्तनकलशहयादुपये विच्छेदः सहृदययेव हारयष्टया ॥ ५ ॥ याविन मर्मल्यापस्य पिधान तिरोधामप्र । करिधानतिरोध विधानाच्छादनानि चेत्यमर । - मागुरिरकोपमायोरुपमा धारि- त्यकारलोम । तेन माभ्यसूयै मधे पातम मानीय । सम्भोऽ पनीयमानीयनीरक्षीराब शम्बरमियमरः । तव्यत्तध्यानीयरत पिने- रनीयर प्रत्यय यतनानि जहानि रति यनेन स्वगुणप्रकाशनयो- ग्यतया विवक्षितेन प्रकारेण नि ऐषत्यरूपेोत्यर्थ । विदधादिर चौ- सानि चालिनानोत्यई । धाबु गतिशुशोरिति धातो कर्मणि लिट् ॥ . निहोनाति । इरिचन्दने रक्षचन्दने जलौ न त शालिते मनि । धारे कर्म पिन को शूटनुनासिके रति कर सोटादेश एत्य निति हिरोकार । छापाएको पाएड, वर्णाटङ्गनाया मानक- खगहयान गतपरभागया सौववाहिगतरों कया। सामान्य गुपसाम्येन यत्र पम्वन्नौकनि त । हारयश्या कलयों महत् यया सचिनयवेन्य टोचा । मिजपरभागहा- निपरानाले रेन्वर्ट । चङ्गाय सपदि । हाम फरियासानाय चाह. मह, माहितदत्यमर ! पिने दम्न नापेये मात्र । हीननीर- मादनौवन र रमित भाव । उपगदिल कर्मणि लिए । हिजो महेताय हार पिच्छ दस सउदय हेदकरयोग्य का सा दोलस मान्योत्य- तित हर !! यतएप मामा- शिशुपालवधे नेदीयोजितमिति सजयेव तामा मालोले पयति महोत्पलं ममज्ज ॥४८॥ प्रश्नः सरभातमझसोऽवगाह मोडाभिर्विदलितयधिकापिशङ्गः। आकाल्प: सरसि हिरण्मयैर्वधना मौर्वामिद्य तिमफलैरिव व्यराजि ॥४॥ आमाकी यवतिहशामसौतनोति छायव श्रियमनपायिनी किमेभिः । A त होपमूलानिये लिहेतूने क्यों सहर । ४८ ॥ REमिति । सरममावर घमनोऽवगाहा ए मोहासाभि. प्रमटेडागाहयोगमसि चुतदिलिताकिहिता यूचिका पोत- সুঘিাসিগ্ধাৰিবলিৰ দিনৰীয়ায়। - णिका अधिकाम्बा मा पोता ममियमरः। तपिशोर- म मय कौवा । दाण्डिनाय नेत्यादिना नियात । वरनामा- ल्पभू पण सरसि यौन्धि, निशालायादाप सहित थानमन्वालामण्डं रित्य कहा। व्यानि पिराजिनम् । भावे दु. ध्याकालीन स्वामियमा काशी अमदीया, समकारि त्यर्य परमदोरम्बारा सञ्चति सकारादरम्ययः । भिन्नधि * মুসাহ্মান্ধানি সরঞ্জাম ঠিকান্থসিনি । शमी काया कान मिति याति भव युवतिभाममायों स्थाथिों নিশীবি হনিম্ন কি হয় ৭ ফিন্দিীগ্রন্থ! | প্রজা मनाया करणसात् हीया रज्या प्रामाला - कारेणापत्य निधिये व्यर्थ1 राय यम् । भागमा ছন্ন সম:। मत्व व स्वगुणपिधानसाम्यस्यः নীতিনি নিষিৰঞ্জনান্তি, ধু • t निति सति हरिचन्द्र ने जलौघे সাৱেীমাযহানায়। অায় নলয়য়াময় विच्छेदः सहृदययेव हारयटया ॥ ५ ॥ নিঃশষত্ব বিশ্বৰ সিম্ । অধিনবিহী মিখানালানি বণ। এ ধ্বনিষীনুল গ্রী- কানীম'। নন যাই ৪ সনদই। ক্লানী। ঃ- শরীবাশীষণীলীহেল্পদিলে। মম্মলণীয় যার ভিী- যে, সময়। দাসি বালি ধৰি ৰন জ্ঞথানী- ফারা বিশ্ব প্রায় নিখো। বিধাধি ধী- যানি খাসিনীম। যা অনিয়াকে বাধ্য কবি প্রিয় দুখ । বিবি। টি গব সীলন ধাবিস ধ্বনি। এই ছবি :পাই নি । প্লী নেত্রধান ছৱিীকা? অথবী, মাছ, বাংলায়, ঘাস- ধ্যে দোয়া ধীমহল কেরা। অত্র মাদা- প্র: কাজাল যুষাশ হয় লনকানলি গণা। vাবো ঘা হয় বিপ্লব সকা। নিমাঙা- শিলানী। প্রায় দুঘহি । বিদষ্কার , , fং হুদা। প্লিস গা। গা । মাগীসহ ধরিল মা। লেখা বিহ। প্রিয়- At হবে ৪ খরচ। ৫ गिशुपाला। अ य न गुणमामृतस्य धारयन्ती सकुल स्फुरितसरोरुहावतमा। प्रयोभि सहसरसी नियमाणा रतत्व व्यधित वधुदृशां सरेव ॥ ३२॥ स्रान्तीनां वृहदमलोदविन्द चित्री रेजाते रुचिरह भामरोजकुम्भौ। व्यन्यून मति । ग्रन्यून समयममृतस्य पीयूथ्य गुण माधुर्यादिक धार- यनी। अगन्धमन्यातरम भीतल च तापहम | द स च पथ्य- व तोय गुणवदुच्यते इति । कोदशगुणञ्च धारयन्ती सरसीप । असता या सात पीय महिले मिति विश्व । सानि विकचान । उत्भ बसमझ लयो रुपसायनादियामय लत्वम । पुरि ন নি বাপি ব ন ইঙ্কার রাদি গুসন্ধা & বিমানি কাল কী য়া पा तथोका प्रेयोनि सह नि- व्यमाणा मान पामाभ्यामिति भाष । हरसी परिणी I रमाय धिन विधा । तथा पुरा { व्यधिति पान करि किरह, । रहोबाइप नय शुद्ध मेव्यत्वाशायीनि चौक मरिष्क्रीडा मारेषु मा कमिति परिगणमाय मरमीवर राया अपि प्रतिक्षायो तत्थयोगिता मदपिज्ञायान्त दीमक रुयति पाठे नावविवार कार्यान्वधा अपमानुषमा स्यात् । न च सा- যমিষয় দুগৰ বাহিনি ! (৫ मानोनामिति । सानीमा नमामामामा रुnिt सम्बन्दियो र हदिरमहादविन्द्र मिशितो! मन्यौदने या रिमा ४. गन्दग्योदादेश । घरोज कुम्भौ अब चाराणा सभा भारी म पिनिगुटिकामिरुपइन्य गयो भोगते वा उपायायात | চালতখানি নির। যুণ খ্রীহি এ अहम ममः। हाराणां मणिभिरुपाश्रिती समन्ता दुतमूवैर्गुणवदुमनकाम्ययेव ॥ ५३॥ आरुढ: पतित इति स्वसम्भवोऽपि खच्छानां परिहरणीयतामुपैति । कर्मोभ्यश्चतमसितोतपल वधनां वीची भिस्लटमन यनिरासुरापः ॥ ५४॥ . दन्तानामधरमयावकं पदानि प्रत्ययास्तनुमविलेपना नखाङ्काः । . बतच उपास्य काव्यायात्मनरला गुण वदुपारकाम्या तया गुणपदुमका- म्यया बामनोगुददाश्या कान्दिरीः । काम्पचेति कास्यप्रन्थया- नधातावादग्यादिनि म्दियाममान्वये टाम् । समन्नाइपाधितो संविधान रेजाते रास्ते म । फरणाञ्च महानामिप्ति विकलादेकाराभ्यासलोपौ । गुफा बन सलमन्दन च सवभेदे मृवानरमशिवयन रति प्रतीत: वेषानुप्रास्तियातिश्योन्याचप्रारियमुना । ५२ शाहरति । बसम्भोग्यासमतोपि मानसशस्थानात- उत्तमायमर पनितम्तया माहेतोः यापतितत्वादियः । खाना निर्मचानां परिहरपीरतो त्याजावमुपैति। प्रवज्यामितो- राोटारडामरणानिधाति भरपाटिति भावः । बीसीमितटमनुन प्रति निरापिदिए। इतः यमादायः बना कप. चुतमलो- पर बामपति मायः विशए भामान्यमनरूपोलानरन्यासः -मनगगनमतादियोन्या सोर्स: । ५४ ॥ दनामादि । तोधि धरितोयम् । विभय व्ययीभावः । भाना सानितहासारा धरन्दना पटानि रनपतानि या विमो नारामा नुरीरं प्रत्ययाः ना नाशि- गिरामालध। आनिन्य : श्रियमधितोयमङ्गनानां शोभायैविपदि सदाश्चिताभवन्ति ॥ ५५ ॥ कस्याश्चिम खमनु धौतपवलेख यातेने सलिलमराऽवलम्विनी मि. । किन्चलकव्यतिकरपिञ्जरान्तराभि शिवथीरलमलकानवल्लरीमिः ॥५६॥ वक्षोभ्योधनमनलेपन यदृना मुत्तंसानहरत वारि मईजेभ्यः। मानिन्यु मापयामास । नीष मोहरतेति बचनात् विवर्णकालम् । ह मतः पजमान सन्दरामाश्चिता। सदनितादे के पदिति भेष। पिदि विभवाभावकापि गोमाय भवाय भवन्ति । कृपः सम्पद्यमाने रवों बकरति पर निर्देशा । थान्तरन्याय - तथा । - मस्यापिदिनि । धौतपलने वालिदवारबीक कसाधि दुखमनु पुषेन भम्बा यथा तथा मुखे पति यावत् । हतीया यमो कर्म- प्रश्नीयाचात् हिनीया । मलिनगरेशावलम्बिनीभि म्यमानाभि: था- ষড়মামিলি। কিন্তু ক্ষবিন্ধস্বৈ ঐদিইল ফিত্ন- লাথি মামা নামি স্বাভাখি বন্ধনই,ঘদিব- | समा। यसरी मकरी स्त्रिया मित्यमरः। नाभिरापारीभि- शिवधीकरितापत्रयोमा धलं व्यासेने सम्मा दिता । तनो कर्मच चिट । बदिवस श्रीरिप बोरिति निदर्शनाभेद ॥ ५३॥ या लोकहोम पुंसामापत्रस्याभेद' पर्सयति ! . पोभ्य त्यादि। दारिता उदरकार या यादवामा धम्यिोधन मान्महक्षेपन म- रागत । भिवाद। अब बध्नामिति काविक माउ शो. - अष्टम सर्गः। ३३७ नेवाणाम्मदरुचिरक्षतैव तस्यौ. चक्षुष्यः खलु महताम्परैरलङ्घयः ॥ ५७ ॥ योवाद्यः स खलु जलैर्निरासि रागो यश्चित्त सतु तदवस्थएव तेषाम्। धीराणां ब्रजति हि सर्वएव नान्तः पातित्वादमिभवनीयताम्परस्य ॥ ५८ ॥ फेनानामुरसिरहेषु हारलीला चेलश्रीर्जघनतलेषु शैवलानाम्। नानुपेच्छ वक्षोमावनिर्देशानुत्तरझोके शामिति पुंलिङ्गपरामर्णचन पाशः। मूईजेभ्य: गिरोरहेभ्यः उत्त सान् भेषरानहरत नेहा मदरनिर्मदरागोऽद्धतेत्र तथैव तस्यौ वारिविहारस्थापि · रागजनकला- दिति भावः । अतएव रागद्दयखाप्यभेदाध्यवसायेन तदवस्यानिर्देशाट- तिमयोनिः । तथा हि महताञ्चचुधि भवराचुम्यः प्रियोऽविजय । प्रि- येति च चक्षुष्प रति विश्वः । शरीराच्या ति यत् । पररलडेगा- दुई सुनु। चतुथ इति अषमतातिशयोतिः नया पूलिया च हड्डीहो यमनरन्यासः ॥ ५७। य, इति । तेशं यदना दहिभोगाद्यः । हियष्टिलोपोय. पेलि वचनात् या प्रत्ययः । यो गोरागः स रागोजयेतोय न।"निरामि निरस्तः पदः । असतेः धर्मणि लुट । चित्ते को रागः म व संवावस्या यस स तदनस्य एव न निरस इत्यर्थः । अल रागयोरभेदाध्यवसायादतिशयोतिः । तथा हि मोऽपि धीराधा महामन:पातिवादन तत्वावति दापत् परस्याभिभवनोयता म जति यन्यथा बनत्ये येत्यर्थः पूर्ववदलशारः पमानामिनि । बदनां भरमणानाम्पीति भावः पयसि विभपयं [२८] ।
३३८ शिशुपाम्बध । गण्डे ए स्फुटरचनामपलवल्ली पर्याप्त पयसि विप वधनाम् ॥ ८ ॥ भर्जिलमभि भूषणैर्वधना मरेभ्योगुरुभिरमज्जि लज्जयेव । निर्माल्यरथ नन्हतेऽवधीरिताना मप्युच्च भवति लघीयसां हि धाय म् ॥६ मसावकारावादि दान् परशामिभाषतां नमाति बानि । बरामा पनि ३७ अ.म सर्गः। नेवाणामादधिरचतैव तस्यौं चक्षुष्यः खलु महताम्परैरखतः । ५७॥ योवाहः स खल जलेनिरासि रागो यश्चित्ते स तु तदवस्थरव नेपाम्। धीराणां ब्रजति हि सर्वरक नाता रामदोराचाबाईयो का हिनदि भराई पातिवादमिभवनीयताम्परस्य ॥५८॥ फेनानामुरसिरुहेषु हारलीला নিশীলনল মীনালা। মানুগল্প পর্দামনিমালীঃ নাৰিবি ‘প্রিয়তমা সাল। সমঃ ঘিাটঃ শুল'ৰাৰ মানবে বাৰ "महानिर्मोऽस्तव तथैव तस्यौ वारिविहारथामि · रागरनाला- दिति भाव: । अतरस रागइयथायभेदाध्यक्सादेन नदस्थानिर्देशाद- नियोति । तथा हिमलावधि मारायः प्रियो दिन । प्रि- rafiaघरोरापयाति यत् | रलहा- दुई। रय ति भूतातिश्योतिः तया प्रक्रिया र महोदानाबाद २७॥ इति । ते या परिमोशः । वहिलोपोयर ति भवान् यत्र प्रथम यो गोराग १ रागोनोसोय संदेड निराध निष्टः सनुः । अतः कर्मथि मुह । दित्ते हो राम. यह सेवाका द सन निरस रवः यत .. হয় । वडा नमो बताया शिशपार 1 गण्डे षु स्का टरचनाअपनबल्ली पर्याप्त पयसि विभपण वधूनाम् ॥५६॥ नश्यद्भिर्जलममि भूषणैर्वधना मग भ्योगुरुभिरमज्जि लज्जयेव। निर्माल्यरथ नवृतेऽवधीरिताना मप्य भवति लघीयसां हि धार्थ म् ॥६॥ 1 पो समयमासीदिलय. । कृत नाना हिण्डीरायो उति रह- नात्य रसिम्हा रूमा । पीदि योग विभागाकप्रत्यय हलदन्नादित्य- नुक । तेषु हारनीना मुक्तावलिश्री जातेनि शेष । शैवलाना ज धनतनेषु चेलश्रीनशेगा जाता । गण्डेषु कपोने में पता इति Eि-- भनिविपरिणामादनुपनः । स्युटरचना व्यक्तविन्यामालपत्री ममर- खलता जातेति ष । छात्र केन ना हारलोव लीला शनाचे- मोरिव श्रीरिति निदर्शनाभ्या रना, पत्रवतीति रूपम्प वाक्या ইবনুলমাখনান ব্যাপ্লিমাৰন সুষ যাৱকন্দ্রের इम ५८ भवद्भिरिति । बधून महेभ्योमनि पहिगुम मौकण्या- रस्त्वयुक्त घोले जया भंगप्रयुक्तया ष्ट्रियेवेत्यु, दोहा जनम भव्य- मजि जले मग्नम । भावे जुइ । अथानन्तरमेव न त भिनेति भार निर्माल्य भुक्नोजितमा नरो जसे अमति भशेऽपि निर्भ स्तरित माप 1 नया हि अवधीरितामा निरस्कृतानामपि सुधीयमा- বু জানাধামিয়ামিলীবি লুলাম খান पटनो नजिरा करिदिनीयने तुबासु मिजाविज भन्न इति माघ । बर मु गुरुणिमामि अनि सान इति परमाई । ६.।
अटम सर्गः। . आमुष्टास्तिलकरुचः सजोनिरस्ता नीरत' वसनमपाकृतोद्भरागः । कामः स्त्रीरनशयवानिव स्वपक्ष व्याघातादिति सतराञ्चकार चारूः ॥ ६॥ शीतात्तिन्वलवदुपेयुधेव नीरै रासेकाछिशिरसमीरकम्पितेन। रामाणामभिनवयौवनोपसमाजो राने पि स्तनतटयोर्नवांशुकेन ॥६२ ॥ शमोतभिः समधिकमात्तमङ्गसङ्गा लावण्यन्तनुमदिवाम्बुवा ससोऽन्तः । ध्यामा रतितिन करवः पयोमा. यानाः सीमाना निरताः उसन कौमुम्भ वासोनीरक्रमरनं निरसमित्यर्थः । स्तमिति क्षेत्रः। अद्रागोऽपाहता मन बरिः । तीय' सपक्षव्या. पानात् वार्ग दयादनुभयान नुतापजानियत्व मेवा । कामः स्त्री. हियः। वाम्भसो रतीयडादेगरिकल्पापदे भर्स टीर्घ.। सनरा चाल पूर्व नोऽपि रमीयाकार स्त्रोदा काम एव भषयमन्यरूयमेवेति सारः ।६।। गीते। औरैलोवरासे काटानेदनात् गीताति. भीतव्ययाम्वन- बत् साउया प्राप्रग्नेच तो।। पाएर पिचिरसमोर कम्पितेन ईतगत पिनेर नांगुन का अभिनको यो यौग्नेमा स्पणवत- द्वाजे रामायां मननटयोराधारयोरामि यानि मनम् । मारे नुर। सेहेदरम्बाएर स्य शोवानि हेदकत्वास त गु- योदया।६॥ धन सा जन कोड़ाळा जनादुत्तर दयति । योरिति ।
शिशपालब उत्तरे तरलतरगरगलीला निवांतरथ सरसः प्रियासम: ६३ दिव्यानामपि कृतविस्मयां पुरता दम्भस्तः स्फुरदरविन्दचारहताम् । उद्दीच्य श्रियमिव काश्चिदुत्तरन्ती मस्मार्षी जलनिधिमन्यनस्य शौरिः HEN श्वना यत्परिहितमेतयोः किलान्त निार्थन्तदुदकसेकसकमा:। बाप जसकोड़ान नरममा गालसम्म मात्' बातमुपात मिति या । ममधिकम तरिक्तन नुमत् मूर्ति मत् सावख मे३ कानिमार- मिवेत्यु मचा व्यवधानहि शानिः । भौतादिकत्वाकधूमधगुणः । गरलायरलाक्षरता एरनावत्य स्थानानि तमु लोहनर्मितानि तास नियात कुता। निनदोध्या सात और नि भत्त्वम् । पायो. पस्तस्साञ्चपलशित. प्रिया समूहैः स्वीसङ्घ : सरसोदादप्तरे उत्तीर्ण मिर्गतमि यर्थः । तरभाव लिद ॥ ६ ॥ दियान मिसि दिनि मा दिया धामपि शतधियां सौन्दया- रिकेए अमिनाङ्गतरसा स्फुरदरमिन्दाभ्याचाह हसौ यसाता :- अनामियर्थः पुरस्तादयतः अम्भस्तो जलात् । पञ्चस्यासमिन् । নীৱিষ্মলনী কায়ুি কি বদলা ছাতৃ স্বত্ব দান- এশী স্মিথ বা প্রজ্জ্বীথিবীৱী অনিধিষন নথি | मान्य कामादिकोदिवानुमागमः अधोगत्यादिमा कर्मणि हो । . ঋী শসে। অল্প স্বল্প ভিখিনিই, ধারণ श्री स्मृति मरणानद्वारप्रतीतेरलवारध्यानः ॥ ६ ॥ भणमिनि । एतयोलारनामा क्लि यादमा लक्षि- अष्टम सर्गः। . नारीणां विमलतरौ समुल्लसन्त्या भासान्तई धतुरुरू दुकूलमेव ॥ ६५ ॥ वासोति न्यवप्तत यानि योषितस्ताः शुभ्रामा तिभिरहासि तैमुदेव । अत्याच : सपनगलज्जलानि यानि स्थू लाश्रुस तिभिररोदि तैः शुचेव ॥ ६६ ॥ आद्रत्वादतिशयिनीमुपेयिवद्भिः संसक्ति भृशमपि भरिशोऽवधतैः । या दुकून परिहितमाच्छादितमुदकसेकन संसक्त संसृष्ट तत् दुकूल क बिमलती नारीणामह पीवरौ अरू एर कर्तारी ममुखमन्त्या मुफ रह भासा निज शान्त्या अन्नई धतः छादितवन्तौ तदेतभूषणमिति भावः । प्यत्र फूलस्योरूचादकापेऽपि तदभावोक्तरसम्बन्धेऽपि सम्बवरूपातित योक्तिः । तदमे नया चोवा ईकूलानां छादकयोराछादकत्वोकेरसम सम्बन्धरूपातिशयोक्यानुप्रापितेति सजातीयमरः तदनप्रापित विधमालङ्कार' ति विनातीयसंस्कारः तेन चोोिं कोनर' सावर व्य ज्यत इत्यलकारेय धनुध्वनिः ॥ ६५. । वासीति । नाः योषितो यानि वामांसि भ्यासत नियमितवत्यः पहनाच्छादमइति धातो: कर्तरि लुड, । शुधा दुतरिय युः गनी यासोभिदा नारीनिासनानन्देनाहामोव हमितभित्र । नुर । नपनेन गलज्जलानि स्रवत्तीयामि यानि यासासि अन्या त्यतत्य. तः चा स्थूला घास नियंपात : व्यरोदीव रोटमहभिर भावन्तुर । अब धाग्ल्यापजल गलन क्रियानिमित्तयो रोदन ययोः सनातीयोइयोः मधुरः ॥६६॥ भाईवादिनि। प ईवाजदेन प्रेममा घ सरसत्यादनिधि N भ शिशुपालबधे ! अभ्यः कथमपि वामलोचनानां विश्लेषो वत भवरन कैः प्रपेदे ॥६॥ प्रत्यंसं विललितमईजा चिराय नाना वपुरुदवापयत् किलैका। मतिपय तो समति संले परिचयं चोमेयिवद्भिः प्राप्तद्भिचानस्य र भूरिशो बहुशोऽधुनर्निरस रवि अन्यत्र निष्कासित रपि नपरी - বৈ মন্ধে: লুনানয়ননানুশিখি যমলীলানা মাধ- योबिहो म त खेटे कथमपि प्रपेदे प्रातः । एमवातिपदन्यताति- परिचयाचे ति भाव। अत्यासका. कामिनोधनपरायणावि खाति- पता: कचित्य ञ्चनीय तिरप्रतीति' रह विशेष्यस्थापि मिष्टत्या- जन्दकिमोवाय ॥ ६ ॥ प्रय समिति । एका स्त्री प्रत्य सम भयो । विमना व्ययो भार । लिनमूजा विकोण के या सती स्नानाः पपुः चिराय चिरमुदरापया नपापयत् अयोग्यदिति यावत् व्यती नागपः । अति हीन्याटिमा गागम शिल खनु पुनस्त अभिमत नियमन्तिोऽभिधीय सदाम्बु - ट्वन्द्वगन्द शुकादिवत् गुणे पुंसि गुपिनि भेद्यलिङ्गः । यायोदयाः tण द्रयाणि द मुखेन जुहोतीन्यादिप्रयोगात् । अभइसरामगिर- दिव्यः । ति इशेति तर किमेतडित्यादिना तिइन्नादार प्रत्ययः । तयारिमशिरिन्य ययावम् । नाजानात् वाक्या, कर्म मदुरा वन नानासोदित्यर्थ' यपिरतन्ने हाई तामजानती नामाई मेवेति मन्य- जना पुनपुन: वादापयन्ये वास्तइति तात्पर्यार्थः । अास व मत्क- किम्य धोक्षणस बाष्य,पचारात् वक्रियायाः ममान कार्य कवाय का. नानिए च गर्वोत्म नयादिसलारिसद्वीप से दीमाशादिशा- मा मिनाय इमारती धेय सधेयम् । अबोहापनपकारपे- ति दूवत्वमितिमार्या मुत्पादित धारातिपादन पंगाभिध अष्टम सर्ग:। ४४३ नाजानादभिमतमन्ति कमिवीच्य स्खे दाम्बुद्रवमध्यत्तरा पुनस्तत् ॥६॥ सीमन्तं निजमनुबनती कराभ्या मालच्यतनतटबाहुमूलभागा। भान्या महुरभिलप्यता निदध्ये नेवासो घिरनति कौतुकं प्रियेभ्यः ॥ ६ ॥ स्वच्छामः सपनविधीतमङ्गमोठ गहिरोहिरनहार.। नसामया मनुत्पत्तिविशे योलिनिगानति- पक्षणात् ॥ ६॥ माम नमिति । निनमामय सोमन्त मईजमध्यपतिम् । मी. मनमस्त्रिया म्बीशा के शमध्येव पतिरिति नयनी। कराभ्याम- 'नुबाती गृहली जिन्नीदर्य । अतएव या मनात् लकाविमा- व्यसना वाइमूले च तेषां भागा प्रदेशा यथा. सान्या स्त्री अभि- नयतारिन त] वा धारयादिमा कल्पि' ग्यन्प्रत्यय. मला सुनिटय यता नां निरीत्यर्थ | निति नियानं दर्शना- न्दोकनेमियपर । हो पाय कौतुक ममिलाप, प्रीपतीति प्रिया' पिया। गुपधनाप्रीकिरदूति क । तेभ्योन रिमन उपभोपि न निवर्तते इति प्रारम् | न जात कामः कामानासुप- भोगेन यायतीति भाष' 1 जुगुमा निराम प्रमादानामुपयामिति पचमी ब्याह परिभ्योरमनि परमपदम् । मोनरन्यास: LU मनि । सम्झनामा झपनेनाभिषेकेण चिौत मितिमा पाजाय पदन्या तार लरागण गिर जस नोटोवर तु म शिवि दिम काय वा कानयनचा विक्री - শালিসা,। হুম যাননি বিলাষিনীবাহী বহদ
২৪ ৪
যিয়া।
জাল নিষিমীলিগিনীলাম।
वासश्च प्रतनु विविक्रमस्वितीया
माकल्पो यदि कुसमीणा न शून्य. १६७०
इति धौतपुरन्धिमत्सरान्हरसि मज्जनेन
ম্বিয়মমঘমীনিয়ামিননামারশাল।
স্বীয় নন আৰালৰিৰ
--মিমিনৰীৰিদালনি মর্মীয়
কিন্তু আমি ই} বৃদয় থা কাটব পুহি ন জল্লাহ্ । সুধা
বিবিসি জন মুদি নাযম যার মা'। ফিঃ
সালে স্বাধণ স্বাক ভীমৰ উন্ন। ঈসামামি
বিধি বিধি সংদি সব অন স্কালসালুয়াহাব
ঘষা প্রাইমারিয়ানাঘরকন্নাবিয়া
হীৰ মুয়াযযিশ দানি নীনি। '
মংলি ফল ইন ধীরদি | বিষণাৰিীষ্যান্য
প্রদীয় বিষ ঝরিয়াবিনী। আগীয় যিনি। শিষ্যময়,
অথবাগদাষীলিঙ্কান্দী বাবলাতীয় সই মিনিটে।
নাঘয়েমিঃ যদি ডোনমি ঃৈ পছু সদাই
মাই হি। গবেষ্টা চালক নিহত্যা সায়ন্তিয়া-
fানধৰি না। দু শী: হামাস ছু যা
মঙ্গলগৰী ৰক্ষাৰ ঘর। নিয়াহিনী ।
বীঃমায়িী মনি সী কি স্বান্না শুরু
মুসHিয়-
अटम सर्गः। . इति श्रीमाघकृतौ शिशुपालवधे महाकाव्ये if जलविहारवर्णन नामाष्टमः सर्गः ॥८॥ न श्रीमहोपाध्यायकोसाचतानापारविरविते माप-- कामयारसाने झबलासेटम: समेत नवमः सर्ग:। अभितापतम्पदमयीणावि निजतेजसामसहमान दूव पयसि प्रपित्सरपराम्बुनिधे रधिरोढुमस्तगिरिमभ्यपतत् ॥१॥ गतया पुरः प्रतिगवाहमुखं अथ सूर्यातमयं वयति । रितानि । अभिमाननर परविः मया नितेइमाम भिलारमपदं मनापातिरेकमरहमान त्र पराब नः परिमाधः पयति प्रनिम : पतित मिछुः । पततेः बनाप्रययः सनि मोमेदिना सादेव: नोपोम्या भ्य वभ्याम्मोप पारिमादिम् । वनस्तु परमसामयिमरः । दधिरोदुमभ्य नन् वध्यधात् । कम महमान ति कानास पर्याम प्रसार निजी जइमदावमुभते । दक्षिन् म प्रमिताक्षरा हत्तर मामाजरा मसवरदिनि हपाद ! १॥ मतो न । रतन रस। प्रमिनोह कयां दीवालीस .
गिरानमधे ।
.
दधती रतेन मृगमात्मकताम्।
महरन्तरालमयमसगिरेः
सवितु य योपिदमिमीत दृणा ॥२॥
विरलाप छविरनुष्णवए:
परिताविपाण्ड दधद्भगिरः ।
अभवतः परिणति मिथिला
परिमन्दमर्यनयनोदिवसः॥३॥
अपराहगीतलतरेण शनैः
रमिलेन लोलितलताङ्गलये।
tra
। परमरमा कासा सरदमीमा, वन्दनी
যা যা ধাশ্যাল মিয়া অঘলয়া যা অন্ধ-
• HARराना मध्यामाग गुरमिभोत मानिक | T.
माशिमनिमामानिमित्य मामकाज मय प्रोशित
अन्य । माहोलहिताविति हिौर: सामिदिव्याभ्यास पम् ।
ঘাল এনীলফদারী মাননীয় প্রমী মাখ-
इनान् प्रेयोऽदारIM
शिति । परिणति परिधतिशय अबस्थाच गत चार
रिना यत्सा अातपय सिमा पायव वीपम: अनुषणयपु.
से प्रोदयादीयाणदेशः । अतवया यगरिति यत् पत्याय नम
योग. परित पाण्ड, एसब गुनावपटनकचत्वादपरत पानव
ण्ड र मधमाकाभेर शिरोरपदात परिमन्द प्रयान्न अपरा-
मञ्च सूर्य एव नवन गया दिः विपिनु शिपिन विधि
Tস্যাষ। অগিং লাথাম্বসামিষ ০ কৰি যায়-
पविकामनरूप पादेशत्तिपा ममातिम् ॥ ३ ॥
नाम सर्गः। निलयाय शाखिन वाह्वयते दुराकुलाः खगकुलानि गिरः॥१॥ उपसन्धामात तनु सानुमतः शिखरेष तत्क्षणमशीतरुचः । करजालमस्तसमयेऽपि सता मचित खन बतरमेव पदम् ॥५॥ प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफ नत्वमेति वहुसाधनता। व्यपरा नि । अपरोसरभागोजोपराहोदिनानः। पूर्वापरा रोत्तरमे कदेयिनै काधिकरणे इत्य कदेशिसमासः राजाः सखिभ्या ग्रहोड़ एतेभ्य इत्यादेश अनोऽदन्नादिति एवम् । नरिमन्द्र परा बोनल तरेणानिलेन मनसालिता शलिना लता एवागुलयो यम्य तस्मै । एब निन याय निवासायाहयते अङ्गलमया याज्ञान कुर्वापाय स्थिताये चलना। शासित वृक्षाय लगानि पचावा आला गुना: गिर १४मागम्यत इति प्रत्युत्तरायि दद्धरित्यनुषगाइमेना ॥ उपसन्धामिनि । उपमन्धा सम्प्रायाः कमीपे । ममीपाय HIो नाम प्रवाइमत्वम् । अयोनरुच टपणांसोः ननु करनाल तुननगिन् न नकालेऽपीन्यर्थ: अत्यनसंयोगे द्वितीया | सानुम द शिखरेवामातिइन् यासेः करिबह । सतानरूत समये घायरथ चनरमेय पदमुक्तस्थान मेदोदित पनु । अर्थानर न्यासः । प्रतितामिति । विधौ हैवे प्रतिकूलतामुपगते सति बड़माधन भने साधमाता विपनत्वभेगि महत्यपि साधनधम्पत्तिनि मान्नै नेत्य नया हिपनियत थानवमातम्य दिनात करा यो इम्ताय । ५ हतायत बरा त्यमरः । ते सहनमपि धवलम्बनाया ५४॥ मिशुपालवध । दधतीरतेन भृशमतमकताम्। मुहुरन्तरालमयमलगिरेः सवितु य योपिदमिमीत दृशा ॥२॥ विरलातप छविरनुष्यवपुः परितीविषाण्ड दधदनशिरः। अभवहतः परिणति शिथिल: परिमन्दसूर्यनयनोदिवसः ॥ ३॥ अपराहणीतलतरण शनैः रनिलेन लोलितलतागुलये। में हनीया । मातृका जालास त्वलनयमीता शन्दधती ये ।। रोगामुखवालदारम्पति गंतवा अपस्तया हया अस्त- । मतवानरान मध्या कागदेश मुहरमिमीत माति क. नाशिEमानिमावभाटिमित्य मानकरन स्तमय प्रतीक्षित व्यः । माडोलटि साविति हिर्भाय भनामिदिव्याभ्यास त्वम् । बालमयप्रतीक्षपधमादौत्म कानुभवानरोपच अलौता अभार- पात् प्रयोलडारः ॥ २॥ पिरति । परिणसिं परिवत्ति अन्य अरावस्थाच गत श्रम विरना अल्या ग्रामस्थ प्रश्यिय स. थन्धत क्षीपप्रभा अहम व पोदयादीपदादेशः । अलका यारिति यत् पाल्पाय नम ग. । परिव रिपाराष्ट्र, एकल शुधावपटननवादमरत्र भक्षित इरमममाकाशन विरोधात् परिमन्द प्रशास' या- एवं नयन' यस स वि. विपिन गिधिना विधि- शामवत् । अवाधापर इत्याद्यवयकपणादिवस पर स्थविर एख- पदका ईतरूप पादेकदेवत्तिपा प्रमाणितम् । ३ ॥ व स्वर्य :॥ । निलयाय शाखिन इवातयते दुराकुला; खगकुलानि गिरः॥१॥ उपन्यमान तनु सानुमतः शिखरे तत्क्षणमशीतरुचः । करजालमत्तसमयेऽपि सता मचित खन वतरमेव पदम् ॥ ५ ॥ प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफनत्वमेति बहुसाधनता। थारा नि | व्यपरोऽपरमागोहोपरालोदिना: । पूर्वापरा रोत्तरमकदेदिनैकाधिकरणे इत्ये कर्देशिममासः राजाहः भत्तिभ्या यो एतेभ्य इत्यादेशः पानीऽदनादिति सत्यम् । तस्बिरा पोनलनरेणानिन निमालिना शलिना लता एबाहुलयो यम्य तन । एक निलयाय निवासाप्राहयते अङ्गलमइया याद्वान' वारणाय स्थिताये दा । शासित वृक्षाय सगरुवानि पचनदा यारलार गुना: गिर रमागम्यत रनि प्रत्युत्तराधि टरित्यनुबहादुका ॥ उपसन्धामिति । उपसन्धा मन्त्रायाः ममीमें | समीपार, माणे नसतावत्वम् । अगीतरुच उणांगोः तनु करजाना तवनगिन् क्षपेतन्कालेपीयर्थः ग्रन्यन्नमयोगे द्वितीया | सानुमत दहिसरेसानातिष्ठा प्रामः कारिला । सतामस्त स्म । मायोज्य स्तरमेर पदमुद्रतस्थान मेयोपित खलु । अर्थाना न्यासः . प्रनितामिति । विधौ दो प्रनितामुपगते सति बहुमाधन पने साधनाता विपतमेति महत्यपि साधनमत्तिनिपान केन्या : नशा हि परिवत मानवपातम्य दिनात करा यो हतार | at रतांबरायमर तेगं नमपि शारदाबनायाम शिशुपालवध। . अवलम्बनाय दिनभर्तुरभू व पतिष्यत: करसहसमपि ॥६॥ नवकुमारणपयोधरया स्वकरावसकरुचिराम्वरया। अतिसक्रिमेत्य वरुणस्य दिशा भृशमन्वरज्यदतपारकरः ॥७॥ गतवत्यराजत जपाकुसम सवका तौ दिनकरेऽवनतिम् । स्तु अगोदेवमेव प्रसमिति भाव । विए सामान्य मर्थन- मोरगिरन्याय ॥६॥ নন। অয়মাজ তথা নাহযীষয় নয়- frৰবদদ্বয়া অর মাহফুধবা স্বাদ ঘিাহে। বাঙ্গালধিযবা স্বল্প বল বন্যা বহু मा परिमदिया सत्यर्थः। वरणसम्बन्धात्पराष्ट्रमात्व' च गम्यते। हो योनि सलादौ महाधीप्रयोगासहानामप्रयोगेऽपि सहयुक्त - पाने इति सहाय हाया प्रतिमतिमाप्ति सविक समस्यामकिन त्य प्राप्य भन्यान्यन् चोजितरतासाभवत् । रनेदादिकारक- हि । शिरजो प्रारं मन परम पदश्चति कर्मकार । अब धारणादिनकररादिविषेषामहिम योरिभा२प्रसोते स- सोझिरहार॥७॥ गालि। जपासमतामय तो होहितवमा दिनरात तितति मति अन्धमाने सतीत्यय . 1 दिग्वदय दिख महर क- पण वयते । मनावराणे मान्द्रराः कुपिन्दले. पनरागवान निषद प्रथमोम मोयस्य दियारजत रत्या! पापिन्दस नवम सर्यः। चहलानुरागकुरुविन्ददल प्रतिवद्धमध्यमिव दिग्बलयम् ॥ ८ द्रुतशातकुम्भनिभमंशुमतो वपुरई मनवपुषः पयसि। रुरचे विरिधिनखभिन्नवह जगदण्डकैकतरखण्डमिव अनरागवन्तमपि लोचनयो धतं वपुः सुखमतापकरम् । मुलायो कुन् मापनीहिभेट्योः इद्दे पद्मरागे च मुलेपि सभीरित रति विश्वः॥ हुतेति । इतनप्त यत् शवकुम्भन्नपनीयम् । तपनीय मानकुम्भ-- मिति सर्स मयविश्वमरः । तेन सदान्तविमिति नियतमासः । पयसि समुहोरके ई यया तथा भन्न पार्यस्य तस्यांश मतोस भएडल' विरिश्वेशयो नसेन मिमिदम्य इंधा विविस हतो महतोजगह- एडम्स नगदानवकोपय ब्रह्माण्डक नरखण्डमन्दारदमिव ररुचे ररान । छबीपमानस पुराण प्रमिहत्वाइपमालद्वार-1 बनुरागमिति । अपरदिन परिमा स्व गयिका वेसा बनु- रागोलोहिलमभिसाद तहनमपि लोचनको उपयतीति सुखं सुपकर यान्तवादाविरूयाच दर्शनीय यार्दधतमपीति अतापकरमनीपादर- লোলামায়ে ভেং বা বাঘ বীচি দিন। भेटे नते रामौ वसूरने भने पवित्यमरः । रमिक स्योंष्टिच गम्यते ते - पियवाायमेवारयो सहन्नमाविरसायनिवासिनी । धनराहि वेसा निई शाप पतिमा सहरपादचतुरलाइनवर्तते पानमनि हम निस्वनि पद्य एवेति माद । सदनोई रति होगा। [३०] মিয়ৰষধ। निरकाशयविमपेतवम নিয়লিশিন্ধিা। अभितिम्मरश्मि चिरमाविरमा दवधानखिन्नमनिमेषतया। নিন্মছুলনামুল न्यमिमीलदानयन नलिनी ॥११॥ अविभाव्यतारकमदृष्टहिम , छु तिविन्नमस्तमितभानु नमः। প্রন্স, হিলাবিষকি জয়যাহৰিণ্যাঙ্গাই- অয়ৈ নিকৃষজ স্বযৗথ নঘদিনায় যথাসম্ভব প্র সনীনি দধিন নয় ??? নি। নলিনী সুধিনিয়ে শিবিনো- ভায়ানিয়া হোসনা লে ধ্রুব খান { অশা- দণ্ডিাজোলনিয়ন বিব। আহ কিলব্ধি ক্ষপ্ত মৰাৰ যৱ নজেল নয়ন শমী। মীযান । সাবিলা সিজাৱধার সুদ নাৎ , { অন্ত ২ টি হৃান্য জ্বালানি মন্ত্রী নদেয় নি নি বিলম্বী ৰ বিবি মমি । অন্নয়নবদিল্লাহতায়বিলীনা যীলগ্ৰিন্ধাবান্ধলদি বৈধিষিক ॥ 11 বিদাল নি। সুবিধাবাঝেনলৰল অৱ নিৰ হিনীৰিৰ অঝি ননু অ্যাঘবিবাহলিখ প্রান মনসব। পিনীজাড় কণোনুগঝিনু ন যখন নি ঘশ্যম্। মত দিবেনা। অল্প অল্প দৃষা যাদঘনাদ অনলি নৃবিলা' লসীদীপা খালি ক} ফান, স नवम सर्ग.। अवसनतापमतमिसमभा दपदोपतैव विगुणस्य गुणः ॥ १२ ॥ रचिधामि भर्तरि भृशां विमला: परलोकमभ्युपगते विविशुः। चलनं विपः कथमिवेतरथा सलभोऽन्यजन्म न स एक पति:॥१३॥ विहिताञ्जलिर्जनतया दधती 'विकतत्कुसमाकुसंमारुणताम्। मिपास का गोभेनि म पाच्य निर्दो'नाया अपि गुग्गत्वादिन्यन्निर. न्य सेनाह। रिगुपस्य गुणहोगसापदोता नि: उत्पमेड पुष्प पतो. गुणवयाप्योभा युति कारणेम कार्यममर्थनरूपोनरन्याप्ठ १५॥ रोति । चियाम्नि तेजोनिधी सयें भर्तरि पन्यो पालो देशानरमभ्य पगते एते च सति विमना' मास्वियोज्वलन पिविः । यग्नि पारादित्य' मायम्मविगतोति तैरिति भावः । न्याय मते या घिसते पत्यो मा स्त्री या पनि सरकादिति भार" | शनिप्र- देशफलमा। तरचा वनमाप्रवे शुन्य जननि जवानरे एस स सूर्यएर पनि चन्यत्र त योऽस्मिन् नमन पनि स एक पं राममोन कपश्चिदिन्यर्थ । यन्नं पारादित्यमग्निरनुसमारोतीति खतेः ।. नेयमा भोदन इनि परादिदि भा'। इतोऽग्निप्रगोयुन पनि भममा ज्या इतरदायविदमनकार. ॥ १३ ॥ अथ मन्बयामार्भारमा | मिहिनेति । समनया सनसमान पामजनेयादिना समूहा तर प्रन्यय । विहिवाशाल न प्रयामा व्यर्थः पिशाम्भवम्कहरयान्दशी राजसत्यादिति भावः । सडक पप र रजोति । प्रसून तिसमता जयली- शिशपालबध। प्रतिविम्बरोधित इवाम्बुनिधौं। अथनागयूथमलिनानि जग परितस्तमांसि परितस्तति । १८ ॥ व्यतरनु भूधरगुहान्तरतः पटल पहिदहल पडूरुचि। अतएव रचा | सन्यायापि रापदि व्यामि व्यपागामीत्यर्थः । गमे कारबाहावे लुङ, मिच्याइ.स. 1 व्यायलाइ पधानि य' साई मषिधि । तस्मात् खापि माद्यो मिता क्षमो यहोमवेत् । विगए- दासकरोनीहि संपन्याह दिनि केचित् ॥ १७ ॥ स्थान्धकार' वर्गयोस । महित रति । NAT राद' संह शनि मकसमासः । तसिसिजेन प्रतिविम्वे ने रोहित कोषित केन्या क्षा। खप्रतिविम्व प्रतिसिंहमादिति भावः । अतएमाग्छ धौ पतित गति नजियांति भावः | भावपममी। प्रयास नामदर' भागययागि परिपुमानीव भनिनानि सामामि । रुपमा नि मामान्यापति समाः । तमोलि जग होकपरितः परित रे याकादयामास । स्तुपाते कर्तरि तिट ! तप संयोगाद्दे पर । यद्यपि नागयूथलिना नोकयानुशासनविशेषमाहमारील पता- राजीयसाथ पमित हमामय ऐकोपयोचिता शापि नहाने या: पत सन्मगात हि सभराचा हपक मेर, दुजम् । तथा च রাণিী অষ্টম স্ব সন্ত্র। সুনীল ল্য মানিক या पाच वन इत्यारेणादारनिति सारे ध्यादिति । पहलपति हान्द्र कर्टमावि दियमासाने दि- से पटुन कमस तम: समानामन्तोनपदया- हिर्ग मारेगे थर स्थित का परिचायादेन्य पुहा - H, गम ने Ereft: म्यर्च | कि. .
नवम मर्ग:। . दिवतावसानपंटुनतमसो वहिरेत्य चाधिकममतं गुहाः ॥ १६॥ किमलम्वताम्बरविलग्नमधः किमय ईतोई मवनीतलतः। विससार तिर्यगध दिग्भ्य इति प्रचुरी भवन निरधारि तमः ॥ २० ॥ युग्मम्। स्थपिताम्बरक्षितितले परित . तिमिरे जनस्य दृशमन्धयति । दधिरे रसाचनमस्पर्वमतः प्रियवेश्मयत्म सुदृशोददृशुः ॥२१॥ झरोकरीति सकारनो' | अब व्यापकत साहसात्तमोऽनहिया दामकत्वमन्टे हादडार. ॥ १॥ किमिति । प्रचुरीमवदडलीभवत्तमः कई किमहरविलम्नमामा यस्यं कृत् अधोमतउति अवदता मत विमिव नवनीतवतो भूतवाद- ईमपरिधादवाई तय दिप्तियविमार विस्त नमिति न मिर- धारि अपोवदनादीनागन्दतमदाबधारितमिः। धारयत: कमपि तुष्ट । अवापि पूर्वमन्दहाहारः ॥ १० ॥ स्थगितेति । सगिते तिरोहिते शवविदितसे येन तचिन् ति- मिर परियोजनस्य हरमन्धयति अन्धाधुति मनि सुटश: लियोनर मतनं मान रस रागमेगन सिकन दधिरे दच. प्रतो- योः प्रिवेशमा दरः । अब रसायन क्यान दिगदर्य- अकादाकाहयातिहमदार । तेन रम: विधानभिने- माजवादद्वारपानद्वारनिः ॥ २१॥ . ।
शिशपालनधे . . दपनिद्रपाण्डु रसरोजरुचा। प्रथमप्रवुद्धनदराजसता बदनेन्दु नेव तुहिना तिना ॥३०॥ अथ लक्षाणाऽनुगतकान्तवा जलधि विलय शशिदाशरथिः परिवारितः परित ऋक्षगरी- तिमिरोघराक्षसकुलं विभिदे ॥ ३१ ॥ उपजीवति स्म सतत दधतेः परिमुधितां वणिगिवोडुपतेः। न तेति भाव नदराजपुतायाः सिन्धु न्याया वियोवदनेन्दु देवत्योचा। केटभजितोहरे शयनासनद्रादिद्यर्थ । एलेग्य ना मानार्थमित्य निर्देश । पदमजि समान पयिनिध्य अथेति। अयोदयानना था लाशनेन पसान भौमि षा चानुगतमनुसून कान वपर्यस्य स वनशानुगतवान्न पनि यन्दप प्रस्तुत गन्दभैदेना हयाभाषेपि मकायदेक सदनातीले । रित समन्तात कागणे मक्षवगी नाम्बरदादि मन कसम है र त्य. sary एनालालम्बिफ्लहयवदाहक पदादयतीते । मनस খে মনালি। ঘামসহ <বি আদ। তিনি पसप दायरपिर्दगरथानोराम | अमरज निधि दिला ति. मिरौधरर राक्षसकुरन्तर विभिदे विभेदशामा ! , मिद कारिणि । माझी ममतरतु सिकालद्वार ११॥ । उपजोतीति । दम्भमा निधि समुद्रो माग त परिधनt सौन्दर्य अन्वत्र भौष ध्यपहारामहितामिति यात् । इन्ध चन्दाम- योरिति कि । दोधास ना निपिरित का - नवम सर्ग:। . घनवोथिवीथिमवतीर्णवतो निधिरभसामपंचयाय कलाः ॥ ३२ . रजनीमवाप्य रुचमाप शशी सपदि व्यभषयदसावपि ताम्। अविलम्बितक्रममहोमहता मितरे तरोपकृक्तिमचरितम् ॥ ३३ ॥ , दिवसं भृशोषणचिपादहतां ... रुदतीमिवानवरतालिरुतः। बोधिः पएगदीधिरिवेच पमितहमामः ता मत्तीर्णवतः प्रविटेवत' उडुप- বল বলদায় জয়বিলিবিলম্ব কৰা ৮ীয় স্কুলধনঃ- दीच अला म्यान्ह सरहद्दौ चित्पादारावके । घोडयारोऽपि चन्द्रति विश्वः । उपचयाय माम्बु सद्धर्य समाये चौमजीवति स्म सेवते भइन्य व लाते र व्यर्थः । यया क्रियादिकुशन्नो याचनान्महान्तं लाभमानोति तइदिति भार' | लेग्मी यमुपमा उपमासवीर: सेप इत्यन्ये १३३५ रजनोमिति । गयी रजनोमवाप्य रविंशोभामाए यमौ पदमि मा रजनी मपदि भूघयत् महतां मनां चरितमानाचतक्रम नया रततरपिगमत् अन्योन्य पकारवत् अहो इत्यविल वादाचर्यम् । अब रजोगिनोभिय, गोनाकरत्वादन्योऽन्याद्वार' । तदन्योऽन्य मिश्रोयलोत्पाद्योत्पादरता भवेदिति लक्षणात् । तत्समर्थकश्यमान- रन्यासन्यताहिभान सहरः ३२॥ क्षिमिति । मुरंधरमन्द्रोदिन्दिपारदर्थः । कानावनो रयत्न संयोगे द्वितीया । न टारचे उपयोः माइन करेगारिया पादारगम्यहिडयोभारत्यमरः । इतान्नास्तिो प्रतएगाना संसारनितः रदतों मन्दतोमिन म्यितां कुमुदिन्दर पनिता ताम् । यपा गिशपालबधे। मुहरामशन मृगधरोऽग्रकरै रुदशिश्वसत् कुमुदिनीवनिताम् ॥ ३४ ॥ प्रतिकामिनीति ददृशुकिताः स्मरजन्मधर्मपयसोपचिताम् । মুমীনি মমিষিশল ज्जलबिन्द मिन्दु मणिदारुवधम् ॥ ३५ ॥ महतद्रवर्विदधदशा ग्रपाणि च ते कराय इत्यभेदेन समाइति वामन । तैरयकर पाशुभिरयास डरामशन् सशन उदशिशस्त् उकामयत छ। परावटामा पतिभिराश्वासनीयवादिति भात । वक्षधातोणी वडामधायाहख । यव मादएर पादतन हतामिनि हननमाधिनसि रूपकोयापिनेयमलिएतरिति अधिकरणपरिणाम गर्दा रोदनो सेर বিলালীয়বস্তু। নয়াজৰৈ ৰূ ফুৰিীবানলি স্বিাধিক पापान गधरे यन्लभस्यप्रतीत रेकदेश वर्तिरूपक तत् पश्यन्दशिमति गाम्योता शेत्यपरीरिनातीय सहर । रोदनीतो वासाने यमुकामको मिजातीयसरोऽपि ॥ २४ ॥ प्रतीति । रुडशोऽहमा अभिभाई रममि । लभ श्रमि तो प्राभिमुस्से वायव्ययोमान 1 এগিনিমিবল। না সব पिन्दयोयम्बावामिन्दमणियन्दगानशिला संब दासंबंध सहयोग स्वीप्रतिमा तोमराजन्म यम्य तेन मरजाना धामपयसा स्वेताम्बा उचित या विद्यावामियर्थ पनि प्रविला शामिमी पार्वति मान्य ति गेप पकिता मोता दहा । चाल चन्द्रगिला विकाया भार सनिश्यनया प्रतिकामिनीमाया पानिमदलदार ॥२५॥ पनि। बोधिनिन्द्रोधपतिद्यान विपत्र H नवम मुर्गः। मेपमार्गमौषधि पति: स्स करैः। परिताविसर्पि परितापि मृशं वपुषोऽवतारयति मानविषम् ॥ ३६ ॥ अमलात्मसु प्रतिफलन्नमित स्तरुणीकपोलफनकेषु मुहः। विनसार सान्द्रतरमिन्द रुचा मधिकाऽवभासितदिशां निकरः ॥ ३७॥ उपगूढवेलमलघुर्मिभुजैः सरितामचुक्षुमधीशमपि। अमृतमेशाम्तमौयि। तेन रा३: कर किरकरे करे - सरज-शामपमार्ग महापरिमान दिधत् वुर्वन् परितो विसर्पि पर्व- बापि भू परितापि नापकारि मान; कोष एक किन्नत बपुर - रोपदवतारयनिस अारोपितवान बाल सायनरूपके यौनिमजा- বুদ্ধিমাৰিদিপ দিয়ায়যালানা বমি রী শ सृटर पमा व्यच्यते ॥ २६॥ यमनेति । अधिकमवनामिना प्रकायिता: दिगोयामिना मिन्द समाविमचरमच्छ निर्मदर्चिधु तरमीनां ये कपोता. पनकानोड नम्बरितो मुहः प्रतिइनन् महामनु सान्द्र तरं मधुरतरं हिसार दर्म- कामयाटिति मार वेन्दुरुचां कपोतामह मेषि सामोर- बन्ने सम्बन्धोतिरूपाविभयोतिः३०॥ उपगति । रजनोरः चन्द्रः अभिकर्मिमिरेर भुने रूमगूठा वेता न चासम्ममिति भावः ।' सरितामधीयं समुद्रमपि स्वभावार- तुभ्यमपति भार पुदमन् दोभयति । दुयतेनाएको --- शिशुपालबधे। . रजनीकरः किमिव चिवमले यदुरागिणानामनगलघुम्॥३८॥ भवनोदरेषु परिमन्दतथा शयितोलसः स्फटिकयष्टिरुचः। अवलम्बत्र जालफमुखोपगता , मुदतिष्ठदिन्दु किरणान्मदनः ॥ ३९ ॥ अविभावितेषुविषयः प्रथम मदनोऽपि नूनमभवत्तमसा। उदिते दिशः प्रकटयत्यमना 'यधर्म धाम्नि धनुराचकृषे ॥ १० ॥ घड अपहिसः । थनङ्ग म लघुङ्ग तसार यदवए राशिफक्त भार पमन्यु क्षुमन इत्यद किमिव लिन विविदित्य | एघाचे स्यमांध कोम यतन्द्रस्य दण्डापिक न्यावार न्यशोभायोक्तरपनि २५ भवति । परिमन्ददया एषा कत्लादहमर्थतया मरनेदरे बटा- भ्यन्तरेषु गयित छनोऽतर वालकोमदनोजालकासोपगतान् गाव विवर- विधान अतएव करिशयष्टीना गिद रभ गोभा येमनात स्फटिकदएड- सचिभान् इन्दुकिरपानातम्घाटभ्यो दतिवन उत्थिन । पयोदोधी- खानयोरभेदविवचया पदोन कर्मशीनि कांदा । एतत्परे चाभेदाभ्यवसायमूलाति भयोन या सटिकयपिस्चात्य पमया च अपन यतालबत्ता स्थापयापहवनकषोरक्षा प्रयाताया सहर॥ २६॥ হিগাবিনলিরি। অশীঘি থান্তীয়ােল নদ। पविभावितोलिक्षित धरण्योगस येम भोभा मा । पच मादधम्म धानियोतकर अदित दिप प्रक्रय महियामा नवम सर्गः युगपदिकाशमुद्याइमिते शशिन: शिलीमुखगणोऽलभत द्रु तमेत्य पुप्पधनुषोधनुषः कुमुदेऽङ्गनामनसि चावसरम् ॥ ४१ ॥ ककुभा मखानि सहसोज्वलयन् द्धदाकुलत्वमधिकं रतये। भदनेन धनुराचषे अाकृष्ट चन्द्रराव महानद्दीपको मदनसामुदिनि भार ॥१०॥ युगपदिति । पुष्पधन पुप्पधन्वा । या सनायामिति पिकल्यावान- डादेश । नस्य धनु पुष्पचाप पुमान्तरच तसा चलतो नि सूत. गिली गल्य मुस येपान्ने शिलीमुखा बाणा अनयच । अलिबागी थिलीमु ग्वाविन्यमर । तेषाद्गणः शशिन उदयादिकायमौत्स क्यमुनी- लनञ्च युगपदेकदा गमिते प्राप्तेि अगनाना सभा मनभि हृदये दुमडे चावसरम व कापमावास मलमत टमयाल प्रलयसानिवर्थ यत्र दन्द्रो- दय कुमुद कामिनी हृदययोई योरपि प्रातयो यिनमुषप्रयगलचौक- धर्म योगादौपम्यातुल्लयोगिता एकधर्म व चात्र शिलीमुखेति सिष्टप दोपात्तयोरलिदाणयोरेक्वाध्यामायमूलातिशयोनि प्रसादादिति फङ्कर ॥११॥ काभामिति । कमा दिशा मुसानि महमा मटिताचनयन् उद्वामयन् रतने सुरताय अधिकमालत्वमौतृहत्य' यत् यूनामिति शेष । अन्ट रतये कामदेव्यै आप नाव भयविनत्व दधस् । अलिमुनयनानव अविनेबममुद्भव रति मुराणार विनयन प्रभवोन माती यलिनयन प्रमर सपरहिनयन प्रभवादन्योदहनोऽग्निरिन्दु उसमें- पुकाममदिटोपन दीपयति म । दीयतेी डिमाजयाटिमा किल्ला- छोपधाहब । अत्र प्रस्ते सुभेदीपन नाम प्राईमनस तत्र .
शिशयाना अदिदीपदिन्दुरपरोदहनः कुसमेघुमविनयनप्रभवः ॥ १२॥ इति निश्चितप्रियतमागतयः सितदीधितायुदयक्त्यवलाः। प्रतिकर्म कत्तु मुपचक्रमिरे समये हि सर्वमुपकारि कृतम् ॥ १३ ॥ सममेकमेव दधतः सत्तनो " रुरु हारभूषणमुरोजतटौ। घटते हि संहततया अनिता मिदमेव निर्विवरतां दधतीः ॥४ प्रतीयमानेन प्रचलनेनाभेदाध्यवसायानिमिजमिन्दोदिड खोनाकमादि- धर्म सम्वचादपरोऽयन्दहनरत्यपरशब्दप्रयोगसामानवोदा न रूपकमिति रहस्सम् ! चन्द्रोदयात्कामो बहधे इति नात्पर्यम् । ४२ ॥ एपचन्द्रोदयाय उद्दीपनविमान मुळा तलबमाई। इतीनि । दत्य में सिवदीभिमादयति अमला: रियोनिश्चिता प्रियतमानामागति- जगमन याभिस्वा मन्य. प्रतिक प्रसाधन का उपचक्रमिरे । प्रति- 5 प्रसाधनमियमर. । चन्द्रोदयाप्रिया मन निशिन्य बात कामान्य तथा हि समये कार्य काले अत्तमनस्ति भईर्म গ্ৰন্ধায় ঘানি ঘা ছিল সনি । শিল্পি सिराम युनत्यर्थात रवासः ॥ ४२ ॥ अथ प्रसाधन प्रपञ्चति । भमिबि । सतनोः स्त्रिया. ए. জৈবঃ হ, সিফন দ্যা মুখ ঘসই হই হয় ? Hमा महितया ऐकमान्य न घ जनिता निविदरता निरन्तरता रविवञ्च दधसोरिद सममागित्वमेव परते। अन्नदानरयादि - नवम सर्गः। कदलीप्रकाण्डरुचिरोरुतरो जघनस्थलीपरिसरे महति । रशनाकलापकगुणेन वधू मकरध्वजदिरदमाकलयत् ॥ १५ ॥ अधरेप्वललकरसः सदृशां विशद कपोलभुवि लोधरजः। नवमञ्चन:नवनपङ्कजयो विभिदैन शनिहितात्ययसः ॥ ४ ॥ वियिया विषयोपभोगास्तदमागत्ममगोमार्थ हारधारण युक्तमिनि भाव:1880 कट्लीति । यधूः कदलीपकाएडचिरः रम्भासाम्भमुन्दर अररेष तरुवन्धनकोयस्मिन् अत कदलीकाण्डस्य सौन्दर्य मानापमानत्यान बन्धनयोग्य याचिना तरुशन पुन रुक्तिः। महति जघनस्थल्ये र परिसरः प्रदेशस्तमिन् रमनाकलापकए गुपस्ते न मकरध्वजोमदनः रुएर हिरदस्तमारलयदवनात् । रगनावन्धेन जपनमतीद मदनोद्दीपकमासी- समान वस्तुपर्ति कावयवरूपरम् ॥ १५ ॥ अपरेविति । ड्यामधरेयोपु यसलकरमोलानाट्रबः बथा कपोलभुमि गण्डस्यले विशदं एन लोधरजः रचा नयन माजयोनयम- इन समिहितात्पयसः क्षीरान न विभिदे भि भाभूत् । कर्मक- तर लिट् । अधरादिनिहित साक्षारागादिकं गक्षनिहिनदीरय- मायादात्रयतोभेदेन दुर्य हमभूदित्यर्थः । अत्र यदधरानकवर- सादिक ताहानिहित वीरमिन्य व्यापतयो पोका वाकया धमा रोपादमम्महसुसम्बन्धोगक्यानोनिदर्शनासकामापराक्रमा- दोनों गुप्पतएकावरूपः सामान्याहारो गम्ते समान्य साम्येन यो वदन तेति सदयात् ॥ ६ ॥ दियः । mar - 'शिशुपालवधे! स्फुरदुज्वलाधरदलैलिस शनांशुकेशरमरैः परितः। धृतमुग्धंगण्डफलविवभु विकसरािस्यकमलैः प्रमदाः ॥४७॥ भजतेविदेशमधिकेन जित सदन प्रवेशमथ वा कुशलः । मखमिन्द रुचलकपोलमतः' प्रतिमाछलेन सदृशामविशत् ॥४८॥ . एचलाशामना . स्करदिति । प्रमहा स्त्यिा स्फरनशलन्न बधरा घोषा एव दलानि पत्रण येथान परितोविनमन्तो दशनावी- नकालय पर केशरभरा किल कहा येषा ते । शतानि पुग्धानि एका एक मात्र कानि कार्य का येणान्न विकास शिरस्य कमावभु, यत्रा- पकमरिति रुमणाममदा एव सरस्य कि मिरेकोपनिर्जि साव- वरूपकम् । प्राय कुछदैरिति पराठे कुमुदस मुखोपमान करव' शक्तिम. विरुद्ध यम् ॥४७॥ भजत नि किन प्रबन झिनोविशन्देशानरमते अशा पल • कार्यपतरः तदनमर' भजते तमे। घर या मशियली- त्यर्थः । यतो हेतोरिन्द रुजवतो कपोलो यस नदिति उसम्म विश्व- हणयोग्यतो पदार्थ हेतवायलिट्रम्। पयाँ मुसति- प्रतिविम्बयान शनिशत् मतिः माझान्ट्रएन प्रतिमा न्द्र रवि पदावीते तान्देमालायात्वनिपानियोग्य वाम र योजशायशिमाह इति मार लेन पोलयोहोरर 'एवं गौरम्मच मी यलद्वारेणारधनि ! * नवम सर्ग:। ध्रुवमागताः प्रतितिङ्कटिने मदनेषवः कुचतटे महति । इतरागवन्न यदिदं गरिम ग्लपितावलसमगमत्तनताम् ॥ ४॥ न मनोरमास्वपि विशेषविदां निरचेट योग्यमिदमेतदिति। गृहमेष्यति प्रियतमे सदृश वसनाङ्गरागसमनःस मनः ॥ ५० ॥ - भ्रामिति । भदनेषतः कामशराः महति कठिने कुचत प्रतिह- तिम निधातमारताः प्रामा धुधम् । यद्यमाद्गरिम्णा निजभारेच ग्ल- पितहति अपनग्न मध्यं येन तदिदं कुतरम् । तराङ्गन तत्यम- तरावर । तेन तुल्यमिति वतिनत्ययः । तनुतां कार्यनागमत् नाम- जत । पुपादिसूवेन चुरडादेशः तदा मदने घुपानाक चानिरि- मनानामहं वशमाशीदिय॥ ४॥ २ मनोरमाखिति । प्रियतमे ग्रहमेम्पति आगमिष्यति सति विशेष पिदापि मुशा सम्यग्दर्शमीयाना स्वीणा मनः कत्तं, নামি घमनाङ्गरागसुमन'स यस् गन्धमायेच इदनदिति पदं पुरोवर्ति स्वे- नदिति वरुन मति • अनुलेपनमिति सुमनस इति विकारेख तथा योग्यममाकन्धारणाईमिति घन निरचेष्ट न निरधारयत् प्रियागम- नहीतिरेकादिति कर्तव्यता मूढमा दिन्यः । चिनोते डि डि के सिट सार्पधातुमार्धधातुक्योरिति गुणः । वाल मचारिमा: नि- स्यमयसम्बन्धी निशयोक्तिः सुमन मुमन इति समरिचमति मसहि...
पिशपानी। A वपुरवलिप्त परिरम्भस्य व्यवधानभीरुकतया न वधः। क्षममस्थ वाडमिदमेव हि यत् प्रियसङ्गमेध्वनवलेपमदः ॥३१॥ नित्रपाणिपक्षवतलस्खलना. दभिनासिकाविवरमुत्पतितः। अपरा परीच्य शनकममदे मखवासमास्यकमलश्वसनः विधुते दिवा स वपत्ता च पुरः परिपूर्ण मण्डलविकाशभृति। पुरिति । बधः स्त्री पाररम्भसुखयवधानमारकमया मालिन- रुपविकटमोरुन ! ककप्रि बलम रति कन्प्रत्ययः । वर्भाव- . বিঃ দলিম ধষী বাসষাবধাবধি ৰছু । লি. म्भतेः कर्तरि शुद्धि तह । तथाहि अटोवर. प्रियमन मेषु चुनाले. मचन्दममगई ति यत् । वाचे मस्त गर्ने खाल्ले पने भोपि दि वित्र मनापन प्रवास वो वाद भग' सम युक्तम् । नेपा- नुपापित मान्नरन्यासः ॥५॥ faift | घरासी निजमापिपज्ञातवश मनादमिधातार- দিপিন্ধাৰ বাসুেধি গুনবাজনৱনদাদkसास ससस्नो शनको परोय मुदे । याकविका मा- विका।१२॥ Fierrai दिवा सामान हया या रोल्ये इधत विधारित गरिएई पारदविका , fiभाविभीति वाई- रन नलिन हिमधानि इन्द्र द पवढे । मृगया यि समय विवं नवम मर:। हिमधाम्नि दर्पणतले च मुहुः स्वमखश्रियं मृगदृशोदृशुः॥५३॥ अधिजानु वाहुमुपधाय नम करपल्लवाऽपितकपोलतलम् । उदकरिष्ठ करएपरिवर्तिकल स्वरशून्यगानपरयापरया ॥५॥ प्रणयप्रकाशनविदोमधुरा. पूरन नभूतामुत्तरलोपमेयमतादि । मुटटर, कोपयारीना मिनमा | वादधियोदयासम्भवान्द कटामित माग्दा हेपामाइम्नुसम्बन्धा निनातथा चन्द्रपियो रुवयमच या মনবাব পাৰে। বলেই ধনুমেয়। कोरमदानल म समुदोरेगेपमान मत दय"गते न कहर मानिन। नमनिसापपय प्रभाति का यदि निगममहम्दन नयाइ विज्ञानु सानु' free सभा । उपचार निदरेष धानुभारभ्य । कष्टे farmfof भुपोचारित एव । परम- मा भरपराधमई हिरमितिम पायदा- मनपरमारद मझया मन्दस्ट्रय गायत्त च । म पार्षपिन भर परवान मार | छारया मिटा दक्षि सन्टिा 'कामाय feart ! म भुमि पिता मुर। च्य नगर मार दामाद पार । पर मारे पर सि बिस्ट्रार पल रन विगिर रहा। rarian मुग्धतरोयनगर- ३०२ शिशुपालवधे। सतरामभीष्टजनचित्वहतः। मजिधाय कान्तमनु मुग्धतर स्तरुणीजनोदृशं इवाथ सखोः॥ ५५ ॥ न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि । निपुणन्तथैनम पगम्य वदे रभिटूति काचिदिति सन्दिदिशे ॥ ५६ ॥ दयिताय मानपरयापरया त्वरितं ययावदितापि सखी। योजन, भगायप्रकाशनविदोतराणयडू नचातुरा त्यर्थः । मधुराः मधुर- #faী সুম খাৰিঃ নোংনয় বিনন্ধুনীলদাখিী सखी स एव कानमन प्रयोजन प्रति प्रनिषाय प्रेषितमान । हिनो . तेर्लिट् इवेन सह समास वचनात् अति उपमासमाम सखीमामासयन्तरत्व कार्यदायवादियनादलझारण वस्तुध्वनिः १५५॥ मथा काधिनायिका दूनों याचिकमनुपाति। म चेति । स में दयिनो यथा मयि करुणं कुरुते यथा लघुतामल्पनाच नाय पनि म मन्यते । एनन्दयिन मुपगम्य प्राय तथा तेन प्रकारेण नियुगां यदे । विध्यर्थे प्रार्थने वा बिड । इनीय काचिनायिका अभिनि । यभि- असणेऽव्ययोमाये नपुंसकहखापम् । सन्दिदिये इन्दिष्टस्तो । कल लिद सरितसादामनेपदम् । नायिका त अनहानारत कोसालान पराण र पातापसबितेनि पवार ॥ १६ ॥ दयिताति । मानपरया अभिमाया | शशारया माधि- বা অসবিহবিবসনা বা বিবাহ বসি দাম্ । निमाधिपदस र कमसि स्थानिक रवि पती । यति मौन यो - नवम सर्गः1 किम चोदिताः प्रियहितार्धकृतः कृतिनोभवन्ति सहदः सहृदाम ॥ ५७ ॥ प्रतिमिद्य कान्तमपराधकृत यदि तावदस्य पुनरेव मवा। क्रियतेऽनुत्तिरुचितैव ततः कलयेदमानमनसं तखि माम् । ५८ अवधीर्य धैय्यंकलिता दयितं पम्मा भरपर पा | ताड, सोमन' हा देगने राको मिवादि । पर दो मिशामिवयोरिति राित । भेदिता मेरिना मन राहदाबियोध्य हित यमाय योरतर्ग- मोरात हाशमतोल निभनि fry ति पोका बिन पा | नानदा मायिन परत १० ३७४ मिशपालबचे। विधे विरोधमध तेन सह। तब गोप्यते किमिव कर्तुमिदं न सहास्मि साहसमसाहसिकी ॥ ५६ ।। तदुपेत्य मास्म तमुपालभथा: किल दोषमस्य न हि विद्म वयम् ।। इति सम्मधार्य रमणाय बध विहितागसेऽपि विससर्ज सखीम ॥ १० ॥ ननु सन्दिशेति सदशोदितया वपया न किञ्चन किलाभिधे। য। { মাঝি। কালা কাশি নিয়ন্ত্ৰী ব্যৱষনৱ- सोले पदादेतहाशमलद्वार || Re || नईम कार्य मत बाद । तदिति । तत्तमान बलभमय- पामोपासमथा नोपानभस्त दोष न गत्येरियर्थः । मोतरे सुद्ध, अति उपा. पूर्वा,ड. न मायोगे इत्यद परिधः । म न साप कथनोपालभ्यस्त माह वयमय दोषमपराध' नविन अमा- नामा निधाम व्यर्थः । कार्याधिनः कुतो गई इति भाव. विदो- जटोरेति बलादेशः । रति सम्भधार्य निशिन्य बधः मयिका हिता- सितापराधायापि रमपाव । क्रिया पर सबों । मी বিম্ব সলিঘৰ বিষঘিননি মাধ। যা রূদ্যানবিনা गोटा १६॥ मन्विति । म सन्दिय मन्द जहित्य दिवया दया कधितया मया नायिया कावा लपया हेतना सिचम नाभिदधे किन माभि- इद सन। किन्तु निशितैरपरीरधरनमायनिय करिती. ।। লঘযৰিকাদৈীনি লােকবি : যাবিলাই হয় क नवम सर्गः। निजमैक्षि मन्दमनिशं निशितैः ऋशितं शरीरमशशीरशरैः । व वर्त स्म दूत्य उपत्य नरा नरवत्मगलभमतिगर्भगिरा। सुहृदर्थमीहितमजिह्मधियां प्रकृतेविराजति विरुद्धमपि ॥ १२ ॥ मम रूपकीर्तिमहरनविय सदनुग्रसकहृदयेयमिति । तोरमारेनगेरियमरल रेफादेश'। निसर' भन्दधि - तम् । पिपरशारिता ममाया मिजदयामा- সিমানী ভানিদােষ লােহ্মসমা- दिति। यह पक्षमी मौसा माया ममसमासा- बागर का रनि: होमागोबारमूर्वाना रदमादाय ॥ १॥ वाशिमा पूर: रिमदिया दारात प्रममा गीः निभामाराव गिरोदामामरान सरगमपन्य पण मीः पुतिम् । नेम दस्बयान सद ! RAAT शामिलानाम्या भारमन RATraffairs परेच सिमाप: गिलान | HTRA मा ने Pra" सोEिETE यारा mins Rail. शाnextोतर मग Retstatement .
मिशुपालवध त्वयि मत्सरादिव निरस्सादयः सुतरां क्षिणोति खलु ता मदनः । ६३ ॥ नव सा कथास परिघट्यति श्रवणं यद्गुलिमुखेन मुहुः। घनतां ध्रुवं नयति तेन भव अणपूगपूरितमप्यतया ॥६॥ उपताप्यमानमलघूषिणमभिः खसितैः सितेतरसरोजदृशः । স্বাগঞ্জ। অঙ্গ, দ্বাৰামথিলমুল্যবান মনে रदीयनायिकापोडमोशा प्रत्यबीकालपुरः । स च पय मासादि- এৰি সৰীয়াধিক ছবি ধৰ। লিন মিল না - फरे । यसदीयतिरस्कारः प्रत्यनीकन्तदुच्यते रति पात् । ६५॥ এবি ব্য এশিয়া মম ফ্য যুখীন না ঘদ্বিগ- या अपणे बोलविर परिघट्टयति फालयनीति यत् মম্বৰাৰ प्र: सेन परिघटनेन मा पपुगपूरित श्रवणं घातल्या सापपर- नसन्तुष्टतया धनसा मयति । इतण्ड लगानाम्यस्यादि योगुण- वेषाव पयतीत्यर्थः । भूपमित्य मेशदा पत्र कण्ड विनोदाय श्री- घट्टने धमतामयनमुनेच्यते । ६३ । দি। অমূলধনাযাধি, অহিদা প্রজাব ইন, मित शाहलायमान वितररोजडश भीलोत्पलाहा नप- गिल्लिदलानान्नाथ लदलाना रागरसोरमदयोपना भाई हम मते नमकोतिर रम ज्वरावस्पोवा । अत पल समन्यवयो. +- नवम सर्गः। ३७७ वता न नेतुमधर क्षमते नवनागवल्लिदलरागरसः ॥ ६ ॥ द्धति स्फुट रतिपरिपवः शिततां यदुत्पलपलागशः। हृदयं निरन्तरतहकठिन सनमण्डलावरणमयभिदन्॥ ६ ॥ कुसमादपि स्थितदृशः सतरां सकुमारमद्गमिति नापरथा। अनिशं निजैरकरण: करुणं कुसमेपुरत्तपति यदिशिखैः ॥ ६७॥ रियो । दपतीति । समपतेरिम्पः गितां वैशियन्दधति स्फटमिट में था. याम् । यद्यमादिरलर मोर करिना मत् नमण्ड चनदे- भारण' म यसत्तदपि सपनालापहा 'उत्पदलाया. कामदन भिन्दन । मिदेनुलोमेनि हारेप| गारप- मधि भिमिति सियाति' परपरमिन्दोधा। तया चर. अनिमेष विपीरमामापारमाणहिरोजीमागरम- हीनि समुचोम्यते ।। रपारि । for राधाः पापभादपि सतरा - भार' मिनोदमारामानि यो । यधमार गोलिक मनु नित: Fry सः । देश र दो frey- REA REER REnwarir frest. PRIET THE मानिtha शिशुपालवधे विषतां निषेवितमपक्रियया समुपैति समिति सत्यमदः । अमृततोऽपि विरहावतो यदम दहन्त हिमरमिरचः ॥६॥ उदित प्रियां प्रति सहाई मिति श्रद्घीयत मियतमेन वचः । व्यचकप्रयोगादाच्या ६॥ विधतामिति । अपक्रियया विपरीत प्रयोगेष निवितरुपयुक्त मा अमृतमपीति माव । विना विपदस्तित्व समुपैति इत्यद १६ दि. रचय भुवयद्यमात् थाहतस तोऽपि । खवतेः विपि तर हिमर- उसस्चयन्ट्रपादा मात विरहाई तोस्वया पिना मेवमादित्यर्थ. । प्रभू वभियान्हति या पूर्व त्वया सह सेवनादाहादय'ति भाव' । म विषय प्रहमा थरत्यास्थोसा । पत्र विश्वघेण सामान्यधमनरू अर्थान्तरन्यास उदितमिति । प्रियाप्रति प्रियारादिन्य दयम्य द हार्दम । का ना प्रियता हार्दम्म ने यमरः। तस्य गत्ययप्रायथ । "दयस्य हुने सयदग्नाविति इदयस्य दादेव । सहाई मन है त्य दिगम् । षद कर्मणि का परिवधीत्यादिना सम्पसारणम् । बचो- रीवा प्रियनमेन श्रदधीयत विश्वसितम् । दक्षाने कर्मणि बड, दन्तरोरुपसर्गवचनाचन्दर प्राक् प्रयोगः । हि यमाल पर पूर्ण । विदिलेड़िते रिदितपराभिप्राय बने । इशित हनोभाय । पज्जने दीरिता गिरः सपदि क्षानि मजनि सच सय प्रिया दृदय मेदि- त् । म्वई, मषादेन दूनीकथित प्रियालिरहदास विशवासन्यर्थ । निरन्यास । एषा काररिता याएर मानायोधिप्रलम हार .
नयम मर्ग। विदिते द्भित हि पुररव जने सपदीरिताः खलु लन्ति गिरः ॥ ६ ॥ कुलकम ॥ दयिनाहतस्य युवनिर्मनसः परिमढतामिव गतैः प्रथमम् । उदिते तत: सपदि लब्धपदैः क्षणदाकरेऽनुपदिभिः प्रयये ॥ ७० ॥ निपपात सक्षमभृत: यवणा दसितभुवः प्रणदितालिकुलम। জোয়ার ভালো বিল কিন্তু এই यिनि । प्रमचन्द्रोदयापार परिष्ट मित्रमभोपहभा-- मामला : पदारपदाकरे र सरित frefer- TeriमामिमाEEIREE मोनि- मिरमिय:। बता गमोडमा प्रागपिन- NEEThai | गुरु fein | रानपदी चोक जगे। प्रिय दातम् । साभार (भट् । मोरmeरपारि पन समारपाबार- . m or famila in. MR.RANभमर: Riyाग: FATHE. । रण RE | nr- HformirTTER:- inात एent sinire! AART - wammar Karan -- गिरामनवः । दयितावलोकविकसनयन प्रसरमगुन्नमिव पारिरहम् ॥ ७९ ॥ उपनेतुमबतिमतव दिव' कुचयोर्य गेन तरसा कलिलाम । रमसोयितामुपगतः सहसा परिरभ्य कश्चन वधूमस्यत् ॥ ७२॥ अनुदेहमागतयतः प्रतिमा परिणायका य गुश्मदाता।
नवम सर्गः। ३ सुकुरेण वेपथ भृतोऽतिभगत कथमप्यपाति न वधकरतः॥७३॥ अवनम्य वक्षसि निमनकुच द्वितयेन गाढमुपगढवता। दयितेन तत्क्षणचलद्रशना कलकिङ्किणीरवमुदासि वधः ॥ ७ ॥ कररुदनीवि दयितोपगतो गलित त्वराविरहितासनया। चहष्टहाटकशिलासदृश स्फुरदूरुमित्ति वसन ववसे ॥ ७५ ॥ ३ .
शिशपालनधे ३८२ पिदधानमन्वगुपगम्य दृशौ 'त्रुबते जनाय वद को.यमिति । अभिधातुमध्यवससौन गिरा मुलकैः प्रियं नवबधयं गदत् ॥ ७६ ॥ उदितोरसादमतिवेपथुमत् सदृशोऽभिभई विधुरवपया। वपुरादातिशयशंसि पुनः प्रतिपत्तिमढमपि वाढमभत् ॥ ७७ ॥ परिमन्धराभिरलघाभरा 'दधिवेश्म पत्युरुपचारविधौ। विदधानमिति । नाबधूर्मवोटा अन्ना पशाहुपगम्ब शो पिदधान छादयन प्रिय टिकादक. क. पद रति पते ४छते समाय गिरा बाचा अभिधाढवाध्यवमसौ नोये हे लज्ये'त माव' | 'अध्यवपूर्वान् स्मतेः कर्तरि तिन । किन्तु पुतगदत् । अब प्रियशनमार्थस सव्ज या असलचितस पुलक प्रकाशनात सूक्ष्मानधारः। असलशिनधार्थ- , प्रकाश सूक्ष्म उच्चत इति लवणास् ॥ ७ ॥ उदितेति । अभिमत, मत समरम् । रोमाभिप्रती भाभि- मुख्य रत्वव्ययीभावः । उदित उत्पन्न सरुमादः जानिपटता यस सत् अतिवेपथुमत् अतिकम्पात् । एतेन विप्रपाइयेन प्रत्य त्यानाशि- मविरोधेम स्तम्भवेपथू माथिकाबुनो। वपया विधुर दिनक्षम् । एतेन बजामचारिया प्रियराज ठावमा म् । एवं प्रनितिमदमपि रति कर्तव्यनामूटमपि सुम्यो यादरातिथयश मि एरागादि- निरादरविणव्याकमभन मन्यादरे किप पारिति भावः ॥ ७ ॥ परीति | प्रमदा धिरेम निजवेश्मनि पायु रुप चार विधी प्रत्य- नवम सर्गः। स्खलिताभिरप्यनपद प्रमदाः प्रजयातिभूमिमगमन् गतिभिः ॥ ७८ ॥ मधुगेनत, ललितव दृशः सकरप्रयोगचतुरख वचः। प्रकृतिस्वमेव निपुणागमित स्फुटन्नत्यलीनमभवत्स तनोः ।। ७६ . तयुक्रमद् तव विश्वसना न कृतं यदीक्षणसहसतयम् । - ३८२ शिशपालबधे। पिधानमन्वगुपगम्य दृशौ 'बते जनाय वद को यमिति। अतिधातुमध्यवससौन गिरा पुलकै प्रियं नवबधन्य गदत् ॥ ७६ ॥ उदितोरसामतिवेपथुमत सदृशोऽभिर्ट विधुर वपया। वपुरादातिशयशसि पुनः प्रतिपत्तिमूढमपि वाढमभत् ॥ ७७ ॥ परिमन्धराभिरलधरुभरा 'दधिवेश्म मत्युरुपचारविधी। विधानमिति ! नाबधूर्मयोटा इन्वक् पशग को पिदधाम छादयन प्रिय दृष्टिछादक के पद रतियते पुछने ननाय गिरा पाचा अभिधातवाध्यमसौ मोहे हजये न भाव , अध्यषपूर्वात पते पहिदि । किन्तु पुतगिदत् । अब प्रियतामणार्थस्य मन या লালঘিষয় খুব সামান্য বাৰ। দখিনাম- प्रकार लक्ष्म उच्यत इति लसणात् ॥७॥ दिति । अभिमन, भन समारम् । सोमामिप्रती श्रादि- मुख्य रस्यव्ययीभाव । उदित उत्पम घरमाद काय अस লন্ব ঋবিষযখন জুনাথ। হঠন বিমইল সাবাড়ি- माविरोधेन सम्भवैपधू माविकायको । लपया विधुर विरसम् । पौन बजामचारिमा प्रियाला बढत्यमुत्रम् । भनिनिधि नि 'कर्म ध्याभूटमपि योषारम्भ यादागिय पि रागादि. सिदश्य कमभन मलादरे किम पारित भए ! ७ ॥ पनि । पमदा यधिगम निसान पथ पदार शिौ भन्थ नवम सर्मः। " 1 स्खलिताभिरप्यनुपदं प्रमदाः प्रख्यातिममिमगमन गतिभिः।७८॥ मधुरोवतधु ललितश्च दृशः सकरप्रयोगचतुरञ्च वचः। प्रकृतिस्थमेव निपुणागमित स्फुटन त्यलीलमभवत्स तनोः ।। ७६ ॥ . तदयुक्तमग तव विखहजो न कृतं यदीक्षणसहसतयम् । स्थानारिकर्मणि अधोमहत उभरात परिमन्यराभिरतमानिः बनु- मदम्पदेपदे स्वलितामिरपि गताभिः प्रापयाति भूमि प्रेमप्रमगमन् । पर माम्पदीभूता इत्यर्थः 1 प्रत्य त्यानादपि स्वचितगमनमेव पाय : मोतिवरमभूदिति भावः । स्वीय स्खलन पत्यु ः प्रीतिममिति विरोधा- भारद्वार ७८ मधुरेति । मधुर मनोहर यया तयोव्रते धनते धुरी यभिन् तमधुरोवनच । गोलियोरुपमळमय नि हसवम् । यो मिन' जयनचेष्टा व पकरप्रयोग हतामिया हित तकतरच सदरच मुतनीः ख्यिाः प्रकासस्यमेर सभावसिामेव सदपि निपुन निपुपाचाडा- मिनमधारितम् । अतएर स्फट प्रक्षित यनृत्यम्स सीमेर बोस यस तत्तयोक्रमादिति निदर्शनालद्वारः । मया न कपमा गभ्यते ४ पर मारिसरग्रीनामपराहतायाः पानोपासम्म गिले- पा। मदिवादि। बयामन्वये । शिरमा विधावा बरंच- पाय नेवाः। सधाया का नया | Ra समिति यन् तरयु दु म भारत मवि दिने र प्रदक्षमेर मोहमिदा भाममदिना । मोनमामि सदस्य पनि भादः ।
शिशमालबधे। प्रकटीकृता जगति येन खलु स्फुटमिन्द्रताद्य सयि गोत्रभिदा ॥८॥ न विभावयत्यनिशमक्षिगता मपि मां भवानतिसमीयतया। हृदयस्थितामयि पुनः परितः कथमीक्षते वहिरभीरतमाम् ॥ ८॥ इति गन्तुगिच्छुमभिधाय पुरः क्षणदृष्टिपातविकसहदनाम् । यति पेप । अद्य इन्द्रता जगहि प्रकटीकता मनु । यत्र गोलम- दिति पातमाणित सहसायच्यते ॥६॥ नेति । अनियमक्षिगताञ्चक्षु सनिलयामपि देण्यामिनि च गम्यते । देष्ये बक्षिगत इलमर । माम तममीयतया मान विभावयति । (प्रथम रति प्रथमपुरुष । इन्द्रियानिटमपि न लण्यात रवि विरोधा- বাসি মন্থ। যা অবালিশী অধি पिसमिति भार । भीतमा युनाई दयस्थिता दयानता अन्न- हितामिति गम्यते । शबएव विरोधाभाषकोपि शब्द । पहि * परत कथभरान चते इदन्त चित्र यतिधामीप्य व्यर नया दर्ष- भप्रतिबन्धकावादिति भाय { भासद पस्तु परोलमथपरोधमोदते - रमरोजमपि परोक्षभेवेति तापया 1 गिोधाभासयो सहर II जीनि। त्यभिधाय पुरोगन्तमिदा यो पातम कि- হঙ্গা গ্রায়েশিযধ্যধি। জান্নিৱিন্ধানী বন প্লির রুম ন পিন্ধা ন্ধ না হযৱলী में सभामा कक्षा मधुरा वाची यापन कार्यवि जदया तथा वस्पत + नवम सर्गः। स्वकरावलम्बनविमुलगल वालकाचि काश्चिदरुणतरणः ॥ ८२ अपयाति सरोषया निरल कृतकामिनि चुक्षुवे मृगाच्या । कन्लयपि सव्यथोऽवतस्थ शकुनेन स्खलित: किलेतरोपि। ८३॥ आलोक्य प्रियतममंथुके विनीवौ यत्तस्ये नमितमुखेन्दु मानवत्या । तन्नून पदमवलोकयान्वभवे मानस्य द्रुतमपयानमाखितस्य ॥ ८४. शादिभ्यः दरा एग च रिहानरिता ८१. परवातीति । सरोदा ममाझा निर शामिनि भरकर- पाने निधोते सति हमिया तवा पुरे तमिन प्रदिबधाई बुट समिबर्षः। सपदे मारे हिट | इतरोमि भायो िदस- वरिपमिति नानपि जानेन रूठित: किड निर पर पनि दाम्पे सिता न तरल भाषि समानानुरागरिति । रगर हारिता : ११ पारेको कारसदा कोपा रिया। नेपामार पोपालोबारि दि। विदल्ममानीमा खिया स्मार संशावात हानि पंरके ति प्रियाताम्नविरित रोति । भाग्निमनानपुरद्वार। पीतम नोति परम्प कारः । नबिनममन्द या तथा तस्स हित ति पर माधाममात्र रिकार - Rar. बकास्पिस प्रयागरम्य पाए र कादियोसदरें शिशुपालवधं । सदृशः सरसव्यलोकतत स्तरता लिटवतः सयौवनोमा। कघमण्यभवत् सरानलोष्णः स्तनभारोन नबम्पचः प्रियस्य ॥ ८ ॥ दधत्यु रोजइयमुर्वशीतल भुवोगतेव स्वयमुर्वशीतलम् । बमौ मुखेनामतिमेन काचन श्रियाधिका ताम्मति मेनका च न ॥८६॥ पवेपितसि यः । पञ्जानिमि साया मुखुनते प्राणावत्यक्षते नर्मिति मानगोय समिति व ! ८४ ॥ गति । सरसमा नूतम मिति यात् । गैन व्यतीकेन प्रिय सतनारान तन तथा यौउनोभणा महामति भयोमोश ! fra প্লাগলী ঋন নিন। যা সিনিমাখি বানাবেন- रमा पोनातिदाहदगायागेवेत्यर्थ । पालवत यानिमितताप्रियाय कथा का वा बुहोईतोरित्यय । न पति कायमोति भरपक्ष । पचिरत नापरावी। सिवनले ति सप्रयय अमश्रिदान निति समागम | नामवत त यो पाईप्प्योऽपि भामुदित्यर्थ । प्रवास प्रती- कारा पलु कामिना मन पारश भार | तागोमणावयाचे रतियोकि ॥ ८ ॥ दधतीति । उस महायोदय परयोमोनभ्यासपरोन पुत्र कुनद्वय दयनी मुसित मा सय माचाटुशोर स्तेिय, या सी यातिन सकेन भौ ता प्री मका मेमहाशावर निया मौन्ददेणाधिका नेव्यति। वयो र्यभकन म । पश रतम् ॥ ६॥ F नवम सर्गः। • प्रत्य बारीर्घटयितुमलङ्कामिमि: काममासन प्रालेयांशोः सपदि रचयः शान्तमानान्तरायाः। आचार्यत्व रतिष विलसन्मन्मथ श्रीविलासा हीप्रत्य हप्रशमकुशलाः शीवश्चक रासाम॥८॥ वृति यीमाघकृती शिगुपालबध महाकाव्ये प्रदीपवर्मनन्नाम नवमः सर्गः ॥६॥ . . A त्य मति । इत्यम नेम प्रकारेछ । इदमस्थसरिति यह प्रययः । सपटि गानः जमिनोमान: कोपरवानरामोवामिना: 1 या दान्तेयादिमा अमेपर्यनारा गाने ति निमात प्रायांगोन्द्रस रोगारी: सानिमिरवितम् । मिता वा पर्यानिवपनेपन ममिनि वमन् प्र- काम प्रहामं ममा ग्रामन् दूत्यरवेति भाष: रिख सन्तोमना- प्रोग्लिासाधितणीकारादिमदनातिरेर विशारा याभिक्षा, होरेर जवाहोशिसमाप्य प्रम मिजार करना भरने पामिरितिपोधोम- दिरा.। भोगोगियोषा दिशेधुक प्रत्ययः । था रतिधु थापा- वं यमुपदेपसकः। अभय पनि भारभय प्रथमाई प्रलत- पद्रभान मानक कमिटनापसाच्यादप्रस्तुटूनोपप्रतीते : vare Enोया व सोनारोपिनसागपा प्रजोपयोगात्सरि पाम ! यो पापवासरः तेन च दूतोगार्थ पण पमा पनि । सरस मभुपामरतोसामागायर प्रसावा! मन्दाफामा बन्दामामा अमरिगामी तोगनिदान मादायमेवारनपरिस्त्तिते मा पदासाने वाले ममा समय ইম: । सज्जितानि सरभोगयथ यूना মননয়নৰাতিকাধি। आययुः संघटितानि संराया: पात्रतां प्रियतमावदनानि ॥१॥ सोपचारमुपशान्तविचार सानुतर्षमनुतर्षपदेन । এখন নি যধিবিগ বসবায়ালি যুগানাথন। মনিনীনি। অথ মাননীয়ী না লিলি যাহ্মঘালনাহিলা বক্তনানি দ্বীযি যথাযী কথা- জালে দুনীলি সালাল মাবিয়াঘাষ ঘন নানীষ মা- ঙ্কিাখি খান বিমান বলুেংলি বানি বাঙ্গানি কিনি জীবন মীন হুঙ্কান শিল্পিরালি ধা দিলাম। মুলা স্কালিন - যারা দাবসজিদরা য্য নিহালন্ধ নিন খোৰাংশীদালাঘী গুমের অনি পায়। আর যখন খৈয়াখায়া যায় না যানানান নবী- ফৌলব্বিানালা। আমৗঘাঘ সদ্ধানী যাব মদিয়া- সংনি বল । বল স্ব মন্ত্রী নীলা মন । গুঝিবৃহুমা কামনা প্রকা । ফ্রানৰি নেসারুস্ ! | ফীখালি গ যানীখােল নয়া স্বীকার্য যখন মােলখিকাৰ নিলয় বিশ্বকবি যা মলম ইরি ধরি খাদিমাগ । ভাল বন্ধু যা কথা অনুসাৱষম। ওর নাম্বার মা হালিথা- স্বল্প সমাধি বিশ্ব | নয় মলৈ ইলম নিধন মা ীয়াং दशम सर्गः। ३८ ते मुहर्तमथ मूर्तमपीप्यन्. मेम मानमवध्य वधूः स्वा: ॥२॥ क्रान्तकान्त वदनप्रतिविम्वे मनवालप्तहकारसुगन्धौ। स्वादुनि प्रणदितालिनि शीते निववार मधुगीन्द्रियवर्ग: ॥ ३ ॥ कापिशायनसगन्धि विधर्मा वृन्मदोधिशयित समशेत। संत चष्णशानं झोप मधूयापीयन् पाययन्ति । पिरत दि चोपा रितेरोशा भ्यामति पालाकारलोपः कारोभ्याएस। व भादमीत्या दिना निगरायवमिति परमं पदनिधेऽपि पिरोयात्मने पदविकल्पात्माधि परम पदम् । गतिबुद्धीत्यादिना बधूरित्वणि कर्तु: की धम् । अनुतपदेने यतुतीरहन मूर्त प्रेमत्वोचणात व्यवसा- प्रयोगास प्रतीयमाना सापडपोरेशा । २॥ मान ति। कानं सहान्न कानपदनप्रतिविम्व' दमिनारवेश नितिकररत्यर्थः । भन्नाः वि दास प्रहारायूतरिमेशपया या घमोरकाल सहकारोऽतिधौरभद्रायमरः । । गन्धी मिल पायापर्यः। स्यीयादित माग्निपुरकं पुत्र प्रालपति मुरझायः । साइरि मधुरे रस्तापिपीत्यर्थः। प्रथदिनानिनि गुन्निवरे अनि सुपरन्थः । पोने पसे इत्यर्थः एवम्पञ्चविष्यभटौ मनि मन रन्द्रियवयनुरादिप निधार नितमभून । ध्यान सरमादिय- दाना मधुशिषध मावेन मितिदावालदाडेदहामति ।। पापिहायनेति। एवंद दिनदः अतरस विवर्णन भग्न पति पद कास्मिायनेन पुगन्धि पुरभि । कय पत्र मया पदा शिशपालमधे । फुल्लदृष्ठि वदनं प्रमदाना ममचारु चधकञ्च घडविः ॥ ४॥ विम्वितं भृतपरिश्रुति जानन् भाजने जलजमित्यवलाया। ध्रातमति पतति धमरः स्म धान्तिभाजि भवति क विवेकः ॥ ५ ॥ दत्तमिष्टतमया मधु पतन ढमाप पिवतोरसवत्ताम। परेय कापियायनमिनि जयन्ती ! मष्टि विकसित नेल प्रमदामा কপিরাধ মন খারাপ জল খাই গুদ্ধে মান্যবস্তু । প্রায় স্বল্পী খালিং। খুধিথিৱপ্লিায় যমষ বলা- मोदम्भजामि बेत्यु भयोभाय दोलायमानमानस यासोदित्यर्थ । यात्र प्रतियोरे बदन चयायो पटपदामिलामासदत्वरूप कर्मयोगादोषव्यस गम्यतायातल्ययोगिताभेद । ४॥ विम्बितमिति। भता परिदारपी वरिण सिन् । परिक्ष यायमा माजने पानपाले विम्वितम्मतिबिनम । अबधावा थति अदजमिन भानन भाउलाना याम्यविन्यर्थ । बारा प्राय परति | सथा हि धानिर्ध भए विपरोपमानच दाक्षि विको- पार क भवति य कात्यर्थ । अत्र भ्रमर सानिया भर নিমগা যমলা কলােনি যাবিয়াখালাম। तेन महागाद्रिभावम महर ॥५" समिति मा दत्त मधु मद्यं पिव पता रभव माझीकरमदतिसादामाय ! अभिशायने महम् । पार - मिटाने का पता पद्यमावारिलिरदेशने बुधग्ध सु.fact प्रwait भाव । पीत पीनर पोचासीत् । पाव पोला - यत्स वी मुकुटांशुभिरासी चेतनाविरहितैरपि पीतम् ॥६॥ स्वाट्नेन सतनारविचारा दोछतः समचरिष्ट रसोऽव । अन्यमन्यदिव यन्मधु यनः स्वादमिठमनिट तदेव ॥७॥ विवती मधुरतामतिमा रागिभिर्युगपदेय पपाते। वित मालतियमोया मीनिन. रिया भेटारमिनारे- पालमियानिमिया प्रेयसीमस दामाजिरमानो। पताना दलहनामा पिलममितिभ्वनमादारे- पाटमेन। यो : साटनेमामानेर यो सात re. पादौन air पारादरवारमारि मानः । रम्य प...। समाचारियाटम् । यपणा नो पक्षमा दामादमा नियमादं र fe मने मिनरमा सारा - मारपरकायानापोरा Anne's Ram (raikirtan gairfearn Iream on REETrenite for in wortantries lor: REnIg: परपुEle Tendri मेर: HARIHARiger gो हो।
विध्यालयधे । विधमम्मधुमदः प्रमदाना धावलीनमुपसर्ग इवार्थम् ॥ १५ ॥ सावशेषपदमुक्तमपेचा सस्तमाल वाहनाभरणेच गन्तुमुखितमकारणत: स्म - द्योतयन्ति मदविधममासाम् ॥ १६ ॥ मद्यमन्दविगलत पमीय चचुनिमपितपक्षा दधत्या। बीच्यत साशन नववध्वा कामिनोमुखमधोमुख्यैव ॥ १७ ॥ सवमादानसन्दानादानुसन्धेयम् । उपमालद्वार । १५ ॥ शामिति । सवा डोहानि पदानि बसिन् त - ঙ্গিক্ষ মীস্থ ৰামৰ্শ উইথ দা অন্বেষাক- भादेव गमवस्तिमायानच यामा स्लोया मदभिम मदविकार यो. করি । ছাদের অবস্থায়ৈার । না- दीमा पले कमोतिया मदद्योतने प्रावामरायोदिनीयवाय । से कोतवायेन बहना कार्यसाधने । कारण पायोग सद्वितीया यदि समपात " कधति । मद्यमानेन भन्दमस विगाहन्दीश यस तन। शतरपन्मिपिता पक्षमापि भोमानि असर गर्दवत्या या দমীয়া ফানি দিয়ঙ্ক গুমখীয়ৰ লগলমদেয়। ঝাঝাধা- मादिति रिसादनीका मे मति- गोशितमित्यर्थ बानि मदभागाभ्या) या रचीयसीति मोरया. मियो ! मायोरा या भावारमा - मम सर्गः। . या कथश्चन सखीवचनेन प्रागभिप्रियतमम्प्रजगलमेर ब्रोडजाध्यमभजन्मधुपा सा खाम्मदात्प्रकृतिमेति हि सर्वः ॥१८॥ छादितः कथमपि वपयान्त य: प्रियम्पति चिराय रमण्याः । वारुणीमविशङ्कमथाषि चक्षुषोऽभवदसाविव रागः ॥१६॥ आगतानगणितप्रतियाता अति । यात्री परमेष जोरपान मसोमपम प्रा- रमदात्य में बनिप्रियतम प्रियतमसमशम् । मामिछले पदोभायः । महान प्रगस्पते । मामो मधु बिलोनि मधुपा ! बातो मोना भोधामन शिामागम सभाम- देवमाजिमोमदानो मां पीया प्रतिमेति सार म माभाविध प्राप मदपः । लामा विगमन- पोचो रद हः ॥१॥ बाहि!ि मादा प्रिनिमोvिaामिण कि. राव सपा मोरयामादिनः रात मायमेर समोचाबिना- पर भारीमदार यमन मेनेनागरिमादिगार भंगिम् । परमरममदरासमोर मानिसको मरिमोलारिता THfontरिया शोमतो- सnिd aatni HIT from । कामmorean MARI mARR. .
शिशपालनधे । 1 - वल्लभानमिसिसारयिषणाम्। प्रापिचेतसि स विमतिसारी सभ धामवासरः सरकेण ॥२०॥ मा पुनस्तमभिसीसरमाग स्कारिणम्मदविमोहितचित्ता। योधिदित्यमिललापन हाला न्द स्वजः खलु रुखादपि मानः ॥ २१ ॥ वातायेति । सातालिम रति वन पर्वकाचे समास । नाबमा-- मासिधारयिषणा सम्पति चन्द्रोदये स्वयमेपाभिमारयित मभिसत्त- मिमाम् । अभिसारयते साधएयनासन्नन्नाइमन्यय । सन्वर ফীয ঘসবি বনিমনিই জল্লাশিয়া প্রবাদবি চালাদ सति । पचात्तापोऽनुतापक्ष विपनीमार व्यपोत्यमर | घरमा भधमा मधुपानेन था । मरई सोधुपात्रे शाकीधुपाने च पोधुन विष । असर प्रापि प्राम खयमन मौर्याय मधुपान चरित यताभिसारणम्य पयाजापकरणकय मदयोगायौको समा ध्यार ! समाधि छार' कार्य कारणान्तरयोगत इति काव्यप्र साये। २.॥ मा पुन रति । मदेम रिमोहितविता भ्रमितचित्ता सती यह मिति पत्र । आगरकारिपराधतम् । अत कमीयादिक्षा वि- मर्म नीदस सत्त्वम् । त उन योमाभिकीसर मामिसारयाणि । मरने का पौ बद्ध अपधाया इस दीपायोरियभ्याससं दीय इचालोऐयर्थः । गरम नायलादप्रयोग । अन्यथा पौनमामिायाल- द्वारिका । योपिकावि जी हा हराम ! हरिप्रिया शालेयर नमिलजाय तथा हिसादपि मनोदस्यज सई तो- अन्य हस्पिाकाहा रिधिनायनीय र त्यथा सन्चक १२१ - - - - दशम सर्गः। ३८८ हीविमोहमहरद्दविताना- मन्तिक रतिसुखाय निनाय। सप्रसादमिव सेवितमासी. सद्यश्व फलदम्मधु तासाम्॥२२॥ दत्तमात्तमदनन्दयितेन । व्याप्तमातिशयिकेन रसेन। हीति । मसाद मनःप्राय मद श्रेयलरमिति भावना- भूकमित्यर्थः । अन्यथा पजोदय एव न सात् दैन-भेधले गुराविति बचमाटिति मा | पितमुमभुममिति तोर्मधु तामा राय एक फहर- मास त् । कुतः हीग्मिोइ बोटानाद्य अहरन रनिमुखाय करतरसाय रपिता रामनिक निनाय । दर होहरणान्तिकनयनवादा फरदा- নামঘনানয়নযুদ্ধবিদ্যা ৭২ दत्त मिति । श्रात्तमदनमाहितमदन' यथा तथा, दयितेम दत्त भएयातिथि के तातिएयप्रचुरेण । नियादिमाक 'रसेन सादेन च्यान' वादातर मित्यर्थः । शुसस्य सुपर गह प मद्यम् । विनाग मनातरानायाशासानियानामिति मपुंसकत्वम् । प्रतटोमदो- याम नाभ्यः प्रमदाभ्यः सोभ्यः । रच्यर्थानां प्रमापति समदार संवा | मपदे सरचे प्रौनगरमभूदित्यर्थः । कर्तरि तिन । अतएव देव नामां पदकाचानीदित्य इ । मामेति । प्रागादिवदम्यु. पर नाम प्रमदेनि झापधेयच्च भ्यु दमादि व्यं तमच लातम् । यथा प्रमदयोगा अनदेयापरीनाम भन् नेश तास नामाचविचः । पद्यते पण नावरि नु, विर ते पद रतिपिटको निरी हुए । प्रमदर्भािरति पाठे सवद सदयाच व्यर्थः । साइन- मथनम्मनपमाहारोभोजन सदा पात हवायुधे । खदिसाचोरेकाई- आमिना जन्म खिद। यात माज्यासो सवाया. ---- शिशुपालवधे। . सखदै मुखसरमामदाभ्यो नाम रूढमपि च व्युदपादि।। लब्धसौरभगुणो मदिराणा मङ्गनास्थचषकस्य च गन्धः । मोदितालिरितरतरयोगा दन्यतामभजतातिपयन्न २ मानमनपटना सुरतेच्छा संन्वता प्रथयता दृभिरागम् । लेभिरे सपदि भावयतान्त योषितः प्रणयिनेव मदेन ॥ २५ ॥ पानधौतनवयावकराग सधुवोनिभृतचुम्बनदचाः। पाकापतिम् ॥२३॥ প্রকি। অল্পীগেgযাসীগন্ধ অঙ্কে জীবি তি’ গাম্বিগ্ন ঘিা শাখায় পা নয় गन्धोगधगुपः तरस योगामियान्यापूर्वतमाय नम पोकर्ष का मजा । यइबदमादौ TART भादौ चोभयपादन दव मंगवति ! बतएर संपाधार' ! २१ . पामेति । भानमा पटना कोपशमनहमय शरतानमा भट कोडीन किमारण्योति प्रययता प्रशादता थन्नालागरम भाया नया मद्देन प्रावि बोशितः खियो रेभिर मावा. It मिलि प्रभूलातिश्योतिपोवसरमा | ng परेति । - माहामाये । पीपरिमा देशम सग। 12.4 प्रेयसामधररागरसेन. खविलाधरमपालि ररत्रुः ॥ २६ ॥ अर्पित रसितवत्यपि नाम ग्राहमन्ययवर्दयितेन। उति स्म मदमप्यपिवन्ती वीच्य मद्यमितरा तु ममाद ॥२७॥ अन्ययान्यवनितागतचित्त चित्तनाथमभिशङ्कितवत्या।। सखी क्यम्या आल्यमरः । अतएव निभतयुदनदवार गूढ चुम्बनधारा: ৪. বাদধীৱনৰষা ৰহ্মাৰিব লাদা ধৰ प्रेयसामधरेषु यो रागरपसाब लरागबमोन र वित । अन्यगुण- स्यान्याबाधाममिह रनरर्थ । किलेन्यपरमार्थ नेन पामधीतरागेषु सा- भरेषु प्रेयोऽपररागमनमा नाटिसकेन सखीसमवमेव प्रियायुम्बन डाया- মাঘিঃ। অন্যাশনা নেন লম্বলিনুসায়ীষনৱ- हारभेद । मीलनवस्तुना यत्र पस्वन्तरनिगूहनमिति रक्षणात् ॥२६॥ अर्पितमिति दयितेनान्य घुश्ते. सपन्याः नामपाह' नाम स्टहीन्या नामादिभिपहेरिति पह, प्रत्ययः । अर्विनन्दन मद्य रक्तियती प्रासादित यपि ! रमतेरास्वादनार्थात् अवमा उगित नि डीम् । काचिदिति षः । मदभुति - न ममादेत्यर्थः । इतराव मन्त्री समद्यपिन्समि बोझ हट्दैछ ममा भत्ता । ममो नई तिरस मदहेत- रिति भाव । अत पाई रमितमपि न ममादेति रिमोकि - राबपित्यापि ममादेति विभाषना । कारखेन विना कार्यसमिति शादिमामा मामपामतुत्यमिशिक्लिनियते । यो पर অস্বলি। বিশ্বকাঘলাদেৰিষাৰ দীঘান मिसपासवर्धे । -- -- पीतभरिसरयाविन मेदे निई तिहि मनसोमदहेत. ॥२८॥ कोपवत्यनुनयानगृहीत्वा । प्रागथो मधुमदाहितमोहा। कोपित विरहखेदितचित्ता कान्तमेव कलयन्त्यनुनिन्य ।। कुर्वता मुकुलिताक्षियुगाना मनसादमवसादितवाचाम् । ईर्ययेव हरता हियमासां 'तहुणः स्वयमकारि मदन ॥ ३० ॥ স্বাগwিগৱিষা বিশ্বধলা গাৰি যি ঘাম भरिधरयापि न भेदे र भत्तम ! माइते तथा मनो मितिमंद। सामान्दैन बिय समभापनिया पण बोलीभीपी न्यथा मायाया पानादिति .. कोपनीति | मार प्रपम कोनो भरोग अतएशनुयार त्रि অঙ্গাসী প্রস্যায়। এ ঘাস হিমগা যথা- मापा जाग्निधुमदेमातिमोश हरिधिमानी काममा कोपितमाममा ति सपनी जावनी पनि Ner पर्स नि मातिातो मानविन सन्मानिमित पार | Prat कारिता पतिति । शिाभिमानो मानिglanferent प्रभामामामामाददाता Tarkee Ta; tोग का था हियोगमा निमोEAmer TAIT RANI रिमायोfauntrtnera ।
दशम मर्ग: गण्डभित्तिए पुरा सदृशीषु व्यानि नाचितशाम्मतिमेन्दुः । पानपाटलिनकान्तिष पश्चा लोध्रचातिलकाकृतिरासीत । ३१ उपतैरिव परस्परसङ्गा दीरितान्यु भयतः कुचकुक्षः। योषितामतिमदेन जुधर्मा विभ्रमातिशयपूपि वपूपि ॥ ३२ ॥ गराई नि । प्रतिमेन्दः प्रतिविम्वचन्द्र सहगोधु समानरास छ লিমা মা শপিলিং যা লালু ন প্পি সামষ্টি देकतापत्या तदिविकतवा न ग्रहोत रत्यर्थः । अतएर मामान्यालद्धार सामान्य गुणन या बलनरतनि उक्षयात् । विपूर्वाद का मणि सह, चाहजादीनामिन्याहागमः । पचापानावन्नरम् पाने पानमदेन पाटलिना पाटनीलता कान्तियामाना गहभत्तिषु सोम मस सोभररामस्थ विलाशिवाम् । तमालपतदिलवपिनकापि विण Rका हितोयञ्च तरीयञ्चन नियामिन्यमर । तखानिरिमानिस क आसीत् । वैवाहिविक एवारीदित्यर्थः । तिनकाशचिरिति-नि- भना सामान्यपृष्टा ।। उरिति । उतारित कुचकुम्मी परसरमहादन्योन्यम होमया रितान्याकानि तथा विश्वमातिशय विलावियप पुपनि नादि । नपुंसकस्य भषच रनि नमागमः। योषिता म वि.प. अभागमा शानभाता सयोमोदि दोई, । निदेन जुझ पर दसवर्षकाउसपीडामर• यथा उपभपहार सपाद रति माः .
मिरयासवः।
चाहता वपुरभूषयदाता
तामनूननवयौवनयोगः ।
तम्य नर्मकरकेतनलक्ष्मी
सां मदोलिसङ्गमभूषः । ३३ :
चीवतामुपगताखनुषेल
तास रोधपरितोषवतीय।
अग्रहीन सशरन्धनुरुका "
पारहि । थाstो त याला सौन्दर्य बात ! -
एसा धनमगावोगयोग सम्पूर्णयोFिER I पुनर्मयो-
नयोगन्त मारकेतसलीमदमसम्पत्तिमाय । पावली.
न्दोयमबम एष भूषा यश ए मदोऽमण्यम् । सो मद' मा दादा-
प्रम रसाय: प्रमात मदसामपि प्रयोग
पर प्रयोगो मशालीमामाई गात् ! यथा मा यो र
प्रयीवादी लोक में नया सच मिशित नि परम्प प्रशा-
दिवबि सि । मोरोस दिवाली
मोरोकरेग स्यात् पनि भान mut
हो पनि भरपा ।
भौमिति । हाम् 1 मई मौकोलायो
नीर भरे मोरात मधीलm in
गोपियति । मताह परमानnिline
मोड नायनी लिये सारng tarfarew.
ATE TRA BHAI fre! Tiror
1
rofitINTMENTreatreet
..afelt Linearcim
दशम सम:। ४०.५ १ मास भिातनिषगमनङ्गः ३६ शङ्कयाऽन्ययुवती वनिताभिः प्रत्यदि दवित. स्फुटमेव । न क्षमम्मवति तत्त्वविचारे त्सरेण हतसंवति चेतः ३५. आननैर्विचकसे हृषिताभि वल्लभान भि तनूमिरभावि। आर्द्रतां हृदयमाप च रोयो लोलति स्म वचनेषु बधूनाम् ॥३६॥ सरनाम्यवाद्यामधारदाभेदः नोलेच्योरट्राहिमाम र पाति । इनिशामिरन्दयुक्तौ रूपन्या साया महामान यितः सुटमेत निवितादेव प्रशिमिलत्योहाटित कई नोवमविषय मिथाभियोगमा परिरनि । लि । कमरे 'इना संघमायगोपन दस तश्चेतनवविचारे मनाचिन्ना दम रितु मनि महरपसरहामेश वा भाव ! और हिमनमोऽयालादास ! २५ भावरिति । वहभामि हामहमिलई भिरमार वामप्रमोदवान् लियारघुनामान पर विभिन्म भारे सिट । तमिरा गितानि पुष्ठविताभिः समिती नमः । मारि मूलम् । मारे दुइ । रवानामार कारि दिवः । श्रने रोपित क दक्षत्रस्तोरोगेना। मिनबाई बल घुमाया विकासासनविकासोमाबार गर! मुम्यायोगा पर प्रति रहात् । ६.
शिशुपालवधे। रूपमप्रतिविधानमनोन प्रेम कार्यमनपेच्य विकाशित घाटु चाकृतकह धममास कार्मणत्वमगमवमर्णषु ॥ ३७॥- लीलयैव सुतनोतुलयित्वा गौरवाच्यमपि लावणिकेन। मानवञ्चनविदा वेदनेने स्वर माशतिः कार्ययोजना मिति । अप्रतिविमानमानियन मेन मनोभाव.सन्दामि. जनमनमेच्य विकाथि पान वानीया- विमित्यर्थः प्रम थला कमभूभमाविमन रम्भच्चा प्रियवस्मासा - वीणा रमणेषु विषये कार्भपाय यशो करयर्मयम् । प्रिया संक्दन भून प्रम व कर्भिगमिष्यमरः । नाकाकर्मोऽम् । यगमन् प्रामानि ! ममेड बडादेश अब रूपादिप्यारोप्यमापस कामपारस्य प्र- भोपयोगात्परिणामालद्वारः ॥ २७ ॥ खोउनि । सागा निश्चिोखामी'त नाविलाय. त्। अत नानाविति उन्प्रत्यये ठसेका यसति यो रसम्म अगस्य कि यहारलोप; । बम्म व नाप भएखमयामोति लाषि- साहारी। सरयाभ, प्रथय । तेन सापदिन मागास- विदा बहारदोष। अन्यत्र परिभाषमतारण परमार ग. स्त्रिया करने की गौरमाय गालीयसम्पमयि | अन्दर চাই বিথ হয় না বিধ দম যুবা। অঞ্জ- नावाने उमा सिमामो कोत' पीहा मेर दिन दानवी हक' परिचय बदमे शामिल दो पखवय र प्रनीतेः नमामोकिरणार यसपनोयना- - दधम मर्मः। . कोतमेव हृदयन्दयितस्य ॥३८॥ মালি বিনিদ্বাৰা कल्पिते मगदृशां सरताय । सन्नतिन्दधति पितरजच दृष्टयः प्रियतमे शयने च ।। ३६. यनि रागतरलैरपि निर्यक पातिमिः श्रुतिगुणेन युतस्य । मादेन प्रोतलोले रौतियापळने प्रियकर-मा म पदाम दयिता राति सुरतदिदम पोलि। पसरत विविध गहमाभ्य नाति । गधदक्षपभा पा - चुम्वनाद्यनेमेटमिदम् । तत टिदिपेन्नारदार। म्पयन अपमानि समय दिएका मिसा गुमा र दा करि बाविस्तयां पारो रम्ये परत द कहि ते सदानाय स्टे विहार योग्यतया ক্ষীর স্ব বিদ্যৱন্তু বর চান্য ধার ধাৰ গিৰৰ শৰ পথা সারি দর বা স্বামী- बनादमिना व्यायामाहरि । न मियतमायनयो एकतयो- पसायदोषमनोति सदस्यों टूमोनि । रागेश दरवन्टरपि दमे कापीर । यूनि fat तिहानिमिया सापि भारिभि दोसरायतान बोसयापारपरि । दम पर कार्य पानिप टमासिपिरिमिरामामि : महमा मनने सगुन दयानमटर दुस ! लानेनेन वाय को मन र कागरिमा विभिन्यो । तर या न माना actrr স্থিল। মনিৰিধানমনীন্ন, ঈম ব্যালনায় বিদামি। चाटु वाकृतकान्वममासा कार्मणत्वमगमन्त्रमणध । ३६ लोलयैव सतनोस्सुलयित्वा गौरवाश्यमपि लावणिकेन। মালসলনিহা নন; কয়নি। অন দ্বিখন বিব দুলীয় বুদি- : মি: হ্ময়ীজননদ বিন্ধাগি , অন্যা- খিলি ল' জন্ধনমিত্ত প্পো fচব পাৰা - মাথা দেয় অর্থ জাব' বা বেদব। ঘদিয়া বলে চুল মই স্বামপনিদর্য। বাজী। অষৰল মারসি। দিদায়। অল ইয়াহিদাৰীঘায় আমথায় বীমালঘিমাধাৰঃ ২৩ 'রনি।' বাধ নিৰিমীয়াভীন গ্যাবি যত্ন- {। গুল দেখি ি ক র দ্বার খুব নিয়ৰ বাৰেী। অমর ভাগ্রেগতি লাহা-- স্বাী। বাঘাস, সল। নৰ নামলে দান- * স্বাশেষ। অল্প ঘফিসাথে মা। - • দিয়া হয় গীতা'যীশবি। সুখ লিযুগ্ধলদি কৃষিময় লীলা বিলৰ শষ বিবা। নাৰণৰ নথ প্রায় বিবাদীৰ । জীন মোলয় যমনধন। এ ছবিধৰ বাৰি তার * সীঠ বাঙছিঃ! বক্ষনীয়লা-
दाम मर्यः।
भीतमेव हृदयन्दयितस्य १३८ ।
स्पर्शमाजि विशदच्छविचारा.
कल्पिते मुगदृशां सरताय । ,
सतिन्दधति पतरजन
दृष्टयः प्रियतमै शयने च ॥३९.
यनि रगतरलैरपि तिर्यक
पातिमिः श्रुतिगुणेन युतस्य।
खान कीततोक्ने रतौकिकड्दयादळने क्रियामा-
.
एवं महानुभव वर्षयित्वा सम्मति हलकेविन प्रसौति।
मन हरत विविध गहमाभ्य नरोति । गधं च क्षमाया -
प्रवचुम्बनाइनेजमेदमिदम् । नव दृष्टिविभिन्सारदाह । म्प !
म्यमानि मुखय विशदा पिमता सुधा च या कान्निस्तयां
चारी रम्य मुरताय कहिले रनिरखदानाय हरे विहार योग्यतया
भनीयते च सतिमानुकूल न. साम्यञ्च धनि दधाने नियत में
अयने र समय योजनविद्रपेत. परिता युगपदयातो.
बनादभिताय व्यङमामारियर्थ । चन मियतमययनयो एस्तयो-
र धर्ममाम्यादौरतोनि बेदलामोहरा दल्दयोगिता
यूनीति । राणेए तरवंशवरपि दर्शनोस रिपोदई । राषि
निपानिमितपया सारि सारिमिः दोष दमिनरायनान:
भादोकनयापारपररिपः। अन वचपरैः पतएव निर्वक
पानिमि. कुटिलातिभिरपि रोपटशिमिरामा कार्य
মৰ নতুন মন্তব্যৰ অৱ। মুনসননি শাহ খ
बना टडनमदिरमे नारिन चक्र । सन् विननमित्यदः ।
न का अभ्याद रवि यान् । स पुरन युरस यत ?
शिश्यानबधे। दोर्षदर्षि भिरकारि बधूनां लङ्घनन्न नयन, श्रवणस्य : 8 सङ्कथेच्छुरभिधात्मनीशा सम्मुखी न च बभूव दिट्टयुः। स्पर्शनेन दयितस्य नतम्बू + रगसरचपलापि चकम्मे ॥४१॥ उत्तरीयविनयाचपमाणा मन्धती किल तदाक्षणमार्गम्। आपरिट विकटेन विवोटु पाई शायराबार गोपि मायाsile खाताति प्रभावितीति भार | पञ्च पहारो रामर- रिवादिवि महिमा या X मदिरा दशम सर्गः। वैवसैव कुत्रमण्डलमन्या । ४२ अशुकं इतवता तनुबाहु ख स्तिकापिहितमुग्धकुचाया। मिन्नशजवलयम्परिणवा पर्यरभि रभसादविरोढा । ४३ सञ्जहार सहसा परिरथ प्रेयसीषु विरहय्य विरोधम्। संहित रतिपतिः स्मितभिन्न क्रोधमाशु तरुणेषु महेषुम्॥881 देमादिद्नेलानिगृहनान्दोलनभेदः एक नम्लामन्य मध्यस्ता मध्यमा एकमिति । बत्तरोयं तवता परिक्षेला मला सम्वोः कपको बाटोः स्वस्तिोसम्वविषेपः तेनापिहिते याच्छादिते सग्ने अन्दरे कुचाये वस्थाः मानयोका। अचिरोठा नोटा भिवानि यास बसवानि यमन कर्मपिताधा तथा 'रभसागात्मवरदिगाटमालिटेयर्थः। रमेख- नाकष नुहारमेरयलिटोरिति समागमः । एमा तिरोहितमा मनहारेति । तस्येषु युट विरोध प्रपयकतई विराय शि हाय । जयते, खासबाद बा तस खा सपि सभी दिन्ययादेशः । महमा परिरब्धाः प्रेयसोयनेषु परिरमप्रेयसीए प्रालिले मन्स । इयमयति कसोभार: यसोरङ्ग नोही प्रति- घे धो वनमालामजनस हसविशेषः । रविपतिः बार संहिता- गारोपितं मई महानं रबिनभिवकोथं वदवसापत्या चिते. नोभिलपूरोप यया या बास महार। विमाना- नागपादिवः परिरमानो चूनां विराति मानः गिरापालबध। संसमानमुपयन्तरि वध्वाः विष्टवत्य पतपनि रसेन। आत्मनैव रुरुधे कृतिनव स्खेदसन्निवसनावनेन । पीडित पुर उरः प्रतिपेघ • भर्तरि सनयुगेन युवत्याः। स्पष्टमेव दलतः प्रतिनार्या सन्मयत्वममयड्दयस्य ॥ १६ ॥ दीपितस्सरमुरस्युपपीडं वह धनमभिष्वनमाने। THAमिति। उपयसरि भरि रमे रागापरायवः । उनि मन्त्रीसमीपे । समीमार्थेऽव्ययीभाव नपुश शुस्वयम् । हि. বি প্লিনি দুনি গান মনুৱাহা লাল দাখি सदसनि मेटेन साषिकेन सघवा पस्न हतिना कशलेन सवेद सामिनि सानोम) । बधन कई घामय स्वयमेव धे खम् । सा व न देत्तोनि भादः खेद पदक्रय पसरोषस्य सनापरवान हेनुका प्यते १४ ॥ रोडित इति । युश्या. युपते. एमयुगेन भर्तरि प्रदिनार्या परो । पेमार उरः प्रतिपिथ। र प्रतिषम् । परि पाने जिति एम चन्मेजन व्यवहंडा । वह प्रनिपोय पीडित কৰি ৰময়া হাযজ্ঞ চাষিলাম কালা হয়য়য়ব भर्च जादाम्य सम्मानदेव । अन्य या चमन्यपीहनादन्यदलनामान भावः । अतएवेयमानत्यारोपजीदिनी तन्नायबोमन तिसर का- दशः सर्ग:। वक्रतान्न ययतः कुचकुम्झौ सुक्षकः कठिनतातिशयेन ॥ ४७A सम्प्रवेटु मिव योपित ईषुः . लिष्यतां हृदयमिहतमानाम् । आत्मनः सततमेव तदन्त वर्तिनो न खलु नूनमजानन ॥ १८ ॥ नहनिर्भरमधत्त वधूना : माईतां वपुरसंशयमन्तः । . रोपितेति । पञ्चभे दीपितमर' उद्दीपितकाम यचा तथा उर पपीडम् । -उरयुपपीच सप्तम्यां चोपपोपकर्ष इति एमुन् । तत्- रुपे सति बलमित्वक | पनादममिवनमाने परिरममारे सति परिरम्भः परिवङ्गः संप उपगृहमित्यमरः । । भुको कुचकुम्भ कठिनतानियन वक्रताम्मरिमण्डता न ययतन प्राप्तौ । पाल गादा. सिङ्गानाकुशकुम्भयोऋत्वसम्बन्धेऽप्यप्तम्बन्धोले रहिएयोजिरहारः । ४७ सम्प्रयेमिति। योषितः निष्यतामाथिगनामिष्टनमानां दय संप्रीमोरिनि परति गाढाशिगन ममित्ता प्रियासपोमेव गुणखरूपोहा का विवहाभेदात् । अत खाना खात् सदतमेव नद- नतिन शामिटतमान थनई दरेव स्थितानाजानवून चान्दप कर पुनः प्रमेये पोति भावः समानोपा फोनदा पापेदेति ए. नातीयसतरः॥10॥ स्नेहति । हनिर्भरस्मे मरसपूर्सनषादिकपदयपूरचाही सो द्रवहादयोरिति देनयन्ती । पतएत धर्मा पारनराईतान्द्रपालम- पतले हर व्यसम्पूर्णमनरादम्भवतीति भारः । पय मंश्ययामा सामान्यपीमार' । मृतोपासायनि पुरि गाउम्परिरभिन रनि ४१२ गिशुपालवधी यूनि गाढपरिरभिणि वस्त्र कोपमम्बु वलपे यदनेन । 8E. न स्म माति वपुपः ममदाना मन्तरिष्ठतमसङ्गमजन्मा। यदबहुवहिरवाप्य विकाश व्यानशे तनुरुहाण्यपि हर्षः ॥ ५० ॥ यत् प्रियव्यतिकराइनिताना मगजेन पुलकन बभषे। परिरभिषि गादा पिणि ति बनेन वपुषा की बहन कोपथिका परिषिच्य वस्तकोपम् | भातोव नादत्तिहीयादिना पुमागमे घेते कोरिति पमुल् । अब, बाघे । हः कषि लिद । व्यन्नराईस निमोडमाहिरम्य सविसभिवात् तबिमिो धमतराईपोमपा प्रियाद्ध- प्राता: सिमा ति सालिकोदयोनि ॥८॥ नीति । प्रमदानामिष्टतमसमभेम जन्म यस सः। जमाध, सर-- पदालाहाधिकरपाड़मोहिरिति वामन | बसि । विपुतानेकयो- रिति वैजयन्ती। हर्षावपुणेचन माति म अस्य ट्रेकामानाप- मित रयमचा। कुतः यद्यमावहिपभोहिर्षिका अभिवाम्य तहाथि रोमायपि न्यानो थाप । कर्तरि सिद। अनोते शेति सजगमः । श्रत बहिर्विकाशन निमित्तकानरमामोसेक्षा यानन्द- रोमाइयोः लेषमचाभेदाभ्यवसायाविषयोताराषितेति भारः ॥ ५॥ यदिति । वनिताना स्त्रीणां मियख म यतिकरामपन्सिङ्ग मा. हामायापिना पुरण च पुखलेग बभूमे भूतमिति यत् । भाये लिट् । सेन पुलकोदवेन पुलोदयेन च नगमुसितामिश्चिमाभिमोवा- এয়। অধিকামিষ নীলিশি ৰঘয়া মহিম আ মুম্বই শ दशम सर्गः। ४१३ प्रापि तेन भृशमुच्छसितामि विभिः सपदि बन्धनमोक्षः ॥५१॥ . होभरादवनतम्परिरी रागवानवटजेववकृप्य। अर्पितोष्ठदलमाननपद्म योपितोमुकुलिताक्षमधासीत् ॥५२॥ पल्लवोपमितिसाम्यसपचं दृष्टवत्यधरविम्बममीटे। पौनरुतात् । सपदि वचनमोक्षोपन्थिभेदोनिगडमोचनं च प्रामि प्रामः झमणि सुड । अभ्युदयेषु राजानो बनान् मोचयनीति भावः । श्रेत्र সত্ৰীনিৱালীবিবিয়াহুদী- न्धाच अप्रकरपुलकारागति प्रतीतेः समामोक्किरलद्वार ॥१॥ अथ चुम्बनझोड़ा वर्षयति । होति । परिरम्भ मालिङ्गने हो. सभरसरमादानत मारामानं नमतीति भाव। अनि सासे नि-- हितमोटरस द पलं यस्य तद्योपित धाननष पद्मरागमान रागी धबटुलेषु परमपिरोरुहेय अवांटा काटिदेव्यमरः। अवजय - पटुनाकर्ष ऐनोदमय व्यर्थः । सुकुषिताच निमोतिनने यथा तया ! पड़नीही एक प्यणोः सागात् प्रजिति पच् प्रत्ययः । यधामीग् मपौ । धेटोलुड, यादे च त्याचं प्रस्तिमिवोटत तोडागमः । बालामनोग्य मादलम्वरूपणातलानुरागिणोमधुपत्वं च गम्यो रत्यक देषविनि रूपकम् । ५३ ॥ मलबेदि। पक्षनेम उपमिमा साथ्येन यत्साम्पन्नेन - पर्व उभयोरमि पहुवैकोपमानसमाधम्यान्मान अधरोपिम्वभिर सदवर विम्ब भी मियतमे दृष्टयति सति । मह मा परन् । नेम ४१४ शिशपासक्छ। पर्यफूजि सरजेष तरुण्या तारलोलवलयेन करेण ॥ ५३॥ केनचिन्मधुरमुखणराग वाप्पतप्तमधिक विरहे। ओष्ठपल्लवमपास्य मुहूर्त मच कसरसमक्षि चुचुम्चे ॥ ५ ॥ रेचितम्परिजनन महीयः केवलाभिरतदम्पति धाम। रहेति पड़ोहि पास मः। नेन सरञ्जन सन्योनेव । वीरपना 'पोमाप इत्यभर वाराण्यश. क्रोन्ति कुतः सोलानि चलान पक्षयानि कलानि यस ते तरण्याः करेप पर्यफूति परिकूजितम् । भावे गुज । सः पादुइसायने छहद इति भारः । पाल का অঙ্ক রূপ নিয়ে বলা যাইনুল मते ॥ ५५॥ हेमपिदिति । केनविद्रागिका मधुर' रउपन्त मुस्वपरागमतिरक नयामि विवाधिक पायप पिरहोमषा न भूः योग्पन्नवम- 'पास्य परम सान्दयीन अपि चुम्ब चुस्थितम् । अव प्रवासयत्व- योर्विप्रेषण गावापरत्यागाशिवमवहायरिङ्गाय सापेषत्वात्मकी- यते ॥५॥ एवं यापरतसुझायनरतरतवर्ष ममतौसि। रेषितमियादि परिजोन रेवितं कितम् । अतएव बोलावेशाकिना भिरती दम्पतो छायापती यति तत् । दम्पती जम्पती मायाप्रतो भार्यापतो समा- 'सिमर | राजदनादिषु भाया पदय सम्भावोदम्भार विकसाधिपा- fal ! मसीवी मसर पास बेलिम कमलाद हमी भal .
दथम सर्गः। साम्यमांप कमलासख विष्वक सेनसेवितयुगान्तपयोधेः ॥ ५५ ॥ आवृतान्यपि निरन्तरमुच्च योषितामुरसिजहितयेन। रागिणामित इतोविमङ्गिः पाणिभिर्जगहिरे हृदयानि ॥ ५६ ।। कामिनामसकलानि विभमः खेदवारिसदुभिः करजाः। विश्व कसे नेन जनार्दमेन विष्णु ना सेशितसाधिस्तिस गानपयोधे; साम्यमा पमालङ्कारः। युगानवियेषवं विविधताद्योतनाथ एतेने- छापिहारतोला ५॥ व्यय वित्रम्मविहाराशह। घाइतानीति | उपतेनो रशिलद्वितयेम निरन्नर' नीरवनाशतानि संष्टतान्यपि योषितां हृदयानि वासि तामि च त तोविद्भिरितमता परामशतिः रागिया पादिमिर्जरहिरे यहोवामि । निगूढ रतु इस परामर्याद्वभ्यत परि एकल मारः अन्यन वधः प्रियकरसर्प मासां हृदयपाद्मोदि भारः । भैरने प्रतिबनतोरपि कुचयोः कश्चिदन्नर सम्पायद यानि स्पटान्देवेति वाक्यार्थ. | पत्र हितवानाममि इदयानां प्रसन वाके वरप्रसवषः । ५६ । कामिनामिति । खेदवारिया हालिवेनासीसर मभिः को मरता मरतएव विमुग्ननिधः कामिना कराया गयाः कठिने। कामिनीटे असामान्यतमपाणि पदानि इनानि वपदिक्रिया तानि । तिनेषु मनां पहषामोतारुम्पाद्य प्रति मा खरिद शिशुपालवधे। अक्रियन्त कठिनेष कथञ्चि कामिनी कुचतटेषु पदानि ॥ ५७॥ . सोमणतनशिलाशिखरामा हात्तधर्मसलिलतरुणानाम्। उच्छस कामलचारघु हस्ते निननाभिसरसीषु निपेते ॥ ५८ ॥ आमनिरमितोवलिवीची झेलमानविततागुलिहसः। - ' मान्यर्थः । अल कुचानामीकाठिन्यासम्बन्धपि तनुसम्बन्धोक रहि- पयोति सोहप इति । सोलोयोनो युकात् काना frar शिखर গ্রীবাদ্যিালঘলখকষধান গায় - আনা দৰবন্ধত্ব বা নিদানি ধর্মেী मिले निपतितम् । अमेखिदानां कुरित उन्नात्पनि पातोयुक्त रति भार' । प्रथमं कुचौ स्थ.का सतोनानिदेशमस गमित्यर्थः । मात्र भयो। মিদামিল নীলা বধেী বিল ও কানা মানিঃ- ভয়ঙ্কর মি ঘমাৰৰম্বি ক্ষম্ ॥ [s । ग्राम्यतिरिति । क्लयोपीचय इन परियोचीरमित बामतिः ...! ताकीस्वायोश्चनक्ति चानमिति चान न त मान लोलते: परम पदित्वात् । अतएव लोहमागदप- इति वामनः । खोलमानां विताः प्रसारिताराब लयो येयान्न ..हमा येषान्न रमीट मियतः सुनुवा मन मुस्मेिति भात समिति धनभनयक्षेष सुधा मान बल प्रतिपदे म प्रविधिमातादिति भाषः । यष्टिमेयष दिमेयलोले- दशम सर्ग: ४९. सम् वामनुभवात् प्रतिपेदे मुष्टिमेयमिति मध्यमभीष्टः॥५॥ प्राप्य नामिनमज्जनमाशु प्रस्थित निवसनग्रहणाय । औपनीविकमसन्ध किल स्त्री वल्लभस्य करमात्मकराभ्याम्॥६॥ कामिनः कृतरतोत्सवकाल चेपमाकुलबधूकरसद्भिः। मेखलागुणविलनमसुया दीर्घसूत्रमकरोत्परिधानम् ॥ ६ ॥ रदिययोनिभदोखबारः प्राप्येतिनाभिरेव नोहर प्रति रूपकन्वत मसन प्राधान भिमनपरषाय वयार्थ पाये जातस्य पक्षपहर युमिति भावः। प्रस्थितम्मत्तम् । उपनीवि नीविममीये प्रायेण तव भरकोपनीषिकन्नर. घाटमित्यर्थः । उपजानूपार्कलोवेशक । बहस कर ली श्रा- मराम्या बरच विरोध नाटितवतोवर्धः। ६.॥ कामिन इति। बाले प्रियकर निवारपव्यय बधबारे सति पर मेषव गुपतत्र दिवप्न दोधस्य कातततन्तु बायायतत्वात् राधा तिमिन्दाविरक्रियश्च । दीवपिरकिय त्यमरः । एसो- रतोसवय कानक्षेपः मस्बिौदेन हरिभानमधो की- मिनोनयामकरोत् । साविधानादीर्थाष्टमया मासेमः | TA रमादिपदादांना विशेषगया बम्या विवादकपदावाब- निमशार ६ शिशपालबधे । अन्चरं विनयतः प्रियपाण योषितश्च करयोः कालहस्य । वारणामिव विधातुमभीना कच्यया च वलयैश्च शिशिने ॥६२ ।। ग्रन्थिमुद्ग्रथयितु हृदयेशे वाससः स्पृशति मानधनायाः । म यगेण सपदि प्रतिपदे गेमभिश्च सममेव विभेदुः ।। ६३॥ व्यम्वरमिति । अम्बर विनवतोऽपसारयतः प्रियपायति क- रमोश तमिन् रोधकयोरिति भावः } कलहस पारणा विधात निरा- परणं कर्तु मिति फलोत्तम चा। कन्यया काश्चा। कश्या को कर लायां काचा गेहप्रकोष्योरिति विश्व । कक्षयेति चान मादेत धो- पहपिकाकाञ्चीप्रकोडगजरज्जुषिति हान्ने विश्व । घलय भरणेच प्रोमा शिशिले चुकुचे । मावे लिदः। भूषणानां उ पिडितमिन्य- मर' । योः कल हायमानयोः पावस्था सामोश (मशरयनीति भावः । शिक्षविरयनालण्यादिर्न दल्यादिः यो शिष्य इति ते । ६१ ॥ पनियमिति । हृदये प्रिये पाठोपन्थिमुपथयित विराम- यितम् । प्रथयतचौरादिकात्तु मुन् । म पनि मति मानधनाया मान- मत्या कामिन्या इतिषः । भ युगेण रोमभिश्च | कर्तरि हतोयेति सतीया । सपदिम युगपदेव विभेदोमनोहर्षय प्रनिदे माप्त अव मामायाकामिनीविससे घु युगपंदमर्प दुर्घ योरुदयाचदनुभावयोरपि यु- गपदाविभोर नि भावा । यात म मनरोमाञ्चक्रिययोः समुञ्चयात सह- घयभेदः स च विभेद रति पत्तिमोत्यापिताभेदाध्यवसायमूलाविश- योधनमावित इति सङ्करः। ६३ ॥
दशम सर्गः ४१८ . आशु लचितवतीटकराग्रे नीविमईमुकुलीकृतदृष्टया। रतवैणिकहतापरतन्त्री मण्डलकणितचारु चुकूजे ॥ ६४ ॥ आहताङ्गुलिरभूदतिरिक्तः सुने वा क्रशिमशालिनि मध्ये । श्रोणिषु प्रियकरः पृथुलास प्राविति । रस प्रियस कराप मोवि यसपन्धि बारा हठात् सतिति प्रतिमानाति घरमूनहते सतीत्यर्थः । समीक्षन- हया ससपातशादर्शनिमीनिताझा लिया रोरठः स्वयद्रा- সরুয: হিলাগিব ধৰিকীখী মিঃ। पिसमिति ४९ । रकम पिकेन पन्नगानाशन इन यादित यदधरनन्दीयां मए ममता बड़तम्बोसरमाहवादिभेदः तस्य करितमिर पार यदा तथा पुझे भूजितम् | भावे सिट । परपरपनन्नमाधुर्योति- पदान् । सहपारिहार्दनन्त्रीलसरव्यतियरममोहरः कोपिर- समिट पराजितरियपण या भात पिकहतेति रिपष' कस्ति धार्मिति उपमारधारः।.. पायतेति । हायताः पादयोयस स प्रियकर इस भारः । प्रतिभा पार्सम् । वादिम्य पनि रामोहरादेनोरिति रेका- देश न पाहते शोभते भिन सावां पदे वित्तिोनि । । मध्यममातिपादसायोदियर्थः । दुरा रोपिए परि। विदुरेति प्रमेनोः निमाया पान स्वगतः। संग पर्वमा भोटेन ममप पिमहरदिदतप ममातिरे- सोनियोति:१॥ ---- - - दशम सर्ग: ४२१ धैर्य मुखणमनोभवभावा चामताञ्च वपुरर्पितवत्यः । वीडित ललितसौरतधाी स्ते निरोभितचितेषु तरुण्यः ॥६८ पाणिरोधमविरोधितवान् म्भस नाश्चमधुरस्मितगर्भाः। मिति । तरुल: रमरम: उलग उदिकोगनोरममावा रनिरा. गोयामाना अपि अमिरच्तेिषु प्रियेषु यमौदामीन्द नेनिरे । दम् बागमतिबन्योयष्टकरवायदत्तचोरि यामता पताच तेनिरे म्नति मनोहर सुरत करतधम्वन्धि पाश्चागल्भ्य' यागनानयाधि मोहित नीहानोनित रदस्तीयां रहमि रागाहापधाधादि युए प्रयामन्तुस्तया सहज यवतातोहितः पुन. पुनः प्रतिरध्यान एवे? भाष चब रागादीनां धैर्यादिभिः सह समायरोिधस्य सहजागन्तु काभ्यामाभाटीकरपाहिरोषाधामोलद्वारा धर्यादिगुराममुझ्यास मुभ- यानटारति सारः ॥ ६८ * • पादीनि । मदिरम्वादानि करस्य कमोरहिरियमरः । करन व कर्वसाः मा करभोः क्षी। उहत्तरपदादीपये इत्य ड प्र- दयः । अग्रोिधितामनिवारिटग्यिमनौर, यया दया दामिनः पापिरोध नोविमोइसे व्याप्टटस प्रियमार्निवारण इरते सानदा मधुरं मनोहर मितद्गमें अनर्जि यास ना मन्दहातमित्राः मनात- नाच पुरते । तथा सुपि धरतीरनादी स्वातिर सोनि हारि मनोहार स्थरदितमनगदना, कनिमरोदनञ्च मुरते थ। मनीषा मे स्वादिष्टमयानरतया निारयन्त्य एर सरताराम कुत रवः । मन उसकि सुझपचारालुदृमिटायोग्नुमायोद्- रव्या पारादिपइसे मोदमानापि गा! देर बहि. rau] ४२२ गिशपालवधे। कामिनः म कुरते करमोर हरि शुष्करादितञ्च सुखेपि ॥६६॥ वारणार्थपदगडदयाचा मीया मुहुरपत्रपया च। कुर्वते स सदृशामनुवाल पातिकूखिकतयैव युवानः ॥ ७० ॥ अन्यकालपरिहार्यमजल सहयेन विधे इयमेव ।
दयम सर्गः। घटता रहसि मई ताभि निर्दयत्वनितरैरवलास ॥ ७१ वाहुपीडनकचग्रहणाभ्या . माहतेन नखदन्तनिपातः। बोधितस्तनुशवस्तरुणीना मुन्निमील विशद् विघमेषुः ॥ ७२ ॥ कान्तया सपदि कोप्यु पगढः ग्रौढपाणिरपनेतुमियष। संहतस्तनतिरस्कृतदृष्टि र्घटमेव न टुकूलमपश्यत् ॥ ७३ ॥ दस्पयोगितामेद: वाहति । तरुषीनारनी ते नि तनुश्यः तनुषु सम ! अभि करणे तेरिया प्रत्ययः । सिम्मेयः कामः बाइपोन निर्दया पचपहप देप एनाभ्यामाइनेन मुरिधान । मसो मावे कः नसामान्दन्नानाच निशाने घटय वोषितः मन् दिद, निलांच यथ तथा निमोक्ष ड. उमेतकापसोहीपक्रमातीदिद: । अव प्रक तरिय शिक्षामद प्रस्तुत समारपतीते. स्मासोधिरन कार: ! एउमेर प्रोवते रातु निद्रादरिदमियो दस्तुनि मौरिस समाहारसमारोपः ॥ २ ॥ शानदेति ! या सपदि यस्तापन एदो शानियाको अपि युग कालो मोदनास्चिपहल. मन अपनेद्वन्दनमा मिरे, पंतम्या गिनरनिeni या निरति सिरोहिनादाना भामे प्रागेर समन्वं नाम अब दितिरपारस पर परमवावायदा विद्यारम् । स एनदिरखाराम ४२४ शिशपालबधे आहतका चरटेन तरुण्या: साधु सोढममुनेति पपात। वुञ्चत: प्रियतमोरसि हारा त्पु,प्पवृष्टिरिव मौक्तिकवृष्टिः ॥ ७४ सीकतानि मणितङ्करुणोक्तिः खिग्धमुक्तमलमर्थवचांसि। हासभूषणरवाश्च रमण्या: कामसूवपत्तामुपजग्मुः। ७५ ॥ . ऽपि सम्बन्धरूपातिगयोप्रत्यापितमिति रहर । तेस प कुचयो- त्तरमौर्य व्यज्यत इति यलद्वारेण यसुध्वनिः ।। ११ ॥ माहामिति । तरुण्या सम्बभिना चसटेनाइतमाहनिरममा रसा साधु मोटमिति हेतोस्खुश्यत गोर्यमाणाद्वारामौक्तिकटि पुष्य- टिसि प्रियतमोरपि पपान इत्य तदा । विक्रान्त पून्यते इष्मति सिधि ॥ ७ ॥ पोत्कृतानीति | तरुण्याः सोत्कृतानि सीत्कारा'। दमिनीट- यां भीरिति शब्दयोग 1 मणित रतिकाले स्त्रीणां कण्ठकजिनवि- " | मणित' रनिफूजितमित्यभिधानात् । करणोकि वायम्वन्या- हीमोकि निग्ध सहा मनमति त्व' मे प्राण प्रति प्रियवाद व्यः छालमानि निधार्थानि पासि मा मेन्यादि निधारपद पनि । हासाना भूषधाना च रवा खनाय काम सत्रय वात्स्याय- दिकामनन्त्रप्रतिपादकशास्तस्य पदनाम्पद्यत इति पदमर्थ प्रमेयलन- मिति यायत्तत्तापजाम दशि गम्योत्प्रेक्षा। यहा कामेनय छत एक तस्य पदानि रामिडलगन्दरूपाणि तस्य पाहताम्य पदाम सारापजाम रिय क्षेत्र ॥ ७ ॥ - .
उहतैनिभृतमेकमनेकै के दवन्गशामविरामः। श्रूयते स मणितङ्कलकाची नपुरवनिभिरक्षतमेव ।। ७६ ॥ इंशस्य सवतः कथमेत लाघवम्मुहुरतीव रते । क्षिप्तमायतमदर्शयदुर्यों काञ्चिदाम जयनस्य महत्त्वम् । ७७ प्राप्यते स गतचिवकचिवे - रिनि ! निशमन इन सामिय। एवमेशादिर-१ विदयुक्तम् । एगटश भग्नित रमिकूजित उइनः स्यूनरनेऽभि- रपिरामररियश्चमधुरः क सीना नूपपाय ध्वनिभिरलत- तिर भूयते न सुन' मषितम्य निरोपावरन्दानरसहाय गद्र मानारत्तरता पाधार। महित चेदन पोकर साटमा प रति । रते दो दि रतिसादर हायतन्दी- भूताचिन समय: ई पति शाहटाना सादान वनारिमापदेशन रत्वं पात्तरभाति महासा अनम्य रति सर : मेनहाय मा रत्पनमाटर योदमाय मम - वनपयांप्रमिति भारति धनरा महत्तमादिः रद कित ! सेसि | समानादारयोग. | अयोमादरमिका- होदाम - विपदपकडनमा मते ।। प्राप्त नि ! तानि बिदाका मिरिताविमा परमान गर्न को लाई पनाह त तिमिनि -- लिब। श्चिवमाद्र नखलक्ष्य कपोलैः। दधिरोथ रमसच्युतमुष्पाः खेदविन्दुकुममान्यलकान्ताः ॥ ७८॥ यद्यदेव रुरचे चिरेभ्वः सध्रुवोरहसि तत्तदकुर्वन् । आनुकूलिकतया हि नराणा माक्षिपन्ति हृदयानि सरुण्यः ॥ ७९ ॥ प्राप्य मन्मथरसादतिभूमि न्दर्वहस्तानभराः सुरतस्य । कम्णयले म माम् । फिच रभरून रवि सम मेण च नपुमा परशा नापूर्णकुन्तलामाथि दविन्दुनेर पुरुमानीति पकं दधिरे द. । भरतेमादिकाटि मिया दामनेपदम् । खेदोग्य चमारामय । प्रमः खेदोमरव्यादे. बामसेदातिभूमिका ७८ यद्यदेवति । रविरको रमणेभ्योययदेव हेरित पे रोचते प्रियमभूदित्यर्थ । रुदीनामिप्रीती पनि भागोसिट् । रयामा प्रोयमापति एप्रदानत्वम् । सोरहाट तत्तदा । तपा fr तरगम, अनुवून पर्तनात्यात्तचिका. ! तप्रत्यनुपूर्वपीपलोममिति । নবাবলা না খাৰ পুৱা গুনবিষয় শাখা प.पा उदयापानिपस्या पर्जयनीत्यालरन्याय, ॥ ७ ॥ प्राय नि। दुरसमभरोयामामारतेनोपरिएर मन । पन्यथा पिपरययोत्। अमिता पायताय हेगा वापरनामा- पतोय रिय। बावाशेवादिका दीपू । मन्मथरमान् पर II परतामिम्परावाणवाण महान परमार्थ म्यर्थ । चमारे परम्प ना भाई सता निदेशा पसिन् कपि गया - - ।
प्रथमः अमजलाईललाट सिष्टकशमसितावतकेश्वः ॥८॥ सद्भतामिचितैश्चलितापि प्रागमुच्यत चिरेण तखीव । भवएव समगंल रतान्ते होवसिरसहा दिरहस्य ॥ ८ ॥ .. प्रेक्षणीयवामिय क्षणमासन् शीविम रविलोचनपाताः। सन्धमद्रुतगृहीतदुवाल शद्यमानवपुषः सरतान्ताः॥८त: বঘা যত্ম কি রায় প্রধাৰীতি: অনিন্যায় पर मुरतारका दहमति। मनमानि । रिपरि दिए तमिरंधमिः प्रा हरदादौ पतिता पन्त प्रतिसाद ही कसोर दिपात मदरय महा। पधारने • सम रिसाहा शिशमाह मना पतीचा दोस्तोति कला रताने दर मि. स्पर्गम कर रूपोरे । सम्मो मे नमोनमामिद पर काम पिर सामागदनादौन्देवादिनाबानिष्टोमा पुरता गरे को सज्ञा भापमित भार | टपमाहारा पीमित! हिरा मित: पुणता निरम rang मम्मेर हुद हीतेन इलेव रायमानानि विपन- गरिने मुरटानाः हरवारमानिएपदरसिंग रपा । पारमादिकादेमाहा नरसप्रेरफोदामी . - शिशुपालवध । श्चित्रमाद्र नखलक्ष्म कपोलैः। दधिरेऽथ रमनच्युताय्याः स्खे दविन्दुकुसमान्यलकान्ताः ॥ ७८॥ यद्यदेव रुरचे चिरेभ्यः स वोरहसि तत्तदकुर्वन् । आनुकूलिकतया हि नराणा माक्षिपन्ति हृदयानि तरुण्यः ॥ ७९ ॥ प्राप्य मन्मघरसादतिभूमि न्द वहस्तानभराः सुरतस्य । कम्गयो सा प्राप्तम् । किञ्च रभसेन रति सम्मामेण च्य नपुमा पलका नापूर्णकुन्तलामाणि खेदविन्दुनेव पुरुभानोनि रूपकं दधिरे दधुः । धरतीवादिकाक्षिटि बिश्वा दात्मनेपदम् । खेदोऽव श्रमासुमय । श्रम खेदोधरम्बारे वामवेदातिभूमिहात् ॥ 951 यद्यदेवेति । रुचिरेभ्यो रमणेभ्योयदे हित र रोक्ने म प्रियमभूदित्यर्थ । रुचदीमाभिप्रीती पैति धातोनिट् । रच्यांना प्रीयमाणइति यम्प्रदानत्वम् । सवोरइसि तत्तद्र्वन् । सधा हि যখন নুনু অলংলাবিহ্মাঃ ময়নুশীঘভীনকুল ফিনি ठर । ताहामावस्तता तया भानु ऋलिकल्या अनुकुलपति तय गरापा मुभा दया न्याचिपन्त्या पर्जयनीत्यर्थानरन्याम. 192 प्रायति । इह खमभरोयामानाएतेनोपरिसरतं अन्यते । অখা যাঘবঘা। দি অববাহ ঈসা আষালোআঁকি। यतो स्हिय । सादाचेत्यादिना डीयू । मन्मथरमात पर सगात् सुरतमा तभूमिम्परामाय महाल' हरतमार्य यर्थः । अमजन मेदाम्मुना या लाटे मिटा देगा यस्मिन् कर्मणि नद्यपा २५ सगा शश्रमः समजलार्द्रललाट विष्टकशनसितायतकेश्यः ॥८॥ सद्भतामिवस्तैिश्चलितापि प्रागमुच्यत चिरेण सखीव । अवरव समगंत रतान्त होवधविरसहा दिरहस्य ॥८१ ॥ प्रेक्षणीयवामिव क्षणमासन् हीविभङ्ग रविलोचनपाताः। सन्ध्रमद्रुतगृहीतदुकूल शवमानवपुषः सरतान्ताः॥ ८त॥ तथा पत्रमः इति पानभारस्य ममानोतिः भाम निवन्धना योग्रवार घर पुरतारणानं पस्यति । सहताभिरिनि । अदितः परि किन प्रियतमः राई सङ्गवामिभूमिः प्राश् सरतादौ पलिता गन्तु प्रचलितादि ही सीन चिरेपासच्यात मला । नसतहत्य महा। पचाद्यजन। नप्रमाणः । रिइयास हा निरइममह माना गतीचर्यः। कई बर्म- पोः स्तोति कर्मणि पो| रतान्ने भूयएव वधुभिः समगस्त सनका सखोवेव्ये । सम्पूर्वा द्वषेषु, नभोगम्युनिभ्यामित्यामनेपदं वागमति पिच. पोशियामावादनदात्तोपदेशेत्यादिनारामासिवनोपोन । सरतेत वाये स्वीया रन्जय भूषमिति भावः । उपमाखदारः ॥ ८॥ प्रेषणीयमिति । हिया विभद्राः पिता पिनोधनमार रष्टिपात मेटु ते सम्भमेष दुत टहीतेन इग्लेन हायमानानि वथि अन्न रहादि ये ते सरताना सरतामामानि च प्रेक्षणीय डम्सामिगस रखपमा । माटकादिकम्पाहार्थक पए तहसमेषीयामि शिशुपालवध श्चित्रमाद्रनखलच्म कपोलः। दभिरेऽथ रमसच्युतमुप्पाः स्व दविन्दुकुसमान्यलकान्ताः ॥ ७८ ॥ यद्यदेव रुरचे चिरेभ्यः सम्वोरहसि सत्तदकुर्वन्। आनुकूलिकतया हि नराणा माक्षिपन्ति हृदयानि तरुण्यः ॥ ७९ ॥ प्राप्य मन्मथरसादतिभूमि न्द वहस्तनभराः सुरतस्य । कायतेस मातम्। किन्च रभसेग रति सम मेण च्य सध्या घलका नायू कुनलापाणि खेदविन्दुनेय मुहमानीति अपक दधिरे दधुः । धरतेभीवादिकानिटि जित्वा दात्मनेपदम् । खेदोऽव श्रमासभव । श्रम खेदोधरत्वादे वामखेदातिभूमि कात् ॥ ७८ ॥ यद्यदेवेति । विरेभ्यो रमणेभ्योयद्यदेव रेरित र रोचते म प्रियमभूदित्यर्थः । रुचदीमाभिनीती वि भ्रातोलिट् । सध्याना प्रीयमापति पम्प्रदानलम् । मधुवोरहसि तत्तदर्षन् । तथा हि वरुण्य, अनुकूल वर्तनइत्यादलिका | सत्मन्यतपूर्वगोपयोमकूतमिशि टक । तासाभावसत्ता तया यात कूलिकत्या अनुकुलपति तयध गरापा पुमा हृदयाच्यातिपन्त्या वर्जयनीव्यर्थान्तरन्यास ॥७॥ प्रायति । दुर्दह वनभरोयामाभाएतेनोपरिसरत व्यन्ते । यम्यया विशेषणययात्। अमिता धायताय क्रोमा याणान्नासिता यतया स्त्रिय | खाद्राज्यादिना हीपू । मन्मथरमात पर गाउ घरतमानिभूमिम्परावाणहाथ महान' छतमाय । अमजन स्पेदाप ना बा लाटेस्टिा, या यस्मिन् कपि तद्यथा शश्रमः श्रमजलाईललाट श्लिष्टकैशमसितायतकेश्वः ncel सद्भतामिचितैश्चलितापि प्रागमुच्यत चिरण सखीव । भयएव समगंतरतान्त होवलिरसहा दिरहस्य ॥ ८॥. प्रेक्षणीयवामिव क्षणमासन् श्रीविभङ्ग रविलोचनपाताः। सन्ध्रमद्रुतगृहीतदुर्ल च्चाद्यमानवपुषः सरतान्ताः ॥त। तथा पत्राः इति धानुभारस पभमानोतिः भाप नियन्त्रनामे योनहार - अब सुरतासाने दईयति । सहनाभिरिनि । उचित परिचित प्रियनमः सह मन्त्रनाभिधभिः प्राक् करबादौ तिता गन्नु प्रपतिनादि ही समोर दिरेपारच्चत सन्ता। भइतरव्य रहा । पचाद्यजन्न। जमाः । रिइसासहा विरहममह म नापतीत्यर्थः। कमी पोः कृतीति धर्मणि म्हगे। रताने भूयएन-बभिः समगंज का रुसी । सम्पूर्वा इमेथुन, ममोगमृश्चिम्यामित्यामनेपदं वागमति विस. पजे शिवामागटनुदात्तोपदेशे ज्यादिनानुमामिचोमोम | हरतेतर काले सीप राजा भूपमिति भावः । उपमादार प्रेषणीयमिवि | हिया मिराः भवनिता विनोचनात, रमिलावे ते मम्भमेय दुत महान दुग्नेन सायमानानि पपि जन- सारिये सरतानाः सुरतारमानिनीय इमिग रच.पमा । मारमादिकपदेमाहायो तहमा में शशुपालबध । अप्रमतमश्नीयसि तन्वी काविधानि पिरितकतरोरु। चौममाकुलकरा विचकर्ष कान्त पल्लवमभीरतमेन ॥८३॥ मुष्टचन्दन वशेषकति भ्रंटम णकर्पितमाल्य। सापराधाव मण्डनमानी दात्मनैव सदृशामुपभोगः ॥ ८॥ चोच्यते इहापि प्रतिरोधानादिना तत्तु ल्यत्वम् ॥ ८॥ याभूतमिति । गती याही अभीष्टत मेन प्रेयषा फ्रानपकध নাম্বভ অসহনমনীষি অধি ক্ষান্বিধান্দি ঘন অমুনা- दयित यात अतएव पिहितग्लादितएकतर एवोरुन तत् क्षम न्द फूल बालकरा व्ययमाप मती विचकर्ष हत्नापिधाना गावकर्ध नाजानुसायोऽयम् । यात सोमनिय प्रणानामाकर्षणतत्वात्पदार्थहेत- सहायलिङ्गमरधार ॥२३॥ मटेति । मटा माचन्दनाना विश प्रकाशानमालपवाणा भलीर- शुना येन स । तमालपत्रसिल कचिलकाणि विधक इमर । भशामि भषणानि यस्मिन् स भष्टभूषण कुत्सितार्थ कदर्थ ! लोकतो विशे- पदिनवम् । को कन्च पुरुषेचीति कुशदस्य कदादेश । कदानि सनामि कर्यितानि दूधितानि माल्यानि यन स । ततस्तयोवधिक- विशेषरिशेप्रममावाविषय सवार | एवम्भूत उपभोग सामराव पूर्ध्व भण्डनापहारात्कृता पराधव सदशामात्मनैव स्वयमेव । दिलान् हतीया। मण्डनमासीत् । प्रतिनिधिकरणेन खापराधनि- रामार्थभिवेत्यु महा। सीपी सम्भोगए। मण्डनन्नदभावे मण्डनान्स- रसायमनवा दिति भार || प्रत्या- .
दशम सर्गः। योषितः पतितकाचनकाञ्ची मोहनातिरभसेन नितन् । मेखलेव परितः स्म विचिवा राजते नवनखच्चतलक्ष्मीः ॥ ८५ ॥ भात नाम सदृशान्दशनाङ्क: पाटलोधवलगण्डतलेषु । दन्तवाससि समानगुणश्री: सम्मुखोऽपि परभागमवाप ॥८६॥ सभ्रुवामधिपयोधरमीठं पीडनेस्त्र टितवत्यपि पत्य । योतिइति। मोहमानिरमसेन उरतसम्भ मेण पतिता काम काञ्चनस्य शिकारा काश्चिमात्तफिदिसते योन्तिो नितम्ब परित सच तोधिचित्रा विविधरचना मानरुदतवन्नी ममलेर राजते क शालदार भाविति । सुहगां माम्बन्धी पाटलोरणोदय नाोदनयत धवल- गण्डतले कपोलेषु भात नाम वैवख्यान देन प्रकायना नामे त्यहीकारे । दलग-नि अधरे त ममान गुण वीस्तुत्यार्पोऽपि तया सम खोपि मन् परभागं गुषोत्कर्ष नया पशबागवावाप रति सापर्यवयगयो. सम्मुपप- राइ मुसवयोय विरोध: उपरिगाग मापेलयमयन परिहाराविरोधाभा- मद्यसंचटिः नवाद्य. ईप बित्तिकामेदाध्यरसायमहता पोवापित- रति सहर।८६॥ राध पामिति । वाम्पयोधरपीट के तटे अधिपयोधर भीटम् । मिका:अयोमा.. पता पोहनः परिरम्भादिदिः मुदिताती - ४३. शिपलपधे। मुक्तमौक्तिकलघुर्घ णशेषा हारयष्टिरमवह सरेव ॥ ८७॥ विश्रमार्थमुपगूढमजस यत्प्रियः प्रथमरत्यवसाने। योषितामुदितमन्मथमादी तहितीयसरतस्य वभव ॥ ८८॥ प्रास्तृतेऽभिनवपल्लवपुष्प रप्यनारतरताभिरताभ्यः। कहनापि। ध्यतरव सनभौतिका सा च मा रघुव अतएव गुपयेषा सुबमाविमेगापि हारयष्टिक झाध्ये वाभवन् । मधुरपि गुरुरिति विरोधाभासोलार ॥६॥ विवति । योषिताम्मथमरत्याशाने विचार्य श्रमाप्रमोदाय वाम्यते अप्रत्यय नोदात्तोपदेशस्य मान्नसामाचमेरिति भाष । असप्रियरुपगुट उपगूहनम् । मसले माये कर ले केयादिमा पाशीप्रतिषेध । अदितमन्नायमुत्पादितकाम अतएव तदुपगूहन दितीय- धरतम्यादी बभूव । श्रमा पनोदमन्दा थोड़ोधाभ्यां इमयोपयोगाभयाई- पभूत भयोग पृथजन्यायादिव यात्र मध्यवर्तिम उपगुटखैकस्य पूर्वोत्तर परतवर्ष म विशेषणगाया विमादितमलयपदार्थयोई हत्या काध्य मिनायनामावेम बहीयते ॥ ८८. यात्तृतति । अनारतमयान्त र धरने भिरताम्य छामका-- भ्योधा इशामपन्ददाति हपदा रात्रि जयाधि चभिती पर्व प्रवासाने द्याशादिवि श्यना पीत्य: । तद्धि- विति चयमीरे तो। कारल्युटो पइमिाधिकरणमीयर ! यि श्य का पोल्प काहोप न दीयते स म दच नियामभातमरम दशम सर्गः। ४११. न्दीयते स्मशयितुं शयनीये नाचणः क्षणदवापि वधूभ्य: ॥८॥ योषितामतितरानखलन दावमुज्वलतया न खलूनम्। चोभमाशु हृदयन्त्रयदूनां रागवद्धिमकरोन यदूनाम् ॥ १०॥ इति सदमदनाभ्यां रागिणः स्पष्टरागा ननवरतरतश्रीसहिनस्तानवेच्य । यत् क्षण दात्यावेति मात्र क्षपदयापि दोन दाति सिरोषसो सरा- न परिहाराविरोधामासोलद्वारः। मिर्यापारखितो बादरे- पेमयोः इन्दमर.1८LI योप्तिामिति । नडसूत्रं न पगु छन भयत् सना म यटूनां रवि मदद तितरामातमानम् । अव्ययादाहमाचरः । नसम धनं भवतमम् । स्वादिभ्योति निशानाम् । तथाथुचत चौव्वल्य न म जन न्यून किस समपदेयर्थ । कामिनोगावमण्डनतादिति भाष. | इतरवाराहदयस्विवित्त क्षोभ विचार भयत प्रापयत् । नयतेट: सलादयः । योपिनाहानयटूर्ना थादाना रागवि बना न्य मा मारोह एलु चिन्तु भूयोऽपि सम- प्रमेगादित्वा । अव यमकरदारधार योग्यल्पस स्पिषगया रागानि दिवाकाव्यविमरिहारः ।। जोति । वीस मदमदनादां सष्टरागान पांदा गियामि नदा नास्थामा निरागानिमा पसारतरतत्रीमान. र्शिक- हरमम्पपटान् नान् रागिनो राभिम रागिपरवान् रागिः पुमान् कि । परेन दयावानर पर्वतः तितो. . सदा शिशुपालवधे। अभजत परिवृत्ति साथ पर्यतहला . जनिरवनतेन्दुर्लज्जयाधोमुखीव ॥ १॥ इति श्रीमाघकृती शिशुपालवधे महाकाव्य सुरतवर्गानोनाम दशमः सर्गः : समाप्तः॥१०॥ इनोममपि करय यस्या मा। हलीम बतभेदे साकरेमकर- योरपीन्य भयत्रापि विश्व | अन्नोन्दु सस्त पन्द्रा ए मा रजनि- लज्जया पाम्पटादशमानतयेहि भाव छापोमुखी मनमुनीमाय - मक्षा | परिप्रति निक्युन्मुमताम भनत प्रनातन याभूदित्य । नियोहि परकीयपायचेष्टा दर्पने पावनत मुसोइम्तेन सस्मिनाय द्रागपसरनीति भाः यतजाननरसमें प्रभातपर्याय प्रशोर । भाचिन समेतत् लक्षण वसते चोत्तरवर्गादौ ॥ प्रति धीमझोपाध्यायकोलायमद्धिनाथम्ररिरिचित माघ काव्यव्याख्याने सपास्य दशम सग समाप्त समामिदम्पूर्वाईम् ।
शिशुपालवधम् । ॥ एकादशः सर्गः। श्रुतिसमधिकमुच्चैः पञ्चमम्पीड़यन्तः सततपमहीनम्भिनकीकत्य पड्नम् । प्रणिनगदुरकाकुथावकस्निग्धकण्ठाः परिणतिमिति रात्रमागधा माधवाय ॥ पप सुनसमावन मारमते । पुतीनि । नासि काउद येत्याइरहितध्यान: । काकुः स्त्रियां सिरोयः सोमोलादिमि- धरमरः । भारतीति श्रावशे दूरध्वनिः निषा मारः कष्टः सरोगाने यंकायापारटाः रहा इयत्र । मागधा- वैतासिकानयोगाम पड्तादिसरारम्मकारा पदविशेषः । सडक मम पापाचन्दः श्रूयते इसमातियः सा सुतिः सम्मारिन या सरा पसरहपति तामिः शुभिः समधिसम्बइर पहरियष पह. मदिरासमोरमि तदात्यात तरतरा. मन्थम पक्षमा। ई निनादगामारो। हतामिति । नको मदरस दधिवातारो स्वप्रियः । पलं मयूरो बदतोति परपात्रमिद समिम हा भितीवर लान- मिसिराख हवा पक्षमोनाम बोकिरक्षितानसे समिः । पिसा सति सममिति बारपात् । दम्पोरदन, सत्तानि धारिबान रबरः। सनद रोपादिायातम् पादिप कामियमरः बामो समदिवानुसारी भरभर . । .
शिशुपालवध । . . . रतिरमसविलासाभ्यासतान्तन याव- नयनयुगममीलत्तावर्देवाहतोऽसौ। रजनिविरतिशंसी कामिनीनाम्भविष्य हिरविहिननिद्राभङ्गमुच्च दङ्गः ॥ २. ॥ स्फुटतरमुपरिटादल्पमूर्त(वस्य स्परति सुरमुनीनामण्डलं व्यस्तमेतत् । एव । गावस्व पमपिणरति सक्षपात । तेन ही नमामि तत्काल निघिनत्यादित्यर्थः कतत' पमझीनन यथा तथा राव। परिपरि भरित्तिमित्यर्थः इति वक्ष्यमाण कारेणो यथा तथा माधवाय व बाय ! क्रियापरणात् सम्म दानात्यम् । प्रणिजगदुर्गानेमाचल्य रिव्यश.। नेदन देत्यादिना पत्वम् । सन्मादिनिधै भरत माते करतो. मिन्दधानमः पञ्चमोऽपि च । जनयेमधनं पा पञ्चत्व' पञ्चमोऽपि भ । पञ्चगम्य विशेषोऽय कधित. पूर्व परिभिः । प्रगे गीतो सनरेद धनस्य थियेयमिति । इत्तायामोरहार'। यदिन में मारिभी हप्तम् । मम मयययुतेयं माचिनी भोगिमोरिति पक्षपार 10 . चय पूर्वलोके निपलपरामधाम परवान्य तरोत्तर क्रम- भाविना प्रभावतानामासर्गसमाधि वर्ण यमाए । रतीति। रशिर- भवितासाना परम्भ भीडाना प्रभ्यारेनायतम तान्न सान' সমসুল শ কাশিনাশিব ময়। আল্লাষীয় ৰীৰি सावदेशमोरजनिविरनियमी मिपावसामाचकउञ्चदशः कामिनीमा पिता सरक्षपभाधिना विर एपिडित: तो निदामो यस्मिन् पम्मा दाणा तपा थाहतसाहिता पाल रिहा भाम. धामभिन्ना सम्यते अन्यथा यसमा साम्प तिमिदाभोलायोगा- दिति । पाल तितानाजनिमियोपियंपा गया मेहनिमोद. समिधाम वापदागिने पायनि..
एकादयः सर्गः। शकरमिव महीयः शैशवे शाहुपाणे चपलचरणकानप्रेरणेत्तुङ्गितायम् ॥ ३ ॥ प्रहरकमपनीय स्खनिदिट्राततोच्चैः प्रतिपदमुपात: केनचिन्जागृतीति । मुधुपिशवशी निद्रया शून्यग्टन्यां दददपि गिरिमन्तबुध्यने नो मनुष्यः ॥ ४ ॥ सुटेति। हमारवाच कविवस्व बदौचालपादे । भ.पकोत्तानमादिः पादियमरः । टारिधान सुटदर लचर यसम्पर्य समेत हरमनीमां कीं मरडर माईपासम्म अपघलयः एव परिघ चपरा परशरावधासर- भारमिन्दाय । सरदलाई अनुमदद. 1 परपया नोदमेको . सोमय यय व विममताप मरय । महोयो महत्व चामा रकाबार स्टाररमित सावि टोपते । ममा. गारादिर बाहर महरवारिसकटासुरमादाने पातबामात पौरादि दाहानुमका ...हामिति । संसायं सपा मन कर रशे जामः । दामारीमानलमर 1 नमनीद मोगा निद्रामा मिहादमिका निदाते सनावर महादेयः। नरिवलीत. भरमारनेट । वाम गुपति टिप्दे पहतो. तमोमनायमिनहदिया परदरखा' सम्पदाहरामा पदा नरशरामनमामि । मगर गुपाति. भोर भरयासरेमा चाराद्वामादागेर माहाततिरदार पर। यात समामालिन। चरन र ते । बुध्दले.
।
शिशपालयधे।
विपुलतरनितम्बाभोगाई रमण्या:
भयितुमनधिगइन् जीवितेशोऽयकाशम ।'
रतिपरिचयनरायन्नद्रनन्द्रः कथच्चि.
गमयति शयनीये गरी किडरोत ॥५॥
क्षणशयितविवुहाः कन्पयन्तः प्रयोगा
• नुदधिमपति राज्य काव्ययद्दर्यिगाथे।
गएनमपररावप्राप्तबुद्धिप्रसादाः
कवय इव मदीपाश्चिन्तयन्त्यर्थजातम् ॥ ६ ॥
क्षितितटशयनान्तादुस्थितन्दानपङ्क सुतवडुलशरीरं भाययत्येप भूयः । मृदुचलदपरान्तोदीरितान्दुनिनाद गजपतिमधिरोहः पक्षकव्यत्ययेन ॥ ७ ॥ द्रुततरकरदक्षाः क्षिप्तवैशाखमैने दधति दधनि धीरानारवान्चारिणीव । विप्रकायाः सन्तः उधिमहति समुद्रगम्भीरे एकव रागादिभिरपरन रसमारादिमियोति भारः। यतएर दुर्विगाहे दुस्प वैो राख्ने काव्य र बात नल नवति मति मन्वय | Rोगान मामाद्युमा- दातुमानानि | धन्यनागुणमाधु सदरम्पानु पसदनस्तयनः । माझे महत्त नाय चिनदेहालनोहितमिति सरवादिति मारः। गानन्द सामन्यव दुमज्ञात पुरुषार्थनातं विमित्व थ. न्दव गायरस ड्रारूपमभिदतात चिनपनि विचारमन्नि । रव. सदसोगररए राम कादिति दतियोमनेपदागमा श्रौती पुन्हा रामायोपमा शवदिति हरितगटा कश्यति समास्मता तिमी चिटोति । दिक्षितटमा नरमेन रवानः सदाननादू- शित समोलिमित्यर्थः । पतएर दानपातरजनभरीरं मददमो- . शिमहाराष्ट्रपतिमा रितीविरोधारोहपः) महा- य। मद मन्दं पचता समानेर पदिमादेनोदौरित टलादि- सोन्ट निनादः महमारको पहिन हर्षपि तदा तथा पक्षस मदा पाना शः पारसंगरहामाहादाभितिधिति - बनी। सघन मानवः। भूयः पादनि रमाद्वार- रति किलाटिमा पा: बनसम्। समारस., .
शिशुपालवधा शशिनमिव सरोषाः सारमुद्द मते कलशिमुदधिगुर्वी वलवालोड़यन्ति ॥ ८ ॥ अनुनयमगृहोत्वा व्याजसुप्ता पराची सतमथ ककवाकोस्तारमाकर्ण्य कल्ये। कथमपि परिवृत्ता निद्रयाऽन्धा किल स्त्री मुकुलितनयनैयाश्लिष्यति प्राणनाथम् ॥६॥ गतानुगतवीपोरेकनां वेणुनादैः तेति । द्रुततरकरा यतिलघुपतास्ते च ते दचाय पक्षका गोपालाः । चाभीरः स्यान्महाशूद्रो गोपाशीवलवस्तयेहि वैजयन्ती। বিন্যায়ালননি যা বলবে।যামান না- बोमन्य दण्डके इत्यमरः । विशाखापादाद मन्थदण्ड्यो रियल प्रत्ययः । वैशाख: शैवत्वेन्यु पमितसमासः माश्चाक्षिप्तोगा असो यति धीरान गम्भीरानारवान्दधति दान दभि । विभाश सिसोरिति विकलादलोपाभाव: । धारिणीय रोषाः पिमित्र सार नवनीतसमर्नु उत्कष्टुमुदधिरस गुौंम् । उपमामानि मामा न्यवचनैरिति समासः । ता कतथिम्भी मेले खोस्यन्ति भवन्ति । एषाभि पूर्वतरपतपूर्ण वाश्यार्थीपमा वामयसमाससहरिणां च ॥ ८॥ थतनयमिति । अनुनयं प्रियपानामग्टहीत्वा नाङ्गोशाय पराची पराडासो व्याजेन कपटेन गुप्ता, खो। अच कल्वे प्रभाते ! प्राय: पोहर्सख इल्यमियमर' ! टाको कुधुटिसा दूर' कुक्का टश्चरणायुध यमरः । कके बर: चरत्यय प्रत्ययः । नारमच्च: रुत कूजितमाकर्य कथमपि गावजम्भवादियाजेन परि- লাে স্বত্তীমুনা নিয়ামা ফিল অালনা দুকুৰিব লয় मारितादी सत्येव प्राणनाथमाविष्यति । एषा कन्तरिता ॥ध - लकवाकस्ताब , एकादयः । कलमविकलताल गायकैर्वोचहेतोः। असकृदनवगीतगीतमाकम् यन्तः सुखमुकुचिननेत्रा यान्ति निद्रानरेन्द्राः ॥२॥ परिशिथिलिसकर्म ग्रोवमामीसिताक्षः क्षणमयमनुभ्य सनमूई रेव। रिरसयपति भूयः शष्यमय विक्रीण पटुतरचपन्नौठः प्रस्फुरत्योथमध्वः ॥ ११ ॥ गामिति । अनुगरी परततोलागादिमिरेंदुनाद दलापताइत समयमर विचौविचाटी हार बांद्रादितातोयय देत रोपए वस्तम्य गोधतोः गोषहारक मोजामिल: । फरमादि वारपातमिक्षा बारा सदित पररासस प्रशाधनप्रतिहतवात पनी । गायकगायिली- नमयिम् । धागोत निदे सहम गईते रनि निय गोडीयमान' पदाचिन गोतमदम गोरान ममासंय नो मरेन्द्रा सोम गानमन मस्तिनेवा शिमोरितासा: एम: नि बानि भनि । मोरार... परीति | वासः परिवरित पE बर्षपोथा र पीगगार पनि पति तपा सपा पामोरिताक्षः सा धानुमो सय वर्ष मानुनिदिन: । चरा भानु हादियर । वारिभात धानु परर दुरारे मा निदामतुव मारमेतत् । भूए. पुनरपि पारी पामपरपसी को लौरोती र म धन प्रारद परमाणे या तथा । भेल दमोदर साकार पेई पिम्। समारभार ERRBIR - .
शिशपालबधा शशिनमिव सुरौघाः सारमुद्दामते कलशिमुदधिगुर्वी वलयालोड़यन्ति ॥८॥ अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता पराची रुतमय कृकवाकोस्तारमाकर्ण्य कल्ये। कथमपि परिवृत्ता निट्रयाऽन्धा किस्त स्त्री मुकुलितनयनैयाश्लिष्यति प्राणनाधम गतमनुगतवीणैरेकनां वेणुनादैः द्रुतेति । एततरकरा यतिलघुपतास्ते च ते दक्षाच पक्षा गोपासाः । थामीर' स्थानबहाशूद्रो गोपाडीवलवस्तथेति वैजयन्ती । विपाप्रयोजनमत्यति वैशाखो मन्मनदण्ड । गासमन्यमन्यान मन्त्रा- नोमन्थदण्डके यमर) विशाखापाढादप भन्यदएडयो रिस्थप प्रत्ययः । वयासः शनवेन्यु पमितसमासः साहचर्या क्षिप्तोरया खर्यक्षो वमिन धीरान् गम्भीरानारवान्दति दधनि दभि । विभाr रिप्योरिति पिकल्यादसोपाभावः। धारिणीय उरोधाः शशिमिव मार' अपनीलमुझर्नु उत्क्रष्टुमदधिरित गुओंम् । पमामानि मामा न्यव चमेरिति समासः । ना कवयिह भी मते नोडयन्ति भनि । रपापि पूर्वतरवतपूर्ण वाक्यार्थीपमा पाक्यसमाससई यो च ॥ ८ ॥ व्यतनयमिति । अनुनय मिथमार्थनामदहोत्या नाङ्गोशत्य पराची पराइमपी व्याजेन कपटेन गुप्ता की। अथ कल्ये प्रभाते। मत्य - मोहवं कल्यमिायमर । सकाको र' का टचरणयुध सत्यमरः ! के पच: कचहत्या प्रत्ययः । तारस रत कूजितमाकी कथमपि गालजम्मणादिष्याजेन परि- इत्ता सम्मुखीभूता निद्रयान्धा किला यज्ञामतीव सुलिस नया में सिताक्षी इत्येव प्राथनाथमासिति । एषा करजातरिता ! -- । कुकुर स्थ नेपानाफुरुषाम एकादशः सगः। कलमविकलताल गायकविहेतोः । असदनवगीतगीतमाकर्ण यन्तः मुखमुकुलितनेत्रा यान्ति निट्रानरेन्द्राः सारा परिशिथिलितकम् ग्रीवमामीलिताक्षः क्षणमयमनुभय सनम रेव। रिरसयिपति भूयः शष्पमय विक्रीण पटुतरचपलौटः प्रस्फुरत्योथमम्वः ॥ ११ ॥ गतमिति । अनुगतयोस्तुसतबीय पासवादिमिरेमाद पर एकतामेकरूपतागत कलमध्यक्रमपुर व्यविकचोविसंवादी साह कामयादितासीयस्य तत बोधएर हेमस मोधहेतोः रोधकारम पोधनामित्यर्थः । फम्यामि कारपवमिष्टा दारा सर्गादित फहरागस्य समाधम प्रतितत्वात पडो । गायकीताशिरमागी. नमनिम्। पगीत त निर्यादे साईपि गर्षिते रनि विश्व गोनीयमान यसपात्तिर्ण गीतसदस्य गीतहान समासंय नो गरेन्द्र सोम गानराखेम रितनवा निमीरितामा पन्न: गि बानि भनि। माग्नद्वारा परोति । परमसः परिधिरित' प्रममा बर्षीया र पीनाप यन्मिनु कमपि तद्यया गया पामोरितापः ' बानुको यस्य स अनुः वर्ष भाभिहित्य । वर्धा मातु म्यादि यमरः । साहिभाति मान पदसराय । प मा निद्रामस्य छत्तमायरमेतत् । भूयः पुनरपि पानी पासपासमा पो यो चोगे बस छन् र मोम्पुरमापीर्ष यथा तथा । मेधा द मोचशिवासिम | स्पेसिम् । समाग Ee.
पशपालबधं शिनमिव सुरौधाः सारमुह मते कलगिमुदधिगुर्वी वाक्षवालोड़यन्ति ॥ ८ ॥ अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता पराधी रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकर्ण्य कल्ये । कथमपि परिवृत्ता निद्रयाऽन्धा किल स्त्री मुकुलितनयनवालिय्यति प्राणनाथम ॥८॥ गतमनुगतवीणैरेकतां वेणुनादः [नेति । एततरकरा पतिलघुजलाते च ते दहाच पक्षा गोपाला । चाभीर स्थानहायूद्रो गोपाचौपलवस्तयति बैजयन्ती। विपायोजनमति वयाखो मन्यनदण्ड गारमन्यमन्यान मन्या- মীহ হল। বিষয়টা ৱেষী বিন্তু ময়ে। উষ্যঃ যৰংৰ মৰিাষঃ ধামাইয়া असो यगिन धीरान गम्भीरानारवान्दधति दधनि दभि । विभाषा जियोरिति विकल्पाद लोपामा | पारिपीय सुरौषा, गनिमय भार भवनीतमार्नु उत्माष्टुमदधिरिस गुौंम। अपमानानि मामा न्यवचनरिति समा } ना कलपिङ्ग भी मेते लोडयन्ति भन्नि । पपापि पूर्वतरतनपूर्ण पाशार्थोपमा मासमासमई पो च ॥६॥ प्यनुनयमिति | अनुनय प्रिथयार्थगामग्दहीला नागोरत्य पराधी पराइसषी व्याओम कपटेन गुना स्त्रो। यथ कल्ये प्रभाते । भत्य - मोहHध कल्यमित्यदर । छकाको कुकुरस्य। दूर कदवरायुधान्यभर के पचः कचहत्या प्रत्यय । सारस रत कूजितमाकण्यं कथमपि गालजम्मयादिब्याजम परि रत्ता सम्मुखीभूता निद्रयान्धा किन्तु यजामतीय सुचित नया मेशिताक्षी बत्येव प्रापनाचमाझिप्पति । एमा करवानरिता ॥ध छष्वाकुसाय एकादगः स । कलमविकनवाल गायकर्वाधतोः । श्रसवदनवगीतङ्गीतमाकर्ष यन्तः सुखमुकुलितनेत्रा यान्ति निद्रानरेन्द्राः ॥१०॥ परिशिथिलिनकर्म ग्रीवमामीलिताक्षः क्षणमयमनुभय खनमूईजुरेव। रिरसथिपति भूयः शय्यम विक्री पटुतरचपन्नौठ: प्रस्फुरत्योधमायः ॥ ११ ॥ गमिति । अनुगतीपरततावासंवादिभिरेनाद शवः सहारकपतानन कमव्यतमधुर' दिनोविशरी शार कामादितातोय तत् बोध: दम्तव्य रोपडतो. रोधकार बोधनामि । फरमापि बारपमित्रा द्वारा सादित पररागस तदाधरचितनात पटो | गायकगारिलागी- नमहिवम् । घगीत त निदे मुहूईपि गते रनि विज' गोडीयमान मु सात्तिो गीतमदय गोतान' सभासंप नोमरेन्द्राः सन गानम्न मस्तिनेता निमारिताक्षा. सन्तः निद्रा बानि पनि। वृष्यमासोरहारः परोति । वासः परिशिपिरित' सम्म फस्योरचा च पीरा दिन सर्मपि तद्यपा नया पामोदिताव: छ धानुनी य स नः नवंबानुनविरूप: । पदमा सानु मादिकमर । वाहिभात धातु पदर दुराटे पब सा विद्वामान्य मारयमेतत् । भूद पुनरपि पारी पामपापसमा सो घटगे पोटो अप र मन् प्रसार पम्पावरमापोयं यदा तथा ! मेरा द विदामः !. पे कि पिम् । मगर र बिमा Re.
शिशुपालबध । शशिनमिव सरोघाः सारमुव मते कलशिमुदधिगुर्वी वलवालोड़यन्ति ॥ ८॥ अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता पराची रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकण्य कल्यं । कथमपि परिवृत्ता निद्रयाऽन्धा किल्ल स्त्री मुकुलितनयनवाश्लिष्यति प्राणनाथम् ॥८॥ गतमनुगतवीणैरेकतां वेणुनादैः दुतेति । हुनतरकरा अनिलपुरमा १ ते दशाच पक्षा गोपाठाः। चाभीरः स्थानमहायूद्रो गोपाखोयलवस्तथेति वैजयन्ती। विधासारयोजनमति वैशाखो मन्यनदण्ड शामन्यमन्यान मन्या- নীষা বোৰ। বিমাবাগাৱষ্য দল বিল प्रत्ययः । बयापः ऋचरवेत्यु पमितसमासः साहचर्याचप्लोया- पसी यस्मिन् धीरान गम्भीरानारवान्दधति दधनि दभि । विभाषा रिप्योरिति विकलादलोपामारः। पारिणीव रौशः . शिमिर भार' भनीतमार्नु उतकटुमुदधिरव गुरूंम् । उपमामानि सामा. न्यवचनरिनि समासः 1 at कचपिभी मेते लोहयन्ति मन्नि । एषापि पूर्वतरखतपूर्ण वाचार्थोपमा वाक्यममासमय च ॥ ८॥ थतनयमिति । धनुनयं मिवार्थनाममहीत्या नाङ्गोहत्य पराची पराहमुखी व्याजेम कपटेन इटा. खो। अथ कल्ये प्रभाते । प्रत्य- मोहमुख कस्थमित्यमर। काकोः फुफुटस्य । पूरः कुकरचरणायुधपत्यमरः। के पचः कचहत्या प्रत्ययः । नारम: रत' कूजितमाकी कथमपि गाजम्भणादिव्याजेभ परि. इत्ता सम्मुखीमूता निद्रयान्धा किन्न नजानतीय मुलित नया मोडिताक्षी सत्यो प्रापमायमाविष्यति । एषा करशान्तरिता ! - पानाकुलाम " एकादशः सगः। कलमविकलताल गायकोषहेतोः । असदनवगीतगीतमाकम् यन्त: सुखमकुलितनेत्रा यान्ति निद्रानरेन्द्राः ॥१८॥ परिशिथिलतकम् ग्रीवमामीसिताक्षः क्षणमयमनुभूय स्वप्नमूई रेव। रिसविपति भूयः शयामय विक्रीण पटुतरचपनौटः प्रस्फुरत्योधनम्वः ॥ ११ ॥ ममिति । अनुगतवीपरचमी वामवाटिभिमाद मरे সাধৱাৰ ঘৰ বৰীৰিয়া না बांदादिवानोव वन रोशप हेवम्य बोधरतीः बोधार गोपनामिन्दः । फरपापि कारपमिश्या पारा समादित परराम पनातिववात पनी गायकरितामी. नपत्रिम्। मोत व मिर्शदे साईलि गईते रनि nि. गोलीयमान पम पाति गोतस्टर मोहान ममासंग नो नरेन्द्र एन गानरसेन रतनमा निमोरिताका: रन्दः frei पनि धनि । इत्यानुसोपहार ! परीक्षि। सः परिमिति सम्पपीरा र पोगर बन्न पद तथा तथा पारितामबर्थ धानुनी बम प वर्षमानुप्राधिन । बस भानु आदि पर परिभात बात पर दुराटे प पा मिनु-य छत्तमामात्रयमेतत् । प पुनम पटुनरी पामपसमधी सो को सौ १६ . प्रोपरा या तदा । मेरा द प्रेदमदार पेरिगाम् । मगरह गए RABIR - . शिशपालबध । उदयमुदितदीप्तिति यः समन्तौ में पतति न वरमिन्दुः सोऽपरामेप गया। मितरुचिरिव सद्यः साभ्यस्यम्पति स्फुरति विशदमेषा पूर्वकाष्ठाङ्गनायाः ॥ १२ ॥ चिररतिपरिखेदप्राप्तनिद्रासुखानां चरममपि भयित्वा पूर्वमेय प्रबुद्धाः । अपरिचलितगाबा: कुर्वने न प्रियाणा मशिथिलभुजचकापरलेषभेदन्तरुपयः ॥ २३ ॥ अथिति रमायतमासादयितमिति । रमयते' सपनालद। समा. मोकिरद्वार। समायोकिरसो पार यथावहसुवरहमम् ।।१।। पदमिति । य इन्दुः मे गम पहनानुदितदीप्तिः प्रजाति: पन् उदयमदयाट्रि' यभ्युदयन थालिस इन्दरेषोऽपराम्य विभागाम- বলম্ব ঘা অমন বি যশিল্প যদি ন যখন मित्यर्थः । रति क्यः साभ्यसूय यथा तथा पूर्वका प्राची सेवा- गाना पूर्वनायिका च गम्यते तस्या मितरुचिर्मन्द हासकान्तिरि. पा प्रभा विपद निर्मन स्फुरति ' कामते पाच्या मोहियदा ममा माइदिर र्थ । अब माधोगतप्रभातिक प्रभायामिन्दो परा नमासनपातित्यनिमित्ता चेतमधमित रुचित्योत्पशा पूर्वकाशन- माया रति रूढिरयूटेन्यनयोरमादिभावम महरा ॥२॥ पिरोति । परमपि चयित्वा पश्चात् समापि पूर्वमन प्रकार पो पसाच या ते पूर्ष मेद प्रयुध्यते । नाम्यामयते पित्त सा स्त्री या पनिमगि भरणादिति भा. वापिसरण्यः अपरि. सपिाधि प्रामा समामालियाणां याथिको गादौ यो अजयमेण पर समय येना- एकादयः सर्गः। कृतघवनिमभेदैः कुकुमेनेव किन्दि- नमनयरहरजोभिभूपयन पश्चिमाशाम । हिमरुचिररुणिम्ना राजते रज्यमाने जरठकमनकन्दच्छेदगौरमयूरः ॥ १४ ॥ दधदरकनमेकण्डितामानमभिः श्रियमपरमपूर्णीमुनिः पलाशैः । कन्डरवमुपगीते षट्पदोघेने धत्तः कुमुदकमन्नपण्डे तुल्वरूपामवस्खाम ॥ १५ ॥ . इस भेद विसर र पुर्ण विवाहित न्दिताः पन्ददा दिदामद्रः पातु । श्यानर प्रोपदेदिदि निवाष्ट- न्दनमवादिति मारः। ठत्रभोला धारी ददन माहो निद्रा ठिन पिचन्द्रः परिक्षा समय हेतुना रस्म- मानवाहिताम्मानः। रटादिवाकर भारच निद्रितामिति नोलोरि जति राति नोरिगति धान रहिम्मदः । बरठय परिपस पहन्दस वेदा र गौर: सरय पियादा गोरः मोते रित कर दिविजः । दुई मेर किलोमियो पारमागितामा मराहमोभिचन्दनरेऽभिरिव परिमा मेनोरिति मायः । भूपयन राबते । रमानार रदिति । मुदाहमानमहिम रा .. रसमा पहनां परमातापिर: विन्दन् पर इमर. पहनुपरति लिप: मी मामा निन्दात दौर हरा दा दरमते पोरः । इट- सपा इमदाना मरा र पे बदले सम.
गिरापानयधे । मदचिमरुणेनोद्गच्छता लम्भितस्य त्यजत व चिराय खायिनीमा लज्जाम । घसनमिव मुखस्य नसते सम्पनीदं मितकरकरजान्तं वासवाशायुवत्याः ॥ १६ ॥ अविरतरतलीलायासजातथमाणा मुपशममुपयान्तं निःसहाशऽङ्गानानाम । पुनरुषसि विविक्त मातरिश्वावचूण्र्य ज्वलयति मदनामि मालतोनां रजोभिः॥१७॥, स्विमियमरः तल्यरूपामवस्थाधतः दधात । अव वयो। रचनहरकरूपकस्य नमः कस्य का चिरिति मिति भावः। पात्रोमवियेषपानान्तु व्यावस्थाधारणहेत कत्वात् काति। तेन यो क्रमेणोपमानोपमेयभावरूपोपमेयोपमा एज्यते ॥ १५ ॥ मदेखि । सम्पति मिनकरखेन्दो रद करजाल कार उच्छता पद्यता परणे अनूरुदा मदरुचिन्ततुल्यां रुचिं शरुधिमानमि- त्यर्थः प्रतएर भिदर्शनासकार | सम्भितस्य प्रापितस्य । रमेय ना. কাস যি : মেৰিৱীখিনি না। অহৰ বিহার কাহিনী नजामा त्यजवे व सुखकारना दियमत्प्रेक्षा। साधा माची नया एव पुरयासस्य प्रागभागस्याननस प..पसममिवार गुठनपट व समते गतिरता खियः पाटसमुपानि मा तपस्वाय भवन्तीति भावः। थल सुखस्येति पागभागवदन योरमेदाध्यवसायात अमूलाति पयोतिः तया पूर्वकिनिदर्शमोत्न चाभ्यां वा ग्टहीता बमममिवेयुत्प्रति सकर ॥ १६ ॥ अविरतेति । अविरतरत चोचायासमाविछिनारतक्रीडामवासन जासत्रमापामङ्गनामा सम्बन्धिनि नि सहत इति नि.महे अक्षमे ।
एकादशः समः। अनिमिषमविरामारागिणां सर्वरावं नवनिधुवननीनाः कौतुकेनातिवीक्ष्य । इदमुदयसितानामस्फ टालोकसम्प- नयनमिव सनिद्रव मते दैपमचिः ॥ १८ ॥ विकचकमलगन्धैरन्धयन् भृङ्गमाला: सुरभितमकरन्दं मन्दमावाति धातः । पवाद्यम्। धद्धपथममुपवान गाम्यन्न मदन एवाग्निसं पर मसि मातरि घनरिने यति बड़ते इति भातरिखा। मचि- ग्वादिना औपादिकोनिपातः । विवितीरमलेरनाथ मालतीनां नातो. समानाम् । सुमनामारती लाहिरियमरः । रजोभिः पराण करोरिजेति भावः । अपचय अबध्वस्य संयुज्येति भावः । स्वतय. हीपयति माभानिमारतीवातसात्पुनरी मदन न्यध: 11 अनिमियमिति । इदं पुरोति यम्फटा मूर्यतेजोनिमवानादा- বাস ঘাতীয় প্রহ্মঘমনি বৰু অল লিসিস सुद् बुद्धविषयावधानयनिक दोपदन्द पाचवांना । बालाभासो- नपुग्यचिरित्यमरः 1 मईया राताविति मरियम् | पूर्वकालेवादिका घमास प्यः मयादिना समासान्त: रावाझाहा धुमीति पुति जाता थाबन्त भयोगे दिनोया । थपिरामाः अविच्छिता रागिण कामिनां कमिनीनां च । पुमान् सियेत्ये कशेषः । नवा निधुवनलीला বনেৰিষাৰু। গ্রহায়ীয়াঘব ৱে নিস ধ ঃ कौतुकेन । निभिपतीनिमिम' यथा तथा । पचाद्यन् कुटादित्यार एख: । बतिवीश अतएव मनिट्र उदपिताना स्टहादा सम्बन्धि रहो होदक्षित वेस सद्म निकेतनमित्यमरः 1 नवमिवेत्यु लेवा पूर्ष ते भमति । विति । प्रमदमदनाभ्यां मनाम्यां मायनीनां योर
१६
शिशुपालवधे।
प्रमदमदनमाद्यद्यौवनोदामरामा
रमणरभसखेदखेदविच्छेददक्षः ॥ १८ ॥
स्तुलितनयनतारा: ज्ञामवलेन्दुविम्बा
रजनय व निद्राकान्तनीलोत्पलाच्यः ।
तिमिरमिव दधानाः संसिनः केशपाशा
नवनिपतिगृहेन्योयान्तरमूवीरवध्वः ॥ २० ॥
नेनोहामामा च रामापां स्वीप रम परमसलेदेन उरतसम्मत्रमेय
यः खदः समदे हरणे दचोवासः प्रभात मारुतः विकचकम..
बागबैभनमाला यन्वयनवाः खुर्वमोहयन् । अन्धयतेसान् फोतोति
एपन्नीबाटः शलादेवा। सरभितः सुरमीततो मकरन्दायस्मिन् कर्मपि
तदाथा तथा मन्दमागति पचनति। यत्र हत्तातपायोस द्वारः ।
संघ प्रसादः समतां माधुय्य सुकुमारता । व्यर्थव्यक्तिरुदारवमोक्षः
कान्ति समाधयति याचा ता दश गुणाः प्रायेणास सम्भवन्तीति
निपुणेरुन याः ॥1॥
লতিমি। অভিনয়নমাৰ বিলম্বিসাঘিনীবিন্ধা -
न्यताप्रसन्ननवताः । क्षाधिमध्ययोखारेति विश्व.। वनपणीन्दषि-
स्वामीयेत्युपमित समायः । तिमिरमिवेत्यादिलिङ्गात् अन्यात पाणीवे.
न्दुविवानि तानि क्षामाणि सरतमभाताभ्यां नामानि यामाना!
निद्या वनसतीभावेन क्लान्तानि नीलोत्पलानि अक्षीणीय मी.
बोत्पमानीव वार्थि यासान्ताः संसिनः केशपायान् तिमिमिवा-
न्यत तु तानिष तिमिरन्दधाना' यतएव रसमयाव स्थिता ।
प्यारबध्व वेश्या: । पारस्त्री गणिका वैहोत्यमर | चमितिटहेभ्यो.
यानि । नियानि । सिविषयसपमेन्य के शेषएगायतभयविषयः
रुपमा निमामाक्षसारा इत्यम्य ॥१७॥
शशिरकिरणकान्तं वासरान्तेऽभिसार्य श्वसनसुरभिगन्धिः साम्पतं सत्वरेव । वजति रजनिरेपा तन्मयूखाङ्गरागैः परिमिलितमनिन्ददरम्बरान्त वहन्ती ॥२॥ ननकुमुदवन श्रीहासकेलिप्रसङ्गा दधिकरुचिरशेषामप्युपाञ्जागरित्वा । अथमपरदिशोऽई मुञ्चति सस्वहस्तः शिशयिपुरिव पाण्डु लानमात्मानमिन्द : २२ ঘিখিনি। যদা লেনিন নী যিখিজিযেমন- कान्नमभिसार्याभिसत्य । साथै पिच । साम्पतं वसनै तत्कासबात: निश्वासन मुरभिगन्धि सुगन्धिः अनिन्दाः मनोहरर्मयोरेवागराग परिमिलित व्याप्त वासितवाम्बरान नभामान्त' बवान्नञ्च वहनी प्रअन्ती सत्तरेव ब्रजति । अनन्द तन्मयूसादीनां कान्यत्वादरागत्वादि- रूपपाशगमादेकदेशविवर्तिरूपकम् ॥ २१ ॥ :जयति । अधिकरुचिरमिन्द नवकुमुदवनत्रियोविकाशः परिहामश्च मएल केमिस्त न्याम्म सङ्गादासगादगेषामप्युपा सकलामपि राति । विभा- घरी नमुमा गरीति विश्व | छत्यन्त योगे द्वितीया । नागरिता जागरणं हवा मियि : शयितमिच्छरिन । येतेः मन्ननादुप्रात्ययः । सस्तो हस्ती नक्षविशेष: करय यस स सन् व्यपरदिशः पथिमदि- गोई, ममी उत्सङ्गे च पाण्डु पाण्ड वर्ष नान वान्नमात्यान खभरीरं मुञ्चति दक्षिणनायक कयाचिमा विहत्य श्रान्त : कस्या- शिद ते वददिति मारः। पन महासकेल्यावकरन नादिव्यय. हारादिन्दुकुमुदवनत्रीपरिमाना नायकत्वातीतेः समायोशिरलङ्कारः । विशेषग्यसाय परवमित्यतङ्कारसर्वसारर साधोत्पशासकीसी २२ 14 . २
गुचा कोकेन चिन्नयमिव दयिनकलतः प्रियभाये इन्द्र लामशेष'
निष' यथा तथा अष्ट योम नष्टप्रभमत वति कल्लामियख युम
पाकलकलवनाचे महान योको भवतीति भाव | योन्दोः प्रभात.
पिशुपालबध ।
सरभसपरिरम्भारमासंरम्भभाजा
यदधिनिशमपास्त वलभेनाङ्गनायाः।
वसनमपि निशान्ते नेप्यते तत्पदात
रथचरणविशालयोणिलोलेक्षणेन ॥ २३ ॥
सपदि कुमुदिनोमिमी रित हा ज्ञपापि
क्षयमगमदपेतास्तारकास्ताः समस्ताः ।
इति दयितकनझिन्तयनगमिन्दु
वहति कृशमशेप भ्रटशोभं राचेव ॥ २४ ॥
व्रजनि विषयमणामंशुमाली न याव
तिमिरमखिलमस्तन्तानदेवारुणेन ।
सेति । अधिनिशं निशाया | विभका व्ययीभार ।
मात्र परिरम्भएवारम्भोव्यापारस्तव सरम्भस्त झाजा बलभेनाङ्गनाया।
सम्पन्धि यहसन अपास्तन्नदमन निशान प्रभातेऽपि रथ चरणञ्चकन्त-
इदिशालाया नोयो लोस सटष्णभीक्षण यस्य तेन बलभम प्रदान
नेष्यते ।
यात वमनाप्रतिदानस गोषीक्षणलौल्यहेतुकलात्काव्य-
खितम् ॥१५॥
सपदीति। सपदि सद्य दिनीमिमीलितम । भावे ।
তৃ ফুল ঘষা শিঘি ছযম বা ঘাষা অনাবি
2
सरममा
मला कालगोभान गयोर्य गमत् कुदिन्यादिसकस कटलमा
मिसकेकवसत्पत्यते ॥ २४ ॥
परपरिभवि तेजस्तन्वतामाशु कत्तुं प्रभवति हि विपक्षोच्छेदमग्रेसरोऽपि ॥२५॥ विगततिमिरपसम्पयति व्योम यावत् धुवति विरहखिन्नः पक्षती यावदेव । रथचरणसमाइस्तावदोत्सुक्यनुन्ना सरिदपरतटान्तादागता चक्रवाकी ॥ २६ ॥ . मजतीति । गुगानी सूर्यः श्रीधादित्वादिनिधी यावर या विषयाम मिं न बजति न दृश्यतइत्यर्थः तावदेवाहना- नूरुमा बखितन्निमिरमस्तमपात परेपाम्परिभवि तिरस्कारकम् । विष्टहीन्यादिना इनिप्रत्ययः। तेज प्रतापतन्त्रताम्प घयतां अपेपर- सोन्यये सरः पुरःसरोपि ! - रोम्पतयेष, मत्तरिति रमत्ययः । विपक्षस रातोरच्छेदं कर्नु माशु प्रभवति मोति हि। समान्य न विशेषसमर्थनरूपोऽन्तरन्यासः ॥ २५ ॥ विगतेति। विरहेण खिन्नः रथचरणेन च प समानस्तु. व्याख्यः तस्यैव समाहा समाप्सा यहि दा रथचरणसमाहरकताक इत्यर्थः । कोकवनायकराकोरथाद्वायनामा इत्यमरः । तिमिरम्मत- मित्यु पमितममासः । गित यमातहोम यावत्सस्यति यादव पक्षतो पक्षमूले । ती पचनिः पक्षभूमित्यमरः। पक्षाचिरिनि विमादयः । भवति सत्यतिबन्ध नोति । धूशिधूननति सौदा- दिकवादबहादेम । तावदेवोत्पतनात् प्रागेव चक्रवाशी चक्रशकस्य स्त्री । नातेरतः सीविषदादयोमधादिति डी। औत्सुक्येनोकरल्या तुचा मरिता सती करतोसरवटानापरभूमेः सकाशादागता एतेनानया- रखनकता भमशानुरागरयुक्तम् । यत रागोस क्ययोरसमायोस्ति- यंगहनामायोनियधनादूजस्ती नामाबहारः । रसभाववदामासप- प्रमानां निधन्यने रसात में य असिषमाहितानीति रक्षयात् ॥ २६ !
शिशुपालवध । मुदितयुवमनस्कास्तुल्यमेव प्रदोघे रुचमदधुरुभय्यः कल्पिता भूषिताश्च । परिमलरुचिराभियंकृतास्तु प्रमाते युवतिभिरूपभोगानीरुचः पुष्पमालाः ॥२७॥ विलुलितकमलौष: कीर्णवलीवितानः प्रतिवनमवधूताशेषशाखिप्रसनः । क्वचिदयमनवस्यः स्थास्तुतामेति वायु .' बंधुकुसुमविमर्दोगन्धिर्वेश्मान्तरेषु ॥२८॥ मुदितहि । प्रदोषे रालो मुदितानि यूनां मनांसि याभिस्ता! मुदित युदमनका | STमतिभ्यः कम्। कल्पिता: उपभोगाय सम्मा- दिता भूषिता मलयवसनादिभिरुपस्तारा उभय्यः उभयविधाः युस्तयः • पुष्पमालाय। उभाइदातोनियमिति उभस्या ध्ययजादेशः टिड्ढाए. अित्यादिना डीम्। तुल्यमेवाविशेष यथा तथारुच शोभाभदE- सत्यः । धानोनिट् | प्रभाते तूपभोगावीरुपो निभा. पुष्पमाला विमर्दगन्धेन रुचिराभिरपभोगदधिरभि भयुवतिभि- मर्थ कृतास्यज्ञाः व्यवधोरिताय । चल पुष्पमालाभ्यो शुद्धतीनां साम्यो. निपूर्वकविमर्दमहत्वनाधिक्योक्न यतिरेक. ॥ २० ॥ रिचितेहि । वने वने प्रतिवनम् 1 यापार्थेऽव्ययीभावः । दिलिता. ब्यालोलिताः कमीषा येन छ: कोणा विक्षिप्ता वसीमो माखन्यादीनां विताना पिसारा येम पचभूताम्यशेषगासिनी कुन चम्पकादीना- पुस्तुनानि येन स तथापि कचिन पू तमसपमादौ पुत्रापि नाक्ष्य যা শিখিযেন ঘ: লিবিয়ায় যাত্মধুদা ঘাস बिमदेन साथ इन्धिषु उपतगन्धेषु । गन्ध रोल्पम् । रमावरे, दहान्तरेषु व्याहुना मायि समेति पूयोन सोतसोरमलोभादित परिमलेग 'नखपदवलिनाभीसन्धिभागेपु लक्ष्यः क्षतिषु च दशनानामङ्गनायाः सशेषः । अपि रहसि कतानां वाग्विहीनोऽपि जातः सुरतविलसिमानां वर्ण कोवर्मकोऽसौ ॥२८॥ प्रकटमलिनलक्ष्मा सृष्टपत्रावलीकै रधिगतरतिशोभैः प्रत्युपः प्रोषितश्रीः। भावः । ग्लाजिस्थश्चेति गस्नु च प्रत्ययः बधुपन्दोहखोकारानोग्यस्ति । यर, मधुकुमति पाठ भy: युक्तानि कुसुमानि तेषां विमः- नेत्यर्थः यत्र वायोरस्थायित्वे जप स्थायित्वसम्बन्धोक्त रतिशयोक्ति तथा विमई गन्धस्य कमलादि गन्धादाधिक्यरूपव्यतिरेकप्रतीतेरलकारेणा- तयारध्वनिः ॥२८॥ नसपदेति । नसपदेषु, मरक्षतेषु वसिषु, विवरिषु नाभ्यां सन्धि भागेषु, कूर्मरादिदेहसन्धिस्थानेषु, तथा दशनानां चतिष, दन्त वयोम र सुषः सातशेष किञ्चिविद्यमान अतए। उन्हो दृश्यः अङ्गनायाः सम्बन्धी यसौ वर्षयति वर्षहरोति रञ्जयतीति वरस को बगरागोवा- विहीनो यामिन्द्रयरहितोऽपि सन् रसि बवानाममि सुरतविल- मिताना हरतचेष्टिताना वर्ष यति वक्तीति वर्ष को बना यन्नक इत्यर्थ । वर्ण यतेषु लमत्यय । वर्ष क्रियाया विसारे गुणोतो वयं नेप्थद रात भट्टमसः। जीतनखचतादिवेघ उच्यमापोहरागोऽन्यत्र खविलो. पाश्चेष्टाविशेषानुमापको ज्ञात इत्यर्थ अल वाग्विहीनोमिरहस्सलता- नानपि वसं कोन ति विरोधप व्यचकत्वलक्षणया परिहाराविरोधा- भायोग्सद्वारः ॥ २६॥ प्रकटेति । उपसि प्रत्य ! विभकाव्ायी भाव: । यहा त्या प्रभातम् । उपः प्रत्युषसी अपीत्यमरः । तत्र प्रोषितवीर्घट. शोभा अवरत प्रकटालिनलमा सटइष्टकनहोसौ चन्द्रमाः मृदा प्रमूदा शिशुपालवध । ५. उयहसित इवासी चन्द्रमाः कामिनीना म्परिणतशरकाण्डापाण्ड मिर्गण्डभागः ॥३०॥ सकलमपि निकामयामलोलान्यनारी रतिरभसविमर्दै मिन्नवत्यङ्गरागे । इदमतिमहदेवाश्चर्यमाञ्चर्य धाम्नः स्तव खलु मुखरागो यन भेदम्पयातः ॥३१॥ प्रकटतरमिमम्मा द्राक्षरन्या रमण्यः स्फुटमिति सविशान्तया तुल्यवर्णः। पालावल्यः मावभगायेषान्न । न त ति कम् । तथाप्यधिगता रति- रेश सम्मोगश्रीयमानी परिपता: परिमका सरकाण्डावापाय- टपकाण्डिकाः। परो घारे पाणण इति गन्हायवे । तहदापाण्डुमिः फामिमीनाङ्गण्डभागैर्गण्डस्यले रुपहरित वेत्युत्प्रेक्षा पाण्डिमगुरपनि- मित्ता निकलकर सकलई समाम मानिमा पाइसन्नीति भावः ॥ ३०॥ यथ काचित् सरिडता नायिका सागसम्प यां सम्मातरागतम्मच सिरुपालभते । सफनमित्यादि । कामेन नोनाया थभ्यनार्याः सपना तिरभरोष, भरतसमामेष विमः पीड़नः रज्यतेऽनेनेति राग! धनस्य रागोङ्गराग' विलेपन पदविकाशय तस्विङ्गरागे सकलमपि मिष यथा तया निकाममिति घिनिष्टपति मत याययंधान' सर्वातनिधानस्य सब सुखरामो सुपविकागो भेद विश्न म प्रयात इति यत् रदमेवाति महदायर्य पनु छपस्यायनले म तदा गस्याप्य राम त्वादिति भावः । अल विपरिकामाख्ययोरनरागयोरेवाबाध्यबसाये. विरोध भेदाम नुमन्यानावे नाविरोध दर्शन से पम्नातिशयोक्त प्रत्यापिनो शिरोधामासोलार an भक्टेति । चि प्रकटतरपतिम्फ मिममेन' मपपिलेप बन्या रम
.
चरणतलसरोजाकान्तिसंक्रान्तयासी
वपुषि नखविलेखी लाक्षया रक्षितस्ते ॥३२॥
तदवितथमवादीयन्मम त्वन्धियेति
प्रियजनपरिभुक्तं यदु कूलन्दधानः ।
मदधिवसतिमागाः कामिनाममण्डनश्री
ब्रजति हि सफलत्व बन्नभालोंकनेन ॥ ३३ ॥
नवनखपदमङ्गङ्गोपयस्व शुकेन
स्थगयसि पुनरोष्ठम्याणिना दन्नदष्टम् ।
एयो मिजसपना एफ टम्मा द्रातुः न
पश्यन्तु । हशेर्नुहम दृश
रनि कसाभावपचे मिचि डि । इति शुधा कान्तया सविराई
यथा तथा उन्यवर लाक्षासमान वर्ष दिखस दुरपइयत्ता दिति
भार. । यसो ते तब वपुषि नखविलेखो नसमय चरण तल' रोम-
मिवेत्युपमितसमास याक्रान्तिलिङ्गात्तस्याकान्त्या याघातेन मान्नया
लाक्षया रचितो गुप्त बाच्छादित इत्यर्थ हन्न सा तु पापोयसी
चाचा खयमेव मच दुईतपिशुनेति भाव । यत्र नखविलेखस्य लाना
सापयत्तिदेकतापचे: सामान्यालद्वार। सामान्य गुणसायन यल
यस्वन्तरकतेति लदणात् ॥ २२ ॥
तदिति । किञ्च मम त्वमेव मियेति यदवादीरवोच । यदे हि
बदवनेत्यादिना लि । दक्ति साध कुत यद्यवाद मियजनेन
परिभक्त ढुकुलनदीयमित्यर्थ: टधान भारय पत्यर्थ. दधान इत्यत्र
घसान इति पाटे बसान बाच्छादयन् । वाच्छादनार्थी लट' शान-
नादेश । स त्वं मदधिवसति मम निवासमागाः माता | पुणो गा-
बाट । युवञ्चैतदित्याह । कामिना मरण्डन श्रीर्वजमानास्प्रेयसीनामा.
लोकनेन सफलव ब्रजति हि अप्रिया चेत्कथमीशी में सम्मानेति
भारः | अर्यावरन्यास ॥३३॥
शिशुपालवध । प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशसी विसप्प नवपरिमलगन्धः केन शाक्यो वरीतम् ॥३४॥ इति कृतवचनायाः कश्चिदभ्यत्य विम्य गलितनयनवाराति पादावनामम । करुणमपि समर्थम्मानिनाम्मानभेदे रुदितमुदितमस्त्र योपितां विग्रहेषु ॥३५॥ कुलकम् भवेति । किञ्च नधानि नखपदानि यस्मिन् तदर' वपुरंश- कम गोपयमि छादयसि । एपेचौरादिकात् साथै णिन् । दनन इस्मोडम्य मरोयन्त पाणिना स्थगयति छादयति । स्थगिरपि चौरा दिक । दिपिदिशि प्रतिदिशम् । विभक्तपय व्ययीभावः अव्ययोभायें भरत मतिभ्य इति समाजानः टपत्यय । विसर्पन मसर्मन् प्यम. रस्त्रीभद्रगसीरखान्तरसङ्गसूचक' अन्याप्रभवत्वात्तस्येति भावः मरिमलाख्यो गन्धः। परिमल गन्धः । विमदीय' परिमल इत्यमरः । केग कोनोपायेन यरोतमाशादयितुम् । रनोत रटो दोषः । शक्यः म केनापि भय यर्थ । अल नखदनक्षतयोर द्रौपादने विसर्पस धानाकाद्यावे च विशेष ए गया हेतुत्वाकायलिट्रइये सजातीय- नष: : इतीति । इति पूर्वोत्तचोकचतुटयरोत्या तवचनाया कृतोपास माया गलितनयनबाररधान सतानो प्रथसाइत शेष करिना- थको विभ्यत् वखन । नाम्यस्ता तरिति तुममात्र । थभ्य न्यागत्य पादयोरखनाममवति याति प्रणामेन प्रपादयतीत्यर्थ । ननु वचमी. हामार्दपन्नथाकारणस्तस्य रोदन माण तबाह । करुपमिति । तपाहि विग्रहेन, प्रणय कचहेप योमिनाङ्क रुप दीनमपि रुदितमथुन मोचनं मानिनामरिधाममा मानभेटे अहारनिराम गार्थ शतमम् परधनादितमम् । यदे वर्मणि चिसपोत्यादिना एकादशः सुगः। मदमदनविक्रामस्पटधार्योदयानां रतिकलहविको भूषणैरचिनेषु । विदधति न गृहेपूत्फुबपुष्योपहार विफलविनययना: कमिनीनां यस्याः ॥३६॥ करजदशनचिह्ननैशमङ्गऽन्यनारी अनितमिति सरोपामीर्यया शकमानाम | स्मरसि न खलु दतं मत्तयैतत् त्वयैव स्तियमनुनयतीत्वं बीडमानां विलासी ॥३७॥ सम्पसारपम् । दीने परिजने साहोद्वारदति भावः । अर्था- नरन्यासः । एषा च खण्डता माथिका | भोलान्यत्र निभायातरोगते मापसभे। ग्रन्यासम्भोगचिस्तु पण्डितेर्याकयायितेति लक्षणात । नायकस्तु पृष्टः । चकागा निर्भयोष्टइति क्षणात् । नचेह विभ्यहि- षपविरोधः यागमन कालेतिमिभीकताया एव लक्षणोपयोगात धन्यथा वैर स्वादिति भावः अयञ्च सहृदयः अन्यथा रमाभास इत्याहुः ॥ २५ ॥ भदेति मदमदनयोर्विकायेन विज़म्भपेन स्पोधार्थ सो दयमा निर्माबो यासान्नामां कामिनीना रतिरेत कसहस्तमिन विक्रीपरित- स्ततीविश्विन पौर्चि तेत्र, ग्टहेन वयसाः सिग्धपरिचारिकाः विमी वन स्मिदिति दिनयोधिकारः तल यतो विफलो यासाना: विफल- विनययनाः निषफलवाधिकारोद्योगाः सन्यः उसमुन्छ । पुष्परपहार' पूजां न विद्धति न कुन्नि । अत सम्म वस्तुनादुदात्तानकार! तहानभवेद्यष ममई वस्तु वयं ते इति सक्षयात् । तेन तामान्न थे, ग्रामरक्षेषु, मुझस्वमाल्यादिवदिमान्य निर्ध्व न्यते ॥ १६ ॥ करजेति । दिउसनशीलो विहामी । वो कयलषेत्यादिमा धितण- प्रस्थय ! बड़े निजाते निशायाम्भ गम् । निमापदोगाम्यां चेच. मत्यय । रसदशनविई नखदनचत छन्द नारीशनित सपत्नीक गिशपालबधे। हातगुरुतरहारच्छेदमालिङ्गा पन्ची परिशिथिलितगात्र गन्तुमापृच्छमाने । विगलितनवमुक्तास्थलवाघ्याम्बुविन्द, स्तनयुगमवलायास्तत्क्षण रोदिनीव ॥ ३८ ॥ बहु जगद पुरस्तात्तस्य मत्ता किलाह ञ्चकर च किल चाटु प्रौढयोपिददस्य । विदितमिति सखोभ्योरावित्त विचिन्ता तमिति मनमाना विश्वमतोमतएवे या यक्षमया सरोषा स्त्रिय निजषधम्मत्तया मदमूटया त्वयैवेनदत्तमेव सत पलु न भरसि नाभि नाधि किमिमि काक इस्थमनेम प्रकारेण जीड़माना सकतवन নিরাজ্জিা সুষীপন্থনি যীহ্মাবৰি বৰঘৰী निवेदेष लज्जया व्यध्यते ॥ ३७॥ श्तेनि । कतोगुरुतरस्य ह र य क दोयम्पिन तत्तथा चाचित्र परिमिथिति तगाले पिचिलीलताङ्गे पायो मर्तरि गन्तुमा समान सामन्त्रयमाणे मति ! पनि छोरुपमवानग्दामने रद कतरि खट शनादेश । तप तस्मिन चऐ। अत्यन्त सयोगे द्वितीया। अपनाया सानयुगकई विगलिता निघुना नधमुक्ती नूतन भौकिकान्येक स्थूलशम्माम्बु बिन्दयो यस्मिन् कर्मणि तत्तथा रोदितोब विरकासहिष्णु तया रोदन करोतोवलुत् पेक्षारूपकमती रुदादिस्य मापातके तोडागम ॥२८॥ वाहनि । यक्षिदिवसे श्यमगतमदया मुग्धरध्वा खोया विदिन रातो वयेय समिति सखीभिराख्यातमित्यर्थ | रात्रिहत्त रालो क्षत व देधितमित्यर्थ । मत्ता मदभूदा यहनम्य प्रियस्य पुरसादप बड़ बनेकलगद किन गदामि भकिलेति ऐतिय। चश्व परोक्ष चिट धनुत्तमोशत महिलामावाद प्रभाव | पुन प्रौढयोषिता ।
एकादशः सर्गः। ध्यपगतमदयानि नोड़ितम्मुगधवध्वा ॥३६ ॥ अरुण जलजरानीमुग्धहस्तानपादा वहुलमधुपमालाकज्जलेन्दीवराक्षी। अजुपतति विरावैः पत्रिणं व्याहरन्ती रजनिमचिरजाता पर्वसन्ध्या तुमेव ॥४०॥ प्रतिशरणमशीर्ष ज्योतिरन्याहितानां विधिविचितविरिधः सामधेनीरधीत्य । वल्यम् प्रौढयोधि इदित्य पमा तेन तुल्यमिति अतिप्रत्यय । अस्य मि- यम्य चाप्रियवचनं चकर कित चकालिन । लिडादिपूर्वधन गुणो विशेषः । इति विचिन्त्य विश्य बीड़ित लक्षितम् । मावे कः ! निमार्य कारन लाल सञ्चारी भावः। भावनिवन्धमा - यौहार ॥ यति । अरणजलजराज्ये व रकम लएयेत्र मुग्ध सन्दर' हसायमादं हतौ च छयपादौ च यम्या सा बद्धल मधुपमाना: कन्जलहुजलमित्र मधुपमाला ययोस्ने यक्षिणी इन्दीवरे व यस्याः भा बइनमधुपमालाकज्जलेन्दीवराती पत्रियां पक्षिणा विराबाह- रनी याचपन्नी। व्याहारइक्लिपितमित्यमरः । अचिरजाता उद्यो- भवा वाली च पूर्व न्या मात:सन्ध्या तेव पुनीत रजनी मनुमति अनुधावति जननीमिवेत्यर्थः । इइ हिरा ाहरन्नोति व्यधिकरणमा रिणामः । तत् नवीखे यसपमा।०॥ प्रतीति । निराहतो यामम्नप्राहितानाम् । याहिताप्रा. दिघिति निहायाः परनिपात: । प्रतिपरपम्प तिम्टहम् । घर र গিনীৰে: অবিবাবিলিলাব: বি- धिमा यतकर्मण्यन पन्यजु सामखित्यादिशास्त्रोकरीत्या विहिवा सथायोगमुचारिता विरियासरा एश्युत्यादयमचारो यस्. । दुखता . .
२४ गिशपालबध । हातगुरुदुरितोषध्वसमध्वर्युवर्ये दुतमयमुपलोढे साधु सान्नाय्यमग्निः ॥४१॥ नेत्यादिमा भर न तो खरे चिरिबपदोनिशनोमिटरम निपातित यध्वयु पय पदिकट अतिविशेषवाचिना बध्वयुग. हर विमाननचपात् । यहा धध्वयुमिप्योयेवान्न पाव- सावधगिभिरिव्यर्थ । तमापौर्ष माश्योर्यक्रमोश- चारविमति वाचा । दर्भवाय सर्वतय मानायविधानादिति धामनी महाशा इत्यादिका अग्निसमिन्धनोट चोऽधीय पठित्वा । समिधेशी धाया घ वा स्यादग्निमियने' इत्यभर । घामधे भीमाप याच्या पुरोमायादिमन्त्रालरापामय पलक्षणम् । सतो- সুইনােননীয় ৰী যুফি কবি স্বয়ী বা না सम्यक इतन्देवतो न यक सन्नीयतइति सानायं इविविशेष' है. न्नध्यमा बास्थायामेन्द्र' पयोमावास्थायामिति विहित दधिपयसो अन्य पाथमावार्थानकायेत्यादिना निर्धि शेषे सम्म वियते नादायाहेगोपसर्ग दीर्घनिपात । उपचोठे यास्वादयनि । निह प्रा- सादम इतिधातो. सरितेवावटि तडि टेरेत्व ठत्वष्टुत्वदलीपदीर्घा । शालाग्नेः सादायोपलेहनोत्तरकालमायित्वपि तदुपरक्षितस्य कर्म- अदिते धादित्ये पौर्ष माखातन्त्र' मयुक्त अतिमागुदयादमावास्था- याति शास्त्रात्तत् कालप्रक्रानस्य वर्तमानत्वात्तस्यामि वर्तमानता- व्यपदेश एतवाहिताग्नित्वमावेष का विशेषानादरेणोतमिति पुगेका चन्द्रोदवाद्यविरोध• अघका उदिते जुहोत्यनुदिते जुहोति प्रातर्जुशो- त्यग्निहोत्रन्नत कालत्वात् मामिधनीमानाय्य गन्योमन्त्रविर्मात्रपर- समानियाग्निहोवपरखेर व्यास यम् । तस्याग्निहोलस्य यस्तो एकटस्तिगि धकाध्वर्युकले पयारति बहुवचनं यजमानबइत्यापपद्यत इत्यारित्यक्ष छान्दस गोधीयचनेन । वृत्त्यनुमामोनिशान पष्ट ए॥ .
'काद५ सग । २५ . प्रकृतजपविधीनामास्यमुद्रग्मिदन्त म्मुहुरपिहितमोठैयरक्षरैर्लक्ष्यमन्यैः । अनुष्टतिमनवेलड्डटिनोहटितस्य ब्रजति नियममाजान्मुग्धमुक्तापुटस्य ॥ ४२ ॥ नवकनकपिशङ्ग वासराणा विधातुः कभि कुलिशपाणीति भासां वितानम् । जनितभुवनदाहारन्यमन्मासि दग्ध्वा ज्वलितमिव महाब्रु मौबीमलाचिः ॥४३॥ प्रवति । प्रतिनविधोना प्रकान्त-पक्रमणा नियममाजान्नम खिना सम्पन्चे योठे भरोष्य 1 शरीरावयवाञ्चेति यत्प्रत्यय । अन्न दणे उपूपध्मानीयरित्यर्थ । उपूपध्मानीयानामोटा वियनुशासनात । मुजर पहितमातमन्य रनोग्य रक्षरै ध्यन्दर्शनीय बतएवोद्रश्मय उद् नायबो दन्तायस तदास मुख अबुवेन प्रतिक्षण घट्टितोदितस्य प्राषित्वान्दारितविघटितए । विशेषपसमार । मुग्ध अन्दर यन्मुलाना मजा फचाना पुत्र मोटि तिरिति यावत तस्यानु त साम्य प्रजति । उपमालद्वार | एतेन लोकनयेन बड़व कर्मनिष्ठा तमो निशाच माझ्याभाबनमनयनीति कथितम् ॥ ४२ ॥ मवेति । इजिश पापो यस्य म कुलिशपाणिरिन्द्र । प्रहरणा धेश्य परे निष्ठासप्तम्यौ भरत इति पाये परनिमात । एतदेवाल यधिकरणबहुवाहेच ज्ञापकम । तम्य ककुभि प्राच्या टिशि नजकन कर मयन बासराणा विधातुर्दिनकरस भासा वितान करजाल महाभासि दवा जनितमुवनदाहारम्भ कतजगद्दाहो द्योग स्टू मधेरपरि चरितमोनिताडिवानलज्यो तरिख भातीयुत् दा|२॥
पिशुपालवधे।
यिततपृथुक्रवातुन्यरूपैर्मयूखैः
कलश इव गरीयान दिग्भिराकृप्यमाणः ।
कृतचपलविहङ्गालापकोलाहलाभि
जलनिधिजनमध्यादेप उत्तार्यतेऽर्थः । ४४ ॥
पयसि सलिल्लराशेर्नक्तमन्तर्निमनः
स्प टमनिशमनापि ज्वाच्या वाडवानी।
यदयनिमिदानीमनमान्दधाति
ज्वलितखदिरकाष्टाहारगोर विवस्वान् ॥४५.!
अतुरिनरुचिनामी केयन्नन्नोदयाट्रिः
क्षणमुपरिगोन मारनः सर्च एव ।
पितति । तिनाभि प्रभारिनामि माहिरभि
सपायाकारमयरी किरण यान यश KRIEमाप: -
पो सपस गारोपाप मास मकोयापि
का दिमिममधे असम या मापते पश्यिते । शरतगण'.
माल 2 यक्षा समान काम पाम कम
पभा को भनि artafa H | CR ATAL Tमद
पर KR Teet तिमारपसार पछेन बोst.
HORTERोतारोरा योग प्रीय arn
. - एकादिशः सर्ग. नवकर निकरण सम्बन्धकहन स्तबकरचितमते शेखरम्विधतीव ॥ ४६॥ उदयशिखरिण्टङ्गप्राङ्गपणेष्वेष रिङ्गन् सकमलमुखहास बीक्षितः पद्मिनोभिः । वितामृदुकरायः शब्दयन्ता वयोभिः परिपतति दिवोऽङ्के हेलया वालर्यः १४७५ . क्षणमयमुपविष्टः मातलन्यस्तपादः प्रणतिपरमवेक्ष्य प्रीतमन्हाय लोकम् । मसाउदयाट्रि पूर्वाट्रि । उदय पूर्व पर्यत इत्यमर । किन्त्वे ते सर्व- एवं मात सचेपि शेचाः क्षयमपरिगतनाव हितेन नवकरमि- बरेण स्पटैविकसित वन्य कसूनस्तरकैर्वन्धु बीवका कुसुमगुच्चविरचितम् ! बन्ध कोबन्ध नीवक इत्यमर । सेपर गिखामाल्यम् । शिखाखापो- 'डमेरा इत्यमरः । विधतीवेत्यत्प्रेक्षा न केवलमक्क पोदयात्रि बन्ध, कोपरनिभर्ति किन्तु तत्करजालेन सपि पर्वतास्तयेत्ययः ।। उदरति । एष वाल उदितमान बाच्चासौ सूर्यच बाल सूर्य. उदयशिरिहगस्य उदयादिशिखरस्य पाहणेषु, रिइन् सञ्चरन् पनि मीभिनलिनीमि स्वीविशेष च । पट्टि स्त्री विशेष मोति विश्वः । कमचान्ये व मुसानि तेषा हासन विकायेन हास्येन च सह यस्मिन् कमपि नद्यथा तथा वीक्षित मन् वयोमि चिभिः । क्य. पक्षिपि वाल्यादाविति विज्ञ 1 पदयन्त्या. सब्द कुञ्च त्या प्रागच्छ भागछ वनति व्याहरन्या इत्यर्थ । शब्द शब्दातकरोपोति रानालट. शतरि हो। दियोनिरोक्षय मातवारे समीपे उपद्रे च विततानि मस्तानि मुनि करापाणि किरणायाधि हस्ताये च यस म सन् हेच्या बीचदा परिपतति । वेपमूला तशयोकानुग्टहीतरूपकम् ॥ ४ ॥ . - २५ शिशपालबधे। भुवनतसमशेष प्रत्यवेचिथ्यमाणः क्षितिधरतटपीठादुत्थितः सप्तसप्तिः ॥४८॥ परिणतमदिराभम्भास्करणांशुषाणे स्तिमिरकरिघटायाः सदिक्ष क्षतायाः । सुधिरमिव वहन्योभान्ति बालासपेन घुरितमभयरोधोवारित पारि नद्यः ॥४८॥ धति परिपतन्योजालवातायनेभ्य - क्षमिति । प्यय सप्तमतिरक : हणमुपविष्टः शितिधरपीठमध्या सीमा मातलन्यस्तपादः प्रणामस्वीकाराय भूतल प्रसारिताधि रियर्थः । प्रणतिपर' नमस्कार कुणि मीत प्रणामस्वीकारामन्तुष्ट लोक' जनम झाय झटिति व्यवेदय । झरित्यक्षमागायेत्यमर । रूपायलोकेन सम्भाध्यायध भुवमतल लोकवरूप प्रत्यवेक्षिष्षमाणः अनुसन्धास्य- मानः शिशिधरस्य तट पीठमित सिंहासनभित्र अन्यत्र ममिव पीठ तमाहुत्थितः उदयादिभतिक्रान्न इत्यर्थ । यथा कश्चिन्महाराज सिं- हासनोपविष्ट क्षण प्रपतजनमान्य पथ सकल खराष्ट्रमत्यवेक्षणाय महसोयाय गति तददित्ययः । यल छताविशेषणवत्रादप्रयत महाराज प्रसोते. समासोक्ति ॥४॥ परिणतेति । नद्यः बालातपेन कुरित रूधितम् । यतएव परि- पनमदिराभं समकसुरामनिर्भ उभाभ्या रोधोभ्या पारित मवरुधम् । उभयरोधो वारित। उमाददात्तोनियमिन्यव निरपइणसामर्थ्याटु हुत्ति विषये उभशब्दस्य स्थाने उभयशब्दमयोगहत्य के प्राक् बारि जल मास्क रेण ! कस्कादित्वाय सत्वम् । अभिरेस वार्य सर्वदिछु ज्ञनाया महतायाः तिभिरमेव करिषटा गजरुह तस्सारुधिभिवेत्य व प्रेक्षा। पहन्योमरन्ति । ६ एकादशः सर्गः स्तरुणतपनभासोमन्दिराभ्यन्तरेषु। प्रणयिषु वनितानाम्यातरिच्छत्स, गन्तु गुपितमदनमुक्तोत्तप्तनाराचलोलाम् ॥५०॥ अधिरजनि वधूभिः पीतमैरेयरिक्त कनकवषकमेन्ट्रोचनालोहितेन । उदयदहिमरोचिज्योतिपाक्रान्तमन्त मधन इव तथैवापूर्ण मद्यापि भाति ॥ ५१ ॥ सितमचि शयनीये नक्तमेकान्तमुक्त दधतीति । तान्नवावायनेभ्यः गावविवरेभ्यः मन्दिरायामभ्य नरेप, परिपतन्नप्रसरुणतपनमामोवासार्ककिरणा' वनिताना गया प्रातर्गन्तुमिच्छम, कृषितेन मदनेन मुलानामुत्तप्तामानिनिततेक्षस बारापामा वाणविशेषापा लीला शोभान्दधति । पात्र लीव होलेति पाहण्याक्षे पादमम्मबहसुसम्बन्धानिदर्शना ॥ ५० ॥ अधीति । यधिरजनि रजन्याम् । विभकारयीभाव । यधूमि' पीत मेरेय मद्य यम्य नत् अतए। रित पीतमयरित एतत् । कनक चमक खर्षय पान पालम् । अवयवपश्चाविकाराचता। चप. कोऽस्त्री मानपावमिन्दमर' । रोचनालोहितेन गोरोचनारसेन टर- यतउदीयमानस्याहिम रोधियोस ज्योपिता तेजमा अन्तरम्यानर धाकान' व्याप्त सत् अद्यापि इदानीमपि तथैव पूर्व वदेव मधुनन्या- पूर्णमिव । मामान्यपण्यायोग्यविशेष पर्यवसाननियमात् पटी परत सम्बन्वसामान्ये पडीकर पस्यापि कारणत्वादिति। भाति शोभते । थला. तपासाने मधुपूर्स पोत्येक्षया यातमे मधुधमान् मानिमान यज्यते॥ सितेति । नक' रालो भयनीये तल । एकान्य हकमात्यलयका ,
शिशपालबध ।
भुवनतलमशेप प्रत्यवेक्षिष्यमाणः
क्षितिधरतटपीठादुत्थितः सप्तसप्तिः ॥४॥
परिणतमदिराभम्भास्करणांशवाणे
स्तिभिरकरिघटायाः सर्वदिक्षु क्षतायाः ।
रुधिरमिव वहन्त्योभान्ति वालातपेन
च्युरितमुभयरोधोवारित वारि नद्यः १४८॥
दति परिपनन्त्योजालपातायनेभ्य
क्षमिति | प्य सप्तमतिरक । क्षणमुपविष्ट क्षितिधरपीठमध्या
सीर मातलन्यस्तपाद प्रणामखोकाराय भूतल प्रसारिताधि रित्यर्थः ।
प्रणतिपर नमस्कार' कुर्वाण' प्रीत' प्रणामस्वीकारासन्तुष्ट लोक'
जनमहाय झरिति थवेच्य। झटित्यासानायेत्यमर । रूपावलोकन
सम्मायारोप भवन तल' लोकस्वरूप प्रत्यवेक्षिष्यमाण• अनुसन्धाख-
मान चितिधरस्य तट पीठमित्र सिहासनामा च्यन्यत्र तटमिव पीट'
तस्माइत्थित उदयाद्रिभतिक्रान्न इत्यर्थ । यथा कश्चिमहाराज सि-
हासनोपविष्ट क्षण प्रणतजन मादृत्य पथ सकल खराष्ट्रपत्यवेक्षणाय
महमोत्याय गति नहदित्यर्थ । यत्र कताकविषयवैभवादर्शित
महाराजमतीले समासोनि ॥४॥
परिणति । नद्यः बालातमेन बुरित' रूषितम् । अतएव परि-
एनमदिराम सपक मुरादिभ उभाभ्या रोधोश्या वारितमवरुद्धम् ।
उभयरोधो पारित उभादात्तोनियमिन्यत्र निरयणसामर्थ्याष्ट्र इत्ति
विषये उभशब्दस्य स्थाने उभयभन्दप्रयोगइत्युक मार बारिजच भास
रेण ! कसादित्वात् सत्यम् । अशुभिरेव वाय सर्वदिक्षु क्षताया
महतायाः तिमिरमेघ करिघटा गजसव तस्सार धिरमिवेयर मक्षा |
पहन्योभान्ति ॥ ४६॥
एकादशः सर्ग.! तरुणतयनभासोमन्दिराभ्यन्तरेषु। प्रणयिषु वनितानाम्पातरिच्छ त्म, गन्तु गुपितमदनमुत्तोत्तप्तनाराचलोलाम् ॥५०॥ अधिरजनि वधूभिः पीतमैरेयरिक्त कनकवचकमेतद्रोचनालोहितेन। उदयदहिमरोचियोतिपाक्रान्तमन्त मधुन इव तथैवापूर्ण मद्यापि भानि ॥ ५१ ॥ सितसचि शयनीये नक्तमेकान्तमुक्त दवतीति । वानवावायनेभ्य गवादविवरेभ्य मन्दिराणामन्य नरोप, परिमतन्नास्तरुपतपनमामोवालाकिरला वनिताना प्रणयप, मातर्गन्तुमिच्छत्म, कृषितेन मदनेन मुलानासत्तप्तामार्माम्नचिततेजसा माराचामा बाविशेषाया लीला शोमान्दधति । खलीने सोति पाहताक्षेपाटमम्मवदस्तुभम्बन्धानिदर्शना ॥ ५० ॥ प्रधीति | यघिरननिरसन्याम | विभकार्थे रथीभाष ( वधूमि पंत भैरेय मद्य यस्य नत अतएव रित गौतमरेय रक एतत्" काशचपक म्वरस्य पान पालम। त्यसपश्चाविकारार्धता। चय कोखी मानपानमसमर । रोचनालोहितेन गोरोचनारुणेन उर- यतउदीयमानस्याहिमपेचिपोर्कस्य क्यापिता तेजमा अन्तरम्यनरें दाक्रान्त व्याप्त मत अद्यापि इदानीमपि तथैव पूर्व वदेव मधुनचा पूसमिद । सामान्यायोग्य शोषपर्यवसाननियमाठ पटी परति सम्बन्ध सामान्य पठीसरणस्यापि कारणत्वादिति | भाति योभते । वा- तपादाने मधुपूर्व लोपेक्षया छातमे मधुधमात् भ्रान्तिमान न्यते: 10 सितेति । नत रालो भयनीये जले। एकान्त कमायमरय 11 शिशुपालबध। . न्दिनकरकरसङ्ग व्यक्तिको सुम्भकान्ति । निजमिति रतिबन्धोजीनतीमुत्तरीय परिहसति सखी स्तीमाददानान्दिनादो ॥५. सुतमिव शिशिरांशोरंभिर्यन्निशासु स्फटिकमयमराजेंद्राजंताद्रिथलाभम् । अरुणितमकठोरवेशा काश्मीरजाम्भः स्वपितमिव तदेतज्ञानुभिर्भाति भानोः ॥५३॥ सरसनखपदान्ताईटकेशप्रमोक पणयिनि विदधाने योपितामुन्नसन्त्यः । सितरुचि राघवर्णम्। किन्तु दिनादौ प्रभाते दिमयरकरमझेभाए. यतिकरण व्यका कौशुम्भी कुम्भम्य रागद्रव्यस्थ सम्बन्धिनी कानियस मतथा भासमान रनबन्धोः प्रियसोत्तरोयं निजमामीयमिति जामती छतएवाददाना सही नायिकाम् । वामपयोरितोयड भाषपो पनि 'पूति पूर्वरूपम् । सखी परिहति । यता कौसी की सम्भधमा. माहत्यनिषध नाटु भन्निमद शारः॥ ५२ ॥ मसमिति । राजमाद्रिस्य काम सुधानियत के कासमट मधि यदेश्स मिशा गिशिरागोरिन्दोर भन्द्रिकामा मत' धौनमा स्फटियमय' स्फटिकविकार याराजा रंजे मतपेश्न भागो सूर्यस्याकठोरी गोम. भामुभिरपितमरुपीलत' सस् कारमीर देखें सात काश्मीरज वमनस्यासमा पित' सितमय माता मजयोः ससृष्टिः५५॥ मरमेति । प्रायमि योपितो भरमम एपदामामाईनगणनामा मनमध्ये दधानांलग्नामा केसाना गिरोहा प्रमोर मोरन एकादशः सर्गः। विदधति दशनानां सीत्कृताविष्कृताना मभिनवरविभासः पद्मरागानुकारम् ॥५४॥ अविरतदयिताङ्गासङ्गसञ्चारितेन छुरितमभिनवासकान्तिना कुङ्कुमेन । कनकनिकपरेखा कोमलकामिनीना भवति वपुरवातकायमेवातपेऽपि ॥ ५५ ॥ सरसिजवनकान्तम्बिभ्रदभ्रान्तवृत्तिः करनयनसहवं हेतुमालोकशक्त। 'विदधाने भनि भीकत व्यथाविभू नसीत्कारराविक नानां दशनानामज- मन्ताः मल्याइन्नेषु प्रतिफन्तयः यमिनार विभासः प्रदानामनुश- रमनुकरणं विदर्धात । उपभालङ्कारः विभासामारुण्यतिपादकामि- नवविशेषणप्रसाद सबइति कायलिनेन सङ्करः ॥ ५ ॥ अविरतेति । य विरतेनाधिविन दयतामा प्रयसामङ्गस्य धामीन शरीरसम्मण मञ्चारितेन सीमितेनाभिनवता सृजोरकस्मेव বানিয়ে নিন স্কুল গুনি জ্বলন্ধয় যা লিঙ্গ পিকালে জৈা राजित इत् कोमल मनोहरभित्य पमा ! कामिनीनां वपुरातऽमि व्यवा. प्रकायं न च परत की मेव भाति स्वतः सुवर्णवस नत : कुसमाहितस्य कामिनीगावस्य पुनर्वालातमया मिरिति महती वसत्किर्षसामपीति भाव' । यात पे छाया नातपति विरोधाभासे यपिशब्द । छाया. त्वमामते कान्नावित्यमरः । अल सद्दान्तकुछ मच्छरिनत्वकन कनिकयरेखा कोमलचयोरुपमापेक्षया छायावामिहतदादुपमामवीप काव्यलिङ्ग नदासपेऽथरामदायभित्यवतिरोधेन एकवाचकासुप्रवेशन सङ्कीर्यते ॥५५॥ भरमीति । भरसिज्ञानानि सरधिजानि । सप्तममा जनेहः । नत्य- स्खे शनिबनमित्यदुक् । तदनस्य कान मियम् । अन्यत्र तत्काल है १२ शिशुपालवधे। अखिलमतिमहिना लोकमाक्रान्तवन्तं परिरिव हरिदश्वः साधु वृत्र हिनस्ति ॥५६। अवतमसभिदाय भाखताभ्य गतेन प्रसभमुडुगणोऽसौ.दर्शनीयोऽप्यपास्तः । निरसितमेरिमिछोर्ये तदीयाययेण श्रियमधिगतयन्तस्तापि हन्तव्यपक्ष ॥५॥ रमा थालोकशक लोकलोचनामा विषयपहशत हैत यालोकान्त- रमतानामेव तेषां तत्मामर्थ्यात् धन्याल धालोक शदेशणव्या- मारण हेव दर्शन माघनमिायण । करानयनानी अन्याव करा र मधमानि तेषा सहस्र करनयममहान विधत् घन भान्ने नभोमध्ये, हलियस्य मोव भान्न सः अन्यत्राबधान मेधे पृत्तियस मान- वाहन इत्यर्थः । ध्यन धनभ' स्वर्गवहारके वन विश्वः। हरितो:- लायस्य स हरिदश्वो हररिन्द्र सात मन्ना अतिमहतया खान्यर्थ । बरेममाझामपन्न ध्यासयन्त' एकल मय बाद न्यल स रप मात्र मा मात्र विष्वम्बईत इमान् लोकानाष्ट पोदियागमादिति मात्र । वान दानव च त्वा साध हिनति हनि ! ध्वान्ना रिदानवायला तयार | उपमा परेका मतभेदात् ॥ ५६ ॥ प्रयतम मेति | यवतमसन्नमिरम् । “अवस सन्वेभ्यस्तमस त समा- सान। यद्यपि योग्यतममन्नमस्तान तथायीह विरोधादिषा- मादरेण सामान्यमेव याह्यलय भदाय मेदाय । पिङ्गिदा दिभ्योडा। धम्बहतेनाभ्युरि तेन च भाखता सूर्येण दर्शनी योऽप्युडुगणोऽसौ RAKबनात् अपात तयार गरे निरसित मिठोय तदी. येनाप्रयपाथयन विय' सम्पद गोमाञ्च । शोभा सम्म तपद्मास पक्षी श्रीपि गद्यत इति विष । अधिगतान पवन से प इनपक्षे वध्यकोटादेव थरिवारिपक्षा अपि बध्या एवेत्यध । ।
एकादशः सर्गः।
प्रतिफलति करोघे सम्मुखावस्थितायां
रजतकटकभित्तौ सान्द्रचन्द्रांप्रगौाम् ।
बहिरभिहतमन्द्रः संहनन्दरान्त
गतपि तिमिरोघवर्मभानुभिनत्ति ॥ ५८]
बहिरपि विलसन्त्यः काममानिन्विरे य
दिवसकररचोऽन्त ध्वान्तमन्त हेयु।
नियतविषयवृत्तेरप्यनल्पप्रताप
क्षतसकन्नविपक्षतेजसः स स्वभावः ॥ ५६ ॥
उडूगोपि तमधि योभते द्यवस्तत्पक्ष इति भावः। सामान्ये न
विषेष समधनरूपोर्थान्तरन्यासः ॥ ५ ॥
मनोति । धर्म मातरणांशु' सम्मुखावस्थितायो सान्द्र चन्द्रीय-
हो या धवलाया मत्युपमा । पिगौरादिभ्यो वि डीम् । रजत कटक
मेव भित्तिम्तयां करीधे सकिरपाले प्रतिफलनि मति देवहिरभि.
हत कन्दराम दरोषां अनर्गत संहत तिमिरोधमपि मिनत्ति
पुरोगतरनतमित्तिमतिहतस्य मिजतेजसः कन्दरान्तः प्रवेशादिति भावः ।
श्रत करोषसाना सम्बन्धाभावेऽपि सम्बन्धोतरतिशयोनि ॥५८॥
वहिरित। वहिल मनोपि दिवसकररचोभायः अन-
हेर, गर्मागारेषु काम यथेष्ट धान्तमन्तं नाशमानन्थिरे प्रापयामा-
भरिति यत् । नयतेहि कम्झ कार पर रिट। सोन हम्मान नि-
रासोनियत विषये नियतस्याने नियम्य नस्य नियव देशतिनोग्यो-
त्य. ! तोयादिविनि युवाय. तेजसोऽनल्येन प्रदान समकान
समान वेत्यर्थः । महापौ पौरपातपावित चयनी। हताविपक्ष
निरसम्मलप्रतिपक्षः । सभाः तेजस्विनामेए स्वभागयत् प्रताप ने।
भरोदनमतोयुश्चममासा भयनीनहरण, मत्यर्थः । अत समय-
समक्रयोः समायविभागदर्यान्सरन्यासः ॥ १८ ॥
४ शिशपालबधै। -- चिरमतिरसलौल्याबन्धन लम्मिताना पुनरयमुट्याय प्राप्य धाम स्वमेव । दलितदलकपाटः षट्पदानां सरोजे सरभम इव गुप्तिस्फोटमकः करोति ॥६॥ युगपदयुगसप्तिस्तुत्यसङ्घधर्मयूखै दशशतदलभेदीतुकेना कृत्वा। थियमलिकुलगीतैलीसिताम्पङ्गजान्त भवनमधिशयानामादरात्पश्यतीव ॥ ६१ ॥ चिरमिति । अयमकः पुनभू योपि उदयाय खाये खं वकी- यमेव धाम स्थान तेजोवा माय बसिरसटौल्यादतिमालामेय च तो. स्यादरपोररोजे घिर बन्धन कस्मिनामा मामिलामा घट्पदामा सर. भमा मायरो दलित विघट्टित' दल भेव कपाटं येन भ मनु गुमिस्फोट बन्धनमोच' करोतीत्युपेक्षा यथा कथित् पदम्वष्ट, पुमनथपदः पूर्व वदात्मबन्ध मागाय सयम व कारापारमधाच मोषयति सहदि । भाषः ॥ ६॥ युगपरित । अयुगाविषमाः सप्तयोऽया यस सः आयुग स: TRT- लोक: युगमन्दस युग्मन्दस्य च विशेष्य सङ्गता पगन्ना। युग पदेकर सल्यममा सहसमोरिन्धर्थ मयस्सै. कर दा पाने शानानि दयनानि सहमत्यर्थः । तेयान्दछामा भेद विघट्टर कोतमाया पलिकुलम्य गीfrat सत्ता पहजभेवान. भाग गज मा यरमयानाम् । अशोर म्यामां कति कर्म - स्थम् । चियमादरात्पश्यतीवेगुन्प्रेक्षा क कानः कान्नामिकानगा मित भारः एकादयः सर्गः ३६ श्रदयमिव करागरेप निप्पोद्य सद्यः शशधरमहरादी रागवानुषणरश्मिः । अवकिरति नितान्तकान्तिनियासमन्द सुतनवजलपाण्डम्पर ण्डरीकोदरेपु॥ ६२ ॥ प्रविकसति चिराय द्योतिताशेषलोके दशशतकरमूवक्षिणीव हितीये। सितकरयपुपासो लक्ष्यते सम्पति हो विगन्निनकिग्णन व्यजिलेकेक्षणेव ॥ ६३ ॥ अदमिति । अहरादौ प्रमाते रागवानुदयरागान पुण्डरीका हदाय एषारश्मिाई : एशधर चन्द्र' करायः रम्प हसाय च ददयं निर्दयं सद्योनिमीछ बब्दात मेधात् श्रुतः सन नवजमिन पाण्ड् शुभहानिनिर्यास लावण्यसारं पुण्डरीकायां सिताजानासदरेचस्यान्तरयु नितान्नमवशिस्तीच विक्षिणीव । श्रन सूर्योदये चन्द्रम्य कान्नियात् पुण्डरोकाण नत् माटु द सूर्य- शान्द्रोमेव कानिं पुण्डरीने हात्परेषु चिनीक्षा यथा विपन मीच तटीयं वसुमारं सहदे प्रयति नदिवि भानः ॥ २॥ मविवसतीति । द्यौतित. प्रकाशितोऽपोको येन तहिन् दन महामि मान्ने दएशतास्ते कराययाः सा दषयतरा महम शरा भूयस्य मिन्दानक भूतों सूय हितीयेचिप चक्षुधीव विरार मविक्रमति सति सम्म त्यो द्यौराकाय सी च गम्यते विचित किरणेन निएम कायेन सितार' शुम्वकिरण दपुर्यस्य तेन स्तिकामा चन्द्र व व्यदित विलीनतम वेवपमेव नेत यखाः हा व्यनित केवपा की- व रसते छह दिवः कायसमुत्यक्षते । तच्च काशवम क्षावना- भ्यक्तेिन निकाशितेन चन्द्रेशति । तत नाविकारति हतीया ।
४८ शिशपालबधे । रलूनपक्षाइव मेनिरे जनैः ॥१७॥ ऋचोदधानैरवतत्य कन्धरा चलावचूड़ा: कलर्धारवैः। भूमिमहत्यप्यविलम्बितक्रम अमेलकैस्तत्क्षणमेव चिच्छिदे ॥ १८ ॥ स्वर्ण प्रणेला कृतनादमुन्चकैः प्रणोदित वेसरयुग्यमध्वनि। श्रात्मीयनेमिक्षतसान्द्रमदिनी रजचयाकान्तिभयादिवाद्रवत् ॥ १८ ॥ मेलि सप्रियजम निरे पूर्व तुरगाणामपि पणा पासन पथा- चित् कारन देयो मरद चारित तिमपि1ि02 কীখিনি। চীষোলুবষিসমুখ। সিং। याभूपयेथे पति यादयः । शिविरम , रति का गन्धरा धिरोधरा परताय तिन्य दधानः सपर्य रायपुर. पछी पाहिति योग थप रप इति पदारयम् । प्रमे पर रितिक क्रमः पदक्षेपः द्रुतपादम या जपा # মুজাসূলধন বিধি বিলা। খালি पिता वा मारदिना पोदिन गमनाय हरितम् । स्तर कसरी मतमा सदा सदा सरग्यम् । रा गौर| मराया गुप्य रमानोयनेमि: Rधारा या एमाम परिकोज पान पर यादिर रा! चामोयनेमिकारेशापर . उमरिबा हादशः सर्गः। 82 पादैः व्यावत्तवन रखिलैशमूबरै बनभिरेव क्षणमीक्षिताननाः । वल्गनगरीयः स्तनकम्पकच्चुकं ययुस्तुरङ्गाधिरुहोऽवरोधिकाः ॥ २० ॥ पुरः कुंवरिण विदारिताः प्रकाममाक्रान्ततलास्ततोगः। मनोन्नतानन्तरपूरितान्तरा वभुर्भुवः कृयसमीकता इव ॥ २१ ॥ दुन्तिमुत्युत्व निरस्ससादिन सहासहाकारमनोकयज्जनः । याति। व्याहत्ताक वित्तहसन अदिवापिस पचर। क्षएमोक्षितानमाः तरदाधिरहस्तुरगानधिरहन्तोति तिम्। तरङ्गा- घिरूदाः ग्रारोधिमा अवरोधनियः बनगनियङ्गिः गरीयोभिगु रुताः सनः कम्प: कम्पनयोगः कञ्चु व कूर्मासरों यस्मिन् कान पि नया तथा वयुः । नमिझम्मीचादिना रमचयः । २० ॥ पादैरिति रिपां रथानान् । कूवरतु सुगन्धरहत्य नरः । म एशामस्तीति ते रथास्तेषां पादैश : पुर. पूर्व विदारिताः ततोगजः • काममाक्रान्न तया! भम्न रकमकारेण पूर्व मनचाइनानन्तररुभय- भागः पूरितानराः समीक्षतमिन्द्रप्रदेशाः यद्दा पूर्व रय चक्रविदारित- दाहम्मोदताः अनन्तर गजपतिपरिक्रमपन पूरितानतमदेशाः सुपः सक्षमीशताः पूर्व हः कटा धनन्तरं वीजामना समीक्षदा त पभुः परामिरे ।। दुन्निमिति ! एरोविम्मिनः पर्यापन: रत्ययस्तखतगाव- सोतन्य निरससादिन सप्टशालादितावरोई एकदा दिसत शिशुपालवधी पर्याणतस्वस्तमुरोविलम्बिन स्तुरङ्गमम्पद्रुतमेकया दिशा ॥ २२ ॥ 'भूभृद्भिरप्यस्खलिताः खलन्नत- रपहवाना सरितः पृथुरपि। अन्वर्थसंजैव पर बिमार्गगा' ययावसवः पथिभिश्चमरसौ ॥ २३ ॥ वस्तौ समासनकरणुरुत्कृता नियन्तरि व्याकुलमुक्तरज्जुके। क्षिप्तावरोधागानमुत्पथेन गां विलवा लध्वीरभी बभञ्जतः ॥ २४ ॥ पलायित दुर्दान्त दुविनीत तुरङ्गम हरसक्षतेन हाकारेण सह यथा तथा अनोग्यलोकयत यवलोकितवान् ॥ २५ ॥ भूभनिरिनि । उदरमि भूमि भूधरै पंचास्खलिता व्यक्ति इदा हतीरनि करितो याचनाममतीनटीरपञ्चवाना समहिना बहादयन्ती विभिर्मागर्गछनीति विमार्गगा, गङ्गा परमत्यनमन्वर्धा पागतार्था सचा त्रिमार्गति नामधेय यस्सा मैव पन्नु विभिरेष मार्ग र्थयो न चतुर्थे नेत्यर्थ । यसौ चमूस्तमा पथिभिययो प्यवोगङ्गाया यधिका घमूरिति भावः । यायव व्यतिरेकामदार । भेदप्राधान्य- साधर्यसपमानोपमेययो धि कालावस्थमादाविरेक स उच्यत इति चक्षणात् ॥ २३॥ सस्ताविति । समासस प्रत्यासनस्य करेगोरिभव्य सत्क तात्स स्कारा. घनो करमौ स्री। करभोसरेय के रति सज्जन । नियन्तरि सारपो ध्याकुसु व्यच यथा यथा सफरत के त्यस प्रपरे पति हिमा मनिता अरोपागना यस्मिन् फर्मपि तद्यथा तथा उत्पमापथेन ।
हादगः सर्गः। खस्ताङ्गसन्धौ विगताक्षपाटवे रुजा निकामं विकलीकृते रचे । आप्न तणा मिषजेव तत्क्षण वचक्रमे लङ्घनकः कमः ॥ २५ ॥ धर्भगसोभविदारितोष्ट्रिका गन्नन्मधुप्लावितदूरवमनि। स्याणौ निपङ्गिण्यनसि क्षणन्पुरः शोच लाभाय कृतकयोवणिक् ॥ २६ ॥ परिवादिना समासन्नः। गां भूमि रिसवर दूरमतोय ! रदेशम् । हपी सास्युबादी मभेदे चन्दनम्र निमः। पाहतः भम्नानौ । पब माम विरेषगक्षा भवन वापदापहवाहायfer' समायोया की। २४॥ एनति पसामितिटा बदमोरयाइयोरङ्गानां करचरमादीनां पदः सन्धिमागादय नदिन विपतमाम भार कासावापा- मिन्द्रवादी र पाद सामयं यस किन रपे पन्दने परो! रसायन्दने काय rafm: रक्षा मर रोगेस मिकाम पिसोडते कति पान हितेन तानाना पान मिजा ये. ने। हाशिमदमरः । दश किये । बसन- संयोग हिदा। नहर पादेना प्रम दाम । सह तमामे सामने हापिदिति | सत्यूः मोनिक प्रशानः प्रारबरादनिदादामहापादिति भाTEERU I. गो. हे। म्याद मिरर..fr मिविया सरप्टोतो मादिदमा म २ः सहोमोसिसः नेत्र वितरमा पिदार समका मभाए ! 8 मताभाउ परयो शिशुपालबधे । भेरीमिराक्रुटमहागुहामुखो ध्वजांपएकैस्तजिनकन्दलीवनः । उत्तुङ्गमातङ्गजितालघूपलो बलैः स पश्चात् क्रियते स भूधरः ॥२७॥ वन्येभदानानिलगन्धदुर्धराः क्षणन्तरुच्छेदविनोदितक्रुधः । व्यालदिपायन्तृभिरुन्मदिष्णवः कथञ्चिदारादपथेन निन्थिरे ॥२८॥ नोसि नित। ततोगलता अवता मधुना मद्येन सावित जि' दूरमर्स दोरिला येन नमिन तथा पनि पुरः पूर्व लाभाय तः यः स्यप न सहशिक क्षणं अयोध। ग्रात मधुसावधमध्यययोविषया शोकसखास्कायलिङ्गभेदः ॥ २६ ॥ भेरीभिरिति । मेरीभिराष्टानि मिन्दितानि महानि गुहा पानि येन भरीझारमा नितान्नमात्यामसरमााहा हार इत्यर्थः । মালজিকালি মৰিবাসি বী বাসি যুদ্ধয়মমাৰি লৈ ৰ उनुमतिनर्जिताः अनुपमाः म्यूच पापापा मग सः भूधरोप- कादिः । सम्य: प्रथात् क्रियते स पश्चात्ता सयं दूरगमनेर तः लास्यथः उत्तविशेषण मरिना यधरीला ति र मतीयते । सद कति भना चट् । थारेति झोपतेः कर्मपिका प्रसादिलाए पालेखम् । पत्र पदाकरण साधादिपदार्थ देवतालाप्यनिष्ठ तमोर मोयमानामेदाध्यमायादिति प्रमुष्ठानिमयोतिरहीम तेन बहाना भरोसम्म गमात त्यसद्वारेशानदारवति॥ १७॥ बम बमदानामिक गन्ध महमदमारतगया मापन सामोधन्याः पंतः यतएव च नरदेन किमोदितका HATHदामध्ये चार्वा मापनोसकोपाः गदियानमा हादगः सर्गः। वजयन्तीवनराजिराजिभि गिरिप्रतिच्छन्दमहामतङ्गजैः। वहः प्रसज्जनतानदोगतै भुवोबलैरन्तरयाम्वविरे ॥ २६ ॥ तखे मुहत हरिणीविलोचनैः सहशि दृष्ट्वा नयनानि योषिताम् । शोना । प्रलंजियादिना रणुद । याहिपाः दुटगताः यन.भि. राघोरपः कप चदारात् दूरादपथैनामाण। पयोविभाति मिष घ- विशपाइरियादिना समामानः ! अपर्ष नपुमशत्वम् । निन्दिरे मीना व्यवापि हिपविशेषणानां तदुपमेयहेतुकत्वातृशायरि मत्स. मागोव्या महीयते । २८॥ रिलियन्त्यः पनाहामानराजय स तामीराजनीति तपोल गिरिपां प्रतिभन्दा प्रतिनिधयम्तममा इत्यर्थः । एनफा- देव पटोपमासिङ्गादन्यवायु पमित सभाणत्रयम्। ते महामन्द्र- हा देशु तः। सना जनसमूहाताना स तासां सतानि सर्मनि पनि ये ननयो: मन्ये । बदाबहवः। महादिस्यति शियारोकारः। भुपोभूमयः पनरयाम्बभुविरे घनरादूराः हातात थाना रन्यर्थः । न रपतहादि रीति मा बस्दा. दावादिता यां। उमरियागत मामादपोतभेदाः हता रति गमाते। एतेनाभदायसायादेवासामयपपानरी इसशिपातमारास हेदवात्तटाटोपमा पदाचार हारि नेपम्दामेदानिमदोरदापितमि नकार । पनरपदात्त- कोजाति पारिदिशाम भनियोगः ॥ १॥ नमरति रिनोकोपन-कपि सामानि । म प मा, रवि नुम् । योगिता मदनानिसामगहरवार बन्न भिस दासम् । तमसाले सामादिकातिर :
शिशपानमध। मत्वाथ सवासमनेकविधम क्रियाविकाराणि मृगैः पलाय्यत ॥ ३० ॥ निम्नानि दुःखादवतीर्य सादिभिः सयनमाहटकशाः नैः शनैः। उत्तेरुरुत्तालखरारचन्द्र ताः मलयीकृतप्राइमर्वनां प्रजाः ॥ ३३ ॥ अध्यध्वमारूढवतैव केनचित प्रतीक्षमाणेन जनन्मुहुर्धतः। . हरिणीविलोपन रावयेति भाष: स्थान नामने कश्चिमक्रियाविलास- किया एव विकारा येषा तानि मया सविनामानि ज्ञात्वे व्यर्थ सला समय' यथा तथा पलायत पनायितम् । हरिपोललामयोंषि- विषयादिति भाव । अतएव निचयान्न संगयालङ्कारः । परापूर्वी यतेविलह । उपसर्ग सायतापिति लत्वम् ॥ २० ॥ निम्नानीति । अनामखानाम् । पाजियावावगन्ध हयसैवष समय इत्यमर'। अपनसावना इति बाहेछ । बजा समूहा। सादिभिरारूढः पयसमावष्टकया दृदयहीतवसा सन' । यद्य प्पश्चादेसाहिनी कोत्यमर' तथाथन नाडिनीस्तायो कति दर्शना दविरोध: । शन' गन ई हाक्षानिमानि भिन्न भूप्रदेशनवतीय उशालपुरारब' पच्चतरपफान्द सधीशन अपहं शिथिलतानां च यथा तथा दुता' सत्वर बन्न उत्प्रेरः उत्पशविरे । निमीषु सम- तीर्थ धीर्ष धारवीन्याखाना खमार रति भाव ! नभायोति अषध्वमिति । दवस भादास कीपर' सद्य फलद इतर যখনি। বিহীম খৰধান বা বানী । धनयव हादशः सर्गः। दाक्ष्य हि सद्यः फलदं यदान खाद दासेरयुवा वनावनीः ॥ ३२ ॥ भौरेः प्रतापोपनतरितस्ततः समागतैः प्रययनममूर्तिभिः । एकातपत्रा पृथिवीम्ताङ्गणे रभूद्वहुच्छत्रतया पताकिनी ॥ ३३ ॥ आगच्छतोऽनधि गजस्य घण्टयोः वन समाकण्य समाकुलाननाः । पव्यय माहित रवि टिनोपः। थारुदरतर पाराय स्तेिन । निति रहेका प्रत्यय । बम' सन मशादागमनं खतम प्रती. समापेम हेनचित्यु मेति शेषः सुईत स्थापितोपि दारयुग सरलोड । सिमास । प्रमोना लीपाद पुर: पि. महादिक मक्षयमास व्यर्थः । न हि यसो पा कास याप यतीति भावः। पल दाहाफम्पस मामादस्य सहिषेप दामेर- को गनेर समनाहियषप सामान्य समनहन्दिरम्यास ॥ १२ ॥ चौरेरिति चौरे हलस पताधिनी भेना। मोद्यादिवा दिदि । मनायेन हस्तिनमा अपराधियरिब । यतएवेतनात समा- गत: पादेशादामने प्रयवनप्रतिभिहर निधी दिमयमयविपर चिभमा रारा गरेटना १ पवनवा परवानपवजया निमित्त एकानि देतानि पातपमापि यसा होलापनमयो थन । यात पाहिरिन दिसतेयर्थः । एवं साम्दारा समर। मायापति शिरोधमापनर हिरोधामानिहार.११॥ चागत सहवीरपह, पिन पर दे. मिवादिनानिमायय । पागहतोगस पदो. रा. -- सा एकापमा शिशुपालवधे। दूरादपावर्तितभारवाहणाः पथोऽपससुखरितञ्चमूचराः ॥ २४ ॥ श्रीजखिवोचलवृत्तमालिनः प्रसादिनोऽनुभितगोबसंविदः श्लोकानुपेन्द्रस्य पुरः,स्म भूयसो गुणानसमुद्दिश्य पटन्ति वन्दिनः ॥ ३५ ॥ नि:शेषमाक्रान्तमहीतलाजले, । कण्र्य समाकुलाहुना' सम्भान्तबधूकाः चमूचराः दूरादेवापा परिता अपसारितामारसानादेहिनामारवाहणा भारवाहिन उदादयोयने तथा सन्तः । वाहन माहिता दिति णत्वम् । वहेण्यताकतरि स्युट । वरित' शीष पयोमादम मन्त्रमजन्म । स्खभायोक्ति • ॥ ३४ ॥' योजस्वीति । वन्दिनः स्तुतिपाठका । वन्दिन स्तुतिपाठका त्य- मर । बोजस्विवर्णस्य तेजस्विवस छत्रज्ञातेर्यदुज्वल' छत्तमदम প্রাণান্ত নিজস্ব' নল যান ছুষি বিজ্ঞান্ধী अस्य अन्यल बोखिम : समासभूयिशवररुज्ज्वला च ते वृत्त पासिभोवसन्नहिल कादिछन्दोविशेषशालिनश्च । वृत्त' चरित्र छन्दमो पीति विश । तान प्रसादोग्यास्तीति प्रसादी सस्य प्रसादिनो- उपाशीलस्य । अन्यत्र प्रसादगुणयुक्तान् । प्रमिलार्थपदव' यस प्रमा- से निगद्यत नि । धनुझिनो गोवाविदो कुलाचारी येन ह याद. [ योत्पन्नस्य न्यथः । अन्यत्र कुचनाममी यस्तान्। वंशनामादिता- नत्यर्थ । संविधुचे प्रतिज्ञायां सङ्केताचारनामखिति वैजयन्ती । एव. भूतस्य उपेन्द्रस्य हरे पानृपदिश्याधिजन्य भूय सोवधान लोकान गुतिपद्यानि पुरोग्य पठन्ति रम । थलोकेन्द्रस्य तलोकानां च पर्य'. - प्रतानां घमाधयां दोपयगयता प्रतिपोmfier हादशः सर्गः। चलन समुद्रोऽपि समुन्भनति स्थितिम । ग्रामेषु सैन्यैरकरोदवारितः किमव्यवस्वाञ्चलितोऽपि केशवः ॥ २६ ॥ कोशातकीपुष्पगुलुच्छकान्तिम मुखैविनिद्रील्वणवाणचक्षुषः । ग्रामीणवध्वस्तमलक्षिताजन चिर वृतीनामुपरि व्यलोकयन् ॥ ३७ ॥ गोठ पु गोष्ठीहतमण्डलासनान सनादमुत्याय मुहुः स वल्गतः। निमोमिति। मन कल्याने क्षुभित समुद्रोमि बच नि पमाकानमहोतन, मन स्थिति मर्यादा पेसामनरक्षा सह वि स्वजन । के मास्नु चरितोपि मस्थियोपि कारिद मार मित. अन्य नियमामानमहोदन छन् पामेषु स्य यदस्या ममर्यादा किमारोमाकोदेययं । पावापमानामपदादुपमेयर केशव्य मर्या- दामतिकमेषाधिक्यकपत्रारिश धार ! सच हरम् ॥१६॥ कोपारकोदि । बोपारको मलामुखकानिमि परोसीप्रसूनाप हाय अरपारदिर्घ । कोशातकी पटोमी शादिति ना | सरपशिता शिनि शिक्षित परोस्वर शिपुर रानीत. संदेयममिव पर्यायान्ना. 1 मोसा मिली इयोरांचा रामर । पामेशभरा पामोपा । पामादपप्रापिति एe. का विय: RF पामानामिन मिति मात्र । मt. efiविहिरोहिता वर्ष रितीना यापाषा- ATREEरिसायनोडयन । एमासमायो र मेमिति सोमालिन्दीत गोपनि - शिशुपालबधे। ग्राम्यानपश्यत्कपिशम्पिपासतः खगोवसवोतनभावितात्मनः ॥ ३८ ॥ पश्यन कतारपि वनवीजनो जनाधिनाथ न ययौ विष्णताम । एकान्तमौग्धानवबुद्दविभ्रम : प्रसिद्दविस्तारगुणैर्विलोचनैः ॥ २६ ॥ प्रीत्या नियुक्तानिहनीः स्तनन्धया निगृह्य पारीमुभयेन जानुनी। गोष्ट गोम्यानमित्यमर । सुपि स्थ इति कमत्यय यम्बाम्बगोम मोत्यादिना मत्वम | गोडी वार्तासु । गोछी समाया मालाम इति সিমল। কালি সন্তুষালি ভান্ধাযৈলালি যা गुल• अनाद लाहाट्टहासाद्यारावसहितं यथा तयोत्थाय पल्मत इतलबमानान् कपिश मद्यम । कश्य मद्य च मरेव कापथ कापि पायनमिमि हलायुध । पिपासतो मुद्धर्म पातमिच्छत । पिपते सदन्तायट परि गम् । खगीव सङ्कीर्तने खनाममवीर्तने भावि तात्मन प्रवर्तितचित्तान् अणनामानि गायत इत्यर्थ । थामे भवान पामान् घोषजनानित्यर्थ । मामादाअखाविति य प्रत्यय । थप श्यदालोकितवान सभाधोति ॥ ३८ ॥ पश्यचिति । एकान्नमौलानात्यन्त मुग्धतया अनपजु कुविधम रजात विमा विन्तु ममिझोविस्तार एय गुणोवेषान्तरतिविशालरियर्थ । सतारमि माद्दर्शनालयविस्तारफनैरित्यर्थ । विलोचनमाधिनाथ रुपए पश्यन् बलवीजनोपोपाहनाजन विष्णा Ant म ययौ भूयोभ्य पश्यपि माल बुदिमवापत्यर्थ । दृप्तिकारणे दाने मायधि तिकार्यातत्यत्त विशेषोक्ति सा शाप मदनकोटिकापण्या की - ध्ययति हादग: सर्गः। ५८ वईि पणुधाराध्वनि रोहिणोः पय श्चिरनिदध्यौ दुइत: स गोदुहः ॥ ४० ॥ अभ्याजतोऽभ्यागतार्म वामका निर्याणहम्तस्य पुरोदुधुक्षतः । वर्गाङ्गयां हु तिचार नियंती मरिमधोरक्षत गोमतमिकाम् ॥ ११ ॥ मोति । नियुकान दाममादे स मयतान् नमन्वन्नि पिय. नीति मध्यान्ददान मागितमयोधांटोरिन धेटः समययः मीया बाहान निहतार्मिइया मादयनी, रोहिपो गाः । पर्नु भ्यमा रोपिनीमादिन्यमरः । १. पीर लाटमोरमदेन चातु- दर्दन पारी दोहनमालीम पारी पालीपराम्पोरिति ६५ मिन्टन निरम्य । पाईजुधारायन मोरधारा न्द' या भानि नपा उ. पुरतः । हरेः भट पर । माति हिशवम् । गान्दुमनीति गोपः गोटोपान । माध घेन्यादिमा निम्। सहतिय विध्यो चायति । निया- भमापोरनभितिजयन्ती । मनाds.a ति। भ्यामतः रोगभिमुपमाग| मेरंट. TAT- दे। मियांप पारन्यनन्दाम । दिदाम मंदान मां पाद- पन्धने नी हाले यस मनि सस उरलो. दोग्ध पितोटोभरित थे । डो समनाइट' रवाः पदये। पुरोयानापमा'पूर्गः समपाने रमादार. बमोहोमा रोमान्नु पर। गरी गा. नागरिमोटा तदादिलो निगरानी र: nोदपारे । मामा मादिगम् । र. Maa E मारः। मरिण मारामायापनो -- शिशुपालवध। सव्रीहिणां यावदपासितुङ्गताः एकान्मगैस्तावदुपद्रुतश्रियाम् । कैदारिकाणामभितः समाकुलाः सहासमालोकयति स्म गोपिकाः ॥ ४२ ॥ व्यासेन्चमसानयधानतः पुरा चलत्यसावित्युपकर्णयन्नसौ। गीतानि गोप्याः कलमम्मृगजो न नूनमत्तीति हरिय॑लोकयत् ॥ ४३ ॥ --- : प्रयसवाचकान्य मूनोत्यमरः । मधोर रिमधुसूदन ऐक्षत जितवान् । चते द्याडजादीनामित्यार घाटश्चेति शुद्धिः। समायोक्ति १४॥ स इति । यावच्छुकान कीरानपाचित नास्तावनागरपत त्रिया- मुपटु सम्पदा ब्रीहिपा मोहिमनाम् । वीधादिस्यति इनि मत्ययः । केदारिकापां चोलसम्हानाम् | पुन सकयोर्वप्र: केदारः क्षेत्रमख त । , कैदारिक' स्थास्क दार्य क्षेत्र कैदारिक गणे इत्यमरः । ठञ् कधि- नति चकारा प्रत्ययः । अद्योगाकमाए पछी । गोपिकाः गोप्तीरभितः ममालाः ध्यपा' उभयतः सगाधष्पमाणाः मतीरि. त्यर्थः । स हरित महासमालोकयति स्म । चत्र महासावलोशमा विशेषणत्या समाकुन पदार्थहेतकत्वात्कान्य लिङ्गभेदः ॥ ४ ॥ व्यामधुमिति । गोथाः शालिगोयाः । गौरादित्वात् डीम्। गीतानि उपकर्स यन् श्रवन् यसौ गज नून निचिन' कलम नात्ति भ पादति इति किं कल मभक्षधे गोजनपरिष रयत ध्याद यसौ गोपी अस्मान् व्यामडु निवारयितु अयधामनो गोत- कापाान पुरा चलति चविष्यति । तावत्पुरानिपातयोडिति भवि. पद उट । इत्यय पितकनिति षः । हरियोश्यत् । पात्र हादशः सर्ग:1 १ . . लीलाचलत्स्त्रीचरणारुणोत्पल स्खलत्तुलाकोटिनिनादकोमतः। शौररुपानूपमपाइरन्मनः खनान्तरादुन्मदसारसारवः॥४४॥ उगतामस्खलितागरीयसी न्तदातिदूरादपि तस्य गच्छतः। एके समूहुर्वनरेणुसंहति शिरोभिराज्ञामपर महीतः ॥ ४५ ॥ भगाणां चमगादनमित्त गोतासतिमिमित्तायास्तदा कर्समधाम- प्रतिरूपयतम पाते ॥ ३॥ सीहि । पतगता पापो येषु ते चपा जसमायया । मल- मायमभूम स्थात् 'मि कच्छ तथाविध इत्यमरः । प्रादिभ्यो धात. सवाच्योगाचोत्तरपदोमति बहुमीहि प्रक् पूरियादिमा समा. सान्न अदनो लकार ! तेपा ममोपे उपापम् । ममोपा व्ययीभारत पोरया दसति उसनपीठे दिया सरपे रुपो. पचे व यो भरसन्यो ये तनाकोटी भूपुरी । पादाद् दन्ताको रिमझीरोनपुरोतियामिद मर । नयोर्मिनाद र बोमना मधुरः खादसारपास मतहमपूजितम् । पमानमारको मन्दा- खरे । शोरेमग ममानरादपारण। Cभमोहरमाहीसे धादियिषणापतापमानहोर्ष सम्:ि १४॥ सीति । तदा नरम पतिदूरराष्ट्रमथ तोप सम रे पम्पन्धिोपनामस्ताम् । पदयोधयोकेपि स्याहा प्रमाचितामभरा मदा तो) 'पा पपकरेपमाहात संगोयुसहाल वरपरे भोमनः पम्। , शिशुपालवध । प्रायण नीचानपि मंदिनीकृतो जनः समेनैव पथाधिरोहति । सेना मुरारः पथएव सा पुन । महामहीध्रान्परितोऽध्यरोहयत् ॥ ४६ ॥ दन्तायनिर्भिन्नपयोदमुखाः शिलोचयानारुरुधुर्महीयसः। तिर्यघटलाविमंदाम्बुनिन्नगा": विर्यमाणथवषोदरनहिपाः ॥ ४७ ॥ पएरे महीटतोराजानय गिरोभिः शेखरः शोय भई संक- इन्ति स्म । बहेलिट झर्जुसि वपि सपोत्यादिना सम्म सारणम् । यस हरिमहिमायभायाराभयेषामपि महीम्रता सकतत्वात्केमा ममतासदा तल्पयोगितालेष प्रतिभात्यापिता वेति हर ॥ ४५ ॥ मायेति । प्रायेण प्राचुण नोचान कुसानमि मेदिनी भतो. न्द्रीन जनोगेका सभेन सुगमन पथा मार्ग पवाधिरोइन । सागरारे सेना पुनः पयोमागनेव महामहीमान् मन्नाद्रीन् परिमोऽध्यरोह- यत् । लोके हि सति क्षुमेध्वनि तेन शेलारोरुप सम्भव' मेना सर्वपानिरकिएयभून् । पूर्वापरः सहस्र पन्थानः सारोहोम प्रतिगा इमर्थः । रोइतर्गन्यवाद्गति शुद्धीत्यादिनी मथामणि पt भी कर्म स्वम् । मही धरनीति महीभाः । सून विभुशादियायकः । चल समायाः परं साधिरोहणेमोपमानासनादाधिकाकथना. धातिरेक ॥ ३ ॥ दनापति । भ्यां पिबन्नोति हिपा: 1 पोति योगविभागा काव्ययः । उपामिछाः मन्नः दलापानिर्मिमा विदारिता पचोदा सद्गगता यकिनवि नया नया तिर्थगर्यसपना लिए- . .
दादयः सगः। चयोतन्मदाम्भःकणकन केनचि ज्जनस्य जीमृतकदम्बका ता। नागेन नागन गरीयसोच्चकै ररोधि पन्याः पृथुदन्तगालिना ॥ ४८ ॥ भगदुमाचा रितन्ततोदिशः. समुन्नसत्केतनकाननाकुन्नाः। पिटाट्रिपृष्ठास्तरसा च दन्तिन चन्नन्निजागाचदुर्गमावः ॥ ४८ ॥ सोम' यया नदा बटेभ्यः कान्वे वानीति कलादिनोमि मंदाम. निमगामि दाहरिपूर्वमामानि चापोदरापि पकिन कर्मपि नयदा वा मोसमारा विश्वान पारः। समा. पो1ि भोलि । गोतन्नः सरनोमदाम रायप । रमिल: मायः । बीन्न पदमार शनशनस तेन । प्यु दनाया पास रहिसाविमा गरोया गुरमरपोरबतेर । देश- रिपारेर गन्ने बरस पता भाग: दया यशोमार + नाले मः। महमाम इतमा रमतिक्रमो. यादिहि भारा पतगोपामाइप मेदय नागम्माधिया. 111 पति । निमोगा सोमम्मामा मापसाचा: दिया माग' हे ता. भोलान । मश rrn fukirtant fit पारा मामो भूमी Prizirरपा मगदः । १५ नेपा ARRIERRIERITA र Rani Bar ale.
शिशुपालवधे। श्रालोकयामास इग्मिदीधरा नधिश्यन्तीगंजताः परःशताः । उत्पातवातप्रतिकूलपातिनी रुपत्यकाभ्योवृक्षतीः शिलाइव ॥ ५० ॥ शैलाधिरोहाभ्यसनाधिकोहरै पयोधरैरामलकीवनाथिताः । सम्पार्वतीयप्रमदाश्चचायिरे विकाशविस्फारितविभ्रमेक्षणाः ॥ ५.१॥ । संहारेण स्थन्नरप्रवर्तनहरूम' लोकोत्तर सामर्थ्य गमत्रत राख- शारेण घस्तुध्वनिः ॥ ४॥ प्यालोकेति । इरिमहीधरन अधिश्यन्तीः पर शता पता पराः सखाता इत्यर्थः । पर यताद्यास्ते येषां परा महमा शता धि के त्यमरः । पञ्चमीति योगविभागालापाय। रानरमादिणामपणन स्थाधि शतपन्दय परनिपातः मारकरादित्वातसड़ागमः । गजता: गजसमूहान् ! गजाचे ते या यामिनि सामूहिकमल प्रत्ययः । उपत्यकाभ्य धासनभूमिभ्यः। उपत्यका रामन्ना भूमिरिलामरः । उपाधिभ्यां त्यकामनाएडयोरिति त्यकन् प्रत्ययः । उत्पातवातेन । तत्मृतिकूळ पतन्तीति तत्वातिनीरूभंगामिनीरित्यर्थः । सहती. पिला वैतात्यहा। छालोकयामास ॥५०॥ भेचेति। मैचाधिरोहायसनेन पर्वतारोहणाभ्यासेनाधिको दुरी- रथुन्नतः पयोधरी समरूपलक्षिताः ग्राम चकोयनाश्रिताः धालीवन- गताः। पर्ष तोनियाधोयेषान्ने पर्वतीयाः किरातादयः । पर्व ता. शेति प्राययः। तेषां प्रमदाः ! विकाशेन विरमय विस्तारेण शिस्फा- रिमा विवर्तिताः विधमा विनासायेशन्तानी क्षणामि यामानातथा पत्यः .. ५ हादशः सर्गः। सावज्ञमुन्नील्य विनोचने सकृत् क्षणमृगेन्द्रण सुषमुना पुनः। सैन्यान्न यातः समयापि विव्यथे कथं सुराजम्भवमन्यथाथवा ॥ ५२॥ उत्सेधनिघूनमहोरुहां ध्वज जनावरुद्दोद्दतसिन्धुर हसाम् । नागैरधिक्षिप्तमहाशिलम्म बलम्बभूवोपरि त कहोमृताम ॥ ५३॥ : त हरि चचायिरे ददृशु | चाय पूजानिशामनयोरिति धातो. क. तरि लिट। निशमन दर्शन निरोक्ष पनिशामने इति दर्शन पर्यायेषु, भट्टमा । एतेन हरेनाकोत्तर लागण्य व्यज्यत इति वस्तुना बस्तुध्वनि: खभावोक्तिरसानुमासयो ससृष्टि ॥ ५॥ सावमिति । मापसम नादर यचा तथा विलोचने सलोकवारम् । एकस्य मादिति सतदर्थे निपात ! नमुन्नील्योन्मिध्य । पुन सुएसना सा मिना । खपे सचन्तादुप्रत्यय । रुदरिदेन्या दिना मन किया। दचिसपोत्यादिना मम्ममारणम! मृगेन्द्रेण मिहेन समया समीपे । ममयानिकषादौ समीपे सम्पभोतिताविवि कन्जन । यातोगछतो ऽपि । यातेनंट गलादेश । मन्यात्मनात | भोवार्थाना भयईत रित्यपादानत्वम । न विव्यथे न विभ्य। व्यथ नयमलमयोरिति धानो र्भाव लिट् । पचा नचाहीन्यथ । प्यन्यथा मीनत्ये कथ पराजमव सुसेन राजा भ्यत न कथमपोति भाव । राजा चाय मगापामिति भाव । कर्ट कर्मणोच भुशोरिति कर्तरीपदादौ चोपपदे सलमन्यये ममोपामागमौ । थर्थान्तरन्याम ॥ ५३॥ KISS का जाप औरधिचिप्तास्तिरकता महाशिला शिशपालबध। श्मथूयमाणे मधुजालके तरी गजेन गण्डकपता विधुनिते। क्षुद्राभिरक्षुद्रतराभिराकुल विदश्यमानेन जनेन दुद्रुवे ॥५४॥ नीते पलागिन्युचिते शरीरवद् गजान्तकेनान्तमदान्तकर्मणा । सञ्चेतरात्मानवापरक्षणा- एसेयोच्या सत्यमरः । जनरसर प्रतिवासात सन' सिन्धर होम दोबंगोपां सेषां महीमा पर्वतानाम् उपरि मुहब भ्व मार्ग- बमा यसोभूधराहरारोहेत्यर्थः । यौषरुद्ध इति पाठे हयौधेन घोटकसमूहेन रुभित्यादिपूर्ववत् । प्रातारोहणपत्कर्ष योपरिभाो- विशेषणात् मतीयते इति तदभेदेनोपरिमावस्य स्वभूधर विश्वेषण. पदार्थ हेवकावा पानिमोत्यापितकाव्यलिङ्ग विशेष ॥ ५३॥ सयेति । तरोईक्षस्थ स्मथ यमाणे श्मश्रुपदाचरति तइदा लम्ब मान इत्यर्थः । उममानदारः। मथुपदादाचारे क्यान्ताहाट : शान- जादेयः प्रशमा धातुम्योहौं । गाई कपोल' कषता तरकन्धे कण्डूयमानेन गजेन मधुजालके चौद्रपटले विधूनिते कम्पिते अति । মুসৗগ্রাফি রূ* মুসৗন রূম মুনি শাল। দু- तराभिरतिस्थ ला लाभि । क्षुद्राभिः भरवाभि । बुद्रा व्या मटी बेश्या सरता कण्टकारिकत्यमर । विदास मानेन चक्षुभिभिद्यमानेन जनेम समाऊल' व्यप यथा तथा हुवे मलावितम् । भावे लिट् । खभागे. किरकोपमासस्ष्टा ॥५॥ मीन रति । उचिते परिचिते पलागिनि दुमे। पलायी हुन् मा रस्थमारा शरीरवत् पूर्व परीरबत् । तत्र यति nिaxi - - हादशः सर्गः। त्यामारुहन्देहमिव सवङ्गमाः॥ ५५ ॥ प्रहानतीव क्वचिदुधतिथितः कचित्प्रकाशानथ गहरानपि। साम्यादपेनानिति वाहिनी हर स्तदातिचक्राम गिरीन गुरूनपि ॥ ५.६ ॥ स व्याभवत्या परितोऽपधान्यपि सारभर्यात् । तेन गजानकेनानं नाथ मोते गमिते सति सबैका नीति बदमाः कृपयः। गमेयेति पमन्यथे सुमागमः। यात्मानो. जोरासापर क्षमार देइमिर क्षपात संरः सम्पपिटा न्य. प्पनेवेदशाक्यायोपमा मा च ररोएपदिति नविगता बम्बध समास- गतेदिक ५॥ মানিনি। বিলীগ সিল সঙ সবা। ঘন্নাবন্ধু कपिइति प्रयत्नोलुनिश्रितः यौनयमान शौइत्यभार चयतेः किए तम्। कधित्वाधान हटानना टहत्तोंच। कचिदति- महारापि । पपिश । प्रधान पन्या गूढाच । नीत्य' साम्पादतान विममाविषमत्ताय । पाएर पूछन् महतोपि . पूछानपि गिरीदा हाहिनी सेना पतिचा मातीत्य गता सहिदा च । पुरोरयासितम कार्याशार्य मनामः । एपपति- पक्ष परित्यागोविधीयते इति करपादित भारत | गुरुधामय- नि रति विरोपिचन्दः सपोहोरस दोमोहाटनेन परिहता तरोधामामः सर गुमति दाद दीवानदोरदायरा सामान माहिएको गापित रहि महर REP म रहि । म हरिः परितः समन्बादपान्दमा भयो น ฟ้า- - -or- ६८ शिशयालबधे । खसेनया सर्वपथीन्या क्या । अमोभिसन्मावततुङ्गरोधसः प्रतीपनानीः कुरुते स्म निम्नगाः ॥ ५७॥ यावद्दरगाहन्त न दन्तिनाटा स्तरङ्गमैखावदुदीरित खुरैः। क्षित समारैः सरिताम्युर: पत ज्जलान्यनैपीद्रजएव पश्ताम् ॥ ५९॥ रतं क्षतोत्तुङ्गनितम्बभमयो थोमा । तत्पदरित्यादिना खप्रययः । तया सपथीनया तया खमे- नया निमित्त न यम्भोभिरल्लविताभि युगपदखिल सेना प्रवेोम प्रती. पगममादपीकान्नानि तुअरोधामि यामाना निम्न गन्तीति निम्नगानद्य प्रतीपनानी कुरतेन । प्रतिगता उत्तानगा यापोय. सानाः मतीपा | करित्यादिना ममासान्न. धन्नरमगेभ्यो उपतीकारः । अथ वा प्रतोप निगानामविरुद्ध ना उत्तानगा रति मामधेय यागाना. पतीपनाना । छन उपधा लोपिनो अन्यतरसामिति डीम् । ताम्रया चकारेया। निम्नगाना प्रतीपनामासम्बन्धोऽपि सम्बन्धोतरतियोकि ॥५०॥ यादिति । दलिमा घटा गजबजा यावन व्यगायन यचोड. अन् तावत्तरगम' कर्तृ मिः खुरे करणं उदोरित त्यापितम् । अथ समीर मारणे, क्षिप्तं विकीर्णम् । अतएव पुरोगन प्रदेशात मागेर पताजोपुरेपुरेव सरिता जलानि पहुना भने दिमाय । मयते वे कम कापात लुहि एहि : 1 व्यवापि परिता पपासम्बन्ध हादशः सर्गः। भुजन्तः प्रमदम्मदोद्दताः। . पडू करापाकृतशेवलांशकाः समुद्रगाणामुदपादयन्निभाः ॥ ५८ ॥' रुग्णोरुरोधःपरिपूरिताम्भसः समस्थलीकृत्य पुरातनी दी। फूलतपौधाः सरितस्तथापराः प्रवर्तयामासुरिभामदाम्बुभिः । ६० ।' विदलिता उत्तुङ्गा नितम्बभूमयोरोधोभागाःत्रोएिभागाच येते। नित- मोरोधि स्वन्ध शिरेमि फटीरके इति विश्व | मुडः पुमदे' हर्म नजन्ता मदेन दावेन दल योजनाः। करईसरपासतानि सानि एकानोराकानि यस्ते इमाः सरुद्र नीति म दूगापां समुद्रपानीमा मदीनाम् । एकाजुत्तरपदे प इति पत्तम् । पर कर्दम बबुर चोदमादयन् । महोत्री कर्दमैन बोरिति विश्वः । या परोइना' पराइनानां दोगमत्पादयन्ति तदिति भावः । बाब प्रसुतेमविवादप्रस्तुतस्तीसंपहपसाइकितीतेः समासोक्ति स्नीपह योरभेदाध्यवसायादिति रेपमूला विशयोक्त लामितेति सु- एपेति । भा रापभन्न भिम हद्दी रोधोभिः परिपारिता' सोमतपशोषिताम्भसरत्यर्थ । पुराभराः पुरातनीः । सायश्चिमि- न्यादिना च प्रदय तुहागरुप रिटायमिन्दादिमाही । नदी सम. स्पतीशय स्वसम्माः नया मदबुभिः समदोदकः शनीदिन- हुषाः योग यामां का उभयकूर प्रगहिन्दोसरन्या. मरित भवन यामा । एतेन गजसम्पत्तिका। यह मदीना समस्यचत्तासच मदाम्वनाञ्च सरिता सम्बपिताम्बोदिमयोचिरिदि सजा. तोपसहर.
७० शिशपालबधे । पारनन्वीतबधूमुखातो गतान हंसैः श्रियमानपत्रजाम् । दूरोऽभवन् भोजबन्नस्य गच्छतः शैलोपमातीतगजस्य निम्नगाः ॥ ६१ ॥ स्निग्धाञ्जनग्यामतनुमिरुन्नत निरन्तराला करिणाङ्गदम्बकः । सेना सुधाक्षालितसोधसम्पदा म्पुरां बहूनाम्परभागमाप सा ॥ ६२ ॥ प्रासादशोभातिशयालुभिः पथि पद्म रिति । पौरनन्धीता बनाना अधूसखस्य हात बीर्याभि स्वा अधूमपत्रीमितपद्मा इत्यर्थः । प्रवीति रंडगताविति धरतोः कर्मपि सः। सैरात पलजा छत्रजन्यां वियन गता गताः स्थावपत्र- जितमधोका न्यर्थः । निम्नगनिया पोपमाममनोसा दिला. साम्यमतिकान्ता गजा यस्मिन् तस्य गछतोमोजवलय यादव मैन्यस्य टूरेऽभवन व्यतिध्याहिता इत्यर्थः । अपक्षाचेति गमाते तदभेदा- भ्यवसायेनैव निगानां दूरभवनस्य तहिशेषण पदार्थहे तक वात् भावातिशयोकि समुत्यापित: कालिङ्गभेदः १६ ॥ स्निग्धोनि । स्निग्मालममिव सामाभिस्तनूभिस्वतः करिणा कद- भवनिरनिराला नीरन्धा मा सेना सधया लेपनविशेष चालिता. धचिमा भौध सम्पदो यामान्तासाम् । लेपभेदेऽमते सुनि वैजयन्ती। मी पुर्रा पुरीणां परभाग विष्टदेवमाप दूरमतोव्य गतेत्यर्थ. बीतकर परभागः । सदभेदाध्यमायेन परभा गामी विशेषषगल्या सामरिकदम्बक रनवस्य हेतत्वात् पूर्ववकायसिद्गभेदः ॥ ६ ॥ माधादेवि । पथि मार्ग प्रभो। शुस्य निमा सेना निवेशाः हादश सर्ग। १ प्रभोर्निवासा: पटवेश्मभिर्वभुः।- नून सदानेन वियोगविक्लना पुरः पुरथोरपि निर्ययौ तदा ॥ ६ ॥ वर्महिपानां विरुवन्तउच्चकै बने चरेभ्य थिरमाचचक्षिरे। गण्डस्वलाधर्षगलन्मदोदक ट्रवदुमस्कन्धनिलायिनोऽलयः ॥ ६४ ॥ श्रआयामवद्भिः करिणां घटाशते रध.कताट्टालकपक्तिरुञ्चकः । मासादयोभामतिययातुभिरविशायक । यादि गोह: पहणमपि मतं व्यमित्यानुचात्यय । पटवएमभि मटवस्त्रभु । तेनोवप्रेष्यते । तदा द्वारकानिर्यापकादेनेन हन सह बियोग शिला रिह भोर पुरवीरकानगरउन्मीरपि पुरोऽप निर्ययो निर्गता। मन द्वारकाती भिद्यन्ने बस निवामा शोमति मात्र ! १३ ॥ वीत । गएडस्पतानामाधय सहप गलता सता मदोदकेन दूरोप प्याप गरून्वेषु निचोयन्न इति निशायिनमनिवासिब तिनोगुशानोश्रय हिमानो मेनाग नाना पर्म प्रमाधम । व देहमायोरिति विश्व । दने चरेभ्य किरातेश्य चिरमाच पचिरे पन्नो गना इयर्थ । गावानुमापनि दिराश्योगा दासामसुतरसते ! वापसम्योगाइयोता. पायामेति । थायामोदय सोत मा नइनिरादरिद पर सम्बन्धिभिटायत इगते । करिषा घटना घटेयमा आप हमानिरस्ता पहारदपयोयो दया का। मन रवि यसपनी। सा चम्मचरम दृष.
७२ शिशुपालवध दृष्य जितीदग्रहाणि सा चम् रतीत्य भयांसि पुराण्यवतन ॥ ६५ ॥ उडू नमुच्चैर्ध्वजिनीभिरंभिः प्रतप्तमभ्याम तया विवखतः । आह्लादिकद्वारसमीरणाहते पुरः पपाताम्यसि यामुने रजः ॥ ६६ ॥ या धर्माभानीस्तनयापि शीतलैः खसा यमस्यापि जनस्य जीवनैः ।। जितान्य दपाणि टहापि येषां तानि भूयामि पुराणि तीया- तत चतिक्रस्य गतेत्यर्थः शोभया थलिशय्य स्थितेति च गमाते । नभेदाध्यवसायेन झेपम्लातिशयोक्रेत्यापितपूर्ववत् पदार्थ शेतक सायनितम् ॥ ६॥ यथ हरिरीना कालिन्दी प्रत्यासेरियार । प्रतमिति । धनि नीभिः सेनाभिरडूत राई लिमम् । अतएव या संतया व्यनिक तया। उपकरठान्तिकारणमित्यमरः । विवखतराभिः । प्रता' मनमित्यर्थः । মুহ অন্যামৗসমীনা। আল্লাহ थाहाद काये कहारसमोरणाः सौगन्धिकमारता । सौगन्धित महारमियमरः । राहते कम्पिते यामने यमनासम्बन्धिम्यम्भसि पुरो- ये रजोधलिः पपात । सन्तप्ताहि मनापमहमानाः रोषाविस्वा Bfशिरे पनि पालोति भावः ॥ १६ ॥ पथ पर्मियसमा संयति । येदि । या यसमा धर्म मानो रणांपोतनवापि ती शीतपि व्यमितिरोधे चोय नाताया: न्यानुपपत्तरिति भारः। यमसान्नकश समापि जनस जीवमैर- स्लोक्का बसाय बोदराणा मिशियारपोर्षिरोधः । आहिन्दी - द्वादशः सर्गः।। ७३ कृष्णापि ढेरधिकं विधाभि विहन्तुमचासि जलैः पटीयसी ॥ ६७ ॥ यस्यामदानीलतटीरिव द्रुताः प्रयान्ति पीत्वा हिमपिण्डपाण्डुराः। कालीरपस्ताभिरिवानुरजिताः क्षणेन भिन्नाञ्जनवर्णतावनाः ॥ ६८ ॥ व्यक्तम्बलीयान्यदि हेतुरागमा दपूरयत्सा जलधिन्न जाङ्गयी। अयंतन या याना अमनलसेन्य भयावाप्यमरः । किञ्च । ष्णा लप्पा- पा मलिना व तथापि राह मल्यस्याधिक विधाभिः सम्पादकै- जनरंहामि पामानि विहन्तु पटीयसी समर्थतरा । यल यमना. नजलगतत्वेन निर्दिथ्यो पक्रिययोर्विरोधेन विषु विरोधेषु, संस- टेप टतीयः क्षणेति पातिभोत्यापित इति सहक्षेपः ॥ ६ ॥ यसा इति । हिमपिण्डपाण्डुरा हिमसङ्घराभवाः धना मेषाः छुता वोलताः महानोरतटीः इन्द्रनीलस्यलानीष काली: कथा- वर्षाः। जानपदेत्यादिना डीम् । यस्याः कालिन्दयाः यमः पोवा ताभिः पीताभिरभिरतरनिता र क्षणेम भिवाननवरता नह मदितञ्जलानां यानि । यल नटीरिवातरविता येति चौत- मक्षया सङ्कीय घनानामानोपमेति मनाहा ॥ ध्यक्तमिति। हेततिरनुमानमिति यावत् । श्रागमाडा साग- रपूरिषोत्यागमप्रमाणार ! वटीयान यदि मबल येत मा यसका समधिमपूरयत् । नझोरपाय खो जागो मापूरयत् । व्या सन्य रस्तुसमक्षा। कुतः । अपना विपर्यये इस नरः तत्ममिहमखों- PRः । मोबसोयपानीमियमरः । गाने गहा यमन्धिमा छोपेन शिशुपालवधै। गागौषनिर्भसितशम्भुकन्धरा सवर्णमाह : कथमन्यथास्य नत् ॥ ६ ॥ अभ्युद्यतस्य क्रमितुजवेन गां तमालनीला नितरान्नायतिः । सोमेव सा.तस्य पुरः क्षणम्बभौ बलाम्बुराशेर्महतीमहापगा ॥७०॥ कन्लापकम् मोलेररित्रैश्चरणरिवामितो जवाइजन्तीभिरसौ सरिजनैः। नौभिः प्रतेरे परितः लवोदित भमीनिमोलल्ललनावलम्वितैः ॥ ७ ॥ प्रबाहेन निरिमनयाः निर्भमोलतायाः शभुकम्धराया' हरकण्टका सपलं समानवर्ष वणवण मित्यर्थः । ज्योतिन पटेत्यादिना समा- नस्य सभावः । चन्यथा गौघस्य धायल्यादबलमेव सात् । तथा प पावाप्लवनवायंग्दागमोग्यन्यथा नेय इति कराययः ॥ ६ ॥ धमोति । समालबत् नीचा कणा नितरां नायति रत्यन्न जन- दैया मा महापगा महानदी यमुना । सवेन गो भुव मित माक्रमितम् । बभ्युद्यतस्योद्यतस्य तस्य महतो यजाम्बुराये. मेना- भन्मुद्रस्य पुरोऽपक्षपसोमेव वेलेन बभावित्युत्मेचा । क्षमिति क्षपमालनिरोधिकाभिवानरयेव नरणादिति भावः ॥ ७० ॥ जोलैरिति । घभितः उभयतोलोलयलटुभिररिलः केनिपातक दए । क्षेपणी सादरिल केनिपातक इत्यमरः । चरण पाद रिचयुत्प्रेक्षा । जबात नजनीभिर्गवन्तीभिर्नाभिः साधनैरमौ मरि- यमुनो फर्म सवेनोदिता नौवेगेनोत्पन्ना भमो भान्तिः तस्याभया. . - ।
हादयः सगः। तत्पूर्वमंसहयसन्दिपाधिपाः क्षणं सहेलाः परितोजगाहिरे। सद्यस्ततस्तेरनारतचुत खदानवारिप्रचुरीतम्पयः । ७२ प्रोथैः स्फुरद्भिः स्फुटशब्दमुन्न खै स्तुरङ्गमैरायतकीर्णवालधि। उत्कर्म मुहाहितधीरकन्धरै रतीयंताग्रे तटदत्तदृष्टिभिः ॥ ७३ ॥ विमोसनोमियादक्षिनिमीरन कुतीभिन्नंचमाभि वनम्तिजः को मिः परित' मर्चतः । मोमवा वर्तमानाभ्यां पर्यभम्या वमिपिधानात् । प्रतेरे प्रती। 04 तत्पूर्वमिति । विपाधिपा महागनाः । पूर्व प्रथम मी प्रमाण मय बसहयम घरमा तेषां तथोड़तत्वादिति भारः । प्रमाणे इयमजिनि इयमच् प्रत्ययः । तत्तथागमोर पयोयमुनाजल' महेनाः भारदाः । परिनो नगाधिरे प्रविशनि । नतः प्रधानन्नर सद्यः यदिनदेन बनारतमपिच्चिन सुन सकता सदानपारिषा सम । दोदकेन परीक्षत रडचीहत तत्पयस्तरः तरनिक। व्यलाति- नम्मोरसायम्भोसदनवातिययोध्या गजानामौवन्य पुनस्तर सनामुरुमेदतात्पयाधा ते मदातिरेक व्ययते ! मोरिति । स ट यद पटध्वान यथा तथा स्फरभि यसभिः प्रोशेषाभिरमशिनः । शेपा त मोधस्त्रियाभिन्दमरः एन. एसोसया उत्कर्म समितएं यथा तथा उहाहिता: वा हारिता धोरा निया कचरा पोता देशाने रपे पुरः तटे दचटि. भिरामरावता: ममा रताः को विसिता बारधयोनि वर शिशुपालबध । गागौघनिर्भस्मितशम्भुकन्धरा सवर्ण मर्मः कथमन्यथास्य नत् ॥ ६ ॥ अभ्युद्यतस्य क्रमितुंजवेन गां तमालनीला नितरान्तायतिः । सोमेब सा.तस्य पुरः क्षणम्बभी बलाम्बुराशेर्महतीमहापगा ॥७०॥ कलापकम् लोलेररित्रैश्चरणरिवामितो जवाइजन्तीभिरसौ सरिजनैः । नौभिः प्रतेरे परितः लवोदित भ्रमीनिमीलजलनावलम्वितैः ॥ ७ ॥ দঙাইল লিনিয়া সিনিয়া: জাহা জয় सर्स समानख लणवर्णमित्यर्थ । ज्योतिजनपदेन्यादिना ममा- नस सभावः । व्यन्यथा गलौघस्य धावल्या बलमेव सात् । तथा च पावालवनवाबदागमोऽप्यन्यथा नेय इति कवेराशयः ॥ ६ ॥ चमोति । समानवत् नीसा क्षणा नितरा तायति रत्यन कत- देया मा महापगा महानदी यमुना । जवेन गांभुव कामत माक्रमितम् । अभ्युद्यतस्पोनकस्य तस्य महतो बजामुराये सेना. म मुद्रस्य पुरोग्य क्षण सीमेव वेलेव बमावित्युत्प्रेक्षा । जमिति चयमावनिरोधिकाामवदन नरयेव तरणादिति भावः ॥ ७० ॥ लोले रिति । अमित' उभयतोलोलेशनभिररिले केनिपातक एड । क्षेपणी सादरित निपातक इत्यमरः । घरमाद रिव्युत्प्रेक्षा । नात नजन्नीभिर्गवन्नीमिनीभिः साधनरमौ मरित द्यासुना कर्म सवेनोदिना नौवेगेमोत्सना चमी भान्तिः तसामया.
हादयः सर्गः। . तत्पूर्वमंसहयसन्दियाधिपाः क्षणं सहेनाः परितोजगाहिरे। सद्यस्ततस्तेरुरनारतख्त खदानवारिप्रचुरीतन्ययः । ७२ प्रोथैः स्फुरद्भिः स्फुटशब्दमुन्म खै स्तुरङ्गमरावतकीर्मवालधि। उत्कर्ण मुद्दाहितधीरकन्धरै रतीयंताग्ने तटदत्तदृष्टिभिः ॥ ७३ ॥ दिमीरनीमियाटचिनिमोसन बचतीमिनमाभि रवनुदिनमः करभिः परितः सर्वतः । मभयाय पर्वमानाभ्या पर्वभिभ्या बसिविधानात् । प्रतेरे तीस 1 तत्पूर्वमिति । दिपाधिमा महागजा. 1 पूर्व प्रथम यमौ प्रमाण मस सहयस' सप्रमाण ते तपोद्रवत्वादिति भावः । प्रमाणे यहि नि वयसमन्दयः । तत्तथागमोर पयोयमुनाजत महेनाः मारना । परितो नगाहिरे विसनि । तत: प्रधानम्नरपद्यः पहिरन बनारतमदिन सुतेन घरता सदानवारिणा सम. दोरवेन प्रचुरोहत बडीत तत्पयस्तेरः तरनि क । थवाति नमोरयायम्भोसदनवातिश्योन्या महानामौद पुनस्तर वनामुम्मोदतापयामा तेश भदातिरेय बच्छते । ७२ ॥ मोरिति । सटप सध्वान दया नया म्फरभि परमिः मोडाचाभिरपसहितः । षात प्रोयस्तियामिन्दारः एच. हर मुसंतथा अनुभव मदमित इस दवा ददा सदा सपाट मारिता धोरानिचरा चरा पोरा देशाने र पुरः दर्शका भिरामरावता: मारवाः कोशिक्षिप्ता बारदोबोणि ७g शिशुपाल वध । गागौघनिमितभन्भुकन्धरा. सवर्ण मर्मः कथमन्यथास्य तत् ॥ ६८ . अभ्युद्यतस्य क्रमितुजवेन गां तमालनीला नितरान्तायतिः । सोमेव सा.तस्य पुरः क्षणम्वभौ बलाम्बुराशेर्महतीमहापगा ॥५०॥ कलापकम् लोलेररित्रश्चरणरिवाभितो नवाइजन्तीभिरसौ सरिज्जनः। गौभिः प्रतेरे परितः लबोदित मीनिमीलल्ललनावलम्वितैः ॥ ७ ॥ । माहेन निमितया. निर्भमोचतायाः गम्भुकन्धरम्या' हरक एटस भव समानपक्ष कृष्णवर्ण मित्यर्थः । ज्योतिर्जनपदेत्यादिना ममा. मस्य मभावः । ष्यन्यथा गगौघरय धावल्यादबल मेव स्यात् । तथा घ यायाप्लवन वाक्यवदागमोऽप्यन्यथा नेय इति करायः ॥ ६ ॥ अभीति । तमालवत् नीता आणा नितरां तायति रत्यन क्षत- देच्या मा महापगा महानदी यमुना | नवेन गां भुव कामत- भरक्रमितम् । अभ्युद्यनयोकस गैस्य महतो वजाबुराये मेना- समुद्रस्य पुरोऽये क्षण सीमेव वेलेब बभावित्युत्प्रेचा । क्षणमिति जयमालनिरोधिकाऽभवदनन्तरमेव तरणादिति भावः ॥ ७० ॥ लोलेरिति । यभित: उभयतोलोलेश्चलदुभिररिवः केनिपातक दण्ड । क्षेपणी सादरिन केनिपातक इत्यमरः । चरण पादै रिपेयुत्प्रेक्षा । नवार प्रजन्नीभिर्गधन्नोभिनभिः साधनरसी सरि- धानो फर्म मधेनोदिता नौवेगेनोपन्ना धमी धान्तिः तस्याभया. - द्वादशः सर्गः . तत्पू र्वमंसहयसन्दिपाधिपाः क्षणं सहलाः परितोजगाहिरे। सद्यस्ततस्तेभरनारतम्रत खदानवारिप्रचुरीतम्पयः ॥ ७२ ॥ प्रोथैः स्फु रङ्गिः स्फुटशब्दमुन्म खै स्तुरङ्गमैरायतकीर्णवालधि उत्कर्ण मुद्दाहितधीरकन्धरै रतीयंताय नटदत्तरिभिः ॥ ७३ ॥ चिमोलन्तीमियादचिनिमोनम कुर्वतीमिललनाभि रवलम्तिमः पाई भिः परित' मयत. 1 साभयार्थे वर्तमानाभ्यां पर्यभिभ्या वसिविधानात् । प्रतेरे प्रती ॥ १॥ तत्पूर्व मिति । विषाधिपा महागज्ञाः । पूर्व प्रथम बासौ प्रमाण मस व्यसहयम यसप्रमाण तेषां तथोबतत्वादिति भावः । प्रमाणे इयमजिति इयस प्रत्यय । तत्तथागमोर पयोयमुनाजल' महेनाः सावता | परितो नगाहिरे प्रविशन्ति स्म । ततः प्रवेशानन्तर मद्यः चविलम्वन अनारतमपिकिन' स तेन सयता खदानवारिणा खम. दोदकेन मचरीक्षा बत्तीक्षत तत्पयस्तेरुः सन्ति । यताति- मम्मीरवायम्भोऽसदनवातिशयोक्रया गजानामौवन्य पुनस्तस्यैव समदानुसम्म दतात्पयामा तेषा मदातिरेकर व्यज्यते ॥ २ ॥ मोरिति । स टशन्द पटध्वान यथा तथा स्फरभि यजमिः मोधोषामिपक्षित: । गोणा तु पोषस्त्रियामित्यमरः हाई मुक्तया उत्कर्ष समित कर्म यथा तथा ममारिता धोरा निवडा: कन्दरा पीला येषाने रये भिरामरावताः प्रसारिताः कोखा विचिन्ता शिशपालबध । तीवी जवेनैव नितान्तदुस्तरां नदीम्मतिज्ञामिव तागरीयसीम् । श्टरपस्कीण महत्तटीभुवा मशोभतोचैनदितङ्ककुद्मताम ॥ ७४ ॥ सोमन्त्यमाना यदुभूभृताम्बलैः बभौ तरहिर्गवलासिता, तिः। सिन्दरितानेकपकरणासिन्ता तरङ्गिणी वेणिरिवायता भुवः ॥ ७५ ॥ तद्यथा तथा यतीर्थत प्यवारिरिदिनि शेषः । कर्मपि सहि यस् । खभायोतिः । ०३॥ नोति । नितान्त दुलाराम तिमहत्तया यस्य नायतर नां मदी गरीयमीमतिसत मनिशामिन बन गेप नोयो। म विपापपकी पापितामात्याटोलोरप्रदेशारोगाम् । पा. सामानिमाटेपन in किरत: कापूर्वत। एडागमः | rg. प्रनाTEर मदित भादः पयोभत । उपमाद्वषो समा. बो1ि031 भीमन्यमानेनि । नरभियंता यादपानामा मेन्यः मिन्यमाना भीमन्नपतीप्रियमाणा! पीमनाहाकीin यि १ः भामजादेश पाविभागनिम्तो instin: माहिभिामेचप्रमा। गास मा. । सिरिता सिन्दुराः ! सिन्दूरमाTRIA नुस पारमाneratkरने गया "पिEिR TWARIयोपोन हादशः सर्गः। अव्याहतक्षिप्रगतैः समुच्छिता ननुमितद्राधिमभिर्गरीयसः ।। नाव्यम्पयः क िवदताधिर्भुजैः क्षिपशिरूमो नपरैरिवोर्मिभिः ॥ ७६ ॥ विदलितमहाकूलामुदणां विषाणविघटन रलघुचरणाकृष्टयाहां विपाणिभिरुन्मदैः । सपदि सरितं सा योभत्तई हद्रथमण्डतैः स्वलितसनिलामुन्नड्यनाजगाम वरूथिनी ७७ विश्व' । तरदिपी यमना नदी प्यायता दीर्घा भयोवेपिरिव भो रग्बुसमक्षा ॥ असाहनि । कालोनीयां भुनानां विशेषणान्दुभयविपरिणामेन योजनानि । दिन्ननाः नारा तार्य माव्यम् । नायं बिलिङ्ग नो नार्य मिल्यमरः । भोपयोधर्मेत्यादिना यतृप्रत्यरः । प्रयोजन' अचाहत शिमगत रनिहनगीधगमनानुभितो ट्राभिमा देयं रतिदोधारयः । मन्तिानुदनान गरीयसो गुरुतरान उम्मीन् हिम दुभिरमादिभिरतएवापरकर्मि भिरिव स्दिरित्युत्प्रेक्षा । मुने डि. ..भिरतारिनुमानि का रेट मिचि रिहाममः ॥ २६ ॥ विरिति । मा प्रक्षता श्रीमत: अपस्य पपिनी ना उभाम- माहां विपापविघटनः महागन विदमितानि महाकानि यथासा एनुमदनमाधिभिरभिरभि परयः पादराया बहि- मोहाः : पाहा धन प्राहा पाता भो रथमारपार मानि यादीतानि निहामि यमासामेनां धरिट यमुनां सपति मार जिरा टोलाई । मति रुमाते विमर्यादा गाद RER दिया पदनमादितरनाकाबन- गिरामामध। रतियोमाषराती शिापानमधे महाकाव्ये प्रयाणपर्ण नोनाम द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥ अारपी सम् । भनि नियों को पी गोरया. porari Been 161 विमोपाध्यायोमासमनापप्रतिरपिता माप- भाममापायो मांशसा हादसा मग वयोदशः सर्गः। यमुनामतीतमय शथुवानम- न्तपसस्तनूज इति नाधुनोच्यते। स यदाचनन्निजपुरादनिश नृपतेस्तदादि समचारि वार्तया ॥ १ ॥ यमुनामिति । थप यहारमाननर तपमतमोधर्म मन्दनः । थमा बमामतीतं पर गुसुशन भामाया सक्षम पति कसुमायय । रति नोच्यते किन्तु स हरियंदा मिनपुरादधरत नञ्चलम. मादिगिन् कर्मपि तत्तदादि तत्पति । यहा निभा च अहर्निशम् । हम हारे चन्द वभावे अत्यनस्योगे हितीया। पृषतर्धा राजस्य पात्त्या निविष्ट रतीनिर्गत इति प्रक्षालन समचारि चरित मासमिति यावत् । भाने लड़। द्रिष्तिययनातरण सान्तपार हिक समन्दिन वृत्तानोनिजमगरमस्थानामति प्रतिक्षामागत शिशुपालवधे। अपदान्तरञ्च परितः क्षितिक्षिता भपतन दुमधाम नहेमने मयः ।। जविमारुताञ्चितपरस्परोपम क्षितिरेणुकेतुवसनाः पताकिनः ॥ ४ ॥ द्रुतमध्वनन्न परिपाणिवृत्तयः, पणवा इवाश्वचरणक्षता भुवः । पपदेति । द्रुत शोधम् । धमिता: परिवर्तिताः हेमनेभयः कनकंचकान्तायेान्ने । चक्रधारा प्रधि मिरिति हलायुधः । यत. হথ জবিন নানা কাহিনলাম্বিনালি লিনালি ঘৰং স্থানীতি মামনি দীষয়গালি ঘিসির যন্তণালি হামিন- भूरेषत्रः सारोपितध्वजपटाच येषाने क्षितिक्षियनीयते इति क्षिति जितः । क्षितीमाः क्षि ऐखयें वासे इति धातोस्तौदादिकात् विपि न । चिनिपतिष्ये वासौ क्षिमिचित् इति भट्टमल । तेषां सम्प- धिनः पनाकाः सन्तीति मताकिनो रथाः। मोनादित्वादिनिः । परितः सम्बत: नास्ति पदस्यान्तर मनकाशो यस्मिन् कर्मपि तदप दान्तर' संपत यथा तथा । संसतो व व्यवहितमपदान्नर मित्यमर । थपतनधावन् । पत्र राष्ट्र वर्णने रेपूनां केतूनां च सतत्यानके- पदा तल्य योगिता । तथा च परस्परोपमेति विशेषणा. ट्रेणुवल्केतः केतुबच्च रेणव इति उपमेयोपमया के रेषा' के केतकः इति संशयच व्यज्यते इत्यलधारणालझारध्वनिः॥४॥ इमिति मिति । अवचरणक्षवाः नरगपुरपट्टिताः भुवः परि - पालित्तयः पाणितानानि येशन्ते उपरिपाषिवृत्तयः पपया पाविशेषा तापमा । दूत' इततरमेवाध्वनन ध्वन्ति रम । इन' गोपमित्यमरः । वारिधरपन्दन तहजित' लच्यते । बली. বীযেমনিসিই খবর কুলিরা জুলিয়া । वटपकत बयोदशः सर्गः। . नऋतुश्च वारिधरधीरवारण ध्वनिइएकूजितकलाः कलापिनः ॥ ५ ॥ प्रजतीरपि प्रणयपूर्वमेकतां कुकुराधिनाथ कुरुनाथसैन्ययोः । रुरुप विषाणिभिरनुक्षणम्मियो मदमूढबुद्धिषु विवेकिता कुतः ॥ ६ ॥ अवलोक एव नृपतिः स्म दूरतो रभसाट्रथादवतरीतुमिच्छतः। अवतीर्यवान् प्रथममात्मना हरि उठोविशेषणसमास: । कलापाः येषां मन्तीति कलापिनीवहिप नन्द- तर्ट त्यन्ति । चलोपमयोः संरष्टिः पारिधरोपमया कशामिना गाईहितेष घनगर्जनधानिमन्तरेण टयासम्भवात धानिमलवारी बचत त्यसकारेपारहारध्वनिः ॥५॥ मजतोरिति । तदा नपिन्समय कुकुराधिनाथकरनाय सैन्ययोः हरिपार्थ मन्ययोः प्रणयपूर्व से पूर्व कमेकतामा मनोर्ग छनो। भतोरपि विपापभिरभयमेनापति मिः गजरपक्षण प्रतिमा भिधः परस' ये सधै भावे हिर, नयादि पदेन अट निक, विपरोतमा विवकिवा कार्याकार्यविचारिता कुदः भास्येवेत्यर्थः। राय नेवा खामिसौहार्दपि सय धिता म दोपानि मा सामान्येन विषयमर्थमरूपोनरन्यासः ॥ ६ ॥ अशोक रति । दूरनोदूरादेवायोके हरैर्दर्शन र रममा पदयादातरोतमारोटुम् । हतोति विकसाहीः ! तोप. नेराबार प्रथम सदवतरणात्पूर्व मेययः । थाना स्वयमेव मसम्मादितात तोया । भरती भानु रथाट्यरूट- मन् I feate .
शिशपालबधे । विनयं विशेषयति सम्प्रमेण सः ॥७॥ वयुषा युराणपुरुषः युरः क्षिती परिपुञ्जरमानपृथुहारयष्टिना। भुवनै तोऽपि विहितात्मगौरयः प्रणनाम नाम तनयम्पितध्वसुः ॥ ८॥ मुकुटांपुरञ्जितपरागमयतः स न यावदाप शिरसा महीतलम् । यतएवार सप्ले समन्यय [ टन धातो रतीत्व घोरपायादी रदाम्या मिति निशाना रषाभ्यामिति पत्यम् स हरि सम्भ्रमेण धरा विशेषण विनय भानौहत्य विशेषयति । यतिमाययति म । एतेन हरे पूज्यविषयोरल्यासोभायोध्वन्यते ॥ ७॥ वति । पुराणपुरुष हरि । सर्व लोकव्येोपीति माय । तथा भुवन तोनमस्कमोऽपि पिहित सम्पादितमात्मनोगोरख सत्क ोयेन स सन् पूज्येषु, नमसाया यौनत्य हेतुत्वादिति भाव विधिवासार । पिचिव खदिरास फलस स्यात्ममुद्यम नि मक्ष पात् । पुर हिमायभूमौ परिएलामाना परिस नोकिय भाषा म्यूकोहारोमनाचियरिर यस तेन यषुषा सरीरप्प। म त्यतिमात्रेण तथास यूवत्यादिति भार । ज्याय हेतुमा । पिटवास्तमिति पिहभगिनीन धर्म राजमिस्य । रिभाषा शपयोरियनुक पोपदेश हि पारम | या पूर्व भाग म । भामतोपि हरिमोक्यावान वी सयमेन मा Afr रोिधाभासोमाविधिले पोकोन सही माममात भानुदय पर यात्रम् ॥ ८॥ पर ! महरिकुटांगम रमित मार्षमापादितः परामो जयादशः सगः। ८३ क्षितिपेन तावदनपेक्षितक्रम भुजपञ्चरेण रभसादगृहात ॥ ॥ न ममौ कपाटतटविस्तृतन्तनौ मुरवैरिवज्ञ उरसि क्षमाभुजः। भुजयोस्तथापि युगलेन दीर्घयो विकटीतेन परितोऽभिषस्वजे ॥ १० ॥ गतया निरन्तरनिवासमध्युरः परिनाभि नूनमवमुच्च वारिनम् । : रेषुयेय दपन' पुरतोमहोतच जिरसा यामाम नादि- 'चर्घ• तावत् चिनिमेन धर्मराजेनान प्रेक्षित मानपेक्षित प्रम: परिपाटी यकिन कर्मणि तत्तथा । भुवम्यामेय पारेष रति रूपन रममावेगाटम्टधत ग्टहीतः प्रणामप्रियासमान मागेको खायाचिदित्य En नेति । कमारसविस्तृत मुरवरिशोहरेधः स्तनाग्ल । मा. भुजोधा रानयोरसि न ममौ न परिमितमित्यर्थः नथापि कि. टोलतेन विपुलोलतेन दीयोभुजियोयं गठेन परितः समन्नान भि. एसजे बासिदित वक्षमा भुलाया घ कहियारविमभूत् न त • चबायर्थः । दिपमो परस सिटीत धातमकारण प्रत्यनि- धात स्वादियभ्यासस. पत्वम् | यह सदसोपुवादनिय. बद्यातनया पाच संभानेन्थमामो समये असम्धहरान- गयोकिए । एभयो। मत प्रोटोनिशियोनिशययोरा ध्यपहायापापनमिति रमम् I top महि । माया परिमाभि । भियधीस्योभाय । वारिन मामामायः । यामुष रिहाय पधुर मि । मिन्धर्षे ..
शिशुपालवधे। कुरुराजनियनिपीडनाभया न्म खमध्यरोदि मुरविहिषः थिया ॥ ११ ॥ शिरसि म निघ्रति सुरारिबन्धने कलवामनं विनयवामनन्तदा। यशसेव वीर्यविजितामरद्रुम प्रसवेन वासितशिरोरुहे नृपः ॥ १२॥ । - - अव्ययीभावः । निरनर' सतत गतया प्रापया पिया शोमया रमया च नाभिसरोजन्यागेनाम निवामेन नस्मादपहृतमिति ध्वनित कुरु- राक्षस या नियनिपोड़ना गाढाझे घरूपा ततोभयान्मुरवरिणीमर- विधोरसमधरोहि धिरुटम् । भीता युवमारोहन्तीति लोकदयोः ममिहमिति भावः नूनमित्युत्मक्षा । ग्रत पाचायाः सहदानेप- प्रभवायाः योभायाः प्रियेनि लेषमहिना मतीयमानया रमया सहा भेदाध्यवसायात क्रमेण नाभिमुखकमवाधारसम्बन्धाभिधानात लेप- मूलातिश्योल बस्थापितः पर्यायभेदः । प्रमेयै कमकामाधार धनते यदि । एकसि नथ वानेकम्मर्यायाचतिर्मनेति लक्षणात् तदुपजीविता श्रीमुखा रोहणय भयहेतवत्वकथनात्य क्षेनि अनयोरङ्गारिभादेन चिरमीति । न्योधर्मराजः सुरारि वन्यने पुरा बलियन्मने बच- पामन कपटवामन दा पार्थोपपत्तिसमये तु विनयशमन सिम- यनयमित्यर्थः । त हरिमिति मेषः वीर्यविखिताभरद्रुम प्रसबेन पारित লাল মীলালেবদন যমষ যাভিলিযমন- येब, कात्यु समक्षा यातिपिरोरहे सुरमितकेसे गिरसि जिति "म। प्रवासादय मूईन्यश्यामिति परपात् । पुरा किन भगवान समामात अादिन्द्रचोका दपकृत्य पारिजात मिनटहेवा. रोश्विामिति कथानुमन्ये या ॥१२॥ 14.
वयोदशः सर्गः। सुखवेदनाहपितरोमकूपया शिथिलीटतेऽपि वसुदेवजन्मनि । कुरुभ रङ्गालतया न तत्वजे विकसत्कदम्बनिकुरम्बचारुता ॥ १३ ॥ বুন্যানসি ঘিনিলীলাল; प्रमनाः प्रमोदपरिफुन्नचक्षुपः । स यथोचितश्चनसभाजनोचितः प्रसभोवृतासुरसभोऽसभानयत् ॥ १४ ॥ तुति । वसुदेवाला वपनकिवदेशजन्मनि वासुदेव । अनमो. सरपदत्यायधिरपोरडमोहिमनरचनादिवान प्राक | दिन सीताप पिप्ति सप सपोदनया बानिसमातमम रिता उता रोमपा रोमम्नानि यसा या मोमसितोहा- । म द रामस पानतया किमत कदामिकुरमान्य बदमा उमममूहस चारुता बाममीय मनबने म न्यया किन्तु सोरतेय । व्यापापगपि तजा रामाया तत्वास रोमहर्षमानुपतिरित नात्यो । यस शिपचीरते पितरो. मयूरकारकार्यपना ईमाना तइशया पेदमुत्पदा बदम्बनि- रब चारतानिदर्भमा नया कहा कशी ते १२ मरागिनसभाधनो मनमभामा: मम पवार हमा पारसभा पारड्डोदन र प्रमना पिच घरि मा. दपरिपुरमोहनिमुन नेतान इतराग भीमादोन दियोप- सात पालन या ताग धरममा शुमान् पोषित यथाः मरमाधयत् समाइति सामगमादिमि रानन्दयामामेल । बामदनरमात्रने एवमरः । मात्र मीतिदनयोतिद धातोशी राhिa मम (६ गिशुपालवध। समुपेत्य तुल्यमहसः शिलाघनान धनपञ्चदीर्घनरवाहुशालिनः। परिशिश्लिपुः क्षितिपतीन क्षितीश्वराः कुलिशात्परंण गिरयोगिरीनिव ॥ १५ ॥ इभकुम्भतुङ्गघ घटितेतरेतर स्तनभारदूरविनिवारितोदरा:। परिफुन्मगण्डफलकाः परस्पर परिरभिरे कुकुरकौरवस्त्रियः ॥ १६ ॥ रथवाजिपत्तिकरिणीसमाकुल समिनि । तुल्याहस समतेजस्कार शिला व शिक्षामित धमान हेदान धन पारित दीर्घतरवाइभि वाइभिरेज पदय शासन रति नयोक्तान एवम्भूतान क्षितिमतीन् एवम्भू ता क्षितीसरा संभ युग मदेत्यागत्य । पाइपूर्धादिण झाल्यपि तुक । कुलिशात्परेण परत लिशक्षते पूर्यमित्यर्थ । सम्पत्य सम्भवा दिति भावः । परेशति विभक्तिमतिरूपकमध्ययम ! गिरयो गिरोनिय परिशिशिष याचि गित बन्न । उपमा १५ ॥ भेति । इमकुम्मा च ये तगा घटिताच इतरेतरामा सम- भारातर्दू रे विनिवारिता यतिकाश्यांदरफटतया , स्थापिवान्यदरापि, यासान्ता । खानाति रिकल्पादकोकार । मरिफुल गएडमञ्चका हर्षपुलकितगण्डस्थला कुकुरकौरव हियो यादवपाण्डवाइमा पर सर परिरेभिरे । आश्लिष्टवत्य । परिरम्भ परिषद् ध्यावेष उप- रहनमित्यमर । परिफुल्लति । मुलते मचाद्यजन न त मल्लेखि निष्टान्न यनुपसर्गादेति कयमाविरोधात १६: रचति । रथशाजिपाचकरिणीभि समाकुल महीप करिषी मरण मुझजव्यावृत्त्यर्थम । अतोयुवामाईतया ताणामनाङ्गवार त्रयोदशः सर्गः। न्तदनीकयोस्समगन इयन्मियः । दधिरे पृथक्करिणाएव दूरतो महतां हि सर्वमयवा जनातिगम् ॥ १७ ॥ अधिम्हानामिति महीभृतोदितः कपिकेनुनार्पितकरोरथं हरिः। अवलम्वितैलविलपाणिपल्लवः यति स मेघमिव मेघवाहनः ॥ १८॥ रथमास्थितस्य च पुराभिवतिन हकपदभारः । तदनीक्यो मन्दयो । चिनी बन्न मन्द चन्नी बनियामित्यमरः । हय मियान्योन्य सममत समेडि समोसमयादिनामनेपद बा मम इति हिरः विचा दउदात्तोपदेशेन्यादिना अनुनामिक्सोमा इसादडादित सकारसोपः। करिषः पनजाः दूरत र दृधगमहत रधिरे ता: स्वामिता रवर्षः अपवा किमत्र मिति भाषः | महतां महासत्तामा सम्बन्धि समिति मात्र । वनाम निगलतीति बनानिगमति- एन' भोपिरहमत भारः । सामान्य न बिष समनको. निरन्यास:08 अधोति । हरिभिरतां रख सारस्तावित महोमता भवोटित: E: सन् । बदः कमपि करिबपीन्दादिमा रसारणम् । कम्तिमानेनातिरोटा मन् । अमि- नमः हसर य पापिपदेन सा पेशा : घोषित र पनि क बाटापारा । उस्मा। বেন। তিনি খা: এর বােন বোলিং हासनामिःलम्याभिानिः विपराभिरि मरिगे- सनम् । .. .
मिद्यपालबध। स्तिसृणाम्युरामिव रिपोर्मुरहियः । अथ धर्ममूर्तिरनुरागभावितः स्वयमादितःप्रवयणम्प्रजापतिः ॥ १८ ॥ शनकैरथास्य तनुजालकान्तर स्फुरितक्षपाकरकरोत्कराकृति। पृथुफेनकूटमिव निम्नगापते मस्तच सनुरधुवत्प्रकीर्ण कम् ॥ २० ॥ विकसत्कलायकुसुमासितद्युते इसेतियां पुरा रिपो. मिपुरान्तकस्य । म तिसूचनस तिमामि दीर्घप्रतिषेधः। धर्ममूर्ति मामा मजापतिर्जनेश्वरः धर्म राजोवना . ध क नरागमावित मन् । मीयते प्रर्यतेग्नेनेति प्रश्य पाजन प्रतोद इति यावत् । अतएव प्रययणोदण्डः पाजनोदण्ड इति काथिका । बजेः करपे ल्युट् वा थापिति विकलादजेपीभाषः पूर्वपदाम जायामिति बाघम् । सयमादित ग्टहीतवान् सारथ्य सतवामित्यर्थः । ददाते फत्तरि भुष्टि नह स्थापोरितीकारे विचः किच्चे घ उसादगदिति सलीमः । श्रत लिपुरकरणे प्रधा हरस्य व हरेरय धारथ्य कारेय. धमा तस्याः प्रतापतिरिति राममझो. पमूलाभेदाध्यपक्षायादति श्योक्लिनि तेति सङ्करः ॥१६ বনবিবি। দ্বািস্তুবি ঘাঘ: ঘাঘ হৈ, কদু, লাহুঙ্ক- रेषु गाचारधेप, स्फुरितम्य प्रस्तस्य क्षपारोस्वरस शशिकिरण- प्रसंस्थालसिरितातिर्यस्य तत्कीर्णक चामर' निगा पतेः समुद्रस्य च विपुस फेनफूट फेन पुलमिय मरुतः अनुभसेनः सनकरणवत् रिमोदितम् । माया SAT शिकदिति । विशाललाय गुम कारपमम् । फचायः साद वयोदयः सर्गः। 11 रलवूडपाण्डु जगतामधीशितः। यमनाइदोपरिगसमण्डल युतिजिष्णुनिष्णु रस्तोष्णवारणम् ॥ ११ ॥ पवनात्मजेन्द्रसुतमध्यवर्तिना नितरामरोचि सचिरेण चक्रिणा । दधतेव योगनुभयग्रहान्तर स्थितिकारितन्द रुधुराख्यमिन्द ना ॥ २२ ॥ पास इति देनयनी। तदन्तियतेनी लवएस् जगतामधीपित ग. बापस्य तिपुरर्जुनः अस्मारद स्यूमन चवधरतम् । अतएव या. भादसोपारगमुपरिंगतम् । इन्दवामि दृश्यते रति प्रत्ययः । तस्य समगडलस्य द्वाति शोमा जिप नयन योत्तम् । ग्लाजिम्पति गनच । घशारभान मलमभूत भूतवान् । भनः कसरि दुइ सरितत्रित दामनेपद : सिचः कित्ताद गुएलाइसादगादित सशरनोपः । कायमार..॥ परत | पवनारजेन्द्रसनमध्यातिना भीमा नमध्यगतेन रधि- रेण पनि हरिपाटभयोरकीन्यपहाणामन्दतमयोरनरे भय स्थिवा धान शारित सम्पादितम् । इत्ति वये उमरहम खाने प्यु भयपन्ददेव प्रयोगोमाला दुधुरेलारला यस नव दुरवरासं योग पता वन्य पमध्यगतेनेदयं । इन्दनेवेपमा। नितराम तरन ! अद बादाम्बद्रले इलाममादय । परोचि शोभि । रोदतेरे नुह। समाररमयीयमानु मानसमायोगाचोमातियो मायले रन. . नफाइनका इरपुरा मान्योभरखर्य है. तोरति। पता मोर लापरमपावन हादराम रसमा चन्द्राहिनोद सुरका CHदईएर बोगसंदितोवोन्दिरतिर २५१ . शिशुपालवधे। -यशिनं क्षितरयनयाविवेश्वर नियमोयमच नियतं यतिं यथा । : विनयथिया वृत्तमिवार्कमारुता वनुसम्रतुस्तमथ दनयोः सुतौ ।। २३ ॥ मुदिनैस्तदेति दितिजन्मनां रिपा वविनीयसम्भ्रमविकाशिभक्तिभिः । पशिन मिति । थथ भीमार्जुनोपवेशनानन र पशिनमिन्द्रिय जय वनम् । व्यव्यसनि नमिति यावत् । क्षितीश्वर भूपति' अथ राभावहो. বিধিবিগন্ধাৰি। বহুবাষিয়গু।। নিয়ন শাখানি यतिञ्जितेन्द्रियम् । यतिमो यतवरेत्यमर । नियमः शरीरातिरिक्तदेय- कालादिसाधनापेक्षा न्योपासनजपादिः । यमः गरेरमालसाधना मेचोस्मिादि परोरसाधनापेक्ष नित्य यत्कर्म तयम | नियमस्तु स यका नित्यमागन्त साधनम् । स च यथा यमनियमाधिवेत्यर्थः । प रहायथागन्दा ति दण्डिन्यभिधानात् । विजयधिया युतं बावविजय विभिगी रिपुमित्यर्थ धर्कमारताविय दक्षयोरश्विभोः सुतौ नकुलसह देको। नासत्याश्विनी दमाविषयमर'। तं हरिमतमस्तर परत पृतोपमर्पण चक्रतरित्यर्थ । इह सर्थ कर्ट मनोरथात फूल व्यापार- वश्वमत्सरणम् । इय मालोषमा ३२३ ॥ गदितरिति । तदा तस्मिन् समये इति मुदित रवि नीयो- कोऽकपट इति यात य एमम धादरम विकाशिनी स्फटी. भवली भक्तिर्येषा है। विप्य यिनीय सियासलकरफ हििति करका पास | म सकपूर्वपदा कोसिङ्गापूर्व पदोया बजनीहि । यदि मोह मामतीयविमीयाणिभिः दुर शिषपायही दितिजन्नानी रिपो क्षणविषये उपसमीपे सीदन्नि पमिनिमपसेदिवासोनेवामिनः । भाषायां सदस्य हि मदेखि टः कारादेशः । ते रुपमेटिवहिरु O ववादशः सगः। उपसैदिवनिरुपदेशरीव ने ववृते विनीतमविनीतशासिभिः ॥ २४ ॥ गतयोरभेदमिति मैन्ययोस्सयो रथ भानुजतनयाम्ममोरिव । प्रतिनादितामरविमानमानकै नितराममुदा परमयेव दध्वने ॥ २५ ॥ पटेरि गुरावियेतापमा। नितमबतच पटते हत्तम् । मारे बिदा बत विकाधि भक्तिभिरिति धन क पूर्वपदस्थ बहाः भलियन्दस मिदादिपाठान् स्त्रियाः पुवदिति वद्गावस्तू मियादिग्विति निमे খালি বিদ্ধাঘিমােয়াখিলিভিমাননীন বিবি त्याचपूर्व पदोगडीहिरिति केचित् तदेतदभिमन्योनत्ति भारेण मतिरित्येप्रमादिषु खीपूर्व पदयाविवक्षितत्वालिहिरिति एत है। मटोसन' गथयामाने। दं भक्रियति नपुसक' पूर्व पदम् भाव परफमालपर दृढपन्हे बिनविशेषसानपकारवात झोनमपि अशिलमिति । भोजराज भनो कर्मसाधनाया मित्यनेन खलंग मन्ते मेव्यते रहि कामोवन रढा भक्ति रिवादि भनि। मार. साधनामांत भिनेगा । तदेतसमकाभिः कालिदामवय कशोरियो हदमतिरिति व्य स्वादिष, विचित तवाहिशयम शिभरिमापि मतभेदेन पू‘पदस सीत्वे न स च परि सोलिम्दितम् । २81 गतयोरिनि। रति रगतयोः मन्दयोः भातुजननये यसमा बाइपो बोरसमो प्रमही तयोरिस बभेदका मायोः को। वश्र मान भारसमिति मनमो। एनेन मन्थयो रवायल सम्। ५ संशमनकामनर कानन्दुभिभिः परमय परवानपक्षा। महिमादितान प्रतिध्वनितानि पर . शिशुपालवधे। वशिनं चितेरयनयाविवेश्वर नियमोयमय नियतं यतिं यथा । विजयथिया वृतमिवार्कमारुता वनुसखतुस्तमथ दत्रयोः सुतौ ॥ २३ ॥ मुदितैस्तदेति दितिजन्मनां रिपा विनीयसम्ममविकाशिभक्तिभिः । पगिनमिति । अथ भीमार्जुनोपवे अमानकर शिममिन्द्रिय अय. वन्तम् । स्थव्यसनिनमिभि यावत् । क्षितीवर भूपति व्ययः शुभावहो- विधि तिर्मयस्ताविर देवपुरुषकाराविवेत्यर्थः । नियत माचारनि यतिक्षितेन्द्रियम् । यतिनो यतवरेत्यमरः । नियम थरीरातिरिक्तदेव- कान्दादिसाधनापेक्षः रुन्थ्योपासनजपादिः । यमः शरीरमालभाधना. दोहिंसादि शरीरसाधनायेक्ष नित्यं यत्कर्म तद्यमः | नियमस्तु म यत्कर्म नित्यमागन्त साधनम् । स च यथा यमनियमाविवेत्यर्थः । . बहायथायदा ति दण्डिन्यभिधामात् । विजयत्रिया युतं बाबविजयं विभिगी रिमित्यर्थ समारताविष दनयोरविभोः सुतो न कुक्षसह देयौ। भासत्वावश्विनौ दसावित्यमरः तं हरिमन समतरत रतः छोपसमय यकरित्यर्थ । रह सच कार्ट मनोरथाचकूल व्यापार- पषमतचरणम् । इयं माखोपमा ॥ २३॥ गदितरिति । तदा सचिन समथे इति दिन रवि नीयोऽक- कोडकपट इति याधत य. सम्म म अादरसोन विकागिनी रू.टी. भयन्नी भकिपा । । विपूय यिनीय जित्यामञ्जकल्क हरिधिति करका) पातः । नपुसकपूर्व पदः स्वीमिङ्ग पूर्व पदोगा बद्धनीहिः । अधि. भोर भामतीयविनीतयामिभिः दुष्ट शिक्षः पाण्डा दितिजन्मनी रिमो कृष्णविषये उपसमीपे मोदनि चमिचिंतापदिशांसोऽन्नेवामिनः । भाषायां मट्यम इति मदेर्खिटः कसरदेश रयसैदिवहिर चोदयः सर्गः। - उपसैदिवनिरुपदेष्टरीव ते वक्त विनीतमविनीतशासिभिः ॥ २४ ॥ गतयोरभेदमिति मैन्ययोस्तयो रथ भानुजइतनयाम्भमोरिव । प्रतिनादिनामरविमानमानकै निराम्मुदा परमयेव दध्वने ॥ २५ ॥ पदेष्टर गुराबियपमा। दिन तमनातच ते दत्तम् । मावेशिता নন্ত বিজয় অর্জিনিমিনি স্বল্প ব্যয় ধুয়ে বাঃ মরিষহ मिवादिपाठान सिवाः पुनदिति पुबारस प्रियादिमिति वि. शदिनि विवाशियाविशनिवृत्तिमानपरतयाऽस्तोत्वस्य विधि- नत्वाचमार्क पदोरदोहरिति केचित् तदेतदभियोति पारेर दृढमनिरिमादिषु सोपूर्व पदस्थाविवक्षितत्वालिहिरिति सत- देर सटीकत गणमाप्याने। र्ट मधियति नपुंसक पदम् । অব বা হেলিষ্মিঘাগানাে জীবি रहितमिहिन भोजराज भको कर्मसाधनावा मिलनेन सलेम मते मेयते रनि कामचित्त्व न दृटा भक्ति रियादि भवति । भाव. साधनाया त दक्षिा वेवाह । नतमई महाभिः कारिदामनव- स्लोविन्या दृटमकिरिति व्यः बाटिन, विवेचित तसाहिशिम- मिरियापि मतभेदेन पिदस खोवे न सय घरूपमिदिर- मोति स्थितम् । २३1 मायोरिति । इति एवं गतयो मैन्ययोः भाउजतनये वसना. बाड़मी नवोरम्मको माहो त्योरिव धभेटका गायोः । साप मारेर मासमिति कप्तमी। एतेन मैन्ययो सार्थत साम् । सैन्य मेननानन्तर धानकर्मकरन्दुभिभिः परमवा दे व बबन्डा । मनिनादितानि प्रतिध्वनितानि बार
शिशपालबध ।
समन
मदयन्दिजान,
जनितमीनकेतनः
अभवत्प्रसादिनसुरोमहोत्सवः
प्रमदाजनस्य स चिराय माधवः ॥ ३ ॥
धरणीधरेन्द्रदुहितुर्भयादसौ
विषमेक्षणः स्फुटममून पश्यति ।
मदनन वीतभयमित्यधिष्ठिताः
क्षणमीक्षते स स पुरोविलासिनीः ॥ ३८ ॥
रुचिर । चन्याल तेन रुचिर पद्मन पद्मया च सह भर्तत इति
स एव सपाकः । पद्महस्त सत्रोकच । पिक स्वार्थको
वा कम्प्रत्यय । अन्यात सपङ्कज । षिक कमत्यय । द्विजान माझा
सानु अन्यत्र पक्षिगान् कोकिलादीन् मदयन हर्ष यन् समितमी
नकेतन प्रानजनक यन्याल मनोहीपक प्रमादिता अतटहोता
अरा देवायेन | पन्यात मसादिता निर्मलोकता जरा मदिरा सिन
सभाभयोहरिर्ष सन्तश्च । माधवस्तु घमन्ने स्थाई गाणे गरध्धजे
इति विश्व । प्रमदैव अनस्तस्य ममदाजनस्य | नाता का पनम् ।
चिराय महोत्सवोऽभवत् । तहदानन्द करो भूदित्यर्थ 1 इहानन्दकर
सायम माधत्रे महोत्ररूपणार रूपसिद्धि । लेषस्तु परियस
नवोरित मारुये। प्रशना प्रशासपे विशेष्यले पायोगातू । किन्तु
शब्दशक्तिमूलोध्वनिरेव ॥ ३८॥
घरपोति । अमौ सदाहकोरिषमेक्षणात धरणी घरेन्द्रहित
मार्च त्या मातोगनिन्या इनि भाष । भोलामा भयो तरिति
पञ्चभी। भयात् फट समूः मौरयोषित न पश्यतीति तोरि
तिश्विापादित्यर्थ पतपत गम्योतमेशा । मदनेन वीतभयमधि
हिता प्याफ्रान्ना पत्याइदमदमा स्यर्थ पुरोविकासिनी हसि
क्षमीक्षते म मरिममिति भाषा॥१॥
वयोदशः सर्गः। te विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मंद्विभ्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्त्रियैकतमयैकया दृशा ॥ ४० ॥ अधिकोनमहनपयोधरम्मुईः प्रचलत्कलापिकलशङ्गकखना। अभिकृष्णमलिमुखेन काचन द्रुतमेककर्मविवर व्यघट्टयत् ॥ ४ ॥ विपुचेति । युगक्षये कल्यानं सागरें इति मागरण्यस्य । त्यधिक रणे येतेरित्यपव्ययः शयामवानिवकलादिति विकल्या दतुगभावः । यस्थ हरविपुलेन कुक्षिषा भुवनानि पपिरे पोतानि पिवतेः कर्मणि निट हरिरकतमया पुरस्त्रिया पुनः कयाचित्पौरागनया मद. विधमे ए मदीयकारणामस्लया धसमपया एकया दशा पसे पीन: सहष्ण दृष्ट रदर्थ । इक्षिकोथ निविष्टनिसि नविष्टपथ हरेमहतः याधेययात्यल्पतरककान्ता कटाक्षकोषाधारत्वोतया धमाकारादधिका- रहारः। थाधाराधेपयोराहरूप्याभारोऽधिको मत रति नक्षपात् । व्ययञ्च नात कान्निा विकारामा विचासासोमानो यत्कटापरीक्षणम् । तात्कालिकविकार: साहिनासोऽङ्गक्रियादिमिति दशरूमकात् ॥ ४०॥ पिति ! कारन काना अभिवण' तणाभिमुखम् । श्राभि- सध्ययीभावः ! अधिर मुजोत्रमनाहूरमद्रमन् धनः कठिनः पयो. वरः स्तनोयराः सा गुडः प्रसरतोटयतः कचापिनोवहित बनोमधुरः महावरोवनयध्वनिर्यवाः सा मती। महक नये बम्यापिनि विश्वः ! बहुलिससेनादुन्दये किम्य कम्पस विवर प् इन पोर यादृयत् ! कनिोदार्थमिदाताइयत् । कहा था- शिशुपालवधे। . मदयन्दिजान, जनितमीनकेतनः । अभवत्प्रसादितसुरोमहोत्सवः प्रमदाजनस्य स चिराय माधवः ॥ ३९ ॥ धरणीधरेन्द्रदुहित यादसौ विषमेक्षणः स्याटममन पश्यति । मदनेन वीतभयमित्यधिष्ठिताः बयोदशः सर्गः। टुतमेककर्मविवर व्यघड्या साडला पिझयादराया विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिर युगक्षये। मदविभ्रमासकलया पये पुनः स पुरस्तियैकतमयैकया दृशा ॥ ४० ॥ अधिकोन्नमहनपयोधरम्मुहुः प्रचलत्कलापिकलशङ्गकखना । अभिकृष्णमतिमुखेन का टिना स्थिरदृष्या विषयादराभ्यां विपुलेति । युगक्षये केल्यानं कामसुखपारवश्यात समान. য মনবিয় ময়ম্বধিবাম। নীমাধবঃ । यस त्रिपुटेन कुक्षिणा विश्व । तेषां प्रभाभि इसीहता सान्द्री- चिट किया रोमानिय तेन वरपक्षपेन दधे घसम् । अयाच तात्कालिक पहाररक्षणविलास । यलेन्द्रनीलमाया रोभाव- बीपलीकरणोच्या भावमि रोमराजिलमतीतेनिमदवारो. बन्यते इति वस्तुनालहारध्वनिः ॥ ४ ॥ निजेति। काञ्चित को मिनालीयेन भौरमेण भौगन्थ्येन धमि- ताको घमण पारिताना माणां पक्षतयः पचम्लानि । स्त्री पक्षतिः पचभूमियमरः । पनातिरिति निमत्ययः । ता एक व्यना নানি বিদগ্ধ মধেৰিষ্কাৰ। ৰাষামনিৰ অৰি ৰাগিন पर्मशारि खेदोयस्य सेन अभिगौरि चौरभिसखस् । आमिर- अदीमा। पनिरोपा दृष्टियस्य तेन वपुपा निमिशन पुरोला इन्द्ररस्याधिदेवतेत्र माया विभारिता ततिति यात् । अनि मेप. पदर्शनजन्यज्ञायझार्यभाः। याति पत्तिडता स्यादिशानि- दर्शन युनिभिः । निमेश्मयनिरीक्षच तृष्णोभावाट्यालेति प. यात् जामौरभानिमेषतायो पुराधिवासा राभिदेश्वासन- Issuantur TIN .
८५ शिशुपालवधे । मदयन्दिजान, जनितमोनकेतनः । अभवत्प्रसादितसुरोमहोत्सवः प्रमदाजनस्य स चिराय माधवः ॥ ३॥ धरणीधरेन्द्र दहितभयादसौ নখা: স্ব। विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा নয়নানি অয় তুমি যায়। मंद्विभ्रमासकलया पये पुनः ষ ঘদিনময়কা মা ৷ ৪০ । अधिकोन्नमवनपयोधरम्मुई: प्रचलत्कलापिकलगडकखना। अभिवष्णमा लिमुखेन काल ননদগ্ধৰিৰ নম্বর বিঘুরনি। বৃহত্তর জাল বা ভিদি নিদিব: বিন- মুখ ঘনবিন্নয: যথাবিব বিলী। মদ, অল্প সৃষ্টিন কুবি । ভিৱ পন সুনঃ সুরন্থিায়ী। সুনাম্বাধয়াদবিবি যাক। ধী ইনিং: ৫ ৪০ ম স্বৰবিনি। অ ধির' ঘানিৰিীঘাভিনিছুর ধ। ভয় ছিলাম। দীনী স্ত্রী কাষৰীৰিৰৈ ৰেী- দিকে ঘন মধু সহ বহুষি ষৌমার্য ভাষা। ভৗ নিম বীবিজ্ঞাহী ঘৰ ল্পৈায়ানে ? বিয়ানী হিলি ললী। বড়ীয় দূগন বিদৰ দিহিনি যা ঘধে মৰমঃ যভোগীয়। অরবি সভা ঋত: বলিনাঃ যে, যু: মন মক্কা বিন বিদিশা: দা চুদি মাঘি দেখোন্তানি সা। আম বা বিশেষ গত ৮রিয়াল- ৱিক ৰালিৰ কাষৰ নুনানিয়ায় বাঘিয়লিটি : ৪২। দতি। স্বয় হালকা হা ধুলস শাদি- বিবেক-বলম্বীৱিদ্ধ হনদাস করা।
त्रयोदशः सर्गः। विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मंदविसमासकलया पपे पुनः स पुरस्त्रियैकतमथैकया दृशा ॥ ४० ॥ अधिकोनमवनपयोधरम्मुई: प्रचलकलापिकलशकस्खना। अभिकृष्णमालिमुखेन कार दुतमेककर्णविवर व्यघट्ट विपुलैति । युगक्षये कल्यानं भाग যখ মনস্থূিন্নয: যমালালা নাখনি यस हरविपुलेन चिणाहापुरुषचिन्तन चेति सूत्रम् ॥ ५० ॥ ना इव ॥ ५२॥ . ... वर्षयति । अधीलादि। अधिराखि रात्रिषु । असमानः । यात सभायां मभोलिहामवालिहाम किम् । रोयम् । कलधौत रूपईनोरियमरः । तहसीनाः धरला गिहायेषान्नानि वैमानि रिकभाकानीन्यथः तेषां रचौ ममाया निपतन प्रविन निदाघदीधितिर तथाशिम हिमांशुः पुनरपि दुग्ध- वारिधी धोराब्धौ क्षण गर्भवास' न तु भवनात्मागिर मिरगम- काम भनि भाषः अवापत् प्रापदिवेत्युतम क्षा। तया वेश्मनां चन्द्र- भएडसाविक्रमोषच्यते ॥ १॥ अपनेविति । सीबते रमिति चयनामि तेष महेषु शिति. रत्नानां नीलमशीनां रश्मिभिरिनोकतानि हरितवर्णीहनि अन्तराषि मध्यानि यामांता लोहितमण्योरोहितकाः पन रागाः । होहितान्मयादिति कर प्रत्ययः । तैनिर्मिताः भुत्रोभूमो रिलाः शैवला. याध हा जमदग्निम्यूनोः परसरामस्य पितृणां पणीः प्रिरीरम इनेअपमा वा सभा वहति स । जामदग्न्यः चलिया: पयो. ass. सनात - शिशुपालवधे। करवालकोमलरुचापेक्षितैः । उदकर्षि यत्र जलशया जनै मुंहुरिन्द्रनोलभुवि दूरभम्बरम ॥ ६० ॥ अभितस्मदोऽथ हरिपाण्डवो रथा दमलाशमण्डलसमुन्नसत्तन् । श्रवतेरतुनयननन्दनौ नमः शशिभार्गवायुदयपर्व नादिव ॥ ६१॥ तदलच्यरत्नमयकुद्यमादरा दभिधातरीत इत इत्यथो नृपे। धवलाश्मरश्मिपटलाविभावित बपिण्यामा रुचिर्यस्यास्त्रमा इन्द्रनीसमुषि इमित परेल मानमान बनेनोपेक्षित स्पसमेतत् + चमिति उपदिष्ट मेरस रागसुकाम भेलगाया जनधान्या गुजरमम्पर' बस्न पदक मितम्बाइ मुलम् । अवेन्द्रनीलस्यनमाढस्यामसिनधान्ने भाभिमदतकार ॥ ६ ॥ यमित इति । यषामनारामण्डलेन तेज पुन सरासन्त्यो भासमाने मभू मूत्तों ययोस्तो नयमनन्दनौ नेवानन्द करो और माण्डौ गदोभिः सभाभिमराम् । सभित सि सिदितीया । रपात् धिमार्गी चमत्यादिमिचिटो चन्द्ररात्री ममोमिनो नभोमा दयाश्यापनाइदयाचशादिमाग्रता यती पन्तो। तरनिट एफमभजातपति एमाभ्यास कोषौ । माह में तथिचो रचातरणाननर यगोरिल युधिमिरे चार रादित रस मधातरि सति जन चागमामिामि दक्षाने पतोयी। बामियरममय बास रममितिकम् .
त्रयोदशः सर्गः। प्रतिहारमाविशदसौ सदः शनैः ॥ ६२ ॥ नवदाटकष्टकचितन्ददर्श सः क्षितिपस्य वस्तामथ तत्र संसदि। गगनस्फ़ शाम्मणिरुचांच्चयन य त्सदनान्युदनयत नाकिनामपि ॥ ६३ उदयाट्रिमूटि युगपच्चकासतो दिननाथपूर्मशशिनोरसम्भवाम् । रुचिमासने रुधिरधानि बिधता तेन सान्द्रेण रश्मिपटटेन मणिप्रभापुलेना धिमावितप्रतिहारमर सहारम् । स्त्री हार प्रतीहार इत्यमरः । 'सदः समां सरा वियत् प्रविष्टवान् । प्रत्र कुद्यपतो हारयोरसच्य त्वासम्बन्धेऽपि सत्- सम्बन्धोनरतिशयोक्ति ॥६॥ भवेति । अथ प्रवेशनानन्तर सहरिस्तान सदि समाया भव- मिटिकेटकाभि हिरवेष्ट कामिचितम् । हिरण्य हेम हाटस मिन्यमर । इटके कामालानाचितवणमारिषति हुस । पक मात- साविशेषवाचकम्ये काशब्दस्य तागि सुर्यविकारे । सवर्ष घटबद्धप- चारात प्रयोग । चितिपय युधिष्ठिरस पत्य सदनम् । निशान्नवल- भदनभि त्यमरः । ददर्श । यत् रुदन' गगन प मा उमराणा भपि रघा चयेन समूहेन नाकिनर देवानाममि मदमानि उदस्यतर सत् । अयतेस्तपूर्वाक न । अवापि टप सदनस्य परसदनादा- पिक्सासम्बन्धपि तत्सम्बन्धोतरतसयोक्ति ६ ॥ उदयाट्रीनि । अथ मसदन दर्शनाननर उदयाभूति गरे। युगपरकासतो प्राशमानयो ! सकार दीप्तापिति धातोटला. देमा, दिननाथर्स पत्रिी सूर्य पूर्णचन्द्रमसोरसम्भवा पसरपि ।
शिशुपालबधे। करवालकोमलरुचाबुपेक्षितैः उदकर्षियत्र जलशकन्या जनै मुंहुरिन्द्रनीलभुवि दूरमम्बरम ॥ ६ ॥ अमितत्सदोऽथ हरिपाण्डवौ रथा दमलांशमण्डलसमुन्नसत्तनू । श्रवतेरतुनयननन्दनौ नमः शशिभार्गवावुदयपर्वतादिव ॥ ११ ॥ तदलक्ष्यरत्नमयकुमादरा दभिधातरीत इत इत्यथो नृपे। धवलाश्मरश्मिपटलाविभाविन बभिसामा रुचिर्यस्यानमा इन्ट्रमोनभुवि कृमित परेप सामान्य मानेनोपेदितः 'स्वनमेतत् म मनमिति पदिमिररागन्तवन- भर्सल पाया असमान्या परमम्मर बम्न उदकार्य मितम्मा- दुतम् । थवेन्द्रमोलम्बनमारमायमिनमाने भानिमदतकार'." यभित इतिप्रधामनागुमाइलेन मम मममन्यो भापमाने जमू मूत्तों यथोत्रो भयन मन्दमो नेवानन्दको का पाएडयो हदोभितः उमाभिारम् । यभित परि निदिकोया। रथरत् रिमार्ग चमयादिशियायी चन्द्रको भोगतो. मभोभिए उदयासादयानमादिमातेरस पती मनो। सप्तम समभाति एमाभ्याको परमा अदिनि यो राशरमर मोरये धिरे बार. उदित इस रवमधारि लिन म मामिदम मारे सोदिया। बारसमय पर रममितिम बह.
वादशः सगा। प्रतिहारमाविशदसौ सदः शनैः ॥ ६२॥ नवहाटकेटकचिनन्ददर्श सः क्षितिपस्य वस्तरमथ तत्र ससदि। गगनस्फ शाममणिरुचाञ्चयेन य सदनान्युदनयत नाकिनामपि ॥ १३ ॥ उदयाट्रिमूभि युगपञ्चकासत्तो र्दिननाथपूर्मशशिनीरसम्भवाम् । रुचिमासने रुचिरधामिन बिभता ट - लेन मान्द्रेण रश्मिपटटेन मणिमभापुलेना विभाषितमतिहारमन श्यहारम् । स्त्री हाहार प्रतीहार इत्यमर । 'मदः समा शरा वियत प्रविष्टवान् । यल कुद्यपती हारयोरखध्यवासम्बन्धेमि तत्- सम्बन्धोतरविण्योति ॥ ६ ॥ भवेति । अथ प्रवेपनानन्तर सहरिसल ससाद समाया मय. भिहाटकेटकाभि हिरण्येष्टकाभिश्चितम् । हिरण्य हेम हाटक मिन्यभर टिकेगोकामाचानाञ्चितपणभारिष्यति हस । पक मन्ति काविसमाचकस्य एकायन्दस्य तायि सुवर्य विकारे । सुवर्थ घटबहुप चारात प्रयोग | क्षितिपस्य युधिचिरस बस्य मदनम् । निधान्नान समित्यमर : ददर्श । यत् सदन' गगन य या अस्तराणा भधि रपा चयेन समूहेन नाकिनर देवानाममि भदमानि उदमयत कर मत् । अयनेस्तपूर्वोत्कहर नह । यत्रापि पसदनस्य भरमदनादी धिक्यासम्बन्धपि सत्सम्बन्धोत तसयोक्ति ॥ ६ ॥ उदया ति । अथ पसदन दशनानन्तर उदयादि शव युगपत्रकासतो कापमानयो । चकार दीप्ताविति धातोटमा देस!! दिननाथपूर्सशिनो सूर्यपूर्णचन्द्रमसोरममता बमादि शिशपालबधे । . बलघुन्यय न्यषदतान्नृपायुतौ ॥ ४ ॥ सुतरां सुखेन सकललमच्छिदा सनिदापमङ्गमिव मातरिश्वना । यदुनन्दनेन तदुदन्चतः पयः शशिनेय राजकुलमाप नन्दथुम । ६५ । । अनवद्यवाद्यालयगामि कीमल नवगीतमप्यनवगीततान्दधत् । सालयोस्तधाभ्तयोर्योगपयोगादभूतपूर्वाभिरित्यर्थ रुचि योमा विकतो अपाच्युतौ रुचिरशाम्नि उपपलतेलसि । अलघुनि विश्ले थामने संहामने न्यबदनामुपविष्टौ। सदेनुडि पुपादित्वात् 'रडादेयः मदिरमतेरिति पत्वम् । चल सम्भावनया शर्वपूर्णेन्दुशोभासम्बन्धी सम्बन्ध सम्बन्धरूपातिशयोतिः॥ ६४ ॥ सुतरामिति । नद्राजकुल' कुरुकुलम् । सकल कामशिदा सकलदुवा हारिणा यदुनन्दनेन लणे म सनिदाघ' समन्नापमङ्ग' मातरिश्वा वायु. तेन उदकाम्यस्य सन्नीति उदन्वान् उदधि उदवातदधौ चेति नि. गतः । तस्य पयोजच' गिनेव हुतरा भात्यन्तम् । व्यव्ययादाम्बद्रव्य इति अासप्रत्ययः । सुलेमाल पेन नन्दध यानन्दमाप । स्वादानन्द- पुरानन्द इत्यमरः । द्वितोथुजित्यधुच प्रत्ययः । सानोपमा ॥ ६५ ॥ बनवद्योति । सरिलायो विचारयुक्तोलासिकविलासिमीजनः क- नीलन: मयिवासलामिकविलासिनीजनः । म कहासिक समे इत्य. रः । पनपद्यमग वाद्य वंशादि नस्य लयः सामानीतम्य सम- गलवहामि छुतविलम्बादिमानानुवत्तीत्यर्थ | तालः काजक्रिया- म अय. सायमित्यमरः । नवगीतं यस्य तनवगीत तथाप्यमय ततो दादति विरोऽपि शब्द, घाईतत्व ददित्यशिरोधारो शामासः । अवगीत' त निर्वादे सुगौते च गाईते रति विश्वः ।
प्रयोदशः स ... ११३ स्फु टसात्विकाङ्गिकमन्न्त्यदुज्वलं सविलासलासिकविलासिनीजनः ॥ ६ ॥ सकले च तल गृहमागते हरी नगरेऽप्यकालमहमादिदेश संः। समतोत्सवन्तदिति नूनमुन्म दो रभसेन विस्म तमन्नहीतः ॥ ६ ॥ हरिराकुमारमखिलाभिधानवित् सत्सन्तःवर तेन नित्य साविक बना हस्तादि तेम नित्तमासिकम् । नित्से त्वदासत्वाभ्यां हे विधादिवसात्विक न्य- मरः। ते फुटे यस्तित्तथोकम् । वाचिक्यापपलक्षण मेनन । यथाह भगवान् भरतः । पदार्थाभिन यो नाम ने योगागासवन इति । अतएव कालिटामोमि छगनव वदनाथय मिधः स्त्रोपु टत्याम- धाय दयनिति। कोमल मधुर हत्यमुचनमद्दत चात्य । तथोक दशरूपको । मावाश्रयन्तु टन्य स्थानिय ताललयात्रयम् । याद्य पदार्थाभिनयो मार्गादेयी नयापरः | मधुरोइतभेदेन तद्वय विविध पुनः । लास्य दण्डारूपेण नाटकाद्युपचारकमिति ॥ ६ ॥ सकस इति । किच्चेति चार्थः । स राजा हरी कृष्ण हमागते सकले तव नगरे इन्द्रप्रस्थे। अकाले प्रसिइबसनाद्यनिरित काले । महात्माजम् । मह उद्या उलार यमरः। व्यादिदेश स्थानापया. मास | नूनमहोत्मप्यते उन्द्रदः वागमनात्कटानन्दस्य महीटतो धर्मनन्दनस तनगर भतत उत्सवा यस्मिन् तत् सततोत्म मिति इत्येत द्रमसेन वरया विसतममत् अन्यथा ६ कतकरणोपदेश रति मावः ॥६॥ हरिरिति । किञ्चेति चाधः । पसिनान्यभिधानानि नामानि मे. तोति शिक्षाभिधानवित् सहनामापशामिनः । नामहमे यार.
शिशपालबधे।
+ सवज्ञमा.
खजनस्य वात मयंमन्वयुक्त च ।
मदतीमपि श्रियमवाप्य विस्मयः
सुननोन विस्मरति जातु किञ्चन । ६८ ॥
मर्त्यलोकदुर वापमवाप्तरसोदय
नूतनत्वमतिरिक्ततयानुपदन्दधत्।
यीपतिः पतिरसाववनेश्च परस्पर'
सन्थामृतमनेकमसिखदनामुभौ ॥ ६ ॥
कालीतिश्रुते रति भावः । शाख्यास पा भिधान' च नामधेय'च
नाम घेत्यमर । अय हरि प्ण कुमारमारम्पत्याकुमारम् । बान
यांदाभिविभ्योरिलभिधानाट्ययी भार | खजनस्य बन्धुजनस । पन्धु-
रुमा यमर वार्तमनाम बारोग्यमित्यर्थ । धर्ति
पनगुन्दरोगे चैत्यमर । बाह्मण कुशव पृच्छत घलयन्धुमनामयमिति
मरमरणा) अन्वयुद्ध व्यपरत । प्रयोऽनयोग प्रचा1 चत्यमर ।
युजे कतरि लड । तया हि महतीं श्रिय सम्पदमायापि वियय
निराहकार राजन याएर जात कदाचिदपि किशुन किमपि म
विमति । सुजन सम्मोग्यहार न रोतीति भाइ' सामान्दैन
विशेष समधनरूपोऽर्थानरयास ॥८॥
मलेति । उभी वोपस कष्ण अमावाने पति धर्मकता परसर
मग तप्पलोईया' इभ च्यातरसोदय प्राप्त सौदर्य'
म्याटूभवदिर तिरिया श्रतिदिग्वतया नुपरमतवण पनि
वाश च भूतनामपूता दधा घनेक चिमट्या सभाप बेटि-
राज्जरासन्धादिकार्यचिन्नारुप तदेवायत दहिसदन सादित
पनो । याकर समरधानां प्राययो कि दो महापsit
भाष: ! सानेगा पापधाया एस | सहा ममिति पाए.
पार । सादात ॥ ६ ॥
वयादशः स ... इति श्रीशिपालबधे महाकाव्ये श्रीशब्दा लङ्कृतसान्त थीकृष्णसमागमोनाम बयोदशः सर्गः ॥ १३ ॥ इति श्रीमहोपाध्याय कोनाचतमल्लिनासरिविरचिते माप काव्यः याख्याने सर्वपारसे सवोदशः सर्गः ॥१२॥ चतुर्दशः सर्गः। तजगाद गिग्मुगिरनिव वेदमाहितविकागया दृशा। यज्ञकर्मणि मनः समादध हाग्विदांवरमकाइदोन्पः ॥ १॥ नमित। पदनानि वट । पाप कितन्य यदः काना पाम गर्थ पादी व कद इत्यमरः । रपादयोति कोः दाटेगा। सन मातोपदबारादीपोयुधिलिन कषि पदासाने मग माधन मयबाधा न हरि निधार । ईका- या महादया मा राधा नइ हिरामदिनुले धाEि- विराथा पतन हः मध्ययं । गोविन्दनि । नारनोल गन्दिर पार को दाः। महिलामा नि: तग पर पर गिर लगाद । 'प्रपंपासादो:
शिशुपालवधे। लज्जते न गदित: प्रियम्परो वक्तुरेव भवनि वपाधिका ग्रीडमेति न तब प्रिय वदन ड्रीमतावभवतैब भूयते ॥ २॥ तोपमेति वित्थैः स्तवः पर- स्ते च तस्य सुलभाः शरोरिभिः । अस्ति न स्तुतियचोऽन्टतन्तय स्तोत्रयोग्य न च तेन तुष्यसि ॥ ३ ॥ न्यादिना गईि कम्मकत्यम् । यतोमचारतातमायोः संसृष्टिः । थपिन् सर्ग' योजतर प्रत्त राघराशिह रयोजना समी रति रक्षयात गिर जगादेन्युक्तांन्नामेव गिर दशभिः प्रप्रयति । सज्जत न्या दिभिः । पर अन्य' कश्चित्युमान प्रियङ्गदित प्रियवाक्यमुक्तः सविस्य ।। गदेई शादित्वादप्रधाने कर्मणितः । प्राधाने दुहादीनामिति पर- नात् । न लज्जते तस्रोत सुकवादिति भावः किन्तु पन्त - तोतरेषाधिका अपामाति । मयादिना मिथ्यावाचकवादिति भावः। प्रतते तु नव- मिलाइ त प्रिय बदन त्वा स्तुवनित्यर्थ बोड़ो न एति धननगुणा- धारे त्वयि वहोरपि प्रियस व्यमिथ्यालादिति भाव किन्तु स्तानेन प्रयत्नभाना पूज्य नेत्र होमता मयते प्रत्युत स्मेवात जिह पोत्यर्थः मह- तामनुक्षरा कत्वादिति भावः । पूज्यस्तत्रभवानिति सज्जनः । इतराभ्यो- पोति सादिमिकमाविलमध्यये समुति समायः ॥ ३ ॥ लोमिति । परखदन्या वितधैरसत्यभूतः स्तवः स्तोत्रः। स्तव तोर नतिः स्तुतिरित्यमरः। तोषमुतसुकतामेति ते च तस्य परय ते मियानवाः रोरिभिः प्राणिमिः एमाः सम्पद प्रलापा नाम निर चतुर्दशः सर्गः। ११७ वहपि प्रियमयन्तव ब्रुव नायजत्यन्तवादिताञ्जनः। सम्भवन्ति यददोपदूषिते साव सर्वगुणसम्पद स्त्वयि ॥ ४ ॥ सा विभूतिरनुभावसम्पदा म्भूयसी तव बदायनायति। एतदूढगुरुभारभारत वर्षमद्य मम वर्तते वशे ॥ ५॥ गंशावादिति भार । स्वयि तमित्याह । यतीति । सोलयोग्य ! पुषाकादिति भामन्धि सुमिचोमा मालिन भवति तेन तिवमा म तमिम ममीदक्षि गम्भीरत्वादिति भारः बाल मोबाये परपानराइपमामभूतादाधिश्चमायतिरेकामदार । १॥ पापील पचनमः स्वयमियर्थः परामयते माप तर नि মুখ ধৰু স্বামি বিবাহিৰ স মবিল সনি যার या सहवामा सम्बोधने । बहोष दूपितो न भवतोयदोग- दूषित पर्शगुपति माय मरगुण सम्पदः सम्मानि ! पारोपितगुए। गादोभूयापन frपयोनि भारः । सोमायाम पूजा- समामा सम्पतिम् ॥ on जरगुरभार! भरवादिनि भाष: पजत् परसम्म राकर भारतम् । भारतमामा रम् | पी भारती समः। बोसोय भारत ! पोदानीमायरान मन्दिरपास। एतरास पादपर। पशवहनासह हिदा चादरहामा nि | पापा धान्दार gal| रामारmart शिशुपालबधे । - - सततन्तुमधिगन्तुमिच्छतः कुर्वनुग्रहमनुज्ञया मम । मूलतामुपगते खलु त्वयि मामि धर्मामयवृक्षता मया ॥ ६ ॥ सम्भृतोपकरणेन निर्मला कमिटिमभिवाञ्छता मया त्व समीरण इव प्रतीक्षितः कर्षकेण वलजाम्पुपूपता ॥ ७॥ मारातिययाना भूयमी महतो विभूतिमहिमा कार्यामति यावत । पत्पमादलब्धमिदमैश्वर्यमित्यथ । अल निनश्वयंस्य भगवदतभावसम्पद पिना सम्बन्धऽप्यसम्बन्धोम रसिधयोति ॥५॥ मदेव स्तुत्या हरिमभिमुखीहत्य सत्यांशमावेदयति। सोहि । मन तन्तय संस्था यस्य ते ममतन्त ऋतम । मप्रतन्तुर्मस प्रातरित्यार । अधिगन्तुम्मान मिच्छतोममातुक्षयातजादानेनातपह प्रसाद कुरु सा पाय कुर्वित्यर्थ खत समर्थस्य कि मदतपणेत्याह हे प्रभो त्यधि मूलता मुख्य कारपतामधित्व चोपगते सति । मया धर्ममय माता धर्मात्मकक्षता मामि माना। मामोतेः कर्मणि लुइ। मागपि पदत्त यहादेव धम्ममर्जयन धर्म राजोद ममोति भाव 'चत्र प्रस्थ धर्म बन रेस्तन्मूलायन रूपमा मायापक तेन पदत्तपा मईया मामीयो मया धम्माधिननि तात्पर्य बन्यते ॥ ६ ॥ - सम्मति निर्मचा मिहोपा हि यागम। यजे स्तियां जिन गरि सोन्यादिना सम्म मारपस । कई मभिवाना अतएर सम्म तोपरोन "पादियाधनेन मया वरजान पायरामीन् । परजोधाभ्यराज सानो। पूषा परिव भावि मि शोक पता।
चतुईयः सर्गः। .. बोतविघ्नमनघेन भाविता सन्निधेस्तव मखेन मेऽधुनाः कोविहन्तुमलमास्थितीदये वासरथियमशीतदोधितौ ॥ ८॥ स्वापतेयमधिगम्य धर्मतः पर्यपालयमवीवृधञ्च यत्। तीर्थगामि करवै विधांनत स्तज्जुपख जुहवानि चानले ॥ ६ ॥ इनाते' मनन्नाचटः गलादेश सनियरहोति धकारादिर' प्रति भः। कर्षक ए कपीश्नेन समीरणो वायुरिव प्रतीचितः। प्रबाते मादिना धान्यस्योरक्षेप' पवन नहातं विमेव त्वां विना समारत- सम्भारेगापि मया यागो दुस्कर इति भार 10 गीतविन्नमिति । अधुना ता सन्निधे तो मसेन ऋतुना कला गीत- विरामविघ्न बनधेन निषेप भाविना भविष्यत इत्यर्थ । भावे पुर स्वमिचमीयुडित्यादिना टि चिसात द्विः। तथा विधीत- रोधितातुणा यारास्थितोदये ग्रामोदये मति कोशसरचियन्दिन योमा विहन्तुमान गन. २ कोपीत्यर्थ । अल हरिमरीचिमासिनोक्य. भेदा विम्वप्रतिविम्पतया अनिहित द्योतिनया समानहम्मतया निमो. दृष्टान्ताबहारः। यल वाक्यहये विम्वनिम्तियोच्यते सामान्यधर्म पायोलो: स दृष्टानो निगद्यत इति नक्षपात् ॥८॥ सामतेयमिति । यत् समतो स्वामिनि साधु पापतैयं विस्तार पथ्यतिथिवसतिसपर्टञ्। दृय वित्त' सापतेयामिन्यमला मन चलियस जिनमिनि पाक्षोकप्रकारादित्यर्थः अधिगम्य बना। वन पर्व पाच पाचितगट अबोधं वृष्टिं च मामितवान् । ततीर्थ- १२० शिशुपालवधे। '.. पूर्वमङ्ग जुधि त्वमेव वा नातवत्यवस्थ नतस्वयि । सोमपायिनि भविष्यते.मया वाजितोत्तमवितानयाजिनाः ॥ १० ॥ कि विधेयमनया विधीयता गवत्प्रसादजितयार्थसत्पदा। शाधि शासक जगत्त्रयस्य मा भाश्रयोऽस्मि भवतः सहानुजः ॥ ११ ॥ गामि विमाधान करवं करिष्यामि । विधानतः । पालित पईबीता साई प्रामप निर्वदिति अरणान् । तच पात्रं त्वमेवेत्याह। नई शुभस्त मैवस्व मदैव सुङ्घस्यर्थः जुषी प्रीतिसेवनयोरिति धातो ट। धनले जवानि च जुड्या नमुखेनापि तवैध भोत स्वादिति भावः । जुहोतेः संप्रनलोटि मनिरादेशः ॥ ६ ॥ पूर्वमिति । वेति पञ्चान्नरे व्यथीत्यर्थः थल से शष्य ! अथ सम्यो. धनार्थकाः वः शङ्ग ई ई भो रम्यमरः । पूर्व त्वमेव जुधि यसखे- व्यर्थः । भलभ्योद्धिरिति हधिरादेशः। मोमपायिनि यि पर भषे वने । दीक्षान्तोऽभ्योयन रत्यमरः । सातजति सति नतीननर मया वाहिनः उत्तमोविज्ञान: राजस्थायः । ऋतुविस्तारयोरती विनाम लिषु तुझके इत्यमर । तेन तथा यानिना भवियते। भावे नद । बियि इटवति पवादह बोरत्यर्थः । यत्र शोकवयेन हरयोगा- मबिच तत् सम्बन्धी रतिशयोकिः ॥ किमिति । अथवा त्वत्पमादेन वदत्तपहेपनितया लयचखया बम- यार्चममदा धन सम्पदा विविधय किमयविधीयतां वय क्रिया मत व्यसनन्त्र या हे जगचयस शासक मत मवेशिका माधि ।
चतुर्दशः सगः। तं वदन्तमिति विष्टरश्रवाः श्रावयन्नथ समस्तभूभृतः। व्यानहार दशनांमण्डल व्याजहारशवलन्दधहपुः ॥ १२ ॥ सादिनाखिलनपन्महन्मह सम्पति स्वनयसम्पदैव ते किम्परस्य स गुण; समनुते पथ्यवृत्तिरपि यद्यरोगिताम् ॥ १३ ॥ शिक्षवेत्यर्थः । शमिशॉट इझर म्योईईरिनि धिरादेयः भलोभनीति सकारलीपः। सहानुज । मानुजः धनु । वोपर्जनसेति समन्दस्य सभापविशल्य । भवत. तवायोरियोस । विधयोविनथयाही वचने सित थायर यमर । अलानावसानत्वसम्बन्बोले रतिश्योक्तिरिति । दमलोया भाचार्य नतेतिप्रियतराख्यानातु प्रेयोऽलवार | प्रियः मियतररास्थानमिति रक्षणात याधुनिकास्तु भावनि बन्धने प्रेयोनहार रति नक्षय न । सचीनीदस्तल तबो प्यते च ॥ तमिति । प्रधानन्नर विष्टराविक कमी यस च विष्टरमा विष्णुनारायए. वयोव कुलोरिष्टरवा इत्यमरः । इति रता • वदन्न भयम् । कासमत धनि पान पारयन् दधनां समण्डनमिति ब्याजोपदेशोयस तेन हारेख गलाहारेण भवन श्याम वर्दधत चाबहार व्याहतान् । अल दयनागु"एडम्य ध्याजगन्नासत्याविपादनात् यपरमेदः ॥१२ बदुसा विमति रेयादि नालोरमाइ। मादितेति । सम्पति ते तर महादसे तनमानदेश निक्षनीतिमहिनादिनासि- रन विजितकमहराजा न तु मदतुमानादिदि भारः तपाहि शिशुपालवधे। तत्सुराज्ञि भवति स्थिते पुरः कः क्रत यजत् राजलक्षणाम् । उहृतौ भवति कम या भुवः श्रीवराहमपहाय योग्यता ॥ १४ ॥ शासनेऽपि गुरुणि व्यवस्थित छत्ययस्तुयु नियुड्व कामतः। मच्या हिता सुत्तिनपानादिनिया यस पोपि धरोगिता मापोग्य' भमनुते यदि प्रामोतीति घेत सोऽपि तदारोग्यमित्यर्थः विधेयमा न्यात लिहता। परस भिपजग्म गुणः कि नेत्यर्थः। पवार. रोग्योपाध्यत्वापिसोपोस्तु हितमेध्याशिवोम तत: सव- भपमर्थः पराधीन मरियपचार रति भावः । दानालद्वारा तुगमः.. यदु पूर्वमा लुधि त्वमेवेति तायाह । तदिति तत्तका हुसरोया ताधिसरितादि । राति पिजयप्रजार जणादि. दुपयोगात शातिये । पूजनादिति समाधानतिर। भनि मधि पर स्थिते पनि समान्य रण:। रामः पलियसमक्ष मसाधार' यन' मा राजपयमिय: यज को पी. सारामा राजपा यजेरि राजाधिशारजाप्पाहामा भेति भावः। संभामा लोद । अत हातभार । भर घाती सप र चोर पादिरा पाय का पुन योग्यता पा. मर NR असापीमार्यः। योगाय प्रभyala योग्यः । मोगा. पनि यमाया | यह राजयो. गरम मिर. ना. यमोद पापोपमापनेनादिका TAIT | भायन नि । पुरव- पिरेम भागने पियोगे माया पालिता।।
चतुर्दशः सर्गः। त्वत्प्रयोजनधनन्धनञ्जया. दन्य एष इति माञ्च मावगाः ॥ १५ ॥ यस्तवेह सवने न भुपतिः कर्म कर्मकरवत्करिष्यति । यस्य नेष्यति वपुः कवन्धना म्बन्धुरेप जगतां सुदर्शनः ॥ १६ ॥ शताखतु कर्तव्याध कामतो यथेच्छ निवुडचे प्रेषय । अनुचितमे- सचिवम्रीति सहोच दारबबाह । वदिति । स्वत्प्रयोजनमेम धन' यस तं सरकनिमिष्यर्थ । मां धनानि उयतीति भन भयो नमः। संज्ञायां भनिधारिसहितपिदम इति समाये समा मनः । तआदेषोऽन्यः कण रति मां मारगाः माहि । नियो- गसञ्चयार्थशारः । अवपूर्गदिणे माडि । उहः पोगा लुदीति गादेयः न माड्योग घटप्रतिषेधः । उभयोलत्कार्य निरचनावर- भारामयात्मवाच नावयोर्मेदातिपत्तिः कार्येवर्षः तथा च बह- देव नियोगेऽयमष्वोच उचित इति माप अतएवानयो क्यार्थयो.. उतमदावादाक्यात कायनिगमलद्वारः स प णयोर्मेदाभेद- पातिय यो कमन्न इति अनदोरणादिमावेन सहर'१५॥ यदोन बोतविमित्यादि तलामयदानम्मतिजानीते अतिको भूपतिः तवहारिन् सपने यज्ञे। वन मनने साने सोमै निर्दन- नापि तु विश्वः । कर्मकरबल परत कर्मन करिष्यति तस्य भूपने- ईपुः जगता बबुः क्षमहत्त्वादिति भावः एप सुदर्शनी माइकम् । अहोउझोपते पायजन्य सुदर्शन इत्यमरः। कामता वित- शून्यतायेत प्रापयित छेत्स्यामि चपास शिर इत्यर्थः। पान्य सनिः प्रोक्लमममूईटेवर इति विश्वः। सतीविना न काति भाव' चा सुदर्शने बघुतरूपवादूपकाबारः ।।६ शिशुपालवध। इत्युदीरितगिरन्टपस्वयि यसि स्थितवति स्थिरा मम । सर्वसम्पदिति शौरिमुक्तवा नुवचन्मुदमुदस्थित कतौ ॥ १७ ॥ आननेन शशिन: कलान्दध दर्शनचयितकामविग्रहः । आप्तुतः स विमलैजलरभू- दष्टमूर्तिधरमूर्ति रशमी ॥ १८॥ तीति । तीत्य' उदीरितगिर सपन्यस्तवाच' गौरिन्पो युधिष्ठिर! स्वयि श्रेयस्यन्यदये विषये स्थितवति खयि मखरे सतीत्यर्थ मम सर्वसम्मत स्थितियनपान । मुदं उहहन् सहाय सम्पत्त्या सन्तुष्यन् पन् । प्रतापुर- दिन क्रत' कहुँ उद्यकवानितार्थ । तिटते डि उदोनईकर्मपि इत्यादिनात्मनेपद स्थाधोरिति सिंच: किश्यादि कारः हसार गा- दिति सकारलोम ॥१७॥ यथ पशिता लोकरनेकधा कत' पर यति । पाननेनेवादि। बाननेम यथिनः कलाभिवं कला कान्नि दधत । मिदमारङ्कारः। शशि इत्यर्थः। प्यन्यन गशिखण्डधरतार्थ । दर्शनेन चयिती ना. पितो कामविग्रहो कामक्रोधौ येन सः। अन्यत्र घर्टि दम्बमारपरीरः यिमजसरानुनः स्नानः नद्या मातीत दोघायां नामविधानादिति भारः। ग्रन्यत्र गोदकसिका गगाधरीतार्थ ।। सहपः। अधामों पूरणी अष्टमी। तस्य पूरणे इहिति उट मपय मानादमधामरिति महागमः टिइहाजिर Tडी । बटामा म्फोगा समाहा. भूर्ति । अधिनार्थ तण घरोधारयिताष्ट: पहले पूर्विरभूव मोम धतई मः सर्गः। तस्य सावरपुरुपेण तुल्यता म्बिभ्रतः स्वयमकुर्वतः क्रियाः । कर्ट ता तदुपलम्भतोऽभव दृत्तिभाजि करणे यथविज ॥ १९ ॥ शब्दितामनपशब्दमुच्चकै वीक्यलक्षणविदोऽनुवाक्यया। दीक्षितोऽभूदित्यर्थः तथाप्यागमे शिवर्तित्वमसिद्धेः । अाल प्रहतार नयोर्ट परिवयो। विपन्दमालाधम्मत् झेपालवार १८॥ रोति । क्रिया कमणि होमादीनि । अन्यल पुण्यपामाथि प्रथमतोऽनतिमतः अन्यात उदासीनस । अतएव साझा पुर धे शाशास्वोतनाममा तुल्यतां विधालय राजा करणे अन्न करणे यथा वुद्धावित्रतार्थः । ऋतौ यजतोति ऋत्विक, याजका । मालि जोवान काच ते मरः । विग्दष्ट गति निपातः। तमिानसि भानि होमादियापार कुस्तीत्यर्थः। अन्यत्र पुण्यपाप कारिदि मति तदप नम्मतः तस्य ऋविगत्तरपलम्भान्मभेदमित्यतु न्याना कर्ट ता क्रियानुशारत्वमभवत् । तदैव विधिसामर्थ्यादिति मा त एकाह भगशन जैमिनि अन्या वा स्यात्परिक्रिया स्नानात्सत्ययात्मनेपद रति । यन्यत्र तदुपलम्मत तम्या बुषित रुपलम्भालादित्य नातसन्धा भादेव कई प्रमभवत् स्वयं क्रियाभोगरोहितोऽपि छात्मा बुद्ध समिधाना नसटिशयत्तथा भवतीत्यर्थः । उपमाला १ ॥ যকিনিনি। বান্ধৰিীলীদামামা। বল হৃঞ্জি योगजनयापारवन्नः ऋत्विजः। ब्रोधादिनादि निमत्यय' । अमुच्यत इति अनुवाक्या दया चतुपाक्यया । चमूचया याश्या जुहोतीति श्रुतेः सा र प्रशास्तपाद्या नदमावे छोटपाया देवताहानी शक् । यह कोई त पजोः कुघिमातोरिति कृत्व' शम्दसंञ्चत्वाइ चोपदशामा शिशुपालवधै। - इत्युदीरितगिरन्नृपस्वयि थेयसि स्थितवति स्थिरा मम । सर्वसम्पदिति शौरिमुक्तया नुवन्मुदमदस्थित तौ ॥१७॥ आननेन शशिन: कलान्दध दर्शनचयितकामविग्रहः ।। श्रा नः स विमर्जरभू दरमूर्त्तिधरमूर्तिरष्टमी ॥ १८॥ नोति । इतीत्य उदीरितगिरममन्यस्तवाच यौरि मपो युधिष्ठिरः त्वयि श्रेयस्यम्य दये विषये स्थितयति त्वयि मधुरे सतीत्यर्थ मम सर्वसम्मत स्विरेतालयान् । सदं उद्दइन् सहाय सम्पत्तया सन्तुप्यन् एन् । प्रनाउद- स्थित क्रतु' कर्नु उदयनगानित्यर्थः । तिष्ठतेनुडि उदोकपि रमादिमात्मने पद स्थाघोरिति मिथ: कित्त्वादिकार' शुखार का दिति मकारलोप ॥ १७॥ वध पञ्चविंशता लोक रनेकधा कद घर्ष यति । याननेनेत्यादि। माननेन मशिन; कलामिव कला कान्ति' दक्षत् । मिदनाङ्कारः। शशिमुख यर्थः । धन्यव शशिखण्डधरेतार्थः । दर्शनेन क्षयिती ना. गिती कामयिपड़ो कामक्रोधी येन सः। धन्यत्र दृष्टि दम्धमारशरीरः यिमखैजसैराशुतः सातः नद्या मातीत दोक्षायां नाविधानादिनि भावः । प्रत्यल गोदकविता गङ्गाधरीत्यर्थः। स भूपः । अष्टमी पूरणी यष्टमी। तस्य पूरणे डिति घट प्रताय' मानादसहप्रादेरिति महागमः टिहदानित्यादिमा डीम्। पटा मूतौनां समाहारी रमूर्ति | सबिताध रयादिमा समाहारे हिगरेकवचम मापुसकच । नस्य धरोधारविहार मूर्ति धरः शिवः तस्य चमी पूर्तिरभूए कोम पतमः सर्गः। १२५ तस्य साहयपुरुषेण तुल्यता बिभ्रतः स्वयमकुर्वतः क्रियाः । कर्ट ता तदुपलम्भतोऽभव दृत्तिभानि करणे यर्थावज ॥ १८ ॥ शब्दिनामनपशब्दमुच्चकै बीक्यलक्षणविदोऽनुवाक्यया । दीचिनोभूदितार्थः तस्याभ्यागमे शिवमूर्ति त्वमभिः। बाल प्रह नवोट पशिवयोः विवपन्दमालसाघम्मोत् झेपालबार IC तति । क्रिया कम्माणि होमादीनि । अन्यल पुण्यमामाथि चयमकूवतोनितिमतः अन्यात उदासीनस । अतएव साहब पुर যত্ব ৰান্ধাযীলায়লা রাঁ নিদ্ধয় মা জঘ অল करणे यथा युद्धाविवेतपर्य। तो यजतोनि ऋत्विक् याज: । पति- जोयालाच ते इत्यमरः । विग्दष्ट गति निपातः। तसिन नि. भानि होमादिव्यामा कुपतीत्यर्थः । व्यन्यत्र पुण्यपाय कारिदिए मति तदुप नम्मत तस्य कविगत रुपलम्भान्मभेदमित्यनु रन्धानादेव कर्ट ता क्रियानुशारत्वमभवत् । तथैव विधिसामादिति भावः | छत एवाह भगवान् जैमिमिः ग्रन्या चा खात्मरिक्रिया स्नानासारयात्मनेपद इति । छान्याल तदुपरम्मत तसा घुमित रुपसम्भात्हाधिवेनासन्धा- मादेत कई रामभवत् सयं क्रियामोगरोहितोऽपि मामा बुद्धो मानिधाना. तस्फटितथा भवतीत्यर्थः । इपमारवार यन्दितामिति । वाक्यलक्षणविदोमीमामाशाखमा । यजन कर्मि- खोबजनच्यापारवन्नः दिन | ब्रोनादिवादि निमत्ययः । चमुच्यन रति चतुवाक्या तया व्यायया ! चमूच्या यादया जुहोतीति श्रुतेः साप प्रशाम्तमाया तदभाव हो पाया देवनाद्वानी ऋक् । दाई कोर्दन पनो कुघिमातोरिति कृत्व' सन्दसंगलाइ धोकसदशामा ..
१२३ शिशुपालवधे। याज्यया यजनकर्मिणोऽत्यजन् द्रव्यमातमपदिश्य देवताम् ॥ २० ॥ सप्तमंदकरकल्पितखरं साम सामविदसङ्गमुज्जगौ। नत्र सन्तमिरन वरयः पुण्यम्सग्यजुपमध्यगीपत ॥ २१ ॥ मिति म प्रतिषेध । उनका अनपदयघा तथा पब्दिता मनसे मोच। यकाशितामिवर्थ उच्च • दायित इति विधानात् । मन्द चन्दने इति भावोहोरादिकाकरणिक देवताभिन्द्रादिकामपदिश्य यजा परापुरोडागादि हविः समूई इज्यतेग्नयेति याक्या साप होट पाधा यागामाधन मृा याम्या जुहोतीप्ति शतेः। पूर्व पर बोगर्यदिति करणे यत् यजयाचश्चम चर्चति कृत्वप्रतिपय नया अवजन अयाचित्यर्थ । वनोद्देशेन व्यत्यागोयाग तिला ग्यात् । स च त्याग' सामान्यन पाहनीये जहोनीति तदा पनीय इति सामान्यन्यायात विधानादन्य वैति धेयम् । द्रष्यायाग साध्वर्य मात्र कार्ट वेऽपि याम्या पुरोऽनुशायदार होमपशास्तोरपि साहित्यादत्यना मिति बहुत्यव्यपदेशः । तथाच मैलावरुन पुरोऽनुवाक्यायाम तनावा मत्कापित देवतोद्देशेनाध्वयु होस पठिमयान्यान्ने वषटकारेण सोमा. दि हायरनावत्या भीदित्यर्थः । सभायोतिरनवार ॥ नति | नत मतो । सामामि वेतीति सामविहाता। मप्रभेदं सप्तप्रकायथा चा करेए इस्तम कल्पिता सम्पादिता सरा' निषा- दादय यस्य तत् परविन्यासभेदादिमिति सप्तखरमित्यर्थ । निमा- भगान्धारमइसमयमयताः शमशेयगी पदमरः । यहा परा: कष्टादयः । १. प्रथमोहितोयो भन्दोमोच इत्यादयः । भाद्रच. नरादिकाम हमस्खचित उज्जगौ उगायत् । फिच समतगिरा प्रिय .
चतुर्दशः सर्ग:।। १२७ बड्वदर्भमयकाञ्चिदामया. वीक्षितानि यजमानजायया । शाणि प्रणयनादिसंस्कृते नेहवी पि जुहवाम्बभूविरे ॥ २२ ॥ नाचता निगदितु विभक्तिभि । सत्याच.! प्रिय सावञ्च सन्त' इत्यमरः। धरयोविद्वांसोहोलव- वाय. पुण्य श्रेयस्करम् । चश्च यजूषि घ तत् ऋग्यजुषमम्निमोर षे इत्यादिकम् । इन्द कवद्भाव बचतुरेत्यादिना हन् समासान- निपातः । चध्यगीयत । रहोबुद्धि विभाषा सुनहोरिति गाहादेशः पर कुटादिवात सिच. किन्च धुमेहाादिना रत्वम् । व्यन वाम राम न्यादौ वृत्तानुमासभेदोद्रष्टव्य ॥२१ बइति । बर दर्भमय दविकार' काक्षिदाम रश्मागुषो यया तवा । दामेति हावभाभ्यामन्यतरम्यामिति हाप्यत्ययः । यनमानो यष्टा । पूजा यो शानजिति बजे शानच्प्रन्यय । तस्य नायया पत्नया वीक्षितानि दृष्टानि हपि भाज्यानि पत्यवेक्षन इयानाय पनावेक्षणसंसार- विधानात् अर्थप्रधानावात सर्वेषा मान्यादीनां प्रावधान वीक्षितत्व- व्यपदेश. श्ययन नाम गाई पत्याइन्य मन्ने पापतने सादन ग्रादि- सन्दापरिस्तरण परिधान ममागादिसलारस पह. सेप्रणयनादिभिः संस्कृते साहितात्विये गुणि अग्नौ । पई शुमा हरावर त्यमरः। प्यालाथाहानीये बुहोतीति हूयमाने अध्वर्यु: कता । तुहमालव्याप्टतथा मुवाहवनीय प्रधानमिति न्यायय चनात् । तै पत्विभि बुवावमूधिरे। जुहोते: बर्मणि जिट भीहोमवामिति विशल्पादाम्पत्यय । झाब विषा यस योमधातुपासोवियथा वाचायपर तमेदेन निभाने बभेदरूपातिययोरतमान का २२ ॥ ननि । तल गरिन ताप यजपा चन्यातस पदसा- .
१२८ विशपालबधे। व्यक्तिभिश्च निखिलाभिरागमे। तत्र कर्मणि विपर्याणीनमन् मन्त्रमूहकुशलाः प्रयोगिणः ॥ २३ ॥ संशयाय दधतोः सरूपता दूरभिन्नफलयोः क्रियापति। । अयथाविपचनादिभेदेन विपरिमन म्हः नल कपाः । प्रयोग पपा. भस्तोति प्रयोगिणः प्रयोहार विनः छागमे यानाये मिखिलामिभि. निभिः प्रथमादिभिः विभक्रिमिसिविक्रि भित्र विभक्तिपाणं वच- नोपलक्षणम् । यतिनिलिग वानमा सेन निगदित पठितम भवत्य- भक्युवादिति बालसानिगदितम् । अन्नस उपमधाममिति ! यमुक नार्थस्य नशब्दस अप्सपेति समास | अप छलरीति हतीयान्तप्रति- पकमरय तवायें। प्रश्नमा तत्वतर्णयोरिति विश्वः । अलसा तत्त्वत इत्यर्थः । अस्मिन् पो नैकपद्यनियमः । सं भन्नम् । शनि देवतारूप पाक्य विपर्यधीन मन् विपरिषमान्न म विभरिपमितान इयर्थः। पिपरिपूर्वकास ण्यत्सास रामधातो दुह सबगावे सन्या इत्यभ्यास से दीर्घोलपोरिति दीपः। उपसर्गादयमासेपि पोपदेपनि सत्यम् । बाल भावति पाठविशेषयगया मन्त्रविम रिपामनडेतत्वापदार्थ तक काम्य. विनम् । २३॥ संशयायेति । संशयाय सन्देहोत्यादमाय सरूप बाय दधती.. उभयत्र रूपमायादय समासोज्यं वेति संशय' कुर्वतोरियर्थः । यथेन्द्र. भावरिन्यत्र न्द्रय गल पातयिता इन्नेति पीतत्पुरुषः अनेन्द्रः शत्रु योति बमोहिरिति साथस्य तलामिममे दोषमाह। क्रिया मजन कर्म ना पनि तामुद्दिश्य त्यर्थ दूरभिन्नमत्थ नरिक्षण फर्म' ययोरभित्रफलयोसयोरर्थभेदाकर्म यः सभेद' प्रतिपादयतोरि थप यथेन्द्रशरिम व प्री समाये रत्वे त्यस्येन्द्रानव बोडो .
चतुर्दशः सर्गः। . अब्दशासनविदः स मासयो विग्रई व्यवससुः स्वरेण ते ॥ २४ ॥ लोलहेतिर सनाशतप्रभा । मण्डलेन लसता हसन्निव । प्राज्यमाज्यम सहीदपत निर्मलीमसमलीढ पावकः ।। २५ । ततस्येन्द्रण बध्यावमिति फवभेद इति भावः। समासयोरेवंविधयो प्रानयोः मोरित्यर्थः। भावलक्षणे समभो। सन्दशासनविदा अन्द- पावमा पन्येषा मनधिकारादिति भावः ते मरता कवितः स्व. रेण तवसमास विहितसरवन विसई' वाकोन समाभिधान' व्यवस्छ निधि अमिनु स्वरेज्य सभास. नाय विपर पति ध्यम्यतरसदारधारप च । यथेन्द्रयत्नु रित्यलेच पूर्वपदे दात- वेभ बमोहिवरेष वडमोहिममानिरायः इन्द्रः समुति दिप. हाधार पमियर्थः । व्यापूर्वस्य सतेर्सिटि अादेच रया विध- मादिकाय झर्जमादेशः । यल संशयजनकत्रफलभेदनिपाट कपदार्थयो. विभवया सन्दिग्धे न्याय प्रवर्तते इति न्यारेन रिपाइस पर- सायहेत यापदाद हेता रायचिमबारः १२ad नोति । ममता प्रकाशमानेन सोसायला योन्वाना एव रस. मारमताः । पई योनिशेतात शिवालियामिति रममा रसमा मिति सारः नामां सतानि तेषां भामरहम इस चिोति परोपातशा। भारोपड़ मार हतं वपटवारेप an' इमिनन । उत लिए पहनामिनाकर । निर्मीमसमभ- निम पामियः। मनोम' भनिमियमरः दोरपा मि. पादिमा मरिमरदानामभिध मधमानोनिमात I मा - १२८ शिशपालबध । यक्तिभिश्च निखिलाभिरागमे । तब कर्माणि विपर्याणीनमन् मन्त्रमूहकुशलाः प्रयोगिणः ॥ २३ ॥ संशयाय दधतीः सरूपता दूरभिन्नफलयोः क्रियाम्प्रति । . यथालिसपनादिभेदेन विमरियमनमूह तत्व कुशलाः प्रयोग एमा. मस्तोति प्रयोरिणः प्रयोकार विजः भागमे यात्राये मिथिलाभिभि- तिमि. प्रथमादिभिः सुबिभक्तिभिस्तिमिति भिव दिमकिपणं वध. 'नोपलक्षणम् । व्यक्तिमिलिङ्ग वानमा मुखेन निगदित पटत न भयाय. अक्युस्वादिति भानसानिगदितम् । प्यनर उपमहान मिति । धनुष मजस्य नयन्दम्य सुपस्पति समास । अघया खालसति सतीयानप्रति- इयकम एय सवार्थे । बलमा सत्वपूर्ण योरिति विश्वः । छनमा तयत म्यर्थः । अस्मिन् मो नैकपद्यनियमः । तं मन्त्रम् | कामदेिवतारूप पाक्य विपपीनमन् विपरिशमन्ति म विपरिमितवन्त इत्यर्थः। বিৰিন্ধাতু যা ঘষানী বুন্তু ক্লাস রুম সময় ব্রণ दोधानघोरिति दी। उमसर्गादरमाऽपि शोपदेशपति पत्वम् । यस भानमति पाठवियषयगयो मन्त्रविमरियमन हेतखात्यदार्थ हे तक काम्य- लिङ्गम् ॥ २५॥ संशयायेति । संशयाय मन्देहोत्पादनाय मरूपा साय' दधतो . एमयाब रूपमायादय समायोज्य वेति संशय' कुर्वतोरिषः । यथेन्द्र शव रित्यजन्दूस्ख शत्रुः पातयिता इनेति पगेतत्पुरुष। उतेन्द्रः सत्रु यति यडमोहिरिम सारुण्ययस्यः तवामियों दोषमा क्रिया मसत फर्म तो प्रति हादि स्यर्थ हरभिघ्नभय नविशए' फर' ययोरभित्रफलयोस्सयोरर्थभेदात्कर्म पः झरभेद' प्रतिपादयतोरि. त्यर्थ यथेन्द्र परित्यावर पडी समावेटवे शसस्पेन्द्रन्नित्व' बमोही पतयः सर्गः। १२५ ।। अब्दशासनविदः स भासयो विगई व्यवसः स्वरेण ते ॥ २४॥ लोलहीतिर सनाशतप्रभा .' भण्डलेन लसता हसन्निव । प्राज्यमाज्यम सदपट्टीत निर्मलीमसमलीढ पावकः ॥ २५ ॥ तु तस्येन्द्रा बभ्यवमिति फबभेद इति भावः। समासयोसंविधयोः प्रसक्तयोः सतोरित्यर्थः । मावलक्षणे सप्तक्षो। शब्दसामनविदः पन्द- शास्त्रज्ञाः अन्येषा मनधिकारादिति भावः ते महता विनः ख- रेप सत्ममास विहितसरवन विपई वाक्येन समर्थाभिधाम' व्यवसमा मिशिक्य अस्मिन् स्वरेऽय' सभासः नाय विमह इति धन्यतरपक्षावधारण' चक्रः । यथेन्द्रश रित्यतय पूर्वपदे उदात्त- तेम बमोहिवरेण वहबोसिमामनिमयः रन्द्रः सतुति दिप- हाभारणमित्यर्थः । व्यवपूर्वस्य सोनिटि ग्रादेच त्याचे विध. मादिका सादेशः । अन्न संशयजनकत्वमनभदमनिषादकपदार्थयो. विशेषगया सन्दिग्धे न्याय प्रवर्तते इति न्यायेन पिहय व्यय- कायहेलवालदार्थता शायचिद्गमन २ ॥ मोरेन । समता प्रसारमानेन वारसा इसयोधाला एव रस. ना रमजा: । बई योनिकीतादिति रिवासियामिति रसना रसमा मिति चार तास मतानि तेषां भामरहटेन इस मिति रूपोत्प्रेक्षा। पावशेष िवषट् न वषटकारण त्या मितवर्ष । हुन ति बशनमित्यमरः । निर्मनीमममम- लिन' मियः। मसोमसत भनिनमियमरः। दोरा नमि- नेपादिना भनियन्दामावरमनिचे मल्ययान्तोनिपातः । मान्य , ।
गिरपालवधे। किभिय निखिलाभिरागमे । तत्र कर्माणि विपर्याणीनमन् मन्त्रमूहकुशन्ना: प्रयोगिणः ॥ २२ संशयाय दधतोः सरूपता दूरभिन्नफलयोः क्रियाम्मति । पादिगारमादिभेदेम रिएममम मम शताः । प्रयोग एमा. भकोहि मयोगिय प्रयोजार विना थागर्भ सामाये मिपिचामिभिः किमिः प्रथमादिभिः विकिमिसिपिसिमित दिमानियहणं पच. मोपलक्षणम् । बामनिवाला सम निगदित पम्ति म भशाय. एक्युत्पादित मालमागिदितम् । यस उमसाममिति । प्रमुख मज मन्दस पति इमाम । अथवा पति सतीयानानि- पकमरय तवायें। बनमा नपर्ष योरिति विशः । मानवत इत्यर्थः । बनिन् पसे नै कपानियम।। तं मन्त्रम् । कङ्गिदेवताहम पाक्य विपर्ययीन मन् विपरिषमान विमरिपमितान्त इत्यर्थः । परिपूर्णकार एयता एमाहो मुह सम्बद्नावे सन्यात त्यभ्याउ स्यवं दोघासोरिनि दीर्षः। प्रसादसमासेपि पोपदेशोत पायम् । चार माझसेति पाठवषयगन्या मन्त्रविमरियमन हेतुत्वापदार्थ इतक' काय- विनम् ॥ २३॥ संचयायेति । संशयाय सन्देशोत्पादमाय सरूप साश्य दधतो कायम रूम मायादय समायोज्यं देति संगय कुर्वतोसिमर्थः । यथेन्द्र. মমরি য শামিমা নীৰ দুখীয়ঃ ভদঃ মুস্তু योति यानीहिरिति मारुम्यवस्था तनामियमे दोषमाह। क्रिया मलत' कान ना प्रति नादिरसत्य दूरभिन्नमत्य नविनचा फर' यथोरभित्रालयोसयोरर्थभेदारकर्म पः कसभेद' प्रतिपादयतोरि न्यर्थ यथेन्द्र रिसले व पठी समानतवेयोन्द्रान्तत्व बोहो 1 .
चतुर्दशः सर्गः। अन्दशासनविदः स मासयो विनई व्यवसमः खरण ते॥२४॥ लोलईतिर सनाशतप्रभा मण्डलेन लसता हसन्निव । प्राज्यमाज्यम सकृद्दपट्टत निर्मलीमसमलीढ पावकः । २५ । त नम्वेन्द्र अध्यावमिति फरभेद इति भावः। समायोविधवो मानयोः सतोरित्यर्थः । मावलक्षणे सप्तमो । सन्दशासनविदः गन्द- थानमाः धन्येषा मनधिकारादिति भावः ते मरता ऋविनः स्व. रेष तत्समास विहितसतशेन पिपई माक्येन समर्थाभिधान' श्यतमः मिश्क्युि अनि स्वदेश्य समामः नसाय विपद रति अभ्यतरपक्षाधार चक्रः । यथेन्द्रमनु रिलवर पूर्वपदे दात. ৰ বীৰত্ব ভীঘিনিষ: ক যম বি- हाधार पमित्यर्थः । व्यापूर्वम्य स्तेनिटि यादेच रत्यायै दियच. भादिकार्थेमादेशः । पर संशयजमकवफरभेदप्रतिपाटकपदार्पयो विषयगया मन्दिग्ध न्याय प्रवर्तते इति न्यादेन पिहय पर- सायहेतचापदार्थहेतक हास्यचिद्रमबारः ॥ २४ ॥ बोदेतामता प्रसारमानेन सोचायना इतयोज्वाला एक रस- भारमनाः। योचानकीलाई हति: पिसा सियामिति रसना रसमा मिति चामर.1 तासां भतानि तेषां ममामटेन म. विनि पोखमेशा। पारको पटकन परमार न्य जमिन त दिए पद्धमियमः । मिर्मीमममम. जिन शामिताः। महोमसत भनिनमियमरः । छोरा नाम- सम्पादिमा मस्निपदाकत मनिथ प्रायदानोनिपातः I माय शिशुपालवधे। तिभिन्न निखिलाभिरागमे। तत्र कर्मणि विपर्याणीनमन् मन्त्र मूकुशलाः प्रयोगिणः ॥ २३ ॥ संशयाय दधतोः सरूपता दूरभित्रफलयोः क्रियाम्पति। यथालिनपचनादिभेदेन विपरिणमनर तल कुपसाः । मयोग एमर• 'मनोति पयोगिणः प्रयोहार विजः बागमे यात्राये मिथिलामिभि. किमि प्रथमादिभिः विभक्तिमिस्तिहविभक्ति भिव विभक्तिपइयं वच- नोमलक्षणम् । व्यक्निनिर्सिङ्ग चालमा सुखेन निगदित पठितम भवत्य- गयुत्पादित मालसानिगदितम् । अन्य उपमहाममिति ) यमुक मर्यस्य नशब्दस्य सुम्सपेलि समास । व्यथवा नसेनि रतीयानपति- पकमरय नपार्थे । घनसा सस्वर्णयोरिति पितः । छानसा तत्वत इत्यर्थः । अस्मिन् पझे नैकपद्यनियमः । तं पन्नम् । सम्मान देवताहमा पाका विपर्यणीन मन् विपरिषभनि म विपरिमितवान इत्यर्थः । विपरिपूर्वकात गयन्ता शमधातो नुह सम्बद्भाव सन्धत इत्यभ्यास योग्य दोलयोरिति दी। इससदक्षमामि योमदेशवेति पापम् । शम माझमेति पाश्येिषपगाया भन्नविपरियमन तत्वापदार्थ तक काय- लिङ्गम् । २२॥ संययाति । संशयाय सन्देहोत्पादनाय सरूपल साहय दधतो । भयान कम माम्यादय मसासोऽय वेति इंशय कुर्वतोधिः । यथेन्द्र. যমুলিময় যন্তু যাবিনা নবি জীবন্ত ও যন্ত यनि यद्धमोहिरित सारूपस्य तवानियमे दोश्माई। क्रिया भजन कर्म ना प्रति नागहिग्स व्यर्थ दूरभिन्नमाय नविवश फर्क ययोरभित्रफलयोस्तयोरर्थभेदाकर्म प. फठभेद प्रतिपादयतोरि- वर्ष यथेन्द्रशरियलय पी समारपेटले समस्येन्द्रानव बमोहो पारस.स शब्दशासनविदः स मासयो विग्रहं व्यवससुः खरेण ते ॥ २४॥ लोलतिर सनाशतप्रभा मण्डलेन लसता हसन्निव । प्राज्यमाज्यम सहदपत निर्मलीमसमलीह पावकः ॥ २५ ॥ न तस्येन्द्र बध्यमिति मबभेद इति भावः। समायोरे विधयोः प्रयोः तोरियर्थः । भावर क्षयरे मनमो । शन्दशासनविदा भन्द- भानवाः अन्येषा मनधिकारादिति भाषा ते प्रक्षता विना ख. रेप तत्मभास दिहिवसरवन वियर वाक्येन समर्थाभिधान' या निवियु अधिन् बरेश्व समासः नलाय' वियह इति अभ्यारपसाधार' । यथेन्द्र रियाय पूर्वमदे उदात्त- মশ সীছিৰীয় ৰঙৰীৰিদাষবিষয়: : যখনি হিজ- हाधारयमित्यर्थ । व्यास सटि आदेच बाये हिच. पादिवायझेशादेशः । शव मंगयजनकत्वमनभेद प्रतिपादकपदार्थयो. विषयमा सन्दिग्धे न्याय प्रवर्तने इति न्यायेन पिहय व्यव. কারখানার প্রমিঃ। ২৪ এর मोहे ! महा मानेन बोगाला हेयोचाला एक रस. नारयोनिकोलाति: शिवासिवामिदि रसमा राविना हानि का मामटेन हर- कि मोदीक्षा। सरपोधि वाट्' कर पा बालमिव । इन विद यादहमियर लिया सि पनि । परम पविनमित्यमरः । कोरमा धादिमा निनादाद मनिक अध्ययानोनिमा !
शिशुपालबधे।
अत्यशेरत परस्परन्धियः
सत्रिणां नरपतेश्च सम्पदः ३२॥
दक्षिणीयमवगम्य पक्तिशः
पङ्क्तिमावनमथ विजप्रजम् ।।
দ্বিযঃ ধিনিহনিশি
इक्षिणा: सदसि राजसूयकोः ॥ ३३ ॥
वारिपूर्वमखिलासु सन्क्रिया
..
रप्रयोगविज्ञानानि । तदुक्त याचतात्कर्म योग्ने समीक्षेद कर
प्पामोति 1 तथा नरपतेराज' सम्पदः पदार्थसमृदयश्च परस्पर सत्य
ओरत यतियितवत्यः उभयेऽप्यतिसममा इत्यर्थः ज्ञानद्रव्ये हि श्रिया-
साधन तत्सम्पमस्य कुता बियापचार इति भावः । बलानपचारा-
क्याथेय साधनसम्पत्ति याक्यार्थहेतुकत्याहायार्थ हेलकाव्यलिङ्ग' तस्य
স্বল্পোনিলিয়া হাধমনীয়ত্বধীভকবে।
तुन्ययोगितयो जीविततेत्यनयोरगानिमाम सहर ॥ ३२ ॥
दक्षिणीयमिति { व्यथानन्तरं दक्षिण बौदार्यवान् । दक्षिणा कर
लोदारावित्यमरः । क्षितिपति गजा। दक्षिणामहतोति दक्षिणीयः ।
दक्षिणीयोदक्षिणाई तल दाक्षिण्य इत्यपोत्यमर । फरवरदरियाछ
चेति रमत्ययः स पङ्को स्वाधिष्ठिताया पावन' पायितार' पति-
पारनम् । पावते. करि क्युट हिननन अतिवर्गमित्यर्थ. पक्षियः
महानुसारेण अधिगम्य प्राय सदसि राजसूयको राजस्वकारोका
दार्थः । दक्षिणायन्द स्मटार्थ । राजसूयेय व दक्षिणार्थश्च दमो-
विधानात् । ययिषण विधाग्यवति स विसीसेवानित्यर्थः । वित्रा.
स्थान वितरण मित्यपर 1 अप्प दराने इति भावोलह पो घरमभावा
खा। इत्यनाणेलद्वारः ॥२३॥
चतुर्दशः सर्गः।
लब्धप्रष्टिषु धनानि बीजयत्।
भावि बिभ्रति फलम्मइहिज
क्षेत्रभूमिषु नराधिपोऽवपत् ॥ ३४ ॥:
कि नु चिवमधिवेदि भूपति
दक्षयन्द्दिजगणानपूयते।
राजनः पुपुविर निरेनसः
प्राप्य तेऽपि-विमलम्प्रतिग्रहम् ॥.३५ - - .
पारी । नराधिपोपजा क्रियाभिरभि कसंस्कारमा हुषि
निदोमता वामिनाए विचार । दिधा एर होलभूमयः केदार.
भमवः तास ! क्षेत्र गेहे पुरे देहे दारे योनिमार्यवोरिति वैजयनी।
मामि भविष्यत महत्फन स्वर्गादिक धान्या दिकप विवाति मिचा-
थाभीत्यर्थः । या नमकथेनि विकत्याच मागम प्रतिषेधः । धनानि
पोषात पीजैसुन्य मारिपूर्ण पदक दान पूर्व क्मपत् नपान दत्त.
नियर्थः । पल पीजात् इनुपमामम् । तेन तुन्वमिति तस्यायें
पविधानात् तपापि वाय क्रियायोगात् हिनोलेनि रूपकभमा-
मोनोपमितसमासः किन्तु रूपरसागसपमा तयापितवादिनि
रुहरः२४॥
बिमित भूपतिरधिरेदि द्या मद्यामित्यर्थः । पर विमा
प्रायव्ययीभाषः। जिगादिगपान् दक्षयन् हर्षयन दक्षिण
मतपरेप सदक्षिषान्न मनियारयनिगः तदक्षणे दक्षिा
तिम्रति निदभात् । दक्ष एण्य रनि धातोद नाच .
देश। बतएर निष्णाने दक्षिणे पापि मैपुण्ये पिपिरति
माः । पूवत पूनोभादिनि । कर्मतर सह। मिनि' दाता
पून रनि पिसमिमः पिन्त शिरोवापि पून रति
।
.
शिशपालमधे । स सहसचिशासनः - पाकशासनसमानशासनः। आणशास्तपनामवस्थित विप्रसादकृत भूयसोर्भुवः ॥ २६ ॥ सहमतिविरोधि विभ्रतं शास्त्रमुज्वलमवर्णसङ्गः। -- से हिअगवा अपि निरेमको निमामात् 'राजतीराजः पञ्चस्यामसिम् । बिमस र मतियह प्राप्य पुपुविरे पूतांबभूव । विशाल प्रतिपक्ष त्यमिशानादिति भावः । यतापि पूओ का कर्तरि 'लिट् । प्रति- परीतानि शुद्ध इति विरोधः स एव वाक्यार्थभूतपितापनिरोधकेत- रितिरोधवाक्यार्थहे तककारियोहाभायेन परः ॥ ३५ ॥ स इति। पाको नाम कोऽपि राक्षसतय शासन शासकोरबा पाकशासभः जेन समान' शाम्भ स्यामा यस व इयर्थः भराजा वास्तेन कत लिखित घिई' खनामलेपनादिकादम थेषु नाम नाममा नियम पदापि यस्य सः दशसहतसाहित पासमा অল্পিঃ । অামধানাবরি শান্ধলঘাঘ বাসদ প্রাথ बालमित्यर्थः । समिविधावार । बामयादाभिविष्योरिति रिसा. दसमासः । भूयसी पोहेयभूमीः विप्रसाद रिमाधीमा । देवास पकारासादिप्रय । पात लतान् दल वानिार्यर्थ: । कोकि सद उनि for: कित्ताद इखादशादिति कार कोषोपामा- १५। पामासनसभामयाधम इत्य पमातुमायो संष्टिः॥॥ शामिति । यसौ नमः गुइमाचारपूनम् । पायल भिकि विप. रिणामेभ रकम भुहिदिदि देरपिस पास विरोधि गाव विमा पानि धारयन्त सवैदिकमालाय. भवः । नयाaafति तम्पतिष यः । बन्दा सम्म विधि: ।
। चतुर्दशः सर्गः। पुस्तक सममसौ गणमुह वीच्यमानमग्टगोद्दिजन्मनाम् ॥ २७ ॥ तत्प्रणीतमनसामुपेयुपी न्द्रामाहवनमयजन्मनाम् । प्रातिथेयमनिवारितातिथि: कर्तुमाश्रमगुत: स नाथमत्॥ ३८ ॥ पुराणादिभिः । वाच्यमान मन्वय गुणादिक्रभेग प्रस्तुयभानमन्यत्र, च्चमाहि नगपेन व्याख्यायमानैरियर्थः। वचेचौरादिकाकर्मपि रटः माननाटेयः । दिजन्मां नाशपामां गए व्यासंगाररुही. पांतरैः : धन्यव जातिमहरहितमिति विपरियाम'। पुन, सभ' निवाक्षरताय: म अटपोत दानवाले प्रत्येक बाहयानी गुमान गोगेश इतमामिल। मुखम्पाविद्यामामपि पुस्तकधारविचक्षण देनोक मलदो साल पुस : बम विनगुष ब्राहपोदिति | सम्ब. बिभेद भिषयो प्रवपयोरभेदाध्ययकायमेटे छभेदरूपातिधयोफिचमत्का- रिपी हिमानां सतत्वात् पुसज्ञानीव दिनानिति विकोपभानोप मेयभावपपमा यमो सेपर कही भरद्वारः। सहाय नायो- यत्र मोदतिश्योतिः कसितोपर्यना का महोकिरि पते रति नक्षयात् । कपित पुसक: हम वाच्यमानमिति योजयित्वा पुतोष हिजपान । लेखपायामानामिनि चापहने। तैः पुस- केर शास्त्रमरपामादायकाहि हिट विशोष प. मत मार्ग पावनापदाना दिसन्दायथ्य समहोजाना रमपनि पदमादयोदोषासरा न विसरेप। २०॥ अदिता थनिहारता मधालामा यनिययो देर मचाचमायां महरयादीमा गर्मियका कराना। या कमन्ना होगविवि बारपन वागा। सुहोईद। इयुकामागतानाम् । यतएर .
शिशुपालवधे। मृग्यमाणमपि यह रासद मरिसारमुपनीय तत्स्वयम् । श्रासतावसरकाक्षिणोदि सस्य रत्नमुपदीटात भूपाः ॥ २८ ॥ एकएव वसु यद्ददौ नम स्तत्समापकमतर्यत तोः। त्यागशालिनि तपासुते ययुः "सर्वपार्थिवधनान्यपि क्षयम् ॥ ४० ॥ . प्रयोजनमो भत्कर्म दमात पित्तामा अपमन्मनाम् ! बनिधि साध्यातिधेयमतिथिसत्कारम् । पथ्यतिथीम्यादिमा दमाय । कत्तुं मात्रमत् । म श्रान्तः । अस्यते पुषादित्वारि रहादेशः । बला- मियारिवातिचिवस विशेष गत्या श्रम निधोखावात काय नद- तमासेम संस्स्यते ॥ ३८॥ भग्यभाषमिति । य३ रवम्बमा अन्वियमापपि दुरासदं दर्द- मम् । मूरिखार महासारं पदीयतमायनोकतं ममसर यथापितमि- अर्थः । इपायनछपपासपहारमयोपदेयमरः । तद्रव श्रेष्वस्त रवं भवामीति विक्षः , नपा सयसपमीय तस्य राज्ञोवसरफा. दक्षिणः मेवाबसर प्रतीक्षमाणा बहिरासत स्थिता दूरखाति' भयोक्तिः। अलरले पदावसा रोप्यमापस तोपयोगात्मरियामा, सहार: २६ • एक इति । एक सम्मो बहस धन ददौ उपायनमिति भा'। मदनमेष क्रतो. शमायक सम्पूरक सतर्यत दक्षिणादाना दिधर्म- अवयवपर्याप्ततया निमित्यर्थः । नमसते धर्म पुसे पानशामिनि पति पर्यपाधिमान्यपि पर्य' स्वय' ययुः। स क मानिस . पाथ स..! प्रीतिरस्य ददतोऽभवत्तथा येन तत्प्रियचिकीर्षवातपाः। स्पर्शितैरधिक्रमागममुदं नाधिवेश्म निहितैरुपायनैः ॥ ४१ ॥ य लघुन्यपि लघूकताहिंतः शिष्यभूतमशिषत्स कर्मणि। ऋतुसमापसालासम्बन्धपतससम्बन्धोनरतिशयोक्ति। तयोरा बवासनातीयसः॥.! मोतिरिरीतः। ददगोदाम दुर्वतोम्स रासपा तेनर पारे रामोपावनानां. पार्थसातकरऔध मोतिरमबदासीत् न त कोश महामनाः । कृतः सेम प्रकारेण तस्य राजा प्रिय थियो । मि कमिकाः। मधुपिपासमभनिताव हितीयासमासः नया सरिता प्रतिपादितः। सन प्रतिपादमित्यमरः। उपायनरम- पारधि यथा तशा पदमागमन प्राप्त उचर प्रभुमोहिणि सोमायनाना सिद्धिनियोगमाभाति भावः । धि बेस वैसगि नितिपाय मागमन क्योजायोजनाभिरिति भाष: भर राज मोदः स च महान धर्मचाभः तेनोपावनानासिक- रपादेव राज मोतिरासी र कोष रहार्मणादित्यर्थः । चतएक दानाहायोः महतयोः प्रीतेः महापरिहारेर दाम एर नियम- मायरियामा एसया ने पाकित विमा परिणति पात् । एतेन सदा बन्दते महार पदधनि .. बमिति । गहना पसीनता हिताको बेगः। रामा तिष हरिप्रभूतम् । मत' कादो पिशारादी व गलो. प्रभारमोरिति । अपेखि बिमाक्षः ! दच गणप, .
गिपालबधे । .
ट
ससहन्नपतिमिन पोऽयरै
गौरवण दहशेरामसौ ॥ ४२ ॥
आद्यकोलतुलिताम्मकम्पन
काम्पिताम्मुधुरनोहगात्मनि।
वाधि रोपिनयतामुना महो
राजकाय विषयाविभेजिरे॥ ४३ ॥
চবি চামীদাবি বি বি অামিষা। বদিয়া
स्यनिभ्यति नुडि ओरडादेश शास ११ को रितीकारः ।
यसो फर्म रोन्टप अपरस्ततोऽन्य पतिमि सस्थत ग्रहोसम्मान इति
सामिष गौरवण दहशेतरा शनिश्यम दृष्ट । हर मणि सिट
লিবান সময় মিনিঃসাহা তুম হাম্বল
বিশ্বাষাৰ সন্নিবিষ্টবধা। অল্প অল্পজগঞ্জয়
विशिष्ट दर्शन व वारम्बन्धेऽपि सरन्योक्ने रविषयोति नया रायो
निरस्त व्यक्त इत्याद्वारय यस्तध्वनि ॥ ४२ ॥
प्रादेति । थाधकोट शादिराः । ५/६ करोष्टि को
पोली किरि किदिरित्यभर । तेन तद्धिता वल्पादौ सताम
तयापि प्रकम्पने प्रक्षोभकैरियाजमुझे कम्पदा होमिता म
होम | नौगात्मनि अनेदरूपाया केनायकम्तिायाम स्खलिताया
वादि रोपितरता स्थापितवता स्थिरेष रोपणेन स्थिरी दुर्यतत्यर्थ ।
बसमा राधा रामाय राज्ञां समूहाय । गोलोऽक्षत्यादिना बुध
मस्यय । विषयाः देश भीनमदोदेशविषयौ उपवर्तममित्यमर ।
विजिरे अस्थायमिति विभना पाक पिजयोवृतान राज
पदेषु, स्थापयामासव्यर्थ । मलादिवराहीमही मतवानेव वारवामी
तु निरात स्थापितवाद्योति पमानाप यया कायनानि
कारद्वार ॥२॥
चतुर्दशः सर्गः आगतावसितेन चेतसा सत्वसम्पदविकारिमानसः। तब नाभवदसौ महाहवे शावयादिव परामुखोऽर्थिनः ॥ ४४ ॥ नैक्षतार्थिनमवशया मुह याचितस्तु न च कालमाक्षिपत् । पानमादितसवसम्पदा गुणाधिकोन थरिकारिमानसो सोमा.. भिभाभ्यां पतपतचित्त इत्यर्थः । सत्त' गुथे पिशाचाटी बी द्रव्यममायोरिति विखः । सौ राजा नल सिन था समनात पुति चिस्याहयागः1 दोरमिति जुहोतेरपात्यये गुणा- बारेयो। पाइयन्ते शनयो यजिविल्याहयोबुद्धम् । प्याहि युद्ध रति बतेर पुदिपमादयः सम्पमारपम् । शाहया यागया योरिति विखः | महादामो म महारमिनाहावे मितेन मिनि- 'तेर म मितिता | बन्दात सोम तुरेवेति निषित बते. व: । सर्वात मोः स पवादमा पचित कतरिनाम- सरात: कर्मयोर्निका क्रिति पचनात् । पेसा भागता रक्षा समिरियागतादिनः चिनो थापा । रेष पालः । माया प्रादयोरारुप | कादिष परायो नाभा पार • Raini on Heart rust रमर' परमिति मत मापा निभायमा Inn मरमिराबाद राई. इसका समारोप २ fिo नेवार जाति प्राप्ति रारा मानत यापयामा सापENoदा नेम्बास. पादित दो दिमागमति भाः। पदाने. trale सपोरि: सामादिति पोषः। ' १४२ शिशपालबंध । नादितापमथ म व्यकत्यय हत्तमिटमपि नानशेत सः ॥ ४५ ॥ निर्गुणोऽपि विमुखोन भूपते हानशौण्डमनसः पुरोऽभवत् । वर्षकस्य किमपः कृतोन्नते रम्बुदस्य परिहार्य्यभूपरम् ॥ ४६॥ विजयम कियाह । म व्यकत्यवत् घामझाषां न चकार । काय साधायाम् । विश्व रट' प्रियमपि दत्त वस्तु भावत नाततप्तवान् । दत्तालापस्थातिमत्यवाय हेतवादिति भावः । श्रनार्थिसन्दोहयार आदिवास्यरूपकारण मामपि विलम्बादिकार्यातत्यपाविमो. किरलार । तत्परमपया दत्त्पत्तिा पोतिर्निगद्यते इनि लक्ष पात् । सथा दात• भाविक यन्यन र त्यसकारण बसुध्वनिः ॥ ४५ ॥ निय ति। शाम गौण्डममदानशूरचित्तस्य वादयेत्यर्थः । युर्व सन्यथू सम प्य दान एडोबा मा गौण्डोत्कट क्षीका रन्यम।। भूपतः पुरोग्ये नियुपस्तपोविदादिगुणहीनोम विलोमियली. नामत किन्तु पूर्ण काम एवाभवत् भूरिदाने सर्वस्यापि पालवादिति भाः । अतएा तेनापालपर्ष दोषोऽपि म परुष मृत्तरियाययेन दृष्टान्नमा । पर्ष खेति । सपो जलानि । म बोकेत्यादिना मो- प्रतिष ध । वर्भुजय वर्ष एशोरस । सयपतेन्यादिना समन्यये वधू. पधगुणः । सोचने. तोदयायामुदस्य व्यवदेने । सन्यामा - ifr पति अष्टो। साधः हारमत्तिकेय भरः। तदनोवभूषरम् । अषवान भरोहावम्यन्यरिङ्ग स्थान स्वचीत्यमरः । पर पिससमधुभ्योर इति रपन्यय । परिहार्य त्याज्य कि' नेत्यर्थः । यस पर्जन्यम्पाद शोषियभेदेन विश्वप्रति विपतया रुमानधमाभिधानाए रखना. - चतुर्दशः सर्गः। १४३ प्रेम तस्य न गुणेषु नाधिक न म वेद न गुणन्तर च्च सः। दित्यथा तदपि पार्थियोऽर्थिन गएघगुण्य इति न व्यजीगणत् ॥ ४७ ॥ दर्शनानुपदमेव कामतः खवनीयकजनेऽधिगच्छति । प्रार्थनाघरहितन्तदाभव प्रकृति । तस्य रामगुणेषु व्यधिक प्रेम नेति न किन्तु बसको वेत्यर्थः । राजा गुषांनर गुपश्चिम बैद न वे नमति नच किन्तु बेटे वेन्यथः । बट में इति भूतार्थे लट विदोनटोवेति पदा देशः संभावनिषेध नियत दो प्रतिष धौ इति यामनः । संभावित- योरपिमर्या देवागुणप्रीतिज्ञानयोनिषेध इति भावः। तदपि तथापि । धि या ईश्वर' मार्थिय । समिथिवी भ्यामपनावियज ताय । दिसया दातमिच्छया सवेपाल दानकोतकेने सार्थ । सनि मीयेत्यादिना सादेश पल लोपोऽभ्यास सेग्मभ्यामनोमः। व्यर्थिन याचक गुपी गुपगन् अगुपयोनावगुणानिति न व्यजीगपत् गणपति । गुषमियोऽपि गुपचोमि दानशौण्डोतिया गुणान् गणयामारे. ता। गणेचा पहिच गए प्रश्वासस्य विकल्सादीकारः। पर गुप्रियायशुमजल रूपकारपसामयोऽपि गुणानुपविकपका. तित्सत्तेः दित्ययेतात निमित्ता विशेषोलिरमाचक्षपाम् ॥ १७ ॥ दशनेति ! नीयकलने गर्थिने। दर्शनानुपदं राज पिलोक नान. नरभव माधनामावत्यर्थ।। यमीयकोयाचनकोमागणोयाचकाधिनी इत्यमरः । कामतोयथेछ र धनमधिगति लभमाने सति । तदा दीयतामिति वचोदीयतामिन्येतत्पद प्रार्थना याञा मन दीयता मिति गिएपालबध । शारिरित्यभिनयादिवोच्चकैः। यूपरूपकमनीनमाज भूथपालतुलितालीयकम् ॥ ५२॥ इत्यमत्र विततक्रमे प्रती वीच्य धर्ममथ धर्मजन्मना। अध्यदानमनु चोदितोवचः सभ्यमभ्यधित शन्तनोः सुतः ॥ ५३॥ आत्मनैव गुणदोषकोविदः प्रतिधः । एष शेरिरेक एवेत्यभिनयादिव नहरकोष्टा कवेल्लुम था। मञ्जकाभिनयी समाविषयमरः। भुर्देव यजनभूमिः। चमावेन यूपपट- केन । चपालोयपकटक एध्यमरः। तेन तुलित समीक्षामित्यर्थः । उलयतेस्तकरोतेएयतात्कर्मशिनः । सदगुलीयकर्भिका रस ते अशीय कोममानचालमित्यर्थः । यहुलीयकभूमि के तामरः। निजामूलासे ए इति भावे छमत्ययः । उच्चकै रचत यूपं पशुबन्धनदायियोरूपक सरूप यस न ज धनीनमत् उद्धमितवतो। नयाँ पति सन्द. कार्यप् ! बल सामेक्षवाइपभोत्पक्षयोः सङ्करः ॥ ५ ॥ त्यमिति । इत्यमल मतो विततक्रमे विस्तृतात्याने ति अथानन्तर' धर्मातजन्न यस तेन धर्मजन्ममा धर्मात्मनेन । भाद्याक्षरपदो बड़.. मोहिधिकरण इति वामन ! धर्म कीम्या धर्मालमतसमर्थः चतुर्दशः सर्गः। कि न वेत्सि करणीयवस्तुषु । यत्तथापि न गुरुन्न पचसि त्वमोऽयमिति तब कारणम् ॥ ५४ ॥ स्नातकङ्ग रुमभीटमविज संयुजा च सह मेदिनीपतिम् । अर्घभानइति कीर्तयन्ति पट् ते च ते युगपदागताः सदः : ५५ ॥ : . पचासर्गरुमाप्त: मीपवरः प्रपञ्चमेड रूफ' यति । धामनेति । समाळनोदडमानकरपात् प्रोतस्तवभवान् भीमो रानानं तारत् उमा- हामेकेनोपशोश्यति । वेत्तीति विदो जाना । गुपयलक्षणः कादयः। 'सोविद्यास्थानस विदः। कोविदः गुपदोपयोः कोविदो विवेला। सरपोवासुर, वर्तव्या वातना सवमेव परोप्देशानमेजयलयः। प्रदादित्वात् दीया। विन वेहि स जानामीत्यर्थ: तथापित सातापि गुरुच टकपीति न शिन्तु प्रहसति यत् । मानसन ४कपीति वारणाय नजदयम् । तल गुहयोगे क्रम इति न्याव: सदाचारपरिपाटीले ददेव कारन बनानमिद्यर्थः। छल करें: ध्यार्थ प्रयानानतकत पाररेनापरहेको निदमनात्पूर्वोक्त- सहपरिसालम् । ३४॥ एवं रालान' उपतोक्य प्रनखोचरमाइ सातमिति ! माता- महविशेषज्ञ गुर पिलादि कभीटमिटयन्धुमविजं बाजर्क संयुचव रवि संयुक्त सम्बन्धी वामाता तेन सह मेदिनीपति राजानं चतं च मेदिनीमति ईः । पट पडतान अर्धभाजः ज्ञाही ti रनि बन्दनामिहितवाद वर्मपि हिदीदा। बधाइ वामनः निभाते- शाभिहिते वर्माप न धर्मविभक्तिः परिमपनस्य मायावादित शिशुपालबधे । - - शोभयन्ति परितः प्रतापिनी मन्त्रशक्तिविनिवारितापदः । वन्मखम्मुखभुवः स्वयम्भुवो मूमजश्च परलोकजिष्णवः ।। ५६ ॥ श्राभजन्ति गुणिनः पृथक्यथक् । पार्थ सत्कृतिकृत्रिमाममी एकएव गुणवत्तमोऽथ वा कीर्तयन्ति कथयनि घड़ा इति षः । न च ते दूरा त्याहते व पडपि ते नष सद' समां युगपरागता' माता । यत्र सातकादीनां मस्तानामेवाभावमाधमोदीपनारगमात् तल्पयो गाभेदः ॥ ५५ ॥ पोमयनोनि। विच प्रतापयित' सील या ते मतामिनः शब- सापका। नाच्छील्य णिभि । अन्यल तेजखिनः। सप्रतापः प्रभाव यत्त नः कोदण्ड जमित्यभर । अतरनठनाविति इन प्रत्यय । मन्त्र- पर बेदमहिमा अन्यत्र विचारमामयन विभिवारिता. यापदो. देवमातविमत्तयोयो। नेदरादे गुप्तमन्त्र मन्त्र सामर' । पर. शोकस चोकान्तरस मधुजनस्य च लिएको जयपीला. 1 सय भी बायोसखभुवोरुपजाता ब्राह्मणाः। ब्राह्मणोन्स मुखमासीदिति अतः। भूभुनोराज्ञान वन्मख तप प्रत परित' शोभयनि परि- कुर्वन्ति मयागता वसन्नीत्यय: । पतरात बाझपाना च प्रशता- नामेव प्रतापादिसाधणोपमानानुल्य योगिताभेदः माधर्मध घ लेख. निबन्धन मिति सङ्करः ॥ ५६ ॥ यामननीति । हे पापृथाल सम्वेदभिायण सामान्यस विशे पपर्यवहामनियमादपत्यार्थ धाम अन्यथा स्वीयोगित टम् स्यात् । गुणिनोपापा अमी. पूर्व छोकहयोकाः सातकादयः पृथक् सपा . 1 चतुगः सर्गः। पूज्यइत्ययमपीप्यते विधिः ॥ ५७ ॥ अत्र चैष सकलेऽपि भाति मी प्रत्यशेषगुणवन्धुरर्हति । भूमिदेवनरदेवसङ्गमे पर्खदेवरिपुरहणा हरिः ॥ ५८ ॥ मर्त्यमावमवदीघरगवान् मैनमानभितदैत्यदानवम् । माये कमलनिमामकपटा सत्कति मत्कार' प्याभजन्ति प्य हन्ति । सम- भेषां प्रत्येक पूजा कार्येत्यर्थः । यथ. स्वाभिमत पक्षान्तरमा । अथवेति । अथ वा गुणवत्तमोतिगुणशनेक एवं पूज्य इत्ययमपि विधिः शास्त्रमछान' वेष्यते हरिति शेषः। थल स्नातकादीनां प्रज्याचे गुणोविशेषणगया तरिति कालिङ्गभेदः । तदक्षया गुण- वत्तमत्वमेकर पूज्यत्वे नव तिरिति कार्यालयानर मिति सजाती- यमहरः॥५॥ प्यत्र कम्तथा सन्चौतारः पुमान स्तीत्याकालायां कोऽन्यो हरिवि- नेत्याह । अमोति | अवारणान् कालेऽपि भूमिदेवा माझपाः नरदेवा- रामानस्तेषां सङ्गमे बाह्मणक्षत्रियममाये इत्यर्थ । अयेष गुणानां बन्धः सुहृत्पर्य गुणाय इतार्थ । यसाधारणगुणानाह। पूर्वेति पूर्व- देवाः सुरपिस्तेषां रिपहना एपः हरिः लष्णः ग्रईयां पूजां य ईति मामोतीति मामधिसत्व भाति मम प्रतिभातीव्यर्थः धन्ये 'तु नाह. नोपि मिमिति मा।। यत तवान्येषु च प्रमलायां पूजा हराव नियमापरिमयालवार । एकस वस्तुनः प्राप्तानक.. कधा यदा। एकल नियमः सा हि परिसमा निराद्यत भूति वनपात्।। ५८ ।
যিলষণ। ঈদে অনন্যানিলিনী ন: সলিলননি: 1 এ 1 খলমিলিয়: स्तु त्यमुत्तममतीतवाक्पथम् । श्रामनन्ति यमुपास्यमादरा दुरवर्तिनमतीव योगिनः ॥६॥ = অল্প দল্লি সাল্লম্যানিয়ষমুই ঘনৰ মুখৰিত্ৰায় ষষ। দাদলাবিয়ানীষা নৈ নি। এলাৰি। ব্যাদি। দীপনা : বিনিশাঃ বানমা: বনুষ ইন সৰন কৃষি ফী মামা ভাল যা ঘং ন চালী। গঙ্গ থম ছবি দগ্রমঃ। জন; যম জীল ছবিগুনি: মুমী জানী এৰিবল বরিষ মুনাৰীনি চুল ধন্যঃ যদানাঘজন্তা গুনী দাবি। ইয়ার্কি | A T চুনানুষ আলব্ধি। মিষি। যীগি লাকায়। হৃত্বিকী নাৰ বিল অব হাল। মাঘী রঘামে সানন্থেন। নবাবি মিয়ী নাম: বদা নি সতীঘািেদরা। যথাবিবি খামার গল্প’ নবন্ধশিনি সন্তুবন্ধ। আদননি ফলি। দা" লগ্নিাধা- ৗদশাই। স্বল স্মীথ। কথা অৱসী হামল্পী ইশ' গ্রামীবাধিনাই। কী যায়নিষদন গুন্নাঘ না বই- নুন। অাপনি থাকায় মা সম্ঘঙ্গি এনী বাল। অৱীৰমি দিদিছায়াযীনায় দিন খাদপনি অনধিললি বধ দখল্প' ऋतुईमः सर्गः। पद्मभूरिति सृजन् जगद्रजः सत्त्वमथुतइति स्थिति नयन् । संहान हरइनि थितस्तम स्त्र धमेष भजति बिभिर्गुणैः ॥ ६१. सर्ववेदिनमनादिमास्थित न्देहिनामनुजिघृक्षया वयुः । केशकर्मफलभोगवर्जित न्य विशेषमभुमीवरं विदुः ॥१२॥ दिति पूर्व पावयः व्यवानगोचरवदूर यति पाना ध्येयवस्तु गोपासव ब विरोधख हचिन्त्यमहिमभ समाधानाEिT. धाभासोनिद्वारः १६॥ नत हरिहरहिरण्यगर्भादयस्तयोरेवा सौतामहिमामः सन्त्येन' न हानीमा रात शाह । पद्ममूरिति । एष हरि रजः रजोगुणं वितः जगत् सृजन पद्मभूमन्नति तत्त्व मच गुणं वितः नगत् स्थिनिन्द्र यन् श्यामधत अच्युतोविशुरिति । तमतमोगुप त्रिवः गत संरन् १८ रति विमिरा मत्वरजस्तमोनिस्वध मिति पहिलो बधसमिति विधाथै पशुभमन्ययः। अस्यैव गुरुभिद्रातातियोपि भूतयः इत्ययमेय पर्शपाय इति भावः । अत्र च्यादिगुणयोग्य सञ्चादिगुपयोगश च विषयगता विध्यतत्वात् पदार्थहेतुक, कातिहम् ॥६॥ ताई गाय या गोया मातवियाह इनापेक्षायामभय'. निरूपयवाह! म मा दिन मिला। कामादिमाटरxिx Refen यामि देहिनां मा. (पा लिया करारा राशि शिशुपालबधे । प्रत्ययानिह न जातुं कर्मणि। धातवः सृजतिसंहशास्तयः स्वोतिरच विपरीतकारकः ॥६॥ पूर्वमेष किल सृष्टवानम सासु बीर्यमनिवार्यमादधौ। पूजा विसर्ग हा हरणेसम्प बोयं यासु यशिष्टौ इतर सय ताः पतिपो भातनिर्देश इतिवचनादेवं नियः । धातको भुवादयो धाव या शब्दविशेषाः । हामिन् भ. महति विपये केवलमनन्ययोगव्यवछिन्न' यया तथा कार्ट बाधिन। कट कारकाकान् दधति । तदन्ता एव भवन्तीत्यर्थः । जात कदा. चित्र कम्मपि प्रत्ययान का वहितान यागादीन् र ति न हद ना भवन्तीत्यर्थः। सर्यकर्ट वानियतत्वाञ्च सजति पटा संहरति हत्तो पासोति बाधितेयादिभिः फाट वेन निर्दियते न कदाचित सध्यते पहियते शिष्यते त्यादिभिः कम वेन नादि निधनबाद- 'नियस्थावाने ति भावः । किञ्च यत भगवति सोतिः। न सुनाविति भाः। विपरीव कारक' यस्य सः विमरीत झार तूयते सत्य त्यादिकम प्रत्ययान्न एस नत कदाचित् सोहि सोता इत्यादिक्ष, प्रत्ययानः । सकरतीकस्तुपथ नस स्तुपान्तराभावादित्यर्थ: । ग्राम सन्हानां कर्म कट प्रत्ययविधिनिषेध द्वारा निरेण भव सवोपासत्वादि मा दोधपरलागोयामोगुण छिन्नः संकल- रूपत्व गन्दा भोपाच्या इति चाय बाद भगः सद्या- ফোয় কবীধামাৰ ই সিবি। আর অম पोनि मन्दार कर्मत निधादिवानितिः मन्दार सुनो कई- निसिराचीन मंद इयकमा प्रमया च भगतपुरुषानाधिश्य. प्रपोतेय निकए प्रतीयत पारेपानद्वारयनित | - चतुर्दशः सर्गः । AP तञ्च कारणमभूहिरएनय ब्रह्मणोऽस्जदसाविदञ्जगत् ॥६७ ॥ मत्कुणाविव पुरा पेरिप्लवी सिन्धुनाथशयने निषेदुषः। गच्छतः स्म मधुकैटभी विभो यस्य नैट्रसुखविघ्नतां क्षणम् ॥ ६८॥ पूर्वमिति। एष हरिः पूर्व प्रथममपः सृष्टवान् । किटतप्रतिय ताख ध्वनिपाय वोध रेतः। शुक्र तेजोरेतसी च पोज दीयेन्द्रित যাবি বলল:। ঘামাচির নীল যিয় ও विकारः हिरएमयम् । दाण्डिनायनेत्यादिना निमारः अक्षयरतस। खस कारणभमूत् । बालमण्ड लातमित्यर्थ: अमौ तदुत्पनी बना ब्रह्माण्डमिद नगदस्जत् सर्वसापि ममञ्चसायमेव मुलकारपमिति मायः। अब मनुः । थपएस ससज्जादौ तास वीन भवाजत् । तद- एडममवईम' सहस्रांशुममप्रभम् । तस्मिन् नन्ने सय' अन्ना पश्चलो। फपितामह इति । धल बोर्थमनिवार्थमिति वृत्तपतमासः॥६॥ ध्यर्थन लिभिर्विशिष्टि ! भत्कुणाविजेत्यादिना । एत्त पूर्व भारत सबौ चञ्चलो मुडपितमतलन्तावियर्थः । चक्षुलञ्चपल र पार सयपरिहवे इत्यमरः । मधुकैटभावहरविशेषौ भत्कुयो सप्तामृपायिनी मसोनवौ कोटदिशैयौ तावितापमा। सिन्धुनाथः परित्पनि भएर शयन' तल भिषटुपोनियसम्म समुद्रशायिन इत्यर्थः । भाषायां सदव सवय इति विटा बारादेय. । विमोः प्रभोः यस्य इरः क्षण निद्रायाः सम्वन्धिनः धागत' या नद्र वत्सस विनता विधार- कन्तु गतः स गतौ तादृयापि महा मुरौ मजपावित्र चर' मालेष प्राविति भगवतः प्रभावाति श्योक्तिः। एषां तयाणा पूर्वान्चयः ॥ ६८ .
गिपालवधे। यौतमार्गसुखगानकोविद मह्मषट्चरणगर्भमुञ्चलम् । श्रीमुखेन्दुसविधेऽपि शोभने यस्य नाभिसरसीसरोरुहम ॥ ६ ॥ सत्यवृत्तमपि मायिनजग दृइमप्युचितनिद्रमर्भकम् । जन्म बिधसमजन्नवम्बुधा यम्पुराणपुरुषम्प्रचक्षते ॥ ७॥ पौतति । त्रौतमार्गस्य गण असर यहाम' नस्य कोविदो- भिः । कोविदोबाख्यातः । स चासो बना च स एव पदवरण: म गर्ने यस तत् धापस निर्मनम् । यस्थ हरे भिरेव सरसो सरः फामार कासार: सरसो सर इत्यमरः । नयाँ सरीर पद्म' श्रियोगसभिवेन्दुस्तस मुविधौ समोपेपि शोमन हि विरोधः । सप सखोन्दुत्वरुपायत्त मोरङ्गाडिमायेन सहरः ॥ ८ ॥ यतेति। हरि सत्य अकमचरित' ध्यमि मायिन' सायाम कयटयनमिति विरोधः । माया माम पनि नद्दन मित्त. पिरोधा। मीधादिवादिनिम्ताय । नगई सोकपितामहापात रिमपि। मक्याः स्थपिरो तामरः । उचित निम्यारिधिमा । सोगमि शर्मक डिग्मम् । बदस्य पलस स्टे गयान पाल गुकुन्द समया मामीसागभवचनादिति भापोत: पाकोकोहिम्म नामरः। न नायर नपनो जन्मरहितः । चन्देश्योगप रखते रवि जाने हे प्रत्ययः । तमपि जन्म विमत काममा तपादितम्भाज- मितवर्षः । नव पचीयवादभिनव तथापि पुराण' प्राचीननादि प रष प्रचक्षते बुधाः । इति मायं सर्वव समाते । सरि ।
६५. सग। स्कन्धधूननविसारिकेशर शिक्षसागरमहावामयम्। उदृतामिव मुहूर्तमैक्षत खुलनासिकवपुर्वसुन्धराम् । ७१ ॥ दिव्यकेशरिवपुः सुरद्विषो नैव लब्धशममायुधैरपि । दुर्निवारणकण्ड कोमलै वक्ष एष निरदारयन्नईः ॥ ७॥ वारिधेरिव करायवोचिभि . विरोधाहरचित्य महिमलेनामावा इति विरोधाभासपष्टवर- सटिRs.a बघ कोड़पभिरवतारान् वर्षयिष्यन् वराहावतार' मावदेवेगा। सन्वेति । सूचनामिनपुराइरिय इरि । स्कन्वय कसरावाः धूमनेन कम्मनेन विसारिमिरमपिमि' केयर सटामित क्षिप्तोर- कोर्ष सागरस्य महासयो महापूर यथास्ता अनापसारेच प्रकाशिता मित्पर्ध । वसन्धरा म मुहूर्त चपमालम। मुहू मित्य कादेऽपीति सन्दापरे । एता घमाटतत्वात्मागराइक्षिप्तामिव ऐक्षत प्रेरितवान् रखतमेशा। ईपतेर्डडयाहजादीनामाटच्चेति वृद्धि ! हाभ्या नसिहावतारमाह। दिव्यक्ति दिव्यकेशरिवर्दियसिंह मूर्ति। हरायुधर्ववादिमिरपि नै बचशमममाप्तशान्ति दुर्मिधारा इवा रपएस तत् रथज्यसनोत्पर्य । गोलियोरप बज़नीति इस सरहियोहिराभिषोह कौमसन निरदारवत् पनि नद । वाद्यभेद्यस वोमदनरापिदार्यव' मनाप्रमाादिति विरो भाभासोमबार ॥२॥ . १४
१५८०
शिर्शपालबधे।
दिमतगाजमुखान्यभिन्नतः।
यस्य चारुनखडलयः स्कुर
मौक्तिकप्रकरगर्भतान्दधुः ॥७३॥ युग्मकम् ॥
दीप्तिनिर्जितविरोचनादय
श्रांविरोचनस्तादभीप्सतः।
श्रात्मभूरवरजाखिन्नप्रजः
खतरवरनत्वमाययो। ७४॥
वारिरितिकरापाणि दोघय ताप मतसमाम । दारिष
रिति विशार । नामि करापोनिभिर्दिगनाविततामिरिति भाय।
पारप दिमतगाजामा नसायभिमनोरोपामिरेका महरतोयल
मिहमाईखोधेिरिव पारमा रामय । पूर्व बटुमिनसमासः ।
स्फुरमौक्तिको दिगम्भUPा मातोगर्भनर्गनो यामानामा
भारतता को दषु एप गिरदारयदिति थापय । पते पर
रिकोपर महापरेऽपि पो मिति दस रति पशुमा यस्तु.
धमि एपमानार1०५॥
बच पपामगारवारमाह। दोनोयादि। पाना भरतीra
थामा मयामपि भारजा परमज्ञा पिना मना ला ar
भोपि मोपीय यर: दोनितिरोषमाग दो
Tattom
मारोपण महार: पिरोपमोबाने
रन्द्र महामन्द नाममापि feer Tigeी
म मामिलोयाममा । मादायी al
जनमा सयौ । निमामि । बोचाप
तिमि RUARRERATIVamer
ीि भAITHIROER RANIHINDI
चतुर्दशः सर्गः। १५८ किङ्गमिष्यति किलैष वामनो यावदित्यमहसन्न दानवाः । तावदस्यं न ममौ नभस्तले ललितार्कशशिमण्डलक्रमः ॥ ७५ ॥ गच्छतापि गगनायमुच्चकै यस्य भूधरगरीयसाडिणा। क्रान्तकन्धरइवाबलोवलिः खर्गभत्तरगमत्सुबन्धताम् ॥ ७६ ॥ क्रामतोऽस्य दहशादिवौकसो किमिति ! एप बामन: सर्वः। सोहखश्च वामन इत्यमरः । कि ऋमिष्यति । इत्य घनेन प्रकारेण दानवा यात्राहसन् । तावत् नत मागेष लविते अतिक्रान्ने धर्कगशिमण्डले येन मोऽस्य हरे क्रम : पादपोपोनभस्तले न ममौ न परिमाण गतवान् यथा भतिस्तथा वधे इत्यर्थः । अवाधारानभसनादाधेयस क्रमस्साधिक्यकथनादधि- कालङ्कारभेदः । पात्रयायिणोराचिक्य भधिकमिनि क्षणात् ॥ ५ ॥ गकतेति । गगनाय गगमोपरिभाग गच्छतापीति विरोधः । भूघरबहरोयसेतापमा। यस्य पामनस्योचकरुनतेनाविपा क्रान्त बन्चरो- वटधकएल वागलोडुली बतिरोचनिः सर्गमा रिन्द्रस्य सुभेन मध्यते रति सुबन्धः । षटुःसरियादिना खुमत्ययः । तत्तामगमन् । गुरुद्रव्यापटपकण्ठोहि उसेन बध्यते इति भाव' | लोकेत्यादिना नद्योगमाया एव पच्चानिशेधात्वर्ग भर्तुरिति ये पष्टी। फ्रान्नकन्दर रवेत्य त्म ज्ञावा भूधरगरीब' मैन्य पमाणापेक्षालामारः। विरोधेन वनपेधिता संरष्टिः ८६ ॥
शिशपालबंध 1- दूरमूरुमलिनीलमायतम् । व्योनि दिव्यस रिदम्ब पचति स्पईयेव यमुनौषमुत्थितम् ॥ ७७ ॥ यस्य किञ्चिदमकमक्षमः कायनिग्रहगृहीतषियः। कान्तवाक्रसदृशाकृतिकली राधुरिन्दुमधुनापि वाधते ॥ ७८ ॥ सम्प्रदायविगमादुपेयुपी रेप नाशमविनाशिविग्रहः। ट 1 कामत इति । कामत पादं विक्षिपतोस सम्बन्धिनरमायस' पसिनीनं भङ्गयामसर सपि दिवौकसो देवा योनिदिध्य करितो. • मन्दागिन्या स्वबुधवस्या जसमाहेष स्पईया शयित मूर्खत: मातं यह पौष यानरममाह मिष दारिदत्य चेयरुपमा सोणी ॥७॥ सारानरमाइ। त्यसति। कायभिपरपामा विभागाचे देश- देन एडीसदिपकोबार तो कुएलोराइयंस हरे किश्चिदपपर्नु मदमः मनु कान्च रमा यदल हरिसर सेन सहयो बामतिर्यस्य न' नवराहमित्यर्थः। दुववनापि बाधते पोत्यति उपरागमिषति मामः | W साचाम तिपक्षहरिनियाARAT ASोसदीयेन्दुनिया जोया मयानोकाहार! तपाइलम् । मतिमयसीकार मती नदीयनिरस्कारः अत्यनीति | - दत्तामेयातारमाह। सम्पदायेति । पविमामि विपदोनपाय भए पनिहतातिर पहिर्यस्य स एप हरिः भन्म: प. उपदेपपरम्परा तर विगमादपायाधा' पारदोषाध्यवर चतुर्दशः सगः। स्मार्नु मप्रतिहतस्मृतिः श्रुती ईत्त इत्यभवदत्रिगोबजः ॥ ७ ॥ रेणुकातनयतामुपागतः शातितप्रचुरपत्रसंहतिः । जूनभरिभुनशाखमुभिस्त च्छायम नवन व्यधादयम् ॥ ८० ॥ विच्छेदमुथुप्रोः प्राप्ताः । गितथेति डीम्। वीर्वेदान् । श्री स्नो वेद थाम्नाय इत्यमरः । मर्नु श्रुतिसम्पदायें प्रपतयितमित्यर्थः दस रवि विख्यात इति येषः यतिगोल नातोलिगोलनोमवत् । दत्ता- योभूदिनप्रर्थः। यतानमायित्वस्मृत्यतिधातयोविशेषयगतमा' श्रुति- तितत्वोजसा कालिङ्गम् II परशरामावतारमाह । रेणु देत । य हरिः रेणुकातनयां परशुरामयसपागतः मन् । अर्जुनः कार्तवीर्यार्जुनः। पर्जुनः काभे प्रार्थे कार्तवीर्य मयूरयोरितानेकार्थोपि रेणुकेयपिरोधित्वा- निश्चयः । तदु हरिमा संयोगो विप्रयोगर साहचर्य हिरोभिता । अर्थः प्रवर निङ्ग सन्दसान्यस्य मनिधिः। सामर्थ मौचिती देयः कालो वलिः खरादयः । यदायस्थानबच्छे विस्टतिहेहम इति। स एव वन' वत, यानिता किदा प्रक्षुरा ममता पनरंहतिर्वाहन समूहः पर्यातय यस तत् । पत्र सादाइने पर्षति विक्षः ! जूना- विचारय. धुरामुजा एक शाखायण तत् । एसिता साया कान्निरनावमय यस्य तत्तथा व्यधात् विहितवान् । दवाते हि गाति- स्थेत्यादिना सिचोक । छाया सूर्य मिया कानि मतिविम्वमन ए, रबमरन समतास्तुविषय बाय कमक' बन जायेति पति चलेषातिभोला पिताभेदातिश्योत्यातुमापितमिति सर.
शिशुपालवधे। एप दाशरथिभूयमेत्य च ध्वंसितोड़तदशाननामपि। राक्षसोमकृत रक्षितप्रज, तेजसाधिकविभीपणाम्पुरीम ॥ ८ ॥ निहन्तुममरेगविहिषा भर्धितः स्वयमथ स्वयम्भुवा । सम्मति अयति खनुतामय कम्य पस्यं वसुदेवरूपिणः ॥ ८॥ रामावतारमा । एष इति । किञ्चति पार्थः । रजितना एष हरिदगरचयापत्य' पुमान दायरयो रामः । यत । तस भायः दायरधिभूय रामत्वम् । सवोभावे रति क्यम् । एत्य पाय। भाषितोहत तो मोदसामनोरापोयसांना ममि राी रक्ष- सन्यश्विनी रों व तेजसा सपोय अधिपिभीषको यन्त- भोपा पति विरोधा मयतो पाए रापपास मात् य. धिकोमड़ान विभीषणो रापपातुनो या नामित्यावरोधः। अतरण विरोधामावा. पच पञ्चभिः प्रस्तुत घशातारमाह। मिष्यन्तिपिति । बथ रामामारानन्तर थय हरि घमरेपविदियो नि द्या- ২ মশুর দিই। সাফিসিয়াবিনা কবি গী। सय प्रणा सम्मानकारि प्राप्ति झन् समदानी - सपियोपादेवमूर्ति पर कापस NAnt प्रति मति हजर म भावः । अब गया प्रापनायासपएगाया पावसामाRि- दिवालदार्य देववाशिम २॥
चतुर्दशः सर्गः। 1 नोदधिविलोडनम्नति किन क्यमुत्सहामहे । : सुरैरिति सुरोपवनभो पैच जगदे जगत्पतिः ॥ ३ ॥ न्याय शत्रुभि या व शमितारथमम । मिमानमिव वृत्वविहिषः रिजा दमलयविः ॥ ८४ ॥ . । सरोषवल्लभ सरगणप्रिय जगत्पतियोहरि• हरदेव- तात ननक नेति दे उदधिषिलोहन समुद्रमथनम्पति ३.दधिक्लिोडन दधिमन्यन च प्रति वहिना वा भि- पृथग्विनेत्यादिना विरल्यात्पञ्चमी। थथ वय न नो न क्षमामहे इति जगहे गर्दितम् । यत्र हरिवर्सना पलपाना च महतानामेद नोदधिभन्दमूलाभेदाध्यय क्षमवकर्म साम्याइस्यौपम्यवात्त ल्ययोगिता- हरेर्दधिमन्धनकलावधिमन्यनमपीति वस्तु यज्यत . । भति। किच्चेति चाघ । यो हरिः शलभिरवधूवा ! याचगयोगभिभूतः सा भयन्दस्य सुपसुपति समास । शायया पानात । छाया स्यादातपामावे प्रतिविमा योतिो कानिसकोभापट्टिा स्थियामिति विश्व । शमिता. ( मारिजात हिप यकस्याभिमानमर.
शिशुपालवधे। यं समेत्य च ललाटलेखया विभ्रतः सपदि शम्भ विभ्रमम । चण्डमारुतमिव प्रदीप वैदिपस्य निरवादिलोचनम् ॥ ५ ॥ यः कोलतां वन्नवताञ्च विभ्र इंष्ट्रामुदस्याभुजाच गवी म । मनस्य तोयापदि दुस्तराया ड्रोमण्डलस्योद्दरणकार ॥ ८६ ॥ धारमा दियः स्वर्गाददमलयत उन्मूलितमानिति पारिजात हरणोमि । पसमिशेषणेयधपमेति केचित । उपपञ्चान्ये ॥ ८४ ॥ यमिति । किञ्चति चार्थ । बलाटमेघ - लेखा तया ललाट लेखया बलाटदेशन सम्मोविधमसौन्दर्य विधत' नाट सोचनमित्यर्थः । दिपस्स गिरामालस सोपन पतीयनेन कार्ड य हरिमेव चण्ड मारुत' चण्डमारुममित्र समेत्य मदोपवत् मदीयेन तुग्यम् । तेन सल्यमिति पतिप्रत्यय: । मिरवार नियोति समष्टमित्यर्थे । मिर पूर्वादाधातोर्न। निरामेति कचित् कपाठः स न सय पाते. प्रक्रियाविरोधादामोतेरसङ्गतार्थवादिति । घने कार्यसपमा ॥ ५ ॥ य रति । यो इरित कोसता वराहस्यम् । पराहः करो षष्टिः फोर: मोलि किरिन किटिरित्यार । वसवता गोपालत प विश्चत् । पाए एमाँ दंशा भुना प यथायामिति भाव । उदखोद्यमा सराया तोयापदि सनाटे एकल समुद्रातार्या अन्यत्र वर्ष ततायो पम्नस्य गोमण्डस स्थ भूगोदर तुरन्दर चोहरप चकार । शान भोचवायोः तयोरेस वेपममा भेदाध्ययमायेन गोमहतो.
चितुर्दशः सर्गः। धन्योऽसि यस्य परिरपंसमक्ष एव, दूरादपि ऋतुषु यज्चभिरिज्यते यः। दत्त्वार्थमभवते भुवनेषु याव संसारमण्डलमवाप्न हि साधुवादन-८॥ भीमोक्तन्तदिति वचोनिशम्य सम्यक् - इरषस्य दशमनोहमनस्य च सामना दीपमागमावायां उन्धयोगिता सती पधारहान भडोयते । रन्द्रवला हत्तम् । स्थादिन्द्रवजाबद्र नौगो- गति लक्षणात् । ६ । एवं देवं स्तुतानन्तर कर्तव्यसपदिशति। धन्धोधोतिधन सयो धन्य पुण्यवानभि । सस्ती पुण्यदान पन्य इत्यमरः । धनगप्रा. बति यतमात्यय यस्य ते एषः हरिः समक्ष एव बसोः समीपे पर पुरत एवेत्यर्थः स्थित इति भेष- सामोऽध्ययीभावः वव्ययीमा सरत्प्रतिभ्य इति समासान्तः स्वतएव हतीयासमो- बडमिति अन्तममा अमभावः। बन्यल को विशेषः नATE दोहरि- ईरादपि परोऽपि तु यागेछु, यतिविदिष्टङ्गिः । बच्चा त विधिनेटयानित्यमरः । सुयजोई निविति इनिस्प्रत्ययः । इन्दते पूज्यते मते प्रत्यक्ष इति धन्दमित्यर्षः। फलितमाह । ववभरते पूज्यायन्यर्थः । पूज्छ सलमानिनि सब्जनः इतरेभ्योऽपि दृश्यते रति सार्बविभक्निके लमताये सुप् पेठि समासः । अम्मां दचा वाव संभार भएह वर्ष ते वादिति भेषः1 मुवनेषु, साधुवादः सदन साधुवाद साइसमालां इवाहि समस्खेत्यर्थः । अत्र रामो धन्यो. सोति वियोवगत्वा यस्यादिवायाधतत्वालदार्थ हेतावित भकारः। वसन्तनिनका वृत्तम् ॥८॥ भोलि देनेष्ट'राजस्वेन महरसेवरस य: पाति बचाया राजा र ममाहित्यमरः रुपाबीमारः सामान्य नत बीता त्रिय' .
शिशुपालवध पगणमसावकम्पयत। लोलमुकुटमणिरश्मि शनै रशनैः प्रकम्पितजगत्वयं शिरः ॥ ३॥ सवमन रुपांच धनमः विगलदुरुगण्डमण्डलः। खेदनलकणकरालकरो व्यरुचत्प्रभिन्न इव कुञ्जरस्विधा ॥ ४॥ सनिकामवर्मितमभीक्षण - यसी चैद्यः। समस्तन्दपगणममितर्जयनिवेताल का। 'तसंभलने चौरादिकस्यातदात्तन मातस्थ थामनेपदस्य चपिडा देशय साज स्थानिवद्भावानादरेण " पुनर्जिकरणमामादनियत्वज्ञापनामरसंपदा पतएव त यतीम्पपि दृश्यते कविधिति भट्टमला। अपनरतिमाल प्रकम्पितं जगत्रय' न सय बलोका भीषणं शिरः सोलापमा मुकुटमपिरमयोयमिन् कर्मणि वद्यथा तथा व्यकम्मया क्रोधाति. रेकादिति भावः ॥ ३॥ सरति । रुमा रोषेणात वमन् मुञ्चन् । घनेन सान्द्रेप घमण क्रोधोष्णा विगलत सवदुर महरा गण्डमण्डल यस्य सः खिद्यत् कपोल- प्रत्यर्थः। खेदजलकपः खेदविन्दुभिः करालकरीदन्तर इस स . वैद्यः विघा नेमकपोस्वदेश। मभियोमदसावीमनः। ममियो- मता सादिति वैजयायो । कुचर स ध्यावत् । रचेद्यङ्गयोगुडीति विकस्साए। परमं पदम् । एतेन खेदाच्या साविकमा BAJ . मावant स इति । राना समूहोराकम् । गोलोशेत्यादिना जुम्मायय । जदयधूनमभिभूत येम ए तथोक्तः स चैमोमिवाम पर्मिन मा.
पञ्चदशः सर्ग: मधुववधूतराजकः। क्षिप्तबहुलजलविन्दु वपुः प्रलयामवोत्थित इवादिहकरः ॥५॥ क्षणमाश्जियहटिनशैल शिखरकठिनांसमण्डलः। स्तम्भमुपहितविनिमसा वधिकावधूनितसमस्तसंसदम् ॥ ६ ॥ कनकानन्दद्युतिभिरस्थ गमितमरुपिशङ्गताम् । धर्मदात् ' खेदमित्यर्थः । धम्मः सादासपे यौन उणखेदा हो रपीति पिखः। तारकादिवादितमत्ययः । वपु प्रसय वर्षपस्तबा- दुत्थितः आदि सूबर व सिता मरिता बहुताः सान्द्रजहरित न्दयो यमिन् कर्मणि तद्यथा तथा 'अभीछामधुवत् क्रोधाहुपतिम । धन विभूनन रति धातो सौदादिकार । अवापि खेदः साविक एवोक्तः । रपमानहारः॥ ५ ॥ समिति। घटित सुसंहितं यच्खशिखरनावटमसमा वस्थ सोऽसौ चैद्यः उपहितावमाहिता धारोमितेव्यर्थः विभूतिः कम्पो. 'यतिं अधिकमायनमानिता कम्मिता समता सकला संसत् सभा येन नसम्म चएं शालिषत् हिष्टवान् तेनासमण्डलेनाहतवानिलयः चत. एव कठिनासमण्डल इति विशेषणं च । पुषादित्वात् रडादेशः । था. निशानार्थ वे न सिपवाजिन इति मादेशः सात् । क्रोधान्बा किन कुरमीति भाव: । घलास काठिन्यस वियोणगया सम्मले प्रवासात साव्यनिशिफरोपमवा सङ्कीर्यते ॥६॥ कुन केति । कनकस्यादयोः केयरयो. शुनिभिः पियङ्गतां पिङ्गनपर्ष- .
पञ्चदशः सर्गः। यदयूपुजस्खमिह पार्थ ! मुरजितमपूजित सताम् । प्रेम विलसति महत्तदहो दयितञ्चनः खलु गुणीति मन्यते ॥ १४ ॥ यदराजि राजवदिहार्य मुपहितमिदम्मुरुद्दिषि। ग्राम्यम्ग इव हविस्तदय भजते ज्वलत्म न महीशवलिपु ॥ १५ ॥ वाचमवददित्यत' अथ तामेव प्रपञ्चयन् पञ्चभिः पाण्डवोपाल म्भमाह । यदित्यादि । हे पार्थ ! प्रथा पुनेति माटमाधान्येमामन्त्रण मम्मीवाटनार्थम् । सतामपूजित मद्भिरपूज्य मानमित्यर्थः । पति व वि पूजा- धै ति वर्तमाने का क्लस्य च वर्तमान इति । मुरजित कृष्ण इह ममि यद्यमादपूपजः पूजयसि म | पौचयपधायाहसः । सत्त. मात महतप्रेम विलमति स्फुरति । अन्यथा कथमपूज्ये पूज्यवाभिमान इत्यभिम न्याइ । जनो नोकः दयितं प्रियं जनं गुणीति मन्यते खलु या. गिनमपीत्यर्थः अहो सायं कृष्णः प्रेमा पूजितोन गुणादिति भानः । प्यत्र मे भवितर्मितसोत्तरवाक्यार्थहेतुत्र द्वारा लिङ्गम् ॥१४॥ यदिति । व्यराधि थभिषे कादि राजगुणविरहिणीत्यर्थः । स्तन पुरुषादिति समासान्न प्रतिषेधः । हासिन मरहिपि कपणे पा- प्रद्योतनार्थम सम्पदान विभक्तिनिर्देशः । राज्ञान महतीति राजवत राजा- हम् । तदमिति वतिप्रत्ययः। नहित यासर्वधिभक्तिरित्ययययम् । यटि दमयं मया दूळ यईपमित्यर्थः । उपहितमर्पितं तदर्थ्य मय हष्ण: महीशा अवनोपावव व तापमितसमासः । तेष, महोगङ्गिा, •वत्त मतस अन्यत्र महीशा इव वयः तेष, चततम सखिन्वर्ष । . ।
शिशुपालवध। अनृतारिन्नगदसीनि जगतिपटर्विघुम्यसे । निन्द्यमथ च हरिमर्चयत स्तवकर्मव विक्रशन्धसत्यता ॥ १६ ॥ तव धर्मराज इति नाम कथमिदमपष्ठ, पद्यते। भौमदिनमभिधत्यथवा भृशमप्रशतमपि मङ्गलञ्जनाः ॥ १७॥ यदि वाचनीयतमएप पाम्यम्म शुनको इपिरियन मलते। न प्रानोति । उपमालद्वारः ॥१३॥ अन्न तामिति । हे पार्थ | अन्टतामसत्याशिर न गदस र पदमीति भगति लोके पटहेर्या विशेष कमिघुिप्प रहोप्यमे प्रथ च चामि 1 निन्दा हरिमर्षयतता कर्मणा यापून्दपूजाकर वासन्यता सत्य हीनता विमति प्रकाशते । ययामत्य मिन पत्याधर गायोविपयो. माहिरूपपदारुपोषियमाल कार ॥१६॥ नविन हे पार्थ । तवेद धर्मराज इति नाम कथमपण, यसाय मेय मद्यते । यमदु सभ्य म्यइत्योपादिक कुमयय थम्बामगोममीया दिना पम् । यदा युतमे। तदित्यादी अथवा जना भयमप्रथा मपि मोमदिन मनारकरार मदन अभिदधति व्यपदिशनि दिद. मपीयर्थः । चोकरसन प्रणमादेन दिनापि प्यपदिग्मत त. जारोगात् । तदधर्मराजयापि ते धरासायप्रदेश इति भार । पर धारासभोमदिमयोनिरपेक्षाकाहये प्रनिविषारपान राना सहार यदि तिरेरचाहमा किनेका एप कोरिया पौरिरवे च । त- पञ्चदशः सर्ग: । क्रिमपि भवताम्पथातताः । शौरिरवनिपतिभिर्निखिले रवमाननामिह किन्निमन्त्रितैः ॥१८॥ अथवा न धर्मामतुबोध समयमयात बालिशाः। काममयमिह वृक्षापलितो हतबुद्दिरप्रणिहितः सरित्सुतः ॥ १६ ॥ • • या साहिलोपमयोरेवार्थे च समुइयन विश्वः । किमपि कथाम भवतामचनीयतमोयदि पूज्यन तहीति षः अवमान तिरस्कारः तस्मै तदर्पमेव । अन सह निन्य समासः सनिता च वक्तथा । क्रिया पदेषणम् । निन्त्रित राहून निषिदरवनिप्रतिभिरह किंवोः माध्य पदः । दत्त एवं नानझियापेक्षया करपत्ये वतीया। इस गम्यमाननियापेक्ष्यामि कारकतिरिति दामदोते। इल सकलराज- निषेध पूर्वगाया हेतु सदालाविभेटः। १८॥ अथ दिम सोपानम्भमाइ। यथेषादि । अघ वा वालिया: मुर्णः यूमिति येषः । सुबोपोन मदतीवबोधोध• भमय ग्रा. चारो यस्य तं धर्म नादयान न जानीत । अअपूर्वाद्याधातोर्नेट चोट- समिधादिमा यतादेशः । किन्तु दृया निष्पन पखितं यस्य स वृथा- परितः वयापरियत इयर्थः । पनि बरसा मौल्य मित्यमरः। दृयाने हेवः हतबुझिनटतिर सरित्सुतो भीमोऽपि चाममपिहितोऽनव- हिनः प्रमत्तः वाला: पार्थान जानन्तु इन दृष्ट्वोर्गय न नामातीति चिलः मियः । अतएव मारपि कारणे कार्यान्टमावियोनिरसहारः नया बालिगवधर्म दुबौधित्वयोविशेषगन्दा धर्मशानातवालायरिङ्ग- चलनयोः सारंचवार, १६ | शिशुपालवधे। खयमेव शन्तनुतनूज! यमपि गणमय॑मभ्यधाः । नत्र मुररिपुरयं कतमो यमनिन्दावन्दिवदभिष्ट पे वृथा ॥२०॥ अवनीमतान्त्वमपहाय गणमतिजडः समुन्नतम् । .नीचि नियतमिह यच्चपलो निरतः स्फुट भवसि निम्नगासुतः । २१ ॥ सयभवेति । हे शन्न तमूज ! भो ! सयमेव त्वमेवेत्यर्थः । यसप ग अंग मध्य मर्धाह पूभ्यम् । दण्डादिभ्योयदिति पत्पन्यय । अभ्यधाः वयोव: नातक गुरुमित्यादिश्लोक इति भाव। धातोर्महि गातिय स्यादिमा सिघोलुक । तव वात कादिगणे ययं सर रिपुः कतमः न कोम्पीयर्थ । मास्तु प्यस्तुया अमानुपासम्म को सरस बाद यमिति। यं सररिपुमान- न्दामन्दिय प्रगल्भयतामिदिपमा भिटु से मिस्थासौपि । पत- इत्वमेगवालम्पस इति भा३ । उम्सगोतामोतोत्यादिमा त्वम् ॥ २० ॥ पानीति । पतिजसोनिमूटोनियोता चपलोमिर भत्वरय । पम् । मसघनम, उचत भयमीत रामा भूधराणां प ग पहाय। मदतीनि महमनिन भीचि भोपहसे निम्ने प। पन न्य कारमोपे शापिति दो। काफिम् सम्ण यद्यपापियन' नित्य मिरतोचरतः प्रापर एक मित्र मोर गतीति निमगा नदी। मेदापि सहते रति ययय | RAT: पुनो मामि र म मोपनिरतावारिधर्मपमादिति भाषा। पत' । पियामनुमने मारह पिदा त अझ रहा 'भयानासायसिद्भेदः ।।।
पञ्चदशः सर्गः।
प्रतिपत्तुमङ्ग घटने न
न तव नृपयोग्यमणम् ।
कृष्ण! कलय नन कोऽइमिति
स्फुटमापदाम्पदमनात्मवेदिता ॥ २२ ॥
असुरस्त्वया न्यबधि कोऽपि
मधुरिति कथम्प्रतीयते।
दण्डदलितसरषः प्रथसे
मधुसूदनस्त्वमिति हृदयन्मधु ॥ २३ ॥
घ सप्तदभिः क्षणोपानम् करोति । प्रतिपत्तामिति । बह!
तप ऋपयोग्य राजाईमरण पूजन' पतिपत्त खोकर्ण न च
घटते न युज्यते । नन्वहमपि राजद कधमई मे म युक्त तबाह
शणेति। हे लष्ण बह: करति करय घई राजा म वेति निजा
स्वरूपमाचोचयेत्यर्थःन बनानोचनेनर्थमाह। बनामवेदिता -
नात्मक्षत थापा पद स्थान स्फुट पर अत्यामलः । बाला
च कंसकिहरसस्य परापालकतादिति भाव:1 यतोनिजसरूम चि.
न्यमिति इतमगावात्काव्यनिङ्गमिति ॥ २१ ॥
चहरति । मधुरिनि कोग्यारस्वया न्यबधि इतः। पात्मने
पदेचन्यतरस्यामिनि इन्नेर्नुडि विकलाधादेशः । रति का प्रतीयते
विश्वसते न कश्चिदित्यर्थः । प्रत्ययोग्यीनशपच मानविश्वास हेवधि-
त्यमरः । किन्त दण्हेन दनिता वस्ता सरपा मधुमक्षिका येनेरास्वम्
परषा मधुमक्षिकेत्यमरः । अतए मधु छौ' उदयन् पीड़यन
मधुसूदन इति प्रथम प्रथितोऽसि । मक्षिकादममेव मधुसूदनसंज्ञा »
प्रतिनिमित्त' न त मधु, मामोदयस्य सूदनमित्यर्थः । वन मधु-
सदनसंधावां मणिहा निषेधयोचरवाकाथान्वया वात्पादनहेतवाहा-
क्यात कायलिङ्गम् ॥ २३ ॥
शिशपालमधे। . अभिशबु संयति कदाचि- दविहितपराक्रमोऽपि यत्। योनि कथमपि चकर्थ पद व्यपदिश्यसे जगति विक्रमोत्यतः ॥ २८ ॥ पृथिवीम्विभर्थ यदि पूर्व मिदमपिगुणाय वर्तते। भूमिदिति परहारितभू- स्वमुदाष्ट्रियस्व कथमन्यथा जनैः ॥ २९ ॥ असामिषे कसंस्कारपि वलयतिगपकस्य र सकरराज- श्रीधुरन्धरसम्बन्धेश्यसम्बश्वोक्तरतिश्योक्ति ॥ १७ ॥ 'संथति युद्धे कदाचित कदामि अभियान, शम मभिवाय । শিল্পী লীদাস ঘৰিবিৰাজদীদীষয়ীfঘ যা- धमपि महता प्रयत्नेन व्योम पदं पादहे पंचक सामसि । तो. भारद्वाजोति मतिषेधः पित्यापः । अतोजगनि विक्रमी विक्रम वानिति अपदिश्य से व्यवहियसे भव पराममयोगादित्यर्थः । यतापि पराक्रमबपि सम्बयोले रतिश्योक्तिः ॥२८॥ थियोमिति पत्र मागमि. सम्यहमायोति भाव। यिनों विमर्ष यदि भतवावेत मनोचिटि भारदाजोयेदारिधः पिया। दं भूधारणमपि गुपायोत्कर्षाय वर्तते भत पृथ्वगत्यापि व्यपदेशला- पदपि नासोति भावः मत्युत परः पनुभिः हारिवभः परशारित मिका जरामधेन मधुरानगराचि मागितत्वादिति भार | Nard. বি ঘরময় ছবিসিবি মিলিঃ। :- मन्यया यर्थक्षेप रीयन भूमिहदिति उदाहियस पदाहियेचार र संभर- बनाया कोट। अमभावितमेवेत्यर्थः । यतापि भूधापवश्ययाव- २८॥
ii पञ्चदशः सर्गः। तव धन्यतेयमपि सर्व नृपतितुलितोऽपि यत्क्षणम् । सान्तकरतजताचलका पृथिवीतले तुलितभूभृदुच्यसे ॥३०॥ त्वमशक्नुवन्न शमकर्म निहतपरिपाकदारुणम् । जेतुमकुशलमतिर्नरकं यशसेऽधिलोकमनयः सुतम्भुवः ॥ ३१ ॥ तनि। तवेयं धन्यना पुण्यवत्ता कथं सर्व पतिभिरिनोवधूतो- पि तिरस्कृतोपोन्यर्थः वयं छान्ने भारत्तयेव वान्ने करतले वा पाच- सोलारबोयेन सः सन् विधीतने दुनितभूभरतराजकर उच्चसे रति यत् यमप्यपरा ते धन्यतेत्यर्थः । गोदईनाख्यक्षुद्रगूधरतोरनाम सि- नभूमत भवति न माहशामिव महापोरातितरनादिति भावः। थल स- पतितमितोऽपि तत्तोरस रवि विरोधोभूभदिति वेषमूचाभेदाध्य- पायोत्यापित रति विरोधानियोन्योः सङ्करः तेन गोनीदरमपि मागोवाहन वाइरसमाहिनामिनि वस्तु व्यज्यते ॥ ३०॥ समिति । देवभकर्मनिरत! पापाचारपर। अतएका शहिद. दुन्नि परिपाले फरकाने दारपं विचिसापयातनामयवाहयामि वर्षः परक निरय हावारकस्नु नरको निरयोदुर्गतिः स्तिवामियमरः । दमयनुवन पापिडईयवादिति भावः । कधिनी बोके। विभनय- चोपवीमार । यम रश्मियोति प्रसिइये भुवः सतबरवा ब- जिनषि परसोक मनारसमासपरो न पदोश्वायोमीति मार निवासरालनरविश्याय विशेषगया तजवसा.
शिशुपालबधे। सकलैर्वपुः सकलदोष समुदितमिदग्नणैस्तव । त्यतमपगुण ! गुणवितय त्यजनप्रयासमुपयासि किम्मुधा ॥ २२ ॥ त्वयि पूजनञ्जगति जाल्म! कृतमिदममाते गणैः। हासकरमघटते नितरां शिरसीव कसतमपेतमूईजे ॥ ३३ ॥ .. धनीहरेनरकाहरविजय मतिहेतुकत्वात्मदाहतकाम्यलिङ्गम्। तच नरकयोः पभूलाभेदात्तइत्यापितमिति मकर ॥२१ सकलैरिति । हे अपगुण । निर्गुण सकते: सबदीयः समुदित मुक्त तवेदं वपुः सकलप्यं शौर्यादिभिस्यात सर्वगुणानिवतितमेवेत्यर्थः । एवं घ पति गुणलयस्य यजने त्यागे य प्रयामः तं सुधाया कि किमर्थमुप- यासि मुमुक्ष्यति भावः यल सकलगुणस्य त्यागस्तत्र गुणलयस बागोड- नया मिजएव धन्यथा साकल्यव्याघातादित्यर्थ । सभावतो निपस परवस्तुनः कुतोषनचिन्नेति ध्वनिः । गुणलक्यागनिधिस शकाल - रियादिवाक्यार्थहेतुकलाकाव्यलिङ्गभेदः ॥ ३५॥ सयीति हे जाल्म ! असमीश्यकारिन् ! साल्योऽसमीक्ष्यकारीया दि- अमर । गुफरपालते निरजे गुहाने त्वयि पूजन कृतं जगति हासन पार परिहायशन र पूजनम् । अमेसजे यमगतको सिरमि करतं दारदन्नादिमय के शमसाधन विशेषः । प्रकाधम' कतिकति विसामरो। मातिापरेमाप परे सा पल मएमवोरपीति विज्ञः नदिय नितरामघटते न बरते रत्य।
पञ्चदशः सर्गः। . मृगविहिषामिव यदित्य मननि मिपताम्पृथासुतैः। अस्य वनानइवापचितिः परिभावएप भवताम्भुवोऽधिपाः ॥ ३४ ॥ अवधीज्जनगमवैष यदि हतवृपो वृषन्ननु। स्पर्शमशचिवपरईति न प्रतिमाननान्तु नितरानृपोचिताम् ॥ ३५ ॥ मोनलोपतिडि क्षेपे इत्यु पसयानमिति निन्दायां डि, वोगेऽमि मलोपः। उपमालङ्कारः॥ २५॥ सम्पत्ति राज्ञां रोमुत्पादयबाह । मृगेति । हे भवोऽधिपाः राजानः ! मगविहिषां सिंहानामिव भवतां मिषतां पश्यतां भवत्स मिष भियतोवुभान छनोहत्ये थे। घटी घानादरे इति विकल्पाद्भावलक्षणे पड़ी। इत्यपृथासुतः कौन्नेयैः पितरमेतेषां बेझोति भाव'। वस्थ रुष्ण य वमनोदनसुनकम्मेप जम्बुकस्येवेति यावत् पचितिः पूजा छ. अनि मनिता रतेति यत् । जनेण्यं तात्कर्म पि लह। एप भवतां परि- भाः परिगतः। पौ भुवोऽवताने रति धिमाश्या मत्ययः १२३ ॥ अवधीरिति । हतपोहतानतः । सकृतं यो सुपरति विश्वः । एष क्षणोजनमाण्डाल व चाण्डाललयमात दिमाशीर्चिन- नङ्गमाइत्यमरः । गमेशेति मनायां जनपूर्वामधातोः श्वच प्रत्यय यदि दिलादिमा मुमागमः । एष वृषभरूपिणं घरिटाहमसुरमय- धोद्यदि इवांस । बुडि पति इनोवधादेशः । प्यतएव घराचि. पारराशामा सचाईति ममोचितां राजाही प्रतिमाननां पूनां । नितरांनाईति सर्यायोम्योगोमः कथं पूज्या त्यर्थः । उममा । २५ ॥ ।
१८४
शिशुपालवधं ।
यदि नाङ्गनति मतिरस्य
मृदुरजनि पूतनाम्प्रति ।
स्तन्यमघृणमनसः पिवतः
किल धर्मातोभवति सा जनन्यपि ॥ २६ ॥
शकटव्युदासतरुभन
धरणिधरधारणादिकम ।
कर्मयदयमकरोत्तरलः
स्थिरचेतसाझइव तेन विस्मयः ॥ ३७॥
यदीनि । अस्स सणस्य मतिः पूतनानाम बालमहविषा का प्रति
गमा इति तोड नपाटया माजनि यदि म साता घेत भास्तिति
शेषः । जने कर्तरि लुड दीपजयादिमा रिचा प्रत्ययः । पाममा
सोनि चित्तस्य । स्तनेभा जन्य' पयः। गरीरावयवाति यत्प-
न्ययः । पिवतोय सा पूतमा धर्मतः मानतो अमन्यपि माताभ-
पति पलु स्वीति समाऽभावेऽपि मातेति लुगुमाम्यस्य मासीत्यको म
केवलं सीइन्ना किं तु माटइन्ता चायं स्तनप्रदायाः। ममालवा
दिति भावः । अल स्तनमानस विशेष धगत्या सननीलतषाकाव्यनि-
शकटेति । तरलचपलोऽयं लष्णः शक्टव्युदासः शकटासुर भईन
तरुमशीयमलार्जुमभन्नमं धरणिधरधार; गोवर्धनोहरणनाम्यादिर्यस
अत्तयोक्त' यत्कर्म अरोत । तेन फर्मणा सिरचेतसा धीरधि-
जानां करय विभयो न कोमीयर्थ । चलस्थिरतसताया विषयगत्या
विभनि ध तस्यात्कायलिङ्ग पुनरसासन सज्जयते ॥ १७ ॥
पञ्चदशः सर्गः। १८५ अयमुग्रसेनतनयस्य नृपहरपरः पहनवन्। स्वाभिवधमसुकरम्पुरुषैः कुरुते स्म यत्परममेतदमृतम् ॥ ३८ ॥ व्ययमिति । अपरोऽन्यः ना पारिवेति नपररित्युपषित समास' । कार्याकार्यविवेकन्यवादेवत्यर्थः व्ययं सण उपसेनतनयस्य कंपस्य पथून सरन् गाः पालयन पुरुष वरसुकर' लोकवेदविगीतत्वात् दुष्करं स्वामि वध यत कुरुते स चकारेति यावत् । एतत्परममगतं अभूतपूर्वादिति भाव अब पखवनस्याविषपणत्या कंसकृष्णयोः खामिझत्यभाषत वात् क व्यजिनम् । ३८॥ एते प्रक्षिताः1 मत मई एव समवेन्स कमपि गुप मेति पूज्यनाम । सर्व गुणविरहितस्य हरेः परिपूजया कुरु नरेन्द्र कोगुपः ॥ १॥ न महानयन्न च विमति गुणसमतवामधानाम् । खन कथयति चिराय एथग जनतालगन्यनभिमानतान्दधत् ॥ २॥ रहिनहनाभिरखिलाभिरकरसभावत विदम् । चेलविदपदियन्नि जना पुरवावगेनमगतं विदग्धताम् ॥ ३॥ अतिभूयसापि सकतेन इरपचर एप सक्यते । भनिशुचिभिरुपचारपरैरपि न पट्टीतममियोगिभिर्य मि ॥ ४ ॥ मनति स्वताम नुचितोऽपि विनयपास्तिोजनः । निश्चमपरिचित चित्ततया परएव सर्वज्ञातस्तपाययम् ॥ ५ ॥ टपकारियविरुपकारमन रिमरिमप्रियम्मियम् । साधुनिवरमबुधबुधमित्यविशेषत सततमेप पश्यति ॥ ६ ॥ उपकारकम्प दधतोऽपि बङ्गुएतया मधानताम् । डासमनिरामयमानवतोन परस किञ्चिदपश्चर्तुमिच्छति Hon .
शिशुपालबध। इति वाचमुद्दतमुदीर्य सपदि सह वेणुदारिणा । सोढरिपुबलमरोऽसहनः स जहास दत्तकरतालमुच्चकैः ॥ २८ ॥ कटुनापि चैद्यवचनेन विकृतिमगमन्न माधयः। सनियतवचसं वचसा सुजनञ्जनाचलयितुझाईशते ॥ ४० ॥ न चतन्तदेति शपमान मपि यदुनृपाः प्रचक्रुधुः । एनीति । सोटः धानो रिपुषा बलभरो वीर्यातिशयोयेन मा न सहत रति असहन अहिए। स चैदा' रतीत्य' खत निष्ठर यथा तथा वाच उदीर्थ सपदि बेदारिया नरकात्मजेन सह दत्त: करतालः परसारमाणिनाडा लिन् कर्मणि नदया तथा उच्च. तार जहा। कृष्णदोषोहाटनांदहवास' चकारत्यर्थः । खभावोक्तिः॥ ३८॥ कटुनेति। माधवः कटुमापि च प्रवचनेन मिति नागमत् गमेडि पुषादिना लेण्डादेशः । तथाहि सत्ये नियतवचम् स्व- लियच सत्यसन्ध सुजन के बनावचसा तोडायोति भाव । चवितमीयते शन्ति न केऽपीत्यर्थः । महिये शतमागांमोनि प्रतिज्ञाभयादछहतेति भावः । सामान्य विषसमर्थनमार्थान रन्यासः॥४॥ म घेति । किञ्चेति पार्थः। तदा तत्काले तीस्थ सममान मा. .
पञ्चदशः सर्गः। शौरिसमयनिगृहीतधियः प्रभुचित्तम व हि अनोऽनुवर्तते ॥ ४ ॥ विहितागसोम डुरलड्न निजवचनदामसंयतः। तस्य कलिथ इति तत्प्रथम मनसा समारयदपराधमच्युतः ॥ ४२ ॥ स्मृतिवर्म तस्य न समस्त मपकृतमियाय विहिषः। कोपन्नमपि । पपतेराक्रोश इति भमनः। ' दाम् । यदुन्धाः बादवाः सौर मणस्य समयेन सतेन निम्टहीत धियो निरडयु. इयः पन्नोन मचक्र पुः। कहोरपस्थ्योः कर्मेति कर्म त्वम् । तयाहि नमो नौका मचिसमेव अनुपहते। गौरिस ननिरुदबुद्धे. विशेषगया क्रोधाभाव के तत्वात् कायटिङ्गमर्थान्तरन्यारेन संकी- यते ॥1 विहितेति । बलहरने मिजदघनदामा स्वप्रतिज्ञापाशेन यतो बहोऽच्युतः मुडपिहितागठः पूर्व वहनमः सतापरावस्थापि तस्य चैदा सधै स एव प्रथमोकिम् कर्माणि तत्प्रथम यथा तथा कतियः। कतोनां पूरण इति तस्य पूरने इडिति हद पव्ययः घर- कतिपयपतरा धुगिदि थुगागमः । मनमा समासत गपना चकार । वसतिखातिभ्योडिति धेरलादेशः। श्चात प्रतिचापापन्धनस विशेषगल्या प्राचीनापराधानन्ये ऽपि तालालिकापराधगणनाइववा- सकायरिङ्गभेदः ॥ २॥ मनोति पिहिषास्य सम्बन्धि समसमपमतमयकारजातम् । म भने भारे ः। तख हरे. हष्णस्य कतिपय नेयाम र माम ।
१८. शिशुपालवधै। ॥ स्मर्तुमधिगतगुणस्मरणाः पटवीन दोषमखिलसलूत्तमाः ॥ ४३ नृपतावधिक्षिपति शौरि मथ सुरसरित्स तोवचः। स्माह वलयति भुवनमरुति क्षुभितस्य नादमनुकुर्वदम्बुधः ॥ ४४ अथ गौरवेण परिवाद मपरिगणथं स्तमात्मनः। प्राइ मुररिपुतिरस्करण क्षुभितः स्म वाचमिति जाहवीसनः । ४५-I मतमपकार" समारत्यर्थ, । अर्थानर न्यस्यन्ति । अधिगतरण सरपाः परिचितोपकारम तय सत्तमाः सज्जना थपिल दोष भपकार' एमाई व पटवो उन्नु नासम्भवन्नीत्यर्थ । पर्याप्रिवचनेबल ममिति सुभम प्रन्ययः । उपकारमेव मारन्ति साधबो नामकारमियटः ॥ १३ ॥ नद पताविति । अथ हपती दिमे गौरिहरि थिितमति मति सरसरित्सनोमीम• मति प्रचयमारते सुब' चलति कम्पति सति चु भनसोदेवस्थाम्बुधे दमत कुवत हभीर वर्चः प्राह रम उपाच ।। चटः कति भूतार्थ लट, अव पञ्चामामादिन पाहो बुध इति पाल्याहादेशः । यद्यपि म सादादी स्वस्वादय इत्याह वामन . थापि कविप्रौद्या मगन्दस पारादी प्रयोग । उपमालङ्कारः ॥ ४ ॥ उनमेवार्थ वारापयाविकारार्थमाह। यति । व्यथ पिएपास- জাদাল ধৰিলে বিয়া দিব কালী जाइपीसतोगाङ्गेयः गौरवण पेण तमात्मनः परिवाद' काममय पञ्चदशः सर्गः १८१ विहिनम्याद्य सदसीद भपपितमच्युतार्चनम् । यस्य नमयतु सचापमय चरण; कृतः शिरसि सर्वभूभृताम् ॥ ४६ ॥ इति भीषभापितवचोऽर्थ मधिगतवतामिव क्षणात्। शोभमगमदतिमानमयो शिशुपालपक्षपृथिवीभताङ्गणः ॥ ४७॥ स्थापचित त्यादि स्वनिन्दामपरि गपयन् ति समापनकारिया माच माह समोसवान, गतगेतत् । घोराः सनिन्दामेय सहन्ने न गुरुदेवादिनिन्दामिति भावः । चल चोमय विशेषषगत्या वचन- हेसत्तात् कायलिङ्गभेदः ॥ ४५ ॥ विहितमिति । मया अश्य मसि सभायां विहित' शत इदं छच्यु साईन' ययामपिततितिदितमसोटमित्यर्थः । सर निविज्ञाया- मिति धातोः कर्मपि का उपसर्गवयाविपरीतार्थमा अवएप मर নিবিবাহাদ শিবিরহবিলিকানা : দিল্লিা- ज्योति सिराहमानार्थता तस्स र वर्तमाने रवि पड़ी। मो. पमा पुरुषशानभयत बारोमयत विभूमता मिषशामिति भाव । शिरथयञ्चरणः कृतः बता मिति भूमौ पायमानस परणय इसम निर्देशः । अयं कोपाम इन्य नुसन्ध धम् ॥ar | इतीति । इतीत्य' भीष भापितस्थोकय वचसोक्षम भिधेय शिष्ठ पादम्यारूपं जशान अधिगतवहां प्राप्नवतामि सतामिल त्यर्थः शिवपाल मचाये पृधिशेमतोराजान.पा मसौ गपोति- भाव होम क्रोध विशरमपम । रत्नपा धाम विनापासायी पदसायी क्रोधः पाइरसूदियणम् । सहमे हा ।।।
शिशपाल शितितारकानुमितताम नयनमरुणीकृतं क्रुषा। वाणवदनमुददीपि मिये जगतः सकोलमिब र्यमण्डलम् ॥ ४८ ॥ प्रविदारितारुणतरोग नयनकुसुमोज्जलः स्फुरन्। मातरहिमकरतानतनु विषजदुमोऽपरइवाभवदुमः ॥ ४ ॥ अनिशान्तवैरदइनेन ध्यमां दमिर्गातारम्भान् कोषानुमाना। पितीत्यादि । सुधा मोधन अरुपीससमतएव पिती यामे ये तारके कनीनिके साम्यो शामित अनुमापित ताये गथने यश तत् । तारकायाः कनी- मित्यमरः । सर्यमुणस्य रतावादिति भारः वाणेशस्तस्य बदमम् । सकीस कोलाकारसायासहित' परिधियुशामिति यावत् । सूख्यमयह समिन बगतोभिये भयाय उददीपि प्रतयार । दीप्यतेः कcि बुढोति दीपलनेयादिना विणायये तलुक् । यात्रा गयन्योः सधा- अत्यत्यानेनारुण्यसीकाररत हुए। तत्यरमेक्षत्वा दोदारतिशर्थमहो- प्रमा मोति। विदारिते यतिविकास्ति पत्यारे क्रोधादविरल को थतएको भयवरे ये मयने ते २५ उमे ताभ्यासजवलो दीन सुरन् खनेजसा दीयमानः माहिमकर नाममनुः Rभानारिष बियह प्रशिकोमोमायोपा थपरो विषम वाभवत् रत्य- मेधा रूपकसकीर्ण ॥८॥ निधान्नेति । चमिमानोऽनिधिोयदिइनोरोिधानिय तेर पश्चदशः सर्गः। १८३ विरहितवतान्तरार्द्रताम् । कोपमरुदभिहतेन भृशं नरकात्मजेन तरुणेव जच्चलें ॥५॥ अभिधित्मत: किमपि राहु वदनविकृतं व्यभाव्यत। अस्तगाधरमिवोपलस सितदन्तपङ्क्ति मुखमुत्तमौजसः ॥ ५१॥ कुपिताकृतिम्प्रथममेव इसितमशनरस्चयत् । क्रुद्दमशनिदलिताद्रितर दतवान्तरभ्यनरे बाईवा सारसं विहिबता सकता। रए यते. वमलयः। कोपोमदिव तेनाभिहतः पञ्चतितः तेन नर- कामजेन वेणुदारिपा तरणा देव भय नववे त्वचितम् । भारे दिए । उपमारद्वारः। ५.1 प्यमीति। किमयभिधिसतोऽभिधातुमिच्छतः। दधाते पन्नाहरः गवादेयः । तमोजयोनाम राक्षः सम्बन्धि राङ्गबदनविक्षत व्या- विवाहाइवनावर करान' पलसन्ती सध्यमाथा सिता दनपनियस तन परिमित्र सन्दष्टचन्द्रमित्र मान्यतातयत। . वता ॥ ५॥ पितेति । प्रथम मागेवापितारस्थायामपीयर्थः । इपिता क्षतिपरागोवसेन्नुपमा। परिचभीरप परवडमदर' दनक दनामनामान राजानम् । अनिदतिस बजाइतस्याद्रितटस्थ ध्व.
१८२ शिशुपालवधे। মিনিনাংলানিননা नयनममणीकृतं धा। वापबदनमुददीपि मिये जगतः सकीलभिव सूर्यमण्डलम् ॥४८॥ प्रविदारितारुणतरोग नयनकुसुमोजलः स्फुरन। মানৰিমৰূনানন विषजदुमोऽपरइवाभवदुः ॥ ४ ॥ अनिशान्तवैरदहनेन वो दमिर्गातारम्मान कोशातुभवामाह। शिवीत्यादि । कुधा क्रोधेन बस्योलतमतपद रिती यामे से तारले कनोनिने नायर पदमिते यदमापिते ताचे नयने यस्य तत् । तारकामा कमी निकेत्यमरः । सर्वसुखय रकवादिति भावः । वाणोडपत्तस्य वदनम् । सो कोलाकारवायासहित परिधियुमामिति यायत । यमराड- समिम जपनोभिये भवाय इददीपि प्रलबार । दीपतेः करि धुडीति दीपक्षनेवादिना चिमत्स्ये तलुम् । अल नयन्योः वधा- अल्यवागेनारायसीकारात्तद्धा सत्यापेहत्वा दौगानिकर्यमणको- ममारकरी मोति। विदारिते अतिविकासिते भरपतरे क्रोधातिक तरे पाएपोपे भयहरे ये मयने ते एप कुरामे ताभ्यासस्वबो दीप सुरन् एतेनमा दोयमामः मातरहिसकरताना प्रभाव वियह मसिनोपोटुभारलोकपः थपरो विपक्षहम इवाभव यु- मेधा रूपबाही ॥ अनिशान्त । अभियानोनिशे वरदइनोविरोधागिर्यस्य है। .
पञ्चदशः सर्गः। विरहितवनान्तराद्रताम। कोपमरुदमिक्तेन भृशं नरकात्मजेन तरुणेव नन्वले ॥ ५० ॥ अभिधित्मतः किमपि राह वदनविकृतं व्यभाव्यत । ग्रस्तशशधरमिवोपलस मिनदन्तपङ्क्ति मुखमुत्तमौजसः ॥ ५१. . . कुपिताकृतिम्प्रथममेव इसितमशनरचयन् । क्रुद्दमशनिदलिताद्रितर , লুনেন আনা বাহে বিৰিা যিনা। ত্ব यते वतामयः। कोपोमदिव तेनाभिहतः मञ्चतितः तेन पर- मात्मजेन वदारिका तरुणा वृदेव भए बञ्चले बदितम् । भारे स्टि। ममारहारः। ५. ध्यभोति । किमर्याधिमतोऽभिधानुमिच्छतः। दधाते. सवन्नाटा यतादेशः । इत्तमौजसोनाम राम सम्बन्धि राइबदविक्षत व्या- उत्ताहाइलावत् करा एमरसन्नी सध्यमाया सिता दनपङ्किर्षण तन्त्र पसरमिद सन्दचन्द्रभित्र मायनान । वना ।। कुपितेति । प्रथम प्रादापितावस्थायाभपीयर्थः। कपितवा- अतिसंचरागोवसेन्दुपमा। रिचक्रभीषण परबलमदर दन्नवक्र दलफनामान राजानम्। छानिदस्यि बजार तथादितटस्थ व निरिस ध्वनिय तदिळुपमा । न एनएपनः उईईसित माह .
शिशुपालवधे। ध्वनि दन्तवकामरिचममीपणम् ॥५२॥ प्रतिधः कुतोऽपि समुपेत्य नरपतिगणं समाययत् यामिहराजनिताऽनुशयः समुदाचचार निजएव रुक्मिणः ॥ ५३॥ चरणेन हन्ति सुबल: म शिथिलितमहीध्रवन्धनाम् । तीरतरलजलराशिजला , समस्चयत् । सर्वदा सुखरागस्य विशेष पादसभावानरवेद अख इत्यर्थः । यत कोपव्ययकसम्बन्धप्य सम्पन्धोते रतिशयोक्तिरूपमा. महोर्या ॥५२॥ मरियति । मनिष कोपः। कोपक्रोधामर्षरोषाशिधा रत्यमरः । तोपि समुपेन्यागत्य नरपतिगण राजभण्डल समाश्रयत् समा. विस् । रषिमणस्तु यामि. खसा। यामि खटकल स्त्रियोरियमरः। तस्यारुक्मिण्याहरणेन जनितोऽनुशयोहा काटमापन्न कदा निर्यात- यामीति अनुतापो यस्मिनुसः । अथान गयो दीर्घ दे पात्ततामयोरियमरः । निजोनित्यएव पविधः । निनमात्मीयान त्यथोरिति विश । ससदाच- चार महिदीपे। भीमवाक्य मन्येषा को मोत्पादकमासीत् किम वस्तु, मागवावरुदकोपसोहीपकमासोदित्यथ । अलाउपयस्य विशेषण गत्या कोपोद्दीपन हेतत्वात्कालिङ्गभेदः । ५३ ॥ घरणेनेति । अवनाम राजा मही धारयनीति महीमा ममाः । कपकरणे मूविजादिभ्य समयानमिति कमध्ययः । शिथिलतामि बिसवितान महीमाया धनानि सन्धयो यथा रूपम् । तोरण सरनानि भूकम्माचलितानि अबरारम्वधे जलामि पञ्चदशः सर्ग: मवभुनभोगिफणमण्डलाधुवम् ॥ ५४॥ कुपितेषु रानतुं तथापि रथवरणपाणिपूजया। चिन्तकलितकनुहागमनो मुमा क्रिः सुहृदिवाधिकान्दधौ ॥ ५५ ॥ गुरुकोपरुवपदमाप दमित्यवनस्य रौद्रताम् । व्यात्तमभितमिव सर्वनग दिकरानमास्थकुहरं विवक्षतः । ५ ॥ . ययामाम् । अवमुम्न' कुटिन निमारादिन्यर्थः मोथिनां फपिता দত নুযাদ্বা ও খাল গুলি # লমান। ना मेति भूतार्थे लए । यत् पादाशताद वः कम्पा सम्बन्चे पि समन्वीनरतिश्योतिः पिचिति । रबरपाक्षेत्रपारः पूतया राजसु तथा अपि- नेहाय रिजे रित निवित महागमन' युद्धनामो देन : खा. डक्षिा भारि म सदा मोस्न इटव यद म सात मिन- भित्र हरपन्चपाठीवप्रथः। महदो मिनामिनदोरिति निपातः । अधिक मुटन्दधौ पन्चो पत्ता ! पहोमि कश्योकर्ष: २२ बसगडोराडादहेतरामोयि शरमानाः १५ ॥ गुनि । विनवः शिमपि वा मितः । दई सदनाहरः रमादेशः । हिनदारद दारानस रानः सम्बन्धि सर्वजमदशिव- मत्त मिव बारित अतएव विरा अतिविक्षतम् । करायो- दरे व बिधाले विद्यतेऽपि चेति देवयनी। गुरुका वोपेन ए. मिल १८६ यिशपालबधे । विवृतोरुबाहुपरिघेण सरभसपदनिधित्मना। इन्तुमखिलनपतीन्वसना बसने विलम्बिनि निजे विचसा ॥ ५७ ॥ इति तत्तदा विकृतरूप मभजत्तदभिन्नचेतसम्। मारबलमिव भयङ्करतां हरिबोधिसत्वमभि राजमण्डलम् ॥ ५८॥ पद पहिबद्ववचन शासकहर' बलाविवर' रौद्रताम्भयङ्करतामा मत् । थानामिमिवेति फलोतप्रज्ञा व्यादान क्रिया निमित्ता॥ ५६ ॥ पिटतेति। अखिलपतीन इन्न' विकृत प्रसारित उरु भाइरेय परिष यायुधविगेपोयेन तेन । परिधः प्रतिषाने स्त्री न हेमः । सर- भर शसत्वरं यत्पद निधि सता निधातमिलता। दधातेः सन्त्र न्न बट: शलादेश । यरुना तनाना राज्ञा विलम्बिनि सत्यातवे- गात् विससिम निजे वरुने खाम्बरे विचस्वले स्खलित' तास दुर्मिमित्तमिति भावः। भावे निट 1 चाल वस्वस्त्र सनस्य विशेष पाया स्वत्तमहतत्वात्कालिग' तहाइपरिवप्ति रूपकेपा रूज्यते ॥ ५ ॥ इतीति । इतीत्यन्तदा किन काले विकतम रोधभीषणा कार- न्त द्राअभएडल' मारबलमिव मदनरम्यमिव । मदमोमन्मथोमार तय. मरः । अभिनचेतसमयिकतचित्त बोधिसवोरुद्धः । बुद्धस्तु योधम. यास्ता बोधिसत्वोविनायक रति वैजयन्ती। स हरि रिवेतापमित समासः। त हरिबोधिसत्वमभि सत्समक्षमिताः । अभिरभागे इताः कम्म प्रवचमीयत्वात्तदोगे द्वितीया ] भयङ्करोतीति भयङ्करः। मेघ- विभयेषु नत्र इति सच मतदये समागमः। स भासताभजत् ।
पञ्चदशः सर्गः। । रभसादुदस्थ रथ युद्ध मनुचितभियोऽभिलाषुकाः। सान्द्रमुकुटकिरणोछलित स्फटिकांशवः सदसि मेदिनीभूतः ॥ ५८ । स्फुरमाणनेत्रकुसुमोष्ठ दलममृत भभूति पैः। धृतभुजलतञ्चलित दुनवातपातवनविभ्रम सदः ॥ ६ ॥ . उपमाहारः। तैम मगरलोडस समाधिमट्ठाय मरत' मारत यथा तैन भम् नया राजमहउमपि हरिपा मन्त रति बरु चन्दने ॥ रमदादिदि । दयाननर कनुचितमिदोरम्बस्त मानसा। छ- सेयुरिमिति यादव इतएर दुहमिडाकाः हार्दिनः । पदयादिना उन्मादेन न बोकेपाटिना बडी मनियरः। मदम मेदिनीनः सदम स्निाः वैद्यपदीया राजाः । सान्द्र k. मगरमिताः रूटिशांरः उमार्मितिरिरभरि मभूयाः मेरो मनोरममाईगानु उदम्य सन्दिताः । टोनूईकर्मपी- বা দেব। কল ধার্মিক ঘিমীন- देहवाद शायनिमेटः ।। मरमानि । सहरमामालि नेवाण्या दृष्टमान्दोटा व दलान पदमिन् वर्षषि यया तदा धूताः कपिताः प्रदो मजा पर का साषा परिन् मरि नत् वा तदा रहितः मुभतो राजा- पक्ष २३ बहिः पादलाई पदः सभामरहम इतः पीड़ो मनमानो प्रायुरारोबस तस बनरूविधम भोपाम् । विमाः ये - पञ्चदशः सर्गः। , किमहो नृपाः समममोभि रुपपतिसुतैर्न पञ्चभिः। वध्यमभिहत भुजियममु सह चानया स्थविररानकन्यथा ॥ ६३॥ अथवाध्वमेव खलु यूय मगणितमरुद्गणोजसः। वस्तुकियदिदमयन्न मृधे विक्षिप्ता देंशन किरणा अग्नित्रणा व यस्य म तथा मन वचो विप. मिश तहमोविम विसमज विषमाय बच उजगारतार्थ । कत फथ- धानियेति व्यस्तोपमालिङ्गासर्वतोपमितसमासाश्रयणम् ॥ ६ ॥ तह चोविप्रभव चतुर्भिराइ । किमितप्रादि । ईन्टपा. मीभिः पञ्चभिरुप पतिरते. सम' जारजै• सह पाण्डवाना शेतजयादित्य' मनाप । बनया स्थविराजकन्यया चलियागनया च सह । कन्या कुमारिकानार्यो'रति विश्व । भीमसोई रेत स्कन्वेन मिन्दा। बध्य. म्बधाई थराजोराजाय पहपापराधादिति भाव | घराजव ध्य- नकि । च्यम भुजिष्यहिर' कसपणपालनादिति भाव । भुजियः विदरो मर रति इलायुध ।कि नाभिहत किमिति न मारयत किन्तु अभिहतेत्यर्थ । इन्ने धार्चे गेट लोटोलहदिति यस्य नादेशः अनु- दातोपदेशेन्यादिनानुनासिककोप । यो यतिबध्योऽपि न व्यायये । थावामनुभाषो कागारम्भ । क्रोधः सतापराधेषु, स्थि- रोम तीर्यते ॥ १३ ॥ अति । अथवा गणितमरुद्धपोजम अषधीरितसर सङ्कम त्वाः यूवमाध्यमेव तथणी तिष्ठत व पलु । अास्तेनोटिधि चेति मकारलोपः। इद पहनन कियवस्तु कियत कार्य समित्यर्थः । कुत. अय रुपो मधे युधे । सुधमाकन्दन समिति अपर्यामध्यमरः । केव- . . : + शिशुपालवधे । मम केवलस्य मुखमीक्षितनमः ॥ ६४ ॥ विदतुर्य मुत्तममोप परिपदि नदीजधर्मानौ। यात निकपमधियुद्धमसौ वचनेन किम्भवतु साध्वसाधु वा ॥ ६५ । अचिरान्मया सह गतस्य समरमुरगारिलक्ष्मणः । तोदबिशिखमुखपोतमसक पततागणैः पिवतु साईमुर्वरा ॥ ६ ॥ चरीका कोममैव मुखमोचित नक्षम युवक का वाति भाष । श्तेनास्य कलगो व्यच्यते अात्मनो करन्यन्यकारी लायगय विभूतिभि रिति लक्षात ।। ६४ ॥ विदतरिति । किन नदीजधर्म जो भी युधिहिरो मेष परि पदि समापस मद। परिषत् समदिति विश्व । य समुत्तम मिद हादिसयन्तावितार्थ । विदोलटोयेति सोऽतसादेव । यसो हा अधियुद्ध युद्धे। विभक्ताव्य योभाय । निकष निकषय परीयता मिताष यातु । तन साधकोऽसाध्वनुषावा भवत व्यनम्ति वचनेम कि वृथा कावायमित्यर्थ बलामि गामों अर्थ । व्यन्यते ॥ ६ ॥ विरादिति । किञ्च मया सह समर गवस्योरणारिजमण गरु उध्वस्य सम्बन्धि तीक्ष्ण विश्वमुखे भीत महायोकिमिनार्थ । बसा रकमरा भूमि ! उर्वरा सर्वसाधभूमौ साझमि मानक रति विश्व । पतता गयै पचिसमूह । पतपत्ररथारहजा इना पञ्चदशः सर्गः। अभिधाय रुक्षमितिमा स्म गम इति पृथासुतेरिताम् । वाचमनुनयपरां स ततः सहसावकर्य निरियाय संसदः ॥ ६७ । गृहमागताय कृपया व कथमपि निसर्गदक्षिणाः । क्षान्तिमहितमनसोजननी ससुरात्मजायं चुकुपुर्न पाण्डवाः ॥ ६८ ॥ . भरः । शाईमचिरात् पिबतु । यदेशवाइमेन इनिध्यामेवः व्यवामि धमत्र एवेति भावः । ६६. व्यभिवादेति । स चैध तोय परुममभिधाय ततः पृथामुन पारितासकामयपर मामा गमोन गच्छनि वाचम् । सोतो. मह चेति चकाराष्ट्रमेराशिधि बुद्धि पुपादित्वात् चरेडादेशः नमा- योगे घड भाष, अवयं अनादरेण श्रुत्वा सहसा संमदः सद- मोनिारयाव निर्ययो म देवेति भावः ॥१७॥ म्दहमिति | निसर्गदक्षिणाः स्वभावतोदाक्षिण्यसम्पदाः परच्छन्दा. नुवर्तिन इत्यर्थः । त्रिषु वाकुपडावामपरच्छन्दानुवर्ति चिदा इति वजयनी चि चान्या क्षमया महितमनसः पूजित चित्ताः इमावन्नः पाण्डवाः किञ्च रहमागतायाभ्यागतायेत्यर्थः । किञ्च नननी सुर्मा- हरामजाय विपासाय पवा च कथर्माप समयाम राधे.पी. त्यर्थ म चुF: म चुक्रुधः । सद्यो अध्यापि नसाभ्यागतत्वात् मार- पबुवात् मयंज्ञानत्वात् दाहियात कश्या १ कपमपि विधांसा न पकरे वर्षः : क्रुधगुहेवादिना सम्पदानाचतों। अलाभ्यागतवादि- .
शिशपालबधे। অভিনন্দনীঘিনত্ব मनिपत्तियजन्ममितः। वर्णमथ ययुमिवानुययु दमघोषचनमवनीशतनवः ॥ ६६ ॥ विशिखातराण्यतिपपात सपदि जवनैः स वानिभिः। द्रष्टुमलधुरभसापतिता वनिताशकार न स कामचेतसः॥ ७० ॥ विशेषणानां साभिमायत्वादकोपस्तत्वाच्च परिकरः कायलिने पति सापेक्षयात्म पीयते ॥ ८॥ चलितमिति । अथ चैद्यनिर्यायानन्तरं अपनीशमनरः पराज पुत्लास्ततस्तस्याः प्रानिपते धिरिख यसमितो यहभूमेगयसभात । पञ्चम्यास्तमिल । अनभिहतेपदमप्रतिहतमनोरथं यथा तथा चलित मस्थित दमघोषसूतपिशपालम् । याति परलोकमिति ययुः परलो- कमाएकोयमेधीयोऽया। ययुरो इनमे धोयरत्यमरः । यो नेति यातेरोषादिकाउन विवञ्च । तं ययुमित वर्ममत्ययुः ययुरमि राज- राजपुत्रस्यीयत । चसः एतारक्षनीति सुतेः शश्वमेध्याश्योप- मया वैद्यस्य वध्यत्व' व्यज्यत इत्यस्तारैण वस्तुध्वनिः ॥ ६ ॥ विशिखान्त राखीति । स चैद्यः सपदि जयनगमालिभिर्वामिभि- र विशिषान्तराणि रण्यान्नराणि । रथ्या प्रतोली विशिश्वत्यमरः । प्रतिमास हिमाम । श्रतएव द्रष्टुमलधुरभसेनाति मेगेनाममिना साधावन्तीमिता. सकामानि सामिलाषाणि चेतानि चित्तत्तयो यामा ना: कामचेतस सफलमनोरथा वर्ष । म चकार बतियोघमाह ."
क्षणमीक्षितः पथि जनेनं किमिदमिति जल्पना मिधः । प्राप्य शिविरमविश्मिनाः समनोनहद्रुतमनीकिनीमसौ ॥ ०१-३ स्वरमाणशालिकसवेग- बदनपवनाभिरिनः। शैलकटकतटभिन्नरवः प्रणनाद सान्नइनिकोऽस्य वारिजः ॥ ७२ ॥ 1 नाच दर्शनावकायस्तासामासोदित्यर्थः । अतएर वाक्यार्थहेतकं अव्य. विद्गम् ००॥ क्षणमिति । यसो चेद्यः पथि किमिदमिति मिथः जल्पता को. भवर्थ में रत्त इति परसरमानवता जनेन क्षणमोक्षितः मनु शिविर बरुट प्राप्यारियहितमना नि.चित्तः दूत मोघ व्यनीकिनी सेना ममनीनहत सदाहयति स्म । नद्यते. सम्पूर्घ कात्यो लुडि चडुपधा- या इस अभ्यामदीर्घशा शिविरं शकामति केचित् । एतेनास्य रौद्र- स्थायिनः कोपेस पदव नेदितयम् ॥ त्वरमाति । शसः यिसमस्येति साहिता नदस्य शिसमिति ठक् । वरमापस नमानस शाहिकस्य यः सर्वगोवदन पदलो मुखभास्नः तेनाभिपरितः प्रध्यात शहाना कटकटेषु नितम्य प्रदेशेषु, भिन्द्ररयो- मृतिप्रतिध्वनिरस चेयस सम्बन्धि सबहन प्रयोजनमति साब- লিঙ্গী হন অফলাই। নয় বলিনি জে। वारितः महापारित-पायोरिति विशः । सपनाद दध्वान । सन्न हनगदमादित्यर्थः । उपसगोदरुमामेऽपि योपदेशवेति पचम्। एतेनाय महानुसाहो वीररसस्वायो व्यज्यते ॥ २ ॥ .॥
शिशुपालबधे । L जगदन्तकालसमवेत- विषदविषमेरितारवम्। धीरनिजरवविलीनगुरु प्रतिशब्दमस्य रणर्यमावधि ॥ १३ ॥ सईसा ससम्भूमविलोल संकलजनतासमाकुलम् । स्थानमगमदथ तत्परित- चलितोडुमण्डउनभःस्थलोपमाम् ॥ ४ ॥ दधतीभयानकतरत्व लगदिति। जगदनकाचे कल्पान्ने समवेता मिलिता ये विषदातोयदाः पुष्करावर्त कादयोमेधा' तु गरते बोये इति निर्दिषभ दारुणं यथा हरित उत्पादितो य धारयः स धारगेयस नत् । धीरे गम्भीरे निअर विलीना अन्तर्गता गुरव मनिन्दा गन्दान्तराणि यस्य तत् यस्य वैद्यस रपतव्य रणदुन्दुभिरावधि थाहतम् । याहंन्ते. कर्मणि नुह शात्मनेपदेष्यन्यतरस्यामिति इनो बधादेशः । त्वायत्सा होण्य क्वते । घरमालद्वार सहति । अथ रणदुन्दुमिताडनानन्तरं महमा झटिनि समयम भव्यपं यथा तथा विलोलया चलन्त्या गल्या समपया जनतया जन सम्- हैन समाकुल सङ्कीर्ण तत् स्थान मारतचलित पस्थित हुमण्डलं न्यो- निश्चक' यगिन् तस्य मम स्थजसोपमा मायभगमत् । अलोहुमण्डलस्य चलनासम्बन्धी सम्भावनग्रो तहबन्धोती रतियोगि: 'उपमा त तदुब्लीविता मनोतिमात मारा तदङ्ग नव व चमत्कारमा रमात् । पुण्य मसालोपहित यदि स्यादिन्याटियन ॥ ७४ !! दधत इति । मेदिनीनो राना | धूमपटलेन पिहितस्य कारि- .
२०५ पञ्चदशः सर्गः। मुपगतवतः समानताम। 'धूमपटलपिस्तिस्य गिरः समवयन्मपदि मेदिनीभूतः ॥ ७५ ॥ परिमोहिणा परिजनेन कथमपि चिरादुपाहतम् । वर्म करतल्युगेन महत् तनुचूर्णपेषमपिषटुषापरः ॥ ७६ ॥ रणसम्मदोदयविकाशि- वन्तकलकलाकुन्नोटाते। . तम्य अतएव भयान कतरन यनिभयरत टमर्मतरतोगिरे. समानता साधतोटधातः सपदि बमवर्मयन संवन्तिक । सम्मम्वम्मदा मदिन्यः । सन्यायकोलादिनापिन (उपमाहारः । ५ परिमोहियोति । परोऽन्योन्दर परिसुती त परिमोही। सम्पू बाँच्चेबार्टिनारमन्चयः । तेन संयुक्ने नेटर्व परिलनेन मेवक- नने धमपि नम्वेन सुधारापात धानीत महार्म सवाई करतयुग्न पावित न हयेन तनुचर्स पे तहले पिष्टा । शुष्क- पूर्व रूक्षेनु, मिथ इति एन चमध्ययः । अपित् चर्षि द- धान नद जिगीयोई निमित्त मनि भाव कादिषु यथा विध्यत्म्योगइन्य- तुप्रयोगः पिबेर्नुडि पुदिना रडादेशः । बार बाबः पेष- बामपन्य तहमको रतियोखि) दया प श्रमानुष बोदमस समदत मिती...-". रतिपन रपारम्प यः सम्मोहः प्रमददौहर ति मिपात । तखोदयेन बनना विवादिभिर्विशारिमिनकारी: .1 शिशपालवध । शारिमशकदधिरोपयित- न्दिरदे मदद्युति जनः कथञ्चन ॥ ७७ ॥ परितच धौतमुखरूका विलसदहिमांशुमण्डलाः। तेनुरतनुवपुषः पृथियो स्पटलक्ष्यतेजस वात्मजाः थियः ॥ ७८ ॥ प्रधिमण्डलोड़तपराग- वनबलयमध्यवर्तिनः। १ यत मैन्यकोलाहलेराकलीसते स घोभिते । अतएव मद योततीति भद युति मदराविणि ! किम् ! • दिरहे गजे। जन परिजन धारि पर्याणम । ना पर्थाचे विद्ग स्त्री शारि धूतगुडेन पुमिति वैजयन्ती । शारिधिोपकरण, निया शनि कानरे । युभार्थे गजपर्याप व्यव हागनरें कचिदिति विश्वप्रकाशय । धिरोयित छारोपयित कथ वन समादायक प्रयाक ।। पके दि पुदिनाचरडादेश । विषयगत्या सेनाकैश कलस्य मदहतत्वान्मदस गारिदुरारोपवह तवाच कालिजय तमाशयासहोर्यते 11७७॥ परित इति । कि चेति धार्थ । धौतेष, योधिनेषु सुवरको धु मुखस्य रकमाभर श्रेष, विलुरुत्मत्येक प्रतिफलोहमारमहल भविश्व रेषा ते तधोका..J अतएव पटल प्यमन्तर्गयां बाद फरितन्नेजोग्न्त मारोयेषां ते इपस्थिताइल्युत्म क्षा। तेजोव्याख्यात पाम तेजोनिरोधे यव । व्यतत्वषोमहाकाया त्रिय यात्मना वहा । समीपलो सबा पेसिवनयन्ती। परित थिर्वी तेत बावन्न sa प्रवीति । चक्रधारा अधिमिरिति हायुध । प्रधिमएस्प्ले में मि वरदेवा यापितर परामा पायरएस बनामेपाषा वयानि .
२ पञ्चदशः सर्गः पेतुरशनय इवाशनकै गुरुनिखनव्यथितजन्तवो रथाः । ७६ । धतः शशास्तिशमाङ्क-. रुचि लसदुरश्चदं वपुः। चक्रुरथ सह पुरन्धिजन- रयथार्थसिद्दि,सरकम्महीभृतः दयिताय सासवमुदस्त- मपतदवसादिनः करात। नसान मां मध्यररिः गुरमिनिसनः स्वघोरव्यथिता भी मा अनाः प्राचिनोयने रखा समयः दवाइवाइन: पेतचीनम- भारत । स थानाभ शनिवेनोले हा परागवां धनवरूपणमापे- . तिसर:nel Pramaith- दधन रहि । सरकारः काचोयस्मिन् कर्मणि नद्यथा तथा । राय बाटोमगर कम्तियामियमर' बतए . गोमवातो. गगा रन्दनम्ह पर रचियत्व समा । rarikोराबार: परन्चिरकनाजनैः सह । • fimal सिमिदशीसाधन तथा मितिसहित arrianसपासादाम सरक' 'मपान WATER मन भारः । भयो. पोधी शोधुपाने परक अधुंभाजनमिति बनी। बधाम सभा दामादाय प्रियातामा भटा. नामामामिएम: विवामि पनि। दयितायेवादि। रवि बने तर पानाच हामो समय पर रोजे पहनु परए भारत र ..
२०८ शिशुपालबधे। कांस्यमुपचितसरोजपत अमरौधभारगुरु राजयोपितः ॥ ८॥ शमसादमरुणव- मविशददृश कपोलयो। याक्यमसकालमपास मद विदधुस्तदीयगुणमात्मना चः ॥ ८२ ॥ सुदृश; समीकगमनाय गुरुस्तु वाक मती पे खनै पिरि दुर्भर सी गन्दारीव। कास्य पाम भाजनम | कासोऽस्त्रो पाममाजनमियमर । वदिनिकमिषिभ्य मरति फर्धातोरोपादिक में मारय । तस्मै हित सोय हवि मेष । सीता रात छ प्रत्यय । तस्य विकार कास पामपालमा कमोथपरपव्ययोर्यजत्रो कति यमत्यये छस्य नुक । राजयोषित कस्याविद्रोजषध्वा सम्बन्धिन अवमादिन गोयल्यमाज कराद पतत् तच्च दुर्निमिसमिति माव । एतेनास्या भाविपिहोकादेश म मच इष्ट वाचिचिन्ता व्यज्यते । यसायमादभारगौरवयोर्विशेषण गया पालपात हेतत्वार काव्यालङ्गम ॥ ८॥ भाति । शुचीमारिविरभारासतर , गोका, विशददश शोकादेवाप्रमर कथाचिदिति ष । मदमपास, सदापत्ति प्रतिमध्य तदीय गुप्प नइम मदकार्यभूमिप । अङ्गमादमङ्गशैथिल्य कपी नयोररुपत्य यसकसमरमान वाका चामना खयम् । प्रत्यादिम्य उपमधामात हतीया । भय विदधु करुशेन शातिरस्क सरत्यर्थ पन्न मदामावपि कार्योदयात्तसावलोकन निमित्तकचौता उन निमित्तायोगिभानाभेद ॥ २ ॥ एयरति। यामिरे युमि समगममाय युद्ध गम पञ्चदशः सर्गः। युवभिग्य सम्बभापिरे। गोकपिहितगतरुवगिर- स्तरसागतायुनलकेवोत्तराः ॥ ८३ ॥ विपुग्नाचन्नस्यनघनेन निगमिपुभिरङ्गाना: प्रियः। पीनकुचतटनिपोडदल- दरवारवाणमुग्सा लिलिङ्गिरे । ८४॥ न मुमोच लोचनजनानि नाय । समीक माम्प राकिमित्यमरः । सुटेपः शोकपिहिते शोकहते गले कन्टे गिर मनिबहोत्तराचस्तथापितरमा जोनागतम युजन- गरेप गिगीतमुत्तरं यामा ता । निणीतं केवनं घोलमिति शि। सम्ममारेि ममापिता । योगकाम इत्यामन्त्रिता र कमिटमेनिमदममिति वायभेदेश्यहपाते नैवानपर दत्तोत्तरा- पामारय मापयमातोडान मिसमिनि भाषः एतेन गनथ चेत् reat यक्ष युएमालोक्य कामा त्यनिरिध्याभामरूपानेपानद्वारो यते। निधाभाव पवेनि धाभासदापि सन विपुमे । गिभिभियं हाय गन्तुमिच्चभिः । प्रियः कार्य भि. प. मा. विएम पदर पल तहानेन रटेन. उरमा निमा र पीने घटेनियमितरा पोहनं तेन दननो पिदी माया पराग गरिमाया हा यदिन समय नद्या तथा । अक्षुको. मारासोरपरः । शानिमिरे या महिला । यस वारवानामा : समापनसम्बयोहतायो । । विस अयमा समामिम । यामादि शिशुपालबधे। . दयितजयमङ्गलैषिणी। यातमवनिमवसन्नभुजा. न गलदिवेद वलय विलासिनी॥ ८५ ॥ प्रचिवत्सत. प्रियतमस्य निगडमिव चक्षुरक्षिपन् । नीलनलिनदलदामचि प्रतिपादयुग्ममचिरोढसुन्दरी॥ ८६ ॥ बजतः व तात वजसीति परिचयगतार्थमस्फुटम् । बादर्थे अष्टोसमास । नदिछतीति नदेषिणी विलासिनी काचिदनमा दोचमनलान्यत्राणि न मुमोच अस्पातसामगलत्वादिति भाव । य मङ्गल तदन्या महत्तवत्याह यामिति । व्यवमन्त्र भुनासोकशिथि लात्करात् गलङ्गप्सदेवावनिमयुष यात प्राप्त बच्य कइ र दिक्ट । अवश्यमाविमो को निवारक इति भाव । एषा च देवचिनिति । ब वायमादस्य विशेषपगत्या बायपात ईतत्वात्कायलिङ्गम ॥ ५५ । मेति । चचिरोढसन्दरी काचिनोटा स्वी विवमान मिच्छन । वसे सवन्नाम्लट शत्लादेश । प्रियतमस्य प्रतिपादयुग्म पादयुग्मे । विभाऽव्ययीभा३ । नीलनलिम दर्जदामरुचि नीलो पचमाला सहायमिन्युपमा । निगडमिव हालमिव उनैलाच पद म रयदिव्यर्थ । चक्षुषोदूरे पदमपि गन्तुन्न भयाोयर्थ तच्च इनि मिसमिति भाव मयाचे स्वावको कमिधात् । सोममायामेचा चक्षुषोनिगहलोत्पति हार ॥६॥ मनात नि । जनन्या अपशकुमभीताया भातनिभानाशिव भन्युमा मनोमेन गिराना कारकेन हे तात! जनक तातस्तु जमक प्रामक .
- पञ्चदशः धैर्यमभिनदुदितं शिाना जननीनिमम नविड्मन्युना ॥ ८७ ॥ गठ! नाकलोकनसनाभि रविरतरतं रिरंससे। नेन वदसि मुदमित्यवद ट्रणरागिणं रमणमोय थाऽपरा । ८८॥ ध्रियमाणमप्यगलदथु . घप्य मिनेन्द मर । कमि इस प्रक्षसि सत्यम दिवमुकम् । बटे कर्मपि परिम्पोन्यादिना सम्परपम । मजति सरेपपटमा रोकारितामन्य तयार पारवादम्मामपाटाहतार्थम । पियामधे मिति मेष | पर यात समभिमनु महारोदुनिमित्तवादिति मात्र । जोममायायाम । यारापुरा नि हस्तीय हाचित् गर्भय भार मी पार दिदा छो। दाति नमामिटार nam fen य प बदपिणा-नारा. १८ वरिपोवपन्ध वा ०. Ma(फोरपरागत योहानि परेमक समारहभिर । हा र ति म inासपोरे व परत मरिदिप या म Art ला समार, पहनने त्रिसर उर कोरिया कामाच्या <imना मानिसमा यात मान्य १m texपोरामारो। ETA Me मामाने मरमर बना २६२ शिशुपालवधे। चनति दयिते नतभुवः । स्नेहमहोतकरसन्दधता मिदमेव युक्तमतिमुग्धचेतसाम ॥ ८ ॥ सह कच्चलेन विरराज नयनकमलाम्बुसन्ततिः। गण्डफलकमभितः सुतनोः पदवोत्र शाकमयकृष्णवमनः ॥ ८० ॥ क्षणमात्रगेधि चलितेन . पर प्रियमाणमममिया धार्थ मायमपि। धरले कर्मणि सर शामजादेव । गउदभवत शोकातिरेकाहारथितमयय भासीदि त्वर्थ । तथाहि मत करसमातमराग न मम दधता बत एअनिमग्धता अत्यनाप2 जीना दमे वासवरण युक्रम । अन्यथा महापातेन तत्काविरुमशुमोचन मानुचितमिति माघ । सहयोगमारनाम्नारवस्थ भात भद रागस्त सम्पन्धा मेम महियोगासाहपए तेति रमसामरे1 सामान्येन विधेसमधनरूपोथा तरन्यास महति । सननी शुभाङ्गा गएडमलममितो गरम्य चयो र त्यर्थ । यमित परित इत्यादिना द्वितीया । नयन कमनाम्बु सन्नति रधारा कब्जलेनाञ्जनेन मह थोक एव शोकमयम्तस्य लणवामन मोकाग्ने पदवी नि सरणमा इव रिराज गुराम येन पाना अम्विगछति तर क्षण भवतीति सशर्मा कलापथुपात एव दुनिभिसमिति भाव 01 क्षपति । कतिपय घ तत्पद ध ततजातायेकवचनम । कति त्मिदानीत्यर्थ । पदयन्दस्य तदवचिन देशवाचिारादत्यम सयोगे दि .
पञ्चदशः सर्ग: 1 कतिपयपदन्नतभ्रवः। नस्तभुजयगगलहलय खनितम्पति क्षुतमियोपाचवे ॥ ११ ॥ अभिवम वनभतरस्य विगलदमलायतांशका! भ्रमिनभसि रभसेन यती- विरराज काचन समन्महोल्वया ॥ ८२ . समरोन्मुखे नृपगणेऽपि मा.िनेर पनि चिरित्र नमaniya... भावनिमयकम् । माटानु कसीविरामघमरे अत्यधिक स्थातुमनौ चिन्दादिति भारः । माता प. सतानामह मादेम झटिति प्रकोटा पतितामा मयुगगनहरयानां इमाइय अलकाना सहित रा पार favr gori नन् । को शुतचुत का चुभोन्यमरः । रकारे पुनधान्या मित्त Hum for MA | पनने मारा जान्नमदार दयविशटारसा सहार मोहिमतमम्य मियनमयाभिवाभिमार्ग विगन हमारा सममममममा दया: अन्धत विगनोषियो पापा ममा RT: दायता दीना मोरयो सम्मा विसवः । भूमिनन त नापन भमिनाम रमन मेरेर यो वालो। शानियोति कोपा कामानमा महो. mar FM IN I RA :म्पावरपे खानावाम हो.. KARAमेर सिमित भारः उपमारद्वार एभरे' ! नया समारोप तय नगरपानुभरपे का २१४ शिशुपलबधै। तदनुमरणेद्यतैकधीः। दीनपरिजनहताथुजलो न भटीजन: स्थिरमनाविचक्लमे ॥६३ ॥ विदुपोव दर्शनममुष्य युवतिरतिदुर्लभम्युनः । यान्तमनिमिषमविप्नमनाः .पतिमीक्षते स्म भृशमादृशः पथः ॥ १४ ॥ सम्प्रत्युपेया: कुशलो पुनयुधः सस्नेहमाशोरिति भर्तरीरिता । . যে গুৱৰীয়া অন্যান্য যা ধীবহু ঘঃ। ইসলাম মীৰ परिजनेम तामनोमकाव्योदामोसनापिन्दु रियर्थः । नपापि बय' बिरसना अलितचित्तोमटीजमोमट स्वीडोकः। सानायक- वरन जोगागमामा गो। ति गलाम ताप्रापां कुतसास लि मा चल मरणोद्योगस्य विशेष्यस्था पक्रयतत्वानुकासमंद वियोति । युतिः काचिदना थमष्य पम्युर्द म पुन: पक्षा. तिम् तस्या पुनरिति भावः । विदुषी नामसी मेहनत मेला। दिः पतरिति पखादेयः अगितयोहि को। पटि. मना प्रविनिता सती यान्न यो गन्तं पति मनार' . सापपः थाभिधात इपिपातिकमपर्यनमिय' बानर्यादाभि विध्योरिति पिसादान समास: भरममिमा मिमेयरहित' 'वचा नवा tun मम्पनीति | सम्पनोदालोमे सी बशन: सन युधोशागपुर. पेयाः प्रयापति सन्ने भरा प्रयुका थामी.
पञ्चदशः सर्गः। सदः प्रसय दिनयन नेत्रयोः प्रत्याचचक्षे गलता भटस्त्रियाः ।।५-11 काचित्कीली रजोभिर्दिवमनुविदधेभिन्नवत्र न्दुलक्ष्मो श्रीका; काञ्चिदन्तर्दिशइव दधिरेदाइमुशान्तसत्त्वा प्रेमुवीत्या इवान्या: प्रतिपदमपराभुमिवत्कन्यमापुः राधीर्वादः सद्यः प्रसन्न बहाव मनदम्ममा सबदा तस्या भर. तिवास्तव वधा एय। अनीति प्रतिषेधानदीवादहागमः । मेलयो. तिक प्रत्याचाच प्रत्यास्माता निराकरनेत्य: यमदनावपातेन निपलीहान्याय भक्तिभ्य भवत्ये वेति भाव' । वा हिटीति विक- साब पचिडः एवामादेशः । बालासपातम्य नेवित्रियषण द्वारा यामीः. प्रवासाने समाचाबविभेदः ॥ ८॥ साविति । काचित् बोरजोमिरातरजमस्कारस्थागात पांगु feni कीखो। स्यादनः पुष्पमामिति । पारमा र योरन लि. चामरः। दिवनोत्पातिकमा पादनः कोर्सता। यतमिन्दारित म्यान अभियेन्दुमद्रास्तस्य रमयोयस्याः मा भिन्नवल न्दुमक्ष्मीः । महामानो बमोहिः। एवमपि एकवचनान्नद लमोशन्दयो- र:प्रभानिय, पाठाच धिमितः प्रत्ययः पितु वैभाषिक: न्य- विरोध: । कोरिधारी दिमहरिः अनुशार । काचिदार्थः दिय साची वीरशोमा । वद्वानसत्या मान रित्ता उहालजन्तुमात्र भवः । पनप मध्ये “दा सनापम् । बन्दवोत्पातिक परि १४ सयानाशिवा र दातसमूहा। भाचा हिमोदित दममयः । महिदि दिदिप । व्ययीभाव पर. प्रतियः रच हि समासाना टान्वयः । अधः। श ज. भनि पिसालादारी।मरामा म्यादन्यं भू FAIRमाः मोर पाशिना खाने प्रवाचे नाखो भाय. .
शिशुपालबधे। प्रस्थाने पार्थिवानामशियमिति पुरोभावि नार्यः प्रशंसुः इति श्रीमाषकृते मिरुपालबधे महाकाव्ये पञ्चदशः सर्गः ॥१५॥ रामपुर: पूर्व सूचयामासरित्यर्थः । यत्र नारीणां भाय शुभसूचनस रजोदाइदिवाकया हेतक कार्यालङ्ग शब नारीणां शुरू दिगा द्यपमाभिस्तद्रनोदाहादिवसारीरजोदाहादीनां शाम चकत्व मिन्युपमाकाव्यलिङ्गयोरङ्गरतिभावेन सदर । सच्चारिणश्च पूर्वपहिषादा- दय. उगमाः। नाल कालिकोरिलोभिर्दिवमविभिन्न वन्द चमयोनिश्रीकाः काचिदिति पाधे काचित्कीरेत्य कवचन प्रक्रमभङ्ग-दोषो नास्ति न चैवमुप्रमानोपमेययोभिनयचनत्व दोष लोकेष, चन्द्रादिषकत्र नियतेषु, दोपबुधवदयात् । यथाह दण्डी नहिन व धने भिन्ने न होनाधिकापि वा। उपमा दृषणायालं यलोगो न धीमतामिति । सन्धरात्तम्। मन यांना त्रयेण विनिवतियुता सवरा कीर्तितेय. मिति अपात् ६॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोनाच समल्सिनाथसूरिविरपिने माघ कान्य- व्याख्याने सवारय पञ्चदश सम पोड़शः सर्गः। दमघोषसतेन कपन प्रतिशिरः प्रतिभानवानय । उपगम्य इरि सदस्यदः स्फुटभिन्नार्थमुदाहरदचः ॥ १॥ अभिधाय तदा तदप्रिय शिपालोऽनुभयम्परगतः । वामनरादून दाद पर्स यानि । दमघोष स्यादि । TRA दोन्हतेन पिएमाग प्रतिक्षित महिला प्रतिभारम- हिनिभानहान स्वरोपितोतरफ रपयनिमामि । करन पिनरिहरपुरगय प्राय भदाय समावां स्फुरो भिमाची Trt francो रिक्षा समिधा युगपामयाम NIRANE KE TAR सद युगपन्योक्तिपरया भादमधेत पमा दाररत थाहरलपति. मन भासात मिटी समे सालार सम ममत... माम राना रातानेरी पनि भरपदादा व दंपनि हो भने । Patri FEE मरने RAREम- IMIR मापा ममा सिमन्. wiAREERaiमा मानी पूजा भी कर Raretter griरादा दददिभाव पर २१८ शिशुपालवध । 4. थतएव भवतोऽभिमनाः समीक्षते सरुषः कर्तुपेत्य माननाम् ॥ २ ॥ विपुलेन निपोद्य नियं मुदभायातु नितान्तमुन्मनाः । प्रचुराधिगताङ्गनिति म्परितत्वाहानु विग्रहेण सः ॥ ३ ॥ पसमयं केवलं , मतव्यः किन्तु इन्नथ्य यति दोष ना मानः । रथ पन्दयागयोदोर्च पासतापयोरिन्य भयताप्यमरः । भास्तिभीर्यस्येन्याम भीक मनोयस घोभिमनाः नियचित्तः सन् .. उपेय खयमागाय सुरुषः सकोपम्य भवतोमामन हम क ' शमी- हो । मानमा हममे मरणे इत्य भयवापि के गया । भगन्नं हन्तुभिषा - तन्यर्थः । मनस्तम्मे रति धातोयौरादिकान ल्युट विचोक । व्यत्र पार्दपलोषयों परहृदयपरीक्षापरापो दूनामाम्पियाप्रिये है पि वक्तव्ये चमत्काराय त भयाभिधीयते इति मियाप्रिययोई योपि अकात्या भिधेयवादमान साधाच केवनानगोचर लेप । मल- मालतोभयगतमुकदमाखमाधर्थ सपोऽयमिति नचात् । चोभयगत मिन्दास्तुयोरभ्य सरगम्यतया सत्यापनात् इह उभय युग- पन्अयोदित विरया मान्तमथेतरच ते ति यमायलिशानुभयो- चावगमादि यलं प्रपञ्चेन ॥१॥ विपुलेनेति । वन्मनाः उत्सुकचेताः स च द्य परितः परं प्रभूत यथा तथा बधिगता माHT भाजनितिः पहायतमन्नास येत लो विपुलेन निषिपुचकेन | लः स्वात्पुलकेनापि पुछन् विपुलेऽन्य- "दित विशः । पिपहेण वपुषा निदेयं गाद निपोद्यालिङ्गा निता पदमायात पनु । परुषस्तु । उनमना मनसो र चरः परेपापिनी मकोयचदा गताहानिहिं विगत भरीरसौष को विलेम महता भ .
पोड़शः सर्गः । प्रगतः शिरसा करिष्यते समलैरेत्य समन्धराधिपः नव शासनमा मतिः परवानद्य यतत्वयैत्र सः॥ ४ ॥ अधिवहिपतइनेजसो नियतखान्तसमर्थकर्मणः । नव सर्च विधेयवर्तिनः प्रणतिम्विधति केन मुस्मृतः ॥ ५ ॥ वियप मभरेए । वियहः कमरे का इति विश्वः । मिर्दयं निष्कर्ष नि- पोच इत्या मुदमायाता । -~- प्रचत रति । भूपतिः द्यः समधुराधिपः सम सइ एन्यागन्द गिरसा मयतः प्रशाम सातवान् । कर्तरि | धार तप सामनमाना बरियते वदानाकरोमरियति । हुतः यः स चोजिन् यपमरे त्वया परवान् यदेकारतन्त्र [पषस्तु : गिरका प्रमोनमस्कतोनराधि- पैरिति भावः । कर्म पिकः । भूपतिस्तषशामनं शान्ति शिक्षा करिष्यते सम्वयेव पर वान भन्न मान त्वमेक एशम्ब शव पशिष्ट इनि भाषः । सम्पम पम् साधन रानटत्तो लेखाशासानास्तिवनि विस: RA प्रवामे तिमाह । अधोति। धितं बाइपाइयोरम्खिमान्यो वि जोदेन नम्म तन्न पतेउम इत्यर्थः नियनम्बानोनयतःचतः म पामो ममर्थकमा जसलहिणेशभमास । तस्य यथोनस सबै विनिमोषमर्ति न बकरा प्रस्थ तम्य तद के भन्न प्रति मति विधान सपिरिधतोत्यर्थः। मरुस्तु । प्रपातमा ! यति परिग्नो सतहस नभम् तेनः पौरपंसस्य तथा पतः परमे भात शिजनियते अमिचारे साने सविनाओं समर्थ हेवन्तं शिशुपालवधे । जनताभयनन्यधीः परै रभिभूतामवलम्बसे यतः। नव कृष्ण ! गुणास्ततोनरै रसमानस्य दधत्यगण्यताम ॥६॥ अहितादनपत्वपस्वस ननिमालोज्झितभीरनास्तिकः । की यस नस्य सर्वेषां विधेये वर्तते विधेय वर्त यति वा उपविधयवान सकिदरस्य निपौरुषस्य तब केन गुणेन भूमत प्रगतिम्यिनति न देना पीत्यर्थ ॥५॥ जुमतामिति । हे अण्ण । के हरे भयभून्यधीनि कांचन मन पर गनु भिरभिभूता जनतां नमसमूहम् । पामलनेण्यादिमा समूहे मन प्रत्यय । यतोऽयलम्ब से परिन्ट ह्वासि रक्षमीत्यर्थ । तमोजोमरर समामय सर्वोत्वष्टस्य तव गुणा धार्त भूभरणादय अगण्यताममा यता दधनि । परुषस्तु । हे मलिनात्मक । भयशून्यधीमें टबुडि परम्त्व दन्यै पर दूराम्यमख्येषु परोरिपरमाममोरिलाभयवापि वैनयनी । निभा अवधीरिता जगतामगुपानमपारतन्त्रमादिमा पृषगमनास्लम । भावार्थे तच प्रत्यय । यतोऽब बसे थात्रयसि । नतोमररममानस्य ततोऽपि होनये त्यर्थ । तम गुथा ऐशत सभापतोपोति 'भाष बग रयताममादरणीयतान्दति ॥ ६॥ अहितादिति । त्वया सहमोग्न्योपुषवान् गुणाय कुत मोन्य थे 1 कुतस्त हितादनान्न मन् धधर्मभीररित्यर्थ । अपलपोनि रखपोन भवतीति अनपत्रपस्नपारान् अकार्थजुगु रित्यर्थ । यति मालमायनजभितमीस्यकारिभयाव्यर्थ । म अस्तिमतिरखेति तिपरलोक । अजिनास्तिमतिरिति ठक । स न भवतोयमासिक चास्तिकत्यर्थ । विमयेनामौत्राय नोपहितोविशिष्ट दिन यानित्यर्थ । म कुता मा पोडशः सर्ग:। ॥ - । विनयोदितखया कुतः सदृशोऽन्यो गुणवानविस्मयः ॥ ७ ॥ कनगोपवधूरतेनतो वृपमुये नरकेऽपि सम्प्रति । प्रतिपत्तिरधः बनसो जनताभिस्तव साधु वर्ण्यते ॥ ८॥ विशयोक्पिटगानभवतीति विमोऽगर्वः। परमाया पिया कर- शोन्दोगुयाय भवनोदगुणान् नियुष कुतः इव न कुनापीयर्थः । महिनावोम्बमन् मोर मानि अपलगन्जबिशेषोय स्थान- पवर्ष निक्षमता मापनपावत इत्यमरः । नतिमाले प्रथामेन। वोभितभीरपासतारिमव मत राक्रमेषति भावः। बतिमतिर- म्वास्तिोनियो । पूर्व वह उस न मातीदिनाक्षिकः ना. तिसर: विनयोग्याती अस्तिोदितादयेवः विषयोगि न एस्तोनि ववियोग गई पुन र अवाहितारित्वषः बन्याल सदरम्यायोमा दिगोपयोगोपच । मियावदिवादिना ब. द्वारा सता येन तस गोपीन व भरदयः। वर्ष वृषर- • विपरितस्य यमुरीमारदः । हन्डर मादेश अध: हरेममो नरमपरमपयनोपे मदहरे म नरारे प्रतिपत्तिः प्र. ति: प्रचार निवाान् मान वाभिर्जनसमई। साध गराईते । सोमामिदरशोयते । २पनु । गोपाना धूध रतिः हास तपादारिरहते अपने घर rafts I पहा दाटत तेन पे दार नावे निरये सामाप्ति प्रतिपत्तिः पटामो पौरो गौरवाति २२४ शिशुपालवधे। यदुपुङ्गव ! बन्धुसौदा त्वयि पाता ससुरो न वासत्रः ॥ १२ ॥ चलितानकदुन्दुभिः पुरः सवलस्वं सह सारणेन तम् । समिती रमसादुपागतः सगदःसम्प्रतियत्तुमईसि ॥ १३ ॥ -- चारचौचनानि यस्य स । सह सुरया माध्याा गौद्या वा ससस । गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया सारा विधति वरभात । अल राजन्य प्रायोः पद्यामेव निषेधः । नयामवीमवमदा नासिकेरादि- कमिति सरासययोर्म पौनरुताम् । पन्ध मौदात बन्धौ त्वयि महात् पाता पासते वदुग्टहे सइ पान फरिप्यते सम्पति ते सतप्रतिमा- स्वादिति भाव । पिवतेः कम य लुट । यमपस्तु । हे यद्दपुङ्गव । वादवचनीपई ! चैन सह पटा उपयुषः समराभियोगङ्गतस तव विक चोत्पल चारुलोचनः । ससुर' सदेवोबासबोऽपि बन्ध मौहटात उरेन्द्र स्वयि मौधालादित्यर्थः। पाता बाता न कि पुनर्मका भीमादय Kति मानः । पातेस्तु च । सुहृदयस्य भावः सौहदमिति वियहः युवा दित्वादण व्ययः हदयस इन खेति इसाविधान सामान हगगे व्य भय पतिः व्यतएव सौहृदोदयब्दाभ्यामचिनावामिति म यहृदस्तु सौहार्दमेव । गन्दार्थ हर प्रदर॥१२॥ चलितेति । रममावर्षापागता प्राप्तस्त चैटा व पुरसिता नकदुन्द मिः पुरोगवाटेवः। बरुदेवोरस्य जनकः स एवानकदुन्द भिरित्यमरः । सबलोनभद्रसहितः । पारलेन सारवास्येन लेप सह सादः गदान अतुजेन सहित; समिती सभायां सम्मानपत्त, सम्भा. वयित' असि सबन्ध समेतः प्रोतमरमी | VRI ofuी वाभ- ।
मोड़मः समः। . समरेषु रियचिनिनता शिशुपालन समेत्य सम्पति। सचिरसह सर्वसावते भव विश्वस्तविलासिनीजनः ॥ १४॥ विजित धमीक्षतामसी मतान्या महिन्महाभूताम । असंहज्जिासंयतम्पुरो सभायापि रहतेतामयतामि विश्वः। तं पैदा पुरतः चलिता भागकाः पटनाः दुन्द भयोभयं च यस्य सः । शानकः परोक्षी स्याहरी लो इन्दुभिः शामिस्मरः । सबन्धः सुमन्यः । मगदः गदया गोपोटका सहित रुन महता झटिति रथेन युद्धेन सम्मतिपतुभि- योकुमईसि । अनाघि सन्दार्थने पमहरः ॥ १३॥ कमोदित बिच समरेप, रिन् दिनिकता यहिपूरेयेवम् । णिपान समेत्य प्राप्य सम्पन्न गरिबका भारतः अपायानि मांस: सावता यामाः । रसादिभ्यो। है: सः सर्वभावत: सह दिसमविवासिनीलन: शिशुभारमयनितिविधिवासिनीजनो- भर | ममी विजय वडामाविन्यमरः । परपस्तु । रिपुधातिमा NिT- पाटन भइ समरे भय न्य सम्पधेर सर्वसादतः सह विदर्भ मागिनीजनोमय । विश्वम्ता विधवा ममेस्मरः कादिन ति चकारा- বক্ষব্যাথাপিতদিনিই, ঘিলুদৱালাম Pादा कोइतामािितवधा दादधानदव नियोति भावः विजितेति । दमौ महोपनिया रितः सन् विजित मंत्री समाहिरको मनामहीभतां रा महित पूजितम् । गति महान्यादिना वर्तनाने सातदोगे घरी असायोजिता पंवनः बायो केन व तम् । सामाजिक संयमिन्दाक्षिभिETY - . ८.
२२६ गिरायालवधे। मदितः सप्रमदम्मीपतिः ॥ १५ ॥ इति जोपमवस्थित दिपः प्रणिधिशामभिधाय सात्यकिः । वदति सा वचोऽथ चोदित चलितकभु रथाङ्गपाणिना ॥ १६ ॥ मधुर वहिरन्तरप्रिय ऋतिनाऽवाचि वचस्तथा स्वया। सकलायतया विभाव्यते नई । सप्रमद सहर्ष वा वाम । द्वितीयाया रहि बादेश । पुरोग्य शता पश्यत । परुषस्तु विनिता मन्यस कोष महता महीनता चैनपाटोनामहितमरिमपज्जितयासौ मयतय । घातातलियतपूर्व कालेति समाए 1 बद्धोनच सयत इति जयन्ती। समद खाक स्वामित पदच्छेद असलीयताम ॥ ৰীনি। সুনীল না যাব অজ্ঞ ননফিগাঘমুষলারি, गौमति वित्र । यभिधाय जोषन वस्थितम । दणी जोष भवेन्मौन इति वैजयन्ती । विष पणिधि दूर सायकि शैनेय व्यथ दूताया ननर रथाङ्ग चक्र पायो यस्य तेन थाह्नपाणिना परिणाम मारपाय परे निहासतम्यौ भवत इति पाणे परनिपाम् । चलिता मरिता एका भ्र यकिन कम्मणि नत । गोस्त्रियोरुपवर्जन स्रोत हस । चोदित वस्योत्तर देहोति बसतया प्ररित पनि व्ययं वचोदत यावादीत १६ ॥ किन्तइञ्चस्तदेकवि अतिशोक राह। मधुरमित्यादि। जतिना कुप्रोम वया ११ प्रकाशे मधर प्रिय अन्नमें प्रिय इचतया त मकारयावाचि उनम्। पचे धम्मपि दहि चिपि रि यथा मेन पोड़यः सर्गः। प्रियमन्तवहिरप्रियं यथा ॥ १७ ॥ अतिकोमलसेकतोऽन्यतः मरसाम्भोरुहवृन्तकर्कशस । वहति स्फटमेकमेव ते वचन शाकपचाशदेश्यताम ॥८॥ प्रकटन्मृद नाम नल्यतः परुप सूचयतोऽर्थमन्तरा। সন্ধাৰে বন্ধাৱা দৰষ্টয়ায় লাে সুদ দিয় বৰি Fra fभारने वातप्रिय मि इन तदमा व सिव ममप्रितमेव मतीयते । इदमुशि हावर्य तावत्यमि योज' अतिमति तोन वोमिदं पर भाव 1103 यघवा हिरव पिथ बनरेशामिद सद्यापि न प्राथमितापमा पनि अतीनि! एस्तोहिनिकोप अन्धह' छन्न सरममाई मोरयन सामन्यन तदव पर एकमेव ते तद वचन मा मापना महामवायएमत हत्तस्थम् । गार' पलाय पार थात् पादार रद । महापतो महायात स्थिरटाईनी स सभार रखमाबामाम् । ईपटठमानो बसदेनदेयोवा इति •सद बन्पदेशदेपोवानि साहारानीति रही। सभा माता का मुरं वति। इन परस्य बहिर्माधुर्व सामना Here भार । सव साकपदासोपमायाः प्रान्तोपमा पेशदाद PREETTE से गुपयामि विमेव KA से हो. सालोटापारमिहिरप्रभा नामक That खराना परमनिमः च : 1 २२८ शिशमासमधे । शकुनादिव मार्गवामिः पुरुषादुद्दिजितव्यमोदृशात् ॥ १८ ॥ हरिमश्चितवान्स भूपति यदि राज्ञस्तव कोऽन मत्सरः। न्यसनाय ससोरमस्य का स्तरखनस्य शिरस्यदयति ॥ २० ॥ सुकुमारमचो लघीयमा हृदयन्तगतमप्रियं यतः। যালে অগ্নিান গাজীৱ য গাহিব অঞ্চ ঘশ্য বা निरा रुप सूचयत पिङ्गलादिपक्षियरव मार्गतिमि रवच থ্রিজির সামরীদি বা সিধষরূবিয়সৰলা दितिमाय । विरहीतीट कित्याम्न गुण ॥१८॥ --ए दूत निर्मम अथ चेद्य' तदोषोडाटमपूर्वक भन्न यते। १. ििमयादि । स भूपनि विधिमितिकाम चदि पृजित वायेत् । थल हर्यचनेत न रानपैदास मत्सर का निरर्थक हत्यर्थ । म मोरमस्य परिमल युकाय तस्माय । महपक्षण श्रमस्य माधारण ताद्योतनाम। गिरसि न्यसनावा पाय कोऽयति न कोम्पीयर्थ । धर्हेनप्रादिना सम्पदानमा । सञ्चार गुगतान युगड भन्दत বাসা ফিলল ঘা ঘনালান পায়। ঘর্ম নিবনয়ী- ফাই বিসিবিলালার্ধ। বিধাফোন দিয়ার रगनाहार॥२०॥ अध प महान् महत पुज्ञा सहन उद्धा हरिदायरे গনগতি বিদ্যায় বাজার কুয়ালৰ অধি राष! मामिलादि । अामाया दवमारत पोड़शः सर्गः। ३२८ सहसैव समुनिरन्त्यमी क्षपयन्ये व हि तन्मनोपिणः ॥ २१॥ उपकारपरः स्वभावतः सततं सर्वजनस्य सज्जनः । असतामनिशन्तथाप्यहो गुरुहद्रोगकरो नदुन्नतिः ॥ २२ ॥ परितप्यत एव नोत्तमः परितप्तोऽप्यपरः सुसंवृतिः । छरः यतोऽमी सधीयां समान दृदयगत अप्रिय सहदेव भरितार पहिरन मशरयन मनीविपस्तु तदप्रिय बांधव मम्भाव्य. मागमपीति मेघः नरेष धपनि मायनि म दारनीनाः । हो पाप दायोडरति भव' हरितिनि हो महदनर. योरिति भारः। तारातार सामान्यास प्रस्तुतविमान- पत्तियोयम परतुन प्रयंपाभेदः! समस्तुतस कपमानातुन यस गम्यते । समतुन सय हारयादिनियन्ति तेहि मापात are मन्दामामान्यपियेपसाः। एयरनोकोपि इस शिरत ५मामः ॥७॥ उपहारेनि। रिच एलान; भावतः सतत मजनमोपकारा रोभात पाशित कटासि चिनति मा। तपापिस मधारित दुनियम नसोगुण: পানি होगरी सनदयछमार कारवी शोधार्थ तो पिना नाचणे मनपरिट्टापरियादिमागे पानाति मुन मा. लियत EिVE: तिमिम .
शिशुपालवधे । परवृड्विभिरादिनव्यथः स्फुटनिर्मिन्नदुरागयोऽधमः ॥ २३ ॥ अनिराशततापसम्पद म्फन्न होनां सुमनोभिरुभिताम् । खनवाइलनामियासती म्पतिपद्येत कथम्बुधोजनः ॥ २४ ॥ ষে ঘষে যায় । धपरोमध्यम एपेतार्थ परितप्तोऽपि शोभना सहति परितापगोपन यस्य स उमति: च नपि परशुभहेष न प्रफागयतीत्यर्थ । गधमस्तु परधिभिरान व्यथ उत्पादितसन्ताप तथा स्पट निर्भिध प्रकाशितोद्धराशय पर एभषलक्षणोदरभिप्रायोयस्य स पररामहेष प्रकागयतेपोत्यये । चैदाश्चाधमोहरिस्तूत्तम इतिमीले पूर्वक एपार ॥ २१ ॥ नन मानिना परोतक परदेषोभूषणभेवेत्याध नेत्याह । धमिरा- तेति। अभराकता थनिवा रहा ताप सभ्यतापातिधयो यया ना एल सलापनन रुखमावादपरला मनवायाविरहाचेनि भाव । तथा फन हीना एबहाल चोपकारशून्या प्रत्य शोमयवाप्यनकरी चेति भाः । यन्यास सर्वार्थरहिता सुमोभिव रजभिता यन्यत्र पुष्प जिताम् । समना पुष्यमालन्यो स्सा देष धयो मानिगि वैजधनी । पपती डा अयल निएमाला उतर गाव इजमारमा पस्य गता का पता गगन नतिमामिव बुधोजन सदन किशोजन पच प्रतिपद्येतावमयत म रथमपोटर्थ. या मास रोन पापियुषति भार तथापिस एलन मतिपद्यते न घे . रिति प्रतीतं मया मा रामनामियेत्युपमया सहीयते । मय म न्यपि भानभयं १२ करोति योनि दायासन्या चमि বাবা বললেন বীববি। ২৪ उमनाता खलता पोड़गः सर्गः। २२१ प्रतिवाचमदत्त केशवः शपमानाय न चेदिभृभुजे। अनु हुश्रुते धनध्वनि नहि गोमायुम्तानि केशरी ॥ २५ ॥ जितरोपरया महाधियः सपदि क्रोधजितोलघुर्जनः। विजितेन जितस्य दुर्मते मतिमद्भिः सह का विरोधिता ॥ २६ ॥ वचनैरसतानाहीयसो मन्य महानुभावोहरिः किम तथा दस राधा निदर्शमानो. मोगमासित या एत्यममादरावत कातर्यादिन्याह । मनोति । के पर पपमानाय सोपते। सरितेवादामनेपदम् दिभूले। किदा. पामा सम्पयामायम् । महिवाई मायनर मादल ! हेरी शे. मध्यमतुशास्ते महिगल हि गोमायुस्तानि विरतानि मात. दुरते । लियो पिश भूरिमाय गोमायुममधूर्मा यमरः। तामधमेशारीति भासनामार। हिरवाधिोपिन योग्य दार नितेति । म- पाधियः एशियोजितोरोपरयोयते तयोगा। रघुरसोजमस सपदि शोध एप्रितेनजितमो जिताः। दुमतेमस भनि- firfdfना पड़ा । परिणतयोमो सिमानामपंपाय यति समग्रमा देरमा शिशपालवधे। न खलु व्यति गुमत्वमुद्दतैः। किमपैति रजोभिरौवरै रखकीर्मस्य मणेर्महार्यता ॥ २७॥ परितोपयिता न कञ्चन खगतोयस्य गुणोऽस्ति देहिनः । परदोषकथाभिरपकः खजनन्तोषयितुशिलेच्छति ॥ २८ ॥ सहजान्धदृशः खदुर्नये परदोपेक्षणदिव्यचक्षुषः पार्मिपुरैरमतां दुर्जनाना परमहीय मोमहसमस पुरत' गौरव मध्यति नापति एलु । चौधरमीम । अर्घरा मध्य प्रसादाभ भी हान- मिमायक रति सि । रजोभिरकीर्णस्य का वस म महायता महा- मुगलम् । मूल्य पूजाविधार्ष इत्यमरः। पति किमान्यतयः । অন খীষীষনলৈ নিষিযেতনা। লক্ষ্মী सरति घामान्यारेरिति रिपप्रतीतेर प्रस्तुरा यंदा पति सर. हरि अगदोरपमाध्यमिच। २७॥ युनच तपासष्यपुरात्मनामिया ति । यस हिनो मनीः मरितोयिता परोसामानन्दयिता सगतोगुण कपर चिदपि नाति बसा मसति शेषः। यत्सदोमित्य सम्बन्धाए । परदोषवाभिर- यजमशेगमा सजन'म त मध्यपमिति भारतीयमिति forts समुचिमापि पिसापरदूषं युमिति पतएका. प्रस्तुनम पा भेट. । २८ मधामनोनिदानवाभिमानादि मिया। रा.पा सरे सदोष मायोति भार करना .
पोड़शः सर्गः। खगुणोच्चगिरोमनिव्रताः परवर्स ग्रहणप्वसाधवः ॥२८॥ प्रकटान्यपि नैपुणन्मह परवाच्यानि चिराय गोपितुम । विवरोतुमयात्मनोगुणान् भृशमाकौशलमार्यचेतसाम ॥ ३० ॥ किमिया खिन्नन्नोककीर्तित पामाविको गन्बा पानी डायशं ते लायन्या ताई। परदो- पाषा एकापामपोत भाषः । रक्षणे दर्षने दियघोप्रतिहत राय च स्वगुपूगिरः बाममायामनि झगमगारयः परपईयाए पनि बचने । रुनी परंतु याहररामरः । मुनि- मा मोरज तमः । शादियो। 'विध रति प्रतीतेर प्र. स्तरमा माधरम् भवमिपार। माटामोल पाईतहां हमनमा मा. सान्दगिमारापान पिराय गोपित गोपावित व.. रिमला। दामादय पारंधानि विसादायवाभारः । माय मोरनाप शास्सारम् । पासमोरान पिरोस Raiपिता मागेरसमानमोर मार- मोम परापन्दन साहनिपानी परगप्रिय नयारसमोरिदिनि भारः। সস বিষয়ে मिपुकामामिनिसियस मामि . सोलेरर..! friमामा परिणत ringRRIसरदर - २३४ शिशुपालवधे । ॥ कथयत्यात्मगुणम्महामनाः । वदिता न लघीयसोऽपरः खगुणन्तेन वदत्यसौ स्वयम् ॥ ३१ ॥ विसृजन्त्यविकत्यिनः परे विषमाशीविषवनरा. धम् । दधतोऽन्तरसाररूपता ध्वनिसाराः पटहा इवेतरे ॥ ३२ ॥ লন্ধষ্কৃিমিনীঘিন कोतमानवादितार्थ । लघीयरस्तुच्छय त स्वगुण पदिता कहा। घदेस्स चमतपय । यतएव न लोके तपादिना षष्टीमतिषेध । व्यपरोऽन्यो नास्ति सेन कारनासौ लोयान खगुण खयमेव वदति न केवच निघे धान किञ्च प्रयोजनाभावादपि महानु याम प्रशसा न करोनि बच्छ स्तु बलातरासम्भवात् खयमेव ता प्रलपतीत्यर्थ । पूरा पदार्थ हेतु कासित उत्तराई वाक्यार्थ इतक चोच यम । लणधौ चैव विधा विनि विशेषप्रतोतेरपस्तुनप्रससा चे त सहर ॥ २१ ॥ किच पहानान ऋडा काले पराममन्नि दुरात्माननु केवल प्रल पन्नीरमाह। विदजनाति परे मरा सत्म तषा विधीमीविषय करमर्प पदित्यपमा । प्रवित्यिनोऽनामसाधन एव बुध कोध विसूचन्नि वमान पराक्रमन्तीपय । व्य नरभ्यालरे वासाररूप मि साररूपता दधदोदधाना 1 नाभ्यनाचतरित नमभाय । द्वार जना दुना परहा सध्यनिरव सारोवत ते ध्वनिसरा बाद पूराएर न बाइबल शिन रति कार । प्रलापोहगौ सणवाविप्रप्रस्तुत सामान्यात् प्रस्तुविशेष प्रीतेरप्रस्तुन प्रशसाभेद ॥३॥ अभिधाय तदा तनियमितवादिना यादतन युगपपिया प्रिये अभि योड़यः सर्गः। : विधिना येन स चेदिभूपतिः। दुनमेतु न हाप यष्यते सदृशन्तस्य विधातमुत्तरम् ॥ ३३ ॥ समनह किमङ्ग !भूपति यदि सन्धित्सरसौ सहामुना। हरिराक्रमणेन सन्नति दिन्न विभीत मियेत्यसम्भवः ॥ २४ ॥ महतस्तरसा विनय शिशुपालवधे। यदुदीरितमप्यदः पर न विमानाति तदमृतमहत् ॥ ३८ ॥ विदुरेष्यदपायमात्मना परतः थधतेऽय वा बुधाः । न परोपडितन्न च स्वतः प्रमिमीनेऽनुभवाहतेऽल्पयोः ॥ ४०॥ 'कुशलबन्नु तुभ्यमेव त. इचना ! यदभ्यधामहम् । उपदेशपरा: परेववि . मेव परोपदेश विनवात्महित न विविनक्ति तहान मेनेति भाव। किन्तु परैरदीरत' उपदिरमप्यदोहित न विजानासोनि वत् तन्म- हद तम् । यत' सम न ग्टहानीति भावः ॥ २८ वथ किमद्भत मूभित्ताशयेनाह । विरिति । अभाः अद्विमन एध्य नमागामिन' पायमन ईमात्मना स्वयमेव । प्रमादिभ्यः उप. सदानात्तोया। विदिन्ति । पिटोलटोवेति विकल्पा जुमादेशः । स्यथ था परनोऽन्यस्मरदाना बद्दधने विशन्ति व्याप्नोत हानी- वर्षः । दन्तरोपमधानमिति उपसर्ग संजोपमहानाहातोः प्राक प्रयोगः । अबधीम दस्तु अनुभवाटते सानुभव विना । धन्यारादि- तरर्त रति पञ्चमी न मिमीते म नानाति अधमस्तु खातुभव कप माप इत्यर्थ थधमम्ब मन भाय । अनएका प्रस्तुनसामान्यात्मस्तुतविर धमतोतेरप्रस्तुनप्रयंसाभेद ॥ 801 व्यत प्रस्तुते किमायान' नवाद। कुपनमिनि । हे रुष्ण ! यह यहचनमभ्यधां अभिधायेत्यादिना राज्ञां सन्धि पाय वियह
पोड़गः ।
२३८
सविनामाभिन साधकः । ११ ॥
उभयं युगपग्मदोदित
नवग्या सानकमतरच ते
प्रविभज्य पृथड्मनीच्या
सगुण यत्किन नरियास : ४॥
अय यानिनिनिटिषु
नजति ब्यकता नगापितन
रविरागिषु गोनगेचियः
करजानहन्मनाकथित ४३०
दररेटेपनि टापसमा १८
समानुपायामुपाxिifrनि । ति मो.
पटेरालय समयानरबार :: :..
पनामिना सरने दावालहदि.
बार प्य पदकाठमाm
पति को मारामत ! मया
गदर मामाट। कदि पहारे इतरदाद पारदः ।
दुरददि बन्नमया कमरेवरच रद.
मापं व किरा एमोटरवरदिन पुर :
सामा:::
२४. शिशुपालवधे। . अनपेक्ष्य गुणागुणी जनः खरुचिनिश्चयतोऽनुधावति। अपचाय महोशमार्चिच मसि त्याननु भीमपूर्दनः ॥ ४४ ॥ त्वयि भक्तिमता न सत्ततः कुरुराजा गुरुरेव चदिपः। 'प्रियमांसमृगाधिपोभितः किमवद्यः करिनुभनोमणिः ॥ ४५ ॥ • मन्वमिनिविशेऽपि सुजडादपि हिते प्रवर्स वितव्य TAT गान शक्यत दावाह। धनत्य नि। जनस्वाय. चगनमः। गुणागुपौ गुपदोगे। विमति प्रचानाधिकरणबीति विभाषया र हन्द बहाव बन मेन्याविया नियत खनिश्चयादे। स्वरि' -खेल मनुधावति न तु सहमतुरतीत्यर्थः । तल पार्थ एव प्रमाण- मित्या | भीमपूर्वक्ष. भीमापोयुधिपिर मर्यापीरति भावः । मड़ी चेदिप पहाय मुदगि सामाई पत गतिवान् सन्नु । पपईयतेषों घडि बडादेईतीय ध न न्द्राः स योगा दय इति रेफ. पनि तहसका चोहिभात । सामान्दादियषरमधमरुयोग्यांदरम्यास. १४El पार्थानादरादेव राजीनादव मन्याशा परिसि । त्वयोति । चे कण । त्वयि भक्षिमता प्रेता I कुरुपा राट । महिषया. दिना किप। तेन कुरामा राजेग पार्थन ने भतशतोनाचिन दिपोगुएर पून्ध एव । तथा हिप्रिय' भार यस तेन मांसा दम ना मृगाधिपेन सिंहनो बाप | करिफमजोमणि काम- पिवयोगई कि इनमय सच। सूर्या नादान महता कि विवाभियर्थ । कुययितावट गर्घाणका सगा स्यमरः बस्यपदेयादिना रिमात । इटाला रहार ! .
मोडमः सर्गः। .९७१ क्रियते धवलः खलूचकै धवलैरेव सिलेतरधा। शिरसौधमत्त शारः सुरसिन्धोर्मधुजितमविणा ॥ ४६॥ अबुधैः कृतमानसंविदः. स्तव पार्थः कुत्तएव योग्यता सहसि प्लवगैरूपामित न हि गुञ्जाफनमेति सोप्यताम् ॥ ४७ ॥ विदुर । पूज्य एगदा यामाहा Fran xmI Hश्री निर्म लो धक्लनि मलेरेश पजक एप्रता लियो । गितम रथ क्रियते । सपा हिर पिरपियोरोष' मन्दाकिनी शिरसा धन उभयोमर्म स्यादिति भारः मधुजित मामला मोष कङ्गिणा पत्त सय ममिनलादिति भावः। तो विदुषां राजा पूच्य पोति मा विशेषेण पामाम्पसमगदपोती. सरन्यासः ॥ ४६॥ बिच या पार्थानादराद्रानो म सिविधायर' या दादराय म किरियमित्याह । यधरिति । युरोपाची ली भाग- भक्दिो पूजातोपणे नस्य तम्य । सवित् स्मियां प्रतितायो कोतापा रनामा | सम्पादोष पनि विशः तर योग्यता पात एक कुतो. पोतनया रिक्षान मार्ग शो मार्गयो महामार्ग रम्यमरः । नगरपामितं नि गुम्ला बाइफलानि । माताकाचमम्। काम- पिचोगुने तहसीतामर । मोरता तांति नलिसा मूढम. रिपहापरिपही गौरवागोसयो प्रयोगशक्विः पत हपामा. हयोशिदोष वामदेन प्रतिपिपरपात् रानाहारा शिशुपालवधे अपराधशततमन्टयः क्षमयात्येति भवन्तमेकया। हृतवत्यपि भीयाकात्मजा न्तुयि चक्षाम समर्थ एव यत् ॥ ४८ ॥ गुरुभिः प्रतिपादिताम्बधू मपहृत्य खननस्य भूपतेः। जनकोऽसि जनाईन ! स्फट तधार्थतया मनोभुवः ॥ ४८ ॥ यदपूरोत्यादिना यत्यापकिना यतापराधक्षमत्यराम ततोहर 'माइ । व्यपराधेति । पय. पपराधम्य गमझाम राहाताप राघमहिषा भवन्तम् । एकया क्षमया एकापराधसनेनेनयर्थः । योनि पतिकामानि । व्यपराधकोटीनागपि तदपेमापि मायाम पादिति भव । तामेव क्षमा दर्शयति यि भीम कामना रुविन भी हनातापि ममयः प्रतीकारजम एन सीप यत सया क्षमयेय ॥४८॥ रापमः शचियमिह परणाग राक्षसोडाहामा सिपीहर कोसाकमपराध: सोश काल मेघा माझाया मार। गुभिरिति जमाईन ! गुरुधि पिलादिभिः तिपादि राने दक्षा एव सजनप्य बन्योभं पते महारानम्य बनायाम' पहला । तो पानी देन नत्या रेता धर्मार्थतया मनोममा कामस नकोमा धमाप्तया काममातमिमी- ना। माय राक्षमोविशारा दिला चमिया अपना बदली रुपाप्रसव कन्दा सान' मोतिविनयले त कहा। परचम रावसावर नवाग। चना परदारापार पम्मोहोरा जाम शाम्यति । .
पोहगा मर्गः। अनिपिनरूपमन्यद मनमोवान्यभूतदयोः। तब मर्जगनन्य सम्पति चितिपः शिरभोमानिय ॥ ५० ॥ तुभितम्य महोस्तस्वयि प्रमोपन्यसनं या मम । बन्योति बारिश परिवादोजगतः करोति किम् ॥५॥ .
२४७ शिशुपानमः। प्रहितः प्रधनाय माधवा नहमावारयितुम्मदीभृता। न परेषु मदोजसम्छला दपकुव्यसि मलिनु चाइव ॥ ५२ ॥ तय समुपैति भूपतिः एयसास्यूरयानिवारितः। चविल स्वितमेधिनस रुवन्माधयमा स भज्यथाः ॥ ५३॥ - पारिने काता परिवाहोज पदरातो जलनिर्माममार्यः किरोति म दिया धान्नाकार। गर्षदरित्सना राजा किमर्थ भगनिह. प्रतिरूलाह। पहित इति। माय बुधाय मावाद यादवायाकारमित माद्वातम् । ফুরফায়ী জন্য যখন বিশ্ব নিজাম্মিতি चामर । मोहना रामाई महिता प्रेरित । न तु रन हन्त व्या. मल- यो नाकामयारत्यला नि । महोबो महाडीरा। परेवदिषु का पिनु चापाग्राहय । पटवरमचिमन चान्य मर।। कलार कर हा बाप हार्वन्ति । तखादालान की व्यमिति पाया हेतुकवायति. सपमाचारमद्वीपम् ॥ ५९॥ मदेवाममनप्रयोजनमा हिमपदिनि । नयमिति। नाम- धुद्वार्थत्रादयं भूपति चदशः पयसाम्रा प्रवाह जानिवारिन । बरु पैति के माधव । परिलस्वितं' भीम वैतम एचिभव नवसमादायान' रखेयर्थ । वोद सिधि हेहि यसोरेजावभ्यासतोपोनि एवं कि पेति सकारचोपः । माधव व तरक्त महारक्षवत् मा म भज्याचा मा भन्यख यता यासानं म विनाय यदप मजे कर्म स्वापिपि हिमा .
पोड़शः सर्गः। परिपाति स केवलं शिशु निति तन्नामनि मा म विश्वसीः । तरुणानपि रक्षति क्षमी स भरण्यः शरणागतान्दिषः ॥ ५४ ॥ न विदध्युरशकमप्रिय ममहतः स्वार्थपराः परे कथम्। भजते कुपितोऽप्यदारधी रनुनीतिनतिमात्रकेण सः ॥ ५५ सोसरेल. चति लड्न माडेपो इत्यडभावः। उपमा द्वारः ॥ ५३ ॥ नत रानि पिशुपाने यनामफलमित्यामयाह । मरिपातीति । स शिशुपालः केरसमित्यवधारणे प्रियाविशेषणम् । पिशून परिपातीति पिरनेव पानयतीति तनामनि ता मिपाल संज्ञायां भाम वि. ससीः माविमा कम्बित्यय । सेः सोत्तरे लइ चेत लडि रुदन पसभ्य रति रंडागमः । चकाराडि वा तल यति मिचोऽष्टक रति डागमः धनक्षणखम ज्ञापिदिनामिति शितिधा न भायोगे इत्यहभावसामयन । किन्त क्षमी घमान् । घीधादिवादिनिः। भरणे रक्षणे साधुः परमः रक्षपक्षमः । तत्र साधुरिति यत्पत्ययः न पिरा. मासः परमं रचितारमागतान प्राधान् । परणं म्हरचिलोः परम् रच पेट न्युभयत्रापि विस । विपः याब न तरुणान् यूनोमि रचमि बोगियरपमागत्यर्ष ॥ ५४॥ मन्त पयं द्रोग्यारस सोतचुमिता विन कथं न! पाटदित्वासा पाहा नेति । सार्थपरा: स्वार्थ महाा परे पलयो महतोषिकस कथं थप्रियं धपकार यगा यथा तथा न विध्य : कुर्युरेर कार्यपादि. सपरित पदारधीमहामतिः । उदारो दास माइनोरिजमरा 'शिशपालबधे । हितमप्रियमिच्छसि श्रुतं यदि सन्धत्व पुरा न नश्यसि । अन्तैरथ तुप्यसि.प्रिय जयताज्जीव भवावनीश्वरः ॥ ५६ ॥ प्रतिपक्षजिदप्यसंशयं युधि चैद्येन विजेष्यते भवान्। 'असते हि तमोपहम्म, बनु राज्ञाझमहर्पनिन्तमः ॥ ५७॥ रानी कुमितोऽपि मतिमात्रकेण प्रणतिमात्रकेण यमुनीति नुनयं भनते कापहीप्यतीत्यर्थः । मणिपातः प्रतीकार: सरसोहि महा. मनामिति भाषः ॥ ५५ किंघहुना तवायं हिमोपदेशसङ्ग ल्याशाह। हितमिति द्वार कप्रिय हितमिच्नधि यदि प्रियं हित' युतमामाटाकहित पछी- तमिमि चेदित्यर्थः । रन्धवस्व राज्ञा सन्यो पुरा न नश्यसि अन्यथा विनइत्यसोयर्थः । यावत्य रानिपातयोडिति अविघदय लट् । छ- घोति मचान्तरे। चमतरसत्य: प्रिय स्तुसि यदि जयलत् जयत । अधोस्तावहारिष्यस्य सरस्यामिति तोम्ता सहादेश। श्रीव वनीश्वरः मार्बभौमोभा । बसकिमेनिः प्रियााप. पमियमपि प्रियमेध ग्ट- हाति भावः ॥५६॥ भन्न कंसाधने कविजयी कृष्णः कय विजेयते रात्याशयार । प्रतिपक्षेति। मतपजिदनेकारिहनापि भवान् संधय संयो नाति । अथोभाषेऽव्ययीभावः युधि संपामे हम पिपाटेम विजे. ध्यते । जयते कम्मपि द जेषे प्रथमः । तास पन्नोति नमोपर सर्वतमोपचार पम् । चयः पतमधोरिति इन्नेमा! च पाहि पौड़गः सर्गः। । २४७ अचिराज्जितमीनकेतनो विनसन्वृष्णिगणेनमस्कृतः। क्षितिपः क्षयितोवृतान्धको हरनोनां स विडम्वयिष्यति ॥ ५८॥ निहतोन्मददुष्टाक्षरा दृधतीभरियशः क्रमार्जितम् । न विभति रणे हरेरपि क्षितिपः का गणनान्य वृष्णिपु॥ ५८ पाति म | साटोमा पवादिपूमधानमिति वैकलियोरे फादेप । राजाराहाम तम । पारमा भिधान पेयमर । गुम्ने मत गर । पर हरसोराइपयायोर गा. मैहन तिमिराना र ! रिम मसाएर मिठ कायदा करा. froनIR चिनिय राय। चिरादपिलमेर सितोमोमो. कर पानात्र परवन । हो पाया टेषा re- रोबमएEER का पारिसमा दंभधान | सम्पन हमीरपदस्दा म रिरमन शटर म मत मारोगांनी याबाKAITRI दोहामायादार । माया रोग स । सीमा प. मरमस रसीमन सारमा सरि देगदररमा दादा राता र AISERोर र दापोराबोर rem AREmaरा प्रमाविमर २४८ शिशुपालवधे। न तदद्भुतमस्य यन्मुख युधि पश्यन्ति भियात्र शत्रवः । द्रवतान्ननु पृष्ठमीक्षते मदन सोऽपि न जातुमिहिपाम् ॥ ६॥ प्रतनन्मसिताचिरद्युतः शरदमाप्यविखण्डितायुधाः। दधतेऽरिभिरस्य तुल्यता यदि नासारभृतः पयोमृतः ॥ ६ ॥ दधत हरे सणात सिहात् चेति ध्वनः । रथेन विति। प्रस्ताह म दास पिणा यादवेषु मेषेषु च । कृष्णिस्तु यादवे मे ति विख । का गणना भएमगण्यतो यादवा के प्रत्यर्थ यात कुचरघातिन सि 'हस का कथा मे वियन्नर मनोतिध्वानरेव न लेप हरेशप्णि थियेष स्थापि शिष्टत्वात्पक्षता प्रकृती षे तदन गोकारादिताक पाक ॥ ५९॥ हरेपि न बिभेति इत्युक्तां तदेव सम्भावयित तस्य पराक्रमाला सर्ग समाप्त यस्य यति 1 नेति । यु पशल वो भयाऽस्य मुख्न न पश्यन्नीति यत्तमाग त अव कुत सोशप ट्रवता भयात्पलश्यगानस्ना विहिषा पृध कायपानि ईचते । जात कटाचित पदन * ईचते नच खल दयोरम्यतरमुपेशन्योन्यस्य मुख विलोकनासम्मवातसय विहिषा भि मुखखाप्यस्य मुखादर्शनाद तमित्यर्थ अतएव वाक्यार्य हेतु कायलि मतविति । घरद तु प्राप्य विखण्डितायुधा सण्डितेन्द्रचापा सन्याल परान् ददातीत सादका सदरमणि माय वहिडापना प्रतनू मरिनाचिरानोल्लम रित विद्युन बन्यात मान धिता स सोशमिताताएवाचिरद्युमो स्थिर द्युत । पयोमतोमेषा पासारा पोड़गः सर्गः। २४८ मलिन रणरेणुभिर्मुक्षु पिताजालितमङ्गनाश्रुभिः । रुपमौलिमरीचिवर्मक खलु यस्यावियग विलिप्यत ॥ ६२ ॥ समराय निकामकर्कश क्षणमाकृष्टमुपैति यस्य च। धनुषा सममा विहिया हुलमाशितभङ्गन्मानतिम ॥ ६ ॥ रिमन्नान पदि परदि रिभूत्यत्वादिति भावःमहाभूभ्यो इत्यर्थः । यासारः सरे वैगठटो हदस इति जयन्ती बस्थारिभि. सुल्यता दधते । सन पयोतापमानाचममेयम.जो मनीपा वहार पामासारसम्बपि मापनया तदसम्वन्धोता रतिययोति दति सहर বিষৰূলাধ। কালিজিঞ্জাবি। গুজব। (খলিলভিল, याएर विस्तामाबादभिः चाचित नाहवारी रपाविवर्तिन इति भावः । बसालिग चरण युगल । यथ रेपुवाबिताना भपापी पताना रातो मौरिमरीचयोसकट मणिरसवस्तरेव पर्णकर्षिलेमने- चन्दन । चन्दने चापि वर्षकमिति विनः। विलिप्यते विशेष्यते । ए. सावि.युगस विषयमहिना मातालिप्त पुरुषमाम्यमतीते समा. . . समस्येति । सिनेति चा: निकासकर्कशनिकट दुईम मियः समराम सापद्धारापासष्टमाइतमावळित र क्षयं याशक्ति मङ्ग मर- सौत्यचित सपराजयं सन्यत्रानिकांसम्मायितदननं यस्य विहिन तुर छाए धतुम सममानति नघतापति । अल धतुर्भमनवार्यस्य दि.
२५० भिरापालबचे। तुहिनांगम, सुहज्जनाः कल्यन्त्य णकर विरोधिनः । हीतिभिः कृतदृष्टिविभ्रमाः जमेके भजगं यथापरे ॥ ६४ ॥ दधतोऽसुलभक्षयागमा खनुमेकान्तरताममानुपीम् । 'भुवि सम्मति न प्रतिष्ठिताः सहशायस्य सुरैररातयः ॥ ६५ ॥ पनमन सत्यभायो । कार्यकारण्यो. पौापधिप यनिमिन- रूपातिशयो कमूला सहोनिरसद्वारा ॥ ६ ॥ तुहिनेनि । नसमेविध चंद्य हलमा तहिार' कचर्यान शाहादकत्याचन्द्र अन्यन्ते विरोधिन' टणकर तपन कस लि। एकसाने का नोतिमपमिमीते । सनिमिरिति । मिमिः पापलरेन्द्रमा निकादिभिः कृष्टिविधमा अनिताविपर्यया एक मराः यथा सजा माला कलयन्ति परेत भुजग' कलयन्ति एकमेव रसादिकमिति मेषः । उपमालद्वार सकस्य निमित्त वयाग्रहीतेनेदादसाने- कधी विपनालकनोल न सकीर्यते ॥ ६ ॥ धन पनि बाबमक्षयागमा इर्श भटमामय बन्याला भर सात् इभमाश्योगा। निलयापचयौ घयादित्यमर'। एकान्तरता भयादिजनस्थाने निरता अमानुषी काग्यमालिन्या दिना पिशचादि- वरतीयमानाम् । अन्य कान्तरता नियतहरता निम्य भोगाममा- तो दिया तत्त दक्षतो दधानाः सुद्धि सम्पत्ति का हम भ निजिता राबधशात् कापि स्थिनिभमाना. धन्यव च भुत्र, मृगनीयची पोड़मः सर्गः ।। २५१ अतिविस्मयनीयकर्मणो तृपतेर्यस्य विरोधि किचन। यदमुक्तनयोनयत्यता वहितानाशलमक्षयड्क्षयम् ॥ ६६ ॥ बनितोई कबन्धसत्यदो मकरहनिरुवमनः। अतरतखभुजौजसा मुद्ध महत: सहरसागरानसौ॥१७ देवत्वात् । यहारादयः सुरे' मध्या. याप्यसमिति पूर्वगण सम्बन्धः सिविणेभयमुपमा लेध एवेचन्ये ॥ ६॥ বি। নাহনীয়: ইনফিফিসীয়ে। কব- तैरनीयाम्नायः। यस नृपतेद्यस्य विरोधि चेटिन हेपिरुप' म कि विदस्तीतः यज्ञादमझनयोवानीतिमागोऽसौ यचयमविनाशि पूर्व के नाम चयं न नीतमित्यर्थः इितानां कुर यात जात क्षय ना यति । भोनिपौरमान्यांविषदिम चयितरस्य का विरोधियाति भारः बनयमपि जय' नयतीति विरोधस्य नेटभेदेन परिहारा- विरोधाभासोमवार । चसितेति। बसौ प्रशनिता: मष्टता उस्थितान्य मम्पद शिरोहीनहलेवरसम्मट एव कवन्यसम्पदः उदकमायो येशु, नान । हिटरूपकम् । कबन्ध पहिले प्रोडभपसूई कलेवर इति वैन. यनी । मकरबहाः महराकारमन्दविन्यामा त एव मकरव्यू हानि लिमकम् । यो समूहविदासाविति वदयनी। निमार्म नो. निवेशमागान् । अतएर महतोसरान सहरमागरान समरसमु. डान् खोजमा निमजबढनव मुहर दक्षत चतरत् मुनाभितरप २५२. शिशुपालवध। नचिकीपति यः स्योहतो नृपतिस्तच्चरणोपग शिरः। धरणगुरुते गतस्मयः खमसावेव तदीयमूनि ॥ १८॥ स्वभुजइयक्रवन्नायुध श्वतरामपहाय वाहिनीम् । बहुशः सह शक्रदन्तिना म चतुईन्तमगच्छदाहवम ॥ ६ ॥ . प्रचारमायङ्ग,नमिति भावः । अब बन्धाएकवन्या! मकरव्यहाए । पाचपादिव्यूहां इति लिटरूपस्य सद्गरेषु गागररूपण हेतत्वात्केवलं जिद- मरम्परित हमकम् ॥ ६ ॥ नेति। मोजतो गर्येण दुर्विभौगोमपति गिरोनिजोत्तमाङ्ग तय 'पिरापालस्य चरणमुपगच्छतीति नमरणोपणनामादमत यो म चिकीति को पानि तदीये नए स्टपतेः सम्बन्धिनि ममि गतस्मयो विगोसी पिशुपालए संचरण करते गिधत इत्यर्थः अनमान् सद्योनमयति भन्नामयसीति सापर्यम् ॥ ६८ ॥ खेति । स चैद्यश्चत्वार्थङ्गानि इत्यादीनि यस्याता चतुरङ्क वा- हिनी मेनामपहाय स्वभुजदयं केवमेकमायुधं यस्य सः सन् शरद. लिमा रायसेन सह । चत्वारोदनाचस्मिन् तं चतई नं प्याह र अडशोऽगत चतई न्वेन सदन्तिना दोईयेन योद्धवेदी विना कोऽन्य मक प्रति मायदन्निनोराहपश्चवई न इन्युन न त मनुष्यदन्निनो. रिति विरोधः स प सदलिनेति परिहत तख चतई नत्वादिति वि. होपामा Ren . 4 - पीड़गः सर्गः। २५२ अविचालितचारुचक्रयो रनुरागादुपगूढयोः श्रिया। युक्योरिदमेव भिद्यते यदुपेन्द्रस्त्वमतीन्द्र एव सः ॥ ७० ॥ भृतभूतिरीनभोगभा ग्विजितानेकपुरोऽपि विहिपाम् । रुचिमिन्दुदले करीत्यजः परिपूर्णेन्दुरुचिर्महीपतिः ॥ ७१ ॥ चाविचारितेति । अविवाचित' पररपोसित बतएव चारपोमुन 'चक्रदर्शन राइप वयोमयोः । चक्र' राष्ट्रघाइयोरिति विश्वः । . त्रिया कमलया सम्पदा दानुरागाइपाटयोरालियो युदयोसब तस्य चवदादीनि सनियमित्येकयेषः । इदमेव भिदाते वियथते । धर्म- कतरिनटकिंतदिनाह । वमिन्द्रसप गत उपेन्द्र इन्द्रातनः नद- नुधर रति यावत् । स तन्द्रमति प्रान्तः प्रवीन्द्रः इन्द्रविनयोति वास्तु इदमेव भिदाते रनि सम्बन्धः । इन्द्रविरेन्द्रजयिनोः का साम्बकति भावः । अलोपमानात असादुपमेयस्य चैदासाधिक्याह्नद माधान्यसाघ म्य किर्यतिरेका बहारः॥ot किश्च वचोग्यविकाराजेवायोग्यमर्थः यदीडरादय धिकान्याह। भतेति । भताभूतिभा सम्पन्न येन स मतभूतिः। भूतिपनि सम्पदी- न्यमरः । बहोता भोगिनामिनोहोरः शेषः तस्य मोटो वायं मजतो. ग्रहोनभोगमा शेषभूपए इन्दः । बन्दव बहीन मन्यन मोग सुखा. उभय भजतीति बहीन भोगनाइ । मोगः सुख सयादिभतारहे। पवायोरियमरः । मिहिां विजितानेकारः विनिताकपिद्दिार इन्यः एव निरविनयादन्यता मनगरविजयानि मारः। सामेल २५४ शिशुपालबधे । नयति दुनमुद्दतिश्रितः प्रसभम्भङ्गमभङ्गरोदयः। गमयत्यवनीतलस्फुर अजमाखम्भृशमन्य मुन्नतिम ॥ ७२ ॥ अधिगम्य च रन्धमन्तरा जनयन्मण्डलभेदभन्यतः। खनति क्षतसहति क्षणा स्वपि गमकत्याममास । एवम्भू तोऽयनोहर । यज्ञाविशुहरछागा इत्यमर । इन्दुदले चन्द्रसण्डे विषये रुचिमभिलाष करोति इन्दुदने था रुचि शोभाता फरोदिदधासोति चाथ सामान्य भन्दन विशेष लक्षणा ! महीपतिस्तु परिपूर्णेन्दोरुचिरिब रुचि योभा यस्य तस्मिन् रचिरमिधापोययति घ परिपूणेन्ट रुचि । रुचिर्म यूखे शो भायाभिषामिवाषयोरिति विश । यल हर खण्डेन्द रुचि राजा पूणेन्ट कचिरिति व्यतिरेक स च रुच्योर मेदानयादिति लेप मूनामेदानियोकत्रा काही ॥७॥ थथ कलापकमाए । म यतीत्यादि । य सटष्ट्रमै सरिता पदकस्य पूरप भूता गई क्रीडतीति चतुर्थे यच्यात सत् क्रीडापकार लिमि यति । अभङ्गुरोदय स्थिरद्धिा य अतिथिव शौरयान यनया निति यावत । श्रयते किप । पान् द्रुमाश्चेत्यर्थ ।। द्रुत शीष प्रमभ सय भङ्ग भवति । अवनीतले स्फुरन्त्यौ भनौ शाख व भुजगाखे यस्य न भुनी प्रसार्य भुवि मणिपतितमित्यर्थ अन्य कम हुम च येतमादिक भयमुत्रति गमयति । ०१॥ यधिगभ्येति । किञ्चति पार्थ । यनरामण्डनमध्ये धारधान मध्येच रन्धमयकाय गघिर चाधिगम्य । अन्यत मण्डलसामान्यादिच. तस भेदसपनाम जनयन् अन्यत्र मण्डलसाधारदेश्य मंद बिदारप स घोड़शः सर्ग: । २५५ . E दपि मूलानि महान्ति कस्यचित् ॥ ७३ ॥ धनपत्रम्तोनुगामिन स्तरसाकृष्य करोति कांचन । दृढमप्यपरम्प्रतिष्ठित प्रतिकूलन्नितरानिरस्वति ।। २४ ॥ इति पूर इवोदकस्य यः सरिताप्रावृधिनस्तरदुमैः। कचनापि महानखण्डित प्रसरः क्रीड़ति भूभृतागणैः ॥७५ ॥कलापकम् ॥ फुर्ववियर्थः , छमा संहतिकमल भूगनामा पत्र बसिन् कथि नदापा तथा क्षणाकचिट्टान्नः हमस्य च महानि भूगामि मुस्खान बनानापि खनति तापयति अन्यलाद्रीनपि सनत्यवदारयति ॥ २३ ॥ धनेति । अनानि सान्द्राणि पाणि वाहनानि पनि लिम- नीति धनपत्रमतः कांचन पान दुमार ! तरसा वोन बेगेन छ ! ह. रसी बचरंधी रति विश्वः। थावण्यात गामिनोऽनुचरान् करोति। दृढ यथा तथा प्रतिषितं प्रविहां गवमपि। प्रतिकू मातिकूल्यमानम् । कपरंग मंच नितरां निरस्थति उत्पाधान्यता विपति ब्रुमपन- तिकून क्षिपतीति चार्य : ३ ॥ रतीति । तीत्य कचनाप्यसण्डितमधरः सर्ववासहित मतिरि- भ्यः। महान यः शिशुपार प्रापिज्ञातः प्रापिजः । सप्तम्यां जनेई in Era: कादियान का मालिका MA हात वर्षे प्रायः गिति उकमाययः उसका सरिताउदकानां पूरत मपि भतां राधां गणैः साधना कीडनि। मातः कुकरे .
मिशपालबध। अलघूपलपङ्क्तिशालिनीः परिसोरुहनिरन्तराम्बराः। अधिरूढनितम्बभूमयो न विमुञ्चन्ति चिराय मेखलाः ॥ ७६ ॥ कटकानि भजन्ति चारभि नवमुक्ताफलभूषणैर्भुजैः। नियतन्दधते च चिवकै रवियोगम्युथुगण्डशैलतः ॥ ७७ ॥ न्यागामिछोके स महीपति रित्य नेनास्य सम्बन्धः ॥ ५ ॥ अथ विशेषकमाह। चलपित्यादि । यस्यारिस्तियः सम्पद्यतभूत- भापद्यायनुभवन्तीति वन्यति तत्प्रकारमेवार। प्यधिटमि सम्बभूमय: बनतोषिभागा थभिः उपसाना मणीनां पाषाणानां प पतिभिः शालन्त इति तामिमीः । उपती मपिपाषापाविति विश्वः । परितोहमारत मिरन्तरं सान्द्र अधिति. च प्यम्वर वनमाका ঘ আসি: অম্বিতঃসিন মুন্সীঙ্গালীন্থিাগা সামগ্ধজা- वेति। मितिविपरिणामः । मेखनारमा मयतमध्यभूमीच चिराय नविपञ्चन्नि । चल सम्पदादिविषयत्वेमोमयेषामपि भेसलादीनां बर्द- बिन प्रततपात् केरस प्रशतगोचर लेपः ॥ ६ ॥ জহ্মাণীবি। কিন্তু লাদখাদি নুমলীমালি ধুপি ও शारमिमुजः कटकानि बसयानि भवनि अन्यात मधमुकाम्यधिर: त्यमानि यतः छपवानि वैधव्याशिमलामि चाभरथानि यस जरूप- क्षिताः कटकानि हामि भजन्ति । किशोति पार्थः प्रयुगाडीसमः धुगण्डस्थतेषु चिलका पात्र रचनामिनियामपियोग सम्प के पते.
घोड़शः सर्गः। २५७ ८ इति यस्य ससस्पदः पुरा यदवाणुर्भयनेश्वरिस्तियः । स्फुटमेव समस्तमापदा तदिदानीमयनीध्रमूईतु ॥८॥ ॥विशेषकम् ।। महतः कुकुरान्धकदुमा नतिमानन्दवबद्दहन्नपि। अतिचित्रमिदम्मदीपति र्यदकृष्णाम्यथिवीकरिष्यति ॥ ७६ ॥ परितः प्रमिताक्षरापि सर्वे विषयप्राप्तवती गता प्रतिष्ठाम । पन्या चुतस्य सोयनेयु चिनकर्म गविशेष : सहवास दधते । घलापि महतगोचरः लेपः ॥ ७॥ इतीति । यथारिस्तियः पुरा पूर्व ससम्पदः मन्त्रीकाः भवनेषु मदनेषु, यदलापमपञ्चादिकमनुवः । समस्तमशेष तदिदानो मामदा छनोधमुई चरङ्गेषु इतीय स्टमेदावापुः नद्यस्य वैरिणा सीवितायेति भावः। अतापि यदधसोत्तरलोके नावयः ॥ ८॥ महत इति । यत्तदोनिन्दसमन्धात । स महीमतिमहतोधि कान् कुशान्धकाय यादवमेदास्तानेद इमानतिमा टवात् ददाग्निदत् । दवदावी बनारण्यवड़ी इत्यमरः। दपि अवनीमरणामामा करिष्यति इति यत् इदमतिचिल विरुद्धमिधः सररहितामिन्य- विरोधः पतएव विरोधाभासोटवारः कुराधकः सहदेवं इनि- प्यतीति लेपार्थः । बघ युग्म नाह। परित इति | म प मिताक्षरापि एकास मित. -- २५८ शिशुपालवधे । न खलु प्रनिहन्यते कुतचि त्यरिभाषेव गरीयसी यदाज्ञा ॥८॥ यामूढवानूटवरांचभूति मुहूर्त्तमादौ पुरुषः पुराणः। तेनोद्यते साम्प्रतमक्षव क्षतारिणा सम्यगसौ पुनर्मूः ॥ ८॥ भाषितस्यादन्यल र सप्तस्वाचासाक्षरापि स विषय राष्ट्र कार्य देशच परितोध्याप्ततो सर्वत्र प्रत्यर्थः। प्रतिको मामाण्य स्थिति गला गरीयसी भूर्थाि दरमा यस रामः शारन' परिभाश नियमनियारकोन्यायधिशेष. मे कुतायत कुवापि म मति हन्यते खल न बाध्यते हि । परिभाषा च साध्य कदेशे स्थिता मास्तमभिज्वल. यतीति भाष्यकारः। एकोगुणष्टडी इत्यादिका परिभाषा कोरद्धिरि- न्यादिविषयः । उपमालझारः । कौपच्छन्दतिक इत्तम् ॥८॥ यामिति । यो भुत्रमादौ पूर्व पुराणपुरुषोविष्णुः कढबराहमूर्ति : धतवराहशरीर. न च नत समेणेति भावः । मुहूर्त' क्षणमात्र कटवान् पृतवान् । चारिणा संहत सकलविक्षमेण यतएवेना पुन- तेन राजा विशतेनेति भावः । वक्षतष विपरिनु पतष चासौं भूः साम्प्रतमद्यापि न त मुहूर्त मिति भायः सम्यक् , यथाशास्त्र - मझते धाप्यते । पहेः कम्मणि नद चिखपीत्यादिना सम्मसारणम् । अन राजोविष्णोराधिक्य कथमा तिरेकः। यत्र ध्वनिः कथिहरः स चोदवराहमूर्तिर्यामविकतामादौ प्रथम मुहूत मूढान् परिणीत मानिति अतएव अच्चता पूर्वण यशवयोनिका । यतएवासी भूखोटुः । मारिपा शौर्यादिगुणाने न्यर्थः तेन केनचित्रमा साम्मत' पुम- रयते पुनः पुनः परिणीयते। सा दक्षायोनिः स्यात् पुनः संस्का- महतीति फरमादिति भाषः। मा पुनरुच्यते इति योज्यम् । पुनर्मू पोडशः सर्गः1 . सुयांसः कचिदपि काममस्वलन्त स्तुगत्वन्दति च यद्यपि डयेऽपि । कमोलाः सलिलनिधेरवाप्यपार' शीर्य्यन्त न गुणमहोमयस्तदीया: ८२॥ लोकालोकव्याहतवारमः शालीन वा धाम नालम्पसाम । लोकस्यामं पश्यतोष्टमा क्रामत्युच्चै भृतो यस्य तेजः ॥ ८३ दिधिधू रूढा दिनस्यादिधिषु पतिरित्यमर । यतामिधाया प्रश्ता! एर नियन्त्रपादपकतार्थतीतेकनिरे । ८॥ भूयास इति । दयेऽपि समुद्रोर्मयोगुणोर्मयश्चेति हितया ग्रथमय रति । सयम् तस्य वितिभ्यामित्यनेन अयनादेश प्रथम चरमेत्यादिना जसि विभाषया सर्वनामसा) भूयासो बजतरा कचिदप्यस्खलनोड:- तिहतसरा त्यई । काम तद्भव दधति यद्यपि यत्येव । यद्यपी स्वधार रति केशव । तथापीति ऐप । मनिलनिधे समुद्रम्य दलोला महोर्म य । अथोर्मि पु महत्मबोलकल्लोलावित्यमर ! पार तीरभवाम्य वीर्यने विनोयना धीयतेदेवादिकाकर्तरि लट् । तदीयागुणमहोम्म यस्तु पारमयाय नाशीर्यन्ने चाल गुणमहोम्मौवा भूयस्वादिति साथ म्य प गुरुत्वेन समुद्रस्याधियायतिरेक. धनेन रानोमि समुद्राधिक्य घ्यज्यते । महर्षियी वृत्तम ॥ २ ॥ यथ युग्मनाहा लोकालोकोत्यादि । चोक्यते चालोक्यते च पार्शा. नरेण ते लोकालोक । बोकालोकचवाल इत्यमर । विषय ममास तेन व्याहत निरुद्ध प्रसार लोरसालोकेन चक्षु प्रकाशेन थाहतमित्यपि सरति । यदएप मानीनमध्यतया नजया मान धार्थमित्यर्थ, शा.
२६० शिशपालबधे। विच्छित्तिर्नवचन्दनेन वपुपोमिन्नाऽधरोऽलतकै रच्छाच्छे पतिताञ्जने व नयने श्रीण्योलसन्मेखलाः । प्राप्तोमौक्तिकहारमुन्नतकुचाभोगस्तदीयडिया. मित्यनित्यविभूषणायुवतयः सम्पत्म चापत्खपि ॥८४ यिनिहत्य भवन्तमूर्जितथी लोनकोपिने छष्टाकार्य योरिति निपात । वाथै यागन्द तबद्ध जा! धर्म रश्म पाम तेज भासतलोकस्याये सचभत पर्वतान रानुष मार्नु या नाम न समर्थम । लोकालोकव्याप्तस्य लोकाय पञ्चरवादित्यर्थ । यस राजस्तु तेज पश्यतोतोकस्थापतए पृष्ट केना २व्याहतत्वात् गनम सत उच्च भूभतोरात्र पर्वताच कामति व्यानोति । श्रावी प्रतिहत प्रतामत्व न गा मर्यादाधिक्यायनिरेक म च इयो झैशासोक्योई याना भूमता यभेदाध्यवसायात वेषमुसाति भयोयर पितया गालीनस्वोत्यक्षया सङ्कीर्यते । गालिनीत्तमेतत् ॥८३ ॥ विच्छित्तिरिति । क्युयो नव वन्दनेन । अतिर्वियोग प्रापदि अन्यत्र पन्दनालेपन मिति यावा अधरोध वाहकै लाचारागैमिनो वियुक्त चन्याल युक्त । नयने घ पनिताञ्जने गरि त मजले अतएवाकच्छे पच्छ भकारे। प्रकारे गुणवचनोति हिभप फर्म धारयादिति रूपोलक । धन्यव याच्नयने पतिताञ्चने प्रामानने। सोण्यो नितम्या पलान भवन्तीत्यलमनोखला निमेखला न्यर्थ । यन्पन्न बसन्मेखला इति पदच्छेद सनत कुचाभोग कुचविस्तारोमौकिकानां हारह रणमाप्त । बन्यत्र मनादाम प्राप्त । स्यामरीत्या तदीयविषा युव सम्पत्र चापि मिविभूषा वापत्ममदो प्रताप यो युवतिविशेष पहारावर्षमात् ले । गाईलायत्रीडित वृत्त लक्ष पसकम् ॥ ८ ॥ सत्यमोहपते राजा नर किमित्यायकराई तत्त्वमास येत्याह। - नय
पाड़शः सगः।
यंधि सद्यः शिपालतां यथाम् ।
रुदताम्भवदङ्गनागणना
करुणान्तः करणः करिष्यतेऽसौ॥ ५ ॥
इति श्रीमाधवत शिशुपालव
नपानाचे गोरी ॥ १९ ॥'
.
विनिहत्येति । अर्जितन्त्रीरधिक खोलौरामा युधि भवन्त सद्यो वि.
निहत्य हावा रुदनां न्दतां भवदह नागपामा करुषान्त करणः -
पाविचिता सन् शिरापालता यथायों करिष्यते व्यगनागणान् प्रति
तसिपालनेन निजां शिशुपान संज्ञामन्या करिष्यतीत्यर्थः। कल
रोदनकरुपापदार्थयोति शेषण गत्या क्रमात् करणागिशुपालन हेतकत्वा-
काव्यलिङ्गयोः सङ्करः। चौपच्छन्दसिक इत्तम् ॥ ५ ॥
इति श्रीमहोपाध्यायकोचाचलमसिनाथ सूरिविरचिते माप काव्य-
व्याख्याने सर्वइपाख्ने षोडयः सर्गः ॥ ६ ॥
सप्तदशः सर्गः। इतीरिते वचसि वचखिनाऽमुना युगक्षयक्षुभितमगरीयसि । प्रचक्षों संपदि तदम्बराशिना. समन्महाप्रलयसमुद्यत सदः ॥१॥ सरागया खुतधनधर्मतोयया कराहतिध्वनितपृथरुपीठया। मुहुर्मुहुर्दशनविखण्डितोष्ठयां रुषा नृपाः प्रियतमयेव भेजिरे ॥ २ ॥ . . तीति । रतीत्य बसना पसिना वाग्मिना मनसिनेनि पाठे मम- বিনা ধীবৈকুন যুই জন মিষ ভীমহলবি ধৰি तरते मति तदायिना युगश्याईना कम वय यथा तथा दोह- रेरास्थानं महाप्रलये सर्वसंहारे समुद्यत मुद्य र सत् सपदि मधुचुभे मनुकोम । कलोतमहामारसेन महापध य तहुचनेन नादः क्षु भितमासी दिन्यर्थः । उपमा । रचितम् । चतर्परिक चिरा जारक्षगारति लक्षात् ।। थाटादशभिः सभाक्षोभ वर्ष यति । सरागयेत्यादि। दमाः रा जाना सहराय पालिवा बरामेण च सरागया। तेन सहेति तुपयोगे गडमोहिः। सुने धर्म सान्द्र' पर्मतोयं खेदोदकं यहां सा नया राहत्या पापितलास्कापनेन ध्वनितं पृथु, महदूरुः पीडमिध . रूपोठं यहां नया एडम इर्दशनविखण्डितोड्या दमदाधरया। रूपा .
सप्तदशः सगः।। २६३ अलक्ष्यत क्षणदलिताङ्गन्दे गदे करोदरप्रदिनिजांसधामनि । समुभसक्कलितपाटलोपल स्कुलिङ्गवान् स्फटमिव कोपपावकः ॥ ३॥ अवज्ञया यदइसदुच्चकैबलः समुल्लसद्दशनमयूखमण्डल: रुषारुणोकतममि तेन तक्षण निज वपुः पुनरनयन्निनां रुचिम ॥ ४ ॥ यदुत्पतत्पृथुतरहारमण्डल प्रियतमयेव भेजिरे। याविष्टोऽनाविष्टर रौद्रस्वायो क्रोधः प्रादुर्भूत सर्थ : एपमालङ्कारः ॥२॥ अथ सप्तदशमि. रानां क्रोधातभावानाह। बरसतेत्यादि । करो- दरहितं पायितनास्फालितं नितमरुधाम खायप्रदेशोयेन तस्मिन् । ग्रतएव क्षणात् दलितादे भग्नकेयूरे। गद गदाख्ये नष्णानुले समुल्लास- निरुत्मतद्भिः सनितः सकती उर्दलदलित पाटलोमीः महारागा कोपमायकः स्फ सिद्ग वानिव स्फुटं ध्यतमलसतेन्यु त्येचा निष, क.. लिडोग्नित्रण इत्यमरः ॥२॥ यवतयेति । बलोबनभद्रः समुमत समन्नतः ममरहमन मयूखम. एडलं दन्नरश्मिमटलं यस स सन् यदइवा यनादरेण उच्चः सहसदिति यत् तेन हासेन पारणी इतमपि निजं . तत्क्षणं नकिन छ। पात्यन्तर योगे द्वितीया पुनर्निशा रचि धावल्यमेवानयत् । चल वपुषः खधापल्यवागेन दन्नधान्य खोकारात तहणालङ्कारः। तब स' হাইলী মৃধাবাহিতি দ্বায় ৪ यदिति । उसमुकोनाम राना उत्पतदुध उत् पृथु तरं हार भएडद 1 २६४ शिशुपालवधे। ध्यवर्तत दुतमभिदूतमुल्म का। वृश्चिलातलकठिनांसहित ततोऽभवनमितमिवाखिल सदः ॥ ५ ॥ प्रकुप्यतः श्वसनसमीरणाइति स्फ टोयाभिस्तनुवसनान्तमारुतैः। युधाजितः तपरिवर्णवीजन पुनस्तरां वदनसरोजमस्विदत् ॥ ६ ॥ प्रजापतिक्रतुनिधनार्थमुचित व्यतयज्ज्वमिव रौद्रमुद्दतम् । . सनाकलापोधिन् कमपि तदापा तथा अभिटून दूताभि मुख व्यान पित इति द्रुतं यत् ततोविपर्तनादपिल' सदा बहता यिहानवकठिने मन स्कन्धेन घहित भमितमिवाभवत् विवह वेगवेशोत्यादंसवनामि- समियाभूदिवा पेक्षा ॥५॥ मकुष्यत इति । मनुष्योतिष्यतोयुधाजितोनाम रामोपदन म- रोज वक्षमसमीरणस निवासमारतस्याइतिभा कटा प्रकटः लामा उपत्य' येषा ते तत्त्वक्षनानमारत: सूक्ष्मवस्वाचनपातः सत परिवर्ष- घोजन भोषिधूननं यस्य तत् अतिथी पीज्यमान मपीतार्थः पुनस्तर पुनरतानम् । यध्ययादामपत्ययः । अस्मिदर विधति म । सिदेखंडि पुपादिस्वाद प्रतायः भवोमविशेषप गया खेदहेतत्वात्कालिन पोनापि खेदाति विरोध ।योजिरयं पुरादिषु अधणीयः ॥ ६ ॥ प्रजेहि । नमः सपदि विहिपां बधाय सातमुहात असं तीन शरएवाति धमधिकक्रोधमनौषधमप्रतीकार मित्यर्थ: निषधं मिष- पार प्रजापनिजात निधनार्थ दशावरच मनामयित में :
मादमः सर्गः। . समुद्यात सपदि नधाय विविषा मनिकुधविषधमनीषधचनः ॥ ७ ॥ परस्परम्परिकुपितम्य पिंपसः । शोकिावनकपरागविलम् । করে মৰি কামলীবিজ লানে নিমিখানামিঃ ॥ ৫৪ निरायतामनसशिखोज्ज्वलां ज्वल बसम्भालतपरिवेषसम्पदम । अविधमा मदनमोल मुकाति शिशुपालवधे। । प्रदेशिनीजगदिव दग्धमाधुकिः ॥ ६ ॥ दुरीक्षतामभजत मन्मथस्तथा यथा पुरा परिचिनदाधाया। ध्रुवम्पुनः सशरमसुन्तृतीयया रोऽपि न व्यसत वीचितन्दशा ॥ १० ॥ विचिन्तयन्नुपनतमाहवं रसा .दुरः स्फुरत्तनुरुत्ममपाणिना। पराम्पत्कठिनकठोरकामिनी । कुचस्थलप्रमुपितचन्दनम्मृथु ॥ ११ इभ भिवायुमेधा यविधात भ्रमयति स । भ्रमेो चड। दूत मन माय भायमापख प्रभापटला तज्जनी अगद्दाहाय माध्यमा पालात बद सम्यतेत्यर्थ ॥६॥ इरोक्यतामिति । मन्मथ महानायन र कामस्तथा दुरीक्षता दुर्द शनत्यम् । यते पलन्तात्तलमाथय । यमजत यथा रोपि पुरा पूर्व जन्मनि परिचितमभ्यसा दाइधार्थ दहनसाइप यया स्या टतोयया था। भयरमम मन्मथ धुर पुनचित न व्यसहत न सक्तः। पारनिविभ्य: अमितसविसहमरस्तुखवा सिधादीमा वा माययायापि रति विकल्यान पत्यम्। अजयोमचाया रुद्रस्थापि भीषण किशतान्येवामिनि वस्तु घ्यज्यते ॥ १॥ विचिन्तयविति । धुन म राजा उपनत प्राप्त थाइ युद्ध सादपरागात् विचिन्तयन् कदेति ध्यायन् कठिनेन कर शेन कठोरेप मबद्धन कामिन्या कुचस्यपेन प्रमुषितमय हत चन्दन यस तत् । एतेनास सुरतसमरयो सारसल व्यज्यते। व्यतएव स्फ रत्तनुरहम दशवाल कसरर कपासो पापिञ्चति । समानाधि मारणसभास् अतरस सप्तदशः सर्गः ३६७ . -- । विलसितस्थितिमभिवीच्य रूक्षया रिपोर्गिरा गुरुमपि गान्दिनीसुतम् । जनैस्तदा'युगपरिवंतवायुभिः विर्तितागिरिपतयः प्रतीयिरें ॥१॥ विवर्तयन्मदकल्पीते दृशौ कराहतक्षितिकृतभैरवारवः । क्रुधा दधत्तनुमतिलोहिनीमभू इसापापहमादयोगपगुपिनोभेदाभेदयोरित वामन । तैनापा पिना पापितलेन परामशत् परामवान् । रपएडपाणिवादिनि भार...सनएच सदन्ये पारोपमर' दूतका बदामामिरणफारप तयाम्य हेतरिहि पार्थ विचहिनि । गुरु' समारनोधोरममि भन्न रुचया पम्पया रिपोनिरा दूतावा विकिमितिमाहितमर्यादकोवा दुसर्याद विकुणिमित्यर्थः गान्विनीनमरममिनीच्य बनता अरबिक्रिया- लोकनसमये युगमरिक्वायुभिः सानवार्षिवर्तिता' स्थानाद्धा- for गिरिपतवोद्रिय प्रोविरे वियसमिरे । थापिक्रियादर्शना- हिरिचननार युगाने सभापित भेति ननीयातमित्व, । प्रत्य- योधीनएपरिक्षा तिषियमा प्रतिपूदिषः कर्षघि रि। पर बसाने गिरिपरिनियाकल्सयमक्रशिक्रियेति यानयभेदेन मा. माळेपानिदर्शनानद्वार। तेनाम रम्य लोगेत्तर धैर्य नमन मिति पनु व्यस111 शिवपति। मदोमद्यविकारोदाम | भदोमोभदानयो- रिति रिस । नेन हबुबीरले कामोते उभी पियन धूपयन रोष पारिता एखादण्डेन पातामा शितो ममो हतोमर शिशुपालवध । - त्प्रसेननिगन इव गैरिकारुणः ॥ १३ सकुशमैरविरलमम्बु विन्दुभि वेषपः परिणतदाडिमारुणैः स मत्सरस्फुटितवपुर्विनिःसते. भी चिरन्निचित वारजा लवैः । १४ ससम्भमञ्चरणतलाभिताड़न स्फुटन्महीविवरवितीर्ण यममिः। रने करैरनुचिततापितोरगं प्रकाशतां मिनिरनयट्रसातलम ॥ १५ ॥ सोमयरध्वनियन : क्रोधात्मध्वाम' करण चिति भाभिषधः । ऋधा क्रोधेन बतिलोहिनी मनिलोहिताम् । वर्षा दत्तदात्तातोप- धातीन इति विकलात् डोष नकारस्य च मकारः। न वपुर्द- এ সৰল লিখা লা বিঘাঙ্গীত । মুন - दसम्यतेत्यर्थः ॥ २॥ सहभरिति । स ममित्रोगप्रपोकाम राजा समः ससानीप. कामीरज परित्यर्थः । अतएव परिणतदाहिमारप: परिपकदाहिम थोरवारम्बुबिन्दुभिः क्रोधाषिक: खेदविन्दुभिरित्यर्थः १ मत्सरेणान्नः संखतनायुकवरेण स्फुटिकाविभिनात् वपुषो विनिस्ताएजा रविन्दभिरविरसधिरनर मिचितोया पिर' भी। उत् 1 ससम्ममिति गिनि: मायके; पितामहः सहममम ममत्र चरणातशामिताड़नेन पादत साभिपातेन स्फुटन्यादउन्त्यामधा विवर: जि पिती भिसमा समरिष्मः ! रवः करः पत्त. fra पूर्वमपरिस्तिमिद यथा तथा तापिताः सन्नाप गमिता। " सप्तदशः सर्गः। . प्रतिक्षणं विधुवति शारणे शिरः शिखिद्युत: कनककिरीटरश्मयः । अशशित युधमधुना विशन्वमी, क्षमापतीनिति निरराजयन्निव ॥ १६ दधौ चलत्पृथुरसनं विवक्षया विदारितं विततनुजालतः । विदूरथ: प्रतिभयमास्यकन्दर चन्दत्फणाधरमिव कोटरन्तरुः ॥ १७ ॥ सरगा यग्मिन् नत रसात कामता प्रकटत्व मन यत् । छाल मातीर- विरोरामातमानां मेष स्फटनान्नः मवेशतापमकारनेरसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोरतिश्योक्तिः पादाइनारमाणे तीमा मजति पति Milfa! पार भाम रानि मनिश शिरोपिशुपति शोधात् हम्मद त भनि । पसीदादिकाबूटः मलादेपः पचि सुभाषिन्दा- दिमा पहाडे शि]ि द्योतन इति शिपातोनिभाः। किम्। बनविरोरामयो नीरासन कत्तीर: मी भूपाः पधुमा द्वितं नि:गर गुमानम् । पमित्या जमाव चमर । वियन्निति मातीनिर राजविा नोराजनि के येतानमा | मोनिका पानिय बागमः । ६! दधाति । विते वित ते हन्दी भुजे नते <यस स पिटू- पोगम रासा। विधवा हिमपि कमिया (दात शत् पतपय पसनो धुर्मरतो रसमा महा यकिन तम् । रमता रमन NER तिमय पारमा कन्दर सायकन्दरताम् । दरी नन्दरोम मोहमर पागधरः पयो बचिन रोग -al २७० शिशुपालवधे । समाकुले सदसि तथापि विक्रिया म्मनोऽगमन्न मुरभिदः परोदिनैः । घनाम्ब भिर्बचुलितनिम्नगाजले जलन्न हि ब्रजनि विकारमम्बु धेः ॥ १८ ॥ परानमो यदपवदन्त आत्मनः स्तुवन्ति च स्थितिरसतामसाविति । निनाय नो विशतिमविन्मितः स्मित म्मखं शरशधरमग्धमुहवः ॥ १८॥ निराकृते यदुभिरिति प्रकोपिभिः मिव । भिषकुष्ठः कोटर वा नेत्यमर' । दधौ । चौती पूर्णपमा ॥ १७ ॥ समाकुल इति। परोदितः सत्नु वाक्यः सदाम घास्थाने तथा झमाकुले जुभितेऽमि मुरभिदोहरेमनोविधियां क्षोभ नागमत् । तथा हि बदलितानि क्षोभितानि निम्नगाजन्नानि यस्त नाभिः मेघौद- करयुधेर्जल विकार न वृजति । यथा वदिक द्यः चुभ्यन्ति न सनद सददिति । भावः। दृष्टान्नालङ्कारः॥१८॥ परानिति । घमी सदाः परानन्यानपवदन्ने निन्दन्ति । अपाहट इत्यात्मनेपदम् । यात्मन: सानि स्तुवन्ति चेति यत अनावस्ती सलाना स्थितिः तिरिति इति मत्यर्थः। गम्य मानार्थवादप्रयोगः कन्यथा मौन रतामियालद्धारिका विस्मितो न भरतीति विलितोदूताला- पैर्विषय न गत उद्धवः सित मरम्। उभयत कर्तरि । छतएष शशधरएग्य गरदिन्द छन्दामिनापमा । मुख' विति' न 'निनाय म प्रापयामास 1 म हि महता निन्दाति विकारकार । समिति भावः ॥३॥ निरासत इति । तल अदमि इतीत्य प्रकोपिभिरतिकई यमः सप्तदशः सर्ग: २७१ . स्पशे शनैर्गतवति तत्र विहिपाम् । मुरदिपः स्वनितभयानकानक वलक्षणादय समनहाताजये ॥ २० ॥ मुद्धः प्रतिस्खलितपरायुधायुधि स्थवीयसीरचलनितम्बनिर्भराः। अदंशयन्नरहितशौर्यदंशना स्तनूरयन्नय इति वृष्णिभूभृतः ॥ २: ॥ . दुरुहहा: क्षणमपरैस्तदन्तरे बिहियां स परे। यपसमयरः संयं इत्यमरः। निरास्ते पित अननिति गति भनि । सागमोऽपि दूतलावध्यत्वादिति भावः । दूनगमनानन्नर सनितेन ध्वनना भयानकाः पटहा यिन् तत् सुरहियोवर दणादाजये सुद्धाय मानहत मयदराः यानका मुरिति । दृष्पिभूधतोयादवनरेन्द्राः मुडरसलाधि प्रतिबनि- नारायुधाः भग्नतिपक्षायुधा स्वबीयतीः स्य तारा. पराक्रमानुरू- पाकर्षकती रत्यर्थः । प्यू नरेन्दादिना पूर्व स्य गुप लोगौ। सचन- नितम्बनिभरा यष्ट्रिकट वनिरिडा: अन्नःसारपतीरियः। वहिनम- य' सौर्यमेव दंगन' दन यासा तानन्हान अय' नय रन बमधारण नीति रवि तोर्न तु भयादिनि भाइः । बदंशयन् वधर्म- यन् । परनुदात्तत्वात्परम पद चिन्यमिन्दानः पतन महमशः संवयन सहदामने सज्जनोचमी। मन्दंपते दंश्यते सन्द्राहे पद- पञ्चादि । वैचित्त, चुरादिप मददिन पन्नि । यत साभिमाय. विशेषत्वात् परिकराहारः!" सरा इति । महिमभटामदर्यवतां महीना रानां सम्म - . मिशुपालवधे। रणयवादुपचयमाश विभति। मधीभुजाममधिमभृतान्न सम्ममु मुंदोऽन्तरा वपुषि वश्चि कक्षुकाः ॥ २२ ॥ सकल्पन हिरदगण वरूथिन: स्तुरङ्गिणोजयनयुजय वाजिनः। त्वरायुजः स्वयमपि कुर्वतोपाः पुनःपुनस्तदधिकता नतत्वरन् ॥ २३ ॥ युधे पर: सह दृढवदकक्षया विपि रणवयात् युद्धश्रवग्यास् यारा शोध उपचय हदि विधति विधाये व पुधि अपरैरन्यः शव क्षणमपि दुरुहहा दूर्मरा मुदः समोषाः छनरा न समसस्तदन्तरे पहिः कशाय न सममः न मानि म नापन्नेत्यर्थः पूर्वत्र आधेयाधिक्या दुतरलाधाराधिक्या दति वियेक: स्याल । मुदा कञ्चुकाना च महताना विशेषण साम्यादीपमागमा ताया केवमलतास्सदा तुल्सयोगिता २२ ॥ शामिल विराम कसनयर का यथोचित सबा- हपडितम् कल्पना सजना समायमरः । वरुधोरथ गुतिरेषामस्तीति वह धनो रथान् । रथप्ति योनेल्यमरः । तरनियोऽवयुक्तान् वाजि- मोरयान् नयन युजः पल्ययनादि सम्राहमयुक्तान्। धम्मदादिभ्यः किम् । जयनः स्थासुरगादि सवाई विजयेऽपि चति विश्वा । वय त्व- रायुजा स्वरायुकान खतः कुतोऽपि स्वतए। स्वरया कर्मीयान मी. व्यर्थः तदधिक्षतान इत्यादिपु नियुक्त इरपान टपाः पुनः पुनरतवरन् विरचि म तेषा ना रपौवाक्यादिति भावः। वरते घडि यत् पटवर मधदस्तृपयामित्यभ्यासाकार ॥ २३ ॥ युध इति | श्रथ परैः सह युधे युवाय दृढनहा कक्षा मथ बन्धन सप्तदशः सर्गः। कलक्णनमधुपकुलोपगीतया। श्रदीयत दिपघटया सवारिभिः करोदरैः स्वयमथ दानमक्षयम् ॥ २४ ॥ सुमेखलाः सिततरदन्तचारवः समुजसत्तनुपरिधानसम्पदः । रणैषिणाम्युलकभृतोऽधिकन्धर नलम्बिरे सदसिलताः प्रिया इव ॥ २५ ॥ मनोहरीः प्रकृतिमनोरमाकृति . यशानेया । कक्षा निकायस्थात् काञ्ची मध्ये भवन्धने ति विश्वः । यन्यत्र होद्योगवेत्ययः । कल कापता मधुप कुलेनागिनोपगोतया धन्दिमागधस्तुतया चेति गम्यते । विपरटया कल्र्धा खयं सवारिभिः सोदक: करोदरः पुकरायः पापितलापशाचयापरिमित दान मदा बदीयत दानं द्रव्य चादीयत दत्तम् । चार प्रस्तुतगजघटाविशेषण सायनाप्रस्तुत दानकर्तृ प्रतोतेः समासोनिरसङ्कारः ॥ २४ ॥ মুদা চুদি। যীখা না যমনারি হ্মাম্বার বাধা ना' समेहताः। मेघना सहयन्ये सात् काधीशल नितम्बयोरिति ति दिखतरन्नद नमयनभई भने : उत्तमन्त्यः ननया रक्षा: परिधामसम्मदः कोगसम्पदीयस्त सम्पदव यासां ताः पुनका भत छायामा रोमाञ्चधारिएपथ घमिचताः पारुषहगा कल्यः प्रिया रारपिपारपाशादिषां अन्धरासधिकम्मर धिरण्ठम् । विमाययोगा! सम्बिर ग्नान्यः । षः निरोपमा पा मतभेदात् । २५. ममोरिति पय मातिमनोरपाति: समायएन्दर मनिम. मिहिर भोमं दर्या या सभोमदकोशर जमिनरः न.
शिशुपालबधे। निपादिभिर्विदितयतानुशक्रियैः। गजा:सत्करतललोलनालिका हतामुहुः प्रणदितघण्टमाययुः ॥ ३५ ॥ सविक्रमक्रमणचरितस्ततः प्रकीर्णकः क्षित इव क्षितरनः । व्यरसिपुर्नखल जनस्य दृष्टय स्तुरङ्गमादभिनयभाषड्भारिणः ॥ ३६॥ चलाङ्गुलीकिशलयमुद्दतैः करे चामर मात्र रित्यर्थः अतएव विदिते यताइगक्रिय यत याताख्ये पदाइ एकम परे यस्त । पादकर्म यन प्रोक्त यातमधुशवारणमिति हसायुध । निभा दिभियन्नभि प्रचोदिता मेरिता गजा सादेक बारमेष करतललोलाभि मारितलचलितामिनालिकाभिरन्न नादिकाभिहतास्वास्तिस्तथापि राज मदिना यशकत ध्वनन्तो घमा यस्मिन् कर्मपि नाथा याययु मस्यामापता ! भावोलि ॥ ३५ ॥ फिमेनि। मविक्रमेण माहिविन्यासविषेष क्रमलेन गम मेन चने प्रकीए कैयामर । त की कमियर | जिते ग्रज खरोतमिनस्तत क्षिपतो निरस्यलय स्थितारिता क्षा। छ भिमबमाण्डमारिए प्रतापाभरपधारिष । साझाएमवाभरण मिता मर । तरट्रमात रामेश्य । जाता कवचनम् । जुगुमा बिराममा सोमास परवानमित्यपादानत्यम। अनस्य इटयो न व्यरमियू में •विरता पम्। रमेह व्यापरिभ्योरम इति पर पद यमरमम मार लममासमोरटि नेरोति अधिनिशेध ॥ २६ ॥ अपरिपकपा । चौतादि। सुर छत करता कर्णता हर बया तया हिपपरया का साय एव पिटया यमिन् क सप्तदशः सर्गः।, रनृत्यात स्फुटकृतकर्मतालया। मदोदकद्रवकटभित्तिसङ्गिभिः कलस्वरम्मधुपगणैरगीयत ॥ ३०१ असियत प्रशमितपांभिर्मही मदाम्बुभि तनवपूल कुम्भया। अवाद्यत श्रवणसुख समुन्नम त्पयोधरध्वनिगुरु र्यमाननैः ॥ ३८. उदासिरे पवनविधूतवासस स्ततस्ततोगगनलिच्च केतवः । यतः पुरः प्रतिरिपु गाङ्गिण: खय व्यधीयत दिपवटवेति मङ्गलम्॥ ३८ ॥ विशेषकम् । मगि तत्तथोक्तः कर हस्तानात छानति । भाषेतह। तथा मदो. केन द्रालाच कभित्तिए मरहस्यनेष, सतिमिरासत': मधुपग- र्म भरग कसम्परं मधुरखरमगीयत गीतम् । मारे दह । ३७ ॥ दमिच्यतेति । एतौ नयी पूर्व भी गिरपिकासो यमा नया हिपया काकुम्भो पटेमामाधिन्यमरः । मतमाए. भिर्मदादु भिर्मही स्थित विशा! हानमः करणः पयोः सयतोहि सब सुसारम् । उपहेतो से उत्समिति पदापी रुमदमपयोपरनिगुर व्यवर्जित गम्भीर तू रात आदितम् । सरेप तर्य सम्मादिश मित्॥ एदासिरे रति पानेन पितवाससः पम्पिनपटाः गगन रिहोम' ' रा:देवो भजाप रिपरिपन प्रवि।साभिमुसायीमारः . शिशुपालवधै। न हन्यतामगमदसौ निवेशभः प्रभूततान्दद्धति बल्ले बलत्यपि। पयस्यभिद्रवति भुव युगावधी सरित्पतिर्नहि समुपैति रिक्तताम ॥ ४० ॥ यियासितामथ मधुभिदिवखता जनोजरन्मपिविषाणधूसराम् । • •पुर: पतत्परबलरेणुमालिनी मलक्षयहिशमभिधमितामिव ।। ४१ ॥ पत्वादेशः । पाणिः पुरोऽप स्वयं मङ्गलं व्यधीयत विहितम् । यत्र शोकमये प्रस्तुतदिपघटाविशेषणमाम्याद प्रस्तुतमङ्गलाचरण परपुरन्धोम- नीतेः समायोकिरलङ्कारः ॥ १६॥ नेति । प्रभृतां भूमानं दधति दधाने बले सन्ये चलति मतिठमा- पिथमो निवेगभः सेनामियेगभूमिः शून्यता रिकता नागमत् । नया- খ্রিসাবষয়ান অষি মুনশিশিমুষমান বনি অলিনি समुद्रोरिकता म समुपैति हि दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ४॥ थियामितामिति । यथ अधुभिरिव विवस्वान् नेन थियामित याडमिटा जिगनिषिताम् । याते सम्रनाकमणि का । 'पततोऽभिधावता पररसस्य मन सन्यस्य रेण नाचते धारयतीति तन्मालिनो। मलतथिमि. मन्यथः । यतएव जरतोटस्य महिषस्य विधाएवइमरां धूमा पुरोग्य दिसमभितोपमोरयाः मचातजा भमिमितामिव जनोसोकोल क्षयत् । भधुभिदिसतेति रूप कोत्यापितादिशि धूमितत्वोत्पति सः । य- नाइ यकारिणी दिनिितम युका यसा रविसिति मा प्रदीमा । समिता वास्थतियां दिनेशः शेषाः प्रशनाः शुभदाय वा स्युरिति ।।
ससदशः सर्गः। २९६ मनस्विनामुदितगुरुप्रतिश्रुतिः श्रुतस्मथा न निजमृदङ्गानिस्वनः। यथा पुरःसमरसमुद्यतहिष दलानकध्वनिरुदकर्पयन्मनः ॥ ४२ ॥ यथा क्या पटहरवः समीपता मुपागमत्म हरिवराग्रतातरः। तथा तथा हषितवपुर्मदाकुला दिपाञ्चमूरजनि जनीव चेतसा ॥ ४३ ॥ मन खिनामिति । सदिठा उत्सवा गुरुगंभोरा प्रति हतिः प्रनिनि। यम्य सः निजमदनिम्बरः स्वमेनार्थ घोषः शुतः मन् नथा मनमित मनो मोदई यत् नायक । समिरय स्वार्थ दन्तः । यथा पुरोय. मरममद्यते समरोद्युत विघटवले शत्रु मन्ये वे धानका लेवा स्वनि- रुदकीयात एतेनया वीरम्यायी महोत्माइ उ अब भयारसामि भरसैन्यधोक्योमा हनन कय महावीरेषु न विरुझ्यत इति पिरोधाभा. सोलवार: भोईनौ मायमि भयानुत्पत्ते विशिरिसायोत्पत्त. विषमभेदश्चेति महरा यया यति । हरियरोनामातेव इरिवरः। रोजाभाट पर्ययो- रिति विश्व । तसायत. मरतीत्य पते: मरोग्यमरः । पुरोपितोय मत्त रिति टचमतायः । स पूर्वाजः पटहरतोयया यमा याद्यायमी- पत्तामासन्नताठपागमत् । तथा तथा नायत्ताक पिता समूजनी मभू- का बनी मोमोन्ननी बरिति मिः । चेतघा सदाकला यानन्दा- पिला इपितवारोमाञ्चिताही। हपे बामसितोहागमः। म माना जनेः कर्तरि चुह दीपजनेत्यादिना चिथप्रत्ययः वधधरममा शमवत् प्रतिद्वन्दिममा गौमहोत्साहबईनोवोरममायापत्य पमा ।
२८
शिशुपालवधे।
न पून्यतामगमदसौ निवेशभूः
प्रभूततान्दधति वले चलत्यपि ।
पयस्यभिट्रवति भुव युगावधी
सरित्पतिनदि समुपैति रिक्तताम् ॥ ४० ॥
यियासितामथ मधुमिदिवखता
जनोजरन्मदिपविपाणधूसराम् ।
•पुरः पतत्परवलरेणुमालिनी
मलक्षयदिशामभिधुमितामिव ।। ४१ ॥
शालादेशः । पाणिः पुरोग्य वयं मनाई व्यधीयत विहितः । यात्र
भोकलये प्रस्तुतहिपघटाविशेषणमाम्याद प्रस्तुनमङ्गलाचरणपरतुरन्धोम-
तीतेः समासोक्तिरलङ्कारः ॥ २८ ॥
मेति । प्रभूततां भूमानं दधति दधाने बले सैन्ये चलति पनिटमा-
নার অধী লিইয: নাসিমুদি সুধা বিপ্লবী নাম। না-
दियुगावधी सुगाने पर्याम भुवमभिवत्यभिन्नवमाने सति चरित्पतिः
सहद्रोरिमा म समुपैति हि दृष्टान्तालङ्कारः॥४॥
विवासितामिति । थथ मधुभिरिव विषखान हेम पियामिat
थासमिटा जिगमिषिताम् । याते सचनाकर्मपि न. । 'पततोऽभिधावत:
पसरस गानु सैन्यस रणमरते धारयतीति तन्मालिनो। मायनि
प्रत्ययः । अतएव जरतोस इस महिषस्य विषाणवहसरा धूषां पुरोग्य
বিষযৗধুমাঃ যক্ষ্মাৱা কমিধুমিনামিষ জনীন্তীজানু।
अधुभिदिवसतेति कपकोत्यापितापदिशि धूमितत्वोत्यक्षेनि कर। य
बाद बदारिणी दिनविविप्र युक्ता यसा रविस्तिति या प्रदीमा ।
ममिता याववि यां दिनेशः पेषाः प्रशस्ताः शुभदाय नाः स्युरिति ॥९॥
सरदयः २१ मनखिनामुदितगुरुप्रतिश्रुतिः श्रुतमाया न निजन्मृदङ्गनिखनः। यथा पुरःसमरसमुद्यतदिप इलानकध्वनिरुदकर्षयन्मनः ॥ ४२ ॥ यथा यथा पटइरवः समीपता मुपागभन्म हरिवराग्रतःसरः। तथा तथा हषितवपुर्मुदाकुला दियाञ्चमूरजनि जनीव चैतसा ॥ ४३ ॥ . मनम्विनामि देवदिवा उत्सना गुरुगंभोरा मनिवतिः प्रतिवनि- यम्य मा निजमदनिम्द नः ससेनार्य घोषः शुन: सन् तथा मनसिना मनो मोदर्भ यन् नादको । कपिरयं सार्थे दतः । यथा रोपे स. भरमसुद्यते ममरोधुळे दिपवने शन मैन्ये ये अानकाः तेषां धनि- पटकावत एयश रिम्दायी महोत्याइ उलः। अब भवरस्यामि परसंमोग्योमानतात्र महावीरेषु न विरुद्धात इति विरोधाभा. महारः मोहतो मदपि मानुत्पत्त विपेशेलिरिदशर्योत्पचे। विमटतिसरा यथायोति । हरिरोजामातेत्र हरिसर । रोजामार वर्मयो- Rafa तलायतः मरतीत्यपतेः मरोग्यमरः पुरोपितोय मारिति टच एव म बाहः पहागयया या भारद्यानी- पराभावदासभागमत् । तथा तथा नावाव विपदा पोष Faनो सोनिनो दधरिति विर। तमा मुद्दाहसरा थानन्दा free पितरोभाविवाही। हो वामवितोडागमः ! अनि जाता बनेः कर्तरि बुह दोपजनेवादिना दिलाययः ययाममा मालिदिभमा गमोमहोबाईलोगरगावार पभाया ।
R८२ शिशुपालबधै। . 0 प्रसारिणी सपदि नमस्तले ततः समोरणभ्रमितपरागरूपिता। व्यभाव्यत प्रलयजकालिकाकृति विदूरतः प्रतिबलकेतनावन्तिः ॥ ४४ ॥ क्षणेन च प्रतिमुखतिगमदीधिति प्रतिप्रभास्फरदसिदुःखदर्शना। भयङ्करा भृशमपि दर्शनीयता ययावसावरचमच भूभृताम ॥ ४५ ॥ पयोमुचामभिपततान्दिवि दुत विपर्ययः परित दुवातपस्य रुः । तेन न्ययोरन्योग्य शब्दत्रयकारिणी मायामतिरामीदिति यस्य ते १२॥ प्रसारिणीति । स श्रणानगरपद्यपिम मसाले प्रभारी ध्याना समोरणेन वायुना भमितेन पराए पिता हसीनता या एर मन यमाया कलान प्रादुर्भमाया कारिकाया महाकाया था सतिसालतियहा। मतिरसे प्रतिपक्षम्य तमारलिजपति- दूरसोदूरादरम्यान । एता प्रयासतिरामोदित्यच उपमाRETURN31 रपरेनमाभिधवस्य माझे पायोतिप्रभामिति मलितदोलिमि सरनिदेदीपमालिभिा पाई इकर दर्शन यमा पाइयर्थ । यमाएर पूरा धगेना न भूमरिम. TIMEt Ntvarरोजोन मयपि पनि म मा मत •मायादमी ममोपरामिति विरोध: sust या Aryात पिपामारRI पयोएचापिति । पारमा नाम नर समषिधमेप त्रिो. - सादगः सर्गः ।, समक्रमः समविपमेवथ क्षणा क्षमावलम्बलजलराशिरानशे॥ ४६॥ ममौ पुरः क्षणमिव पश्यतोमह तनूदरस्थितभुवनत्रयस्य तत् । विशालतान्दधति नितान्तमायने वनन्दिपान्मधुमयनस्य चक्षुधि ॥४७॥ भृशखिदः पुलकत्रिकाशिमूर्तयो रसाधिके मनसि निविष्टसाइसाः । घतेय, ममक्रमस्तु अभधारः इनजापिः सन्दसागरः दिवि मोकि इतमभिपतनामभिधारतां पयोमा समन्धी यात पस विपर्ययः डा. मेरे परितः चपात् समान मनन बान । म सानो पतयादेरि- म्दामदी पोतेति नमागमः । टपमानद्वारा १६. ममातिरोपे मित्र पपमा रिसोयनः। स- मदोगामारे नमो चोदोयसुरेशी स्थित मुन वयं यस सम्म मचनसभापयिनि पिपानवां पुख' ति दक्षाने निता.. समायते दो दायोमि चपि मार दियां मम ममी सते। पर. भोपादेपरस्ते यना परिरिषदेयः। शेयर की भुगमयं हरिबिन्दनः इति पानि परिपतनपरिषद.. रियाविति भार: 1 NA भाग तयाचयाधारय सापामग- सात रमणासावाचाहिारहारीमहोते" मारेति । चितवमोचन समारः राति निद्रा ! Pान गुमेध घारमारदार मद ममि; पनि भलिदान किए। मियो रोमाछोदकि PAREरारर नेमाराम २८८ गिपालबधे । दिसारितामजिदत कोकिलावली मन्नीमसा जलदमदाम्ब राजयः ॥ ५९॥ शिरोरुहेरलिकुलकोमलरमी सुधा मृधे पत युवान एव मा। बलोइतन्धवलितमू जानिति ध्र वञ्जनाचरत इवाकरोट्रजः । ५८ ॥ सुसंवतै धदपि धाम नीयते तिरस्कृति बहुभिरसंशयम्परैः। . .. मदतत्वादिति भावः तदुक्क' महाभारते। स्त्रियोंजारेण नप्पन्नि गाया स्वच्छन्द पारत. । फुघ्नराः पारावर्षेप वारणाः परनिन्दथेति । दिगन्न- सम्बगो मेघाः मारनोमनभाइचीवपुरितार्थ । चल दिगन्नेय घ दन्निवतन्मदाबहपथात् घम सवस्तुपति सावयवरूपकं गणमेष समिति विमरम्परितमिति महुर। जिहतेति थोड़ाडोटि नाम्यस्तयो- रातत्याकारतोपः पदम्यता दिनप्रदादेशः ।।५।। पिरोएइरितिदमी युवामः याचिकुलकोमस: पिरोर उभा भधै। सप रति युद्ध पर्यावपमाः । मा मषत भघियनाम् । मिय मांटि मुहिम भायोगे मायः { उयोति सिपः हित्वाच शुषःतीथमांसोध्येपर्यः महोइत रमः कर्ट धचितमूईजान धा- जस्तकेयान् जनानु जरतारसाकरोत् पदानिशाकरोदिनार्थ । भ्रमि. नानप्रेक्षायां योगदम्मामधारपावागतम यौनमाम्। सौ. सम्वेषशाषेनि शिक्षा प्रयाः गोजोजोमोशीली दरोगा मरः । नीय पराविति यात प्रायः ॥ ५८॥ एति धाम जोधप धानोप तेजसो पपीताय । दरम्य वसं समा परेका र अभिः सिरक तिनी. ' सादयः सर्गः। यत: क्षितरवयवसम्पदोषणय विषानिधेरपि वपुरावरीषत ॥ ५८ ॥ द्रुतद्रवद्रयचरणक्षतक्षमा तलोन्जसबहुलरजोऽवगुण्ठितम् । युगक्षयक्षणनिरवयहे जग- त्ययोनिधेर्जल व मनमावभौ ॥ १०॥ समुन्नसदिनकरवत्रकान्तयो रंजस्वलाः परिमलिताम्बरयियः । दिगन्नाः क्षणमविनोकनक्षमाः शरीरिणाम्परिहरणीयतां ययुः ॥ ६ ॥ बते । मयं नितिमा की भावययीभावः । इतः यतः सरका चितरपयवसम्पदो रेगुसमायः वियां निधेः सूर्यस्यापि दरावरीत भाषादिनमः । डोनुडि इनोवेति । इटोदीर्घः । पिसल सामान्य समानरूमोपान्तरन्यासः ॥५॥ दुतेति । इतं पोषं द्रवी धानी रपानी परवः हतात दुखात चमारासमता परता मटेन काटेर रमापण्ठिदमा- कहादित तगद्युगइरक्ष कसानकाले निरापी नितिरन्धे क्यो. fसे मानमिवारमाग्विाधा। ६. ममादिनि । सासनी टिमस वय कानियांगा ताः र. सोरेपुरोग रस दामासासीति विसठाः। रजः समाति- पौरपोरगंजलादिमा मागताय । धान धारा: द.. प्रदा। परिमारताः परितः संघारमा सरकाशामरस बस वीष ताः बरपापिरोनरमा बिशेषनागदिश 1 ।
२८ शिशुपालवधे। निरीक्षिविथति समेत्य कौतुका पराक्रम समरमुखे मदीभृताम् । रजस्ततावनिमिपलोचनोत्पल व्यथाकृति विदशगणः पलाय्यत ॥ १२॥ विपङ्गिाणि प्रतिपदमापिवत्यपो हताचिरातिनि समीरलक्ष्मणि । शनैःशनैरुपचिपहभारिकाः पयोगुचः प्रययुरपेक्टयः ॥ ६३ ॥ যালাঃ বিলা: বিঘা বিনা সুখীঘা হি पोयताम गम्यतां ययुः । तस्मात् मला दासस' न संविधवेत्यादिनिधे- धादिति भाय: । लिभपरम्परितरूपकम् ॥ ६॥ निरोणितमिति ! लिंदशगटेषगः समरमुखे रपार मही. भंतों रोमा पराक्रम निरीक्षित वियनि कौतुकास्यमेस्य रमस्ततो रजस्तोमे न मिमिपन्यनिभिषाणि पक्ष्क्षपातरहितानि । पि: पचा चच कुटादित्वान गुणः । तेषां शेषनोत्सवानां व्यथा अति दुध- कारियां कन्याम् । स किम् । पखाय्यत अधारत । भावे परा- पूर्यादयतेहि भट, उपसर्गहायताविति रेफस्य लव यस लोच नोपशानां व्यथाऽसम्बन्धपि सम्बन्धोमोरति श्योलभेदः ॥ १५ ॥ विभिपीति । विङ्गिण विषक सतएव हताघिरट्यातनि विर- मिताचिरंडातिनि समोरसम्माणि वानकेतौ रस मनिपद पतिक्षणं मोम्मासि यापिवत्याकर्षति मति श्रतएव अमेनष्टयो नियतवर्षाः पदोसपः। उपचिता पहिताः मतभारिका पल भरपानि येषां ने उपविभारिका: अन्नः । पर्यावाईपोपनिषु पहिया अप्रत्ययः बहेपन करणसामर्थम् । अतएर भारानः शनैः म. ..
सप्तदशः सर्ग:
।
नभोनदीव्यतिकर धौतमूर्तिभि
विवशतैरनधिगतानि लेभिरे
चलचमूतुरगखुराहतोत्पत
अहीरजः सपनतुखानि दिग्गजः । ६४ ॥
गजबनाक्रमणभरावनम्रया
रसातनं यदखिन्तमानशे भुवा ।
नभस्तन्न बहुलनरेण रेणुना
ततोऽगमचिजगदिवैकतां स्युटम् ॥ ६५
समस्थलीकृत विवरेगा पृरिता
-
..
या। मामा | Sोमुचां परभरणा मगन्धपि दबोक.
रविपदो.
मोनदोति । ममोनदीनिशेपामाया प्रमाण भौर.
मचिमिः पारिमा': पिया - चौ. चार दिशज रमितानि
ममतचरामि चरित मानसोपतात महो-
रजम अनमोचन तेन वान महानिदेभिरे। इमराः
पांग वारदम् । दिशामा जापपनासबपि
हमन्बोटेमियोः ।
महि। रक्षकानानां परमपद पादप गोरपायदा
हाधिन रसागाभाग घामम् । वाममा
पतरेर एमान र बारा हिमपर वाघ । ना
बादिका माशा रंगासमा सतां मोरता मिराम
सुरमवार वायाम् ।।
यानि कि मम्मामानि म देशपा.
२८२ शिशुपान्नबधे। ॥ महीभृताम्बलरजसा महागुहाः । रहस्लपाविधुरबधूरतार्थिनां नभासदामुपकरणीयतां ययुः ॥ ६६ ॥ गते मुखच्छदपटसादृशीन्दृशः पथस्तिरोदधति घने रजस्यपि । मदानिलैरधिमधुचूतगन्धिभि • ईिपाहिपानभिययुरेव रंहसा ।। ६७ ॥ रजमा पूरिता. महीना भूधराणा महापुहान रहोरहसि। अत्यन्नम योगे हिनीया। बपया विधराधा विलक्षापा धूनां रतं सुरतमर्थ यन्त इति तदर्थिना नभ सदा सुराणा उपकरणीयता मुमका- रकल्प ययु शामा रज पूरणान्यु सामन्धकर पवादिति भाव । सत्य स्टुटोवलमित्यनीयर कर्व र्थना । छात्र रज पूरणस्य विशेषणगयो पकार कहेतुत्वात् कानिङ्गभेदाधोपकारकासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोतो. रतिय योतिरिति मकर ॥६६॥ गत रति । छादाते नेनेति बद मुखस्य छदोमुसाद । पुसि • सजायां घ मायणेति च प्रत्यय छादेपसर्गति हख । स चासो पटश्च नतसाही तत्मायम । बाहयादित्वात | प्यूप्रत्यये पिकौरादिभ्य- चेति डीम् सच पत्र पित करणादीकारोबच मिति वामनवचमाईक लिक । गते प्राप्त । गजाना युद्ध पूर्व काले मुखावरण कारपात नत्य- हगे धने सान्द्र रजसि यो हरे पथोमार्गान् तिरोदश्वनि छादयति सम्यपि । अधिमधो शधिक मकरन्दस चूतयेव गन्धोयेषा ने । उ पमानाचेति गन्धस्यत्वे नदेकान्त पहप तु व्यभिचार। मदामिन भिसानाई पागजा दिपान गजान् प्रति रहसा वगेमाभियुरेख । थल बहिरेपभियान कोषय मदारिर परिपाराविरोधमा निवार ॥७॥ .
। सप्तदशः सर्गः - मदानासा परिगलितेन सप्तधा गजानः शमितरजम्यानधः । उपर्य्यवस्थितपनपांएमएडला नलोकयत्ततपटमण्डपानिव ॥ ६८ ।। अन्यूनोन्ननयोऽतिमात्रपृथवः पृथीवरथीमत स्तन्वन्तः कनकावलीभिरुपमा सौदामिनीदामभिः । वर्षन्तः शममानयन्नुपलसत् ङ्गारलेखायुधाः काले कालियकायकालवपुषः पटिन् गजाम्भोमुचः अदामानि । साधा। करात् कटाभ्यां मेदाच नेलाभ्यां च भेद- म तिरिति । मास काये। सप्तभिः सोनीभिः परिगति तेन स्नु तेन म. दाम्ममा अधः यमिनोरजश्योयतान् उपर्यवस्थितानि तथा स्थितानि धनानि मान्द्राणि पाशमण्डलानि पूर्वोत्यरजः पुला ये तान् ग. मान जनोगोकतना उपरि वितताः पटमण्डपा येषां सानियेतात- मेथा। यलोकया ॥६॥ धन्यूनेति । सन्यूनोपतयोमहोभायाः व्यतिमालपत्रोऽन्यन्न वि. पुलाः खलए, खोधैरवीतः रुयोमाधारण इति निदर्शना महार। कनावी भिरारपतमराजिभिः परः । मदाना पर्ध तेने कदिश सौदामिन्यौयियतः । तेन कादिगिय प्रत्यये डीम्। ताभिदा ममिरिष पौदामिनीदामभिर्थिाताभि. उपमा शासन- मन । डिलौदामिनी सिदित्यमरः। यतोपमाध्यामिति माय- घर निधारित सायाचित्यात रतीया। उपलगन्त. पहारा: सिन्दूरादिमण्डलान्य व रेखा युधानि सरधनापि तेषां ते तयोमा । - द्वारः परते माघे रमेध गजमण्डने। रेशोदेश्य र इति च पिख । काशियस कानियनागस्य काया कानाप अपदेशाः। गजा एस .
शिशपालवधै। .. यातयातुर्विध्यमस्वादिभेदा दव्यासङ्गः सौष्ठवानाधवाच्च । शिक्षाशक्ति प्राहरन्दर्शयन्तो मक्तामुक्त रायुधैरायुधीयाः ॥ ११॥ रोपावेशादाभिमुख्येन काचित त्पाणिग्राइं रचसैयोपयाती। हित्वा देतीर्मानयन्मुरिघात घ्नन्ती बाडूबाइवि व्यासजेताम् ॥ १२ ॥ तादीक्षा । वामानुगुण्ये मरण इत्यमरः ॥ १.१ यावैरिति । श्रायुधेन नीचन्नीत्यायधीया. अयुधजीषिनः मा. जोवे काण्डलायुधीयायधिकाः समा रत्यमरः । वायुधा कति रत्यय' । .पिचायक्तिमभ्यामपाटष दर्शयन्नः अस्मादि भदादनप- हास्लादिकभेदाचातर्विध्य यातः प्राप्त ।। मुठभाव मौव शि. स्यादिएणव तस्मात् ] उजालादित्वादन मस्यय 1 लाघवादेगावाच । गनाच लघुपूर्वादित्यय मन्ययः । व्यासदरमतिषिहः अध्यन रति पुलानि गरादीनि न मुच्यन्न इत्यानानि खड्गादीनि च तसर्म- कामता रिति इन्धः । यायुधै' पाइरन् । स्वभाषातमासयो एष्टिः॥ रोषावेशादिति । कोचिद्योधौ रोमावेशाद्रोषमारण्यादामि मस्खेन सा थेगेनवोपयात मिथ मयासपी व्यतएव माथि याहमन्योन्य' पारि होला। हितीयाया चेति पमुबमापय । हतो. महाषि हित्वा यदा वैकल्यादिति भाष: तिस्तु ने इयोरिति केगा। मनवन्द्रद्वाभ्या तत्यम् । तेन तुल्यमिति वति प्रत्यय:। साधात' मुष्टिभिईखा। करणे इम इति पमनमत्ययः। भनौ महरनौ। इ. नरः गलादेगा, कपादित्वादनुप्रयोग | सटिभिन्नावित्यर्थः। डा. ।
माहाः सङ्गन इचित्याप्तयन्तो दूरान्म ताः शीघ्रतान्दर्शयन्तः । अन्तःसेनं विद्विषामाविशन्तो युक्तवरः शायकावाजितायाः ॥ १३ ॥ आक्रम्याजेरग्रिमस्कन्धमुच्चै . उभ्या वाइभ्या प्रत्य महामिद यु' वाहवाहवि बायुधम् । तब लेनेदमिति सदमे इति बड़ नीहाविच कर्म व्यतीहारतीय प्रत्यय समासान्न अन्येषामपि दृसत रति दीई तिष्टगुमभतिषु पाठादव्ययीभावत्वाव्ययत्वम । तल सारजेता ध्योसमापन्नौ। कतरि कर्मयतीहार यात्मनेपदम् । मल्लवदिति नदितगता श्रौती पूरी पमा १२ मा इति। शानिपिपा । न फवभिनापि दग्ध नौनि स्पलि. नतेन रिति भिघ धादिति भाव. यन्यत्र जास्यय 1 कचित्कु- हापि मन प्रतिवन्ध न प्रान्त न प्राप्ता दुर्गरा रत्यर्थ ।दूरा मुळा दूरत एक विस्ष्टा । सोकान्निकदूरार्थनच्यापिका नेति समास: पञ्चम्या मोकादिश्य वनुक । शोधता नवनत्व दर्शयन्न । विहिया - मनापन्न स्थान सेनमा विभकाययी भाव 1 प्राविसका सेनामध्य सविसन पथ । गायका वापा । वाजिताया पचवत्ताया अन यस्य च । बाजिता सापक्षयोरिति विश्व । शुभम तरूम कर्म चक्रु ।। एवधिमनामवेयर बानिनामेव सम्भादिति भाव । थवाभिधायाः पक्षता भासोपक्षीयवाहातिवाचन्दन परसव प्रतीत ध्वनि दारकाप किन्तु गदादिपदापुलविशेषगाया शयाना যুবিলাম বাথরুয়ারি चामति । मानभाजोभिमानदन्न । रावत' पालेजसा पिमनपपामसप्रदेश पायाध दोनयह पिर मम्मुख उस. .
शिशुपालबधे। . रास्थायाथो वीतशई शिरश्च । हेलालोलावत गत्वानिमर्त्य न्दयामारोहन्मानभाजः सुखेन ॥ १४ ॥ रोदोरन्ध व्यनुयानानि लोले रङ्गस्यान्तापितैः स्थावराणि । केचिह्नवी मेत्य संयन्निपद्यां कोणन्ति का प्राणमूल्यैर्यशांसि ॥ १५ ॥ मकाय' चास्यायारुच्य हेचा युक्क्रीडासु खोनाम च नोना उसका मनः यतिम त्यं गत्वा अमानुष्य युद्ध सवेत्यर्थः । न्यला मानुष गमारोहणमार्ग गया मुख्नेनानायासेन या स्वर्ग ममष गिरिति- परादि क्रोडाहानम् । यौः स्वर्ग मुवम मोरित विश्व । प्यारो- हमारूढा । युद्धधमाना पर'.गळया स्वर्ग यान्यपराजपा इनि भतरमरणादिति भाव: । यथा कथञ्चित् कश्चित फन्धमूर्धारोहण क मेण मिचिद रारोहमद्रितटादिकमारोहति तदिहि प्रकत विशेषगमा हिमागता समासोक्ति ॥१४॥ रोदोरन्धमिति । केचिद्दोरा! गुवौं महती स्यतोयुध एव निधी- दम्यस्यामिति निघया पापणम । अापणस्तु निषzाया, मिरमर' । संताया समजनिपटीत्यादिना क्यम् । माय । शाह पूर्वादिय: होल्यए। देहयान्नरभ्यन्नरे मापित परिच्छिन्न । मातेर्भाडोवा ग्य- नात्मण का खतिहीत्यादिना गागमः । लोनरस्थिरै 'माणे- रेव मूल्यै : प्रायमूल्यैरोटसोद्यावापृथियोरन्धुमन्तराल' व्यवानानि जामुवन्ति । कचोतेईट शानजादेश । स्थावराणि हिराणि यासि क्रीपनि म सोचा रियर्थः । यत न्यून, प्राची, तमोऽधिषयम परिवर्तनात् म्य न परित्तिरलदार । समन्य नाधिकाना च. यदा अटादशः सर्गः।। बीयॊत्साहान्नाधि कृत्वावदानं संग्रामा मानिनां लज्जितानाम् । अज्ञातानां शत्रुभिर्युक्तमुच्छः योमन्नाम यांवयन्ति म नग्नाः ॥ १६ ॥ अाधावन्तः सम्मुखधारिताना मन्यौरन्ये तीदकौक्षयकाणाम् । वक्षःपाठरात्सरोरात्मनैव क्रोधेनान्धाः प्राविशम्पुष्कराणि ॥ १७ ॥ पिरियोमोत । पाई समाधिमन्य ने : प्रतितिरसी मतेविनाश चा" • शिशपालबध । मियीभते तत्र सैन्यहयेऽपि प्रायेणार्य व्यक्तमासीहिशेषः। आत्मीयास्ते ये पराञ्चः पुरस्ता दभ्यावतों सम्पुखोयः परोऽसौ ॥ १८ ॥ सहशत्वादनसंसद्भिग्नीत्वं नीत्वा कामङ्गौरवणाववट्वा । 'नीता हस्तं वञ्चयित्वा परेण ट्रोइञ्चके कस्यचित्वा कृपाणी ॥ १८ ॥ सादिस्यमरः । थाइ मर्यादाभिविध्योरिति किल्यादसमाषः। था. मा स्वयमेव परम याविनेत्यर्थः । माविशनु मनिस क्रोधा- विषयगत्या पुष्कर प्रवेश हेतत्वात् कालिङ्गभेदः ॥१७॥ मित्रीभूत रति । नव युद्धे सैन्ययेऽपि मित्रीभूते मिलिते मति मायणाय विशेषोऽसाधारसधायकमासीत् । क त्याह। पुरता- 'र ये पराई पराजमा. मरेपनि भावः। ते यामीया सध्या इत्यर्थः। न भीत' न पराष्टत्तमिति बनिधे धव यात्। यः पुरस्ता• दम्यावतों परापत्ती कोममुखः खकीयोऽयोति म । सो परः शर्वध्य इत्यर्थः । प्रापबस्य सामिद्रोहितादिदर्थ ॥१८॥ सादति । सहशवा धाकरवाद कुसीमावाचाङ्गसङ्गिनील पदमम्म विष मीत्वा । यगुणत्वविरक्षायां खली पचनसेति न बद्भाव । काम गौरवेणारेबापता यता च कस्यचित्सा खकोया सपापी धमिलता। परेणाम्यन पञ्चयित्वा प्रतायं इन नीता स्वायत्तीलता सती द्रोह' हिंसा व्यभिचार' चपने सतपती। शल प्रकलपापी. [पोषणमासादातरियोमतीतेः समायोक्ति १६॥
प्रहादश सर्गः। J नीते भेदधौतधाराभिधाता दम्भोदाभे शालवेणापरस्य। सास्याजिस्तोदामार्गस्य मार्गी विद्युहोप्तः कटे लक्ष्यते स्म ॥ २० ॥ आमूनान्तात्सायकेनायतेन स्यते बाहौ मण्डुकश्लिष्टमुष्टः प्राप्यासह्या वेदनामस्तधैय्या दयवश्यचर्म नान्यस्य पाणेः ॥ २१ भित्त्वा घोणामायसेनाधिवक्षः भीत चत। गालवेप गया। प्रतादिस्यात् सामन्वय । चौताया भत्तजिताया धाराया पड्गधारायाः व्यभिधानात् भेट' मीने पिटारते बरमोदाम भयम्साम अपरस भरस्य वाट वचे। उरस्छद काटकोनगर कयोस्नियामिलामर । महास्पान्या मारपालि परकरेन तीक्षामार्गम्य सहगस्य मार्ग महारो विद... दोमनाल्यको लक्ष्यते सा। उपमाहार .. थाम्नानादिति । अन्यस्य भटस पासो थायतेम दीर्धेय भाव और यामाना भून प्रदेषपर्यन याकक्षमित्यर्थ । यिपादरुमाम ।। स्पते होते ति यसमा बदना व्यया प्राप्य ध्यतास्तोत्यक वाटप धारयितुमधमादपि मण्डक पद्गमिष्टा सदटा मर्यित नमायादेश फरकम । फलोम्सी फस पर्म सङ्ग होरा अमर । मानवापत् । व मादक प्रोटिन पयादिगद . गया धागोमति देतलान परिष्ट्रभेद Ht भितिसायाबायोमास माहारसमन्पो पर पत्र शिशपालबधे। यूरीठोगाई पत्रण विवः। शिक्षादेतोगीढरज्वे व वडो हत्तुं वतन्नाशकीखोऽपि ॥ २२॥ कुन्ते नोच्चैः सादिना इन्तुमिष्टा नाजानेयोदन्तिनस्वस्थति म । कौदारकीर्तये कर्त्तकामान् किंवा जात्याः स्वामिनोहे पयन्ति ॥ २३ ॥ . . नेम गाई पचेष बापविशेषेण पोषा भासा मिला। चोगा नामा च भाषिकेन्यमर.। यधिवक्षो वनसि। विभता व्ययोमा । वि. महत: । व्यधेः कर्मपि ' पहियोन्याटिना सम्पमारणम् । स्थ- रोजोनवाहटोस शिक्षद हेत: तस्य शिक्षातो. विजया निमि- तम शिक्षामिति यादन् । पठी हेतुप्रयोगे रति पी। गादरज्या गाढपाशेन बर बतातक्षा । दुर्मखोऽप्यपिच्चितमुखोऽपि पर तुमपाष्टु नाशकत न गन' ! शकेन डि पुषादिखात पहादेशः । যিঘিনীদি বিমাৰীৰি মন্ত্রন অশ্বিদ্বিাস্তু দিদি भटिति मुखमपहरतीनि भाव । अपि विरोधे । व्यतएव विरोधा. भासोऽलवार ॥ २१॥ कुन्तेनेति । याजानेय फुलीनाश्व । अाजानेया कुलीना युरि- अमर । रमादिभ्योति प्रत्ययः । सादिना नखारोहेष कर्वा । एच रचतेन फुन्नन प्रामेन करणेम इK पर मिष्टादभि प्रेतात् दन्निनोन तहति म न लस्त । षा भासतमादिना सन् प्राय। मचा हि नाता कुलोमाः । भवाथै यमाय । कोर्न मे सहार' कम पहापौरख कर्तु कामोपेषा तान् कृत्त कामान् । न काम- समसौरपोति भकारदीयः। स्वमेषामतीति सामिनो भन्। सा ३०७ ३ अष्टादश सग । जेनुत्राः शेकिर नारिसैन्यः पश्यन्तोऽधोलोकमस्तेपुजालाः । नागारूढाः पार्वतानि श्रयन्तो दुगाणीव बासहोनास्त्रसानि ॥ २४ ॥ विश्वट्रोचीविक्षिपन्सन्यत्रीची राजावन्तः क्वापि दूरम्पयातम् । । मिनेस्र्य र निपात । हुपनि वलयन्नि कि न हेपयनी बर्थ । प्रतिष्ठीतादिमा पुगागम | सामान्येन विशेष समर्थना- मोनरम्याम ॥२२॥ मिति। तार ता सयशोना समरते चाट खा पपय । नोक ननमध पम्मन्न वयापर्यन म्यानात भोरमधोदेये परसन्न पथ समन्दमाताय । नेप माला• चिन- परनिरा मामहोनादुर्ग गादीका मागाहटाः गमारोहा भन्नि पहनी त बानि नहुमानि । चरिअमचरवपिन परामरमियमर । पार्वतानि पर्वत रुमानि दुर्गा' fr"डा पपई । नोटिन सरति उप्रेक्षा। नाथे त्रभुता एक मार | नरम मि नेत म गरि पारितार जो कर्म' निरयन मन । धनु महामन्दरममेवर बर्ग गिरिदुर्ग र समादिता पोहा । सरेक प्रकारेप मिग स्मा ते पुणे रिहा पिते रति । विगत एक पिरानो कि यात्रिी । रिघटेययोर दाम्पर टेरे पारण. तररम्परामाटि मामा दाद hिarefer I fri शिशुपालवधे। खूरीपृष्ठोगाई पक्षण विधः। शिक्षाश्तोगीढरज्वे व बहो चर्नु वक्रानाशकदुखोऽपि ॥ २२ ॥ कुन्ते नोच्चः सादिना इन्तुमिष्टा नाजानेयोदन्तिनस्वस्थति स्म। कौदारकीर्तये काकामान् '. किं वा जात्याः स्वामिनोहे पयन्ति ॥ २३ ॥ तेम गाई पक्षेप वापविशेषेप घोषां मासा भिला! धोया नासा घ मासिकेन्यमरः । अधिवक्षो वचमि , विभताय व्ययीभावः । विशः प्रहतः । व्यः कर्मशिनः परित्याटिना सम्ममारपम् । स्व- रोगेनवारूटोऽवः चिनेव हेतः तस्य शिक्षाइतोः पिचया निमि- नम शिक्षामिति यावत् । षठी हतप्रयोगे रति पी। गादरवा गाढपागेन या खेळातमेचा। दुर्म खोशिचितमुखोऽपि वर . मपाक्रष्टुं मायकत् म शः 1 गर्नुडि पुषादित्वात् लेहादेव । शिक्षितोहि पिलायादमशोऽपि वावदास्ते ध्वचिन्चितस्तु मित्रोऽपि भटिति मुखमपहरतीति भावः। अपि विरोधे। अतएव विरोधा- भासोरहार ॥२१॥ कन्नेनेति । प्याजानेयः कुलोनाव । श्राजानेयाः कुनीना युरि- अमर"। रामादिभ्योति ढकमतपयः। मादिना बखारोहेप का। उच्च रचतेन कुन्ने न प्रासेन करणेम इन्नु पर्तुमिष्टादभि प्रजात् दन्निनोन वरति स न बस्त:। वा भामेत्यादिना सन् प्रत्ययः । जचा हि बाबाः कुलीनाः। भवार्थे याताया। कोतये उदार' काम महापौरुष के फार्मो नान् कृत्त कामान् । र काम. मनमोरपीति भकारचोपः। स्वमेधामसीहि खामिमो मन। सा अष्टादशः सगः।, जेतुत्राः शेकिरें नारिसैन्यः पश्यन्तोऽधोलोकमस्तेषजालाः । नागारूढाः पार्वतानि श्रयन्तो दुर्गाणीव वास होनास्त्रसानि ॥ २४ ॥ विष्वद्रोचोविक्षिपन्सन्यवीची राजावन्तः क्वापि दूर प्रयातम् । मिनेश्वर्थ नि निपातः। हेपनि शान्ति कि न हेमयन्नी. नर्थ । पर्तिहोत्यादिना पुगागमः। भामान्य न विशेष समर्थन छ- भोपानरण्यासः ॥ २३॥ - बेमिनि। सेतारएर जवाः नयशीलाः | जेमतेः प्रजादि- पावार्थोपायः । लोक झनमधः पश्यन्नः सयमुपर्य व स्थानात सोडमधोदेशे पश्यनः अधःतमन्यमानाच । अस्प झालाः चिम- যমিঃ নাৰীৰামাণিী: না: কাজী মলি অলীনি নানি লি। স্বসিলজসম্বনাশি चराचरमियमरः । पावनानि पर्वत सम्बन्धीनि दुर्गापि गिरिदुगों- कोतार्थ । अयनोतिष्ठन्न सति उत्प्रेक्षा। तेऽप्ये भूता एवेति भाष:। परिसन्यैः कर्मभिः नेत न किरे ययकारितार्थ । योः कर्मणि विटा अन मनुः । धतुर्द में महोद्गमद्ध गवनमेव च । नवी गिरिदुर्ग व समाश्रिता सेनाः । सर्वेषणेष प्रकारेण गिरिदर्ग समाश्येत् । तेषां हि.बडगुण्येन गिरिदुर्ग विशिष्यते इति ॥ २४ ॥ विमगिति ! एकः कोऽपि वोरः। विष्वगञ्जनीति विभद्रीचीः भव. व्यापिभो। विन्दे वयोष रक्षा चत्तावत्प्रये इति टेर धादेश भातोरयनतेरुपमझानादुर्गिति होप छच प्रकार को प्राविति दोधः । न्यानि वीचिरिव मन्याचीरिवामित आमा:l सिधौ शिशपालबध। अभ्रामकोबन्धुमिष्टन्दिदृशुः सिन्धौ वाद्योमण्डलङ्गोवराक्षः ॥ २५ ॥ यावचके नाञ्जनम्बोधनाय व्युत्यानज्ञोहस्तिचारी मदस्य । सेनाखानाहन्तिनामात्मनैव स्थ लास्तावत्यावचन्दानकुत्याः ॥ २६ ॥ क्रुध्यन् गन्धादन्यनागाय दूग दारोढारन्धूतमूछावमत्य। . गि लिङ्कास् विचिपकमाकुन् । अनः ग्राजि मध्ये मामि दूर' मयात दूई बन्ध, दिक्षुमिच्छु । सन्। हथे सन्दन्नादुनमाया। कापि प्रयात मग्न भीम गोमण्डल भूगोल दिनुराधोरा. सिन्धी वा सन्ट्रे एव | सपमाया विकल्प वेतामर बानो माम एकवीरस्य कुतोभयभित ॥ २५ ॥ शादिति । घ्युस्यानगजीत्यापन' नानाति यस्यामान: सिनि परतीति इसिचारो यन्ना | मदसा भोधनायोत्याप नायालन हद्दी मन' कर्म यावन्द्र धके नाश्त् मागे । यसमाने विधा विना । मेनाबाना नाक नकरत्रयणादित्य । दनिना मान्ममा रायवेध स्थ- चामहस्यो दामकुम्बामदसरित प्रावान् इति दनिमारामाहातिरेकोल शासनात् माग्दाममम्बन्धको रतिययोति ॥ २६ ॥ मध्यचिति । दूरान दूरतएव गन्धात् भदगन्धरमाणात कम्यनागाय मनिशानाय मध्यन के निर्धारियर्थ । कटुझे स्यादिना सम्पदान- सम् ! नागोयामी विधृतमस्तक. अन् । प्रारोदार यन्नार समान्य | भोरपन्दन यामिना अरोष दियो न सिन् नपाराको गतीच्यया । जैपिक. पण ययः । से पीयएइ वास अधादयः सर्ग: : घोगरावध्वानिताशेषदिक्के विष्क नागः पर्यणसीतव एव ॥ २७ ॥ प्रत्यासन्ने दन्तिनि प्रातिपचे चन्ता नाग: प्रास्तवनाच्छदोऽपि । क्रोधानान्तः क्रूरनिदारिताक्षः प्रेक्षाचक्र नैव किञ्चिन्मदान्धः ॥ २८ ॥ ही यावन्नापनिन्य निषादी वासयक्षुारणं वारणस्य । एवेन्वर्थ । पूर्चाटियोमायोनि विग्यान सिधादेशः। दतएक में वएवे विश्व इति हिटगावा व्यायाध पुतथापि साहित्वान्न मनाम- मति बमोलि प्रामादिको । विक विपतिवर्ष के हिो। विधोविं. शनिवर्ष कति जयनी । पर्ययमीत निर्थ के प्रजहारदर्थ । निर्य- दिन प्रहारसु गन्नः परिपतोमन इदि इनायुधः । यमरममाता माबिमेडि गिडागमो नेटोति वृद्धिानिधिः ॥२७॥ प्रयासरत । प्रातिपचे प्रतिपक्षसम्पतिनि । दमियप। ट- निनि गजे प्रयास मुन्ति यन्या हादिना प्रानबा छटोऽपि निरल मभुम्टो क्रोधाभानः। थाएकरधोरं निर्धारिताज्ञः तथापि महाबो नागोगजोन निदेव प्रेक्षा चक्र । किमपि पुरोग प्रतिपन्न. भन्बहान ददन्ययः । छारणानरामावपि मदापरपसापावादिति भावः । रजा देव गुमनोरन्द्रकान्याम्पादयः । शलानाहनोनमोलिताच सायदर्शनविरोधख भदायमाश्रोिधादिरोधामामोऽलवार २८॥ तमिति । निषादी दना दारषय गम्प परिशं नेला दरवं पासोपटं यावत पै भापरिन्ये वापसकार ताइटन्य नानाधित गजागिर झालीनः पाटो देगा रेकपात ये गायादि- - शिशुपालवधे। . पभ्रामकोबन्धुमिष्टन्दिदृचः सिन्धौ वाद्योमण्डलङ्गोवराहः ॥ २५ ॥ यावच्चके नाचनाबोधनाय व्यत्यानज्ञोहस्तिचारी मदस्य । सेनाखानाद्दन्तिनामात्मनैव स्थ लास्तावत्प्रावहन्दानकुल्याः ॥ २६ ॥ क्रुध्यन् गन्धादन्यनागाय दूरा दारोदारन्धूतमूावमत्य . येति लिङ्गीस विक्षिपनपाकुन् । धन्न बाजि मध्ये काप दूर' मयात दट बन्ध, दिसुद्रधुमिच्छ सन् । हशे सन्पन्नाइप्रताय । कापि मयात मग्न भीम गोमगडत भूगोल दिपुरायो। सिन्धी या समुद्रे । ममाया विकलोवतामर । सानो बधाम एमवीरस्य कतोमयमिताई ॥ २५ ॥ वादिति । व्युत्थान गीत्यापन नानातीनि हास्यामन सिन चरतात इतिचारो यन्ना। मदसा बोषमायोत्याम नायालनछद्दी मन फर्म यापन पके नावत् पागे । थरुमा विधाताई । मेनासानासानाकम कनकपादिनाप । दलिना मात्ममा सयवेव स्थ - ভাষী মানুষের সানি বনিনান্তৰাঞ্চালিকা क्षमा माग्दाभमन्वन्धोने तिशयोकि ॥ २६ ॥ অপ্লিান। বুলবুলৰ সমান্য শানু জানালার निगलाय त ध्यन् । विसरिर । पहले ब्यादिना सम्पान समभागोता पक्षमता मन्! सारोदार यन्नार समय चय | घोरासदारतमन्दनै चामिला कशेष दियो येन नबन सवा करोगतीसप पिक पदय । से कोयत्र पुस .
अष्टादशः सर्गः।। घोगरावध्यानिताशपदिक्के विद्यक नागः पर्यशंसोतस्थ एच ॥ २७ ॥ प्रत्यासन्ने दन्तिनि प्रातिपचे यन्त्रा नागः प्रास्तवलच्छदोऽपि । क्रोधानान्त: करनिदारिताक्षः प्रेक्षाञ्चके नव किञ्चिन्मदान्धः ॥ २८॥ तृष्म यावन्नापनिन्ये निषादी वासचुवारणं वारणस्य । गोवई 1 चीटि-योमवभ्योति विकल्या मित्रादेशः । कतर में पए विश्व इति सिदगत्वा व्यासाय पुत्रथापि नातिवाद भईनाम- ति बमोकि प्रामादिको 1 विक वितिवर्ष के हिम्मे । विष्कोरि . पनि कति दिनी । पर्यषमीत् तिर्थ क लड़ारेन्दर्य । निर्थ- रन हार गरः परिणतोपत रति इनायुध । यमरमनमानां पोति बमेडिगिडागमो नेटोति सुद्धिप्रतिरोध ॥ २७ ॥ प्रारति । मानिमा प्रतिपक्षसम्बन्धिनि! तम्बटमिन्दए । द- निनि गजे प्रयासले पुति यन्त्रा साटिना मानव अटोपि निर. ममुपपटो क्रोधानान्न: । व्यतए। करधोरं निर्दारितानः नापि महाबो नागोगनोन किनिदेव प्रेक्षां च । किमपि पुरोगतं मातिपक्ष मनाम रदशेयधः । पारपानरामायेऽपि मदापरणसानपादादिति भादेव मनोमबत्याम्पादय । सालानातोकोनिताद मापदविरोधस्य महामारिभाविरोधाभासोलहारः ॥ २८ ॥ बिसि । नियादी पन्ना धारपर गजन्य परिष नेता दरम् सोमवार वापत मानिन्ये मापार ताइटन्य भामट; गाविस र सानपाटो देशकात गासादि- ।
शिशपालबधे । तावत्पूगैरन्यनागाधिरूढः कादम्बानामेकपारसीव्यत् ॥ २८ ॥ श्रास्यदृष्ट गच्छदञ्च प्रमत्तो यन्ता यातुः प्रत्यरीभ दिपस्य । मग्नस्थोच्चईभारेण शङ्का रावनाते वोक्षणे च क्षणेन ॥ ३०॥ 'यत्नाट्रक्षनसुस्थितत्वादनाशं निश्चित्यान्यतसा भावितेन । अन्त्यावस्थाकाल्योग्योपयोग न्ध्रमोटनांगमापदन वा ॥ २१ ॥ भिरिति गीघ्रतोकि । कादम्बामा पराणाम । कादम्बमार्गपारा ज्य भर । पूर्ण बात रसीध्यत् । चक्षुषा मह सहास स्य नवानियर्थ भीष्य ने लड । अल सनुप पीवनासम्बन्धऽपि सम्बन्धी रतिशयो क ॥ २८ ॥ थास्यदिति । यन्ना प्रमत्त सन् प्रत्यरीमार गजम्मति। याभि मुल्वेऽव्ययीभार । थातुर्गन्तु।। याते स्तच विपस्य दृष्टेराछद मार गाम । पु सि संसायां ध । यास्थत निरस्तवान् । अस्यति यतिख्यातिभ्यो डिति नरडादेश अस्सने मिति युगागम (भग्नम्य समिमग्नम्य को शल्यायुधस्य । या पु सिगन्य मान्यभर । उच्च वहमारेष मिटपट हेन पाहणे अशुषी क्षमायनाते थाटते पृणोते कर्मणि लिट म्यो न्य समुञ्चयचकाराभ्यां चादरनिराम पुनरावरण्योरेकाले सम्मको रतियोक्ति ॥२॥ थलादिति । ष्यन्य गमारोह मारितेमायोचितेन चेतमा सुम्थि सवादनमायदेशावादनागमनमाय मिचित्य यना धन पञ्चकम्यक्षा . . .
सादशः सर्गः। अन्योन्येषाम्पुष्कौराकृशन्नो दानोमैदानुच्चकै ग्न बालाः। उन्मू ीनः सन्निपत्यापगन्तैः प्रायुध्यन्त स्पटदन्तध्वनीभाः ॥ ३२॥ द्रात्रीयांसः संहताः स्थमभान शारुदयास्तीक्ष्णतामत्यनन्तः । दन्तादत्तैराहता: सामजाना बनु सन् । अन्त्यारस्थाशले धाधनावर काटे नायगाडे योग्मोपयोग' तर भोट माग गबभामदन' पदनभित्र दो चन्दतोसमाधा- रयामाग। धरतेः मस्तित्त्वात्करिरिट नट् ! अन्योन्य पामिति मा गजा. अन्योन्ये व परसपाम् । वर्मती- हारे बनायो भवत इति वक्तव्यात हिन्दम् ! समासच बहुचमिति . विकलादभगवतपञ्चे पूर्वघटस्य प्रथमेश्वचन बलदम् । द्भिद्यने धनि बनेटाः । यच वारजे धंधायामिव कापार्थे धम प्रत्यक्ष सलोझेदान् इटाटिएटरसानानि पुथरे हमापः। उधर करिहम पभिन्दनः । कायनोजिन उमेरद्रटानुनबानाः म. पोहता यान को शिशौ पः बारोनोमपचयो । छन्- तांना उचा. मनः सूट दनवन यथा नया विन्यास :: मह माधुचनादिशदि युध्यते करिबहावभादो 10, द्वतीयास दहि। दायासोदारा। प्रियाम्परयातिरा दीख इयनि दामटेइ । उताः सटि अाएर स्वममाजः प्य- भाजप्रिय दोबादिना सिरसेपरि साहेश धारो रया- एदया इवा ने चाददयाः । विशेष समारः। होचपला नि बना पापनानां गजारा दना दनः प्रतिमपिारमा शिशुपालबधे। मन अग्मन वय सामजाताः ॥ ३३ ॥ मातङ्गानान्दन्तसङ्कहनन्या हमछेदश्यञ्चखिायः। लमोऽप्यभिचामरेषु प्रकाम माञ्जिष्ठेषु व्यज्यते न म सैन्यैः ॥ ३४ ॥ श्रोपामासे मत्सरीत्पातवाता शिनभ्यहन्तक्ष्मारुहाङ्कर्षणोत्यः। म सन्नोभत भेद छाम मभन्नु । समक्षामा दन्निमस्तु स्वय मा गजब म नग्न दवभषि सय न परावर्तन र । बवाप रात्वेिन परतया नया डामेशमा दन्निमापमान दम्मामाया रामनवनाधिक्याने বিষ্ণৈালিন্যবাধক মন নৱিষ भातानामिति । मातङ्गानां दन्तिनां दन्त मजन्मा दन्नमा भास्य पहायानि कनकपरागय मि पक्षन्ति मलनि च शिक्षा पादिव्वालापाणि यस पोनि भलिथ्या घोषधि विशेषेण रघु, भानिष्ठेध । तेन रा रागादिन्यथा प्रत्यय । मनिका विडमा जिगी स्थमर । चामरेप खस्नोऽपि चन्द प्रकाम न हन्यते न सिविध्यते पा पावपादित भाव । अव पामा यानधार 1 सामाग्य गुपसायन यम बनवम्बर मतति नक्षपात र विद्या पोत्यकामसिद्रमको १३४ सोधाभासे ति। महारोधरमवोत्यावात प्यासिकायुसमा शियन म्युन्यमामाना दमानाम मारहा वाया घप खोया बन्द्र येगा तबहिभियोगाना गाय व द्विगिरिव धारणामा ए पवा भूर्दा ब्योमर गरि मईयो । नरमाया विशेषः । मेव नयममा हा मान समरितिपोलिभारिप । दोहिण्डन अष्टादशः सर्गः। ३१३ योगान्तवा वहिभिवारणाना मुञ्च भूईयोम्नि नक्षत्रमाला ॥ ३५ ॥ सान्द्राम्मीदग्यामले सामजानां वृन्दे नीताः शोणितैः शोणिमानम् । दन्ताः शोभामापुर-मोनिधीनां कन्दोझेदावेदुमावारिणीव ॥ ३६॥ कम्पानः केतुभिः सन्निपात नारोदीमय वनादं ब्रजन्तः । मनानने गाढमन्यदिपाना कोयामास उदोष दग्धे तार्थः । टप टाहे इति धातोः कर्मणि विद । विदजाटभ्योऽन्यत्तरखामियाम्पाययः लव मध गुण: सञ्चानुमयुज्यते सिटोबसोधानुपयोगः । न मनवमाल्योरभेदाध्यमायेन निर्देश रूपक पाटी यसपमा । २५ ॥ मान्द्रामोदेति । सान्द्रं च दमोदखामन च तहिन सामजानां गजामा रन्दे योणित पौणिमानमारण्य मोताः दन्नाः अमोनिधीमा हारिनिधोनां वारिज विद्रुमा प्रवामानां 'दमें वैद्रमा ! वि- द्रुमः पुमि प्रचार, पुन पुसकमित्यमरः । कन्दो म उभिण्डः सोने दाः परोधाव शेभामा रितपमा ।। ३६ ॥ श्राकम्मापारिति। यामाथि दनोखननमचोमाइ, कम्मर. रायग्राणि देशात के तमिजः सविपात मच अजन्त इति दुःख. इंदक्षिः। नागाः गजासारमरदीपः उत्पन्नः पवार योगात्म- बानां भूपपादीनी नादो यसिन्, कपि तत्तथा अन्यदिपानां प्रतिज्ञानां यह गार्ट मम्मान बनाविधान दलान् दुःसातखु- नन्ति ॐ वां गारमग्नतात खयं केतुमाराकानलाइ भनाइ ३१४ गिशुमालबध । न्दन्तान्दुःखात्खनन्ति स्म नागाः ॥ ३७॥ उक्षिप्योञ्चः प्रस्फुरन्तं रदाभ्या मीषादन्त: कुन्नर शात्रवोयम् । श्टङ्गप्रोतप्रावृषेण्याम्बुदस्य खटम्प्रापत्साम्यमों घरस्य ॥ ३८ ॥ भनेऽपीभे वं परावर्त्य देह थोडा साई नीड़या मुञ्चतेपून् । साकं यन्तु : समादेनानुबन्धी हुरित्यये । अलोनाभारमननयोपिशेषण गत्या दु सोतसनन हेत- वात काव्यग्निम् ॥ १०॥ वसतिप्यति । ईपे लालदण्डाविव दलौ यस्य स बादलो महादन्तोदनी। ईषा लाइन दण्ड स्यादित्यमर । प्रस्फुरन्न' प्राणो- तकमा खालसन्त मालवम्येद मानवीय र दाम्या दन्ताम्या उच्च स्तक्षिथोई सद्यस्य टङ्ग शिखरे मोन स्य त प्राप एय माप भोग्दोयश नस्य ! प्राप एण्य इत्य एयप्रत्यय उवाधरस गिरे माय माहग्य स्ट मापत् । धाशोनेडि पुरादित्वात रडादेश । भानेऽपीति । खे खकीय ने गजे भग्ने देह साट्न परा पाच प्रतिपक्षाभिमुखमाषर्य । तेयेन्नाज्ञाम। एयन्नन्दप पाठ कर्म कप कम्मनिन्वयात बीडया साईमित्र न सता मोक्षणेन खाजमहामोड! मिरसतेत्यर्थ । योद्धा भग्न भस्थेन भटेन को ५ भोच्या दूम स्युमिम्ता । स्वादिस्य इति निटा नवम । अनुबमा तोय तुबन्धी वारपो यन्तु सिगजारोहम्य सम्मम साक' खेमजब सन्येन हव सह । प्रमदसम्म र्ष इति निपात । प्रत्यरोधि . उपमा॥३८॥ . .
अादशः सर्गः। दूनोभीक्ष्णं वारण प्रत्यरोधि । ३८ ॥ व्याप्न लोकैर्दु:खलभ्यापसारं संरन्मित्वादेत्य धीरोमदीयः। सेनामध्यगाइते वारण: स्म ब्रह्म व प्रागादिदेवोदरान्तः ॥४०॥ भृङ्गय णोग्यामभासां समूहै नीराचानां विद्वनीरन्धदेहः। प्रतिबद्धः तृप्रतिरोधेन तत्मम्मदसापि प्रतिरोधव्याप्तरिति भावः । मा साई मम' महेव्यमरः । अत्र दोहितेमुमोक्षयोः सम्मादयन्तप्रतिरोध- योग कार्यकारणयोस्तत्यौवोमर्य विभय यसमातिययोजना सहभागोतः सवीर्यते ॥ ३६॥ व्याप्तमिति । वारपः कश्चिद्दनी मरम्भिवात क्रोधितात् । मरम्भ: संभ्रम कोपे रति विज चोरोनिमौंक: मन् एत्यागन्य महीयोवि- पुन' लोकः लनः व्यन्दत्व भुवनेश बाप्तम् । लोअस्तु भुदने सने र त्यमरः। अतोद खनभ्योऽपहारोऽयमर यल नतृसेनामध्यं मा । पूरा प्यादिदेवस्य उदरावरुदाभ्यन्तर प्रझा अष्टे व गाइते स्म प्रवि- ।। पुरा ,किल या वाद्य मिचः ब्रह्मा पूर्व सुर्शिददृचया विष्णोः कुक्षि प्राविदिति पौराशिकी कया। केचित् ब्रह्मा ब्राझयोमार्क- ण्डेय इति. व्याचक्षते सोऽघि माहिभावोजनकौतकात्तदनुज्ञया महामन्ये बदर मविश्न दमामेव्यागमः । ब्रह्मा विध:प्रजापतिरि- व्यमरः। उपमाहारः।। मुद्रेति । भगवे पोइ क्याममास कृष्णपानों नाराचानामयो भये, वियेशण सम्हः बिछोनोरन्बोनिदिवरो देशे यस्य सः तथापि निौंवादाहवेनाइतेड, थव्याहतोत्साहः अतएव हपन मोदमा- शिशुपालबधे । निर्भी कत्वादाहवेनाइतेच्छो हृष्यन्हस्ती हृष्टरोमेव रेजे ॥ ४१ ॥ आतामामा रोपभाजः कटान्ता दाटत्खाते मार्गणे धूर्गतेन । नियोतन्ती नागराजस्य जज्ञे दानस्याहो लोहितस्येव धारा ॥ ४२ ॥ कामन्दन्ता दन्तिनः साहसिक्या दोषादण्डी मृत्यु शय्यातनस्य । सैन्यैरन्यस्तलक्षणादाशशझे स्वर्गस्योचरी मार्गाधिरूढः ॥ ४३ ॥ . . 1 नोइस्तो हृष्टरोमेव हात पुलकित वेत्युतप्रेक्षा। होमस इति विकल्पादिडमात्र । रेने गुसभे। फणाञ्च सप्ताना पिकल्पादेवाभ्या सोपौ ॥ ४ ॥ थानाति । रोपभाज क्रुद्धस्य नागराजम्य मरेभन्य कटालात गण्डस्थलाद्रिद्योतन्ती प्रागेव चवन्नी दानस्य मदस्य धारा याता नामा क्रोधादरुपाडण जने जाता याहो धगतेन पुगतेन यन्त्रा • मार्ग पे गरे घामूतखाते लोहितस्य क्षतजस्य व धारा जने । अने कर्तरि लिट् । किभिय' क्रोधारपा महधारा गरोधरणजन्मा रत धारा वेत्युभयकारणमम्मकार सारश्याच सराय सच विकल्पितमा ग्य मन्नु इत्यलद्वार । ४२ ॥ काममिति । मताशय्यानल म्यानपर्यहरूपम्य । बध बरुपयो रस्वी तलामायमर । मादण्डो दारुवियेषो तत्महया वायताचिय दनिनोदन्तौ महमा घर्तत रति साहमिक । योन सहोममोपस .
अष्टादशः सर्ग: . कुर्वनज्योत्नाविनुपान्तुस्वरूप स्ताररताराजालसारामिव द्याम् । खड्गाधारितादन्तिकुम्मा दाभाति स प्रोक लन्मौक्तिकोषः ॥४४ | दृरोन्क्षिनक्षिप्रचक्रेणकृत्त मातार इस्तिरामः खमेव। भीमभूमौ लोलमानं सगेपः पाद नामक्या परिपेष ॥४५ ॥ इति कमायः । तम्य मादामाइसियान् मामन माइमानिता। चन्दमत्क्षणाचकस स्वस्थ छदक्षाको माये हि दई मांगी- विट रति मन्य रामा उत्प्रेक्षित तात्प्रेक्षा॥ कुदिति । न्दोत्नाविना तल्लरुषः चन्द्रिकापिन्दुस्वरूपः नार: गुहः । तारोसनादिशुडाविति वि। सद्गापाले दोरितानि- म्भात् प्रोन्नलनन् मौलिकौघोमलापलो घामागास नाराबारमारा ननवनिता तारकिनां नित्यत्प्रेक्षा। सार सन्तपोत्योति त्रिः1 ग्राभाति र भौ। १3॥ दूरोपिनेति । महो मिराजः करीन्द्र दूराइविन मासोम अतिप्रेण सरेप चषक अतएव मूमौ नोरमान गुण्टमानम् । खोलतेनादने पदिदाताछोलायोवचन शनि शिति ताकील्ये धानप्रापया अतएव लोरमानाट्यशानीति वामनः। भीम भय हर ख खकीयमेव हसं सरोमः मन पाटेनादि इस्म हुन पट्टीमुनारला पिनटीहि दरमहपेयम् । भने पिप इति पमुन् । पिमेय । अथादितादप्रयोगः । रन पनवेदव्येण मम- वर्थः । क्रुद्धमत्तयोः तोदिवे रवि माय । बल मेघवासम्मको - अपि न्योतेरतिश्योक्तिः । १५ ॥ -
३ १८
.
शिशुपालवधै।
श्रापस्कारान नगालस्य भूमि
निः साधारणच्छतोऽवामुखस्य ।
लब्यायामन्दन्तयोर्युग्ममेव
खन्नागस्य प्रापदुत्तम्भनत्वम् ॥ ४६ ॥
लब्धपर्शम्भूव्यधादव्यधेन
स्थित्वा किनिहन्तयोरन्तशले ।
ऊहाई सिच्छिन्नदन्तप्रवेट
जिवोत्तस्ये नागमन्येन सद्यः ॥ ४७ ॥
इस्तेनाये वीतभीतिङ्गहीत्वा
.
सावजखम
प्यापस्कारादिति । गावमूलगामस्कार प्रापस्कारादामूलात् । या
डोरिकल्पादसमास । नूनगावस्य हिनजहस्य । हौ पूर्व पश्चाज ह्यादि
देशौ गालावरे क्रमादितामर । यतएवापाड मुखस्य मत माधार'
म भवतीते नि साधार यथा तथा भूमि गलत
इत्यर्थ । नागय लब्धायाम प्राप्दय थायत मित्यर्थ । स्व स्वकीय
दन्नयोयुग्ममेवोत्तम्भमवमवलम्यमत्व प्रापत् । जवाफदेपि दन्नावष्ट
म्भादायततेत्यर्थ । व्यत्र स्वभायातिशयोक्यो सपरि ॥ ६ ॥
लब्धसमिति । भूव्यधाहनाभ्या योविडत्यादितः व्यधजमारत
पसर्गरम्य प्रचय व्ययधेन खयमविवादव्यथेन सताइन्य म केनचिद्भटेन
दनयोरन्तराले किञ्चित् लभ स्पी यस्मिन् कर्मणि तद्दन्नास्या भट
स्पग यथा तथा सिला मर्च प्रसारितनाचासिमा सडकदेशेन छिच
पूर्णितो दन्नप्रष्टो दनवेष्टम यस त भाग जित्वा सद्यएव उत्तथे उ
तिम् । भावे लिट । चत्वामि तथोत्यानाद्यसम्बन्धपि सम्पन्धोकर
मियोति ॥8॥
अष्टादश, सर्ग: कच्चियातः क्षिप्तवानूई मुच्चैः। बासीनानां योनि तथैव देतो दिव्यस्त्रीणामर्पयामास नूनम् ॥ ४८ ॥ कन्चिरादायतेन ट्रढीयः प्रासप्रोतसोतसान्तः सतेन। हस्तायेण प्राप्तमेवायतोऽभू दानश्वयं वारणस्य ग्रहीतुम ॥ ४६ .॥ तन्वाः पु सोनन्दगोपात्मजायाः कसेनेव स्फोटितायागजेन। इते नेति । व्यालोदृष्टदली। व्यानोदुराजे रति विश्ह । अये वोतमोति निमीक भीरो खग्य भावादिसि भाव । कश्चिद्दर हसन ग्ट होता कई सुपर्यु हिमवान् । उतम च्यते तसं य हेतो नैव हेमा तहरपार्थमेवेत्यर्थ । सर्वनाम्नस्तृत या चेति चकारात षष्ठो। योनि यासीनानामस्थितानामा दास नि नकार । न गस्त्रीणाममानारोगामर्षयामास भूनम् ॥ १८ कचिदिति । दूरदायतेनान्त क्षतेन विमलेन अतएव दृढीया मान मौत भोनोयन तेन हस्तायेप करन गया #ীয় বারে বাল্পে অলীয়ে ধরে আট গুদা यं भभूत । नत्र शुचीवरेत्यादिना नअपूर्वपदो मवपददि । सामि थानत्रयम्बन्धोशेरतिश्योकि A ॥ नन्या राति । गजेन लोदिताया विदारिताया पुस कसचि ही रस्वतन्वा परोरा कसेन स्मोरिताया नन्दगोपात्मजाया नन्दकन्याया शेत्तनो दिया मूर्ति चरिहर नन्दकन्या शरीरादागिनी का. लिक विवितव्यामग, खेचर बोधामासे वीचिता । ददते धर्मणि प्रापि कञ्चि , ३२० शिशुपालबधे । दिव्या मूर्तिवामगैरुत्पतन्ती वीक्षामा विस्मितैश्चण्डिकेव ॥ ५० ॥ अाक्रम्यैकामग्रपादेन जङ्घा मन्यामुच्चैराददानः करेण । सास्थिस्वानन्दारुवहारुणात्मा कच्चि मध्यात्याटयाम स दन्त ॥ ५१ ॥ शोचित्वाय मृत्ययो त्युभाजो रर्यः प्रणा नो तथा वल्लभस्य । पूर्व कृत्वा नेतरस्थ प्रसाद लिष्ट रजादेव गुरुमनरेऽनक शम्पत्यय । मनुष्यभावमत्यज्य देवभा- वन तेसपथः। उपमा व्यका । पुरा किन दुरात्मन कंसस्य प्रतारणाय भगवदाया तन्माया तिनन्दगोपाज्जाता पंगेन हिंसितेति पोरा- यिकाः ॥ ५० ॥ ध्याक्रोति । दारणामा अचित्तोदनी एकां जवामय पाहे. माक्रम्यान्या सहामुच्च रचतेन करेणाददान पाकर्ष यन् । सास्थिसान भज्यमानास्थि पटकारशन्दयुक्त यथा तथा कञ्चिहीर दारुषत्काष्ठवत् म. ध्यापाटयामाम मध्य विभज्य पाट्या मामेत्यर्थ: । ल्यूव लोपे पक्षमी। उपमा॥५॥ कोचिनि । घटस्वातीनाथः । थर्यः खामिवैश्य योरिति यत्मत्य- यानोनिमातः । यसमक्ष मेय मृत्युभाजोमरण गयोर्मधयोः गो. शिवा व समस्या तयोर्मध्ये प्रियमनास्य सम्म बिना प्रेमपा नत प्रेम। थे । तथा तेन प्रकारेणानहं मन्नापं नो ग्राम । यथा येन पका- रेण रसरसापलभस पूर्थ जीवन का प्रसादम्पीति दानाद्यपहन कला पशातामातोऽयममामिरमाणितएप पाणाम् पादादित्यनम- . *- अादशः सर्गः। म्पन्चात्तापादाम दाई यथान्तः ॥५२॥ उत्पत्यारादई चन्द्रगानने चाक ऽन्यस्य क्रोधटोटदन्ते। सैन्यः : काठच्छ दलीने कबन्धा योविभ्ये वनगतः मामिपाण:५३ यारावरारितीत्तानताने गीयन्तीभिः काइन काहन्नाभिः । -- यात् दाइमाप। प्रियमरपाय मम्मानिकारनामंत्र वाभिमादाम दः सहेवरामीटिबंधा । बभाविः ५१? उत्तयते । आई चन्द्रेश गन तूने नि दापि शोधन टी थोश यने दनायरा नमिन् प्यन्यन्य योधस्य को सारा मतिदूरमार सुगम पाराममोपयोरिधारभूयः पुनरपि कष्टय घेद.कि. वदेषः तल लीने स्थिते सति बलातो नतः मासिः पापियस का स्वबन्धादपसूचश्लेवराव भोलार्थानां भयहेतरिति पवमी। सन्याय भीतम् । भाने शि2 । तूनसापि वलय पुनः वखानपाहिवागना- निधारमाभ्या कबन्धादयकवन्धवान्त्या सर्व विभ्युरितार्थ । अतएव मा. निमद रक्षारः ॥५॥ द्वारावरिति । अाहिताः शम्पादिताः उन्नाबा: प्रस्फुटा तानाः करादिनियामानानि येष, तः । ताचः कालशिवामानमिनमः तथ्योराईम दहा दिशादाघोष साया कात्र भा' गायनीभिः घर. नीमिः काइलामः गुष्य योदयविशेष करणे. काहन' मा. भयो। पाद्यमाण्डविगेय व कारखा का मन इति FREE कामे ध्यपद्धि कच्छेवरे । श्राएव पशुः न्यो दृष्टि रहित कर्मणि तत्तया दोनयति मति की रिका ३२४ - शिशपालबधे। यंचीकूता नाकनारी मुमूर्छ । ५८ ॥ लूनग्रीवात्मायकेनापरस्य द्यामत्युग्राननादुत्पतिष्णोः । से मुग्धः सैंक्कियानुकारा द्रौद्राकारादशरोवलचन्द्रः ॥ ५८॥ वृत्त युद्ध शूरमाश्लिष्य काचि • ट्रन्तुन्तर्ण मोरुकुञ्जञ्जगाम । त्यक्ता नानौ देहमेति स याव त्पत्नी सद्यस्तद्वियोगासमा ॥ ६ ॥ मस्तिता त परोतुमागतेत्यर्थः । नाकनारी व्यर्थी कूता पदुज्जीवना- फिलमनोरथा मनो मुमूर्छ । अत्रात घेयीस विशेषणातनाक. नारीमूहेितृत्वाकाथलिङ्गमा सम्बन्धाति शयोक्तया समीर्यते ॥५८॥ लून पीवादिनि । अपर मायकेम लनपोवाच्छिनकलात् यत एय द्यामाकाय प्रति ग्राशु उच्च स्त्पतिष्णोरुत्पतन गोलात् । चलजियादिमा रणुष्प्रत्ययः । अतएव मिहिकाया यमत्यं पुमान् हिकेयोराः। समस्तु राहुः खर्भानुः महिकेयोविवन्तुद इत्यमरः । स्लोभ्यो ठक् । तम करोतीति तदनुकारात्तत्मयादित्यर्थः। कर्मण्यमूल्यम्। रौद्रा- कारान् भीष पालतेरस्य वीरस व्यानमात् मुग्ध: सन्दर: यसरमा पक रेष चन्द्र नेमे त्रसम् । मारे लिद । व्याल राहतकलासस चन्द्र एवं सम्मयाहत चन्द्र रिति रूपफ' सिई तस में यातारा- दिति स्पोपमापेक्षयात् सङ्करः ॥ ५ ॥ वृत्तमिति। काचिदमरनारो युद्धे वृत्त माम। मतेतीते रहे त्यात पि एतं मग रति विश्वः । भूरमासिम रन्तु पूर्ण मेरो कुनदरलगाम । यानिहियोगासमों नहिरहाहा पनी - ..
वक्तपाणं संयुगे हस्तिनीस्था बीच्य प्रेम्णा वल्क्षणादुगतासुः। प्राण्याखण्डन्देवभूयं सतीत्वा दाशिश्लेष खैव कच्चित्पुरन्ध्री ॥ ६१ ॥ खर्गे वासङ्कारयन्त्या चिराय प्रत्यग्रत्व प्रत्यहं धारयन्त्या। कश्चिद्भजे दिव्यना• परस्मिन् लोके लोकम्मीणयन्त्यद कीया ॥ २ ॥ सद्योग्नौ देह व्यका नैतिक माजगाम । अल मेना सम्बन्चे - इपि सम्बन्बोले रतिशयोकि ॥६॥ यति । संयुगे युद्धे त्यामाप कञ्चिदीर हस्तियां तितीति हसिनीस्या करपीमाइटा सती योध्य प्रमुवा नत्क्षणा दुहतासर्ग- नमापाखैर पुरन्धी स्वभायें। सतीत्वालतितावाद सण्डमक्षय देवभूय देवत्वम् । भुवोभावे रति क्यम्। पाम्या शिलेय । स्त्रीयां पाति- खत्यमेव पतिमानोक्यनिदान माग्निमवेशादिमिति माव' । कल मती: त्वस्य विशेषगल्या देवभयहेतवानकायलिट्रमतिश्योगादिक त यथासम्मसुधम् ॥an खर्ग इति। कदीरविराय चिरका खग्दासम् । ययवा- सासिवकावादिति वित्पादन क् । कारयन्त्या घनभावयन्त्या बहन्य- हनि प्रताहम्। नपुसकादन्यतरदामित्यययीभाव समासान्ना प्रय चावाना ममाले रिलोम बतानम् । प्रतापाव' नूतनाव धारयन्त्या परमे मापदत्वादिति भावः । नोब भीपयन्या छग नावं, मामयन्त्या । मोजोण्यनारः परि डोप पूनमोजोवलय इति तमागम । दिवानार्या परमिन्होके हलोके कीया च भेजे प्राप्त । .
२२६ शिशुपालबध। गत्वा नून वैबुध सद्म रम्य मच्छीमाजामाजगामान्तरात्मा। भूयोएप्रत्ययाः प्राप्तमंज्ञाः साधीयते यद्रणायाट्रियन्ते ।। ६३ ॥ कश्चिच्छस्लापानमूढोऽपयोटु बध्वा भुयश्चेतनामाहवाय। व्यावर्तिप्ट कोशतः सख्युरुच्चै स्ताक्तशात्मा का च लोकानुवृत्तिः ॥ ६४ ॥ भजेः कर्मणि लिट् । रणमरगाह्नोकवयमपि जिगायेतार्थः । व्यत दियाङ्गनाकीरः महतयोरेव दल्य धर्म सम्बन्धात केवल प्रसानास्पदा तल्ययोमिता ॥ ६ ॥ गति। मुळभाजामन्तरात्मा नोक्ष' रम्य वैध सम हिंध भवन गत्वा याजगाम। मामभये सुरछोरामणीयक हदा व्याज- गाम । नून मुत्प्रेक्षायाम् । कृतः यद्यस्मात्प्राप्त मताः लब्धबोधाः सन्त• इष्टमताया इढविलासा: भूय, पुनरपि साधीयो गादतरम्। गादादीयसनि अनिकायोगेंद साधाविति साधादेशः । रणाय रण कर्तुमाद्रियन्ने उहिरे प्रधः । कर्तरि लूट ग्यन प्रतत्रयः । कथा- विज्जीवितानां पुनम तबमाप्ति योदर्शन हेतु केति मा ६ ॥ कादिति । शापात गुटः महारचित कविहीरशेगमा मजा बधा उपयोद्धभूसमये युद्धभूमेर पनेत. सख्युमिन सोच : को- यत' अागलागतमाक्रोति । षही चानादरे इति पधी। क्रोशन्त- मनाहत्येत्यर्थः । भृय पुनरपि याहवाय रणाय वावर्सिट। यात्मा देहस्यमय तयादि लोकानुत्तिश्च का नैवेत्यर्थः । सप्त नानुरोधस्तु हितानर्चिनः परित्तु' वृतार्थः । सामान्य न विशेषम् मध नरूपो. निरन्यासः ॥ ६॥ . .
अटादनः सर्गः1. भिन्नीरस्कौ शत्रुणाय्य दूरा दासन्नत्वात्कौचिदेकेषणैव । अन्योऽन्यावष्टम्भसामर्थ्ययोगा दूोवेव वर्गतावप्यभाताम् ॥ ६५ ॥ भिन्नानस्व महिमानोऽभिजातान हन्तुं लोल वारयन्तः स्ववर्गम । जीवग्राहग्राहयामासुरन्य योग्य नार्थः कस्यं न स्याज्जनेन ॥ ६६ ॥ भग्नै ईण्डैरातपत्राणि भूमौ मिनोरकारिति । अनुपा दूरादारभ्यासमत्वाच्योरितार्थः । सद्धि- सष्टत्वादेके व पैर मिनोरम्की विदारितवक्षसौ कोचिहीरा वन्धोन्या- यहम्मएर मामयं तस्य योगावसभावार्धावत्र आई तिमन्नाव स्वगताप मायभूतां पिशाः। तन मनयोहतांगम्यारामबपि सम्रन्योरतियोकि ६॥ मिनानिनि । अन्य कोरा अक्ष भवान् विदारितान बतए मोह- भाशोमा भनोमलांगतानभिजातानु कुनीनान् । अभिज्ञात: दिती न्याये कुलीनमारपीनि विग्वः। अन्त नोल उत्तक स्वर्ग वारयनः सोई होता जीश्याईयाहयामास: लीवमेव ग्राहदा. मासरितार्य । समूलासरजीक्षेत्र, पह त पन मायः कटिगतयोगः। जोपणपायोजनमानरन्यासनाइ तथा हि पोयेर जनेन विना समोरकोधादियोजन न मान मादेश पदमापीमा तोरा रचषि निरिक्षतरशद मेष या ना मातिपरिक्षमिति नननिय मादितिमा :
शिशपालवध । . पर्यस्तानि प्रौढचन्द्रद्युतीनि । श्रादाराय प्रेतराजस्य रोप्य स्थालीनीव स्थापितानि रम भान्ति ॥ ६॥ रेजुष्टावक्षसः कुकुमाया मुक्ताहारा: पार्थिवानां दसनाम् । हासालक्ष्याः पूर्णकामच मन्यो स्मृत्योर्दन्ताः पीतरक्तासहस्य ६८॥ निम्न प्वोधीभूतमस्त्रक्षतांना मस्र भूमौ यञ्चकासाञ्चकार। रागान्तत्किन्नु कौसुम्भमम्भः संव्यानानीमन्तकान्तः पुरस्य ॥ ६॥ अग्नी रिति । भग्न ई गई तमा भग्नदण्डालादिति भाव । भूमी भयन्तानि उत्तानपतितानि मोठचन्द्रातीनि पूर्णेन्दरभागि थात पलाषि ग्वेशनायीत्यर्थः प्रतराजस्थान्तकस्य साहाराय भोजनाय स्थापित तानि विहितानि रोम्यस्थालीभि राजतभाजनानीव भान्ति चता. , मेघा ॥ ६ ॥ रेजुरिति । व्यसनां मतानां पार्थिवानां वक्षकोमा पतिताः कु. छमाझा मुद्ध,भारुपिता इत्यर्थः। मुक्काहाराः पूर्ण कामस्य सकल राजकमहाराहाफलममोरथस्य अतएव पीत रामे वास येन सय टायो : हाशादासाझ प्यारवादनारेजुरिति मन्ये राम का ६८॥ निम्ने विति । ममौ नि त निम्न मन्डेयु कोधीभूतरापोभून पखवतानां सम्बन्धि यदरताचकासाकार दिदीमे । चकार दी- माबिनि धातोपिर पानेका धाम यातयमितताम्यये कञोऽनुप्रयोगः । .
श्रादशः सर्गः। . ३२६ रामेण निःसप्तकत्वीहूदाना बिचके पञ्चकङ्गलिया। रक्ताम्भोभिस्तत्वणादेव तस्मिन् सोऽसङ्गाः प्रावहन्दोपवत्यः ॥ ७० ॥ सन्दानान्ताद स्तिमिः शिक्षितास्त्र राविध्याधः भातशस्लावलूना: कूौपम्यं व्यक्तमन्तनदीना मैभाः प्रापन्नड योऽसृङ्मयीणाम ॥ ७१ ॥ सदसमन्त कान्तः रम्य सतानावरोधस संव्यानानामुत्तरीयाणां.रा. गार्थ रचनाय कुमुम्भोद कौमुम्भ' व्यम्भः कि त कुसुम्मद्रवोल वेबपत् छा॥६॥ रामेति । रामए मार्ग वेण सामर्थात तीन् वारान् लि। हिलिच ती : सुजित चमत्ययः। तिरात्ता सप्त निः सप्तकात एक- विशतिवारा नित्यशः । सहायाः क्रियाभ्याक्तिगपने साविति कृत्व- सम्प्रत्ययः । क्षत्रियास राजन्यरतः चितमङ्गत हदानां मञ्चपरिमाण- मस्य पञ्चकम् ! सहयायाः मजा मसलाध्ययनेविति रुष्ट्वाईं कनु मात्ययः । चो कृतं तमिन् सङ्घये युद्धे। मधमालन्दन मकर म- यमरः । क्षणादेव रक रेवाग्मोमि यसङ्घयाहीपबत्योनद्यः प्रावहन प्रा सान् रामेण बहुकालेन च समन्तपञ्चकाप्य इद पञ्चकमेव कप খ্রিন্থ । অ ন প্রণালীঃ মা নানা इपमेयसाधियोन यतिरेकालङ्कारः॥७॥ सन्दानानादिति। शिक्षिताव रस्तावियरतिभिराधीथः धंध: रथानाभस्वादाविण्य मविश्य मन्दानान्नात् बधन प्रदेशात गुल्मदेशमधिनाय त्यर्थः । मात भोतम माछोरन तरयाभिते विक. १ .
३३० • शिशुपालबधे । । पनाकाधिवक्तरिमानां कर्ण भ्रष्टचामरैरेव हंसः सोयस्काराः प्रावनसतोयाः स्रोतखिन्योवीचिपूच्चैस्तरङ्गिः ॥ ७२ ॥ उत्कान्तानामामिपायोपरिया दध्याकाशम्बभ्रमः पत्रवाहाः । "भूत्तीः प्राणानूनमद्याप्यवेक्षा मासुः कायन्याजितांदारुणास्तैः ॥ ७३ ॥ त्पादीत्वाभाषः । तेन गस्ले पायजूनाः छिद्राः। मानामिभे ऐभाः ध्यान यसरपाः यमुडमयोपा मदीनामन्नरभ्यन्तरे व्य फम्म पम्य' कमठोपमाम् । स्वाथै प्यामन्ययः । अतएकोपम्यादयः पातुगी यदिति बामनः । मापन माप्ताः | पापोलडि पुषादित्वात् सरडादेशः । उपमा॥1॥ यद्या काररिनि । चीचि, तरङ्गिः लवमान: पद्माकार: कम- सकल्लयोधपलट मुखरिभान कर योमरीयामरहम: सोपकारा: स परिकराः । सम्पयुमभ्यः करोती भूपये प्रति सडागमः । शस्त्रतीया राजला: सोखिन्यो नद्यः प्रावइन् । यत्र रूपकोरमयोः सारः सुगमः॥ ०२॥ खाम्नानामिनि। पवादि वहन्तीति परवाहा: परिणः धाम. पाय थामिषमत्तम् । रिवार्थोषपदस्य च कर्मणि स्थानिक रति प. सुपी। पकानामा हताना उपस्टिादध्या कायमाकाये। मिनाघे- 'अध्ययोभा।। वम भेछ । दातृधसमामिति विरल्यादेवान्या. सोमाभास पोलते। दारुपाखोरात: काय जि- नाशिक्षित व्यएवं नाय विशर्म कानपि । पन्ने कसर . 1- अटादमः सर्गः।। आतन्वद्भिदिक्षु पत्राननाद प्राप्त रादा नोदणे र्मुखायैः। श्रादौरत सैनिकानामजीवे जी वैः पञ्चायत्रिपूगैरपायि ॥ ७४ ॥ प्रोजोभानां यद्रणे संस्थिताना भादत्तीनं साईमङ्गेन नूनम् । ज्वान्नाव्याजादुदमन्ती नदन्त स्तेजस्तारन्दीप्तमिहा ववाशे ॥ ७५ ॥ कर्मणामिति वचनात् । मूर्ताः मूर्ति मन्तः 1 माणा योदानीमपि का. यमवेशामातः पूर्षानिमानात् पुन: कायप्रवेशापेक्षिपोमाः प्राणा- एवं नूनमाराङ्गमन्नोतात क्षार्थः। नादेश एकमनोन रत्याम- प्रत्ययः अशाचप्रयुज्यते तिटीयनरत प्रयोगः याम्पस्यवदियान क्षम एवेति नियमादलेर्मात्मनेपदम् ॥ ०३ ॥ धानपरिनि। दिक्षु पलायना' पक्षान्नधो अानन्वत्रि- रूणाईरादारा प्राप्नैरागतरलीयन्त्य रचेतनः। অনন नमसमा ! पत्रिपूर्गापवारियर्थः । तीक्षा पाणः करथैः मैनिकाना रकम प्रायि पीतम् । मिवते: कर्म पि लुड अातो. यु के एनोरिति युगागमः) मशालीयेतनः पत्रिपूगैः पक्षिम है। कई भितीद मुसाच पुटः घाणेरपायि। थलोभयेषां पत्रिशं प्रश्वयात केवल तविषयः क्षेप !! घोजीमातामिति | दीप्ता न्वतनी जिह्वा ययाः सा दीप्त जिद शिवा । रले सुस्थिताना मृतानामोजोमानामोनस्विनाम् । छ। गातेष साई यत्तीय हिम तेन श्राददमक्षयत् । अदे ड पद सोपामित्यागमेश्यलय धाडजादोनामिनाहागमोड्स बार मचाद्य शिशुपालबधे । नेरन्तर्यच्छिन्नदेशान्तराल दुर्भक्षस्य चालिना वाशितेन । योडुाणप्रोतमादीप्य मांस भ्पाकापूर्वस्वादमाटे शिवाभिः ॥ ७६ ॥ ग्लानिच्छेदो क्षुत्प्रबोधाय पीत्वा रक्तारिष्ट भोषिताजीर्णशेषम् । सादुद्धारकालखण्डोपदश हि । नदनरननिरित तेजोवाताव्याजानु मुखोल्कासलाद मन्नी तारमच्च वाशे रौनि म | तिरखां याशित रुतमिन्टमर । न नमितानपक्षायां अल व्याजयन्दन ज्वालावापतवेन जोस्वोतम क्षणे पापोत्पति सर्वस्वकार ॥ ७५ । नैरन्नति । नैरन्न गाविच्छेदेन छिन्न देहस्यान्तराल यस्मिन क मपि तद्यथा तथा बाणे प्रोत सूत ध्याएष दुर्भक्षय भ शमश श्यस्य । साथै खल प्रत्यय । योयोधन्य सम्बन्धि मांस वालिना ज्वालावता यागिन रुतेन गाना वाशन मिश्रा ज्वलतीति न सिद्ध । यादीप्य प्रज्वाल्य । वाणगहाय मामपाकारा चेति भाव । तएव पाक नापूर्वोऽ मनव स्वादोरुचियस्य तत्तथा शिवाभिगोमायुभि । स्त्रिया शिधा भूरिमाययोमायुमधूत्त का इत्यमर । यादे जप मे चितमित्यर्थ । लिचन्यतरस्यामिति विकल्याने वारदेश । पाशिते सया निवासादग्धेप छतिबन्ध न पाकरुधिर जघस इत्यर्थ । पाल पाकापूर्वाखादायसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक ऽतिशयोनि ॥ ६ ॥ ग्लानीति । कोटा जम्बुक क्षुतप्रबोध य ग्लानिच्छदी खेदहारी गोषितोआरित यजीख शेषोयेन तद्रतमेवारिष्ट पानविशेष इनि सकम् । तत्पीया साहार सादूशन्य । स्वामीति एमुन् । का अष्टादशः सर्ग: क्रोटा डिम्ब व्यवणहास्वनच्च ॥ ७७ ॥ क्रवगत्यूगैः पुष्कराण्यानकाना प्रत्याशाभिर्मेदसोदारितानि । श्राभीलानि प्राणिनः प्रत्यवश्य नकालोनून वगददावानमानि ॥ ७८ ॥ कीर्ण रेजे साजिभ्रमिः समन्ता रखण्डेन यता उभदंश कालखण्डमुपदशं सत्वेन्यर्थः । कार खण्ड- यक्षती न समे इत्यमरः । उपदं यत तीययामिति पसल। कालखण्डम्य देशनक्रियाकर्म वेपि मुजिक्रियाकरणत्वात् हवीयोप पदतया, सती. यामतीन्यन्दतरसामिति विकसनोपपदसमासः । डिम्ब कलेदर' यन. पत् मुन्ना नित्यर्थः । वे वनभोवन ति पत्वम् । व्यखनदवादयनेति समुच्चय । भोजनार्थत्वात् पत्तन ॥ ७ ॥ मयादिति । ऋव्यमदन्तीति यादो मांसमक्षकाः परमा- दयः नये चेनि विट्यावयः तेषां गैः कर्ट मिः मेदसोवशाया: । के दस्तु पमा येत्यमरः । प्रत्यायाभिस्तृष्णामिदारितानि मेदस्तित्व मान्या पारितान्दानकाना हा पुवरापि मुखानि । पुष्कर करिहस्ताये वाद्यभारदसलेलते समरः । मानिः करितरगादीन् मन्यवयन यम्यवहरन् । अभ्यवहार प्रत्ययश्यनं भोजनं अधिारति हलायुधः । कानोन्तका घामोवानि भयराणि । बामोठं भीमायोरिति पितः । सामनानि याददौ विनहार। दाहोदोनासविहरण इन्चस्व प्रत्य दाहरण मेतत् । यानि दिदारितानि कर पि तान्य दालनानि । नमितात्मे शादाम् ! ८॥ की ति वापरजीङ्गि विनवाहिमाचरित्यर्थः । अनु मायने तिघातोटः मलादेशः । प्रापभानां प्राणिनां प्रतीरिवर। बड़ ३४ शिशुपाल वधे । दप्राणङ्गिः प्राणभाजा प्रतीकैः। वहारम्भैरईसंयोजितैवी रूपैः सयुः सटिकान्तिशाला ॥ ७८ ॥ प्रायन्तीनामविरतरय राजकानीकिनीना मित्य सैन्यै सममलघुभिः यीपतेरर्मि मद्भिः। श्रासीदोघेर्मुक्षुरिव महदारिधेरापगाना न्दोलायुद्ध कृतगुरुतरध्वानमौहत्यभाजाम ग८०॥ इति श्रीमाघकृतौ शिशुपालबध महाकावर प्रतीको यादमा समन्नात्को सा प्राज्ञिभूमि पदस माहार मैरिति बढारम्भ किप दुई रित्यर्थ । विभाषा प्रोमडच घर स्तादिति नइच प्रत्यय तथाई स योजित रकटेच रूमै थाकार । रूप सहमे सौन्दर्य याकार लषयोरपीति वितु । कोणों द्ध धार सटकन्नि मानावा । राष्टिकर्मोनियतागारमिष रेजे समक्षा।। ७६ নীলালিনি। অল্পী মুবিনযাবিল্পিৰা অদ্মা तथा यायनीमाभिधावन्नी नामोइत्यभाजा प्रागचभ्य भाजा राना भमूहा राजकानि । गोलोशेत्यादिना युजमायय: । नेपामनीकिन्य कमा नासा रानकामीकिनीना चलघुभिर्महशिका मनिसार यदि भी पते। ल एम्य मैन्य सम मेनाभि सह श्रपा समूहो यामम् । भिक्षा दिभ्योण । घाम नीति थापगामासतषिशेष विशिष्टाना वारि धरोध प्रशहरव हमोगुरु नरध्वनिमहानिरिमन जन्म होला गुडभियतजयपराजय युद्ध मुहरासीत उपमा । मन्दाक्रान्ना उत्त मेत..
अष्टादशः सर्गः। सङ्घलयुद्धवस नो नामाष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥ নিশীনীঘায়ীভাবদিবিভিন্ন ভাষায় ध्याख्याने सपाटादशः सर्गः1८॥ ऊनविंशः सर्गः। अथोत्तस्थे रणटव्यामसुहृदंणुदारिणा। नृपाङ्घियौधसङ्घपादग्निवत्वेणुदारिणा ॥१॥ देवमादागा तुमुदं युदभिधायदानीकोनविंशति मग द्वन्दयुमनु न इन्दमा चिलववेन वर्ष धितमारम। रेवादि । अप तुमुन्यानन्तरम् । रसोऽरवीवेट पमित सभासः । चन्निध ददिति तद्वितोपनिद्रात । एवमुत्तरदापि द्रष्टव्यम् । तदा रपाटव्यां यहादः मलयो वैजोका १६ । रेप मस्करनेवता इति वंशपर्या देवमरः । तान्दारयति वनेनासहदेणु द्वारिमा वेटारिया बापान जेन । पाहि,पाः पादपा व नेपामोधाः सदासया मधात् भन्म रात देगा अग्निनितन्यम् । तेन तुन्यमिति तुल्याचे अतिमदयः । इत्तस्ये उचितम् । मानिटा दलाग्निदिति तुन्दान बनिना धर्मव्यव- धाने साहारा प्रतिपादिना उपमानोपमेयममानधर्म साहायम तिमाट:- काना चतुही चोपादानाचे यमायौं हितगता पूरोपमा | सा बर. पारमादिमागतोपमामाईति सारा । मगफिन् यत्तटुमै हचम् । पवमं समय कम हिचतवो 1 गुरु प च मया मेतत् लोकस नवमिति दक्षयात् । चकानरक्रमेय यमका धन्यतमन्नारद्वार- नियमःमर्थन दया भवभयानद्वारय तल दमवज्ञपमुद- एडना अपेत यहाका यान्तिपरस्ते मानद पादाना- मादिमध्यान्नगोचरम् । ए विचामाद यमकानां विकलना। था.
शिशपालबधे । , आपतन्तममुन्दुरादुरीकृतपराक्रमः1. बनोऽबजोकयामास मातङ्गमिव केसरी॥२॥ অলীলাকাভিলিঙ্গালী নীঃনিননানিরন। माभोऽभोभाभिभूभाभूरारारिररिरीररः ॥ ३ ॥ ॥ एकाक्षरपादः॥ - + বিননান ঘন নি। অনীং ঘষাল অমৃদ্ধ हिपादयभकमेदः ।।। यापतन्नमिति। धापतन्नमाधानं बम श्रेषुदारिणं दूराव जरी. अपराक्रमोशीलतपौरपान सहालगतसं महारत्यर्थः । बडोबलभद्रः केसरी सिंहोमात गजमिवावलोकयामास बनयोरिष तदन्नर मिति भावः । यतोचकारेण वस्तुध्वनिः ॥२॥ नजाविति ।। नतोवलोकनान्नरंजजनीति जनाः योधाः। जज युद्धे पधाराच । जनानामोजसा जाता जीजीजा सामाजि जयतोनि जोजोजानिजित् । जयतेः किम् । नतोति जानीयोधी । नायीले विनिः अनितमान तापमान व्यतितति यतिथ्यथयतीति थपित । तूदतेः किम् । मस्यामेवाभायस्य स भाभोन चव कान्तिः । नक्षत्र मच भतारेखमरः । नास्तिभीर्यषा तेभियोनिभीकाः तानिभान् गजानु ध्यभिभवतोनि यभीमाभिः । कि । तस्याः भामस्ते जमोभूः स्थानं व्यमीमाभिभूमाभूः । श्ररा: मन्येषामिरीति चमावि तः रोगन्ति गच्छनीति थरिया रथाः ! री गतिलषयोरितिधातोः किम् । तेषां र मर राति व्यरिरीररोरथिक, यातोनुपरुगों के परिपत्र - बलभद्र संवेषुदारिप यार योजुभासमारेत्यर्थः अगताविसि धासोर्सिट विर्भावतोणल वृद्धिः शभ्याससोरदवे घर श्रादेरिशि दीर्घ पुन: भव दी।। भिकारिपादायोतिप्रासभेदः भाभ वापमान प्राप्योरे वाचकात्मवेशल छा सकस है ।
जनविंशः सर्गः। भवन्भयाय लीकानामाकम्पितमहीतलः । निधीत व निधीषभीमस्तस्यापतद्रथः ॥ ४॥ रामे रिपुः शरानानिमहेवास विचक्षणे । कोपादथैनं शितया मद्देष्वा स विचक्षणे ॥ ५ ॥ दिशममिवावाची मूर्छागतमपाचरत् । 'मन्दप्रतापत्तं सूत: शीघ्रमा जविहायसः ॥ ६ ॥ भयविति । बोकाना ननामा लगतां च । लोकस्तु भुवने जने. बन्दमर | भयाय भवम् सम्पदामान : भयं ननयविन्यर्थः । कमेः स. मामाने चतुर्थी च यतयति त अर्थनिर्देथाञ्चतौँ। थाकम्पित. महीतलीकम्म कुर्वन्नित्यर्थः । निधाषण भीमोमयहरः तस्य बलमद्रस्य रथोनिर्धात वापत व्याधावत् । श्रौती पूखापमा ॥ ४ ॥ राम ति। रिपुणुदारी थालिमहे रसोमवेभिति रूपकम् । महाव उत्सवइत्यमरः । पिचवणे प्रगन्दर्भ। विचष्ट ति कर्तरि त्यु- हिनिन्यायकार: यस्नयोर प्रतिय धो वक्तव्य र चचिड: स्याजा. देशाभाव । राम वनभने शरान् यास चिशेप। व्यस्यतेनिट थत पा- र यमरमदोघे सवसं दीर्घः। कोपास रामएनं वेणुटारिष पिस्या मातवा । माछोरन्यतरसामितीन्दम् । महेवा महेष पा। मनी रोप- ईयोरित्यमरः । विचक्ष बधाम । क्षणु हिंसायामिनि धातोः क- रिनिट् । 'यभिधममगदोनाम पादा भ्यायमकमेदः । एवमुत्तर) वापि द्रष्टयम् ॥ दिमिति । मूांगत रामेथु पातान्मोहलपगतम् अतएव मन्द- मतापमल्लपकात येषुदारि याची दक्षिणा दिप प्राप्तम् । सतत मन्दप्रतापममा सूतः सारघिरनूरुष याजेर्षि हायसः का, मायादियानिदिदायर इत्युपमित समासः । शोधमपा हरन अपसा. रितान् । उपमा । 1 शिशुपालवधे । . कृत्वा शिन: शाल्वच सप्रभावा चमूर्जिताम् । ससर्ज वत्रीः फुलाजसप्रभा वाचमूर्जिताम् ॥ ७ ॥ उदा केन द्रुमम्प्राप्य सङ्घचत्यबसञ्चयम् । तेजः प्रकिरता दिक्षु सप्रतापमदीप्यत ॥ ८ ॥ पृथोरध्यक्षिपक्मी यया चापमुदायुधः । तयैव वाचाऽपगमं ययाचापमुदा युधः ॥ ६ ॥ सति। प्रभाजन सह वर्तत इति समभावा महानुभाषा शिने सात्यकिपितामहख घम् मेना। शालोमाम द्यपचोराजा तस्य चन्' सेमा जिता लवा जिचे त्यर्थ । पातएव यलो मुखैः । येनापि क्षार ति सतीया विकासमापि विकारत्वात् । मुहानस्य प्रकार- विन्दरस समभा समानमा हर्षण विकास्तिवतीयर्थः। अजिताम. टारा पाच समज के यूयम सदय इत्याधुञ्चार्ज जगादेयई.| उए मायमकयो ससृष्टि ॥ उलमकेने नि । दिक्षु र प्रभाव प्रकापञ्च मकरमा विदि पता पछु मुकेन भागवतेन राजा दलातेन च । मङ्गुचनी पत्रसम्म हान- सम्पत्ती सहिच यस्य तम्। मप्रताप सपराक्रम' मकर तामसहित च । ट्रम द्रुमात्य राजान' क्षन म प्यादीप्यत प्रजवले । भारे छ । वाभिधाया• शतार्थ नियन्त्रपाद प्रक्षतामतीति–निरव न ले ॥८ प्योरिति। स्वमी भीमवालोरकि माता | उपायुधः दानायुधः सन् । वाचा एथोरात्तथापमक्षिपत धिगिद तथा कमिति निनिन्द। छपगता मुदयस्वास्या धपदा निरुत्सा या तयैव वाचा युधोयशादयगममपरण' यथा । मा बाधि मलायमान सपागतोऽसीति प्रार्थयामारीत्यर्थ । याचि.उभयपदीय ८ यया जनविशः सर्गः। ३३८ समं समन्ततोगज्ञामापतन्तोरनीकिनीः । काधिः प्रत्ययहीदेकः सरस्खानिव निम्नगाः ॥ १०॥ दधानैर्घनसादृश्य लसदायसदंशनैः । तब काञ्चनसच्छाया ससृजे तैः शराशनिः ॥ ११॥ ॥ निरोष्यः ॥ नखांशमञ्चरोकीनामसी तरुरिवोच्चकैः । बभौ विभ्रड्नुः शाखामधिरूढशिलीमुखाम् ॥१२॥ प्राप्य भीममसौजन्यं सौजन्यन्दधदानते। . . समिति । सम युगपत्थमन्नत बापतन्नीराग नोरात दा. पक्षायामनीस्निो: मेताः। वयसाप पुमान् कायिः प्रद्युम्नः। चन दा निम्नगा: नदीः सरखान् समुद्र दर्वकोऽसहायः प्रत्यय- हीत् प्रत्यवरोध दधानैरिति । वन यायधानि वयोमयानि दंगनानि उमाधि देष तः। दनुव टंगमित्यपरः। अतए धन माह का. पानवमायं दधानः मनिक: रस का काञ्चन सादा सुदरवर्षा गर एनिः विझरने उत्स्ट]] उपमा रूपश्योः संधि योग्यवरिहानिरौ विदः शन्दान हारः !! अपेति । मसोमवयं र ताभिः श्रीमो यात्रा अधिवाः पिजीसा मापायच्या यहां ताम् । इन्दिवायौ गिनीमुसाहित्य. मरः । धनु' भासेव ढां चिदमौ शामिवरततररिव वमो तरित चिङ्गालीमितहकारः। पिडीमुझे ते तिपरिवः मुपमाRI प्रायति यरिदगानां समानामनाः रियुगानोमो वापिस भीम भएर जन्य युई गाय । युद्धमायोशी' लन्द मियमरः। .
शिशुपालवधे। पुरः। । विध्यन्म मोच न रिपूनरिपूपान्तकः शरैः ॥ १३ ॥ कृतस्य पूर्वक्षितिर्विजयासंशया अनेकस्य चकारासौ बाणैवीणस्य खण्डनम् ॥ १४ ॥ या बभार जतानेकमाया सेना ससारताम् । धनुः स कपनहितमायासेनाससार ताम् ॥ १५ ॥ प्रोजोमहौजाः कृत्वाधस्तत्क्षणादुत्तमौजसः। • कुब्वेन्नाजावमुख्यत्वमनयन्नाम मुख्यताम् ॥ १६ ॥ यामते नये सौजन्य' ौहाई दधत् न त विध्यन् । न छोयन मानिमिति निषेधादिति माघ । रिपून मसिपक्षान् यविध्यन महरन न समोच म रक्षेत्यर्थः। संदंगथमकदः॥ १३॥ शतस्येति । छको काणिः पूजितिपजिया गया नया रो- उमे तय नियुक्तस्य प्रयुकस का एकसाने काकिनः समायो. त्यर्थः । व्यन्यावानेकस्य बसवाष बाणस्य बाणरम्य गरजातस्य च माय पण्डम' छेदकार। बल बायोईयोरपि प्रतवान् कैचमकतयोः नेपः।१४॥ “येति । या सेना सताने कमाया सतबकपा मनी मारतां कारस बमार तो सेना स कार्णि: धतुः वर्षन धनुषा विध्यनित्यर्थः । व्यायामेन रहितमनायास यथा तथा यासकार भि युक्तवानियदः । धाण भडका तत्सेना बनझेन्यर्घः ॥ १५ ॥ खोज इति । महौजामहामत: माम्ब' उत्तमोजसोनाम रा. योजस्तक्षपादेवाध कलाभिभ्य बाजो युद्धे अस्थममधाम पूर्वन् व्यथ वा यमुख्यत्व अमुख्यार्थिव तन्नाम्न कुर्वन नाम निक्ष मानवामधेय मुख्यता प्रधान हां प्रसिद्धार्थताश्चानयत् । प्रशाम गल' यति मात्र इति लामी। १६ ॥ .
जनविंशः सर्ग। दूरादेव चमूल : कुमारोहन्ति सम्म याः । न पुनः सांयुगीन्ताः म कुमारोहन्ति सन्मयाः ॥१७॥ निपीय तरसा तेन मुक्ताः काममनास्थया । उपाययुर्वितक्षत्व विदियोन शिडीमुखाः ॥१८॥ तत्याबदानः समरे सहसा रोमहर्षिभिः । सुरैरसि व्योमस्थः सह सारोमहर्षिभिः ॥ १८ ॥ सुगन्धयदिशा धमन्बानि कुसुमन्दिवः ।। " दूरादिनि । म कुमारः प्रधानः समयाः सर्वाः याचमरा देश भई दिईन्नि र सधान ताम्बः पुनर्भवः सगरमा साधुगी' श्वौं रणभूमिः । गोला कु: पियो पृथ्वीन्यमरः । न चारोति मगढ्दाः।१०॥ निपौधेन । तेन मानेन तरसा बलेन काम निपीद्य सानास्पया अनादरेप सका वाम परिहलव्या इति मिधेना यध्या इति ली- वन्तोसकारत्यर्थ । अन्यत्र हिताः विहिकोविचचव मत्रपत्वमाययु । पिलवस्तु बान्त्रित रत्यमरः । यिनीगारापास्तु विक क्षव रक्ष्म- व नाययुः । बङ्गयोरपि विचलयोर भेदाभ्यवसायाइयं अति- रेकोपिदिषा चिोरधानां च महतलातुल्य योगिनीमानित ति. - नहि । सभरे जस प्रद्युम्नसावदायर याभिः करयैः सहसा 'पद्या रोमहर्षि मि. रोमावाद व्योमस्यः सरे महर्षिभिः सह साई धारो वरममि शंसितः ॥१८॥ गन्मदिति । दिशः सुगन्धयत् अगमाः दुईत् । सुगन्धातकरी- नीति एयनासर गलादेशः । एम' पर सम्मानि हानि रहित भरि मम दिनरोधाचत प्रदुम्ने चमतत् तम दामावर पूर्यो মিয়া বিষয়। भूरि नवापतत्तस्मादुत्पपात दिवं यशः ॥ २० ॥ सोद्न्तस्य हिषोनालमपयोधरवारणम् । ऊणुं नाव यशव द्याममयोधरवारणम् ॥ २१ ॥ केशप्रचुरलोकस्य पर्यस्कारि विकासिना। शेखरेणेव युद्धस्य शिरः कुसुमलक्ष्मणा ॥ २२ ॥ . नगुणयुक्त दिपमन रिक्ष मति सत्पात । यत्व झन्डाम्नयो कुरामय शोभ्यामन्योन्योपस्कारजनमादन्योऽन्या लवार । परस्पर क्रियाजन- नेऽन्योऽन्यमिति लदापात् ॥ २० ॥ सोहमिति । अपगतामयाभिप्तायोपामा रया मिहमादा येषा ते व्य पयोधरया हिष मनव तस्य कापण रण मोदु नालमा तएव यशच विदामाम पयोधराया वारथ मेघसिधातोयस्य तत् थ पयोधरशरण मत दामू भाव मेघ भण्डल रहन खर्गमाकाद यामाशेयर्थ । कोटि। जाहितीवस्येहि द्वितीयस्थाचोहि र्भाव । नुश्रद्गायादाम्मति । यमकवाकया तक काव्यालयो हाय ॥ २१ ॥ के शेति । विकासिना विविधमार्ग चारिपा, विकस्वरण च कुरुम नाच्दपा पुष्पकेदना प्रद्यनेन यन्यत्र कुसमचिड्रेन तायनेयर्थ । कमवत्य तुरा प्रभूना बोका जना यकिन तस्य युद्धस्य गिरायभूमि अन्यत्र के पुरस्य केशाधस्य लोकस्य जनस्य शिर मूळ परेणापी. डेनेय यिसामायेनेवे रथ । शिखाखापोह परापित्यार । पर्य। स्कारि परिष्क त' भूषितमित्यर्थः । परिपूर्वाकरोते कर्मणि शिट सम्प- र्यु पेभ्य करोती भूषणे इति सुष्डागम याभ्यास व्यवायेापीति नियमा. परिनिविभ्य इत्यादिना पत्वे सिचादीना वाड व्यायामोनि धममा॥१२॥ ८ जनविंशः सर्गः. .. सादरं युध्यमानापि तेनान्यनरसादरम् । सा दरम्पृतनानिन्ये हीयमाना रसादरम् ॥ २३ ॥ इत्यालिङ्गिन्नमालोक्य जयलक्षम्या झपध्वजम् । अद्वयेव क्रुधा सा प्रपेदे चेदिभूपतिः ॥ २४ ॥ अहितानभि वाहिन्यास मानो चतुरङ्गया। 'घचाल वलात्कलभसमानीचतुरडया ॥ २५ ॥ सादरमिति | सादरं साभिनिवेश युधमामापि सम्महरन्त्यपि पर हुन हादिति यावत् रसात् रथे रागात् होयमाना थपलवमाला मदाममहिने ति माव । अतएव विरोधामाभोऽनहारः। अहातेः कम्मणि नरः माननादेशः । पा एतना पैदा मेना तेन प्रदान पाये का नरम्याना मराणा मादं निशेटतो ति दहातोति अन्य- बरमादरम् । हातोपने कारदि कामत: । दाभयं दरोहिया भदे दरवरः । निन्छ नीता ! यते। प्रधाने कर्मपि लिट् । प्रधानकर्मदा तादीन्याइदिकम यामिति परमात् । विरोधामा- रामयोः एटि:02 रतोति।नीय लयमा चिनिन भरनं मलबेतु- दानम् । परीमा झमोमता कमर यासोका रुध दया मायागमायोपिनदोमुत्यहा। अधा प्रामाश्चितका रमा कानी रमनि प्रदे मा. मिति शेषः । कामिन्यः मायण माइतिश्य: ‘যমন: ধ: যুলমাল বিমাৰঃ। লি- fa For सदारंदामोरेदः १ २४ ॥ पहिशानिजि । भानो बमिमामा म जुदा घटगन्नः स्व. मात्रा: NAREमाः घरमामा: जानी रास्तुरङ्गमस्या का मामला मोचतरपा । चतार हतादीन या शिश पालबध। भूरि तबापतत्तस्मादुत्पपात दिवं यशः ॥ २० ॥ सोद्न्तस्य दिपोनालमययोधरवारणम् । ऊर्युनाव यशव द्यामपयोधरवारणम् ॥ २१ ॥ केशप्रचुरलोकस्य पर्यस्कारि विकासिना। शेखरेणेव युद्धस्य शिरः कुसुमलक्ष्मण ॥ २२ ॥ - । म्य भाव गुणयुक्त दियमन रिक्ष मति तपात | यल बादाम्यो फसमय शोभ्यामन्योऽन्योपस्कारजननादन्योन्या लङ्कार । परस्सर क्रियाजन नेयोऽन्य महि लक्षणात १०॥ सोहामिति । अपगताभयानिवृत्तायोधाना सा सिंहनादा यो में ध्यपयोधरवा विष मलव तस्य का रण मोटु नालमशनर गएष यशश विद्यमान पयोधरापा वारण मेघमतिघातोयम्य तत स्यमयोधरशारण सन झामर्ण नाव मे मण्डल घसवर खर्गमाचार यामासस्यर्थ । असोतिलिट। आजादेहितीवति हितीमयाघोहि । सुबद्भावादापतिषेध 1 यमस्वाक्या तुक काहियो सवं ॥४॥ केति विकामिना विविधमार्गचारिया विकस्वर कुरुम लवपा पुष्यकेतना प्रद्य म्नेन अन्यत्र कुशुमचिङ्गन नायनेत्यर्थ । करवाम चुरा प्रभूता चौका जना यस्मिन् तस्य शुद्धय शिरापभूमि न्याय केदै प्रचुरस्य केशाद्यस्य शोकस्य जनस्य शिर मूर्दा शेपरणामी देनेव विषामाल्येनेवे रथ । शिखाखायोडशेसरावित्यमर । पर्य स्कारि परिष्कृत भूषितमित्य थे । परिपूर्वाकरोते कम्मणि बिट सम्प यु पश्यं करोती भूषए इति झुडागम अभ्यासव्यवाये भीति नियमा परिनिदिभ्य इत्यादिना पत्वं सिंचादीमा वाड व्यायायोति विकला । छमभर।२१॥ .
मरयागमारकोपितयेरेरत्यक्षा। अधा पानातिया रचा पाया टिमपति प्रमे मामा विहिप बामिया माये मामि मानितिन भागो बमिमानवास पर पगा. माना: भामा: प्रमाणावरकामीचा चालwnt जनविंशः सर्गः।। सादरं युध्यमानामि तेनान्यनरसादरम् । सा दरम्पतनानिये हीवमाना रसादरम् ॥ २३ ॥ इत्यालिङ्गिनमालोक्य जयलक्षम्या अषध्वजम् । अद्ययेव क्रुधा सा प्रपेदे चेदिभूपतिः ॥ २४ ॥ अहितानभि वाहिन्या स मानो चतुरङ्गया। पचाल वलगत्कलभसभानीचतुरन या ॥ २५ ॥ सादरमिनि । सारं साभिनिवेश युद्धामानाभि मम्पहरनयमि व्यर दुइटादिवि वायत् रसात् रपे रामाद हीयमार अपवयमापर महा महिनेति भाव । श्रतएवान विरोधाभामोऽलङ्कारः । अहाते कमपि र भानजादेशः । मा एतना पैदय सेना न भरमेश धन्ये पो तटस्थानामपि नराशा साद मिटता राति दहातोति यर- भरसादाम् । खातोपर, कति कमावत' ! दां भयं दरोलियो भये परभर निन्ये भीता | नयतेः प्रधाने कर्मणि विट! प्रधानमं पयाख्येय नादीन्याहाई कम्म यामिति पचनात् । विरोधाभा- जयमायोः संसदिः ॥२५॥ लोहि तीस नदया याचिति ध्वज भाग- मासम् । एरोमा झयोमत्य इत्यमरः । याशोध पर जया. भरोगन्धमादमानाः पदाः पुरधामरमाश्रय मि भाव।। १. दिन प्रदान हासदादाकोपेयर्थः । का ममममा मोरयर पदादी ART.
३४८ 'शिशुपालवधे। ॥ लोकप्रतिलोमयमकम ॥ अभमहत्ताः प्रसभादाकृष्या यौवनोदतः। चक्रन्दुमश्चकैर्मुष्टियामध्याधनुर्खनाः ॥ ३५ ॥ करेणुः प्रथिनोऽनेकोरेणुधण्टाः सहस्रशः। करोणुः गोकरोनजे रेणुस्तेन शमं ययौ ॥ २६ ॥ मा तमोमोह मजे मोधान्धाजनीत्यर्थ । बस मानिसोम्येन पूर्व बोकारते लोकप्रतितोमयम काम् । सदा दण्डिना यात प्राति बोम्म दाई बोक्यो चरा यमक प्रतिशोमवार प्रतिलोममिति - हमति ॥ २४॥ - वाभग्न नि । अमरना बराहता वर्तुं सापाच यातां अमन्नत्ता । विशेषममास । अन्यत्राचनिनचरिता | बमोदि । साथ्याध गु- टिधाई मध्य यासा ता धतुर्तता अन्यल मुष्टिमयमध्या यौन नेनोइस प्रसभालादाला सत्य एकल मुवन्यास कन्वेष -वेति भाव । उच्चतरा चक्रन्दुष्ट हारवान अर्ध तुलना अन्यल शु. ऋगुर। अव मस्तुधि तुईनाविशेषणादप्रस्तुत धूर्तास्वन्दि तपनिजला- सोते सभामोति तथा च भाकर्षणस्य विषयगया मान्दनहतवाद . काव्यजिनमनाङ्गिमान गड्डोप्यते ॥ २५ ॥ परेरित । अनेकोबड करेणु परेन मस्थित । सातादेश वचनम ! यमनमाता करियो योडु यद्यरित्यर्थ । करेयुरिया स्त्री ने व्यगर | सहनको घटा करितण्ड सारेणुर्द ध्वत । अतए • नमध्ये नादेशादेनिटोले याभासदोमो। करे पुष्करे यरल्प भीक रोमणोजी जातारेकष घनम । करेवराज गोकरा जामा यर्थ । नने कर्तरि निद । तेनाना पीकरेपरेषु रज एतेन करयां बाहय बचते ॥ २६ ॥ - अम ययौ।।
जनविंशः सर्ग:। ६४६ . धनप्रत्यग्रस्ट गाररसरागैरपि दिपः। सरोषसम्प्रर्बभ्रेरौद्र एवं रणे रसः ॥ ३७॥ न तस्थौ भलतः प्राप्तमानसम्प्रतिपत्तिषु । रणैकसर्गेषु भयं मानसं प्रति पत्तिषु ॥ ३ ॥ घाणाहिपूर्णवणोरकोटरैर्धन्विशाखिभिः । गोधाग्निष्टभुजाशाखैरनीमा रणावी ॥ ३८ । तेति | Y: प्रायःप रहाररस एष रागोयसरपीति विरोधः । सौहारयोविरोधित्वात् तमिन्द्र र नुनै रित्य विरोध' । यतपय रोधामामोतिहारः । एङ्गारः सरते माग्ने र ; गंज- भएडने । हार भन्द रे लवकुसुमेऽपि हि विश्वः । भरो- पारम्भमः हिमै रपे। रोदरस ए मोधरस एय बजे भेनः। का पिसिट ११ नेति । भर्चत सामिभ्यः माने मानसम्पतिपत्तो पूजासौमनी धेलेप, मामभान सम्पतिपत्तिा रणे एकवर्गेषु नियतोतमाहेष, नियत- नियदेश, या। सासु मनमाध्यायसमाओत्साहनिया इति वैन. भनी । प्रसिधु, पदातिय, मानसम्पति पतीनां मानसेपियर्थ में यकीय हितोया । भय न तस्यो पूोप फारसारिपोर. पाय नि निउन्लेयर्थ । अन्यथा यस्तु मोतिपरा मनामे सम्यने घर भत यह भूत रित्तम प्रतिपद्यते । यदम्य सतत शिदिवासमातिम् । मत्तो पर्व मादले राहत हम निति निधारकादिति भाषः । बस भानसम्पतिपक्षपोर्दियशवंगत्या भया कासारवावामदायहेता कार्यान यमन सन्यते ॥ ३८ ॥ गति । रपमेगाटी रपारको पारिवादिमि पूंखा डेपोस। form : डोटराः कुहरामान: गोधाशनामि मिहाकाय गोडे जायामिति । तदापात पापा बनी.
सिपमा । দলবদলাল দা লীঘলীগ। परनिराशनिरापमान्चियातलयान्विना । ४॥ प्रतिलोमानुलोमपादः। विषम सर्वतोभद्रबक्रगोमूत्रिकादिभिः । नोकरिव महाकाय व्यूहरूदभववलम् ॥ ४५ ॥ संपन्या सात्वताद्यमति भाखरसेनया। वपले योडमुत्पन्न प्रतिमा स्वरसेनया ॥ ४२ ॥ मोश सोश हि नि ! हाभिहिताः सुना कर मापाशं विमर्शताकरेव शाभिमामवरा बभूत् । দাভাষারে। मानतिजा नानाविधायदा चिसो बोअसा है समाधानाग इसी । दायाभनेपदम् । जनो. मा मान्द्रा लोना बताया। सामिया रियाताया बार पाविता रटेवा मेश्यु गियरतबमरः । था पाना दानु परन् पनि सामा! बल मतिपाद मादाई गरपापियाम् ।। शिक्षमित इष्ट बना गोमहरनमाविकादिभिः का. दारावादिनः सोमाराम ग्रि गधादि. हरि मोमादिभिरेर दरिदा। इस बलविन्यास - प' इस्पारपत्पग मारादिवर्सनसनम.. हंसरा तेजिश ना बक्षामा भात मरया का. हना हरेक दो मति करते रे। परमे oint र सदा दीति शारादिलाताबास भोपयो सनविंशः सर्गः। विस्तो मायामवतो लोललोकनिरन्तरा। नरेन्द्रमार्ग रथ्येव पपात द्विषताम्बलम् । ४३ ॥ वारणागगभोरा सा साराभीगगणारवा। कारितारिवधा सेना नासेधा वारितारिका ॥४४॥ युग्मम् । अधिनागयजविनोविकमपिच्छचारवः । मप्तिषेधः। या यदूनां संहतिः सरसेन सभावेन थोशुरुत्पमानिभा समानप्रतिमा या खबरपकडूना सा भराहता कध' नियत नि भाष:18 श्रय यदुनायाः प्रतिवमाभियोग युग्मनाह । विसीय मित्यादि। चायाभवती दाधीयसो बोलोकनिरनरा सिस्वरमाला का ने- ताशोकमान्वयः। सा बटुसेना विस्तीर्ण द्विषतां बत' नरेन्द्रमार्ग राजपय रया विरिशेव पपार ससपाम। सममानपि विशेष योग्यम् ॥१५॥ कारत। कोहयो मेमा वारपरवागरचाभोरा दुरपमाहा बारगमीरा जाप माना न भियगकतीच भीगानां দিৰীধাৰা থানা অজাপাৰীয়া ধা ধা ধীদলা रा बारितारिवधा सदगल बा| रामराज्यमकार वदितिवदल खाये पिछ। नास्यासेवा प्रतिषेधीयस्यां सा नामधा नंजन नरटेन रोधिः। बनासेवी का परितारिका सितमा का अनाह योन्य सव' वृतमतिमटेन्या सेविकः कामयः । साना भपातेति पूर्व यान्नद । यस मातितोम्येन चई पनितीमयमकमेवत बह- एन निवादियादिशोकप्रतिलोमयमके 123 !! वधीदि। मजरनीति प्रजोदिजवनाः जोरिनिरिति मि- शिशुपालवधे । पेतुर्वहिणदेशोया: शवः प्राणहारिणः ॥ ४५ ॥ प्रवृ त्ते वि क स झा नं सा ध ने प्य वि या दि भिः व पृ पेविक सदा ने युधमा प्य वि पाणि मिः॥४ पुरः प्रयुक्तैर्युइन्तचलितैलब्धदिभिः । पालापैरिव गान्धर्वमदीप्यत पदातिभिः ॥ ४७ ॥ केनचित्रवासिनान्येषां मण्डलायानऽवद्यता । 'प्रत्यय शिकविः पिछः कलाशारव' । यतएव पदसमाप्तहिए- देवीयामयूरकल्पाः । षटमातापित्यादिना देयीय मन्यवः । माणहा- रिप यहवः शलायुधानि । वा सुषि गल्य गहा त्यमरः । भागवधिनागम् । विभकाऽव्ययीभावः । गजेषु, रुप, एनिमेत: अनमें पाई पाइयेत्यर्थः । यदएपोपमाद्वार। यहोपाहिगजा. भागा इति जयनी ॥ ३५॥ महत्तति । विकसनु जम्भमापोवामोनियमिन् तदाषा तथा साधने सम्पहारे महत्तव्यविदिभिर्विवादरहितषिषाणिभिई निशि- शुध प्याय प्राय विक्रमप्रभून दाम भदोवस्थे। गुहारमो.धमदा. भष्ट स्वन्यते सत्वपम्पनत्वात् साधनेऽपि विधादसा पिरोधादिरोधा- भासः । गोमूनिकचिलबन्योऽयम् । वर्णानामेक्कम यदेवकान्तरम- ईयोः। गोमूविति तत्प्राइई पु करन्नदिदो विदुरिति क्षमा । षों 'इशको पनिये इयं मेष शिनिस्व कानरविनिमयेन पाचने लोकनिष्पत्तिरिताबारः॥ १६ ॥ पर इति । नत्युत परः प्रयुक्त गजादिभ्यः माक्मपत्ति ।। धन्यत गानात्पूर्व मुचारितः चलितः मण्डल चारिभिः यन्यव सुद्ध- रातिरित्यर्थः धादिभिः कातर्यकपटादिदोषरहित रित्यर्थः अन्यत्रारत रागातगुणैरत्यर्थः पदातिभिः पतिभिः कर. मान्धी 14..साक्षरविशरिवादीप्यतायोभत । ४७ ॥
अनविंशः सर्गः ।। प्रापे कीर्तित तमहीमाइलामाऽनवद्यना ॥ ४८ ॥ विहन्तुं विदिपस्तोरण: सममेव सुसंक्तेः । परिवारात् पृथक्चक खड्गवात्मा च केनचित् ४८ अन्य न विधेरोणमतिमात्रा विलासिना। उद्गणे न चमूस्तूर्ण मतिमात्राविलाऽसिना ॥ ५० ॥ 'सहस्रयूरणः कश्चिभूनमूद्दाऽसि ना दिपः । केनचिदिति । खासिना सपनेन धन्येणं मण्डलापानं अद्यता पण्डया। यतेई टः गलादेश । निविहीरेण कोर्ति मन ययो. व्याप्त पड़ीमएड नाप' भट याः साकीत महोमरहमापा धामपना परिन्दामा प्राय माता ॥ विहन्तु मत। नाचहीरेप विदियो निहन्तनी क्षणोनिरितः परि- सा च पहाः सहते. सुटिनान ए सही भूनाच परिवाराको. मात परिजमा। परिवार परजने गन्नकोगे परिवद इति वियः । पता चामा र पक पके विमान उडमा उनलय सन्यादिचारि मध्ये पपातेन्यः । र सहगामनीः मह नयोः समाप्रियायोगात् केजनाताम्मदा वचयोगिता र ४ ॥ चन्दनेहि सन्द न बोरे विनाविना विक्षनगीन जाने टा. तेर धमिरा पद्ने भार मान मतिकान्नातिमाका यत्तिमा ८ सेनाप शोष निमालमत्यन्नमानिया का प्रति मातापिता पवारिता दिधे लता ! सरलिपृक्षानीति पूरः। पासपुरपयोः कर्तरि युद। मरवापर यायिका दिना महपापा मइमरती र. पहना रामयिहरः बासस्नु हासपूरः माप यापूर: 1. मारेक हान्योयोति ! परिना साना रिपोभून समुसा पाश मामः। पन्थस होना मममेकपा .
शिशपालवी ॥ घपुषामन्यापानादिमानामभितोऽगलत् ।। असयोगः रणागण सर इव सावितम्मेदवारिभिः । गजः मधुकराष्टर्शतपत्रमलोडयंत् । ६६, रक्षने गजे भृङ्गसविषादिविषादिनि । रुतव्याजेन रुदितन्तबासीदतिसीदति ॥ ७० ॥ अन्तकस्य पृथी नल शयनीयवाहवे । हतो मियोनिपीडनादिव वस्खादिनिपीडनादिवेतानाशा। खनारतमा श्रान्त दानतोयममितो गलत वस्ववत् मिया पातेति मदातिरेक इनि गानासत्याहातिपयोति । व्वल सयोगाभावादस्योगपिलमेद, । हलोडमरा सयोग ॥६॥ रणति । गजोमदयारिख सावितक्षित रमाद्यं समय प्रभुनार करेपनि तपलाणि मितवाहनानि अन्यत्र कुपण्यानि च यस्मिनु कपि तथा रणानशमलोड यत् सपाक्षोमयत । शेषविशेषणे महा. घरचते रति । गज गरेप पते माइते अतएव विषादिना विषादवता विषादिना यन्त्रा सह पर्न ते इप्ति तस्मिन् सविधादि विषादिनि तल रणे प्रतिसीदति प्रति मति मते सतीता । मलेट सलादेश । मङ्ग कर्ट मि । म लोकेन्पादिमा पछी प्रतिषेध । स्तयाजेन रतन रदिते रोदनमामोय। खानयनाइ पाट्रोदन कमिवेवास्प्रेचा मनकाप्रयोगाथा। मा 1 रुतव्योजेनेनप्रपईवपूर्व कल्यायोमहवेति साखकार ७॥ अनसन बनकस मन्यो सम्बन्धिान शेते मिदिति बयनीय तत्सप खितहत । सत्यल्यु टौरजलमिताधिकरऽनीयर ।' पौ विधाले तताइये मतहजाः दमयसमादिषा महङ्गेनोः मतमोत्तमोयु: .
जनविंशः सर्ग: -- • दशनव्यसनादीयुमत्कुणत्वन्मताजाः ॥ ७१ ॥ अ भी क म ति के ने ई भी ता न न्द स्य ना श ने क न त्म का म से ना के म न्द का म क म स्य ति ॥७२० ॥ अईभ्रमकः ॥ दधतोऽपि रणे भीममभीदणम्भावमासुरम् । हुताः पररभिमुखाः सुरभूयमुपाययुः ॥ ७३ ॥ भत्कुष्पाइप मारपर्यः । सनरत पायिनः पटात्रयाः कोरविशेषामा फुपाः। कालेयजातदन्ने ४ सयाजनौ च मतपः। तत्हाड. ग्याददन्नौ तथा वहम अनकम्य शयनीय पेतात्मेहासामे च मिति सपुरः || पय युग्मेनाह। सभीके न्यादि। भीका निमीका मतियम्य ते. नाभीकमनिकन मिर्मयचित्त न । पिकः कम वयः। इसे दोप्ने । भीमानामानन्दस नायने। नशेर्यन्नातकर्म रि म्युट । ननो दीय भामा भामा विजयितापूर्ख कामा सेना यस नमिन कमन्स काम- सेनाके । पूर्ण अनुकम् । मन्दाम मन्दोत्साहम् । पूर्वरदेव कम् । यानि निरापुर्या रप रत्युत्तरेप सबन्धः। यत तो भद्रपम. भयंपादभमपामावाददानामेव मायादर्दभ्रमकम् । टहारसु . सोभए सादेव ॥ २॥ दधत मारणे पूजकारे भीशमादन्न भोम' मयहर' दागरमचरकम्बन्धिन मा पुरुषकारताम् । मा) रोसारिया- पेष्टाम्य भमायजन्ता, विजयनी । पारपञ्च दक्षतः दधाना र्याप पत मभिः मिसपा स स्थिता: ताः वीरा रहि : - .
शिशपालबधे।
। युग्मम् ॥
येनाङ्गमूहे व्रणवत्सरुचा परतोमरैः ।
समत्वं स ययौ खड्गत्मरुचापरतोऽमः ॥ ७४ ॥
निपातितसुद्दत्वामिपिटव्यभ्राटमातुलम् ।
पाणिनीयमिवालोकि धोरैस्तत्समगजिरम ॥७॥
एष सुराणां भाव सुरभूय' हरव देवत्यमुपाययुः । वर्ग यायम
रासुता इति सरपादिति भावः। भुवोभावे इति क्या थवा.
रभापि सरभूय मुपाययुरिति विरोधस्य भावशन्दस्वार्थान्तरत्येन परि-
द्वारा विरोधाभासः॥ ३ ॥
मेनामिति । रुघा मह वर्ष ते योन सरुघा तेजसिना येट
पोरेण परतोमरैः शशस्त्र' वणवत्समणमङ्गमूहे अदम् । यः क-
मर्म षि लिट सम्पमारणम् । खड्गतसरी पड्गमुटौ चापे च रत:
पडगत्मरुचापरतः खड्गेषु प्रहारेण युई दुनियर्थ । तारा
खडगादिष्टौ स्थादित्यमरः । स धीरोऽमरैः समल ययौ पौर।
पति भावः । लममायसकयोः संधिः ॥ १४॥
निमातितेति । निमाविमा वीरश्यामिता: लहदादयोयत्र तस
चोकम् । थभिमुखबन्धोरपि रणे बध्यत्वादिमि भाषः । प्यन्यात मिपा-
तिताः लक्षणामाने शब्दमाधुत्वाय उनकता मृतसरूमेणो चारिता सह.
दादिशब्दा यत्र नदित्यर्थः । यतएव तत्समराजिरं रणागण । पापिनि ना
प्रोक्त पाणिनीय अष्टाध्यायीव्याकरणमिव । तेन प्रोक्तमिति कात्ययः ।
धीरे धरेदाचोकि दृष्टम् । उभयत्रापि धीर रवगाहत्यादिति भावः ।
शोमन इदयं यस्य स सहन । सहद्दई दो मिवामिलयोरिति हद
অম দুৱাৰীনিম্বানিন। জ্বালানি দ্বাৰী মম। ঘানি
•पये नि मखर्कय निपातः पितुर्माता पिटव्यः स्यामातुर्माता तु मा-
तन इत्यमरः । पिलव्यमावलमातामहपितामहा (इति ध्यडुलजन्नमि-
पाता । विभत्तीनि धाता । म नेहादिसलादौणादिको निमात ॥ ७ ॥
सनविंशः सर्ग. । . अभावि सिन्ध्वा सन्ध्याभ्रसग्रुधिरतोयया । इते योडुञ्जनः पांशी स युधि रतो यया ॥७॥ विदलत्पुष्कराकोर्णाः पतच्छसकुलाकुलाः । तरत्पत्ररथानद्यः प्रासर्पनत्तवारिजाः ॥ ७७ ॥ अमृगजनोऽस्तक्षतिमानवमज्जवसादनम् । रक्षःपिशाचं मुमुदे नवमज्जवसादनम् ॥ ७८ ॥ चिवच्चापैरपेतज्यैः स्फुरद्रतगतहदम । यभावीति । सन्ध्याधसडक सन्ध्यामेघमय रुधिरमेर तोय यथा- सया सिन्ध्वा लिनद्या यमारि भूतम् । भावे चुडि चिण। यया सिन्ध्या हशोरणजीति युधि हतिरोधके । रुधेः किम् । यांगी - ससि कृते सति म जनो वोरलोकोयो रतः पत्रकः व्यभूदिति षः । उपमायमकयोः संसृष्टिः॥ ६ ॥ विदसदिनि । पिटलावदीर्थमाः पुचः करिहताय अन्यत्र विक्रमद्भिः पद्मराकोः ध्याताः। पह शवकनः नोटाम्पि. गई: कम्वुस ताकनाः । तरनि अवमानामि पवार यानानि रवार चन्यात पसरपा थराइसा यास ताः रारिजाधिरतोयजन्या: पन्याल रखानि परजामि पास नाः सद्यः प्रार्मन प्रापइन् । थत मदीना इकन दीनां पलेयः ॥ ७० ॥ वगिते। सस्तक्षतिमान् थसमजावान् तमोपोरजनोहपर समादम घरम्य पेसागस्य सादम सादर यथा पात्तथा सामान •भयोमस्तायोमदाररुयोरदम' भाम् । कतर छुट । रास पिशवाय रक्षपिशाचम्। माहारे इक बगाव । मुसदे सहर्ष । यस मोदस वमनवाशशरेववाहाश्यापोतक हानि तर यमदेम सम्बते 100 पिमिति । यतज्यपगतमो।। मी या पिसिनी पर शिशुपालवधे । पयोदनालमिय तहीराशंसनमायभो । ७६ ॥ बन्धी विपन्नेऽनकन नरेणेह नदन्तिक। अशोचि सैन्ये घण्टाभिर्नरणेद नदन्तिक॥०॥ कतैः कीणी महो रेजे दगावै च दन्तिनाम् । क्षुणलोकाभिर्मत्योर्मुसलोनूख रिव ॥८॥ युवमित्य विधूतान्यमानवानभियोगतः । चैद्यः.परान्पराजिग्ये मानवानभियोगतः ॥८॥ इत्यमरः । चामचित्र विचित्र फुरति रकान्येच मत उदाः सम्पा यमन् नत् । सम्मा गतहुदा हादिनोन्यमरः । तताल वीर। प्यास्यते व्यवति बोराशंसन भयवरा युद्धभूमिः मा वीरासन युद्ध- भूमिर्यातिभयप्रदेत्यमरः । पयोदजालमिरावी ॥८॥ बन्धाविति । र सन्ये वन्धी विपन्न मते सति बनेकेर नरेण बनेकरित्यर्थः । जातायेकाचभम् । तदानके तम्य मृतस्य बन्धौर- निके पयोचि किच्च इतादन्निनोवल समिन हतदनिके सैन्ये पहा. मिर्म बेणे न दध्वने । रयते लिट् । यत्र इतदन्निके रति विशे- पपगत्या घण्हानामरणदहेतवालदार्थ हेतुक वायचिन यमकेन संस- न्यते॥१०॥ कतरिति । हिन्द्रा टन्निनां दर्गावन की सामही रण- भूमिः क्षुसाः पिटा चोकामको जनमायायः गयो ममलोबुराल की रेजे । योऽप मुसलोऽस्ती साटन सत मित्यमरः। पल मुस.. सोनखल रिति राजदन्नादिपाठेऽपि सर्वकूठाने त्यादिसतादेव व्यभि- 'चारजामकात्परनिपासव्यत्ययः ॥ ८॥ युद्धमिति ! मानवान सिमानवान् चैहायुद्धातमा सन् विधूना अभिभूता अन्ये वैद्यनिरिता मानवा यैस्तान् । वितान्यमान- जनविशः सर्गः ॥ अथ वक्षोमणिछायाकुरितपीतवाससा। स्फुरदिन्द्रधनुर्भिन्नतडितेव तडित्त्वता ॥ ८३ ॥ नीलेनानालनलिननिलीनोमलनालिना। ललनालालनेनाल लीलानोलेन लालिना ॥ ८४॥ वाक्षरः। 'अपूर्ववेव तत्कालसमागमसकामया! वान अभियः निमकान परानरोन् अभियोगतोमि योगादभ्यरोधार पराजिग्ये जिगायेत्यर्थः। विपराभ्यां नेरित्यात्मनेपदम् । पछिटोजे- रिति अदम् ॥ २॥ वच भगवदभियोग पञ्चभिः कुत्तकेनाह। यदेवादि । अथ चैद्यना यानन्तरं वापा राजन् परः पुमान् दृश्यतेति पञ्चमेन समन्वः। नट्स- प्रस्ताचिदिनष्टिश्वोमणेः औस्तुभम्य छायया दुरितानि व्या. मानि पीतवासांसि पीताम्बराणि यस तेन | अतएव स्फुरता इन्दन तग भिद्राः सङ्गनास्त तो यस तेन हिचता मेवेनेव पिने- न्यर्थः। नीलेनेति । पुन: कोरगेन पापा नीन सामटेन तदा ना मान- रहितं यचनिन नल निलीना घामद्राः इवाननीयुचनायनाचार- योयस लेन बनाननलिन नितीनोदलनातिना समसौरमनोनपरिध मधमाशेयर्थः । लडनानां विलासिनीनां स्नो लाउनेन उपा- ननेन वशीकर नेत्यर्थः । शच मदन टीनाचोटेन मोडावोन तीचाज्ञानेनेति पाडेलोलानां निसानामानानेन धान देनेच ना. नयति भवानिति चाहिना मनानुमिनेन्नई घदरातनामोर र: घपूचीति । विच छपूर्वयेत्र पूर्व ममागमा मत्कार ममाग में कामया भाभिवाश्या नियत्रिया रितीनि मा दादर- .
शिशुपालवध। दृष्टेन राजन्चपुषा काविजययिया ॥ ८५ ॥ विभावी विभवो भाभोविभाभावो विवोविभिः । भवाभिभावी भावावोभवाभावोभुवोविभुः ॥ ८६ ॥ हाक्षरः। उपैतुकामैस्तत्वारनिश्चितैर्यो गमिः परैः । देहत्यागकृतोद्योगैरदृग्यत पर:पुमान् ॥ ८७ ॥ पागनालोकितेन वपुश राजन् दीप्य मान । व्यत्र प्रस्तुतजयश्री वियेषण साम्याद प्रस्तुतारकामानिनी पतीले समामोक्ति प्रतीयमा नाभाष्यवसायादपागदर्शनौतमक्षा च ॥ ८ ॥ विमापीति विभागोऽस्यास्तीति विभाषी प्रभाषसम्पन्न विभवोऽया स्तीति विभत्री ऐश्वर्यवान् भस्साभेवामा यस्य स भाभीनधानधदुपल न्य । विभा विशिष्टामा भावयति सम्पादयति विनय ति विभाभाषी नस्य भामा सर्वमिद विभातीत श्रुते । भयोण्यन्नात शिनि । बिमा पहिया वाति गम्छताति यि । पक्षिाहम इत्यर्थः । ग्रातोपस- में भी निभीक भव महार चभिभवतीति भाभिभावी भक्ताना ससारनिर्तयक इत्यर्थ । भुवाणान । मावान् जनून बघ िित भावाद विश्व वाता| भावोजीडारियाचेटाम् त्यभिप्राय अन्त विति वैजयन्ती। 'यते कामणि या । भवाभायोऽस्यासीति समारन सरपट इत्यर्थ । अर्थ धादित्वादच भय । भुवोभूमेदिभुता ॥ ६ ॥ उपेविति। । एसम्भूत पर पुमान् परमपुरुषोहार । तपार तस हरे पार अन्तमुपेतुकाम जिगीष भि । थन्यात रिक्षुभिरित्यर्थ । शाममनसोरपोति मझारलोभ । निचित योबु छतनिश्चयरित्यर्थ । थन्यात निश्चिततत्त्वं । सक कादयविवहित कर्मयिक । यहा पीना. गाव विभका भातर इत्यादिवदूहायता स्फुटीरत तत घण्टामथे स माम विलो विदित त्याला 21नोटोगरोदते । छान्यत ८ जनविंशः सर्गः: तं श्रिया धनयानस्तरचा सारतया तया । यातया तरसा चारुस्तनयाऽनधया श्रितम् ॥ ८८ ॥ गतप्रत्यागतम् । विद्विषोऽदिपुरुद्दीच्य तथाप्यासन्निरेनसः । अरुच्यमपि रोगन्निसादेव भेपजम् । छ। . मुमुक्षुभिरियर्थः । यो गभिः सदावद्विापायवदिया। दन्यात थान. पदः । योग' सम्हनोपायध्यानम् हनिमुनिमित्यमरः । परैः शत्रुमः। प्यन्दन परमयोगिभिः बहालत परेभ्योतिउतन्य बन्दल. साक्षात्- साः। तमेव बिदिवानिमामेहीति यते। पर्यान्तरमतीनिध निरेव न प्लेष पाभिधायाः पक्षा नियन्त्र यात 14 युग्मनाह । नमिति । नया थानन्दमान्द्रया। छमस्तरा बनी. पकान्या । भारतया मारचेन सर्बोत्कर्ष गुपेन यातया प्यालया। चार- सनया रम्यक चया। सादासोपार्जनासंयोगोपधादिति विसादगी. জা, হলথয়া নিয়া মহা সজিব মিয়া বা কৰোৱা विनमानिद्रित तरिमुवीरे तात्तरेय हमखः। अथापि प्राति मो. पेनाइलो तिनोम यमगम् । एतसमपन्न मागको ८८ विहिप रति तोहरि रहीष्य हिच! परयः। पद : दिन्नि साहिपियोनि शिपम झर्जुमादेशः । तथापि दिनोपि निरेनमोनिका. पामन । माय मोमिद शान। मार। परमिति । रोवत रह रयम् । राजसूयेन्दादिमा पानो: पास्ति। वरच्यारोरमान मरि भेजमोदधम् । भेजोमय. दामोदरः। निदान समारे रोग नीति रोगम पारो र! पति पापानीति वचनादिति मा बमत्तयार .
शिशुपालवधे । युग्मम्। 1 विदिनन्दिवि कनीके तं यातन्निजिताजिनि । विगदङ्गविरोडारीयोडायोननिमेति न ॥ ८ ॥ प्रतिलोमेनायमेवार्थः। नियुज्यमानेन पुरः कर्मण्यतिगरीयसि । अारोप्यमाणोरुगुणम्भवी कार्माकमानमत् ॥८१॥ तत्र बाणा: सुपरुषः समधोयन्त चारवः । हियामभृत्सुपरुयस्तस्याकृष्यस्य चारवः ॥ १२ ॥ विदितमिति । किञ्च योद्धा बोरो यो हरिः नति परेको मन्मता ति नाति । नितरां जिता याजयो येन तमिन निजिताजिनि बने. काजिपिजचिन्यायधनो सैन्य । सचिनी सैन्य चक्र' कामो. कम्तियामिायमरः । यानं योगुभागलम् । दिपि स्वपि हिदिन म. ल्यान घिगद निरामयत हरि गषि मुनि। रोकारो जेतारः केन पीयर्थः । प्रातिलोयल्य तय पदार्थ वाममार्थाः। एतदपि लोक तिमीमयमाष पदपदार्थादि संवादस्तु वैचित्रोविशेषः । लक्ष पन्तु निध्वनादित्यलेयोतमनुसन्धयम् । १० ॥ भियुज्यमानेनेति । पुरोग्य अतिगरीयमि कर्माणि पति ন জজৈন্ িজলযান নিযুত্র নানা মাধ্যথিয়া যায়। यिकता भर्वा सामिमा थारोप्यमापोधिनियमाप उर्मान गुणोक्या यकिन तग । यन्य ध प मानमोन्दोदिक. । कर्मणे प्रभा- aar कार्मुकं धनुः । कर्मप अकम । धामपन गुणा पादाफाशन- कोरिकमभूत् । अन्यत्र प्रपनना । पात प्रशत काम करियपणमाघाद प्रस्तानियोग्यपुरषोते. समायोति ॥ MARतब कार्य के योभनानि पदयि येवा ते एपरुषः एपमा । बतएर पासोतिरमया या स्मधीयन निहिनाः पापER तरा । .
जनविता संग पश्चात्क नानामप्यस्य नराणामिव पविणाम् । योयोगुणेन संयुक्तः स स कर्मान्तमाययो । ८०॥ प्रापे रूपो पुराप्रपाः परिपूरी पर:परे! रोपैरपारैरुपरि पुपूरेऽपि पुरोऽपरैः ॥ ६४ ॥ ॥ इक्षरः॥ 'दिड्मुखव्या पनस्तोदणन् हादिनोमर्मभेदिनः । विक्षेपैकक्षणेनैव सायकानहितांच सः ॥ ५ ॥ কান্ত কাঘায় দ্বিগ , র বদৰীৰ মীনুন। যা विधानद्वारा पवादिनि । मेरापा पुमामिर पानीमा मिषन माद क्या प्रस्थापितानामपि धन्यवावधीरितानामपि । पविषा मित्र या मध्ये वर्थ । योय पसीनय गुऐम दया दाण्यादिना प युधः सहसपती नरयास हरे कन्न' वर्ष समोपमायचो धागता गुपयोगादाकरमाशष्ट वयसान्निगते । सेपरली. 1 । माप हि पुरा पूर्व पी माहामायनेकरूपवान परेशानि- प्याप परिपूरयति धाम मवानिति परिपूरी मवाद । परयतेदिनि । परः परमपोर पर शव भि प्रापे माल थपत्यथ । बप • रम्य' भनुभि लि पारेरनन्नरोप रियुमि पली रोपाईयो रिमर । पुणे उपरि पूरे (ल। पाते कर्मणि विद । वापरातुनकोशार ! दिगनि । मरिदिपमापिनो दगनबापान । पहिलो वान् निमितान् नराम। हादने त हादिन पहनायत सिमादातर । मम्मे पेदियोमम्म सानविदारकान् सादर नद. तामर सपना विशेष निराम। अल सायना परिवाना .
शिशुपालबधे। शरवर्षी महानादः स्फुरत्कार्मुककननः । नीलच्छविरसौ रेजे केशवच्छलनीरदः ॥ ६ ॥ । गूढ़ चतुर्थः ॥ न केवलञ्जनस्तस्व लघुसन्धायिनोधनुः । मण्डलीकृतमेकान्ताबलमैक्षि विषामपि ॥ ७ ॥ लोकानोकी कलोऽकल्वकलिलोऽनिकुत्लालकः। कालोऽकलोऽकलिः काले कोलकेलिकिलः किल ६८ पकतानामेव तुल्यधर्म योगादौपम्योपगमातुल्ययोगिताभेद ॥ २५ ॥ गति । परवर्षी पायवर्षी नीरवर्षी चार भीरे रोषाण रति विश्व । महान् नाद सिंहनादोगति च यस्य स महा नाद । एक रती कामुकतने धन जौ यस्य सः । धन्यवेन्द्रचाय चित इत्यर्थ । नीलकवि यामकानि । यस्य केशवस्य छन' कपट यग्य से भोरदा के परसमोरदोहरिघोसौ रेने रय रक्षात्मत" दिदीऐ इत्यर्थः । यल छम गब्दम इरिवामन मघत्वारोपणा नादिचन्द रसत्यत्वप्रतिपादमरूपोपवासद्वारा लिपाद्यन्नर्गतचतुर्थ • पादाक्षरवार दचतुर्थाज्याचल विशेष शब्दालदार ति मरः ॥१६॥ नेति। छy शीघ्र भन्धत्ते यस्तस्य लघुसन्धाथिममय 'हरे धनु- रेप कैवर' एकान्ता भण्डलीलत' शीघ्राक नियमेन पचयीकत' नाह। कर्माण नुड ! किन्त विषा रमधि मण्डलीका साक्षा- देकल पुनीशतमैक्षि। छात्र धतुर्व लयो प्रकृतयोरेत तुल्यधर्म योगात करलप्रकतासदा तुल्ययोगिता 2 II युमिनाह। छोकेति। छोकानालोकते इति लोकालोकी चोक्य- दयों कोमपुरमापी करकेन पापेन दम्भ न वा कलिलोन भवतीति पाहरविल:। कस्क. पापापये पाये दाति विश्रा लिक L जनावगःसगः। .. हाक्षरः। अक्षितारासु विघ्याध द्विषतः सतनुचिणः । दानेषु स्थललक्ष्यत्वन्नहि नस्य शरासने ॥ ६८ 1 युग्मम्। घरगेविवरोवैरिविवारी बारिरारवः । -विववार वरोवैरं वीरोरविरिवौर्वरः 1 200॥ सारः स्वस्टिनीलमज रम्य । कासोनोटाब: नामको नामि दता रख सोहः निरय .. अबरशः वयम- रोन हदई. काटे मल्याटे कोटला राहीरया विसति मोति कोलदेटिनिः। स्टिस यस्त। विमानाचरएस. वन्य:दिरानुपाम:12 यतीति । परिवरित तिवारा नीति नलियो मिपावरलं या मलमर । नान् हित य छन् बदिता नेमलीनिहार या प्रकार | तपाहिल्स करे दानेषु, वितरच, एक दरद विपु विश्यहम् । यदा- दम्बरमदानगौला दाटे यार I TEने सरक्षेमे नरि सहरसमेव तोधिEEE मन्द । नोवामाई- देवगतम् ।। पर रति। परानु रातो दररोबरर। रादाने सातोन्तुष- हो । योनिमोनोरन्य । वरिष. नु सिगारदान रिमिरी। वापरा पर। पूर । हमें वारपोरस सरिर ! बर. और मूर समः। दश मा. याभो मह मिमगहरे हमर । स पर दौर: धमा रगत र परिश इन्द शिशार विदारयामा परेका पक्षाना !1.01 1 पालनमा वाक्षरः। मुक्तानेकशरम्माणामदरश यसान्दिपाम् । नदीयन्धनुरन्यस्य न हि सेहे सजीवताम् ॥ १०॥ राजराजोररोजाजेरजिनोजरोऽरनाः । रेजारिजूरजोर्जार्जी रंराजर्जुरजर्जरः ॥ १०२ ॥ हाक्षर उड्वतान्छिपतस्तस्य निघ्नतोद्वितयं ययुः। मुक्तति । समानेकपर विवाणम् । तस्य हरेरिद' मदीय' धनु: भूयमा विषा प्रापन हरत् । तथा हि धन्यस्य परस्य सजीवतां न मेहे। 'यथ वा यन्यस धत्तषः सभीषतां सख्याकत्व' हे। लिन, नीति जीयः सानौवीं स्वीति पैजयनी । वाकार्य हेतक कायलिङ्गम् ॥ 1.10 राजेति। न जायते इत्यमोनादिः। व्यन्यपि रयते इति बने प्रत्ययः। न जीर्यते इत्यजस अनन्तः । पचाद्यच। माति रजोय म्येन्दरजारजोगुणहितः । रेजनीति रेजाः निष्ठाः । रणदीप्तो मचाद्य । ते च ते दरयश्च तेषां नूरोहिंसन' तेन जात रेजा. रिनूरजम् । नटूल बल एलयतीति रेजारिनूरतोजाओं। एजे- निः अजुरावधान् । जर्जरो नभरतीति घजर्जरोडदः हरित माजेर जिरे रपाये गजरावी; राज पोः रोज बभल । रुज भड़ लिट । व्यवएव रराज दिदीपे । धरानुप्रासः ॥१.२ ॥ उतानिति । उडतान हप्ताम् द्विषत: शबून मिळतो हिंसवः। जासिनि महनेति सब निसिमहामविपर्यायस पहपोपदेशानि- । तर शेषकर्म पि हितीयेव । तस हर शराः। पामार्थे धातो मा पाने ति धातौ सहि रुधिर रहा धातो पा रक्षणे मिस जगति हितय ययुः रुधिरमपिवन भुवनमरचयति ले पार्थः । यस R जनविंगः सर्गः। ३७३ पानाचे रुधिरन्धातौ रक्षार्थे भुवनं भराः॥ १०३॥ क्रूरारिकारी कोरेककारकः कारिकाकरः । कोरकाकारकरक: करीर: कर्करोऽरुक् ॥ १०४॥ हरक्षरः। विधातुमवतोोऽपि लघिमानमसौ मुवः । अनेकमरिसङ्घातमकरोद्भुमिवर्द्धनम् ॥ १५ ॥ दारी दरदरिद्रोऽरिदारूदारोऽद्रिदूरदः।' पानयोरभेदाभ्यासायेन रघिर सपनयोस्तुभयोगितारधारा सल पा नार्थ यादिवाक्यस्य मनु वधेन मुदनमरदति सभापंग चार सोक्षपदाम गुप। पत. सललाव रन्दानां सौदर्दसच्या इति रहपात् । १.२ कप मे नाह। रेति। ऋरान् थरीन् किरवि पिक्षिति रति सरकारी रितेर्सिनिमयदर । थोम् मरेकारत. एक पचा। परोते न्। कारिश यातनाः करोति जुटानामिति वारिसर । का रिका यातनारचोरिदमर मोदित्वादिना नामाचे टहान्यः। सारिका कियाः। घावनिहरिपद । टवार दि ट्रेषित । और पारो पो यस्य स और कारगर हमरमारमधोयपाईप-. रिन् । पहिः मन्यया | हरिपोवान् सरति शि. वरोरा । बसंपए । रोप वर्षसः। पर एक दम जोगितारमा। पाशरानुमायः 11.0. रिवामिति । मुगेन्मदिमा सुत भारावर रिचादम- पोप मुनि बाटोयको यो गगन र कई' बद्ध परिबहाव ममिन भारपार रवि शिरोध' मा सफरोदि. बरोबस तिमाशेलार 11 दररोति । दारोबादारमान ! भूमा भापक। दोष . .
३७४ • गशुपालबध । 'दूरादरौट्रोऽददरट्रोदोस्हाररादरी ॥ १० ॥ एकेषुणा सङ्घतिथान् द्विषोभिन्दन्द्रुमानिव । स जन्मान्तररामस्य चक्र सदृशमात्मनः ॥ १०७॥ शार: गौरिरशिशिरैराशाशैराश राशिशः । भरारुः श्रीशरीरेशः शरेऽरिगिरः शरैः ॥१०८॥ दरिद्रोनिीकः । दरोस्निया भये जब इत्यमरः । उदारो महान् दाना ! दारोदाटमहतोरित्यमरः । बद्रित दुःखेम रयते - रदोहदोहिदूरदः। रद पिलेपने सहप्रत्ययः । थरौद्रः साधून सौम्य रोदसी रणनीति रोदोरुत् विश्वधामी। धे. किम् । ददा. सोनिदादाता। ददातेरोणादिको रुमत्ययः। यादोसास्तीति यादरी सन्मार्गादायान् म हरि• पारिरेव दार कामरिदार दूरा. हेर अददरत् दारयति । दारयतेसा चडि फुटदृन्य प्रथमदतः। स्थ शामित्यभ्याभस्यात्वम्। थरिदाति रूपकमालङ्कारोधक्षरानु मामय 1050 एकेषु पोति । स हरिरकेषु पा एकेनेव गरेप महाना पूरणानु सट्वनिषान् सवयः स्थितानित्यर्थः । बहुगगणसवस तिथुगिति ति- .घुगागमादेव चापकादमयावपि सवात् हटस्यियः । विष: गाबून् दुमानिवेढयममा । भिन्दन विदारयन् जन्मानरे समय दायरस मन: म च । एकसरेणाने कारि हुमभेदस्तु जन्मान्तरभावनया यान इति भाव । विभेद ध पुनस्तालान स एकेन महेषु पति, रामायणे ॥१०॥ भूर इति । घृणातीनि शरामा दुधातक ! शरार्धातको हिंस इत्यमरा। यूपन्दपोराररित्यार प्रत्यय । श्रीशोरवेशः श्रीपरीरेशः वहीसापनाथ, भूयोर: गौरिस प्यः अपिशि स्वीही प्रामादि. शोध वा इत्याशादिगनबापकः। अशोतेः अर्म एडया शरैर्वा ।
जनविंशः सर्ग:. ॥ वाक्षरः॥ व्यक्तासीदरितारीणां यत्तदीयास्तदा मुहुः । मनोचतोऽपि हृदये लेगुरेपान पत्रिणः ॥ १०८॥ नामाक्षराणानालिता मा भुर्तुरतः स्फुटम्। अग्रत पराङ्गानामसनसन्न मार्गणाः ॥ ११९1 ॥ अतालव्यः॥ थाच्छिा योधसार्थस्य प्राणसखमाएगा। परियिरत पत्र शिHिI नाताकवचनम् । राथिमः समशः धारा भोघ गपूरे मधान ! भर हिंसामानमयोर्पित धातोलिट् ! पर रातमास:.1.c0 यति । तदा मरिमन समये एषां धरोणारिता शलता मला बामोए । यद्यमानस हरैरिम नदीयाः पतिपोवापा: मनोहरम्ति कायादरनि रति मनोहतोमारका प्रत्यर्थः । हरतेःविार। मनोचाः तीवने। अतएप भमोहनोऽपि हृदये ममसिम गुर्न लग्नाः इति ft. रोधः दलोनिभिद्य निर्वग्म रित्यः । हृदयं दक्षमि खाने रतिः । विरोधाभासोचहारः। १६॥ मेति । भर्तुः खामिनोनामाक्षरापां मदे लिपितानां मनिहा. भासिम्य तिरोधानं मा भूदिति बुढोत्यर्थः । अतः मार्गपाः हरिमराः' भराङ्गामा चरिशरीराधां असून प्राधान् अम्टहत। परे । मा .रजम् | समापिटेपस्य • चाराभानिमित्तस खामिनामाक्षरमाटिन्य- परिहारात हत्येच्यते स्फुटमिनि। यस तासव्यामाभावादतास्थ्य নি দিয়ানী বালিহিৰি নামি অঙ্কন एसायमियम रति न दोषः। 11.॥ चापियो नि । सागणाः पापा योधसास दोसर्गस मापा बाटि गारकायोrn.1 arms wr.| --- .
• शिशुपालवध। मेकागारिकवगमो दूराज्जग्मुरदर्शनम् ॥ १११ ॥ भीमास्लराजिनस्तस्य बलत्य ध्वजराजिनः । कृतघोराजिनश्चक भुवः सरुधिराजिनः ॥ ११२॥ मांसव्यधोचितमुखैः टन्यतान्दधदक्रियम् । शकुन्तिभिः शचुवल' व्यापि तस्यैषभिन्नभः ॥१२३ दाददोदुहृदुद्दादी दादादोदूददीददोः । गारिक: वोर इत्यर्षे निपात्यते इत्य के । इकटमात्यये सदिच निपात्यते इसपरे । सुष्यमै कागारिकहत् । तुल्याः पतिः। दूराङ्गमावदर्शन- महम्मत जम्म मोमेति । बिनोहरिः तारानामाना व्यपदेशः । भीमा प्रव. राजयो यस तस्य भीमावराजिनः । कोचि विभताविति हमागमः। वराजते यत्तस अमररानिमः । नानील्ये पिनि!! ना कोरा बाजियुमं येन तस अतघोराजिनः। पूर्ववन्नुमागमः। सस्य बलस्य मैन्यस्य सम्बन्धिनो पक्षमभूमोः वरुधिराः सानायके । पतष्पादय- मकम् ॥२॥ घामेति । भोममधो मनम्। जमरत एवम इदमदया तलोषितानि परिचितानि भुखामि चञ्चयः यस्यानि त येषां ते। यान्तिभिः पार्ट मिः शून्यनामचेतमत्व' व्यन्यन्न तुच्छापममूतत्वे पादपत् याएव चक्रियमस्सन्द मल, मनं व्यापि बातम्। यात्रोतेः कर्मणि मुडा तय हरिशुभिः नभोवापि । घोष यक्षियां ममोक्लयोयोतिर वल्यधर्म योगितातुल्य योगिताभेदः । ॥१३॥ दादद इति दद्यते इति दादः दाम म् । दर-दाने रति कर्मणि धम्। दाद ददातीति दाददो दान प्रदः। यातोग्नुपसर्ग कः । दुद- हादी इस हरतापः । दुञ्ज उपतामे किम्। तहद' यता दति साधनामिति दा. पता: TRA. It'नमा .
बनविंशः सर्गः। दुद्दादं दददे दुहे ददाददददोऽदः ॥ ११४ ॥ ॥ एकाक्षरः॥ सुतेभकुम्भोरसिजैई दयतिवन्मभिः । प्रावर्तयन्नदोरनईि पान्तद्योषिताञ्च सः ॥११५ ॥ ददत इति इद्दवहाटी। टट दाने रति धातोदिनिः। दादाटः । दाः परिः दैप शेषने किए। तां ददत इति दादादः। दद दाने समस्याए । दूरदीरदोः। दूः परिताम: 1 दूञ् परिताये किमती ददातीनि दूताः इटाः। दो इयः । टीड ये दिप! तो दत्त रति दोदो नापौ। टमयतावोग्नुपसर्ग छः। दूदाना टीदौ दूटम हेको दोगो ननो यस्य सः दूरदोटटोः दुटमलान व्यर्थः । ददा. ददददः। ददन रति ददाः दादार: न ददने इति अदा घटा- तारः तेषां हवानामपि ददोदादा ददाददददः मदद दाने पचाद्यच । इटनीयदा कामुरतमामभनय । यदः पाच । तान यति पति पनि बदद । टोमण्इने यादोस्तपसा । सलोना । इट' दात दुहः दु.पदः किन् दुई को। इदं रदन पनि इदाद यलम् । दर दाने बदए । ददटे दही प्रथमत: । दद दाने वर्तरि निट । शरनमालो. हार:18. सुनहि महरिताः पहिता भरमाः परसि जादा दर: पिनारामामा सोमबार । दयनिहार: मनोभावमादामादकः बदर है। मृदय पदाधि सान 'शिदोन्दिा पापः शोपितरयुल। सपन तापमोनिन र शि। नमोः भारत यत् प्रागड्या बन दररोदरदिवः । यातायावा . तरमा तदोवां पारदामन्याय महार। दुपारने हिसानयोति : पोदितः ग्राभदादिक- - .
३७८ शिशुपालवधे। सदामदवलप्रायसामुद्धृतरमोबभौ । प्रतीतविक्रमः श्रीमान्धरिरिरिवापरः ॥११६ ॥ योनिमहिना यसरूपतल्यधार्म यो गत्यातुन्ययोगिना यदाद्विभावेघा . सदेति । सदा मदोयस स सदामद नित्यमनस्त' बन वल भद्र पोणातीति सदाम दयारमाय | परवानकर्म या प्रत्यय । ममुद्धव रमा भूर्य म मसुद्धतरस मतीता प्रसिद्धा विक्रमा पादन्यासा यस्य स लिविक्रम इत्यर्थ । श्रीमान् रमापति हरि ष्णोऽन्योह रिरिन्द्र एवं बभौ सोऽपि सतामामदोटु खदो यो बलासरतम्य माया मात करोनोति मदामदशवप्राय । जनकरोतीति रायन्नालचा समत५म अनप नेन सम्यगप हुन ष ट द्वारादौ विधवीर्ये वे रागे गुगो रस इत्यमर । प्रतीनविक्रम प्रसिद्धपराक्रम श्रीमान साराध्यक्ष्मीयुक्त तथा परोऽन्योहरि सूर्य व भो । सोमिश्राम रोग दाति खण्ड यतीति ग्रामद । बल प्रणातीति बना । भूलधि भुज्ञादित्यात कः । मता भकानामामदोवल प्रश्न अय उदयोगस्य स स दामादयद्धपाय | खोदयेन सनाकारोग्यबलकारी यर्थ । 'उटानदेव ज्यादि तैरिति भाव । सुगतरस । धर्मशाल मशीनिस लिद । प्रमोनवियम प्रसिद्धसग त । यमानिलेन्द्र चन्द्ररक सिम्युमि हा जिय, কাজিদিক, ফলি জদি নিলি। বৰমৰালীৰ । प्रमेये पार्थवयक चभाटचत्रवाच्येचिवभेद । एनारदेव कविवक्षित मतोऽन्यतत्वाच्यचोपेच्यमेव । अवापरो इरिरिवेतपरशहायोगाइ प्रेक्षेय नोपमा । परम्पेन्द्रपास्य वासिङ्गै । महिमाश्यपी नमुपमा। प्रसिद्धनात्यारोघे यका। सिद्धनाथभावन गुन्हा । पतएव सदन्ति । अमरन गुपक्रियाभिसन्धानादमवतत्व न सतसम्भा बमोनि म माद परशलेम प्रताप्रसनत्याध्यायमत तरियश न्हेगे तम्प साध्यान प्रतीतरुत्वति सर्वस कार । नमादिषगन्दा ॥
सनविंगः मर्ग: ३०८ ॥ अत्रयवाची विधाविधा चतुझा च तमेकमपि शत्रवः । पश्यन्तः पई या सद्यः स्वयम्पञ्चत्वमाययुः ॥११७॥ सदैव सम्पन्नधपूरणेषु. स देवसम्पन्नवपूरणेषु । महोदधेस्तारि महानितान्त महोदधेऽस्तारिमहा नितान्तम ॥ ११ ॥ । बायोन शोपमा परपन्दमावस्योगातियोलि । उभयोः योरे तयेति विक। अराधानेवर मदरसायिभित्रपदया- दार्थता व्यतिरेकेदारसनानि माया पन्या । संघ- पालोत ने शादीजन्तमाधनियमानं पक्षोरत्या ददामिन पर न्यवमदिमाया LI त वर कमपि नरवा दिन था 'यर पदी पश्येन पमन भाता भासन 4 मईया मन प. प प पवाभाा मरए । महरपलट- हिमायरो भारला कासो दिशामा प्रयोस । चनोगायोमदार निधोभिन्दादिर | पोता रोरव्य शाः । मत लोग्नदातर-' राना दोमाया मरे-101 परे । सदरमा पनि पामय पर- बारम् । कलिया दोये या दोन मिरर १ माशोनाको दाम पर सममा भादसम्मति र नाम्पर पर पार र समारपेग मार, कोटाश PR .
शिशुपालवधे । समुद्गः ॥ इष्ट कृत्वार्थम्पत्रिणः शापाणे रेत्याधोमुख्यन्प्राविगन् भूमिमा शवा युक्तानां वैरिवर्गस्य मध्ये भत्री क्षिप्तानामेतदेवानुरूपम ॥ ११८ ॥ सत्वम्मानविशिष्टमाजिरभसादालम्बर भव्यः युरो लब्धपक्षयरविरुधुरतरम्बीवत्सभूमिच्दा । 'मामपार समुद्रपारगामि नितान्त स्तारि विस्तीर्य मइजोदधे धारयामास । अझोभ्याम लक्षण समुहयमकभेद । छाडाभ्याम ममुह स्वादस्य भेदास्वयोमता ताक दण्डिना । उपेन्द्रबच्चा छत्तम ॥११॥ দিন। অল্প দন্দ্বী g আসা হয়। সয্যায় ৪ परे निवासप्तमी मयत इति पाणे परनिपात | पविणो वा र मर्थ गल बधात्मक तत्वा अाधौमुख्य काधोमुख त्वमेय प्राप्य श्राशु भूमि मानियन शुधा लोहशुद्धया पविलतया ध गुनाना तथापि मला वा मिना वैरिस गेय मध्ये क्षिप्ताना तिताना एतदेव ग्राधोमुरसेन कचि बिलयन मेवानरूपमुचितम। सामान्येन विशेष समर्थ नहयोऽथा नरन्यास । आगत वैश्व देवीत्तम । पञ्चाम्लिचा वैश्वदेवी ममो याति नज पाता सत्वमिति । भव्य कल्यायमूर्ति क्षधोऽषक्षय राहिश येन मल वापक्षयाद्धि श्रीवत्सस्य लाञ्छ्नविशेषस्य भूमिर्यक्ष 'सा उङ्गरतरा उद्र गरा यय इतरत्रीवत्मभूमि काममपातमी परे मालदस्तएव हगात पा याच कारस्यभिष्ट रूपकम। व्याधोगम- भाजोदोमगार योपि देवगर । उदयी नियाभुदया। त्ययोगे मत्वौंयः । स हरि पर पूर्व याजिरभसा परागात मा विंशः सर्गः। १८२ - वहतः स्कन्धगतञ्च तस्य मृत्युम । अभिगौरि रथोऽथ नोदिताश्वः प्रययौ सारथिरूपया नियन्या ॥ २ 'अभिवैद्यमगाद्रथोऽपि. शोरे रवनिचागुडकुडुमाभितामः। गुरुनेमिनिपीडनावदीर्ण व्यसुदेहसतशोणितैर्विलिम्पन् ॥ ३॥ स निरायतकतनांशकान्तः कनिकाणकरालकिङ्किणीकः। सम्मृतीयत इति शिवचबिभातसम्म तीक्षम् । चतेः कर्मण्यम्। स्वन्धगतं मृत्यु वहता तस्य चैद्यस्य रघ सारथिरूपया नियत्या विधि- नेति रूपकम् । भाग्य खो नियति विधिरित्यमर । नोदिनाख मेटित ताव: मन अभिशौरि शौरिमभि | याभिमुस्यध्ययोभायः पय- मादाम इति अपोलुक । प्रथयौ तस्ये ॥ २ ॥ मीति। अथे शौरेः लप्पथ रथोम नागोदेशविशेषः नव यक हम तदभिताम्ररुपैरिन्युममा । यावनि पाठे यायका कुछु' मञ्च ताभ्याममितान रिरर्थः । गुरूषां नेगीणा चक्रधारा निपी- डनेन मोदनेनावदी योग्य सूना विगत माणानां देहेस्य चुत: योपिः तेरसगाभरपनि पिलिम्पन उपदि हान: मन् । अभियं चैद्य- मभिः समासोव्याया विकासात !. अशात। रसोगा नोकि गादेशः ॥१॥ स रति । निरायटोऽतिदीये केतनाकामः ध्वज्ञपटानुनो यस्य सः । मधुरखरैः करावा. कुरडाः मगमा विहिण्या.. .
विशः सर्गः।
मुखमुलसितविरेखमुझे
भिदुरभू युगभीषणन्दधान ।
समिताविति विक्रमानयन
गतमीराहत दिराट मुरारिम
शितचक्रनिपातसम्प्रतीत
॥
L
पथ परियि पालयोयं वर्णयितुसपोहात करोति । मुसमिति ।
रतीध मामलाबाजी। समिधाजिमिद्यध रतभर । विक्रमानु
सरारे पराक्रमान् मध्यन ष्णसहमान प्रतएव तिस्रोरेखासिरसा ।
दिक
सहयामिति समास । वा उमिता शोधा डझना चमिन
समितलि लेखमा काँचत्रिलोक म त्यपि माठ 1 तथा भिइरप प
विलेन युगेन भीष ए भयर उम्रत मुखं दधानः दिए राजते
चेदिराट् । सम्पदादिभ्य'किप यहा । घेदीमा राट चेदिराट। य
पेभ्योऽपि हरयते इति कि प । राजा राट पार्थिव शादित मर ।
गैतमी मिर्मीक भन् भरि हरि थाहत । चयमह काम भामभ्यु
पहिरतिस्पर्दया अमर्यादाकारयामासेयः । विनाशकाले विपरीत
लेई वारत्वादिदि भाव । स यामाइ इति इयतेनुडि त यात्मने म
देखन्यतरस्यामिति रडादेश । अवमस्य विशेषषगमा ध्यासान
बतायात कार्यान्द्रम् सगै सिम्रौपच्छन्दसिक वृत्तम् । मालीये
रार्धाधिक्यात् तदक्क घेताजीये हि साखरपरदे उपोते नको
पान्दनिकामिति
गितेति । यथ यात्रामानना frrafa Ta fransi rer
विशः सर्गः। वहतः स्कन्धगतच तस्य मृत्युम । अभिशौरि रथोऽथ नोदितावः प्रययौ सारथिरूपया नियत्या ॥२॥ 'अभिवैद्यमगादयोऽपि. शोरे रखनिजागुडकुङ्कुमाभिताः। गुरुनेमिनिपीडनावदीर्ण व्यसुदेवसुतशोणितविलिम्प न् ॥ ३॥ स निरायतकतनांशकान्तः कन्ननिकाणकरालकिङ्किणीकः । . सम्पतीदात इति पितचक्रनिभातमम्प तीक्षम् ! रहतेः कम एयए। सम्वगतं मृत्यु बहता तस्य चंद्यस रद माचिरूपया नियत्या विधि- नेति हमकम् । भाग्य को नियति विधिरित्यमरः । नोदिताल रेरित कासः घन अभिपौरि मौरिमभि। धाभिसमयीभावः य यादानु इति सपोनु । प्रययौ तस्ये ॥३॥ भीति। गौरः सणय रथोऽमि लागुदोदेशविशेष तन यात्कम तहदमिताभरपरिन्युपमा। यानि पाठे यापकर का मञ्च नाभ्यामभिवाची रिर ! गुरुपां नेगीयां चमधारापां निमी- हनेन नोदनेनावदीप भ्योवसूनां पिगत मापामा देहेभ्यः धुत: योषित, सरसगांभरवनि मिसिम्पन् दि शान। सन् । भिवेद्यं वेद्य.. ममि। सभासोव्याशेश विकल्यान । दगात्। रोगा चुडधि गादेवः।" सति । निरायोनिदो केतनांशुशना ध्वजपटाचतो यस्य : कसानका मधुरसरः कराताः कुडा: प्रममाः बिपिण्या इंद्र शिशपालबधे। विरराज रिपुक्षय प्रतिज्ञा मुखरोमक्तशिखः वयन्न, मृत्युः ॥ ४ ॥ सजलाम्बुधपरवानकारी निरापूरितदिमखोरथस्य। प्रगुणीकृतककमई कण्ठैः शितिकण्ठैरुपकर्ण याम्बभूवे ॥५॥ अभिवीच्य विदर्भराज पुत्री कुचकाश्मीरजचिह्नमच्युनोरः। परिटकायस्य स तथोक । नातोति कम । किरिणी सुपरियोय. २ः। स सणस रथ रिपुचयस्थ शिशमालवधस्य मतिज्ञया मुसरोका धाड यतएव मुशियोसक्तकेय विरराज । माइमेनमया शिखा करिष्यामीबुहोषयन्नित्यर्थ सय सचान, सतारन्तका किमान्य । राथा॥४॥ मजरोति । सनली योऽसुधर तथारय गाज तम चकरोतीति तथोक वहीर प्रत्यर्थ । उममारहार धारिदियो घ्यामदिगन्तोरथस्य हाथरथस्य ध्वनि अर्वा कण्ठा येषा न कण्ठे। याकषि धमत्यसो भवभयहोत्रमितकन्वररित्यर्थ । गितिकर?ौनकर, 'प्रपोकता: व्यतितारीलता केमा यथिन् कर्मणि नदाथा तथा का पापी मरसत्यमर । मकर्म याम्बवे मेधारमान्या दत्तकरित्यर्थ । एतेन भान्निगदकाव्यध्यत इति वस्तुनानदारध्वनि ॥ ५ ॥ अभीति। अंदरावा शिपाच गिनाहसिमट । विदर्भरा. जाना साथिया कुचयोतकारझोरज कुछ मन्नाश यस सद युलोर सगरम चभिवोर चिरसतिया निरोप बुनापि किस पौरपात पति सतयापीयर्थः । एषा रोष व सदानीमिये 1 .
विंगः सर्गः। चिरसेवितयापि चेदिराजः सहसावाप रुपा तदैव योगम् ॥ ६ ॥ ननिताशनिशब्दशकमुच्चै धनुरास्फालितमध्वनवृषेण । चपलानिलचोद्यमान कल्प क्षयकालाग्निशिखानिभस्कुरज्ज्यम् ॥ ७ ॥ समकालसिवाभिलक्षणीय अइसन्धानविकर्षणापवर्ग:। अथ साभिसरं शरैस्तरखी स निरस्कर्तुमुन्द्रमभ्यवपत् ॥ ८॥ उत्प्रेक्षा । सहमा योग सम्बन्धमवाय । यथा कामो कामनाभोग- दिगदर्शनोहीमः कान्नया संयुन्धने ददियः परमार्थ स्वरूप पर कोपो वैदीकुरकुङ्कुमदनादुद्दीपित इयर्थः । बाब प्राताहिशेषध- हाम्यादा शतकामाप्रतीतेः भमाकोक्तिः उन्नोत्प्रेक्षा बद्गमसाः ॥ क्षनितति । टरे चेदिपेन शाकारित करत अतएव चम शानिटेन तोमोटिन पोद्यमानस्य संयमानस्य कलक्षय काला : ग्नदो दिखा याना नया कमाना तद्रिमा। इति नियमाः। मा स्मरनी दोधूयमाना ज्या मौरी यस नचयो धनः ननिता उत्पादिता थनिदरा यमिन् कमर तत्तयोलम् । एचस्तराम- প্রয়। বালিয়াতিমালায়া ঘনিষ নি পাালিন - धाकारितमध्वदिठि माहेककारिद्य च सापेदवार समेति। छप धनुरासानाननर तरसी बलवान् सद्यः संभकामदेल प्रेक्षा बदनस्योग विदीया । भिवचनीया इशा- .
शिशुपालवधै। जुताफलाद्वियोगभाना गुरुपक्षाययिणां शिलीमुखानाम । गुणिना ननिमागतेन सन्धिः सह चापेन समञ्जसोबभूव ॥ ८ ॥ अविषयातमे कृताधिकार वशिना कर्मणि दिपार्थिवेन । पहो पण सन्याम मौर्या योजन' पिक माकप पापको भी. इस येशात: सरैः साभिसर' सातु पर उपेन्द्र हरि' तिरक माधादायतमभ्य वर्ष परशुति । जुता काय दिनदियश्च फच प्रत्ययप तेम योगनिर्विषयावच्च कदर वाचायला सनीति साज गुरोर्मन पम्प शादिपसम्म महायर पा. बयः पाय गमेशामली गुरुपचा या पिलायनtan. पाम् । गदिमा याता मातमागतेम पास पाशितकोटिr fr. धेयात मान न माधि' पन्यः समः साधावावर भा attent मिरा पंप कधिरपोचतात भामः। OR RT सामिपीमपयो पिपाRTERTAIrrenty मस्तीते मा. को | तश मा वायीयमानयोरभेदाvaalkanir ANTA THIRT EART मानाने यमुमोपयो पियोर पसुमोगिन तम्साAlwara sir पुषयोगिरिरामेदाग and मा मतदान ainxi उपर inमामार मार मयोग (पुERTATURE ८. in प्रमाना माना sna दस | Remi नाम मा विग: सर्गः।, t घसरवनुरुच्चकैई ढार्ति प्रसभाकर्षणवेपमानजीवम् ॥ १ अनुसन्ततिपातिनः पटुत्व- न्दधतः शुट्विभूतीगृहीतपक्षाः । वदनादिव वादिनोऽय शब्दाः क्षितिभर्तुर्धनुषः शराः प्रसस्नु ः ॥११॥ गवलासितकान्ति तस्य मध्य स्वितघोरायतबाहदण्डनासम् । - च वेपमान: कम्पमानो नोकः प्रापोयखे व्यर्थः । बर्मि. पीडाधनुः को- मोरियमरः। नीवः प्राय स्त्रियों मा त नन्तारात्मनि गोप्यतो विषु, तोवति मौथी म्होति वैजयन्ती। धतुरकरसरत् यध्वन्दा ऋन्दत । यथा राज्ञा नियुक्त. राधीनः बलादालयमापः कोति नटित्वधः । यतापि प्रयतविशेषणमामादकतापराध्यधिवतपुरुषातीतेः समामोतः1.1 यविति । यथार्भणानन्नर चितिभन्नु यस धनुषः सकाशात उत्तरूनला पतन्तीति अनुसन्नतिपातिनोऽविश्वेदेवर्तिनः पटुव दर भेदपाट वात्रवलिञ्च दधतः गुद्धिमृतः लोड गदिमतः निर्षिक: वा अन्यल साधर इत्यर्थः ग्रहोदपदाः बोलनबादिमता - न्यत्र ग्टहीत नियमादिसाध्यार्थाः । पः पार्श गरुकाध्यमहायब- भित्तिम्विति वंयन्ती। राः वादिन. अथरस्य वदनाच्छन्दा प्रति- जाहेवादय र असमुनि नम: । हिविशेषणेवमामेति करित् । मेघ एव सात विषय रदन्ये ।। मालेति | गर' माहिरमियमरः। तदस्तिकान्नि रए वर्य म सिता धोरा भीमा दायता च बाइटण्डोनामा मामि- .
शशुपालबध । ददृशे कुपितान्तकोन्नम युगभीमाकृति कार्मुकन्चनेन ॥ १२ ॥ तडिदुज्वलजातरूपपुर खमयः श्याममुखैरभिध्वनद्भिः। नलदैरिव रंहसा पतद्भिः पिदध संहतिगालिभिः शरीधैः ॥ १३ ॥ शितशल्यमुखावदीर्ण मेघ क्षरदम्भः स्फुटतीनवेदनानाम् । स वदनु ततीव चक्रवाल ककुभामौर्ण विपुः सुवर्ण पुड्डाः ॥ १४ ॥ के यमन सत्तथोत्रम् । कपितस्यान्नकस मत्योरचत या दुगन- महीमा धाशतिर्यस्य तत्तस्य प्रत्य कार्मु के बनेन दहये दृष्ट' सभयविरमय मिति भावः । उपमालकाः ॥ महिदिति । नहिइन्च हा दीमा बालरूपस्स.नः पुखरः कम या. बेषतः । वयोवत् याममुख स्यामाभिधर्मादाय निभिः सम- पर्गिनिय रहसा वोम पनिर्धावद्भिः सहतियासिमिः सहा- हिमा परोक्षदरिव उमाकाय पिदधे पिक्षितम् । कर्मणि लिए । यष्टि मारिरखोपमवाप्योरुप मायोरित्यपरकारकोपः। उपमान बार:120 पिनेति अपर्णला: सुपए करिता भरा शिभिति: म. सास फायः अवदीर्णा अभिमा ये मेघास्तेभ्यः परता पम्भमा स्फुटा ध्यता नीना बेदमा यामां हामां का सम्बन्धि सपन्नी पति र पक्षियस्य दिन र दमका रदिय पि. अवता
विंगः सर्गः।
,
३८८
अमनोरमतां यती जनस्य
क्षणमालोकपथान्नभः सदां वा।
सुरुधे पिहितादिमद्युतियों
विशिखैरन्तरिता च्युता धरित्री ॥ २५ ॥
विनिवारितभानुतापमेक
सकनस्यापि सुरहिपोवतस्य ।
शरजालमयं सम समन्ता
दुरु साव नराधिपेन तेने ॥ १६ ॥
नमितामेक्षा। चक्रवान' मण्डनमौर्ण विण । च्याछादयामामः। 7.
गतेदोडागमे तख विभाथोरिति हिवाभावपो उपनिविभा-
घेति गृद्धिविकल्पात्यने गुण' प्रजादिवाटाटोति वृद्धि ॥१॥
अमन इनि । पिशावाप' कर्त मि• पिहिमा हिमातिस्ति-
रोहिताशा । अतएवामनोरमता यतो प्रामवती । गए शरि गित-
अनि डीप । गौराका ननस्य भौमनोकस्य ग्रानोक पथात मा-
गांत् क्षण' रुरुधे रद्धा | रुधः कर्मणि लिट | यव पथोरोधाण
यत्वात ध्रुवम पाये इति पञ्चमी । तथान्तरिता च्युता तिरोहिना नष्टा
प्यतएवामागेरमतां यतो धरिली नम सदा पा यानोपथान रुम
वाकारोजनसमुच्चयार्थः । ग्रन प्रधरित्योः प्रकृतयोरेव रोधास्या-
त्यधर्म योगात्तुल्ययोगिताभदौ ताभ्यामेद जनस्य नभमदा यथास्या-
न्वयाप्रथामयाबहार• सापेक्षतया महार्यते ॥ १५ ॥
पिनिदारितति । नराधिपेन सकलस्यापि मुरहियोहरेलस्य सेन्टस्य
विनिवारितो भानुतापो येन तदेकम हितोय शरजालमय वाणरन्दात्मक
उरु महत्नेव सदन मिवेतात्प्रेक्षा! सम युग पतममन्नात्त ने हन.
मित्यर्थः । तनोतेः कर्म पि लिट ॥ १६ ॥
१८० शिशुपालवधी इति चेदिमहोम्मता तदानी न्तदनीक दनुसूनुसूदनस्य। वयसामिव चक्र मंक्रियाक भ्यरितोऽरोधि विपाटपचरेण ॥ १७ ।। इषुवर्षमनेको कवीर- स्तदरिप्रच्युतमच्युतः पृषकः। अंथ वादिकृतम्ममाणमन्यः प्रतिवादीव निराकारोत्यमाणैः ॥ १८ ॥ प्रतिकुञ्चित कूपरेण तेन श्रवणोपान्ति कनीयमानगव्यम् । : रतीति । इतीत्य' चेदिमहीना चैदेशन मदानीं तत्काले दनु सतुसूदनस्य दान यान्न कस्य हरेस्तदनीक बलम् । बरूथिनी बल मैन्य चक्र चानोकमस्तियामिन्यमर । वयमा चक्र पक्षिस त्र अमि या निरीष्टं यथा तथा विपाटयनीति विपाटा• शराः । पचा- च। तैरेव पच्चरेग्ध परित मर्यत. परीधि भडस् । रुधेः कामणि नइ । उपमा ॥१॥ दुध्विति । व्यधानीअरोधनानन्तरं एकवीरो महामूरोच्युतो हर. गरिमच्यूत गान गलित' तदने कम परिमितमिष वर्ष तक बायोः यादि- मन वादिना प्रयुक्त प्रमाण मनुमान' शुन्य. 'प्रभाष मन्यतमान: प्रतिवादीय निराकरोत । एसेम समासोविभक्कानोपदि ममामात् समागता श्रौती पूयमा ॥१८॥ प्रतीति । मनिकुञ्चितकमरेण कतिकफोलिना ! मात कफोणिस्त, कूपर इत्यमरः। तेन इरिषा अवयोपानिक नीयमाना थारुष्यमाप . . 1 विंशः सर्गः, ३८१ . ध्व ननि म धनुर्धनान्तमत्त प्रचुरक्रौञ्च यानुकारमुच्चैः ॥ ११ ॥ उपसा बिततेन पातितांसः स मयूगन्चितमस्तकस्तदानीम् । क्षणमालिखितोनु सौष्ठवेन स्थिरापरमुष्टिरावभौ वा ॥ २० ॥ ध्वननोनितरां रयेण गुळ स्तडिदाकारचलगुणादसयाः । इयवोधनपः सशब्दमा गया ज्या यच तत् । गय गना हिते गया मायां क्षीरा'दके लिम्विति कि । धनगाई घनान्ने शरद ये मत्ता प्रचुरा नरया ज्ञास्ते पा रजननुसनीति तदनुकार क्रौञ्च जतसा या तथे वर्य | कर्मण्यण । उता' वनति सदध्वान । नट में इन भूत लट । खभावोनुपमयो रुद्वर १८ उरसेन । नदानी धनुर्भपसमये विततेन विस्तारतेनौरसा उमल- वित पातिताको मितम्कन्ध मयूरबदलित मनोहर महरसमा उचमित ईयर्य । स्थिरी हदौ पूर्वापरौ थपिम चरमो मुटी टही तलम्तमौौं को पायो यस्य स हरि । , भाव मौश्व' तेन सौष्ठवेन म्यानपाट्वेन हेतुना आपमा मिसिनोन्त लिखित र धा. भो वावभासे किम् । नगदो वतार्थ। नु शुकाया ति चेता- भर । वाढी पि नाप बमक्षालद्वारोऽयम् ॥ २० ॥ ध्वनत इति । ध्वरबोगनतः हित दवाकारोयस स नहिदा धारः च ननातेजोमयसाचाचिरप्रभाकार अन् गुपो मौई यम्य तसाद ! मौज्यापिनीशा इनामर । धनुष सागोत गुम्यो - २८२ शिशुपालवध । न्यपतनम्न धरादिवाम्बु धाराः ॥ २१ ॥ शिवरोन्नतनिहरांसपीटः स्थगयन्न कदिगन्तमायतान्तः । निरयर्षि सह प्रसारितोऽस्य चितिभतेंव चम भरेक वाहः । २२ ॥ तपकुण्ठमुखाः सुपर्ण केती- रिघवः क्षिप्तमिप ब्रजम्परेण । विभिदामनयन्त कत्यपक्ष इत्य व्यसाया अपरिमिता योऽम्बु धरान्मे धान माम्य धारा गण साद न्यपतन । यत्रोपमानोपमेययोरेक निस नान्चयादिषु पन्दोहिनि জীদ লিযত্ন ওযু হন রামবাবষ নি বিষযৰ ( ২৫ पिखरेनि । शिवर हद्गभियोचत निशुर चामपीठ यस्य स एकदि गन्ने एकदिमाग स्थगयन अायतालो दाधिष्ट स्वरूप । श्रनोऽध्या मते त्यो सहो नियन्तिक तिजयनो। सतप्रसारित न त पुन पुनरिति, स्वयक । अस्य हरेक बा - वापरोमितो बामबाइरि व्यर्थ चमूभि चितिमत्व भूधर इस निरपरि साधु निश्चित त्यर्थ । मिर्वनन्तु निध्यान दर्शनालो कनेक्षमिदमर ॥ २२ ॥ • ममिति । घण्ट मुखा निशितामा गन्न भगिरथ सुपर बतोर्गर डध्वजस्य हरिपव परेणारिणा क्षिप्त सा बन अयथार्थ वर्णा थ मताक्षर कम ना उभयवेत्तार रत्यर्थ । सतार यो यथा वर्ण चार प्रणधिरे तात्यलमाना। नेतन्नायकस जिगीषो टपते । तापक्ष यमाप्रादिभेद्यवर्गमिर । सत्या क्रियादेव तयोस्विर, भेदे। धनादिभि रतामर । विभिदा भेदम् । मिङ्गिादिभ्योड । शनयन्त । खरित दूधात्मनेपदम ॥२३॥ दयतैरिति । उच्चाटा अगषु लेखाचित्रलेखा नरेश ।
विशः सर्गः। ३८३ नृपतेर्नेतरिवायथार्थवण ः ॥ २३॥ दयितैरिव खण्डिता मुगरे- विशिखैः सम्मुखमुज्वलागलेखैः। लधिमानमुपेयुपी पृथिव्यां विफला शत्रु शरावलिः पपात ॥ २४॥ प्रमुखेभिहताच पत्रवाहाः प्रसभन्माधवमुक्तवत्सदन्तैः। परिपूर्ण तरम्भुवोगतायाः परितः कातरवत्पनीपमीयुः ॥ २५ ॥. देशा है: मुरारैर्विशिरर्दशितः पियरिख सम्मुख समक्षमेव खण्डिता तुमा अन्यलावमानिता ध्यत एक विफना विचल्या असधकामा च । अतएव नधिमानमगुरुव' अल्पताञ्चोपेयुषी परावलिः टथिव्यां ममान ! ध्यान मन परावलिविशेषणासाथादण्डिता नायिका प्रतीतेः समा. मोक्ति । दयितैरिर्वतापमा सण्डिताविशेषणान्नः पातित्वप्दङ्ग मेव । व्यतएन तच विशेषण माय शुष्टतया साधारण्येनौपम्क्षगर्मवेन च भर- तोतात,सर्वख कारः ज्ञातेग्न्यासङ्गविरुते पण्डितेयोकथायितेनि साथै पृथियां पहनीति भावः ॥२४॥ प्रमुख इति । पलापि वहन्तीवि पत्रवाहा। पतिपञ्चद्यशराः। कर्मण्यए । माधवमजावत्सदनः यौरिक्षितगरः प्रसभ बच्चात् प्रमुखे अन्याय वदने धाभिहता. परिडताः सन्तः व्यत पत्र कातरः तम् स्तुन्य कातरवत् । नुहाथै वतिप्रत्ययः। परिपूर्यतरं गताया. गनथ गताया इत्यर्थः । भुवोनिरसनभूमेः परित. प्रती प्रतिकूलमीयुः प्रापुः मत्यागनाश्च । माधवान्तिकात् प्रादृत्य नाम रिन्यर्थः । चकारः पूर्वलो. .
२६४ . शिशुपालवधे। इतरेतरसन्निकर्षजन्मा फन्दसङ्घविकीर्ण विस्फु निमः। पटनानि लिहचलाचकाना म परेप क्षणमचानक शानः ॥ २६ ॥ शरदोव शरथिया विभिन्ने विभुना शत्रुशिलोमुखाचजाले । विकसन्म खवारिजाः प्रकाम म्भुराशाइव यादवध्वजिन्यः ॥ २७ ॥ स दिवं समचिच्छदच्छरीधैः - प्रतिनिटता इयर्थ । सानादिति वदनगता पौती पूरी. T #N विमः सर्गः1. २८५ छततिमा निमण्डनापन्नापैः। दशेय च तस्य चापयष्टया इपुरकैव जन; सदसृष्टा ॥ २८ ॥ भवति स्फ टमागतो विपक्षा नसपक्षोपि हिनि तेर्विधाता। शिशुपालवलानि कप्पणमुक्तः सुतरान्तन तताप तोमरोघः ॥ गवेगविराविभि: पतले रिपत्रः काञ्चनपिङ्गलागभासः। विनतातुतवत्तलन्भुवः स्म रिधः । घरोधाई दमाशायंस इरिस सचिदत शादयतिफ दादेलों चापधाया हुस्वः उन्धत रायभ्यास त्वम् । युकवैतत् । लघुपसाताद- बागनोत्प्रेक्ष्यते दयाशिनवसरे तस हरेशापयवा : एसदेकदा विस्टा एक्ला एकत्र जनये दुधापा पक्षातहगमन ट्राधीया- नेश एवं रेक्दैव गच्छतोटप्रेचा ! रद्दपलधुहस्तसाकापसक्छादन' युमिदि भाव ॥१॥ भवतात पिशाच्चाटनगठः साक्षः कवादि महबान . इन निर्छ विधाता सुखकरो न भवति हि यतः स्टम् तेन कारपेन तमुहम्तोमरोध गिरपालमत्तानि सुतरा तताप ददाइ। यतः प- मुरादागतः । स्वजनोऽपिन विडमनीय स्वयं सपनोग्यर्विन इति विरोधारिन्दा रिपक्षादागत त्यविरोधाहरोधामामः ॥ २८॥ गुर्षति । गुरुगविरातिभि गुरुपा वेगेन विश्वन्ति ध्वनन्तीति तयोरोहिनिः । सीधवेग:वराबहिः पत पई पक्षिता काञ्चनेन क्षिनित ने पिट्न नाङ्गमासः। अन्यल काञ्चनदिवि विग्रहः । . ..
२८६ बिश्यालबधे । व्यथितधान्तभुजङ्गमं विशन्ति ॥ ३० ॥ शतशः परुषाः पुरोविशङ्गं शिशपालेन शिलीमुखाः प्रयुक्ता। परमन भिदोऽपि दानवारे रपराधाइव न व्यथां वितेनुः ॥ ३१ ॥ विहिताअनलोकसृष्टिमाये जयमिच्छन् किल मायया मगरी। भुवनक्षयकालयोगनिद्र नृपतिः स्थापनमलमाजहार ॥ ३२॥ । पर गोरिथरा.विनतासुनबनतेय स्तुत्य व्यथिता भोषिताः शत- एमालामूढा भुजङ्गामा यकिन तत्तथा अस्सलं पाताल वियन्ति म तरितगत श्रौती पूणे ममा पाताल मवेशासम्बन्धातिश्योरा महो- ये ते ।। मताति पिशुपालेन पुरोपे विनि: शतशः प्रयुक्ताः शिमा उच्चारिताच परुषाः निशुराः परमम्मे भिदोऽपि शिलीमुखा का पता अपराधा पञ्चदश सीतारः अभिशाप व दानवारेई. रेक्षया दुसन वितेत समापकात महता किञ्चित्करा इति भावः । समासमतोपमा ॥१॥ विइति । सपतिश्यो पिहिता छगता लोकटिरेव माया थिन् तस्मिन् सुननयकाले प्रयकाने न लिदानी मिति भावः उ चिमा योगनिद्रा । यस तमिन भरारी मायया नमिधा किन म तु जेष्यतीति भारः । लापयोति लापनं व्यस्त्र व्याजहार प्रयुकवानि त्यर्थः । धनादिभायाधार सकल वनसृष्टिसंहार महानारकलधारे पाइ ननिभाने प्रचलनुप कषपटुतरा भिधाने पुरान्द्रनारिके विंशः सर्ग: . सलिलावरांदेहनीलो विदधगास्करमर्थन्यसंज्ञम् । प्रचलायतलोचनारविन्द विदधे तबलमन्वमन्धकारः ॥ ३३ ॥ गुरवोऽपि निषद्य यन्निंदु ईनुपि मापतयोन वायमेतत्। क्षयितापदि जायतोऽपि नित्य ननु तवैव हि तेऽभवन्निषणाः ॥ ३४ ॥ भारति हरापि मायया जिगीषय हो महानस्य व्यामोह रति भावः । व्यय हरिविशेष स्तिस दुर्जय चमिद्धेः कार्यानद्गम् ॥ ३३ ॥ मरिलेति । सलटेनार्दो योश्रादेहतहदोल भाम प्रकाएं करो. नोति भाम्फरः । दिवाविभेन्यादिमा टाटयः । तमन्या .भाकर. स्वरूपत्तिनिमित्तशून्या संघा भारतरास्या यस विदधत सौरतो. कमभिमानिन्यर्थ: । धन्यारोतीति ययकारः सापमानमभवतमः। कर्म एरम् । प्रचनामिनिष्ट्रा पूर्षितानि पायतनो चमान्येपारमिन्दामि. यस्मिन् कम्मपि तत्तथा सूर्यतिरोधानेशविन्दानीभाषयाम्यम्भावा- दिति माग परिसम्बन्धमपास मिधेमिट्रां प्रापिदिन्यः । सामान्यमन्धति मसलन युग्म याद सत्यनुमासदः । तर बराइरेहमीनसोचमारविन्दैत्यममारु पस्योः संमृतिः ॥१५॥ मुस रति । गुरपोधोराः जापतयोपि धनुधि निषध गयिता. - निद्र, पुत्तिति यत् एतत् धपि निद्राएं वायलिन्द , भाति । कुतः हि वहात मारत योजातोपि मा प!ि मार्ने गरि बस्य नरिन्दादयः पडियम्यसमा नायसावरिति तम्पति. नेप: चयितापदि सोपविशार इत्यर्थः । तर धनुषि नियं कि.
शिशुपालवधे। प्रलथतां बजतस्तथा परेपा मगलवारणशक्तिमुज्झतः खाम् । सुगृहीतमपि प्रमादभाजा मानसः शास्तमिवास्लमग्रपाणेः ॥ २५ ॥ उचितवपनोऽपि नीरराशी खवलाम्मोनिधिमध्यगस्तदानीम् । अँधनत्रयका[जागरूकः स परन्तत्र परः पुमानजागः ॥ ३६॥ पंखाता अभवन् न । व्यय सदाधवरावरक्यास्वापरयताहे- तुलाहाक्यार्य हेतुक फाय लिङ्गम् ॥ २४ ॥ यतामिति । तति पुलियतरायणसमुच्चये तथा तेषां धनु रावयप मचान्ये धा धनुर्गलनचादित्यर्थ । लथना यंत्र - थिल्पमता भजत खां निजा धारणशक्ति वाहन सामय छ स्यजत परेका राताम्। थपञ्चासो पारिपति। समानाधि- 'करणभास. हस्तायापहलाद मोगुणगुखिनोभेदाभेदादिति वामनवन- नात् । तस्मादपाये जपहीतं च तमपि पन्यत्र स्वभ्य समाप प्रमादिभाजा गुणनिकायवधामरहिताना मन विर्तात या विदेशव स्त्र मंगलदश्यत् निद्वापारयादित्यर्थः । एवेन ए निन्यसमासास- भासगता श्रौती प्रापमा ॥ ३५ ॥ उचितेति । भौरराशी समुद्रे उचितवपनोपि परिचित निट्रोम तदानीं सर्व निद्रावसरे खवलामोनिधिमध्यग. खसेना सागरमध्यगतः । बनपायोनिधीत्यपि पाठः। भुवनन्नयकाये लेलोक्यरक्षाविधौ जाग एक: प्रबुद्ध' । जागते हक अत्य का प्रत्यय ! पर: उमान परमपुरुषः पर केवल इरिरवेत्यर्थः । परमव्ययमनन्ति केवल इति Fि ) ताल जसत पटु घाम ततोन अथ सूर्यरुचीव नस्व दृष्टा वुद्भत्कौस्तुभदपेणगतायाम् । चातन्त दिभुरिन्दकविलोचन: किनासौ ॥ ३७॥ महतः प्रणय्विव प्रसादः स मणेरंपाचयः ककुम्मुखेषु। व्यकसदिकमहिन्बोच्नेभ्यो दददालोकमनाविलम्बलेभ्यः ॥ ३८॥ निहाय नोके कन्नग वा । सन्धिकारहारिणो नियनकाय चिटालन नत्रापि कार्यपतम्य कुवोनि ति भावः । माडि तिम यदादित्वा अमोलि सार्वधात गुपे रपरे विवादितनिसोपे च रेफम्य विसर्जनीयः । बल समुद्रनिद्रानीमत व नागरे विरोध परि हारमन कार्यनागावपरमारपत्दयोर्विये गए गया तात्तिकजागर हेतुकवादिरोधाभासकीय कायनिद्राम ॥ २६ ॥ दति। अपायकारयान्वननर तम्य हरे धौ चमिततमी न्द ! सूर्यरचोध पूर्यतेजमोद कौसुमो पायेामिन ममाम ! सूर्यतिनिद्वात् । त हौस्तुभदर्यप यताया प्रक्टिाया सत्या . कौस्तुभात पटु सयकारद्वारये मम धाम देन उदभूत उदगात बदामोद्भबन न चागत दुत यमौ विभुमंगान् कन्दू विनोरने वय महिर पर इतनो सूर्याभवाचभिहतात मनु भादरारे'रव धाम मामाको बनते वर्ष । यो दायात- दानिदम ॥२०॥ महत म पूनम तुमसरायः विजन पर रनिरिमोरनानि मा त्योभ्योनादिर माओक इन शिशुपालबध . प्रकृतिम्प्रतिपादुकैश्च पादै वकृपे भानुमनः पुनः प्रस्तुम् । तमसोऽभभवादपास्य मूर्ती मुदजीवत्सदसैव जीवलोकः ॥ ३८ ॥ घनसन्तमसैर्जवेन भयो यदुयोधैर्यधि रेधिरे हिषन्तः नन वारिधरोपगंधमुक्तः सुतरामुत्तपते पतिः प्रमाणाम ॥ ४० ॥ नत्वचामञ्च ददनप्रतियन् । महतोमहात्मनः प्रसादोपहः मतेप, भनयुदर ककुम्मुषेषु, ककुभामयेषु व्यकसदमूर्छत् । पूर्णोपमा॥ २८ ॥ प्रविमिति । प्रशांत स्वभाव प्रतिपादुक. प्रतिमद्यमानः । लपप- तपदेण्यारिमा अमत्ययः म लोकयादिमा रोमविधः । भानुमते- रामतः पादरिमभिश्च पुनभूयः प्रसतुं' चक्ल मे ऐके । लपू मामध्य" भावे लिर कपोरोल रति कारस्थापि रेफम्म लकार। जीय लोक, पाणिवर्ग च तमसोन्धकारमामि भवादभिभूतत्यादिन्यथः । काट कर्मणी लनोति कर्मणि षष्ठी। यह मेव मुमिपास्य उदजीवत् उदश्व मीठ । थलोजीवनस्वार्क कर प्रसार हेतकत्वात् वाक्या होतकलादार एम् ॥ २८ ॥ घनेति । घन मान्द्र' सन्नमसमन्ध कारोयेषु । म भ्यम्तमस रति समासान्नीमन्यय । गतेति पाठे गत सन्नमसं येयान्नै घयो- धर्याद वम यः पुनरपि जन युधि विपन्नोरे घरे जिहिगिरे हता प्रत्यर्थ (राध्यते: कर्मावि लिट। राधोहिमाया मित्येत्वाभ्यासमीपौ। नयाहि वारिधरोपरोधान् । भेषापवरणात मुन्नाः प्रभार अतोना पनिर, सतराछत्तपतएप न तु मकारतएर पनु । उदिस्यान्नम इत्या- रम नेपदम् । चाल वयोधाना अतिपतेय वाक्यभेदेम प्रनिविपकरणा इभानालद्वार । म चोपमामोपमेययोभिनय च नवदीप सो चन्द्रा- वियः सर्गः व्यवहार वान्ताभियोग तिमिरनिर्जितवत्यय प्रकाथे। रिगुरुत्वणमीममोगभाना म्भुजगानाञ्जननीञ्जनाप विद्याम् ॥ ४५ ॥ पृथुर्विभूतस्ततः फर्णेन्द्रा विषमाशीभिरनारतं वमन्तः। अभवन् युगपहिलोन्नजिता यगनोरोभयस्कभागमाविः । ४२ ॥ बोटीनामुपपाना नामरइवेपि चन्द्रानना ति दन प्रपोप- दान!got वहार रनि। बाहारे दायगदे सचमाभियोग पारि मनभित्र प्रशाएं कौम्नुभनेत्र म तिमिर मसापनाबणारं निर्मित- यति निरस्ताति मत बदिरस्नानन्तरं रिपुचंदा टचपातु मर- नो मीभाव भोगान् पपान कायांच भवनोति महान । भोगः स्पे धादिभशापय समाययोरन्दपर मुनगाना सपनीमन्मादिका विधा मन्त्र समाप धपति र मुम्मानमात्रहारेदई । चरेसव कतिपत परमार दिन संतोमवगाम्सदोलनर युविधा E7 : भारिप । एक दो दो कदमः म्पस परसोद सादौ दासातम्! आपो मामि। सरपटतावामिनिसयनी । बसारतमदान न .रम पनीन्द्रा महामा. मिोरपी हाटामाटो सहभागानोमानदेशभित्र सपा कासार रदारमान् । सोमानिमिति निदा. मान ने मरन्दम सानारूपमा पोप! !
शिशुपालबधे । पृथुवारिधिवीचिमण्डलान्त विनसत्फेनवितानपाण्डुराणि । दधति स्म भुजङ्गमाङ्गमध्ये नवनिर्माकरुचिं ध्वजांशकानि ॥ ४७ ॥ कृतमण्डलबन्धमुलसद्भिः शिरसि प्रत्युरसं विलम्बमानः व्यरुचज्जनता भुजङ्गभोगे दलितेन्दोवरमालधारिणीय ॥ ४८ ।। प्यारतदेहाः मन्न: धाए उष्णिगयेष, यादव सह बन्धनाय यम भास्तुल्य यमपाषष कालपादियुपमा 1 म्यपतन् मिमय बन्ध - रित्यर्थः ॥ १६ ॥ राध्विति । भुञ्जनभामध्ये पृथोरिधिचिमण्डवसातमो रि- सपन्नः फेना कवितामपातीनि सम्मानीस्पमा ध्वजा- गुमानि निम्मौकरिमपञ्चकगोमा दधति म। ममी कधुकाम- माशाविन्य मर । निमीकाधिमित्य बाम्यध सान्या सम्बन्धन निमी. कमेलि सादगमापादसम्भवइस्तुसम्बन्ध मदर्शमा पागडरोपमया. जम कराते कनेनि। ममता अगम्।। गामजनेयादिना पाकिसम यय: । गिरम होषणा नगयो ज्योभा यमित का प्रमादितरम' रमि छति। प्रतेकरम' मा मोभ्यादिमि गमा- भानो प्रत्यया। सिमानामशेल मा भोगत. बाये चितेन्द्रीपरमारधारिणो किगितलीकोपभारमारिया मपा। भरपत् परोपियोनुहोनि पिरलात्परमपनम् ॥
विशः सर्गः। . परिवेष्टितभूतियश्च मूला दुरगैराशिरसः सरत्नपुष्यैः। दधुरायतवलिवेष्टिताना मुपमानम्मनुजामदोरहाणाम् ॥ ४८ ॥ बहुलाञ्जनपङ्कापट्टनील द्युतयोदेहमितस्ततः अयन्तः। दधिरे फणिनस्तुरङ्गभेषु स्फुटपल्याणनिबइवलीलाम् ॥ ५० ॥ प्रस्तं रभसादयोऽभिनीला प्रतिपादम्परितोऽभिवेटयन्ती परिवेष्टितेति । किञ्चेनि चार्थः मुसोत्पादमारभ्येत्यर्थ । ल्यन लोपे पञ्चमी। थाथिरस: शिरोन्तम् । अभिविधाजति पिकल्पादममाम:। रबरेव पुम: मह वर्तन्ने इति सरप्रम। तेम महेति तल्ययोगे रति बहुमोनिः । छाग: परिवेष्टित मूर्तयो वेष्टितागाः मनुजा थाय. नामिवलीमिलताभिवतामा नही रहाणा ममान' सायं दधु- रितापमाneen पद्धतेति । पलायनस सान्द्ररजसस पहपट्टः पहन सहनी- नयतयः सामभासः। देह परीरमितस्ततः पुलपाटि स्याने वयनोमजन्नः फगिम सुरग मेधु, स्फुटानि ज्यशानि यानि पन्दायम पल्पयपेन, निमानि यषि र प ASTRO सिक नेपा मीना गोमा दधिरे दः । इमोशामिन्यतारमय स्मासन्धा दिमोसणा ॥२॥ प्रएमिनि । अयसा पयोष बमिमीसा पाहेण प्रतिपाटम् । वि.
विशः सर्गः।, दनघू दीरितनादमुत्पतन्तः । क्षणभंक्षिपतोच्चकैचमूभि चलतः सप्तरुचेरिव स्फुलिङ्गगः ॥ ५३ ॥ उपमानमलाभि लोलपक्ष क्षणविक्षिप्तमहाम्बुवाइमस्यैः। गगनावमन्तरा सुमेरोः कुलजानाङ्गरुडैरिलाधराणाम् ॥ ५.४ ॥ पतताम्परितः परिस्फरभिः परिपिङ्गीकृतदिङ्मुखैर्मयूखैः। हितमाद' उरितघोष यथा तथा खगेन्द्रात् गरुत्मतः उत्मतन्त। उड्यन्त : रागा' सुपर्णाः त्वतः मञ्चवतः सप्तरचेः भाताच घोड. ग्न रुचकरूई प्रस्ताः फलिहा व चमूभः क्षणमपित रेदिताः। क्षतेः कर्मणि लुह । यत्रोपमयोः सहरः ॥ ५३ ॥ মানসিবি। নানা রে না বদনা বন কর্মী दायर्थः । थन्रान्नरेख युके रति द्वितीया । थलाख सैनवापि त. देकदे पापेक्षया भेदयत्वेन मध्य प्रतियोगित्वसम्मान हितोयाममतिः। लोलेः पाई.तणादिक्षितामहान्य वाहामशारय यस्ता रडग रुमभिः उमेरोः कुलजानां हेमाद्रिग्यानां अन्य घाहिरएमयतया गरह- माथासम्ममादित्यर्षः लाधराप भूधरापां वर्षवानरापामित्यर्थः । गोरिया कम्भिनी क्षमेति कोमः । उपमान भासामलामि अचम्मि । नभे कर्मणि मुडि विभाषा चिपमुलोरिति पिकल्पान,मभावः । अत्यु लाधराणापमानमिनि यसोपमाया पन्याभ्यां समासमताभ्यामहा- भिभावम महरः ॥५ पगामिति । परिस्फुरद्भिः सश्वियसमावदाइजमादि तपष .
शिशुपालवधे। सुतरामभवहरोच्यविम्ब स्तपनस्तकिरणैरिवात्मदर्शः ॥ ५५ ॥ दधरम्धिमन्थनाट्रिमन्थ भ्रमणायस्तफणीन्द्रपित्तजानाम् । रुचमुलसमानवैनतेय द्युतिभिन्ना फणभारिणोमणोनाम ॥ ५६ ॥ अभित. शुभिताम्बु राशिधीर ध्वनिराहायसमूलपादपौषः। परिपिलोकतानि नोववामियोलतानि दिमुसानि यस्तपतता हिपा मयूरी नपन দুই জঘি কালজি বড়ান বিনি भास । मामा खप हरयतेल यात्मदर्गेदर्पण व सारा इरी न्यविध भवत् । खतरस इदानीमतियोऽदित्यर्थ । यत तपरम्प दुरीक्ष्यस्थासम्बन्धमा सम्बन्धोकरति पयोकि ॥ ५५ ॥ रिति। उमसमानामदाप्यमानापिनीयाना निर्भिात वरिता फपभारिए फणाभत थप धिमन्धने समुद्र मन्यने प्यते मन्दगद्रे व मन्यस मन्य मदइस भमए माय स्तस्य मिप्योडिनय फणो न्द्रस्य वामुळे पिन्नात् पित्तधाताजाताल जापान । वासमन्य भन्चानमन्ध मोमन्थदण्ड के रम्यम । मागादिको दिशाहय व समागम । तेमा मपीमर मरकतामा सदध मतेयपीतिमसम्मैदान नयोरणामरोशतकायामाई चियर्थ । भवान्याम्यायोगेन रुष नियत भारसाक्षेपाद समयससम्बन्धा निमारबार ॥ १६ ॥ चीहि । पभित इमयर शुभितोयोपरामि ए बाब राय सामोरागीरचरितापमा। थाना पारिता समा पादपोगसमूहादन स । बात पादपोनर समायपि सत्र .
वियःसाः। ४०८ जनयन्नमवद्यगान्तमा मनिलोनागविपक्षपनजन्मा ५७॥ प्रचलत्यनगेन्द्रपववात प्रसभोन्म लितथैलदत्तमार्गः। भयविज्ञलमा दन्दक विवशैराविविध समेव धाम ॥ ५८ - खचरैः क्षयमक्षयेऽधिसैन्य सुकृतैर्दुष्कृतवत्तदोपनीत। बोनरतिथयोतिः । युगान्न मनयन् कसक्षयोत्प्रे हां मर्याध न्याय संपादियोतिः। गगविपक्षपक्षानमा गरुडमधोयोनिचोड. भवदुदभवदित्यर्थः ॥१७॥ प्रचदिनि । प्रचसा मतगेन्द्राणां ये पसवा नास्त : मसभं रा. ठित रामटरत्याटित: सर्दशोमागोन्ब मन : विवणे परवशर्मि- परितार्थ. गहित दन्ति भयभित दन्दसूक: प.। दन्दशे. पिलेपय र मुपपदररेन्यादिना देणे मांगोया यई। अप समददंपमनपसलतिषभ्यास समागम: यशपदंपपद इति दये। पंडनासम् प्रत्यय । भदेन विजन शिक्षित पिचिन यथा नया थाणे सभेव धाम पाहात र पिवेध । वालमतपयनोदन्तिय सरगर्मनि भासा मशिद मिय: रिप धपि हिट । दन्द काना रन्धाशा सम्पयामि सम्बन्योरविपयोजित सरिता चरमोति अपनतेः। घरेटः नवा अनि बहसमिति सुनिलः । क्षय बनने पहिलो सत्रमा पर: हरिदरधादिलाई जमादागोता र नरे तिनमा परिययः। एसपनोते जापयिते सति तदा मतमा ५१० शिशपालबध । अगाछिरिव ज्वलनुपायो रिपुरौदचिपमाजुझाव मन्त्रम ॥ ५८ ॥ 'सहसा दधदुइताहास श्रियमुत्तासितजन्तुना वनेन। चिततायतचेतिबाहेरुच्छ रथ वेताल इवोत्यपात वह्निः ॥६॥ चलितोद्दतधूमकोतनोऽसौ रभसादम्बररोहिरोहिताश्यः । द्रुतमारतसारथिः शिखावान् कनकस्यन्दनसुन्दरचचाल ॥६१ ॥ असो रिपुवैद्य। उदधि ममौदबिमाग्ने मन्त्र पर हाव ग्राहृतवान् जजामेत्यर्थः । अयतेजिट, यभ्यतस्य चेति दिर्वच- नात्मागेव सम्पसारचम् । इतपदिति तक्तिगला श्रोती पूल पमा ॥५॥ सहमति । अथाग्ने यस्ताखानानतर' पचासतजन्तुना भीषित भाषिकेन खनेन ध्वनिमा उतावासत्रिय महाशाम सम्पद ধর ননস্বাৰা সনাপলিই। বিনা কাশি चायतदीर्शः इत्यो न्वालापाच्य व तिमाहयो यस स वडियो तालोमूत पियेषः स एव महसा मटित चित्पपात समस्यौ । उपमा॥६॥ पचितेति । चस्सिमयच उहत उवाय धूम एप केतन' केतयंस स: रभसागादम्बरोहिपोरोपिताधाइमामगा रखा र यस स नमारताः भीमपाता एव भारथिर्यस्य सः कनकमन्दमन्दरः कन. सपाट्रम्प र तापमा । चमो पिपाध्यामा पस पन्नोति पिशागन् । f विमः सगः। ४१ . चलदम्बरकोटरान्तरान्त बहुलाव दपत्रवधूमम् । परिदोपिनदीर्घकाठमुच्च स्तरुवदिशभुवोष जातवेदाः ॥ ६२ ॥ गुरुतापविशय्यदम्बुशुधाः क्षणमालमहामानुताबमासः। खमसारलया मसीभवन्तः पुनराकारमवापुरवुवाहाः ॥ ६ ॥ चलितानललोनपवान्ताः स्फुरदयापदपत्वपीनभासः। स्वसदिति ! जात' वेटो धन समाजातवेदासन नपात् । कम्बर कोटरमिव तसानराचमध्यनर' बमद्यस्य सत। बड़सा सान्द्राः बादाम्बुदाः मलाषीय तेश, अवधूमम् । परिदोषिताः प्रचडिता: काण दिशः बाधानीव यस । न स्वतः विश्व जगत् । नरमा तत्य' नरपत नभवेत्यर्थः बल्यार्थे बति मत्ययः । योष ददाह । दम दाई বিহ, ষাই মা খিৰি অাৰ স্বৰ্ষ ইম अनादिश रति गुपथ स्थानियवाभावात् सोमालिङ्गात् मर्द लोपमितसमासः ६॥ गुरिति । गुस्तानादिदान दिएचदम्बरः दीयमायोदका अतएर सुधाति विशेष समासः । ततः क्षणभारम्नेन शशानुना ताबभायो रोहितवहः यथासारसया जनशोषाद्रिः सारनया मसी भवन पदाहाः पुनः समाचारवीडरूमयाः। यत्र माता. मी. भावाशपम्बन्धपि सम्वोतिश्योतिः॥६ ज्ववितेति । चितेन प्रवचना अनडेन बनलपान हाशा .. ३ ४१२ शिशुपालबध । . क्षणमाखभयामभावकाले सुतरामापुरिवायतिम्पताका: ॥ ६४ ॥ निखिलामिति कुर्चतचिराय द्रुतचामोकरचारुतामिव द्याम् । प्रतिघातसमर्थ मलमन रथ मेषकरमस्मरन्म रारिः ॥ ६५ ॥ चतुरम्बुधिगर्भधीरकुक्षे वपुषः सन्धिषु लोनस सिन्धोः । उदगः सलिलात्मनस्त्रि धान्नो जलवाहावलयः शिरोरुहेभ्यः ॥ ६॥ कनकरचनाभिः पोतभास• पिङ्गलवर्णाः पताकालयन्त्यः प्रभावकारी বিলাখাল স্বামী শামিমাবিল অব চাষিণীপিথঃ सायनि देयं समरामापुरित्यर्थः प्रदीपवदिति भावः। अष्टम सोहेषु पद यस्सटटापदम् । व्यटनः संसायानिनि दीर्घः। षा का स्वर' जा. वनदनरातदोस्नियाभिन्यमरः ॥ ६ ॥ मिसिसामिति । अथानन्तर' पुरारिः रतीत्य निखिला द्यामाकार्य दुचामीकरचारतां प्रताहेमकर्ड रामियेतात्मा। भारतामिन्यत्व । चिसय कुर्वतोग्ने प्रतिपातसमधे धर्मनक्षम भेधान करोतीति मेघ. र' मेधजनमम्। मेघर्ति भयेषु धना' खन्मत्यया शुमिति सुमागमः | शस्त्रं वारुणास्त चारत् ध्याहरत ६५ ॥ चरिति । चत्वारोऽम्बु धयएर गर्मानन पीरो गम्भीरः क्षिर्यस्य नसरपुर: सन्धिषु सीना' सर्वाः सिन्धयो मन्द्योयस्य नस मलिनात्मक स्तोयात्मकस्य । त्रीणि धामानि स्थानानि भूरादीनि मत्त्वादीमिया मम्य लिधामोहरेः शिरोरुहेम्योजन पाहा वयः मेघमरमा उदय सबभूवुपोगा लडीति गादेपे गामिन्यादिना मिलन সুলিন 4. स...। ककुभः कृतनादमास्तृणन्त स्तिरयन्तः पटलानि भानुभासाम । उदासिपुरभ्रमभ्रसङ्काः सपदि ज्यामलिमानमानयन्तः ॥ ६ ॥ नयनीयनिकपराजिगौर स्फुरदुत्तालतडिच्छटाहदासम । अनुबड्डसमुद्धताम्बवाह ध्वनिताडम्बरसम्बरम्बभूव ॥ ६८ ॥ सवितुः परिभावुकै रोची के पेष, जीमूतानद्यः सर्वाङ्ग सन्धि । कुचो समुद्राश्चत्वारम्तमतोया-, मने नमत्यासमोर ममाएमिति मायः॥६६॥ सकुम निनादतगाररावं यथा तथा ककुभ कामपन्न: प्राच्छादयनः । स्त पातेल?: गलादेशः नाभ्यस्तयो रियामारनोप । भानुभामामकाधूनां पटनानि निरयन्नम्तिा स्कुर्वन्तः । निरः गन्दा. नरोतीति बनाबटः यवादेव' माविष्ट बद्भावाहिलोपः। घ - माका यामनिमानमान्यतः सामनव प्रापदन्न । प्रधाडाः मेघौधाः सपदि मुनाउदनमिष रत्वे तु । उत्प चीनमते कि यार- मनमाहां एक निमगिहागमो नेटोति प्रिनिषेधः स्वभातिः HR सपमीयेति । तपनीयस हेन्द्रोनिक राजयः कषयाच गोयः पोहाः गोरोर मिते पीते इत्यमरः स्फुरत्य उत्ताना सानासडि पटाविहाबनाएदाट्टहासा य२ नत्तपोत पतुबद्दोग्नसनमानसा- रोकाहाना ध्वमिताडमरोगळिताम्बरोयस्य तदघर मा तदा দিদাশীলতাঃ कुवारपाला- पि. { व्यकामदोगारयोहा पवितरिति। तिमरोचोन् म पान परिमाइसिरएपरिः । टिमा उमादेन मोनेटाटिमा पो प्रतिभा पहिरा. .
गि लन। . त्रुटिनम्पत्रिपरिवैकपत्रम् ॥ ७३ ॥ व्यगमन् सहसा दिशामुखेभ्यः शमयित्वा शिखिननाघनौधाः । उपकृत्य निसर्गतः परेषा मुपरोधन हि कुर्वते महान्तः ॥ ७४ ॥ कृतदाहमुदचिपः शिखाभिः परिपित्तमा दुरम्भसा नवेन । विंगताम्बुधरव्रणम्प्रपेटे गंगनन्तापितपायितासिन्नक्ष्मीम् ॥ ७५ ॥ इति नग्पतिरस्त्र यद्यदाविश्वकार बुटिम बिच पतिपते पक्षिराजम्प गरमत एक पत्र पचमिव कचिदायत यायत रमपमा । पुरा मारदाम्प किमोकायाम मारता गरटेनेन्द्रायुक्तरजगीरवादक पर स्यामियागमः ॥२५॥ ध्यगमप्रिनि। धमाधमोधा बर्ष कान्दममा । गा चासकमान्ने भय पकान्दानामा समर । पिरिम मम्मि भमयिया मामा दिया सुपेभ्योप्यगमच पान । गर्भ र पुपादिमान शादेश Inefe शानोनिसर्गत: सभापादेव परेशां पड़ाय पालथा प रोष होते। मनो नियनीषस्थान' परोपरोधात भाप । सामान घिसमर्थपोरान्नाम्यामः ॥ 00. सोलि। उधिोनो पिपामा ज्वामामि सदामि मोमगानमा मुह परमिक' गिता सम्परा : मा. दोष, र नरम मनापिनमाप मापित रामो पाया. पान' हारिक । पिपते पदमातापिपालामाशायाधी युगात युगागमा। तर तापतपादित गिलामे पगम की मरे मापे । मिनाहार बम धमति परी ..
वि...सग. ४.७ प्रकुपितइव रोगः क्षिप्रकारी विकारम् । भिपगिय गुरुदोपच्छेदिनोपक्रमण क्रमविदथ मुरारिः प्रत्यईस्तत्तदा ॥ ७६ ॥ शहिङ्गतैरपि परामृजुभिर्विदित्वा बाणैरजय्य मविघटितमर्म भिस्तम् । ममातिगैरन्जुभिनितरामशुद्दे वाक्सायकैरथ ततोद तदा विपक्षः। ७७ ॥ , इतीति । तीत्य हिम करोगीक विमारी मायोका चम्या विकारकारी परपतिय यः प्रकुपितः प्रजुभितः सन् यद् यदव यायिकार रोगोविकारमिव बच क्रमविपरिपाटी वेदी मु. रारिधि प गुरुदोपदिना गुरदोषनिधात केन दोर्याम वन- केम चोपक्रमेणोपायेन मत्यवायोगेर: अम्पल महौषधायोगेप ननदस्त थारा शोध दिशामिरेति भावः प्रत्वहन प्रतिजधाम । हनेह यदादिलासपोनुक इममा वितितितोमे । उपमा'ue | पहिमिति । तुदी नगिन समय दिपचोरिष द्यः परासतमा गुडे हा गत शुभिरविष्टितम मिरम्पृष्ट मर्म स्थान है। हरिमक्षय तुम रक्यम् । यो क्या मिया | विदिता- पाणिवमरे ममापि तिमीति मर्मातिगम मेदिभिर न. भि: मिरामारपवित: वार एव सायशासायानि रूप हनोद ययामास । पायोगसाय मुपोहाग रति भावः । चम दाइसायशानां प्रशिसाधाव्यतिरेको व्यतिरेपकयोः महरः । सन्नतिनका हाम् । 330 पति श्रीमहोपाथायोसायटमहिनापरिवरित माप ..
१८ शिशुपालमधे । . राहुस्तीस्तनयोरकारि सहसा येमालथालिङ्गन व्यापारकविनोददुर्ललितयोः कार्कश्यतमोईया। तेनाक्रोशतएव तस्य मुरजित्तकाललोलानल ज्वालापल्लवितेन मूर्धविकल चक्रेण चक्र वधु ॥ ७८ ॥ थिया जुष्टन्दिव्यः संपटहरबैरन्वितम्म प्यवर्षे मुष्टय यस्य क्षणमषिगणैस्तूयमानविरीय । प्रकाशनाका दिनकरकरान्विक्षिपहिस्मिता नरेन्द्र रौपेन्द्र वपुरथ विशदाम वीक्षाम्बभूवे ॥ ७८ ॥ अथ कविवंशवर्णनम् ॥ सर्वाधिकारी सुकृताधिकारः योधर्मनाभस्य बभूव राजः । प्रासादृष्टिविरजाः सदेव देवोऽपरः समभदेवनामा ! ८० ॥ काले मित वाक्यमुदपथ्यन्तथागतस्य के जनः सुचेता. । विनानुरोधात्म्वहितेच्छयव महीपतिर्यस्य वचश्चकार ! तस्याभवदत्तक इत्यु दात्तः क्षमी मृदुर्धमपरस्तनूजः । यं वीक्ष्य वैयासमजातशत्रौर्यचोगुणयाहि जने, प्रतीये ॥२॥ सर्वेण सर्वाथयइत्यनन्दमानन्दभाजा जनितमनेन। दितीय स्वयमद्वितीयो मुख्यः सतानोगमवापनाम ॥३॥ योशब्दरम्यक्षतसंगर्गसमामिलक्ष्म लक्ष्मीपतेयरितकीर्तनचार माघः । नस्यात्मजः सुकविकीर्ति दुराशयादा काव्यं व्यधत्त शिशपालबधाभिधानम् । इति शोषिपाल्पो महाप्यो योदत्तकसूनुकविग्रीमापविरचिती शिलपानधोनाम विंशतितमः सर्ग: ममा